·No text on this page.

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः ।
ग्रन्थाङ्कः ५३
सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम् ।
महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
सप्तदशाष्टादशप्रश्नात्मकः सप्तमो भागः।
एतत्पुस्तकं
वे. शा० सं० रा. शंकरशास्त्रीमारुलकर
इत्येतैः संशोधितम् ।
तच
..
ची. ए. इत्युपपदधारिभिः
विनायक गणेश आपटे
इत्येतैः
पुण्याख्यपत्तने
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा
प्रकाशितम् ।
शालिवाहनशकान्दाः १८५०
खिस्ताब्दाः १९२८
(अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः ।)
मूल्यमको रूपकः पञ्चाऽऽणकाश्च (१८५)

·Panasthali Vidyapacita
Ar:hto.&
Lo@3364
.64
L.
..

·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः।
..
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् ।
महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
अथ सप्तदशप्रश्ने प्रथमः पटलः
,
विनेययुक्ताखिलसिद्धवर्य-
लसच्चिदानन्दसुखं मुनीन्द्रम् ।
नमामि सूत्रार्थविदे मुदाऽहं
हिरण्यकेशाख्यगुरुं कृपाब्धिम् ॥
ईरितः पोडशप्रश्ने द्वादशाहविधिर्मया ।
एकाहादिविधि(धे)स्तन्वं प्रश्ने सप्तदशे ह्यथ
अथैकाहानां कर्मोच्यते-
सर्वक्रतूनां प्रकृतिरग्निष्टोमः ॥ १ ॥
'य एवं विद्वानग्निष्टोमेन यजते, इत्यारभ्य तस्मादाहुज्येष्ठयज्ञ इति ' ( तै० सं०
७-१.-१) । यस्मात्सर्वेषां देवानां मध्ये ज्येष्ठः प्रजापतिः सृष्टिसाधनत्वेनाग्र एतेना-
यजत तस्माज्ज्येष्ठेनेष्टत्वात्प्रथममिष्टत्वाचायमग्निष्टोमो ज्येष्ठयज्ञः सर्वेषामुक्थ्यादीनां मूल-
प्रकृतिभूत इत्यर्थः । अग्निविषयेण. • यज्ञायज्ञा वो अग्नयः' इति मन्त्रेण संपाद्यमानो
योऽयमेकविंशस्तोमस्तेन समाप्यमानत्वादयमग्निष्टोम इत्युच्यते ॥ १ ॥
निकायिनां तु प्रथमः सर्वत्र ॥ २ ॥
निकायिनां तु प्रथमसहस्रादयो निकायिनः । चत्वारः साहस्राश्चत्वारः साद्यस्का.
श्चत्वारो द्विरात्रा इत्येवंविधा निकायिनः ॥ २ ॥
यथादिष्टं वा ॥३॥
एकाहेष्वहीनेविति प्रकृतिर्दक्षिणा ददाति । यथासमाम्नातं वा चोदकप्राप्तानामनुवा-
दकसूत्रद्वयमिति भाष्यकारमतिः सूत्रस्यानोभयायथाश्रुतम् ॥ ३ ॥
ज्योतिगौरायुरिति त्रिकद्रुकाः ॥ ४ ॥

·[ १७ प्रश्ने- सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-- केचिदत्र - विरोधे त्वेकाहाहीनसत्राणां प्रायेण च्छन्दोगब्राह्मण आम्नातत्वम् । तस्माच्छन्दोगब्राह्मणस्य तन्सूत्रमभ्यस्य तस्मिन्नाम्नातानामस्मिन्नागमनं कर्तव्यम् । यथा ऋतवे ये यजन्त इत्युक्त्वा प्रसर्पन्ति, इत्यापस्तम्बेनोक्तम् । तस्य स्वरूपं नोक्तम् । तच्छन्दोगसूत्रकारेणोक्तम् । छन्दोगसूत्रे यदाम्नातमेकाहादिविषयं तत्सर्वे प्रायेण सूत्रकारेणोक्तमनुक्तानि यानि तानि सम्यग्व्याख्यास्यामः । एवं वढचशाखाया अप्यागमन कर्तव्यम् । च्छन्दोग उपहव्यो नामैकाहोऽनेककामार्थतयाऽऽम्नातः । तत्र सूत्रकारेण भगवताऽऽयुः स्वर्गकामस्येति तत्र सर्वेषां कामानामुपसंहारः कर्तव्यः । दक्षिणा दीक्षोपसदश्चाध्वर्युशाखाया एवोपसंहर्तव्येति भगवता कपर्दिनोक्तम् । सत्राणां मध्य ऊहमप्यनुक्तं छन्दोगवढचेभ्य आगमयितव्यमिति । एकाहेष्वनिरुक्त- वेदि; विकल्पेन भवितव्यम् । पक्षिभ्यामित्यादौ नियत एव महाग्निः साद्यस्क उत्तर- वेदिनियता सत्राहीनेषु काठको महानिर्वा ॥ ४ ॥ प्रथमोऽग्निष्टोम उक्थ्यो वा॥ ५॥ अग्निष्टोमस्य तु प्राथम्यम् । तस्मादाहुज्येष्ठयज्ञः' इति वाक्येनोक्तम् । तत्प्राथम्यव. त्प्राथम्यमुक्थ्यस्यापि वैकल्पिकमस्ति ।। ५ ॥ सर्वे ॥६॥ अग्निष्टोमादय इत्यर्थः ॥ ६ ॥ ज्योतिषि सहस्रं ददातीति ।। ७ ।। विज्ञायत इति शेषः । एवं भरद्वाजोऽपि ॥ ७ ॥ श्यैतनियमाबृहत्पृष्ठो गौातृव्यवतः । आयुः स्वर्गकामस्य । अग्निष्टोमः सभ्रातृव्य- वतः । विश्वजिदग्निष्टोमः सर्वस्तोमः सर्व.:: :. .पृष्ठयः श्रेष्ठयकामस्य । सहलं. दक्षिणा। सर्ववेदसं वा यावतीर्वा ऋतोः स्तोत्रियाः ॥८॥ अथ. सर्वस्तोमेन यजेत ( तै० सं० ७-१-३) इति वचनात्स्तोममनुतिष्ठेदितिविधि- रुन्नेयः । अग्निष्टोमे चत्वार एवं स्तोमास्त्रिवृदादयः । अतिराने तु त्रिणवत्रयस्त्रिंशावपि स्तोमी विद्यते । तस्मादयं सर्वस्तोमः । एकाहेषु सहस्रदक्षिणायुक्तेषु नाचिकेतः । अथोच्यते संस्थापृष्ठ्यदक्षिणा आगूर्वा- क्येऽनुद्रुत्यमानामेवं विधिषु निर्दिश्यते यत्र पृष्ठ्यविकल्पः । यत्र यत्र पृष्ठ्यस्यैकनियेतिः, यत्र संस्थाविकल्पस्तत्रैकस्याः संस्थायाः, यत्र दक्षिणाविकल्पस्तत्रान्यतरस्य नियतिः । यत्र त्रयाणां समुच्चयेन नियतिस्तत्र त्रयाणां समुच्चयेन विकल्पः। यत्र त्रयाणामन्य- ... .. ( स्तोत्रियाः ॥८॥ । :::

·! १ पटल:]. महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोग चन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३९७ तमस्य नियतिस्तत्र त्रयाणामन्यतमस्य विकल्पः । यत्र द्वयोर्विकल्पस्तत्र द्वयोरन्यतरस्यैवं संकल्पः । ज्योतिषा त्रिकढुकेण साग्निचित्येनाग्निष्टोमेन यक्ष्ये स्वर्गार्थम् । ज्योतिषा त्रिकद्रुकेणोक्थ्येनेंति वा । केचिदेकाहेषु सर्वत्र पृष्ठ्यसंस्था दक्षिणाश्च सर्वत्रेच्छन्ति । अथ वैकल्पिके च तदैव ज्योतिषा त्रिकद्रुकेण साग्निचित्येनाग्निष्टोमेन रथंतरसाम्ना द्वादशशतदक्षिणेन यक्ष्ये । स्वर्गार्थमिति वा । ज्योतिपा त्रिकद्रुकेण साग्निचित्येनोक्थ्येन वृहत्साम्ना सहस्रदक्षिणेन यक्ष्ये । केचिद्गायत्रीत्रिकद्रुकेण. यक्ष्य इति । सर्वमुक्थ्यवत् । कचिन्नाहीन' इत्युक्ते नाहीनास्त्रिकद्रुको गोरिति त्रिंशत्रयस्वैधातवीया च । साग्निको नाचिकेतो वा। 1. :: ... आयुरुक्थ्योऽग्निष्टोमवद्भातृव्यवतः । आयुरित्यत्रोऽऽमयाविनस्तासामनुक्रमेण तस्य कर्माऽऽयुषा त्रिकद्रुकेणोक्थ्येन रथंतरसाम्ना द्वादशशतदक्षिणेन यक्ष्ये स्वर्गार्थमायुपा त्रिकद्रुकेणाग्निष्टोमेन यक्ष्ये सर्ववेदसेन वा । कचिन्नाहीन. इत्युक्ते नाहीनो विश्वजित् सर्वपृष्ठ इति प्रतिवचनम् ॥ ८ ॥ सर्ववेदसे ज्येष्ठं पुत्रमपभज्य संविदो विपर्याचेत ।- ASE 'सर्ववेदसे ज्येष्ठपुत्रस्य विभागं कृत्वा दानं सहस्रादधिकम् । सर्ववेदसं समाप्य पुनः पुनः पुत्रं याद्वैतसो (नो) (चेन्नो) विद्याद्वाऽन्यद्भूमेः पुरुपेभ्यश्च ॥ २॥ ... 1. दक्षिणाकाले सर्वस्वं ददार्दिा १० ॥ दक्षिणाकाले प्राप्तें सहस्रं ददाति, सर्ववेदसं वोभयत्राश्वतरीदानम् । 'सर्ववेदसे वा सहने वाऽवक्लप्तः' (ले० सं. ७-१-१) इति वचनाद्यावतीर्वास्तोत्रियास्तावत्तीक्षिणा विश्वजितः ॥ १० ॥ यदन्यद्राह्मणानां दिक्षु वित्ताद्भूमेः सेनाभ्यश्च ।।११।। गतः ॥ ११ ॥ उत्तमौ दक्षिणां नीत्वोंदवसाय वा दक्षिणे.. नौदुम्वरी प्राजिषद्य ब्रूयाद्यन्मेऽदै ऋणं ...) यददस्तत्सर्वं ददामीति ।। १२॥ यदुक्थ्यो. विश्वजिच्छाखान्तरवचनात्तदाऽपि त्रयोऽतिग्राह्या गृह्यन्ते । विश्वजिति सर्वपृष्ठे ग्रहीतव्याः (तै० सं०७-१-१')इति वचनादुत्तमा दक्षिणां नीत्वोदवसाय दक्षिणेनौदुम्बरी प्रानिषद्य जुहुयाद्यन्मेंऽद इति ॥ १२ ॥ न उदवसाय रोहिणीं वत्सच्छवी सकर्णपुच्छा....... संखुरा सखुरीकामवाच्यतां परिधत्त । उष्णीषे : [.. :: ण शिरो वेष्टयते . आदत्त औदुम्बरं चमसम् । . . :- 1 .

·[१७-प्रो- . ३९८ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् -- औदुम्बरी चाभ्रिम् । खादिरीं वैणवीं वा। कल्माषी सुषिरामसुषिरां वोभयतःक्ष्णू । ताम- न्यतरतःक्ष्णू । तां वा मूलभक्षो वा फलभक्षो वाऽरण्ये तिस उदुम्बरे वसतः। खनित्रेण जीवतो मूलं परिखायौदुम्बरे पात्रेऽवधायान्योन्यमप्या- दयतो मृन्मयेन पिवतो निषादे तिस्रो वैश्ये तिम्रो राजन्ये तिस्रो ब्राह्मण इत्येकेषाम् ॥ (ख०१) ॥ १३ ॥ उदवसानीयां कृत्वा रोहिणीं वत्सच्छवीमिति पूर्वमेवोक्तम् ॥ १३ ॥ संवत्सरं द्वादशाहं वा न याचेच दीयमानं प्रत्याचक्षते ॥ १४ ॥ संवत्सर द्वादशाहं वा विकल्पः ॥ १४ ॥ इन्द्रस्याभिजिदग्निष्टोमोऽनभिजितस्याभिजित्यै । उभे वृहद्रथंतरे भवतः । परोक्षपृष्ठे वा ॥ १५ ॥ इन्द्रस्यामिजिदग्निष्टोम इन्द्रेण दृष्ट इन्द्रस्याभिजिदग्निष्टोमेनोभयसान्ना सहस्रदक्षिणेन यक्ष्ये । अनभिजितस्य स्वर्गस्याभिजयाथै स्वर्गलोकप्राप्त्यर्थमित्यर्थः । एतच्च साग्निकोऽ- नग्निको वा । केचिदिन्द्रस्याभिजिता यक्ष्य इति । कच्चिन्नाहीन इत्युक्ते नाहीन इन्द्रस्या- भिजित् । त्रिंशत्रय ज(अंशत्रयोऽ)श्वतरश्चोभयत्र त्रैधातवीया च ॥ १५ ॥ बृहत्तु होतुः पशवश्चैकादशैकयूपे ॥ १६ ॥ यूपच्छेदनकाल एक: एव यूपः । अग्निकोऽप्युपशयश्च, न पात्नीवतः । अग्नीषोमीय- काले द्वाभ्यां रशनाभ्यां यूपे परिव्ययणमाश्विनं गृहीत्वा विस्रस्य त्रिवृद्भ्यां परिवीय । एकयूप एकादशिनीनाम् । उपाकरणमाग्नेयादिवारुणपर्यन्तानामुपशयं निधाय कृष्णमृ- गस्ते पशुरिति निर्देशः ॥ १६ ॥ सहस्रदक्षिणा वराणां वा द्वादशशतम् ॥ १७ ॥ दक्षिणाकाले सहस्र ददाति । अश्वतरं च । समाप्य त्रैधातवीया साग्निश्चत् सौत्रामणी मैत्रावरुणी च नाचिकेतो वेति भाष्यकृत् ॥ १७ ॥ सर्वजिताऽग्निष्टोमेन सर्वपृष्ठेन सर्वमामोति सर्व जयति ॥ १८॥ प्रातराग्निहोत्रं हुत्वा सर्वजिताऽग्निष्टोमेन साग्निचित्येन महाव्रतपृष्ठेन सहस्रदाक्षणेन यक्ष्ये, सर्वावाप्त्यर्थमिति संकल्पः । षष्ठ्युत्तरपञ्चशतेन दक्षिणेन, इति वा सर्वजयो विफलमन्नादनसामर्थ्य सर्वपापक्षयो विफलपाप्मानं तरति । 'सर्व पाप्मानं तरतीति च्छन्दोगब्राह्मणवचनात् । सर्वावाप्तिर्मुक्तिः । कच्चिन्नाहीन इत्युक्ते नाहीनः सर्वजित् । :

·1. , १ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । सहस्रपक्षेऽशत्रयोऽग्निश्च नियतो नाचिकेतो वेति । केचिदग्निवदीपवसथ्यान्तं महाराने बुध्देत्यादि सर्व महाव्रतवत् । नात्र त्रयस्त्रिंशदतिग्राह्याः किंतु प्राकृता एव त्रयः । न तु प्राजापत्यः पशुः । आग्नेयश्छाग एव तस्य प्रचरणमित्यादिसर्वं पूर्ववत् , याजनं प्रति मैत्रावरुणी च ॥ १८ ॥ अन्नादश्च भवति ।। १९ ॥ पूर्ववत्फलनिर्देशः ॥ १९ ॥ तस्य महाव्रतं पृष्ठयमयं शस्यते ॥ २० ॥ तस्य सर्वपृष्ठस्य महाव्रतं पृष्ठ्यमय शस्यते प्रशंसतीत्यर्थः ॥ २० ॥ सहस्रं दक्षिणा । विशतिर्वाऽष्टाविशती- नाम् ॥२१॥ सहस्रदक्षिणेन पष्टयुत्तरशतपञ्चशतेन वा ।। २१ ।। चत्वारः साहनाः ॥ २२ ॥ चत्वारः सहस्रदाक्षिणा निकायिनः ॥ २२ ॥ ज्योतिरग्निष्टोमो रथंतरसामा। सहस्राणां प्रथमः । प्राणेष्वन्नाचे च प्रतितिष्ठति । गौरुक्थ्यो वृह- त्सामा द्वितीयः । पशुषु प्रतितिष्ठति । सर्वज्योतिर- ग्निष्टोम उभयसामा तृतीयः। सर्वस्याऽऽप्त्यै सर्क- स्यावरुद्धचै । त्रिरात्रसंमितोऽग्निष्टोमो रथंतर- बृहत्सामोभयसामा वा चतुर्थः । त्रिरात्रस्य फल- मवाप्नोति ॥ २३ ॥ ज्योतिरग्निष्टोमो रथंतरसामा प्रथमः प्राणेष्वन्नाद्ये च प्रतीतिषु त्रिषु ( प्रतितिष्ठती- ति ) सर्वमायुरेतीत्यर्थः । सहज्योतिषोऽहः साम्नाऽग्निष्टोमेन (साम्ना) सहस्रदक्षिणेन यक्ष्ये । सर्वमायुप्यमवाप्नवानीति संकल्पः । केचित्सहस्र्यक्ष्य इति संकल्प्य सर्वमग्नि- ष्टोमवत् । कच्चिन्नाहीन इत्युक्ते नाहीनः साहस्रो ज्योतिरिति । अंशत्रयः सहस्रदक्षिणा अश्वतरश्चोभयत्र त्रैधातवीया । गोरुक्थ्यो बृहत्सामा द्वितीयः । पशुषु प्रतितिष्ठतीति । सहस्रैर्यक्ष्ये पशुमान्भूयासमिति नामधेयप्राप्तानां गोधर्माणामविरोधेन निकायधर्माः । नामधेयाबृहत्पृष्ठनिकायादग्निष्टोमः । शेषं पूर्ववत् । सर्वज्योतिरग्निष्टोमस्तृतीयः । सह- सेण सर्वज्योतिषा यक्ष्ये । सर्वलोकजयार्थम् । शेषं पूर्ववत् । उभयपृष्ठतस्विरात्रधर्मतोऽग्निष्टोमश्चतुर्यत्रिरात्रस्य फलमवाप्नोति गत्रिरात्रस्य यत्फ- लं तदुवामोति । प्रजापति भूमानामत्यादि वसुरुद्वानिति वा सहस्त्रेण त्रिरात्रसमितेन ·[, १.७ प्रश्ने- . ४०० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- यक्ष्ये । उक्तानामन्यतरकामानां सर्वमग्निष्टोमवत्। एतेष्वग्न्युत्तरवेद्योर्विकल्पः । ताण्डिनां चत्वार : साहस्रा ज्योतिरग्निष्टोमः प्रथमः सर्वज्योतिर्द्वितीयोऽग्निष्टोमो विश्वज्योतिरुक्थ्यस्त- तीय उभयसामाऽतिरात्रसंमित एव चतुर्थः ॥ २३ ॥ चत्वारः साधस्काः ॥ २४ ॥ चत्वारः साद्यस्का निकायिनो दीक्षाप्रभृति सद्यः क्रियन्त इति साधस्क्राः ॥ २४ ॥ तेषां विशेषः ॥ २५॥ तेषां प्रथमस्य कर्मोच्यते ॥ २५ ॥ रथंतरसामा बृहत्सामोभयसामा वा प्रथमः। तस्मि- कामाः सोमाहारे प्राधान्ये स्पर्धायां भ्रातृव्यव- तस्तितीर्ण ॥ (ख० २) ।। स्वर्गः पशवो वा ॥ २६ ।। वसन्ते त्रयोदश्यां प्रातरग्निहोत्र हुत्वा साद्यस्वेण यक्ष्ये स्वर्ग लोकमवाप्नवानीति पशुमान्भूयासमिति वा । विद्युदसि चतुरग्ने सोमप्रवाकान्वृणीते । वर्गचतुष्टयस्य वरणा- र्थमृत्विजो नानाविश्ववस्थिता भवन्ति । एकः सोमप्रवाकोऽश्वचतुष्टययुक्तं रथमारुह्य तथैव द्रुतिं कृत्वा तथैवोत्तरतस्त्रिक्रोशं गच्छति । एकोऽश्वद्वययुक्तं रथमारुह्य प्रतीची *दिशं प्रति क्रोशमात्रमेक एकाश्वयुक्तं रथमारुह्य तथैव द्रुतिं कृत्वा दक्षिणां दिशं प्रति क्रोशं गच्छति । तस्मिंस्तस्मिन्नवस्थिता ऋत्विजो भवन्ति । प्राच्यां दिक्ष्वध्वर्युरुत्तरस्यां ब्रह्मा पश्चाद्धोता दक्षिणत उद्गाता एवं गत्वा पूर्वस्यां दिश्यध्वर्युः पृच्छति । आङ्गरसो भ्रातृव्यो यजमानस्य तं प्रति सोमप्रवाकमाह यज्ञशर्मणस्तृतीयेऽहनि सोमो भविष्यति कञ्चिन्नाहीन इति पृष्टे नाहीनः साद्यस्क्र इति महाव्रतमेवोच इति जपितवन्तं रथेऽव- स्थाप्य यजमानगृहं गच्छति सोमप्रवाकोऽध्वर्युः- पन्था नामासी (सि ) देवो देव- मेविति च रथस्थ. एव यजमागृहं गत्वा पितरो भूः, एवं ब्रह्माणमानयति उत्तरतः पश्चाद्धोतारं दक्षिणत उदातारम् । होत्रोद्गात्रोः स्वस्वसूत्रोक्तप्रश्नप्रतिवचनमिति भाष्यकृत् । * तानृत्विजो वृणीते होतृप्रभृतीन् । अथ मधुपर्कः सक्षेदं नान्दीश्राद्धं विधाय सक्षे- दान्त प्रकृतिवत् ॥ २६ ॥ पूर्वेधुराग्नेयः सौम्यो बार्हस्पत्यश्च पशवः ॥ २७ ॥ पशुबन्धेन यक्ष्ये । उदवसाय न विद्युत्षड्ढोता पश्विष्टयादौ शाखाहरणादिवेदिमानः काले आदित्यं मन्ना (थ्ना ) मीतिवत् । तत्र मध्ये दक्षिणतो यूपस्थानमिति यद्वदिह वेदिमानम् । तस्माद्वादशाङ्गुलवृद्धिमानदण्डस्य दशपदोत्तरवेदिरिति केचित् । अपरे तु काम्यामात्रामिति । यूपच्छेदनकाले यूपत्रयस्य ( यूपत्रीन् ) च्छेदनमुपशयस्य च धार- ..

·१ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । ४०१ - यत्याहवनीय व्यापारयत्युत्तरवेदि यथाप्राप्तानुवादो घ्यहकालः पशुरिति न्यायः । न सद्यस्कालः । अतः परं धारयत्याहवनीयमित्यादि । श्वोभते व्यापारणप्रभृति तस्मिन्नहनि प्रोक्षणान्तं कृत्वा विरामः । सपिं. प्मदशनं जायापत्योरावश्यकमिति भाप्यकृत् । रात्रौ शयनकाले हिरण्यं मुखे न्यस्य ( निधाय ) प्रियाया ( भार्याया ) वोरू. (रौ) शेते ब्रह्मचारी भूत्वा यजमानः । उपधानस्थानमूरं कृत्वा रात्री न मैथुनादि । ब्रह्मचारिवचनात् । श्वोभूतेऽग्निप्रणयनादि आज्यानि सादयित्वा युनज्मि तिन्त्र इति केचित् । एता असदान्निति यूपत्रयस्योच्छ्यणं, पशुभिरेहीत्यादि । केचिदाग्नेयं कृष्णग्रीवमुपाकरोति । श्वेतपृष्ठं वाहम्यत्यमुपाकरोति । एकादशिनीवदिति । अग्नये त्वा जुष्टं० सोमाय त्वा जुष्टं० वृहस्पतये त्वा जुष्टं ० उपशयनीयानामानिर्देशः सर्वमेकादशिनीवत् वपाहोमान्तं कृत्वा शेपं पूर्ववत् । केचिद्धाता रातिरिति नव समिष्टयपि जुहोतीति । ब्राह्मणतर्पणा- न्तोऽयं पशुरिति भाप्यकृत् ।। २७ ॥ तदलाभ एतासां देवतानामानुप॒र्येणाऽऽनेयोऽ- टाकपालश्वर चेतरों ।। २८ ।। अथवा - एतासां देवतानामष्टाकपालः प्रथमः पुरोडाशः, इतरो चरू ! एवमि- प्टिी पशुर्वा भवतीति भरद्वाजवैखानसावाहतुः ॥ २८ ॥ धारयत्याहवनीयम् ।। २९ ।। पाशुकवत्रापि द्रष्टव्यम् ।। २९ ।। व्याघारयत्युत्तरबेदिम् ॥ ३० ॥ आधारो यज्ञस्य शिरःस्थानीयः । प्राधान्यात् प्राथम्याद्वा । गतमन्यत् ।। २० ॥ सर्पिष्मदशनम् ॥ ३१ ॥ दंपत्योः ॥ ३१ ॥ हिरण्यं मुखेऽन्वास्यान्तरी प्रियायै भार्याय ब्रह्म- चारी शेते ॥ ३२ ॥ व्याख्यातम् ॥ ३२ ॥ इष्टया यक्ष्ये । ऋत्विजः समारूढा भवन्ति ।। ३३ ॥ एवमिष्टिकर्म पशुकर्म वा समाप्याग्नीन्समारोप्य देवयजनम् ॥ ३३ ॥ तान्निधाय श्वोभृते सर्वदिशोऽश्वरथा सार- दृतयः सोमप्रवाका विधावन्ति ॥ ३४ ॥ तेभ्यो ·४०२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [ १७ प्रश्ने- . यन्नवनीतमुदीयात्तदाज्येऽवनयेत् ॥ ३५ ॥ यो. जने चतुर्युजा प्राच्यां दिशि युग्यक्रोशोत्सर्गेणे- तरासु प्रसव्य५ स्थूरिणां ततः परिक्रमयेदश्वत- री रथो वैकप्रदाक्षिणं योजनादीनि वा क्रोशान्य. श्वरथेन प्रदक्षिणम् ।। ३६ ॥ व्याख्यातमिदम् ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ ३६ ।। व्याख्यात उत्सर्गः ।। ३७ ।। एवं देवयजनं गत्वाऽध्यवसायाग्निहोत्रहोमं हुत्वा महाराने बुद्ध्वा प्रातरग्निहोत्रं जुहोतीति च्छन्दोगवचनात् । हुत्वाऽऽज्यं पशव इत्यादि रात्रावेव संभारयजुः । अथ सोमपरिवेषणाद्यथ सतहोता, उदित आदित्ये पुनः प्रणीय स्वे दक्ष इत्युपस्थाय दीक्षणी- याद्यभिधानान्तम् । अत्र व्रतलोपः । व्रतं वृणुतेति वाग्विसर्ग एवाग्निज्योतिष्मत इति प्रकृतिवन्न जागरणं, न पूषा सन्नेति केचित्कुर्वन्ति । एष्ट्री स्थेत्यन्तं कृत्वाऽहं तदस्मि० आजुह्वान इत्यादि व्याख्यातम् ॥ ३७ ॥ त्रिवत्सः साण्डः सोमक्रयणः ॥ ३८ ॥ प्रायणीयया प्रचर्य सोमक्रयणः । त्रिवत्सः साण्डः सोमक्रयणः । तत्र सोमक्रयप्र. काशकानां मन्त्राणामूहो मीमांसकैरभिहितः । केचिदूहेन तस्या आत्मा तस्या रूपमिति तत्र दशक्नुय एव ऋतुपरत्वेन विधानादेव द्रष्टव्या । अन्ये त्वेवं मीत्वा सोमं तत आति- थ्यप्रचारो न तु वृत्तं कालाभावात् । तानूनप्त्रादि । न तु प्रवर्यः काललोपात् । केचिदिच्छन्ति । या त अग्न इत्यादि मार्जनान्तम् ॥ ३८ ॥ उपसत्सु त्रिः संमीलेत् ॥ ३९ ॥ उपसदः कर्मोपसत् संवर्तमानासुः त्रिः संमीलेत् । एकासामुपसदामसंमीलनेन त्रिरा. त्रभक्तिः : ॥ ३९ ॥ संमील्य वा प्रचरेत् ॥ ४० ॥ अपि वा नापराह्निक्योपसदस्तस्माद्विकल्पः । पौर्वाणिकीनां लोप एव । पौर्वाह- णिक्या प्रचर्य संमील्य वेदिमानम् ।। ४० ।। यवोर्वरा वेदिः ॥ ४१ ॥ भवतीति शेषः । यवभूमिः सस्यायति(स्ययुता) वेदिर्भवति तां यवभूमिं विमैत्वेति मिनोति इमां नराः कृणुतेति न भवति । पश्चादिषु खननार्थस्य वेदं कृत्वा स्तम्बयजुरादि क्रियते । खनिं प्रत्यवेक्ष्य वसवस्त्वा० अपाररुमेत्यस्य लोपः । इमां नरा इति च लुप्यते । देवस्य सवितुः, चतु:शिखण्डा तस्यां सुपर्णाविति भवति ॥ ४१ ॥ ४ ।

·.. :: १. पटलः ] : महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । ४०३. यवानी खल उत्तरवोदिः ।। ४२ ।। यवखल उत्तरवेदिस्थाने स्यात्तदनुसारेण वेदिः । तत्वले वित्तायनी मेऽसीत्यादि क्रियते । एवं चात्वालदेशेऽभ्याधानादि लुप्यते । ध्रुवोऽसि० देवेभ्यः कल्पस्वे. त्यादि सर्वं . भवति । न तूत्तरनाभिनिवपनम् । चतु:शिखण्डा । इन्द्रघोपस्त्वा० इल्यादि प्रच्छादनान्तम् । न त्वत्र व्रतप्रदानम् । सर्वत्र साद्यस्के तदानीमेवाऽऽपराणिक्या प्रचर्याप्रचर्य वा पौर्वाणिक्या, असे त्व५ सुजागृहीत्यादेर्लोपः । अग्निं ज्योतिष्मत इत्यादेश्च पौर्वाङ्गिक्या प्रचर्य तदानीमेवाऽऽपराणिक्या प्रचर्याप्रचर्य वाऽग्निप्रणयनं व्याघारणादि क्रियते उत्तरवेदेः पारग्रहश्च भवति । अग्निवत्युत्तरं परिग्राहम् ॥ ४२ ।। आरोहणे हविर्धाने ॥ ४३ ॥ आरोहणे हविर्धाने देशगमनार्थे शकट इत्यर्थः । हविर्धानप्रवर्तनाद्याग्नीध्रमण्डपसं- मार्जनं प्रकृतिववोध्यम् ॥ ४३ ॥ विमित सदः ।। ४४॥ परिमितं सदो व्याख्यातम् । पूर्वमेव कृतं भवति सद इति भरद्वाजः ॥ ४ ४ ।। स्फ्यो यूपः स्फ्याग्रः खलेवालीति वा ॥ ४५ ॥ स्फ्यो यूपो भवति । स्पष्टमन्यत् । केचिदौदुम्बर्यादेर्लोप ऐन्द्रमसीति संमिताभिमर्श- नमौदुम्बर्यादिहोमश्च लुप्यते । केचित्तत्स्थाने स्थाणुमिच्छन्ति || ४५ ॥ अग्नीपोमीयकालेऽग्नीपोमीयमेकादशकपालं निर्व- पति । ईजानस्य गृहाद्वसतीवरी!हाति ॥४६॥ अग्नीपोमीयपशुकालेऽनीपोमीयेष्टिरेव । प्रस्तरादिहरणं नत्वातिथ्याया वर्हिः परि- स्तरणादि कर्मणे वा । यज्ञपात्रसादनादि प्रचरणी त्रुचं पञ्चमी प्रयुनक्त्येकादशकपा- लानि स्फ्यश्च द्वंद्वं ( कृष्णाजिनादिपटसर्वाण्यटकादीनि ) पवित्रकरणं यजमान वाचं यच्छ संविशन्तां वाग्यतः पात्राणि वानस्पत्याऽसीत्यादि । अग्नीषोमाभ्यां जुष्टमित्यादि । सं ब्रह्मणः पृच्यस्त्वेत्येवमन्तं कृत्वा वेदिकरणादि । प्रोक्षणीरासादयेत्याज्यस्य ग्रहण- काले प्रचरणमादित इत्यादि गृहीत्वा प्रैतु ब्रह्मणस्पत्नीत्यादि नत्वजमनुनयन्ति तथे- ध्मावर्हिषोः प्रोक्षणादि आज्यान्यभिमन्व्य यूपमानं सामिधेनीभ्य इत्यादि । अग्नीषोमी- येन पुरोडाशेन प्रचर्य पिता पुत्रीयाथ संप्रेष्यति । तमाहूयार( ये )जानस्य गृहाद्वहु- याजिनो गृहादित्यर्थः । तस्माच्च वसतीवरीगुणाति । अपरेण शालामुखीयमुपसाद- यित्वा स्विष्टकृदादिसिद्धमिष्टिः संतिष्ठते । संस्थितायां वा वसतीवरीः परिहृत्य संप्रेष्यति । या यजमानस्येत्यादि पञ्चदोहार्थं शाखाद्वयाहरणमातिथ्याया बर्हिस्तूप्णीमुपसन्नह्यति । तान्परिधीपाशुक इध्म उपसन्ना- ·सत्यापाहविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१७ मने- -- त्येवं परिस्तरणान्तम् । सवनीयवत्तदानीमेवाग्नये नयेत्यादिसौमिकं कर्म । पशुपानसाद- नकाले तिस्रः पशुरशना द्वे यूपरशने । तथैव वपाश्रपण्यादयः । आश्विनं गृहीत्वा यूपं संमार्जनकाले खलेवाली यूपो भवति । यूपः स्थाने पूर्वमेव निहितो भवति । तदनुसारेण यूपकल्पनादि वृक्षनियमतक्षणच्छेदनाष्टास्त्री(श्री)करणश्रयणसंमार्जनादयो निवर्तन्ते अपरः संस्कारश्च निवर्तते । स्फ्याकृतिर्वा लेङ्गले(लाङ्गली)पाकृतिर्वा । खलेवाली लोक- प्रसिद्धैव । आश्विनग्रहणोत्तरकालं खलेवाल्याज्यमानीयानुबृहीत्यादि । यजमानो येन यूपान्कालेनानक्ति कालोऽपि स चषालो दूतमित्यर्थः । दूतं चपालभाग इति च्छन्दोगवच- नात् । अद्वतमैन्द्रमसीत्यनक्ति सुपिप्पलेति प्रतिमुञ्चति । देवस्य त्वेति लुप्यते । रशना- देशे संमृशति । खलेवाल्यै परिव्ययमाणायानुग्रहीत्यादि। द्वाभ्यां परिव्ययणं न स्वरुगूहनं, येन केनचिद्यज्ञियकाष्ठेनोपवेषवत् ।। ४६ ॥ सवनीयकाले सह-पशूनालभते ।। ४७ ॥ अत्र सवनीयकाले सह पशूनालभते प्रथममाग्नेयं सवनीयमुपाकरोति स्थानात्॥४७॥ अग्नीपोमीय सवनीयमनूवन्ध्यां च ॥ ४८ ॥ अग्नीषोमीयानूबन्ध्ययोः प्रतिनिधिर्वक्ष्यते । न च सवनीयस्येति वाच्यम् ॥ ४८ ॥ अग्नीषोमीयस्य स्थानेऽग्नीपोमीय एकादशकपा- लोऽनूवन्ध्यायाः स्थाने मैत्रावरुण्याऽऽभिक्षया यजेत ॥ ४९ ॥ गतः ॥ ४९ ॥ सदश्वः श्वेतो दक्षिणा ।। ५० ॥ बाह्लीकजातः सैन्धवोऽश्व इत्यर्थः । रुक्मप्रतिमु(यु)क्तं दद्यादित्यापस्तम्बः ॥ ५० ॥ तमाङ्गिरसाय भ्रातृव्याय वा दद्यात् ॥ ५१ ॥ तमश्चमाभिरसायाध्वर्यवे शत्रवे वा दानं वचनात् ।। ५१ ।। द्वेष्यं वा ब्राह्मणं कृत्वा तस्मा अश्व श्वेत रुक्मप्रतियुक्तं दद्यात् ॥ ५२ ॥ कृ(क्र)तोरारम्भात्पूर्वमेव भ्रातृव्यः पश्चान्मित्रभूतः । एवं भूताय भ्रति॒व्यायाध्वयंव आङ्गिरसाय दद्यात् । अश्वं दक्षिणाऽपनीय इतरेषां केचिदुवातुरेव दीयत इति च्छन्दो- गवचनात् । सुत्येऽहनि समाप्ते ऋतौ प्रतिपूरुषमितरेषां प्रतिपुरुषमेका गोर्दीयते छन्दोग- वचनात् । सुत्येऽहनि ऋत्विग्भ्यः कश्चिद्द्यादित्येवमश्चदानं कृत्वा विषाणप्रासनं सर्वमग्नि- (ग्नी)षोमवत् | प्रागस्तमयादवभृथः । अनुबन्ध्यायाः स्थाने मैत्रावरुण्याऽऽमिक्षया, उदवसानीयान्तं, अस्य क्रतोराङ्गिरसोऽध्वर्युर्भवति ॥ ५२ ।।

·१ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । संवत्सरं नोपर्युपविशेत् । न मा समश्नीयात् । न स्त्रियं नावपद्येत । न पादाववनेनिजीत नाञ्जीत नाभ्यञ्जीत । सा दीक्षा । यदि संव- त्सरं नोदाशसीत । द्वादशाहम् ।। (ख०४) ॥ ५३ ।। इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे सप्तदशप्रश्ने प्रथमः पटलः || संवत्सर द्वादशाहं वा पादावनेननादि नतम् || तत्र श्लोकः-- एकाहेप्विति यत्सूत्रं प्राप्तस्याप्यनुवादकम् । केचिद्विधायक व्युरानर्थक्यमयात्ततः ॥ वृहत्पृष्ठे कृतावेवं सहस्र तत्र दक्षिणाः । श्यैतस्य विद्यमानत्वात्सहस्रेणैव शिक्षति ॥ अग्निरुत्तरवेदिश्च विकल्पेन विधीयते । ज्योतित्रिकद्रुकस्त्वाद्या गोत्रिकद्रुक एव च ॥ आयुस्त्रिकद्रुकस्त्वायुक्यिानामद्वयं भवेत् । एकाहेषु च साद्यस्के नाग्निः पक्ष्योश्चितिध्रुवा ।। एकाहेषु सहस्त्रेषु नाचिकेतस्तु वा भवेत् । नियतं केचिदिच्छन्ति सहस्त्रेऽश्वतरः स्मृतः ॥ त्रैधातवीययाऽऽदौ स्यादन्ते चैव ततः परम् । दक्षिणापृष्ठसंस्थाननिर्देशे नियमो न हि ॥ एषु त्रैधातवीया हि सर्वपृष्टस्तु विश्वजित् । अनावश्यतरं प्रोक्तं दीयते सकलं धनम् ।। ज्येष्ठ्यस्य च विभज्यैवं दत्त्वा धावेत्सुतं पुनः । उत्तमां दक्षिणां नीत्वा यन्मेदस्तु जपेत्ततः ॥ संस्थाप्य रोहिणीमादि शेषमुत्तरतः परम् । इन्द्रस्याभिजिता यज्ञे सहस्रं तत्र दीयते ॥ एकयूपे ह्यनग्नौ च तथैकादाशनाः स्मृताः । उत्तरं सर्वजित्कर्म पापस्याद (पापानाम ) पनोदकम् ॥ चयनं नियतं प्रोक्तं व्रतं वत्सरमेव च ॥ १३ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकोशसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगचन्द्रिकायां सप्तदशप्रश्ने प्रथमः पटलः । :

·४०६ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [ १७: प्रश्ने- अथ सप्तदशप्रश्ने द्वितीयः पटलः । .. 5 द्वितीयस्यैकविशतिमग्निष्टोमसाम' कृत्वाऽऽमया- विनं याजयेदेतेनान्नाद्यकामं प्रजाकामं पशु- कामं वा ॥ १॥ एतेनोत्तरे व्याख्याताः-द्वितीयस्य कर्म साद्यरक्रेण यक्ष्ये चिररोगमुक्त्यर्थमामया- व्यन्नादिकामी पशुकामी वा । एतेन यजेत । शेषं पूर्ववत् । पञ्चदशमग्निष्टोमसाम. कृत्वा ( २२-४-२) इत्यापस्तम्बः । पञ्चदशस्तोममग्निष्टोमसाम । छन्दोगानामेकविं. शमग्निष्टोमसाम द्वितीयस्य कर्म ॥ १ ॥ तिसृभिस्तिसृभिरावर्तते ॥ २ ॥ ऋग्भिरित्यर्थः ॥ २ ॥ तृतीयस्य चतुर्थस्याष्टादशावुत्तरौ पवमानौ वा ॥ ३ ॥ हीनानुजावरोऽनुक्रिया । तस्याष्टादशावुत्तरौ पवमानौ चेत्यापस्तम्बः ॥ ३ ॥ परोक्षपृष्ठौ वा. चतुरष्टादशः । पञ्चमो होतुराज्य- मष्टादशावुत्तरौ पवमानौ । होतुः- पृष्ठं परिक्री- श्चतुर्विशबहिष्पवमानः स्वर्गकामा भवन्ति ॥४॥ छन्दोब्राह्मणमतात् ॥ ४ ॥ हीनानुजावरोऽनुक्रिया। तस्य चतुर्विशावुत्तरौ पवमानौ ॥५॥ हीनानुजावरोऽधिकारी | आनुजावरो व्याख्यातः । स एव हीनः दुःखभीर्दारिद्र्या- दिभीर्वा न मन्त्रिरिति कर्म नाम । श्वः सुत्येति च । तस्य कर्म साद्यस्वेणानुक्रियया श्वः सुत्या यक्ष्ये । आदित्यानवाप्नवानीति संकल्पः सर्व प्रथमवत् ।। ५ ॥ अश्वसादः सोमप्रवाकः ॥६॥ एक एवाश्वारोहः । न रथारोहः ॥ ६ ॥ दधिद्रुतिश्च त्रिकोंशेऽन्ततः प्राह ॥ ७॥ क्षीरद्रुतिस्थाने दधिद्रुत्तिर्भवति । त्रिकोशेऽन्ततो गव्यूत्यन्तत इत्यर्थः ॥ ७ ॥ स्त्रीगौः सोमक्रयणीः ॥ ८॥ . योजने प्रथमं तत्राऽऽङ्गिरसमध्वर्युमथ क्रोशे दक्षिणतो ब्राह्मणोऽथ द्विकोशे पश्चिमे भारद्वाजं होतारमत्रोत्तरतस्त्रिक्रोशेऽन्तत उद्गातारमेवं सोमप्रवाके तत्र तत्र गत्वा वरणं ·२ पटल..] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २४४७ कुर्यात् । कच्चिन्नाहीन इत्युक्ते नाहीनः साद्यस्कोऽनुक्रीत्वश्वः वः सुत्येत्यश्वारूढा ऋत्विज आग्नेयाचदिष्टिा पशुर्वा पूर्ववत् ।। शयनं चाशयनं च तथैव दीक्षणीयादि प्रायणीयान्तं विधाय विरामः । श्वोभूते सोमक्रयप्रभृत्युदवसानीयान्त छन्दोगवचनात्तस्य क्रयप्रभृत्युत्तराहः स्यादिति वचनात्रि- (स्त्री) गौः समक्रयणी प्रकृतिवत् ।। ८ ।। प्रक्ष्णुतायो यूपः ॥ ९॥ स्तक्ष्णुतायो यूपो भवति ॥ ९ ॥. संमीलनं वेदिहविर्धानेऽग्नीपोमीयो वसतीवरीदक्षिणा च ॥१०॥ त्रीयुर्वरा वेदिः । वीहीणां खल उत्तरवेदिः ॥ १० ॥ प्रथमेन समानं चात्र द्वेष्यस्य वरणम् ॥ ११ ॥ .. गतः ॥ १ ।। ::.. . यद्यत्स्वाराज्येन सद्यः स्वाराज्यं गच्छति ।। १२ ।।. यद्यत्स्वाराज्येन च्युत इत्यर्थः ॥ १२ ॥ अनेराग्निष्टोमन सर्वमन्नाद्यमवरुन्धे ।। १३ ।। .:: अन्नं ददातीति ह्यन्नाचं प्रतिवनातीत्यर्थः ॥ १३ ॥ प्रजापतेरेकत्रिकोऽमिष्टोमः । प्रजापतिमामति । १४ तेन- प्रजापतिस्वाराज्यमाप्नोति ॥ १४ ॥ भ्रातृव्येप्सायामनुक्रियौ पश्वालम्भो भोजन हि- रण्यान्वसन शय्यावनयनम् । प्रथमेन समा- न संदः ॥ १५ ॥ गतः ॥ १५ ॥ सोममवाको दधिद्र()तिश्च ॥ १६ ॥ व्याख्यातः ।। १६ ॥ अत्राश्विपदं परं मध्ये क्रोश ऋत्विजो विरहिता भवन्ति ॥ १७॥ ऋत्विजोऽध्ववादयः ॥ १७ ॥ त एनं प्रातरुपसमेत्य प्रजापतिर्गोधूमोर्वरा वेदि- गोधूमानां खल उत्तरवेदिरारोहणे हविर्धाने विमित सदः । स्फ्यो यूपः स्या( स्फ्या ग्रः ..... ܕܒܪ : 7 - १. ख. ध्येध्यैकोशः।

·[.१७ प्रक्षे- ४०८ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- खलेवाली वा । वडवा श्वेता दक्षिणा । ब्रह्मणे देया । यथा प्रकृतीतरेभ्यः परिक्रिया चतुर्वि५. शतिस्तोत्रीयेण भ्रातृव्याय प्रोच्य यजेत । विश्व- जिच्छिल्पेन सर्वस्तोमेन सर्वान्कामानवाप्नोति ॥ १८ ॥ मुख्यं षोडशिमन्तं कृत्वा पुनश्च क्रम एवमग्निष्टोममिन्द्रस्तुतं विश्वजित्सर्वपृष्ठोऽतिरात्रो दशमाहविकारः पूर्ववन्मानादि । तैत्तिरीयाणां क्लप्तिः । तृतीयच्छन्दो नु]क्रमाच्छन्दो- वतां दशरात्रेण यक्ष्ये पुरुषं पशुमोजो विद्मामी(न्दानीः)ति फलनिर्देशः । अहर्विशेषः-अ- भ्यासङ्ग्यः षडन्तः। यत्र च्छन्दोमातिरात्रस्तत्रापि मानसम् । अभ्यासङ्ग्य इति कोऽर्थः । तृतीयसवनषट्त्रिंशस्तोत्राणां समुदायः । अथतेषामभ्यासन्यः पञ्चाहश्चत्वारः छन्दोमा अतिरात्रपृष्ठयमहरतिरात्रो धि( विधी )यते । उभयपक्षे चतुर्थ षोडशी, चत्वारश्छ- ब्दोमा इति । अपि वाऽन्येन सहातिराने छन्दोमानां चतुर्थस्य नामातिदेशान्मानसप्रा- प्तिरतिरात्रस्य स्थानात्प्राप्तिः । एवं सत्युभयत्र केचित्कुर्वन्ति । अतिरात्र एवोभयपक्षेऽ- ग्निषोमीयपशुक्लप्तिश्च पूर्ववत् । कौंसुरबिन्दश्चतुर्थः-कौसुरविन्देनातिरात्रेण यक्ष्ये । बहवो भूयादिपूर्ववत् । अह योगविशेषः-वृतोऽग्निष्टोमः पाठिकस्य पूर्वव्यहविकारः, त्रयः पञ्चदश उक्थ्याः । उत्तरव्यहविकारास्नयः सप्तदश उक्थ्याः । छन्दोमानामविरामः । एकविंशोऽतिररात्रः । अत्रापि मानसमनीका पशुक्लाप्तिश्च पूर्ववत्पयस्यान्तम् । पौण्डरीक एकादशरात्रोऽयुतदक्षिणाऽत्र कर्म द्वादशाहवत् । शिशिर एकाप्टकायां पौण्डरीकेण यक्ष्ये सर्वामृद्धिमवाप्नवानीति । अथवा परमेष्ठितां गच्छामीति । अथवा- स्वर्गार्थमिति । महानिः काठको वौपवसथ्यान्तं द्वादशाहवत् । अग्नीषोमीये रात्रौ वसतीवरीः परिहत्य पयसां विशसनं कृत्वाऽभ्यासङ्ग्यः षडहस्याऽऽरम्भः । अभ्यासङ्ग्यः पडहश्चतुष्टोमोऽग्निष्टोमस्त्रयश्छन्दोमातिरात्रश्छन्दोमानामिति वाक्यधर्माः केचित्स(षड)- हान्तः । मध्वशनादि । अथ चतुष्टोमच्छन्दोमानां पृथग्विकारोऽन्वहं सहस्राणि ददाति । अश्वसहस्रमुत्तमेऽन्वहं शतमाना अत्र गावः । अथ ग्रहः-ऐन्द्रवायवाग्रः शुक्राग्र आग्रयणाय एव त्रिरावृत्तिर्भवत्यहा दशम ऐन्द्रवायवाग्र इत्यादि । अथ कापेयानामन्वह एकैकेन व्यत्यासेनायो यूपः प्राकृत एव । चपालो यूपो भवति । ब्रीद्युत्तरा वेदिः ब्रीहीणां खल उक्ता (त्तरा)वेदिः । भारद्वाजो होता भवतीत्या. पस्तम्बः । आस्मिन्क्रताविति शेषः । शेषं पूर्ववत् ॥ , ..

·२ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ४०९
विश्वजिच्छिल्पश्चतुर्थः । तस्य कर्म-साद्यस्वेण विश्वजिच्छिल्पेन यक्ष्ये । सर्वस्या-
न्नाद्यस्य प्रस्व(प्रसवं) गच्छेयमिति नामधेयाद्विश्वजिति विरोधेन निकायिनां धर्माः । सर्वे
प्रथमवत् । ऋत्विग्वरणादयो नाहीनो विश्वजिच्छिल्पः साद्यस्क्रः पश्च(शव)श्च ।
तथैवोदित आदित्ये दीक्षणीयादिद्वयहसाद्यस्क्रः सुत्या च च्छन्दोगवचात् । अथ वा व्यह-
साद्यो(ध्यो) वा दीक्षाप्रभृतिप्रायणीयान्तः प्रथमाहः क्रयप्रभृत्युदवसायान्तं सवनीयप-
रिस्तरणान्तं द्वितीयं सौम्यमुत्तमे च विश्वजिद्धर्माः सर्वपृष्ठसर्वस्तोमादयः सर्ववेदसदक्षिणा
विश्वनिच्छिल्प इति । शिल्पयुक्त इत्यर्थः । वालखिल्यवृषाकपिकुन्तादिभिरित्येके । तत
उदवसानीयान्तं विधाय रोहिणी वत्समित्यादि । ततः पादावनेजनादिसायस्क्रधर्मा
भवन्तीत्यर्थः ॥ १८ ॥
श्येनेनाभिचरन्यजेत ॥ १९ ॥
श्थेनादिशब्दास्तेषु गुणविधिरुत कर्मनामधेयं वेति संशयः । अत्यन्तनिरूढत्वाद्गुण-
विधिज्योतिष्टोमादिषु काम्यत्वाच्च नित्यमुत्पत्तिशिष्टमपि सोमं वाधते । यद्वा गुणविशि-
ष्टकर्मविधानमप्रसिद्धार्थकल्पनातो वरं मत्वर्थलक्षणा सोमादिवत् । नच यथा वै श्येनो
निपत्येत्यादिवाक्यशेपदार्शतक्रियासामान्येन कर्मणि गौणत्वेन कर्मवचनत्वं युक्तम् ।
अत्यन्तविप्रकृष्टार्थत्वाद्रौणत्वस्य लक्ष्यमाणगुणैर्योगाद्वृत्तिगौणीति वक्ष्यति । तद्वरं लक्ष-
गैवाऽऽश्रिता । गौणत्वे चात्यन्तार्थान्तरपरत्वाच्छ्रतिवाधः । लक्षणायां तु तद्वत्यपि वर्त-
मानः श्येनशब्दो लोहितोष्णीपादिवदुपसर्जनार्थश्येनविधिपर एव करणीभूतेन तु
यागेन करणीभूतस्यैकवावयता नान्तरेण मत्वर्थलक्षणां लभ्यत इत्येकवाक्यत्वार्थ लक्ष-
णाश्रयणम् । तात्पर्य तु श्रुत्यर्थ एवेति न श्रुतिवाधः । उच्यते-गुणविधौ तावत्स
एव स्तोतव्यः । तस्य चाऽऽत्मनैवोपमानमनुपपन्नमिति तद्व्यपदेशात्मकवाक्यशेषानु-
पपत्तिः । विशिष्टविधिस्तु गौरवादेवायुक्तः । न च सोमादिवत्पदान्तरस्यानन्यगतित्वं
यथा वै श्येन इति वाक्यशेषानुसाराद्गौणत्वेन नामत्वसंभवात् । अवश्यं हि वाक्य-
शेषस्येदमेव प्रयोजनम् --~-कथं नाम श्येनशब्दस्य यागनामधेयता विज्ञायतेति । तस्मा-
न्नामधेयम् ( जै० सू० १-४-५ )।
तस्य कर्म श्येनेन यक्ष्ये । शत्रुमरणार्थमिति संकल्पः । ऋत्विग्वरणकाले ब्रात्यपुत्रा-
ञ्छत्रशास्त्रकुशलाननूचानान्वा ऋत्विजो वृणीते । व्रति(वाता)नवनीतमाज्यप्रतिनिधिः ।
सर्वेषामङ्गानामाज्यकार्याणां वाताया दुग्धम् । अभिवाता व्याधिगता इति च्छन्दो.
.गवचनात् द्रु(ह)तौ क्षिप्तं भवति ॥ १९ ॥
रथो हविर्धाने ॥ २० ॥
भवत इति शेषः ॥ २० ॥

·-- - । -- सत्याषाढ़विरचितं श्रौतसूत्रम् [.१७ प्रभ- तैल्वको बाधको वा स्फ्याग्रो यूपः ॥ २१ ॥ . . चालस्थाने विद्यते ।।- २१ ।। शावनभ्ये अधिषवणफलके भवतः ।। २२ ।। चोदनाद्भवतः ॥ २२ ॥ अग्नये रुद्रवते लोहितः पशुः ॥ २३ ॥ लोहितवर्णः पशुः ॥ २३ ॥ सादयत्युपाश्वन्तर्यामी ।। २४ ।। हविर्धाने इति शेषः ।। २४ ॥ शरमयं वर्हिः ॥ २५ ॥ भवतीति शेषः । यत्र यत्र बर्हिर्मवति तत्र तत्र औद्धवः प्रस्तर इत्यापस्तम्बः ॥२५॥ वैभीदक इध्मः ॥ २६ ॥ वैभीतक इध्मः सर्वत्र । बाणवन्तः परिधय इत्यापस्तम्बः ॥ २६ ॥ लोहितोष्णीषा लोहितवसना निवीता ऋत्विजः प्रचरन्ति ॥ २७ ॥ छन्दोगवचनात्प्रधानधर्मा हिरण्यमालावद्यजमानस्य . लोहितोष्णीषादिनियमः । याग- काले निवीताः कण्ठालम्बितयज्ञोपवीता ऋत्विजः प्रचरेयुः ॥ २७ ॥ नवनवदक्षिणाः कर्णा वण्डाः कूटाः॥२८ ॥ ... ३ खण्डा काणा इत्यापस्तम्बीये विशेषः ॥ २८ ॥ -तां दक्षिणाकाले कण्टकैर्वितुदेयुः ।। २९ ॥ ता. लोहितोष्णीषादिकाम् । वितुयुः पीडयेयुरुदाता लोहितोष्णीषादिभि- वितुदेयुः समाख्यानात् । अत्राप्यापस्तम्बीये विशेषः- इच्छन्हन्येतेति कण्वरथंतर- पवमाने कुर्याबृहत्पृष्ठम् । जीयतेत्येतद्विपरीतम् । परां परावतं गच्छेन्न प्रतितिष्ठेदिति पूर्ववत्प्लवं च ब्रह्मसाम' कुर्यात् । प्रजापतेरेकत्रिकोऽग्निष्टोमः सर्वस्य पाप्मनो निर्दिश्य गच्छति । 'चतुर्विशतिं गा दक्षिणा ददाति' ( आप. श्री० २२४-२९) इति । यदीच्छन्हन्येतेति तां रथंतरंपवमाने माध्यंदिने बृहत्पृष्ठो भवत्येतद्वा विपरीतसानोः सर्वज्यानि जीयेतेति श्येन आरब्धश्चेत्तदानीं विपरीतं बृहत्पवमाने रथंतरपृष्ठ इति सर्व. ज्यानि पक्षे परां परावतं गच्छेद्यत्र तत्रापि न प्रतितिष्ठेदिति श्येन आरब्धस्तदा पूर्वव- समानविधिः, रथंतरपवमाने (वा ) बृहपृष्ठ इति तदा प्लवं ब्रह्मसाम कुर्यात् । इतर- योस्तु पक्षयोः प्लव आहवे वरमाणं सर्वज्यानिश्च । यत्र कुत्रचित्प्रतिष्ठानिवृत्तिश्च श्येनफलं शेषमुक्तं साद्यस्को वा श्येन एकत्रिकस्ताः षट्साद्यस्का इति शौचि(?) वक्षति(वक्ष्यति ) :: - ·२.टल:].. महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । ४११ इति च्छन्दोगवचनात् । आपस्य साधक इति शवरस्वामिना . व्याख्यातं जैमिनीयतृती- याध्याये । तदा प्रथमसाधस्क्रवच्छे( च्छ्ये )नधर्माश्च वर्तन्ते । प्रजापतेरेकत्रिकोऽग्नि- प्टोमो भवति । तस्य कर्म-प्रजापतेरेकनिकेण यक्ष्ये । सर्वपापक्षयार्थमितिः संकल्पः । शेपं सर्वमग्निष्टोमवत् ॥ २९ ॥ त्रयो वाचस्तोमास्तेपां द्वावाग्निष्टोमी । सर्वस्तो- मोतिरात्र उत्तमः । तस्मिन्सर्वा ऋचः सर्वाणि सामानि सर्वाणि यजूपि प्रयुज्येरन् ।। ३० ॥ साग्निकोऽनग्निको वा भ्रूणहत्यापनोदकं सर्वपापापनोदकमेतत्फर्म तृतीयो वाचस्तोमा निकायिनः पूर्वावग्निष्टोमा सरथंतरसामानौ । प्रथमस्य कर्म । वाचस्तोमेन यक्ष्ये ] सर्व- भूतानामाधिपत्यार्थमिति । तस्याग्निष्टोमवत्कल्पः । नाहीनो वाचस्तोमस्तत्र विशेष:---.. तस्मिन्निति । सर्वा ऋचः सर्वाणि सामानि सर्वाणि यजूंपि प्रयुज्यन्ते । तत्रैव समान्ना- तमेकया वहिप्पवमानं सहस्त्रेणाज्यान्ययुतं नियुतमवुदं न्यर्बुद निखर्वकं समुद्रं सलिलम- न्तमिति : स्तोत्राणां संख्यामुक्त्वाऽऽह-'तस्मिन्सर्वा ऋच' इति · । ऋग्वेदविहिताः सर्वे:(:) जप्याः । यत्र यजुयो यजुर्वेदविहिताश्चार्चश्वाकरणा जपोपस्थानानुमन्त्रेणा:: सर्वेः(ोः ) समुच्चयेन प्रयोक्तव्याः । केचित्-करणा विप्रयोगा यथाभागं व्यावर्त : थाम् । पूपा वां विले विष्यतु । देवो वां विभजतु । अर्यमा वां विभजतु इत्येवमादी- नागपि. चतुर्भिरभ्रिमादत्ते । अष्टामिः संभरति, इत्येवमादीनां समुच्चयः । साम्येकया प्रथमया वहिप्पवमानं दशभिर्द्वितीयया अन्तेनं तृतीयया सहस्त्रेण चतुर्येत्येवं.. समान- म्नातश्छन्दोगः, । तत्र चत्वारो वाचस्तोमा एवं शंसत्वे सति अनेकविय॒न्वृणीते ।। तथैव, गोमृगाणा... तथैवोद्भातृगणाननन्तत्वावसामयजुषामनन्तहेदा यायिन ऋत्विजो भवन्ति । तथा: कात्यायनेनं भगवतोक्तम्-' छन्दोगोऽय --यावद्भिरुगातृगणैः ' इति । इहानन्तवेदाध्यायिनोऽभावादस्मिन्कालेऽस्मदादीनां नाधिकार इति । केचिदाहुः-ऋष्यधिकारत्वादस्मिन्कालेऽस्मदादीनां नाधिकारः 1. मनुष्या विद्य- माना इत्यस्मिन्काले नाप्यधिकारोऽस्ति, । तस्मात्सर्वाणि यजूपि सर्वाणि सामानि प्रयुज्यन्त इत्यर्थवादे सहस्रप्रयोगः । अनेका ऋच आवपेच्छंशेदावापस्थाने ( षु ) स्तोमातिशंसनवद्यजुषस्तथा जपोपस्थानादयस्त्वथ- सामानि पवमानेष्वावापो विहं ( वा ). चस्तोमवघे ( दे )वं सर्वमग्निष्टोमवत् कार्यम् । द्वितीये : सामनि. विशेषः-तृतीयस्य : वाचस्तोमेन सर्वस्तोमेन यक्ष्ये । सर्वभूतानामाधिपत्यार्थमिति । सर्वं ज्योतिष्टोमातिरात्रवदिति गुणविधिपरत्वान्न सर्वस्तोमविकारः । उक्ता' वाचस्तोमधर्माः । चतुर्थः सामवेदोक्तस्याः प्येवं प्रयोग इति भाष्यकृत् ॥ ३-० ॥ ... लो ) • . •- ·:: [१७ प्रश्ने- ४१२ सत्यापाहविरचितं श्रौतसूत्रम्- नात्यानां प्रवासो व्रात्यस्तोमाः ॥ ३१ ॥ व्याख्यास्याम इति शेषः । व्रात्यः संस्कारहीनः । प्रवासोऽन्यत्र द्वीपान्तरनिवासः । अन्यत्र वासः प्रवास इति भाष्यकृत् ॥ ३१ ॥ त्रिवृतोऽग्निष्टोमो रथंतरसामान उक्थ्या द्विपंती: षोडशीः सर्वेषाम् ॥ ३२ ॥ उक्थ्या रथंतरसामानु ( नो ) द्वितीयो वाऽग्निष्टोमो वाक्या (ब्रात्या )नां प्रवा. सेभ्यः पुनरागमने ब्रात्यस्तोमैर्यजेतेत्यर्थः । पटपोडश्य इति ब्रात्यस्तोमविशेषः । त्रीणि पवमानानि त्रीण्यच्छावाकसामान्याज्यपृष्ठयोंक्तगतानि । त्रिषट्पोडंश्यध्वर्युस्तोमो ज्येष्ठानां व्रात्यानां वयसा ज्येष्ठानां वा पुण्यकर्मभिर्वा ब्रात्यस्तोमः कुर्यादिति स्मृत्यन्त- रात् । तत्र पञ्चदशसप्तदशैकविंशस्तृ ( स्त्रि) णवत्र्य ( स्त्र ) यस्त्रिंशः स्तोमो भवति । चतुःषोडशी सर्वेषां व्रात्यानां मीने रवौ वा यजन्ते, इति वचनम् । एते हीयन्ते, एते हीयन्ते यूयं व्रात्याः प्रवसन्ति नहि ब्रह्मचर्य चरन्ति नहि कृषिवाणिज्यं गि(च) रन्ति । अदीक्षितवाचं वदन्ति इति च षोडशो वा एतेषां स्तोमः प्पामानं निह-: न्तुमर्हति । य एते चत्वारः षोडशा भवन्ति, तेन पाप्मनो निर्मुच्यत इति च्छन्दोग- ब्राह्मणम् । (अ) हीना वा, इत्यादिना य उक्तास्ते चतुःषोडशिनमुपेयुः । वाक्या- (व्रात्या) उपनयनादिसंस्कारहीना अप्यन्यस्य पूर्व समानगोत्रोद्भवां भार्यात्वेन परिगृही- तवन्तस्तेषामपि अवकीणिवद्द(द)पतिका एवोपेयुः पृथक्पृथगहि यज्ञोपकरणादीनि पात्रादीनि : च कृत्वा प्रथमयज्ञेनेष्ट्वा व्रात्यस्तोमर्यजेरन्निति द्राह्यायणमतिः । दविद्युतमिति नात्याय: प्रतिपदं कुर्यादिति ज्योतिष्टोमे विहितं, तस्माज्ज्योतिषेष्ट्वा नात्यस्तोमैर्यजेरनिति निदान- . कारमतिः । व्रात्या बहवः सह त्रयस्त्रिंशदिति केचिदनियतपरिमाणा इति । बहुलजमाना: अहीनभूतद्वादशाहवत्प्रयोगः-न शिशिरे दक्षिन्त इत्यादि सर्व ज्योतिष्टोमवत् ॥३२॥ .. - उष्णीषं प्रतोदो ज्याहोडो रथो विपथः फलका- म्तीर्णोऽश्वोऽश्वतरश्च युग्यौ कृष्णं वासः कृष्णवलक्षे जिने राजतो निष्कः ।। ३३ ।। . उष्णीषं च प्रतोदश्चेत्यादयोऽप्याहाऽऽपस्तम्बः । उष्णीष शिरसो वेष्टनवस्त्रम् । प्रतोदो ज्याहोडः कशा । रथः प्रसिद्धः। फलकास्तीर्णः फलकाभिरेवाऽऽस्तीणों न कलशाभिः । केचिदधिकफलकाभिरिति । अश्वोऽश्वतरश्च युग्यौ रथान्तरवाही । कृष्णं वासः । कृष्णदशमित्यर्थः । कृष्णवलक्षे अजिने आविके द्वे चर्मणी एकमेव द्वाभ्या- माविम्यां क्रीतं भवति । तयोश्चर्मणोः पार्थे संहितेः कृष्णवलक्षे अजिने भवतः। कृष्ण- :

·. C २. पटलः ] :महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । धेते इत्यर्थः । राजतो निष्को रजतेन सहितो निष्को योजितो 'नात्यानामलंकरणार्थ आभरणाविशेष- इत्यर्थः ३३ ॥ तद्गृहपतेः ॥ ३४ ॥ गृहपतियजमानः । एतत्सर्वं गृहपतेराहरेत् । एतानि द्रव्याणि गृहपते: संभार्याणि त्रयस्त्रिंशद्गाच(तं गाश्च)गृहपतेराहरेदिति च्छन्दोगेन स्पष्टमुक्तम् ॥ ३४ ॥ वलूकान्तानि दामतूपाणीतरपाम् ॥ ३५ ॥ इतरेषां यजमानानां वक्ष्यन्ति वलूकान्तानि दामतूपाणीतरेपामिति भावः ॥ ३५ ॥ द्वे (हे) दामनी द्वे (हे) उपानही ॥ ३६ ॥ स्पष्टम् ।। ३६ ॥ द्विपश्हितान्यजिनानि ।। ३७ ॥ संहितं संधिः ॥ ३७॥ त्रयस्त्रिशता त्रयस्त्रिशता गृहपतिमुपसमायन्ति ॥ ३८ ॥ गवां त्रयस्त्रिंशच्चैवमेकैकस्य यजमानस्य, एपा व्याख्या । वलूकान्तानि दामतूपाणि वासांसीत्यर्थः । केचिठ्ठलूकान्तानीति आविकानि लोहिनि(तप्रा) याणि वसनानि स्युः । रत्नकम्वलामिव वासांसीत्यर्थः । द्वे द्वे दामनी द्वे द्वे एकैकस्य देशे स्यातामेकं वस्त्रमुभ- यत्र दशायुक्तं भवतीत्यर्थः । एकैकस्य यजमानस्य द्वे द्वे उपानहावेकैकस्य द्विपंहिता- न्यजिनानि त्रीण पूर्वाभ्यामजिनाम्यां व्याख्यातान्याविके द्वे चर्मणी । एकमेकं द्वाभ्यामा- विम्यामिति । व्याख्याता गवां त्रयस्त्रिंशच्चैकैकस्य वलूकप्रभृत्येतदन्तानि, इतरेषां यज- मान(नानाम्)। (?) हनं नवेत्युपोषणं पृथक् सर्वस्यैव । दहनम् । यदि जीवेत्तदोदवसानी- यान्तं करोति ।। ३८॥ ता दक्षिणा भवन्ति ॥ ३९ ॥ गतः ॥ ३९ ॥ अपि वा पट्पष्टिर्गावो दक्षिणा भवन्ति ॥ ४० ॥ अथ वा षट्षष्टिः दद्यादित्यापस्तम्बसूत्रम् |॥ ४० ॥ अथो खल्वाहुर्यदेवैपा संपादित स्यात्तद्दास्तद्धि : व्रात्यधनमिति विज्ञायते ॥ ४१ ॥ अथ व्रात्येभ्यो यानि निचाय्युरुष्णीषप्रतोदादिवलकान्तानि च ये व्रात्याचार्याया- व्रताः स्युंस्तेभ्यो ब्रह्मवन्धवे परमागधाय वेति च्छन्दोगवचनात् । एवमुदवंसानीयान्तम् ||४.१ ॥

·" . ४१२ | सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्... १.७ प्रश्ने- FT नागपक्षोडशी निन्दितानाम् । द्विषोडशी कनिष्ठानाम् । ऊर्ध्वस्तोमो ज्येष्ठानाम् । चतुष्पोडशी सर्वेषाम् ॥ ४२ ॥ ... वाचः स्तोमेन यजेत । न च वसन्ते नात्यस्तोमः । वात्यस्तोमेन चतुःषोडशिना यक्ष्यामह इति संकल्पः अकाम्यार्थः प्रायश्चित्तार्थस्तस्मान्न फलनिर्देशः । नाहीनो व्रात्यस्तोमश्चतुःषोडशी सर्वेषां गृहपतीनों दक्षिणतो दण्डस्थानीया + तदुक्तं भाष्यका-. रेण कपर्दिना-इतरेषां प्राकृत एवं दण्ड उष्णीषं प्रतोदो यूपः । यथा प्रतोद उप्णी- पेण सह, पशुनियोजनार्थो भवति । उष्णीपो रशनास्थानीयः । पशोरुपकरणेऽसमर्थत्वा- प्रतोदस्य काष्ठान्तरं समर्थः (तेन) सह मिनोति । अथवा प्रतोदाकृतियूप उष्णीषेण सह सर्वेषां यजमानानां कुर्युादशाहवत् दक्षिणाकाल एवं कुर्वन्ति । एतेः भवा(भावा)- स्त्रयस्त्रिंशदृत्विग्भ्यो दद्युरिति च्छन्दोगवचनम् । को घट्योडशीयेनाशंसा निन्दिता वाक्या(ब्रात्या) उपेयुः । पूर्ववोत्यस्तोमैन षट्योड- शिना यक्ष्ये ।। शेषं पूर्ववत् स्तोत्रे वा शेषः । द्विषोडशी कनिष्ठाः प्रथमव (दु)पेयुः । पूर्ववद्रात्यस्तोमेन द्विषोडशिना यक्ष्ये । शेषं पूर्ववत् । ऊर्ध्वस्तोमश्चतुर्थो ज्येष्ठनात्या उपेयुः । अथैष शमनीयानां मेध्यानां स्तोमा ये ज्येष्ठा इति च्छन्दोगनाह्मणमः। प्रजन- नात्ते शमनीया-इति च्छन्दोगसूत्रकारवचनात् । प्रजननसामर्थ्याज्येष्टनात्या, ब्रात्यस्तोमे- नोर्वस्वोमेन यक्ष्यामह इति । शेषं पूर्ववविधाय स्मृतिचोदितप्रायश्चित्तानि कूत्वा त्रैवि- धवृत्ति समवतिष्ठेयुः ।। ऊर्ध्वमन्थैः सह- भोजनादयः । तत. इतरेषां यानयेचैतान् । वाजपेयादिभिरुपनयनं कृत्वेति च्छन्दोगवचनातुः। अथ... नाकसदः पञ्च निकायिनस्तेषां प्रथम आतिथ्यानामत्यनिरुक्तमितरेऽग्निष्टोमा-द्वितीया नाकसदो मरुतां चतुर्थो नाकसत्रयः स्त्रिंशत्सामवेदविशेष आगमायतव्यः, न च्छन्दोगे विद्यते तस्मात्सामा वेदान्तरं दृष्ट्या पदार्थविज्ञानं कर्तव्यमिति भाष्यकारेणोक्तम् ॥ ४२ . ! आदित्यानां प्रयतिरुक्थ्यो नाकसदां प्रथमः !! FREE ४३ ॥ व्यावृत्ति पाप्मना भ्रातृव्येण सच्छन्ति ॥ ४४ ॥ अग्निष्टोमा इतरे अङ्गिरसां द्वितीयः । साध्यानां तृतीयः । मरुता चतुर्थेनौंजो वीर्य- मामोति । त्रयस्त्रिंशः पञ्चमः इत्येके । पाजा-- पत्यः पञ्चमः । प्रजाकामोऽभिभवा भ्रातृव्यमाभ- : Twivyा भवति (ते) । विनुच्या भ्रातृव्यं विनुदते ॥(ख? ५) ॥ ४५ ॥ "आदित्यानां नाकसदा प्रयतिना यक्ष्ये पापक्षयार्थमिति संकल्पः द्वितीयस्याङ्गिरसां : नाकसदा प्रयतिना यक्ष्ये, स्वर्गार्थं पापक्षयामिति वा । निकायिनां तृतीयस्य साध्यातां ।

·४१७ प्ररशते - २.पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । नाकलना ( प्रवतिना) यक्ष्ये । पूर्ववत्फलम् । चतुर्थस्य मरतां नाकसदा यल्ये, तेजस्वी भूयासं वीर्यार्थमिति वा । पञ्चमस्य नाकसदा त्रयस्त्रिंशेन प्रयतिना यक्ष प्राजापत्येन वेति स्वर्गार्थमिति । अथाभिभूरमिभुवा यक्ष्ये भ्रातृव्यमभिभवानीति । सर्व- मग्निष्टोमवत् । अथ विनुदत 'विनुदुवथ्या यक्ष्ये, भ्रातृव्यविनोदनार्थमिति । शेष पूर्ववत् ।। ४३ ॥ ४४ ॥ ४५ ॥ चिंतिस्तोमः प्रजननकामः । ४६ ॥ बितिस्तोमेन यक्ष्ये प्रजननार्थमिति संकल्पः । सर्वमग्निष्टोमवत्मा ४६ ॥ गायत्रेणोक्थ्येनं रथंतरसाना ब्राह्मणः पुरोधा- . कामो यजेत् । द्वी गायत्री पूर्वो ब्राह्मणस्यावा गायत्रेण रथंतरसाम्नाऽग्निष्टोमेन ब्रह्मवर्चसकोमो यजेतेत्यापस्तम्बः । अस्मिन्कर्मणि ब्राह्मणत्यवाधिकारः । गायत्रावन्निष्टोमी प्रथमयज्ञावित्यापस्तम्बीये विशेपः । ४७ ॥ उत्तरः क्षत्रियस्य ॥४८॥ पूर्ववढ्याख्यानम् ॥ ४८ ॥ तेजो ब्रह्मवर्चसं ब्राह्मणस्य पूर्वेण क्षत्रियस्यो. त्तरेणोग्रमव्यथं न तु बहुपश भवतः ।। ४९ ।। बृहस्पतिसवनं तस्य कर्म-त्रिकद्रुकेणाग्निष्टोमेनोभयोः संकल्पः । ब्राह्मणस्य ब्रह्मवर्चस 'फलम् । क्षत्रियस्य राष्ट्र जनपदमुग्रमायुधीयपुरुषप्राप्त्यर्थी मविचल्यु(अविचाल्यो)भवति । राष्ट्रनिवासिनोऽपि चाल्पास्तथाऽऽयुधीयंजनाश्च तथैव फलनिर्देशः । न तु बहुपशू इव भवत इति निन्दार्थवादः । ब्राह्मणक्षत्रिययोर्यंजमानयोः कर्तव्यो प्रथमयज्ञाविति ॥ ४९ ॥ त्रिवृताऽग्निष्टुताऽग्निष्टोमेनापूतों यजेतं ॥ ५० ॥ त्रिवृताऽग्निष्टुताऽग्निष्टोमेनापूतो यजेत ब्रह्महत्यादिदोपदुष्टः . सर्वपापक्षयार्थमिति । सोमप्रवाकादि सर्वमग्निष्टोमवत् ॥ ५० ॥ आग्नेय्यः पुरोंरुचः । आग्नेयी सुब्रह्मण्या । ५१॥ दशक्रय एव । केचिद्विकारेण अशुर शुस्ते देव सोमाऽऽप्यायतामग्नय एकधनविद आ तुभ्यमग्निः प्यायुतामा त्वमन्नेनाऽऽप्यायस्वेत्यादि । ५१ ॥ 11. आग्नेयीपु स्तुवतेऽजा हिरण्यं च दक्षिणा ॥५२॥ अग्निरजयोंः साम्यत्वात्प्रतिनिधित्वाच्च ।। ५.२. ।।.. एतमेव चतुःष्टोमं कृत्वा श्रोत्रियोऽक्षहतः स्त्रीहतः ती कामंहतश्चरणहती वा यजेत ॥ ५३ ॥ . १ १.क. रव. चित्तिस्तो ।

·७ प्रश्न- - • . .. ४१२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् [१७ एतमेव चतुःष्टोममिति । एतमेवाग्निषु ते चतुःष्टोमं कृत्वा श्रोत्रियोऽक्षहतो ब्राह्मणो द्यूतकारः । कितव इत्यर्थः । स एतेन चतुःष्टोमेनाग्निष्टुता यजेत । सर्व पूर्ववत् । एतेन चतुःष्टोमेन स्त्रीहतो यनेत स्त्रीषु परिक्रि(रकी)यासु सक्तः । सर्वं पूर्ववत् । कामहतोऽ- प्येतेन चतुःष्टोमेन यजेत । स्पष्टमन्यत् ।। ५३ ॥ अश्वः श्यावो दक्षिणा ।। ५४ ।। गतः ॥ १४ ॥ स ब्रह्मणे देयः ।। ५५ ।। सोऽश्वः ॥ ५५ ॥ यथाप्रकृतीतरेभ्यः ॥ ५६ ॥ अध्वर्वादिभ्यो दक्षिणा अग्निष्टोमवदिति भावः ॥ १६ ॥ एतस्यैव वायव्यासु पञ्चदशमग्निष्टोमसाम कृत्वाऽऽमया- बिनं याजयेत् । अन्नाद्यकामं प्रजाकामं पशुकामं वा।।५७॥ यानयेदित्यन्वयः सर्वत्र । एतस्यैव वायव्यास्विति कर्मान्तरोपदेशः। अग्नि- घुध(ष्टुद्ध)र्मात्मकस्तेन मेधावी यजेत । अग्निष्टुता यक्ष्ये, चिररोगमुक्त्यर्थं सर्वं पूर्ववत् । अन्नाद्यकामोऽप्येतेन यजेत । अग्निष्टुता यक्ष्ये अन्नाचमवाप्नवानीति । प्रजाकामः प्रजा. मवाप्नवानीति । पशुकामः पशूनवाप्नवानीति विशेषः ॥ १७ ॥ (एतस्यैव रेवतीषु वारवन्तीयमग्निष्टोमसाम कृत्वा ब्रह्मवर्चसकामम् ।) एतस्यैव शकरीषु वार. बन्तीयमग्निष्टोमसाम कृत्वा पशुकामम् । एतमेव चतुःष्टोमं कृत्वा ग्रामकामः । ( अप्रवर्या भवन्ती. त्येके । ) त्रिवृताऽग्निष्टुता ब्रह्मवर्चसकामः । पञ्च- दशेनाग्निष्टुता वीर्यकामः ।। ५८ ॥ M एतस्यैव रेवतीषु वारवन्तीयमग्निष्टोमसोम कृत्वा ब्रह्मवर्चसकामो यजेत । तस्य कर्म पूर्ववत् । ब्रह्मवर्चसमवाप्तवानीति । प्रजाकामः प्रजामवाप्नवानीति भरद्वाजापस्तम्बौ । फलनिर्देशः सर्वत्र द्रष्टव्यः । एतथैव चतुःष्टोमं कृत्वा ग्रामकामो ग्राममवाप्तवानीति फलनिर्देशः । एतेष्वप्रवा इति केचित् । त्रिवृताऽग्निष्टुताऽन्नाद्यकामः । पञ्चदशेना- निष्टुता वीर्यकामः ( आप० श्री० २२-६-१३ ) इत्यापस्तस्वः ॥ ५८ ।। सप्तदशेनानिष्टुताऽग्निष्टोमेन यज्ञविभ्रष्टो यजेत । यस्मिन्वा यज्ञक्रतौं विभ्रशेत् ।। ५९ ॥ १." .

·२ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ४१७ सत्तदशेनाग्निटुता यनविष्टो यजेत । नैमित्तिकमेतत् । यस्मिन्कर्माण विभ्रंशिते पुनः पुनः किया । अथवा यस्मिन्क्रती विभ्रंशितस्तं ऋतुं पुनः कुर्यात् । अग्निष्टोमवत्कु- चाविति मायकृत् । तन्न समञ्जसम् । मूत्रार्थस्तु-यज्ञविभ्रष्टः प्रमादादालस्याद्वा चेत्पुनः संकल्पादारभ्य सर्व कुर्यात् । छन्दोगसूत्रेऽप्येवम् ॥ ५९ ॥ त्रिवृदयाचं बढ़तः ॥ ६० ॥ अबाचं पैशून्यादि राजगामि । त्रिवृन्निष्टुत् ॥ १० ॥ पञ्चदशोऽनिहत्यस्य निम्नतः ॥ ६१ ॥ अनिहत्यस्य शाखें योऽनिहनसहनेग यातयादित्येवमादिविशिष्टस्य पञ्चदशोऽ. शिष्टत् ॥ ६१ ॥ सप्तदशोऽनाशा(श्या)न्नस्य भोजने प्राश्यैकवि- शो जनं यतो गान्धारकलिङ्गमागधान्पारस्करा- न्सौवीरान्धा ।। ६२ ।। सप्तदशेन ब्रह्महादेरन्नस्य भक्षितेन यजेत प्रायश्चित्तम् । एकविंशमानं यतो गान्धा- रादिदेशान् गत्वकविश्शेनाग्निष्टुता यजेत । एतेन पापदेशगमनानपेधः प्रतीयते ।। ६२ ।। त्रिणवेनौजस्कामः ।। ६३ ।। यजेतेति शेपः । ओजो वलमिन्द्रियं वीर्यमिति मन्त्रवर्णाच । ओजस्कामस्त्रिण- वेनाग्निष्टुता, नियमोऽत्र द्रष्टव्यः ॥ ६३ ॥ पञ्चदशेन वीर्यकामः । सप्तदशेन प्रजाकामः । एकविश्शेन प्रतिष्ठाकामः। (त्रयसिशेन स्वर्ग- कामः)॥ ६४ ॥ गतः । त्रयस्त्रिशोऽग्निष्टुत्स्वर्गकामस्य ।। ६४ ॥ अपिवा ज्योतिष्टोम एव । आग्निष्टोमे सर्वान्कामा- कामयेत् ।। (ख०६)॥६५॥ इति सत्यापाढहिरण्यकोशिसूत्रे सप्तदशमश्ने द्वितीयः पटलः। अथवा यदग्निपुत्फलमाम्नातं नैमित्तिकं तत्सर्वं प्रकृते ज्योतिष्टोम एव विकारे काम येत । तत्र 'प्रजननं ज्योतिः ' (तै० सं० ७-१-१) इत्यधिकृत्य - यदेतत्फल- -माम्नातं : . यं कामयते तमेतेनाभ्यनुते' इति ज्योतिःप्रकृतिविकारोऽग्निष्टुता सर्वेषां प्रवन्य विकल्पः । सर्वेषामग्निष्टुता यक्ष्ये सर्वान्कामानवाप्तवानीति फलनिर्देशः । गत • . .. . ५३ ·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-~- [१७ प्रश्ने- - मन्यत् ॥ १५॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोग- · चन्द्रिकायां सप्तदशप्रश्ने द्वितीयः पटलः । अथ सप्तदशप्रश्ने तृतीयः पटलः । । त्रिताऽग्निष्टोमेनानिरुक्तेनानायकायो यजेत ॥१॥ चत्वारस्त्रिवृतोऽग्निष्टोमा रथंतरसामानः । तेषां प्रथमेनानिरुक्तेन ग्रामकामो यजेत, ( आप० श्री० २२-७-१२ ) इत्यापस्तम्बः । निकायिनस्त्रिवृत्स्तोमा अग्निष्टोम- संस्था रथंतरसामानः । त्रिवृता यक्ष्ये ग्रामसिद्धयर्थमग्निष्टुटुपहवेन यक्ष्ये, ( यक्ष्यामहे ) इत्यादि शेषं पूर्ववत् ॥ १ ॥ अनिरुक्तं प्रातःसवनमित्येके ॥ २॥ एक इति शाखान्तरोक्तं सर्वमग्निष्टोमवदित्यर्थः ॥ २ ॥ अश्वः श्वेतो दक्षिणा । स ब्रह्मणे देयः ॥ ३ ॥ व्याख्यातमेतत्साद्यस्के । इतरेषां किंचिदानमुक्तम् ॥ ३ ॥ बृहस्पतिसवो द्वितीयः ॥ ४ ॥ द्वितीयो द्वितीययज्ञः । गतमन्यत् ॥ ४ ॥ ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसकामः पुरोधाकामो वा यजेत। यं वा स्थापत्यायाभिषिञ्चेयुः ॥५॥ ब्राह्मणस्य यज्ञो न राजन्यवैश्ययोः । त्रिवृता बृहस्पतिसवेन यक्ष्ये, बृहस्पतिमवा- प्रवानि, पुरोधार्थमिति वा संकल्पः । सर्वमग्निष्टोमवत् ॥ ५ ॥ परिसजी होता भवति ॥ ६ ॥ परिसृद्भवतीति वचनाद्धोतृवरणकाले परित्रजी होता भवति ॥ ६ ॥ अरुणो मिर्मिरस्त्रिशुक्रः ॥ ७॥ अरुणो वर्णतः । अक्षिणी यः पुनः पुनरुन्मीलति स मिर्मिरः त्रिशुक्रः कर्मभिः श्रेष्ठः । मातृतः पितृतश्च स्वयमभिजनविद्यावृत्तैर्वा । एवंभूतं होतारं वृणीत इत्यर्थः॥७॥ बृहस्पते जुषस्व न इति बार्हस्पत्यमतिग्राह्यं गृह्णाति ॥ ८ ॥ अतिग्राह्यकाले प्राकृतौ द्वौं गृहीत्वा बार्हस्पत्यमातिग्राह्यं गृह्णात्याग्नेयैन्द्रसौर्याणामन्य- तमस्य विकारः । अपिवा समुच्चय एव न विकारः । अन्ते निवेशः प्राकृतान्गृहीत्वा स्थानापन्नत्वात्सौर्यविकारः । बृहस्पते नुषस्व न इत्युचमुक्त्वोपयामगृहीतोऽसि बृह- .

·इ-पटलः] महादेवशास्तिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । स्पतये भ्राजस्वते । सौर्यपक्षे तथव -एप ते योनिरिति ॥ ८ ॥ वार्हस्पत्यः : पशुरूपालम्भ्यः ।।९।। 'आग्नेयं सवनीयं पशुमुपाकृत्य बार्हस्पत्यमुपाकरोति' इति वचनाच्च । प्रजापतये त्वा जुष्टमुपाकरोमीत्यादि । प्रजानन्त इत्यादि (पु) द्विवचनेनोहः । सर्वमेकादशिनीवदेक एव यूपः । केचित्पृथगिच्छन्ति । तदोपशयपात्नीवती । एकयूपपक्षे द्वे रशने इत्यादयः स्वरुद्वित्वं सर्वदात्वेन । चोदनाभावाद्गणगणधर्मा न प्रवर्तन्त इति केचित् ॥ ९ ॥ प्रातःसबने सन्नेषु नाराशसेवेकादश दक्षिणा व्यादिशति ॥ १०॥ प्रातःसवने सन्नेषु नाराशंसेप्येकादश दक्षिणा गावस्तुथो वो विश्ववेदा विभजत्विति विमज्य दानम् । दाक्षिणादिहोमो नयनादि च व्यादिशति ॥१०॥ आज्येन माध्यंदिने सवनेऽग्निमन्वारब्धं कृष्णा. जिनेऽभिषिञ्चति । यथाऽग्निचित्याया' शुक्राम- न्थिनोर्वा सरसावेण ॥ ११ ॥ माध्यंदिने प्रातःसवनवहानमात्रं दक्षिणाहोमं कृत्वा प्रातःसवने दक्षिणा दत्ता इह न दीयमानास्तृतीयसवने दातव्याश्चास्मिन्काले तीर्थेन नेयाः ॥ ११ ॥ अश्वद्वादश माध्यंदिने सवने ता उभयीरुपाक- रोति । द्वादश तृतीयसवने ॥ १२ ॥ ता वशाया- मुपाकरोति ॥ १३॥ अश्वद्वादश माध्यंदिने ददात्येकोऽश्वोऽन्या गावस्ता उभयीरुपाकरोतीति या माध्यं- दिन आग्नेयीस्तृतीयसवनार्था[स्तासां सर्वासामुभयोः पृथक्करणमित्यर्थः । माहेन्द्रस्तोत्रं प्रत्यभिषेक आज्येन । कृष्णाजिनमास्तीर्य तस्मिन्नासीनं यजमानमाभिषिञ्चति । शुक्राम- न्थिनोर्वा । संत्रावेण · वृहस्पते युवमिन्द्रश्च वस्वो दिव्यस्येशाथे उत पार्थिवस्य । धत्तं रयिः स्तुवते किरथे चियूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः, इति सूत्रान्तरोक्तमन्त्रेणातिग्राह्य- काले वृहस्पते भ्रानस्विन्भ्राजस्वी त्वमित्यादि सुवच्छदसीत्यनुमन्त्रणम् । सौर्यपक्षे तृती- यसवने सन्नेषु नाराशंसेप्वेकादश गावः प्रदीयन्ते ॥ १२ ॥ १३ ॥ अपिवाऽष्टौ प्रातःसवन एकादश माध्यंदिने सवने द्वादश तृतीयसबने । अश्वं तृतीयशोऽनुसवनं दद्यादित्येकेषाम् । सर्वा माध्यंदिने सवन इत्येके ॥ १४ ॥ अपि वेति विकल्पः ॥ १४ ॥ - ·[१७: प्रश्ने- . सत्यापाहविरचितं श्रौतसूत्रम्- मनसेतरयोः सवनयोन वा मनसा च. न-॥ १५॥ अयं कल्पः शाखान्तरस्थोऽपि वेत्यापस्तम्बीये दर्शनाच ॥ १५ ॥ त्रितोऽग्निष्टोमस्येपुं विकृ(ष्ट)तिं कृत्वाऽभिचरन्यजेत ॥ १६ ॥ शेष सर्वमग्निष्टोमवदिति न्यायाच्च । इषुस्तृतायोऽभिचारार्थः । इषुणा' ( त्रिः) वृता. यक्ष्ये परमरणार्थम् । श्येनवत् ॥ १६ ॥ तन्न विशेषः .. समानमितरच्छयेनेन ॥ १७ ॥ व्यक्तम् ॥ १७ ॥ त्रिवृतोऽग्निष्टोमः ॥ १८ ॥ 'अश्वः श्यावो दक्षिणा । स ब्रह्मणे देयः' ( आप० श्री० २२-७-१९:) इत्यादि पूर्ववत् ॥ १८ ॥ शुनस्कर्णस्तोमः । सर्वस्वारः ॥ १९ ॥ चतुर्थः सर्वस्वार इत्यापस्तम्बः । सर्वस्वार उत्तरे वयस्यधिकारः । साद्यस्त्रादीनि कर्माणि कृत्वा'' जातपुत्रवानस्मिन्कर्मण्यधिक्रियते । त्रिवृताऽग्निष्टोमेन शुनस्कर्णस्तोमेन सर्वस्वारेण यक्ष्य इत्यादि । शेषं पूर्ववत् ॥ १९ ॥ मरणकामो यजेत यः कामयेतानामयतां स्वर्ग लोकमियामिति विज्ञायते ॥ २० ॥ त्रिवृता शुनस्कर्णस्तोमेन सर्वस्वारेण यक्ष्ये । स्वर्गलोकमवाप्नवानीति संकल्पः । सर्वमग्निष्टोमवत् । दीक्षाप्रभृति यजमानस्याऽऽभवकाले मरणं यथा संभविष्यति तथा यत्नः कर्तव्यः । छन्दोगवचनात् । सर्वभक्षान्प्राणभक्षान्भक्षयति । न व्रतादीनि । अनशनमेव मासापवर्गदीक्षाः । आरब्धे यान्भक्षान् गर्तेऽवनयेत् । सूक्तवाक आयुरादिलोपो मरणका- मार्थत्वाच ॥ २० ॥ याम्यः पशुः शुकहरित उपालम्भ्यः ॥ २१ ॥ पशुकाल आग्नेयं सवनीयं पशुमुपाकृत्य. यमदेवत्यं पशुं शुकवर्णमालभते । यमाय त्वा जुष्टमुपाकरोमीत्येवं निगमो भवति ॥ २१ ॥ कृतान्नं दक्षिणा ॥ २२॥ गतः ॥ २२ ॥ आर्भवे स्तूयमाने दक्षिणेनौदुम्बरीमहतेन वाससाः पत्तोदशेन प्रावृत्य दक्षिणाशिराः संविशति ·३. पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । ४२१ ब्राह्मणाः समापयतमेतं यज्ञ मिति ॥ ( ख० ७) ॥ यज्ञ- सरस्थामनु संतिष्ठते ॥ २३ ॥ आर्भवे स्तूयमाने ( पवमाने ) स्तूयमाने दक्षिणेनौदुम्बरी कृष्णाजिनमास्तीर्य दक्षिणा शिराः पत्तोदशेनाहतेन वाससा संवेष्टच ब्रामणाः समापयतमेतं यज्ञमिति प्रैपमुक्त्वा तत्रैव संतिष्ठते परिसमाप्यते ॥ २३ ॥ पृथंगरणीवनीन्समारोह्योत्तरनारायणेनाऽऽदित्य- मुपस्थायारण्यमभिप्रेति । यदि ग्रामे विवसेत्पृथ- गरणीप्वनीन्समारोह्योत्तरनारायणेनाऽऽदित्यमुप- स्थाय गृहेषु प्रत्यवस्येत् । यधनभिप्राप्नुयात्तान्य- ज्ञऋतूनाइ । तेन भूरुक्थ्यो रथंतरसामा । भति- कामो यजेत । धेनुर्दक्षिणा ॥ २४ ॥ गतार्थः । भूतिकामो भूरुक्थ्येन यक्ष्ये भूतिमवाप्नवानीति संकल्पः । सर्वमुक्थ्य. वत् ॥ २४ ॥ अक्षय्य ह वै सुकृतं चातुर्मास्ययाजिनः ॥ २५ ॥ अक्षय्यं ह वा इति । चतुर्पु चतुर्पु मासेपु क्रियन्त इति चातुमास्यानि तत्प्रयुक्: तानि वैश्वदेवादीनि, तैरिष्टवाञ्चातुर्मास्ययाजी ' करणे यजः ' (पा : सू० ३-२ ८५) इति भूतकाले यजतेणिनिः । तस्य चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं यागजनितफलसाधनधर्मा- परपर्यायमपूर्वमक्षव्यं क्षेतुमशक्यं न कदाचिदपि भोगेन क्षपयितुं शक्यते । 'क्षय्यजयौ शक्याथै (पा० सू० ६-१-८१) इति । क्षि क्षये (भ्वा० धा० २३.६.) इत्यस्मान्नि- पातितः । व्याख्यातमन्यत् ॥ शिशिरे द्वादश दीक्षाः कृत्वा द्वादशोपसदश्च कृत्वा फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां सुत्या यथा भवति तथोपक्रमः । अथ वा चैत्र्यां वा यथा स्याद्वैश्वदेवस्याहनि वैश्वदेवशुनासी- रीय स्याताम् । प्रतिपदीत्यर्थः । उत्तरं च वारुणप्राघासिकं वारुणप्राघासिकयोरुत्तरपर्वणि प्रतिपद्युत्तरसाकमेधीयानामातिरात्रं पञ्चदश्यां द्वादशी (श) दीक्षाद्यविरोधेनोपक्रम- श्छन्दोगवचनात् । फाल्गुन्यां पौर्णमास्यामिति पक्षमाश्रित्य प्रयोगः-शिशिरें पष्ठयां प्रातरग्निहोत्र हुत्वा चातुर्मास्यैर्यक्ष्ये अक्षय्य में सुकृतं स्यादितिः संकल्पः । नित्यमिदं कर्मेति भगवता मनुनोक्तम् । सोमचातुर्मास्यैर्यक्ष्ये इति संकल्पं कृत्वा त्रिवृता वक्ष्ये, विद्युदसि० सोमप्रवाकादि सर्वमग्निचयनवदिति भाष्यकृत् । यज्ञदत्तशर्मणश्चातु- मास्यानि भविष्यन्ति तत्रभवता इत्यादिना । चातुर्मास्यानीति. सूत्रवचनमतिरात्रप्रभृ- तयश्चाहर्गणा अन्यत्र चातुर्मास्यानि राजसूयाभ्याम् , इति च्छन्दोगवचनात्तस्मिन्नेवाहनि .

·[१७ प्रश्ने- ४२२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- दीक्षा द्वादशाहवदत्रापि अन्वारम्भणीलोपं केचिदिच्छन्ति । द्वादशोपसदश्च कृत्वा द्वादशाहवद्यूपच्छेदनकाले न यूपच्छेदनम् । उत्तरवेदिकाले नोपवपति चात्वालस्य लोपः । वेदिमानं कृत्वा चतु:शिखण्डेत्यवोक्ष्योत्करं कृत्वा वित्तायनीत्यादि सर्व लुप्यते प्रच्छादनान्तं शिष्टं सर्वमहीनभूतद्वादशाहवत् । पयस्यार्थं वत्सानपाकृत्य पश्चाद्वैश्वदेव- स्याऽऽमिक्षाया अपाकरणमग्नीषोमीयस्येध्मसनहनकाले आतिथ्यायां प्रयुक्तान्पारधीन्प्र- युनक्ति (परिदध्यात्.) पशुनियोजनसमर्थ संनह्यति । आतिथ्ये काले अग्नीषोमयिस्याऽs. ज्याभिमन्त्रणान्तं कृत्वाऽम्यादानादि लुप्यते। यवमतीभिः प्रोक्षणं पृथिव्यै त्वेति पारधेः सर्वा अपः परिसंयोज्यमानायानुब्रूहीति संप्रेषः । येन केनचिच्छकलेनानक्ति । न चषाल:, नियोजनकाले परिधौ नियोजनम् । दक्षिणे परिधी, वपया प्रचर्य पुरोडाशमनु वैश्वान- रपार्जन्यहविषी निर्वपति, इति आश्वलायनोक्तं पयसो विशसनं कृत्वा वैश्वदेव्या आमि- क्षाया दोहनं पूर्ववदुक्तम् ( ततो ) वत्सापाकरणं कृत्वा ( त ) मेवं पारस्तरणा- न्तम् ॥ २५ ॥... त्रिवृदग्निष्टोमो वैश्वदेवस्य लोके ॥ २६ ॥ श्वोभूते महाराने बुद्ध्वाऽग्ने नयेत्यादि ( त्रिवृद ) ग्निष्टोमो वैश्वदेवस्य लोके वैश्व- देवस्य स्थाने सवनीयानां निर्वापः काले सवनीयार्थानि सर्वाणि वैश्वदेवानि सर्वाणि च पात्राणि प्रयुनक्ति । (अपरतः) सवनीयकपालानि भर्जनार्थमेकं बृहत्कपालं च वैश्वदेव- कपालानि चरुस्थाल्यौ स्फ्यश्च द्वंद्व ( परतः ) पात्रीद्वयमवशिष्टानि तन्त्रेण सवनी- यवत्प्रातदोहपात्रं वाजिनपात्रं चेत्यादीनि । तन्त्रेण वानस्पत्याऽसीत्यादि वेषाय वा सवनीयान्निरुप्य वैश्वदेवहवींप्यनुनिर्वपति निरुप्तान्त्रीहीनिति शूर्पे निर्वापो भारत्यर्थैः सहेत्यर्थः । उभयार्थं निरुप्य प्रोक्षणादयः । अवहननकाले सवनीयानवहत्य ब्रीही- नष्टधा कृत्वा सप्त भागान्संसृज्य यथाभागं व्यावर्तध्वमिति लानार्थान्विभजत्युभयोर्यथा- देवतानिर्देशः । कनिष्ठा लाजार्था भवेयुः । भूयिष्ठा वैश्वदेवार्था तानवहत्य पर्यायेण त्रिष्फलीकरणं वैश्वदेवसवनीयार्थानां निधानं तन्त्रेण सवनीयानां पेप्यान्विभज्य वैश्व- देवान्पेण्यान्विभजति सवनीयानामैन्द्रमपि वा वैश्वदेविकानां पूष्णान्तानि सर्वाणि कपा- लान्युपधाय मैत्रावरुण्या दोहनम् । ततो वैश्वदेव्या दोहनम् । मदन्तीरधिश्रयीत इत्यादि । एकस्यां पायां पिष्टानन्वास्य पिष्टानुत्पूय ब्रहीनुत्पुनाति । क्रमेण यवपिण्डं कृत्वा चातुर्मास्यवद्विभज्य निर्दिश्य क्रमेणोद्वासनम् । उद्धासनकाले सवनीयानुद्वास्य वाजिनसेच- नान्तं कृत्वा चातुर्मास्यानामुद्वासनं वाजिनसेचनान्तं क्रमेणालंकरणमित्यादि ॥ २६ ॥ .. १°न्तानां ।

·३ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ४२३ वैश्वदेवः पशुः । बार्हस्पत्याऽनुवन्ध्या ॥ २७ ॥ भवतीति शेषः । प्रोक्षणादि कृत्वा प्रदक्षिणं परिधिं परिवीय वैश्वदेवं पशुमुपाकरोति । ऐकादशिनावृत्तिः । पूर्ववत्सवनीयपशोनियोजनं परिधौ । सवनीयानासाद्य चातुर्मा- स्यानासादयति । द्वयोवाजिनं संसृज्योत्करे सादयति । प्रचरणकाले सवनीयः प्रचर्य वैश्वदेवहविर्भिः प्रचरति ॥ २७ ॥ न यूपं मिन्वन्ति ।। २८ ॥ परिधिनियमाच्च ॥ २८ ॥ नोत्तरवेदिमुपवपन्ति ।। २९ ।। नियमाच ॥ २९ ॥ परिधौ पशु नियुञ्जन्ति । उल्सुके वहिपि वा। उत्तरेषु विमिन्वन्ति । यूपानुत्तरवेदिमुपवपन्ति ॥ ३० ॥ प्रातःसवनीयान्वैश्वदेवही प्यनु निर्वपति । समानं तु स्विष्टकृदिडम् । न.यूपं मिन्वन्ति । नोत्तरवेदिमुपवपन्ति । परिधी पशुं नियुञ्जन्ति । उल्मुके वर्हिषि वा.। मिन्वन्त्युत्तरेषु यूपान् । उत्तरवेदिमुपवपन्ति ( आप० श्रौ० २२-८-११८ ) इत्या- पस्तम्बः । समानं तु स्विष्टकृत्तन्त्रेणेत्यर्थः । वसाप्राशित्रयोश्च तन्त्रेणोभयोरुभयोः पयस्ययोरेकैव शाखां तन्त्रेणोत्कर्षपक्षे उत्कर्ष इति । दक्षिणाकाले पञ्चाशद्दाक्षिणां ददाति । न यूपोपस्थानम् । न परिधिप्रहरणं कृतमिति चात्वालकार्यं सर्व लुप्यते उपस्थानादि सर्वमन्नीपोमीयवत् । पाक्षिकस्यातिग्राह्यस्य निवृत्तिः, त्रीणि गृह्णाति केचित्पाक्षिकमेवेति तस्या अत्रापि परिधौ नियोजनम् । अथोदवसानीयान्तं विधाया- हतं वासः परिधाय चातुर्मास्यव्रतान्युपेयुः । समाप्तो वैश्वदेवः ॥ ३० ॥ ततश्चतुर्पु मासेषु वरुणप्रघासानां लोके त्रिरा- त्रोऽग्निष्टोम उक्थ्योऽतिरात्रः । मारुतः पशुः । वारुणो द्वितीयः । मैत्रावरुण्यनूवन्ध्या ॥ ३१ ॥ आपाढ्यां पौर्णमास्यां सुत्यारम्भो यथा स्यात्पूर्वववादश दीक्षा द्वादशोपसदश्च कृत्वा, एवं कालं प्रतीक्ष्याऽऽरम्भः । वरुणप्रघासानां लोके द्विदिवस इति च्छन्दोग- वचनात् । षष्ठयां द्वितीयेन यक्ष्ये, केचिद्विरात्रेणेति सर्व च दशाहवत् । तस्मिन्नहन्येव दीक्षणीया । यूपच्छेदनकाले एकयूपं छिनत्ति; उत्तरवेदिमुपवपत्यौपवसथ्येऽहन्यग्निवदु- त्तरं परिग्राहं कृत्वा प्रतिप्रस्थाता शाखामाहरति मारुत्याः शाखाया अपि वत्सापाकरणं, ·[१७प्रश्ने- सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- यूपकाले यूपं मिन्वन्ति, पयसां विशसनं कृत्वा मारुत्या दोहनं सवनीयेध्मावर्हिराहर- णम् । प्रसूनमयं त्रेधा संनद्धमित्यादि परिस्तरणान्तम् । श्वोभूते महारा। बुद्ध्वाऽग्ने नयेत्यादि अग्निष्टोमवत् । सवनीयनिर्वापकाले वैश्वदेव- वद्वारुणप्राघासिकानि हवींषि निर्वपति पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मिन्नहनि सर्वाणि विभज्य वा ( आप० श्री० २२-८-११) इत्यापस्तम्बसूत्रम् । कपर्दिना भाष्यकारेणाप्यनुक्तं तस्मादेवं विचारः कर्तव्यः । अस्मिन्नहनि सर्वाणि वारुणप्राघासिकानि हवींषि कर्तव्या- नीति विभज्यास्मिन्नुत्तरस्मिन् । अथवोत्तरस्मिन्वेति संशयः । प्रथमेऽहनि सर्वेषां निर्वापः, इति केचिद्वर्णयन्ति । अथ प्राथम्यात्प्रथम- मतिक्रम्योत्तरस्मिन्निपिकरणाभावात् । तस्मात्पूर्वेऽह्नि विभज्य पूर्वस्मिन्नुत्तरस्मिन्निति सिद्धान्तः । लिङ्गदर्शनादापस्तम्बेन भगवता साकमेधहवींप्यपच्छिद्योक्तमिति । पुनश्च लिङ्गं चातुर्मास्येष्वैष्टिकेषु सर्वत्र पयस्या देवता इह सोमेषु पशुदेवता. वैश्वदेवे वैश्वदेवः पशुः । वरुणप्रघासद्वचहे मारुतः पशुः । द्वितीयस्य वारुणः । साकमेधे पयस्या नास्ति तस्मादन्यः पशुः शुनासीरीये वायव्यं पयः । ऐष्टिके वायव्यः पशुरिति दर्शनान्मारुतः पशुः पूर्वस्मिन्विद्यमानत्वात् । मारुतपश्चन्तानि सप्त हवींषि पूस्मिन्नेवाहनि द्वितीय उत्तरस्मिन्नहनि वारुणस्य विद्यमानत्वाद्वारुणीपयस्यामेकश्च कायश्चोत्तरस्मिन्नहनि अपि च प्रातिपद्दर्शनाच्च कायमप्युत्तरस्मिन्नहनि कथं साकमेधे व्यहे वारुणप्राघासिकेभ्यो द्वयह च साकमेधे वरुणप्रघासयोरेककपालदेवते कश्चिद्विश्वकर्मा च तदैवत्यं प्रतिपवयं 'विधीयते वरुणप्रघासयोरनोरुत्तरस्मिन्नहनि प्रतिपदि विहितं साकमेधे व्यहमेवोत्तरेऽहनि वैश्वकर्माणि प्रतिपदि विहितं तस्मिन्कायमप्युत्तरस्मिन्नहनि कर्तव्यमेवं प्रयोगः कर्तव्यः । अत्र प्रकृतमनुसरामः । सवनीयानां पात्रप्रयोगकाले सवनीयार्थानां वारुणप्राघासिकानां च पात्राणि प्रयुनक्ति, सवनीयान्निरुप्य तस्मिन् शेर्पे यानि वारुणप्राघासिकानि ऐन्द्राग्नपर्यन्तानि निरुप्य प्रति- प्रस्थाता मरुद्भयस्त्वा० ततः करम्भपात्रार्थान् , सहैव प्रोक्षणादयः प्रागधिवपनान्तं कृत्वेन्द्रमित्रस्य पूषण्वतः सोमस्य सरस्वत्या इति तण्डुलानिदमिन्द्रस्याग्नेः सवितुः पृष्ण इन्द्राग्न्योर्मरुतामिति पेषणार्थत्वान्नैवमधिवापः । क्रमेण चतुर्थ्यन्तेन कपालान्युपधाय- मैत्रावरुण्या दोहनम् । मदन्तीरधिश्रयति इत्यादिपिण्डं कृत्वा प्रथमतण्डुलान्यथाभागं च्यावर्तध्वामिदमिन्द्रस्य हरिवत इन्द्रस्य पूषण्वत इत्येकं भागमिदं सोमस्य सरस्वत्या इत्युक्तं भागमथ पुरोडाशानां व्यावर्तध्वमिति पुनश्च व्यावर्तध्वमथ तण्डुलानां व्यावर्तेयां -च्यावर्तध्वं व्यावर्तेथामिदं सोमस्य सरस्वत्या इति चरोः । इदमिद्राग्न्योर्मरुतामुत्तमो मेषमध्वर्युः करोति । अथ यवानामधिश्रयणादिलाजानेन्द्रमथ मैत्रावरुण्या दध्यानयन. .

·३ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ४२५ मय वारणप्रघासिकानां यथाक्रम मेपमधिश्रयति । ततो ध्यानयनमन्तरितं सर्वेपामु- द्वासनकाले सर्वेषां क्रमेणोद्वासनम् । द्विरात्रवदग्निष्टोमसामानुसारेणेति । केचित्पशु. काले मारुतः पशुः । विहरणादूर्व काले मार्जालीयस्य रक्षणं सवनीयपशोरने वाजजिदिति कृत्वा मार्जालीये करम्भपात्रः प्रचारः । अऋन्निति जपित्वा सवनमसीत्यादिसवनीयैः प्रचर्य वारुणप्रवासिकर्मपान्तैः प्रचरति । समानं तु स्विष्टकृदिडम् । वैशेपिकाणां च । पञ्चाशदक्षिणा ददाति पत्नीसंयाजान्तमहः संतिष्ठते । द्वादशाहवदहीनसंततयः । मैत्रावरुण्या वत्सापाकरणं कृत्वा तदानीमेव वारुण्याs- ध्वर्युः करोति । मैत्रावरुण्या दोहनं कृत्वा वारुण्या दोहनमध्वर्युरेव | केचित्-प्रतिप्र- स्थातव । सवनीवस्य परिस्तरणान्तम् । महाराने वुद्ध्वा अन्ने नयेत्यादि । सवनीयनिर्वापकाले द्वे भर्ननार्थे कपाले एका- दश कपालानि मेयर्थमष्टी वा कायार्थमेककपालं स्फ्यश्च द्वंद्वम् । शिष्टं सर्व पूर्ववत् । सवनीयान्निरुप्य तस्मिन्नेवाग्नये जुष्टं० प्रागधिवपनात् । यथाभागं व्यावर्तध्वमिदमिन्द्रस्य हरिवत इन्द्रस्य पूषण्वत इदमिन्द्रस्य वरुणस्य कस्यैन्द्राग्नीनां च क्रमेणाधिवापं कृत्वा कपा- लान्युपधाय मैत्रावरुण्या दोहनं कृत्वा यथाभागं व्यावर्तव्वं व्यावर्तेथामिदं वरुणस्येद कस्येत्यादि प्रथममैन्द्रं सवनीयक्रमेणाधिश्रित्य सायदोहाद्यन्तरितमित्यादि। उद्वासन- काले क्रमेणोद्वासनम् । नात्र मेष्यमेपयोतिहारः । (स्वस्यां स्वस्यां) पशुकाले वारुणः पशुः । प्रचरणकाले सवनीयैः प्रचर्य ततो वारुण्याः प्रचारं करोति । अध्वर्युः काया- नुब्रूहि इत्यादि, समानं स्विष्टकृदिडं प्राशित्रं च पञ्चाशद्दक्षिणा । अवभृथकाले विन्दु- स्पर्श कृत्वा पिष्टनिष्कासयोस्तूष्णीं प्रक्षेपः । मैत्रावरुण्यनूवन्ध्या भवति । उदवसानीयान्तं, ततश्चातुर्मासयतानि भवन्तीति । .' अथवाऽऽश्वलायनमतादुत्तरेयुरेव वारुणप्राधासिकानां सर्वेषां निर्वापः करम्भपात्राणां च । अथैवं प्रयोगः- पूर्वस्मिन्नहनि पयस्यात्रयस्य दोहनं मैत्रावरुणस्य मारुत्या वारु ण्याश्च । श्वोभूते सवनीयकाले उभयार्थानि पात्राणि प्रयुज्य सवनीयानि निरुप्यं तासु यवासु वारुणप्रधासिकानि सर्वाणि निर्वपति करम्भपात्रार्थानि उभया(नि) निगद्योपसादनमु. भयं निगद्य प्रागधिवापनात्कृत्वा यथाभागं व्यावर्तध्वमिदामिन्द्रस्य हरिवत इदमिन्द्रस्य पूषण्वत इदं सोमस्येदं सरस्वत्या इति चर्वर्थान् (इदमिन्द्राग्योः) इदमिन्द्रस्याः सवितुः पूष्ण इन्द्राग्न्योर्मरुतां वरुणस्येति पौणान्तान्क्रमेणाधिवापः । क्रमेण कपाला- न्युपधाय. मैत्रावरुण्या दोहनम् । (ततो मारुत्या वारुण्याश्च ) । मदन्तीधिश्रयणं पिण्डं कृत्वा पृथक्तण्डुलान्यथाभागं व्यावर्तध्वमिदमिन्द्रस्य हरिवत इदमिन्द्रस्य पूषण्वत इत्येक मार्गम् । इदं सोमस्य. सरस्वत्या इत्येकं भागं पुरोडाशस्य व्यावर्तध्वमयन्द्रपुरोडाशमथ , ५४ ·[१७ प्रश्ने- ४५६ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- तण्डुलान् , व्यावतॆथां व्यावर्तध्वमिति त्रिः, पुनर्व्यावर्तध्वं (या) सा मेपी पुनर्व्यावर्तयां वारुणकायौ । इदं सोमस्येदं सरस्वत्या इति चरू । इदं वरुणस्येदं कस्येत्युक्तमितरेषां यथाक्रममधिश्रयणं धर्माः स्त(स्थ) धर्मोऽसि (लाजा) इत्यैन्द्रमथ मैत्रावरुण्या ध्यान- यनमथाग्नेयमथ सौम्यं चरुमथ सावित्राद्यैन्द्राग्नपर्यन्तानधिश्रित्य मेषीमधिश्रित्य मारुत्या दध्यानयनमथ कायमन्तरितं सर्वेषाम् । उद्वासनकाले सवनीयानुदास्य द्वयोः पात्रयोरुद्धरणं कृत्वा वारुणप्रघासिकान्युद्वासयति क्रमेण । पशुकाले वारुणः पशुः । धिष्णियविहरणस्योर्व माजीलीयस्य धारणं सवनीयस्य पशोः० अग्ने वाजजिदिति कृत्वा मार्जालीये करम्भपात्रैः प्रचारः । अक्रन्निति जपित्वा भुवनमसीत्यादि सवनीयैः प्रचर्य वारुणायः सर्वैः समानं तु स्विष्टकृदिडं वैशेपिकाणां च । दक्षिणाकाले पञ्चाशद्द. दातीति पूर्वकल्पेन समानम् । केचित्प्रथमेऽहनि सर्वेषां निर्वापः । तदा प्रयोगोऽनन्तरोक्ते तुल्यः । तदाऽप्यवभृथादुदेत्योदवसानीयान्तमिति। समाप्ता वरुणप्रघासाः ॥ ३१ ॥ ततश्चतुषु मासेषु साकमेधानां लोके त्रिरात्रोऽ- मिष्टोम उक्थ्योऽतिरात्रः ॥ ३२ ॥ अथ कार्तिक्यां पौर्णमास्यां त्रिरात्रस्य प्रथमेऽहनि सुत्या यथा भवति तथा द्वादश दीक्षा द्वादशोपसदश्च कृत्वा तदनु आरम्भः । अथवा छन्दोगमतात्तस्य त्रिरात्र- स्योत्तममहः पर्वणि यथा स्यात्तथाऽऽरम्भः । द्वादश दीक्षा विधाय द्वादशाहवत्तस्य कर्म-अतिरात्रेण यक्ष्ये विद्युदसि० सर्वे द्वादशाहवत् । नाग्निचयनं न सावित्रः । उत्तरवेदिविधानात् । प्रसिद्धंमोपवसथ्यान्तं कर्म वसतीवरीमरि(मि)द्रुत्य पयांसि विशास्ति । अस्मिन्कर्मणि यूपं मिन्वन्ति, अग्नी- षोमीयकाले सवनीयपरिस्तरणान्तम् । महाराने बुद्धवाऽग्ने नयेत्यादि अग्निष्टोमः । प्रातःसवनीयानां पुरोडाशानां निर्वाप- काले प्रातःसवनीयानां निरुप्याग्नयेऽनीकवते जुष्टं निर्वपामीति । यवपक्षे निरुप्तयवेषु नीहिपक्षे निरुप्तत्रीहिषु । अवहननात्पूर्व विभागः । ब्रीहिपः व्यावर्तथामिति । इतरथा प्रागधिवपनाद्विभागः। व्यावर्तध्वमिन्द्रस्य हरिवत इन्द्रस्य पुषण्वत इदमिन्द्रस्याग्नेरनी- कवतः । शिष्टं यथोक्तम् ॥ ३२ ॥ आग्नेयः पशुरैन्द्रानो द्वितीयः । ऐकादशिना- स्तृतीये प्राजापत्यो वा सौर्यनूबन्ध्या ॥ ३३ ॥ पशुकाले प्राप्त आग्नेयः पशुः । ऐन्द्रवायायः । पौष्णीकस्य प्रथममहर्विकारत्वा- तस्य व्यहस्य तद्वदतिग्राह्याः । सवनीयैः प्रचर्यानयेऽनीकवते प्रचारः। माध्यदिने सवनीयैः सह मरुद्भ्यः सांतपनेभ्यो निर्वापश्चरुः । मरुद्भयः सांतपनेभ्यो जुष्टं निर्व- ·.. १ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ४२७ पानीति पूर्ववत्मचारः । सर्वमशिष्टोमयत् । पत्नीसंयाजान्तमहीनसंततयः । रात्री वसती- एनीषु परिहतासु गृहमेधीयेन चरन्ति ( २२-८-१६ ) इत्यापस्तम्बोक्तम् । अञ्जना- न्यजने च पञ्चदोहादि परिस्तरणान्तम् ! महाराने बुवाऽग्ने नयेत्यादि उक्थ्यः पोडशी न त्वहीनः । छन्दोगमताच्च प्रांत- रनुवालमुपाकरोति तथाऽऽहाऽऽपस्तम्बः-'उत्तरस्याह्न उपाकृते प्रातरनुवाके पूर्णा- दव्येण चरन्ति' ( २२-८-१७ ) इति । शालामुखीये प्रतिप्रस्थाता पुनः सवनीयः पुरोडारी:-ऋडिनः प्रातःसवनीयान् । निर्वापो भवति । ऐन्द्रं निरुप्य पूर्ववद्यव. नीहिविभागः । ऐन्द्राग्नः पशुः । सवनीयैः प्रचर्य क्रीडिनां प्रचारः । माध्यंदिनसवनीयैः सह स्वतवसो निर्वापः । मरुद्भवः स्वतवद्भयो जुष्टं निर्वपामि । रवतवानत्र नियतः । ऐन्द्र निरुप्य स्वतवद्भयो मरुद्भयः स्वतवद्भयो हव्यरक्षस्व । संविशन्तामित्यादि सवनीयः प्रचर्य तेन प्रचरति । तृतीयसवनीयैः सह महाहविषो निर्वापः, वैश्वकर्मण- कज्य कुतः लिङ्गदर्शनात् । वैश्वकर्मणे प्रकृतिवदिति । उत्तरस्मिन्नहनि प्रतिपद्विहितं, तस्मादत्तरास्मन्नहनि वैश्वकर्मणान्तं लिङ्गविरोधात् । अस्मिन्नहन्येव सर्वेषां महाहविपाम- विशेषेण विधानाद्वैश्वकर्मणोऽप्यहन्येव निर्वापः । उभयार्थानि पात्राणि प्रयुनक्ति । ऐन्द्रं निरुप्य तेषु यवेष्वाग्नेयादिवैश्वदेवान्तान्निर्वपति । एवं प्रोक्षणादयः । प्रागधिवापना- स्कृत्वा यथामागं व्यावर्तध्वमिदमिन्द्रस्य हरिवत इदमिन्द्रस्य पूपण्वत इदं सोमस्य सरस्वत्या इति तण्डुलान् । इदमिन्द्रस्याग्नेः सवितुः पूष्ण इन्द्राग्न्योविश्वकर्मणः पेपणार्थान् । क्रमेण कपालोपधानमदन्तीरधिश्रयणादिपिण्डं कृत्वा विभजति । यथाभागं व्यावर्तध्वमित्येकम- णीयांसं पुरोडाशं विभनति । व्यावर्तध्वं स ऐन्द्रः संवनीयभूतः पुनश्च व्यावर्तध्वं स आग्नेयो महाहविषां प्रथमः । अथ तण्डुलान्च्यावर्तवं स सौम्यः । अथ पुरोडाशं व्यावतध्वं स सावित्रः । अथ तण्डुलान्यावर्तेथामथ पुरोडाशं व्यावर्तध्वं स पौणः । अथ पुरोडाशी व्यावर्तेथामैन्द्राग्नवैश्वकर्मणौ । अथ निशिः । इदं सरस्वत्या ऐन्द्रस्येति चर्वोः । इदमिन्द्राग्न्योरिदं विश्वकर्मण इति पुरोडाशयोः । अथ धर्माः स्थ विश्वायुष इत्यादि वैश्वकर्मणान्तमधिश्रयति । क्रमेणान्तरितमित्यादि । उद्वासनकाले क्रमेणोद्वास- नम् । सवनीयैः प्रचर्य एतैः प्रचरति । एककपालामिहोमान्तं पूर्ववंद्विहरणप्रभृति मार्जा- लीयस्य धारणम् । ' सन्नेषु नाराशसेषु परिश्रिते मार्जालीये पितृयज्ञेन चरन्ति । ( आप० श्री० २२-८-१९) इत्यापस्तम्वेनोक्तम् । वेदिवर्जमुद्धरणादयोऽपि. न भवन्ति । अस्मिन्नन्वाधानं केचिदिच्छन्ति तन्न । समूलं वर्हिरित्यादि सर्व प्रस्तरमेव परिस्तरणं वा स्तीर्ण इति विधानात् । पात्रपयोगकाले पितृयज्ञवत् ( अन्यानि वा ) प्रयुनक्ति । प्राकृताया अन्यत्र व्याप्तत्वाज्जुबादीनि प्राकृतान्येव । शालामुखीयद- ·[-१७ प्रश्भे-- '. ४२८ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- क्षिणाग्न्योर्हविःश्रपणम् । प्राजहितदक्षिणान्योरिति केचित् । ततः कृत्स्नं पितृयज्ञ कृत्वा तस्मिन्नेव काले व्यम्बकैश्चरित्वा पूर्ववत् । नान्वाधानं तूप्णी प्रत्येत्याऽऽदित्येन प्रचरन्ति (आप० श्री० २२-८-२०) इत्यापस्तम्बः । पशुपुरोडाशवत्तस्य तन्त्रम् । हविराहुतिप्रभृतीडान्ता संततश्चमसिन एतत्तेः तंतांसावित्यादि पत्नीसंयाजान्तमहः संतिष्ठ- तेऽहीनसंततयः । वसतीवरी: पारहृत्य रात्री परिस्तरणान्तम् । महाराने बुद्ध्वाऽग्ने नयेत्यादि । अतिरात्रपोडशिमान् । सवनीयकाले सवनीयानेव । पशुकाले प्राजापत्यः पशुः । ऐकादशिनाग्निष्टोमकाले (ग्नीषोमीयकाले ) एकादश यूपान्मिन्वन्ति । आग्रयणाग्रम् । अवभृथादुदेत्य सौर्यनूवन्ध्या । उदवसानीयपूर्णाहुत्य. न्तमन्वहं पञ्चाशत्पञ्चाशद्ददाति । ततोऽहतं वासः परिधत्त इत्यादि । गतानि चातुर्मा- स्यव्रतानि साकमेधानि ॥ ३३ ॥ ततश्चतुर्पु मासेषु शुनासीरीयस्य लोके चतुष्टोमोऽग्नि- टोमः । वायव्यः पशुराश्विन्यनूबन्ध्या ॥ ३४ ॥ फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां यथा सुत्या स्यादेका दीक्षा तिस्त्र उपसदस्तथाऽऽरम्भः । ज्योतिष्टोमेन यक्ष्ये । सर्वं ज्योतिष्टोमवत् । नाग्निरुत्तरवेदिरेव । मिन्वन्ति यूपमौपवस- थ्यान्तम् । रात्रौ मैत्रावरुण्या दोहनं वायव्यस्य पयसो वत्सापाकरणं पञ्चदोहादि पार. स्तरणान्तम् । महाराने बुधद्वाऽग्ने नयेत्याद्यग्निष्टोमवत् । उभयार्थानि पात्राणि प्रयुनक्ति । सवनी- यान्निरुप्य शुनौसीरीयान्निर्वपति । यवपक्षे निरुप्तयवेषु तथा ब्रीहिपक्षे तथैव प्रयोगः । अवहननात्प्राविभागः । यथाभागं व्यावर्तध्वमिदं सरस्वत्या भारत्या इदमन्नेः सोमस्य सवितुः सरस्वत्याः पूष्ण इन्द्राग्न्योर्विश्वेषां देवानामिन्द्रस्य शुनासीरीयस्य सूर्यस्य । क्रमे- णावहननादि । तन्त्रेणोत्करे निनीय तान्विभज्य शुनासीरीयान्विभनति । यथाभागं व्यावर्तध्वमिति सवनीयानिर्दिश्य शुनासीरीयानिर्दिशति । इदमग्नेः सवितुः पूष्ण इन्द्रा- न्योरिन्द्रस्य शुनासीरीयस्य सूर्यस्येति पिष्टान् । इद५ सोमस्य सरस्वत्या विश्वेषां देवा- नामिति तण्डुलान् क्रमेण पेषणं क्रमेण कपालोपधानं कृत्वा मैत्रावरुण्या दोहनम् । मदन्तीरधिश्रयणम् । सवनीय पिण्डं कृत्वा तं विभजति । व्यावर्तध्वमाग्नेयस्तण्डुलान् व्यावर्तध्वं स सौम्यः पुरोडाशं व्यावर्तध्वं स सावित्रः । तण्डुलान्व्यावर्तेथाम् । पुरो- डाशं व्यावर्तध्वं स पौष्णः पुनश्च व्यावर्तध्वं स ऐन्द्राग्नो व्यावतेथामुत्तमौ पुरोडाशावथ निर्देशः । तण्डुलानिदं सरस्वत्या इदं विश्वेषां देवानामिदमिन्द्रस्य शुनासीरीयस्येदं सूर्यस्येत्युतमौ पुराडाशौ । धर्माः स्थ विश्वायुष इति क्रमेणाधिश्रयणम् । सवनीयस्य पुरोडाशस्य शुनासीरीयाणां पुरोडाशानां च भेदेन पाकः । व्रीहियवयोः ( समधिश्श्रयणे) ..

·४-पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोग चन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ४२९ संमिश्रणे प्रमाणाभावात् । ऐन्द्रवायवाग्रं, पशुकाले वायव्यः पशुः । सवनीयैः प्रच- र्येतरः प्रचरति । समानमाऽवभृथात् द्वादशशतं दक्षिणा, अवभृथादुद्देत्याऽऽश्विन्यनूबन्ध्या। उदवसानीयान्तम् । नान्तरालम्रतानि । समाप्तानि सोमचातुर्मास्यानि ॥ ३४ ॥ सर्वत्राहतं वासो वसानोऽवभृथादुदेत्य क्रत्यन्तरा. लेषु । नानृतं वदति । न मा समश्नाति । न स्त्रियमुपैति । नोपर्यास्ते । जुगुप्सेतानृतात् । प्राडूः शेते । न मध्वनाति । नाञ्जीत । नाभ्यञ्जीत । ऋतौ जायामुपेयात् ॥ (ख०८) ॥ ३५ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रे सप्तदशप्रश्ने तृतीयः पटलः । चातुर्मास्यवदन्तरालब्रतानि । सर्वनाहतं वसानोऽवभृथादुदेति ।। ३५ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगचन्द्रिकायां सप्तदशप्रश्ने तृतीयः पटलः । - अथ सप्तदशप्रश्ने चतुर्थः पटलः । पञ्चाशद्वैश्वदेवस्य दक्षिणाः। शतं वरुणप्रघासेषु । अध्यर्धशत साकमेधेषु । द्वादशशत शुनासी- रीये ॥ १ ॥ ददातीति शेषः । अन्वहं पञ्चाशत्पञ्चाशद्दा दक्षिणा ददाति । द्वादशशतमुत्तमे ( आप० श्री० २२-९-६ ) इत्यापस्तम्बः । गतमन्यत् ॥ १ ॥ यथर्तुजा वा यथास्वं चातुर्मास्येषु ॥ २ ॥ एवमापस्तम्वोऽपि ॥ २ ॥ वत्सारस्तृतीयसबने सह मातृभिः ॥ ३ ॥ गतः ॥ ३ ॥ अथोपहन्यस्य च कर्मोच्यते-- उपहव्येनाग्निष्टोमेन रथंतरसान्ना बृहत्साम्नोभय- साम्ना वाऽऽमयाविनं याजयेदेतेनान्नाधकाम प्रजाकामं पशुकामं वाऽश्वः श्यावो दक्षिणा । स ब्रह्मणे देयः ॥ ४ ॥ यथाप्रकृतीतरेभ्यः॥५॥ उपहव्येनाग्निष्टोमेन रथंतरसान्ना ( बृहत्सान्नोभयसाम्ना वा ) उपहव्येनानिरुक्तेन यक्ष्थे । ग्रामकाम इत्यापस्तम्बीये विशेषः । विद्युदसीत्यादि सर्वमग्निष्टोमवत् ॥ ४॥९॥ - • .

·.
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्---
[१७ प्रश्न-
प्रस्तु(त)पेयेनाग्निष्टोमेन वृहत्सान्ना ब्राह्मणः स्वर्गकामः ॥६॥
यजेतेति शेषः । ऋतु(त)पेयस्य कर्म । ऋतुपेयेन यक्ष्ये । स्वर्ग लोकमवाप्ननीति संकल्पः ।
ब्राह्मणग्रहणादितरयोनिवृत्तिः ॥ ६ ॥
षड्दीक्षाः । षड्डुपसदः । घृतवतो भवति ॥ ७ ॥
पड्दीक्षा यदा तदा षडुपसद्यदा नव दीक्षा वा ( आप० श्री० २२-९-१२)
तदा त्र्युपसत् । तस्य द्वादशदीक्षोपसदिति च्छन्दोगब्राह्मणमतस्य ब्रह्मणस्यैवमर्थ
इत्यापस्तम्बेनोक्तं षड्दीक्षा नव वेति । छन्दोगसूत्रकारश्चाऽऽह 'ऋतुपेयस्य द्वादशदी-
क्षोपसद इति । नाहीना ऋतुपेया इति सूत्रवचनम् । घृतव्रतो मवति । दीक्षावृत्ति
प्रकृतिवदापस्तम्बमतिः । घृतमुपसद्विषय (म्) इति शाखान्तरे विहितम् ' घृतवतो
भवति' इत्येतस्य ब्राह्मणस्य सर्वविषयत्वमुक्तं द्राह्यायणेनापि घृतव्रतो भवतीति । यथो-
त्साहदीक्षासु प्राश्नीयात् ।। ७ ।।
यावदिदं प्रथममङ्गुलिकाण्डं तावत्क्रीते सोमे
व्रतम् ।। ८॥ उत्तरेणोत्तरकाण्डेन व्रतमुपैति ॥ ९ ॥
उत्तरेणोत्तरकाण्डेन व्रतमुपैतीति पृथगुपसत्स्वङ्गुलीपर्वभिः प्रतिलोमैः प्राश्नीयादिति
शाण्डिल्यः । एकाङ्गुल्या पृथक्पभिः सर्वान्देवांश्चमसा मिताः स्युस्तैरनुलोमैरिति शौचिः।
प्रतिलोमैरिति धानंजय्यः, इति छन्दोगवचनम् । यावत्प्रथमाङ्गुलिकाण्डं तावत्क्रीते
सोमे, अगुल्याः प्रथमकाण्डेन संमितेन चमसस्य व्यापितेन व्रतयेत् । द्वितीयेऽहन्य-
गुल्या मध्यमपर्वसंमितेन पट्सूपसत्सु प्रथमेन काण्डेन द्व्यहं मध्यमेन व्यहमुत्तमेन
॥८॥९॥
नक्तमग्निमभ्यावृत्याऽऽस्ते । दिवाऽऽदित्यम् ॥ १० ॥
नक्तमाहवनीयमम्यावृत्याऽऽस्ते । शयनस्य प्रत्याम्नायः । आसीनस्यैव स्वापः ।
दिवाऽऽदित्यमिति । आदित्याभिमुख इत्यर्थः ॥ १० ॥
ऋतमुक्त्वा प्रसर्पन्ति । ऋतं वदन्तो भक्षयन्ति ।। ११ ॥
औपवसथ्यान्तं यस्यां च्यां चिदाशीरं दुहन्तीति छन्दोगमतिः । आपस्त-
म्बेन तु दक्षिावतं दुह्येति । अग्ने नयेत्यादि सदःप्रसर्पणकाले देवीराप इत्युपस्थानमृत-
मुक्त्वा प्रसर्पन्ति । ऋतं सत्यमित्यर्थः । छन्दोगोक्तमयं भूर्भव इत्येतया उदिते प्रात-
रादित्य इत्येवमुक्त्वा भूर्भुवः स्वरितिचोक्त्वा सर्पन्ति उपद्रष्ट्रे नम इत्यस्य प्रत्याम्नायः ।
: ब्रह्माऽप्येवम् । भक्षणकाल ऋतमुक्त्वा भूर्भुवः सुवेरिति चोक्वा द्विदेवत्यप्रभृतीभक्षयन्ति ।
सर्वभक्षमन्त्रप्रत्याम्नायः ॥ ११ ॥

·४ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ४३१ औदुम्वरश्चमसश्चतुःसक्तिः सोमस्य पूर्णः सगोत्राय प्रियाय (विप्राय) ब्रह्मणे देयः ॥ १२ ॥ चमसं सोमपूर्ण तम्मै ददाति । चमसोऽपि लौकिकः । एवं छन्दोगसूत्रकारवच. नात् ॥ १२ ॥ यथाप्रकृतीनरेभ्यः ॥ १३ ॥ दिम्य इत्यर्थः ॥ १३ ॥ वहुहिरण्येनाग्निष्टोमेनानडुहो लोकमामोति । ज्योतिष्मतो लोकाञ्जयति ॥ १४ ॥ आदित्यस्य लोकाञ्जयतीत्यर्थः । एतस्य कर्मणो हैणाशसंज्ञा छन्दोगमतात् । तस्य कर्म-हणाशेन बहुहिरण्येनाग्निष्टोमेन यक्ष्ये, आनडुहलोकप्राप्त्यर्थमादित्यलोकप्रा. प्त्यमिति वा ॥ १४ ॥ द्वादशमानं हिरण्यं दीक्षणीयायां ददाति । द्विस्तावत् प्रायणीयायाम् ॥ १५ ॥ द्वादशमानमित्यादि प्रधानदक्षिणानामेव कालोकर्पाद्वादशमानं हिरण्यं दक्षिणी- यायां ददाति । नान्वाहार्यधर्माः । दानमात्रमेव चतुर्विंशतिमानं प्रायणीयायामिति भावः ॥ १५ ॥ एवमत ऊर्व द्विगुणाभ्यासेनाऽऽतिथ्याया- मुपसत्तु प्रवर्येष्वनीपोमीयस्य वपाया हुतायामग्नीपोमीये सवनीयस्य हुतायां वपा- या सवनीये प्रातःसवने ॥ १६ ॥ एवंद्वे चतुर्विंशतिमाने आतिथ्यायां चत्वारि चतुर्विंशतिमानानि प्रातः प्रथमायामुपसदि अष्टौ चतुर्विशतिमानान्यपराह्ने षोडश चतुर्विंशतिमानानि मध्यमायामुपसदि द्वात्रिंशत् चतुर्विंशतिमानान्यपराह्ने मध्यमायामुपसदि चतुःपष्टिचतुर्विंशतिमानानि प्रातःसायमुप- सदि अष्टाविंशति चतुर्विंशतिमानान्यग्नीपोमीयत्य पशोर्वा वपायां चत्वार्यष्टाविंशतिशत चतुर्विंशतिमानानि सवनीयस्य पशोर्वपायामष्टाविंशतिशतं चतुर्विंशतिमानानि प्रात:- सवने ॥ १६ ॥ सन्नेषु नाराश सेष्ववभूथेष्टावुदयनीयायाम- नूबन्ध्यावपाया हुतायामनूवन्ध्यायामुदव- सानीयायामन्ततः ॥ (ख०९) ॥ १७ ॥ १ ख. दूणाशय ।

·४३२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१७ प्रश्ने- सन्नेषु नाराशंसेषु षोडशमष्टाविंशतिशतचतुर्विंशतिमानानि माध्यंदिनसक्ने सन्नेषु नाराशंसेषु दाक्षिणौ होमौ हुत्वा दानानि दत्त्वोक्तान्यतराणि ततोऽनडुच्छतमधिकं ददाति । हिरण्यनजमुद्रात्रे षट्पुष्करान्द्वादशपुष्करान्वा यज्ञायज्ञीयस्य स्तोत्रेऽवभृथे. ष्टयामुदयनीयायामनूवन्ध्यायामुदवसानीयायां च, ( आप० श्री० २२-१०-१) इत्यापस्तम्बः । रुक्मोऽलंकारविशेषः । पुष्करोऽलंकारविशेषः । हिरण्यस्रजमुद्रात्रे षट्- पुष्करान्द्वादशपुष्करान्वा । द्वात्रिंशदष्टाविंशतिशतचतुर्विंशतिमानानि । तृतीयसवने सन्नेषु नाराशंसेषु चतुःषष्टिरष्टाविंशतिचतुर्विंशतिमानानि । उदवसानीयायामष्टाविंश- तिशतचतुर्विंशतिमानान्यनूवन्ध्यायां वपायां हुतायामेवं दक्षिणानुक्रमः । शेषमग्निष्टोम- वत् । एवं छन्दोगब्राह्मणकल्पः ॥ १७ ॥ त्रिताऽग्निष्टुताऽग्निष्टोमेन रथंतरसाम्ना ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसकामः ॥ १८ ॥ यजेतेति शेषः । पूर्वमेवोक्तो ब्राह्मणयज्ञः ॥ १८ ॥ पञ्चदशेनेन्द्रस्तुतेनेन्द्रस्तोमेनोक्थ्येन वृहत्साम्ना राजन्यो बीर्यकामः ।। १९ ॥ पञ्चदशेनेन्द्रस्तोमेन राजा यनेतेति शेषः । इन्द्रस्तुतेतिसंज्ञा । इन्द्रस्तुतेन्द्रस्तोमेनो- क्थ्येन यक्ष्ये, वीर्यमवाप्नवानीति संकल्पः । तस्य प्रयोगः स ( पू ) वमेवोक्तः । तत्र पत्नीसयानान्तं यथार्थमूह इति भाष्यकृतोक्तम् । ऐन्द्राग्नः पशुरुक्थ्यत्वात् ॥ १९ ।। सप्तदशेनाग्निष्टुताऽग्निष्टोमेन कण्वरथरतसाम्ना वैश्यः पशु (पुष्टि ) कामः ॥ २० ॥ यजेतेत्यत्रापि शेषः । अयमप्यग्निष्टोमवदेव वैश्यस्तोम इति च संज्ञा छन्दोगम- तात् । वैश्य एवाधिकारी । वैश्यस्तोमेनाऽग्निष्टुता यक्ष्ये पशूनवासवानीति | वैश्यस्तो- मेन यक्ष्य इति वा संकल्पः । अग्निष्टुता यक्ष्ये इति वा शाखान्तरत्वान्नाहीनो वैश्य- स्तोमोऽग्निष्टोम इति । सर्वमग्निष्टोमवदित्यापस्तम्बछन्दोगाभ्यामुक्तम् । इहोक्तान्यपि ग्रहन- हणादीनि । सर्वेषां समुच्चयपक्षमाश्रित्य प्रयोगः । तत्र विशेषः। साग्निचित्यश्चेदुखासंभरणे विशेषः-- कृष्णानिने पुष्करपणे च संभरति, इत्यत्र जगतीभिः संभरति । जनस्य गोपा इति त्रिभिर्यदा चतसृभिरसावि सोम० इति चतुर्थी दीक्षणीयायामवहननकाले हविष्कृदाद्रवेत्याह्वानम् | सम्यावसथ्यौ चितः स्थ परिचित इत्यपरिमिताभिः शर्कराभिः परिनित्यासावि सोम इति जगत्या व्यूहनम् । अदीक्षि- टायं ब्राह्मण इत्यावेदनमामुष्यायणप्रयोगे राजन्यवत् । प्रवर्यसंभरणे पशुभिः पर्युहामि धर्माऽसि सुधर्मा मेति वि (वैश्य ) शब्दानिव राजन्यवत्फलचमसप्रयोगः ।। २० ।।

·- ४: पटेलः] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । : प्रतिधुषा प्रातःसवने सर्वान्त्सोमाञ्च्छ्रीणाति । शृतेन माध्यंदिने सवने । दध्ना तृतीयसबने।।२१॥ प्रतिधुषा प्रातः सर्वान्सोमाञ्छीणाति फल चमसमपि । शृतेन माध्यंदिने दना तृती- । यसवने, इत्यादि सर्वमग्निष्टोमवत् ॥ २१ ॥ नीतमिश्रेण वा ॥ २२ ॥ तृतीयसवन इत्यापस्तम्बः । श्रीणातीत्यन्वयः ॥ २२ ॥ तीव्रसुतोक्थ्येन रथंतरसाम्ना वृहत्साम्नोभय- साम्ना वा सोमवामिनं याजयेत् ॥ २३ ॥ तीवसुतोक्थ्येन रथंतरसाम्ना बृहत्साम्नोभयसाम्ना वेति विकल्पः । तीत्रसुता यक्ष्ये शेषं पूर्ववत् ॥ २३ ॥ सोमातिपवितं याजयेद्राजानमपरुद्धं ग्रामकामं प्रजाकामं पशुकाम श्रिया प्रत्यवरूढमभिचरन्य- जेताभिचर्यमाणो यजेत ॥ २४ ॥ चिररोगमुक्त्यर्थं श्रिया वा प्रत्यवरूढं वा याजयेत् । सोमातिपवितो वा प्रजापरुद्धो वेति च्छन्दोगमतात् । रथंतरसाम्ना बृहत् साम्नोभयसाम्ना वा सर्वमुक्थ्यवत् । वेदिकाल एकादशिनीवन्मानदण्डो दश रथाक्षामित्यादि। तथैव वेदिमानमंसौ मीत्वांs. सशकोः पश्चादर्धप्रादेशे शङ्कुरुभयत्र दक्षिणत उत्तरतश्चान्त्यं शकुद्वयं निरस्यानयोः शवोः स्पन्धया वेष्टनं वेद्यंशस्य । अथ यूपावटदेशमारभ्यार्धप्रादेशविस्तीर्णा चतुर्विशत्यरत्निसंमितायामा वेदिस्तां प्राची प्रसारयति । अर्धप्रादेशे वेद्यां मध्येऽग्निष्ठं मिनोति । अर्धमन्तवेद्यधैं बहिर्वेदि ततोऽपरतोऽथ पूर्व ततोऽपरं ततः पूर्वमित्यादि- व्यत्यासेन प्रागपवर्गान् मिनोति । प्रत्यगपवर्गान्पशूनपाकरोति । उपशयं च पश्चिमे॥२४॥ प्रतिधुषा प्रातःसवने सर्वान्सोमाञ्छ्रीणाति । शृतेन माध्यंदिने सवने । दध्ना तृतीयसबने । नीतमिश्रेण वा ॥ २५ ॥ गतः ॥ २५ ॥ शतमाशिरे दुहन्ति ॥ २६॥ तेषामेकैको व्रतधुक् ॥ २६ ॥ शृतमाशिरेणाभिवान्यवत्सा दुहन्ति ॥ २७ ॥ । गतः ॥ २७ ॥ ५५ ·[१.७ प्रभे- सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- ता दक्षिणा भवन्ति ॥ २८ ॥ ता अभिवान्यवत्साः ॥ २८ ॥ अधिचमसानुन्नयन्ति ॥ २९ ॥ अभिप्सोमानुन्नयन्ति ( २२-१०-११) इत्यापस्तम्बः । पूर्णान्ग्रहानगृह्णीयात् । केचिच्चमसविषयं यावज्जीवं तेष्वेवाभ्युन्नयेयुः । चमसानवजिघ्रन्ति, इति वचनात् । वैश्यसक्वच्छ्यणानीति भरद्वाजापस्तम्बौ । नीतमिश्रेण वा तृतीयसवने इत्ति वचनोत्त्वल- तान्भक्षणात्प्राप्तांन्द्विदेवत्यादीन् ॥ २९ ॥ अवजिघ्रन्त्यत्विजो न भक्षयन्ति ॥ ३० ॥ अवजिघ्रन्त्यन्येषु पात्रेषु स्थापयित्वा न भक्षयन्ति युग्मान्पुनः स्वे स्वे पात्रेऽवनीय॥३०॥ तानच्छावाकस्य स्तोत्रे भक्षयन्ति ॥ ३१ ॥. तान्सोमान् । एवं माध्यंदिने तृतीयसवने च भक्षणकाले ॥ ३१ ॥ ब्रह्मणि होत्रका उपहवमिच्छन्ते ॥ ३२ ॥ स्पष्टम् ॥ ३२ ॥ यजमान ऋन्विज उभावध्व! ( यवे ) सर्वे चम- साध्वर्यचोऽच्छावाकाय प्रतिगृणन्ति ॥ ३३ ॥ इडा देवहूरित्यादिना । एवं माध्यंदिने तृतीयसवने च ॥.३३ ।। प्राच्येकादशिनी संमीयते ॥ ३४ ॥ एवमापस्तम्बोऽपि ॥ ३४ ॥ यावद्यूपं वेदिमुद्धन्ति ॥ ३५ ॥ गतः ॥ २५ ॥ वडवा श्वेता दक्षिणा । सा ब्रह्मणे देया ॥३६॥ अश्वस्य योपिदडवा श्वेता गर्मिणी, इत्यापस्तम्बः ।। ३६ ॥ यथाप्रकृतीतरेभ्यः ॥ ३७॥ गतः ॥ ३७ ॥ मरुत्स्तोमेन राजपुरोहितो सायुज्यम् ॥ ३८ ॥ मरुत्स्तोमेन राजपुरोहितौ सायुज्यकामौ यजेयातामनेकयजमाना अहीनभूतद्वादशाहव- द्विवचनेन याजमानावभिधानावुभौ तन्त्रेण प्रयोगः । शिशिरे दीक्षन्त इत्यादि. वसन्त एव। राजा पुरोहिताश्च मत्स्तोमेन यक्ष्यामहे । सायुज्यामिति । उभयोः फलनिर्देशः। सर्वमग्निष्टोमवत् । एक एव गृहपतिः । परार्थान्यन्योऽप्यात्मार्थान्यन्यानि याजमानानि कुर्यातामुभावेवं कात्यायन आह-यथा हि यज्ञे बहुयज्ञेषु सर्वे :बन्धमानाः ·५ पियः] : महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ४३५ सर्वाणि याजमानानि क्रियेरनिति । रानन्यस्य फलचमसम् । पुरोहितस्य सोम एव । पुरोहितप्रवरण उपयोः ॥ ३८ ॥ अथैप ( पोऽ) राट् । यो राज्यमाश समानो न लभेत स एतेन यजेत ॥ (ख० १०) ।। ३९ ।। इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे सप्तदशमश्ने चतुर्थः पटलः । अथैष ( पोऽ) राडिति । यज्ञानां वलवत्साधनसंपन्नो यो राज्यं न लभेत स एतेन यजेत । क्षत्रियमराजा यक्ष्ये, राज्यसिद्ध्यर्थमिति संकल्पः । सर्वमग्निष्टोमवत् ॥ ३९ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशालिसंकलितायां प्रयोगचन्द्रि- कायां सप्तदशप्रश्ने चतुर्थः पटलः । अथ सप्तदशे पञ्चमः पटलः । विराजाऽन्नाधकामः । स्वराजा प्रतिष्ठाकामः (प्रजाकामः )॥ १ ॥ द्वावपि राजयज्ञौ । विराजा यक्ष्ये, अन्नाद्यर्थम् । सर्वमग्निष्टोमवत् । स्वराजा यक्ष्ये प्रतिष्ठा( प्रजा )र्थमिति । सोमप्रवाकादि सर्वमग्निष्टोमवत् । पोडशी च । उक्तं "फाल्चमसम् । चत्वारस्त्रिवृतः प्रोक्ताः प्रथमो ह्यनिरुक्तकः । मुख्येनैव प्रकारस्तु देवतामु विधीयते ॥ १ ॥ ... (बहु प्रतिगृह्य यो गरगीरिव मन्येत स पुनःस्तो- मेन । अनाश्यान्नस्य वा भुक्त्वा । अयाज्यं वा याजयित्वेत्येके । यो लघुरिवाप्रतिष्ठितः स्यात्स एतेन । एकविंशेनौपच्छदेन प्रजाकाम इत्येके ॥ १॥ वहु प्रतिगृह्य यो गरगीरिव मन्येत स पुनःस्तोमेन यजेतेति शेपः । प्रायश्चित्तार्थम् । बहुप्रतिग्रहादिषु(च) केवलं पापक्षयार्थं स्मृत्युक्तं प्रायश्चित्तं कृत्वा पुनस्तोमेन यजेत, इति च्छन्दोगमतिः | पुनस्तोमेन यक्ष्ये पापक्षयार्थमिति संकल्पः । सर्वमुक्थ्यवत् । नाहीनः पुनस्तोमः। उक्थ्यः स्यात्स च्छन्दोममतात् । साग्निचित्यश्चेत्प्रवृञ्जनमपि कर्तव्यम्। उदवसानीयान्तम् । द्वादश मिथुनी गावौ दाक्षिणा छन्दोगमतात् । यो लघुरिवाप्रति- ष्ठितः स्यादिति । यो लघुप्रतिष्ठितः स जितः । लघुरिव दृष्टो वायुवदप्रतिष्ठित इत्यर्थः ॥१॥.) :

·[:१७: प्रश्ने
:
.
४३६
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
औपच्छदेन प्रतिष्ठाकामः ॥२॥
औपच्छदेन यक्ष्ये प्रतिष्ठार्थ प्रजावान्भूयासमिति संकल्पः । सर्वमग्निष्टोमवत् ॥२॥
एकैकया स्तोत्रिययोपगायते ॥३॥
स्तोत्रे स्तोत्र एकैका, इत्यापस्तम्बः । चोदकप्राप्तत्वात्स्तोत्रिययोपध्वंसनमित्यर्थः॥३॥
गन्धर्वाप्सरसो मादयन्तामिति प्रातःसवनेऽ.
धस्तात्पूतभृतः पासूनु(न)पास्यति ॥४॥
छन्दोगप्रत्ययम् ॥ ४ ॥
गन्धर्वा देवा मादयन्तामिति माध्यदिने सवने ।
गन्धर्चाः पितरो मादयन्तामिति तृतीयसवने॥५॥
सन्नेषु नाराशंसेषु इत्यापस्तम्बः । अप्राकृतं शेषमपूतभृतः पासूनपास्यति । मध्यं-
दिने तृतीयसवने च कालपृथक्त्वान्मन्त्रभेद इत्यर्थः ॥ ५ ॥
अपध्वसत इत्याचक्षते ॥६॥
गतः । एकैकया स्तोत्रिययाऽपध्वंसते । चोदकप्राप्तमपध्वंसनं सर्वमग्निष्टोमवत् ॥६॥
पुनस्तोमेन बहु प्रतिगृह्य यो गरगीरिव मन्येता-
भिशस्यमानस्य भूत्वैतेषाम् ॥ ७ ॥
यजेतेति शेषः । पूर्ववद्व्याख्या ॥ ७ ॥
गोतमचतुष्टोमाभ्यां पशुकामः ॥ ८ ॥
यजेतेति शेषः । पूर्ववद्दीक्षायाः सुत्यायाश्च कालः । गोतमचतुष्टोमाभ्यां यक्ष्ये ।
पशुमान्भूयासमिति संकल्पः ॥ ८ ॥
उक्थ्यः षोडशिमानुत्तरः ॥९॥
नाग्निष्टोमो नोक्थ्यो नातिरात्रः । यावदुक्थ्यः स्तोत्रिया विधीयन्ते तावदग्निष्टोम
इति श्रुतेः । तस्मादग्निष्टोमः । यद्वा-दश स्तोत्राणीत्यनुवादान्नोक्थ्यः । अथ गोतम-
चतुष्टोमेन यक्ष्ये । विद्युत् ० सर्वमग्निष्टोमवत् । तदेव ऋतुकरणमुक्थ्यरूपोऽप्यतिग्राह्याः
सन्त्येव ।। ९ ॥
नपुसकपशू इव भवतः ॥ १० ॥
आग्नेयः सवनीयः । उदवसानीयाऽन्ततः । ततः पृष्टयामुत्तरस्य कर्म गोतमचतु-
प्टोमेन यक्ष्ये विद्युदासि० पूर्ववदुक्थ्यवत् क्रत्वकरणमुक्थ्यरूपोऽप्यतिग्राह्यास्तत्र षोडशी
च गृह्यते । तथाऽपि न षोडशीसंस्था चोदवसानीयान्तम् ॥ १० ॥
उद्भिदलभिद्भयां पशुकामः ॥ ११ ।।
यजेतेति शेषः । उद्भिवलभिभ्यां यक्ष्ये । पश्चर्थमुदवसानीयान्तमग्निष्टोमवत् ॥११॥

·. - ५-पंदल] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । ४३७. उद्भिदेष्वा संवत्सरे बलभिदा यजेत ॥ १२ ॥ ; चित्रापौर्णमास्यां तिस्रो दीक्षा नियताः सप्ताष्टौ वा स्यादिति च्छन्दोपवचनात् । आगामिन्यां चैयां पौर्णमास्यां प्रतिपद्युद्भित्समाप्त्यनन्तरम् ॥ १२ ॥ आग्नेयेनाष्टाकपालेनान्तरालं प्रतिपद्यते ॥ १३ ॥ प्रथमाप्रभृत्याग्नेयेनाष्टाकपालेन यजेताहरहश्चान्द्रमानेन । संवत्सरग्रहणमागामिन्यां चैत्र्यां प्रथमायामाग्नेयेष्टिं कृत्वाऽऽनेयेन चेष्ट्या समानतन्त्रेण । केचित्तस्मिन्नहन्येव ' बलमिदा यक्ष्ये । अत्रापि तिस्रो दीक्षा नियताः । सबै पूर्ववत् ।। १३ ॥ उभयत्र गायत्रीः संपूर्णा दक्षिणा ददाति ॥ १४ ॥ गायत्रीशब्देनाक्षरसंख्याऽभिधीयते । चतुर्विंशत्यक्षरा गायत्री, इति च्छन्दागव- चनाच्च ॥ १४ ॥ अष्टौ पूर्वस्मिन्नष्टा उत्तरस्मिन् ॥ १५ ॥ अष्टावष्टावेकैकस्योझिलभिदोरन्तराले नित्यमेव प्रवृत्तिः ॥ १५ ॥ 'अपचितिकामोऽपचितिभ्याम् ॥ १६ ॥ यजेतेति शेषः । गोतमचतुष्टोमवत्कालः समाने पूर्वपक्ष इत्यर्थः । अपचितिभ्यां यक्ष्ये, अपचित्यर्थम् । अपचितिः पूजा । सर्वमग्निष्टोमवत् । उदवसानीयान्तम् ॥१६॥ उभयसामानौ भवतः ॥ १७ ॥ एवं द्वितीयेन तथोत्तरावभृथं च कुर्यात् । दक्षिणा साधारणा प्रथमे दानमुख्यत्वात् । सर्वे शतनिष्क्रिया अश्वा गोशतेनैकैकोऽश्वो विक्रीतः स रुक्मसुवर्णषट्परिवृतेन रथप्रावृ- (वर)णेन पट्टवस्त्रेणालंकृतः सर्वाभरणेनालंकृतोऽशुमान्यः सत्रवान् वैयाघ्रपरिवारो व्याघ्रच- मणाऽलंकृतो रथे संनद्धः पूर्वमेव व्याख्यातो राजसूये निष्की स्त्रग्वी संग्रहीता भवतीति विज्ञायते । तथाऽपि न षोडशीसंस्था उदवसानीया । एवंभूतसंग्रहीतृयुक्तं रथं ददाति । केचित्प्रधानमुभयत्र कुर्वन्ति । तथा चाऽऽहाऽऽपस्तम्बः-'तयोरश्वरथश्चतुर्युग्दक्षिणा । सर्वे शतक्रया अश्वाः । स रुक्मी प्रावेपी सर्वाभरण्यंशुमान् । तस्य वैयाघ्रः परिवारो द्वैपो धन्वधिराक्षः कवचः । अध्यास्थाता संनद्धः संनद्धसारथिरावृतः प्रतिहिताभ्याम् । निष्की स्रग्वी संग्रहीता भवतीति विज्ञायते' ( आप० श्री० “२२-१२-४९) इति ॥ १७ ॥ पक्षिभ्यां साग्निचित्याभ्यां यः कामयत पक्षी ज्योतिष्मतः स्वर्गाल्लोकाननुसंचरेयमिति ॥१८॥ पक्षिम्यां साग्निचित्याभ्यां यजेतेति शेषः । एतयोः समाने पूर्वपक्षे यजेत, एकस्मि- नित्यर्थः । समानोऽग्निचयन उभयोरेक - एवेत्यर्थः । वसन्तेऽमावास्यायां पतिभ्यां ·[१७ प्रश्ने- : ऋषभो सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-... साग्निचित्याभ्यां यक्ष्ये । पक्ष(क्षि)वान्भूत्वा स्वर्गालोकाननुसंचरेयमिति संकल्पः । अथवा पक्षिणा यक्ष्ये । विद्युदसि० सक्षेदान्तं, बृहस्पतिपुरोहिता इत्यादि उखार्थत्वादुखा अस्मिन्नास्ति । एका दीक्षा तिस्त्र उपसदः, चयनाभावात् । पञ्चम्यां प्रसुवः, पर्वणीत्यर्थः । बिह- विष्का दीक्षणीयायां केचिदिच्छन्ति । श्वोभूते प्रायणीयादि समानं, नोत्तरवेदिः । अति- प्रणयनकाले गार्हपत्याकाले गार्हपत्यचितेरादायाग्निष्टोमवत्प्रणयनशिलानिधानवर्जमग्नि- वदिति । केचित् अग्ने युक्ष्वा हीत्यादि रुचं नो धेहीत्यन्तो लुप्यत इति । केचिंद्वश्वानर्या- दिवसोर्धारावर्जे रुचं नो धेहीत्यन्तं कुर्वन्ति । अग्निवदुत्तरमित्याग्निष्टोमिकमग्निं युनक्ति । नच नमस्ते अस्तु न कल्याणी न हिरण्यपात्रं नैकादश समिष्टयजूंषि केत्रिदिच्छन्ति । उदवसानीयान्तमग्निष्टोमवत् । केचिदेवं वर्णयन्ति-द्वयोः पूर्वपक्षयोस्तिथिसंख्यानद्वयोराग्निचयनं कृत्वा पृथक्पृथक् कृत्वा पक्षिम्यां यजेत । श्येनश्चेदुत्तरस्यापि उत्तरचतुरस्र एवं पक्षिभ्यां याग इति. तन्न ॥१८॥ ऋषभेणाग्निष्टोमेन राजन्य वीर्यकामम् ॥ १९ ॥ राजसूयः संग्रामसंयुक्ते याजयेदित्यापस्तम्बः । ऋषभेण यक्ष्ये वीर्यवान्भूया- समिति संकल्पः । सर्वमग्निष्टोमवत् ॥ १९ ॥ ऋषभो दक्षिणा ॥ २० ॥ द्वादशशतं दाक्षिणा, इत्यापस्तम्बः ॥ २० ॥ गोसवेनोक्थ्येन वृहद्रथंतरसान्ना स्वाराज्यकामः ।। २१ ।। यजेतेति शेषः । गोसवेनोक्थ्येन. बृहद्रथंतरसाम्ना ( स्वाराज्यकामेन ) यक्ष्ये । स्वाराज्यमवाप्नवानीति । सर्वमुक्थ्यवत् ॥ २१ ॥ अयुतं दक्षिणा ॥ २२ ॥ अयुतं दशसहस्त्रम् ॥ २२ ॥ दक्षिणेनाऽऽहवनीयमनुद्धते वेधै प्रतिधुषा माहेन्द्रस्तोत्रं प्रत्यभिषिच्यते ॥(ख० ११) । रेवज्जातः सहसा वृद्धः क्षत्राणां क्षत्रभृत्तमो वयोधाः । महान्महित्वे तस्तभानः क्षत्रे राष्ट्रे च जागृहि । प्रजापतेस्त्वा परमेष्टिनः स्वाराज्येनाभिषिञ्चामीति ॥ २३ ॥ वैद्युद्धननकाल उत्तरवेदेर्दक्षिणदेशस्याऽऽहवनीयमनुद्धते बृहतः स्तोत्रं प्रत्यमिषिश्च- (च्य)ते रेवज्जातः० अभिषिञ्चामीत्यन्तेन प्रतिधुषा हुतशेषेण पयसा वाऽभिषेकः ॥२३॥ . .

·. ६ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमैतम् । ...१३९ गोसवेनेष्ट्वा संवत्सरं द्वादशाहं वा गोव्रतो भवति ॥ २४ ॥ तेनेट्वोदवसानीयान्तं पशुव्रतचारी भवति ॥ २४ ॥ । उपमातरामियादुपस्वसारसुपसगोत्रामुपनिगायो- दकं पिबति तृणानि वा च्छिनत्ति ।। २५ ॥ उपवहायोदकं पिवेत्तृणानि चाऽऽच्छिन्द्यात् । उपमातरमियादुपस्वसारमुपसगोत्राम् (आप०ी० २२ -१३-२) इत्यापस्तम्बः । अन्यत्र येषु गमनेषु न दोपो विहि- तत्वात् ॥ २५ ॥ यत्र यत्रेनं विष्ठा दिन्देत्तत्र तत्र विति- ष्ठितोऽपवगाहं गौरीव सिपम् ॥ २६ ॥ यत्र यत्रनं विष्ठा विन्देत्तत्र तत्र मलविसर्ग आपन्नो लज्जामपि त्यजेत् । विततोऽ- न्यानि कर्माणि धर्मलोमभयाबुद्धेः समयन निवृत्तानि स्वभावात् । गवालम्भमिति वच- नात्कलो गोसवनिवृत्तिः । युगान्तरविषयत्वात् ॥ २६ ॥ मरुता स्तोमेनापरिमितां पुष्टिं पुष्यति ।। २७ ॥ 'मरुता स्तोमेनानन्ता५ श्रियं जयति' (२२-१३-४)इत्यापस्तम्वः ॥ २७ ॥ एतेन त्रीन्याजयेत् ।। २८ ।। एतेन द्वौ त्रीन्वा याजयेदित्यापस्तम्बः । श्रीकामौ श्रीकामा वा यजेरन् । मरुतां स्तोमेन यक्ष्यावहे श्यर्थमिति संकल्पः । राजपुरोहितयाजवद्विवचनेन यजमानाभिधा- नम् । दीक्षा द्वादशाहवत् । सर्वमग्निष्टोमवत् ।। २८ ।। इन्द्रस्तोमेनोक्थ्येन रथंतरसान्ना बृहसाम्नो. भयसाम्ना वा तेन द्वौ याजयेत् ॥ २९ ।। गतः ॥ २९ ॥ ऋपमेणाग्निष्टोमेन बृहत्सान्ना ब्राह्मणोऽ- (ब्रह्मणोऽधिपतिः समानानां भवति ॥ ३० ॥ व्याख्यातम् ॥ ३० ॥ इन्द्राग्न्योः कुलायेन राजपुरोहितावुभावे- कस्यां याजयेत् ॥ ३१ ॥ इन्द्राग्न्योः स्तोमो राजपुरोहितयज्ञः । राजपुरोहिताविन्द्रग्न्योः स्तोमेन यक्ष्यावहे ॥३१॥ तेजो ब्रह्मवर्चसं प्रावरुद्धै(दय) विश५ राजा प्रविशति ॥ ३२ ॥ ब्रह्मवर्चसमवाप्नवानीति पुरोहितः । राजा राज्यप्राप्त्यमिति क्षत्रियः । तेन सह ':- ·- . ' ४४० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् : [१७ प्रश्ने- संकल्पः । सायुज्यकामयज्ञवत् । यदि राजा गृहपतिस्तदा फलचमसप्रयोग इति केचित् ॥ ३२ ॥ विध(घ)नेन विपाप्मानं भ्रातृव्य हते । तेन सर्वा मृधो विहते ॥ ३३ ॥ भ्रातृव्यहननार्थमित्यर्थः । पापक्षयोऽपि फलम् । यं राजानं विशो नापचयेयुर्यो वा ब्राह्मणस्तमसा पाप्मना प्रावृतः स्यादिति श्रुतेः । विध(घ)नद्वय ताण्डके पठितम्। उभयं पश्वभिचारार्थ च तैत्तिरीयक उत्तरो विध(घ)नः पठितः। तस्य(दा) पापक्षयफलं विध(घ)- नस्य पापक्षयार्थता सामवेदसूत्रकारेण लाट्यायनेनाप्युक्तम् । अपिना ज्ञातप्रायश्चित्तमिति । विघनेन यक्ष्ये, पापक्षयार्थमभिचारार्थं वा पशुकामो वा छन्दोगमतात् । सर्वमग्निष्टो- मवत् ॥ ३३ ॥ संद शेन भ्रातृव्यवान् वज्रेण पोडशिनाअभ- चरच्छे(ज्ये)नेन व्याख्यातः ।। ३४ ॥ श्येनादप्यत्र विशेषः । राजानं संदशेनाभिचरेज्जनपं वज्रेण (इति) च्छन्दोगवच. नात् ॥ ३४ ॥ त्रयोदशरात्रस्त्रिरात्रो वर्द्धिकामः ॥ ३५ ॥ एताभ्यामिष्ट्वा ज्योतिष्टोमेन यजेत न शान्त्यर्थमिति च्छन्दोगवचनात् । त्रयोदशा- तिराम्रो ज्योतिष्टोमः । ज्योतिष्टोमेनातिरात्रेण यक्ष्ये, ऋद्धिमवाप्नवानीति संकल्पः । सवमतिरात्रवत् । संपोडशिकः ॥ ३५ ॥ सर्वस्तोमेन बुभूपन् ॥ ३६ ॥ सर्वस्तोमेनातिरात्रेण यक्ष्ये, भूतिमवाप्तवानीति संकल्पः । शेषमतिरात्रवत् ॥ ३६ ॥ अप्लोर्यामेण पशुकामः ॥ ३७ ॥ यजेतेति शेषः । अप्तोर्यामः कृ( क )त्वन्तरः पूर्वोक्तः । पश्चर्थे वाऽप्तोर्यामेणा- तिरात्रेण यक्ष्ये, सर्वान्कामानवावाप्तवानीत्यागूः पोडशिमान्पूर्वमेवोक्तः अस्याप्तोर्यामस्य बृहस्पतिसववदभिषेकः ( शुक्रामन्थिनौ भवतः । ) शुक्रामन्थिनोः संख्या तेनैव । शेष पूर्ववत् ॥ ३.७ ॥ यस्मात्पशवः प्र व भ्रंशेरनिति ॥ ३८ ॥ अप्तोर्यामेण सर्वमाप्नोति सर्वं जयति ( आप० श्री० २२-१३-१९ ) इत्या- पस्तम्बः ॥ ३८ ॥ ऐकादशिनाः पशवो भवन्ति ॥ ३९ ॥ .... ..

·( ते० ६ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ४४१ ऐकादशिनाः पशवः । यूपच्छेदनकाले अग्निष्टप्रथमानित्यादि । ताण्डके छन्दोगे चैका- दशं रशना एकादश पशव एकादश यूपा भवन्तीति परिसंख्यानानुपशयपात्नीवत- योनिवृत्तिरिति केचित् । ऐकादशिनप्रदर्शनार्थमिति न्याय एवेति केचित् । तैत्तिरीये सर्वस्तोमोऽग्निष्टोमसंस्थः । । योऽग्निष्टोमेन यजमानोऽश सर्वस्तोमेन यजेत ' सं० ७-१-३) इति ॥ ३९ ॥ नवसप्तदशेन प्रजाकामः ॥ ४० ॥ नवसप्तदशेनातिरात्रेण यक्ष्ये, प्रजामवाप्नवानीति । सर्वमतिरात्रयत् ।। ४० ।। विपुक्ता ज्येष्ठो ज्यैष्टिनेयो ज्येष्ठयमाप्नोति ।। ४१ ॥ द्विभार्यस्य ज्येष्ठायाः पुत्रो ज्येष्ठ्यकामो चनेत । विपुवताऽतिरात्रेण यक्ष्ये ज्यैष्ठ्यमवा- प्नवानीति । नामधेयाद्विपवद्धर्माः । न पोइशिमान् । तस्योदिते प्रातरनुवाकमुपाक- रोतीति भरद्वागः । तथैवातिग्राह्याः । सारस्वत्या मेप्याः सौर्या वोपालम्भः । एकविं- शतिः सामिधेन्यः ॥ ४१ ॥ गोप्टोमेन भ्रातृव्यवता ॥ ४२ ॥ यजेतेति शेपः । गोप्टोमेनातिरात्रेण यक्ष्ये, भूतिमवाप्नवानीति । न पोडशिमान् ॥४२॥ आयुपा स्वर्गकामः ।। ४३ ॥ यजेत । आयुपाऽतिरात्रेण यक्ष्ये, स्वर्ग लोकमवाप्नवानीति । शेपमतिराबवत् ॥४३॥ अभिजिता पशुकामः ।। ४४ ॥ यजेतेति शेषः । अभिजिताऽतिरात्रेण यक्ष्ये, पशुमान्भूयासमिति संकल्पः । पोड- शिमानभिजिद्धर्माः पशवश्चैकादश एकयूपमित्यादि ॥ ४४ ।। विश्वजिता ग्रामकामः ॥ ४५ ॥ यजेतेति कपः । विश्वजिताऽतिरात्रेण यक्ष्ये, भ्रातृव्यजयामिति । विश्वजिद्धर्मा पोडशिमान् । सर्वस्वदानम् । उदवसाय रोहिणीमित्यादि ॥ ४५ ॥ त्रिवृता ब्रह्मवर्चसकामः ॥ ४६ ।। यनेतेति शेषः । त्रिवृताऽतिरात्रेण यक्ष्ये, अन्नाद्यर्थं ब्रह्मवर्चसमवाप्नवानीति वा संकल्पः । पोडशिमान् । सर्वं ज्योतिष्टोमातिरात्रवत् ॥ ४६ ॥ पञ्चदशेन वीर्यकामः ॥ ४७॥ यजेतेति शेषः । पञ्चदशेनातिरात्रेण यक्ष्ये प्रजामवाप्नवानीति । पोडशिमान् ॥४७॥ सप्तदशेन प्रजाकामः ॥ ४८ ॥ सप्तदशेनातिरात्रेण यक्ष्ये प्रजामवाप्नवानीति । सर्वं पूर्ववत् ॥ ४८ ।। मम ..

·४४२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [.१.७ प्रश्न .. एकविश्शेन प्रतिष्ठाकामः ।। (ख०१२):11 ४९ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रे सप्तदशप्रश्ने पञ्चमः पटलः । एकविंशेनातिरात्रेण यक्ष्ये, प्रतिष्ठार्थमिति संकल्पः । अत्रैकयूपे वैका(अत्र कॉप- य्यका दशिनी वेत्युपदेशः । अतिरात्रश्चरम इति वचनान्त्रयोदशातिरात्राः सहस्रदक्षिणा- युक्ताः । तस्मादादावन्ते च धातवीया । अश्वतरश्चकाहाः समाप्ताः । अथ पोडशीक्लप्तिविकल्पः । प्रकृतावतिराने विकृती कारणात्तु नियम्यते । यत्र विरा- संपत्तिमाह विरजं संपद्यत इति । स्तोत्रियाणां यत्र विराट्संपत्तिः पोडशिना प्रयुज्य- मानेन संपयते तत्र ग्रहीतव्यः । यत्र त्वगृह्यमाणेन संपद्यते विराण्न तत्र प्रयोक्तव्यः । . ऐकाहियेप्वतिरात्रेषु ज्योतिःपु प्रयुज्यते । अनुक्रमणात् । तथा सर्वस्तोमे चासोर्यामे च । न च सप्तदशानुक्रान्तः । तथा विषुवति गोप्टोमायुष्टोमयोरभिजिद्विश्वजितोश्चानुक्रान्तः । तथैकस्तोमेपु द्वादशाहे ह्यतिराने गृह्यते । तथा विराट्सपद्येत । त्रीणि ज्योतीपि सचते स पोडशीति वचनाच्च । द्वादशाहे गवामयनातिरात्रयोः पोडशिग्रहणं पुरस्ताद्विपुवतः पोडशिनमुपयन्ति ' इति ब्राह्मणेनातिरानयोः पोडशिग्रहणमेवं वा । ब्रह्मवादिनो वदन्त्यतिरात्रः परमो यज्ञः' इत्यधिकृत्य ते सस्तुता विराजमाभसंपद्यन्ते द्वे चर्चा- वतिरिच्यते ' इत्यग्निष्टोमेपु सत्सु स्वरसामसु द्वयोः स्तोत्रिययोरतिरेके पोडशिनः प्रयोगे तस्मादतिरात्रयोषिप्रतिपेधाविकल्पो वा गवामयने त्वहीनत्वाम्नानाद्विराचस्योत्तमेऽ. हनि ग्राह्या इत्यादिना तम्याल्यथा समानात एव पोडशिनाऽतिरात्रसत्रेषु द्वादशा- हिकोऽतिरात्रो गृह्यते । अथ(त्र) तु प्रकृती विकल्पः । सत्रमध्यपात एकाहेपु प्राप्तं यथा गृह्यते न वा त्रयोदशातिराने सर्वस्तोमे ग्रहणमु तमायामतिरात्रे च सत्रे सर्वस्तोत्रे ग्रहणम् । यत्र त्वान्नातस्तत्र ग्रहणमेव । यथा पोडशिनो भवन्ति । यत्र त्वतिरात्रमात्रचोदना तत्र प्रकृतावेव विकल्प इति पोडशि- क्लप्तिः ॥ ४९ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगचन्द्रिकायां सप्तदशप्रश्ने पञ्चमः पटलः ।. ... . 1 . अथ सप्तदशप्रश्ने पष्टः पटलः । अथाहाँना उच्यन्ते- द्विरात्रप्रभृतय उपरिष्टादतिरात्रा अहीना एकादशरात्रात् ।।१।।

·टल:] महादेवातिसंवलितमयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ४४३ द्विरात्रादयोऽप्यहीनाः क्रमेणं विधीयन्ते । सर्वे चाहीना अन्यतरते(तोड)तिरात्रा भव- न्ति । यदि चैवाहीनो यदि च सत्रम् । उभयथैवोभयतोऽतिरात्रो द्वादशाहो भवति, आदेशात् । अन्यथाऽहीनोऽप्युभयतोऽतिरात्रो भवति । सर्वमुत्तरत्र वक्ष्यते । चत्वारो द्विरात्रा न्युष्टिद्विराबाझिरसकापिवनचैत्ररथनामानः । तत्र व्युष्टिद्विरात्रो राक्षा विहितः ॥ १ ॥ तेपो द्वादशाहेनाहीनभूतेन कल्पो व्याख्यातः ॥ २ ॥ गतः ॥ २ ॥ द्विरात्रस्य त्रिरात्रस्य चतूरात्रस्य पञ्चरात्रस्य सप्तरात्रस्य नवरात्रस्योत्तममैन्द्रवायवाग्रम् । शुक्राग्रं वा ॥ ३ ॥ गृहातीति शेपः । प्रथमो ब्युष्टिद्विरात्रः । व्यष्टिद्विरात्रमापवसथ्यान्तं कृत्वा वसतीवरीः परिहृत्य परिस्तरणान्तं कृत्वा महाराने वुद्ध्वा ज्योतिष्टोमोऽग्निष्टोम ऐन्द्रवायवान इति ॥ ३ ॥ द्विगत्रस्योत्तरेऽहन्पोडाशिनं गृह्णाति ।। ४ ।। :: द्विरात्रम्येन्द्रवायवाग्रं प्रथममहः शुक्रायमुत्तरम् । त्रिरात्रस्येतचैवाऽऽग्रयणाग्रं च । चतूरात्रस्यैतच्चवेन्द्रवायवाग्रं च । पञ्चरात्रस्येतच्चैव शुक्राग्रं च । पड़ा। द्विः परिवर्तते । सप्तरात्रस्यैतच्चैन्द्रवायवाग्रं च । अष्टरावस्यैतच्चैव शुक्राग्रं च । नवरात्रे त्रिः परिवर्तते । दशरात्रस्थतच्चन्द्रवायवाग्रं च । एकादशरात्रस्यैतच्चैव शुक्राग्रं च । द्वादशर ने चतुः परिवर्तते । पोडशिनो ग्रहणं द्विरात्रस्योत्तरेऽहन्निति (२२-१४-१-१४ ) ॥ ४ ॥ मध्यमे त्रिरात्रस्य चतूरात्रप्रभृतिषु नानाऽहीनेषु ॥ ५ ॥ ग्राह्यो मध्यमे त्रिरात्रस्य । चतुर्थे चतुर्थे चतूरात्रप्रभृतिषु नानाऽहीनेषु ( आप० श्री० २२-१४-१५ ) इत्यापस्तम्बः । कापेयानामैकादशिनानां च विकल्पो लभ्यते । दशसहस्रं ददाति । पत्नीसंयाजान्तमहीनसंततयः । श्वोभूतेऽतिरात्रः शुक्रायः । ऐकादशिनानां पट्क दशसहस्रं ददाति । एवमुदवसानीयान्तम् । अतिरात्रः षोडशिमान् । एवं तण्डिनां क्लप्तिः । तैत्तिरीयाणां स्वर्गः फलमाम्नातम् । छन्दो- गानां नित्य एवेति ॥ ५ ॥ आङ्गिरसेन यः पुण्यहीन इव स्यात्स एतेन यजेत ॥ ६॥ .. अथागिरमा द्विरात्रो विधीयते ॥ ६ ॥ ..

·[१७ प्रश्ने- ४४४ सत्यापाहविरचितं श्रौतसूत्रम्- तस्य ज्योतिष्टोमोऽग्निष्टोमः पूर्वमहर्भवति ॥ ७ ॥ अभिप्लव इत्यस्य व्याख्यानं ज्योतिष्टोम इति । तत्र हि ज्योतिष्टोमे निरूपितास्त्रि- वृदादयश्चत्वारः स्तोमाः क्रियन्ते । तेजस्तेनावरुन्धे (७-१-४ ) इति श्रुतेस्तद- नुष्ठानेन तेजः प्राप्नोति ॥ ७ ॥ सर्वस्तोमोऽतिरात्र उत्तरम् । ८॥ सर्वस्तोमैरुपेतोऽतिरात्र इत्यनेन त्रिणवत्रयस्त्रिंशस्तोमाभ्यां सहिता अशेषस्तोमा उक्ताः । सर्वस्याऽऽप्त्यै सर्वस्यावरुद्ध्यै ( तै० सं० ७-१-४ ) इति ब्राह्मणम् । द्वादशभिः स्तोत्रैरुपेतोऽग्निष्टोम एकोनविंशद्भिः स्तोत्ररुपेतोऽतिरात्र इति तयोर्मेदः ॥८॥ अथ होतारं प्रति प्रयोक्तव्ये स्तोत्रे दिनभेदेन सामविशेष विधत्ते-- गायत्रं पूर्वेऽहन्साम भवति । त्रैष्टुभमुत्तरे॥९॥ गायत्रीछन्दस्कायामृच्युत्पन्नं गायत्रमेतन्नामकं साम । तदेतद्धोतुराभिमुख्येन पठनीये स्तोत्रे गायेत् । तदेतत्पूर्वेऽनि द्रष्टव्यम् । यद्यपि त्रैष्टुभाख्यं किंचित्साम नास्ति तथाऽपि त्रिष्टुप्छन्दस्कायामुत्पन्नत्वात्रैष्टुभमित्युच्यते तदेतदुत्तरदिने गायेत् ॥ ९ ॥ अथ पृष्ठस्तोत्रे सामविशेष चोदकप्राप्तविकल्पनिवारणाय नियमयति-- रथंतरं पूर्वेऽहन्साम भवति ॥ १० ॥ वृहदुत्तरे ॥ ११ ॥ प्रकृतौ तु बृहद्रथंतरयोच्छिको विकल्पः । इह.तु दिनभेदेन व्यवस्था ॥१०॥११॥ पुनरपि दिनभेदेन व्यवस्थितं सामान्तरं विधत्ते-- वैखानसं पूर्वेऽहन्साम भवति घोडश्युत्तरे ॥ १२ ॥ तदाहुः क्व जगती चानुष्टुप् चति (तै० सं० ७-१-४) इत्यत्र ब्रह्मवादिनश्योद- यन्ति-अत्र विद्यमाने द्वे एवाहनी । तयोः पूर्वस्मिन् गायत्र्यामुत्पन्नं साम गीतम् । तदुत्तरस्मिंस्तु त्रिष्टुभ्युत्पन्नं साम गीतम् । न ह्यत्र तृतीयचतुर्थे अहनी विद्यते । ततो जगत्यनुष्टुभौ द्वाववतिष्ठेते इति । तत्राभिज्ञाः सामान्तरविधानमुखेनोत्तरमाहुः- यद्धृहत्यामृच्युत्पन्नं वैखानसाख्यं साम तत् पूर्वदिने गायेत् । बृहती च षट्त्रिंशदक्षरा सती चतुर्वारमावर्त्यमाना जगतीत्रयं संपद्यते । अष्टाचत्वारिंशदक्षराणां जगतीनां तिसृणाम क्षरसंख्यया बृहतीचतुष्टयसमानत्वात् । तेन वैखानससाम्नाऽयं द्विरात्रयागो जगत्याः सकाशान्नापैति । षोडशीशब्देन षोडशस्तोत्रे गीयमानं गौरवीताख्यं सामोच्यते। तच्चोत्त- रेऽहनि गायेत् । तदाधारभूतामृचमवलम्ब्य पूर्ववदनुष्टुभं संपादयेत् । तेन घोडशिसाम्नाऽयं द्विरात्रोऽनुष्टुभः सकाशान्नापैति । ननु अङ्गिरसां द्विराने पोडशिनः प्राप्त्यभावादप्राप्तविधानान्न परिसंख्या । ततश्च तदितरद्विरात्रेष्वपि गृह्यत इति वृत्तिकारमतिः । भाष्यकारमते तु द्विराचान्तरेषु परि. :

·१ पटलः ] महादेवशासिर फलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ४४५ संख्यातत्वेन पोडशिनियतस्याभावादाङ्गिरसां द्विरात्र एव नियमेन पोडशी गृह्यते (जै० सू० १०-५-१३) इति ॥ १२ ॥ अथ दिनभेदेन निधनविशेष विधत्ते- हविष्मन्निधनं पूर्वमहर्भवति । हविष्कृन्निधनमुत्तरम् ॥ १३ ॥ पञ्चधा विभक्तस्य साम्नः पञ्चमभागो निधनम् । हविप्मच्छब्दरूपं निधनं यस्मिन्न- हनि तद्धविप्मन्निधनम् । पूर्वदिने हविप्मदिति शब्दः प्रयोक्तव्य इत्यर्थः । एवमितर- त्रापि । उत्तरस्मिन्नहनि हविष्कृच्छन्द इत्यर्थः ॥ १३ ॥ अथ दिनद्वयस्य पक्षव्यवस्थां विधत्ते- अमावास्यायां पूर्वमहर्यजनीय उत्तरम् ।। १४ ॥ शुक्लः कृष्णो वैक एव पक्षः समानोऽर्धमासः । तस्मिन्नेव यद्युभे अहनी स्यातां तदानीमेकपक्षगतत्वादेकस्याह्नो यावीर्य तावदेव भवेत् । इतरस्य वीर्य तु लुप्येत । अतः कृष्णपक्षस्यान्तिमदिने प्रथममहः कर्तव्यम् । शुक्लपक्षम्य प्रथमदिने द्वितीयमहः । एवं सति भिन्नार्धमासवर्तित्वाद्भिन्नवीयें भवतः ॥ १४ ॥ कापिवनेन यं कामं कामयेत तमेतेनाभ्यश्नुते ॥ १५ ॥ एतेन कापिवनेन सर्वकामानां प्राप्तुं शक्यत्वादिम कापेयं कुर्यादिति भावः ॥१५॥ तस्य ज्योतिष्टोमोऽग्निष्टोमः पूर्वमह- भवति । अतिरात्र उत्तरम् ॥ १६ ॥ अग्निष्टोमस्य तु प्राथम्यं तस्मादाहुज्येष्ठयज्ञः' इति वाक्येनोक्तम् । तत् प्राथम्यव- प्राथम्यमतिरात्रस्यापि वैकल्पिकमस्ति । अत एव सूत्रकारेणोक्तम्। 'अग्निष्टोमः प्रथमय- ज्ञोऽतिरानमेके पूर्व समामनन्ति' इति ।। १६ ॥ चैत्ररथेन सर्वमन्नाद्यमवरुन्धे ॥ १७ ॥ चैत्ररथेन प्राणेप्वन्नाद्ये च प्रतितिष्ठति (२२-१४-२२) इत्यापस्तम्बः । चैत्ररथेन द्विरात्रेण यक्ष्ये । प्राणेष्वन्नाद्ये च प्रतितिष्ठति व्याख्यातः फलवादः ॥ १७ ॥ तस्य त्रिवृत्पञ्चदशोऽग्निष्टोमः पूर्वमह- रायुरतिरात्र उत्तरम् ॥ १८ ।। अत्र सर्वत्राहःशब्देनकदिनसाध्यः स्तोमप्रयोग उपलक्ष्यते | अभिप्लवाख्यः कश्चित्प. डहयागविशेषः । तस्य च प्रथमदिने ज्योतिष्टोमप्रथमसंस्थारूपोऽग्निष्टोमो विहितोऽस्ति । स एवात्राभिप्लवशब्देनोपलक्ष्यते । सोऽत्र पूर्वमहर्भवति पूर्वदिनेऽनुष्ठेय इत्यर्थः । द्वितीयदिने सोऽतिरात्रोऽनुष्ठेय इत्यर्थः ।।

·[१७ प्रश्ने- -: .४४६ सत्यापाविरचितं श्रौतसूत्रम्-- ": अग्निष्टोमः पूर्व आयुरतिरात्र उतर इति भरद्वाजोऽपि ? पोडशिमानाझिरसादिषु विदेवनादयोऽङ्गभूता इति केचिदिच्छन्ति । व्युष्टिद्विरात्रप्रकृतिरिति । व्युष्टिद्विरात्रस्य राजसूयकरणभूतस्यापि विदेवनादयोऽङ्गभूता इति केचिन्नेच्छन्ति । व्युष्टिद्विरात्रविष्यन्ता- मत्र य उत्तरास्तथाऽप्याङ्गिरसचैरत्ररथकापिवनपृष्ट्याः परहस्यैवाऽऽद्या गोर्विकारे अहनी अतिरावस्तु सर्वस्तोमोत्तरमेव । पञ्च पूर्वे. कापेयान्तूत्तरे. पटू तथैव नामधेयगता धर्माः प्रवर्तन्ते ॥ १८॥ गर्गत्रिरात्रेण वसून् रुद्रानादित्यानभ्यारोहति ॥. १९ ।। एपुं लोकेषु प्रतितिष्ठति ॥२०॥ अमिष्टोम उक्थ्योऽति- रात्ररूयहानि रथंतरं बामदेव्यं वृहदिति पृष्ठानि ॥२१॥ गर्गत्रिरात्रस्य कर्म गर्गत्रिरात्रेण यक्ष्ये वसूनां रुद्राणामादित्यानां सायुज्यार्थ- मिति । पृथक्त्वे स्वर्गोऽपि फलम् । द्वादशाहवदारम्भकाल इति ॥ १९ ।। २० ॥२१॥ आग्नावैष्णव एकादशकपालः सारस्वत- श्ववाहस्पत्यश्चतरिति ।। (ख० १३)। दीक्षणीया त्रैधातवीया वा ॥ २२ ।। इयांस्तु विशेषः - शिशिरे पर्वण्यारम्भः । सक्षेदान्तं कृत्वा वैधातवीया । प्रश्ने • कृतेऽहीनो. गर्गत्रिरात्रः । त्रैधातवीयां कृत्वा बृहस्पतिपुरोहितेत्यादि वा पशुयागान्तम ग्निवत् । ततः प्रवर्यमभरणं च काठकन्धेवैधातवीयान्तं कृत्वा सावित्रमनिं चेप्य इति संकल्प्योपकल्पनमुभयपक्षे दीक्षणीया त्रैधातवीया भवति ।। २२ ॥ वभ्रररुणा रोहिणी पिङ्गाक्ष्येकहायनी सोमक्रयणी ॥ २३ ॥ तदेव रूपं स्पष्टीक्रियते-रोहिणी शरीरे लोहितवर्णा- पिङ्गला पिङ्गलाक्ष्येकहायन्येक- संवत्सरवयस्का, ईदृशी सती लावण्योपेतं रूपं च कृत्वा गवामन्यासां त्रयस्त्रिंशत्संख्यया शतत्रयसंख्यया च सह जजादुद्गच्छत् । यस्मात्सोमार्थं रोहिण्यादिरूपं धृतवती तस्मा- द्रोहिण्यैकहायन्या पिङ्गलाक्ष्या सोमं क्रीणीयात् । 'तामप्पु प्रावेशयन्त्सोमायोदेहि ' (७-१-६) इति श्रुतेः ॥ २३ ॥ सहस्र दक्षिणा प्रथमेऽह स्त्रीणि च शतानि नयेत् । त्रयानि शतं चैवं द्वितीये (तृतीये च) सहरूयातिरि- च्यते। द्विरूपा रोहिण्युभयत एन्यन्यत एनी वा ॥ २४ ॥ प्रतिदिनमविच्छिन्नानि यथा भवन्ति तथा त्रीणि त्रीणि शतानि ददाति । त्रयस्त्रिंश- . . संख्याया अप्येतदुपलक्षणम् । तथा सत्येककस्मिन्दिने त्रयस्त्रिंशदधिकं गवां शतत्रयं द्यादित्यर्थो भवति । उभयत एनी स्यात् ( तै० ,सं: ७-१--६ ) इति । उभयोः पार्श्वयोः शुक्लरेखा यस्याः सेयमुभयत एनी..! अथ प्रकारान्तरेण लक्षणं विधत्ते- ·. ६ पटलः.] , महादेवशास्त्रिसंकलित योगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ४४७ तदाहुरन्यत एनी स्यात्सहलं .पररतादेतम् ( ७-१-६ ) इति । तस्मिन्सहस्त्रतमी- विषयेऽभिज्ञा एवमाहुः- अन्यतरम्मिन्नेव पाचँ शुल्ह रेखा पर्याप्ता । तत्रोपपत्तिं चैव- माहुः-एतं परन्तात्सत्वमेतत्य . गोविशेषम्य परभागे गोसहस्रं तिष्ठत्यतो न तत्र शुक्लरेखाउपेक्षितेति ॥ २४ ॥ तां प्रथमेऽहनि नयेत् । उत्तमे वोत्तमा ॥ २५ ॥ तां दातव्यां गाम् ।। २५ !! प्रथमेऽहनि देयन्त्वमग्ने सहसमानयोयलस्या- भिनत्वम् । सनः लहसमानय प्रजया पशुभिः सह पुनमा विशताद्रायिरिति ।। उसृष्टिस्तम- नुमन्त्रयते । केहद्वितीये त्वमपामोपधीना रसेन रसिनी वभूविथ । सा मा सहन आभज प्रजया पशुभिः सह पुनर्मा विशताद्रायरिति बेहतं वामन- स्तृतीये प्रतिष्ठाऽसि सहस्रस्य वैष्णवो वामनस्त्वम् । स नः सहसमाधेहि प्रजया पशुभिः सह पुनर्मा विशतापिरिति ॥ २६ ॥ दातुं योग्यो देयः । योऽयं वरः सेयं सहनतमी ( ७-१-६ ) इति । गतमन्यत् ॥ २६ ॥ वामनं तं ज्येष्टयथैनं सहस्त्रमुत्सृजति ॥ २७ ।। ऋत्विभ्यो निष्क्रीतां तां सहस्रतमी यजमानगृहाभिमुख्येनोत्सृजेत् ॥ २७ ॥ यत्नैकां प्रतिवरं प्रत्युत्सृजेयुस्तादर्कसहस्रयाजी पुनः सहस्रं प्रजायते ॥ २८ ।। यस्मात्सहस्रतमी श्रेष्ठो गोविशेषस्तस्माच्छ्ष्टे दत्ते सत्यस्य यजमानस्य सहस्रस्वरूपा सा सहस्रतमी दत्ता भवति । यस्माच्छ्रेठो गोविशेपः सहस्त्रसदृशस्तस्माच्छेष्ठं गोविशेपं न प्रतिगृह्णीयात् । तत्प्रतिग्रहे सति गोसहस्रप्रतिग्रहदोपो भवेत् । अथ कथंचित्प्रति- गृह्णीयात्तदानीमेवं निर्दिशेत् । योऽयं वरः सेयं सहस्रतीति । एवं निर्दिश्याथान्यां प्रत्येवं ब्रूयात् । इयं वरव्यतिरिक्ता ममेति । एवं निदेशे सति वरप्रतिग्रहेऽपि सहस्त्रप्रति- ग्रहदोपो न भवति ॥ २८ ॥ दातव्यायास्तस्या गोराबापणं विधत्ते- तामुत्तरेणाऽऽग्नीनं . पर्याणीयाऽऽहवनीयस्यान्ते द्रोणकलशमबघ्रापयेत् ॥ २९ ।। .. . . :

·[.१७ प्रश्ने-
४४८
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
. अग्नीधः शरणमाग्नीधं तस्योत्तरभागे तां दातव्यां गां प्रदक्षिणत्वेनाऽऽनीयाऽऽहवनी-
यस्य समीपे द्रोणकलशस्थितं सोममवघ्रापयेत् ॥ २९ ।।
दक्षिणेन वा वेदिं नीत्वाऽन्तरा यूपमाहवनीयं
चावस्थाप्याऽऽग्नीध्रहविर्धानयोर्वाऽऽजिघ्र कल.
शमिति द्रोणकलशमवघ्रापयेत् ।। ३० ॥
विशतादयिरिति मन्त्रान्तः ॥ ३० ॥
उदीचीमानीध्रमानीय तस्यां तामध्यस्य पुर-
स्तात्प्रतीच्यां तिष्ठन्त्यामुभा जिग्यथुरिति आग्नीधे
जुहोति । तस्मिस्तार्येऽधिष्णियानां रूपं विग्र-
थितं भवति ॥ ३१ ॥
आहवनीयसमीपे स्थितया तया गवा सह' पुनराग्नीध्रसमीपे प्रत्यागत्य तस्याऽs-
ग्नीध्रस्य पूर्वभागे प्रत्यङ्मुखत्वेन गवि स्थितायां जुहुयात् । होमाङ्गभूतो मन्त्रः । तदै-
रयेथामिति मन्त्रान्तः । इन्द्राविष्णू देवते । त्रेधा सहस्रमिति मन्त्रभागस्य तात्पर्य
दर्शयति-त्रेधा विभक्तं वै त्रिरात्रे सहस्त्र साहस्रीमेवैनां करोति सहस्रस्यैवैनां
मात्रां करोति' (तै० सं० ७-१-७) इति । त्रिरात्राख्ये यागे गोसहस्र
दिनत्रयार्थं त्रेधा विभक्तव्यमिति यत्तेनैनां सहस्रतमीमेव गां साहस्रीं सहस्रोपेतां करो-
तिन केवलं सहस्रोपेता किंतु तस्य सहस्रस्य यावती मात्रा तावन्मात्रामेवनां करोति ।
अथैतदङ्गभूतं होमान्तरं विधत्ते-रूपाणि जुहोति (७-१-७) इति । रोहिणी
पिङ्गलैकहायनीत्यादीनि यानि रूपाण्युक्तानि तानि जुहुयात् । रोहिण्यै स्वाहेत्यादयो
मन्त्रास्तत्रोन्नेयाः ।। ३१ ।।
अथैतदङ्गभूतं जपं विधत्ते-
प्रतीची५ सदसः सूक्तिमानीयेडेरन्त इति तस्या
दक्षिणे कर्णे जपति ॥ ३२ ॥
तस्या गोः कर्णसमीपं प्रत्युपस्थितो भूत्वा मन्त्रं जपेत् । ब्रूतादित्यन्तः ॥ ३२ ।।
तामुत्सृज्य विज्ञानमुपैति यद्यपुरुषाभिवीता प्राची
यादरात्सीदयं यजमानः (ख०१४) ॥ कल्याणं
लोकमजैषीदिति विद्यात् । यदि दक्षिणा क्षिप्रेड-
स्माल्लोकात्प्रेष्यतीति विद्यात् । यदि प्रतीची
बहुधान्यो भविष्यतीति विद्यात् । यादीची
श्रेयानस्मिल्लोके भविष्यतीति विद्यात् ॥ ३३ ॥

·६ पटलः), महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ४४९ तां गामित्यादि व्याख्यातम् ।। ३३ ॥ .. तस्याः सहस्रतम्या दानं विधत्ते- तामग्नीधे वा ब्रह्मणे वा होने वाऽध्वर्यवे वा दद्यात् ॥ ३४ ॥ सहस्रमस्य सा दत्ता भवति (७-१-७ ) इति हि ब्राह्मणशेषात् ॥ ३४ ॥ द्वौ वादातारौ कुर्वीत यतरो नाऽऽश्रावयेत्तस्मै दद्यात् । द्वे वा तृतीये ब्रह्मणे दद्यात् । तृतीय- मग्नीधे ॥ ३५ ॥ नाऽऽश्रावयेत्तस्मै दयादिति पैङ्गचब्राह्मणे समाम्नानाच्च ॥ ३५ ॥ सा मा सुवर्ग लोकं गमय सा मा ज्योतिष्मन्तं लोकं गमय सा मा सर्वान्पुण्याल्लोकान्गमय सा मा प्रतिष्ठां गमय प्रजया पशुभिः सह पुनर्मा विशतायिरित्यभिमन्त्र्य ददातीति ॥ ३६ ।। तां प्रतिगृह्णीयादेकाऽसि न सहस्रमेकां त्वां भूतां प्रतिगृह्णामि न सहस्रमेका मा भूता विश मा सहस्र स्योनाऽसि सुपदा सुशेवा स्योना मा विश सुपदा मा विश सुशेवा मा विशेति ॥३७॥ यो मन्त्रमविद्वान्सहस्रतमी प्रतिगृह्णीयादस्य गोसहस्त्रं प्रतिगृहीतं भवति तावान्प्रत्य- वाय इत्यर्थः । अत एकाऽसीत्यादिमन्त्रेण तां सहस्रतमी प्रतिगृह्णीयात् ॥ ३६॥३७ ॥ तामन्यया गवा निष्क्रीय यजमानस्य गोप्ठेप्वपि- सृजति ॥ ३८ ॥ गतः ॥ ३ ॥ यास्तिस्रविशत्यधि तामुपसमाहृत्य दश प्रथमेऽहन्याशिरे दुहन्ति । विशति द्वितीये त्रिशतं तृतीये ।। ३९ ॥ सर्वत्र दुहन्तीत्यन्वयः ।। ३९ ॥ कृतान्नं प्रथमेऽहनि देयम् । हिरण्यं गौस इति द्वितीये । अनो रथोऽश्वो हस्ती पुरुष इति तृतीये ।। ४० ॥ १ क. ख. ग. मध्यमेऽहनि देयमथ यद्वासो यदनो यदश्वो यदौर्यत्पुरुषो यद्धस्ति यद्धिरण्य तंदुत्तमेऽहनि देयम् । ५५ ...

·[१७ प्रश्नै- ४५० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- कृतान्नं कृम.रान्नमित्येके । देयमिति सर्वत्रान्वयः । अनः शकटः ॥ ४० ॥ य आर्षेयो विद्वाश्तस्मै प्रथमेऽहनि दद्यात् । योऽनायो विद्वा स्तस्मै द्वितीये। य आयोs- विद्वा५स्तस्मै तृतीये ॥ ४१ ॥ ऋषेपत्यमायस्तस्मै । एवमुत्तरत्र द्रष्टव्यम् ॥ ४१ ।। दक्षिणा नयन्यूना दशतो नयेद्यस्मा एकां गां दित्सेत्रयोदशभ्यो दशतमुपसमाकुर्याद्यस्मै पञ्च भ्यस्तेभ्यो दशतं यस्मै तिनस्त्रिभ्यस्तेभ्यो दश. तमनेकस्मै वैकां यस्मै पञ्च द्वाभ्यां ताभ्यां दश- तमेवमा शतादा वा सहस्रात्सहस्रति किंचिद्द- यात् ॥ ४२ ॥ गतः ॥ ४२ ॥ यदि दद्यादनूबन्ध्यावपाया हुतायां दद्यादुदवसानी- यायां वेष्ट्वोत्तमां दक्षिणां नीत्वोदवसाय वा ।। ४३ ॥ विकल्पः ॥ ४३ ॥ शवलि समुद्रोऽसि विश्वव्यचा ब्रह्मा देवानां प्रथमजा ऋतस्यान्नमसि शुक्रमसि ज्योतिरसि तेजोऽस्यमृतमास तां त्वा विद्म शवलि दीवानां तस्यास्ते पृथिवी पादोऽन्तरिक्षं पादो द्यौः पादः समुद्रः पादः परो. रजास्ते पञ्चमः पाद एषाऽसि शबलिः सा न इपमूर्ज धुक्ष्व वसोर्धारा शवलि प्रजाता५ श्रवि- ठाव्रतमुपगेप५ स्वाहति शबलिहोमं जुहोति॥४४॥ शबलिरिति होमनामधेयम् ॥ ४ ॥ नित्यः काम्यो वा ॥ (ख० १५) ॥ ४५ ।। इति सत्यापाढहिरप्यकेशिसूत्रे सप्तदशमन्ने षष्ठः पटलः ॥ अथ पद्धतिः--रोहिणी पिङ्गलैकहायनी त्रिंशतामन्यतमां सहस्त्रदक्षिणां कृत्वा त्रिंश- स्क्रयो व्रतधुगेका एवोपवसथ्यान्तम् । रात्रौ वसतीवरीः परिहृत्य पयसां विशसनकाले व्रतदुहाऽऽशिरार्थ दुहन्ति । महाराने बुद्ध्वाऽग्ने नयेत्यादिरग्निष्टोमः । ऐन्द्रवायवाग्रः । पशकाले युपत्रयस्योच्छ्यणमनिष्ठः पूर्वेधुरुच्छ्रितः । कापेयानामैकादशिनानामादितस्त्रय आलभन्ते । आग्नेयोऽशिष्ठे अमिष्ठस्योत्तरेणैन्द्रः । दक्षिणतश्चाशिष्ठस्यैन्द्रः । अथोपशयनि- ·१ पटलः । महादेवशास्त्रिसंकलिनप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ४५१ - देशः । कृष्णमृगस्ते पशुरिति सहनं दक्षिणा । गर्गत्रिरात्रस्यान्वहं विभज्य दानम् । अवशिच त्रीणि च शतानि प्रथमेऽहनि ददाति । एवं द्वितीये तृतीये च सहरुयतिरि- बत महत्वपूरणी । सा तु रोहिणी उपवस्ता द्विरूया शुक्लकृष्णवर्णा उभयत एनी उभयतः शुक्ला दाक्षिणी होमो हुत्वा दिवं गच्छेत्यादि त्रयस्त्रिंशच त्रीणि जातानि ददाति । अश्वतरोऽपि दीयते । सहनद क्षणाः कृत्वा दक्षिणादानकाले न्यूना दशतो नयेत् । दशसंख्या हीना नयेत् । न दश ना दश नयेदित्यर्थः । दशतं न विच्छिन्वादिति श्रुतेः । यास्तिस्त्रान्तिस्त्रस्त्रिंशत्यधिकास्तासां न दशत्वम् । नयनकाल उत्तमेऽहनि दशत्वसंपत्तिः सहस्रतम्या सह । अथवाऽधिकानां तिसृणां त्रिंशता दशकेन सह नयनम् । एकादशैकादशदशतं न विच्छिन्द्यादिति दशानां न्यूनतैव प्रतिपिद्धा नाधिकता । एवं दक्षिणासु नीयमानासु प्रथमदशक उभृष्टिमुख्य उत्सृष्टस्तं यजमानोऽनुमन्त्रयते त्वमग्न इति । प्रदानकाले च दशसंख्याया न्यूनता । तदुक्तं यस्मा. देकां गां दास्यस्यादिति तस्मादेवं दानं प्रथमं तावन्मुख्यानां चतुर्णी अर्धिनां चतुर्णी तृतीयानां च द्वयोरेकैकाम् । अथ तृतीयानां चतुर्णामेकम्य च द्वे द्वे । अथ पादी(दि )नां त्रयाणां तृतीयानां द्वयो- विगृहीतयोर्दै द्वे एवं सति पादी( दि )नामेवं द्वे द्वे । तृतीयानां द्वयोश्चतस्त्रो द्वयोस्ति- स्त्रोऽर्धिनां मुख्यानामेकैकां महासंख्या त्रिंशत् । अथ मुख्यानां द्वाभ्यां पञ्च पञ्च पुनश्च पञ्च पञ्च मूर्धा( अधि )नां द्वाभ्यां द्वाभ्यां पञ्च पञ्च महासंख्या नवतिः । अथ मुख्यानां चतुर्णी पादी( दि )नां चतुर्णी तृतीयानां द्वयोश्चैकैकामेवं शतं संपद्यते । एवमुत्तरशतद्वयं त्रिंशच्च प्रथममुख्यानामर्थि( धिं )नां तृतीयानां द्वयोरेकैकां तृतीयानां चतुर्णी पादी(दि)- नामेकैकस्य च द्वे द्वे । पादी( दि )नां त्रयाणां तृतीयानां विगृहीतयोश्च द्वे दत्त्वा विरामः । यास्तिस्रोऽधिका मुख्यानां त्रयाणामेकैका तत्र न दोषः । उतमेऽहनि दशत्वसंप- त्तिरेवमुत्तरेप्वहःसु शतत्रयस्य विंशतां तिसृणां च दानं, त्रिंशतां तु विशेष:-मध्यमेऽ. हुनि मुख्यानां पञ्च पञ्च पुनश्च मुख्यानां द्वयोः पञ्च पञ्च तिमृणामधिकानां मुख्यानामे. कस्यैकाऽर्थि( धि नां. द्वयोरेका । उत्तमे हनि त्रिंशतां विशेषः--मुख्यानां द्वयोः पञ्च पञ्चार्थि( धिं )नां द्वयोः पञ्च पञ्चाधिकानां तिसृणामर्धा(र्धिनां) द्वयोरेकका तृतीयानामेकै- कस्यैका । एवं कृतेः सहस्रनमी आग्नीध्रस्यैव । एवं सहस्रापत्तिः । अय द्वादशच्छेदनमेव प्रतिषिध्यते । दशतं न विच्छिन्द्यादिति । अधिके न दोपः, इत्यस्मिन्पक्षे निशतामधिकानां निसृणामेव विभागः प्रथमेऽहनि त्रिंशतां प्रथममुख्यानां पञ्च पञ्च तसृणां दानं तदा तिसृणां षट्पट् मध्यमेऽहन्यार्थि(धि )नां मुख्यानां च द्विकेन सह तिसृगां दानमुत्तमेऽहनि द्विकेन सहवं द्रष्टव्यानि । पत्नीपंयानान्तपही- नसंततयः । ..

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्--- [१७ प्रश्भे-- ܘܢ .. पयसां विशसनकाले व्रतदुहा सह विंशति दुहन्ति परिस्तरणान्तम्, महाराने बुद- ध्वाऽग्ने नयेत्यादि । उक्थ्यः, न त्वतिग्राह्याः । अत्र षोडशी तैत्तिरीयकश्रुत्या- त्रैष्टुभं मध्यमस्याह्न आज्यं भवति ' ! — संयानानि सूक्तानि शसति, पोडशिनँ शंसति " इति वचनाच्च । ताण्डिनां छन्दोगानामुत्तमेऽतिरात्र आम्नातः षोडशी तत्र विकल्प एव न समुच्चयः । सहस्र स्तोत्रीया इति श्रुतेः । शुक्रायः । पशुकाल आश्विनं गृहीत्वा यूपचतुष्टयस्योच्छ्यणम् । अग्निष्ठस्य दक्षिणस्य दक्षिणत उत्तरस्योत्तरतः पुनर्दक्षिणत- श्वोत्तरतस्त्रिवृद्भ्यां परिवीयाग्निष्ठस्योत्तरे सारस्वतमग्निष्ठप्रभृतिदक्षिणतस्तृतीये सावित्रम ग्निष्ठप्रभृत्युत्तरतश्चतुर्थे सौम्यं दक्षिणतश्चतुर्थे वैश्वदेवमेवं पशवो निर्दिष्टाः । पूर्ववई- क्षिणाकाले पूर्ववद्दत्त्वा यजमानोऽनुमन्त्रयते । पत्नीसंयाजान्तमहीनसंततयः । पयंस विशसनकाले त्रिंशतं दुहन्त्याशिरार्थं पारस्तरणान्तम् । : महाराजे बुद्ध्वाऽग्ने नयेत्यादि अतिरात्रा आग्रयणाग्रः । पशुकाल आश्विनं गृहीत्वा यूपचतुष्टयस्योच्छ्यणमग्निष्ठप्रभृति दक्षिणतश्चतुर्थस्य दक्षिणतोऽग्निष्ठप्रभृति । तस्योत्तरतः पुनश्चैवमुत्तरतः । अथोपशयनिधानं त्रिवृद्भ्यां परिवीयाग्निष्ठप्रभृत्युत्तरतः पञ्चमे पोष्णं दक्षिणतः पञ्चमे मारुतमुत्तरतः पृष्ठ ऐन्द्राग्नं दक्षिणतः पृष्टेऽन्ते वारुणम् । अथोपशयनि- देशः–कृष्णमृगस्ते पशुरिति दक्षिणादानम् । पूर्ववद्दाक्षिणासु नीयमानासु. वामनो मुख्यः । यजमानो यथापाठमस्मिन्नुत्तमेऽहनीत्यनुमन्त्राणान्तं कृत्वा तां सहस्रतमी रोहि- ण्युपध्वस्तादिगुणयुक्तां कल्याणी कमनीयामेवलक्षणां सहस्रतमीमुत्तरेणाऽऽग्नीध्रमण्डपं नीत्वाऽऽहवनीयसमीपे द्रोणकलशं निधाय तं सोममवनापयेत् । आ जिघ्र कलशमित्यनेन मन्त्रेण रयिरिति मन्त्रान्तः । दक्षिणेन वेदिमिति विकल्पः । अनन्तरमुदीचीसुदङ्मुख- माग्नीध्रमण्डपं नीत्वा तस्याः पृष्ठे तार्ण्यमवस्थापयति । घृताक्तं वस्त्रं तामिति व्याख्यातं वाजपेये राजसूये च । तस्मिंस्ताये धिष्णिया भवन्ति । सूत्रे चतुरश्राः परिमण्डला वा धिष्णिया इष्टकाः । संख्या द्वादशादयः । अथ शब्देन प्रायश्चित्तं कृत्वा पुरस्तादग्नीव्रमण्डपस्य प्रतीची प्रत्यङ्मुखां स्थापयित्वा रूपाणि जुहोति । यानि तस्या रूपाणि भवन्ति लोहिताय स्वाहेति एवमादीनि । अथ अश्वमेधिकान्येके समामनन्ति ( २२--१६-६ ) इत्यापस्तम्बः । अद्ध्येताय स्वाहेत्यादि । प्रतीची प्रत्यङ्मुखां संदसः कोणमानीय तस्या अभिमुख इडेरन्त इति यजमानो जपति । उत्थायोत्सृज्य सहस्रतमी विज्ञानमुपैति ! शेभितकारकैर्यद्यपौरुषेण प्रेरितः प्राची दिशं यायादृद्धिं प्राप्नोति यज- मानः कल्याणं लोकं जयति । यद्दक्षिणा अस्माल्लोकाच्छीघ्रं प्रयाति । यदि प्रतीची प्रभूतधान्यराशिभविष्यति । यदुदीदीची श्रेयानस्मिल्लोके तामुत्सृष्टां यजमानोऽनुमन्त्रयते, सा मा सुवर्ग लोकं गमयेति चतुर्भिमन्त्रैः । केचिदनुषङ्गं वा पठन्ति । यात्रिष्वहासु । र ·६. पटलः] ' महादेवशालिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमैतम् । ४५३ -- ..- त्रिंशतो नवतिस्तिस्त्रस्तासु एनां सहन्वतमी मिश्रित्वा तामन्नीध इत्येवमादिभ्यो ददाति ब्रह्मणे होत्र उद्दात्र उन्नेोऽध्वर्यवे वा दद्यात् ( २२-१६-११ ) इत्यापस्तम्बः । यस्मै ददाति गां तस्य स्वभागो नियम्यते । द्वौ बोनेतारौ वृत्वा यतरो नाऽऽश्रावये. तस्मै वा इति । दद्यादिति शेषः । उन्नतारौ द्वौ प्रकृतावप्येक उन्नयति एको हारियोजन यजति तस्य लिङ्गं सर्पसत्रे . कपिशयो उन्नेताराविति ताण्डकेऽप्युक्तम् द्विभागं वा ब्रह्मणे . तृतीयमग्नीध इति । अथवा द्विभागं ब्रह्मणे तृतीय- मग्नीध इत्येवं विभागः । तदाऽपि स्वभागे नियमः । सर्वेभ्यो वा सदस्येभ्य इति । अथवा सर्वेभ्यः सदत्येभ्य इति । अथवा ऋत्विग्भ्य इति । उदाकृत्य वा सा वशं चरेत् , इत्यादि । उदाकृत्य संस्कृत्य वशं चरेत् । यस्तामविद्वान्प्रतिगृह्णातीत्युक्तम् । एका सती- (ऽसी)त्यनेन मन्त्रेण प्राकृतमन्त्रस्य प्रत्याम्नायः । सदस्यानां विधिः । इति ) तां शत- मानेन हिरण्येन निष्क्रीय शतमानमविदुषे दत्त्वा यजमानस्य गोष्ठे सहस्रतमी विसृजति, सद एत्य वि सुव इत्यादि तिरोअह्रान्तम् । यस्मा एकां गां दद्यान्न साहत्रेऽधि किंचि. द्दद्यात् । दद्यादित्येके, इत्यापस्तम्बसूत्रम् । ततोऽनुवन्ध्याचुदवसानीयान्तं कृत्वाऽन्यमा- हवनीय प्रणीय शवलिहोमान्तम् । ततः सौत्रामणी मैत्रावरुणी वा । मैत्रावरुणी वा काठक इति भाष्यकृत् । ... यक्ष्ये गर्गत्रिरात्रेण शिशिरे तु यजेसुधीः । काठको वा महाग्निर्वा सक्षेदान्तं प्रकल्प्य तु ॥ १॥ त्रैधातवीया सावित्रं चेष्ये पक्षान्तरे तथा । बृह(वार्ह)स्पत्याऽनेन कुर्याद्वादशाहवदेव च ॥ २ ॥ रोहिण्यादिश्च संयुक्ता क्रयणी त्रिंशता क्रयः । तया सह सहस्रं तु विभज्यैवान्वहं ततः ॥ ३ ॥ अतिरिक्ता तु साहनी एनी श्वेता तथैव च । उद्धृष्ट्युच्छ्रितपृष्ठा स्याद्व्याख्यातो वामनस्तथा ॥ ४ ॥ 5. उत्तमेऽहनि नीतासु दक्षिणासु तथैव च । साहस्री खलु कल्याणी नीत्वाऽऽग्नीध्रस्य मण्डपम् ॥ ५॥ घ्रापणं कलशस्यास्य पृष्ठे. ताय॒स्य लङ्गनम् । धिष्ण्यानामिष्टकारोपः सूत्रधनमेव च ॥ ६ ॥ द्वादशैकादशाष्टौं च षडित्यादि तथैव च । प्रायश्चित्तं त्वकृत्वैवाथोभा जिग्यथुरे व च.॥ ७ ॥ • . .. , १ तु फलं वदेत् ।

·[१७ प्रभे-
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
अथ शब्दप्रयोगात्तु होममाहवनीयके ।
आग्नीधीये तथैकेषां रूपाणि च जुहोति हि ॥ ८ ॥
लोहिताय तथा स्वाहाऽज्येतायति वा भवेत् ।
कर्णे जपित्वा विज्ञानं सा माऽसीत्यनुमन्त्रणम् ॥ ९ ॥
चतुभिर्मन्त्रैर्यष्टव्य प्रजयाद्यनुपज्यते ।
तथा तिस्त्रस्त्रिंशतोऽप्यूछस्वेवैनां तु मिश्रयेत् ॥ १० ॥
आग्नीध्रादेस्तु दानं स्यादुदा कृत्येति संस्क्रिया
एकाऽसीति च मन्त्रेण ऋत्विजां च प्रतिग्रहः ॥ ११ ॥
शतमानेन निष्क्रीय गोष्ठे यष्टा समुत्सृनेत् ।
एका व्रतधुगेव स्यात्तयैव तु दशादयः ।। १२ ॥
त्रयः कापेयका आद्येऽप्यहनोरुत्तरयोस्तथा ।
चतुरश्चतुरश्चैव व्यत्यासेनाप्युपाक्रिया ॥ १३ ॥
यूपानामेव निर्माणमन्नाद्यानां तथैव च ।
यस्मा एकां तु यच्चोक्तं न साहस्रति केचन ॥ १४ ॥
अन्ये त शबलीकर्म सौत्रामण्यादयस्तथा ।। ४५ ॥
इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगचन्द्रि
कायां सप्तदशप्रश्ने षष्ठः पटलः ।
.
अथ सप्तदशप्रश्ने सप्तमः पटलः ।
वैदत्रिरात्रेण यो राज्यमाशसमानो ( ने ) न
लभेत स एतेन यजेत ॥ १ ॥
बैदात्रिरात्रेण स्वराज्यकामः । वैदत्रिरात्रेण यक्ष्ये स्वराज्यामिति । विद्युदादि सर्व
गर्गत्रिरात्रवत् । शवलिहोमान्तं प्रश्ने कृतेऽहीन एव वैदत्रिरात्रः ॥ १ ॥
तस्य त्रयस्त्रिकृतोऽतिरात्राः सर्वे षोडशिमन्तो रथं-
तरं वामदेव्यं बृहदिति पृष्ठानि गर्गत्रिरात्रेणोत्त-
रेषां त्रयाणामहानि व्याख्यातानि ॥२॥
इयान्विशेषः-त्रयस्त्रिवृतोऽतिरात्राः पोडशिमन्तोऽतिरात्रसंस्थाः । शिर्ष गर्गत्रि-
रात्रवत् । अनिकायित्वात्पोडश्याहिकानां गुणविकारः ॥ २ ॥

·५ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ४५५ छन्दोमपवमानेन पशुकामः ॥ ३ ॥ यजेतेति शेषः । छन्दोमपवमानेनातिरात्रेण यक्ष्ये । पशूनवाप्तवानीति संकल्पः । पदै गर्गत्रिरात्रवदहःक्लप्तिश्च ॥ ३ ॥ अन्तर्वसूनां पशूनामोति ।। ४ ।। अन्तर्वसूनां त्रिरात्रेण यक्ष्ये पशुमान्भूयासमिति संकल्पः । प्रश्नेऽहीन एवान्तर्वसुः । सर्व गर्गत्रिरात्रवत् ॥ ४ ॥ पराकेण स्वर्गकामः ॥ ५ ॥ यजेतेति शेषः । पराकेण यक्ष्ये स्वर्गप्राप्त्यर्थमिति । सबै गर्गत्रिरात्रवत् । सर्वेषां शवलिहोमः निकायिनां पशुक्लप्तिश्च ।। ५ ॥ अत्रेश्चतुर्विशश्चतूरात्रश्चत्वारोऽस्य वीरा आजायन्ते सुहोता सद्गाता स्वध्वर्युः सुसभेयः ।। ६ ।। तथैव चत्वारस्त्रिरात्रा निकायिनः । अत्रेः प्रथमश्चतूरावस्तस्य कर्मात्रेश्चतूरात्रेण यक्ष्ये प्रजामिति । विद्युदादि द्वादशाहवदारम्भकालादिसाग्निचित्काठको वा । तस्य कर्मसु होता ऋग्वेदकुशलः, उद्गाता सामवेदकुशलः, अध्वर्युर्यजुर्वेदकुशलः, सभेयश- ब्देन ब्रह्मा लक्ष्यते । सभेयो ब्रह्माऽऽथर्वणवेदकुशलः । एवं चत्वारो जायन्ते ॥ ६ ॥ अग्निष्टोमः प्रथममहः ।। ७ ।। द्वादशाहवदीपवसथ्यान्तमत्रापि समन्वारम्भहोमः । रात्री वसतीवरीः परिहत्य पयोविशसनान्तं कृत्वा परिस्तरणान्तम् । महारात्र इत्याग्निष्टोमः । अग्निं युनज्मि० ऐन्द्रवायवाग्रः पूर्वमित्यहपक्षमाश्रित्याऽऽग्नेय एक एवातिग्राह्य. आश्विनं गृहीत्वाऽति (त्रि ) वृद्भ्यां परिवीयाऽऽग्नेयमग्निष्ठस्योत्तर ऐन्द्रः । अथोपशयनिर्देशः । द्वादशशतं ददाति । यज्ञायज्ञीये नमस्तेऽस्तु ० पत्नीसंयाजान्तमहीनसंततयः ॥ ७ ॥ उक्थ्यो मध्यमोऽतिरात्रश्चतुर्विशाः पवमाना उद्यन्तस्तोमा एवमितरेषां त्रयाणामहानि व्याख्या- तानि ॥८॥ श्वोभूत उक्थ्यः । ऐन्द्र एक एवातिग्राह्यः, शुक्रायः । पशुकाले त्रिवृया परिवीयाग्निष्ठस्य दक्षिणत ऐन्दाग्न उत्तरत ( स्तृतीये ) सावित्रं दक्षिणतस्तृतीये सार- स्वतम् । अथोपशयनिर्देशः, द्वादशशतं ददाति । पत्नीसंयाजान्तमहीनसंततयः । श्वोभूत उक्थ्यः सौर्य एवातिग्राह्य आग्ररणामः । पशुकाले त्रिवृद्भ्यां परिवीयामि :

·7... सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम् [ १७ प्रश्ने- ठप्रभृत्युत्तरतश्चतुर्थे सौम्यं दक्षिणतश्चतुर्थे वैश्वदेवमुत्तरतः पञ्चमे पौष्णम् । अथोपशय निर्देशः । द्वादशशतं ददाति । पत्नीसंयाजान्तमहीनसंततयः । रात्रौ पारस्तरणास्तम् । श्वोभूते महाराने बुद्ध्वा, अतिरात्र स्तस्मिन्घोडशिग्रहणं, सर्वे अतिग्राह्या उत्तरच्या हपक्षे आग्नेय एक एव, ऐन्द्रवायवाग्रः । पशुकालेऽग्निष्ठप्रभृति दक्षिणतः पञ्चमे मारुत. मुत्तरतः षष्ठे ( अन्त्ये ) बार्हस्पत्यं दक्षिणतः षष्ठे वारुणम् । अथोपश्यः । द्वादश- शतं ददाति । तिरोअान्तमनूवन्ध्यावपायां हुतायां पात्नीवतकर्म । अग्नेविमोकहो- ममुदवसानीयान्तम् । ततः सौत्रामणी मैत्रावरुणी च । मैत्रावरुणी वा काठकपा ॥८॥ जामदग्न्येन । पूर्वान्पोषान्पुष्यन्ति ॥ ९ ॥ एताल्लोकप्रसिद्धान्प्रजापशुधनपोषानपुष्यत्संपादितवान् । यस्मादेव जमदग्निः पुष्टि- हेतुयागप्रवर्तकस्तस्माज्जामदग्न्यौ तद्वंशोत्पन्नौ द्वौ पितृपुत्रौ पुष्टिमन्तरेण तथैव पलितो. दरिद्रौ न जानाते नोत्पद्यते । यद्वा वृथैव पठितं स्वकीयं देहं न जानाते । अयमर्थः- पुष्टिसंप्रदायस्य जमदग्निना प्रवर्तितत्वात्तद्वंशे कोऽपि दरिद्रो नास्ति । यदि कश्चित्प्रमा- दात्स्यात्तथाऽपि नैरन्तर्येण द्वौ पुरुषो पुष्टिमन्तरेण वृथा पलितो न स्त एवेति भाष्य- कारः । अथ विधत्ते- 'एतानेव पोषान्पुप्यति य एवं विद्वाश्चतूरात्रेण यजेत । (तै० सं० -१-९) इति । जामदग्न्येन चतूरात्रेण यक्ष्ये, 'पुष्टिमवाप्नवानीतिः । सर्व पूर्ववत् ॥ ९ ॥ अत्रोपसत्सु कंचिद्विशेषं विधत्ते-- घुरोडाशिन्य उपसदो भवन्ति ।-आग्नेय एकक- पाल आश्विनो द्विकपालो वैष्णवस्त्रिकपाल: सौम्यश्चतुष्कपालः । सावित्रः पञ्चकपालः। धात्रः पटकपालः । मारुतः सप्तकपालः । वार्हस्पत्योऽ. टाकपालः । मैत्रो नवकपालः । वारुणो दशक पाल: । ऐन्द्र एकादशकपालः । वैश्वदेवो द्वादश- कपालः ।। (ख.१६) दर्विहोमा भवन्ति । अग्ने बेर्होत्रं वेरध्वरमा पितरं वैश्वानरमवसेऽकरिन्द्राय देवेभ्यो जुषता हविः स्वाहा । देवावश्विना मधु- कशयाँद्यास्मि यज्ञं यजमानाय मिमिक्षतम् । देव विष्णवुर्वद्येमं यज्ञं यजमानायानुविक्रमस्वं । देव सोम रेतोधा अद्यास्मिन्यज्ञे यजमानायैधि । देव ܫܚܝܢ 17 १ क. ख. ग. 'मावित° । २ क ख. ग. जुहुताँ । ३ क. ख. ग. याद्यमं यज्ञ य४ ख. ग. वद्यास्मिन्यज्ञे य ।

·रटेल.] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमैतम् । ४५७ सवितः सुपावित्रमद्यास्मिन्यज्ञे यजमानायानुसु- वस्व । देव धातः सुधाताऽचास्मिन्यज्ञे यजमाना- यैधि । देवा ग्रावाणो मधुमतीमद्यास्मिन्यज्ञे यजमानाय वौचं वदत । देव्यादितेऽन्वयेमं यज्ञ यजमानायैधि । देव्यदिते स्वादित्यमयास्मि- न्यज्ञे यजमानाय यजमानाय सुनवस्त्र । देव्यनुमतेऽ- न्वद्येमं यज्ञं. यजमानाय मन्यस्व । दिव्या आपोऽत्र नम्यध्वमद्यास्मिन्यज्ञे यजमानाय । सदः सदः प्रजा वा नृभुर्जुषाणः । देवेन्द्रेन्द्रि. यमद्यास्मिन्यज्ञे यजमानायधि । देव त्वष्टः सुरेतोधा. · अद्यास्मिन्यज्ञे यजमानायधि । इति प्रतिनिधि होमाः । इन्द्राय देवेभ्यो जुप- ता हविः स्वाहति सर्वत्रानुपजति ॥ १० ॥ पुरोडाश आसूपसत्स्वस्तीति पुरोडाशिन्यः । पुरोडाशिन्य उपसदो भवन्ति(७ - १ १९)इत्युक्तम् । उपसदस्त्रिविधा आग्नेय एककपाल इत्याद्या यत्र समाम्नाताः पुरोडाशा- स्तेषामोपासने श्रपणं निर्वापादयस्तूष्णीं दर्पिहोमा आज्येन उपसदामा(घा)ज्यप्रत्याम्नायः, आज्येन प्रधानाहुतयः-अग्ने वेहोत्रमिति यथालिङ्गं जुहोति । जुह्वामुपस्तरणाभिघारणं च । इन्द्राय देवेभ्य इति सर्वत्रानुपङ्गः । वैश्वदेवान्तं कृत्वा व्याख्याता द्विरात्रे तद्वदुप- सदाहुतिमन्त्राणामुच्चारणमेवं पूर्वाह्ने अपराह्ने च । अहःक्लप्तिश्च पूर्ववन्निकायपशुक्ल. प्तिश्च ॥ १० ॥ वसिष्ठस्य ससर्पः। य: पुण्योऽहीन इव स्यात् स एतेन यजेत ॥ ११ ॥ वसिष्ठस्य संसपेण चतूरात्रेण यक्ष्ये, पुण्योऽहीन इति व्याख्यातं द्विरात्रे तद्वत्फलवादः। अत्र चतूरात्रवत्सर्वमहाक्लप्तिश्च ॥ ११ ॥ विश्वामित्रस्य संजयो भ्रातृव्यवान्यजेत ।। (ख०१७) ॥ १२ ॥ विश्वामित्रसंजयेन चतूरात्रेण यक्ष्ये भ्रातृव्यजया), सर्वमतिरात्रवदहःलाप्तिश्च ॥१२॥ अथ पञ्चरात्रोऽभिधीयते- " १ क. वाचो व १२ घ. पोऽन्न नभ्यन्त्वद्या । ३ क. ख. ग. वानसुभिर्जु । ४ का ख. 4. 'नाय धेहि । ५ क. ख. ग. गम्य हो । ६ क. ख. ग. जुहुताँ । -- ५८.

·१७ प्रने- -- । ४.५८ सत्यापीढविरचितं श्रौतसूत्रम्- : संवत्सरस्य पञ्चाहेन भैव-जायते ॥ १३ ॥ य एवं विद्वान्पञ्चरात्रेण यजेन प्रैव जायते(७-१-९) इति ब्राह्मणम् ॥ १३ ॥ अथ पशुप्राप्त्यर्थं तमेव विधत्ते-- प्र सहस्रं पशूनामोति ॥ १४ ॥... ब्राह्मणेऽपि व्याख्यातमिदम् ॥ १४ ।। :; अथ सभायां वक्तृत्वविशेष कामयमानस्य तमेव पञ्चरात्रं विधत्ते- वाचः प्रवदिता भवति ॥ १५ ॥ य एवं विद्वान्पञ्चरात्रेण यजेत प्रवदितव वाचो भवति । अथो एनं वाचस्पति-: रित्याहुः(७-१-९) इति ब्राह्मणशेषात् । ‘पञ्चरात्रण - यक्ष्ये, प्रजामवाप्नवानीति । पापक्षयः फलम् । अथवा पश्वर्य, सुष्टुवाचःप्रसरणार्थमिति वा फलनिर्देशः । सर्वं द्वाद- शाहवत् । शिशिरादिमहाग्निः काठको वौपवसथ्यान्तं वसतीवरी: परिहत्य परिस्तर- णान्तम् ॥ १५ ॥ त्रिदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यः । सप्तदश उक्थ्यः । पञ्चविशोऽग्निष्टोमो. महाव्रतवान् ।।१६ ॥ महाराने बुद्ध्वाऽग्ने नयेत्यादित्रिवृदग्निष्टोमः । पाक्षिकस्य प्रथमविकारः । आग्नेय एषातिग्राह्य ऐन्द्रवायवाग्रं त्रिवृद्भ्यां परिवयिाऽऽग्नेयमुपाकरोति । तस्योत्तरतो यूप मीत्वा, ऐन्द्रमुपाकरोति, अयोपशयः पूर्ववत्, दक्षिणा पत्नीसंयाजान्तमहीनसंतत्तयः । श्वोभूते पश्चदश उक्थ्यः । पाक्षिकस्य द्वितीयविकारः । ऐन्द्र एवातिग्राह्यः । शुक्रायः पशुकालेऽग्निष्ठस्य दक्षिणत ऐन्द्राग्नम् । अग्निष्टोमप्रभृत्युत्तरतस्तृतीये. सारस्वतमुत्तरतश्च- तुर्थे सौम्यम् । अथोपशयः पूर्ववद्दाक्षिणा पत्नीसंयाजान्तमहीनसंततयः ।। श्वोभूते पञ्चविंशोऽग्निष्टोमो महाव्रतवान् । योऽतिग्राह्याः । नतु महाव्रतप्रयुक्ता अतिग्राह्याः । नतु प्रानापत्यः पशुः षोडशिनश्चात्राग्निष्टोमेऽपि चतुर्थे चतूरात्र इति वचनादग्निष्टोमवदेव ऋतुकरणमैन्द्रवायवाग्रः । पंशुकालेऽग्निष्टोमप्रभृति दक्षिणतश्चतुर्थे वैश्वदेवमुत्तरतः पञ्चभे पौणम् । अथोपशयः पूर्ववद्दक्षिणा तृतीयसवन आग्रयणं गृहीत्वा पोडशिंग्रहणमशिष्टोमचमसैः प्रचर्य पोडशिहोमः । पत्नीसंयाजान्तम् । स्तोत्रप्रयुक्तं च सर्व महाव्रतवदहीनसंततयः ॥ १६ ॥ विश्वजिन्सर्वपृष्ठोऽतिरात्रः ॥१७॥ विश्वजिन्नामाऽग्निष्टोमविकारः कश्चिदेकाहः । सोऽत्रातिरात्रविकृतित्वमापादितः पञ्च- , समहर्भवति । स पुनः सर्वपृष्ठो रथंतरबृहद्वरूपवैराजशाकररैवताख्यानिः पृष्ठस्तोत्रगतानि सामानि सर्वाण्यपि यस्यासौ सर्वपृष्ठः । ..

·- ७:पटला.] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । ४५९ ननु द्विरात्रमारभ्य शतरांबपर्यन्तेषु अहर्गणेषु गवामयने च पूर्ववव्यक्तलिङ्गेन सोमस्य धर्मा इति चेन्न । विशेपलिङ्गसद्भावात् । द्वादशाहपदान्तर्गतोऽहःशब्दः पष्टि- घटिकात्मकदिन परः। द्विगत्रिपदान्तर्गतो रात्रिशब्दश्च तादृशः । एतदेकं विशेपलिङ्गम् । अहःसंघो द्वितीयम् । द्वादश दीक्षास्तृतीयम् । तच्च गवामयने विद्यते । तत्र ह्यभीन्धत एव दीक्षाभिरित्युक्त्वा दीक्षायुग्माणि पडुपन्यस्तानि द्वाभ्यां लोमाद्यन्ति द्वाभ्यां त्वचं द्वाभ्यामसृग्वाम्यां. माश्मं द्वाभ्यामस्थि द्वाभ्यां मज्जानमात्मदक्षिणं १ सत्रम् , इति । तस्मादहर्गणेषु द्वादशाहस्य धर्माः (८-१-१० )। ननु-त्रिवृहहिप्पवमानमिति श्रुतौ त्रिवृच्छन्दस्य त्रैगुण्यं लोके प्रसिद्धोऽर्थः । वाक्यशे- पादृक्त्रयात्मकेषु त्रिषु सूक्तेप्ववस्थितानां वहिप्पवमानस्तोत्रनिप्पादनक्षमाणामुपास्मै गायता नर इत्यादीनामृचां नवकमर्थः । तत्र धर्मनिर्णये वेदस्य प्रबलत्वेऽपि पदपदार्थनिर्णय लोकवेदयोः समानवलत्वादुभावों विकल्पेन ग्रहीतव्याविति चेन्मैवम् । लौकिकार्थस्वी- कारपक्षे विधिवाक्येऽर्थस्त्रैगुण्यम् । अर्थवाढवाक्ये स्तोत्रियाणाम्चां नवकमित्येवं विध्य- र्थवादवाक्ययायधिरण्यादेकवाक्यत्वं न स्यादत एकवाक्यत्वाय स्तोत्रियाणां नवकमेव विधिवाक्ये नियतोऽर्थः (१-३-६)। नन्वेवं श्रूयते - 'त्रिवृदग्निष्टुदग्निष्टोमः' इति । किं त्रिवृत्त्वमग्निष्टुति ऋतौ सर्वेषु साधनेषु... संपद्यते, किंवा स्तोममात्रसंवन्धि । तत्र त्रिवृद्रज्जुरित्यादौ त्रिवृच्छब्दस्य त्रैगुण्यवाचित्वदर्शनादत्रापि क्रतुसाधनेषु या या संख्या श्रूयते सा सर्वा त्रित्वेन विक्रि- यत इति प्राप्ते ब्रूमः-यद्यपि त्रिवृच्छन्दोऽवयवप्रसिद्धचा लोके त्रैगुण्यं ब्रूते तथाऽपि वेदे रूढ्या स्तोमवाची । त्रिवृद्वहिप्पवमानमित्युक्त्वा स्तोत्रियाणां नवानामृचामनुक्रम- णादन स्तोमविषयमेव त्रिवृत्त्वम् ( १०-६-७)। .. ननु –'विश्वजित्सर्वपृष्ठो भवति । इति श्रूयते । तत्र सर्वपृष्टशब्दोऽनुवादः । कुतः, प्राप्तत्वात् । तथाहि ज्योतिष्टोमे माध्यंदिनपवमानानन्तरभावी नि माहेन्द्रादीनि चत्वारि स्तोत्राणि सन्ति । 'अभि त्वा शर नोनुमः कया नश्चित्र आ भुक्त् ' ' तं वो दस्ममृतीषहम् । तरोभिवों विदद्वसुम् ' इत्येतेषु चतुर्पु सूक्तेषु तानि स्तोत्राणि सप्त- दशस्तोमतामापाद्य गीयन्ते । एकस्मिन्सूक्ते विद्यमानानां तिसृणामृचां ब्राह्मणोक्तविधा- नेन सप्तदशंधाऽम्यासः सप्तदशस्तोमः । तादृशेषु, स्तोत्रेषु पृष्ठशब्दः श्रूयते – सप्तद- शानि पृष्ठानि इतिः चत्वारि-पृष्ठानि विश्वजिति चोदकप्राप्तत्वात्सर्वपृष्ठशब्देनानूद्यन्त इत्याद्यः पक्षः। -. रथंनरपृष्ठबृहत्पृष्ठयोज्योतिष्टोमे विकल्पितयोरिहापि चोदकेन ..विकल्पप्राप्तौ सर्व- ·': पक्षः । •. ४६. सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्--- १७ प्रभे- शब्देन समुच्चयो विधीयते । तथा. सत्यनुवादकृत वैययनः भविष्यतीति द्वितीयः सर्वत्वं बहुषु मुख्यं नतु द्वयोः । तस्मादनेन सर्वपृष्टशब्देन घटसंख्याकानि पृष्ठान्यतिदिश्यन्ते । षडहे प्रतिदिनमेकैकं पृष्ठं विहितम् । तानि च षट्पृष्ठानि रथंतरवृहद्वैरूपवैराजशाक्चररैवतसाममिनिष्पाद्यानि । यद्यपि विश्वजित ऐकाहिकत्वा- ज्ज्योतिष्टोमविकृतित्वमेव न्तु पडहविकृतित्वं तथाऽपि सर्वपृष्ठोक्तिवलात्तानि षट्पृष्ठान न्यतिदिश्यन्ते ( ७ -३-३ )। नन्विदमाम्नायते-- । विश्वजित्सर्वपृष्टः' इति । षडहे पट्स्वह.सु क्रमेण स्थंतर- बृहद्वैरूपमित्यादिभिः षड्भिः सामभिः पृष्ठस्तोत्रं निप्पादितम् । तानि सर्वाणि पृष्ठसा- मानि यस्मिन्विश्वजिति सोऽयं सर्वपृष्ठः । तत्र माध्यंदिनपवमानमैत्रावरुणनाम्नोरन्तर लरूपे पृष्ठस्तोत्रदेशे किं सर्वाणि पृष्ठसामानि कार्याणि, किंवा यथावचनं देशव्यवस्थेति संशयः । पृष्ठकार्यगमकेण पृष्ठशब्देन पृष्ठदेशे प्राप्ते वचनेन देशविशेषो व्यवस्थाप्यते । वचनं चैवमाम्नायते- पवमाने रथंतरं करोत्याभवे बृहन्मध्या इतराणि वैरूपं होतुः पृष्ठं वैराजं ब्रह्मसाम शाकर मैत्रावरुणसाम रैवतमच्छावाकसाम । इति । वचनं हि न्यायालीयः । तस्माद्देशविशेषा व्यवस्थिताः ( १०-६-५ )। . श्वोभूते विश्वजित्सर्वपृष्ठोऽतिरात्र ऐकाहिकः । अतिग्राह्यास्त्रयः । शुक्रायः । पशुका- लेऽग्निष्ठप्रभृति दक्षिणतः पञ्चमे मारुतमुत्तरतः षष्ठे बार्हस्पत्यम् । पुनरपि दक्षिणतः षष्ठे वारुणम् । अथोपशयः । सर्वस्वदानम् । द्वादशशतमेव दक्षिणा छन्दोगवचनात् । सर्व तिरोअनान्तमनूवन्ध्यायां वपायां हुतायां पानीवतः कर्मशेषमग्निष्टोमवदुदवसा- नीयान्तं सौत्रामणी मैत्रावरुणी च ॥ १७ ॥ अभ्यासङ्ग्येन ॥ १८ ॥ यजेतेति शेपः । अभ्यासङ्गयो द्वितीयः । अभ्यासङ्ग्येन पञ्चरात्रेण यक्ष्ये, सर्वका- मार्थम् । आहारपृथक्त्वेन सर्व पूर्ववत् । अनेका पशुक्लप्तिश्चाहोगविशेषः । प्रथमोऽग्नि. ष्टोमस्त्रय उक्थ्या अतिरात्रास्त्रिप्वहःसु आग्नेयाद्या अतिग्राह्या एककस्मिन्नेकैकम् । चतुर्थे षोडशी उक्थ्यवदेव ऋतुकरणम् । उक्थ्य इति वचनात् । अभ्यासङ्गय इति कोऽर्थः, स्तोत्रविषयमेतत् ॥ १८ ॥ यं कामं कामयते तमभ्यश्नुतेऽग्निष्टोमस्त्रय उक्थ्योऽ- तिरात्रः । त्रिवृतो वे सबने पञ्चदशमेकं पञ्च- दशे द्वे सवने सप्तदशमेकर. सप्तदशे द्वे सवने एकविशमेकमविशे द्वे सबने त्रिणवमेकं त्रिगवे द्वे सवने त्रयस्त्रिशमन्यम् ।। १९ ।।

·• -
पटलः] महादेवंशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ४६१..
व्याख्यातम् ॥१९॥
- पञ्चशारदीयेन बहो यान्भवति ॥ २० ॥
पञ्चशारदीयस्तस्य कर्म-वैशाख्यां पौर्णमाम्यां प्रातराग्निहोत्र हुत्वा पञ्चशारदीयेन
पञ्चरात्रेण यक्ष्ये, वहाभूयासमिति संकल्पः । महाग्नियुक्तः सकाठको वा। सक्षेदान्तं
प्रकृतिवत् ॥ २० ॥
अनुसंबन्सरं पशुवन यजेत ॥ २१ ॥
पशुवन्धेन यक्ष्ये, समारोपणादि मथित्वाऽऽयतने निधाय पश्चिष्टयादि शाखाहर-
णादि, यूपाहुति हुत्वा यूपच्छेदनकाल उपशयेन सह पञ्चविंशयूप.नां छेदः । पानी-
वतस्य च वेदिकाले त्रयस्त्रिंशद्रथाक्षमात्रां चतुस्त्रिंशदुपरां रज्जु मीत्वा तस्यास्तृतीयेन
भागेन चतुर्भिः पश्चात्पड्भिः प्राची त्रिभिः पुरस्तादिति पाशुकी वेदिः । दशपदोत्तर-
वेदिः । शम्यामात्रेति केचित् । यूपैकादशिनी विमाय पृश्नोर्वत्सतरीश्याऽऽलभन्ते ।
युनज्मि तिस्त्र इति वचः सन्नाभिमन्त्रणं केचिदिच्छन्ति । आज्यान्यभिमन्च्याग्निष्ठे
प्रथमांश्चतुर्दश यूपान्मिन्वन्ति, उदगपवर्गान्व्यत्यासेन त्रयस्त्रिंशतं मीत्वोत्तरोत्तरतश्चतुस्लिं.
शतं व्यत्यासेन ॥ २१ ॥
सप्तदश पृश्नीरुक्ष्णः पञ्चवपीनानयन्ति सप्तदश
पृश्नीवत्सतरीस्त्रिवत्सा अप्रवीताः ॥ २२ ॥
: अथोपशयनीयानां पशूपाकरणकाले सप्तदश पृश्नीः पृश्निवर्णा उक्ष्णः पञ्चवर्पान्यूनः
सप्तदश वत्सतरीस्त्रिवत्सास्त्रिवर्षा रानीवादिगुणयुक्ता . आनयन्ति नतूक्ष्णः सप्तदश : ।
अग्निष्ठप्रभृति व्यत्यासेनोपाकरोति दक्षिणापवर्गानिन्द्रामरुद्भयस्त्वा जुष्टमुपाकरोमीति ।
अथ वत्सतर्योऽग्निष्ठमारभ्योत्तरतो दशप्रभृति व्यत्यासेन मरुद्भयस्त्वा जुष्टमुपाकरोमीति
दक्षिणापवर्गान् । 'अथोपशयनिर्देशः । सर्वमेकादशिनीवत् ।। २२ ।।
तान्मोक्षितान्पर्यग्निकृताने(नि)तरानालभन्ते ॥ २३ ॥
प्रोक्षणादिपर्यनिकरणान्तं तन्त्रेणोष्ट्रा( क्षणां ) वत्सतरीणां च । तन्त्रेण संस्कारो
वत्सतरीणां पर्यनिकरणान्तं कृत्वा ॥ २३ ॥
इतरानुत्सृजन्ति ।। २४ ॥
उष्ट्राणां( क्ष्णां) च पर्यग्निकरणं कृत्वेतरानुत्सृजन्तीत्यर्थः । वत्सतरीभिः कर्म-
समाप्तिः । तन्त्रेण वपाप्रचारः । मरुद्भयो वपां गवां मेदसामनुब्रूहि । एवं प्रेप्य; जात-
वेदो वपाभिरित्यूहः । अनूहो वाऽऽख्यातवादात् । वपामार्जनान्तं. कृत्वा तेजसो मे
पशुभ्यो में श्रुतमसि तेजों मे श्रुतमसि पशून मे इत्यादि । धाता रांतिरिति समिष्ट-
यषि, इत्यादि सतिष्ठते पशुवन्धः ॥ २४ ॥

·[ १७. प्रश्न .. ... “सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- ततः संवत्सरे नवनीतपृश्नीररुणा आनयन्तीत- राश्चैवोक्षणस्तान्मोक्षितान्पयनिकृताने( नि तरा- नालभन्ते । प्रेतरान्सृजन्ति ॥ २५ ॥ आगामिन्या वैशाख्यामेवं पशुवन्धः । नवनीतपृश्निवर्णा वत्सतरीः 1 अपूर्वाने वोक्षणः। ( पूर्ववदवाक्षणम् । ) ॥ २५ ॥ ततः संवत्सरे पिशङ्गीः सारङ्गीरानयन्ति । ता. श्चैवोक्षणस्तान्मोक्षितान्पर्यग्निकृताने( नि )तराना- लभन्ते । प्रेतरान्सृजन्ति ॥ २६ ॥ पुनरागामिन्यां वैशाख्यां पशुवन्धः । तत्रारुणवर्णा. वत्सतर्यः । पूर्ववदवोक्षणादि (अपूर्वा एवोक्षाणः ) ॥ २६ ॥ ततः संवत्सरे राजीवा आनवन्ति । ताश्चैवो- क्ष्णस्तान्मोक्षितान्पर्यग्निकृताने(नि)तरानालभन्ते । प्रेतरान्सृजन्ति ।। (ख०१८ )॥ २७ ॥ पुनरागामिन्यां वैशाख्यामेवं पशुवन्धे उष्ट्रां (क्ष्णां ) वयोवर्णादिविशेषादिषु वृत्तिः । तस्मादविरुद्धेऽस्मिन्पो सवनीयाश्च तद्वर्णवयोविशिष्टा अन्या एवं वा प्रथममग्निं वा पशुव- न्धेषु प्रथम उक्षाणः । तेषामेव पुनः पुनः संस्काराः। तत्रैव सवनीयाः। प्रथमप्रभृति उक्षणां वायव्या( व्याध्यादिर्य :) दा तदा यद्युक्ष्णो रुद्र इत्यादि प्रायश्चित्तम् । तद्वर्णवयसैमानीय संस्काराः पर्यग्निकरणादयः ॥ २७ ॥ पञ्चमे वर्षे सोमा भवन्ति । त्रिदग्निष्टोमः ।। पञ्चदश उक्थ्यः । सप्तदश उक्थ्यः। पञ्चदशोऽग्नि टोमः । सप्तदशोऽतिरात्रः । पूर्वी पौर्णमासी- मुत्थान संपादयेदेत उक्षाणः सवनीया भवन्ति । अजोऽग्नीपोमीयोऽन्वहनीस्त्रीनालभते. एवमे- वोत्तरेणैन्द्रमारुता उक्षाणो मारुत्यो वत्सतर्यः ॥ २८ ॥ यदा-पञ्चसंवत्सरावं सवनीयत्वाभावात् पूर्वमुक्षाणां - संस्कृतानां नाशः, असंस्कृत- मपि तद्वर्णवयसमालभेत ( इति )च्छन्दोगवचनात् । . एकाष्टकायां बृहस्पतिः पुरोहित इत्यादि । अथवा सूत्रकारेण पञ्चशारदीयारम्भकाल- स्यानुक्तत्वात्सूत्रान्तरोक्तकाल एवाऽऽरम्भः । छन्दोगमतादाश्चिन्याः पौर्णमास्याः पूर्वस्यां, सप्तम्यामष्टम्यां वा पञ्चशारदीयस्य संकल्पादि, सोदान्ते. पशुवधैर्यक्ष्ये । इत्याद्येवं पशुबन्धं ::

·-- . .. . . - पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । ::४६३ कृत्वा पञ्चसंवत्सरमागामिन्यामेकाष्टकायां वा बृहस्पतिः पुरोहितेत्यादि द्वादशाहवच्छिशिरे दक्षिन्ते,' वसन्त - उत्तिष्ठन्तीत्यादि, महानिः काठको वा द्वादशाहवदीपवसथ्यान्त कृत्वा:महाराने वुद्ध्वा त्रिवृग्निष्टोमः । ऐन्द्रवायवानः ।. अत्रैक एवाऽऽग्नेयः । षडहस्य पूर्वव्यहवदत्र ग्राह्या इत्येके। पशुकाल एत उक्षाणः सवनीयाः पञ्चमीपा: (ञ्चामीपां) पर्यग्नि. करणम् । मीमांसकमते तद्रूपाद्या इति। इन्द्राय मरुद्भयन्त्वा जुष्टं० इति । त्रीन्सर्वांस्तन्त्रण पशुयागः । द्वादशाहवद्दक्षिणा, पत्नीसं याजान्तमहीनसंततयः ॥ श्वोभूते पञ्चदश उक्थ्यः शुक्रायः । श्रीनालभन्ते । उपशयः । पूर्ववत्पत्नीसंयाजा- न्तमहीनसंततयः | श्वोभूते. सप्तदश उक्थ्य ‘आग्रयणायः । उक्ष्णस्त्रीनालभन्ते । पत्नीसंयाजान्तमहीन- संततयः । श्वोभूते . पञ्चदश उक्थ्य ऐन्द्रवायवाग्रः पोडशी । न त्वतिग्राह्यः । उक्थ्यवदेव ऋतुकरणमुक्ष्णस्त्रीनालभन्ते पत्नीसंयाजान्तमहीनसंततयः । श्वोभूते सप्तदशोऽतिरात्रः शुक्रायः । अतिग्राह्यत्रयं पशुकाल उक्ष्णामवशिष्टात्पञ्चा- 'ऽऽलभन्ते । सर्वत्रोपशयानधानानदेशश्च । इन्द्राय मरुद्भयो जुष्टमुपाकरोमीत्येवं निगमाः । सर्वत्र तन्त्रेण वपायागः । इन्द्राय मरुद्भयो गवां वपानां मेदसामनुब्रूहीत्येवं निर्गमाः । ?: इन्द्रस्य :मरुतां जेमानमिति । अन्वहं सर्वत्र द्वादशशतं ददाति । पाक्षिकस्य पञ्चानामहां । विकारोऽतिरात्रं तिरोअह्रान्तं कृत्वा यज्ञपुच्छमिति सर्वं पूर्ववत् । ततं उदवसानीयान्तं कृत्वाऽथ सौत्रिमणी मैत्रावरुणी च ॥ २८ ॥ यद्युक्ष्णो रुद्रोऽभिमन्येताग्नये रुद्रवते पुरोडाश-... मष्टाकपालं निरुप्याथान्यमुपाकुर्यात् । यद्यप्सुः । नियेतापोनप्त्रीयं चरुम् । यद्यवसीदन्नैर्ऋतं चरु- मः । यदि सार्येत भौममेककपालम् । यदि श्वभ्रं पतेद्वैष्णवं त्रिकपालम् । यदि श्लोणः कूटो वा वार्हस्पत्यं चरुम् । यद्यन्धः काणो वा सौर्यमेकक- पालम् । यदि प्रसंहाऽऽनयेयुरिन्द्राय प्रसह्वत (न) एकादशकपालम् । यदि सेनाया अभीत्वरीं विन्दे च्छार्दूलो वा हन्यादिन्द्रश्य यजत . एकादशकपा- । लम् । यदि नश्येद्वायव्यं चरुम् । यद्यनेन मृत्युना प्राजापत्यं द्वादशकपालम् ॥ २९ ।। सर्वन निरुप्याथान्यमुपाकुर्यादित्यन्वयः । अन्यव्याख्यातम् ॥ २९ ।। ..

·४६४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- (१७ प्रश्ने- यहाव्रते स्पर्धमानस्त्रिदाग्निष्टोमः । गौरुक्थ्यो । महाव्रतं गौरुथ्य आयुरतिरात्रः॥ (ख०१९) ॥ ३०|| इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रे सप्तदशमश्ने सप्तमः पटलः । चतुर्थान्तं महाव्रतम् । अन्तर्महाव्रतेन पञ्चाहेन यक्ष्ये भ्रातृव्यज़याथै परमरणार्थ वा । यदा भ्रातृव्यवतस्तदा नैमित्तिकोऽयं विधिरिति च्छन्दोगसूत्रकारमतिः । औपव- सध्यान्तं प्रथमपञ्चरात्रवत् । महाराने बुद्ध्वा त्रिवृदग्निष्टोमः, ऐन्द्रवायवाग्रः पशुक्ल- प्तिरनीका च प्रथमपञ्चरात्रवत् । आग्नेयोऽतिग्राह्यः । दक्षिणा अन्वहं द्वादशशतं, पत्नीसंयाजान्तम् । ; श्वोभूते पञ्चदश उक्थ्यः, ऐन्द्रवायवायः, ऐन्द्रोऽतिग्राह्यः पोडशिकस्य द्वितीयः । पत्नीसंयाजान्तम् । श्वोभूते महाव्रतं गवामयनवत् । प्राजापत्यः पशुः कापेयानां प्राप्त एव । सोमान्गीतादि सर्वजितिवत् । अतिग्राह्याः सांवत्सरिकवत्सर्वस्वदक्षिणा । केचिद्वादशशंतमेवाऽऽग्निक- मिति । पत्नीसंयाजान्तमहीनसंततयः । श्वोभूते सप्तदश उक्थ्य ऐन्द्रवायवाग्रं नातिग्राह्यः । उत्तरत्र्यहपक्ष आग्नेय एकः । : अत्र षोडशी उक्थ्यश्चेत्तदैव ऋतुकरणं पत्नीसंयाजान्तम् । श्वोभूत एकविंशोऽतिरात्रः पोडशिमानुत्तरव्यहपक्ष ऐन्द्र एक एवातिप्रायः । इतरथा तिरोअह्रान्तं यज्ञपुच्छप्रभृति अनूवन्ध्यावपायां पानीवतं कर्मोदवसानीयान्तम् । सौत्रामणी मैत्रावरुणी च । अत्र पुरुषमेधः पञ्चम इत्यापस्तम्बः । व्याख्यातः पूर्वमेव । अहःक्लप्तौं विशेषः । अग्निष्टोमो वोपोत्तममयुतं प्रथमेऽहनीत्यादि दक्षिणतो विकल्प आम्नातस्ताण्डके पाठाच ॥ ३०॥ इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगचन्द्रिकायां सप्तदशप्रश्ने सप्तमः पटलः ।। : - *अथ द्वादशाहप्रस्तावे सर्वतोमुखं प्रतिनानीते-- सर्वतोमुखेन यः कामयेत सर्वमिदं भवेयमिति । मध्ये गार्हपत्यः । प्रतिदिशं सौमिका विहाराः । त्रिवृत्प्राच्यां दिशि । पञ्चदशो दक्षिणतः । सप्त- दशः पश्चात् । एकविश उत्तरतः॥ ..

·७ पटल: ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । अहमेव सर्वस्येश्वरो भूयासमिति यः कामयेत स सर्वतोमुखेन यजेत । यथाऽऽह भगवान्बौधायनोऽपि पैङ्ग्यशाखाबामणवाक्यान्युदाहृतवान् 'देवासुरा ह यत्र महासंग्रा- म५ सयेतिरे तद्ध शिविरौशीनरो देवानां वर्गादसुराख्रिगाय । तस्यो हेन्द्रो जितवरं ददी । स होवाच शिविर्नैष्ठ्यं भयं न गच्छेदिति । तं वर्षिष्ठीयप्रस्थे सर्वतोमुखेन याजयांत्रकार । ततो ह वा एतच्छिवि नैष्ठ्यं भयं न यच्छति । यं कामयेता- नपजव्यं जयेदिति तं वर्षिष्ठीयप्रस्थे सर्वतोमुखेन याजयेत् । अनपजय्यमेव जयति (वौ० श्रौ० १८ । ४९) इत्यादि । मोक्षार्थमेतत्कर्मेति भाप्यकृत् । मध्ये गार्हपत्य इति वचनात्तदेताश्चतस्त्रः शाला अनुदिशं मापयन्ति । प्रचरन्ति प्राञ्चः प्रचरन्ति दक्षिणा प्रचरन्ति प्रत्यञ्च उदञ्चः प्रचरन्ति । तस्मान्मध्ये गार्हपत्यो भवति । प्रति- दिशं सौमिका विहाराः सदक्षिणा शालामुखीयाद्याः । दक्षिणद्वारसमीपे दक्षिणाग्निकल्पनम् । सर्वत्र देशभेदात्विरभेदः । स्तोत्रमेदाच्छखभेदः । त्रिवृतादि प्रतिदिशं दिग्भेदाच्च । पडा हि(ग्नि)कान्येतान्यहानि द्वादशाहे दशरात्रकाणि । तस्माद्वादशाहधर्मा अही- नधर्माश्च प्रवर्तन्ते । तत्कर्म द्वादशाहबद्दीक्षाकालः शिशिरे दीक्षन्त इत्यादिाख्यातः । अत्र बौधायनीये द्वैधसूत्रे विशेषः-चिन्तीत सर्वतोमुखेऽग्निमिति बौधायनः । न चिन्वीतेति शालीकिः । अत्रो ह स्माऽऽह मौद्गल्यः पूर्वस्मिन्नेवाग्निचय इतरेषु सावित्राः स्युरिति । इत्येतदपि न कुर्यादित्याञ्जीगविः' (वी० श्री० २३।१९) इति । अत्रेय पद्धतिः-उक्तकाले प्रातरग्निहोत्र हुत्वा सर्वतोमुखेन काठकाग्नियुक्तेन * द्वादेशशतदक्षिणेन यक्ष्ये । अहमेवे सर्वस्येश्वरो भूयासमिति संकल्पः । विद्युदास । ततः सोमप्रवाकवरणम् । एक एव सोमप्रवाकः । स प्राह महादेवयज्वनः सोमो भवि. प्यति तत्र भवताऽऽध्वर्यवं कर्तव्यम् । अथ प्रश्नः-क ऋत्विज इत्यादिनाऽहीन: सर्वतोमुखनिवृत् । पित्रुपस्थानान्तम् । एवं ब्रह्मणस्तृ(स्त्रि)वृति ब्रह्मत्वं कर्तव्यमिति । एवं होत्रं कर्तव्यमिति।क इत्युक्तेः सर्वतोमुखस्तु(स्त्रि)वृत्क ऋत्विज इत्युक्ते नारायणशर्मादयः । का दक्षिणा इत्युक्ते द्वादशशतदक्षिणा इति । तृ(त्रि)वृति हौत्रं गायत्रं कर्तव्यमिति स्वे(श्ये)न विधिना प्रवृत्तिः । चतुर्णी वरणमाश्रित्य. प्रयोगः---पुनश्च यज्ञशर्मण. इत्यादि पञ्च- दश इति च विशेषः । उद्गातृवरणान्तं पुनश्च यज्ञशर्मण इत्यादि पुनश्च यज्ञशर्मण इत्यादि । सप्तदश आध्वर्यवमित्यादि पुनश्च यज्ञशर्मण इत्यादि एकविंश इति विशेषः एवं प्रतिदिशि सोमप्रवाकवरणं कृत्वा समन्त्रकं वरणं कृत्वा मधुपर्कः । इतरेषामेवम् । ३ * अथ केचित्त्रैधातवीयामिच्छन्ति, सहस्रदक्षिणाविधानात् । १ समेधिरे । २ सर्वत्रेति पाठः । ३ पितृनुप । ५१ ·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१७ प्रश्न- सर्वेषामृत्विजां वरणमिति भाप्यकृत् । तस्मिन्पक्षे प्रागादिक्रमेण मधुपर्कस्तन्त्रेण देवतो- पस्थानं तन्त्रेण ततो नान्दीश्राद्धम् । सावित्रमग्निं चेष्ये स्वर्ग लोकमवाप्नवानीति संकल्पः । शर्कराणामुपकल्पनं विहारक्लप्तिः शम्यामात्रेण (भ्रमणं) गार्हपत्यं परि- लिख्य द्वादश (प्र)क्रमेण चतुर्विंशतिप्रक्रमेण वा दार्शिकी वेदिः । प्रतिदिशं सौमि- कविहाराः सह दक्षिणाग्निशालामुखीयसदोहविर्धानाग्नीध्रीयाभिः सर्वासु दिक्षु -पुरुषस्य दक्षिणहस्तभागे दक्षिणाग्निं मार्जालीयं च सव्यहस्तभागे प्रवर्यादेशाग्नीध्रशामित्रोत्करचा- त्वालाः । गृहे दीक्षापक्षमाश्रित्य प्रयोगः-पक्षे एवं दार्शिकवेदिचतुष्टयं कृत्वा संभारयजुरादिसनीहारप्रस्थापनान्तं कृत्वाऽप्रवृत्ते दीक्षापरिमाणे द्वादशेऽहनि पृथक् पृथग- रण्योः समारोप्य य इहाध्यवस्येदिति विधिना गमनं यदि वहिदीक्षणीया तदा शर्कराणा- मुपकल्पने कृते- अरण्योः समारोपणं देवयजनाध्यवसानमग्निं मथित्वोपावरोह्य गार्हपत्ये निदधाति । प्रतिविहारं पोडशर्विजो भवन्ति । प्रतिविहारं पात्रभेद ऐष्टिकानां पाशुकानां सौमि- कानां च ! प्रतिविहरणादि सर्वं सौमिकं क्रियते औदवसानीयायाः प्रतिविहारं द्रव्यनि- देशः । केचित्तन्त्रेणेति । प्रतिविहारं संभारयजूषि स्वे स्वे स्थाने सोमपरिवे(पे)पणम् । सप्तहोता पूर्वस्मिन् विहारे प्रतिविहारं वा स्वे दक्षे सर्वत्राऽऽवर्तते सर्वविहारेषु संभवतां युगपदनुष्ठानं दीक्षणीयायामग्न्याधानयानमानेष्वग्न्यभिधानामनूह -इत्यापस्तम्बमतिः । केचिदूहं कुर्वन्ति । अग्निं गृह्णामि सुरथान्ये मयो भुवो य उद्यन्तमारोहन्ति सूर्यमर्ने । आदित्यमित्यादि स्वेष्वायतनेषु मनीषया । इमा औमित्यादि । अग्नयो हव्यवाह इह तानावहतं, उहपक्षे अनूहपक्षे च । देक्षणीय हविरिदमेषां मयीति । अन्तराऽनी सर्व- विहारेषु भेदेन इह प्रजा० सकृदेवानूहेन । इमे पितॄणामग्नयो वाड्ढव्या पितृभ्य आ । तान्पूर्व इत्यादिवदनूहो वा । इदमहमग्निस्तन्त्रेण अनूहेन पयस्वती चाग्ने व्रतपते. पूर्व- स्मिन्विहारे । सनिग्नीनभिसंधाय सकृदनूहेन प्रणीताप्रणयनमविकारेण । ओं निर्वपत । अग्नि५ होतारमित्यनूहेन । अत्रानूहो वा चतुःशिखण्डा० भूमयो भूत्वा महिमानं पुपोषु ततो देवस्यो वर्धन्ते पयासि । यज्ञिया यज्ञान्० ईडेऽन्यः० इत्यनूहः । और्णामृदूनि प्रथमानि स्योनं देवेभ्यो जुष्टानि सदन( सदनेभ्यः )वहींपि । आज्यमासि मेदेन तत्र तत्र गत्वाऽवेक्षणमाज्यं मन्त्रेण शक्यत्वात् । अद्भिराज्यमाज्यैरापः० शावरैरिमान्य- ज्ञान्० शुक्राणि वः शुक्रासु ज्योतींषि वो ज्योतिःषु आ द्विषु ये चूर्णपञ्चानां वो वातानां उत्तरेप्ववीत्यशब्दस्य वःशब्दः हविःशब्दस्यानूहो वा सर्वं नृदेवानां को देवता(ना)मभ्यः अशिश्रेम वर्हिष्यन्तः पृथिव्यां चतुःशिखण्डा युवतिः सुपेशसो युव(वयु)नानि वस्त० कामे धुक्ष्व यजमानाय कामान् । शिवाश्च में शग्माश्चैधि स्योनाश्च मे सुषदाश्च मे स्तो ·७ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । स्वत्यश्च मे वः पयस्वत्यश्च स्तौषमूर्जे मे पिन्वध्वं० उपास्यो ग्राहं० मभिभुवस्य० अभि- भूम० यज्ञशव्देषु सर्वत्रानूहः । एषु यज्ञेषु० केचित्तु–भाप्यविरुद्धमिति व्याचक्षते । अविक्षोभायेत्यनूहः तेजिष्ठेत्यस्याभिधानादृहपने-अवभृथवद्युनज्मि जातवेदसः । इन्धाना वः वयं वः ये मे अग्नय एषां यज्ञानां ऋप्यात् अनूहो वा । तेनिष्ठा वः था वो अन्नय० व्ययध्वं मा वो दमन् । विधृतीभिर्विशो यन्त्राभिः विशो यन्त्रानुदमाना अरातीन् सीदन्त्यो देवीः सुकृतस्य विधृतयः स्वधृतयः० मयि धारयत इमे अतस्तरा उभयस्य धार विधीर प्रयाजानामुतानुयाजा० आरोहत पथो जुहव० जुहूस्य घृताच्य गायत्र्याम्न्यः कविभिर्जुपाणा: । अव्यधमाना यज्ञाननु तच्छध्वं समीच्यो यज्ञ नया स्थोपदेवानाग्नेयेन ० उपभृद्भिः० सपत्नान्० दोहर्यज्ञान्० सुभृदस्थोपभृतो घृताच्य त्रैष्टुमेन छन्दसा विश्ववेदसः । उत्तर पूर्ववत् । अधरं ध्रुवाभ्य युवाः स्थ धरण्य. इत्यादि स्योना मे सीदत सुपदा पृथिव्यां दिवि सीदत इमे युवा अभिजिघ्रति होमा- छतक्षरा० सर्वा यज्ञानां समञ्जन्ति विष्ठा० इमा स्थाल्यो वृतानां पूर्णा अच्छिन्नपयसा शतधारा उत्सा शेष सवनीयवत् । आसन्नाभिमन्त्रणं क्रमेण । चित्तिः स्तुगित्यविकारेण सकृदङ्गिरसो० एपां यज्ञानां० उच्छिष्म ० इत्यनूहेन । अग्न्यन्त्यभिधानादि ऊहपक्षे- उच्छिष्मा अन्नयो यजमानायविष्ट निशुप्माऽभिदासते । अग्नयो देवेद्ध मन्विद्ध मन्द्र- जिह्वा मयानां ते होतारो ऊर्व० सीमद्धा अग्नय आहुता स्वाहाकृता० मनास्थ प्राजा- पत्यादिमनोभिर्माहुतैराविशत० वागस्यैन्द्री० भेदेनान्वारम्भः । केचिन्मुख्यस्यान्वारम्भ- मिच्छन्ति । विप्रतिपेधादत औहेन वा- वाचः स्थैन्द्रः सपत्नक्षयण्यो वाचामैन्द्रियेणा- विशत । देवाः पितर ० इत्यविकारेण । अग्नय इदमित्यत्राग्निभ्य इदं० वसन्तान्तूनां प्राणामि ते मा प्रीताः प्रीणातु ग्रीष्मानृतूनां प्रीणामि ते माः प्रीताः प्रीणातु वर्षान्नू- तूनां प्रीणामीत्यविकारेण शरद ऋतूनां प्रीणामि प्रीण( णातु )न्तु हेमन्तशिशिरावित्य. विकारेण । एको ममैकेत्यविकारेण आज्यभागानुमन्त्रणे विशेषः----अग्नीपोमयोरहं देवयज्ययामिः । केचिद्देवयज्यया( इति ) । केचिदग्नीपोमीयानामहं देवयज्ययाभि- रिति । तथैव प्रधानानुमन्त्रणम् । अग्नयो मा दुरिष्टात्पातु सविताऽयश सात्तमेतेर्जुष्टं सुरूपास्मिन्पुरोडाशखण्डे इडादेवता परा ' सुरूपवर्षवर्ण० इत्यविकारेण । देवताभिधा- नात् । इडे भागं जुषध्वं जिन्वगा जिन्वार्वतः । तासां वो भक्ष्यमाणस्य० मार्जनं पूर्व- स्मिन्विहारे यत्र चतुर्धाकरणं त्रेधाकरणं वा तत्राऽऽवर्तते आग्नीध्रभागान्तमेता वो अग्नयः समिधस्ताभिर्वर्धध्वं० इति प्रकृत्या वाऽयं ते अग्न इत्यनूहः । अग्न्यभिधानाद- थवा यं वो अग्नय अग्नयो नः जातवेदस अग्नयः संदहत० सप्तहोता तन्त्रेण । वेदि- बहिरित्यनूहः । केचिद्वेदयो वहींषि श्रितानि हवी सीमा० आज्यानि० याज्या० बर्हि- ·४६० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१७ प्रश्न- षामहं देव यज्ययाभिः० वाजस्य मा प्रसवेनोद्माभैरुदग्रभीषु० निग्रामैरधरान्० सम- जन्तां बहींषि हविभिघृत० दिव्यमित्यादि उजितयो( र )विकारेण-एमा अग्मन् । सा मे सत्याऽसीत्यविकारेण रोहितेन वोऽग्नि० गमयन्तु हरिभ्यां वः इन्द्रमगमयतु एतशे नव दिवः खीला अवतताः० आद्धयुत्थिताः । तैः सहस्त्रकाण्डैरोषधयो मो. वि ते मुश्चामीत्यविकारेणाग्नेर्विमोकत्वात् । वि युष्माकं मुञ्चामि० इति वा धर्तादस्मासु. विष्णूनां शंयूनामहं देवयज्ययाभिर्यज्ञेन० यज्ञा नमो वो यज्ञा नमो नमश्च वो यज्ञाः संतिष्ठध्वं० ( सर्वत्र ) उप वो नमः० इष्टा यज्ञा औहेन वा । भेदेन वा इष्टा यज्ञा द्रविणोदस आशीर्वन्तस्तेषां मेऽष्टानां ० सोमानामहं देवयज्ययाभिः । इडाऽस्मानित्य- विकारेण । तेषामुपस्थानपक्षे भेदेनाऽनुमन्त्रण ( पक्षे ) यदि तन्त्रेण शक्यते ( पठितुं) तदाऽप्येवमूहः । यदि न शक्यते भेदेन द्वयोः संभवेत्तदा द्विवचनेनोहः । इडा- अस्माननुवस्तां घृतासां पदेषु वैश्वानर्यः शाक्वर्यो यज्ञानस्थिता वैश्वदेव्यः । द्विवचनेन इडे ( अ )ऽऽस्मान्ययोः पदयोर्वैश्वानयौं शाक्कयों वावृधानोपयज्ञमास्थितौ वैश्वदेव्यो एवं याजमानविधिः ॥ एवं दीक्षणीयादि सर्वत्र । एवं संस्थिता ध्रौवाज्यधारणं प्रकृतिवत् । उत्तरेण वहिः प्राग्वंशमित्यादि । त्वमन्ने० अयाति च० इत्यन्तं पूर्वस्मिन्विहारे । आ वो देवास इत्यादि पूर्णाहुत्यन्तं प्रतिविहारमावर्तते । यज्ञस्योद्यमनार्थत्वात् । दीक्षा आहुतयो यजमानसंस्कारार्थत्वात्कृप्णाजिनादिसनीहारप्रस्थापनान्तं पूर्वस्मिन्विहारे सनीहारप्रस्था- पनात्पूर्वं समन्वारम्भहोमः । अपेतमित्यादि द्वादशाहप्रकृतित्वात् । व्रतश्रपणादि पूर्वस्मि- न्विहारे। श्वोभूते सोमपरिवेषणादि सर्वत्र प्रायणीयाकर्म । तत्र पूर्ववद्याजमानकृत्यम् । स्थाली- निधाने कृते सोमक्रयः सर्वत्र शुण्ठ्या क्रयः । एकामिष इत्यादि सखायः सप्त पदा० इत्यन्तं प्रतिविहारमावर्तते । तो ते राय इति मा ह५० सं देवी चाऽऽवर्तते । त्विषीः सन्तस्त्वेत्यावर्तते । तत्र तत्र पदनिधानं भेदेन पूर्वस्योत्तरतः दक्षिणस्य पुरस्तात् पश्चि- मस्य दक्षिणत उत्तरस्य पश्चादेवं गार्हपत्याहवनीययोः शीते भस्मनि-अपि पन्थां. आवर्तते । गायत्र इति च सर्वत्र दिशक्रमा एवं मुष्णीषं विसृज्य मैत्रावरुणाय प्रयच्छति, इतरेभ्यः प्रयच्छति । मित्रो न एही० इन्द्रस्योरु० उदायुषा० उर्वन्तरिक्षं० एकैकस्य कृत्वेतरेषामावर्तते । ' प्रच्यवस्वे० इत्यादि प्रतिविहारमावर्तते । आतिथ्यायां पूर्ववद्या- जमानकर्मकरत्वात्पत्न्याः प्रतिविहारमन्वारम्भः । आतिथ्यायाः पूर्वस्यां शालायां व्रतदानं, तानूनपत्रग्रहणाभिमर्शनावघ्राणं प्रतिविहारमावर्तते । व्रतेष्वपि नयनपक्षे सर्व आप्यायननिह्नव योः :) प्रतिविहारमावर्तते । कृतेष्वव्यवान्तरादि- .. ससृज्य पिबति, ·७ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । प्टोपायनं मदन्तीभिमार्जनं च पूर्वस्यामेव । प्रवर्गासंभरणं पूर्वस्योत्तरस्य च द्वितीयतृती- ययोरुक्थ्यत्वान्न प्रवर्यः । प्रवर्यपात्राणामपि मेदः । नमो वाचे: तन्त्रेण । तन्त्रसंभव इतरथा भेदेन मेथीनिधानकाले पूर्वम्यां निधायोत्तरस्य अनाधृप्या० इत्यावर्तते । अपश्य गोपा० नेत्यूहः । तन्त्रेण । केचिदवेक्षणस्याशक्यत्वा देनेति भाप्यकृत् । तस्मिन्पक्षे- अपश्यं गोपावनिपद्यमानाविति । अस्मिन्सर्वतोमुखे तन्त्रेग भेदेन पर्यायेणेति यदुक्तं तद्याजमानस्य । धर्मशेपभक्षणकाले संसृज्य पूर्वस्मिन्नेव भक्षणं-हुत५ हविः० यदि हुतानि हवीपि पितरो न स्थो मा मा हिसिष्ट । केचिदूहेन-हवीपि पितरौ न स्थो मा मा हिसिष्टं० । अस्याम वो देवी धर्मों मधुमतः० इत्यविकारेण कर्तृवाद- त्वात् । अशीमहि त्वा मा मा हिश्सीः । आपो हि ठा० मार्जनं पूर्वस्मिन्विहारे मदन्तीभिर्जिनं च उत्तरशान्तिस्तन्त्रेण, तन्त्रसंभव उत्तरत भेदेनोपसदि यानमानं क्लप्तः पूर्ववज्जपो पौर्वाह्निकस्य प्रचर्य वेदिकरणाचानिमन्त्रणं चतु.शिखण्डा० उत्तरवे- दिदेशस्य मध्ये शङ्कुमित्यादि शर्कराभिरिति वाह्यलेखापूरणान्तमापराह्निक्यौ प्रचर्यो- पसदो। श्वोभूते पौहिकीभ्यां प्रचर्य प्रजापतिस्त्वेत्यादिकाटकविधयः । संचितोक्थ्येन होताऽनुशंसति इत्यन्तं कृत्वाऽऽपराह्निक्यौ प्रवग्योपसदी उपसीद सर्वत्र द्वादशाहवत् । संभारयजूपि व्याचष्टे । यूपच्छेदनकाले- अग्निषु प्रथमं चतुरो यूपान्मन्त्रेण छिनत्ति, प्रतिविहारमेकैकं प्रतिविहारमुपशयपास्नीवतयोर्भेदः । ततो द्वादशाह औपवसथ्येऽहनि पौर्वाहिकीभ्यां प्रचर्य तदानीमेवाऽऽपराहीकीभ्यामित्यादिप्रवोद्वासनकाले-उच्छिष्टखर इत्यादि-अजा- मग्नीध इत्यादि इममू षु० इत्यन्तं पूर्वस्य कृत्वोत्तरस्य कृत्वा नात्रोच्छिष्टखरं, मार्जन यजमानपत्न्योः । उदु त्यं० चित्र• इत्यादि । केचित्प्रतिविहारं प्रवर्णोद्वासनं च कुर्वन्ति । अग्निप्रणयनाद्यतिमुक्त्यन्तं कृत्वा काले इतरः सर्वत्र विधिः । केचिदुत्तरस्य काठकपक्षे सावित्रो नेप्यते पक्षे पोडशीति प्रतिपे- धादिति । अथैकविशसिमाहुती होतीत्यन्तम् । तत आग्निष्टोमिकमग्निवत्युत्तरमित्यादि (प्रति- पक्षाञ्जनमावर्तते) । यस्योरुध्विति च यजमानस्य । केचित्पूर्वस्मिन्नेवेति, संस्कारत्वात् । उपरवं प्रतिविहारमावर्तते । अथाग्नीषोमीयपशौ याजमानान्यावर्तन्ते । त्रिवृत्पलाशे. औहेन वा । उहपक्षे इतरथा भेदेन इतराण्यष्टिकानि पूर्ववत् । प्रैतु ब्रह्मणस्पत्नी. इत्यादि वैश्वानरं ज्योतिः० इत्यन्तं पूर्वस्य कृत्वा, एवमितरेषामावृत्तिः । अवान्तरदी- १.यूपांस्तन्त्रेण ।

·४७० सत्यापाहविरचितं श्रौतसूत्रम्-- [१७.प्रश्ने- क्षाविसर्ग उत्तर(स्मिन्)विहारे मुष्टिविसर्गश्च । आपो देवी० इत्याद्यैष्टिकं यूपसंमानकाले अग्निष्ठ पूर्वस्य तस्योत्तरदक्षिणस्योत्तरं पश्चिमस्य तस्योत्तरं दक्षिणस्योत्तरं पश्चिमस्य तस्योत्तरस्येति प्राप्तानुवादः । यासेन सर्वत्रोपशयनीयादि परिश्रयणान्तं पूर्वस्य कृत्वा क्रमेणेतरेषाम् । केचियूपसंमार्जनकाले एकादश यूपान्विभज्य च त्रिरात्रवत्प्रतिविहारंमिन्वन्ति, (ऋत्विग्व. रणकाले पूर्वस्मिन्नेव याजमानवरणम् । ) जुष्टो वाचो भूयासं० ऋचा स्तोम५० प्रति विहारमावर्तते याजमानम् । रेवतीर्यज्ञपति ० इत्यादि परादावर्तते । यजमान इत्यकस्य कृत्वा क्रमेणेतरेषाम् । यासां मूल० इत्यावर्तते । मित्ररूपेतरेति भेदेन यजमान:- नमस्त आतान० सकृदनर्वा प्रेहि० । इत्यादि पत्नीकार्यमेकस्य कृत्वा, इतरेषां यजमा- नस्य वपाश्रपण्यन्वारम्भ आवर्तते । आपो देवी: शुद्धायुवः ० आपो हि ठा० इत्यादि- भिर्जिनं च यजमानपत्न्योः पूर्वस्यैव सुब्रह्मण्यं पितापुत्रीयादीति क्रमेण सुब्रह्मण्याह्वान यजमानपत्न्योरन्वारम्भस्य विद्यमानत्वात् । पूर्ववत्सुब्रह्मण्यन्वारम्भादि । पशुपुरोडाशा. गयागेप्वैष्टिकत्वे याजमान ( पूर्ववत् ) । वसतीवरीपरिहरणकाले क्रमेण वेद्यामासादनं यजमानपन्योः । रात्रौ दोहे विशेषः-त्रयस्त्रिंशाः स्थ तन्तूनां पवित्रैः सहाऽऽगच्छत । शिवा इमा रज्जवोऽभिधान्यन्नियोप सेवताम् । अयक्ष्मा वः प्रजाभिः ससृजामि० घौश्चमान्यज्ञान् ० कलशाञ्चतुर्विलान्० दोहयाजमानानि तन्त्रसंभव इतरथा भेदेन सर्वत्र परिस्तरणान्तम् । महाराने बुद्ध्वेत्यादित्रिवृदग्निष्टोमः-आग्नेयमेकं वा । अतिग्राह्यपात्रं प्रयुनक्ति । पञ्चदशेन्द्रमेकम् । सप्तदशसौर्यमेकम् । त्रीणि पोडशिपक्षे । उक्थ्यपक्षे न त्वतिग्राह्याः । सवनीयपशूनां पात्रसादनकाले पञ्चदशादिषु मैत्रावरुणदण्डभेदोऽग्नीषोमीये च अग्नी. पोमीयकालेऽन्यतश्छित्त्वा प्रयोगः । पन्नेजनीBहणं पूर्वस्मिन्नेव । वसतीवर्यनुप्रवेशनं क्रमेणैव । निग्राभ्यास्थ. वाचनं क्रमेण । प्रवित्र स यजमान० इत्यादिविरमति धारेत्यन्तं क्रमेण । त्रिवृदैन्द्रवायवाग्रः। पञ्चदशः शुक्रायः । सप्तदश आग्रयणायः । एकविंश ऐन्द्रवायवाग्रः । प्रष्टवेशनग्रहाग्रता पञ्चहोत्राभिमर्शनमावर्तते प्र(टो)दोमाभिष्ष(प्प)वमान नस्य स्तुतस्येत्यन्तमेकस्य कृत्वेतरेषां विष्णो त्वं न० इत्याद्यावर्तन्ते अत्र पशुकाले (त्रिवृतः ) सारस्वतन्मेषी । तस्यातिरात्रवत्कल्पः । उपशयनिर्देशः । एवं पशोर्वपा- मार्जनान्तम्। केचिदैकादशिनान्सन्विाणपर्यन्तांश्चतूरात्रवद्विभज्योपाकुर्वन्ति । एष विधिः पूर्वस्य । द्वावितरेषाम् । त्रयस्त्रयः । केचित्कापेयानेवोपाकुर्वन्ति । अथवा ऋतुपशून्वा .. १ व्यत्यासे० । २ उपोद्गातादिऋत्विावरणकाल । ३ द्वौ द्वावितरेषामिति पाठः ·७ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ४७१ यथा सस्थमाश्वलायनमतात् । अथवा बौधायनमतादाग्नेयं वा । सर्वत्र प्रतिविहारं द्वादशाहे तथोक्तत्वावधायनमतेन ! मार्जनान्ते प्रातःसवनाय संप्रसर्पन्तीत्यादि आगन्ता० वितारः० इत्यन्तमेकस्य कृत्वा, इतरेषाम्---उपमा द्यावापृथिवी० दृढे स्थः ० इत्यादि । सूर्य वायुमग्निं यमं सरस्वती च सवदितरवत्सर्वेषु कुर्वन्ति । आसन्ना. भिमर्शनं, क्रमेण द्विदेवत्यकाले सकृदेवाऽऽदित्योपस्थानम् । केचित्सर्वत्र शुक्रान्वारम्भ आवर्तते, इन्द्रेण मन्युना० इत्यादि । इडान्वारम्भ आवर्तते । इडाभक्षणं पूर्ववत् । तत्र गच्छति मध्य आसीनाय भक्षानाहरति । सह शालायामेवेति वौधायनवचनात् । एवं मक्षणं सर्वत्र यजमानत्रमसाध्वयंवं पूर्वस्मिन्विहारे स्थिताय यजमानाय भक्षान्वाऽऽहरन्ति । सर्वानेकस्मिन्पात्रे आनीय तन्त्रेण भक्षणम् । तन्त्रसंभवे, इतरथा भेदेन । तन्त्रेणाप्यं. त्रम्य एव भक्षयति यजमानः । पन्नेजनीः सादयति । पूर्वस्मिन्नेव स्तोत्रोपाकरणप्रभृति- स्तुतस्य० इत्यन्त प्रतिविहारमावर्तते । उपगानार्थमिति तत्राऽऽसीनस्य विहितत्वात् । तस्मादिडाय हिंकुर्वित्यादि नाऽऽवृत्तिः । स्तुतस्य स्तुतमसि० इत्यावृत्तिः शस्त्रमिति व ! आज्यमरुत्वतीयवैश्वदेवान्तं तन्त्रेणोहेन शस्त्राणां शस्त्राणि अस्योर्ज मा५ शस्त्राणि दुहा मा मा शस्त्राणां शस्त्राणि गम्यादिन्द्रियावन्त ० इति विकारेण सा मे सत्याशी. इति च यज्ञा वभूवुस्ते जज्ञिरे ते वावृधिरे ते देवानामधिपतयो बभूवुः । ते अस्मा अधिपतीन्कुर्वन्तु० इत्यादि । केचिदविकारेणैवमितरेषु शख्नेषु । एकवचनेन बहुवचनेन वा तन्त्रसंभव इतरथा भेदेन-स्तुतस्य स्तुतमसि० उहाक्षे पूर्वववष्टव्यम् । एवं सर्वत्र स्तोत्रेषु शस्त्रेषु च । माध्यंदिनस्यामिपवादि विष्णो त्वं न० इत्यन्तं पूर्ववत् । दधिधर्मभक्षणं तन्त्रेण तन्त्रसंम्भव इतरथा भेदेन । तन्त्रपक्षेऽप्यनूहः, भक्षाभिधायकत्वान्मन्त्रस्य सवनीया- सादनात्पूर्व प्रचरण्या (त्र) विगृहीतमित्यादि । यजमानस्य नीतानुमन्त्रणान्तं पूर्वस्य हुत्वा पश्चादितरेपाम् । सर्वत्र द्वादशशतं ऋत्विग्भ्य अत्रेः पूजनं च पृथक्पृथक् । ने पृथगिति भाप्यकृत् । विपाणविसर्गनं प्रधानमुत्करे चात्वाले वा । मरुत्वतीयाभ्यामिन त्यादि । अतिग्राह्यकाले गृहीतानामेव होमः शेपं पूर्ववत् । अथ तृतीयसवनयःजमानानि । आदित्यारम्भ आवर्तते । सर्वत्रातिग्राह्यवचनं क्रमे णाशरावनयनं क्रमेण मन्यनप्रभृतिहोत्रचमसान्वारम्भं क्रमेण, पञ्चहोत्रग्रहावकाशश्रृत- स्त्वमित्यन्तं प्रतिविहारं, सप्तहोतृहोमादि । विष्णो त्वं न० इत्युपस्थानान्तं प्रातःसव. नवत् शृत५ हवीः ३ शमित० इति । आ नाराशंससादनात्पूर्ववत् । नात्र शुक्रान्वा- रम्भः । पिण्डप्रदानमावर्तते । पड्ढोता प्रजापते न त्वदेतानि० च तन्त्रेण भेदेन वा । 4 . १ हुता । २ प्रतिदिशं द्वादशशतोत्तरं गावो दक्षिणाः ।

·४७२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१७ प्रश्ने- वाममद्य० इत्यादि । पन्नेजनीनयनं, पूर्वस्मिन्विहारे त्रिवृदग्निष्टोमस स्थात्वं, पञ्चदश उक्थ्यः संस्थात्वं, एकमिशः षोडशी संस्थात्वं, उक्थ्यो वा द्वादशाहे-येऽन्तरेष्टा- वुक्थ्या इति । ( यथा संसूर्याः सूर्यासीति ) तन्त्रेणाऽऽयुरिन्द्रियमावर्तते । केचित्त- न्त्रेण | केचित्-यज्ञा आगच्छन्त्विति पोडशीयहोमान्तं, अग्नीदोपयजानित्यादि यज्ञपुच्छं सर्वत्र । तत्र याजमानानि-बहिषामहं देवयज्याभिरित्यादि हारियोजनभक्षणमावर्तते । तन्त्रेण वा अप्सु धौतस्य पूर्वस्मिन्विहारे । केचिदावर्तते । दधिद्रप्सभक्षणम् । भेदेन शूलोद्वासनादि, समिदाधानमावर्तते । उत्कर्षपक्षेऽनुत्कर्षपक्षे च विष्ण्वतिक्रमणादि । समहं प्रजया० इत्यन्तं पूर्वस्मिन्नेव समिद्धो अग्ने० वसुमान्, यो नः सपत्न० इत्या. वर्तते । अग्ने गृहपत० इति सकृत् । अग्ने वह्निः० इत्यावर्तते । ज्योतिष तन्तव० इत्यादि गोमज्जपान्तं पूर्वस्मिन्नेव यूपोपस्थानं भेदेन । अग्निना देवेनेत्यादि जागतविष्णुक्रमं पूर्वस्मिन्नेव । केचित्प्रतिविहारमिच्छन्ति । इन्द्रेण सयुनो वय५० इत्यावर्तते । अवभृथादिसर्वत्राप्सुप्रचारतन्त्रेणैकस्मिन् । अपाम सोममित्यादि तन्त्रेणाऽऽसमि- दाधानान्तमुपस्थानं च । भेदनोदयनीयादि सर्वत्रानूबन्ध्यावपाहोमे कृते प्रतिविहारं पात्नीवतकर्म । अनुबन्ध्यां समाप्य पयस्या वा सदसो हविर्धानस्य, इत्यादि यत्कु- वति तद्भूमानुमन्त्रण'न्तमावर्तते । अयं नो नभसा० स त्वं नः० इत्युत्तरविहारा- र्थस्यैव । केचित् अयं त० इत्येकं प्रतिविहार ये देवा. वेदमुपस्थ आधायेत्यादिब्राह्मणत- पणान्तमुत्तरस्मिन् । केचित्--पूर्वस्मिन्नेवेति । गोमज्जपादिवृष्टयन्तं सर्वत्र ( स्व ) सिद्धान्तः । अथ प्राजहितं समारोप्य, इदमून० इत्यध्यवसाय मध्ये गार्हपत्य इत्यादिदार्शिक- धेदिचतुष्टयं विहृत्यान्वाधानादि-उदवसानीया । तत्स्थाने पूर्णाहुतिर्वा । केचिदेकमेव विहारं कुर्वन्ति । तस्मिन्पक्षे उदवसानीया पूर्णाहुतिः प्रतिदिशं सौमिकविहारा इति वचनात् । समाप्तः सर्वतोमुरवः । ततः परेधुरागामिपर्वणि वा सौत्रामणी मैत्रावरुणी वा | दिङ्मात्रमस्माभिरुक्तमन्य- थोक्तं प्रमादाद्वा तत्र प्रयोगविशारदैः शान्तमनस्कैस्तत्परीक्ष्य · समाधेयम् । वैकृतेषु कर्मसु यावत्संभवेत्तावद्याजमानं तथाऽन्यानि कर्माणि भवन्ति (भ० श्रौ० २२।७२१) इति भरद्वाजवचनादेव सिद्धं भवति ॥

·८ पटलः] महादेवशालिसंकलितप्रयोग चन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ४७३ अथ सप्तदशग्रनेऽष्टमः पटलः । - १ अथ षडात्रमाह- साध्याना पडहेन सुवर्गकामः ॥ १ ॥ साध्यशब्दो देवगणविशेषवाची । अत्र सर्वत्र दर्शनं शास्त्रीयनिश्चयः । यद्यप्ययं पड़ावोऽहीनत्वाद्यजतिचोदनाविधेयस्तथाऽप्यत्र केपांचित्सारस्वतसत्रधर्माणां सद्भावमभि प्रेत्य विद्वांस आसत (तै ० सं० ७-२-१) इत्यादिचोदनया विहितः । ते च धर्मा आश्वत्थी हविर्धानम् ( स० श्री० १७-८-४ ) इत्यादिना वक्ष्यन्ते ॥ १ ॥ एतमेव सत्रत्वोपचारमभिप्रेत्य प्रशंसति- पृष्ठयः पडहः ॥ २ ॥ भवतीति शेषः । सत्ररूपे द्वादशाहे यः पृष्ठ्यः पडहस्तस्मिन् पट्सु दिनेषु यानि पृष्ठस्तोत्राणि रथंतरबृहद्वैरूपवैराजशाक्चररैवताख्यैः सामभिर्निप्पाद्यानि एतान्यत्रापि पटसु दिनेषु क्रमेण मवन्तीत्यर्थः ॥ २ ॥ एतेषु पट्सु पृष्ठस्तोत्रेषु प्रथमद्वितीययोरहोरनुष्ठेये रथंतरवृहत्पृष्ठे ये स्तोत्रे ते विशे. पेणाऽऽह- बृहद्रथंतराभ्यां यन्ति ॥ ३॥ शब्दशास्त्रोक्त एवात्र बृहच्छब्दस्य पूर्वनिपातः । अनुष्ठानं तु रथंतरस्यैव प्रथमम् । यन्ति स्तोत्रमनुतिष्ठेयुरित्यर्थः ॥ ३ ॥ आश्वत्थी हविर्धानं चाऽऽनीधं च भवतः ॥ ४ ॥ ये यजमानाः सदोहविर्धानाभ्यां मण्डपाभ्यां युक्ताः पात्रे प्रवर्तन्ते तेषां हविर्धा- नमानी, चेति मण्डपद्वयमाश्वत्थी भवतोऽश्वत्थकाष्ठनिर्मिते उभे कार्ये । तत्राश्वत्थकाष्ठं स्वर्गसाधनमिति भावः ॥ ४ ॥ धर्मान्तरमाह- चक्रीवती भवतः ॥५॥ यथा रथस्य शकटस्य वां चक्रं तथा चक्रं ययोराग्नीध्रहविर्धानमण्डपंयोस्ते चक्री- वती । अयमर्थः-चक्रयोरक्ष प्रक्षिप्य शकटाकारं कृत्वा तस्योपरि फलकान्यास्तीर्य तेपामुपरि भूमाविव मण्डपं निर्मातव्यमिति ॥ ५ ॥ धर्मान्तरमाह- उलूखलबुध्नो यूपो भवति ॥ ६ ॥ यथा काठमयस्योलूखलस्य मूलमतिस्थूलं भवति तथा यूपमूलं कर्तव्यम् ॥ ६ ६१ - ·१७ प्रभ- ৪৩৪ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- धर्मान्तरमाह- प्राञ्चो यान्ति ॥ ७॥ चक्रयुक्ताग्नीध्रादिभिः सह प्राङ्मुखा गच्छेयुः । स्वर्गलोकस्य प्राग्वर्तित्वेन प्रतिभानात् (७।२।१) । एतच्चोक्तमापस्तम्बेन-तस्मिन्सस्थितेऽध्वर्युः शम्यां - प्राचः प्रास्यति स यत्र निपतति तद्गार्हपत्यं तस्मिन्षत्रिंशतं प्राचः प्रक्रमान्प्रक्रामति तदाह- वनीयः । चक्रीवन्ति सदोहविर्धानान्याग्नीधं चाऽऽश्वत्थी हविर्धानमानी, चोलूखलबुध्नो यूपः प्रकृप्येदुपोप्त एव नोपरवान्खनन्ति (आप० श्री० २२।२२।४) इति । एकस्मि- नहि समाप्ते सति परेयुः प्रातः शम्याक्षेपमात्रं गत्वा तत्राहरन्तरमनुष्ठाय तस्मिन्नपि समाप्ते ततः परेधुरपि तथेत्यर्थः ॥ ७ ॥ सरस्वत्या यान्ति । आक्रोशन्तो यान्ति ॥८॥ या सरस्वत्याख्या नदी तया संह तत्तीरे प्रतिदिनं गच्छेयुः। उत्साहातिशयेन क्रियमाण उच्चतमो ध्वनिराक्रोशस्तं कुर्वन्तो गच्छेयुः ॥ ८ ॥ एवमनुष्ठितेः कालावधिरूपं धर्मान्तरं विधत्ते- यदा दशशतं कुर्वन्त्यथैकमुत्थानम् ॥ ९ ॥ एकेन वृषभेण सहिता दश गावो यावति कालेऽपत्यप्रसवेन गवां शतं संपादयन्ति तावन्तं कालं पौनःपुन्येनानुष्ठाय तदनुष्ठानादुत्थानं कर्तव्यमनुष्ठानं संपादयेदित्यर्थः । सोऽयमेकः समाप्तिकालः ॥ ९ ॥ कालावधौ पक्षान्तरमाह- यदा शत५ सहस्रं कुर्वन्त्यथैकमुत्थानम् ॥ १० ॥ शतं गावो यदा पूर्ववत्सहस्रं संपादयन्ति सोऽयमेक उत्थानकालः । न चातीतपक्षण सांकर्य शङ्कनीयम् । प्रसववैचित्र्येण न्यूनाधिककालसंभवात् ॥ १० ॥ कालावधावेवापरं पक्षद्वयमाह- यदैषां प्रमीयेत । यदा वा जीयेरन् । अथैकमुत्थानम् ॥ ११ ॥ एषां यजमानानां मध्ये कश्चिद्यदा प्रमीयेत सोऽयमेक उत्थानकालः । यदा वा राष्ट्रक्षोभादिना शत्रुभिरेते यजमाना जिता अपहृतसर्वस्वा भवन्ति सोऽयमेक उत्थान- कालः । तस्मात्तत्पर्यन्तं षडात्र आवर्तनीय इत्यर्थः । केचिच्चत्वारः षडहा निकायिनस्तैत्तिरीयंक आन्नाताः । ताण्डिना विस्तारणाss. नाताः । आपस्तम्बेनापि त्रिषु सारस्वतेषु वैश्वसृजोऽग्निं चिनुत इत्यत्र भाष्यकारेण साध्यानां षडहे वैश्वसृजस्य निवृत्तिरित्युक्तम् । - ·८ पटलः ] महादेवशातिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ४७५ तन्मात्सारस्वत इति गम्यते । सारस्वते ये धर्मा इहानुक्ता अप्यस्मिन्नुपसंह- तव्यः । तस्य प्रयोग उच्यते-अस्मिन्कणि वहुयजमाना द्वादशाहवदारम्भकाले सर. स्वतीजवनोदके समुद्रसंगमे गोष्ठे वा पडहेन यक्ष्यामहे स्वर्ग लोकमाप्नवाम 1.विद्यु- वादि नाग्निचयनं न काठकः सक्षेदान्तं कृत्वा दश दश भागप( गाव ऋष )भ एकचोप- कल्पन्ते । द्वादश दीक्षा द्वादशोपसदश्च कृत्वा यूपकाल एक एव नैकादशिनाः । उलू. खलनुध्नो यूपो भवति, इति श्रुतेश्च । आश्वत्थी हविर्धानं चाऽऽग्नीधं चेति । अश्वत्थ- काष्ठेन स्थाकृतिवद्धविर्धानकरणं तथैवाऽऽग्नीध्रमण्डपमितिच्छन्दोगवचनाच्च । सदश्च पत्नी- शाला च येन केनचित्काष्ठेनाऽऽश्वत्येन वा कृते भवतः । सदोहविर्धानादीनामुक्तानां चक्रवत्वं प्राग्वंशकरणकाल एव करोति । अधस्तात्फलका न्या]ऽस्तीर्णा [नि ] भवन्ति, तस्योपरि विहारकल्पनं, बहुमृत्तिका प्रसार्य । एवमुत्तरवेद्यामाग्नीध्रीयमाजीली- यधिष्णियादिषु शामित्रदेशेऽपि मण्डलाकार इति च्छन्दोगवचनात् । केचिदेवं वर्णयन्ति-एवं हविर्धानादीन काष्ठैश्चक्रयुक्तान्कृत्वा न फलकास्तरणं भूम्या- देव विहारकल्पनम् । तस्य च लिङ्गं पासून्हरेयुः! तथोत्तरवेदिधिष्णियेभ्यश्चक्रवतां निवेद्य (श्य) यथायतनं निर्वपेयुरिति । उलूखलबुध्नो यूप इति वचनादैकादशिनानां निवृत्तिः । हविर्धानकाल उक्तप्रकारं करोतीति।शामित्रं च तथैवात्रापि नोपरवान्खनन्ति आलेखमात्र मेव परिलिखितमिति च्छन्दोगवचनात् । यूपोच्छ्यणकाले धत्ते शिल्प इति । पृथिव्यै त्वेति प्रोक्षणम् । अपां सर्वासां समाप्तिः, न शुन्धताम् । न यवोऽसि, नावस्तरणं यूपाजनं कर्तव्यम् । उद्दिवमित्युच्छ्यति । अग्नीपोमीयं विधाय वसतीवरीः परिहत्य पयसां विशसनं कृत्या महारात्र इत्यादित्रिवृदग्निष्टोममुपयान्ति । पाक्षि(ष्ठि)कस्य प्रथमं तथैवातिग्राह्याः । पशुकाल आग्नेयमुपाकरोति । नोपशय उद्वासनं दक्षिणा च । पत्नीसंयानान्तम् । अध्वर्युः शम्यां प्राचः प्रास्यति शालामुखीयन्यन्ते लालाटिकप्रदेशे सा यत्र निपतति तवार्हपत्यः । अग्निष्ठेऽनसि ब्रीह्यादीन्यज्ञार्थानारोप्य प्रकर्षयति । पत्नीशालां च हवि- र्धानं चाऽऽग्नीधं च सदश्च मार्जालीयं च शामित्रं च प्रकर्षयति । रथचक्रमपि प्रकर्पयति। यत्र शम्या निपतति स शालामुखीयदेशः तस्मिन् प्राग्वंशं स्थापयति यथा शालामुखीय- देशे शालामुखीयः संभवति । अतः पत्रिशप्रक्रम उत्तरवेविस्थान तस्मिन्यथोत्तरवे. दिर्भवति तथा हविर्धानं प्रकर्षयति ।. उत्तरवेदिधिणियादीनां पासूनाहृत्य यथायतने निवपेयुः । आसन्धादीन् विसृ(त्र)स्य तान्यथास्थानं पर्यायेण तनोति । अग्नीनामग्निवत्प्रभ त्यसनयनं सर्वेषां ( सर्वान् )केचित्समारोप्येति । चात्वालान्मृत्तिकामानीय चात्वाल- देश उपरवदेशे च मन्त्रैलेखामात्रं करोति । अग्नीन्यथायतनं विहृत्य पयसां विशसनं कृत्वा श्वोभूते पञ्चदश उक्थ्यः ।

·[ १७ प्रश्न .. . ४७६ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- शुक्रायः पशुकाले यूपस्योत्तरभाग ऐन्द्रमुपाकरोति । अथ सारस्वतमेकयूपे । कायाना- मुपाकरणे प्राप्ते यथापाठमेवोपाकरोति । पत्नीसंयाजान्तमहीनसंततयः । श्वोभूते सप्तदश उक्थ्यः । पाक्षि(ठिीकस्य तृतीयः । तथैवातिग्राह्यः । आग्रयणायः । पशुकाल उत्तरत एव सौम्यं पौणं च पूर्ववद्दक्षिणा पत्नीसंयाजान्तमहीनसंतत्यन्त पूर्ववत् । श्वोभूत एकविंश षोडशी । षोडशिवदेव ऋतुकरणम् । ऐन्द्रवायवाग्रस्त्रयोऽतिग्राह्याः पशुकाल उत्तरतो बार्हस्पत्यः पूर्ववत्पत्नीसंयाजान्तम् । श्वोभूते त्रिणव उक्थ्यः शुक्रायः । पशुकाले दक्षिणतः सावित्रं वैश्वदेवं च दक्षि- णादिकं पूर्ववत् । श्वोभूते त्रयस्त्रिंश उक्थ्यः । न त्वतिग्राह्याः । दक्षिणादि ब्रूयुः । अथ. वा यजमा- नामन्यमरणे चाऽऽदायाप्लक्षे प्रस्रवणे(तमादाय)गच्छन्ति ( एवं षडहमावर्तमाना यज- माना न गच्छन्ति प्रतिस्रोतः )। शम्याप्रासनं तदुपोत्थानमित्यादि । ततः सौत्रामणी मैत्रावरुणी वा ॥ ११ ॥ ऋतूनां षडहेन सुवर्गकामः ॥ १२ ॥ यजेतेति शेषः । ऋतूनां द्वितीयेन प्रजाकामः (२२-२२-४) इत्यापस्तम्बः अथर्तनां पडहः सर्वं पूर्ववत् । सरस्वतीसंवन्धवर्जमुत्तरेषु त्रिषु केचिदिच्छन्ति । द्वादशा- हवदीपवरुथ्यान्तम् । पशुकाले कापेयानां प्रथमः ।। १२ ॥ पृष्ठयः षडहेन ॥ १३॥ सुवर्गकामः प्रजाकामो वा यजेत । संकल्पाद्यौपवसथ्यान्तं पूर्ववत् । द्वौ द्वावुत्तरेषु पञ्चसु व्यत्यासेन यूपैकादशिनी चेतरथा पूर्ववत् ॥ १३ ॥ देवानामुपरिष्टात्रिकद्रुकेण सर्वमायुरेति वसीयान् अवति ॥ १४ ॥ सारस्वतपक्षे तृतीय उपरिष्टात्रिकद्रुकेण षड्रात्रेण यक्ष्ये सर्वकामार्थमायुष्कामार्थं वा । पूर्ववदहोगविशेषः ॥ १४ ॥ त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यः सप्तदश उक्थ्य आयुर्णीज्योतिरतिरात्रः सत्रसंमितेनान्नाद्य. प्रजा पशूनोजो वीर्यमाप्नोति । अभ्यासङ्ग्यः पञ्चाहो विश्वजिदतिरात्रः ॥ १५ ॥ त्रिवृदग्निष्टोमः प्रथमः । पञ्चदश उक्थ्यो द्वितीयः । सप्तदश उक्थ्यस्तृतीयः । ज्योतिश्चतुर्थः । अग्नीषोमीय उक्थ्यो वा । तत्रापि पोडशि(शी)। अथ गौरथाऽऽयुरसि- ·- ८ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ४७७ रात्रः । शिष्टं सर्वं पूर्ववत् । ज्योतिरादीनामपि पत्नीसंयाजान्तं, नातिदेशोऽपि अभ्या- सङ्ग्यः पञ्चाहो विश्वजिदतिरात्रः । गतः । शेषं सर्वं पूर्ववत् : ततः सौत्रामणी मैत्रा- वरुणी वा ॥ १५ ॥ अथ सप्तरात्रोऽभिधीयते- कोसुरुविन्देन सप्तरात्रेण पशवस्तानेवावरुन्धे । पञ्च पृष्ठाहानि । पञ्चविशोऽग्निष्टोमो महाव्रतवा- विश्वजित्सर्वपृष्ठोऽतिरात्रः ॥ १६ ॥ कोसुरुविन्देन सप्तरात्रेण यक्ष्ये पशुमान्स्यामिति । सर्व द्वादशाहवत् । औपवस- थ्यान्तं कृत्वा वसतीवरीः परिहत्य पयसां विशसनं कृत्वा महाराने वुद्ध्वा त्रिवृदग्नि- प्टोमः पाक्षि छि)कस्य प्रथमः । ऐन्द्रवायवाग्रः । अग्निष्ठ आग्नेयः पशुः । पत्नीसंयाजा- न्तम् । श्वोभूते पञ्चदशः पाक्षि(र्छि)कस्य द्वितीयः। शुक्रायः । अग्निष्ठस्योत्तरत ऐन्द्रम् । अथोपशयः । पत्नीसंयाजान्तम् । श्वोभूते सप्तदश उक्थ्यः पाक्षि(ठि)कम्य तृतीयः । आग्रयणानः ! अग्निष्ठम्य दक्षिणत ऐन्द्रानः । अथोपशयः । पत्नीसंयाजान्तमहीनसंततयः । श्वोभूत एकविंश उक्थ्यः । पाक्षि(ठि)कस्य चतुर्थः । अत्र पोडशी । ऐन्द्रवायवाग्रः । अग्निष्ठस्योत्तरतस्तृतीये सारस्वतं दक्षिणतस्तृतीये सावित्रमथोपशयः । पत्नीसंयाजान्त- महीनसंततयः । श्वोभूते त्रिणव उक्थ्यः शुक्रायः । पशुकालेऽग्निष्ठप्रभृति उत्तरतश्चतुर्थे सौम्य दक्षिणतश्चतुर्थे वैश्वदेवमथोपशयः पत्नीसंयाजान्तम् । श्वोभूते पञ्चविशोऽग्निष्टोमो महाव्रतवान् महाव्रतस्तोत्रशस्त्रवान् स्तोत्रधर्माश्च पूर्व- वत् । प्रथमश्चतूरात्रवत् । आग्रयणायः । पशुकालेऽग्निष्ठप्रभृत्युत्तरतः पञ्चमे पौणं तथैव दक्षिणतः पञ्चमे मारुतम् । अथोपशयनिर्देशः । पत्नीसंयाजान्तं पाक्षि(र्छि)कस्य षष्ठाहर्विकारः पत्नीसंयाजान्तं कृत्वा मध्वशनादयोऽहीनसंततयः । श्वोभूते विश्वजित्सर्वपृष्ठोऽतिरात्रः । ऐन्द्रवायवाग्रः । पशुकालेऽग्निष्ठप्रभृत्युत्तरतो वार्हस्पत्यं तथैव दक्षिणतो वारुणमुपशयनिर्देशः, तिरोअहान्तं यज्ञपुच्छादिसर्व द्वाद- शाहवदुदवसानीयान्तम् । सौत्रामणी मैत्रावरुणी वा ॥ १६ ॥ सप्तर्षीणामृद्धिकामः ॥ १७ ॥ द्वितीयः सप्तर्षीणां सप्तरात्रः । सप्तार्षिणा सप्तरात्रेण यक्ष्ये स्वार्थमिति संकल्पः सर्वं पूर्ववत् । ( अहयोगविशेषः । ) ॥ १७ ॥ पृष्ठ्यः षडहस्त्रयस्त्रिशं महाव्रतमतिरात्रे ॥ १८ ॥ . ..

·४७८ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [ १७ प्रश्न:- पृष्ठयः षडहः समूहः । महाव्रतवानतिरात्रः महाव्रतस्तोत्रशस्त्रवान् , अतिरान इति । पूर्ववदनीका पशुक्लप्तिश्च ॥ १८ ॥ प्राजापत्यस्तृतीयः प्रजाकामः ॥ १९ ॥ प्राजापत्येन सप्तरात्रेण यक्ष्ये प्रजामिति संकल्पः । सर्वं पूर्ववत् ॥ १९ ॥ पृष्ठयः षडहः प्राजापत्यस्त्रयास्त्रिशं महाव्रतम- तिरात्रे ॥ २० ॥ पृष्ठ्यः षडहः प्राजापत्यं महाव्रतमतिरात्रे, प्रजापतिना दृष्टमित्यर्थः । एवमहर्यो- गोऽस्मिन्महाव्रते तद्धर्माश्च सर्वेऽतिग्राह्याः। प्राजापत्यः पशुः। अनीका पशुक्लप्तिश्च पूर्व- वत् । ततः सौत्रामणी मैत्रावरुणी वा ॥ २० ॥ पृष्ठयावलम्बेन प्रतिष्ठाकामः । पृष्ठयः षडहः पृष्ठयावलम्ब्यस्त्रयास्त्रशं महाव्रतमतिरात्रे ॥२१॥ पृष्ठ्यावलम्बः पञ्चमः । पृष्ठ्यावलम्बेन सप्तरात्रेण यक्ष्ये, प्रतिष्ठार्थमन्नार्थं वेति । सप्तर्षीणां सप्तरात्रवत्सर्वम् | अहयोगविशेष:- पृष्ठ्यस्तोमाः पडहं पाडाहिकाः स्तोमा भवन्ति न साक्षाद्वैरूपादयो भवन्ति । रथंतरपृष्ठः पृष्ठ्यः षडहो महाव्रतवानतिरात्रो व्याख्यातः ॥ २१ ॥ छन्दोमपवमानेन पशुकामः । पृष्ठयः षडहश्छ- न्दोमपवमानं महाव्रतमतिरात्रे ॥ (ख०२०) ॥ २२ ॥ छन्दोमपवमानमिति कर्मनामधेयम् । छन्दोमपवमानेन सप्तरात्रेण यक्ष्ये पश्वर्थमिति । सर्वं पूर्ववत् । अहोगविशेषः--पृष्ठ्यः षडहश्छन्दोपवमानं महाव्रतमतिरात्रेऽतिरात्रे छन्दोमपवमानानि चतुर्विंशादियुक्तं - महाव्रतमतिरात्रसंस्था भवति । पूर्ववदनीका पशु- क्लप्तिश्च । केचित्केवालातिराने छन्दोमपवमानं महाव्रतसाम भवति, इति ॥ २२ ॥ जनकः सप्तरात्रेणं पुरुषकामः ॥ २३ ॥ अष्टमो जनकसप्तरात्र इति भाष्यकृत् । सप्तरात्रेण यक्ष्ये स्वर्ग लोकमवाप्नवानीति प्रामसप्तरात्रवत् ॥ २३ ॥ तस्य चत्वारि त्रिवृन्त्यहान्यग्निष्टोममुखानि । विश्वजिन्महाव्रतमतिराने । ऐन्द्रेण सप्तरात्रेणा त्यन्या प्रजा भवति । ओजिष्ठो भवति । त्रिवृद- ग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यः। सप्तदश उक्थ्योऽभिजि- दग्निष्टोमः । सर्वस्तोमोऽतिरात्रः॥२४ ।। : ..

·, ८ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । ४७९ तम्य जनकसप्तरात्रस्य । अनायं विशेपः- चत्वारि त्रिवृन्त्यहान्यग्निष्टोमः प्रथमो न नियतः । इतर उक्थ्याश्चतुःषोडश्यन्तास्त्रिवृत्स्तोमः । पार्टिकाणां चतुर्णी महास्तोमानां विधिः । पृष्ठ्यवदतिग्राह्याः । पञ्चमे विश्वजित्स्तोमोऽपि पत्नीसंयाजान्तम् । महाव्रत- स्तोत्रमतिग्राहा भवन्ति । न प्राजापत्यः पशुः । ज्योतिष्टोमो वैश्वानरोऽतिरात्रः । आग्निकी पशुक्लप्तिश्च पूर्ववत् । ततः सौत्रामणी मैत्रावरुणी वा ॥ २४ ॥ अयाटरात्रोऽभिधीयते- अष्टरात्रेण ब्रह्मवर्चसकामः । पृष्ठयः पडहः पञ्च- विशोऽग्निष्टोमो महाव्रतवान्विश्वजित्सर्वपृष्ठोऽति- रात्रः ॥ २५॥ उत्पत्तिविधिरप्ययम् । । य एवं विद्वानष्टरात्रेण यजेत ब्रह्मवर्चस्येव भवति । ( तै० सं० ७-२-३ ) इत्याम्नातः । अष्टरात्रेण यक्ष्ये ब्रह्मवर्चस्वी भूयासमिति । सर्व द्वादशाहवत् । औपवर थ्यान्तं वसतीवरीः परिहृत्य पयसां विशसनं कृत्वा श्वोभूते त्रिवृदग्निष्टोमः । ऐन्द्रवायवाग्रः । अग्निष्ठस्य दक्षिणत ऐन्द्रः । पत्नीसंयाजान्तम् । श्वोभूते पञ्चदश उवथ्यः । श्वोभूते सरुदश उवथ्यः । श्वोभूत एकविंशः । अत्र पोडशी ऐन्द्रवायवानः । पशुकालेऽशिष्ठप्रभृत्युत्तरतस्तृतीये सारस्वम् । पत्नीसंयाजान्तम् । श्वोभूते त्रिणव उक्थ्यः शुक्रायः पाक्षि(र्छि)कस्य पञ्चमः । पशुकालेऽग्निष्ठप्रभृति दक्षिणत- स्तृतीये सावित्रं पत्नीसंयाजान्तम् । श्वोभूते त्रयस्त्रिंश उक्थ्य आग्रयणायः । अग्निष्ठ- प्रभृत्युत्तरतश्चतुर्थे सौम्यं तथैव दक्षिणतश्चतुर्थे वैश्वदेवम् । पत्नीसंयाजान्तम् । श्वोभूते पञ्चविंशोऽग्निष्टोमो महायतवान् पूर्वमेव व्याख्यातः । पशुकालेऽग्निष्ठप्रभृत्यु- तरतः पञ्चमे पौणं दक्षिणतो वा पञ्चमे मारुतं पत्नीसंयाजान्तम् । श्वोभूते विश्वजित्सर्वपृष्ठोऽतिरात्रः । पशुकाल उत्तरतः पप्ठे बार्हस्पत्यं दक्षिणतः षष्ठे वारुणम् । पोडशी । चतुर्थो महारात्र इति वचनात्तत्र तिरोअनान्तं, यज्ञपुच्छादि पयस्यान्तमुदवसाय रोहिणी वसतरीमित्यादि सर्वस्वदानं भवति । अहर्गणेषु चैतादृश- मेतद्भवतीति च्छन्दोगकात्यायनयोर्वचनात् ।। २५ ॥ अथ नवरात्रोऽभिधीयते-- त्रयो नवरात्रा आयुष्कामो यजेत ।। २६ ॥ नवरात्रेण यजते (७-२-४ ) इति ब्राह्मणार्थोऽनुमंधेयः ।। २६ ।। पृष्ठ्यः पडहो गौश्चाऽऽयुश्च द्वे अहनी विश्व- जिदतिरात्रः ॥ २७ ॥ -- ·४८० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् ...[१७ प्रश्ने- त्रिवृदग्निष्टोमः पृष्ठ्यः षडहस्य'प्रथमः । ऐन्द्रवायवाग्रः ! पशुकालेऽग्निष्ठ आग्नेयः । पत्नीसंयाजान्तमहीनसंततयः । श्वोभूते पञ्चदश उक्थ्यः शुक्रायः । उत्तरतो द्वितीय ऐन्द्रः पत्नीसंयाजान्तम् । श्वोभूते सप्तदश उक्थ्यः । आग्रयणायः । पशुकाले दक्षिणतो द्वितीय ऐन्द्रः पत्नीसं- याजान्तमहीनसंततयः । श्वोभूत एकविंशः । अत्र पोडशी । ऐन्द्रवायवाग्र उत्तरतस्तृतीये सारस्वत पत्नी- संयाजान्तम् । श्वोभूते त्रिणव उक्थ्यः । दक्षिणतस्तृतीये सावित्रं पत्नीसंयाजान्तम्। श्वोभूते त्रयस्त्रिं- श उक्थ्यः । आग्रयणाग्रः । उत्तरतश्चतुर्थे सौम्यम् । पत्नीसंयाजान्तं मध्वशनादिनियमा भवन्ति । श्वोभूत आयुरतिरात्र आग्रयणाग्र उत्तरतः षष्ठे बार्हस्पत्यम् । दक्षिणतः षष्ठे वारुणम् । सर्वत्रोपशयनिर्देशः । अहन्यहनि द्वादशशतं दक्षिणा । तिरोअहान्तं यज्ञपुं- च्छादि सौत्रामणी मैत्रावरुणी वा ॥ २७ ॥ द्वितीयेन ब्रह्मचर्चसकामो ज्योतिर्गौरायुरूयहोड- भ्यासङ्गन्यः पश्चाहो विश्वजिदतिरात्रः ॥ २८ ॥ अथ द्वितीयेन नवरात्रेण यक्ष्ये ब्रह्मवर्चसमवाप्नवानीति संकल्पः । सर्वैः पूर्ववत् । अहोगविशेषः--त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यः सप्तदश उक्थ्यः पाक्षि(ठि)कोऽभ्यास- नयः पञ्चाहः प्रसिद्धः त्रिवृती द्वे सवने इत्यादिपञ्चाहे प्रथमेऽहनि षोडशी । अत्र पञ्चाह- स्योऽन्यो नातिरात्रः । अस्मिन्नपि पोडशी । चतुर्थे चतुर्थ इति वचनाद्विश्वनिदतिरात्रः । अनीका पशुक्लप्तिश्च पूर्ववत् ॥ २८ ।। शललीपिशङ्गेन । यं कामं कामयेत तमभ्यश्नुते ज्योतिौरायुरूयहो ज्योतिर्गौरायुरूयह आयुगौ- रायुरतिरात्रः ।। (ख० २१) ।। २९ ॥ ज्योतिर्गौरायुरित्ययमेव त्रिरात्र आवय॑मानो नवरात्र इति भाष्यकृत् । चतुर्विधेषु नवरात्रयागेष्विदानीमुच्यमानस्य शललीपिशङ्ग इत्येतन्नाम । शललीपिशजस्तृतीयः । शललीपिशङ्गेन नवरात्रेण यक्ष्ये, अन्नाद्यर्थम् । द्वादशाहवदारम्भः । सत्र एवेति केचित् । द्वादशाहवदग्निपक्षे षडुपसदः । काठकपक्षेऽप्येवम् । केचिद् द्वादशाहवद्दीक्षा- १ क, ख. ग. °लवली ।

·र पटलः । महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । ४८१ घोपवलथ्यान्तमयोगविशेषः । ज्योतिर्गौरायुज्योतिगौरायुरायुगौरायुरतिरांत्रः । चतुर्थे पोडशिग्रहणमनीका पशुक्लप्तिश्च पूर्ववत् । न पृष्ठ्यः । पडहवदतिग्राह्यास्तथैव केचि.. दिच्छिन्ति । अत्र केचिदेवं वर्णयन्ति-यत्र यत्र प्रणमध्ये गणत्वेन ज्योतिर्गौरायुः पठ्यते तत्र ज्योतिौरादिषु ऋतुपर्नेवेच्छन्ति । महाव्रते प्राजापत्यः शिष्टेप्वहःस्वैकादशिनानां विधिरिति । तन । कापेया एवाहीनानामुपदेशेन विहितत्वात् ॥ २९ ॥ अथ दशरानोऽभिधीयते-- चत्वारो दशरात्राः ॥ ३० ॥ भवन्तीति शेषः । चत्वारो दशरात्रास्त्रिककुत् प्रथमो भवति । त्रिककुदः दशरात्रेण यक्ष्ये, समानानामुत्तमो भूयासमिति । ब्रह्मवर्चसेन समानेन धर्मेण वा केचित्समुच्चयः । सर्व द्वादशाहवत् ॥ ३०॥ दशरात्राय दीक्षिष्यमाणो दशहोतारं जुहोति ।। ३१ ।। सप्तहोतृकाले दशहोतारम् । जुहोतिचोदितत्वात्स्वाहाकार प्रदानो भवति ॥ ३१ ॥ भुवत इन्द्रस्य त्रिककुदशरात्रो यः कामयेत त्रिककुदेव समानाना स्यामिति । स एतेन यजेत ॥ ३२॥ विधास्यमानेषु दशस्वहःसु त्रयाणामहां वृषभसंवन्धिककुत्साम्येनौन्नत्यं संपाद्य प्रशंसति-'विककुद्रा एष यज्ञो यद्दशरात्रः ककुत्पञ्चदशः ककुदेकविशः ककुत्रय- त्रिंशो य एवं विद्वान्दशरात्रेण यजते त्रिककुदेव समानानां भवति यजमानः पञ्चदशो यजमान एकविशो यजमानस्त्रयस्त्रिशः पुर इतराः ' (त० सं० ७।२।५) इति । त्रीणि ककुत्सदृशान्युन्नतस्तोमयुक्तान्यहानि यस्य दशरात्रस्य सोऽयं त्रिककुत् । किं तदुन्नतमहस्रयमिति । तदुच्यते-यः पञ्चदश उक्थ्यो द्वितीयमहस्तदेकं ककुत्स्थानीयम् । प्रथमतृतीययोनिवृदग्निष्टोमयोरहोचिस्तोमयुक्तत्वात् । यथा वृपसंवन्धिककुदः पुरोवर्ती गलभागः पश्चाद्वर्ती पृष्ठभागश्चेत्युभी निम्नौ तद्वत् । तथैकविंश उक्थ्यः पञ्चममहः । तदेकं ककुत्स्थानीयम् । चतुर्थषष्ठयोः सप्तदशोक्थ्यरूपयोरहोनिम्नस्थानीयत्वात् । तथा. त्रयस्त्रिंश उक्थ्योऽष्टममहः । तदप्येकं ककुत्स्थानीयम् । त्रिणवाग्निष्टोमरूपयोः सप्तमनवम- योरहोनिम्नस्थानीयत्वात् । एवं महिमानमभिज्ञायानुष्ठाने यजमानः समानानां मध्ये त्रिगु. गेनोन्नत्येन प्रजापशुधनादिकृतेन युक्तो भवति । य एते पञ्चदशैकविंशत्रयस्त्रिंशास्तत्स्था- नीयो यजमान इतरा अहस्थानीयाः प्रजा यजमानस्य पुरस्थानीया भवन्ति । यथा पुरा सर्वासां राजा स्वामी, एवंमन्यासां प्रजानां यजमानः स्वामी भवतीत्यर्थः ॥ ३२ ।। ។ .. : , ·[१७ प्रश्थे- ४८२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-- त्रिदग्निष्टुदग्निष्टोमः । पञ्चदश उक्थ्यस्त्रिवृदग्नि- ष्टोमः सप्तदशोऽग्निष्टोम एकवि श उक्थ्यः । सप्त- दशोऽग्निष्टोमस्त्रिणवोऽग्निष्टोमस्त्रयस्त्रिश्श उक्थ्य- स्त्रिणवोऽग्निष्टोमः । विश्वजित्सर्वपृष्ठोऽतिरात्रः ॥ ३३ ॥ औपवसथ्यान्तं कृत्वा वसतीवरीः परिहत्य पयसां विशसनं कृत्वा महाराने बुद्ध्वा त्रिवृदग्निष्टोमः पाक्षि(ठि)कस्य प्रथमः । ऐन्द्रवायवाग्रः । पशुकाले अग्निष्ठ आग्नेयं पत्नीसंयाजान्तम् । श्वोभूते पञ्चदश उक्थ्यः । पाठिकस्य द्वितीयः । शुक्रायः । अग्निष्ठस्योत्तरत ऐन्द्रः । पत्नीसंयाजान्तम् । श्वोभूते त्रिवृदग्निष्टोमः । पाठिकस्य तृतीयः । आग्रय- णायः । अग्निष्ठस्य दक्षिणत ऐन्द्रः । पत्नीसंयाजान्तम् । श्वोभूते सप्तदशोऽग्निष्टोमः पाक्षि(ठि)कस्य चतुर्थः । अत्र घोडशी । पशुकाल उत्तरत- स्तृतीये सारस्वतम् । पत्नीसंयानान्तम् । श्वोभूत एकविंश उक्थ्यः । पाक्षि(छि)कस्य पञ्चमः शुक्रायः । दक्षिणस्तृतीये सावि- त्रम् । पत्नीसंयाजान्तम् । श्वोभूते सप्तदशोऽग्निष्टोमः । पाठिकस्य पष्ठ आग्रयणानः । उत्तरतश्चतुर्थे सौम्यम् । पत्नीसंयाजान्तं मध्वशनादि । श्वोभूते त्रिणवोऽग्निष्टोमः । छन्दोमानां प्रथमविकार ऐन्द्रवायवाग्रः । दक्षिणतश्चतुर्थे वैश्वदेवम् । पत्नीसंयाजान्तम् । धोभूते त्रयस्त्रिंश उक्थ्यः । छन्दोमानां द्वितीयः शुक्रायः । अत्र पोडश्युक्थ्यवदेव ऋतुकरणमुत्तरतः पञ्चमे पौष्णम् । पत्नीसंयाजान्तम् । श्वोभूते त्रिणवोऽग्निष्टोमश्छन्दोमानां तृतीय आग्रयणाग्रः । दक्षिणतः पञ्चमे मारुतम् । पत्नीसंयानान्तमहीनसंततयः । विश्वजित्सर्वपृष्ठोऽतिरात्रो व्याख्यातः । अविवाक्यधर्माः प्रवर्तन्ते । उत्तरेण ( उत्तरतो ) षष्ठे बार्हस्पत्यम् । दक्षिणतः षष्ठे वारुणम् । यज्ञपु- च्छादि सर्वं द्वादशाहवत् । पयस्यान्तमुक्तो दशरात्रः । प्रजार्थं पापक्षयार्थं च तैत्तिरीय- श्रुत्यभिप्रायेण ॥ ३३ ॥ पुर इतरा अभिचर्यमाणो यजेत । त्रिदामि- टोमो ज्योतिरग्निष्टोमस्त्रिदग्निष्टोमो ज्योतिरुक्थ्यो गौरुक्थ्य आयुरुक्थ्योऽभिजिदग्निष्टोमो विश्वजि- दग्निष्टोमः सर्वजिदग्निष्टोमः सर्वस्तोमोतिरात्रः ...... ॥३४॥ ..

·८ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । गतः । पुर इतरा अभिर्यमाण इति । देवपुराऽतिरात्रेण यक्ष्ये, अभिचारपरिहा. रार्थम् । पूर्ववत् । अहोगविशेषः-त्रिवृदग्निष्टोमः पाति(हिं)कस्य प्रथमज्योति- रुक्थ्यः। त्रिकद्रुकाणां प्रथमो ज्योतिरुक्थ्यः। पुनश्च त्रिवृदग्निष्टोमोऽग्निष्टोमः । पाक्षि(ठि)- कस्य तृतीयः । तथैवातिग्राह्याः । अथाभिजिदग्निष्टोमः। अभिजिदेकाहः । अत्र पोडशी । अग्निष्टोमवत् क्रतुकरणम् । अथ गौरुक्थ्यः । त्रिकद्रुकाणां द्वितीयः । अथाभिजिदग्नि- ष्टोमः । अथ विश्वजिदग्निष्टोमः । आयुरुक्थ्यः । अत्र न पोडशी । विश्वजिदग्निष्टोमः सर्वस्तोमोऽतिरात्र एकाहः पृश्निप्राणग्रहाद्यविवाक्यधर्मान्केचिदिच्छन्ति । अथवाऽनुष्टुभश्चरन्तीति तिरोअहान्तम् । पत्नीसयाजोत्तरकालं मानस इति केचित् । केचिदत्र मानसं नेच्छन्ति । सुब्रह्मण्यान्ते ब्रह्मप्रतिष्ठेत्यादिना प्रायश्चित्तम् । अवभृथादि समानं कर्म पयस्यायाः । अनीका पशुक्लप्तिश्च पूर्ववत् । भ्रातृव्यवतश्चैष दशरात्र उक्तः । अहःक्लप्तिश्छन्दोगआम्नाता। तैत्तिरीयाणामहःक्लप्ति- त्रिवृदग्निष्टोमोऽग्निष्टुदाग्नेयीषु भवति ( तै० सं० -२-५) इत्यादि । आग्नेयीषु साम स्तुवते । पञ्चदश उक्थ्यः । ऐन्द्रीषु स्तुवते । इन्द्रस्तुतो विकारः । त्रिवृ. दग्निष्टोमो वैश्वदेवीषु वैश्वदेवस्तुतो विकारः। पडहस्याहर्विकाराणामविरोधेन । सप्तदशोऽ- ग्निष्टोमः प्राजापत्यासु तीबसोमस्तींवसुद्विकारः। प्राजापत्यास्वृक्षु स्तवनम् । अत्र पोडशी एकविंश उक्थ्यः सौरीषु सूर्यस्तुतो विकारः। सप्तदशोऽग्निष्टोमः प्राजापत्यासूपहव्यः । उपहव्यस्य विकारः। उपहव्यो नाम कश्चिदेकाहविशेषः । त्रिणवावग्निष्टोमावभित ऐन्द्रीषु । इन्द्रस्तुतो विकारः । तयोर्मध्ये विकारे वैश्वदेवस्त्रयस्त्रिंश उक्थ्यो वैश्वदेवस्तुत् । अत्र षोडशी । तेषां क्रमः-त्रिणवमग्निष्टोमं कृत्वा इन्द्रस्तुतं कृत्वा वैश्वदेवमुक्थ्यषोडशि- मन्तं कृत्वा पुनश्च त्रिणवमग्निष्टोममिन्द्रस्तुतं विश्वजित्सर्वपृष्ठोऽतिरात्रो दशममहर्विकारः । नारम्भोऽहरहरुपशयश्च । अत्रायं प्रकारान्तरेणोक्तः । उत्तमवर्जे सर्वाणि पत्नीसं- याजान्तानि । एवमहःक्लप्तिः । अभ्यासङ्गः (ग्यः ) पञ्चाहः, चत्वारश्छन्दोमा ) महाव्रतं विश्वजित्सर्वपृष्ठोऽतिरात्रश्छन्दोमानां प्रथमे मध्वशनादिनियमात् । चतुर्थो नामधेयाद- विवाक्यधर्मा महानत न सांनाय्यमुभयत्रातिरात्रः प्रथममुभयक्लप्तौ चतुर्थाष्टमयोः पोडशि- रात्रप्रभृत्युपरिष्टादतिरात्रेषु एकादशरात्रपर्यन्तेषु अत्यदि(ति )रात्रेषु षोडशी नियत इति कैश्चिद्विकल्पेन व्याख्यातं तन्न युक्तं सूत्रविरोधाच्च । अतिरात्रः । तिरोअह्नान्तं कृत्वा यज्ञ- पुच्छादि सर्व द्वादशाहवत् ॥ ३४ ॥ कौसुरुविन्दो दशरात्रः । यः कामयेत सर्वमिदं भवेयमिति । स एतेन यजेत । तस्य त्रयस्त्रिवृ.

·.४८४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१५ प्रश्ने- -- तोऽग्निष्टोमास्त्रयः पञ्चदशा उक्थ्याः । त्रयः सप्त- दशा उक्थ्या अतिरात्रः ॥ ३५ ॥ गतः ॥ ३५ ॥ अथैकादशरानोऽभिधीयते-- पौण्डरीक एकादशरात्रः । अयुतं दक्षिणा । अश्वसहस्रमेके । दश दक्षिणाः। सर्वामृद्धिमृध्नोति। परमेष्ठितां गच्छति । अभ्यासङ्ग( ङ्गायः) पञ्चाह: पडहः स्यादतस्त्रयस्त्रिशं द्वे सवने पत्रिशत- मन्त्यश्चतुष्टोमोऽग्निष्टोमस्त्रयश्छन्दोमा विश्वजित्स- र्वपृष्ठोऽतिरात्रः । अन्वहं दश सहस्राणि दद्यात् । अश्वसहस्रमुत्तमेऽहन्यश्वसहस्रमुत्तमेऽहनि ।। (ख०२२)॥३६॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशि सूत्रे सप्तदशप्रश्नेऽष्टमः पटलः । इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे सप्तदशप्रश्नः । पौण्डरीक इति । अस्य चैकादशरात्रस्य सत्रलक्षणभूतयाऽपि चोदनया विधानात्स- त्रत्वं द्रष्टव्यम् । नात्र साध्यानां षड्ात्र इव धर्मातिदेशार्थेयमासि(मस्ति) चोदना । तद्वदत्रातिदेश्यानां धर्मविशेषाणामाश्रयणात् । ऋतवो वै प्रजाकामाः (तै० सं० ७- २-६ ) इति श्रुतेरयमृतूनामेकादशरात्रः सत्रम् । इतोऽन्ये शाखान्तरविहिता एकादश- रात्रा अहीनाः । एतस्मिन्नतूनामेकादशरात्रे प्रथममहर्विधत्ते-ज्योतिरतिरात्रो भवति ' (७-२-६) इति । पूर्व ज्योतिर्गौरायुरिति ज्योतिःशब्दाभिधेयो य एकाह उक्तस्तमेकाहमत्रातिरात्र- संस्थारूपं कुर्यात् । अथ द्वितीयादिसप्तमान्तान्यहानि विधत्ते- पृष्ठ्यः षडहो भवति' (७-२-६) इति । द्वादशाहे द्वितीयदिनमारभ्य सप्तमान्तेषु दिनेषु रथंतरादिभिः षड्भिः पृष्ठैर्युक्तानि षडहानि विहितानि । तानि चास्माभिः साध्यानां षड्रात्रप्रसङ्गेनो. दाहृतानि । तेषां संघः पृष्ठ्यः षडहः । सोऽत्र कर्तव्यः । चतुर्विंशस्तोमयुक्तो रथंतर- सामा य उक्थ्यः सोऽयमत्राष्टममहः । चतुश्चत्वारिंशस्तोमयुक्तो बृहद्रथंतरसामा य उक्थ्यः सोऽयमत्र नवममहः । अष्टाचत्वारिंशस्तोमयुक्तो बृहत्सामा य उक्थ्यः सोऽ. यमत्र दशममहः । एकोनत्रिंशस्तोमयुक्तो योऽयमतिरात्र एकाहविशेषः, सोऽयमत्रैका- दशमहः । चयनं पौण्डरीके नियतम् । द्वादशाहीनस्य दशरात्रस्य प्रथमाहर्यस्त्रिवृद्धर्मः पौण्ड- रीके, द्वयोरहोरादितः प्रवृत्तिरतिग्राह्यादिषु प्रयोजनम् । तदा विश्वजिदतिरात्रे मानसादि -- - ·१ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । ४८५ सूत्रकारण द्वादशरात्रे, चतुःपरिवर्तत इत्यनीकप्रकारेण उक्तः । द्वादशाहधर्मः स्वर्ग- फलश्च । तत्र श्लोको चत्वारिंशदहीनाश्च सूत्रकारेण चोदिताः । पट्तत्तिरीयकेऽधीताः शिष्टाश्छन्दोगईरिताः ।। व्यनीक(काया)विधिश्चायं वाचकः परिकल्प्यते । ईरितः सूत्रकारेण पौण्डरीकविधिस्ततः ।। व्याख्यातमन्यत् । अश्वसहस्रमुत्तमेऽहनीति द्विरुक्तिः प्रश्नसमाप्त्यर्था ।। ३६ ॥ इति सत्यांपाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगचन्द्रि- कायां सप्तदशप्रश्नेऽष्टमः पटलः । प्रयोगवैजयन्त्यास्तु मालायाः सूत्रसंस्थितेः । एकाहस्येह कृतो निर्णयः कौस्तुभो मणिः ॥ मध्यगो यज्ञवपुषस्तुष्टयेऽस्तु मयाऽर्पितः । गृह्णाति हि किमप्येष भक्तैर्यद्यत्ततः कृतम् ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोग- चन्द्रिकायां सप्तदशप्रश्नः । समाप्तः । अथाष्टादशप्रश्ने प्रथमः पटलः उक्ता अहीना इदानीं सत्राण्यभिधीयन्ते- द्वादशाहप्रजादीनि सत्राणि ॥ १ ॥ द्वादशरात्रादीनि सत्राणि (का० श्री० २४-१) इति कात्यायनः । रात्रिस- त्राणीति: नाम ! तच्च द्वादशरात्रप्रभृतीनाम् । पूर्वपदप्रधानोऽयं वहुव्रीहिः । ननु ऋद्धि- कामाः सत्रमासीरन् (जै० सू० ६-६-३) इत्यत्र विप्रा इति विशेषो न श्रूयते । तस्माद्वर्णत्रयस्य सत्राधिकार इति चेन्मैवम् । विप्राणामाविज्यमिति परिभाषायां व्याख्या- तम् । ऋत्विकार्ये यजमानाः सत्रे समाम्नाताः ' ये यजमानास्त ऋत्विजः । तस्माद्विप्राणामेव सत्रम् ॥ १ ॥ यानि पुरस्तात्संवत्सराद्वामयनपकृतीन्युत्तरी- ण्युभयतोतिरात्राणि सत्राणि ॥ २ ॥ इति ।

·४८६ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- यानि सत्राणि । गवामयनस्य विधिर्विवक्षितस्तं विवक्षुः सर्वसत्राणां सामान्य विधा- नमारभते –'सत्रेषु सर्वानध्वर्युर्दाक्षयेत्' (द्रा० श्री० ३-३-५) इति । तेषां द्वादशा. हेन सत्रभूतेन कल्पो व्याख्यातः । यानि पुरस्तात्संवत्सरात् । गवामयनेनेतरेषाम् । उभयतोतिरात्राणि भवन्ति ।। २ ॥ उपरिष्टादतिरावस्तृतीयः पञ्चदश उक्थ्यः ॥ ३ ॥ भवतीति शेषः ॥ ३ ॥ तथा कुण्डपायिनामयनम् ॥ ४ ॥ तृतीयं पञ्चदशरात्रं परिहाप्य कुण्डपायिनां च सत्रमिति सूत्रान्तरम् ॥ ४ ॥ तेषां द्वादशाहेन कल्पो व्याख्यातः ॥५॥ गतः ॥ ५ ॥ ऋतूनामेकादशरांत्रेण प्रजा सृजन्ते प्रजा- मवरुन्धते मजां विन्दन्ते प्रजावन्तो भवन्ति ॥६॥ गतार्थः । अस्य चैकादशरात्रस्य सत्रलक्षणभूतयाऽपि चोदनया विधानात्सत्रत्वं द्रष्ट- व्यम् । नात्र साध्यानां षडात्र इव धर्मातिदेशार्थेयमासि मस्ति) चोदना । तद्वदनाति- देश्यानां धर्मविशेषाणामश्रवणात् । तस्मादयमृतूनामेकादशरात्रः सत्रम् । इतोऽन्ये शाखा- स्तरांविहिता एकादशरात्रा अहीनाः । स एष तित्तिरिणा समानातः-'ऋतवो वै प्रजाकामाः' (तै० सं० ७-२-६) इत्यादि ॥ ६ ॥ एतस्मिन्नृतूनामेकादशरात्रे प्रथममहर्विधत्ते- ज्योतिरतिरात्रः ॥ ७॥ भवतीति शेषः । पूर्वं ज्योतिर्गौरायुरिति ज्योतिःशब्दाभिधेयो य एकाह उक्तस्त- मेकाहमत्रातिरात्रसंस्थारूपं कुर्यादिति भावः ॥ ७ ॥ अथ द्वितीयादिसप्तमान्तान्यहानि विधत्ते- पृष्ठयः पडहः ॥८॥ भवतीत्यत्रापि शेषः । द्वादशाहे द्वितीयदिनमारम्य सप्तमान्तेषु दिनेषु रथंतरादिभिः पङ्क्तिपृष्ठेयुक्तानि षडहानि पिहितानि । तानि चास्माभिः साध्यानां षडानप्रसङ्गेनोदा- हृतानि । तेषां संघः पृष्ठ्यः षडहः सोऽत्र कर्तव्यः ॥ ८ ॥ त्रयश्छन्दोमाः ॥९॥ भवन्ति । अष्टमदिनमारभ्य दशमान्तेषु दिनेषु ॥ ९ ॥ अतिरात्रः ॥१०॥ na ...j ·१ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ४८७ एकोनत्रिंशस्तोमयुक्तो योऽयमतिरात्र एकाहविशेपः सोऽयमत्रैकादशमहः । सर्व- स्तोमोऽतिरात्र उत्तममहरिति वचनाद्वादशाहे भवतीति भावः ॥ १० ॥ अथ त्रयोदशरात्रोऽभिधीयते-- द्वौ त्रयोदशरात्रौ ।। ११ ॥ योऽयं त्रयोदशरात्रो विधास्यमान एष एव संपूर्णो द्वादशाहः । पूर्वस्माद्वादशाहा- देकदिनाधिक्येन फलाधिक्यादिनाधिक्ये सति केन साम्येन द्वादशहत्वमिति चेत्- तदुच्यते । प्रायणीय उदयनीयश्चेत्युभयं द्वादशाहे यादृशं तादृशमेवानापीति द्विविध- स्याह्नः समानत्वाद्वादशाहत्वोपचारः ॥ ११ ॥ यं कामं कामयन्ते तमभ्यश्नुवते ॥ १२ ॥ यं मुख्ययजमानमुद्दिश्य कामयन्त इतर इत्यर्थः ॥ १२ ॥ अतिरात्रः पृष्ठयः पडहः सर्वस्तोमोऽतिरात्र- श्चत्वारश्छन्दोमा अतिरात्रः ॥ १३ ॥ पडहस्य च्छन्दोमानां मध्ये यदि कश्चिदन्यः सर्वस्तोमोऽतिरात्रोऽनुष्ठीयेत तदानीं द्वादशाहगतां क्लप्तां संततां वाचमनुष्ठातारो विच्छिन्द्युः । तथा सति यजमानस्य वागुप- क्षयशीला स्यात् । अतस्तत्परिहाराय च्छन्दोमानामुपरि यदविवाक्यमहादशाहमत तदेवाहः सर्वस्तोमोऽतिरात्ररूपं कुर्यात् । तस्मिंश्च महाव्रतधर्मातिदेशाभिप्रायेण महाव्रत- 'शब्दप्रयोगः । संततामेव वाचमवरुन्धते (तै० सं० ७-३-३) इत्यादिशेषाच्च ॥१३॥ द्वितीयं ब्रह्मवर्चसकामा उपेयुः ॥ १४ ॥ द्वितीयं पृष्ठ्यपडहम् ॥ १४ ॥ अतिरात्रो द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतम- तिरात्रः॥ १५॥ भवतीति शेषः ॥ १५ ॥ अथ चतुर्दशरात्रोऽभिधीयते- त्रयश्चतुर्दशरात्राः । यं कामं कामयन्ते तमभ्य- नुवते। अतिरात्रः पृष्ठयः षडह आवृत्तः पृष्ठयः पडहोऽतिरात्रः। सर्वामृद्धिमृध्नुवन्ति य एता उपयन्त्यतिरात्रः । पृष्ठयः षडहः पृष्ठयः पंडह- स्वयाविशारम्भणोऽतिरात्रो द्वितीयं ब्रह्मवर्च- सकामा उपेयुः । अतिरात्रो ज्योतिौरायुख्यहः पृष्ठयः पडह आयुर्गोज्यौतिरतिरावस्तृतीयं प्रति- - ·[ १८ प्रभे- .. ४८८ सत्यापाढविचितं श्रौतसूत्रम्- ष्ठाकामा उपेयुः। अतिरात्रो गौश्वाऽऽयुश्च द्वे अहनी द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः ॥ (ख०१) ॥ १६ ॥ मवन्तीति शेषः । प्रायणीयोदयनीययोर्मध्यवर्तीनि द्वादशसंख्याकान्यहानि विधत्ते- । यत्पराचीनानि पृष्ठानि भवन्ति यत्प्रतीचीनानि पृष्ठानि भवन्ति ' (७-३-४ ) इति । रथंतरबृहद्वैरूपवैराजशावररैवतसामसाध्यैः पृष्ठस्तोमैरुक्तान्यहानि पृष्ठानीत्युच्य. न्ते । तेषामुक्तोऽनुक्रमः पराचीनत्वम् । विपरीतक्रमः प्रतीचीनत्वम् । तेन द्वैविध्येन लोकद्वयप्राप्तिः । एतमेवाऽऽरोहावरोहप्रकारं पुनः प्रशंसति-त्रयत्रिशौ मध्यतः स्तोमो भवतः साम्राज्यमेव गच्छन्त्यधिराजौ भवतोऽधिराजा एव समानानां. भवन्ति (७- ३-४ ) इति । त्रिवृत्पञ्चदशः सप्तदश एकविंशस्त्रिणवस्त्रयस्त्रिंश इत्येष स्तोमानां षविहाऽऽरोहक्रमः । त्रयस्त्रिंशस्त्रिणव एकविंशः सप्तदशः पञ्चदशस्त्रिंवृदित्ययमवरोह- क्रमः । एवं च सत्येषु द्वादशस्वहःसु मध्ये षष्ठसप्तमयोरहो रन्तर्येण त्रयस्त्रिंशस्तोमो संपद्यते । तेन च यजमानाः साम्राज्यं गच्छन्ति । किंचेतावन्येषां स्तोमानामधिराजा- वर्वाचीनानां तत्रान्तर्भावात् । अतो यजमानाः सर्वेषामन्येपामधिराजा भवन्ति । आदावेकोऽतिरात्रः । ततो ज्योतिर्गौरायुरित्यारोहरूपस्त्रिरात्रः । ततः पृष्ठ्यः षडहः । तत आयुर्णीज्योतिरित्यवरोहरूपस्त्रिरात्रः । ततोऽतिरात्र इति ॥ १६ ॥ अथ पञ्चदशरात्रोऽभिधीयते- चत्वारः पञ्चदशरात्राः॥ १७ ॥ उच्यन्त इति शेषः ॥ १७ ॥ देवत्वं गच्छन्ति ॥ १८ ॥ सत्रिण इति शेषः ॥ १८ ॥ अमावास्यायां प्रायणीयोऽष्टम्यां महाव्रतम् । पौर्णमास्यामुदयनीय इतरथा युक्तं वोपेयुः ।। अतिरात्रः पृष्ठयः षडहो महाव्रतं पृष्ठयः षडह- स्त्रयस्त्रिशारम्भणोऽतिरात्रः ।। १९ ॥ द्वितीयं यास्तल्प उदके विवाहे वा मीमा सेरन्। अति- रात्री ज्योतिगौरायुरूयहः पृष्ठयः पडहो महाव्रत- मायुगाँज्योतिरतिरात्रः । तृतीयं प्रतिष्ठाकामा उपेयुः । त्रिवृदग्निष्टोमो ज्योतिगौरायुख्यहो द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः । चतुर्थ५ स्वर्ग- - ·. १ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ४८९ कामा उपेयुः । अतिरात्रो ज्योतिगौरायुस्यहो द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः। ऐन्द्रेण पोडशरात्रे. ण सर्वाभिजितीविजयन्तोऽभिपूर्वमन्नाद्यमायन्ति । एता एव समहात्रताः ॥ २० ॥ पृष्ठ्यः पडहश्चत्वारश्छन्दोमा इत्येतानि दशाहान्यनुष्ठेयानि । अथाहर्विशेषा, विधातव्याः । तत्राग्निष्टुदाख्यमेकमहः स्तुत्यैवोन्नीतविधिकमिति द्रष्टव्यम् । अग्निष्टुता पाप्मानं निरदहतेति स्तुतिः पूर्वमुदाहृता । अत ऊर्ध्वं व्यहं विधत्ते-ज्योतिर्गौरायु- रिति व्यहो भवति (७-३-७) इत्यादि । पृष्टचपडहगतान्यहानि विधत्ते- यदन्यतः पृष्ठानि स्युर्विविवध स्यान्मध्ये पृष्ठानि भवन्ति ( ७-३-७ ) इत्यादि आरोहरूपस्यहः पूर्व विहितः । इदानीमवरोहरूपं व्यहं विधत्ते- पराञ्चो वा एते सुवर्ग लोकमभ्यारोहन्ति ये पराचीनानि पृष्ठान्युपयन्ति प्रत्यब्यहो भवति (७-३-७) इत्यादि ॥ १९ ॥ २० ॥ सप्तदश रात्रोऽभिधीयते- सप्तदशरात्रमन्नायकामा उपेयुः। अतिरात्री ज्यो- तिौज्योतिगौरायुः पञ्चाहः । द्वादशाहस्य दशा- हान्यतिरात्रः ।। २१ ॥ सप्तदशरात्रेण यक्ष्ये, अन्नादो भूयासमिति । अथैतदीयेप्वहःसु ज्योतिर्गौरायुरित्येवं विधमहां पञ्चकं पञ्चाहो भवति (७-३-८) इति विदधाति । द्विरावृत्ते व्यहे द्वितीयज्योतिर्वनितोऽवशिष्टः पञ्चाहः । अथ पृष्ठ्यं पडहं चतुश्छन्दोमांश्च पूर्वव- द्वयाख्येयम् ।। २१ ॥ अष्टादशरात्रं ब्रह्मवर्चसकामा उपेयुः । अतिरा त्रोऽभिप्लवः पडहो द्वादशाहस्य दशाहान्यति- रात्रः ॥ २२ ॥ अष्टादशरात्रेण यक्ष्यामहे ब्रह्मवर्चस्विनो भूयास्मेति । शेपं पूर्ववत् ॥ २२ ॥ एकान्नविशतिरात्रेण । सर्वेषां पशूनामाधिपत्यं गच्छन्ति । एता एव समहाव्रताः ॥ २३ ॥ एकानविंशतिरात्रेण प्र प्रजया पशुभिर्जायन्ते ( २३-२-१७ ) इत्याप- स्तम्बः ॥ २३ ॥ ६२ ·[ १८ प्रश्नै- ४९० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- विशतिरात्रेण ब्रह्मवर्चसिनोऽन्नादा भवन्ति । य एता उपयन्ति । अतिरात्रो गौश्चाऽऽयुश्च द्वे अहनी । अभिप्लवः पडहो द्वादशाहस्य दशाहा- न्यतिरात्रः ।। (ख० २) ।। २४ ॥ विंशतिरात्रेण यक्ष्यामहे ब्रह्मवर्चःस्विनो भूयासुरन्नादा भूयासुरिति च । यथा प्रथ- मरूयहा ज्योतिरादिक एवं द्वितीयतृतीयावपि ज्योतिरादिको । नत्वत्र कश्चिदप्यायुरादि- कोऽस्ति । पूर्वोक्तेषु यहेषु योऽयमन्त्यरूयहो यश्च भावी व्यहस्तयोरुभयोर्मध्यवर्ति- त्वेन विवधसाम्यम् । अन्यच्च पूर्ववद्वयाख्येयम् । ननु-प्रतितिष्ठन्ति ह वा य एता रात्रीरुपयन्ति (जै० सू० ४-३-८) इति श्रुतम् । रात्रिशब्देन ज्योतिर्गौरायुरित्यादिवाक्योत्पादितानि सौप्ता ( ष्ठा ) नि कर्मा- ण्युच्यन्ते । तदिदं रात्रिसत्रं स्वर्गार्थमुत प्रतिष्ठार्थमिति संशयः । तदर्थं च प्रतिति- टन्तीति किमयं फलविधिरुतार्थवाद इति । अपापश्लोकवत्तत्र वर्तमानापदेशतः । फलविध्यसमर्थत्वात्तद्वदेवार्थवादता ॥ अनादिष्टफलत्वेन तस्मात्स्वर्गफलार्थता । निर्देशात्तु प्रतिष्ठेव फलत्वेन विनम्यते ॥ जुहूवन्नैव कर्मैतन्निराकाक्षं फलं प्रति । कल्पनीयं फलं तत्र विनामोऽध्याहृतेर्वरम् ॥ स्वर्गस्याध्याहारे तत्स्वरूपं तस्य च श्रुतकर्भसंवन्धः फलत्वं च कल्प्यम् । प्रतिष्ठा- यास्तु स्वरूपमेकवाक्यत्वं च क्लप्तं फलत्वसिद्धयर्थं सन्नन्ततया विपरिणाममात्रं लघीयः। उपयन्तीत्यपि वर्तमानापदेशो विधिरूपेण विपरिणम्यते । यच्छन्दश्च व्यवहितान्वयः । तदयमर्थः-ये प्रतितिष्ठासन्ति त एता रात्रीरुपेयुरिति । एवं हि धर्ममात्रकल्पनाला. धवमितरथा तु सर्वस्यैवार्थवादत्वात्सकल एव विध्युद्देशोऽप्रतिपन्नफलविशिष्टः कल्पनीयः । स्वर्गकामा एता रात्रीरुपेयुरिति कल्पितेऽप्यसौ प्रतिष्ठार्थवादे न सुखं संगच्छते । यस्मात्प्रतितिष्ठन्ति तस्मात्स्वर्गकामा उपेयुरिति किं केन संगच्छते । ततश्च यद्यप्य- ध्याहारः स्यात्तथाऽप्यर्थवादसंगत्यर्थं प्रतिष्ठवाध्याहर्तव्येति प्रतिष्ठार्थता ॥ २४ ॥ अथैकविंशतिरात्रोऽभिधीयते-- द्वावेकविशतिरात्रौ । ५ कामं कामयन्ते तम- भ्यश्नुवते । सर्वामृद्धिमृध्नुवन्ति । वसीयासो ·१ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ४९१ मानः भवन्ति । य एता उपयन्त्यतिरात्रः पृष्ठ्यः पड- हस्त्रयः स्वरसामानो दिवाकीर्त्यमहत्त्यः स्वरसा- पृष्टयः पडहस्त्रयस्त्रिशारम्णोऽतिरात्रो निदाघ उपयन्ति सौमापौष्णं पशुमालभन्ते । मनोचः सामिधेन्यो भवन्ति ॥२५ ॥ द्वितीये- नोभयोर्लोकयोध्नुवन्ति । अस्मिश्चामुष्मिश्च । य एता उपयन्त्यतिरात्रोऽभिप्लवः पडहोऽभिप्लवः पडहोऽतिरात्रः ॥ २६ ॥ तत्र तावदियमहःक्लप्तिः-आदावतिरात्रः । ततः पृष्ठ्यः पडहः । ततः स्वरसा- मानस्त्रयोऽहर्विशेपाः । ततो दिवाकीर्त्यमेकमहः । पुनरपि त्रयः स्वरसामानः । पुनरपि पृष्ठ्यः पडहः । ततोऽतिरात्र इति । गतमन्यत् ॥ २५ ॥ २६ ॥ द्वाविशतिरात्रं ब्रह्मवर्चसकामा उपेयुः । अति- रात्रो ज्योतिौरायुस्त्र्यहोऽभिप्लवः । पडहो द्वाद- शाहस्य दशाहानि महानतं चातिरात्रः ॥ २७ ॥ पूर्ववद् व्याख्येयम् ॥ २७ ॥ त्रयोविशतिरात्रं प्रतिष्ठाकामा उपेयुरिति अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुः पश्चाहोऽभिप्लवः। पडहो द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः ॥ २८ ॥ त्रयोविंशतिरात्रेण यक्ष्यामहे प्रतिष्ठार्थमिति । शेपं पूर्ववत् ॥ २८ ।। द्वौ चतुर्विशतिरात्रौ । यं कामं कामयन्ते तम- भ्यश्नुवते । सर्वामृद्धिमृध्नुवन्ति । वसीयायो भवन्ति । य एता उपयन्त्यतिरात्रो द्वावभि- प्लवौ । द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः (ख० ३) ॥ २९ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रेऽष्टादशप्रश्ने प्रथमः पटलः । अत्र चत्वारस्व्यहा विज्ञेयाः । तावता विवक्षितसंख्यायाः पूरणात् ॥ २९ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगचन्द्रिकायामष्टादशप्रश्ने प्रथमः पटलः ।

·४९२ सत्याराविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१८ प्रश्ने- अथाष्टादशप्रश्ने द्वितीयः पटलः । . अथान्यश्चतुविशतिरात्रोऽभिधीयो- सश्सदा चतुर्विशतिरात्रेण स्वर्ग लोके सीदन्ति । य एता उपयन्त्यतिरात्रश्चतुर्विश उक्थ्य आर- रूमणीयस्त्रिद्वा पृष्ठ्यः स्तोमः पडहः । अथ त्रयस्त्रिशमहनिरुक्तमुक्तमुपहव्यस्य तन्त्रे क्लुप्तं तस्य कण्वस्थतरं माध्यंदिने सवने यत्रयस्त्रि शमहनिरुक्तं त्रिणवं ट्रे एकवि शे त्रिणवं त्रय- स्त्रि शसहनिरुक्तं पृष्ठयः स्तोमः पडहः प्रत्यङ्- त्रिदहनिरुक्तं ज्योतिर्वैश्वानरोऽतिरात्रः ॥ १ ॥ अत्रेयमहःक्लप्तिः सूत्रकारेण दर्शिता । यदिदमतिरात्ररूपं प्रथममहः सूत्रेऽभिहितं तज्ज्योतिरतिरात्रो भवतीति वाक्येनाऽऽम्नातम् । यत्त्वारम्भणीयरूपं द्वितीयमहस्तच्छा- खान्तरगतम् । तृतीयमहरारभ्याष्टमान्तः पराग्रूपः पृष्ठयः पडहः । तत्र षष्ठमहस्त्रयस्त्रिं. शरूपम् । यच्चाऽऽदित आरभ्य गणनायामष्टममहः । ततो नवममहरनिरुक्तं त्रयस्त्रिं. शम् । स्पष्टलि.मन्त्रैर्गानं निरुक्तं तद्विपरीतमनिरुक्तम् । ततो दशममहनिरुक्तं त्रय- स्त्रिंशम् । त एतेऽष्टमनवमदशमा अहर्विशेषास्त्रयोऽवस्तादधोभागे वर्तमानास्त्रयास्त्रिंशाः । तत एकादशद्वादशत्रयोदशचतुर्दशाख्यान्यहानि त्रिणवैकविंशद्वयत्रिणवरूपाणि मध्य- वर्तीनि पृष्ठानीत्युच्यन्ते । ततः पञ्चदशषोडशसप्तदशा अहर्विशेषास्त्रिसंख्याकाः परस्ता- दू भागे वर्तमानास्त्रयस्त्रिंशाः । तेषु त्रिषु मध्यमं निरुक्तं त्रयस्त्रिंशम् । तस्मादुपरितनं त्रयस्त्रिंशस्तोमयुक्तमनिरुक्तम् । सप्तदशसंख्यापूरकं दिनमारभ्य द्वाविंशतिदिनपर्यन्तमावृत्तः पृष्टयः षडहः । अत एवायं प्रत्यड्डिति (७-४-२ ) निर्दिश्यते । तत ऊर्ध्वमुपा- न्तिममहस्त्रिवृदनिरुक्तं ज्योतिरग्निष्टोमरूपम् । तत ऊर्ध्वमतिरात्रोऽन्तिमः । एवं स्थिते सति एकादशादिचतुर्दशान्तान्मध्यवर्तिनो ऽहश्चतुष्टयादध उपरिष्टाच्च ये निसंख्याका- स्त्रयस्त्रिंशास्तैरुभयतोऽवस्थितैरियहेतुं पाप्मानमपहत्य देवीं सभा मध्यवर्तिनीं गच्छन्ति । यानि मध्यवर्तीनि चत्वारि पृष्ठाख्यान्यहान्येतान्येवात्र दैवी संसदित्युच्यते । तस्मादुभयतस्त्रयस्त्रिंशयुक्तान्यहानि कुर्यादिति विधिरुन्नेयः । अथाधोवर्तिषु त्रिषु त्रयस्त्रिंशेषु यो मध्यमो यश्चोर्ववर्तिषु त्रिषु मध्यमस्तस्योभय- यविधस्य मध्यमस्यानिरुक्तत्वमिति भाष्यकृत् । उभयतोऽवस्थितानां त्रयस्त्रिंशानां मध्यवर्तिषु चतुर्वहःसु कंचिद्विशेषं विधत्ते- ·. २ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । ऊर्ध्वानि पृष्ठानि भवन्ति (७-४-२) इति । रथंतरवृहदायनुक्रमगतानि पृष्ठस्तोत्राणि निष्पादनीयानि । तथा चतुर्विशचतुश्चत्वारिंशाधनुक्रमगताश्छन्दोमा निष्पादनीयाः । यद्यपि त्रिणवैकविंशद्वयत्रिणवस्तोमैस्तान्यहानि निष्पाद्यानीति शाखान्तरानुसारेण सूत्रेड. भिहितम् । तथाऽप्यत्रवचनवलात्पवमानादिपु केपुचित्स्तोत्रेषु चतुर्विंशादयश्छन्दोमा अनुक्रमेण प्रयोक्तव्याः । उक्तेषु पृष्ठस्तोत्रेषु पर्यायेण सामद्वयमेव विधत्ते- वृहद्रथंतराभ्याम् । ( तै. सं० ७ - ४-२) इत्यादि पूर्ववद्व्याख्येयम् । अथोपान्त्यं त्रयोविंशमहर्विधत्ते -त्रिवृ- तोऽधित्रिवृतमुपयन्ति स्तोमाना५ संपत्त्यै प्रभवाय ज्योतिरग्निष्टोमो भवति (७-४-२) इत्यादि । आवृत्तः पृष्ठयः पडहस्त्रयस्त्रिंशादिस्त्रिवृदन्तः । तथा सति द्वाविंशे दिने त्रिवृत्स्तोमः प्राप्नोति । तस्मात्रिवृत्स्तोमयुक्तादह्रोऽप्यध्यूज़ त्रयोविंशदिने त्रिवृतमेवा- नुतिष्ठेयुः । तथा सति त्रिवृत्स्तोमस्य सातत्यादेपां स्तोमानां संपत्तिर्भवति । सा च संप- त्तिर्यजमानस्य पुत्रादिप्रभवाय संपद्यते । स च त्रिवृत्स्तोमयुक्ताहविशेषो ज्योतिष्टोमः कार्यः । सप्तसंस्थारूपोऽ ( पेऽ ) ग्निष्टोमः ( मे ) प्रथमसंस्थारूपं कुर्यादित्यर्थः ॥१॥ पञ्चविशतिरात्रमन्नायकामा उपेयुः। अतिरात्री द्वावभिप्लवौ । द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतं चातिरात्रश्च ।। २॥ पञ्चविंशतिरात्रेण यक्ष्यामह इत्यादि ॥ २ ॥ पदिशतिरात्रं स्वर्गकामा उपेयुः । अतिरात्रो गौश्चाऽऽयुश्च द्वे अहनी द्वावभिप्लवौ । द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः ॥ ३॥ पडिंशतिरात्रेण यक्ष्यामहे । स्वर्ग लोकमवाप्नवाम इत्यादि पूर्ववत् ॥ ३ ॥ सप्तविश्शतिरात्रेणाऽऽदित्यलोकं जयन्ति एता एव समहात्रताः ॥ ४ ॥ सप्तविंशतिरात्रेण यक्ष्यामहे आदित्यलोकजयार्थमिति । शेपं पूर्ववत् ॥ ४ ॥ अष्टाविशतिरात्रं ब्रह्मवर्चसकामा उपेयुः । अति- रात्री ज्योतिर्गौरायुख्यहो द्वावभिप्लवौ । द्वादशा- हस्य दशाहानि महाव्रतं चातिरात्रश्च ॥ ५॥ अष्टाविंशतिरात्रेण यक्ष्यामहे ब्रह्मवर्चसमवाप्नवाम इत्यादि ।॥ ५ ॥ एकान्नत्रिशद्रात्र श्रीकामा उपेयुः । अतिरात्रो ।

·[१८ प्रश्ने- .. ४९४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- ज्योतिर्गौरायुगौरायुः पश्चाहो द्वावभिप्लवौ द्वाद- शाहस्य दशाहान्यतिरात्रः ॥६॥ एकोनत्रिंशद्रात्रेण यक्ष्यामहे । श्रीकामार्थमित्यादि पूर्ववत् ॥ ६ ॥ त्रिशदात्रमन्नाद्यकामा उपेयुः । अतिरात्रस्त्रयोs- भिप्लवा द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः।। (ख० ४ ॥ ) ७॥ त्रिंशद्रात्रेण यक्ष्यामहे अन्नाद्यकामार्थमित्यादि ॥ ७ ॥ एकत्रिशद्रात्रेणाभिपूर्वमन्नाद्यमाप्नुः वन्त्येता एव समहाव्रताः ॥ ८ ॥ एकत्रिंशद्रात्रेण यक्ष्यामहे । अन्नादा भूयासुरित्यादि ॥ ८ ॥ द्वात्रिशद्रात्रं ब्रह्मवर्चसकामा उपेयुः । अतिरात्रो गौश्वाऽऽयुश्च द्वे अहनी । त्रयोऽभिप्लवाः । द्वाद- शाहस्य दहाहान्यतिरात्रः ॥९॥ द्वात्रिंशद्रात्रेण यक्ष्यामहे ब्रह्मवर्चसमवाप्नवाम इत्यादि ॥ ९ ॥ त्रयत्रिशदात्रमृद्धिकामा उपेयुः । अतिरावस्त्रयः पञ्चाहा विश्वजिदतिरावस्त्रयः पञ्चाहा अतिरात्रः । द्वितीयेन यावद्वयेन सत्रेणद्धिमाप्नुवन्ति । तावता समृद्धिरतिरात्रोऽभिप्लवः षडहोऽतिरात्रोs- भिप्लवः षडहोऽतिरात्रोऽभिप्लवः । षडहो द्वादशा- हस्य दशाहानि महाव्रतं चातिरात्रश्च । तृतीयं प्रतिष्ठाकामा उपेयुः । अतिरावस्त्रयः पञ्चाहा विश्वजिदतिरात्र एकः पश्चाहो द्वादशाहस्य दशा- हान्यतिरात्रः ॥ १०॥ त्रयस्त्रिंशद्रात्रेण यक्ष्यामहे, ऋद्धिमवाप्तवाम इति । समृद्धिविकलः । ज्योतिर्गौरायु- रित्येवंविधो द्विरावृत्तस्यहो द्वितीयज्योतिर्विवर्जितः पञ्चाहः । अत्र प्रायणीयोदयनीय- योरतिरात्रयोर्मध्यमे चातिरात्रे शस्त्राणि-'त्रीण्याश्विनानि भवन्ति' ( तै० सं० ७-४- ५ ) इति श्रुतेः । अन्यदहर्विश्वजिद्भवति, इति विधानात् । अत्र द्वादशाहशब्देन प्रायणीयोदयनीयौ वर्जयित्वाऽवशिष्टस्य दशरात्रस्य विवक्षां दर्शयति । गतमन्यत्॥१०॥ चतुविशद्रात्रं ब्रह्मवर्चसकामा उपेयुः । अति रात्रो ज्योतिौरायुरूयहरूयहोऽभिप्लवाः। द्वादशा- : हस्य दशाहानि महाव्रतं चातिरात्रश्च ॥ (ख० ५)॥ ११ ॥ संकल्पादिवाक्यं पूर्ववत् ॥ ११ ॥ ..

·६ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोग चन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ४९५ पञ्चत्रिशदात्रेण संवत्सरादाऽमुप्मादादित्यादन्ना. घमवरून्यते । य एता उपयन्ति । अतिरात्रो ज्योतिगौरायुगौरायुः पञ्चाहस्त्रयोऽभिप्लवाः। द्वाद- शाहस्य दशाहान्यातिरात्रः ॥ १२ ॥ गतः ॥ १२ ॥ पनिशदात्र स्वर्गकामा उपेयुः । आतरात्रश्च- त्वारोऽभिप्लवाः । द्वादशाहस्य दशाहान्यति. रात्रः ॥ १३ ॥ सुवर्ग लोकं यन्ति ( ७-. ४-६ ) इत्यान्नानात् । प्रायणीयमहर्विधत्ते---'ज्योति- रतिरात्रो भवति' इत्यादि । अथोत्तराणि कानिचिदहानि विधत्ते-पडहा भवन्ति' इति । ज्योतिर्गौरायुरायुगोज्योतिरित्ययमेकोऽभिप्लवः पडहः । तादृशाः पडहा यावन्तोऽपक्षि- तान्तावन्तोऽनुष्ठेयाः । तेषां संख्या चत्वारो भवन्ति इति । चतुर्भिः पडहैरत्रापेक्षिता संख्या पूर्यते । अथ पृष्ठ्यः पडहश्चत्वारश्छन्दोमा इत्येवंविधं द्वादशाहस्य दशरात्रम् । अयोदयनीयं विधत्ते-अतिरात्रावभितो भवत इति । प्रायणीयेन सह निर्देष्टुं द्विव. चनम् ॥ १३ ॥ सप्तत्रिशद्रात्रेणाऽऽदित्यं लोकं जयन्त्येता एव समहाव्रताः ॥ १४ ॥ पत्रिशद्रात्रेण यक्ष्यामहे । आदित्यलोकजयार्थमित्य दिमहावतान्ताः ॥ १४ ॥ अष्टत्रिशद्रात्रेण ब्रह्मवर्चसकामा उपयुः । आति- रात्रो गौश्चाऽऽयुश्च द्वे अहनी । चत्वारोऽभिप्लवाः। द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः ॥ १५ ॥ गतार्थः ॥ १५ ॥ एकोनचत्वारिशद्रात्रेण सर्वेषां पशूनामाधि- पत्यं गच्छन्ति । प्रजाकामा उपेयुरतिरात्रो ज्योति. ौरायुरूयहश्चत्वारोऽभिप्लवा द्वादशाहस्य दशा- हान्यतिरात्रः ॥ १६ ॥ आधिपत्यं साम्राज्यम् । एकान्नचत्वारिंशद्रात्रेणानन्तां श्रियं जयन्तीत्येके ॥ १६ ॥ चत्वारिशदात्रण परमायां विराजि प्रतिष्ठा गच्छन्ति । एता एव समहाव्रताः ।। ( ख० ६) ॥१७॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रेऽअष्टादशमश्ने द्वितीयः पटलः ।।

·४९६ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [ १८ प्रश्ने- - चत्वारिंशद्रात्रेण यक्ष्यामहे । परमां प्रतिष्ठ गच्छन्तीति श्रुतिश्च ।। १७ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोग- चन्द्रिकायां सप्तदशप्रश्ने द्वितीयः पटलः अथाष्टादशश्ने तृतीयः पटलः । विधृतिरेकस्मान्न पञ्चाशो विपाप्मना भ्रातृव्ये. णाऽऽवर्तन्ते । य एता उपयन्त्यतिरात्रस्त्रयस्त्रि वृतोऽग्निष्टोमा अतिरात्रो दश पञ्चदशा उक्थ्याः घोडशिमद्दशममहरतिरात्रो द्वादश सप्तदशा उक्थ्या अतिरात्रः पृष्ठ्यः षडहोऽतिरात्रो द्वादशैकविश्शा उक्थ्या अतिरात्रोऽयमतिरात्रः ॥ १ ॥ त्रिवृत्स्तोमयुक्ता अग्निष्टोमरूपा अहर्विशेषास्त्रयः कर्तव्याः । पञ्चदशस्तोमयुक्ता अहर्विशेषा दशसंख्याकाः कर्तव्याः । षोडशिस्तोत्रयुक्तं दशरात्रस्य दशममविवाक्य- मेकमहः कार्यम् । सप्तदशस्तोमयुक्ता अहर्विशेषा द्वादशसंख्याकाः कार्याः । अथ पटसंख्याकान्यहानि-.पृष्ठ्यः षडहो भवति' (तै० सं० ७-४-७) इति विधि- दर्शनात् । अथान्यानि कानिचिदहानि विधत्ते---'द्वादशैकविशा भवन्ति' (७-४-७) इत्यादि । एकविंशस्तोमयुक्ता अहर्विशेषा द्वादश कर्तव्याः ॥ १ ॥ अथान्यानि कानिचिदहानि विधत्ते - द्वितीयोऽयमेवैतेषा श्रीभवति । मित्रश्च वरु- णश्च धाता चार्यमा चा शश्च भगश्चन्द्रश्च विव- स्वाश्चेत्येतासां देवतानामृद्धिमृध्नुवन्ति । वसी- या सो भवन्ति । य एता उपयन्त्यतिरात्रः । द्वावभिप्लवौ । गोआयुषी द्वौ द्वावभिप्लवावभिजिच विश्वजिच्चातिरावावेकोऽभिप्लवः सर्वस्तोमो नव सप्तदशाश्चातिरात्रा द्वादशाहस्य दशाहानि महाव- तश्चातिरात्रश्च ।। (ख० ७)॥२ ।। तेषां यजमानानां श्रीः शोभा भवतीत्यर्थः । गतमन्यत् ॥ २ ॥ १ ख. घ. वो गायत्रीषु जरावोघियमुल्लिक्षुष्टध्यमनुष्टप्सु नानदं वहतीषु रथंतरपङ्क्तिषु रायोवा- दियं त्रिष्टुभि प्लशनं जगतीषु कावमुद्यानि च्छन्दांस्युपयन्त्युपभ्रंशायमतिरात्रो द्वि ।

·ई पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलित योगचन्द्रिकाव्यास्यासमेतम् । ४९७ आञ्जनाभ्यञ्जनीयस्तृतीयो यां न जानीयु- यदा वाऽञ्जतेऽभि बाऽञ्जते शुभमेवाऽऽत्मन्दधते जानन्त्येनान् गोल्गुलवेन प्रातःसबने । सौगन्धि- केन माध्यंदिने सबने । पौतुदारवेण तृतीय- सबने । य एता उपयन्त्यतिरात्रश्चत्वारोऽभि- प्लवाः सर्वस्तोमोतिरात्रो नवरात्रगर्भश्च द्वावभि- प्लवौ द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रो नवरात्रग. भश्चतुर्थः । संवत्सरसंमिता संवत्सरस्य प्रसवं गच्छन्ति य एता उपयन्त्यतिरात्रश्चतुर्विश्श उक्थ्यश्चाऽऽरम्भणीयस्त्रिद्वौ द्वावभिप्लवी पृष्ठयः पडहोऽभिजित्रयः स्वरसामानो दिवाकीय॑मह- स्त्रयः स्वरसामानो विश्वजिदेकोऽभिप्लवः प्रत्य- ङ्गो आयुपी द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतं चाति. रात्रश्च ।। (ख० ८ ) ॥ सवितुः ककुहः पञ्चमः सर्वस्य प्रसवं गच्छन्ति । य एता उपयन्त्य. तिरात्रस्त्रीणि त्रिवृन्त्यहान्यग्निष्टोममुखः पडहोऽधि यानि त्रीणि त्रिवृन्त्यहान्यग्निष्टोमावभित उक्थ्यं मध्ये तथैव नव पञ्चदशानि नव सप्तदशानि नवैकविश्शानि द्वादशाहानि महाव्रतं चातिरा- त्रश्च । ऋतूना पष्ठं प्रतिष्ठाकामा उपेयुः । अति- रात्रश्चत्वारोऽभिप्लवा महाव्रतम् । द्वावभिप्लवों द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रम् । इन्द्राग्न्योः सप्तमोऽत्यन्याः मजा भवन्त्योजिष्ठा भवन्ति । य एता उपयन्त्यतिरात्रः । पडभिप्लवा महाव्रतं द्वाभिप्लवौ द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः ।। (ख० ९)॥३॥ अत्राऽऽञ्जनाभ्यञ्जनीयस्तृतीयो नवरात्रगर्भश्चतुर्थः सवितुः ककुहः पञ्चम ऋतुः पष्ठ- श्चैकोनपञ्चाशदात्रे प्रभेद इति भाष्यकृदभिप्रायः । गतार्थः ॥ ३ ॥ एकपष्टिरात्रेण यं कामं कामयन्ते तमभ्य- नुवते सर्वामृद्धिमृध्नुवन्ति वसीयासो भवन्ति । य एता उपयन्ति अतिरात्रश्च- म • .

·४९८ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-- [१८ प्रश्ने- तुर्विश उक्थ्य आरम्भणीयस्त्रिवृद्वा त्रयोऽभिप्लवाः पृष्ठयः षडहोऽभिजित्त्रयः स्वरसामानो दिवाकीर्त्यमहस्त्रयः स्वरसा- मानोऽभिजित्रयस्त्रिशारम्भणः पृष्ठयः पडह एकोऽभिप्लवः प्रत्यङ्गो आयुषी द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतं चातिरा- त्रश्च ।। ४ ॥ सर्वी समस्तामृद्धिं प्राप्नुवन्ति वसीयांसो धनवन्तो भवन्ति । एकपष्टिरात्रेण यक्ष्या- महे वसुमन्तो भूयास्मेत्यादि । द्वादशाहवत्सौत्रामण्यन्तं समानम् ॥ ४ ॥ देवाना शतरात्रेण देवत्वं गच्छन्ति । य एता उपयन्त्यतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुस्यहश्चतुर्दशाभि- प्लवाः द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतं चातिरात्र. श्चाभिप्रयन्तः समानत्र वा तिष्ठन्तोऽभिपुण्वन्ति ।। (ख० १० ) ॥ ५॥ देवानां शतरात्रमिति कर्मनामधेयम् । संकल्पादि सौत्रामण्यन्तं पूर्ववत् ॥ ५ ॥ आदित्यानामयनेनैषु लोकेषु प्रतितिष्ठन्ति ॥ ६ ॥ आदित्यानामयनमिति संज्ञा सत्रस्य ।। ६ ।। गवामयनेन व्याख्यातम् ॥ ७॥ गवामयनेन प्रकारेण ॥ ७ ॥ सर्वेऽभिप्लवा मासां मध्ये पृष्ठयः पञ्चदशस्त्रिवृतोऽ- भिप्लवाः ॥ ८ ॥ संवत्सरप्रभृतीनि यानि यानि सत्राणि तानि गवामयनप्रकृतीनि भवन्ति । संवत्सर- सामान्यात्तद्गुणदर्शनाच ( का० श्री० २५--११०)। दृश्यन्ते हि तेषु गवामयनिका गुणाः । अथ यत्पृष्ठ्य षडहमुपयन्ति । यदभिप्लव ५ पडहमुपयन्ति, इति । तत्राभिप्ल- वास्त्रिवृत्पञ्चदश स्तोमा भवन्ति गवामयने हि. पृष्ठयान्ता मासा इह पृष्ठयमध्या भवन्ति ॥ ८ ॥ अभिजितः स्थाने त्रिवृबृहस्पतिसवः ॥ ९ ॥ भवतीति शेषः ।। ९ ॥ विश्वजितः स्थाने पञ्चदश इन्द्रस्तोमः ॥ १० ॥ ॥

·३.पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । . ४९९ अत्रापि भवतीति शेषः ॥ १ ॥ पृष्ठाभिप्लवावुपेत्य व्यूढा अग्निष्टोमास्त्रित उद्भ- द्वलभिद्यामिति । ( व्यू )नो मास उत्तमे . संभार्येऽभिप्लवति । यां मध्ये पष्ठ्यः पडह ऊर्च गोआयुषी ॥ ११ ॥ पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥ ११ ॥ छन्दोमा दशरात्रः ॥ १२ । भवतीति शेपः । दशरात्रस्य च्छन्दोमदशाह इति कात्यायनः ॥ १२ ॥ प्रत्यङटाचत्वारिशं चतुश्चत्वारिंशं पत्रिश द्वात्रिशं त्रिशंदे अष्टाविशे पश्चविशं चतु- विशमविवाक्यं दशमं महाव्रतमुदयनीयश्चातिरात्र इति ॥ १३ ॥ प्रत्यङडष्टाचत्वारिंशं चतुश्चत्वारिंशं पट्त्रिंशं द्वात्रिंशं त्रिंशं द्वे अष्टाविंशे पञ्चविंशं चतुर्विशम् । महावतोदयनीयाभ्यामिति द्व्यूनो मासः पूर्यते ( आप० श्री० २३-९-१०) इत्यापस्तम्वः ॥ १३ ॥ अङ्गिरसामयन५ स्वर्गकामा उपेयुः ॥ १४ ॥ अङ्गिरसामयनमिति सत्रसंज्ञा ॥ १४ ॥ आदित्यानामयनेन व्याख्यातम् ।' १५ ॥ तदादित्यानामयनवद्भवति ॥ १५ ॥ सर्वेऽभिप्लवा मासाः पुरस्तात्पृष्ठयाः प्राग्विषुवत उपरिष्टात्पृष्ठचा ऊर्च विषुवतश्छन्दोमा दशरात्रः । ऊर्ध्व५ स्तोमः पञ्चविशं द्वे अष्टाविश्शे त्रिशं द्वात्रि पत्रिशं चत्वारि शमष्टाचत्वारिश चतुश्चत्वारिशमष्टाचत्वारिश चतुर्विशमविवाक्यं दशमं महाव्रतमुदयनीयं चातिरात्र इति ॥ १६ ॥ त्रिवृतोऽभिप्लवा भवन्ति । मासाः पुरस्तात्पृष्ठया भवन्ति प्राग्विषुवत ऊर्ध्वं विषुवत उपरिष्टात्पृष्ठ्याः पञ्चदशिनः । छन्दोमदशरात्र ऊर्ध्वं स्तोमश्चतुर्विशं पञ्चविंशं द्वे अष्टा- विशे त्रिंशं द्वात्रिंशं षट्त्रिंशं चत्वारिंशमष्टाचत्वारि शं चतुश्चत्वारिंशमष्टाचत्वारिंशम् । महाव्रतोदयनीयाभ्यामिति द्व्यूनो मासः पूर्यते । अथैकेपाम्-पृष्ठ्या आक्ष्यन्ति चाऽऽ. -- •.

·५०० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- , [१४ प्रश्ने... दित्यानामयनमभिप्लवा आक्ष्यन्ति चाङ्गिरसामयनम् । यदन्यत्पृष्ठ्याभिप्लवेऽभ्यस्तान्या- क्ष्यन्तात्याचक्षते ( भ०. श्री० २३-९-१६ ) इति भरद्वाजश्चाऽऽहः ॥ १६ ॥ दृतिवातवतोरयनेन यं कामं कामयन्ते तमभ्यश्नः वते सर्वामृद्धिमृध्नुवन्ति वसीया सो भवन्ति ।य एता उपयन्त्यतिरात्रः ॥ (ख० ११)।' १७ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रेऽष्टादशप्रश्ने तृतीयः पटलः ।। दृतिवातवतोरयनमिति सत्रस्य संज्ञा । संकल्पादि पूर्ववत् ॥ १७ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायाँ प्रयोगचन्द्रिकायामष्टादशप्रश्ने तृतीयः पटलः ॥ अथाष्टादशप्रश्ने चतुर्थः पटलः ॥ त्रिवृता मासं पञ्चदशेन मास५ सप्तदशेन मास- मेकविशेन मासं त्रिणवेन मासं त्रयस्त्रिशेन मासम् । एत एवोत्तरे मासास्त्रयस्त्रिशारम्भण- स्त्रिदुत्तमा अतिरात्रः ॥ १ ॥ अतिरात्रावभितः । त्रिवृता मासं पञ्चदशेन मासं त्रयस्त्रिशेन मासम् । अथः विषु- वन्महाव्रतं वेत्यास्तम्बेऽपि विकल्पः । एत एवोत्तरे मासास्त्रयस्त्रिंशारम्भणाखिवृदुत्तमाः । तत्रैकैकेन पृष्ठ्यस्तोमेन मासं नयेत् । पृष्ठ्यस्तोमाश्च त्रिवृदादयः । एवं ह्यत्र श्रूयते- त्रिवृता मासं पञ्चदशेन मासं सप्तदशेन मासमेकविंशेन मासं त्रिणवेन मासं त्रयस्त्रिं ५- शेन मासमिति मैत्रायणीयश्रुतिः । अतस्त्रिवृदादिभिरेकाहैसि मासं नयेदिति । तदुक्तं कात्यायनाचार्येण-' एकाहास्तच्छन्दात् ' ( का० श्री० २६-१२५) इति । तेषां शब्दस्तच्छन्दः सत्राभिधायक उपलभ्यते पृष्ठ्यस्तोमशब्दोऽपि चैकाहानामेव वाचक उप लभ्यते । पृष्ठ्यस्तोमशव्दास्त्रिवृदादयः । ननु च स्तोमेष्वपि दृश्यते पृष्ठ्यस्य षडहस्य स्तोमाः पृष्ठ्यस्तोमा इति स्तोमेष्वपि भवति । नैतदेवम् । पृष्ठ्यस्तोमशब्दः प्रत्यस्तमि- तावयवार्थवृत्तितयाऽश्वकर्णादिवदेकाहानां वाचक इति । स्तोमेषु पुनः षष्ठी कल्पयित्वा समासलक्षणेन तल्लोपेन च स्तोमेन प्रवृत्तिः । न च तन्न्याय्यम् । तस्मात्पृष्ठ्यस्तोमश- ब्द एकाहानां वाचक इति । एवं प्राप्ते ब्रूमः- नानाहानि वा संघातशव्दात् (का० श्री ०२५–१२६) इतिः । वाशब्दः पक्ष- व्यावृत्तौ नानाहानि वा । यान्यन्वयप्राप्तानि तेषु स्तोमविधानं त्रिवृताः स्तोमेन मास ·BVCL 28474 ४ पटला महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतस् | 891.2 A14A- पञ्चदशस्तोमेन मासमित्येवमादि । कुत एतत्-संघातशब्दो यत्र भवति तत्रेकाहवचने त्रिवृद्भवति, स च मासमिति वाक्यं भियते । अथ पुनर्यो मासः स त्रिवृता स्तोमेनेति नप दोपो भवति ॥ १ ॥ कुण्डपायिनामयने मासं दीक्षिताः २॥ मवन्तीति शेपः । कुण्डपायिनामयनमिति सत्रस्य संज्ञा ॥ २ ॥ राजानं क्रीत्वोपना द्वादशभिरुपसद्भिश्चरित्वा हविर्यज्ञमासैर्यजन्ते ॥३॥ मासमग्निहोत्रं जुह्वति ॥ ४ ॥ प्रायणीयया प्रचर्य राजानं क्रीत्वोपनह्य निदधाति । द्वादशमिरुपसद्भिश्चरित्या हविर्यज्ञैर्यजन्त इति । सोमोपगृहनं कृत्वा यानि सुत्यास्थानानि तेप्वग्निहोत्रहोमः । अग्नि- होत्रं च सायमारम्भं प्रातरपवर्गम् । तत्र द्वावपि होमो फलैक्यात्तन्त्रेणोपक्रमितव्यौ । प्रधानस्य तु भेदः-'अग्निज्योतिज्योतिः सूर्यों ज्योतिर्योतिः संसृष्टिी' (इत्यादि) गार्ह- पत्यकार्य तत्र प्राजहित एव. न शालामुखीये । ज्योतिष्टोमे हि 'न जुहोति न पचती- त्यादिनिषेधोऽपि । ननु कुण्डपायिनामयनेऽग्निहोत्रे किंप्राजहिने मुख्ये गार्हपत्ये श्रपणमुत शालामुखीय इति संशये चोदकप्राप्ते शालामुखीये स्यात् 'ज्योतिष्टोमे हि शालामुखीय एवात ऊर्ध्व गा- र्हपत्यो भवति' इति शालामुखीये गार्हपत्यकार्ये विहितश्चोदकपरम्परया कुण्डपायिनामयने प्राप्तस्तस्मात्तत्र श्रपणम् । सत्यम् । चोदकादेवम् | अग्निहोत्रनामधेयात्तु नैमित्तिकाग्निहोत्र- वन्मुख्य एव गार्हपत्ये. श्रपणं. प्रापितं तचोदकाबलीय इत्युक्तम् । केचित्तु-कृत्वाचिन्ता- माहुः । असत्यपि नामधेये गार्हपत्ये हवापि श्रपयति' इत्यस्यानारम्यवादस्य सर्वार्थत्वादु- पदेशतः प्राप्तः प्राजहितश्चोदकप्राप्तं शालामुखीयं वाधत इति । ततु नैवम् । अनारम्यवा- दस्य हविःश्रपणद्वारकत्वात्कुण्डपायिनामयने च हविःश्रपणस्याश्रुतत्वात्प्रकृतितः प्राप्यः माणस्य सहैव प्राजहितेन प्राप्तेर्द्विरुक्तत्वान्नोपदेशसंभवः । तस्मान्नाम्नैव प्राजहितप्राप्तिः । ननु सिद्धं नाम्नः प्रावल्यं सप्तमे । सत्यम् । इह तु प्रसङ्गनिराकरणार्थ सूत्रम् । शालामुखीयस्तावदस्मिंस्तन्त्रे चोदकेन सर्वगार्हपत्यकार्याय. प्रवृत्तः स एव प्रसङ्गादग्नि- होत्रश्रपणमपि साधयिष्यति, विनाऽपि तादथ्येनेति शङ्का सेयं निराक्रियते । अन्या- र्थस्य नामप्राप्तेनः प्राजहितेन बाधितत्वादिति पूर्ववत्साद्गुण्यसंभवे वैगुण्यानाश्रयणादि- त्यस्यैव. न्यायस्य प्रपञ्चोऽयम् । (जै० सू० १२:-१-६) ॥ ३ ॥ ४ ॥ मासं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजन्तें ॥५॥ दर्शपूर्णमासाभ्यां मासमिनि कात्यायनभरद्वाजौ ॥ ५ ॥ ..

·[ १८ प्रश्ने- . ५०२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् -- मासं वैश्वदेवेन मासं वरुणप्रघासैर्मास५ साकमेधैः यास शुनासीरीयेण। त्रिवृतामासं पञ्चदशेन मास- मेकविश्शेन मासं त्रिणवेन मासमष्टादश त्रयस्त्रि- ५शान्यहानि द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतं चातिरात्रश्च ॥ ६॥ पृथङ्मासाश्चातुर्मास्यपर्वण्यभिनीयन्ते ( मा० क० १-३-८) वैश्वदेवेन मासं वरुणप्रघासर्मासं साकमेधैर्मासं शुनासीरीयेण मासमिति श्रुतेः । ६ ॥ सर्वेण यज्ञेन यजन्ते ॥ ७ ॥ यज्ञं व्याख्यास्याम इति न्यायवदेकवचनेन सर्वयज्ञोपलक्षणत्वाच्च ।। ७ ॥ सर्वे भवन्ति ।। ८॥ हविर्यज्ञसंस्थाः सोमसंस्थास्तद्विकृतयश्च भवन्तीति । मासमिति सर्वत्र ॥ ८ ॥ अत्सरुकैश्चमसैर्भक्षयन्ति ॥ ९ ॥ अत्सरुका अवृन्तकाः कुण्डप्रतिरूपा वृत्ताकारास्तदुक्तं कात्यायनेन-अत्सरुकाः कुण्डप्रतिरूपाश्चमसाः ( का: श्री० २५–१४ ) इति । भवन्तीति शेषः ॥ ९ ॥ यो होता सोऽध्वर्युः स पोता य उद्गाता । स नेष्टा सोऽच्छावाको यो मैत्रावरुणः स ब्रह्मा । स प्रतिहर्ता | यः प्रस्तोता स ब्राह्मणाच्छ५सी स ग्रावस्तुद्यः प्रतिप्रस्थाता सोऽग्नीत्स उन्नेता गृहप- तिग्रहपतिः : सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्यः ॥ १० ॥ अत्सरुकैश्चमसर्भक्षयन्तीत्यन्वयः ॥ १० ॥ तपस्विनामयने संवत्सरं दीक्षाः । संवत्सरमुप- सदः । संवत्सर सुत्याः ॥ ११ ॥ भवन्तीति शेषः । चतुरश्चतुरो मासानेकैकेनोपसन्मन्त्रेण जुहोति । अनुपसदमग्निं चिनोति । द्वौ द्वौ मासावेकैका चितिः । चतुर उत्तमाः । चतुस्तनं त्रिस्तनं द्विस्तन- मेकस्तनमिति त्रीस्त्रीन्मासान्त्रतानि । संवत्सरं प्रसुताः ( आप० श्री० २३-११- ३ । ७) इत्यापस्तम्बीये विशेषः । तपस्विनामयसत्रनाम । तत्र दीक्षाः संवत्सरं भवन्ति उपसदः सुत्याश्च ॥ ११ ॥ प्रजापतेादशसंवत्सरं प्रजया पशुभिर्जायन्ते ॥ १२ ॥ :

·४ पटलः ] महादेवशानिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमैतम् । प्रजापतेादशसंवत्सरेण प्रजापतेद्धिमृधनुवन्ति, इत्यापस्तम्बीये विशेपः ॥ १२ ॥ य एतदुपयन्ति त्रयविकृतः संवत्सरास्त्रयः पञ्च- दशास्त्रयः सप्तदशात्रय एकदिशाः ॥ १३ ॥ प्रजापतिसत्रमिति संज्ञा ॥ १३ ॥ एतदेव नैमिपीयाणां ( स्वर्गकामा उपेयुः । नव त्रितः संवत्सरा नव पञ्चदशा नव सप्तदशा नवैकविशाः ) शाक्याना पत्रिशत्संवत्सरं तरसपुरोडाशमगस्त्यगृहपतिकम् ।। १४ ॥ शाक्यानामयनमिति संज्ञा सत्रस्य । तत् पत्रिंशं संवत्सरं भवति । तत्र तरसमयाः पुरोडाशा भवन्ति । मांसमया इत्यर्थः ॥ १४ ॥ काप्याध्वर्यवर सस्थिते सस्थितेऽहनि गृहपति- मंगयां प्रयाति ॥ १५ ॥ गृहपतिर्मुख्ययजमानः ॥ १५ ॥ स यान्मृगान्हन्ति । तेपो तरसाः पुरोडाशा भवन्ति ।। १६ ॥ सर्वत्राविशेषादिति पूर्वपक्षः । सवनीया वा बहुश्रुतेरिति सिद्धान्तः ॥ १६ ॥ नव त्रिवृतः संवत्सरा नव पञ्चदशा नव सप्तदशा नवैकविशाः ॥ १७ ॥ भवन्तीति शेपः ॥ १७ ॥ एतेन ह वै शाक्यो गौरवीतिः समृद्धिमृध्नो- सर्वामृद्धिमृध्नुवन्ति । वसीया सो भवन्ति । य एतदुपयन्ति ॥ १८ ॥ हवे शब्दो निश्चयार्थे निपातः । तरसपुरोडाश आनौद्देवलोके च मनुष्यलोके चर्द्धिमृध्नुवन्ति ( २३-११-१४ ) इत्यापस्तम्बः ॥ १८ ॥ पञ्चविशतिस्विकृतः संवत्सराः पञ्चविशतिः पञ्चदशाः पञ्चविशतिः सप्तदशाः पञ्चविशति- रेकविशाः ॥ १९ ॥ शाक्यो गौरवीतिः सत्रमिति वैखानसः ॥ १९ ॥ १ ग शाक्त्यो गौ। ..

·[ १.८ प्रक्षे- ~ ५०४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- अग्नेः सहस्रसाध्येन सर्वस्य प्रसवं गच्छन्ति । य एतदुपयन्त्यतिरात्रः सहस्रनामानि त्रिवृतोऽ. ग्निष्टोमोऽतिरात्रः॥२० ।। (ख० १२ )। साध्यानामयनं सत्रं तच्छतसंवत्सरं भवति । तदाह कात्यायनः- 'शतसंवत्सर साध्यानाम् ' (२४-१७९) इति ॥ २० ॥ त्रीणि सारस्वतानि ॥ २१ ॥ सत्राणि भवन्तीत्यर्थः ॥ २१ ॥ कानि पुनस्तानि- मित्रावरुणयोः प्रथमम् । इन्द्राग्न्योर्द्वितीयम् । अर्यम्णस्तृतीयम् ॥ २२ ॥ स्पष्टम् ॥ २२ ॥ सरस्वत्या उपमज्जकेन दीक्षन्ते ॥ २३ ॥ ये सत्रिण इत्यर्थः ॥ २३ ॥ अमावास्यायां प्रायणीयमहस्तदहर्वत्सानपाकुर्वन्ति ॥ २४ ॥ . प्रायणीयया प्रचर्य राजानं क्रीत्वोपनह्य निदधाति । द्वादशमिरुपसद्भिश्चरित्वा प्राय- णीयमतिरात्रमुपेत्य तदहर्वत्सानपाकुर्वन्तीति सूत्रान्तरम् ॥ २४ ॥ स स्थितेऽतिराने सांनाय्येन यजन्ते ॥ २५ ॥ संस्थिते प्रायणीये सांनाय्येन यजन्त इति ॥ २५ ॥ तस्मिन्सस्थितेऽध्वर्युः शम्यां परास्यति ॥ २६ ॥ शम्यां प्राचः परास्यति ॥ २६ ॥ सा यत्र निपतति तद्गार्हपत्यः । ततः पत्रिश- पक्रमेष्वाहवनीयम् ॥ २७ ॥ सा शम्या यत्र निपतति तद्गार्हपत्यायतनं भवति । तस्मात् पत्रिशतं प्राचः प्रक्र- मान्प्रक्रामति । तदाहवनीय इत्यापस्तम्बः ।। २७ ।। चक्रीवन्ति सदोहविर्धानान्याग्नीध्रश्च ॥ २८ ॥ भवन्त्यन्यथा गमनासंभवात् ॥ २८ ॥ उलूखलबुध्नो यूपः प्रकृष्य उपोप्त एव ।। २९ उलूखलमिव वुध्नो यूपस्य भवति । स च प्रकृष्यते न निखन्यते ॥ २९ ॥ नोपरवान्खनन्ति ॥३०॥ १ ख. अनशने।

·४ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमैतम् । ५०५ प्रतिषेधात् ।। ३० ॥ त एतमापूर्यमाणपक्षममावास्येन यजन्ति ॥३१॥ अमावास्येन हविपा यजन्ति ॥ ३१ ॥ पौर्णमास्यां गोप्टोम उक्थ्यो रथंतरसामा ।। ३२ ॥ रथंतरसामस्थाने वृहत्सामानमुपयन्तीत्यापस्तम्बः ॥ ३२ ॥ तस्मिन्स स्थिते पौर्णमासेन यजन्ते ॥ ३३ ॥ तस्मिन्पौर्णमास्यामित्यर्थः ॥ ३३ ॥ त एतमपरपक्षं पौर्णमासेन यजन्ति ।। ३४ ॥ अपरपक्षः कृष्णपक्षः । पौर्णमासेन हविषा यन्तीत्यापस्तम्बः ॥ ३४ ॥ अमावास्यायामायुष्टोम उक्थ्यो बृहत्सामैवं विप- र्यासयन्ति ॥ ३५ ॥ 'अमावास्यायामायुष्टोमं रथंतरसामानमुपयन्ति ' इत्यापस्तन्त्रः ॥ ३५ ।। सरस्वत्या दक्षिणेन तीरेणाऽऽक्रोशन्तो यान्ति ॥ ३६ ॥ त एवमेव व्यत्यासं सरस्वत्या दक्षिणेन कूलेनाऽऽक्रोशन्तः प्राञ्चो यान्ति या सर- स्वत्याख्या नदी तया सह ततीरे प्रतिदिनं गच्छेयुरिति भाष्यकृत् । उत्साहातिशयेन क्रियमाण उच्चतमो ध्वनिराक्रोशस्तं कुर्वन्तो गच्छेयुः ।। ३६ ।। दृपद्वत्या अप्ययेऽपोनप्त्रीयं चरं निरुप्यातियन्ति ॥ ३७ ।। हपद्वत्यप्यये प्रदेशे चरुर्भवति ॥ ३७ ॥ गवां दशसु शते वर्षभमुत्सृजन्ति ।। ३८ ॥ दशसु गोषु शते वृषभमुत्सृजन्ति ॥ ३८ ॥ यदा दशशतं कुर्वन्त्यथैकमुत्थानम् । यदा शत५ सहस्रं कुर्वन्त्यथैकमुत्थानम् । यदैपां गृहपतिम्रि- यतेऽथैकमुत्थानम् । यदा वा सर्व ज्यानि जीय- न्त्यर्थैकमुत्थानम् । यदा प्लक्षं प्रखवणं प्राप्नुवन्त्य- थैकमुत्थानम् । प्लक्ष प्रस्रवणं प्राप्याग्नये कामायेष्टि निर्वपन्ति ॥ ३९ ॥ प्लक्षे प्रास्रवणप्रदेशेऽग्नये कामायेष्टिर्भवति ॥ ३९ ॥ तस्यामश्वां पुरुषीं च धेनुके दत्वा कारपचवं (यं) प्रति यमुनावभृथमभ्यवयन्ति ॥ ४०॥ १ ख. पमु।

·-
[१८ प्रश्न-
:
५०६
सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
इप्यतेऽश्वपुरुष्योर्दानं धेनुत्वे सति तदुपकाराभावात्तत्प्रसूतेश्च दानम् । दानं च
प्रसर्पकेभ्यः । तस्यां कामेष्टयामित्यर्थः । अवभृथग्रहणेन सत्रसमाप्तिः ॥ ४० ॥
देवमनुष्येभ्यस्तिरो भवन्ति ।। ४१ ॥
ब्राह्मणार्थोऽयं सत्रप्रशंसावादः ॥ ४१ ।।
द्वितीयेऽतिरात्रे ज्योतिौरायुरयनं विश्वजिदभि-
जिता मनुष्येभ्यस्तिरोभवन्ति ॥ ४२ ॥
आयुगृहपतिमरणेऽतिरात्रो भवति ( २४-२११ ) इति कात्यायनः । सर्वज्यानां
विश्वजिज्ज्योतिष्टोमो वा सर्वेषां भवतीति सूत्रान्तरम् ॥ ४२ ॥
द्वितीयेऽतिरात्रे ज्योतिर्गौरायुरयनं विश्वजिदभि-
जितांविन्द्रकुक्षी । अत्यन्याः प्रजा भवन्ति ॥४३॥
अतिरात्रः कर्तव्यः । द्वितीये सारस्वते सत्रे ॥ ४३ ॥
ओजिष्ठा भवन्ति ।। ४४ ॥
ओजिष्ठा बलिष्ठाः ॥ ४४ ॥
तृतीयेऽतिरात्रस्त्रिऋत्पश्चदशमपरे गोआयुपी इन्द्रकुक्षी ॥ ४५ ।।
भवन्तीत्यनुवर्तते ।। ४५ ॥
अर्यम्णः पन्धानं यन्ति ।।(ख)१३।। देवयानं पन्थानं गच्छन्ति ॥४६।।
सत्रिण इत्यर्थात् ॥ ४६ ॥
दार्षद्वते संवत्सरं ब्राह्मणस्य गा रक्षेत् ॥ ४७॥
दार्षद्वतामिति सत्रनामधेयम् । तत्र कर्म व्याख्यायते । कात्यायन:-'ऋत्विगाचा-
योरन्यतरस्य गा रक्षेत्संवत्सरम् ' ( का० औ० २४-२२४ ) इति । संवत्सरं
गवां रक्षणमित्यर्थः ॥ ४७ ॥
संवत्सरं व्यर्णे नैतन्धवेऽग्निमिन्धीत ॥ ४८ ॥
अग्निनैन्धीत, पुनराधानवचनाच्च । नैतन्धवप्रदेशे गत्वोदकेऽग्नन्धिनं कुर्यात् ॥४८ ।।
संवत्सरे परिणह्यानीनादधीत ।। ४९ ।।
अवारम्भणीयान्तमिति कात्यायनोक्तविकल्पः । दर्शपूर्णमासान्तं वेति सिद्धान्तितः।
नैतद्युक्तमस्मच्छाखायांमाग्नेयेष्टिर्भवति वक्ष्यमाणसूत्राच ॥ ४९ ।।
दृषद्वत्या दक्षिणेन तीरणाऽऽग्नेयेनाष्टाकपालेन
शम्यापरासा ॥ ५० ॥
तेन यागं कुर्वन्पूर्ववच्छम्याप्रासे दृषद्वतीतीरेण दक्षिणेन गच्छेत् ॥ ५० ॥

·४ पटलः] . महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ५०७
त्रि: प्लक्षं प्रति यमुनामवभृथमभ्यवयन्ति ।। ५१ ॥
त्रिः प्लक्षावहरणस्याऽऽर्जन्येन यमुनावभृथमभ्युपैति ।। ५१ ।।
तदेव मनुष्येभ्यस्तिरो भवति ।। ५२ ।।
गतः ॥ १२ ॥
तुरायणेन सर्वामृद्धिमृध्नुवन्ति ।। ५३ ।।
तुरायणमिति सत्रनाम ।। ६३ ।।
परमेष्ठितां गच्छन्ति ।। ५४ ॥
परमेष्ठी. ब्रह्मा ॥ ५४ ॥
आग्नेयोऽष्टाकपाल ऐन्द्राग्न एकादशकपालो वैश्व-
देवं चरुम् ।। ५५ ॥
यत्तपस्तप्यते देवी तेन हविरुच्छिष्टवतो भवति । संवत्सरं सवनविधा इष्टीनिर्वपति ।
वैश्वदेवो द्वादशकपालः ( आप० श्री. २३-१४-५ ) इत्यापस्तम्बसूत्रम् । कुत
एतत्-आग्नेयं प्रातःसवनमैन्द्रं माध्यंदिन वैश्वदेवं तृतीयसवनमित्यर्थवादात् ॥ ५५ ॥
दीक्षितः कृष्णाजिनं प्रतिमुञ्चते ॥ ५६ ॥
स्वयमेव तूष्णीं कृष्णाजिनादीनि ( २४-२३९ ) इति कात्यायनः ॥ ५६ ॥
मानुषि( पी )मेव तेन समृद्धिमृध्नाति ।। ५७ ।।
मनुष्यसंवन्धेनर्द्धिमृध्नोति तेन प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ १७ ॥
यत्तपस्तप्यते दैवीं तेन हविरुच्छिष्टवतो भवति ।। ५८ ॥
तेन गृहपतिना । वा प्रकृताशनः ।! ५८ ॥
संवत्सरमहरहरिष्टिभिर्यजते ।। ५९ ।।
संवत्सरं यजनीयेषु यागपरिसमाप्तौ सत्यामन्वहं वेत्युच्यते । संवत्सरशब्देन हि
सर्वाण्यहानि गृह्यन्ते न यजनीयान्येव । अत्रैवाहरहरिति प्रयोगदर्शनात् ॥ ५९ ॥
सवनकल्पो भवति ।। ६० ॥
गतः ।। ६०॥
सर्वसत्रेणापपुनर्मृत्युं जयति ॥ ६१ ॥
गृहपतिः ॥ ६१ ॥
आदित्यानामिवैषां प्रकाशो भवति ॥ ६२ ॥
स्पष्टम् ॥ ६२ ॥
अतिरात्रावग्निष्टोमं मध्ये ॥ ६३ ॥
प्रायणीयोदयनीयवर्जम् । मध्येऽतिरात्रावग्निष्टोमश्च भवति ॥ ६३ ॥

·५१८ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१८ प्रश्ने- सर्वो दशदशी संवत्सरो द्वादशो विषुवान् ॥ ६४ ॥ भवतीति शेषः ॥ ६४ ॥ '. त्रिसंवत्सरं गवामयनमादित्यानामगिरसाम् । प्रजापतिं भूमानं गच्छन्त्यभिस्वर्ग लोकं जय- न्त्येषु लोकेषु प्रतितिष्ठन्ति ॥ ६५ ॥ आदित्यानामङ्गिरसां गवामयनं नाम सत्रं त्रिसंवत्सरमिति । ते च यजमानाः प्रजा. पतिं भूमानं गच्छन्ति । पश्चात्स्वर्ग लोकं प्राप्तुवन्ति । ततः स्वर्गमृत्युपातालेषु प्रतिति- ठन्तीति फलार्थवाददर्शनाच्छाखान्तरे ॥ १५ ॥ प्रजापतेः सहस्त्रसंवत्सरेण प्रजापतेर्ऋद्धिमृध्नु- दन्ति ।। ६६ ॥ ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां यन्ति यजमानाः । प्रजापतेः सहस्रसंवत्सरेण सत्रेण यक्ष्यामह इत्यादि ।। ६६ ।। य एतदुपयन्त्यतिरात्रः सहस्त्र५ संवत्सरांस्त्रि- वृतोऽग्निष्टोमा अतिरात्रः ॥ ६७ ॥ प्रायणीयोदयनीयावतिरात्रावभितो भवत इति विध्यर्थवादश्रवणाच्च ।। ६७ ॥ विश्वसृजा सहस्त्रसंवत्सरं विश्वमेनाननुसृजते । य एतदुपयन्ति-पञ्चपञ्चाशतस्वितः संवत्सराः पञ्चपञ्चाशतः पञ्चदशाः पञ्चपञ्चाशतः सप्तदशाः पश्चपञ्चाशत एकविशाः । विश्वसृजा सहस्रसं. वत्सरम् । विश्वमेनाननुसृजते । य एतदुपयन्ति । तत्र श्लोको विश्वसृजः प्रथमाः सत्रमासत सह. स्वसमं प्रसुतेन यन्तः । ततो ह जज्ञे सुवनस्य गोपा हिरण्मयः शकुनिर्ब्रह्मनामेति । तत्रं ब्रह्मणः सायुज्य सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति य एतदुपयन्ति ।। (ख०१४) ॥ ६८ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रेऽष्टादशप्रश्ने चतुर्थः पटलः ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशि मूत्रेऽष्टादशप्रश्नः ।

·४ पटलः ] - महादेवशास्त्रिसंकलितश्योगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ५०९ सार्धशतद्वयसंवत्सराः सहस्त्रचतुर्थांशरूपानिवृतः कार्याः । त्रिवृत्स्तोमयुक्तेन सोम- यागेन तावन्तः संवत्सरा नेतव्याः । सोऽयं सहस्रसंवत्सरत्रयस्यैकोंऽशः । पुनस्तावन्त एव संवत्सराः पञ्चदशस्तोमयुक्तेन सोमयागेन नेतन्याः । सोऽयं द्वितीयोऽशः । पुन- रपि तावन्तः संवत्सराः सप्तदशस्तोमयुत्तेन सोमयागेन नेतव्याः । सोऽयं त्रितीयोऽशः। पुनरपि तावन्तः संवत्सरा एकविंशस्तोमयुक्तेन सोमयागेन नेतव्याः । सोऽयं चतुर्थोऽशः। तदेतत्सर्व मिलित्वा विश्वसृजां देवानां सहस्रसंवत्सरसत्रमित्युच्यते । ये मनुप्या एतत्सहस्रसंवत्सरसत्रमुपयन्त्यनुतिष्ठन्ति । ये चाध्यापका एतद्रन्थजात. माहुः । येभ्यश्च शिष्येभ्य एतइन्थजातमाहुः । एताननुष्यातनध्यापकाच्छिप्यांश्चानुसृत्य विश्व प्रजायते । तत्रानुष्ठातारः साक्षाद्विश्वस्य कर्तारः । अध्यापकास्तदनुष्ठानद्वारा कर्तारः । शिष्यास्तु प्रथमतस्तदनुष्ठानप्रकारान्तरं विदित्वा तथाऽनुष्ठाय पश्चाद्विश्वस्य कर्तारः । तदेवं साक्षात्परम्परया वा तान्सर्वाननुसृत्य विश्वं प्रजायते । किंच देहपातादूर्व ब्रह्मणश्चतुर्मुखस्य सायुज्यं तादात्म्यं सलोकतां समानलोकनिवासं वा प्राप्नुवन्ति । किं चैतासामेवाऽऽदित्यानां देवतानां सायुज्यं तादात्म्यं सार्षितां समानैश्वयोपेतत्वं सलोकतां समानलोकनिवासं वा प्राप्नुवन्ति । तत्र कर्मानुष्ठानप्रवृत्तितारतम्यानुसारेण फलभेदो द्रष्टव्यः । पूर्वेषु लक्षसंवत्सरसत्रं निरूपितम् । उत्तरेषु सहस्रसंवत्सरसत्रं निरूप्यते---विश्व सृजन्तीति विश्वसृजस्ते च प्रथमाः सृष्टयादावुत्पन्नाः सत्रमनुष्ठितवन्तः । कीदृशं सत्रं सहस्रसंख्याकाः समाः संवत्सरा यस्मिन्सने तत्सहस्रसमम् । किं कुर्वन्तः प्रसुतेन यन्तः प्रतिदिनमभिपुतः सोमः प्रसुतस्तेनानुतिष्ठन्तः । ततः संवत्सरसत्रानुष्ठानाच्छ- कुनिर्जज्ञे ज्ञानशक्तिक्रियाशक्तिरूपद्वयवान्पक्षी समुत्पन्नः । स च भुवनस्य गोपाः सर्वस्य लोकस्य पालकः । हिरण्मयो ज्योतिर्मयः । ब्रह्मेति तस्य नाम परब्रह्मैव विश्व- सृजामनुष्ठानं पालयितुं हिरण्मयशकुनिरूपं स्वीचकार । तं हिरण्यगर्भ इत्याचक्षते । तथा च मन्त्रान्तरमाम्नायते-हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् (तै ० सं० ४-१-९) इति य एतदुपयन्तीतिद्विरुक्तिः प्रश्नसमाप्त्यर्था ॥ ६८ ।। इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगच- न्द्रिकायामष्टादशप्रश्ने चतुर्थः पटलः ।। प्रयोगवैजन्त्यास्तु मालायाः सूत्रसंस्थितेः । सत्रसूत्रस्येह कृतो निर्णयः कौस्तुभो मणिः ॥

·५१० सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं महादे०मेतम् । [१८ प्रश्ने ४ पटलः ] मध्यगो यज्ञवपुषस्तुष्टयेऽस्तु मयाऽर्पितः । गृह्णाति हि किमप्येष भक्तैर्यद्यत्ततः कृतम् ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिमंकलितायां प्रयोग- चन्द्रिकायामष्टादशप्रश्नः । " ·अथ सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्र एकाहादिविधिप्रतिपादक- सप्तदशाष्टादशप्रश्नंगतसूत्राणां क्रमेण प्रतीकानि । सू० प्र० पृष्ठाङ्कः । ४०० । ४०१ सर्वक्रतूनां प्र० निकायिनां तु यथादिष्टं वा ज्योतिर्गौरायु. प्रथमोऽग्निष्टो० सर्वे पृष्ठाङ्कः । मू० प्र० ३९.६ पूर्वेधुरानेयः " तदलाभ ए. "धारयत्याह० " व्याघारयत्यु ३९६ सर्पिष्मद० हिरण्यं मुखे० ज्योतिषि सह० " इष्टया यक्ष्ये तान्निधाय ४०२ श्यैतनियमाद् सर्ववेदसे दक्षिणाकाले यंदन्यबाम उत्तमां दक्षिणां उदवसाय रो० ३९७ तेभ्यो यन्नवनी० योजने चतु० "व्याख्यात उ० त्रिवत्सः साण्डः " , उपसत्सु त्रिः संवत्सरं द्वा० इन्द्रस्याभिनि । ३९८ संमील्य वा यवोर्वरा यवानी खल आरोहणे हः ३९९ विमित५ सदः बृहत्तु होतुः सहस्रदक्षिणा " सर्वजिताऽग्नि स्फ्यो यूपः अन्नादश्च तस्य महाव्रतं सहस्र दक्षि० चत्वारः साह ज्योतिरग्निष्टो. " अग्नीपोमीय० सवनीयका अग्नीषोमीय५ "अग्नीषोमीय. ४०० सदश्वः श्वेतो तमाङ्गिरसा० चत्वारः साधा स्थंतरसामा " ·[२] सू० प्र० सू० प्र० द्वेष्यं वा ब्राह्म० पृष्ठाङ्कः। ४१० ४११ ४१२ पृष्ठाङ्कः । ४०४ तां दक्षिणाकाले ४०५ त्रयो वाचस्तो ४०६ व्रात्यानां प्रवा० त्रिवृतोऽग्नि उष्णीषं प्रतो० तद्गृहपतेः वलूकान्तानि द्वे द्वे दामनी द्विषहितान्य त्रयस्त्रिश्शता ४०७ ता दक्षिणा ४१३ १ " अपिवा षट्प० अथो खल्वाहु० " संवत्सरं नो० द्वितीयस्यैक तिसृभिस्तिसृ० तृतीयम्य परोक्षपृष्ठी हीनानुजाव० अवसादः दधिद्रुतिश्च 'स्त्री गौः सोमः प्रक्ष्णुतायो संमीलनं वे० प्रथमेन समा० यद्यत्स्वाराज्ये अग्नेरग्निष्टो० प्रनापतेरेक० भ्रातृव्येप्साया सोमवाको अत्राश्विपदं त एनं प्रात० श्येनेनामि० रथी हविर्घा तेल्वको वाधको शावनभ्ये अधि० अग्नये रुद्रवते सादयत्युपा० ० , षट्पोडशी ४१४ ४१५ आदित्यानां प्र० व्यावृत्तिं पाप्म० ४०७ अग्निष्टोमा चितिस्तोमः प्र० गायत्रेणोक्थ्येन उत्तरः क्षत्रिय ४०९ तेजो ब्रह्मवर्च० , त्रिवृताऽग्निष्टु० ४ १ ० आग्नेय्यः पुरो , आग्नेयीषु स्तु० " एतमेव चतुः० ४१६ शरमयं व० वैमीदक इ० अश्वः यावो स ब्रह्मणे यथाप्रकृती० , एतस्यैव वाय. ॥ एतस्यैव रेव० लोहितोप्णीपा नवनवद्राक्षणाः :

·[३] सू० प्र० सू० प्र० पृष्ठाङ्कः । .४ २.१ ४२३: त्रिवृदवाद्य पञ्चदशोऽनिक सप्तदशोऽना त्रिणवे नौ० पञ्चदशेन वी० अपिवा ज्योति त्रिवृताऽग्निष्टो पृष्ठाङ्कः । ४१७ अक्षय्य ह वै " त्रिवृताग्निष्टो० , वैश्वदेवः प० न यूपं मि० नोत्तरवेदि० " परिधौ पशु ० आनरुक्तं प्रा० ४ १८ ततश्चतुर्यु मा० , ततश्चतुर्पु मा० ४२६ अश्वः श्वेतो आग्नेयः पशु० ४२८ बृहस्पतिस० ब्रह्मणो ब्रह्म परिस्रनी हो० अरुणों मिर्मि० बृहस्पते जु० वार्हस्पत्यः ५० ४२९ . प्रातः सक्ने ४३० ततश्चतुर्यु सर्वत्राहतं সাহাগ यथर्तुजा वा वत्सा स्तृ० ४१९ उपहव्येना यथाप्रकृती० " ऋतुपेयेना. " षड्ढीक्षाः षडु० , यावदिदं प्र० उत्तरेणोत्तर ४२.० नक्तमनिमः "ऋतमुक्त्वा , औदुम्बरश्च० " | यथाप्रकृती बहुहिरण्येना० " द्वादशमानं ., एवमत ऊर्ध्व सन्नेषु नाराशसे० त्रिवृताऽग्निष्टु० -४२१ पञ्चदशेने आज्येन माध्यं० अश्वद्वादश ता वशायामुः० अपिवाऽष्टी मनसेतरयोः त्रिवृतोऽग्निः समानमितर० त्रिवृतोऽग्निः शुनस्कर्णस्तो मरणकामो य० याम्यः पशुः कृतान्नं दक्षि०. . ४३१ . .x " " आर्भवे स्तूय० ४३२ पृथारणीष्व० ·[४1 पृष्ठाङ्कः । पृष्ठाङ्कः ।। सू० प्र० :: : ४३.२. नपुसकपशू १३३ उद्भिवलभिः , उद्भिदृष्ट्वा ४३७. " ". . 9 . आग्नेयेनाष्टा उभयत्र गाय० अष्टौ पूर्वस्मि० अपचितिका० उभयसामानौ ४३४ पक्षिभ्यां साग्नि ऋषभेणाग्नि ऋषभो दक्षिः ,, गोसवेनोक्थ्ये। , अयुतं द० दक्षिणेनाऽऽहव० , गोसवेनेष्ट्वा उपमातरम . ." सू० प्र० सप्तदशेना. प्रतिधुषा प्रा० नीतमिश्रेण तीवसुतोक्थ्ये सोमातिपवितं प्रतिधुषा प्रा० शृतमाशिरे शृतमाशिरे ता दक्षिणा अधिचममा अवजिघ्रन्त्य तावच्छावाक० ब्रह्मणि होत्रका यजमान ऋत्वि० प्राच्यकादशि० यावधूपं वडवा श्वेता यथाप्रकृती मरुत्स्तोमेन अथैषोऽराट विराजाऽन्नाद्य० बहु प्रतिगृह्य औपच्छदेन एकैकया स्तो गन्धर्वाप्सरसो. गन्धर्वा देवा अपध्वश्सत पुनःस्तोमेन गोतमचतु. उक्थ्यः षोडशि० . !' : ४३९ " , , यत्र यत्रैनं " मरुता स्तोमे० " एतेन त्रीन् ४३६ | इन्द्रस्तोमे० ऋषभेणाग्नि ,, इन्द्राग्न्योः कुला० ४३६ तेजो ब्रह्मवर्चस विघनेन विपा० संदशेन भा० , त्रयोदशरात्र० सर्वस्तोमेन अप्तोर्यामेण यस्मात्पशव: ऐकादशिनाः " 12 ·[५] सू० प्र० सू० प्र० पृष्ठाङ्कः। नवसप्तदशेन विषुवता ज्ये० गोष्टोमेन भ्रा० पृष्ठाङ्कः । ४४१ वभ्रररुणा सहस्र दक्षिणा तां प्रथमेऽह० प्रथमऽहनि वामनं तं ४४७ आयुपा स्वर्ग यत्तेनका प्र० ४४८ तामुत्तरेणाऽऽ० दक्षिणेन वा उदीचीमानी० ४४२ प्रतीची सद० अभिजिता प० विश्वजिता ग्रा० त्रिवृता ब्रह्म पञ्चदशेन सप्तदशेन एकविश्शेन द्विरात्रप्रभृत० तेषां द्वादशा० द्विरात्रस्य त्रिरा० द्विरात्रस्योत्त० मध्यमे त्रिरा० आङ्गिरसेन ४४९ " तामुत्सृज्य ४४३. तामग्नीधे वा ही वोद्गातारौ सा मा सुवर्ग " , " तस्य ज्योतिष्टो सर्वस्तोमोऽ. तां प्रतिगृह्णी तामन्ययागवा ४ ४ ४ यास्तिस्त्रस्त्रि५० कृतान्नं प्रथ० य आयो वि. दक्षिणा नय० गायत्रं पूर्वे ४५० " रथंतरं पू० " वैखानसं पू० यदि दवादनू० हविष्मन्निध० अमावास्यायां कापिवनेन ये तस्य ज्योतिष्टो० ४५४ चैत्ररथेन स० ४४५ शवलि समु० नित्यः काम्यो वैदत्रिरात्रेण तस्य त्रयस्त्रि० छन्दोमपवमा० अन्तर्वसूनां ४४६ पराकेण स्व० अत्रेश्चतुर्वि ४५६ तस्य त्रिवृत्प० गर्गत्रिरात्रेण अग्निष्टोम उ० आशावैष्णव अग्निष्टोमः प्र० ·[ ६ ] सू० प्र० सू० प्र० पृष्ठाङ्कः । ४७४ " ४७६ " उक्थ्यो मध्यमो० जामदग्न्येन पुरोडाशिन्य उ० वसिष्ठस्य स५० विश्वामित्रस्य संवत्सरस्य प० प्र सहस्रं वाचः प्रवदिता त्रिवृदग्निष्टो० विश्वजित्सर्व अभ्यासङ्ग्येन " पृष्ठाङ्कः । ४६५। सरस्वत्या या० ४५६ यदा दशशतं यदा शतस० ४६७ / यदेषां प्रमीयेत ऋतूनां षड० ४५८ पृष्ठयः षड० , देवानामुपरि० त्रिवृदग्निष्टो कौसुरुविन्देन सप्तपणामृ० ४६० पृष्ठ्यः षडह० "प्राजापत्यस्तृ० ४६१ पृष्ठयः षडहः० , पृष्ठ्यावलम्वेन ,, छन्दोमपवमा० . " : ४७७ ० " " यं कामं काम० ४७८ . जनकः सप्त. तस्य चत्वारि ४६२ अष्टरात्रेण ४७९ त्रयो नवरा० पञ्चशारदीये. अनुसंवत्सरं सप्तदश पृश्नी० तान्प्रोक्षितान् इतरानुत्सृ० ततः संवत्सरे ततः संवत्सरे पञ्चमे वर्षे यद्युक्ष्गो रु० महाव्रते स्पर्ध० सर्वतोमुखेन साध्याना पड० पृष्ठयः षडहः बृहद्रथंतरा० आश्वत्थी हविः चक्रवती भ० उलूखलबुध्नो प्राच्चो यन्ति , पृष्ठयः षडहो ४६३ द्वितीयेन ब्रह्म ४६४ शललीपिशङ्गे ४८० चत्वारो दश० ४८१ ४७३ | दशरात्राय " भुवत इन्द्र० त्रिवृदग्निष्टु० "पुरा इतरा कौसुरुबिन्दो ४८२ " ४८३ पौण्डरीक ए. " 2 ४.७४ अथाष्टादशप्रश्ने- ·[७] सू० प्र० . सू० प्र० पृष्ठाङ्कः । ४८५ पञ्चविशतिः पृष्ठाङ्कः । ४९३ " पडि शतिः . " " ४९४ " ४८६ सप्तविशति अष्टाविशति० , एकान्नत्रिश० , त्रिशदात्रम० " एकत्रिशदात्रं , द्वात्रिशद्रा० त्रयस्त्रिशद्रा० चतुस्त्रिशद्रा० ४८७ पञ्चत्रिशद्रा० " पत्रिशद्रात्र सप्तत्रिशद्रा० , अष्टत्रिशद्रा० ४९५ द्वादशाहप्र० यानि पुरस्ता० उपरिष्टाद० तथा कुण्डपा० तेषां द्वादशा० ऋतूनामेकाद० ज्योतिरतिरा० पृष्ठयः पडहः त्रयश्छन्दोमाः अतिरात्रः द्वौ त्रयोदश० यं कामं काम० अतिरात्रः पृ० द्वितीयं ब्रह्म० अतिरात्रो द्वा० त्रयश्चतुर्दश० चत्वारः पञ्च० देवत्वं गच्छ० अमावास्यायां प्रा० द्वितीयं यास्तल्प सप्तदशरात्रम० अष्टादशरात्रं एकान्नविशतिः विशतिरात्रेण द्वावेकविशः द्वितीयेनोभ० द्वाविशतिरा० त्रयोविशति द्वौ चतुर्विश० सपदां चतुर्वि० " एकोनचत्वारि० " " ४९७ ४९८ चत्वारिशद्रा ४८८ विधृतिरेकस्मा० द्वितीयोऽयमे आञ्जनाम्यञ्ज. एकपष्टिरात्रेण ४८९ देवाना शत० , आदित्यानाम० गवामयनेन ४९० सर्वेऽभिप्लवा अभिजितः स्था। . ४९१ विश्वजितः स्था० पृष्ठाभिप्लवावु० छन्दोमा दश० " प्रत्यष्टाच० ४९२ अङ्गिरसाम० " ४९९ ·[८] सू० प्र० पृष्ठाङ्कः । ५०४ पृष्ठाङ्क: ।।। सू० प्र० ४९९ चक्रीवन्ति सदो० उलूखलवुध्नो ५० नोपरवान्ख० त एतमापूर्य० ५०१ पौर्णमास्यां गो. तस्मिन्सस्थि० C ५०५ " १ त एतमपरप० " अमावास्यायामा० ५०२ सरस्वत्या द० " दृषद्वत्या अप्य० गवां दशसु " आदित्यानाम० सर्वेऽभिप्लवा हतिवातवतो त्रिवृता मासं कुण्डपायिनाम० राजानं क्रीत्वो० मासमग्निहोत्रं मासं दर्शपूर्ण मासं वैश्वदेवेन सर्वेण यज्ञेन सर्वे भवन्ति अत्सकैश्च यो होता सोऽ० तपस्विनाम० प्रजापतेशि० य एतदुपयन्ति एतदेव नैमि० काप्याध्वर्यव५ स यान्मृगान् नव त्रिवृत्तः एतेन ह वै पञ्चविशति० . "यदा दशशतं " ५०६ तस्यामश्वां पु० ,, देवमनुष्येभ्यः , द्वितीयेऽतिरा० ५०३ द्वितीयेऽतिरा० ओजिष्ठा भ० " " , तृतीयेऽतिरा० अर्यम्गः पन्था० ,,! दार्षद्वते सं० " अग्नेः सहस्र० त्रीण सारस्व० ५०७ मित्रावरुणयोः संवत्सरं व्य० संवत्सरे परि० ५०४ दृषद्वत्या दक्षिः , त्रिः प्लक्ष प्रति तदेव मनुष्ये० , तुरायणेन स० ": परमेष्ठितां आग्नेयोऽष्टा० , दीक्षितः कृ० मानुपीमेव " सरस्वत्या उप० अमावास्यायां प्रा० सस्थितेऽतिरा० तस्मिन्स स्थि० ता यत्र निपत० " "

·[९]
ठाक्षः। सू० प्र०
५०७ सर्वो दशदशी
त्रिसंवत्सरं
पृष्ठाङ्कः।
५०
सू० प्र०
यत्तपस्तप्य०
संवत्सरम०
सवनकल्पो
सर्वसनेमा
आदित्यानामि०
অনিশা ০
प्रजापतेः
: स०
य एतदुपयन्त्य०
विश्वसना स०
इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे सप्तदशाष्टादशप्रश्नगतसूत्राणां प्रतीकानि ।
-

·No text on this page.