·श्री
॥ च तु र्भा णी॥
-'वररुचिरीश्वरदत्तः श्यामिलकः शूद्रकश्च चत्वारः ।
एते भाणान् बभणुः का शक्तिः कालिदासस्य ॥"
कस्यचिन.
"
एषा
श्रीशिवपुर्या मङ्गलोदयमुद्राक्षरशालायां
मुद्रापिता प्रकटीकृता च ।
1922.

·L'UBLISHERS:
D. G. SARMA & KRISHNA,
BAKERGANJ, PATNA.

·IN RODUCTION. "वररुनिरीश्वरदत्तः श्यामिळकः शूद्रकश्च चत्वारः। एत भाणान् बभणुः का शक्तिः कालिदासस्य" ॥ The foregoing verse which siwonlarly strings together tour great poeus, Vararuci, Iswaradatta, Syamilaka and Sudraka, who undoubtedly belong to different parts of India and to different periods of literary history, is found at tho end of the Padmaprabhrtaka. More singularly does it contrast the genius of these revered Four to that of Kalidasa whom eternal Fane bas parked as her own. Whatever may be their morits in the art of histrionics or in the exhibition of social pictures of all age which history cannot repaint, the inodern research deinauds enumeration of references to build up a harmonious history of them. The following ard tiie only scraps of stray notices of these poets that a patient seatch bas rewarded us and which do not after all mark the specific points of their life in the 'Eternity yf Time with any certainty. Of these four authors Vararnci stands first in chronological order. According to Kathasaritsagara he was a contemporary and co-pupil of Panini, who is dassigned to the last of the Nandas, the rulers of Magacha. While still young ho lost his father and Vyadi first introduced him to his precepter Upavarsa. Ia corroboration of this statement, the Avantisundari-Kathasara recites his story similarly locating his birthplace some·ii wbere on the bank of the Godavari. His mother was Satrayani, the daughter of Katyayapa. Among his works other than those on grammar, astrology and Dharmasastra, a Kavya called Kanthabharana, mentioned by Rajasekhara, and Carumati ascribed to him in the manuscript copies of Subhasitavali are sinong his lost works. The verse 1740 of the printed text of Subhasitavali is ascribed in our manuscript to Carumati and Bhojadeva in his Sragaraprakasa quotes from the same the following verse as uttered before the hero by a pair of Kinnaras sent on amorous embassy, कनककुण्डलमण्डितगण्डमा जघनदेशनिवेशितषीणया। अमरराजपुरो वरकन्यया तव यशो विमलं परिंगीयते ।। SUDRAKA. Sudraka comes next in point of chronology, We. know him as an author of Mrochakatika and Vatsarajincarita. But we ascribe Balacarita and Avimaraka to him. The Draroa Carudatta is only the first draft of Mrochakatika. He was a brahmin attached to the court of Svati, an Andhra-Bhrtya king of Ujjain. When still young he quarrelled with the prince and his friends. His intimate friend Bandondatta saved him from: difficulties which he repaid afterwards. A Bhiksu called Sanghilaka, who is a character in this Bhana, was induced to murder him, whoin Sudraka overpowered aud killed, Dandin describes his adventures in his Avanti sundari, which bear striking similarity to the exploits of the heroes of his dramas. A closar oxainioation of the language used in his own characterization of his beroes such as Visainasila, Sabasalanphans etc, induces

·one to identify him with the originator of the Vikraina
Era. We know that he defeated Svati and obtained
the throne of Ujjain. His adventures were sung in
number of literary compositions : --
1. Sudraka-Katha of Ramila and Somila, his own
contemporaries, and apparently when the former left it
half the latter completed it.
2. Vikranta-Sudraka, u dramit by an okuown
author exhibiting his political schemes. In one of the
acts Haragana burns his wife, Harimati, to save his
master, Sudraka, who seems to have rescued her.
3. Sudrakacarita by Pancasikha, A Prakrit
verse from it is quoted by Bhojadeva.
Muladeva, the hero of this Drama, appears to be
poet and a scholar. The fragmentary serse of Dandin's
Avantisundari runs as follows:-
# ATTITAIT C1277191 rezancar....
Devadatti, the heroine of this drama, her sister
Vipala and his friend' Sasa, the characters in this drama,
are alluded to by Bana in his Kadambari:
mofitatea Afaitatayo syarinnar
Acala here means his capital Acala pura, inodern
Elliohpur. The commentator of Kadambari, cominented
on the word Karnisutu as the author of Aphorisms ou
theft. The same fact is referred to by Mahendravarman
in his farce, Mattavilasa, and in Mrcchakatika, also.
Sudraka's name is mentioned by Bana, second Subaudha,
Dandin, Vamana and Ksemerndra (who spells. Sasi
instead of Sasa as used by Sudraka). A host of Indian

·iv rulers, especially of the Pallava and the West-Ganga families bore titles consisting the word Sudraku as a symbol of valour. Kamadatta, a work alluded to in this Bhana, must lave been a Prakarana in 10 ius and probably the production of Sudraka himself. He ridicules Dattaka having used the sacred word Om at the beginoing of his unvedic Sutras guiding the prostitute's life. Dattakalisi, a follower of Panini's systein is introdnced to us fighting against the vigorous Katantrikas. This illustrates the the Period of controversy when Panini's grammar acutely struggled against other systems for superiority. One verse from the Padına Prabhirtaka is qnoted by Hemacandra in his. Kavyanusasana (page 198 ---line 12); a few others by Nilakantha in his Kavyollasa and the first verse in the Manuscript copies of Subhasitavali among the verses devoted to Siva. The first verse of Ubhayabhisarika is found quoted in Tarunavacaspati's commentary on Dandin's Kavyadarsa (page 196 edition of late Professor M. Rangacharya), Two more verses are quoted by Nilakantha in his Kavyollasa. ISVARADATTA, Isvaradatta was probably a native of Magadha. His date cannot be determined with the available facta. His work is mentioned by Bhojadera in his Srngaraprakasa and the samue verse was borrowed by Hemachandra Vide Kavyanusasana page 339.-18). A number of verses from this work are quoted in Kavyollase and the ·third verse of our text is found in the manuscript copy of Subhasiti vali under the name of Isvarasena. This creates a doubt whether he belongs to the family of Pravarasena and Sarvasena. Dhurtavita is a development on cortain remarks of Bharata in his Natya Sastra (Vide Chapter 22). There is strong resemblance in . expression between Dandin's Avantisuudari and Dhurtavita though that in the latter appears more refined. SYAMILAKA. Syamilakà appears to have been a native of Kishunir as he calls himsef an Udicya (ai northerner). As far as we know there are two authors under this name, one a friend of Bhanabhatta and the other, the teacher of Mahima' hatta, who calls him & Valukavi. Mahima, the author of Vyaktiviveka, appears to be an elder contemporary of Sriharsa, the Khandanakara. Syamilaka, our author is inentioned by Ksemendra in his Aucitya vicara and the verse quoted is found in our text. Abbinavagupta of 1000 4. D. also mentions Syamilaka and quotes from Padataditaka, so, it seous improbable that he is the same as the teacher of Mahima. bhatta, whoso date is still uncertain. Vudoubtedly he was a native of Kashmir but whether he was a contemporary of Bhattanayaka, Abhinavagupta or still later has to be proved. Syamilaka of our text seems to have lived about 800-900 A, D, Verses from Padataditaka. are found quoted in Maduscript copies of Subhasitavali, Kavyollasa, Hrdayaharini (A commentary ou Bhoja's Astadhyayi), besides in Abbinavabharati, Aucity.vícara ünd Vakroktijivita of Kuntalaka. Both Isvaradatta and Syamila quote each one

·Sutra from Dattaka's Vaisika sutras, but they nowhere
inention Vatsyayang.
We are deeply indebted to M. R. Ry. Narayaua
Nambudripad of Trichur who permitted us use his Mais
on condition that these Bhanas shonld be published
very S0011.
MADRAS,
M. Ramakrishna Kavi,
S, K, Ramanatha Sastri,
>

·पाठभेदसूची ॥ * एतचिह्न मुद्रणस्वालियं सूचयति ॥ पद्ममाभृतके- पृष्ठम् पक्तिः २ फुल्लवल्लीवनं ९ * मुन्मुकेन फुल्लबल्लीपिनद्धं वनं मुल्मुकेन साधु संघिलको १४ १४ * साधुः २ * सखिलको ४* एष एषा १६ अपि च ११ * आपिच २३ * सुहृत्गृहे सुद्गृहे meaninMANJana १ १ २ ३ ४ उभयाभिसारिकायाम्- १८ परवारुणी वरवारुणी १९ विगुणित विरचित २१ शलिं व्याहरन्तीव व्याहरन्तीव दशमुखबदनानीव ११ वदनः चतुरपद चतुरमृदुपद चित्रितोष्ट चिह्नितोष्ट मामैवं सुन्दरि मामैवं ३ * पूर्ण चूर्ण , मदनैः ३ ३ ३ ४ ९ ·i पृष्ठम् पंक्तिः ६ ५ ८ ९ . २२ * दिवसकस्म दिवसकरस्य तत्वतस्त्वा तत्वतः श्रुति २३ * क्रमिध्यमः कमिष्यामः ४ निर्जिताः निर्मिताः राजावस्थानं राजोपस्थान २५ * त्वमेवं ह्येवं तां मोचितः मोचितः अहमप्यस्मत्कार्यमनुष्ठास्यामि १२ * दशान्तरं देशान्तरं स्वभावता च स्वभावता वेश्याङ्गनानाम् । एहि भोः १ सारिण कारिण ९ w १० १२ ३ अयमह अयमय w १२ ....सविर १२ ६ * मुपेहि २४ * इर्ष्या तदतिरतिरभसविम् मुपैहि ईया १३ १५ ३ अत्म आत्म धूर्तविटे- २ कामयतीव कारयतीव ३ निवृत्त... निवृत्तसङ्गीतमृदङ्गसनिभा: प्रशान्तनादा विगता धनाश्च । प्रासादगामा वितत्य पनी- विरौत्ययं गेहशिखी प्रहष्टः ।। समुपहित मतिलालितं ५ ६ २१ समुपचित मतिलंधित ·पृष्ठम् पंक्तिः ६ ३ ३ ७ कोपाश्चितं कोपान्वित मीक्षणं निमील्य मक्षण निशम्य १३ तटोपमर्य तटावनम्य २२ मधुर मधुरचारु ७ * स्ततः स्तनतटै: ताळान्वितः कालान्वितः १८ * इतो इति १६ ८ १३ नैव वा।। नैव वा ॥ अपि च--- राजनि विद्वन्मध्ये वरयुवानाञ्च सङ्गमे प्रथम्। साध्वसदूषित हृदयः पटुरपिवागातुरो भवति ।। (परिक्रम्य) ... १८ १८ १५ १९ १ १२ कामुका: कौमारका: १६ * पादग्रहणे.. कामः इयमार्या नतु गा ૨૨ कारिणः केचित् कारिणी भवति १२ तदन्य वदत्य निपुगे निपुणा व्याज वास २१ बाह्या पाची २४ * स्तनतटक स्तनकतट २५ मननुमेयं मननुनेयं ८ * वधूववोप वधूम्वेवोप १० * चैतदल्प श्वेतदल्प चोरित चोदित २१ २१ २२ २२ २३

·iv
--
कृतज्ञा
कृतको
पृष्टम् पंक्तिः
गुणज्ञा
२३ २३ कतक
२५ १२ * सरसं
२९
१५ * कुहकं
सजाति
स रसं
कनकं
स्वजाति
पादताडितके
HearA..
३
कोरुकुची कौरुरुची
१२ * शने शनै
६ * प्रमाष्टि प्रमाष्टि
६ * प्रमाष्टुम्
प्रमाटुंम्
२० * त्वध्यपियन् त्वय्यपियदि
करभोगो
२५
२५
२८
६ * करभांग
HARE

·॥ श्रीरस्तु॥ श्रीशुदकविरचितं पद्मप्राभृतकम्। (नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूबधारः) मू- जयति भगवान् स रुद्रः कोपादथवाप्यनुग्रहाछन । स्त्रीणां विलासमूर्तिः कान्ततरवपुः कृतः कामः ॥ अपि च- पुष्पसमुज्ज्वलाः कुरवका नदति परभृतः कान्तमशोकपुष्पसहितं चलात किसलयम् । चूतसुगन्धयश्च पवना भ्रमररुतवहाः सम्पति काननेषु सधनुर्विचरति मदनः ।। किश्चान्यत्-- आतोघं पक्षिसंघास्तरसमुदिताः कोकिला गान्ति गीतं पाताचार्योपदेशादभिनयति लता काननान्तःपुरस्त्री। तां वृक्षाः साधयन्ति स्वकुसुमहपिताः पल्लवायागुलीभिः श्रीमान्बातो वसन्तस्त्वरितमपगतो हारगौरस्तुपारः ॥

·मूलादपि मध्यादपि विटपादप्यकुरादशोकस्य । पिशुनस्थामिव रहस्य समन्ततो निष्कसति पुष्पम् ॥ अहो अयं-- ससंभ्रमपरभृतरुतः ससिन्धुवारः सकुन्दसहकारः। समदमदनः सपवनः सयौवनजनप्रियः कालः ॥ (निष्क्रान्त;) स्थापना (ततः प्रविशति विट:) वि--- साधु भोः! रमणीयं खलु तावदिदं शिशिरजराजर्जरस्य संव- सरविटम्य हिमरसायनोपयोगात्पुनरावृत्तं वसन्तकैशोरकमुपोह्य. ते । संप्रति हि- - प्रचलकिसलयाग्रप्रवृत्तद्रुमं यौवनस्थायते पुल्लवल्लीवनं तिलकशिरसि केशपाशायते कोकिल: कुन्दपुष्पे स्थितः स्त्रीकटाक्षायते षट्पदः कचिदचिरविरूढबालस्तनी कन्यकेवोद्गतैः श्यामलैः कुडमलैः पद्मिनी शोभते परयुवतिरतिश्रमखिजीनस्तनस्पर्श- धूायिता वास्ति वासन्तिका वायवः ।

·इत्थं च मदनशरसन्तापकर्कलो बलवानयमृतुः यहेवदत्तासु. रतसुप्रतिविहितयौवनोत्सवस्य कर्णीपुत्रस्योन्मुच्यमानबालभावयौवना. उतारकोमला मदनमरिकां देवसेनाचूतयष्टिमतिलंघयते मदन- भ्रमरः । अथवा किमिव कर्णीपुत्रस्यातिक्रमिष्यति । समधुसर्पिष्क हि परमन्नं सोपदंशमास्वायतरं भवति, अतः शङ्कं देवदत्तासुरतमधुपानो- पदंशभूतं चण्डालिकाश्रयं बालभावनिरुपस्कृतोपचारहसितललितर- मणीयं दारिकासुन्दरीरतिरसान्तरसपि प्रार्थयत इति ।। अहो नु खल्वयं लघुरूपोऽपि बलवान् मदनव्याधिः, येना- नेकशास्त्राधिगतनिष्पन्दबुद्धेिः सर्वकलाज्ञानवि वक्षणो व्युत्पन्न युवति कामतन्त्रसूत्रधारः कर्णीपुत्तोऽपिनामैतामवस्थामुपनीतः । स हि- . *- उनिद्राधिकतान्तताम्रनयनः प्रत्यूषचन्द्रानना ध्यानश्यानतनुर्विज॑भणपरः सन्तप्तसर्वेन्द्रियः । रम्यैश्चन्द्रवसन्तमाल्यरचनागान्धर्वगन्धादिभिः यैरेव प्रमुखागतैः सरमते तैरेव सन्तप्यते ॥ अथवा देवसेनामुद्दिश्येति नैतदाश्चर्यम् । कुतः श्लाघ्यमन्म- थमनोरथक्षेनं हि सा दारिका । अहं यस्या रूपयौवनलावण्यं कर्मापुत्र. स्योन्मादं जनयितुम् । तस्या हि- -- विभ्रान्तेक्षणमक्षतोष्ठरुचकं प्राचीनगण्डं मुखं प्रत्यग्रोत्पतितस्तनाङ्कुरमुरो बाहू लताकोमलौ । अव्यक्तोत्थितरोमरेखमुदरं श्रोणी कुतोऽप्यागता भाववानिभृतस्वभावमधुरः कं नाम नोन्मादयेत् ।। (परिक्रम्य) ·4 - स इदानी देवसेनासमुत्थं मदनामयमतिव्यायामकृतज्वरमु. दिश्य हारतालवृन्त चनोपनीयमानदाहपतीकारः तत्समागमाशा. तप्रागधारण: शयनपरायणः कोचद्वर्तते । अद्य तु प्रागहरेव पुष्पा अलिको नाम देवदत्ताया: परिचारकः सोपचारमुपगम्य कर्णापुत्त- मुक्तवान-- "आर्यपुत्त विज्ञापयत्यज्जुका देवदत्ता 'ल खल में ह्य स्तनेऽह- न्यनागमनात् बहुमान मध्यस्थतामुपगन्तुमह यायंपुनः । इयं हि मे भागनिका चण्डालिका किमप्यस्व थरूपा तदनुकम्पया पर्युषिता. स्मि, इयन्तु साम्प्रतमागकाम," इति । ततस्तदुक्तदत्तप्रतिवचन: प्रतिप्रस्थाप्य पुष्पाञ्जलिकं कर्गापु नः सोपग्रहमिव मामुक्तवान “सखे शश त्वयापि नाम श्रुतं 'साम्प्रतामहागच्छामि' इति । तदेष इदानी. मवसरः सुखप्रश्नागमनेन विवि कावेनभां देवसेनामवगाह्य सन्ताप- कारणमस्था: परिज्ञातुम् । तदेषोऽवालेः । सर्वोपायैरहनि देवानां. प्रियोऽस्माकं देवसेनासमुत्थं हृदयगतमापुंखनिखातं मदनशरशल्यं समुद्धर्तुम्" इति । ततः सास्मतानुयात्रमुक्तो मया "भवतु धूनाचार्य किमिति त्वया दिवादीपप्रज्वालन क्रियते । किं नाभिज्ञोऽहं युव- योरन्योन्यमनोरथमूकदूतकानां नयनसङ्गनकानाम् । अपि च, स एवास्मि मूलदेवसखः शशोऽहं नैनामप्रतार्यागमियामि" इत्युक्त्या प्र स्थितोऽस्मि । तत् किं नु राजमार्गे सुहानालङ्कवाभिः कालं क्षपयता तथा गन्तव्यं यथा देवदत्ताविरहितां चण्डालिकामासादयेयम् । (परिक्रम्य) अहो तु खलु वसुन्धरावधूजम्बूद्वीपवदनकपोलपत्रलेखाया ना- नामाण्डसमृद्धाया अवन्तिसुन्दर्या उज्जायन्याः परा श्रीः । इह हि- - पुण्यास्तावद्वेदाभ्यासा द्विरदरथतुरगनिनदा धनुर्गुणनिःस्वना ·6 दृश्यं श्राव्यं विद्वद्वादा- चतुरुदधिसमुदयफलैः कृता विपणिक्रिया । गीतं वाचं द्यूतं हास्य कचिदपि च विटजनकथाः कचित्सकलाः कलाः क्रीडापक्षिक्षुब्धावेमाः प्रचुरकरवलयरशनास्वना गृहपक्तयः॥ (परिक्रम्य) अपीदानीमभिमतकार्यनिष्पत्तिसूचकं किञ्चिनिमि- तं पश्येयम! (विलोक्य) अयं तावत्काव्यव्यसनी कात्यायनगोत्र. शार. द्वतापुत्रः सारस्वतभद्रः स्वगृहद्वारकोष्ठ के श्वेतवर्णव्यप्राग्रहस्तः चिन्तितो. पस्थितास्वादिताकाराभिधूधिकारैरभित्रयनिव चक्रपीडकक्रीडामनुभ. वति । तत्काममन्मिन्काले प्रवृतप्रतिभास्रोतोविघातिनं सुप्रियमपि सुहदमभ्यसूयन्ते कवयः । किन्तु सरस्वतीलाप्रभ मानां वाष्प. काणां कर्गपूरमकृत्वाति कमि वाञ्च मिवात्मानं मन्थे । यावदेनमुप- सामि । (उपेय) । सखे कात्यायन किमिदमाकाशरोमन्थनं क्रियते ! किं ब्रवी- पि- "स एवा मा काव्यपिशाचो वाहयति" इति । मा तावत भो: अंघो पुराणकाव्यपरच्छेदपयन चर्मकार किमिदं नष्टगोयूथ इव गोपालक' नवपदान्यन्वेषसे । अय सखे किं वस्तु पारगृह्य कृत: श्लोकः । किं ब्रवीषि- "ननु खलु इममेव वर्तमानरमणीयं वस. न्तसमयमाश्रित्य कृतः श्लोकः" इाते । अथ शक श्रोतुम् ? कि अत्रीषि--- "नन्वेष भित्तिगतो वाच्यताम्" इति । कासौ ? (विलोक्य) अये अयं- -- पुष्पस्पष्टाहासः समदमधुकरः कोकिलावावदकः श्रीमत्स्वेदावतारः प्रसुभगपवनः कर्कशोदामकामः ।

·6. बालामप्यप्रगल्भां वरतनुमवशां कामिने संपदातुं कालोऽयं तत्करिष्यत्यनुनयनिपुणं यन्न दृतीसहस्त्रम् ॥ साधु भोः कल्याणं खल्वेलानिमित्तम् । वयस्य सत्पुत्तलाभ इव यशस्करः श्लोकोऽयमस्तु । वाम्पुरोभागानामभागी भव ! अये कैनैतद्धमितम! (विलोक्य) अये दर्दरकः पीठमर्दोऽन्यत्र । अंघो! दर्दरक किमत हास्यस्यानम् ? किं ब्रवीपि "इदं खलु भवता स- मुद्राभ्युक्षणं क्रियते यद्वागीश्वरं वाग्भिरर्चयसि' इति । मा तावदलो- कज्ञ किं वस तमासो न पुष्पोपहारमई ति? अपि च न त्वया श्रुतपूर्व- AN सूर्य यजन्ति दीपैः समुद्रमद्भिवसन्तमपि पुष्पैः । अर्चामो भगवन्तं वयमपि वागीश्वरं वाग्भिः ॥ इति ।। भवतु । दर्शितस्ते पांठगर्दस्वभावः । सवितोऽत्रभवान् । अपि च वसन्तकालोऽयमच्छल: परभृतप्रलापानाम | ईदृश एवास्तु भवान् । साधयाम्यहम । (परिक्रम्य विलोक्य) अये अयमपरो विपुलामा य: कामदत्ताप्राकृत काव्यप्रतिष्ठान- भूतः बैंशिक याऽयोमुग्यः प्रस्थितः । आ गृहीतम्- एप देवद- तासौभाग्यसंक्रान्ते मूलदेवे बिपुलायमानादात्मानमवधीरितमवग- च्छन प्रणयक्रुद्धःखल्वेष धान्नः । भवतु, परिहासप्लवेनेनगवगादि- ध्ये । (निर्दिश्य) भोः सुहृत्कुमुदान्यनवबोधयन दिवाचन्द्रलीलयातिकामसि । पृच्छामस्तावकिञ्चित् । कलाविज्ञानसम्पन्ना गात्रतशालिनी । न खल्वत्यन्तधीरा सा खिन्ना ते विपुलामतिः ।

·7 किं ब्रवीषि- गृहीतो वञ्चितकस्यार्थः । किं तवाचायों मूलदेवो न ज्ञायत" इति । मामैवम् । देवदत्तासुरतसंक्रान्तस्या- पि विपुलागतमेव हृदयम् । किं ब्रवीषि- "तदपि मूलदेवीयं शा- व्य" इति । आम | भवान खलु सत्यार्जव: किमिदानी स्वशि- स्यां विपुलां नोपालभरो, या प्रणयकोपानुनयाश्रमाधिगतः कर्णपुिन:- प्राप्त इव शरत्कालः प्राट्कलुषां नदी प्रसादयितुम् । क्षिप्तः कदर्थयित्वा हेमन्ते तालन्त इव ।। किं ब्रवीषि -कदा कथम्" इति । सखे श्रूयताम् । भिगतः । ननु कतिपयाहमिवाद्य मद्वितीय: कर्णीपुत्तो विपुलामनुनेतुम- अथ द्वारकोष्ठकस्थेनानेन क्रोधांगाधपरीक्षार्थमहमादितः सोपग्रहं कल्पितः । सोऽहं प्रियवचनोपन्यासेनाभिगतश्चैनाम् । सा. पिचेादोषदूपित लावण्या दृष्ट्वैव मां "कुतोऽयमायास" इत्युक्त्वा पराङ्मुखी संवृत्ता । ततः सपरिहासमुक्ता मया- किमुक्ता केन त्वं प्रतिवच इदं कस्य वचसः तदात्ता भूत्वा वद वदनचन्द्रेण वनिते । प्रसन्नां त्वां दृष्ट्वा भवति हि मम प्रीतिरतुला भुजङ्गीव क्रुद्धा भृकुटिरियमुद्वेज यति माम् ।। इति । तदनन्तरं अवन्तिसुन्दर्या सख्याभिहिता - किं कृत्वा भुकुटीतरङ्गविषमं रोषापरक्तं मुखं निश्वासज्वरिताधरं प्रियसखं प्राप्तं न संभाषसे । सौभाग्येन हि शत्रुकर्म कुरुषे स्त्रीगर्वमेधाविनि मानं मानिनि मुश्च सर्वमचिरादत्यायत छिद्यते ॥ इति ।

·अथ गुणवती परिषदिति कृत्वा कर्णीपुत्तोऽप्यभिगतः । संचा- नया प्रणिपातावनत: सरोषमवधूयाभिहित:- - "कृत्वा विग्रहमागतोऽसि नियतं निर्वासितो वा तया कान्तालापविनोदने किल वयं विश्रामभूमिस्तव । किं नैराश्यनिरुत्सुकस्य मनसः संधुक्षणैर्मे पुनः पीतेनात्र फिमौषधेन कटुना सुस्वागतं गम्यताम्" इति । किं ब्रवीषि- "यद्येवं तामेवाविनीतां तावदेनामुपालब्धुं ग- च्छामि" इति । छन्दतः। तया गृहीतवाक्यो भवानस्तु । साधयामस्तावत् । (परिक्रम्य) हा धिक् अपरं मूर्तिमत् गमनविघ्नमुपस्थितम् ।। एष हि पाणिनिपूर्वको दन्दशूकपुत्तो दत्तकलशिर्नाम वैयाकरण: प्रतिमुखमेवोपस्थितोऽस्मान् | अपीदानीमविनेनास्य वाग्वागुरामुत्तरे. यम् । संरब्धमिवैनं पश्यामि । आम् वादविघट्टितेनानेन भवित- व्यम। तथाहि- अस्य कलहकण्डूबन्धुरा वागीषदपि स्पृष्टा देवकु- लघण्टेवानुस्वनति । प्रियगणिकश्चैष धान्त्रः । तां किल नूपुर- सेनाया दुहितरं रशनावतिका नाम व्यपदिशति । भोः कष्टम् । क. रभकण्ठावसका वल्लकीमिव शोचानि तां तपस्विनी रशनावतिकाम् । एष उद्यम्याग्रहस्तमभिभाषत एवास्मान् । किमाह भवान् --- "अपि सुखमशयिष्ठाः" इति । का गतिः, भवतु, सभाजयिष्याम्येनम् । स्वागतमक्षरकोष्ठागाराय । वयस्य दत्तक- लशे संरब्धमिव त्वां पश्यामि । कञ्चत् कुशलम् । किं भवा- नाह- "एषोऽस्मि बलिभुग्भिरिव संघातबलिभिः कातन्त्रिकरवस्क. न्दितः' इति । हन्त! प्रवृत्तं काकोलूकम् । सखे दिष्ट्या त्वामलूनप- पश्यामि । किं ब्रवीषि-- "काचेदानीं मम वैयाकरणपारशवेषु कातन्त्रिकेष्वास्था" इति । यथातथास्तु भवतः । साधयाम्यहम् ।

·9 किं ब्रवीषि -- "क सचिचीर्षुः. तिष्ठतावत् , किमसिद्रूषु।" इति । हाधिक, प्रसीदतु भवान् । नाईस्यस्मान् एवंविधैः काष्ठप्रहारनिष्ठ- रैर्वागशनिभिरभिहन्तुम् । साधु व्यावहारिकया वाचा वद । अमा- जनं हि वयमीदृशानां करमाद्गारदुर्भगानां श्रोतविषनिषेकभूतानां वैयाकरणवाग्व्यसनानाम । किं ब्रवीषि- "कथमहमिदानीमनेक- वावदूकवादि वृषभविघट्टनोपार्जितामनेकधातुशताघ्निं वाचमुत्सृज्य स्त्री- शरीरामिव माधुर्यकोमलां करिष्यामि" इति अहो अनाथः खल्व- सि । कुतः- - खैरालापे स्त्रीवयस्योपचारे कार्यारम्भे लोकवादाश्रये च । कः संश्लेषः कष्टशब्दाक्षराणां पुष्पापीडे कण्टकानां यथैव ॥ किमाह भवान्- "स्थाने खलु सा पुंश्चली शब्दशीफरमाभाषिता रुष्टा" इति । तत् केयं पुंश्चलीति ? किं ब्रवीषि- "प्रिया नाम के. नोच्यते" इति । (विमृश्य) आ विदितम् । रशनावतिका एतचा. ईति । नातश्च भूयः कष्टतरं- यत्सा प्रचुरचूतपादपान्तरचारिणीव कोकिला स्वभावखरं विल्वपादपमाश्रिता । कष्टं भोः महदिदं प. रिहासवस्तु, आस्वादयिष्याम स्तावत् । वयस्य दत्तकलशे एवं स्वभावदक्षिणस्य भवतः कथं कामि. नीविरकेति परं मे कुतूहलं श्रोतुम् । एतदुच्यतां तावद्विस्तरतः । किमाह भवान्--. "साधु सा पुंश्चली पूर्वेयुः पर्वकाले वेशकोष्ठक- मुपेत्य रिरंसया मा हविर्जुहूषन्तं जिघृक्षतीवोपासीदत् । ततोऽहमेना- मवोचम्- वृषलि मा हविर्जुहूषन्तं मा मा साक्षीः" इति । हन्त ! 2* ·10 इदं तत् दुष्टगान्धर्व नाम । सुकुमारः खलु कामिनीसंपरिग्रहः । कलहोऽयमुपचारो नु | मा तावदलोकज्ञ युक्तं नाम त्वया प्रण- योपगतां कामिनी विरागयितुम् । स्त्रीजनोऽपि त्वया कष्टशब्दनि- ठुराभिर्याकरणविस्फुलिङ्गाभिर्वाग्भिरुत्तासयितव्यो भवति । इदमपि न त्वया श्रुतपूर्वम-- "रत्यर्थिनीं रहसि यः सुकुमारचित्ता कान्तां स्वभावमधुराक्षरलालनीयाम् । वागर्चिषास्पृशति कर्णविरेचनेन रक्त स वादयति वल्लकिमुन्मुकेन" इति ।। सर्वथा दुष्करकारिणी खलु रशनावतिका, या भक्तमनेन कल्पयति । अथवा तु तस्याश्शाप: । वयस्य दत्तकलशे श्रुतं श्रो- बरसायनम् । स्वस्ति भवते । साधयाम्यहम् । (परिक्रम्य) इदमपरं मनुष्यकान्तारमुपस्थितम् । एष हि धर्मासनिकपुत्तः पवित्रको नाम प्रच्छन्नपुंश्चलीको (आचौक्षः चौक्षवारितः) राजमा- र्गोऽविदितजनसंस्पर्श परिहरन्निव संगृहीतार्द्रवसनः सङ्कुचितसर्वाङ्गो नासिकाद्वयमङ्गुलीद्वयन पिधाय चत्वरशिवपीठिकामाश्रित्य स्थितः । हास्यः खल्वेष तपस्वी । यथा तावदयं मत्तकाशिन्या दुहितरं वा. रुणिका नाम बन्धकीमनुरक्त इति श्रूयते । तदिदानी किमयमाकु. लो भवति । इदमस्याविनयप्रचारपुस्तकभाण्डमुद्धाट्यते । अंघो पवित्रक किमिदमुष्ण लीकूर्मलीलया स्थीयते । कि वीषि-- "राजमार्गे सुलभमविदितजनसंस्पर्श परिहरामि" इति ।

·11 । अंघो अविज्ञातजनसंस्पर्शो नाम परिहियते भवता । वारुणीजघन- पात्रं जाह्नवीतीर्थमिव परमपवित्रं ननु । किं ब्रवीषि-"नैतदस्ति" इति । किमिदं गोपालकुले तक्रविक्रयः क्रियते । कितवेष्वपि नाम कैतवमारभ्यते । किं ब्रवीषि- "साधु- मर्षयतु भवान् निपुणः खलु ते चारः" इति । कस्य चारः? कुत- भार:? न सूर्यो दीपेनान्धकारं प्रविशति, न हि मे चारकृत्यमस्ति । सहस्रचक्षुषो हि वयमीदृशेषु प्रयोजनेषु । तदपनयशठप्रचारकञ्चु- कम् । आकृतिमात्र भद्रको भवान् मिथ्याचारविनीतोह्यसि । अंघो सजनसब्रह्मचारिन् विटपारशवचौक्षपिशाचो वेश्याप्रसङ्गश्चेति आ. चारविरुद्धमेतत् विरुद्धाशनमिव मां प्रति भाति । अपिच, चौक्षो- पचारयन्त्रितः तामुपगृह्णन् सन्दंशेन नवमालिकामपचिनोषि । किं अवीषि- "सर्वथा निवृत्तोऽस्मि विभ्रमात्" इति । पायसोपवास. मिव क एतत् श्रद्धास्यति । किं ब्रवीषि- "यद्येवं सुप्रसन्नोऽसि शिष्यत्वे निष्पादयतु मा भावान्" इति । दिष्ट्या भवान् सप्तथ. मारूढः । यदि च विटत्वे कृतो निश्चयः शीघ्रमेव वेशयुवतिप्रण- यपरिधभूतमिथ्याचारकचुकमुद्घाट्यताम् । घुष्यतां विटशब्दः । किमाह भवान्-- "प्रणतोऽस्मि" इति । हन्तेदानी दत्तः प्रदेयकः स्वैरमयन्वितश्चाचारः । अयमिदानीमाशीर्वादः- A आक्षिप्तस्रस्तवस्त्रां प्रशिथिलरशनां मुक्तनीवीं विहस्तां इस्तव्यत्यासगुप्तस्तनविवरवलीमध्यनाभिप्रदेशाम् । लज्जाधीनोपविष्टां नहि नहि विसृजेत्येवमाक्रन्दमानां शय्यामारोप्यकान्तां सुरतसमदयस्याग्रसस्यं गृहाण ॥ किं प्रवीषि- "उपस्कारितं श्रेयः, चिकित्सितोऽस्मि" इति । यथेवमाचार्यदक्षिणेदानीमष्ठव्या ।

·12 किं प्रवीषि- "नवयमजलिः" इति । भो नन्वयमतिव्ययः । भवतु । इदानीं निष्पन्नशिष्याः स्मो वयम् । भवानिदानीमाचार्यों न शिष्यः । सगर्व स्वैरमयन्त्रितश्चर । साधयाम्यहम । (परिक्रम्य) ही ही साधु भो: नानाकुसुमसमवायसपिण्डितेन वसन्तम. ध्याहस्वेदावतारस्पर्शसुभगेन प्रत्युद्गम्य प्रतीहारित इवाहं माल्यापण- प्रासादसंबाधविनिःसृतेन विपणिवायुना नूनमुपस्थितोऽस्मि । (पुष्प. वीथीं विलोक्य) मूर्तिमतीव नानाकुसुमसमवायाङ्गप्रत्यङ्गा वसन्तव. धूः | इयं हि- पोत्फुल्लश्रीमद्वक्त्रा सितकुसुममुकुलदशना नवोत्पललोचना रक्ताशोकप्रस्पन्दोष्ठी भ्रमररुतमधुरकथिता वरस्तबकस्तनी । पुष्पापीडालङ्कारान्या ग्रथितशुभकुसुमवसना स्रगुज्वलमेखला पुष्पन्यस्तं नारीरूपं वहति खलु कुसुमविपणिर्वसन्तकुडुम्बिनी । भोः सर्वथा नानाकुसुमसमवायगन्धहृतहृदयोऽहं दुष्करं खलु करोमि एनामातक्रामन् । (परिक्रम्य) इदमपरं परिहासपत्तनमुपस्थितम् । एष हि मृदङ्गवासुलको नाम पुराणनाटकविटः "भावजरद्वः” इति गणिकाजनोपपादित- द्वितीयनामधेयः सुकुमारगायकस्य आर्यनागदत्तस्योदवसितानिर्गच्छ ति । सुष्ठुतावदनेन नील कर्मस्नानानुलेपनपरिस्पन्देन जराकौपीन प्रच्छादनमतष्ठितम् । सर्वसखश्चैष धान्त्रः । न शक्यमिममनभि. भाज्यातिक्रमितुम् । परिहसिष्याम्येनम् । (निर्दिश्य) भाव जरद्रव ·18 -- अपि सुभिक्षमनया जरसा 1 किमाह मेवान् -- "एष भवतो मि. वेदात् जरभुजङ्ग इव जरात्वचमुत्सृजामि" इति । प्राणैस्सहेति पश्यामः । पुनर्युवैव भावः । सिद्धं हि वे मायया यौवनकर्म । सब हि- रागोत्पादितयौवनमतिनिधिच्छन्नव्यलोकं शिरः सन्दंशापचितोत्तरोष्ठपालितं निर्मुण्डगण्डं मुखम् । यनेनारचितामृजागुणवलेनानेनचाङ्गस्य ते लेपेनेव पुराणजर्जरगृहस्यायोजितं यौवनम् ।। किं ब्रवीषि---- "मदनीयं खलु पुराणमधु" इति । मनोरथ एष भावस्य । सर्वथा त्रिफलगोक्षुरलोहचूर्णसमृद्धिरस्तु भवतः । साधयाम्यहम् । (परिक्रम्य) अये अयमिदानी सहसोपस्थिते मयि द्यूतसभालिन्दनतः शि- लास्तंभेनात्मानमावृत्य स्थितः । (विलोक्य) भवतु । विज्ञातमः । शैषिलकोऽयम् । किं नु खल्यस्यास्मदर्शनपरिहारेण प्रयोजनम् । किं मालतिकादूतीस्वयंमहाविनय आत्मशक्कामुत्पादयति । भवतु । प. रिहासप्लवेनैनमवगाहिये । कि •mes भो द्विजकुमारक किमिदमात्मप्रच्छादनेन सुहृत्समागमःच्छ- त्रेण चन्द्रातप इव प्रतिषिध्यते । एष निःसृत्यप्रहसितः । ब्रवीषि "स्वागतं सुहृत्कर्णधाराय" इति । भद्र कृतो मे सुहृत्कर्ण. धारता योऽयं (हं) त्वस्माद् द्वन्द्वरातिप्रणयसाहसात् बहिष्कृतः । कि अवीषि-- "नेतदस्ति" इति । अयि सुरतोंच्छवृत्ते मामैवम् । प्र- काशं स्वेतत् यथा शैषिलकस्य गृहे शाक्यभिक्षुकी प्रतिवसतीति ।

·14 साकित त्वयि उत्पमकामया मालाकारदारिफया मालतिकथा त्व. सकाशं दौत्येनानुप्रेषिता । तस्याश्च त्वया निरुपस्कृतभद्रकं रूपयौ. बनलावण्यमामिषभूतमुद्दिश्य तदात्वमेवावेक्षितम् । न आयतिकम् । किं प्रवीषि-- "सखे यत्सत्यमनागतसुखाशया प्रत्युपस्थितमुखत्यागो न पुरुषार्थः । न दीपेनानिमार्गणं क्रियते" इति । भोः सुष्टु कृ- तम् । वञ्चितं खलु रहस्यं यदीदं न विस्तरतो ब्रूयाः । विस्तरत इदानीं श्रोतव्यम् । किमाह भवान् - "क इदानीमाविनयप्रपञ्च- मात्मनः प्रकाशयति । किन्तु समासतः श्रूयताम ! तया हि प्र- सममाकान्तयाभिहितोऽहम- - 'संपातेनातिभूमि प्रतरासि शठ हे मान्याः खलु वयं दौत्येनाभ्यागतायाः चपल न सदृशं यत्तेव्यवसितम् । कृष्टावद्धामि जाता परगृहवसतिं संप्राप्य विजने मामैवं हा प्रसीद प्रिय विसृज पुरा कश्चित्मविशति ॥ इति' इति । साधुः भोः अमृदङ्गो नाटकाकस्संवृत्तः । अनेन सुरतस- न्धिच्छेदेन स्थिरीकृतो वासिष्टिपुत्रेण विटशब्दः । वयस्य सुभगो भव । साधयाम्यहम् । (परिक्रम्य) हन्त! भोः सुरतसर्वातिथिस- निवेशं वेशमनुप्राप्ताः । योऽयम्- - कामावेशः कैतवस्योपदेशो मायाकोशो वञ्चनासनिवेशः । निद्रव्याणामप्रसिद्धप्रवशो रम्यक्लेशस्सुमवेशोऽस्तु वेशः ॥ (पारक्रम्य) क एष भलिनप्रावारावगुण्ठितशरीरः सन्कुचित- ·16 सर्वाङ्गो वेश्यानणात् द्रुततरमभिनिष्कामति । अये संभ्रमाद् भ्रष्टं काषायान्तमुपलक्षये । आ! स एष धर्मारण्यनिवासी संखिलको नाम दुष्टशाक्यभिक्षुः । अहो! सारिष्टता बुद्धशासनस्य - यदेवंविधैरपि पृथामुण्डैरसद्भिक्षुभिरुपहन्यमानं प्रत्यहमभिपूज्यत एव । अथवा न वा- यसोच्छिष्टं तीर्थजलमुपहतं भवति । एष तिरस्कृत्यैवात्मानं दृष्ट्वास्मान- भिप्रस्थितः । भवतु | मम वाक्शरगोचरोऽक्षतो न यास्यति । अ. भिभाषिष्ये तावत् ॥ (निर्दिश्य) विहारवेताल केदानी मुलुक इव दिवाशङ्कितश्चरसि । कि ब्रवीषि --"सांप्रतं विहारादागच्छामि" इति । भूतार्थ जाने विहारशी- लतां भदन्तस्य । धान्न केदानी वेशवीथीदीर्घिकागतो बक इव शकि- तश्वरसि । ननु सुरतापिण्डपात मनुष्ठीयते ? किं ब्रवीषि-- "मातृ- व्यापत्तिदुःखितां संघदासिकां बुद्धवचनैः पर्यवस्थापयितुमागतोऽस्मि" इति । विनष्टं त्वन्मुखाद् बुद्धवचनं मदभ्रमादिवोपस्पर्श पश्यामः । भोः कष्टम्- वेश्यागणप्रविष्टो मोहानिक्षुदृच्छयावापि । न भ्राजते प्रयुक्तो दत्तकसूत्रेष्विवोङ्कारः ।। किं ब्रवीषि- "मर्षयतु भवान् ननु सर्वसत्त्वेषु प्रसन्नचि. तेन भवितव्यम्" इति । स्थाने नित्यप्रसन्नो भदन्तः तृष्णाच्छेदेन परिनिर्वाणमवाप्स्यसि । एषोऽबलिप्रग्रहं करोति । किं ब्रवीषि- "साधुमुच्येऽयम्" इति । भवतु | अलं वृथाश्रमेण | सर्वथा दुर्लभः खलु ते मोक्षः । किं प्रवीषि- "गच्छाम्यहमकालभोजनमपि परिहार्यम्" इति । ही ही सर्व कृतम् । एतदवशिष्टमस्खलितपश्च- शिक्षापदस्य भिक्षोः कालभोजनमतिकामति । ध्वंसस्व । वृामु- ·16 नधिमणापत्रपते । गच्छ, बुद्धोधसि हिन्त ! यस्त एष दुरा- मा । तत् क नु खस्विधानी दुष्टशाक्यभिक्षुदर्शनोपहतं चक्षुः प्र. धालयेयम् । (परिक्रम्य) साधु भो: विटजननयनपावनमुपस्थितम् । एप हि वसन्त- वत्सा दुहिता बनराजिका नाम वनराजिकेव रूपवती कुसुमसमा- जमिव शरीरे संनिवेश्य यथार्ह पूजापुरस्कारमुपनीय कामदेवायतना- दवतरति । यथा सर्वादरगृहीतपुष्पमण्डनाटोपा तथा शके प्रियजन- सकाशं प्रस्थितयानमा भवितव्यम् । यावदेनां प्रियवचनोपन्यासेनो- पसामि । (निर्दिश्य) वासु वनराजिके वसन्तकुसुमाग्रयणं कुर्वन्त्या भवत्या नखल्बतिथिलोपः कृतः । किमाह भवती-"स्वागतमार्याय, अयमबलिः" इति । प्रतिगृहीत एष दाक्षिण्यपल्लवः । आपिच, अ चिरागतस्ताबद्वसन्तम्तवशरीरे संनिविष्टो ननु । किमाह भवती--- "कथमिव" इति श्रूयतां तावत्- वासन्तीकुन्दमित्रैः कुरवककुसुमैः पूरितः केशहस्तो लग्नाशोकश्शिखान्तः स्तनतटरचितस्सिन्दुवारोपहारः । मत्यप्रैश्चूतपुष्पैः प्रचलकिसलयैः कल्पितः कर्णपूरः पुष्पव्यग्राग्रहस्ते वहसि सुवदने मूर्तिमन्तं वसन्तम् ।। . - -- किं ब्रवीषि-"एष ते प्रदेयकः" इति । भवतु । त्वय्येवतावति- तु न्यासः । कालेनोपपादयिष्यामः । सुखं भवत्यै । प्रस्थितोऽस्मि || अये इदमिरीमकामिन्यास्ताम्बूलसेनायागृहम् । नित्यसंनिहि- तश्चात्र धान्तः । किंतु प्रविशामि । (विचार्य) न शक्यमनभिभा- ध्यातिक्रमितुम् । यावत्प्रविशामि । (प्रविश्य) अस्तिकोऽपि भोः सुन गृहे शशं प्रतिपालयति ? अये इयं तांबृलसेना अस्मद्वहुमाना- ·दविलम्बितत्वरितपदविन्यासा संभ्रमाद् भ्रष्टमुत्तरीयमाकर्षन्ती प्रद्वार एव प्रत्युद्गताः। अत्युपचारः खल्वेषः । शके, न मां प्रविशन्त मिच्छ- तीति । तदेषा बहिरेव प्रयोजयितुं निर्गता । यथास्याः प्रत्यप्रसुर- तचिह्नान्युपलक्षये सद्यःसुरतभुक्तमुक्तयानया भवितव्यम् । नूनं दि- वासुरवसंमर्दमनुभूतवानिरिमः । अहो सुरतलोलुपः खलु धान्नः । भवतु । परिहसिष्याम्येनाम् । ताम्बूलसेने किमिदं दाक्षिण्यातिव्ययः क्रियते । कथं सुरतपरिश्रमश्वासविच्छिन्नाक्षरं "स्वागतं प्रियवय. स्याय" इत्याह । अविरक्तिके तालवृन्तन्तावदानय । कृतव्यायामा खलु ताम्बूलसेना । चोरि अपि बलं वर्धते ? किं ब्रवीषि-न- खल्ववगच्छामि" इति । एतत्प्रियजनपरिष्वङ्गसंक्रान्तमालेयकं स्तन- । पृच्छामि तावत् असन्तुष्टे अनवरतनिशाविहारस्येरिमस्थ दिवापि नाम त्वया न देयो विश्रमः । ननु सायंप्रातहोमो वर्तते । किं ब्रवीषि- "सदापि नाम परपक्षपरिहासप्रियो भावः । नैतद. स्ति" इति । अयि दुर्विदग्धे न त्वया श्रुतपूर्व 'आकारसंवरणमप्या- कार एव' इति । किं ब्रवीषि-"कथं जानी" इति । चोरि क- थामेदं न ज्ञास्यामि । यथा- तटद्वयम विखण्डितविशेषकं मृदितरोचनाविन्दुकं कपोलतललग्नकेशमपविद्धकर्णोत्पलम् । मुखं वणितपाटलोष्ठमलसायमानेक्षणं प्रकाशयति ते दिवासुरतलोलुपं कामिनम् ।। किं ब्रवीषि-"संघस्सुप्तोत्थिताहं, किमप्याशङ्कसे" इति । भव. तु | संज्ञप्ताः स्मः। न हि ते सूक्ष्ममपि किश्चिदप्राचं पश्यामि-किन्तु । स्वमान्ते नखदन्तविक्षतमिदं शङ्के शरीरं तव प्रीयन्तां पितरः खधास्तु सुभगे वासोऽपसव्यं च ते । 3

·18
किश्चान्यवरया न लक्षितमिदं धिक्तस्य दुःशिल्पिनो
मोहाधेन तवोभयोश्चरणयोः सव्ये कृते पादुके ।
। (कर्ण
चोरि सहोढाभिगृहीता केदानी यास्यसि । एषा हि प्रविश्या.
तहमुच्चैः प्रहसिता
सह
रमणेन
दत्वा). एष इरिमो व्या-
हरति-"ननु भोः धूर्ताचार्य प्रविश्यताम्" इति । सखे कः सुरतर
अधुर्ययोर्योक्तृच्छेदं करिष्यति । एवमेवाविरतसुरतोत्सवोऽस्तु । गा.
र्गीपुत्र साधयाम्यहम् । (परिक्रम्य)
अये केयमिदानी बाह्यद्वारकोष्ठके देवताभ्यो बलिमुपहरति
निभृतवदना शोकग्लाना निरञ्जनलोचना
मलिनवसना स्नेहाभ (त्य) क्तपलम्बधनालका ।
शिथिलबलया पुष्पोत्क्षेपैश्च्युतागुलिवेष्टना
तरुणयुवतिस्तन्वी भूयस्तनुत्वमुपागता ।।
आः सैषा भाण्डीरसेनाया दुहिता कुमुदती नाम । भोः कष्टम् ।
अप्रत्यभिज्ञेया खल्वियं तपस्विनी संवृत्ता । तत् कस्येयं वेशवासविरु-
द्धं विरयोग्यव्रतं चरति । आ विज्ञातम । तमेषा मौर्यकुमार
चन्द्रोदयमनुरक्तेति श्रूयते । स च सुभगः सामन्तप्रशमनार्थ द.
ण्डेनोद्यत: । हन्त ! भोः उपपद्यते चन्द्रोदयविरहात् कुमुदती निःश्री-
का संवृत्तेति । भोः प्रत्यादेशः खल्वियं कुलवधूनाम् । अपिचैषा
खभवनबलभीपुटस्थं विक्षिप्तबलिप्रणयोपस्थितं स्वागतव्याहारेणाभि-
नन्दति वायसम् । -
"भद्रं ते वलभीगवाक्षतिलक श्राद्धोपहारातिथे
जीवन्त्यां मयि कचिदेष्यति स मे नित्यप्रवासी प्रियः ।
-

·19 यद्यागच्छति गच्छ तावदितरद्वाराश्रितं तोरणं निःशोका हि समेत्य मे प्रियतमं दास्यामि दध्योदनम्" इति ।। अहो तु खलु निष्कैतवोऽनुरागः । अनपहासक्षममेतद्राज. यौतकम् । महिघ्यावकुण्ठनभागिनी भवत्वेषा । इतो वयमेकान्तेन ग- च्छामः । (परिक्रम्य) अये अयमिदानी दक्षिणेन वृक्षवाटिका भूषणप्रणादात्संभ्रान्त. विहगसंकुलः शब्द इव श्रूयते । भवतु । अपावृतद्वारेयं वृक्षवादिका । यावदवलोकयामि । (विलोक्य) ही ही! ननु नयनोत्सवः खल्बिह व. तते । तथाहि-पाञ्चालदास्या दुहिता प्रियंगुयष्टिका नाम'जधनो- सेको [धो] पपादिताहकारेण यौवननवराज्यकेन विलोभ्यमाना नाना- विलासभावहावदाक्षिण्यसमुदितसखजिनपरिवृता कन्दुकक्रीडा मनुभव. ति । यैषा- - प्रबाललोलागुलिना करेण मानश्शिलं कन्दुकमुद्वहन्ती । स्वपल्लवाग्राभिहतैकपुष्पा नतोन्नता नीपलतेव भाति ।। काममस्यास्सन्दर्शनमेवानों लाभः । भवतु । सन्तुष्टस्यापि ज- नस्य नवमृते पर्याप्तिरस्ति । अतोऽभिभाषिष्ये तावदेनाम् (उपगम्य) वासु प्रियायष्टिके किमिदं कन्दुकक्रीडाव्याजेन नृत्तकौशलं प्रत्यादिश्यते सखीजनस्य । कथं स्थितमानदत्तप्रतिवचना क्रीडत्येव । यथा कन्दुकोत्पातान् गणयन्त्यस्याः परिचारिकाः, शके पणितमन. या सखीभिस्सहोपनिषद्धमिति । अहो पणितप्रीतिः । सर्वथा नतो. नतावर्तनोत्पतनापसर्पणप्रधावनचित्रप्रचारमनोहरं यदृच्छया दृश्यमा- सादितं खल्वस्माभिः । कि बहुना । शके, परिवर्तननिवर्तनोद्वर्तनपर्या. ।

·20 मातवसनान्तरप्रवेशकुतूहलो वायुरप्येनामभिकामोऽनुभ्रमतीति यत्सत्यं स्वभावदुर्बलत्वादेकपाणिप्राशस्य यौवनपीठपयोधरभारनमि- तस्य विभेम्यहमस्या मध्यविसंवादनस्य । न शक्ष्याम्येनामुपेक्षितुम । अभिभाषिष्ये तावत् । अयि यौवनोन्मत्ते स्वसौकुमाविरुद्धः खल्व- यमारम्भः क्रियते । विरम विरम तावत् । अये त्वां खलु ब्रवीमि । कथमुपारोहत्येवास्याः प्रहर्षः । हन्त ! इदानीमाशास्य खोलत्कुण्डलाया बलवदनिभृते कन्दुकोन्मादितायाः चञ्चद्वाहुद्वयायाः पविकचविसनोद्गीर्णपुष्पालकायाः । आवर्तोद्भ्रान्तवेगप्रणयविलसितक्षुब्धकाचीगुणाया मध्यस्यावलगमानस्तनभरनमितस्यास्य ते क्षेममस्तु । एषा पूर्ण शतमिति व्यवस्थिता । वासु प्रेयङगुयाष्टिके सखी- जनपणितविजयेन दिष्ट्या वर्धसे । किं ब्रवीषि --- "स्वागतमार्याय, हन्त ! विजयार्थ गृह्यताम्" इति । वासु त्वदर्शनमेवानों लाभः । स्मर्तव्याः स्मः । साधयामो वयम् ।। (परिक्रम्य) अये इदमपरं सुहृद्विनोदनायतनमुपस्थितम् । इदं हि चन्द्रध- रकामिन्या नागरिकाया दुहितुः शोणदास्या गृहम । एष प्रविशामि । न शक्यमनभिभाष्यातिक्रमितुम् । (प्रविष्टकेनावलोक्य) अये इयं शो- णदासी किमपि चिन्तयन्ती द्वारकोष्ठक एवोपविष्टा । तत्किमिदानी निर्मुक्तभूषणतया विविक्तशरीरलावण्या मलिनप्रावारार्धसंवृतशरीरा र कचन्दनानुलिप्तललाटा सितदुकूलपट्टिकावेष्टितशीर्षाऽवनसबदनचन्द्र- मण्डलाऽकाधिरूढां वल्लकीमीषत्कररुहेरवघट्टयन्ती काकलीमन्दमधुरेण स्वरेण कैशिकायपाकूजन्ती तिष्ठति । उत्कण्ठितयाऽजया भावितव्यम। कैशिकाश्रयं हि गानं पर्यायशब्दो रुदितस्य । किं नु खल्विदं अश्रु- तपूर्व मया चन्द्रोदयादेवप्रणयकलहकतन्याहरणमनया (योः) ।

·21 प्रियनिरोधात्पश्चात्तापगृहीतयाऽनया भवितव्यम् । भवतु । प. रिहसिष्याम्येनाम् । बासु शोणदासि किमिदं, वेशतापसी वेषः परिगृपते ? वासु न खल्वयमपराखश्चन्द्रधरः कथं तेऽश्रु- मोक्षः प्रतिवचनमः । निगृह्यतां बाष्पः । कथ्यतां तावत्, किं ब्रवीषि-मानैकग्राहकुशलेन व्यापादितास्मि सखीजनेन' इति । ननु सर्वजनाधिका ते सखी शोणदासी त्वाप्युत्थापयति ? किं प्रवी- षि-"तस्या एव दुर्यन्त्रितैरापदमिमामुद्वहामि" इति । अपण्डि- ता खल्वसि । ननु सा त्वयैवं वक्तव्या- प्रायश्शीतापराद्धा क्षणमपि न पुनति मानक्षमाह तुष्टेदानीमनायें भव मदनतुला मामिहारोप्य घोराम् । मानैकग्राहवाक्यैरनुनयविधुरैस्तावकैस्तत्कृतं में पाणिभ्यां येन संप्रत्यनुचितशिथिलां मेखलामुद्वहामि ।। इति । किं ब्रवीषि-"पराजित इदानी मदनेन मानः । किन्तु स एक तु सौभाग्यकृतावलेपस्ते वयस्यः स्तब्ध" इति । ततः किमिदानी नाभिसार्यते ? सुन्दरि अलमलं ब्रीळया । निश्वस्याधोमुखी किं विचरसि मनसा बाष्पपर्याकुलाक्षी शैथिल्याद्भूषणानां स्वयमपि सुभगे साध्ववेक्षस्व भावत् । हित्वा कूलस्थवाक्यान्यनुनय रमणं किं वृथा धीरहस्तैः संरूढस्यातिमूढे प्रणयसमुदयस्यातिमानोऽवमानः ॥ किं ब्रवीषि- "निया नाम पुरुषोऽतुनेयः, ननु शौण्डियम" ति ।मा तावत् । अतिमनस्विनि किं न गङ्गा सागरममियाति ? अल, मलं नीळया । अथवा सकामास्तु भवती । अहं चन्द्रधरमेवानुन- ·22 यामि । किं बहुना । अथैव ते चिरविरहसमारोपितस्य मदनानि- होत्रय पुनराधानं करोमि । कथमनवसितबाप्पयैव स्मितमनया । इदं खलु वर्षर्तुज्योत्स्नादर्शनम । सुन्दरि अलमलं रुदितेन । प्र. त्युपस्थितं कल्याणम । किं ब्रवीषि- "सत्यप्रतिज्ञेनेवांनी भावेन भ. वितव्यम्" इति । प्रभाते ज्ञास्यास । कथमुपरतो बाष्पः । सा- धयाम्यहम (परिक्रम्य) बाह्यद्वारकवाटा- अहो इदमपरं शृङ्गारप्रकरणमुपस्थितम । एषा हि नागरिकादहि- ता गणिका मगधसुन्दरी नाम शरदमलशशिसहशवंदना असितमृदुकु- चितस्निग्धसुरभिशिरसिरहा विकसितकुवलयदललोललोचनयुगा वि. दुमचारुतरताम्राधरसंपर्कपरिपाटलदशनमयूखा कुन्दकुसुममुकुलधव- लसमसहितशिखरदतीपीनकपोलम्ननोरुजघनचक्रा संवृतशरीरा दक्षिणहस्ताङ्गुलियेन तिरस्करिण्येकदेशमवलम्बमा- ना वामचरणकमलैकदेशेन भूतले तालमभिसंयोज्य रक्तस्वरमधुर- तारसंयुक्तामसंकीर्णवर्णा मवधुष्टालङ्कारालकृतां श्रोत्रमनोहरां षड्ज. प्रामाश्रयां वल्लभां नाम चतुष्पदा आक्रूजमाना नेत्र भूक्षेपः संकल्पितान भावानभिनयन्ती कस्यापि सुभगस्यागमनं प्रतीक्षमाणा तिष्ठति । भोः को नु खल्वयं महेन्द्र इव सुरतयज्ञायाहूयते । भवतु । पृच्छा- म्येनाम । भवति वेशमेघविगुल्लते पृच्छामस्तावत् - शुक्लासितान्तरक्ता सापाजावेक्षिणी विकसितयम् । धन्यस्य कस्य हेतोश्चन्दमुखि बहिर्मुखी दृष्टिः ॥ हा धिक वित्रस्तमृगपोतिकेव सन्त्रस्तया दृष्ट्या मां निरीक्ष- ते । प्रत्यागतचित्तयानया भवितव्यम् । किं ब्रवीषि-मामैवम । ब्रह्मचारिणी खल्वहं वसन्तमुपवसामि" इति । श्रद्धेयमेतत् । अय. मिदानी सरसदन्तक्षतोऽधरोऽष्ठः किमिति वक्ष्यति ?

·23 कि प्रवीषि--- "सावशेषतुषारपरुषस्य वसन्तवायोः पदान्येतानि" इति । भवतु तावत् । संज्ञप्ता: स्मः । दन्तपदजर्जरोष्ठी यथा च नियम त्वमात्मनो वदसि । सुव्यक्तमव्रतघ्नं चुंबितचान्द्रायणं चरसि ॥ एषा संवृत्य कवाटेन मुखं प्रहसिता । तपोवृद्धिरस्तु भवत्यै । साधयाम्यहम् । (परिक्रम्य) भोः एष कथंचिद् वेशयुवतिप्रलापशृंखलामुन्मुच्य प्राप्तोऽस्मि देवदत्ताया गृहम । अपीदानी देवदत्ता गता स्यात् । किंनु खलु पृ. च्छेयम् । (विलोक्य) आ अयं ताववृक्षवाटिकापक्षद्वारेणातिकाम- ति भावगन्धर्वदत्तस्य नाटिकाचार्यस्यान्तवासी दर्दुरको नाम नाटेर- कः । यावदेनं पृच्छामि । (निर्दिश्य) अंघो दर्दुरक कुतस्त्वमाग च्छसि ? अपि जानीषे किं देवदत्ताकरोतीति । किमाह भवान्-~ "गता खलु देवदत्ता सुखप्रश्नार्थमार्यमूलदेवं द्रष्टुम् । अहन्तु देवसे- नां द्रष्टुमाचार्येण प्रेषितोस्मि" इति । अथ केन कारणेन ? किं ब्रवी- षि-"कुमुवती भूमिकाप्रकरणपत्रमुपनयेति" इति । अथोपनीतं, पत्रकं गृहीतं च तया ? किं ब्रवीषि-"आचार्यगौरवात् प्रतिगृहीतं तत्पत्रकं तया पार्श्व- स्थायास्तु सख्या हस्ते न्यस्तम् | अपि च कुमुद्वत्यै नमस्कृत्त्योक्त । वती-'अस्वस्था तावदस्मि' इति" इति । हन्त ! प्रसिद्धताः स्मः । एतदस्याः कामकतानतां सूचयति । अंघो दर्दुरक किमिदं पत्रकेऽभि- लिखितम् ? किं प्रवीषि-वाचयस्व" इति । (गृहीत्वा वाचयति) -- कान्तं कन्दर्पपुष्पं स्तनतटशाशनं रागवृक्षमवालं शय्यायुद्धाभिघात सुरतरथरणश्रान्तधुर्यपतोदम् ।

·24 : उम्मेषं विभ्रमाणां करजपदमयं गुह्यसंम्भोगचिह रागाकान्ता वहन्तां जघननिपतितं कर्कशाः स्त्रीकिशोर्यः ।। साधु भोः कर्कशस्त्रीकिशोरीप्रतारणायाभिप्रस्थितस्य मे मह- दिदं मङ्गलमर्थसिद्धिं सूचयति । अंघो दर्दुरक अपि जानीषे कुत्र- स्था देवसेनेति । किं ब्रवीषि-'वृक्षवाटिकां गता" इति । हन्त ! मदनकर्मान्तभूमौ वर्तते । साधु । गच्छतु भवान् । प्रविशामस्ता- वत् (प्रविश्य) अये इयमियं देवसेना- कृशा विवर्णा परिपाण्डुनिष्प्रभा प्रभातदोषोपहतेव चन्द्रिका । वहत्यसाधारणगूढवेदनं मनोमयं व्याधि मदारुणौषधम् ।। आ यथैवं सर्वगुह्यधारिण्या स्नेहातिसृष्टसखीभावया प्रियवा- दनिकया नाम परिचारिकया सह परिवर्जितान्यजना वायुं पर्युपास्ते । भवतु । एतदप्यस्था एकतानतां सुचयति । सर्वोऽपि विविक्तकामः कामी भवति । अस्मद्विषयगतयम् । यावदेनामुपसर्पामि । (उपेत्य) वासु देवसेने विनम्भालापविच्छेदकारिणो न खलु वयमसू. ययितव्याः। किं ब्रवीषि-"स्वागतं भावाय । आभिवादयामि इति । भवतु । प्रतिगृहीतस्समुदाचारः । अलमलं प्रत्युत्थानयन्त्रणया । किमाह भवती- "उपविश, इदमासनम्" इति । बाढमुपविष्टोस्मि । वासु किमिदं बन्धुजनसन्ताप: क्रियते ? को नामायमचक्षुर्मारो गू- ढवेदनः म्लयंग्राह्यः प्राक् केवलो व्याधिः । किं ब्रवीषि- "न खलु किञ्चित्" इति | अयि पण्डितमानिनि अलमस्मान् विक्षिप्य । स- दापि नाम त्वमस्माकं बालक्रीडनकान्वेषणादिषु प्रणयवती । अपि ·25. चा, सएवाहं मूलदेवसखः शशः । तदुच्यता सद्भावः । किमाथ- योऽयं सन्ताप: ? तव हि- अव्याधिग्लानमहं करतलकमलापाश्रितं गण्डपा दृष्टिा नैकताना जलमिव हृदयं जूंभणा वर्णभेदः । निश्वासायासकर्ता न च न रतिकरस्तापनश्चेन्द्रियाणा मेकद्रव्याभिलाषी प्रतिनव इव ते चोरि कोऽयं विकारः।। कथं निश्वसितमनया । हन्त. सन्धुक्षितो मदनानिः । भवतु । इदानीमात्मगतं भावमस्या ज्ञास्यामः । यदि वामपाखाभूता विनं. भाणा मरोगास्तु भवती | साधयाम्यहम । किं ब्रवीषि-. "चपल: खलु भावः" इति । हन्त! प्रतिज्ञातम । एषापि मर्म वक्ष्यति । वासु कुतो मे धृति स्तवेदृशेन शरीरोदन्तेन ! अपि च, दीर्घसूत्रता नाम कार्यान्तरमत्पादयति । तदुच्यतां सन्तापकारणम् । किं धी- षि-"न खलु मे भावं प्रति गुह्यमस्ति । अयन्तु वसन्तस्वभाव:- यन्मे गुरुजनयन्त्रणया निभृतस्यापि मनसः किमप्यकारणेनौत्सुक्य मुत्पादयति" इति । साधु भो: नायं व्याधिव्यपदेशः । चोरि एतदपि जानीषे साधु युवती खलु देवसेना संवृत्तेति । वासु यद्येवं अलमलम- नुबन्धेन । तुपरिणामेन स्वस्था भविष्यसि । कथं प्रीलितमनया । प्रियवादिनिके किमिदं, तालपत्रकेऽभिलिखितम् ? किं ब्रवीषि- "नाटकभूमिका" इति । पश्यामस्तावत् । (गृहीत्वा वाचयति)- "कुमुदतीप्रकरणे शूर्पकसक्कां राजदारिकां धात्री रहस्युपालभते । 'उन्मत्ते नैव तावत्स्तनविषममुरो नोद्गता रोमराजिः न व्युत्पन्नासि च त्वं व्यपनययुवतीदोहलं दुर्विदग्धे । व्युत्पन्नाभिः सखीभिः सततमविनयग्रन्थमध्याप्यसे त्वं केनेदं बालपके मनसिजकदन कर्तुमभ्युचतासि' । - - 4 ·26. किमाह देवसेना--- "एतत्सावन्मयैव न श्रुतमस्ति" इति । हन्त ! एष उद्गीर्णः स्वभावः । इत्थमहमपि कामयामीत्युक्तं भवति । कि- माह देवसेना- "हलपाही भावः" इति । वासु अलमलमस्मान विक्षिप्य । मेघावगूढमपि चन्द्रमसं कुमुदतीप्रबोधः सूचयति । गच्छ पुरुषद्वषिणि ; आपन्नेदानीमसि ।। नैवाहं कामयामीत्यसकृदभिहितं यत्त्वया गूढभावे सा त्वं तन्वीस्वभावात्कथय तनुतरा चोरि केनासि जाता। हस्तप्रत्यस्तगण्डे प्रशिथिलवलये भिन्ननिःश्वासवक्त्रे व्याधिक्लिष्टो जनोऽयं किमिदमतिशठे वाह्यते धीरहस्तः ॥ किमाह प्रियवादिनिका--"सति प्रवृत्ते कामतन्त्रप्रकरणे दिष्ट्ये- दानीमस्मत्स्वामिनी पुरुषविशेषमनुरक्ता, न पृथग्जनम्' इति । तत्क स्यायमवन्तिनगर्या पुरुषविशेषशब्दः प्रचरति ? किमाह भवती- "कस्य तावत्त्वयाभ्युपगम्यते" इति । कस्यान्यस्य, ननु कर्णीपुत्र. स्य । स हि- - - कुले प्रस्तः श्रुतवानविस्मितः स्मिताभिभाषी चतुरो विमत्सरः । प्रियंवदो रूपवयोगुणान्वितः शरीरवान् काम इवाधनुर्धरः ॥ कि अगेमुवी देवसेना संवृत्ता । अलमलमनिभृते दुकूलद- शान्तोद्वेष्टनेन । कथ्यतां तावत् । किमभाजनीभविष्यामः ? क. थं समानमेवास्ते । अथवा लज्जा नाम विलासयौतकं प्रमदाजन- स्य, विशेषतश्चाप्रौढकामिनीनाम् । तदेषा कथमिव स्वयं वक्ष्यति । तत्कामं पुरुषविशेष इत्यसाधारण एव शब्दः कर्णीपुवे प्रतिवसति ।

·27.. तथापि नाम त्वलब्धगांभीर्यो धृतिमुपयात एनां व्याहारयामि । वासु देवसेने किमस्माकं पररहस्यश्रवणेन । उदासीनाः खलु वयम् । तदामन्त्रये भवतीम् | कर्णीपुत्रोऽपि पाटलीपुत्रविरहात् स्वजनद- शनोत्सुको भृशमस्वस्थः । स एषोऽद्य श्वो वा प्रस्थास्यते । पुन ष्टास्मि भवतीम् । किन्तु स्वस्थरूपया त्वया भवितव्यम् । स्मर्त. व्याः स्मो वयम । (इत्युत्थाय प्रस्थितः । सत्वरं निवृत्त्य) अये के- नैतदुक्तं "हन्त व्यापत्रेदानीम" इति । आ देवसेना कथं रो- दिति । वासु किमिदम् । अलमलं रुदितेन । भवतु । गृही. तम । दिष्ट्या पात्रगतो मनोरथः । कर्णीपुत्रस्यापि त्वन्मय एव व्याधिः । तदितरेतरस्यौषधत्वेन कल्पयितव्यम । किं ब्रवीषि- "किमुच्चैः कथयसि, दुःखशीलः खलु भावः" इति । अलमलं यन्त्रणया- - दक्षात्मजाः सुन्दरि योगताराः किं नैकजाताः शशिनं भजन्ते । आरुह्यते वा सहकारक्षः कि नैकमूलन लता द्वयेन । किं ब्रवीषि-"तथेदानीं संप्रधार्यतां यथोभयं रक्ष्यते” इ. ति । अथ किम् । संप्रधारितमेवैतत् । श्वः केिल ते भगिनी यथो- चितमाचार्यगृहं नृत्तवारेण यास्यति । ततो लब्धान्तराखंभा सुभगे सुखप्रभव्याहारव्याजेन त्वं वा तत्र यास्यसि स वेहागामेष्यति । किमियं विमर्शडोला वाह्यते ? किमाह प्रियवादिनिका--"न ममे- हार्यपुत्रस्यागमनं रोचते-यथात्रभवयास्तव गमनम् । गणिकाजनो नाम पैशुन्यप्राभृत एषा जातिः । तस्मादहमेव यथोचितं योजयि- ध्यामि यथा नृत्तवारात्पस्थिताध देवदत्ता खयमेव मम स्वामिनी - ·28 सुखप्रभाभिगमनेनार्यमूलदेवसकाशमनुनेष्यति" इति । साधु प्रिय- वादिनिके इदानी खलु यथार्थनामता । उचितं चास्यास्तत्र गमनम् । किन्तु स्वस्थरूपयानया भवितव्यम् । किमाह देवसेना--"ननु भा- वदर्शनात्स्वस्थैवाहम" इति । प्रियं मे । कृतं मदनकर्म । कर्णीपु- प्राणधारणार्थ किञ्चित्स्मरणीयं दातुमर्हसि । किं ब्रवीषि-"किं दास्यामि' इति । किं नाम विचार्यते । इदं खलु- ईषल्लीलाभिदष्टं स्तनतटमृदितं पत्रलेखानुविद्धं खिन्नं निश्वासवातैर्मलयतरुरसक्लिष्टकिंजल्कवर्णम् । प्रातर्निर्माल्यभूतं सुरतसमुदयमाभृतं प्रेषयास्मै पद्म पद्मावदाते करतलयुगलभ्रामणक्लिष्टनाळम् । कथं कटाक्षपातेनैतदनुज्ञातमनया । हन्त ! प्रतिगृहीतं प्रा. भृतं सुरतसत्यकारस्य । यावदननौषधेन कीपुत्रं सञ्जीवयामि । (गृहीत्वोत्थाय हि त्वा) प्रस्थितोऽस्मि ! सुखं भवत्यै । सुभगे गृह्य- तामाशी:--- भयद्रुतमसूचितप्रचलमेखलान पुरं सशङ्काशथिलोपगृहमवमुक्तनीपिथम् । स्वयं समभिवाहयत्वयमुदात्तरागायुधः तब प्रथमचोरिकासुरतसाहसं मन्मथः ॥ (इति निष्क्रान्तो विट:) इति श्रीशूद्रकविरचितः पमप्राभृतकं नाम भाणः समाप्तः शुभम् ·श्रीः ईश्वरदत्तप्रणीतः धूर्तविटसंवादः । (नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः) सू- विद्यया ख्यापिता ख्यातिः सज्जनाराधनं धनम् । तेषां प्रीत्या भवेद्धर्म इत्यस्माकमुपक्रमः । तस्मादार्यजनप्रीत्यर्थ किञ्चिन्नाटकमारभामहे | आर्य सधन- जनप्रीतिवर्धनकरायामधनानां यौवनोत्पीडितमन्दभाग्यानां शोकवर्ध. नकरायां कुमुदकुवलयकल्हारकमलनिचुलकेतकीककुभकन्दलीषण्डम- ण्डितायामस्थां प्रावृषि हृदयप्रीतिजननं किश्चिद् गीतं गीयताम् । अयं खलु तावत्काल:--- जलधरनीलालेपः तटित्समालभनविहलगात्रः । विकसितकुटजनिवसनो विटो यथा भाति घनसमयः ।। (निष्क्रान्तः) स्थापना। - (ततः प्रविशति विट:) विट:- साध्वभिहितमेतत्- श्रीमद्वेश्ममृदङ्गवाद्यकुशला धाराः सृजन्त्यम्बुदाः क्रुद्धस्त्रीभ्रुकुटीतरजकुटिला विद्युल्लता द्योतते । गाडालिङ्गनहेतवः प्रचलिताः शीताः पयोदानिलाः कामः कामिमनस्सु मुश्चति दृढानाकर्णपूर्णानिधून् ।

·2
अपि च,
---
ते दग्धाः प्रवसन्ति ये समदना नायान्ति वा पोषिता
मुग्धास्तेऽनुनयन्ति ये न कुपिताः कुप्यन्ति वात्यायतम् ।
धन्यास्ते खलु ये प्रियावशगता येषां प्रिया वा वशे
कालः कामयतीव मेघपटहेरेवं जगद्धोषणाम् ।।
अहो तु खलु जलदकालस्य ललितजनमनोग्राहिणी बहु-
त्तान्तता । संप्रति हि सजलजलदावरुद्धदिनकरकरा: सोपस्नेहा
भूमिभागाः बहुदिवससदृशवृतान्ततया सौकुमार्यमिवोपगता दिवसाः ।
कुटजगन्धावर्तितमधुराणि प्रवृत्तनृत्तबहिणानि शीताम्बुवन्ति वि.
हारक्षमाण्यरण्यानि । प्रचलितेन्द्रगोपका नवहरिततृणाकुराः सालक्त
कयुवतिचरणविन्यासयोग्या
वनभूमयः । कलुषसलिलवाहिन्योऽविभा.
वनीयतीर्थाः शठा इव नार्यो दुरवगाहा नद्यः । अपि च,
कदम्बगन्धमादाय वनान्तरविनिःसृतः ।
आयाति धाराशिशिरः सपाभृत इवानिलः ॥
तद्रमणीयोऽयं काल: न चास्मिन्त्रौत्सुक्यं न भवति ।
कुत:-
भ्रान्तपवनेषु संप्रति सुखिनोऽपि कदम्बवासितवनेषु ।
औत्सुक्यं वहति मनो जलधरमलिनेषु दिवसेषु ।।
तक्ष द्विविधमौत्सुक्यं भवति- कारणादकारणाच
कारणोद्भूतस्यौत्सुक्यस्य शक्या प्रतिक्रिया कर्तुम् । यत्त्वकारणादु-
त्पद्यते तत् कुम्भदासीकृतकरुदितमिव दुश्चिकित्सं भवति । वयश्च
कानिचिदिमान्यहानि दुर्दिनदोषादल्पपदप्रचारत्वाच्च भृशतरमुन्मनसः
संवृत्ताः । कुटुम्बिन्याश्च नः कण्ठमाधुर्येण तेनाप्यायितमनसोऽप्यप.
यानमेव बहुमन्यामहे । (विलोक्य)

·दिष्टयेदानी सुदिनं संवृत्तम् । निवृत्तसङ्गोतमृदङ्गसन्निभाः प्रशान्तरवा मेघाः । दुर्दिनदोषचकितः प्रासादशिखरमारुह्य पक्षौ वि. तत्य विरौति गृहमयूरः। सन्दष्टोपवीणावियुक्तविरलतन्त्री शीतवात- वेपितेव कामिनी बालातपमासेवते वीणा । निष्ठीवन्तीव विमलमुक्ता- दामसन्निभान् प्रणालीमुखैस्तोयावशेषान् हर्म्यस्थलानि । दुर्दिनदोषा- निष्प्रभाः संप्रमृज्यन्ते दर्पणाः [ अपि च- - प्रवरगृहनिरोधखेदालसा यान्ति वातायनान्यङ्गना जलदसमयदोषगाढार्पणा हेमकाची पुनर्योज्यते । उपवनगमनाय सञ्चार्यते वारमुख्यो जनः कामिभिः तरुणणसखेपु लाक्षारसः पात्यते पादपद्मेष्वनगावहः ।। तत् कनु खल्विदमौत्सुक्यं विनोदयेयम् । किं नु द्यूतस- भायामाहोस्वित् वेशवाटे । (विचार्य) नमोऽस्तु द्यूताय । एकशा- टिकामावावशिष्टो हि नः परिच्छदः । अक्षाश्च नामानभिजातेश्वरा इव न सर्वकालसुमुखा भवन्ति । ततो वेशमेव यास्यामः । तत्र हि. कान्तान्यनिरीक्षितानि मधुरा हासोपदंशाः कथाः पीनश्रोणिनिरुद्धशेषमतुलस्पर्श तदर्धासनम् । स्नेहव्यक्तिकरान् करव्यतिकरास्तास्ताच रम्यान् गुणान् वेश्याभ्यः प्रणयाहतेऽपि लभते ज्ञातोपचारो जनः॥ -- (निरीक्ष्य) संत्रियतां द्वारम् । किमाह भवती "वल्मीक- मिव बहुद्वारं ते गृहम्" इति । यद्यप्यन्योऽस्ति नगरघट्टकानां प्र- वेशाय मार्गः तथापि तैरन्यगृहपरिचयाद् द्वार एव लक्ष्यं गृह्यते । अपि च अलमुत्तरोत्तरेण । हा ध्वस्तोऽस्मि । (परिक्रम्य) स्थाने खलु कुसुमपुरस्यानन्यनगरसदृशी नगरमित्यविशेषप्राहिणी पृथिव्यां स्थिता कीर्तिः । बहूनि खल्वस्य पुरभ्य गृहाण्युच्छ्रायवन्ति । प.

·4 ण्यसमुदायाजचबाहुल्याच साँस्ताँश्च समृद्धिविशेषान् रघा विस्मयते जनः । तत्र को विस्मय: ? सन्ति मन्यान्यपि समृद्धिमन्ति पु. राणि । येत्वस्य निःसाधारणा गुणास्तान वक्ष्यामः । तथा हि- दातारः सुलभाः कला बहुमता दाक्षिण्यभोग्याः खियो नोन्मत्ता धनिनो न मत्सरयुता विद्याविनीता नराः । सर्वः शिष्टकथः परस्परगुणग्राही कृतज्ञो जनः शक्यं भो नगरे सुरैरपि दिवं सन्त्यज्य लब्धं सुखम् ।। (परिक्रम्य) अये श्रेष्ठिपुत्तः कृष्णिलकः खल्वसौ वेशप्रसङ्गात् सफलीकृ. तयौवनोऽस्मद्विधजनप्रणयभाजनीभूतः कुटुम्बात्ययभीरुणा पित्रा प्रय ना द्रक्ष्यमाणः कथमपि वेशं गत्वा प्रियोपभुक्तशोभिना वपुषा द्रु- ततरमित एवाभिवर्तते । अवश्यभभिनन्दायितव्यः । उपगमिष्याम- स्तावदेनम् । (उपगम्य) भोः कृष्णिलक एवमेव सफलीकृतयौवनो भवतु भवान् । ननु खलु माधवसेनाया गृहादागम्यते ? किं ब्रवी. षि- "कथं विज्ञातवान्" इति । किमत्र विज्ञेयम् । सशसं. योगी हि भगवान मदनः । न चाहं भवब्यापारानिवृत्तः । अथवा अविरतसुरततृष्णां कामिनीमुत्सृज्य कासि प्रस्थित: ? किमाह भ. वान्-- "एतत्त्विदानी कथं विज्ञातवान्।" इति । एतदपि नाति- सूक्ष्मम् । कुतः- हस्ते ते परिमृज्य(ट) साश्रुवदनं(ने) नेत्राञ्जनं लक्ष्यते केशान्तो विषमश्च पादपतनादद्याप्ययं तिष्ठति । व्यक्तं तत्र मनो निधाय भवता मुक्ता शरीरेण सा मार्ग पात इवानिलप्रतिहतः कृच्छ्रात् तथा गाहसे । किं ब्रवीषि - "तातं तावदवलोकयिष्यामि" इति । कय. मनेनैव वेषेण ? अवस्कन्दं दास्यति । किं ब्रवीषि-- "यदीहशी- ·5. मवस्थां तातो मे पश्येत् जीवितपरित्यागमपि कुर्यात्" इति । अ. नवरतसूरततृष्णां कामिनी याजयता किं तेन न छत्तम् । प्रिता नाम खलु सयौवनस्य पुरुषस्य मूर्तिमान् शिरोरोगः । न च किल भोः पितृमता शक्यं परस्परामर्षविवद्धितपणरागस्य साधिशेपवचना- लङ्कृतस्य तेजस्विपुरुषनिरूषोपलस्य द्यूतस्य दर्शनमात्रमप्युपल- ब्धुम् । न च किल शक्यं समुपचितोत्पलखण्डकानां सहकारते लोद्गतचन्द्रकाणां कामिनीनिःश्वासविक्षोभिततरङ्गाणां प्रवृत्तपहिणा- काराणां वारुणीचषकाणां गन्धमात्रमपि विज्ञातुम् । न च किल शक्यं द्विधाभूतगोष्ठीजनेषु वयस्यार्धासनोपविष्टगणिकाजनेषु कामिनी- सान्निध्या दमीमांसितपणेष्वासक्तमण्डलेषु पक्षियुद्धेषु प्राश्निकत्वम पि कर्तुम । न च किल शक्यं वातायनाभोगविनिष्पतितपीनपयो- धराभिः ससंभ्रमोद्भूतललिताप्रहस्ताभिः पौरवधूभिः सबहुमानमवे. क्ष्यमाणस्य मदरभसस्य गजपतेः पन्थान मनुसतुम । नच किल शक्यं अर्धारुकपरिहितेनाकृष्टखड्गमावसहायेनाकृपणां वृचिमाकां- क्षता मित्रार्थे बन्धनच्छेदोद्यतेन प्रज्वलितोल्कापिङ्गलासु वीररात्रि- षु नरपतिमार्गमवगाहितुम् । नच किल शक्यं प्रत्युपकारचिन्तोप- हतचित्तेन सन्निवृत्तश्लाघादोषेण प्रत्युपकारपीडितेन मित्रार्थ सर्वस्व. त्यागं कर्तुम् । सर्व चैतत्सह्यम् । यत्तु दासी (स्याः) पुत्ताः पितरः स्वयमप्यननुभूतयौवना इव धनकुप्यार्थे वेशवधूभ्यः पुत्रान् था- रयन्ति अत्र मे गृहीतपरशोर्जामदग्न्यस्य रामस्य अनियवधोद्यत- स्येव लोकमपैतृकं कर्तुं मतिर्जायते । अथवा यौवनमतिलषितं नु कुवृद्धैः । नचैतद्विजानन्ति तपस्विनः यथा विक्रचकमलान्तर्गतस- लिलसुरभिरमृतरससहशास्वादो मृतमपि पुरुष संजीवयेद्वेश्यामुखर- स इति । अपि च- 5 ·6 काश्चीतूर्यमसक्तपीनजघनं विसंभदत्ताधरं श्वासोत्कंपितनर्तितस्तनतट भूभेदजियेक्षणम् । सीत्कारानुविषक्तरोमपुलकं कालेन कोपाश्चितं वेश्यानां क इहारित भो मदवशादाज्ञारतं विस्मरेत् ॥ किं ब्रवीषि---"अन्यच कष्टं भावाय निवेदयामि" इति । किं तत् । किं ब्रवीषे-- "तात: किल मां दारकर्मणि नियुक्त" इति । धि. या मस्तु । मातावद्भोः ईदृशं कष्टम । ईदृशमपि नाम मया श्रोत- व्यम । शक्यं किलोव॑हस्तेनाक्रन्दितुं वेश्यामहापथमुत्सृज्य कुलवधू- कुमार्गेण यास्यतीति । पश्यतु भवान्-- जात्यन्धा सुरतेषु दीनवदना मन्तर्मुखाभाषिणी हृष्टस्यापि जनस्य शोकजननी लज्जापटेनावृताम् । निर्व्याज स्वयमप्यदृष्टजघनां स्त्रीरूपबद्धां पशुं कर्तव्यं खलु नैव भोः कुलवधूकारां प्रवेष्टुं मनः । किं ब्रवीषि-"एष एव मे निश्चयः" इति । योषभवतो नि- श्चयः प्रीता स्मः । सदृशमस्मत्संसर्गस्य । गच्छ । इदानी गृह- मेवागम्य पुनरपि त्वां संज्ञामुपलंभयामि ! (परिक्रम्य) अयं हि ता- वदत्याकीर्णजनतया प्रकीर्णवीचीवलय इव सलिलनिधिः सुभीमदर्श- नोऽसुखोऽवगाहितुं कुसुमपुरराजमार्गः । इह हि- यो मां पश्यति सत्वरोऽपि न कथां छित्वा प्रयात्यन्यतः संबाधेऽपि ददाति चान्तरमसौ सर्वः प्रहृष्टो जनः । कश्चिन्नातिचिरं विनम्बयति मां कार्यात्ययाशङ्कया लोकः पुरुषैरहो पुरवरस्याप्तं यशो लक्ष्यते ॥ (परिक्रम्य) अये विटमतिरिव वेशगामिनीयं रथ्या । इतो या- .

·7 स्यामः । मया हि- कृत इह कलहो हृतेह वेश्या चकितमिह द्रुतमीक्षणं निमील्य । इति वयास नवे यदत्र भुक्तं तदनु विचिन्त्य समुत्सुको व्रजामि ॥ (परिक्रम्य) हन्त ! लब्धाः प्राणाः । एष वेशमेवास्मि प्रविष्टः । (स्पर्श रूपयित्वा) निषेव्य संलोलितमूर्धजानि वेश्यामुखान्यर्धनिरीक्षितानि । आयाति माल्यासवगन्धविद्धो वेशस्य निश्वास इवैष वायः ॥ अहो तु खलु कैलासशिखराकारप्राकार(साद)शिखरस्य वेश- वधूस्तनतटोपमईमानगवाक्षस्य सञ्चारितागरुधूपदुर्दिनस्य पुष्पोप- हाराहीसतगृहोपद्वारस्य प्रणादिकाञ्चीतूर्योत्कण्ठकामिजनस्य नूपुर- स्वनगद्गदभाषिणः कामकर्मान्तभूतस्य वेशस्य परा लक्ष्मीः । इह हि- समुद्यतकटाक्षप्रहरणाः स्फुटहसितोन्मीलितदशनपङ्क्तयो निभृतधूल- तानुवृत्तवचनविन्यासा: पीनपयोधरत्वादनवस्थितलघुप्रावरणा विभ्रमा- दप्रावरणाश्च विभ्रमविलसितललितचपलगतयः कामविजयपताका इव इतस्तत: सञ्चरन्ति गणिकापरिचारिकाः । नित्यस्मितालंकृतमुखा- नामविस्मयविस्मिताक्षीणां स्निग्धसुकुमारकुटिलतनुदीर्घकृष्णकेशीनां श्रोणीचक्रोद्वहनमन्दपरिक्रमाणां मत्तद्विरदपरिभावगामिनीनां सुरतप्र- पाणामिव तत्र तब विचरन्तीनामनिभृतमधुरचेष्टितानां गणिकादा- रिकाणां दृश्यन्ते विलासनिधयो रूपविशेषाः | अपि च, अनवरत- मृदङ्गानिस्वनाः संभ्रान्तपारावतमिथुना गर्जन्तीव प्रासादमाला: । आ.

·8 झाप्यमानशिल्पिजनानि संभ्रान्तप्रेष्यवर्गलुलितपुष्पोपहाराणि स्पर्धन्त इवान्योन्यं भवनद्वाराणि । रतियुद्धश्रमापारीणि संयोज्यन्ते गन्धतै- लानि । पीनस्तनतटविसर्पिणः पिबन्ते वर्णकाः । मनस्विनीजन- हृदयसुकुमारा आदीयन्ते माल्याभियोगाः । प्रियावचनामिव श्रोत्रा- वधानकरं श्रूयते वल्लकीवाद्यम । प्रियजनाघरोपदंशप्रणयी प्रचरति थुिः । अपि च नेवरर्धनिमीलितैः स्ततटैः सव्याजसन्दर्शितैः हासैनीलविभूषितैः श्रुतिसुखैरल्पाक्षरैर्भाषितैः । मन्दैनिश्वसितैः स्वभावमधुरैगतिश्चतालान्वितैः नित्याकृष्टशरासनं मनसिज कुर्वन्ति वेश्याङ्गनाः ।। (परिक्रम्य) अये इयं खलु तावद्यौवनमदानवेक्षितस्तनप्रावरणा पेलवांशुककृतपरिधाना जघनाभरणकृतनीवीं विभ्रमावमुफैककर्णपाशेन वित्रस्त हरिणचश्वलाक्षेण निभुक्तपिण्डितोष्ठेन मुनीनामपि मन:कंपन. समर्थन सुलभहसितेन मुखेन मदनसेनायाः परिचारिका वारुणिका नाम वामहस्सागुलिसंदंशेन कर्णोत्पलं कलयन्ती किश्चिदुद्यतैक- भूलता मा मवेक्ष्य प्रहस्याप्तिक्रामति । अस्या हि-- रोमाचं दर्शयता कपोलदेशे विशालजघनायाः । कर्णोत्पलेन कृत इव निरक्षरं चुम्बनोद्घातः ।। का शक्तिरनभिभाष्यातिक्रमितुम । अभिभाषिष्ये तावदेनाम् । वासु वारुणिके निगृह्यता मात्मा । कथमस्मद्वचनं स्खलीकृय ग. च्छत्येव । सुन्दर अनेन स्खलीकरणेन प्रीताः स्मः । कथं प्रहस्य स्थिता (उपेत्य) कृतमजलिना । पृच्छामस्तावत्किचित् केनास्य श- रत्कमलरजःपुखपिचरस्य गगनतलोन्मुखस्येव चक्रवाकमिथुनस्य स्त- ·9 नयुगळस्य से प्रथमावतारः सुखमुपभुज्यते ? कथं "ही" इत्येका- क्षरमुक्त्वा सनीलमवेक्ष्य मां ब्रजति सूर्णमनवसितार्धभाषिणी । सत्खलु कामस्य सर्वस्वं (परिक्रम्य) अये बन्धुमतिका खल्वेषा स्वगृहद्वारकोष्ठगता पार्थोपविष्टया पतरिकया प्रदीयमानप्रतिवचना धूलतास चारितचिकुरां सायाह्ननलि- नसुकुमारां दृष्टिं कृत्वा स्वयमेव मेखला संयोजयति । अहो ! यो. वनानुरूपो व्यापारः । अहो ! सुकुमारं कर्मानुष्ठितम् । अहो ! ल- लितोऽभिनिवेशः । अहो ! कार्कश्यं प्रकाशयते यत्नः । अहो ! द- पद्रिशनादाम संयोजयन्या किमिवानया नोक्तं भवति । अवश्यमस्या विहारकालचतुरता पूजयितव्या । इदम्पगम्पते । (उपेत्य) वासु क. मसिद्धिरस्तु ते । भवति कृतमासनेन । पृच्छामस्तावकिश्चित्--- एषा कामिकराङ्गुलिप्रियसखी नाभिड्दामामुतिः विद्युत्क्षौमवलाहकस्य रुचिरा कार्कश्ययोग्याराणिः । मौर्वी कामशरासनस्य ललिता वाक् श्रोणिबिंबस्य ते छिन्ना मानिनि मेखला रतिसुखाभ्यासाक्षमाला कथम् ? ॥ अथवा किमत्र शेयम्-- --- वित्रंभाच हृतांशुकस्य शयने प्रीत्येक्षितस्य पिये- णोन्मत्त(न्मुक्त) द्विरदेंद्रमस्तकवपुर्लीलोदयालम्बिनः । स्पर्शावाप्तिकुतूहलस्य जघनस्यावल्गतस्ते ध्रुवं तन्त्रीछेद इवाकरोद्विरसतां ताम्राक्षि काञ्चीपथः ।। कथमधोमुखी स्थिता । कथं नास्ति प्रतिवचनम् । इदं ग. 'म्यते । किनकीषि- + गमध्य" इति । इन्स! एषाऽस्मि म- ·10 त्रावरुख इव भुजंगमोऽजंगमः संवृत्तः । कथं ब्रजामि । एष ध्व. स्तोऽस्मि । (परिक्रम्य, कर्ण दत्वा) अये रामदासीगृहे स्त्रीप्रदित- मिव । इह खलु बहुभिः कारणैरुपपद्यते । तत्र केन खलु कारणे- नैषा रोदिति । कुत:- - स्यात् कोपानुदितखरः सरभसो दैन्यात्तथा शीफरो विच्छिन्नः प्रणयाद् भयेन विरसो हर्षोदयाद् गद्गदः । मन्ये क्रोधवशंगता प्रणयिनी ह्येषा सदैन्या तथा प्रारम्भे रभसं विरामबहुलं मन्दं तथा रोदिति ॥ आशकते रामदासीमेव मे हृदयम् । प्रविशामस्तावत् । (प्र- विष्टकेन) सैवेयम् । सैषा मां दृष्ट्वा भृशतरं प्ररुदिता । अस्या नेत्रान्तविभ्रष्टाः कोपसर्वस्वसंभृताः । प्रियापराधगणनां कुर्वन्तीवाश्रुविन्दवः । (उपेत्य) मानिनि किमिदम- आपूभिनवाम्बुजातिहरे नेत्रे प्रयातोऽधरं तद्धृष्टः कठिनौ गतः स्तनतटौ तत्राप्यलब्धास्पदः । बापस्ते तनुरोमराजिलुलितः शोकप्रसंगोज्झितः । नाभि पूरयति प्रियागुलिमुखप्रक्षेपलीलोचिताम् । न खलु कृतमात्मन: सदृशं कुखरकेण । किं ब्रवीषि- "एवं परयुवतिचिह्नितोष्ठो मा मभिगत:, उपालभ्यमानश्च मया रोषच्छलेन निर्गतः, अद्य बहून्यहानि नावर्तत" इति । ह ह ह ! अहो अ- पराधसंमर्दः । सर्वथा एकेनाप्यपराधकारणेन तक्षिणं कुलोत्सादनकर दण्डमईति, किं पुनरेतेषां सन्निपातेन । तदेवमपि तु गते बद्धमेषयूयं 1 ·11 कालमवेक्ष्य सहामहे दुर्जनस्यावलेपम् । संप्रति पार्थिवानामपि ता- वदन्योन्यबद्धवैराणां प्रतिनिवृत्ताः कलहाः । किं पुनः शिरीषकु. सुमसुकुमारचित्तस्य कामिनीजनस्य । यदि ते मवचनं प्रमाणं भव- ति कालमवलोक्याचैव प्रियोऽभिसारयितव्यः । शर्वर्यामवगाह हर्म्यशिखरालग्नावलंबांबुदा. न्मार्ग भीरु गृहप्रणालिसलिलोद्वारस्वनापूरितम् । कान्तं प्राप्य ततः पयोदपवनैरुद्वेपितांग्या त्वया वक्त्रोष्मापहृतोष्ठकम्पविशदं रत्यन्तरे कथ्यताम् । कथमुद्भिनरोमान्चौ कपोलतलौ वचनस्य नः प्रतिग्रहं निवे. दयतः । साधयामस्तावत् । (परिक्रम्य) अये एषा खलु सा रतिसेना गर्भगृहावरोधजनितस्वेदबिन्दुसे- केनार्धामीलितचारुनयनविप्रेक्षितेन कपोलपार्श्वलनमूर्धजेन मुखेन नूनं सावशेषमदा सांप्रतमेव प्रतिबुद्धा । तथा हि गवाक्षमारुतस्यात्मान. मुपनयति । रमणीयायां खल्ववस्थायां वर्तते । अभिभाषिष्ये ताव- देनाम् । (अभिगम्य) वासु सुभगा भव । त्वां झल्पावशेषमदा सा. वशेषसन्ध्यारागमिव प्रतीची दृष्ट्वा दिशं प्रसस्तशरासनः कुसुमा- युधोऽपि तावद्व्याकुलतां गच्छेत् । किमङ्ग पुनरन्यः । प्रणष्टा न व्यक्तिर्भवति वचसः सैव मृदुता न रागो नेत्राब्जे त्यजति न च लज्जा व्यपगता । स्मृतिः प्रत्यायाता परिहृषितमद्यापि च मुखं मदो दोषाँ स्त्यक्त्वा त्ययि परिणतस्तिष्ठति गुणैः ।। रतिसेने विसर्जयितुमर्हति भवती माम् । नाहं प्रारम्भस्त्वां- मोक्तुमुत्सहे । कथं प्रहस्यावघाटितो गवाक्षः । हन्त ! विसृष्टाः ·12 स्मः । (परिक्रम्य) हन्त ! विमनाः खल्वस्मि अतिक्रान्तः । इयं हि प्रधुनंदासी प्रसक्तसुरतग्लानकपोलेनात्यायतनयनसकारण तिल- कावभेदपिजरीकृत ललाटोदेशेन विलुलितालकशोभिना लग्नमिव रति- परिश्रममुबहता वदनेन जघनबिम्बांशुकान्तरदृश्यमानाभिरभिनवनख- क्षतराजिभिर्विमलसलिलान्तर्गताभिरिव फुल्लाशोकच्छायाभिः सुरतावम. दमृदितमण्डग अवसितसमरशिथिलाकल्येव नागरधूः प्रवातदीपमिव पाणिना प्रच्छाद्याधरोष्ठं अनुयातकिशोरीव पदात्पदशतं गच्छन्ती वेश. मार्गमलकुरुते । इष्टा नः कामिनी । परिहसिध्यामस्तावदेनां (उ- पेत्य) वासु किमिदं प्रियदशनपदाधिष्ठितस्य दशनवसनस्य सत्रण. स्येव योधस्य श्लाध्यं वपुश्छाद्यते । कथं प्रहसिता । हा धिकृत एव न: पौरोभाग्येन दोषः । अस्या हि । मन्दारम्भेणापि प्रह. सितेन विकृतमेव दन्तक्षतेषु । कुतः-- सीत्कारोत्पतितस्तनी स्तनतटोत्क्षेपातिनिनोदरी भ्रूभेदाञ्चितलोचना क्षतरुजाधूताग्रहस्तांबुजा । यद्यन्यापि समाक्षिपजनमनांस्येवं प्रहस्याङ्गना कामिन्या हसितव्यमेव तु भवेद्दष्टाधरोष्ठे मुखे ॥ किं ब्रवीषि-- "चिरस्य खलु भावो दृश्यत" इति । अनेन दुर्दि- नपातकेन गृहवन्धनेऽस्मिन्निरुद्धः कृतः । अथ भवत्या कोऽनुगृहीतः ? किमाह भवती “रामिलकस्योदवसितादागच्छामि” इति । सदृशः संयोगः स्थावरोऽस्तु । अहो ? एकेन खलु रामिलकेने मदनामहारो हतः । कुतः- सफलं तस्य कशोदरि युवस्वमसमस्तविहसितं यस्ते । सार्धशशाङ्कच्छायं चषकमिव मुखं समापिबति ।। वासु दुर्विहगेभ्यो रक्षितव्योऽधरः । गम्यताम् । साधयामो ·वयमपिः । (परिक्रम्य) अये इदं तदध्वनीकभयात कुंभकर्णववनमिव नित्यनिमीलितभवनद्वारं यत्र धुर्तद्वयं प्रतिवसति विश्वलक: सुनन्दा च । विश्वलको हि भक्षितसर्वस्वो नग्नश्रमणक इव शरीरमाबाव- शिष्टः केवलं प्रियगणिकत्वादागतकोशोपद्रवामपि सुनन्दा वायस इव प्रामोपान्तं न मुञ्चति । सापि चात्र प्रोषितयौवना कान्तारशुष्क- नदीव कस्यचिदनभिगम्या विश्वलकं किलानुवर्तते । तनयुकमेसद्व. न्द्वमनभिभाष्यातिक्रमितुम् । अयमाक्रन्दः क्रियते । कोऽत्र धरते ? (कर्ण दत्वा) भोः प्रयातस्येवाश्वस्य खुरपुटनिपातध्वनिः पादोले- पसमये काष्ठपादुकाशब्दः श्रूयते । सन्निहितेनाल विश्वलकेन भ- वितव्यम् । हन्त ! स एवैष विरौति । भोः किं ब्रवीषि-"क एष गर्दभवतमनुतिष्ठति" इति । अहं यमदूतः सुनन्दार्थमागतः । कथमस्मत्स्वरमभिज्ञाय तूष्णभूितः । अंघो न प्रयच्छसि द्वारम् । तेन हि स्थिरीक्रियतामात्मा । एष शापानि मुत्सृजामि । लीलोद्यतस्य कलहे नूपुरसंक्षोभनिनदमुखरस्य ।। दुरीभवतु शिरस्ते विलासिनीवामपादस्य ।। एतदपावृतद्वारम् । प्रविशामस्तावत् । (प्रविष्टकेन) किमाह भवान् -"किं न दयिता: स्मो भावस्व; युक्तं नामेशं शापोत्सर्ग कर्तु" इाते । सम्यगभिहितम् । ईदृशो हि शापो - लोकमपि कंपयेत् । किं पुनर्भवन्तम् । तदिदानीमस्य शापस्य प्रती कारार्थ प्रायश्चित्तम् । कुतः - विकचनवोत्पलतिलका ससंभ्रमोत्क्षेपचवलतरणा । तस्यै देया मदिरा या हृदयकुटुम्बिनी भवतः ।। एवमुपविशामः । (उपविश्य) कृतं पायेन । कुसुमपुरराजमागों 6. -- ·. हि निष्पहतमा हातलान्यष्यतिशेते । न खलु मे पादौ दुर्लक्षित कतन्यौ । किमाह भवान् - "विष्णुदासप्रभृतीनां गोष्ठीकानां, रा. मिलकगोष्ठके समागतानां परस्परविवादरम्याः केचित्संशया: प्र- चा: कामतन्त्रे । वांश्च यदा कात्स्न्येन न शक्नुवन्ति वक्तुं त- वोऽस्म्यहं तैरात्मदर्शनं श्रावयितुमभ्यर्थितः । तत्र मयापि स्वदर्भ नमुकम् । इच्छेयं तावद्दविलकभावमपि तमेवार्थ श्रावयितुम् । तव यद्भावो वक्ष्यति तन्नः प्रमाणं भविष्यति । एतमर्थ भवन्तं श्रावयितुं गृहमेवागन्तुमनाः । अथ भावेन स्वयमेवात्मा दर्शितः । यदि, तावद्भावः क्षणिकः ततः प्रवक्ष्यामि" इति । आज्ञापयतु भवान् । अवहितोऽस्मि । शक्तितो वक्ष्यामः । अयन्तु दुर्ललित इव. दारक: फुटीप्रदेशं. न मुञ्चति वायुः । अतश्विराध्यासं न, शक्नोमि कर्तुम् । यद्यमिचितं भवते परिक्रान्तावेव संभाषिष्यावहे । विस्तीर्णेयं गो- ष्ठीशाला । किं.प्रवीषि--- "एवं नास्ति दोषः" इति । (उत्थाय) ब्रवीतु भवान् । किं ब्रवीषि-- "यद्यर्थमेव वेश्यानां पुरुषैः सह संबन्धः कथं तासामुत्तमाधममध्यमत्वं विज्ञेयं" इति । भोः दानं नाम सर्वसामान्यं वशीकरणं लोकस्य, विशेषतस्तु वेशवधूनाम् । तथापि विद्यते विशेषः । कुतः १ अपि चोक्तं परापरखैः- दानाद्रागमुपैति वेशयुवतिनिष्कारणाद्वाधमा मध्या रूपमवेक्ष्य यौवनयुतं दानेन वा हृष्यति । दातारं विगतस्पृहं सुवयसं रूपाधिकं चैव भो दाक्षिण्येन विभूषितं खलु नरं नायुतमा सेवते ॥ किं ब्रवीषि- "कामयमाना वेश्या कथं विज्ञायेत" इति । त. वृक्ष्यामः, श्रूयता कान्ता नेत्रार्धपाता वदनरुचिकराः समिता भूविलासा: साकारा वाक्यलेशाः सहतलनिनदा दृष्टनष्टाच हासाः । - ।

·नामीकास्तनाना विवरणमसकृत्स्पर्शन मेखलाना
बासायासाच दीर्घा मेदनशरहतां कामिनी सूचयन्ति ।
कि वीषि-तत्र कामलिङ्गानि बहूनि ध्रुवते 'शठप्रायत्वा-
श्याजनस्य निष्ठोचिंतत्वात् ? के एतच्छ्राद्धास्यन्तीति' तत्कामयमाना
कथं विज्ञेया" इति । श्रूयताम्-
सास्रा निश्वासाः स्नेहयुक्ता च दृष्टिः
काय पाण्डुत्वं खेदविन्द्गमश्च ।
क्षीणे द्रव्येऽपि प्रार्थना कामिनीनों
भावासक्तानां भावशुद्धिं वदन्ति ॥
(परिक्रम्य) किं ब्रवीषि-- "प्रथमः समागमः केन कारणेन सं.
मोहमुत्पादयति" इति । श्रूयताम- प्रथमसमागमः खलु कामिनी-
ना मनियोगस्थानम । तत्स्थाने खलु मान्ति तपस्विनः, कुत:---
दुःखा श्लेषयितुं कथा प्रतिवचो लब्धं च दुःखं ततो
जातेऽपि प्रचुरे कथाव्यतिकरे विस्रमणं दुष्करम्
विसंभेऽपि सति स्वभावसदृशी दुःखा विधातुं रतिः
सम्यक्प्राप्तरतापि वेशयुवती रज्येत वा नैव वा ॥
किं ब्रवीषि- "केन कारणेन निर्गुणास्वपि दर्शनमात्रकेणैव मे.
हो भवति । तासु च व्यलीकमुत्पादयन्तीषु किं प्रतिपत्तव्यम्" इति ।
प्रत्यक्षे हेतुवचनं निरर्थकम् । अस्त्येतन्महदवकाशमनङ्गस्य-यासु
निर्गुणास्वपि रज्यन्ते मनुष्यास्तासु व्यलीकमुत्पादयन्यः शीघ्रमेव प.
रित्याज्या: । कुतः-
प्रियविरहे यदुःख सह्यं तद्भवति सत्वयुक्तस्य ।
प्रियजनविमानितानां न रोहति परिक्षतं हृदयम् ।।

·18 किमाह भवान् "यस्तु नार्याः प्रियो भवति सस्य सा ना- सिबहुमान्या प्रिया भवति । सापि कि परित्याज्या" इति । न न न । भन्यास्वपि कामिनीवायति रक्षता स्वच दाक्षिण्यमदूषयता तस्या- मपि तस्मिस्तस्मिन् काले रक्तवाद्विचोष्ठितव्यम् । कुतः-. ये कामिनी गुणवती च सयौवनाश्च नारी नराः प्रणयिनीञ्च विमानयन्ति । ते भोः कृषीवलवचःपरिदग्धचित्तै- गोभिः समं पृथुमुखेषु इलेषु योज्याः ॥ (परिक्रम्य) किं ब्रवीषि- "यस्तु कृतापराधस्तेन कथं कामिनी समनुनेया" इति । स्थाने खलु संशयः । प्रणयिनीनां हि कोपो विषमज्वर इव दुश्चिकित्सः । तथाप्यवश्यमस्याः कोपप्रत्यावर्तकेन- भवितव्यम । सांप्रतकालिकाश्च कामुकाः पादपतनमेवाखौषधं पश्य- न्ति । तन्मया नातिबहुमन्यते । यदा च वृद्धश्रोत्रियाणामपि तत्ता- बत्कठिनकूणितवृद्धकर्कटाकृतयः पादुकाकिणकर्कशाः पुराणघृताभ्य- मदुर्गन्धाः पादा गृह्यन्ते । कोऽत्राभिमानः पल्लवसुकुमारेषु कामि- नीनां पादेषु । अपि च तनु दोषवत् । कुत:-पादप्रहणेऽवश्यं बाष्प: संजायते प्रणयिनीनामश्रुविमोक्षे दैन्यं दैन्योत्पत्तौ कुतः का- मः । अन्ये तु अवते-'शपथकरणैरनुनेया' इति । तदप्यश्लिष्टम । कुलवध्वोऽपि तावत्कामुकानां शपथं न श्रदधति । किंपुनर्वेश्याः । या वा अध्यात् तया किमनुनेतव्यया भवितव्यम् । उक्तं च- "ग्रामे वासः श्रोत्रियकथनं परतन्त्रता कृपणभावः । आर्जवयुता च नारी पुंसां मदनान्तकारिणः केचित्" । केचिद् [वते- 'येन केनचिदुपायेन हासयितव्या । हासान्तरि- ·तधैर्याभिज्ञातगाघेव नदी सुखावगाहा भवति' इति । अत्र ब्रूमः । यद्यप्यस्त्येतत् तथापि कोपफलं नावाप्तं भवति । कुत:- उत्कृष्यालम्बमीषत्मतनुनिवसनं नर्तयित्वाधरोष्ठं तत्कालश्रोत्ररम्यं परुषमपरुषैरमरैः श्रावयित्वा । यत्कोपाद्वामपादं नवनलिननिभं निक्षिपत्युत्तमाओं तछलाध्यं यौवनायं रतिकलहफलं प्राप्तकामा वदन्ति ॥ तस्माद्धास्यप्रयोगेणापि मानयितव्यः स्त्रीकोपः । एवमस्तु । विमृश्यमानेषु स्त्रीणां कोपप्रसादनोपायेषु सद्यो दृष्टफलत्वादवमृद्य चु- बनमेवास्माकं पक्षः । कुत:- केशेषत्कटधूपवाससुरभिष्वासज्य वामं करं हस्तौ द्वावपि दक्षिणेन सहितौ संगृह्य नात्यायतम् । यो हर्षः पिबतो बलात्प्रियतमावक्वेन्दुसुत्पद्यते तेनाप्यायितमन्मथो हि पुरुषो जीर्णोऽपि न थीयते ॥ - किं ब्रवोषि+ “यस्तु प्रमाददोषात्प्रियायाः समक्षमेव गोत्रं स्ख- लयति तय भावः किं प्रतीकारं पश्यति" इति । भोः अन्यत्रीगो- वाहणं हि महानुपप्लवः कामुकानाम् । आशीविषदष्टस्येवास्य दुःखा प्रतिक्रिया कर्तुम । मुहूर्त नाम ध्यानं प्रवेक्ष्यामः । (ध्यात्वा) आ! दृष्टम धाात्सर्वापहारः परिशठमथवा वस्तवनिष्क्रियत्वं नार्या वाक्यप्रशंसा त्वरिततरमथो हास्यपक्षक्रिया वा । अन्यस्मिन्वा प्रयोगो वचसि यदि भवेत्तस्यचान्येन योगो नानागोत्रग्रहो वा भवति हि शरणं गोत्रवाक्यक्षतस्य ॥ कि अधीषि-नखदशननिपाता: केन कारणेन सवेदना अपि .

·- प्रीतिमुत्पादयन्ति" इति । हह है ! अतिमुग्धाभिहितमय पश्यतु भवान्-- नखदशननिपाताः सवेदना अपि प्रीतिमद्भ्यां सुखनुत्पाद- यन्ति । कुतः- यथा प्रतोदोवाहित करोति अवे हय सारथिसंप्रयुक्ता । तथा रतौ दन्तलखावपातः स्पर्शकतान हृदयं करोति ।। (परिक्रम्य) किं ब्रवीषि-'कथं वेश्या विरक्ता रक्तव चेष्टमाना विशेषा" इति । अथ भोः कोऽत्र संशयः । एष एवोपदेशः-- अनुरवायां रागो भाषयितव्यः । यथा चोपदिष्टम् । पश्यतु भ- वान् । आकारसंवरणं हि महात्मानो न शक्नुवन्ति कर्तुम् । कि- पुनरकठिनहदया: स्वल्पावगताः स्त्रियः । कुत:- आकार एवावे. क्षितव्यः । किं ब्रवीषि- "कथं" इति । व्यर्थं प्रस्मयते तदन्यकथिते सावेगमुत्तिष्ठति मोक्तं न प्रतिमुध्यते न कुरुते स्त्रीस्वोचितां वामताम् । गाढं प्रत्युपगृह्य मुञ्चति मुहुः खिन्ना नियुक्ते रतौ रागान्ते निपुणेऽपि वन्ध्यकुसुमा ज्ञेया लतेवाना ॥ किं ब्रवीषि-- "विरागं समुत्पन्नं कथं चिकित्सितुं शक्यं उत्ता- हो अप्रतीकार एवैष भाषः" इति । शृणोतु भवान्- रागोत्पत्ति: खलु द्विविधैव भवति कारणादकारणाद्वा । तत्र कारणोत्पन्नस्य रा. गस्य कारणादेव विरागो भवति । एक्मकारणोस्फमस्याकारणादेव । एवं रागविरागयोवैषम्ये किमिक शक्या प्रतिक्रिया कर्तुम् । मन्दीभूते तु रागे या प्रतिक्रिया तां वक्ष्याम:- अन्यसासवन वा रतिविकृतिरयों पीरता विग्रही वा शान्तिः काले सहास्या वचननिपुणता बन्धुपूजा स्तुतिर्वा ।

·वेश्याव्याणमवासः पुरवरगमनं साहसोपक्रमोवा
दानं वा कामिनीनां परिचयचिथिलं राममुदीप यन्ति ।।
अपि च, शृणोतु भवान्-
बाला बाळत्वाद् द्रव्यलुब्धा प्रदानैः
माझा मानत्वात्कोपना सान्त्वनाभिः ।
स्तब्धा सेवाभिर्दक्षिणा दक्षिणत्वात्
नारी संसेच्या या यथा सा तथैव ॥
(परिकम्य) किं ब्रवीषि--
"दर्शयति कामलिङ्गन्न वदत्यलमिति न गच्छति समीपम् ।
या स्त्री विहरति काले सा कर्तव्या कथं वश्या" ॥ इति
साध्वभिहितमेतत् । प्रथमं तावत्कामिना ज्ञेयः स्त्रीस्वभावः ।
एष एव खीस्वभावः स्यात् । किन्तु यावजीवितमपि गर्विता नि-
रुपायं न शक्या वशमुपनेतुम् | यत्तु स्त्रीणां रहस्यं तदिद मुद्धाट्यते ।
शून्ये वा संप्रमर्थ द्विरद इव लता यो हरत्याशु नारी
मत्तां वा यो विदित्वा अभिभवति शनै रञ्जयन्वाक्यलेसः ।
अन्यं कृत्वोपर्षि वा च्छलयति कुरुते भावसंगृहनं वा
तस्यैतश्चेष्टितं भो न भवति विफलं वामशीला हि नार्यः ॥
(परिक्रम्य) किं, वोषि--
"गते तु कोपे प्रथमें समागमे
प्रवासकाले पुनरागमे तथा ।
वदन्ति चत्वारि रतानि कामुका:
ततो भवान् किन्न्वपिकं व्यवस्यति । इति ।
--

·-- '20 अत्र ब्रूम:-यत्तावत्प्रथमसमागमे रतं तदप्यलब्धविनम्भायां कामिन्यामज्ञातगाधमिव सरः शङ्कावगाहं भवति । यदपि प्रवास- काले रतं तदपि तच्छोकाभिभूतत्वान्मन्दरागायाः सानाविलाक्षमु. पोह्यमानहृदयोगक(का)रणं रम्यं (अरम्यं) करुणं ग्रहोपसृष्टं चन्द्र- मण्डलमिव न मां प्रीणयति । यदपि प्रवासादागते रतं तदप्यक- तप्रतिकर्मतया प्रियया ब्रीळितया व्यंजितं दुर्दिनगान्धर्वमिव मन्द- रागं भवति । यत्पुनः कोपापगमादागतं तत् सुरासुराविद्धमन्दरपी- डिते सर्वोषधिप्रक्षेपाप्यायितवीर्ये भगवति सलिलनिधौ यदुत्पन्नममृ- तसंज्ञकं किमपि श्रूयते आयुर्वयोऽवस्थापनं रसायनं तदप्यतिवर्तते । कुतः कोपापगमे नार्यास्तमेव हृदयेन भावमजहन्त्याः । सुरतमतिरभसमनिभृतकररुहदशनपदजर्जरं भवति । (परिक्रम्य) किं ब्रवीषि-- "वेश्यावचितं पुरुषं परिहसन्ति धूर्ताः । कथं वेश्यावचनं न प्राप्नुयात् कामुकः" इति । भो वे- श्या लिपिकारश्च छिद्रप्रहारित्वात् तुल्यमुभयम् । तत्र लिपिका- रोऽप्यास्ते हस्तगतकल्पं कृत्वा मुहूर्तमवस्थानं प्रापयति । वेश्या पुन- तिरोग इवात्यर्थव्ययमुत्पादययति । यदि मञ्चरितानुगामी भवेत् तेन वेशः प्रवेष्टव्यः । मया हि- विसंभो गतयौवनासु न तो बालाः परीक्ष्य स्थितं दूरादेव समातृकाः परिहता नद्यः ससत्वा इव । मन्युर्नास्ति विमानितस्य न पुनः संप्रार्थितस्यादरो- वेशे चास्मि जराङ्गतो न च कृतः स्वल्पोऽपि मिथ्याव्ययः ॥ (परिक्रम्य) किं ब्रवीषि--- "नार्योर्युगपदागमे का प्रतिपत्तव्या का परित्याज्या कालवर्धितप्रणयिनी उताहो नवप्रणयिनी ? एनं प्र- ·21 तेन हि अं वदतु भावः" इति । कष्टः खल्वयं प्रश्नः । दुवैचो मा प्रति- भाति । किमत्र भवान् पश्यति ? किमाह भवान्-"न किञ्चि- दप्यन पश्यामि । महत्त्वेतत्सङ्कटम । भाव एव वक्तुमर्हति" इति | श्रूयताम रूढस्नेहान्न युक्तं नवयुवतिकृते स्वां प्रियां विप्रमोक्तुं तत्पीत्यर्थ न हेया स्वयमभिपतिता कामिनी जातकामा । तत्रोपेक्षैव कार्या व्रजति परिचिता यावदुद्भूतकोपा शून्ये प्राप्य द्वितीयामथ तदनुमते संप्रसाद्या प्रियैव ।। (परिक्रम्य) किं ब्रवीषि-- “वेशे सञ्चरता दर्शनमात्रकेणैव कथं शक्यं ज्ञातुं स्त्रीणां रहोनैपुणं" इति । नास्ति किञ्चिनिपुणस्या- ज्ञे पम् । स्त्रियं खलु दृष्ट्वा पुरुषेणैव दृष्टिरेव प्रथमं परीक्ष्या भ. वति । चक्षुषि हि सर्वे भावा नियताः । पश्यतु भवान्- सकेकरा मन्दनिमेषयुक्ता तिर्यग्गता स्नेहवती विशाला । दैन्येन हीना चलतारका च स्त्रीणां रहोनैपुणमाह दृष्टिः ।। अपि च, यस्याश्चाभुग्नमषित्प्रतनुकपोलं भ्रूसञ्चारि तिर्यकटाक्ष- माननं तस्या रतिकार्कश्यं यस्यावाश्याम (न)मूलोऽधरः सदन्तनखपदं शरीरं प्रविरलहसितञ्च मुखं तस्या निर्विशङ्कमेव रतिशौण्डीर्यमव- गन्तव्यम् । यां वा भवान् पश्यति कटिप्रदेशविन्यस्तवामहस्तां प्रलम्बदक्षिणकरामेकपाश्र्वोन्नतजघनां तस्यामप्यास्था कार्या । नह्ये- वमगर्विता तिष्ठति । याञ्च निवसनान्तावृतैकपयोधरां स्वगृहदेहळी- विलग्नैकरुचिरचरणां द्वारबाह्यावरुद्धशरीरां पश्यति स खलु स्त्रीमयः पाशः । चारुलीलात्वमेवास्याः सर्व कथयति । या वा कवाटगो. स्तनतटकमालम्ब्य प्रकटीकृतबाहुपाशा शिथिलीकृतनीवीबन्धना सन्द- र्शितनाभिहूदा दृश्यते तस्या माकृतिरतिपूर्वरंगाया मननुमेयं न वि. 7 ·22 द्यते । शक्यमत्र बह्वपि वक्तुम् । संक्षेपस्तु ब्रूयताम्-- यस्यास्ताम्रवलाङगुलिः शुचिनखो गण्डान्तसेवी करो वाणी साभिनया गतिः सललिता प्रस्पन्दितोष्ठं स्मितम् । लोला दृष्टिरशङ्कितं. मुखमधोनाभेश्च नीवीक्रिया तां विद्यान्नरवागुरां रतिरणे प्राप्ताग्यशौर्या स्त्रियम् ॥ (परिक्रम्य) किं ब्रवीषि-- "द्विविधमेव श्रीणां कामितं भवति प्रकाशं प्रच्छन्नश्च । तयोः कतरब्यतिरिच्यत" इति । भोः यत्प्र. काशं तद्वेशवधूववोपपद्यते । कृतकमपिचैतद्भवति । यत्विदं प्रच्छ- नं तत्कुलवधूषु वेशवधूषु च । यत्केवलमनुरागादुत्पद्यते विशेषत- चैतदल्पदोषत्वाद्वेश्यावधूष्वेव रम्यं भवति । दुर्लभत्वादपि पुरुषाणां कुलवध्वस्तु यं कञ्चित्कामयन्ते । वेश्यया तु न सर्वः काम्यते । स्यान्मतं कस्यचित्- 'निर्दोषमदनत्वाद्वेश्यानां प्रच्छन्नकामितेन किं प्रयोजनं' इति । अत्र बम:: पूर्वसंस्तुतो राजवल्लभः कृतोपकारो भक्तिमाननृशंस इत्येते वेश्याजननीसेवकाः । एतेषामवश्यमकामय- मानापि वेश्यानुविधेया भवति । किनिमित्तं ? प्रयोजनार्थ- मिति । तस्माद्वेश्यया प्रच्छन्नमदनार्थिन्या य: काम्यते तेन जन्मजी- वितयोः फलमवाप्तं भवति । किञ्चान्यत् यत्तावद्विरहमासाद्य स्वयं दूतीनां प्राञ्जलिपुरस्सराणि सवाष्पगद्गदानि वाक्यानि श्रूयन्ते ननु तान्येव तस्य पर्याप्तानि भवन्ति । या वा तध्यानपरा रोगव्यपदेशेन गता पाण्डुभावं चन्द्रोदये रोदिति प्रजागराभिताम्रनयना कामिनी शिथिलीकृतभूषणा 'दिष्ट्या त्वदर्थमेव निर्धण शरीरस्येयमवस्था, भद्र तवास्तु' इति स्वयमुपालभमानाया:, कान्त याचे त्वा दयस्व मे शरी- रस्येति सीत्कारानुबद्धाक्षराणि शृण्वतः त्वरस्व मा मैवं इति दशन- कररहैविचोध रदमानाया अहमेवं विधा श्रद्दधातु भवान् मया च शा. पित इत्येवं चोक्तानि रसायनप्रयोगातिवर्तकानि वचांसि चिन्तयतो म. -- ·23 दर्थमेवेयमीरशी संवृत्तेति कारणतो दूतीवचनाञ्चोपलभ्य पुरुषस्य का- रुण्यमिश्रा या प्रीतिरुत्पाद्यते तत्सदृशी यदन्यां ब्रूयात् विटभावमिमं परित्यज्य श्रोत्रियैः समतां गच्छेयम् | अपि च, हस्तालम्बितमेखला मृदुपदन्यासावभुमोदरी लब्ध्वापि क्षणमागतां समदनां सङ्केतमेकां निशि । यो नारी स्थित एव चुम्बति मुखे भीताञ्चलाक्षी प्रियां तस्येदं स्वभुजात्तपङ्कजमयं छत्रं मया धार्यते ।। अपि च, त्वरस्व कान्तेति भयाद् ब्रवीति यं कामिनी चोरितसंप्रयोगा । क्रीतास्तया तस्य भवन्ति पुंसः प्राणा यथेष्टं परिकल्प्य मूल्यम् ।। (परिक्रम्य) किं ब्रवीषि--- "रूपवती च स्त्री दक्षिणा चेति तयोः कस्यां प्रीतिविशेष भावः पश्यति" इति । उभयमेतत्स्त्रियं भूषय- ति । यत्तावद्विरूपायां दाक्षिण्यं तदन्धकारनृत्तमिव व्यर्थ भवति । रूपमपि दाक्षिण्यहीनमटवीचन्द्रोदयइव कां प्रीति करिष्यति । मां प्रतिरूपांदाक्षिण्यं भवति प्रधानम् । कुत: ? दाक्षिण्यं विरूपामपि स्त्रियं भूषयति सुरूपामप्यदाक्षिण्यं दूषयति । दृश्यन्ते हि पुरुषाः सुरूपा अपि स्त्रियः परित्यज्य विरूपास्वपि दक्षिणासु रज्यमानाः । रूपवत्या चावश्यं स्तब्धया भावेतव्यम् । स्तब्धता च कामस्य म- हान् शत्रुः । अनुवृत्तिर्हि कामे मूलम् । सा च दाक्षिण्यात्संभवति । यदि रूपमात्रं कारणं स्याचित्रनार्यामपि प्रयोजनं निवर्तयेत् । दा. क्षिण्य एव रूपगुणं हित्वा सर्व एव गुणसमुदायोऽन्तर्भूतः । कुतः-- सुवाक् सुवेषा निभृता गुणज्ञा भावान्विता नापि च दीर्घकोपा । अलोलुपा छन्दकरी च नित्यं दाक्षिण्ययुक्ता भवती च नारी ।। किमाह भवान्-- 'वेश्या: कतकोपचरित्वात्मतामनभिगम्या भवन्तीति ब्रुवन्ति । तत्कथं" ? इति । इह खलु काम्यैर्विशेषैरुप- ·24 ? चरणमुपचारः । एतच्च स्वभावतो नार्या द्वे च लभ्येते । वेश्यायां क्रियानिष्पत्तेः (१) । स्यान्मतं-यच्छाठ्यादुपचर्यते तत्कृतकमिति तदप्य दोषः । कुतः ? शाठ्यादप्युपचारः प्रयुक्तः प्रीतिमुत्पादयति । आर्ज- वादप्युपचारः स्खलीकृतः कस्य प्रीतिं जनयति ? शाठ्यं नामार्थनि- वर्तको बुद्धिविशेषः । आत्मार्थप्रधानया च स्त्रिया पुरुषविशेषोऽव- श्यं मृगयितव्यः । या च पुरुषविशेषज्ञा स्त्री तस्यां रज्यन्ते पुरु- षाः । अपि च, नीचैर्भावः प्रियवचनताक्षमा नित्यमप्रमादश्च । शाव्यादुत्पद्यन्ते केनैतद् दृष्यते लोके ॥ किं ब्रवीषि--"विसंवादितं हि शठाया: सारम् ? । विसंवादित- स्य कामिनः प्रियया दुःखमत्पद्यते । नास्ति तस्य प्रतिक्रिया" इति । भोः सर्व खलु कारणमभिसमीक्ष्य विसंवाद्यते । यस्तु न शक्नोति तत्कारणं परितु ननु तस्यैव सोऽपराधः । अनैकान्तिकश्च विसं- वादने दोषः । दृश्यन्ते बहवो विसंवादिता भृशतरमनुरज्यमानाः । आवल्गितस्तनतटानि च बाष्पमिश्रा भावाभिधानपटवश्च कटाक्षपाताः । अव्यक्तशोभितपदाश्च भवन्ति वाचः शाठ्यात्सतोऽपि गुणवत्परिकल्पयन्ति !! ? किं ब्रवीषि 'वेश्याभ्यो यहीयते तन्नष्टं इति बहवो ब्रु वन्ति । दत्तकेनाप्युक्तं 'कामोऽर्थनाश: पुंसां' इति । तब भावः किं पश्यति" इति । भोः अर्थस्य त्रय एव विधयः-~दानमुपभोगो नि- धानमिति । तत्र दानोपभौगौ प्रधानौ निधानन्तु गर्हितम् । कुतः- निधौ कृतेऽर्थे न हि विद्यते फलं भवत्यतुष्टिविफलीकृते पुनः । ततो निधानं हि न युक्तमागतं स्फुरत्तुरङ्गस्य जवोपमं धनम् ।

·25. अर्थधर्मों शरीरसुखमुत्पादयतः । तत्रैष्टानां शब्दादीनामघा. प्तिः सुखमित्युच्यते । तच्च वेश्याजनमुपसेवमानो यथावत्प्राप्नोति । सर्वशब्देषु तावद्विशेषतः प्रियवचनं निवृतिकरं भवति । तच्च वेश्या- जनो ब्रवीति । न तथान्यः । कथमिव-- प्रियं पियार्थ कटुवा प्रियार्थं वदन्ति काले च मितश्च वेश्याः । वदन्ति दाक्षिण्यधनाः कदाचिन्नैवाप्रियं न प्रियमप्रियार्थम् ।। यस्यानिभृतमविषमोरुनितम्बमुद्धृतांशुकमाविद्धमेखलाकलाप वेश्याजघनमभिवाहयतः स्पर्शा: संभवन्ति । किन्न तत्कृते प्राणानपि परित्यजन्ति, किं पुनर्धनम । सर्वेभ्यश्च रसेभ्यः पानं गर्हितमिव लक्ष्यते तस्यापि वेश्या विशिष्टत्वादुपभोगो रम्यो भवति पश्यतु भवान् - -- ससंभ्रमोद्धूतावेघूर्णितां वा पीतावशेषां मुखविच्यतां वा । ओष्ठोपदंशां मदिरा निपीतो यो वेशमध्ये सरसं विवेद ॥ येन वार्धनिर्मालिताक्षीणि प्रस्पन्दिताधराणि आयतभ्रूलतानि स्विन्त्रकपोलान्याननानि वेश्याजनस्यावलोकितानि तस्य चक्षुषः फल- मवाप्तं भवति । अपि च,-- केशान्तः स्नानरूक्षो विरचितकुसुमः केशहस्तः पृथुर्वा वस्त्रं वा भुक्तमुक्तं परिमलसुरभिः पद्मताम्रोऽधरो वा । वेश्यायास्ताम्रनेत्रं मुखमुदितमदं चन्दनार्दा तनुर्वा येनाघ्रातानि तस्य ध्रुवमभिपतितो घ्राणमार्गेण कामः ।। न त्वस्माकं धर्मेऽधिकारः । तथापि तु यथा धर्मावाप्तिर्भवति तथा वक्ष्यामः । इह हि कृतघ्नता सर्वपापीयसी । स च ततः कृतघ्नतर: यो वेश्यावधूभ्यः सुखमीप्सितमनुपममवाप्य ताभ्यो न प्र.

·28 त्युपकुरुते । यदि कृतज्ञो भवति तस्य हस्ते स्वर्गः । तस्मात् स्वर्ग- सुखावाप्त्यर्थ निर्विशकेन वेश्याभ्योऽवश्यं वित्तं दातव्यम् । किं ब्रवीषि-- "दाक्षिण्ययुक्तायामपि कुलवध्वां क्रेन कारणेन तादृशो न भवति यादृशो वेश्यायो" इति । श्रूयतां-दाक्षिण्यविषयस्तावदन्यः कुलवध्वा मन्य एव वेश्यायाम् । अजुस्तु कुलवधूर्यदि तावत् प्रियं. वदति अकाले वा वदति अतीव प्रियमिति वा विप्रियं वदति । एवं सर्वत्र । कामश्वेच्छाविशेषः । प्रार्थना चेच्छा । प्रार्थना चा. संप्राप्तेरुत्पद्यते । सा च वेश्यायां स्वाधीनप्राप्तायामपि मात्सर्यादुत्प- द्यते । बहुसाधारणत्वात् । मात्सर्यञ्च लोभं जनयति । तस्मालब्धा- वकाशो वेश्यायां कामो न व्यपैति । काममूलश्च रागः । अपि च- -- वेश्याजघनस्थस्थः कुलनारी कः स चेतनो गच्छेत् । नहि रथमतीत्य कश्चिद्गोयानेन व्रजेत्पुरुषः । किं ब्रवीषि- "लोकस्य वेश्यां प्रतिसक्तो मनुष्यः पूज्यो न भ- वति । संमतिश्च तस्य नेष्टा | यत्र च गुणा दृश्यन्ते तकिमर्थ नानुष्ठेयं" इति । अतिविटत्वमाभिहितम् । मुहूर्तमवधानं दीयताम | (ध्यात्वा) इह हि द्विविधा पूजा भवति । फलवत्यफला च । तत्र याफला नमस्येव चेष्टितं भवति हास्यम् । वेश्यायामप्रसक्तस्य किं फलमिति । स्यान्मतं 'अयशस्यो वेशप्रसङ्गः' इति । तन्न ग्राह्यम् । सर्वो हि सुखिनं द्वेष्टि लोकः । यथा च परखियो न गम्या इति प्रतिकण्ठमभिहितं न तथा वेश्याः । स्यान्मतं-'स्त्रीषु प्रसङ्गो न श्रे. यान् वेश्याश्च स्त्रियः' इति । अत्र ब्रूमः । न तु स्त्रीष्वायत्सो लोको दूषयितुमर्हति । अपि च,-- प्रागल्भ्यं स्थानशौर्य वचननिपुणतां सौष्ठवं सत्वदीप्ति चित्तज्ञानं प्रमोदं सुरतगुण(वि)धिं रक्तनारीनिवृत्तिम् ।

·27 चित्रादीनां कलानामधिगमनमथो सौख्यमग्यश्च कामी प्रामोत्याश्रित्य वेशं यदि कथमयशस्तस्य लोको ब्रवीति । (परिक्रम्य) किं ब्रवीषि-. “यदेतबृहस्पत्युशन.प्रभृतिभिरन्यश्च शास्त्रप्रयोक्तृभिरुपदिश्यते- 'स्त्रीषु प्रसंगो न कर्तव्यः' इति अत्र भाव: किं पश्यति" इति । भोः उपदेशमानं खल्वेतत् । तमहं न प- श्यामि यः स्त्रीषु प्रसङ्गं न गच्छेत् । श्रूयतन्ते हि- महेन्द्राद- योऽप्यहल्याचासु विकृतिमापन्नाः' । धर्मार्थयोरपि श्रेष्ठो विषयः । इष्टविषयप्रादुर्भावफलत्वात् । विषयप्रधानाश्च स्त्रियः । यो हि वे- श्यां परित्यज्य कामोपभोगान् दिव्यान् कामयते तमप्यहं वश्चि- त इत्यवगच्छामि । इहापि तावत्तदात्वायत्योस्तदात्वमेव गरीयः प्र- त्यक्षफलत्वात् । किं पुनरन्यस्मिन् देहग्रहणे संशयिते तपश्चरणदुर- वापे रमणीये (१) पश्यतु भवाम्-- जलधरनिर्वापितचन्द्रदीपासु द्वि- गुणतरतिमिरभीमदर्शनासु शिशिरतरपवनासु सलिलपवनदुःसञ्चा. रासु जलदकालनीलासु रजनीषु मदनशरसन्तप्तयैकाकिन्या कामि- न्याभिसारितस्य पुंसो नूपुरस्वनबोधितस्य जन्मजीवितयोः फलम- वाप्तं भवति । किमाह भवान्- "नूपुरधारणं हि महदुपकुरुतेऽभि. सारिकाभ्यः" इति । एवमेतत् । कुतः-. प्रथमसमागमनिभृतः कथमात्मनिवेदनं जनः कुर्यात् । पादस्पन्दनरभसो यदि न स्यान्नूपुरनिनादः ।। एवं नूपुरशब्दनिबोधितोऽयं जलधरधाराधौतविशेषकमाप्लुतां- जनाक्षमनवस्थितोष्ठमाननं समदं पीत्वा यथवरछिरा बहूनि कल्पा- न्तरााणे नरकदुःखान्यनुभवति तथापि तस्य युवतिजनप्रणयप्रतिप्रा. हिणस्तानि श्लाघ्यानि भवन्ति । विगतजलदावकुण्ठनायां विरचित- विमलग्रहपतितिलकायां विगतमारुतायामसनकुसुमवासितदिगन्तरायां शरदि सारसरुतसंवादितमेखलावनाभिर्बन्धूककुसुमोज्वलविशेषकाभि- ·28 श्चक्रवाकोपदिष्टानुरागाभिः प्रियाभिः सह येन प्रतिबुद्धपङ्कजदीर्घि- कासलिलमवगाढं तस्य किं स्वर्गेण । अथवा कुन्दकुसुममिश्रिते फु- ललोध्रगन्धाविद्धमारुते प्रियगुमजरीक्लप्तकेशहस्ते प्राप्ते हेमन्तका- ले हिमापराधकातरोष्ठीनामधरोष्ठरक्षणीनामपि चुम्बनविवादिनीनां प्रियाणां प्रणयबलात् मुखन्यापिबतो या प्रीतिरुत्पद्यते तस्या ना- स्यौपम्यम् । अथवा कालागरुधूपदुर्दिनेषु गर्भगृहेषु प्रकीर्णातिमुक- कुसुमेषु तुषारमुक्तावर्षिणीषु परुषपवनासु शिशिरकालरात्रिषु प्रिय- यानुरक्तया पीनाभ्यां स्तनाभ्यामवपीड्यमानवक्षा वरशयनतलोपगतो गाढोपगृहनजनितस्वेदबिन्दुसुरभिगानो यः सुरतान्तरेषु निद्रा मुपसे- वते तेन किं नाम नावाप्तं भवति । अपि च,- - अधरोष्ठरक्षणीनां कचग्रहोत्क्षेपचञ्चलाक्षीणाम् । पातव्यानि च वृषितर्मुखानि सीत्कारसहितानि ॥ निद्राविरहिते स्वर्ग किमवाप्य ते । अथवा स्वेदबिन्दुलध. नावरुद्धतिलकमार्गेषु प्रवृत्तमदनदूतीसंपातेषु संयोज्यमानमणिरशनेषु दृष्टसहकाराकुरेषु सुरभिपवनेषु वसन्तदिवसेष्वविदितागतया स्वय- मेव मुक्तमानया यः प्रिययानुरक्तयानुनेतव्ययानुनीयते तेन नान्येषु स्पृहा कर्तव्या । अथापि यो वा शिरीषकुसुमश्यामिळीकृतस्त्रीकपो- ले सलिलमणिमुक्ताहारचन्दनोशरिव्यजनपवनोपभोगरमणीये प्रचण्ड- सूर्यकिरणे निदाधकाले कुसुमशयनशायिन्या नवमालिकोन्मीलितके. शहस्तहस्तया चन्दनापयोधरया तालवृन्तमारुतेनोपसेव्यमानो मा. रुतप्राहिण्युदवसिते प्रियया सह मध्याह्नमतिवायति । अथवा ग- न्धसलिलावसिक्तभूमिभागेषु प्रकीर्णवकुलमल्लिकोत्पलदलेषु मारुतग्रा. हिनु गृहमध्येषु यो निरुध्यते प्रियया तेनातिपाति यौवनमनुभूतं भव- ति | अपि च, ·29 आदष्टस्फुरिताधरे भवति यो वक्त्रारविन्द रसः प्रीतिर्या च हृतांशुक च जघने काञ्चीप्रभोधोतिते । लक्ष्मीर्या च नखक्षताकुरघरे पीने कपाले खियो रक्कं तेन विरज्यने न हृदयं जात्यन्तरेऽपि ध्रुवम् ।। अयन्तु तपस्वी लोक: पिपीलिकाधर्मोऽन्योन्यानुचरितानुगामी . प्राणापायहेतुभिः स्वयमपरीक्ष्य स्वर्गः स्वर्ग इति मृगतृष्णिकासह. शेन केनाप्यसद्वादेन विकृष्यमाणहृदयो मरुत्प्रपातानिप्रवेशनादिभि- रन्यैश्च घोरैजपहोमव्रतनियमवेषः स्वर्गमभिकाभते । परीक्षितुं ने. च्छति परमार्थम् । स्वर्ग सन्निहिता: प्रमादाः श्रूयन्ते । तस्य त. स्यां मनुष्यत्वाच्च परस्परविरोधित्वाच सुखोत्पत्तिन विद्यते । नित्य- सन्निहितत्वाचाविरहिताः कां प्रीतिं करिष्यन्ति । अन्योऽन्यानभि- शत्वाच (चा) व्यक्तगुणोपभोगेऽप्यसमर्थाश्च भवन्ति । यदपि चात्र सौवर्णानि गृहाणि सौवर्णास्तरवः श्रूयन्ते तद्विबुधानामदाक्षिण्यसर्व- स्वम् । यदि तावत्सौवर्णानि गृहाणि सौवर्णास्तरवः केनालक्रियन्ते त्रियः । कोऽत्र विशेषः । कथं भवनविनियोगादुपनीतं कुहकं स्त्री- णां शोभामुत्पादयति । यश्च कामिनीभिः स्वयमेव पुखवत्संवर्धितसंमा- नितानां युवतिके शहस्तसंक्रान्तकुसुमसमुदायानां गृहोपवनबालवृक्षाणा- मुपभोगो रम्या भविष्यात कुतः स जातिकठिनानां कनकतरूणाम् ? तारुण्यबद्धकामतन्त्रस्य परस्परदर्शनोत्सुकस्य मदनदूतीवचनाभित- षितस्यान्योऽन्यमुपालभ्यमानस्य प्रीतिफलेप्सोः कामिजनस्य या श्री. तिरुत्पद्यते कुतः सा शापभयोद्विग्रस्त्रीजने स्वर्गे ? ये च प्रणयकु. पितासु कामिनीषु तत्कालोत्कण्ठानुरूपान् रम्यान् प्रसादनोपायान मिवैः सह चिन्तयतः सायामा इव दिवसा ब्रजन्ति कुतत ईर्ष्या. विरहिते स्वर्गे? यस्य (च) भावविनिविष्टांग्यो वक्षःस्थलशायिन्यो वकुलकु- सुमनिश्चासमारुतैर्घाणमाघ्राययन्यः बियो निद्रासुखमुत्पादयन्ति कृत- 8

·30
-
स्तनिद्राविरहिते स्वर्ग ? यानि वारुणीमदविलुलिताक्षराणि किमपि
किमपि लज्जावन्ति प्रियाणि प्रियार्थानि वचांसि स्त्रीणां कुतस्तानि
पानविरहित स्वर्गे ? सुकृतसीत्काराणि श्वसितबहुलान्युपगृहनदूतानि
नववधूरतानि कुत एव स्वर्गे ? भोः मां प्रति वरं श्रोत्रियवृद्धः सहा-
सितुं नाप्सरोभिः । तास्तु दीर्घायुष्मत्यः संस्कृतभाषिण्यो महाप्रभा-
वाश्च श्रूयन्ते । यासु वसिष्ठागस्त्यप्रभृतयो महर्षयः समुत्पन्नास्तासु
को विस्रम्भः । पश्यतु भवान्-
शाठ्यमनृतं मदो मात्सर्यमवमतं तथा प्रणयकोपः ।
मदनस्ययोनयः किल विद्यन्ते नैव ताः स्वर्गे ॥
तस्माद्यद्यस्तिकाममव्याहतमनुभवितुं स्पृहा भोस्तेनेहवरन्तव्यम् ।
विशेषेण वेशवधूभिः सह । इह हि
आद्वारादनुगम्य साश्रुवदनं यं प्रेक्षते शंभली
वस्त्रान्ते परिलम्बते यमनृतक्रोधप्रयातं प्रियम् ।
क्रुद्धश्चाप्यनुनीयमानकठिनो यः क्रुध्यते कान्तया
कामस्तेन समुद्धतध्वजरथः सञ्चूर्ण्य संमर्दितः ।।
अये सुनन्दा । किं ब्रवीषि-"सर्व मयाश्रुतं" इति । ह.
न्त ! विक्रीतपण्या: म्मः । वासु न खलु विप्रलम्भितम । किं ब्रवी-
षि- "न खलु चन्द्रादन्धकारो निष्पतति" इति । सुनन्दे तवैव
सहशमेतद्वाक्यम् । अत एव त्वयैतदुच्यते । एवमभ्यन्तरं प्रविशा-
व(मः) । (प्रविश्य) भवति विसयितुमिच्छामि । संप्रति हि-
बध्वा मानिनि मेखला प्रशिथिलां पीत्वा सकृद्वारुणीं
कृत्वा कान्तकरग्रहमणयिनः पुष्पोत्कटान मूर्धनान् ।
हस्तालम्बितमेखलाभिरसकृत्स्त्रीभिः कटाक्षाहतो
हैमः कूर्म इवाबसीदति शनैः संक्षिप्तपादो रविः ।।

·81
कि प्रवीषि-'न शक्यमय न्वयार्धपादमपीतो गन्तुं" इति । भोः
गन्तव्यमेव । मे भार्याकळेबरमन्यथा ग्रहाध्यति । किमाह भवती---
"अहन्तामनुनेष्यामि" इति । राजवद्गुह्यादप्रतिगृहीतानुनय इव दु-
जनो न शक्योऽनुनेतुम् (?) इदं गम्यते । कथं पादयोलमा सह वि-
श्वलकेन । हन्त ! पणूकृताः स्मः । सुनन्दे ।
नत्वाहमतिवर्तिध्ये वेलामिवमहोदधिः ।
इमामपि महीं पातु राजा सागरमेखलाम् ॥
(निष्क्रान्तो विटः)
इति श्री ईश्वरदत्तस्य कृतिः धूर्तविटसंवादो नाम
भाणः समाप्तः ।
.

·श्रीरस्तु ।
वररुचिकृता।
उभयाभिसारिका।
: ():
(नान्यन्ते ततः प्रविशनि सूत्रधारः)
कोसि त्वं मे कावाहं ते विसृज शठ मम निवसनं मुखं किमपेक्षसे
न व्यग्राहं जाने ही ही तव सुभग दशनवसनं प्रियादशनाङ्कितम् ।
या ते रुष्टा सा ते नाहं बज चपल हृदयनिलयां प्रसादय कामिनी
मित्येवं वः कन्दर्पार्ताः प्रणयकृतकलहकुपिता वदन्तु वरत्रियः ॥
एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये ! किं नु खलु मयि वि.
ज्ञापनव्यग्रे शब्द इत्र श्रूयते । अङ्ग पश्यामि (नेपथ्ये)-
वसन्तप्रमुखे काले लोध्रवक्षो गतप्रभः ।
मित्रकार्येण संभ्रान्तो दीनो विट इव स्थितः ॥
(निष्क्रान्तः)
-
स्थापना।
(ततः प्रविशति विट:)
विट:- अहो ! वसन्तसमृद्धिः कुतः !
परभृतचूताशोका डोला परवारुणी शशाङ्कश्च ।
पधुगुणविगुणिनशोभा मदनमपि सविभ्रमं कुर्युः ।।

·A अहो ! परस्परव्यळीक सहते कामिजनः। अहो ! अप्रतिह- तशासनो भ्रमति दूतीजनः । अहो ! ऋतुकालप्राधान्यम् । प्रवा- लमुक्तामणिरशनादुकूलपेलवांशुकहारहरिचन्दनादीनां वर्धते सौभा. ग्यम् । सर्वजनमदनजनने लोककान्ते वसन्त एवं विजृम्भमाणे सा. गरदत्तश्रेष्ठिपुत्रस्य कुबेरदत्तस्य नारायणदत्तायाश्च कश्चित्कलहाभिनि. वेशः संवृत्तः । एतत्कारणात्कुबेरदत्तेनात्मनः परिचारकः सहकारको नाम मां प्रति प्रेषितः "भगवतो नारायणस्य भवने मदनसेनया मदनाराधने संगीतके यथारसमभिनीयमाने ततो मामतीत्य . सा त्वया प्रशस्तेति तत्संक्रान्तमदनानुरागशङ्कया परिकुपिता नारायणद- चा चरणपतनमप्यनवेक्ष्य स्वभवनमेव गता । तद्तमदनानुरागतप्तह. यस्य यथा ममेयं रजनी रजनीसहस्रवन्न व्यतिगच्छेत् तथा चा. स्य नगरस्य सर्वकालवसन्तभूतेन भाववैशिकाचलेन कृतां सन्धि- मिच्छामि" इति । श्रुत्वैव तद्वचनमभिज्ञातया मदनदुःखस्याप्यसयत्वा- प्रदोष एवाभिप्रस्थितः सन्त्रस्मद्वयःप्रमाणमगणयन्याऽऽत्मयौवनावस्था- मेव चिन्तयन्यास्महिन्याऽन्यथाशङ्कमानया निवारितोऽस्मि । तदेष इदानीं तस्याः कोपविनाशने कृतप्रतिज्ञा गमिष्यामि । अथवा किमन्न मया प्रतिज्ञातव्यम् । कुतः मधुरैः कोकिलालापै उचूताङ्कुरनिबोधितैः । वसन्तः कलहावस्थां कामिनी मनुनेष्यति । --- अपि च- - कान्तं रूपं यौवनं चारुशीलं दानं दाक्षिण्यं वाक्च सामोपपन्ना । यं प्राप्यते सद्गुणा भान्ति सर्वे लोके कामिन्यः केन तस्य प्रसाद्याः ।। (परिक्रम्य) अहो! कुसुमपुरराजमार्गस्य परा श्रीः । इह ·। हि- सुसिक्कसंमृष्टोचावचकुसुमोपहारा अन्यगृहाणां वासगृहाय न्ते रध्याः । नानाविधानां पण्यसमुदायानां क्रयविक्रयव्यापृतज. मैन शोभन्तेऽन्तरापणमुखानि । ब्रह्मोदाहरणसंगीतधनाघोष रन्योऽ न्य मभिव्याहरन्तीव प्रासादपङ्क्तयः । कचिदुद्घाटितगवाक्षेषु प्रासा- दमेघेषु रथ्यावलोकनकुतूहला: शोभन्ते प्रमदाविद्युत: कैलासपर्वतान्त- गता इवाप्सरसः। अपि च, प्रवरहयगजरथगता इतस्तत: परिचलन्त: शोभन्ते महामात्रमुख्याः। तरुणजननयनमनोहरणसमर्था श्वारुलीलाः स्थानविन्यस्तभूषणा: सुरनगरवरयुवतिश्रिय मपहसन्त्यः परिचरन्ति प्रेष्ययुवतयः। सर्वजननयनभ्रमरै रापीयमानमुखकमलशोभा रथ्यानु- प्रहार्थमिव पादप्रचारलीलापनुभवन्ति गणिकादारिकाः । किं बहुना- सर्वै वीतभयैः प्रहृष्टवदनै नित्योत्सवव्यापृतैः श्रीमद्रनविभूषणाङ्गरचनैः खग्गन्धवस्त्रोज्वलैः । क्रीडासौख्यपरायणैर्विरचितप्रख्यातनानागुणै- भूमिः पाटलिपुत्रचारुतिलका स्वर्गायते साम्प्रतम् ।। (परिक्रम्ब) अये ! इयं खलु चारणदास्या दुहिता अनङ्गद- ता नाम सुरतपरिश्रमखेदालसा चतुरपदविन्यासा सर्वजननयनाम- तायमानरूपा इस एवाभिवर्तते । अवश्यमनया प्रियजननिर्दयोपभु- क्तया भवितव्यम् । कुत:- दशनपदचित्रतोष्ठं निद्रालसलोललोचनं वदनम् ।। जघनश्च सुरतविभ्रमविलुलितरशनागुणपरीतम् ॥ भो अस्या दर्शनमेव च नः कार्यसिद्धिनिमित्तम् । अये मा. मनवेक्ष्यैव गता । अभिभाषिष्ये तावदेना । । हन्त ! स्वयमेव प्रति. निवृचा । (उपगम्य) वासु किं नाभिवादयसि । किं ब्रवीषि "चिरेण विज्ञातास्मि भवन्त मभिवादयामि" इति । श्रूयतामियमाशी:- स ·प्रथमवयस स्वतन्त्रं दातारं चारुरूपमर्थाब्यम् । भद्रे लभस्व भद्रं कुशलं कान्तं रतिपरं च ॥ वासु सर्व तावत् तिष्ठतु | विधेयो मन्मथस्तस्य सफलं तस्य जीवितम् । वेशलक्ष्म्या त्वया साध यस्येयं रजनी गता ॥ किं ब्रवीषि, "महामात्रपुत्रस्य नागदत्तस्योदवसितादागच्छामि" इति । भद्रे भूतपूर्वविभवः खल्वेषः । व्यक्तं मातु रप्रिय मुपपादितम् । कथं ब्राळावनतवदनयाऽनया हसितम् । हन्त ! सफलो नः प्रत- कः । मामैवम् । कुत:- मातुर्लोभ मपास्य यदतिसुखेष्वासक्तचित्ता सती त्यक्त्वा वैशिकशासनं बहुफलं वेश्याङ्गनादुस्त्यजम् गत्वा कान्तनिवेशनं बहुरसं प्राप्तासि कामोत्सवं तेनायं गणिकाजन स्तव गुणैनिक्षिप्तपादः कृतः ॥ अहो स्थाने खलु ते बीळा । किं शपथेन । स्वगृह मागत्यानुने. ध्यामि ते मातरम् । त्वया तु वेश्योपचारविरुद्धं कृतम् । गच्छतु भ. वती । किं ब्रवीषि "अभिवादयामि" इति । सुभगे श्रूयतामि- यमाशी: खगुणाः सद्गुणाः सर्वे न स्तोतव्याः स्थिता स्त्वयि । लोकलोचनकान्तं ते स्थिरीभवतु यौवनम् ॥ गतैषा । वयमपि गच्छामः । (परिक्रम्य) अये एषा खलु विष्णुदत्ताया दुहिता माधवसेना नाम अन. पक्षितपरिजनानुसरणा व्याघ्रानुसारवित्रस्तभृगपोतिकेव त्वरिततरपद- विन्यासा इत एवाभिवर्तते । व्यक्तमिदानी जननीलोभदोषादनिष्ट- जनसंभोगपरिष्टियानया भवितव्यम् । तथा हि- ·ने ग्लानं वदनं न केशरचना प्रभ्रष्टपुष्पद्युतिः । दन्ताक्रान्तनिपीतकोमळरुचि वाधरोष्ठः कृतः । गाढालिङ्गनवर्जितौ स्तनतटावक्लिष्टपूर्णश्रियौ श्रीण्या रागरतिप्रवन्धशिथिला न व्याकुला मेखला ॥ अये अनिष्टजनसंभोगजनितसन्त्रासा मामन वेश्यैवातिक्रान्ता । भवतु | एनामनुस् । निर्वेदकारणं ज्ञास्यामहे । हन्त ! स्वयमेव प्रतिनिवृत्ता । किं ब्रवीपि --- "न मया भावोऽलक्ष्यत" इति । वा- सु नास्ति दोषः । परिक्लिष्टतया व्याकुलितचित्तानां बुद्धयो हि स- संघमा भवन्ति । किं ब्रवीषि- "अभिवादयामि" इति । प्रति- गृह्यतामय माशीर्वादः आढ्यास्ते दयितास्सन्तु विप्रियास्सन्तु निर्द्धनाः । मातुर्लोभात्कदाचित्स्यानाप्रियैरपि सङ्गमः ।। - वासु कुत आगम्यते ? -- किं ब्रवीषि--- "वनदत्तसार्थवाह पुत्रस्य समुद्रदत्तस्योदवसितादा. गच्छामि" इति । अहो ! प्रातं कृतम् | अद्यतन कालवैश्रवणः ख- ल्वेषः । कि दीर्घोष्णश्वसितविकम्पिताधरकिसलयं भृकुटीविजिहिात- नयनं व्यावर्तितमेवानया वदनकमलभ । हन्त ! अयावितथप्रत. ाः स्मः | कुत:- कृच्छ्रादत्तोष्ठबिंब विरलमृदुकथं हासलीलावियुक्तं जूंभोष्णश्वासमिश्रं परिशिथिलभुजालिङ्गनं वीतरागम् । दुःखादाश्रित्यशय्यां कृतकरतिविधौ चेष्टितं भावहीनं व्यक्तं बालेऽकृथास्त्वं निशि दिवसकस्योदयं चिन्तयन्ती ॥ वासु अलमलं विषादेन । रूपावरोऽपि धनवान् गम्येष्व. भिहित एव । श्रूयताम- 9 ·6 सर्वथा रागमुत्पाद्य विप्रियस्य प्रियस्य वा। अर्थस्यैवार्जन कार्यमिति शास्त्रविनिश्चयः ।। किं ब्रवीषि-"भावस्यापि खलु मे जनन्याः समोनिश्चयः' इति । भवति मामैवम् । अस्त्येतत्कारणम् । गच्छतु भवती । त्वद्गृह मेवा- गत्य शास्त्रं तत्वतस्त्वा ग्राहयिष्यामि । अहो ! उपदेशदोषादनभिवा- येवगता । अहो ! तपस्विन्या उद्वेगः । वयमपि स.धयामस्तावत् । (परिक्रम्य) अये एषा खलु विलासकौण्डिनी नाम परिव्राजिका सल- लितमृदुपदविन्यासा नयनामृताःमानरूपा इत एवाभिवर्तते । अ. स्या: पटवासगन्धोन्मत्ता भ्रमातो मधुकरगणाश्चुतशिखराण्यपि त्य. 'क्त्वा परिव्रजन्ति खल्वेनाम् । अभिभाषिष्ये तावदेनाम । यतो न- यनश्रवणकुतूहलमपनेष्यामि ! भगवति वैशिकावलोऽहमभिवादये । किं ब्रवीषि--- "न वैशिकाचलेन प्रयोजनं, भवेद्वैशेषिकाचलेन" इ. ति । अस्त्येतत्कारण । कुत:-- दृष्टिस्तेऽतिविशालचारुरुचिरा नैकत्र सन्तिष्ठते । ग्लान्या कान्ततरं रतिश्रमयुतं शूनाधरोष्ठं मुखम् ।। आचष्टे सुरतोत्सवप्रकरणं खेदालसा ते गतिः व्यक्तं ते कथितं प्रियेण सुभगे रत्यर्थवैशेषिकम् ॥ किं ब्रवीपि-- "अहो दासेनात्मसदशमभिहितम्' इति । धन्या भवन्ति सुभगे दासास्ते चरणकमलयुगलस्य । अस्मद्विधस्य वरतनु कुतोऽस्ति तत्क्षीणपुण्यस्य । किं ब्रवीषि--'षट्पदार्थबहिष्कृतैः सह सम्भाषणमस्माकं गुरुभिः प्रतिषिद्धम्" इति । भगवति युक्तमेवैतत् । कुत:--- ·द्रव्यं ते तनु रायताक्षि दयिता रूपादयस्ते गुणा सामान्यं तव यौवनं युवजनः संस्तौति कर्माणि ते । त्वय्यार्य समवायमिच्छति जनो यस्माद्विशेषोऽस्ति ते योगस्ते तरुणैर्मनोभिलषितैर्मोझेऽप्यनिष्टाजनात् ॥ अये प्रहास एव नः प्रतिवचनम् । हन्त ! सफलो नः प्रत- कैः । किं ब्रवीषि - सांख्यमस्माभिज्ञायते- अलेपको निर्गुणः क्षेत्र- ज्ञः पुरुषः" इति । हन्त ! निरुत्तराः स्म: | अम्मकथाप्रसङ्गेन सोत्कण्ठेव भवती दृश्यते । तरुणजनसुरतविन्नोऽप्यस्माभिः परिहर्त- व्यः । साधयतु भवती । गतैषा । गच्छामस्तावत् । (परिक्रम्य) अये किं नु खल्वेषा चारणदास्या माता रामसेना नाम वयः प्र... कर्षेऽपि वर्तमाना विलासविप्रेक्षितगतिहसितैर्युवतिजनलीलां विडम्बय. न्ती इतएवाभिवर्तते । अहो ! विस्मयनीया खल्वेषा- भुक्त्वा भोगानीप्सितान् कामिदत्तान् कृत्वा सक्तान स्वैर्गुणैः पीतसारान् भूत्वा यूनां वैरसंघर्षयोनि- नूनं दोधुं याति कान्तं सुतायाः ॥ हन्त ! कामिजनमृत्युभूताया अत्या आदेहपातलीलामनुभवा- मस्तावत् । नमोऽस्त्वस्यै कामुकजनमहाशनये । बाले रामसेने दु- हितृसङ्क्रान्तयौवनसौभाग्ये कतरस्य कामिनः कुलोत्सादनार्थमभिप्र- स्थिता भवती । भोः तदर्शने शपथ एव नः प्रतिवचनम् । किं ब्रवीषि--- "स्वच्छीलमेव त्वामाक्रोशयति" इति । अलमत्र बहुभा- पित्वेन । त्वद्गमनमेव तावदुच्यताम् । किं ब्रवीषि-- "दुहिता मे चारणादासी त्यतीने ऽहनि गता धनिकोदवसितम । एनां सङ्गीत- कव्यपदेशेनाकर्षितुमभिप्रस्थितास्मि" इति । अहो तु खलु चारणदा स्याः प्रमादः । कुतः-- कामुकजनसर्वस्वहरणकुशलाया निष्पीतसा ·8 - रपरित्यागसामर्थ्य युक्तायास्तवापि नाम दुहिता भूत्वा शास्त्रोपदेशाग्र. हणेन शोच्या खलु सा तपस्विनी । कुत:- लब्ध्वा गम्यं प्राप्यचार्थ यथावत् ज्ञात्वा सम्यङ् निर्धनत्वं च तस्य । रागात्सक्तं विप्रमोक्तुं न वत्ति मिथ्या तस्याः शात्रतत्त्वोपदेशः ।। किं ब्रवीषि-- “सङ्गीतकव्यपदेशेन तां गृहमानयिष्यामि, त्वया. पि प्रत्यागतेन तत्रागम्य शास्त्रतत्त्वश्रुतिं ग्राहयितव्या" इति। एव- मस्तु । किन्तु त्वरानुष्ठेयं मित्रकार्यमस्ति । तत्समानाय भवत्याः कार्यमपि साधयिष्यामि । गच्छतु भवती । साधयामम्तावत् । अहो ! अविश्वसनीयानि खलु गणिकाजनस्य हृदयानिकुत: स्निग्धैः प्रश्लिष्टैः क्रीडनैलालयित्वा हृत्वा सर्वस्वं निघृणाः कामुकानाम् । लुब्धा वेश्या स्तानन्यसंरञ्जनार्थ देहान् वैराग्यादहिवत्सन्त्यजन्ति ॥ अहो! गणिकामातरो नाम कामुकजनस्य निष्रतीकारा ईतयः । सर्वथा स्वस्त्यस्तु कामुकेभ्यः । विनाशोऽस्तु कामुकजनस- वस्वहरणकुशलाभ्यो गणिकाजनमातृभ्यो गणिकामोधास्त्र सर्गनिपुणा- भ्य: । (परिक्रम्य) अहो ! राजमार्गस्य कलि: सुकुमारिका नाम तृतीया प्रकृ. तिरित एवाभिवर्तते । अहो अमङ्गलदर्शनैषा । भवतु । | अनभि. भाष्यैनां वस्त्रमन्तरीकृत्यातिक्रमिष्यमस्तावा । (तथा कुर्वन) अये अनुधावत्यंव माम् । केदानी मे गतिः । अहो बलवान् कृतान्त:- यस्मात्प्रियमाभभाष्यैनां व्याघ्रमुखादिवात्मानं मोचयिष्यामि । कि ·9 प्रवीषि-. 'अभिवादयामि" इति । वासु अविधवा बहुपुत्रा भव अथ च-- भूक्षेपाक्षिविचारणोष्ठचलन होश्च विक्षेपण गत्या चारुकया विलासहसितैः स्त्रीविभ्रमा निर्जिताः । विस्पष्टाकुललोललम्बिरशना श्रोणी विशालायता कस्यायासि रतैरतृप्तहृदया गेहाद्विशालेक्षणे । किं ब्रवीषि-- "राजस्यालस्य रामसेनस्य गृहादागच्छामि" इति । अहो ! सफलं जीवितं तस्य । सुभगे किमिदानी चक्रवाकमिथुन- स्येव वियोगः संवृत्तः । किं ब्रवीषि-- "राजावस्थानं गच्छन्त्या गणिकापरिचारिकया रतिलति कया चतुरमधुरहसितरातिचेष्टया स. स्नेहलीलतकटाक्षविक्षेपाम्बुभिरभिषिच्यमानहृदयः समुद्रतरोमाञ्चनि वेद्यमानमदनानुरागः स तस्यास्तं मदनानुरागं शिरःप्रणामेन प्रतिगृही. तवान । ततस्तत्प्रत्यक्षव्यलीकमसहमानया मया प्रत्यादिष्टस्सन पा- दयो, पतितः । तथापि च मया इर्ष्याभिभूत हृदयया नैगस्य प्र. सादः कृतः । ततो मा मसौ बलात्कारेण गृहमानीय पर्यङ्कतलमा- रोप्य मया संहासितः । स पुना मदनाक्रान्तो रजन्यां मदनवे- गखेदसुप्तां परित्यज्य तस्या एव गृहं गत्वाद्य कतिपयान्यहानि नैव गृहमागच्छाति पुनाह मनुनयमगृहीत्वा पश्चात्तापेन दह्यमाना भा- वसमीपमुपागता यदृच्छया भावं समासादितास्मि । तद्भावः णसमेन मे सन्धानं कर्तुमर्हति" इति । वासु अहो रामसेनस्य प्र. मादः । कुतः-- व्याक्षेपं कुरुतस्तनौ न सुरते गाढोपगूढस्य ते रागनस्तव मासि मासि सुभगे नैवार्तवस्यागमः रूपश्रीनवयौवनोदयरिपुर्गर्भोऽपि नैवास्ति ते त्वमेवं सगुणां विहास्यति सचेद्रत्युत्सवं त्यक्ष्यति ।। प्रा.

·10 भवविदानीमः । मानिनि तस्यैव स्वोदवसिते मां प्रतिपालय । अस्ति तावन्मम मित्र कार्य किश्चित्वरानुष्ठेयम् । तत्समानीय तं भगि. नीसौभाग्यगर्वितं सुकुमारहृदयानां त्वद्विधानां युवतीनां भावब- हिष्कृतं गृहमागत्य परणयोस्ते पातयिष्यामि । गच्छतु भवती । गतैषा । गच्छाम्यहम् । अहो ! कृच्छेण खल्पस्माभिः प्रकृतिजना- दात्मा मोचितः । (परिक्रम्य) अये कोनु खल्वयमागम्य मा मभिवादयति | स्वस्ति भवते । चिरेणेदानी मया संलक्षितोऽसि । पार्थकसार्थवाहपुत्रो धनामेत्री ननु भवान् । अथ भृयार्थिसंबन्धिसुहजनदारिद्रयतमोपहस्य युवति- जनहरयकुमुदविबोधनकरस्य कुसुमपुरगगनपूर्णचन्द्रस्य कथमयं ते व्यसनोपरागः संवृत्तः ? किमतिलाभकांक्षया कुडुम्बसर्वस्वेन संगृही- तभाण्डो दशान्तरमभिगच्छन्नन्तरा चोरैरप्यासादितो भवान् ? आहो स्वित् राज्ञोऽपथ्यमाचरत स्ते राज्ञापहृतं सर्वस्वम् ? अथवा एका. क्षपातमात्रेण धनदस्यापि विभवहरणसमर्थन छूतेन क्षपितो भवान ? किंबहुना- संरूढदीर्घनखलोममलाचिताङ्गो ध्यानाभिभूतपरिपाण्डुरशुष्कवक्त्रः । अश्लक्ष्णजीर्णमल कीर्णविशीर्णवस्त्रो नाभासि दिव्यमुनिशापहतो यथैव ।। किं ब्रवीषि- "यथा रामसेनाया दुहितरि तिसेनायां परमो मम मदनानुराग संवृत्तः । तस्याश्च मयि तथा । सर्वमेतद्विदित भावस्य । अतो मातुर्लोभविकारं ज्ञात्वापि सा मां न त्यक्ष्यतीति सुहृज्जनेन निवार्यमाणेनापि मया कुटुम्बसर्वस्वं तस्यै युगपदेवोपनी- तम् । ततस्तद्गृहीत्वा कतिपयेष्वेवाहस्सु गतेषु मानव्यपदेशेन ना- ·. aoran नीयशाटिका परिधाप्य मा मशोकवनिकादीर्घिकां प्रवेश्य द्वारे चापिहिते अशोकवनिकारक्षिभिः विदितपरमार्थः पुरुषैश्छिद्रद्वारेण निष्कामितोऽहम । ततोस्मिन्नेव नगरे ऊर्जितमुषित्त्वा कथमिदानी बहूनहानि दीनवासं पश्यामीति अरण्यमभिप्रस्थितेन मया यहच्छ- या भाव एवासादितः । सुगुह्यमप्येतद्भावस्य निवोदितम् । तदिदानी भावेनानुज्ञातःस्वात्मनिःश्रेयसं चिन्तयिष्यामि" इति । अहो ! लो. भाभिनिवेशो वेशस्य । अहो ! कुटिलस्वभावता च । एहि परिष्व. जामहे तावद् भवन्तम् । दिष्ट्या जीवन्तं त्वां पश्यामि । कुतः- शान्ति याति शनैर्महोपधिवलादाशीविषाणां विषं शक्यो मोचयितुं मदोत्कटकटादात्मागजेन्द्रादने । ग्राहस्यापि मुखान्महार्णवजले मोसः कदाचिद्भवेत् वेशस्त्रीबडवामुखानलगतो नैवोत्थितो दृश्यते ॥ अथ भद्रमुख भवतो निवेदस्य कारणं रतिसेना, आहोस्वि- दस्या जननी ? किं ब्रवीपि-- "किमित्य नृतमभिधास्यामि । रति- सेना मां प्रति सस्नेहैव । मातृदोषेणैवेदं संवृत्तम् । यदि तावद्भा- वः खल्पमपि तस्या मातुरविदितमेव मे समागमं प्रति यनं कुर्यात ततो मे प्राणा प्रत्यानीता भवेयुः” इति । जाने तस्यास्त्वय्यनुरा- गमन्यस्मादपि जनान्मया नाम श्रुतम | हा रादित्ययम् । अलम- लं विषादेन । ममेदानीं किञ्चित्त्वरानुष्ठेयं मित्र कार्य मस्ति । तत्सं. पाद्य पुनरागम्य तवापि कार्य साधयामि । गच्छतु भवान् । अ- हो ! निपुणता वेश्याङ्गनानाम । कुतः । यथा नरेन्द्राः कुटिलस्वभावाः स्वं दुष्कृतं मन्त्रिषु पातयन्ति । तथैव वेश्याः शठधूर्तभावाः खं दुष्कृतं मातृयु पातयन्ति । अहो गत एव तप न खलजनोपाध्यायः । वयमपि सा- धयामस्नावत् । (परिक्रम्य) ·12 अये वसन्तवनकोकिलानुसारिणा निग्धमधुरेण स्वरेण कया- नु खल्वस्मन्नामधेयाभिव्यक्तिः क्रियते । (विलोक्य) अये पियशसेना ! अयि प्रियङगुसेने अयमहमागन्छामि । किं ब्रवीपि--"अभिवादयामि" इति । वासु प्रतिगृह्यता नियमाशी:- रमगं निवारयन्ती कोमलकरचरणताडनैः शयने । ........सविमृदित सुविपुल जघना सुखमुपेहि ।। वासु अतिपरिश्रान्तजघनाप्यायनकरस्य नानागन्धाधिवासितस्य सुरभिगन्धिनो गन्धतैलस्यात्माङ्गस्पर्शप्रदानेन किमनुप्रहः क्रियते ? भ. द्रमुखि अवतारितघण्टागवेयककक्षाया राजौपवाह्यकरेणोरिवावमुक्ताल. काराया निर्व्याजमनोहररूपायाश्चारुशाभं ते वपुर्यो न पश्यति खलु वश्चितः स्यात् । कुतः-- मुक्तालङ्कारशोभा नखरपदचितां गन्धतैलाङ्गरागा. मीपत्ताम्रान्तनेत्रां प्रहसितवानां यौवनौष्ण्यस्तनाढ्याम् । सुश्लक्ष्णाोवस्त्रां व्यपगतरशनां व्यायतश्रोणिबिंबां दृष्ट्वा त्वां चारुरूपां प्रविचलितधृतिर्मन्मथोऽप्यातुरः स्यात् ।। किं ब्रवीषि-- "प्रियवचनं भाव" इति । भोः किमय सेवावादः । अलं नीलामुत्पाद्य । आह्वानप्रयो. जनं तावदुच्यताम् । किं ब्रवीषि-- " श्रूयताम्" इति । वासु अवहितोऽस्मि । किं ब्रीषि--- "भगवतोऽअतिहतशासनस्य कुसु. मपुरपुरन्दरस्य भवने पुरन्दरविजयं नाम सङ्गीतकं यथारसाभि- नयमभिनेतव्यमिति देवदत्तया सह मे पणितः संवृत्तः । अन ममा. भ्युदयस्य भावः कारणम्" इति । मामैवम् । सकल शशाङ्कविमला- य रिजन्यां नास्ति दपिप योजनम् । अपि च बलवतो नास्ति सहायper ·13 सम्परप्रयोजनम् । भवत्येवात्र कारणम् । अस्मिन्नेवार्थे त्वदर्पितमद- नानुरागहृदयेन रामसेनेनाभ्यर्थितोऽस्मि । कथं सभ्रूविलासावश्ले- पंभीषत्कुश्वितनयनकपोलनिवेद्यमानान्तर्गतमहर्षे प्रचलिताधरकिसलयं मुखकमलं परिवर्त्य परिजनमवलोकयन्त्यानया हलितं हन्त प्राप्तं सेवा- फलं रामसेनेन । अहो देवदत्ताया अकुशलता । या त्वया सह सं- घर्ष कुरुते । यस्यास्तावत्प्रथमं रूपश्रीनवयौवनातिकान्यादीनां गु- णानां सम्पत् , चतुर्विधाभिनयासिद्धिः, द्वात्रिंशद्विधो हस्तप्रचारः, अ- ष्टादशविधं निरीक्षणं, षट् स्थानानि, गति द्वयं (वयं), अष्टौ रसाः, त्रयो गीतवादित्रादिलया इत्येवमादीनि नृत्तांगानि त्वदाश्रयेणालंकृतानि । अथवा अनेनापि वेषेण देवासुरमहर्षि मनोनयनहरणसमर्थानामप्सरी. गणानामपि लंघनसमर्थेति त्वां पश्यामि । अपि च--. प्रतिनर्तयसे नित्यं जननयनमनांसि चेष्टितैललितैः । किं नर्तनन सुभगे पर्याप्ता चारुलीलैव । अये वीडिता । हन्त अनेनैव ब्रीडालङ्कारेण विसर्जिताः स्मः। गच्छामस्तावत् । (परिक्रम्य) अये किन्नु खल्वेषा नारायणदत्तायाश्चेटिका कनकलता नाम चूर्णामोदितकर्कशस्तनयुगळं विविधकुसुमालंकृतकेशहस्ता किमपि खलु प्रहृष्टवदना मदविलासस्खलितपदविन्यासा इत एवाभिवर्तते । अभि- भाषिष्ये तावदेनाम । कथमन्तिकमुपेत्य मामभिवादयति । वासु किं अवीषि? "अभिवादयामि' इति । वासु प्रियस्य दयिता भव । भवति चरणकमलविन्यासेन किमयं मार्गानुग्रहः क्रियते । किं ब्रवीषि? "प्रियवादी खलु भावः" इति । भद्रे नैष संस्तवः । किं ब्रवीषि? "अनुगृहीतास्मि' इति । सर्व तावत्तिष्ठतु । किमिदानी चक्रवाकमिथुनश्येव वियोगस्संवृत्तः । किं अवीषि? "इर्ष्यामिभूतह. दयायां परित्यक्तनानशयनभोजनालङ्कारायामशोकवनिकायामशोकबा. 10 ·लवृक्षसंश्रिते शिलातल उपविष्टायाभीषत्पर्याप्त चन्द्रमण्डलदर्शनेनानि- भृतमधुकररवण वसन्तकुसुमगन्धामोदकर्कशेन दक्षिणपवनेन च परिव- र्षितसन्तापायां सखीजनमधुरवचनैराश्वास्यमानायामस्मदज्जुकायामशो- कवनिकाभ्याशे कोऽपि खलु पुरुषस्संदिष्ट इव मदनेनाध्यक्तकाकली रचनामृर्छनां वीणां कृत्वा इमे वक्त्रापरवक्त्रे गायन्नतिक्रान्तः । निष्फलं यौवनं तस्य रूपश्च विभवश्व यः । यो जनः प्रियसंसक्तो न क्रीडति वसन्तके ।। अपि च- शशिनमभिसमीक्ष्य निर्मलं परभृतरम्यरवं निशम्य वा । अनुनयति न यः प्रियं जनं विफलतरं भुवि तस्य जीवितम् । इति । ततस्तेन गीतकेन शिथिलीकृतमानपरिग्रहास्मदज्जुका आयु- हमदागमनमप्यप्रतिपालयन्ती मामेवाहृय पादचारेणैवास्मद्भर्तृदारकगृ. हमभिप्रस्थिता । तथैवास्मद्भर्तृदारकोऽपि वसन्ताक्रान्तशिथिलीकृत धृतिर्भूत्वा सह केनाप्यस्मदज्जुकागनुनेतुमागच्छन वीणाचार्यस्य वि. श्वावसुदत्तस्योदवसितद्वाय स्मदज्जुको समासादितवान् । सतस्तो किच्चिद- प्रतिपद्यमानौ दृष्ट्वा यहछया निर्गतेन विश्वावसुदत्तेनात्मन उदवासित- मेव प्रवेशितौ । ततः प्रभातेऽस्मदज्जुकयाहमाभिहितः "भाव वैशि- काचलं गृहीत्वागच्छ” इति । तदागम्यतां" इति । अहो श्रुतिसुखं निवेदितं भवया । किमन्यां ते प्रीतिमुत्पादयिष्यामि । प्रतिगृह्य- तामियमाशी:-- तव भवतु यौवनश्रीः प्रियस्य सततं भव प्रियतमा त्वम् । अनवरतमुचितभिमतमुपभोगसुख च ते भवतु गच्छाग्रत: (परिक्रम्य) किमाह कनकलता "एतद् गृहान् प्रविशाम" .

·15
domen
इति । बाढ़ प्रविशामस्तावत् । (प्रविश्य) अलमलं संभ्रमेण ।
आस्तामारसां कामियुगळं-----
अत्मगुणेन वसन्तो यथाद्य युवयोः समागममकार्षीत् ।
ऋतवस्तथैव सर्वे कुर्वन्तु समागमं कलहे ।।
आत्मगुणगर्वितेन वसन्तेनामपि वञ्चित: । यतो युवयोः समाग.
मबहिष्कृतः । किमिदानीमभिधास्यामि । अथवा नास्यवापराधो
वसन्तस्य । कुतः
उद्यानानि निशाश्च चन्द्रसहिता वीणाश्च रक्तस्वरा
गोष्ठी दूतिजनो विचित्रवचनो नानाविधाचर्तवः ।
नैतत् कामिजनस्य संगमविधौ संजायते कारणं
ह्यन्योऽन्यस्य गुणोद्भवैरकृतकै रागोछ्यः कारणम् ।।
तस्मादन्यजनदुर्लभेन परस्पर गुणातिशयनिचितेनात्मगुणोपनीतेन मद
नतन्त्र सारेण कुसुमपुरप्रकाशेन युवयोरेव रागेण वञ्चिताः स्मः । किं बूथ
"आवयोरागोऽपि भावस्यैव प्रयत्नजनितम् । तेन गाव एव समा.
गमकारण । कृत्स्नमिदानी पाटलिपुत्रं यस्य वचनलीलामनुभवति
स कथं कामिजनवचनविशपैरतिशयितो भवेत्" इति । कथाप्रसं.
गेन सुरततृषितस्य कामियुगलस्य रतिव्यानेपः परिहर्तव्यः । तदनु-
ज्ञातो गन्तुमिच्छामि |
(भरतवाक्यम् )
व्याकोचांभोजकान्तं पदमृदुकथितं चारुविस्तीर्णशोभं
जातस्त्वं प्रीतियुक्तः प्रिययुवतिमुखं वीक्षमाणो यथाद्य ।
एवं सस्यर्धियुक्तां जलनिधिरशनां मेरुविन्ध्यस्तनाळ्यां
प्रीति प्रामोतु सर्वी क्षितिमधिकगुणां पालयनो नरेन्द्रः ।।
(इति निष्क्रान्तो विट:)
इति श्रीमद्वररुचिमुनिकृतिरुभयाभिसारिका नाम भाणः समाप्तः ।

·श्रीः
महाकवि
श्यामिलकविरचितं
पादताडितकम्.
(नान्यन्ते ततः प्रविशति सूबधारः)
मू- देहत्यागेन शंभोनयनहुतबहे मानितो येन कोपः
सेन्द्रा यस्यानुशिष्टिं स्वजमिव विबुधा धारयन्त्युत्तमांगैः ।
पायाकामः स युष्मान प्रविततवनितालोचनापाङ्गशाङ्गों
बाणा यस्येन्द्रियार्थी मुनिजनमनसां सादका भेदकाश्च ।।
अपि च,
सभ्रूक्षेपं सहासं स्तननिहितकरामीक्षमाणेन देवी
सन्त्रासक्षिप्तवाग्भिः सह गणपतिभिनन्दिना वन्दितेन ।
पायाद्वः पुष्पकेतुपपतिककुदापाश्रयन्यस्तदोष्णा
यस्य क्रुद्धेन बाह्यं करणमपहृतं शंभुना न प्रभावः ॥२॥
एवमार्यमिश्रान् शिरसा प्रणिपन्य विज्ञापयामि । यद्वयमार्य-
श्यामिलकस्य कृतिं पादताडितकं नाम भाणं प्रयोक्तुं व्यवसिताः।
तत्तस्य कवेर्मतिपरिश्रममवधानेनानुगृहीतुमिच्छामः ! कुत:-
इदमिह पदं माभूदेवं भवविदमन्यथा-
कृतमिदमयं ग्रन्थेनार्थो महानुपपादितः ।
इति मनसि यः काव्यारंभे कवेर्भवति श्रमः
स नयनजलो रोमोझेदः सतां तमपोहति ॥३॥

·दा
कुतः
निर्गम्यतां बकविलालसमप्रचारै-
राय॑श्च राजसचिवैः शमवृत्तिभिश्च ।
तिष्ठन्तु डिण्डिकविनर्मकलाविदग्धा
निर्मक्षिकं मधु पिपासति धूनगोष्ठी
न प्राप्नुवन्ति यतयो रुदितन मोक्ष
स्वर्गायति न परिहासकथा रुणद्धि
तस्मात्प्रतीतमनसा हसितव्यमेव
वृत्तिं बुधेन खलु कौरुकुची विहाय
को नु खलु मयि विज्ञापनव्यप्रे शब्द इव श्रूयते । (कर्ण
दत्वा) हन्त. विज्ञातम । एष हि स विटमण्डपः । (भविश्य)
धूर्तचाकिकः खलतिश्यामिलको घण्टामाहत्य घोषयति । य एष:--
व्यतिकरसुखभेदः कामिनीकामुकानां
दिवससमयदूतो दुन्दुभीनां पुरोधाः ।
कलमुषसि खरत्वादस्य कण्ठा (घंटा) रचाणां
बलवदभिनदन्तो गर्दभा नानुयान्ति
किन्नु सावदनेन घुष्यते? (कर्ण दत्वा) (नेपथ्ये)
जयति मदनस्य केतुः कान्तं प्रत्युद्यतो विलासिन्याः ।
शिरसा प्रायितव्यः सालक्तकनूपुरः पादः
(निष्क्रान्तः)
..
स्थापना
(ततः प्रविशति विट:)
वि- मा तावद्भोः किमत्र घोषयितव्यम्? यदेवं-
प्रणयकलहोयतेन स्रस्तांशुकदर्शितोरुमूलेन :
जितमेव मदकलाया नपुरमुखरण पादेन

·3. punee अये केनद्धसितम्। (विलोक्य) दद्रुणमाधयोऽध्यत्रैव । अंघों! दद्रुणमाधव किमत्र हास्य स्थानम? किं ब्रवीषि- "प्रत्यक्षं हि मे तत् यदतीतेऽनि तत्रभव या सुराष्ट्राणां वारमुख्यया समदनया म. दनसेनिकया तबमवान स्तौण्डिकोकिर्विष्णुनागश्चरणकम न शिरस्य- नुगृहीतः" इति । सुष्ठु खल्विदमुच्यते- एत्ति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतैरपि ।” इति । विष्णु- नागोऽपि नामैवं सर्वकामिजनमाधारणं चरणताडनसंज्ञक शिरस्य- भिषेकं प्राप्तवान् । किं ब्रवीषि "कुतोऽस्य तानि भागधेयानि? यः स ईदृशानां प्रणयकलहोत्सवानां पात्रं भविष्यति स हि तस्या वेशदेवतायास्तं संमानविशेषमवमानं मन्यमान: क्रोधपरिव्य. तनयनराग: प्रस्फुरित ध्रुक्टीवर्क ललाटं कृत्वा शिरो विनिधूर्य द- शरोष्ठमभिदश्य पाणिना पाणिमभिहत्य दीर्घ निश्वस्योक्तवान | 'हा धिक पुंश्चलि अनात्मज्ञे यथा त्वया ममास्मिन् प्रयतकरया मात्रा यत्नात्पबद्धशिखण्डके चरणविनते पित्राघाते शिशुगुणवानिति । स कुसुमलवैः शान्त्यंभरिभर्द्विजातिभिरुक्षिते शिरसि चरणो न्यस्तो गर्वान गौरवमीक्षितम् ॥ ९ ॥ एव श्चानेनोक्ता विरज्यमानसन्ध्यारागेव रजनी वर्णान्तरमुपगता । अतिप्रभातचन्द्रनिष्प्रभ वदनमुद्वहन्ती व्यपगतमदरागा भ्रश्यमानोपचारा किमिदमिति विषादात्स्विनसागयष्टिः । भयविगळितशोभा वान्तपुष्पेण मूर्धा न पुनरिति वदन्ती पादयोस्तस्य लग्ना ॥१०॥ प्रणिपातावनता चानेन निधूयोक्ता 'चण्डि मारूपाक्षीः, कर्दनेन

·नाधिकृत इति न दानकामापेक्षन्ते (ते) । शब्दकामा: खल्वेता भ-
न मां दौकितुमर्हसि' इति" इति । कष्ट भोः कोकिला खलु कौ.
शिकमनुवर्तते । मदनसेनिकापि तं पुरुषवेताळं कदर्य पवीर्यमनुव-
तत इति मे विस्मयः । भवति च पुनमहामात्रपुत्रो राज्ञः शास.
home
वन्ति । कामे हि प्रयोजनमनेकविधमित्युपदिश्यते । किं ब्रवीषि.
"लब्धं खलु शब्दकामया शब्दप्रधानार्जनाच्छन्दस्य व्यसनं" इति ।
सा हि तपस्विनी
तिर्यकत्रपा वनतपक्ष्मपुटप्रवान्तै-
घौताधरस्तनमुखी नयनांबुपातैः ।
स्वांगेवलीयत नवैः सहसा स्तनद्भि
रुद्वजिता जलधरैरिव राजहंसी :. ११ ६. इति ।
न च भोश्चित्रमिदं श्रोतव्यं श्रुतम् । न च खल्वस्माभिर्विदितार्थ-
रप्यतीतं पृष्टम् । ततस्ततः । किं ब्रवीषि---- ततः स मया नि-
भत्स्योक्तः 'अये वैय्याकरणस्वसूचिन सुमनसो मुसलेन मा क्षौत्सी:
वल्लकीमुल्मुकेन मा वादी: वाक् क्षुरेण किसलयक्षीबांका लौत्सी: म.
त्तकाशिनी' इति । एवमुक्तो मामनाह यु विटमहत्तरं भट्टिजीभूत-
गृहं गतः । ततः सा तपस्विनी कररीक मलयपर्यम्त कपोलमाननं कृ.
स्वा प्ररुदिता । तत उत्थाप्य सयो ---. 'सुन्दरि न बानरो वेष्टन-
महति गर्दभो वा वरप्रवणं बोदुम् । अलमलं रुदितेन । हास्यः
खल्वेष तपस्वी । नैवं महान्तं शिरःसत्कारमहति ।
किं कामी न कचग्रहर्यमबलाः क्लिश्यन्ति मत्ता बला-
छ बन्नन्ति न मखलाभिरथवा ननन्ति कर्णोत्पलैः।
पक्षे तस्य तु मन्मथः सुकृतिनस्तस्योत्सवो यौवनं
दासेनेव रहस्यपतविनयाः क्रीडन्ति यनांगना' ॥ १२ ॥

·. नैवविधस्य महतः एवञ्चोक्ता रिपतपुरस्सरमपांगेन मे वचः प्रतिगृह्य सशिर:- पादमवकुण्ठ्य वाससा शयनतल मलंकृतवती । अहमपि कामिप्रत्य- वरस्य दुश्चरितमनुचिन्तयन् प्रभातमिति राज्ञः प्राभातनान्दीस्वनैक. स्थापित: कृतकर्तव्यस्तदेव दुःस्वप्नदर्शनमिवापनेतुं ब्राह्मणपीठिका ग- तः । तस्यां ब्राह्मणपीठि कायां पूर्वगतं कर्णिकेशं विष्णुनागमेवार्तरू पमात्मकर्माचाणं 'असावहं भोः एवंकर्मा । तं मा वृषल्या: पाद वधूतशिरस्क त्रातुमर्हन्ति त्रैविध वृद्धाः' इत्युक्तवन्तमपश्यम् । एवञ्चोक्ता ब्रह्मणाश्चलकपोलसूचितहासमन्योऽन्यमवलोक्य मुहूर्तमिव ध्यात्वोक्तवन्तः । 'पो: माधो अवलोकितान्यम्माभिर्मनुयमवसिष्ठगौ- तमभरद्वाजशंखलिखितापस्तम्बहारीतश्चेतोदेवलवृद्धगार्यप्रभृतीनां म- नीषिणां धर्मशास्त्राणि । पातकस्य प्रायश्चित्त- मवगच्छामः' इति । एवञ्चोक्को विषण्णतरवक्व उच्छ्रिय ह- स्तावुपाक्रोशत । ‘भी मा: चतुर्थो वर्ण इति न मामईथ भूमिदे- वाः परित्यक्तुम । कुतः आर्योऽस्मि शुद्धचरिताऽस्मि कुलोद्गतोऽस्मि शब्ढे च हेतुसमये च कृतश्रमोऽस्मि । राज्ञोऽस्मि शासनकरी न पृथगजनोऽस्मि त्रायध्वमातमगतिं शरणागताऽस्मि एवच्छोक्तायां तस्यां परिषदि कौश्चिद्गौरयमित्यरनिचलनैरन्योऽन्यमाघाटित स्यादुन्मत्त इति स्थितं स्मितमुग्वैः कैधिचिरं वीक्षितम् । कैश्चित्कामपिशाच इत्यपि तृणं दत्वान्तरे धिकृतं कैचिदुष्कृतकारिणीति च पुनः सैवांगना शोचिता॥१४॥ एवमवस्थायाच संसदि तस्यां प्रतिपत्तिमूढेषु ब्राह्मणेषु प्रायश्चित्तवि. प्रभविहले कोशति विष्णुनागे तेयामकतम आचार्यपुत्रः स्वयचा. 11 ·चार्यों दण्डनीयान्वीक्षिक्योरन्यासु च विद्यास्वभिविनीतः कलास्व. पि च सर्वासु परं कौशल मनुप्राप्तो वाग्मी चान्तेवासिगणपरिवृतः प. रिहासप्रकृतिः शाण्डिल्यो भवस्वामी नाम ब्राह्मणः सव्येतरं हस्त- मुद्यम्य स्मितोद्नया वाचा परिषदमामन्च्योकवान् 'अये भी वि. णुनाग न भेततम् अलमलं विषादेन । अस्तीदं धर्मवचनं 'यथादे. शजातिकुलतीर्थ समयधर्माश्चाम्नायराविरुद्धाः प्रमाणं' इति । अतो विट- जाति सन्निपाय विद मुख्येभ्यः प्रायश्चितं मृग्यताम् । ते हि स्वामस्मा. किल्विषामोचयिष्यान्त' इत्युक्ते साधुवादातुयात्रमूर्ध्व गुलिप्रनृत्तम- वर्तत तस्यां परिषदि । तच्छुत्वः विष्णुनागोऽयनुगृहीत इति प्रस्थितः । त्वचापि विटमन्निपातकर्मणि नियुक्तः' इति बाढस । किं ब्रवी- षि-- 'के पुनरिह भवतो विटसम्म (मि.) ता:' इति ननु भवा- नेत्र तावदने विट: । किं ब्रवीषि - 'कथमहमपि नाम विटशब्दे- नानुगृहीतः' इति । कः संशयः श्रूयता- दिवसमखिलं कृत्वा वादं सह व्यवहारिभि- दिवसविगमे भुक्त्वा भोज्यं सुहृद्भवने कचित् । निशि च रमसे वेशस्त्रीभिः क्षिपस्यपि चायुधं जलमपि च ते नास्त्यावासे तथापि च कत्थसे ॥१५॥ तत्कथं त्वमविटः? किं ब्रवीषि --- 'यद्येवमनुगृहीतः सन्निपातयिष्य- सि विटान् विटलक्षणं तावच्छ्रोतुमिच्छामः' इति । तत्प्रथमः क. ल्पः । श्रूयतां--- स्वैः प्राणैरपि विद्विषः प्रणयिनामापत्सु यो रक्षिता यस्थातौं भवति स्व एव शरणं खड्गद्वितीयो भुजः । संघर्षान्मदनातुरो मृगयते यं वारमुख्यो जनः स ज्ञेयो विट इत्यपाहनधनो यो नित्यपेवार्थिषु ॥ १६ ।।

·च, अपि चरणकमलयुग्मैरचित सुन्दरीणां समकुटमिव तुष्ट्या यो विभयुत्तमाङ्गम् । स विट इति विटज्ञैः कीर्त्यते यस्य चार्थान सलिलमिव तृषार्ताः पाणियुग्मैहरन्ति किं ब्रवीषि- 'उक्तं विटलक्षणं विटानिदानीमुपदेष्टुमर्हसि' इति । श्रूयतां तत्रभवान् कामचारो भानुः लोमशो गुप्त अमात्यो विष्णु दासः शैव्य आयरक्षितो दाशेरको रुद्रवर्मा आवन्तिकः स्कन्दस्वामी हरिश्चन्द्रो भिषक् आभीरकः कुमारो मयूरदत्तो मार्दगिकः स्थाणु- गोधर्वसेनक उपायनिरिन्तकथः पार्वतीयः प्रथमोऽपरान्ताधिपतिरिन्द्रव- मी आनन्दपुरतः कुमारो मखवर्मा सौराष्ट्रिको जयनन्दको मौद्गल्यो दयितविष्णुरित्येवमादयो यथासंभवं सन्निपात्याः । किं ब्रवीमि- "सर्व तावत्तिष्ठतु । दयितविष्णुरपि भवतो विटसंमतः" इति । कः सन्देहः । किं ब्रवीषि- 'ष योऽयं राज्ञो बलेवधिकृत: पारश- वः कविः" इति । बाढमेवमेवैतत् । किं ब्रवीषि- "मा तावद्भो:- यः संकुचत्युपहितप्रणयोऽपि राज्ञो यो मङ्गलैः स्वपिति च प्रतिबुध्यते च । देवार्चनादपि च गुग्गुलुगन्धवासा योऽसौ किणत्रयकठोरललाटजानुः अपि च, देवकुलाद्राजकुलं राजकुलाद्याति देवकुलमेव । इति यस्य यान्ति दिवसाः कुलद्रये संप्रसक्तस्य ॥ १९ ॥ कथमसावपि विटः" इति । आ एवतम् । अस्तीदमस्य विसं. वादप्रत्यनीकभूतम् । किन्तु

·पूर्वावन्तिषु यस्य वेशकलहे हस्ताग्रशाखा हृता
सक्थ्योः संयति यस्य पनगरे द्विद्भिनिखाताविष् ।
वाहू यस्य विभिद्य भूरधिगता यन्त्रेषुणा वैदिशे
यो वाजीकरणार्थमुज्झति वमन्यद्यापि वैद्यादिषु ॥ २० ॥
यस्माददाति स वसूनि विलासिनीभ्यः
क्षीणेन्द्रियोऽपि रमते रतिसंकथाभिः ।
तस्माल्लिखामि धुरि तं विटपुङ्गवानां
रागो हि रंजयति वित्तवतां न शक्तिः ॥ २१ ॥
कथमसावविंट: ? किं ब्रवीषि- "एक दग्रणीविटानां" इति । त.
स्मादेवायं धुरि लिखितः । गच्छतु भवान । स्वस्ति भवते । सा.
धयामस्तावत् । (परिक्रम्य)
एषोऽसिम नगररयामवतीर्णः । अहो तु बलु जम्बूदीपति-
लकभूतस्य सर्वरणाविष्कृत (रन्तालंकृत) विभूते: सार्वभौमनरेन्द्राधि-
ष्ठितस्य सार्वभौमनस्य परा श्रीः । इह हि -
मंगीतैवनिताविभूषणरवैः क्रीडाशकुन्तस्वनः
म्वाध्यायश्वनिभिर्धनुस्स्वनयुतैः मूनासिशब्दरपि ।
पात्रीणां गृहसारसपतिरुतैः कक्ष्यान्तरेषु स्वनैः
संजल्पानिव कुर्वते व्यतिकरान्प्रासादमालाः सिताः ॥ २२ ॥
अपि च,
गिरिभ्यो द्वीपेभ्यः सलिलनिधिकच्छादपि मगे.
नरेन्द्रगयातैर्दिशि दिशि निविष्टैश्च शतशः ।
विचित्रामकस्थामनवगतपूर्वामित्र कथा
मिह खत्रुः स्टेहुविषयतां पश्यति जनः
॥ २३ ॥

·আন্ধানথাশিগন্ধনাতাশা। नगरमतिमुदायुतं समन्तान्महिषकचोळकपाण्ड्यरलैश्च ॥ २४ ॥ (विलोक्य) अये को नु खल्वेषोऽवमुक्तकञ्चुकतया धवलशिविकयेभ्य- विधवालीला विडंबयन्त्रित एवाभिवर्तते । (विमृश्य) भवतु विज्ञा- तं । एष हि स वेत्रदण्ड कुण्डिका भाण्डसूचिनो वृषलचौक्षामायो विष्णुदासः । अनेन ह्येवं महत्यपि प्राड्विवाककर्मणि नियुक्तेन ध्यानाभ्यासपरवत्तयोपेक्षाविहारिणेव भिक्षुणा नायर्थ राजकार्याणि क्रियन्ते । तथा हि- mean- करविचलितनानुः कैश्विदासनस्थैः समवनतशिरोभिः कश्चिदाकृष्टपादः । अधिकरणगतोऽपि क्रोशतां कार्यकाणां विपणिवृष इवैषो ध्याति निद्राश्च याति ॥ २५ ॥ तत्काम विट जनप्रत्यनीकभूतमस्य दर्शनम् । तथापि धर्ममुपदिशन्न- भिगम्य एव । उपसा येन । एष खलु दूरादेव मामवलोक्य शि. विकामवतार्यावतरति । अये भो; मर्षयतु भवान् । नाईस्यस्मा. नुपवार यन्त्रण या जनीकर्तु। । किं वोषि---- "कश्च भवन्तमुपच. रति ? आचारोऽयमम्माभिरनुवर्यते" इति । मातावदो: एवमुपचरता युक्तं नाम भवतीमनङ्ग सेनामिह प्रणयाभिमुखी तथा विमुखयितम् । किं ब्रवीषि---... "किं मया न तस्या: प्रणयानुरूप: सम्परिग्रहः कृतः पश्यतु भवान् । सा हि मया -... ? स्वस्तीत्युक्त्वा वन्दनायां कृतायामासीनायां याचितं योगशास्त्रम्। नेत्रे चास्या वायुनेवेर्यमाणे संप्रेक्ष्योक्ता पुलिस पिवेति ।। ६६ ।। सत्कर्ष न संप्रतिगृहीता मया" इति । अहो कामिन्याः सलकि- ·16 । v- तसम्परिग्रहः कृतः एष मां प्रहस्य चौक्षोपायनेन बीजपूरकेण प्रसा. दयति । अये भो युष्मदन्तेवासिन एक वयमीदृशेषु प्रयोजनेषु नोत्कोट (च) नाभिर्वञ्चयितुं शक्याः । सर्वथाऽदृश्य एवास्तु भवान् । साध. यामस्तावत् । (परिक्रम्य) एष भोः अनेकदेशम्थलजजलजसारफल्गुपण्यक्रयविक्रयोपस्थित. स्त्रीपुरुषसंबाधान्त रावणां सार्वभौमस्य विपणिमनुपातः । अहो ! बतास्याः शकुनीनामिवावासे प्रचारेषु गवामिव । जनानां व्यवहारेषु सन्निपातो (ते) महाध्वनिः ॥२७॥ तथा हि- स्वरः सानुस्वारः परिपतति कमारविपणी भ्रमारूढं कांस्यं कुररविरुतानीव कुरुते । धृ (दु, धु) तं शंखे (के) शस्त्रं रसति तुरगश्वासपिशुनं समन्ताचामोति क्रयमपि जनो विक्रयमपि अपि चेदानी- सुमनस इमा विक्रीयन्ते हसन्त्य इव श्रिया चरति चषकः पानागारेवतः परिपीयते । करधृतःतृणैसिकायैरपांगनिरीक्षिता नगरविहगाः सूनामेते पतन्त्यसिमालिनीम् ॥ २९॥ - भपि च, अंसेनांसमाभिन्नतां विवदतां तत्तच्च संक्रीणतां सस्यानामिव पंक्तयः प्रचलतां नृणाममीराशयः । शूतादाहृतमाषकाश्च कितवा वेशाय गच्छन्त्यमी संप्राप्ताः परिचारकैः सकुसुमैः सापूपमांसासवैः । ३० ॥

·11. यावदहमपीदातों महाजनसंमददुर्गमं विपणिमार्गमुत्सृज्येमा पुष्पवी. थिकामन्तरेण पानागाराण्यपसव्यमुपावर्तमानः पूर्णभद्रशृङ्गाटक- मवतीर्य मकररथ्य या वेशमार्गमवगाहिये । तत्काममसंगृहीतमाषस्य वेशप्रवेशो निगयुधस्व संग्रामावतरणमित्युभयमपार्थकं केवल मयश. से चानीय च । किन्तु सुहानिदेशोऽयमस्माभिरवश्यं निर्वर्तयितव्यका भूयान वेशे विट संनिपातः । (परिक्रम्य) अथे कोनु खल्वेष रोहितकीयैर्दिगिकैः कांस्यपत्रवेणुमित्रै- यधेियकवणरुपगीयमानः एकश्रवणावलंबितकुरंटकशेखरो विरळमपस. व्यमाकुलदशमुत्तरीयमपवर्तिकया संक्षिपन्मुहुर्मुहुः प्रकटै कस्फिरु सव्येन पाणिना मद्यभाजनमुक्षिप्य नृत्यन्नापानमण्डपं हासयति । (निर्वर्ण्य) आः ज्ञातम् । एप हि सवाहिलकपुत्रः सर्वधूर्तपरिहासैकभाजनभूतो वेशकुकुटो बाष्पो धान्नः । मो यत्सत्यं न कदाचिदप्येनममत्तमपीतं वा पश्यामि मवायममुंभित हस्तो माषकानापि । तत्कुतोऽ. स्यैतदुपपद्यते । (वितक्य) हन्त विज्ञातम् । एष हि पुगेभागी लजावियुक्तः सर्वकषः सार्वजनीनत्वात् आबद्रमण्डलानां पिवतामुपदंशमुष्टिमादाय । पविशति बाष्पो मध्यं नटनटीचेटाश्च बन्धानां ॥ ॥३१॥ अहो तु खल्बस्य पानोपार्जने विज्ञानम् । तदलमनेनाभिभाषितेन । इतो वयं (परिक्रम्य) इदमपरं जङ्गनं जीर्णोद्यानं विटजनस्य । एषा हि पुराणपुंश्चली सरणिगुप्ता नाम कामदेवायतनाद् देवताया उपयाचितम- भिनिर्त्य स्फुटितकाशवल्लरीश्वेतमागळितमंसदेशादुपरि केशहस्तमुप- न्यस्यन्ती सोधौतनिवसना विगलितमुत्तरीयमेकांसे प्रतिसमादधाना बलिविक्षेपोपनिपतितलिभृतेः परियां मयूर नृयन्तमपाङ्गेनावलोकय. न्ती मकरयष्टिं प्रदक्षिणीकरोति । भो; यत्सत्यमद्याप्यस्याश्चिरातिका- तं यौवनविभ्रम विलासशेषं कथयनि । तथाहि --- - ·12 श्वेताभिर्नखराजिभिः परिवृती व्यावृत्तमूलौ स्तनौ सकिण्योः शिथिलञ्च मध्यगडुलो निष्पीतपूर्वोऽधरः । सभ्रूक्षेपमुदाहृतः परिचयादद्यापि युक्तोऽन्तरः रूपं हि प्रहृतं प्रसह्य जरया नास्या विलासा हृताः ।। ३२॥ तन्न शक्यमेनामनभिभाष्यातिक्रमितुम् । एषा ह्यस्माकं प्रियवयस्यमा- दोगेकं स्थाणुमित्रं मित्रं व्यपदिशन्ती क्रौचरसायनोपयोगमात्मनः प्रकाशयति । तत्कथनामुपसर्पामि । (विचिन्त्य ) आ ज्ञातम् । अस्या हि इतस्तृतीये ऽहनि तपस्वी स्थाणुमित्रचुम्बनातिप्रसङ्गात्तथा श्री- भत्समनुभूतवात् । अहो धिगकरुणो रागः -- -- . चुंबनरक्तं सोऽस्या दशनं च्युतमूलयात्मनो वदने । जिवामूलस्पृष्टं खाडिति कृत्वा निरष्ठीवत् ॥ तत्कामं वेशमवतितीषुस्तीर्थमतिक्रामन्वश्चित: स्याम् । अथवा, आ- विष्कृतं स्यात् स्थाणुमित्रवदने दन्तनिपतनम् । तन्नाभिगमनेन ब्रोनं पुनरुक्तीकरोमि । सर्वथा नमोऽस्यै । साधयामस्तावत् । (परिक्रम्य) एषोऽस्मि वेशमवतीर्णः । अहो तु वेशस्य परा श्री: । इइ- हि एतानि पृथक्पृथनिविष्टानि रुचिरवप्रनेमिसालहर्म्यशिखर- कपोतपाळीसिंहकर्णगोपानसीवळीपुटाहाल कावलोकनप्रतीळीविटङ्क प्रासादसम्बाधानि असम्बाधकक्ष्याविनागानि भाग निमितानि सुनि- मितरुविरखातपूरितसिक्तसुषिरफूकृतोत्कोटितलिप्तलिखितसूक्ष्मस्थू लविविक्तरूपशतनिबद्धानि बन्धसन्धिद्वारगवाक्षवितर्दिसंजवनवीथी निषूहकानि एकद्वित्रिपादपालंकृतमाध्यकोद्देशानि उद्देश्यवृक्षकहरित. कफलमाल्याण्डमण्डितानि पुण्डरीकशवलितविमलापीतोयानि तो. यान्तरविहितदारुपर्वतकभूमिलतागृहचित्रशालालंकृतानि परार्यमुक्ता- प्रवाळकिङ्किणीजालाविष्कृतपरिपुष्कराणि उछूितसौभाग्यवैजयन्ती ·18 पताकानि उत्पतन्तीव गगनतलमवनितलात्मवनवरावतंसकानि वार. मुख्यानाम् । यत्रेते अासीनरवलीढचक्रवलयॉलद्भिगवन्तिके धीर्यारूटकिरातसंगतधुरास्तिष्ठन्ति कीरथाः । (?) एते च द्विगुणीकृतोत्तरकुथा निद्रालसाधारणाः कांबोजाश्च करेणवश्व कथयन्त्यन्तर्गतान् स्वामिनः ॥३४॥ अपि चास्मिन्नु शे- नयनसलिलैंयरवैको वजन्नतिवाहने प्रतनविस्तातैरेवान्यो गृहानभि नीयने । अकृशविभवेष्वासामास्था तथापि कृतव्ययाः समनुपतिता निर्भत्स्यन्ते वलाकिल मातृभिः ॥ ३५॥ (परिक्रम्य) १. इयर नुनयति प्रियं क्रु द्वमंपा प्रियेणानुनीता प्रसीदत्यसौ सातत्वनिर्धयन्ती कळं काकळीपञ्चमप्रायमुत्कण्ठिता वल्गुगीता. पदेशेन विक्रोशति ॥ २. इयमुपहितदणा कामिना मण्ड्यो कामिनी कामिनो मौलिमेषा नियनात्यसौ शारिका स्पष्टमालापयथेष मत्तो मयूरोऽनया चूनपुष्पेण सन्तार्जनो नृत्यति ॥ ३. कथामियमतिकन्दुकक्रीडया मध्यमायासयत्यल्पमेषा प्रि. येणापविष्टा सहाक्षः परिक्रीडति प्रौढया चानयतत्स्वयं लिख्यते चित्र- माख्यायिकासौ पुनर्वाचनते ॥ ४. अलमलमातिभ्रमेणा त्यता वासु भद्रे चिरादृश्यसे कि ब्र. वाव्या तं प्रद्युमहस्यहं येन मुग्धातथावञ्चिते"ति प्रसाद्यासि नः स्व . स्ति ते तत्तथा साधयामो वयंम् ॥ (परिक्रम्य) इदमपरं सुहृत्पत्तनमुप- ·स्थितम् । एष हि स बाल्हिकः काकायनो भित्रशानचन्द्रिः हरिश्चन्द्रश्चन्द्र इव कुमुवापी वेशवाटीमवभासयनित एवाभिवर्तते । ताकिमस्ले है प्रयोजनम् । (विचिन्य) आ ज्ञातं एष हि तस्याः पूर्वप्रणाय या यशो. मया भगिनीं प्रियंगुयष्टिको कामयो । अमानपि रहस्येनातिस- न्धत्ते । तन्नशक्यमेनमप्रतिपद्य गन्तुम् । याबदुपसपामः । (उपगम्य) अंघो वेशविसवनैक चक्रवाक कुतो भवान् । किं ब्रवीषि.-'एष हि तस्याः प्रियसख्यास्ते कनीयसी प्रियंगुयष्टि कामषिधेन संभाव्यागच्छा. मि" इति । न खलु तस्थाः सुरतसुभिक्षाया आमयावसनो मदनाग्निस्त. स्यदीपनीयकमुपदिष्टवानसि । किं ब्रवीषि- "मुक्तः परिहासः कष्टा खलु तस्याः शिरोवेदना' इति । वयस्य यत्स यं । किं ब्रवीषि-"क: सन्देहः, कृच्छ साध्या" इति । एव मेतत् । शिरोवेदना नाम ग. णिकाजनस्य लक्षव्याधियोतकम् । पश्यतु भवान् ---- ललाटे विन्यस्य क्षतजसदृशं चन्दनरसं मृणालैः क्रीडन्ती कुवलयपलाशैः सकमलैः । सलीलं भ्रक्षेपैरनुगतसुखप्राश्निककथा विरक्ता रक्ता वा शिरसिरुजमायाति गणिका ॥ ३६॥ कि वीषि-"सदापि नाम वं कर्कशपरिहासः । एष खजु तामौ. षधं प्रपाय्यागच्छामि" इति । युक्तमेतत् । असंशयं हि धन्वन्त्याः करपल्लवं वलयिनं प्रत्याः पदा कुट्टिम विभ्रन्त्या (त्या) च्युतमंशुकं सरशनं नाभेरधः पाणिना । तस्या दीर्घतरीकृताक्षमपिवः केशग्रहैराननं बाला त्वद्दशनच्छदौषधमलं सावा त्वया पायिता ॥ ३७॥ किं ब्रवीषि - "वयस्य एव तथा विचास्यति" इति । चौर यदि न पुनरस्मात्रहस्यनावशेऽस्यसि । किन्त्वद्य सर्वविदैःसर्वविटमहत्तरस्य भ- ·ट्टिजीमूतस्य गृहे केन चित्त योजनेन सनिपतितव्यम् । तद्वयस्योऽप्यही. नकालमागच्छेत् । किं ब्रवीपि--" "विदितमेवैतद्विटजनस्य यथा विष्णु- नागप्रायश्चित्तदानायापराहो समागन्तव्यमिति । तद्गच्छतु भवान् । अह. मध्यागच्छामि" इति । तथा नाम । स्वस्ति भवते । साधयामस्तावत् । (परिक्रम्य) कथमिदं सर्वविटैर्विदितम् । तेनाल्पपरिश्रमोऽस्मि संजा- त: । केवलं वेश्यासुहृत्प्तमागमै कालोऽनुपालयितव्यः । अये कस्य खल्वयमहूणो हूणमण्डनमाण्डतः आर्यघोटकः पाटलिपुत्रिकाया: पुष्पदास्या भवनद्वारमाविष्करोति ! (निर्वये) आ ज्ञातं एभिरिहावद्ध- श्वेतकाष्ठकाणकाप्रहसितकपाल देशैर्बद्धकैरसज्जमप्यसकृत्सजमितिसांज लि प्रतिवादिभिलाटाडडिभिः सूचितः सेनापते: सेनकस्यापत्यरनं भट्टिमवर्मा भविष्यति । तन्नशक्यमेन मनभिभाष्यातिक्रमितुम् । अतिक्रमन् हि स्नेहभाध्यस्थ्यं दर्शयेयम् । यावदेनमुपसामि । (उपत्य) भोः कः सुहृद् गृहे (कर्ण दत्वा) एवं खलु भट्टिमघवर्मा मा. माह्वयति । किं ब्रवीषि वयस्य किमद्याप्यपूर्वप्रतीहारोप स्थानेन चिरोत्सन्नो राजभावोऽस्मास्वाधीयते । स्थीयतां मुहूर्तम् । आग- च्छामि" इति । सखे स्थितोऽमि । (विलोक्य) इन इतो भगान् । एष खलु पुकिनावतीर्णवृषभपदोद्धरणखेले वरणपदविन्यात भवनकक्ष्या. मलं कुर्वन्नित एवाभिवर्तते भट्टी । अहो तु खल्पस्य विलास वभ्या- सः । वेशो विलास इत्युपपन्नमेतन् । अपि च me- विलोलभुजगामिना रुचिरपीवरांसोरसा विलासचतुरभ्रुवा मुहुरपाङ्गविक्षिणा । अनेन हि नरेन्द्रसद्म विशता पदैर्मन्थरै- रवीणममृदङ्गमेकनटनाटक नाश्यते सावदेन मालपामि । भट्रि मघवन् किमयमतिदिवाविहारेण मुहजन उत्कण्ठ्यते । साधु मुहूर्तमपि ताव शुष्मदर्शनेनानुगृह्येत । एष खलु ·16 । विह सन्नाकुलापसव्यपरिधानं श्वासविषमिताक्षरं स्वागतमित्यंजलिना- भ्युपैति । भो यदैतावदनेनाद्यैव पुष्पदासी पुष्पवतीति मा मारु माता, तथापि कथमुपभुक्तव । (विचिन्त्य) लाटाईडिनो नामैते नातिभिन्ना: पिशाचेभ्यः । कुतः ? सर्वोहि लाट:---- नमः स्वाति महाजनेऽभसि सदा नेनेक्ति वासः स्वयं केशानाकुलयत्यधौतचरणः शय्यां समाक्रामति । यत्तद्भक्षयति व्रजन्नपि पथा धत्ते पट पाटितं छिद्रेचापि सकृत्प्रहत्य सहसा लाट (लोल) चिरं कत्थते ॥३९ सर्वथा कृतमनेन स्वदेशोपयिकम् । मातावद्भोः ... अविचिन्त्य फलं वल्यास्त्वया पुष्पवधः कृतः । किं ब्रवीषि 'कथं" इति । इदं हि रजसाध्वस्तमुत्तरीयं विलोक्यनाम् ॥ किं ब्रवीषि----. "शय्यान्तावलंबितं तांबलावसिक्तमेतदवगच्छामि" इति। मातावत् । इदं क्षुद्रमुक्ताफलावकीर्णमिव ललाटं स्वंदविन्दुभिः किमिति वश्यति । एष पार्श्वमपधायोच्चैः पहातः । हाडे जघन्यकामुक क. थमनयाच्छलितः । किं ब्रवीपि "ललिनो नाम, ननु गृही तोऽस्मि । श्रयताम् । साहि विपुलतरललाटा संयतामाळकत्वात् रुचिरजघनभारा वाससा?रुकेण । विततनुरपोढपागलंकारभारा कथय कथ मगम्या पुष्पिता स्त्री लता स्यात् ... ॥ ४० ॥ अपि च, श्रोतुमर्हति भवान् -~- पाचीवर्तितलोचना नखपदान्यालोकयन्ती मया दृष्टा चेपदवाङ्मुखी स्वभवनात्यातपेऽवास्थिता .. than

·myme
संगृह्याथ करद्वयेन कठिनावुत्कंपमानौ स्तनौ
प्राविश्यान्तरगारमर्गळवता द्वारं करेणादृणोत् ॥४१॥
सतोऽहमनद्रुतं प्रविश्य-
कचनिग्रहदीर्घलोचना रभसावर्तितवलिगतस्तनीं ।
किमसीतिनहीतिवादिनी समचुंब सहसा विलासिनीं" इति।
भोः चित्रः खलु प्रस्तावः । पृच्छामस्तावदेनां । ततस्ततः । कि
ब्रवीषि-॥ अथ सखे
समुपस्थितस्य जयनं रशनात्यागाद्विविक्ततरविवम् ।
पाणिभ्यां वीळितया निमीलिते मेऽनया नयने" इति।। ४२।।
ही धिक्त्वामस्तु । अविकत्थन उद्वेजनीयोह्यसि । निन्द्यश्चार्यजनस्य
संवृत्तः । किं ब्रवीषि - एक मध्यनुगृहीतोऽस्मि । न त्वया महाभारते
श्रुतपूर्व-
यस्यामित्रा न बहवो यस्मान्नोदिजते जनः ।
य समेत्य न निन्दन्ति स पार्थ पुरुषाधमः ॥ इति ४३ ॥
भो एतत्खल डिण्डित्वं नाम । सर्वथापि
साधु
भाः प्रीतोऽस्मि भ.
वतोऽनेन डिण्डित्वेन । सर्वथा विटेष्वाधिराज्यमहसि । अयमिदानीमाशी-
वाद:-
किं ब्रवीषि “अवाहतोऽस्मि" इति । श्रूयनाम् ॥
pasan
प्रभातमवगम्य पृष्ठमुपगृह्य सुप्तस्य ते
प्रगल्ममधिरुह्य पार्श्वमपवास सैकोरुणा ।
तथैव हि कचग्रहेण परित्य वक्ताम्बुजं
पिवत्वथ च पाययत्वधरमात्मनस्त्वां प्रिया
॥४४॥

·18 एष खल्वनुगृहीतोऽस्मीत्युक्त्वा पलायते नमोऽस्तुभगवते । साध. यामास्त्वावत् ॥ (परिक्रम्य) अये का नु खल्वेषा स्वभवनावलोकन मप्सरा विमानमिवालङ्करोति । एषा हि सा काशीनां वारमुख्या पराक्रमिका नाम सुखमति- पिञ्छोलया क्रीडन्ती रूपलावण्यविभ्रमैलाचनमनुगृहणाति । आ. श्वर्यम् ॥ विरचितकुचभारा हेमकक्ष्यकेण स्फुटविकृतनितम्बा वाससा?रुकेण । विचरति चलयन्ती कामिनां चित्तमेषा किसलयमिव लोला चञ्चलं वेशवल्याः ॥४५॥ अपि च, गण्डान्तागलितककुण्डलपाणछायानुलिप्तानना मन्वभ्यस्ततया हिकारपिशुनैः श्वासैरवाक्तालुभिः । पिचोलागधरे निवेश्य मधुरामावादयन्तीमिमां गण्कस्वनशङ्कितो गृहशिखी पर्येति वक्राननः ॥४६॥ । किंनु बल्वस्या उदवामितादिन्द्रस्वामिनो रहस्य सचिवो हिरण्य- गर्भको निष्पत्य इत एवाभिवर्तते । किमत्राश्चर्यम् । इन्द्रस्वामी हि. रण्यगर्भको वेश इति संहितमिदं तनं लप्रेनेति । एष मामलिनोपस- पति । हण्डे हिरण्यगर्भक किमिदं वेशदेवायतनमपरान्तपिशाचैर्विध्वंस यितुमिष्यते ? किंवीपि “एष खलु स्वामिनोऽस्मि विदेशरागेणैवं धुरि नियुक्तः । एषा हि पूर्व पञ्चसुवर्णशतानि गणयति । अधुना सहस्रेणाप्युपनिमन्त्रितापि विनियुज्ये माना नैवशक्यते तीर्थमवतारयि- तुम् । तदहसि त्वमपि तात्रदेना गमयितुम्" इति ।।

·19 ब्रवीषि । अयार्जव खल्वसि । न हि शतसहस्त्रे गापि प्राणा लभ्यन्ते । कि कि चास्याः प्राणसन्देहे कारणमस्मासु पश्यसि" इति । आविष्कृतं हि तत्रभवत्या भर्तृस्वामिनश्चामरग्राहिण्या कुटङ्गदास्या स्वामिनः संसर्गात्तथाभूतं व्यसनमनुभूतम् । किं ब्रवीषि । आल- भस्व तावदिदं मे शरीरम् । सत्यमेवेदम्" इति । असत्येन न स्वामिनमेवं ब्रूयात् ॥ कि ब्रवीषि "चिराभ्यस्तमैवेदमस्मत्स्वामिपादानाम्" इति । अत एव न शक्यमन्यथाकारयितुं, नचैत देवं, पश्यतु भवान् ।। काव्ये गान्धर्य नृत्तशास्त्रे विधिज्ञ दक्षं दातारं दक्षिणं दाक्षिणात्यम् । वेश्या का नेच्छे चामिनं कोणानां स्याचेदस्य स्त्रीयार्जवात्सन्निपातः ॥ ॥४७॥ अपि च सञ्चारयन्कलभ गजनर्तकं वा वेश्याङ्गणेषु भगदत्त इवेन्द्रदत्तम् । उद्वीक्ष्यते स्तननिविष्टकराम्बुजाभि- याघ्रो मृगीभिरिव वारविलासिनीभिः ॥ ॥४८॥ अपिचैषा भतुर्नोऽधेराजस्य स्थालं पारशवं कौशकं सिंहवर्माणं मित्र- मपदिशन्ती सर्वान कामिनः प्रत्याख्यानेन ब्रालयति । किं ब्रवीषि "तस्यैषातिकामितयावमन्यते" इति । युष्मद्देशोपथिकमेव किल सततमतिसेवनम् ॥

·किं ब्रवीषि "देशोपयिकमदेशोपयिकमिति नावगच्छामि । विस्पष्टम- भिधीयताम्" इति । एवमनुगृहीतः कथं न कथयिष्यामि | श्रूयताम--- श्रवणनिकटजैनखावपातः वनगजदम्प इवाङ्कितःप्रतोदैः । विकृतजघनभूषणां विवस्त्रां वृष इव वत्सतरीमिहोपयाति ॥ कि ब्रवीषि "तेन ह्यनेनैवोपायनेनोपस्थास्यामि” इति ॥ योवमिन्द्रस्वामी विज्ञाप्य:- दशनमण्डलचित्रककुन्दरां दयितमाल्यानिवासितमेखलाम् । स्वदपरं प्रति सा जघनस्थली न विवृणोति वृतापि शतं शनैः ।। स्वस्तिभवते । साधयामस्तावत् (परिक्रम्य) अये कोनु खल्वेषः शौर्पकारिकायाः शमदास्या भवन निकाय डिाडि- गणपरिवृतो वेशमविष्करोति । (विलोक्य ) एतजङ्गम विटतीर्थ मुदीच्यानां वाहलीकानां कारूशमलदानां चेश्वरो म- हाप्रतीहारो भद्रायुध एषः ॥ विराचितकुन्तळमौलिः श्रवणार्पित काष्ठविपुलसितकलशः । जनमालपञ्जकारैरुन्नाटयतीव लाटानाम् का च तावदस्य लाटेषु साधुदृष्टिः एतावत् । सर्वो हि लाट: संवेष्ट्यद्वावुत्तरीयेण वाह रज्या मध्यं वाससा सानिध्य ।

·31 प्रत्युद्व्छन् समुनिः शकारैः पादापातैरंसकुब्जः प्रयाति । || ५२ ॥ अपि च उरासि कृतकपोतकः कराभ्यां बदति जति यकारहीनमुच्चैः । समयुगलनिबद्धमध्यदेशो व्रजति च पङ्कमिव स्पृशक्कराः ।। सर्वथा नास्त्यपिशाचभैश्वर्यं । अथवास्यैवैकस्य देशान्तरविहारो युरु: । कुत: ? ।। येनापरान्तशकमालवभूपतीनां कृत्वा शिरस्सु चरणौ चरता यथेष्टम् । कालेऽभ्युपेत्य जननी जननीं च गङ्गा आविष्कृता मगधराजकुलस्य लक्ष्मीः ।। अपि च, वेलानिलमदुभिराकलितालकान्ता गायन्ति यस्य चरितान्यपरान्तकान्ताः । उत्काण्डताः समवलंब्य लतास्तरूणां हिन्तालमालिषु तटेषु महार्णवस्य । किंतगीतम् उहि माणुसोति भट्टाउहेण ण विळिश्चइ आउहे असो णारितस्सकम्म- सिद्धिं विध सुखळु भुजंति सोकरसिद्धिं ॥ इति । (परिक्रम्य) एः खलु प्रद्युम्नदेवायतनस्य वैजयन्तीमाभलिखते । एतड्डिाण्डत्वं नाम भो: 1 डिण्डिनो हि नामते नातिविप्रकृष्टा वानरेभ्यः । भोः किश्च तावदस्य डिगिडकषु प्रियत्वम । डिण्डिनो हि नाम- ·- आलेख्यमात्मालेखिभिर्गमयन्ति नाश सौधेषु कूर्चकमपीमलमपेयन्ति । आदाय तीक्ष्णतरधारमयोविकारं पासादभूमिषु घुणक्रियया चरन्ति । कि चतावदयं लिखति (विलोक्य) निरपेक्ष इति । स्थाने खल्वस्येदं नाम । सुष्टु खल्विदमुच्यते अर्थ नाम शीलस्यापहरतीति । तथा ह्येष धान्त्रस्तां नः प्रियसीमनवेक्षया वेशतापसीव्रतेन कर्शयति । सा हि तपस्विनी- नेत्राम्बु पक्ष्मभिररालघनासिताः नेत्राम्बुधौतवलयेन करेण वक्त्रम् । शोकं गुरुं च हृदयेन समं विभर्ति त्रीणि त्रिधा त्रिवलिजिह्नितरोमराजिः तदुपालप्स्ये तावदेनम् । भो भागवनिरपेक्ष करुणात्मकस्य भ- वतो मैत्रीमादाय वर्तमानस्य त्वयि मुद्रितायां योषिति युक्तमुपंक्षावि- हारित्वम् ? किं ब्रवीपि "गृहीतो वञ्चितकस्यार्थः । स्पृष्टोऽस्म्युपासकत्वेन । ईदृशः संसारधर्म इत्युक्तं तथागतेन" इति । मा तावद्भोः । तस्यामेव भ- गवतस्तथागतस्य वचनं प्रमाणं नान्यत्र । किंबवाषि "कुत्र वा कदा वा मम तथागतस्य वचनमप्रमाणम्" इति ।। इयं प्रतिज्ञा ? किं ब्रवीषि "कः सन्देहः" इति । भद्रमुख श्रूयताम--- श्रमनिस्सतजिहमुन्मुख हृदि निस्सङ्गनिखातसांयकम् । समवेक्ष्य मृगं तथागतं स्मरसि त्वं न मृगं तथागतम् ।

·एष प्रहसित: । किं प्रवीषि" न खलु तथागतशासनं शङ्कितव्यम् । अन्याद्ध शाखमन्यथा पुरुषप्रकृति न वयं वीतरागाः" इति । यद्ये- वमर्हति भवास्तवमवती राधिका तथाभूतां शोकसागरादुद्धर्तुम् । किं ब्रवीषि “यदाज्ञापयति वयस्योऽयम जलिः साधुमुच्येयम्" इति । सर्वथा दुर्लभस्ते मोक्षः किन्त्वियमाशी; प्रतिगृह्यताम ।। M विप्रोष्यागत उत्सुकामवनतामुत्सङ्गमारोपय स्कन्धे वक्त्रमुपोपधाय रुदतीं भूयस्समाश्वासय । आबद्धां महिषीविषाणविषमामुन्मुच्य वेणी ततो लंब लचनतोयशौण्डमलकं छिन्धि प्रियायाः स्वयम् ।। एष प्रहस्य गतः । इतो वयम् (परिक्रम्य) अये कोनु खल्वेष इत एवाभिवर्तते ।। - दुश्चीवरावयवसंहतगुह्य देशी बस्ताननः कपिलरोमशपीवरांसः । आयाति मूलकमदन कपिपिङ्गलाक्षो द्वाशेरको यदि न नूनमयं पिशाचः भवतु , विज्ञातम् । “एष खलु भ्रातुरथवा वयस्यस्य तत्रभवतो दा- शेरकाधिपतेरपत्यरत्नस्य गुप्तकुलस्यावासे दृष्ट्रपूर्वः, तत कि मस्येह प्र. योजनम् ?एषमा कृता जलिरुपसर्पति । किं ब्रवीपि ? गुप्त कुळेण पेक्खसि आवारिदपणपञ्चदिच्चु गणिका कावि वि दापयतित्ति इनप्युं आणा दि- हणागुपोरवीथीएअषेष आणि काचि गणिक ए दीषइतहम्मि तप अदी एतेणव्यं समतोणिय्युर्दिष्ष ए अम्बाए मेषापितं तुर्यमर्थकण दा. जिगणिकाकामुप्पूलिद अषेण कुळधित्थेव कामाण अप्पे जइ गच्छा- मि विषकहे दण्डितुं होमिरिदिवशाविषु एक एवंति" अहो देशवेष- भाषादाक्षिण्य सम्पदुपेतो गुपकुलस्य युवराजस्य मदनदूतो वेश एव व.

·तमानो वेशमापणानिधानेन पृच्छति । तन शक्यमीशं. रत्नमवत्रा- ध्य विनाशयितुम् 1 इदर्श एवास्तु । एवं तावदेनं वक्ष्ये । भद्र राज- वीध्या लावणिकापणेषु मृग्यतां गणिका एष प्रहर्षात प्रणिपत्य गतः । इनो वयम् । (परिक्रम्प) कनु खल्विदानी दाशेरकदर्शनाव- धूतं चक्षुः प्रक्षाळयेयं (विलोक्य) भवन , दृष्टम् । एतद्धि तदस्माकं पूर्वप्रणयिन्याः शूरसेनसुन्दर्या निवेशनम । कथमपावृतपक्षद्वारमेव । यावदेतत् प्रविशामि । (प्रविष्टकेन) कनु खल्विमं पादप्रचारश्रममप नयेयं । भवतु, दृष्टं । इयं खलु प्रियंगुवीथिका रियेवोत्सलेन शिला. तलेन मामुपनिमन्वयते । यावदत्रोपविशामि । (विलोक्य) किमि हाभिलिखितम् ॥ (वाचयति) है. साग्वि प्रथमसङ्गमे न कलहास्पदं विद्यते नचास्य विमनस्कता मशृणवं नवा कल्यताम् । युवान मभिमृत्य तं चिरमनोरथप्रार्थित किमस्यमृदितांगरागरचना तथैवागता ॥ इति । (विचिन्य) कस्याश्चित् खल्वियं केनापि प्रत्याख्यातप्रणयाया दौर्भा- ग्यघोषणा धुष्यते । तत् नु खलु पृच्छेचं ? ( कर्णदत्वा) अये इयं चरणाभरणशब्दसूचिता शूरसेन सन्दर्गत एवाभिवर्तते । येषा- आलंब्यकेन कान्तं किसलयमृदुना पाणिना छत्रदण्डं सगृयैकेन नीवीं चलमणिरशनां भ्रश्यमनांशुकान्ता । आयात्यभ्युत्स्मयन्ती ज्वलिततरवपुर्भुषणानां प्रभाभिः सज्योतिष्का सचन्द्रा सविहगविरुता शर्वरीदेवतेव ।। ६२ ॥ . भो यत्सयमभ्युत्थापयतीव मामध्यस्यास्तेजचिता । एषा मां कपोत- केनोपसपैति । अलमस्मानुपचारेण प्रत्यादेष्टुम् । किमाह भवती ? "चिरादपि तावत् स्वामिनामुपगतानामुपचारेण तावदथं जन आत्मा- ·- नमनुगृणीयात" इति अलमलमत्युपालम्भेन । इदमुचितमुत्सङ्गा- सनमनुगृह्यताम् । एषा मे शिरसा प्रतिगृहीतं इत्युक्त्वा शिलातलार्ध श्रोणी विवेनाक्षिपन्तीवोपविशति । अये न खल्वत्रोपवेष्टव्यम् । कि माह भवती ? किमर्थ' इति । नन्विदं कस्या अपि चरितं केनापि प्रत्याख्यातप्रणयायाः श्लोकसंज्ञकमयशोऽस्माभिधम् । (कथं हस्ताभ्यां प्रमाष्टि) चोरि न शक्यमिदं प्रमाष्टुम् । इदं हि मे हृदि लिखितम् । एषा कि वारयति ? किमाह भवती 'जानीत एवास्मत्वामी- यथास्मत्सख्या कुसुमावतिकायाः प्रियवयस्यं चित्राचार्य शिवस्वामिनं प्रति माहान् मदनोन्मादः' इति । सुष्टु किश्च तत्रभवन्ग कुसुमावतिकया तत्रभवानभिगमनेनानुगृहीतः । कि पाह भवती ? 'म. दनविक्लवस्य स्त्रीहदयस्यायं स्वभावः, कृनमन या स्त्रीचापल्यं इति । चित्रः खलु प्रस्तावः, पृच्छामस्तावदेनाप । भवति विनंभः पृच्छति, न पररहस्यकुतूहलिता । तत् कथमनयोश्चिराभिलपिनसमागमोत्सवो निईत्तोऽभून ? किमाहभवती ? " श्रूयतां" इति । अवहितोऽस्मि । किमाहमवती "तस्यां किल वारुणीमदल भेण तत्रभवन्तमनुगृही. तायां तत्रभवतोव यस्यस्य जानीम:, गतः पूर्वी यामः श्रुतिविरसया मल्लकथया द्वितीयो विक्षिप्तः पललगुडबायव्यतिकरैः । तृतीयो गात्राणामुपचयकथाभिर्विगलितः ततस्तानिवृत्तं कथयितुमलं त्वध्यपियत् । ६३ ॥ इति । सुन्दरि कुतस्त्वयैतदुपलब्धं ? किमाहभवती ? "तस्यैव सख्युरुदवसिता- दागतात प्रतीहारपद्मपालादुपलब्धवृत्तान्तया मयैषश्लोकः सुखप्राश्नि- कहस्तेनानुप्रेषितः । ततः सातेनैव परिचार केण मामुपस्थिता लज्जाविल- क्षमुपहसन्तीव मामु तवती-नच रहस्यानाख्यानेन भवतीमाक्षेप्तुमहीं- मि, श्रूयतामिदमपूर्व- इति । ततोऽनयायथावृत्तं सर्व मह्यमाख्या.

·26
--
तम् । तेन हि त्वमप्यनेन श्रोत्रामृतेन संविभक्त्तुमईसि " इति । एषा
सतलपातं प्रहस्य कथयति । सुन्दरि कि अवीषि ? "श्रूयतामिदामिदानी
यन्मम प्रियसख्या कथितम । सा हि मामुक्तवती
प्रियसखि स
हि मया---
आलिङ्गितोऽपि स मया परिचुंवितोऽपि
श्रोण्यर्पितोऽपि करजैरुपचोदितोऽपि ।
खिन्नास्मि दार्विव यदा न स मामुपैति
शय्याजमेकमुपगृह्य ततोगस्मि सुप्ता ॥६४ ॥ इति ।
ततो मयोक्ता- करछं बनानुभूतवत्यमि । किमेतनावगच्छामि इति ।
ततो निश्वस्य मामुक्तवती---
पदा सर्वोपायैश्चटुभिरुपयातोऽपि स मया
न यनं कुर्वाणो मयि मनसिजेच्छामलभत ।
ततस्तस्मिन्सर्वप्रनिहतविधानास्मि सहसा
खदौर्भाग्यं मत्वा स्तनतटविकम्पंप्रादता
।
ततस्समां रुदतीमुत्सङ्ग माय मुहुर्मुहुव्यर्थै श्चुंबनपरिष्वंगरावामयन्ना
म दृढमात्मानमायासितवान । उक्तं च मया --- किं ते पाणिभ्या
स्पृष्टया--- इनि । ततो ब्रीनश्चितसाध्वसस्वेदवेपथुः शुध्यता मुखेन
नातिप्रगल्भाक्षरमुक्तवान --
ननिन्दितुमनिन्दिते सुभगतां निजामर्हसि
च्युतं हि मम चक्षुरेतदभितो निधि पश्यतः ।
घधाय फिल मेदसो यदपिबं पुरा गुग्गुलं
तदेतदुपहन्ति पे व्यतिकरामृतं त्वद्गतम् ॥ इति ॥६६॥

·27 ततो मया चिन्तिम् मंद क्षयायपीतोयदिगुग्गुलुरिन्द्रियक्षयं कुरुते । धूपार्थोऽपिनकार्यो गुग्गुलुना कमयमानेन (?) ।। इति । एवमावयोश्चिरप्रार्थितमपार्थकं समाग पनं प्राप्तकालमिच्छतो:, रजनीव्यपयानमूचकोनृपतेन्र्दुन्दुभिपारिपार्चकः । अपठत्स्तुतिमालान्यलंसहिघंटामभिहत्यघांटिकः ॥ ६८ ॥ ततस्तेनैव दक्षिणेनेव सुहृदा तस्मात सङ्कटात्परिमोचिता कामिना सत्री- लं मुहूर्तमनुगम्य प्रेषिता । स्वगृहमागता च त्वया च सुखप्राधिका- भिधाननोपहसितास्मि । तदेतत्ते सर्वमशेषतः कथितम । अहमिदा. नी मिथ्या प्रजागरं दिवास्वप्नेनापनेष्यामीत्युक्त्वा मयानुज्ञाता । त. दनन्तरागतेन स्वामिनाप्येतच्छ्रतम" इति । तेनह्यनेनैव परिहासप्ल. वेन तत्रभवत: शिवदत्तस्य पुत्रं शिवस्वामिनं पुरुषडंभगंभीरकीर्ति सागरमवगाहिये । पश्यतु भवती यो गुग्गुलु पिवति मेदसि संप्रद्धे तस्य क्षयं व्रजति चण्ड्यचिरेण मेदः । स्त्रीणां भवत्यथ स यौवनशालिनीनां भालेख्ययक्ष इव दर्शनमात्ररम्भ: । एषा प्रहस्योत्थिता-. यास्यामि इति । भवत्वलम अलिना । इतो वयम् । (परिक्रम्त) किं नु खल्विमान्युहण्डपुण्डरीकवनषण्डशोभानुकारीण्युग्रीववदनपु- ण्डरीकाणि विस्मयवितताक्षमालाशबळानि उरसिनिहित करपल्लवान्य- न्योन्यसंज्ञापरिवृत्तकानि निवृत्तकन्दुकपिजोळाकृतकपुत्रकदुहितृकाक्री- डनकानि वेशरथ्याया प्रतिभवनच्छासु वेशकन्यकाबन्दकान्यवलोक- यन्ति ? अये किं नु खल्विदम् ।। M ·? अरञ्जरमिदं लुठत्यथ इतिः समाकृष्यते कबन्धमिदमुत्थितं व्रजातकिं कुमुलद्रयं । भवेत् किमिदमदभुतं भवतु सांप्रत लक्षित तदेतदुपगुप्तसंज्ञमुदरं समुत्सर्पति । (?) भोः सुष्ठ खल्विदमुच्यते धूर्तपरिषत्सु-- करभोगैगुप्तगळोहरिकृष्णः कृष्णएषवनमेषः । गोमहिषाहारभूतितिगुप्तोऽनिलाध्मातः । (?) इति । कथं नु तावदिम सा तपस्विनी गङ्गायमुनयोश्चामरग्राहिणी पुस्तकवा. चिका मदयन्ती प्रियवयस्यं नस्तत्र पवन्तं त्रैविटवृद्धं पुस्तकवाचकमु- त्सृज्योपगुप्तमनुरक्ता? तथा चास्य कोमलाभ्यां भुजाम्य परिष्वज्यते । अथवा न तस्याः परिष्वङ्गेन प्रयोजनम् । साहि तपस्विनी निवृत्तका. मतन्त्रा रजोपरोधात् केवलं कुटुंबतन्त्रार्थ शब्दकाममनुवर्तते । गम्य. वायमस्या: । 'अपुमान शब्दकामः' इति दात्तकीयाः । (विलोक्य) किञ्च तावदयमाविम इव । आ ज्ञातम । तस्या एव मात्रा पणार्थमधि- करणायाकृष्यत इति वेशे मयोपलब्धम् । ततः श्वश्वा सह कृतवि- वादेनानेन भवितव्यम् । महदिदं परिहासवस्तु । न शक्यमस्याति. क्रमणादात्मानं वञ्चयितुम् । यावदेनमुपसमि । (उपत्य) हण्डे वे- शथियक्ष कुतो भवान् । एष पादचारखेदात् काकोछ्वासश्रमविष- मिताक्षरं अयमजलिः इत्युक्त्वा स्थितः । स्वस्ति भवते । कि ब्रवीषि ? "एष खलु तथा वृद्धपुंश्चल्या सह विवादार्थ गत्वा कुमारा. मात्याधिकरणादागच्छामि" इति । कथं भवन्तं जयेन वर्धयाम: उताहोस्विन दण्डसाहाय्येन संभावयाम: ? किमाह भवान् ? कुत्तो जयदण्डाभ्यां सह संयोगः, केवलं क्लेशोऽनुभूयते" इति । कस्मात् ? कि अवीषि? ५ ·p प्रध्यातिर्विष्णुदासो भ्रात्रा किल तजितोऽस्मि कोकेन । द्राक्तनाभिहतोऽहं क्रोशति विष्णुः स्वपिति चात्र ॥ अपिच, मृगयन्ते तदधिकृता मृगयन्ते पुस्तपालकायस्थाः । काष्ठकमहत्तरैरपि विधृतोऽस्म चिरं मृगयमाणैः ॥ ७० ॥ अपिच ततो मयावधृतम् । गणिकायाः कायस्थान कायस्थेभ्यश्च विमृशतो गणिकाः । गणिकायै दातव्यं रतिरपि तावत् भवत्य स्यां ।। ७१ ॥ इति । दिष्ट्या कायस्थवागुरादतीतं भवन मक्षतं पश्यामि । सर्वथा प्रतिबुद्धोऽ. सि । इदानीमियमाशी:---- कलमधुररक्तकण्ठी शयने मदिरालसा समदना च । वक्तापरवक्त्राभ्यामुपतिष्ठतु वारमुख्या त्वां ।। ७२ ॥ एष सतलघातं नास्य प्रस्थितः । इतो वयं । (परिक्रम्य ) अये अय. मपर:-- .. सस्तनङ्गबाढकान लाटभक्त्या दत्वा चित्रान् कोऽयमायाति मत्तः । विभ्रान्ताक्षी गण्डविच्छिन्नहासो वेशस्वर्ग किं कृतेऽयं प्रविष्टः ।' ७३ ।। भवतु, विज्ञातम् । शर्करपालस्य गृहे जातः कीरेण चर्मकारेण । एष खलु कोङ्कचेट्यां पिशाचिकायां तृणपिशाचः । ७४ ॥ अपि च, शकरपालं पितरं व्यपदिशति भ्रातरश्च निरपेक्षम् . ! प्रायेण दोकुलेयाः सहैव दंभेन जायन्ते ।। (परिक्रम्य) भो; किं नु ख, पृच्छयम् ? ... किमस्य वेशप्रवेश प्रयो. ?

·80 जन-- इति । अये अयं जरद्विटो भट्टिरविदत्त इत एवाभिवतेते | या. वदेनं पृच्छामि । अंघों भट्टिरविदत्त कच्चिजानीते. भवानस्य पुरुषवेता. लस्य वेशप्रवेशप्रयोजनम् ? किं ब्रवीषि ? भवानेव जानीते" इति । सद्गच्छतु भवान् (परिक्रम्य) कनु खल्विदं पुरुषकान्तागवगाहान्तं मनो विनोदयेयम् । भवतु दृष्टम् ।। इदमयरं प्रियसुहृदः सुहृद्भयादर्पितार्गळं भवनम् । वेश्यासुरतविमर्देष्वकृतविरामस्य रामस्य तत्कथं प्रविशामि (कर्ण दत्वा) यथाकाचीशब्दश्चरतिविकलोनू पुररवैः यथा मुष्ट्याघातः पतति वलयोद्घातपिशुनः । यथा निश्शूत्कारं श्वसितमपि चान्तहगतं ध्रुवं रामा रामं युवतिविपरीतं रमयति तदलमिह प्रविष्टकेन । कः सुरतरथामभङ्गं करिष्यति ? इतो वयम् । (परिक्रम्य) अये अपरः दग्धः शाल्मलिवृक्षः कतिपयविटपानशेपतनुशाखः । कृष्णः कृशो विटबको वेशनळिन्या मरुपिशाचः ॥ ७८ ॥ भवतु, विज्ञातम् । एप हि सौपरस्तौण्डिकोकिः सूर्यनागः । किमिहास्य प्रयोजनम् ? कथमेष मां दृष्ट्वैवोत्तरीयावकुण्ठनेन मुखम- पवार्य कामदेवायतनमपसव्यं कृत्वा प्रस्थितः । भो यदातावदा तृती येऽहनि बहिरिशविके कुटङ्कागारनिकेतनाभिः पताकावेश्याभिः संप्रयु. तो म्लेच्छश्वबन्धकैर्व्यवहारार्थ श्रावणिकैरधिकरणमुपनीयमानः स्क. न्धकीर्तिना बलदर्शकेन स्वामिनो मे विष्णोः स्यालीपतिरिति कृत्वा कृच्छात्प्रमोचित इति वयस्यविष्णुनागेन कथितम् । तत्किमयमिदा- नामस्माद्वेशसंसर्गात् वीळित इवात्मानं परिहरति । (विचिन्त्य) पा. Prava ·र्थिवकुमारसन्निकर्ष एनमनया प्रवृत्या बीळ यति । आश्चर्यम् । गुण- वान खलु गुणवतां सन्निकर्षः । यदयमपि नामैवं गुणाभिमुखः । तन्न शक्यमेनमप्रत्यभिज्ञानेन सकामं कर्तुम । यावदहमप्ययनं प्रदक्षि- णीकुर्वनामसंमुखीनमेनं परिहालावरुकन्देन हन्मि । (परिक्रम्य) एष मां प्रतिमुखमेवावलोक्य प्रतिहमितः । हण्डे सूर्यनाग किमयं वेशन- वावतारोऽधकारनृत्तमिव सुहृदवक्षेपेण विफलोनियते? किं ब्रवीषि? "क. इव ममेहार्थः? अहं हि कायामवरुद्धस्य मातुलस्य मौहल्यस्य पारशवस्य हरिदत्तस्य पूर्वप्रणयिनीमकल्यरूपामद्य वार्ता पृच्छंस्तेनैव प्रहितोऽस्मि । वं तु मां कथमप्यवगच्छमि" इति । आश्चर्यमिदं हि भवत: सुह- व्यापारेषु स्थैर्य, तस्याश्च वार मुख्यायाः पूर्वप्रणयिष्वापद्गतेष्वपि प्रति- पत्तिश्च । अतश्चैनां -- वर्णानुरूपोज्वलचारुवेषां .क्ष्मीमिवालेख्यपटे निविष्टाम् । सापह्नवां कामिषु कामवन्तोऽरूपां विरूपामपि कामयन्ते ।। किच्च, अतिदुष्करकारिणीञ्चै नामवगच्छामि । कुतः ? असंशयं हि सा- कारानिरोधादविकारगौरं देवार्चनाजातकिणं ललाठे । आस्यं बृहच्छमश्रुविताननद्धं कालास्थिनिर्भुग्नमिवावलेहि ॥ किमाह भवान् ? "अत एवास्माकमस्यामादरः" इति भवत्वेवम ! सुहृदनुरतं भवन्तं ख्यापयामो प्रथम | एप खलु- प्रसीदतु स्वा- मी- इति पाद मूलयोरुपगृह्णाति । किं ब्रवीषि ? "नाहति स्वामी. ममैव वेशप्रवेशं क्वचिदपि प्रकाशीक' इति । भो क्यस्य कश्वान्द्रोदयं प्रकाशयति ? ननु यदैव भवांस्तत्र भवत्या रूपदास्याः परिचारिकां कु- हजो प्रति बद्धमदनानुरागस्तदेवैतस्मिन् प्रदेशे उदकतैलबिन्दुवृत्या वि- कसितं यशः । मातावत् गो Gawre

·-
परिष्वक्ता वक्षः क्षिपति गडुना
याति
बृहता
त्रिके भुनानेष्टे जवनमुपधातुं समदना ।
सरूपा टिहिभ्यां भवति शयिता या च शयने
कथं वं तां कुब्जामवनतमुखाब्जां रमयसि ?
किं ब्रीषि? "शान्तं पापं शान्तं पापं, प्रतिहतमनिष्टम । स्वागतम-
वारूपानाय । पश्य तु भवान्
मविभ्रान्तर्यातः करभललितं या प्रकुरुने
मुहुर्विक्षिप्ताभ्यां जलमिव भुजाभ्यां तरति या ।
मुखस्योत्तानत्वाद्गगन इव तारा गणयति
स्पृशेत् कस्तां प्राज्ञः कृमिजनितरोगामिव लताम्?" ॥ इति ।
अहो धिक्कष्टमेवं धर्मज्ञस्य भवतो न युकमुपयुक्तस्त्रीनिन्दा कर्तुम ।
अपि च,
ont-
यद्यपि वयस्य कुब्जा नालीनलिकाकृशा च गडुला च ।
असतामिव संप्रीतिर्मुग्वम (?) रणीया भवति यावत् ।। ८३ ॥
न चेयं ताभ्योऽरण्यवासिनाभ्यः पताकावेड्याभ्यः पापायसी । कि
ब्रवीधि ? "काभ्य" इति । कथं न जानी
यास्त्वं मत्ताः काकिणीमात्रपण्या:
नीचैवम्याः सोपचार्गनियम्याः ।
लोकश्छन्नं कामामिच्छन् प्रकामं
कामोद्रेकात् कामिनीस्थिरण्य
।। ८४ ॥
किं ब्रवीषि ? "कुतस्त्वयैतदुपलब्ध" इति । सहनचक्षुषो वयमीह-
शेषु प्रयोजनेषु । अपि च, पदात्पदमारोश्यति भवान -
त्यक्त्वा रूपाजीवां यस्त्वं कुब्जां वयस्य कामयसे ।
कुब्जामपि हि त्यक्त्वा गन्तासि स्वामिनीमस्याः ॥ ८५ ॥

·33 एष प्रहस्थ प्रस्थितः । इनो वयं साधयामः । (परिक्रम्य) अये अयमपरः कः सिंहळिकाया मयूरसेनाया गृहान्निष्पत्य स्क- न्धविन्यस्त वसनो विमलासिपाणिभिर्दाक्षिणात्यैः परिवृतो भद्राई वि. रळ मुत्तरीयमाकर्षन्नान्ध्रक काष्णीयमं निवसित: कुंकुमानुरक्तच्छवि- स्तांबूलसमादानव्यग्रपाणिरित एवाभिवर्तने । भवतु, इ.ष्टम् । एष हि विदर्भवासी तलवरो हरिशद्रः । भा यदा तावदयं तां कावेरिका- मनुरक्त इति ममैव तु समझं सपादपरिग्रह मनुनयनप्युक्तस्तया तामेहि किं तव मया ज्योत्स्ना यदि क इव दीपशिखयार्थः । विरम सह संग्रहीतुं विल्बद्वयमेकहस्तेन ॥ इति ॥ ८६ ॥ तत् कथमनेनेयमनुनीता भविष्यति ? किमयमनुरक्तामपि त्यक्त्वाऽ. न्यां प्रकाशं कामयत इति वेशप्रत्यक्षमात्मनो दौर्भाग्यमयशस्यमिति स्वयमेव प्रसन्ना । आहोस्विन काम्यमानं कामयन्ते स्त्रिय इति स्त्री- स्वभावादस्या: संधर्ष उत्पन्न: उताहो परिव्ययार्थकर्शितया मात्रैवानु- नियुक्ता भविष्यति । सर्वथा प्रक्ष्यामस्तावदेनम् । (उपमृत केनालिं कृत्वा) तां सुन्दरी दरीमिव सिंहस्य मनुष्यसिंह सिंहलिकाम् । युक्तं भवता मोक्तुं दमिळीमुरताभिलाषेण किं ब्रवीपि ? "अनुनीता मया मयूर मेना । एष तस्या एवं गृहादाग. रछामि" इति ॥ कथय कथय कथमवीण शयः सन्धिरनुष्ठितः ।। किं ब्रवीषि ? "अद्य तृतीयऽहन्यहमपि वेश्याध्यक्ष प्रतिहारद्रौणिलक- गृहे प्रेक्षायामुपनिमन्त्रितस्तत्र 'ध मयूरसेनाया लास्यवारो बुद्धि पूर्वक इयवगच्छामि । ततः प्रतारितेप्वातोघेणु देवतामङ्गळं पूर्वमुपोह्य प्र- स्तुते गीतके प्रनृत्तायां नर्तक्या प्रथमवस्तुन्येव मपूरसेनायाः खलु ·नृत्त प्रयोगदोषा गृहीता" इति । मातावद्भोः मयूरसेनायाः खलु नृत्ते प्रयोगदोषा गृह्यन्त इति । कस्यायमतटप्रपातः ।। किं ब्रीषि? "भगवत्या वारुण्या" इति । युक्त नियसन्निहिता भगवती सुरादेवी प्रतिहारगृहे । अथ कमन्तरीकृत्यायं सुराविभ्रमः । किं ब्रवीषि "वयस्यमेर ते लासकमुपचन्द्रक"मिति । किमु (मनु) पपन्नमायतनं हि स ईदृशानाम् अपि तु सविषयस्तस्यैषः । ततस्ततः । किं ब्रवीषि “स चौपचन्द्रपक्षे ससर्वसामाजिक जनः मयापि मयूर- सेनायाः पक्ष: परिगृहीतः” इति । साधु वयस्प देशकालोपयिकमनुष्ठितम् । ततस्ततः । किं ब्रवीषि 'त. तो न तेषां बुद्धि परिभगमि । अपरिभूतामेव सदस्या आगमप्रधा- नतया मे प्राधिकानुमते प्रतिष्ठितः पक्ष" इति ।। साधु वयस्यान यसाधारणेन पण्येन क्रीना तत्रभवती । ततस्ततः ॥ किं ब्रवीषि "ततः सर्वगणिकाजनप्रत्यक्षं दत्ते पारितोषिके मयूरसे- नाया: स्मित पुरस्सरेणापाङ्गपातिना कटाक्षेण प्रसादित इवास्मि । का- वेरिकायास्तु पुनरसूयांपिशुनमुत्थाय गच्छन्त्या, आकारेण बहूपालब्ध इवास्मि । तयोश्च कोपप्रसादयोश्च प्रत्यक्षतयोभयतटभ्रष्ट इव सन्दे. हस्रोतसा हियमाणस्तस्मात्सङ्कटा कश्चिद्गृहानागतः । उपविष्टश्च कानयो कि प्रतिपस्यत इति वितर्कडोलां वाहयामि । ततः सहसैव मे प्रियया समेत्य नेत्रे निमीलिते । ततो विहस्य मयोक्ता 'नेत्रनिमीलननिपुणे किं ते हसितेन चोरि गृढेन । सूचयति त्या पाण्योरनन्यसाधारणः स्पर्शः ॥ ८८ ॥ इति ·35 एवमुक्तयानया सुरभितनिश्वाससूचितमदस्खलिताभरमभिहितोऽहमा- चक्ष्वमा काहमिति । ततो मयोक्ता -- 'रोमाञ्चकर्कशाभ्यां प्रत्युक्तासि ननु मे कपोलाभ्याम् । यद्वदसि पुनर्मुग्धे स्वयमेवाचश्व काहमिति तत उम्मील्य मामुक्तवती अनेनैव रोमाञ्च संज्ञकेन कैतवेन अयं जन आकृष्यत' इत्युक्त्वा मा कपाले चुम्बित्वा प्रस्थिता । ततो मयोक्ता. 'चुम्बितेनेदमादाय हृदयं क गमिष्यसि । चोरि पादाविमौ मूर्ना धृतौ मे स्थीयता ननु' ॥९० ॥ एवंचोक्ता शयनमुपगम्योपविष्टा । ततो मयास्याः स्वयं पादौ प्रक्षाळि. तो | अनया चारभ्युक्तः 'गृहीतं पाशम् । एहीदानी कितवः खल्व- सीति । ततो विकोचमुकुलजालकेनेव मालतीलताविहसितेनैकहस्ता- वलम्बितसरशननिवसना पर्यावेष्टनद्विगुणमध्य बाहुमृणालिकात्रिक- परिवर्तनसाचीकृतदर्शनीयतरा तदानी वेष्टमानमध्यविषमवलिप्रनष्टना- भिमण्डलप्रविषमीकृत रामराजिरे कस्तनावगळित हारापाश्रितेतरस्तनक. लशपाइर्वावगलितकपोलपर्यस्तकुण्डलमकराधिष्ठितविशेषककान्ततरेणा . सपरावृत्त शोभिनावस्थानेन लजाद्वितीया रतिरिव रूपिणी समुत्थिते. कभूलतिकेन कुवलयशवलं जलमिवाकिरन्ती दृष्टिविक्षेपेण मामुक्तवती 'यत्रोचत' इति । ततोऽहमासङ्गमालेख्यवर्णकपावं गवाक्षादाक्षिण्य चर- जनळिनरागायोपस्थितः । अथ क्यस्यालक्तकविन्यासपिन्यतचक्षुरु- क्षिप्रपाणिगुल्फनूपुराधिष्ठितजङ्गाकाण्डायाः तस्या असंभुक्तत्वादनूरु. ग्राहिणो मर्मरस्योपसंहारभङ्गाभोगानुकारिणः कौशयस्यासंयतत्वाद्गजक- लभदन्तदशनच्छदान्तरमिव कदळीगर्भमिव चान्तहरूमीक्षे । ईक्षणच पोह्याविनीतचक्षुरसीत्युक्त्वा पादमाक्षिप्योरसि मां तााडेतवती । तता रोमाञ्चकवचकर्कशत्वचा मयोक्ता 'नार्हसि मामसमाप्तरागमवक्षेप्तु'मि- ति । ततस्तसाहमका: 'साधु खलु निमीलिताक्षः समापयन मिति । तत. है । - ·स्तस्या लाक्षरसं निमीलिताक्षोऽर्पयामि चरणाभ्यां सकचग्रहमधरोष्ट गृ. हीतोऽस्मि । ततस्तथैव विवृतरोमाञ्चं मां समभिवीक्ष्याशोकसमदोहलोड मि नमोऽस्तु ते शाठ्यायेत्ति मां परिष्वज्यशय नमुपगता। ततः परं देवा. नां प्रिय एव ज्ञास्यति" इति ॥ योवमर्हति भवानपि तौण्डिकोकिविष्णु नागप्रायश्चित्तार्थ सन्निपति- तान्विदानुपस्थातुम् ॥ किं ब्रवीषि “शान्तमेतत् पुनरपि यदि शिरो में तस्याश्चरणकमलताड नेनानुगृह्येत तदेव मे प्रायश्चित्तम्" इति । यद्येवं यमुनादनिलयो यदुपति चरणाङ्कितललाटो नागः काळिय इव- वैनतेयस्यावध्य इदानी सर्वविटानामसि । एर विहस्यायम जलिरिति प्रस्थितः । यावदपि विटलमा गच्छामि । अहो तु खलु सुहत्क- थाव्यप्रैरस्माभिरतीतमप्यहो न विज्ञातम् । संप्रति हि- सोत्कण्ठैरिव गच्छतीति कमलैमर्मीलद्भिरालोकितः प्रच्छायैरधिरुद्यवेश्मशिखराण्युत्सार्यमाणातपः । स्पृष्ट्वा चिरमुन्मुखीषु किरणरुयानशाखा स्वसौ यात्यस्तं वलभीकपोतनयनराक्षिप्तगगो रविः अपि चेदानीम प्राकाराग्रे गवाक्षः पततिखररुतैः मूच्यमानोपि लाळ प्रासादेभ्यो निवृत्तो व्रजति समुचितां वासयष्टिं मयूरः । सांध्यं पुष्पोपहारं परिहरतिमृगः स्थाण्डिले स्वप्तुकामः तोयादुत्तीर्य चासौ भवन कमलिनी वेदिकां यातिहंसः ॥ ९२ ।। (परिक्रन्य) एते प्रयान्ति घनतां वलभीषुधूपाः वैडूर्यरेणव इवोत्पतिता गवाक्षः । र ध्यासु चैतमवगाढमुदग्नामेत्य स्नानोदकौधमनुषदचरणा भ्रमन्ति .

·37
अहो तु खल्विदानीमस्य संमृष्टसिक्तावकीर्णकुसुमप्रद्वाराजिरस्य प्रादो-
षिकोपचारव्यापरिचारकजनत्य देशवयोविभवानुरूपालंकारव्यापृत-
वारमुख्यजनस्य प्रचरित मदनदूतीसञ्चाररमणीयस्य॑ प्रवृत्तमत्तविटविद-
ग्धपरिहासरसान्तरस्य स्नातानुलिप्तपीतप्रतीततरुणजनावकीर्णचतुष्पथ-
शृङ्गाटकस्य वेशमहापथस्य परा श्रीः । इह हि-
एपा रौत्युपत्रोशिता गजवधूरारुह्यमाणा शनैः
एतत्कम्बळबाह्यकं प्रमदया द्वाःस्थं समारुह्यते ।
शिञ्जपुरमेखलामुपवहन्वेश्यां चलत्कुण्डलां
श्रोणीभारमपारयन्निव हयो गच्छत्यसौ धौरितम् ॥९४ ।।
अपि चास्मिन्निमा:
प्रदीपकरवल्लरीजटिलचारुवातायना
मयूरगळमेचकैरनुसृतास्तमोभिः कचित् ।
विभान्ति गृहभित्तयो नवसुधावदातान्तराः
तमालहरितालपङ्ककृतपत्रलेस्वा इव ॥ ॥ ९५॥
-
(परिक्रम्य)
सर्वथा रमणीयस्तावदय मुद्भिद्यमानचन्द्रसनाथ उत्सवः प्रदोषसंज्ञको
जीवलोकस्य । संप्रति हि- एष भगवांश्चक्षुषां साधारणं रसायनं हसितमि.
व कुमुदवापानामुदेति शीतरश्मिः । य एष:-
किं नीलोत्पलपत्रचक्रविवरैरभ्येषि मा चुम्बितुं
न त्वां पश्यति रोहिणी कथय मे सन्त्यज्यतां वेपथुः ।
मत्तानां मधुभाजनेवितिकथाः श्रोतुं सहासा इव
स्त्रीणां कुण्डल कोटिभिन्न किरणश्चद्रः समुत्तिष्ठति ॥९६ ॥

·58 (परिक्रम्य) गायत्येषा वल्गुकान्त द्वितीया सुप्रकाणा स्पृश्यतेऽसौ विपश्ची बध्वा गोष्ठी पीयते पानमेत- द्धाग्रेषु प्राप्तचन्द्रोदयेषु ॥ अपि चेदानीमेष भगवान- विरचयति मयूखैर्दीपिकाम्भस्सु संतुं विसृजति कदलीषु स्वाः प्रभादण्डराजीः । पुनरपि च सुधाभिर्वर्णयन् सौधमालाः क्षरति किसलयेभ्यो मौक्तिकानीव चन्द्रः ॥ ९८॥ (परिक्रम्य) अहो तु खलु क्षीरोदेनेवाद्वेलप्रवृत्तविकीर्यमाणवीचिरा. शिना ज्योत्स्नासंज्ञकेन पयसा प्रसपतानुगृहीत इव जीवलोकः । सम्प्र. ति'हि एते व्रजन्ति तुरगैश्च करेणुभिश्च कर्णीरथैरपि च कम्बलवाह्यकैश्च । आलिङ्गिता युवतिभिमुदिता युवानो गन्धर्वसिद्धमिथुनानि विहायसीव ॥ ॥ ९९॥ (परिक्रम्य) असावन्वारूढो मदललितचेष्टः प्रमदया परिष्वक्तः पृष्ठे निविडतरनिक्षिप्तकुचया । परावृत्तश्रुम्बन्ध जति दयितां यस्य तुरगे गृहानेषोऽभ्यासादनुपतति नोत्क्रामति पथः ॥१०॥ - ·कश्च तावदयमस्मिश्चन्द्रातपेऽप्यन्धकार इव वर्तमानो वेशरथ्यायां गर्भ गृहमोगेन सिष्ठनैलज्यमाविष्करोति? आ: ज्ञातम् । एष सौराष्ट्रिका शककुमारो जयन्तक इमां बटदासी बर्बरिकामनुरक्तः । किञ्च तावद- नेनैतस्मात् सर्ववेश्यापत्तनाद्वेशवद्वेशबर्या गुणवत्त्वमवलोकितम् । किश्च तावत्- अधिदेवतेव तमसः कृष्णाशुक्ला द्विजेषु चाक्ष्णोश्व असफलशाशाङ्कलेखेव शर्वरी बबरी भाति ॥१०१ ।। अथवा सौराष्ट्रिका वानराबर्बरा इत्ये को राशिः किमत्राश्चर्यम् । तथा हि-.. धवळप्रतिमायामपि वर्वर्या सक्तचक्षुषो ह्यस्य । अलससकषायः ज्योत्स्नापीयं तमिस्रव । १०२ ॥ तदलमयमस्य पन्थाः । इतो वयम । (परिक्रम्य ) इयमपरा का - कर्णद्यावनतकाञ्चनतालपत्रा वेण्यन्तलग्रमणिमौक्तिकहेमगुच्छा । कूसिकोत्कवचितस्तनबाहुमूला लाटी नितम्बपरिवृत्तदशान्तनीवी ॥ ॥ १८३॥ - । (विचार्य) भवतु विज्ञातम् । एषा हि सा राका राज्ञः स्यालमाभीलकं मयूरकुमारं मयूरमिव नृत्यन्तमालिङ्गन्ती चन्द्रशालाग्रे वेशवीथ्यामा- त्मनः सौभाग्य प्रकाशयति । अयमपि चार्जवेनानया तपस्वी क्रीत इव । अपि च मयूरकुमारं गौरीकृष्णमतिदुर्बलं स्थूला । स्वमिव प्रच्छायाग्रकमुरासि विलग्नं वहत्येषा ॥१४॥ परिक्रम्य ) इयमपरा का ( विचार्य) इयं हि सा तत्रभवतः सुगृहीतनाम्नः शार्दूलवर्मणः पुत्रस्य नः प्रियवय- ·- स्यस्य वराहदाहस्य प्रियतमा यवनी कपूरतुरिष्ठा नाम प्रतिचन्द्राभिमुख मधुनः कांस्यमङ्गुलित्रयेण धारयन्ती कपोलतलस्स्वलितबिम्बमवल. म्व्य कुण्डलं किरणैः प्रेखोलितमंसदेशे शशिनमिवोद्वहन्ती यैषा चकोरचिकुरेक्षणा मधुनि वीक्षमाणा मुखं विकीर्य यवनी नखैरलकवल्लरीमायताम् । मधूककुसुमावदातसुकुमारयोर्गण्डयोः प्रमार्टि मदरागमुत्थितमलक्तकाशङ्कया १०५॥ अपि च यवनी गणिका, वानरी नर्तकी, मालवः कामुकों गर्दभो, गायक इति गुणतः साधारणमवगच्छामि । सर्वथा सदृशयोगेषु निपुणः खल प्रजापतिः । तथा हि- खदिरतरुमात्मगुप्ता पटोलवल्ली समाश्रिता निम्बं श्लिष्टो बत संयोगो यदि यवनी मालवे सक्ता ।१०६॥ , तत्काममियमपि मे सखी नत्वेनामभिभाषिष्ये । कोहि नाम तानि वानी निष्कूजितोपमानि चीत्कारभूयिष्ठानि अप्रत्याभिज्ञेयव्य अनानि किञ्चि करणान्तराणि (१) प्रदशिनीलालनमात्रसूचितानि स्वयंवेशयवनीक. धितानि श्रोष्यति । तदलमनया (परिक्रम्य ) अयमपरः कः प्रतिमुखपवनैवेंगादुत्क्षिप्तापालकोत्तरीयान्ताम् । कान्तां हरति करेण्या वासवदत्तागिवोदयनः ॥ १०७॥ (विचार्य ) आ विदितम् । एष स इभ्यपुत्रो विटप्रवाल इति डि. ण्डिभिरभ्यस्त नामा सुरतरणपटकट्यंबराणामधिपतिस्तां . वेशसुन्द. रीममत्वालिका मदनपरवशः पितुर्मातुश्च शासनमुपेक्ष्यानुरक्त एव । काममतिडिण्डी खल्वयम् श्वशुरशब्दावकुण्ठनास्तु वयम् । तदलमनेना. भिभाषितेन । अयमस्यानलिरितस्सावद्वयम् । ( परिक्रम्य ) ॥

·यावदहमपि विटसमाजं गच्छामि । एषोऽस्मि भोः सुपृथातिवाहिते (?)
वेशमहापथे विटमहत्तरस्य भट्टिजीमूतस्य समन्तात्सन्निपातितविटज-
नवाहनसहस्र संबाधप्रद्वाराङ्गगमुक्षिप्तरजतकलशपाद्यपरिचारकोपस्थित.
तोरणं भवनमनुप्राप्तः । सुष्ठु खल्विदमुच्यते-"महान्तः खलु महता-
मारम्मा" इति । साम्प्रतं ह्येत हशार्धवर्ण (१) पुष्पमुत्कीर्यते मुक्तमासज्यते
ग्रथितं सचार्यन्ते धूपाः प्रज्वाल्यन्ते दीपा: उच्यते स्वागतं मुच्यते यानं
दृश्यते विभ्रमः उपगीयते गीतं उपवाधते वाचं दीयते हस्त: कथ्यते
लक्ष्णं आलिग्यते स्निग्धं अवलम्ब्यते सप्रणयं अवनम्यते सविनयं
स्पृश्यते पृष्टं आहन्यते सभ्रूक्षेपं आघ्रायते शिरः स्थीयते सविभ्रमं उप-
विश्यते सलीलं विश्राण्यते चन्दनं आलिप्यते वर्णक: विन्यस्यते
विलेपनं उत्कीर्यते चूर्ण; परिहास्यते विटैः प्रतिगृह्यते विलासिनीभिरि-
ति । किं बहुना---
पुष्पष्वेते जानुदनेषु लग्नाः
कृच्छ्रात्पादा वामनरुद्धियन्ते ।
विभ्रान्ताक्ष्यः केतकीनां पलाशान्
सीत्कुर्वाणाः पादलग्नान हरन्ति ॥ ॥ १०८॥
अपिचैते विद मुख्या:--
श्रीमन्तः सखिभिरलङ्कृतासना ः
कुर्वन्तश्चतुरममर्मवेधि नर्म ।
वेश्याभिः समुपगताः समं समन्ता.
दुक्षाणो बन इव भान्ति सोपसर्पाः ॥ १०९ ।।
अपिचैषामेतत्सद:-
नभ इव शतचन्द्रं योषितां वक्त्रचन्द्रः
कृतशबलदिगन्तं सम्पतद्भिः कटाक्षैः ।
सपरिघमिव यूनां बाहुभिः सम्प्रहारैः
निचितमिव शिलाभिश्चन्दनारुरोभिः ॥ ११ ॥

·अपि चाम्मिन् एते विभान्ति गणिकाजनकल्पवृक्षाः तादाविकाच खलु मूलहराश्च वीराः बाल्येऽपि काष्ठकलहान् कथयन्ति येपां वृद्धाः सुयोधनकोदरयोरिवोचैः ॥१११ ॥ तदेतावदहमपि सुहानिदेशवेष्टने शिरसि भगवते चित्तेश्वरायाजाल कृ- त्वा सुहृनिदेशादिममधिकारं पुरस्कृत्य प्रायश्वित्तार्थं तत्रभवतस्तौण्डि- कोकेर्विष्णुनागस्य घोषणापूर्व विटान्विज्ञापयामि । (परिक्रम्य ) भोभोः सकलभितितलसमागताः प्रियकलहाः कलहानां च निवेदितारो धूर्तमिश्राः शृण्वन्तु शृण्वन्तु भवन्तः ॥ कामस्तपस्विषु जयत्यधिकारकामो विश्वस्य चित्तविभुरिन्द्रियवाज्यधीशः । भूतानि बिभ्रति महान्त्यपि यस्य शिष्टिं व्यावृत्तमौलिमणिरश्मिाभिरु तमाङ्गः || ११२॥ ( परिक्रम्य ) अथ जयति मदो विलासिनीनां स्फुटहसितप्रविकीर्णकर्णपूरः । स्स्वलितगतमीर दृष्टिपातः तदनु च यौवनविभ्रमा जयन्ति । तदेवं वारमुख्य जनचरणरज:पवित्रीकृतेन शिरसा धूतमिश्रान्प्राणपत्य विज्ञापयमि । कि चैतद्विज्ञाप्यमिति ? श्रृयताम्-- नागवद्विष्णुनामोऽसावुरसा वेष्टते क्षितौ । प्रायश्चित्तार्थमुद्विग्नन्तमेनं त्रातुमर्हथ ॥ ११४॥ ।

·कि मां पृच्छन्ति भवन्तः "कोऽस्यापनयः" इति । श्रयताम्
उत्क्षिप्तालकमीक्षणान्तगलितं कोपाश्चितान्तभ्रुवा
दष्टार्थोष्ठमधीरदन्तकिरणं प्रोत्कम्पयन्त्या मुखम् ।
शिचन्नूपुरया विकृष्य विगलद्रक्तांशुकं पाणिना
मूर्धन्यस्य सनू पुरः समदया पादोऽर्पितः कान्तया ॥
किं किं वदन्ति भवन्तः 'कस्याः पुनरिदमविज्ञातपुरुषान्तरायाः प्रमा-
दसंज्ञकमयशो विस्तीर्यत" इति ॥
ननु तत्रभवयाः सौराष्ट्र काया मदनसेनिकायाः । एते विटा दिष्ट्या
नेह कश्चिदिति संभ्रान्ता इव । य एते ।।
निधूतहस्ता विनिगृढहासा धिग्वादिनो धीरमुखानि बध्वा
ध्यायन्ति संप्रेक्ष्य परस्परस्य जातानुकम्पा इव नाम धूताः॥
एतेषां तावदासीनानां नियुक्तो विटमहत्तरो भाष्ट्रिजमूितः कृपया नाम
परं वैक्लव्यमुपगतः । य एष:--
कष्टकष्टमिति श्वासान्मुश्चक्कान्त इव द्विपः ।
जीमृत इव जीमूतो नेत्राभ्यां वारि वर्षति ।। ११७ ॥
एष मामाह्वयति । अयमागतोऽस्मि ॥
किमाज्ञापयति भटि: "श्रुतपूर्व मया, भूयोऽपि वदसि--एवं प्रायश्चित्तार्थ
बाह्मणोपगमनम् । तस्मादेवाहमुपविष्टस्तत्समयपूर्वकमुपगृह्यन्तां तत्रभव.
न्तो विटा" इति ।।
"यदाज्ञापयति भट्टिः । भो भो शृण्वन्नु शृण्व तु भवन्त:-
द्यूतेषु मास्म विजयिष्ट पणं कदाचित्
मातुः शृणोतु पितरं विनयेन यातु ।

·अपि च श्रीरं शृतं पिबतु मोदफमत्त मोहात न्यूढापतिर्भवतु. योऽत्र वदेदयुक्तम् ॥ ११८।। परिचरतु गुरूनपैतु गोष्ट्या भवतु च वृद्धसमो युवा विनीतः। पलितमाभिसमीक्ष्य यातु शान्ति य इदमयुक्तमुदाहरेन्निपण्णः (विवृत्यावलोक्य ) एष धावकिरनन्तकथः सहसोत्थाय मामाह्वयति । किं ब्रवीषि " तस्या एवेदमविज्ञातप्रणयायाः पातकं नात्रभवतः । श्रो- तुमर्हति भवान् - अशोकं स्पर्शन द्रुममसमये पुष्पयति यः स्वयं यास्मिन्कामो विततशरचापो निवसति । स पादो विन्यस्तः पशुशिरसि मोहादिव यया ननु प्रायश्चित्तं चरतु सुचिरं सैव चपला" इति ।।१२०॥ सम्यग्भवानाह । तथा हि - AROI उपवीणित एप गभः समुपश्लोकित एष वानरः । पयास श्रि (१) त एप माहिषे सहकारस्य रसो निपातितः ॥२१॥ अपि त्वार्तानुपातानि प्रायश्चित्तानि । आर्तश्चायमुपागतस्तदनुग्रही- तुमईन्ति भवन्तः । तत्कनु खल्वेषां गोग्लनता । य एष मदर. भसचलितमौलिमेकहस्तेनप्रतिसमावध्यः क्षुद्रमुक्तावर्णिमिव स्वेद - बिन्दुभिललाटदेशं प्रदेशिन्या परिमृज्य "श्रूयतामस्य प्रायश्चित्त" मि. ति मामालयति । याबदुपसामि । एते विटाः कश्च तावदयं विटभाक्लू- ·11 पिताकारः प्रथमतरो विटो विटपरिषद्युत्थाय प्रायश्चिसमुपदिशतीति कु. पिताः । हण्डे मल्लस्वामिन । श्रुतम् । एवमाहुरन भवन्तः । किं ब्रवीषि 'मातान्त्रिोच्यन्तामत्रभवन्तः ।। ताते पञ्चत्वं पञ्चरात्रे प्रयाते मित्रेष्वार्तेषु व्याकुले बन्धुवर्गे । एक कोश-तं बालमाधाय पुत्रं दास्या साध पीतवानस्मि मद्यम् ॥ १२२ ॥ कथमहमविटः" इति एवं चेत्त्वामनुजानन्ति विट मुख्योऽपीति | आस्यताम् । किं ब्रवीषि दीयतामस्यै प्रायश्चित्तम्" इति ।। बाढम । भूयः श्रावयामि। तत्किनु खल्वेष मां शैव्यः कविरायरक्षितो वा. युवैषम्यनिपीडिताक्षरो मामाह्वय"नखलु न खल्बिई प्रायश्चित्त" मिति प्रतिपेधति । अतिपिटश्चैष धान्नः । कुत:- - विक्रीणाति हि काव्यं श्रोत्रियभवनेषु मद्यपकेण । यः शिविकुले प्रमतो भतस्याने जरां यातः ॥ १२३ ॥ अपि च. विक्रीणन्ति हि कवयो यद्येवं काव्यमद्य चषकेण । काशिषु च कोसलेषु च गर्गेपु निषादनगर ॥ १२४ ॥ यावदेनमुपसर्पामि । सखे अदमस्मि किं ब्रवीषि 'धृतो गण्डाभोगे कमल इव बद्धो मधुकरैः विलासिन्या मुक्तो वकुलतरुमापुष्पयति यः । विलासो नेत्राणां तरुणसहकाराप्रियसखः स गण्डूपः शीथु' कथामिह शिरः प्राप्स्यति पशोः ॥ इति । 16

·अनमपसे भवकीर्तिबद्धकरः प्रायश्चित्तार्थ मामाहाति । अतिविश्वैष-
माणवकः । कुतः
मुण्डां दृद्धा जीर्णकापायवनां
भिक्षाहेतोनिर्विशङ्कं प्रविष्टाम् ।
भूमावा पातयित्वा स्फुरन्ती
योऽयं कामी कामकारं करोति ॥ १२६ ॥
यावदेनमुपसमि किं ब्रवीषि । "इदमस्याः प्रायश्चित्तम्----
बध्यतां मेखलादाना समाकृष्य कचग्रहः ।
अथ तस्याः प्रसुप्तायाः पादौ संवाहयत्वयम्" ।। इति ॥
भी एतदपि प्रतिहतम् । एष इभ्यपुत्रश्वेटपुत्रैरभ्यस्तनामा गान्धः
वसेनको हस्त मुद्यभ्य मामाह्वयति । यद्यैष हस्तः ।।
वायेषु त्रिविधेष्वनेककरणैः सश्चारितापांगुलिः
ताम्राम्भोरुहपत्रदृष्टिरिव यस्तन्त्रीषु पर्यस्यते ।
कोलं वानुगतेन येन दधता श्रोणीतटे वल्लकी-
मिभ्यान्तःपुरसुन्दरीकररुहक्षेपाः समास्वादिताः ॥
यावदेनमुपसर्पामि (उपेस्य) किं ब्रवीषि--.
"जघनरथनितम्बवैजयन्ती
सुरतरणव्यतिषङ्गयोगवीणा ।
कच मणिरशना वराङ्गनानां
क च चरणावशुभस्य गर्दभस्य" ।। इति ॥ १२९ ॥
(परिवर्तकेन) अयमिदानी दाक्षिणात्यः कविरार्यक: प्रायश्चित्तमुपदिश-
ति । किं ब्रवीषि-
विभ्रामचेष्टितेनैव दृष्टिक्षेपेण भूयसा ।
शिरःकर्णोल्पलेनास्य ताज्यतां मत्तया तया" ।। इति ॥१३० ॥

·एमपि प्रतिहतमनेन गान्धारकेण हस्तिमूर्खेण | किमिदमुच्यते भवता-
"नखविलिखितं कर्णे नार्यानिवेशितबन्धनं
खचितशवलं दृष्टिक्षेपैरपाङ्गविलम्बिभिः ।
यदि नरपशीरस्येदं भो शिरस्यतिपात्यते
सुरभिरजसा प्रायश्चित्तं किमस्य भविष्यति" || इति ॥
बाढमेवमेतदिति प्रतिपन्ना विटमुख्या: (परिवर्तकेन) इमावपरौ मामा-
ह्रपतः ॥
गुप्तमहेश्वरदत्तौ सुहृदावेकासनस्थितावेतौ ।
उपगतकाव्यप्रतिभौ वररुचिकाव्यानुसारेण ॥ १३२ ।।
यावदुपसमि (उपमृत्य) हण्डे गुप्तरोमश किमाह भवान्---
'पादप्रक्षाळनेनास्याः शिरः प्रक्षाल्यतामिति ।
कथमेतदपि विप्रतिषिद्धं त्रैविद्य द्वैरिति सुहृद्भिरनुगृहीतनाना महे.
श्वरदत्तेन----
पादप्रक्षाळनं तस्याः पातुमप्यप नार्हति । इति ।
अयमपरोऽस्मत्सुहरसौवीरको वृद्धविटः स्वच्छन्दस्मितोदप्रया वाचा म.
न्यते । किमाह भवान्----
निर्भूषणावयवचारुतराङ्गयष्टिं
स्नानामुक्तजघनस्थितकेशहस्ताम् ।
तामानयाम्यहमयन्तु दधातु तस्याः
नेत्रप्रभाशवलमण्डलमात्मदर्शम् ॥ इति ।।
इदमपि प्रतिषिद्धमनेन कविना दाशेरकेण रुद्रवर्मगा । किं ब्रवीति--
"विद्वानयं महति कोकिकुले प्रमूतो
मन्त्राधिकारसचिवो नृपसत्तमस्य ।
वेश्याङ्गनाचरणपातरजोऽवधूतान्
केशान्न धारयितुमईति मुण्ड्यतां सः" ॥ इति ।।
why
--

·एष खल्वनुगृहीतोऽस्मीत्युक्त्वा विष्णुनागो विज्ञापयति किं किल स. दानमितं दासीपदन्यासधर्षितं शिरो विच्छिन्नमिच्छामि प्रागेव तु शि- रोरुहाणि' इति । कथमेतदप्यस्य प्रतिहतमन्येन विटमहत्तरेण भट्ठिजी. मूतेन । किमाइ भवान्- स्वलितवलयशब्दैरश्चितभूलतानां खचितनखमयूखैरंगुळीयप्रभाभिः । किसलयसुकुमारैः पाणिभिः सुन्दरीणां सुचिरमनभिमृष्टान्धारयत्वेष केशान् अपि चेदमस्याः प्रायश्रितं श्रूयताम- तस्या मदालसविघूर्णितलोचनायाः श्रोण्यर्पितेककरसंहतमेखलायाः । सालक्तकेन चरणेन सनूपुरेण पश्यत्वयं शिरसि मामनुगृह्यमाणम् ॥ इति ॥ १३७ ॥ एते विटा: साधुवादानुयात्रा एतदेव प्रायश्चित्तमिति वादिनः सम्भाव- यन्ति विट महत्तरं भट्टि जीमूतम् । एक सर्वथानुगृहीतोऽमीत्युक्त्वा स्थितस्तौण्डिकोकिर्विष्णुनागः । एष मामाह्वयति विटमहत्तरो भट्टी। अयमस्मि । किमाह भवान् । अनुष्ठितमिदं किं ते भूयः प्रियमुपहरा. भीति भो श्रूयताम् ॥ कुट्टिन्यश्चतुरकथा भवन्तरोगा धूर्तानामधिकशताः पणा भवन्तु । भूयासुः प्रियविटसङ्गमाः पुरेऽस्मिन् वारस्त्रीप्रणयमहोत्सवाः प्रदोषा' ॥ १३८ ॥ (निष्क्रान्तो विट:) इति कवेरुदीच्यस्य विश्वेश्वरदत्तपुत्रस्यार्य श्यामिलकस्य कृतिः पादताडितकं नाम भाण: समातः ॥

·No text on this page.