·* प्रास्ताविकम् , हन्त स्वगुणगरिम्णा सफलभापान्तर साहित्यान्यतिवर्तमानस्यापि संस्कृतसाहित्य- स्येतिहासः संस्कृतभाषाऽनुपनिबद्धतया संस्कृतभारदीभवने संस्कृतभाक्तदुरापः स्यादित्येतादृशी संस्कृवरसिकातराणां ह्रदयानीच ममाऽपि हृदयमधिशयाना या काऽपि व्यथा हत्कण्टकायते तामपनेतु खलु मामकीन एष प्रयत्नः ॥ यतः सन्दर्भोऽयं संस्कृतानुरागिणां स्वयगाहो मनोरमश्च स्यादित्येप विचारोऽस्य लेखनक्षणेषु निरन्तर मन्मनसि स्फुरन्नमवत्, तस्माद् विश्लेपणरीतिः पदाऽसन्धिरीति श्चानुसृताऽत्र मया। तथाहि, प्रथमं तावत, कालिदासादिवर्णनावसरेपु 'महाकाव्यकार: कालिदासः' 'रूपककारः कालिदासः, 'खए काव्य (Lyric) कारः कालिदासः' इत्येवंरूपा नानाप्रकणरचना अविधाय तत्तत्कवे नाना विधकृतयस्तत्तत्प्रकरण एकत्रेष परिचायिता आलोचिताश्च । अपरञ्च, न केवलं पदसन्धिदीर्घसमासोऽयहुलप्रचा- रस्तिछन्ताविपदप्रयोगश्चेड सावधानमनसा वजितः, अपि तु 'इदम् अत्र वक्तव्यम्! इत्येतादृशेपु वाक्येषु नहि हल मकारेण मह तस्मात् परः स्वरो मात्रारूपेण योजितः, 'गग्तुम् उद्युक्ते' इत्येवविधानि च वाक्यान्यपि प्रायेण 'गन्तुमुद्युक्ते' इत्येवरूपेण न लिग्नितानि ॥ यथासम्भवं नानानुत्नतमाऽनुमाधानफनान्यत्र समावेशितानि, पाश्चात्यैः प्रवर्तिते सिद्धान्तवर्मनि निपुण निभाल्य प्रतिमानेनाऽपि च मया न पौरस्त्यविचारसरणिः पदाचिदपि प्रस्मृता ।। अथ येषां प्रामाणिक कृतिकाराणामुपकृति प्राग्भारमह शिरसा वहामि सुगृहीत- नामधेयास्तेषु कतिपये मैकडानल-कीय-विएटर निटज-पीटरसन-टामस-हीपकिन्स- रेसन-पाजिटरमभृतयो भवन्ति । एषां हि वीरस्य मन्थस्य प्रणयनवणेष्यहं प्रति- मुहुर्त्यलोफयं पाद टिप्पणेषु चैवन्नामानि प्रमाणतयोदलिखम् । ऐम. ए., डी. फिल., आफिसर-डि-एकेडेमि (फ्रांस) इत्युपपदैः समला ताना पश्चापविश्वविद्यालये संस्कृत

·प्रोफेसर पदमधिष्ठितयतां स्वीय गुम्पर श्री डाक्टर लक्ष्मणस्वरूपाऽऽर्यपादानामह
मविशेष फा, एकांहि चरणावुरास्य मया यदधीतं तदत्र लेम्बसात कृतम् ।
प्रयत्नोऽयं मे गीवाणवाणीगृहाणां यथोचित प्रतिस्रो भविष्यतीति,
बदमाशास्से--
विदुपाम् धनुचर,
अग्रवालोपालो हंसराजः

·* विषय तालिका * अथ सप्तमोऽध्यायः पेतिहामिवानि काव्यानि 2. भरते इतिहासाप म रण चित हचरितम् ५२ "हागुप्ता, नरसाहसाचरितग हगा ४. वहनाका राजतरङ्गिणी ४५ ललय तय अथ अष्टमोऽध्यायः गपन व्य चम्पूश्च गगकाव्यस्यानिमार ਦਾ ਵੀ १८ दशमारचरि म १ मुगधु 12 तासनम्बरी am 20 x ४ १० १६ २४ प्रय नवमोऽध्यायः संकाप्रया क्या ५२८गुण काम्य कथा ५३ बदामिन भोकमग्रत ५४ मेनिर्मिता वृहस्थामञ्जरी गोमदमय कथासारत्माग ५. तालपश्चरिंगातका ४७ शुमति ५% सिंहासन द्वात्रिंशिका ५४ चौद्धसा हत्यम ६० जनसाहित्यम् ३१ ३३ ३४ ३६ ·[ च ] अध दशमोऽध्यायः शिक्षकोद्देश्यकाः पशुपतिकथाः खण्ड: पृष्ठम् ... ३६ ४६ .. ५० ५१ ... ५२ ... ५४ ६१ शिक्षकोद्देश्यक पशुपत्रिकथालक्षणम् ६२ पशु पक्षिकथासाहित्यस्य उद्भवः ६३ आद्यं पश्वतन्त्रम् ६४ पञ्चतन्त्रवर्णिताः अर्थाः ६५ पञ्चतन्त्रस्य शैली ६६ तन्त्राख्यायिका ६७ 'सरलप्रन्थः' ६८ पूर्णभद्ररचितो प्रन्थः ६६ दक्षिणापथीयं पश्चतन्त्रम् ७० नेपालं पञ्चतन्त्रम् ७१ हितोपदेशः ७२ वृहत्कथान्तर्गतं पञ्चतन्त्रम अथया उत्तरपश्चिमीयं पञ्चतन्त्रम् ७३ पञ्चतन्त्रकथानां पह्नवीरूपान्तरं, पश्चिमदिग्यात्रा च अथ एकादशोऽध्यायः रूपकम् ७४ संस्कृतरूपस्योद्भवः ७५ प्रीकरूपकात संस्कृतरूपकोत्पत्तिः ७६ संस्कृत रूपकस्वरूपम् ७७ कतिपयानि महान्ति रूपकाणि ७८ शूद्रका ७६ हर्पकर्तृफरवेन विदितं रूपकत्रयम् ८० मुद्राराक्षसम् ८१ वेणीसंहारम् ८२ भवभूतिः ८३ राजशेखरः ८४ दिङ्नागकृता कुन्दमाला ८५ मुरारिः ८६ कृष्णभित्रः ८७ संस्कृतरूपफसाहित्यस्य हासः ... ... ... ... ... ८५ ... १०

·[ छ ]
परिशिष्टभागाः
खएडः
पृष्ठम् ।
१२
...
१ संस्कृतस्य यूरोपखण्डप्रचरणस्येतिवृत्तम्
२ ब्राह्मी लिपि लिखितलेस्वार्थ ज्ञानस्येतिवृत्तम्
नामानुक्रमणी
...
...

·लेखकस्य अन्ये ग्रन्थाः मौलिकाः १ संस्कृत साहित्य का इतिहास (दिन्दी में ) तृतीय संस्करण संशोधित तथा संघर्धित सम्पूर्ण । लागरी संस्करण विद्यार्थी सस्करण ४) २ संस्कृत साहित्य का इतिहास (अग्री में) द्विनी संस्करण (यन्त्रस्य) ३ A Study of Sanskrit Grammar (मप्राप्य) 8 Practical Guide to Sauskrit Translation 3rd Edition (अप्राय) ५ भारत विभूतयः (भारतीयानां प्रमुग्पनेतृणां चरित्राणि) (यन्त्रस्थ) ६ प्रबन्ध प्रदीपः (विशारद-शास्त्री-मध्यमा उत्तमा-प्राचार्यादि सस्कृत पर क्षातु परमोपयोगी विविध श स्त्रीय-साहित्यिक आधुनिक राजनीतिक विषय भूषितो- ऽपूर्व प्रबन्ध पन्थः) (यन्त्रस्थ) । प्रतिभाग: तिर्थी स २॥), राज सं. ३॥) ७ आदर्श कथा मंजरी (पंजाब मे कहानिया की पहली मौलिक पुस्तक) = महाराजा रणजीत सिंह (जीवनी) है हमारी सभ्यता और विज्ञान-कला इस पुस्तक में भारत की सभ्यता और विज्ञान-कला का पूर्व काल से अब तक का दिग्दर्शन कराया गया है, तथा भारतीय वैज्ञानिकों की जीवनियां भी बडी सरल भाषा में दी गई हैं। मजिल्द २॥ १० हिन्दी साहित्य का आलोचनात्मक इतिहास प्रभाकर एम. ए. साहित्य-रत्न आदि परीक्षाओं के लिये परमोपयोगी। इतिहास विषयक ४५ प्रबों का महत्त्वपूर्ण सार तथा अनेक विशेषताओं से युक्त ११ प्रबन्ध पूर्णिमा उच्च प्रेणियों के विद्यार्थियों के लिये ४५० पृष्ठ का सजिल्द बृहदाकार परीक्षोपय गी ग्रन्थ । श्रा व महत्त्व पूर्ण समस्याओं पर भी पर्याप्त सामग्री दी गई है। रक्षा में अधिक प्राप्त करने के लिये इस पुस्तक का पढ़ना नितान्त आवश्यक है ४॥) १२ हमारी विभूतियां (अदर्श नेताओं के चरित्र) संप्रदाश्चः इत्यादि १. साहित्य प्रवेश (गद्यपद्यात्मक) २. उत्कृष्ट कहानियां (कहानी) ३. दिव्य बलिदान (एकांकी), ४. हमारे महामानव (जीवनी) इत्यादयः । ... ... ...

·अथ द्वितीयो भागः ·१० अथ सप्तमोऽध्यायः ऐतिहासिकानि काव्यानि तुर्याभ्याये साधारणतः काव्यमन्मान् वर्णयित्वा अध्यायेऽस्मिन् संस्कृते उपल. भ्यमानान् कतिपयान ऐतिहासिक काव्यमन्थान् वर्णयिष्यामः।हन्त पाड्मयस्य भङ्गमिदं भारते न तथा उपचितं यथा अन्यत्र । संस्कृते ऐतिहासिक काव्यकाराणांपामणीः तावत् कल्हणो नामकाश्मीरिक पण्डितः, यस्य सलु देवदत्ता महती ममीक्ष्य-निर्णयिनी धीः ५ अभूत्, यश्च वृत्तान्तोषजम्मस्य नाना साधनानां स्वामित्वात् स्यकालासनभूतकाल- जातानाम् ऐतिहामिक घटनानां कारण कार्यविवेचन पुरस्सर पक्षपातशून्यम् उपन्यास फतु धमाआसीत् । संस्कृतस्य नेकोऽपि इतिहासलेखकः अंशतोऽपि कल्हणेन तुलामहति । एवं सत्यपि न तु असौ तायद् हीरोष्ठोटसेन (with Herodotus) अपि तुलाम् प्रान्छति किमुत इदानीन्तनः इतिहामकारः। ४० भारते इतिहासोपक्रमः (१) पुराणानि सलु प्राचीनमारतेतिवृत्तस्य मापफसोतरतया अनर्घाणि सन्ति इति तायत् पुरा उपन्यस्तम । (२) अथ तदनन्तरं ग्रामवादिषु यर्णिता: गुरु-शिष्य-वंशाः उल्लेखमईन्ति । गौसिम्प्रदायेन मयान रक्षिताः अपि तत्र प्रक्षेपाः प्रत्युमयदय प्रवेशं न प्राप्ता १५ इनि तुन तारा गायप्टम्भं यस्तु शक्यम् । (३) तदनु बुद्धम् अधिकृत्य पहपाल्यानानि वर्णयन्तः पौद्धपन्थाः निर्देष्टव्याः भवन्ति । परम अधारभ्य इतिपर्यन्तं यद् यत् तत्र वणि तत.सर्वमेव, तदेव सर्व या. ऐतिहासिक सध्यम इति तु कथञ्चिद् न मत्येतत्र्यम् । तथाहि 'महानाम्नः' 'महावंशे' अशोकजीयनचरित विपयन किमपि ऐतिहासिक विवरणं उपलभ्यते । (४) नमाहित्येऽपि च यस्तुतः इतिहासनामभानः न घठयः गभीरेनिहास- पन्याः पश्यन्ते। 'पट्टायली हिजैनाचार्य-नाम-सूचीपत किम्विद गूल्यपद् नामागते । (५) शिलोहीणांमु प्रशस्तिपु'भारले गम्भीरतिहासविपये प्रथमः पादयितः २० उदयते । १.भारणानि तु माम पूरा हतीये सारें मनुशीलनीमानि । २. एरा सोध-भागो विसोनीपः। ३. प्रभातयो माम मरणापरतो पविभिः रिपिता व समानित श स्वरात या स्तुतयः । पाम पायाला निर्मापान: सीप्टानला हिलीगार मार माग २ ससम्मत।

·संस्म साहित्येतिहासः सप्तमोऽध्याय. (६) पापतिराजकृतं 'गउडवह" नामकं कायं इतिहास कक्षां यदि नाम प्रविशेत् । कवेः शरणेन कान्यकुब्जपतिना (७४० सीष्टमम्बत्सरासनवर्तिना) यशो- धर्मणा कृतः गौडनरेशस्य राज्य-पभ्रंशः अन्य काव्याय मुख्यो विषयः । मसनाद् इह तदानीन्तनं भारतीय ग्रामीण-जीवनम् अपि चित्रितम् । परम् काव्यत्वम् अस्य यथा भासते न तथा इतिहाससम् । अत्र गोडाधिपस्य नामवेयम् अपि न क्वचिद् ५ उपात्तम् इति तु श्रत्र विशिष्य अवधेयतां गच्छति । अथ श्रतः अर्थवताम् ऐतिहासिक काव्यानां वर्णनम् इइ प्रारभ्यते । ४१ वापरचितं हर्पचरितम् हर्षचरितं पाणेन सीष्टसप्तमशतकस्य पूर्वा लिखितम्। अब उच्याम नामानः अष्टौ अध्यायाः। वाणस्य कादम्बरीवद् श्रदोऽपि अपूर्णम। हेतुस्तु अस्य कवेः अमाल-१० मृत्युः सम्भाव्यते । अत्र हर्पनृपस्य नेदिष्ठ पूर्वभाविनां राज्ञां हर्षस्य च जीवनस्य यत्किञ्चिद् वृत्तं लभ्यते न तु हर्पजोबने विशिष्य बुभुत्सिताः वृतान्ताः (तवाहि हप्रि- जस्य च 'राज्यश्री' पाणिग्रहीतुः हावुत्तस्य प्रवर्मणश्य अपघातयोः विवरण न किञ्चिदत्र आरोपितम् ) ऐतिहासिकांशं वर्जयित्वा सन्दर्भोऽयं सर्वथा सकल-काव्य- लक्षणोपेना कल्पनामसूता कथशास्ति । एतत्यारम्भे कविना स्ववंशस्य पौराणिकी१५ समुत्पत्तिः परम्परा च वर्णिता। यतश्च उपोद्घाते अस्य प्रमङ्गानुषनागासवदत्ता- कार - भट्टारहरिचन्द्र - सातवाहन - भास-कालिदास - बृहत्कथाकारादीनां पां- चिद् लब्धयशसां भूतकालिक-कवीनां नाम्ना कीर्तनमपि कृतम् , तस्मादस्ति अस्य कश्चिद् गौरव विशेषः साहित्येतिहास जिज्ञासूनाम् । कथाऽख्यायिकयोः परस्पर भेदं दयितुम् आलङ्कारिकैः हर्षचरितं श्राख्यायि-२० फायाः उदाहरणतया निर्दिश्यते । 'ओज' समासभूयन्त्रमेतद् गद्यस्य जीवितम्' १. प्रस्य परिवरः पुरा चस्त्रिंशे खण्डे चयंकयेः पदे प्रातः । २. तया चोक्तम् प्राख्यायिका लक्षणं साहित्य दर्पणे (६, ३३४, ३३५, ३३६) "आख्यायिका फयावत् स्यात् कवेवंशानु कीर्तनम् । अस्यामन्यकधीनां व वृत्तं पर्य क्वचित् क्वचित् ॥ कपाशानां ध्यवच्छेद ग्राश्वास इति कथ्यते । प्रायक्वापयवाणां छन्दसा येन केनचित् ॥ अन्यापदेशेनाश्वास मुखे भाग्पार्थसूचनम् । यथा, हर्षचरितादिः ।" इति । क्यालक्षणं तु तव ययोक्तम्- "कयायां सरसं वस्तु गोरेव विनिर्मितम् । क्वचिद् भवेदार्या क्वचिद् सत्रापात्र।

·- पक्चत्वारिश सण्ड ] हर्षचरितम् (काव्यादर्श १,८०) इति गयलक्षण स्वीधुर्यताम् अलङ्कारशास्त्रिणा मतेन सस्कृतगद्यस्य श्रेष्ठलेखके पु अन्यतम ग्बलु बाण । शन्दाभियसौष्ठवशालिन्या पाञ्चाल्या रीत्या भक्तो यथा बाण न सथा कश्चिदन्य इत्यपि वदन्ति । कविराजमतेन निरुपम किल वाणश्च (सुबन्धुश्च) बमोक्तिरचनायाम! व्यञ्जनाप्रयोगे चन कोऽप्यपर याण- समकक्ष अनीमियते। उर्जस्वलेपु वर्णनेषु च न कश्चिदपर कृतिकार तथा कृतितम ५ यथा एप । क्वचित काचिद् याक्यानि तु श्रस्य अमाधारण दैर्ध्यवन्ति भवन्ति । तथाहि अप्रमोच्छासे वाक्यम् एक मुद्रितानि पञ्च पृष्ठानि व्याप्नोति अपर च त्रीणि । यावत् पाटक वाक्यस्य अन्त न गच्छति तावत् तस्य निश्चितार्थस्य प्रतीति न जायते। एक विधा शैली यदि नाम कस्मैचिदेव पाश्चात्याय साहित्यरसिकाय रोचेत। उक्त च परमहाशयेन-'माणस्य गद्य म्पलु तद् भारतीयम् अरण्य नाम यत्र क्षपोच्छेद १० विना मार्गो न सुलभ , यन च बहव अप्रतीतशब्दरूपा ददशा तत्र प्रविविक्षन प्रतीक्षमाणा निभृत स्थिता ।' इति । अथ कीथोऽपि शैलीकारत्वेन विचार्यमाणस्य वारगम्य दोपा ग्लु अपशोचन या' इति सम्मनुते ॥ पौराणिकीना वार्ताना महान सलु ज्ञानविभा वारणस्य श्रासीत, अद्भुता च अस्य उत्प्रेनाशक्ति अभूत । इलेपेऽम्य भूयसी अभिरुचि उदयते । दूरार्थान १५ "रामृशन्तीना शब्दशक्तीना च महती विभूति ग्यलु अस्य ग्रन्थेषु अवलोक्यते। परमनिपुणतया सम्पादितानि अन्य विश प्रसन्न चित्रवर्णनानि पाठकानाम अतीय मनोरजनानि मन्ति । यथन पाठकाना हदये उदाहरगतितक्षा उदियात् ताई से हर्ष चरिने प्रभारररर्धनपरलोकगमनवर्णनम् अधीयताम् ।। ४२ पद्मगुप्तस्य [अथवा परिमलस्य] नवसाहसाङ्कचरितम् । १००५ खीष्टाब्द कालिकम उत्तरकालिफानि ऐतिहामिक काव्यानि हर एतदपि पगमयम ज्य। एनत्मणेता गरानरेशयो गाम्मतिराजसिन्धुरानयो पालिनो भूव, ताभ्या प्रेरित एव च असो इम अन्य प्रणिनाय । अप्रादशमर्गात्मये कान्येऽत्र राजसुता शशिप्रभाया सम्प्राप्ति राय यपि विषयत्वेन भामते अथापि गलत्तितिपते नरसाहसास्य इतिवृत्तवर्णन २५ मपि पर क्ये मुग्न्यनया विवक्षितम् ।। प्रादौ पचनमस्कार लादेव त्तकोतनम । यया, कादम्बर्यादि ।" इति ॥ न च एताद rameयायियो)द रहित भरोषत, तयाहि उक्त च सेन 'मातिरेका सना यांरिनाइति । इतिहासमूला माझ्यायिका, रूपनाममा चकया इति तु मुक्तसरा स्पात ।। १ विभूतिरेवा भादमर्यात गिदमरा सभ्यत ।।

·सस्कृत साहित्येतिहास [ सप्तमोऽध्याय ४३ विल्हणः (खीष्टैकादशशतकभवः) बिल्हणस्य (वर्णितचरं चौरपञ्चाशिकास्य खण्डकाव्यं वर्जयित्वा) कर्णसुन्दरी नाम ऐतिहासिककल्पं रूपकं विक्रमाङ्गदेवचरितं नाम ऐ तिहासिकं फाव्यं च लोके प्रसिद्धम्। कर्णसुन्दा कस्यचिद् विदर्भभूजाने अात्मजायाया केनचित् चालुक्यराज- कुमारेण पाणिपीडनं वर्णितं कविना। रचना च अस्य प्रन्थस्य विल्हणस्य श्राश्रयी- भूतेन नृपेण कस्याश्चिद् नृपसुताया वास्तविकम् उद्वहनम् उद्दिश्य तत्सम्मानार्थम् ५ अभवत् । रमपोयपद्यपहुलं काव्यम् एतत् कवे विशदस्य वस्तुचित्रणस्य योग्यता स्फुटतर व्यनक्ति । विक्रमाय देववरित प्रथमं चालक्यवशस्य पौराणिक (Mythical) समुद्भवम उपवर्ण्य विक्रमापदेवनृप 'पितु आवमल्लस्य (१०४.-१०६८) चरित विस्तरेण उपनिबद्ध कविना। ततोऽत्र यस्य सभां कवि अलञ्चकार तस्य कल्याणनायस्य १० चालुक्यकुज्ञावतमस्य महाराजपष्ठ विक्रमादित्यस्य (१०७६-११२७) विरुदं गीतम् । परम् काव्येऽत्रयो राजवृत्तान्त कविना आरोपित असीन केयलं संक्षिप्त अपूर्णश्च, अपितु धाणप्रणीते हर्षचरित निबद्ध राजवृत्तान्त घटना-तिथि वर्णनशून्योऽप्यस्ति। पत्र निकृत्व यदु महादेवागमनं वर्णितं तत् केवल महाराजस्य अप्रियाणि वस्तुवर्ण- नानि परिहर्तु मेव इति सम्भाव्यते । गोडविजयादिवर्णनानि च अतिशयोक्तिमानमेव ।१५ कालिदासीय पद्धतौ कृतं रुचिरम् अपि स्वयंघरवर्णनं न वास्तविकम् ऐतिहासिकं घ प्रतिभाति । न च लघुपानाणां नामधेयानि क्यचित् कीर्तितानि अत्र । रागस्य उद्दीपन- तया यसन्तस्य यारिरिहारस्य ; प्रीष्मान्ते प्रवातु प्रवर्तमानानां जलार्द्राणां दक्षिण- पवनाना शरद् रति मुसानां च सविस्तर वर्णने पाव्यस्य अस्य स्वरूप यथा ऐतिहासिक महाकाव्यानुहारि जात न तथा पुढेतिहासिकम् । अनतिशयित सौन्दर्य-२० शालिनी नायको बाहवमल्लविक्रमादित्यो पर्जयित्या सर्वाणि पानान्तराणि अघपार• तया चित्रितानि भन । अष्टादश सर्गात्मकस्य काव्यस्य अस्य चरमे सर्गे कवि आत्मन वंशं, 'पर्यटन पण्डिते' त्युपपदेन रिभूष्य प्रारमन चरितं. स्वाभिजन कश्मीरक्षिते , कनिपयानां कश्मीरतितिपतीनां च संक्षिप्त वृत्तान्त वर्णयति । महा- वैयाकरणस्य ज्येष्ठकलशस्य तनूज एप कवि वेदान् महामार्ग माहित्यशात्र प२५ सम्यग अधोयाब्चक्रे । नानादेशान् पर्यटय अयं पानुक्य फुलतिलरस्य महाराजपष्ट विग्रमादित्यस्य प्राश्रये यमन तत्ममाम अलम्चकार नेन च 'विगापति' इत्युपपदेन पपलन्याने॥ इतिहामस्य गम्भीरलेमपेगुरिल्हणस्य गणना यदि नाम उपिता भाति । अथ यत (१) नृपपष्ठयिगमादित्येन १०८ प्रमेय अनम्य दक्षिणाभिप्रयारपस्य३० विषये न फिगद तिमिाम अत्र, (6) 2. नमे ण्य स्मीयर्षे राज्यामने १ मनेन प्रचीतापाचौरम्मानिसपा परिपप १७ मे गाणे प्रत ॥ - .

·निचत्वारिश स ] विल्हणः अभिपित्तस्य कश्मीरनरेशस्य हर्षदेवस्य उल्लेसश्च अत्र केवलं युवराजतया कृत, तस्माद् १०८८ स्रीष्टाब्दात प्रागेव काव्यमिदं पूर्ति जगाम इति अनुमीयते ॥ शैली। - शैली काव्यस्य अस्य तावद् वैदर्भी। चित्रपद् भासमानेषु सरल यस्तुवर्णनेपु फाव्येन अनेन को परमा प्रोढि प्रकाश्यते । तथाहि आहवमल्लस्य अन्तिमक्षणानि ५ वर्ष यन् स आह- "जानामि करिकर्णान्तपञ्चल हतजीवित, मम नान्यत्र विश्वास पार्वतीजीवितेश्वरात्। उत्सनै तुगभद्रायास्तदेष शिपिन्तया, वाञ्छाम्यहं निराक देहग्रह विडम्बनम् ॥” इति ।। दीर्घसमासान् परिहरन् न प्राय एप शब्दालड्वारेषु वा श्लेपे वा अतिसगते । वचनोपन्यास अस्य सर्वदा अर्थानुरूप । कचित् कचित परं शैली अस्य अस्वा. भाविक्त्वेन च क्लिष्टत्वेन च दुप्यन्ती अपि मुख्यत अर्थनमल्येन च प्रसादेन प मनोहरैव । इन्द्रवत्रा (पदसु सर्गेषु प्रयुक्ता) वंशस्थं च (सर्गनये प्रयुक) अस्य प्रधाने वृत्ते ॥ ४४ कल्हणकर्तृका राजतरङ्गिणी (११४६-११५० खी.) सस्कृते इतिहासलेखापु प्रमुप सजु कल्हण एव । दिष्टया पात्मन अधि- चरितं तेन स्वयमेव पर्याप्त कथितम् उपलभ्यते। स ११०० मितनोटाब्दसमीपे कश्मी- रेपु उतपद्यत । अस्प जनर चम्पक कश्मीरशासितु हर्षम्य (१०८६-११०१) सी.) दभक्तिक सेवको बभूर । फूटकपटकारे नृपे अपघातिते कल्हणस्य कुटुम्यं हठादु२० राजाश्रयविहीनग अजायत । अस्मान् कारणात् फल्दबारोपितेषु तवत्सारचरित्रेषु न पाऽपि पक्षपातदोपप्रमतिरम्ति । परमरोवोऽपि सन् (तथाहि यानदद्य कश्मीरेषु शेयसम्प्रदायस्यैव प्राधान्य दश्यते) न खलु तान्त्रिकरियाकलापेषु अय मनोऽभिनिवेश पार। अधिधर्म सहिष्णु चौद्धानाम' अहिंमासिद्धान्ते च दर्शितादर सलु एप यभूर॥ फलहण रामायण महाभारनपारावारपारीण , महाराभ्यनढोण, हर्षचरित- प्रभृतितिनिष्णात , ज्योतिष विद्यामहापरिटतच आमीन । अनेन विल्दगम्य यनयोऽपि सम्यग अभ्याता आसन । १. मसरत कल्हण पस्याणे तिचारतरेण नाम्ना उल्लिति । २. वस्तुतस्तु पल्हणजन्मनश्चिरपूर्व मौयहि दुपयोविरोध सात पासीन । अमेग्म विष्णोरवारवंग दुधमस्तोत, रहलाद महर्षपूर्व घ योरप भिक्षयो परमेषितयाऽवमान, इसिप पठपसे । ३. सहि महमह राहमिहरएता बरामहिलाममिति । २५ ·६ . सस्कृत साहित्येतिहास [ सप्तमोऽध्यार कश्मीरराजवंशानाम् इतिवृत्तत्य ग्रन्थाना तत्कालात प्रागेत्र विनष्टत्वाद् अप्रामाणिक वृत्तान्त यहुलत्वाद् वितथतिथिप्रचुरत्वाच्च कश्मीराणां बृहत्तरेतिवृत्त रिरचयिषो तस्य कार्यपथि सुदुनिवारा नानाबाधा अभूवन् । महती तू अस्य ऐतिहासिक प्रतिमा आसीत् यया सा तदा उपलभ्यमानानां साधनानां पूर्णतमम् हि उपयोगं चकार । एव सत्यपि न एतत्सत्ता तिथय सर्वथा प्रत्येवव्या, विशेषतस्तु ५ पुरातनेतिहासविषय । तथाहि एतद्विन्यस्त अशोककाल अद्यत्ये विदितात तत्कालात सहस्त्रवर्षपूर्व बल समापनति। एकादश चीनलेखाग्रन्थान (अद्यत्वे अप्राप्यान) नीलमतपुराण च अई विलोक्तिवान् -इति तायत स्वयमसौ श्राह स्म । द्विपश्चाशत पुगराजानो' बभूवु इति श्रूयते क्लि इत्युक्त्वा नौलमतपुराण प्रमाणी कृत्य तेषु आद्यान चतुर नृपान उपघण्यं तदनन्तरमाविनां पञ्चनिशन्नृपाणां विषये नलेशतोऽपि१० किञ्चिद् उल्लिख्य पुन पद्ममिहिरम' उपजीव्य श्रष्टी नृपान स वर्णयति । प्रथमच एषु अप्रसु लव । अथ अन्तिमानां पञ्चभूपतीनां सद्वर्णनं छविलाकराद् उपात्तं भाति । स्वासग्नकालिक य इतिहास तेन उपन्यस्त स सनु विश्वसनीयश्च । भूदानपत्र. प्रशस्ति-प्रभृतीन देवालयानां स्मृतिभवनाना प्रसादानां च निर्माणतणे विलिसिंतान यावतीयहस्तागतान् लेसान असी ग्यय सम्यग आलोचितवान् , राजमुद्राधान्१५ अधीतयान , ऐतिहासिकानि भग्नानि च निरीक्षितवान् । काश्मीरिकभूगोलज्ञानम् थपि तस्य अनन्यसाधारणम् श्रासीत । राजतरहिणी निर्माणे स तास्ता किती वार्ता तत्तदंशे सुरक्षितानि इतिवृत्तपत्राणि चापि यथोपलम्भम उपायुक्त । स्वकालिंकीमा प्रवृत्तीनाम अन्तिमपश्चाशद्वापिकाणाम उदन्ताना च विस्तृत परिचय तेन स्व पितु अन्येपा च तत्वविदां साशाद् उपलब्ध श्रासीत ।। २० कल्हणस्य ईतिका सूक्ष्मा निर्ममा च सनु आसीत् । तस्मात् तम्य पानचरित. चित्रण । यथाभूत पक्षपातशून्य च वर्तते । स्वसमये कश्मीरान शासत महाराजजय सिंहस्य अपि चरितवर्णने न कश्चित कविसम्प्रदायप्रसिद्ध अत्युक्तिमय तस्पर्ण । शब्दचिनगद भासमान तस्कृत तटेंशवास्तव्यानां गुणदोषोभ त्यानं नितरां विशद यथाभूतं रचिरं चास्ति । फाश्मीरान वर्णयन् स ाह- काश्मीरिफा मुदशेनग २५ मिायायादिन अग्थिरचिचाश्च सन्ति । सैनिकाः अपव्यवस्था भीरसाइच पर्तन्ते जनश्रुतिम एवं श्रुत्वा च पलायितु प्रारमरते। त्रियास्तु शूरा स्वामिभवादन सन्ति। राजपुरुषा मायेण नोभोपहतचेतस , प्रजाना प्रस्यामिभाताश्च भवन्ति, इनि । अथ अमात्यालदार-चिल्हरणसरसा अपि पगा मन्ति यद्गुणनिम्नाय सनान उपमीति ॥ বাঘবিহুৰ মূৰলিঙ্কান যায়যায়গা দিল १. पमिहिर गमस्योरणीम्य पापोतराजाभिपरप साधिप्रात्य दोषि Rr मागी यो पो र मामौरिति गम्भामते, पर परमात प्राधागो त । सनिल लिबर ·चतुश्चत्वारिशः खंडः] कल्हणराजतरंगिणी सुतराम् अतिशेते । प्रस्तावानुरूमः हास्यसम्पुटोऽपि अस्य रचनाणं दृश्यते । कल्हणं वर्णयन उपाध्यायकीयः (Keith) आई' - 'दर्शनीयं सलु अत्य शुद्ध देश वर्णनम् । स्वभूगोलझानेन च एप किमपि रणक्षेत्रम् अवीयेव युद्धानि वर्णयतः लिवि (Livy) सदृशान् ऐतिहासिकान स्थाने खलु अघरी करोति', इति । अथ एवं सत्यपि कदमीरदेशस्य या प्राकृतिकी एकान्तस्थितिः, तया कल्हणस्य ५ विचारदृष्टी अनुदारतादोष उत्पादिनः। तथाहि कश्मीराणां देशान्तरैः सह सम्पये ये गुणा न तेषु कदाचिदपि कल्हणस्य दृष्टिः पतिता दृश्यते । मनुष्यजीवितं यथा अन्ये भारतीयाः पाकलयन्ति तथैव कल्हणोऽपि । अस्ति हि एतन्मते विधिः बलवान्, मन्त्रतन्त्रक्रिया प तथैव प्राणहरा यथा रुता। आधुनिक वैमानिकयुद्धः अभावादेय एष राज्याधिकारिणां मियो मतभेदानां हेतून् न विवेचति ।। यत्सत्यं भारी मात्र च यादशी सूक्ष्मविप्रतिभा दृश्यते, न तादृशीकल्हणे। यदि नाम स्त्रकरण यकार्यस्य भारपत्वं वीक्ष्यैव स एतादृक् कविकौशलानि प्रदर्शयितु प्रयत्नं न व्यतनोत् । तेनेघ फान्यान्तरेषु प्रमद्गानुपक्तानि यानि प्रकृतिवर्णनानि विस्तरेण नियन्ते तानि प्रस्य तौ संक्षेपेणैव । परं 'रसनिष्पादिनी कविप्रतिमा विना फयिकृतम् अतीतकालिक यातुचित्रणं न लातुवित् पाठवानां हृदयद्गमं भवति'१५ इति साहित्यसिद्धान्तम् अभ्युपगच्छतः अस्य रचनायां मुख्यो रमः शान्वः वनि- यन्धनः विमान्यते । प्रध राजतरनिगयां पात्राणां कर्माकर्मविपयिणी या समीक्षा सा पणु धर्मशास्त्रीयविधिनिषेधान साभ्याचाच पुस्त्येव । तस्माद् धर्मोपदेशरूप फः पम्य यद् विशेषान्तरं न तद् उपेक्षणीयं भवति । फरमीरशासनपद्धतेश्च यन् स्वरूपम् अत्य अभिमतम यासीन नद् अनेन ललितादित्यमुखेन उपग्यस्त, तच्च२० प्रायेण तादृशम पर यारां कीटल्यम्य अर्धशाम्ने निरूपितम ॥ गली-कन्हणता राजतरष्ट्रिणी बलु उत्कृप्टकाव्यपर्गप्रवेशम् नाहति इति वापत सङ्केतिनचरम । 'मध्यकालिके (of mediasval times) तिक्षामन्येपु - अनापि गये पगायत' इत्येय याम उचिदम् । अत्याः सरलमुन्दरभाषायाः अनुदू: घाना गतिः अस्याः असाधारणः गुग्गोऽस्ति । यथा हर्षस्य निर्जनामम्य वित्तीना२५ प वर्णनेन नथा ललितस्वमायोक्त्या अन तैयनान्तरेदप कायः तत्र तत्र भात्मनः त्यां करिप्रतिमा व्यनका सम्पादः इतिहामन्येऽत्र दृदयकाव्यानन्ददायते । धारदामादीनां पारिभाषिकराब्दानाम अर्थसंसूचनम् अन्तरेण प्रयोगेगा एफम्याः श्य ध्यानानासंज्ञाभिः व्यवहारण पविद पचिद् देव दुम्तादोपः प्रसाः ॥ १. हिटरी माद संसान लिटरेचर' पार्ट १६६॥ २. दारं नाम रायमीमावरक्षिणाम् ॥ ३. पारा गाम महार उज्वरातयः ॥ एसया एष पो. मोटर तो माटोनि विराः मंडाः ·11 १० संस्कृत साहित्येतिहासः [सतमोऽध्यायः पदे पदे च उपमाप्रयोगे अस्य महान् , अभिनिवेशः दृश्यते । उपमानानि च प्रायः पर्वतः, नदी, सूर्य, चन्द्रश्च । विरोधाभास-श्लेषादीनां च अपि वहुल प्रयोगः प्राप्यते। अनुप पूछन्दसः निरन्तरप्रयोगेण जायमानम् एकरसत्यम् अन्तरा अन्तरा रमणीय तराणाम् अन्येषां छन्दसा व्यवहारात् पाठकानां मनासु औदासीन्यं नोत्पा. दयति । अस्य क्लिष्टाऽपि भापा काश्चन अपूर्वा शोमाम् भावहति । तथाहि नृपचाटु ५ कारान् पर्णयन् पाह- “ये केचिन्ननु शाठथमोध्यनिधयस्ते भूभृतां रखकाः" इति । भ्रमरवासिनी देवी चित्रयन् आइ--- "भास्वविम्याधरा कृष्णकेशी सितकरानना। हरिमष्या शिवाकारा सर्वदेवमयीय सा" इति । ४५ लम्व्यः कृतयः । (१) कुमारपालचरितम् अथवा द्वयानयकाव्यम् । ११६३ तमस्य खोप्टसम्य. त्सरस्य समीपे जैनाचार्य हेमचन्द्रः (१०८८-१९७२) काव्यमिदं प्रणीतवान । अत्र चालुक्य वंश्यस्य कुमारपालस्य अत्यन्ततत्पूर्व पतिनां फेपाश्चिद् राज्ञां च परितं निय- द्धम् । इह विंशतिः संस्कृतमयाः अष्टीच प्राकृतमयाः इति सर्व प्राप्ताधिशनिःसर्गाः सन्ति ।१५ अस्य मुख्य प्रयोजनं हेमचन्द्रस्य स्त्रप्रणीतव्याकरणे निरूपितानां नियमानाम् उदा- हरणानां प्रदर्शनमेव । हेमचन्द्रस्य हृदये न फेवलं स्वधर्मप्रचारानुरामः एव प्रत्युत परधर्मद्वेषोऽप्यासीत् , तस्मात तेन अभिव्यक्त विचारेषु अत्र वचित २पदरातदो- पोऽपि दृश्यते । पोखशात् सर्गाद् आरभ्य आविंशतितमसर्गम् अत्र जैनधर्मानुकूलत्य कुमारपालस्य सर्वप्रवृत्तीनां प्रदर्शितम् ।। १२) पृथ्वीराजविजये पृथ्वीराजचाहमानस्य विजयाः वर्णिताः। काव्यम् इदम् ऐतिहासिकानां मइते उपयोगाय भवति । हन्त अस्य त्रुटिपनुरः अपूर्णश्च एक एय तु हस्तावितः प्रन्यः अवाप्यते । अस्य प्रणेतु नामधेयम् अपि न ज्ञायते । शैली प थस्य मिल्दणकृतेः सदृशी। जयरधनायाम् अलङ्कारविमसिन्यां (१२००) सायद् अस्य उल्लेसः फाइमोरिफस्य जोनराजस्य (१४४८) प अन टीका उपलभ्यते । अरि२५ नाम फश्मीराभिजनः एय फदियद् अस्य प्रगणना इति अनुमीयते ॥ (३) सन्याकरनदिनः रामपालपरित पद्नरंशस्य रामरालस्य (१०८४-- ११३०) अरमानानि उपयर्णितानि ॥ (१) फारमीरिकजल्दणस्य सोमपालपिलासे मुम्मरराजितस्य सोमपाल. शिलामाप परितं गीयते । जहणः अजधारनामस्मीतिविपरस्य मभापरितः३० मामी इनि सायद मनोरलेमा मायने ।। (५) राग्नुमा राजेन्द्रकपूरः फरमीरनगम्य हदेयस्य मशाग्नः ।। (६-१) मोमेशादाय (१९७५-१९६२) कीर्ति कौमुदी मुस्योत्मयश्य ॥ - २० ·ह पश्चरवारिश मंटः] लव्य कृतयः (6) परिसिंहम्य (१३ शताब्दीभवम्य) सुमृतसई तनम्। (e) संतानन्दम्य (१३ शतब्दीजातस्य) जगदुचरितं च प्रशस्तिप्रकारे अन्त- भीनम अर्हति । न च एकमपि एप श्रम विशेषतः वर्णनीयं सत्यस्ति । (१०) ये कम्मीरिणः कल्हणानन्तरं राजतरहिणीलेसनकायं पुरः प्रवर्तमान व्यधु. तेपाम् उल्लेलः इह समुचितः प्रतिभाति । (१४५६ तमे वर्षे पञ्चत्वं गतेन) ५ जोनराजेन, तदन्ते २ वासिना श्रीचरण, ततः तच्छिध्येण शुफेन च यथाक्रमं पुरोनीय- मानायाः राजतरंगिणीकथायाः तदा समाप्तिः भवति यदा अस्यरः कश्मीराम स्यसा- नाज्यप्रविधान विधत्ते। परम् एभि. प्रणीतेपु मागेपु करहणसदृशी उपज्ञा पविप्रतिभा चन उच्यते ॥

·- अथ अष्टमोऽध्यायः। गद्यकाव्यं चम्पूश्च। ४६ गद्यकाव्यस्य प्राविर्भावः । यथा रामायणमहाभारत सदृशमहाकाव्यानाम् श्राविर्भावविषये तथा गद्यका- व्यस्य आविर्भावविपये ऽपि तत्वतः किञ्चिद् नायवुध्यते । दण्डिनः सुबन्धोः पाणस्य ५ च प्रौढगद्यकाव्यानि अस्मल्लोचनगोचरतां यान्ति, परं तत्प्राचीनतराणां लेसकानाम् अपरिणतलेखाः हस्तगताः न भवन्ति । भट्टारहरिश्चन्द्रः कस्यचित् सुप्रसिद्धस्य गद्यमन्थस्य प्रणेता बभूव इत्येतायत तावद् याणस्य हर्षचरिताद् विज्ञायते, न तु किञ्चिदन्यद् एतन्मसिद्धलेखकपरिचायकं क्वचिद् अवाप्यते । सत्यपि सम्भवे अस्य दण्डिनः प्राचीनतरत्वेऽपि न परमार्थतः किश्चिद् विदितम् ।। अथ लोकप्रचलिनाभ्यः गयकथाभ्यः गद्यकाव्यस्य को भेदः इति चेद' सरल• कथाधारया प्रबहमाना कथा, अलंकृतवर्णनैः जटिलं गद्यकाव्यम, इति निर्देष्टुं शक्यम् । . सदित्य गद्यकाव्यस्य शैली अलंकृता काव्यशैली सम्पद्यते । गद्यकाव्यस्य शैल्पा: अनुसन्याने हि न केवल प्राचीनानां सरलगद्यकथानामेव अनुसन्धानम् अलं प्रत्युत रुद्रदाम्नः शिलालेखाः समुद्रगुप्तस्य हरिपेणमा प्रशस्तिश्च अवश्यम् पालोचनीया१५ भवति । पद्यकाव्यस्य अलंकृतशैल्या. यः प्रभावः गद्यकाव्यशैल्यां निपतितः तस्य का- लायधिना अवश्य फतिपयामिः शताब्दीभिः भवितव्यम् ।। भारतीये गद्यकाव्ये १५ प्रीफगयकाव्ये अपि अनारगसौन्दर्यवर्णनं पशु- पनि पादप संसारस्य च रागमयव्ययधारस्य चिन्नणं दृश्यते इति एवं विधम् अन्यपि चाउमयोः साम्यम् आलोक्य पीटरसन ( महाशयेन तु 'भारतीयगयकान्य२० प्रीकायकाव्यस्य अधमर्णम्, इति कल्पितम् । श्रय फेचिद् भारतीय ज्योतिष प्रायेण प्रोफेग्मः शिक्षित, तस्माद् गद्याम्पेऽपि यहुतरं तेः प्रीफेम्यः गृही स्थाद्शनिवन्ति।पाययोयजन्तुपर्णन नायकनायियोः विपत्माप्ती अपि धैर्याऽत्या. गः, तयोः नियोगः, पुनः संयोगश्य तथा पयोः नानासष्टयाग्राः यया गुणा- उपनायां यत्स्यायाम् उपयर्णिठाः, सया प्रोकगायकाव्येषु अपि । वस्माद् ले मोटर १. धीरगपहारे पामरता एनानि सायन्तिरानि स्यन्ते गनिमपसम्म गोरप, पपंपरा पायोग्यात्रप्रेन, मर्धा, मनुतापोवनानि, माल. पातोतिर। मप एनानि च माहिरियर मा साम्पानि पितोमनाहाणि समि- पण पानि, प्रातिपननानि, विरारिकपनाति, पुरातापान fre - ·- १० पंट्चत्वारिंशः खंडः] गद्यकाव्यस्याविर्भाव (Lacote):- महाशयेन 'ग्रोकगद्यकाव्यस्य उपजीविनी खलु बृहत्कथा' इति निरधारि। किञ्चित्कालानन्तरं तु स्वपत विपर्यस्य तेन 'ग्रीकगद्यकाव्यं ननु भारतीयगद्यकाव्यम् अवलम्व्य उत्थितम्' इति स्वमतं प्रकाशिराम् । किन्तु व्यभिचारीणि खलु एतानि सर्वाणि अनुमानानि सन्ति । भारतीय-ग्रीक-गद्यकाव्ययोः परस्परं देसाश्य यथा अर्थवद् अवलोक्यते न तथा सादृश्यम् । "द्रतपाठेन अपि रूपेण आत्मना च उभ- ५ यथाऽपि भारतीयग्रीक गद्यकाव्ययोः :सर्वथा अन्योन्यभेदः स्फुटः चकारित" संस्कृतगद्यकाव्ये हि श्रमसाध्यस्य वर्णनस्य प्रोकगद्यकाव्ये तु कथायाः एव प्राधान्य दरीदश्यते । तस्मात् 'स्न स्व सभ्यतांच व स्व साहित्यिकसम्प्रदायं च उपजीव्य भारतीय-श्रीक-गद्य-काव्ययोः परस्परनिरपेक्ष् स्वतन्त्रेय सलु उन्नतिः प्रभू'. इति सिद्धान्तः एव साधीयान् प्रदिभाति ॥ ४७ दण्डी तस्य ग्रन्याः -तिखः कृतयः दण्डिनः इति खल सम्प्रदायविदः । दशकुमार- चरित (गद्यमयं काव्यं हीद) काव्यादर्शः (अलङ्कारप्रायः एषः) च दण्डिनः एव कृती इत्यत्र न कश्चित् सन्देहः । काव्यनियन्तारः ये ये नियमाः अनेन आत्मनः फनी काव्यादर्श प्रदर्शिताः निदर्शिताश्च तेपु अनके दशकुमारचरिते स्वयमेव उल्लचिताः१५ इति यत् , तत्र हेतुः 'परोपदेशे पाण्डित्यं, सर्वेषां मुकरं नृणाम्' इत्येव प्रतिभाति । 'काऽस्य तृतीया तिः' इति प्रश्ने नु नानाप्रतिवचनानि श्रूयन्ते । मृच्छकटि के काव्या- दर्श च समानम् एकं पचं प्रेक्ष्य, पिरालमहाशयेन तु-'मृच्छकटिक दण्डिनः तृतीयो मन्यः' इति अनुमितम् । भासस्य प्रन्यानाम् उपलब्धी सत्यां तदेव पग चारुद- चऽपि उपलब्धम् । तेन 'इतः एव दण्डिना पद्यमेतद् उधृनं भवेद्' इति मतिरुदेति ।२० अथ केपिच्च फाव्यादर्श 'छन्दोनिचिनि-परामराम् अपनोय"बन्दोविचितिः एव अस्य तृतीया कृतिः' इति वगच्छन्ति । परं धन्दःशासविषयकः भन्ययिशेपः एव छन्दोयिचितिपदेन अभिोयते न च साधारणं चन्दःशास्त्रम् इत्यत्र साधकाधमा प्रमाणाभावाद् अारपां विमतमेव तापदेता। अपि च काव्यादर्श कक्षापरिच्छेदोऽपि परागृष्टः । यदि दि च क्तापरिच्छेदो नाम कश्चिद दण्डिप्रणीतो प्रन्यः, तर्हि का २५ व्यादर्शस्य परिशिष्टेन एतेन भवितव्यं न तु स्वतन्त्रमन्थविशेषेण । न च श्रमी परागः उपवगंनानि प अनुप्रासाचा (महामायसम्पादितापाः वामसाया: पृष्ठे ३५-३६ । पर्स निस्सिंग मसो माह-- 'मन्यतेन न किञ्यिद् एतः मन्य साक्ष्यैः सापयितुं सरयम्' इति) १. ' सम्मास्तिा पातयता, पष्ठ २७ ॥ २. 'प्रयोनायो पेगनमो देवास्त्रको ममाः । गोलिक ·an 7 संस्कृत साहित्येतिहासः [श्रमोऽध्यायः अवन्तिसुन्दरीकथायाः प्रणेता श्रासीटू या. क्लिष्टरचनायां पाण-सुबन्धु-अन्यः सद स्पर्धते ।। . इण्डिनः स्वचरितम्-कदा कुत्र कस्मिन् घशे, कयोः गहे. दण्डी. बभूव .इत्यत्र नृकिहिद ज्ञायते। अथ दशकुमारचरितस्य प्रारम्भश्लोकम् आलम्ब्य केचिद् 'प्रण- मो ननु दण्डी बभूव इति उहन्ते । अन्ये तु यत्र अयं श्लोक उपलभ्यते तं पूर्व पी- ५ ठिका-नाम्ना प्रसिद्ध भूमिकात्मभागम् एव तावद् दण्डिनः कृतितया न अङ्गीकुर्वन्ति। एप.वैसी रीति प्रशंसति; माहाराष्ट्रोभायां श्रेष्टं प्राकृतं प्रतिपादयति, कलिङ्गान माधान चोजान, दक्षिण भारत नदीश्च कीर्तयति, मध्यभारतवास्तव्यानां रीति- प्रथाना स्वज्ञानं विशिष्य, विवृणोति (तथाहि यिश्रतकथायां विन्ध्यवासिनी देव्याः वर्णनं बिलोकनीयम् ), तेन 'दाक्षिणात्यः तत्रापि विदर्भवास्तव्यः खल एप बभूव १० इति सम्भाव्यते॥ वण्डिनः समयः- दण्डिनः अधिकाल के विद्वानां नाना मतानि अवलोक्यन्ते। स्थाहि दशकुमारचरितस्य विश्रुतवर्णितायां चरमस्थायां भोजवंशोल्लेखं निरीदय अध्यापकविल्सनमहोदयेन तु 'महाराजभोजदेवस्य उत्तराधिकारिणि वं शासति खोष्टस्य एकादशशत के किन दएडी बभूष' इति पर्यवसितम् । अन्ये तु नानासाध-१५ कान्तरममाणैः 'इतः बहुतियात कालात् प्राग दण्डी जज्ञे' इति निश्चिन्यन्ति ।। डाक्टरपीटरसनमहोदयः वक्ष्यमाणहेतुभिः अष्टमशतर्फ दण्डिनः कालम् अंकलयत्- (२) फाव्यादर्शस्य द्वितीये उच्छासे १५८ तमे १५१ तमे घ पये अहम- शतकोदुभवस्य पालङ्कारिकवामनस्य उल्लेखः इस दृश्यते । (२) काव्यादर्शस्य द्विनीयोच्छासस्य १६७ तमस्य पद्यस्य प्रतिपाद्यार्थः कादयरोगतेन वर्णनयिशेपेण साम्यम् अविहति । देशकुमारचरितस्य मन्त्रगुप्तकथा- याः भरभूतः मालोमाधवस्य पञ्चमायायाः ते : 'अंशैः सह सादृश्यं प्रदर्य घर्गत विष्णुकृष्ण पिपलणकरमहोदयः भयभूनेः समसामयिकेन नून दण्डिना भवितव्यम्' इति उत्प्रेक्षत। हर्षचरिते याणेनं अकीर्तिवनामधेयः खलु दरडी,२५ तस्माद असो पाणाद् अर्वाचीनः इति तु नाऽऽशनीयम्, भारविप्रभृतीनाम् घनेके पां महाकवीनाम् अनुल्लिसिंवत्पाद पाणेन । १. निरीश्पता 'काले द्वारा सम्पादित साकुमारचरित भूमिका पूर्ण ॥ २. 'मरनालोरसहाय मार्य सूर्यरश्मिभिः । पिरोरहर पूरा पौरनमा तमः । इति की। का र मिस एपामा मेयरलातोकोन्येवमारीपत्रमारनेपमतिगहन तमो परिमाप्रपरम् ।' पनि गंगः। २० ·साउत्सारिश-संडा] अथ शैली च दशकुमारचरितस्य पश्चान्त्रस्य या कथासरित्सागरस्य या शैली यया अधेत न तथा सुन्योः या वाणस्य या गद्यकाव्यस्य शैलीम | काव्यादर्श 'पोज.समासभूयस्यमेतद् गद्यधजीविरम्' इति सिद्धान्तयतोऽपि हिनः दर्शकुमार- धरितस्य रचना वासवदत्त या कादम्बरी या व्यपेदय नितरां सरला दृदयते । यस्तुत' यथा सबन्योः याणम्य पा रचना विसष्टा कृत्रिमा च न तथा दण्डिनः । भारतीयास्तु ५ दिलक्षणं किमरि दरिडनः परेषु लालित्यं विलोकयन्ति । पदलालित्येन च अनेन सा विच्छित्तिविशेगविच्छुरिता परिष्ता च शैज्ञी लक्ष्यने या ऊर्जवता रम्याणां च पदा.. नां पराल प्रयोगम् आश्रयते। किन्च, कयाम् अपगणय्य प्रायाससाभ्येषु वर्णनेषु. एव सुबन्यो. माणस्य च यथा महान अभिनिवेश' दृश्यते न तथा दण्डिन । न जात. चिद् असो कथाम् उपेक्षते । एप हि अस्य यो विशेष. संसलु 'प्रायेण ६०० तेम-१० मेष्टान्दभः दण्डी' इति सूचयति । दशकुमारचरिते वर्णिताभि भौगोजिस्थिति- 'भिश्चापि अस्य आरिभवस्य एप कालः सम्यक समर्थ्यते ॥ स्रोटपाशतकभयो रएडी, इति सिद्धान्त. तारद् 'महाराजभोजस्य उत्तराधिः फारिणि मुवं शासति दर ही जज्ञे' इत्यस्य सिद्धान्तस्य अपि गुरुक्षो भवति । यथा- हि नानाम् इतिहासव्याकरणोमयलक्षणोपेतं सूचीमन्यविशेषे प्रमाणो, कृत्य स्व-१५ चित राजस्थाने कर्नलटाइमहोदयः भोजाभिधां नृपत्रयीं मनु धर्णयति या क्रमेण ५७५ मे, ६६५ मे, १०४२ वमे च मालरदेश शशास । तस्मात् 'पाठशतकस्य अन्त्ययपु रण्डी अभूद्' इति ययादिव प्रतिभाति । १. प्रायोक्यता तुर्पाध्यायस्ये भारविशंतोमराने पाटिप्पण्याम् अनूदितः (Quoted, लोकः।। २. अनुशील्पता "रि जियोफिकल सेटा मात्र रघुवंश ऐण्ड बमकुमारचरित', (कालिन्स १९०७), पृष्ठं ४६॥ १. 'वृषध पणिना प्रोक्तं समुपला सरस्वती' इति प्याहती विग्जिका माम काऽपि वाक्षिणात्या स्त्रोकायः डिन कोतयति । परि नाम गिरिजा एपा द्वितीयपुलकेशिनः ज्येष्ठमुतस्र पनादिस्पस्य विनयभट्टारिका माम परतो एक, ती सा सीप्टस्य ६६. समारय निकट बभूय । सेनापि 'दशो ६.० समान समासप्रकारे अभूति मनुमातुम् पिरकरम् ॥ अप भामहम् प्रपेश्य इण्डिनः समय निर्धारणे महान् विषायः भूमते; निरी भामहात भाचीनतरपति मन पर्याप्तप्रमाणपुष्ट पक्ष्यामः । तयाहि (१) गर्ने घटन कार्यालद्वारे ननु तिमेपाधि सभामहरि तानि समयमास पर परिभाजित। एवमेव नेमिसापुना अपि मभिहितम् । भामहस्य म र मेपावित ति कमैणय माम- निमारते । तस्माद् 'सानापि इतिहाए काल कमम् मनुसरपंच समितीमा मानि गृहीतानि इनि हरपते । (२) भामहस्य निरूपविवि दिलीप तिमो निशान- .

·1 संस्कृत साहित्येविहास [अष्टमोऽध्यायः ४८ दशकुमारचरितम् दशकुमारचरिते दशानां राजकुमाराणां चरितानि पर्णितानि इति ताबद् अस्य नाम्नैव स्पष्टम् । मुख्यमन्थस्य उपक्षेपः सहसा राजवाहनाभिधस्य नायक- राजकुमारस्य कथायाः उपक्रमेण भवति । अत्र च उच्छ्वाससंशाः अष्टौ अध्यायाः सन्ति । प्रन्यादी पूर्वपीठिका नाम भूमिका लभ्यते यत्र पञ्चसु उच्छासेपु प्रन्यस्य ५ सशिप्तया फथया सह द्वयोः रामकुमारयोः कथे उपन्यस्ते । तदित्य श्रष्ठभिः मिलित्वा दश राजकुमाराः भवन्ति । उत्तरपीठिकानाम्नि परिशिष्टभागे अन्तिमराजकुमारस्य विश्रुतस्य कधा समाप्तिम् आनीयते। न केवल शैल्या अपि तु कथाशरीररचनया कथाप्राणस्वरूपेण चपि नेते उभे पीठिके दण्डिप्रणीते इति निश्चीयते। मिथोविरोध दोषदुष्टे च खलु इमे श्येते। तथाहि पूर्वपीठिकायां तारावल्याः सुतः अर्थपालः,१० सुमतिनामक सचिवान्तरस्य च तनुजनुः प्रमतिः इति पठ्यते; मुख्यग्रन्थे तु क्रमेण तारावल्यां क्रान्तिमत्यांच लब्धजन्मानी प्रात्यर्थपाली कामपालस्यैव तनयौ इति अधी- यते । अथ उभयोः पीठिकयोः नानासंस्करणेपु विपुलपाठान्तरभूयिष्ठत्वाद् अपि न ते दण्डिनः कृती इति अनुमानं दृढी भवति । पूर्वपीठिकायाः पञ्चमः उच्छ्यासः शैल्या इतरान् चतुरः उच्छ्वासान् अतिवर्तते तेन ने कपणेएका पूर्वपीठिका इति अवधार्यते ॥१५ अथ राजहंसो नाम मगधराजो वर्व यं मालवेन्द्रः युद्धे विजित्य राज्यात प्रभ्रंशयामास। राजवाइनो नाम तत्सुतो दशकुमारचरितकथानायकः सल्यस्ति । राजवाहनस्य सहचराः नवाऽन्ये कुमाराः सागन्तानां मूतपूर्वामात्यानामेय च तनयाः, ये वनम् अधिवसनः राजहंसस्य सकाशं यथाक्रम समानीयन्त । तत्रैव शैशवम् अतीत्य यौवनोदये ते सर्व विजिगीषवः देशदेशान्तरयानाम आरमन्त । प्रयोजन-२० विशेषवशाद् राजवाःनः पातालं जगाम, इतरे च कुमाराः तं मार्गयिष्यन्तः नानादिशः प्रस्थिताः। किश्चिकालानन्तरं प्रत्यावृत्तः राजवाहुनः तान नियतस्थाने अप्राप्य तान् अ वेष्टुकामः पर्यटितु पारेभे। अथ कालेन तेषां सर्वेषां पुनः समागमः समपद्यता एफैकश्च तेषां स्वयात्रावृत्तान्तम् अन्यान् श्रावयामास । तयात्रावार्दाः विचित्राः, विधिः अपरिष्कृतः अशानिकश्च प्रतिभाति, भामहस्य विषय-प्रतिपारने यया अस्खलिरात्वं सादिकत्वं विषयावबोधवेशधं च लभ्यते न खलु तथा दण्डिनः । (३) अपरे-अन्ये इत्यादि पर्वः भामहेन तत्र तत्र कृताः उल्लेखा: पण्डिनः कती प्राप्यन्तै ।। भट्टिकाम्ननिर्मागानन्तरं दण्डिनः काध्यादस्य निर्मागमभूद् इत्यपि सायर निश्चितम् पतोहि भट्टिना उदाहता एक अलंकाराः दण्डिना लक्षितामभूयन्, परंतेषां मानु पूरा विवरणान्त- रेप तु योमहान् भदोऽस्ति। यदि हि दण्डिाम अनुसरन् भट्टिः भलेखिध्यत्, सहि एप भवः कयम् प्रभयिष्यत् । भट्टिभामहपोः कालपोः विवादास्तत्वाद् दण्डिकालनिपग पश्चि विशेषः सायद मनपा समीया उपलभ्यते॥

·श्रष्टचत्वारिशः खंडः] दशकुमारचरितम् शौर्याच्या विविधाश्च खलु वर्तन्ते । तासां विषयवैविध्येन विचित्रा कवेः फल्पना. शक्तिः द्योत्यते । 'स्वकालिकी हिन्दुसमाजावस्था खलु दण्डिना अत्र आलिखिता' इति यत् फैश्चिद् आशक्यते तन्न, जनरञ्जनकथोपन्यासस्यैव, न तु स्यकालिकसमाज- दशायाः, फवेः इष्टत्वात् । अन्तरात्मस्वरूपेण कथाः इमाः तावत् कतिपयाभिः गुणा- व्यस्य बृहत्कथायाः फथाभिः साम्यम् उपयन्ति, यतः उभाभ्यां प्रन्याभ्यां मन्त्र-तन्त्रा- ५ धाश्चर्यकर्मसु तदानींतनानांजनानां महतीप्रीतिः ज्ञायते । तथाहि दशकुमारचरिते पठ्य- ते यद् गगनात् पतन्तं नरं मार्गे गच्छन् अपरः सहसा भुजाभ्यां धारयति,नच एकत- रोऽपि पाहतो भवति इति मार्कण्डेयमुनिनाशप्ता सुरतमञ्जरी नाम काचिद् अप्सराः रजतमयी शृङ्ग्वला जाता राजवाहनं च कथानायकं निगडितवती इति घा ते स्तेये गृहभित्तिसन्धिच्छेदकरणे एवंविधकर्मान्तरेषु च अद्भुतं कौशल पुसाम् अत्र यर्णि-१० तम् । शृङ्गारस्य वक्तव्यावक्तव्यविचारयज महता विस्तरेण यद् वर्णनम् इह कृतं तन्तु न कथमपि साम्प्रतिकेभ्यः रोचते। अस्य हि शृङ्गारः थ्रीडात्मकेन अश्लीलत्व. दोपेण तथा दुष्टः यथा अस्य तानि तानि स्थलानि अपसार्यव केवलं खलु एतद् विद्यार्थिनां पठनीयं पुस्तकं भवितुम् अर्हति ॥ ऐसी-'दण्डिनः पदलालित्यं सुप्रसिद्धम् । नच याण-सुबन्धु कृतिः यथा शिष्टा१५ तथा अस्य' इति तावत् प्रागेव श्रावेदितम् ॥ पर्यव्यक्तीनां स्वरूपालेखनगुणेन महती किल दण्डिनः प्रसिद्धिरस्ति । तथा हि न केवलं राजकुमाराचु दात्तपात्राणाम् अपि तु हीनपात्राणाम् अपि चरितं तथा विशदम् आलिखितं यथा एककव्यक्तिस्वरूपम् असङ्कीर्णम् अयभासते । एषु चित्रणेषु अपि सैव ऊर्जस्विता, सूक्ष्मेक्षिका, सजीवता च प्रत्यदायते या फवेः रचनान्तरेषु ।।२० यद्यपि प्रकृतिवर्णने वस्तुवर्णने च दण्डी कालिदासस्य भारवेः माघस्य या कक्षा नेवाईति, प्रथापि तत्कृते धसन्तस्य, सूर्यास्तद्गमनस्य, अवन्तिमुन्दा साद्धं राजवाहन- समागमस्य, प्रमतिकथितायाः अज्ञातराजसुतायाः कथायाः, फन्दुकावत्याः फरदुफेन फ्रीड़नस्य वर्णने महाकवीनां रचनाचातुर्य चकान्नि । अथ यगुलः फोऽपि भापोपरि तु दबिशनः अधिकारः (यशःश्यते। दयितया२५ निर्दयम् ओष्ठयोः दष्ट मन्त्रगुप्तः मुसं करतलेन प्रच्छाद्य श्रोष्टययन परिहरन् स्यवृत्तान्त भाययामासतत् सर्वस्मिन्नपि सप्तमोच्छ यासे न स्यचिद् दण्डिना १. निभाल्पता सप्तपत्यारिताः ॥ २. महाकविश्वेन पल दणी प्रसिसः। एतस्कतः काम्यायः सर्वोऽपि पचमपः । पस्य बामुमारचरितेऽपि 'याश्य रसारमह काम्यम्' इति काम्यसक्षण समापद परते। तपाबोर दिनपि एनं प्रशंसता- 'माते मगति वाल्मीको विरिरभिमानयत् । पोति ततो पासे, रयपरत्वपि हिनि।' इति ॥

·संस्कृत साहित्येतिहासः [अष्टमोऽध्यायः ओष्ठ्यरर्णप्रयोगः । देगीरीतिपक्षपातिनः अमुप्य - प्रतिरोहितार्थवती, याच्यानुवाच कोद् भासिता मुश्लिष्टाश्यया, मधुरयचनोपन्यासशालिनो च रचना निर्पिता यासीत् । क्षतिरुट्ना गदाकागानां च शब्दानां परिहारे श्रयम् अत्यन्त अरहितोऽयलोत्यते । गवरपनायाम् अपि एप दुरवयोधान् दीर्घसमासान यत्नतो वर्जयति । निपुणः चैयाकरणः खजु एषोऽरित, यः सुमाराणां स्वकीयोदन्त श्रावणे न ५ जातुचित, परोलार्यकं लिटं प्रायुक्तालुङ्प्रयोगस्तुरचनायाम् अस्य बाहुल्येन दृश्यते ॥ हासरमनिष्पादने प नितरां निपुणोऽस्ति खलु दण्डौ । कुमाराणां फारतारेषु अट नानां तैः यायोजनसिद्वये प्रयुज्यमानानां विलक्षणसाधनानां च वर्णनेवः कवे कापि हासरसोभाविनी शक्ति. सुतरां प्रकाशम् प्रापद्यते । अहो कार्य कुशलता देवीवसुन्धरायाः या राजधान्याः सनि नहावश्यान् पाहूय मन्त्रगोपने च शपथ१० तान प्राहयित्ला नगरे असली किंवदन्ती प्रसारयति ! पूर्वपीठिकाया. प्रथम परिच्छेदः (Paragraph) नूनं वारणस्य क्लिष्टां शैलीम अनुहरति । अत्र हि याक्थेषु दुरयगमाः दीर्घसमासाः प्रयुगा दृश्यन्ते । गर्यादाम् अतिक्रम्य च यमकालझार रचनाव्यात. सनु पूर्वपीठिका रचयिता धागोक्यते। . यथा, 'कुमारा माराभिरामा रामापीरुपा रुपा भस्मीकृतारयो रयोपहसितंसमीरणा१५ रणाभियानेन यानेनाऽभ्युदयारों से राजानमका', (उच्छ्यासः २, परिच्छेदः २) इत्यादी॥ ४१ सुबन्धुः २० सुबन्धुः अस्मानि. केयल वासादत्तायाः प्रणेतृत्वेन परिधीयते । वासवदत्ता- याच माचीवनमा उल्लेख पाणस्य हर्षचरित- "कवीनामगलद् दो नूनं बासनदत्तया । शस्त्येव पाएदुपुत्राणां गतया कणंगोचरम्" इति पद्य तावद् पलभ्यते ॥ कादमर्या' प्रामुग्वस्थे विशतितमे पद्य 'इयरतिद्वयी कथा' इत्या 'द्वी' पदेन बृहत्कथा वामबदत्ता च महीनच्या इति तावा कादम्बरीटीकाहनो वदनि ।। वाणाद् भायां मन्येषु शपि सनु क्याचिका सुगन्थूल्लेख प्रामाद्यते । तथा२५ हि. स्त्रगउडरहे वाक्पतिराजेन असी मास कालिदासाभ्यां मह कीततः; स्वरावय- पारडवीये कविराजैन आत्मतृतीयो सुबन्धुनाराभट्टी यको निरचनायां काव्यकारान्तरेण प्रतिशयिती आल्यातो; महसेन च म भारवि-मेएठाभ्यां सह सममिव्याहत्य इलाधित' । सृक्ति प्रदेषु अपि कचित् २ तावत् सुयन्धुनामधेयं कर्णपधातिथी भवति धारा धराधरम्य महाराजभोजस्य त्रयोदशसभारल्याम् अमी अपि अन्यतमं रत्नम३० पासीद् इति पोडशशतकभवेन] वल्लालेन प्रवद्धाद भोजप्रबन्धाद ज्ञायते । ११६९ तमे ग्राहे उस्कोणे कनाडीभाषाशिक्षालेपविशेपे हि प्रमुग्मकाव्यकारतथा अत्य ·एकोनपञ्चाशः संडः]. सुबन्धुः नामोल्लेसः याप्यते । अनेन ज्ञायते यद् सीटद्वादशशताब्याः अवसानात् 'प्रा. गेय सुबन्योः की दक्षिणा दिग् व्योप्ता श्रासीद्' इति ॥ अथापि 'कः कालः मुबन्धोः' इति प्रश्नः सम्यक् प्रतिवक्त म् अशक्यः एव । । अस्य कृती उपनिषद्रामायण महाभारतपुराणमीमांसा न्याय बृहत्कयांकामसूत्रसम्ब- न्धिपु जैनबौद्धसाहित्यपशिषु च नानोल्लेखेषु उपलभ्यमानेषु अपि तैः श्रस्य अधि- ५ जीवनकालं न कश्चिद् विशेषः प्रकाशम् आनीयते। अथ सुवग्धोः वासवदत्तायां छन्दोविचितिविषयकम् उल्लेखद्वयं दृश्यते । यदि च छन्दोविचितिपदेन दण्डिनःप्रन्थ- । विशेषः एव गृहत (न चैतद्ब्रहणवच्छेदकं प्रमाणं किमपि यलवद् 'दृश्यते), सहि 'दण्टिनः अर्वाचीनः खलु सुबन्धुः, इति उन्नीयेत | अपि च, वासवदत्तायाः प्रामुखे दशमपद्यस्य 'गतवति भुवि विक्रमादित्ये' इत्यंशात् 'पासवदत्ताटीकाकृतः नरसिंह-१० “मैद्यस्य 'कविरय विक्रमादित्यसभ्यः; तस्मिन् राज्ञि लोकान्तरं प्राप्ते एतन्निवन्धं -घृतवान्' इति वचनात् हाल Hall-महोदयेन प्रयुक्त-यासवदत्तायाः हस्तावितपुस्तके 'श्रीवररुचि भांगिनेयः सुबन्धुः, इत्यर्थकस्य पाक्यस्य दर्शनाच्च 'विक्रमादित्यस्य 'उत्तराधिकारिएः शासनकाले फिल सुबन्धुः वासवदत्ता प्रणिनाय' इति सम्भाव्यते फेचलम् , सनिश्चयं तु न किश्चिद् एतेभ्यः उल्लेखेभ्य एव स्थिरीकतुं शक्यते ॥ १५ 'न्यायस्थितिमियोद्योतकरस्यरूपा बौद्धसद्गति मियालङ्कारभूपिताम्' इत्यत्र "मुबन्धुना उद्योतकारस्य धर्मकीर्तिरचितस्य वौद्धसङ्गत्यलकारस्य च यः परामर्श फतः स तु विषयेऽत्र किञ्चित्प्रकाशकरः प्रतिभाति । तथाहि उद्योतकारः धर्मकीर्तिश्च उभी ग्रीष्टीयपष्ठशतकस्य उत्तराद्ध बभूवतु । श्रतः 'मुबन्धुः पष्ठशतकस्य अवसानस्य 'धषु किल अभूद्' इति विचारः साधु प्रतिभाति । अय 'वाणस्य हपंचरितप्रणयनात्२० 'प्रागेय सुगन्धोः यासवदत्तायाः निर्माणम् अजनि' इत्यत्र तुनकटिचन सम्देहोऽस्ति । पथावस्तु-कन्दर्पकेतुनाम चिन्तामणिसुत' कथानायकः एकदा भष्टादशवर्प- देश्याम् अतिकमनीयां कन्यां काश्चन स्वप्ने प्रत्यतीत्य ताम् अन्वेष्टकामा मकरन्दा- भिधेन आत्मनः सुहृदा साद्धं निमृत स्वराजधानीठः निर्जगाम । यहनियात फालाद् अनन्तरं विन्ध्याद्री जम्युनिफुजे फचिद् एकदा निशायां शयानः फन्दर्पयेतुः२५ १. 'अनुरूप भगामिनीनां घ वासवदतादीनां वर्णनेन ग्राह्याऽनुशयम्' इति मिनो दाकुमारपरिने यो वासयदतानामोल्लेखो दृश्यते सेन भासप्रणीतस्य स्वप्नवासवरत्तस्य यासपरता माम नामिका अनुस्मयंते न तु पासवरता नाम मुबन्योः कृतिः इति अनुमीयते । एवं प (प्रायेण शीप्टात प्राक तृतीये शतके रचितेप) पाणिनीयाष्टाध्यायाः वातिरेष 'वारापरतामधिकृत्य कृतो गम्प:' (पा०४, ३, ८७ तमस्य पुत्रस्य वातिरे) स्पेसपो यो पासवदत्ता परामतः सोऽपि नूनं भासस्प यासपदसापिपरः इति मापताम् ॥ २. तत्तु 'पन्दोविधितिरिय मासिनी सनापा' इति, पन्दोविचिति मानमानतन मायाम् इति प (हाल महासय सम्मारितापातापाः पृष्ट ११९, २१५) ॥ ३. एप बधित विमारिय सभाररनमागीरिति पुरते पिल ।।

·। संस्कृत साहित्येतिहासः [अष्टमोऽध्यायः जम्बूतरी शारिकां प्रति रात्री वहिर्गमनात् स्वप्रत्यावर्तने विलम्बस्य हेतु विवृण्वतः शुकस्य वचनानि निशम्य आत्मनः प्रेयस्याः नगरादिपरिचयं प्राप्तवान् । सा च कुसुमपुरप्रजानाथस्य शृङ्गारशेखरस्य वासवदत्ता नाम केवलम् अपत्यं किलासीत् । साऽपि च कन्दर्भ केतुबत् स्वप्ने कचिद् युवानं विलोक्य तं मार्गयितु मालिकां नाम आत्मनो दासी प्रेपितवती। अथ कुसुमपुरे द्वयो. प्रणयिनोः सङ्गमः समजनि । ५ ततोऽन्येाश्च विद्याधर राजकुमारेण पुष्पकेतुना वासवदत्तायाः विवाहः सम्पत्स्य- मानः अभूत् । तस्माद् वासवदत्ता च कन्दर्पकेतु च गगनोत्पतिष्णुम् अश्वमेकम् आरुह्य विश्यमभ्यं प्रविष्टौ । अथ प्रभाते वासवदत्तां लोचनागोचरीभूताम् बालोक्य कन्दर्पकेतुः तद्वियोगम् असहमानः यावद् मर्तुम् उद्युक्ते तावद् 'अलं साहसेन, भूयस्ते तया सद्गो भविष्यति' इत्यर्थिकाम् भामाशवाणीम् आकर्ण्य असौ स्वनिश्च-१० याद् विरमति । कतिपयमासानन्तरं स पापाणरूपां ताम् उपलभ्य यावद् हस्तेन तां स्पृशति तावत् सा पुनः उज्जीवति । अथ सा तं विज्ञप्तवती यद् भवत्पार्धात स्वस्वनायकायं माम् अपहतु यदा द्वे सैन्ये मिथो रणे प्रवृत्ते तदा अहम् अज्ञानाद् निपिद्धस्त्रीजनप्रवेशे प्रदेशेऽत्र प्रविष्टा मुनिशापेन च पाषाणत्वं गता' इति । ततस्तो कन्दर्पकेतोः पितूराजधानीम् आगत्य सुखेन तत्र प्रतियसतः स्म । पासवदत्चायां कथायाः लक्षणं यथा घटते न तथा आख्यायिकायाः। अस्याः हि विषमः कादम्बरी यथा अनुहरति न तथा हर्पचरितम् । अन्यच्च, इह स्यप्नविश्वास- पविभाषण - मायातुरङ्ग-शरीररूपपरिवृत्ति - शापफलादीनि कयायाः उपादानानि उपलभ्यन्ते ॥ ली- प्रत्यक्षरश्लेपमयः फश्चित् काव्यग्रन्थः निर्मातव्यः इत्येवंरूपा२० प्रन्यचिकीर्षा सतु वासवदत्ता निर्माणे प्रयोजिझाऽभूत् । सत्याम् अपि च यती एतस्यां श्लाघ्यायां सायलेपतायां च कवेः अस्य मसारायाम्, आधुनितानाम् अभिरु- चिनिकपे परीक्ष्यमाणातु अन्य एप न सर्वथा दोपविवर्जितः तिष्ठति। कथापञ्जरोहि अम्य दुर्यलः, नानापटलैश्च वैपुल्य बिभ्रद् भास्वरं वर्णनमेय इह यद्या तद्वा सर्पमस्ति । कुमारीणाम अङ्गलायएय, नायकस्य साहसिक्य, पसनस्य मोहनत्यं२५ सनस्य मनोरमत्वं शिवोच्चयस्य लोचनचारुत्वं च अत्र अतिरमणीयतया यण्यमाने विलोक्यते।प्रायेण पाठकान् परिभान्तान भ्रान्तांश्च विधत्या कृत्रिमया शैल्या फया- गतं रामणीयकं विलुप्यते । किन गोहोरीतिमयत्वाद् प्रन्यस्य अस्य अत्र दीर्घसमा- साः, विजष्टार्थाः पदोच्चयाः, महाकायाः शब्दाः, अनुप्रासादिशब्दाजाराश्च प्रा. पुर्येण प्राप्यन्ते । शब्दयलेन पाठकहदयानि प्राययितु करिना ययाऽत्र यतितं न३० तथा अर्थवलेन । श्लेषाद् अनन्तरं प्राधान्यान् मलबारोन्त्र विरोधाभासः सल्व- नि । यथा 'विशधरोऽपि सुमना. धृतराष्ट्रोऽपि गुणप्रिया मानुगदोऽपि मुधर्माभिवः', १. गजरुविना स्वयं स्व दिप प्रत्यारोपमपप्रमन्पपिग्यास पंसानिधिः' शनि (प्रामृत पत्र १३) ।

·१० एकोनपञ्चाशः खंडः] दशकुमारचरितम् १६ इत्यादी । 'नायकेन कीतिः कीर्त्या सप्त सागराः, सागरैः कृतयुगादिराजचरितस्मरणम् इत्यादी घ मालादीपकालद्वारोऽपि बहुत्र दीप्यते ।। एकेन प्रकारेण शैल्याः परमार्थमूलत्वेन अङ्गीक्रियमाण प्रकरणानुरूपस्य तद्विस्तरस्य या धीः कवीनाम् आवश्यकी मता सा खलु वासवदत्तायां सर्वमा अवि- धमाना दृश्यते । अतियिस्तरम् अनानीय नकोऽपि प्रसझोन समाप्तः फविना । तमा- ५ हि किचिवस्तुवर्णनावसरे वश्यं यथासम्भवं पूर्ण विस्तारयन्नपि असन्तुष्टः इव कविः उपमाश्लेपाभ्यां तयोः एकनरस्य उभयोवा दीर्घपरम्पराम् अनुवन्धतया उपन्यस्यति । उपदेशप्रेरणादीनां प्रस्तावे उपस्यिते स एवार्थः प्रकारान्तरः पुनः पुनरुच्यमानो लभ्यते । दोपश्च एप फवेः प्रत्युत्पन्नमतितायाः महावैदुप्याश्च कारणात् सञ्जायते । गद्यराव्यान्तरेषु इव इहाऽपि कथायाम् कथान्तरं तायद् अनुस्यूतं प्राप्यते ।। ५० वापकृता कादम्बरी पाणता कादम्यरी पक्ष्यमाणः हेतुभिः अस्मान् प्रीणाति- १ संस्कृतवाङ्मये विदितरचनाकालकाः ये श्रङ्ग लिगण्याः पन्थाः सन्ति एपाऽपि तेपु परिगण्यते । तस्माद् भारतीय साहित्यदर्शनयोः इतिहासे यहुन अनया फालसीगा व्यवस्थाप्यते। २ श्रेण्यसंस्कृते किस्वरूपं गधं प्रमाणम् ? इति पृच्छवां 'यथा कादम्बर्याः' इति प्रतिषचनम् एतद्वलेन समप्यते । ३ गद्यकाव्येषु एषा प लोकचित्तानुरधिनी सती भारतीयलोकप्रिय कथा- सादित्यसम्पद व्यवर्धयत् ।। आत्मनः अपरा कृतिः (हपंचरितम्) इय न कादम्बरी अपि पाणेन परि-२० समातिम् यानीता किल । निर्वहणं तु पादम्यर्याः पाणसुतेन भट्टभूपणेन फिल य- पारि । जटिलं च अस्याः कथासूत्रं यत्र कथायां कथा अनुपविष्टा दृश्यते । भूपिष्ट प फ्यायाः यता ताय एकः शुकः, यो विधयं फथायाः उपनायकः पुण्डरीकनामा गुनिः यासीन इवि अप्रतो गत्या प्रकाश्यते। कथाद्धं ममाप्य फयानायिकायाः कादम्य- यी. यर्शनम् उपगम्यते तदेय प तस्याः नामधेयनपि प्रथमं श्रूयते । शुद्रको नाम नृपः१५ यं प्रति फया ययंते, फेयलं सोता आपाततः आमाति यम्य नाग्नोऽपि यफीतनेन कापित् फयाशतिः सम्भाव्यते । अन्ततोगत्या असो एय तु शापयसाद योग्यतर प्रातः पन्दापीहो नाम फयानायकः सत्रामीद् इति रहम्यम् इद्भिद्यते । तदित्य गहती रानु फधारानुनिर्माण विदग्धता परिना प्रदर्शिता यया याया फवायसानं न पाििी पाठकम्य विशेथिल्य सज्ञायते। अयं प तायन् पादरीच्या. म पो भपति- मुरा हरी गान पदिगद राना पय । पादा कागि पाटालान्या १५ ।

·२० संस्कृत साहित्येतिहासः [अष्टमोऽध्याय तत्सभाम् उपेत्य शुरुम् एकं तस्मै उपाहरत् । नृपस्य प्रणयानुरोधात स तम् आत्मनः कथाम एवं श्रावयामास-"मंत्प्रसवकाले माता में पाञ्चभौतिक देहम् श्रत्याक्षी, पिता च किञ्चित्कालानन्तरं लुन्धकैः कोशेपताम् अनायि । महर्षेः जापालेः शिष्यपु अन्यतमः विजने वने मां सहायहीनं भूपतितं विलोक्य करुणया आचेताः सन् उत्थाप्य मां स्वगुरोः पाश्रमपदं प्रापयत् । अथ महर्षिः मवृत्तान्तम् एवं स्वशिष्याणां समक्षम् अचकथत्-पुरा उजयिन्यां सर्वराजगुणोपेतः तारापीडो नाम नृपः भुव शशास। विलासरती नाम तस्य महिषी स्त्रीगुणेपुलोके निरूपमा यभूव। शुकनासो नाम महामतिमान् तस्य श्रमात्यः आसीन् । प्रोढे चयसि नृपः शिवानुमहाद' एक सतं लेभे यस्य चन्द्रामीडः इत्याख्या चत्रो । चन्द्रापीडायैव समवयस्को वैशम्पायनो नाम : शुकनासतनयः अभूत् । क्षणमपि अन्योन्येन विरहं सोदुम् अशक्नुवन्तो वयसा वर्धमानी तो सर्वदा सह न्यबसताम् । अथ तयोः वेदारम्भकाले प्राप्ते राजधान्याः उपकण्ठे एव नृपेण गुरुकुलम् एकं प्रतिष्ठापितं यत्र' अधीयानी वयसः पोडशस्य वर्पस्य प्राप्तेः प्रागेव तो सर्व विद्यास्थाननिष्णाती लाती। श्रथ शुकनासः अधीतसर्व- कलाशास्त्रम् अपि चन्द्रापीडम् अदिष्टवान् । तदनन्तरं तस्य यौवराज्यम्दाभिपेफायभूय, पित्राच तस्मै इन्द्रायुधो नाम महाद्भुतः तुरङ्गमः मात्रा घ पत्रलेखाख्या विश्वासभूमि.१५ । सखी प्रादीयत । अय दिग्विजयचिकीर्पया स्वनगरात प्रस्थाय स त्रीणि वर्षाणि नानादेशान् जयन् एकदा द्वौ गन्धयों अनधायमानः अरण्यम्य कस्यचिद् गध्यं प्रविश्य परमरमणीयं सरः एक प्राप्तः या महाश्वेता नाम काचित् सुन्दरी तपःपरा पभूय । सा ताम् अयोचद् यद् अहं पुण्डरीकनाम्नि यूनि अन्यरज्यू स च मयि अन्वरज्यत्, परम् आययोः अन्यतरेण अपि अन्योन्यस्य पुरः यावत् स्वहृदयानुरागः न प्रसाश्यते२० तावत स लोकान्तरं ब्रमति । अहं तु तस्यैव चिताम् पारुह्य तमेर अनु लोकान्तर गन्तुम् - ऐच्छम , परं काचिद् दिव्याइगना 'पुनानेन ते संयोगो भविष्यति', इति विश्वास्य तस्य देई क्यचिद् अनर्पत , इति । अथ महाश्वेता एव असामान्य- सौन्दर्ययत्याः स्वसल्या कादम्पयोः या फिश्चिः पृतम् पनन् श्रायम्मी ।। अथ कादबरीचन्द्रापीडयोः समागमे मति द्वयोः हदये अन्योन्यास्त्र प्रवरा २५ गेण श्राकान्ते । एकतरेण अपि तु अनुरागप्रकाशनात पूर्वमेय पितुः सकाशान. भागतम् अपरिहार्य कार्यसन्देशम् उसलभ्य चन्द्रापोहः पादम्बरी विपएणां विदाय स्वयं प विपएणहृदयेन वनार प्रत्याजगाम । पन्दापीडेन यियोगस्य दुर्भरं भरं योदुम् अतमा कादम्बरो चदा शरीरं त्यक्तम् उपना अभूत् तदा पनलेमा नाग सत्मानो सासरचनः तां तयारणार ययाचिद् नियाय स्पर्य चन्द्रामोडम् आयौरा फादम्पर्याः कामतन्यां दशां च सम्मै यथायद् निषेदगानभूध। १. एपा पम बालिसितामा पपापाः समातिः । भषाप्रे गनुमा भट्टभर भारपितारपा प्रवर्तते ॥

·पश्चाशत्तम सह ] कादम्बरी २१ श्रथ कादम्रर्या सञ्जिगमिषु चन्द्रापीर स्वनगरात् प्रस्थाय यदा तदेव सर अनु- प्राप्त यत्तीरे महाश्वेता तपश्चरन्ती न्यासत् तदा तन वैशम्पायनम् अदृष्ट्वा शोकार्णवे न्यमजतः वैशम्पायनो हि पुरा कादम्परीनगरी गच्छन्तं चन्द्रापीडम अननुगम्य तत्तीरे एव निगासे अभिनिविशमान चन्द्रापीडेन तव आष्टो बभूव । ततश्चन्द्राटि तदन्वेषणपर यदा महाश्वेतासन्निधिम् उपेत तदा सा तम् थसू- ५ चयत यत कश्चिद् ब्राह्मणकुमार' माम् श्रमामयत, मया तु निषिध्यमानोऽपि मयि राग प्रदर्शयन फुपितया मया 'शुको भव' इति शप्त इति । तच्छुत्रा चन्द्रापीडः तत्क्षण सहसा प्राणान् तत्याज। श्रथ कादम्बरी तत्र आगता महाश्वेतातोऽपि अधिक च शोकव्यथाम अन्यभयत । ततस्ते 'शापयशात सलु चन्द्रापीड प्राण व्ययुज्यत । देहम् अस्य सरक्ष्यताम् । पुनरपि युग्यो युग्म्द्दयिताभ्यां सह सयोगो१० भविष्यति' इति दिव्यां याणीम प्रापर्णयताम । इन्द्रायुध. सर. अगाहत, तत्स्थाने च पएडरीमित्र पपिखल सरस नित्य ते न्यबोधयत यत चन्द्रापीड चन्द्रमस , वैशम्पायन पुण्डरीकस्य, इन्द्रायुधश्च मम अवतर सलु आसीद् इति ।। एव महर्पि मुखात स्थानपणानन्तर सलु मम 'ननु अहमेय सलु प्राक् पुण्डरीकायतरो वैशम्पायन अभयम्' इति बोधोदय समपद्यत । ततस्तु अई चन्द्रा-१५ पीर मार्ग या तदरच लत मार्गे एर तया चाण्डालक्ग्यया धृत या माम अत्र श्रान तपती॥ अयो क्याशेषाद् ज्ञायते यत चाण्डालफाया सा पुण्डरीषमाता रातु पासीद् या क्लेशान्तरेग्य बामेन शुक्महणे प्राग्रह दर्शयामास, शूद्रपश्च चन्द्रापीटस्य अयतर अभूद इति । साम्प्रतं शापायध प्राप्त यात शूद्रक्स्तत्तणशरीरम् उत्सृष्टयान,२० चन्द्रापीढश्य कादमी गुजा-तराले शयान दीर्घस्यापाद् र पुन सच्छ्यसितवान् नचिरादेय पुण्टरीकोऽपि वर उपागत ! तत चन्द्रापीह फादमर्या पुण्डरीपश्च महाश्वेताया पारिणम् अपीडयत सांश्च दिश आनन्दपरेण श्राप्लाव्यन्वा तत प्रभृति न पदाचिद् द्वाभ्याम अपि मिथुनाभ्यां क्षणिकोऽपि वियोग अन्यमयत ।। साहित्यिवगुणा साहित्यशास्त्राचा कादम्ययां प्रवेश क्यागु हर्षचरितस्य प भाग्न्यायि- पामु उचित । कादम्मरी तु पाव्यगुरो हपंचरिताद् उत्कृप्यते तराम । कादम्मरीमहा- श्वेतयो अनुरागस्थयो यादृश निपुण परस्परामा अयलोक्यते ताररा अन्य- भाषासु फेचिदेव पन्धपु उपलभ्यते संम्को न मन्यान्तरे क्वचिदपि नैष । मस्याम् अवाटर रचनायां गारपायाम् अस्या रसपूर्णत्याद् अलङ्कारयटुलत्याच पार. भारतीयारइएशान्निभि 'काव्यम' इत्यभिधीयते । रमहर ही दह महार, यग्य दशानाम अपि दशानाम् अपूर्व ग्लु नियन्यन प्रथिना श्रय यथारम पवम्। नहि अन्य पूर्वयनिंग पा परयन्निा या फेनचिद् अपि पिना मृविन म धामरय मी ।

·सत्कृत साहित्येतिहास [अमोऽध्याय दशा निबद्धा । या भनेन तु साऽपि सप्लसहृदयहृदयहारण्या रीत्या निबद्धथ निट- र्शिता । अङ्गरसेपु करुणद्गुती प्रधानो यो नैका प्रा अनुभूयेते । अर्थालवारेप इलेपत्य शन्दालारेषु च अनुप्रासस्य बहुल प्रयोग दृश्यते । कादम्वर्या प्रयुगा याउदलद्वारा यत्र परिसहरयातु न शझ्या । यत्सत्य सस्तकाव्यजगति कृतितमेपु कृतिकारेषु अन्यतम कादम्बरीकार इति कोविदा क्ययावा था च उम्त विषयी ५ कृत्य गोवर्धनाचार्य- 'जाता शिखण्डिनी प्राग् यथा शिखण्डी, तथावगच्छामि प्रागल्भ्यमधिकमा- प्तु वाणी वाणो बभूवेति ।' इति ॥ तस्य काव्यगुणान् उपदलोम्यता धर्मदासेनापि अभिहितम्- 'रुचिरस्वरवर्णपटा रसभावनती जगन्मनो हाति। तत् तिरुणी, नहि नहि वाणी वारणस्य मधुरशीलस्य । इति । न केरल इथे वायदेव । जयदेवेन तु 'हृदयरसति पञ्चचाणम्नु वाण' इत्यपि उदितम् । अन्येऽपि च साहित्यविमशिन भर्नपिण- विविधामि विधाभि धारणस्य रचनागुणान् प्राशसिपु । वाणे यस्तुपर्णनस्य विलक्षण विटग्धता, मानवहत्यदशा चिद्रष्ट्री प्रकृतिपर्यवे १५ क्षणपढ़ी च तीक्ष्णा दृष्टि , स्वर दूरविहारिणी हारिणी काव्यप्रतिभा च निभान्यते । उत्तमानाम् इर नीचानाम् अपि पानारणा व्यक्ति विशद व्यतरता पादम्बरी कृता । नायिकपनायिकयो हृदी विभ्यन्त दुर्गरा काममार्गणगणा, तयो पन्योचिता लजा नायकोपनायकयो होपरिणत अनुराग, तेग परस्पर पोत्या अन्यभिचारिता चेत्यादिकस्य छत्स्नत्य वर्णनम् अतीच गरम । तपाद कयानप्रणपिन प्राण २० त्यागो पर न तु प्रियाविराग । दिमवदन्छोटवडागाग्निानामविपदार्थाना चित्र विधिवर्णने को वास्तविक मान्यप्रवर्ग प्रकाश्यते । क्य च श्राहम्परविना त्रिमनिलासिनो यसुधाधिपा कर प शानिया विपिननिरासिनो मुनय इति पम्यम् अपि सम्यग न्यरूपयद याए । वर्णन प्रस्तायेषु श्रस्य प्रविभाग यारद- वस्तु स्पृक्त्या 'याणोच्चि जगन् सर्वम' इनिप्रामाणक प्रमृत ॥ श्रथ अपर' कादपयां विशिय परिलदग्रमार ददरचनागुणविशेष तस्य भाषापारिहत्यम् अस्ति येन अमी प्रसिद्धा स्निप्राधांश्च शगन व्यसन। पतुरमान श्रेपाटुलत्याच्च पृति अस्य पिट्टी कान अन्तरा दुरवगादाण। या कृनिम् आधुनिकी माहित्यसिद्धान्तुनाम् धारोप दोषा नम पालोपन लोक १.तो पपा, स्वावपतिमरल्यणानतरं पारम्परीमहावेनयो नामरणा गंतमन पगारीसम्र पारनेर प्ररनुनाव पया घरारीरयो गनानुमिर नाम-पास वर्णनो ॥ २ मा निर पार या॥ - , ·पञ्चाशचमः संडः ] कादम्बरी • २३ पाश्चात्यः कटु किल आलोचयति रचयितारम् । एतच्च तन्मतेपु अनूदितचरं यद् 'याणस्य गयं खलु सद्भारतीयम् अरण्यं नाम यत्र क्षुपोच्छेदं विना मार्गो न सुनमः यत्र च यहवः अप्रवीतशब्दरूपाः दंदशूकाः वत्र प्रविविक्षन् प्रतीक्षमाणाः निभृतं स्थिताः' इति ॥ कादम्पयों यथोचितप्रत्यङ्गपरिपोपस्य अमावो दृश्यते। नहि किमपि प्रकरणं ५ फविः तावत् समापयति यावत् तत्र पफल्यान्तरलेशशेपमपि पश्यति । तथाहि-अस्ति उन्नयिनी नाम नगरी' इति साधारणे अर्थ विवक्षिते 'विशेषणेन विशेषणे विशेपिते, विशेपितविशेषणं पुनः विशेपणन्तरेण विशेष्यते; तदित्य विशेषइसोपानपरम्परा पृष्ठद्वयं समाक्रम्य अवधिमधिगच्छति । क्यचित् क्वचिद् देयेण एकसमग्रपदिशम् अपि प्रतिवर्तमानेन समासेन केवलम् एकं विशेषणपदम् रत्पाद्यते। चन्द्रापीडायर पुनः शुकनामोपदेशः सप्त पृष्ठानि व्याप्नोति । उपदेशोऽयं टायद् नैव उपसंहियते पावत सर्वसम्भवविधामिः अभिनयययसः राजकुमारस्प हृदये लब्धास्पदो न संपा- धते । महांस्तु वाणस्य शैल्याः एप विशेषः यद् यथाविषयम् एषा विपरिवर्तते । तस्माद् रचनायाम् अस्य यहूनि स्थलानि सरलानि न्यतार्थानि च विलोक्यन्ते । कादम्बरीकयायाः उद्गममूलम् - कादम्बरीकथावस्तुनः साधारणं पाह्यस्व-१५ रूपं सोमदेवेन (प्रीष्टस्य एकादशशतकोद्भवेन) आरचिते कथासरित्सागरे समुपक्ष- भ्यमानस्य नृपसुमनसः कयाम अत्यन्तम् अनुकरोति । कयासरित् सागरश्च गुणा- यतायाः वृदनकथायाः संस्कृते सहक्षे, वृहत्कथा च साम्प्रतम् अनुपलभ्यमानाऽपि याणकाले पलभ्यमाना श्रासीत् । तस्माद् 'वृहत्कथावः कादम्बर्याः साधारणकयाम् श्रादाय बाणभट्टः काव्य कलारप्ट्या ताम् उपस्कनु तस्यां तत्र तत्र विशेषम् उत्पाध२० तदानां यथायोग्यम अचयापचयो विदधौ इति स्नीयते ॥ स्वपरवर्तिपु फवियु पाणस्य प्रभारः न खलु यारणस्य उदाचगाकाव्यमर्श गद्यकाव्यमईपत्करम् आसीत् । तेन पाणस्य परवर्तिनां कवीनां गद्यकाव्येषु अल्पीयांसः खजु काव्यगुणाः विलोक्यन्ते । याणोत्तरभाविनः फ्ययः तस्य पदासान् अनुमत् भृशम् अचेष्टन्त इति तु वायत्२५ स्कृतिभिः स्पष्टं दोत्यते । माणस्य पदव्यां पत्तु प्रयतमानेपु पुरस्सरः धनपालो मन्मव्यः यः (नोप्टस्य दशमशतान्यां) धाराघराघरस्य आश्रये विश्राम्यन् तिलक- मवरम् ग्रथितवान् । तिल कमलयां समरकेतु-निलकमर्याः नायकनायिकोः प्रेम- १. दृश्यताम् एश्चरवारिससटे एपंपरितवर्णनम् ।। २. मतमिदं बामहा गयाप पीटरसनमहोरक्षेत्र स्वसम्पारितापामारीः उपोद्- पाते तावत्प्रतम् ॥ २. पंपसन्धि माम प्रारतरोप: (१७२-३ तमे सीप्टाम्दे लिखितः) पनपञ्चाशिका मारतीपरस्म ऋषमा प्रारतो प पनपासाय प्रग्य ती ।

·2 १० संस्कृत साहित्येतिहास: [अष्टमोऽध्यायः किया वर्णिता । अन्तरात्मस्वरूपेणशैलीस्वरूपेण च प्रन्योऽयं कादम्बरीम् अनुहर्रात 'इति यत् सत्नु अन्यकारेण स्वयं निरसङ्कोचम् अङ्गीकृतम् ॥ 'अथ धनपालाद् अनन्तरम् उल्लेखनीयः अज्ञातकालः वादोभसिंहोपाहाः जनः श्रोडयदेवः यस्य याणाचनानुकारे गद्यचिन्तामणो जीवनधरस्य आख्यानं निवद्धम्। "एतदेव उपाख्यानं खलु 'जीवनधाचम्पूविषयोऽप्यस्ति । ५१ चम्पू: धम्पूशब्देन साहित्ये गद्यपद्यमय' काव्यम् अभिप्रेयते किल| विषयः अस्याः स एव यः गद्यकाव्यस्य । साहित्यदर्पणकारेण पम्माः अपि तथैव साहित्याङ्गता "अङ्गीक्रियते यथा कथायाः । उपलब्धचम्पूनां प्राचीनतमरम्पू निर्माणकालश्च स्त्री- स्य दशमशतकं निश्चीयते ।। खीष्टस्य ६१५ तमे वर्षे राष्ट्रकूटवंश्यनृपेण इन्द्रतृतीयेन उत्कारितस्य नौसारी. स्थस्यं शिलालेखस्य लेखकः त्रिविक्रममट्टः चम्पूकृत्सु प्रथमत्वेन तावद् अनुसन्धान “यतां विदितः । अस्य ग्रन्यद्वयी अवाप्यते-दमयन्तीकथेत्यपरनाम्ना प्रसिद्धा (अपूर्णा) 'नलचम्पू:, मदालसाचम्पूश्च । द्वयोः गौडीरीतिनिबद्धत्वात् तत्र दीर्घसमाप्तानां श्ली- पाणाम् , अनुप्रासानां निरवधिविशेषणानां दुरूपदानां च पाहुल्यं विलोक्यते ।१५ सर्वत्र शब्दसौन्दर्ये यथा यद्धादरः दृश्यते कविः न तथा अर्थनमल्ये। कतिचित्तु 'अस्य पद्यानि परमार्थेन रमणीयानि मान्ति । अधोऽत्रतार्यमाणं पद्य सुभाषितारलीपु 'अस्य नाम्ना सहीतं दृश्यते- 'अप्रगल्भपदन्यासा जननीरागहेतवः । सन्त्येके बहुलालापाः फवयो बालका इव ॥ इति ॥ प्रिय दशमशत के एव ५६ तमे घोटाब्दे जैनसोमदेवेन गुणेः नलयम्पूम् । 'अतिशयाना यशस्तिलकचम्पू: विरचिता यस्याः सर्व कथावस्तु यस्तुनः मनोहरति । "कान्तासम्मिततयां' जैनधर्मोपदेशं चिकीर्षुणेष कथिना अस्याः निर्माण गृतम् इति प्रतिभाति यतो मारिदत्तो नाम नृपः अस्याः नायका, यः यत्र एकः पालकः एका बालिका पस्यात्. ताट जीवमिथुनम् एक गृहदेवतायै पण्डमार्य पलि२५ तुम् ऐच्छन् । अन्ततः स्वप्रमाभिः साद्ध जैनधर्मदीक्षाम् श्राप । कतिचित् श्लोकाः असंशयं मनोहराः सन्ति । यथा- 'अवताऽपि स्वयं लोकः फार्म काव्यपरीक्षकः । १. पम्यां हि गप रम पाराहने भवनः । पञ्चतत्रारिषु माहिरपाय मंगान्तरे पर यत्र गपट्यप्रयोपः श्यते तत्र तत्र पानि मौरपदाहरणानि वा वक्ष्यमाणापासंसूब कानि पायर्या प्रमावरय उत्कर्षापापकानि वा पनि नियमान समायविदोषार धमकति विपर्धनानि पाप भवन्ति ।। २० अस्य ·एकपञ्चाशत्तम. संहः ] चम्पू: रसपाकानभिज्ञोऽपि भोक्ता वेत्ति न किं रसम्' । इति हरिचन्द्र जैन कृता जीवनधरचम्पूरपि दशमशतकस्येय इति सम्भाव्यते । गुणभद्रस्य उत्तरपुराणाद् गृहीतम् अस्याः कथावस्तु न पाठस्मनो रक्षयति ॥ यद्यपि सन्ति भोजप्रणीतत्वेन प्रसिद्धा रामायण चम्पू, अनन्तेनरचिता भारत- चम्मूः, सोडूढलस्य (१००० तमनोष्टपर्पभवस्य) च उदयमुन्दरोग्याचभू, अन्याः ५ अपि च यतयः चम्चः, अथापि हीनगुणत्वाद् नैताः श्रत्र वर्णनादाः भवन्ति । १. एपस रानिप सामाय पदेष एव सन (२१ सारनारस) नगपत्य पम- आमारपरयापि प्रति॥

·अथ नवमोऽध्यायः। लोकप्रियाः कथाः ५२ गुणाट्यस्य बृहत्कथा भारतीयसाहित्ये लोकप्रियकथा' विषयकः प्राचीनतमः प्रन्यः गुणाढ्यस्य वृहत्कथाऽस्ति । एपा पैशाचीभाषायाम् उपनिबद्धा श्रासीत साम्प्रत च अप्राप्याऽस्ति । ५ अथाऽपि अस्याः रूपान्तरेभ्यः काश्मीरिफयोः क्षेमेन्द्रसोमदेवयोः वृहत्कथामञ्जरी- कथासरित्सागराभ्यां नैपालिकस्य बुद्धस्वामिनः बृहत्कथाइलोकसंग्रहाच्च एतस्व- रूपस्य एतत्कत जीवनकथायाश्च कियान इस परिचयः प्राप्यते ।। (क) गुणाढ्यस्य चरितपरिचयः । काश्मीरिकग्रन्थाभ्यां प्रायते यद् गोदावर्याः तीरे प्रतिष्ठाननगर क्लि गुण-१० ढयस्य अभिजनः बभूव, मिस नृपसातवाहनः भृशम् अस्निात् । एकदा वारि- विहारक्षणे 'मा उदफेः' इत्वमिसन्धाय महिप्या उच्चारित 'मोदकैः' इति संहितपदम् अनत्तसंस्कृतभारतीक हितोशः 'मोदकैः इत्यसंहितपदत्वेन गृहीत्या अतिमात्र . लक्ष्यम् अयाप । अथ नृपस्य सहसा संस्कृत पिपठिपा बलवद् दियाय । पहाभिः घः अहम् अत्र भवतः संस्तभाषा भिझानं निवर्तयितुप्रभयामि इति गुणात्यायनं१५ निशम्य (फातन्त्रव्याकरणप्रणेता) शर्यवर्मा सोल्लुएठम् अयोचत् 'पभिः मारेय खल्वहं संस्कृतम् अध्यापयितुं शक्नोमि' इति । 'अशक्यं पर्तुम् एप प्रतिशृणोति' इति मत्वा गुरणाढयस्तु प्रसहा 'यदि हि असौ यथाप्रतिज्ञातं हत्या प्रदर्शयेत् तदा अंद संस्कृत प्रायत्तं प्रसिद्ध भाषान्तरं या पदापि न प्ररणीय,' इति पणं पृतवान् । अथ नैतद्वचनम् अपेक्षते यदु गुणाढयः किल पर्ण हारितवान । पणदारणानन्तरम्२० असो मध्येविन्भ्यम् एमन निघासं विरप्य पिशापानां भाषायां पृहत प्रग्यम् एक निर्मातु प्रवृधः । सप्तमसोकात्मक प्रन्यम् इमम् दिप्याः नृपसावयाहनस्य सकाशम् अनैपु, नृपश्च निष्प्रश्रयम् एनं प्रत्यारयातवान् । एतद् धारप गणादयः गरिविपादम् उपागमन सम् अभितः रियताम् आरएयान पधून परिणाप स्व- मन्यम् तच्चैः पाठेग माययन् तम् अग्निसात् कर्तुम् आरब्धः । एतदि मन्यस्य घाय२५ गुणन उपश्रुत्य नृपसातयाहन त रक्षित प्रयतमानः तस्य सामांश (लव लोकानां) फेवले पातु ग्रामपाम् । स एप सप्तमांश यूहनस्थेत्यात्यायते ॥ १. यो हि पाः पपा सापारगमप गापम पाराः सन्ति माता रमाए । प्रणयपि प्ररो यो पगडम्पिनी परितो नियोति, सा पता गमागमा मत्रो. रजियो सोचमारिताःपाः पापपात ।।

·द्वापश्चाशत्तमः खंडः ] गुणाव्यस्य वृहत्कथा २७ नेपालिक बुद्धस्वामिनो बृहत्कयालोकसंप्रहे तु गुणाढ्य जीवनवृत्तान्तः अन्यथैव उपलभ्यते । तदनुसारं तु गुणाढ्य मथुरायाम् अभिजातः अवन्तिपतेः नृपमदनस्य च आश्रये न्यवात्सीत् । गुणान्यस्य द्विविधयोः पूर्वोक्योः सूक्ष्मपालोचनं लिङ्गायति यद् नेपालिकेन वणिताद जीवन वृत्तान्तात् काश्मीरिकाभ्यां वर्णितः जीवनयूचान्तः सत्यत्वे अतिरिच्यते, इति । अथ यथासम्भवं नेपाल देशस्य नेदिष्ठः खलु गुणाढ्य- ५ स्य अभिजनः उपन्यसनीयः इति मनीषया चै बुद्धस्वामी तथा उपन्यस्तवान् इति सम्भाव्यते ॥ (ख) वाडमये गुणात्यविषयाः उल्लेखा:-अद्यावधि गुणान्यविषयः प्राचीन- तमः सल्लंखोदण्डिनः काव्यादर्शस्थः केवलः पुराविदां विदितः। सुबन्धुना तस्य नाम- धेयं स्वयासयदत्तायां स्मृतम् । माणोऽपि हर्षचरिते कादम्पयों च तत्कीर्ति कीर्त-१० यनि । थाणपरभाविनां तु प्रन्थकाराणां प्रन्येषु प्राचुर्येन एतद्विषयकाः उल्लेखाः उपलभ्यते । त्रिविक्रमभट्टाय सोमदेवस्य च चम्प्योः, गोवर्धनस्य सप्तशत्यां ८७५ तमे ग्रीष्टाग्दे परकीर्णो कम्बोदिया देशस्थे शिलालेखविशेपेच गुणाढ्य नामोल्लेखःप्राप्यते।। (ग) बृहत्कथा वयाना साधारण स्वरूपम् - केचित्तु गमायणकथाम् अनुरस- त्य बलु गुणाढयन म्यमन्यकथा उत्पादिता इति मन्यन्ते; तथाहि, यथा रामायणे१५ मीतालक्ष्मणाभ्याम अनुगतः रामः पनं प्रवजात. पने सीतया वियुज्यते, लक्ष्मणद्वि- तीयः पुनः सीतां प्रत्याहरति, अयोध्याराज्यं च विन्दति, तथ्य बृहत्कथायाम् अपि नायको नरयाहनदत्तः वेगयतीगोमुग्वाभ्याम अन्वीयमानः प्रयजति, वेगवतीविप्रयोग प्राप्नोति, नानाविकान्तकमकरणानन्तरं गोमुखसहायः नायिका मदनमन्जुकां विगाधराज्यं च विन्दते । किन, रावणहस्तमनायाः सीतायाः इव अपहर्तु: मानसव २० गस्य गृहे पन्दोस्तायाः मदनमब्जुकाया अपि पातिप्रत्यम् अहतम् अतिष्ठद्, इति महद् उभयो. साम्यं निशाम्यते । न च गुणान्यो रामायणं महाभारतं यहूनि बौद्धो. पाख्यानानि प अधिगे इत्यत्र फश्चित् सन्देहोऽस्ति । यस्तुतस्तु उदाहतपूर्व रामायण वृहत्कथयोः सादृश्यं शरीरपिण्डस्य फेयलस्य अवलोक्यते अङ्गसन्निवेशे तु मार भग्य योस्ति । स्व लिकी: लौकिकी: याताध यात्रिकाणां सकाशात् श्रुताः२५ फवाश्च उपादाय गुणाटन गोमुग्पनरवाइनदत्तयोः विक्रान्तयाग्रावर्णनानि उपनि- पदानि इति प्रतिभाति । वर्णनानि मानि श्रमजीविनां पोतकर्णधागणां याणिज्याय- तिकानां पथिकानां च यंगभ्यः अतिशयेन मनोरञ्जनानि सन्ति । प्रायस्य अस्य निर्माण माधारण जनममयायमनोसकस्य पेशाचीभाषामयस्य साधारणसाहित्य- 'मन्दर्भस्य उत्पिपादयिषा एय प्रयोजिका अभूत् , न तु कस्यचिद् ऐतिहासिकस्प पी-३० राणिकरय या नृपस्य संस्तभापानिपद्धस्य परितस्य जिज्ञासा या पचवण्यं जन- शिक्षाकरस्य आपारशाम्नाय चिकीर्षा पा। महनी ननु गुणान्यस्य उपशाशति:: अभूत् । गत्सस्य पृहत्कथया मह माजात्यं पिघर प्रन्यान्तरं दृष्टिपथं न गलति ।। . .

·[ नवमेजार पक्षमापामु पेशापोभायां पसराय मेः समापिशापभाषापान एक.. संस्व साहित्येतिहासः पागाणां व्यायो विशद सुटीयताः गुणाव्य न, तस्माद् न केवलम् उत्तम पात्राणाम् अपितु नीचपात्राणाम् अपि प्रतिस्वं व्यक्यः पृथक् पृथग उल्लसन्ति। युद्धो या चक्रवर्ती नृपो वा खनु एष भविष्यति इति पिशुनय दिः जन्मना एत्र द्वात्रिंशच्छुभ- लक्षणेः उपेतः नरयानः गुणैः उदयनम् नाम स्वपितरम् अतिशेते; न्यायावतरः इनस वाभाति । राजधर्मशः प्राज्ञः व्यवहारदक्षश्च खलु गोमुग्नोऽस्ति यो वैकी निमता अना. ५ स्येन योगावरायणेन साम्यम् अर्हति । नायिका मदनमञ्जुका च मृच्छकटिकस्य नायिकया घसरतसेनपा शसहिमा विभाति ।। (घ) रचना (गद्यरूपा वा पचरूपा या)--- ननु गयगयो वा पद्यमयो या गुणा- ब्यमन्थः भासद इति तावत् सम्यग् विवेचयितुन शस्यम् । अस्य हि या रूपानर- प्रयी उपलभ्यते सा सर्ग पद्यमयी एव । तेन अनुमोयते यत् पद्यमयी खजु कथा. भासीद् इति । श्लोकानां सप्तलक्षी फिल गुणाढयः व्याचयद् यस्याः सप्तमाराः केवलः चलनमुखप्रवेशाद् विशांपतिना सातवाहनेन त्रातः, इति हि युदरकथाजन्म- कथाऽधिकारे काश्मीरिककृतिभ्यां ज्ञायते । कथा लत्तयता' दृष्टिना तु गधमयत्व कथाजक्षणपटकविशेष संदर्य वृकया उदाहदा। दण्डिनः पर्याप्त प्राचीन प तस्य मतं कथं नु सहसा उपेक्षितव्यम् । तस्मिन यस्मिन वा स्पे विद्यमाना वृहत्कथा दरिनु-१५ ना स्वयं विलोकिता स्याद् इत्यपि च सम्भाव्यते । हेमचन्द्रोऽपि वृहत्कथातः गद्य- सण्डविशेपम् उद्धरति इत्यनेनापि यद्यपि दण्ज्यु का पोग्यते, थथापि न मिचन्द्रस्य अर्वाचीनतया (द्वादशशताब्दीभवतया) न तल्शेषः पूर्णप्रमाणं भवति ।। (5) पैशाचीभापादेशः-शाचीभापायां गुणाच्याहत्म्यांविरचयांयगर इति सायत प्रसिद्धम् । कथायाः काश्मीरिकरून्तराभ्यां गोदापरीनोरस्थितप्रविष्ठान-२० नगरयारतव्यः गुणादयः पिग्धयमध्ये एतां प्राणेपीद् इति विदिताद् पृत्ताद् 'रिभ्य भाषाप्रभेदः सनु पैशाची' इति लभ्यते । मर जार्जभियसन (Sir George Grierson) महोदयातु भारतस्य पश्चिमोत्तरप्रदेशान् पिशापभाषाभूमित्येन निश्चिनो ते। सन्मने हि. प्राचीन पैशाचाल तणानि सम्प्रति परिस्तान्-चित्राम-गिलगित-स्पात-जनरहेप हयगाणामु भापासु मुनरो पटनं । तासु हि भापासु दमाद कोमलाएराणां२५ टकारादिकठोसरादेशाः भनि। ईशा देशप्रचिः परं विम्यगापागु पास यो । ले कोटे (Lacote) गोदयान 'केपामिण पश्चिमोत्तरदेश पामव्ययात्रिणा महासाद गनु गु शाइयेन पण पैशापा मारा प्रयोग स्याद' पनि या ri फरोति न सा बारातोऽपि गपीया सत्यसि । भनि प पदिपोत्तरभारतीय १. म पालनामो गयमादिरापा- रति हाय प्रो........... मनमायामी अनामिका || II ।। ....॥धापा १,२॥

·। द्वापञ्चाशत्तमः संड:] गुपान्यता वृहस्था - एव सकार (Sibilant) ध्वनिः श्रूयते। पश्चिमोत्तरप्रदेशीयभापासु च अशोकका- लाद् भारम्य विभिन्नाः सकारत्रयध्वनयः श्रूयन्ते । गुणान्यः कदाचित् पश्चिमोत्तर- प्रदेशान् बध्युवास इत्यत्र च नैकमपि प्रमाणम् उपलभ्यते । अथ राजशेखरवचनाद् ज्ञायते यद् भारतस्य येषु अनेकेषु सण्डेपु पैशाचीप्रचारः अभूदू विन्ध्यभूभागोऽपि तदन्तर्गत ग्रासीद् इति । तस्माद् 'विन्ध्यभापाप्रभेदः खलु पेशाचीमापा बभूव' इति ५ पक्षः एव बलीयान् इति प्रतिभाति ॥ (२) पालः --दण्डिनः काव्यादर्श भूतभा गामयीं वृहत्कथाम्' इत्युल्लेखदर्श- नात , सुबन्धुना बालेन च एतन्नामग्रहणात् 'सोपस्य पष्ठशतकात् पूर्वभवा खलु वृकथा' इति निर्विवाद सिध्यति । 'अपि नाम वृहत्कथायां मदनमञ्जकाचरितम् अधील्यैव मृच्छकटिकलना यसतसेनायाः चरिलम् थारचितम्' इत्यपि उन्नीयते । किन्तु स्त्रयं मृच्छकटिकमतोऽपि कालः संशयान्मुक्तो नास्ति । 'सातयाहनराज्यकाले फिल गुणादयोऽभूग तस्मात् नीटस्य प्रथमं शतकं वस्य समयः, इति यत् लै कोटः (Lacote) सम्भारयति, अन्ये तु 'सातवाहनस्य केरलं वंशविशेषयापकत्वात नेपा संशा कस्यचिद् अर्थस्य साधकं माधर्क या प्रमाणं भवितुमर्हति' इति वदन्तिःनतदपि सहन्ते । कातन्त्रव्याकरण कारस्य शवधर्मगः समसामयिकत्रया गुणाव्यस्य अस्य १५ मीठप्रथमशतकानन्तरम् अपि कश्चित् कालः सुमन्भवति ॥ (८) युहमयापा: महरयम् --(२) न केवलम् लोकप्रियकथासाहित्ये प्रथमा कृतिः, इत्येतारता एक पत्रकथा गोरवम् अईति, अमित एग भारतीयमाहित्यिकाताया-महान् भाण्डागारः सत्वरित' इत्यतोऽपि । () एतदनन्तरं लब्धोदये संस्कृतसाहित्ये अस्याः यः प्रभावः पतितः स२० फेयल रामायणमहाभारतयोः पय प्रभावम् अनु इयम् अतयोनिधिः सलु गुणा. उपोत्तर भाविनां कवीनाम अभवद् ये एतदन्तरालाद् यथेच्छ विविविधकथावस्तू नि अयचिचन्ति स्म ।। (३) भारतेविट्टासस्य यः कालभागः साधनान्तरः श्रप्रकाश्यमानः तं विषयी पुर्वन्त्यो मृहत्स्यायाः फयाः प्राजोपाजोपनेन यदि आलोचिताः स्युः तदा वदानी २५ तन्याः दर्शनधारायाः सम्सायाश्च इतितम् अपि गुनगं प्रकाशयेयुः ।। (2) मारतीयसाहित्यविकासक्षेत्रेषु परमविशियां सीमानं वृहस्था सनु उद्- . पोतयति ॥ ५३ बुद्धस्वामिनः श्लोकसङ्ग्रहः [अष्टम नवमं या शतकम् ] युगामिनः इतेः पूर्ण नामय घ्याश्लोकसहमदः इत्यक्षिा तद्. स्थायाः सरण हलोम्सदमण पाबनेन भवितव्यम् । अम्य सण्डः यहम् पक गयो। पत्र मायः पूर्ति नीयो या न था इसरि घम उप्रयारयितु ·संस्कृत साहित्येतिहासः [ नवमोऽध्याय अशक्यम् । अस्य हस्तलिखितानि पुस्तकानि नेपाल देशे प्रयाप्तानि तस्माद् बृहत्कथायाः नेपालिक रूपान्तरम् एप सड्ग्रहः इति वदन्ति, अश्य ग्रन्थस्य वा कर्तु नेपालदेशेन सम्बन्धसाधकं तु न किश्चित् प्रमाणम् उपलभ्यते । अमं या नरम वा शतकं हत्य प्रणयनकालः इत्यपि च वदन्ति । उपलब्धस्य अस्य श्ल कसङ्ग्रहस्य खएडात्म के हस्ताविते पुस्तके २८ सः ५ ४५३६ श्लोकाश्च सन्ति । एतच्छ लोकसहमहकारेण यस्मिन् तस्मिन् वा रूपे विद्यमा ना बृहत्कथा स्वयम् अवलोकिताऽऽमीद् इति प्रतिभाति । उदयनकथाभिज्ञाः खलु पाठकाः इति प्रकल्प्य स क्रमेण नरवाहनदत्तस्य शृंगारमयानि वीर्य कर्माणि वणयितुम आरभते । काश्मीरिकग्रन्थाभ्यां सह अस्य सङ्ग्रहस्य तुलनात्मकाध्ययनेन विषयस्य अन्तरात्मस्वरूपे पानुपूर्वीस्थापने श्रङ्गप्रत्यङ्गप्रसारणे च अस्य ताभ्यां महान १० 'भेदः उद्भिद्यते। अपिच, फाश्मीरिकप्रथयोः अवास्तविकाः अपि केचिद् अंशाः लब्धपवेशाः दृश्यन्ते । अस्ति हि तत्र पश्चतन्त्रम्य संस्करणविशेषस्य कियतीनां कथा. नां सम्पूर्णायाः वैतानपञ्चविंशतिकागाश्च समावेशः । बुद्धस्वामिनः श्लोरसड्नहो- पलब्धेः प्राग 'वास्तविकी बृहत्कथा एव काश्मीरिकप्रन्ययोः न्यूनाधिक मूलम्' इति या धारणा सोत् सा सम्प्रति सर्वथा विपर्यासं याता। तदेतद् अन्यत्रयस्य१५ समानानां स्थलानाम् अनुशीलनेन ज्ञायते यत क्षेमेन्द्र सोम देवी वुद्धस्वामिनः सन्दर्भम अधीत्य स्वत्वग्रन्थे तं सश्चिक्षिपतुः इति । एतत्तु न्यूनाम्न्यूनम् असंशयं वक्तव्यं यत् काश्मीरिकप्रन्थस्थान बहूनि उपाख्यानानि अप्राकणिकानि, युद्धस्वामिनः शोक- संग्रहबलेन कृत व्याख्यानं विना अस्फुटार्थानि च खलु सन्ति ।। ननु तहि वृहत्कथाबाह्यानां कथानां काश्मीरिकमन्थयोः प्ररोहः कुतः ? इति २० चेत्, निमित्तद्वयम् अस्थ सम्भाव्यते । प्रथमं तावत् प्रक्षेपैः समुपवृहिता एव सा वृहत्कथा कश्मीरान प्रातः स्याद् यत्र पञ्चतन्त्रस्यं कतिपयकथानां समाया: वैताला- पञ्चविंशतिकायाश्च पूर्वमेय समावेशः आसीत् ; द्वितीयं च संक्षेपकाराभ्यां स्वकर्तव्यं सम्यग अबुद्ध्या एवं श्रीरित्यसीमा प्रतिक्रान्ता स्याद् इति ॥ शैली-लोकसइप्रहस्य शैली सरला, प्रसन्ना, स्पच्छा च । यदि हि अस्य३५ शैली ईदृशी नाभविष्यत् तदा एप लोकप्रियप्रन्थो नाभविष्यत । अस्य पात्राणा व्यायः प्रतिस्य स्फुटाययवाः सुदर्शनाश्च सन्ति । अत्र प्रतिवाक्याथै निगर्गानुविधा- यता विलोक्यते। प्रन्थावलोकनाद 'विपर्यटनेन ततं जनपदं स्वयं विलोक्य एप बद्ध- स्वामिनातत्तस्थानवर्णनम् अकारि इति भासते। उपजीव्यग्रन्थस्य आचारष्टिः अपि इह अधिकतरोग्यलीकृताऽस्ति। प्राकृतपदानां प्रयोगेण अस्य भाषायाः विशिष्ट लक्षण३० निधस्यते । व्याकरण कुशलः एप बहुशःशुई प्रायुड्कन ॥ ५४ क्षेमेन्द्रनिर्मिता बृहत्कथामञ्जरी [१०६३-६] पृहत्कथामञ्जरीतिनामधेयेन एप 'पृहत्कथायाः सपूतेपः ग्यलु एषा' इति - ·. चतुःपश्चाराचमः खंडः] क्षेमेन्द्रनिमिता वृहत्कथामजरी सूच्यते । क्षेमेन्द्ररचिताभ्यां रामायणकथामञ्जरी भारतमञ्जरीभ्यां ज्ञायते यद् एप मूलम् अविकुर्यन् ग्रन्थान् सङ्क्षिपति इति । कथासरित्सागरे २१३८८, परं बृहत्तथा- मञ्जर्या फेवलं ७५०० पद्यानि प्राप्यन्ते । असकृत् सङ्क्षालायाः दूरम् आकर्पणाद् अस्य गजरी शुष्का, निष्याणा, अरम्या, प्रायेण तिरोहितार्था च जाता, यस्याः अनेके अंशाः कथासरित्सागरावगाहनानन्तरं फेयलम् अवगाहाः सन्ति। काव्यकलाऽभ्या- ५ मार्थम् पर असो एताः मञ्जरीः श्रप्रश्नाद् इति सम्भाव्यते । इत्थंगते यौवने एव स वृहत्कथामसरी व्यरचयद् इति फलितं स्यात् परं सइक्षेत्रकरणमात्रे क्षेमेन्द्रस्य कौशनम् इति तु तायद् नमन्तव्यम् । थवसरं प्राप्य पेशलया उदारया च शैल्या वस्तु- वर्णनं विधाय आत्मनः वर्णनशक्तिम् अपि स सहपं प्रकाशयति । मञ्जरी एपा १०६३ तमे संष्टाब्दे पारव्या भूत्या १०६६ तमे वर्षे समाप्तिम् अगमत् ।। १० ययार्थदृष्ट्या दृहस्थामारी फथासरित्सागरेण अत्यन्तं सादृश्य प्रदर्शय- ति । उभी थपि सन्दी समाने समये समाने पेशे समानं च प्रन्यम् उपजीव्य प्रादु- भुती । मर्याः श्ररयाः लम्भकाख्येषु (सम्भयतः सम्भकशब्देन पत्र विक्रान्वयात्रा पा विजयो या दिवदितः) अष्टादशसु भागेपु क्यापीठामधे प्रथमे भागे गुणाव्यस्य वृहत्कथायाः परिषथा पाए ता, द्वितीय तृतीये १ रनरय चरित हैन पद्मावती १५ प्राप्तेश्च इतिवृमिघई, चतुर्थ नरयाहनदत्तस्य जम्म पर्णयित्वा शेषपुनरयाहनदत्तस्य विविधाः विक्रान्तारण्यध्यानां नायिष्या मन्जुकया निरवधि-संयोगस्य विद्याधर- राज्यमाप्तेश्च पर्ण पृतम् । पारयानाचे प्रायमिन मूलकथासूत्रं मुर्मुहुः प्रदर्शन याति । कतिपिच्च उपाख्यानानि नितरां सरसन यानि सन्ति । पप्ठे लग्मफे सूर्यप्रभायाः पारयाने लोकयाता-वैदिकपुरएकथा-चौद्धपुराणस्थानां पर-२० स्परं मिश्रएन पारमनः किमपि महत् फौशल दर्शितं फविना । पञ्चदशे लम्भके एकस्य जिगीयोः पया परिता या देतीपविजयाय अभियाति । अव पिला काव्यशेल्या नारायणस्तुतिः निपता। पदवीरच्या महाभारतगतया श्वेतद्वीपफयया तुलाम् प्रारोहति ॥ ५५ सोमदेवोत्पादितः कथासरित्सागरः [१०८१८] कथासरित्सागरस्य परिमाणं वृहत्कथामअर्याः परिमाणस्य निगुणं होमर (Homer) -चिरचितयोः प्रोटिसील्यसाभिघयोः (ruld and Olyssey) कायन्योः परिमाणरच प द्विगुणग्ल्प पतरो अस्य निर्माण काल या १०६३ तमा चन्दाद् आ १.८१ समाई निश्चीयते यः तेमेन्द्रप्रयायाः वृहत्कथामजयांः मालम् पदावरेण पति । फरमोरमसान्तुः पत्य सिमाया महिन्याः सूर्यमशः मनोविनोदाय फिल. सोमदेयो नाम पाश्मोरकरविसरतमा निर्माण अचापीन्। १०१ तमे गोप्टानी मात्मपान गनयता गोश सह परलो मिमितुः सूर्यमती हरिनाम् भारोह ।। १. एमादरपनामागारे सामानोतिप्राप्त संमेग्नः प्रतीपाय॥

·५ ३२ संस्कृत साहित्येतिहासः [नयमोऽध्यायः सोमदेवस्थासरित्सागरः (क्षेमेन्द्रीयवृहत्कथामञ्जरीवत्) लम्भकाख्येपु अष्टा- दशसु भागेषु तरङ्गनामकेयु १२४ उपभागेषु संविभक्तोऽस्ति । श्रापञ्चमलम्भकान्त मजरीसागरयोः पर्थिनमः अभिनः । अतुपाठकानां मनोरञ्जनम् अहीयानं रतितु लम्भकानाम् अग्योन्यसन्धि च स्वाभाविक विधातु सोमदेवः स्वग्रन्थे विषयक्रमस्य परिवर्तम् अत । यत्सत्यं सागरस्य कथाः रामणीयकेन गुणेन मञ्जयः कथाभ्यः थतिरिच्यन्ते । तासु हि सप्राणता प्रत्यप्रता विविधविधता चेति गुणवर्य विद्यते । शेली च सागरस्य सरला प्रसन्ना स्वच्छाच । २१३८८ सइयाकाना पद्यानां मध्यात् केवलं ७६१ सख्याकानि पद्यानि अनुष्टुमितरच्छन्दोमिः निपद्धानि । तेन यहि- तेन दीर्घसमासानां क्लिष्टार्थपदयाक्यानाम् अलङ्काराणां च प्रयोगो वर्जितः । तस्य मुख्यम् उद्देश्य सवेगं सरलस्थाधारा प्रवद्' इति श्राभाति । अत्र च तेन प्रशस्थ१० खलु साफल्यम् अविगतम् ।। अद्यापि कमनीयकान्तयः खलु एताः कंथाः सन्ति । वासां यहथः पञ्चास्य संस्करणविशेषाद् गृहीताः, स्वीट्रीयपर्चमशतकस्य प्रारम्भका जिक्य.' सन्ति। अन्न मनोरञ्जिनीभिः मूर्ख-पूर्त-प्रपञ्चकानां कथाभिः सह परकीयानां नायिकानाम् अभिसारादिकथाः अपि प्राप्यन्ते । न च ईदृश्यः एर सर्वा. कथाः । काचित् तु१५ कथाः सत्यं प्राचारवर्विन्यः। काचिद् हि धूर्ता तपस्थिनी देवस्मितां धर्मव्याजेन उपदिशन्ती आहे- 'भूतेन्द्रियानभिद्रोदो धर्मो हि परमो मन' इति । न च सा उद्देश्यसिद्धम् श्रा- प्नोति । देवस्मितायाम् अननुरकायामपि ये पिटाः देवस्मितायाम् अनुरागिण' आसन्, स्वबुद्धिकौशलेन तान् अनिवर्तमाना सा तान् विपतिमि सुरां पाययित्वा प्रायसेन२० शुनः पादेन तम्मस्तकानि मुद्रयित्वा कस्मिश्चिद् अवकर (Filth)-खाते क्षिपति । ततः 'मम गृहास पलायिता म भृतका.. इम' इनिधोपयित्वा सा तान पामरणान्तं लजाननतमुखान् करोति । यत्सत्यं तेग दुनय फनेन एतादरो नेय भवितव्यम् । कतिचित् कथा इह बौद्धस्वगन्धम् अपि उगिरन्ति। तथाहि 'मत्सौन्दर्येण श्राकृष्य- माणा खियो मयि रस्यन्ति' इति विमृश्य कश्चिद् राजकुमाः सयं स्वचनु पी५५ उत्पाटितवान् । कतिपयामु च कथासु अद्भुताः समुद्रयात्राः देशयात्राश्च वर्णिताः १. तरंगनाम्ना एतद् उपभागविमानं सोमदेवस्य उपज्ञा। तदनन्तर कल्हणेन तत्पद्घति. अनुसता । वाकयामञ्जरोगता. उपभागाः गुच्छा. इति अभिधोपन्ते । २. पश्यमाणं पर्य तस्य वोल्या निदर्शनं भवति । परोपकार महत्त्वं वर्णयन कविराह- 'परार्म फलजन्मानो न स्पुर्गिमा इव । तापन्धिो महान्तश्चेज् जोारण्यं जगद् भवेत् । इति ॥" ३. एता हि फया मायंसघसेनस्य एकस्या कृतो प्राप्यन्ते। सा एषा कृतिः ४६२ तमे ग्रीष्टादे तरयय शिप्पेप गुणधुटिना चीनभाषापाम् अनूदिता आसीत् ।।

·पश्चपश्चाशत्तमः खंडः] सोमदेवस्य कथासरित्सागरः ३३ यत्र पोतभङ्गकपूरदेशादीनां नानावर्णनानि उपलभ्यन्ते । प्रकृतिवर्णनानि अपि च इह फविना नोपेतितानि ॥ ५६ वेतालपञ्चविंशतिका वेतालपश्चविंशतिकायांनृपत्रिविक्रमसेनं प्रति वेतालेन (मृतशरीरवासिनापिशा- चेन) यर्णिताः पञ्चविंशतिः कथाः सडगृहीताः (अनतिप्राचीनेपु तु पुस्तकेषु नृपत्रि- ५ विक्रमसेनस्य स्थाने नृपविक्रमादित्यस्य नामधेयं पठ्यते)। अपि नाम कदाचिद् एषा फस्यचिदपि प्रन्थस्य अङ्गम् अभूत्वा विविक्तः प्रन्थः आसीद्' इति सम्भाव्यते साम्प्रतं तु एपा बृहत्कथामञ्जरी-कथासरित्सागरान्तर्गता दृश्यते। अस्याः अनतिप्राचीनानि नानाशाबासंस्करणानि उपलभ्यन्ते । शिव'दासककत्वेन प्रसिद्धा (द्वादशे ततोऽवर- स्मिन् चा फास्मिंश्चित् शतके उदिता) एपा गद्यपद्योभयलियद्धाऽस्ति । अपरं च एक१० गद्यमयम् अज्ञात कर्तृकं संस्करणं क्षेमेन्द्रस्य वृहत्कथामखरीगतां वेतालपञ्चविंशतिका प्रायेण उपजीव्य सम्पादितं प्रतिभाति । जम्भलदास-वल्लभदासकृते च ३ अपि संस्करणे न तथा प्राचीने । प्रायः सर्वासु अद्यतनीपु भारतीय भापासु अस्याः अनुवा- दोऽस्ति जातः इत्यनेन अस्याः लोकप्रियत्वं स्पष्टम् ।। विषयस्वरूपम् अस्याः सरनम् । तथाहि, केनचित् योगिना उपकृतः कश्चिद्१५ नृपः तं प्रत्युपचिकीर्पति । योगो त तरुविरोपशाखावलम्बिनं मृतशरीरम् आनेतुम् आ- दिशति । श्रोम् इत्युक्त्वा स नृपः,यदा मृतशरीरस्य समीपम् आगच्छति तदा तच्छरी- राविष्टः घेतालः "तूष्णीं चेत् त्वं स्थास्यसि तदा ऽहं त्वया उद्यमानः गमिष्यामि" इति प्रवीति । तथेत्युक्त्वा नृपस्तं पृष्ठम् अारोप्य यावच्चलति तावत् पथि वेतालः एका जटिला कथां भावयित्वा नृपं तदुत्तरं पृच्छति । नृपे यथार्थम् उत्तरम् उसयति वेताल:२० तत्क्षणाद् उत्पत्य तमेव वृक्ष गच्छति यत्र असी पूर्व लब्धावलम्बः आसीत् । नृपः तं पुनः पानेतु याति । येतालः प्राक्तनं पणं पुनर्गदति, नृपश्च तं स्वीकृत्य वेतालं पृष्ठम् आरोप्य प्रतिष्ठते । मार्गे प्राग जातं वृत्तं पुनर्जातम् । तदेवं दुरुत्तराः वि. विधविधाः च पञ्चविंशतिः कथा: चेतालेन वर्णिताः। यया, फस्यचिद् दानयस्य घशंगतां कन्या एका प्रयः ! यिनः मिलित्वा प्रायन्ते । तेपु हि एकः स्वयुद्धिवैभवेन२५ तस्याः गोपनस्थान विभावयति, अन्यः स्वमायाशपत्या विमानम् प्रस्तुनीकरोति, थपरश्च स्वार्यण दानयं परामयति । अथ 'फतमस्तावत् तां परिणयेद्' इति पृष्टः नृपः अविलम्ब 'वार्ययान् ' इति प्रतिनुते । सतः पञ्चविंशतितम्याः कथायाः प्रति- पचनावसरे नृपं तूप्णीकं विलोम्य पेतालः यथा स योगी नृपं हन्तुम् कपटोपार्य १. तिवाहनाया पक्याणदाय शिसस्य अन्ये तीन प्रसिटम् । अनयो: गद्यपदमम्याः भाटादशसात्मिकाया:प्रथमाया मूले परल्यामभरोचकथासरित्सागरमध। मपरस्पा नु मनोरंजनम् पापार शिक्षादानम् उद्दिश्य रितवाना मूसंपूर्ताठादीनां घ पंच. ाित कपाः उपग्यताः।। । .

·३४ . . संस्कृत साहित्येतिहासः .[नबमोऽध्यायः - रचितवान् श्रासीत्तत् सर्व नृपाय निवेद्य तदक्षोपायम् अपि अन्वयीत् ।। शिवदासकृतायाः वेतालपञ्चविंशतिकायाः शैली सरना, उदाया.रम्या चा भा- पाऽपि च सुगमा ललिता च ।श्लेपस्य प्रमाणोऽपि विरलः । अधोऽवतारितं पद्य तस्य अनुप्रासं निदर्शयति । स धूर्जटिजटाजूटो जायतां विजयाय वः । यकपलितभ्रान्तिं करोत्यद्यापि जाह्नवी ।। इति ।। ५७ शुकसप्ततिः शुक्सप्ततो -स्खलन्ती स्वामिनी शुफेन, श्राविताः सप्ततीः कथाः सङगृहीताः सन्ति । गन्धर्वावतरौ शुक्काको स्वभार्यायाः रक्षितारौ नियुज्य मदनसेनो नाम कश्चिद् वणिकपुनः देशान्तरं प्रस्थितः । अथ धर्मपथात् प्रनश्यन्तीं तद्भायर्या फाक-१० 'स्पष्टार्थः शब्दैः उपदेश प्राहयितुम् अयतिष्ट । सा तु. 'पुनश्चेदेवं प्रवक्तु व्यव- सितः प्राणे मोदय से' इति मरणभयं प्रदर्य तं तूप्णीकं चकार । निपुणमतिः शुकश्य आपाततः तस्याः वृत्तिम् अनुमोदमानः 'अमुकवत् त्वमपि किं मार्गस्य अस्य बाधा- पंसारणोपायान् वेत्सि वा न वा' इति ताम् अप्राक्षीत् । 'न' , इति तया प्रत्युक्ते स तां फथामेका श्रावयितु प्रास्तावीत् ।, 'परम् । इति -तया-कथाश्रावणे १५ भगीकृते शुकः रात्रौ कथा कथयितुम् आरभत । न च एतावता तस्याः मनोरथः “सिध्यति । प्रथमस्याः हि कथायाः अवसाने एतादृशी प्रण्यमार्गबाधा श्रूयते यस्याः निराकरणोपायं ज्ञातु द्वितीयकथाश्रवणं खलु अपेक्ष्यते । तदेवं शुक. प्रतिनिशं पूर्व- या सह निपुणम् अनुस्यूताम् अभिनयां कषां प्रकुरुते । इत्थं स्वामिन्याः कालं गमयता शुकेन यदी सप्ततितनी कथा समाप्ति नीता तदा वत्स्वामी मदनसेनः गृहं प्रत्यागत शुक-२० समीहितं च सिद्धम् । आसु कथासुपायेण असतीवधूनां छलन्यवहाराः एव निदर्शिताः। सजिदृष्टया मनोरञ्जकं खलु एतत् कथाकाव्यम् अस्ति । अन्तरा अन्तरा औपदेशिकै वर्णनपरेंदच पद्यः संयुक्त गद्यम् अस्य सरलम् । अत्र उपलभ्यमानानि कानिचित् प्राकृतपशनि अपलग्ब्य केचित्तु प्रमाणान्तरेण बिनाऽपि मूलपन्थेन प्रा- कृतभापानिबद्धन भवितम्यम्' इति हों विद्धते। प्रन्योऽयं शाखाद्वयन प्रचरित २५ दृश्यते । एकस्या. शाखाया. प्रन्यस्य प्रणेता चिन्तामणि म कश्चिद् ब्राह्मणः भप- रस्याश्च शासाया. मन्थस्य रचयिता अविदितनामादिकः श्वेताम्बरीयः कश्चिद् जैनः विधूयते । प्रीतिपानं रालु लोकस्य एषोऽस्ति, भद्यतनभाषासाहित्ये घ अस्य प्रभावः सुलक्षः । अविदितरचनामलोऽयं प्रन्य' यस्मिन् तस्मिन वा रूपे वर्तमानः जैनहेम- चन्द्रस्य ( १८-११७२ सो०) विदितो बभूव इति सम्भाव्यते ॥ १. शुकस्य यस्तत्वे विस्मयो न विधेपः, पुनर्जन्मसिदान्तेन पशुपक्षिपोपि मनुष्यवरेन पास्तविकाः भवन्ति । बाणस्य कादम्बरीकयाऽपि शकेन वर्णिता इति च तावत् पाठकाना विदितमेव ॥

·103 . . र अपश्चाशत्तम खंडः] *सिंहासनद्वात्रिशिका ५८ सिंहासनद्रात्रिशिका सिंहासनद्वात्रिंशिकायां महाराजविक्रमादित्यस्य सिंहासने उत्कीर्णाभिः पुचलि- काभिः वर्णिताः · द्वात्रिंशत् कयाः सह गृहीताः। एतत् तावद् अनुश्रूयते यद् इन्द्रेण - विक्रमादित्याय दत्तं सिंहासने तस्मिन् दिवं गते भूसाद्बभूव । मिथ काले अतीते यदा एतद्धाराधगधरेण (११ शतकभवेन) महाराजभोजेन उपलब्धम् ५ थारूरक्षितं च तदा तत्थाः पुचलिकाः तम् एताः कथाः श्रावयामासुः इति । अस्य खलु मन्यस्य अलभ्यमाने. नानारूपैः (एपु एकं वर्ण नरैः पद्यः मिश्रितं गद्यमयम् , अपरम् औपदेशिक पयैः विमिनं पद्यमयम् , अन्यत् केवलपयनिबद्धं च दृश्यते) आधुनिकभापासु विरचितैः अनुवादेश्च अस्य लोकप्रियत्व स्पष्टम् । विक्रमादित्यपीये- फर्मणां भूरिसंस्कृतमय काराणां प्रियकाव्यविषयत्वाद् अस्य हि प्रन्यस्य लोकपत्यम्१० अक्षीयमाणं तावत् प्रवर्तते । भाषा अस्य सरमा । प्रन्यस्य प्रणयनकाबप्रणेतनाम्नो- श्च मध्ये नैकवरस्यापि विषये न किन निश्चयेन विदितम्। वेतापविशतिकांप्रा. दुर्भावानन्तरम् अस्य प्रकाशोऽभूद 'इत्येव तावत् सकिश्चिन्निश्चयं वक्त शक्यम् ।। ५६ बौद्धसाहित्यम् "यादिदोनीम् अस्माभिः लोकप्रियकथाविषयकाणां हिन्दुलेखकान्थानाम् एव१५ । परिघयः प्रदत्तः । अस्मिन् अमिमे च खण्डे एत विषयम् अधिकत्य उपलभ्यमानानां •पोदनप्रन्यानां वर्णनं चिकीर्षामः ! योद्धधर्मप्रचारम् उदिश्येय तन्मतावलम्बुिभिः कृतिकारः बौद्धकथाः विरचिताः। श्रीसु मुख्यतः मनुष्यकर्मणां फलं खलु प्रतिपाद्यार्थी- कृतं दृश्यते । बुद्धभक्रया मरणानन्तरं स्वर्गः अन्यथा नरकं गम्यते इत्येतत् प्रदर्शनम् एवं श्रासां सारः प्रतिभाति । इह विषयेऽत्र यदाननाम्ना प्रसिद्वान् केवनं प्राचीन-२० तमान् प्रन्यान् परिचाययिष्यामः ।। (0) अयानातरम्-अद्यावधि 'भवान'- अन्येषु "श्रयदानशतकम् । एव प्राचीनतमत्वेन पलु विदितम् । स्रोष्टस्य तृतीयशलान्या; पूर्वार्द्ध एतत् चीनभाषा- याम् अनूगते स्म । तस्मात् श्रीप्टस्य प्रथमस्यां द्वितीयत्यां या शताब्द्याम् अस्य पयनम् अभद्, न तु सनोऽधिकपूर्वम् , 'दोनार' शब्दस्य अत्र पश्यमानत्वाद्र५ इति अनुमीयेत । अस्य प्रायेण रुपजीव्यमन्य सर्यास्तिपादिना नियपिटके तारदस्ति । एतच्च दशकाख्येषु मण्डे विभज्यते । भत्र परिणतानां कथानां शिक्षा- दाविरत्वेन एन अधिक मूल्यम् अस्ति न तु साहित्यिस्त्वेन । रचना अस्य गहमयी य या चित् सरलागरोलीशनि पद्यान्यपि उरल यन्ते । इह कादियत् कथाः स्थरूपतः ऐतिहासिक्योऽपि सन्ति तथादि, अन पिम्पसारनाते, पत्न्याः श्रीमत्या ३० क्या अधीयते सा हि युद्धास्यशेरपूजानिरा. अमातरात्री घासाया उल्ल पनात् तदादेशान् निहता स्वर्ग जगाम ॥

·- संस्कृत साहित्येतिहासः -[ नवमोऽध्याय. (ख) दिव्यावदानम् नानास्थलेभ्यः, विशेपतः सर्वास्तिवादिनां विनय- पिटकाद् , विधवौद्धकयाः सङ्गृह्य अस्य प्रणयनम् अभूत् । अस्य एकस्मिन् भागे महायानसम्प्रदायस्य प्रारस्मिंश्च हीनयानसम्प्रदायस्य सिद्धान्ताः व्याकृताः । अस्य सम्पादयितु अश्वघोप-प्रणीते बुद्धचरित-सौन्दरानन्दे अधीते प्रभुताम् । नहि अत्र विशेषः साहित्यिकप्रकर्षः दृश्यते । अश्मयोपेण 'अतीत्य मान् अनुपेत्य देवान् । इति (सोन्द, चतुर्थ सर्गे) रमणीयतया योऽर्थः निबद्धः स एव 'गुप्त'-तनुजनुपुः वपुर्गुणं वर्षयता अनेन 'अविकान्तो मानुपम पम्प्राप्तश्च दिध्यवर्णम् ' इत्येवं दुर्वले पदैः प्रतिपाषते ॥ दिव्यावदाने नैका काचित् शैली श्रनुस्ता दृश्यते । यचिद्धि प्रा वर्णन- परैः पयः मिश्रित सरले क्वचिञ्च तत्र तत्र काव्यानुकारैः पयः समलंकृत क्लिष्टं गद्यम् उपलभ्यते। अपि नाम अस्य बहुप्रन्याश्रितत्वादेव एवं स्यात् ॥ सीटस्य द्वितीयशत के इद सहगृहीतम् अभूदु इति सम्भाव्यतेतमाम् । फाल. मामे वर्णितपूर्वाद् श्रमदान रातमात् पूर्वम् अत्य स्थानं दातु तावद् बरामम् । २६५ तमे सोप्टव अस्य शार्दूल-कर्णावदानाख्यायाः कथायाः अनुवादः चीनभाषायां सातः, तस्मात् ततः पूर्व सजु श्राय प्रणयनं समाप्तम् इति पयेरतीयते। अस्य१५ कथा: मनोरमाः नानारसास्वादजनन्यश्च सनु । अशोकपुत्रत्य कुणालत्य कथा तु यस्तुत: करुणा । कुणालस्य हि विमासा तत्य पितुः अशोकस्य हदयं तस्माद् विभेद्य तथा स्करन्याहारं कनवतो यथा कुणाजस्य अदाणेः निस्सारणं फिज अभवत् ।। (ग) यार्पशूर विरचिता जातरुमाला घोधिसत्वानाम् ' उदात्तग्मणां कयाः येषु भन्थेप माहीता ने मिलिला जातरुमालानाम्ना प्रसिद्धा । अध्यां हि यो भावी२० भगवान बुद्ध स्वानेकपागभनसर्वचरितशलेन प्रसिद्धः तस्य पूर्वजन्मकृतानि उपार- चरितानि यणितानि । प्रतिपाद्यार्थान् अधिकृत्य अस्याः प्राधारः मुख्यतया पालि- जातरुमन्यः पाशिभापानिबद्ध पर्यापिटक च पाते। शैली च अस्याः अश्रघोपीयर- हाकाव्यशैलीम् अनुकरोति । पोधिसत्वापदानमालेब एपा नातकमाला इत्यपि फेचिद् मानि । पास जाताच्यामु कश्यित् प्राच नः इतिहासः नोपलभ्यते । एताः कथा २५ स्वरूपेण चीनमापानिवद्वानि सकारयानानि पदुराः अनुयुर्वन्ति, 'दीदमम्प्रदायस्य प्रायेण माभिमनगद्धान्तानां प्रचारार्थम् मथिताः एताः या उपोशाप इति तद्विदो दिन्ति। प्रन्यातु स्वयं गठमारतु मद्धर्भ प्रदान रजननं सा अस्याः उद्देश्यम् उमम् ॥ फगनाम् अनूगं भा अंशतः अकागगमयो अंशाच काव्यानुका-३० रियणनास्मसागयो । प्रसिधं गरग्म. गयमयः मनधारितश्च तत्तगिशिक्षोप- १. परमलाप पायाप्राप्त प्राग पे चौरमहारना: केवल रतिपिरेव जम्मानि पारम्ति पूर्णमास्यानिमार्गपपिसार भनि पोपितरवाः इति समग्ते ॥ २. एप प्रपर. nanमानमित्रमहोरर ।।

·१० एकोनपष्टितमः संडः] घौद्धसाहित्यम् न्यासः अवश्यम् उपलभ्यते । दानधर्ममहत निदर्शयितु शिविराजकुजे अवतीर्णस्य बोधिमत्तस्य कथा श्राख्यायते । तस्य दानेन श्राध्या: भूला मित काः भिक्षणम् अत्यजन् । फश्चिद् अन्धो ब्राह्मणः तम् एकम् अति श्रयाचत, स च तस्मै द्वेऽपि प्रतिणी अदात् । (ग्रामणश्च एक प्रत्य वदान्यता परीक्षितु परिवर्तितरूपेण पागतः इन्द्रः स पासीत् )। अक्षिणायकाय वाहाणाय यदि अपदाय वस्त्वन्तरं प्रदातु ५ प्रार्थयट्यः स्वसचिवेभ्यः एप प्रत्यावीत्- "यदेव याच्येत तदेव दद्यान्नानीप्सितं प्रीएयतीह दत्तम् । किमुहयमानस्य जलेन तोये दास्याम्यतः प्रार्थितईमरमें।" अथ पुनरपि सचियः क्याविधदानाद् विरन्तु प्राय॑मानः अयं प्रत्यभापत-- "नायं यत्नः सार्वभौमत्त्रगाप्नु नेय स्वर्ग नापवर्ग न कीर्तिम् । त्रातु लोकानित्ययं सादरो मे याच्याक्लेशो मा च भूदस्य मोघः” इति । अत्र प्रायेण त्याग-त्यागहेलोः परसरं कश्चिद् अनुरूपः परिमाण सम्पन्धः नोपलक्ष्यते। तथादि एकस्याम् अन्यस्यां कथायां योधिसत्तः क्ष धार्ताय सिंही धारगनः शरीरमपि अर्पयति ॥ पार्यशूरः महान परिस्तः महांश्च प्रतिभाशाली लेसकः बभूव । अस्य भापा१५ निर्मला चचोमालिश्च शुद्धा । श्रस्य शेजो नीप्रस्य द्वितीयतृतीयशताब्दयोः टकीणा- मां शिलालेखानां शेल्या माम्यम् उपनि। एप छन्दः प्रयोगेऽपि कृतहस्तः भाति, पन्दासि च एतत्प्रयुतानि रसानुकूलानि । एषु छन्दस्सु कतिपयानाम् प्रायः श्रप्र- युक्तस्वात् ते याव्यलक्ष्मी. अधिकतरं मनोज्ञा भाति । अस्य पद्येषु विविधाः काव्या- लगतयोऽपि सुप्रयुकः दृश्यन्ते । तया हि, अमोऽतारित पद्यवएडे सरलोतिरम-२० शीयश्च अनुप्रामो विलोक्यते- "नतश्चम्पे सपराधरा धरा व्यतीत्य पेनां प्रममार मागरः" (शिविजात के ३८) गो च वस्य प्राग. दीर्घनमासप्रयोगे सत्यनि क्यापितम् अर्थमान्य दृदयते ।निम्नीदारतेन गयाएन अस्य पिच्छितिविन्दुरित गद्य निदर्शयिप्यते--२५ "प्रय योपिनो विग्मय मनाभिर मानिने मिनितनयनेरमा- रनुपात: पोरदयाभियोदयगाणो जयाशी चनपुरः सरदप पारभि- नामा: पुसमुच्चितमतरिचित्रपारमारिनन्यमानाभ्युदय शोभमभिगम्य पदि निएगणः संभाजनार्यमामातम्यामात्यप्रगुपस्य एयरपोरजानपदस्यमागो- पगयि देशयामास ॥" मागय प्रन्याय पालन्योरजीयित्ताद गरोन योद्धमत्रदायसमन्धि- गरप पन्मिन नत्र- पाशिराबादन भी यदि मध्ये न तदा मिगु मारपर्यम् ॥

·काल:- ३८ संस्कृत साहित्येतिहासः [नवमोऽध्यायः अश्यघोपः एव आर्यशूरः इति यत् तारानाथमहोदयः उदटक्कयत् तत्र पर्याप्त प्रमाणं नोपलभ्यते । एप च महोदयः अश्वघोपस्य नामान्तराणि यत् प्रादर्शयत् न तावतापि कश्चिद् विशिष्टनिर्णयः ईषत्करः। अश्वघोपीयमहाकाव्या- नाम प्रायशूरीयजातफमालायाश्च शल्योः यो महान् अन्योन्यभेदः प्रत्यक्षः, तबले विश्वसतां तारानाथीया एपा उट्टङ्कना असारो भाति ।। १००० तमे स्त्रीयादे अस्याः चीनभायानुवादो जातः । त्रिविष्टपीयजनश्रुतिपु अपि कथासङ्ग्रहलेखकत्वेन प्रसिद्धशिक्षकत्वेन च किल आर्यशूरनामधेयं श्रूयते। स्रोष्टसप्तमशतके भारतम् अधिवसतः चीनयात्रिणः इत्सिगस्य जातकमाला विदिता श्रासीत् । आर्यशूरकृतित्वेन प्रसिद्धस्य कस्यचित् फर्मफलविषयकस्य सूत्रमन्थस्य ४३४ तमे सीधाब्दे चीनभाषानुवादः समपद्यत । तस्मात् 'नोष्टस्य चतुर्थे तृतीये वा१० शतके एप ग्रन्थकारो बभूव' इति वचनं नानुचितं स्यात् ।। ६० जनसाहित्यम् बौद्धकथाः इव जैनकथाः अपि उपदेशोद्देश्यम् आदाय रचिताः दृश्यन्ते। तासां प्रयोजनं न पलु पाठकमनोरञ्जनं प्रत्युत जैनधर्मसिद्धान्तप्रदर्शनं खलु अस्ति । (क) सिद्धः उपमितिभवप्रपञ्चकथा-उपमितिभवप्रपञ्चकथायां लोककथारूपेण१५ रूपकालङ्कारबलेन चमनुष्य जीवन व्याक्रियते। संस्कृतसाहित्ये इत्यंभूतमन्थानाम् आद्य- त्वाद् हि अन्थोऽयं महत्त्यास्पदं खनु भवति । एप च १०६ तमे सीष्टान्दे सिद्धर्पिणा प्राणायि । भूमिफावसाने का स्वयं व्याख्यातत्याद् अत्रत्यं रूपकं न दुरधिगमम् । रचना अस्य गद्यमयी यन्त्र क्वचित् क्वचित् पद्योपलम्भोऽपि भवति । भाषा च तथा सरला यथा बालकाः अपि तदर्थ सुखेन पयोद्ध शक्नुवन्ति । वस्तुतः यालयोधोद्देश्य२० मनसि निधाय एव फळ प्रयोऽयं यथासम्भवं सरलभापया उपनिबद्धः। अस्य शेल्यां प्रसादिन्यां सत्याम अपि प्रन्यस्य रूपफमयस्याद् औपदेशिपत्याच न अनेन पाठकानां यथे, मनोरञ्जनं जायते ॥ (ख) हेमचन्द्र (१०८८-१९७२) कृतं परिशिष्टपर्व-हेमचन्द्रीये परिशिष्टपणि पुरातनानां जैनमहात्मनां फयाः यय॑न्ते, ताइच सरलाः लोकप्रियाश्च सन्ति ।२५ एतत् प्रणेतुः हृदय जैनधर्मप्रचारविचारेण तथा उपद्रतम आसीद् यया इतिहासप्रतीम महाराजचन्द्रगुप्तोऽपि अस्य मतेन जैनधर्मअहीरस्य तत्सद्भातः इव शरीरं त्याज । बहो यत यद् विसेंटस्मिथमहोदय कथायाम् अरयां कृतप्रत्ययोऽभूत्। प्रन्योऽय प्रणेतुः विषष्ट्रिशलाकापुरुषवरितमित्याख्यायाः रचनायाः परिशेपः सनु । १. द्वितोपाव पभूतो पायः प्रयोषधग्रोश्यो माम मरमा सर्वाधीनः ।।

·अथ दशमोऽध्योयः शिक्षेकोश्यकाः पशुपक्षिकथाः ६१ शिक्षकोद श्यकपशुपक्षिकथालक्षणम् एकतो वृहत्कथया अन्यतः पञ्चतन्वेण च ये द्वे साहित्यधारे प्रतिनिधीयेते भारतीयसाहित्यशास्त्रिणः स्वरूपतरते मियो भिग्ने न प्रदर्शयन्ति, प्रथापि तद्गतसा- ५ म्पयेपन्यपरीक्षणेन अमुयोः श्रन्योन्यस्वरूपभेदः स्फुटं गृहयते। तेहि अन्तरात्मनि, पाहयाकारे प्रतिपाद्याथै च परस्परं भिद्यते। प्रथमस्यां कर्तुः उद्देश्य पाठकमनोरखनम् अपरस्यां च सदाचारराजधर्मयोः शिक्षा दृश्यते । प्रथमस्याः रचना सरलगद्यमयी या कथाप्रयुक्तपतामयी या उभयमयी वा भवति, अपरस्यास्तु औपदेशिकपये: अन्दरा अन्तरा पिच्छद्यमानेन गद्यन एय धृतशरीरा मयति कथाशीर्पकाणि च अपि यस्यां.. पद्यमानि एर भान्ति । वृहत्कथया प्रतिनिधीयमाने हि कथासाहित्य अन्धविश्वासाः, लोकप्रचरितानि पौराणिकोपाख्यानानि, रागपराकमयोः स्वप्नप्रतिस्वप्नयोश्च भाख्या- नानि निरभ्यन्ते, पञ्चतन्त्रप्रतिनिधि कथासाहित्ये तु पशुपतिकथाच्दलेन मानव हृदयस्य अनुभुतयः संवेदनाश्च राजनीति. धर्मनीतिश्च निपुणवरं व्याक्रियन्ते। तस्माद् गृहत्कथादि-अन्यसाहित्यं 'लोकप्रियकथा: इविनाम्ना, पञ्चतन्त्रप्रमुखप्रन्यसाहित्य १५ पशि कोदेश्य:पशुपतिस्था:' इतिनाम्ना व्यवहियते ।। ६२ पशुपक्षिकथासाहित्यस्य उद्भवः वैदिकसाहित्ये विशिष्य च ऋग्वेदे निरुत्सायासाहित्यमालये प्रयत्नो निरर्यकः। पञ्चतन्त्रस्य मुरुगनतर्ण तस्य परापनिकयामयारे नीतिशिक्षकत्वम् इति धावत् प्राग ध्यतम् प्राग्येदे (८,१०३) फेवल एकस्मिन दिसून यज्ञ मन्त्रान् पठन्तः प्राह्मणा: य-२० गमे फन्दद्भिः भे: मा टरमीयमानाः इय प्रतिमान्ति । अय अग्वेदानन्तरम एता. दशानि क्वाचितानि यर्ण नानि धाग्दोग्योपनिपदि घामाद्यन्ते । तत्र हि पालः सत्य- कामः प्रथमं (तुर्याध्याये पश्नमेयर है) ऋषभस्य सकाशाद् मनशान प्राप्नोति, उतः सुर्याध्याये सममेघरटे) हमाय सकाशान, तनदय (तुर्याध्याये अष्टम परटे) मद्गो: सकाशात् । महाभारते पशुपविष्याना प्रारम्भिक स्यरूपम् उपलभ्यते । तथाहि नप२५ मानारस्य च्या पटगते यः मां चेपलेन मूपियेषु विश्वासमा रसाच मर्यान् तान अग्धवान् । मा नाम त्वं मुयाएहप्रदायिया पटच्या दोनः स्याः इति धृतराष्ट्र प्रमोधपन् शिदुरः सं गुधिष्ठिरादीनां पीनाद विरन्नुम प्रायदयामाम । तय स्थला- ग्तरे पनुररागालाय कपा मनु पाया यो में पृष्मिनादीनां मुलां माहारयेन मदनी मम्मद मुम्म घामा इटलमविपना सान् मशंन तम्याः अंशभागिये।

·४० । संस्कृत साहित्येतिहासः [दशमोऽध्यायः प्रतारयामास । एतां हि चतुरगगाजव्यों श्रावोयत्वा श्रारयित्रा एवं खलु पाण्डयाः अतिसन्धातव्याः' इति शिक्षा निष्कृप्यते॥ बौद्धधर्मप्रचारः अस्य साहित्यत्य, उन्नाये समजायत । वैदिकधर्म इव यौद्ध- धर्मे हि 'पुण्यापुण्य चरितैः मनुष्यदेहश्येन जीवेन एतद्देहपातानन्तरं पश्यादि-यौनिः प्राप्यते' इति सिद्धान्त लोकस्य हढा आस्था समुत्पाद्यमाना दृश्यते । बौद्धैः जैनैश्च ५ स्वमिद्धान्तप्रचारार्थ क मामाहित्याश्रयो गृहीतः इति तावत् पूर्वम् आवेदितम् एव । तथा च गौद्धनानस्यन्येषु बुद्वस्य इतरेषां च महापुरुषाणां प्रागभवीयानि चरिनानि व्यजयर्त्यः पंश्वादिकथाः निरद्धाः उपलभ्यन्ते । भरहुननामले स्थाने उपलक्ष्यमानेन "वोद्वजालझानां भारत (Ionuinental) सादयेण च पोष्टपूर्व द्विनी ये शतके एतादृश्यः पश्वादिकथाः नितरां लोकप्रियः प्रभूपन्' इति निःसंशयं सिध्यति । पातलले महा-१०. भाष्ये लोकोको विषयी उत्य उपन्यस्तैः कतिपयैः उद्देशैः (उल्लेखः) व इदं मां पुष्टिम् एति ॥ अथ कथामाहित्यस्य लक्षणवट द्वितं यम् अवयव नातिशिक्षण प्रधि- ‘कृत्य तु नागद् एतद् वरुभ्यं यद् वरयेऽत्र पतन्त्रात्रा नीतिशास्त्राद् अर्थशास्त्र- च्चि पर्याप्त सामनों सङ्ग्रहो।। इति । कस्यचिद् राज्ञो मूर्वान् पुत्रान् सुखेन नीति-१५ शोस्ने-राजधर्म, लोकव्यवहारे, आचारविद्यायां च-प्रवीणान् कर्तुम् एव पश्य- तन्त्रस्य प्रणयनम् श्राद् इति तावत् मा स्वयं स्वीकुतम् । चाणायाम् अर्थशास्त्र विविधानि राजनीतिसन्दर्भातराणि च पञ्चतन्त्र-कर्म विलोकितवान् इति निशित भाति । नीतिशास्त्रस्य सिद्धान्तानां पशुस्याभिः सह नहता चातुर्यण मिश्रणात् किस्त तद् श्रीपदेशिकपशुपतिकथासाहिल्यम् उद्भूतम् , यस्य रूपविशेषः निम्बितसंस्थ-२० याङ्मये स्यमशान्तरसम्बन्धशून्ये पञ्चतन्त्र विलोक्यते । पञ्चतन्त्रस्य सजातियान्तरं तु न लभ्यते । ६३ ग्रायं पञ्चतन्त्र (३) नागपन्यस्य नामधेयम् । दक्षिणपधीये नेपानी च पन्थ, पतुरः येषु येषु अपि पन्धेषु नाम-२५ १. पटरते हि हितोपदेशे (पंचायव प्रापः रूपान्तरनिस)- 'रुपायोग मासानो नोसिसादिह पायते इति ।। पंचतन्नं वयं सहमिका नीतिशाग इत्यादयानन्, परतायंगारप्रसारानु तीन पिपा भनीता ति परदिनम् ॥ २. सपाहि- 'मनदे पापापाय सुशार पसाराय गणुताय । पापण्याप पि गमोर मात्राम्यः । भूमि नमाम्यान माना नाति भावानुनागोरा ॥

·- त्रिपष्टितमः खंडः] श्राद्य पञ्चतन्त्रम् ४१ धेयोल्लेखः लभ्यते तत्र सर्वत्र पञ्चतन्त्रम् इत्येव नामधेयम् अवाप्यते। हितोपदेशे ऽपि च 'पञ्चतन्त्रात् तथाऽन्यस्माद् प्रन्यादाकृष्य लिख्यते' (भूमिकायां पह) इत्याद्युल्लेखेपु पश्चतन्त्रम् इत्येव नामधेयं दृश्यते । पञ्चतन्त्रभूमिकायाम् अपि एतत् पञ्चतन्त्रकं नाम नीतिशास्त्रं बालयोयनाथं भूतले प्रवृत्तम् ' इत्येवं पञ्चतन्त्रम् इति नामधेयं पठ्यते । तस्माद् अांद्यस्य प्रन्यस्य नामधेयं पञ्चतन्त्र बलु अमृद्' इति ५ सम्प्रधार्यते । तन्त्रपदेन हि अत्र अध्यायः परिच्छेदो वा प्रन्थस्य अभिप्रेतः । 'तन्त्र पञ्चभिरेतच्च कार सुमनोहर शास्त्रम् ' इत्येवंविधन प्रन्यस्य प्रमाणेन अपि तावद् मतमिदं समर्थ्यते । अन्दाध्यायी प्रभृतिषु नामधे येषु सादृश्यमपि अस्य नामधेयस्य प्राप्यते । अपि नाम तन्त्रशब्दः राजधर्म लोकव्यवहारज्ञानं च अधिकुर्वतः अध्या- यस्य वाचकः स्यात् । तत्र नाम छलं (Trick) इति यद् हर्टल-(Hertel) महाशयेन१० उहितं तदसत् ।। (6) प्रन्यस्य लोक प्रियत्वम् । पञ्चतन्त्रस्य महती लोकप्रीति भाजनता अनेन एव स्फुटा यद् अस्य अति पश्चाशद्भापासु प्रति द्विशवविविधसंस्करणानि लभ्यन्ते । पञ्चतन्त्रशाखिनः एतापतः शाम्बाविस्तारस्य प्रायः त्रयः चतुर्था शाः भारताद् पहिः प्रसृताः । ११०० तमे१५ सीप्टान्ने निभाषायाम् अस्य भाषान्तररूपम् अजनि, श्रा १५७० वमात खीप्टा- दाच प्रीक-स्पेनिश-लेटिनेटैलियन-जर्मन-पुरातनस्लैयौनिक जैकाङ्गलभापासु इदम् अनूदितं जातम् । अद्यत्वे प्रायद्वीपात् (from Java) आइसलैंड पर्यन्त खलु अग्य प्रचारः प्राप्यते ॥ भारते तु चिराद् अधिकतरम् अस्य लोकप्रियर प्रवर्तमान प्राप्यते । एतद्धिर. अपभ्रंशादिपु प्राचीनासु हिन्दीप्रभृतिषु अद्यतनीपु ष भापासु अनूदितं भूत्या भूयः संस्कृतभाषायाम् अनूदितं दृश्यते । अस्य पद्ययर्द्ध रूपं भूत्वा पुनः गद्यपद्धं रूपं जातम । एतत् संकोचं विकासं च प्राप्तयत् । अन्य बहव्यः कथाः सर्वसाधारणजन फया रूपेण प्रचरिताः भूत्वा पुनः अद्यतनमोखिककथारूपेण संगृहीताः सन्ति । एवं गते 'भूतले न धर्मपन्यान् विहाय लौकिकेन प्रन्याग्तरेण एतावान् लोकसमादर-२५ अधिगतः' इति वचनं कः प्रत्यतिष्ठेत ॥ (३) पंचतत्राय नानाशाखा:-अहो वन ' आद्य पञ्चतलं कथामु फेयलम् অফি! कीदृशं नु आवस्य पञ्चतन्त्रस्य स्वरूपम् आसीद इति तु अस्य नाना- शातीयः उपलभ्यमानः रूपैः अंशतोऽनुमातु मुशयम् । तेषां हि परस्पातुलया शायते यत्- (क) सेपा संघ योनि समानी एय (अन्यथा तेषां गद्यम्बएडेपु प पु पं १. पञ्चविशतिका हसप्ततिः सिंहासनातिरा लोरमचरितस्याविषयकानि पुस्तकातरानिमपि च तत्रमप्तकानि सन्ति । मनुवारण पंचतात्रस्य भाषा: हिन्दी पुरातनामतनोभयपिमरातो-पुरानापतनोभममहाराष्ट्री-सामित्रमनिय भाषामाप्यते। - ·५ ४२ संस्कृत साहित्येतिहासः [ दशमोऽध्यायः “प्राप्यमाणम् प्रायिकम् ऐकरूप्य कथं नु समाधेय स्यात) (ख) अपि च, एए रूपेषु ये दोशः दृश्यन्ते न ते अनुनयमाणाः सन्तः श्राद्य- प्रन्थं प्रत्युपयन्ति । इति ॥ अथ वक्ष्यमाणाः ग्रन्थाः आद्यस्य पञ्चतन्त्रस्यरूपस्य विज्ञाने उपकुर्वन्ति- (१) क-तन्त्राख्यायिका। म-११०० तम स्त्रीष्ट्राबासन्न झाले केनचिद् जैनेन रचितः 'सरलप्रन्य' -इति सवितः (Textus Simplicior) पञ्चतन्त्रग्रन्थः । ग-1 ११६६ नमे स्रोष्टाब्दे पूर्णभद्रप्रणीनः पंचतन्त्रग्रन्थः । (२) क- दक्षिणापथीयं पंचतन्त्रम् । ख-- नेपालीयं पंचतन्त्रम् । ग- हितोपदेशः। (३) क्षेमेन्द्रेण सोमदेवेन च प्रस्तुतं वृहत्कथागतं पंचतन्त्रवर्णनम् । (४) पह्नवीभापानियद्धं पंचतन्त्रम् । सर्वपाश्चात्येपु देशेष प्रचरितं पंचतन्त्रम् । एतत् पंचतन्त्रोपजीव्य स्खलु ॥ ऐजर्टन (Edgerton) महाशयेन पञ्चतन्त्र साहित्यस्य अनुशीलने महान् १५ आयासः खलु अर्जितः । तन्मेतन पंचतन्यस्य पूर्वोक्ताः इमाः चतस्रः स्वतन्त्रशाखाः सन्ति । हर्टल (Inertci) मतेन तु केवलं वे एव । एतयोः मतयोः अन्योन्यभई प्रदर्शयितुम् अधस्तात् सारणी एका उपन्यस्यते- हर्टल्मतेन पंचतन्त्रस्य शाखाविमागः १० फ तन्त्रात्यायिका उत्तरपदिचम.य: प्रन्या पूर्णभद्र सम्पादित पंचतम्यम् नेपालीय पंचतन्यम् हितोपदेशः यदायागवानि पंचतन्त्रस्य रूगणि पायोपंचतन्त्रम् दक्षिणापशीय वघवन्त्रम् 'सरलप्राय:(Textus Simplicior) Envi गापः सः पनामापा

·ऐजनमतेन पंचतंन्त्रस्य शानाविभागः
श्रामपंचतन्त्रम्
त्रिषष्टितमः सरहः ]
उत्तरपश्चिमीया वृहत्कथा'
प्राद्या तन्त्राख्यायिका
आद्य दक्षिणापथीयं पंचतन्त्रम्
आद्य पदवीपंचतन्त्रम्।
पह्नवोपंचतन्त्रम्
सेमेन्द्रपन्यीय पंपतंवम मोमदे रग्रंथीय पंचतंत्रम ।
श्राद्य नेपालीयं पंचतंत्रम्
। दक्षिणापथीय पंचतंत्रम् ।
-
तंगाख्यायिरा
'यायः सरलपंथ
श्राधं पंचतन्त्रम्
| नेपालीय पंचतंत्रम्
हितोपदेश. J पुरातनसीरिया
देशभापा निबद्धं
पंचरन्त्रम्
अरबभापा-
निपद्धं
पंचतन्त्रम्
'सरलमन्थः' /
(पूर्णभद्रीय पचतन्त्रम्-
एतच्चिाह ग्रन्थस्य काल्पनिकत्यं धोतपति ॥
८
N

·- ४४ संस्कृत साहित्येतिहासः [ दशमोऽध्यायः यतः आद्यपंचतन्त्रस्वरूपस्य ज्ञानम् एतन्मतद्वयभेदानितं तस्मात् तदेतन्मत. द्वयभेदाः विशेपेण अवधेयतां गच्छन्नि । तथाहि, (अ) हर्टलमते सर्वेषाम् उपलब्धानां पंचतन्त्रस्य नानारूपाणां विकृतिमापन्नं मूलं समान, तच्च तेन' त' इति संशया व्यवतियते। ऐजर्टनमते तु कल्पनामात्र खल्वेतत् ॥ (आ) हर्टलमते आद्यमूलाद् अनन्तरं मध्यमूनम् अपि एकम् आसीद यस्मात् , तन्त्रात्यायिका केवला वयित्वा, सर्वाणि शासान्तर्राणि प्ररूढानि । एतद् मध्यमूलं तेन 'क' संज्ञा व्यवहृतम् । ऐजटनस्य (मते) तु मामूलवद् एतद् मध्य- मूलम् अपि वक्त : मानसिकम् अवीजसर्गमात्रम् । हर्टलमते तत् तदेव गद्यखण्डं पद्य वा मौलिक भवितुमर्हति यद् यत् तन्त्राख्यायिकायां वा 'क' शासायाः प्ररोहेपुर' एकस्मिन् अपि या उरलभ्यमानं स्यात् । ऐजर्टनमते तु स्वतन्त्रयोः उभयोः शाखयोः एकस्मिन् अपि संस्करणे यद् यत् पद्य गद्यखण्ड वा लभ्यते तत् तद् मौलिकम् एव खलु, तन्वाख्यात्यायां तस्य उपलम्भानुपलम्भी अप्रयोजको ।। (३) हर्टलस्य मते दक्षिणापथीयस्य पह्नवीभापामयस्य सरलमन्य संझितस्य च पञ्चतन्त्रस्य मूलभूतम् उत्तरपश्चिमीर्य यत् पंचतन्त्रम् ऐजर्ट नस्य मते तत्सद्भावे१५ प्रमाणे नास्ति ॥ एर्टनेन उत्तरपश्चिमीयसंज्ञकाद् एकस्माद् मूलाद् दक्षिणापंथीय-पहवी- सरलप्रन्येतिशाखात्रयविभक्तम्य पंचतन्त्रस्य या उत्पत्तिः कल्पिता न केयजे सेव तेषां परस्परसादृश्यवसादृश्यानुशीलनाद् मिथ्या भाति, भपितु परस्परनिरपेक्षिताया: पंचतन्त्रसम्प्रदायस्य रुढिवय्याः इय शाखायो प्रादुर्भूता इत्यपि च सिध्यति । यथार० हर्टल प्रतिपादयति यदि तथा एकमूलद्गताः दक्षिणापथीयपह्नवी-सरलमन्येतिना- न्यः तिनः शासा, तर्हि 'सालमा मन्त्राख्यायिकयो मन्ये घा 'सरलमन्या पूर्ण- भद्रीयपन्थयोः मध्ये घातथा मादृश्येन न भविष्य यथा पहरी-'सरलप्रन्थयो. म । अवस्था तु विपरीता खनु दृश्यते । पुनश्च हर्टल सिद्धान्तेन हितोपदेश-पूर्णभद्रीय मन्ययाः मध्ये यया साम्येन अवश्य भवितव्यं न तथा हितोपदेश-दक्षिणापथीय-२५ पंचतंत्रयो मध्ये; न चैवं दृश्यते तस्माद् अप्रामाणिक्यः खलु हटंलवाचोयुक्तय. इति फलितं भवति । (४) प्रणेता-विष्णुशमा नाम कश्चित् परिहतः महिलारोप्याधिपतेः नृपामर- शक्तः त्रीन् पुत्रान् पनि मासे राजनीति शितपितु स्योरतयान् इति वायत् पंच. तप्रमूमिकाती झायते । म विश्णु शर्मा एवं खलु भस्म सन्दमस्य प्रणेता इति १० पंचान्नभूमिकास्थे तृतीये पचे स्पष्टम् अभिहितम्। कल्पिता विष्णुशर्मिति संज्ञा इति तु साहसमात्रम् पर। यत संस्तवस्तु विष्णशर्मणोऽस्य न कोऽपि पामायते । भमिकायां तेन नानादेवानां स्वपनाद् उदारमना पासपः खलु स पभूय न तु जैनो ·विपष्टितमः सएड.] श्राद्य पंचतन्त्रम् या पोहो या इत्येतावदेव केवलम् अनुमातुशक्यम् ॥ (५) उभवस्थानग-श्राद्यपञ्चतन्त्रजन्मभूविषये न तावत् किमपि तात्विक विदितम् । मौलिके सन्दर्भ इस्तिसिंहयोः नामधेयस्य अनुपलम्भाद् उष्ट्रस्य च श्राभी. चण्येनं वर्णनात् कश्मीरदेशः खलु आद्यस्य पञ्चतन्त्रस्य जन्मभुः इति यद् हर्टल- महारायेन तर्कितं न तद् वस्तुनः तर्कसहम् । फासांचिद् यात्राणां यानि नामधेयानि अत्र उपलभ्यन्ते, सर्वत्र मारते व तत्मसिद्धेः न तान्यपि कंचन पर सुप्रतिटापयितुं ५ क्षमाणि । महिलारोप्यनाथः अमरशक्तिीम नृपः न कर्तृकल्पनामात्र चेत् तर्हि दाक्षिणात्यः नूनं पश्चतन्त्रकनी इति श्रास्थीयेत । पञ्चतन्त्रे वएयमानः ऋष्यमूको नाम पर्वतः दत्तिणाप स्थितः इत्येते अपि मतमिदं सम्यक समर्थितं भवति ॥ (६) रचनाकालः--दोनारो नाम रोमनमुद्राविशेषः (Denarius) प्रोमदेशमार्गण प्राच्य देशार भागतः। यगिन पंचतन्त्रीय पद्ये ग्रस्य नामोल्लेसोऽस्ति तद् भाद्य-१० पंचनान्तर्गतम् इति विश्वस्यते । एवं गते प्रीष्टसम्यत्सरप्रवर्तनाद् अर्वाग्भवम् , ५५० तमे सोहाब्दे परजोयी (Barzoe)-महाशय न पहनोभापायाम् अस्य रूपान्तर- कारणात् ततः बहुमानपूर्वभवं च पंचतन्त्रम् इति प्रायाति । पहबीपंचतन्त्र राम्प्रति अलभ्य सही ५७० तमे सोष्ठ चूदेन (by Bud) पुरातनसीरियाभापायाम् पानू देतं बभूव । तस्मात् सीप्टस्य तृतीय वा द्वितीय श्यया शतके आद्य पंच-१५ तन्न' प्रणीतं बभूर इति अनुनीयते ॥ (6) भाषा--प्राय पंचतन्त्र संस्कृतभापानिवद्धम् वासीद् इत्यत्र प्रायः सर्वेषां समीतकारणाम ऐकमत्य दृश्यते । यवं न स्यात्, तर्हि यावदिदानी प्राप्तानां सर्व शायानन्यानां समानमंन्तम्भाषामयत्वं कथम् उपपद्यते । अय क्षत्रियराजकुमार- शिक्षा मनातनधर्मापनम्धिना प्रामणेन एतत् प्रणीतम् इति अपि अस्माकं२० विदितम् । तत, कथं नु सम्भाव्यते यद् ईदृशो प्रन्यः मानभाषायां विरचितः स्याद् इन्त॥ १. सततस्तुतिपय तु स्वम् - ग्रहा रुद्रः फुमारो हरिवारमा यहिरिन्द्रः बरत- पादादित्यो सरायत्रधियगनगा चामुरुयों मजगाः । सिटा नयोऽपिनो यौदितिरवितिमुना मारस्पष्टिकाया, येदास्तोर्यानि यज्ञा गगगुमनपः पान्तु नित्यं महाश्य ॥' २. हर्टलमा तिपिर अत्य पयत्व महत्वम् यस्ति इति प्रतिभाति । तस्य प्रायेग २०० तने शीष्ट पूवैश्वं पंचायत प्रगपनं बभूव इति निश्पपीति। वस्तुस्थिती तु एताको प्राचीनकाले अपि काश्चित रथाः पुरायः मासन् । २. पनि २५० मितवीरान ।

·सस्कृत साहित्येतिहास [दशमोऽध्याय ६४ पंचतन्त्रवर्णिताः अर्थाः पञ्चतन्त्रे नानाविषयान् अधिकुन्ति पच तन्त्राणि सन्ति । प्रथमे तन्ने भूमि- फाया अनन्तर सुहृद्भेद वर्णित । श्रन चं नशालरचनावत स्थाया कथान्तर- समावेशेन परममौहार्दन सुरसम् एफन निवसत पिङ्गलकनामधेयस्य सिंहस्य सञ्जीव- काख्यस्य वृपभस्य च कटग्दमनमाभ्या चतुरशृगालाभ्याम् उत्पादितस्य दौह दस्य ५ क्था प्रकृता । सञ्जीवकाधानतर तम् अनुशोयन्त पिलर चतुरपयनारचनै सास- यित्वा दमनरस्तस्य प्रधानसचिर सजात ॥ मिनसम्प्राप्तिनामके द्वितीये तन्त्र कपोतराजस्य चित्रप्रीवस्य, भूपरस्य हिरण्य- कस्य, वायसस्य लघुरतनकम्य, हरिणस्य चित्राङ्गस्य रमेण सिद्धस्य मिथ सख्यस्य कथा वर्णिता सरययलेन च यथा यथा ते महान्नि दुर्गाणि उदारन तत्माम् पाख्या १० तम् । द्वितीयं तन्त्र प्रथमाद् रम्यतर भाति, “यानि कानि च मिनाणि फर्तच्यानि शतान्यपि' इत्येतस्मिन् वाक्ये च यस्य निकृष्टार्थ सनिहित इव इश्यते ॥ काकोलूकीये तृतीये तने काकोलूकाना मिथो र क्या व्याजेन सन्धिविग्रह मार्गा व्यास्ता । उलू काय पक्षिराजपदे दीयमाने वायसराज विप्रतिपद्यमान सन शशविडालकथा आवयित्वा नीचयशोत्पन्नस्य राज्ये भाविनी भीती वर्ष यति। तस्य १५ एतद् विचेष्टित दृष्ट्वा उलू करान वैर निर्यात यनु निश्चिनोति । श्रथ काकरावस्य चतुरमति सचिव उलूकराजम् अभ्युपेत्य प्रवलिप्त न काकराजेन निष्कासितोऽह शरणार्थी त्या प्रपन्न' इति कपटोक्तिभि मूर्खे उलूककुले सुखेन प्रवेश प्राप्नोति । श्रथ एकया कथया शउदले भेदोत्पादनस्य लाभा व्याख्यायन्ते । अन्ते, अनुकूले फाले आयाते उलूकाना दुर्ग काकै अग्निमात् क्रियते। लब्धप्रणाशाभिधे तुयें तन्न मारमटयो या पाल्यारा। पश्चिद् मकर मर्कटश्च परस्पर परममिने आस्ताम् । अथ तयो मंत्रीम् असहमाना मकरस्य भार्या रुग्णायते, कस्यचित् पे हृदयमास चेद अह मुझे य तदा सलु स्वस्था स्याम् इति च स्वपति कथयति । भामरणभीत मकर अनिच्छन् अनि एकदा स्वमित्र करि स्वगृहे भोक्त निमन्त्रपति । यदा च मार रुपि सष्ठम् अारोप्य जजान्त-२५ चतिं स्वग्रह प्रति याति तदा की कपटगुक्ति विज्ञाय उक्तनान्--'मा यो व तो न भवत' प्रागेर सूचितम् । प्रत हदय तु मया पृष्ठन वृक्ष परि एस धन कन्।' इति ।बालधी मकर मदरचने विश्वस्य तट प्रतिनियतते या मट घदयम् आनयेत् । वदेव मटन वजीनित रक्षितम् । अथ मार पुन तस्य सख्यम् इन्छन् भूयोभ्यस्तम् मध्यर्थयति गृहभोग्न नेमण य तस्मै प्रयच्छति, मांटस्तु तस्य सपने३० वर्णम् अनयन् 'नाह रासभ यस्ते पचन प्रतीय त्वया सह पुन गन्यम् इत्युक्त्तारासमकथा प्रावयति ॥ अपरीक्षित सरस्साये ५चमे तन्ने प्रक्मृिश्यकारिवाया दुप्फन दर्शितम् । २० ·. चतुःषष्टितमः सएडः] पंचतन्त्रणिताः प्रथा केनविद् ब्राह्मणेन एकः नकुलः पालितोऽभूत् । एकदा सुत्रस्य स्वशिशोः रसाभार तस्मिन् निक्षिप्य स ब्राह्मणः कार्याद् यहिर्जगाम । अथ प्रतिनित्य यदा अलिन्द- प्रविष्टः नकुलस्य मुसं रतन दिग्धं पश्यति तदा 'श्राः शिशुमें नूनम् अनेन हतः' इति चिन्तयित्या सम्यग अविचारयन् सहमा तं जधान । वस्तुतस्तु नकुलेन सर्पम एक हत्या शिगुः अरदयत । अय ब्राह्मणस्य पत्नी अपि अनुरोते तस्य नापितस्य च कथां ५ प्राययति यः अविचार्यकृतेन कर्मणा स्वप्राणान् अपि जहाति ॥ प्रथमतन्त्रयं व्यपेक्ष्य अन्तिमं तंत्रद्वयम् अतीव शकायं विलोक्यते । कति- पयेप प्राचीनपुस्तकेषु एतद् हि तंत्रद्वयं महातीणकलेवरं खलु दृश्यते । वत्र हि तत् प्रथमतंत्रत्रयस्य परिशिष्टद्वयम इत्र सलु प्रतिभाति ॥ ६५ पंचतन्त्रस्य शैली (२) हृद्यया मनोरमया च रीत्या राजधर्मस्य लोकव्यवहारस्य च शिक्षार्थम् एव पञ्चायं प्रवृत्तम् इति तावद् अस्तिनाद् वर्णनात् स्पष्टम् एव । अत्र यर्णितासु बुद्धि- वर्मनीपु विनोदकरापु च कथासु पात्राणि प्रायः पश्वादयः । ३६ सामान्य पशुकथा- म्वरूपं राजनय शज्ञया तथा मिश्रितं यतते यथा कथा स्वयं स्वरूपेण रम्या सती यस्याश्चन श्रागारशिक्षायाः या राजनीति-शिक्षायाः वा भृशानुरूपं निदर्शनं१५ समद्यते। तथाहि प्रथमत्य तन्त्रस्य प्रथमायां व्यायाम् 'अन्येषां कार्ये हस्तक्षेपोऽनुचितः' इत्यर्थ निदर्शयितुं तस्य वानरस्य वृत्तं यणितं यः काचेन कृत्यमानस्य फलकद्वयस्य अन्तराने प्रवेशितां काप्ठफणाम् उद्दियीपन पञ्चत्वं गतः । प्रथमस्यैव तन्त्रस्य एक- पियां कथायां महाभारतप्रसिद्वा शठं प्रति शाठयमाचरेद् इति लोकोक्तिः दृष्नान्तिवा। तथाहि, परदेशं गन्छन् कश्चित् पुरुषः प्रायमी स्वतुलां कस्यचित् स्त्रमित्रस्य२० परिणतः अभ्यर्ण स्थापति । परदेशात् प्रतिनिवृत्य तेन तां तुलां प्रत्यर्पयितुं प्रार्थितः १. प्रत्येकतन्त्रपरिणाहं व्यञ्जयितुं १९०२ तमे सीप्टाब्दे निर्णयसागरमुद्रणालये महितात पंचतामात पंधानां तत्राणां प्रत्येक पृष्ठ-पद्य-यया संध्याः अघोऽवतायन्ते । 1 पछ हया । कया संख्या भूमिका शून्यम् प्रयमतन्त्रम् । द्वितीयतन्त्रम् | तृतीयतन्त्रम् । चतुर्थतन्त्रम् । पश्वमन्तत्रम् । २. मासो कथाना मुख्यमद्देश्य व्यवहार्य राज्यधर्मस्यैव शासनं याचारस्य तु गौणम् । अतः पयहारचातुर्यशिशापराः अपि काश्चित् कयाः वृदयन्ते। प्रथमतन्नस्य चतुरगम्बकयोः पथया घ एतद् व्यवहारचातयं सम्यक् निदर्शितम् ॥ . पहा मंख्या ३ १२ ४६१ २२ २५४ - - ८० ·४८ साकृत साहित्येतिहास [दशमोऽध्याय लोभपरीत ना सो पपिम् 'सा तु सबै आसुभि हन्त खादिना' इति प्रत्यवीत् । श्रय कुरालमी तुन स्वामी पाजन न तस्य धूर्तस्य बालसुतम् प्रात्मना सह आमा बहिनींना यावृत्य व ल श्येनेन ते सुा अपनत' इति तम् उतमान् । गत्य तराभावाद् धृतं पणिक तुला प्रत्यर्य सुत पुनराप्तवान्। प्रथमतन्त्रस्य अन्याया कथाया मतेमान रिपु वर न तु भूमिगम्' इनिशिया म हयितुम् एप्स्य मूर्तभदा ५ सेवकल वृत्तान्त शास्त्रात य उपती मरका हन्तु पातितेन सडगेन पम् प्रदनन् । मतितामि शनुभूत गोरे महागा प्राणरक्षा त । एयरन्यपि वायम् ॥ (-) पचत नफनी कथाप्रकर्तुं निपुणराजनीतिज्ञस्य सिद्धहस्त वर्णकारस्य च गुगनाम् एान असाधारण मनिधार दश्यते । सोहि चित् २ रासायच्या १० राने यात्मविस्मृत इय अवलोक्यते । "ट शार्ट स्टोरीज भाव दि वल्ड' (Graat Short Stories of the World)-नागके यथासाहे एतत्कयानामपि मादेश म्याने खन् । (३) पाने मात्यानुन सालाना पचाना प्रयोग भस्य शैल्या द्वियो विशेष । तथादि, सिंह जम्बुक प्रवीति- 'न गो प्रदान न मदीपदान, न चान्नदान हितमा प्रधानम् । यथा यतीह बुद्ध प्रटन. सर्वपदालेभयमानम ॥" इति (१,३१३) थापा दाना सौदर्यगुरु न ५९ - अस्मभ्य घास दय परि२० रिच्यतेतराम् । सर्वाणि इमार पद्यानि तम्येव फुसि त तु तात्त निश्चयेन याम् अशक्यम् । अपि नाम भूयिष्यामि तेन प्राचीनतरेभ्य धमन्येभ्यो या मामा एकै पमि कृते भ्य मारभ्या या सहयतातिसुयश ये समापि या मड्महराापि तस्य सूद विवरधाशादित्य सष्ट !! (४) प्रत्यर यानामधेय पाप्रमीयते यत्र पक्थात निस्मरी शिक्षाप्रधार २५ पात्राणा नामाचतदाद् गमयम थपि उप यस्तम् ति च ५पतन्नर य मासे विशेष स्था, 'बुद्धि यस्य पलं तस्य धुनु हुनो यान । १ रातोमत प्राय माने त्या गावारिसोया पसस ५पत " PRE भारणार (१७.१ सया ५,६४) गुटोर इस प्रभारी। महाभारत पिया पार fri- फाले पारम्प पर विजय सम्म सपा और यपि रात्री माय पाया जामा' इति पतिभ्य दीपमान परामर भूपात । अत्र 'रिपा पा पनु गरा' पनि सास्ति दिमतम इव पर माना ·५ पचपटिनम सएड] पञ्चतनस्य शैली बने सिंहो मदोन्मत्त शशरेन निपातित ।' इत्यत्र, 'अर्थस्योपार्जन वृत्या नैर भोग समश्नुते । अरण्य महदासाद्य मूढ सोमिलको यथा । इत्यत्र च ।। (५) कतिचिच्च पयानि पचतन्ने वर्णनपराणि अपि लभ्यन्ते । यथा, • वातवृष्पिरिधूतस्य मृगयूथम्य धारत । पृष्ठतोऽनुगमिष्यामि का तन्मे भविष्यति ।, इति ।। परतन्त्रकर्तु एन कृति इमानि पद्यानि इत्यत्र तु न कोऽपि सन्देह । अना यासनैव इमानि पचतन्त्र समावेशम् आगतानि इति ज्ञायते, अन्यथा अप्रमाद गद्य नेत्र रस्तुवर्णन कुर्वन प्रथकार कथ नु इमानि अत्र समावेशयिप्यत् (पयानि तु रेवलम् अपदेशिनि का स्थाशीपकप्रदायोनि वा सत्तु दृश्यन्ते')। (6) भाषा पचतन्त्रस्य प्रायश प्राक्षला, शुद्धा, प्रसना च। यद्यच नाभविष्यत् कय तह नाराजकुमाराणा नीती विनयन यत् कत्री स्वर प्रदर्शित प्रन्योद्देश्य तद् असेत्स्यत । बन्द सुअर अनुपम प्राधान्य विलोक्यते तत्र च रामायणमहाभारत. स्मृतीना शैले म भनुमरना प्रन्यकारेण दर्घसमामा जिरचनाश्च वर्जिता । यथा. 'आपत्काले तु सम्प्राप्ते यन्मिन मित्रमेव तत् । वृद्धिकाले तु सम्प्राप्ने दुर्जनोऽपि सुहद् भवेत् ॥ (२,११८) उद्यमेन हि सिात कायाणि न मनोरथै । न हि मिहस्य सुतस्य प्रविशन्ति मुसे मृगा । (३३८) किं तया नियते धेचा यान सूने न दुग्यदा । कोऽर्थ पुत्रेण जातेन यो न विद्वान् न भस्तिमान् ॥ इति (भूमिका, ") अति मरलवादेव ईशानि पद्यानि प्रारिम्भाच्छानाणा पाठयपुस्तकेषु प्राय महगृहीतानि॥ क्वचित तु दुष्करेषु छन्द मु दीर्घसम सप्रयोगोऽपि दृष्टिपथम् अयतरति । यथा, सिद्धि प्रार्थयता जनेन रिदुरा तेजो निगृहप स्वक, २५ मत्वोत्माहरताऽपि दैवविधिषु स्थैर्य प्रकार्य फमात् । रेवेन्द्र-द्ररिणश्रान्तकसमैरप्यन्विता भ्रातृभि, क्लिष्ट सुचिर निदएडमरहन्छीमान् न धर्मात्मन" (३.२२३) इत्यत्र। तदनमरपालभराना काव्याना रोल्या सह तोलनेनतु एपा दीर्घसमासरचना ऽपि सरलेय प्रतिभाति । यक्ष्यमाण पद्य यत्र नृपसचिययो सम्बन्ध वर्णित मुद्रा ३० राक्षसे अपि प्राप्यते- १ यस्तारागि पनि जातकमारामु घम्भूपयेषु ध बाहुल्यैन सभ्यते, तत्र हि स्वपिता को पपयोभामा यग्य निवम्नाति ।। २० ·५० संस्कृत साहित्येतिहासः [दशमोऽध्यायः 'अत्युच्छिते मन्त्रिणि पार्थिवे च विष्टभ्य पादायुपतिष्ठते श्रीः। सा स्त्रीस्वभाबादसहा भरस्य तयो द्वयोरेक्तरं जहाति ॥ गद्य तु अस्य न कथंचिदपि तथा कठिनं यथा दण्डिनः याणस्य वा वस्तु. ५ तस्तु एतद् जातक-चम्मन्थानां गद्याद् अपि सरलम् । अत्र 'क'-प्रभृतिकृत्प्रत्ययानां बहुलः प्रयोगः दृश्यते । भूतकालार्थ प्राधः क्तप्रत्ययसिद्धः ऐतिहासिकरर्तमानकालिक- प्रत्ययनिप्पनो या शब्दः प्रयुक्तः । कर्तरिप्रयोगापेक्षया च कर्मणिप्रयोगस्य प्राविश्यम् अवलोक्यते । वस्तुतः कृदन्तानामेव प्रयोगोऽधिकतरोऽत्र न तु तिङन्तानाम् ।। ६६ तन्त्रोख्यायिका पञ्चतन्त्रस्यैव सलु रूपविशेपः तन्त्राख्यायिकानाम्ना व्यवहियते । शारदा- लिप्यां लिखितम अस्याः अद्यावधि एकमेव पुस्तकं कश्मीरदेशे प्राप्तम् । वर्तमान सीएशनकस्य मुखे अन्वेपणारस्य हर्टलमहाशयस्य हम्सं गता एपा। तन्मतेन अस्याः शापाद्वयं पनि । एका तेन 'अ' संज्ञया व्यवहता अपरा च 'य-'संशया । अपि च तस्य मते 'अ' संज्ञिता शाखा अधिकमौलिकी, ऐजर्टनस्य मते तु 'ब' संहिता ॥ हर्टलस्य तन्त्राख्यायिकायां अतिमहती श्रास्था दृश्यते । परं तादृशीम् श्रास्थाम अयनताम् अपि पालोचकानां मतेन तन्नाख्यायिकायाम् श्राद्यपंचतन्त्रस्य यावान् मौलिकोऽशः मुरक्षितम्तिष्ठति न नासान् एकस्मिन् अपिपंचतन्त्रस्य रूपान्तरे। पंचतन्त्रस्य विविधानि रूपान्तराणि वस्तु विवर्धनप्रसारणयोः हेतोः मूलपंचतन्त्राद् यथा भिद्यन्ते न तथा वस्तु निस्मारण परिवर्तनयोः हेतोः । प्रक्षिप्तासु कथासु नोल-२० शृगालस्य (१,८), चतुरजम्बुकस्य (१.१३). तन्तुबायस्य सोमिलाफरय (४), कुटिला- चुट्टिन्याः (३.५), नृपशियः (३.७), वृद्धहमरण (३.११), लशुन चौरस्य (४,१), धीर. वेपथारिणश्च कयाः यत्र उल्लेग्रम अर्हन्ति । श्रासां फासुचिद् खुलकारस्य चहल- प्रयोगार्शनात् तासां प्रक्षिप्तवं स्पष्टम् । कदा नु एपातन्त्राख्यायिका निमिताऽभूद इति प्रश्नस्तु यथारन् प्रतिवम अशक्यः॥ ६७ 'सरलगन्यः' (The Textus Simplicior) अयदि पन्थे यस्तुयोजनिकानमे प्रतिपाद्याथै प मदत परिवर्तन विहितं विलोक्यते। वह पन्य अपि तत्रापि प्रायः ममान परिमाणकानि पृतानि, तृतीय- तात्रय कियत्यः व्याप चतुर्य तन्ये सनिषेशिवाः सन्ति । सर्यपु ५५ प सम्पु १. हंसगतेन वेदसं वारयापियाम् एष मूसपंचतन्त्रता मापा उपसम्पते या माय नपादिता गप प्रभिसम्पाय परियतिता। अग्र्यपो मते पंचतन्त्रस्य पसिप स्पातरेप मपि एमागो भाषा सामोपयो ।

·सप्तपष्टितमः सएडः] सरलप्रन्थः प्रक्षेपः हनो लभ्यते । तृतीयचतुर्थपंचमानां तन्त्राणां व्यावस्तुपु तत्र तत्र परिवृत्तिः अस्ति कृता । यथा, पंचमे तचे नापितकथा प्रधानायते, नकुलस्था च वत्र प्रक्षिप्ता- ऽस्ति । कतिपयास्तु वासु अभिनवासु कयास ललिताः खलु सन्ति । तथाहि आत्मनः विष्णत्वं ख्यापयतः कस्यचित् तुन्नयायस्य यथानद् रूपं देवैः सह प्रात्मसम्बन्धं प्रख्याप्य दृप्यतः नृपविशेषस्य बालिशकर्मणा एवं विधियते । यदा च नृपोऽसौ ५ सीमासन्न जनपदाधिपतिभिः नृपतिभिः सह सयामम् उत्थाप्य स्वयं पराभूयमानो भवति तदा स्वयशः रक्षिण्यन भगवान विष्यः यकुण्ठाद् अरतीय तम् अवति ।। अस्य पाठः तन्त्रात्यायिकापाठः सह अधिकतरं साम्यं वहन्ति । आद्यपश्च- तन्त्रस्य श्लोकानां प्रायः तृतीयोऽश: अत्र सुरक्षितः । अत्र च वैदिकधर्ममम्प्रदाय प्रसिद्धानां मुनीनां नामानि अनुपलभ्य पाठक: जैनमुनीनां नामानि पश्यति ।१० दिगम्बर- नग्नक-क्षपणक-धर्मदेशना-प्रभृतीनां जैनसाहित्यप्रमिद्धानां पदानांप्रयोगा- च्च जैनविशेषकर्टकोऽय ग्रन्यः इति अनुमीयते । शेली तु अस्य रम्या प्रौढा च ।। यह माघाद् रुद्रभट्टार पद्यानाम् उद्धृतत्यात् (११६६ सीटसम्बत्सरमवात्) पूर्णभद्राच्च नूनम्, अस्य प्राचीनत्वात् प्रायः ११०० सीप्टान्दासनकालप्रसूनोऽयम् इति साधारणतः सम्भाव्यते॥ ६८ पूर्णभद्ररचितः ग्रन्थः (पंचाख्यानकम्) पच्चाख्यानरुनाम्ना प्रथिति गतः पूर्णभद्रस्तः प्रन्यः अंशतः तन्त्राख्यायि- काम अंशतः 'मरलप्रन्यस्य' पूर्वादर्शीभून कश्चन प्रन्यम् अंशतश्च कदाचित् कंचन अद्यावधि प्रकाराम् अनागतं प्रन्यम्, उपजीव्य 4 प्रपीतोऽभूत् । इह न्यूनान्यूनाः याः कविरातिः अभिनयाः कथाः, नूनं तामां कतिपयाः रम्याः सन्ति । तथाहि हारि-२० ए व्या प्रकारेण एकस्यां कथाया (११) पशुमनुष्ययोः कृतज्ञत्यावहत्यकृतं वारत- म्यं स्फोटितम् । अस्य अध्ययनात् किमपि गभीरं नीतिशास्त्राइन प्रन्थकारेण अपमाहित हयामोद्' इति मतिमदेति । शैली श्रस्य सरला, प्रसादगुणसम्पन्ना, शो- भना च । सोमायस्य कस्यचिद् मन्त्रिण प्रमादस्य काम्यया पूर्णभद्रेण ११६६ तमे स्वीष्टान्दे प्रन्थोऽयं लिखितः॥ ६९ दक्षिणापथीय पंचतन्त्रम् । दक्षिणापथे प्रचारं गतस्य पंचतन्त्रस्य पंचशासाः लम्बने । यदेव मूलं नेपा- लीयस्य पचतन्त्रस्य च हितापदेशस्य च तदेव श्रामा शान्यानाम् । वस्तुनः दक्षिणा- पथीये पंचतन्त्र अस्मिन् यावान् मानिकपचन-त्रांश , नागान न च 'मरलप्रन्येन च पूर्णभद्रीये पचाल्यानके । ऐजर्ट नमतेन श्राद्यस्य पंचनवस्य पद्यभागस्य द्वौ हतीयां-३० शो गयभागम्य च प्रपश्चर्या शाः पनु पत्र मरतिवाः । आमु पंचमु शामा एकत्र १. सदाचित 'सरलग्रन्थोऽपि एतनाम्ना व्यवहारं गन्दति । .

·५ संस्कृत साहित्येतिहासः [दशमाऽध्यायः उमहिनाऽस्ति यत्र पण्णवतिः कथाः अधीयन्ते, अन्याश्चतम्न' आद्यपंचतंत्रस्य अमहत्त्वारसदानि कथावस्तुभागान् बहुशः अविभ्रत्यः प्रायेण सहितप्ताः एव । नेपालीये इव इ. दक्षिणापथीये पंचतन्त्रेऽपि कालिदासस्य पद्यम् एकम् उद्धृतं दृश्यते, तम्मात् कालिदासोत्तरं प्रादुर्भूतोऽयं प्रन्यः इति कल्रयितु शक्यम् । काः काः कथाः अन्न प्रतिमाः इति विज्ञासायां तु गोपिकायाः (१,५२), एका उदाहार्या ।। ७० नेपालं पञ्चतन्त्रम् नेपालस्य पञ्चतन्त्रस्य तावद् भने कानि हस्ताङ्कितपुस्तकानि अद्यायधि हस्त गतानि । एपाम एकस्मिन् पद्यभागमात्रम् इतरेषु तु संस्कृतलिप्यां या नेवारीलिप्यां पा पद्यभागेन सहितः गद्यभागोऽरि लभ्यते । इह प्रथमद्वितीयतन्त्रयोः प्रसिद्धः क्रमः व्यत्य स नीतोऽस्ति । अस्य रचयित्रा श्राद्य पञ्चान्न, हितोपदेशस्य अपि उपजी-१० व्यम अवश्यम् अनुशीलितम् इति विश्वस्यने । अत्र कालिदासात् पद्यस्य एकस्य उद्धरणात कालिदासाद् अर्वाचीनम् अदः इति धारणां विहाय नान्यत् किमपि अस्य अधिनिर्माणकालम् थाफलयितु शक्यम् ।। ७१ हितोपदेशः पंचतन्त्रस्य रूगन्तर विशेषस्य हितोपदेशस्य प्राधान्येन प्रचारः यङ्गपएव ११५ वस्तुनः तत्र पंचतन्त्रस्य सर्वरूपान्तराणि प्रचाराऽऽसनात् प्रभ्रश्य थनेन स्वयम एकच्छत्रम् श्रासनम् अधिष्ठीयते । एप महाराजधवलचन्द्रस्य' कृपाश्रितेन फेन- चिन्नारायणाभिधेन पण्डितेन निष्पादित आसीत् । यत्र प्रन्यादी मङ्गलाचरण धूर्जटः, चन्द्रार्धचूडामणे: ११,१७०), चन्द्रमौलेश्च स्तुतिदर्शनात शेवः सनु नारायणः अभयद्' इति श्रआयाति । प्रन्योरेश्यं कीर्तयता अन्धकारेण स्वयम् दक्त' यद् यालबुद्धि-२० गम्याभिः सरतरुचिरकथाभिः पाठकानां संस्कृतभाषावियोध विधातु याकचातुर्य रचयितु नीतिविद्यां च वेदयितुम् एप प्रन्थः सदगृहीतः इति। तच्चतत् सर्व हितो. पदेशस्य आभ्यां पद्याभ्यां स्पष्टम् - 'श्रतो हिनोपदेशोऽयं पाटवं संस्कृतोक्तिः । याचां सर्वत्र दैटिनीतिविद्यां ददाति च ।। (प्रातायिका, २) १. मत्र गायनम् प्रत्येक इस्यते । सन्ध प्रमारात् तत्र पदम् मतमत इति अवधार्यते॥ २. तथाहि पठपते हितोपरेने पामिरम्- 'भीमान् पपमपन्द्रोसो बीमाग्माणतिरो रिपून् । मनाय मंपा पानास्वपिरवा प्रचारितः॥' (४,१३९) ३.स्मता इमोकोऽपम् --- 'यावत् स्पर्गाधनोज्य सरहनसमो पस्य स्पतिङ्गः। तापमारापन प्रपत रक्षितः संग्रहोय यानाम् ॥' (५,१३८) २५ ·एकसप्ततितमः खण्डः] हितोपदेशः 'यन्नवे भाजने लग्नः संस्कारो नान्यथा भवेत्। फयाच्चलेन पालानां नीतिस्तदिह कथ्यते ॥ (प्रस्ताविका) प्रस्ताविकायां नयमपद्ये रचयित्रा स्वयं स्वीकृत यत् पंचतन्त्रं प्रन्यान्वरं चकम् उपादाय एव अस्य प्रन्यस्य सङ्ग्रहोऽजनि इति । फिन्नामधेयं प्रन्थावरं चेदम् । इति प्रतिवत वावन्न सुकरम् यतः पंचतन्त्रापेक्षया सप्तदश नवाः कयाः इह सद्गृ-५ हीताः, तस्मात किमपि पशुपतिकयामयेन तेन 'अन्यान्तरेण' भवितव्यम् इति तावत् प्रतिभाति । नारायणपण्डितेन थत्र यधितासु सप्तदशासु कथासु द्वे केवले आचार- शिक्षापरे, शेषासु पञ्चदशसु सप्त पशुपक्षिस्थाः, पञ्च प्रएयिश्चान्तवर्णनपरा: तिसश्च साधारणजनमनोरञ्जनकर्यः अप्सरः प्रभृतिकथाः सन्ति इत्यतः सिध्यति यद् श्राचारशिक्षा थस्य प्रन्यस्य मुख्यम् उद्देश्यम् नेवास्ति इति, उद्देश्यविपये नारायण-१० पण्टिन मूलपञ्चतन्त्रकारस्य व पदाङ्काः धनुसृताः इति च । यस्यां च मुनिना मूपिकः प्रथमं मार्जारः ततः कुकारः, ततः व्याघ्रश्च कृतः, अथ यदा व्याघीसवः मूषिकः तं मुनिम् एव हन्तुम् उद्यतः तदा तेन 'पुनमूपिको भव' इत्युक्त्वा पुनः मूपिकः कृतः सा मुनिमूपिककथा महाभारताद् गृहीता भाति । चतुरमतिस्त्रीकया या अत्र (२.६) पठ्यते साशुफसप्तत्याम अपि पठ्यते श्रपि च, हस्था वीरवरकथा१५ वेतालपञ्चविंशतिकायाम् अपि अधीयते । नीतिशास्त्रेषु अस्य महान् आधारः का- मन्दकीय नीतिसारं खलु अस्ति । कालः-(२) हितोपदेशस्य नेपालप्राप्ते हरवादितपुस्तके तदकनकालः १३७३ स्नी. लभ्यते, तत् ततः प्राचीनेन थनेन भवितव्यम् । (२) मापात् कामन्दकीनीतिसाराच्च बहुतरार्यजातोपादानात् ताभ्याम् अयांची-२० नेन च अनेन भाव्यम् । (३) अत्र 'मट्टारकयार'- शन्दप्रयोगदर्शनाद् ६०० तमात् नीष्टाग्दाद् अर्थाची- नोऽयमिति विभाव्यते ॥ (४) अत्र लभ्या कथा एका शुक्रसप्ततो अपराध वालपश्चविंशतिकायाम् । श्रयाप्यते इत्येतत् तु अस्य कालायचारणे न मिचिद् उसकारके भवति । पर्यवस्तुरूपरेसाः। इह मित्र लाभ-सुहृद्भेद-विग्रह-सन्धि नामानः चत्वारः सध्यहाः सन्ति । आद्यपंचतन्त्रस्य यमद्वितीयवन्ने अत्र क्रमेण द्वितीयप्रयमे कृते । पंचतन्त्रस्य चतुर्थ तन्त्र परित्यव्य तृतीयपंचमतन्ने यथाक्रमं विप्रहसन्धिनामकयोः साहयोः अभि- नयरूपा नीते। सन्धिनामके सङ्प्रहे नूत्ना एका कथा योजिता पंचतन्त्रस्य च३. प्रथमतीयतन्त्राभ्यां कतिपयानि कथान्तराणि उद्धृत्य इह धृतानि । तदेवं संयोजन- नियोजन-व्यत्यमनैः शिल्पिते हितोपदेशे पंचतन्त्रस्य पद्यभागस्य प्रायेण तृतीयांशः गद्यभागस्य पद्वी पंचमांशी समागती॥

·५४ संस्कृत साहित्येतिहासः [दशमोऽध्यायः शैली–बालानां संस्कृतस्य नीतिविद्यायाश्च शिक्षायै हितोपदेशः निवद्धः। तस्माद् यथोद्देश्य भाषां यस्य साला स्वच्छा रुचिरा च । दीर्घसमासक्लिष्टरचनयोः प्रयोगः यदि क्वचिद् विलोक्यते तर्हि उद्धृतेषु पद्येषु एव। पांचतन्त्रिकी पद्धतिम् अनुसरता अस्य रचयित्राऽपि तिडन्तस्थानेायाः वृदन्ताः एव प्रयोगाः प्रयुक्ताः । एतकर्तुः कृतित्वेन प्रतीयमानेभ्यः कतिपयेभ्यः पद्यभ्यः तस्य सुकवित्वं स्फुटी ५ भवति । न केवलं वङ्गेषु एव प्रत्युत भारते सर्वत्र हितोपदेशस्य सुप्रचरितत्वाद् घगाली-हिन्दी प्रभृतिषु नानाधुनिकभारतीयभाषासु अस्य अनुवादाः प्रजायन्त । अधो अवतार्य माणैः गद्यपद्यः अस्य भापासारल्य सष्टम् - 'तद्भवतां विनोदाय काककूर्मादीनां विचित्रां क्या कथयामि । राजपुत्र रक्त 'फथ्यताम् । विष्णुशर्मोवाच श्रूयतां सम्प्रति मित्रलाम', यस्यायमाद्यः श्लोकः ॥' माता शत्र : पिता वैरी येन बालो न पाठित्तः । न शोभते सभामध्ये हंसमध्ये चको यथा ॥ (प्रस्ताधिका, २५) 'यथा ह्य केन चक्रेग न रथस्य गति भवेत् । एवं पुरुषकारेण विना देवं न सिध्यति ॥ (प्रस्ताविका, २०) ७२ बृहत्कथान्तर्गतं पञ्चतन्त्रम् अथवा उत्तरपश्चिमीयं पञ्चतन्त्रम् वृहत्कथामञ्जर्या कथासरितसागरे च पञ्चतन्त्रस्य यद् रूपम् अलभ्यते तद् 'मौलिक्या वृहत्कथायाम् अस्थिर । कदाचिद् भूरिचिरेण सम्भा. कश्मीरेषु अङ्गो- पचयं प्राप । रूपान्तरेप स्थिता भूमिका प्रथमतन्त्रस्य तृतीया कथा च अन नोप- लभ्यते । प्रत्येकतन्त्रद्वयस्य सन्धो याहयकथावस्तुनः प्रक्षेपं विधाय अस्य पञ्चाऽपिर० तन्त्राणि अन्योन्यस्मात् पृथक इतानि इव श्राभान्ति । क्षेमेन्द्रमती अस्य अतिमदते- पात् सोमदेवकृती च अस्य कासांचिद् मौलिककथानाम् अपि अभावाद् एतद्यथार्थ- पाठशरीरं दुरसधारम् ॥ ७३ पञ्चतन्त्रकथानां पनीरूपान्तरं, पश्चिमदिग्यात्रा च खोस्रो अनीशर्यान्- (५३१-५७६ मी.) राज्यकाले चैधरबार्बोयीप्रयासेन३५ पञ्चतन्त्र पस्यीभाषायां कटंग-दमनकेंतिनाम्ना रूपान्तरितं बभूव । अस्य स्वरूपेण भृशं तन्त्राख्यायिकास्वरूपानुहारिणा भवितव्यम इति आस्थीयते । हन्त अचिरात् पहवीपंचतन्त्रम् प्रणष्टम् अभूत् । रूपान्तरं तु अस्य ५७० तमे खीष्टान्दे 'यूद' प्रयत्नात पुरातम्यां सीरियादेशमापायां निष्पन्नं यस्य केवलम् एकम् अपूर्ण हस्तलिम्वितं पुस्तकम् अव प्राप्त वर्तते । एतत तु पुन ७५० तमे नोएडायने अदल्लः-इन्नुल-३० ·पचतन्त्रस्य त्रिसप्ततितम सण्ड ] पचवतकथाना पहनीरूपान्तर मोकामानाम्ना विदुपा कलील प दिन्न इतिनाम्ना अरसभापाया रूपान्तरितम् । एतद् अस्वभाषापञ्चतन्त्रम पर शेषाशेषपश्चिमदेशमापापचतन्त्राणां मूलम् इति हेतुना प्रत्य गौरव महत् । प्राय दशमे वा साद नाघोटशन के तदानीन्तन्यां सीरिया- भाषाया १५१ तमे च सीप्टा दे स्पेनदेशभापायाम् इदम् अनूदित अमृत । एतयो अनुनादयो भूय काचित् प्रसूति न विज्ञायते ।१०८०-तमस्य सीटवर्पस्य थासन्ने ५ काले अरवभाषापचतन्त्रस्य यद् रूपान्तर प्रोकभापानिबद्ध भूर तस्माद् इटली- भाषामयस्य (१५८३ तमे खीष्टा दे गिउलिओनृति नामकेन पुपरण उत्पादितस्य), जर्मनभाषामयस्य, यो लेटिन भाषामययो विविधस्लेगोनिक भाषामयाना च पचतारणाम् उसतिरमरत्। अनेकप्रसूतिमत्वाद् हिनुमायामयस्य महत्त्व प्रजनकाद् श्रानभाषामयत्य पञ्चतन्त्रत्य महत्त्वाद् १० गापि नछाप्यते । ११०० तमे सम्परसरे रिजोईलेन अरबमापात हिनुमापा- या योऽनुयाद मृत तस्य पुन 'अनुवाद १२६३ तमस्य १२५८ टमस्य च सीटवर्गस्य थन्तराले काश्रा पातम्येन जोहन लैटिनमापायाम् प्रनष्ठिर । एष हि अन्य १४८० तमे सोप्टाने द्वि मुद्रितोऽभूत् । १४८३ तमे मष्टा दे ऐनथाग्यस-यान् फार- (Anthonus von Plorr) नामा१५ पाश्चिनर्मन म पुन जर्मनभापया अनुवाद । तत प्रभृति अय पहुश मुद्रितो- ऽस्ति । जर्मनसाहित्यस्य अनेन भृश प्रभारितत्वाद, टेनमा दिविविधदेशभापासु च जातानाम् नानानुदानाम्यापारत्वाद् इदम् अपि रूपातर नून मानास्पदम् । अस्यैर अनुनाना श्राइसलैण्ड डेनमार्क हालै एड स्पेनदेशमापासु जाता । १४६३ तमे ग्रीष्टा दे जातस्य स्पेनदेशभापानुपादस्य पुन अनुवाद १५४२ तमे स्त्रीप्टाब्दे२० इटलीमापायाम् अभूत, स च १५२६ तमे साष्टा दे मैंचभापया रूपान्तर जगाम ।। लैटिनभाषानुवादस्य ए ऐफ सेनिकत भाषान्तराव्यवहित इटैल्यनमापानु चाद १५५५ तमे नीष्टा दे वीनिमनगरे द्वाभ्या भागाभ्या प्रकाशितोऽभूत् । अनयो प्रमभाग सरटाममनार्थ १५७० तमे स्रोटाद आगलभापया अनूदितवान् ।। रीवा शशास्त्र पूर्वाद्ध अतुल माली नन्न अरसभापानरा- पार २५ सीमापाया परिवर्तयामाम । गत पारमीभापानमा १४४ तम सीप्टर निकपा हुसेन उपारे गुहेलीनाम्ना मन्येन पारसीकभाषायाम एप रूपान्तरयामास। गयो शशता दय प्रथमपादे श्रजी उगारे मुद्देली तुम भापया निवन्ध । मा नाभापायो ग्यारे सुहेलो च भाशय वृत्वा पुन हालेण्ड गरी- जर्मनी मलवादशभाषाभूमिरम् अहत ।। यामा पचप्राथाना महत्वशाली उपयोग यथाला पाटन (La rontaine) माशयेन शत न क्या रेनचिद् अपरेण । सशुरक्षिामान प्रहम्य द्वितीये ·संस्कृत साहित्येतिहासः [दशमोऽध्यायः मुद्रणावसरे (१३७८न.) तेन स्वयं स्वीक्रियते यत् प्रत्यप्रकथासामप्रथाः (सप्तमाद् अध्यायाद् भारम्य एकादशाध्यायपर्यन्तं निवेशितायाः) भूयान भागः मया पिल्पे. नाम्नः भारतीयमुनेः प्रन्याद् गृहीतः इति । अथ विद्यायिनां पंचतन्त्रस्य पश्चिम- दिग्यात्रावृत्तान्तस्य झटिरिबोधः स्यादिति विचार्य अग्रे तस्य चित्रमेकमारोप्यते ।। १. विद्यापतिशम्दस्म, अपभ्रंशः खलु पिल्पे ।।

·पञ्चतन्त्रकथानां पश्चिम दिग्यानापिगुनम् श्रालेख्यम् पञ्चतन्त्रम् तन्त्राख्यायिका घारजोयीकृतं सम्प्रति प्रणष्टं पहगीरूपान्तरम् (५३१-५७६) त्रिसप्ततितमः सण्डः ] अब्दल्लः कृतं अरबभापारूपान्तरम् (७५०) यूदकृतं पुरातनसीरियाभापारूपान्नरम (५७०) । मध्ययुगीयसीरियाभापानुवादः पुरातनस्पेनभापानुवादः प्रोकभाषामयम् रूपान्तरम् रयानिजोईलकृतः नसरलः कृतं पारसीकभाषा- (१०००-११००) (१०८०) हित भापानुवादः(११००) रूपान्तरम् (प्रायेण ११३०) .। कापुआयास्तव्येनजोहन इतः हुसेन कृतम् उन्यारे सुहेली- इटैल्यनानुवाद' लैटिनानुवादः जर्मनानुवादः स्लैबोनिकभाषासु लैंटिनानुवादः (१२६३-७८) (१५८३) अनुवादः (१४८० तमे मुद्रितः) (१४६४) पंचतन्त्रस्य पश्चिमदिग्याना नामक रूपान्तरम् ए, टोनिकृतः इटैल्यनानुवादः (१५५२) ऐन्यान्यसवान् फ्रारकृतः जर्मनानुगादः (१४८३) अलोकृतं तुरुष्कभापामय (१६शतकम् ) प्राच्यभाषासु रूपान्तराणि ।। सरटामसनार्थतः आंगला डेनमार्कभाषामयम् आईसलैंड डचभाषामयम् स्पेनभापामय (१४६३) फ्रेंचभाषामयम् नयादः (१५७०) भापामयम् इटलीभापामयं जर्मनभाषा- उचभापा- हंगरीमापा- मलसाभाषा. (१५१५ मयम् मयम् मयम् मयम् फ्रांसभापामयम् क ·अथ एकादशोऽध्यायः रूपकम् ७४ संस्कृतरूपकस्य उद्भवः १० सरहनरूपस्य जनि कथम् अभूद् इति तत्वम् अगाधि प्रकाशम् अनागत प्ठति । सस्कृतमाडमये प्रासाद्यमानानि प्राचीनतमरूपका णि तु कालिदासस्य वा ५ वर्षभ विना कीना या मोढा तय सलु या सचमत्सत्या चपलाचाकचिस्येन इस अहमच्चत् मि अन्धनि। अव्या यकृतरूपस्य उद्भन व्यारुन केचिद् 'धर्मभावनाजन्य स्त्रूपकम् ' इति, अपरे तु 'लौकिकमनोचिजन्य सद्' इति, वर्दा त । तदेव विपयेऽत्र ये नाना विवादा र ते तेषा वलायत उत्पेरण अध परीक्ष्यते ।। (क) पारोपिमः पादः--बक्षण किन सस्पनरूपकम् उत्सनन् इति तावत् साम्प्रदायिकाना मत श्रयते । तया हि, कृतयु रम्भे देश मनुष्याश्च प्रमाणम् पेत्य 'मनोविनोदनक किचिद अस्माफ प्रदीयताम् ' इति त प्राय यामानु। सप्यानपरो बभूव ऋग्वेदाद नृत्य सामवेदाद् गीत यजुदाद् अभिनयम् मर्य वेदाच्च रमम् इति चतुभ्यो वेदेभ्यय तत्सार निष्प्रय नायवेई सस :१५ शिन ताण्डवाण्य नृत्य पार्यती तात्याभिध मृत्य, विष्णुध चत नाटयवृत्ती प्रददी। विश्वकर्मा नाम सुरवासोपति रमालय निर्मगी। तदेव सबसमयया प्रगुथियान् इन्जारो उत्लो विवाह समुद्रमन्यन च इनिरूपके प्ररमा थभिनोते पगु । अपराद् भत्ता नादधाला मयतोक्म् श्रानिनाय । अस्म परोपोगन्ने संसारको भवि२० सायद यस्यमाला पर्या महत्त्वम् मन्ति- (अ) सर्ग अपि वाचतुष्पयो नाट पदसगै साहार सम्पादय मास ॥ (आ) धर्मभावनाप्रधानानि सतु पाद्य रूपके यगूपतुः, परिसारसरे च तयो अभिनप यभूय ॥ (इ) पुमास स्त्रिया उभये पोलादने माहारिय धासन् । (दिन युगे पानपिक रूपम् अधिरामानम् पास न् । अमादेर तो देवा यादित्यम्य अभिनय प्रारम् उत्पादयितु प्रमाणे प्राध्याय नि (१) धर्म भावनासयत्व वाद:- (प) TIRAN (Rakxewar) ·५६ ५ चतु'माप्ततितमः सण्डः] संरतरूपस्य उद्भः -तेन मृतपितृन् प्रतिद्वा सर्यवाणां मूलं सत्यस्ति । न केवल मारते एर वर्षे थपितु निविते महोमरहने मृतात्मना प्रसादनाथ पुरा रूपाणि अभ्यनीयन्त । प्रमाणं तु एतद्धा'णासायकं किमपि नेय दृश्यते । अथ देशान्तररिपये काचिद् धारणा परा मत्या भवतु नाम भारतनिपये तु अप्रत्येकव्यत्र ।। (आ) पर्पसु अमिनयेभ्यः रूपका गां विकासः इति दृष्टिः।। इन्द्रध्वजोत्सवे अभिनयोल्ले बान् केचिद्इमा दृष्टिं प्राप्नुयन् । एतदृष्टिमन्ताहि 'भारतीयेन्द्रध्वजोत्सनः यूरोपीयेन (Jlay Pole) मे-गोलारुयेन उत्सरेन साम्यम् श्रावहतिः क्लेश यालायाः शरद.अनन्तरं यसन्ते प्रायेण मर्व सभ्यतान पदाः कवन उत्सवं मान- यनि; "यु उत्तरायमरेपु कृतात्र. प्रमोद-सेजालोलाभ्यः उत्पन्नेन ननु रूपकेण भवितव्यम्' इति थाकलयन्ति । परं त्रस्य (मेरत्य) गरि इन्द्रवितर स्मारयन१० इन्द्रधनो नाम उस्मर वर्षों अरमाने मनु मान्यते न तु मते विधारणा थापाततः उनलामा अप दृष्टि एग न निदीपा ।। (इ) कृष्णभक्ति प्रचाराइ रूपरम् उद्धृतम् इति दर्शनम् । अस्मिन दगंने नाभ्याङ्गानां कृष्णभरत्यङ्ग दृढावान् कृष्ण भति- प्रचाराद् रूपकस्य उद्भव इति श्रभ्युपगम्यते । तथाहि कृष्ण भक्ति मन्प्रदाये रथयात्रा,१५ गोतं, चाय, नृय लीला चे पाहोनि प्रपितानि । लीला चव नाट्यत्य अपीढं स्वरूपम् इत्यत्र क सन्देदः । अपि च, रूपकेषु शौरसेनीप्रातस्य प्रधानं स्थानम् । तस्य च जन्मस्थान प्रारम्भतिस प्रदायस्य एयपवित्रदेशः ब्रमण्डलम् एर। श्रय यथा अद्यत्वे कृष्णभक्त चाराद् नाभापाया' अपि लोकपचरण प्रत्यक्ष तर पुरा अपि कृष्णमशिनचा स्पकोयाने वलयद् उपचकार इति वचनं कस्य व्यभिचारि२० भायाद् इति॥ पापातरम्यम् अा दर्शनम् इ दोपद्वयदृषितं रालु थस्ति । प्रथमं तात् कृष्णभक्त सम्पद्धानि रूपाणि एर प्राचीनतमानि रूपकारिण श्रासन् इत्यस्य साधक प्रनाणं नोग्लभ्यते । अररंच, रामम ते शिवमक्सि-देवतान्तरमक्ति सम्प्रदायः अपि रूपकोन्नयने य महान उपकारः कृत म हि दरानेऽत्र अद्यते इति ।। (ग) लौकिक मनोवृत्तिजनयत्ववादः [4] लोजपचरितरास जन्यत्वमतम् (Popular mum theory) अध्यारफारादिलड (fille Brandt) स्तेन कोनो (Strn Konow)-महा- शययो मतेन सहलाकोद्भवात् पार लोकनपरित राप्त रामायणमहामारत फयाभ्यां सह मिलित्या नाटयं जनयमास ॥ डाक्टर कीथ (Keith) महोदयस्तु इद विप्रतिष्ठमान कयते यत् संस्कृत . २५ ३० ·संस्कृत साहित्येतिहासः [एकादशोऽध्यायः रूपनोद्भयात् प्रा. लोकप्रचरितस्य रासस्य सद्भावे पर्याप्त प्रमाणं न पश्यामः । स्तेन- कोनोमहाशयेनं अनुसंहिताः रासविषयकाः सर्वे उल्लेसाः महाभाष्यकालिकाः महा- भाष्याद् अपि अवरकालिकाः वा सलु सन्ति ये तत्सत प्रतिष्ठापयितुं न क्षमन्ते इति । वस्तुतः फीथमतेन प्रारम्भिकरासपियं सर्वम् अत्मज्ञानं कल्पनामात्रम् ॥ अत्र हिल.डपक्षो गरीयान् इव भाति । तेन हि वक्ष्यमाणाभिः वाचोयुक्तिभिः ५ स्वपत्तः स्थाप्यते । संस्कृतरूाकेषु संस्कृतभापया सह प्राकृतभाषाप्रयोगः तेषां सर्व- साधारणजनसम्बन्धे व्यनक्ति इति प्रथमा । तेपु गद्यपद्यमिश्नएं दृश्यते इति द्वितीया। आहबरशून्य खजु भारतीयरङ्गमञ्चः इति तृतीया । बिदूपरुपानगुमानि म भारतीयरूपकाणि इति च चतुर्थी । प्रकारान्तरेण तु आसां युक्तीनां युक्ततरं समाधान सम्भवति । तथाहि प्रथम १० सावत्, कृष्णभक्तिप्रस्थानस्य सर्वसाधारण जनसम्बन्धात् तदनुसम्मनेषु रूपये विविधप्राकृतमयोगः स्वाभाविकः । अथ द्वितीय तृतीय च, गयपद्यमिश्नरणं भारतीय रद्गमञ्चस्य अनाडम्बरितत्वं यदुत तदपि सनरूपकाणां धर्मभावनाजन्यत्वस्य अनुकूलम् । अथ चतुर्थ, विपकस्य सन्निधिः अपि पुराकल्पे महायताल्ये धर्मानु. ष्ठानविशेष शूद्रस्य आवश्यकत्वं स्मारयन् संस्कृतरूपकाणां धर्मभावना-जन्यत्ययाद-१५ स्यैष अनुकूलो भवति । संस्कृतनाट्यत्य लौकिकमनोवृत्तिजन्यत्वे तु फिश्चिन साप प्रमाणं नोपलभामहे इति ।। (आ) काप्ठपुचलि हानृत्यजन्यतमतम् ।महाभारते कथासरित्सागरे राज. शेवये पालरामायणे र पुत्त लेका-पुत्रिका दारुनशीप्रभृतिमि. पदैः पुनः पुनः याः क्रोहाः अभिहिताः ताभ्यः एव ननु संस्कनरूपकम् उसनम् इति पिराल (Pischel)-महोदयः२० पश्यति । नाटक प्रयुष स्थापकराब्दश्व गतेऽत्र सम्यक स्टार्थों भवति । किन्तु अत्र विप्रतिपयमानः हिडमहोदयः उभापयति यत् पुतलिकानृत्येन तत्पूर्वमायिनः नाट्याद् लग्योदयेन नूनं भवितव्यम । तस्मात् पुत्तलिकानृत्याद् उन्नतिम् आगतं नाट्यमिति ययनम् असद्गतम् इति ।। (६) छायानाटकजन्यत्वमतम् अण्यापरयूडर्स (Luders)-मतेन तु धाग-२५ नाटकजन्यं सनु संस्कृतरूपम् । अस्मिंश्व गते रूपपशब्दः मुन्यक्षायों भवति । परं 'महामाप्यीयस्यनयिशेपस्य विरुद्धार्थयोधाद् मतम् इदम् हरितम्' इति दुपयना रास्टर कोयमहोदयेन मठम् एतत् प्रत्याग्न्यावम् । पूर्वमते इस प्रजापि मने पाया। गाटफपूर्य नाटयसमायः स्वीमियते । रूपकेषु गरापद्यमिमणस्य संस्कृतप्रानयोध प्रयोगस्य का गतिः इति राय च ३६ मते सममाहिया विष्ठति ।।

·पतुःसप्ततितमः खण्डः] संस्कृत रूपकस्य उद्भवः (6)वैदिकसम्वादसूक्तजन्यत्वमदम्-जीवात्मना लौकिकभावनामयत्व स्पष्ट पिशुनयन्नि अधिपञ्चदश सम्बादकानि तावद् ऋग्वेदे उवज्ञभ्यन्ले । 'एभिः सूक्तः धर्ममायनाबहुलानि नाटकीयकौनुमानि प्रतिनिधीयन्ते' इति यत् १८६६ तमे लोप्टान्दे अध्यापकमेक्समूलरः विनवान् तदेव तदनन्तरम् श्रध्यापकावर. लेविमहाशयः अनुमोदितवान् । वान् श्राडर (Von Schroeder)महाशयः पुनः 'सूतानि इमानि तानि ५ रहस्य नाटकानि (ixystery plays) प्रतिनिधते येपां गर्भरूपप्रकार भारतीयेपु मा- रोगीय कालाद् (Indo-European times) प्रारभ्य प्रवर्तमानः श्रासीद्' इति प्रतिपाद्य मतमिदं समर्थितवान् । ततोप्यो पदं निदधानः डाक्टरहवलस्तु 'सुपर्णाध्याये खलु वैदिकनारकस्य यो सुदर्शम् ' इति याचं सहसा उदगिरत् । न पुनस्वायदेतावनेय । भन्नि ह निखिलतन्त्रवानाः भन्येऽपि विद्वांसः । सरस्वपि व्याख्यानेपु मिग्नेपु१० पेदे कतिपयसम्पादसूमयाप्ती तेषां मध्याद् एकेषां (यथा सरमापरिणसम्बार- सहस्स) नाटस्योग्यत्वे च संशयो नास्ति ॥ गनु कथं तहि संस्कृतरूपम् उद्भवम् ? कुत्र नु अस्य उद्भवस्य पूर्वरूपं दृश्यते इति चेद , थपदाम्- (क) श्रौतकर्मकाण्डस्य साल्यम् प्रायेण नाटयस्य सांद्गानि पुरा श्रीतक्रियाकलापस्य अगत्वेन अविद्यन्त इत्यन पक्ष्यमानि प्रमाणानि भवन्ति । तथादि- (च) नाट्यस्य मृत्य-गीत-सम्वादेति प्रधानानानां मध्ये नृत्यस्य उल्लेखाः ऋग्वेदै आमारान्ते । उदाहरणार्थ, दिवाइसक्त यवनोः दीपायुष्याय पुरमथः नृत्यन्ति । सामवेदरा गीतसम्बद्धस्य तु प्रमिद्धम् एव । दोयसम्बादसतानि १२० फीतितपूर्वाणि ॥ (या) नानाक्रियापलेपु श्रीतानुष्ठाने कतिपयानि नाटकीयरुपं नूनं प्रदर्शयन्ति, अयारिन वानि यास्तविकनाटकजगोपेतानि श्रासन् । यतः धर्मानुष्ठानम् एष वद- भिनेतणां गुग्न्यम् उद्देश्यम् पासीद् न तु नाटकम् ।। (४) महाप्रतास्ये पछीत यागे फुमारीणां यहिं परितः नर्तनाद् यस्य यागग्य२५ अंरोग नाटयमपत्यम् धनस्यारयेयम् । पिशिष्य तु वर 'प्रमाणार्थ, पैश्यशूद्रयोः मियः फलदायन नाटफलसणान्वितम् ।। (६) एरियशपुरामाद् 'यसपनान्तरालायकाराकालेपु नत्र सहवानां यजमा- नानां होयादिपुरोधसा प मनोग्निदाय सम्पादनाम्यावापनं भापर्दिष्ट' इति - झायने ।। (3) यदि प'गदामतादियागेपु अनुप्टानन्यान् मौतमियागाद् गपगमार.

·संस्कृत साहित्येतिहासः [ एकादशोऽध्यायः नाटकोत्थापकेषु तत्त्वेपु प्रविष्ट' इत्येषा कल्पना उरी क्रियेत, तदा नाटकस्य सारिण अङ्गानि श्रोतामाङ्गप सन्निहितानि भवन्ति । सर्वाणि तु इमानि नाटकघटकानि तत्वानि भौतकर्मकाण्डयुगे पुरा पृथक् २ सव्यापाराणि अभवन् । तेषां संहननं नाटकात्मभूतस्य च कथावस्तुनः यथायथ विकासश्च तदनन्तरं सम्पेदे । पाठोदीरणं (Recitation) नाम तत्त्वं तु (संस्कृतरूपक- ५ सादित्यं यस्य गौरवं गीतितत्त्वस्य गौरवम् अपि अतिरोते) रामायणमहा भारताम्यां पश्चात् तत्र प्रविष्टम् ।। [स] रामायणमहाभारतयोः प्रभावः रामायणे महाभारते च उभयत्र नदः' इति नर्तकः इति च शब्दो पठये ते । अपि च, २० 'वादयन्ति तथा शान्तिं लास्यन्त्यपि चापरे। नाटकान्यपरे प्राहुहोस्यानि विविधानि च ॥ (२,६७४) इत्यादिषु अलिप्तेषु रामायणीयपय पु नाटकम् इति पदं चापि वपलभ्यते । भन्यच्च बालकाण्डे, 'रसेर शृङ्गारकरुणहास्य रौद्रभयानकैः । पीरादिभी रसयुक्त काव्यमेतद्गायवाम ॥' (१.४, १) इति पर्व विविधरसोल्लेखः स्पष्टः एव । पुनश्च 'शैलूपाश्च तथा स्त्रीमि यान्ति । (२.८३.१५) इत्यत्र नटपर्यायवाची शैलाशब्दोऽपि भधीयते ॥ महाभारते शापि, 'इत्यत्रोत् सूत्रधारस्सूतः पौराणिकस्तथा।' (१,५१,१५) 'नाटका विविधाः काव्याः कथाख्यायिककारकाः। (२.१२.३६) १. (गोष्टपूर्यतुर्यशतह-प्राजातन) पागिताऽपि नाम: - प्रपश्यते । अस्पाय: पर समयः । (धीमद्वितीयशतकमवाय) परस्मले: सात निश्चिततरम् । परोश तिटम् उगहरता अन्ना रंगरप-बतिबन्यो उदाहती। नाटकद्वयम् र सस्य विदितम मासी साभाम्यते । एतिरिक्तं शोभिक-णिक-गन्यि केतिनाटककार्यकर्नु पर विनम् अपि तेन रक्षितम् । तत्र शोभिताः नाम सामाजिकसमक्षम् मभिनपरार, पगिराः नाम पर मातापिचरितार, पन्धिकाय समायान: सामाजिकसमझे अमोनीतवस्तृयोषिताम् । पपपासाले भाये भूकंगनाम्नः पात्र विशेषापापि उस्लेख: समी पन प्राता सावित्रीपत्रामिनेशायःप्रमीयर । तस्मात चत पतयति. साग एरिजोपमतो भारतीय नाटक पर्याजोन्नताम् पापा गतमासीदति वा पते ॥

·चतु:सप्ततितमः सण्डः] संस्कृतरूपकस्य उद्भवः ६३ 'प्रानाश्च वया सर्व नटनर्तकगायकाः । (३,१५,१३) इत्यादिपु स्थलेषु सूत्रधार-नाटकादिपारिभाषिकशब्दाः प्रयुक्ताः ।। हरिवंशपुराणेच नाटकविषयकं ज्ञानम् उपलभ्यते । प्रय संचनरूपकोत्याने रामयणमहाभारतकथापाठेन यदुपकृतं तदपि स्वतु दुरपद्धयम् । तथाहि रामायणमहाभारतादिसर्वलोकंपृण काव्यानां फथापाठाः उत्सवा- ५ यसरेपु मन्दिरेपु मण्डपेषु अनावृतरथलान्तरेषु च निरन्तरम् अनेकमासान् प्राव. तन्त । शनैः शनैः कालेन गच्छता संस्कृतभाषा साधारण पौरजानपदः यदा दुरयगमा अभयत् सदा भारताः मागधाश्च भापितमापदानि प्रयोक्तुम धारभन्त अन्यमानयुसंस्कृतभाषां च यदि नाम सर्वथा उपेक्षाश्चक्रिरे । वदेवं कमेण नि- साकथायाचनापसरेषु यदा संस्कृतभाषायाः पूर्ण पदं भापिवभाषया आक्रान्तम्१० अथांगयितुः पुरुषस्य च व्यपेक्षा नियुत्ता तदा कयासु याद्यवादनस्य हावभावानुफूला- गमनां च संपाजन समन्नम् । एवं कने कथाकार्य सुतरां मधुरं नाटकामासंघ जातम् । श्रय यस्यमाणानि सादाणि इह किमपि सारार्थयन्ति विभान्ति ॥ (अ) (असंशयं सीष्टसम्वासरात माग रवीणे) सांचीतः सम्माप्ते लेखे नृत्यतां यापयतां, चेप्टाभिः सह गायतां च कायकानां (कथावाचकानां) वर्णनानि१५ उपलभ्यन्ते । सर्व सल्विदं नारकीयम् इत्यत्र फः सन्देहः ॥ (मा) रामायणोत्तरकार कुशजवी नाम रामस्य अनभिज्ञायमानी मुवी रामस्यैव परितम् अनुगायन्ती रानु पर्यते॥ (३) कथादि यायकपर्यायवापिना भरतशम्देन (यस्य आधुनिकः अपभ्रंशः भाट इति ) नादपेषु पाचनस्य महत्त्वं विस्पष्टं व्यज्यते ।। (६) पुशीलपरान्देन प पुनः एतद्वाचनमहत्त्व समप्यते ।। (उ) भवमूनेः उत्तररामचरिताच्च ज्ञायते यद्रामायणमहाभारताभ्यां रूपक- साहित्यं भृशम् उपनम् इति ।। (5) मामनाटके यश ते रामायणमहाभारतम् प्रति मदद् पापमय स्पष्टं भासते॥ [ग] धर्मस्य प्रभावः प्रय नाटई गं पोत्मायमरे अभिनी पभूग पिकामाटफनिर्माणपणे वास्य सार ये घ ही द्विविध नृत्यम् समया महेश्यरेण प प्रिमाणितम् राम- फम्प-शियादिनानायनाम किमानदायेपु मनुलायमानः स धम्मभिः नाटका- श्रये महान् उपार पतः। अथ या नाटकै मनोरन निषेधः पौदार. जैना स्वस्थ रामदायमपारायं नारकम् भौयिक ममा सन् शरद ययुः। देश २० २५ ·६४. . संस्कृत साहित्येतिहासः [एकादशोऽध्यायः सर्व धर्मभावनया सृष्टायाः तस्याः भावनायाः स्वरूपम् समुन्मीलयति या खनु नाटकस्य जननी धात्री च बभूव ।। (घ) लौकिकमनोवृत्तेः प्रभावः निरुतानां श्रौतानुष्ठानानांयुगेएव भारते तावद् प्रामीणोत्सवाः छायानाटका. नि पुत्तलिकानृत्यानि च अपि अवश्यं प्राचरन् इति विश्वस्यते । अय यथा यथा एतेपु ५ सर्वेपु मनोविनोदसाधनेषु जनानाम् अभिरुचिः श्रवर्धत तथा तथा तत्तकाजीविनां श्रेण्या वर्गाश्च अपि अपहलायन्त इति अवसीयते । एतच्छणीवर्गजनाश्च न लोकस्य बहुमताः बभूवुः इति तावत् पतञ्जलिसात्याद् अवगम्यते । एवं निराडम्पर प्रामीणेषु अभ्युदिते नाटके यः एप प्राकृतभाषाणां प्रयोगः गद्यपद्यसंयोगः नृत्यगीतयोः विशिष्टः समारोहः रङ्गमञ्चप्रसाधनसामप्रथाश्च अभावः स तापद् नैसर्गिकः एव । ननु यद्य तर्हि नाटकसाहित्ये अप्रस्तुतप्रशंसा-रूपकातिशयोतितुल्याभिः सरणिभिः क्वचित् २ यत् कथावस्तुसमर्पणं दृश्यते तत् कथम् इति चेत् , सदि नाम सामान्यशिक्षा प्राचारशिक्षाच दिश्य कृतेभ्यः बौद्धजैनानांशासनेभ्य इति तर्कयामः। पक्षान्तरे राजादीन नायकादीन् प्रकल्प्य राजान्तःपुरेपु समधिनी: प्रणयस्थाश्च विपयीकृत्य नाटकरचनाप्रवृत्तिः कुतः माता इति जिज्ञासायो, चिराय१५ नाटककाराणां राजादिकृपाच्छायायां सानन्दं जीवनाद् इति उत्पश्यामः ॥ प्रीकरूपकात् संस्कृतरूपकम् उत्पन्नम् इत्येवंभूतो यः विचारः तत्र स्वल्पः खतु तध्यांशः विभाति । अथ उक्तार्थम् पसंहरन भूमः यद्नैकशताब्दीःगर्भरूपेण स्थित्या संस्कृवरूपकं जन्मलब्धवत् । सजीवशरीरवत् चिराय एतदोपचितिपरिपुष्टी अभवताम् । यदपि२० थनुकूलम् उपलब्धं तदेव अनेन स्याङ्गीकृतम् अथापि स्वव्यक्तिस्वरूपं अविलुप्तं रक्षितम् । अत्र उप डाक्टरवेल्वारकरमहाशयेन "न यनु फश्चिदपि यादः संस्कृतरूपयोत्पत्तो प्रयोजकतां गतानां जटिलतत्वानां विनिश्चयनाय वायदलम् । फदाचित् तेषु एक कदाचिद् अपरं प लक्ष्यीकृत्य यः प्रातिभः सह प्रामः प्रवर्तते तेन विपयोऽयं दुरुहाद् दुरुहवरः राज्ञायते । किं वाऽस्यद् इत्थं गतायाम् अवस्थायां२५ प्रत्याशासनीयं स्यात्। लोकानुकृति हिनाटकस्य परमम् उद्देश्यम् । अथ स्वयं लोकस्य (जीयनस्य) विश्लेपणम् इय नाटकस्य अपि विश्लेपणम् अनीपरकर यदि स्यात् सहि किमाश्चर्यम् ।" इति ॥ १. मन विवेय ७५ तमे सम्पत्तिपरीक्षा पृता ।।

·पश्चसप्ततितमः एडः ] संस्कृतरूपकोत्पत्तिः (७५) ग्रीकरूपकात् संस्कृतरूपकोत्पत्तिः अथ फेचित कल्पयन यद् अलनेन्द्रेण सिन्धुच्छे पञ्चापदेशे च धाकान्ते यग्नाः (Greeks) भारतममुद्रनटे कांश्चिद् उपनिवेशान विरच्य तत्र वासं चक्रुः । सेपा भारतागमनात् प्रागेर तेषु नाटकस्य प्रचरितत्वाच्च एषु उपनिवेशवासदिवसेषु नाटकेन एवापदयं तेषां मनोविनोदनेन भवितव्यम् । संस्कृतरूपकस्य च तावद् अनु- ५ दयात् तेषां रूकार नून संस्कृतरूपकस्य उदयन उत्थान र नासम्भाव्यं यतः तेषां तननादित्वङ्गत सस्कृते प्रमेण गणित-फलितज्योतिपं गणिनादि च प्रसृतम् इति सर्वेषां सम्मनन् पर। तम्माद् याननाटकात् संस्कृतनाटकोत्पत्तिः सिद्धा इति । संस्थतनाटयरननाटकयो: माश्यामि उद्माव्य च वैर (Wever)-विंडिश (Windisch) महाराणा प्रयत्नेन मतमेतत् समर्थितम् । संस्थतनाटकेपु प्रयुज्य-१० मानो यरनी-यनिशब्दी प प्रारणेऽन दिग्दर्शकत्वेन महत्त्वशालिनी अभिमती॥ एतत्त पत्र विभाव्यम् । संस्कृत नाटकेपु यवन्यः (यपनकुमार्यः) यथा राशाम् अगरविस. रिलोक्यन्ते न तथा यवननाटकेषु । किंच ययनिफाशब्देन 'विदेशीय- कानेगादिनाः, मम्भवतः पारसीफपटविरचिताः खलु भारतोयनाट कपटिकाः अभू- यन्' इति विज्ञायते इति तापद लेयि (Levi) महाशयः सम्मावति । पोकनाटके'१५ पपटोप्रयोगादर्शन संस्कृतयरननाटकयोः पग्य सूचयद् प्रीकरूपकात् संस्कृतरूपो- म्पत्ति निगनयति । कथावस्तुशरीरं पाप्य स्थितस्य नाटकात्मनः स्वरूपे फया- पतु मारने नाट निर्माण मेद्वान्ते प संस्कृतमोकनाटकयोः परस्परम् भाकाश- पातालयो. अन्ना-दर्शनापि पक्षोऽयं दुर्धरः वाहि- (अ) पीनाटयेषु देशेक्यं कालक्यं च अनुखियते ग संस्कृतनाटवेयु १२० अभिमानान्तले दिएकम्य प्रदेशः तोरनं गालि तर्दि भररस्य राजभयनं, पुरम एरुग्य पृथिरी अगस्य दिरम् । अभिमानशाकुन्तने र पुनः एकस्मिन् ए परमे प्रसंगंमत्यं सोम्मेदार पटनादेशभेदः दश्यते । एवं पशकुन्तलायाम् अनोगायो सामरित ए आझोराहाटयोः फयामामा. पारपरम् धनेषयमिना॥ (भा) सनाटो फरारममित्रः पानरापद् यो मधुरो रस मतपते नारफेर गोगो निपितः। मौनपिपे संयतनाटकानि स्पेन- भाषामाट. पागनमागनाट मेच पितर सायमिति, "एतभाषायनाट पु १. Eure रियासह गाम्पा संमो.--- (3) ATTARपारपिरतारोप तथा RE (Corn.toor)" (स) RTERTNER Enो। ()HNiratnaमिति॥ २५ ·1 संस्कृत साहित्येतिहास: [ एकादशोऽध्यायः हि जिडि'कामेति' (Comedy) शब्दयोः योऽर्थः गृह्यते प्राचीनः (प्रोकैः) तद्भिन्नः अर्थः खल्वगृहयत ।" संहानाटकानि "गभीरचिन्ता-शोकाभ्यां साद्धं हासविनोद- वृत्ती संयोज्य प्रततेन मिश्रितरसजातेन विरच्यन्ते । यद्यपि संस्कृतनाटकानि सफल- मानवीयमनोभावान्-भयशोककरुणाश्चापि यदन्तर्गताः भवन्ति-उदीपयन्ति, अथापि तानि जातुचिद् दुःखान्तानि न भवन्ति । 'दुःखान्तत्वं च शेक्सपियरकाले ट्रेजिडि ५ नाटकस्य मुख्य लक्षणं खल्वासीद्' इति जान्सनः (Johnson) आह स्म ।। (इ) प्रोकैः मनुष्यजीवनाद् भोगाहङ्क राख्ये द्वे तत्त्वे उपादाय स्वकाव्यस्य प्राणप्रतिष्ठा कृना आसीत् । कृतनाटककाराणां दृष्टिस्तु मानवजीवनस्य के वसे शान्त्यात्मतृप्तिसिक्ते पार्वे पतिता । तस्माद् न भारतीयकरुणनाटकेषु मनुष्यजीय. नस्य अधिककरणं न च भारतीयशङ्गारनाटकेप मनुष्यजीवनस्य अधिकप्रसन्न१० स्वरूपं लब्यावकाशं दृश्यते ॥ (ई) प्रोकनाटकप्रचरितं मण्डलीगानं संस्कृते अप्रतीतम् ॥ (3) श्राकारे च भापाद्वयनादकयोः भेषः दृश्यते । मृच्छकटिकाकारः ईस. फाईलस (Aeschylus)-रोपु नाटके कस्यचिदपि साकारस्प न्यून-यूनः त्रिगुणः खल्वस्ति । अथ एकस्मिन् खेशाकाले यवना जिडि-अयं प्रहसनं चक्रम् अभ्यनयन्,१५ भारतीयाः पुनः केवलं हथेक नाटकम् ॥ (3) संस्कृतनाटकं फमनीयकल्पनाकोमलं भवति न च प्रीकनाटकम ।। अथ स्वरूपेण संहननाटक महाजटिलं खजु भवति । साहित्यदपणे पस्य प्रथमं रूपकम् उपपकं चेदि विधाद्वयम् नक्त्वा श्राद्यस्य पुनः दश द्वितीयस्य च अष्टादश भेदाः पाख्याताः । संस्कृतनाटकस्य 'भापान्तरनाटकलक्षणाऽमामान्यानि२० विशिष्टान्येव लक्षणानि दृश्यन्ते। तद् एतैः हेतुभः भारतीयहरकं भारतोत्सन्मः (घ) उभयत्र रम्यासनाप्रसूतसोरार्थानां संपोजनं दश्यते । (७) उभयन्न रजनः श्लेयस्य वकोश्यादेश्च प्रयोगः सभ्यते।। (च) उभयत्र पत्रलेखन-मतोन्मोवन-नाटकान्तर्नाटकान्तरप्रयेशनप्रभृतिभिः समानः उपाय: कथावस्तुप्रसारः क्रियते ।। उपतं च प्रत्र मानलेन 'अन्योन्योपकारे यातुतः परयन्तासम्भवे एतादृशो तु सादृश्यसम्मन्पपरम्परा परस्परनिरपेक्षवस्तु दयाभ्यायानस्य शिक्षा निदर्शने भरति ।' १. दुःखातं नाटकम् ॥ २. मुसान्त नाटकम् ॥ ३. संगत (schleget)-मतमिदम् ॥ ४. पथा, नापनापिरयोः विपागवसरे विपकनार्य गौरवारपर्व मनु भयति ।। ५. मानि ७६ तब अमितानि ।

·संस्कृत रूपकोत्पत्तिः पश्चसप्ततितमः सएड: 1 ६७ वृक्षः नून, न तु देशान्तरजातभूमहस्य भारतभुवि अरुढं शाखामात्रम्' इति श्रवसीयते। उक्त च अत्र हारविट्ज (Horrwitz)-महाशयेन-'लीपजिगनगरे वेमरनगरे च प्रेमामन्दिराणां निर्माणात् घिरपूर्व पेकिगनगरे तेषां प्राप्तेः जर्मननाटकं चीननाट- काद् उत्थितम् इति अस्मासु को ब्रूयात् । भारतीयनाटकपक्षे वर्हि विरुद्धतर्फः कथं क्रियते । यदि चीनदेशे प्रीसदेशे च अन्योन्यनिरपे स्वतन्त्रतया रूपकसाहित्यम् ५ सदभूत तर्हि भारतेऽपि तत् तथैव ।" इति || ७६ संस्कृतरूपकस्वरूपम् दुःखान्तत्वस्य सर्वथा अभावः, कालक्यनियमाभावः, देशेक्यनियमाभावः, सुख-दुःवभावानां मनोरम विमिश्रणं, प्रीकनाटकापेक्षया यहचरकायत्वं कल्पनाबहुलत्वं चेति संस्कृतरूपकरररपट तत्वानि तु उक्तरराणि। अय कानिचिदपराणि १० अधस्ताद् निरूप्यन्ते- (अ) वर्णन मारिणः गद्यस्य सलोव (Lyrical) पद्यैः सह संयोजनम् । संस्कृतलाकेपुवस्तुवर्णनं तावत् सामान्यतया गद्य नैव विधीयते, तच्च यहुराः सरल सनु भवति । रसोत्पम् तत्तदयसरानुरूपैः सङ्गीतानन्दसहोदरम्यानन्दं जनयद्भिः पयैः परम् आधीयते । यस्तुतस्तु एभिः पद्ये रेय सस्थतनाटकेभ्यः सहृदयहृदयार्जक१५ किमपि फामनीयकं समय॑ते । तेषु असामु हि शुष्फसम्वाद मात्रवत् तानि स्युः । फेवले शाकुन्नाले उपद्विशतं पद्यानि प्राप्यन्ते । मायेण नाटफशरीरस्य अाङ्ग तद्- गतानि पद्यानि भवन्ति । छन्दांसि च एष विविधानि प्रयुज्यन्ते। फतु: कृतित्यस्य प्रमाणविरोधःपतु इमानि जायन्ते । (आ) संस्कृतेन सह नाना पाहतानां सम्मिश्रणम् । लनाटकेपु स्पस्वसामाजिक स्थित्यनुरूपाः नानापात्राणां नाना भापाः भन्नि । गायकानां नृणां महाकुन प्रसूतानां तपस्विनीनां च भापया नियमेन संस्कृतेन भनित्यम् । जात्या ब्राह्मणोऽपि पिदूपका प्राकृत प्रयुक्ते । कुन्तीना. स्त्रियः माला उच्चवर्गस्थाः सेवाश्च सामान्यतया गद्यायसरेए शौरसेनी पथरस्तावेप घमाहाराष्ट्र भापते । राजभयनसेयिनः अन्ये भृक्काः कामचारेण मागधी प्रयोक्तुम२५ अईन्ति । गोर-चोर-कितयादयोऽन्ये जनाः थामीरी-पेशाच्यावन्तीप्रनुपानि प्रायवा- तराणि ग्रुपन्नि । पच जनाः यनेपराइच अपभ्रशमापया व्यबहरन्ति ।। १. तनाट मरगनाटनं निषिधम् । अवसान च रोपाम् पश्यं गुसमयं स्यात् पति यः माटपगारविरम: शत्र पात्मते । एतनियमपातः एव भवभूयादिभिः सीतारामारीतो वियोगानन्तरं पुनर्योग निरः । नाटकोपसंहारे गरमे अनिमारमाने:पि मन्तरा पसरा महारपीना अपिनि वर्ष रतितोगरिमा: परसपरपेण गोरवयं- मानीयते । ममारियोः एष मारमध्ये सररामररिते प मारितः पापात, शिम मागो, अनुभूयो । २० ·संस्कृत साहित्येतिहासः [ एकादशोऽध्यायः हि बिडि'कामेडि (Comedy) शब्दयो योऽर्थः गृहयते प्राचीनः (पीके ) तद्भिन्नः अर्थः खल्यगृह्यत ।" संस्कृानाटकानि "गभोरचिना-शोकाभ्यां साद्धं हासविनोद- वृत्ती संयोज्य" प्रततेन मिश्रितरसजातेन विरच्यन्ते । यद्यपि संस्कृतनाटकानि सफल मानवीयमनोभावान्-भयशोककरुणाश्चापि यदन्तर्गताः भवन्ति-उद्दीपयन्ति, अथापि तानि जातुचिद् दुःखान्तानि न भवन्ति । 'दुःखान्तत्वं च शेक्सपियरकाले जिडि ५ नाटकस्य मुख्य लक्षणं खल्वासीद्' इति जान्सनः (Johnson) आह स्म ॥ (इ) ग्रीकैः मनुष्यजीवनाद् भोगाहक राख्ये द्वे तत्त्वे उपादाय स्वकाव्यस्य प्राणप्रतिष्ठा कृता आसीत् । कृतनाटककाराणां दृष्टिस्तु मानवजीवनस्य केवले शान्त्यात्ममिसिक्ते पार्वे पतिता । तस्माद् न भारतीयकरुणनाटकेषु मनुष्यजीव- नस्य अधिककरुणं न च भारतीयशृगारनाटके' मनुष्यजीवनस्य अधिकप्रसन्नं१० स्वरूपं लब्धावकाशं दृश्यते ॥ (६) प्रीकनाटकप्रचरितं मण्डनीगान संस्कृते अप्रतीतम् ॥ (1) थाकारे च भापाद्वयनादकयो. भेष दृश्यते । मृच्छकटिकाकारः ईस- फाईलस (Aeschylus)-कोपु नाटकेप कस्यचिदपि भाकारस्य न्यूनाम्न्यूनः त्रिगुण. खल्यस्ति । अथ एकस्मिन् खेशाकाले यवना जिडि-त्रयं प्रहलन चैकम् अभ्यनयन्,१५ भारतीयाः पुनः फेवलं हयेक नाटकम् ।। (ऊ) संस्कृतनाटकं कमनीयकल्पनाकोमलं भवति न च प्रीकनाटकम ॥ श्रय स्वरूपेण संस्कृतनाटक महाजटिलं सजु भवति। साहित्य दर्पणे पस्य प्रथमं रूपकम् उपत्रकं चेवि विधाद्वयम् क्त्वा याद्यस्य पुनः दश द्वितीयस्य च अष्टादश भेदा. पाख्याताः । संस्कृतनाटकस्य 'भापान्तरनाटकचक्षणाऽपामान्यानि२० विशिष्टान्येय लक्षणानि दृश्यन्ते। तद् एतैः हेतुभिः भारतीयहर भारतोसन्मः (घ) उभयय रस्यासनाप्रसूतमोरार्थानां संपोजनं पश्यते । (5) उभयत्र रजनः श्लेयस्य वकोप्यादेश्च प्रयोगः सभ्यते ।। (च) उभमत्र पत्रलेखन-मतोग्नीवन-नाटकान्तर्नाटकान्तरमनप्रभृतिभिः समान: उपाय: कपायस्तुप्रसारः क्रियते ।। उप च पत्र मंकटानलेन 'मन्योन्योपकारे यस्तुतः प्रत्यत्तासम्भवे एनाबुत सादृश्यसम्बन्धपरम्परा परस्परनिरपेदावस्तु दयाम्पत्यानस्य शिक्षा निदर्शने भवति ।' १. इ.खान्तं नाटकम् ॥ २. सुसान्त नाटकम् ॥ ३. संजस (schlesel) मतपिदम् ।। ४. पपा, मापनापिरयोः पिपारावारे विषाराप गौरलारपद खस भयति ।। ५ मानि ७६ तब पितानि ।।

·पञ्चसप्ततितमः खण्डः ] संस्कृट रूपकोत्पत्तिः ६७ वृक्षः नून, न तु देशान्तर जातभूम्हस्य भारतभुवि प्ररुढं शासागात्रम्' इति अयसीयते । उक्त च अन हारविटा (Horrvitr)-महाशयेन लीजिगनारे वेमनगरे प प्रेसामन्दिराणां निमाणात् चिरपूर्व किनारे तेषां प्राप्तेः जर्मननाटकं पीननाट- काद उत्थितम् इति अस्मासु को बृयात् । भारतीयनाटकपक्षे तर्हि विरुद्धतर्कः कथं क्रियते ? यदि चीनदेशे प्रीसदेशे च धन्योन्यनिरपेक्ष स्वतन्त्रतया रूपकसाहित्यम् ५ उदभूत् बर्हि भारतेऽपि वत् वथैव ।" इति ।। ७६ संस्कृतरूपकस्वरूपम् दुःखान्नवस्य सर्वथा अभावः।, फालेश्यनियमाभाषः, देशैक्यनियमाभावः, सुख-दुःखभावानां मनोरम विमिश्रणं, प्रोकनादकापेक्ष्या यहचरकायत्वं कल्पनाबहुलत्वं चेति संस्कृतरूरकरवरूनयटकतत्तानि तु उक्तरराणि अप फानिचिदपरारिण१० अधस्ताद् निरूप्यन्ते- (अ) वर्णनहारिणः गद्यस्य सोव (Lyrical) पद्यैः सह संयोजनम् । संस्कृतरूरकेपथास्तुवर्णनं तावत् सामान्यतया गये नैव विधीयते, तच्च यहुशः सरल खतु भवति । रसोत्पस्तु बत्तदयसरानुरूपैः सङ्गीतानन्दसहोदरम् श्रानन्दं जनयद्भिः पणैः परम् श्राधीयते । यस्तुतस्तु एभिः पद्य रेवस स्तनाटकेभ्यः सहृदयहृदयापर्जक१५ किमपि कामनीयकं समप्यते । तेषु असत्सु हि शुष्कसम्याद मानवत् तानि स्युः। फेयजे शाकुनाले उपद्विशत पद्यानि प्राप्यन्ते । मायेण नाटकशरीरस्य अाइ सद्- गतानि पद्यानि भवन्ति । छन्दांसि च एष विविभानि प्रयुज्यन्ते । कर्तुः कृतित्वस्य प्रमाणविरोषाः पतु इमानि जायन्ते ॥ (आ) संस्कृतेन सह नाना प्रामानां सम्मिश्रणम् । संशतनाटकेषु स्वस्वसामाजिक स्थित्यनुरूपाः नानापात्राणां नाना भाषा: भवति । नायकानां नराणां महाकुलप्रसूतानां तपस्विनीनां च भापया नियमेन संस्कृतेन भवितव्यम् । जात्या ब्राह्मणोऽपि विदूषकः प्राकृतं प्रयुक्ते । फुलीनाः स्त्रियः मालकाः उच्चवर्गस्याः सेवाश्च सामान्यतया गवायसरेप शौरसेनी पद्यमस्तावेषु घ माहाराष्ट्री भाषन्ते । राजभवनसेविनः श्रन्ये भृतमाः कामगारेण मागधों प्रयोक्त मु२५ अन्ति । गोप-चौर-कितवादयोऽन्ये जनाः पाभरी-पैशाच्यावन्तीप्रमुखानि प्राकृता तराणि गुवन्ति । पञ्चवर्णजनाः वनेघराश्च अपभ्रंशभाषया व्यबदरन्ति । १. सस्कृतनाटकेप मरगनाटनं निपिद्धन् । अवसानं च तेषाम् अवश्य सुखमयं स्यात् इति यः नाटयशारनियमः स सर्वत्र पाल्पते । एतनियमपरत एव भवभूत्यादिभिः सीतारामचीनी वियोगानन्तरं पुनयोगः निमः । नाटकोपसंहारे दरुगरसे अनिबध्यमानेऽपि अन्तरा मन्तरा महाकवीनाम् मपि कृतिए अयं रतिशोकादिभावः पुरूपहषेण धर्वगोत्कर्ष मानीतः त्यते। मछटिकशाकुन्तलयोः एप नाटकमध्ये उतररामचरिते घ मादितः यादन्त, विशिय २ मादी, अनुभूयते ।। - . २० ।

·संस्कृत साहित्येतिहासः [एकादशोऽध्यायः (द) मुख्यम् उद्देश्यम् । संस्कृत नाटकानां मुख्यम् उद्देश्य सामाजिकानां हृदयेष शृङ्गार-वीर-करणादी- नां मध्याद् मुख्य करसचर्वणाऽर्पण खन्तु अस्ति । कथावस्तु. चरित्रचित्रणं, सर्व चान्यत् केयलस्य अस्यैव अगिनः अङ्गानि सञ्जायन्ते। संस्कृत नाटकेप नित्यावेगाय' शास्त्रैः प्राधान्यस्य अप्रदानात् तेषां बहुतराणि आधुनिक समीक्षकः नाटकीयकाव्य- ५ त्वेन मङ्गोकियन्ते न तु वास्तविकनाटकत्वेन ॥ (६) विषयाः। प्रसिद्धवृत्तान्तविश्याणि एर नाटकानि सामाजिकः मुखेन अवरोद्ध' शक्या- नि इति 'इतिहास प्रसिद्धम् एव किमपि वृत्तं वा उपाख्यानं या तद्विषयः स्याद्' इति नियमो वर्तते । कतिपयनाटकानि वर्जयित्वा प्रायः सर्वे नाटकानां कथावस्तुनः१० रामणीय के प्रणयकथायाः शृङ्गाररसस्य च प्राधान्यम् गश्लोक्यते । प्रथमदर्शनादेय अन्योन्यानुरागपरपशी नायको (नायिका च नायकश्च) वियोगम् अभिसाप-नैराश्य सराय-प्रत्यूह-प्रत्याशाय पजातमनोव्यथाश्च अनुभूय नोवनस्थायिनः सयोगस्य सुखम् अनुभवतः । मध्ये यत्र तत्र विदूषकेण नायिकासखं.भिश्च हासरसः समुत्साद्यते ॥ (3) संस्कृतरूप नान्दीसंशकेन मङ्गलाचरणपधेन उरमिप्यते। ततःप्रस्तावना मस्तूयते यत्र स्वस्य मार्यया या पारिपाइए या अनुगम्यमानः सूत्रधारः मधम् भागत्य प्रयोक्ष्यमाणस्म रूपकस्य नामादिसामालिकानां पुरस्तात् कीर्वयित्वा ततः सर्वप्रथम प्रयिरात् पात्रं च पिगुनयिता निष्कामति । रूपकस्य ये दश भेदाः भष्टादश उपभेदाः निर्दियाः तेषु प्रतिभेदं भिधनाना प्रकमया एकतः दशपर्यन्ता भरति२० (यथा, नाटिकायां चत्सरः प्रहसने र सामान्यतया एकः भरः भवति)। एका समाप्ती अारामारम्भे प्रवेराम-विष्कम्भादिसंज्ञाः श्रोत्यानिकाः भवन्ति यत्र सामाजिकपरोक्ष पृत्तानि तानि वृत्तानि निर्दिश्यन्ते येषां ज्ञानाद् ते सामाजिकाः अग्रेवनी वाना बोद्धन जमन्ते । दिव्यानि अदिव्यानि दिल्यादिव्यानि इति मि. विधानि अपि पात्राणि भाबि स या नियमाय नेश कश्चिन्नास्ति । नाटकावसाने भातवाक्यं (गष्ट्रीयप्रार्थनात्मकम् प्रायदगा तर प्रधानपायाणाम् अन्यवमेन, प्रायेण तु स्वयं नायकेनय पठनीयम् । (ज) नाटयशाला । नाटयशास्तनियमेन नाद पसाला या कृतिः भारतात मिसोपायति यो १. प्यमहारेरा गारस्पंप प्रापाययते। तरलम्तरीय स्पान पोरमा उताराम परिसे मतभूतिः कर्ण पिंपोपपत् । रसागरामित रेयर्स पर तत्र हात्तिरतिमा. गोरी माम तेपो म प्रायते ।। २. गोमा ऐRActient Entre are ! .. , tra महारा, नारारनाति मगर मा. - प" ·पट्सप्ततितमः एएटा] संस्थतरूपकस्वरूपम् भवति । नादम्मयोगमामाच नाट्यशास्त्रे पासन्तिकाः दत्मरदिवसा', राजामिपेक- दिवसा., साधारण जनमाननीयानि मेलनानि (Fairs), धर्मोत्साः वियाहायसराः, पुत्रजन्मक्षयाः, इष्टजनसमागमदिष्टाः, गृहस्य नारस्य या प्रयमाधिकार प्राप्तिदिय- साश्चेति दर्शिताः । नाटकानि च प्रायेण सङ्गीतशालामु अभ्यनीयन्त । यवनिका नेपथ्यमश्चयोः व्यपायिनी अभवत् । त्वरया प्रविविक्षु, पात्रं पटीम् उक्षिप्य ५ प्रविशति स्म । मनत्य प्रकृतिचित्रपमाधनम् अलङ्करणं च अतिमानसामान्यम् घासीत् । बड्यश्चार्थाःमामालिकेभ्यः वर्णनात्मकः पयः यस्लनुकृतिभिः नाटयन या न्यवेद्यन्त । ठच्चेदं सर्व सामाजिकाः सम्यग् अवगच्छन्ति स्म । (ऋ) प्रयोजनम् । संस्कृतनाटककाराणां तत्करणे प्रधान प्रयोजनं तावद् लोकरञ्जन प्रतिमाति न१० तु यथाढस्य मनुष्यजीवनस्य शब्दैः निबन्धनम् । तेन यदि हि दुःखान्त नाटकं स्यात् तर्हि शोकारिप्लुतमानसाः सन्तः दर्शकाः प्रेक्षामन्दिरेभ्यः स्वमन्दिगणि प्रत्यारर्तेरन् । एवं च नाटकस्य मुख्य प्रयोजनम् एर प्रणिहन्येत । तस्मान्न दुःखान्तं संस्कृतनाटक क्रियते । अथ घ, प्रेत्यभारराद्धान्तम् श्रभ्युपगच्छवां भारतीयानां (मने) मरणं तथा शोक प्रयोजक नाम्नि यथा यूरोपीयानां (मते) । 'दुःखान्तय अपि१५ सरपृतनाटकं भरति यथा उम्भङ्गम्' इति चेद्,'ईटशेषु नाटकेगु अपि मृत्यु गच्छन्तः दुःशासनादयःदशंकप्रीतिपात्राधि नहिमपन्ति,दर्शकाःपुनः तन्मरणं निर्वर्ण्य हृप्यन्ति' इति अभियुक्ताः मन्यन्ते । सैद्धान्तिकानां (मने) पुनः मरण नाटनात् पूर्व या उत्तरं वा अतिशयेन अनुभूयमानः करुणरसः स्खलु नाटकस्य 'ट्रेनिहियज्ञाप्रयोजक भवति नतु केवलं हृदयकम्पनस्य मरणस्य नाटनम एष । तथाविधं फरणरसं वारयितुम् एव तु न२० संस्कृतनाट वेप प्रत्यक्ष मरणम् अभिनीयते । (ऋ) यजिताभिनयार्थाः। न केलं 'मृत्युः अनभिनेय' इत्येतानदेव तावत् । अभिशपन, निर्वासनम्, ईवि, ईशन, चुम्बनम् । अभ्याहरणा, शयनम् । थन्यच्चापि यत्किश्चिद् गम्मीरा- गम्भीर प्रकृतिक शिष्टाऽसम्मतं सत्यस्ति न तत् सय तरङ्गमञ्चे अञ्चितं भवति ।।२५ (७७) कतिययानि महान्ति रूपकाणि मुदितानाम् अमुदितानां च संस्कृत रूपकाण सख्या पारेपशतं सत्यपि अत्र वर्णनीयानां तेषां गणना अतिहस्तांगुतीपर्य न भवति । तृतीयाध्याये पणि- तानि भास-कालिदासाऽश्वघोफ्नाटकानि व्यतिरेच्य इमानि तारन्महान्ति नाटकानि थाशिघ्यन्ते- (क) शूदकस्य मृच्छकटिकम् ।

·संस्कृत साहित्येतिहासः [ एकादशोऽध्याय. (ख) श्रीहर्पनाम्ना प्रसिद्धा रत्नावली, प्रियदाशंका, नागानन्दं ' चेति फरयो। (ग) विशाखदत्तत्य मुद्राराक्षसम् । (घ) भट्टनारायणस्य वेणीसंहारम् । (ड) भवभूतेः मानतीमाधवं महापौरचरितम उत्तररामचरितं च । (च) राजशेसरस्य बालभारतादोनि । (छ) दिड्नागस्य कुन्दमाला । () मुरारेः अनर्घराघवम् । (म.) कृष्णमिश्रस्य च प्रयोधचन्द्रोदयः ।। । १० . ७८/शूद्रकः महद् यशः सलु शूदकस्य सस्कृते यते। तथाहि वेतालपञ्चविंशतिकायां, दण्डिनः दशकुमारचरिते, बाणस्य हर्षचरिते कादम्पर्या च, सोमदेवस्य कथासरिय. सागरे च अत्य नामधेयं कोयने। कहणेन च 'भानुकूळ नृविक्रमादित्याद नृपान्तरान्तरशून्यः पूर्वः शूदकः' इत्युका । नानाकायश्च नानाप्रन्ये' अम्य चरित न्यनन् । मृच्छकटिकयस्तावनायां च तदीयः क्रियानिय यो जोवनोदन्तः उसन्यत:१५ न जायते यदु अनी वेदेषु महावीतो, गणितपण्डिन , कलारसिकः साड्मामिर- गुणोपेतश्च बभूय । दुश्चरेण तामा प्रमाद्य ऐन शिवा वरा. प्राप्यन्त । उपाख्यानेषु च तस्य पराक्रमविजयकर्माणि पहुधा प्रसिद्धानि ॥ चा दशानिबद्धं मृच्छकटिक रूपकभेदेषु प्रकरणम् इत्युच्यते । अन फरिना२० वात्स्यायनीयकामसूत्रोक्त दशा नागरकाऽऽदर्शीभूतस्य चारुदत्तस्य महाधनपत्या' मणिकायाः पसन्तसेनायाध परस्परमण्यध्या विषयीकृता । गुण्यद्विप्र. पारुहरा, महावदान्यतया दोर्गत्यम् आपन्नोऽपि धर्माद् न परिभ्रटन यमन्त सेना तु या वेश्याकुले प्रसूता नृत्यागी कलामु च महानिपुणा भारत् तस्य गुणानां नोः तस्मिन् भृशम् प्रात। चारुदत्तस्य मयतात्मत्वार पुलमा नत्याय पूर्वम् अनु २५ रागप्रकाशन प्ररेणा यमन्तसेनयर यलम् तदानीं मदीं पालयन' उग्जयिनीनायस्य १. पाम् इमे पत्र उल्लेसमहंति- (क) पाप्यारोपरि तिसितायो स्पटीरा पाविषपालेग स्तितित गरिराम् (ग) राजशेखरेग उल्लिसिता रामितसमिसम्या ताराया। (ग) भोजेन कीतिरानामपा तिलप्रपीता प्रातराया गया। (4) भोमन भिमापोप मनामत विनातार माग गाटरम् ।।

·. अष्टसप्ततितमः खण्डः] शूद्रक: महाराज पालकस्य श्यालेन कारेण अनुराग प्राय॑मानो अपि सा तरिमन् अन- 'नुरक्ता सटी तत्कोपभाजनम् अजायत । निर्याआ नितुका च सलु चारुदत्ते तस्याः प्रीतिः बभूव इति विटस्यैव 'वेश्यामवेशसदृशप्रणयोपचाराम् ' (२३) इतिवाक्येन स्पष्टम् । शकारस्य 'दत दरिद्रसार्थवाहमिसारयसि' इति उपालम्भवचनं सा स्वगौरयायव श्रमन्यत । मूरः कापुरुषश्च शकारः एकदा ताम् उद्याने असहायाम् ५ थासाद्य निर्दयं तात्यति, मूछितां च तां मृता इति मत्वा तत्रैव विहाय निर्गन्छति, सतः तम्मारणापराधं घ न्यायालये पारुदत्तस्य घोषयति । या बसन्तसेना चारुदच- स्य प्राणेभ्योऽपि प्रियाराऽभूत् तस्याः एष व्यापादनागरफ्तः स घुष्येत इति तस्य विपादस्य किमु पकल्यम् । न्यायालये सर्वममत वसन्तसेनया सह सम्पन्धं पृष्टः असी समाजे स्पमानमर्यादे विचिन्त्य तणं तूष्णीकः तिष्ठति, शफारेण प्रतिपुनः१० सत्तेजितस्तु 'मया कथमीटयं वक्तव्यं यथा गणिका मम मित्रमिति अयगा योग्नमना. पराध्यति न चारित्र्यम्' इति प्रनिनवीति । प्राणदएडम दण्डितः पारुदत्तः यदा पधस्थान प्रापितः तदा एवं मानः पुनः सज्ञाम् उपेत्य चारुदत्तवधं च श्रुत्वायसन्त- सेना अविलम्ब तत्र पागध्धति चारुचं घ रक्षति। एतस्मिन् एर अन्तरे राजधान्यां राजद्रोहः प्रसृतः येन फारामोक्षप्राप्ती चारुदत्तम उपकृतः आर्यकः तनत्यं नृपं पालकं १५ सिंहासनात् प्रच्याव्य स्वयम् उज्जयिनीराजासनम् अभ्यास्ते चारुदत्तस्य उपकारप्रान्भारं घरगरन् तं फरिमधिद् महति राज्याविकारपदे नियुनक्ति ॥ आलोचना कालिदामभवभूत्योः नाटोभ्यः मृच्छकटिकस्य महान् भेदः दृश्यते । अत्र हिन र नाय:: सर्वगुणादर्शः अस्ति न च प्रतिनायक सर्वदुणुगो निधिः १२० पाहा अनेफसद्गुणसंयोगे ऽपि स कदाचिदपि दुष्यन्तो यथा 'सतां हि मन्देह- पदे यानुष प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तय.' इति ने विकत्यते। स हि नृत्ये गीते च निह पति सद्गीतं च प्रेम्णा श्रोतु गन्धति, पतं यापच्च न जुगुप्सते । एतेन लोकसामान्य मज तस्य मिदम् । रमननाऽरि घन यं कालिदासीयशफुलारंद मधुरेश कुमारोमौन्दर्येण न प भरमा यातायत् प्रोडपुरन गौरवण अलवा२५ बामाति । रिकारहेतुप गरम भरि सम्पाः उदय शुद्ध चालाचे च तस्याः प्र.तिः उदाता अभयत । यदा प कामाभिभूतः शहारे तां व्यासदनभयं दर्शयति कराटे निगोडयच तां मारयत सदाऽसि पामररिया: वनराग. अविचलितः अम् माप'नमो पारदरास्य' इति वदगिरना गुमटि के मरियममा स्थितीनां प्राप्राणि पापन्ने यै: कोरं यानुनायर हमायतेस्पेर प्रस्य नाटय मान शिगे। रियायगो (Actio1) जी पात्र गुपान् घरमो. तामाग् मयंहासनगड गनु मन्दायिने । पत्र प्रयुगा. नांसपेशं सतसितिमिताना ल mlar) पात्राणां व्याया पनिाय या पम् ·संस्कृत साहित्येतिहासः [एकादशोऽध्यायः भासन्ते इति च अस्य अपरो महान् गुणः । अस्य मात्रेषु राजपारिपदाः रहिम (Police men), लुण्टाका, चौराः, राजनीतिचतुराः भिक्षु काश्चेति नानाविधपुरुषाः सन्ति । तृतीये के मनोहरे सन्धिच्छेदवर्णने चौर्य हि शास्त्रोका कठिना फला इति पठ्यते । पप्ठे अङ्क वसन्तसेना चारुदस्य सूनोः मृण्मयीं शकटिका रत्ना- लकारैः पूरयति । अथ एते एष रत्नालङ्काराः न्यायालये चारुदत्तस्य व्यवहारदर्शना- ५ वसरे तत्व मन्तुमत्त्वस्य साक्षिणो भुत्वा कथास्यरूपं जटिलं विदधति । चारुदत्त वसन्तसेनयोः प्रणयकथा न सलु फाचित् सार्वजनिकी वार्ता वर्तते, अथ तया सह सर्वजनाभिरुधिविषयस्य राजविप्लववृत्तान्तस्य संयोजनेन नाटकस्य कोऽपि चम- स्कारातिशयः सम्पादितः करिना। काल: १० कालस्तु शूदकस्य बत सदिग्धः । बेतालपञ्चविंशतिकायां, दण्डिनः दशकुमार चरिते. हर्पचरिते कादम्बर्या च तदुल्लेखप्राप्त तस्य तेभ्यः प्राचीनता तु स्वयं सिद्धा। कहणमतेन च यद्यपि विक्रमादित्यात् पूर्वोऽसो खल्यस्ति, परं कोऽयं विक्रमादित्यः विक्रमानप्रवर्तकः एव कश्चिदपरो या इति तावद् निश्चेतुम् अशम्यम्। भासकृतस्य चारुदत्तस्य कथैव मृच्छकटिके समुपर हिता' इति भासाद् अर्वाचीनत्य १५ च शूद्रस्य थायातम । 'अयन्तीसुन्दरीकथायाम्' उल्लिसितस्य शिवस्वातैः सम- कालिकत्वम् अस्य मत्वा ये केचिद् अस्य फालम् अनुसन्धातु प्रयस्यन्ति स्म तेपु एकेषां (मतेन) ८१ मिते खीष्टान्दे पुराणप्रसिद्ध नाराशंसोतिहासादिपु विश्वसताम् अन्ये च (मतेन) खोष्टपूर्व चतुर्थे या पञ्चमे या शाके किन शिवस्यातिः यभूय ।। (७६ हर्पकर्तृकत्वेन विदितं रूपकत्रयम् (क) रचयिता (अ) प्रियदर्शिका-रत्नावती-नागानन्दानां प्रत्तायनासु नृहपस्य नामधेय वकत्वेन पठ्यते । इतिहासे प न्यूनान्यूना हर्पनामानः पत्यारः नृपाः मसिबार। २० यथा २५ । (१) कश्मीरभूजानिः हर्षः। (e) धारापराधरस्य गुग्भोजस्य पितामहः हः। (३) मागमस्य अभिमारकः (Patron) उज्जयिनीनायः विनमादित्यः । (४) कान्यकुन्जमापतिः पंधनश्चेति । १. अत्र विस्तरेण प्रतोते तृतीयाप्पापे प्रसध्यम् । २, सपा पोत रामरणिपा (५६८) सन- सामहापापिया भीमान् हरिरामिपः । एकपातों विभारिप सरन ।

·C योनाशीतितम लण्डः] हर्षवक्त्वेन विदित रूपकायम् अथ एषां क्तम हपं तापद् एतद्रूपक्वता इति पृच्छायां 'कश्मीरराजः (१११३-११२५ सी.) श्रीहर्प रत्नावलीकर्ता' इति विल्सनमहोदयेन यदुक्त तदयुक्तम्, यतो हि (सीवशशतकमध्यवर्तिना क्षेमेन्द्रेण श्रीचित्यालवारे पञ्चकृत्व', (अष्टम- शतपतुर्यपादन) नृपजयापीहमन्त्रिणा दामोदरेण च धुट्टिनीमते न्यूनान्यून सवृद्' रत्नावली उठाहना लभ्यते । तस्माद् रत्नावलीकारेण नूनम् अप्दमशतकाद् बहुतरं ५ पूर्वभाविना मदितव्यम् । श्रथ इमिड (Itsns) लेखेभ्य झायते यत् 'शिलादित्यो नाम नृप जमूतवाहनस्य योधिसत्त्वस्य कथा पद्ययित्ना गायकवर्गेण नृत्याभिनय- सहित प्रयोज्य च स्पसमये एन लोकप्रचरिताम् अकरोद्' इति । वाणसाक्ष्येण च इपयर्धनस्य रविप्रतिभाशाहित्य स्पष्टम् ।। [आ] धावकः वाणो वा ? एतां रूपात्रयीं विरच्य धारक हर्षवर्धनाद् धन लब्धवान् इति यद्नवम- शतकभवन राजशेखरेण उत देव फाव्येन धनलाभम् उदाहरत. काव्यप्रकाश- कृन्मामदभट्टाय ' श्रीहर्षादे विकादीनामिन धनम्' इति वाक्ये सङ्केतित भाति, यतो हि मम्मटवाक्याद् थनुमीयते यद् धायको नाम कोऽपि कवि किमपि काव्य वृत्ता पुरस्कारे हर्षवर्धनात प्रभूत द्रविणं लेभे इति। फेचित् तु इह मम्मटराजशेखर-१५ वाम्ययो महान्तम् अर्थभेद पश्यन्ति । ते हि राजशेखरवचनाद् रत्नावली-प्रति- रूपस्त्रयस्य कर्तृत्व स्पष्ट पारकस्य, मम्मदरचनात्तु न' इति कथयन्ति । अथ राज- शेम्बरवाक्याद् एापत्रय्या कर्ता धारक इति स्पष्टेऽपि धायरतस्य एकस्यापि काव्यादे अप्राप्ते सहमा राजशेखरवचने श्रपि विश्वास पर्तुमशक्य ॥ अथ क्वचिद् मम्मटस्य उक्त वाक्ये धावस्थाने याणेतिपाठस्य प्राप्ते , हर्ष२० परित यिरच्य हर्षवर्धनसकाशाद पाणेन विपुलं धन प्राप्तम् इति च निहोतुम् अशक्ये, पाण एपा कर्ता इते फाति । एतेषा रूपाणा शैल्या हपंचरितशैलीत अत्यन्तम् अपपष्टत्वात् पुन 'न सनु पाणतानि इमानि' इति श्रायाति । अपि च, साहित्यगुणे हर्षच रतस्य परमोत्कृष्टत्यात् तद्विक्रयणाद् घाणस्य यावान अर्थलाभ' सम्माव्यते न सायान् एषा रूपाणां तथाकायत (Allegedi पणनात्। तस्मान्न वाण या प्रणेता२५ इति सिराम्।। ननु पस्तहि एप पर्वा इति चेद्, हर्ष इवि सम्भाव्यते । श्यन्त पति- १.रनावली-१९, २.२, २,३,२,४,१२॥ २ रत्नावली-१,२४॥ २. हर्षवर्धनत्यप गामातर शिलादिश्य इति । ४. पितोरपा पतुम्न मरे মা-বাকীমমববিআই उदृतानि राजोत्तरपद्यानि ॥ ५. कश्मीरलम्पकाम्परापोऽयं पाट॥

·१० संस्कृत साहित्येतिहासः • [ एकादशोऽध्यायः पयानि कमनीयानि पद्यानि सुभापितावलीपु हर्पनाम्ना उद्धृतानि । (इ) समानकर्तृकत्वम् नागानन्दे नान्द्यां भगवान बुद्धः स्तूयते, नायकजोमूतवाहनः योधिसत्त्वो- ऽस्ति, अहिंसा परमो धर्मः इति सिद्धान्तश्च मुख्यतया प्रतिपाद्यते । अतः अस्य चौद्धसम्पदायानुसारित्वं स्पष्टम् । पुरुपान्तरकर्तृ के नागानन्दम् इति मैक्डानलमहो- ५ दयेन यदुक्त तयुक, प्रयाणामपि हि एषां रूपकाणां प्रस्तावनासु तेषां हपकर्तृकत्वम् अभिहितं, पयं च एक रत्नावलोप्रियदर्शिमयोः उभयत्र, पद्यद्वयं च प्रियदर्शिकानागा- नन्दयोः उभयत्र लभ्यते,शैली च तेषां त्रयाणां समाना इति समानकर्तकत्वं तेषाम- सन्दिग्धम् ॥ (ख) कथावस्तु रत्नावली प्रियदर्शिका च म ल्क्षर न नाटिके भवतः। तयोः प्रत्येक चस्वारः अङ्काः सन्ति, विपये निर्माणप्रकारे च ते अन्योन्यसदृश्यो स्तः। उभयत्र नायकः उदयनः महिपी च वासवदत्ता अस्ति । रत्नावल्याः कथावस्तु उदयनसागरिकयोः अनुरागकथा वतेते । पोतभङ्गन दुरयस्याम् अनुभवन्ती रत्नावली उदयनराजभवने प्रवेशं प्राप्य महिष्याः वासवदत्तायाः दासी यभूव । अथ उदयनरत्नावल्योः मिथो-१५ ऽनुरागे वासवदत्तया विदिते पतिसुखकाम्यया स्वसुस्वपरित्यक्त्री आर्यवधूः इव सो उदयनेन रत्नावल्याः पाणिपीडनम् अनुमन्यते । रत्नावलीकथावस्तुनः आधारः इतिहासो वा महाकाव्यपरम्परामसिद्धा अनुश्रति वर्ग सत्चस्ति, एपा हि कथा प्रकारान्तरेण कथासरित्सागरे स्थिता । रत्नावलीकथावस्तु कालिदासीय मालविकाग्नि मित्रस्य च राजरोखरीय कपूरमचर्याश्च कथावस्तुना अत्यन्त साम्यं बिभर्ति ।। प्रियदर्शिकायाम् उदयनाऽऽायिकयोः प्रणयकथा विषयीकृता । श्रग राजस्य महाराजदृढवमणः सुता प्रियदर्शिका उदयनस्य वाग्दत्ता वधूः प्रासीत् । तयोः विवा- हात् प्रागेव तु दृढवर्मणि कलिङ्गराजेन जित्वा वन्दोकने प्रियदर्शिका भारण्यिकेत्या- रोपितनाम्ना उदयनराजप्रासादं प्रविष्टा । अथ नानाघटनापरिवर्तेपु संजातेपु प्रिय- २० १. हर्षस्य नाटपशास्त्रोपरि कृता टीकाऽपि तावद् विदिता। साप क्वचित् क्वविद् अभिनवगुप्नेन, शारदातनपेन बहुरूपमिण व शम्दशः अनूयते (Is quoted) । पन्यच्च, पद्यपि माटपशास्त्रप्रतिपादितविधयो रमावस्या निपूर्ण सम्यक प मनुसताः प्रयतौरयन्ते, अथापि माटयशास्त्रटीकाकृद् यो हपंः स एव रत्नावल्पाः फर्ता इति सायष्टम्भ भगितुं नप्रभवामः॥ २. सागरिका सिंहलराजपुत्री रत्नावली एव ।। ३. भारयिका प्रियदक्षिका एव।

·एकोनाशीतितमः खण्डः] हर्पक कत्वेन विदिवं रूपकत्रयम् दर्शिका एव सलु भारपियका इति ज्ञाते उदयनः प्रियदर्शिकाम् उपायस्त॥ अथ पाश्चाङ्किके नागानन्दे जीमूतवाहनस्य अवदान गीतम् । स हि गरुडाय तदशनीभूतस्य अहेः स्थाने यात्मानम् थर्पयति । तस्य अनेन फर्मणा सुप्रीता गौरी तं पुनः उज्जीपयति येन तस्य दयिता विलपन्ती मातापितरो च उच्छ्वसन्ति । मृताः सपां. अपिअनुप्राणिताः भवन्ति गरुहश्च दतः भृति सम्मोजनत्यागं प्रति- ५ लानोते । नाटकेन हिन्दुबौद्धधर्मयोः मधुरा संसृष्टि रस्ति, तया च एतन्नाटकरचना- युगस्य धार्मिकी अवस्था सम्यक प्रकाश्यते ॥ [ग] शैली २. हर्पस्य शैली परिष्कृता शुद्धा च वैदर्भी। अस्य कृती च तारशी सूक्ष्मेक्षिका दूरोलतना उत्प्रेक्षा पनोपलभ्यते यादृशी भासस्य कालिदासस्य प छत्योः उपलभ्यते,१० अथापि सुरभिरणा प्रसादगुणेन आभृता सा सलु विभाति । अस्य संस्कृतभाषा अप्रश्लया, श्लिष्टा शिष्टे रुपयुक्ता च, अजकरैः तदलङ्करणं च यथोचितं लोचना- सेयनकं च चाास्ति । सत्यपि र ह उपशायाः स्वल्पे वर्णनशक्तिस्तु अस्मिन् महनी वियते, शैशी य एतत्सर्वस्वीनाम् एकरसमसूणा पाठरुमनो रमयतितराम् । तथाहि उदयनो घासवदत्तामाह- 'भारुहय शैलशिरारं वद्यदनापडतकान्ति सर्वस्वः । प्रतिकर्तुमियोर्यकरः स्थितः पुरस्ताग्निशानायः" अथ हुनाशनं सम्योध्य उदयनो यक्ति- "विरम चिरम यह ! मुश्च धूमानुपन्ध प्रफटयसि विमुच्चरचिंपां चक्रयालम् । चिरहहुतभुजाऽहं यो न दग्धः प्रियायाः, मलयदहनभासा तस्य किं करोपि ।' नागानन्दे घ हय किलेव जीमूतगहनेन उच्यते- 'स्वशरीरमपि परार्थ यः प्रजु दयामयापितः कृपया। राज्यस्व कसे स फर्य प्राणियधकौर्यमनुमन्ये ।।' (घ) मापा छन्दांसि च एपछतेन सह विधिविधमारतानां प्रयोगोऽपि तो विलोक्यते । सेप प शौरसेनी प्रधानायते । पापुमाहाराष्ट्री नागानन्दीयेन घेटपामेण प भापणे मागपी ग्यता । सादलयिमोरित पस्य यदुमत पच या त्रिसप्तविः पद्यानि पद्धानि, सद् भयोऽधन पधारा दृश्यते ।। १. रहमालिशयास्पानोनियतित माटात पते पत्र (पतमनोरमादेष) मुग (ममिकामहिन्याम् ) मारम्भिरापाम् मापन्तम् मनरम्यते । २. एरिपरापासरिसागरे (धारने में गिना 11 ·५ । संस्कृत साहित्येतिहासः [एगदशोऽध्यायः (८०) मुद्राराक्षसम् संस्कृत सुप्रसिद्ध सतु मुद्राराक्षस नाम नाटकं वर्तते । सप्तभिः श्रयः पूर्ण नाद के नार्यराजवंशकालिको राजानुवन्धिनी कथा एका वर्ण्यने। अन्तिमनन्दनुपस्त्र भतासचिवं राक्षसं चन्द्रगुप्तगृश्य कनु चापश्यपयुका कूटनीतिः, म्लेचराजकुमार मलयकेतु च सपक्षस्यो कृत्य नृत्लनृपं गोर्यचन्द्रगुप्त मिहामनाच्यायिनु ५ राक्षसोचाः चतुरोपायाश्च इह उर्नयामा शंच्या समुपनिनद्धाः। चाणम्पत्य भेदनयेन मनयती राक्षले अविश्वामिनि सति परमानम् अमहमानः राक्षसः मलयोतुसङ्गम् अत्यातीय। अथ स्टुनाश्रयदान हेतोः स्वभिनत्य चन्दनदासस्य जोषिताय मृत्युभयम् धागतं वोदय रानमः मित्रम्य जोषितं रतिनुम् अाला चाण क्याय समर्पयत्। 'मिनचन्दनदागत्य प्राणरज्ञ चेद् इष्टा रातसेन नाचन्द्रगुप्त-१. मौर्यस्य प्रधानामात्यपदम् अपश्यं स्वीकार्यम्' इनि चाणक्येन पचननिगहोतः राक्षमः गत्ग्न्तराभागाइ अनिच्याऽपि समतु इत्याह । पर्व हपापसान नाटकं सम्पन्नम् ॥ कथावस्तु तु मुद्रारातमस्य ऐनडामिकं कूदराननीतियारबहुतं च स तु असा शृङ्गारकरुणासयोः भालेरानोपि स्पर्शो न विद्यते । चन्दनदासरल रूपेण १५ केयलं हथे स्त्रीनं मतनाङ्के प्रमेश्यो, ती तय कठोरमतव्ययण नाम आत्मोत्सर्ग च दर्शयितुमेव न तु दूरलोऽपि ऋगारसमक्षम् पारपयितुम् । पचति मुख्यो रसोऽत्र पोर एव, अथापि न स ह तथा अभिव्यक्किन पापन्नः लभ्यो यथा भवभूतिकृते महावीरचरिते। परं सारम्भाणाम् एकक्रियाका रिश्वं (Unity of action) नाम यो नाटकीयगुणविशेषः स यथा इशलयते न तथा कस्मिंश्चिदपि२० संस्कृतनाटकान्तरे । अत्र हि था लघोः या महतः सर्वेषां पानाणाम् तत्तत्कियोदेश्य राक्षससड्प्रहणं नाम फेवलम् एम् । एतदुद्देश्यलाभाय उद्यानि नत्य पात्राणि न धर्मम् आकलयन्ति नारि अधर्मम, मैत्रीम् आरचयन्नि घ भजपनि च । रानसो विरोधं जहयाद् इति कृत्वा महात्मनि चन्दनदासेरि यधदण्डः पात्यते । पात्राणां ध्ययश्च पत्र प्रतिस्वं व्यक भासन्ते । सर्राणि च पात्राणि इह यथागणं नाना-२५ युगलेपु विभक्तानि इत्येष नाटकस्य अस्य अारो विरोमा तयाहि, कूटनीनिनिपुण्योः चाणक्यराक्षसयोः एक युगलं, विभिन्नगणतोः परसरं प्रतिरतभ्नयोः नाचन्द्र- गुप्तमजयकेत्योः द्वितीयं युगल, भागुरायणसिद्वार्थस्यो: तृतीयं युगलम् । एवं चामत् स्वयम् उड्यम् । प्रतियुगलं च द्वयोः पानयोः गुणवैपम्यं सम्यक स्फुटीकृत दरो- श्यते । भापा भव्या. ओजस्विनी च, पद्यानि हयानि मधुराणि च । फेचित्३० पाश्चात्यसमीक्षका, सान सस्कृतनाटके केरलं मुद्राराक्षस'! यथार्थ नाटकम् बङ्गोकुर्वन्ति ।। कर्ता प्रस्तावनातो ज्ञायते यद् विशानदत्तो नाम मुद्रारातसम्णेवा दचोपाई उच्च ।

·७७ घशीतितमः सबE:] मुद्राराक्षसम् कुले जन्म सेभे। एतत्तुलसम्भयाः पुरुषाः उच्चराजपदेषु किस नियुताः वः । विशाखदत्तस्य पितापितामही च क्रमेण महाराजसानन्तपदवीभ्यां भूपितो अभूताम् इति। तेन च व्याकरण, नाट्यशास्त्र, राजतन्त्रे, ज्योतिपे त] च महापारिडत्य- प्रागल्भ्यम् अयाप्तम् बासीत् । स्वयं शेयोऽपि यौद्धधर्म यत्किञ्चिदिप श्रद्दधानः जैनधर्मे अरचिम् अवघ्नात् । अस्य कतिपयानि पद्यानि सूक्तिसङ्ग्रहेषु अपि सहगृही. ५ तानि विलोक्यन्ते। कालः मुद्रागइसनिर्माणकालायधारणे नानामतानि उपलभ्यन्ते । तथाहि- भरतयाक्ये तदानीन्तनस्य नृपाय नामधेय वे पुचित पुस्तकेषु अवन्तियति थन्लेषु च चन्द्रगुप्तेति द्विधा पट्यते । वन अयन्तियमा इति चेद् गृहये। नहि १० भारतेनिहासे द्वो अयन्तियर्माणो विदिती- फरगीरराजम्य (८५५-८६३ सी) प्रभाकरधनस्य पितृव्यमुतः नौसरिवंश्यः कान्यकुब्जाधिपश्च (नीटपष्ठशतकोचरा- लुभयः)। तयोः काइम.रिक: अवन्तियमा अत्र स्मनः इति पल्पयित्वा फेचिद् विद्वांसः तत्कृपानितं विशारदत्तं भवन्ति । कोपिमहाशयश्च '८६• मिते मोटा दिमम्यरमासे द्वितीयस्यां वारिफायां यश्चनोपरागः अभूत स एव१५ र द्वाराक्षस.रिललितः' इति मन्यते । प्रमणं तु एनरोप किश्चिन्नोपलभ्यते ॥ अपरे तु 'ग्लग्रवज्यमाना' इति भरतवाश्यत्रए साभिप्रायम् नत्प्रेक्ष्य 'अत्र हरप पन्तिवण: महणं सुर यो म्लेच्छेभ्यो भारतभुवं रक्ष, स प फ.ग्याल्म राज य तु कादमीरियः, पायपुस्जपति हि अन्तिया हूणोच्टेदे प्रभाकर- पर्धनस्य रहायो भूत्या भारतभुवं ग्लेरछेभ्यः परतत्, काश्मीरिकस्तु भवन्तियार. न पद्धन विदेशनृपं जिगाय' इति कथयन्ति । रतनकोनो (stenkcros)-हेदयन्तु पुनः चन्द्रगुप्तेतिपाठंयुषन्दरं मत्त्वा पन्द्रगुप्त यः (३५५-४९३ मी.) खतु पत्र चन्द्रगुप्तपदेन प्रहणीयः' इत्याह । मरिमन फाले पुनः हूणेः चन्द्रगुप्तद्वितीयपरिपालितस्य देशस्य स्यायचाकरणाद् लेन्दः वयमाना भूः चन्द्रगुप्तेन रचिता' इति कथन न सन्नचेत ।। 1 २५ ३. 'प्रारम्यते नसतु विघ्नमयेन नीचेः प्रारभ्य विनविहता विरमन्ति मध्याः । विघ्नेः पुनः पुनरपि प्रविग्यमानाः प्रारब्धमुचमगुणास्त्वमिपोयन्ति ।' इहि यम् पचं मुद्राराम महरिशवयु ए गया सभ्यते वत्र 'लादः १. दीपमोन महाराज पूर्व मुम्पटिनिगनवग्यो मवीन, नाम मावा, ततोऽपि प्राचीनार वा सम्माम्यते ।। .

·संस्कृत साहित्येतिहासः [एकादशोऽध्यायः द्योतयति यद् वस्तुतः पद्यम् इदं मुद्राराक्षसीयम एव, ततश्च भर्तृहरिणा गृहीतम । तेन 'भर्तृह रतः प्राचीनः विशाखदत्त इत्येतावद् अस्य कालविपये वक्तुं शक्यम ॥ (८१) वेणीसंहारम् . भट्टनारायणकने वीररसप्रधाने पडसमये वेणीसंहारे महाभारताद् उपाख्यानम् एकम उपादाय समुपनिवद्धम् । 'यायत् सभायां दुःशासनेन कृतः मदवमानः न प्रति- ५ शोध्यते तावदहं सवेणी न संडरिलयामि' इति किल द्रौपया प्रतिज्ञातम् आत् । • धार्तराष्ट्र: मह सन्धिविधारावसरे कुपितः भीमः अयोचद् 'यदि युधिष्ठिरः दुर्योधनेन सन्धिं करोति, श्रहं परा तत्सङ्ग जहामि' इति । न च कृष्णकृतः सन्धिप्रयत्नः फलम् अदर्शयत् । श्रथ भीपणे युद्धे प्रवृत्ते सः कौरवाः पश्यत्वं गताः, भीमश्च दुःशा- सनरतन दिग्धाभ्यां स्वहस्ताभ्यां द्रौपदीकेशसमयं चकार ।। गैली चरित्रचित्रणे भट्टनागमण ते चारणि अपि, मृच्छकटिके य वापिच पात्राणां व्यक्ति प्रनिस्व विशदामु अपि, इह वर्णनबाहुल्याद् ऐतिहासिककथा. निविस्तराच्य क्रियावेगः (Action) न दृश्यते। झारनिबन्धनं च हृदयङ्गमं नास्ति, हेतुश्चात्र नाट्याचार्योमविधीनां दाभ्यभावेन अनुमानन प्रतिभाति। मुद्राराक्षमस्य इय१५ वे शामहारस्य रचना अपि अोनसा उत्माहेन न व्याप्ता । भवभूतिरिय भट्टनागयणोऽपि यत्र तत्र संस्कृते प्राकृतगद्य च यशः दार्घसमामान प्रयुक्ते अयसरे प्राप्ते च अधीनु पयानं सः कृत्मा शहरटाटापेनैत्र ओजायते । श्रर करुणहासयोः अपि रमग यः संयोगोऽसि । अन्तिमाङ्कस्य अर्थगौरवं शेनीसीकुमार्य च विश्रुतम् । भट्टनारायणम्य निसावर्णनस्य सुपेशलत्वात् स निशानारायणेति अभिख्यायते ।। काल: (श्र) याम्नेन, आनन्दवर्वनेन, अभिनवगुप्तेन चे भट्टनारायणस्मरणाद् अमी अष्टमशनकात प्राचीन इति प्रमीयते ।। (आ) साम्प्रदायिकास्तु (मप्तमशतकपूर्वार्द्धभवेन) यक्षितिपनिना श्रादि- शूरेण आमन्त्रितः स कान्यकुजेभ्यो बगान जगाम इति वदन्ति । (३) धर्मकीनिकृते रूपावतारे या नीयीनाम्नी टीका-तस्याः एकरमाद् हस्ता- लिपुस्तकाच्च ज्ञायते यद् वापरणया भट्टनारायणः कस्यचिद् बौद्ध भिक्षोः शिष्य- स्वम् अङ्गीकृतवान् । ततश्च धर्मकीर्तिश्च असो (मट्टनारायणः च मिलित्या रूपा- पनारम भरनयनाम् इति । एवं तु पाणममसामयिका भट्टनारायण. इति भवति। २० २० ·७६ 10 यशीतितम सएह ] भवभूति (८२) भवभूतिः (अ) संस्तवः सस्ने प्रधाननाटककाराणाम् अन्यतमस्य भवभूते वास्तविक नामधेय श्रीकण्ठ ग्रामीत । विदर्भाभिजन विश्रुतश्रोत्रियकुलोत्पन्न असो वय नानाशास्त्र- पारश्वा भूर । तस्य श्रावस्ती पालोचकै कटु आलोचितायाम अपि स्वकाव्य- ५ कलाप्रकर्ष मातयन भरिप्यति काले तद्गुणादर सम्भावयन् स भग्नोत्साह' नाट- कान्तर-रचनाप्रवृत्तो बभूव । वाग्देवी दासी भूत्वा यथा ब्रह्माणं से पते तथैव तम्' इति सन्तु तस्य अभिमान धागात् । पुनश्च तन्मते निर्दोपायामपि कनिम्ती जन तथा दोक्यम्भावना तुरुने यया सत्यां स्त्रियाम् । श्रय- 'च नाम पंचादह न प्रथयन्त्यनज्ञा, जानन्ति त किमपि तान् प्रति नेप यत्न । उत्सत्यते तु मम कोऽपि समानधर्मा, सलो ह्यय निरवाच रिपुलाच पृथ्वी ।' इत्युभवा तन •ाि सम्या अविक्षिप्ता ।। (आ) नस्य ग्रन्याः भयभूत महारचर्चा त मालतीमाधवम् उत्तररामचरित चैति रूपकत्रय पंचलम उपलभ्यते । एन-नाग्ना सदुक्तिसमहेषु उद्धृत , पूजि रूपपत्रय च अमा- प्यमाण पोस्तु अनुभायो यत् यतामरित्रस्य अश्यम् आमीद् यदप्रणष्ट चत् कदाचिल्ल र भविष्यति । इ5 तार रूपकाणि अस्य अयस्तात् परियाय्यन्त । (१) पदाचार चरितम् महापरित भयभूत 'प्राधा कृति ' इति सम्मापन्ति परीक्षा । अन २० १ प्रारगिरपो तपो नारपो तत्परामष्टा पपा न केवल वेदोपनिषदमाह्मण- सूत्राधारमण इंगिक साहित्यम् एव मपि रा काममारवायंगास्त्र-रामायणमहाभारत पासिदासादीना कृतीष या स्मारयति॥ २ सपाघात न यमाहामिप देवी वाग्यायवानयतते' इति ।। यति हि तस्यारमन शारदा 'पपा स्त्रोणा तथा वार्या सारखे दुसनो ४. साप्रापरवरित पाशा पटवारियतमामोरपर्यत पदनं भामूतिमा संधन न त समप्रसारिता frस तम 'T रिति । कि मातिना पूर्ण म सिरितमगिरयापि विस्तिम।।

·নিয়ম। संस्कृत साहित्येतिहासः [एकादशोऽध्यायः भवभूदिना स्त्रपूर्वपुरुपेतिवृत्तं सविस्तरम् उपन्यरतम् । अपरिष्कृता शास्य रचना 'कान्याभ्यासाले किल कविना इदं कृतम्' इति लिङ्गयति । अत्र कविः रामरावण- योः शान महावीर (राम) निहन्तु रावणान् अभ्युपायांश्च कथावस्तुत्वेन मत्र रामायणात् कथाम् आदाय पहुशः कर्वा तत्र पम् अन्यथयितं इंश्यते । इह यद्यपि मालतीमाधवरय कल्पनासौप्ठयम् इव कल्पनासौष्टव न विद्यते ५ अथापि फयानफस्य ऐक्यं यथाऽत्रास्ते न तथा माल्तीमाधवे । अनत्यानि कतिपयानि प्रकरणानि तायद् अनाटकीयानि इव भान्ति, वितरजालेन च पात्राणां दोपदार्थैः भापणश्च इह क्रिया वेगस्य प्रगतिः (Progress of action) वाध्यते। चरिमचित्रणं प तथा मन्दं यनने यथा रापणमाल्यातोः महत्वासयोः पात्रयोः प्रति व्यक्ती सम्यङ नेय विभाव्यते ॥ (२) मालतीमाधवम् । प्रारणाभिधे दुशाङ्कमये गालतीमारवे कथासरित्सागरस्थाः नानारथाः एर कथावेन परिणामय्य किमपि रुचिरम् अभिनवं वस्तु उत्पादित भवभूतिना । यदि नाम मृच्छदिकम् अवलोक्य ताहरां किमपि रमणीयं रूपकम् निर्मात को मनसि उत्साहः उस्थितः स्यात् । मृच्छकटिके यथा गनोरमः इस्सरसः अवाप्यते, १५ न तो पुनः पत्र । अत्र वावद् पिपत्येव यदा प्रभावः तदा हास्यरसवृत्तेः किमु वक्तव्यम् । जगति यद्यच्च घोरं मपणम् अतिभानु चास्ति तत्र तत्र तु महान् भवभूतिमनोऽभिनिवेशः खलु विलोक्यते ॥ मालती नाम काचिद् राजसचिवमुना यथा माधवनाम्नि कस्मिंश्चित् तरणे विद्याथिनि अन्यररया तथैव सोऽपि तस्याम् । तयोः प्रणयकथा मालतीमाषये पल्य-२० विषयत्वेन उपात्ता। मालतीपितुः स्वामी नृपः मानत्याः विरक्तिम जनेन येन सप्रिय- पुरुपेण मालती परिणाययितुम् ऐच्छद् विगदिने मकरन्दो नाम माधवमिचं मालती- धेषं परिधाय वधूत्वेन तेन सह अयासीता कथा यायाध्य न उपक कृतेशी कविना अतनुप्रयत्ने पात्राणां शोकानुरागव्यवहारयोः पाठकानां सत्यत्यप्रतीति न जायते । सहसा देवयोगाद् द्विध्वाद मरणाद् मालतीप्राणरक्षा भवति इति सर्वपि हि कथानक२५ देवयोगानुप्राणित भाति । नवमाके प्रगष्टां प्रियतमा प्रति संदेश हतु माधवेन प्रायितः मेघः मेघदूतवृत्तं चतुर्थोऽश्च विक्रमोर्वशीयगतम् उदन्तं स्मारयति । कालिदासस्य फामनीयारामणीयकयोः भवभूनी असतोः अपि, अऽस्मिन भयभूतिः फरणरसपाके कालिदासम्मतिशते ।। [२] उतरगमचरितम् उत्तररामचरितं नाम श्रेष्ठा ति: दिल भवगूतेः। प्रौढिप्राप्तेन रानु तेन इदं एवम् इति तायत् वस्य. 'शब्दमहाविदः पेः परिणवास्य पाणीमिमाम् । ३० ·, - द्वपशीतितमः सएड] भवभूतिः (उ०,७,२०) इत्युक्तधा स्पष्टम् । निर्मूलादपि लोकापवादाद् भीतेन रामेण गृहाद् यने निर्वासितायाः सीतायाः या कया रामायणे उत्तरकाण्डे पठचते सैव अस्य नाटकस्य विषयः परं नाटकोपयोगाय भवभूविना बहुशः संस्कृता तु एषा स्नातप्रसाधिता उद्वाह या पोडशी इव नूनम् उद्भासते । तन्न भयभूविनिर्वतितासु परिवृत्तिए मुख्य- तन्तु (१) चित्रदर्शनम्, (२) अदृश्यया सीतया वासन्ती-रामयोः कथालापप्रवणम् , ५ (३) वासन्तीसमक्ष रामेण स्वानुरागस्य सीतागतत्वस्तीकरणम् , (४) लयचन्द्र- केतुयुद्धमा (५) वसिष्ठादेः प्राचेतसाश्रमागमनम् । (६) रामसमत तस्येव उत्तर- चरितस्य नाटकेन प्रयोगश्च इत्येतापत्यः इह नाम्ना कीर्तनम् अहंन्ति ।। सप्ताहमये नाटफेऽस्मिन् कविना करुणरसपाकः परिनिष्ठां नीतः । वस्तु- नानु पियेऽत्र भाभूतेः प्रापः कन्यन्तरेण अनतिशयितः निशाम्यते। उत्तररामचरिते१० पापाणहदयाः अपि द्रवन्ति सदन्ति च । 'एको रसः करुण एव निमित्तभेदाद्', इत्या. दिना कविः स्वयम् पनवगुणं स्फोरयति इय इति प्रामाति। ६ विपये कालिदास- भयभृत्योः महद् बैसादृश्यं दृश्यते । शेक्सपिगरयत् कालिदासः यम् अर्थ व्यञ्जनया निय नाति मिल्टन गद् भामतिः तमेव यभिधया। यत्सत्यं हृदये शोकेन सममिभूते को नाम यिन पितु पारयति । नहि शेक्सपियरनाटकेषु फालिया(Cordelia)-१५ शरीरं परिनः सङ्गतेपु पापु एकतमम् अपि एकमपि शोकशब्दं यस्तु प्रभवतिः फालिदामकृतिषु अपि गीताययिन मिया लोकाप पादं श्रुत्या यद्यपि रामस्य हदयं स्नेहधर्माभ्यां दोलायो, अयोपनेन पाहन्यमान नप्तम् श्रयः शकलम इस घ शनधा विदीयंत श्रथापि न च श्रमी मूर्चति न प अधुणि पातयति । धीरः नृपः इव स नदा मीनां वनं नया तर त्या मामणम आदिशति । यदा तु पुनः लक्ष्मण-२० प्रनिनियतनवणे तम उद्दिश्य सोतया दत्तं मनरेशं म लक्ष्मण मुग्गत् शृणोनि तदा सदन्तयनिनोः नृप-मनुष्य-हदययो: मध्याद् मनुष्यहृदयेन नृपहदयं परिभूमते (The King in Rama gives way to the man in him | तदा हितल्लोचने मननिगद्याप्पेण आकुनायिने नदा प्रमी फेरलं द्विवान् शब्दान् पति, न तु करते या ग्यामरा मा रा। भाभतेस्तु स्वनामु काव्यज्यामु १२५ ममपि सरात् प्रकरण कयल तदा परिसमाप्ति नीयते यदा पात्राणि साधु गद्गदेन पगमा प प्रदात: मुगन्ति दर्शकान मष्ट गहन्ति ।। अथ अपि रामेण मीताररित्याग उधिनः अपि या अनागालाम् अम. हाय प सतां तथा विधामयता रामेण मग्याप्पं गनगन्य प कर्म गानुटिनम । पनि गाभागः अनुगुपने, सम प्रतिपयन स्या नदास रामाय रये.. १. विमात्राम 'मारपास रोगियर मणिरायम् । "MER Brmirनोएमा ।

·. । , - संस्कृत साहित्येतिहासः [ एकादशोऽध्यायः कर्तव्यस्नेहयो: तुमने द्वन्द्वगई प्रयवृते । बनु तदा द्वयोः पक्षयोः कतरस्य ग्रहण तस्य युक्तम आसीत मीनापरित्यागोवाशुद्धस्य स्वस्नेहाय च निर्मलस्य रघुकुलस्य च लोकेन तथा लाञ्चनं वा १ अथवा, 'लोकापवादविषयीभूता सीता रामस्य भार्या श्रासीद्' इपि वा मत्या, 'शुद्वैव खलु सीता' इति वा विश्वस्य मीतां क्षाम्यन् रामः हमोदा हरणम उपन्यस्य किमु अध्यानारं प्रजायाः कामचारवृत्तिम भन्वमोदिप्यत आहो- ५ स्थित् कर्तव्याय स्नेह वलि हत्या स्वजीबितायितां सीतां गृहाद् पहिरकरिष्यत् ? अथ किन्नु तेन विधातव्यम् आसीत् । किञ्च अचिराभिरितः नृपः स खणु पभूव । 'किं कर्म किंगकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः । इति तु तावत् प्रामद्धमेव । अन्ततो गत्या बनव्य-स्नेहयोः कर्तव्यं विजयि अभूत् । रामः सीता, न न स्यजीवितमेव ननु, निष्कासयामाम । नृशंमः यदि सीतां प्रति गमः आमीत् । न सतरस्तु नहिं आत्मानं१० प्रति अमत् । नहि तस्य विम्हव्यथा सीतायाः विरहव्यथातः उनतरा बभूव । विधुरं यदि सतायाः जीवित यिधुरतर तर्हि रामस्य आसीत् । मीता यदि प्रराष्टा, रामस्य सौख्यं तर्हि प्रयअभय । अथ ध्वं सत्यपि रामराज्यम् ' इति शब्दः आगाणक: जातः । जनः रामराज्यं कामयते । अपि जातुवित् केनचिद् पेण प्रनार्थम् एतादृशः त्याग' कृतः? गुणेन भवगतेः अन्यां नाटकद्वयीम् अपेक्ष्य उत्तररामचरितं विशिष्यते । कतिपयैः गुणविचारैः पत्र पात्रचरित्र चित्रण निसराम् उज्ज्वल भासते। ह क्रिया- वेगामा (Lack of action) निभानद्रिः कतिपयैः साम्प्रतिक समालोपकै प्रायेण इदं सरूपेण यथा नाटकायं काउगम् अमोक्रियते न तथा यथार्थनारकम् । अन्तिमा योऽत्र नाटकान्तरममावेशः स तु कालिदासीयेषु नाटकेषु अपि अलभ्यः अस्य२० विशिष्टो गणः । मीताराम्योश्च पुनः संयोगे याहशः चमत्कारः गभीर समावश्य तादृशः शकुन्तलादुप्यन्तयोः वन्यप्रणये अप्राप्यः ।। [३] शैली (१) भवभूतिः' माधुकः किल हविः, तेग फालिदासो यदि शेक्सपियरेण तुलाम् आरोप्यने नहि एप मिल्द रन । यदि हि भयभूनितिष शालिदास कृतिसुलभ२५ १. सूक्तिप्तदर्भपत सापदेयं भवभूतिः उपालोश्यमानो दृश्यते- 'भय्या यदि विभूति स्वं सात कामयसे सदा। भवभूतिपदे पितमसिम्ब निवेशय॥' गुरुवि द्वितर्प माय निधिलेऽपि महीतले । भाभूति: माया पामोनिस्तु ततो' भरभूरो सम्बयार भूपरभरेव भारती माता एतानगरम्य निमत्यपा पेरिति पारात्यादि।

·- दर्श नितम पर भवभूति मोदयं मधुर्म मलनिस्व च दुगपं तह परिमिते पदै वस्तुरूपस्य वा रस-भाव- स्य या नम्रन अर्थम्य निबन्धने या करसो भरभूति न तथा कालिदासः। नया हि की यथाऽभ्यामं 'रामभद्र' इनि अर्द्धम् एर उक्त्वा एकपदे आचारम् अनम्मान 'महाग' इति सम्बोग्नपद प्रयुडस्ते ।। (5) जगनि यद् यदा निभीषण भव्यं विशालम् अलौकिकं चास्ति तत् तत् ५ ग्या व हृदयाहादन भवति न तथा कम्यन्तरस्य । तेन कृतानि उत्तुङ्ग- शिरिण निविडाटरीना निझराणाम अत्यकानां च वर्णनानि नितरां रमणीयानि मति। प्रजने मोमबागप्रेशरोऽपि च न मर्वथा उपेक्षागान् असो अस्ति। तथाहि मारतीमा ने मलिशायरर्णन तम्य परय हृदयं न हरति । (३) 'भूगा रसाना पहनेषु प्रयोगेषु' सिद्धहस्तः कविरेप । अतः महायोर-१० चरित मारल्य, मालतीमाधवे शृङ्गारस्य, उच्चररामचरिते च परस्य सम्प्रयोगः दृश्यने । न या नानानाटकेपु अन्य नानारसम् योग , अपि तु एकस्मिन्नेव नाटके नानासहकारिरम नुवन्यनम् अवाप्यते । यथा मालतीमाधव एव तृतीये सममे चाहे गोर , Zाय गेंद्र, पञ्चमे यामसभयानको, नवमे करुण , नरमदशमयोश्च अद्भुतो रस. नियत । (2) समाचार चरितशेल्या. भिधमाना मालतीमाधवशैली करिना शने शनै समाना प्रादि निदाने । कचेन् कचित् तस्य परोप पेरानः प्रसादगए म-भावार,एश्च छ दोलय प्राप्यते । उत्तररामचरितस्य शैली उदारा, उन्नता, श्रो नस्पिनी, रम्या, मनाया न, 'धीरोद्धना नमयतोष गति रिनोम् , इत्यादि- शच या स्वरदा विना स्वयम उच्यते ।। (५) 'मनाम्य थारट याचि निवेशन' नाम योऽस्या शैल्या अपरो शेिष मनपाए नामानि शिष्टि। (६) 'श्रोत ममागभुयायमेतद् गदास्य जीबिनम ' इति विधानेन दोर्य- समागगरक्षागाई गति यया भयमृतिकृतिपुदयो न तथा कालिदासरचनासु। प्रायद पनि पनेन अर्थ मल्यम् अनाहत्य कठिनशदा प्रयुका दिल नि२५ नयानि रचितानि । (७) चितम् धनेन उच्यते यद् अस्य रामु 'प्रौढत्वमुदारता च पपमा' घकास्ति । () पायालायांनि याभाशिकानि प पगानि अतीर शानि सन्ति । RI मानतोधित गित वर माधव श्राद- म्लानस्य जीपमुमस्य विकामगानि, मन्तपंणालि मकोन्द्रियमोहनानि । २० ·८४ १० . संस्कृत साहित्येतिहासः एकादशोऽध्याय श्रानन्दनानि हृदयकरसायनानि, द्रिष्ट्या मयाप्यधिगतानि वचोऽमृतानि।' (मा. ६,८) अत्र अभिसन्धाय निष्पादितः अन्त्यानुप्रासः भृशं रसोकपाधाय क. । एतादृश्याम् एव सरण्यां रामम् उपालभभाना वामन्ती आह- 'त्वं जीवितं त्वमसि मे हदयं द्वितीयम् ' इत्यादि। (E) प्रसिद्धानां वैयाकरणप्रयोगाणां नानानवीनशब्दानां च अस्य कृतियु बाहुल्यम् अवलोक्यते॥ (१०) अस्य पात्राणि, विरोषनः उत्तररामवारेने, यथार्धस्वरूपाणि प्रतीयन्ते । तथाहि चित्रदर्शने सीतां सम्बोध्य रामः पाह- 'किमपि किमपि मन्दं मन्दमामक्तियोगात्' इत्यादि ।। (११) 'अद्वैतं सुखदुःवयो.' इत्यादिभिः शायने या अन्य संस्कृत कवयः प्रायेण प्रेमस्वरूपस्य यां कल्पनाम अकुर्वन् , भवभूतेः कल्पना उदाचतरा उदारतरा चारित ॥ (१२) 'अहो सरसरमणीयता संविधानस्य' (मा.६.१६-२), 'अस्ति वा फुतश्चिदेवं भूतं विचित्ररमणीयोज्ज्यलं महाप्रकरणम् '१५ (मा. २३.१८) इत्याद्यु पन्यासः कविना स्वरचनोत्थापितः स्वगतः गर्वः प्रकाश्यते ।। (१३) यद्यपि वसन्ततिलका-शार्दूलनिकोडित प्रभृतीनि छन्दोन्सराएयपि अस्य रचनायाम् उपलभ्यन्ते अथापि अस्य प्रेष्ठ वृत्त शिब रेणार ॥ (ई) कालः। दिष्ट्या भवभूतिस्फुरणकालः प्रायः निधितः एर, गति रिल- भूमिसयां याणेन कन्यन्तरनामधयैः सह तन्नामधेयं न कत्यंते अगर (अष्टमशतकभवः) पामनः तस्कृतितः उदाहरनि (१०० मिन-नोटाबामग्नानी) रामशेखरच आत्मानं भवभूत्यवतरं घोपयति । फल्दयध भयभूतिः यायनि- राजश्व उभो कान्यकुञ्जमहापनेः यशोधर्मण: रामिरी अमृताम् । इतितर २५ यशोवर्मा तु फरमोरतितिपतिना येन ललितादित्येन जितः स ७३६ मिते बोन्टाद १. यमप यस्मोन्मयः पुरा कवितो भूवि मामेभाम् । स्पितः पुनर्यो भवभूनिरेतया स बने सम्प्रति रा ( रा.१.१५) २. रविवारगिराम पीभवत्यादिशक्तिः। निगो यो पोषर्मा नायिमिता ॥ (m) ·द्वपशीतितमः खण्डः] भवभूतिः चीनदेशं दूत प्रहितवान् इति तावद् इतिहासविदां विदितम् । वाक्पतिराजेन.प स्वरचनायां भवभूतिः उपश्लोकितः, तस्य 'अजवि" (भद्यापि) इति क्रियाविशेषणेन ज्ञायते च यद् भवभूतिः वाक्पतिराजात् प्राचीनः वाक्पतिराजकाले एव च लब्धप्रतिष्ठः खलु बभूव। तदेवं ७०० मितस्य कोप्टान्दस्य अभ्यर्थे भवभूतिः आसीद् इति लभ्यते॥ ५ - । (८३) राजशेखरः अकालजलदाभिधस्य महाकवेः पौत्रः उच्चपुरोहितस्य पुनः राजशेखरः महति कयौनां कुले जनि जाह । अवन्तिसुन्दरी नाम राजकुलसंभवा तस्य भायां काव्य- शास्त्रे परमप्रवीणा आसीत्। जन्मभश्च तस्य विदर्भकुन्तलेपु अमवंद् इति सम्भाव्यते।। (अ) परिचयः राजशेखरो नाम केरलभूपतिः स्वरचितां नाटफत्रयीं शङ्कराचार्याय उपानपीद् इति तावद् माधवाचार्यविरचितात् शङ्करदिग्विजयाद् ज्ञायते । नृपराजशेखरलेखितः पश्च एकः शिलालेखः अवाप्तः पुरातत्त्ववितः नवमं वा दशर्म पानीटशतर्फ तल्लेखन फालत्वेन निश्चिन्यन्ति । एतच्छितालेम्बकारः नृपराजशेम्बरः एव कविराजशेखरः आमीद इत्या तु न किश्चित् साधक प्रमाणम् अलभ्यते । कविराजरोखरस्य पुरो- हिनसुनगदेय तम्य नृपत्वकल्पना अन्याय्या। यदि नाम नृपराजशेखराद अनन्तरं कदापित कविराजशेखरः उत्पेदे इति सम्भाव्यते ।। (आ) तस्य प्रन्थाः थपालगमायणप्रस्तायनायां राजरोखरा आत्मनः पहान्यकत्वं सूचयति १२. तस्य या चतुर्ग्रन्थी अधस्तात् परिचाय्यते तां व्यतिरेच्य स रत्नमायाख्यां नाटिका अष्टपत्रदलकमलं च (यथा भोजमायेण ज्ञायते) प्राणेपीद् इति सम्भाव्यते ॥ [१] पालरामायणम् दशानिएद्धम् इदं तारद् महानाटकम् । अस्य प्रस्तावनायां कविः पात्मन' मिथ्यागुणालाघांरचयति । नाटकेऽत्र प्रारम्भादेव सीतालिप्सया राम प्रति कत.. रायणद्रोहः निषसः । सौताविपयिणी रावणरतिश्च पत्र प्राधान्यम् गमिता कपिना इत्येष नाटकस्यास्य विशेष: ।। 1 १. भवभूर नहि निग्गयामामपरसाणा इव फरन्ति । जस्स बिसेसा भागविधियरस महाणिवेसेस ॥' (पउखबह ७६८) २. विमुग्यतां शबनकोरपुरातत्यानुसाबानपत्रिका, द्वितीयमाता, E-१३॥

·। । संस्कृत साहित्येतिहासः [एकादशोऽध्यायः [२] बालभारतम् अथवा प्रचण्डपाण्डवम् पूर्णस्य अस्य नाटकस्य केवलम् अङ्कद्वयं प्राप्यत्र द्रौपदीविवाह , धत- क्रीडा, पाण्डवानां वनवासप्रस्थानं च पर्यते ॥ [३] विद्धशालमञ्जिका एषा हि यथानाट्यशास्त्रं चतुरङ्कनिबद्धा नाटिका । अस्या नायक लाटा. ५ धिपतिः नृपचन्द्रवी। कथावस्तु च अस्याः रम्यत्वमहत्वाभ्यां शून्यम् ।। [४] कपूरमजरी चतुरङ्कमय्याम् अस्यां नाटिकायां नृपचन्द्रपालत्य कुन्तलदेशराजसुतायाश्च परस्परं प्रणयस्य कथा कथावस्तुत्वेन निबद्धा। भाषा अस्य सर्वथा प्राकृतम् । स्वपत्नीप्रेरणया च कविः एनां दृतवान् । प्राकृतं हि स्त्रीणां भापा वर्तते, तया१० प्रन्थं निबद्ध कश्चित् सर्वभाषाविलासिनीमुजगम. एर प्रभवति इति साभिमान कविनाऽत्र उक्तम् ॥ (इ) नाटकीयकला राजशेखरस्य एप एव विशिष्ट गुणो यदेप मदता आयान यर्णनानि निष्का- दयति । अस्य मौलिककथावस्तुनिर्माणे वा चतुरचरित्रचित्रणे या चिन्ता न चमस्ति ।१५ एप तु सर्वतोभावेन सलवर्णनेभ्यः अन्योन्याविरुद्धवर्णप्रचुरप्रयोगाय च प्रयतते । डाक्टरकोथमतेन तु अनुप्रासो यदि करितायाः मुख्य लक्षणं तहि महाकयिपु राजशेखरो गण्यः स्यात्। संस्कृतप्राकृच्छिन्दमां सत्प्रयोगे च अस्य महत् कौशल दृश्यते । न्यूनाग्न्यूनानि सप्तदश प्रातच्छन्दांसि अनेन व्यवहतानि । यथा भाषा अस्य सरला रुचिरा च तथा छन्दांसि अपि मनुनानि मनोहराणि च । भापित-२० भाषाभ्यः, विशेषेण महाराष्ट्रीतः. शब्दान् स्वैरम् उपाददे अयम । गीतगोविंदमोह- मुद्गरयोः यया पतद रचनायामपि प्रायिकः अन्त्यानुपामप्रयोग: मसभ्यते ॥ एकतः राजशेखर भवभूतेः अयतरं किल आत्मानं घोपयनि, अष्टम शाक- भवाद् बालवारिकोद्भटाद् नमशनफजाताद् भानग्दवर्धनाच्य उदाहरति ।२५ १. सक्तिराऽपहेप रामशेखरस्तुतिपरम् इदं पर पठघते- 'पातुं धोत्ररसापन रचयितुं पाप सो समता, पत्पत्ति परमामपामपि साप रसधोतरा। भोप स्वायु पसं घ जोषिततरो पंरत से कोत, तर मात रामारावे गो: गुपारपगिती।' २. मातिगमपिंपप्रारणे प्रपमा पारिस्पनी शनीया।।

·६७ यशीतितमः सण्डः] राजशेखरः अपरतः, (४६० मिते स्रीप्टाब्दे समाप्तायाः) यशस्तिलक चम्वाः का सोमदेवेन, धाराधिपस्य मुञ्जस्य (१७४-८३) कृपाश्रितेन धनञ्जयेन च अयम् उल्लिखितः । एतत्प्रणीतेभ्यः चतुर्थ्यः नाटकेभ्यश्च ज्ञायते यदेप कान्यकुब्जेश्वरस्य महेन्द्रपालस्प आध्यात्मिकगुरुः श्रासीद् इति । महेन्द्रपालकारिती शिलालेखौ च १०३ दमे १०७ तमे घ मीष्ठान्दे उत्कीणी 1 तस्माद् १०० मितस्य पीप्टसम्वत्सरस्य श्रासन्मतिनि ५ पाले राजशेखरो यभूव इति अवधार्यते ॥ [४] दिङनागंकृता कुन्दमाला (अ अन्य-ग्रन्थम परिचयः पडनियद्धा कुन्दमाला दक्षिणभारते अचिरपूर्व प्राप्तानि चत्वारि हस्तलि. खितपुस्तकानि मूनीकृत्य 'दक्षिणभारतीमग्यमालासु 'प्रथमं १९२३ मिते सीप्टाब्दे१० प्रकाशितम् अभूत् । मटित्येव अनया संस्कृतविद्वत्समाजे तथा समादरः समासा- दितः यथा एतावता अल्पीयसा एव कालेन अस्याः नानाटीकाः नानाभाषानुवादाश्च सजाताः ॥ अथ एतत्कर्तुः दिङ्नागः इति धीरनागःइति च नामधेयद्वययम अवाप्यते । महीशूर (Mysorc)-पुस्तके तावद् अस्याः प्रस्तावनागतं तत्रभवतोऽरारालपुरवास्त-१५ व्यस्य कवे दिडमागस्य कृनिः' इति, तोरपुस्तकांवसाने च तल्लेखकस्य 'अनूपराधस्य को धीरनागस्य इति वाक्यं दृश्यते । संस्कृतसाहित्ये च यथा दिछनागः इति नाम- धेयं सुप्रसिद्धं न तथा धीरनागः इति । पुस्तकायमाने च लेखकेन लिखिते वाक्ये तथा प्रत्ययः कतुं न शक्यः यथा प्रस्तावनायां लिखिने अन्यतः आत्मनो वाक्ये । तस्मात कोविदाः धीरनागराठाद् दिइनागराठम् उपादेयतरं मन्यने ।। (आ) कथावस्तु उत्तररागचरितस्य इस कुन्दमालायाः अपि कथावस्तु रामायणस्य उत्तर- काण्डात खलु उपात्ताऽस्ति यत्र मीतायाः परित्यागः, पुनरनुमन्यानं पुनः संयोगश्च नियम्यते । वाल्मोक्याश्रमे गामत्यां वहन्तों कुन्दपुष्पमाला वीक्ष्य रामः तदभिज्ञानेन सीतां विज्ञातवान् इति कुन्दमालेति संज्ञायाः बीजं वर्तते ।। २५ (इ) नाट्यकला शैली च काव्यगुणे भत्रभुनेः अाकृष्यमाणोऽपि दिङ्नागः नाट्यगुणे तस्माद् उत्कृष्टते। कुन्दमाला सजवा जीयनस्फूतिमती च भाति। एतत्पात्रव्याक्तयश्च उचर- १. कोलहान (Kielhorn)-सम्पादितः ऐषिफिका-इंडोकानामकः प्रन्यः (१,१७१) २० द्रष्टव्यः ॥

·. १० संस्कृत साहित्येतिहासः [.एकादशोऽध्यायः रामचरित-पात्र व्यक्तिभ्यो विशदतराः चित्रतराश्च उल्लसन्ति । दीर्घभापणानि दुष्कर वर्णनानि (यानि काव्यस्य यथा अनुगुणायन्ते न तथा नाटकस्य), दीर्घसमासाः, दुरुहपदानि च ये दोषाः भवभुनी दृश्यन्ते तैः एष मुक्तः । उत्तररामचरिते वीरादि- समुपस्कृतः करुणः, कुन्दमालायां तु प्रायः, विविक्तः कैवलः करणः एव निबद्धः । भापा अभ्या: मरला रुचिरा च, सम्बादाच अपूर्वाः नाट्यगुणोपेताश्च । उत्तरराम- ५ चरितं यदि नाटक-काव्यम् आख्यायते, तहि कुन्दमाला अभिनयाई वास्तविक नाट विनु वर्तने । कालिदासस्य आरोपितालौकिकगणोपाधिभ्यः पात्रेभ्यः भवभूतेः पात्राणि अधिकौकिकानि, तेभ्योऽपि तु दिइनागस्य । यम कानुप्रासोभयप्रियोऽपि दिड्नागः न जातुचिद् अर्थप्रसाद न्यकृत्य ताभ्यां कविताकामिनीम् अकरोति । यत्र तत्र लयमयेन गद्य न विशेषिता च,अस्य,शैली मालोक्यते ॥ (६) काल: यदे कथावस्तु उत्तररामचरितस्य सर्वथा नदेव तु कुन्दमालायाः अपि./ अथ द्वयोः अनुशीलनाद ज्ञायते यद् उत्तररामचरितं.पो, निधायेव दिसूनागेन कुन्दमाला कता। कतिपयस्थलविचारेण उचररामचरितकया कुन्दमालायाम् आन्यायिता अवलोक्यने । उत्त रामचरिते हि अङ्गस्पर्शन केवलेन राम. सीता परिचिनोति. इह तु१५ भगस्पर्शेन सह गंन्धवह, कुन्दमाला, अले प्रतिविम्बिता सीवाकृतिः, सीताचरणाङ्क पंक्तिः, सीतादुकूलं च इति वस्तुपञ्चकम् अन्य रामस्य सीतापरिचायक भयदि । उत्तररामचरिते सकृत् सोनारामयोः मेलनं वर्णितम् अत्र तु द्विः । एवमन्ये अपि कुन्दमालातः, कथाद्धिदृष्टान्ताः प्रगुणीफतु शवयाः। कुन्दमानास्य 'निरनुकोश- इत्यभिमानः एकादशद्वादशपण्योः मध्ये स्थित) इति सीतोक्ति यः स्फुटयेत् तथाविध:१० कोऽपि सन्दर्भ. कुन्दमालायां न लभ्यते। उत्तररामचरितस्थस्प- 'स्नेहं दया र सौख्यं च यदि वा जानकीमपि । आराधनाय लोकस्य मुखतो नास्ति मे व्यथा ॥' इति श्लोकस्य पाठात् तु उक्त सवाषाक्यं स्फुटाय भासते । नानास्थलान्त- पणामपि एपेय गतिः झया ॥ भवभूतिम् उल्लि बन राजशेखरः दिकनागविपये तूष्णी दश्यते । पुननमालायाः प्राचीनतमः उल्लेखः भाजदेवे (प्रायः १०१८-१०६. सी.) तदनन्तर प महानाटके (एकादशे द्वादशे प्रयोदशे या शतके लिरिते), शारदातनयाय (प्रायेण द्वादशशतक- भषस्य) भायप्रकारो, विश्वनाथस्य (चतुराशनकोत्समस्य) साहित्यदपणे प मुपलभ्यते। तस्माद् दशमरानफे कुन्दमालाप्रणयनं प्रायेण सम्भाव्यम् ॥ । २५ ·पश्चाशीतितमः खण्डः] मुरारित (५) मुरारिः अि अन्यसंस्तवः श्रमसाध्ये मुरारिकृते सप्ताहमये अनर्घराघवे रामायणी कथा कथावस्तुत्वेन उपात्ता। कथया एतद् नाटकं महावोर चरितेन साम्य विभर्ति ॥ [आ] नाट्यकला शैलीच संस्कृत कविपु महती प्रतिष्ठा खलु मुरारेः अस्ति। स हि महाकविः बाल- पाल्मीकिश्चेत्युपाधिभ्यां विभूप्यते । देवीं वाचमुपासते तु यहवः, सारं तु सारस्वतं जानीते नितरामसी गुरुकुलक्लिटो मुरारिः कविः । अन्धि लवित एव वानरभटैः किन्त्वस्य गम्भीरता- मापासालनिमग्नपीवरतनु जानाति मन्याचलः ।" इत्यादीनि च पद्यानि एतत्मशंसापराणि श्रूयन्ते ।। यस्तुपर्णने अद्भुतं निपुणस्य मुरारेः कवेः भाषावैदुष्यं व्याकरणपाटवं च अत्यन्त चमत्करोति । रचनासु अस्य अतिशयोक्त्यादीनां माहुल्यं दृश्यते । तस्य यास्यविन्यासाः शुद्धाः तस्य वैदुप्यस्य सदृशाश्च । बहुन पाण्डित्यप्रदर्शनाय ता१५ अस्य क्लिया रचना बहुतरं टीकासाहाय्याद् ऋते अवयोद्ध' न शक्या । उपमाः अस्य किञ्चिन्नुत्नविच्छिति शालिन्यः, पद्यानि च सगीतरसमाधुर्यसम्भृतानि, कतिप- यानि च येषां वस्तुतः सुषमाचमत्कृतिभ्याम् उद्भासितानि सन्ति । सकल विचार्य (on the whole) रमणीयोज्ज्वला खलु, मुरारेः शैली भाति । हन्त कविपय- पाश्चात्यविदुषां चापि अस्य गुणान् यथावद् ईहितुन प्रभवन्ति । विल्सनमतेन२० हि 'साम्प्रतिकाः हिन्दयः विचारशुद्धिम्, अनुभूति-मादेव, कल्पना-कमनीयरवंच विभाययितुं मनागिष क्षमाः' तस्माद् हिन्दूपण्डिताः अन्याय्यं पूर्वस्थानं मुरारचे प्रायच्छन् । प्राधीतानघराघवास्तु उचितैय खलु मुरारिगुणप्रशंसा इदि पश्यन्ति ।। [६] काला (१) मयभूते पद्यद्वयम् उद्धा मुगारः तस्माद् अर्वाचीनः ॥ (२) 'प्रोत्थनाटक इयोत्तमनायकस्य नाशं करिय॑धित यस्य मुरारिरित्यम्। इति स्वरचिते हरविजये (३७१६७) कश्मीरनृपायन्तियर्मण: (८५५-८४ सी) २५ १.पपा, अनेन मोर भवन्मुसेन नपारमानोस्तलया पतस्य । मनस्य नूनं प्रतिपूरणार तारा स्फुरम्ति प्रतिमाना।' इस्पारो।

·सस्कृत साहित्येतिहासः [एकादशोऽध्याय कृपाऽऽजीवः कविरत्नाकर' श्लेपेण मुरारि परामृष्टवान् || (३) मखस्य च श्रीकण्ठचरिताद् (११३५ ली.) ज्ञायते यद् मङ्खः 'मुरारिः राजशेखरात् प्राचीनः' इति अमन्यत । तस्माद् नत्रमशतक पूर्वार्दै मुरारिः जातः इति सम्भाव्यते॥ N . (८६) कृष्णमिश्रः कृष्णमिश्रकृतं . बोधचन्द्रोदयाभिधं नाटकं रूपकाख्यानतया (Beung altegorical) सस्कृते महत्त्वस्य पदम् अर्हति । स्वशिष्याणाम् अन्यतमस्य मूढमते. अदरदर्शनशिक्षाय किल कृष्णमिश्नः एतत् प्रणीतवान् । श्रमतान् धर्मादिभावान् मूर्तमनुष्य जातिप्रारिणतया प्रकल्प्य प्रसन्न पदोपन्यासः सरसया सरण्या घ अद्वैतमत- प्रधान्यम अन्न प्रतिष्ठापितम् ।। १० कथावस्तु कामबोधलोभादि सहितः महामोहो नाम नृपः काशी शशास। स च मत्या- दिभिः अन्तिाय नृपविवेकाय द्रुह्यन तम् अभियुज्य तद्देशाद् बहिश्चकार । तदा आकाशवाणी अत्रवीद् यद् एकदा अवश्यं विवेकः उपनिषदं प्रतियास्यति प्रबोधो- व्यश्च महामोहराज्यम् उन्मूनयिष्यात इति । अन्ततो गत्या सत्पत्तस्य विजयः अमत्-१५ पक्षम्य च परानयो भवति । एवं वै मङ्गलमयो नाट ममानिर्भवति । एतत्प्रस्तावनायां प्रसगाद् 'नृाकोतिवर्मणा नृपकर्णदेवो जितः' इत्येयविषः सरलेखः अवाप्यते । ऐतिहासिकाश 'फोर्निवर्मा नाम नृपः १०४६ माद् आरभ्य ११०० मितनोमान्दपर्यन्तं महीम अभुनक्, १०६५ मितं फालं निकपा प कर्णदेवर. परायभूष' इति पदन्ति । तस्माद् एकादशशतफरय चराद्धं कृपयामिश्रजीवनस्य कालः निश्चीयते ।। (८७) संस्कृतरूपकसाहित्यस्य हासः परि ११०० मितस्य पेप्टान्दस्य आमन्नकाले मम एक संस्कृपामय- काये सयलपणानि मादरमयन् अथारिरूपमामिपे बागेस विरोमः । सर मुरारि-२५ राजशेखरयो अनातरं समापदाम भूनः । महिने शने रानेः मापितमाशा. भ्यः महात भेदम् पापाने सनि करफेषु प्रयुज्यमानाभि प्रास्तानि पपि भपितमापा. स्वरूप विधाय म्पपपपरिकरयोजनकानि मनातानि । अथ प्रथमम भपसाः प्राकृतानां स्थान प्रपरिताः पयुवदनम्नर भपशानामपि स्थानगा- ·। सप्ताशीतितमः खण्डः] नादकस्य मासः ११ निकीभिः भारतमापाभिः गृहीतम् । रामशेमरो हि स्वग्रन्थेषु स्वरं माहाराष्ट्रीशनदान पायुक्त । एतत्कालिकोपु कृतिपु अन्त्यानुप्रासस्य कादाचित्कः प्रयोगःभाषितभाषा- प्रभावात् प्रवरितः । कमेण भास्तिभागभिः साहित्योपयागिगुणेषु अर्जितेपु संस्कृते वा साहित्यिकपाकने वा जिम्बितेषु रूपकेषु लोकानुरागः मन्दं मन्दम् अक्षीयत । एवं सति यशःकामाः कवयः रूपरचनां परित्यज्य काव्यादीनि प्रणेतु प्रावर्तम्त, ५ यो हिनदा न च संतसादर्शनोकाः सामाजिकाः प्रासन न च तद्गुणप्रादिणः बयः राजादयः । स्वान्तःसुखाय तु कमयः प्रधावधि तावत् संस्कृते रूपकारिण प्रदयात्येय ॥

·प्रथमः परिशिष्टभागः संस्कृतस्य यूरोपखण्डप्रचरणस्य इतिवृत्तम् (१) पञ्चतन्त्रकथासु च भारतीयसारस्तमागरगाम्भीर्यकथासु च मम्ययुगे। एष यूरोप प्राप्तासु अपि पञ्चतन्त्रकथामौलिकभाषाविषयको वा सुविशालसंस्कृतसाहित्य- विषयको वा न कोऽपि परिचयः पाश्चात्यैः अधिगतोऽभूत् । भारतम् अधिवसद्भिः५ कतिपयैः खीष्टमतप्रचारकैः संस्कृतस्य बोधश्चितः, अब्राहमरोजरश्च १६५१ मिते खष्टकाले भर्तृहरिशतकानि हालैण्डदेशभापया अनूवाद् । अथ एतेन अपि यूरो- पौयानां संस्कृतसम्बन्धि अज्ञानं यथापूर्वम् अवर्तिष्ट । खीष्टसप्तदशशतके फश्चित् स्त्रीष्टमतप्रचारकः यजुर्वेदनाम्ना यं मिथ्यामन्थं घटितवान् अष्टादशशतकस्य मध्य- भागे वाल्टेयरः (Voltaire) तं यथार्थयजुर्वेदम् अध्ययसितवान् । अथ पीष्टमत-१० प्रचारकस्य कूटकपटरचनाभाण्डे भग्ने यूरोपीयः विद्भिन्तु 'सत्कृतसाहित्य संस्कृत- भाषा च उभयमपि अलतेन्द्राक्रमणनन्तरं प्रीकादर्शम उपादाय ब्राह्मणैः रचितं मिथ्याजालम् ' इति अनुमितम् । एकानविंशतिशतकस्य चतुर्थे दशके यावद् उपलिन- पुर्याः एकः महाविद्यालयाम्यापकः पक्षम् इमं चतुरम् उपपादयामास ॥ (२) पागलेषु प्रथमं वारन हेस्टिङ्जः संस्कृतसाहित्यस्य महत्त्वं ज्ञातवान्१५ 'भारतीयानां रीति-प्रथाः अनुरुण्य एव भारतशासनम् उचितम् ' इति च अनुभूत- पान् । तत्प्रयत्नश्च संस्कृतप्रन्थानां पारसीभापा (Persian -ऽनुवादान् श्रादाय १७७६ मिते वर्षे संस्कृतराजधर्मप्रन्यसारसहप्रहः प्रस्तुतोऽभूत् ।। (३) पारनहेस्टिड्जप्रेरणया संस्कृतम् अधीत्य चार्लस विल्किसः १५६५ तमे वर्षे भगवद्गीतां १४७ तमे वर्षे च हितोपदेशम् पाइालभाषया अनूयाद् ।। २० (४) अथ संस्कृताध्ययने महतीम् अभिरुचिं घनन् सर विल्यमजोन्सः (१७४६-१७६४) १५८६ मिते वर्षे शकुन्तलाम् आगलमापया अनूद्य नचिराद् मनुस्मृतिम अन्ववादीत् । १७२ मिते वीष्टादे च यम ऋतुसंहार (संस्कृत- मूलमात्र) प्रकाशितवान् । एप एव च महाभागः १७८४ तमे वर्षे 'एशियाटिक सोसयटी आव बहाल' नाम्नी परिपदं स्थापयामास ।। १. १००० तमाद् मा १४०० तम वर्षम् अपा प्रविविस्तृता परा कारित ६०० समाद् मा १५०० तम वर्ष यः कालः स भागतभाषापा 'मध्यपुगम' इत्यभिधीयते ॥

·प्रथम परिशिष्टभ ग] सस्कृतस्य यूरोपरगण्ड प्रचारणस्य इतिवृत्तम् ६३ (५) तत महापण्डिन हेनरीटामस कोल बुक (१७६५-१८३७) प्रथम सस्कृतभाषाया सस्कृतसाहित्यस्य च अध्ययने वैज्ञानिकी सरणि (Scientific method) प्रायुक्त। स हि कतिचिद् महत्त्वशालिन मूलसस्कृतग्रन्थान् कतिपयाना च अनु- याद प्राकाशयत् । सस्टनवादमयस्य नानाङ्गेषु च निमन्धान व्यरचयत् । एतस्मृत प्रयत्न एतदनन्तरमारिना पाश्चात्य संस्कृत विद्यार्थिना महोपसराय प्रकल्पत ॥ (६) यूरोपवण्डनिगसिना सस्कृताध्ययने अनुराग यस्याम् श्रगुताया परि- स्थिती अजायत मनोरम पलु तस्या इति वृत्तम् अस्ति । अलेग्जेण्डर हैमिल्टन (१७६५-१६.४) भारते संस्कृतम अवीतवान् । १८०० मिते काले स्वदेश प्रतिनिवर्त- मान यदा अमी प्रामदेशगत अभूत् तदा एव श्राहगल-कश्चजनाना मिथ कलहे समुत्पन्ने स युद्धपन्दीकृतोऽभवत् । श्रय एव पैरिसनगरे सन्निरुद्ध स कतिचित्१० वपण्डितान फ्रेडरिक श्लेंनल (Friedrich Schleget)- नामक प्रसिद्ध जर्मन कवि च सस्कृतम अध्यजीगपत् । एतेन अभिनय काचित स्थिति तत्र उत्पादिता। १८०८ मिटे मम्वत्सरे इलेजल (schlegel) 'श्रीन दि लेहग्वेज ऐण्ड बिजहम श्राव दि इण्डयन' गमक महत्त्वशातिनं अन्य प्रकाश्य यूरोपवण्डे सस्कृना- ध्ययनशि परिवनितान् । अनेन च भापारिमाने In the Science of Language)१५ तलना-प्रणाली प्रदेश प्राप। इलेजलम्त्या ममुत्माहिता जर्मनविद्वास सस्कृतभाषा संस्कृतमाहित्य च महना अनुरागेण पठितुम् श्रारमन्त । यत्मत्य सस्कृतक्षेत्रे यानत् कार्य यूरोपरयरडे श्रयावधि जात तस्य प्रयोजक प्राय शार्मण्य (German) विदुषाम् ष प्रयास ॥ (७) १८१६ मिते सीमाद एक चाप (F Bopp)- महाशयेन ग्रीक लटिन-२० जर्मन-पशियनभाषाणा क्रियारूपाचना भ सह सस्कृतक्रिया रूपरचनाप्रकारस्य सादय प्रददर्य सस्कृतपिपठिपुणा पाश्चात्याना कृते य सास्तव्याकरणप्रख्य सन्दर्भ निरचय प्रकाशित तेन तुलनात्मकमापाविज्ञानस्य बीजम् उप्तम् ।। (८) अभारधि श्रेण्यसरहनमेव खलु युरोपीयानाम् अध्ययनविषयोऽभूद न त टिपमपि। १८०५ तमे अन्दे प्रकाशित कोलकस्य 'श्रीन दि वेदास १२५ (अधिधेटम )-इति नामक नियम अधीत्य तु शार्मण्येषु वैदिक्प्रन्याध्ययने वि. शिमा प्रवृत्ति अजनि। ईस्ट इण्डिया-हाउसे रिपलवैदिक प्रन्थसडग्रहम अवाप्य १८३० मिते वीष्टाब्दे ऐन रोजन (F Roses) तदनुमधानपरोऽभूत् , । तस्य असालमृत्यो अचिरानन्तर च १८३८ तमे वर्षे तत्सम्पान्तिम मुग्वेदम्य प्रथ- माक प्राकाश्य गनम ।। (१) १८४६ तमे वर्षे प्रकाशित भार राय-प्रणीत 'नीन् दिलिटरेचर ३० १ 'भारतीयानां भाषापा पडप्याच विपर्य।

·५ ६५ मंत माहित्येतिहामः प्रथमः परिशिष्ट भाग:] ऐण्ड हिस्टरी भाव दि वेद'-('वेदम्य साहित्येतिहासयोः विश्ये) इति नामकः सन्दर्भ पाचात्येषु भूयः वैदिकयागयाध्ययनरसवर्धक: अभूत् । श्रार. रायः ( २१-१८६५) स्वयं वैदिकभाषा यज्ञानस्य वीजम अपन, अथ अनेके अन्ये तदुप्रयोजं स्वप्रयापजलेन मिस्त्वा दर्शिताम् अकुर्वन् । वोयनापुर्याः उपाध्याय बुहरः नानादेशवास्तव्यानां अत्रिशताडितानां सहकारम् उपलभ्य श्रेण्यवैदिको- भयसंस्कृतसाहित्यस्य विशाल विश्वकोपं निमांतु मन्नोऽभूत् । १८४८ रिते नीप्ट- पर्प तु तस्मिन् परलोकं गतयति गाजिननगरस्य उपाध्याय कीलहानः (Prot. Kielhokn) तत्प्रारब्धं कार्य पूरयितुम उद्युक्तवान् । (१०) ए. कुह (1. Kuha) मोक्षमूलरश्च सोत्साहं वैदिकधर्मानुशोलनपरी अभृताम। तदनुसन्धानैश्च तुलनात्मकपोगणिककथाविज्ञानस्य उपक्रमः सञ्जातः ।। (११) यावद् वर्तमानशताब्दी प्रवर्तते तावत् पाश्चात्यैः प्रायः सर्वे महत्त्व- शालिग: श्रेण्यवैदिकसंस्कृतग्रन्थाः सम्मादिताः अधिक महत्त्ववन्तश्च अनूदिताः अभू. वन । अथ अधुना भूयोऽनुमन्धानकार्याय क्षेत्र सुगमं जातम् । तदाप्रभृति भारती- यार्याणां पुराननमाहित्यादिकम श्रादाय तर विशेगधिनिगमिपया ये पाश्चात्याः निरन्तर प्रायतन्त प्रयन्ते च तेषां मध्याद नैकडानना, हारकिन्स', हाविदजः, १५ विंटरनिटमः, पाजिटरः, ओल्डनसर्गः, पोटरमनः, हलः. ऐजग्टनः, रिजवे. कीथः, अन्ये च बहरः, प्रन्येऽस्मिन् ययास्थानं नामनः स्मृतः । पञ्चाशदधिकशनवर्षमात्र मितेन एव कालेन हन्त पाश्चात्याः विस्तारे ग्रीकलैटिनोमय साहित्यसंयुररुवनीम् अतियन्ती श्रेण्यवैदिकसंस्कृतवाडमयारण्यानीं समवगाहन्ते स्म । श्रथ एतावति अनुसन्धानकार्ये कृते ऽपि अद्यावधि महत करणायम अवशिष्यते । भारते वर्षे हरि-२० वर्षे च पुस्तकालयेषु सहस्राणि किल ऊनतरमहत्त्यानां हस्तलिखितप्रन्यानां सन्ति तानि च उपादाय महत् खलु मौलिकम् अनुसन्धानकार्य सम्भाव्यते ॥

·द्वितीयः परिशिष्टभागः त्रामीलिपिलिखितलेखार्थज्ञानस्य इतिवृत्तम् फीरोदशाह तुगलकादेशाद् अशोरस्य तोपरास्थित. ले - स्तम्भः दिल्लीम अनीयत । अभ्य लेग्यस्य अविज्ञातु कृतेष्वपि यथासम्भवं नोपायेपु फीरोज़शाह- म्य मन्ोरामद्धिः नाभूत । १५५ मिने पेप्टाब्दे सर्वप्रथमं चार्लस-विल्किन्स ५ (Charles Wilkins) १८० तमे स्रीप्टान्दे लेरितं नारायणपालाभिधरय पङ्ग- नृपम्य च. १३०० तमे खीष्टान्दे राधारान्तशर्मणा लिग्नितं चौहानवंश्यनृपविशेपस्य च लेग्वम अर्थत पठित्यान। १३०० मिते एक वर्षे जे. ऐच. हरिङ्गटनः (J_H. Herrington) नागार्जुन बारवरगुहासु उत्कीर्ण गुप्तवंशसमयान्ययिनं मौग्निपेग अन्तवमरणा रारित लेग्यस अधीतवान् । अनेन गुप्तवंशनृपप्रयुक्ताया १० वर्णमालाया अर्द्धम अधिगतार्थम् अभवत ।। १८१८ मिनात कालाद् आरभ्य १२३ मितकालपर्यन लोकविश्रुतस्य स्व राजस्थानेनिहामग्रन्यस्य सामग्री मञ्चन्चिन कर्नलटाडमहोदय सप्तमशतकीयो प्रारम्य पश्चदशरातकाशन लेवान अध्यगन्छत् सुपण्डितज्ञानचन्द्रस्य ज्ञानवैभव- साहाय्येन च तदयान् व्यजानात् ।। १९३४ मिते काले फैप्टिन ए. ट्रेयरमहाशय प्रयागस्थ य स्तम्भलेसम् अशत १५ तमेव डाक्टरमिलमहोदय पूर्णम अध्यष्ट । ८३७ मिते द डाक्टमिल पस्कन्दगुणकारिनं 'भतरी रथं लेखम थपठत। गन्नपं यापच बनभी-अवल्लभाना नाना लेया गृहीतार्था अजायन्त । १८३७- ३८रिने वर्षे नेम्वप्रिसेप गिरिनारप्रभृनिम्यानस्थान यहून गुप्तरशलेयान पठितवान्। तदेव गुणवशनृपप्रयाता पमम्ता अपि वर्णमाला यथायद् पिदितस्वरूपा समपद्यत ॥२० गुमलिप्यां विदितार्थाया सत्याम् अपि ब्राह्मीलिप्यर्थ-ज्ञानं दुधिगमम् एप प्रतिष्ठन । मरविल्यमजोन्ममहोदयस्य प्रयोजनार्थ १७६५ तमे वर्षे अलोरागुहाचित- नेखानां मध्ये कतियानां लघुलेवानां या प्रतिकृतय निरपर्त्यन्त स ता कर्नलमिल- यो पहिलवान , असौ च केनचिन् मस्तपण्डितेन कृतबुद्धिमोह सर्वया अयथा- म अर्थ तासांस्यपद्यत । १३४-३५ मिते फाले जैप्रिसेप दिल्लीनिसातस्य अशोकातम्भलेग्यस्य

·६६
संस्कृत साहित्येतिहासः [ द्वितीयः परिशिष्ट भागः
प्रतिकृतिम् आसाद्य तल्लिपि गुप्तवंशनृपप्रयुक्तलिपिम् अनुहरन्तीम् इव निभाल्य
सूक्ष्मेक्षिकया तयोः सादृश्यवसादृश्ये परीक्ष्य च अशोकलिपेः अनेकेषां वर्णानाम्
अर्थम् उपलब्धवान । तदननरंतु स्टोवैन सनकृतः प्रयत्नोऽत्र ततोऽप्यधिकतरसफलः
समपद्यत ।।
इति

·- - ग्रन्थानां, तत्वहणां, दालोचकानां, उत्पात्राणां, तदन्तरागतानां नृपाणां प्रसिद्ध मांगों लक-ऐतिहासिक-स्थानादीनां च नामानुक्रमणी [पाठकाना सुविधाये पृष्ठ संख्या समं पक्ति सल्याऽपि पत्र दीयते । विन्दु पूर्व प्रष्ठ संख्या तदनन्तर च पक्ति सण्या इति बोध्यम, यथा ६.७-पृष्ठ पति ८६-६०-पृष्ठ ८६ तथा प्रष्ठ ६० ६५.२१-५-पृष्ठ ६५ था पंक्ति २१ यावत् पक्कि २५, २.दि.२=पृष्ठ २ टिप्पणि २, इत्यादि] अरारालपुर, स्थानविशेषं १७.१५, अरिसिंह , ६.१ अपर,१७, अकालजलद, महाकवि राजशेखरस्य | अर्थ शास्त्रम् , ७.२१; अस्मात् पंचतन्त्र पितामह ८५७ साम्नी सगृहीता ४०.१४ अलकार, कश्मीर नृप, ८.३०%) अजात शनु, ३५३१६ अथर्ववेद , अस्मात रस गृहीत ५८ १५ अलंकार विमर्पिणी, ८.२४ अलजेन्द्र । ६५.२ अनन्त , भारतचम्पू पर्ता २५४, अनप राघम (मुरारि वृतम) ७०.८%, अली, पवतन्त्रस्य तुरकानुवादर्ता ५६-६० ५५२८, अबुल माली नलल्ल , पंचतन्त्रस्य श्रयदान, बौद्ध प्रन्थ ; ३५ २०; पारसीक अनुवाद कर्ता ५५ २६; अवदानशतकम, ३५.२१-३२ अदल, इन्नुलमौरपा, अरब भापायां अवन्ति वर्मा, ७७.६-२१, ८६.२८, पंचतन्त्रस्य रूपान्तरका ५४.३०, अवन्तिसुग्दरी, राजशेखरस्य भार्या ८५.८%, प्रवाहमरोजर , स भर्नु हरिशतकानि अन्तिसुन्दरीकथा-दण्डिन नास्ति १२.१; अस्या शिवस्वाति उल्लिसित ७२.१५; अनुसार२.५ अभिज्ञान शाकुन्तलम्-अस्मिन् देशेक्यस्य ] अशोक , 17 ३६.१६; फालेक्यस्य पाभाष ६५.२१-५; अश्वघोष । दिव्यायदान कत्रो विदित उपद्विशत पयानि ६७.१७, करुणारस आसीत् ३६.४ अस्य शैली जातक- माला ६७ टि, इदम् श्रागलभाषया अनूदितम कारेणऽनुकृता ३६.२३, ६२२२, अयमेव आर्यशूर ३८.१-५ अभिनयगुप्त , अनेन विक्रान्त शूद्रक नाटककार ६८२६) नाटक अनुस्मृतम्७० टि, हर्षस्य नाट्य अष्टाध्यायी, पचतन्ननाम्ना सादृश्यम् शास्त्र टीकाऽनूद्यते ७४ टि; मट्टना- रायण स्मृत ७६.२२%, अष्ट्रपत्र दलकमलम्-राजरोखरफ्तम् अमरशति । नृप, ४.२८, ४५.६७ ८५.२२ - ·६८] . संस्कृत साहित्येतिहासः आ नायक: ७४.१२, ७५.१५-२२, ८८. आईसलैंड, पंचतन्यस्य तन प्रचारः उदयसुन्दरी कथा सम्पूः, सोड्ढलरचिता ४१.१८, २५.५ -आख्यायिका, तर लक्षणम् २.टि.२; उद्योतका १७.१७, धादिशूरः, :: नृपः, तेन भट्ट नारायणः पा. उद्रः, अम्माद् राजशेखरः नदाहरति मन्त्रितः ७६.२५, ८६.२५ धानन्दवर्धनः, अनेन भट्ट नारायण: उन्यारे सुहेली, ५५.२७; स्मृतः ७८.२२; अरमाद् राजशेवरः उपमितिभवप्रपंच कथा, सिद्धर्पि प्रणीता, ददाहरति ८६.२५, ३८.१५-२३ भागबद्वीपः, पंचतन्त्रस्य तन्त्र प्रचारः ४१.१% प्रारपियका, प्रियदर्शिका एव, ७४.२१;टि.३; ऋग्वेदः, अस्मिन् पशु पति कथाः आर्यकः, मृच्छ उज्जयिनीनाथः ७१.१५, ३६.२०% प्रस्मात् नायवेदस्य आर्य संवसेनः, ३२.टि. ३ नृत्यं गृहीतम् ५८.१४; अस्मिन् आर्यशूरः जातकमालायाः कर्ता ३६-८ सम्याद सूक्तानि ६१.२, नृत्यस्य श्रावमला, विक्रमांकदेवस्य पिना, ४.६% उल्लेखाः ६१.१७; ६१.२०% प्रथमाष्टक प्रकाशितम् ६३.३० ऋतुसंहारः, ९२.२३; इत्सिंगः, चीन यात्री, अस्य जातकमाला ऋपमपश्चाशिका, २३.टि.३, विदिता ऽऽसीत् ३८.८; जीमनवाह- | ऋष्यमूकः, पर्वतः ४५.८ नस्य कथा यर्णिमा ७३.७%, ऐ-यो इन्द्रवज उत्सवः,५८.१८:५६.६,५६.११% ईपकाई नस', प्रोकनाटका: ६६.१३; ऐउटंग, पंचतन्त्रविषये ४२-४४,५१.३०, ऐन धान्यमान कर, पंचतन्त्रस्य जर्मन उ रूपान्तर का ५५.१% श्रोडयदेवः वादीममिहोपास गद्यचिन्ता- उत्तरपुराण, (गुणभद्राय) २५.३;, उत्तरगम चरितम्-अस्य साक्ष्यं रूपक र मणिकर्स २४,४; चित्यालकारः, (क्षेमेन्द्रेण कृतः), विषये ६३.२२; अस्मिन् कालकास्य अस्मिन् रत्नावली उदाहता ७३.३; श्रभावः ६५.२४, करुणरसः ६७.टि; ६८.टि ७०.५; ८०-२; कुन्दमालया तुलना ८७.२२ फथा. तस्याःमक्षणं २ टि.२, उदयनः, नरवाहनस्य पिता २८०, ३०.५; [कथार्णवः, (शिवदास रचितः) ३३.टि. ३१.१५, रत्नावली प्रिय दशिकयोः | कथासरित् सागरः, १३.१, २३.१६ ·. नामानुक्मणी २६.७, ३१.२, ३१-३, ३३. टि-: ६८.२६; मृच्छतुलना ७१.१५ ५४.१७, शूद्रक कीर्त्यते ७०.१२७ ल्या तुल्ना ७५.१०, भवभूति- जीमूतवाहनस्य कथा ७५.टि.२ दुलेन्ग ८०.२८, ८१.१२२.२०% पदपतु , वासवदत्ता नायब १७,२२; पर पश (माट मृत्य), धायक पयोदिया-शिलालेखे गुणात्योल्लेस उदाहत ७३.१२, २७.१३ काव्यादर्शा,ग" लक्षणं ३.१ दण्डीमन्य वर्ण मुन्दरी, (रिल्दणस्य) ४.१६ ११.१३, १२.१६१३.२ गुणा- पदेय , ना, कीर्तिवर्मणा जित न्योल्लेख २७.६; २६७; तस्योपरि पादिघालेन टीका लिसिता ७०.2% ६०.१८) पपूर मारी, रत्नारल्या माम्य ७४.२०%; कीय (डाए.वी.), तस्य मत पाण गग विपचे. ३ १२; कल्पण विषये ७.२, F६.७-१२ पला परिच्छेद , ११.२४-२६, रूपकोगन चिपये ५६.३१, ६०.२८% फ्लील य दिन्न , पचतन्त्रस्य अरवी राजशेखर विपये ८६.१७ रूपान्तरम.५५.१% कतिको मुदी, १.३३; पन्याएकन्द्रणम्य पाहार नाम कलहारन, ६४.७ ५.टि. कतिवर्मा, नृप , तेन नृप फर्णदेयो जित' कल्हण , (ऐतिहासिक काव्यकार ६०.१०% काश्मीरिक ) १.५ १.६; ५-८; पुट्टिनीमनम् , (दामोदर कृतम् ) तस्मिन् ३२.दि.१, शूद्रा-वर्णन ७०.१३; रत्नावली उदाहता ७३.५; ७२.१३ पुरणारा, घशोक पुत्र, ३६.१६-८ परिराज, याग विषये-३.३; फुन्दगाला, ७०७,८७-८८% युमरपाल चरितम (जनाचार्य हेमचन्द्रम्य) पारम्परी (पागा ना) २.१० १२.२२% ८.१२-२०, १३.४, १६२३, १६-२४ गुणा- पुसुमपुर, १८.३; रेलर २०.१०:शुरुममत्या माम्५ युह (1) ९४. ३४ टि; हास्य यगनं प्राप्यते पृष्ण मिश(प्रबोधचन्द्रोदयस्य यर्ता) ७०.१२,७२१९ ७०.९t.-११ पामादकाय नीति मारम-हिनोदेशस्य को प्राः, १३.१७६३.२५; आधार इति ५३.१ ५१.२० काम सूत्रम . पात्स्यायन प्रीतम ५०.२१% [ सेमेन्द्र, ५.४.२ २६.६% पामदाम, पं परिरोदाते यपन ३.-11 ५४.२१; तेन स्नायली २.१४ १५.२१ पनाग प्रामाद दएका ५२.३ ५२ ११, ५८.५ । गोमती भनी शर्यान् . ५४.२५ फोटरय, ७.२१ ·संस्कृत साहित्येतिहासः चाणक्य (अर्थशास्त्रस्य कां) यस्य पथ: पंचतन्त्रका विलोक्तिः गचं चिन्तामणिः, (ोडयदेवरचितः) ४०.१५, नयशास्त्रका ४०, दि. तेन प्रयुक्ता कूटनीतिः मुद्राराक्षसे गउडवह (धापतिराज' शतम् ) ऐतिहा- इश्व्या ७६.४ सिकरवं २.११६.२६ चारुदत्त मृच्छ नायकः ७०-७२, गीतगोविन्दम् राजशेखर-तुलना ८६.२१, चारुदत नादकमा ११.१६ गुणभद्रः, २५.३ चार्ल्स विल्किन्सः, गीता हितोपदेशं च गुण वृद्धिः, ३२. टि.३; गुणादयः, १०.२४, २३.१७, २५-२६; अनुवाद १२.२०, ९५.५ गोदावरी, २६.१० चिन्तामणिः, कन्दर्प केतोः पिता १७.२२१ गोमुखः, शुकमततिका ३४.२६ वृहतूकथायाः उपनायक: २७.१०-१६ चर्यापिटकम् । पालिभाषा निवर्द्ध ३६.२३६ गोवर्धनः, तम्य सत्यां गुणाच्योल्लेखः छ-3 २७.१२ छन्यो विचितिः, ११.२१-२५; वासय गोवर्धनाचार्यः, वाणविषये २२.६६ दत्तायाः उल्लेखः १७.७ प्रदयमन , २.१३ छविलाकरः, ६.१२ पियर्सनः (सरजार्ज), तस्य मतं पैशाची छान्दोग्य उपनिषद् । अस्मिन् पशुपति कथाः ३६.२२ च जगदुचरितमः . चन्दन दासः, (राक्षमत्य सन्मित्र) ७.८% जम्भलदामः, नाग पंचविंशतिकायाः एकस्य संस्करणस्य का १३.१२; पन्द्र गुप्त' (महाराजः ) ३८.२७ मौर्यः | जय देखः, पाणयियये २२.१२ ७६७७.१०. जयरथ, ६.२४ चन्द्रपालः नृपः; कर्पूरमंजरी नायक जय सिंहः (मदास) ६.२२ जयपी, नृपः ७३. पन्द्रयां न विसशाल नायकः जल्हएः, (काश्मीरिकः) २.२६९ जातकमाला (आर्य शारपिता) ३-15 चन्द्रादित्या विमयभट्टारिकायाः पतिः। जान्सनः, १६.७ जापालिः २.. पन्द्रापी, मारम्परी पायाः गायक: पर, २४.४; १६.२८% जीवनपर पारिपन रपिता धम्म (पहपाय पिता) ५.१७ विषये २८.१४ ·31586 १०१ जैनसोमदेव , यशस्तिलक चम्पू फाश, - पता ५५२२ नामानुक्रमणी जैकोवि , मुद्रा राक्षस काल विपये ७७.१४; द कर्ता दण्डी, १०.२ १०.१० ११-१६ २४.२२% गुणाढ्योल्लेग २७.१२; भामहात् प्राचीन १३.टि.३ तेन जोनराज , (काश्मीरिक ) ८.२५; राज- कृत वासदचोल्लेस १७ टि.१७ तरगिणी कथा पुरोनेना ६.६; २७.६, तेन वृहत् कथा विलोकिता जोह, पचतन्त्रस्य लटिन रूपान्तर दी २८.१६; २६.७% पचतन्त्र तुलना ५५.१३, ५०.५% ज्येष्ठ (विल्दणस्य पिता) ४.१५ दशकुमार चरितम्, ११-१६; अस्मिन् टाड, (नंल) १३.१६ शूद्रस्य वर्णनं ७०.११; ७२.११ टागा नाथ ( मर) पचतन्त्र रूपान्तरस्य | सामोदर , (कुटिन मनस्य कर्ता ) अनेन श्रागलभापयाऽनुवाद कर्ता-५५.२४; रत्नायली उदाहता ७३.४; ८७-८८% डोन (Urफ.) पच० इटेलियन रूपान्तर- दिव्यावदानम् चौद्ध ग्रन्थ, ३६.१-१८ न्दवर्मा, ( महाराज ), प्रियदर्शिकाया जनक ७४.२२; त देवस्मिता. कथामार ३२१८-२४; त जाण्यायिका ४२.५, ५०, सरल प्रग्धेन द्वयाश्रयशव्य, (कुमारपाल चरितम्) साम्य ५१.८,५४२७ ८.१२.२०७ तमानिका, घामात या दामी १६.४; नारानाथ , प्रार्य शूर पिये ३८ १-५; घ तारापोह काहायरी नायरम चन्द्रा- धनजयः अनेन रानशे र उल्लिखित पंटस्य पिना २०.६५ ८७२ तिलक गजी, (धनपाल मणना) २३ २७, धनगल, निलकम जरी फर्ना, २३.२७ त्रिपुग्दाद , ५८.१८ २३.टि.३, लिपिनमभट्टः पम्पतमु प्रथम २४.१२ | धर्म की ि१७.१७, अनेन रूपायतारो तस्य पनी नतया मदालस- रचित ७८.२६ पाएर २४१४, गुग्णाघोलेस | धर्म दाम , याण विपये २२.९; २७.२, धर्म शर्माभ्युदय , २५.टि; विधिममसन, नृर, सात पचविंश- रजनन्द्र, महाराज, नारायणस्य तिराया नायर ३३.३, पाश्रय,५२.१७७ प्रिाष्ट्रिामारापुरुष परितम् (हेम पन्द्र धारक, नागान दादि कात्य विषये हतम्) २८.२६ ७३-७४; 31586 ·१०२ संस्कृत साहित्य तिहासः धीर नागः, कुन्दमोला कर्ता ७.१४; पश्चाख्यानकम् , ( पूर्ण भद्र कृतम्) धनराष्ट्र, ३९.२७, ५१.१७, ५१.३० पश्चाप देशः, ६५.२ न पंचशिखः तेन शूद्रककथा प्रणीता ७०.टि: नरवाहनदत्तावृहतकथानायकः २७.१८% पट्टायली. (जैनाचार्य सूची) १.२२९ पतस्खालः, तस्य साक्ष्यं रूपक विषये नरसिंहवेद्यः, वासवदत्ता टीकाकारः, ६२.टि; ६४.८; १७.१% पद्मगुप्त ( नवसाहसांक चरितस्य कर्ता) नलचम्पू:, (त्रिविक्रमभट्टरचिता) ३.२०-२६, ६.३१% २४.१४; पद्ममिहिर, (प्रन्थः) ६.११, ६.टिं; नव साहसक चरित, ३.२०-२६; पराशरः, नयशास्त्र या ४०.टि.२, नोगानन्दम् , ( श्रीपंप्रणीतं) श्रृंगार परिमलः, ३.२०.२६ रसस्य अभावः ६८.टि.३; ७०.१%] परिशिष्ट पर्य, हेम चन्द्र कृतं ३८.२४-२८%; ७२-७५ पाणिनिः तेन नटशब्द प्रयोगः ६२.टि नाट्य शाला, ६८.२८ पालकः, (उज येनी नाथः) ७१.१ नाट्य शास्त्रम् । ६८.२६; ६६.१ तस्यो- | पाशुपत हेलराज , ६.टि., परिपस्य टीका विदिता ७४.टि.१ रिल्पे, (विद्यापदि अपभ्रंशः)५६.२,५६.टि नान्दी, ६८.१६ पिशलः, दण्डिनः तृतीय प्रग्य रिपये नारायण, (हितोपदेशस्य कर्ता), मदाराज ११.१८ रूपकोत्पति विषये ६०.२०; धवलचन्द्रस्याश्रितः ५२.१८. स पीटरसनः, गद्यकाव्य विषये १०.२० शेवः ५२.१६५३-५४; दण्डीकाल विषये १२.१५ निशानारायण भट्ट नारायणस्याभिख्या | पुण्डरीका, कादम्बर्याः उपनायकः १६.२४; ७८.२० पूर्णभद्रः, तस्य पंचतन्य प्रन्यः ४२.८% नीनमत पुराण, ५.० ५.६% ५१.१७.२५, यस्मात् मरल प्रन्यः नेपथ्य, १६.५० प्राचीनः ५१.१४:५१.३०%; प पृथ्वीराज विजयः, ८.२१% पञ्चतन्त्रम् , १३.१; ३०.१२७ ३२.१२% पेकिंग (पीन प्रसिद्ध नगरं ) वन पेशा- हत्कपया सह तुलना ३६.४.१६% | मन्दिराणां चिरपूयं प्राति ६७.३ कुतोऽस्य सामग्री रांगृहोता ४०.१५ | पेयलच्छि, २३.टि. आधं पंचतन्त्रम् ४०-४५; पर्णित पेशापी विभ्य मा मभेदः २८,२२, अर्याः ४६-७रोली ७-५०; २६. पश्चिमोत्तर २८.२४-100 भापा ·२६.१० नामानुक्रमणी १०३ प्रपएड पाएडलम् । १.१.३ बुद्ध चरितम् , दिव्यावदानात् पूर्व ३६.४; प्रतिष्ठान नगरं गुणागस्य अभिजनः | बुद्ध स्वामी, २६.७, २७.१० २७.६, २६-३०० प्रभाकर यर्धनः, तस्य पितृव्यसुतः कश्मीर | Jहलरः ६४.५ रानः ७७.१२ वृदः, पंच० पुरातन सीरियापान्तर. प्रवोध चन्द्रोदयः ( कृष्णमित्रस्य ) ७०.६% फर्ता ४५.१४ ६०-६५ बृहत्कथा, १०.२५, २१.१ १६.२४, प्रवेशकः, ६८.२२ १७.४; २३.१०२०२५-२६ पंच- प्रियदर्शिका. ७०.१,७२-७५, तन्त्रेण सह तुलना ३६.४.१६ घ ५४.१८ यरकोयी, पंच० पदवी रूपान्तर फा बृहत् कथाकारः, २.१७) बृहत् कथा मञ्जरी, २६.६, ३०-३१, ४५.१२,५४.२५ ३३.टि; ५४.१७ घल्लाल, १६.३१ बृहत् कथा श्लोक संप्रहः, २६.७, २७.१७ बदुरूपमिश्रः, तेन हर्पस्य नाट्य शास्त्र २६-३० टीका नगते ७४.टि. याणः, (पंचरितस्य कर्ना)२-३, ६.३१ बल्वाकरः,रूपकोत्पत्ति विपये ६४.२२-८; वृहत् संहिता. (पराहमिहिरस्य) ५.टि.३, १०.२, १२.२५-२७, १२.टि२, बौद्ध संगत्यलंकारः, १७.१७%, १३.२,१५.१५, १६.१२, १६.२०, ब्राह्मण प्रन्यः, १.१४७ १६.२५; तस्य कादम्बरी १६-२४; गुणादयोलेम्बः २५.१० २९.८] भट्ट नारायणः, (वेणी संहारस्य फर्ता) शुक्मतत्या साम्य ३४.टि; पंचतन्य शृंगार रसस्य प्रभावः ६८.टि.३ तुलना ५०.५; नागानन्दादि नृत्य ७०.४७७८.४२९ विषये ७३-७४; तेन मट्टनारायणः भट्ट भूपण, पाणस्य मुता, अनेन प्रेरितः ५६.२७ या भट्ट १६.२७ कादम्पयोः निर्वहणम् अकारि २३.२०3 १६.२१॥ पापः (एफ.), ६३.२०; भट्टारकयारः, हितोपदेशेन भयुक्तः पाल भारतमा ७०.६८६.१-३% ५३.२२, यामरागणम. ९५.२३-२४), भट्टार हरिपन्द्रः, २.१७ पालयाल्मीकि, मुरारेः उराधिः ८.१%B महिकाव्यम् , काव्यादात् पूर्व १४.टि: पिम्पसार (नृपतिः ) ३५.३०%; भावः,५८.१६) भरत शदः (माटः) पिम्हण', ४-५ ५.२% ६.१ ८.२४; भरत पाक्यम्,६८.२७ ·. पात्रम् ३४.६% १०४ संस्कृत माहित्येतिहास भरहुत, स्मारक साक्ष्यं पत्ति कथा विषये म ४०.८ भर्तृहरिः तस्माद् विशाखदत्तः प्राचीनः मारन्दः, कन्दर्प केतु सुहत् १७.२३, ७८.२; तस्य शतकानि हालैंड मव', ५.टि.१ ८.३१, १६.२८, मुरारि- काल विषये ६०.३ भाययाऽनुदितानि ६२.७ भवभूतिः, १२.२३; तस्य साशं रूप- गथुरा, गुणाव्यस्य अजिनः २७.२; फोद्भव विपये ६३,२२, ६७.टि; मदालसा चम्पू:, त्रिविक्रम भट्टन रचिता २४.१४ ६८. टि; ७०.५, मृ० तुलना ७१.१९; मदनः, अवन्ति पतिः नृपः, गुग्णादवम्य 'मुद्रा०तुलना ७६.१६; भट्टनारायणेन श्राश्रयः २७.२, तुलना ७८.१६७६-८५ तस्यावतरः राजशेवरः ८६.२४ दिइनागेन मदनमञ्जुका, बृहा कथायाः नायिका तुलना ८७.२७; ८८ स्माद् सुरारिः २७.१९-२१, वसन्तसेनया साम्यं अर्वाचीनः ८६२५ भामहः, १३.टि.३; मदनसेन, पणिपुत्रः, शुफसप्तति-मुख्य : भारत चम्पू : (अनन्तेन रचिता) २५.४; गुनः, नय शास्त्रकारः ४०.टि.२, भारत मंजरी, ( क्षेमेन्द्र रचिता) ३१.१; मनुस्मृतिः, प्रांगल भापाऽनुयार: भारथिः, ७.११ १५.२१% ६२.२३ १६.२८; मम्मटः, ( कन्याकाशस्य कर्ता) धायक भावप्रकाश, कुन्दगालाम उल्लिखति विपये ७३.१३.२६ ५६.२८ मलयरेतुः, म्लेच्छ राजकुमारः ७६.५; भासः, हर्प चरितोपोद्घाते वर्णनं २.१७; महानाटकम्, कुन्दमालागुलिसति ८८.२७, ११.१६ गमायण महाभारत प्रति | महानामग, (बौद्ध प्रन्यः) १.१९) भाधमण्यं ६३.२४, ६८.२९; शूद्र- महाभारतम्, अस्मिन् पशु पक्षि कथा कात् पूर्वः ७२.१५; हर्प शैल्या तुलना ३६.२५, अस्मात् पंच० को संपे.तः ७५.१०७ गृहतः ४.le; प्रम्य नाटकोनये भोजः (महाराज.) १३.१३३ धाराधराधरः प्रभावः ६२.६३, अस्मात् वेणी संहारे उपाख्यानं गृहीतम् ७८.५ भोज देयः, फुन्दमालाम् वलिखति ८८.२७%, मनामाप्यम् , पति फया विषये साक्ष्य भोजप्रबन्धः, १६.३१, तेन शूदक कथा ४०.११॥रूपोत्पत्तिविषये ६०.२०४; फोतिता विमान्त शूद्र नाम नामक ६०२७ घ ७०.टि महावंशः, १.१६ ध्रमा यासिनी, देवी, महावीर परिवम्, ७०.५) गुदा तुलना ·नामानुक्रमणी १०५ ७६.१६, ७६-८०; अनघराघवेन शैल्या तुलना ७८.१२, एतद् भव- साम्य ८६.४ भूतिना विलोकिनम् ६०.१४; महायत-प्रोत यागः ६१.२५, ६१.३१ मेरठः, १६.२८ महाश्वेता, कादम्बरी कथायाः उपनायिका मेधावी, १३.टि.३ २०.१८ मैक्डानलः, श्रांगल संस्कृत नाटक साम्य महिलारोप्यम् । स्थान विशेष ४४,२८; विपये ६६.ट; पुरुपान्तर फर्तृक नागानन्दम् इति नभ्य मतम् अयुक्तम् महेन्द्रपालः, कान्यकुब्जेश्वरः, श्रस्य अध्यात्मिक गुरु राजशेम्बरः ८७.४ मेक्समूलर:, रूपकोद्भव विषये ६१.४ माघः, ७.११, १५.२२% अस्मात सरल भोहगुद्गर, राजशेखर तुलना ८६.२१, ग्रन्थेन उद्धनग ५१.१३; दिनोपदेशेन च ५३.२० यव गावाचायः ८५.१३, यजुर्वेदः, श्रमाद् अभिनयः गृहीतः, मारिद ग', नृपः, यशस्तिलक नाम २८.१४ २४.२४ यशस्तिलकचम्पू , जैन सोगदेवेन रचिता मालती माधयम् ७०.५ ०.११-२६ २४.२२ अनेनराजशेखरः उल्लिखितः माल प्रदेशः १३.१७ ८७.१% गालावका ग्नमित्रम , रत्नावल्या मान्य | यशोवर्मा (पाक्पतिराजस्य शरणं,) ७४.१६७ २.२; भवभूतेः शरणम् ८४.२५. Forea . प्रावि, भयभूतिना तुलाना यवनिका ६६.४; २१.१४; ५२.२५ युधिष्ठिरः, ३६. २८; पधाराधिपः, ७.२७ यौगन्धगयए, अमात्यः २८.६) मुद्राराक्षसम, ४६.३०, श्रृंगाररमाय रत्नाकरः, (रविजय या ) स इलेपेण अभावः ६५.टि३७०.३,७६-७८% मुरारि परामृष्टवान् ८८.१; पेशी संहारेण तुलना ७६.१५ रत्न मंजरी, (राजशेसर फा) १५.२१ रत्नावली, ७०.१ ७२-७५ गुरा: (अनपरापरस्य फती) ७०.८ | रबि जोईल, हि सातरस्य कर्ता ct-2038०.२५ साम, ११. १७-२०; २८.६; राक्षम नन्दनृपस्य भका पधिरः ७६.४, २६.१०, म पाचारः ६६.१३;! रापपाण्डीया १६.२६; ६७.टि ६६." ७०-७२ राजतरंगिणी, (करहण) ५-८% प्रमानायां शूदकम्य जीवनोदतः रात्रयाहन, दा चरित नापक इस यस्त ७०.१५; येणो संहार ·३६.लि संस्कृत साहित्येतिहासः राज शेखरः, ११ टि.२, पैशाची भाण | लेथिः, रूपकोद्भव विषये ६१.१५; विषये २९.३,७०.६ तेन शूद्रक कथा लैकोट गद्य काव्य विषये १०.२५ चल्लिखिता ७०.टि; धावक विषये पैशाची स्थान विषये २८.२७, बृहत् ७३.११; भवभूतेः अनन्तरं ८४.२३; कथाकाल ठिपये २६११ ८५-८७; केरल भूपतिः ८५.१२ | लोप्ठकः [ लोठकः, लोठन: ] ७.दि.४; ६०.२५, ६१.१% वररुचिः, १७.१३; राजस्थानम् , वराहमिहिरः (बृहत्संहिताया: पर्चा) राज्यश्री', २.१३, ५.टि.३ राजेन्द्र कर्ण पूरम् , (शम्भु कृतम्) | बलभदासः, वेताल एकस्य सस्करणस्य ८.३२० कर्ता ३३.१२ राजेन्द्र लाल मित्रः, जातकमाला विषये वसन्ससेना, मृच्छन्नायिका ७०-७२. यापतिराज, ('गरष्ठयह'-फर्ता;) तस्य राथः (आर.) ९३.३११४.२ ऐतिहासिकत्वं २.१; १६.२६, तेन रामपालः (वंग नरेशः ) ८.२७, . भवभूतिः उपरलोक्ति' १५.२५; रामायणम्। बृहत्कथया साम्यं २७.१४- धारा नरेशः ३.२३ २२; अस्य नाटकोद्भवे प्रभावः वाचस्पतिः, नयशास्त्रकारः ४०.टी.२, वात्स्यायनः, कामसूत्र का ७०.२१, रामायण चम्पः, ( भोज प्रणीत ) २५.४; यादिघंचालः, अनेन शूदक परिता रामायण मंजरी (क्षेमेन्द्र-रविता) ३१.१%, उल्लरिरतम ७०.टि गमिलः, तेन शूद्रक कथा वृता ७०.टि; वादीभसिंहः, २४.३ रुद्रदामन् १०.१५, ५८.२८ यानभातरः, रूपकोद्भय विषये ६१.५; रुद्रदः, काव्यालंकारस्य कर्ता १३.टि.३; वामन, १२.२०; अनेन भट्ट नारायाग: रुद्रमः, अस्मात् सरल पन्थेन । अद्भुतम स्मृतः ७८.२२ भवनिः सान' ६४.२३% रूपावतार, (धर्मकीति रचित) ७८.२६८% पाल्म रि, १५.टि.२; रोजन. ( एफ.)३.२८; पाटया:, ६०.१० ललित दिस्यः, राजतरंगिण्यां मुख्य पात्रम् पासवदत्ता, प्रीफ फायन माम्यं १०.टि १३.४, १६-१६; गुणादयोगः २७.१० उदयन मदिपी रस्नायली माफीएटेन: ५५.३१ प्रियदरियोः ७४.१३ लिपिः ७.३ यित्रमादिस्पः (१) पानुफ्य पुलायसंस: लीपजिा नगरं १७.२ कल्याएनाथः ४.११७ (२) यासप. लूडस, रूपफोसत्ति विषये ९०.२५, दत्तायाम् अनिग्रितः १७.१० (२) ल, नृपः ६.१२ ·नामानुक्मणी १०७ नृप' वेतार नायक' ३३.६ (४) कुन्द्रमालाम उल्लिसति ८.२६% वस्य सिंहासन • साद् अभूब ३५.४; | विष्कम्भकः, ६६,२२ (५) नुप विक्रमादित्यात् पूर्व शुद्धक विष्णु कृष्ण पिपलूनकर । दण्डी काल ७०.१३, ७२,१३, विषये १२.२३ विनमायदेव चरितम् , ( बिल्हणस्य ) | विष्णु शर्मा, पंचतन्त्र प्रणेता ४४.२८-३३, वृन, ५६१०% विप्रमोर्वशीयम् , मालती माधयम एतत्- ( चैगयती, २७,१८; स्मारयति ८०.२७ वेणी सहारम् (भट्टनारायणन रिरचितम्) विमान्त शुदकम् । नाटकम् ७०.टि; शृगार रसस्य श्रभाष ६८.टि ३3 विजय भट्टारिका, १३.टि.३ ७०.४;७८.४.२६ विजिका, १३ टि.३ वैमर नगर, ६७.२ रिटिश , प्रीक रूपकात संस्कृत रूप.! बेनाल पञ्चविंशतिका, ३०.१३, ३०.२२; कोत्पत्ति ६५६ ३३-३४, ३५.१२; पचतन्त्रमूला एपा विदर्भ , दण्डन बासस्थान, १२१०० ४१.टिः हितोपदेशस्य कथाऽत्र विदुर, ३९.२८ अधीयते ५३.१६, ५३.२४ शूद्रकस्य विद्धशाल भलिका, ८६,४७ वर्णन ७०.११७ ७२.११॥ विद्यापति । (सिल्हणस्य उपपद) ४.२५, 1 वैर, याणस्य गद्य विपये ३.१०; २३.२ विनय पिटकम् , बौद्ध अन्य ३५.२६॥ ग्रीकरूपकात संस्कृत रूपकोत्पत्ति - रिप बासिनी (देवी), १२६ पिसट स्मिथ , चन्द्रगुप्तस्य जेनत्यविषये | शकार, गृन्छ पात्र, ७५ २०२८ शान्तला नाटकम् , नश्यताम अभिज्ञान गिलामयती, तारापीडस्य भार्या २०.७% গলায় , বাম বাহীননানা वित्यम जोन्स, १२.२१-२५ उपानेपोत् ८५१२ घित्सन, दण्डिन काल विषये १२.१४; शकर दिपिनय माधवाचार्य रिचित रत्नावती पर्तृत्व विपये ७३.२, मुरारि रिपये ८६२% शमु, राजेन्द्र कर्णपूरस्य पता ८.३२% विशारदत्त (मुद्राराक्षसस्य पा), Jश वर्मा, कातन्त्रव्यारण प्रणा शृगाररसस्य प्रभार ६८टि, ७०.३% २६.१६, २६.१५ ७६-७८, शशि प्रभा, (राजसुता) ३ २४, विश्वकर्मा ५८.१७ शारदा तनय, (भाय प्रकाश-का) विश्व नाय, (साहित्यदर्पणस्य कर्ता)। कुन्दमालाम् रल्लिसति पार ·न। १०८ सात साहित्येतिहास शार्दूल कणीदान, ३३.१४; | श्री कण्ठ चरितम् , (मङ्खन कृतम् ) शालिवाहन कथा, शिवदासरचिता ३३.टि मुगरिफाल विषये ६०.२ शिनि, ३७.१; श्रीमती, विन्यसारस्य पली ३५.३०%; शिविजातक-सार ३७१-१३, श्रीवर . ६.६ शिवदामा, वेतालपर्ता ३३.६७ ३४.२ श्री हर्ष. नागाननादि प्रणेला ६८.दि.३; शिवत्वाति, , शूद्रक समझलित ७२ ७०.१ श्लजल, ट्रेनिडि कामेडि विषये ६६.टि. शुरः, (१) गजनरगिणं क्या पुरोनेता ३; ६३.११ १७; ६.६; (२) दम्बी कयाया वक्ता | श्वेत वीर, ३१.२२ १६.२३% श्वेताम्बरोय शुनितिकर्ता शुकनास, तारापीडस्यामात्य २०.७%, ३४.२७, कादम्पयर्या तम्योपदेश प्रसिद्ध सत्यशाम , छान्दोग्य उपनिषदि ३६२२, २०.१४, २३ १०% सन्ध्याकर नन्दी, (रामपाल चरितस्य शुक सप्ततिः, ३४, पचतन्त्रमूला एपा कर्ता) ६.२७ ४१.टि हितोपदेशस्य कथाऽत्र | समरवेतु, तिलकम जरी नाम २३ २८, लभ्यते ५३.२४ ममुद्रगुप्त, १०.१५ शुन, नय शास्त्रकार ४०.टि.२% समुद्रमन्यन, ५८.१६ शुद्रक, (१) पारम्परी कथाया श्रोता सरल प्रन्य, पचतम सस्का ४२.६ नृप १६.२५; १६.३२% (२) मृन्छ। ५०-५१, ५१.२६) कार, श्यता मृच्छ० (३) शिव-[ मर्वानन्द , ६.२; स्मादि समसामयिक ७२.१६) सर्शस्तपादी, ३५.२६, ३६.१% शूदक कथा, (रामिन सौमिलाभ्यां कला), सागरिका, निहल रामपुपी रत्नापली पय ७०.टि पर शिव प्रणीता ७० टिल ७४.दि २७ भूदा चरितम् । पादिघघालेन उल्लिखितम् | सांवी, ६३१४, ७० टि; मानवान. शृंगार शेखर , घासनदत्ताग पिता १९.३ २०.१२. २६.११.१३; शेक्सपियर (पागल भापायां प्रसिद्ध सामवेद , ५८.१४, ६१.२०; नाटक कारः। तस्य नाटय सह | साहित्यदर्पणम् , यन् मिस २४.८ सम्पत नाटकानां सादृश्य ६५.टि गस्मिन् रूपा भेदा ८६१८, तस्यां सस्य फान ,शिडि लणं ६६.५ पुदमानोले ६८ २९ पालिदामेर गय ८१.१५,५२.२५ | मिर्पि, समिनि भरपर पधागा श्री पएठ, भयगते पास्तरिक नाम फर्ता ३८.१५-२३ मि. रहम् , ६५.२; , नप .

·२५२, नामानुजमणी १०६ सिन्धु राज, धारानरेश ३.२३; सोमिल, तेन शूद्रक क्था कृता ७०.टि; सिहासनद्वानिशिका, ३५. पचतन्त्र मूला स्तेन कोनो, स्यकोद्भर विषये ५९.२८, प्पा ४१.टि; ६०.१, मुद्रा०काल विषये ७७.२२, सुकृत सकीर्तनम् , ६१ हरस्जियः, (रत्नाकरस्य) अस्मिन् मुरारि सुबन्धु, ३.४; १०.२, १३.२; १५.१५, परागृष्ट ६०.१, १६-१६; गुणाढ्योल्लेस २७८ हरिचन्द्र (जैन ) जीवनधर चम्पूर्ता २६८; सुनह्मण्य , कपि, महावीर चरितस्य | हरिवश पुराणम् ६१ २८, अस्मिन् नाटक- उत्तराग अनेन रचित ७६.टि.४; विषयक ज्ञानम् उपलभ्यते ६३.३, सुभापितापली, हर्पनाम्ना पद्यानि उद्धृ| हरिपेण , १०.१५, तानि ७४.१० हर्टल , "तन्त्र ' छलम् इति ४१.१०, पच- सुमनस् , नृप २३.१७, तन्त्र विपये ४२-४४, पचतन्त्र सुरथोत्सय', ८.३३ जन्मभू पिये ४५.४; तस्यकाल रिपये सूक्ति मुक्तावली, सूक्ति समहेप विशास ४५ टि २, अनेन तस्त्राख्यायिका प्राप्ता दत्त पद्यानि प्राप्यन्ते ७७५, भवभूति ५०.१२, रूपकोद्भर विपये ६१.८, पद्यानिश्रपि ७६.१७, भवभूति स्तूयते | हर्प, नृप २.११,-देष कश्मीर नरेश ८२.टि, राजशेखरश्च ८६ टि.१, ५१,५.१६७.२५, ८.३२ तन्नामान सूर्यमती, जीविता चितामारोह ३१.३२; चत्वार नृपा ७२.२३, श्री हप सोडढल, उदय सुन्दरी स्थाचम्पू वर्मा रत्नावली का न ७३ २, हर्ष चरितम , (बाण वृतम्) २-३, सोम, पूर्णभद्रप्रेरक कश्चित् मन्त्री, ५.९६, १०.८, १६२० गुणाढ्यो- ५१.२४, ल्लेख २७.१०, शूद्रकस्य वर्णन सोमदेव । (क्थासरित् सागरस्य कर्ता) ७०,१२, ७२.१२ २३.१६; २६.६, ३०.१६, ३१-३३; ] हारविदच , सस्कृत नाटकोत्पत्ति विषये तस्य पचतन्त्रवर्णनम् ४२.१२,५४ २२. ६७.२ सोमदेव (जैन ) यशस्तिलकचम्पूर्वतर्ता | हाल , १७.१२; २४ २२; गुणाढ्योल्लेस कृत २७.१२, हितोपदेश, ४०.टि.१, ४१.१; ४२.११; अनेन राजशेसर उल्लिसित ८७१ ५१.२८ ५२.१०७ ५२-५४, सोमपाल विलास ८.२ आगल भाषया अनुदित ९२.२०%; सोमेश्वर दत्त, ८.३३, हिलबैंड, रूपकोदर पिये ५६.२८, सौन्दरानन्दम् , दिव्यावदानात् पूर्वम् । ६०.५, ६०.२२ हीरो डोटस. १.६; - .

·श्रीवर, ६.६ ७०.१: क) ५.२७ १०८ संस्कृत साहित्येतिहासः शार्दूल कावदान, ३३.१४ | श्री कण्ठ चरितम , (मङ्खन कृतम्) शालिवाहन कथा, शिवदासरचित्ता ३३.दि) मुगरिकाल विषये ६०.२ शिविः, ३७.१० श्रीमती, निम्बसारस्य पत्नी ३५.३० शिविजातक-सारः ३७.१-१३; शिवदामः, वेताल कर्ता ३३.६; ३४.२; श्री हपः, नागानन्दादि प्रणेना ६८-टि.३; शिवस्वातिः, शूद्रक समकालिकः ७२. १६-१६ इलेजल', ट्रेजिति फामेडि विषये ६६.टि. शुकः, (१) गजतरंगिण कथा पुरोनेता ३;६३.११-१७ ६.६; (२) दरी कयाया: वक्ता | श्वेत ही, ३१.२२; १६.२३, श्वेताम्बरीयः जनः, शुकमतिकर्ता शुकनास, तारापीडम्यामात्यः २०.७; ३४.२७%, कादम्बर्या' तस्योपदेशः प्रसिद्धः सत्य शमः, छान्दोग्य उपनिषदिः ३९.२२, २०.१४, २३.१० सन्ध्याकर नन्दी, (रामपाल चरितस्य शुक सप्ततिः, ३४, पंचतन्त्रमूला एपा ४१.टि; हितोपदेशस्य कथाऽत्र | समरकेतुः, तिलकमंजरी नारकः २३.२८, लभ्यते ५३.२४ मगुद्रगुप्तः, १०.१५ शुक्रः, नय शास्त्रकारः ४०.टि.२ समुद्रमन्यन, ५८.१६% शूकः, (१) कादम्बरी कथायाः श्रोवा) सरल प्रन्यः, पंचतन्त्र संस्करण ४२.६; नृपः १६.२५; १९.३२, (२) मृन्छ० ५०-५१, ५१.२६ कारः, दृश्यतां गृद्ध० (३) शिन- सर्षानन्दः, ६.२; स्वाति समसामयिकः ७२.१६ सर्यास्तगादी, ३५.२५, ३६.१; शूठक कथा, (रामिन सौमिलाभ्यां कुला), सागरिफाजिंदल राजपुत्री रस्नायली पर ७०.टिन शिम प्रणीता ७०.दि ७४.टि २; गुदा चरितम् , यादिधघालेन उल्लिखितम् | सांवी, ६३.१४; ७० दि मानवदना २.१७, नृपः २६.१७ भंगार शेख यासवदत्तायाः पिना १८.३% २८.१२. २६.११.१३ शेम्मपियरः (प्रांगल भापायां प्रसिद्ध सामवेदः, ५८,१४, ६१.२०; 'नाटक कारः); तस्य नाटकैः सह | साहित्यदपंशम् , गविण २४.८% संयत नाट सानां साहश्य ६५.टि; गस्मिन् पक भेदाः ६.१ तस्यां तस्य काले ट्रेनिटि लपणं १६.५, कुदमानोबा ८.२६ कालिदा मेग माय८१.१५, ८२.२४ मिर्पि, उमिति भरच कथायाः श्री कण्ठः, गयभूतेः यास्तविक नाम फर्ता ८.१५.२३ मिथुरा, ९५.२ ·१०६ एपा ४१.टि नामानुक्रमणी सिन्धु राजः धारानरेशः ३.२३; सौमिलः, तेन शूद्रक कथा कता ७०.टि; सिंहासनद्वात्रिशिका, ३५. पंचतन्त्र मूला | स्तेन कोनो, रूपकोद्भव विपये ५९.२८; ६०.१; मुद्रा काल विपये ७७.२२; सुकृत मङ्कीर्तनम् , ६.१ हरविजयः, (रत्नाकरस्य) अस्मिन् मुरारिः परामृष्टः २०.१ सुबन्धुः, ३.४, १०.२ १३.२, १५.१५, १६-१६; गुणाढ्योल्लेखः २७.९; | हरिचन्द्र (जैनः ) जीवनधर चम्पूर्वा २५.२; २६.८ सुब्रह्मण्या, कविः, महावीर चरितस्य । हरिवंश पुराणम् ६१.२८; अस्मिन् नाटक- उत्तरागः अनेन रचितः ७६.टि.४; विषयकं ज्ञानम् अलभ्यते ६३.३; सुभाषितावली, हर्पनाम्ना पद्यानि उद्ध- हरिपेयः, १०.१५; तानि ७४.१ हर्टलः. 'तन्त्रं ' छलम् इति ४१.१०: पंच- सुमनस् . नृपः २३.१७ तन्त्र विषये ४२-४४; पंचतन्त्र सुरथोत्सवः, ८.३३ जन्मभू विपये ४५.४ तस्यकाल विपये सूक्ति मुक्तावली, सूक्ति संग्रहेप विशाख ४५.टि २;अनेन तन्त्राख्यायिका प्राप्ता दत्त पद्यानि प्राप्यन्ते ७७.५; भवभूति ५०.१२, रूपकोद्भय विषये ६१.८%; पद्यानिपि ७६.१७; भवभूतिःस्तूयते हपः, नृपः २.११-देघः कश्मीर नरेशः ८२.टि राजशेखरश्च ५६.टि.१, ५.१५.१६७.२५७८.३२ तन्नामान: सूर्यमती, जीविता चितामारोह ३१.३२; चत्वारः नृपाः ७२.२३, श्री हपः सोढल:. उदय सुन्दरी कथाचम्पू फर्ता रत्नावली का न ७३.२ २५.५ हर्ष चरितम् । (याण कृतम् ) २-३; सोमः, पूर्णभद्रप्रेरकः फश्चित् मन्त्री, ५.२६; १०.८ १६.२०; गुणाढ्यो- ५१.२४ लेख: २७.१०, शूद्रकस्य वर्णनं सोमदेयः, (कथासरित् सागरस्य फर्ता) ७०.१२, ७२.१२, २३.१५, २६.६७ ३०.१६६ ३१-३३, हारविजः, संस्कृत नाटकोत्पत्ति विषये तस्य पंचतन्त्रवर्णनम् ४२.१२,५४.२२. सोमदेवः, (जैनः) यशस्तिलकचम्पूकता | हालः, १७.१२; २४.२२ गुणादयोलेराः कृतः २७.१७ हितोपदेशः, ४०.टि.१; ४१.१, ४२.११; अनेन राजशेखरः उल्लिसितः ८५.१% ५१.२८ ५२.१० ५२-५४ मोगपाल विलासः, ८.२६९ आंगल भाषया अनूदितः ९२.२०; सोमेश्यर दल, ८.३३ मोपरानन्दम, दिव्यायदानात् पूर्वम् हिलमंडः, रूपकोद्भय रिपये ५९.२८ हीरो डोटसः, १.६ ·११० संस्कृत साहित्येतिहासः हुसेनः, ( उन्वारे सुहेली फर्ता ) ५५.२६; विदितो यभूव ३४.३० हेनरी टामस कोलम्रक, ३.१० हे स्टंग्वः, ६२.१५, ६२.१६; हेम चन्द्रः (जैनाचार्यः) ८.१२-२०, हेमिल्टन (अलेग्जैण्डरः ) १३.७; ३८.२४-२८, वृहत् कथातः उद्धाति । हैरिंगटनः १५.६ २८,१६, घस्य शुकसप्तति प्रन्यो । होमर, प्रोटिसी-इल्यड कर्ता ३१.२६) इति गर्गगोत्र जातेन श्री किशोरीलाल तनूजेन अपवालोपानि हंसराजेन निमितः संस्कृत साहित्येतिहासो नाम प्रन्थः ॥