·OHA
॥ तैत्तिरीयश्रीनिवासतीर्थीयप्रारंभः॥
DAN
Mora
doctor

·श्रीमद्धनुमद्भीममध्यांतर्गतरामकृष्णवेदव्यासात्मकलक्ष्मोहयग्रीवायनमः॥ ज्ञानानंदमुखैःसर्वगुणैःपूर्णमभीष्टदं ॥ गुर्वाराधित
पादाब्ज(वंदे)भजेहंबादरायणं ॥१॥ श्रीमदानंदतीर्थार्यचरणौप्रणमाम्यहं ॥ रुद्रादिसर्वविबुधैःसंसेव्याविष्टदोसतां ॥२॥ श्रुति
क्षीराब्धिमामथ्यधीमंदरमहीभृता ॥ प्राप्तान्यायसुधायेनतंजयेंद्रमहंभजे ॥३॥ येनवेदांतभाष्याणिविवृतानिमहात्मना ।
तंवंदेव्यासतीर्थाख्यंजयराजनिषेवकं ॥४॥ विद्याधिराजादिमुनींस्तथावेदेशयोगिनः ॥ छांदोग्यभाष्यसट्टीकाकर्तृन्वंदेनि
रंतरं ॥५॥ श्रीमध्वशास्त्रंसमुदीर्यमेस्मिविश्वासहेतोःसमदर्शयन्ये॥प्रदानसूत्रप्रतिपाद्यभावंवंदेगुरूंस्तान्यदुवर्यसंज्ञान् ॥६॥
अर्थतत्कृपयाश्रीनिवासाख्यायुतसूरिणा ॥ तैत्तिरीयोपनिषदोभाष्यंव्याक्रियतेमया ॥ ७ ॥ बुधैरपिसुदु ग्रंथेयन्ममसाहसं ॥
तत्पारयंतुनिपुणागुरुपादरजःकणाः ॥८॥ इहहिविविधसांसारिकदुःखदर्शनेनविरक्तस्यशमदमादिमतोमुमुक्षोरधिकारिणःआत्यं
तिकानिष्टनिवृत्तीष्टप्राप्तिहेतुभूतभगवत्स्वरूपज्ञानायप्रवृत्तापीयंतैत्तिरीयोपनिषदन्यथाव्याख्यानावरुद्धत्वेननतज्ज्ञापनसमर्थेति
मन्यमानोभगवानानंदतीर्थमुनिस्तांयथावद्व्याचिख्यासुःस्वयमंतरायविधुरोप्यनवरतमीश्वरप्रवणकायकरणवृत्तिरपिनिरंतरायं ।
प्रारिप्सितपरिसमाप्तेःप्रचयस्यचहेतुतयाऽविगीतशिष्टाचारपरंपरावगतमेतदुपनिषत्प्रतिपाद्यगुणवद्भगवत्स्तुतिरूपंमंगलंशिष्यशि
क्षणार्थंकुर्वन्नेवतच्छरणागतिंप्रार्थयते ॥ सत्यज्ञानमित्याद्यपद्येन ॥ एमीत्युत्तमपुरुषप्रयोगादेवाहमितिकर्तालभ्यते । एमि
भाष्यं ॥ श्रीमद्धनुमद्भीममध्यांतर्गतरामकृष्णवेदव्यासात्मकलक्ष्मीहयग्रीवायनमः ॥ सत्यंज्ञानमनंतमानंदंब्रह्मसर्वशत्त्येकं ॥ सर्वैर्देवैरीड्यं
विष्ण्वाख्यंसर्वदैमिसुप्रेष्टं ॥१॥

·॥२॥ तैत्तिरी प्रामुया । इणुगतावितिधातोः शरणमितिशेषः। तथाचाहंसत्यत्वादिगुणोपेतंब्राशरणंएमिइतिक्रियाकारकसंबंधः । स्तुति | श्रीनिवा० पदानांचविशेष्यप्रशसैवप्रयोजनमितिसिद्धमेव । सत्यादिशब्दार्थस्तुवक्ष्यमाणरीत्यावगंतव्यः । सर्वशक्ति सर्वविषयशक्त्युपेतं एकं स्वगुणरूपाधभिन्नं । सदेवरेतदुपनिषत्प्रवर्तकैब्रावरुणादिमिरीज्यस्तुत्यं । ईडस्तुतावितिधातोः । विष्ण्वाख्यं सर्वत्र भायाः प्रविष्टत्वेनविष्णुशब्दवाच्यं । विष्णुःसर्वप्रवेशित्वादितिगीताभायोके । ब्रह्मेतिविशेष्यनिर्देशः। नममपरब्रह्माशरणागतिमार्थ नविनविरहादिप्रयोजनोद्देशेनकादाचित्कं । किंतुस्वभावादेवेत्याशयेनोकसर्वदेति । अत्रसत्यज्ञानमनतमितिसत्यत्वादित्रयं आनंदोब्रह्मेत्यनेन को वान्यादित्यादिनाचआनंदत्वं इदंसर्वमसृजतेतिसर्वसृष्टयुक्त्याऽर्थात्सर्वशक्तित्वं आनंदोब्रह्मेतिव्यजा नादित्यनेनैवगुणाभिन्नार्थकमेकत्वं सयश्चायपुरुषइत्यादिनारूपाभेदार्थकंचैकत्वं तनमइत्युपासीतेतिसर्वदेवेख्यत्वं तत्सृष्ट्वातदे वानुपाविशदितिविष्णुत्वंचोकमितिज्ञातव्यं । अधिकार्युत्तमवाय्ववतारभूतस्यभगवतआनंदतीर्थमुनेः परब्रह्म सुप्रेष्ठमितिपसि मेवेतिज्ञातव्यं । अधिकृतैवहिदेवतास्वविषयग्रंथप्रबोधादिकसंपादयतीतिभावः ॥१॥ यो वाऽविदितार्षछंदोदैवतब्राह्मणेन मंत्रेणयजतियाजयतिवाअध्यापयतिवास्थाएंवईतिगर्तेवापद्यतेप्रवामीयतेपापीयानभवतीतिश्रुतौऋष्याधज्ञात्वाविद्याभ्यासिनो ऽनोंकेस्तन्ज्ञानंतावदवश्यमपेक्षितं । तत्रब्राह्मणपदोपलक्षितार्थज्ञानव्याख्यानादेवभविष्यति । प्रायश्छंदोबद्धत्वनास्त्येव । ॥ २॥ तदुपनिबद्धत्वक्षरपरिगणनयातन्झानंसुशकमेवातऋषिदेवतेज्ञापयशाह ॥ आदित्यसंस्थितादिति ॥ आदित्याद्रमासु मा० । मादित्यसस्थिवाद्विष्णो श्रुत्वानमाययाहरि । तुष्टाववत्प्रकारेणवरुणोकेनवैभूगु । विष्णुमस्तोत् ·श्रावेतिवचनांतरगतिकथनायआदित्यसंस्थिताद्विष्णोरित्युक्तं । आदित्यसंस्थिताद्विष्णो सकाशादादौब्रह्माभगवत्स्वरूपंशु श्रावेतिग्राह्यं । श्रुत्वाचहरिंतुष्टाव । सब्रह्मायथायेनप्रकारेणहरिंतुष्टाव तंप्रकारंवरुणायपाहेतिवक्तव्यं । पश्चात्सवरुणः तेनैवप्रकारेणहरिंतुष्टावेतिवर्तते । सवरुणोयेनप्रकारेणहरिंतुष्टावतंप्रकारस्वपुत्रायभृगवेपाहेतिवक्तव्यं । अनंतरंसभृगुर्व रुणोक्तेनैवप्रकारेणविष्णुंअस्तौदितियोजनाद्रष्टव्या । सप्रकारःकइत्यतआह ॥ तथेति ॥ तंप्रकारमित्यर्थः । अत्रतथा पाहशन्नोमित्रादिकाश्रुतिरितिवचनेन ब्रह्मादिभिर्देवैःविष्ण्वादिभ्यः श्रुत्वाकृतास्तुतिरन्यैवास्ति । शन्नोमित्रइत्यादिकाश्रु तिस्तुकेवलंतत्समाख्यारूपैव नत्वेषैवविष्ण्वादिभिब्रह्मादीन्प्रत्युपदिष्टाहरिप्रतिब्रह्मादिकृतस्तुतिरूपाचेतिप्रतीयते अतस्तांप्र तीतियजुःसंहितायामेवस्थानांतरगतवाक्योदाहरणेनवारयति ॥ यदुवाचेति ॥ सुपांसुलुगित्यादिनाबहुवचनस्यैकवचना देशः । तथाच यत् यानि तत् तानीत्यर्थः । ब्रह्मणइतिशेषः । सूर्यमंडलस्थःसूर्योपिभवतीत्याशंकापरिहारायपरःपुमानहरिरि त्युक्तं । वरुणे वरुणाय । शन्नोमित्रादिभिः शन्नोमित्रःशंवरुणइतिप्रभृतिभिः । अन्नादिमयंपंचात्मक अन्नमयादिरूपेणपंचा त्मकमित्यर्थः । मयटोविकारार्थकत्वात्कथमन्नमयादीनांपंचानांविष्णुत्वमित्याशंक्यमयटांप्राचुर्यमेवार्थइत्याशयेनोक्तंपूर्णमिति । तथाचप्रचुरान्नादिरूपमित्यर्थः । विस्तरस्तु महाभोक्तामहाभोग्यइत्यर्थोन्नमयेभवेदित्याद्यनुव्याख्यानोक्तप्रकारेणद्रष्टव्यः । भा० । तथाप्राहशन्नोमित्रादिकाश्रुतिः। यदुवाचहरिस्सूर्यमंडलस्थ.पर.पुमान् । ब्रह्मावदाहवरुणेवरुणोभृगवेपितु । शन्नोमित्रादिभिर्वाक्यस्तै रेवहरिमस्तुवत् । भृगु.पंचात्मकपूर्णमन्नादिमयमच्युतं ।

·तैत्तिरी अच्युतं अन्नमयादिशब्दार्थभूतैर्गुणःकदापिच्युतिरहितम् । मुक्तगीतावसानेः एतत्सामगायन्नास्तेइत्यारभ्य यएवंवेदेत्यतैः। श्रीनिवा०
तथाचसूर्यमंडलस्थापरःपुमान्हरि यत् यानि शन्नोमित्रइत्यादिवाक्यानिब्रह्मणेप्राह तत्तान्येववाक्यानि ब्रह्मा वरुणेवरुणाय
भाष्यार्थः
प्राह । सवरुणस्तान्येववाक्यानिभृगवेगाह । सभृगुस्तैर्वरुणोपदिष्टैरेवशन्नोमित्रइत्यादिभिर्मुक्तगीतावसानैर्वाक्यैःपूर्णमच्युतं
अन्नमयादिपंचात्मकंहरिमस्तुवत् । अनंतरंशन्नोमित्रादिभिर्मुक्तगीतावसानैर्वाक्यैस्तेनभृगुणास्तुतोजनार्दनःसुप्रीतःसन् ज्ञानं ११
शाश्वतीस्वात्मनिभक्तिंचप्रददावित्यादियोजनाद्रष्टव्या । अनेनास्याउपनिषदोविष्णुब्रह्मवरुणभृगवऋषयः । अन्नमयादिरूपी
हरिदॆवता यथासंभवमनुष्टुवादिछंदइत्युक्तंभवति । नन्वस्याउपनिषदोविष्णुऋषिरित्ययुक्तं । शन्नोमित्रइत्यादिनाविष्णो
मित्रादिकंप्रतिसुखप्रार्थनस्य नमस्तेवाय्वितिवायुप्रतिनमस्कारकरणस्यचा योगादित्यतआह ॥ भृगुवाक्यतयेति ॥ आदिपदे
नत्वमेवप्रत्यक्षमितिवायुप्रतिस्तुतिकरणंमित्रादिकंप्रतिसुखप्रार्थनंचग्राह्यं । उत्तरत्रब्रह्मविद्यामनुतिष्ठन्भृगुर्विघ्नपरिहारायनमस्ते
वाय्वित्यादिरूपेणवायुनमस्कारादिकंकरिष्यतीत्येवंभृगुवाक्यानुवादरूपेणहरिब्रह्मणेप्रोवाच नतुस्ववाक्यतयाऽतोनोक्तदोषः ।
तथाब्रह्मणोपिमित्रादिकंप्रतिसुखप्रार्थनायोगात्सोपिभृगुवाक्यतयैववरुणायप्रोवाचेतिचशब्दार्थः । इमंप्रकारमन्यत्राप्यतिदिश
ति ॥ एवंवचइति ॥ एवमित्यस्यावृत्तिः। चशब्दस्यात्राप्यन्वयः। सचात्रावधारणार्थः । तथाचसुबहुदर्शिषु अतिवह्वर्थदर्शि
भाष्यं ॥ मुक्तगीतावसानैस्तुस्तुतस्तेनजनार्दनः । सुप्रीत प्रददौज्ञानस्वात्मभक्तिचशाश्वतीमित्यादियजुस्संहितायां । भृगुवाक्यतयावायुनम
स्कारादिकंहरि । प्रोवाचब्रह्मणेचैवंवचस्सुबहुदर्शिष्वितिच ॥ १ ॥

·पुसर्वज्ञेषुविष्ण्वादिषुऋषित्वेनविवक्षितेषुसत्सु यत्एवंवचः नीचान्प्रतिप्रार्थनादिरूपंवच स्तत् एवंच एवमेव परोक्तानुवादरूप त्वेनैवव्याख्येयं नतुसुबहुदर्शिविष्ण्वादिवाक्यतयैवेतिज्ञातव्यं । यथाहयग्रीवमुखोद्गीर्णायांछांदोग्योपनिषदि श्यामाच्छवलंप्रप येशबलाच्छामंप्रपद्ये । धूत्वाशरीरंब्रह्मलोकमभिसंभवामीत्यादिकंनस्ववाक्यतयाहयवदनोदृष्टवान् किंत्वितरेषांवाक्यतयैव । यथोक्तंछांदोग्यभाष्ये । हयग्रीवमुखोत्थानियानिवाक्यानितानितु । रमाददर्शतान्येवब्रह्मातान्येवनारदः । यानिविष्णोरयो ग्यानिप्रार्थनाद्यात्मकानितु । तान्युत्तरेषांवाक्यानिभविष्याण्यवदद्धरिः । एवंरमातथाब्रह्माछांदोग्योपनिषद्धिसेति । इद मुपलक्षणं । अविघ्नत्वमभीप्सूनांशिष्याणांचार्थेदृष्टवानित्यपिद्रष्टव्यं । यथोक्तमैतरेयभाष्ये । वाङ्मइत्यादिकंखंडं विष्णुप्रार्थनरूपकं । अविघ्नत्वमभीप्सूनांशिष्याणांदृष्टवान्हरिरिति । तदनेनप्रबंधेनैतदुपनिषदोधिकारिविषयप्रयोजना भिसंबंधोपिदर्शितोभवति । ब्रह्मादीनामधिकारिणां अन्नयादिपंचरूपस्यविष्णोर्विषयस्य मोक्षस्यप्रधानस्यज्ञानभक्त्या देरवांतरस्यचप्रयोजनस्यच सूचितत्वात् । अतोयुक्तमेतदुपनिषदोव्याख्यानंगहनार्थत्वाच्चेति ॥ १॥ ततश्वशन्नोमित्र इत्यादेरयमक्षरार्थः ॥ आदित्यसंस्थितोविष्णुःब्रह्माणंप्रति ब्रह्मविद्यामनुतिष्ठन्भृगुर्विघ्नपरिहारार्थमेतद्विद्याप्रवर्तकत्वादेत द्विद्याप्रतिपाद्यत्वाद्वाइंद्रियादिप्रेरकत्वाद्वामित्रादिदेवान्प्रार्थयतइत्याह ॥ शन्नोमित्रइत्यादिना ॥ मित्रोनःशंसुखमुद्दिश्यभ उप० ॥ श्रीमद्धनुमड़ीममध्वांतर्गतरामकृष्णवेदव्यासात्मकलक्ष्मीहयग्रीवायनमः । ओं शन्नौमित्रश्शंवरुण । शिन्नोभवत्वर्यमा । शन्नइंद्रो बृहस्पतिः । शन्नोविष्णुरुरुक्रमः ।

·॥ ४ ॥
तैत्तिरी० वतु नःसुखप्रदोभवत्वित्यर्थः । एवंवरुणाद्याःदेवाःनःशमुद्दिश्यभवंत्वित्यर्थः । उरुक्रमइतिविष्णोविशेषणं । उरुरुत्कृष्टःक्रमः || श्रीनिवा०
पराक्रमोवापादविक्षेपोवायस्यासावुरुक्रमइत्यर्थः । ब्रह्मणेचतुर्मुखायनमः । हेवायोतेतुभ्यंनमः। वायोःब्रह्मविद्याप्रवर्तकेषुमुख्य
त्वात् परब्रह्मणोमुख्याधिष्ठानत्वाद्वक्ष्यमाणसंहितापंचाधिकरणाभिमानित्वाच्च पुनस्तंवायुंअपरोक्षतःप्रार्थयते ॥ त्वमेवेति ।। खंडार्थः
त्वंप्रत्यक्षं अक्षमक्षप्रतिप्रेरकतयास्थितत्वात्प्रत्यक्षशब्दवाच्योसि । यथोक्तंबृहद्भाष्ये । तमेताःसप्ताक्षितयःउपतिष्ठंतइत्यत्र दक्षि
णाक्षिस्थितंवायुसप्तदेवाउपासतेइति । ब्रह्मा भाविब्रह्मपदयोग्यः। अथवाब्रह्म परब्रह्माधिष्ठानभूतः। अधिकारिवर्गेषुपूर्णोवाऽसि।
त्वामेवप्रत्यक्षब्रह्मावादिषमित्यंतेवक्ष्यमाणत्वादत्रापित्वंत्वामित्यर्थः । तथाचप्रत्यक्षंब्रह्मभूतंचत्वंत्वांपंचाधिकरणादिप्रतिपाद्यतया
वदिष्यामि शिष्येषुउपदिशामि । ऋतंसत्यमित्यत्रत्वामित्यनुवर्तते । ऋतंयथार्थविज्ञानंसत्यंतत्पूर्विकाकृतिरितिवक्ष्यमाणरीत्या
ऋतंयथार्थज्ञानवंतं सत्यंयथार्थज्ञानपूर्वकंवक्तारंकर्तारंचेत्यर्थः । यद्वा ऋतं यथावत् सर्वाधिकारिवर्गेषुउत्तमतयावगतं सत्यंसाधुगु
गैस्ततंसर्वनियंतारत्वामित्यर्थः । यथोक्तंवा मनसीतिखंडेऐतरेयभाष्येऋतंयथावदवगतं सत्यंसाधुगुणैस्ततंसर्वनियंतारमिति ।
एवमपरोक्षतःप्रार्थयित्वापरोक्षतोपिप्रार्थयते ॥ तन्मामवत्विति ॥ यथोक्तंवाङ्मइत्यत्रैवऐतरेयभाष्ये तन्मामवत्वितितस्यैवपरो
क्षतःप्रार्थनमिति । तत्वायुरूपंब्रह्म श्रोतारंमामवतु तत्वक्तारंविद्योपदेष्टारं चावतु । पुनरवतुमामवतुवक्तारमित्युक्तिरादरार्था ।
उप० ॥ नमोब्रह्मणे । नमस्तेवायो । त्वमेवप्रत्यक्षंब्रह्मासि । त्वमेवप्रत्यक्षंब्रह्मवदिप्यामि । ऋतंवदिष्यामि । सत्यंवदिष्यामि । तन्मामवतु । ॥ ४॥
तद्वक्तारमवतु । अवतुमां । अवतुवक्तार । ओंशांतिश्शांतिश्शांति. ॥ १ ॥

·उत्तरत्रप्रवर्तनीयायां विद्यायांप्रसक्तविघ्नानांशांतिरस्त्वित्याह ॥ शांतिरिति ॥ आध्यात्मिकाधिदैविकाधिभौतिकविघ्रपरि हाराभिप्रायेणशांतापृथिवीशिवमंतरिक्षमित्यादिश्रुतेभीमांतरिक्षदिव्यविघ्नपरिहारार्थच त्रिवारंशांत्युक्तिरितिद्रष्टव्यं ॥१॥ अथभाष्यार्थः॥ ब्रह्मविद्याभ्यसनेच्छोरधिकारिणःपूर्वशिक्षणीयमर्थप्रतिजानतेऋषयः ॥ शीक्षामिति ॥ तत्रवर्णस्वरइत्यादौ वर्णाद्युच्चारणस्थानादीनिज्ञातव्यानीत्युक्त्याअस्याउपनिषदोऽब्रह्मविद्यात्वंप्रतीयते अतस्तांनिराकर्तुवर्णादिशब्दषट्भगवतिनि रुच्यदर्शयति ॥ वरणीयइत्यादिना ॥ वरणीयोभजनीयः सर्वभक्तैःस्वीकर्तव्योवा । स्वरतेःस्वस्मिन्रमणात् । मानंज्ञानंलय श्चैवमर्यादाचापिकथ्यतइत्यभिधानात्मानादितिल्यप्लोपनिमित्तापंचमी । मानं भक्तानामपमृतत्वादिरूपंलयनाशंपरिहृत्यभक्ता नांत्राता । यद्वामानात् ज्ञानंप्रदायत्रातेत्यर्थः । संततः सम्यक्देशतःकालतःगुणतश्चततोव्याप्तः । वर्णादिशब्दवाच्यत्वे वरणीयत्वादिकंनिमित्तमित्युक्तं तदुपलक्षणपरमित्यभिप्रेत्योक्तार्थेप्रमाणमाह ॥ वर्णादिवाचकमिति ॥ आदिपदेनस्वरमा त्रादिग्रहणं । तथाचवरणीयत्वादिनिमित्तेनवर्णादिकंवाचकंयस्यतत्वर्णादिवाचकमित्यर्थः । वर्णादिशब्दप्रतिपाद्यमितियाव त् । विष्णोरूपमित्यन्वयः । वर्णादिनामकं वर्णःस्वरइत्यादिनामकं वर्णादिसंस्थंच वर्णोदात्तादिस्वरसंस्थंनियामकतयायतोऽ तः । अनेननिमित्तेनवर्णादिनामकमितिनिमित्तांतरकथनं । निमित्तांतरंचाह ॥ पुंस्विति ॥ पुंसुस्थित्वावर्णस्वरायुच्चारणादि भा० ॥ वरणीयोवर्णः । स्वरतेस्तुस्वरः । मानात्रातामात्रा ! बलरूपः । समश्वसर्वरूपेषु । संततश्च ।। वर्णादिवाचकंरूपंज्ञेयंवर्णादिनामकं । विष्णोर्वर्णादिसंस्थंचपुंसुतत्तक्रियाप्रदं ॥२॥ ।

·तैत्तिरी० || क्रियाप्रदंचयतोऽतोवर्णादिनामकमित्यर्थः ॥ २ ॥(अथखंडार्थः ॥) ब्रह्मविद्याभ्यसनेच्छोरधिकारिणःपूर्वशिक्षणीयमर्थप्रतिजा श्रीनिवा०
नतेऋषयः ॥ शीक्षामिति ॥ शिक्ष्यतइतिशीक्षा शिक्षणीयमर्थमित्यर्थः । दीर्घस्तुशिक्षणीयार्थस्यावश्यकत्वद्योतकः । व्या
ख्यास्यामोविशेषेणवक्ष्यामः । तामेवशिक्षामाहुःवर्णइत्यादिना । वर्णःज्ञातव्यइतिशेषः । वर्णः अकारादिवर्णानामुच्चारणस्था
खंडार्थः
नंकंठादिज्ञातव्यं । स्वरः उदात्तानुदात्तस्वरितादिरूपोज्ञातव्यः । मात्रा अकारादिरूपएकैकोवर्णोज्ञातव्यः । बलं वर्णोच्चारण
हेतुभूतःस्पृष्टेपस्पृष्टविवृतादिस्वरूपःप्रयत्नोज्ञातव्यः । साम वर्णानांसंधिर्ज्ञातव्यः । संतानो वर्णानांपरंपरा पदवाक्यादिरूपोव
समुदायइतियावत् ज्ञातव्यः । उपसंहरति ॥ इत्युक्तइति ॥ शीक्षाध्यायः शिक्षणीयानांअर्थानां अध्यायोऽध्ययनमुपदे
शः । इत्येवमस्माभिरुक्तःकृतइत्यर्थः । अब्रह्मविद्यात्वपरिहारायवर्णस्वरइत्यादिकंभगवत्परत्वेनापियोज्यं । तथाहि । वरणीय
त्वात्वर्णेषुस्थितत्वात्पुंसुवर्णोच्चारणक्रियाप्रदत्वाचविष्णोरूपंवर्णइत्युच्यते । तथास्वरमणत्वात्स्वरेस्थितत्वात्स्वरोच्चारणक्रिया
प्रदत्वाच्चस्वरइत्युच्यते । मानात्त्राणात् मात्रास्थितत्वात् मात्रोच्चारणक्रियाप्रदत्वाच्चमात्रेत्युच्यते । बलरूपत्वात् बलेविवृता
दिरूपेप्रयत्नेस्थितत्वातूबलक्रियाप्रदत्वाच्चबलमित्युच्यते । सर्वरूपेषुसमत्वात् सान्नि वर्णानांसंधौस्थितत्वात् संध्युच्चारणक्रिया
प्रदत्वाच्चसामेत्युच्यते । संततत्वात् वर्णपरंपरायांस्थितत्वात् वर्णपरंपरोच्चारणक्रियाप्रदत्वाच्चसंतानइत्युच्यतइत्यर्थोद्रष्टव्यः ।।
उप० ॥ ओंशीक्षांव्याख्यास्यामः । वर्णस्स्वरः । मात्राबलं । सामसंतानः । इत्युक्तश्शीक्षाध्यायः ॥२॥

·॥२॥ (अथभाष्यार्थः ॥) अथाधिलोकंपृथिवीपूर्वरूपंद्यौरुत्तररूपमित्यादिप्रकरणपंचकेपृथिव्यादेःपूर्ववर्णत्वंद्यवादेश्वोत्तरवर्ण त्वंचप्रतीयते तदयुक्तं लोकादीनांवर्णाद्यभेदस्यबाधितत्वात् पृथिव्यादिदेवतानांपूर्ववर्णादिप्रतिपाद्यत्वाभिप्रायेत्वब्रह्मविद्यात्वाप तेरतस्तदभिप्रायंप्रमाणेनैवदर्शयन्नादौकिंचिद्वक्तव्यंप्रमेयमाह ॥ नारायणादीति ॥ नारायणादीनिअनिरुद्धावसानानिरूपाणि लोकादिषुपंचसुध्येयानि । तत्रलोकेनारायणः ज्योतिषिवासुदेवः विद्यायांसंकर्षणः प्रजायांप्रद्युम्नः आत्मनिअनिरुद्धइतिविवे कः । एवमुपयुक्तमुक्त्वापृथिवीपूर्वरूपमित्यादेरभिप्रायमाह ॥ चतुरात्मनेति ॥ चतुस्स्वरूपेणविद्यमानानि चतुःसंख्याकानी तियावत् । वासुदेवादिकानितान्येव अनिरुद्धांतान्येवरूपाणि पूर्वोत्तरार्णयोः पूर्वाणेउत्तराणेच तथासंहितायाःसंधौसन्निकर्षे संधानेसंधिकार्यभूतसंध्यक्षरव्यवहरणरूपसंधानक्रियायांच संतीतिध्येयानीतिसंबंधः । कृत्स्नशःपूर्वोत्तराणयोरित्यादिसंबंधः । समस्तपूर्वोत्तरार्णादावित्यर्थः । कृत्स्नशोयोवेदेत्युत्तरत्रवासंबंधः । यएवमेतामहासंहिताव्याख्यातावेदसंधीयतेप्रजयापशुभिर्ब ह्मवर्चसेनानायेनसुवर्गेणलोकेनेतिफलवाक्यं स्वर्गशब्दस्यप्रसिद्ध स्वर्गपरत्वप्रतीर्तिनिवारयन्व्याचष्टे ॥ योवेदेति ॥ अन्नाद्ये नसंधीयतइत्यस्यार्थः सर्वभोगसमन्वितइति । इहलोकेपीतिशेषः । सुवर्गेणलोकेनसंधीयतइत्यस्यार्थःप्राप्नोतीत्यादि । तथाच सुवरोऽतिशयेनोत्तमोविष्णु यत्रगतः व्यक्ततयावस्थितः सासु-र्गो विष्णुव्यक्तिस्थानभूतस्तेनलोकेनवैकुंठादिस्थानेनसंधीयते भा० ॥ नारायणादिरूपाणिलोकादिपुचपंचसु । अनिरुद्धावसानानिध्येयानिचतुरात्मना । वासुदवादिकान्येवतानिपूर्वोत्तरार्णयोः । संहि तायास्तथासंधौसंधानेचापिकृत्स्नशः ॥ योवेदैतानिरूपाणिसर्वभोगसमन्वितः । प्राप्नोतिवैष्णवंस्थानमुक्तस्स्वर्गाभिधंपरं ।।

·तैत्तिरी तल्लोकंप्राप्नोतीतियावदित्यर्थइत्युक्तोभवति ॥ ३-८ ॥ (अथखंडार्थः) । तथाच सहनौयशइत्यादेरयमक्षरार्थः । शन्नोमित्रइ श्रीनिवा०
त्यादिनाआदौदेवताप्रार्थनेकृतेपिप्रतिविद्यमभीष्टफलार्थदेवताप्रार्थनंकर्तव्यमित्याशयेनअथातःसंहितायाइतिवक्ष्यमाणविद्याप्रवृ
त्यर्थपुनर्मित्रादिदेवान्प्रतिअभीष्टफलंप्रार्थयते ॥ सहनौयशइति ॥ सः मित्रादिवाय्वंतोदेवसमुदायो नौ गुरुशिष्ययोनिवि | खंडार्थः
नविद्यासमाप्तिसंपादनेन यशोयशस्करोस्तु। सहनौब्रह्मवर्चसं वेदाध्ययनजनितव!विशेषकरश्चभवतु। हेतिमित्रादीनांयशआदि
दातृत्वप्रसिद्धमितिदर्शयतिसामेति। प्रकृतवर्णसंधिनिष्ठब्रह्मविद्यांवक्तुंप्रतिजानतेऋषयः ॥ अथातइति । अथवर्णादिशिक्षाव्या
ख्यानानंतरं अतः संधीयतेप्रजयेत्यादिनावक्ष्यमाणलौकिकालौकिकफलसद्भावात्संहिताया:वर्णसंधिसंबंधिनीमुपनिषदं तत्रत्यरह
स्यभगवद्रूपविशेषोपास्तिप्रकारमितियावत्।पंचसुअधिकरणेषुप्रकरणेषुव्याख्यास्यामः सम्यक्कथयामः। अधिकरणनामान्याह ।
अधिलोकमित्यादिना ॥ लोकमधिकृत्यप्रवर्तमानअधिलोकं तन्नामकंप्रथमप्रकरणं । ज्योतिषांसमूहोज्यौतिषं तदधिकृत्यव
र्तमानअधिज्योतिषं तन्नामकंद्वितीयंप्रकरणं । विद्यामधिकृत्यवर्तमानंअधिविद्यं तन्नामकंतृतीयंप्रकरणं । प्रजाःअधिकृत्यव
र्तमानअधिप्रजं, तन्नामकंचतुर्थप्रकरणं । आत्मानंदेहमधिकृत्यवर्तमानंअध्यात्म तन्नामपंचमप्रकरणं । ताःएताःसंहिताःभगव
दधिष्ठितत्वेनमहासंहिताइत्याचक्षतेविद्वांसः। अत्रनारायणादीन्यनिरुद्धांतानिभगवद्रूपाणिलोकादिषुपंचसुसंतीतिग्राह्यं ॥३॥
उप०। सहनौयशः । सहनौब्रह्मवर्चसं । अथातस्स हितायाउपनिषदव्याख्यास्यामः । पंचस्वधिकरणेषु । अधिलोकमधिज्यौतिषमधिवि
द्यमधिप्रजमध्यात्मं । तामहास हिताईत्याचक्षते ॥३॥

·अथैवंप्रतिज्ञानंतरं अधिलोकं लोकस्थंनारायणमधिकृत्यप्रवर्तमानासंहितानिष्ठाविद्यानिरूप्यतइत्यर्थः । तदेवविवृणोति ॥ पृथिवीत्यादिना ॥ सानारायणोवासुदेवाद्यात्मनाचतुर्विधः पृथिवी पृथुत्वात्प्रथितत्वाद्वापृथिवीनामकंपृथिवीसंस्थंनारायण स्यवासुदेवनामकरूपंपूर्वरूपं संहितापूर्ववर्णस्थितं तन्नामकंचाद्यौः प्रकाशस्वरूपत्वात्तन्नामकंास्थंनारायणस्यसंकर्षणनामकंरूपं उत्तररूपं संहितायाउत्तरवर्णस्थितं तन्नामकंच । आकाशः आसमंतात्काशनादाकाशनामकंआकाशसंस्थंनारायणस्यप्रद्युम्नना मकरूपं संधिः संधिस्थंतच्छब्दवाच्यंच । वायुः ज्ञानादायुष्ट्वाचवायुनामकंतत्रस्थंनारायणस्यानिरुद्धनामकंरूपं संधानं संधिका यभूतासंध्यक्षरव्यवहरणरूपासंधानक्रिया संधानशब्देनोच्यते । तत्रस्थतन्नामकंचेत्यर्थः। उपसंहरति ॥ इत्यधिलोकमिति ।। इत्येवंप्रकारेणलोकांतर्गतचतूरूपनारायणमधिकृत्यविद्यमानासंहितानिरूपितेत्यर्थः । एवमुत्तरत्रापियोजनाद्रष्टव्या ॥ ४ ॥ अथाधिलोकनिरूपणानंतरं अधिज्यौतिषं ज्योतिषांतर्गतवासुदेवमधिकृत्यसंहितानिष्ठाविद्या निरूप्यतइत्यर्थः । एवमेवाथाधि विद्यमित्यादिवयंयोज्यं । ज्योतिषांतर्गतोवासुदेवोपिवासुदेवाद्यात्मनाचतुर्विधइतिग्राह्यं। अग्निरंगप्रणेतृत्वात्तन्नामा तत्स्थश्ववासु देवः। आदित्यः देकालेभवत्वात्आदानाद्वाआदित्यनामातत्स्थश्चसंकर्षणः । आपः बहुरूपत्वाद्बहुवचनं आपालनात् तन्नामातत्संस्थश्चप्रद्युम्नः। वैद्युतःविद्युत्संबंधित्वात्वैद्युतनामातत्संस्थश्चअनिरुद्धः॥ ५॥ विद्यांतर्गतस्संकर्षणः । सोपिवासु उप० ॥ अथाधिलोकं । पृथिवीपूर्वरूपं । द्यौरुत्तररूपं । आकाशस्संधिः । वायुस्संधानं । इत्यधिलोकं ॥४॥ अाधिज्यौतिषं । अग्निःपूर्वरूपं । आदित्यउत्तररूपं । आपस्संधिः । वैद्युतस्संधानं । इत्यधिज्यौतिषं ॥ ५ ॥ । ते श्री०६६ ·तैत्तिरी देवाद्यात्मनाचतुर्विधः । आचार्यःसदाचारेणप्राप्यत्वादाचार्यनामा आचार्यसंस्थश्चवासुदेवः । अंतेवासी सर्वेषांसमीपेनियाम श्रीनिवा. कतयावसतीतिवा अंतेप्रलयेवसतीतिवा अंतेवासिनामातत्संस्थश्चर्स संकर्षणः । विद्या ज्ञानरूपत्वाद्विद्यानामातत्संस्थश्चप्रद्युम्नः । ॥ ७॥ खंडार्थः प्रवचनं प्रकर्षणवक्तृत्वात्प्रवचननामाप्रवचनक्रियासंस्थश्चानिरुद्धः॥६॥प्रजास्थाप्रद्युम्नःसोपिवासुदेवाद्यात्मनाचतुर्विधः । माता मातृत्वात्मातृनामामातृसंस्थश्चवासुदेवः । पिता पातृत्वात्पितॄनामातत्संस्थश्चसंकर्षणः । प्रजा प्रकर्षणजायतेव्यक्तोभ १।८ वतीतिप्रजानामकःप्रजासंस्थश्चप्रद्युम्नः । प्रजननं प्रकर्षणजनयतीतिवा प्रजननक्रियानियामकत्वाद्वाप्रजननशब्दवाच्यः प्रजन नक्रियासंस्थश्चानिरुद्धः ॥७॥ आत्मसंस्थोनिरुद्धः । सोपिवासुदेवाद्यात्मनाचतुर्विधः। अधराहनुः हनुशन्दोज्ञानवाची हनहिंसागत्योः । तथाचाधराणांनीचानांमनुष्योत्तमानांआसम्यक्योग्यतानुसारेणज्ञानप्रदत्वादुत्कृष्टत्वाच्चअधराहनुशब्दवा च्यातत्स्थश्चवासुदेवः । उत्तराहनुः उत्तरेषांउत्तमानांदेवादीनांसम्यक्ज्ञानप्रदत्वादुत्कृष्टत्वाच्चोत्तराहनुशब्दवाच्यस्तत्स्थश्चसंक र्षणः । वाक् वक्तृत्वाद्वानामा वाक्संस्थश्चप्रद्युम्नः। जिह्वा ओहाक्त्यागे वागतिगंधनयोः। तथाचांतकालेसर्वान्जहाति यो ग्यान्मोक्षंगमयतीतिजिह्वानामकः । यथोक्तंबृहद्भाष्ये । जहातिगमयतीतिजिह्वेति । जिह्वासंस्थश्चानिरुद्धः । उपसंहरति उप ॥ अाधिविद्यं । आचार्य पूर्वरूपं । अंतेवास्युत्तररूपं । विद्यासंधिः । प्रवचन संधानं । इत्यधिविद्यं ॥६॥ अथाधिप्रजं । मातापूर्वरू पं । पितोत्तररूपं । प्रजासंधिः । प्रजननसंधानं । इत्यधिप्रजं ॥ ७ ॥ अथाध्यात्मं । अधराहनु पूर्वरूपं । उत्तराहनुरुत्तररूपं । वाक्सं- धिः। जिह्वासंधानं । इत्यध्यात्म ।।

·॥ इतीति ॥ इत्येवमिमा महासंहिताःव्याख्याताइत्यर्थः। महासंहितावेत्तुःफलमाह ॥ यएवमिति ॥ योधिकारी एवंपूर्वोक्त
प्रकारेणैताव्याख्याताःमहासंहिता-वेद स सुवर्गेण सुवरःअतिशयेनउत्तमोविष्णुर्यत्रगतोव्यक्ततयावस्थितःसःसुवर्गोविष्णुव्य
क्तिस्थानभूतः । तेनलोकेनवैकुंठादिस्थानेनसंधीयतेसंयुक्तोभवति मुक्तोभवतीत्यर्थः। अनंतरंतत्रप्रजया प्रकृष्टत्वेनजननात्
नित्योदिततयास्थितत्वात्प्रजेतिज्ञानं तया पशुभिः पांति शंसाधनाश्चेतिपशवोवेदास्तैः । ब्रह्मवर्चसेन ब्रह्मणोविष्णोःवरादेव
सम्यक्चापितंप्रापितंप्राप्तंअभिवृद्धंयत्स्वरूपंतेजःतत्ब्रह्मवर्चसं तेन संधीयते । संसृतावल्पतेजोजीवस्वरूपंभगवान्मुक्तौमहत्करो
तीति हि अल्पतेजस्तथैवाल्पंजीवरूपहिसंसृतौ । तदेवसुमहत्तेजःकरोतीशोमहत्तदेतिप्रमाणप्रसिद्धं । अन्नाद्येन तदुपलक्षित
सर्वभोगेनचसंधीयतेयुक्तोभवतीत्यर्थः। लौकिकफलेच्छूनाएतत्संहिताज्ञानादानुषंगिकंप्रसिद्धंप्रजादिकमपिफलंयथायोग्यंभवती
तिव्याख्येयं । प्रजयापुत्रसंतत्या पशुभिःगवादिभिः ब्रह्मवर्चसेनवेदाध्ययनजनितमुखगतव!विशेषेण अन्नाद्येनतदुपलक्षित
भोगेन सुवर्गेणलोकेन प्रसिद्धस्वर्गलोकेनेत्यर्थोद्रष्टव्यः। यथोक्तमैतरेयभाष्ये अथातःसंहितायाउपनिषदितिखंडे । युक्तःप्रकृ
ष्टज्ञानेश्ववेदैर्विष्णूत्थतेजसा । नित्यायुषाचयुक्तःस्यात्संहितारूपविद्धरेरितिच । प्रकृष्टत्वेनजननात् प्रजेतिज्ञानं पांतिशं
साधनाश्चेतिपशवोवेदाः परब्रह्मणोवरणादेवसम्यक्चापितस्वरूपंतेजः लौकिकप्रजादिकमपितदिच्छूनायथायोग्यंभवतीति
उप ॥ इतीमामहास हिताः । यएवमेतामहास हिताव्याख्यातावेद । संधीयतेप्रजयापशुभि । ब्रह्मवर्चसेनानायेनसुवर्येणलोकेन ॥८॥तृती
योनुवाकः ॥३॥

·तैत्तिरी० ॥ ८॥ १।९-१२ ॥८॥ अथभाष्यार्थः ॥ विद्याभ्यासिन प्रज्ञापरपर्यायमेधादिनाभाव्यं । अतस्तत्प्राप्त्यर्थविद्याःनिरूप्यंते ॥ यच्छंदसामृषभइ श्रीनिवा० त्यादिना ॥ अत्रप्रसिद्धेद्रस्यैवछंदसामृषभत्वादिविशेषणमुच्यतइत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायव्याचष्टे ॥ योविश्वरूपइति ॥ वि श्वसमस्तंपूर्णचेतिवचनाद्विश्वरूपःपूर्णरूपः । छंदसामृषभइत्यस्यार्थः छंदसामधिपइति । इदंरातीतिव्युत्पत्त्याभक्ताभिलषितदातृ || भाप्याथः त्वार्थकेंद्रशब्दार्थोहरिरिति । भक्ताभिलषितमाहरतीतिहरिरित्यर्थः । अयंचश्रीवेदव्यासएव । तस्यैवविद्याधीशवेदपतिशब्दवा च्यतायाः विद्याधीशःस्वयंप्रभुः इतिवेदपतिर्जगावितिभगवत्पादैरुक्तत्वात् । अत्रापिछंदसामृषभइत्युक्तत्वात् । तथा वयः सुपाउपसेदुरिंद्रप्रियमितिश्रुतिगतेंद्रशब्दस्य सुपर्णाऋषयोव्यासंनाथमानाययुःसुराइतिएकादशस्कंधतात्पर्येभगवत्पादैर्वेदव्या सपरत्वेनव्याख्यातत्वेनात्रापिइंद्रशब्दस्यतत्परत्वमेवावगंतव्यमितिसंप्रदायविदः। अमृतादित्येकवचनंबहुवचनार्थे । तेनछंदोभ्य इत्येतद्विशेषणत्वमेतस्योपपन्नमित्यभिप्रेत्योक्तंअमृतरूपेभ्यइति । अपौरुषेयत्वेननित्येभ्यो वयःसुपर्णा अतीदुशऑहतइत्या दिभ्यइत्यर्थः । यद्वाजरामरणादिविध्वंसनहेतुतयाप्रसिद्धामृतसरूपेभ्यइत्यर्थः । अधिसंबभूवेत्यस्यार्थःसुव्यक्तइति । स्पष्टं प्रतिपाद्यतयाज्ञातइत्यर्थः । मेधयास्पृणोत्वितिप्रार्थनायास्तात्पर्यमाह । तदुपासनान्मेधावीभूत्वेति । तथाचसइंद्रोमयोपासितः सन्मोक्षार्थकवेदविद्याभ्यासहेतुभूतयामेधयास्पृणोत्वित्यर्थउक्तोभवति । अमृतस्यदेवधारणोभूयासमित्यस्यतात्पर्यतत्वविज्ञानी भूत्वेति । केवलंस्वाध्यायाध्ययनरूपवेदधारणायाः स्थाणुरयंकेवलंभारवाहोयोधीत्यवेदाननधीयतेऽर्थान् शब्दब्रह्मणिनिष्णातोन भाष्यं । योविश्वरूपोभगवांश्छंदसामधिपोहरि । छंदोभ्योऽमृतरूपेभ्यस्सुव्यक्तस्तदुपासनात् । मेधावीतत्वविज्ञानीभूत्वाक्षिप्रविमुच्यतइतिच।।

·निष्ठीयात्परेयदि । श्रमस्तस्यभ्रमफलोह्यधेनुमिवरक्षतः। वित्तत्वत्तीयकृतमंगवाचंहीनामयारक्षतिदुःखदुःखीत्यादिश्रुतिस्मृति भ्यामनर्थहेतुत्वावगमेनार्थज्ञानपर्यंतत्वादेवमुक्तमितिज्ञातव्यं । यथोक्तं तस्मादेवंसर्ववेदानधीत्यविचार्यचज्ञातुमिच्छेन्मुमुक्षुरि ति । तथाचामृतस्यवेदस्यधारणोधारकोभूयासं मोक्षार्थवेदविद्याश्रवणजनितज्ञानवान्भूयासमितियावदित्यर्थउक्तोभवति । ब्र ह्मणःकोशोसीतिवाक्यं हेइंद्रत्वंब्रह्मणश्चिन्मात्रस्यकोशोसि निधानमसि आधारोसीतियावत् विशिष्टेविशेषणांशसद्भावादि तिपरेणव्याख्यातंतदप्रामाणिकमितिभावेनस्वयंब्रह्मकोशशब्दार्थमाह ॥ वेदावासत्वतइति ॥ बृहजातिजीवकमलासनशब्द राशिष्धितिधातोःबृहतेर्मन्प्रत्ययेअमागमेयणादेशेचसतिनिष्पन्नोब्रह्मशब्दोवेदवाची कोशशब्दश्चवासार्थकइतिभावः । तत्वाभ गेत्यादौभगशब्देनतन्नामाआदित्यःप्रार्थ्यतेइत्येतदपव्याख्यानमितिभावेनभगशब्दार्थमाह ॥ भगष्षड्गुणपूर्णत्वादिति ॥ ऐश्वर्यस्यसमग्रस्यवीर्यस्ययशसःश्रियः। ज्ञानविज्ञानयोश्चैवषण्णांभगइतीरणेतिवचनात्भगशब्देनषड्गुणाउच्यते । तैःपूर्णत्वा दित्यनेन अर्शआद्यजंततयाभगशब्दोभगवद्वाचकइत्युक्तंभवति । अर्शआद्यजंतत्वमनंगीकृत्यऐश्वर्यादिवाचिभगशब्देनैवविशेष णात्तत्वाभगेत्यादावितिगीताभाष्योक्तंतुव्याख्यानांतरमित्यविरोधः। हेभग तन्नामकादित्य सहस्रशाखेयथेष्टकिरणेत्वयीत्येतद पव्याख्यानमित्यभिप्रेत्याह ॥ बहुरूपत्वतइति।सहस्रशाखेत्वयिमनसाप्रविष्टइतिशेषइत्यभिप्रेत्यतत्तात्पर्यमाहातमुपास्येति॥ भाष्यं । वेदावासत्वतोविष्णुब्रह्मकोशइतिस्मृतः । भगष्षड्गुणपूर्णत्वाद्वहुरूपत्वतोविभु । सहस्रशाखइत्युक्तस्तमुपास्यजनार्दनं ।

·१।९ - तैत्तिरी० निमृजइत्यत्रपापमितिशेषइत्यभिप्रेत्यतस्यतात्पर्यमुक्तंमुच्यतइति । अनेनप्रतिवेशोसीत्यस्यापितात्पर्यमुक्तंज्ञातव्यं। सर्वभोगैश्चेत्य श्रीनिवा० नेनप्रमाभाहीत्यस्य मेधादिसंपन्नस्याप्यन्नवस्त्राद्यभावेमनःक्षोभेणविद्यानसम्यक्प्रतिष्ठिताभवतीत्यतस्तदर्थकाचनविद्यानिरूप्यते खंडाथः ॥ आवहंतीवितन्वानेति ॥ अत्रस्वाहेतिसंबोध्यश्रियमावहेतिकंप्रतिप्रार्थ्यतइतिनप्रतीयतेइत्यतस्तदर्शयन्तांविद्यांप्रमाणेन व्याचष्टे ॥आवहंतीति॥दात्रीत्यर्थः। धातूनामनेकार्थत्वात् । यद्वावहप्रापणइतिधातोःसम्यक्प्रापयंतीत्यर्थः। चीरमित्यस्या र्थश्चिरमिति । बहुकालमित्यर्थः ।वासांसीत्यादेतात्पर्यंसर्वभोगानिति। वितन्वानेत्यस्यार्थःसनातनीति। तनुविस्तारे विस्तारश्चका लतइत्यभिप्रेत्येत्थंव्याख्यातं । ततोमेश्रियमावहेत्यत्रमेइतिषष्ठीसप्तम्यर्थइत्यभिप्रेत्यमयीत्युक्तं । लोमशामित्यस्यार्थःसुशिखंडोप शोभितामिति। शिखंडाकपर्दा वेणीचतुष्टयोपशोभितामित्यर्थः । चतुष्कपर्दायुवतिःसुपेशेतिश्रुतेरितिभावः। स्वाहेत्यस्यविशेष्यक थनंगोविंदेति। अनेनस्वाहेत्यनंतरंगोविंदेतिशेषइत्युक्तंभवति। वेदवद्यश्रीवेदव्यासेत्यर्थः॥९-१२॥ ततश्चयश्छंदसामृषभ इत्यादेरयमक्षरार्थः॥ वेदविद्याभ्यासिनःप्रतिभाप्रज्ञापरपर्यायमेधादिनाभाव्यं । अतस्तत्प्राप्त्यर्थविद्याःनिरूप्यते ॥यश्छंदसा मृषभइत्यादिना ॥ तत्रादौमेधांप्रार्थयते ॥यश्छंदसामिति ॥ यःछंदसावेदानांऋषभोऽधिपतिर्विश्वरूपःपूर्णरूपःयश्चामृतात् भाष्यं ॥ मुच्यतेनात्रसंदेहस्सर्वभोगैश्वपू(यु)ज्यतइतिप्रकृप्ते । आवहंतीचिरंसर्वभोगान्याश्रीस्सनातनी। तामय्यावहगोविदसुशिखंडोपशोभिता- ॥ ९॥ मितिच ॥ अनु०४॥९-१२॥ उप ॥ यश्छंदसामृषभोविश्वरूपः ।

·एकवचनंबहुवचनार्थे। अमृतेभ्योपौरुषेयत्वेननित्येभ्योजरामरणादिविध्वंसनहेतुतयाप्रसिद्धामृतसमानेभ्योवा छंदोभ्यो वयःसुप इत्यादिवेदवाक्येभ्योऽधिसंबभूव सुव्यक्ततयाप्रतिपाद्यः तदुक्तप्रकारेणोपास्त्याप्रकटोबभूवेतिवा । सइंद्रोभक्ताभिलषितदाता वेदव्यासरूपोहरिर्मयोपासितःसन् मा मां मेधया मोक्षार्थकवेदविद्याभ्यासहेतुभूतयाप्रज्ञयास्पृणोतुबलयतु । प्रज्ञाबलयुक्तंकरोतु । हेदेव वेदव्यास एवंमेधासंपत्त्यनंतरंअहंत्वत्प्रसादादमृतस्यवेदस्यधारणोधारकोभूयासं मोक्षार्थवेदविद्याश्रवणजनिततत्वज्ञान वान्भूयासमितियावदित्यर्थः । पुनःप्रार्थनीयतरमाह ॥ शरीरमिति ॥ हेदेव मेशरीरं विचर्षणं प्रजाश्चर्षणयस्मृताइतिवचना त्बहुशिष्याख्यप्रजोपेतं तत्सेव्यमितियावत् । भवतु । सर्वेद्रियाणांभगवत्परत्वंप्रार्थयते ॥ जिह्वामेइत्यादिना ॥ हेदेव मे ममजिह्वा मधुमत्तमा मदधिर्मध्वितिप्रोक्तोमदःसुखमिहोच्यतेइतिछांदोग्योपनिषद्भाष्योक्तेर्मदोधीयतेअस्मिन्नितिमधुब्रह्म । अतिशयेनतद्वती। तत्प्रतिपादिकाभवतु । कर्णाभ्यां भूरिपूर्णब्रह्म विश्रुवं विशेषेणशृणवानि । इदमुपलक्षणं । चक्षुषात्वद्रूपा णिपश्यामीत्यादिद्रष्टव्यं । ममवेदतद्विषयमेधयोरभावात्तदुद्देशेनमांप्रतित्वदीयंतदुभयप्रार्थनंव्यर्थमित्यतआह ॥ ब्रह्मणःको शोसीति ॥ हेदेवत्वं ब्रह्मणोवेदस्य कोशआवासोनिधिरसि मेधयापिहितः आच्छादितोसि पूर्णोसीतियावत् । पुनःप्रार्थनी यांतरमाह ॥ श्रुतमिति ॥ हेदेव मेमया श्रुतं दिव्यवेदार्थ गोपाय गोपय । अयोग्यंप्रत्युपदेशविषयेबुद्धिमदत्वारक्षस्वे उप ॥ छदोभ्योध्य॒मृतात्संबभूव । समेद्रोमेधास्पृणोतु । अमृतस्यदेवधारणोभूयासं । शरीरं विचर्षणं । जिह्वामेमधुमत्तमा । कर्णीभ्याभू रिविश्रुवं । ब्रह्मण कोशोसिमेधयापिहितः ।

·तैत्तिरी त्यर्थः । गुपूरक्षणइतिधातोः। यद्वामदीयंश्रुतमर्थगोपाय अविस्मृतंकुरु । श्रुतंमेमाप्रहासीरितिशाखांतरोकेरयमर्थः ॥ ९॥ श्रीनिवा० मेधादिसंपन्नस्याप्यन्नवस्त्राधभावसतिमनःक्षोभेणविद्यानसम्यक्प्रतिष्ठिताभवत्यतस्तदर्थकांचनविद्यामाह ॥ आवहंतीति । हेस्वाहा स्वीयंस्वीकुरुतेयस्मात्स्वाहेत्युक्तोजनार्दनइतिवचनात् स्वीयमेवहविरादिकंभ्रांत्याजीवानांस्ववत्प्रतीतस्वीकुरुतइतिस्वा खंडार्थः हः सचासावश्चेतिस्वाहेतिसंबुद्धिः गोविंदेतिशेषः । वेदवेद्य श्रीवेदव्यास या वितन्वाना सनातनी आत्मनोजीवजातस्य ची रंचिरंबहुकालं अन्नवस्त्रादिरूपसर्वभोगान्आवहंतीदात्री । यद्वा आत्मनोजीवसमूहानन्नादिसर्वभोगान्आवहंतीप्रापयंती। अजांग्राममनयदितिवद्विकर्मताच इदानीमितिशेषः । ममपशुभिःअश्वादिभिःसह वासांसि गावोगाः अन्नपानेचकुर्वाणावर्तते यतअतःतालोमशांसुशिखंडोपशोभितांश्रियंलक्ष्मीमेमयिसर्वदाआवहस्थापय उत्तरत्रापिनिश्चलांकुर्वित्यर्थः ॥१०॥ अभ्यस्ताच विद्याशिष्येभ्योव्याख्यातैवज्ञानाधिक्यसंपादकतयासंपूर्णाभवतिनान्यथा । आचार्यात्पादमादत्तेपादंशिष्यस्वबुद्धितः । पादं सब्रह्मचारिभ्यःपादंव्याख्यानकौशलादितिवचनात् । अतस्तदर्थशिष्यसंपत्तिंप्रार्थयते ॥ आमायंत्विति ॥ हेस्वाहा मामांप्रति ब्रह्मचारिणःशिष्याः आयंतुआयांतु विविधाः विविधगोत्रोत्पन्नाः प्र प्रकृष्टाः ज्ञानप्रकर्षवंतः दमाःइंद्रियनिग्रह वंतः शमाः भगवन्निष्ठबुद्धयः व्याख्यातृयशःश्रुत्वैवहिदिग्भ्यःशिष्या:समायांतिनान्यथा । अतस्तदर्थयशःप्रार्थयते ॥ उप ॥ श्रुतंमेगोपाय ॥ ९॥ आवहतीवितन्वाना । कुर्वाणाचीरमात्मनः । वासासिममगावश्च । अन्नपानेचसर्वदा । ततोमेश्रियमावह । लो। ॥ १० ॥ मशांपशुभिस्सहस्वाहा ॥ १० ॥ आमायतुब्रह्मचारिणस्स्वाहा । विमायतुब्रह्मचारिणस्वाहा । प्रायंतुब्रह्मचारिणस्स्वाहा । दायतुब्रह्मचारि णस्वाहा । शमायतुब्रह्मचारिणस्वाहा ।

·यशइति ॥ जने व्याख्यातृजनमध्ये शिष्यागमनार्थ यशोयशस्वी असानिभवानि । वस्यसइत्येतत्सकारांतसुखवाचि । त थाचवस्यसइतिपंचमीसप्तम्यर्थे । शिष्यागमनजनितसुखनिमित्ताद्वाइतरव्याख्यात्रपेक्षयाश्रेयान्श्रेष्ठअसानि । हेभग षड्गुण पूर्ण स्वाहा तंत्वा त्वां मनसाप्रविशानि सदात्वांउपासीनोभवानि । हेभगस्वाहा सत्वंमामांप्रविश मदुपास्तिविषयोभव । किं ततइत्यतआह ॥ तस्मिन्निति ॥ हेभगस्वाहा सहस्रशाखेबहुरूपेतस्मिंस्त्वयि मनसाप्रविष्टोहं त्वामुपासीनइतियावत् । अपरोक्षज्ञानद्वारापापमप्रारब्धं निभृजेप्रक्षालये ॥ ११ ॥ शिष्याश्चअयत्नेनैवआयांत्वितिसदृष्टांतंप्रार्थयते ॥ यथापइति ॥ यथाआपः उन्नतप्रदेशेवृष्टाः अनायासेनप्रवताःनिम्नभूमीः प्रवतास्यान्निम्नभूमिरितिवचनात् । निम्नप्रदेशानितियावत् । उद्दिश्ययंतिगच्छति आयांतीतियावत् । यथाचाहर्जरं अहानिजीर्णानिगतानीतियावत् । यत्रभवंतिसोहर्जरःसंवत्सरः तं प्रतिमासाःयथाप्रपतंति तदंतर्गताभवंतीतियावत् । एवमेवहेस्वाहा धातःसर्वजगद्धारकदेव मांप्रतिब्रह्मचारिणःसर्व तोदिग्भ्यःआयतुआयांतु आगत्यचमदाज्ञायांयंतुतिष्ठंतु । मदाज्ञानुवर्तिनोभवंत्वितियावदित्यर्थः । मोक्षप्रार्थयते । प्रतिवे शोसीति ॥ हेधातस्त्वंआदौमामांप्रपद्यस्व पदगतौ णिजंतंप्रकर्षेणगमय त्वत्समीपंप्रापय । पश्चात्त्वंप्रतिवेशो मुक्तौमयाप्र वेष्टुंयोग्योसि । ममत्वत्प्रवेशंदेहीतियावत् । अनंतरंमामांप्रप्रकर्षण भाहि भादीप्तौणिच् । दीपयप्रकाशय । आनंदादिस उप ॥ यशोजनेसानिस्वाहा । श्रेयान्वस्यसोसानिस्वाहा । तत्वाभगप्रविशानिस्वाहा । समाभगप्रविशस्वाहा । तस्मिन्त्सहस्रशाखे । निर्भ गाईत्वयिमृजेस्वाहा ॥ ११॥ यथापःप्रवतायति । यथामासाअहर्जरं । एवंमांब्रह्मचारिणः । धातरायतुसर्वतस्स्वाहा ।

·तैत्तिरी भोगदानेनमत्स्वरूपाविष्करणंकुर्वितियावदित्यर्थः । (प्रपद्यस्व प्रामुहिच । ) तस्यैषआत्माविवृणुतेतर्भूस्वामितिश्रुतेरिति श्रीनिवा० भावः ॥ १२॥ (अथभाष्यार्थः) पूर्ववेदविद्याभ्यासिनोमेधादिप्राप्त्यर्थविद्यानिरूपिताः । इदानीन्याहृतिनिष्ठांविद्यामाह । ॥ ११॥ भूर्भुवःसुवरितिवेत्यादिना ॥ अस्या विद्यायाब्रह्मपरत्वाप्रतीतेस्तांप्रमाणेनैवसम्यकव्याचष्टे ॥ भूरादिव्याहृतीभिस्त्वि भाष्यार्थ. त्यादिना ।। तत्रभूर्भुवस्सुवरित्यादेस्तात्पर्य भूरादीति । महइत्यंताभिरित्यर्थः । सआत्माअंगान्यन्यादेवताइत्यस्यार्थमाह ॥ दे ११३-१४ हमध्यगइत्यादिना ॥ महोनामावासुदेवोदेहमध्यगः मूलरूपस्यहरेः देहमध्यगइत्यादिनाचआत्मशब्दोगित्वार्थकोमध्यदेह परइत्युक्तंभवति । तस्यमहात्मनोवासुदेवस्येत्येतदनिरुद्धःशिरोमतइत्यादावपिसंबध्यते । नन्वनिरुद्धादिमूर्तीनांपरस्परमत्यं ताभिन्नत्वात्अन्यादेवताइतिकथमन्यत्वोक्ति । तथाहीनोच्चभावशून्यत्वात्सआत्मा अंगानीत्यंगागिभावोक्तिश्चेत्यतआह ॥ अनन्योपीति ॥ भेदशून्योपीत्यर्थः। चतुरात्माभगवाननन्योपिश्रुतौअन्यशब्देनप्रकीर्यते । तथानिर्विशेषोपिहीनोचभाव रूपविशेषशून्योपिभगवान् सआत्माअंगानीतिचप्रकीय॑तेइत्यध्याहारेणयोज्यं । ननुभेदाभावेकथमन्यत्वोक्तिरित्यतआह ॥सं उप ॥ प्रतिवेशोसिप्रमाभाहिप्रापद्यस्व ।। १२ ॥ भाष्य ॥ भूरादिव्याहृतीमिस्तुवाच्यमूर्तिचतुष्टय । अनिरुद्धादिकवासुदेवातदेहमध्यग । वासुदेवोमहोनामात्वनिरुद्धशिशरोमत । भूर्नामाथभुवोनामावाहूप्रद्युम्नईरित । सकर्षणस्सुवर्नामापादौतस्यमहात्मन । अनन्योप्यन्यशब्देनचतुरात्माप्रकीर्त्यते । निर्विशेषोपिभगवान्स ख्यामात्रविशेषत ।

·ख्येति ॥ भेदाभावेपिविशेषबलेनकेवलंद्वित्वादिसंख्याविशेषयुक्तत्वादन्यत्वोक्तियुक्तेत्यर्थः। यथोक्तमनुव्याख्याने । अभेदे पिविशेषेणैवान्यइत्युदितोहरिरिति । भगवानितिवचनेन ऐश्वर्यादंगांगिभावोक्तिरपियुक्तेतिसूचितमित्यपिद्रष्टव्यं । यथोक्तं भाष्ये । अंगांगित्वेनभगवानक्रीडतेपुरुषोत्तमः । ऐश्वर्यान्नविरोधश्चचिंत्यस्तस्मिन्जनार्दनेइति । भूरादिव्याहृतिवाच्यानांअ निरुद्धादिमूर्तीनांउपास्त्यर्थमधिष्ठानान्याह ।। भूरितिवाअयंलोकइत्यादिना ॥ तत्रभूरादिशब्दवाच्यभगवन्मूर्तीनांलोका धभेदउच्यतेइत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायतदभिप्रायमाह॥ लोकेति ॥ लोकशब्देनभूम्यंतरिक्षासौलोकानांग्रहणं । महइत्यादित्य इत्युक्तादित्यस्यापिलोकप्रकाशकत्वाल्लोकशब्देनग्रहणमितिमंतव्यं । ज्योतिःशब्देनाग्निवाय्वादित्यचंद्रमसांग्रहणं । प्राणवेदेत्यत्र क्रमोनविवक्षितः। प्राणेत्यनेन प्राणापानव्यानानांसंग्रहः। तदाप्यायकत्वादन्यस्यापिप्राणशब्देनैवग्रहणं । वेदशब्देन ऋक्सा मयजुषांब्रह्मेत्युक्तवेदसमुदायस्यचग्रहणं । तथाचानिरुद्धादिरूपोभगवान्लोकादिषुतिष्ठतीतिश्रुत्यर्थोद्रष्टव्यः । सप्तसुप्रथमेतिसू त्रादितिभावः। तावाएताश्चतस्रश्चतुर्धेत्यस्यार्थःप्रत्येकशइति । आदित्येनवावसर्वेलोकामहीयते चंद्रमसावावसर्वाणिज्योतींषिम हीयते । ब्रह्मणावावसर्वेवेदामहीयते । अन्नेनवावसर्वेप्राणामहीयते । इतिवाक्यचतुष्टयाभिप्रायमाह ॥ महीयतइति ॥ पूज्यतइत्यर्थः। महपूजायामितिधातोः ।महतिपूजयति । अत्रपूज्यपूजकभावोत्याभेदःप्रतीयते । अतआह ॥ पूज्येति ॥अत्र भाष्यं ॥ लोकज्योति.प्राणवेदेष्वेकस्सपुरुषोत्तम' । प्रत्येकशश्चातुरात्म्यात्षोडशात्माप्रकीर्तितः । महीयतेमहतिचस्वयंसभगवान्हरिः पूज्यपूजकभेदोत्रनैवकश्चिदपीष्यते ॥

·॥ १२ ॥
-
तैत्तिरी भगवदूपसमुदायोअपिशब्दोयद्यपितथापीत्यर्थे। तथाचयद्यपिअत्रभगवद्पसमुदाये पूज्यपूजकसमुदाये पूज्यपूजकभेदोनवेष्यते श्रीनिवा०
तथापिक्रीडयैवपूज्यपूजकभावइत्यभिप्रायः ।यथोक्तं सोर्चनचरदित्यत्रबृहद्भाष्ये । सोत्मानमर्चन्नचरत्क्रीडयातत्तदात्मकमित्या
दि। एवंभूरितिवाअर्यलोकइत्यादावयंलोकइत्यादिकंसप्तम्यंतमित्यंगीकृत्यव्याख्यातं । इदानीतत्प्रथमांतमंगीकृत्यापिन्याख्या
भाष्यार्थः
ति ॥नामेति ॥ हेतुत्त्वात्हेतुमत्त्वात् लोकादिकलोकइत्यादिक। तथाचायलोकइत्यादिनानाप्रवृत्तिहेतुभूता येधर्मास्तद्वत्त्वात् || १११३-१४
भूरादिशब्दवाच्यस्यहरे लोकादिकं अयंलोकइत्यादिशब्दजातं नाम अतोऽयंलोकइतिसामानाधिकरण्यंयुक्तमित्यर्थः। अयं
लोकइत्यादिनामप्रवृत्तिहेतुभूतधर्मवत्त्वमेवदर्शयति ॥ अयमित्यादिना। तुशब्दश्चशब्दार्थः । तेनोत्तरत्रचलोकम्पकाशरूपत्वा
दितिलोकशब्दव्याख्यानसंग्रहः । अतोनन्यूनतेतिज्ञातव्य । असुशब्दस्यसप्तमीअसाविति तस्यार्थः प्राणेस्थितत्वतइति । तथा
चप्राणेस्थितत्वादसुशब्दवाच्यइत्यर्थः ।ईक्षणादित्यतःपूर्वअंतरितिशेषः। अंतस्थित्वाईक्षणयोगतः। अभावाद्यवधानस्ययंतरीक्ष
मितीर्यतइति ॥ अदितेःसुतइति ॥वामनरूपेणेतिभावः।चाथशब्दावन्योन्यसमुच्चये॥ वयतीति॥वयश्रेष्ठत्वइतिधातोः।
यद्यस्माजगत्प्रतिवयतिश्रेष्ठोभवतितस्मात्वायुरित्यर्थः यद्वावयबंधनइतिधातोः यद्यस्माज्जगद्वयतिविधिनिषेधाभ्यांबनाति त
स्माद्वायुरित्यर्थः। आहादरूपत्वात्सुखरूपत्वादित्यर्थः।चदिआडादनइतिधातोः । अय॑त्वात्पूज्यत्वात् । याज्यस्वरूपत्वात्
भाज्य ।। नामप्रवृत्तिहेतुत्वान्नामलोकादिकहरे । अयसमीपस्थतयात्वसौप्राणेस्थितत्वत । ईक्षणादतरिक्षचाथादित्यस्थोऽदिवेस्सुत । अभिरमौ
स्थितत्वाचवायुर्वयतियजगत् ॥ चद्रआहादरूपत्वाहगर्यत्वाननार्दन । यजुर्याज्यस्वरूपत्वात्सामचासौसमत्वत ।
॥ १२॥

·पूज्यस्वरूपत्वात् । समत्वतः सर्वरूपेष्वितिशेषः । महइतिब्रह्मेत्यनेनकिमधिष्ठानमुक्तमितिनप्रतीयतेअतआह ॥ वेदानामिति ॥ तन्निर्वक्तिबृहत्त्वादिति ॥ तथाचाखिलवेदानांसमुदायप्रतिपाद्यतयावस्थितोभगवान्बृहत्त्वात्पूर्णत्वाद्ब्रह्मेत्युच्यतइत्यर्थः। ननुतर्हि ब्रह्मशब्दस्यबृहजातिजीवकमलासनशब्दराशिष्वितिवेदरूपशब्दराशिषुप्रसिद्धिविरोधइत्यतआह॥ तत्संबंधादिति ।। स्वप्रतिपा द्यतयावस्थितब्रह्मशब्दवाच्यभगवत्संबंधादित्यर्थः॥ प्रकृष्टनयनादिति ॥ प्रकृष्टंप्रकर्षेणऊर्ध्वलोकंप्रतिदेवाना मा सम्यगित्य पिग्राह्यं नयनादित्यर्थः । अपेत्यस्यार्थोऽवागिति । अवाक् अधो दैत्यानां असम्यगित्यपिग्राह्यं । नयनात्हरि रपानइत्यर्थः । वीत्यस्यार्थोविविधमिति । विविधंयथास्यात्तथा अनेकप्रकारेण सत्ताप्रतीतिप्रवृत्तिदानेनेतियावत् । आसम्य गित्यपिग्राह्यं । नयनात्प्रेरणादित्यर्थः। सर्वोपजीव्यतः अद्यतेतिचभूतानितस्मादन्नंतदुच्यतइतिश्रुतेरद्यत्वमेवान्नत्वं । अद्यत्वंचन चळत्वं किंतूपजीव्यत्वमेवेतिभावेनैतदुक्तं । यथोक्तंभाष्ये । उपजीव्यत्वमेवाद्यत्वमिति । तावाएताइतिवाक्यंप्रत्येकशइति पूर्वव्याख्यातं । इदानींतदुपसंहारपरमितिसूचयन्नुपसंहरति ॥ एवमिति ॥ अनिरुद्धादिरूपेणषोडशात्माषोडशरूपीसन्व्यव स्थितइत्यर्थः । अनेनपूर्वप्रत्येकशइतिपदद्वयाध्याहारउक्तोभवति । तथाचतावाएताइतिवाक्यं तावाएताश्चतस्रः अनिरुद्धादिमू तयः एवं भूरितिवाअयंलोकइतिप्रकारेण प्रत्येकशश्चतुर्धा। तथाचभगवन्मूर्तयःषोडशसंख्याकाःसंभवंतीतिव्याख्यातंभवतीति भाष्यं ॥ बृहत्त्वाद्ब्रह्मवेदानांसमुदायेखिलेस्थितः । तत्संबंधाद्वैदराशिर्ब्रह्मशब्देनकीर्तितः । प्रकृष्टनयनात्प्राणोऽपानोऽवाक्यनाद्धरिः । विविधं नयनाढ्यानस्सोन्नंसर्वोपजीव्यतः । एवंषोडशरूपोसौचतुरात्माव्यवस्थितः । तै०श्री०६७

·॥ १३ ॥
१११३-१४
तैत्तिरी | ज्ञातव्यं । तायोवेद सवेदब्रह्म सर्वेस्मैदेवाबलिमावहतीत्यत्रव्याहृतिवेत्तुःसर्वदेवतापूज्यत्वरूपंफलमुक्तं सत्सर्वतद्वेत्तृसाधारणमि श्रीनिवा०
तिप्रतीयते तदयुक्तं माहाचमस्यःप्रवेदयते इत्युपक्रमविरोधादितिभावेन महाचमसशब्दार्थकथनपूर्वकं माहाचमस्यशब्दार्थमा
भाष्यार्थः
॥ महाचमसनामासाविति ॥ असौभगवान्अतिचमत्कृतिःअतिशीघंकर्ता । येत्यस्यार्थमाह ॥ तज्ज्ञानीति ॥ याते
गत्यर्थत्वात् तज्ज्ञानस्यसर्वसाधारण्यात्समित्युक्तं । तथाचसंसम्यक्तज्ज्ञानीतिसंबंधः।सपरिकीर्तितइत्यपिक्वचित्पाठः । तथाचम
हाचमसंभगवंतंसमग्यातिजानातीतिमाहाचमस्योब्रह्मेत्युक्तंभवति। सवेदब्रह्मेत्येतत्सावधारणमित्यभिप्रेत्यव्याचष्टे॥सएवेति॥
ब्रह्मवित् षोडशात्मपरब्रह्मज्ञानी । सर्वेस्मैदेवावलिमावहतीत्यस्यार्थमाह ॥ तस्मादिति ॥ अनेनसर्वेस्माइत्यतःपूर्वतस्मादिति
शेषइत्युक्तंभवति॥ मुक्तिगोपीति ॥ नकेवलंसंसारगइत्यर्थः । अनेनबलिमावहतीतिसंसारे मुक्तौचेतिशेषःकार्यइतिसूचितंभ
वति । सर्वेदेवाबलिमावहतीत्यस्यतात्पर्यतोव्याख्यानं सर्वदेवैरतितरांपूज्यतइति । आडगेर्थोऽतितरामिति । पूज्यतइत्युक्त्या
बलिंपूजांवहंति वहप्रापणइतिधातोःप्रापयंतिकुवैतीतियावत् । तस्मादित्युक्तंहेतुंव्यनक्ति ॥ यस्सम्यगिति ॥ सआत्मा । अं
गान्यन्यादेवताइतिभूरादिशब्दवाच्यानिरुद्धादिमूर्तित्रयाणांमहःशब्दवाच्यवासुदेवांगत्वमुक्तं । तत्रबृहदारण्यकवाक्यंप्रमाण
भाष्यं ॥ महाचमसनामासौयस्मादतिचमत्कृति । माहाचमस्यस्तज्ज्ञानीब्रह्मासंपरिकीर्तितः । एवंषोडशरूपाणांज्ञानयोग्यश्चतुर्मुख । सएव
ब्रह्मवित्तस्मात्पूज्यतेमुक्तिगोपिसन् । सर्वदेवैरतितरांयस्सम्यक्षोडशात्मविदितिव्याहृतितत्वे ।।
॥ १३॥

·यति ॥ तस्यभूरितिशिरइति ॥ यएषएतस्मिन्मंडलेपुरुषइतिपूर्ववाक्यमप्यत्रग्राह्यं । इत्यादीत्यादिपदेनयोयंदक्षिणेऽक्षन् पुरुषातस्यभूरितिशिरइत्युत्तरखंडस्थवाक्यग्रहणं । तथाचयोयंएतस्मिन्सूर्यमंडलेदक्षिणेऽक्षन्अक्षणिचपुरुषोवासुदेवस्तस्यभूर्ना मानिरुद्धःशिरइत्यर्थः । भूरित्यस्यशिरस्त्वेयुक्तिमाह ॥ एकंशिरइत्यादि । शिरएकं एतदक्षरं भूरित्येतदक्षरमप्येकं अतःत द्वाच्योनिरुद्धःशिरइत्यर्थः । एवमुत्तरत्रापियोज्यं । प्रतितिष्ठतिआभ्यामितिप्रतिष्ठेपादौ । यथोक्तंबृहद्भाष्ये । सवासुदेवोभगवा नादित्यस्थोजनार्दनः । सएवदक्षिणाक्षिस्थश्चेत्यादि । ननुचतस्रश्चतस्रोव्याहृतयः तायोवेदेत्येत देवंषोडशरूपाणांज्ञानयोग्यश्च तुर्मुखइतिप्रमाणेनसर्वव्याहृतिवेत्ताब्रह्मेतिव्याख्यातं। तदयुक्तं तासामुहस्मैतांचतुर्थी माहाचमस्याप्रवेदयते इत्युपक्रमेतासांतिस् णांच्याहृतीनांमहइत्येतांव्याहृतिमाहाचमस्योब्रह्माचतुर्थीचतुर्थीत्वेनवेदयतेजानातीति ब्रह्मणोविशिष्यचतुर्थव्याहृतिज्ञानवत्त्वो क्तिविरोधादित्यतः तासामुहस्मैतांचतुर्थीमितिवाक्यंअध्याहारपूर्वकंसम्यग्व्याचष्टे ॥सर्वव्याहृतीनामिति ॥ भूरादिचतसृणां व्याहृतीनांप्रवेत्तापीत्यध्याहारकरणादुक्तशंकानिरासइतिज्ञेयं रुद्रादीनामपिव्याहृतिवेत्तृत्वात्प्रेत्युपसर्गः। चतुर्थीमित्यस्यार्थश्चतुर्थी त्वेनेति । एतां महइतिव्याहृति विशेषोविशिष्यवचनं युक्तइतिशेषः । अनिरुद्धादिचतसृषुमूर्तिषुभूरादिशब्दचतुष्टयप्रवृत्तौनिमि भाष्यं ॥ तस्यभूरितिशिरः । एकंशिरः । एकमेतदक्षरं । भुवइतिबाहू । द्वौबाहू । द्वेएतेअक्षरे । सुवरितिप्रतिष्ठे । द्वेप्रतिष्ठे । द्वेएतेअक्षरे । इत्यादिश्रुतेः । सर्वव्याहृतीनांप्रवेत्तामाहाचमस्यश्चतुर्थीत्वेनैतांप्रवेदयतइतिविशेषः ।

·तैत्तिरी || दर्शयति॥ भूर्नामेति ॥ स्फूर्तिरूपत्वात्स्वप्रकाशस्वरूपत्वादित्यर्थः। भूशब्दःपूर्णार्थकभूरिवाची। वशब्द पराक्रमापरपर्यायवी श्रीनिवा० र्यवाचीत्यभिप्रायेणभूरिवीर्यत्वतइत्युक्तं । वशब्दःशरीरबलवाचीत्यभिप्रेत्यसुबलरूपत्वादित्युक्तं । तद्ब्रह्मेत्यत्राव्यवधानेनप्रकृत भाण्यार्थः स्यमहोनामकव्याहृतिप्रतिपाद्यस्यवासुदेवस्यैवगुणपूर्णत्वमुच्यतइत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायतद्वाक्यंव्याचष्टे ॥ तदेतदिति ॥ चतुराकारं भूरादिशब्दचतुष्टयेनाक्रियमाणं तदेतदनिरुद्धादिमूर्तिचतुष्टयमपि गुणबृंहणाद्धेतोर्ब्रह्मेत्युक्तमित्यर्थः । तदेतत्चतु || १११३-१४ राकारमितिनौततच्छब्दार्थइत्यवधेयं । तथाचायंतच्छब्दःपूर्वप्रकृतमूर्तिचतुष्टयपरामर्शकएव नाव्यवहितवासुदेवमात्रपरामर्श कइतिभावः । सआत्मा अंगान्यन्यादेवताइतिवाक्यंप्रकारांतरेणप्रमाणेनव्याचष्टे ॥ सआत्मेति ।। सइत्यनूद्यचतुरात्माजना र्दनइतिव्याख्यानं । सर्वदेवानामात्मास्वामीत्यर्थः । अंगमितिसमुदायापेक्षमेकवचनं । तस्यार्थमाह ॥ आगंतुकत्वतइति ॥ भगवताजातत्वादितिभावः । तथाचांगानि अप्रधानानि परिवारतयासेवकाइतियावदित्यर्थउक्तोभवति । तावाएताश्चतस्रइति वाक्यं एवंषोडशरूपोसावितिप्रमाणेनव्याख्यातं। तत्रैवप्रमाणांतरमाह ॥ वासुदेवादीति ॥ वासुदेवादिरूपोसौजनार्दनोयतः चतुश्चतुः चतुर्गुणितचतुःसंख्ययायुक्तोऽतःषोडशात्मेत्यर्थः । महइतिब्रह्मेत्यस्यार्थः सएवेति । वासुदेवरूपीजनार्दनएवेत्यर्थः । सर्ववेदोक्तइत्यनेन पूर्वोदाहृतप्रमाणे वेदानांसमुदायेऽखिलेस्थितइत्येतत्प्रतिपाद्यतयास्थितइतिव्याख्येयमितिसूचितंभवतीतिज्ञा भाष्यं ।। भूर्नामास्फूर्तिरूपत्वाद्भरिवीर्यत्वतोभुवः। सुवस्सुबलरूपत्वान्महःपूर्णत्वतोविभुः। तदेतच्चतुराकारंब्रह्मोक्तंगुणवृंहणात् ॥ सआत्मासर्व- देवानांचतुरात्माजनार्दनः । तस्यब्रह्मादयोदेवाअंगमागंतुकत्वत. । वासुदेवादिरूपोसौषोडशात्माचतुश्चतु । 14 ·तव्यं । ननुसएवसर्ववेदोक्तइतिकथं ब्रह्मादीनामपितत्तद्विद्योक्तत्वादित्यतआह ॥ सर्वविद्यास्विति ॥ सर्वविद्यासुचसर्ववि द्यास्वपि अयमेवेश्वरोमुख्यप्रतिपाद्यइत्यर्थः । ब्रह्मादीनांचामुख्यप्रतिपाद्यत्वाद्युक्तमवधारणमितिभावः । यद्वासर्वविद्या सुचोक्तइतिबुद्ध्याविवेकेनयोज्यं । तथाच सएवेश्वरः सर्ववेदोक्तोयतोऽतस्तदंतर्गतासुसर्वविद्यासुचोक्तः प्रतिपाद्यइत्यर्थः । ननुसर्वस्यापिवेदस्येश्वरविषयताकुतइतिचेत् तयाख्येयप्रणववाच्यत्वादितिवदामः । तथाहि । ॐकारस्तावत्भगवतःईश्वरस्य वाचकः अमितिब्रह्मेतिश्रुतेः किमेतावता । नहिप्रणवएववेदइतिचेत् प्रणवार्थतयातावत्परमेश्वरस्यव्याहृत्यर्थतावगम्यते । कुतइत्यतआह ॥ प्रणवार्थाव्याहृतयइति ॥ तिस्रोव्याहृतयोवर्णत्रयात्मकोंकारार्थप्रतिपादिकास्तव्याख्यानरूपाइतियावत् । तथाचव्याख्यानव्याख्येययोश्चैकविषयतासुप्रसिद्धेति । अनेनव्याहृतीनामग्निवायुसूर्यदेवताकत्वप्रसिद्ध्यातत्प्रतिपादकत्वभ्रां तिरप्यपास्ता । अग्यादीनामभिमानिदेवतात्वेनापिप्रसिद्ध्युपपत्तेः । अन्यथाभगवत्परप्रणवव्याख्यानरूपतानुपपत्तिप्रसं गइतिभावः । किमतो नहिव्याहृतयएववेदइतिचेन्न । व्याहृत्यर्थतयापरमेश्वरस्यगायत्रीप्रतिपाद्यतावगम्यते । त्रिपदा यागायत्र्याव्याहृतित्रयव्याख्यानरूपत्वस्यागमसिद्धत्वादित्याशयेनाह ॥ व्याहृत्यर्थेति ॥ अत्रव्याहृत्यर्थेतिपदंछेद्यं । गायत्रीतिशेषः । अनुगायत्र्यांयोभर्गोनोऽस्माकंधियःप्रचोदयात्प्रेरयेत्तस्यसवितुर्देवस्यतत् वरेण्यरूपंधीमहीति भर्गनामकः सविताप्रतिपाद्योदृश्यतेतत्कथंभगवत्परत्वमितिचेन्न । भरणगमनयोगेनजगत्प्रसवहेतुत्वेनचभगवानेवभर्गसवितृशब्दयोरों भाष्यं ।। सएवसर्ववेदोक्तस्सर्वविद्यासुचेश्वरः । प्रणवार्थाव्याहृतयोव्याहृत्यर्थानगादयः ।

·१११३-१४
रूपताय
तैत्तिरी० नसूर्यः । तथात्वेगायत्र्या भगवत्परव्याहृत्यर्थतानुपपत्तेः । ध्येयःसदासवितृमंडलमध्यवर्तीनारायण इत्याद्यागमविरुद्धत्वा श्रीनिवा
च्चेतिभावः । अस्तुगायत्र्यर्थीनारायण किमेतावतापि । नहिगायत्र्येनवेद इति चेन्न । गायत्र्यर्थत्वात्पुरुषसूक्तार्थोपिस
॥ १५॥ एवेतिसिध्यति । वर्गत्रयात्मकस्यतस्यत्रिपदगायत्रीव्याख्यानरूपताया स्तद्भेदःपौरुषसूक्तमित्याद्यागमसिद्धत्वादित्याशये | भाष्यार्थः
नाह ॥ व्याहृत्याइति ॥ नारायणस्यसम्यग्व्याहरणात्व्याहृतिर्गा
याहृतिर्गायत्री । तदर्थाःपुरुषसूक्तगतास्त्रयोवर्गाइतिशेषः ।
पुरुषसूक्तेचनपुरुषपशोर्हिरण्यगर्भस्यवाप्रतिपाद्यत्वंशंक्यं । पूर्णत्वादिनानिमित्तेनतस्यैवपरमेश्वरस्यपुरुषशब्दवाच्यत्वात् । यथै
वपौरुषसूक्तंविष्णोरेवाभिधायकं । सर्वतःपौरुषेसूक्तेगुणाविष्णोरुदीरिताइत्याद्यागमाच्च । अन्यथानारायणपरगायत्रीव्याख्यान
तायाअनुपपत्तिप्रसंगादितिभावः । नन्वेवंसिद्धेविष्णोःपुरुषसूक्तार्थत्वेकिस्यात् नहिपुरुषसूक्तमेववेदइतिचेत् पुरुषसूक्तार्थ
त्वेनभगवतःसर्ववेदार्थत्वमेवसिद्धं । वेदाःपुरुषसूक्तगाइत्यागमेनवेदानांपुरुषसूक्तार्थतायाअवगतत्वादित्याह ॥ व्याहृत्यर्था
ऋगादयइति.॥ सर्ववेदोक्तसर्वस्वव्याहतेहेतोःव्याहृतिशब्देनवर्गत्रयात्मकंपुरुषसूक्तंग्राह्यं । इतिहासपुराणंचेतिद्वंद्वैकवद्भावः ।
इतिहासःपुराणंचेत्यपिक्वचित्पाठः । नसर्वमपिपंचरात्रंप्रमाणं वासुदेवात्संकर्षणोनामजीवोजायतइत्यादिनाऽसंभावितायाएवजी
वोत्पत्तेस्तत्राभिधानादेतेषांजीवजननादिप्रतिपादकवाक्यानामप्रामाण्यमेवेतिकेचित् तन्निरासायसर्वशइत्युक्तं । तथाचयथाजीव
जननादिप्रतिपादकवाक्यत्वंनास्तितत्प्रकारश्चजीवाभिमानिशेषस्यनाम्नासंकर्षणस्यत्वित्यनुव्याख्यानोक्तरीत्याद्रष्टव्यः । तथाच
भाष्यं ॥ इतिहासःपुराणंचपंचरात्रंचसर्वश' ।
॥ १५ ॥

·ऋगादयश्चत्वारइतिहासपुराणं सर्वशः समस्तंपंचरात्रंचेत्येतेसर्वेग्रंथाव्याहृत्यर्थपुरुषसूक्तार्थास्तव्याख्यानरूपाइत्यर्थः । ननुसर्व वेदानांकार्यपरत्वोक्तेः कथमीश्वरपरत्वमितिचेन्न । इष्टेष्टसाधनतातिरिक्तकार्यत्वस्याप्रामाणिकत्वात् । भगवतएवेष्टत्वा दिष्टसाधनत्वाच्च । यथोक्तमनुव्याख्याने । तदिष्टंसाधनंतथा । कार्यसाधनमिष्टस्यभगवानिष्टदेवता। मुख्येष्टंवासु मनसामिति । अन्यथाभगवत्परपुरुषसूक्तव्याख्यानरूपतानुपपत्तिरितिभावः । सर्वेवेदायत्पदमामनंतीत्यादिश्रुतिसिद्धम पिभगवतःईश्वरस्यसर्ववेदार्थत्वंन्यायेनोपपादयितुंप्रमाणकर्तुःप्रयत्नः । अनेनेश्वरःसर्ववेदार्थोभवितुमर्हति सर्ववेदव्याख्ये यपुरुषसूक्तव्याख्येयगायत्रीव्याख्येयव्याहृतिव्याख्येयोंकारार्थत्वात् । योयद्व्याख्येयार्थः सतदर्थोयथासंप्रतिपन्नइत्यनुमा नमुक्तंभवतीतिद्रष्टव्यं । स्यादेतत् ईश्वरःसर्ववेदार्थस्तव्याख्येयोंकारार्थत्वात् योययाख्येयार्थः सतदर्थों यथासंप्र तिपन्नइतिवा सर्वोवेदईश्वरपरः तत्परोंकारव्याख्यानरूपत्वादितिवा साक्षादेवानुमानंकिनक्रियते । तद्यथाशंकु नासर्वाणिपर्णानिसंतृण्णान्येवमोंकारेणसर्वावासंतृण्णेत्यादिश्रुत्याहेत्वर्थसमर्थन भविष्यति । किमनेनपरंपराश्रयणेन । स त्यं । तथापितद्यथेतिवाक्यांतरबलेनापिनसर्वावागोंकारव्याख्यानंसाक्षात् किंनामोक्तप्रकारेणपरंपरयैवेतिज्ञापयितुमेवमुक्तं । नपरंपराश्रयणमित्यदोषः । प्रसंगात्भूरादिचतुर्णाव्याहृतिशब्दवाच्यत्वंकुतइत्याशंकायांतेषुव्याहृतिशब्दनिर्वक्ति ॥ सम्य गिति ॥ विष्णोःसम्यग्व्याहरणात्प्रतिपादनातव्याहतयस्त्विति श्रुताः श्रुत्युक्ताः भूरादयइतिशेषः । प्रकारांतरेणार्थमाह ॥ भाष्यं । सम्यग्व्याहरणाद्विष्णोश् श्रुताव्याहृतयस्त्विति ।

·१। १३
तैत्तिरी० सर्वेति॥उशब्दएवार्थे । सर्ववेदोक्तंयत्सर्वस्वं स्फूर्तिरूपत्वभूरिवीर्यत्वसुबलरूपत्वपूर्णत्वरूपंतस्यव्याहृतेरेव भूरादीनांव्याहृतित्वं श्रीनिवा०
व्याहृतिशब्दवाच्यत्वमित्यर्थः । अनभिमतव्यावृत्त्यर्थमवधारणं । तेननोक्तवक्ष्यमाणनिर्वचनविरोधइतिज्ञेयं । पुनरपिप्रकारांत
खंडार्थः
॥ १६॥ रणनिर्वक्ति ॥ विशेषेणेति॥ अथवा भक्तंप्रतिइमंअनिरुद्धादिरूपिणंविष्णुंविशेषेणइतरमंत्रापेक्षयाऽतिशयेनाहरंति अभीष्टदा
तारकुर्वतीतियावत् । इतिव्युत्पत्त्याभूरादयोव्याहृतिशब्दवाच्या स्मृताइत्यर्थः ॥१३-१४॥ तथाचभूर्भुवःसुवरितिवेत्यादे
रित्थमक्षरयोजना॥पूर्ववेदविद्याभ्यासिनोमेधादिप्राप्त्यर्थविद्यानिरूपिताः इदानींव्याहृतिनिष्ठांविद्यामाह॥भूर्भुवःसुवरिति
वाइत्यादिना॥ भूर्भुवःसुवरित्येताः वैप्रसिद्धा तिस्रोव्याहृतयः विष्णोःसम्यक्व्याहरणात् सर्ववेदोक्तसर्वस्वव्याहृतेर्वा विशेषेणा
हरतिभक्तंप्रतिअनिरुद्धादिरूपिणंविष्णुमितिवाव्याहृतिशब्दवाच्याः। तथाध्याहृतयोव्याहृतिवाच्या भूर्भुवःसुवरित्येताःतिस्रोऽ
निरुद्धादिमूर्तयोवैप्रसिद्धाः । तत्रस्फूर्तिरूपत्वादनिरुद्धोभूर्नामा भूरिवीर्यत्वतःप्रद्युम्नोभुवर्नामा सुबलरूपत्वात्सुवर्नामासंकर्षणः
माहाचमस्यः अतिचमत्कृतित्वान्महाचमसनामाविष्णुस्तंयातिजानातीतिमाहाचमस्योब्रह्मा समस्तव्याहृतीनांप्रवेत्तापि महइ
तिएतांव्याहृतिं पूर्णत्वतस्तत्प्रतिपाद्यांवासुदेवाख्यां तासांतिसृणांव्याहृतीनांतत्प्रतिपाद्यानांअनिरुद्धादिमूर्तीनां चतुर्थी चतुर्थी
भाष्यं ॥ सर्ववेदोक्तसर्वस्वव्याहृतेर्व्याहृतित्वमु । विशेषेणाहरंतीमंविष्णुमित्यथवास्मृताइतिव्याहृतिसारे ॥ १३-१४ ॥
उप । भूर्भुवस्सुवरितिवाएतास्तिस्रोव्याहृतयः । तासामुहस्मैतांचतुर्थी । माहाचमस्याप्रवैदयते । महइति । तद्ब्रह्म । सत्मा । अंगा-
न्यन्यादेवताः ॥ १३॥

·खेनप्रवेदयतेजानाति इत्येततहस्मप्रसिद्धमित्यर्थः तत् व्याहृतिचतुष्टयप्रतिपाद्य अनिरुद्धादिरूपचतुष्टयं गुणबृंहणाद्ब्रह्मेत्युच्यते। सः महइतिव्याहृतिप्रतिपाद्यस्तन्नामावासुदेव आत्मा अंगी मध्यदेहः मूलरूपस्यहरेमध्यदेहगइतियावत् । तस्यवासुदेवस्यभूरा दिव्याहृतिप्रतिपाद्यास्तन्नामिकाः अन्याः विशेषबलेनैवान्यत्वादिव्यवहारभाजिन्योदेवताः अनिरुद्धादिमूर्तयः अंगानि । तत्र भूर्नामाऽनिरुद्धः शिरः भुवोनामाप्रद्युम्नोबाहू । सुवर्नामासंकर्षणःपादावितिविवेकः । यद्वास अनिरुद्धादिचतुरात्माजनार्दनः आत्माब्रह्मादिसर्वदेवानांस्वामी । अन्यादेवताः ब्रह्माद्याअंगानि तेनैवजातत्वादागंतुकानि अप्रधानानि परिवारतयासेविकाइ तियावत् ॥१३॥ भूरादिव्याहृतिवाच्यानांतन्नामकानिरुद्धादिमूर्तीनांउपास्त्यर्थमधिष्ठानानिनामांतराणिचाह ॥ भूरितिवाइ त्यादिना ॥ भूरितिव्याहृतिवाच्योनिरुद्धः अयंअपरोक्षालोकः। भूलोकः तत्रस्थितः । तथासमीपस्थत्वात्प्रकाशरूपत्वाच्चा यंलोकशब्दवाच्यः इत्येतत्वै प्रसिद्धं । भुवइतिव्याहृतिवाच्यःप्रद्युम्नः अंतरिक्षं अंतरिक्षलोकस्थितः । अंतरीक्षणादंत रिक्षशब्दवाच्यश्च । सुवरितिव्याहृतिवाच्यः संकर्षणः असौपरोक्षः इंद्रियागोचरइतियावत् । लोकः स्वर्गलोकः तत्रस्थितः तथाप्राणेस्थितत्वादसुशब्दवाच्यः प्रकाशरूपत्वाल्लोकः असुश्चासौलोकश्चत्यसुलोकइतिभाष्ये छांदसंसमासेविभ त्यलोपमंगीकृत्यासौलोकइत्युक्तं । विशेषणविशेष्येणबहुलमित्यत्रबहुलग्रहणाद्विशेषणयोरेवसमासः । तथाचपूर्वयोजनायां उप ॥ भूरितिवाअयंलोकः । भुवइत्यंतरिक्षं । सुवरित्यसौलोक । मादित्य । आदित्येनवावसवेलोकामहीयते । भूरितिवाअग्निः । भुव इतिवायुः । सुवरियादित्यः ।

·॥१७॥ १।१४ तैत्तिरी० | पदद्वयं । अत्रत्वेकंपदमितिद्रष्टव्यं । महइतिव्याहृतिवाच्योवासुदेवः आदित्यः आदित्यस्थवामनरूपेणादितेःसुतत्वादादित्य श्रीनिवार शब्दवाच्यश्च । महशब्दोयमकारांतोनतुसकारांतः । तथात्वेमहरित्यादिप्रयोगापत्तेरितिज्ञातव्यं । आदित्यस्यमहत्वमुपपा दयति ॥ आदित्येनवावेति ॥ प्रसिद्धादित्येनसर्वेलोका भूम्यंतरिक्षासौलोकाः महीयते प्रकाशदानेनपूज्यंते प्रकाश्यंतइ खंडार्थः तियावत् । इत्येतत् । वाव प्रसिद्धं । तथाआदित्येनतत्रस्थेनतन्नामकेनवासुदेवेन सर्वेलोकाः अयंलोकांतरिक्षासौलोकशब्द वाच्या अनिरुद्धप्रद्युम्नसंकर्षणामहीयंतेपूज्यंते स्वेच्छयेत्यर्थः। भूःअनिरुद्धः अग्निः अग्यंतर्गतः अग्नीस्थितत्वादग्निशब्दवाच्यश्च । भुवःप्रद्युम्नोवायुःवाय्वंतर्गतः। जगबंधकत्वाजगच्चेष्टकत्वाद्वावायुशब्दवाच्यश्च । सुवःसंकर्षणः आदित्यः तत्रस्थः वामनरूपे णादितेःसुतत्वात्तच्छब्दवाच्यश्च । महोवासुदेवः चंद्रमा तत्रस्थितः आल्हादकत्वात्चंद्रमशब्दवाच्यश्च । तस्यमहत्त्वमुपपा दयति ॥ चंद्रमसेति ॥ सर्वाणिज्योतींषि अग्निवाय्वादित्याख्यानि चंद्रमसामहीयंतेपूज्यंते । अलंनियंतइतियावत् । तथा चंद्रमसातत्रस्थेनतन्नामकेनवासुदेवेनसर्वाणिज्योतींषि अग्निवाय्वादित्यसंज्ञकानिअनिरुद्धादीनिमहीयंतइत्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि योजनाद्रष्टव्या । ऋचः ऋग्वेदांतर्गतः अय॑त्वात्तच्छब्दवाच्यश्च सामानि सामवेदांतर्गतः सर्वरूपेषुसमत्वात्सामशब्दवाच्य श्च । यजूंषि यजुर्वेदांतर्गतः याज्यत्वाद्यजुःशब्दवाच्यश्च । अत्रानिरुद्धादीनांबहुरूपत्वाचइत्यादिबहुवचनांतशब्दवाच्यत्वं उप ॥ महइतिचंद्रमा । चंद्रमसावावसर्वाणिज्योती षिमहीयते । भूरितवाच । भुवइतिसामानि । सुवरितियजूषि । महइतिब्रह्म।

·युक्तमितिद्रष्टव्यं । ब्रह्म अखिलवेदेप्रतिपाद्यतयास्थितत्वात् बृहत्त्वाब्रह्मशब्दवाच्यश्च । ब्रह्मणा प्रतिपाद्येननिमित्तेनसर्ववेदाः
ऋगाद्या महीयंतेशोभंते । तथाब्रह्मणा वेदप्रतिपाद्येनबृहत्त्वात्तच्छब्दवाच्येनचवासुदेवेन सर्वेवेदाऋगादिशब्दवाच्याअनि
रुद्धाद्याः । प्राणः प्राणांतर्गतः प्रकर्षेणआसम्यक्प्रलोकंप्रतिदेवानांनयनात्तच्छब्दवाच्यश्च । अपानातदंतर्गतः
अप अवाक् आसम्यक् दैत्यानांनयनात्तच्छब्दवाच्यश्च । व्यानस्तदंतर्गतः विविधंयथास्यात्तथाअनेकप्रकारेणेतियावत् ।
सत्ताप्रतीतिप्रवृत्तिदानेनआसम्यक्नयनात्प्रेरणात्तच्छब्दवाच्यश्च । अन्नमन्नस्थः अद्यत्वेनसर्वोपजीव्यत्वेनान्नशब्दवाच्यश्च ।
अन्नेनप्रसिद्धेनसर्वेप्राणाद्याःमहीयतेपूज्यंतेआप्यायिताःभवंति । तथान्नेनतत्रस्थेनतच्छब्दवाच्येनवासुदेवेन सर्वेप्राणाः प्रा
णादिशब्दवाच्याअनिरुद्धाद्या:महीयतेइत्यर्थः । उपसंहरति ॥ तावाएताइति ॥ अत्रैवंप्रत्येकशइतिपदद्वयमध्याहार्य ।
तथाच तावाएताश्चतस्रोऽनिरुद्धादिमूर्तयः एवं भूरितिवाअयंलोकइत्यादिप्रकारेण प्रत्येकशश्चतुर्धा । एवंसति
षोडशमूर्तयःसंपन्नाइत्यर्थः । एवंषोडशमूर्तिवेत्तुःफलमाह ॥ चतस्रश्चतस्रइति ॥ याइतिशेषः । याश्चतस्रःव्याहृतयो भू
रादिव्याहृतिचतुष्टयप्रतिपाद्याअनिरुद्धादिमूर्तयः याश्चप्रत्येकशश्चतस्रश्चतस्रः भूरितिवाअयंलोकइत्यादिप्रकारेणषोडशमूर्तयइ
तियावत् । ताम्यो माहाचमस्यनामाचतुर्मुखोवेदसः सावधारणमेतत् । सएव ब्रह्मवेद सम्यक्परब्रह्मज्ञानी तस्यैवस
उप ॥ ब्रह्मणावावसर्वेवेदामहीयते । भूरितिवैप्राण । भुवइत्यपानः । सुवरितिव्यान । महइत्यने । अन्नेनवावसर्वेप्राणामहीयते । तावा
ए॒ताश्चतस्रश्चतुर्धा । चतस्रश्चतम्रोव्याहृतयः । तायोवेद । सवैब्रह्म । सर्वस्मैदे॒वाबलिमावहति ॥ १४ ॥

·तैत्तिरी० || म्यक्षोडशात्मस्वरूपवित्त्वादितिभावः । तस्मादितिशेषः । अस्यैवसम्यक्षोडशात्मवित्त्वा दस्मैसम्यक्षोडशात्मविदेचतुर्मु । श्रीनिवा० खाय अमुक्तिगायमुक्तिगायच सर्वेदेवाः शेषगरुडाद्याःअमुक्ताःमुक्ताश्च बलिंपूजांच आअतितरां वहति प्रापयंति भाष्यार्थः ॥ १८॥ कुर्वतीतियावदित्यर्थः ॥ १४ ॥ ( अथभाष्यार्थः ) एवंभूरादिनामिनोनिरुद्धादेर्लोकादावुपास्तिमभिधायदेहेचोपास्तिमधि ष्ठानकथनपूर्वकमाह ॥ सयएषोंतर्हृदयइत्यादिना ॥ अत्रमनोमयेंद्रयोनिविव्यपशब्दान्कोशादिपरताप्रतीतिवारणायप्रमाणे १३१५-१७ नैवअनिरुद्धादिरूपचतुष्टयपरतयाव्याचष्टे ॥ यएषइत्यादिना ॥ मनोमयःपुरुषइत्यस्यार्थोनिरुद्धइति । अंतरेणतालुकेइत्या देरर्थःप्रद्युम्नइत्यादि तालुकेअंतरेणेत्यस्यार्थः तालुमध्यस्थइति । यएषस्तनइवावलंबतेइत्यस्यार्थोलंबिन्यामिति । इंद्रनामकः प्रद्युम्न तालुमध्यस्थः । किंतत्तालुमध्यमित्यतउक्तं । लंबिन्यामिति । अजागलस्तनवल्लंबमानायांअणुजिह्वायामित्यर्थः। यत्रा सौकेशांतोविवर्ततेइत्येतद्व्याचष्टे ॥ व्याख्यइति ॥ यइतिश्रवणात्सइतिलभ्यते । यःसंकर्षणःसुपर्णात्मासुपर्णस्वरूपः । अतःसु पर्णरूपत्वादेव साव्याख्यः वीतिआख्यायस्यासौतथोक्तः । विपक्षिपरमात्मनोरित्यभिधानाद्विशब्दस्यविष्णुवाचित्वात् । साकेशांते केशानांमूलभागेवर्ततइत्यर्थः । अनेनकेशांतइतिप्रथमा सप्तम्यर्थइत्युक्तंभवति । व्यपोह्यशीर्षकपालइत्यस्यार्थ माह ॥ वासुदेवइति ॥ हीत्यस्याभिप्रायः स्मृतइति । वासुदेवस्यव्यपशब्दवाच्यत्वेनिमित्तमाह ॥यस्मादिति ।। विभुरपरि भाष्यं । यएषहृदयाकाशस्त्वनिरुद्धस्तुतद्गत । प्रद्युम्नस्तालुमध्यस्थोलंबिन्यामिद्रनामकः । व्याख्यस्सुपर्णरूपत्वात्केशांतेवर्ततेतुय । संकर्ष-॥ १८ ॥ णस्सुपर्णात्मावासुदेवोव्यपस्स्मृतः । यस्माद्यपगतस्थाताजगतिप्रलयेविभु।

·च्छिन्नोवासुदेवाप्रलयकालेजगतिव्यपगतेनष्टेसतियतःस्थाता तस्माद्वासुदेवोव्यपःस्मृतइत्यर्थः। अशीर्षकपालेइत्यत्रनञ्पर्युदासा र्थः। तथाचशीर्षसंबंधिनी ये कपाले उभयपार्श्वभागावितियावत् । ताभ्यांभिन्नेस्थाने कपालादुपरिगतस्थानइतियावदित्यर्थमभि प्रेत्याह ॥ अशीर्षककपालेअसाविति ॥ पुनरपिभूरादिनामिनोनिरुद्धादेरधिदैवमन्यादावधिष्ठानेउपास्तिप्रकारमाह ॥ भूरित्यग्नावित्यादिना । तत्रभूरित्यादिशब्दःअग्यादौविषयेतद्वाचकत्वेनेतियावत् ।प्रतितिष्ठतीत्यन्यथाप्रतीतिवारणायप्रमाणे नैवव्याख्याति ॥ अनिरुहस्त्विति ॥ भूनामानिरुद्धोहुतमश्नातीतिहुताशेअग्नौसंव्यवस्थितइत्यर्थः। भुवइतिकीर्तितोभगवा न्प्रद्युम्नोवायौसंव्यवस्थितइति तिष्ठतीतिवासंबंधः । सुवामासंकर्षणइत्यन्वयः । ब्रह्मशब्दस्यानेकार्थत्वाद्ब्रह्मणीत्यनूद्यचतुर्मु खेस्थइतिव्याख्यातं । वासुदेवस्यपरिच्छिन्नेचतुर्मुखाद्यधिष्ठानेस्थितत्वोत्त्याप्राप्तपरिच्छिन्नत्वशंकांवारयितुंतन्महिमानंवक्तुंप्रवृत्तं आप्नोतिस्वाराज्यं इत्यादिवाक्यंव्याचष्टे ॥ सवासुदेवइत्यादिना ॥ स्वाराज्यं स्वस्याधीनतयाआसमंताद्विद्यमानंराज्य अव्याकृताकाशादिकंजगत्व्यामोतीतिशेषः । आप्नोतिमनसस्पतिमित्यस्यार्थः स्वाराज्यव्याप्यस्थितत्वादेवास्मिनदेहस्थिते मनसस्पतौअनिरुद्धेस्वकीयेपरिच्छिन्नेरूपेचसंव्याप्तइति । आप्नोतिमनसस्पतिवाक्पतिरित्यादेहेतुहेतुमद्भावमभिप्रेत्यार्थमाह ॥ भाष्यं ॥ अशीर्षककपालेसौकपालादुपरिस्थितः । अनिरुद्धस्तुभूर्नामाहुताशेसंव्यवस्थितः । प्रद्युम्नोभगवान्वायोभुवइत्येवकीर्तितः । संकर्ष णस्सुवर्नामासूर्येतिष्ठतिकेशवः । महोनामावासुदेवोब्रह्मणिस्थश्चतुर्मुखे । सवासुदेवस्स्वाराज्यव्याप्यास्मिन्मनसस्पतौ । अनिरुद्धेचसंव्याप्तः तै०श्री०६८

·तैत्तिरी ततहति ॥ मनसस्पतित्वादेववागादिनांवागादीनांपतिरित्यर्थः । नामिदीर्घाभावश्छांदसः । नराजादिवत्बाह्यतएवास्यवासु || श्रीनिवा०
देवस्यवागादिपतित्वमित्यभिप्रेत्यप्रवृत्तस्यैतत्ततोभवतीतिवाक्यस्यार्थमाह ॥ वागादिष्विति ॥ तथाचएषवासुदेवरूपीजना
भाष्यार्थः
देनएतदेतेषुवागादिषुततोनित्यस्थितइतिवाक्यार्थउक्तोभवति । अयंभावः । मनोनधिष्ठितेद्रियाणास्वकार्यजननाक्षमत्वान्मनो
धिष्ठितत्वंतावदिद्रियाणामपेक्षितं । मनसिचानिरुद्धस्यसत्त्वेनतेषांतव्याप्तत्वप्राप्तौमनोनामकानिरुद्धेचवासुदेवस्यव्याप्ततयावस्थि१११५-१७
तत्वेनवागादींद्रियेषुवासुदेवस्तिष्ठतीतिप्रात्याभवतिवासुदेवोवागादिपतिरिति । ननुभगवतःइतरत्रादृष्टंजगद्व्यापकत्वंकथंयुक्त ।
अनिरुद्धाख्यस्वरूपव्याप्तत्वंचसुतरामयुक्त । व्याप्यव्याप्तृभावस्यभेदनियतत्वाद्भगवतिचतदभावादित्याशंकायामाह ॥ स्व
व्यापीचेति। सःवासुदेवरूपीस्वकीयानिरुद्धादिरूपव्यापी । नित्यैश्वर्योपपादनायैवेश्वरइत्युक्तं । प्रकृतस्यैववासुदेवस्यमहिमानं
वक्तुआकाशशरीरंब्रह्मेत्यादिप्रवृत्तं । तत्राकाशस्यैवसाक्षाच्छरीरत्वमुच्यतइतिप्रतीतिनिरासायच्याचष्टे ॥ आकाशवदिति ॥
मध्यमपदलोपीसमासइत्यभिप्रेत्याकाशवदित्युक्तं । आकाशवत्सर्वगतश्चनित्यइतिश्रुत्यनुसारेणवत्यर्थभूतंसादृश्यंव्याप्तेतिविवृतं
॥ गुणपूर्तितइति ॥ निर्दोषगुणपूर्णस्वरूपत्वादित्यर्थः । यथोक्तं । निर्दोषगुणपूर्णत्वाद्यमाहुःसत्यमच्युतमिति । प्राणाराममि
त्यस्यार्थमाह ॥ वायोरिति ॥ आडोर्थोविशेषेति । तथाचप्राणस्याधिकारिवर्गेषुआसम्यक् विशेषतइतियावत् । रामरमकं
भाष्य । ततोवागादिनापति । वागादिषुस्थितोनित्यभवत्येवजनार्दन । स्वव्यापीचजगव्यापीनित्यैश्वर्यात्सईश्वर । आकाशवव्याप्तदेहस्सत्या
मागुणपूर्तित । वायोर्विशेषरमको
॥ १९ ॥

·सुखकारीतिव्याख्यातंभवति । प्राणाराममित्यस्यैवार्थातरमाह ॥ बलेति । तथाचप्राणंबलरूपंचतत् आराममानंदरूपंचेति प्राणाराममितिव्याख्यातंभवति । मनआनंदमित्यस्यार्थमाह ॥ ज्ञानेति ॥ मनअवबोधनइतिधातोर्मनोज्ञानरूपंचतत्आनंदरू पंचेतिमनआनंदमितिव्याख्यातंभवति । शांतिशब्दार्थमाह ॥ शांतिनामेति ॥ तथाचशस्यसुखस्य सुखोन्नतिपरंपरायाःइति यावत् । अंति अंतेस्थितं निरवधिकसुखोन्नतियुक्तमित्यर्थउक्तोभवति । समृद्धमित्यस्यार्थमाह ॥ स्वतःपूर्तरिति । तथाच सम्यक्स्वतः अन्यप्रसादमंतरेणेतियावत् । ऋद्धंपूर्णसमृद्धमित्यर्थउक्तोभवति । इतिप्राचीनयोग्योपास्वेत्येतदप्रतीतेक्चष्टे । इत्युपास्वेति ॥ प्राचीनशब्दार्थःप्राथमिकइति । प्राथमिकोयोग्योमुख्याधिकारीत्यर्थः । तत्रहेतुमाह ॥ प्राधान्यादिति ॥ अधिकार्युत्तमत्वादित्यर्थः । इतिप्राचीनयोग्योपास्वेतिकंग्रतिकोविधत्तेइत्यतआह ॥ इतिपूर्वहीति ॥ अनेनमदुपासनेत्वंयोग्य इत्यस्मयुष्मच्छब्दविषयोपिदर्शितोभवति । अनु०॥६॥ तथाचायमर्थः ॥१५-१७॥अथखंडार्थः ॥ एवंभूरादिनामिनोनिरुद्धादे र्लोकादावुपास्तिमभिधायदेहेचोपास्तिमधिष्ठानकथनपूर्वमाह॥सयएषइत्यादिना॥ यएषाप्रसिद्धःहृदयेंतराकाशोवर्तते तस्मिन्द हराकाशेसोयमनोमयःमनःप्रधानोमनस्पतिरितियावत् । पुरुषोनिरुद्धोस्ति । सकीदृशइत्यतआह ॥ अमृतइत्यादि ॥ अमृतो भाष्यं ।। बलानंदस्वरूपवान् । ज्ञानानंदस्वरूपोसौशांतिनामासुखोन्नते । अंतगत्वात्स्वत पूर्तेस्समृद्धंतत्प्रकीर्तितं । इत्युपास्वप्राथमिकोयोग्यस्त्वं मदुपासने । प्राधान्यादितिपूर्वहिप्राहविष्णुश्चतुर्मुखमितिब्रह्मसारे ॥ अनु० ॥६॥ उप ॥ सयएषोतर्हृदयआकाशः । तस्मिन्नयंपुरुषोमनोमय. । अमृतोहिरण्मयः । ----- AIIMELTANCERIES

·॥ २०॥
तैत्तिरी० ॥ देहनाशेपिनाशशून्यः हिरण्मयः। हिरण्यं बाह्यसुखविलक्षणंसुखं हिरुक्सुखंहिरण्यस्यादितिस्मृतेः।छांदसोयकारलोपः। मयट् || श्रीनिवा०
चाधिक्यार्थे । तथाचेतरविलक्षणपूर्णानंदस्वरूपइत्यर्थः । यथोक्तंसएवचहिरण्मयः। हिरुक्सुखंहिरण्यस्याद्वाह्यानंदात्पृथग्यतः।
खंडार्थः
आधिक्यार्थेमयड्यस्मादधिकानंदरूपकइति । यद्वामयट्पूर्णत्वार्थकः । तथाचपूर्णीहि हितौ निहितौ रश्चणश्चरणौ रत्यानंदौ
यस्मिन्सहिरण्मयः । रत्यानंदौपूर्णनित्यौहितौतेनहिरण्मय इतिवचनात् । अथवा सुवर्णवर्णत्वान्दिरण्मयः । स्वर्णवर्णतयावापि
हिरण्मयइतीरितइत्युक्तेः । प्रद्युम्नस्यस्थानमाह ॥ अंतरेणेति ॥ तालुकेतालुकस्य अंतरेणमध्ये यएष प्रसिद्धः स्तनइव अजा
गलस्तनइवावलंबते सा इंद्रस्यतन्नामकस्यप्रद्युम्नस्ययोनिरावासस्थानं । योनिशब्दापेक्षयासेतिस्त्रीलिंगं । योनिष्ठइंद्रनिषदेअ
कारीतिप्रयोगेणयोनिशब्दस्यस्थानार्थत्वावगमात् । संकर्षणस्थानमाह ॥ यत्रासाविति ॥ यत्रयः वि सुपर्णरूपत्वाविनाम
का संकर्षणः । असौ यत्रदेहेकेशातः प्रथमासप्तम्यर्थे । केशांते केशमूलेवर्तते वासुदेवस्थानमाह ॥ व्यपोहीति ॥ जगतिव्य
पगतेसतिप्रलयकालेस्थातृत्वेनव्यपः व्यपशब्दवाच्यः हि तथात्वेनस्मृत्यादिप्रसिद्धः वासुदेवः अशीर्षकपाले नपर्युदासार्थः।
तथाचशीर्षसंबंधिनी येकपाले उभयपार्श्वभागावितियावत् । ताभ्यांभिन्नेस्थाने कपालादुपरिगतस्थानइतियावत् । तिष्ठती
त्यर्थः ॥ १५ ॥ पुनरपिभूरादिनामिनोनिरुद्धादेरधिदैवमन्यादावधिष्ठानेउपास्तिप्रकारमाह ॥ भूरित्यग्नावित्यादिना ॥
उप ॥ अतरेणतालुके । यएषस्तनइवावलबते । सैद्रयोनि । यत्रासौकशांतीविवर्तते । व्यपोह्यशीर्षकपाले ॥ १५ ॥ भूरित्युनौप्रतितिष्ठति ।
॥ २०॥

·त्याह भूरितिनामानिरुद्धोग्नौप्रतितिष्ठतिसंव्यवस्थितः । भुवइतिकीर्तितःप्रद्युम्नोवायौतिष्ठति । सुवरितिनामासंकर्षणःआदित्य सूर्येतिष्ठति । महइतिनामावासुदेवोब्रह्मणिचतुर्मुखेतिष्ठति । वासुदेवस्यपरिच्छिन्नेचतुर्मुखाख्याधिष्ठानेस्थितत्वोक्त्यापा सपरिच्छिन्नत्वशंकांपरिहरति ॥ आमोतीति ॥ प्रभुःचतुर्मुखस्थोवासुदेवः स्वाराज्यं स्वस्याधीनतयाआसमंता द्विद्यमानंयदाज्यं अव्याकृताकाशादिकंजगत् तत्आप्नोति । तथामनसस्पर्तिस्वकीयमनिरुद्धाख्यरूपंचनित्यैश्वर्ययुक्तत्वादा मोति । अतएववाक्पतिरित्यादि विज्ञानपतिः बुद्धिरूपेंद्रियपतिः । नराजादिवत्वाह्यतएवास्यवागादिपतित्वमि ॥ एतदिति ॥ एतत् एतेषुवागादींद्रियेषु ततोनित्यंस्थितइत्यर्थः । मनोनधिष्ठितेंद्रियाणांस्वका यंजननाक्षमत्वान्मनोधिष्ठितत्वंतावदिद्रियाणामपेक्षितं मनसिचानिरुद्धस्यसत्त्वेनतेषांतद्व्याप्तत्वप्राप्तौमनोनामकानिरुद्धेचवासु देवस्यव्याप्ततयावस्थितत्वेनवागादींद्रियेषुवासुदेवस्तिष्ठतीतिप्राप्त्याभवतिवासुदेवोवागादिपतिरितिभावः ॥ १६ ॥ प्रकृतस्यै ववासुदेवस्यमहिमानमाह ॥ आकाशेति ॥ वासुदेवाख्यंब्रह्म आकाशशरीरं आकाशवत्व्याप्तशरीरं सत्यात्म निर्दोषगुण स्वरूपं प्राणारामं प्राणस्यअधिकारिवगैआसम्यक् विशेषतइतियावत् । रामं रमसुखकारि । यद्वा प्राणंबलरूपंचतत् आरा ममानंदरूपंचेतिप्राणारामं मनआनंदं मनअवबोधनइतिधातोःमनोज्ञानरूपंचतत् आनंदंआनंदरूपंचेतितथोक्तं । शांति उप ॥ भुवइतिवायौ। सुवरित्याढित्ये । महइतिब्रह्मणि । आप्नोतिस्वाराज्यं । आप्नोति॒िमन॑स॒स्पति। वातिश्चक्षुष्पति । श्रोत्रपतिर्विज्ञानपतिः एतत्ततोभवति ।। १६ ।। आकाशशरीब्रह्म । सत्यात्मप्राणाराममनआनंदं । शांतिसमृद्धममृतं ।

·श्रीनिवा०
खंडार्थः
तैत्तिरी० शस्यसुखस्यतदुन्नतिपरंपरायाइतियावत् । अंति अंतेस्थितं । निरवधिकसुखोन्नतियुक्तमित्यर्थः । समृद्धं संसम्यक्स्वतः अन्य
प्रसादमंतरेण ऋद्धंपूर्ण । अमृतंनित्यमुक्तं । हे प्राचीनयोग्य अधिकारिवर्गेषुप्राधान्यात्प्राथमिकयोग्य मुख्याधिकारिन्नितिया
॥ २१ ॥
वत् । इति पूर्वोक्तप्रकारेण । अनिरुद्धादिरूपिणंमामुपास्व ममोपास्तिंकुर्वितिचतुर्मुखंप्रतिविष्णोर्वचनं ॥ १७ ॥ (अथक्षा
प्यार्थः) । वेदविद्याप्राप्त्यर्थपूर्वभाविविद्यांतरमाह ॥ पृथिवीत्यादिना ॥ तत्रपातेनैवपातस्पृणोतीत्येतत्व्याचष्टे ॥
थिव्याद्यमिति ॥ तत्रपाङ्तमित्यस्यार्थःपृथिव्यायंपातंषट्कमिति । पान्तेनैवेत्यनूद्यनारायणादिरूपेणेतिव्याख्यातं । प्रवि
ष्टःसन्नितिशेषः । स्पृणोतीत्यस्यार्थोवलयतीति । स्वस्वकार्यक्षमंकरोतीत्यर्थः । इतिऋषिरवोचदित्यत्रोक्तऋषिःकइत्यपेक्षायां
तंदर्शयति ॥ इत्युवाचेति ॥ आकाशआत्मेत्यत्रात्माजीवइत्यसत् । तस्याधिभूतत्वाभावादित्यभिप्रेत्यात्मशब्दार्थमाह ॥ आ
त्माअहंकारतत्वमिति ॥ तस्यभूतोपादानत्वेनाधिभूतत्वमुपपन्नमितिभावः ॥ १८ ॥ अयमर्थः (॥ अथखंडार्थः) दि
शःप्राच्याद्याः। अवांतरदिशाःआग्नेयाद्याःकोणाः । टापंचापिहलंतानांयथावाचानिशादिशेतिवचनात् अवांतरदिशाइतिआका
उप ॥ इतिप्राचीनयोग्योपास्व ॥ १७ ॥
भाष्यं ।। पृथिव्यायपाङ्तषटुंपाङ्तेनैवस्वयंहरि । नारायणादिरूपेणबलयत्यंजसाप्रभुः । इत्युवाचस्वयंविष्णुर्वेदद्रष्टागुणाधिकइति । तत्वसं-
हितायां । आत्माअहंकारतत्वं ॥ १८॥
उप ।। पृथिव्यंतरिक्षंद्यौर्दिशोवांतरदिशाः ।
॥ २१ ॥

·रांतत्वंयुक्तं । ओषधयः फलपाकांतात्रीह्यादयः । वनस्पतयः अश्वत्थाद्याः। आत्मा अहंकारतत्वं । इत्यधिभूतं । भूतसंबंधि
पातं इतिनिरूपितमित्यर्थः । अत्रपृथिव्यग्निवाय्वाकाशानांभूतत्वात् पृथिव्यन्यादिशब्दोक्तानामेवदेवानांभूताभिमानित्वा
दंतरिक्षयुलोकयोरोषध्यादीनांचभूतकार्यत्वात् आत्मशब्दोक्तस्याहंकारतत्वस्यचभूतोपादानत्वात्पृथिव्यादीनामधिभूतत्वंयुक्त
मित्याशयेनइत्यधिभूतमित्येवोक्तमितिद्रष्टव्यं । अव्याकृताकाशभागभूतानांदिशांतुभूतसंबंधित्वाभावात्तत्राधिभूतत्वंछत्रिन्याये
नेतिवाभूताकाशेऽव्याकृताकाशस्यापिसत्त्वाद्वेतिद्रष्टव्यं । अथाध्यात्म । आत्मानंदेहमधिकृत्याविद्यमानं । तत्संबंधीतियावत् ।
पाडॅनिरूप्यतइत्यर्थः । स्नावेनसहितंअस्थिस्नावास्थि। स्नावेत्यविभक्तिकनिर्देशोवा । एतत् पृथिव्यादिपाङ्गषर्टी अधिविधायाधि
कृत्य ऋषिर्मुख्यतोवेदद्रष्टाविष्णुरवोचत् । किमवोचदित्यतस्तदेवदर्शयति ॥ पाड्वाइमिति ॥ इदंसर्वं पृथिव्यग्निवाय्या
दिकं पातं पंचत्वसंख्ययोपेतं । तथाचेदंपातं पृथिव्याापाड्तषट्कं स्वयंहरि पाङ्तेनैव पंचत्वसंख्ययोपेतेननारायणादि
रूपेणप्रविष्टःसन्नितिशेषः । स्पृणोतिबलयति स्वस्वकार्यक्षमंकरोतीत्यर्थः। इतिऋषिरवोचदितिसंबंधः। तत्रपृथिव्यन्यप्राण
चक्षुश्चर्मसुनारायणः अंतरिक्षवाय्वोषधिषुव्यानः श्रोत्रमासेषुवासुदेवः व्यादित्यवनस्पत्यपानस्नावेषुसंकर्षणः। दिक्चंद्राकाशे
घुउदानवागस्थिषुप्रद्युम्नः । अवांतरदिड्नक्षत्रात्मसमानत्वड्मज्जासु अनिरुद्धस्तिष्ठतीतिविवेकोद्रष्टव्यः ॥१८॥ ( अथ
उपा। अग्निर्वायुरादित्यश्चंद्रमानक्षत्राणि । आपओषधयोवनस्पतयआकाशआत्मा । इत्यधिभूतं। अथाध्यात्मं । प्राणोव्यानोपानदानसमानः ।
चक्षु श्रोत्रंमनोवाक्त्वक् । चर्ममा सस्नावास्थिमज्जा । एतदधिविधायऋषिरवोचत् । पांड्वाइद"सर्व । पातेनैवपाडूत - स्पृणोतीति ॥१८॥

·॥ २२ ॥ तैत्तिरी भाष्यार्थः) ॥ वेदविद्याभ्यासार्थिनःपूर्वभाविनीप्रणवविद्यामाह ॥ अमितीब्रह्मतीत्यादिना ॥ तत्रोंकाररूपाक्षरत्वंब्रह्मादेः श्रीनिवा० कथ्यतइतिप्रतीतिनिवारणायप्रमाणेनैवतव्याचष्टे ॥ अनामेति ॥ विष्णुर्मूलरूपी । अधिकोच्चगुणत्वतइति अकारोकारमका भाष्यार्थः राख्यवर्णत्रयात्मकोंकारस्यव्याख्यानं । अमितीदंसर्वमितिवाक्यं*कारस्यसर्वजगदभेदःकथ्यतइतिप्रतीतिवारणायव्याचष्टे ॥ यद्यद्रूपमिति ॥ अधिकपूर्णत्वा दधिकपूर्णगुणत्वात् । ॐकारस्यभगवद्वाचकत्वोपपादनायप्रवृत्तस्य अग्योभावयेत्यादि वाक्यजातस्यतात्पर्यमाह ॥ तस्मादिति ॥ अपिशब्दार्थोय। तस्मादेवेतिसंबंधः । अधिकपूर्णगुणत्वेनोंकारस्यभगवद्वाचकत्वा देवेत्यर्थः । अमित्युच्चार्यकेशवमुद्दिश्यस्वकर्माणिकुर्वतीतिसंबंधः । ऋत्विजः अध्वर्युगातहोतब्रह्माणः । अन्यथातन्नस्यादिति भावः । इदमुपलक्षणं । अग्निहोत्रकर्तृब्राह्मणावपिग्राह्यौ । तदेवविवृणोति ॥ अधिकोचेति ॥ आश्रावयेतिमंत्रंकप्रतीतेस्तं दर्शयन्व्याचष्टे ॥ अधिकोचेति ॥ ओमित्यस्यार्थःअधिकोच्चेति । श्रावयेतिस्वार्थेणिजितिभावेनोक्तंशृणुष्वेति । श्रावयेति मंत्रानुसारेणशृणुष्वेत्यस्यापिमूलरूपंश्रावयेत्यर्थइत्यप्याहुः । आश्नावयतीत्यस्यतात्पर्यमाह ॥ हीति ॥ आशावमंत्रपठंतीत्यर्थः। ओमित्यध्वर्युःप्रतिगरंप्रतिगृणातीत्यत्रोक्तःप्रतिगरमंत्रःकइत्यपेक्षायांओधामोदेवेतिप्रतिगरमंत्रमर्थतोनुवदति ॥ अधिकोचेति॥ ॥ २२॥ ओधाम ओदेवेतिपदच्छेदः तत्रओइत्यस्यअधिकोच्चेति । धामेत्यस्यार्थः महाधामेति। तेजःस्वरूपंचगृहप्राज्ञैर्धामेतिगीयतेइति भाष्यं ॥ ओनामाभगवान्विष्णुरधिकोच्चगुणत्वतः । यद्यद्रूपंभगवतस्तदिदंसर्वमेवच । ओमेवाधिकपूर्णत्वात्तस्माद्यज्ञेषुचत्विज. । ओमित्येव स्वकर्माणिकुवैत्युद्दिश्यकेशवं । अधिकोच्चशृणुष्वेतिहरिमध्वर्युराहहि । अधिकोच्चमहाधाम ·वचनाद्धामशब्दस्तेजआद्यर्थः। ओदेवेत्यस्यार्थःसूचदेवेति । देवशब्दोपर्यायोदैवशब्दः। तथाचाधिकोच्चदेवेत्यर्थः। अत्राद्यमोमि तिपदभगवदधिकोच्चत्ववाचि द्वितीयंतुदेवशब्दोक्तक्रीडादिगुणानामितिद्रष्टव्यं । ओइतिद्विवारपठनाभिप्रायः आदरादिति ॥ ए नंप्रतीति ॥ हरिमुद्दिश्येत्यर्थः । प्रतिगृणाति प्रतिगरमंत्रंपठति । अध्वर्युरितिवर्तते । ओंशोमितिशस्त्राणिशंसंतीत्यत्रकर्बप्रती तेस्तंदर्शयकिंतच्छस्त्रमित्यपेक्षायांॐशोंशावेतिमंत्रमर्थतोनुवदति ॥ शंरूपेति ॥ ॐश ॐश अवेतिपदच्छेदः । तत्राद्यस्य अमित्यस्यअधिकोच्चत्युक्तएवार्थोद्रष्टव्यः। अवशिष्टपदार्थमाह ॥ शंरूपति ॥ शंरूप अत्युच्चशावनेति भाष्येपदछेदः । तत्रत्यशस्यार्थःशंरूपेति । सुखरूपेत्यर्थः । आद्यमोमितिपदं भगवतःअधिकोच्चत्ववाचि । द्वितीयंतुसुखस्येतिज्ञातव्यं । अवन रक्षकेत्यर्थः। शस्त्रेषु मंत्रेषुमंत्रविशेषेषु इत्याह इतिभगवंतसंबोधयतीत्यर्थः । अनेनशंसतीत्यस्यतात्पर्यमुक्तं । मितिसामानिगा यंति मितिब्रह्माप्रसौति इतिवाक्यद्वयाभिप्रायमाह ॥ तथैवान्येपीति ॥ अन्येऋत्विजः उद्गातारोब्रह्माणश्च । अमितिब्राह्म णइतिवाक्याभिप्रायमाह ॥ एवमिति ॥ अध्वर्वादिवदित्यर्थः। प्रवक्ष्यन्नित्यस्यार्थोंजसास्वाध्यायकृदिति। आह अमित्युच्चार्य स्वाध्यायंकरोतीत्यर्थः । ब्रह्मोपानवानीत्यस्यार्थोब्रह्मप्राप्त्यर्थमिति । स्वाध्यायकृदितिसंबंधः । चशब्दादोमित्युच्चार्यभगवदुद्दे शेनैवाग्निहोत्रमनुजानातिकरोति यजमानइत्यस्यसंग्रहः । ब्रह्मैवोपामोतीतिवाक्यमेकवचनात्सन्निहितप्रवचनकर्तुः ब्राह्मणस्यै भाष्यं ॥ सूचदेवेतिचादरात् । प्रतिप्रतिगृणात्येनंशरूपात्युच्चशावन । इत्याहहोताशस्त्रेपुतथैवान्येपिचत्विजः। एवं स्वाध्यायकृञ्चाब्रह्मप्राप्त्यर्थमंजसा ।

·१।१९
तैत्तिरी०|| वफलकथनपरमितिप्रतीतिवारयनएकवचनंबहुवचनार्थेइत्यभिप्रेत्यव्याचष्टे ॥ एवंजानंतइति ॥ ओंकारस्यभगवद्वाचकत्वं श्रीनिवास
ज्ञात्वामित्युच्चार्यकर्मकुर्वतइत्यर्थः । एतेअध्वर्वाद्याः । ब्रह्मशब्दस्यानेकार्थत्वादत्रविवक्षितमर्थमाह ॥ तत्परमिति ॥
॥ २३॥ ब्रह्मेतिबुझ्याविविक्तमनुवर्तते । ततकारवाच्यं परंब्रह्मैवप्राप्नुवंतीत्यर्थः ॥ १९ ॥ तथाचायमर्थः । ( अथखंडार्थः )
खंडार्थः
वेदविद्याभ्यासिनःपूर्वभाविनीप्रणवविद्यामाह ॥ ओमितिब्रह्मेत्यादिना॥ ब्रह्म भगवान विष्णुर्मूलरूपी अधिकोच्चगुणत्वतः
अमितिनामा ओंकारवाच्यानकेवलंमूलरूपमेवाधिकोच्चगुणत्वेनोंकारवाच्यं किन्नाम यद्यद्भगवतोरूपमत्स्यादिकं तदिदंसर्वअमि
तिशब्देनोच्यते । अधिकपूर्णगुणत्वादोंकारवाच्यमेवेत्यर्थः । समस्तरूपसहितस्पभगवतःओंकारवाच्यत्वंकुतस्सिद्धमितिचेत्
भगवंतमुद्दिश्यकर्मकतृभिःअध्वादिभिर्नियमेनतदादावुच्चार्यमाणत्वादित्यभिप्रेत्याह ॥ अप्योश्रावयेत्यादिना ॥ अपि
तस्मादोंकारस्यभगवद्वाचकत्वादेव भगवदुद्देशेनकर्मकारोध्वर्यवः ओश्रावयेत्याश्रावयंति ओइत्युच्चार्यआश्रावयेत्याश्रावमंत्रं
पठंति । अन्यथातन्नस्यादित्यर्थः । एवमुत्तरत्रापिद्रष्टव्यं । यथोक्तंच्छांदोग्ये। ओमित्याश्रावयत्योमितिशंसत्योमित्युद्गायत्येतस्यै
वाक्षरस्यापचित्याइति । ननुभगवदुद्देशेनकर्मकर्तृभिरध्वर्युभिःओइत्युच्चार्याश्रावमंत्रपठनेनओइत्यस्यैवभगवद्वाचकत्वंप्राप्तनत्वों
कारस्येत्यतउक्तं ॥ ओमित्येतदनुकृतीति ॥ ओइत्यंतत् ओमित्येतदनुकृति ओमित्येतदक्षरसरूपं । ओंकारोकारयोरे
भाध्यं ॥ एवंजानंतएतेतुप्राप्नुवंत्येवतत्परमितिच ॥ १९ ।।
उप०॥ओमितिब्रह्म। ओमितीद" सर्व । ओमित्येतदनुकृतिहस्मवाअप्योश्रावयेत्याश्रावयंति ।
॥२३॥

·कार्थत्वमेवेत्यर्थः । हस्मवाइतिनिपातत्रयेणेदमतिसुप्रसिद्ध मितिद्योतयति । तथाभगवदुद्देशेनकर्मकार उद्गातार ओमित्युच्चा यसामानिगायति उद्गानमंत्रान्पठति । तथाभगवदुद्देशेनकर्मकर्तारोहोतारः अमित्युच्चार्यॐशोंशावेतिशस्त्राणिशंसंति मंत्रवि शेषान्पठति । तथाभगवदुद्देशेनकर्मकर्ताऽध्वर्युरोमित्युच्चार्यओधामोदैवेतिप्रतिगरंप्रतिगृणाति । प्रतिगरसंज्ञमंत्रविशेषपठति । तथाभगवदुद्देशेनकर्मकर्ताब्रह्माख्यऋत्विक् ओमित्युच्चार्यप्रसौति सोमस्यप्रकर्षणप्रसवनकंडनंकरोति । तथाभगवदुद्देशेनकर्म कर्तायजमानःमित्युच्चार्याग्निहोत्रमनुजानाति अनुतिष्ठतीतियावत्।तथाहं ब्रह्म परब्रह्मोपानवानि प्राप्नुयामित्यभिप्रेत्यप्रवक्ष्यन् अंजसास्वाध्यायकृत्ब्राह्मणःओमित्याह । ओमित्युच्चार्यस्वाध्यायंकरोतीत्यर्थः । एवमोंकारस्यभगवद्वाचकत्वंज्ञात्वाओमित्युच्चा यआश्रवादिमंत्रपाठपूर्वकंकर्मकर्तृणामध्वर्वादीनांफलमाह॥ ब्रह्मैवेति॥ एवंजानंतएतेअध्वर्वाद्याःओंकारवाच्यंपरब्रह्मैवोपा मोति । एकवचनंबहुवचनार्थे । उपामुवंतिप्राप्नुवंतीत्यर्थः ॥१९॥ (अथभाष्यार्थः) ब्रह्मविद्यामर्थयमानस्यतत्प्राप्त्यर्थतत्पूर्वभावि नोयमनियमानाह ॥ ऋतंचेत्यादिना ॥ऋतंचेत्यादेवाक्यस्यसाकांक्षत्वादध्याहारेणतावन्निराकांक्षतादर्शयति ॥ ऋतंचेत्यादि ना ॥ सत्यंचेत्यादावप्येवमेवनिराकांक्षताद्रष्टव्येतिभावः । प्रवचनंप्रकृष्टवचनं । साधुभाषणमितियावत् । इतिव्याख्यानमस उप ॥ ओमितिसामानिगायति । ओशोमितिशस्त्राणिश संति । ओमित्यध्वर्युःप्रतिगरंपतिगृणाति । ओमितिब्रह्माप्रसौति । ओमित्यग्निहो त्रमनुजानाति । ओमितिब्राह्मण प्रवक्ष्यन्नाह ब्रह्मोपानवानीति । ब्रह्मैवोपाप्नोति ॥ १९ ॥ भाष्यं ।। ऋतंचस्वाध्यायप्रवचनेचकर्तव्यानि ।

·॥ २४ ॥
श२०-२१
तैत्तिरी दितिभावेनप्रवचनशब्दार्थमाह॥प्रवचनमिति॥ऋतसत्यशब्दयोःपौनरुत्त्यपरिहारायार्थभेदमाह॥ यथार्थेति॥तत्पूर्वकंयथार्थ | श्रीनिवा०
ज्ञानपूर्वकंयथार्थवचनंसत्य। तथातत्पूर्वकंयथार्थज्ञानपूर्वकंकरणकर्मकरणंचसत्यमित्यर्थः।अत्रप्रमाणमाह।ऋतमिति।तत्पूर्विका
भाष्यार्थः
यथार्थज्ञानपूर्विका कृतिःकर्मकृतिः। इदमुपलक्षणांतत्पूर्वकंयथार्थवचनंचेत्यपिग्राह्य । तपःशब्दस्यसंतापार्थताप्रतीतिवारणायतपः
शब्दार्थप्रमाणशेषेणदर्शयति॥ध्यानसत्येइति॥पूज्यानांगुर्वादीनांपूजा । तथाचध्यानेत्यनेनमानसंतपः सत्येत्यनेनवाचनिकंतपः
पूज्यपूजेत्यनेनशारीरंतपः इत्येवंत्रिविधंतपः तपःशब्देन विवक्षितमितिभावः। ननुसत्यंचेत्यादौसत्यादिभिःसहपुनःस्वाध्यायप्रवच
नयोःकर्तव्यत्वोक्तिरयुक्ता । ऋतंचस्वाध्यायप्रवचनेचेत्यनेनैववाक्येनतयोःकर्तव्यतायाःउक्तत्वादित्यतः सत्यादौसर्वत्रस्वाध्या
यप्रवचनयोरनुषंगेकारणमाह ॥ सर्वकर्मेति ॥ सत्यशब्दार्थानुवादोयं । सत्यंतत्पूर्विकाकृतिरित्युक्तत्वात् । इदमुपलक्षणं ।
तथासत्यतपआद्यनुष्ठानकालेष्वपीत्यर्थः । सर्वत्रसत्यादौ । सर्वकर्मकृतिकालेष्वपिस्वाध्यायप्रवचनयोकर्तव्यत्वेप्रमाणंचाह ॥
मंत्रइति॥मत्रोवेदाध्ययनं अन्यस्यस्वात्मनइतिकर्मणिषष्ठयो। सर्वकर्मसुसर्वकर्मकृतिकालेषु । मंत्रार्थवचनंमंत्रश्चेतीमौकर्तव्यौ ।
ततः सर्वकर्मसुकर्तव्यत्वात्सर्वकर्मात्मकौसर्वकर्मप्रधानौ । ततएवसत्यादिष्वनुषक्तावित्यर्थः। ननुस्वात्मनोमंत्रार्थवचनमितिप्रमा
भाष्यं ॥ प्रवचनंव्याख्यानं । यथार्थज्ञानमृत। तत्पूर्वकंयथार्थवचनंकरणंचसत्यं । ऋतंयथार्थविज्ञानसत्यंतत्पूर्विकाकृतिः । ध्यानसत्येपूज्यपूजात-
पइत्यभिधीयतइतिशब्दनिर्णये । सर्वकर्मकृतिकालेष्वपिस्वाध्यायप्रवचनयोःकर्तव्यत्वात्तयोस्सर्वत्रानुषंगः । मंत्रोमंत्रार्थवचनमन्यस्यस्वात्मनो-
पिवा । सर्वकर्मसुकर्तव्यौसर्वकर्मात्मकौयतइतिकर्मतत्वे ।
॥ २४ ॥

·णोक्तमयुक्तं । प्रवचनस्यशिष्यसापेक्षत्वेनस्वात्मानंप्रत्येवप्रवचनायोगादित्यतस्तदभिप्रायमाह ॥आत्मनश्चेदिति ॥ आत्मनश्चे न्मत्रार्थवचनंविवक्षितं तदामनसैवार्थवचनं युक्तिभिरनुचिंतनात्मकमननंध्यानवातदर्थतयाविवक्षितमित्यर्थः।मानुषंचेत्यत्रोक्तमा नुषस्यकर्तव्यत्वमप्रतीतेप्रमाणेनैवव्याचष्टे ॥मानुषमिति॥ ज्ञानाद्यतिशयेपिनमानुषोधर्मस्त्याज्यइतिभावः ॥ एतदेवाचारे णसमर्थयते।।देवाअपीतिमानुषे मानुषदेहप्राप्तिदशायां। अन्यैःप्रवर्तितव्यमितिकिमुवक्तव्यमित्यपिशब्दार्थः। ऐश्वर्यज्ञानादिही ति देवत्वेदेववच्चेष्टामानुषत्वेचमानुषीत्यादिप्रमाणप्रसिद्धिदर्शयति।उक्तंचान्यत्रभगवत्पादैःप्रजायतेहियत्कुलेयथायुगंयथावयः। त थाप्रवर्तनंभवेदिवौकसांसमुद्भवोधर्मोहिसर्वविदुषामपिदेवतानांप्राप्तेनरेषुजननेनरवत्प्रवृत्तिः। ज्ञानादिगृहनमुताध्ययनादिरत्रेति । प्रजाप्रजननप्रजातिशब्दानएकार्थत्वप्रतीतिवारयनप्रमाणेनैवव्याचष्टे॥ प्रजायाइति॥ पुत्रशिष्यादिरूपप्रजायाइत्यर्थः। तथाचम जाशब्देनप्रजारक्षणंग्राह्यमितिभावः। रक्षणंचानान्नज्ञानादिदानेनभयादिनिवारणेनचद्रष्टव्यं । पुनःप्रजननंपुत्ररूपेणसंततिकृतिः। पुरुषस्यस्वपितुःसकाशाजन्म प्रथमंजननं पुत्ररूपेणजननंचपुनःप्रजननं । पुत्रदेहस्यस्वदेहांशत्वात् आत्मावैपुत्रनामासीति श्रुतेः । तथाचप्रजननशब्देनपुनःप्रजननमेवविवक्षितमितिभावः । प्रजातिशब्दार्थःप्रकृष्टेति । पितुः कर्तरिषष्ठी । पित्रातनयेउप नयनादिकर्मभिःब्राह्मणत्वाख्यप्रकृष्टजातिकरणमित्यर्थः । प्रमाणशेषेणान्वयोद्रष्टव्यः । अत्रकर्तव्यतयोक्तानांऋतस्वाध्याय भाष्यं ॥ आत्मनश्चेन्मनसैवार्थवचनं । मानुषमानुषोधर्मोदेवाअपिहिमानुपे । मनुष्यवत्प्रवर्ततेनैवैश्वर्यप्रकाशिनइतिच । प्रजायारक्षणंचैवपुनः प्रजननंतथा । प्रकृष्टजातिकरणकर्मभिस्तनयेपितुरितिच । त श्री०६९ ·॥ २५ ॥ तैत्तिरी प्रवचनसत्यादीनांपरस्परंसाम्यमुततत्रैकस्याधिक्यमितिशंकायांतत्रऋषिमतान्याह ॥ सत्यमित्यादिना ॥ तत्रऋषिमतत्रयम श्रीनिवा० पिकिंसमानमित्यपेक्षायांआद्यमतद्वयंसमं तृतीयमतमेवाधिकमितिप्रमाणेनैवदर्शयति ॥ सत्येतपसीति ॥ सत्ये यथार्थज्ञान भाष्यार्थः पूर्वकयथार्थवचनादिरूपे ।तपसि ध्यानादिरूपे। चीर्णेकृतेसति । तथाचसत्येचीर्णेतपआदिसर्वकर्मकृतंभवतीति सत्येऋततपआदी नामंतर्भावमभिप्रेत्यराथीतर सत्यस्यैवकर्तव्यत्वमाह। तथातपसिचीर्णेऋतसत्यादिसर्वकर्मकृतंभवतीतितपसिऋतसत्यादीनामंत |१२०-२१ र्भावमभिप्रेत्यपौरुशिष्टिः तपसएवकर्तव्यत्वमाहेतिभावः । नैवनाकमतमित्याह ॥ स्वाध्यायइति ॥ अंतर्भावः । ऋतसत्य तपःशमदमादीनांसर्वेषामितिशेषः। विशेषतइतिवचनेननपूर्वमतद्वयइवांतर्भावोक्तिरौपचारिकीत्युक्तंभवति । अनेनतद्धितपइति वाक्यतात्पर्यमुक्तंवेदितव्यं । अतोनाकमतमेवाधिकं । अतएवस्वाध्यायप्रवचनयोःसर्वत्रानुषंगउक्तइतिभावः । ऋतसत्यादेःसर्व स्यस्वाध्यायप्रवचनयोरंतर्भावउक्तस्तत्र श्रुतिंचाह ॥ यंयंक्रतुमिति ॥ क्रतुस्तुनिश्चितंज्ञानमितिछांदोग्यभाष्यवचनादत्रनिश्चि तज्ञानकरणीभूतंशास्त्रंक्रतुशब्देनग्राह्यं । अधीते अध्यापयतिचेत्यपिद्रष्टव्यं । तथाचयंयंक्रतुंवेदभारतादिरूपंसच्छास्त्रं स्वयम धीते अध्यापयतिप्रवक्तिचान्यान्प्रति तेनतेनाधीतेनशास्त्रेण शास्त्राध्ययनप्रवचनाभ्यामितियावत् । अस्यप्रवचनादिकर्तुः इष्टं सत्यादिशब्दोक्तंयजनादिकंसर्वकर्मकृतंभवतीतिश्रुत्यर्थः । अत्रैवस्मृतिद्वयंचाह ।। जप्येनैवेत्यादिना ॥ जप्येन वेदा ॥ २५॥ भाष्यं ॥ सत्येतपसिवाचीर्णेसर्वकर्मकृतंभवेत् । स्वाध्यायेचप्रवचनेांतर्भावोविशेषतइतिच ।। ययंक्रतुमधीतेतेनतेनास्येष्टंभवतीतिचश्रुतिः । जप्येनैवतुसंसिध्येब्राह्मणोनात्रसंशयः ।

·दिशास्त्ररूपपाठव्याख्यानरूपजपेनैव । तथाचब्राह्मणः अन्यत्सत्यादिशब्दोक्तंकर्मयद्यपिकुर्यान्नवाकुर्यात् । तथापिवेदादिपाठ व्याख्यानरूपजपेनैवसंसिध्येत् अपरोक्षज्ञानादिनामोक्षरूपसंसिद्धिप्रामुयात् । ननुसत्यादिशब्दोक्तकर्माकरणेकथंब्राह्मणइत्य तउक्तंमैत्रइति । कुर्यादित्यादेरत्राप्यन्वयः । मैत्रः मित्वात्रातीतिमित्रनामकसवितृमंडलमध्यवर्तिनारायणदेवताकगायत्रीजा पकोमैत्रः । सएवब्राह्मणइत्यर्थः । तथाचात्रसत्यादिशब्दोक्तकर्मणामनावश्यकत्वमभिधायव्याख्यानादिरूपजपस्यैवाव श्यकत्वोक्त्यातत्रैवसर्वस्यांतर्भावसिद्धिरितिभावः । जपेत अधीयीत । तस्यतेनकिंचिदकृतंकर्तव्यंनास्ति । सर्वमपिसत्या दिशब्दोक्तंकर्तव्यंकृतमेवभवतीत्यर्थः । नैतावदेव किंतुसंसारान्मुच्यतेचसइत्याह । मुच्यतेचेति ॥ २० ॥२१॥ तथाचाय मर्थः ॥ अथखंडार्थः ॥ ऋतंयथार्थज्ञानं । स्वाध्यायप्रवचनेचेत्येतानिकर्तव्यानीतिशेषः । एवमुत्तरत्रापिकर्तव्यपदानुवृत्ति ष्टव्या । ऋतस्यकर्तव्यत्वंनामसंपाद्यत्वं । सत्यं यथार्थज्ञानपूर्वकंयथार्थवचनं तत्पूर्वकंसत्कर्मकरणंच । तपः ध्यानसत्यपूज्यपूजा रूपं । दमः इंद्रियनिग्रहः। शमोबुद्धेःभगवन्निष्ठता । अग्नयः अग्नीनांपूजा अग्नीनामाधानंवा । अग्निहोत्रं तन्नामकंकर्म । अतिथयः भाष्यं ॥ कुर्यादन्यन्नवाकुर्यान्मैत्रोब्राह्मणउच्यतइतिभारते ॥ सम्यग्ज्ञात्वातुयोविष्णुव्याख्यायीतजपेतच । नतस्यकिचिदकृतंकर्तव्यंमुच्यते चसइतिकर्मतत्वे ॥ २० ॥ २१ ॥ उप ॥ ऋतंचस्वाध्यायप्रवचनेच । सत्यंचस्वाध्यायप्रवचनेच । तपश्चस्वाध्यायप्रवचनेच । दमश्चस्वाध्यायप्रवचनेच । शमश्चस्वाध्यायप्रवचने- च । अग्नयश्वस्वाध्यायप्रवचनेच । अग्निहोत्रंचस्वाध्यायप्रवचनेच । अतिथयश्चस्वाध्यायप्रवचनेच ।

·श्रीनिवा०
खंडार्थः
१ । २०
प्रवचन
तैत्तिरी० | अतिथीनांपूजा । मानुषं स्वस्यज्ञानाधिक्येपिमानुषधर्मप्रवर्तनमेवकार्यनतुज्ञानाद्यैश्वर्यप्रकटनमयोग्येषुकार्यमित्यर्थः । प्रजा
॥ २६॥ शिष्यपुत्रादिरूपा । प्रजारक्षणमन्नज्ञानादिदानेनप्राप्तभयादिनिवारणेनचकर्तव्यमित्यर्थः । प्रजनः पुनःप्रजननं पुत्र
रूपेणसंततिकृतिः । प्रजातिः उत्पनेतनयेउपनयनादिकर्मभिर्ब्राह्मण्यरूपप्रकृष्टजातिकरणं । अत्रसर्वत्रसत्यादिभिःसहपुनः
स्वाध्यायप्रवचनयो कर्तव्यत्वोक्तिःसत्याद्यपेक्षयाप्यत्यावश्यकत्वज्ञापनार्थेतिद्रष्टव्यं ॥२०॥ अत्रकर्तव्यतयोकानांऋतस्वाध्याय
वनसत्यादीनांकिपरस्परंसाम्यमुततत्रैकस्याधिक्यमितिशंकायांतत्रऋषिमतान्याह । सत्यमितीत्यादिना ॥ सत्यवचाः
सत्यवचनएवनिरतोरथीतरस्यापत्यंराथीतरः तन्नामाऋषिः। सत्यमितिनिरुक्तं सत्यमवेश्रये साधनमितितदेवसंपाद्यं । तत्रैवतप
आदेःसर्वस्यांतर्भावादित्याह । तपोनित्यः तपोनिष्ठःपुरुशिष्टेरपत्यंपुमान्पौरुशिष्टिः तन्नामाकश्चिदृषिः । तपइतिध्यानादिरूपंतप
एवश्रेय साधनमितितदेवकर्तव्यं । तत्रैवऋतसत्यादीनामंतर्भावादित्याह । मुद्गलस्यापत्यंतद्गोत्रापत्यवामौद्गल्योनाकोनामतः
स्वाध्यायप्रवचनेएवकर्तव्येइत्याह । कुतइत्यतऋतसत्यतपआदीनांसर्वेषामपिस्वाध्यायप्रवचनयोरेवविशेषतोतर्भावेणतयोरेवमो
क्षसाधनेषुप्राधान्यादित्यभिप्रेत्याह ॥ तद्धीति ॥ तत् स्वाध्यायप्रवचनकरणमेवतपः । इदमुपलक्षणं । तद्धिसत्यमपिद्रष्टव्यं ।
हिशब्देन प्राणायामादयस्तुष्टिपर्यताद्विगुणाधिकाः। स्वाध्यायोतःकोटिगुणः । तपआद्याक्रमात्सर्वेउत्तरोत्तरतोधिकाः । अज्ञ
उप० । मानुषचस्वाध्यायप्रवचनेच । प्रजाचस्वाव्यायप्रवचनेच । प्रजनश्चस्वाध्यायप्रवचनेच। प्रजातिश्चस्वाध्यायप्रवचनेच ॥२०॥ सत्यमि
तिसत्यवचाराथीतर । तपइतितपोनित्य पौरुशिष्टि । स्वाध्यायप्रवचनेएवेतिनाकोमौगुल्य । तद्धितपस्तद्धितप ॥ २१ ॥

·स्यश्रवणश्रेष्ठमयुक्तेर्मननंतथा । ध्यानंनिश्चिततत्वस्यतस्माच्छास्त्रावमर्शनं । वरंदशगुणंतस्मात्व्याख्यैकस्यशतोत्तरेतिप्रमा णप्रसिद्धिदर्शयति । अतःइदमेवमतंपूर्वमतद्वयापेक्षयाधिकमितिभावः । द्विरुक्तिस्तात्पर्यद्योतनार्था ॥ २१ ॥ (अथभा प्यार्थः ) पूर्वऋतादेःसर्वस्मात्स्वाध्यायप्रवचनयोराधिक्यमुक्तं । इदानींतत्फलमाख्यायिकयानिरूपयति ॥ अहंवृक्षस्येत्या दिना ॥ यथाश्रुतप्रतीत्यादिपरिहारायप्रमाणेनैवव्याचष्टे ॥ संसारेति ॥ संसरत्यनेनेतिसंसार:लिंगदेहः । रेरिवेत्यस्यार्थःछेत्ते ति । रीङ्क्षयइतिधातोः । कीर्तिःपृष्ठगिरेरिवेत्येतद्व्याचष्टे ॥ मत्कीर्तिरिति ॥ पर्वतोपमा पर्वतपृष्ठोपमा विस्तारेणेतिशेषः । यथापर्वताधोभागऊर्ध्वभागापेक्षयाविस्तृतोभवत्येवंमत्कीर्तिरपिसर्वत्रविस्तृतेत्यर्थः । ऊर्ध्वपवित्रइत्यस्यार्थमाह ॥ अत्युत्कृ ष्टेनेति ॥ उन्नतोयूर्ध्वउच्यतइतिवचनादूर्ध्वशब्दस्योन्नतत्ववाचित्वात् उन्नतत्वंचात्युत्कृष्टत्वं । अत्युत्कृष्टश्चहरिरेवेत्याशयेनैवं व्याख्यातं । वाजिनीवस्वमृतमस्मीत्येतद्याख्यातुंआदौतावद्वाजिनीवसुशब्दार्थमाह ॥ वाजिरूपश्चेति ॥ एवंपदार्थमुक्त्वा वाक्यार्थमाह ॥ तेनामृतोस्मीति ॥ तेन वाजिनीवसुनाविष्णुना । अमृतं प्रारब्धकर्मशेषनिर्मुक्तोस्मि । सतेजसिसूर्यसंपन्नइ तिश्रुतेरित्यर्थः । द्रविणमस्मीतिसंबंधः । प्रसिद्धधनाभेदस्यबाधितत्वात्कथमस्यद्रविणत्वमित्यतस्तत्रहेतुमाह ॥ नित्यानंदेति॥ तथाचनित्यसुखस्यैवमहाद्रविणत्वात्तदभेदकथनंयुक्तमेवेत्यर्थः । सुमेधाश्चास्मीतिग्राह्यं । तेनसमस्तपदव्याख्यानलाभान्न भाष्यं ॥ संसारवृक्षच्छेत्ताहंमत्कीर्तिःपर्वतोपमा । अत्युकृप्टेनहरिणापावितोस्मियतस्स्फुटं । वाजिरूपश्चनेताचवाजिनीस्सूर्य उच्यते । तत्र स्थोभगवान्विष्णुस्संप्रोक्तोवाजिनीवसुः । तेनामृतोस्मिद्रविणनित्यानंदस्वरूपतः ।

·॥ २७॥
॥
तैत्तिरी० न्यूनता । अमृतोक्षितइत्येतत्प्रसिद्धामृतेनसिक्तइत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायव्याचष्टे ॥ तेनामृतेनेति ॥ मरणशून्यतयाऽमृत श्रीनिवा.
शब्दवाच्येनविष्णुनेत्यर्थः। तसिक्तत्वंनामकीदृशमित्यतआह ॥ तेनव्याप्तइति ॥ तेनामृतशब्दवाच्येनविष्णुनाविशेषणा
प्तःप्राप्तः तत्सन्निधानविशेषयुक्तइत्यर्थः इतित्रिशंकोर्वेदानुवचनमित्यादेरर्थमाह ॥ इत्याहेति ॥ मानवः वैवस्वतमनुवंशो
खंडार्थः
त्पन्नः। नाम्नात्रिशंकु हरिश्चंद्रस्यपिता ॥२२॥ अथखंडार्थः॥ आदौतावदहमूर्बेनविष्णुनेत्यादिगीताभाष्यटीकायांऊर्ध्वमूला
१। २२
ध्यायेटीकाकारैर्व्याख्यातत्वात्तदनुसारेणोर्ध्वपवित्रइत्यादिकमादौयोज्यं । तथाचस्वाध्यायप्रवचनादिसंपत्त्याऽपरोक्षज्ञानानंत
रमहमादौतावदूधैनात्युत्कृष्टेनविष्णुनापवित्र पावितोऽप्रारब्धसमस्तपापरहितोस्मि । तद्यथैषीकातूलमितिश्रुतेः । तदनंतरंपा
रब्धकर्मणांभोगेनक्षयेचरमदेहपातानंतरंअचिरादिद्वारेणसूर्यलोकंप्राप्यतत्रवाजिरूपश्चनेताचवाजिनीःसूर्यः । तत्रवसतीति
वाजिनीवसुस्तेनवाजिनीवसुनाविष्णुना। अमृतंप्रारब्धकर्मशेषनिर्मुक्तश्चास्मि । अधिकारिविशेषाणांतत्रप्रारब्धकर्मशेषमोक्षस्यप्र
मितत्वात् । सतेजसिसूर्यसंपन्नोयथापादोदरस्त्वचाविनिर्मुच्यतएवंहैवसपाप्मनाविनिर्मुच्यतइतिश्रुतेः। वैश्वानरेशुनद्यांबादेहे
वासूर्यएववा । विधूयसर्वपापानियातिकिंस्तुघ्नकेशवमितिश्रुतेश्च । अनंतरसांतानिकलोकेस्थित्वासाधनसंपूर्त्यनंतरकार्यात्ययेत
भाष्यं ॥ तेनामृतेनसिक्कोहंतेनव्याप्तोयतस्सदा । इत्याहमंत्रदृक्पूर्वत्रिशंकुर्मानवोनृपइतियजुर्विवेके ॥ २२ ।।
उप० ॥ अहंवृक्षस्योरैव । कीर्ति पृष्ठगिरेरिव । ऊर्ध्वपवित्रोवाजिनीवस्वमृतमस्मि ।
॥२७॥

·दध्यक्षेणसहविरजांप्राप्यतत्राहंलिंगशरीराख्यवृक्षस्यरेरिवाछेत्ताअस्मि। अनंतरंअभिव्यक्तबहुतरानंदमनुभवन्नेवभगवदुदरेप्रलये स्थित्वापुनःसृष्ट्यनंतरश्वेतद्वीपप्रादुर्भावसतितत्रस्थितंअनंतशयनंश्रीनारायणंदृष्ट्वातदिच्छावरकापगमानंतरंतदनुज्ञयायोग्यस्था नंप्राप्यतदनुग्रहेणैवसवर्चसंसप्रभंअनुभूयमानमितियावत् । द्रविणंधनंसुखंचास्मि । सुखस्यैवमहाधनत्वात् । योग्याशेषा नंदानुभववानस्मीतियावत्। वर्चसशब्दोऽकारांतोप्यूस्ति । ब्रह्महस्तिभ्यांवर्चसइत्यत्रयोगविभागात्समासांतोवा । सवर्चसंदविणं सुवर्णमिवाहंजातइतिपूर्वटीकाकाराः । नकेवलंसवर्चसंद्रविणमस्मि किंनाम सुमेधाः सुष्वभिव्यक्तंमेधाज्ञानंयस्यासौसुमेधाश्चा स्मि । अमृतेन मरणरहितेनविष्णुनारक्षितःसिक्तोव्याप्तः। तत्सन्निधानविशेषयुक्तश्चास्मीत्येवमेकीर्तिः स्वाधायप्रवचनजन्यय शोलक्षणा गिरेःपृष्ठमिवपर्वताधोभागवत्विस्तृता । दिगंतविश्रांताजातेत्यर्थः । कस्येदंवचनमित्यप्रतीतेःश्रुतिःस्वयमाह ॥ इ तीति ॥ इत्येवंवैवस्वतमनुवंशोत्पन्नस्यहरिश्चंद्रपितु:त्रिशंकोस्तन्नाम्नोराज्ञोवेदानुवचनं वेदप्रवचनजन्यंफलंनिरूपितमित्यर्थः । तथाचाहंवृक्षस्येत्यादौअहं अस्मीत्युक्तास्मच्छब्दविषयोदर्शितइतिज्ञातव्यं ।। २२॥ (अथभाष्यार्थः) ॥ ब्रह्मविद्याव्याख्या नानंतरआचार्येणांतेवासिनप्रतिशिक्षणीयान्नियमानाह ।। वेदमनूच्येत्यादिना ॥ आचार्योवेदमनूच्य व्याख्यायअंतेसमी पएववसतीत्यंतेवासीशिष्यस्तंअनुशास्तिशिक्षयति । शिक्षाप्रकारमेवाह ॥ सत्यंवदेति ॥ सत्यवचननिष्ठोभव । धारकत्वाद्धर्म भगवंतं चरजानीहि । चरगतिभक्षणयोःगत्यर्थाश्चावगत्यर्थाः । यद्वाधर्ममेवचरआचर । स्वाध्यायात्अधीतात्वेदादिशास्त्रात् उप०॥ द्रविण सवर्चसं । सुमेधाअमृतीक्षितः । इतिनिशंकोर्वेदानुवचनं । वेदमनूच्याचार्योंतेवासिनमैनुशास्ति । सत्यंवद । धर्मचर । स्वाध्यायान्माप्रमद.।

·श्रीनिवा०
तैत्तिरी०
खंडार्थः
॥ २८ ॥
१। २३
माप्रमदः प्रमादयुक्तोमाभूः । तद्विस्मृतिमान्माभूरितियावत् । यद्वा अनध्यायातिरिक्तदिवसेषुव्याख्यानविषयेप्रमादयुक्तोमा
भूरित्यर्थः । आचार्यकुलेवेदाध्ययनानंतरंप्रियंतदभिलषितंयद्धनंतत्आचार्यायआहत्यदक्षिणात्वेनदत्वा प्रजातंतुं प्रजासंतति
मान्यवच्छेत्सीः माछेदय गृहस्थाश्नमस्वीकारंकुर्वितियावत् । सत्योक्तीधर्माचरणेचतात्पर्यद्योतनायतदुभयविषयेप्रमादोमास्त्वि
त्याह ॥ सत्यादित्यादिना ॥ कुशलात् उक्तवक्ष्यमाणातिरिक्तात्कुशलरूपात्व्यापारात् । भूत्यै ज्ञानमोक्षाख्यैश्चर्यविषयइति
यावत् । नप्रमदितव्यं । यहाभूत्यैभूत्या। दैवान्महैश्वर्यप्राप्त्या। तत्प्राप्तावपीतियावत् । उक्तसत्यादिविषयेनप्रमदितव्यमित्यर्थः।
देवतोद्देशेनक्रियमाणकर्तव्यंदेवकार्यसमाराधनादि । पितृनुदिश्यक्रियमाणंकर्तव्यंपितृकार्यश्राद्धादि ताभ्यांनप्रमदितव्यं ।
मातादेववत्पूज्यायस्यासौमातृदेवः सभव । पितादेववत्पूज्योयस्यासौतथोक्तः । आचार्योदेववत्पूज्योयस्यासौतथोक्तः ।
अतिथयोदेववत्पूज्यायस्यासौतथोक्तः । तथाच देवपूजादिवत्मात्रादिपूजायांनिरतोभवेत्यर्थः । अनवद्यानिनिर्दुष्टानि
तानितान्येव इतराणिसावधानि यान्यस्माकंसुचरितानितानिअस्माभिराचर्यमाणानिसमीचीनकर्माणि तान्येव तत्सदृशा
न्येवत्वयोपास्यानि सेव्यानि कर्तव्यानीतियावत् । नोइतराणि दैवादस्माभिर्देहादीप्रतिबंधकवशेनकदाचित्स्नानादि
उप०॥ आचार्यायप्रियंधनमाहृत्यप्रजातंतुमाव्यवच्छेत्सीः। सत्यान्नप्रमदितव्यं । धान्नप्रमदितव्यं । कुशलान्नप्रमदितव्यं । भूत्यैनप्रमदितव्यं ।
स्वाध्यायप्रवचनाभ्यांनप्रमदितव्यं । देवपितृकार्याभ्यांनप्रमदितव्यं । मातृदेवोभव । पितृदेवोभव । आचार्यदवोभव । अतिथिदेवोभव । यान्य-
नवद्यानिकर्माणि । तानिसेवितव्यानि । नोईतराणि । यान्यस्माकर सुचरितानि । तानित्वयोपास्यानि । नोइतराणि ।
॥ २८ ॥

·कर्तव्यंपरित्यक्तंचेत् त्वयानपरित्याज्यमितिभावः । येकेचब्राह्मणाः अस्मच्छ्रेयांसःअस्मदपेक्षयाज्ञानादिनाअधिकास्ते षांआसनेत्वयानप्रश्वसितव्यं नासितव्यं नोपवेष्टव्यं । यद्वातेषांसतांतत्समक्षमितियावत् । त्वयाआसनेनप्रश्वसितव्यमित्यर्थः । ज्ञानधनादिकंश्रद्धया आस्तिक्यबुद्धिपूर्वकंदेयं । अश्रद्धयापिदेयमेव। गुणभूतश्रद्धाभावेप्रधानंदानंनपरित्याज्यं । गुणप्रधानयो विरोधेगुणेत्वन्यायकल्पनमितिन्यायात् । मृगभयात्वीजानावापादर्शनाच्चेतिभावः। श्रियाऐश्वर्यानुसारेण । ह्रियास्वस्यसंपत्तौस त्यामप्यदानेलोकाहसिष्यतीतिलज्जयावादेयमित्यर्थः । भियाअदानेगुादीनांदंडभयेनपरलोकेयमदंडभयेनवा । संविदा अना दिनिधनोविष्णुःपात्रस्थापरमेश्वरइतिज्ञानपूर्वकंसत्पात्रेदेयमित्यर्थः । यद्वापात्रापात्रविचारेणेत्यर्थः ॥ २३ ॥ मांविहायदे शांतरगतस्यतेयदिकर्मविचिकित्सा वेदादिविहितयज्ञादिकर्मविषयेसंदेहः । वृत्तंतदंगभूतःसदाचारस्तद्विषयेवाविचिकित्सासंश यःस्यात् तत्रतदातत्रदेशेयेब्राह्मणाःतत्रकर्मणितदंगेच संमर्शिनोविचारशीलाः युक्ताःज्ञानाद्युपाययुक्ताः आयुक्ताःस्वधर्माचर णेआग्रहयुक्ताः । अलूक्षाः अरूक्षाः प्रश्नेकृतेसतिकोपरहिताः धर्मकामाः धर्माचरणएवकामवंतः स्युःभवेयुः। तेब्राह्मणाः तत्रक दिौयथावर्तेरन्त्वमपितत्रकर्मादौतत्करणविषयेतथैवतदनुसारेणैववर्तेथाः नतुतद्विरोधेनेत्यर्थः । अथानंतरंअभ्याख्यातेषुप्रत्या उप० ॥ येकेचास्मच्छ्रेया सोब्राह्मणाः । तेषांत्वयासनेनप्रश्वसितव्यं । श्रद्धयादेयं । अश्रद्धयादेयं । श्रियादेयं । हियादेयं । भियादेयं । संविदादेयं ॥ २३ ॥ अथयदितकर्मविचिकित्सावावृत्तविचिकित्सावास्यात् । येतत्रब्राह्मणास्समर्शिनः । युक्ताआयुक्ताः । अलूक्षाधर्मकामाःस्युः। यथातैतत्रवर्तेरन् । तथातत्रवर्तेथा. । अथाभ्याख्यातेपु। ।

·तैत्तिरी० ख्यातेषुवेदनिंदितेषुअधर्मेषु तद्विपयइतियावत् । यदिविचिकित्सास्यादितिवर्तते । येतत्रेत्यादिकमुक्तार्थं । एवमाचार्योंतेवासि श्रीनिवा.
नंप्रतिधर्मानुद्दिश्यश्रद्धोत्पादनायाह ॥ एषइति ॥ एषः सत्यंवदेत्यादिः। आदेशः हरेराज्ञा । नकेवलंराजाज्ञावत् हरेराज्ञामात्र
मिदं किन्नाम एषःतस्यहरेरुपदेशः ब्रह्मादिपरंपराप्राप्तः। नायमुपदेशोविरोचनंप्रतिब्रह्मोपदेशव त्किन्नाम । एषावेदोपनिषत् स
खंडार्थः
त्यंवदेत्यादिः वेदानारहस्यं । एषेत्युपनिषच्छब्दापेक्षयास्त्रीलिंगं उपसंहरति ॥ एतदिति॥ एतदनुशासनंशिक्षणं मयात्वांप्रति १।२४
कृतमित्यर्थः। एवं मच्छिक्षितप्रकारेणत्वयासत्यवचनादिकमुपासितव्यमनुष्ठेयं । तात्पर्यातिशयद्योतनायपुनःस्वोक्तमवधारयति॥
एवमुचेति॥उचशब्दावेवाौँ। एवमु एवमेव मदुक्तप्रकारेणैव एतसत्यवचनादिकमुपास्यअनुष्ठेयमेव नकदाचिदपिआलस्यादिभी
रुणापरित्याज्यमित्यर्थः॥२४॥विघ्नपरिहारायआदौयांशांतिपठित्वाविद्याउपकांता समापिताच । तामेवशांतिं ब्रह्मा विघ्नपरिहारा
यांतेपिपठति॥शन्नोमित्रइत्यादिना॥अक्षरार्थस्तूक्तएव । नन्वत्रोपक्रमे नमस्तेवायोत्वमेवप्रत्यक्षंब्रह्मवदिष्यामीत्युक्ति उपसंहा
उप० ॥ येतत्रब्राह्मणास्समर्शिनः । युक्ताआयुक्ताः । अलूक्षाधर्मकामा स्युः । यथातैतेपुवर्तेरन् । तथातेषुवतेथाः । एषआदेशः । एषउप
देशः । एषावेदोपनिषत् । एतदनुशासनं । एवमुपासितव्यं । एवमुचैतदुपास्यं ॥ २४ ॥ शन्नौमित्रश्शंवरुणः । शन्नोभवत्वर्यमा । शन्नइंद्रो
बृहस्पतिः । शन्नोविष्णुरुरुक्रमः । नमोब्रह्मणे । नमस्तेवायो । त्वमेव त्यभंब्रह्मासि । त्वामेवप्रत्यक्षुब्रह्मावादिषं । ऋतम॑वादिषं । सत्यमवादिषं ।
तन्मामावीत् । तद्वक्तारमावीत् । आवीन्मां । आवद्वक्तार। ओंशांतिश्शांतिश्शांतिः॥२॥९॥ इतितैत्तिरीयोपनिषदिप्रथमाशीक्षावल्लीसमाप्ता॥१॥
॥ २९ ॥

·॥ रेचत्वामेवप्रत्यक्षंब्रह्मावादिषमित्युक्तिर्नयुज्यते । पूर्वोक्तविद्यासुकुत्रापिवायोरप्रतिपादितत्वादित्यतआह ॥ संहितायाइति ॥ संहिताया यानिपंचाधिकरणानि अधिलोकाधिज्यौतिषाधिविद्याधिप्रजाध्यात्मसंज्ञकानि तदभिमानित्वं तदभिमानिदेवतात्वं प्राणापानादिपंचरूपस्यवायोरपिभवति । तथापृथिव्यंतरिक्षंद्यौर्दिशोवांतरदिशाइत्यादिनोक्तपाङ्गत्वं पाङ्गषटकाभिमानित्वंच प्राणादिपंचरूपस्यवायोरपिभवति अतःपंचरूपस्यवायोःपंचाधिकरणाभिमानित्वेनपासषद्काभिमानित्वेनचपूर्वप्रतिपादितत्वा दुपक्रमेत्वमेवप्रत्यक्षंब्रह्मवदिष्यामीत्युक्तिरुपसंहारेत्वामेवप्रत्यक्षब्रह्मावादिषमित्युक्तिश्चयुज्यतइत्यर्थः ॥ ॥ इतिश्रीमदा नंदतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्यश्रीमत्तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यस्यटीकायांश्रीमद्यदुपत्याचार्यपूज्यपादाराधके नश्रीनिवासेनविरचितायांपदार्थदीपिकायांशीक्षासमाप्ता ॥१॥ ॥ हरिः ॐ ॥ यद्ब्रह्मविद्याप्राप्त्यर्थपूर्वसंपादनीयाविद्यानिरूपिता तामेवविद्यांवरुणायवक्तुंतत्रप्रसक्तविघ्नपरिहारायब्रह्माशांति पठति ॥ सहनाववत्वित्यादिना ॥ सःमित्रादिः। नौ गुरुशिष्यौ । अवतु रक्षतु । विघ्नान्परिहत्येतिशेषः । हेति मित्रादेःरक्षणे सामर्थ्यमस्तीतिप्रसिद्धमितिदर्शयति । यद्वानौआवांसहमिलित्वाअवतुरक्षत्वित्यर्थः । समित्रादिौगुरुशिष्योभुनक्तु अन्नादि भाष्यं ॥ संहिताया.पंचाधिकरणाभिमानित्वंप्राणादिरूपस्यवायोरपिभवति । पृथिव्यंतरिक्षमित्युक्तपासतत्वंच । अतउपक्रमोपसंहारयोस्त्वमे वप्रत्यक्षंब्रह्मवदिष्यामित्वामेवप्रत्यक्षंब्रह्मावादिषमितियुज्यते ॥ २५ ॥ इतितैत्तिरीयोपनिषद्भाष्येशीक्षावल्लीसंपूर्णा ॥ १ ॥ उप० ।। सहनाववतु । सहनौभुनक्तु । सहवीर्यकरवावहै । तेजस्विनावधीतमस्तुमाविद्विषावहै । ॐ शांतिः शांति शांति ॥१॥ - ·तैत्तिरी दानेनपालयतु। व्याख्यानादिजनितमोक्तानंदभोजयत्वितिवा । भुजपालनाभ्यवहारयोरितिधातोः हेतिमित्रादेःभोजनदानेसाम श्रीनिवा० र्थ्यप्रसिद्धिमाह । नौआवां सह मिलित्वाभोजयत्वितिवा । आवांगुरुशिष्योसह मिलित्वा वीर्यव्याख्यानविषयेप्रयत्नकरवा भाष्यार्थः ॥३०॥ वहैकुर्वः । लोडुत्तमपुरुषद्विवचनमिदं । नौआवाभ्यांअधीतं तेजस्विवीर्यवत्तममस्तु । आवांतेजस्विनौभवाव । आधी तंफलप्रदमस्तु इत्यर्थइत्यप्याहुः । गुरुशिष्यौआवां माविद्विषावहै विद्वेषनकरवावहै । नकुर्वःशांतिरितिनिरुक्त प्रयोज २१२-१२ नंपूर्वमेवोक्तमनुसंधेयं ॥ १ ॥ ( अथभाष्यार्थः)॥ यदर्थविघ्नपरिहारिणीशांतिःपठितातामेवब्रह्मविद्यामाह ॥ ब्रह्म विदाप्नोतिपरमित्यादिना ॥ अप्रतिपत्तिविप्रतिपत्तिनिरासायादौतावत्ब्रह्मवल्लीप्रमाणेनैवसम्यग्व्याचष्टे ॥ स्वयोग्य मित्यादिना ॥ तत्रादौसोश्नुतेइतिवाक्यंव्याचष्टे ॥ स्वयोग्यमिति ॥ सइत्यस्यार्थःब्रह्मविदिति । सर्वान्कामानित्य स्यार्थः स्वयोग्यसुखमेवेति । तयावर्त्यप्रदर्शनंनेति । अश्नुतइत्यस्यार्थःभुतइति । ब्रह्मणेत्यनूद्यतस्यविरिंचेनपरेणचे त्यर्थद्वयकथनं । सहेत्यनूद्यतस्याभिप्रायउक्तस्तद्वश्यइति । सवाएषपुरुषोन्नरसमयइत्यत्रसवाएषइत्यनेन अन्नात्पुरुषइतिप्रकृतः प्रसिद्धान्नविकारभूतदेहएचपरामृश्यतइत्यसदित्यभिप्रेत्यसइत्यनेन आत्मनआकाशःसंभूतइत्यत्रात्मशब्दोक्तविष्णुरेवपरामृश्यत इतितावत्प्रमाणेनदर्शयति ॥ यएषइति ॥ गुणाधिकः अतएवात्मशब्दोक्तइतिशेषः । यथोक्तमनुव्याख्याने । सइत्यात्मपदो | ॥ ३० ॥ भाष्यं ॥ स्वयोग्यंब्रह्मविद्भुड्तेविरिचेनपरेणच । ब्रह्मणासहतद्वश्यस्सुखमेवनदुष्कृतमितिच । यएषभगवान्विष्णुर्भूतस्रष्टागुणाधिकः ।

·द्दिष्टइति । एषइत्यस्यजीवशरीरगतइत्यर्थमभिप्रेत्याह ॥ सएवेति ॥ अजातोपिजातइत्यनेन प्रादुर्भावएवहरेजनिर्नदेहोत्पत्ति रितिदर्शयति । अतएवोत्तरत्रव्यज्यतइत्युक्तं । इतरानधिष्ठानेनसाक्षात्स्वयमेवजातःकिमित्यतःअन्नात्पुरुषइत्यस्याभिप्राय माह ॥ अन्नात्मनीति ॥ अन्नविकारभूतइत्यर्थः । यथोक्तंएपजीवशरीरगइति । सुविवेकिभिरितितृतीयाषष्ठयर्थे । साचक मणीतिज्ञातव्यं । तथाचसवाएषइतिनप्रसिद्धान्नविकारपुरुषशब्दोक्तदेहपरामर्शः । किंतुआकाशादिपुरुषांतशब्दैर्ब्रह्मणोपिवा च्यत्वमंगीकृतं । तत्तत्क्रियाप्रवर्तकत्वेनब्रह्मणोपिप्रादुर्भावांगीकारात् । तथाचयस्मादात्मनःआकाशादिपुरुषांतमुत्पन्नं सएषःपुरु पशब्दोक्तजीवशरीरगोन्नरसमयइतिपरमात्मपरामर्शागीकारात् । नचकिमर्थमसौपरामृश्यतइतिवाच्यं । आत्मनआकाशादिकार णत्वमुक्त्वातस्यैवान्नमयादिपंचरूपत्वप्रदर्शनायपुनःप्रक्रांतत्वान्नपरामर्शवैयर्थ्यमितिभावः। यथोक्तंभाष्ये। सवाएषइत्यन्यप्रारंभा दिति। उक्तंचानुव्याख्याने । एवंदेहादिपर्यंतमागतंहरिमेवतु । परामृशतितस्यैवपंचरूपत्ववित्तयइति । यदवादि सवाएषइत्य न्यपरामर्शोनान्नात्पुरुषइत्युक्तदेहपरामर्शइति । तदयुक्तं । आत्मनोदूरोक्तत्वात्देहस्यचसमीपोक्तत्वात्समीपोक्तदेहपरित्यागेनदू रोक्तात्मपरामर्शग्रहणेकारणाभावात्। अन्नात्पुरुषइतिपुरुषशब्देनप्रकृतस्यैवदेहस्यसवाएषपुरुषइतिपुरुषशब्देनोक्तरात्मनश्चपुरुष शब्देनप्रकृतत्वाभावाच्च । एकेनशब्देन द्विरुक्तेनभेदश्रुतिविनावस्तुद्वयोक्तिग्रहणायोगादित्याशंकापरिहारायान्नरसमयइत्येतया चष्टे॥अन्नस्यसारतोयमिति ॥ सारेतिरसशब्दार्थः । रसःसारोवरश्चेतिशब्दाएकार्थवाचकाइतिवचनात् । अन्नस्यान्नशब्दा भाष्यं ॥ सएवान्नात्पुनर्जातोह्यजातोपियतोविभुः । अन्नात्मनिशरीरेसौव्यज्यतेसुविवेकिभिः । अन्नस्यसारभूतोयंशरीरस्यचकेशवः । तै०श्री०७० ·स्यपर तैत्तिरी० ॥ र्थभूतस्यात्तृत्वादे सारभूतः श्रेष्ठात्ता श्रेष्ठाद्यश्चेत्यर्थः । यथोक्तं महाभोक्तामहाभोग्यइत्यर्थोन्नमयेभवेदिति। अन्नरसमयइत्य श्रीनिवा० स्यैवार्थातरमाह । शरीरस्यसारभूतइति । अन्नविकारस्यशरीरस्येत्यर्थः । अयंभावः । सवाएषपुरुषइतिवाक्येनपरमात्मैवपरा भाष्याथः मृश्यतेनदेहः । नचतस्यदूरोक्तत्वविरोधःपुरुषशब्देनाप्रकृतत्वविरोधश्चेतिवाच्यं । आकाशादिपुरुषांतशब्दैराकाशादिसारभूत परमात्मनोपिप्रादुर्भावांगीकारेणसमीपोक्तत्वात्पुरुषशब्देनप्रकृतत्वाच्चपरमात्मपरामर्शोपपत्तेः । नचपुरुषपदेनदेहपरमात्म २२-१२ नोरुभयोरप्युक्तत्वादुभयपरामर्शोयमस्त्वितिवाच्यं । पुरुषशब्दोक्तदेहसारभूतपरमात्मैवदेहविहायात्रपरामृश्यते । कुतइतिचेत् रसशब्देन विशेषणात् । यथाप्रकृतिपुरुषचेतिपुरुषशब्देनजीवेश्वरयोईयो प्रकृतत्वेपिदुःखानुभवितृत्वविशेषणेनपुरुष प्रकृति स्थोहीतिवाक्येजीवएवोच्यतेनेश्वरः एवमन्नात्पुरुषइत्युभयोःप्रकृतत्वेपिसवाएषपुरुषोन्नरसमयइतिसारान्नमयत्वविशेषणेनपर मात्मपरामर्शएवायमितिज्ञायते । उक्तंच बहूनांसहनिर्देशेएकयाभिधयैवतु। तयैवाभिधयातेषांपरामृश्यैकमुच्यतइति । एत चसविस्तरमुक्तमुत्तरप्रस्थाने ब्रह्मशब्दोदितेतस्मिन्नात्मशब्दप्रयुज्यचेत्यादिना । अन्नमयंप्रत्युदाहृतश्लोकेअन्नाद्वैप्रजाःप्रजायं तइत्यादावन्नशब्देनप्रसिद्धान्नमेवोच्यतइत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायान्नशब्दार्थमाहू ॥ अन्ननामाचेति ॥ अन्नाभेदेनतच्छब्दवा च्यत्वपरिहारायान्नसंस्थइत्युक्तं । अनेनान्नशब्दस्यहरौरूढिरुक्काभवति । अर्थातरमाह ॥ शरीरेष्विति ॥ अन्नविकारभूते घुशरीरेष्वित्यर्थः । तथाचान्नादित्यस्यानविकारशरीरसंस्थाद्धरेरित्यर्थः । उक्तोभवति । प्रसिद्धान्नपरत्वे येनंब्रह्मोपासतेइत्यादि॥ ३१ ॥ भाष्यं ॥ अन्ननामाचानसंस्थश्शरीरेपुचसंस्थितः । ल ·नोक्तब्रह्मशब्दाद्ययोगइतिभावः । किंचप्रसिद्धान्नेअद्यतेत्तिचेतिवाक्योक्तान्नशब्दनिर्वचनलभ्यार्थायोगइतिभावः। भूताद्यत्व स्यकथंचित्संभवेपिभूतात्तृत्वस्यकथमप्यसंभवइतिभावेनात्तिचभूतानीत्यस्यार्थमाह ॥ अनृत्वादिति ॥ ननुपरमात्मनोपिक थमन्नशब्दवाच्यत्वं भूतात्तृत्वस्यकथंचित्तत्रसंभवेपिभूताद्यत्वस्यकथमप्यसंभवादित्यतोभूतैरद्यतइत्यस्यतात्पर्यमाह ॥ उपजी व्यश्चेति ॥ यथोक्तंभाष्ये । उपजीव्यत्वमेवाद्यत्वमिति । उक्तंचानुव्याख्याने । भोग्यत्वमत्रचाद्यत्वमुपजीव्यतयाहरेरिति । प्रसिद्धान्नपरत्वे अन्नंहिभूतानांज्येष्ठं तस्मात्सर्वोषधमुच्यतइतिवाक्योक्तंसर्वभूतेभ्योज्यायस्त्वंसंसारेदह्यमानानामाश्रयत्वरूप मौषधत्वंचमुख्यतोनसंभवतीत्याशयेनतव्याचष्टे ॥ सज्यायानिति ॥ तस्मात्ज्यायस्त्वादेव ॥ संसारइति ॥ संसरत्यत्रेति संसारोदेहस्तत्रजाठराग्निनादह्यमानानामाश्रयत्वादित्यर्थः। यथोक्तं । ओषधीषुस्थितोविष्णुःक्षुधितैराश्रितोभवेदिति । तथाच उषा:उष्टाःदग्धाः । उषप्लुषदाहइतिधातोः। तेधीयतेअस्मिन्नितिव्युत्पत्तिर्द्रष्टव्या । ननुसवाएषपुरुषोन्नरसमयइत्युक्तान्नरसमयो नविष्णुःकिंतुदेहरूपाकोशएव। कुतः विकाराभिधायकमयट्प्रत्ययप्रयोगात्तस्यचान्नविकारदेहएवसंभवात् विकारशून्येपरमात्म निचासंभवादित्याशंकायांनात्रमयविकारार्थोविवक्षितः किंतुप्राचुर्यार्थएवेत्याह ॥ प्रचुरमिति ॥ प्रचुरंपाचुर्य । तादात्म्यार्थे विकारार्थेप्राचुर्यार्थेमयतिधेतिवचनात् । अन्नमयोयज्ञइत्यादौमयट प्राचुर्येप्रयोगदर्शनाच्चेतिभावः यथोक्तं । विकारश भाध्यं ॥ अत्तृत्वात्सर्वलोकानामन्नमित्युच्यतेहरिः । उपजीव्यश्वभूतानामितिचान्नंजनार्दन । सज्यायान्सर्वभूतेभ्यस्तस्मात्सर्वोषधंस्मृतः । संसारेदह्यमानानामाश्रयत्वात्सऔषधं । प्रचुरमयइत्युक्तंप्रचुरात्तायतोहरिः ।

·श्रीनिवा० भाष्यार्थः नात्रा २।२-१२ तैत्तिरी | ब्दान्नेतिचेन्नप्राचुर्यादिति । ननुकथमत्रान्नमयशब्दोन्नप्राचुर्यार्थः । अन्नप्राचुर्यकथनस्याल्पत्वादित्यतआह ॥ प्रचुरात्तेति ॥ इदमुपलक्षणं । प्रचुराद्यइत्यपिग्राह्य। तथाचप्रचुरात्तापूर्णात्ता । प्रधानात्तेतियावत्। एवंप्रचुराद्यःप्रचुरोपजीव्यश्चेत्यन्नमयइत्यर्थः। ॥३२॥ त्रान्नप्राचुर्यस्यान्नमयशब्दार्थत्वायोगः । यतोत्रान्नशब्देनभूतात्तृत्वस्यतदद्यत्वस्यचाभिधानेनाल्पार्थत्वाभावात् । प्रसिद्धान्ना र्थत्वएवतत्प्राप्तेरितिभावः। यथोक्तंभाष्ये । अन्नादीनांचप्राचुर्यमेव । अद्यतेत्तिचेतिव्याख्यानात् । तत्प्राचुर्यंचयुज्यतइति । उक्तंचानुव्याख्याने । प्रचुरान्नादिरेवातोह्यन्नमन्नमयेत्यपि । उच्यतइति । किंचनायंमयट्प्रत्ययः । किंनाम प्रचुरवाचीमयशब्द इत्यंगीकृत्यान्नमयइत्यस्यार्थीतरमाह ॥ प्रचुरैरिति ॥ हरिरितिवर्तते । अन्नशब्दवाच्योहरिय॑तोमयैःप्रचुरैःबहुभिःसेव्यते अतोमयसेव्यान्नइतिभाव्ये मध्यमपदलोपेनमयशब्दस्यपरनिपातेनचान्नमयइतिईरितइत्यर्थः । ननुयदिपरिदृश्यमानदेहएव नान्नमयः । किंतुपरमात्मैव कथंतर्हितस्येदमेवशिरइत्यादिप्रत्यक्षनिर्देशोयुज्यते । नचवाच्यमुपनिषद्रष्टामुनिःब्रह्मापरोक्षीकृत्य प्रत्यक्षतोनिर्दिशतीति । तथासतितेनापरोक्षीकृतप्राणमयादावपितत्प्रसंगात् निर्देशवैयर्थ्याच्चेत्यतस्तदभिप्रायमाह ॥ देह स्यैवेति ॥ अस्यविष्णोःशिरोदेहस्यशिरसिप्रतिष्ठितमितिसंबंधः । अयंदक्षिण:पक्षः अयमुत्सरःपक्षः इत्यस्यार्थोबाह्रोःपक्षा विति । अस्यविष्णो:पक्षौदक्षिणोत्तरबाहू देहस्यबाह्वोम्प्रतिष्ठितावितिलिंगवचनविपरिणामेनसंबंधः । अयमात्मेत्यस्यार्थोम भाष्यं ॥ प्रचुरैस्सेव्यतेनित्यमतोन्नमयईरितः । देहस्यैवशिरस्यस्यशिरोविष्णोःप्रतिष्ठितं । बाह्रो पक्षौतथामध्येमध्यपश्चात्तनौतथा । ।

·ध्येमध्यमिति । अस्यविष्णोःमध्यं मध्ये देहस्यमध्यप्रतिष्ठितमितिसंबंधः । इदंपुच्छंप्रतिष्ठेत्यस्यार्थः। पश्चात्तनाविति । एक वचनंद्विवचनार्थे । देहस्यपश्चात्तनौ देहाधोभागयोः पादयोरितियावत् । अस्यविष्णोःपुच्छं पादौप्रतिष्ठितावित्यर्थः यद्वा देहस्यप श्चात्तनौपादद्वये विष्णोःपुच्छं पादद्वयंप्रतिष्ठितमित्यर्थः । अन्नमयशब्दवाच्यरूपस्यनामविशेषदर्शयति ॥ इत्येषभगवा निति ॥ एवंचपरिदृश्यमानदेहशिरःपक्षादौ अन्नमयनामकानिरुद्धाख्यभगवच्छिरःपक्षादेःसन्निहितत्वात् वस्त्रप्रावृतजानुनीदं जान्वितिनिर्देशवदिदमितिनिर्देशोयुज्यतेइतिभावः। यथोक्तंभाष्ये । इदमितिचदृश्यमानसन्निहितत्वादिति । उक्तंचानुव्या ख्याने । इदमित्येवनिर्देशोवस्त्रप्रावृतवद्विभोः । शिरआदेर्भवेज्जीवशिरआदौव्यवस्थितेरिति । तस्माद्वाएतस्मादन्नरसमयाद न्योंतरआत्माप्राणमयइत्यादिप्राणमयप्रकरणंव्याचष्टे ॥ तस्यांतरमित्यादिना ॥ तस्यान्नमयनामकानिरुद्धस्य । अन्यइत्य स्यार्थः परमिति । अंतरआत्मेत्यस्यार्थः अंतररूपमिति । अंतरवस्थितस्वरूपमित्यर्थः । प्राणमयोपिकोशइतिविकत्यंतेतदसदि तिभावेनोक्तंप्रद्युम्नाख्यंप्राणमयमिति । तत्रनिमित्तमाह ॥ प्रणेतृत्वादिति ॥ प्रकर्षणनेतृत्वादित्यर्थः । नन्वन्योंतरआत्मे त्यादिनान्योन्यमन्यतयोक्तान्नमयादेःकथंपरब्रह्मत्वंयुज्यते । भगवद्रूपेषुभेदाभावादित्यतउक्तं अभिन्नमपिभिन्नवदिति । विशे षबलादितिभावः । यथोक्तमनुव्याख्याने । अभेदेपिविशेषेणैवान्यइत्युदितोहरिरिति । अतएकस्सपंचधा । उक्तइतिच । प्राण मयस्यशिरआदिकंशरीरस्थप्राणापानादौतिष्ठतीतिवक्तुंतस्यप्राणएवशिरइत्यादिकंप्रवृत्तं । तत्प्रद्युम्नाख्यभगवच्छिरआदेःप्राणाद्य भाष्यं ॥ पुच्छमित्येषभगवाननिरुद्धस्स्वयंहरिः । तस्यांतरंपररूपमभिन्नमपिभिन्नवत् । प्रद्युम्नाख्येप्राणमर्यप्रणेतृत्वात्प्रकीर्तितं ·श्रीनिवास भाष्यार्थः २।२-१२ तैत्तिरी भेदप्रतीतिवारणायव्याचष्टे ॥ शिरस्तस्येत्यादिना ॥ तस्यप्राणमयस्यप्रद्युम्नस्य नामतःप्राणशब्दवाच्यमेवेत्यर्थः। उत्तरः पक्षइत्यनुवर्तते । मध्यमंमध्यमशरीरं । पुच्छं पादद्वयं पृथिव्यांस्थितं । ननुप्राणमयस्यविष्णोःशिरआदिकंअध्यात्मप्राणापा ॥ ३३ ॥ नादौतिष्ठतीतिकथनप्रसंगेआत्माख्यमध्यदेहपुच्छयोराकाशपृथिवीस्थितत्वोक्तिरसंगतेत्याशंक्यनात्राकाशपृथिवीशब्दाभ्यांप्रसि द्धाकाशपृथिव्यावभिधीयते किंतुउदानसमानावेवातोनासंगतिरित्याह ॥ उदानइति ॥ प्राणमयस्यप्रद्युम्नस्यशिरआदिकं प्राणा दिगतं प्राणादिनामकमितिरूढिमाश्रित्योक्तं । इदानींयोगमभिप्रेत्यप्राणादिशब्दान्प्राणमयशिरआदौनिरुच्यदर्शयति ॥ प्रणे तृत्वादित्यादिना ॥ विष्णोःप्राणमयस्य । विशेषादित्यनंतरमासमंतादित्यपिग्राह्यं । अपनयेत् परिहरेत् । सव्याकरः। अवकाशत्वात्अवकाशप्रदत्वात् । अस्यपुच्छं सर्वस्यापिप्रधारणात्पृथिवीत्युक्तमितिसंबंधः । प्राणमयंप्रत्युदाहृतश्लोकेप्राणोहि भूतानामायुरित्युक्तं । तस्यार्थमाह ॥ सएषइति ॥ जगतामुत्पत्तिमतांप्राणिनां आयुरायुष्यप्रदः । तस्माद्वाएतस्मात्माणमया दित्यादिमनोमयप्रकरणंव्याचष्टे ॥ तस्मिन्निति ॥ प्राणमयनामकेप्रद्युम्नेमनोमयनामासंकर्षणस्थितइत्यनेनमनोमयस्यापि भाष्यं ॥ शिरस्तस्यप्राणगतंप्राणइत्येवनामतः । व्यानाख्योदक्षिण पक्षोव्यानगश्चोत्तरस्तथा । अपानाख्योपानगतआकाशस्थंचमध्यमं । आकाशाख्यंतथापुच्छंपृथ्व्यांपृथिविनामकं । उदानआकाशनामासमानःपृथिवीतिच । प्रणेतृत्वात्प्राणनामशिरोविष्णोःप्रकीर्तितं । विशेषाचेष्टये द्यस्माद्यानाख्योदक्षिण कर । यस्मादपनयेद्दोषानपानस्सव्यउच्यते । आकाशस्त्ववकाशत्वान्मध्यदेहोमहात्मनः । पृथिवीपुच्छमस्योक्तंसर्वस्या पिप्रधारणात् । सएषजगतामायुस्तस्मिन्संकर्षणस्स्थितः ।

·कोशत्ववचनंपरास्तंवेदितव्यं । तस्ययजुरेवशिरइत्यादौमनोमयनामसंकर्षणाख्यभगवच्छिरआदेर्यजुराद्यभेदप्रतीतिवारणाय यजुरादिशब्दान्मनोमयनामकभगवच्छिरआदीयोगरूढिभ्यांव्याख्याति ॥ शिरस्तस्येत्यादिना ॥ तस्यमनोमयनामकस्यसं कर्षणस्य । यज्ञानांहरणात् यज्ञसंबंधिभागस्वीकारादित्यर्थः । यजुःसंस्थंचेत्यादिनातत्रतत्रस्थितत्वोक्त्यारूढिरुक्तेतिज्ञातव्यं । यजुर्वेदादौप्रतिपाद्यतयास्थितमित्यर्थः । अर्चनायाःपूजायाः। दोषात् दोषवत्त्वेन । सर्वाभक्तस्वरूपस्यसमीकृतेः साम्यकर णादित्यर्थः । यद्वादोषादितिल्यब्लोपनिमित्तापंचमी। दोषपरिहारंविधाय निर्दोषत्वेनेतियावत् । सर्वभक्तस्वरूपस्यसाम्य- करणादित्यर्थः । दोषाच्छमीकृतेरितिकचित्पाठः । तत्रभक्तानांदोषात्शांतिकरणात्परिहारकरणादित्यर्थोद्रष्टव्यः । आदेशआ त्मेत्यस्यार्थः पंचरात्रगतपंचरात्रप्रतिपाद्यं मध्यंमध्यांगं आदेशाख्यमिति मेतिपंचरात्रेआदेशशब्दनिर्वक्ति ॥ सुविस्तृतेरिति ॥ बुध्याविवेकेनपंचरात्रमित्यनुवर्तते । उपदेशरूपत्वादितिशेषः । तथाचभगवद्गुणसुविस्तृतरुपदेशरूपत्वात्पंचरात्रमादेशाख्यमि तिसंबंधः । यद्वापंचरात्रगतमितिआदेशशब्दस्यरूढिमुक्त्वासुविस्तृतेरत्यंतविस्तृतत्वादादेशाख्यमितियोगप्रदर्शनपरत्वेनव्या ख्येयं । अथर्वांगिरसस्थितत्वादथर्वाख्यमथर्वागिरसशब्दवाच्यमित्यर्थः । ऋषिद्वयदृष्टभागद्वयोपेतोऽथर्वणवेदएवाथर्वागिर सशब्देनोच्यतइतिसंप्रदायविदः । अधरंचेत्यत्रचशब्दात्वर्तयतीत्यस्यांऽगिरसइत्यस्यचसंग्रहः । तथाचाधरंपातालादिस्थं भाष्यं । शिरस्तस्ययजुर्नामयज्ञानाहरणात्स्मृतं । यजुस्संस्थंचबाहूतुऋक्सामांतस्स्थितौसदा । ऋगर्चनायास्स्वीकारात्सामदोषात्समीकृतेः । पंचरात्रगतंमध्यमादेशाख्यंसुविस्तृते. । अथर्वाख्यंतथापुच्छमधरंचांगिनारसः ।

·२१२-१२ तैत्तिरी प्राणिजातंवर्तयतीत्यथर्वाख्यमित्यर्थः । धकारस्यथकारोनिर्वचनादित्यवगंतव्यं । अंगिनांप्रधानानांदेवानांसकाशात्रसःसारो श्रीनिवा० वरइतिहेतोरंगिरसइत्यर्थः । यतोवाचोनिवर्ततेइत्यादेस्तात्पर्यमनोवाचामगम्यंतमिति । साकल्येनेतिशेषः । आनंदंब्रह्मणो ॥ ३४॥ भाष्यार्थः विद्वानित्यत्रआनंदंब्रह्मणइत्युक्त्याप्राप्तभेदशंकांपरिहरति ॥ ज्ञात्वानंदस्वरूपिणमिति ॥ विशेषबलात्तथाव्यवहारइति भावः । नबिभेतिकदाचनेत्यस्यार्थःकुतश्चिदिति । तस्माद्वाएतस्मान्मनोमयादितिविज्ञानमयप्रकरणंव्याचष्टे ॥ वासुदेवइ त्यादिना ॥ ततोंतरः । मनोमयनामकेसंकर्षणेस्थितः । अनेनविज्ञानमयोपिकोशइत्यपास्तं । तस्यश्रद्धैवशिरइत्यादौवि ज्ञानमयनामकवासुदेवाख्यभगवच्छिरआदेःश्रद्धाद्यभेदप्रतीतिनिरासायश्रद्धादिशब्दाविज्ञानमयनामकभगवच्छिरआदौयो गरूढिभ्यांव्याख्याति ॥ श्रद्धाख्यमिति ॥ श्रद्धेत्यास्तिक्यबुद्धिरुच्यते भारतीवा । श्रद्धायांस्थितंतच्छिरःश्रुतिधर्तृत्वाच्छु तिधारकत्वाच्छ्रद्धाख्यमित्यनेनरूढियोगौदर्शितावितिज्ञातव्यं । ऋतस्थः यथार्थज्ञानस्थः । नियामकइतिचशब्दार्थः । सर्व लोकस्यात्रैवमध्यदेहएवयोगात् आश्रितत्वेनसंबंधादित्यर्थः । पुच्छमित्यनंतरं महासंस्थं महःसूर्यादितेजःपुंजतत्स्थमित्यपिद्र ष्टव्यं । महनीयत्वतःपूज्यत्वतः । महपूजायामितिधातोः । तस्माद्वाएतस्माद्विज्ञानमयादित्यानंदमयप्रकरणव्याचष्टे ॥ भाष्य ॥ मनोवाचागमम्यंतंज्ञात्वानंदस्वरूपिणं । कुतश्चिन्नबिभेत्येववासुदेवोंतरस्ततः । श्रद्धाख्यंश्रुतिधर्तृत्वाच्छ्रद्धायांतच्छिरस्थितं । ऋतंज्ञानततेर्दाताचर्तस्थोदक्षिण कर । वामस्सत्यस्थितस्सत्यंसतांयस्मान्नियामक । योगाख्यंसर्वलोकस्ययोगादत्रैवयोगगं । मध्यपुच्छंमहोनाम महनीयत्वतस्सदा।

·तस्मिन्नित्यादिना ॥ तस्मिविज्ञानमयनामकेवासुदेवे । आनंदरूपइत्यनेनमयटस्तादात्म्यमर्थइत्युक्तंभवति । नारायणइत्यने नानंदमयस्यापिकोशत्वोक्तिःपरास्तेतिज्ञातव्यं । तस्यप्रियमेवशिरइत्यादौआनंदमयनामकनारायणाख्यभगवच्छिरआदेःप्रियाद्य भेदप्रतीतिवारणायप्रियादिशब्दानानंदमयनामकभगवच्छिरआदौयोगरूढिभ्यांव्याख्याति॥शिरःप्रियेस्थितमित्यादिना ॥ प्रियेवस्तुनि परेयं परैः संसारिविलक्षणैर्मुक्तैरुत्तमैर्वाइयंप्राप्यमित्यर्थः । परेतिप्रशब्दार्थः । प्रकारस्थाकारलोपः । बाहूमोदन मोदी अपकृष्टप्रकृष्टविषयोत्थावानंदौ मोदप्रमोदौ । तयोःसंस्थितावितिशेषः । आनंदः स्वरूपभूतः। तत्रसंस्थंमध्यं । आततत्वतोनिमित्तादानंदइत्युच्यतइतियोज्यं । पुच्छंपादद्वयंतु सृष्टयापृथिव्यादिलोकान्बृंहयेद्यतोतोब्रह्मेत्युच्यतइत्यर्थः । यद्वातुशब्दःसृष्टौविशेषद्योतकः । तथाचभक्तानांसृष्टयामुक्तिसृष्टयामोक्षदानेनेतियावत् । बृंहयेत् ज्ञानानंदौबृंहयेद्यतोतःपुच्छं पादद्वयंब्रह्मेत्युच्यतइत्यर्थः । यथोक्तंबृहद्भाष्ये । स्वित्यानंदःसमुद्दिष्टोवरितिज्ञानमुच्यते । मुक्तिदानेनतद्दानात्सुवरस्यपद द्वयमिति । अथकस्मादुच्यतेब्रह्मेति बृहतिबृहयतिचेतिश्रुतिरितिभावः। रूढिमप्याह ॥ प्रधानवायाविति ॥ देहसंस्थे मुख्यवायावित्यर्थः । तस्यैषएवशारीरआत्मायःपूर्वस्येत्यत्रान्नमयप्राणमयादीनांशरीरशरीरिभावोक्त्याभेदो नियम्यनियामक भाष्यं ॥ तस्मिन्नानंदरूपोसौस्थितोनारायणस्सदा । शिर प्रियेस्थितंतस्यपरेयंप्रियनामकं । मोदप्रमोदयोर्बाहूमोदनाच्चप्रमोदनात् । मोदप्रमो- दनामानावानंदस्त्वाततत्वतः । मध्यमानंदसंस्थंचब्रह्मसृष्टथातुबंहयेत् । पुच्छंप्रधानवायौचब्रह्माख्येसंस्थितंसदा ।

·mins श्रीनिवा० भाष्यार्थः २।२-१२ तैत्तिरी | भावादिरूपोविशेषश्चप्रतीयते तदयुक्तं । एकमेवेत्यादिश्रुतिविरोधादित्यतआह ॥ अभेदोपीति ॥ भेदरहितोपीत्यर्थः । अविशेषोपि नियम्यनियामकभावादिविशेषरहितोपीत्यर्थः । इंद्रार्जुनादिवद्विशेषरहितोपीत्यर्थइतिपूर्वटीकाकाराः । परमैश्वर्य योगतइत्युपलक्षणं । विशेषबलाञ्चेतिद्रष्टव्यं । कोदेहव त्कश्चदेहिवदित्यतआह ॥ बहिःस्थइति ॥ अन्नमयादिरित्यर्थः । अंत स्थितःप्राणमयादिः। ननुयथाअस्मदादीनांदेहसंबंधविनावहिःस्थिताश्माद्यादानेअसमर्थत्वाद्देहसंबंधोऽपेक्षितः एवंप्राणमया दिरूपस्यहरेरप्यन्नमयादिरूपदेहसंबंधविनाबहिःस्थितवस्त्वादानेऽसमर्थत्वाद्देहित्वंकिमित्यपेक्षायामाह ॥ अंताप्तीति ॥ अन्नमयाद्यंताप्तिविशेषेणैवहरिदेही बहिःस्थितत्वमात्रेणैवान्नमयादेर्देहत्वमित्यपिद्रष्टव्यं । बहिर्बहिष्ठवस्तुविषये तदादानादा वितियावत् । अशक्तत्वतोदेहीजातइतितुनेत्यर्थः । प्राणमयादिप्रकरणचतुष्टयगतस्यसवाएषपुरुषविधएवेत्यस्यार्थमाह ॥ सर्वे पीति ॥ प्रकरणचतुष्टयगतस्य तस्यपुरुषविधतांअन्वयंपुरुषविधइत्यस्यतात्पर्यमाह ॥ उत्तरादिति ॥ उत्तरा दानंदमयादेःस काशा त्पूर्वस्य विज्ञानमयादेः संभव प्रादुर्भावोभवतीत्यर्थः । नारायणादिरूपैर्वासुदेवादिरूपाणामभिव्यक्तिरितिभावः । प्रकरणचतुष्टयगतस्य तेनैषपूर्णइत्यस्यार्थमाह ॥ उत्तरैरिति ॥ पूर्वेसर्वशःसर्वे विज्ञानमयादयः उत्तरैरानंदम यादिभिर्निश्छिद्रत्वेननिश्छिद्रतया निरवकाशतयेतियावत् । पूरिताःपूर्णाइत्यर्थः । स्पष्टमन्नमयादिशब्दार्थानाह ॥ भाष्यं ॥ अभेदोप्यविशेषोपिपरमैश्वर्ययोगतः । देहदेहिवदेवासौपंचधावस्थितोहरिः । बहिस्स्थोदहवद्विष्णुरंतस्स्थोदेहिवत्स्मृतः । अंतर्व्याप्ति विशेषेणनत्वशक्तत्वतोबहिः । सर्वेपिपुरुषाकाराउत्तरात्पूर्वसंभवः । उत्तरैःपूरिता पूर्वनिश्छिद्रत्वेनसर्वशः।

·॥ अत्तृत्वंचेत्यादिना ॥ चशब्देनाद्यत्वसंग्रहः । अत्तृत्वमद्यत्यंचान्नशब्दार्थः । प्राणशब्दार्थ प्रणेतृत्वं । मनुअवबोध नेइतिधातोम्बोधोम( नश्श)नोमयशब्दार्थः । विज्ञान( मय )शब्दार्थेविविधवेत्तृतेति । तत्रवीत्यस्यार्थोविविधेति । ज्ञान शब्दार्थोवेत्तृतेति । मयटामर्थःपूर्णाइति । नन्वन्नमयादीनांपंचानामपिप्रत्येकमत्तृत्वादिसर्वगुणोपेतत्वेनप्रत्येकमन्नमयादि सर्वनामकत्वात्कथमन्नमयादीनांप्रत्येकमत्तृत्वादिगुणोक्तिस्तत्प्रयुक्तान्नमयादिनामभेदश्चेत्यतआह ॥ अयादिदास्तइति ॥ अपि यद्यपि प्रत्येकंतेसर्वेसर्वगुणाः अत्तृत्वादिसर्वगुणवंतः तथापिप्रत्येकंअत्त्यादिदाः स्वोपासकानांरुद्रादीनामत्तृत्वादिदाः स्वस्यतदभावेपरस्मैतदानानुपपत्तेरितिन्यायेनाऽत्तृत्वाद्युपेताइतियावत् उच्यते ततःस्वोपासकानामत्तृत्वादिगुणदातृत्वादेवसर्व नामवतामपिनामभेदःउपनिषदुक्त उपपद्यतइतिभावः । असन्नेवसभवति असद्ब्रह्मेतिवेदचेदित्यस्यार्थमाह ।। पंचरूपंचेति ।। असदित्यस्यार्थोजीवादन्यन्नविद्यतइति । ततश्चदुःखीतियावत् । अभाववाचकाःशब्दासर्वतेदुःखवाचकाइतिगीतातात्पर्यवच नात् । असन्नेवसभवतीत्यस्यतात्पर्यमाह । तेऽसंतइति दुःखिनइत्यर्थः । तत्रहेतुस्तमआलयाइति । तमआलयः अंतेआश्रयोये षांतेतथा । तमसिआसम्यक्लयोयेषांतेतथा । तमसिमनाइत्यप्याहुः । यतइतिशेषः । यतोऽतस्तेऽसंतइतिसंबंधः । अस्तिब ह्मेतिचेवदेत्यस्यार्थमाह ॥ जीवादन्यदिति ॥ ततश्चसुखीतियावत् । सद्भाववाचिनःशब्दाःसर्वतेसुखवाचकाइतिवचनात् । भाष्यं ।। अत्तृत्वंचप्रणेतृत्वबोधोविविधवेत्तृता । आनंदश्चयत पूर्णस्ततोन्नादिमयास्मृताः। अत्त्यादिदास्तेप्रत्येकंसर्वेसर्वगुणाअपि । नामभेदस्त- तस्तूक्तस्सर्वनामवतामपि । पंचरूपंचतद्ब्रह्मजीवादन्यन्न विद्यते । इतियेतुविजानंतितेऽसंतस्तमआलयाः । जीवादन्यत्परंब्रह्मपंचरूपंचयेविदुः ।

·तैत्तिरी० संतमेनंततोविदुरित्यस्यार्थःसंतस्तइतीति । संतः सुखिनइत्यर्थः । तत्रहेतु मोक्षयोग्याहीति। हियस्मात्ध्रुवंनिश्चयेनमोक्षयोग्या श्रीनिवा०
स्तस्मात्संतस्तइतिविज्ञेयाइतिसंबंधः ॥२-१२ ॥ ततश्च ॥ ब्रह्मविदामोतिपरमित्यादेरियमक्षरयोजना ॥ अन्यवि
द्यायाअन्यगतेरयुक्तत्वाद्ब्रह्मवित् परब्रह्मवित्परंब्रह्माप्नोति । ननुतत्परंब्रह्मकिंलक्षणकं । नहिलक्षणेनविनावस्तुस्वेतरसमस्तव्या
खंडाथः
वृत्ततयाशक्यतेज्ञातुं। कुत्रचतद्वेदनं किंहृदि तदन्यत्रवा काचतत्प्राप्तिः किंतदैक्यापत्तिरूपाउततत्समीपंप्राप्यभोगानुभवरूपावे
तिशंकायामाह ॥ तदेषेति ॥ तदेतच्छंकात्रयं अभिप्रति तदुत्तरत्वेनेतियावत् । एषावक्ष्यमाणा ऋक्मंत्रवर्णरूपा उक्ताउ
च्यतइत्यर्थः । तमेवमंत्रवर्णमुदाहरति ॥ सत्यमित्यादिनाविपश्चितेत्यंतेन ॥ तत्राद्यप्रश्नोत्तरं ॥ सत्यमिति ॥ द्वितीय
तृतीयप्रश्नोत्तरमाह ॥ योवेदेति ॥ योधिकारीगुहायां हृदयगुहायां परमे व्योमन् व्योम्नि दहराकाशे निहितंसत्यत्वादिवि
शिष्टंपरब्रह्म वेद सब्रह्मवित्अधिकारीसर्वान्कामान्स्वयोग्यानानंदादीविपश्चिताब्रह्मणाविरिंचेनपरेणचसहतवश्यःसन्अनुते
भुतेइत्यर्थः । अनेनहृदितवेदनं तत्माप्तिश्चतत्समीपंप्राप्यतदधीनतयाभोगानुभवरूपेत्युक्तंभवति। इतिशब्दोमंत्रवर्णसमाप्तिद्योत
कः॥२॥ इतःपरंमंत्रवर्णोक्तसत्यत्वादिविस्तृतिरेव तस्माद्वाएतस्मादित्यादिनोत्तरग्रंथेनक्रियते । यथोक्तमनुव्याख्याने । अतो
हिमंत्रवर्णोक्तविस्तृतिस्तुसमस्तया। क्रियतेपरयायस्मादिति । तत्रसृष्टिप्रकरणेनान्नमयप्राणमयप्रकरणाभ्यांचसत्यत्ववित्रीयते ।
भाष्यं ।। संतस्तइतिविज्ञेयामोक्षयोग्याहितेध्रुवं ।।
प०॥ॐब्रह्मविदाप्नोतिपरी तदेषाभ्युक्ता।सत्यंज्ञानमतंब्रह्म। योवेदनिहितंगुहायांपरमेव्योमन् । सौनतेसर्वान्कामान्सह । ब्रह्मणाविपश्चितेति ॥२॥

·तथाहि । सद्भावेसाधुभावेचसदित्येतत्प्रयुज्यतइतिवचनात्सद्भावशब्देनप्रजननंसूचितमितिगीताभाष्योक्तेश्च सत्सद्भावं प्रजन नयापयतिप्रापयतीतिसत्यं । तथासत् सत्त्वंजीवनं विशीर्णतापरपर्यायंसंहारंचयापयतीतिसत्यं । अन्नशब्दार्थोप्ययमेव । जीवन प्रदातृतयोपजीव्यत्वाख्याद्यत्वात् विशीर्णताप्रदातृतयासंहर्तृत्वाख्यात्तृत्वात् तयोरेवान्नशब्दार्थत्वात् । तथाप्राणंदेवाअनुपाणं तीत्यादिनाप्राणमयप्रकरणेनगतिजीवनप्रदातृत्वयोरुतत्वात् । सदितिधात्वर्थोपिगतिः । अस्तिदेवदत्तइत्युक्तेजीवतीतिप्रतीते जीवनंचासधात्वर्थोतस्तत्प्रदातृत्वस्यापिसत्यशब्दार्थत्वात्सत्यत्वंप्राणत्वंचैकमेव । तथासामान्यविशेषज्ञानत्वरूपंज्ञानत्वलक्षणं मनोमयविज्ञानमयप्रकरणाभ्यांविवियते । मनुधातोरवबोधार्थत्वात् । देशतःकालत आनंदादिगुणतश्चपरिच्छेदशून्यत्वरूपमनं तत्वंचानंदमयप्रकरणेननावशिष्टवाक्यैश्च विवियते । उक्तंचसूत्रकृता । मांत्रवर्णिकमेवचगीयतइति । उक्तंचभाष्ये । ब्रह्मविदा मोतिपरमितिसूचयित्वा सत्यज्ञानमनंतंब्रह्मेतिमंत्रवर्णेलक्षितंपरमेवब्रह्म शब्दानुसंधानाद्गीयतेइति । उक्तंचैतत्सर्वमनुव्याख्या नेपि । ब्रह्मवित्परमामोतीतियत्प्रथमसूचितं । तदेषमंत्रवर्णेनसत्यज्ञानमनंतवत् । लक्षितंतत्रसत्यत्वंसृष्टयान्नप्राणयोरपि । उक्तं ज्ञानंतुमनसाविज्ञानेनाप्युदीरितं । अनंतत्वंतथानंदमयवाचाप्युदाहृतं । सद्भावयापयेद्यस्मात्सत्यंतत्तेनकथ्यते। इतिसृष्टिरि हप्रोक्ताजगत्सद्भावयापकं । ब्रह्मेतिस्थापनायैवसत्त्वंजीवनमेवच । विशीर्णताचसत्त्वंस्यात्सन्नमित्याहुरेवयत् । अतोद्यतात्तृता नत्वंसत्यशब्दार्थएवहि । प्राणंदेवाअनुप्राणंतिमनुष्या:पशवश्चये । आयुःप्राणोहिभूतानामितियद्गतिजीवने । उक्तसदिति धात्वर्थोगतिश्चातोहिसत्यता । प्राणत्वमवबोधार्थोमनुधातुःप्रकीर्तितः। नाल्पेसुखमितिप्रोक्त्यैवानंदमयतोक्तितः । अनंतत्वंसु तै०श्री०७१ ·श्रितोभवेत् । पुरिशेतेयतःसोथपुरुषश्चनिगद्यतेइति ॥ ३ ॥ एवंपुरुषशब्दोक्तदेहपर्यंतमागतस्यहरेरन्नमयादिपंचरूपत्वज्ञापना यपुनःप्रारंभंकरोति ॥ सवाइति ॥ सः भूतस्रष्टतयाआत्मपदोद्दिष्टः एषः जीवशरीरगः पुरुषः परमात्मा अन्नरसमयः सारा नमयः अन्नशब्दार्थभूताद्यत्वात्तृत्वप्रचुरः। प्रचुरात्ताप्रचुरोपजीव्यश्चेत्यर्थः । अयंचान्नमयोनिरुद्धः। अस्यनिराकारतापरिहारा यान्नमयनामकानिरुद्धस्योपास्त्यर्थअवयवसंस्थितिप्रकारमाह ॥ तस्येति ॥ तस्य जीवशरीरगतस्यान्नमयनामकानिरुद्धस्य शिरः इदं अस्मिन्जीवशरीरस्यशिरसिवर्तते । दक्षिण-पक्षः दक्षिणबाहुः । अयमेतच्छरीरस्यदक्षिणबाहौतिष्ठति । उत्तरःपक्षःसव्य बाहुः। अयमेतच्छरीरस्यसव्यबाहौवर्तते। आत्मामध्यदेहः अयमेतच्छरीरस्यमध्यदेहेस्ति । पुच्छं। लांगूलत्वभ्रांतिवारणायतस्यै वार्थमाह । प्रतिष्ठेति । प्रतितिष्ठत्याभ्यामितिप्रतिष्ठापादौ । इदं एतच्छरीरस्यपादयोस्तिष्ठतीत्यर्थः । एवमुत्तरत्रापिपुच्छंप्रति ष्ठेत्यस्यार्थोद्रष्टव्यः ॥ ४ ॥ अन्नमयनामकानिरुद्धस्यसर्वप्रजास्रष्टत्वादिरूपमहिमानंश्लोकेनवक्तुंप्रतिजानीतेउपनिषद्रष्टामुनिः ॥ तद्पीति ॥ तदपितत्रापि अन्नमयनामकानिरुद्धस्यसमस्तप्रजास्रष्टुत्वादौ एषवक्ष्यमाणःश्लोकोपिप्रमाणत्वेनभवतीत्यर्थः । तमेवश्लोकंपठति ॥ अन्नाद्वैप्रजाइत्यादिना ॥ अत्रसर्वत्रान्नशब्दोन्नमयपरोद्रष्टव्यः । अन्नादन्नमयनामकादनिरुद्धात् । का स्ता प्रजाइत्यतआह ॥ या काश्चेति ॥ श्रिताःआश्रिताः तत्रस्थाइतियावत् । नकेवलंसृष्टिकर्तृत्वमात्र किन्नामस्थितिकर्तृत्वंचे उप० ॥ सवाएषपुरुषोन्नरसमयः । तस्येदमेवशिरः । अयंदक्षिणःपक्षः । अयमुत्तरःपक्षः । अयमात्मा । इदंपुच्छंप्रतिष्ठा ॥ ४ ॥ तदप्येषश्लो- कोभवति । अन्नाद्वैप्र॒जाःप्र॒जायते । या.काश्चपृथिवी श्रिताः ।

·तैत्तिरी० ॥३८॥ त्याह ॥ अथोइति ॥ सृष्टयनंतरंजीवंति । प्रजाइतिवर्तते। संहारकर्तृत्वंचाह॥अथेति॥स्थित्यनंतर अंततःप्रलये प्रजाःएनत् || श्रीनिवा० अन्नमयनामकानिरुद्धमपियंतिप्राप्नुवंति । महिमांतरमाह ॥ अनंहीति ॥ हियस्मादन्नमयनामकानिरुद्धोभूतानाभूतेभ्यो ज्येष्ठं ज्यायान् तस्माज्यायस्त्वादेवसौंपधमुच्यते शरीरेजाठराग्निनादग्धानामन्नेस्थितत्वादाश्रयइत्युच्यते । एवमन्नमयना खंडार्थः मकानिरुद्धोपासकस्यफलमाह ॥ सर्वमिति ॥ येऽधिकारिणःअन्नंहिभूतानांज्येष्ठमित्यादिनाप्रकारेण तथाभूतैरद्यतेउपजीव्य ते भूतानिअत्तिचयतः तस्मा त्तत् अनिरुद्धनामकरूपमन्नमुच्यतइत्येव मन्नं अन्नमयनामकमनिरुद्धं ब्रह्म ज्येष्ठत्वादिगुणपूर्ण मुपासते ते सर्वपूर्ण मन्नं अन्नमयमनिरुद्धं प्राप्नुवंतीत्येतद्वै प्रसिद्धमित्यर्थः । यद्वाउपासनाप्रकारंवर्धतइत्यंतेनैवोक्त्वाश्लोकशेषे णान्नशब्दोनिरुच्यते ॥ वर्धतइति ॥ येनंब्रह्मोपासतेइतिसंबंधोद्रष्टव्यः । इतिश्लोकोभवतीतिसंबंधः ॥५॥तस्मात्तस्येदमे वशिरइत्युक्तमहिमोपेतादेतस्माच्छोकोक्तमहिमोपेतादन्नरसमयादनिरुद्धादन्यः विशेषेणैवान्यइत्युदित. प्राणमयआत्माप्रद्युम्नः अतरः अन्नमयनामकानिरुद्धांतरवस्थितोदेहिवज्ञातव्यः । अन्नमयस्तुबहिष्ठत्वादेहवज्ज्ञातव्यः । तेनांतरवस्थितेनप्राणमयेन एष अन्नमयः पूर्णः निश्छिद्रत्वेनपूरितः । सवाएषः अंतरवस्थितप्राणमयः पुरुषविधएव पुरुषाकारएव । तस्यांतरवस्थितस्यप्रा उप ॥ अथोअन्नेनैवजीवति । अथैनर्पियत्यतत । अन्न हिभूतानज्येष्ठं । तस्मात्सौषधमुच्यते । सर्ववैतेन्नमाप्नुवति । येन्नब्रह्मोपासते । ॥३८॥ अन्न हिभूतानांज्येष्ठ । तस्मात्सर्वोषधमुच्यते । अन्नाद्भूतानिजायते । जातान्यन्नैनवर्धते । अद्यतेत्तिचभूतानि। तस्मादन्नतदुच्यतइति ॥५॥ तस्माद्वाएतस्मादन्नरसमयात् । अन्योतरआत्माप्राणमय । तेनैषपूर्ण । सवाएषपुरुषविधएव ।

·णमयस्य पुरुषविधतांपुरुषाकारता मनुअनुसारेणा यंबहिष्ठोदेहस्थानीयोन्नमयः पुरुषविधःपुरुषाकारः । प्राणमयनामकप्रद्युम्न
स्योपास्त्यर्थंशिरोबाह्वादिकमाह ॥ तस्येति ॥ तस्यप्राणमयस्यप्रद्युम्नस्य शिरःप्राणएव । प्राणगतत्वात्प्रणेतृत्वाच्चप्राणनामप्र
कीर्तितं । तस्यदक्षिणःपक्षोदक्षिणोबाहुानःव्यानगतत्वाविशेषात् आसमंताच्चेष्टकत्वाच्चव्याननामा । उत्तरःपक्षःसव्यबाहु
रपानः अपानगत्वादोषापनेतृत्वाच्चापाननामकः । आत्मामध्यदेहः आकाशः आकाशनामकोदानगतत्वादवकाशदातृत्वाच्चाका
शनामा । पुच्छं तस्यैवविवरणप्रतिष्ठेति पादद्वयं पृथिवी पृथिवीनामकसमानगतत्वात्सर्वस्यधारणाच्चपृथिवीनामकमित्यर्थः॥६॥
प्राणमयनामकप्रद्युम्नस्यशरीरस्थतयाप्राणादिसमस्तप्रवर्तकत्वरूपार्थेश्लोकंप्रमाणयति ॥ तद्पीति ॥ तमेवश्लोकंपठति ॥ प्रा
णमिति ॥ येदेवाःमनुष्याःपशवश्च तेसर्वे प्राणं प्रणेतृत्वात्प्राणनामकंप्रद्युम्न मनु तत्प्रेरणामनु तत्प्रेरणयेवेतियावत् । प्राणंति
चेष्टंते हियस्मात्प्राण प्रद्युम्नोभूतानांजगतांउत्पत्तिमतांसर्वेषांपा
संप्राणिनामायुरायुष्यप्रदस्तस्मात्सर्वायुषसर्वायुष्यदइत्युच्यते । एवमु
पासकस्यफलमाह ॥ सर्वमेवेति ॥ येऽधिकारिणःप्राणोहिभूतानामायुस्तस्मात्सर्वायुषमुच्यतेइतिप्रकारेणप्राणप्रद्युम्नं ब्रह्म
उप०॥ तस्यपुरुषविधतां । अन्वयैपुरुषविधः । तस्यप्राणएवशिर । व्यानोदक्षिण पक्षः । आकाशआत्मा । पृथिवीपुच्छंप्रतिष्ठा ॥ ६ ॥
तदप्येषश्लोकोभवति । प्राणंदेवाअनुप्राणंति। मनुष्या पशवश्चये । प्राणोहिभृतानामायु । तस्मात्सर्वायुपमुच्यते । सर्वमेवतआयुर्यति । येा-
णंब्रह्मोपासते । प्राणोहिभूतानामायुः । तस्मात्सर्वायुषमुच्यतइति । तस्यैपएवशारीरआत्मा । य पूर्वस्य ॥ ७॥

·२।८
तैत्तिरी० || सर्वायुष्यप्रदत्वादिगुणपूर्णमुपासते तेसर्वपूर्णमायुर्मोक्षमितियावत् । यत्येव प्राप्नुवंत्येव। तस्माद्वाएतस्मादन्नरसमयादन्योतरआ श्रीनिवा०
त्माप्राणमयइत्युक्तमुपसंहरति।तस्यैषएवेति॥पूर्वस्यतस्यान्नमयस्यशरीरस्थानीयस्यानिरुद्धस्ययएषएवप्राणमयःप्रद्युम्नःसएव
शारीरआत्मा शरीरांतर्गतआत्मा अंतर्व्याप्तिविशेषेणदेहिस्थानीयइत्यर्थः । यद्वातस्यैषइत्युक्ततच्छब्दार्थव्यनक्ति ॥ यापूर्वस्ये
खंडार्थः
ति ॥ पूर्वस्य अन्नविकारदेहाख्यकोशस्य योनिरुद्धः शारीरआत्मा शरीरांतर्गतात्मतयावर्तते तस्यअन्नमयकोशस्थस्यानिरु
द्धस्य एषःप्राणमयः शारीरआत्मेत्यर्थः ॥ ७ ॥ तस्मादित्यपूर्ववव्याख्येयं । मनोमयःसंकर्षणः तेनमनोमयेन एषःप्राणमयः
सवाएषः मनोमयः। तस्यमनोमयस्य । अयंप्राणमयः। मनोमयनामकसंकर्षणस्योपास्त्यर्थशिरआदिकमाह ॥ तस्येत्यादिना॥
तस्यशिरो यजुःप्रतिपाद्यतयायजुःसंस्थत्वात्यज्ञसंबंधिभागस्वीकर्तृत्वाच्चयजुर्नामकं । दक्षिणःपक्षोदक्षिणबाहुः ऋक्प्रतिपाद्यत
याऋक्संस्थत्वादर्चनायाःस्वीकर्तृत्वाद्वाऋामकः। उत्तरःपक्षोवामबाहुःसामप्रतिपाद्यतयासामांतःस्थत्वात्सर्वभक्तानांनिर्दोषत्वे
नसमीकरणाच्चसामनामकः । आत्मामध्यदेहः आदेशः भगवत्तनुविस्तृत्युपदेशरूपत्वेनादेशनामकपंचरात्रप्रतिपाद्यत्वात्अत्यं
तविस्तृतत्वाद्वादेशनामकः। पुच्छंप्रतिष्ठापादद्वयं अथर्वांगिरसप्रतिपाद्यतयाअथर्वांगिरसाख्यमुनिद्वयदृष्टभागद्वयोपेताधर्वणवे
दस्थितत्वादधरवर्तयतीतिव्युत्पत्त्यापातालाद्यधोलोकस्थितप्राणिजातप्रवर्तकत्वाच्चाथर्वनामकं । निर्वचनत्वाद्धकारस्यथकारः। अं
उप० ।। तस्माद्वाएतस्मात्प्राणमयात् । अन्योंतरआत्मामनोमयः । तेनैषपूर्णः । सवाएषपुरुषविधएव । तस्यपुरुषविधतां । अन्वयंपुरुषविध ।
तस्ययजुरेवशिरः । ऋग्दक्षिण पक्षः । सामोत्तरःपक्षः । आदेशआत्मा । अथर्वागिरस.पुच्छेप्रतिष्ठा ॥ ८॥

·गिनांप्रधानानांदेवानारसत्वात्श्रेष्ठत्वादंगिरसनामकमित्यर्थः ॥८॥ भगवच्छिरआदेर्यजुरादिवेदवाक्यप्रतिपाद्यत्वेनतन्नामकत्वमु
तं । तत्किंसाकल्येनेतिशंकायांनेत्यभिप्रेत्याह॥ तद्पीति॥तत्रापि साकल्येनसकलवेदाप्रतिपाद्यत्वेपीत्यर्थः। तमवश्लोकंपठति ॥
यतइति॥यतोमनोमयनामकात्संकर्षणाद्वाचोवेदवाचःमनसासहाऽप्राप्य साकल्येनाप्रतिपाद्यनिवर्तते । तस्यब्रह्मणोमनोमयस्या
नंद आनंदस्वरूपिणंमनोमयनामकंसंकर्षणमितियावत् । विद्वान्कदाचित्कुतश्चिन्नबिभेति । तस्माद्वेत्युक्तमुपसंहरति ॥ तस्यै
षइति ॥ पूर्वस्यतस्यप्राणमयस्ययएषमनोमयःसशारीरआत्मेत्यर्थः । यद्वायःप्राणमयःपूर्वस्यअन्नरसमयाख्यस्यअनिरुद्धस्य
शारीरआत्माऽभवत्। तस्यप्राणमयस्य एषःमनोमयः शारीरआत्मा देहिवत्तिष्ठतीत्यर्थः॥९॥ विज्ञानमयोवासुदेवः । तेनविज्ञानम
यनामकेनवासुदेवेन । एषः मनोमयनामकःसंकर्षणः पूर्णः । सवाएषविज्ञानमयः। तस्यविज्ञानमयस्य । अर्थमनोमयः । विज्ञान
मयनामकस्यवासुदेवस्योपास्त्यर्थशिरोबाहादिकमाह ॥ तस्येत्यादिना ॥ तस्यशिरःश्रद्धैव श्रद्धायांस्थितत्वात् श्रुतिधर्तृ
स्वाञ्चश्रद्धानामकं । दक्षिणःपक्षोदक्षिणबाहुः। ऋतं यथार्थविज्ञानं तत्रस्थत्वात् ज्ञानततेतृत्वाच्चऋतनामकः । उत्तरःपक्षस्स
व्यबाहुः सत्यं सत्यसंस्थितत्वात्सतांनियामकत्वाच्चसत्यनामकः । आत्मामध्यदेहः योगसंस्थत्वात्सर्वलोकस्थत्वाद्वातत्रैवानि
उप० ॥ तदप्येषश्लोकोभवति । यतोवाचोनिवर्तते । अप्राप्यमनसासह । भानंदंब्रह्मणोविद्वान् । नबिभेतिकदाचनेति । तस्यैषएवशारीर
आत्मा । यःपूर्वस्य ॥ ९॥ तस्माद्वाएतस्मान्मनोमयात् । अन्योंतरआत्माविज्ञानमयः । तेनैषपूर्णः। सवाएषपुरुषविधएव । तस्यपुरुपविधतां ।
अन्वयपुरुषविध । तस्यश्रद्धवशिरः । ऋतंदक्षिणःपक्षः । सत्यमुत्तरःपक्ष । योगआत्मा । महःपुच्छेप्रतिष्ठा ॥ १०॥

·श्रीनिवा०
-
खंडार्थः
तैत्तिरी० तत्वेनसंबंधाद्वायोगनामकः । पुच्छंप्रतिष्ठापदद्वयं महः सूर्यादितेजःपुंजसंस्थत्वान्महनीयत्वाच्चमहोनामकमित्यर्थः ॥ १० ॥
महःपुच्छमितिविज्ञानमयनामकभगवत्पुच्छस्यमहनीयत्वमुक्तं । तेनावयवावयविनोरभेदाद्विज्ञानमयस्यापिपूज्यत्वंलब्धं । तत्कु
॥ ४०॥
तइत्याशंकायांसंप्रदायप्रवर्तकतयासमस्तयज्ञादिकर्तृत्वाज्येष्ठत्वेनसर्वदेवोपास्यत्वाच्चेत्यभिप्रेत्यतत्रार्थेश्लोकसंमतिवक्तुमाह ॥ त
दपितत्रापीति॥ महाशब्दोक्तपूज्यत्वोपपादकेसमस्तयज्ञादिकर्तृत्वे ज्येष्ठत्वेनसर्वदेवोपास्यत्वेचवक्ष्यमाणश्लोकोभवतीत्यर्थः ।
तमेवोदाहरति ॥ विज्ञानमित्यादिना ॥ श्रद्धादिस्थशिरआदिमद्विज्ञानमयाधीनंयज्ञादीतितात्पर्यार्थः। तंश्लोकेनवक्ष्यन्नाह ।
तदप्येषइतीतिपूर्वटीकाकाराः । विज्ञानं विज्ञानमयनामावासुदेवः कृष्णरामादिरूपेणवैदिकसंप्रदायप्रवृत्त्यर्थे यज्ञं अश्वमेधा
दिकं तनुते लोकेविस्तरयतिकरोतीतियावत् । नकेवलंयज्ञमेवतनुते किंतुकर्माणि उक्तातिरिक्तानि नित्यनैमित्तिकान्यपिचत
नुते । ब्राह्ममुहूर्तेउत्थायवार्युपस्पृश्यमाधवः । दध्यौप्रसन्नकरणआत्मानंतमसःपरमितिवचनात् । चापिशब्दौयज्ञकर्मकरणयोः
परस्परसमुच्चायको । सर्वेदेवाः विज्ञान विज्ञानमयवासुदेवं ज्येष्ठंकालतोदेशतश्चज्यायांसं ब्रह्म यज्ञादिप्रवर्तकत्वादिगुणपूर्ण
मुपासते । एवंवेत्तुःफलमाह ॥ विज्ञानंब्रह्मचेदिति ॥ चेद्यदि कश्चिद्विज्ञानं विज्ञानमयवासुदेवं ब्रह्म यज्ञप्रवर्तकत्वादि
गुणपूर्णवेद श्रवणादिना । नकेवलंवेदनमात्रेणपूर्यते किंतुचेद्यदितस्माद्विज्ञानमयाद्वासुदेवात्नप्रमाद्यति कदापिप्रमादयुक्तो
नभवति सर्वदाध्यायतीतियावत् । तर्हिअपरोक्षज्ञानद्वाराप्राक्शरीरेसतिसंपादितान्पाप्मनः अप्रारब्धपापानिहित्वाभस्मसा
उप० ॥ तदप्येषश्लोकोभवति । विज्ञानयज्ञंतनुते । कर्माणितनुतेपिच । विज्ञानंदे॒वास्सर्वे । ब्रह्मज्येष्ठमुपासते । विज्ञानब्रह्मचेद्वेद ।
॥ ४० ॥

·द्विधाय भोगेनप्रारब्धान्पाप्मनोहित्वाक्षपयित्वालिंगभंगानंतरयोग्यान्सर्वान्कामान्सम्यगश्नुतइत्यर्थः । तस्माद्वेत्युक्तस्योपसं हारः ॥ तस्यैषइति ॥ पूर्वस्यतस्यमनोमयस्य यएषविज्ञानमय शारीरआत्मेत्यर्थः । यद्वामनोमयःपूर्वस्यप्राणमयनामकप्रा नस्यशारीरआत्माभवत् । तस्यमनोमयस्यएषःविज्ञानमयःशारीरआत्मादेहिवदस्तीत्यर्थः ॥ ११॥ आनंदमयोनारायणः तेनआनंदमयेन एषः विज्ञानमयःपूर्णः । एषःआनंदमयः तस्यानंदमयस्य अर्थविज्ञानमयः । आनंदमयनामकनारायण स्योपास्त्यर्थशिरोबाह्वादिकमाह ॥ तस्येत्यादिना ॥ तस्यशिरः प्रियं प्रियेस्थितत्वात्परैरियत्वात्प्राप्यत्वाच्चप्रियनामकं दक्षिण पक्षोदक्षिणवाहुः मोदः अपकृष्ट विषयोत्थानंदस्थत्वान्मोदनाच्चमोदनामकः । उत्तर पक्षःसव्यबाहुः प्रमोद प्रकृष्टविष योत्थानंदस्थत्वात्प्रमोदनाच्चप्रमोदनामकः । आत्मामध्यदेहः आनंदः स्वरूपभूतः तत्रस्थत्वादाततत्वाच्चानंदनामकः । पुच्छंप्र तिष्ठापादद्वयं ब्रह्म देहसंस्थेब्रह्माख्येप्रधानवायौसंस्थितत्वात् भक्तानांमोक्षदानेनज्ञानानंदौबृहयेत्यतोतश्चब्रह्मनामकमि त्यर्थः । एवमन्नमयादीनांपंचानामपि चेन्नं ब्रह्मेत्यादिनाब्रह्मशब्दाभ्यासाब्रह्मत्वमेव नजीवत्वं कोशत्वंवा । यथोक्तंसूत्रकृता आनं दमयोभ्यासादिति । उक्तंचानुव्याख्याने येनंब्रह्मेत्यादिरूपादभ्यासात्तैत्तिरीयके । अन्यासुचैतद्रूपासुशाखास्वपिसहस्रशः । उप । तस्माञ्चेन्नप्रमाद्यति । शरीरपाप्मनोहित्वा । सर्वान्कामान्समभुतइति । तस्यैषएवशारीरआत्मा । यःपूर्वस्य ॥ ११ ॥ तस्माद्वाएतस्मा- द्विज्ञानमयात् । अन्योंतरआत्मानंदमयः । तेनैषपर्णः । सवाएषपुरुषविधएव । तस्यपुरुषविधतां । अन्वयपुरुविधः । तस्यप्रियमेवृशिर । मोदो- दक्षिण:पक्षः । प्रमोदउत्तरःपक्ष । आनदआत्मा । ब्रह्मपुच्छेप्रतिष्ठा । । ।

·२।१२ तैत्तिरी० || आनंदमयइत्याद्यैःशब्दैर्वाच्योहरिःस्वयमिति । एवमन्नमयादिपंचरूपंब्रह्म जीवादन्यन्नास्तीतियेविदु र्येचजीवादन्यदेवेतिविदुः तदुभयोःफलंवक्तुमाह ॥ तद्पीति ॥ तत्रापि पंचरूपस्यब्रह्मणो जीवादनन्यत्ववेदने तदन्यत्ववेदनेचयत्फलंतद्विषयेएषः वक्ष्यमाणःश्लोकोभवतीत्यर्थः । तमेवोदाहरति ॥ असन्नेवेति ॥ ब्रह्मअन्नमयादिपंचरूपं असत् जीवादन्यत्वेनविद्यमान | खंडार्थः नभवति दुःखीतियावत् । इतिचेत्यदिवेद । अत्रसर्वत्रापिएकवचनंबहुवचनार्थे । विदुः । तर्हि साते वेत्तारो सन्नेवभवति सद्भाववाचकाःशब्दाःसर्वेतेसुखवाचकाः । अभाववाचकाःशब्दाःसर्वेतेदुःखवाचकाइतिवचनेनसच्छब्दस्यसुखार्थकत्वादसन् असंतोदुःखिनोभवंति । तमआलयाः भवंतीतियावदितिज्ञानिनोविदुरितिसंबंधः । तथा ब्रह्म अन्नमयादिपंचरूपं अस्ति जीवा दन्यत्वेन सुखि इतिचेद्यदि वेद विदुः तर्हि एतानवेत्तुन् ततःसम्यग्वेत्तृत्वादेव । संतं सतः । सुखिनः मोक्षयोग्यानितिया वत् । इतिज्ञानिनोविदुरित्यर्थः । इतिश्लोकोभवतीतिसंबंधः। तस्माद्वेत्युक्तमुपसंहरति ॥ तस्यैषएवेति ॥ पूर्वस्यतस्यवि ज्ञानमयस्ययएषआनंदमयःसशारीरआत्मेत्यर्थः । यद्वायोविज्ञानमयः पूर्वस्यमनोमयनामकसंकर्षणस्यशारीरआत्माभवत् । तस्यविज्ञानमयस्यएषआनंदमयः शारीरआत्मेत्यर्थः ॥ १२ ॥ अथभाष्यार्थः ॥ ननुअथातोनुप्रश्नाइत्यत्रकेनकंप्रतिकृताः प्रश्नाःकथ्यतइतिनप्रतीयते । किंचैतेषांप्रश्नानांबीजमित्यताप्रमाणेनैवतद्दर्शयति ॥ इत्युक्तइति ॥ पूर्वब्रह्मणाचतुर्मुखेनवरुणं ॥ ४१ । उप०॥तदप्येषश्लोकोभवति। असन्नेवसंभवति। असद्ब्रह्मेतिवेदचेत् । अस्तिब्रह्मेतिचेद्वेद । संतमेनंततोविदुरिति । तस्यैषएवशारीआत्मा।य:पूर्वस्य १२ भाध्यं ॥ इत्युक्तेब्रह्मणापूर्वपप्रच्छवरुणोविभुं ॥

·प्रति ब्रह्मविदामोतिपरमित्युक्तेसति वरुणो विभुं प्रश्नानांप्रतिवचनदानेसमर्थब्रह्माणंप्रतिपप्रच्छेत्यर्थः । प्रश्नबीजसद्भाववाच्य ताशब्दाभिप्रायइत्युक्तइत्यनेनोक्तइत्यवगंतव्यं । उताविद्वानित्यादिकंव्याचष्टे ॥ अविद्वानपीति ॥ ननुब्रह्मवित्परमानो तीतिज्ञानिनापरब्रह्मप्राप्तेरुक्तत्वेनउताविद्वानितिप्रश्नेवीजाभावात्तत्कोटिप्रसक्तिरेवनास्तीतिचेतूउच्यते । ब्रह्मविदामोतिपरमि त्यत्रब्रह्मविदेवेत्यवधारणाभावाद्ब्रह्मवेत्तातदवेत्ताप्याप्नोतीत्यप्यर्थसंभवमभिप्रेत्यायंप्रश्नः । अतएवाविद्वानपीतिप्रमाणेपिशब्द प्रयोगइत्यवगंतव्यं । अविद्वानित्यायेकवचनंबहुवचनार्थे । ननुउताविद्वानाहोविद्वानितिद्विकोटिकोयमेक प्रश्नः । कश्चित्सम श्रुतइत्यपर प्रश्नइतिप्रश्नद्वयमेवप्रतीयते । अथातोनुप्रश्नाइतिकथंबहवःप्रश्नाःप्रतिज्ञाताः । अंत्यप्रश्नंचकोट्यंतरंनप्रतीयते । अतोध्याहारेणद्वितीयंप्रश्नंतृतीयप्रश्नेकोट्यंतरंचप्रमाणेनैवदर्शयति ॥ उततत्रापीत्यादिना ॥ तत्रापि विद्वांसएवब्रह्मप्राप्नुवं तीतिपक्षेपि । वचनव्यत्ययेनब्रह्मामुवंतीतिवर्तते । यदिसर्वेपिविद्वांसोब्रह्मामुवंतीतिपक्षः अथतर्हि तत्रापि तस्मिन्पक्षेपीत्यर्थः । समानुयुब्रह्मेतिवर्तते । तथाचमुक्तौकिंसर्वेपिसमाइत्याशयः । अनेनोपनिषदितृतीयप्रश्नेआद्याकोटिरभिप्रेतादर्शितेतिज्ञातव्यं । कश्चित्समश्नुताइत्यस्यार्थमाह ॥ केचिदेवेति ॥ मुक्तब्रह्मगणविवक्षयाकेचिदितिबहुवचनं । उतकेचिदेवज्ञानि नाःसम्यक् तद्ब्रह्मसमामुयुः अपरेज्ञानिनोपिजनाअसम्यक्तदानुयुरिति तृतीयप्रश्नेद्वितीयकोटिप्रदर्शनंकृतमित्यवगंतव्यं । कश्चित्समश्नुते भाष्यं ॥ अविद्वानपियःकश्चिद्ब्रह्माप्नोतिकथंचन । विद्वानेवोततत्रापिसर्वेवाथैवकेचन । यदिसर्वेथतत्रापिर्सेवसम्यक्समाप्नुयुः । केचिदेवोतस- म्यक्तदुसम्यगपरेजनाः।

·श्रीनिवा०
भाष्यार्थः
२। १३
तैत्तिरी इत्यंनतरंअध्याहर्तव्यमाह ॥ इतिपृष्टःसन्निति ॥ तत्रउइतिब्रह्मकृतसमाधानाभिप्रायमाह ।। अज्ञाइत्यादिना ॥ तत्राज्ञानप्रा
मुयुर्ब्रह्मेत्यनेनद्विकोटिकप्रश्नत्रयमध्येआद्यप्रश्नेआद्यकोटिरनभ्युपगमेनैवपरास्ता।ज्ञानिनांमोक्षदश्चसः ज्ञानीप्रियतमोतोमेतविद्वा
॥ ४२ ॥
नेवचामृतइत्यादिप्रमाणविरोधादितिभावः । तत्रद्वितीयामेवकोटिमंगीकरोति ॥ प्राप्नुयुर्ज्ञानिनइति ॥ द्वितीयप्रश्नेद्विती
यकोटिरसंमतैव । नकश्चिद्ब्रह्मवित्सृतिमनुभवति । अनियमःसर्वेषामविरोधादित्यादिश्रुतिसूत्रविरुद्धत्वादित्यभिप्रेत्यतत्राद्यामेव
कोटिमंगीकरोति ॥ अखिलाइति ॥ तृतीयप्रश्नेआद्यकोटिरसंमतैव । अक्षवंतःकर्णवंतइत्यादिप्रमाणविरोधेनसर्वेषांज्ञानिनां
मुकौसाम्येनसम्यग्ब्रह्मप्राप्तेरभावादित्यभिप्रेत्य केचिदेवोतसम्यक्तदसम्यगपरेजनाः ज्ञानिनोपीत्युक्तद्वितीयकोटिमेवांगीकरोति।।
तत्रापीति ॥ ब्रह्मप्राप्तेष्वखिलेष्वपिज्ञानिषुमध्यइत्यर्थः । ननुविरिंचस्येवसम्यग्ब्रह्मप्राप्तिर्भवति । अन्येषांतारतम्येनत्र
मप्राप्तिर्भवतीत्येतत्कुतइत्यतआह ॥ सुखविशेषतइति ॥ विशेषोवैचित्र्यं मुक्तानांतावत्सुखेवैचित्र्यमस्ति । तत्राप्या
नंदस्यविचित्रता । मुक्तस्तुस्यात्पराभासःसुनित्यसुखभोजनात् । तत्रापितारतम्यस्यात्तेषुब्रह्माधिकोमतः । विरिंचस्यैव
यन्मुक्तावानंदस्यसुपूर्णतेत्यादिप्रमाणात् । नचतदाकस्मिकं । यतःसाधनतारतम्याधीनंब्रह्मप्राप्तितारतम्यमित्यंगीकार्य । अन्य
थातन्नस्यादितिभावः । ब्रह्मप्राप्तितारतम्यंच केचिदत्रैवमुच्यतेनोकामंतिकदाचन । अत्रैवचस्थितिस्तेषामंतरिक्षेचकेचन ।
भाष्यं ॥ ज्ञानिनोपीतिपृष्टस्सन्ब्रह्माप्राहचतुर्मुख । अज्ञानप्राप्नुयुब्रह्मप्राप्नुयुर्ज्ञानिनोखिलाः । तत्रापिसम्यक्प्राप्तिस्तुविरिचस्यैवसर्वदा ।
अन्येषांतारतम्येनप्राप्तिस्सुखविशेषतः ।
॥ ४२ ॥

·केचित्स्वर्गमहर्लोकेजनेतपसिचापरे । केचित्सत्येमहाज्ञानागच्छतिक्षीरसागरं । तत्रापिक्रमयोगेनज्ञानाधिक्यात्समीपगा। सालो क्यंचसरूपत्वंसामीप्यंयोगएवच । इमामारभ्यसर्वत्रयावत्सुक्षीरसागरं । पुरुषोनंतशयनःश्रीमान्नारायणाभिधइतिप्रमाणानुसारे णज्ञातव्यं । समासतःसंकोचतः॥ पश्चादिति ॥ अज्ञानप्राप्नुयुर्ब्रह्मेत्येतद्विस्तरेणयदाह्येवैषएतस्मिन्नुदरमंतरंकुरुतइत्यनेनोच्यते। प्रामुयु निनोखिलाइत्येत उदाह्येवैषएतस्मिन्नदृश्यइतिवाक्येनोच्यते । तत्रापिसम्यक्प्राप्तिस्तुविरिंचस्यैवेत्येत क्षितिपमार भ्यब्रह्मपर्यंतमानंदतारतम्यकथनपरेण सैषानंदस्यमीमा साभवतीत्यादिग्रंथेनोच्यते । तत्राधिकारिवगैब्रह्मणएवपूर्णानंदत्वोत्तया तस्यैवसम्यकपरब्रह्मप्राप्तिरन्येषांतारतम्येनेतिस्पष्टमवगमात् । कश्चिदेवसम्यक्समश्नुतइत्यस्यज्ञानिनएवमुच्यतेइत्यत्रैवांतर्भा वात् । उत्तरत्रविस्तरात्तदनुक्तिरितिपूर्वटीकाकाराः । हेत्यनेनसंक्षेपविस्तराभ्यांतुकथयंतिमनीषिणः । बहुवारस्मृतेस्तस्यफल बाहुल्यकारणादितिप्रमाणप्रसिद्धिदर्शयति । ननुअयमभिप्रायउकारेणकर्थलब्धइत्यतआह ॥ कश्चिदेवेति ॥ कश्चित्समश्नुत इत्यस्यार्थानुवादोयं । तथैवेत्युकारमित्यन्वयः। कश्चिदेवसम्यक्तदाप्नुयादितियदुक्तं तत्तथैवेत्यर्थकमुकारमित्यर्थः। तथाचा ज्ञानिनोपिब्रह्मामुवंतिज्ञानिनएववा ज्ञानिनोपिसर्वेब्रह्मामुवंतिवा केचनवा यदिसर्वेपि तत्रापिसर्वेपिज्ञानिनःसम्यक्ब्रह्मानुयुरुत कश्चिदेवसमश्नुतइतिप्रश्ने कश्चित्समश्नुतइतिवाक्यानंतरमेव तथैवेत्यर्थकस्यउकारस्यब्रह्मणाप्रयुक्तत्वात्कश्चिदेवविरिंचःसम्यक्त भाष्यं ॥ इत्यभिप्रायवान्ब्रह्मायुकारेणसमासतः । उक्त्वाप्रश्नोत्तरंपश्चाद्विस्तरेणजगादह । कश्चिदेवोतसम्यक्तदाप्नुयादितिवाक्यतः । अनं तरंतथैवेतिब्रह्मोकारमुवाचह । तै०श्री०७२

·॥४३॥
२।१३
तैत्तिरी ब्रह्माश्रुतइत्यभिप्रायउकारप्रयोगेणलब्धइतिभावः । ननुतर्हिसोकामयतेत्यादिनातत्सृष्ट्वातदेवानुप्राविशदित्यादिनाचग्रंथेनसृष्टिः श्रीनिवा०
सृष्टपदार्थप्रवेशादिकंचकिमसंगतमेवोच्यतइत्यतस्तस्यसंगतिमाह॥अज्ञोनैवेत्यादिना ।। इतीममर्थं यदाह्येवैषएतस्मिन्नित्यादौ
ज्ञापयितुं विष्णोःस्वातंत्र्यज्ञापनायस्वातंत्र्यादिरूपमाहात्म्यज्ञापनाय सृष्टिंसृष्टपदार्थप्रवेशंचाहेत्यन्वयः । ननुज्ञान्येवैतदवा
भाध्यार्थः
मुतइत्युक्तायांज्ञानिनोब्रह्मप्राप्तौविष्णोःस्वातंत्र्यादिरूपमाहात्म्यज्ञानस्यकथमुपयोगः । येनतज्ज्ञापनायसृष्टयाझुक्तिःसंगतेति
चेत् । न । ब्रह्मप्राप्तिरूपोमोक्षस्तावत्प्रसादादेवभवति । यस्यप्रसादात्परमार्तिरूपादस्मात्संसारान्मुच्यतेनापरेणेत्यादिश्रुतेः। प्रसा
दश्चगुणोत्कर्षज्ञानसाध्यः । लोकेतथादर्शनात् । तथाच तेषांदुःखप्रहाणायश्रुतिरेषाप्रवर्ततइतिवचनादधिकारिणःप्रतिभगवत्प
सादोत्पादनद्वारामोशंसाधयितुंप्रवृत्तानांवेदानांतद्गुणोत्कर्षज्ञापनएवमहातात्पर्यवक्तव्यं । अतःस्वातंत्र्याख्यमहैश्वर्यज्ञापनायस
ट्यादिकंकथ्यतइतिनासंगतिरित्याह ।। माहात्म्यज्ञानतइत्यादिना॥तुशब्दएवार्थे । माहात्म्यज्ञानतएवेतिसंबध्यते। राजाहमि
तिवदंतंराजानोघातयंतिहीतिदृष्टत्वात् । यतोमहांतोलोकेमाहात्म्यज्ञानतःप्रीतियांतीतिदृष्टमितिहेतोस्तस्यविष्णोर्महैश्वर्यभक्ता
नांतत्प्रीत्युत्पादनायज्ञातव्यतयोच्यतइत्यन्वयः । तत्त्वेवभयंविदुषोमन्वानस्य भीषास्मादित्यादेरपिप्रकृतोपयोगंदर्शयति ॥ तद
शाएवेति ॥ ईश्वराःपचनादिव्यापारसमर्थाःअग्यादयोपि तद्वशाःविष्णुवशाएव किमुतदन्ये । ततोहेतोःसएवैकोमुक्तिदइत्य
भाष्यं ॥ अज्ञोनैवतदाप्नोतिज्ञान्यवैतद्वाप्नुते । इतिज्ञापयितुंविष्णोस्स्वातंत्र्यज्ञापनायतु । आहसृष्टिप्रवेशंचमाहात्म्यज्ञानतोयत. । प्रीतियां
तिमहांतस्तुतद्वशाएवचेश्वरा । अग्न्यादयोपिकिमुततदन्येमुक्तिदस्ततः ।
-
॥४३॥

·न्वयः। किमुतदन्यइत्यनेन भीषास्माद्वातइत्यादिकमुपलक्षणमित्युक्तंभवति । मुक्तिदोविज्ञेयइत्यनेनाथसोभयंगतोभवति इत्यस्य तात्पर्यमुक्तंज्ञातव्यं ।सोकामयतेत्यादिनासृष्टयुक्तेःसंगत्यंतरमाह।।स्रष्टुत्वादिपूर्णैश्वर्यादिरूपवान्सहरिविज्ञेयइति ॥ ज्ञान्येवैतदाप्नु तइत्युक्तं। तत्रब्रह्माज्ञानकीदृशंविवक्षितमित्याशंकायां जगत्स्रष्टुत्वादिनारूपेणज्ञानमेवब्रह्मज्ञानं विवक्षितमित्यभिप्रेत्यसृष्टयादिक मुच्यतइतिनासंगतिरितिभावः। महैश्वर्यं जगत्स्रष्तृत्वादिरूपं । उच्यते सोकामयतेत्यादिनेतिशेषः ॥१३॥ एवंसोकामयतेत्याधु त्तरप्रकरणस्यसंगतिमभिधायेदानींतद्वाक्यजातंप्रमाणेनैवव्याचष्टे ॥ सत्वकामयदित्यादिना ॥ तत्रसोकामयतबहुःस्या मितिवाक्यंव्याचष्टे ॥ सत्विति ॥ साप्रलयस्थोविष्णुः कामनाया:अमोघत्वरूपविशेषसूचनाय लयस्यत्वष्टमोभागःसृष्टिकाल उदाहृतइतिवचनोक्तकालविशेषसूचनायवातुशब्दः । यथोक्तं ईक्षाबभूवपरनामनिमेषकांतइति । अस्यूसृष्टस्यजगतः यद्वा इत्ये वाकामयदित्येवंतुशब्दएवार्थे । ब्रह्मणोजगदाकारेणपरिणामभवनकामनाव्यावृत्त्यर्थः । ननुतहीदसर्वमसृजतेत्युत्तरवाक्यमसं गतं । नह्यन्यार्थसंकल्पमभिधायान्यक्रियाभिधानंसंगच्छते नहीश्वरोस्वतंत्रोसत्यकामोवा इत्यतआह ॥ स्याजगचेति॥ निया मकत्वस्यनियम्यापेक्षत्वान्नियामकबहुस्वरूपत्वार्थनियम्यंजगत्स्यादित्यचिंतयदित्यर्थः । अतएवसृष्ट्वाजगदिदंसर्वमितिबहुरूप भवनकामनाप्रकारोविवृतः । यथोक्तमनुव्याख्याने । तदर्थह्यसृजज्जगदिति । प्रजायेयेत्यस्यायमर्थइत्यप्याहुः । सतपोतप्यते त्यत्रकृच्छ्रादिरूपंसंतापात्मकं विचारापरपर्यायालोचनात्मकंवातपश्चकारेतिप्रतीयते तदयुक्तं । तथात्वेऽप्राप्तकामत्वस्याज्ञत्वस्य भाप्यं ॥ सएवैकस्सविज्ञेय पूर्णैश्वर्यादिरूपवान । इतितस्यमहैश्वर्यमुच्यतेसत्वकामयन् । सृष्ट्वाजगदिदंसर्वनियामकतयास्यतु । बहुरूपो भवानीतिस्थाजगञ्चेत्यचितयत् ।

·तैत्तिरी० चप्राप्तेरतःप्रकृतेविवक्षितंतपःशब्दार्थमाह ॥ स्थादित्यालोचनादिति ॥ स्यादित्यस्यनासंबंधः । आलोचननामज्ञानमेव श्रीनिवा०
विवक्षितं नतुविचारात्मकसंतापात्मकंवा। तथाचालोचनातज्ञानरूपात्तपसोऽन्यत्तपःसंतापात्मकंविचारात्मकालोचनात्मकंवा वि
॥ ४४ ॥ ष्णोर्नस्यात् नाभिप्रेतं । इतिशब्दःसमाख्याप्रदर्शकः । यःसर्वज्ञःसर्वविद्यस्यज्ञानमयंतपइतिश्रुतेरित्यर्थः । तथाच सतपोतप्य
भाष्यार्थः
तेत्यस्यस्वोदरसंस्थंजगद्ददर्शेत्यर्थोवर्णनीयः । उक्तंचभगवत्पादैः । दृष्ट्वासचेतनगणान्जठरेशयानानिति । यथोक्तंकर्मनिर्णयटी
कायां । यस्यतपोज्ञानमयं नत्वालोचनात्मकंवासंतापात्मकंवा अज्ञोह्यालोचते। अप्राप्तकामश्चतपस्यति। तपस्तत्वाइदंसर्वमसृजते
त्यस्यव्याख्यानमेतदिति । ननुकृष्णाद्यवतारेषुरुद्रादीन्प्रतिसंतापाद्यात्मकतपाकरणस्यदर्शनात्कथमेतदित्यतआह ॥ अवता
रोष्विति ॥ स्यादित्यनुवर्तते । इदमेइतिशेषः । तथाचावतारेषुइदंमेस्यादित्येवंतपस्विनामनुकृतिर्बाह्यवृत्त्यैवनत्वंतवृत्त्ये
त्यर्थः । उक्तंचतात्पर्यनिर्णयेभगवत्पादैः। त्वामाराध्यतथाशभोग्रहीष्यामिवरंसदेत्यादिवचनादितिज्ञातव्यं । उक्तंचतात्पर्यनिर्णये
भगवत्पादैः । ययौकैलासमद्रीशंचकारेवतपोत्रच । स्वीयानेवगुणान्विष्णुर्भुजन्नित्येनशोचिषा । शार्वतपःकरोतीवमोहयामास
दुर्जनान् । विमोहनायासुरसर्गिणांप्रभुःस्वयंकरोतीवतपःप्रदर्शयेत् । अहंत्वांपूजयिष्यामिलोकसंमोहनोत्सुखः । कृष्णोप्ययो
ग्यजनमोहनमेववांछंस्तुष्टावरुद्रहृदिगंनिजरूपमेवेति । इदंसर्वमसृजतेत्यत्रोक्तासृष्टि मब्रह्मणोजगदाकारेणपरिणामएवेतिभा
स्करस्तदयुक्तं । अविकारःसदाशुद्धोनित्यआत्मासदाहरिरित्यादिप्रमाणविरोधादतोत्राभिप्रेतांसृष्टिं विवृणोति॥ सृष्टि मेति ॥
भाष्यं ॥ स्यादित्यालोचनान्नान्यत्तपोविष्णोःकदाचन । अवतारेष्वनुकृतिर्बाह्यवृत्त्यातपस्विनां । सृष्टिर्नामस्वरूपात्तुबहिनिष्क्रमणस्मृतं ।
॥४४॥

·स्वदेहादिच्छयाविश्वंभुक्तपूर्वजनार्दनः । ससर्जमातापितृवदूर्णनाभिवदेववा । प्रधानंपरिणाम्येशोनिर्विकारःस्वयंसदेत्यनुव्या ख्यानानुसारेणैतदर्थोद्रष्टव्यः । अत्रयोखिलंजगज्जठरेनिधायलक्ष्मीभुजांतरतःसन्नारायणःप्रलयेआसीत्तस्मादेवमूलरूपाजग त्सृष्टिर्भवतीतिप्रतीयते । तथातत्सृष्ट्वातदेवानुप्राविशदित्यत्रापिमूलरूपिणएवहरेःप्रवेशउच्यतेइतिप्रतीयते तांप्रतीतिवारयंस्तत्र विशेषमाह ॥ यद्यपीत्यादिना ॥ यद्यपीदसर्वजगत्महात्मनोऽपरिच्छिन्नस्यमूलरूपिणःस्वस्यैवोदरस्थं । तथाचतस्मादे वबहिनिष्क्रमणेनोत्पत्तुमर्ह तथापीत्यर्थः । स्वेच्छयेतिशेषः । द्वितीयेनरूपेणद्वितीयादिरूपेणवासुदेवप्रद्युम्नानिरुद्धरूपेण । य थोक्तंतात्पर्यनिर्णये । व्यूढश्चतुर्धाभगवान्सएकोमायांश्रिय श्रियंसृष्टिविधित्सयार । रूपेणपूर्वेणसवासुदेवनानाविरिंचंसुषुवेचसातः । ससृष्टिहेतोःप्रद्युम्नतामुपगतःकृतितांचदेवी । निर्देहकान्सभगवाननिरुद्धनामाजीवान्सकर्मसहितानुदरेनिवेश्य । चक्रेथदेहस हितान्क्रमशःस्वयंभूप्राणात्मशेषगरुडेशमुखान्समग्रानिति । रूपांतरेण अनिरुद्धादिरूपांतरेण । अनेनजीवेनात्मनानुप्रविष्टमि तिश्रुतेः।जीवइतिभगवतोऽनिरुद्धस्याख्येतिश्रुतिः। सजीवनामाभगवान्प्राणधारणहेतुतइत्यादिस्मृतः । नारायणानिरुद्धौतुभो ज्यवस्तुषुसंस्थितौ ।संकर्षणश्चप्रद्युम्नस्तत्रभोक्तृषुसंस्थितौ । अवकाशप्रदोनित्यवासुदेवोनभःस्थितः। स्थितोनिरुद्धोहदिचाखिलस्ये त्यादिस्मृतेश्चेतिज्ञातव्यं । अत्राहभास्करः। सच्चत्यच्चाभवत् । निरुक्तंचानिरुक्तंचनिलयनंचानिलयनंच विज्ञानंचाविज्ञानंच सत्यं चानृतंचसत्यमित्यस्यांश्रुतौब्रह्मणःसत्त्यदादिशब्दाभिधेयमूर्तामूर्तराशिद्वयात्मकविश्वभावएवोच्यते । अतःसइदंसर्वमसृजतेत्य भाष्यं ॥ यद्यपीदंजगत्सर्वस्वोदरस्थमहात्मनः । तथाप्येषद्वितीयेनरूपेणबहिराक्षिपेतू । रूपांतरेणाविशञ्चजगत्सवैजनार्दनः । ।

·॥ ४५ ॥
२। १४
तैत्तिरी० वापिसृष्टि परिणामरूपैवव्याख्येयेति। तदयुक्तं । सइदंसर्वमसृजत तत्सृष्ट्वातदेवानुप्राविशत् । तदनुप्रविश्य सञ्चत्यच्चाभवदिति
श्रीनिवास
वचनेनब्रह्मणःसदादिभवनात्पूर्वमेवमूर्तामूर्तरूपविश्वोत्पत्तेरवगतत्वात् । तथाचनेदंसदादिभवनं विश्वोत्पादनं विश्वोत्पत्त्यु
त्तरकालीनत्वात् । याक्रियायदुत्तरकालीना नासावसौ यथाभुक्त्वाचरतीत्युक्तचरणं। नपूर्वकालीनभोजनमितिप्रयोगसंभवात्। भाष्यार्थः
अनुपपन्नार्थचान्यथावाक्यमापद्यते । नहिमृत्सुवर्णादिकंघटरुचकादिसृष्ट्वातदनुप्रविश्यतद्भवति । यद्वाविश्वं सत्त्यदादिशब्दार्थ
तयात्रनविवक्षितं । तद्भवनात्पूर्वकालीनोत्पत्तिकत्वात् । भोजनवदित्यादिप्रयोक्तव्यं । ननुतर्हिक श्रुत्यर्थः । जगद्भावविनाअ
वसादनकर्तृत्वादिधर्मयोगेनब्रह्मैवसत्त्यदादिशब्दादिशब्दवाच्यंभवतीतिब्रूमः । ननुतर्हितदनुप्रविश्येत्यस्यान्वयोनास्ति ।
नहिब्रह्मणोऽवसादनकर्तृत्वादिधर्मयोगेसदादिशब्दवाच्यत्वेवाजगत्प्रवेशस्योपयोगोस्ति । किंचैवंसतिप्रसिद्धिविरोधः । सत्त्य
दादिशब्दानां देवावब्रह्मणोरूपेमूर्तचामूर्तचस्थितंचयच्चसच्चत्यच्चेत्यादौमूर्तामूर्तवाचितयाप्रसिद्धत्वादितिचेन्न । यद्यप्यनन्या
पेक्षयावसादनकर्तृत्वादिधर्मयोगःसदादिशब्दवाच्यताचास्त्येवब्रह्मण स्तथापितत्तद्वस्तुगतरूपेणैवतत्तच्छब्दवाच्यत्वमित्यस्त्ये
वव्यवस्था । तथाचमूर्तामूर्तजगद्गतेनरूपेणैवब्रह्मसदादिशब्दवाच्यमतस्तदनुप्रविश्येतिसंबध्यते । परमेश्वरसन्निधानादेवमूर्ता
देरपिसदादिशब्दवाच्यताचोपपद्यतइतिभावेन त्यदनिरुक्तनिलयनविज्ञानसत्यपदवाच्यं विश्वं तथासन्निरुक्कानिलयनाविज्ञाना
नृतशब्दवाच्यंचविश्वदर्शयस्तत्रतच्छब्दवाच्यतायांनिमित्ततयावस्थितेविष्णौतान्शब्दानिरुच्यदर्शयति ॥ त्यच्चानिरुक्तमि
भाष्यं ।। त्यच्चानिरुक्तंविज्ञानंतथानिलयनंमहान् ।
॥४५॥

·त्यादिना ॥ त्यत्अनिरुक्तंविज्ञानंतथानिलयनंसत्यंचेतिशब्दपंचकेन महा न्महत्तत्वाभिमानीब्रह्मा प्राण स्तथाश्रीश्चकथ्य तेइतिशेषः । नवाएकेनाक्षरेणछंदांसि वियंतिनद्वाभ्यामितिवचनादविज्ञानंचानिलयनमितिनवाक्षरत्वेपिनदोषः । सदादिशब्दपं चकेनप्रकृतिप्राणयोःश्रीमुख्यप्राणयोः । उपलक्षणमेतत् । महतोब्रह्मणश्चसकाशात्परंअन्यविश्वकथ्यतइत्यर्थः। किंस्वातं त्र्येणनेत्याह ॥ तद्नेति ॥ तुशब्दोवधारणे । तदंतर्गतविष्णुसंबंधादेवश्यादिकविश्वंत्यदादिशब्दवाच्यमित्यर्थः। विष्णोरपि तच्छन्दवाच्यत्वंकिमन्यसंबंधादेवेतिशंकायांनेत्याह ॥ स्वतइति ॥ स्वातंत्र्येणेत्यर्थः । तथाचतच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तानांवि ष्णोरेवस्वतोऽज्यानधीनतयासद्भावाविष्णोरेवमुख्यतःतच्छब्दवाच्यत्वं । अन्यत्र विद्यमानस्याप्यल्पस्यप्रवृत्तिनिमित्तस्यतद धीनत्वादमुख्यतोन्यस्यतच्छब्दवाच्यत्वमितिभावः। यथोक्त । स्वातंत्र्यंतद्गतत्वंचशब्दवृत्तेर्हिकारणं । स्वातंत्र्यंतत्रमुख्यस्यादिति। कानितच्छब्दप्रवृत्तीनिमित्तानि यानिविष्णोअनन्याधीनतयावर्तते इत्यतातानिदर्शयति॥ ततइत्यादिना ॥त् यतइत्यनयोः क्रमेणार्थःततोव्याप्तोनियामकश्चेति । अवाच्यतःअवाच्यत्वतः । तथाचनिनितरांसाकल्येनोक्तंनभवतीत्यनिरुक्तमित्यर्थः । तत्रहे तुरानंत्यादिति । साधुस्वरूपतःसाधुगुणस्वरूपत्वादित्यर्थः। सत्यंसाधुगुणत्वात्सइतिवचनात् । एवमव्याख्यानेद्वितीयसत्यशब्दे नपौनरुक्त्यप्रसंगइतिज्ञातव्यं । सदादिशब्दप्रवृत्तौनिमित्तंदर्शयति ॥ अवसादेति ॥ पविशरणगत्यवसादनेवितिधातुव्या भाष्यं ॥सत्यंप्राणस्तथाश्रीश्वसन्निरुक्तंतथानृतं । अविज्ञानंचानिलयनंप्रकृतिप्राणयोःपरं । तद्गविष्णोस्तुसंबंधात्स्वतस्तन्नामकोहरिः । ततोनियामक श्वेतित्यदानंत्यादवाच्यत.। अनिरुक्तंनिलयनंसर्वाधारत्वतोहरि । विज्ञानंसर्वविज्ञानात्सत्यंसाधुस्वरूपतः । अवसादसुवाच्यत्वदौर्बल्याज्ञन्यसाधुता.।

·श्रीनिवा० भाष्यार्थः तैत्तिरी० ख्यानादवसादनंखेदः मनःशैथिल्यं सच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तंनिरुक्तशब्दप्रवृतिनिमित्तं सुवाच्यत्वं । अनिलयनशब्दलब्धार्थोदौर्ब ल्यं । सर्वाधारत्वाभावोपपादकत्वात्तस्येतिज्ञातव्यं । अज्ञप्तीत्यविज्ञानशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं । असाधुतेत्यनृतशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं । ॥ ४६॥ ऋतशब्दपर्यायसत्यशब्दस्यसाधुस्वरूपार्थतयाव्याख्यातत्वात् । प्रकृति श्रीदेवी । प्राणशब्देनब्रह्मापिग्राह्यः । अन्यत्र प्रक त्यादित्रितयभिन्नेजगति अवसादादीन्कुर्वन्हरिवर्ततेयतोतस्तन्नामकः सदादिनामपंचकवाच्यइतियोजना। सत्यमभवदित्यत्रस्थ द्वितीयसत्यशब्दार्थमाह ॥ साधुस्वरूपइति ॥ सन्-निर्दुष्टोहरिः । मंगलानांचमंगलमितिवचनात्साधुस्वरूपोमंगलस्वरूप सन्नेवयतःसर्वत्रास्ति अतस्सत्यनामा सत्येतिनामवानित्यर्थः । ननुसत्यादिशब्दानांजगद्वाचित्वपक्षेकथंव्युत्पत्तिःकर्तव्येत्यतात त्प्रकारदर्शयति । अनेनगतत्वादेनिमित्ताजगतिअनृतादिनामेति । तथाचप्रकृत्यादिभिन्नंजगत् अनचेष्टायामितिधातोरनेनचे टकेनऋतंगतंप्रविष्टंयतोऽतोऽनृतं । आदिपदेनासाधुत्वाच्चानृतं । अविज्ञानं सर्वज्ञानरहितत्वात् । अनिलयनं सर्वाधारत्वाभा वात् । निरुक्तं नितरामुक्तत्वात् । सत् अवसादनात् । खेदेनमनःशैथिल्ययुक्तत्वात् । तथाप्रकृत्यादिकंत्रयंततत्वान्नियामकत्वा ञ्चत्यत् । अनिरुक्तमवाच्यत्वात् । प्रकृतिनिलयनं । भगवदितरजगदाधारत्वात् । तदुभयातिरिक्तसर्वजगदाधारत्वान्महान्प्राण श्चेतिज्ञातव्यं । विज्ञानं यथायोग्यभगवदितरसर्वविज्ञानात् । सत्यं साधुगुणस्वरूपत्वादितिग्राह्यं । नन्ववसादनसुवाच्यत्वदौर्ब ल्याज्ञस्यसाधुतानाममंगलत्वात्तन्निमित्तकसदादिशब्दवाच्यत्वकथंभगवतोयुक्तमित्याशंकापरिहारायप्राप्तं यदिदंकिंच तत्सत्य भाष्यं । प्रकृतिप्राणतोन्यत्रकुर्वस्तन्नामकोहरि ! अतस्साधुस्वरूपस्सन्सत्यनामानृतादिकं । नामानेनगतत्वादेः।

·मित्याचक्षतेइतिवाक्यंन्याचष्टे ॥ यदिदंकिंचेति ॥ सत्यशब्दार्थःसाधुतैवेति । स्वार्थेतल्प्रत्ययः । साध्वेव मंगलस्वरूपमेवेतितद र्थः । सन्निरुक्तादिशब्देनयदिदंकिंचभाषितं। तत्सर्वसाधुतैव साध्वेवेतिहिप्रसिद्धमित्यर्थः । आचक्षतइत्यस्यार्थोहीति। एतदेववि विच्यदर्शयति ॥ अवसादनादिहेतुत्वमिति ॥ सर्वशःसर्वमवसादनादिहेतुत्वं हियस्माद्भगवतिसाधुतैव साध्वेव मंगलमेव अवसादादिस्तदधिकरणत्वमितियावत् । असाधुता असाध्वेवाऽमंगलमेवेत्यर्थः । नन्ववसादनादिहेतुत्वस्यसाधुत्वेपिप्रकृतेकि मायातं । नहि अवसादादिहेतुत्वंप्राक्प्रतिपादितं किंत्ववसादादिकमेवेत्यतोऽवसादनादिहेतुत्वमेवप्रतिपादितमित्याह ॥ तत्क तत्वंहीति ॥ हियस्मात् तत्कर्तृत्वं अवसादादिकर्तृत्वमेवास्माभिर्भाषितं । अवसादसुवाच्यत्वदौर्बल्याज्ञप्त्यसाधुताः। प्रकृतिमा णतोन्यत्रकुर्वस्तन्नामकोहरिरित्युक्तत्वादतोनकोपिदोषइत्यर्थः । यथोक्तमनुव्याख्याने । एवंदुःख्यादिशब्दाश्चस्वातंत्र्यापेक्षयो दिताः । नैवदोषाहरौतद्गबुध्योक्तादोषकारिणः । तस्मात्तेदोषशब्दाश्चतत्रैवगुणवाचकाइति ॥ १४॥ पूर्वप्रलयकालगोनारायणो वासुदेवरूपेणप्रजायेयेतिकामनांकृत्वावासुदेवोभूत्वाजगत्ससर्जेत्युक्तं । तत्रसंमतितयाश्लोकमुदाहरतिब्रह्मा तदपीति । तत्राने प्रलयेअसदेवशून्यमेवासीत् । ततोसतःशून्यात्सदजायतेत्येवंशून्यस्यप्रलयेसत्त्वजगत्कारणत्वंचात्रप्रतिपाद्यतइतिप्रतीयते । तदयुक्तं । असतःसदुत्पत्तेःक्काप्यदृष्टत्वात् । कुतस्तुखलुस लुसोम्यैवंस्यात्कथमसतःसज्जायतेतिश्रुतिविरोधाच्चेतिभावेनप्रमाणेनैवतं भाष्यं ॥ यदिदंकिचभापितं । सन्निरक्तादिशब्देनतत्सर्वसाधुतैवहि । अवसादनादिहेतुत्वंसाधुतैवहिसर्वश । असाधुतावसादादिस्तत्कर्तृ त्वंहिभाषितं ।

·तैत्तिरी०
श्लोकंव्याचष्टे ॥ अनासाद्यस्त्विति ॥ पूर्वप्रलयेस्थितोनारायणाभिधोहरि केनाप्यनासाद्योप्राप्यइतिहेतोरसन्नामाभवदितिसं | श्रीनिवा०
बंधः । ततोवैसदजायतेत्येतद्व्याचष्टे ॥ सआद्यस्त्विति॥ सनारायणाभिधाप्रभु वासुदेवोभवत् । सचासाद्योज्ञानिप्राप्यइति
हेतोःसन्नामेत्यर्थः । वासुदेवस्यनिजमुक्तिपदप्रदातृत्वेनज्ञानिप्राप्यतायाःप्रसिद्धत्वादितिभावः । गत्यर्थात्सदेःकर्मणिक्विबंतस्यरू
भाष्यार्थः
पमेतत् । तदात्मानस्वयमकुरुतेत्येतत्ब्रह्मैवस्वात्मानंजगदाकारेणाकुरुतेत्यपव्याख्यानमित्यभिप्रेत्यव्याचष्टे॥सवासुदेवइति ॥
संकर्षणादिकं संकर्षणादिरूपोपेतं। अनेननारायणएवसंकर्षणादिरूपाणिससर्जेतिप्रतीतिरप्यपास्तावेदितव्या। अतएवसंकर्षणश्च
सबभूवपुनःसुनित्यः । ससृष्टिहेतोःप्रद्युम्नतामुपगतः । स्थित्यैपुनःसभगवाननिरुद्धनामेतितात्पर्यनिर्णयेपितच्छब्दैवासुदेवए
वग्राह्योननारायणइतिसंप्रदायविदः । तस्मात्तत्सुकृतमुच्यतइतिवाक्यंव्याचष्टे ॥ तस्मादिति ॥ यस्माद्वासुदेवःस्वात्मानंसं
कर्षणादिकंचक्रे तस्मात्कारणात्सवासुदेवःसुकृतमित्युच्यते । सुसम्यक्संकर्षणाद्यात्मनास्त्रस्वरूपंकृतमितिव्युत्पत्त्येत्यर्थः ।
यद्वैतत्सुकृतंरसोवैसइत्येतद्व्याचष्टे ॥ सआनंदइति ॥ सःसुकृतनामवान्वासुदेवःआनंदः आनंदवान् । रसःसारोवरश्चेतिश
ब्दाएकार्थवाचकाइत्यभिधानात् रसोवरःश्रेष्ठः। आनंदविशिष्टस्यविशेषणंभवदिदंवरत्वंविशेषणभूतमानंदमुपसंक्रामति।तथाच
रसानंदोमहानंदः पूर्णानंदइत्यर्थोद्रष्टव्यः । यद्वासइत्यनूद्य आनंदइतिशेषःपूरितः । तथाचयद्वैतत्सुकृतं सातदीयानंदो
भाष्यं ॥ अनासाद्यस्त्वसन्नामापूर्वनारायणाभिध. । सआसाद्यश्चसन्नामावासुदेवोभवत्प्रमु. । सवासुदेवस्स्वात्मानंचक्रेसंकर्षणादिकं ।
तस्मात्तत्सुकृतंनामसआनंदोरसः
॥ ४७ ॥

·। रसोवरः पूर्णइत्यर्थः । रसइत्यानंदोयतः। अतस्तद्रूपोभगवानानंदइतियोजनेतिपूर्वटीकाकाराः । मुक्तानांसुखकारणत्वाच्चायं पूर्णानंदइतिवक्तुंप्रवृत्तं रस ह्येवायलब्ध्वेतिवाक्यहेतुहेतुमद्भावंदर्शयन्व्याचष्टे ॥ ततइति ॥ यतइतिशेषः । यतःवासुदेवः पूर्णानंदः ततआनंदं । पूर्णानंदस्वरूपमेनंवासुदेवंसंप्राप्यैवमुक्तोमोदेत् । स्वयोग्यानंदपूर्णोभवेदन्यथातन्नस्यादित्यर्थः। लोकचे ष्टकत्वयुक्त्यापिभगवतोवासुदेवस्यपूर्णानंदत्वंसमर्थयते ॥ कोहीत्यादिना ॥ तत्राकाशत्यानंदत्वाभावेऽननंप्राणनंचकस्यापिन स्यादित्येतावदुच्यते नतुविष्णोर्महानंदत्वेकोपिहेतुरुक्तइत्यतःतद्वाक्यंप्रमाणेनैवव्याचष्टे ॥ आदीप्तइति ॥ आकाशशब्दा र्थोयं । आसमंतात्काशदीप्तावितिधातोःकाशनातूदीपनात्दीप्तत्वादितियावत् । आकाशइत्यर्थः । दीप्तेरनन्याधीनत्वरूपविशेष सूचनायतुशब्दः । एषभगवान्यासुदेवः । अन्यादित्यस्यतात्पर्यंसामान्येति। सामान्यचेप्टाःलौकिकचेष्टाः । प्राण्यादित्यस्यतात्प यंधाइति । धाः धर्मविषयाः वैदिक्यश्चेष्टाः । तथाचासमंतात्काशनादाकाशः एषःभगवान्यदिपूर्णानंदोनस्यात् तदा नकंचित्प्रवर्तयेत् । नचेदेषकंचित्प्रवर्तयेत्तदाकापुमान्प्राण्यात्अन्याच्च । नकोपिलौकिकींवैदिकींचाप्रवृत्तिंकुर्यात् । स्वातंत्र्याभावा दित्येवंविष्णोरनानंदत्वेजगतोनिश्चेष्टत्वमापादयंत्याश्रुत्याजगच्चेष्टकत्वमानंदपूर्णत्वेहेतुत्वेनविवक्षितमितिज्ञायते । गवान्सुखीभवितुमर्हति प्रवृत्तिकारणत्रयरहितत्वेसतिप्रवृत्तिमत्त्वादुन्मत्तवदित्यनुमानंसूचितंभवति । तथाहि । लोकेचेतनप्रवृ त्तिश्चतुर्विधादृष्टा । दुःखोद्रेकात्रोदनादीप्रवृत्तिः । सुखरागात्तत्प्राप्त्यर्थाभोजनादौप्रवृत्तिः । दुःखद्वेषात्तन्निवृत्त्यर्थाकंटकोद्धार भाष्यं ।। तत । आनंदमेनंसंप्राप्यमुक्तोमोदेन्नचान्यथा । आदीप्तस्त्वेपभगवान्यद्यानंदोभवेन्नच । सामान्यचेष्टाधयांश्चकस्यस्युस्तमृतेप्रभुं । तथाचभ

·तैत्तिरी णादौप्रवृत्तिः । सुखोद्रेकातूनृत्तगानादिरूपोन्मत्तप्रवृत्तिः । तथाचदुःखोद्रेकनिमित्ता तन्निवृत्त्यर्थासुखावास्यर्था चेत्याद्यप्रवृत्ति श्रीनिवा०
त्रयंपरमेश्वरत्वादेवतस्मिन्नोपपद्यते । अतःपरिशेषात्सुखोद्रेकादेवास्यप्रवृत्तिरितिसिध्यतीत्यभिप्रेत्योक्तप्रयोगप्रकारंसूचयति
॥ ४८॥
भाष्यार्थः
॥ सुखमिति ॥ लोकचेष्टामित्युपलक्षणं । वैदिकचेष्टामित्यपिग्राह्य । हिशब्देननृत्तगानादिरूपोन्मत्तप्रवृत्तिरन्वयव्याप्तौदृष्टांत
तयाप्रसिद्धेतिसूचयति । अग्निमत्त्वादेवधूमवत्त्वमित्यादाविवसुखंलब्धैवकुरुतइतिसावधारणेनव्याख्यानेनोक्तहेतुहेतुमद्भावःसू। २। १५
चितइतिज्ञातव्यं । ननुजगच्चेष्टकत्वेनसुखमात्रसिद्धावपिनतस्यपूर्णत्वंसिध्यतीत्यतआह ॥ अल्पादिति ॥ अल्पसुखादेवेत्यर्थः ।
अल्पकर्मा अल्पप्रवृत्तिमान् । पूर्णानंदादेवेतिव्याख्येयं । सर्वकृत महाप्रवृत्तिमान् । तथाचकारणस्यकार्यानुगुणत्वान्महाप्रवृ
त्यामहानंदएवसिध्यतीतिभावः । उक्तानुमानेव्यतिरेकव्याप्तौदृष्टांतमाह ॥ नहीति ॥ आर्ताःदुःखिनःकर्मनकुर्वति प्रवृ
त्तिमंतोनभवंतीत्यर्थः । तथाचोभयाभावप्रयुक्तविशिष्टाभावमादायोक्तहेतुव्यतिरेकस्तेष्वस्तीतिभावः । आर्तानामपिकिंचि
त्प्रवृत्तिमत्त्वात्दृष्टांतांतरमाह ॥ मुग्धाश्चैवेति ॥ मुग्धाः मूर्छावंतः। तदानीं दुःखमात्रप्रतिस्मृत्या विशेषतः आर्ता
पेक्षयाविशेषाकारेणकर्मनैवकुर्वतीतिसंबंधः । प्रवृत्तिमात्रशून्याइत्यर्थः । तथाचोभयाभावप्रयुक्तविशिष्टाभावमादायहेतुव्य
तिरेकस्तेष्वष्यस्तीतिभावः । अल्पात्सुखादित्युक्तंविवृणोति ॥ तस्मादिति ॥ तस्मादार्तादीनांप्रवृत्त्यभावात् । याक्सुखं
भाष्यं ॥ सुखंलब्धवाहिकुरुतेलोकचेष्टांजनार्दन । अल्पात्सुखादल्पकर्मापूर्णानंदाद्धिसर्वकृत् । नह्यार्ताःकर्मकुवैतिमुग्धाश्चैवविशेपतः । तस्मा
द्याक्सुखंतादृकर्मपूर्णसुखस्ततः । सर्वकृत्त्वात्परोविष्णु.
॥४८॥

·तादृक् ताहगेव तदनुसार्येव । कर्म प्रवृत्तिः दृष्टा । अतःसर्वकर्तृत्वात्महाप्रवृत्तिमत्त्वात्परोविष्णुःपूर्णसुखइत्यर्थः । निर्मूलानु मानममानमित्याशंकापरिहारायतन्मूलभूतांश्रुतिमाह ॥आहेति॥ तस्मात् प्रवृत्तिकारणत्रयरहितत्वेसतिप्रवृत्तिमत्त्वस्यसुखित्वे नाविनाभावस्यप्रसिद्धत्वादित्यर्थः। सुखलब्ध्वा सुखलब्ध्वैव उन्मत्तादौदर्शनादितिभावः । अनेनयदावैसुखंलभतेथकरोतीतिश्रुति मुपादत्ते । अनेनोक्तान्वयव्याप्तिःप्रमापिताभवतीतिज्ञातव्यं । सनातनी अपौरुषेयत्वेनपुरुषदोषनिबंधनदोषशून्या । अतएवपरा स्मृत्यपेक्षयोत्तमेत्यर्थः । यद्वैतच्छ्रुतिसमाख्यारूपा पराअन्याछंदोगानांश्रुतिरित्यर्थः । नासुखंलब्ध्वाकरोतीतिश्रुतिमर्थतोनुव दति ॥ अलब्ध्वेति ॥ मुग्धार्तादौदर्शनादितिभावः । अनेनोक्ताव्यतिरेकव्याप्तिरपिप्रमापिताभवतीतिज्ञातव्यं । व्याप्ति द्वयोपदर्शनादादरोवगम्यतइतिभावः । कोह्येवान्यादित्युपनिषदुक्तेतविपर्ययपर्यवसानंदर्शयति ॥ तदिति ॥ तत्तस्मात् कारितःप्रेरितः प्राणिति वैदिकींचेष्टांकरोति । इदमुएलक्षणं । अनितिलौकिकींचेष्टांचकरोतीत्यपिद्रष्टव्यं । तथाचसर्वोलोक स्तावल्लौकिकींवैदिकींवाचेष्टांकरोति अनुभवसिद्धत्वात् । तस्मात्पूर्णानंदवतादेवेनकारितःप्रेरितएवप्राणितिअनितिच । तथाचत कारयितादेवःपूर्णानंदइतिसिद्ध्यतीतिभावः । अमुक्तानांब्रह्माद्यखिललोकानांसुखकारणत्वाचायंभगवानानंदरूपइत्युच्यते॥ एष येवेति । तयाचष्टे ॥ सएवैकइति ॥ अखिलं ब्रह्माद्यमुक्तजातं । स्वस्यैवतदभावेपरस्मैतदानानुपपत्तेरितिभावः । रसह्यवे भाष्यं ॥ आहतस्मात्सनातनी । सुखलब्ध्वाकरोतीतिच्छंदोगानांश्रुतिःपरा । अलब्ध्वातुसुखनैवकरोतीत्यपिसादरं । तत्पूर्णानंददेवेनका रितःप्राणितिस्फुटं । सर्वलोकःसएवैकआनंदयतिचाखिलं । । तै.श्री०७३

·तैत्तिरी०
॥४९॥
तिवाक्यंतुमुक्तानांआनंदप्रदत्वान्यथानुपपत्त्याभगवतःपूर्णानंदत्वसाधनपरमित्यपौनरुत्त्यं ॥ १५ ॥ रसह्येवायलब्ध्वेत्यनेनानं | श्रीनिवा०
दरूपमेनंसंप्राप्यमुक्तोमोदेदित्युक्तं । तत्रतत्प्राप्तौकिंसाधनमित्याशंकायांप्रतिष्ठितंज्ञानमेवेत्युच्यते । यदा वैषइति । तयाचष्टे ॥
तस्मादिति ॥ तस्मात् उक्तरीत्यासर्वचेप्टकत्वेनमुक्तानामानंदप्रदत्वादिनातस्यैवस्वतंत्रत्वादित्यर्थः । ज्ञानप्रतिष्ठितमेवमोक्षसा
भाष्यार्थः
धनंयस्मात्तस्मादितिपूर्वटीकाकाराः। अदृश्ये अज्ञदृष्टयगोचरे।आत्मनःइदमात्म्यं जीवसंबंधिगुणजातं अल्पज्ञानाल्पसुखादि २।१६
तद्रहितोनात्म्यस्तस्मिन्नितिअक्षरार्थमभिप्रेत्योक्तं ॥ जैवानामिति ॥ जीवसंबंधिनामित्यर्थः । असंगतेः संबंधाभावात् । निर्नि
तरामयनंआश्रयोनिरयनं । निरयनमेवनिलयनं । रोलइतिस्मरणात् । नविद्यतेअन्योनिलयनंआश्रयोयस्यासावनिलयनःइत्यक्षरा
र्थमभिप्रेत्यतल्लब्धार्थउक्तोनिराश्रयत्वादिति । स्वाश्रयत्वादित्यर्थः । अभयमितिक्रियाविशेषणमित्यभिप्रेत्योक्तं ॥ अभयत्वे
नेति ॥ एतादृशभगवद्विषयेप्रतिष्ठां प्रकर्षणस्थितिं विंदतेलभते । योग्यतयाज्ञानस्येतिलाभइत्यर्थमभिप्रेत्यतत्तात्पर्यमाह ॥
यदाज्ञानेनेति ॥ श्रौताथशब्दार्थस्तदेति । अनेनज्ञान्येवएतदवाप्नुतइत्युकारेणोक्तस्योपसंहारोप्यनेनकृतोभवतीतिज्ञा
तव्यं । एवंभगवद्विषयकसम्यग्ज्ञानेनैवमोक्षमभिधायविपरीतज्ञानिनोनर्थउच्यते । यदाह्येवैषइति । तयाचष्टे ॥
यदेति ॥ अंतरमित्यस्यार्थोभेदमिति । तस्यप्रसिद्धोदरत्वंबाधितमित्यतःउदरमित्यनूद्यभेदस्योदरशब्दवाच्यत्वेनिमित्तमाह ।
भाष्यं ॥ तस्माददृश्येजैवानांगुणानामप्यसंगते । अनात्म्येथगुणानंत्यादनिरुक्तेनिराश्रयात् । अनिलयनेऽभयत्वेनयदाज्ञानेनतिष्ठति ।
तदाऽभयंहरिंगच्छेन्नैवाज्ञानीकथंचन । यदैतस्मिन्परेविष्णावुदरं
॥४९॥

·जीवगत्वतइति ॥ तथाचजीवेषुयुगपदनेकस्थानत्वेनभेददर्शनात् तदृष्टांतेनतादृशभेदयदा यदि एतस्मिन्परेविष्णौविश्वतै जसादिभगवद्रूपसमुदायेपि युगपतूदक्षिणाक्ष्यादिस्थानभेदेनकरोति धातूनामनेकार्थत्वात्जानाति अनुमिनोतीतियावत् । यद्वाजीवेषुविष्णुप्रतियोगिकभेददर्शनातंभेदविश्वादिरूपेएतस्मिन्परेविष्णौकरोति विष्णुप्रतियोगिकमेवभेदंविष्णोजानातीति यावदित्यर्थइतिबृहदारण्यकभावबोधोक्तरीत्याव्याख्येयं । तहीतिशेषः । अस्यतेनैवभेददर्शनजातेनभगवद्रोहेणमहद्भयतम आख्यमनुत्थानंभवेदित्यर्थः। ननुजीवगतत्वमुदरशब्दात्कथंलभ्यतेइत्यतस्तद्दर्शयति ॥ अइत्युक्तइति ॥ परोविष्णुःअइत्युक्तः अइतिब्रह्मेतिश्रुतेरितिभावः। सएवअकारवाच्योविष्णुरेव । एभ्यःजीवेभ्यःउत्इत्यस्यार्थः उच्चइति । तथाचउत्उच्चःउत्कृष्टःअः विष्णुःयेभ्योजीवेभ्यस्तेजीवसंघाःउदाः उदशब्दवाच्याइत्यर्थः । ऋगतौअस्मात्कर्तरिअप्रत्ययेयणादेशेसतिनिष्पन्नोरशब्दःगत त्वार्थइत्यभिप्रेत्यतद्गतेत्युक्तं । जीवगतेत्यर्थः । अत्रतगतेत्यविभक्तिकोनिर्देशः। लुप्तविभक्तिकंवा । तथाचोदरमित्यनूतद्गतेति व्याख्यानं । तद्गतमित्यर्थः । अंतरमितिश्रौतविशेष्यपदानुवादः। तद्गतांतरंउदरमुदरमंतरमित्यर्थः। तद्रतांतरमितिक्वचित्पाठः। तत्रापिरतेत्यस्यगतेत्येवार्थोद्रष्टव्यः। प्रकृतस्यैवपरब्रह्मणोविद्वदविद्वद्भयप्रदत्वरूपमहिमांतरमुच्यते । तत्वेवेति । तयाचष्टे ॥ तदेवेति ॥ यद्विषयकसम्यग्ज्ञानेनमोक्षोयद्विषयकमिथ्याज्ञानेनांधंतमस्तदेवब्रह्म विदुषोऽविदुषश्चभयकृदित्यर्थः । स्वोत्तम भाष्यं ॥ जीवगत्वत. । भेदंकरोतितेनैवभयमस्यमहद्भवेत् । अइत्युक्त.परोविष्णुरेभ्यउच्चस्सएवतु । तउदाजीवसंघास्स्युरुदरंतद्गतांतरं । तदेवब्रह्मभयकृद्विदुषः ·तैत्तिरी वश्यंकर्तव्यविदुपेत्यभिप्रेत्यस्वोक्ताकरणेभगवानतेषांभयकृद्भवतीतिज्ञातव्यं । यथोक्तमर्जुनप्रतिभगवतावासुदेवेन । अथचेत्त्व श्रीनिवा० महंकारान्नश्रोष्यसिविनक्ष्यसीति । अमन्वानस्येत्येतत्व्याचष्टे ॥ अविबुधइति ॥ तथा भयकृदित्यर्थः । ननुविदुषोपिभय भायार्थः सद्भावेअविदुषःसकाशातस्यकोविशेषइत्याशंज्ञायां तुशब्दसूचितंभवेविशेषमाह ॥ विदुषहति ॥ नाविद्वद्वन्महदित्यर्थः । तस्यनिरवधिकत्वंवारयति ॥ यावदिति ॥ यावदसौमुक्तिंत्रजति तावत्पर्यंतंतस्यविदुषोल्पभयंकुर्यादितिसंबंधः। अवध्युक्त्या २॥ १६ फलितमर्थमाह ॥ अथेति ॥ मुत्यनंतरमित्यर्थः । अभयं अभयप्रदं ।तत्वेवभयंविदुषइत्युक्तार्थे श्लोकसंमतिरुच्यते । तदपीत्या दिना । तयाचष्टे ॥ तस्मादिति ॥ यस्माद्विदुषोपि ब्रह्मभयकृत्तस्मादित्यर्थः । विशेषतोभीताः अज्ञान्यपेक्षयाविशेषतः । स्व विहितकर्माकरणेविष्णोर्विप्रीतिर्भविष्यतीतिभीताःसंतःस्वकर्मस कर्मस्वोचितंपवनादिरूपंकर्म । यथोक्तमनुव्याख्याने । ज्ञानिनोपिय तोनियंकुर्वतिशुभमेवहि । कृच्छ्रेणापितपोज्ञानकर्माप्येतेचरंतिहि । नचस्वभावएवायंभयपूर्वप्रवृत्तितइति । अमन्वानस्ये त्यनेनाविदुषोपिब्रह्मभयकृदित्युक्तं । तत्रापितुशब्दसूचितंभयेविशेषमाह ॥ अमन्वानस्येति ॥ अविदुषइत्यर्थः । नुः पुरुषस्य । अमन्यानोद्विविधः । सज्जनएवोपदेष्ट्रभावेसम्यग्ज्ञानरहितोभवति यस्त्रैविद्यइत्युच्यते सएकः । मिथ्याज्ञा । तत्राद्यस्यपरब्रह्मकृतंभयनामसंसारेपरिवृत्तिवेरेतिप्रसिद्धत्वान्नोक्तं । यथोक्तंगीतातात्पर्ये । समर्पयतियज्ञाद्य भाष्यं । अविदुषस्तथा। विदुषोल्पभयंकुर्याद्यावन्मुक्तिबजत्यसौ। अथाभयंभवेद्ब्रह्मतस्यमुक्तस्यसर्वदा । तस्माद्वाय्वायोदेवाविद्वांसोपिविशेषतः। ॥ ५० ॥ भीतास्स्वकर्मकुर्वतिविष्णोःप्रीत्यर्थमंजसा । अमन्वानस्यनुर्विष्णु'कुर्यान्नित्यंमहद्भयम् । तमआख्यमनुत्थानं नीचापरः ·-- मंततस्त्वेवविष्णवे । त्रैविद्यधर्मापुरुषःस्वर्गभुक्त्वानिवर्तते । पुनःकुर्यात्पुनःस्वर्गयातियावद्धरेर्वशे । सर्वदेवान्प्रविज्ञायतत्क मैवसदाभवेदिति । उक्तंचाथर्वणभाष्येइष्टापूर्तमितिश्रुतिव्याख्यानावसरे। इमंलोकमित्यज्ञविषयमिति । अपरस्यत्वेतत्ममा णोक्तंफलमितिज्ञातव्यं । अज्ञोहिनैवैतदाप्नोति । ज्ञान्येवहितद्गुणोत्कर्षज्ञानसाध्यप्रसादद्वारातदवाप्नुतइत्युक्तेतज्ज्ञानंकीदृशंविव क्षितमितिशंकायां सृष्टिकर्तृत्वादिरूपगुणोत्कर्षज्ञानमेवप्रसादद्वारामोक्षसाधनमित्यभिप्रेत्य सोकामयतेत्यारभ्यमृत्युर्धावति पंचमइत्यंतेनग्रंथेनभगवत्सामर्थ्यप्रतिपादितं । तस्योक्तरीत्याप्रकृतोपयोगंदर्शयन् उपनिषदभिप्रेतमर्थमुपसंहरति ॥ विदुषा मिति ॥ सोकामयतेत्यारभ्योक्तभगवत्सामर्थ्यविदुपामित्यर्थः । इतिसिद्धमितिशेषः । उत्तरवाक्योपक्रमोवायं ॥ १६ ॥ ततश्चायंअथातोनुमनाइत्यादेरयमक्षरार्थः ॥ अथशब्दःप्रकरणांतरारंभद्योतनार्थः । एवमन्नमयादिपंचरूपनिरूपणानं तरप्रकरणांतरमारभ्यते । अतः ब्रह्मविदाप्नोतिपरमितिवाक्येनब्रह्मविदःपरब्रह्मप्राप्तेरुक्तत्वात्तच्छ्रुतवतावरुणेनचतुर्मुखंप्रतिकृताः अनुप्रश्नाः तत्वनिर्णयानुकूला प्रश्नाःकथ्यते । तानेवविशदयति ॥ उतेति ॥ ब्रह्मविदितिनिरवधारणोक्तेः । कश्चनअविद्वा त । एकवचनंबहुवचनार्थे । अज्ञानिनोपिप्रेत्यमृत्वाअमुंलोकपरलोकं । वैकुंठादिस्थंपरब्रह्मेतियावत् । गच्छति । गच्छंतिप्रा नुवंति । अविद्वानपिअमुंलोकंप्रति प्रेत्य प्रकर्षेणगत्वा ब्रह्मगच्छतीतिवार्थः । आहोस्विविद्वान ज्ञानिनएवामुंलोकंप्रेत्यगच्छंती त्येवंद्विकोटिकएकःप्रश्नः । ज्ञानिनएवब्रह्मप्रामुवंतीतिपक्षेपिसर्वेपिज्ञानिनोब्रह्मप्राप्नुवंति अथकेचनैवेतिद्विकोटिकोद्वितीयःम भाध्यं ॥ विदुपां ॥ १६ ॥ ॥ उप० ।। अथातोनुप्रश्ना. । उतावद्वानमुंलोकंप्रेत्यं । कञ्चनगच्छृती३ । आहोविद्वानमुंलोकंप्रेत्यं ।

·२।१४
तैत्तिरी० नोऽध्याहार्यः । सर्वेपिज्ञानिनोब्रह्मप्राप्नुवंतीतिपक्षेपिकिंसर्वेपिज्ञानिनोब्रह्मसम्यक्समावति मुक्तीब्रह्मप्राप्ताःसर्वेपिसमाइति श्रीनिवाः
यावत् । उतकश्चिदेवज्ञानीसमश्नुता सम्यकूअश्भुत अनुते प्राप्नोति । दीर्घस्त्वाधिक्यार्थः । इतिपृष्टःसन्ब्रह्माप्रोवाचेतिया
ह्यं । तत्राज्ञानिनोब्रह्मनैवाप्नुवंति । तमेवंविद्वानमृतइहभवतीत्यादिवचनविरोधात् । तस्माज्ज्ञानिनएवब्रह्मप्राप्नुवंति । तत्रापि खंडार्थः
अखिलाअपिज्ञानिनोब्रह्मामुवंति । नकेचिदेव । अन्यथाअनियमःसर्वेषां नकश्चिद्ब्रह्मवित्सृतिमनुभवतीत्यादिप्रमाणविरोधा
त् । तत्रापिसर्वज्ञानिनोनसम्यक्ब्रह्मसमाप्नुयुः किंतु सम्यक्प्राप्तिर्विरिंचस्यैवसर्वदा । अन्येषांतारतम्येनतत्प्राप्तिरित्यभिप्राये
णसमासेनोत्तरमाह ॥ उइति ॥ कश्चिदेवसम्यक्तदाप्नुयादितियदुक्तं तत् उ तथैवेत्यर्थः । कश्चित्समश्नुताइत्येतद्वाक्यानं
तरमेवोक्तत्वादुकारउक्ताभिप्रायकइतिज्ञातव्यं ॥ १३ ॥ एवंसमासेनोत्तरमुक्त्वाअज्ञोनैवैतदाप्नोति ज्ञान्येवैतदाप्नुते तत्रापिक
श्चिदेवसम्यक्अश्नुतइत्येतद्विस्तरेण यदाह्येवैषइत्यादिनावक्तुं ब्रह्मावाप्तिरूपोमोक्षस्तावत्तत्प्रसादादेवभवति प्रसादश्चस्वातंत्र्या
दिरूपमाहात्म्यज्ञानसाध्यइत्याशयेनाधिकारिणोमोक्षसाधनीभूतप्रसादोत्पादनायज्ञातव्यतयासृष्टिकारणत्वादिरूपमाहात्म्यमु
च्यतेउत्तरप्रकरणेन । यद्वाज्ञान्येवैतदाप्नुतेइत्युक्तं । तत्रब्रह्मज्ञाननामकीदृशंविवक्षितमितिशंकायां जगत्स्रष्टत्व तत्प्रवेष्तृत्व सर्व
देवादिभयप्रदत्वमुक्तिप्रदत्वादिनारूपेणज्ञानमेवब्रह्मज्ञानं विवक्षितमित्याशयेनब्रह्मणःसृष्टिकारणत्वादिरूपमाहात्म्यमुच्यते उ
त्तरप्रकरणेन । तत्रब्रह्मणस्सृष्टिकारणत्वंनोपादानत्वेन किंतुकुलालादिवन्निमित्ततयैवेत्यभिप्रेत्य सृष्टयपेक्षयापूर्वभाविनंव्यापा
उप० । कश्चित्समभुता३ ॥ १३ ॥

·रमाह ॥ सोकामयतेत्यादिना ॥ साप्रलयकालगोनारायणोऽकामयत । कामनाप्रकारमेवाह ॥ बहुःस्यामिति ॥ अहमा दौप्रजायेय वासुदेवादिरूपेणप्रादुर्भवानि । नियम्यंजगच्चस्यात् तदनंतरंत्यदादिशब्दवाच्यश्रीब्रह्मादिजगन्नियामकतयाहं बहुरूपःस्यांइत्यकामयत । एवंकामनानंतरं सप्रलयकालगोनारायणस्तपोतप्यत । ज्ञानात्मकंतपश्चकार । स्वोदरस्थंजगद्ददर्शेतिया वत् । सतपस्तप्त्वा स्वोदरस्थंजगत्दृष्ट्वावासुदेवादिरूपोऽभवदितिवक्तव्यं । इत्थंविचिंत्यपरमःसतुवासुदेवनामावभूवनिजमुक्ति पदप्रदातेत्यादिवचनात् । अनंतरंयदिदंकिंचित्जगत्सत्त्यदादिशब्दवाच्यं तदिदंसर्वमसृजत । वासुदेवादिरूपेणस्वोदरात्वहि निष्कास्यवियदधिकरणव्युत्पादितावांतरविशेषवदकरोदित्यर्थः । तत्सृष्ट्वा तन्नियामकतयास्वयमप्यनिरुद्धादिबहुरूपोभूत्वास ष्टतदेवजगदनुप्राविशत् । तत्सत्त्यदादिशब्दवाच्यंजगदनुप्रविश्य । स्वयमपिसच्चत्यच्चाभवत् । स्वयमपिसत्त्यदादिशब्दवा च्योभवदित्यर्थः । तत्रत्यदनिरुक्तनिलयनविज्ञानसत्यशब्दैः प्रकृतिचतुर्मुखप्राणाख्यंजगदुच्यते । तत्रस्थोहरिस्ततत्वेसतिनि यामकत्वा वाच्यत्व सर्वाधारत्व सर्वविज्ञान साधुगुणस्वरूपत्व निमित्तैः प्रकृत्यादिगतततत्वादिप्रेरकतयामुख्यतस्त्यदादिश ब्दवाच्योभवत् । प्रकृत्यादित्रितयभिन्नंजगदवसादनात्सदित्युच्यते । सुवाच्यत्वान्निरुक्तं । दौर्बल्येनसर्वाधारत्वाभावादनिल यनं । असर्वज्ञत्वादविज्ञानं । असाधुत्वादनृतं । ऋतशब्दपर्यायस्यसत्यशब्दस्यसाधुत्वार्थकत्वात् । यद्वाअनेनचेष्टके उप० । सौकामयत । बहु.स्यांप्रजायेयेति । सतपोतप्यत । सतपस्तत्वा । इद सर्वमसृजत । यदिदंकि । तत्सृष्ट्वा । तदेवानुप्राविशत् तदनुपविश्य । सञ्चत्यच्चाभवत् । निरुक्तंचानिरुक्तंच । निलयनचानिलयनंच । विज्ञानंचाविज्ञानंच । ।

·श्रीनिवा०
।। ५२ ।।
खंडार्थः
तैत्तिरी नहरिणाऋतत्वात्गतत्वात्प्रविष्टत्वादनृतं । अवसादनादिकर्तृत्वात्तदंतर्गतोहरिरेवमुख्यतस्तच्छब्दवाच्योभवदित्यर्थः ।
यथोक्तमनुव्याख्याने । सच्चत्यच्चाभवदितिनास्यविश्वत्वमुच्यते । जगद्गतेनरूपेणब्रह्मैवहितथोच्यतइति एवंसर्वत्र
स्थितस्यहरेनतत्प्रयुक्तलेपोस्तीत्याह ॥ सत्यमभवदिति ॥ सर्वत्रास्थितोपिहरिःसत्यं साधुगुणस्वरूपः मंगलस्वरूपएवा
भवत् । न तत्प्रयुक्तलेपवानित्यर्थः । नन्ववसादसुवाच्यत्वदौर्बल्याज्ञस्यसाधुतानाममंगलत्वात्तन्निमित्तकसदादिशब्दवाच्य
त्वंकथंयुक्तमित्यतआह ॥ यदिदकिंचतत्सत्यमित्याचक्षतइति ॥ सन्निरुक्तादिशब्देनयदिदंकिंचभाषितं अवसादना
दिकर्तृत्वं तत्सर्व सत्यं साधु मंगलरूपमेवेत्याचक्षते विद्वांसइत्यर्थः । अवसादायधिकरणत्वस्यैवासाधुत्वात्तस्यचास्माभिरन
भिप्रेतत्वादितिभावः। यथोक्तंस्वातंत्र्यापेक्षयाविष्णौदोपोनामंगलोक्तितइति । नन्वत्रसच्चत्यच्चाभवदितिवचनात्ब्रह्मणोऽवसाद
नकर्तृत्वतत्वनियाकत्वादिगुणजातंसादीतिप्राप्नोति । तच्चप्रमाणविरुद्धं अतःकथं अभवदितिप्रयोगइतिचेत् अस्त्यत्रसंप्रदाय
विशेषः । ब्रह्म मूर्तामूर्तात्मकंविश्वसृष्ट्वातत्प्रेरकत्वेननानारूपैस्तदेवविश्वप्रविश्यमाक्सृष्टेरुपदेष्ट्रणांउपदेश्यानांचशरीरेंद्रियवता
मभावादप्रतीतगुणकंसदथेदानीमुपदेष्टुणामुपदेश्यानांचशरीरेंद्रियवत्त्वेसतिप्रतीतगुणकंभवति । तदपेक्षयाऽभवदितिप्रयोगइ
तिद्रष्टव्यं । तदनेनपारमेश्वरीसृष्टियोग्यानांस्वगुणज्ञानार्थेत्युक्तंभवति । यथोक्तंभगवत्पादैः । सोयंविहारइहमेतनुभृत्स्वभाव
संभूतयेभवतीति । सोयमेसृष्टयादिरूपोविहार क्रीडा तनुभृतांयोग्यानां स्वस्यस्वतंत्रस्यममयेभावा-धर्माः ततत्वादिगुणा
उप०॥ सत्यंचानृतंचसत्यमभवत् । यदिदंकिंच । तत्सत्यमित्याचक्षते ॥ १४ ॥
॥ ५२ ॥

·स्तेषांसंभूतयेज्ञानायभवतीतितदर्थः । यथोक्तमनुव्याख्याने । व्यक्तिरुक्तगुणानांहिपुरुषापेक्षयानृणां । भवेदभवदित्यस्मात्प्रयोग श्चात्रयुज्यतइति ॥१४॥ पूर्वप्रलयकालगोनारायणोवासुदेवादिरूपेणप्रजायेयेतिकामनांकृत्वावासुदेवोभूत्वाजगत्ससर्जेत्युक्तं । त वसंमतितयाश्लोकमुदाहरतिब्रह्मा। तदपीति ॥ तदपितत्रापि नारायणस्यवासुदेवादिरूपेणभवने एषावश्यमाणःश्लोकोभवति। तश्लोकंपठति ॥ असद्देति ॥ इदम अस्थजगतोग्रे प्रलयइतियावत् । असद्वा अनासाद्यत्वात्अपरिच्छिन्नत्वेनकेनाप्यप्राप्यत्वा दसन्नामकनारायणएवआसीत् । ततोनारायणात् सत् ज्ञानिप्राप्यत्वात्सन्नामावासुदेवोऽजायत । तद्रूपंव्यक्तमभवत् । तस्यैववा सुदेवरूपस्यसुकृतमितिनामांतरवक्तुंतत्रनिमित्तमाह ॥ तदिति ॥ तद्वासुदेवरूपं आत्मानस्वात्मानं स्वयं स्वेच्छयैव संकर्षणादि रूपेणाकुरुत । यस्मात्तस्मादेवहेतोस्तद्वासुदेवरूपसुकृतमित्युच्यते । सुसम्यक्संकर्षणाद्यात्मनात्वस्वरूपंकृतमितिव्युत्पत्त्येत्यर्थः। इतिश्लोकोभवतीतिसंबंधः । यद्वैतत्सुकृतं सुकृतनामकंवासुदेवरूपं सारसः रसानंदः रसशब्दोहिवरत्ववाची । रसासारोवरश्चे त्यभिधानात् । तथाचरसआनंदोवरानंदः। आनंदस्यवरत्वनागमहत्त्वं पूर्णत्वमितियावत् । तथाचपूर्णानंदइत्यर्थः । यद्वायद्वैत त्सुकृतं सः तदीयः आनंदोरसोवरःपूर्णइत्यर्थः । ननुभगवतःपू पूर्णानंदत्वेकिमानमित्याशंक्यमुक्तानांसुखकारणत्वादयंपूर्णानंदइ त्याह ॥ रसमिति ॥ हियस्माद्रसं पूर्णानंदमेनंवासुदेवंलब्ध्वैवप्राप्यैव अर्थमुक्तआनंदीभवति स्वयोग्यानंदपूर्णोभवति उप० ॥ तदप्येपश्लोकोभवति । असद्वाइदमग्रआसीत् । ततोवैसदजायत । तदात्मानंस्वयमकुरुत । तस्मात्तत्सुकृतमुच्यतइति । यद्वैतत्सुकृतं । रसोवैसः । रसोवायलब्ध्वानंदीभवति ।

·२।१६
तैत्तिरी०
अन्यथातन्नस्यात् । नहिदुःखिनंप्राप्तस्यानंदोदृश्यतइत्यर्थः । तथाचार्यवासुदेवःपूर्णानंदोनस्यात् यदि तर्हितप्रातोमुक्तोपि
श्रीनिवा०
पूर्णानंदोनस्यात् लोकेदुःखिनंप्राप्तस्यानंदादर्शनात् । भवतिचमुक्तःपूर्णानंदः । ज्योतिर्मयेषुदेहेषुस्वेच्छयाविश्वमोक्षिणः।
॥ ५३॥। भुंजतेसुसुखान्येवनदुःखादीन्कदाचनेतिवचनात् । अतस्तत्प्राप्योवासुदेवोपिपूर्णानंदइतिसिध्यतीतिभावः । लोकचेष्टकत्वा
लोकचेष्टकत्वा | खंडार्थः
न्यथानुपपत्तिरूपयुक्त्यापिभगवान्वासुदेव पूर्णानंदइत्याह ॥ कोह्येवान्यादिति ॥ आसमंतात्काशनादीप्तत्वादाकाशना
माएषःभगवान्वासुदेवोयदिपूर्णानदोनस्या त्तदाप्रवृत्तौकारणतया रोदनभोजनकटकोद्धरणादौप्रसिद्धानां दुःखोद्रेकसुखरा
गदुःखद्वेषरूपाणामभावात् असौनकंचित्प्रवर्तयेत् । नचेदेषप्रवर्तयेत् तदाकापुमान्प्राण्यादन्याच नकोपिवैदिकीलौकिकीवान
वृत्कुिर्यात् । स्वातंत्र्याभावात् । प्राणितिचानितिसर्वोलोकोतस्तत्प्रवर्तकोभवन्एषभगवान्केवलमुन्मत्तवदानंदोद्रेकादेवेति
वक्तव्यं । कार्यानुगुणत्वाञ्चकारणस्यमहाप्रवृत्त्यामहानंदएवसिध्यतीत्यर्थः। तथाचैषभगवान्पूर्णानंदोभवितुमर्हति प्रवृत्तिकारणत्र
यरहितत्वेसतिप्रवृत्तिमत्त्वात् उन्मत्तवत् व्यतिरेकेणाविन्मुग्धवदितिसाधनानुमानंद्रष्टव्यं । अमुक्तानांब्रह्माद्यखिललोकानामानं
दकारणत्वाचायभगवान्पूर्णानंदइत्याह ।एषह्येवेति॥अखिलमितिशेषः। हियस्मादेषएवभगवानखिलंब्रह्माद्यमुक्तजातं। आनंद
यातिआनंदयति। दीर्घस्त्वाधिक्यार्थः। अतोयंभगवानवासुदेव आनंदपूर्णइत्यर्थः । स्वस्यैवतदभावेपरस्मैतदानानुपपत्तेरितिभा | ॥५३॥
वः॥१५॥रसंह्येवायलब्ध्वानंदीभवतीत्यनेन आनंदमेनंसंप्राप्यमुक्तौमोदेन्नचान्यथेत्युक्त । तत्प्राप्तौकिंसाधनमितिशकायांप्रतिष्ठि
उप०॥ कोह्येवान्यात्क पाण्यातू । यदेषआकाशआनदोनस्यात् । एष वानदयाति ॥ १५ ॥

·तंज्ञानमेवेत्याह॥यदाह्येवैषइति॥यदैवएषोधिकारी अदृश्ये अज्ञदृष्टयगोचरे अनात्म्येआत्मनइदंआत्म्यं जीवसंबंध्यल्पज्ञाना ल्पसुखादिगुणजातं तद्रहिते अनिरुक्ते अनंतगुणवत्त्वेनसाकल्येनवेदापतिपाद्ये अनिलयने नविद्यतेअन्योनिलयनंआश्रयोयस्य सोनिलयनस्तस्मिन् अनिलयने निजाश्रयादपराश्रयरहितेएतस्मिन्हरौ तद्विषयइतियावत् । अभयं क्रियाविशेषणमेतत् । अभयं यथाभवतितथा अभयत्वेनेतियावत् । ज्ञानस्येतिशेषः । प्रतिष्ठां ज्ञानस्यप्रकर्षणस्थितिं विंदतेलभते निर्भयतयाभगवद्विषयक ज्ञानीभवति । अपरोक्षज्ञानीभवतीतियावत् । अथतदा सोधिकारी प्रसारद्वाराअभयंहरिंगतःप्राप्तोभवति मुक्तोभवतीत्यर्थः । हिशब्देनज्ञानप्रसादयोःप्रसादमोक्षयोश्चसाध्यसाधनभावो ज्ञानीप्रियतमः । यस्यप्रसादादित्यादिप्रमाणप्रसिद्धइत्याचष्टे ॥ एवंभगवद्विषयकसम्यग्ज्ञानेनैवमोक्षमभिधाय विपरीतज्ञानिनोनर्थमाह ॥ यदेति ॥ यदायदि एषोधिकारी उदरं अःविष्णुः येभ्यःजीवेभ्यः उत्उच्चः उत्कृष्टः तेजीवसंघाः उदाः तेषु रः ऋगतावितिधातोः गतःस्थितउदरस्तंउदरं जीवगतमित्यर्थः । जीवेषुयुगपदनेकस्थानेषुभेददर्शनात्तदृष्टांतेनतादृशंअंतरंभेदं एतस्मिन्परेविष्णौ विश्वतैजसादिभगवद्रूपसमुदायेपियुगपत् दक्षिणाक्ष्यादिस्थानभेदेनकरोति, अनेकार्थत्वाद्धातूनां जानाति अनुमिनोतीतियावत् । यद्वा उदरं उक्तरीत्याजीवगतं अंतरं विष्णुप्रतियोगिभेदं एतस्मिन्विष्णौकुरुते रामकृष्णादिरूपेविष्णावेवविष्णुप्रतियोगिकंभेदंजानातीत्यर्थः । अथतर्हि उप० । यदावैिपएतस्मिन्नदृश्येनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयंप्रतिष्ठांविंदते । अथसोऽभयंगतोभवति । यदाह्येवैषएतस्मिन्नुदरमंतरंकुरुते । अथतस्यभयंभवति ।

·PRARTICLEARNERAL PARTIERESTHESERIAL
तैत्तिरी० तस्यभयं महद्भय मनुत्थानं तमआख्यंमहाभयंकरस्थानंभवतीत्यर्थः । नस्थानतोपिपरस्योभयलिंगसर्वत्रहि नभेदादितिचेन्न श्रीनिवा०
प्रत्येकमतद्वचनात् । ऐश्वर्याद्रूपमेकंचसूर्यवद्वहुधेयते । प्रतिदृशमिवनकधार्कमेकंसमधिगतोस्मिविधूतभेदमोहइत्यादिवचनवि
खंडार्थः
रुद्धत्वेनभगवद्रूपेषुभेदज्ञानंतावन्मिथ्याज्ञानं । मिथ्याज्ञानिनश्च अंधतम प्रविशंतियेविद्यामुपासते । अन्यथोपासकायेतुतमोंधं
यांत्यसंशयमित्यादिवचनादधतमःप्राप्तिर्भवतीतिप्रसिद्धमितिहिशब्दार्थः । प्रकृतस्यैवपरब्रह्मणोविद्वदविदुषोर्भयप्रदत्वरूपमहि २।१६
मांतरमाह ॥ तत्त्वेवेति॥ यद्विषयकसम्यग्ज्ञानेनमोक्षो यद्विपयकमिथ्याज्ञानेननार्थस्तदेवब्रह्म विदुषोज्ञानिनोवाय्वग्नीद्रादिदेव
जातस्य यावन्मुक्ति भयंभयप्रदं भवति स्वाज्ञाया अकरणइत्यर्थः । भयेस्वल्पत्वरूपविशेषसूचकस्तुशब्दः । नाविद्वद्वन्महदि
त्यर्थः । अमन्यानोपिद्विविधः सज्जनएवोपदेष्ट्रभावप्रयुक्ताज्ञानवान् त्रैविद्यकसंज्ञकएकः । मिथ्याज्ञानीचापरः । तत्राद्यस्या
मन्यानस्यतदेवब्रह्म भयं संसारेपरिवृत्तिलक्षणभयप्रदंभवति । भयेमिथ्याज्ञानिभयापेक्षयास्वल्पत्वरूपविशेषद्योतकोत्रतुशब्दः॥
तथाअमन्वानस्यमिथ्याज्ञानिनोपितदेवब्रह्म भयकृत् तमआख्यमहाभयकृद्भवति । तस्मिनभये अनुत्थानरूपविशेषसूचनाय
तुशब्दः । यथोक्तंभाष्ये । तुशब्दोनुत्थानवाचीति । तत्वेभयंविदुषइत्युक्तार्थे संमतितयाश्लोकमुदाहरति ॥ तद्पीति ॥
तत्रापि ब्रह्मविदुषांभयप्रदमित्युक्तार्थेपि एपवक्ष्यमाणःश्लोकोभवति । तमेवश्लोकंपठति ॥ भीषेति॥ भीट्शब्दस्यतृतीयैकवच
॥ ५४॥
उप ॥ तत्त्वेवभयंविदुषोऽमन्वानस्य । तदप्येपश्लोकोभवति । भीपास्माद्वात.पवते । भीषोदेतिसूर्यः । भीषास्मादग्निश्चेदृश्च । मृत्युर्धावतिपंचम
इति ॥ १६॥

·नंभीषेति । अस्मादितिपंचमीषष्ठयर्थे । अस्यभगवतोभीषाभयेनवातोभूतवाय्वभिमानीप्रवहः पवते पवशुद्धौ । तृणपर्णादिसंमाज नेनभूशुद्धिंकरोतीत्यर्थः । भीषोदेतिसूर्यः । अस्मादित्यनुवर्तते। उदितोभूत्वाध्वांतंविनाश्यपदार्थान्प्रकाशयतीतिग्राह्यं । अग्निश्चे द्रश्चेत्युभौपचनवर्षणरूपस्वव्यापारंकुरुतइतिशेषः । अस्यभीषा पंचमः पंचत्वसंख्यापूरकोमृत्युर्यमः प्रजासंयमनादिरूपेस्व व्यापारेधावति अतीवतत्रजागरूकस्तिष्ठतीत्यर्थः । इदमुपलक्षणं । एवंसर्वेदेवाःअस्यभीषैवस्वव्यापारान्कुर्वतीतिग्राह्यं । इति श्लोकोभवतीतिसंबंधः॥१६॥ अथक्षाष्यार्थः॥ सर्वेपिज्ञानिनोब्रह्मप्रामुवंति। तत्रापिसम्यक्प्राप्तिब्रह्मणएवान्येषांतुतारतम्येनेति उकारेणसमासतःकथितमेवप्रश्नोत्तरंविस्तारेणमुक्तानंदतारतम्यकथनपूर्वकंवक्तुंसैषानंदस्येत्यादिकोग्रंथः । तंव्याख्यातुमाह ॥ विदुषामिति ॥ सैषेत्यादिव्याचप्टे ॥ तत्रापीति ॥ मोक्षेपीत्यर्थः । विचित्रता तरतमभाववत्तेत्यर्थः । युवास्यादित्यादिकं व्याचष्टे ॥ यस्त्वित्यादिना ॥ साधुयुवूनशब्दार्थःसाधुगुणैर्युक्तइति । निर्दुष्टत्वंसाधुशब्दार्थः । तथाचदुःखसंभिन्नत्वाद्यनि त्यत्वादिदोषशून्या येआनंदाद्याःगुणास्तैर्युक्तइत्यर्थः । यद्यपिसाधुनाविष्णुनायुक्तोमुक्तसाधुयुवामतइत्यनुव्याख्यानेव्याख्यातं। तथापिइदंव्याख्यानांतरमित्यदोषः । तृतीयांतेसाधुशब्देउपपदे युमिश्रणइत्यस्मादन्येभ्योपिदृश्यतइतिवनिप्प्रत्ययेकृतेसाधु युवन्नितिप्रातिपदिकंसिध्यति । यद्वायुजिर्योगइत्यस्मात्वनिष्प्रत्ययेसतीदंरूपं । दृशिग्रहणसामर्थ्याद्धातोरंतलोपोज्ञातव्यः । ननुतस्येयंपृथिवीस,वित्तस्यपूर्णास्यादितिवित्तपरिपूर्णपृथिवीपतित्वमुच्यमानंकथंमुक्तस्ययुज्यतेइत्यतआह ॥ तस्यैवेति ॥ भाष्यं ॥ विदुपांनियमेनतु । स्यादेवमोक्षस्तत्रापिह्यानदस्यविचित्रता । यस्तुसाधुगुणैर्युक्तस्तस्यैवाप्यखिलामही । तैःश्री०७४ ·तैत्तिरी० यस्तुसाधुगणैर्युक्तोमुक्तस्तस्यैवमुक्त्यपेक्षयापूर्वसंसारेअखिलामहीअधीनतयातिष्ठतीत्यर्थः । मुक्तामुक्तक्षितिपविवक्षयाहियुवा श्रीनिवा० स्यादित्यादिकमारब्धं । तत्रयुवास्यादित्यादिनामुक्तंप्रतिपाद्य तत्रयुवास्यादित्यादिनामुक्तंप्रतिपाद्य अमुक्तविवक्षयातस्येत्यादिवाक्यंप्रवृत्तंयतोतोयुज्यतइति भावः । यथोक्तमनुव्याख्याने । तस्येयंपृथिवीत्यादिपूर्वभावव्यपेक्षयेति । नन्वेवंयुवास्यादित्यादेर्मुक्तामुक्तविषयकत्वांगीकृता भाष्यार्थः वेकविषयताप्रतीतिविरोधइतिचेन्न । एकएवहिचेतनोयुवादिशब्दैःप्रतिपाद्यते । तस्यचावस्थाभेदेनविशेषणानिव्यवस्थाप्यते । २०१७-२६ तस्मादेकविषयताप्रतिभासोनानुपपन्नः । अतएवानुव्याख्यानेऽमुक्तव्यपेक्षयेतिवक्तव्येपूर्वभावशब्दःप्रयुक्तः । तेनपूर्वावस्थावा चिनोक्ताभिप्रायसूचनादित्यवगंतव्यं । अतएवचक्रवर्ती चक्रराष्ट्रसुदर्शने । आज्ञायांसमुदायेचेत्यभिधानात् चक्रराष्ट्रयस्यचके आज्ञायांवर्ततेसचक्रवर्ती । आध्यायकशब्दार्थमाह ॥ यदेति ॥ तदेतिशेषः । तुशब्दएवार्थे । अधीतिरध्ययनं । अध्यायश ब्दोयद्यपिआङ्अधिपूर्वातइडध्ययनइत्यस्मातखल्प्रत्ययेसतिनिष्पन्नःसम्यगध्ययनस्यकर्तारमाह । तथापिअत्रपुरुषार्थप्रसंगाद ध्ययनमात्रस्यचापुरुषार्थत्वादध्ययनफलप्राप्तेर्लक्षकोवर्णनीयः । अध्ययनफलंचतेनमुक्तेनैवपूर्णप्राप्तं मुक्तेरेवतत्फलत्वात् । ते नकारणेन यदासंसृतेर्लिगशरीरान्मुक्तस्तदैवाध्यायकइतीरितइत्यर्थः । युवास्यादित्यत्रयुवशब्दार्थमाह ॥ सएवेति ॥ संसृते मुक्तएव युमिश्रणइत्यस्मातक्विपिनिष्पन्नस्ययुधातोरोंयुक्तइति । योग्यतयाविष्णुनेत्यस्यलाभः। बाधात्वर्थउक्तोगच्छतीति । वागतिगंधनयोरितिधातोः । तथाचभगवत्सामीप्यलक्षणमोक्षवान्युवेत्युच्यतेइत्युक्तंभवति । साधुयुवन्शब्दादप्यतिशयेनयु भाष्यं । त्रेतायुगेचक्रवर्तीयदामुक्तस्तुसंसृतेः । अधीतिफलपूर्णत्वादाध्यायकइतीरित । सएवविष्णुनायुक्तोगच्छत्तीतियुवास्मृत । ।

·वशब्दोमुक्तस्यज्ञापकइतिभावेनक्रममुल्लंध्यपश्चान्याख्यातः । यद्यपि यौवनंनि त्यमेतस्यमुक्तस्येतियुवासचेति अनुव्याख्याने व्याख्यातं तथापीदव्याख्यानांतरमित्यवगंतव्यं । सएकोमानुषआनंदइत्यस्यार्थमाह ॥ एकानंदेति ॥ यदापूर्वचक्रवर्तित्वा वस्थायांसर्वभोगसंपन्नोभूत् सर्वैर्मानुष्यकै गैःसंपन्नतमइतिबृहदारण्यवाक्यात् । तदायावानानंदोस्ति अभिव्यक्ततावदानंदस्व रूपोमुक्तइत्यर्थः । ससर्वोप्यानंदएकत्वेनविवक्ष्यते । उत्तरत्रशतगुणानंदादिगणनानुकूलत्वेनेत्याशयेनएकानंदस्वरूपमित्युक्त मितिज्ञातव्यं । अत्रमानुषोमुक्तः क्षितिपः तदवरोमनुष्योत्तमोनोक्तः सोत्रग्राह्यः । अन्येभ्योपिविमुक्तेभ्यआनंदश्चक्रवर्तिनां । मुक्तानांहिशतोद्रिक्तइतिबृहदारण्यकभाष्येउक्तत्वात् । तथाचसक्षितिपानंदोवस्तुगत्याविचार्यमाणोमनुष्योत्तमानामानंदापेक्ष याशतगुणितएवेतिज्ञातव्यं । शतोद्रिक्तइतिबृहद्भाष्योक्तेः । तेयेशतमानुषाआनंदाः सएकोमनुष्यगंधर्वाणामानंदइतिवाक्यं व्याचष्टे ॥ तस्मादिति ॥ अत्रगुणशब्दोगुणनपरः । तथाचाभिव्यक्तक्षितिपानंदापेक्षयाशतगुणितानंदवंतइत्यर्थः ॥ १७ ॥ श्रोत्रियस्येतिवाक्यंधयंतरसमुच्चायकचशब्दबलादेकवचनप्रयोगाच्चप्रकृतमुक्तमनुष्यगंधर्वभिन्नविरक्तपुरुषपरमित्यन्यथाप्रती तिनिरासायव्याचष्टे । मुक्त्येति ॥ मुक्तत्वेनेतियावत् । संपूर्णश्रुतिफलंप्राप्तएवहिश्रोत्रियः । सचमुक्तएवनान्यः । मुक्तेरेवत । त्फलत्वादित्यर्थः। ततोमुक्तत्वादेव।कामाहताः अवाप्तकामत्वेनकामकृतोपद्रवशून्याइत्यर्थः । तथाचचशब्दःप्रकृतानांमुक्तमनुष्य भाध्यं ।। एकानंदस्वरूपोसौमानुषोमुक्तइष्यते । तस्माच्छतगुणानंदागंधर्वामानुषात्मका ॥ १७ ॥ मुक्त्या(क्ता )श्रुतिफलं प्राप्तास्तत'कामा- हतास्तथा।

·तत्वाच्चेतिविरोधपरिहारोद्रष्टव्यः । तेयेशतमनुष्यगंधर्वाणामानंदाः । सएकोदेवगंधर्वाणामानंदइतिवाक्यंव्याचष्टे ॥ तेभ्य इति ॥ येदेवैर्मुख्यतःस्वमुखतएवप्रेष्याःतेदेवगंधर्वाः। तेभ्योमुक्तमनुष्यगंधर्वेभ्यःशतगुणितानंदाइत्यर्थः । मनुष्यगंधर्वाणामपि देवप्रेष्यत्वान्मुख्यतइत्युक्तं । तथाचदेवगंधर्वद्वारेणैवदेवप्रेष्याः । नदेवगंधर्ववत्स्वमुखेनैवेत्यर्थः। यथोक्तं । देवैः स्वमुखतःप्रेष्या देवगंधर्वशब्दिताः । तद्वाराप्रेषणीयायेगंधर्वामानुषास्तुतइति । तेयेशतदेवगंधर्वाणामानंदाः । सएकःपितृणामित्यादिवाक्यं व्याचष्टे ॥ मुक्तेभ्यइति ॥ तेयेशतंपितॄणांचिरलोकलोकानामानंदाःसएकआजानजानामित्यादिवाक्यंव्याचष्टे॥ तेभ्यइति ॥ शताधिकाइतिवर्तते । तासांलक्षणमाह ॥ अनाख्याताइति ॥ नामविशेषेणाप्रसिद्धाइत्यर्थः। आजानदेवताआजानजदेवताः। तेयेशतमाजानजानांदेवानामानंदाः सएकाकर्मदेवानामित्यादिव्याचष्टे ॥ ताभ्यइति ॥ अग्र्याः शताधिकाइत्यर्थः । कर्म देवताशब्दनिर्वचनपरं येकर्मणादेवानपियंतीतिवाक्यंव्याचष्टे ॥ अंतरेति ॥ देवाःदेवत्वोपेताःइत्यर्थः । तेषांभावोदेवता । तस्यभावस्त्वतलावितिस्मरणात् । सृष्टयादौनदेवत्वंप्राप्ताः किंतुअंतरासृष्टिमध्यएव कर्मणाप्राप्तदेवत्वोपेताइत्यर्थः । एतादृशाः कइत्यतोबल्याद्याइत्युदाहृतं । बलिहिवामनाययज्ञेकृत्स्नांमहींदत्वातन्महिम्नासावर्णिनाम्निउत्तरमन्वंतरेस्वर्गाधिपत्यंलब्धवा भाष्यं ॥ तेभ्यश्शतगुणानंदादेवप्रेष्यास्तुमुख्यतः । येतेहिदेवगंधर्वामुक्तेभ्यस्तेभ्यएवच । शताधिकाहिपितरस्तेभ्यआजानदेवता । अना ख्यातादेवतास्तुजातादेवकुलेचयाः। आजानदेवतास्ताहिताभ्योग्र्या.कर्मदेवता. । बल्याद्याअंतराप्रामदेवता.कर्मदेवता ।

·तैत्तिरी नितिपुराणेषुप्रसिद्धं । एवमन्येष्वपिद्रष्टव्यं । तेयेशतंकर्मदेवानामानंदाःसएकोदेवानामित्यादिवाक्यंव्याचष्टे ॥ ताभ्यइति ॥ श्रीनिवा.
तात्त्विकाः तत्त्वाभिमानिनःपुष्करमारभ्यप्रवहांताः । अग्र्याइत्यनुवर्तते । देवतांदेवत्वंगताःप्राप्ताः। तेयेशतंदेवानामानंदाः
॥ ५७॥ सएकइंद्रस्यानंदः । तेयेशतमिंद्रस्यानंदाः सएकोबृहस्पतेरानंदइत्यत्रेद्रबृहस्पतिशब्दाभ्यांप्रसिद्धेद्रबृहस्पत्योHहणेइंद्रानंदापेक्ष
भाष्यार्थः
याबृहस्पत्यानंदस्याधिक्यकथनप्रमाणवाधितंस्यात् । तस्यततोनीचत्वादतोरूढिपरित्यागेनयोगमंगीकृत्यइंद्रशब्दवाच्यांदेवतां
२।१७-२६
दर्शयन्तद्वाक्यंव्याख्याति ॥ तेभ्यइति ॥ इंदुचंद्ररारयत्क्षयमनयत् । रीङ्क्षयइतिधातोः । अश्विन्याद्याःदक्षपुत्री परित्या
ज्यरोहिण्यामेवचंद्रे अत्यासक्तेसतिदक्षेणबहुवारंबोधितोपियदाअश्विन्याद्याःस्त्रीजग्राहचंद्रः। तदातिकुपितोदक्षःकलाक्षयंप्राप्नु
हीतिशशापेतिपौराणिकीप्रसिद्धिंहिशब्देनाचष्टे । पुरा मुक्तेःपूर्व वचनविपरिणामेनाग्र्यइत्यस्यानुवृत्तिरत्रोत्तरत्रचद्रष्टव्या । तेये
शतमिंद्रस्यानंदाः सएकोबृहस्पतेरानंदइत्यत्रबृहस्पतिशब्देनदेवगुरुग्रहणेतदानंदस्यद्रशब्दोक्तदक्षानंदादाधिक्यकथनंप्रमाणवि
रुद्धंप्रसज्यते । दक्षबृहस्पत्योःसमत्वादतोत्रापिरूढिपरित्यागेनयोगमंगीकृत्यबृहस्पतिशब्दप्रतिपाद्यदर्शयन्तद्वाक्यंव्याख्याति ॥
तस्मादिति ॥ पुरंदरस्यबृहस्पतिशब्दवाच्यत्वेनिमित्तमुक्तंमहेंद्रत्वादिति । महेतिबृहच्छब्दार्थः । इंद्रेतिपतिशब्दार्थः । अनेन
बृहश्चासौपतिश्चेतिबृहस्पतिरितिनिर्वचनंसूचितंभवति । तद्बुहतोःकरपत्योश्चोरदेवतयोःसमासेसुट्तलोपश्चेतिवचनातसुडागमे
तकारलोपेबृहस्पतिरितियुक्तं । तेयेशतंबृहस्पतेरानंदाः सएकःप्रजापतेरानंदइत्यत्रयदिप्रजापतिर्दक्षस्तर्हितस्येंद्रपदेनोक्तस्य बृह
भाष्यं ॥ ताभ्यश्चतात्विकादेवास्सृष्टयादौदेवतांगता । तेभ्योदक्षश्चेद्रनामासहीदुंरारयत्पुरा । तस्माद्वहस्पतिर्नाममहेद्रत्वात्पुरंदरः ।
॥ ५७॥

·-- स्पतिशब्दोक्तेंद्रावरस्यतदानंदादधिकानंदवत्त्वंकथ्यमा विरुद्धंस्यात् । यदिचतुर्मुखस्तहितेयेशतंप्रजापतेरानंदाः सएकोब्रह्मण आनंदइत्येतदयुक्तंस्यात् । स्वापेक्षयास्वस्यैवशतगुणानंदत्वोक्तेर्बाधितत्वादतोत्रापिरूढित्यागेनयोगमंगीकृत्यप्रजापतिशब्दप्रति पायंदर्शयंस्तद्वाक्यंव्याचष्टे ॥ तस्मादिति ॥ प्रजा प्रजननमितियावत्। तत्पत्तिस्तन्नियामकइतिपदार्थमभिप्रेत्योक्तंप्रजननेशि तेतिमाशिश्नदेवाअपिगुनिः। नशिश्नदेवांअभिवर्पसाभूदित्यादिश्रुत्यारुद्रस्यलिंगदेवतात्वप्रसिद्धेः प्रजननसाधनस्यचरतसो लिंगाश्रितत्वाव॒द्रःप्रजननेशितेतिद्रष्टव्यमितिसंप्रदायः। मुक्तौरुद्रस्याभावाच्छेषोत्ररुद्रशब्देनग्राह्यः । यथोक्तं । उमागिरीशा वितिभारतीरावितिस्मवाग्वेदगताब्रवीति। अहींद्रपत्नीमहिपंविरिंचपत्नीविरिंचंचविमुक्तिकाले। तएवयत्तत्पदमाप्नुवंतीति । तेयेश तंप्रजापतेरानंदाः सएकोब्रह्मणआनंदइतिवाक्यंव्याचष्टे ॥ तस्मादिति । अत्रसरस्वत्यादिस्त्रीणांकेपांचिदेवानांचानुक्तत्वात् शतशब्दोबहुत्ववचनोनदशदशकपरः । यथोक्तंश्रीमद्भारततात्पर्यनिर्णये । ताभ्यश्चतेशतगुणैर्दशतोवरिष्ठाःपंचोत्तरैरपियथाक्र मशःश्रुतिस्थाः । शब्दोबहुत्ववचनःशतमित्यतश्चश्रुत्यंतरेषुबहुधोक्तिविरुद्धतानेति । तस्माच्छांदोग्यभाष्यानुसारेणैवनिर्णयो द्रष्टव्यः। यथोक्तंसप्तमाध्याये । नामाभिमानिनीचोपाइत्यारभ्य प्राणइत्युच्यतेवायुरित्यंतेन। उपाःस्वाहापर्जन्यमित्राग्निवरुणवि धुप्रवहानिरुद्धाहंकारिकप्राणेंद्रोमारुद्रवाणीप्राणान्देवानुक्त्वा सर्वेत्वेतेदशोत्तरापर्जन्यमित्रशिखिनोभूतवायुस्तथैवच। द्विगुणा एवानिरुद्धोनिलात्पंचगुणाधिकः। पादोनोवरुणादग्निरध्य|नःसमोमतः। शिवादाशातथैवास्यामुख्यवायुःशतोत्तरइत्युक्तं । त भाष्यं ॥ तस्मात्प्रजापतिर्मुक्तोरुद्र प्रजननेशिता । तस्माद्ब्रह्माशतगुणोमुक्तइत्येषनिर्णय ।

·तैत्तिरी थाचकर्माभिमानिनः पुष्करात्नामाभिमानिनीउषा:दशोत्तरा नान्नःस्वाहादशोत्तरातस्याःपर्जन्योद्विगुणोत्तरः ततोमित्रोद्विगुणः श्रीनिवा. मित्रादग्निर्द्विगुणः अग्नेर्वरुणःपादाधिकः वरुणात्सोमःपादपादार्धतोधिकः सोमात्प्रवहोद्विगुणोत्तरः प्रवहादनिरुद्धःपंचगुणः भाष्यार्थः ॥ ५८॥ अनिरुद्धात्तैजसाहंकारिकप्राणोदशोत्तरः तस्मात्पुरंदरोदशोत्तरः तस्मादुमादशोत्तरा उमायाःशिवोदशोत्तरः शिवात्सरस्वतीदशो त्तरा तस्याःमुख्यवायुःशतोत्तरः तदात्मकत्वाद्ब्रह्माचेत्युक्तत्वेनसर्वत्रशतप्रयुक्ततारतम्यस्यानादरणीयत्वात् । अतएवशतादिसं २०१७-२६ संख्योक्तेःकागतिरित्याशंक्य संख्यान्यथात्वंयत्रस्यात्तत्रावेशविशेषतः । अवराणांगुणस्यापिपरमीयत्वतस्तथेतिशताधिकसंख्यो क्नेगतिरपितत्रैवोक्तेत्यवगंतव्यं । अत्रसैपानंदस्येत्यादिनायत्पूर्वपूर्वस्मादुत्तरोत्तरस्यानंदेशताधिकत्वमुक्तं तदिदंज्ञानभक्त्यादि गुणानामप्युपलक्षणमित्याशयेनाह।यथानंदइति ॥उक्नक्रमेण क्षितिपमनुष्यगंधर्वादिक्रमेण। ननुक्वचित्पूर्वपूर्वस्मादुत्तरोत्तर स्यानंदःसहस्रगुणितइत्युच्यते । क्वचिच्चानंतगुणितइति । अतस्तद्विरोधइत्यतःतदप्यनुमतमित्याह ॥ अथवेति ॥ ननुश तगुणेआनंदादौसहस्रगुणितत्वादिकंविरुद्धमतःकथमंगीक्रियतेइत्यतआह ॥ परिमाणइति ॥ पूर्वपूर्वेषामानंदापेक्षयाउत्तरो त्तरेषामानंदोऽत्रोक्तरीत्याशतगुणपरिमाणएव । यत्सहस्रगुणितत्वादिकमुक्तदुत्तरोत्तरानंदानामतिस्फुटत्वापेक्षयैवेतिनविरोध इतिभावः। आनंदस्फुटतावशादित्यत्रानंदग्रहणमुपलक्षणं । पूर्वपूर्वेषांज्ञानापेक्षयोत्तरोत्तरेषांज्ञानेपरिमाणतःशतगुणितेपि भाष्यं ।। यथानंदेतथाज्ञानेविष्णुभक्तौबलादिके । सर्वैर्गुणैश्शतगुणाःक्रमेणोक्तेनतेखिलाः । अथवासहस्रगुणिताअनंतगुणितास्तथा । परिमा णेशतगुणेप्यानंदस्फुटतावशात् ।

·स्फुटतावशादनंतगुणितज्ञानवंतइत्युपपद्यतेइत्यादिद्रष्टव्यं । अत्रब्रह्माणमारभ्योमापर्यंतंज्ञानेअनंतांशन्यूनत्वमेव । यथोक्तम नुव्याख्याने। उमायावदनंतांशानपूर्वदृष्टेभ्यएवतु । विशेषान्वासुदेवस्यपश्चादुक्ताविचक्षतइति । व्याख्यातंचसुधायां । पश्चादुक्तावाण्याद्याःउमापर्यंतपूर्वपूर्वदृष्टेभ्यःब्रह्मादिदृष्टेभ्यः। चतुर्थीषष्ठयर्थे । दृष्टानांगुणानांअनंतांशानेववासुदेवस्यविशेषान् विचक्षतइति । तथाचोमामारभ्यब्रह्मपर्यंतंज्ञानेअनंतांशाधिकत्वमेवेतियत्सुधानुव्याख्यानयोरुक्तंतदप्यनेनसमाहितंभवति । उमापर्यंतयदनंतांशन्यूनत्वमुक्ततदत्रोक्तरीत्यापूर्वपूर्वज्ञानानामतिस्फुटत्वापेक्षयैव । एतदभिप्रायेणैवानंतगुणितास्तथेत्युक्तमि त्यवगंतव्यं । ननुउमायावदनंतांशानितिग्रंथस्वारस्येनोमाज्ञानपर्यंतमनंतांशन्यूनत्वज्ञानेवास्तवमेवविवक्षितं । नस्फुटत्वप्रयुक्तं । सैषानंदस्यमीमांसाभवतीत्यादिनाशतगुणतारतम्यकथनस्यानंदमात्रविषयतायाःस्पष्टमवगमादितिचेन्न । उमायावदित्यस्योक्त रीत्यास्फुटत्वाभिप्रायेणसावकाशत्वात् । यथानंदेतथाज्ञानेविष्णुभक्तौबलादिके । सर्वैर्गुणैश्शतगुणाःक्रमेणोक्तेनतेखिलाइत्य । त्रोदाहृतस्पष्टनिरवकाशप्रमाणविरोधप्रसंगेनशतांशन्यूनतायाःआनंदतारतम्योक्तिपरेसैपानंदस्येत्यादावानंदग्रहणस्यज्ञानाद्युपल क्षकत्वात् । नित्यानंदेचभोगेचज्ञानेश्वर्यगुणेषुच । सर्वेशतगुणोद्रिक्ताःपूर्वस्मादुत्तरोत्तरमितिभाष्योदाहृतप्रमाणविरोधाच्चेति । ब्रह्माणीज्ञानस्यब्रह्मज्ञानापेक्षयाअनंतांशन्यूनत्वविषयेज्ञापकांतराणिचास्मदाचार्यकृतसुधाटिप्पण्यांसावकाशतयाव्याख्याता । नीति । तत्रापिब्रह्मज्ञानापेक्षयाशतांशन्यूनत्वमेवावगंतव्यं । ननुस्फुटताया परिमाणविशेषाधीनत्वाच्छतगुणत्वरूपपरिमाण स्यक्षितिपानंदादिकमारभ्यब्रह्मानंदादिपर्यंतमपिसाम्यात्तदधीनास्फुटतापिकथमुत्तरोत्तरानंदादौमहतीस्यादितिचेन्न । ज्ञानेपरो ।

·तैत्तिरी० क्षत्वापरोक्षत्ववत्स्फुटतापिज्ञानानंदादिगतस्वाभाविकविशेषरूपैव नपरिमाणविशेषाधीना। यथोक्तं स्फुटत्वंचपरोक्षत्वादिवज्ज्ञा श्रीनिवा० नगतएवकश्चनविशेषोनविषयोपाधिकइति । अन्यथास्फुटतायाःपरिमाणविशेषाधीनत्वेदीपाच्छतगुणाप्यग्निज्वालादीपवत्स्फुटा भाष्यार्थः स्यात् । तथासूर्याद्विगुणमुद्दीप्तस्याग्नेःसूर्यवत्स्फुटतास्यात् । तथासूर्यमंडलाद्विगुणस्यापिचंद्रमंडलस्यसूर्यमंडलवत्स्फुटतास्या त्।इष्टापत्तिरितिचेत्तत्राह ॥ यथेत्यादिना ॥ बहुलोपि सूर्याद्विगुणमुद्दीपितोपि नसूर्यवत् स्फुटीभवेदित्यनुवर्तते । सूर्यचं २०१७-२६ द्रशब्दौतन्मंडलपरौ । ततःकिमित्यतआह ॥ उत्तरेषामिति ॥ एवमित्यादौयोज्यं । एवंतस्मात्स्फुटताया ज्ञानानंदा दिगतस्वाभाविकविशेषत्वेनपरिमाणविशेषाधीनत्वाभावादित्यर्थः । शतगुणपरिमाणेसर्वत्रसमेपीतिशेषः । गुणाःज्ञानानं दाद्याः । ननुसर्वेषांज्ञानादौस्फुटतैकप्रकारैवकिंनस्यात् । सर्वेषामुत्तरोत्तरेषांगुणानामतिस्फुटत्वेऽवरगुणानांचतदभावेनिमि त्तविशेषादर्शनादित्यतआह ॥ प्रतिबिंबाइति ॥ नरादयः मनुष्योत्तमादयः । आभासकोस्यपवनःपवनस्यरुद्रःशेषा त्मकोगरुडएवचशक्रकामौ । वींद्रेशयोस्तदपरेत्वनयोश्चतेषामृष्यादयःक्रमशऊनगुणाःशतांशात् । आभासिकात्वथरमास्य मरुत्स्वरूपाच्छ्रेष्ठाप्यजात्तदनुगी शिवतोवरिष्ठा । तस्याउमाविपतिनीचगिरस्तयोस्तुशच्यादिकाःक्रमशएवयथापुमांसः इत्युक्त प्रकारेण पूर्वनरादयोब्रह्मांतानांप्रतिबिंबाः तदधीनास्तत्सदृशाश्चेत्यर्थः । तेपूर्वेनरादयः अस्पष्टस्वरूपाः अस्पष्टज्ञानानंदादि । ॥ ५९ ॥ भाष्यं ॥ यथादीपाच्छतगुणाप्यग्निज्वालानदीपवत् । स्फुटीभवेद्यथैवाग्निर्बहुलोपिनसूर्यवत । यथैवसूर्याहिगुणश्चंद्रोनैवस्फुटीभवेत् । उत्तरेषा मुत्तरेषांगुणाएवमतिस्फुटाः । प्रतिबिबायतःपूर्वेब्रह्मांतानांनरादय । अतोस्पष्टस्वरूपास्तेस्फुटरूपास्तथोत्तरा ।

·स्वरूपाः । स्फुटरूपाः स्फुटज्ञानानंदादिरूपाः । तथाचसर्वेषांज्ञानादौस्फुटतायाएकप्रकारत्वेबिंबप्रतिबिंबभावोनस्यादितिभावः ॥१७-२५॥ततश्चायमर्थः ॥ सर्वेपिज्ञानिनोब्रह्मप्राप्नुवंति । तत्रापिसम्यक्प्राप्तिब्रह्मणएवान्येषांतारतम्येनेति उकारेणसमासतः कथितमेवप्रश्नोत्तरंविस्तरेणमुक्तानंदतारतम्यकथनपूर्वकंवक्तुमाह ॥ सैषानंदस्येति ॥ विदुषांनियमेनस्यादेवमोक्षस्तत्रापिमोक्षे सा प्रमाणप्रमिता एपा वक्ष्यमाणा आनंदस्यमीमांसा आनंदवैचित्र्यविषयकोविचारःक्रियमाणोभवति क्रियतइतियावत्। पूर्व अमुक्त्यवस्थायांचरमजन्मनि वित्तस्यवित्तेनपूर्णेयंपृथिवीयस्याधीनास्यात् । यःपूर्वत्रेतायुगेवित्तपरिपूर्णपृथिवीपतिरितियावत् । अतिशयेनसर्वभोगैःसंपन्नइत्यपिग्राह्यं । सर्वैर्मानुषकै गैःसंपन्नतमइतिबृहदारण्यकोक्तेः । तथाचतदानींतस्यमहानानंदोभवती तियावत् । यश्चलिंगभंगानंतरंयुवास्यात् युमिश्रणइतिधातोर्युशब्दोयुक्तत्वार्थकः । वागतिगंधनयोरितिधातोतिर्गमनार्थः। योग्यतयाविष्णुनेत्यस्यलाभः । तथाचविष्णुनायुक्तःसन्गच्छतीतियुवा । भगवत्सामीप्यलक्षणमोक्षवान्स्यादित्यर्थः ।साधुयुवा निर्दोषोहिसाधुरित्युच्यते । तथाचसाधुभिः दुःखसंभिन्नत्वानित्यत्वादिदोषरहितैरानंदाद्यैर्गुणैर्युक्तः । आध्यायकः अधीति फलसंपूर्णः आशिष्ठः आसम्यक्शंसुखमस्येत्या(शः)शीःअतिशयेना(गः)शीः आशिष्ठः। सम्यक्त्वंचह्वासाभावादिकमेव । यथोक्त मनुव्याख्याने। निर्हासानंदसंप्रात्याचाशिष्ठइतिगीयतइति । दृढिष्ठः। अविकारोहिदृढिष्ठोनाम । तथाचस्थितस्यानन्यथाप्राप्तेर तिशयेनदृढोनिर्विकारोदृढिष्ठः । यथोक्तं । स्थितस्यानन्यथाप्राप्तेई ढिष्ठश्चोदितइति । बलिष्ठः बलमस्यास्तीतिबली अतिशयेनब उप० । सैषानंदस्यमीमांसाभवति । युवास्यात्साधुयुवाध्यायकः । आशिष्ठोदृढिप्ठोबलिप्ठः । ।

·२। १७
तैत्तिरी० लीवलिष्ठः अतिशयश्चस्वाभावाविकत्वं यथोक्तं बलिष्ठश्चस्वभावेनमुक्तोभवतिकेवलमिति । तस्यमुक्तस्यपूर्वंचक्रवर्तित्वावस्थायां श्रीनिवा०
यावानानंदोभूत् अभिव्यक्तस्तावानेवानंदोमानुषआनंदइत्युच्यते। अत्रमानुषशब्दःक्षितिपपरः। तदवरोमनुष्योत्तमोप्यत्रग्राह्यः।
॥ ६०॥
खंडार्थः
अन्येभ्योपिविमुक्तेभ्यआनंदश्चक्रवर्तिनां। मुक्तानांहिशतोद्रिक्तइतिबृहद्भाष्येकथितत्वात् । सचमौक्तःक्षितिपानंदोवस्तुगत्याचतु
गुणोपासकमुक्तमनुष्योत्तमानंदापेक्षयाशतगुणएवेतिद्रष्टव्यं । शतोद्रिक्तइत्युक्तेः। उत्तरत्रशतगुणानंदादिगणनायाःसम्यक्बुध्या
रोहायाह ॥ सएकइति । सःक्षितिपानांयावानानंदोस्ति मनुष्योत्तमानंदाच्छतगुण स्तावान्सर्वोषिमिलित्वा एकः एकत्वेनवि
वक्षितइतियोज्यमितिसंप्रदायः । तेयेशतमानुषाआनंदाः मनुष्योत्तमानंदापेक्षयाशतगुणाःयेक्षितिपानंदाःसंति तेषांस
र्वेषामप्यानंदानांएकत्वंविवक्षित्वाएतादृशाःयेक्षितिपानांशतसंख्याकानंदाः तत्समानः मनुष्यगंधर्वाणामानंदः । एकवच
नंबहुवचनार्थे । आनंदाइत्यर्थः । क्षितिपानंदाच्छतगुणोमानुषगंधर्वाणामानंदइतिभावः। सएकः स क्षितिपानंदाच्छतगु
णोयोमनुष्यगंधर्वाणामानंदः ससर्वोपिमिलित्वापुनरेकत्वेनविवक्षितः । उत्तरत्रशतगुणानंदादिगणनानुकूलत्वेनेत्यर्थः ।
मनुष्यगंधर्वाणाममुक्तत्वप्रतीतिवारणायतान्विशिनष्टि ॥ श्रोत्रियस्यचेति ॥ एकवचनंबहुवचनार्थे । श्रोत्रियाणांसम्य
कश्रुतिफलंप्राप्तानां । अकामहतानां अवाप्तकामत्वेनकामकृतोपद्रवरहितानांमनुष्यगंधर्वाणामित्यन्वयः । प्रकृतमुक्तमनुष्य
उप० ॥ तस्येयंपृथिवीसवित्तस्यपूर्णास्यात् । सएकोमानुषआनंदः । तेयेशतंमानुषाआनंदाः । सएकोमनुष्यगंधर्वाणामानंद । श्रोत्रियस्य
चाकामहतस्य ॥ १७ ॥

·गंधर्वाणांश्रोत्रियत्वादिविशेषणसमुच्चायकश्चशब्दइतिज्ञातव्यं । यथोक्तंबृहद्भाष्ये । चशब्दस्तुश्रोत्रियत्वादिगुणानांमुक्ती समुच्चयार्थइति । एवमेवोत्तरत्रापियोजनाद्रष्टव्या ॥ १७ ॥ देवगंधर्वाणां येदेवैःस्वमुखतएवप्रेष्या नान्यद्वारेण तेदेवगं धर्वास्तेषां । यथोक्तं । देवैःस्वमुखतःप्रेप्या देवगंधर्वसंज्ञिताः । तद्वाराप्रेष्यतांयाताःगंधर्वामानुषास्तुत इति ॥ १८ ॥ चिरलो कलोकानां पितरोनेकेसंति तत्रार्यमाद्युत्तमपित्रधिष्ठितोलोकश्चिरलोकइत्युच्यते । चिरलोकेविद्यमानत्वादेवचिरपितरइतितेषां प्रसिद्धिः। तथाचचिरलोकएवलोकोयेषांतेतथोक्तास्तेषां । मुक्तानामपिपितॄणांचिरलोकलोकत्वाभावात्तस्येयंपृथिवीत्यादिवत्पूर्व भावव्यपेक्षयाइदंव्याख्येयं । यद्वा श्रोत्रियत्वादिवदिदमपिपितॄणांमुक्तत्वज्ञापकमेव । तथाचनाशशून्यतयाचिरलोकोवैकुंठादिः सएवलोकोयेषांतेतथोक्तास्तेषामितिवा । लुक्प्रकाशइतिधातोश्विरलोकेवैकुंठादौ लोकानां स्वरूपाविर्भावेणप्रकाशमानाना मितिवाव्याख्येयमिति । प्रयोगेसतिनिमित्तानुसरणं नतुनिमित्तमस्तीतिप्रयोगइतिनकश्चित्क्षुद्रोपद्रवइति ॥ १९॥ आजा नजानां देवकुलेउत्पन्नाःनामविशेषेणानाख्याताआजानजास्तेषां ॥ २० ॥ कर्मदेवताशब्दनिर्वक्ति ॥ येकर्मणेति ॥ ये बल्याद्याः यज्ञेवामनायमहीदानादिरूपकर्मणा देवान् भावप्रधानोनिर्देशः । देवत्वानि अपियंतिप्राप्नुवंतितेकर्मदेवाइत्यु उप० ॥ तेयेशतमनुष्यगंधर्वाणामानंदाः । सएकोदेवगंधर्वाणामानंदः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥ १८ ॥ तेयेशतंदेवगंधर्वाणामानंदा । सएक पितॄणांचिरलोकलोकानामानंदः । श्रोत्रियस्थचाकामहतस्य ॥ १९ ॥ तेयेशतंपितॄणांचिरलोकलोकानामानंदा । सएकआजानजानांदे वानामानंदः । श्रोत्रियस्यचाकामहतस्य ॥२०॥ तेयेशतमाजानजानांदेवानामानंदा' । सएक.कर्मदेवानांदेवानामानंदः । येकर्मणादेवानपियति । धी०७५ ·२। २७ तैत्तिरी० च्यते । येकर्मणादेवत्वमभिसंपद्यंतइतिबृहदारण्यकोक्तेः । पूर्वभावव्यपेक्षयेदं । तथाचयकर्मणादेवानपियंतिबल्याद्यान्तेषांकर्म | श्रीनिवा० देवानां देवानां दिवुक्रीडाविजिगीषायुतीत्यादिधातोः मोक्षेद्योतमानानांबल्यादीनामानंदइत्यर्थः ॥ २१ ॥ देवानां सृष्ट्यादावे भाष्यार्थः ॥ ६१॥ वदेवत्वंप्राप्तानांतत्वाभिमानिनांपुष्करमारभ्यप्रवहांतानांदेवानामित्यर्थः । तदानंदेष्वपिअवांतरतारतम्यंप्रमाणांतरादवसेयं ॥२२॥ इंद्रस्येति ॥ इंदुचंद्रमुक्तेःपूर्वरारयत् रीङ्क्षयइतिधातोः क्षयमनयदितिहतोरिंद्रोदक्षः तस्येत्यर्थः ॥ २३ ॥ बृहस्पतेः बृहंश्चासौपतिश्चेतिव्युत्पत्त्यामहेंद्रत्वात्पुरंदरोबृहस्पतिशब्देनोच्यते तस्येत्यर्थः ॥ २४ ॥ प्रजापतेः प्रजाप्रजननं तदीशितृत्वा प्रजापतीरुद्रस्तस्य । प्रजननसाधनस्यरेतसोलिंगाश्रितत्वाद्रुद्रस्यचलिंगदेवतात्वेनप्रसिद्धेःरुद्रःप्रजननेशिताभवतीतिप्रजापतिश व्देनोच्यतेइतिभावः । अत्ररुद्रपदेनशेषोग्राह्यः । मुक्तप्रसंगात् । यथाहिलोकेकस्यचिच्चतुर्थाश्रमरूपावस्थांतरापत्तावपितदभि ज्ञास्तंपूर्वनाम्नैवव्यवहरंतीतिप्रसिद्धमित्यवगंतव्यं ॥ २५ ॥ ब्रह्मणश्चतुर्मुखस्य अत्रानंदग्रहणंज्ञानादिगुणानामप्युपलक्षणं । त थाचपूर्वपूर्वज्ञानाद्यपेक्षयोत्तरोत्तरस्यज्ञानादिकमप्यानंदवच्छतगुणाधिकमेवेत्यवगंतव्यं ।। २६ ॥ (अथभाष्यार्थः)॥ एवंवि उप० ॥ श्रोत्रियस्यचाकामहतस्य ॥२१॥ तेयेशतंकर्मदेवानांदेवानामानंदा' । सएकोदेवानामानंदः । श्रोत्रियस्यचाकामहतस्य ।। २२ ॥ तेयेशतंदेवानामानंदाः । सएकइंद्रस्यानंद । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥२३॥ तेयेशतमिद्रस्यानंदाः । सएकोबृहस्पतैरानंद । श्रोत्रियस्य ॥६१॥ चाकामहतस्य ।। २४ ।। तेयेशतंबृहस्पतेरानंदा. । सएकःप्रजापतैरानंदः । श्रोत्रियस्यचाकामहतस्य ॥ २५ ॥ तेयेशतंप्रजापतैरानंदाः । सएको ब्रह्मणआनंदः । श्रोत्रियस्यचाकामहतस्य ।। २६ ॥

·ष्णोर्विदुषांनरादिब्रह्मांतानांनियमेनमोक्षदातृत्वरूपमोक्षेचतरतमभावापन्नस्वरूपानंदाविर्भावदातृत्वरूपमहिमानंचोक्त्वाइदानीं उत्कृष्टापकृष्टसर्वजीवनियामकतयावस्थितरूपाभेदरूपमहिमांतरमुच्यते । सयश्चायंपुरुषइत्यादिना । तत्रपूर्वेणसंगतिसूचयनपुरु पशब्दोक्तमनुष्यादित्यमात्रस्थितयोरेवरूपयोः अभेदउच्यतइतिप्रतीतिनिरासायादित्यपुरुषशब्दौउत्कृष्टापकृष्टसर्वजीवोपलक्षका वित्यभिप्रेत्यप्रमाणेनैवव्याचष्टे ॥ यत्प्रसादादित्यादिना ॥ ब्रह्मादीनामंततः लिंगदेहनाशानंतरं । संसम्यक् स्वयोग्यतानुसा रण । स्वरूपाप्तिः स्वरूपानंदावाप्तिः। यत्प्रसादाद्भवतिसविष्णुरिति विष्णुरितियोज्यं। समंततः सर्वकल्पेष्ववस्थितानामितिवा । सएकइ- त्यत्रत्यतच्छब्दानुवादेनविष्णुरितिव्याख्यातं। सर्वजीवेष्वित्यस्यविवरणनृषुदेवेषुचेति। तथाचादित्यपुरुषशब्दावुत्कृष्टापकृष्टसर्व जीवोपलक्षकावित्युक्तंभवतीतिज्ञातव्यं । भेदाभेदव्यावृत्त्यर्थंएकएवेत्युक्तं । करचरणादिसमग्रांगसाकल्येनयुगपदनेकस्थानस्थित स्यविष्णोरेकत्वमन्यत्रादृष्टंकथंघटतइत्यतआह ॥ महायोगीति॥ युज्यतेनेनयोगोसावुपाय शक्तिरेवचेतिशब्दनिर्णयवचनात्। अघटितघटकतयामहानयोगःशक्तिःतद्वानित्यर्थः । उत्कृष्टापकृष्टजीवस्थितयोर्विष्णुरूपयोर्यमधर्मरूपयोःविदुरयुधिष्ठिरयोरिव विशेषोस्तिकिनेत्याह ॥अखिलैर्गुणैर्निर्विशेषइति ॥ सर्वजीवावस्थितत्वोत्यालब्धार्थप्रदर्शनंसर्वोत्तमइति । संपूर्णःअखिलैर्गु णैरितिवर्तते । सर्वरूपेषभेदादिरूपभगवन्माहात्म्यवेत्तुःमुक्तानंदादितारतम्यवेत्तुश्चफलमुच्यते सयएवंविदित्यादिना । तयाचष्टे भाष्यं ॥ यत्प्रसादात्स्वरूपाप्तिब्रह्मादीनांसमंततः । सविष्णुस्सर्वजीवेपुनपुदेवेपुचस्थितः । एकएवमहायोगीनिर्विशेपोखिलैर्गुणैः । सर्वोत्तमस्स पूर्णश्च ।

·भाध्यायः २। २७ तैत्तिरी० ॥ ॥तमेवंवेदेति॥सर्वरूपाभिन्नत्वसृष्टिकर्तृत्वसृष्टपदार्थप्रवेष्टुत्वादिरूपोक्तमाहात्म्योपेतत्वेनतंविष्णुंवेदेत्यर्थः । जीवान्मनुष्योत्तमा श्रीनिवा० दिब्रह्मांतान्तारतम्यस्थान् भगवत्प्रसादाविर्भूततरतमभावोपेतानंदादिमतइतियावत् । योवेद सःअस्माल्लोका चरमत्वेनप्रसि द्धाच्छरीरात्प्रेत्येतिशेषः। पंचरूपिणंविष्णुंगच्छेदित्यर्थः। पंचचतानिरूपाणिचपंचरूपाणि तान्यस्यसंतीतिपंचरूपीतमितिकर्मधार यादिनिः।उपसंक्रामतीत्यस्यार्थोगच्छेदिति। अत्रान्नमयनामानिरुद्धोभूम्यस्थितः प्राणमयनामाप्रद्युम्नोग्यादिस्थितः। मनोमयना मासंकर्षणोमनआदितत्वस्थितः। विज्ञानमयनामावासुदेवोमहत्तत्वस्थितः। आनंदमयनामानारायणोऽव्यक्ततत्वगतइतिविशेषो द्रष्टव्यः। यथोक्तंद्वितीयस्कंधतात्पर्ये । भूम्यब्गमन्ननामानंप्राणमन्यादिसंस्थितं । मानसंमनआदिस्थंविज्ञानमहतिस्थितं । आनं दमव्यक्तगतंक्रमशोयांतिदेवताइति। अनेन यएवं वित्सोस्माल्लोकात्प्रेत्यैतच्छरीररूपमन्नमयमात्मानंशरीररूपंकोशमुपसंक्रामति । अतिसंक्रामति अतिक्रम्य परित्यज्येतियावत् । गच्छतीत्येतदपव्याख्यानमित्युक्तंभवति । श्रुतोपशब्दत्यागस्याश्रुतातिशब्दक ल्पनस्यचापत्तेः । नचाव्ययानामनेकार्थत्वादुपशब्दएवातिकमार्थकइतिवाच्यं । अव्ययानामनेकार्थत्वेपि अंतरित्यस्यकदापि बहिरित्यर्थकत्वाभावात् । अन्नमयशब्दवाच्यशरीररूपकोशपरित्यागस्यअस्माल्लोकात्प्रेत्येतिपूर्ववाक्येनैवोक्तत्वेनपुनरुक्तिश्चस्या दितिद्रष्टव्यं । यथोक्तमनुव्याख्याने । उपसंक्रमणंचैवद्वितीयोदेशितंप्रति । अतिक्रमंवदंतंतमुपशब्दोनिवारयेत् । अश्रुतस्या तिशब्दस्यस्थानंदद्यात्कथंपुनः । श्रुताश्रुतपरित्यागकल्पनेविगतहियां । मृतावेवपरित्यागःकृतोह्यन्नमयस्यचेति ॥ २७ ॥ भाध्यं ॥ तमेवंवेदयःपुमान् । जीवांश्चतारतम्यस्थान्सगच्छेत्पंचरूपिणं ।

·सयएवंविद्वानेतेआत्मान:स्पृणुतेइत्येतद्याचष्टे ॥ नपुण्यपापेचेति ॥ तस्यएवंवेत्तुः। स्वफलप्रदेइतिशेषः । ननुप्रारब्धपुण्यपाप योःसद्भावात्कथमेतदित्यतउक्तं ॥अनिष्टेइति ॥ यदनभीष्टमप्रारब्धंकाम्यपुण्यंतबंधकत्वेनानिष्टं । पापत्वनिष्टंभवत्येवेतिप्रसि द्धत्वात्अप्रारब्धंकाम्यंपुण्यंपापंचेत्येतेपुण्यपापेनस्वफलप्रदेभवतइत्यर्थः। यथोक्तंसूत्रकृता। अतोन्यदपीत्येकेषामुभयोरिति । उक्तंचभाष्ये । अनभीष्टमनारब्धंपुण्यमप्यस्यनश्यति । किमुपापंपरब्रह्मज्ञानिनोनात्रसंशयइति । कुतोनतस्यानिष्टेपुण्यपापेस्व फलप्रदेइत्यतआह ॥ प्रियाप्रियेष्विति ॥ प्रियेष्वप्रियेषुचनृषु । पुत्रादयस्तदितरेसुहृदश्चप्रियशब्देनात्रविवक्षिताः। तेअनि ष्टपुण्यपापेपुत्रादयःप्रियाश्चापरोक्षज्ञानजन्मकालीनाएवेतिसंप्रदायविदः । आस्तृणोति विस्तारयति । जहातीतियावत् । धातूनामनेकार्थत्वात् । यतस्ततोनतस्यानिष्टेपुण्यपापेस्वफलप्रदेइतिसंबंधः । यथोक्तंभाष्ये तस्यपुत्रादायमुपयंतिसुहृदःसाधु कृत्यां द्विपंतःपापकृत्यामिति । तस्यापरोक्षज्ञानिनातजन्मकालीनाःयेपुत्राःसुहृदःतदन्येप्रियाश्चतेसर्वसाधुकृत्यांदायंअप्रारब्धा निष्टकाम्यपुण्याख्यंधनंउपयंतिप्राप्नुवति । द्विपंतस्तुपापकृत्यांदायं अप्रारब्धपापाख्यदायमुपयंतीतिश्रुत्यर्थोद्रष्टव्यः। यतोवाचो निवर्ततेइत्यादिकंव्याख्याति ॥अगोचरमिति॥ समासांतोविधिरनित्यइतिवचनात्वाङ्मनसोरितिसाधु । साकल्यनेतिशेपः। कुतइत्यतस्तत्र श्रुत्यभिप्रेतंहेतुमाह॥आनंत्यादिति॥ पुरुषोत्तमंज्ञात्वेत्यनेनानंदंब्रह्मणइत्येतदानंदरूपंपरब्रह्मविद्वानितिव्याख्ये भाष्यं ।। विष्णुनपुण्यपापेचतस्यानिष्टेकदाचन । प्रियाप्रियेपुतज्ज्ञानीह्यास्तृणोतियतोनृपु । अगोचरंवाङ्मनसोरानंत्यात्पुरुपोत्तमं ।

·२। २७ तैत्तिरीयमितिसूचयति।ज्ञात्वेत्यनंतरंअवस्थितस्येतिशेषः। तेनज्ञानरूपक्रियायांअवस्थानरूपक्रियायांचपुरुषस्यैवकर्तृत्वेनसमानकर्तृत्वप्रा श्रीनिवा० त्याभुक्त्वाव्रजतीतिवज्ज्ञात्वेतिक्त्वाप्रत्ययोपपत्तिः । समानकर्तृकयोःपूर्वकालेक्त्वेतिस्मरणात् । तथाचज्ञानरूपक्रियायांपुरुषस्य ॥ ६३ ॥ कर्तृत्वान्नभविष्यतीत्युक्तभवनरूपक्रियायांचभीरित्युक्तभयस्यकर्तृत्वेनसमानकर्तृत्वाभावात्कथंक्त्वाप्रत्ययप्रयोगइतिशंकानवका खंडार्थः शइतिज्ञातव्यं ॥ भीनैवेति ॥ किमहंसाधुनाकरवमित्यादिरूपपश्चात्तापजनिताभीभीतिःसंसारिणांयाप्रसिद्धा सामुक्तस्यकुतश्च नकुतोपिनैवभविष्यतीत्यर्थः ॥२८॥ ततश्चायमर्थः॥ एवंविष्णोर्विदुषांनियमनमोक्षदातृत्वरूपमोक्षेचतरतमभावापन्नस्वरूपा नंदाविर्भावदातृत्वरूपमहिमानंचोक्त्वेदानींउत्कृष्टापकृष्टसर्वजीवनियामकतयावस्थितरूपाभेदरूपंमहिमांतरमाह ॥ सइति ॥ चशब्दौपरस्परसमुच्चयाौँ । सप्रसिद्धोयोयं पुरुषे तदुपलक्षितापकृष्टजीवेषुनियामकतयातिष्ठति । यश्चासावादित्ये तदुपलक्षि तोत्कृष्टजीवेषुदेवेषुनियामकतयातिष्ठति । स ब्रह्मादीनांस्वरूपानंदाविर्भावाप्तिदाताविष्णुरेकएव । नतयोःपरस्परंभेदोमंतव्यइ त्यर्थः । सर्वरूपेष्वभेदादिरूपभगवन्माहात्म्यवेत्तुर्मुक्तानंदतारतम्यवेत्तुश्चफलमाह ॥ सयइति ॥ यःएवंउक्तप्रकारेणसर्वरूपे वभिन्नत्वादिरूपभगवन्माहात्म्यस्यवित्वेत्ता तथाएवंनरादिब्रह्मांतानांभगवत्प्रसादादाविर्भूततरतमभावोपेतानंदस्यचवित्वेत्ता एवंभगवन्माहात्म्यज्ञानपूर्वकस्नेहरूपभक्त्युपासनादिजनितापरोक्षज्ञानीतियावत् । सःभोगेनप्रारब्धंकर्मक्षपयित्वाऽनंतरंअस्मात् भाष्यं ॥ ज्ञात्वामुक्तस्यभी वकुतश्चनभविष्यतीत्यादियजुस्संहितायां । उप ॥ सयश्चायंपुरुषे । यश्चासावादिये। सएकः । सयएवं वित् । अस्माल्लोकाप्रेय ।

·चरमत्वेनप्रसिद्धाल्लोकाच्छरीरात्प्रेत्य हृदयाग्रप्रज्वलनप्रकाशितनाडीद्वारादेहान्निष्क्रम्यअचिरादिद्वारायथायोग्यकार्यमकार्यच ब्रह्मप्राप्यावस्थितःसन्कार्यात्ययेतदध्यक्षेणब्रह्मणासह एतमन्नमयंतन्नामकंभूम्यगंआत्मानंअनिरुद्धंउपतत्समीपमितियावत् । सक्रामतिगच्छतीत्यर्थः । प्राणमयं अग्यादिषुस्थितंप्रद्युम्नं । मनोमयं मनस्तत्वादिसंस्थसंकर्षणं । विज्ञानमयं महति स्थितंवासुदेवं । आनंदमयं अव्यक्ततत्वगतंनारायणं । एवंपंचरूपिणंभगवंतंप्राप्य संसारभयरहितःसतिष्ठतीतिशेष: ॥ २७ ॥ अत्रार्थेसंमतितयाश्लोकमुदारहति ॥ तदपीति ॥ तत्रापिपंचरूपिणंभगवंतंप्राप्तस्यभयराहित्ये एषावक्ष्य माणः श्लोकोभवतीत्यर्थः । तमेवश्लोकंपठति ॥ यतइति ॥ यतोयस्मात्मनसासहवाचः अप्राप्यनिवर्तते । नंत्यादितिशेषः। एतादृशंब्रह्मणआनंदं आनंदरूपिणं आनंदमयनारायणाख्यपरंब्रह्मेतियावत् । इदमुपलक्षणं । अन्नमया दिशब्दवाच्यानिरुद्धादिरूपचतुष्टयमपिग्राह्यं । विद्वान् तद्विषयकापरोक्षज्ञानद्वारातंप्राप्तइतियावत् । कुतश्चनकुतोपि । नबिभे ति संसारभयवानभवतीत्यर्थः । इति श्लोकोभवतीतिसंबंधः । श्लोकोक्तंभयाभयविवृणोति ॥ एत हवावेति ॥ अहं किंकिमर्थं साधुकर्मनाकरवं नाकार्ष । किमर्थपापमकरवं येनैतादृशंपापफलं जेइत्येवंरूपंपश्चात्तापजनितंभयएतमुक्तंनतपति उप ॥ एतमन्नमयमात्मानमुपसंकामति । एतंप्राणमयमात्मानमुपसंक्रामति । एतंमनोमयमात्मानमुप॑सकामति । एतविज्ञानमयमात्मानमु- पसंकामति । एतमानंदमयमात्मानमुप॑संक्रामति ॥ २७ ।। तदप्येपश्लोकोभवति । यतोवाचोनिवर्तते । अप्राप्यमनसासह । आनंदंब्रह्मणोविद्वान् । नबिभेतिकुतश्चनेति । एतरहवावनतपति । किमह साधुनाकरवं । किमहंपापमकरवमिति ।

·२। २८
तैत्तिरी० नसंतापयति इत्येतत्हवाव अतिप्रसिद्धमित्यर्थः । संसारेप्रसिद्धएतादृशंभयमुक्तस्यनास्तीतिभावः। ननुज्ञानिनःकथंभगवत्प्राप्तिः श्रीनिवा०
प्रारब्धकर्मणांभोगेनक्षयेपिपूर्वार्जितानामप्रारब्धानांपुण्यपापरूपाणांअनंतकर्माणांभावात् । नचतेषामपिभोगेनक्षयइतिवाच्यं ।
खडार्थः
॥ ६४ ॥ आनंत्यादेव । यथोक्तं । नह्यानंत्यात्कर्मणांभोगेननाशइति । तत्राह ॥ सयएवंविदानिति॥सम्यःप्रसिद्धः एवमुक्तमाहात्म्यो
पेतत्वेन आत्मानंपरमात्मानं विद्वान्तदपरोक्षज्ञानीतियावत् । एतेअनिष्टंअप्रारब्धंयत्काम्यपुण्यं तथाऽप्रारब्धंपापंचेत्येवमेते
पुण्यपापेस्पृणुते स्तृणुते । प्रियेष्वप्रियेषुचास्तृणोति विस्तारयति । धातूनामनेकार्थत्वात् । जहातीतियावत् । तथाचतदीया
प्रारब्धानभीष्टपुण्यपापभागिनःप्रियाप्रियाश्चभवंतीत्यर्थः । सुत्दृदःसाधुकृत्यांद्विषतःपापकृत्यामितिश्रुतेः । तथाचयुक्ताज्ञानि
नोभगवत्याप्तिरितिभावः । उक्तप्रकारेणभगवज्ज्ञानीअनिष्टेपुण्यपापेप्रियाप्रियेषुजहातीत्युक्तं तन्नोपचरितमितिभावेनतथावेत्तुर
पितदेवफलंभवतीत्याह ॥उभेइति॥ इदंवाक्यमा(वय॑)वृत्त्यायोज्यं । तथाहि । यएवमुक्तप्रकारेणआत्मानंभगवंतवेदअपरोक्षतो
जानाति सएषउभेअनिष्टेपुण्यपापेप्रियाप्रियेषुस्पृणुतेस्तृणुतेइत्येवंयोवेद सएषोप्यधिकारीअपरोक्षज्ञानानंतरंउभेअनिष्टेपुण्यपापेए
वप्रियाप्रियेषुस्पृणुतेस्तृणुते नप्रारब्धमपीत्यर्थः। यएवं सयएवंविद्वानेतेआत्मान स्पृणुतेइत्युक्तप्रकारेणवेद सएषोप्युभेस्पृणुतइति
योजनायां आत्मानमित्येतदुर्वरितंभवतीतिज्ञातव्यं । तदर्थमात्मशब्दोनभगवत्परोपितुज्ञानिपरइत्यंगीकृत्ययएवं सयएवंविद्वानि
उप० ॥ सयएवंविद्वानेतेआत्मानःस्पृणुते । उभेह्येवैषतेआत्मानःस्पृणुते । यएवंवेदं । इत्युपनिषत् ॥ ओं । सहनाववतु । सहनौभुनक्तु
सहवीर्यकरवावहै । तेजस्विनावधीतमस्तुमाविद्विषावहै ॥ ओंशांतिश्शांतिश्शांतिः ॥ २८ ॥ इतिद्वितीयाब्रह्मवल्लीसंपूर्णा ॥२॥

·त्युक्तरीत्याप्रियाप्रियेषुपुण्यपापहानकर्तृत्वेनात्मानं ज्ञानिनवेद सएपोप्युभेस्पृणुतइतियोजनायांतुनावृत्तिर्द्रष्टव्या । एवंवरुणंप्रत्युप दिश्योपसंहरतिब्रह्मा इत्युपनिषदिति । यदेवविद्ययाकरोतिश्रद्धयोपनिषदेत्यत्रोपनिषीदतीत्युपनिषद्योग्येतिटीकाकारैरुपनिषच्छ ब्दोयोग्यार्थतयाव्याख्यातः। तस्योपनिषत्सत्यस्यसत्यमितीत्यत्रोपनिषत्रहस्यनामेतिरहस्यार्थतयाचव्याख्यातः । तथाच इतिपू वोक्तप्रकारेणउपनिषत् त्वद्योग्या रहस्यभूताच ब्रह्मविद्या त्वांप्रतिमयोपदिष्टेतिशेषः ॥२८॥ एवंसमग्रब्रह्मवल्लीं स्वयोग्यंब्रह्मविदि त्यादिप्रमाणेनैवसम्यग्व्याख्याय सोश्रुतइत्यादेःपरकृतापव्याख्यां प्रत्याख्याति ॥नचेति॥ननूपनिषद्याख्यानमुपक्रम्यअपव्या ख्याननिराकरणेअसंगतिरितिचेन्न । स्वव्याख्यानदाढ्यार्थत्वात् यावदापातसुंदरअपव्याख्यानंशिष्याःपश्येयुस्तावत्प्रमाणेनकृत मपिसम्यग्व्याख्यानंनतेषांहदिदृढनिरूढंभविष्यतीतितत्प्रत्याख्यानमावश्यकमेव।तत्रसब्रह्मवित्सहयुगपत्एककालं सर्वान्कामा नश्रुते । ननुकथंतस्यसर्वकामभोक्तृत्वमित्याशंक्योक्तं । ब्रह्मणेति । ब्रह्मरूपेणेत्यर्थः । तथाचमुक्तस्यब्रह्माभिन्नत्वाद्ब्रह्मणश्च भो कृसर्वजीवात्मकत्वात्तदटतइत्येवंसोश्नुतेसर्वान्कामान्सहब्रह्मणेति वाक्यस्यार्थोनकल्पनीयइत्यर्थः । कुतोनकल्पनीयइत्यत आह ॥ अप्रामाणिकत्वादिति ॥ प्रमाणशून्यत्वातस्वयोग्यंब्रह्मविदित्यादिप्रमाणविरुद्धत्वाचेत्यर्थः ॥ अनाश्वासाचेति॥ अप्रामाणिकत्वादेवत्वदुक्तेर्थे विश्वासाभावाच्चेत्यर्थः । ननुभवद्भिरपिओषधीभ्योन्नमित्यत्रान्नशब्दःप्रसिद्धान्नपरइत्यंगीकृत्य सवाएषपुरुषोन्नरसमयइत्यत्रान्नशब्दोअत्तृत्वाद्यर्थइत्येवंअत्तृत्वा त्सर्वलोकानामन्नमित्युच्यतेहरिः । उपजीव्यश्चभूतानामित्या भाष्यं ।। नचसहब्रह्मणेत्यादेरन्योर्थ कल्प्य । अप्रामाणिकत्वादनाश्वासाच ।

·दिव्याख्यातं । तदप्ययुक्तं । एकेनशब्देनद्विरुक्तेनभेदश्रुतिविनावस्तुद्वयोक्तिग्रहणायोगादित्याशंक्यनिषेधति ॥ नचेति ॥ तैत्तिरी० श्रीनिवा० उभयार्थत्वे प्रसिद्धान्नात्तृत्वादिरूपार्थद्वयवत्त्वेअन्नशब्दस्यांगीकृतेसतीतिशेषः । विरोधः पूर्ववाक्येअन्नशब्दस्यप्रसिद्धानपरत्वे भाष्यार्थः ॥ १५॥ प्रकृतत्वविरोधइत्यर्थः । कुतोनविरोधइत्यतोज्ञापकसद्भावादित्याह ॥ विशेषितत्वादिति ।। ओषधीभ्योन्नमित्यत्रान्नशब्दः प्रसिद्धान्नपरएव सवाएषइत्यत्रचान्नशब्दोरसशब्देनविशेषितत्वादत्तृत्वाद्यर्थइत्येवमर्थद्वयांगीकारोपपत्तेर्नविरोधइत्यर्थः । तत्रह ष्टांतमाह।अन्नस्यान्नमित्यादिना ॥ अन्नस्यानत्वप्रदभगवद्रूपमित्यर्थः । प्राणोमुख्यप्राणोमध्यमोऽवांतरेश्वरः । अवांतरेश्वर त्वेनतस्येश्वरवचोभवेत् । अतोमध्यमतामाहुरितिवचनात् । प्राणोहरिः स्थूणां स्तंभवदाश्रयः । स्थूणातुभगवान्हरिरितिवचनात् । यथान्नस्यानमितिवाक्येअन्नशब्दद्वयंभिन्नार्थकमेव । एकस्यषष्ठयानिर्देशात् अपरस्यप्रथमयानिर्देशात् । यथावायोयम ध्यम प्राणः प्राणःस्थूणेत्यत्रएकप्रकरणेश्रुतस्यापिप्राणशब्दद्वयस्यमुख्यप्राणभगवदाख्यार्थद्वयमंगीक्रियते । मध्यमत्वस्थूणा त्वरूपविशेषणबलात् । एवंप्रकृतेपिओषधीभ्योन्नमन्नात्पुरुषइत्यत्रौषधिजातत्वेनदेहोपादानत्वेनचविशेषितत्वात्तत्रान्नशब्दःप्र सिद्धान्नार्थकएव । सवाएषइत्यत्रतुरसशब्देनविशेषितत्वादन्नशब्दोत्तृत्वाद्यर्थकएवेत्यर्थद्वयांगीकारोयुक्तइत्यर्थः । एषभगवान् अनिरुद्धःस्वयंहरिरित्यादिनाअन्नमयादयःपंचापिब्रह्मैवेतिप्रमाणेनस्वयंव्याख्यातं । मायावादिनस्त्वाहुरन्नमायादयः पंचापि ॥ ६५ ।। भाष्यं ॥ नचौषधीभ्योन्नं अन्नरसमयइत्यत्रोभयार्थत्वेनविरोधः । अन्नस्यानं मध्यमःप्राणः प्राणस्स्थूणेत्यादिवद्विशेषितत्वादुपपत्तेः ।

·कोशाएवेतितहषयति ॥ नचेति ॥ ननुतेषांब्रह्मत्वेपिकिमानमितिचेत् । उदाहृतंप्रमाणवाक्यंतावदेकं । आनंदमयोभ्यासा दितिसूत्रोक्तब्रह्मशब्दाभ्यासरूपंप्रमाणांतरमाह ॥ येनंब्रह्मेत्यादिना ॥ अन्नमयादीनांब्रह्मत्वेभृगुवल्लीसमाख्याकथनं अधी हीत्यादि । ब्रह्मशब्देनोक्तत्वात् ब्रह्मशब्देनान्नमयादीनांविशेषितत्वादित्यर्थः। नन्वन्नंप्राणमित्यादिवाक्येब्रह्मशब्दाश्रवणात्क थंब्रह्मशब्देनोक्तत्वादित्युच्यते । अतोन्नादीनामब्रह्मत्वमेवेत्याशंकापरिहारायाधीहिभगवोब्रोतिवाक्यमुदाहृतं । अधीहिभ गवोब्रह्मतीतिभृगुणाब्रह्मोपदेशप्रार्थनेकृतेसतिवरुणेनतंप्रत्युपदिष्टत्वान्यथानुपपत्त्यान्नादीनांब्रह्मत्वावगमात् । यथोक्तं । अधीहि भगवोब्रह्मेत्युक्तोन्नप्राणपूर्वकं । आहब्रह्मकर्थतन्नेति । अन्नब्रह्मेतिव्यजानादित्यादौतुस्पष्टएवब्रह्मशब्दः । अतएवेत्यादिने त्युक्तं । नचब्रह्मोपदेशप्रार्थनेकृतेपिवरुणोन्यदुवाचेतियुक्तं । मायावित्वप्राप्तेः। यथोक्तं । तद्यत्किंचित्कथंब्रूयादुपसन्नायदिक्पतिः। नवदेब्रह्मचकर्थमायावीनहिवारिराडिति। ननुब्रह्मवल्लयुक्तानांअन्नमयादीनांब्रह्मत्वेपि भृगुवल्लयुक्तानांकुतोब्रह्मत्वमितिचेन्न ब्रह्म वल्लयुक्तार्थेसमाख्यात्वेनैवभृगुवल्लयाःप्रवृत्तत्वात् । यथोक्तं । भृगोश्चैतद्वदिष्यतीति । ननुस्थानद्वयेपिनैकंवस्तूच्यते । ब्रह्म वल्लयुक्ताःअन्नमयादयः भृगुवल्लयुक्ताश्चान्नादयइतिसंज्ञाभेदादितिचेन्न । भृगुवल्लयामपिएतमन्नमयमात्मानमुपसंक्रम्येत्यादि नाप्राप्यस्थानेमयटामुक्तत्वनेशब्दांतरन्यायनेभृगुवल्लयुक्तानादिशब्दानामपिअन्नमयादिपरत्वात् । यथोक्तं प्राप्यत्वेनमयप्रोक्ते भाष्यं ॥ नचान्नमयादीनामब्रह्मत्वेकिंचिन्मानं । येन्नंब्रह्मोपासते । येप्राणंब्रह्मोपासते । आनंदंब्रह्मणोविद्वान् । विज्ञानंब्रह्मचेद्वेद् । अस्तिब ह्मेतिचेद्वेद । अधीहिभगवोब्रह्मेति । तस्माएतत्प्रोवाच । अन्नप्राणंचक्षुश्श्रोत्रंमनोवाचमित्यादिनाब्रह्मशब्देनोक्तत्वाच ।

·तैत्तिरी० नंतत्राप्यन्यदुच्यतइति । ननुतथापिनस्थानद्वयोक्तमेकंवस्तुभवितुमर्हति । ब्रह्मवलयुक्तानांअन्नमयादीनांपंचत्वात् भृगुवल्लयु श्रीनिवा० तानाअन्नादीनांषत्वादितिसंख्याभेदादितिचेन्न । वाधूलशाखायामष्टमरूपस्यापिब्रह्मणउक्तत्वेनतदनुसारादत्रापिब्रह्मवल्लयांच भाष्यार्थः क्षुःश्रोत्रवाचामपिग्राह्यत्वात् । भृगुवल्लयामपिविज्ञानानंदमययोाह्यत्वेनस्थानद्वयेपिरूपाष्टकस्यवाच्यत्वेनसंख्यासाम्यस्यैव प्रात्यात दाभावात् । यथोक्तं । तच्चवाधूलशाखायामष्टरूपमुदाहृतं । विज्ञानानंदसहितंपृथक्पृष्ट्यादिलक्षणैः । आवा पोद्वापतःशाखायतआहुःपरंपदमिति । अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानंदमयामेशुद्ध्यतामितिश्रुत्यंतरोक्तानांतुशुद्धिप्रार्थ नलिंगादब्रह्मत्वेपिनविरोधइतिज्ञातव्यं । अतःस्थानद्वयेप्येकस्यैववस्तुनउच्यमानत्वेननयुक्तं ब्रह्मवल्लयुक्तान्नमयादीनांब्रह्मत्वेभृ गुवल्लीसमाख्याकथनमितिभावः । एवमन्नमयादीनांपंचानांब्रह्मत्वमुपपाद्यान्नमयस्यैवाब्रह्मत्वेआंतरानुपपत्तिंचाह ॥ नचेति ॥ अन्ननामाचान्नसंस्थइत्युक्तरीत्यान्नशब्दस्यानिरुद्धनामकपरब्रह्मत्वमनंगीकृत्यप्रसिद्धानपरत्वांगीकारे अन्नमयंप्रत्युदाहृतश्लोके । अद्यतेत्तिचभूतानितस्मादन्नंतदुच्यतइत्यन्नशब्दोनिच्च्यते । तदयुक्तस्यात् । प्रसिद्धान्नेभूताद्यत्वस्यकथंचित्संभवेपिभूतात्तृत्वस्य कथमप्यसंभवादितिभावः। ननुलौकिकान्नेअविद्यमानमप्यत्तृत्वमुपनिषदोच्यतेउपासनार्थ। साचाविद्यमानस्यापिसंभवति । योषि तमग्निंध्यायीतेतिवदतोनतद्बाधकमित्यतआह ॥ येन्यथेति ॥ येन्यथाविद्युरुपासीरन्तेअन्यराजानः अन्येस्वाधमा राजानो नियामकायेषांतेतथा । स्वाधमनियम्याभवंतितेक्षय्यलोकाभवंतीतिश्रुत्यर्थः । दोषःस्वावरनियम्यत्वादिरूपोनर्थः । नायविशेष ।। ६६ ।। भाष्यं ।। नचलौकिकानस्यात्तृत्वमस्ति । येन्यथाविशुस्तेन्यराजानस्तेक्षय्यलोकाभवंतीतिश्रुतेरविद्यमानोपासनाद्दोषावगतेश्च ।

·तोनर्थइत्यतआह ॥ नचेति ॥ आत्महनइत्ययुक्तं । तस्यनित्यत्वादित्यतउक्तं । असदुपासनयेति । नरमंति सुखवंतोनभवंति। च शब्दान्नित्यदुःखमनुभवंतीतिसमुच्चिनोति । यथोक्तं श्रुतिगीतातात्पर्ये । नरमंति नित्यदुःखंचानुभवंतीतिचशब्देनोक्तमिति । येन्यथाविदुरितिश्रुत्युदाहरणंतुसज्जनस्यैवदुःसंगत्याकदाचिदन्यथोपास्तिप्रसक्तौसत्यांतस्येदंफलमुच्यतइतिज्ञापयितुं । तथाच येसंतएवदुःसंगात्यधन्यथाविद्युस्तहितेक्षय्यलोकाअनित्यनरकभाजोभवंति । तदनंतरंभूमौजन्मलब्ध्वाऽन्यराजानोभवंतीति ज्ञातव्यमितिसंप्रदायविदः । स्फुटंचात्रप्रमाणमाह ॥ नाविद्यमानमिति ॥ वैदिकावेदानुसारिणोग्रंथाश्च । ननुयोषितमग्निंध्या यीत इत्यविद्यमानोपास्त्यभिधायकवेदानांकथंव्याख्यानंकार्यमितिचेत्तत्राह ॥ तस्मादिति ॥ सत्यार्थतां अबाधितार्थ वत्तां । तथाच अंगारसदृशीनारीघृतकुंभसमापुमानितिवाक्यांतरानुसारेणयथाग्निसंबंधेकुंभस्थस्यघृतस्यद्रवीभावः एवंयोषित्संबं धेनापिपुरुषांतःकरणस्यद्रवीभावोभवति । अतःसापरित्याज्येतियोपित्यग्निसाहश्यमभिप्रेत्यैवयोपितमग्निंध्यायीतेत्युच्यते । नाश्यभेदाभिप्रायेणेतिभावः । एवंनाविद्यमानमित्याधुक्तप्रकारेण । किंततइत्यतआह ॥ ज्ञानवानिति ॥ अन्यथोपासनयाऽ धरंतमोयांतीतिज्ञानवान् । अन्यथा अन्यथोपासकोनभवेदित्यर्थः । अत्राह । जीवएवान्नमयादिशब्दार्थोनब्रह्म । सह्यन्नविकार शरीरावच्छिन्नत्वाद्भवत्यन्नमयः।प्राणमनोबुध्यानंदोपाध्यवच्छिन्नश्चभवति । प्राणादिविकारोघटाकाशमिवघटविकारः। तेनप्राण भाष्यं ॥ नचरमंत्यहोअसदुपासनयात्महनइतिचभागवते । नाविद्यमानं वतेवेदाध्यातुंनवैदिकाः । अविद्यमानध्यायंतोयांतिसर्वेऽधरंतमः । तस्मात्सत्यार्थतांब्रूयाद्वेदानामपिसर्वशः । यएवंवेदसज्ञानीज्ञानवान्नान्यथाभवेदितिवेदार्थविवेके । -- तै०श्री०७६ ।

·२।२८ तैत्तिरी० । मयत्वाद्युपपत्तिः । तथाचसवाएषपुरुषइतिपरामर्शस्तदुपाधिविपयतयाश्लिष्टतरोभवति । रसशब्दश्चान्नस्थविभागव्यावर्तकोभवि श्रीनिवा० ष्यति।इदमितिनिर्देशश्चमुख्यार्थःसंपद्यते।प्राणमयादिषुसर्वत्रशिरःप्रभृत्यवयवानांवक्तव्यत्वेनतत्प्राप्तयेसिद्धस्यापिकथनोपपत्तेः। ॥६७॥ शारीरत्वमवयवित्वंप्रियादियोगोब्रह्मपुच्छत्वंचेतिएतत्सर्वजीवपक्षेसमंजसंभवति । नचवक्तव्यंशरीरादिकोशाएवकुतस्तर्हिनांगी भाष्यार्थः क्रियते । तथाचान्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानंदमयामेशुद्ध्यंतामितिश्रुत्यंतरानुगुण्यंचस्यादिति । कोशेषुब्रह्मशब्दाद्यनु पपत्तेः । अन्यत्वमंतरत्वंशारीरत्वंचोपाध्यपेक्षयाजीवेप्युपपद्यते । ननुजीवपक्षेप्यनुपपत्तिरस्ति । तथाहिब्रह्मशब्दोहिनिर्वाधो नपरमात्मनाविनोपपद्यते । अद्यतेत्तिचेतिसर्वाद्यत्वंसर्वात्तृत्वं प्राणंदेवाइतिसर्वदेवादिचेष्टकत्वं यतोवाचइतिवाङ्मनसागोचरत्वं विज्ञानंदेवाःसर्वइतिसर्वदेवोपास्यत्वं ज्येष्ठत्वं सोकामयतेतिसंकल्पपूर्वकंस्रष्टुत्वं सद सर्वांतरत्वमित्यादीनिनाल्पतरज्ञानशक्त्यादिसंप जीवेसंभवंति। कोह्येवान्यादितिचासंगतमेवस्यात् । तदेषाभ्युक्तेतिमंत्रवर्णसमाख्योक्तिश्चबाध्येत। तत्रसोश्रुतइत्युक्तस्यमोक्षस्य जीवज्ञानादनुपपत्तेरतोनजीवोन्नमयादिशब्दार्थः । किंतुब्रह्मैवेतिचेत् मैवं । उपनिषदर्थानवबोधात् । अत्रहिजीवब्रह्मणोरेकत्वंत त्वतोविवक्षितं । तत्रयानिवाक्यानिशुद्धविरोधीनितान्युपहितसंसारिस्वरूपापेक्षाणि । ब्रह्मशब्दादीनितुतत्स्वभावसिद्धपरमात्मस्व रूपापेक्षाणि । ऐक्येविवक्षाचात्रवाक्यशाबल्यान्यथानुपपत्त्यैवगम्यते । नचैवंजीवब्रह्मणोरैक्यविवक्षायांजीव कुतोन्नमयादिश ॥ ६७ ॥ ब्दार्थः परमात्मैवकिनस्यात् । विनिगमनायांकारणाभावादितिवाच्यं । विशुद्धिविरोधिवाक्यानांपरमात्मनिसर्वथाप्यनुपपत्तेः । सत्यप्यभेदेमहाकाशधर्मएवावच्छिन्नाकाशेव्यवह्रियते यावान्वायमाकाशस्तावानेषोंतर्हृदयआकाशइति। नतुपरिच्छिन्नधर्मोवित ·स्तिमात्रत्वंमहाकाशे।नचजीवपक्षेब्रह्मपुच्छंप्रतिष्ठेत्यनुपपन्नमितिवाच्यं अस्यजीवस्यब्रह्मपुच्छमायतनमधिष्ठानंनिजस्वरूपमित्य र्थोपपत्तेरिति । तदेतन्निराकरोति । सयश्चायमिति । अधिकरणत्वेनेत्युपलक्षणं । अधिष्ठातृत्वेनेत्यपिग्राह्य । परमात्परमात्मनः । स्यादेतदेवंकथंचिदुक्तंसमस्तं । यद्यस्यामुपनिषदिजीवपरमात्मनोरभेदएवविवक्षितःस्यात् । नचैवं । सयश्चायंपुरुष यश्चासा वादित्यइतिपुरुषादित्यशब्दोपलक्षितापकृष्टोत्कृष्टसकलजीवानांनियम्यतयाधिकरणत्वेन परमात्मनश्चनियामकतयाधिष्ठातृत्वे नभेदस्यैवोक्तत्वादित्यर्थः । उक्तंचानुव्याख्याने । आदित्यपुरुपेचायमितिभेदोपदेशतः। नास्याभेदोस्तिजीवेनेति । नन्वरत्वे वपरमात्मनाजीवानांभेदः । सचसंसारेआविद्यकएवाभिप्रेतोनपारमार्थिकः । अभिहितवाक्यस्यचतादृशभेदपरत्वेनोपपत्तिरि तिचेत् । मैवं । अस्मिन्प्रकरणेनिवृत्ताविद्यकस्यमुक्तस्यापिपरमात्मनाभेदस्यैवबहुवारमुक्तत्वादित्याह ॥ एतस्मिन्नित्यादिना ॥ विंदतइत्यनंतरं अथसोभयंगतोभवतीतिवाक्यशेषोपिग्राह्यः । इत्यादिनेत्यादिपदेन रसह्येवायलब्ध्वानंदीभवति सुवर्णज्योती रितिचवाक्यंग्राह्यं ॥ भेदएवाभ्यस्थतेइति । भेदकधर्मएवबहुवारमुच्यतइत्यर्थः। नत्वेकप्रकारासकृदुक्तिरूपोमुख्योग्राह्यः। दशस्यात्रादर्शनादितिज्ञातव्यं । अत्र एतस्मिन्नितिवाक्ये । प्रतिष्ठांविंदतइतिज्ञातृज्ञातव्यत्वयो रभयंगतोभवतीतिप्रामृप्राप्य भाष्यं । सयश्चायंपुरुषे । यश्चासावादित्यइत्यधिकरणत्वेनभेदएवजीवस्यपरमादुक्तः । एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयंप्रतिष्ठां विदते । एतमानंदमयमात्मानमुपसंक्रामति । सोनुतेसंन्किामान्सह । ब्रह्मणाविपश्चिता। एतमानंदमयमात्मानमुपसंक्रम्य । इमाल्लोकान्कामान्नी- कामरूप्यनुसंचरन्नित्यादिनामुक्तस्यापिभेदएवाभ्यस्यते । ताद्दश ।

·तैत्तिरी० || त्वयोश्चोत्याभेदएवावगम्यते । परमात्मप्राप्त्युक्त्याचमुक्तपरत्वं तत्प्राप्तेरेवमुक्तित्वात् । एतमितिवाक्येपिउपसंक्रामतीतिप्राप्त श्रीनिवा० प्राप्यभावोक्त्याभेदएवोच्यते । अस्माल्लोकात्प्रेत्येत्युक्तत्वाच्चमुक्तपरत्वं । सोचुतइत्यत्रब्रह्मणासहेत्युक्त्याभेदोलब्धः । सर्वकामा ॥६८॥ भाष्यार्थः वाप्त्युक्त्याचमुक्तपरत्वं । एतमितिभृगुवल्लीगतवाक्येप्युक्तरीत्याभेदस्तस्यमुक्तपरत्वंच । रसं वायमित्यत्रलब्धृलब्धव्यत्वयोरु त्याभेदः । अस्यवाक्यस्य आनंदमेनंसंप्राप्यमुक्तोमोदेन्नचान्यथेतिप्रमाणेनमुक्तपरतयाव्याख्यातत्वान्मुक्तपरत्वंचावगम्यते । सुवर्णज्योतीरित्यत्रापिप्रेयप्रेरकभावोक्त्याभेदः । अस्माल्लोकात्मेत्येत्यारभ्याधीतत्वेनमुक्तपरत्वंचेत्यवगंतव्यं । सैषानंदस्येत्या दिनाक्रियमाणानंदमीमांसा संसार्यानंदविषयिण्येव नमुक्तानंदविषयिणीतिव्याख्यानं विदुषांनियमेनतु । स्यादेवमोक्षस्तत्रापि ह्यानंदस्यविचित्रतेतिप्रमाणोदाहरणेनैवनिरत्ययुक्त्यापिनिरस्यति ॥ अथेत्यादिना ॥ मुक्तानंदोमीमांस्यतइत्यत्रहेतुरथेति । मुक्तिप्रस्तावात्मुक्त्युपक्रमादित्यर्थः । तथाचमुक्तिमुपक्रम्यतत्प्रकरणेअधीतं सैषानंदस्येतिवाक्यमुक्तानंदमीमांसापरमेवेतिभावः। युक्त्यंतरंचाह ॥ श्रोत्रियस्थचेति ॥ मनुष्यगंधर्वानारभ्यसर्वत्रेत्यर्थः । चशब्दःप्रस्तावादियुक्तयुक्तिसमुच्चायकइतिद्रष्टव्यं । तथाचश्रोत्रियत्वाकामहतत्वयोरन्यत्रामुक्तेऽसंभवात्तद्विशेषणयुक्तोमनुष्यगंधर्वादिमुक्तएवेतितदानंदएवमीमांस्यतइतिभावः । पूर्वटीकाकारास्तु उदाहृतवाक्येषुप्रतीतोभेदोमुक्तभेदइतिकुतइत्यतआह । अथेतीत्येवमथसोभयंगतोभवतीतिमुक्तिप्रस्तावादि तिवाक्यंपूर्वग्रंथशेषत्वेनव्याख्याय सैषेत्यादिवाक्यद्वयंतु सैषानंदस्येत्येतन्मुक्तिपरतयाव्याख्यातं तत्कुतइत्यतः साधयितुंप्रति ॥ ६८॥ भाष्यं ॥ अथसोभयंगतोभवतीतिमुक्तिप्रस्तावात् । सैषानंदस्यमीमांसेतिमुक्तानंदोमीमांस्यते । श्रोत्रियस्यचाकामहतस्येतिसर्वत्रविशेषणाच ।

·जानीते । सैषेति । प्रमाणेनतथाव्याख्यातत्वादितिभावः । युक्त्यंतरंचाह । श्रोत्रियस्यचेतीतिव्याकुर्वते । अत्रचशब्दःपूर्वो दाहृतप्रमाणसमुच्चायकइतिज्ञातव्यं । अत्रकेचिदाहुः । नश्रोत्रियत्वादिविशेषणबलात्प्रकृतमनुष्यगंधर्वादीनांमुक्तत्ववाच्यं । अमुक्तानामपितत्संभवात् । श्रोत्रियंश्छंदोधीतेइतिस्मरणाच्छ्रोत्रियत्वस्यछंदोधिगतिनिमित्तकत्वात् । मनुष्यगंधर्वादीनांच सर्वज्ञकल्पत्वाद्विषयवैराग्योपेतत्वादकामहताश्चभवंतीति । तत्राह ॥ नहीत्यादिना ॥ अमुक्तस्येति समुदायापेक्षमे कवचनं । अमुक्तानांमनुष्यगंधर्वादीनामित्यर्थः । ननुतहिकितन्मुख्यश्रोत्रियत्वमकामहतत्वंच यदुभयममुक्तानामसं भावितमित्यतआह ॥ यस्येति ॥ श्रुतिफलंमोक्षः । सकइत्यतआह ॥ सहिमुक्तइति ॥ सःश्रुतिफलंप्राप्तोमुख्यः श्रोत्रियो मुक्तइत्येवंहिप्रसिद्धमुक्तेरेवश्रुतिफलत्वात् । तस्यमुक्तेनैवाप्तत्वादितिभावः । अकामहतइत्यत्रापिसमुक्तइत्यनुव तते । कुतोमुक्तएवाकामहतइत्यतआह ॥ सहीति ॥ समुक्तएवकामैनहन्यतइत्येतत्प्रसिद्धमित्यर्थः । कुतोनहन्यतइत्यत्रनिमि तमाह ॥ यस्येति ॥ काम्यंतइतिकामाःविपयाः। सत्याःअनायासेनप्राप्ताः। एतदुक्तंभवति । कामेनोपद्रवोहिकामहतता।तद भावश्चाकामहतता । कामकृतोपद्रवाभावश्चअनायासेनतद्विपयप्राप्तावेवभवति नान्यथेत्यनुभवसिद्धमतःप्राप्तकामत्वाकामहत त्वयोनिमित्तनैमित्तिकभावोयुक्तएवेति । यथोक्तमनुव्याख्याने । अप्रयत्नेनकामानामवाप्तिःसायदाभवेत् । तदैवाकामहत भाष्यं ॥ नह्यमुक्तस्याकामहतत्वंमुख्यंभवति । नचमुख्यानोनियता । यस्यश्रुतिफलपूर्णसोनियउदाहृतः । सहिमुक्तोकामहतस्सहिकामैन हन्यते । यस्यकामास्तुसत्यास्स्युस्सहिकामैनहन्यते ।

·तैत्तिरी० २ । २८ तेति । ननुनायमस्तिनियमोयदाप्तकामस्यैवकामनिमित्तोपद्रवाभावोनान्यथेति । सर्वथाकामाभावेपितन्निमित्तोपद्रवाभावसंभ श्रीनिवा० वात् । एवंचमनुष्यगंधर्वादिषुआप्तकामत्वाभावेपिअकामत्वेनैवनिमित्तेनाकामहतत्वंसंभवतीतिचेन्न । प्रकृतमनुष्यगंधर्वाद्याः भाष्यार्थः नसर्वथाकामरहिताः । असुप्तामूढचेतनत्वात् देवदत्तवदित्यनुमानविरोधादित्याशयवाननुमानस्यव्याप्तिमुपपादयति ॥ नहीति॥ कश्चित् असुप्तामूढचेतनः अकामोनहिदृश्यतेइत्यर्थः । घटादौव्यभिचारवारणायचेतनत्वादित्युक्तं। सुप्तमुग्धयोस्त त्परिहाराय असुप्तामूढेत्युक्तमितिज्ञातव्यं । यथोक्तमनुव्याख्याने। चेतनस्यत्वसुप्तस्यकुत्रदृष्टाह्यकामतेति । उक्तंचसुधायां । अमुग्धस्येत्यपिद्रष्टव्यमिति । मायावादिनस्त्वेवमेतांश्रुतिंव्याचक्षते । श्रोत्रियस्यचाकामहतस्येतिवाक्यंनप्रकृतमुक्तानांविशेष णोक्तिपरं । किंतुपुरुषांतरविषयं । तथाहि देवेभ्यःइंद्रस्यशतगुणस्तावदानंदः यश्चश्रोत्रियः इंद्रपदे अकामश्च देवपदाकामनि ठश्रोत्रियत्वादिगुणापेक्षयाधिकश्रोत्रियत्वादिगुणवानितियावत् । कश्चिद्विरक्तःपुमानस्ति तस्यापींद्रसमानएवानंदोस्ति । सचदे वपदाकामश्रोत्रियत्वादिगुणोपेतविरक्तपुरुषानंदाच्छतगुणानंदएव । एवंपूर्वत्रउत्तरत्रचस्थितस्यश्रोत्रियस्येतिवाक्यस्ययोजना द्रष्टव्या । नचविरक्तानांसर्वत्रकामाभावात्कथमियंतारतम्योक्तिरिति । इंद्रादिपदव्यतिरिक्तोत्तरपदेषुकामसद्भावस्यविवक्षित त्वात् । तथाचयोयोयावदायासान्मुक्तोसावसौतावदानंदवानित्यर्थोह्यत्रप्रतिपिपादयिषितइति । तदेतदयुक्तं । हतशब्दस्यप्रयो जनाभावेनहातव्यतयाश्रुतहानप्रसंगात् । तस्मिन्पदे अकामस्यतदुत्तरपदेसकामस्येतिचकल्पनीयत्वेनाश्रुतकल्पनाप्रसंगाच्च । भाष्यं ॥ नाकामःकचित्कश्चिदृश्यतेश्रूयतेपिचेतिब्रह्मांडे ।

·दोषांतरंचाह ॥ नचेति ॥ इंद्रपदाकामस्य तदुत्तरपदकामनावतइतिग्राह्यं । श्रोत्रियत्वादिगुणोपेतविरक्तपुरुषस्य देवपदाका मस्य श्रोत्रियत्वाद्युपेतविरक्तपुरुषस्यतदानंदस्येतियावत्। सकाशात् शतगुणानंदोनचदृश्यते नानुभूयते। येनसआनंदःइंद्रानं दसमानःस्यात् । तत्तत्पदाकामस्योत्तरपदकामनावतोविरक्तपुरुषस्यतत्समानानंदोस्ति । सचपूर्वपदाकामपुरुषानंदाच्छतगुणो नानुभूयतइतियावदित्यत्रतात्पर्य । कुतोनदृश्यतइतिचेत् राज्यमकामयमानस्यराजसमानसुखानुभूतेरनुभवबाधितत्वस्यस्पष्ट त्वात् । यथोक्तमनुव्याख्याने । कुत्रचित्कामिनःपुंसःकामाभावात्वचित्कचित् । इंद्रादिसुखभोगोस्तीत्यनुभूतिर्हिकुप्यतीति । वैराग्यप्रशंसातोनतत्वंमार्गणीयमितिचेन्न । निरवधिकस्वरूपानंदोयमात्माकामाद्युपद्रवावरणात्तुतथानभासते । अतोयावद्याव कामक्षयस्तावत्तावदानंदोत्कर्पोदृश्यतइत्यस्यार्थस्यप्रदर्शनार्थमस्यप्रकरणस्यावतारितत्वात्आनंदोत्कर्षविशेषएवात्रतात्पर्य शत गुणत्वेतुननिर्भरःकार्यइतिचेन्न । देवपदाकामस्यसकाशादिंद्रपदाकामस्यानंदोत्कर्षविशेषादर्शनादितिभावः । किंचोत्तरपदकामे तस्यांगीकृतेसति अकामहतत्वरूपंविशेपणमसंभविस्यादित्याशयेनाह ॥ सतिचेति ॥ उत्तरपदकामेसतीतियावत् । किंचतत्त त्पदाकामास्तत्तत्समानानंदवंतः तदुत्तरपदकामवंतश्चविरक्ताःपुरुषाएवाप्रामाणिकाइत्याह ॥ नचेति ॥ तदिच्छवःउत्तरोत्तरपदे च्छवः। तथाच यदामनुष्यास्तदिच्छवोनभवंति तदाअयोग्यपदाकांक्षायाअनर्थज्ञाः महांतोऋष्यादयस्तदिच्छवोनभवंतीतिकिमु वाच्यमितिभावः । ननुतदुपर्यपिवादरायणःसंभवादितिसूत्रेमनुष्याणामेवदेवतापदप्राप्तेरुतत्वात्कर्थमनुष्यास्तदिच्छयोनभवंती भाष्यं । नचदेवपदाकामस्यसकाशादिद्रपदाकामस्यगतगुणानंदोदृश्यते । सतिचप्राजापत्यादिकामे । नचमानुपा प्रायस्तदिच्छव. ।

·॥ ७० ॥ २। २८ तैत्तिरी त्युच्यतइत्यतउक्तं प्रायइति । तत्तत्पदयोग्यमनुष्यव्यावृत्त्यर्थमेवप्रायइत्युक्तं नतुतत्पदायोग्यमनुष्याणांमध्यएवकेचित्तदिच्छवः श्रीनिवा० संतिकेचिन्नेतिद्योतयितुमितिभावः । ननुमनुष्यगंधर्वाद्यानंदनिर्देशेमुक्तत्वज्ञापकश्रोत्रियत्वादिविशेषणवच्चक्रवर्त्यानंदनिर्देशेमु तत्वज्ञापकविशेषणाभावात्कथमेतन्मुक्तविषयमित्याशंकायामाह ॥ चक्रवर्तिनस्त्विति ॥ सएवविष्णुनायुक्तोगच्छतीतियुवा भाष्यार्थ स्मृतइतिप्रमाणेनभगवत्सामीप्यलक्षणमुक्तिंप्राप्तोयुवेत्युच्यतइतिपूर्वव्याख्यातत्वेनयुवशब्दएवचक्रवर्तिनोमुक्तत्वज्ञापकइतिभा। वः । एवं सैषानंदस्यमीमांसाभवतीतिमुक्तानंदोमीमांस्यतइतिप्रतिज्ञातमर्थं प्रस्तावादितियुक्त्यापव्याख्याननिराकरणेनचोपपा द्योपसंहरति ॥ तस्मादिति ॥ अपव्याख्यानस्यायुक्तत्वात्प्रस्तावादितियुक्तिवलाच्च इयं सैषानंदस्येत्यादिनाक्रियमाणामी मांसा मुक्तविषया मुक्तानंदविषयिणीत्यर्थः । इतिसिद्धमितिशेषः । पूर्वमकामहतत्वंकामकृतोपद्रवाभावः । सचाप्तकामत्वेनै वोपपद्यतेनसर्वथाकामाभावेन । तथाचमुक्तस्यैवाप्तकामत्वात्तस्यैवाकामहतत्वंमुख्यमिति सहिमुक्तोऽकामहतइत्यादिनोक्तं तदयु तं । आप्तकामत्वाभावेपिसर्वथाअकामत्वेनैवाकामहतत्वोपपत्तेः । नचासुप्तामूढचेतनत्वेनसर्वथाकामाभावोनास्तीति नह्यका माक्वचिदृष्टइत्यादिनोक्तमितिवाच्यं । मुक्तानांकामराहित्याभावसाधनस्यश्रुतिवाधितत्वात् । यदासर्वेप्रमुच्यतेकामायेस्यहदिस्थि ताः । अथमल्मृतोभवत्यत्रब्रह्मसमश्नुतइतिश्रुतौमुक्तानांसर्वथाकामाभावोक्तरित्यतआह ॥ यदासर्वइति ॥ अंतःकरणस्था भाष्यं ॥ चक्रवर्तिनस्तुयुवशब्देनैवमुक्तत्वमुक्तं । तस्मान्मुक्तविपयेयमीमांसा । यदासर्वेप्रमुच्यतेकामायेस्यहृदिस्थिताइत्यत्राप्यंतःकरणस्थाना ॥ ७० ॥ मेवकामानांविमोक्षउक्त । 4 ·नामेवकामानांमोक्षोमोक्षणं परित्यागउक्कोनतुसर्वथापीत्येवार्थः । एतदुक्तंभवति । यदासर्वइतिश्रुतिः सर्वधाकामाभावपरेत्यंगी कारेहदिस्थिताइतिकामानांविशेषणव्यर्थमेवस्यात् । कामानांहृदयगतत्वाव्यभिचारेणव्यावाभावात् । अतोहदिस्थिताइति कामानांविशेषणंप्रयुजानाश्रुतिरंतःकरणपरिणतानांकामानामेवमुक्तावभावः । अंतःकरणस्यैवाभावात् । नतुसर्वेषामभावः स्वरूपभूतानांकामानामवस्थानादित्येवमर्थंगमयतीति । ननुमुक्तानांस्वरूपभूतकामसद्भावेकिंप्रमाणमित्यतआह ॥ यंयमिति॥ अंतं सयदिपितृलोककामोभवतीत्यादिश्रुत्युक्तपितृलोकादिस्थानविशेष । यथोक्तंबृहद्भाष्ये । स्वमांतमुच्चावचमीयमानइत्यत्र । अंतःस्थानस्थलंवासःप्रदेशइतिचोच्यतइति । अंतमवसानंनिर्णयंवेतिपूर्वटीकाकाराः । मुक्तानामपि पोडशकलात्मकलिंगशरी रान्मुक्तानामपि प्राकृतांतःकरणरहितानामपीतियावत् । कामाप्रतीयते । अतःसस्वरूपभूतएव नत्वंतःकरणपरिणतिरूपइति।मुक्ता नांस्वरूपभूतकामप्रतिपादकंस्पष्टंप्रमाणमाह ॥कामइति। संकल्पोनामइदंकरिष्यइत्येवंक्रियारंभहेतुभूतइच्छाविशेषः । कामासं कल्पःआनंदइत्येतेमुक्तानांमुक्तभ्योभेदतोभिन्नतयानैवसति । किंतुतेसर्वेमुक्तानारवरूपभूताएव। यतोनिर्दोषज्ञानानंदादिगुणाः स्वरूपभूताइत्यर्थः । मुक्तानांस्वरूपभूतकामसद्भावेसूत्रंचपठति ।। संकल्पादेवचेति ॥ नमुक्तानांभोगादिषुप्रयत्नापेक्षा । सय दिपितृलोककामोभवति संकल्पादेवास्यपितरःसमुत्तिष्ठतीत्यादिश्रुतेःसंकल्पमात्रादेवतभोगसिद्धिरितिसूत्रार्थः ॥ यदुक्तंपरेण भाष्यं ॥ नतुस्वरूपभूतानां । ययमंतमभिकामोभवतिसोस्यसंकल्पादेवभवतीतिमुक्तानामपिस्वरूपभूतःकामःप्रतीयते । कामस्संकल्पआनंदो मुक्तानांतारतम्यतः । स्वरूपभूतास्तेसर्वेनिर्दोपागुणरूपकाइतिपाझे। संकल्पादेवचतच्छ्रुत्तेरितिसूत्रं । - ·श्रीनिवा० भाष्यार्थ २।२८ तैत्तिरी० । जीवएवान्नमयादिशब्दार्थोनब्रह्म । नचजीवपक्षेब्रह्मशब्दानुपपत्तिरितिवाच्यं । जीवब्रह्मणोरभेदाभिप्रायेणतदुपपत्तेरिति । तत्रसूत्रविरोधमाह ॥ भेव्यपदेशादिति ॥ ईशोब्रह्म तस्यैवमायाशवलितस्थतन्मतेईशव्यवहारभाक्त्वादितिज्ञातव्यं । नके वलंसयश्चायमिति वाक्येधिकरणत्वाद्युक्त्याश्रुत्यैवभेदउक्तः किंतुभगवताचोक्तइतिसंबंधः । यद्यपिइदंतत्रैववक्तव्यं । तथाप्युत्तरग्रंथोपक्षेपायात्रोक्तमित्यवगंतव्यं । ननुभेदकोपिनप्रामाणिकः । नचप्रत्यक्षतएवघटादिभेदःसिद्धइतिवाच्यं । अन्यो न्याश्रयादिदोषदुष्टत्वेनभेददर्शनस्यासुकरत्वात् । तथाहि भेदःकिंद्विष्ठोवा उतएकनिष्ठोपरनिरूप्यः । आयेभेदोहिप्रतीयमा नोघटपटौभिन्नावितिघटपटविशेषणतयावा घटपटयोर्भेदइतिघटपटविशेष्यतयावाप्रत्येतव्यः । भेदइत्येवाप्रतीतेः । द्वितीये तुघटात्पटोभिन्नइतिवाघटात्पटस्यभेदइतिवाघटप्रतियोगिकतयापटधर्मिकतयाभेदग्रहणमेष्टव्यं । तत्रोभयत्राप्यन्योन्याश्रयत्वं । विशेष्ययोर्घटपटयोर्ज्ञानेसतिहितद्विशेषणतयाभेदोज्ञातव्यानहिदेवदत्तादर्शनेदंडस्यतद्विशेषणतयादर्शनंयुज्यते। विशेष्यज्ञानंच भेदज्ञानापेक्षं । नहिभेदाप्रतीतौघटपटावितिद्वित्वविशिष्टार्थप्रतीति संभवति । एवंभेदरूपविशेष्यज्ञानेतद्विशेषणतयाद्वित्वावच्छि नघटपटज्ञानं । द्वित्वप्रतीते दज्ञानकार्यत्वात् । द्वित्वावच्छिन्नघटपटज्ञानेचभेदज्ञानससंबंधिकपदार्थप्रतीतेःसंबंधितावच्छेदकम कारकसंबंधिज्ञानकार्यत्वादित्यन्योन्याश्रयत्वं । तथामिप्रतियोगिज्ञानेसतिभेदज्ञानं । तस्यतजन्यत्वात् । भेदज्ञानेसत्येवधर्मि प्रतियोगिनोनिं । नहिभेदाग्रहेधर्मिप्रतियोगिभावोवगंतुंशक्यते । तथात्वेघटाद्धटस्यभेदइत्यपिग्रतीतिःस्यात् । नचपरस्परान भाष्यं ॥ भेदव्यपदेशादितिजीवेशयोर्भेदश्वोक्तोभगवता ।

·याणिकार्याणिसंभवति । किंचप्रत्यक्षभेदमेवगोचरयेदुतवस्त्वपि । नायः। भेदइत्येवाप्रतीतेः। द्वितीयेपिकिंभेदपूर्ववस्तुगोचरये दुतवस्तुपूर्वभेदं । युगपदुभयंवा । नाद्यः । भेदइत्येवाप्रतीतेरितिदत्तोत्तरत्वात् । बुद्धेविरम्यव्यापारायोगाच्च । अतएवनद्विती यः । नापितृतीयः । वस्तुप्रतीतेर्भेदप्रतीतिकारणत्वेनयोगपद्यायोगात् । किंचपटोभिन्नइतिविशेषणविशेष्यभावप्रतीतेः तस्या श्वभेदप्रतीत्यधीनत्वस्यदंडिनिचैत्रादौदर्शनेनभेदप्रतीतिपरंपरयानवस्थास्यात् । किंचकिमयंभेदोभिन्नमेवधर्मिणपरिरभते उता भिन्नं । नाद्यः । अनंतभेदाभ्युपगमप्रसंगात् । अन्यथात्माश्रयाद्यापातात् । संत्वनंतभेदाःकिनश्छिन्नमितिचेन्न । तेअनंताअपि भेदाःकिंक्रमेणधर्मिणंपरिरंभंते उतयुगपत् । नाद्यः। क्रमेणपरिरंभमाणानंतभेदसंबंधायधर्मिणोऽनादिनित्यतापातात् । नचभेदानं त्यंप्रामाणिकं । येनतदंगीकारःस्यात् । नद्वितीयः । भिन्नेभेदस्थितिरितिपक्षक्षतेः। भेदसंबंधविनाभिन्नत्ववाचोयुक्तरयुक्तत्वात् । तत्संबंधेनैवभिन्नत्वेत्वेकैकेनभेदेन विशिष्टेएकस्यभेदस्यस्थितौनियामकाभावेनतेषांकलहान्नेकोपिभेदोविशिष्येत् । नद्वितीयः। विरोधादेव। किंचभेदःकिंस्वरूपंधर्मोवा। नाद्यः। सापेक्षत्वात्सावधेश्चतत्त्वेऽद्वैतप्रसंगतः। एकाभावादसंदेहान्नरूपंवस्तुनोभिदा। किंचभेदस्यघटस्वरूपत्वेघटभेदशब्दयोःपर्यायत्वमन्यतरपरिशेषश्चस्यात् । नद्वितीयः । किंचपटोभिन्नइत्युक्तरीत्याअनवस्थापा तात् । तस्माद्भेदस्वरूपस्यविचारासहत्वेनतद्दर्शनस्यासुकरत्वात् । अविचारितरमणीयाविद्याविलसितएवायंभेदइति। तदेतत्प्रति षेधति ॥ नचेति ॥ अयंभावः । किंभेदस्यदर्शनमेवनिराक्रियते । उततस्यकारणजन्यत्वं । अथनिर्दोषकरणजन्यत्वं । नाद्यः। भाष्यं ।। नचभेददर्शनमसुकरं । -untime mamme ·तैत्तिरी० ॥ ७२ ॥ २। २८ यदिभेदोदृश्येत तदाअन्योन्याश्रयत्वादिकस्यादित्यापादनेभेददर्शनस्योभयसंमतत्वेनविपर्ययापर्यवसानात् । भेदभ्रमनिरासा श्रीनिवा० यवेदांतश्रवणाद्ययोगाच्च । नद्वितीयः । तत्किमजन्यतयास्यात् उतातत्कारणजन्यतयावा नाद्यः भेदप्रतीतेर्नित्यत्वापत्त्यास्व भाष्यार्थः प्रातिकूल्यचरणापातात् । नद्वितीयः। तदुत्पादकस्यैवतत्कारणत्वेनव्याघातात् । तृतीयेपिकिंतर्केणसदोषत्वाध्यवसायः अथ स्फुटतरबाधकवशात् । नाद्यः । वेदांतवाक्यजन्यज्ञानविषयस्यैक्यस्याप्यविश्वसनीयतापातात् । त्वदुक्ततर्काणांवक्ष्यमाणरी त्याऐक्येपिप्रसरात् । कश्चात्रभेदप्रत्यक्षेदोषः । अविद्येतिचेत्तर्हिसैववेदांतानामपिमूलमितिकिंनिबंधनःप्रत्यक्षेप्रद्वेषः । नद्वि तीयः । निरवकाशस्यतस्यानुपलंभात् । तत्त्वमसीत्यादेस्तत्रतत्रसम्यग्व्याख्यातत्वात् । किंच कल्प्यमानमपिबाधकंकिंभेदमे वगोचरयेदुताभेदं । यद्वायत्किंचित् । निरालंबनबाधायोगात् । नाद्यः। साधकत्वात् । द्वितीयेपितदभावस्तद्विरोधीतदन्यो वानञर्थोवाच्यः । पक्षत्रयेपिदुष्परिहरोभेदः । भेदाभावादिग्राहिणापिवाधकेनप्रतियोगिविलक्षणतयैवस्वविषयस्यग्राह्यत्वेनभे दस्यदुष्परिहरत्वात् । नापितृतीयः । अविरोधेनबाधकत्वायोगात् । किंचनायभेदइतिवा नास्त्यत्रभेदइतिवा अन्यदेवभेदात्म नाप्रत्यभादितिवा बाधकज्ञानेनभवितव्यं । नेदरजतमित्यादिवत् । तदेतत्सर्वथाभेदावगाहीतिकथंतद्वाधकमिति । तदेतत्सर्व भेददर्शनमसुकरन किंतुसुकरमेवेत्यनेनसूचितं । तेनपरपक्षेबाधकानांसूचितत्वात्। ननुतथापिअन्योन्याश्रयत्वादिदोषपरिहा- रोपायःकइत्यतोभेददर्शनस्यासुकरत्वाभावेहेतुमाह ॥ स्वरूपत्वादिति ॥ धर्मिस्वरूपत्वादित्यर्थः । भेदोधर्मिस्वरूपमेव । ॥ ७२॥ भाष्यं ॥ स्वरूपत्वाञदस्य । MASTERSTARALAM ·तेनधर्मिप्रतीतिरेवभेदप्रतीतिरितिप्रतीतिद्वयाभावान्नान्योन्याश्रयत्वमितिभावः । प्रतियोगिप्रतीत्यपेक्षयान्योन्याश्नयत्वंतुस्वय मेवाचार्यःपरिहरिष्यति । यदुक्तंप्रत्यक्षकिंभेदमेवगोचरयेत्यादि । तत्रयुगपदुभयंगोचरयतीतिब्रूमः। नचवस्तुप्रतीतेर्भेदप्रतीति कारणत्वेनयोगपद्यायोगः । भेदस्यवस्तुस्वरूपत्वेनवस्तुप्रतीतिरेवभेदप्रतीतिरित्यंगीकारात् । अन्यथाबिंबप्रतिबिंबयोरभेदनाहि प्रत्यक्षं जीवब्रह्मणोरभेदग्राहिश्रुत्यादिकंच किमभेदमेवगोचरयेत् उतवस्त्वपीत्याद्यापातः । यदप्युक्तं किंचपटोभिन्नइत्यादि तदयुक्तं । भेदस्यधर्मिस्वरूपत्वेनानवस्थाभावात् । नचतथात्वेविशेषणविशेष्यभावानुपपत्तिः । सविशेषाभेदांगीकारेणो पपत्तेः। अन्यथाजीवाभिन्नंब्रह्मेत्यादावपिविशेषप्राविशेष्यभावानुपपत्तिः । यच्चोक्तंकिमयंभेदइत्यादि तदपितुच्छं । भेदस्यधर्मिस्व रूपत्वेनधर्मिणपरिरभ्यैवभेदोजातइत्यंगीकारात् । ननुधर्मिणासहेवधर्मोत्पत्त्यंगीकारेगुणिनासहैवगुणोत्पत्तिरप्यंगीकार्यास्यात् । तथाचोत्पन्नंद्रव्यंक्षणमगुणंतिष्ठतीतिकल्पनाथैयर्थं गुणेष्वपिधर्मन्यायस्यैवकल्पनीयत्वादितिचेन्न । नैयायिकंप्रत्येवास्यआपाद्यत्वे नास्मान्प्रत्यसंभवात् । गुणवदुपादानमेवगुणवदुपादेयात्मनापरिणमतइत्यंगीकारात् । ननुभेदस्यवस्तुस्वरूपत्वमेवकुतइति चेन्न । योहिभेदमेवनांगीकुत्किंतस्याईकवणिजोवहितचिंतया। भेदस्वरूपेनुप्रमाणप्रत्यक्षमेव। यस्तुभेदमंगीकृत्यापितस्यवस्तु स्वरूपत्वनाभ्युपैतितंप्रत्याह ॥ सर्वव्यावृत्तमिति ॥ हिशब्देनानुभवस्यसर्वथाअविगानमाह । सर्वव्यावृत्तमितिसावधारणं । सर्वस्यघटादेःस्वरूपंयदानुभूयते तदेदनसर्वात्मकंकिंतुस्वयमेवेतिसर्वव्यावृत्तमेवानुभूयते । नतुसर्वात्मकत्वेनेतिसर्वानुभवसिद्धं । भाष्यं ॥ सर्वव्यावृत्तंहिसर्वस्यस्वरूपंसर्वैरनुभूयते । तै श्री०७७ ·२।२८ तैत्तिरी० । व्यावृत्तिरेवचभेदः । तेनसर्वभेदोघटादिस्वरूपमितिज्ञायते । अयमत्रप्रयोगः । विमतोभेदोघटस्वरूपं । घटप्रतीतौनियमेनप्रती श्रीनिवा० यमानत्वादिति । घटपटावितिसमूहालंबनज्ञानविषयभूतेपटेव्यभिचारवारणायनियमग्रहणं । ननुकथमत्रव्याप्तिः । नचय ॥ ७३ ॥ भाष्यार्थः ज्ज्ञानेयन्नियमेनोपलभ्यतेतत्तत्स्वरूपमितिवाच्यं । दंडिज्ञानादाववश्यंभासमानदंडादौदंड्यादिस्वरूपत्वाभावेनव्यभिचारादि तिचेन्न । यत्रघटप्रतीतावेवनियमेनप्रतीयमानत्वं तत्रघटस्वरूपत्वं । यथाघटस्वरूपमितिविशेषव्याप्तेराश्रयात् । यद्वाघटभेदाव न्योन्याभिन्नौ नियमेनान्यतरप्रतीतावन्यतरस्यप्रतीयमानत्वात् । ययोर्मध्येअन्यतरस्यस्फुरणेसत्यन्यतरस्यस्फुरणनियमस्ताव भिन्नौ । यथासंप्रतिपन्नौरूपघटावितिप्रयोगः । दंडिप्रतीतौदंडस्यस्फुरणनियमेपिदंडप्रतीतौदंडिनःस्फुरणनियमाभावान्नव्यभि चारः । ननुभेदोनधर्मिस्वरूपं तत्प्रतीतावपिकदाचिदप्रतीयमानत्वात् । योयत्प्रतीतावपिनप्रतीयतेनासौतत्स्वरूपं । यथा घटप्रतीतावप्रतीयमानःपटोनघटस्वरूपमितिसत्प्रतिपक्षइतिचेत्तत्राह ॥ सर्वैरिति ॥ तथाचस्वरूपासिद्धोहेतुरितिभावः । स्यादेवं यदिसर्वस्यस्वरूपंसर्वव्यावृत्तमेवानुभूयतइतिस्यात्तदेवकुतइत्यतस्तदनंगीकारेबाधकमाह ॥ अन्यथेति ॥ अन्योवे त्यस्यघटोवेत्यर्थः । यदिनसर्वस्यस्वरूपसर्वव्यावृत्तमेवानुभूयते तदासर्वपदार्थांतर्गतात्मस्वरूपमपिप्रतीयमानंघटादिसर्व व्यावृत्तत्वेननप्रतीयेत । तथाचाहमितिदृष्टः किमहंवाघटोवेतिसंशयस्स्यात् । अपिशब्देनइदंसर्वभवतिनवेतिसंशयंसमुच्चिनो ति । संशयोपीतिवाऽपिशब्दसंबंधः। तेनघटएवेत्यादिविपर्ययःस्यादित्यस्यसमुच्चयः । समानधर्मदर्शनादेःसंशयकारणस्य भाष्यं ॥ अन्यथाहंवादृष्टोऽन्योवादृष्टइत्यपिसंशयस्स्यात् ।

·सत्त्वात् । प्रतिबंधकीभूतव्यावृत्तिज्ञानस्याभावात् । तस्मादुक्तसंशयकारणस्यसत्वेपिव्यावृत्तिज्ञानरूपप्रतिबंधकस्यसत्त्वान्न तथासंशयादिकमितिवक्तव्यं । तथाचसिद्धवस्तुप्रतीतावेवव्यावृत्तिरस्तीति । ननुतथापिनभेदोवस्तुप्रतीतावेवप्रतीयते । नचै वमुक्तसंशयाद्यापत्तिः। पूर्ववस्तुप्रतीतिःपश्चाझेदप्रतीतिरित्यंगीकारात्। युक्तंचतथा। निर्विकल्पकेहिप्रत्ययेवस्तुमात्रमवभासते। भेदस्तुवस्तुदर्शनोत्तरकालंप्रतियोगिस्मरणेसत्यवभासते । यथागविगवयसादृश्यंभूतलेघटाभावश्च । तथाचपाश्चात्यभेददर्श नंप्रसक्तमपिसंशयादिकंनिरोत्स्यति । ततश्चभवदीयहेतोरेवासिद्धि स्मदीयस्येत्यतआह ॥ नचेति ॥ पश्चात् वस्तुप्रतीतेरि तिशेषः । स्यादेतदेवं यदिपूर्ववस्तुप्रतीतिःपश्चाद्भेदप्रतीतिरित्यत्रप्रमाणंस्यान्नचैवमस्ति । परेणनिर्विकल्पकांगीकाराभिप्रायेण ह्येतदुक्तं । नचैतद्युक्तं । तस्याप्रामाणिकत्वादितिभावः । तथाहि । नतावत्प्रत्यक्षं तस्यातींद्रियत्वाभ्युपगमात् । नापिहानादि व्यवहाररूपकार्येणतदनुमानं हानाव्यिवहारस्यसविकल्पकसाध्यत्वात् । नापिप्राथमिकंगौरितिप्रत्यक्षं जन्यविशेषणज्ञान जन्यं जन्यविशिष्टज्ञानत्वादनुमितिवदित्यनुमानमानं दृष्टांतस्यसाध्यविकलत्वात् । नचानुमितौसाध्यप्रसिद्धेर्हेतुत्वेनतत्रवि शेषणज्ञानजन्यत्वंसिद्धमेवेतिवाच्यं व्याप्त्यादिज्ञानसत्त्वेसाध्यप्रसिद्धिविलंबेनानुमितिविलंबाभावेनतत्रतस्याअहेतुत्वात् । नचसाध्यप्रसिध्यभावेव्याप्तिग्रहएवनसंभवतीतिवाच्यं तर्हितस्याःसाध्यप्रसिद्धरनुमितिजनकीभूतव्याप्तिग्रहजनकत्वेनान्यथा सिद्धतयानुमितावजनकत्वापातात् । नापिज्ञानत्वंनिष्प्रकारकत्वसमानाधिकरणं सकलज्ञानवृत्तित्वात् व्यतिरेकेणेच्छात्ववत् । भाष्यं । नचपश्चाद्भेदोज्ञायतइत्यत्रकिचिन्मानं ।

·तैत्तिरी० अप्रमात्वेव्यभिचारवारणायसकलपदमित्यनुमानं । अप्रयोजकत्वात् इच्छात्वव्यवहारत्वानुमितित्वादिकंपक्षीकृत्यापिप्रयोगसं श्रीनिवा० भवेननिष्प्रकारकेच्छादिसिद्धिप्रसंगाच्च । नापिचक्षुश्चाक्षुषसविकल्पकातिरिक्तज्ञानकरणंज्ञानकरणत्वात् घ्राणवदित्यनुमानं । भाष्यार्थः अप्रयोजकत्वात्। अनेननिर्विकल्पकसिद्धौतदतिरिक्तेतिविशेषणदानेनसविकल्पकनिर्विकल्पकातिरिक्तज्ञानसिद्धिःस्यात् । एवंतद तिरिक्तज्ञानसिद्धिरपिस्यादित्यतिप्रसंगाच्च । नापिजागराधसकल्पकप्रत्यक्षजन्यविशेषणज्ञानजन्यं जन्यविशिष्टज्ञानत्वात् दंडीतिप्रत्यक्षवदित्यनुमानमानं । दृष्टांतस्यसाध्यवैकल्यात् । दंडपुरुषयोर्युगपदिद्रियसन्निकर्षेऽसंसर्गाग्रहेचसतिविनैवपूर्वदंडज्ञा नंदंडीतिज्ञानोत्पत्तिसंभवेनविशिष्टज्ञानेविशेषणज्ञानस्यकारणत्वासंमतेः। तस्मान्नानुमानमानं। आगमस्तुतत्रनेष्टोदृष्टोवा । तदेत दाह । किंचिदिति । किंच यदिभेदोवस्तुप्रतीतौनप्रतीयेततदास्यामुनाभेदइतिसविकल्पकज्ञानमपिनजायेत । तथाचतथाव्य वहारोपिनस्यात् । अस्यामुनेतिधर्मिप्रतियोगितयावस्तुद्वयमुद्दिश्यभेदोज्ञायते । नचागृहीतभेदतथोद्देष्टुंशक्यते । एकस्मिन्न पितत्प्रसंगात् । भेदसत्तामात्रेणतदुपपत्तिरितिचेन्न । दूरस्थवनस्पत्योरभेदप्रत्ययाभावप्रसंगात् । दोषात्तत्रतथेतिचेन्न । भेदस्य स्वरूपसत्तयैवोपयोगेदोषस्याकिंचित्करत्वात् । अतोधर्मिप्रतीतीभेदोनप्रतीयतेचेन्नप्रतीयेतैवकदापीतिसंशयादिप्रसंगोदुर्वार एव । एतेननिर्विकल्पकायांसंविदिभेदस्यभेदिनोश्चयुगपदंगुलित्रयवदवभासान्नसंशयाद्यवकाशइत्यपिपरास्तं । निर्विकल्पकस्यै वाप्रामाणिकत्वात् । भेदस्यतदीयतानवगतौतद्विषयकसंशयादिप्रतिबंधानुपपत्तेश्च । अन्यथासर्वत्रसंशयाद्यनुदयप्रसंगादिति । यदुक्तं सर्वव्यावृत्तंसर्वस्यस्वरूपंनानुभूयतेचेदृष्टःकिमहमन्योवेत्यादिसंशयास्यादिति तदयुक्तं । इष्टापत्तेरितिचेन्न । अप्रामाणि । ।। ७४ ॥

·IMARNAGAR कांगीकारस्यानुचितत्वादित्याह ॥ नहीति ॥ तस्येतिस्वस्येत्यर्थः । विभक्तिव्यत्ययेनवावस्त्वतरादित्यस्यविशेषणंतस्मा दिति । तथैववचित्पाठः । वस्त्वंतरात् दृष्टवस्त्वंतरात् । घटादिरूपवस्तुदर्शनेतद्रष्तृत्वेनस्वस्यप्रत्यक्षतएवसिद्धत्वेनतस्माटादेः स्वस्यभेदनिश्चयएवभवतीतितादृशसंशयासंभवःप्रसिद्धइत्यर्थः । यदुक्तं सर्वव्यावृत्तंसर्वस्यस्वरूपंसर्वैरनुभूयतइति तन्न । प्रति योगिज्ञानस्यव्यावृत्तिज्ञानेकारणत्वेनसर्वव्यावृत्त्यनुभवेसर्वेषांसर्वज्ञानप्रसंगात् । नहिसर्वेषांसर्वज्ञानमस्तीत्याशंक्यनिषेधति ॥ नचेति ॥ कुतोनदोषइत्यतआह ॥ सामान्यतइति ॥ सामान्यतःसर्वव्यावृत्त्यनुभवेहिप्रतियोगिभूतस्यसर्वस्यापिसामान्यत एवज्ञानमपेक्षितनविशेषतः । सामान्यतःसर्वज्ञानंचप्राणभृन्मात्रसिद्धं । अन्यथासर्वोपसंहारवतीव्याप्तिर्नसिध्येत् । सर्वशब्द प्रयोगश्चनस्यात् । सर्वज्ञानंनास्तीतिनिषेधोपिनस्यात् । सर्वखल्विदंब्रह्मेत्यादिवाक्यार्थधीश्चनस्यादितिभावः । ननुतथापिवि शेषतःसर्वव्यावृत्त्यनुभवेविशेषतःसर्वज्ञतापेक्षितेतिचेन्न । पदार्थस्वरूपानुभावेपि प्रतियोगिभूतस्यसर्वपदार्थस्यविशेषतोज्ञानाभा वादेवविशेषाकारेणसर्वव्यावृत्त्यनुभवाभावेनविशेषतःसर्वज्ञतायाअनपेक्षितत्वात् । नन्वेवंव्यावृत्त्यपरपर्यायस्यभेदस्यविशेषा कारेणाज्ञानेतदात्मकत्वात्पदार्थस्वरूपमपिविशेषाकारेणनज्ञायतेत्यतआह ॥ यावदिति ॥ सर्वतोभेदःसर्वव्यावृत्तिर्यावत्पर्यतं विशेषतोविशेषाकारेणनज्ञायते तावत्पर्यंतंपदार्थस्वरूपमपिविशेषतोनज्ञातमेवेत्यंगीक्रियतइत्यर्थः । तुशब्दात्यदाचभेदोविशे भाप्यं ।। नहिदृष्टवस्तुन पुरुषस्यतस्यवस्त्वंतराद्देदेसंशय कचिदृष्टः । नचसर्वतोव्यावृत्त्यनुभवेसर्वज्ञतापेक्षितेतिदोपः । सामान्यतस्सर्वस्य सर्वैरपिज्ञातत्वात् । यावत्तुसर्वतोभेदोविशेषतोनज्ञायतेतावत्स्वरूपमेवविशेषतोनज्ञातं ।

·मानधर्मदर्शनादिरूपसामग्रीसद्भावात् । व्यावृत्तिज्ञानरूपप्रतिबंधकाभावाच्च । नचैवंसंशयोस्तीत्युक्तमित्याशयेनाह ॥ नहीति॥ विवेकिनस्तादृशसंशयाभावेपिअविवेकिनःस्यादेवेत्यतउक्तं कस्यचिदिति । अविवेकिनोपीत्यर्थः । एवंहेतोःस्वरूपासिडिंपरिह त्यसाध्यंनिगमयति ।। अतइति ॥ अतोव्यावृत्तिर्भेदोवस्तुस्वरूपमेवेतिसंबंधः । ननुतथापिभेदस्यवस्तुस्वरूपत्वंनयुज्यते। अ स्यभेदइतिविशेष्यत्वेनप्रतीयमानत्वात् । योयद्विशेष्यतयाप्रतीयमानोनासौतत्स्वरूपं यथाकंबलोब्राह्मणस्येत्यतआह ॥ अस्य भेदइतीति ॥ विशेष्यत्वं विशेष्यत्वप्रतीतिर्विशेष्यत्वव्यपदेशोवेत्यर्थः । इतिव दुपपद्यतइतिशेषः । यथास्यस्वरूपमितिपदार्थ विशेष्यत्वेनप्रतीयमानमपिस्वरूपंनततोन्यत् तथाभेदोपीत्यनैकांतिकत्वमनेनोक्तंभवतीतिज्ञातव्यं । यदितत्रभेदातिरिक्तंकिमपि विशेष्यप्रतीतिनिमित्तमुच्यते तयत्रापिविशेषोस्तीत्यन्यथासिद्धिः। यदिवा तत्रव्यपदेशमात्रनप्रतीतिरित्यभिधीयते तदात्रापि तत्सममितिस्वरूपासिद्धिः। अनयेवदिशापटोभिन्नइतिविशेषणतयाप्रतीतिरपिनभेदस्यवस्तुस्वरूपत्वाभावसाधिका विशेषेणा न्यथासिद्धत्वात् । अतएवसर्वव्यावृत्तमित्यादिप्रयोगोपियुज्यतइतिद्रष्टव्यं । ननुभेदस्यधर्मिस्वरूपत्वेनधर्मिज्ञानापेक्षयान्योन्या श्रयाभावेपिप्रतियोगिज्ञानापेक्षयान्योन्याश्रयस्तुस्यादेव। तथाहि प्रतियोगिभूतसर्वस्यज्ञानेहिपुरोवर्तिवस्तुनिष्ठव्यावृत्तिज्ञानप्रति योगिज्ञानस्यतत्रकारणत्वात्। सर्वस्यप्रतियोगित्वज्ञानंचभेदज्ञानेसति धर्मिणःसकाशा देनप्रतीतस्यैवसर्वस्यप्रतियोगित्वात् । अ प्रतीतभेदस्यैवप्रतियोगित्वेतुस्वस्यापितत्प्रसंगात्। नचधर्मिस्वरूपत्वमिवप्रतियोगिस्वरूपत्वमपिभेदस्यांगीक्रियते । तथासत्यद्वैत भाष्यं ॥ नहिसर्वमिदंभवतिवानवेतिकस्यचित्संशय । अतोव्यावृत्तिरेवस्वरूपं । अस्यभेदइतिविशेष्यत्वमस्यस्वरूपमितिवत् ।

·तैत्तिरी प्रसंगादित्यतआह॥यथेति॥अन्यस्मात्प्रतियोगिभूतात्सर्वस्मादित्यर्थः । अन्यत्प्रतियोगिभूतंसर्वं । अपिशब्दोदृष्टांते पुच्च श्रीनिवा० यार्थः । वस्तुनासहैवस्यादेवमन्योन्याश्रयः यद्यादौप्रतियोगिभूतसर्वपदार्थज्ञानं अनंतरंभेदज्ञानमितिस्यात् नचैवं किंनाम यदाव भाष्यार्थः ॥ ७६॥ स्त्वन्यस्माद्यावृत्तमित्यनुभूयते तदाप्रतियोगिभूतमन्यदपिवस्तुनासहैवानुभूयते।एवंचप्रतियोगिनासहैवव्यावृत्तिप्रतीतेः । प्रतीति द्वयाभावान्नान्योन्याश्रयइत्यर्थः। ननुघटादिप्रतीतिश्चक्षुरादिजन्या प्रतियोगिभूतसर्वपदार्थज्ञानंचसाक्षिरूपमितिवक्ष्यति। तथाच २। २८ कथंसाक्षिसिद्धेनसर्वपदार्थेनसहघटादिप्रतीतिरित्यतउक्तं यथेति । अनुभूयते साक्षिणेतिशेषःवस्तुनासहैव साक्षिसिद्धेनकालेनसहै व। वस्त्वनुभूयतइतियावत्। कालस्यसाक्षिसिद्धत्वंत्वन्यत्रोपपादितमनुसंधेयं । यथोक्तं। तदेतदितिसर्वचदृश्यवास्मृतिगोचरं । सा क्षिसिद्धेनकालेनखचितंह्येववर्ततेइति। नन्वेवंसामान्येनभेदप्रतीतावन्योन्याश्रयाभावेपिविशेषतोभेदप्रतीतावन्योन्याश्रयःस्या देव । साहिघटात्पटोभिन्नइत्युत्पद्यते । तथाचपटाद्धटस्यभेदप्रतीतौघटात्पटस्यभेदप्रतीतिरिति । धर्मिणःसकाशाद्भेदेनप्रतीतस्यैव प्रतियोगित्वात् । अप्रतीतभेदस्यैवप्रतियोगित्वेतुस्वस्यापितत्प्रसंगइतिचेत् । उच्यते । प्रत्येतव्यभेदाधिकरणभूतपटप्रतियोगिक भेदवत्त्वेनज्ञातस्यनप्रतियोगित्वं येनोकरीत्यान्योन्याश्रयःस्यात् । किंतुयथागोर्गवयसादृश्यज्ञानाभावेपिवस्तुतोगवयसाह श्यवतोगोत्वादिनाप्रतीतिमात्रेण गवयविसदृशत्वेनाप्रतीतिमात्रेणवागवयगतसादृश्यप्रतियोगित्वं एवमिहापिवस्तुतःप्रत्ये तव्यभेदाधिकरणप्रतियोगिकभेदवतोघटादेर्घटत्वादिनाप्रतीतिमात्रेणप्रतियोगित्वोपपत्तेः । ननुघटत्वादिनाप्रतीतिमात्रेणप्रति ॥ ७६ ॥ भाष्यं ॥ यथाऽस्तीतिवर्तमानःकालोवस्तुनासहैवानुभूयते एवमन्यस्माढ्यावृत्तमित्यत्रान्यदपिसामान्यतस्सहैवानुभूयते ।।

·योगित्वेपटाभिन्नतयाज्ञातस्थापिघटादेःपटर्मिकभेदप्रतियोगित्वस्यातिचेन्न । तदाघटत्वादिनाज्ञानाभावात् । कैश्चित्पटैक्येन प्रतीतस्यघटादे घटत्वादिनाज्ञानमात्रेणप्रतियोगित्वमुपपद्यतइतिवाच्यमानत्वाददोषः । अन्यथाजीवस्यब्रह्मणाऽभेदेज्ञातेब्रह्मण जीवाभेदधीरितितवाप्यन्योन्याश्रयःस्यात् । विस्तरस्तुसुधायांद्रष्टव्यः । ननुतथापिनरूपंवस्तुनोभिदा भेदस्यधर्मिप्रतियोगि सापेक्षत्वात् । भेदोहिप्रतीयमानोघटात्पटोभिन्नइतिवा घटात्पटस्यभेदइतिवाधर्मिप्रतियोगिप्रतीत्यपेक्षयैवप्रतीयते नजातुचिने दइत्येव । धर्मिस्वरूपंतुपरप्रतीतिनिरपेक्षमेवप्रतीयते । नह्यस्मादयपटइतिवाऽस्मादस्यपटइतिवाकस्यचित्प्रतीतिरस्ति किनाम पटइत्येव । तथाचसापेक्षत्वनिरपेक्षत्वलक्षणविरुद्धधर्माधिकरणयोर्भेदधर्मिस्वरूपयो कथमैक्यस्यादित्यतआह ॥ नहीति ॥ ब्रह्मकिमस्तिनवेतिकेनचित्पृष्टे नतावन्नास्तीतिवक्तुंयुक्तं शून्यवादापातात् । ततोस्तिब्रह्मेत्येवोत्तरंवाच्यं । तथाचब्रह्मविद्य मानतास्तीतिवर्तमानकालापेक्षयानुभूयते ब्रह्मतुनेतिसापेक्षत्वनिरपेक्षत्वलक्षणविरुद्धधर्माधिकरणत्वेपिविद्यमानताब्रह्मरूप वस्तुनःसकाशादन्यानहिभवति । अन्यत्वेसत्त्वेअद्वैतभंगप्रसंगात् । मिथ्यात्वेअस्तिब्रह्मेतिचेद्वेदत्यादिश्रुतीनामतत्वावेदकत्वम संगात् । नचविद्यमानतानसापेक्षेतिवाच्यं । विद्यमानताहिवर्तमानकालसंबंधः । संवंधस्यचसंबंधिसापेक्षत्वमनुभवसिद्धं तदिदमुक्तं अनुभूयतइति। अथास्तिब्रह्मेत्यत्रतत्प्रतीत्योरेवसापेक्षत्वनिरपेक्षत्वलक्षणविरुद्धधर्माधिकरणत्वेनभेदोस्तु नतद्विषयस्य। एकस्यैवाग्नेाप्त्यादिज्ञानसापेक्षतन्निरपेक्षानुमितिप्रत्यक्षविषयत्वदर्शनेनविरोधाभावादितिचेत् । समंप्रकृतेपि। किचभेदधर्मिस्व भाष्य ।। नास्तीतिवर्तमानकालापेक्षयानुभूयतइत्येतावताविद्यमानवानामवस्तुनोन्या।

·२। २८
तैत्तिरी० रूपयोरभेदेसत्यपिसापेक्षत्वादिकंयुज्यतएव । सविशेषभेदांगीकारात् । यथोक्तंटीकाकारैः। अधिकश्चात्रसविशेषाभेदांगीकारेणप। श्रीनिवा०
रिहारइति । स्यादेवंब्रह्मकिमस्तिनवेतिप्रश्नेऽस्तीत्येवोत्तरस्यात् । नचैवं किंनाम सदित्येव । तथाचनोक्तदोषइत्यतआह ॥ स
॥ ७७॥
भाष्यार्थः
दित्यपीति॥ सदित्यपि सदित्यत्रापि । सच्छब्दस्यशत्रंतत्वाच्छतुश्चलडर्थत्वाल्लटश्चवर्तमानकालार्थत्वात्सत्त्वंवर्तमानकालसंबंध्ये
वानुभूयते । नकेवलं नचतत्सत्त्वंब्रह्मणोन्यत् । सत्यत्वमिथ्यात्वाभ्यांप्रागुक्तदोषप्रसंगादित्यर्थः । सच्छब्दस्यशत्रंतत्वात्तदर्थभू
तसत्त्वंकालसंबंध्येवानुभूयतइत्येतन्निदर्शनेनसमर्थयते ॥ तिष्ठन्नितिवदिति ॥ तिष्ठन्नित्यस्यशत्रंतत्वात्तदर्थभूतगतिनिवृत्ति
यथावर्तमानकालसंबंधिन्येवानुभूयतेतथेत्यर्थः । नन्वस्तुविद्यमानतासत्त्वंवाकालापेक्षयाप्रतीयमानमपिब्रह्मणोनान्यत् ।
किंततइत्यतआह॥ एवमिति॥यथाकालापेक्षयाप्रतीयमानमपिसत्त्वंनतन्निरपेक्षप्रतीतिकब्रह्मणोन्यत् एवमन्यस्मात्व्यावृत्तमि
त्यन्येनप्रतियोगिनासहप्रतीयमानमपिभेदस्वरूपंनप्रतियोगिज्ञाननिरपेक्षधर्मिस्वरूपादन्यत् । तथाचानकांतिकत्वान्नसापेक्षत्वनि
रपेक्षत्वलक्षणविरुद्धधर्माधिकरणत्वस्यहेतोर्नभिदायाःवस्तुस्वरूपत्वाभावसाधकत्वमितिभावः। ननुतथापिनभेदस्यधर्मिस्वरूपत्वं
युक्तं । तथाहि । एकएवहिभेदोनेकाश्रितः । नचतत्रप्रमाणाभावः। भिन्नाविमौभिन्नाइमेइत्यादिप्रतीतेः। इमौसंयुक्तावितिव
दत्रैकस्यैवभेदस्योभयाश्रितत्वप्रतिभासात् । स्पष्टंचानयोर्भेदः । अमीषांभेदइतिप्रतीतौएकस्यैवभेदस्यानेकाश्रितत्वमुपलभ्यते
अनयोःसंयोगइतिवत् । तथाचभेदस्यधर्मिस्वरूपत्वेघटपटयोरपिभेदंप्रतिधर्मित्वात् घटाभिन्नभेदाभिन्नत्वेनपटस्यापिघटाभिन्नत्व
भाष्यं ॥ सदित्यपिशवंतत्वात्कालसंबंध्येवानुभूयते । तिष्ठन्नितिवत् । एवमन्यस्माब्यावृत्तमित्यन्येनसहप्रतीयमानमपिनस्वरूपान्यत् ॥ ॥ ७७॥

·प्रास्याघटपटयोरप्येकस्वरूपत्वंस्यादित्यतआह ॥ अस्मादिति ॥ अंगीकारात्नैकस्वरूपता उक्तरीत्याघटपटयोरितिशेषः । नैकएवभेदअनेकाश्रितः । येनोक्तदोषःस्यात् । इमौभिन्नावित्यत्र स्तंभात्कुंभस्यभेदः कुंभात्स्तंभस्यभेदइति भेदद्वयमेवप्रतीयते शुक्लाविमावित्यादिवत् । अनयोर्भेदइत्यत्रापि घटपटधर्मिकभेदद्वयमेवप्रतीयते घटपटयोरूपमितिवत् । इमोसंयुक्तावनयोःसं योगइत्यत्राप्येवमेव। व्यवहारेएकवचनंचविप्राणांभोजनमितिवत्समुदायापेक्षयोपपन्नं । किंचभेदोह्यन्योन्याभावः। सचानेकाश्रित इतिनकस्यापिसंमतं। ननुतथापिपृथक्त्वरूपोभेदोभवत्येवानेकाश्रितइतिचेन्न । घटात्पटःपृथगितिप्रतीतस्यैवपृथक्त्वस्यपरेणापिद्वि ष्ठत्वानंगीकारात्। नचघटपटौपृथगितिप्रतीतस्यानेकपृथक्त्वस्यद्विष्ठत्वमंगीक्रियतइतिवाच्या तस्याअपिप्रतीतेरन्योन्याभावविषय कत्वेनैवोपपत्तौतदतिरिक्तपृथक्त्वांगीकारेमानाभावात्। अन्यथारूपरसौपृथगित्यादौकागतिः। नहिरूपादौपृथक्त्वरूपोगुणोंगीक्रि यते। तस्मान्नानेकाश्रितोभेदःकित्वेकैकाश्रितएव। नचानेकसंबंधित्वप्रतिभासानुपपत्तिः । अस्मात्घटात्व्यावृत्तिरन्यस्यपटस्यस्व रूपं अन्यस्मात्पटातव्यावृत्तिरस्यघटस्यस्वरूपमित्यंगीकारेणानेकसंबंधित्वप्रतिभासोपपत्तेः। नचाचप्रमाणाभावः। घटनिष्ठोभेदोन पटधर्मःपटप्रतियोगिकतयाप्रतीयमानत्वात्। योयत्प्रतियोगिकतयाप्रतीयतेनासौतद्धर्मः यथास्थविरप्रतियोगिकमपरत्वनस्थविर धर्मइत्यनुमानस्यसत्त्वात् । एतत्प्रमाणज्ञापनायैवव्यावृत्तिरेकैकस्वरूपमितिवक्तव्येअस्मादितिविविच्योक्तं । एतेनप्रतियोगिनिरू प्यभेदस्यवस्तुस्वरूपत्वेप्रतियोगिनोपिवस्तुस्वरूपत्वंस्यात् । निरूपितस्यवद्भवतितन्निरूपकस्यापिभवतीतिन्यायादितिनिरस्तं। प्र भाष्यं ॥ अस्माब्यावृत्तिरन्यस्यस्वरूपमन्यस्माब्यावृत्तिरस्यस्वरूपमितिनैकस्वरूपता । - ·२। २८ तैत्तिरी० तियोगिनउपलक्षणमात्रत्वेनधर्मिण्यतर्भावाभावात् । अन्यथाऽज्ञाननिवृत्तेःपुरुषार्थत्वेनाज्ञानस्यापितदापत्तेः । वेदमुपलब्धंभव श्रीनिवा० वता निरूपितस्ययद्भवतितन्निरूपकस्यापिभवतीति। लंबकर्णमानयेत्यादिवदितिचेत् चित्रगुमानयेत्यादौकिंतदभावोपिनदृष्टः । ॥ ७८ ॥ भाष्यार्थः नहिव्याप्तिग्रहणेऽनुसृतोलौकिकदृष्टांतोव्यभिचारेनानुसरणीयइत्यस्ति । ननुतथापिनभेदस्यधर्मिस्वरूपत्वंयुक्तं । तथासतिघटभे दशब्दयोःपर्यायत्वापत्त्याघटोभिन्नइत्यादिसहप्रयोगाभावप्रसंगादित्यतआह ॥ ज्ञानेति ॥ यथाज्ञानानंदैक्यानांब्रह्मस्वरूपत्वे पिब्रह्मज्ञानानंदाद्वितीयशब्दानामपर्यायत्वेन विज्ञानमानंदंब्रह्म एकमेवाद्वितीयमित्यादिव्यवहारविशेषस्तद्वद्भेदस्यघटस्वरूपत्वे पिघटभेदशब्दयोरपर्यायत्वेनव्यवहारविशेषोभवति उपपद्यतइत्यर्थः । वस्तुतस्तुअस्मन्मतेसविशेषाभेदांगीकारेणघटभेदशब्द योरपर्यायत्वंयुज्यते । नचैवंत्वयांगीकर्तुशक्यते । विशेषानंगीकारात् । ननुविज्ञानानंदशब्दयोर्वाच्यार्थभेदोस्त्येवज्ञान त्वादिविशिष्टस्यवाच्यत्वात् तस्यचभिन्नत्वात् । अतोनपर्यायत्वं । नचैवंविज्ञानादिपदानांभिन्नार्थप्रतिपादकत्वेननिर्भेदार्थनिष्ठत्व रूपाखंडार्थत्वहानिविशिष्टस्यमिथ्यात्वाद्वेदांतानामतत्वावेदकत्वंचस्यातूइतिवाच्यं । लक्षणयाब्रह्मस्वरूपपरत्वांगीकारेणविज्ञा नानंदपदयोस्तात्पर्याथै क्यसद्भावात्किंविशेषांगीकारेणेतिचेन्न ! अत्रप्रष्टव्यं किंविज्ञानशब्देनलक्षितंब्रह्मैवानंदशब्देनलक्ष्यतेतद तिरिक्तंवा । नाद्यः । आनंदशब्दवैयर्थ्यात् । नद्वितीयः । आनंदशब्दस्याखंडार्थत्वहानेः। नहिधर्मधर्मिभेदासहमखंडत्वंधर्मि भेदसहं । ननुविज्ञानशब्देनलक्षितस्यैवानंदशब्देनलक्षितत्वेपिअज्ञानानानंदादिव्यावृत्तिरूपभिन्नभिन्नप्रयोजनसद्भावान्नपदांत ॥ ७८ ।। भाष्यं ।। ज्ञानानंदादिवत्स्वरूपत्वेपिव्यवहारविशेषोभवति ।

·रवैयर्थ्यमितिचेन्न । विज्ञानानंदादिशब्देनलक्ष्यार्थेब्रह्मणिज्ञानत्वादिधर्मानवबोधनेऽज्ञानादिव्यावृत्तिबोधनस्यापिकर्तुमशक्यत्वा त् । तस्मादेकधैवानुद्रष्टव्यमित्यादिश्रुतिविरोधपरिहारायविज्ञानानंदैक्यानायथाब्रह्मणात्यंताभेदोंगीक्रियते एवं विज्ञानादिश ब्दानांपुनरुक्तेर्वैयर्थ्यस्यवापरिहारायविशेषोप्यंगीकार्यएवेति । ननुतथापिभेदस्यघटस्वरूपत्वेघटएवास्तिनभेदः भेदएवास्तिनघ टइतिवाप्राध्याएकतरपरिशेषःस्यादित्याशंक्यनिषेधति ॥ नचेति ॥ भेदस्यधर्मिस्वरूपत्वेनधर्मिणोभेदस्यवाऽभावोभवति आप द्यतेइतिचनेत्यर्थः। कुतोनेतिचेत् परेणज्ञानानंदैक्यानांपरस्परं ब्रह्मणाचाभेदांगीकारेणब्रह्मवास्यात् ज्ञानवास्यादित्यन्यतरपरिशे पापादनस्यतत्रापिसाम्यादित्याह ॥ ज्ञानेति ॥ एवकारेणदृष्टांतदौर्बल्यंव्यावर्तयति । ननुज्ञानानंदादेःपरस्परंब्रह्मणाचाभिन्न त्वेएकतरपरिशेष स्यादितिकोर्थः । किंवस्तुभेदोनस्यात्किंतुएकमेवस्यादिति किंवाज्ञानमितिवाब्रह्मेतिवाव्यवहार स्यात् नतूभ यथेति यद्वाएतयोर्मध्येएकस्यैवार्थक्रियास्यान्नोभयार्थक्रियेति अथवाद्विवचनप्रयोगोनस्यादिति । नाद्यः।इष्टापत्तेः।नद्वितीयः । प्रवृत्तिनिमित्तभेदेनतदुपपत्तेः । नतृतीयः। एकत्रैवदीपेशुक्लभास्वररूपोष्णस्पर्शावच्छेदेनप्रकाशदाहरूपार्थक्रियावदेकत्रैवज्ञानत्वा नंदत्वावच्छेदेनतदुपपत्तेः। नचतुर्थः । अर्थप्रकाशात्मकत्वनिरुपाधिकेष्टत्वरूपयोर्ज्ञानत्वानंदत्वरूपयोर्विशेषणयोरनेकत्वेनविज्ञा नानंदावित्यादिद्विवचनप्रयोगोपपत्तिरितिचेत्समप्रकृतेपि । ननुविदारणात्मनोभेदस्यघटस्वरूपत्वेघटस्यापिविदारणस्यात् । तथा वयवानामपिभेदःस्वभावइतितत्रापिविदारणंभवेदित्यनेनक्रमेणपरमाणोरपिभेदःस्वभावइति तत्रापिविदारणापत्त्यासर्वशून्यता भाष्य ॥ नचस्वरूपत्वेनभेदस्याभावोभवति । ज्ञानानदादिवदेव । तै०श्री०७० ·२। २८ तैत्तिरी० पत्तिरित्यतआह ॥ अन्येति ॥ स्वस्मादपिभेदइतिशेषः । विदारणात्माहिभेदोयस्ययतस्तंततोविदारयेन्नतुयंकमपियतःकुतश्चि श्रीनिवा० त् । नचघटस्वरूपस्यभेदस्यघटएवप्रतियोगी येनस्वस्मिन्नपिविदारणंस्यात् । किंतुघटादन्यएव । ततोविदारणंतुनानिष्टं तस्यशू ॥ ७९ ॥ न्यतानापादकत्वादितिभावः । अपिचविदारकमपिलवित्रादिस्वयंयत्संबंधितदेवविदारयति । नतुस्वात्मानं । ततोधर्मभेदवादे भाष्यार्थः कथंचिदेवंवक्तव्यं नतुस्वरूपाभेदवादे । करणसाधनत्वमंगीकृत्यैवायपरिहारउक्तः । वस्तुतस्तुनभेदोविदारकः किंतुविदारणं । भेदशब्दस्यभावसाधनत्वांगीकारात् । भिदिविदारणइतिधातुव्याख्यानात् । तथाचघटोपिविदारणस्यात् । नतुघटस्यविदारणं । नहिविदारणस्यविदारणंयुक्तं । स्ववृत्तिविरोधात् । एवंविदारणंविभागइत्यंगीकृत्यैवेदंदूपणमुक्तं । वस्तुतस्तुनविभागरूपवि दारणात्माभेदः किंत्वन्योन्याभावः । क्रियावाचित्वमाख्यातुमेकैकोर्थःप्रदर्शितः । प्रयोगतोनुगंतव्याअनेकार्थाहिधातवइतिव चनानिदिविभागवचनोन्यत्ववचनश्च । भिन्नोघटइत्युक्तेस्फुटितइतिप्रतीतेः। भिन्नंगगनंघटादित्युक्तेऽन्यदितिविज्ञायते ।प्रकृतेचा न्यत्वमेवप्रकृतं । नविभागइत्यन्यतालक्षणभेदस्यवस्तुस्वरूपत्वेऽस्माभिःकथितेविदारणप्रसंगेनशून्यतापादनमसंगतमेव । छलत्वा दिति । ननुविभागस्यान्यत्वस्यचकोविशेषोयेनैवमुच्यतइतिचेन्न । विदारणार्थोधातुश्चविभागगुणवाचकइत्यनुव्याख्यानेगुणग्रह णेनैवविशेषस्यसूचितत्वात् । विभागोहिगुगतयावैशेषिकादिभिरुपात्तोन्यताचान्योन्याभावइतिस्फुटस्तयोर्भेदः । यस्तुमायावा दीगुणादिप्रक्रियांनानुमन्यते । सतु अविदारणेपिह्यास्यस्यभिन्नावोष्ठौतुतस्यचेत्यनुव्याख्यानोक्तरीत्याबोधनीयः । तथाहि । भाष्यं ॥ अन्यप्रतियोगिकत्वाद्भेदस्यनस्वस्मादपिभवति ।

·यदामायावादीअस्माभिःपराजितःसननिरत्तरतयातूष्णीमास्ते तदातदीययोरोष्ठयोःसंयुक्तत्वेनविदारणलक्षणविभागाभावेपि अ न्योन्याभावलक्षणभेदवत्त्वेनैवओष्ठौभिन्नावितिप्रयोगोस्त्येव । एवंचयदभावेयदस्तितत्ततोन्यदितिसुप्रसिद्धत्वाद्विभागादन्यो न्याभावलक्षणोभेदोर्थातरमेवेति । एतेनानेकत्वैकार्थसमवायिनोभेदस्यघटस्वरूपत्वेघटस्याप्यनेकत्वंस्यात् । कोर्थः अनेकत्वा धारत्वंस्यानत्वेकत्वाधारत्वं। तथातदवयवानामपिभेदःस्वरूपमेवेतिसर्वत्राप्यनेकत्वस्यैवापत्त्यातद्विरुद्धमेकत्वकापिनस्यात् । ए कत्वाभावेचानेकत्वमपिनभवेत् । तत्समाहाररूपत्वात्तत्कार्यत्वाद्वातस्य। तथाचसंख्यारहितस्यद्रव्यस्यशून्यतापत्तिरितिनिरस्तं । एवंतहिंघटोग्येकास्यान्नत्वनेकः । तथाहि । भेदघटयोरभिन्नत्वेनभेदस्ययागतिःसेवघटस्थापिवाच्या। तथाचभेदोयथानेकनिष्ठ धर्मस्तथातदभिन्नोघटोप्यनेकत्वंस्यात् अनेककपालादिनिष्ठधर्मएवस्यानत्वनेकः। अनेकत्वाधिकरणीभूतोधर्मातियावत् । तथाच घटस्यापिधर्मत्वप्राध्याघटस्याप्यनेकत्वस्यादित्यनेकत्वरूपधर्मत्वापादनमयुक्त। अस्तुवाघटस्यानेकत्वाधारत्वं । तथापिकुतोनकत्व। नोकत्वानेकत्वेस्वरूपेणविरुद्धे । एकस्यैवघटस्यस्वापेक्षयाएकत्वस्यान्यापेक्षयानेकत्वस्यचदर्शनात् । कितुयदपेक्षयानेकस्तदपे क्षयैकइत्येवविरुद्धं । तत्रघटस्यान्यस्मात्प्रतियोगिनएवभेदइति तदपेक्षयैवानेकत्वं स्त्रापेक्षयात्वेकत्वमेवेतिकोविरोधः । अपि च अनेकत्वबलेनैकत्वाभावमुक्त्वापुनस्तद्बलेनानेकत्वाभावंवदतःकथंनपूर्वोत्तरविरोधः। किंचैकत्वानेकत्वयोरभावेपितस्यवस्तु नःकुतःशून्यत्व। वैशेषिकादीनांगुणादिवत् मायावादिनाब्रह्मव दगुणस्यापिसत्त्वोपपत्तेरितिनकश्चिद्दोषः । एवंभेदस्यधर्मिस्वरूप त्वंयुक्त्योपपाद्यतत्रबाधकानिपरिहृतानि । इदानीमागमसंमत्यापितगढयति ॥ भेदस्त्विति ॥ यद्वाननुतथापिनभेदस्यधर्मिस्व ·॥८० ॥ २।२८ तैत्तिरी० रूपत्वंयुक्तं । अन्योन्याभावरूपस्यतस्यनित्यत्वात् घटादेश्वधर्मिणोविनाशित्वादित्याशंकापरिहर्तुतत्रयघटादिधर्मिस्वरूपभूतोपि श्रीनिवा० भेदोघटादिनाशेपिननश्यतीत्याहुस्तन्मतंतावत्प्रमाणेनानुवदति ॥ भेदस्त्विति ॥ पूर्वप्रकृतपदार्थापेक्षयाभेदेवक्ष्यमाणनित्यत्व भाष्यार्थः रूपविशेषद्योतनायतुशब्दः। अवधारणार्थोवा। स्वरूपमित्यनेनसंबध्यते । तेनात्यंताभेदव्यवच्छेदः । नै संयोगादिवन्नागंतुकमि त्यनेनभेदाभेदव्यवच्छेदः। ननुयदिधर्मिणोऽव्ययत्वंस्यात्तदातत्स्वरूपभूतभेदस्याप्यव्ययत्वस्यात् । यदिघटादिरूपोधर्येववि नाशीस्यात्कथंतर्हितत्स्वरूपभूतोभेदोनित्यास्यादित्यतआह ॥ नष्टानामपीति ॥ अवस्तुनोपीत्यत्रत्यापिशब्दोयद्यपितथापीत्य र्थे । तथाचयद्यपिभेदोवस्तुनो नाशप्रतियोगिवस्तुनोघटादे स्वरूपस्वरूपमेव नचान्यथा तथापिनकेवलमनष्टानां किंतुनष्टानाम पिवस्तूनांभेदः धर्मिधर्मभाव षष्ठयर्थः । सधर्मिधर्मभावोनैवविनश्यतीतियोजना। अयमाशयः। भेदोनामअन्योन्याभावः। सचा न्योन्यतादात्म्यापत्त्यैवनिवर्तनीयः । प्रतियोग्यापत्तेरेवाऽभावविपत्तित्वस्यप्रागभावेदृष्टत्वात् । नचपदार्थानाकदाप्यन्योन्यता दात्म्यमस्तीत्यनित्यानामपिभेदोनित्यएवेति । वस्तुनाशेपितत्स्वरूपभूतोभेदोननश्यतीत्येतदुपपादयति॥विशेषेति ॥रूपशब्दः आकारपरी पृथुबुध्नोदराद्याकारविशेषनाशेनभेदमात्रस्योपादानरूपेणावसायिताअवसानंपर्यवसानं । अवशेषएवनाशइत्युच्यतेस दिहियस्मात्तस्माद्वस्तुविनाशेपिभेदोननश्यतीतिकेचिदाहुरित्यर्थः।उपादानंकारकव्यापारात्मागकार्यात्मकसत्कार्यरूपतामापद्यते भाष्य ।। भेदस्तुसर्ववस्तूनास्वरूपनैजमव्यय । नष्टानामपिवस्तूनाभेदोनैवविनश्यति । अवस्तुनोपिरूपस्वभेदएवनचान्यथा । विशेषरूपनाशे ॥ ८० ॥ नभेदमात्रावसायिता । नाशइत्युच्यतेसद्भिर्भेदोनहिविनश्यति । इत्याहु केचिदज्ञानात् ।

·यत्साजनिः । ततःपरिदृश्यमानविशेषरूपापगमेनकार्यस्योपादानरूपेणपर्यवसानमेवविनाशइतिसदसत्कार्यवादोहिसतांसिद्धांतः। तत्रविशेषरूपनाशएवविनाशशब्दार्थश्चेत्तहितस्यकारणात्मत्वपर्यवसानस्यानुक्त्याऽसत्कार्यवादापत्तिःस्यादतोभेदमात्रावसायिते तिभेदमात्रावसानमपिनाशशब्दार्थइत्युक्त। घटस्वरूपभूतभेदावसानंचघटस्याप्यवसानविनानयुक्तमितिघटस्यापिकारणात्मनावसा नमप्यनेनगम्यते । इदमुक्तंभवति । अत्यंतासत्कार्यवादोवात्यंतसत्कार्यवादोवानसद्भिराहतः। किंतुसदसत्कार्यवादएव । उपादा नंप्राक्कारकव्यापारादकार्यात्मकंसत्कार्यरूपतामापद्यतेय त्साजनिरित्यंगीकारात्। ततःपरिदृश्यमानविशेषरूपापगमेनकार्यस्योपा दानरूपेणपर्यवसानमेवविनाशइत्युच्यते । एवंचघटनाशेपिघटस्वरूपभेदःउपादानरूपेणतिष्ठतीति नघटनाशेपितन्नाशइति । अ त्रकेचिदितिज्ञानिनएवविवक्षिताः । नयज्ञानिन केपिभेदस्यधर्मिस्वरूपत्वमंगीकृत्यनित्यत्वमंगीचक्रुः । येनायंतन्मतानुवादःस्या त्। अतएवसुधायांप्रकृत्यधिकरणेटीकाकारास्तुमन्यतइत्यादिनाअयंपक्ष टीकाकारमततयोक्त। उक्तंचसन्यायरत्नावल्या । विना शिनोपिघटादेःधर्मरूपभेदःपरवाद्यभ्युपगतघटत्वादिजातिवन्नित्योवगंतव्यावस्त्वंतरतापत्त्यभावात्कालत्रयेपीति । अज्ञानादिति स्थूलादृष्टिमाश्रित्येत्यर्थः । अतएवसूक्ष्मदर्शिनइतिवक्ष्यति । एतन्मताभिप्रायेणैवसुधायांप्रकृतिरूपमूलकारणस्वरूपभेदस्यनित्य तोकेतिज्ञातव्यं । सूक्ष्मदर्शनमाश्रित्याह ॥ तत्रेति ॥ भेदविषयइत्यर्थः । किमाहुरित्यतआह ॥ सत्यमिति ॥ तस्माद्भेदस्य वस्तुस्वरूपत्वादित्यर्थः । येनरूपेणकार्यस्योपादानात्मनावस्थानंतद्रूपस्यभेदस्योपादानरूपेणसत्वेपियेनरूपेणापगमद्रूपस्तस्यभेद भाष्य ॥ तत्राहुस्सूक्ष्मदर्शिन । सत्यभेदस्तुवस्तूनास्वरूपनात्रसशय । तस्माद्वस्तुविनाशेतुत दोनास्तिकुत्रचित् ।

·तैत्तिरी० स्यनकुत्राप्यवस्थानमितिभावेनकुत्रचिदित्युक्तं । अत्रानित्यस्वरूपभेदस्यानित्यत्वोक्तिस्तुउपादानरूपेणसतोपिभेदस्यव्यवहारा श्रीनिवा० नुपयोगित्वमभिप्रेत्यैव । अतोनपूर्वमतविरोधः। अतएतन्मताभिप्रायेणैवसुधायामनित्यप्रपंचस्वरूपभेदस्यानित्यतांगीकृतेतिमं भाष्यार्थः ॥ ८१ ॥ तव्यं । नन्वेवपंचभेदाइमेनित्याइत्यादिप्रमाणविरोधः। जीवेश्वरयोः परस्परंजीवानांच भेदस्यनित्यत्वेपिजडधर्मिकाणां जीवेश्व रजडप्रतियोगिकानांअनित्यत्वादितिचेन्न । नित्येजडेप्रकृत्यादौधर्मिणिजीवेश्वरभेदस्यजडांतरभेदस्यचनित्यत्वोपपत्तेः । उक्तंच २।२८ सुधायां नित्येचत्रयाणांसिद्धिरिति । ननुयदिघटनाशेघटनिष्ठोभेदोनश्यति तहिंघटस्यपटतादात्म्यस्यात् । तादात्म्यस्यान्योन्या भावप्रतियोगित्वात् । प्रतियोगिनएवअभावध्वंसरूपत्वस्यप्रागभावेदृष्टत्वादित्यतआह॥अविनष्टस्येति॥तस्मात् नष्टात् । घ टादिनाशेनतदात्मकस्यभेदस्यविनाशेपिननष्टघटस्यपटतादात्म्यमापद्यते । अविनष्टस्यपटस्यतस्माद्विनष्टात्घटा दस्यसत्वात् । तदपिकुतः। भेदस्यस्वरूपतोधर्मिस्वरूपत्वतः। धर्मिणश्चपटस्याविनष्टत्वादित्यर्थः। अयंभावः । घटधर्मिकपटप्रतियोगिकभेदवत्प टधर्मिकघटप्रतियोगिकभेदस्यापिघटपटतादात्म्यविरोधित्वात्तस्यचघटनाशेपिसत्वान्नोक्तविरोधइति । नचप्रतियोगिनाशेकथंभे दानाशइतिवाच्यं । प्रतियोगिनःउपलक्षणमात्रत्वेनतन्नाशेपिधर्मि स्वरूपभूतभेदानाशोपपत्तेः । नन्वेवंतहिंघटपटयोरुभयोरपि विनाशेतदात्मकभेदद्वयस्यापिविनाशात्घटपटतादात्म्यस्यादितिचेत् । अत्रकेचित् । यथाहिघटवत्घटध्वंसस्यापिघटप्रागभाव विरोधित्वं एवंभेदवत्भेदध्वंसस्यापितादात्म्यविरोधित्वात् । अन्यथाप्रागभावध्वंसरूपघटविनाशेषागभावोन्मजनापत्तिरित्या ॥८१ ॥ भाष्य ।। अविनष्टस्यतस्मात्तुभेदोस्त्येवस्वरूपतः।

·हुः। वस्तुतस्तुयत्रघटपटौउभावपिनष्टौ। तत्रतत्स्वरूपभूतभेदनाशेनतत्तादात्म्यमापादयितुमशक्यं । धर्मिणएवाभावात् । अन्यथा घटपटोभयनाशेनतत्संयोगनाशेतद्विभागापत्तेः । नचेष्टापत्तिरितिवाच्यं । धर्मिणोरभावेनकयोविभागःस्यादिति । नन्वथापिभे दोनधर्मिस्वरूपं । घटादिप्रतियोगिकान्योन्याभावस्यशशशृंगादावपिवक्तव्यत्वात् । नचतस्यधर्मिस्वरूपत्वंयुक्तं । धर्मिणएवाभा वात् । नचधर्मिभिन्नएवसइतिवाच्यं । पूर्वोक्तिविरोधापत्तेरित्यतआह ॥ एवमिति ॥ भवतीतिभावःसन् । नभवतीत्यभावो सन् । नभेदोस्तीतिवर्तते । यथाघटादिनाशेतद्धर्मिकोभेदोनास्ति एवंभावात्सतोघटादेःसकाशादभावस्यासतःशशशृंगादे दोना स्ति। कुतः। यतोभेदोभावरूपवान् सत्स्वरूपइत्यर्थः । अतएवभेदस्तुसर्ववस्तूनांस्वरूपमितिभेदस्यवस्तुस्वरूपत्वमेवोक्तमिति न पूर्वोक्तिविरोधइतिभावः । नन्वेवंशशशंगादौघटादिप्रतियोगिकभेदाभावेशशशृंगादेर्घटादितादात्म्यस्यात्तदन्योन्याभावाभावेत त्तादात्म्यस्यध्रौव्यादित्यतआह ॥ अभावादिति ॥ अत्रापिभावाभावशब्दौसदसत्परौभेदोस्तीतिवर्ततेघटादिप्रतियोगिकभेद स्यशशशंगादावभावेपिनशशशंगादेर्घटादितादात्म्यमापद्यते । कुतः । यतोअभावादसतःशशशृंगादेःसकाशात्भावरूपस्यसद्रू पस्यघटादेर्भेदोस्ति । तदपिकुतः। यतोभावरूपस्यघटादेःस्वरूपंभावःसन् इष्यतेप्रामाणिकैः। भेदश्चतत्स्वरूपः । इदमुक्तंभवति । सत्प्रतियोगिकभेदस्याऽसत्यभावेपिअसत्प्रतियोगिकभेदस्यसतिसत्त्वान्नतयोस्तादात्म्यमिति । नन्वेवंतर्हि शशशंगान्नृशं गस्यभेदोस्तिनवा । नेतिब्रूमः । यथाघटपटयोविनष्टयोःसतो त दोपिनास्ति तथाशशशृंगनृशंगयोरपिभेदोनास्तीत्यंगीकारी भाष्यं ॥ एवंभावाभावस्यनभेदोभावरूपवान् । अभावाद्भावरूपस्यस्वरूपंभावइष्यते । ।

·॥ ८२ ।। तैत्तिरी० चित्यात् । नन्वेवंशशशृंगनृशृंगयोस्तादात्म्यापत्तिरितिचेन्न । सतिधर्मिणिभेदाभावस्तादात्म्यापत्तौप्रयोजकः । प्रकृतेचधर्मि श्रीनिवा० णोःशशशंगनृशंगयोरेवाभावान्नान्योन्यतादात्म्यापत्तिः । अतएवसतिअसत्प्रतियोगिकोभेदःसमर्थितः । अन्यथाधर्मिणः भाष्यार्थः सत्त्वात्तत्रासत्प्रतियोगिकभेदाभावेसतोसत्तादात्म्यापत्तेर्दुरित्वात् । किंचशशशृंगनृशंगयोर्भेदाभावेतादात्म्यापत्तिरितिकुतः । परस्परविरुद्धयोरन्यतरनिषेधस्यान्यतरविधिनांतरीयकत्वादितिचेत् । एवंतर्हिवंध्यासुतस्यश्यामत्वाद्यभावेगौररूपत्वस्यापत्तेः । २। २८ यदिचरूपादीनांधर्मिसत्तासापेक्षत्वात्तत्रचधर्मिणएवाभावान्नगौररूपापत्तिः । परस्परविरुद्धयोरितिन्यायस्तुयत्रधर्मीसन्तत्रैवे त्युच्यते । तर्हितादात्म्येपिसमं । एवंचशशशंगनृशंगेनेतिप्रतीतिरपिनानुपपन्ना । भेदाभावेपितादात्म्याभावेनैवोपपत्तेरिति । एवंधर्मिनाशेतत्स्वरूपभूतोभेदोनश्यतीत्युक्तं । इदानीं नष्टानामपिवस्तूनांभेदोनैवविनश्यतीतियदुक्तं तन्मतंपूर्वोक्तमभिप्राय मुद्धाट्यांगीकरोति ॥ नष्टभेदोपीति ॥ नष्टस्यघटादेर्भेदोनष्टभेदः । अभावात्माअसदात्मा । चशब्दएवार्थे । नष्टस्यभेदोप्य सदस्त्वात्माउपादानरूपेणविद्यतएव । वस्तुनोसत्वंकुतइत्यतउक्तं विनाशतइति । इदमुक्तंभवति । सदसत्कार्यवादिनामस्माकं मते विनाशोनामपरिदृश्यमानविशेषरूपापगमेनोपादानमात्रत्वापादनं । एवंचयथाघटस्यविनाशतोनिमित्तात्घटःअभावात्मान ष्टकार्याकारःसन्उपादानरूपेणविद्यतएव एवंनष्टस्यघटादेर्भेदोप्यभावात्मा प्रध्वस्तघटस्वरूपभूत उपादानरूपेणविद्यतएवेतिय द्यभिप्रायस्तर्हिविद्यतएव । तदस्माभिरंगीक्रियतएवेतियावत् । अस्माभिरपिविशेषाकारापगमेसतिविशेषाकारस्वरूपभूतभेदवि ॥ ८२॥ भाष्यं ॥ नष्टभेदोप्यभावात्माविद्यतेचविनाशतः ।

·नाशस्यैवोक्तत्वात् उपादानरूपेणघटवत्भेदस्यापिसत्त्वांगीकारादिति । उक्तंचानुव्याख्यानेवैशेषिकपरीक्षायां । तस्मात्प्रध्वस्त भेदादिसदित्येवावगम्यतइति । व्याख्यातंचैतत्सुधायां । प्रध्वस्तस्यघटादेर्भेदःप्रध्वस्तभेदः नष्टानामपिवस्तूनांभेदोनैवविन श्यतीति यत्प्रध्वस्तभेदस्यसत्त्वमवगम्यते तत्तस्मात्कार्यस्थकारणाभेदात्मागुत्पत्तेर्विनाशोत्तरंचसत्त्वादेवयुज्यते । नात्यंतासत्त्व मापन्नस्यस्वरूपभूतोभेदःसन्नितियुज्यतइति । ननुउक्तरीत्यान्योन्याश्रयादिदोषदुष्टोभेदएवनांगंधत्ते यःपश्चादस्तिनवेतिविचा र्यतइत्यतआह ॥ स्वरूपत्वादिति ॥ तुशब्दश्चशब्दार्थः । नभेदविषयेकस्यचिदूषणस्यशंका भेदस्यधर्मिस्वरूपत्वविषयेपरोक्त दोषाणामाभासत्वाच्चेत्यर्थः । ननुभेदस्यधर्मिस्वरूपत्वंकुतइतिचेन्न । सर्वस्यसर्वस्मातव्यावृत्ततायाःसर्वैरनुभूयमानत्वात् । नच तदेवकुतइतिवाच्यं । तदनंगीकारेइदंसर्वभवतिनवेतिपुरोवर्तिपदार्थस्यसर्वस्मा देकस्यचिच्छंकास्यात् । नचसास्तीत्याह ॥ भेदे शंकानकस्यचिदिति ॥ ननुसर्वस्यसर्वस्मात्व्यावृत्ततासर्वैरनुभूयतइत्युक्तं । सर्वव्यावृत्तिज्ञानस्यसर्वज्ञानसापेक्षत्वात् । न चसर्वेषांसर्वज्ञानमस्तीत्यतआह ॥ सर्वमिति ॥ सर्ववाक्यंसावधारणमितिन्यायेनसामान्यतएवेतियोज्यं । यदिसर्वैरपिसर्वमनु भूयतेतर्हिसर्वांतर्गताशेषविशेषाणामपिज्ञातत्वेन अयंघटोनवेत्यादिसंशयादिकंनस्यादित्यतउक्तं सामान्यतइति । साक्षिणेतिशे पः । सर्वैरपिसर्वसामान्याकारेणैवसाक्षिणानुभूयते । नतुविशेषाकारेण । अतःसंशयाद्युपपत्तिरित्यर्थः । सामान्यतःसर्वज्ञताचे टैवेतिभावः । सामान्याकारेणसर्वविषयकंज्ञानंसाक्षिरूपमेव । नपरमतइवसामान्यलक्षणप्रत्यासत्तिजन्यं । यथोक्तमनुव्याख्या भाष्यं ।। स्वरूपत्वात्तुभेदस्यभेदेशंकानकस्यचित् । सर्वसामान्यतोयस्मात्सर्वैरप्यनुभूयते । तस्माद्व्यावृत्ततासर्वैस्सर्वस्मादनुभूयते ।

·तैत्तिरी० ने। अतःसर्वेपदार्थाश्चसामान्यात्साक्षिगोचराइति । उक्तंचतत्वनिर्णयटीकायां । सर्वमितिसामान्यतोयत्सर्वविषयकंज्ञानंतत्सा | श्रीनिवा० क्षिरूपमेवेति । उक्तंचजयतीर्थीयवादावल्यां । सामान्यतःसर्वस्यसाक्षिसिद्धत्वांगीकारादिति । ननुकथमस्यज्ञानस्यसाक्षिरूप ॥ ८३॥ भाष्यार्थः त्वमितिचेत् उच्यते । नतावदिदंज्ञानंबाह्यप्रत्यक्षेणजायते । सर्वस्येंद्रियासन्निकृष्टत्वात् । नापिमनसा तस्यबहिरस्वातंत्र्यात् । नाप्यनुमानेन व्याध्याद्यनुसंधानविधुराणामपिसर्वमितिज्ञानस्यानुभूयमानत्वात् । नाप्यागमेन जातिबधिराणामपितत्प्रत्ययो पलब्धेः । तस्मात्साक्षिरूपमेवेदंज्ञानमित्यंगीकरणीयं । अयमत्रप्रयोगः । विप्रतिपन्नंसर्व बाह्यप्रत्यक्षानुमानाद्यतिरिक्तप्रमाणग म्यं । तेनानुपपद्यमानग्रहणत्वेसतिगृह्यमाणत्वात् । यद्येनानुपपद्यमानग्रहणत्वेसतिगृह्यमाणंतत्तदन्येनग्राह्यं । यथाचक्षुषानुप पद्यमानग्रहणोरसः तदन्येनग्राह्यइति । ननुतथापिनभेदोवक्तुंयुक्तः । भावादभावस्याभावात्भावस्यचभेदोवक्तव्यः।तत्रयद्य पिभावस्यधर्मित्वप्रतियोगित्वादयोधर्माःसंति । तस्यसधर्मकत्वात् । नत्यभावस्य। तस्यनिषेधरूपत्वेननिर्धर्मकत्वादित्यतआह ॥ प्रतियोगितात्विति ॥ यद्वासर्वस्मातव्यावृत्ततयावस्त्वनुभूयतइ(त्ययु)त्युक्तं । तथात्वेसर्वपदार्थांतर्गताभावस्यापिप्रतियोगि त्वापत्तेः । नचतस्यप्रतियोगित्वंयुक्तं । अभावत्यनिर्धर्मकत्वादित्यतआह । प्रतियोगितात्विति ॥ तुशब्दोप्यर्थः । तेनधर्मि त्वसमुच्चयः । नकेवलंभावस्य किंत्वभावस्यापि । ननुतत्प्रतियोगितादि किमभावादिन्नं नेत्याह ॥ अभावतयेति ॥ अभा वाभिन्नत्वेनेत्यर्थः । स्फुटमस्तीत्युक्त्यातत्रप्रत्यक्षमेवप्रमाणमितिसूचयति । ननूक्तमत्राभावोनिर्धर्मकस्तस्यनिषेधरूपत्वादित्यत भाष्यं । प्रतियोगितात्वभावस्याप्यस्त्यभावतयास्फुटं । ॥८३॥ N ·आह ॥ नहीति ॥ अभावोपि वस्तुनिषेधरूपोपीत्यर्थः । नविद्यतेधर्माम्यस्यासावधर्मा । अत्रप्रमेयत्वादेरनुभवादितिहिशब्दे नाह । एवंत_भावस्यनिर्धर्मकत्वोक्ते कागतिरित्यतआह ॥ नत्विति ॥ अत्रभावशब्देनअभावभिन्नत्वमुच्यते । तथाचाभा वःस्वापेक्षयाभिन्नधर्मयुक्नैवस्यात् । अतःक्वचिन्निधर्मकत्वव्यपदेशइतिभावः । यथाश्रुतंतुनयुक्तं । उक्तप्रतियोगित्वग्रमेयत्वा देवक्ष्यमाणास्तित्वादेश्चाभावनिष्ठधर्माणांभावरूपत्वात् । नचाभावनिष्ठोक्तधर्मजातस्याप्यभावस्वरूपत्वेनभावरूपत्वेविवादइति वाच्यं । विधिप्रत्ययविषयत्वात् । प्रतियोग्यनिरूप्यत्वाच । नचाभावाभिन्नत्वादभावरूपत्वमितिवाच्यं । अभावाभिन्नस्यापित स्यविशेषबलेनभावरूपत्वोपपत्तेः । उक्तंचानुव्याख्याने । अभावस्यचभावाःस्युर्धर्माइति । अभावस्यचभावोपिधर्मइतिच । व्याख्यातंचसुधायां । अभावस्यचभावाःप्रमेयत्वादिधर्माःसंतीति । नन्वभावस्स्वापेक्षयाभिन्नधर्मयुक्नभवतीत्युक्तमयुक्तं । अभावोस्तीतिप्रतीतेरभावेस्तित्वरूपधर्मस्याभावभिन्नस्यसत्त्वादित्यतआह॥अभावस्येति ॥ सत्यमभावेअस्तितानामधर्मोस्तीति तथापिसाऽभावरूपिण्येव अभावाभिन्नैवस्यात् । नतुततोभिन्ना । नामेतिप्रसिद्धिद्योतकमव्ययं । तेनाभावेस्तित्वमभावस्वरूप मितिवैशेषिकादिमतेप्रसिद्धमितिसूचयति । नन्वथाप्यभावेऽभावतारूपोधर्मोऽभावभिन्नोस्तीत्यतःसोप्यभावात्मकएव । नतुत तोभिन्न अतोनोक्तानुपपत्तिरित्याह ॥ अभावतापीति ॥ सैवाभावरूपिण्येव । एवकारव्यावर्त्यमाह ॥ नत्विति ॥ भावरू पिणीति अभावभिन्नेत्यर्थः । ननुकिमर्थमयंभेदोविचार्यते । भगवज्ज्ञानस्यैवमोक्षोपयोगित्वेनतद्विचारस्यैवकर्तव्यत्वात् । न भाष्यं । नयभावोप्यधर्मास्यान्नतुस्याद्भावधर्मयुक् । अमावस्यास्तितानामस्यादेवाभावरूपिणी । अभावतापिसैवस्यान्नतुस्याद्भावरूपिणी ।

·श्रीनिवा०
भाष्यार्थः
३।१-८
तैत्तिरी हिभेदज्ञानस्यकिंचित्प्रयोजनंपश्यामोनवातदज्ञानेऽनर्थमित्यतआह ॥ अतइति ॥ भेदस्यधर्मिस्वरूपत्वादित्यर्थः । तुशब्द
वधारणार्थः । अन्यस्तुनमुच्यतइत्यर्थः । तथाचमोक्षाभावएवतज्ज्ञानाभावेऽनर्थइतिभावः ॥ ॥ इतिश्रीमदानंदतीर्थभ
॥ ८४ ॥
गवत्पादाचार्यविरचितस्यश्रीमत्तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यस्यटीकायांश्रीमद्यदुपत्याचार्य पूज्यपादाराधकेनश्रीनि
वासेनविरचितायांपदार्थदीपिकायांब्रह्मवल्लीसंपूर्णा ॥२॥
ॐ । एवमन्नमयादिपंचरूपिणोब्रह्मणउपास्तिंब्रह्मवल्लयामभिधाय तत्रैवसमाख्यात्वेनभृगुवरुणसंवादरूपाख्यायिकोच्यते ॥
भृगुर्वैवारुणिरित्यादिना ॥ अतएवात्रविज्ञानानंदौग्राह्यौ । पूर्वत्रचक्षुःश्रोत्रवाचोग्राह्याः । नन्वन्नंप्राणंचक्षुःश्रोत्रंमनोवाच
मितीतिवरुणेनोक्तेष्वन्नादिषुअन्नप्राणमनांसिसंतुब्रह्मस्वरूपाणि अन्नादिशब्दानामत्तृत्वाद्यर्थतयानुपपत्त्यभावात् । चक्षुःश्रोत्र
वाक्शब्दंतुकथंब्रह्मस्यात् । चक्षुरादिशब्दानां चष्टेअनेनेतिचक्षुः शृणोत्यनेनेतिश्रोत्रं वदत्यनयेतिवागिति करणार्थत्वात् । ब्र
ह्मणश्चकर्तृप्रयोज्यत्वाभावेनकरणत्वानुपपत्तेरितिचेन्न । कर्तर्यपितद्युत्पत्तिसंभवादित्याह ॥ चक्षुरिति ॥ सविष्णुर्यत्यस्मा
च्चष्टेपश्यतिअतःचक्षुरित्यर्थः । तपोब्रह्मेत्यत्रब्रह्मणःसंतापात्मकत्वेनतपःशब्दवाच्यत्वमुच्यतइत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायतपःशब्दं
ब्रह्मणिनिर्वक्ति ॥ तपोज्ञानस्वरूपत्वादिति ॥ धातूनामनेकार्थत्वादितिभावः । विवेचनादिति त्रिविधजीवानांफलदा
भाष्यं ॥ अतस्ससर्वव्यावृत्तस्वरूपोभगवान्परः । येनज्ञातस्सतुज्ञानीमुच्यतेनात्रसंशयइतितत्वनिर्णये ॥ इतिद्वितीयाब्रह्मवल्लीसंपूर्णा ॥
भाष्यं ॥ चक्षुस्सचष्टेयद्विष्णुश्रोत्रंश्रोतृत्वतोविभुः । वाकवक्तृत्वतोनित्यंमनोमंतृत्वतस्तथा । तपोज्ञानस्वरूपत्वाद्विज्ञानंतुविवेचनात् ।
॥८४॥

·नेनतद्योग्यताविवेचनादित्यर्थः । सतपस्तत्त्वाअन्नब्रह्मेतिव्यजानादित्यादौ । निरशनादिरूपशरीरसंतापात्मकतपसाअन्नब्रह्मेति व्यजानादितिप्रतीयते तदयुक्तं । निरशनादिरूपतपसःसाक्षाद्ब्रह्मापरोक्षज्ञानसाधनत्वायोगादित्यतोत्रविवक्षिततपःशब्दार्थमा ह ॥ ज्ञानेति ॥ अत्रज्ञानशब्देनश्रवणुंग्राह्यं । तदनु तदनंतरभावि । यत्संधानं भगवतिमनःसंधानंमननंध्यानंचेतियावत् । तद्रू पतपसेत्यर्थः । यथोक्तंसुधायां । अतस्त्वयाश्रवणमनननिदिध्यासनरूपंतपःकरणीयमितीति । तंतंअतिप्रसिद्धं अन्नादिबहुरू पिणं अन्नप्राणाद्यष्टरूपिणंजनार्दनंभृगुर्व्यजाना दपरोक्षीकृतवानित्यर्थः। बहूनिचतानिरूपाणिच तान्यस्यसंतीतिकर्मधारया दिनिः । यएवंवेदप्रतितिष्ठतीत्यत्रएवंवेत्तायत्रकुत्रचित्भूम्यादीप्रतितिष्ठतीत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायव्याचष्टे ॥ एवंविजानन्नि ति ॥ तमन्नादिबहुरूपिणंविष्णुं एवं अन्नाद्धयेवखल्विमानिभूतानिजायंतइत्याधुक्तप्रकारेण सृष्टयादिकर्तृत्वरूपलक्षणविशिष्ट तया इतरविलक्षणतयाच जानन्नित्यर्थः । तस्मिंस्तुतस्मिन्नेवतिष्ठति सायुज्यभाग्भवतीत्यर्थः । मुक्तोभूत्वेतिवक्ष्यमाणमत्रापि संवध्यते । अन्नवानन्नादोभवतीत्युक्तं नज्ञानिफलं। अज्ञानिसाधारण्यादतोव्याचष्टे ॥ मुक्तोभूत्वेति ॥ चशब्दौपरस्परसमुच्च ये । तुशब्दोन्नवत्त्वादेानिन्यतिशयद्योतनार्थः । ननुकिमन्नं कीदृशंचज्ञानिनस्तदत्तृत्वमित्यतआह ॥ अन्ननामात्विति ॥ अ तृत्वादिप्रवृत्तिनिमित्तविशेषद्योतकस्तुशब्दः । विद्वानमुक्तः । तथाचान्ननामकभगवदुपजीवकत्वंसदातदनुसंधातृत्वमितिया भाष्यं ॥ ज्ञानानुसंधानरूपतपसातजनार्दनं । क्रमाद्धृगुर्व्यजानात्तमन्नादिबहुरूपिणं । एवंविजानस्तंविष्णुंतस्मिस्तुप्रतितिष्ठति । मुक्तोभूत्वा नवांश्चस्यादन्नादश्वसदैवतु । अन्ननामातुभगवान्विद्वांस्तमुपजीवति । तैन्नी०७९ ·तिरी० वत् । इदमेवचान्नादत्वं । इदंचनाज्ञानिसाधारणमितिभावः । अन्नवानित्यस्यार्थमाह ॥ तहांश्चेति ॥ अक्षनामकभगवद्वानि श्रीनिवा० त्यर्थः । तद्वत्त्वस्यसर्वसाधारण्यपरिहारायतस्यैवाभिप्रायमाह ॥ तेनगुप्तत्वादिति ॥ सदैवेतिवर्तते । तेनअन्ननामकेनभगव ॥८५ तासदैवरक्षितत्वादित्यर्थः । गुपूरक्षणइतिधातोः ॥ १-८॥ नकंचनवसतौप्रत्याचक्षीतेतिवाक्यं अन्नादीच्छयावसत्यर्थप्राप्तंना भाष्यार्थः त्याचक्षीतेतिकेचित्व्याचक्षते। वसत्यत्रेतिवसतिर्गृहं तदिच्छयातल्लाभेच्छयाप्राप्तनप्रत्याचक्षीतेत्यन्ये। तदुभयमप्यसदितिभावेन ३१९-११ प्रमाणेनैवविशेषमाह ॥ विद्यार्थइति ॥ विद्याभ्यासार्थे । वसतावित्यस्यार्थोवसतीच्छयेति । विद्याभ्यासार्थगुरुकुलवासेच्छयाआ गतमित्यर्थः । नप्रत्याचक्षीतेत्यस्यार्थोनेतिनब्रूयादिति । तद्वतमित्युक्तंवतंनाविदुषोयुक्तमित्यतउक्तं विदुषइति । अन्नबहुकुर्वी तेतिप्रकरणस्थौपृथिव्याकाशशब्दौ अन्नननिंद्यादितिप्रकरणस्थौप्राणशरीरशब्दोच तदभेदेनतच्छब्दवाच्यत्वप्रतीतिनिरासायक ममविवक्षित्वाव्याचष्टे ॥ सविष्णुरित्यादिना॥ पृथुत्वात् पृथुविस्तारे विस्तृतत्वाव्याप्तत्वादित्यर्थः। प्राडोरर्थःप्रकृष्टेति । ण श्चनिर्वृतिवाचकः । णकारोबलमितिवाक्यंचहदिनिधायणकारार्थःउक्तः आनंदबलतइति । काशदीप्तौ दीप्तिरिहज्ञानं । तस्यआ डुपसर्गोक्तंसम्यक्त्वंचसर्वविषयकत्वमित्यभिप्रेत्योक्तं सर्ववेत्तृतइति । वेत्तृत्वतइत्यर्थः । शरा देहिनः । शूहिंसायां शीर्यतेदेहना शेननश्यतीतिव्युत्पत्त्याशरशब्दवाच्यस्यजीवस्यप्रेरणादेवविष्णु शरीरमितिस्मृतो नतुप्रसिद्धशरीराभेदेनेत्यर्थः । अयंचैवशब्दः भाष्यं ॥ तद्वांश्वतेनगुप्तत्वात् ॥ १-८ ॥ विद्यार्थेवसतीच्छया । आगतंनेतिनब्रूयात्तदेतद्विदुपोव्रतं । सविष्णुःपृथिवीनामापुथुत्वात प्राणनामकः । प्रकृष्टानंदबलतआकाशस्सर्ववेत्तृतः । शराख्यदेहिनश्चैवशरीरंप्रेरणात्स्मृत ।

·पृथुत्वात् प्रकृष्टानंदबलतः सर्ववेत्तृतइत्येतैरपिसंबध्यते । तेनतदभेदेनतच्छब्दवाच्यत्वशंकापरिहारः । चतुर्भिःरूपैःपृथिव्यादि स्थितैःरूपैः । चतुरात्मभिःचतुरात्मनामभिःपृथिवीत्यादिभिः । भोग्यभोक्तिति अन्नान्नादशब्दार्थकथनं । ननुप्राणशरीरशब्द वाच्ययो भगवद्रूपयोःपरस्परात्यंताभेदात्कथंभोत्कृभोग्यभावस्तस्यभेदव्याप्तत्वात् । एवं अज्योतिरादिशब्दवाच्यरूपादावपी त्यतउक्तं क्रीडयेति । स्वयंस्वतंत्रः। स्वेच्छयेतियावत्। अतएववक्ष्यति इच्छयेति । ननुतथापिभोग्यभोक्तभावेहीनोच्चभावःस्यादि त्यतआह । नचेति ॥ तस्य प्राणादिशब्दवाच्यविष्णुरूपस्य । शरीरादिशब्दवाच्यस्यविष्णुरूपस्यभोक्तृत्वमात्रेणोच्चत्वंचेत्यपिद्र ष्टव्यं । कुतोनचेत्यतोभोग्यत्वेपिनहीनत्वमित्यत्रलौकिकंदृष्टांतमाह ॥ नहीति ॥ उपभोग्यः आलिंगनचुंबनोपरिसुरतादिना । एवंभार्या उच्चत्वंनाप्नुयादित्यपिद्रष्टव्यं । एवंविष्णोर्नोग्यत्वादिमात्रेणहीनोच्चभावोनास्तीतिप्रतिज्ञातं दृष्टांतमुखेनोपपाद्योपसंह रति ॥ एवमिति ॥ अविशेषो हीनोच्चत्वविशेषशून्यः । अन्नननिंद्यात्ततं अनंबहुकुर्वीततद्रतमित्यत्र प्रसिद्धमन्नं ननिंद्यात् भुक्तिसमये जीतान्नमकुत्सयन्नितिस्मृतेः । तथा अन्नंबहुपक्कं कुर्वीत अतिथ्यभ्यागतभोजनार्थमित्यपव्याख्याननिरासायतद्वाक्य द्वयंव्याचष्टे ।। अन्नाख्यंतंविष्णुमिति ॥ तंभगवंतंबहुमन्येत बहुगुणवत्त्वेनबहुकर्मवत्त्वेनमन्येत । तंभगवंतंप्रतिपादयेदित्य भाष्यं ।। एतैश्चतुभिर्भगवानपैश्वचतुरात्मभिः । भोग्यभोक्तस्वरूपणतिष्ठतिक्रीडयास्वयं । नचभोग्यत्वमात्रेणहीनत्वंतस्यकुत्रचित् । नहिभा र्योपभोग्यस्तुभर्ताहीनत्वमाप्नुयात् । एवंसभगवान्विगुरविशोयोखिलेष्वपि । रूपेषुक्रीडोनित्यंभोक्ताभोग्यइतीच्छया। अन्नाख्यंतनैवनिद्याहहुमन्ये ततंसदा । इतिव्रतद्वयं तद्भाव्यंयदिसुखेस्पृहा ।

·३२९-११ तैत्तिरी० र्थः । यदिसुखेमोक्षसुखेस्पृहाइच्छेतिउपनिषदिशेषपूरणं । अन्यथानरकादिदुःखंभविष्यतीतिभावः । तस्माद्ययाकयाचविधयाब श्रीनिवा० बन्नंप्राप्नुयादितिवाक्यं ययाकयाचविधया येनकेनापिप्रकारेण न्यायेनाऽन्यायेनवाप्राणात्ययकालेबन्नंप्राप्नुयात् । यथोक्तं स ॥८६॥ वान्नानुमतिश्चप्राणात्ययेतद्दर्शनादितिव्याख्यातं। तदसदितिभावेनाह ॥येनकेनापिविधिनेति ॥ येनकेनापिविहितप्रकारेण | भाष्यार्थः गुरुसेवादिरूपातियत्नेनेतियावदित्यर्थः। यद्वाबहुभ्याश्रोतव्यंबहुधाश्नोतव्यं । नटेकस्माद्गुरोर्ज्ञानंसुस्थिरस्यात्सुपुष्कलं । ब्रह्मैतद द्वितीयंहिगीयतेबहुधर्षिभिरितिवचनात् । अनेकगुरुमुखैरनेकप्रकारेणश्रवणरूपातियत्नेनेत्यर्थः । मननद्वारेतिपूरणीयं । बह्वित्येव पूर्णमित्येव।भूम्नःक्रतुवज्यायस्त्वं भूमैवदेवःपरमोह्युपास्यइतिस्मृतिश्रुतिभ्यांपूर्णत्वोपासनस्यावश्यकत्वावगमादितिभावः। मत्वे ति उपासनांकृत्वेत्यर्थः । यएवंसमुपासीतेत्युत्तरत्रानुवादात् । इदंच श्रुतौशेषपूरणं । अराध्यस्माअन्नमित्येतद्व्याचष्टे ॥ यएवमि ति ॥ अराधीत्यस्यार्थः सिद्धइति । अपरोक्षतोज्ञातइत्यर्थः । राधसाधसंसिद्धावितिधातोः । सम्यसिद्धिश्चापरोक्षज्ञानमेवेति भावः । आचक्षतइत्यत्रकर्तृपूरणं विद्वांसइति । परिनिष्ठिताः एतत्प्रमेये । परिनिष्ठाविनिश्चयइतिवचनात्सम्यनिश्चयवंतः । आग्रहविशेषवंतइतियावत् । एतद्वैमुखतइतिवाक्यमप्रतीतेाचष्टे ॥ यस्येति ॥ येनेत्यर्थः । आप्यतेप्राप्यतइत्यर्थः । मुखत इत्यस्यार्थःपूर्वमिति । पूर्वस्मिन्वयसीत्यर्थः । बाल्यइतियावत् । राद्धमित्यस्यार्थःसंसिद्धमिति । सम्यक्ज्ञातंश्रवणायप्रारब्ध भाष्यं ॥ येनकेनापिविधिनाबह्वित्येवजनार्दनं । मत्वैवप्राप्नुयान्नित्यंमनोवाकायवृत्तिभिः । यएवंसमुपासीततस्यान्नाख्योहरिस्स्वयं। सिद्धइत्ये ।। ८६ ॥ वहिप्राहुर्विद्वांसःपरिनिष्ठिताः । यस्यतद्ब्रह्मसंसिद्धंपूर्व ·मितियावदितिसंप्रदायः । मुखतोस्मान्न राध्यतेइतिवाक्यमप्रतीतेप्चष्टे ॥ तेनेति । अस्माइत्यस्यार्थःतेनेति । मुखतइत्यस्या र्थोग्रतइति । राध्यतइत्यस्यार्थःआप्यतइति । तथाचमुखतःअग्रतः। तसेःसार्वविभक्तिकत्वादग्रतोय। मुखमितियावत् । आप्यते अपरोक्षीक्रियते।अनंतरंमुक्तावपितथैवपश्यतीतिद्रष्टव्याएतद्वैमध्यतोन्नराद्धमित्येतद्व्याचष्टेमध्येवयसीति॥ तत्रमध्यतइत्य स्यार्थोमध्येवयसीतिासिद्धंज्ञातं श्रवणायप्रारब्धमितियावत्।मध्यतोस्मान्न राध्यतइत्येतद्याप्टेमुक्तइति।।मध्यतइत्यस्यार्थीमध्य मिति राध्यतइत्यस्यार्थःप्रपश्यतीति । मध्यप्रपश्यतिसम्यक्साक्षात्करोति । एवमपरोक्षज्ञानानुसारेणैवमुक्तोपिमध्यमेवसम्यक् प्रपश्यतीतियोज्यं । एतद्वाअंततोन्नश्राद्धमित्येतयाचष्टे ॥ वार्धकेचेदिति ॥ अंततइत्यस्यार्थोवार्धकइति । राद्धमित्यस्यार्थों विजानातीति । श्रवणायप्रारब्धमितियावत् । अंततोस्मान्न राध्यतइत्यत्रांततइत्यस्यार्थःपादाविति । राध्यतइत्यस्यार्थ प्रपश्य तीति । सम्यगपरोक्षीकरोति । एवमेवमुक्तोपिप्रपश्यतीतियोज्यं । नन्वेवमपरोक्षज्ञानकालेमुक्तोंचमुखादिमात्रदर्शनेइतरांगदर्श नाभावएवकिमित्याशंकायांतत्रविशेषमाह ॥ तेजोमंडलमेवेति ॥ यदंगस्पष्टंपश्यति तदन्यदंगतेजोमंडलमेव तेजःपुंजमेवप श्यतिनस्पष्टमित्यर्थः । यएवंवेदेत्येतन्नोक्तानुवादरूपं । उत्तरत्रफलानुक्तरित्यभिप्रेत्यतद्वाक्यंव्याचष्टे ॥ पूर्वेवयसीति ॥ आ मुखात् मुखमारभ्य । सर्वदृष्टये सर्वावयवदृष्टये । अनेनश्रुतौयइत्यनंतरंसर्वावयवापरोक्षज्ञानकामःस्यादितिशेषःपूरणीयइत्यु भाष्यं ।। तेनाप्यतेप्रत । मध्येवयसिचत्सिद्धमुक्तोमध्यंप्रपश्यति । वार्धकेचेद्विजानातिमुक्त पादौप्रपश्यति । तेजोमंडलमेवान्यदंगविष्णो प्रप श्यति । पूर्वेवयसिबोद्धव्यमामुखात्सर्वदृष्टये ॥ ९॥ ११ ॥ ।

·तैत्तिरी० तभवति । एवमित्यस्यार्थःपूर्वेवयसीति । पूर्ववयःसमारभ्यवार्धकपर्यंतमित्यर्थः । वेदेत्येतद्यत्ययेनविधिरूपतयाव्याख्येयमित्यभि श्रीनिवा प्रेत्यबोद्धव्यमितितव्यप्रत्ययप्रयोगइतिज्ञातव्यं । अयमिहसंप्रदायः । विद्युद्वन्मानुषाविद्युरितिवचनात् यःसात्विकप्रकृतिर्मनु ॥ ८७ ॥ ज्योत्तमोनादिकालादारभ्यभगवज्ज्ञानशून्योभगवदनुग्रहेणैवदैवादादौबाल्यएवलब्धसत्संगतिस्तद्वशादन्यदगणयस्थितोबाल्य भाष्यार्थः एवश्रवणादियत्नंकृत्वापश्चात्परित्यक्तवान् सएवमनेकजन्मभिःसिद्धस्सन्यदिभगवद्रूपंयोग्यतापरिपाककालेपश्यति तर्हिमुखमे ३।१२ वसम्यगेवअपरोक्षीकरोति । इतरांगतेजःपुंजमेवपश्यति नसम्यक् एवंमुक्तावपि । यदिसात्विकप्रकृतिःपुमानमध्येवयसिसत्सं गतिलब्ध्वाश्रवणादियत्नायप्रारब्धवान पश्चाच्चपरित्यक्तवान् तर्हिसः योग्यतापरिपाकानंतरंअपरोक्षज्ञानकालेमध्यमेवादौसम्य प्रपश्यति । इतरांगंतुतेजःपुंजमेवपश्यतिनसम्यक् । एवंमुक्तावपि । यदिचसात्विकप्रकृतिःपुमान्वार्धकेसत्संगतिलब्ध्वाश्रवणा दियत्नायप्रारब्धवान्सःअपरोक्षज्ञानसमयेपादावेवादौसम्यक्प्रपश्यति । इतरांगंतुतेजःपुंजमेवपश्यतिनसम्यगेवमुक्तावपीति । उपासनाप्रारंभपरमिदमित्याहुः ॥ ९-११॥ भगवदुपासनांतराण्याह । क्षेमइतिवाचीत्यादिना। तत्रक्षेमइतिवाचीत्येतद्याचष्टे ॥ क्षेमकृत्त्वादिति ॥ भक्तानांक्षेमकृत्त्वादित्यर्थः । योगक्षेमइतिप्राणापानयोरितिवाक्यंउभयत्राप्युभयथोपासनमुच्यतेइत्य न्यथाप्रतीतिनिरासाय योगइतिप्राणे क्षेमइत्यपानेइत्येवंविविच्यव्याचष्टे ॥ योगनामेत्यादिना ॥ प्राणेस्थितइतिशेषः । ए वमपानेपर्जन्येवायौदक्षेनक्षत्रेषुशिवेप्रकृतावित्यत्रापिशेषोद्रष्टव्यः । योगोयोजनंनियोजनमित्येवयोगशब्दार्थः । सर्वकामेतियो भाष्यं ॥ क्षेमकृत्त्वात्क्षेमनामावाचिस्थस्सपरोहरि । योगनामातथाप्राणेसर्वकामनियोजनात् । क्षेमनामाक्षेमकृत्त्वादपानेहिहरिस्स्वयं ।

·ग्यतयालाभः । कर्मेतिहस्तयोरितिवाक्यंव्याचष्टे ॥ कर्मनामेति ॥ कर्मकृत्त्वात् कर्मकर्तृत्वात् । गतिरितिपादयोरितिवाक्यं व्याचष्टे ॥ गतिदत्वादिति ॥ गतिर्ज्ञानं मोक्षोवा तद्दातृत्वादित्यर्थः । विमुक्तिरितिपायावितिवाक्यविमुक्तिपदंप्रसिद्धमुक्ति परमितिप्रतीतिवारयन्व्याचष्टे ॥ विसर्गकृदिति ॥ मलादिविसर्गकृदित्यर्थः । इतिमानुपीःसमाज्ञाइतिवाक्यतात्पर्यमाह ॥ अध्यात्मस्थइति ॥ मानुषशब्दार्थोध्यात्मेति । तथाचात्मानमानुषंदेहंअधिकृत्यविद्यमानं यद्वागादींद्रियं तत्रस्थोहरिरितिक्षे मादिशब्दवाच्यतयोपास्यत्वेनप्रोक्तइत्यर्थः । अथदेवीरित्यस्यतात्पर्य ॥ अथाधिदैवगतमिति ॥ हरिमितिशेषः । देवतासंबं धिदैवं वृष्टयादि तदधिकृत्यतदभिमानितयाविद्यमानादेवाअधिदैवमित्युच्यते । तद्गतंहरिमित्यर्थः । अथदैवीरित्युपक्रम्य वृ ष्टयादौजडेतृप्त्यादिरूपेणभगवदुपासनंकथ्यतइतिप्रतीतिनिरासायतृप्तिरितिवृष्टावितिवाक्यंतावयाचष्टे ॥ पर्जन्यइति ॥ वृष्टि शब्दार्थःपर्जन्यइति । पर्जन्यःआदित्यः । पर्जन्यादन्नसंभवइत्यत्रगीताभाष्येतथोक्तत्वात् । बलमितिविद्युतीतिवाक्यंव्याचप्टे॥ वायौचेति ॥ विद्युच्छब्दार्थोवायाविति । सदाबलदत्वादेवेतिसंबंधः । यशइतिपशुष्वितिवाक्यंव्याचष्टे ॥ यशःप्रदत्वादि ति ॥ पशुशब्दार्थोदक्षइति । यशःप्रदत्वाद्यशः । यशइतिनामवानित्यर्थः । किंपश्वभेदेनपशुशब्दवाच्यत्वं नेत्याह ॥ पश्चभि भाष्यं ।। कर्मनामाहस्तगतःकर्मकृत्त्वाजनार्दनः । गतिदत्वाद्गतिर्नामपादस्थःपुरुपोत्तमः । विसर्गऋद्विमुक्त्याख्य पायुस्थ.परमोविभुः । अध्यात्मस्थइतिप्रोक्तोऽथाधिदैवगतंशृणु । पर्जन्येतृप्तिनामासौतृप्तिदत्वाजनार्दन । वायौचबलनामाचवलदत्वात्सदैवहि । यशःप्रदत्वादक्षे- तुयश.पश्वभिमानिनि।

·श्रीनिवा०
भाष्यार्थः
तैत्तिरी० मानिनीति ॥ ज्योतिरितिनक्षत्रेष्वितिवाक्यंव्याचष्टे । नक्षत्रेष्विति ॥ अश्विन्यादिष्वित्यर्थः । ज्योतिर्दातृत्वतः प्रकाशदा
तृत्वतः । प्रजातिरमृतमानंदइत्युपस्थेइतिवाक्यंव्याचष्टे । उपस्थमानिनीति ॥ उपस्थंगुह्येद्रियं । प्रजात्यानंदाभ्यांसहितासं
॥८८॥
ततिःप्रजात्यानंदसंततिस्तस्याइतिव्याख्येयं । प्रजातिःपुत्रउच्यतइतिवचनात्पुत्रदातृत्वात्मजात्याख्यः । आनंददातृत्वादानंदा
ख्यः संततिःसंतानपरंपरा। तदातृत्वात्तदाख्यइत्यर्थः। ननुतर्हिसंततिशब्दवाच्यत्वमेवप्राप्तनत्वमृतशब्दवाच्यत्वं । नपत्रसंतति
शब्दःश्रूयतइत्यतआह॥संततिरिति ।। अमृतंसंततिरितिस्मृतमित्यर्थः। पौत्रादिरूपसंतानपरंपरासंततिः । सर्वमित्याकाशइति
वाक्यव्याचष्टे ॥सर्वमिति। सर्वप्रदत्वात् सत्ताप्रतीतिप्रवृत्त्यादिसर्वप्रदत्वादित्यर्थः। आकाशशब्दार्थःप्रकृताविति ॥ १२॥ आ
काशशब्दवाच्यप्रकृतिस्थापुरुषोत्तमःसर्वमित्युपास्यइत्युक्त्यापुनस्तस्यैवोपास्यगुणानाह । तत्प्रतिछेत्युपासीतेत्यादिना । तत्रतत्म
तिष्ठेतिवाक्यंब्याचष्टे । सप्रतिष्ठेति ॥ सआकाशस्थोहरिः स्थापकत्वात् तत्तत्पदेसर्वदेवादिस्थापकत्वादित्यर्थः । तन्मनइत्यु
पासीतेतिवाक्यंव्याचष्टे ॥ मनइति ॥ मान्यत्वतःपूज्यत्वतः । तन्नमइत्युपासीतेत्येतत्व्याचष्टे ॥ नमइति ॥ णमप्रवत्वेश
ब्देचेतिधातोःकर्मणियत्प्रत्ययेनम्यत्वतःशब्द्यत्वतः सर्वदेवैःस्तुत्यत्वतइत्यर्थः । एतदभिप्रायेणैवाद्यपद्येसर्वैर्देवैरीड्यमित्युक्तमि
तिज्ञातव्यं । तन्महइत्युपासीतेतिवाक्यंव्याचष्टे ॥ महश्चापीति ॥ महत्त्वतःव्याप्तत्वादित्यर्थः। तद्ब्रह्मण परिमरइत्युपासी
भाष्यं ॥ नक्षत्रेषुज्योतिराख्योज्योतिर्दातृत्वतोहरिः । उपस्थमानिनिशिवेप्रजात्यानंदसंततेः । दातृत्वात्तत्तदाख्योसौसंततिस्त्वमृतस्मृतं । सर्व
सर्वप्रदत्वानुप्रकृतीपुरुषोत्तमः ॥ १२ ॥ सप्रतिष्ठास्थापकत्वान्मनोमान्यत्वतोहरिः । नमोनम्यत्वतोनित्यंमहश्चापिमहत्त्वतः ।
॥ ८८॥

·तेतिवाक्यंव्याचष्टे ॥ विरिंचेति ॥ तद्ब्रह्मेत्युपासीतेतिवाक्यंव्याचष्टे ॥ ब्रह्मेति ॥ १३ ॥ सयएवंविदितिवाक्यं यएवंविदि त्यनेन सयश्चायमित्युक्तप्रकारएवपरामृश्यतइतिप्रतीति सर्वसाधारण्यप्रतीतिंचवारयन्व्याचष्टे ॥ वेदैनमिति ॥ पंचरूपिण मित्येतदत्रापिसंबध्यते । तत्वतइति स्फुटमित्यर्थः । अतएववक्ष्यतिब्रौनपश्यतिस्फुटमिति । एतमन्नमयमात्मानमुपसंक्रम्ये त्यादेस्तात्पर्य सएनपंचरूपिणंप्राप्येति । पंचरूपिणमितिकर्मधारयादिनिः । इदमुपलक्षणं । अष्टरूपिणमितिद्रष्टव्यं । एतत्साम गायन्नास्तेइत्यादेस्तात्पर्य गायतीति । अस्माल्लोकात्प्रेत्येत्यस्यतात्पर्य मुक्तःसन्निति । अहमन्नमित्येतत्व्याचष्टे ॥ अन्ननामा स्मीति ॥ तत्रहेतुःभोग्यतइति । भोग्यत्वतःअद्यत्वतः । मुक्तस्वावरान्प्रत्युपजीव्यत्वादित्यर्थः । यथोक्तं । उपजीव्यत्वमेवचा द्यत्वमिति । अहमन्नादइत्येतद्याचष्टे ॥ यथेष्टमन्नभोक्ताचेति ॥ यथेष्टभोगभोक्ताचेत्यर्थः । अह श्लोककृदित्येतद्व्याख्याति ॥ कीर्तिकर्तेति ॥ कीर्तीतिश्लोकशब्दार्थः । शिष्येषुभगवदुपदेशेनतत्कीर्तिविस्तारकर्तेत्यर्थः । यद्वाएतादृशमहिमोपेतोहहरेःपु त्रइतिहरे कीर्तिकर्तेत्यर्थः । तथाहि । लोकेपुत्रमहिम्नापितुःकीर्तिप्टेति ॥ १४ ॥ अहमस्मिप्रथमजाऋताइतिवाक्यंच्याचष्टे ॥ ऋतरूपस्येति ॥ ऋतंयथार्थविज्ञानमित्युक्तत्वेनयथार्थज्ञानस्वरूपस्येत्यर्थः । यद्वा ऋगतावितिधातोस्तुपूर्वावगतवत्सदा। स्थि तेर्बार्तमित्युक्तमितिवचनात्पूर्वावगतवत्सदास्थितस्येत्यर्थः । किंमनुष्येभ्यःप्रथमजःपुत्रइतिशंकापरिहारायोक्तं पूर्वदेवेभ्यइति । भाष्यं ॥ विरिचमारकश्चासौब्रह्मपूर्णगुणत्वतः ॥ १३ ॥ वेदैनंतत्वतोब्रह्मसएनपंचरूपिणं । प्राप्यगायतिमुक्तस्सन्नन्ननामास्मिभोग्यतः यथेष्टमन्नभोक्ताचकीर्तिकर्ताहरेस्तथा ॥ १४ ॥ ऋतरूपस्यविष्णोस्तुपुत्र.प्रथमजोह्यहं ।

·तयाचष्टे । देवेभ्यइति ॥ पूर्वभावव्यपेक्षयेदमितिज्ञातव्यं । अमृतस्यनामाइत्येतत्व्याचष्टे ॥ मुक्तानामिति ॥ अनेना
तैत्तिरी०
श्रीनिवा०
मृतस्येत्येकवचनसमुदायापेक्षमित्युक्तंभवति । नाभिशब्दार्थ आश्रयइति । योमाददातिसइदेवमावाइत्येततदुर्गमार्थत्वाड्याच
॥ ८९॥ष्टे ॥ योददातीति ॥ यो माः ज्ञानानि ददात्युपदिशतीत्यर्थः । तस्यतात्पर्य विष्णुतत्वप्रदर्शकइति । शिष्येषुविष्णुतत्वप्रद भाष्यार्थः
शकस्तदुपदेष्टेत्यर्थः । क्वचिद्विष्णुतत्वप्रदर्शिकाइतिपाठः । तत्रविष्णुतत्वविषयिकाइत्यर्थः । इदंचमाशब्दोक्तज्ञानविशेषणमि
३।१५
तिज्ञातव्यं । सइदेवेत्यस्यार्थः सइत्थमेवेति । इदित्यस्यार्थइत्थमिति । इत्थमेवअतिनिश्चयेनेतियावत् । मावाइत्यस्थाओं मां
यातीति । वागतिगंधनयोरितिधातोर्वातेर्गत्यर्थत्वादित्यर्थः । इदमपिपूर्वभावव्यपेक्षयेत्यवगंतव्यं । तथाचयोधिकारीप्रतीकालं
बनोमा ज्ञानानिशिष्येभ्योददात्युपदिशति सःतदादिसाधनजनितापरोक्षज्ञानानंतरं भुक्तप्रारब्धकर्मा चरमदेहादुक्रांतःसन् अ
चिरादिपथा इदेव इत्थमेव अतिनिश्चयेनेतियावत् । मामा वा-यातीतियोजनाद्रष्टव्या । यथोक्तं । कार्यबादरिरस्यगत्युपपत्ते
रिति । अहमन्नमित्येतत्पुनरुक्तिपरिहारायव्याचष्टे ॥ विष्णोरन्नमिति ॥ नृसिंहरूपिणाविष्णुनामद्यःसंहार्यः । ब्रह्मचर्मशि
र:पदीत्यादिवचनादित्यर्थः । सदेत्यविगानंसूचयति । यद्वाविष्णुकर्तृकभोगविषयइत्यर्थः । तथाहि । भगवान्कदाचित्स्वेच्छया
गृहीतस्त्रीरूपवतामुक्तब्रह्मणासहमिथुनीभूयक्रीडतइतिप्रसिद्धं । यथोक्तंछांदोग्यभाष्येसप्तमाध्याये । आत्मक्रीडआत्ममिथुनइ
त्यत्र । भूमोपासनयोग्यस्तुसाक्षाद्वमुख्यतः। सतद्विद्याबलेनैवविष्णुनारतिमाप्नुयात् । तेनैवक्रीडतेनित्यंस्त्रीरूपोमिथुनी
भाष्यं ।। देवेभ्य पूर्वजश्वाहमुक्तानामाश्रयस्सदा । योददातिचमांसम्यग्विष्णुतत्वप्रदर्शकः । सइत्थमेवमायातिविष्णोरन्नमहंसदा ।
॥८९॥

·भवेदिति । अतएवकामरूप्यनुसंचरन्नितिमुक्तब्रह्मण कामरूपत्वमुक्तमित्यवगंतव्यं । अन्नमदंतंजीवजातमहममीतिअक्षरार्थम भिप्रेत्यतत्तात्पर्यमाह ॥ ममानमिति ॥ सर्वजीवाइत्यनेनान्नमदतमित्येकवचनंसमुदायापेक्षमित्युक्तंभवति । सर्वजीवानांकु तोन्नत्वमित्यतआह ॥ भोग्याममेति ॥ मदुपजीव्या:मयासंहार्याएवेत्यर्थः । अहंविश्वंभुवनमभ्यभवामित्येतद्याचष्टे ॥ सर्व मभ्यभवमिति ॥ अहंनित्यकैःस्वार्थेकः नित्यभूतैःसर्वैरानंदादिभिर्गुणैःसर्वभुवनंसरस्वत्यादिजीवजातं अभ्यभवं अभिपरितः अभवं वरोभवं तदुत्तमोस्मीत्यर्थः । परिभवतिसर्वानितिपरिभूः सर्वतोवरइत्येवमीशावास्येव्याख्यातत्वेनतद्रीत्यानापितयैव व्याख्येयं । विश्वोत्तमत्वोक्त्यानममस्वातंत्र्यंमंतव्यमित्याशयेनोक्तं सुवर्णज्योतीरित्यादिना । तत्रसुवर्णज्योतिः सुवर्णवत्प्रका शवानित्यन्यथाप्रतीतिनिरासायव्याचष्टे ॥ सुवर्णइति । सुवर्णज्योतिश्चभगवान विष्णुरित्यन्वयः । सुष्टुपरमानंदरूपत्वप्रका शरूपत्वनिमित्ताभ्यामितिशेषः । सासुवर्णज्योतिःशब्दवाच्योविष्णुः ई इत्यस्यार्थःईरकइति । प्रेरकइत्यर्थः । तथाचसुवर्णज्यो तिःविष्णुः ईःप्रेरकोयस्यमम सोहंसुवर्णज्योतीरित्यर्थः । यएवंवेदेत्यनेनएतत्प्रमेयवेत्तुरन्यस्याधिकारिणःफलमुच्यतइत्यसत् । तददर्शनात् । यएवंवेदससुवर्णज्योतिर्भवति इतिव्याख्यानेतुसुवर्णोभगवानितिप्रमाणविरोधापत्तेः । तंत्रतस्यभगवत्परत्वेनव्या ख्यातत्वात् । अतइदमपिमुक्तब्रह्मवचनमेव । तर्हियएवंवेदेत्ययुक्तमितिचेन्न । लकारव्यत्ययेनवमीत्यर्थागीकारात् । नचसा कांक्षतयावाक्याभासत्वमितिवाच्यं । योहमेवंअन्नमयादिपंचरूपिणभगवंतं सृष्टयादिलक्षणयुक्ततयासुवर्णज्योतीरित्युक्तप्रकारे भाष्य ॥ ममान्नसर्वजीवास्तुभोग्याममयतस्सदा । सर्वमभ्यभवचाहगुणैस्सर्वश्चनिन्यकै । सुवर्णोभगवान्विाणुज्योतिस्सममचेरक ।

·तैत्तिरी । णमत्प्रेरकत्वेनचवेद वेद्मि । तस्यैववेत्तुर्मममाधवोलक्ष्मीपतिर्विष्णुःपतिःस्वामीपालकश्चेत्यध्याहारकरणात् । नचैतदप्रामाणिक श्रीनिवा व्याख्यानं । प्रमाणेतथाव्याख्यातत्वादित्यभिप्रेत्याह ॥ योहमिति ॥ अतोममभगवत्प्रेरितत्वेनस्वातंत्र्याभावात्तदनुग्रहेणा भाष्यार्थ हविश्वंभुवनं अभ्यभवामित्युक्तंसामर्थ्यमुपपन्नमितिभावः । इत्युपनिषदित्यत्रइतीत्यस्यान्वयंदर्शयति ॥ इतिब्रह्मेत्यादिना ॥ अनेनइतीत्यस्यसामगायन्नास्तइतिपूर्वेणसंबंधउक्तोभवतीतिज्ञातव्यं । अन्ननपरिचक्षीतेत्यस्यप्रमाणेनाव्याख्यातत्वादन्यथाप्रती तिनिरासायस्वयंव्याचष्टे ॥ अन्नमिति ॥ निराकरणनामायोग्येषुउपदेशएव । तन्नकुर्यादित्यर्थः । एवमव्याख्याने अन्नननि धादित्यनेनपौनरुत्त्यापत्तेरितिज्ञातव्यं । अन्नंबहुकुर्वीतेत्येतत् बहुमन्येततंसदेतिप्रमाणेनव्याख्यातमपितात्पर्याप्रतीतेःस्वयंस्प ष्ट्रव्याकुर्वन्नेवतात्पर्यमाह ॥ तद्गुणानिति ॥ कुत्रापि यत्रकुत्रापिसत्सभायां । बहुगुणत्वेनेत्युपलक्षणं । बहुकर्मत्वेनेत्यपिद्रष्ट व्यं । तस्माद्ययाकयाचविधयेत्येतत् न्यायेनवाअन्यायेनवाबन्नं प्राप्नुयादित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय येनकेनापिविधिनाबह्वि त्येवजनार्दनं । मत्वैवप्राप्नुयान्नित्यमितिप्रमाणेनव्याख्यातं । इदानींतदनूद्यस्वयंप्रकारांतरेणव्याख्याति ॥ ययाकयाचेति ॥ ययाकयाचविधयेत्यत्र चशब्दोप्यर्थइत्यभिप्रेत्य विहितप्रकारेणापीत्युक्तं । तस्यैवविवरणमतिप्रयत्नेनापीति । गुर्वादिसेवारूपा तिप्रयत्नेनापीत्यर्थः । बबित्यस्याओं बहुतरामिति । अन्नमित्यस्यतात्पर्य भगवद्विद्यामिति । अहमस्मिप्रथमजाऋतस्य अन्नम भाष्यं ॥ योहमेवंविदभवंतस्यमेमाधव.पतिः । इतिब्रह्मागायमानोमुक्तश्वरतिसर्वदेतियजुस्संहितायां । अन्नंभगवंतनपरिचक्षीत । ननिराकु- र्यात् । तद्गुणांस्तत्कर्माणिवाकुत्रापिबहुकुर्वीत । बहुगुणत्वेनप्रतिपादयेद्भगवंतं । ययाकयाचविधयाबह्वन्नप्राप्नुयात् । 1 ·दंतमामि अहंविश्वंभुवनमभ्यभवामितिवाक्यत्रयं मुक्तविरिंचिपरतयाप्रमाणेनव्याख्यातं । तत्तदायुक्तंस्या यदिब्रह्मणःप्रथम जातत्व मन्नादातृत्वं विश्वोत्तमत्वंचसिद्धस्या त्तदेवकुतइत्यतस्तत्रप्रमाणमाह ॥ प्रजापतिरिति ॥ प्रजापतिश्चतुर्मुखःऋतस्य यथार्थज्ञानरूपस्यविष्णोः प्रथमजाःप्रथमपुत्रइत्यर्थः । आत्मशब्दस्य यच्चातिविषयानिह । तस्मादात्मेतिभण्यतइतिवचनेनाद भक्षणइतिधातुनिष्पन्नतया आत्मानं अन्नादिविपयात्तारंजीवजातं । अभिप्रति आत्मनास्वेच्छयासंवभूव अदनायेतिशेषः । स म्यस्थितोबभूव । अभक्षयदितियावदित्यर्थः । यद्वा धात्वर्थबाधतेकश्चित्कश्चित्तमनुवर्ततइतिवचनेनोपसर्गाणांधात्वर्थबाधक तायाउक्तत्वादभीत्युपसर्गबलेनभूधातुरेवादनार्थ स्तथाचाभिसंबभूव अभक्षयदित्यर्थः । परिताबभूवेत्यत्र परि ता इतिपदच्छे दः। हेप्रजापतेभवान् एतानि प्रत्यक्षसिद्धानि तानि परोक्षाणि अतींद्रियाणीतियावत्। जातानि उत्पत्तिमंति विश्वा विश्वानि सर्ववस्तूनि परिबभूव परितोभूतवान्वशीकृतवान् । तत्स्वामित्वेनवर्तते तदुत्तमइतियावत् । त्वत्त्वत्तोन्यस्तुनपरिबभूव तदु त्तमोनभवतीत्यर्थः । छंदसिपरेपि व्यवहिताश्चेतिवचनात्परीत्युपसर्गस्य ताइत्यनेनव्यवधानंनदोपायेतिज्ञेयं । इत्यादिनावाक्ये न एतद्गानं अहमस्मिप्रथमजाइत्यादिगानं विरिंचस्यैव । तत्कर्तृकमेवेत्यवसीयतइतिशेषः । आदिपदेन योब्रह्माणंविदधातिपूर्व मित्यादिवाक्यग्रहणं । नन्वहंविश्वंभुवनमभ्यभवामित्युक्तंविश्वस्वामित्वं विरिंचस्यैवकुतः । अन्यस्यापिकिन्नस्यादित्यतआह ॥ भाष्यं ॥ अतिप्रयत्नेनापिविहितप्रकारेणबहुतरांभगवद्विद्यांप्राप्नुयात् । प्रजापतिःप्रथमजाऋतस्य आत्मनात्मानमभिसंबभूव । प्रजापतेनत्वदे- तान्यन्योविश्वाजातानिपरिताबभूवेत्यादिनाविरिंचस्यैवैतज्ज्ञानं । तै-श्री०८० ·-- तैत्तिरी० । अन्यइति ॥ इत्येवं प्रजापतिशब्दोक्तविरिंचान्यस्यविश्वस्वामित्वनिषेधात्युक्तमवधारणमित्यर्थः । सयएवंविदितिवाक्यंप्रमा श्रीनिवा णे वेदैनंतत्वतोब्रह्मेतिब्रह्मपरत्वेनव्याख्यातं । इतोपितत्ब्रह्मपरमेव नसर्वसाधारणं । सयएवंविदित्यत्रमुख्यामुख्ययोर्मुख्येसं प्रत्ययइतिन्यायेनस्फुटापरोक्षज्ञानरूपसम्यक्ज्ञानस्यैवविवक्षितत्वात् तादृशंचसम्यक्ज्ञानब्रह्मणएवनान्येषां । अतएवप्रमाणे भाष्यार्थः तत्वतइत्युक्तमित्यभिप्रेत्यमानुपानारभ्यब्रह्मपर्यंतंअपरोक्षज्ञानेतारतम्यंप्रमाणेनदर्शयति ॥ विद्युद्वदिति ॥ विद्युद्वत्सूर्यमंडलव ३११५ दित्यादिकं अपरोक्षज्ञानेस्पष्टतातिशयापेक्षयेतिज्ञातव्यं । ब्रह्मज्ञानेपुनर्विशेषमाह ॥ ब्रह्माहीति ॥ स्थिरचिद्रूपास्थिरज्ञानरू पः । भगवद्विषयकज्ञानस्यनकदापिचंचलीभावइत्यर्थः । विशेषतः इतरापेक्षयाविशेषेण । बहुलेपूर्णेभगवतिआत्माइंद्रियगणो यस्यब्रह्मणःसतथोक्तः । यथोक्तं । नमेहृषीकाणिपतंत्यसत्पथइति । यद्वा वेदानुक्कभारतोक्तबहुलभगवद्गुणविषयकज्ञानवत्त्वा बहुलात्मा । अथवाईशादन्यत्रालोचनेबहुलविषयिणीआत्माबुद्धिर्यस्यासौतथोक्तः । अन्येरुद्राद्याः अबहुलाःअबहुलात्मानः अबहुलज्ञानाइत्यर्थः । चंचलतेजसः चंचलज्ञाना नब्रह्मवत्स्थिरचिद्रूपाइत्यर्थः । हरिमित्यस्यपूर्वोत्तराभ्यांसंबंधः । तु विशेषेण एनं हरिं सम्यक् स्फुटं । अतःसयएवंविदितिवाक्यंब्रह्मपरमेवेतिभावः ॥ १५॥ (इतिभाष्यार्थः) ॥ ततश्चेयमक्षरयो भाष्यं ॥ अन्योनपरिबभूवेतिनिषेधात् । विद्युद्वन्मानुषाविद्युस्सूर्यमंडलवत्सुराः । प्रतिबिबवच्चगिरिशोब्रह्मैनंपश्यतिस्फुटं । ब्रह्माहिस्थिरचिद्रू- पोबहुलात्माविशेषतः । अन्येक्रमादबहुलास्तथाचंचलतेजसः । तस्मात्सम्यङ्नपश्यंतिहरिब्रह्मातुपश्यतीतिहरिवंशवचनाचब्रह्मैवैनंसम्यग्वेद । इतिश्रीमदानंदतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितेतैत्तिरीयोपनिषद्भाष्येतृतीयाभृगुवल्लीसंपूर्णा ।। ३॥

·जना ॥ एवमन्नमयादिपंचरूपिणोब्रह्मणउपास्तिब्रह्मवल्लयामभिधायतत्रैवसमाख्यात्वेनभृगुवरुणसंवादरूपामाख्यायिकांवक्तुं वेदपुरुषःपूर्वोक्तामेवशांतिपठति ॥ सहनाववत्वित्यादिना ॥ व्याख्यातं ॥ १॥ तामेवाख्यायिकामाह ॥ भृगुर्वैवारुणि रित्यादिना ॥ वरुणस्यापत्यपुमान्वारुणि गुः । वैशब्देनभृगोवरुणपुत्रत्वंप्रसिद्धमित्याचष्टे । पितरंवरुणमुपससार समीपंग तवान् । किंवदन्उपससारेत्यतआह ॥ अधीहीति ॥ हेभगवः मतुवसोरुःसंबुद्धौछंदसि । हेभगवन्पूज्य ब्रह्मपरब्रह्म अधी हिअध्यापयेति णिजर्थस्यांतीतत्वात् । एवंपृष्टोवरुणःतस्मैभृगवेएतत्ब्रह्मप्रोवाच उपदिष्टवान् । तदेवदर्शयति ॥ अन्नमित्या दिना ॥ अत्रविज्ञानानंदौग्राह्यौ। पूर्वत्रचक्षुःश्रोत्रवाचोग्राह्याः । उक्तार्थसमाख्यारूपत्वात् । अत्तृत्वादन्नं प्राणप्रकृष्टचेष्टकत्वात् चष्टइतिचक्षुः श्रवणात्श्रोत्रं मंतृत्वान्मनः वक्तृत्वाद्वाक् विवेचना विज्ञानं आनंदरूपत्वादानंदं एतन्नामकंब्रह्मेत्युवाच । वस्तु सिद्धेर्लक्षणाधीनत्वात्तंप्रतिब्रह्मलक्षणमप्युवाच । यथोक्तंसुधायां । वरुणोप्युदेशलक्षणाभ्यांभृगवेब्रह्मोपदिश्येति । तदेवलक्षण जातंदर्शयति ॥ यतइत्यादिना । जीवंतिचेष्टते यत्प्रयंति प्रलये । अभिस्वेच्छया संविशंति मुक्तौ । तद्ब्रह्मेतिज्ञात्वातद्ब्रह्म उप० ॥ ॐ महनाववतु । सहनौभुनक्तु । सहवीर्यकरवावहै । तेजस्विनावधीतमस्तुमाविद्विपावहै । ॐशांतिइशांतिप्रशांतिः ॥ १॥ ॐ । भृगुर्वे वारुणिः । वरुणपितरमुपंससार । अधीहिभगोब्रह्मेति । तस्माएतत्प्रोवाच । अन्नाणंचक्षुश्श्रोमनोवाचमिति । त होवाच । यतोवाइमानिभूता निजायते । येनजातानिजीवति । यत्प्रयत्यभिसंविंशति । तद्विजिज्ञारास्त्र । तद्ब्रह्मेति ॥ १॥ सतपातायत । सतपस्न वा । अन्नब्रह्मेतिव्यजानात् ।

·तैत्तिरी० विजिज्ञासस्व मनननिदिध्यासनरूपांजिज्ञासांकुर्वित्यर्थः । नश्रवणमात्रेणकृतीभवान् श्रवणमात्रस्यब्रह्मसाक्षात्कारासाधन श्रीनिवा० त्वात् । साक्षात्कारस्यैवमोक्षहेतुत्वा दतःतत्साधनीभूतांजिज्ञासांकुर्वितिभावः । एवमुपदिष्टाष्टरूपोभृगुर्युगपत्सर्वस्यसाक्षात्कर्तु मशक्यत्वादादौअन्ननामकभगवत्साक्षात्काराय तपः मनननिदिध्यासनरूपंतपोतप्यत चकार । साभृगुःतपस्तस्वाकृत्वा अन्नं खंडार्थः अत्तृत्वादन्ननामकमन्नस्थमनिरुद्धाख्यंभगवद्रूपं ब्रह्मेतिव्यजानात् साक्षात्कृतवान् । कुतोब्रह्मेतिव्यजानादित्यतउक्तंब्रह्मलक्षण ३११-६ योगित्वादित्यभिप्रेत्यतत्रतल्लक्षणंज्ञातवानित्याह ॥ अन्नाद्धयेवेत्यादिना ॥ तद्विज्ञाय मनननिदिध्यासनाभ्यांअन्नाख्यभगवद्रू पंसाक्षात्कृत्य गुरुप्रसादलब्धमपूर्वतमंधनंतस्मैनिवेदितुं प्राणाख्यरूपांतरसाक्षात्कारायमनननिदिध्यासनेचिकीर्षुर्गुरोरनुज्ञामा दातुंचपुनरेववरुणंपितरमुपससार ॥ अधीहीति ॥ अन्नादिरूपाष्टकमपिपुनरधीहिअनुजानीहि । तत्रानुजानीहीतिवक्तव्येयद धीहिभगवोब्रह्मेतिवदति तदहंकारनिरासार्थं । यथोक्तमनुव्याख्याने । दृष्ट्वैकैकंस्वरूपंतुसमस्तोक्तानुदर्शनं । इच्छताज्ञांगुरोःप्रा प्यतपसैवापरोक्षितमिति । एवमुपसरणानंतरंपुनर्वरुणोन्नंप्राणंचक्षुःश्रोत्रंमनोवाचमितीत्येवंविज्ञानानंदसहितंअन्नादिरूपाष्टकम पिपुनरादिशच्चेतिग्राह्यं । कुतएवंव्याख्येयमितिचेत् उच्यते । एतदवष्टंभेनैवलिंगाच्चेतिसूत्रेश्रवणाद्यावृत्तेःकर्तव्यतायाःसूत्र उप०॥अन्नाद्ध्यैवखल्विमानिभूतानिजायते।अन्ननजातानिजीवैति। अन्नप्रयत्यभिसंविशतीति। तद्विज्ञाय। पुनरेववरुणपितरमुपससार।अधीहिभग वोब्रह्मेति।। त५होवाच । तपसाब्रह्मविजिज्ञासस्व । तपोब्रह्मेति ॥ २॥ सतपोतप्यत । सतपस्तत्वा । प्राणोब्रह्मेतिव्यजानात् । प्राणाद्धयेवखल्वि ॥ ९२ ॥ मानिभूतानिजायते । प्राणेनजातानिजीवति । प्राणप्रयत्यभिसंविशंतीति । तद्विज्ञाय । पुनरेववरुणपितरमुपससार । अधीहिभगवोब्रह्मेति । HARMA ·कारेणसाधितत्वात् । उक्तंचतत्वप्रकाशिकायां । श्रुतान्नादिरूपविषयएवभृगोःपुनःपुनःप्रश्नात् । तथैववरुणोक्तेश्चेति । अतए वात्रादिशच्चेतिपूर्वटीकाकारैःपूरितमित्यवगंतव्यं । एवंब्रह्मोपदिश्यतंभृगुंप्रतिवरुणउवाच ॥ तपसेत्यादिना ॥ मनननिदि ध्यासनरूपतपसेत्यर्थः । ब्रह्म तपो ज्ञानस्वरूपमितिज्ञात्वाविजिज्ञासस्वेतिसंबंधः । एवमेवोत्तरत्रापियोजनाद्रष्टव्या। प्राणादि शब्दाःप्रद्युम्नादिरूपपरा द्रष्टव्याः। एवंचक्षुब्रह्मेतिव्यजानात् । चक्षुषोह्येवखल्विमानिभूतानिजायंतइत्यादिकं । श्रोत्रंब्रह्मेति व्यजानात् । श्रोत्राद्धयेवखल्वित्यादिकं । वाचंब्रह्मेतिव्यजानात् । वाचोह्येवखल्वित्यादिकंचग्राह्यं । उक्तंचानुव्याख्याने । त चवाधूलशाखायामष्टरूपमुदाहृतं । विज्ञानानंदसहितंपृथक्सृष्टयादिलक्षणैः । आवापोद्वापतःशाखायतआहुःपरंपदमिति ॥ १-६ ॥ उपसंहरति । सैषेति ॥ सैपा भार्गवी भृगुणानुष्ठिता। वारुणी वरुणोपदिष्टा विद्या । परमेव्योमन्व्योम्नि । व्योमे त होवाच । तपसाब्रह्मविजिज्ञासस्व । तपोब्रह्मेति ॥३॥सतपोतप्यत । सतपस्तम्वा । मनोब्रह्मेतिव्यजानान । मनसोयेवखल्विमानिभूतानिजायते। मनसाजातानिजीवति । मन प्रयत्यभिसंविशंतीति । तद्विज्ञाय । पुनरेववरुणपितरमुफ्ससार । अधीहिभगवोब्रह्मेति । त" होवाच । तपसाब्रह्मवि जिज्ञासस्व । तपोब्रह्मेति ॥४॥ सतपातप्यत । सतपस्तुत्वा । विज्ञानब्रह्मेतिव्यजानात् । विज्ञानाद्धश्ववखल्विमानिभूतानिजायते । विज्ञाननजातानि जीवति । विज्ञानप्रयत्यभिसंविशंतीति । तद्विज्ञाय । पुनरेववरुणपितरमुपससार । अधीहिभगवोब्रह्मेति । त होवाच । तपसाब्रह्मविजिज्ञासस्व । तपोब्रह्मेति ॥५।। सतपोतप्यत । सतपस्तत्वा । आनंदोब्रह्मेतिव्य॑जानात् । आनंदाद्ध्यैवखल्विमानिभूतानिजायते । आनंदनजातानिजीवति । आनंदप्रयत्यभिसंविशंतीति ॥ ६ ॥ सैषाभार्गवीवारुणीविद्या । परमेव्योमन्प्रतिष्ठिता ।

·तैत्तिरी० तिव्याप्तशब्दःस्यादितिवचनात् व्याप्तेपरमेव्योम्निपरमात्मनि तद्विषयेप्रतिष्ठिता। तत्प्रतिपादिकेत्यर्थः। एवंवरुणोक्तप्रकारेणभृ| श्रीनिवा० ग्वपरोक्षीकृतान्नादिरूपाष्टकज्ञानिनःफलमाह ॥ यएवंवेदेति ॥ एवं भृगुणाज्ञातमन्नादिबहुरूपिणंविष्णुवेद सम्मुक्तोभूत्वात खंडार्थः ॥ ९३ ॥ स्मिविष्णावेवप्रतितिष्ठतीत्यर्थः । अन्नवा न्मुक्तावन्ननामकभगवद्वान्भवति । तेनसर्वदागुप्तोभवतीत्यर्थः । अन्नादः अन्नना मकभगवंतमत्ति तमुपजीवतीत्यन्नादोभवति । सदातदुपजीवकत्वानुसंधानवान्भवतीत्यर्थः । प्रजया प्रकृष्टत्वेनजननान्नित्यो दिततयास्थितत्वात्प्रजेतिज्ञानं तया । पशुभिः पांतिशंसाधनंचेतिपशवोवेदास्तैः । ब्रह्मवर्चसेन ब्रह्मणोविष्णोः वरुणादेवसम्य क्चायितंअभिवृद्धंयत्स्वरूपंतेजस्तद्ब्रह्मवर्चसं तेनमहान्भवति । संसृतावल्पंअल्पतेजश्चजीवरूपंभगवान्मुक्तौमहन्महातेजश्चक रोतीति हि । अल्पतेजस्तथैवाल्पंजीवरूपंहिसंसृतौ । तदेवसुमहत्तेजःकरोतीशोमहत्तदेतिप्रमाणप्रसिद्धं । कीर्त्याचमहान्भवति । लौकिकफलेप्सूनांएतज्ज्ञानात्प्रसिद्धप्रजादिकमपिफलंयथायोग्यंभवतीत्यपिव्याख्येयं ॥ ७॥ प्रकृतान्ननामकस्यभगवतोबह्वीरु पास्तीराह ॥ अन्नननिंद्यादित्यादिना ॥ यदिमोक्षसुखेस्पृहा तद्यन्नं अन्ननामकंभगवंतं ननिंद्यात् । दोषित्वनिर्गुणत्वाल्पगु णत्वादिनानिंदांनकुर्यात् । तन्निंदनेचनरकादिदुःखमितिभावः । तद्वतं अन्नाख्यभगवदनिंदनंत्रतत्वेनभाव्यमित्यर्थः ॥ प्राणो वाइत्यादिनोपास्त्यंतरमुच्यते । शरीरस्थितप्राणेस्थितः प्रकृष्टानंदबलत्वेनप्राणनामाविष्णु रन्नंभोग्यः । यस्यशरीरं शीर्यतेदेह ॥ ९३॥ उप० । यएवंवेदप्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादोभवति । महान्भवतिप्र॒जयापशुभिब्रह्मवर्चसेन । महान्की. ॥७॥ अन्नननिद्यात् । तद्रुतं । प्राणो वाअन्न । शरीरमन्नादं । प्राणेशरीप्रतिष्ठितं । शरीरेप्राण प्रतिष्ठितः ।

·नाशेननश्यतीतिशरोजीवस्तंईरयतिप्रेरयतीतिशरीरं । तच्छब्दवाच्यरूपं । अन्नादभोक्तु । एवंशरीरमन्नप्राणोवाअन्नादइत्यपिद्रष्ट व्यं । उभयोःप्राणशरीरनामकरूपयोरुक्तमन्नत्वमन्नादत्वंचस्पष्टमाह॥प्राणइत्यादिना ॥ प्राणेतदाख्येरूपेभोग्येसति शरीरंतन्ना मकंरूपभोक्तृतयाप्रतिष्ठितं । शरीरेतन्नामकेरूपेभोग्येसति प्राणस्तन्नामाविष्णुःभोक्तृतयाप्रतिष्ठितः । उपसंहरति ॥ तदेतदि ति ॥ तत्तस्मात्तदुक्तरीत्यामाणशरीरयोरुभयोरप्यन्नत्वादेस्तदन्नमन्नेप्रतिष्ठितमितिजानीयादित्यर्थः । एवंवेत्तुःफलमाह ॥ सय एतदिति ॥ प्रतितिष्ठतीत्यादिकंपूर्वोक्तवद्योजनीयं ॥ ८॥ विद्यांतरमाह ॥ अन्नमिति ॥ नपरिचक्षीतननिराकुर्यात् । निरा करणंचायोग्येषूपदेशः । तन्नकुर्यादित्यर्थः । इत्थमव्याख्यानेननिंद्यादित्येननपुनरुत्यापचेः । तद्वतं अपरिचक्षणव्रतमित्यर्थः ॥ आपइतिविद्यांतरं ॥ आपालनादापः । ज्योति प्रकाशरूपत्वात् । एवमेवज्योतिरन्नंआपोवाअन्नादाइत्यपिद्रष्टव्यं । उभयो रज्योति मकरूपयोरुक्तमन्नत्वमन्नादत्वंचस्पष्टमाह ॥ अप्खिति ॥ भोग्यभूतासुसतीषु ज्योतिः प्रतिष्ठितं भोक्तृतया । ज्यो तिषिभोग्येसति आपः भोक्तृतया । उपसंहरति ॥ तदेतदिति ॥ तत्तस्मादुक्तरीत्याअपूज्योतिषोरुभयोरन्नत्वादित्यर्थः । सय उप ।। तदेतदन्नमन्नप्रतिष्ठिनं सयएतदन्नमन्नेप्रतिष्ठितवेदप्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादोभवति । महान्भवतिप्र॒जयांपशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन । महा न्कील् ॥ ८ ॥ अन्ननपरिचक्षीत । तद्वतं । आपोवाअन्न । ज्योतिरन्नादं । अप्सुज्योति प्रतिष्ठितं । ज्योतिप्याप प्रतिष्ठिता । तदेतदन्नमन्नेप्रति- ष्ठितं । सयएतदन्नमन्नेप्रतिष्ठितंवेदप्रतितिष्ठति । अन्नवाननादोभवति । महान्भवतिप्रजयापशुभिब्रह्मवर्चसेन । महान्कीा ।। ९ ॥ ।

·रामन्नं अन्ननामकभगवद्विषयिणींविद्यांप्राप्नुयादित्यर्थः । अस्मा अस्मैउपासकाय । अन्नं भगवद्रूपं । अराधि सिद्धं । अपरोक्ष तोज्ञातंभवतीतिविद्वांसआचक्षतेप्राहुरित्यर्थः । अपरोक्षज्ञानेविशेषमाह ॥ एतद्वैमुखतइत्यादिना ॥ यदीतिशेषः । एतदन्नं भगवत्स्वरूपं यदिभुखतःउपक्रमात् सप्तम्यर्थेतसिः। पूर्वेक्यसि । येनसात्विकप्रकृतिनापुरुषेणसत्संगत्याराद्धंसिद्धंज्ञातं । श्रव णायप्रारभ्यपश्चात्त्यक्तमितियावत् । अस्मा अस्मै । चतुर्थातृतीयार्थे । अनेनअधिकारिणा अन्नभगवद्रूपं अनेकजन्मभिःसा धनसंपूर्त्यनंतरं अपरोक्षज्ञानकाले मुखतःअग्रतः उपक्रमात् प्रथमार्थेतसिः मुखं राध्यतेआप्यते । अपरोक्षीक्रियतइत्यर्थः । इतरांगविद्युद्वत्तेजःपुंजमेवपश्यतिनस्पष्टमितिभावः । अपरोक्षज्ञानानुसारेणमुक्तावपितथैवपश्यतीतिद्रष्टव्यं । एतदन्नंयदिमध्य तोमध्येवयसिराद्धसिद्धंज्ञातं । श्रवणायप्रारभ्यपश्चात्त्यक्तमितियावत् । तर्हि अस्माअस्मै अनेन अपरोक्षज्ञानकाले अन्नंमध्यतः राध्यते मध्यतीपरोक्षीक्रियते । मध्यमेवांगस्पष्टंपश्यति । इतरदंगंविद्युद्वत्तेजःपुंजमेवपश्यति । नस्पष्टमितिभावः । अपरोक्ष ज्ञानानुसारेणमुक्तावप्येवमेवपश्यतीतिज्ञातव्यं । एतदन्नंयदिअंततावार्धके राद्धं श्रवणायप्रारब्धमितियावत् । तर्हिअस्माअ स्मै अनेनाधिकारिणा अपरोक्षज्ञानकालेअन्नंराध्यते । कथंराध्यते । अंततः अंते पादद्वयमितियावत् । तदेवराध्यतेअपरोक्षी क्रियते । पादावेवस्पष्टंपश्यति । इतरांगंतुविद्युद्वत्तेजःपुंजभेवेतिभावः । अपरोक्षज्ञानानुसारेणमुक्तावप्येवमेवपश्यतीतिज्ञात व्यं । अत्रमुखतोमाअन्नराध्यते मध्यतोस्माअन्न राध्यते । अंततोस्माअन्न राध्यतेइत्येवसर्ववैदिकसंमतःपाठः । सर्वपुस्तक उप ॥ एतद्वैखतौन्न राद्धं । मुखतोस्माअन्न राध्यते । एतद्वैमध्यतान राद्धं । मध्यतोस्माअन्न राध्यते । Pal

·तैत्तिरी०
॥ ९५॥
३११२
स्थः । तस्माअरंगमामवः । तस्माएतत्प्रोवाचेत्यादाविवअस्मैअन्नमितिपदच्छेदसंभवात् । अस्मान्नमितिपाठेकथमित्थंपदच्छेदोभ श्रीनिवा
विष्यतीतिविचार्य । योमुखमारभ्यपादपर्यंतंसर्वावयवापरोक्षज्ञानकामःस्यादितिशेषः । सएवपूर्ववयःसमारभ्यैववार्धकपर्यंतवेद
विद्यात् श्रवणादिकुर्यादित्यर्थः । अतएवभाष्येबोद्धव्यमितिविधिपरतव्यप्रत्ययप्रयोगः ॥ ११॥ भगवदुपासनांतराण्याह ॥
खंडार्थ
क्षेमइतिवाचीत्यादिना ॥ वाचि वागिंद्रियेस्थितोहरिः क्षेमकृत्त्वातक्षेमनामेत्युपास्यः । प्राणापानयोर्योगक्षेमइत्युपास्यः ।
तत्रप्राणेस्थितः सर्वकामनियोजनाद्योगनामेत्युपास्यः । अपानेस्थितस्तुक्षेमकृत्त्वात्क्षेमनामेत्युपास्यइतिविवेकः । हस्तयोःस्थि
तोजनार्दनः कर्मकृत्त्वात्कर्मनामेत्युपास्यः । पादयोःस्थितःपुरुषोत्तमो गतिआनंमोक्षोवा तद्दातृत्वात्गतिनामेत्युपास्यः । पायौ
स्थितोहरिर्विसर्गकृत्त्वाद्विमुक्तिनामेत्युपास्यः । इतिमानुषीः मनुष्यदेहसंबंधिवागादींद्रियस्थितभगवत्संबंधिन्यः । आध्यात्मि
क्यइतियावत् । समाज्ञाः उपासनाउक्ताः । अथदैवीः अधिदैवगतभगवत्संबधिन्यःसमाज्ञाउपास्तयःकथ्यंतइत्यर्थः । ताएवाह
॥ तृप्तिरितीत्यादिना ॥ वृष्टौ तदभिमानिनिपर्जन्ये । तन्नामकेआदित्येस्थितोजनार्दनः तृप्तिदत्वात्तृप्तिनामेत्युपास्यः । विद्यु
तिवायौस्थितोजनार्दनः बलप्रदत्वाद्बलमित्युपास्यः । पशुषुपशुसमुदायाभिमानिनिदक्षेस्थितोहरि र्यशःप्रदत्वाद्यशोनामेत्युपा
उप ॥ एतद्वाअंततोन्नराद्धं । अंततोस्माअन्न राध्यते । यएवंवेद ॥ ११ ॥ क्षेमइतिवाचि । योगक्षेमइतिप्राणापानयोः । कर्मेतिहस्तयो ।
गतिरितिपादयोः । विमुक्तिरितिपायौ । इतिमानुषीस्समाज्ञाः । अथवीः । तृप्तिरितिवृष्टौ । बलमितिविद्युति । यशइतिपशुषु । ज्योतिरितिनक्षं
त्रेषु । प्रजातिरमृतमानंदइत्युपस्थे । सर्वमित्याकाशे ॥ १२ ॥
॥९५ ॥

·स्यः । नक्षत्रेषुअश्विन्यादिषुस्थितोहरिः ज्योतिःशब्दवाच्यप्रकाशप्रदातृत्वातूज्योतिर्नामेत्युपास्यः । उपस्थे गुडेंद्रियाभिमानि
शिवेस्थितोहरिः पुत्रदातृत्वात्प्रजापतिनामकः अमृतं संतति स्तथाचपौत्रादिरूपसंतानपरंपरादातृत्वादमृतं अमृतनामक । आ
नंददातृत्वादानंदनामकइत्युपासीत । आकाशेप्रकृतौस्थितंपरब्रह्म सत्ताप्रतीत्यादिसर्वप्रदत्वात्सर्वनामकमित्युपासीत ॥ १२ ॥
आकाशशब्दवाच्यप्रकृतिस्थपरब्रह्मणएवोपास्त्यंतराण्याह ॥ तदिति ॥ तत् आकाशस्थंपरब्रह्म तत्तत्पदेषुदेवादिस्थापकत्वेन
प्रतिष्ठाशब्दवाच्यमित्युपासीत । एवमुपासकस्यफलमाह ।। प्रतिष्ठावानिति ॥ एवमुपासकोलोकःस्वयमपिप्रतिष्ठावान् स्वा
वरस्थापकत्वगुणवान्भवतीत्यर्थः । तदाकाशस्थंपरब्रह्म महत्त्वान्महइत्युपासीत । सउपासकोमहान्भवति । तदाकाशस्थंपरं
ब्रह्म मान्यत्वान्मनइत्युपासीत । सउपासकोमानवान्सन्मानवान्भवति । सर्वैर्मान्योभवतीत्यर्थः । तत्आकाशस्थंपरब्रह्म णम
प्रहृत्वेशब्देचेतिधातोः नम्यत्वात्ाब्यत्वात्सर्वदेवैःस्तुत्यत्वादितियावत् । नमइत्युपासीत अस्मैउपासकाय । उपासकेनेतियाव
त् । कामाःकाम्याकामितविषयाः । नम्यते धातूनामनेकार्थत्वात्प्राप्यते । यद्वाअस्मैकामा नम्यते नम्राभवंति प्राप्ताःभवंती
तियावत् । तदाकाशस्थंभगवद्रूपं पूर्णगुणत्वाद्ब्रह्मेत्युपासीत । सउपासकोब्रह्मवान्भवति तेनसदागुप्तोभवतीत्यर्थः । तदाका
शस्थंपरब्रह्मब्रह्मणोविरिंचस्यपरिमरोमारकइत्युपासीत । तमेनमुपासकं परि परितःसमंतास्थिताद्विषतः प्रतीपबुद्धिं कुर्वतो
उप ॥ तत्प्रतिष्ठेत्युपासीत । प्रतिष्ठावान्भवति । तन्महइत्युपासीत । महान्भवति । तन्मनइत्युपासीत । मानवान्भवति । तन्नमइत्युपासीत ।
नम्यतेस्मैकामाः । तद्ब्रह्मेत्युपासीत । ब्रह्मवान्भवति । तद्ब्रह्मणःपरिमरइत्युपासीत । पर्येणंनियंतेद्विपंतस्सपनाः। परियेऽप्रियांभ्रातृव्या. ॥१३॥

·तैत्तिरी बाह्या सपत्नावैरिणोम्रियते । तथाएनं परि परितः स्थिता अप्रिया दुःखाद्यप्रियकारिणो भ्रातृव्याःकामक्रोधाद्यांतरशत्रव स्ते श्रीनिवा० पिम्रियतेनश्यतीत्यर्थः॥१३॥ एवमध्यात्मवागादौ अधिदैवंवृष्टयादौचस्थितःपरमात्मा परस्परंभिन्नोनमंतव्यइत्याह ॥ स खंडार्थः यश्चायमिति ॥ सयापुरुषे अध्यात्मपुरुषस्थितवागादौविद्यमानः अयं यश्चासावधिदैवंवृष्टिशब्दोक्तादित्ये तदुपलक्षितविद्यु दादिषुस्थितः सएकः परस्परंमूलरूपेणचात्यंताभिन्नएवेत्यर्थः । एवमन्नमयादिरूपाष्टकविषयकस्फुटापरोक्षज्ञानवांश्चतुर्मुखएव । ३।१४ नान्योतस्तद्वेत्तुस्तस्यैवतत्प्रसादायतमहिमानमाह ॥ सयएवंविदित्यादिना ॥ यएवंपूर्वोक्तप्रकारेणान्नमयादिरूपाष्टकवित् । मुख्यामुख्ययोमुख्येसंप्रत्ययइतिन्यायेनातिस्फुटंतत्साक्षात्कारवान् सब्रह्मा अस्माल्लोका चरमत्वेनप्रसिद्धादेहात्मेत्यमुक्तःसन्नि तियावत् । एतमन्नमयमात्मानंअनिरुद्धं । प्राणमयमात्मानंप्रद्युम्नं । मनोमयमात्मानंसंकर्षणं । विज्ञानमयमात्मानंवासुदेवं । आनंदमयमात्माननारायणं । उपलक्षणमेतत् । चक्षुर्मयमात्मानं श्रोत्रमयमात्मानं वाङ्मयमात्मानं उपसंक्रम्य तत्समीपंप्राप्य कामानी अन्नाद्युपलक्षितकामितसमस्तभोगवान् कामरूपी कामितसमस्तरूपीभूत्वा इमान्प्रमाणप्रसिद्धान् लोकान् लुक्प्रका शइतिधातोःप्रकाशरूपत्वान्मुक्ताःलोकशब्देनोच्यते । यथोक्तमनुव्याख्याने । लोकाभिधाश्चापियतोहिमुक्ताःप्रकाशरूपाःसत उपनि ॥ सयश्चायपुरुषे । यश्चासावादित्ये । सएकः । सयएवंवित् । अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतंप्राणमयमात्मा ॥ ९६॥ नमुपसंक्रम्य । एतंमनोमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतविज्ञानमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतमानंदमयमात्मानमुपसंक्रम्य । इमाँल्लोकान्कामानी कामरूप्यनुसंचरन् ।

·तंचसर्वइति । तान् अनु तद्योग्यतानुसारेण सम्यक्चरन् णिजंतमेतत् । चारयन् चरगतिभक्षणयोः । गमयनियामयन्निति यावत् । यथोक्तमनुव्याख्याने । मुक्तस्वकीयावरयंतृतास्तिमुक्तावपिब्रह्मपुरःसराणामिति । यद्वा इमान् सयदिपितृलोकका मोभवतीत्यादिप्रमाणप्रमितान्लोकान्संचरन् तत्रसंचारयन्नित्यर्थः । इमान्लोकान्प्रसिद्धान्भूरादीनअनुसंचरन् अप्रत्यक्षत यातत्रसंचारंकुर्वन्सन्नित्यप्यर्थमाहुः । एतत्वक्ष्यमाणंसामगायन्नास्ते । तदेवसामदर्शयति ॥ हावुइत्यादिना ॥ हावुइत्यादि त्रिरुक्तिः सामत्वात्सुखातिशयास्वादनाद्वा। उत्तरत्रत्रिरुक्तिस्तु सामत्वाद्वा तात्पर्यातिशयद्योतनायवेतिद्रष्टव्यं । अहमन्नंभोग्यः अद्यः मुक्तस्वावरान्प्रत्युपजीव्यत्वादितिभावः । अहमन्नादः यथेष्टमन्नभोक्ता यथेष्टभोगभोक्तेत्यर्थः । अह श्लोककृशिष्येषु भगवदुपदेशेनतत्कीर्तिविस्तारकर्तेत्यर्थः। यद्वाएतादृशमहिमोपेतोहहरेःपुत्रइतिहरे कीर्तिकर्तेत्यर्थः। तथाहिलोकेपुत्रमहिनापितुः कीर्तिर्दृष्टेति ॥ १४ ॥ अहंऋतस्य ऋतंयथार्थविज्ञानमितिवचनात्यथार्थविज्ञानरूपस्य यद्वाऋगतावितिधातोस्तुपूर्वावगतवत्स दा । स्थितेर्ब्रह्मर्तमित्युक्तमितिवचनात्पूर्वावगतवत्सदास्थितस्येत्यर्थः । विष्णोःप्रथमजाः प्रथमजःपुत्र इत्यर्थः । किंमनुष्येभ्यः प्रथमजःपुत्रइत्याशंक्यनेत्याह ॥ पूर्वदेवेभ्यइति ॥ देवेभ्यःपूर्वः पूर्वजइत्यर्थः । पूर्वभावव्यपेक्षयेदमितिज्ञातव्यं । अहं अमृ तस्य समुदायापेक्षमेकवचनं । अमृतानांमुक्तानां नाभाइनाभिराश्रयइत्यर्थः । प्रतीकालंबनप्राप्यत्वरूपस्वमहिमानमाह ॥ उप ॥ एतत्सामगायन्नास्ते । हाइवुहा३वुहा३७ । अहमन्नमहमन्नममन्नं । अहमन्नादो ३ हुमन्नादो ३ हमन्नादः । अह"श्लोककृढह श्लो ककृदह श्लोककृत् ॥ १४ ॥ अहमस्मिप्रथमजाऋता३स्य । पूर्वदेवेभ्योऽमृतस्यना ३ भाइ । श्री० ० ८१

·योभाइति॥यःमा ददाति सः इत् एव माः वा इतिपदच्छेदः। यःअधिकारीप्रतीकालंबनो माःज्ञानानि विष्णुतत्त्वविषयका
णिशिष्येभ्योददाति उपदिशति । सतदादिसाधनजनितापरोक्षज्ञानानंतरं भुक्तप्रारब्धकर्माचरमदेहादुत्क्रांतःसन् अर्चिरादि
पथा इतएव इत्थमेव अतिनिश्चयेनेतियावत् । मामा वाः वातेर्गत्यर्थत्वात्यातीत्यर्थः । यथोक्तंकार्यबादरिरस्यगत्युपपत्तेरिति ।
पूर्वभावव्यपेक्षयेदं। अहमन्न। विष्णुनाहमद्यःसंहार्यइत्यर्थः। ब्रह्मचर्मशिरःपदीत्यादिवचनात्।इदमपिपूर्वभावव्यपेक्षयेतिज्ञातव्यं।
यद्वाअहमन्नं भोग्यः। तथाच विष्णुकर्तृकभोगविषयइत्यर्थः तथाहि भगवान्स्वेच्छयागृहीतस्त्रीरूपवतामुक्तब्रह्मणासहमिथुनीभा
वेनक्रीडतइतिछांदोग्योपनिषद्भाष्येऽभिहितं । अतएवकामरूपीतिमुक्तब्रह्मणःकामरूपत्वमुक्तमित्यवगंतव्यं । अहमन्नमदंतं प्रसि
द्धान्नोपजीविनंजीवजातं आनि आअद्मि। अदभक्षणे । सम्यक्भक्षयामि संहरामीत्यर्थः । इदमपिपूर्वभावव्यपेक्षयेतिज्ञातव्यं ।
अहमानंदादिगुणैर्विश्वंभुवनंसरस्वत्यादिजीवजातं अभ्यभवां अभिप्रति अभवां स्वाम्यभवं वरोभवं । तदुत्तमोस्मीत्यर्थः ।
एतावतानममस्वातंत्र्यंमंतव्यमित्यभिप्रेत्याह ॥ सुवर्णज्योतीरित्यादिना ॥ सुष्टुपरमानंदरूपत्वात्प्रकाशरूपत्वाच्चसुवर्ण
ज्योतिर्विष्णुः ईईरकः प्रेरकोयस्यमम सोहंसुवर्णज्योतीरित्यर्थः । योहं एवं अन्नमयादिरूपिणंभगवंतंसृष्टयादिलक्षणयुक्ततया
सुवर्णज्योतीरित्युक्तप्रकारेणमत्प्रेरकत्वेनवा वेद लकारव्यत्ययः। वेद्मि । योहमेवं विदभवमितियावत् । तस्यैवंवेत्तुर्मममाधवः
उप ॥ योमाददातिसइदेवमा ३ वाः। अहमन्नमन्नमदंतमामि । अहंविश्वंभुवनमभ्यभवां । सुवर्णज्योतीः। यएवंवेदं । इत्युपनिषत् ॥ सहना
ववतु । सहनौभुनक्तु । सहवीर्यकरवावहै । तेजस्विनावधीतमस्तुमाविद्विषावहै ।। ॐशांतिश्शांतिश्शांतिः ॥ १५ ॥ इतितृतीयवल्लीसंपूर्णा ॥ ३ ॥

·पतिरितिशेषः । अतोममभगवत्प्रेरितत्वेनस्वातंत्र्याभावात्तदनुग्रहेणोक्तं सरस्वत्यादिविश्वोत्तमत्वमुपपन्नमितिभावः । इतिसाम गायन्नास्तइतिपूर्वेणसंबंधः । इतीत्येत दुपनिषदित्यनेनापिसंबध्यते । तथाच एवंभृगुंप्रत्युपदिश्योपसंहरतिवरुणः ॥ इत्युप निषदिति ॥ एवंपूर्वोक्तप्रकारेणउपनिषत् त्वद्योग्यरहस्यभूताचब्रह्मविद्यात्वांप्रतिमयोपदिष्टेतिशेषः ॥ ७ ॥ एवंसमापितभा प्योभगवानाचार्योयद्गुणविशिष्टतयाभगवंतमेतदुपनिषदर्थत्वेनप्रतिपादितवान् यस्मिंश्चात्मनोतिशयेनप्रीतिस्तादृशभगवद्वंदन रूपमेवमंगलमंतेप्याचरति ॥ यस्येति ॥ अतएवपरमेशं प्रेयसःसकाशात् मेममप्रेयांसं अतिशयेनप्रियमित्यर्थः ॥ अथस्व भाषितभाष्यस्याप्तिमूलकत्वसमर्थनायश्रुतिप्रसिद्धंस्वस्यपरमाप्तत्वदर्शयन्नाह ॥ यस्यत्रीणीति ॥ यस्यवायोः। वेदस्य बलित्थे त्यादिवचने। दिव्यानि क्रीडादिगुणयुतानि त्रीणिरूपाणिउदितानि। तस्ययत्तृतीयकंवपुः तेनेदंभाष्यं प्रभी प्रभुविषयतयाकृतंही त्यन्वयः । कीदृशंचास्यमूलरूपं कानिचत्रीणिरूपाणि कीदृशानिचेतितत्राह ॥ अलमिति ॥ तस्यवायो मूलरूपं अलंसम्यक् बटबलात्मकं दर्शतंज्ञानरूपं भर्ग:भरणगमनकर्तृ महत्श्रेष्ठं । तदित्थमेव रूपत्रयावतारायभगवतानिहितंप्रेरितंअवतीर्णच । तत्रप्रथमकहनुमदाख्यंवपुः रामवचोनयं रामवचांसिसीतांप्रतिनीतवत् । रामवचसियोनयोन्यायआज्ञारूपस्तद्युक्तंवा । राम विषयकवचांसि मूलरामायणरूपाणिशिष्येषुनीतवद्वा । द्वितीयं भीमनामकं पृक्षः कुरुपृतनाक्षयकारि । तृतीयंरूपं आनंदरू भाष्यं ।। यस्योच्चोथसमोवाकश्चिन्नैवात्यनंतसच्छक्तेः । तंवंदेपरमेशप्रेयांसंप्रेयसश्चमेविष्णुं ॥ यस्यत्रीण्युदितानिवेदवचनेरूपाणिदिव्यान्यलं वट्तहर्शतमित्थमेवनिहितंदेवस्यभर्गोमहत् । वायोरामवचोनयंप्रथमकंपृक्षोद्वितीयंवऍमध्वोयत्तुतृतीयकंकृतमिदंभाप्यंहितेनप्रभौ ।।

·निवा० पस्यहरे प्रतिपादकशास्त्रनिर्मातृ मध्वाभिधमिति। अतःपरमाप्तप्रणीतत्वादिदंभाष्यसकलसुजनैरादरेणांगीकार्यमितिभावः॥॥ श्रीनिवा० र्थः तैत्तिरी० ननुबलित्थेत्यादिवचनेवायो त्रीणिरूपाण्युदितानीत्यसत् । तस्यसूक्तस्यत्रेताग्निपरत्वादित्यतस्तत्सूक्तंवायुरूपत्रयपरतयाप्रमाणे भाष्यार्थः ५ ॥ ९८॥ नव्याकुर्वन् यदीमुपह्वरतेसाधतेमतिरित्युक्तमतिशब्दंतावयाचष्टे ॥ हनशब्दइति॥ [ हनहिंसागत्यो वेअप्रत्ययेसतिनि ष्पन्नोहनशब्दोज्ञानवाची । गत्यर्थस्यावगत्यर्थत्वादितिभावः । अत्रहन्हिंसागत्योरित्येवधातुः । नतुहनहिंसागत्योरिति । तथा ३११५ त्वेहनधातुर्ज्ञानवाचीतिवक्तव्यं । नतुहनशब्दइति । प्रत्ययानिष्पन्नेकेवलधातौशब्दव्यवहाराभावेनहनशब्दोज्ञानवाचीत्यस्या योगात् । इदमुपलक्षणं उशब्दउत्कृष्टत्ववाची । उत्कृष्टत्वमुकारार्थइतिबृहद्भाष्योक्तेः । ज्ञानस्योत्कृष्टत्वं चईशादन्यत्रालोचनेसर्वविषयकत्वादीत्यपिद्रष्टव्यं । तथाचहनउइत्यत्रनिर्वचनत्वान्नकारस्थाकारलोपेहनुइतिजातेतदस्या स्तीत्यर्थेतदस्यास्मिन्नितिसूत्रेणमतुष्प्रत्यये उपइत्यस्यलोपेहनुमदितिप्रातिपदिकनिष्पत्तीहनुमानितिभवति । तथाचहनु मान् ईशादन्यत्रालोचनेसर्वविषयकत्वेनोत्कृष्टज्ञानवान् हनुमानमतिशब्दितःमतिशब्देनोच्यते । अथवागत्यर्थाद्धनधा तोस्ताच्छील्यार्थेउन्प्रत्ययः । ताच्छील्यार्थादुनस्तथेत्यनुव्याख्यानोक्तेः । तथाचनइत्यस्यलोपेहनुइतिजातेतदस्यास्तीत्य ॥ ९८॥ र्थेउक्तसूत्रेणमतुष्प्रत्ययेसतिहनुमानितिभवति । तथाचहनुमानअनादिकालाभिव्यक्तवैदिकेश्वरज्ञानवत्त्वेनज्ञानस्वभाववानि त्यर्थः । सचमतिशब्दितःमतिशब्देनोच्यतइत्यर्थः । ननुतर्युक्तरीत्या ] हनहिंसागत्योरितिधातोर्गत्यर्थस्यचावगत्यर्थतया भाष्यं ॥ हनशब्दोज्ञानवाचीहनुमान्मतिशब्दितः।

·हनुशब्दस्यज्ञानवाचित्वेनमतिशब्दसमानार्थत्वात् हनुमान्मतिशब्देनोच्यतइत्यर्थः । हनुशब्दस्यज्ञानवाचित्वेहनुमान्मति मच्छब्दवाच्यःस्यान्नतुमतिशब्दितइतिचेन्न । ज्ञानवतोज्ञानरूपताप्रकटनायमतिशब्दप्रयोगात्। ऋतस्यधेनाअनयंतसस्रुतइत्येत व्याचष्टे ॥रामस्येति ॥ ऋतस्येत्यस्यार्थःस्वृतरूपस्येति। सुष्ठसर्वदासर्वत्रचसत्यरूपस्य । यद्वासुष्ठुसम्यक् पूर्वावगतवत्सदास्थित स्येत्यर्थः । यथोक्तं । ऋगतावितिधातोस्तुपूर्वावगतवत्सदा । स्थितेब्रह्मर्तमिति । धेनाइत्यस्यार्थोवाचइति । अनयंत सीतांप्रती तिशेषः । रामस्यवाचो रामप्रतिपादकमूलरामायणरूपाः । तेनहनुमताशिष्यान्प्रतिअनयंतेतिवा । एवंयदीमुपह्वरतेइत्यर्धर्च स्यहनुमदाख्यप्रथमावतारप्रतिपादकत्वमुक्त्वा इदानींपृक्षोवपुरित्यस्यभीमाख्यद्वितीयावतारप्रतिपादकत्वसिद्ध्यर्थ आशयेद्विती यमासप्तशिवासुमातृवित्येतत् भीमशब्दार्थप्रतिपादकमितिभावेनतावभीमशब्दार्थमाह ॥ भृतमइति ॥ भृताः पूर्णाः माः प्र माणानियस्मिन्नसौतथोक्तः । अस्त्वेवंभीमशब्दार्थः किंततइत्यतोमातृष्वित्युक्तमातृशब्दार्थतावदाह ॥ वाचइति ॥मा प्रमाण भूतावाचः । मापकत्वान्मातरः स्मृताइत्यर्थः। सप्तशिवास्वित्युक्तसप्तशिवाशब्दार्थमाह ॥ ऋगाद्याइति ॥ ऋगाद्याश्चत्वारः। अस्त्वेवंसप्तशिवाशब्दार्थः तथापिकिमित्यतआह ॥ तत्रेति ॥ यतोभृतमोभीमइत्युक्तस्ततोभीमशब्दसमानार्थत्वात्तत्रोक्तासु सप्तशिवासुमातृषुशयोनिष्ठा अतोभीमस्मृतइत्यर्थः । तृतीयमस्येत्यादेरानंदतीर्थाख्यतृतीयावतारप्रतिपादकत्वसिद्धयर्थप्रदि भाष्यं ।। रामस्यस्वृतरूपस्यवाचस्तेनानयंतहि । भृतमोभीमइत्युक्तोवाचोमामातरःस्मृताः । ऋगाद्याइतिहासश्चपुराणपंचरात्रकं । प्रोक्तास्सप्त शिवास्तत्रशयोभीमस्ततःस्मृतः।

·निवा० दार्थः १५ वोमध्वआधवइत्युक्तमध्वशब्दस्य आनंदतीर्थशब्दसमानार्थत्वमाह ॥ मध्वित्यानंदइति ॥ मधुद्यौरस्तुनःपितेतिप्रयोगात् । तैत्तिरी० श्रीनिवा० मधुआनंदकरं वातेरवगत्यर्थत्वात्घबर्थेकविधानात् इतिकरणेकप्रत्ययेकित्वाद्धात्वाकारलोपेनिष्पन्नस्यवशब्दस्यशास्त्रापरपर्या ॥ ९९॥ यतीर्थवाचित्वात्तीर्थशास्त्रमस्येतिमध्वइत्यर्थः । स्वरित्यत्रेवधकारस्थोकारलोपोद्रष्टव्यः । अन्यथामधुवइतिस्थात् ॥ आनंद | भाष्यार्थः तीर्थःस्यादिति ॥ आनंदकरतीर्थयस्यासावानंदतीर्थइत्यर्थः । तथाचमध्वानंदतीर्थशब्दौसमानार्थावेवेतिभावः । तृतीयम ३।१५ स्येत्यत्रवपुरित्येतदनुवर्ततइतिभावेनोक्तं तृतीयामारुतीतनुरिति । तृतीयामारुतीतनुःमध्वआनंदतीर्थः स्यादितिसंबंधः । तात्प यद्योतनायतज्ज्ञानफलमाह ॥ इतीति ॥ यदीमुपहरतेसाधतेमतिरित्यस्यार्थमाह ॥ साधकइति ॥ साधतइत्यस्यार्थोयं । इदंकार्यकुर्वित्यादिरूपाणांरामवाक्यानां । उपह्वरतइत्यस्यार्थः तत्समीपगतइति । मतिशब्दार्थोहनुमानिति । पृक्षोवपुःपितुमा नित्येतद्भीमज्ञापकमितिभावेनव्याष्टे ॥ भीमस्त्विति ॥ भीमस्तुद्वितीयोज्ञेयः ॥ बहुभुक्पितोरिति ॥ पितुरित्यन्नसंज्ञा । अन्नवैपितुरितिश्रुतेः । पितोरन्नस्यबहुभुक् बुद्धयाविवेकेनबहोरन्नस्यभोक्तेतिव्याख्येयं । बकासुरवधादौदर्शनात् । ननुकथमिदं लभ्यते। उच्यते।भूमनिंदाप्रशंसासुभवतिमतुबादयइतिवचनाद्भूमार्थेमतुबयं भूमाबाहुल्यं । तथाचबह्वन्नमितिसिद्धयति । तद्व ॥ ९९ ॥ भाष्य ॥ मध्वियानदउद्दिष्टोवेतितीर्थमुदाहृत । मध्वानदतीर्थ स्यात्तृतीयामारुतीतनु । इतिसूक्तगतरूपत्रयमेतन्महात्मन । योवेदवेद वित्सस्यात्तत्ववित्तप्रसादतइतिच । साधकोरामवाक्यानातत्समीपगतस्सदा । हनूमान्प्रथमोज्ञेयोभीमस्तुबहुभुक्पितो । पृतनाक्षयकारीचद्वि तीयस्तुटतीयक । पूर्णप्रज्ञस्तथानदतीर्थनामाप्रकीर्तित ।

·त्वंचतदोक्तृत्वेनेतिद्रष्टव्यं । पृतनाक्षयकारीत्यनेनपृक्षइत्यस्य तृतीयमस्यवृषभस्यदोहसइत्यनेनदशप्रमतिशब्दोव्याख्यातः। तदुपपादयति ॥ दशेतीति ॥ इहदशेतिशब्देनसर्वमुद्दिष्टं दशेतिसर्वमितिश्रुतेः । सर्वमितिशब्देनपूर्णमुच्यते । दशसर्वपूर्ण शब्दाःपर्यायाइतियावत्। ततोदशशब्दस्यपूर्णवाचित्वात्दशप्रमतिशब्देनपूर्णप्रज्ञएवोच्यतइत्यर्थः । यदीमनुप्रदिवोमध्वआधवे गुहासतमातरिश्वामथायतीतिव्याचष्टे ॥ आसमंतादिति ॥ आधवइत्यस्यार्थोयं । भावप्रधानत्वमभ्युपेत्यपतित्वइत्युक्तं ।गु हासतमित्यस्यार्थोगूढहरिमिति । तत्रनिमित्तमाह ॥कलियुगइति ॥नकेवलंकालबलाढूढाकिंत्वित्यतआह ॥ असत्यमिति ॥ अनीश्वरंजीवव्यतिरिक्तेश्वररहितं जीवेश्वरैक्यमितियावत् । ननुजगत्सत्यत्वेतदंतःपातिनांसर्वज्ञत्वासर्वज्ञत्वादिविरुद्धधर्माणा मपिसत्यत्वात्कथंजीवेश्वरैक्यमित्यतउक्तं ॥ असत्यमिति ॥ असत्यत्वंनामनशशविषाणादीनामिवात्यंतासत्त्वमपरोक्षप्रतीति विरोधादित्यभिप्रेत्यासत्यत्वमेवव्याचष्टे ॥ अप्रतिष्ठमिति ॥ ज्ञानबाध्यमित्यर्थः । मातरिश्वेत्युक्त्यामूलवायुप्रतीतिनिरासाय तृतीयोसुरित्युक्तं । तृतीयोसुःकलियुगेकालबलाढूढतदेतज्जगदनीश्वरंवदद्भिगृहितसंतहरिंआसमंतात्सर्वप्रकारेणपतित्वेसर्वस्वा मित्वविषयेयथामतिब्रह्मसूत्रोपनिषदादिव्याख्यानेनहरेःपुरुषोत्तमत्वमाविष्करोतीत्यर्थः । निर्यदीबुनान्महिषस्यवर्पसईशानास शवसानंतसूरयइत्येतद्याचष्टे ॥ येनेति ॥ यदित्यस्यार्थोयेनेति। तृतीयावतारेणेत्यर्थः। महिषस्येत्यस्यार्थोविष्णोरिति ।वर्पस भाष्य ॥ दशेतिसर्वमुद्दिष्टसर्वपूर्णमिहोच्यते । प्रज्ञाप्रमतिरुद्दिष्टापूर्णप्रज्ञस्तत स्मृत । आसमतात्पतित्वेतुगूढकलियुगेहरि । असत्यमप्रतिष्ठ चजगदेतदनीश्वर । वदद्भिनहितसततृतीयोसुर्मथायति । येनविष्णोस्तुवर्पाख्यान्गुणानाशासिपु परान । ईशानास सूरयश्चनिगृढान्निर्गुणोक्तिभि ।

·३।१५ तैत्तिरी इत्यस्यार्थोवर्पाख्यान गुणानिति । निराक्रांतइत्यस्यार्थःआज्ञासिषुरिति । ज्ञातवंतइत्यर्थः। ईशानासइतिबहुवचनमाद्यर्थे । ईशाना | श्रीनिवा० द्या देवाःअन्येसूरयश्चब्रह्मनिर्गुणमित्युक्तिभिर्निगूढानगुणानित्यन्वयः । अवतारत्रयस्यकालभेदमाह ॥ त्रेतायामिति ॥ ॥१०॥ क्रमादेवेत्यन्वयः । त्रयोजाताइतिशेषः । प्रयत्पितुःपरमान्नीयतइत्यस्यतात्पर्यमाह ॥ एतेषामिति ॥ स्वयंस्वित्यादिनाब्रह्म भाष्यार्थः स्वयंभुब्रह्मणेनमइतिउपनिषदंतरगतंव्याख्यातंभवति । असौविष्णुःस्वयंभवतीतिव्युत्पत्त्यागुणपूर्णत्वेनचनिमित्तेनस्वयंभुब्रह्मर्स ज्ञइत्यर्थः। ब्रह्मणेनमइत्युपनिषदंतरगतब्रह्मशब्दस्यचतुर्मुखपरत्वप्रतीतिनिरासायपरस्माइत्युक्तमित्यवगंतव्यं । ततश्चायंसूक्तार्थः। बलित्थाइत्यादिसञताइत्यंतस्यार्थः । सहसः सहोरूपस्य । देवस्यक्रीडादिगुणसंपन्नस्य । वायोर्मूलरूपं बट् बलात्मकं । दर्शतंज्ञान रूपं । भर्गःजगद्भरणगमनगुणं । इत्थाइत्थंभूतमेव । वपुषेरूपत्रयावताराय यतोयस्माद्भगवतोधायिनिहितंभगवताप्रेरितमित्यर्थः। तस्मादजनि। यद्वायतोवायोर्भगवानजनिव्यक्तोभूत्तस्यवायोरितिसंबंधः । प्रथमावताररूपंमति यदीयंदेवमतिःहनुमदाख्यंप्रथ मरूपं । उपह्वरतेरामस्यसमीपेतिष्ठति।साधतेरामकार्याणिसाधयति। तेनहनुमताऋतस्यसत्यरूपस्यरामस्यसता अमृतस्रावयुक्ताः धेना वाचोनयंतासीतांशिष्यांश्चप्रतीतिशेषः।पृक्षोवपुःपितुमानित्यस्यार्थः। द्वितीयावतारस्वरूपमाह । पृक्षइति । द्वितीयंवपुीमा ख्यंपृक्षापृतनाक्षयकारीपितुमान् अन्नवान् बन्नभोक्तेत्यर्थः। नित्यानित्यं । सप्तशिवासुपरममंगलरूपासु।मातृषुप्रमाणभूतासुऋ ॥१०॥ भाष्यं ॥ त्रेतायांद्वापरेचैवकलौचैतेक्रमात्रयः । एतेषांपरमोविष्णुर्नेतासर्वेश्वरेश्वरः । स्वयंभुब्रह्मसंज्ञोसौपरस्मैब्रह्मणेनमइतिच । -- ·गादिषु। आशयेशेते। तद्विचाररतइतिभावः। अनेन द्वितीयावतारवाचकभीमशब्दार्थउक्तोभवति। तृतीयावतारस्वरूपमाहातृतीय मिति । अस्यऋषभस्यश्रेष्ठस्यवायोस्तृतीयंवपुर्दोहसेज्ञानदोहायादशप्रमतिंपूर्णप्रज्ञनामकीयोषणोमध्यगेहभट्टपत्न्यः । गुरुत्वाद्वहुव चनीजनयंतअजनयंतानियदीवुघ्नादित्यस्यार्थः।बुनात्ज्ञानरूपात।यदीयस्मादेवमहिषस्यमहितषगुणस्यहरेशवर्षसोवरणीयत्वात्पा लकत्वाद्वोनामकान्गुणान्।ईशानासःरुद्राद्यादेवाः।अन्येसूरयोज्ञानिनश्चाशवसासुखेननिराक़तज्ञातवंतःधातूनामनेकार्थत्वात्। तत्तृतीयंवपुरितिपूर्वेणसंबंधः। यदीयदेव। प्रदिवः प्रकृष्टप्रकाशरूपोमध्वःआनंदतीर्थाख्यः। मातरिश्वामातरिप्रमाणभूतऋगादौश्वय तिगच्छतीतिमातरिश्वावायुगुहासंतंजीवैश्वरैक्यंवददिऍहितहरिं।आधवेआसमंतात्पतित्वे।मथायतिविचार्यनिश्चाययतीतिभावः। प्रयत्पितुःपरमानीयतइत्यस्यार्थः। यत्रूपत्रयंपितुःस्वोत्पादकातूपरमात्उत्तमात्विष्णोःपनीयतेप्रकर्षणप्रेर्यते । पृथुधःप्रश्नरूपान् वीरुधःस्तंबादीन्दसुदंतेषुपर्यारोहतिचर्वितवच्छकलीकरोतीत्यर्थः । यत्यस्मात्कारणात्।यस्यवायोजनुषंजन्मअवतारंउभाउभी लक्ष्मीनारायणौइन्वतःप्रेरयतः।तस्मादितिशेषः।घृणाशुचिःलक्ष्मीनारायणयोःकृपयाशुद्धःसन् । आदित्आभ्यालक्ष्मीनारायणा भ्यामेवायविष्ठोभवदवरोभवदित्यर्थः। आदीन्मातृराविशदित्यस्यार्थः। गर्भसंबंधनिमित्तकदुःखलेशोपिनास्तीत्युच्यते। आदिन्मा तृरितिायतोवायुरादित्प्रकृतलक्ष्मीनारायणप्रेरणादेवमाराविशत् । नपुनस्तस्यगर्भवासनिमित्तकविकास्तीतिभावःगयासुमातृ पूर्णागण्यगुणोदारधाम्नेनित्यायवेधसे । अमंदानंदसांद्रायप्रेयसेविष्णवेनमः ॥ इतिश्रीमदानंदतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितेतैत्तिरीयोपनिषद्भा ध्येतृतीयाभृगुवल्लीसंपूर्णा ॥ ३ ।।

·षुआविष्टोपिआसमतांच्छुचिःशुचित्वमेवाह। उर्वियेति । उर्वियाउत्कृष्टयागर्भवासपीडया।अहिंस्यमानःअबाध्यमानःविवावृधेवि श्रीनिवा० शेषेणाभिवृद्धोभूदित्यर्थः । सप्तशिवासुमातृष्वाशयइत्युक्तं । तत्रविशेषमाह । अन्विति । सनाजुवःसनातनंभगवंतंजुषतेजुषीप्रीति सेवनयोरितिधातुव्याख्यानात् । सेवंतेप्रतिपादयंतीतियावत् । सनाजुवःपूर्वाःसप्तमातृषुपूर्वगणिताःऋगाद्या आरुहत्प्रारुहदिति भाष्यार्थः यावत् । तत्अनुक्रमादेवउपक्रमादिलिंगैःक्रमेणैवऋगादिवेदंविचारयामासेत्यर्थः । नव्यसीधुपौरुषेयत्वेननूतनासु । अवरासुत्रिषु इतिहासपुराणपंचरात्राख्यासुमातृषु । विधावतेउपक्रमादिविपर्यालोचनांविनैवशीघ्रमेवार्थविचारयतीत्यर्थइति । नचेतिहासश ब्दोक्तभारतस्यऋगाद्युत्तमत्वात् । पुराणांतर्गतस्यभागवतस्यचऋगादिवेदसमत्वात्कथमवरास्वित्युक्तमितिचेत् । अत्रकेचिच्छ त्रिन्यायेनोपचरितमेतदित्याहुः । वस्तुतस्तुपौरुषेयत्वेनैवावरत्वंनवस्तुतः । तथाचनव्यसीष्ववरास्वितिव्याख्येयमितिसंप्रदायः । परमात्मस्तवनमननाभ्यामेवग्रंथस्समापनीयोनतुस्वस्तुत्यैवेतिभावेनपुनःभगवंतंप्रणमतिभगवानाचर्यः ।। पूर्णेति ॥ पूर्णा प्रत्येक निरवधिकाः। तेजःस्वरूपंचगृहप्राज्ञैर्धामेतिगीयतइतिवचनात् । पूर्णागण्यगुणैःउदारंउत्कृष्टंधामस्वरूपंयस्यासौतथोक्तस्तस्मैवेध सेसर्वज्ञायेत्यशेषमतिमंगलीयःसर्ववेदान्संप्रेर्यकारयामाससत्कृतिं । श्रीपतितंगुरूपास्यंभजेहंबादरायणं। श्रीमदानंदतीर्थार्यहृत्सरो जाख्यमंदिरः । इंदिराराध्यपादाब्जाप्रीयतांबादरायणः । श्रीमदानंदतीर्थार्यचरणावाश्रयेनिशं । रुद्रादिसर्वविबुधैःसंसेव्या विष्टदौसतां। वेदेशमुनिसंप्रोक्तसंप्रदायप्रवर्तकाः। येयादवाचार्यगुरवस्तान्भजामोनिरंत। श्रीमदानंदतीर्थीयाववाचोवेददुर्गमा।|| ॥१०॥ काहमल्पमतिासानुग्रहःकिनसाधयेत् । तैत्तिरीयोपनिषदोयद्भाष्यविवृतमया । तजन्यपुण्यमखिलमवाप्नोतगर्मम । यादवा ·गुरो शिष्यश्रीनिवासाख्यसूरिणा। कृतेर्यभाच्यविवृतिभूयाव्याख्योपकारिणी । तैत्तिरीयोपनिषदोभाप्यस्यविवृतिस्त्वयं । पदार्थ दीपिकाहास्यात्सप्रीत्यैकृष्णमध्वयोग वेदेशतीर्थीयसुपादभक्तश्रीयादवाचार्यगुरूपदिष्टः । अर्थोनिबद्धोत्रविचार्यसभिरारुप यो नभवेदतोयं ॥ इतिश्रीमदानंदतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्यतैत्तिरीयोपनिषदाष्यस्यटीकायां श्रीनिवासतीथे विरचितायांपदार्थदीपिकायांभृगुवल्लीसंपूर्णा ॥ अय प्रथः कुमघोणस्थेन टी आर कृष्णाचार्येण मुबय्यां निर्णयसागर- मुद्रणालये मुद्रयित्वा प्रकाशितः शके १८२६, सन १९०५

·ACCOcco
Osteo
॥ तैत्तिरीयश्रीनिवासतीर्थीयटीकासंपूर्णा ॥
kecam
Hot
SAIRLI