·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । अथ श्रीमच्छंकरभगवत्पादविरचितं भाष्यम् । ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। प्रज्ञानांशुमतानः स्थिरचरनिकरव्यापिभियाप्प लोका- अथाऽऽनागरिकृता टीका। परिपूर्णपरिज्ञानपरितृप्तिमते सते । विष्णवे जिष्णो तस्मै कृष्णनामभृते नमः ॥१॥ शुद्धानन्दपदाम्भोजद्वद्वेमद्वद्वतास्पदम् । नमस्कुर्वे पुरस्कर्तुं तत्वज्ञानमहोदयम् ॥ २॥ गौडपादीयभाष्यं हि प्रसन्नमिव लक्ष्यते । तदर्थतोऽतिगम्भीरं व्याकरिष्ये स्वशक्तितः ॥३॥ पूर्ने यद्यपि विद्वांसो व्याख्यानमिह चक्रिरे । तथाऽपि मन्दबुद्धीनामुपकाराय यत्यते ॥४॥ श्रीगौडपादाचार्यस्य नारायणप्रसादतः प्रतिपन्नान्माण्डूक्योपनिषदर्थाविष्करणपरा- मपि लोकानाचार्यप्रणीतान्व्याचिख्यासुभगवान्भाष्यकाराश्वकीपितस्य भाप्यस्या- विनपरिसमाध्यादिसिद्धये परदैवतातत्वानुस्मरणपूर्वकं तन्नमस्काररूपं मङ्गलाचरणं शिष्टाचारममाणकं मुखत: समाचरनदपेक्षितमभिधेयाधनुबन्धमपि सूचयति । मज्ञा- नेत्यादिना । तत्र विधिमुखेन पस्तुमतिपादन मिति पक्रियो मदर्शयात ! बम यत्त- मतोऽस्मीति । भस्मदर्थस्य तदेक्यस्मरणरूपं नमनं सूचयता ब्रह्मणस्तदर्थस्य प्रत्यक्त्वं सूचितमिति तत्वमर्थयोरक्यं विषयो ध्वनितः । यच्छब्दस्य मसिहाविद्योतकरयाद्वे- पान्तप्रसिद्ध यब्रह्म तन्नतोऽस्मीवि संबन्धेन मङ्गलाचरणमपि श्रुत्या क्रियते । ब्रह्मा- णोऽद्वितीयत्वादेव जननमरणकारणाभावादमृतमजामित्युक्तम् । जननमरणप्रबन्धस्य सं. सारस्वात्तनिषेधेन स्वतोऽसंसारित्वं दर्शयता संसारानर्थनिवृत्तिरिह प्रयोजनमिति घोतितम् । यद्यद्वितीयं खतोऽसंसारि ब्रह्म वेदान्तममाणकं तहि कथमवस्थात्रयवि- शिष्टा जीवा भोकारोऽनुभूयन्ते भोजयिता चेश्वरः श्रूयते भाज्यं च विषयजातं पृथगुप- लभ्यते । वैदेतद्ववे विरुध्येतेत्याशङ्कय ब्रह्मण्येव जीवा जगदीश्वरश्चेति सर्व का- रूपनिकं संभववीत्यभिप्रेत्याऽऽह । प्रज्ञानेति । मदृष्टं जन्मादिविक्रियाविरहितं कूटस्थ ज्ञानं ज्ञप्तिरूपं वस्तु ममानम् । तच्च ब्रह्म । प्रज्ञानं ब्रह्मेति हि श्रूयते । तस्याशवो रश्मयो जीवाश्विदामासाः सूर्यमतिविम्बकैल्पा निरूप्यमोगा बिम्पकल्पाद्रमणो भेदे- नासन्तस्तपो मताना विस्तारास्तरपयायमेवाशेषशरीरव्यापिभिः । तदेवाऽऽए । स्थिरैति। १.ग. घ. ज. स.टः मते । २२. 'द्वई मद्वन्दनारप। ३ ज. 'दत। ४ ग. स. पूर्णक म। छ. रलक्षण म'। ५ घ. रूपमा ६ घ. ज. ट. 'यो । ७ ग. ह. छ. ज. स. ८. 'दावा ग. ८.अ. R. 'न्तसि। ९ग. "पि श्रूयते । स. इ. छ. ज. पिशब्देन कि.ग. स. गिरणाम- भाग. स. 'गमय। ज. प्रतिष । १२ घ. 'ताई। १३ ग. गार'१६ प. 'ति शुओ। तर. नि१५ प. बलानि । १६१.ज. ट. 'मागे शि. माना । 10 ग. स. योन. गा। १८७. 'मेन पावरायशे'। 4 ·२ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत् । [आगमारू भुक्त्वा भोगास्थविष्ठान्पुनरपि धिपणोद्भासिताकामजन्यान् । पीत्वा सर्वान्विशेषान्स्वपिति मधुरभुमापयो भोजयनो मायासंख्यातुरीयं परममृतमजं ब्रह्म यत्तन्नतोऽस्मि ॥१॥ यो विश्वात्मा विधिजविषयान्माश्य भोगान्स्थविष्ठा- स्थिरा वृक्षादयः । चरा मनुष्यादयः । तेषां निकरः समूहस्तं व्याप्तुं शीलमेषामिति तथा तैरिति यावत् | लोका लोक्यमाना विषयास्तान्व्याप्येति विषयसबन्धोक्तिस्त- त्फलं कथयति । भोगाः सुखदुःखादिसाक्षात्कारास्तेषां स्थविष्ठत्वं स्थूलतमत्वं देवता- नुगृहीतबाहन्द्रियद्वारा बुद्धेस्तत्तद्विषयाकारपरिणामजन्यत्वं वान्भुक्त्वा स्वपिताति संबन्धः । एतेन जागरितं ब्रह्मणि कल्पितमुक्तम् । तत्रैव स्वप्नकल्पनां दर्शयति । पुनरपीति । जामदेवधर्माधर्मक्षयानन्तय पुनःशब्दार्थः । स्वप्नहेतुकर्मोद्भवे च सती- त्यपिनोच्यते । न च तत्र बाह्यानीन्द्रियाणि स्थूला विषयाश्च सन्ति किंतु धिषणा- शब्दितबुद्धचात्मानो वासनात्मानो विपया भासन्ते ताननुभूय खपितीत्यर्थः । तेषा मापकमुपन्यस्यति । कामजन्यानिति । कामग्रहणं कर्माविद्ययोरुपलक्षणार्थम् । भ- वस्थाद्वयकल्पना ब्रह्मणि दर्शयित्वा तवैव सुषुप्तिकल्पनां दर्शयति । पीत्वैति । सर्वे विशे- पोः सर्वे विपयाः स्थूलाः सूक्ष्माश्च जागरितस्वामरूपास्तापीत्वा स्वात्मन्यज्ञात मवि- लाप्य स्वपिति कारणभावेन तिष्ठतीत्यर्थः । तत्राऽऽनन्दमाधान्यमभिप्रेत्य विशिनष्टि । मधुरभुगिति । अवस्थात्रयस्य मायाकृतस्य मिथ्याभूतस्य प्रतिबिम्बकल्पेप्वस्मासु संब- धितामिवापाद्यास्मान्मोजया वर्तते । अतो ब्रह्मण्येवावस्थात्रयम् । तद्वन्तो जीवा मायावि ब्रह्म चे ब्रह्मणि परिशुद्ध परिकल्पितं सर्वमित्याह । माययेति । तस्यैव न- हमणोऽवस्थात्रयातीतत्वेन विज्ञप्तिमानत्वं दर्शयति । तुरीयमिति । चतुणों पूरणं तु- रीयमिति व्युत्पत्तेह्मणस्तुरीयत्वेन निर्देशारमाप्तं सद्वितीयत्वमित्याशङ्कच कल्पितस्था ननयसंख्यापेक्षया तुरीयत्वं न सद्वितीयत्वेनेत्याह । मायेति । मायावित्वेन निहष्ट- त्वमाशङ्कयोक्तम् । परमिति | मायाद्वारा ब्रह्मणस्तरसम्बन्धेऽपि स्वरूपद्वारा न वसं- बन्योऽस्तीति कुवो निकृष्टवेत्यर्थः ॥ १॥ विधिमुखेन वस्तुमतिपादनमक्रियामवलम्ब्य तदर्थेनोपक्रम्य तस्य त्वमर्थप्रत्यगारम- मानत्वमुक्तम् । अभिधेयफलोक्त्या संबन्धाधिकारिणौ" च मूचिती । संमति निषेध- द्वारा वस्तुमतिपादनप्रक्रियामाश्रित्य खमधेनोपक्रम्य तस्य तदर्थासंसारिब्रह्ममानत्वं प्रत्याययति । पो विश्वात्मेति । तत्र त्वमर्थः स्वतः सिद्धश्चिद्धातुः सर्वनाम्ना परामृ- श्यते । तस्मिजागरितमारोपितं तमुदाहरति । विश्वात्मेति । विश्व पीरुतपश्चमहा- भूततत्कार्यात्मकं स्थूलं जगद्वराज शरीरम् | तस्मिञ्जागरिते चाहं ममेत्यभिमानवानि- त्यर्थः । तस्योथक्रियामुपन्यस्यति । विधिजेति । विधीयत इति विधिर्धमों नेाऽनुव- १५.या मोहय २ च.'ट. विविधति'। ३च.'न्प्राप्य भो ४ ह. छ. 'मानवि'। ५ छ. स्थूल- नि। ६ स. इ.स. 'यात्मना दा"। ७ छ. झ. 'नात्मनो। ८. 'न्यमति । ९ ख. ग. घ. द. ज झ. पा: स्थू १० घ. म. ज्ञानं मग. छ.स. च १२६. "पितास्थात्रा १३ छ. 'न मिति प्र| १४ज.स. गोम। १५ ग, घ. द. ज. श. "नि प्रतिय। १६ घ. ज. पितमु ह.भूत १८E. 'मानीन्य। 15ग. झ. 'यत्रि २० ग. १. ज. झ. नमन।

·मयमप्रकरणम्१]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। न्पश्चाचान्यास्वमतिविभवान्ज्योतिपा स्वेन सूक्ष्मान् । सनितान्पुनरपि शनैः स्वात्मनि स्थापयित्वा हित्वा सर्वान्विशेषान्विगतगुणगणः पात्वसौ नस्तुरीयः ॥ २॥ न्धेन ततो व्यतिरिक्तोऽविधिरधर्मस्ताभ्यां धर्माधर्माभ्यामविधाकामसूताभ्यां विषयाः शब्दादयो जन्यन्ते । तान्भोगयोग्यत्तया मोगशब्दितानादित्याद्यनुगृहीतबाह्येन्द्रियद्वार- कबुद्धिपरिणामगोचरतया स्थूलतमान्माश्य साक्षानुभूय स्थितोऽयं प्रत्यगात्मेत्यर्थः । व खनावस्थामध्यस्यति । पश्चाचेति । जाग्रद्धेतुकर्मक्षयानन्तरं स्वमहेतुकोंदवे च सति स्थूलेभ्यो विषयेभ्योऽन्यानस्मादेव हेतोः सूक्ष्मान्बाह्येन्द्रियाणामुपरवत्वादवि- घाकामकर्ममेरितात्मीयमविपमावादेव ममूवानन्तःकरणात्मनो वासनामयानादित्यादि- ज्योविपामस्तमितत्वादात्मभूतेनैव ज्योतिषा विषयी कृताननुभूयापचीस्वपञ्चमहाभूतत. स्कार्यात्मकं सूक्ष्ममपञ्च हैरण्यगर्भ शरीरं स्वप्नस्थानं चाभिमन्यमानस्वैजसो भवतीत्य- थैः । वत्रैव मुपेतकल्पनां दर्शयति । सर्वानिति । स्थूलसूक्ष्मविभागेन स्थानद्वयाव- च्छिन्नान्मकृतानेतानशेषानपि विशेषानुपाविद्वयंभूतानुपाविद्वयद्वारकस्थानद्वयसंचारम- युक्तश्रमोइवानन्तरं तस्यापि परिजिहर्षाियां शनैरनुक्रमेणाक्रमेण वा स्वात्मन्यज्ञात कारणारमाने स्थापयित्वोपसंहत्याच्यारुतमधानः सन्माज्ञो भवतीत्यर्थः । तस्यैव मत्य- गात्मनः स्थानत्रयविशिष्टस्य नान्तःमझ न बहिःमज्ञमित्यादिप्रतिषेधशास्त्रमसूवममाण- ज्ञानसमारूढस्य सर्वाननविशेषान्कार्यकारणरूपान्ममाणज्ञानप्रभावादेव हित्वा निरुपाधिकपरिपूर्णपरिज्ञानपरमात्मस्वरूपेण परिनिष्पन्नं तवं कथयति । हित्वैति । प्रथमश्लोकेन प्रदर्शितमणामस्य प्रत्यूहप्रवाहप्रशमनात्मकं प्रयोजन स्थानत्रयमकल्पना- 'वीतपरवस्तुपयुक्तं प्रार्थयते द्वितीथेन । पारिवति । नोऽस्मान्व्याख्यातृत्वेन श्रोतृत्वेन च व्यवस्थितान्पुरुषार्थपरिपन्यिकत्कारणनिरासपुरःसरं परमात्मा पराकृताशेषकल्प- नो नित्यविज्ञप्तिस्वभावो मोक्षपदानेन तद्धेतुज्ञानमदानेन च परिरक्षवादित्यर्थः । के- चित्तु मकरणचतुष्टयात्मनो ग्रन्यस्य वेदान्तैकदेशसंबंद्धत्वज्ञापनार्थ निष्पपैञ्चं वाक्य- प्रतिपाधं ब्रह्म प्रथमश्लोकेन मूचितम् । द्वितीय माण्डूक्यश्रुतिव्याख्यानरूमेगाऽऽद्यप्रक- रणेन प्रणवमात्राणामात्मपादानां चैकीकरणेन प्रतिपाद्यं ब्रह्म सूचितमिति मन्यन्ते । च द्वितीय लोके चतुर्थपादे वृत्तलक्षणाभावादसांगत्यमाशङ्कनीयम् । गाथालक्षणस्य व- म सुसंपादत्वादिति द्रष्टव्यम् । अन्ये त्वाद्यश्योकं मूल लोकान्तर्भूतमभ्युपगच्छन्तो द्वितीयश्लोक भाष्यकारमीतमभ्युपयन्ति । तदमत् । उत्तर लोकप्विवाऽऽधेऽपि लोके १ज. 'प्रभूना । झ. प्रस्तुता २ ख. 'न्भोगान्भोग। ३ ग. झ. 'तो प. ४ छ. 'व च ५ ग. अ. 'स्थामुपन्यस्य ६ ग स त्मना वा । . क ख ४. सूक्ष प्रा ८ ८. ज. गर्भश। ५. छ. धुप्तिः । १. छ. यान्विो। ११क छ. 'यद्वा । १२ ग घ. 'हीर्षया ।।१३ ग. झ.ज्ञाने १४ ग. घ. ज । १५ ज. प्रभग १६ झ 'पनल को. क. झ. तीन, पा १८ ख. ग. 'धिभार) १९ ज. 'त्यविज्ञ। २० ग घ झ 'सबन्धवाज सबन्धल ज्ञानार्थ । ११ ज. पञ्चरा: २२ ख ग. स 'न तु मा। २३ तीरे । २४ ज. 'तमुप?

·. सगौडपादीपकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् . [भागमास्य अथ माण्डूक्योपनिषत् । ॐ भद्रं कर्णेभिरिति० भद्रं न इति० शान्तिः३॥ हरिः ॐ अमित्येतदक्षरमिद सर्व तस्यो- ओमित्पेतदक्षरमिदं सर्व तस्पोपव्याख्यानम् । वेदान्तार्थसारसंग्रह- भूतमिदं प्रकरणचतुष्टयमोमिस्पेतदक्षरमित्पादारभ्यते । अत एव न पृ-' थक्संबन्धाभिधेययोजनानि वक्तव्यानि । यान्येव तु वेदान्ते संव- भाष्यसतो व्याख्यानमणयनप्रसङ्गात् । आमित्येतदक्षरमिरयादिभाष्यविरोधाच । अ- परे पुनराधेन श्लोकेन शास्त्रमविपाधपरदेववातरखानुस्मरणद्वारेण नमन क्रिया मकरण- मारम्मोपयोगित्वेन क्रियते । परदेवतामक्तिवदपरदेववाभतेरपि विधाप्राप्तावन्तरङ्गख- स्य शास्त्रीयस्य शिप्यशिक्षाये ज्ञापनार्थमवस्थात्रयांवातानित्यसिद्धविज्ञानमूर्तराचार्या- मोक्षोपयिकज्ञानमाप्तिराचार्यवान्पुरुषो वेदेत्यादिश्रुत्यवष्टम्भेन मुमुक्षुणा मार्यवे तिती- यश्लोकेनेति कल्पयन्ति ॥ २॥ यदुद्दिश्य मङ्गलाचरणं कृतं वनिर्देष्टुमादी व्याख्येयस्य प्रतीक शाति । ओमित्ये- नदिति । भोमित्येतदक्षरमित्यादिपकरणचतुष्टयविशिष्टमिदमारभ्यते व्याख्यायतेऽ- स्माभिरित्युद्देश्य प्रविजानोवें । किमिदं शास्त्ररवेनं वामकरणत्वेन वा व्याचिख्यासिवम् । नाऽऽधः। शास्त्रलक्षणाभावादेस्याशास्त्रत्वात् । एकप्रयोजनोपनिषद्धमशेपार्थप्रतिपादक हि शास्त्रम् । अत्र च मोक्षलक्षणेकपयोजनैवत्वेऽपि नाशेपार्थमविपादकत्वम् । न द्वितीयः। प्रकरणलक्षणामावादित्याशङ्कयाऽऽह । वेदान्तति । शास्त्रं वेदान्तशब्दार्थः । तस्यापोंड- धिकारिनिर्णयगुरूपसदनपदार्थद्वयवदेक्यविरोधपरिहारसाधनफलास्यः । वन सारोजी- वैरेक्यं तस्य सम्यग्ग्रहः संग्रहः संशयविपासादिमतिबन्धव्युदासेन तदुपायोपदेशो यस्मिन्मकरणे तत्तयेति यावत् । तथा च शास्त्रैकदेशसद्ध शास्त्रकार्यान्वरे स्थितम् । इदं म- करणत्वेन व्याख्यातुमिष्टम् । निर्गुणवस्तुमात्रप्रतिपादकत्वात् । तत्मतिपादनसंक्षेपस्य च कार्यान्तरत्वात्मकरणत्वलक्षणस्य चात्र संपूर्णत्वादित्यर्थः । प्रकरणरवेऽपि निर्विषयत्वा- दिप्रयुक्तमव्याख्येयत्वमाशङ्कयाऽऽद । अत एवेति । मकरणत्वादेव प्रकृतशास्त्रादेन संवन्धादीनामवाच्यत्वेऽपि प्रकरणप्रवृत्त्यतया वानि त्ववश्यं वक्तव्यानीत्याशङ्कय शास्त्रीयसंबन्धादीनां तदीये मकरणेऽर्थात्माप्तत्वान्नास्ति वक्तव्यत्वमर्थपुनरुतरित्याह । पान्येवेति । श्रोतारो हि शास्त्रीय प्रकरणं प्रतिपद्यमानाः शाम्रीयाण्येव संबन्धा- झ. त्यार । २ ग. प्र. ८. ज. झ. महिन्या । ३ ग. छ. झ. तीतनिन्य'। ४ ख. ज. 'न्मो क्षोपयोगिक । 'मोक्षापयोगित्वेन १५ क. प्यत इति द्वितीयोकेन कल्पयन्तीति ।। २ ।। ६ ग. झ. 'तीयेन श्ये ७ इ. 'ते ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वे तस्योपच्यात्यानमित्यादि ।रि ८ स. ग. छ. झन मी ९५. 'दशा.अ. 'नत्वेऽपि झ. शन्दः ।। १२ छ. 'वाह्मणार'। १३ ज, 'बन्ध शा1१४ ६. ज. 'स्य का १५ क. 'स्य पु।

·मथमप्रकरणम्१]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। न्धाभिधेयरपोजनानि तान्येवेह भवितुमर्हन्ति । तथाऽपि प्रकरणव्याचि- ख्यासुना संक्षेपतो वक्तव्यानि । तत्र प्रयोजनवत्साधनाभिव्यञ्जकत्वेना- भिधेपसंबद्धं शानं पारंपर्येण विशिष्टसंबन्धाभिधेयमपोजनवद्भवति । किं पुनस्तत्मयोजनमित्युच्यते । रोगार्तस्येव रोगनिवृत्ती स्वस्थता । दान्या वचनाभावेऽपि युध्यमानाः प्रवृत्ति वस्मिन्मकुर्वन्तीत्यर्थः । तर्हि मुकरणक देपदेव वदाप्यकताऽपि विषयादीनामत्रावक्तव्यत्वाद्भाष्यस्तो विषयाधुपयोसायासो वृथा स्यादित्याशड्डयाऽऽह । तथाऽपीति | प्रकरणकर्तुरवक्तव्यान्यपि वदाप्यरुतो जानि संक्षेपवो वक्तव्यानीवि व्याख्यातॄणां मतम् । द्वाभ्यामक्तत्वे वेष्वना साशङ्काव- काशादित्यर्थः । भाप्यस्ता प्रयोजनादीनां वक्तव्यत्वे सिद्धे शास्त्रमकरणयोमोक्षलक्षण- योजनववं मतिजानीवे । तनेति । प्रयोजनवच्छास्त्रमिति संबन्धः । शाम्रग्रहणं करणोपलक्षणार्थम् । मोक्षलक्षणं फलं ब्रह्मज्ञानस्येष्यते न शास्त्रप्रकरणयोरित्याश- याऽऽह । साधनेति । सत्यं मोक्षस्य साधनं ब्रह्मात्मैकत्वज्ञानम् । तस्य जैनक शास्त्रा. दिवद्धावेन ज्ञानव्यवधानेन मोक्षफलवद्भवति शास्त्रादीत्यर्थः । तथाऽपि ब्रह्मणा विषये- ण संबन्धो वेदोन्वानामेवेप्यते तत्कथमभिवेयसबद्रं शास्त्रादीत्याशङ्कय ब्रह्मविचारम- न्तरेण वम्ज्ञानजनकत्वायोगौचरज्ञानजननद्वारा विषयसंवन्धसिद्धिरित्याह । अभिधे. येति । उक्तं ज्ञानव्यर्वहितं प्रयोजनादि शास्रादेरुपसंहरति । पारंपर्येणेति । तत्र संबन्धो ब्रह्मज्ञानं शास्त्रादिना जन्यमेवेत्ययोगव्यवच्छेदादुक्तः । शास्त्रादिनैव जन्यमि- त्यन्ययोगव्यवच्छेदाद्विषयोऽपि दर्शितः । यदुक्तं प्रयोजनववं वदाक्षिपति । कि पुनरिति । साध्यत्वे स्वर्गवदनित्यत्वं नित्यत्वे साधनानधीनत्वान तादयेन शास्त्रादि प्रयोक्तव्यमित्यर्थः । मोक्षस्याऽऽहेमेस्वरूपत्यामानित्यत्वं नापि साधनानर्थस्यम् । स्वरूपमूतमोक्षपतिबन्धैनिवर्तकत्वेनार्थववादित्युत्तरमाह । उच्यत इति । यथा देवद- तस्य ज्वरादिनी रोगेणाभिभूतस्य स्वस्थता स्वरूपादपच्युविरूपा स्वरूपमूतैव मागपि सी रोगप्रतिबद्धोऽसवीवे स्थिता चिकित्साशास्त्रीयोपायपयोगवशात्मविबन्धैभूतरो- गापगमे सत्यभिव्यज्यते । न हि तत्रोपायवैययं मतिबन्धमध्वंसार्थत्वात् । न चानि- स्यत्वं स्वस्थतायाः शचेत । तस्यास्तदसाध्यत्वादित्युक्तेऽयं दृष्टान्तमाह । रोगात- स्पेवेति । यथोदितष्टान्तानुरोधादात्मनः स्वतः समुत्खातनिखिलदुःखस्य निरति- शयानन्देकतानस्यापि साविद्यापसूताहंकारादिवरामपञ्चसंबन्धादात्मनि दुःखमारोप्या- झ.'च्यानीति मन्यन्ते व्याख्यातारः। त। २च. झ. 'वत् ।। ३ क. 'दीन्यन्य"। ४ . ग. स. 'न्यासो । ५ छ. 'ता स' ज. तातिस। ६ क. 'णां सम । ७ ज. नुक्तेष्यते। ख. 'वास- शा९य. ज 'शा स्यादि। १. घ. ज. नस्योच्यते । "ग. स. व्यना । १२ ग, 'दा. न्तज्ञानाना। १३ क. 'यत्वस। १४ ग. ज. झ 'वन्ध शा। १५ ग. प्र. ब्रह्माभिधानम। १६ प.ज. 'गाज्ञान१७ झ. 'नद्वा। १८ क. छ "हितप्र। १९ ग. 'न्यमेरेत्य। २० क. 'त्ययो । २१ ग. छ. ज. स. 'स्मरू। २१ छ. 'धानि । २३ घ ड. ज. 'दिरों'। २४ ग. ह. 'द्धा सती स्वात्मस्थि २५ छ, 'व स्वात्मस्थि । २६ ग. घ. ज. 'न्धरूपगे'। २७ छ. ज. विव'। २० घ. शङ्कयते ।।

·. . 'सगौडपादीयकारिकापर्ववेदीपमाण्डूक्योपनिषत् [भागमास्यं तथा दुःखात्मफस्याऽऽत्मनो द्वैतमपञ्चोपशमे स्वस्थता । अद्वैतभावः प्रपोजनम् । द्वैतमपश्चस्पाविद्याकृतत्वाद्विद्यया तदुपशमः स्पादिति ब्रह्मविद्यामकाशनापास्याऽऽरम्भः क्रियते । यत्र हि द्वैतमिवभवति । पत्र वाऽन्यदिव स्पचित्रान्पोऽन्परपश्येदन्योऽन्पद्विजानीपात् । यत्र स्वस्प सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पईपरफेन के विजानीयादित्यादिश्रुति- भ्योऽस्पार्थस्य सिद्धिः। तत्र तावदोंकारनिर्णयाय मधमं प्रकरणमाग- ई दुःखी सुखं मया माप्तव्यमिति मतिपयमानस्य परमकारुणिकाचार्योपदिष्टवायो- रपाद्वैवविघावो वैवानियत्तौ मवियन्धेमध्वंसे स्वभावभूतो परमानन्दंगा निरस्वसमस्तानर्थ- वा च स्वारस्येनामिव्यक्ता भवति । सा च स्वस्थवा परिपूर्णवस्तुस्वभावानाचिरिच्यते । चदिदं शास्त्रीय प्रयोजनम् । तस्य च स्वरूपस्वेनासाध्यस्वान्नानित्यत्वं शङ्कितव्यम् । न च साधनयध्य प्रदशिवमतिबन्धनिवृत्तिफलत्वादिवि पार्शन्तिकमा । तति । ननु वैवस्याएंकाराधारमनो वस्तुत्वाद्वस्तुनश्च विधानपोहारवानियनमित्तिकमीयतराजनि- वृत्तेरलं विद्यार्थेन प्रकरणारम्भेणेति तत्राऽऽछ । द्वैतेति । भारमाविधारुतस्य दैव- स्याऽऽरमविघया कारणनिवृत्त्या निवृत्तेरास्मविधाभिव्यक्तये शास्त्रारम्भो युज्यते । न च देवस्याविर्शरुतस्य विधमानदेइखे ममाणमस्वीत्याशङ्कचान्वयव्यतिरेकानुविधायिनी श्रुतिमुदाहरति । यत्र हीति । इवशवदाम्योमविधावस्थायां मतिभावद्वतस्य वरमवि- भानस्य चाऽऽभासत्वेनाविद्यामयस्वमुच्यते । आत्मैवाभूदिति । विदुषो विधावस्थायाँ कर्तृकरणादिसर्वमारममात्रं नातिरिक्तमस्तीत्युक्त्या विधाद्वारा सर्वस्य द्वसस्याऽऽरममा- त्ररवयचनाद्विद्यानिमित्त कार्यकारणात्मक तनिवृत्तिरात्मवेत्यभिलप्यते । पथा च वि. धातो द्वैतनिवृत्तिनिर्देशात्तस्याविद्यास्वमवधोत्यते । आदिशब्दानेह नानेत्यधिष्ठानानि- प्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं द्वतस्याभिदधद्वाक्यं वाचारम्भणवाक्यं च एहीवम् । अस्पार्थ- स्येति । द्वैतगता विद्यारुतस्वस्येत्यर्थः । विषयप्रयोजनाधनुबन्धोपन्यासमुखेन ग्रन्थार- म्भे स्थिते सत्यादी प्रकरणचतुष्टयस्य प्रत्येकमसंकीण प्रमेयं प्रतिपत्तिसौका सूच- यितव्यमित्याह । तत्र तावदिति । ॐकारमकरणस्यासकोणे प्रमेयं संगृङ्गाति । ॐ- फारेति । वनिर्णयाय प्रकरणमारन्धमित्ययुक्तम् । निर्णये प्रमाणाभावात्तस्य चानु- पयोगित्वात् । आत्ममतिपत्तिर्हि पुरुषार्थोपयोगिनीत्याशङ्कयाऽऽगमेत्यादिविशेषण- द्वयम् । तेंदुपदेशमधानं माण्डूक्योपनिषद्याख्यानरूपम् । तेन तत्र प्रामाण्यादुक्तो १५. छ, ज. ट. तथैव २ च. छ. इ. 'श्येद्वि ३ च. छ. श. इद्विजा । ४ क. क तद्विजा। ५२. न्यो । ६ ख. 'ता या प ७ क. ख. पूर्णा । ८ घ. ह. ज. तथैवेति । ९ इ. छ. . 'पोद्यत्वा'। 1.घ. १. ज. 'मांपेक्षता ११. 'वानि १३ ख. घ. इ. छ. ज. यानि १३ 'भ्यां सवित १४ घ. "तृकार । १५ २. 'भिन्न १६ ५. १. ज. झ. 'कीर्णम 10 क. "मित्यु- ताम् । १८ ग. ह. अ. इ. तत्प्रया स ·प्रथममकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। मप्रधानमात्मतत्त्वमतिपत्त्युपापभूतम् । यस्य द्वैतेमपंञ्चस्पोपशमेऽद्वैतम- तिपत्ती रज्ज्वामिव सादिविकल्पोपशमे रज्जुतत्त्वमतिपत्तिः । तस्य द्वै- तस्प हेनुतो वैतथ्यमतिपादनाय द्वितीयं प्रकरणम् । तथाऽद्वैतस्पापि वैतथ्यप्रसङ्गमाप्तौ युक्तितस्तथात्वदर्शनार्य तृतीयं प्रकरणम् । अद्वैतस्प तथात्वप्रतिपत्तिमतिपक्षभूतानि यानि वादान्तराण्यवैदिकानि तेपामन्यो- न्पविरोधित्वादतथार्थत्वेन तदुपपत्तिभिरेव निराकरणाप चतुर्थ मकर- णम् । कथं पुनरोंकारनिर्णय आत्मतत्त्वमतिपत्त्युपायत्वं प्रतिपद्यत इ- निर्णयः सेस्स्यावे न विदं युक्तिप्रधान युक्तिलेशस्य सतोऽपि गुणत्वादप्रधानस्वा त् । न चायाँकारनिर्णयो नोपयुज्यते । यदात्मनस्तत्वमनारोपितरूपं तस्मतिप- पानुपायत्वात् । तत्मविपत्तेश्च मुक्तिफलत्वात् । अतश्वाऽऽधं प्रकरणोंकारनिर्णया- वान्तरफलद्वारेण तत्वज्ञाने परमफले पर्यवस्यतीत्युपदेशवशादधिगन्तव्यमित्यर्थः । वै. तथ्यप्रकरणस्यावान्तरविषयविशेष दर्शयति । यस्येति । आरोपितनिषेधे सत्यनारो- पितमतिपत्तिः स्वाभाविकीत्यत्र हष्टान्तमाह । रज्ज्वामिवेति । हेतुतो दृश्यत्वाधन्तव- वादियुक्तिवशादित्यर्थः । भद्वैतमकरणस्याविशेषमुपन्यस्यति । तथाऽद्वैतस्यापी-, ति । तस्यापि द्वैतवद्यवस्थानुपपत्या मियारवपसङ्गः शङ्कयते । तस्यां सत्यामोपाधि- कभेदोघवस्थायाः सुस्थत्वादव्यभिचारादियुक्तिवशादद्वैवस्य परमार्थत्वं प्रतिपादयितुं तृतीयं प्रकरणमित्यर्थः । अलातशान्तिमकरणस्यार्थविशेष कथयति । अद्वैतस्पेति। तस्य तथात्वमापितत्त्वेन वस्तुत्वं तत्मविपक्षत्वं पक्षान्तराणामित्यत्र हेतुमाह । अवै. दिकानीति । तेषां निराकार्यत्वे हेतुमाह । अतथार्थत्वेनेति । मिथ्याँद्ववनिष्ठत्वेने- स्यर्थः । तदुपपत्तिभिरेव निराकरणे हेतुमाइ । अन्योन्येति । पक्षान्तरमविषेधमुखेना- द्वैतमेव द्रढयितुमन्य प्रकरणमित्यर्थः । ॐकारनिर्णयद्वारेणाऽऽत्ममतिपत्युपायभूतमा मकरणमित्ययुक्तम् । तनिर्णयस्य वद्धीहेतुत्वायोगात् । ने खल्वान्दरज्ञानमर्थान्तरज्ञाने च्याप्तिमन्तरेणोपयुज्यते । न चान धूमाग्न्योरिव व्याप्तिरुपलभ्यते । न चाऽऽत्मकार्यत्व- मोकारस्य युक्तम् । आकाशादेरविशेषात् । तस्य च सर्वात्मत्वेनाऽऽत्मवत्तत्कार्यत्वव्या- घातादिति मन्वानः सन्प्रथमपकरणाथै मागुक्तमाक्षिपति । कमिति । न वयमनुमाना- वष्टम्भादोंकारनिर्णयमात्मप्रतिपत्त्युपायमभ्युपगच्छामो येन व्याप्त्यभावो दोपमावत् । , च. 'तस्य प्र। २ छ. 'पञ्चोप'। ३. ख 'य प्रारण तृतीयम् । ४ च पत्तविपक्षमतानि वा। ५. झ. 'तत्त्वार्थ। ६ च. यस्याऽऽम'। ७ झ. 'तत्त्र प्रत्युषण'। ८ घ. 'प्रत्युगी ग. 'लाला। १० ग. झ. 'ध्यायत ११ . 'दास। १२ ग. ह. 'तीयप्र। 1३ छ.. तसाथ १४ क. 'मन्त्यमा १५ ख. ग. नौ।

·. सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत् । [भागमाख्यं ति । उच्यते । अमित्येतत् । एतदालम्बनम् । एतद्वै सत्पकामै ओमि- स्पात्मानं युञ्जीत | ओमिति ग्रह । ओंकार एवेदं सर्वमित्यादिश्रुतिभ्यः । रज्ज्वादिरिव सादिविकल्पस्याऽऽस्पंदोऽद्वय आत्मा परमार्थः सन्मा- णादिविकल्पस्याऽऽस्पदो यथा तथा सर्वोऽपि वामपञ्चः माणायात्म- किंतु श्रुविमामाण्यात्तनिर्णयस्तद्धीहेतुरिवि परिहरति । उच्यत इति । तम मृत्युना नचिकेतसं मत्यमित्येतदित्यनेन वाक्येन ब्रह्मत्वेनोमित्येतदुपदिष्टम् । समाहिवेनोंका- रोचारणे यचैतन्यं स्फुरति तोंकारसामीप्यादेव शाखाचन्द्रन्यायेनोंकारयाब्देन ल. क्ष्यते । वेन लक्षणयोंकारनिर्णयो ब्रह्म हेतुरिति विवक्षित्वा श्रुतिमुदाहरति । ओमि- स्पेत्तदिति । प्रतिमायां विष्णुबुद्धिवदोंकारो ब्रह्मबुद्धन्योपास्पमानो अन्नपतिपत्युपायो, भवचीत्यभिमेत्य वाक्यान्तरं पठति । एतदालम्बनमिति । किंचायमोंकारो यदा पररा- परब्रह्मादृष्टयोपास्यवे तदा वज्ञानोपायतामुपारोहतीति मत्वा पुनः श्रुचि दर्शयति । एतद्वैति । फिंच समाविनिष्ठो दोमित्युचार्याऽऽत्मानमनुसंधत्ते तदा स्थूलमकारमुकारे सूक्ष्मे तंच कारणे मकारे तमपि कार्यकारणातीने प्रत्यगात्मन्युपसंहृत्य तनिष्टो भवती- त्यनेन प्रकारेणोंकारस्य वत्मतिपत्युपायतेति विधान्तरेणाऽह । ओमित्यात्मानमिति । किंच योऽयं स्थाणुः स पुमानिधिदेवदोमित्युच्यते तद्रझेवि बाधायां सामाना- विकरण्येन समाहितो ब्रह्म बोध्यते । तथा च युक्तकारस्य ब्रह्मज्ञानहेतुत्वमित्याह । ओमिति ब्रह्मेति । किंच सर्वास्पदत्वादोंकारस्य ब्रह्मणश्च तथात्वादेकलक्षणत्वादन्य- स्वासिद्धेरोंकारमतिपत्तिामतिपत्तिरेवेत्याह । ओंकार एवेति । भौमितीदं सर्वमित्या- दिवाक्यान्वरसंग्रहार्थमादिपदमित्यादिश्रुतिभ्यो ब्रह्मपत्तिपत्युपायत्वोंकारस्य अमित- मिति शेषः । ननु खानुगतप्रतिभासे सन्मात्रे चिदात्मनि माणादिविकल्पस्य कल्पितत्त्वादा त्मनः सर्वास्पदैत्वं न पुनरोंकारस्य तदस्त्यननुगमादिति तत्राऽऽह । रजवादिरिवेति । य- भारज्जुः शुक्तिरित्यादिरविष्ठानविशेषः सो रजतमित्यादिविकल्पस्याऽऽस्पदोऽभ्युपगत स्तथाऽऽत्माऽद्वयत्वान्मिध्यात्वेहत्वभावात्परमार्थसत्स्वभावो वक्ष्यमाणैस्तस्य प्राणादिविक ल्पस्याऽसदोऽभ्युपगम्यते । यथेष दृष्टान्तस्तथैव माणादिरात्मविकल्पो यस्तद्विषयः सी वाक्प्रपञ्चो यथोक्तोंकारमात्रात्मकस्तदास्पदो गम्यते । न च जगत्योंकारस्यामनुगमः । ओंकारेण सर्वा वासंतृष्णेति श्रुतेः । अतो युक्तमोकारस्य सर्वास्पदत्वमित्यर्थः । नन्वर्थजातस्याऽत्मास्पदत्वादोंकारास्पदत्वाच्च वाक्पपश्चस्य प्राप्तमास्पदद्वयमिति नेत्या- छ. तदा । २ क. 'म पर चापर च ब्रह्म यदाकारः । तस्माद्विद्वानेते वायतनेनैकतरमन्वेति । ओ। च. 'म पाचापर च ब्रह्म यदाकारः तस्माद्विद्वानेतेनेवायतनेनैकतरमन्वेतीतिशेषः ओ'। ३ छ. स्प. द्ध ४ क. ख. अ. 'मार्थतः सा ५ ड. 'मित्य'। ६ ग. ७. झ नोश। ७ झ. 'क्षितत्वाचति । ८ ग. छ. यदेतदो। ९स. ति य१. क.'शाने हैं।" क. स. प्रतिपादित । १२ . दत्वात् । न । १३ क. 'ध्यात्ले है। १४ ख. रमोऽयः स १५ ग. 'मार्थः स भ. 'मार्थः सन्तमा १६ घ. ज. णा७१. यर्थः । १८ ज.वो वा वा १९ क.'तृणोति ।

·प्रथममकरणम् १]आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । पव्याख्यानं भूतं भवद्भविष्यदिति सर्वमोंकार विकल्पविपप ओंकार एव । स चाऽऽत्मस्वरूपमेछ। तदभिधायकत्वात् । ॐकारविकारशब्दाभिधेयश्च सर्वः माणादिरात्मविकल्पोऽभिधानव्य- तिरेकेण नास्ति । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं तदस्ये वाचा तन्त्या नामभिमभिः सर्व सितम् । सर्व हीदं नामनीत्यादिश्रुतिभ्यः । हास चेति । आत्मवाचकत्वेऽपि नास्त्योंकारस्याऽऽत्ममानत्वं वद्वाचकस्य तन्मात्रत्व- मिवि व्याप्त्यभावात् । माणादेरात्मविकल्पस्याभिधानव्यतिरेकदर्शनादित्याशङ्कयाऽऽहे। ॐकारेति । वस्य विकारः सर्वो वाग्विशेषः । अकारो के सर्वा वागिति श्रुतेः । ओं- कारस्य च तस्मधानवात्तेन माणादिशब्देन वाच्यः प्राणादिरात्मविकल्पः सर्वः स्वा- भिवानव्यतिरेकेण नास्ति । तच्चाभिवानं माणादिशब्दावशेषात्मकर्मोकारविकारभूतमो- कारातिरेकेण न संभवदीयोंकारमा सर्वमिति निश्चीयते । आत्मनोऽपि तद्वाच्यस्य तन्मात्रत्वाभिधानादित्यर्थः । शब्दाविरितार्थाभावे शब्दस्यार्थवाचकत्वानुपपत्तेरे- कत्र विषयविपयिवायोगाग्निर्विकल्प सन्मानं वस्तु वाच्यवाचकविभागशून्यं पर्यवस्य- तात्यभिमेत्य कार्यस्य वस्तुतोऽसचे प्रमाणमाह । वाचारम्भणमिति । कार्यस्य सर्व- स्यैवं मिथ्यावेऽपि कथमोंकारनिर्णयस्य ब्रह्मपतिपत्युपायत्वसिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽह । तदस्पेति । वदिवं विकारजातमस्य ब्रह्मणः संबन्धि वाचा सामान्यरूपया तन्त्या प्र- सारिवरजुतुल्यया सिर्व बद्धं व्याप्तमिति संबन्धः । शब्दसामान्येनार्थसामान्यस्य व्या- सावपि कथमर्थविशेषस्य शब्दविशेषव्याप्तिरित्याशङ्कयाऽऽह । नामभिरिति । शब्दवि- शेषेदोमभिदाभिस्थानीयविशेषरूपमपीदमर्यजातं व्याप्त वक्तव्यं न्यायस्य तुल्यत्वादित्य- थैः । उक्तमर्थ समयते । सर्व हीति । हि सर्व सामान्यविशेषात्मकमर्थजातं सामान्यविशेषरूपेग नाम्ना नीयते व्यवहारपथं प्राप्यते तेन नामनीत्युच्यते । तदेवं वागनुरक्तबुद्धिबोध्यत्वातामात्र सर्व वाग्जातं च सर्वमोंकारानु विद्वत्वादोंकारमात्र- म् । स चौकोरो लक्षणादिनाऽऽत्मपीहेतुरित्याधमकरणारम्भः संभवतीत्यर्थः । तद्यथा शकुनेवि श्रुतिसंग्रहार्यपादिपदं प्रतिज्ञातप्रथमप्रकरणार्थसिद्धिरिति शेषः । अर्धमुपपा- ट, ११. ख. च. छ. भिधानाभि। २ च ज त। ३. नास्योग ४ ग.य योध्यः । ५. धानादिव्य। ६ ग घ. ६. छ. ज झ. ट. 'दस्य शब्दत्वा ७. . पये नि ८ ग. छ. ज. 'खाभागात्रि ९ग झ 'कल्पविषयस। १. स्यैर मि| 11 ग १ झ 'मस्था' १२ ग. ह. 'यतु। १३ झ अ. 'यति । स १४ स. अ. हि गा'। १५ सत्र कार उपाय- नेना। २ ·। सगौडपादीपकारिकाधर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् ।। [आगमाख्यं एवायचान्यत्रिकालातीतं तदप्योंकार एव।।१।। अत माह । ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वमिति । यदिदमर्थजातमभिधेयभूतं तस्याभिधानास्पतिरेकात् । अभिधानस्य चोंकाराव्यतिरेकादोंकार एवेदं सर्वम् । परं च ब्रह्माभिधानाभिधेयोपायपूर्वकमेव गम्यत इत्पोंकार एव । तस्यैतस्प परापरब्रह्मरूपस्याक्षरस्यामित्यतस्पापव्याख्यानम् । ब्रह्मांत- पत्त्युपापत्वाहह्मसमीपतया विस्पष्टं प्रकथनमुपव्याख्यानं प्रस्तुतं वेदित- व्यमिति वाक्यशेषः । भूतं भवद्भविष्पदिति कालत्रपपरिच्छेधं पत्तद्- प्योंकार एवोक्तन्यापतः । यच्चान्पत्रिकालातीतं फार्याधिगम्यं कालाप- रिच्छेद्यमव्याकृतादि तदप्योकार एवं ॥१॥ अभिधानाभिधेययोरेफत्वेऽप्यभिधानमाधान्धन निर्देशः कृतः । घ तस्मिन्न श्रुतिमवतारयति । अत आहेति । अति व्याचष्टे । यदिदामिति । - दिदं सर्वौकार एवेति संबन्धः । अभिधानस्याभिषेयतया व्यवस्थितमर्थजातमोकार एवेत्यय हेतुमाह । तस्पेति । तथापि पृषगभिधानभेदः स्थास्यति नेत्याह । अभि- धानस्येति । वाच्यं वाचकै च सर्वमोंकारमाणमित्यभ्युपगमेऽपि पैरं ब्रह्म पृथगेव स्था- स्यतीत्याशङ्कयाऽऽह । परं चेति । यहि परं कारणं ब्रह्म तञ्चेदवगम्यते तदा काच- दभिधानं तेनेदमभिषेयमित्येवमात्मकोपायपूर्वकमेव तदधिगमोऽभिधेयं च साभिवानाव्य- तिरिक्तं तत्पुनरोंकारमात्रमित्युंक्तत्वाहाच्यं प्रमापि वाचकाभिन्नं तन्मात्रमेव भविष्यति यत्र तु कार्यकारणातीते चिन्मात्रे वाच्यवाचकविभागो व्यावर्तते तत्र नास्त्याकारमा- प्रत्वोंकारेण लक्षणया तदवगमाङ्गीकारादित्यर्थः । तस्येत्यादिश्रुतिमवतार्य व्याकरो- ति । तस्येति । भूतमित्यादिश्रुति गृहीत्वा व्याचष्टे । कालेति । वाच्यस्य वाचका- भेदातस्य चोंकारमावत्वादियुक्तो न्यायः । कालत्रयातीतमोंकारातिरिक्त जड वस्तु नास्त्येवं प्रमाणामावादित्याशङ्कयाऽऽह । कार्याधिगम्यमिति । भव्याकृतं साभासम- ज्ञानमनिर्वाच्यं वन्न कालेन परिच्छिद्यते कालं मत्यपि कारणत्वात्कार्यस्य कारणात्प- श्वादाविनी न भागभाविकारणपरिच्छेदकत्वं संगच्छते । सूत्रमादिपदेन गृह्यते तदपि न कालेन परिच्छेत्तुं शक्यते | म संवत्सरोऽभवत्र है पुरा ततः संवत्सर आसति सूत्रा- कालोत्पत्तिश्रुतेः । तदपि सर्वम कारमात्र वाच्य य वाचकाव्यतिरेकन्यायादित्यर्थः ।।१।। अभिधानाभिवेययोरेकस्मिन्नेव सति कल्पितत्वे"तदेकरूपत्वस्योक्तत्वात्किमिति पुनः सर्व होवोत्युच्यते । तत्र वृत्तानुवादपूर्वकमुत्तरवाक्यस्य सफलं तात्पर्यमाह । अभिधाने- १७. "मिति । २ ज. टक'। घ. ज... 'ति । यदि ४ घ. इ ज. वाच्यवाचा स। स. अ. वाच्यता । ५ ग. ट. क मा ६ घ. इ. ज. स. परत्र । ७ ग. झ 'गुक्ला तद्वा ८ ग. छ. स जडव'। ९ ग..वइ । १० ख. त्र. हि । १. ख. ग. छ. दा. अ. 'तेन त। १२ ग. श. तषानु। ।

·प्रथममकरणम्१] आनन्दगिरिकृतटीकासंचलित्तशांकरभाष्यसमेता। सर्व ५ ह्येतद्ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा च- तुष्पात् ॥२॥ .1 ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वमित्याचभिधानप्राधान्येन निर्दिष्टस्य 'पुनर- भिधेयमाधान्येन निर्देशोऽभिधानाभिधेयपोरेकत्वमतिपत्त्यर्थः । इतरथा ह्यभिधानतन्त्राभिधेयमतिपनिरित्यभिधेयस्याभिधानत्वं गौणमित्याशङ्का स्यात् । एकत्वप्रतिपत्तेश्च प्रयोजनमभिधानाभिधेययोरेकेनैव प्रयत्नेन यु- गपत्मविलापयंस्तद्विलक्षणं ब्रह्म प्रतिपद्यतेति । तथा च वक्ष्यति । पादा मात्रा मात्राश्च पादा इति । तदाह । सर्वं होतद्देति । सर्वं यदुक्त- मोंकारमात्रमिति तदेतद्ब्रह्म तच्च ब्रह्म परोक्षाभिहितं प्रत्यक्षतो विशेषण निर्दिशति । अयमात्मा ब्रह्मेति । अयमिति चतुष्पावेन प्रविभज्यमानं मत्यगात्मतयाऽभिनपेन निर्दिशति । अयमात्मेति । सोऽयमात्मों- त्यादिना/वाच्यस्य वाचकत्वोक्त्यैव तयोरेकत्वमिद्धेळतिहारनिर्देशोवृथेत्याशङ्कयाऽऽ- हा इतरथेति । वाच्येन वाचकस्यैक्यमनुक्त्वा वाचकेनैव वाच्यस्पैक्यवचने सत्युपायोपे-- यमयुक्तमेकत्वं न मुख्यमैश्यमित्याशङ्कयेव तन्निवृत्यर्थ व्यतिहारवचनमर्थवदित्यर्थः । परंपराभेदोपदेशादभिधानाभिधेययोरेकत्वप्रतिपत्तिरस्तु साऽपि विफला ब्रह्मपतिपत्यनु- पयोगित्वादित्याशङयाऽऽह । एकत्वैति । अभिधानाभिधेययोरेकत्वप्रतिपत्तेश्चेदं प्रयो- जन: यदेकेनैव प्रयतेन द्वयमपि विलापयन्नुभयविलक्षणं ब्रह्म प्रतिपद्य निर्वृणोतीति यो- जना ! अभिधानाभिवेययोयविहारोपदेशे वाक्यशेषमनुकूल यति । तथा चेति । उक्त वाचकस्य वाच्याभिनत्वे वाक्यमवतार्य योजयति । तदाहेति । सर्व कार्य कारणं चे- स्यर्थः । ब्रह्मणः श्रुत्युपदिष्टस्य परोक्षत्वं व्यावर्तयति । तचेति | यहा श्रुत्या सर्वा- त्मकमुक्तं वन्न परोक्षमिति मन्तव्यं किंत्वयमात्मेति योजना । चतुष्पावेन विश्वज- सपाज्ञतुरीयत्वेनेत्यर्थः । अभिनयो नाम विवक्षितार्थमतिपत्यर्थमसाधारणः शारीरो व्यापारस्तेन हस्ताग्रं हृदयदेशमानीय कश्यतीत्यर्थः । सोऽयमित्यादिवाक्यान्तरमव- वार्य व्याकरोति ! ओंकारेति । सर्वाधिष्टानतया परोक्षरूपेण परत्वं मत्यमूपेण चा- परत्वं तेन कार्यकारणरूपेण सर्वात्मना व्यवस्थितः सन्नात्मा प्रतिपत्तिमौकाय चतुष्पा- १ घ. पर मित्यभि । २. 'वचत ·१२ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीपमाण्डूक्योपनिषत् । [आगमाख्य जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंश- काराभिधेपः परापरलेन व्यवस्थितश्चतुष्पात्कापिणवान गौरिवति त्र- पाणा विश्वादीनां पूर्वपूर्वमविलापनेन तुरीयस्य मतिपत्तिरितिकरणसा. •धनः पादशब्दस्तुरीयस्य । पद्यत इति कर्मसाधनः पादशब्दः ॥२॥ कथं चतुष्पात्त्वमित्याह । जागरितं स्थानमैस्येति जागरितस्थानः । बहिःमज्ञः स्वात्मव्यतिरिके विपये प्रज्ञा पस्प स वहिःमज्ञो वहिविप- 'येव मनाऽविद्योकृताऽवभासत इत्यर्थः । तथा सप्ताङ्गान्यस्य तस्य हवा स्कल्प्यवे तघ दृष्टान्तमाह । कापिणवदिति । देशाविशेपे कापणशब्दः पोरश- पणानां संज्ञा । उन यथा व्यवहारमाचुर्याय पादकल्पना क्रियते वधेछापीत्यर्थः । यथा गौश्चतुष्पादुच्यते न तथा चतुप्पादादेष्टुं शक्यते निष्कल श्रुतिव्याकोपादित्याह । न गौरिवेति । विश्वादिषु तुर्यान्तेषु पादशब्दो यदि करणव्युत्पत्तिकस्वदा विश्वादि- वत्तुर्यस्यापि करणकोटिनिवेशे ज्ञेयासिद्धिः । यदि तु पादशब्दः सर्वध कर्मव्युत्पत्ति- कस्तदा साधनासिद्धिरित्याशङ्कय विभज्य पादशब्दप्रवृत्ति प्रकटयति । त्रयाणामित्पा- दिना । करणसाधनः करणव्युत्पत्तिकः कर्मसाधनः कर्मव्युत्पत्तिक इति यावत् ॥ २॥ आत्मनो निरवयवस्य पादद्वयमपि नोपपद्यते पादचतुष्टयं तु दूरोत्सारिवमिति शकते । कमिति । परमार्थतश्चतुष्पारवाभावेऽपि काल्पनिकमुपायोपेयभूतं पादच- तुष्टयमविरुद्धमित्यभिमेत्याऽऽधं पादं व्युत्पादयति । आहेत्यादिना । स्थानमस्ये-' सभिमानस्य विषयभूतमित्यर्थः । प्रज्ञायास्तावदान्तरत्वमसिद्धरयुक्तमिदं विशेषण- मित्याशय व्याचष्टे । बहिरिति । चैतन्यलक्षणा प्रज्ञा स्वरूपभूता न बाये विषये प्रतिभासते तस्या विषयानेपक्षत्वात् | बाह्यस्य च विषयस्य वस्तुवोऽभावादित्या- शङ्कचाऽऽह । वहिविपपेवेति । न स्वरूपैमज्ञा वस्तुको बाह्यविषयेष्यते बाहि- वृत्तिरूपा वसावज्ञानकल्पिता तद्विषया भवति । न च साऽपि वस्तुतातद्विषयताम- नुभवति । वस्तुवः स्वयममावाद्वात्य विषयस्य काल्पनिकत्वादतस्तविषयत्वं प्रातिमा- सिकमित्यर्थः । पूर्वेण विशेषणेन विशेषणान्तरं समुचिनोति । तथेति । सप्ताङ्गत्वं भुत्यवधम्भेन विश्वस्य विशयति । तस्येत्यादिना प्रकृतस्य संनिहितमसिद्धस्यैवाऽऽ- छ, झ, ८, 'रिव घी २ख, ञ, 'मस्य स जा । ३ घ. ड. ज. ८. रिक्तयि ४ च.. 'पौर । ५ स. भ. 'ये च प्र. 1 ६ स. अ. 'द्यातोजी ७ ८. 'वत्तुरीयस्पा । ८७.प्रदर्शयति। ९ क. परी १० ए.ग. ज. उ. ट. 'ये चेति । ११ क. स. छ. अ. 'पभनान । १२ घ. इ. ज. त्यति । १३ ज.म. ट. इल। १४ स. घ. इ. ज. स. ट. 'स्य विगट वि १५ख. ग. तस्य।

·मंथममकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । तिमुखः स्थूलभुग्वैश्वानरः एतस्पाऽऽत्मनो वैश्वानरस्य मूर्धेव सुतेजाश्चक्षुर्विश्वरूपःमाणः पृथग्वा- स्मा संदेहो बहुलो पस्तिरेव रैपिापृथिव्येव पादाविपमिहोत्र कल्पनाशेप- त्वेनाऽऽहवनीयोऽपिरस्प मुखत्वेनोक्त इत्येवं सप्ताङ्गानि यस्य स सप्ताङ्गः। तधैकोनविंशतिर्मुखान्यस्प बुद्धीन्द्रियाणि फर्मेन्द्रियाणि च दश वाप- वश्च माणादपः पञ्च मनो बुद्धिरहंकारश्चित्तमिति मुखानी मुखानि तान्युपलब्धिद्वाराणीत्यर्थः स एवंविशिष्टो वैश्वानरो यथोक्तैीरैः शब्दा- दीन्स्थूलान्विषयान्भुङ्ग इति स्थूलभुक् । विश्वेषां नराणामनेकधा नप- स्मनस्त्रैलोक्यात्मकस्य पक्ष्यमाणरीत्या वैश्वानरशब्दितस्य सुतेजस्त्वगुमविशिष्टो धुलो- को मूधैवेति धुलोकस्य शिरस्त्वमुपदिश्यते । विश्वरूपो नानाविधः श्वेतपीतादिगुणा- त्मकः सूर्यश्चक्षुर्विवक्ष्यते । पृथड्नानाविधं वर्म संचरणमामा स्वभावोऽस्येवि व्युत्प- स्या वायुस्तयोच्यते । स च माणस्वस्येति संबन्धः । बहुलो विस्तीर्णगुणवानाकाशः संदेहो देहस्य मध्यमो भागो रयिरन्नं पद्धे तुरुदकं यस्तिरस्य मूत्रस्थानं पृथिव्येव प्रविष्ठात्वगुणा वैश्वानरस्य पादी बधद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयमित्यमिहोत्रकल्पना श्रुता । तस्याः शेषत्वेनाऽऽहवनीयोऽमिरस्य मुखत्वेनोक्त इति योजना । उर सप्ताङ्ग- त्वमुपसंहरति । इत्येवमिति । विशेषणान्तरं समुचिनोति । तथेति । युद्धयर्थानीन्द्रि- याणि श्रोप्रत्वकाणिहाम्रागानि । कर्मार्थानीन्द्रियाणि वाक्पाणिपादपायूपस्थानि । तान्येवानि द्विविधानीन्द्रियाणि दश भवन्ति । पाणादय इत्यादिशब्देनापानव्यानो- दानसमाना गृह्यन्ते । उपलब्धिद्वाराणीत्युपलब्धिपदं कोपलक्षणार्थम । द्वारवं कर- णत्वम् । वत्र बुद्धीन्द्रियाणां मनसो बुद्धश्च प्रसिद्धमुपलब्धी करणत्वम् । कर्मेन्द्रियाणां तु वदनादौ कर्मणि करणत्वम् । प्राणादीनां पुनरुभयन पारंपर्येण करणत्वम् । तेषु सत्वेव ज्ञानकर्मणोरुत्पत्तेः । असत्सु चानुत्पत्तेः । मनोधुद्धयोश्च सर्वत्र साधारणं करणत्वमहं- कारस्यापि प्राणादिवदेव करणत्वं मन्तव्यं चित्तस्य चैवन्यामामोदये करणत्वमुक्त- मिति विवक्तव्यम् । पूर्वोक्तविशेषणैर्विशिष्टस्य वैश्वानरस्य स्थूलभुगिति विशेषणान्तरम् । तद्विभजते । स एवं विशिष्ट इति । शब्दादिविषयाणां स्थूलत्वं दिगादिदेववानुगृही- तः श्रोत्रादिभिह्यमाणत्वम् । इदानी वैश्वानरशब्दस्य प्रकृतविश्वविषयत्वं विशद- यति । विश्वेपामिति ।कर्मणि पष्ठी । विश्वे च ते नराश्चेति विश्वानराः । निपीतात्पू- १ छ. यस्तेरेव रयिः पृथिव्येव पादाः अग्निहोत्रम्ल्पनाशेपत्वेनामिर्मुखत्वेनावनीय उक्त २ च. रयि पृथिव्येव पादावाग्निहोत्रझल्पनाशेपत्वेनानिमुख्यत्वेनादनीय उक्त'। ३ झ. दातुर एव वेदिरित्यमिहो- प्रकलपनाशेषत्वेनाग्निर्मुखत्वेनाह्वनीय उक्त' क. 'दावग्निहोत्रकल्पनाशेषत्वेनाग्निर्मुखत्वेनाइवनीय उक्त। ४ स. 'नास्यामिर्मुखत्वेनाहनीय उक्त। ५ ख. ज. शिष्टयु। ६ स्व. घ. ज. ति तस्य । ७ झ. 'वि- धद। ८. ड. ज. 'प्रस्य काग. छ. स. 'ति । एवं। १० घड. णाख्यानि।" घ. अ. ८. 'या'। १२ घ. ज. अ. ट, 'बुद्धेश्च । १३ इ.ट. 'सस्थचे। १४ ग. झ. 'स्वमितिगुत्त । १५४. पातनात्।

·सगौडपादीयकारिकापर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । । [भागमारूप प्रथमः पादः॥३॥ नाद्वैश्वानरः । यद्वा विश्वश्चासौ नरश्चेति विश्वानरो विश्वानर एवं वैश्वा- नरः । सर्वपिण्डात्मानन्पत्वास मधमः पादः । एतत्पूर्वकत्वादुत्तरपा- दाधिगमस्य प्राथम्पमस्प । कथमयमात्मा प्रति प्रत्यगात्मनोऽस्य च- तुष्पाचे प्रकृते घुलोकादीनां मर्धाघनत्यमिति । नेप दोपः । सर्वस्य :- चपदस्य दाता । विश्वानरान्भोकृस्वेन व्यवस्थिवान्मत्यनेकधा धर्माधर्मकर्मानुसारेण सुखदुःखादिपापणादयं कर्मफलदाता वैश्वानरशब्दितो भवतीत्यर्थः । अथवा विश्व- श्वासी नरश्धेति विश्वानरः स एव वैश्वानरः । स्वार्थे मद्धितो राक्षसवायसवदित्याह । विश्वति । कथं विश्वश्वासी नरश्चेति विगृह्यते जामा नराणामनेकत्वाचादात्म्यानुपप- रित्याशङ्कयाऽऽह । सर्वेति। सर्वपिण्डारमा समष्टिरूपो विरोऽध्यते तेनाऽऽत्मना विश्वे- पामनन्यवाघयोक्तसमाससिद्धिरित्यर्थः । विश्वस्य वेनसाइत्पत्तेस्तस्यैव माथम्यं युक्तं कार्यस्य तु पवादावित्वमुचितमित्याशङ्कयाऽऽह । एतदिति । प्रतिलापनापेक्षया माथ- म्यं न सृष्टयपेक्षयेत्यर्थः । अध्यात्माधिदैवयो दमादाय प्रागुक्तं सप्ताङ्गलमाक्षिपदि । कमिति । ब्रह्मणि पकते तस्य परोक्षस्वे शशिते घनिरासायं ब्रह्मायमात्मेति प्रत्यगा- स्मानं प्रकृत्य सोऽयमात्मा चतुष्पादिति चतुष्पारवे वस्य प्रकान्ते धुलोकादीनां मूर्धाध- इत्यसिद्धयर्थं यदुक्तं तदयुक्त मक्रमविरोधादित्यर्थः। अध्यात्माधिदेवयोर्भेदाभावान मक- मविरोधोऽस्तीति परिहरति । नैप दोप इति । तत्र हेतुमाह । सर्वस्येति । आध्यात्मि- कस्याऽऽधिदैयिकन सहितस्य प्रपञ्चस्य सर्वस्यैव स्थूलस्य पीकृतपञ्चमहाभूतवत्कार्या- त्मकस्यानेनाऽऽत्मना विराजा प्रथमपादत्वम्। तस्यैव सूक्ष्मस्यापञ्चीकृतपञ्चमहाभूवतत्का- र्यात्मनो हिरण्यगर्भात्मना द्वितीयपादत्वम् । तस्यैव कार्यरूपतां त्यक्त्वा कारणरूपतामा- पन्नस्याव्याकृतात्मना तृतीयपादत्वम् । तस्यैव तु कार्यकारणरूपवां विहाय सर्वक- ल्पनाविष्ठानतया स्थितस्य सत्यज्ञानानन्तानन्दात्मना चतुर्थपादत्वम् । तदेवमध्यात्मा- धिदेवयोरभेदमादायोक्तेन प्रकारेण चतुष्पात्वस्य वक्तुमिष्टत्वात्पूर्वपूर्वपादस्योत्तरोतरपा- दात्मना मविलापनात्तुरीयनिष्ठायां पर्यवसानं सिध्यतीत्यर्थः। यदैवं तुरीये पर्यवसानं जि- ज्ञासोर्मुमुक्षोरिष्यते तदा तत्त्वज्ञानमतिबन्धकस्य प्राविभासिकद्वैतस्योपरमे सत्यद्वैवपरिपू- १ ख. च. "रः । विश्वानर ए। २ ख. च. झ. 'व वा । ३ घ. ज.म. ट. 'न्यलमला। ४ क. स. ह. छ. अ. श्वानरा ५ ग. घ. ड. उ. अ. 'यसादिव। ६ ज. 'राहियुग. स. 'ते. ऽनेना' ८ ख. मुटेरपे । ९ घ. ट.. 'वतयो। १० ज. 'लप ! ग. स. वा ९२ ग. छ. देव- तु। १३. 2. पूर्ण ।

·मथमप्रकरणम१]आनन्दगिरिकृतटीकसिंवलितशांकरभाष्यसमेता। पञ्चस्य साधिदैविकस्यानेनाऽऽस्मना चनुष्पात्वस्य विवक्षितत्वात् । एवं च सति सर्वप्रपञ्चोपशमेऽद्वैतसिद्धिः । सर्वभूतस्थश्चाऽऽस्मैको दृष्टः रयात् । सर्वभूतानि चाऽऽत्मनि । यस्तु सर्वाणि भूतोनीत्पादिश्रुत्पर्ध उपसंहृतथैवं स्पात् । अन्यथा हि स्वदेहपरिच्छिन्न एव प्रत्यगात्मा सांख्यादिभिरिव दृष्टः स्पात्तथा च सत्पद्वैतमिति श्रुतिकृतो विशेपो . . वसाहमस्मीति वाक्यार्थसाक्षात्कारः मिध्यतीति फलितमाह एवं चेति । उक्तन्यायेन तत्त्वसाक्षात्कारे संगृहीते सर्वेषु भूतेषु ब्रह्मादिस्थावरान्तेष्वात्मकोऽद्वितीयो दृष्टः स्यात् । एको देवः सर्वभूतेविति तत्र तत्र प्राचैतन्यस्यैव मत्यक्त्वेनावस्थानाभ्युपगमात्तानि तानि च सर्वाणि मातिमासिकानि भूतानि तस्मिन्नेवाऽऽत्मनि कलितानि दृष्टानि तथा च पूर्णत्वमात्मनोभूवान्तराणां च तदतिरेकेण सत्तास्फुरणविरहितत्वं सिध्यति । ततश्च । सर्व- भूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । संपश्यन्नात्मयाजी वै स्वाराज्यमधिगच्छतीति स्मृतिरनुगृहीता भवतीत्याह । सर्वभूतस्थश्चेति । न चेदं मानवं वचनममानामिवि श- नीयं । यद्वे किंचन मनुरबदत्तरेषजमिति श्रुतेरित्यभिपेत्य दर्शितस्मृतिमूलभूतां श्रुति सूचयति । यस्त्विति । यो हि पादत्रयं मागुक्तया प्रक्रियया मविलाप्य तुरीये नित्ये विज्ञप्तिमात्र सदानन्दैकवाने परिपूर्ण प्रतिष्ठा प्रतिपद्यते स ब्रह्मोहमस्मीत्यात्मानं जाना- नः सर्वेषां भूतानामविष्ठानान्तरमनुपलभमान आत्मन्येव मातीतिकानि तानि प्रत्येति । तेथू सर्वेष्वात्मानं सत्तास्फूतिपदमवगच्छति । ततश्च न किंचिदपि गोपायितुमिच्छ- तीति श्रुत्यर्थश्च यथोरीत्या तत्वसाक्षात्कारे संगृहीते सति स्वीकृतः स्यादित्यर्थः । अध्यात्माविदेवयोरभेदाभ्युपगमद्वारेण प्रागुक्तपरिपाच्या तत्त्वज्ञानानभ्युपगमे दोषमाह। अन्यथेति । साख्यादिपक्षस्यापि प्रामाणिकत्वात्तथैव मतिदेहं परिच्छिन्नस्य मत्यगा- स्मनो दर्शनेन प्रामाणिकोऽयोऽभ्युपगतो भवति | व्यवस्थानुपपच्या च मतिशरीरमा- 'त्मभेदः सिध्यतीत्याशङ्कयाऽऽह । तथा चेति । सांख्यादीनां द्वैतविषयं दर्शनमिष्टं तेन स्वदीयदर्शनस्याद्वैतविषयस्य विशेषाभावादद्वतं तत्वमिति श्रुतिसिद्धो विशेषस्त्वपक्षे न सिध्येदतः श्रुतिविरोधो भेदवादे प्रसज्येत । व्यवस्था वोपाधिकभेदमधिकृत्य सुस्था भविष्यतीत्यर्थः । ननु भेदवादेऽपि नाद्वैतश्रुतिर्विरुध्यते । ध्यानार्थमन्नं ब्रह्मेतिवृद- --- १ झ. 'तानि आत्मत्यैवानुपश्यनीत्या । २ . ज "दिगु स्था'। ३ घ. ट ट पनि च । ४ झ. 'तान्यस्मि । ५ झ. 'गर। ६ घ2. 'हिलं । ७ छ. ज ट 'नवव'। ८ झ प्र ति च । ९छ. प्र"। 10 घ. ड.ट. 'या वि, नित्यति । १२ ग छ. 'मात्रम। १३ घ. ज. मास्मी। १४ ग. स. 'पु च । १५ ग. ध झ.। 'तनीन्या। १६ ग 'णिकाओं। 10. स. पया। १८. 'सजते । ट. मज्यते । व्य।

·Fe प्रथममकरणम् १]आनन्दगिरिकृत्तटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। १७ स्वमस्थानोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमु- 'सिद्धमेव । निविशेषत्वात् । एवं च सत्येतसिद्ध भविष्यति सद्वैतोपशमे चाद्वैतमिति ॥ ३ ॥ स्वनः स्थानमस्प तैजसस्य स्वप्नस्थानः।जाग्रत्मज्ञाऽनेकसाधना बहि- विपपेवावभासमाना मनास्पन्दनमात्रा सती . तयाभूतं संस्कारं मनस्या- धत्ते । तन्मनस्तथा संस्कृतं चित्रित इव पटो बाह्यसाधनानपेक्षमविद्या. कामकर्मभिः प्रर्यमाणं जाग्रदिवभासते । तथा चोक्तम् । अस्य लो- पर्थ पुरोधाय वयोरेक्यमविरुद्धमित्यर्थः । अध्यात्मापिदैवयोरेकत्वे प्रागुक्तन्यायेने प्रसिद्ध सत्युपसंहारपक्रियया सिद्धमद्वैतमिति फलितमाह । एवं चेति । तच्चाद्वैतं प्रति पन्धध्वंसमात्रेण न स्फुरति किंतु वाक्यादेवाऽऽचार्योपदिष्टादिति वक्तुं च शब्दः॥३॥ द्वितीयपादमववार्य व्याचष्टे | स्वप्रेत्यादिना । स्थानं पूर्ववत् । द्रष्टुर्ममाभिमानस्य विषयभूतामिति यावत् । स्वमपदार्थ निरूपयितु वस्कारणं निरूपयति । जाप्रदित्या- दिना । वस्याः खप्नाद्वधायें विशेषणमाह । अनेकेति । अनेकानि विविधानि सा- धनानि करणानि यस्याः सा तथेति यावत् । विषयद्वारकमपि वैषम्यं दर्शयति । - हिरिति । बाह्यस्य शब्दादेविषयस्याविधाविवर्वत्वेन वस्तुतोऽभावान वद्विषयत्वम- पि यथोक्तमज्ञाया वास्तव किंतु मावीविकमित्यभिमेत्योक्तमिवेति । न च यथोक्ता म- ज्ञा प्रमाणसिद्धा वस्या अनवस्थानात् । वेन साक्षिवेधा सेति विवक्षित्वाऽऽ । अवमा- समानेति । तवरमतिमासयोस्तुतोऽसवे हेतुं सूचयति । मनःस्पन्दनेति । य. थोक्ता मज्ञा खानुरूपा वासना स्वसमानापारामुत्पादयवीत्याह । नयाभूतमिति । जामद्वासनावासित" मनो जागरितवदवभासते स्वप्रद्रष्टुरित्येष्टव्यं मनस एव वासनावतः स्वप्ने विषयत्वातिरिक्तविषयाभोवादित्याह । तथा संस्कृतमिति । जामवासनावामि- सं मनो जोगरिकवद्भावीत्य दृष्टान्वमाद । चित्रित इति । यथा पटश्चित्रिवचित्रवद्रा- वि तथा मनो जागरितसंस्हवं तद्वद्भावाति युक्तमित्यर्थः । स्वमस्य जागरिवावधयं सू. चयति । पाोति । यथोक्तस्य मनसो जागरितवदनेकधा पविभाने कारणान्व- रमाए । अविधेति । यदुक्तं स्वप्नस्य नागरिजनिवासनानन्यत्वं तर वृहदा- रण्यकश्रुति प्रमाणयति । तथा चेति । अस्य लोकस्येति जागरितोकिस्तस्य विशे- १. च. ज. प.ट. 'शेशत् । २. 'ति यरमन । ३. 'सस्पेनि ४ घ..... भनमः। ५ स. 'देग। ६. सयो । ७ ग. स 'नमिग. घ. स. म. प्र. 'तीय पा ग. घ. ड. छ. ज. स. 'जमने । १.ज. नाकारा . .'मितम १२ घ. 'भानादि। ३. ज. जापाद्धारा १४ स 'सर १५ नितयो11६१ ८. 'तम 100.ता' १८. तादाम ३ ·- सगौडपादीपकारिकापर्ववेदीपमाण्डूक्योपनिषत् । - [भागमारूवं खः प्रविविक्तभुक्तैजसो द्वितीयः पादः ॥४॥ कस्य सर्वावतो मात्रामपादायति । तथा पर देवे मनस्येकीभवतीति भ. स्तुत्पात्रेप देवः स्वप्ने महिमानमनुभवतीत्पाथर्वणे । इन्द्रियापेक्षयाऽन्तः- स्थत्वान्मनसस्तद्वासनारूपा च स्वैले मैज्ञा पस्पेत्पन्त प्रजः । विषपशू- न्यायां मज्ञापां केवलमकार्शस्वरूपायां विपयित्वेन भवतीति तेजसः । विश्वस्य संविषयत्वेन प्रज्ञापाः स्थूलापा भोज्यत्वम् । इह पुनः केली वासनामात्रा प्रज्ञा भोज्येति प्रविविक्तो भोग इति । समानमन्पत् । द्वि- तीयः पादस्तैजसः॥४॥ पणं सर्वोवादति । सेवो साधनसंपत्तिरस्मिन्नस्ताति सर्ववान्सर्ववानेव सर्वावांस्तस्य मात्रा लेशो वासना तामपादायांपैच्छिप गृहीत्वा खपिति वासनामधानं स्वममनुभवतीत्यर्थः । यत्तु स्वमरूपेण परिणतं मनः साक्षिणो विषयो भवतीति तत्र श्रुत्यन्तरं दर्शयति ।। सथेति । परत्वं मनसस्तदुपाधित्वाद्वाऽसाधारणकरणत्वाद्वा देवत्वं द्योतनात्मकत्वात- न्मनोयोतिरिति ज्योतिःशब्दात्तस्मिन्नेकीभवति । स्वप्ने द्रष्टा तत्मधानो भवतीति स्वाम परुत्याऽत्र स्वमे स्वपकाशो द्रष्टा महिमानं मनसो विभूति ज्ञानज्ञेयपरिणामत्वलक्षणां साक्षात्करोति । तथा च मनसोविषयत्वान्न तत्राऽऽत्मग्राहकायशङ्केत्यर्थः । ननु विसर स्य बालेन्द्रियजन्यमज्ञायास्तैजसस्य मनोजन्यप्रज्ञायाश्चान्तःस्थत्वाविशेषादन्तमञ्च त्वविशेषणे न व्याकिमिति तत्राऽऽह । इन्द्रिपेति । उपपादितं वावद्विश्वस्यं वहिः प्रज्ञत्वं वैजसस्त्वन्तःप्रज्ञो विज्ञायवे बाहानीन्द्रियाण्यपेक्ष्य मनसोऽन्तःस्थत्वात्तत्परि- णामत्वाच स्वभमज्ञायास्तद्वानन्तःमज्ञो युज्यते । किंच मनःस्वभावभूता या जागरित- वासना तद्रूपा स्वममज्ञेति युक्त तेजसस्यान्तःप्रज्ञत्वमित्यर्थः । स्वमाभिमानिनस्तेजोवि: कारत्वाभावात्कृतस्तैजसत्वमित्याशङ्कयाह । विषयेति । स्थूलो विषयों यस्यां वासना मयो मज्ञायो न ज्ञायते तस्यां विषयसंस्पर्शमन्तरेण प्रकाशमानतया स्थितायामाश्रयत्वेन भवति स्वप्नद्रष्टा तैजसो विवक्षितः। तेजःशब्देन यथोक्तवासनामय्याः मज्ञाया निर्देशा- दित्यर्थः । ननु विश्वजिमयोर विशिष्टं मविविक्तभुगिति विशेषणम् । मज्ञाया भोज्यत्वस्य तुरुयोर । मैत्रम् । नारक मेम्पत्याविशेरेडमि बस्यामपन्तदासविषयल्पदिश्य- स्य भोन्या मज्ञा स्थूला लक्ष्यते । वैजसे तु प्रज्ञा विषयसंस्पर्शशून्या वासनामानरूपे- ति"विविक्तो भोगः सिध्यतीत्याह । विश्वस्पेति । सप्ताकोनविंशति मुखत्त्वमित्ये- वदन्यदित्युच्यते ॥ ४ ॥ १स. येत्यादि ।। २. समजन्य'। ३ स. घ. ह. च. ज. उ. प्रत्य। ४ स्व. घ. उ. प. छ. ज. अ. जसौ वि ५ घ. श. 'चल मा ६ घ. . च. ज. स. 'शही ७ घ. ट. 'यो सर विषयत्वें । ८. 'वलया। ९म. छ. प्र. सर्वस १.ग. घ. स. ८. 'सर्वा १ घ. ज. स.ट. 'परिच्छि। १२. ग. छ. स. 'मी ३ छ. | १४५. इ. छ. ज. ट. इतं नि १५ गते E. 'ताम:६छ, 'नि प्रति ·मथममकरणम्१]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। यत्र सुप्तो न कंचन कामं कामयते न कंचन स्वप्नं पश्यति तत्सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थान एकीभूतः दर्शनादर्शनवृत्त्योस्तत्वामबोधलक्षणस्प स्वापस्य तुल्पत्वात्सप्तिन- हणा पत्र सुप्त इत्पादिविशेषणम् । अथवा त्रिष्वपि स्थानेषु तत्त्वापतियो: धलक्षणः स्वापोऽविशिष्ट इति पूर्वाभ्यां सुषुप्तं विभजते । यत्र पस्मिस्थाने फाले वा सप्तो ने कंचन स्वप्नं पश्यति न कंचन कामं कामयते । न हि सुषुप्ने पूर्वयोरिवान्यधांग्रहणलक्षगं स्वप्नदर्शनं कामो वा कधन विद्यते । तदेवत्मपुप्त स्थानमस्येति सुषुप्तस्थानः स्थानद्वपमविभक्तं मनःस्पन्दित द्वैतजातम् । तथा रूपापरित्यागेनाविवेकापन्नं नैशतमोग्रस्तमिवाहः सम्प- पादद्वयमेवं व्याख्याय तृतीय पादं व्याख्यास्यन्व्याख्यायमानश्रुवी. न कंचनेत्या- दिविशेषणस्य वात्पर्यमाह । दर्शनेति । दर्शनस्य स्थूलविषयस्य वृत्तिरत्रास्तीति जाग- रिवं दर्शनवृचिरित्युच्यते । स्थूलविषयदर्शनादन्यदर्शनमदर्शनं वासनामात्रं तस्य वृत्तिर- भास्वीत्यदर्शनपत्तिः स्वमस्वयोः सुषुप्तवदेव खापस्य ववाग्रहणस्य तुल्यत्वात् । यत्र सुप्त इत्युक्ते वयोरपि मसक्ती वयवच्छेदेन सुपुप्तस्यैव महणार्थम् । यत्र सुप्त इत्यादिवाक्ये न कंचनेत्यादिविशेषणम् । यदि स्थानद्वयं व्यवच्छिद्य सुषुप्तमेव मायवीत्यर्थः । न कंचन स्वमं पश्यतीत्यनेनैव विशेषणेन स्थानद्वयव्यवच्छेदसंभवाद्विशेषणान्तरमकिंचित्क- रमित्याशङ्कयाऽऽह । अधवैति । तस्वमितिबोधः खापस्तस्य स्थानत्रयेऽपि तुल्यत्वा- जामत्स्वमाभ्यां विमन्य सुषुप्तं ज्ञापयितुं विशेषणमित्यर्थः । एकस्यैव विशेषणस्य व्यवच्छेदकत्वसंभवादलं विशेषणाभ्यामित्यस्य कः समाधिरित्याशङ्कय विशेषणयोर्वि- कल्पेन व्यवच्छेदकत्वान्नानक्यामिति मत्वाऽऽह । नहीति । यत्यस्यापेक्षितार्थ कथ- यति । तदेतदिति । अन्यथाग्रहणशून्यत्वं कामसंस्पर्शविरहितत्वं च विशेषणाम्या विवक्षितम् । कथमस्य सद्वितीयस्यैकीभूतत्वविशेषणमित्याशङ्कयाऽऽह । स्थानद्वयेति । जागरितं स्वमश्चति स्थानद्वयम् । वेन प्रविमक्तं यत स्थूल सूक्ष्मं च वत्सर्व मनःस्पन्दित. मात्रमिति वक्ष्यते । तच्च यथा स्वकीयरूपमात्मनों" विभक्तं तथैव तस्यात्यागेनाव्याक- ताख्यं कारणमापनं स्वकीयसविस्तारसहितं कारणात्मकं भवति । यथाऽहनैशेन चमसा १ क. ड. च. छ. झ. 'वृत्योः स्या। ट. 'त्योस्तत्वाप्रबोधलक्षणस्वा । २ खः पुप्तमा ३ सं. घ. प्र. भज्यते । ४ ख. घ. स. अ. ट. सुषुप्तो । ५ के. न वाम कामयते न कचन स्वप्नं पश्यति न दि। ६ झ. 'स्पन्दनमात्र द्वै'। ७ स. छ. झ. प्र तद्यथा । ८५ ८. 'हः स्वप्नप्रपञ्चमे । ९घ.म. छ. ज. 'तीयपा।१. घ. . छ. 'त्तिरच्य। 11घ. . ज. पयादर्श ग. छ, 'पयादर्श ग. न्यददर्शनं वा । १३ स. प्रदो। १४ छ. 'प्रेत्येतस्या'। ५ ग. छ. हितं च । १६९. छ. म. नो:- ति।१७ ग. घ. ज. या नशेन तममा प्रस्तमहस्तमस्ते । १५ .

·सगौडपादीयकारिकार्ववेदीपमाण्डूक्पोपनिपत् । आगमाख्यं प्रज्ञानघन एवाऽऽनन्दमयो ह्यानन्दभुक्चेतोमुखः श्चैकमेकीभूतमित्युच्यते । अत एवं स्वमजाग्रन्मनःस्पन्दनानि प्रज्ञानानि घनीभूतानीव सेपमवस्थाऽविवेकरूपत्वात्पज्ञानघन उच्यते । यथा रात्री नेशेन तमसाऽविभज्यमानं सर्व घनमिवै तद्वत्मज्ञानधन एव । एक्शब्दां- मजात्पन्तरं प्रज्ञानव्यतिरेकेणास्तीत्यर्थः । मनसो विषयविषय्याकाररप- न्दनापासदुःखाभावादानन्दमय आनन्दमायो नाऽऽनन्द एव । अनाप- न्तिफत्वात् । पथा लोके निरायासस्थितः सुख्यानन्दमुगुच्यते । अत्य- न्तानापासरूपा ही स्थितिरनेर्नोनुभूपत इत्यानन्दभुक् । एषोऽस्प . भरत बमस्त्वेनैव व्यवहियते तथेदमा कार्यजाने कारणभावमापनं कारणमित्येव व्यव हियते । तस्यां चावस्थार्या बदुपाविरात्मैकीभूतविशेषणमाग्भवतीत्यर्थः । तथाऽपि कार णोपदिवस्य प्रज्ञानघनविशेषणमयुक्तं निरुपाधिकस्यैव तया विशेषणसंभवादित्यांश श्याऽऽए । अत एवेति । सर्वस्य कार्यपपश्चस्य समनस्कस्य मुषुः कारणारमना स्थित वादेवेत्यर्थः । मुप्तावस्थायामुक्तमज्ञानानामेकमूर्तिवं न वास्तवं पुनर्यथा पूर्वविभाती योग्यत्वादिति मत्वोक्तम् । इति । पुप्त्यवस्थायाः कारणात्मकरवाजामास्वनमज्ञान नातकीमावात्मज्ञानपनशब्दवाच्यतेत्युक्तमनुवदति । सेयमिति । उक्तमेवा घट न्वेन युद्धावानिमीत्रयति । यथेत्यादिना । एवकारस्य नायोगव्यवच्छितिरेर्थः । कि तु भन्ययोगव्यवच्छितिरित्याह । एपेशव्दादिति । माज्ञस्याऽऽनन्दविकारत्वामा फपमानन्दमयत्वविशेषणमित्याशय स्वरूपमुखाभिव्यक्तिपविवन्धकदुःखाभावात्माच: योयत्वं मयटो पहीत्वा विशेषणोपपत्ति दर्शयति । मनस इति । मयटः स्वरूपार्थत्वा. दानन्दमयत्वमानन्दत्वमेव किं न स्यादित्याशङ्कयाऽऽह । नेत्यादिना । न हि मु निरुपाधिकानन्दत्वं प्राज्ञस्या युपगन्तुं शक्यं तस्य कारणोपहितत्वात् । अन्यंध मुकलारपुनरुत्थानायोगातरमादानन्दपाचर्यमेवास्प स्वीफर्तुं युक्तमित्यर्थः । आनन्द भुगिति विशेषणे सध्यान्वें व्याचटे। पति । ग्या सुपुघोऽपवि शेषः । दार्शन्ति फै विवृणोनि । अत्यन्तेति । इयं स्थिविरति मुष्तिरुता । भनेनेति माज्ञोक्ति: सौपृष्ठस्य पुरुषस्य वस्यामवस्थायां स्वरूपभूवातिशयानन्दाभिव्यक्तिरस्तीत्यप म माणमा । एपोऽस्पैति । माज्ञस्यैव पेटीमुख इति विशेषणान्तरे सद्याचरे .. ....... प्र. रमे। २ . ' च १ प. 'नधन। ४. 'नारमनानु॥५॥ ....... ज... iii .ग. Eni1 ग... बाणा मेय १५. ५. सिरियपं.दए. fr: म।

·मंयममरणम्१] मानन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्पसमेता। प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥५॥ एप सर्वेश्वर एप परम आनन्द इति श्रुतेः । स्वमादिपतिवाधचेतः प्रति द्वारीभूतत्वाचे- तोमुखः । बोधलक्षणं वा चेतो द्वारं मुखमस्प स्वप्नाद्यागमनं प्रतीति चेतोमुखः । भूतभविष्यज्ज्ञातृत्वं सर्वविषयज्ञातृत्वमस्पैवेति मानः । सुपु- मोऽपि हि भूतपूर्वगत्या प्राज्ञ उच्यते । अथवा मज्ञप्तिमात्रमस्पेवासाधा- रणं रूपमिति माजः । इतरपोर्विशिष्टमपि विज्ञानमस्ति सोऽयं माशस्तृ- तीपः पादः॥५॥ एप हि स्वरूपावस्थः सेवेश्वरः साधिदैविकस्य भेदजातस्य सर्वस्पेशिता नेतस्माजात्पन्तरभूतोऽपेपामिव !माणबन्धनं हि सोम्य मन इति श्रुतेः । रवानादीति । स्वमो जागरितं चेवि प्रतिबोधशब्दितं चेतस्वरमति द्वारभूतत्वं द्वारमावेन स्थित्वम् । न हि वसमस्य जागरितस्य वा सुपुप्तद्वारमन्तरेण संभवोऽस्ति तयोस्त- स्वार्यत्वात् । अतः सुषुप्ताभिमानी प्राज्ञः स्थानद्वयकारणत्वाञ्चेतोमुखव्यपदेशभागित्य- थैः । अथवा प्राज्ञस्य मुषुप्ताभिमानिनः स्वप्नं जागरितं वा प्रति क्रमाक्रमाभ्यां यदागमनं वत्मवि चैतन्यमेव द्वारम् । न हि तयतिरेकेण काऽपि चेष्टा सिध्यात्यभिमेत्य पक्षा; न्तरमाह । बोधेत्यादिना | भूते भविष्यवि च विपये ज्ञातृत्वं तथा सर्वस्मिन्नपि वर्व- माने विषये ज्ञातृत्वमस्यैवेति प्रकर्षण जानावीवि प्रज्ञः । मज्ञ एव प्राज्ञः । तदेव माज्ञ- पदं व्युत्पादयति । भूतेति । मुपुप्ते समस्तविशेषविज्ञानोपरमात्कुतो ज्ञातॄत्वमित्याश- इयाऽऽह | सुपुप्तोऽपीति । यद्यपि सुषुप्तस्तस्यामवस्थायां समस्तविशेषविज्ञानविरोह- वो भवति तथाऽपि भूता निष्पन्ना या जागरिते समे च सर्वविषयज्ञातृत्वलक्षणा गति: स्तया प्रकर्षेण सर्वमासमन्तानानातीति माज्ञशब्दवाच्यो भवतीत्यर्थः । सहि माज्ञशब्द- स्य मुख्यार्थत्वं न मिध्यवीत्याशङ्कयाऽऽह । अथवैति । असाधारणमिति विशेषणपो. वितमर्थ स्फुटयति । इतरयोरिति ।आध्यात्मिकस्य तृतीयपादस्य ब्याख्यामुपसंह- रति । सोऽपमिति !॥५॥ माज्ञस्याऽऽपिदैविकेनान्तर्यामिणा सहाभेदं गृहीत्वा विशेषणान्तरं दर्शयति । एप हीति । स्वरूपावस्थत्वमुपाधिप्राधान्यमवधूय चैतन्यप्राधान्यम् । अन्यथा स्वातत्र्या- नुपपत्तेः। नैयायिकादयस्तु ताटस्थ्यमीश्वरस्यौऽऽतिष्ठन्ने तयुक्तं पत्युरसामञ्जस्यादिति- न्यापविरोधादित्याह । नैतस्मादिति । श्रुतिविरोधादपि न तस्य वाटस्थ्यमास्थेयाम- त्याह । प्राणेति । प्रकृतमज्ञातं परं ब्रह्म सदास्यं प्राणशब्दिवं तद्वन्धनं बध्यतेऽस्मि- १च. 'योध च। २ झ. "पि भू। ३ झ. 'मस्यास्ति। ४ ख. घ. छ. ज. स. अ.ट. 'स्थःसा'। ५ स. प. सौम्य । ६ क. स. हि स्वप्न । ७ ख. प्राज्ञत्व । ८ ग. यज्ञा । ९ घ.ज. र. रही भी १९ ग. छ. इ, 'ख्यानमु। ११ छ, 'स्यावति ।

·" २२ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । [भागमारूपं सर्वज्ञ एपोऽन्तर्याम्येष योनिःसर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥६॥ •|| अप्रैते श्लोका भवन्ति । अथ गोउपादायकारिकाः। "बहिःप्रज्ञो विभुर्विश्वो ह्यन्तःप्रज्ञस्तु तैजसः । अयमेव हि सर्वस्य सर्वभेदावस्थो ज्ञातेत्येष सर्वज्ञ एषोऽन्तम्यिन्तरनुः भविश्य सर्वेषां भूतानां निपन्ताऽप्येष एव । अत एव पधोक्तं सभेद न- गत्यसयत इत्पेप पोनिः सर्वस्प यत्त एवं प्रभवश्चाप्ययश्च प्रभवाप्ययो दि भूतानामेप एव ॥ ६॥ अत्रेतस्मिन्यथोक्तेऽध एते श्लोका भवन्ति । बहिःमन इति । पर्यायेण पर्यवस्याति व्युत्पत्तेः । न हि जीवस्य परमात्माविरेकेण पर्यवसानमस्ति । मनस्त दुपहितं जीवचैतन्यमन माणशददस्याऽऽध्यात्मिकार्यस्य परस्मिन्प्रयोगान्मनशब्दित स्य च जीवस्य पस्मिन्पर्यवसानाभिधानाद्वस्तुतो भेदो नास्तीति चोतितमित्यर्थः । पर ज्ञस्येव विशेषणान्तरं साधयति । अयमेवेति । नन्वयधारणं नोपपचते व्यासपराशर मवीनामन्येषामाप सर्वज्ञत्वमसिद्धरित्याशङ्कय विशिष्टि । सर्वेति । अन्तर्यामित्र विशेषणान्तरं विशेदयति । अन्तरिति । अन्यस्य कस्यचिदन्तरनुमवेशे नियमने र सामााभावादवधारणमुक्तं विशेषणत्रयं हेतु रुत्वा मरुतस्य माज्ञस्य सर्वजगत्कारणे स्वं विशेषणान्तरमाए । अव एवेति । यथोक्तं व मजागरितस्थानद्वयमविभक्तमित्यर्थः सभेदमध्यात्मापिदेयाधिभूतमेदसहितमिति यावत् । निमित्तकारणत्वानियमेऽपि माची नानि विशेपणानि निर्वहन्तीत्याशङ्कय प्रकृविश्व प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधाक्षिति न्याया निमित्तोपादानयोर्जगवि न भिन्नत्वमित्येवं नियमतः सिद्धमदो विशेषणान्तरमित्याद पत इति । प्रभवत्यस्मादिति प्रभवः । अप्येत्यस्मिनित्यप्ययः । न चैवी भूवानामेको पादानारवे संभाविवावित्यर्थः ।।६।। মাসই চল তাহাদাত ই অঙ্গ त्पनूप माष्यकारो व्याकरोति । एतस्मिन्निति । विश्वस्य विभुत्वं मागुताधिदैविकों मंदावधेयम् । भध्यारमार्विदेवाभेदे पूर्वोदाहतां अति सूचयितुं हिन्दः । स्थूलसूक्ष्म कारणोपाधिभेदाणीवभेदमाशङ्कय स्वापेक्येऽपि सवप्रोपाधिमेदमन्तरेण विशेषणमात्र भेदारवान्वरभेदोक्तिरित्याह । एफ एवेति । पदार्याना पूर्वमेवोक्तत्वातात्पर्य श्लोकर वाम्पमपशिष्यवे उदाद । पर्यापणेति । यद्यात्मनधन्यापित्र खोमाविक स्थानमा 1. मा राए । २ रा.ज. र. अप पातिवारो वारय। मंत्र। ३ प.ज.क प... दीना.५ ७. सापयति । ६. स. पत. यादि।

·मथममकरणम्]आनन्दगिरिकृत टीकासंलितशांकरभाष्यसमेता। घनप्रज्ञस्तथा प्राज्ञ एक एव विधा' स्मृतः॥१॥ दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो त्रिस्थानत्वात्सोऽहमिति स्मृत्पा मतिसंधानाच स्थानत्रयव्यतिरिक्तत्व- मेकत्वं शुद्धत्वमसङ्गत्वं च सिद्धमित्यभिमायः । महामत्स्पादिदृष्टान्त- श्रुतेः ॥ १॥ जागरितावस्थापामेव विश्वादीनां त्रयाणामनुभवमदर्शनार्थोऽपं श्लोकः। दक्षिणाक्षीति । दक्षिणमक्ष्येव मुखं तस्मिन्माधान्येन द्रष्टा स्थूलानां वि- न वाई तद्वदेव तं व्यभिचरितुमर्हति व्यभिचरति चाऽऽत्मानं स्थानत्रयं क्रमाक्रमाभ्यां तस्य विस्थानत्वादतस्तद्व्यतिरिक्तत्वमात्मनः सिद्धम् । यः मुप्तः सोऽहं जागर्मीत्यनुसं- धानादेकत्वं तस्यावगवम् । एकत्येन हि स्मृत्या घटादावेकत्वमिष्यते । धर्माधर्मरागद्वे- पादिमलस्यावस्थाधर्मत्वात्तदतिरेके शुद्धत्वमपि सिध्यति । संगस्यापि वेधत्वेनावस्था- धर्मत्वाङ्गीकारात्तदतिरेकिणस्तद्रष्टुरसंगत्वमपि संगतमेवेत्यर्थः । युक्तिसिद्धेऽथे श्रुतिमुदा; हरति । महामत्स्यादीति । महानादेयेन स्रोतसाऽमकम्यगतिरतिबेलीयास्तिमिरुभे फूले नपाः संचरन्क्रमसंचरणात्ताभ्यामनिरिच्यते । न च तस्य कूलद्वयगतेदोषगुण- वच्वम् । न चाँसो कचिदपि सज्जते । न च श्येनो वा सुपणों वा नभसि परिपतन्क- चिदपि मतिहन्यते तथैवायमात्मा क्रमेण स्थानत्रये संचरनुक्कलक्षणो युक्तोऽङ्गीकर्तुमि- त्यर्थः ॥ १॥ विश्ववैजसमाज्ञानां स्थानत्रयं क्रमेण संचरतामैक्यमेव वस्तुतो भवतात्यत्र हेत्वन्तरं . विवक्षनाह । दक्षिणेति । लोकस्य तात्पर्य संगृह्णादि । जागरितैति । न चैकस्या. मवस्थायामेकस्मिन्नेव देहे भिन्नत्वमात्मनस्तद्वादिमिरपीष्यते । जायदवस्थायामिति तु देदे व्यवस्थितत्वोक्त्या विशेषणम् । तद्धि तत्र व्यवस्थितत्वं यदात्मनः सर्वगतस्य सदभिमानित्वम् । देहाभिमानश्च जागरिते परं संभवावे । वेन तस्यमिवावस्थाया- मेकस्मिन्नेव देहे प्रयाणामनुभवात्तेषां मिथो भेदो नास्तीवि सिध्यतीत्यर्थः । मुखं द्वारमुपलब्धिस्थानं शरीरमात्रे दृश्यमानस्य । कमिदमुपलब्धी विशेषायतन- मुपदिश्यते स्थानान्तरापेक्षयोऽस्य प्राधान्यादित्याह 1 प्राधान्येनेति । भनु- 1 छ. स्थितः।ठ.ड मता२झ. कलममहत्व च ३७. व.क्षिणाय।। ५स. पलास्ति', अ. 'पली तिमि । ६ छ. 'तगुणदोष ७छ. त्वमौ । ८ ग. घ. द. ज. स. मा स्था'। ९ ग. घ. ज.स. 'श्रय स. १. क. जोपयु। ११ क 'तामात्मैक्य । १२ ग. विश्वना । १३ छ. स्मिन्देहै। १४ छ. 'भिारणी १५ ग. झ. 'ति । १६ घ. छ देहव्यो। ७. 'मानव १८..'स्याम'। १९घ. ज. स. भवे ते। क. भवनि ते २० घ. इ. ज. 'या मा। -- ·सगौडपादीपकारिफायर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । [भागमारूपं वोऽनुभूयते । इन्धो ह वै नामैप योऽपं दक्षिणेऽक्षन्पुरुष इति श्रुतेः । इन्धो दीप्तिगुणो वैश्वानर आदित्यान्तर्गतो वैराज आत्मा चक्षुपि च द्रष्टैकः । नन्वन्यो. हिरण्यगर्भः क्षेत्रज्ञो दक्षिणेऽक्षिण्यक्ष्णोनियन्ता द्रष्टा चान्यो देहस्वामी । न । स्वतो भेदानभ्युपगमात् । एको देवः सर्वभूतेषु गूढ इति श्रुतेः । क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत । अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितमिति स्मृतेः । सर्वेषु ,क- रणेष्वविशेपेऽपि दक्षिणाक्षिण्युपलब्धिपाटवदर्शनातन विशेपेण निर्देशो भूयते ध्याननिष्ठेरिवि शेषः। उक्तेऽर्थे श्रुति संवादयति । इन्ध इति । बृहदार- ण्यकश्रुवेरुदाहृतायास्तापयाँधमाह । इन्ध इत्यादिना | बेरोजस्याऽऽरमनी यथोक्तगुणैवत्वेऽपि द्रष्टुश्चाक्षुषस्य किमायावमित्याशङ्कयाऽऽह । चक्षुपि चेति । अध्यात्माधिदेवयोरेकत्वादाधिदैविको गुणश्चाक्षुषेऽप्याध्यात्मिके संभवतीत्ययः । उक्त मेकत्वमाक्षिपति । नन्विति । हिरण्यगर्भः सूक्ष्मपपश्चाभिमानी सूर्यमण्डलान्तर्गतः सूक्ष्मसमध्देिहो लिङ्गात्मा चक्षुगोलकानुगतेन्द्रियानुमाहकः संसारिणोऽन्वरम् । वि. राडात्माऽपि स्थूलप्रपश्चाभिमानी सूर्यमण्डलात्मकः समष्टिदेवश्चक्षुगोलकद्वयानुप्राहकस्त- वोऽर्थान्तरमेव । क्षेत्रज्ञस्तु व्यष्टिदेहो दक्षिणे चक्षुपि व्यवस्थितो द्रष्टा चक्षुषोः कर- णानां नियन्ता कार्यकरणस्वामी वाभ्यां समष्टिदेहान्यामन्योऽभ्युपगम्यते । तदेवं समष्टिव्यष्टित्वेन व्यवस्थितजीवभेदाइक्कमेकत्वमयुक्तमित्यर्थः । काल्पनिको जीवभेदो वास्तवो वेति विकल्प्याऽऽद्यमङ्गीकृत्य द्वितीयं दूषयति । नेत्यादिना । एको हि परों देवः सर्वेषु भूतेषु समष्टित्वेन व्यष्टित्वेन च समावृतस्तिष्ठतीति श्रवणाद्वस्तुतो भेदो मास्तीत्युक्तं हेतुं साधयति । एक इति । सर्वेषु क्षेत्रेषु व्यवस्थित क्षेत्रमं मामीश्वरं विद्धीवि भगववो वचनाच ताविकभेदासिद्धिरित्याह । क्षेत्रज्ञं चेति । सर्वेषु भूतो क्षेत्रजश्वेदात्मकः कथं तहिं प्रतिभूतं भेदप्रथेत्याशङ्कयाऽऽह । अविभक्तं चेति। वववो विभागेऽपि देहकल्पनया भेदर्धारित्यर्थः । ननु करणेषु सर्वेषु विश्वस्याविशी- पान दक्षिणे चक्षुषि विशेषनिर्देशो युज्यते । यद्यपि करणान्तरेभ्यश्चक्षुपि प्राधान्यमुक्त तथाऽपि नार्थों दक्षिणविशेषणेनेति तत्राऽऽह | सर्वेष्विति। श्रुत्यनुभवाभ्या निर्देश विशेषसिद्धिरित्यर्थः । यद्यपि देहदेशभेदे विश्वोऽनुभूयते तथाऽपि कथं जागरिते वैज- सोऽनुभूयत इत्याशङ्कच द्वितीय पादं व्याचष्टे | दक्षिणेति । यथा खमे जागरितवा- १२. गेषु त्यवि'। २ छ. संप्रमाणयति । ३ ग. छ. ज. अ. पर्यमा । ४ ग. ह. राजात्मनो। ५ घ. द. ज. गलेऽपि। ६ घ.४. झ. 'तः स ७ ग. क्षुर्गतकरणांशानु। ८ ज. झ. 'यकार'। ९ ख.. इ. 'युक्तहे। 10 ग. छ. इ. 'ज्ञ एकश्वेदात्मा । क। ११ ग. 'देश उपयु।

·मथमपकरणम् १]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। २५ मनस्यन्तस्तु तैजसः । आकाशे च हदि विश्वस्प । दक्षिणाक्षिगतो रूपं दृष्ट्वा निमीलिताक्षस्तदेव स्मरन्मनस्प- न्तः स्वम इव तदेव वासनारूपाभिव्यक्तं पश्यति । अथाऽत्र तथा स्वप्ने । अंतो मनस्यन्तस्तु तेजसोऽपि विश्व एव । आकाशे च हृदि स्मरणा- ख्यव्यापारोपरमे माज्ञ एकीभूतो घनमज्ञ एव भवति । मनोव्यापारा- भावात् । दर्शनस्मरणे एवं हि मनास्पन्दिते तदभावे हृद्येवाविशेपेण माणात्मनाऽवस्थानम् । प्राणो वैतान्सर्वान्संत इति श्रुतेः । तैजसो सनारूपेणाभिव्यक्तमर्थजातं प्रधाऽनुभवति तथैव जागरिते दक्षिणे चापि द्रष्टुत्वेन व्यवस्थितः संनिष्ट रूपं दृष्ट्वा पुनर्निमीलिताक्षो दृष्टमेव रूपं रूपोपलब्धिजनि- चसमुद्बुद्धवासनात्मना मनस्यन्तरभिव्यक्तं स्मरन्विश्वस्तैजसो भवति । तथा च तयो- भेदाशङ्का नार्वेवरवीत्यर्थः । स्वमजागरितयोविलक्षणस्वात्तद्रष्टोविश्ववैजसयोरपि वैलक्ष- ग्यमुचितमित्याशङ्कयाऽऽह । यथेति । जागरिते यथाऽजातं द्रष्टा पश्यति तथैव खमेऽपि तदुपेलभते । ततो न वयोवलक्षण्यसिद्धिरित्यर्थः । द्वितीयपादस्य व्याख्यामु- पसंहरति । अत इति । स्थानद्वये द्रष्टुमैदाशङ्का निरवकाशेति दर्शयितुमेवकारः । वृवीय पादं व्याकुचामत्येव सुप्ति दर्शयति । आकाशे चेति । यो विश्वस्वैज- सत्वमुपगतः स पुनः स्मरणास्यस्य व्यापारस्य व्यावृत्ती हदयावच्छिनाकाशे स्थितः सन्प्राज्ञो भूत्वा तल्लक्षणलक्षितो भवति । न हि तस्य रूपविषयदर्शनस्मरणे परिहत्य विशिष्टाकाशनिविष्टस्य माज्ञादर्थान्तरखम् । अतश्च स एकीभूतो विषयविषय्याकारर. हितः । यतो धनमज्ञो विशेषविज्ञानविरही रूपान्तररहितस्तिष्ठतीत्यर्थः । उक्तमर्थ मप. श्चयन्मनोव्यापाराभावादिति हेतुमुक्त्वा व्याचष्टे । दर्शनेत्यादिना । अविशेषेणाव्या रुवरूपेणेत्यर्थः । अवस्थीनं जागरिते सुपुप्तमिति शेषः । यदुक्तमव्याकृतेन 'माणात्म ना हृदयेऽवस्थानमिति वन प्रमाणमाह । माणो हीति । यो हिमाणोऽध्यात्म मसि- दः स वागादीमाणानात्मनि संवृत संहरतीति माणस्याध्यामं वागादिसंहर्तृत्वमुक्तम् । भषिदेवं च यो वायुः सूत्रात्मा सोऽग्न्यादीनारमनि संहरवीत्यग्न्यादिसंहतत्वं वायो. रुक्तम् । अध्यात्माधिदेवयोश्चैकत्वात्माणस्य वायोश्च वागादिष्वग्न्यादिषु संहर्तृत्वना- च्यारुतवस्य संवर्गविधायां सूचितत्वादन्याकृतेन माणात्मना सुषुप्ते माज्ञस्यावस्थान- मिति युक्तमेवोक्तमित्यर्थः । पूर्वमेव विश्वविराजोरेक्यस्यानन्तरं च मुषुधाव्याकृतयोरे- कत्वस्य दर्शितत्वावेजसहिरण्यगर्भयोरनुकमभेदं वक्तव्यमिदानीमपन्यस्यति । तेजस घ. ह. ज. अ. रणव्याी र प. ज. 'मी ३ घ. छ. 'कृष्टः। ४ म. म. वाशवता ५ क. पलम्भात् । ती ६ ग.झ, 'दव्या . घ. व्याख्येयमु। ८ छ. 'ख्यानमु.९ घ. ४. छ. ज. मेहा। 1. श. 'स्य वह 11 घ. उ. 'तकी ग. स. नशामावेगी। १२ इ. हितो १३ स. रहादूपा । १४ छ. हेतु कृता म १५ ग. ७ झ. स्थानमिति जा. 'स्थान तो १७ख, तबाह । १८ घ ड. 'देवत च ।।९. उ. ननयो। ४ ·२६ सगौडपादीयकारिकाधर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । [भागमाख्यं हिरण्यगर्भो मनास्थत्वात् । लिङ्गं मनः । मनोमयोऽयं पुरुप इत्यादिश्रु- तिभ्यः। ननु व्याकृतः प्राणः मुषप्ते तदात्मकानि करणानि भवन्ति कथ- मव्याक्तता । नैष दोपः । अव्याकृतस्य देशकालविशेपाभावात् । यद्यपि माणाभिमाने सति व्याकृततैव प्राणस्य तथाऽपि पिण्डपरिच्छिन्नविशेषा- भिमाननिरोधः प्राणे भवतीत्यम्पाकृत एव माणः सुपुप्ते परिच्छिन्नाभिमा- इति । वत्र हेतुमाह । मनःस्थत्वादिति । हिरण्यगर्भस्य समष्टिमनोनिष्ठत्वात्तैजसस्य व्यष्टिमनोगतत्वात्तयोश्च समष्टिव्यष्टिमनसोरेकत्वात्तगतयोरपि जसहिरण्यगर्भधोरेक- त्वमुचितमित्यर्थः । किंच हिरण्यगर्भस्य क्रियाशक्त्युपाचा लिङ्गात्मतया प्रसिदत्वात्त- स्य च सामानाधिकरण्यश्रुत्या मनसा सहाभेदावगमान्मनोनिष्ठस्य तेजसस्य युक्त हि- रण्यगर्भवमित्याह । लिङ्गमिति । किंच पुरुषस्य मनोमयत्वश्रवणात्पुरुषविशेषत्वाच हिरण्यगर्भस्य तत्मधानत्वा विममात्तनिष्ठस्तैजसो हिरण्यगर्भो भवितुमई तीत्याह । मनो- मय इति । माणस्य मागुक्तमव्याकृतत्वमाक्षिपति । नन्विति । सुषुप्ते हि माणो नाम- रूपाभ्यां व्याकतो युक्तस्तव्यापारस्य पाचस्पैरतिस्पष्टं दृष्टवादित्यर्थः । किंच तस्यामवस्थायां वागादीनि करणानि माणात्मकानि भवन्ति । त एतस्यैव सर्वे रूपम- भवनिति श्रुतेः । अतोऽपि पाणस्य व्यावत्वं युक्तमित्याह । तदात्मकानीति !'उ- कन्यायेन प्राणस्याव्याकृतरवायोगादव्याकृतेन माणात्मना सृषुप्तस्यावस्थानमयुक्तमिति निगमयति । कमिति । एकलक्षणत्वादव्यारुतमागयोरेकत्वोपपत्तिरित्युत्तरमाह.। नेप दोष इति । अन्यारुवं हि देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यम् । माणोऽपि मापुद्रष्टु- स्तथा । न हि सौपुप्तदृष्टया तत्कालीनस्य माणस्य देशादिपरिच्छेदोऽवगम्यते । त- था च लक्षणाविशेषादव्यारुतौणयोरेकत्वमविरुद्धमित्यर्थः । तस्यायं प्राणो ममायमि- ति देशपरिच्छेदमतिभानादेवलक्षणत्वाभावान माणस्याव्याकृतत्वभिन्याशङ्कयाऽऽरु । पधपीति । परिच्छिन्नामिमानवता मध्ये प्रत्येक ममायमिति माणाभिमाने सति माण- स्य यद्यपि व्याकृतवैव भवति तथाऽपि सुषुप्त्यवस्थायां पिण्डेन परिच्छिन्नो यो विशेष. स्तद्विषयो यो मत्यभिमानस्तस्य निरोधातम्मिन्मवतीति माणोऽच्यारुत एवंति योज- ना । परिबुद्धया विशेषाभिमानविषयत्वेन व्यारुतलेऽपि मुपुमष्टया सपमं हाराहव्याकतवं मागस्याविरुद्धमिति भावः । विशेषाभिमाननिरोये मागस्याव्या. F. 'ते. ।न। ए.कृत प... म. ज. प.ग. ताप.ज. ए.ट. rita... अ. र. स. प.:... 'तरटमा नया । CT. यो.. r... 'नयम... 'नलग।

·२७ मथममकरणम् १] भानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता।- नवताम् । यथा प्राणलये परिच्छिन्नाभिमानिनांमाणोऽल्पाकृतस्तथा प्रा- णाभिमानिनोऽप्यविशेषापत्तावव्याकृततासमाना प्रसववीजात्मकत्वंचत- दध्यक्षथैकोऽव्याकृतावस्थः। परिच्छिन्नाभिमानिनामध्यक्षाणां च तेनैक- स्वमिति पूर्वोक्त विशेषणमेकीभूतः प्रज्ञानघन इत्याद्युपपन्नम् । तस्मि- छतहेतुत्वाच कथं प्राणशब्दत्वमव्याकृतस्यः। प्राणबन्धनं हि सोम्प . रुतस्वं क इष्टमित्याशङ्कयाऽऽह । यथेति । परिच्छिन्नभिमानिनां पागलयो मरण पवाभिमाननिरोधे माणो नामरूपाभ्यामव्याकतो यधेप्यते तथैव माणाभिमानिनोऽपि वदभिमाननिरोधेनाविशेषापत्तिः सुषुधिः । तत्राव्यास्तता माणस्य प्रागुनदृष्टान्ते- नाविशिष्टा । ततो विशेषाभिमाननिरोधे प्राणस्याव्याकृतत्वं प्रसिद्धमित्यर्थः । किंच यघाऽऽधिदैविकमव्याकृतं जगत्ममवबीजम् | तन्द्वेदं तहव्याकृतमासीत्तनामरूपाभ्यामेव व्याक्रियत इति श्रुतेः । तथा प्राणाख्यं मुषुप्तं जागरित स्वप्रयोर्भवति बीजम् । वथा च कार्य मति मसवचीजरूपत्वमविशिष्टमुभयोरिति लक्षगाविशेषादव्याछतमाणयोरेकत्वस्य मसिद्धिरित्याह । प्रसवेति । समानमित्यनुकाय चकारः । उपाधिस्व वालोचनया मुषमान्याकृतयोरभेदमभिधायोपहिवस्वभावालोचनयाऽपि वयोरभेदमाह । तदध्य- क्षश्चेति । भव्याकृतावस्थः सुषुप्तावस्थश्च तयोरुपहितस्वभावयोराध्यात्मिकापिदैवि- कयोरेकोऽविष्ठाता चिद्धातुः । अतोऽपि तयोरेकत्वं सिध्यतीत्यर्थः । सुषुप्ताल्यार- तयोरेवमेकत्वं प्रसाध्य वस्मिन्नव्याकृते सुषुप्ते पागुक्त विशेषणे युक्तमित्याह । परिच्छिन्नेति । यद्यपि विशेषानभिव्यक्तिमात्रेणकीभूवत्वादि विशेषणमुपपादितं त- थाऽपि परिच्छिन्नाभिमानिनामुपाधिप्रधानानां तैत्र वत्राध्यक्षाणां चोपहितानामव्या- हतेनैकत्वम् । अतोऽपि मागुक्तविशेषणोपपत्तिरित्यर्थः । किंचाध्यात्माधिदैवयोरे- कत्वमिति मागुतहेतुसद्भावाच्च युक्तं सुषुप्ते प्राज्ञ माणात्मन्यव्याकवे यथोक्तं वि- शेषणमित्याह । पूर्वोक्तमिति । ग्रन्थगतादिशब्देन सर्वेश्वैरत्वादिविशेषणं गृह्यते । माणशब्दस्य पश्चवृत्तौ वायुविकारे रूढत्वानाव्यास्वविषयत्वं रूदिविरोधादिवि शङ्क- वे । कमिति । अन्यत्र रूढत्वेऽपि औतप्रयोगवशादव्याकृतविषयत्वं माणशब्दस्य युक्तमिति परिहरति । प्राणवन्धनमिति । मकरणस्य ब्रह्मविषयत्वाब्रह्मण्येव महवे वाक्ये माणशब्दस्य प्रयोगानाध्याकतविपयत्वं तस्य युक्तं प्रकरणविरोवादिति शङ्क- ' झ. 'मानवता प्रा २ क 'स्मिन्नेतस्मिनु। ३ ख. 'तुमत्त्वाच । ४ झ 'वात्तश्च ।५ ग. घ. र. छ. ज. झ. आप्रत्स्वन ६ ग. घ. ट ज झ 'स्य सि। ७ क. पर्यश्वका ८ छ. ९ ग. घ. इ. ज. स. 'योरा. ग. घ ४. छ ज 'रक। ११ क. ख. 'दिति विज. तत्रा' १३ ग. छ. ज तोऽस्ति प्रा । १४ दृ क्तयो । १५ ग झ. "हेतुमभवा । १६ प. इ. 'वराति १२ छ. 'कुतवा। 'भावपर्यारो।

·संगौडपादीपकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत् ।। [भागमाख्यं मन इति श्रुतेः । ननु तत्र सदेव सोम्येति प्रकृतं सद्ब्रह्म माणशब्दवाच्य- म्नैप दोपः। वीजात्मकत्वाभ्युपगमात्सतः पद्यपि सद्ब्रह्म प्राणशब्दवा- च्यं तत्र तथाऽपि जीवप्रसवैबीजात्मकत्वमपरित्यज्यूव माणशब्दत्वं सतः सच्छब्दवाच्यता च । पदि हि निबाजरूपं विवक्षितं ब्रह्माभविष्यति नेति पतो वाचो निवर्तन्तेऽन्पदेव तद्विदितादयो अविदितादित्यव- क्ष्यत् । न सत्तन्नासदुच्यत्त इति स्मतेः । निर्वाजतच चेत्सति ली- नानां संपन्नानां सुषुप्तंमलपयोः पुनरुत्थानानुपपत्तिः स्यात् । मुक्तानां च पुनरुत्पत्तिमसङ्गः । बीजाभावाविशेपा । ज्ञानदाखवीजाभावे चं ज्ञा- ते । नन्विति । प्रकरणस्य ब्रह्मविषयत्वेऽपि ब्रह्मणः सल्लक्षणस्य शबलत्वाङ्गीकाराद- स्मिन्नपि वाक्य तत्रैव प्राणशब्दप्रयोगाधुक्तं तस्याव्याळतविषयत्वमित्युत्तरमाह । नैप दोप इति | संग्रहवाक्ये प्रपञ्चयति । यद्यपीति । तत्रति माणबन्धनवाक्यं पराम- श्यते । जीवशब्दः सर्वस्यैव कार्यलावस्योपलक्षणम् । प्रकरणवाक्ययोरुभयोराप परि- शुद्धब्रह्मविषयत्वे का क्षविरित्याशङ्कय परिशुद्धस्य ब्रह्मणः शब्दमवृत्तिनिमित्तागोचर- स्वातत्र शब्दवाच्यत्वानुपपत्तैमैंचामित्याह । पदि हीति । न केवलं निरुपाधिकं निति- शेष ग्राम वाङ्मनसयोरगोचरामिति श्रुतेरेव निर्धार्यते किंतु स्मृतेरपीस्याह । न सदिति । किंच कार्यजाते प्रति बीजभूताज्ञानरहितवया शुद्धत्येनवास्मिन्मकरणे ब्रह्म विवक्षित चेहि सता सोम्य वदा संपन्नो भवतीति जीवानां सत्मातिश्रवणायणः सच्छन्दि- तस्य शुद्धत्वे मैपक्ष्यादी वत्र लीनानामेकीभूतानां जीवाना पुनरुत्थानं नोपपद्यते दृश्यते च पुनरुत्थानम् । तेन शवलमेव ब्रह्मान विवक्षितमित्याह । निर्वाजतपेति । सऍप्त्यादी हुद्धि ब्रह्माण संपनौनामपि पुनरुत्थाने 'मोक्षानुपपत्तिदोपमाह । मुक्तानां चेति । न तेषां पुनरुत्थानं हेत्वमावादित्याशङ्कय सुशुप्माना मलीनानां च न वाद पुन- रुस्थान हेलभावस्य तुल्यत्वादित्याही वीजाभावेति । नन्वनाधनिर्वाच्यमज्ञानं संसार- स्य पीजमतं. नामस्येव । यमणो विशेषणं भवति । भगदमिथ्याज्ञानवान्सस्कारपणा- मज्ञानशब्दवाच्यत्वातघाऽऽह । ज्ञानेति । अज्ञोऽहमित्यज्ञानमपरोक्षमग्रहणस्य च प्र- हणमागभावस्य नापरोक्षसमिन्द्रियसनिकर्षामावादनुपलब्धिगम्यत्वाच भान्तिवत्संस्का- रयोश्वामादेवरकार्थत्वाइपादानापेक्षणादात्मनन्ध केवलस्यातहेतुत्वात्तदुपादानवेनाना- 1. 'काम'! २ . "शि जगतमर जगमन 11.01. ना. पत। ५. मिनिस. बीजं 11. ज. सादीय स. स्मृतिः । ९.ति में। 1.प.र. ज. स. 'सल'.. 'त् । आरमछ. को प्राmw.fणोति । 1. 'योर १५ ज. Eि१६ ग. प्र. मुपया 10 ग.. 'पुप्तादी। १८ प्र. र. ज.. 1. माना ॥२. क. १.१. 7. 'माक्षरानुय. 'दानना । २१. 'ला।

·मथममकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंबलितशांकरभाष्पसमेता। 'प्राज्ञविधा देहे व्यवस्थितः॥२॥ " नानर्थक्यप्रसङ्गः । तस्मात्सबीजत्वाभ्युपगमेनैव सतः प्राणत्वव्यपदेशः सर्वश्रुतिपु.च कारणत्वव्यपदेशः । अत.एवासरांपरतः परः । सबाधा- भ्यन्तरो घजः । यतो वाचो निवर्तन्ते । नेति नेतीत्पादिना बीजेदवा. पेनयनेन व्यपदेशः। तामबीजावस्थां तस्पैव माज्ञशब्दवाच्यस्य तुरीप- त्वेन देहादिसंबन्धरहितां पारमार्थिको पृथग्वक्ष्यति । बीजावस्थाऽपिन किंचिदवेदिपमित्युत्थितस्प मत्पपदर्शनादेहेऽनुभूपत एवेति त्रिधा देहे व्यवस्थित इत्युच्यते ॥ २॥ घज्ञानसिद्धिः । किंच देवदत्तममा वनिममामागभावातिरिक्ताऽनादिपध्वंसिनी प्रमा- वाघज्ञदत्तममावत् । न च पदमावे सम्यग्ज्ञानार्थवत्वम् । क्षणिकत्वेन भान्तेस्तदनिव- यत्वासंस्कारस्य च सत्यपि सम्यग्ज्ञाने कचिदनुवृत्तिदर्शनान्न चामहणस्य तनिववं- त्वम् । ज्ञानस्य तनिवृत्तित्वात् । अतो ज्ञानदाा संसारलीजभूतमनाघनिर्षाच्यमज्ञानं ज्ञानस्यार्थवत्त्वायाऽऽस्थयम् । अन्यथा वानर्थक्पमसङ्गादित्यर्थः । शुद्धस्य ब्रह्मणो वा- क्यमकरणाभ्यां विवक्षितत्वाभावे फलितमाह । तस्मादिति । ब्रह्मणः शवलस्यैव मा. करणिकत्वाद्वाक्येऽपि तस्मिन्माणशब्दाधुक्तं माणशब्दस्याव्याकृतविषयत्वमिति भा. वः। यतोऽनाधनिर्वाच्याज्ञानशबलस्येव कारणत्वं ब्रह्मणो विवक्ष्यते । अव एव कार- णत्वनिषेधेन परिशुद्धं ब्रह्म श्रुविधूपदिश्यते तदेवदाह । अत एवेति । भक्षरमध्या- एवं वञ्च कार्यापेक्षया परम् । तस्मात्परोऽयं परमात्मा | स हि कार्यकारणाभ्यामस्ट- यो वर्तते । बा कायमभ्यन्तर कारणमिति | ताभ्यां सह तत्कल्पनाधिष्ठानवेन वर्त- मानश्चिातुः । तथा च स चिो तमन्मादिसमस्तविक्रियाशून्यत्वेन कूटस्थः अति- स्मृत्योपदिश्यते । यतो ब्रह्मणः सकाशाद्वाचः सर्वा मनसा सहावकाशममाप्य निव- न्ते । तमाऽऽनन्दरूपं विद्वान विभेति नेति नेति"वीप्पया सर्वमारोपिवमपाक्रिय- थे । आदिशब्देनास्थूलादिवास्यं गृह्यते । बीजलनिरामेन शुद्धं ब्रह्म व्यपदिश्यते थे- श्रीजावं शबलस्पेवेति सिध्यतीत्यर्थः । भाचायणानुक्तत्वान्न कारणातिरिम द्धिं म- सास्वीत्याशवाय नान्तःमज्ञामित्यादिवास्यशेपान्भवमित्यार । तामिति । उक्तन्यायन वस्तुव्यवस्थायामव्याकृतस्य देहेऽनुभवाभात्रिधा देहे व्यस्थित इवि कथमकमित्या- शङयाऽऽह । बीजेति ॥२॥ १५. 'स्मादीज'। २ ग. ग. गर्ग ३ ए. । । ४ स. प. ज. स. 2. जना ५. र. छ. ज... 'पनौन । ६. जामदादिया ग. स. ७. सात १५. छ. मागी. छ. 'तुरमो जन्मा 1.नि पी १२... | ·. २० सगौडपादीपकारिकायर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । [भागमाख्यं विश्वो हि स्थूल नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक्। आनन्दभुक्तथा प्राज्ञस्त्रिधा भोग निबोधत ॥३॥ स्थूलं तर्पयते विश्वं प्रविविक्तं तु तैजसम् । । आनन्दश्च तथा प्राज्ञं त्रिधा तृप्ति निवोधत॥४॥ त्रिपु धामसु योज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः । दैतदुभयं यस्तु स भुञ्जानो न लिप्यते ॥५॥ उक्ता श्लोफी ॥३॥४॥ त्रिपु धामसु जाग्रदादिपु स्थलमविविक्तानन्दाख्य भोज्यमेकं त्रिधाभू- तम् । यश्च विश्चतजसमाज्ञाख्यो भोक्तकः सोऽहमित्पेकत्वेन मतिसंधाना- द्रष्टत्वाविशेपाच मकीर्तितः । यो येदैतदुभयं भोज्यभोक्तृतयाऽनेकधा भिन्न स भुक्षानो न लिप्पते । भोज्यस्प सर्वस्यैकस्य भोक्तुर्भोज्यत्वात् । न हि यस्य यो विपपः स तेन हीपते वर्धते वा । म झमिः स्वविषपं. दग्ध्वा काष्ठादि सद्वत् ॥ ५॥ विश्वादीनां प्रयाणां विधा देहे व्यवस्थिति प्रतिपाप सेपामेव भिषा भोगं, निगम यति । विश्वो हीति ॥ ३ ॥ भोगमयुक्तां तृप्तिमधुना घेधा विभजते । स्थलमिति । उदाहवश्लोकयोर्ध्या ख्यानापेक्षा वारयति । उक्तार्याविति ।।४।। प्रवभोक्तभोग्यपदार्थद्वयपरिझानस्यावान्तरफलमाह । त्रिविति । पूर्वाध व्या; चटे । जाप्रदादिष्विति । भोग्यत्वकस्वेऽपि विध्यमवान्तरभेदादुन्नेयम् । भोक्तरे- कत्वे हेतुमाइ । सोऽहमिति । योऽहं सुषुप्तः सोऽई स्वमं मातः । यश्च स्वममद्राक्ष) सोऽहमिदानी जागर्मीत्येकलं प्रतिसंधीयते । न च मम वाधकमस्ति । सक्तं भोक्तु- रेक्त्वमित्यर्थः । किंचाज्ञानं तत्कार्यं च प्रति प्राज्ञादिषु, द्रष्टत्वस्याविशिष्टत्वात् । द्रष्ट भेदे च प्रमाणाभावाधुले तदेकत्वमित्याह । द्रष्टसेति । द्वितीया विभजते । यो वेदेति । कपमेवावदा भोगमयुक्तदोपराहित्यं वाऽऽह । भोज्यस्येति । यद्यपि भोक्त- रेकस्यैव सबै भोग्यमित्यवगत तयाऽपि कर्य गर्व मुझानो भोगमयुक्तदोपवान मावीत्या- शयाऽऽए । न दीति । उक्तमय दृष्टान्तेन स्पष्टयति । न धमिरिति । स्वविषया.. कादिन्दग्ध्वा न दीयते वर्वते वाऽमिरिति संबन्धः ॥५॥ * भाग्यं मय इति सूत्रानुमाणायमेय पाठा मर्माचीन इनि मानि । म.प.अ.ज.म.प्र... 'डोग भी। २. 'भाग्यम्य 13 रा.इ.प्रिया । ४. । ५०. 'यम् । नाम घ... ज.नाग । ७ प. स. ने नाम ·प्रथमपकरणम्१]आनन्दगिरिकृतीकासंवलिंतशांकरभाष्यसमेती। 'प्रभवः सर्वभावानां संतामितिः विनिश्चयः । - सतां विद्यमानानां स्वेनाविद्यातनामरूपमायास्वरूपेण सर्वभावानां विश्वतैजसमाजभेदानां प्रभव उत्पत्तिः । वक्ष्यति च वन्ध्यापुत्रो न तत्त्वेन मायया वाऽपि जायत इति । यदि यसतामेव जन्म स्याब्रह्मणो व्यवहार्यस्य ग्रहणद्वाराभावादसत्त्वप्रसङ्गः । दृष्टं च रज्जुसादीनामविद्या- कृतमायाबीजोत्पन्नानां रज्ज्वाधात्मना सत्त्वम् । न हि निरास्पदा रज्जुसर्पमृगतृष्णकादयः क्वचिदुपलभ्यन्ते केनचित् । यथा रज्या प्रा. एप योनिरित्यत्र माज्ञस्य प्रपञ्चकारणत्वं मतिज्ञातं तत्र सत्कार्यमसत्कार्य मति वा कारणत्वमिति संदेहे निर्धारयितुमारमते । प्रभव इति । तत्रावान्तरभेदमाह । सर्वमिति । पुरुषो हि सर्वमचेतनं जगपाविभूतं तमःमधानं गृहीत्वा जनयाते । भत एव पुरुषे कारणवाचि प्राणपदं मयुज्यते । एवं स च चैतन्यप्रधानश्चेतसश्वेत- न्यस्यांशुवदवस्थितान्यतिबिम्बकल्पाञ्जीवानाभासभूतानुत्पादयति । एवं चेतनाचेतना- त्मकमशेषं जगदसंकीर्ण संपादयतीत्ययः । ननु सतां भावानां सत्वादेव प्रभवो न संभवत्यतिमसङ्गादित्याशय पूर्वाध व्याचष्टे । सतामिति । स्वेनाधिष्ठानात्मना विधमानानामेवाविद्यालतं मायामयमारोपितस्वरूपं तेन पभवः संभवतीत्यर्थः । अस- जन्मनिरसनमन्तरेण कथं सजन्म निर्धारयितुं शक्यमित्याशङ्कयाऽऽह । वक्ष्यतीति । जन्मनः पूर्वं सर्वस्य सत्त्वे च कारणव्यापारसाध्यत्वासिद्धेमिथ्यात्वे च कथं सतामेव पभवो भावानामित्याशङ्कच्याऽऽह । यदीति । कार्यप्रपञ्चस्यासत्वे कारणस्य ब्रह्मणः स्वारस्येन व्यवहार्यत्वाभावात्तस्य ग्रहणे द्वारभूतस्य लिङ्गस्याभावादसत्त्वमेव सिध्येत् । कार्येण हि लिड्न कारणं ब्रह्मादृष्टमपि सदित्यवगम्यते । वच्चेदमद्भवेन्न वस्य कारणे. न संबन्धधर्धारित्यसदेव कारणमपि स्यादित्यर्थः । कार्यकारणयोरुभयोरपि भवत्वसव. मित्याशङ्कयाऽऽह । दृष्टं चेति । अविधयाऽनाधनिर्वाच्यया कृताश्च ते मायावीजा- दुत्पन्नाश्व वेषामविथैव मायेत्यङ्गीकारात्तेषां रज्ज्यादौ कल्पितसादीनामधिष्ठानभूतर- ज्वादिरूपेण सर्व दृष्टमिति योजना | विमतं सदुपादानं कल्पितत्त्वावजुसर्पवदि- त्यर्थः । दृष्टान्तस्य साध्यविक्लत्वं शङ्कित्वा परिहरति । न हीति | विवक्षिवं दृष्टा- न्तमनूध दान्तिकमाह । यथेत्यादिना । प्राणशन्दितं बीजमज्ञातं म्रन सलक्षणं ग. छ. स. 'ते । स २ घ. ज. स. 'पित स ३ ग. स. वस४. फच्या ५क. स. से।६क ग. 'कल्पत।

·३२ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । [भागमाल्यं सर्व जनयति प्राणश्वेतोंशून्पुरुषः पृथक् ॥ ६॥ विभूतिं प्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः। क्सोत्पत्ते रज्ज्वात्मना सर्पः सन्नेवाऽऽसीत् । एवं सर्वभावानामुत्पत्तेः प्रामाणवीजात्मनैव सत्त्वम् । इत्यतः श्रुतिरपि वक्ति ब्रह्मैवेदमात्मैवेद- मग्र आसीदिति । सर्वं जनयति माणश्वेतोंशूनंशव इव रवेश्चिदात्मक- स्य पुरुषस्य चेतोरूपा जलार्कसमाः माज्ञतैजसविश्वभेदेन देवतिर्यगादि- देहभेदेषु विभाव्यमानाचतोंशवो ये तान्पुरुषः पृथग्विपयभावविलक्ष- णानमिविस्फुलिङ्गवत्सलक्षणाक्षलार्फच्च जीवलक्षणांस्त्वितरान्सर्वभा- वान्माणो धीजात्मा जनयति पयोर्णनाभिः । यथाऽविस्फुलिङ्गा इत्या. दिश्रुतेः ॥ ६॥ विभूतिविस्तार ईश्वरस्प सृष्टिरिति. सष्टिचिन्तका मन्यन्ते न तु पर- तदात्मनेवि यावत् । तदेवमचेतनं सर्वं जगत्मागुत्पत्तेजिात्मना स्थित पायो बीजा- स्मा व्यवहारयोग्यतया जनयतीत्युपसंहरति । इत्यत इति । चतुर्य पादं प्रतीकमादाय व्याकरोति । चेतोंशूनित्यादिना । रवेरंशवो यथा वर्तन्ते वथा पुरुषस्य स्वयं चैवन्यात्मकस्य चेतोरूपाश्चैतन्याभास जीवाश्वेतोंशवो निर्दिश्यन्ते । वान्पुरुषो जनयतीत्युत्तरेन संबन्धः । तेषां चिदात्मकात्पुरुषात्तत्त्वतो भेदाभा विवक्षित्वा विशि- नष्टि । जलाति । भेदधीस्तु तेषामुपाविभेदादित्याह । माज्ञेति । पृथनिति सूचित पुरुषस्य जीवसर्जने हेतुं कथयति । विपति । यथाऽमिना समानरूपा विस्फुलिङ्गा जन्यन्वे तथा चिदात्मना समानस्वभावी जीवास्तनोत्पाद्यन्ते । विषयविलक्षणत्वात् । न प्राणेन पीजात्मना तेषामुत्पादनम् । न चोत्पाधाना जीवोनामुत्पादकाचिदात्मन- स्तवतो भिन्नत्वम् । जलपात्रमतिविम्बिवादित्यादीनां पिम्पभूतात्ततस्तत्वतो भेदाभां- वापन्निवादी पुरुषश्चित्मवानो जनयतीत्यर्थः । विषयमावेन व्यवस्थितान्पुनर्भावा न्माणो जनयवीवि तृतीयवादामुपसंहरवि । इतरानिति ॥ ६॥ घेवनाचेतनात्मकस्य जगतः सर्गे प्रस्तुते स्वमवविवेचना मवान्तरमुपन्यस्यति । विभूति मसमिति । ईश्वरस्य विभूतिविस्वारः स्वकीयैश्वर्यख्यापनं सृथिरिवि पो मृ. टेस्तुत्वशङ्कायां पक्षान्वरमाह । स्वप्नेति । कुतः सृष्टिचिन्तकानामेवन्मतं तवविदामेव किं न स्यातमाऽऽह । न स्विति । मृष्टेरपि वस्तुवाद्वस्तुचिन्तकानामपि वाऽऽदरो म. माँगे भा। २. विमग्गमा । ३ . गरमृजति nिiyथ. वय ५५. ह. ७. क्षणानितस्तु मा स.प. इ.ज.म. 'मे: सदा नि . 'तुसंपादन. 'गा. ३। ग... म. क. पारसुरुषतरत।"स. वास्त। १२ अ. नोएच13. स. "सतो। १४ प. द.म. सादिनाम।

·प्रथमपकरणम् १]आनन्द गिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। स्वममायांसरूपति सृष्टिरन्यैर्विकल्पिता ॥७॥ इच्छामानं प्रमोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः। मार्थचिन्तकानां दृष्ट्रावादर इत्यर्थः । इन्द्रो मायामिः पुरुरूप इयत ई- ति श्रुतेः । न हि मापाविनं सूत्रमाकाशे निक्षिप्य तेन सायुधमारुह्य चक्षुर्गोचरतामतीत्य पुढेन खण्डशश्छिन्नं पतितं पुनरुत्थितं च पश्यतां तत्कृतमायोतिसतत्त्वचिन्तायामादरो भवति । तथैवायं मायाविनः सूत्र- प्रसारणसमः सुपुप्तस्वमादिविकासस्तदारदमायाविसमश्च तत्स्थः माजतेज- सादिः सूत्रतदारूढाभ्यामन्यः परमार्थमायावी । स एव भूमिष्ठो माया- उन्नोऽदृश्यमान एव स्थितो पा तथा तुरीयाख्यं परमार्थतत्त्वम् । अत- स्तचिन्तायामेवाऽऽदरो मुमुक्षूणामार्याणां न निष्प्रयोजनापां सृष्टाबाद- र इत्पतः सृष्टिचिन्तकानामेवैते विकल्पा इत्याह । स्वप्नमायाँसरूपेति । स्वसरूपा मायासरूपा चेति ॥ ७ ॥ इच्छामात्रं प्रभोः सत्यसंकल्पत्वात्यष्टिर्घटौदिः संकल्पनामात्रं न सं- भविष्यीत्याशङ्कयाऽऽह । इन्द्र इति । मायामयी मृष्टिरादरविषया न भवतीत्यन अष्टान्तमाह । न हीति । मायादीत्यादिशब्देन तत्कार्य गृह्यते । धान्तनिविष्टमर्थ दा- यन्तिके योजयति । तथैवेति । वर्हि परमार्थचिन्तकानां कुत्राऽऽदर इत्याशङ्कन्य सह- टान्तमुत्तरमाह । सूत्रेत्यादिना । मायाछनत्वमदृश्यमानत्वे हेतुः । तुरीयाख्यं जा- यंत्स्वप्नमुषुप्तेभ्यो विश्वतेजसपाज्ञेभ्यश्वातिरिक्तं तदस्पृष्टमिति शेषः । परमार्थतत्वचि- न्ता हि सम्यग्धीद्वारा फलवती न सृष्टेः । ततः सृष्टावनादरस्तत्त्वनिष्ठानामित्याह । नेति । परमार्थचिन्तकानां सृष्टावनादरादेपरमार्थनिष्ठानामेव सृष्टी विशेषचिन्तयुक्तऽर्थे द्वितीयामवतारयति । इत्यत इति । जामद्गतानामर्थानामेव स्वप्ने प्रथनात्तस्य सत्य- त्वं मायायाश्चै मण्यांदिलक्षणायाः सत्यत्वाङ्गीकारादनयोविकल्पयोः सिद्धान्ताद्वैषम्य- मुन्नेयम् ॥ ७॥ सृष्टिचिन्तकानामेव सृष्टिविषये विकल्पान्तरमुत्थापयति । इच्छामात्रमिति । ज्योतिर्विदां कल्पनामकारमाह । कालादिति । परमेश्वरस्येच्छामात्रं सृष्टिरित्यत्र हेतु- माद । सत्येति । यथा लोके कुलालादेः संकल्पनामात्रं घटादिकार्य न वदतिरेकेण क. च. झ. यास्वरू। २ क. इत्यादिश्रु। ३ झ 'खे खरुन खा ४ घ ज. पातित । ५ च. यास। ६ क. भविष्यति । ७ छ, 'काशस्त। ८ क. 'स्था'। ९ च. इत्यत आह । १० क. छ. झ. 'यास्वरू। ११ क, 'प्रस्व १२ क. 'यास्वरू। १३ च ज. 'टादिस) १४ घ. ड. ज. 'दग्णाद। १५ ग. छ. झ, 'श्च मन्त्रादि । १६ ग. छ झ 'मुगन्यस्यति । १७ ग उ. झ. रौत्र १८ . झ. 'ल्पमा ·३४ सगौडपादीपकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत् । [मागमाख्यं कालात्मसूति भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः॥८॥ भोगार्थ सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे । । कल्पनातिरिक्तम् । कालादेव सृष्टिरिति केचित् ॥ ८॥ भोगार्य क्रीडार्थमिति चान्पे सृष्टिं मन्यन्ते । अनपोः पक्षपोर्दूपणं देवस्यैप स्वभावोऽयमिति । देवस्य स्वभावपक्षमाश्रित्प. सर्वेषां वा प. क्षाणामाप्तकामस्य का स्पृहेति न हि रज्वादीनामविद्यास्वभावव्पतिरे- घटादिकार्यमूटिरिष्टा । नामरूपाभ्यामन्तरेवकार्य संकल्प्य बहिस्तनिर्माणाभ्युपगमात । तथा भगवतः सृष्टिः संकल्पनामात्रा न तदतिरिक्ता काचिदस्तांति केषांचिदीश्वरवादि- नां मतमित्यर्थः ॥८॥ यथा तथा वाऽस्तु सृष्टिस्तस्यास्तु किं प्रयोजनमित्यत्र विकल्पद्वयमाह । भोगा- थमिति । सिद्धान्तमाह । देवस्पेति । कः स्वभावो नामेत्युक्ते नैसर्गिकोऽपरोक्षो मा- याशब्दार्थस्तस्येत्याह । अपमिति । सर्वपक्षाणामपवाद सूचयति । आप्तेति । देव- स्य परमेश्वरस्य स्वभावः सृधिरिति स्वभावपक्षं नैसर्गिकमायाविनिर्मिता सृधिरिति मतं सिद्धान्तत्वेनाऽऽश्रित्य चतुर्थपादेन दूषणमुच्यते । पक्षयोरनयोरिति योग्यम्। ईश्वरस्ये- श्वरत्वंख्यापनं सृििरत्येकः पक्षः । खर्म स्वरूपा मायांवरूपा वा सृष्टिरिति पक्षद्वयमी- श्वरस्य सत्यसंकल्पस्य सृष्टिरीत पक्षान्तरम् । कालादेव जगतः सृष्टिनेश्वरात् । ई. श्वरस्तूदामीनः । तम विकल्पान्तरं भोगार्थ क्रीडा वा सृष्टिारति फलगते' चे विकल्प- द्वयम् । तेपामतेषां सर्वेषामेव पक्षाणां दूषणं चतुर्थपादेनोक्तमिति पक्षान्तरमाह । सर्वेपा- मिति । नो खल्वाप्तकामस्य परस्याऽऽत्मनो मायां विना विभूतिख्यानमुपयुज्यते । न च स्वप्रमायाभ्यां सारूप्यमन्तरेण स्वप्रमायासृष्टिरेष्टुं शक्यते । भवस्तुनोरेव तयोस्तच्छन्द- प्रयोगात् । न च परमानन्दस्वभावस्य परस्य विना मायामिच्छा संगच्छते । न हि तस्य स्वतोऽविक्रियस्येच्छादिभारत्वं युक्तम् । न च मायामन्तरेण भोगक्रीडे सस्योपप- घेते । ततो मायामयी भगवतः सृष्टिरित्यर्थः । यदुनं कालात्ममार्त भूतानामिति त- प्राऽऽह नहीति । भविष्टानभूवरज्ज्वादीनां स्वभावशन्दिवस्खाज्ञानादेव साधाभास. घ. ह. अ. ति च.न. 'तिमृ। २ घ. ज. वस्त। ३ ग. प. इ. ज. मिति तत्र । ४ ग. इ. सन्या । ५ क. रा. ग. छ. म. प्र. 'ति ।। ६ घ. ४. 'रस्व। प. ४. ज. 'सम्म ग्या ज. HE९ घ. द. ग. 'याम १० उ. 'गस्मृष्टि। 11 ग. प्र. ज. nि १३ ग. ४. श. न ।१३ ५. ट. ण माया स्राई।

·.. . पथमपकरणम्१]आनन्दगिरिकृतटीकांसंवलितांकरभाष्यसमेता । 'देवस्येप स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्टहा॥९॥ ॥ उपनिषद् ॥ नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञ केण सर्पाचाभासत्वे कारणं शक्यं वक्तुम् ॥ ९ ॥ चतुर्थः पादः क्रममाप्तो वक्तव्य इत्पाह । नान्तःप्रज्ञमित्यादिना । सर्व- शब्दमवृत्तिनिमित्तशून्यात्तस्य शब्दानभिधेयत्वमिति विशेषमतिषेधे- नवे च तुरीयं निदिदिक्षति । शून्यमेव तर्हि तत् । न । मिथ्याविकल्पस्य निनिमित्तत्वानुपपत्तेः। न वि रजतसर्पपुरुपमृगनृष्णिकादिविकल्पाः शक्तिकारज्जुस्थाणूपरादिव्यतिरेकेणावस्त्वास्पदाः शक्पाः कल्पयितु- म् । एवं तर्हि माणादिसर्वविकल्पास्पदत्वात्तुरीयस्य शब्दवाच्यत्वमिति त्वं यथा परस्य स्वमायाशक्तिवशादाकाशाचाभासत्वम् । आत्मन आकाशः संभूत ई- त्यादि श्रुतेः । न तु कालस्य भूतकारणत्वं प्रमाणाभावादित्यर्थः ॥ ९ ॥ पादत्रये व्याख्यावे व्याख्येयत्वेन क्रमवशात्माप्तं चर्तु पादं व्याख्यातु सरमन्ध- प्रवृत्तिरित्याह । चतुर्थ इति । ननु पादप्रयवद्विपिमुखेनैव चतुर्थः पादोऽपि व्याख्या. यतां किमीत निषधमुखेन व्याख्यायवे तयाऽऽह । सर्वेति । सर्वाणि शब्दप्रवृत्तौ निमि- तानि पष्टीगुणादीनि सेः शून्यत्वासुरीयस्य वाच्यत्वायोगाग्निषेधद्वारव निर्देशः संभ- यवीत्यर्थः । साक्षाद्वाच्यत्वाभावं घोतयितुं निदिदिक्षतीत्युक्तम् । यदि चतुर्थ विधिमु- खेनै निर्देष्टुं न शक्यं तर्हि शून्यमेव तदापयेत तनिषेनैव निर्दिश्यमानत्वात् । व. थाविधं नास्त्यर्थवदिति शङ्कते । शून्यमेवेति । न तुरीयस्य शून्यत्वमनुमातुं युक्तम् । विमतं सदाविष्टानं कल्पितत्त्वात् । तथाविधरजतादिवदित्यनुमानात्तुरीयस्य मत्त्वसिद्धे- रित्युत्तरमाह । तन्नेति । दृष्टान्त साधयति । न हीति । रजवादीनां सदनुविद्धबुद्धि- पोध्यत्वादवस्त्यास्पदत्वायोगात् । सददेव माणादिविकल्पानामाप नावस्त्वास्पदत्वं सि. ध्यतीत्यर्थः । यद्यविधानत्वं तुरीयस्येप्टं तर्हि वाच्यत्वमविष्ठानत्वादटौदिवदिति पक्रमभङ्गः स्यादिति चोदयति । एवं तीति । किं प्रातिभासिकमाधिष्ठानत्वं हेतूक. बम् । किंवा वालिम् । नाऽऽधः । तस्य तारिखकवाज्यवासापकत्वात् । अवारिखके तु वान्यले मक्रमो न विरुध्येत । न द्वितीयः । शुक्त्यादिषु कल्पितरजनादेरवस्तुत्व- १ ख. 'रणल शी २ ४. छ. ज झ. 'तुर्थपा । ३ क. दि । स। ४ घ. इ. ज. खात्परस्य। ५५. द. व तु। ६ स. घ. दृ. ज. तिर। 1. ख. इति थुध. र. छ. झ, 'तुर्थया: ग. 'तुशेग। 1.ध ट. रत"घ 'त्यर्थस्तरमा क्ष्याद्वार. 'त्यर्थस्तस्मात्साक्षा ख. छ. 'न न निर्देष्ट १३ ख. द्धिप्रयो । १४ झटान तु। १५ छ. स. वाथ्यम1 15 "टायधिष्ठानव। 10 झ. 'धान है। १८ छ. 'रुध्यते ।

·सगौडपादीपकारिकापर्ववेदीपमाण्डूक्योपनिपत् [भागमास्य न प्रतिपधैः मत्पायपत्वमुदफांधारादेरिव घटागन प्राणादिविकल्परया- सवाच्क्तिकादिविव रजताः। न हि सदमतोः संबन्धः । शब्दम- तिनिमित्तभागवस्तुत्वात् । नापि प्रमाणान्तरविपपत्वं स्वरूपंण गवा- दिवत् । आत्मनो निरुपाधिकत्वाद्वादिवमापि जातिमचमद्वितीपत्वेन सामान्पविशेपाभावात् । नापि क्रिपावत्वं पाचकादिवविक्रियत्वात् । नापि गुणवत्वं नीलादिवनिर्गुणत्वात् । अतोनामिधानेन निर्देशमईति । शशविपाणादिसमत्वानिरर्थकत्वं तर्हि । ना आत्मत्वावगमे तुरीपस्पाना- स्मनृप्पोम्पावृत्तिहेतुत्वाच्निकायगम इव रजतनृपणापाः । न दि बर्रायेऽपि कम्पितमाणादेपस्तुत्वात्तत्मवियोगिकाषिष्टानलस्य वापिस्त्यायोगाक्षिति दूषयति । न माणादीति । किंच वाच्यार्य सुरीयस्य निरुच्यमाने वन शन्दप- वृत्ती निमित्तं वक्तव्यम् । सँच पटी वा मदिर्वा जातिर्वा क्रिया वा गुणों वेषि विकम्प्य प्रथमं प्रत्याह । न हीति । तुरीयाविरिक्तस्यावस्तुवात्तस्ये तुरीयस्य च बस्तुभूत- पन्धामिन्टेविषयाभावे कुतः पष्टीत्यर्थः । द्वितीय दूपयति । नापीति । शिष्टम.पे- ण विषयत्वेऽपि स्वरूपेण निरुपाधिकात्मना तदविषयत्यानान गवादाविध रूदिखत- रतीत्यर्थः । न तृतीयः । गवादाविवाद्वितीये तुरीये सामान्यविशेषभावस्याभिधातुमयो- ग्यत्वादिति मत्वाऽऽह । गवादिदिति । न चतुर्थः । पाचकादाविवाक्रिये तुरीये विक्रियावधस्य शब्दपवृत्तिनिमित्तस्यै वक्तुमयुक्तत्वादित्याह । नापि क्रियावत्वनि- वि। न पञ्चमः । उत्पलादी नीलादिशब्दवनिर्गुणे तुरीये गुणवत्वम्य शब्दप- वृत्तिनिमित्तस्य वक्तुमयुक्तवादित्याह । नापीति । तदेवं तुरीयस्य वाच्यत्वा- नमानं शब्दमवृत्तिनिमित्तानुपलब्धिबाधितामति फलिवमाए । अत इति । यदि तुरीयस्य नास्ति विशिष्टजात्यादिमत्वं तहि नरविषाणादिष्टौरव तदृष्टेरपि नि- सफलत्वम् । विशिष्टजात्यादिमतो राजादेपासनस्य फलवस्वोपलम्भादिति शङ्कते । श- शविषाणादीति । यथा शुतिरियमित्ययगमे रजवादिविषयतृष्णा व्यावर्तते तथा तुरीयं ब्रह्माहमित्यात्मत्वेन तुरीयस्य साक्षात्कारे सत्यनात्मविपया तृष्णा व्यवच्छि- यते । तदेवमात्मत्वेन तुरीयावगमस्य सर्वाकाङ्क्षानिवर्तकत्वादनर्थकत्वाशवा न युक्त ति परिहरति । नेत्यादिना। तुरीयस्याऽऽत्मत्वावगमे सति सर्वानहेतुतृष्णादिदोषनि- वृत्तिलक्षणं फलमुक्त विद्वदमन साधयावि । न हीति । ननु तुरीयमशेषविशेषशून्यं १च. वाद्याधारस्येव । २ ५. ट. वस्तुवि । ३ क. छ. झ. 'वत् । नारि क्रियावत्वं पाचका- दिवत् । नापि गुणवत्वं नीलादिवत् । अतो । ४ झ, यस्य तृष्णादिव्या । ५ च. स्थानमा ६५. इ." ज. ष्णानि ७ ग. श. तत्र । छ. 'खातुर्ग। ९ घ. ज. 'स्य च । १० ज. वाविक्रि ग. इ. 'स्य दर्शयितुम १२ घ. ज. 'गुणतु। १३ ग. ह. झ. 'मयोग्यता । १४ ग झ. "दिवत्तर १५ प. उ. ज. पया ! १६ १. स्त. वयते ।

·मधमाकरणम्१]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितांकरभाष्यसमेता। •तुरीपस्पाऽऽत्मत्वावगमे सत्यविद्यातृष्णादिदोषीणां संभवोऽस्ति । न च तुरीपस्पाऽऽत्मत्वानवगमे कारणमस्ति । सर्वोपनिषदा तादर्येनोपक्ष- यात् । तत्त्वमसि । अयमात्मा ब्रह्म । तत्सत्यम् । स आत्मा । यत्साक्षा- दपरोक्षाब्रह्म। स पायाभ्यन्तरो यजः! आत्मैवेदं सर्वमित्यादीनाम् । सोs- 'पमात्मा परमार्थापरमार्थरूपश्चतुष्पादित्पुक्तस्तस्यापरमार्परूपमविद्यात- तं रज्जुसदिसममुक्तं पादत्रपलक्षणं वीजाङ्करस्थानीयम् । अथेदानीम- वीजात्मकं परमार्थस्वरूपं रज्जुस्थानीयं सदिस्थानीयोक्तस्थानत्रपनिरा- करणेनाऽऽह । नान्तःमज्ञमित्यादि । नन्वात्मनश्चनुपात्त्वं प्रतिज्ञाप पाद- त्रयकथनेनैव चतुर्थस्यान्तःप्रज्ञादिभ्योऽन्यत्वे सिद्धे नान्तःमज्ञमित्या- दिमतिषेधोऽनर्थकः।न । सपदिविकल्पमतिपेधेनैव रज्जुस्वरूपमतिपत्ति- वश्यवस्थस्यैवाऽऽत्मनस्तुरीयत्वेन मतिपिपादपिपितत्वात् । तत्त्वम- +4 . नाऽऽत्मत्वेनावगन्तुं शक्यते तद्धत्वभावादिति वत्राऽऽह ।नचेति । सर्वोपनिषदामित्यु- क्तमेवोदाहरणलेशेन दर्शयति । तत्त्वमसीति । निषेधमुखेनैव तुरीयस्य प्रविपादनं न विधिमुखेनेत्युपपाघ वृत्तानुवादपूर्वकमुत्तरग्रन्थमवतारयति । सोऽपमित्यादिना । श्री- जागुरस्थानीयं मिथो हेतुहेतुमद्भावेन व्यवस्थितमित्यर्थः । अबीजात्मकं कार्यकारण- विनिर्मुक्तमिति .यावत् । तत्र हेतुं सूचयति । परमार्थेति । तस्य विविमुखेन निर्देशानुप- पत्ति प्रागुक्तामभिमेत्याऽऽह । सदीति। किमुत्तरेण ग्रन्थेन तुरीयं प्रतिपाद्यते किंवा वस्य स्थानत्रयवैलक्षण्यं विवक्ष्यते । मथमे प्रतिपादकस्य विधानाव्यतिरेकादन्यनिषे- धानर्थक्यम् । द्वितीयेऽपि तदानक्यमापयेत । अनुक्त्यैवोकादन्यत्वसिद्धिरिति म- न्वानः शङ्कते । नन्विति । न तावत्तुरीयं विधिमुखेन बोध्यम् । तस्य स्वप्रकाशत्वा- त् । तस्मिन्पकाशाधनुदयात् । तथापि समारोपिवविश्वादिरूपेण मतिपन्नं तनिषेधे- न बोध्यते । वदनिषेधे तस्य यथावदपथनात् । अतो न निषेधानर्थक्यमिति परिहर- ति । न सादीति । तुरीयस्य पादत्रयविलक्षणस्यार्थादेव सिद्वावपि जीवात्मनः स्थानत्रयविशिष्टस्य तुरीयं ब्रह्मस्वरूपमिति नोपदेशमन्तरेण सिध्यतीति तुरीयमन्धोऽ- र्थवानित्यर्थः । यथा विधिमुखेन प्रवृत्तेन तस्वमयीतिवाक्येन स्थानत्रयसाक्षिण- स्त्वंपदलक्ष्यस्य तत्पदलक्ष्य ब्रह्मवा लक्षणया वोध्यते तथा निषेधशास्त्रेणापि तात्पर्यवृत्त्या जीवस्य तुरीयब्रह्मत्वं प्रतिपादयितुं दृष्टान्तमाह । तत्त्वमसीति । ननु स्थानत्रयविशिष्टस्याऽऽत्मनो नैव तुरीयात्मत्वं तुरीयग्रन्थेन प्रतिपाद्यवे । तुरी- १२. धादिस। २ ड ज. ट. कृतर'। ३ च. वदन : ४ घ. ह. ज. मिद्धिरि ५ ज. । ६ घ. ह. ज. 'मुखन।

·૨૮ सगौडपादीपकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत - [भागमास्य सीति वत् । यदि हि व्यवस्थात्मविलक्षणं नुरीयमन्पत्तत्मतिपत्चिद्वारा- भावाच्छास्रोपदेशानर्थक्यं शून्यतापत्तिवा रजुरिव सादिभिर्विकल्प्य- माना स्थानत्रयेऽप्यात्मैक एवान्तःमज्ञादित्वेन विकल्प्यते यदा तदाड- न्तःमक्षादित्वमतिपविज्ञानममाणसमकालमेवाऽऽस्मन्यनर्धमपञ्चनि- त्तिलक्षणफलं परिसमाप्तमिति तुरीयाधिगमे प्रमाणान्तरंसाधनान्तरं वान यस्य विशिष्टाद्विलक्षणत्वेनात्यन्तभिन्नत्वातमाऽऽह । पदि हीति । मातिमासिकवलक्ष ण्येऽपि विशिष्टोपलक्ष्ययोरात्यन्तिकवलक्षण्यामावान वाचिकं तुरीयस्य विशिष्टादन्य- स्वम् । अन्यथाऽत्यन्तभिन्नयोपियःमस्पर्शविरहिणोरुपायोपेयमावायोगातुरीयमतिपत्री विशिष्टस्य द्वारस्वामावादन्यस्य च सत्यतिपतिद्वारस्यादर्शनातुरीयामतिपचिरेव स्यादि- त्यर्थः । शास्त्रात्तत्मविपत्तिः स्यादिति चेन्नेत्याए । शास्त्रेति । सद्विशिष्टरूपमनूध वि. शेषणांशापोहेन धस्य तुरीयत्वमुपदिशति । भेदे चात्यन्तिके पदानयान शास्त्रात्त- स्मविपत्तिरित्यर्थः । मा सहि तुरीयप विपत्ति दिति चेतत्राऽऽह । शून्येति । विशिष्ट स्यैव प्रदिपच्या सुरीयस्यामतिपत्ती पतिपत्रस्य विश्वादेविशिष्टस्य पत्युदरतत्वादन्यस्य चामविपन्नत्वान्निरात्म्यधारेवाऽऽपवेत्यर्थः । भेदपाश्वेधयोक्तदोपवशान्न संभवावि हि मा भूत् । अभेदपक्षोऽपि कथं निर्वस्वाति चेतन किं फलं पर्यनुयुज्यते किंवा प्रमाणान्त- रमथवा साधनान्तरमिति विकल्याऽऽपं दूषयति । रञ्जरिवेति । यथा रअरविधानभूत सर्पधारादिभिर्विकाप्यते वयक एवाऽऽत्मा स्थानमयेऽपि यदाऽन्दःपज्ञवादिना विकल्प्य. मानो बहुधा भासते तदा तदनुवादेनान्वःमज्ञवादिमविषेषजनितं यत्प्रमाणपविज्ञान बदुपैतिसमानकालमेोऽऽत्मन्यननिवृत्तिरूपं फलं सिद्धमिति न फलपर्यनुयोगोऽवका- शवानित्यर्थः । शब्दस्य संसृष्टपरोक्षज्ञानदेवोरससृष्टापरोक्षज्ञानहेतुत्वायोगात्तुरीयज्ञाने प्रमाणान्वरभेष्टव्यमिति पक्षं मत्याह । तुरीयेति । सस्य हि साक्षात्कारे न शब्दाति- रिक्त प्रमाणमन्वेष्यम् । शब्दस्य विषयानुसारेण मौहेतुत्वात् । विषयस्य सुरीयस्यास- सृष्टापरोक्षत्वादित्यर्थः । तुरीयसाक्षात्कार मसंख्यानाख्यं साधनान्तरेमेष्टव्यमिति पक्ष मैतिक्षिपति । साधनान्तरं वेति । प्रसंख्यानस्याप्रमाणत्वान्न ममापसाक्षात्कार भत्ति हेतुत्तेति भावः । यथा रजुरियं सपा नेति विवेकधीसमुदयदशायामेव रन्ज्यों १ घ. छ. अ. ट. 'कल्पमा'। २ घ.. च. ज. 'प्रय आत्म। ३ ८. कल्पते । ४ इ. च. ज. श. क्षण फ। ५ ग. 'शनदि । ६ स. . .व । शा। घ. ह. च. 'एम' ८ क. भूयादि । ९. 'दिनि। १.क. प. उ.ट. 'स्प वि ११ स. ग. 'त्पत्या सी १२६. समका। १३ ग. स. वाऽमान | १४ स. न्तरं प्रष्ट । १५ क. रिक्त । १६ घ. द. ज. 'न्वेष्टव्यम् । १७क. ग. 'मागहें 10 ग. झ. तर प्रष्ट । १९ज, 'रमन्वष्ट । २० उ. प्रक्षिा २१ क. 'स्पेमा ·मथममकरणम् १] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। मृग्यम् ।रजुसर्प विवेकसमकाल इव रज्वांसपंनिवृत्तिफलेसति रज्वधिग- मस्य पेपा पुनस्तमोपनपव्यतिरेकेण घटाधिगमे प्रमाण व्याप्रियते' तेषां छेद्यावयवसंवन्धवियोगव्यतिरेकेणान्यतरावयवेऽपि च्छिदिामियत इत्युक्तं स्यात, पदा पुनर्घटतमसोविवेककरणे प्रवृत्तं प्रमाणमनुपादि- त्सिततमोनिवृत्तिफलावसानं छिदिरिव च्छेद्यावयवसंबन्धविवेककरणे मवृत्ता तदवयवद्वैधीभावफलावसाना तदा नान्तरीयकं घटविज्ञानं न त- ममाणफलम् । न च तद्वदेप्यात्मन्यध्यारोपितान्तःमत्रत्वादिविवेकक- - रणे प्रवृत्तस्प प्रतिषेधविज्ञानप्रमाणस्पानुपादित्सितान्तःप्रज्ञत्वादिनि- सनिवृत्तिफले सिद्धे रजुसाक्षात्कारस्य फलान्तरं प्रमाणान्वरं साधनान्तरं वा न मृग्यते कृप्तत्वात्तथेहापीत्याह। रज्विति । विषयगत प्राकन्यं ममाणफलं नाध्यस्तनिवृत्तिरित्या- शङ्कचाऽऽह । येषामिति । स्वविपयाज्ञानापनयनाय प्रवृत्ता प्रमाणक्रिया संविषये भावरूपमतिशयमावत्ते चेदपनयार्थक्रियात्वाविशेषाच्छिदिरपि च्छेद्यसंयोगापर्नेयनाति- रिक्तमतिशयमादध्यत् । न च संयोगविनाशातिरिक्त विभाग संपतिपत्तिरस्ति । माक- टचस्प च प्रकाशले ज्ञानवनामिहत्वममकाश"नार्थेन नार्थोऽस्तीति मा भ. ज्ञाननिवर्तकमेव प्रमाणमिति पक्षे विषयस्फुरणे कारणामावाद्विषयसंवेदनं न स्यादित्या- शङ्कयाऽऽह । यदेति । पटो हि तमसा समावृतो व्यवहारायोग्यस्तिष्ठति तस्य तमसो निष्क्रम्य व्यवहारयोग्यत्वापादने प्रत्यक्षादिप्रमाणं प्रवर्तते । वैञ्चानुपादित्सित- स्यानिष्टस्याममेयस्य वमसो निवृत्तिलक्षणे यदा पर्यवस्यवि तदा घटसंवेदनमापिकं ममाणफलं न मवावे । यथा छिदिक्रिया छेद्यस्य तरोरवयवयोमिथःसंयोगनिरसने मवृत्ता सती तयोरेव च्छेधावयवयोवधीमावे फले पर्यवस्यति न त्वन्यवरावयवेड- पि च्छिदिया॑मियते तयेहापि तमोनिवृत्ती प्रमाणं निर्वृणोति । घटस्फुरणं वार्षि- कम् । न च वस्य स्थायित्वमभिव्यकममातृव्यापारस्यास्थिरत्वादित्यर्थः । किंच घटादेडस्य संविदपेक्षत्वात्तत्र संविदो मानफलत्वेऽपि नाऽऽत्मन्यजडे संविदेकवाने मानस्याऽऽरोपिवधर्मनिवर्तकत्वमन्तरेण संविजनकत्यब्यापारः संभवीत्याह । न चे- ति । तुरीयात्मनि संवेदनजनव्यापारो न ममाणस्य प्रकल्प्यते । तस्य संविदात्मक- वादारोपितनिवृत्तिव्यतिरेकेण मानजन्यफलसंविदनपेक्षत्वादित्युक्तम् | तत्रैव हेवन्त- १५. ड. ज. 'ते ताई ते । २ घ. 'समा ३ क. छ. 'तमसोनि'। ४ स. घ. ज. विभेदक। ५. 'दप्राया।६ ज. 'स्य नि। .. नस्य प्राग. छ. सादिनि। १ ज. 'नयाय । १० द. ज. 'नयानि।"झ यप्राशस्तदा ११ क वे स्यात्तैना। १३ स्व. २. तत्रानु। १४ छ. 'नाया। १५ ज. स. १६7, 'मला। १. म. 'लस्य ग) 16. ज. सोदनान।

·४० - सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत् । [भागमास्य नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं न प्रज्ञं नामज्ञम् । पृत्तिव्पतिरेकेण तुरीपे व्यापारोपपत्तिः अन्तःभज्ञत्वादिनिवृत्तिसमका- लमेव ममातृत्वादिभेदनिवृत्तेः। तथा च वक्ष्यति । नाते द्वैतं न विद्यत इति । ज्ञानस्य द्वैतनिवृत्तिक्षणव्यतिरेकेण क्षणान्तरानवस्थानात् । अ. वस्थाने चानवस्थामसङ्गादतानिवृत्तिः । तस्मात्मतिपेघविज्ञानप्रमाणव्या- पारसमकालैवाऽऽत्मन्यध्यारोपितान्तःमनत्वाद्यनयंनिवृत्तिरिति सिद्धम् । नान्तःमज्ञमिति तैजसमतिपेधः। न वहिःमज्ञमिति विश्वमतिपेधः। नोभ- यतःमज्ञमिति जाग्रत्स्वनपोरन्तरालावस्थामतिपेधः । न प्रज्ञानघनमिति सुपुप्तावस्थामतिषेधः । वीजभावाधिवेकरूपत्वात् । न प्रज्ञमिति युगपत्स- विषयमज्ञातृत्वप्रतिपेधः । नामज्ञमित्यचैतन्पप्रतिपेधः । कथं पुनरन्तः- रमाह । अन्तःमज्ञत्वादीति । आश्रयाभावेनाऽऽभिवममाणाभावादनन्तरक्षणे तस्य व्या- पारानुपपत्तिरित्यन वास्यशेषमनुकूलयति । तथा चेति । किंच ज्ञानाधीनद्वैतनिवृत्य- वच्छिन्नक्षणाविरेकेण न क्षणान्तरे ज्ञानं स्थातुं पारयति । ने चास्थिरं ज्ञानं व्यापारा- य पर्याप्तम् । तथा च ज्ञानस्य द्वैतनिवृत्तिव्यतिरेकेण नाऽऽत्मनि व्यापारोऽस्तीत्याह । ज्ञानस्पेति । ननु ज्ञानं द्वैतनिवर्तकमपि न खात्मानं निवर्तयति । निवर्त्य निवर्तकभाव- स्यैका विरोधात् । अतो यावन्निवर्वकं स्थास्यति तवाऽऽह । अवस्थाने चेति । निव- तकस्य ज्ञानस्य निवृत्तेरनन्तरमाप निवर्तकान्तरमपेक्ष्यावस्थाने च तस्य तस्य निवर्वकान्वरव्यपेक्षत्वाँदाघस्यापि विज्ञानस्य निवर्वकत्वासिद्धिः । न च ज्ञानस्य ख- निवर्वकरवानुपपत्तिः स्वपरविरोधिनां भावाना बहुलमुपलम्भादित्यर्थः । ज्ञानस्य जन्मा- विरिक्तव्यापाराभावात्तजन्मनश्च द्वैतनिषेधेनवोपक्षयात्क्षणान्तरे विषयस्फुरणजननाया- नवस्थानादारोपिवातद्धर्मनिवृत्त्यैव ज्ञानं पर्यवसिवमित्युपसंहरति । तस्मादिति । प्र- तिषेधजनि"विज्ञानमेव प्रमाणम् । तस्य व्यापारो जन्मैव । तेन समानकालैवानर्थ: निवृत्तिरिति योजना ( तत्र हेतुमाह । बीजभावेति । सुपुतं हि स्वप्नजागरिते प्रति- बीजभावस्तस्याशेषविशेषविज्ञानाभावरूपत्वाद्विशेषविज्ञानानां सर्वेषां धनमेकं साधारण- मविभक्तं सुषुप्तमिति वत्प्रतिषेधो नेत्यादिना संभवतीत्यर्थः । युक्तं सादीनां रज्ज्वादी भान्तिप्रतिपनानां मतिषेधादसत्त्वम् । आत्मनि तु प्रमाणे गम्यमानानामन्तःप्रज्ञ. वार्दानां न मतिपेयो युज्यते मानविरोधादिति शङ्कते । कथमिति | मामाणिकत्वस्या- १ घ. 'रीयव्या'। २ छ. झ. 'श्वनि। ३ क. न ज्ञा'। ४ घ. ४. ज. 'न त। ५ झ. "स्य नि ६ ख. घ. ट. रसव्य'। ग. घ. ड. छ. ज. रसव्य । ७ ग. 'लादनवस्थान्यस्य पनिवर्तलागीकारे पि- ज्ञानलाविशेषादायस्यापि विज्ञानस्य निवर्तलिमिद्धिः । ८ स. ग. छ. झ. बहुनामु। ९ ग. स. धने- नै १० घ. ह.छ. ज. "नितदि। 11 ग. पज्ञा। १२ ग. श. 'माणग। १३ इ. 'णनीपग' १४ ग. छ. झ. 'ते प्रमाणात ·प्रथमपकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमेता। अदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणमचिन्त्यमव्यप- देश्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं प्रज्ञत्वादीनामात्मनि गम्यमानानां रजवादौ सर्पादिवमतिपेधादसत्त्वं ग- म्यत इत्युच्यते । ज्ञस्वरूपाविशेषेऽपीतरेतरव्यभिचाराद्रज्यादाविव सपं. धारादिविकल्पितभेदवत्सर्वत्राव्यभिचाराज्ज्ञस्वरूपस्य सत्यत्वं मुषुप्ते व्य- भिचरतीति चेन्न । मुपुप्तस्यानुभूयमानत्वात् । न हि विज्ञातुर्विज्ञातेवि- परिलोपो विद्यत इति श्रुतेः । अत एवादृष्टम् । यस्माददृष्टं तस्मादव्यव- हार्यम् । अग्राह्यं कर्मेन्द्रियैः । अलक्षणमलिङ्गमित्येतदननुमेयमित्यर्थः । अत एवाचिन्त्यम् । अत एवाव्यपदेश्यं शब्दैः। एकात्मप्रत्ययसारं जाग्र- दादिस्थानेष्वकोऽयमात्मेत्पव्यभिचारी यःमत्ययस्तेनानुसरणीयम् । अ- धवैक आत्मप्रत्ययः सारं प्रमाणं पस्य तुरीयस्याधिगमे तत्तुरीयमेका- त्ममत्ययसारम् । आत्मेत्येवोपासीतेति श्रुतेः । अन्तःप्रज्ञत्वादिस्थानिध- सिद्धत्वाद्युक्तमन्तःमज्ञत्वादीनामसत्यत्वमिति परिहरति । उच्यत इति । विमतमसत्यं व्यभिचारित्वात्संपविपन्नवदित्याह । ज्ञस्वरूपेति । तस्याविशेषोऽव्यभिचारस्तत्र र. ज्यादाविवेत्युदाहरणम् । अन्तःमज्ञत्वादीनामितरेतरव्यभिचारे निदर्शनं सर्पधारादी- ति । पिमतं सत्यमव्यभिचारित्वाद्रज्ज्यादिवदित्याह । सर्वत्रेति । तस्य च सत्यत्वे सर्वकल्पनाधिष्ठानत्वमिद्धिरिति भावः । अव्यभिचारित्वहेतोरमिद्धि शङ्कते। सुषप्त इति । न व चैतन्यस्य व्यभिचारः सुषुप्तस्य स्फुरणव्याप्ततया साधकस्फुरणस्याऽऽव- श्यकत्वादित्याह । न सुषुप्तस्पेति । सुषुप्ते साधकस्फुरणस्य सत्वे प्रमाणमाह । न ही- ति ! निषेधशान्बालोचनया निर्विशेषत्वं तुरीयस्योक्तं तदेव हेतूसत्य ज्ञानेन्द्रिया- विषयत्वमाह | अत एवेति । दृष्टस्यैवार्थक्रियादर्शनाददृष्टत्वादर्थक्रियाराहित्यीमति विशेषणान्तरमाह । यस्मादिति । अदृष्टमित्यनेनाग्राह्यमित्यस्य पौनरुकत्यं परिहरति । कर्मेन्द्रियैरिति । अलक्षणमित्ययुक्तम् । सत्यं ज्ञानमनन्तमित्यादिलक्षणोपलम्भादित्याश- कयाऽऽह । अलिङ्गमिति । को ह्येवान्यात्कः प्राण्यादित्यादिलिङ्गोपन्यासविरुद्वमेवदि. त्याशङ्कयाऽऽह । अननुमेयमिति । प्रत्यक्षानुमानाविषयत्वमयुक्तं विशेषणान्तरमाह । अत एवेति । मनोविषयत्वाभावादेव शब्दाविषयत्वम् । शब्दप्रवृत्तेस्तत्पत्तिपूर्वकत्वा. दित्याह । अत एवेति । तर्हि यथोक्तं वस्तु नास्त्येव प्रमाणाभावादित्याशङ्कयाऽऽर । एकात्मेति । परोक्षार्थविषयतया विशेषणं व्याख्यायापरोक्षार्यतयाऽपि व्याकरोति । अथ वेति । अपरोक्षात्ममत्ययस्याऽऽत्मनि प्रमाणवे बृहदारण्यकश्रुतिमुदाहरति । आ- त्मेत्येवेति । यचाऽऽमोतीत्यादिना परिपूर्णत्वादिलक्षणस्तारदात्मोक्तः । स च वाङ्मन कि.स.ति च र छ. सत्व व्य। गा च्या'४५ इ. ज शत प्रमाणपति । . ६ ·'४२ . सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । [भागमाख्य शिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः ॥७॥ अत्रैते श्लोका भवन्ति । निवृत्तेः सर्वदुःखानामीशानः प्रभुरव्ययः । मः प्रतिषेधः कृतः । प्रपञ्चोपशममिति जाग्रदादिस्थानधर्माभाव उच्यते । अत एव शान्तं शिवं यतोऽद्वैतं भेदविकल्परहितं चतुर्थ तुरीयं मन्यन्ते । प्रतीयमानपादत्रयरूपवैलक्षण्यात् । स आत्मा स विज्ञेय इति प्रतीयमा- नसर्पभूछिद्रदण्डादिव्यतिरिक्ता यथा रज्जुस्तथा तत्त्वमसीत्यादिवाक्या- थः। आत्माऽदृष्टो द्रष्टा । न हि द्रष्टुईष्टेविपरिलोपो विद्यत इत्यादिभि- रुक्तो यः स विज्ञेप इति भूतपूर्वगत्या ज्ञाते द्वैताभावः ॥ ७॥ मानतेजसविश्वलक्षणानां सर्वदुःखानां निवृत्तरीशानस्तुरीय आ- सातीतः श्रुविभ्योऽवगतस्तमेवेकरसं परमात्मानं प्रत्यक्त्वेन गृहीत्वा तनिष्टस्तिष्ठतीत्या- त्मनोऽवस्थात्रयातीतस्य तुरीयस्यापरोक्षनित्यष्टित्वं श्रुतितो इष्टमित्यर्थः । विशेषणा- न्तरस्य पुनरुक्तिं परिहरनर्थभेदमाह । अन्तरिति । स्थानिधर्मस्य स्थानधर्मस्य च प्रविषेषोऽन्तःशब्देन परामृश्यते । शान्तं रागद्वेपादिरहितमविक्रियं कूटस्थमित्यर्थः । शिवं परिशुद्ध परमानन्दंबोधरूपामेति यावत् । यस्माताभावोपलक्षितं तस्माच्चतुर्थमि- स्याह । यत इति |अद्वैतमित्येतद्याचाटे | भेदेति । संख्याविशेषविषयत्वामागे कथं चतु- धत्वमित्याशङ्कयाऽऽह । मतीपमानेति । चतुर्थतरीययो-ख्यानव्याख्येयवेनापीनरु- पत्यं तस्योक्तविशेषणत्वेऽपि मम किमायातमित्याशयाऽऽह । स आत्मेति । भात्ममि यथोकविशेषणानि न भविमान्तीत्याशङ्कयाऽऽह । स विनेय इति । तदेव व्यावहै । प्रतीयमानेति । न हि द्रष्टेविपरिलोपो विद्यतेऽपिनाशिलादित्यादिवाश्यानि प्र. नीकोपादानेन दर्शयति । न दि द्रष्टुरिति । आत्मन्यव्यवदायें कुतो पिज्ञेयत्वमित्या- शय भूतपूर्वमविधावस्थायां या ज्ञेयत्यास्याऽवगविस्ायेदानीमपि विज्ञेयत्वमुक्तमि- याइ । भूतेति । विधाम्यायामेव किमिति शानृज्ञानज्ञेयविभागो न भवति तत्राऽऽ- ह। ज्ञात इति । ज्ञानेन तत्कारणस्याज्ञानस्यापनीतत्वादित्यः ॥ ७॥ नान्तःममत्यादितिश्रुत्युक्तेऽथे वद्विवरणरूपाशेशतववारयति । अत्रेति । वि. वित्र स्थानत्रयमरमाइवतावि व्युत्पन्या तुरीयो विभुमच्यते । न हि पुरीयातिरवण पसलमानि कि 7. म. विमा ४ ग...'मा ५ ग.. पनि गट ·मथमपकरणम]आनन्दगिरिकृतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमेता। :: अद्वैतः सर्वभावानां देवस्तुर्यों विभुः स्मृतः ॥१०॥ कार्यकारणबदौ ताविप्येते विश्वतैजसौ। go: प्राज्ञः कारणबद्वस्तु हौ तौ तुर्ये न सिध्यतः ॥११॥ स्मा। ईशान इत्यस्य पदस्य व्याख्यानं प्रभुरिति । दुःखनिवृत्ति प्रति मंभुर्भवतीत्यर्थः । तद्विज्ञाननिमित्तत्याहुःखनिवृत्तेः । अव्ययो न व्यति स्वरूपान्न व्यभिचरतीति यावत् । एतत्कुतः । यस्मादद्वैतः सर्वभावा. नां रज्जुसर्पवन्मृपात्वात्स एष देवो द्योतनासुरीपश्चतुर्थो विभुयापी स्मृतः ॥१०॥ विश्वादीनां सामान्पविशेषभावो निरूप्यते तुर्यपाथात्म्यावधारणार्थ- म् । कार्य क्रियत इति फलभावः । कारणं करोतीति बीजभावः । त- वाग्रहणान्यथाग्रहणाभ्यां वीजफलभावाभ्यां तो यथोक्तो विश्वतैजसो बद्धौ संग्रहीताविष्यते । माज्ञस्तु वीजभावेनैव बद्धः । तत्त्वामतिबोधमा- त्रमेव हि बीजं माज्ञत्वे निमित्तम् । ततो द्वौ तौ बीजफलभावौ तत्त्वाग्रह- णान्यथाग्रहणे तुर्ये न सिध्यतो न विद्यते न संभवत इत्यर्थः ॥११॥ स्थानत्रयमात्मानं धारयति । सर्वदुःखानामाध्यास्मिकादिभेदभिन्नानां तदेतूनां तदाधा- राणामिति यावत् । ईशानपदं प्रयुज्य प्रभुपदं प्रयुञ्जानस्य पोनरुक्त्यमित्याशङ्कयाऽऽ- ६ । ईशान इति । तुरीयस्य दुःखनिवृत्ति प्रति सामर्थ्यस्य नित्यत्वान कदाचिदपि दुःखं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह । तद्विज्ञानेति । संसृष्टरूपेण व्ययोऽस्वीत्याशङ्कय विशि नष्टि । स्वरूपादिति । तत्र प्रश्नपूर्वकमद्वितीयत्वं हेतुमाहे । एतत्कुत इति । अतो द्वितीयस्य व्ययहे तोरमावादिति शेषः । विश्वादीनां दृश्यमानत्वात्तुरीयस्याद्विवीयत्वा- सिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽह । सर्वभावानामिति । अवस्थात्रयातीतस्य तुरीयस्योक्तलक्ष- णत्वं विद्वदनुभवसिद्धमिति सूचयति । स्मृत इति ॥ १०॥ विश्वादिष्ववान्तरविशेषनिरूपणद्वारण तुरीयमेव निर्धारयति । काति । शेकस्य तात्पर्यमाह । विश्वादीनामिति । विश्वजसयोरुभयबद्धत्वं सामान्यं माझस्य कार- णमाबद्दल विशेषः । अथेदं निरूपणं कुत्रोपयुज्यते तत्राऽऽह । तुर्ये ति। मासस्य कारणमात्रबद्धत्वं साधयति । तत्त्वामतिवोधेति । त्रयाणामवान्तरविशेपे स्थिते मरते तुरीये किमायातमित्याशङ्कयाऽऽह । तत इति । तयोस्तस्मिन्नविद्यमानत्वं विदेकवाने क्योर्निरूपयितुमशक्यत्वादित्याह । न संभवत इति ॥ ११ ॥ १ ह. ज. झ प्रभव। २ . स तुरीयया ! ३ घ सस्पृष्ट ग. झ समृष्टिर'.४ ग. र. हा . कुत। ५ स्थानत्र छ 'वाया। ग. र. 'भयोरुभय।

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । [भागमाख्य नाऽऽत्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् । प्राज्ञः किंचन संवेत्ति तुर्य तत्सर्वहक सदा ॥ १२॥ द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः । कथं पुनः कारणबद्धत्वं माज्ञस्य तुरीये वा तत्त्वाग्रहणान्यथाग्रहण: लक्षणौ वन्धौ न सिध्यत इति । यस्मादात्मविलक्षणमविद्याबीजप्रसूतं बाह्यं द्वैतै प्राज्ञो न किंचन संवेत्ति पथा विश्वतैजसौ ततश्चासौ तत्त्वाग्र- हणेन तमसाऽन्यथाग्रहणवीजभूतेन वद्धो भवति । पस्मातुरीयं तत्स- हक्सदा तुरीपादन्यस्याभावात्सर्वदा सदैवेति । सर्वं च तट्टक्चेति सर्वदृक्तस्मान तत्त्वाग्रहणलक्षणं वीजम् । तत्र तत्मसूतस्यान्यथाग्रहण स्याप्पतएवाभावो न हि सवितरि सदा मकाशात्मके तद्विरुद्धमप्रकाश- नमन्यथा प्रकाशनं वा संभवति । न हि द्रष्टुदृष्टेर्विपरिलोपो विद्यत इति श्रुतेः । अथवा जाग्रत्स्वानयोः सर्वभूतावस्थः सर्ववस्तुगामासस्तु- रीय एवेति सर्वहक्सदा । नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट्रित्यादिश्रुतेः ॥ १२॥ निमित्तान्तरमोप्ताशङ्कानिवृत्यर्थोऽयं श्लोकः । कथं द्वैताग्रहणस्य प्राज्ञस्य कारणबद्धत्वं साधयति । नाऽऽत्मानमिति । तुरीयस्य कार्यकारणाभ्याम' संस्पृष्टत्वं स्पष्टयति । तुर्यमिति । श्लोकव्याव-माशङ्कामाह । कथामिति । वाश ब्दात्कथमित्यस्यानुवृत्ति: सूच्यते । प्रथमचोद्योत्तरत्वेन पादत्रयं व्याचष्टे । यस्मादि- ति । विलक्षणमनात्मानमिति यावत् । अतमित्यस्य व्याख्यानमविधाबीजमसूतमि- ति।द्वतं द्वितीयमसत्यमित्यर्थः । वैधयॊदाहरणं । यथेति । माज्ञस्य विभागविज्ञाना- भावे फलमाह । ततश्चेति । यथोक्ते वमसि कार्यलिङ्गमनुमानं सूचयति । अन्यथेति । द्वितीयं चोघं चतुर्थपादव्याख्यानेन प्रत्याख्याति । परमादित्यादिना । सदैव तुरीया- वन्यस्याभावात्तुरीयमेव सर्वं तच्च सदा प्यूपमिति यस्मात्तस्मादिति योजना । तोति । परिपूर्ण चिदेकतानं तुरीयं परामृश्यते । अत एवेति । कारणामावे कार्यानुपपत्तेरित्यर्थः । तुरीये तत्वाग्रहणान्यथाग्रहणयोरसंभव दृष्टान्तेन साधयति । न हीति । यतुं तुरी- यस्य सदा हगात्मत्वमुक्तं तत्र प्रमाणमाह । न हि धरिति । चनुपादं पकारान्त- रेण योजयति । अथवेति । तत्रापि श्रुतिमनुकूलयति । नान्पदिति ॥ १२ ॥ अनुमानमयुक्तां तुरीयेऽपि कारणबन्दत्वाशङ्कां परिहरति । द्वैतस्पेति । श्लोकस्य वात्पर्य"गृङ्गाति । निमित्तान्तरेति । विमत कारणरह तामहणत्वात्माज्ञवदित्यनुमा- नमेव दर्शयनिमित्तान्तरमेव स्फोरयति । कमिति । अनुमानताशङ्कानिवर्तकत्वेन १च. 'ति तनाऽऽद । नाऽऽऽमानमिति । । २ झ. 'त येद्य प्रा. छ. अ. 'वाति । ४ द. छ. वा भी ५ झ. 'प्राप्तश ६ . मगृष्ट। ७५. ८. छ. ज. 'फग्य या ८ ग. ४. छ.ज. न.कम। ९.इ. ज. 'तीयों। 10 घ.. साद । यीच. 'सुग। १२ ग. इ. छ. हो. संगृा ·प्रथममकरणम् १] आनन्दगिरिकृतटीकासवलितशांकरभाष्यसमेता। ४५ वीजनिद्रायुतः प्राज्ञः सा च तुर्ये न विद्यते ॥ १३॥ स्वप्रनिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया। तुल्यत्वात्कारणवद्धत्वं प्राज्ञस्यैव न तुरीयस्येति प्राप्ताऽऽशङ्का निवर्पते। यस्माद्धीजनिद्रायुतस्तत्त्वामतिवोधो निद्रा । सैव च विशेषपतिवोधम- सवस्य वीजम् । सा बीजनिद्रा । तया युतः प्राज्ञः सदा हक्स्वभावत्वा- चत्वाप्रतिबोधलक्षणा निद्रा तुरीये न विद्यते । अतो न कारणवन्ध- स्तस्मिन्नित्यभिप्रायः ॥ १३ ॥ स्वप्नोऽन्यथाग्रहणं सर्प इव रज्वाम् । निद्रोक्ता तत्त्वामतिबोधलक्ष- णं तम इति । ताभ्यां स्वप्ननिद्राभ्यां युक्तौ विश्वतैजसो । अतस्तौ का- र्यकारणवद्धावित्युक्तौ । माज्ञस्तु स्वप्नवर्जितकेवलयैव निद्रया युत इति कारणबद्ध इत्युक्तम् । नोभयं पश्यन्ति तुरीपे निश्चिता ब्रह्मविदो वि- श्लोकमवतारयति । माप्तेति । माज्ञस्योत्तरभावियोधादिकार्यापेक्षया नियतपूर्वभावित्वं कारणबद्वस्वे प्रयोजकम् | न च तुरीयस्य तदस्तीत्यप्रयोजको हेतुरित्याह । यस्मा- दिति । किंच तुरीयस्ये विशुद्धचिद्धातुत्वममाधनपमाणवाधात्कालात्ययापदिष्टो है- तुरित्याह । सदेति । न च पूर्वोक्तोपाधेः साधनव्याप्तिस्तुरीयस्योत्तरभाविकार्यापेक्षया नियतमाग्भावित्वाभावादिति मत्वाऽऽह । तत्त्वेति । दोषद्वयवस्वेनानुमानस्यामानत्वे. फलितमाह । अतो नेति ॥ १३ ॥ कार्यकारणचन्द्री वावित्यादिश्लोकोक्तमर्थमनुभवावष्टम्भन प्रपश्चयदि । स्वप्नेति । ननु तेजसस्यैव स्वप्रेमयुक्तत्वं युक्तं न तु विश्वस्य मबुध्यमानस्य तद्योगो युज्यते प्रशुध्यमा नत्वय्याघातात् । कथमविशेषेण विश्वतेजसी स्वमनिद्रायुताविति । तत्र स्वपशब्दार्थ- माह । स्वम इति । यथा रज्ज्वां सो गृह्यमाणोऽन्यथा गृह्यते तथाऽऽत्मनि देहादिग्रहण- मन्यधामहणगूआत्मनो देहादिवेलक्षण्यस्य श्रुतियुक्तिसिद्धत्वात्तन समशदिवेनान्य- धामहणेन संमृष्टत्वं विश्वजययोरविशिष्टमित्यर्थः । वथा निद्राणस्यैव निद्रा युक्ता न तु पयोधवतो विश्वस्येत्याशवयाऽऽह । निद्रेति । उक्ताभ्यां समनिद्राम्यां विश्वज. सयौवैशिष्टयं निगमयति । ताभ्यामिति । तयोरन्यधामणेनामहणेन च वैशिष्टश्य मागीप यूचितमित्याशङ्कयाऽऽह । अत इति । द्विवीयं पाद विभजते । मानस्त्विति। द्वितीया व्यावष्टे । नोभयमिति । तुरीये निद्रासप्रयोरदेर्शने हेतुमाह । विरुद्ध- १ज. युक्तः २ म. गुध । ३ झ भनः कान. 'नगम के। ५ ग. 'स्य गुग... स. मयु। . ग..त् । तपकी ८४ा देटेन्दिया. म. . शिष्टमुरेम.प. ' तीग. स नहे।

·सगौडपादीयकारिकाधर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत् । [भागमास्यं न निद्रां नैव च स्वप्नं तुर्य पश्यन्ति निश्चिताः॥१४॥ अन्यथा गृह्णतः स्वप्नो निद्रा तत्त्वमजानतः । विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ॥ १५॥ . रुद्धत्वात्सवितरीव तमः । अतोन कार्यकारणवद्ध इत्युक्तस्तुरीयः॥ १४ ॥ कदा तुरीये निश्चितो भवतीत्युच्यते । स्वप्नजागरितपोरन्यथा र ज्ज्यो सर्प इव रह्नतस्तत्त्वं स्वप्नो भवति । निद्रा तत्त्वमजानतस्तिमप्व- वस्थासु नुख्या। स्वमनिद्रयोस्तुल्यत्वाद्विश्वतैजसपोरेकराशित्वम् । अन्य- धाग्रहणमाधान्याच गुणभूता निद्रेति तस्मिन्विपर्यासः स्वप्नः । हः तीये तु स्थाने तत्वाज्ञानलक्षणा निद्रव केवला विपर्यासः । अतस्तपोः कार्यकारणस्थानयोरन्ययाग्रहणाग्रहणलक्षणविपर्यासे कार्यकारणबन्ध- रूपे परमार्यतत्त्वप्रतिबोधतः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते तदोभयलक्षणं धन्ध- पं तत्रापश्यंस्तुरीये निश्चितो भवतीत्यर्थः ॥ १५॥ त्वादिति । अज्ञानतत्कार्ययोनित्यविज्ञप्तिरूपे तुरीये विरुदत्वादनुपलब्धिरित्या । धान्चमाह । सवितरीवैति । तुरीये वस्तुवो नाविधावत्कार्ययोः संगतिरस्तीत्यङ्गीक- त्य मागपि मूचितमित्याह । अतो नेति ॥ १४ ॥ फदा पहि स्वमो भववीत्यपेक्षायामाद । अन्यथेति । निद्रा नहिं कदेति संदिहानं पत्याए । निद्रेति । तुरीयमविपतिसमयं संगिरते। विपर्यास इति । श्योकव्यावा- मौकाक्षा दर्शयति । कति । कदा स्वमनिष्ठो भववि कदी निद्रानिष्ठः स्यादित्यपि प्रष्टव्यम् । मनमयस्योपरं श्लोकेन दर्शयति । उच्यत इति । वन कदा स्वमो भव- सावि प्रश्नं परिहरवि । स्वमेति । अवस्थाद्वये स्वप्नद्रष्टुरित्यर्थः । द्वितीय परं ममा परे। निद्रेति । विश्वादिषु विषु वयोरिति द्विवचनं कथमित्याशयाऽऽद । स्वनि- द्रपोरिति । विश्ववैजमावेको राशिः । मानो द्विवार्यः । ववः सोके द्विवचनमाविकन्द- पिायः। प्रथमे राशी विपर्यासम्वरूपं कथयनि । अन्यथेति। द्वितीये राशी विपर्याय- विशेष दर्शयति । मृतीये विति । विधीयार्थगवान्यवरागि व्याकरोति । अत इति । द्विवचनम्योपसत्यादिपर्यापम्य च विमागेन निर्धारिववादित्यर्थः । दृतीयं मनं प्र. विति । तदेति | रामपादिपर्यापक्षयारमायामित्यर्थः ॥ १५॥ १. . . . THER ... अ. #fair.R. ५९... RTEREST.H... Agrict T. R. I !

·४७ प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकतटीकासंलितशांकरभाष्यसमेता। अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुध्यते । पोऽयं संसारी जीवः स उभयलक्षणेन तत्त्वातिबोधरूपेण बीजात्म- नाऽन्यथाग्रहणलक्षणेन चानादिकालप्रवृत्तेन मायालक्षणेन स्वमेन ममायं पिता पुत्रोऽयं नतो क्षेत्रं पशवोऽहमपां स्वामी मुखी दुःखी क्षपितोऽहमनेन वर्धितश्चानेनेत्येवंप्रकारान्स्वप्नान्स्थानद्वपेऽपि पश्यन्मुप्तो पदा वेदा- न्तार्थतत्वाभिज्ञेन परमकारुणिकेन गुरुणा नास्पैवं त्वं हेतुफलात्मकः किंतु तत्त्वमसीति मतिवोपमानो यदा तदैवं प्रतिबुध्यते । कथं ना- स्मिन्वायमाभ्यन्तरं वा जन्मादिभावविकारोऽस्त्यतोऽजं सवाद्याभ्यन्त- रसर्वभावविकारवर्जितमित्पर्थः । यस्माजन्मादिकारणभूतं नास्मिन्नवि- घातमोवीज निद्रा विद्यत इत्यनिद्रम् । अनिद्रं हि तत्तुरीपमत एवा. कदा तत्त्वमतिबोधो विपर्यासक्षयहेतुर्भवतीत्यपेक्षायामाह । अनादीति।। प्रतियुध्यमा- नं तत्वमेव विशिनाष्ट । अजमिति । जीवशब्दवाच्यम निर्दिशति । योऽयमिति । परमात्मैव जीवभावमापन्नः संसरतीत्यर्थः। तस्य कथंजीवभावापत्तिरित्याशङ्कय कार्यकार- णबद्वत्वादित्याह । स इति । परमात्मोभयलक्षणेन स्वापेन सुप्तो जीवो भववीत्यन्वयः। स्वापस्योभयलक्षणत्वमेव प्रकटयति । तत्त्वेत्यादिना । मायालक्षणेनेत्युभयत्र संब- ध्यते । मुप्तमेव व्यनक्ति । ममेत्यादिना । स्वापपरिगृहीतस्यैव प्रतिबोधनाव- काशो भवतीत्याह । यदेति । यदा सुप्तस्तदा बुध्यत इति शेषः । मतिबोधक विशिष्टि । वेदान्तार्थेति । कथं मविबोधनं तदाह । नासीति । अनु- भूयमानत्वमेवमित्युच्यते यदोक्तविशेषणेन गुरुणा भतिबुध्यमानः शिष्यस्तदाऽसावेव वक्ष्यमाणप्रकारेण प्रतिबुद्धो भवतीत्युक्तम् । तमेव मकारं प्रश्नपूर्वकं द्वितीयार्धव्याख्याने- न विशदयति । कथमित्यादिना । अस्मिन्निवि सप्तम्या बोध्यात्मरूपं परामृश्यते । बाह्य कार्यमान्तरं कारणं तच्चोभयमिह नास्ति । ततो जन्मदिर्भावविकारस्य नानाव- काशः संभवतीत्यर्थः । अववारितं विशेषणं सममाणं योजयति । सबाह्येति । भज- स्वादेवानिद्रं कार्याभावे कारणस्य प्रमाणाभावेन वक्तुमशक्यत्वादिवि मत्वाऽऽह । यस्मा- दिति । अनिद्रत्वं हेतुं कृत्वा विशेषणान्तरं दर्शयति । अत एवेति । अमहणान्य- १ च. सा ममैतत्क्षेन । २ ज. 'स्थर है। ३ छ. 'देव 41४ झ. 'न्तरो पज इति श्रुतेः सः इ. 'न्तर इति श्रुतेः स ५ घ. ड. ज. झ. निद्र हि ! ६ ८. झ. हि तुरी'। ५ छ. वयो। ८ घ. है. ज. दर्शयति । ९छ. भावाप। १० ग छ. झ. न. सन्सस। ११ घ. ससारीत्य। १२ क. घ. ३१. सुगुप्त'। १३ सुपुत: १४ ग. छ. झ. "तियोध्या १५ ड. 'माभ्यन्त । १६ छ. झ. "न्मादिभा १७ झ. रितदि।

·मथमपकरणम्१] आनन्दरिगिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। मायामात्रमिदं दैतमद्वैतं परमार्थतः ॥१७॥ 'विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् । तथेदं प्रपञ्चाख्यं मायामात्रं द्वैतं रज्जुवन्मायाविवच्चाद्वैतं परमार्थतस्त- स्मान कश्चित्मपञ्चः प्रवृत्तो निवृत्तो वाऽस्तीत्यभिप्रायः॥ १७ ॥ ननु शास्ता शानं शिष्य इति विकल्पः कथं नित्त इत्युच्यते । विकल्पो विनिवर्तेत यदि केनचित्कल्पितः स्यात् । यथाऽयं प्रपञ्चो कविया निवृत्तो नैव वस्तुतो विद्यते । बाधितस्य कालत्रयेऽपि सत्वाभावात् । माया चेन्द्रजालशब्दवाच्या मायाविना मदर्शिता पार्थस्थानां मायादर्शनवतां चक्षुर्गतस्य य- थार्थदर्शनप्रतिबन्धकस्यापगमे सति समुत्पन्नसम्यग्दर्शनवो निवृत्ता सती नैव वस्तुतो विद्यमाना भवितुमुत्सहते । यथेदमुदाहरणद्वयं तथेदं देवं प्रपञ्चास्यं मायामानं न प- रमार्थतोऽस्तीत्यर्थः । प्रपञ्चस्यासत्त्वे शून्यवादः स्यादित्याशङ्कयाऽऽहारज्जुवदिति । पपश्चस्य कालत्रयेऽपि सत्त्वाभावे वाचिकमद्वैतमविरुद्धमित्युपसंहराति। तस्मादिति||१७|| मकारान्तरेणाद्वतानुपपत्तिमाशङ्कय परिहरति । विकल्प इति । यदि केनचिद्वेतुना चवज्ञानेन कार्येण शाम्रादिविकल्पो हेतुतयो विकल्पितस्तथाऽप्यसौ बाधितो निवतेत ग तु तालिकमद्वैत विरोडुमर्हति । तत्त्वज्ञानात्मागवस्थायामेव तत्त्वोपदेशं निमित्तीकृत्य यतः शास्त्रादिभेदोऽनूद्यते । उपदेशपयुक्त तु ज्ञाने निवृत्ते न किंचिदपि द्वैतमस्तीत्यद्वै- तमविरुद्वमित्यर्थः । श्लोकव्यावामाशङ्कामाह । नन्विति । तदनिवृत्ती नाद्वैतसि- दिर्न च शास्त्रादिभेदस्य कल्पितत्वादविरोधः । तथा सति धूमाभासवत्वज्ञानहेतु- त्वानुपर्पत्तिरित्यर्थः । धूमामासस्याव्याप्तस्यातहेतुत्वेऽपि कल्पितेस्य शास्त्रादेस्तत्त्वज्ञा- नहेतुवं प्रतिबिम्बादिवदुपपन्नमित्युत्तरमाह । उच्यत इति । शिक्ष्यः शास्ता शास्त्र- मित्ययं विकल्पो विभागः सोऽपि निवृत्तिप्रवियोगित्वादवस्तुत्वाग्ज्ञानबाध्यत्वादद्वैतावि- रोवीत्यर्थः । शिष्यादिविभागस्य कल्पितत्वं दृष्टान्तेन स्पष्टयवि । पथेति | मायावि- ना मयुक्ता माया यथा कल्पिवेष्यते यथा च सर्पधारादिविकल्पितस्वथाऽयं प्रपञ्चः सर्वोऽपि कल्पितो वस्तु न भवतीति अपश्चितम् । तथैव मपञ्चैकदेशः शिष्या- दिरापि ज्ञानात्माकल्पितः सन्नज्ञानको मिथ्येत्ययः । किमिति ज्ञानात्पूर्वमसी क. १ स. प. इ. ज. त तुप २ स. च. निवर्ततई। ३ ख. 'स्तुतः। बा ४ घ. ड.ज. मायेन्द्र । ५ छ. यन्धाप। ६ छ. 'या का छ यदि । ८ ग. ध इ, पत्तरि । ९४ तश। १० ग.. "चितोच्यते।

·५० सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीपमाण्डूक्योपनिपत् । [भागमास्य उपदेशादयं वांदो ज्ञाते द्वेतं न विद्यते ॥१८॥ ॥ उपनिषद् ॥ . सोऽयमात्माऽध्यक्षरमोंकारोऽधिमात्रं पादा मा- त्रामात्राश्च पादा अकार उकारो मकार इति ॥८॥ : जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारःप्रथमामात्राऽऽ- मापारज्जुसर्पवत्तथाऽयं शिष्यादिभेदविकल्पोऽपि भाक्मतिबोधादेवोपदे- शनिमित्तोऽत उपदेशादयं वादः शिष्यः शास्ता शामिति । उपदे- शकार्य तु ज्ञाने निवृत्ते ज्ञाते परमार्थतत्त्वे द्वैतं न विद्यते १८॥ अभिधेपप्रधान ओंकारश्चतुष्पादात्मेति व्याख्यातो यः सोऽपमा- त्माऽध्यक्षरमक्षरमधिकृत्पाभिधानमाधान्येन वेर्पमानोऽध्पक्षरम् । किं पुनस्तदक्षरमित्याह । ओंकारः । सोऽपमोंकारः पादशः भविभज्पमा- नोऽधिमानं मात्रामधिकृत्य वर्तत इत्यधिमात्रम् । कथमात्मनो ये पादा- स्त औंकारस्य मात्राः । कास्ताः । अफार उकारो मकार इति ॥८॥ तत्र विशेपनियमः क्रियते । जागरितस्थानो वैश्वानरो यः स ओं- रूप्यते तमाऽऽह । उपदेशेति । उपदेशमुद्दिश्य यथोक्तविभागवचनमित्युक्तमुपसंहरति । अत इति । उपदेशात्मागिव तस्मादूर्वमपि भेदोऽनुवर्ततामित्याशङ्कय विरोधिसदावा- न्मवामित्याह । उपदेशेति ॥ १८ ॥ तरवज्ञानसमर्थानां मध्यमानामुत्तमाना चाधिकारिणामध्यारोपापवादाभ्यां पारमार्थिक यत्वमुपदिष्टम् । इदानी पचमहणासमानामधमाधिकारिणामांच्यानविधानायाऽऽरोपष्ट' टिमेवावष्टभ्य व्याचटे। अभिधेयेत्पादिना अध्यक्षरमित्येतद्व्याकरोति । अक्षरमिति। भध्यक्षरमित्यत्र कि पुनस्तदक्षरमिति प्रभपूर्वके व्युत्पादयनि । किं पुनरित्यादिना। सस्य विशेषणान्तरं दर्शयति । सोऽयमिति । आत्मा हि पादशो विभज्यते मायाम- पिरुत्य पुनरोकारो न्यातिष्ठते सत्कथं पादशो विभन्यमानस्याधिमानत्यमिति पृच्छति । कपमिति । पादानो मात्रामा चकलादेवदविरुद्वमित्याए । आत्मन इति ॥ ॥ पादानी मात्राणां च मध्ये विश्वास्यविशेषस्याकारविशेषत्वं निर्गमयति । तत्रेति। विश्वापारयोरेरणं सादृश्ये सत्यारोपयितुं शस्यमन्यम सत्येव तस्मिन्नारपसंदर्शना. १५. वर्तमा। २. १. . म. रा. 'मारमध्या ४ प..ग. गाला ५१.प.ज. राम... बारात प... निगम ·प्रयेमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकतटीकासंवलिवाकरभाष्यसमेता! मेरादिमत्त्वाद्दाऽऽमोति ह वै सर्वान्कामानादिश्च भवति य एवं वेद ॥९॥ स्वमस्थानस्तैजस उकारों द्वितीया मात्रोत्कर्पा- फारस्याकारः प्रथमा मात्रा । केन सामान्येनेत्पाह । आमेराप्तिाप्तिर- कारेण सर्वा वाग्व्याप्ता ! अफारो वै सर्वा वागिति श्रुतेः । तथा वैश्वा. नरेण जगत् । तस्य ह वै तस्याऽऽस्मनो वैश्वानरस्य मूर्धेव सतेजा इत्यादि- श्रुतेः । अभिधानाभिधेपपोरेकत्वं चाबोचाम । आदिरस्य विद्यत इत्या. दिमद्यथैवाऽऽदिमदकारोरुपमक्षरं तथैव वैश्वानरस्तस्माद्वा सामान्यादका- रत्वं वैश्वानरस्य । सदेकत्वविदः फलमाद । आमोति ह वै सर्वान्कामा- नादिः प्रथमच भवति महतां य एवं वेद यथोक्तमेकत्वं वेदेत्यर्थः ॥९॥ स्वप्नस्थानस्तैजसो यः स ओंकारस्योकारो द्वितीया मात्रा । फेन तथा च किं वदारोपमयोजक सादृश्यामिति पृच्छपि । केनेति । सामान्योपन्यामपरा शुविमवतारयति । आहेति । व्याप्तिमेवाकारस्य श्रुत्युपन्यासेन व्यक्ति । अकारे- णेति । अध्यात्माविधिकयोरेकत्वं पूर्वमुक्तमुपेत्य विश्वस्य पैश्वानरस्य जगद्याष्टि श्रुत्वष्टम्भेन स्पष्टयति । तथेति । किंच सामान्यद्वारा वाच्यवाचकयोरेकलमारोप्य न भवति सोरेकत्यस्य प्रागेवोकवादित्याह । अभिधानेति । सामान्यान्दरमाह । आदिरिति । तदेव स्फुटयति । यथैवेति । उकारो मकारश्रेत्युभयमपेक्ष्य मधमपा- ठाहादिमत्वमकारस्य द्रष्टव्यम् । विभस्य पुनरादिमखं तेजमपासावपेक्ष्याऽऽघरवाने व- मानसादित । उक्तम्य सामान्यान्तरस्य फलं दर्शयति । तस्मादिति । किमर्थ- मित्य मामान्यद्वारो तयोरेक्त्वमुच्यते पहिज्ञानस्य फलानादित्याद । तदेकत्वेति । सारश्यनिकल्पादेव फलविकल्पः ॥९॥ । द्वितीयपादस्य द्वितीयमात्रायाभैरतं व्यपदिशति । स्वत्पादिना । यथा पy. मपादस्य प्रथममायायात मामान्यं पुररहस्योक तथा दिदीयपादस्य द्वितीयमा- मापाश्रक सत्येन सामान्य वकव्यं तदमा बहारोपागोगादिनि पन्नति । १७. वाज नीमा गज.पामा | YR 1५७... समा(. जामा, १५९. गो.ग.ए. R. 20 ·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीपमाण्डूक्पोपनिषत् । [भागमास्य दुभयवाहोकपति ह वै ज्ञानसंतति समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित्कुले भवति य एवं वेद ॥१०॥ सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा मिते- सामान्येनेत्याह । उत्कर्षात् । अकारादुत्कृष्ट, इव शुकारस्तथा तैजसो विश्वादुमयत्वाद्वाऽकारमकारयोर्मध्यस्थ उकारस्तथा विश्वमाज्ञयोमध्ये तैजसोऽत्त उभयभाक्त्वसामान्पाद्विद्वत्फलमुच्यते । उत्कर्षति ह वै ज्ञान- संततिम् । विज्ञानसंतति वर्धपतीत्यर्थः । समानस्तुल्पश्च मित्रपक्षस्येव शत्रुपक्षाणामप्यप्रद्वेण्यो भवति । अब्रह्मविदस्य कुलेन भवति य एवं वेद ॥१०॥ सुपुप्तस्थानः माज्ञो पः से ओंकारस्य मकारस्तृतीया मात्रा। केन साँ- मान्यनेत्याह सामान्पमिदमत्र । मितेमित्तिर्मानं मीपेत्ते इंच हि विश्वत- सामान्योपन्यासपूर्वकमेकत्वारोपं साधयति । आहेति । अकारस्य सर्ववाग्व्यापकत्वे नोत्कृष्टत्वस्य सष्टत्वात्कथं तस्माद्वकारस्योत्कर्षों वर्ण्यते तत्राऽऽह । अकारादिति । अ- कारस्योत्कर्षे वास्तवेऽपि पाठक्रमादुकारस्योत्कर्षवत्त्वमौपचारिकमिवकारश्चामुमर्थमुपो- हलयति । यथाऽकारादुकारस्योत्कर्षों दर्शितस्तथा विश्वात्तैजसस्योत्कषों वक्तव्यः । सूक्ष्माभिमानिनः स्थूलामिमानिनः सकाशादुत्कर्षस्य युक्तवादित्याह । तथेति । उकार- वैजसयोने प्रत्येकमुमयत्वमेकत्वस्योभयत्वैव्याघातादित्याशतच व्याकरोति । अकारे- ति । मध्यस्थत्वादुकारवैजसयोरुभयभाषत्वं सामान्यं तस्मात्तयोरेकत्वं शक्यमारोपयितु- मित्याह । अत इति । यथोक्तकस्वविज्ञानं फलववादुपादेयमिति सूचयति । विद्वदिति । ज्ञानसंपतेरुत्कों नाम कुतश्चित्तस्याभेदावेदनं वस्येष्टत्वाभावे कथं फलेवत्वमित्याशङ्ख्य व्याचटे | विज्ञानेति । पक्षद्वयतुल्यत्वमेव मकटयति । अमद्वेष्य इति । सादृश्यभेदेन फलभेदमावेच विविधसादृश्यमयुक्तकत्वावज्ञानफलमाह ! अब्रह्मविदिति-॥ १० ॥ तृतीयपादस्य तृतीयमानायाश्चैकत्वमुपन्यस्यवि 1 मुषुप्तेति । पूर्ववदेकत्वमयोजक ममापि प्रश्नपूर्वकमपवर्णयावे । केनत्पादिना । मानमेव विवृणोति । मीयते इति । भोमियोंकारस्य नैरन्तयेणोचारणे सत्यकारोकारी प्रथम मकारे मविश्य पुनस्तस्म:-- निर्गच्छन्ताविकोपलभ्येते देन मकारेऽपि मानसामान्य मिति वक्तव्यमित्यर्थः । एकाम.वमेव १२. 'तीयमा २ ख. 'साम्यादि । ३ घ. मप्र ४ झ. 'विचास्य । ५ च. झ. स म। घ. ज. स मार ओंकारस्य तृती'। ६ ज. तांगमा । ७ ज. साम्भेने। श. व्यापारले.९ ५. ह. ज. स्योक्तालमी'। १० क. स. कारोको ११ घ.इ.झ.रस्यो। १२ ग. यले व्या। १३स. वस्य । १४ स.घर. ज. ट. 'लख१५७. 'कराना। १६.१.इ. 'न्यमनियतामि।

·मधममकरणम् १]आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। रपीतेर्वा मिनोति ह. वा इद सर्वमपीतिश्च. , ! भवति य एवं वेद ॥ ११ ॥ * अत्रैते श्लोका भवन्ति ।।. विश्वस्यात्वविवक्षायामादिसामान्यमुत्कटम् । जसौ पाझेन मलयोत्पत्त्योः प्रवेशनिगमाभ्यां प्रस्थेनेव पवाः । तथों- कारसमाप्तौ पुनः प्रयोगे च पविश्य निर्गच्छत इवाकारोकारो मकारे । अपीतेवी । अपीतिरप्य एकीभावः। ओंकारोचारणेऽन्त्येऽक्षर एकी- भूताविवाकारोकारौ । तथा विश्वतैजसो मुघुप्तकाले माझे । अतो वा'सा- मान्पादकत्वं प्राज्ञमकारयोः । विद्वत्फलमाह । मिनोति ह वा इदं सर्व जगद्याथात्म्यं जानातीत्यर्थः। अपीतिच जगत्कारणात्मा भवतीत्यर्थः । अत्रावान्तरफलवचनं मधानसाधनस्तुत्यर्थम् ॥ ११ ॥ विश्वस्पात्वमकारमात्रत्वं यदा विवक्ष्यते तदाऽऽदित्वसामान्यमुक्तन्या- स्फोरयवि। ओंकारेति । मकारवामाशेऽपि पदस्ति सामान्यमित्याह । तथेति । उक्तस्यापि सामान्यस्य फलमाह । अतो वेति । सामान्यद्वयद्वारेण माज्ञमकारयोरेकत्वज्ञानं नाविवक्षितं फलवत्वादित्याह । विद्वदिति । विदुषोऽपि जगद्विषयज्ञानमस्तीत्याश- च विशिष्टि । जगद्याथात्म्पमिति । पद्याथात्म्यं चान्यारूतत्वं मलयभवनमानि- टत्वान्न फलमित्याशङ्कयाऽऽह | जगदिति । तत्र तत्रैकत्वज्ञाने फलभेदकथनादुपास- नाभेदमाशङ्कचाङ्गेषु फलभेदश्रुतरर्थवादत्वमुपेत्याऽऽह । अत्रेति । पादानां मात्राणांच क्रमादेकत्वावज्ञाने फलँकथनं सर्वान्पादान्मात्राश्च सर्वाः स्वात्मन्यन्तर्भाव्य प्रधानस्य ब्रह्मध्यानस्य साधनं यदोंकाराख्यमक्षरं तस्य स्तुतावृपयुज्यते तेन च तदेवैकम्पायन- मितरस्य बदगत्वानोपास्तिभेदकत्वमित्यर्थः ॥ ११ ॥ । पादानां मात्राणां च यदेकत्वं सनिमित्तं श्रुत्योपन्यस्तं तत्र श्रुत्यर्थविवरणरूपान्पू- वैवदेय श्लोकानवतारयति । अत्रेति । प्रथमपादस्य प्रथममात्रायाश्याभेदारोपार्थमुक्तं सा. मान्यद्वयं विशदयति । विश्वस्येति । उक्तन्यायेनाऽऽदिरस्येत्यादाविति शेषः । पुनरु- प.यकी। घ."णेऽन्त्याक्षी ३ घ. ट. 'पुप्तिग। ४ छ. 'यविज्ञा५ ग. घ. इ. ज. स. ६ फलधु। ६ ग. छ... ज. क्ला। ग. सभेदक) ८ स. रस्थापिता ९४.। माया मा।

·१४ - सगौडपादीपकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत् ।। [भागमाख्यं मात्रासंप्रतिपत्तौ स्यादाप्तिसामान्यमेव च ॥ १९॥ तैजसस्योत्वविज्ञान उत्कर्षों दृश्यते स्फुटम् । मात्रासंप्रतिपत्तौ स्यादुभयत्वं तथाविधम् ॥२०॥ मकारभावे माज्ञस्य मानसांमान्यमुत्कटम् । मात्रासंप्रतिपत्तौ तु लयसामान्य मेव च ॥२१॥ त्रिषु धामसु यत्तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितः। स पूज्यः सर्वभूतानां वन्द्यश्चैव महामुनिः ॥२२॥ येनोत्कटमुमूतं दृश्यत इत्यर्थः । अत्वविवक्षायामित्यस्प व्याख्यानं मा- त्रासंमतिपत्ताविति । विश्वस्याफारमात्रत्वं पदा संमतिपद्यत इत्यर्थः । आप्तिसामान्यमेव चोत्कटमित्यनुवर्तते च शब्दात् ॥ १९ ॥ तैजसस्पोत्वविज्ञान उकारत्वविवक्षापामुत्कों दृश्पते स्फुटं स्पष्ट इ- त्यर्थः । उभयत्वं च स्फुटमेवैति । पूर्ववेत्सर्वम् ॥ २० ॥ मकारत्वे माज्ञस्प मितिलयावुत्कृष्टे सामान्ये इत्यर्थः ।। २१ ।। यथोक्तस्थानत्रये तुल्पमुक्तं सामान्यं वेत्त्येवमेवैतदिति निश्चितो यः स पूज्यो वन्धश्च ब्रह्मविल्ला भवति ॥ २२ ॥ क्तिपरिहारद्वारा विवक्षितमर्थमाह । अत्वेति । अनुवृत्तियोतकं दर्शयति । चशब्दा दिति ॥ १९ ॥ द्वितीयपादस्य द्वितीयमात्रायाश्चैकरवारोपमयोजकद्वयं श्रुत्युक्तं व्यनक्ति । तेजस- स्पेति । स्फुटमिति क्रियाविशेषणम् । तथाविधमित्यस्याचे स्फुटमित्याह । स्फुटमे- वेति । उक्तविज्ञान इत्यस्य व्याख्यानं मात्रासंपविपचाविवि तस्य व्याख्यानं सर्वमि- त्युच्यते तत्पूर्ववद्रष्टव्यमित्युच्यते । पूर्ववदिति ॥ २० ॥ तृतीयपादस्य तृतीयमात्रायाश्चैकत्वाध्यासे सामान्यद्वयं श्रुत्या 'दशिवं विशदय- ति । मकारेति । अक्षरार्थस्य पूर्ववदेव सुज्ञानत्वात्तात्पर्यार्थमाह । मकारत्व इति ।।२।। विश्वादीनामकारादानी च यत्तुल्यं सामान्यमुक्त तद्विज्ञानं स्तौति । त्रिष्विति । यथोक्तस्थानत्रयं नागरित स्वप्नं सुषुप्चं चेति । त्रितयं तुल्यं पादानां मात्राणां चोति शेपः । उक्तं सामान्यमाप्तिरुत्कों मितिरित्यादि । महामुनिरित्यस्यार्थमाह । ब्रह्म-. विदिति ।। २२॥ १ फ. ख, ज. 'दा विरक्ष्यते । २ छ. ज. 'मिन्य'। ३ . 'वेन्यर्थः पु। ४ ज. 'वत् ॥ २० ॥ ५ प. ज. 'मेव त। ६ छ. 'स्यार्थः स्फु। ५ छ. झ. 'मित्याह । ८ ख. ग. उ. श. " थोत्ता स्था।

·सगोडपादीपकारिकाथर्ववेदीपमाण्डूक्पोपनिषत् । [भागपास्य ॥ उपनिपद् ॥ अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽ- दैत एवमौकार मात्मैव. संविशत्यात्मनाऽऽ- स्मानं य एवं वेदं ॥ १२॥ इति माण्डूक्योपनिषत्समाता । केवलोऽभिधानाभिधेपरूपयोजिमनसयोः क्षीणत्वादव्यवहार्यः । प्रपञ्चो. पशमः शिवोऽद्वैतः संवृत एवं यथोक्तविज्ञानवता मयुक्त ओंकारस्त्रिमात्र- त्रिपादः । आत्मैव संविशत्यात्मना स्वेनैव स्वं पारमार्थिकमात्मानं प एवं वेद । परमार्थदर्शिनां ब्रह्मविदां तृतीपं वीजभावं दग्ध्वाऽऽत्मानं प्रविष्ट इति न पुनर्जायते तुरीयस्यावीजत्वात् । न हि रज्जुसर्पयोविवेके नं वागभिधैर्य मनश्चित्तानिरिकार्थाभावस्यामिवास्यमानत्वाचयोर्मूलाज्ञानक्षयेण क्षीणत्या दिति हेत्वर्थः । भव्यवहार्यश्चेदात्मा नास्त्येवेत्याशङ्कय विकारजातविनाशाववित्वेना. स्मनोऽविशेषानेवमित्याह । प्रपञ्चेति । तस्य च सर्वानीमावोपलक्षितस्य परमानन्द- त्वेन पर्यवसानं सूचयति । शिव इति । तस्यैव सर्वद्वैतकल्पनाधिष्ठानत्वेनावस्थानम- भिप्रेत्याऽऽह । अद्वैत इति । ओंकारस्तुरीयः सनात्मैवेति यदुक्तं तदुपसंहरति । एव- मिति । यथोक्तं विज्ञानं पादानां मात्राणां चैकत्वम् । न च पादा माम्राश्च तुरीयात्म- न्योंकारे सन्ति । पूर्वपूर्वविभागश्वोत्तरोत्तरान्तर्भावेन क्रमादात्माने पर्यवस्यतीत्येवलक्षण तद्वता मयुक्तः सन्नोंकारो मात्राः पादांश्च स्वस्मिन्नन्त व्यावस्थितस्याऽऽत्मनो भेदमसह- मानस्तद्रूपो भवतीत्यर्थः । उतैक्यज्ञानस्य फलमाह । संविशतीति । सुषुप्ते ब्रह्मणा- तस्य पुनरुत्थानवन्मुक्तस्यापि पुनर्जन्म स्यादित्याशङ्कयाऽऽह। परमार्थेति । सुषुप्तस्य पुनरुत्थानं बीजभूताज्ञानस्य सत्त्वानुपपद्यते । इह तु बीजभूतमज्ञानं तृतीयं सुषुप्ता ख्यं दग्ध्वैव तेषामात्मानं तुरीयं प्रविष्टो विद्वानिति नासौ पुनरुत्थानमर्हति । कारणम- न्तरेण वदयोगादित्यर्थः । तुरीयमेव पुनरुत्थानबीजभूतं भविष्यतीत्याशङ्कय कार्यका- रणविनिर्मुक्तस्य तस्य तदयोगान्मैवमित्याह । तुरीपस्पेति । मुक्तस्यापि पूर्वसंस्कारात्पु- नरुत्यानमाशङ्कय दृष्टान्तेन निराचष्टेन हीति । पूर्ववदित्यविवेकावस्थायामिवेत्यर्थः । क. के. द य एवं वेद ॥ १२ ॥ २ ज. झ. सवृत्त । च. संप्रवृत्त ।३ स. घ. झ. 'दशी ब- पावितृती। ४ ग. ह. 'ये क्षी। ५ क. स. ग. द. छ. ज. 'नोऽविशे'। ६ श. द. गुतस्य । ७ ग. मग ·मथमप्रकरणम्१]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। रजवां मविष्टः सों बुद्धिसंस्कारात्पुनः पूर्ववतद्विवेकिनामुत्थास्पति । मन्दमध्यमधियां तु प्रतिपन्नसाधकमावानां सन्मार्गगामिनां संन्यासिनां मात्राणां पादानां च कृप्तसामांन्पविदां यथावदुपास्यमान ओंकारो छ- ह्मपतिपत्तप आलम्बनीभवंति तथा च वक्ष्पति |आश्रमात्रिविधा हीना इत्यादि ।। १२॥ इति माण्डूक्यमूलमन्त्रभाष्यम् ॥ धद्विवेकिनो रज्जुसर्पविवेकविज्ञानवतामिति यावत् । बुद्धिसंस्कारोंदित्यत्र बुद्धिशब्देन सर्पभ्रान्तियते । उत्तमाविकारिणामोंकारद्वारेण परिशुद्धबेनात्मैक्यविदामपुनरावृत्तिल- क्षणमुक्तं फलम् । इदानी मन्दानां मध्यमानां च कथं ब्रह्ममविपच्या फलमाप्तिरित्याश- इयाऽऽह । मन्देति । वेषामपि क्रममुक्तिरविरुद्धेत्यर्थः । तत्रैव वाक्यशेषानुकूल्यं कपयति । तथा चेति ।। १२ ॥ इति माण्डूक्यमूलमन्त्रमाप्यटीका समाप्ता ।। ॥ गौडपादीयश्लोकाः ॥ जोकारं पादशो विद्यात्पादा मात्रा न संशयः। ओडारं पादशो ज्ञात्वा न किंचिदपि चिन्त- येत् ॥ २४॥ पूर्ववदते श्लोका भवन्ति । यथोक्तैः सामान्यैः पादा एव मात्रा मा- प्राश्च पादास्तस्मादोरं पादशो विद्यादित्पर्धः । एवमोकारे जाते ह. धार्थमदृष्टार्थ वा ने किंचित्मयोजनं चिन्तयेत्कृतार्थत्वादित्यर्थः॥ २४ ॥ यथा पूर्वमाचायण श्रुत्यर्थपकाशकाः श्लोकाः मणीतास्तथोत्तरेऽपि श्लोकाः श्रुत्युक्तेऽमें एव संमवन्तीत्याह । पूर्ववदिति । भोङ्कारस्य पादशो विद्या कीदृशीत्याशङ्कयाss- है । पादा इति । पादानां मात्राणां चान्योन्यमैकैत्वं कृत्वा वद्विभागविधुरमोटारं ब्रह्मबुद्धया ध्यायदो भववि कृतार्थतेति दर्शयति । अकारमिति । वस्मात्पादाना मा. प्राणां चान्योन्यमेकत्वादित्यर्थः । तदेकत्वं पुरस्कृत्योङ्कारमुभयविभागशून्यं ब्रह्मबुद्धया जानीयादित्याह । ओडारमिति । उत्तरार्धस्य तात्पर्यमाह । एवमिति ॥ २४ ॥ १ च. सर्पयु' २ स. घ छ. ज. हीन | ३ ८. इ.दिपूर्ववद ४ क. सदीत्य'। ५ घ.. अ.क्य। ६ ग. छ. झ. क्षणं फलमुक्तम् ।।। ग. स. 'मनुका ८ छ. हारे पाप. न चिन्तयेनकि १० घ. काः प्रक. एव । १२ ख. 'क्वात्तदि।

·५८ संगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्पोपनिषत् । [भागमाख्यं युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् । प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥२५॥ प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवश्च परः स्मृतः । अयू- वोऽनन्तरोऽवाह्योऽनपरः प्रणवोऽव्ययः॥२६॥ युजीत समादध्यायधा व्याख्याते परमार्थरूपे प्रणवे चेतो मनः । यस्मात्मणवो ब्रह्म निर्भयम् । न हि तत्र संदा युक्तस्य भपं विद्यते छ- चिद्विद्वान बिभेति कुतश्चनेति श्रुतेः ।। २५ ॥ परापरे ब्रह्मणि मणवः परमार्थतः क्षीणेषु मात्रापादेपु पर एवात्मा अमेति' न पूर्व कारणमस्य विद्यत इत्यपूर्वः । नास्पान्तरं भिन्नजातीय किंचिद्विद्यत इत्पनन्तरः । तथा बाह्यमन्पन्न विद्यत इत्पबाह्यः । अपरं कार्यमस्य न विद्यत इत्यनपरः । स बाझाभ्यन्तरो बजः सैन्धवधनव- दित्यर्थः ।। २६ ॥ प्रणवानुसंधानकुशलस्य प्रणवज्ञानेनेव सर्वंद्वैतापपादकेन कृतार्थता भववीयुक्तम् । इदानीं तदनभिज्ञस्य परोपदेशमात्रशरणस्य ध्यानकर्तव्यतो कथयति । युञ्जीतेति । ननु मनःसमाधानं ब्रह्मणि कर्तव्यम् । किमिति प्रणये तत्कर्तव्यतोच्यते । तमाह । प्रणव इति । संप्रति मणवे समाहितचित्तस्य फलं दर्शयति । मणवे नित्य इति । समा- धानविषयमाह । यथेति । तुरीयरूपं यथोच्यते तत्र हेतुमाह । यस्मादिति । तदेव साधयति । न हीति । चत्र तैत्तिरीयकश्रुत्याऽऽनुकूल्यमाह । विद्वानिति ॥ २५ ॥ कीदृशस्तहि मणवो मन्दानां मध्यमानां चाधिकारिणां ध्येयो भवतीत्याशङ्कयाऽऽह मणवाहीति | उत्तमाधिकारिणां कीदृशस्तार्ह मणवः सम्यग्ज्ञानगोचरो भवति तनाऽऽ- ह। अपूर्व इति । परापरब्रह्मात्मना प्रणवो मन्दमध्यमापिकारिणोध्येयतामुपगच्छतीति पूर्वा ज्याचष्टे । परेति । उत्तमाधिकारिणस्तु सर्वविशेषशून्यमकरसं प्रत्यग्भूतं यद्रम चद्रूपेण प्रणवः सम्यग्ज्ञानाधिगम्यो भवतीत्युत्तरार्धे विभजते । परमार्थत इत्यादिना । उक्तऽधैं प्रमाणं सूचयति । सबाह्येति ॥ २६ ॥ १. यो नि २ झ. समायु ३ घ. 'ति १४ घ. कर। ५५.६. दा. मानेन स. ६ उ.मान की क. रा. मनराः सा ग. घ. ६. ३. अ. 'रीय '। ९. पूर्व । १. प. गि म."रिमोथे12. उक्तार्थे ।

·अधमप्रकरणम्१] भानन्दगिरिकतटीकासंदलितशांकरभाष्यसमेता। सर्वस्य प्रणवो ह्यादिमध्यमन्तस्तथैव च । एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् ॥२७॥ प्रणवं हीश्वरं विद्यात्सर्वस्य हृदि संस्थितम् । भादिमध्यान्ता उत्पत्तिस्थितिमलयाः । सर्वस्व मायाहस्तिर सर्प मृगतृष्णिकास्वमादिवदुत्पद्यपानस्प वियदादिभपश्चस्य यथा मायोम्या: दयः । एवं विपणवमात्मानं मापोव्यादिस्थानीयं ज्ञात्वा तत्क्षणादेव तदात्मभावं व्यनुत इत्यर्थः ॥ २७ ॥ सर्वमाणिजातस्प स्मृतिप्रत्ययास्पदे हृदपे स्थितमीश्वरं मणवं विद्या- यदोङ्कारस्य प्रत्यगात्मत्वमापनस्य तुरीयस्यापूर्वस्वमनन्तरत्वमित्यादिविशेषणमुक्त तत्र हेतुमाह । सर्वस्येति । यथोक्तविशेषणं मणवं प्रत्यञ्च मतिपय कृतकृत्यों भ. वतीत्याह । एवं हीति । पूर्वाध व्याकरोति । आदीति । सर्वस्यवोपद्यमानस्योत्पत्ति- स्थिविलया यथोक्तपणवाधीना भवन्ति । अतस्तस्योक्तं विशेषणं युक्तमित्यर्थः । पत्र परिणामोद यावर्त्य विवर्तवादं घोतयितुमुदाहरति । मायेति । भनेकोदाहरणमुत्प- चमानस्यानेकविधत्वबोधनार्थ प्रणवस्य मत्यगात्मत्वं माप्तस्याविरुतस्यैव स्वमायाश- तिवशाजगद्धेतुत्वमित्यत्र दृष्टान्तमाह । यथेति । यथा मायावी स्वगतविकारमन्तरेण मायाहस्त्यदिरिन्द्रजालस्य स्वमायारशादेव हेतुः । यथों वो रज्ज्यादयः स्वगत विका- रविरहिणः स्याज्ञानादेव सादिहेतवस्तथाऽयमात्मौ प्रगवभूतो व्यवहारदशायो स्वा- विधया सर्वस्य हेतुर्भवति । भतो युक्तं तस्य परमार्थावस्थायां पूर्वोक्तविशेषणवरचमि- त्यर्थः । द्वितीया विभजते । एवं हीति । पूर्वोक्तविशेषणसंपन्न मिति यावत् । ज्ञान- स्य मुक्तिहेतोः सहायान्वरापेक्षा नास्तीवि सूचयवि । तत्क्षगादेवेति । तदात्मभावनि- त्यत्र वच्छब्देनापूर्वादिविशेषणं परमार्थवस्तु परामृश्यते ॥ २७ ॥ प्रबुद्धया प्रणवमभिध्यायवोहृदयाख्यं देशमुपदिशति । मणवमिति। परमादाश- नस्तु देशाधनवच्छिन्नवस्तुदर्शनार्दोषिकं शोकामा वत्र को मोहः कः शोक इत्यादिश्रु- तिसिद्धमनुवदति । सर्वव्यापिनमित्ति । दियदेशे मणवभूतस्य ब्रह्मणो ध्येयवे हेतु सूचपचि । स्मृत्तिप्रत्ययेति । बुद्धिमानिवि विवेकित्वमुच्यते । मत्वेति साक्षात्कारसंप- घ..छ. ज. हृदये स्थि। २५. स. छ. ज. तिल'। ३ च. 'याया। ४ प रज, 'याश्यादि ५ स. वस्प प्रा ६ घ. अ. ज. 'म'। ७ ५. प्रत्ययं । ग. प. स.अ.प्र. : ज. 'द यो.छ. व्यावृत्य।" क. 'त्मत्वमा २ घ. मायया । ३ग.. स्यादी- न्द्र प. छ. या ५१, इ. ज. स. १६ ग. 'रमा मागनुभ७ प. उ. ज.शिनी 10. विकसी।

·६. सगौडपादीपफारिकाथर्ववेदीयमाणण्डूक्योपनिपत् । [भागमाख्यं म०म. सर्वव्यापिनमोङ्कारं मत्वा धीरो न शोचति ॥ २८ ॥ 'अमात्रोऽनन्तमात्रश्च दैतस्योपशमः शिवः । ओंकारी विदितो येन स मुनिर्नेतरो जनः॥ २९ ॥ सर्वव्यापिनं व्योमवदोकारमात्मानमसंसारिणं धीरो बुद्धिमान्मत्वा न शोचति । शोकनिमित्तानुपपत्तेः । तरति शोकमात्मविदित्पादिश्रुति भ्यः ॥ २८ ॥ अमात्रस्तुरीप ओंकारो मीयतेऽनपेति मात्रापरिच्छित्तिःसा अनन्ता यस्य सोऽनन्तमात्रः । नैतावत्त्वमस्प परिच्छेत्तुं शक्यत इत्यर्थः । सर्वद्वतोपशे- मैत्वादेव शिव ओंकारोयथा व्याख्यातो विदित्तो पेन स परमार्थतत्त्वस्य मननान्मुनिः। नेतरो जनः शास्त्रविदपीत्यर्थः ॥२९॥ तिक्ष्यिते । विवेकद्वारों तत्वसाक्षात्कारे सति शोकनिहत्तौ हेतुमाह । शोकेति । तस्ये हि निमित्तमात्माज्ञानम् । वस्यात्मसाक्षात्कौरवो निवृत्ती शोकानुपपत्चिरित्यत्र प्र. माणमाह । तरतीति । भादिशब्देन भिधवे हृदयमन्धिरित्यादिश्रुतिर्थावे ॥२८॥ भोकार तुरीयभावमानं यः मविपन्नस्वं स्तौति । अमात्र इति । यथोक्तमणवम- तिपत्तिविहीनस्तु जननमरणमात्रभौगी न पुरुषार्थभाग्भवतीति विधारहित निन्दति । नेतर इति । पादविभागस्य मात्राविभागस्य चाभावादोङ्कारस्तुरीयः सन्नमात्रो भ. वतीत्याह | अमात्र इति । ननु कथमनन्तापरिच्छित्तिरोंङ्कारस्य सुरीयस्योच्यते । न हि वन परिच्छित्तिरेवास्वीत्याशङ्कयाह । नैतावत्वमिति । अनर्थात्मकद्वैतसंस्पर्शामावादम- विवन्धेन परमानन्दत्वं वस्मिन्नाविर्भयतीत्यमित्याह । सर्वेति । यथा न्याख्यावः पूर्वो- नोक्तविशेषणवानित्यर्थः । ननु यथोक्तप्रणवपरिज्ञानरहितस्यापि शास्त्रपरिज्ञानव- स्वान्न जन्मोपलक्षितसंसारभाक्खेन पुरुषार्थासिद्धिः । मैवं । शास्त्रविदोऽपि तत्वज्ञाना- भावे मुख्यपुरुषार्थासिद्धिरित्यभिमत्याह । नेतर इति । तदेवं प्रणवद्वारेण निरुपाधिक- मात्मानमनुसन्दधानस्य पुरुषार्थपरिसमापिनेंतरेषां बहिर्मुखानामिति स्थितम् ॥ २९ ॥ क. इतिश्रु'। २ घ. 'शमा । ३ ज. 'मवत्वा । ४ ग. ह छ. 'वक्षिता । वि५ प. प्र. ज. रा.सा. ६ छ, 'स्य नि'१५ घ. कारानि ८ छ. कातु' ९ स. ह. दमात्रमा १.. 'पनीयः 111 स. ति । समुनिरिति । भी १२ ९. 'भाक् न ! १३ ६. यश!

·द्वितीयप्रकरणम्२] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ...६१ : इति माण्डूक्योपनिपदाविष्करणपरायां गौडपादी यकारिकायां प्रथममागमप्रकरणम् ॥ ॐ तत्सत् ।। इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्प शहरभगवतः कृत्तावागमशास्त्रविवरणे गौडपादीयकारिकासहितमाण्डू- क्योपनिषद्भाष्ये प्रथममागममकरणं संपूर्णम् ।। ॐ तत्सत् ॥ इवि श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशुद्धानन्दपादपूज्यशिष्यभगवदानन्दज्ञानविरचि- तायां माण्डूक्योपनिषदाविष्करणपरगौडपादीयकारिकाभाष्यटीकायां मथममागममकरणं संपूर्ण ।। ॐ तत्सत् ॥ १॥ अथ गौडपादीयकारिकाया वैतथ्याख्यं दि- तीयं प्रकरणम् ॥ हरिः ॐ ॥ वैतथ्यं सर्वभावानां स्वप्न जाहुर्मनीषिणः । . ॐ ॥ ज्ञाते द्वैतं न विद्यत इत्युक्तम् । एकमेवाद्वितीयमित्यादिश्रु- तिभ्यः। आगममानं तत् । तत्रोपपत्त्यापि द्वैतस्य वैतथ्यं शक्यतेऽवधा. रपितुमिति द्वितीयं प्रकरणमारभ्यते । वैतथ्यमित्यादिना । वितथस्प भावो वैतथ्यं असत्यत्वमित्यर्थः । कस्य । सेर्वेषां बाह्याध्यात्मिकानां भावानी पदार्थानां स्वम उपलभ्पमानानाम् । आहुः कथयन्ति । मनी- पिणः प्रमाणकुशलाः । वैतथ्ये हेतुमाह । अन्तःस्थानात् । अन्तःशरी- ॐ॥ भागमप्राधान्येनाद्वैतं प्रतिपादयता वत्सत्यनीकस्य द्वैतस्य मिश्यात्वमर्थीद्- तम् । इदानी वन्मिध्यात्वमुपपत्तिमाधान्येनापि प्रविपत्तुं सुशकमिवि दर्शयितुं प्रकर- णान्तरमवतारयन्नादौ दृष्टान्तसिद्धयर्थ तस्मिन्वृद्धसंमतिमाह । वैतथ्यमिति ! न के चलभागमोक्तिशादेव स्वममिध्यावं किंतु युक्तितोऽपीत्याह । अन्तःस्थानादिति । पू- पोत्तरमकरणयोः संबन्धमिद्धयर्थ पूर्वपकरणे वृच संक्षिप्यानुवदति । ज्ञात इति । भादिशब्देन यत्र हि द्वैतमिव भवतीत्यादिश्रुतिगृह्यते। तहि देवमिय्यारवस्य मागेव १च. 'तीय ब्रह्मेत्या'। २ च. 'भ्यः न आ| ३ घ. ज. झ. द्वैत । ४ ज. अ. 'तीय छ. 'रभते । ६. झ. ते वि। . च. 'ह्यात्मि। घ. 'ह्यापारिमकादीनां । झ. 'वाध्यामिका ८ ज. नां स्व'। ९ ग. यता त झ. 'स्य मि. प. द्विक्तव्यम् । सारु प्यानुन उति । १३ रु. 'साया श्रु ·गौडपादीपमाण्डूक्योपनिपत्कारिकाः। [वैवथ्याख्यं अन्तःस्थानातु भावानां संतत्वेन हेतुना ॥१॥ अदीर्घत्वाच्च कालस्य गत्या देशान्न पश्यति । रस्प मध्ये स्थान पेपोम् । तत्र हि भावा उपलभ्यन्ते पर्वतहस्त्यादयो न बहिः शरीरात् । तस्मात्ते वितधा भवितुमर्हन्ति । ननु अपवरकाद- न्तरुपलभ्यमानेघादिभिरनेकान्तिको हेतुरित्याशयाऽऽह ! संवृतत्वेन हेतुनेति । अन्तः संहतस्थानादित्यर्थः। न घन्तः संवृते देहान्त हीपु पर्वतहस्त्पादीनी संभवोऽस्ति । न हि देहे पर्वतोऽस्ति ॥१॥ स्वमदृश्यानो भावानामन्तः संवृत्तस्थानमित्येतदसिद्धं । यस्मात्मा च्यषु सुप्त उदक्षु स्वमान्पश्यनिव दृश्यते । इत्पेतदाशब्याह । ने दे- सिद्धत्वादुत्तरं मकरणमनर्थकमित्याशङ्कयाह । आगमेति । 'यतिनिध्यात्वं पूर्वमुक्त वदागममात्रम् । आगममाधान्याधिगवम् । न युक्तिवः सिद्धम् । तस्मिनागमवोs- वगवे युक्तिमाधान्येनापि वन्मिथ्यात्वमवगन्तव्यमिति मकरणान्तरं मारयमित्य- धः । प्रमाणानुपाहकत्वासर्कस्यानुग्राह्यमाणस्य मधानत्वात्तदधीनविचारानन्तरं तर्का- धीनविचारस्य सावकाशत्वाद्युक्तं पापिय पूर्वोत्तरमकरणयोरित्युक्तम् । संपति लोकाक्षराणि योजयति । वितधस्पेत्यादिना । बाह्या घरादयः। सुखादयस्त्वा- ध्यात्मिका भावाः । शरीरान्दैरवस्थानं स्वीमानां भावानामित्यत्रानुभवं ममाणयति । त- त्र हीति ।। तेषामन्तरुपलभ्यमानत्वेऽपि न वैवयं व्यभिचारादित्याशङ्कामनूच परि- हरति । नन्वित्यादिना । हेत्वन्तरशतां वारयति । अन्तरिति यद्यपि देहान्तःसं- औचिवे देशे स्वीमा भाषा भवन्ति तथापि कथं तेषां मृपात्वमित्यत आह । न हीति । अन्तरित्युक्तं स्फुटयति । संवृत इति । वमेव सङ्कुचितं देशं विशेषणान्तरेण स्फोरय- ति । देहान्त डीविति ॥ उक्तम) कैमुविकन्यायेन स्फुटयति । न हीति ! यदा देहेऽपि पर्वतादयो न संमान्यन्ते तदा तदन्तर्वतिनीषु नाडीप्वविसूक्ष्मासु तेषां संभाव- ना नास्तीति किमु वक्तव्यमित्यर्थः । स्वामा भावीः सत्या न भवन्ति । उचितदेशशू- न्यवाद्रजतभुजङ्गादिवदिवि भावः ॥ १ ॥ देहहिरेव देशान्तरं गत्वा स्वामानां भावानामुपलम्भातेपो देहान्तः संवृते नाडी- प्रदेशे दर्शनमसंप्रतिपन्नमित्याशङ्कय परिहरति । अदीर्घत्वाचेति । बहिः स्वमोपल- १ स. रम"। २ च. 'पा ते त। ३ घ.' स्था।४ क. 'नां मावो।५ छ. 'मन्तस्थ। ६ . साच्यादिषु । ७ ज. 'ये सु८ म. सुत । ९ ज. ते न च । १० इ. 'इयाश' ११ ७. न वहि- रहा। १२ ग. श. यद्वैतं वैतध्यं । ३छ. 'तस्य जि.क. 'नानुग। १५क. 'कतर्गनु १६ झ स्वमा । २२ क. वा आगममा स। २३ क. 'देहर । २४ घ. मातेन । २५ ग. इ. 'शा पा । 'प्रधानस्य १७ ग. श. 'न्तराव'11८छ. स्वप्नानां । १९५. ड. 'चित २.छ. स्वमा २१ रु.

·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । विवध्यारूपं अभावश्च रथादीनां श्रूयते न्यायपूर्वकम् । वैतथ्यं तेन वै प्राप्तं स्वप्न आहुः प्रकाशितम् ॥ ३॥ इतश्च स्वमहेश्या मावा वितथाः । यतोऽभावश्चैव रथादीनां स्वप्रह- श्पानां भूपते | न्पापपूर्वक युक्तितः । श्रुतौ न तत्र रथा इत्पत्र तेना न्तःस्थानसंवृतत्वादिहेतुना प्राप्तं वैतथ्यं तदनुवादिन्या श्रुत्या स्वप्ने स्वयं ज्योतिष्टुमतिपादनपरया प्रकाशितमाहुर्ब्रह्मविदः ॥ ३ ॥ स्वमदृश्यानां मावाना मिथ्यात्वे हेत्वन्तरमाह । अभावश्चेदिति । न पत्र रपा न रपयोगा न पन्यानो भवन्तीत्यादिश्रुत्या स्वप्ने स्वयं ज्योविष्वमात्मनो दर्शयन्त्या पत्र दृश्याना रपादीनाममावो योग्यदेशाघमवघोवकन्यायपुरःसरं श्रूयते । भतस्तेन न्या येन माप्तमेव स्वप्नदृश्यमावानामस्ति मिथ्यात्वमन्यपरया श्रुत्या प्रकाशिवमिति ब्रह्मवि- दो पदन्ति । वषा च स्येप्ने भावाना मिथ्यात्वं श्रुतियुक्तिभ्यां सिद्धमित्यर्थः । हेवन्द- रपरवं लोकस्य दर्शयति । इतश्चेति । इतःशब्दार्थमेव स्फुटयति । पत इति । शे- यामादे ज्ञानामावादर्भाग्ज्ञानस्यापि श्रुतमसत्त्वमिति वक्तुं चशब्दः । श्रूयते न तत्रेत्या- चायां श्रुनाविति संपन्धः । न्यायपूर्वकमिति म्याचष्टे । पुक्तित इति । योग्य- देशाधमावो याक्तिः। यहि न्यायसिद्ध किमन्यपरया श्रुत्या क्रियते वाह । तेने: ति।भन्दःशरीरमध्यस्थानं नारीलक्षणम् । वातिसूक्ष्मे संवृतत्वेन सदचितखेनावरपान पर्वगदीनामुपलम्यवे । चौचिवदेशाभावो योग्यफालामाववेत्यादिना मागुनेन हेतुना माधं समदृश्यानी भावानां यतथ्यं तदेव तदनुवादिन्या श्रुत्यापि प्रकाशिमिरैया- हर्मलविदः । नामदवस्थायामादित्यादिमकाशानां वागादिन्योतिषां च विघमानावा पासनादिन्यवहारस्य बनिमित्वमादारमचैतन्यनियन्धनो व्यवहारो न निर्धारयितुं पाक्यो । स्वमे पुनः सूर्यापभावेऽपि प्याहारदर्शनात्तस्य च निमित्तापत्यवादारमध- पम्पस्य बनिनियायनिर्णयाचप्रारमनः स्वयं ज्योतिष्ट्र मविपादयितुं न पत्यापा श्रु- वि: । व्या वापरया न्यायपिर सामिप्यायमनुवदन्त्या धपतिपादिवमपि ममापी- पमियते । वो च श्रुतियुनिम्या पविपनं स्वप्नीमध्यात्वमिति सान्दसिरि रित्यपः॥३॥ ......म्प १ . RTIYA. 'पग्या ५.स (म................. 'tmगताप... MERE ... १९१.९.. Reir ·दिवीयमरण] आनलगिरिकतटीयसंवनिताफरभाम्पसमेताः। अन्तस्थानात भेदानां तस्माजागरिते स्मृतम् । यथा तत्र तथा स्वप्रे संतत्वेन भियते ॥४॥ स्वमजागरितस्थाने किमाहुर्मनीषिणः । भेदानां हि समलेन प्रसिद्धेनेव हेतुना ॥५॥ नास्पानां भागना वेतप्पमिति प्रतिमा | पवादिति हेतुः । स्वमरश्पमापति विषयान्तःपपावन स्वमे पानो भावानां वेतप्पंस. था नागरितेऽपिरस्पत्वमविशिष्टमिति देनूपनयः तस्माजागरितेऽपि वैवप्पं स्मृतमिति निगमनम् । अन्तःस्पानात्संरतत्वेन च स्वप्रमहरपानां भागना जामश्पेभ्यो भेरारपत्वमसेरपत्वं पाविशिष्टमुभपा ॥४॥ प्रसिदनेश मेवानां प्रापमाफलेन देनुना समत्वेन स्वमनागरिवस्था. नपोरेकत्वमाद । विवेकिन इति । पूर्वममाणसिद्धस्पैव फलम् ॥ ५॥ उपन्यागेन राद मि फडियमनुपानमाद । अन्तःस्थानादिति । भेदा- नामिपम मचिमनुमानमारचयति । नादिति । मृवीयेन पादेन पक्ष या- सस सोन्पो यसंपति । यति । दिलीपेन पादन मतिकूलममागाभानमू- प विशोदारापन मिान मूनिवमित्याए । सम्मादिति । सवतरण- पादिना येम ग PRATAITHIनिद्धिरियार पारपाना संतृतवन- मिपा हापत्र शिक्षिका । अन्तःपानानिति ! समरपानामन्तःपानं सं. पृशां धन का नामदृश्याना क्षेत्रोपितदेशापमापापा केम्पो सम्यं शुटम् । सिदं हि पोपदेशापमान सपरिपायमिति AIEETE | नागरिकस्य पुनाचित दादिमागदाटमिपावमिति पावनिमयः । यदि सर्वपा पम्पाटावदार्श- विकभामिटिसिपासचा पत्तमिति ॥ ४॥ समारियाप निष्पारणे स्वप्रनिद्रायुरिगामी जागरिते समशम्भपयोगो पु- को मारीत्या । स्वमंति। उमप जिदयिमत मिश्यत्र हेतुमा भिदानामिति । भेदा मिचमाता माताः । नेपामारपापानिना प्रापरवं मादरस्वविशिष्टम् । न :- श्यलेन हेतुना मपिदमे पी सिध्यान समार मेन स्थानयोरेररूपत्वं विकिनाम- मितमिति यत्पूर्वमनमानाम्यं प्रमाणं पिदं वस्येव फलं सोपस्पानद्वयाविशेषा. मनेन लोकपिदि श्लोज्याननया दर्शयधि । प्रसिदेनैवेति ॥५॥ प... हा हागारक. रिते म. म. जमवला ५.... 'सरल पाक. पोस्पित... मानं ८ ७. न्यायस्य ! गए. म. मुगिन' प. सारन पाईन प्रतिमा MR. M 18 २.५. पुर्व FA11. प्रजाग। १४ प. ज. सादिना १५ स. धनं श६ ग.म. इ. 'नद्रा ·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिपत्कारिकाः। ' [वैतथ्यारूप आदावन्ते च यन्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा। वित्तथैः सदृशाः सन्तोऽवितथा इव लक्षिताः ॥ ६ ॥ सप्रयोजनता तेषां स्वप्ने विप्रतिपद्यते। इतश्च वैतथ्पं जाग्रदृश्योनां भेदानामाधन्तपोरभावाचदादावन्ते च नास्ति वस्तु मृगतृष्णिकादि तन्मध्येऽपि नास्तीति निश्चितं लोके । त- जाग्रहश्या मेदाः । आयन्तपोरभावोद्वितधेरेव मृगतृष्णिकादिभिः सहशत्वाद्वितथा एव तथाऽप्यवितथा इव लक्षिता मूढेरनात्मविद्भिः ॥६॥ स्वप्नदृश्यवजागरितहश्यानामप्पसत्त्वमिति यदुक्तं तदयुक्तम् । य. स्माज्जादृश्या अन्नपानवाहनादयः क्षुत्पिपासादिनिवृत्ति कुर्वन्तो गम- नागमनादिकार्य च सप्रयोजना दृष्टाः । न तु स्वप्नदृश्यानां तदस्ति । तस्मात्स्वमदृश्यवजाग्रदृश्यानामसत्त्वं मनोरथमात्रमिति । तन । कस्मा। त् । यस्मात्समयोजनता दृष्टा या अन्नपानादीनां सा स्वप्ने विमतिपद्य- ते । जागरिते हि भुक्त्वा पीत्वा च तृप्तो विनिवर्तिततृट् सुप्तमात्र एव जामदृश्याना भावानां मिथ्यात्वमित्यत्रानुमानान्तरमाह ! आदाविति । यदि जा- अदृश्या भावा मिथ्यात्वेन प्रसिद्धस्वप्नादिभिः समत्वान्मियो कथं तहि वेषां घटः स- पटः सन्नित्यमृषात्वेन प्रवीतिरित्याशेङ्कयाह । वितरिति । मते जाग्रन्मिध्यावे हेत्वन्तरपरत्वं श्लोकस्योपन्यस्यति । इतथेति । विमवं मिथ्यों भादिमत्वादन्तववा- स्वप्रादिवदित्यर्थः । उक्तानुमा द्रविम्ने व्याप्ति कथयति । यदादीविति । यदादिमद- न्यवच उन्मिथ्या यथा मृगतृष्णिकादीत्यर्थः । व्याप्तिमतः साधनस्य पक्षधर्मवोपन्यासे- न प्रविज्ञोपसंहारव.नं निगमनं दर्शयति । तथैति । अनुमानस्य घटादिषु सर्वग्राह- फमत्यक्षविरोधमाशङ्कय सद्गन्धर्वनगरमिविवत्तस्यापातिकसावविषयत्वान्मवमित्याह । तपापिति ॥६॥ स्वमस्य मिथ्यात्वमापन्ववस्वान भवति किन्तु फलपर्यन्तत्वाभावामागरिवस्य - पर्यन्तत्वात मिथ्यास्वमित्याशङ्कयाह । स प्रपोजनतेति । फलपर्यन्ववाराहित्योपायः साधनव्यापफरवे फलियमाए । तस्मादिति । जाग्रहश्या भाया हूक्त्या गृपन्चे । लो- फस्य व्यायामुपाध्याशदात्यापयति स्वप्नति । जामदृश्यानामिव स्वप्नदृश्याना- १०.नामा १R. 'वादक. १४.प. ज. B. 'सत्यत्तमि।५. सानि0. 'मनताच. सरयल मा ८ प.तत्र । ९. प्र.म.'सान का लापा 10. T१२ ..तोशी प... म. गायन्ता । १५..'नजरिम्ने । १९.दात ति. बरे1िक.सा. ग .. पपुरा। २. . मुरारी. 'गा।

·दिवीपप्रकरणम्२] आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेताः। तस्मादाद्यन्तवत्त्वेन मिथ्यैव खलु ते स्मृताः॥७॥ अपूर्व स्थानिधर्मो हि यथा वर्गनिवासिनाम् । क्षुत्पिपासाद्यार्तमहोरात्रोपितमभुक्तवन्तमात्मानं मन्यते । यथा स्वप्ने मु- क्त्वा पीत्वा चातृप्तोत्यितस्तथा। तस्माजाग्रदृश्याना स्वप्ने विमतिपत्ति- दृष्टा । अतो मन्पामहे तेषामप्पसत्त्वं स्वमदृश्यवदनाशनीयमिति । त- स्मादायन्तवत्त्वमुभपन समानमिति मिथ्पैव खलु ते स्मृताः ।।७ ॥. स्वप्रजाप्रदेदयोः समत्वाजायझेदानामसत्त्वमिति यदुक्तं तदसत् । कस्मा- तहटान्तस्यासिदत्वात् । कथम् । नहि जाग्रदृष्टा एवैते भेदाः स्वमे दृश्य- न्ते । किन्तर्हि । अपूर्व स्वप्ने पश्यति चतुर्दन्तगजमारूढमष्टभुजमात्मानं मन्पते । अन्पदप्पेयंप्रकारमपूर्व पश्पति स्वतन्नान्पेनासता सम. मिति सदेव । अतो दृष्टान्तोऽसिद्धः। तस्मात्स्वभवजागरितस्यासत्त्वमि- स्पयुक्तम् । तभ। स्वप्ने दृष्टमपूर्व पन्मन्पसे न सेत्स्वतः सिद्धम्। किन्त- मपि तुल्यं समयोजनत्वमित्युपारसंभवमाशङ्कयाह । नरिवति । अनुभानस्य सोपाधि- कत्वेनासाधकरवे फलिवमाह । तस्मादिति । हेतोः सोपाधिकत्वं दूषयति । तेनेति । साधनव्याप्ट्यादिदोषाहते नोपापिनिरसनं सुशकमित्याह । कस्मादिति । फलपर्यन्व- वाविरहित्वोपाधेः साधनव्याप्तिमाह ! पस्मादित्यादिना | वामेव विपविपत्ति मकटय- यवि । जागरिते हीति । उक्तम हटान्तेने सष्टयति । यथेत्यादिना । उपाः साधनव्याप्ति निगमयति । तस्मादिति ।"हेतोः सोपाधिकत्वाभावे फलितमाह । भत इति । हेतुद्वयमुपसंहरवि । तस्मादिति ।। ७ ।। रष्टान्तस्य साध्यविकलत्वं शङ्कित्वा परिहरति । अपूर्वमिति । यथा स्वर्गनिवसन- शीलानामिन्द्रादीनां सहस्राक्षरवादिधर्मस्वथा यदिदमपूर्वस्वमदर्शनं मन्यसे वदपि स्था- निनः स्वमस्थानववो द्रष्टुरेव धर्मः । तेन दृष्टत्वात्तस्य मिथ्यात्वसिद्धिरित्यर्थः । कथं वेनैव दृष्टत्वं वत्राह तानयमिति । यथैवेह व्यवहारभूमौ मुशिक्षितो देशान्वरमाप्तिमा- गैस्वेन मागेंग देशान्तरं गत्वा प्रत्यापदार्थान्दोक्षते वयाऽयं सनद्रष्टा स्वमगताप- दान्यिथोक्तमकारान्प्रतिपद्यते । ततश्च स्वमस्य स्थानिधर्मत्वाद्रज्जुसपादिवान्मध्यात्व- छ. 'मनुभु। २ ख. 'वाच तु; प. उ. व 'वात। ३ क. 'मेऽपि नि ४ च. श्यते तो। ५ग. घ. . च. छ. 'ईन्द गरी ६ च. तत्रान्य ७ के. 'देवातो.क.तारक तत्तु स्व। १. क.. वमित्याश11 छ. 'कत्वे । १२ क. तरेदि । १३ क. 'त्याशइपाह। १४ स.ग.म. "हितत्वोपा क. 'हिमोपा। १५. सिफलमा 185.'न स्फुटय। ७ ग. हेतोरीपा1148 "साक्षादि । ११ झ. 'पूर्व ख. २० स, 'ति । तथैः । २0 क. 'मग २१७. सर्प ·'गौडपादीयमाण्डूक्पोपनिषत्कारिकाः। [वश्यारूप तानयं प्रेक्षते गत्वा यथैवेह सुशिक्षितः ॥८॥ - हि । अपूर्वस्यानिधों हि स्थानिनो द्रष्टुरेव हि स्वप्नस्थानवतों धर्मः। पथा स्वर्गनिवासिनामिन्द्रादीनां सहस्राक्षत्वादि तथा स्वादशोऽपूरों- यं धर्मः । न स्वतःसिद्धो द्रष्टुः स्वरूपवत् । तानेवं प्रकारानपूर्वान्स्व- चित्तविकरूपानयं स्थानी स्वप्नहक्स्वमस्थानं गत्वा प्रेक्षते । यथैवेह लोके मुशिक्षितो देशान्तरमार्गस्तेन मार्गेण देशान्तरं गत्वा तापदार्थान्पश्य- ति तद्वत् । तस्मायया स्थानिधर्माणां रजुसर्पमृगतृष्णिकादीनामसत्त्वं तथा स्वमहश्यानामपूर्वाणी स्थानिधर्मत्वमेवेत्यसत्त्वमतो न स्वप्रह- प्टान्तस्पासिद्धत्वम् ॥ ८॥ मित्यर्थः । लोकव्यावामाशङ्कामुपन्यस्यति । स्वप्रेति । समत्वमाधन्ववत्वादि । भ- नुमानसिद्धस्यार्थस्यानुमानदोपोक्तिमन्तरेणासत्वमयुक्तमिति पृच्छति । फस्मादिति । व्याप्तिभूमि दूपयन्व्याप्तिमङ्गं दोषमाह । दृष्टान्तस्पेति । असिद्धत्व प्रश्नपूर्वकं वि. शादयति । कमित्यादिना । अपूर्वदर्शनमेव विवृणोति । चतुर्दन्तमिति । भन्यदपि त्रिनेत्रत्वादिष्टान्तस्य साध्यविकलत्वे सिद्धे प्रागुक्ता मानानुपपत्तिरिति फलिवमाह । तस्मादिति । दृष्टान्तासिद्धिं दूपयन्ननुमानं साधयति । तति । तत्कि स्वभावतः सिद्धं परतो वा । नाऽऽधः। नडस्य तदयोगादित्याह । न तदिति । द्वितीये तन्मि- ध्यात्वमित्यभिपेत्य प्रश्नपूर्वकमाघपादमवतारयति । किन्तीति । सद्गवान्यक्षराणि व्याकरोति । स्थानिन इति । भपूर्वस्वमदर्शनस्य स्थानिधर्मत्वं दृष्टान्तेन साधयति । येथेत्यादिना । अपूर्वदर्शनं स्वष्ट्रधर्मोऽपि चैतन्यवाकिं न स्यादित्याशङ्कय मा. धोपलब्धेमैंवमित्याह । म स्वत इति । उत्तराध विभजते । तानित्यादिना । भ- पूर्वाणां स्वपश्यानां स्थानिधर्मत्वेऽपि किमायावमित्याशङ्कयाह । तस्मादिति । स्व. मदृष्टान्तस्य साध्यविकत्वामा निगमयति । अतो नेति"। पूर्वस्यापूर्वस्य वा स्वप्रदर्श- नस्य स्वप्नद्रष्टवर्मत्वेन बदविद्याविलसितत्वाशन्ते साध्यसंपतिपत्तेस्तथैव जामवेदा- नां मिथ्यात्वं युक्तमित्यर्थः ॥ ८॥ क. यवे। २ स. च. छ. ज. झ मित्यपूर्व स्या। ३ घ. ह. च. ज. स. व ख ४३. काशन। ५ ज. 'नीयस्व.६ ज. अ. 'क्षितं । घ. र. च. ज. स. ता' पश्य। ८ घ. इ. ज. णां च स्या'। ९ छ. कस्य च्या'| 1. ग. ह. छ. श. 'दिति । 11 क. पूर्व । १२.ज. पप१३ ख. छ. स. स्वतः । १४ घ. सिदि किंवा पास. ज. इ.सिद्ध फिवा प ५ स. इ. छाज.. लिसिद्धिरित्या १६घ. ४. झ. स्य स्व. ग. २. नि । तये । १८ ज. । १९छ.या २० ज. वे कि। २१ क. 'ति । अपूर्वस्यान२३ २. सिया।।

·-- द्वितीपमकरणम्] आनन्दगिरिकृतीकासंचलितशांकरभाष्यसमेताः। स्वप्नवृत्तावपि त्वन्तश्चेतसा कल्पितन्त्वसत् । बहिश्तोगृहीतं सदृष्टं वैतथ्यमेतयोः ॥९॥ जाग्रहत्तावपि त्वन्तश्चेतसा कल्पितन्त्वसत् । बहिश्तोगृहीतं सद्युक्तं वैतथ्यमेतयोः ॥ १०॥ उभयोरपि वैतथ्यं भेदानां स्थानयोर्यदि। अपूर्णत्वाश निराकृत्य स्वमदृष्टान्तस्प पुनः स्वमतुल्यतां जायतें- दानां प्रपञ्चपन्नाह | स्वप्नत्तावपि स्वमस्थानेऽप्यन्तश्चेतसा मनोरथसं- फरिपतमसत् । संकल्पानन्तरसमकालादर्शनात्तत्रैव स्वप्ने बहिश्चे- तैसा गृहीतं चक्षुरादिद्वारेणोपलब्धं घयदि सदित्येवमसत्यमिति नि- श्चितेऽपि सदसद्विभागो दृष्टः । उभपोरप्यन्तर्बहिश्चैतःकल्पितयोत- थ्यमेवं दृष्ट ॥९॥ सदसतोतथ्यं युक्तम् । अन्तर्बहिश्चतःकल्पितत्वाविशेषादिति | व्या ख्यातमन्यत् ॥१०॥ चोदकश्चाह । स्वप्रजामत्स्थानयोर्मेदानां यदि वैतयं क एतानन्त- जामदृश्यानां मिथ्यात्वं वेषु सदसद्विभागमविभानविरुद्धमित्याशङ्कय दृष्टान्तेन स. मावते । स्वमवृत्ताविति । छोकस्य तात्पर्यार्थमाह। अपूर्ववेति । स्वमदृष्टान्तस्या- पूर्वदर्शनवप्रयुक्ती साध्यविकलत्वशङ्का परिहत्येति यावत् स्वमस्थाने सर्वस्थ मिथ्यात्वा- विशेषेऽपोरयर्थः । असत्वं परमार्थसद्विलक्षणत्वेन मिथ्यात्वं । तत्रापि तर्हि विभागमति- भासविरोधारकुवो मिथ्यात्वमित्याशङ्कच बापाविशेषादित्याह । उभयोरिति ॥ ९ ॥ दार्शन्तिकमाइ । जाग्रदिति । युक्तत्वे हेतुमाह । अन्तरिति । श्लोकस्थानाम- क्षराणां व्याख्यानमनपेक्षिवं व्याख्यानमायत्वादित्याह । व्याख्यातमिति ॥ १०॥ सर्वमिथ्यात्वे ममातृप्रमाणादिव्यवहारानुपपश्यों "विशेषमाशङ्कते । उभयोरिति । . घ. च, ताप्यन्त। २ ज. झ. 'वप्यन्ता ३ घ. ज. स. 'तमस'। ४ च.ज.द.स. "थे- तसा । ५ च. 'त सदसतोवैतथ्यं दृष्टम् ॥ ९॥ ६ घ ज. अ. 'वष्यन्त। ७ घ.ज. . 'तमस। ८५. ज. झ, 'श्वेतसा गृ९ घ. ज झ. 'त हि सत्सदसतोवैतथ्य युक्तम् ॥१.१०. "पि स्था। "ज. सकल्पनान' 1 १२ घ. ड च., 'कल्पनान। १३ च. न्तरं स्वस १४ च. "मेर। १५ प. तसा गृ? १६ छ. 'सस्वनि । १७ च. 'ततया चैत १८ घ. ड. च. म श. 'म् ॥९॥ १९. ' ताईक। २०५. ज. मिथ्यात्वे । २१ ज. 'र्शनात्ययु २२ घ. 'नवत्यत्यु , ज. पूर्वस्य ! २४ ख. यापूर्वस्य । २५ घ. र. ज. असत्यत्वं । २६ क. "तद्वि" । २७ स... स.ज. 'न्त इति । २८ ग. ज, झ. 'वापि विरोधमा । २९. घ. ड.छ, 'विरोधमा ।

·गौरपादीयमालूक्योपनिषत्कारिफा वितध्याय क एतान्बुध्यतेभेदान्को वै तेषां विकल्पकः॥११॥ कल्पयत्यात्मनाऽऽत्मानमात्मा देवः स्वमायया । हिश्चेतःकल्पितान्बुष्पते । को वे तेषां विकल्पकः । स्मृतिज्ञानयोः क आलम्बनमित्यभिमायः । ने चेभिरात्मवाद इष्टः ॥ ११॥ स्वयं स्वमायया स्वमात्मानमात्मा देव पात्मन्येव वक्ष्पमाणं भेदाका- रंकल्पपति रज्ज्वादाविव सादीन् । स्वयमेव च तान्बुध्पते भेदस्ति- कर्तृकरणव्यवस्थानुपपस्याऽपि विरोधोऽस्तीत्याह । को वा इति । विकल्पको निर्मावे- वि यावत् । श्लोकस्य चोधपरत्वं पविजानीते । चोदक इति । अक्षरयोजनया प्रय- मार्थापत्तिविरोध स्फोरयति । स्वप्मेति । चतुर्थपादमववार्याापरयन्वरविरोध स्फुटय- वि । को वै तेपामिति । कर्वा हि पूर्वानुमूतं स्मृत्वा वजावीयानिमिमीते" बेन स्मृत्यनुः भवाश्रयाक्षेपेण कर्मक्षेपो विवक्षिवस्तथा च क_दिव्यवहारानुपपत्तिः सर्वमिथ्यात्वे दुरित्यर्थः । योऽध्यात्म ममाता यश्वाधिदेवं कश्वरस्तावुभावपि मिथ्येत्यहीकारारममा- भादेरसैवमित्याशङ्कयाह । न चेदिति । यदि ममाता का वा नेष्यवे वर्हि नैरा- रम्यमिष्टमेवापद्यते । न च वेदेष्टुं शक्यते भारमनिराकरणस्य दुष्करत्वानिराकर्तुरेवात्म- रवादित्यर्थः ॥ ११ ॥ कर्तृकार्यादिव्यवस्थानुपपत्ति परिहरवि । कल्पयतीति । करणान्तरं व्यवच्छिनत्ति । आत्मनेति । कर्मान्तरं व्यावयति। आत्मानमिति ! कत्रन्तरं निवारयति। आत्मेति । वस्य धोदकान्तरापेक्षा मतिक्षिपति । देव इति । विवर्ववादं घोवयति । स्वमायये- ति । सर्वस्य मिथ्यात्वेऽपि मौयया विकल्पिदभेदानुरोधेन कर्तृत्वादिव्यवस्था सिद्धय- वीति भावः । ममातृपमाणादिव्यवहारानुपपत्ति प्रत्याह | सं एवेति । एकस्मिन्नेवाद्वि- वीये प्रतीचि वस्तुनि काल्पनिकभेदनिबन्धना सर्वा व्यवस्थेत्यत्र प्रमाणमाह । इति वेदान्तेति । यथा घटस्रष्टा कुलालोऽऽधिष्ठाता मृदोऽन्यो दृष्टो न तथेहान्योऽधिष्ठा- वाऽस्तीत्याह । स्वपमिति । यथा तत्र मृदाख्यमुपादानमधिष्ठातुरन्यदधिगवं न तों- धान्यदुपादानमस्तीत्याह । स्वमात्मानमिति । तत्र च घटं कुर्वतो भूमागो भवत्या क. 'मात्मदेहः स्व। २ च. नो।३ च.': स्यादिति ॥५॥४ छ. च तांस्त। ५ ग. छ. स. "र्तृकार्यका स. प. द. कार्यव्य' ज. स्फोटयति । ८ स. ग. घ. 'पं स्फोरय। ९ क. स्मक. 'तेनुस्मृ"ध. 'देवक' १२ सत्यत्तमि'। १३ क. तद्दष्टुं । १४ क. 'नि क। १५७. "छिfan६. माया'; स. ग. छ.. माया| १७क. 'वहार: सि11८ ज. धान्य।

·द्वितीयप्रकरणम२] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। स एव बुध्यते भेदानिति वेदान्तनिश्चयः॥१२॥ विकरोत्यपरान्भावानन्तश्चित्ते व्यवस्थितान् । द्वदेवत्येवं वेदान्तनिश्चपः । नाऽन्पोऽस्ति ज्ञानस्मृत्याश्रयः । नच नि- रास्पदे एव ज्ञानस्मृती वैनाशिकानामिवेत्यभिप्रापः ॥ १२॥ संकल्पपन्केन प्रकारेण कल्पपतीत्युच्यते। विकरोति नाना करोत्य- परॉल्लौकिकान्भावान्पदार्थाञ्छब्दादीनन्यांश्चान्तश्चित्ते वासमारूपेण व्यव- स्थितानव्याकृतानिपतांच पृथव्यादीननियतांश्च कल्पनकालान्बहिश्चि- भारोन तथेहाधारोऽन्योऽस्वीत्याह । आत्मन्पेवेति । परिणामवाद व्यावर्त्य विवर्तवा- दं मकटयितुं स्वमाययेत्युक्तं वत्र दृष्टान्तमाह । रज्ज्वादाविति । मायाद्वारेण चिदा- स्मनो जगनिर्मातृत्वमुक्त्वा तस्यैव बुद्धिमविविम्बितस्य प्रमातृत्वमित्याह । स्वपमेव चेति । न च ममातृत्वस्य ताविकतत्त्वं रग्वादी सर्पादिदर्शनवदेव मिथ्यात्वनिर्धार- णादित्याह । तद्वदिति । क_दिभेदस्य प्रमात्रादिभेदस्य च मिथ्यात्वे नेह नानाड- स्तीत्यादिश्रुति प्रमाणयति । इत्येवमिति । स एवेत्येवकारामाह । नान्योऽस्ती- ति । यो जगत्स्रष्टा यश्च ममाता ततोऽन्यो ज्ञानस्य स्मृतेश्चायो नास्ति । चेतन- भेदे मानामावादनुभवस्मृत्योश्चकाश्रयत्वस्य प्रसिद्धत्वादित्यर्थः । ज्ञानस्मृत्योराश्रयापेक्षा विषयापेक्षा वा नास्वीत्याशड्डयावाधिवप्रसिद्धिविरोधान्मैवमित्याह ।न चेति ॥१२॥ मकृतायां कल्पनायां विवक्षितं क्रममुपन्यस्यति । विकरोतीति । नियश्चेिति घ. कारादनियवांश्चेति विवक्ष्यते । मंतिपिपित्सितक्रमप्रतिपस्यर्थ पृच्छति । संकल्पयनि- ति । लोकाक्षरयोजनया युभुत्सितं क्रमं मत्यायति । उच्यत इत्पादिना । भन्यां- धेवि शास्त्रीयानिति यावत् । चिसमध्ये वासनारूपेण व्यवस्थितान् । भनभिव्यक्त- नामरूपत्वेन व्यवहोरायोग्यत्वमाह । अल्पाकृतानिति । कल्पनाकालान्विधुदादीन- स्थिरानित्यर्थः । पहिश्चित्तो बहिर्मुखो बाह्यान्व्यवहारयोग्यान्पदार्थान्कल्पयति । मन्त्र- श्चित्तस्तु तेभ्यो व्यावृत्तबुद्धिमनोरयादिलक्षणानात्मैन्यवस्थितान्भावान्व्यवहोरायोग्या- . १७. स की घ. 'तीत्येवेत्यु ३ ज. 'नाक'१४ च. 'लादहि १५ क 'धारस्तच. "स्तीह । ग. न त एवं क. 'तोम्यहा। छ. 'वप्रा • ग. यो वि।" ग.. पतिपत्सि। १२ ख. "पिसि १३ क. "ति कः स! 1४ घ. द. ज. सितक। १५ क. ताल मि'१६ क. 'होरयो। ख. 'काठीनान्वि' 10 क. 'र्मुखान्याया। १९ क. 'भ्यावर्त। २. घ. द. ज. स. थाना11 क.मध्य ११ क.घ.म. 'हारयो।

·७२ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिपत्कारिकाः। [वैतथ्याख्यं नियतांश्च बहिश्चित्त एवं कल्पयते प्रभुः॥१३॥ चित्तकाला हि येऽन्तस्तु इयकालाश्च ये वहिः। तः संस्तथाऽन्तश्चित्तो मनोरथादिलक्षणानित्येवं फल्पयति । प्रभुरीच- रात्मेत्यर्थः ॥ १३ ॥ स्वप्नवचित्तपरिकल्पितं सर्वमित्यतैदाकिन्यते। यस्माञ्चित्तपरिकल्पि- तैमनोरथादिलक्षणेचित्तपरिच्छेचैवैलक्षप्पं वाहानामन्योऽन्यपरिच्छेद- त्वमिति सा न युक्ताऽऽशका । चित्तकाला हि पेऽन्तस्तु चित्तपरि- च्छेद्याः नान्यश्चित्तकालव्यतिरेकेण परिच्छेदकः कालो पेषां ते वि. तकालाः । फल्पनाकाल एचोपलमपन्त इत्यर्थः । द्वयकालाश्च भेदका- न्कल्पयित्वा पुर्नेहियवहारयोग्यताय कल्ययतीत्यर्थः । एतदुक्तं भवति । यथा लोके कुलालो वा तन्तुवायो वा घटं पेटें वा कार्य चिकीर्षुरादौ व्यवहारायोग्यां व्यक्ति बु- द्धावाऽऽविर्भाव्य पश्चात्तामेव यहि मरूपाभ्यो संपादयति । तथैवायमादिकर्ताऽपि मा यालक्षणे स्वचित्ते नामरूपाभ्यामव्यक्तरूपेण स्थितान्स्रष्टव्यपदार्थान्प्रथमं सिसृक्षिता- कारेणान्वर्षिभाव्य पश्चाबहिः सर्वप्रतिपत्तृसाधारणरूपेण संपादयताति कल्पनायां क्र. माधिगविरिवि ॥ १३ ॥ कल्पितानां कल्पनाकालादन्यस्मिन्काले सत्वाभावाजामदावानां च कल्पनाकालात्का- लान्तरेऽपि मत्यभिज्ञया सत्वावगमादनुपपन्नं तेषां मिथ्यात्वमित्याशङ्कयाऽऽह । चित्ते- ति। ये कल्पनाकालमाविनो भावा मनस्यन्तर्वर्तन्ते । ये च प्रत्यभिज्ञायमानत्वेन पू. वापरकालेभाविनो बहिरेव व्यवहारयोग्या दृश्यन्ते ते सर्वे कल्पिताः सन्तो मिथ्यैव भवितुमईन्ति । मत्यभिज्ञायमानत्वलक्षणो विशेषस्तु नाकल्पितत्वपयुक्तः कल्पितेऽपि" वदर्शनादित्यर्थः । श्लोकव्यावामाशङ्कां दर्शयवि | स्वप्नवदिति । यथा स्वप्ने ह. श्यमानं सर्व कल्पिवं मिध्येवेष्यते । तथा जागरितेऽपि दृष्टं सर्व चित्तसन्दितं वेन. कसित मिथ्यैवेत्येतन्नाद्यापि निर्धारितमित्यत्र हेतुमाह । यस्मादिति । आत्मावि- पाविवर्तन चित्तेन तावदन्तर्विनिर्मिता मनोरंथरूपा मनस्यन्तर्वर्तमाना बहीरज्जुसदि- छ. 'चित्तक । २ . त्येवं त'। ३ क. झ. पाहते। ४ क. 'नम्र ५ छ. झ. 'टे का। स. ग. घ. ज. इ. 'हारयो। ७ ज. 'चित्तना'। ८ क. पत्तिसा। ९घ. 'नाका'। १.क. 'पने घ. लविभा १२५. 'हॉरायो। १३ क. पवस्तु। १४ छ, "पि तत्त्वे तु त १५ स. "न्तामिह. 'नोर।

·द्वितीयमकरणम्२] मानन्दगिरिकतटीकासंवलित करभाष्यसमेताः। कल्पिता एव ते सर्वे विशेपो नान्यहेतुकमा१४॥ लाअन्पोन्पपरिच्छेद्याः यथाऽsगोदोहनमास्ते पांउदास्ते तावनी दौग्धि यावद्गां दोन्धि तावदास्ते । तावानयमेतावान्स इति परस्परपरिच्छेद्यप- रिच्छेदकत्वं बाथाना मेदानां ते द्वयकालाः । अन्तश्चित्तकाला पाहाच द्वपकालाः कल्पिता एव ते सर्वे । न बाधो द्वयफालत्वविशेषः - ल्पितत्वव्यतिरेकेणान्यहेतुकः। अत्रापि हि स्वमदृष्टान्तो भवत्येव ॥१४॥ यश्च वे-चित्तेनैव परिच्छिन्ते । ते हिं कल्पनाकालमात्रभाविनो न ममीयन्ते । तैः सह लक्षण्यं मनसो यहिजामदृश्यमानानां भावानामन्योऽन्यपरिच्छे पत्वं कालद्ध- यावच्छिनत्वेन प्रत्यभिज्ञोगोपरत्वमिति यस्मादपलभ्यते तस्मादयुक्त जागरिवस्य स्व- प्रवन्मिध्यात्वमित्यर्थः । श्लोकाक्षरैरुत्तरमाह । सानेति । ये मनस्यन्तर्मनौरवरूपामा. वास्वे विधकाला भवन्तीत्यत्र चित्तकालत्वं विशदयवि । चित्तेत्यादिना याच्या- मुक्त्वा विवक्षिदार्थमाह । कल्पनेति । द्वितीयपादमववार्य व्याकरोति । द्वयेति । ये मनसो पहिरुपलभ्यन्वें ते भेदकालाः कालस्य भेदो भेदकालः स ये ते तपेति व्युत्पतेः । वतश्चान्येन पूर्वेणान्येनं पापरेण परिच्छेधा भिन्नकालावच्छिमत्वेन म- स्यभिज्ञायमाना इत्यर्थः । मत्यभिज्ञायमानत्वमुदाहरणनितया स्फुटयति । यथे- ति । भागोदोहनं गोदोहनपर्यन्वमास्वे देवदत्तस्तिष्ठवीति मत्यभिज्ञाशेपत्वेनाभि- ज्ञोदाहरणीया यात्रा कालेनावच्छिनो वर्तते वाववा कालेनावच्छिन्नो गोदोहन निर्वतेयवीत्यनेककालावस्थायित्वेन प्रत्यभिज्ञाविषयत्वं तस्य दर्शयति । यावदिति । पावचा कालेनायं षटोऽर्थक्रिया निर्वतयितुं शक्रोति तावता कालेनावच्छिन्नः सन्नेप विश्वात्युदाहरणान्तरमाह । तावानिति । परोक्षवया स्थितो यावना कालेनावच्छि- पः स्वकार्य निर्वस्य निर्वृणोत्येवावता कालेनावच्छिन्नः स विधवीत्यपरमदाहरणमाह । एतावानिति । उकेन न्यायेन परेणापरेण च कालेन परिच्छेधलं जामदृश्याना भावानामुपलभ्यते कालद्वयस्य च परिच्छेदकत्वम् । वषा च ते सर्वे मावा बहिश्य- माना द्वयकालेन कालदयेन परिच्छेधा मवन्तीत्यर्थः । तृवीयपाद व्याचष्टे । अन्त. रिति । चतुर्थपादार्थमाह । नेत्यादिना । पाहो जामदृश्येषु बाह्यपदाघु व्यवस्थि- घोदयकालत्वेन कालद्वयावच्छेदेन कृतः प्रत्यभिज्ञायमानवरूपो विशेषोऽन्यहेतुको न भवति । कल्पितेऽपि तथाविधविशेषसंभवादित्यत्र यन्तमाह । अत्रापि हीति । क. शाखः कालगत १ छ, 'रियो। ३ ज. 11४ फ.मानगो ५.देना क. ल.ना.ग. अ. 8. ' में।९ प. पाता. ज. न वाप 14. Rकि मि ·": [वैतथ्याख्य ; गौडपादीपमाण्डूक्योपनिपत्कारिकाः अव्यक्ता एव येऽन्तस्तु स्फुटा एव च ये बहिः। कल्पिता एव ते सर्वे विशेषस्त्विन्द्रियान्तरे ॥१५॥ ९. जीवं कल्पयते पूर्व ततो भावान्पृथग्विधान् ।- .. यंदप्यन्तरव्यक्तत्वं भावानां मनोवासनामात्राभिव्यक्तानां स्फुटत्वं वो बहिश्चक्षुरादीन्द्रिपान्तरे विशेपो नासो भेदानामस्तित्वकृतः स्वप्रेऽपि तथा दर्शनात् । किं तहीन्द्रियान्तरकृत ऍव । अतः फल्पिता एव जा- अद्भावा अपि स्वप्नभाववदिति सिद्धम् ॥ १५॥ पायोध्यात्मिकानां भावानामितरेतरनिमित्तनैमित्तिकतया फल्पनीयो यद्यपि सर्व जामदेदजातं कल्पितं वापि तत्र यपोक्तो विशेषः स्फुरः सिद्धयति । स्वमे सर्वस्य भेदजावस्य कल्पितत्वेऽपि मत्यभिज्ञायमानत्वानागरिवेऽपि तदुपपत्तेरि- त्यर्थः ॥ १४॥ स्वमजागरिवयोरुभयोरपि मिध्यात्वे स्फुटास्फुटावभासविभागानुपपत्तेनाविशेषण मि- ध्यास्वमित्याशङ्कयाह । अव्यक्ता इति"। ये मनस्यन्वर्भावनारूपत्वादस्फुटा ये च मनसो बहिरुपलभ्यमानाः स्फुटा भवन्ति ते सर्वे मनःस्पन्दनमात्रत्वेन कम्पिवाः । भिध्येवान्वीहरिन्द्रियभेदनिमित्तः स्फुटत्वास्फुटत्वविशेषः । न मिथ्यात्वममिथ्यावं वा तत्रोपयुज्यते । मिथ्याभूवेष्वपि वद्दर्शनादित्यर्थः । सोकाक्षराणि व्याकरोवि" । यद. पीत्पादिना । मनस्यन्तर्मनोरथरूपाणां मावानामव्यक्तस्वमस्फुटत्वम् । पत्र हेतुमाए । मन इदि । जक्षुरादिमापरवेन मनसो पहिीवाना स्फुटत्यं दृष्टं तदेषाममिथ्यात्वकृत- मिति शहा वारयवि । नासाविति । सर्वसंमविपन्नमिध्यात्येऽपि स्वप्ने स्फुटरवारफुट. स्वविशेषमतिमानानासी विशेषो मिथ्यात्वमममिथ्यात्व" वा प्रयोजयितुं प्रभववीत्याए । स्वमेऽपीति । भयं विशेषस्वदि केन सिद्धयतीत्याशय चतुर्भपादार्षमाह । किं तहीति । मनोमानसंपन्यादन्वर्भावानां वासनामावरूपाणामस्फुटत्वम् । पहिर्भावानां" सु चक्षुरादिपहिरिरीन्द्रयसंपन्धाधुक्तं स्फुटत्वं वदेष विशेषो मिथ्यात्वाविशेऽपि सिध्य- पीत्यर्थः । स्फुटस्वास्फुटत्यप्रतिभासभेदस्य मिध्यात्वेऽपि संभवात्मागुक्तमनुमानमविरु- दमिरयुपसंहरति । अत इति ॥ १५ ॥ भवतु सर्वस्य कपिवत्वम् । सा पुनः सर्वकल्पना केन द्वारेणेत्याशतयार जी. चमिति ! भारमा हि सर्व मायावशेन कायनादी विशिष्टरूपेण जावं कल्पयति । क. प. प. पोय'ए. येण। ३८.प. स. स्तरमाप्राणां ४ि. ए मतः । ५.प.स.ए.ज. 'वानागाध्या 'नाया: सिंग...प.श.पोरग. अ.'सारकपनाधिप. पोनों विशेषगरी १.८.मि.दमा १२० "MastiS.NET1..'नो ५ प्र.प.दो।

·दिवीयमकरणम् २] आनन्दगिरिकतटीकासंवलित करभाष्यसमेताः। बाह्यानाध्यात्मिकांश्चैव यथाविद्यस्तथास्मृतिः॥ १६॥ किं मूलमिति । उच्यते। जीवं हेतुफलात्मकम् अहं कुरोमि मम सुखदुःखे इस्पे लक्षणम् । अनेवलक्षण एव शुद्ध आत्मनि रज्ज्वामिव सर्प कल्पयते पूर्वम् । ततस्तादन क्रिपाकारकफलभेदेन माणादीनानाविधान्भावा- न्बाहानाध्यात्मिकांश्चैव कल्पयते । तत्र कल्पनापां को इंतरित्युच्यते । पोऽतो स्वयं कल्पिती जीवः सर्वकल्पनापामधिकृतः स यथाविधो या- शी विद्या विज्ञानमस्पेति पथाविधस्तथाविधैव स्मृतिस्तेस्पेति तथा स्मृतिर्भवति स इति । अतो हेतुकल्पनाविज्ञानातलविज्ञानं ततो हेतु- फलस्मृतिस्ततस्तद्विनानं तदर्थक्रियाकारकतत्फलभेदविज्ञानानि । ते- तव इति । वत्सृष्टा वदेवानुमाविशदिवि श्रुवः स्वयमेव जीवमावमापद्यते । तदारेण पुनर्नानाविधामावानिमिमीवे । ज्ञानस्मृविवषम्याचकेरूप्येषु भावेषु वैषम्योपपत्तिरित्यर्थः। 'भोकल्यावर्य प्रभमुत्पापयति । बाँधेति । पदार्थाः साध्यसाधनव्या स्मिता पाहाः सुखं दुःखं ज्ञानं रागश्वेत्येवसादयस्त्वाध्यामिकास्तेषां परस्परं निमित्तनैमितिकवाड- स्ति । पाहानिमिसीहत्याध्यात्मिका भवन्ति । धानपि निमिसीरुसेवरे जायन्वे । घदेवमिवरेतरनिमित्ततयों नैमित्तिकवया च कल्पनाया मूळे वक्तव्यम् । निर्मूलकल्प- मायामविपसङ्गादित्यर्थः । छोकाक्षरयोजनया परिहरदि । उच्पत इति । हेतुफला- मकमित्युक्तमेव व्यनीक । अहमिति । हेतुफलमानविकलं परिशुद्धमारमरूपं जीवक- पनाविधानं दर्शयति। अनेनेवमिति भारोपस्याधिष्ठानापेक्षाऽस्तीत्यम घावमाह । रजवामिवेति । द्वितीयतृतीयपादौ विभजते । ततइति । वादथ्येन मधर्म कल्पिवस्य भोर्जीवस्य शेपत्वेनेत्यर्थः । यद्यपि जीवः सर्वकल्पनार्या मूलभूतो हेतुस्तयापि स्य सत्र कल्पनाविशेषो विशेष हेतुभ्याविरकण न संभवतीति शहवे । तति । चतुर्षपादे- नोतरमाह । उच्यत इति । कल्पितो विशिष्टरूपेणेति शेषः । अपिछत: स्वामित्वेन "संबड इत्यर्थः । इति शन्दः सकारयोजनासमाधियोनार्थः । मकवकल्पनामेव मपञ्चपति । अत इत्यादिना । सत्यनपानाधुपयोगे तृयानि भवति । भसदि न भवतात्पन्वयव्यतिरेकरूयायादोजनादिकं हेतुरिति पनाविज्ञानमुपपवे । १५. "विशस्त ख.ए.१.७. ज. सुख समिमें स. सुसेयरक. भने. 'सिसय ५ घ. स्तथा । क. ग... R.ा। ग.... पदामिति । 8. साध्यामियानामिति । ८ क. सुराः । १.१२. ज. 'तने 11 प. 'यार। २स, प ३ क. गुदाम 1. A५. एकाग. '.. शेप.. 'nिitain.. R. रुता सा.क. पत संपरक ' प. प. 'रत 118..१ सय २५ स. सान्यो पो."

·.:- गौडपादीपमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [वैवग्यास्य जनिश्चिता यथा रज्जुरन्धकारे विकल्पिता । भ्यस्तत्स्मृतिस्तस्मृतेश्च पुनस्तद्विज्ञानांनी त्येवं बाह्यानाध्यात्मिकांचे- तरतरनिमित्तनैमितिकभावनानेकधा कल्पयते ॥ १६ ॥ तत्रजीवकल्पना सर्वकल्पनामूलमित्युक्तं सैवे जीवफल्पना किं निमित्ते- ति दृष्टान्तेन भतिपादयति। यथा लोके स्वेन रूपेणानिश्चिताऽनवधारिता एवमेवेति रज्जुर्मन्दान्धकारे किं सर्प उदकधारा दण्ड इर्ति यानेकधा विकल्पिता भवति पूर्व स्वरूपानिश्चयनिमित्तं । पदि हि पूर्वमेव रज्जुः वस्तृप्त्यादिकं फलमिति कल्पनाविज्ञानं जायते । ततोऽपरेघुरुंक्तयोरुभयोरपि हेतु फलयोः स्मृतिरुद्भवति । ततश्च फलसाधैनसमानजातीये कर्तव्यताविज्ञानम् । ततश्वा भिलपिवतृष्यादिफलार्थत्वनै पाकादिक्रिया वत्कारक तण्डुलादि तत्फलीननिष्पत्या. दीनि विशेषविज्ञानादीनि भवन्ति । ततो हेत्वादिस्मृतिः । तदस्तदनुधानम् । ततश्च फलम् । इत्यनेन क्रमेण मियो हेतुहेतुमत्तया कल्पना भवतीत्यर्थः । प्रकृता फल्पना. मुपसंहरति । एवमिति ॥ १६ ॥ इदानी जीवकल्पनानिमित्त निरूपयति । अनिश्चितेति । श्लोकस्य वात्पर्य दर्श- यितुं वृस कर्तियति । तत्रेति । पूर्वश्लोकः सप्तम्यर्थः । जीवकल्पनाया नित्यरवायो- गात्सनिमित्त्वस्य वक्तव्यत्वात्तस्य च पस्तुत्वे निवृरयनुपपत्तेः । असवस्तुत्वे च निमित्तत्वासिद्धीवकल्पनाया दुर्घटत्वात्तत्कार्यमूवापि कल्पना नावकल्प्यत इत्याशङ्क: ते।सैवेति । उत्तरत्वेन श्लोकाक्षराण्यवदार्य व्याचष्टे । दृष्टान्तेनेति ।स्वप्नसाधारण रूपर: ज्जुत्वं वेनेवि यावत् । भनवधारिदत्यमेव स्फोरेयादि । एवमेवेति । ररेवेयमित्यनेन म- त्यर्थः। उक्तावधारणाराहित्ये कारणं सूचयति । मन्देति । पूर्व रज्जुस्वरूपनिब्धया- मागवस्थायामित्यर्थः । सादिकल्पनायामन्वयव्यतिरेकसिद्धमुपादानमुपन्यस्यवि । स्व- रूपेति । एतदेव न्यविरकद्वारा विवृणोति । यदि हीति । देवदत्तस्य इस्तीघवयवेषु वदूपेणेव निश्चिवेषु सपोदिविकल्पो यथा नोपलभ्यते वधा पुरोदिन्यपि र खरूपे- ण निश्चिनासी युक्तस्तथा च विज्ञानादेव स भवतीत्यर्थः । उपपादिदं दृष्टान्तम- नूध दार्शन्तिकमभिधानश्चतुर्भपादामाद । ऐप इति । हेतुफलादीत्यादिशब्देन . . तिथ२ स. प. द. ज. मानमित्य फ. मानि तेभ्यस्तस्मृतिस्तस्मृतिय पुनस्तरमानानी'। ४.ज. स. नामाध्या ५७.३ का ६. 'तियाने। . च. 'दिएक. ज: सग। ९म. 'तम्तुष्टपादित १. घ... ज. स. म.फ. धना ११.ले प१३. रा.स. रागन्तरतास. रायमनि'५.५ इ.स.अ. 'नानिm. म."10, 'निमितता10 ग.क्षे.१९ ग.प.र.:... रताव २०. पिक १.म.... ना २१ क. रजहा । २१ म... भ. प.७. मिला। १५ ५.८ एवमि.एगमि।

·विधीयमकरणम्२] आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्पसमेताः। सर्पधारादिभिर्भावस्तद्वदात्मा विकल्पितः ॥ १७ ॥ निश्चितायां यथा रज्ज्वां विकल्पो-विनिवर्तते। स्वरूपेण निश्चिता स्यात् । न सादिविकल्पोऽभविष्यत् । यथा स्वह- स्ताङ्गुल्यादिषु । एप दृष्टान्तः । तद्वद्धतुफलादिसंसारधर्मानर्थविलक्षणत- या स्वेन विशुद्धविज्ञप्तिमात्रसत्ताद्वपरूपेणानिश्चितत्वाजीवमाणाधनन्त- भावभेदेरास्मा विकल्पित इत्येष सर्वोपनिपदा सिद्धान्तः ॥१७॥ रजुरेवेति निश्चये सर्वविकल्पनिवृत्तौ रजुरेवेति चाद्वैवं यथा तथा नेति नेतीति सर्वसंसारधर्मशून्पमतिपादकशास्रजनित विज्ञानसूर्यालोकक- कर्तृत्वभोक्तृत्वरागद्वेषादि पहाते । विलक्षणत्वमेव स्फुरयति । स्वेनैति । नारोपितेने. ति यावत् । विज्ञप्तेविशुद्धत्वं जन्मादिराहित्यमाकारान्तरलान्यत्वं चन्मात्रत्वं चेत्यर्थः । तन्मात्रस्वमयुक्त सामान्यविशेषभावादित्याशङ्कयाह । सत्तेति । न च तनान्यदस्ति सुखमिति मत्वा विशिना | अद्वपत्ति । सच्चिदानन्दाद्वयारमाविद्याविलसिवं ट्रैवमि- त्य ममाणं सूचयति । इत्पेष इति । अद्वतश्रुत्यस्तावकोपलभ्यन्ते यत्र हि देव- मिव भवतीत्याचाच देवतत्यविभासयोर्मपात्वमावेदयन्त्यः श्रुतयः श्रूयन्ते वेनादेतं द- त्वं देवमविचाविजृम्भिवमिति प्रमाणासिद्धमित्यर्थः ।। १७ ॥ अविधाकृता जीवकल्पनेत्यन्वयमुखेनोक्तं वदेवेदानी व्यतिरेकमुखेन दर्शयति । निश्चितायामिति । र रेवेति रज्ज्वा निश्चितायां वदज्ञाननिवृत्तेस्वदुत्थसादिविकरूपः सर्वथा निवर्वते रम्जुमात्रं चावशिष्यते तदात्मनि श्रौतो निश्चयो यदा सम्पद्यते द- दा सर्वस्यात्माऽविद्याकल्पिवस्य जीवादिविकल्पस्य व्यावृतेरद्वैवमेवात्मवत्वं परिशिष्य. । धस्मादात्माऽविधाविजृम्भिता जीवकल्पनेत्यर्थः । दृष्टान्तभागं व्याचष्टे । रञ्ज- रिति । तदित्यादि व्याकरोति । तथेति । सर्पस्यापि संसारात्मनो धर्मस्यात्मन्या- रोपितस्यासवावेदकं यनिषेधशास्त्रं तेन जनितं विज्ञानमेव सूर्यालोकस्वत्कृवो योऽय- मात्मविनिश्चयः स एवाद्वितीयः शिष्यते । द्वेदं पुनः सर्वमेव व्यावृत्तं भवतीत्यर्थः । भात्मविनिश्वयमेव विशिनष्टि । आत्मैवेति । सर्वमिदमात्मैवेत्युक्तः पूर्णत्वं तस्योच्यवे पूर्वभाविना कारणेन संस्पर्शशून्योऽपूर्वः पश्चादाविना कार्येण सम्बन्धविधुरोऽनपरमन- न्वरं छिद्रं तच्छून्योऽनन्तरश्चिदेकरसस्तस्यैव प्रत्यक्त्वमबाह्यत्वं कार्यकारणास्पृष्टमुभ- यकल्पनाधिष्ठानत्वेन ततोऽन्तरत्वादित्याही सबाहाति विशेषणत्रय कौटस्थ्यव्यव- स्थापनार्थम् । जन्मादिसम्बन्धाभावे कारणमविधासम्बन्धराहित्यं दर्शयति अभपइति। क. 'व्यत् । स यया । २ ज. श. प. दिष्वेव । ३ क. बढ़े।४ प..। ५. भेषामा ६ प. 'पाल' ७ स. इ. छ. 'सत्र तत्रो'८ क. 'समानयो। ९. 'तेना।

·७८ . गौडपादीयमाण्डूक्योपनिपत्कारिकाः । विष्यास्य रज्जुरेवेति चाद्वैतं तदात्मविनिश्चयः॥ १८॥ प्राणादिभिरनन्तैश्च भावरेतर्विकल्पितः । मायैषा तस्य देवस्य यया संमोहितः स्वयम् ॥१९॥ प्राण इति प्राणविदो मूतानीति च तद्विदः । तात्मविनिश्चयः । आत्मैवेदं सर्व अपूर्वोऽनपरोऽनन्तरोऽबाह्यः सवाझा- भ्यन्तरो छनोऽजरोऽमरोऽमृतोऽभप एक एवाद्वप इति ॥ १० ॥ यद्यात्मक एवेति निश्चयः कथं माणादिभिरनन्तविरेतैः संसारल. क्षणैर्विकल्पित इति । उच । शृणु मापा तस्यात्मनो देवस्य । प- था भोयाविना विहिता मापा गगनमतिविमलं कुसमितेः संपलाशैस्त- रुभिराकीर्णमिव करोति तथेयमपि देवस्य मायो यपाऽयं स्वयमपि मो. हित इव मोहितो भवति । मम माया दुरत्पयेत्युक्तम् ॥ १९ ॥ माणः माज्ञो बीजात्मा तत्काभेदा हीतरे स्थित्यन्ताः । अन्ये च नं खल्वविधा पत्र कारणत्वेन सम्बन्धमनुभवति । वस्य पूर्णत्वेन कारणानपेक्ष- रवादित्याह । एक इति । द्ववाद्ववव्यावृत्यर्थमवधारणं न विधायाः । निराश्रयत्वो- पपतेः । भाश्रयान्वरस्य चासरवात् । तत्रैव सा मविशवीवि घेरसत्यम् । भविन्द्रह- या वस्यास्वध मवेशेऽपि वस्तुदृष्टया नासौ तस्मिन्मवेष्टुं मभवतीत्याह । अद्वप- इति ॥ १८॥ भात्मनो द्वितीयत्वे कथमनेर्भावस्तस्य विकल्पितत्वमित्यभिमायापतिपरया प्रत्यव- विद्यते । माणादिभिरिति । सिद्धान्ती स्वाभिसन्धिमुनाटयनुपरमाह । मापेति । चोधमागं विभजवे । पदीति । उत्तरार्धमुत्तरत्वेन व्याकरोदि । उच्यत इति । मा- यामेव हटान्वेन पटयति । पयति । तामेव मायां कार्यद्वारा स्फोरयति । पपेति। यपा लीकिको मोहितो मोहपरवशो दृश्यते तथाऽयमारमा स्वयमेव मायासंबन्धान्मो- हिवो भवति । भवो मोहद्वाराऽऽरमन्येव मायापिगविरित्यर्थः । मायाया मोहदेवत्वं भगवपि सूचिवमित्याए । ममेति ॥ १९ ॥ के ये मागादयोऽनन्ता भावा येरामा विकाप्यते माययेत्यपेक्षापा माणादिविकल्प- नामुदादरवि । प्रोण इति । प्रागो हिरण्यगर्भस्तटस्पेश्वरो वा स जगतो हेदुरिति क.ति: ५। ३ रा. प. अ. 'सर समो। ३. प. अ. मापा । ४७. प्राणा ५०.प्र.माणे (क.लिमा18. 'मिनिमः। प. सम्परा.प.ज.पाऽ- पनप, 'या मना.क. दिनो मग. लिमि". जीनारमा। १२ ग. प. अ. प्रागा Tinin.. मीनिप....या।

·द्वितीयमकरणम२]भानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाण्यसमेताः। गुणा इति गुणविदस्तत्त्वानीति च तहिदः ॥२०॥ पादा इति पादविदो विपया इति च तद्विदः । से लौफिकाः सर्वमाणिपरिकल्पिता भेदा रज्ज्यामिव सादयः । त. चान्ये आत्मन्पात्मस्वरूपानिश्चयहेतोरविद्यया कल्पिता इति पिण्डी- कृतोऽर्थः । माणादिश्लोकानां प्रत्येक पदार्थव्याख्याने फल्गुप्रयोजन- त्वोचलो न कृतः ॥ २० ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥२५॥ ॥२६|| २७ ॥ २८॥ माणविदो हेरण्यगर्भाधा वैशेषिकादयश्च फल्पयन्ति । वदिदं कल्पनामात्रम् । स्वव- प्रस्य हिरण्यगर्भस्य सर्वजगहेतुत्वे मानाभावात् । पौरुषेयागमस्यापीरुपेयश्रुतिविरोधे स्वा मानत्वायोगोचटस्थेश्वरवादस्य च प्रमाणयुक्तिविहीनस्य प्रविपत्तुमशक्यरवादि- त्यर्थः । कल्पनान्तरं दर्शयति । भूतानीति' चेति । पृथिव्यजीवायवस्तत्वानि वा. नि च चत्वारि भूतानि जगत्कारणानीवि लोकायविकास्वपि कल्पनामात्रम् । न हि भूवानि स्वःसिद्धानि जडत्वविरोधात् । नापि परवः सिद्धानि । स्वगुणस्य चैतन्य- स्प त्वमाइकरवायोगाद्विगौप्यस्य वहिविषयत्वादर्शनात् । भवो भूतानि जगत्क- पुणीति कल्पनेपेत्यर्थः । सत्वरजस्वमासि भयो गुणाः साम्येनावस्थिता जगतो महदा- दिलक्षणस्य कारणमिति सांस्याः वदपि कल्पनामात्रम् | साम्येन स्थिवानां कारणले मलयाभावमसङ्गात् । वैपम्यभेजनस्य च नितुकत्वे सी तदापावात् । सहेतुकावे हे- वोनित्यत्वे माचीनदोषानुपङ्गादनित्यत्वे हेपन्तरापेक्षायामनवस्थानादित्याह । गुणा इतीति । कल्पनान्वरमाइ ।सत्त्वीनीति चेति ।भात्माऽविधा शिव इवि सङ्क्षपतस्त्राणि धवानि सर्वजगत्मवर्वकानीति शैवा मन्यन्वे वदपि कल्पनामात्रम् | भात्मनो मिन्नत्वे शिवस्य पठादितुल्यत्वमसङ्गादभिन्नत्वे तत्वानां नित्वन्यापावादित्यर्थः ।। २० । एकस्यात्मनो विश्वादयः पादाः सर्वव्यवहारदेवो भवन्तीत्यपि कल्पनामात्रम् । निरंशस्यात्मनोऽशभेदानुपपत्तेरित्याह । पादा इतीति । वात्स्यायनप्रभृतीनां कल्पना कथयति । विषया इतीति । शब्दादयो" विषया भूयो भूयो भुन्यमानास्वत्वमिति" विभ्रममात्रम् । विपस्य विषयाणा च दूरमत्यन्वमन्वरम् । उपभुक्तं विषं हन्ति विषयाः क. त्मनात्म'। २ झ. 'स्वात्प्रसिद्धपदार्थलाच यलो'। ३१, 'श्च विक४ घ. 'स्या ५५. 'गाताटस्ध्येश्व। ६ छ. ति ७ ग, #. 'नि चला।८स. घ. 'म्नावस्पिा ९.भ. वन.ग. दाया। ग. ह. "हेतो' १२ स.७. इति । १३ ग. घ.ड. स. वानि ।। ७. 'ति आ|५.पी १६ क. 'यः स १७ स. पत्त्या पादानुपपरोस. छ.. ति।१९ छ, इति । २०. 'यो । २।७. 'तिभ्री। १२ ग. प्र. विषयः ।

·या वर्णानामारोपितरूपेण वेदशब्दवाच्यत्वात्कुतो वेदानां परमार्थवेत्याह । वेदा ईति। वाचे सदा स्यादिवि विषयसंनिधी भोकृत्वं भान्तिरेवेत्याह । मोक्तेति चेति । सूप- मात्मा सूक्ष्मोऽणुपरिमाणः स्यादिति केचित् । वन । युगपदशेपशरीरव्यापिवेदना- ८० ६ भोक्तेति च भोक्तृविदो भोज्यमिति च तदिदः ॥२२॥ स्मरणादपि इदि । विषयानुसंधानस्य निन्दितत्वात्तेषां पारमार्थिकद्वस्वभावानुपपवेरिस्य- थैः । भूर्भुवः स्वरिति भयो लोका वस्तुभूताः सन्तीति पौराणिकाः । वापि कल्पनामा.. त्रम् । स्थानभेदेन त्रित्वे तदानन्त्यस्य दुरुत्तरत्वात्स्वातथ्यस्य चासिद्धत्वादित्याह। लोका इतीति । अमीन्द्रादयो देवास्तत्तत्फलदातारो नेश्वरस्तथेति देवताकाण्डीयाः। घदपि कल्पनामानम् । भस्मदादिमयन्नमपेक्ष्य फलदातृत्वे वेषां भृत्येम्यो विशेषाभा. वासगात् । स्वातयेणोपकारकत्वे तदाराधनवैयात् । तद्भक्तानामपि विमतिपत्ति- हि वेदा लौकिकवर्णव्यतिरिक्ता दृश्यन्ते । क्रमवतामव वर्णानां वेदशब्दवाच्यत्वाङ्गी भग्वेदादयो वेदाश्वत्त्वारस्तत्वामीति पाठका वदन्ति । तदपि कल्पनामात्रम् । कारात् । क्रमश्वोच्चारणोपलव्ध्योरन्यतरगतो वर्णेष्वारोप्यते । तथा च वथाविधक्रमव- ज्योविष्टोमादयो यज्ञा वस्तुभूता भवन्तीति बौधायनप्रभृवयो याज्ञिका मन्यन्ते सदापि भान्तिमानम् । यज्ञ व्याख्यास्यामो द्रव्यं देवता त्याग इत्यत्रैकैकस्मिन्यज्ञविज्ञानामा- वारसमुदायस्यावस्तुत्वादित्याह । पज्ञा इति चेति । भोक्तवात्मा न कर्तेदि सा- रूयाः । वत्र मोगो यदि विक्रिया स्वीक्रियते दहिं कथं नानित्यत्वादिपमङ्गः स्वमा- पारास्तु भोज्यं वस्त्विति मतिजानते । वदपि न । मधुरादिरसव्यञ्जनादेस्वदेवान्ययाव. वैवण्याख्य स्थूल इति च तद्विदः। i. गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। लोका इति लोकविदो देवा इति च तदिदः ॥२१॥ वेदा इति च वेदविदो यज्ञा इति च तदिदः । सूक्ष्म इति सूक्ष्मविदः र्शनात्तत्मसादस्याकिंचित्करत्वादित्याह । देवा इति चेति ॥ २१ ॥ दर्शनादकैकप्यासंभवादित्याद । भोज्पमिति चेति ॥ २२ ॥ नुसंधानासिद्धरित्याए । सूक्ष्म इतीति । धूलो देशोऽमित्ययादारवि लोकायव - पः । न । मृवपुयोरपि संपाविशेषावन्यमसङ्गात् । एकैकस्य प मतस्य रा.प... प. अ. 'ति । एम.ए. पत्तिरि।. दुस्लरवा ४ स.७. ति। ५. 'का. शेषमा .. रे पगेप ८ ग......salam..fr भो....... पि. पन्त....... ४. १५.. मी.मुन १७.ना ·द्वितीयपकरणम्२] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। मूर्त इति मूर्तविदो अमूर्त इति च तद्विदः ॥२३॥ काल इति कालविदो दिश इति च तद्विदः । वादा इति वादविदो भुवनानीति तदिदः ॥ २४ ॥ मन इति मनोविदो बुद्धिरिति च तदिदः । वन्यादर्शनारसंघातस्य चावस्तुत्वादित्याह । स्थूल इति चेति । मूस्त्रिशूलादिधारी महेश्वरश्चकादिधारी वा परमार्थो भवतीत्यागमिकाः । तदपि भ्रान्तिमात्रम् । अस्मदादि- शारीरवत्तस्यापि शेरीरस्य पाश्वभौविकत्वात् । लीलाविग्रहकल्पनं च विग्रहाभावे ली- लाभावादयुक्तमित्याह । मूर्त इति । अमूर्तः सर्वाकारशून्यो निःस्वभावः परमार्थ इति शून्यवादिनः तदपि कल्पनामात्रम् । परमाथों निःस्वभावश्चेति व्याघातादित्याह । अमूर्त इति चेति ॥ २३ ॥ कालः परमार्थ इति ज्योतिर्विदः । तच न । कालेक्ये मुहूर्वादिव्यवहारायोगात् । वन्नानात्वेऽपि न स्वातंत्र्यम् । अन्यविषयत्वेन मैतीतेः । उदयकाल इत्यादिना कि- पाधर्मत्वेन मतीवेः स्फुटत्वात् । न च क्रियाधर्मत्वं कालेऽपि तदुरपत्तिदर्शनादन्यथा- कालीनवच्छिन्नत्वेन क्रियानित्यत्वापावादित्याह । काल इतीति । स्वरोदयविदस्तु दिशः परमार्था इत्याहुः । तदपि भ्रान्तिमात्रम् | तद्विदामपि पराजयदर्शनादित्याह । दिश इति चेति । धातुवादो मत्रवादश्चेत्यादयो वादा वस्तुभूता भवन्तीति केचित् । तदपि कल्पनामात्रम् । ताम्रादिस्वभावे स्थिते नष्टे च कनकादिस्वभावसिंभवात् । मत्रवा- देऽपि कालैटो न वति । भकालदष्टः स्वयमेवोत्थास्यतीत्यभ्युपगमायामोहमात्रमित्याह । वादा इतीति । भुवनानि चतुर्दश वस्तूनीवि भुवनकोशविदः । वदपि कल्पनामात्र- म् । तेषामदृष्टत्वात् । न च तेभ्यस्तदर्शनम् । वेषां मिथो विपतिपत्तिदर्शनादित्याह । भुवनौनीति ॥ २४ ॥ मन एवात्मति लोकायतभेदः । वदपि भान्तिमात्रम् ! वस्य स्वातये फेशमान्य- नुपपत्तेः । अस्वातत्र्ये च घटवदनात्मत्वात्करणत्वाच दीपवदात्मत्वायोगादित्याह । मन इति । बुद्धिरेवात्मवि बौद्धाः । वेषामपि भ्रान्तिमात्रमेव । वत्सुषुप्चे व्यभिचारा- द्वेषस्य च घटबदतिरिक्वेचत्वादित्याह । बुद्धिरिति । चित्तमेव वाहाकारशून्यं वि- १५. च. छ. मनवि'। २१. 'तस्यावा ३ ग. 'स्य पव। ४ घ... ज. मर्तिनि। ५७. "दिवत्त। ६. 'सरं पाख. ग. घड. ज. स. 'लायोगाद। ८ घ. ज. 'मार्थतो नि। ग. ले मग. तीते ।उघ. 'लावच्छि। ११ घ. यायो नि'। ३ ख. मार्य । छ. यादर्शनात् । १५ स.ग.घ..लो। १६ स्व. ग. घ. ज. 'लष्टः । १७ छ. 'मेव. युत्म। १८ स. इति । REMला २०. पवचनेभ्य । २१ घ. नानातीति । २२ ग. ..'कलवे।

·८४ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिपत्कारिकाः । [वैवध्यारूप तं चावति स भूत्वाऽसौ तद्वहः समुपैति तम् ॥२९॥ एतैरेषोऽपृथग्भावैः पृथगेवेति लक्षितः । त्ययमहमिति वा ममेति वा तं च द्रष्टारं सभावोऽवति यो दर्शितो भा- वो स भूत्वा रक्षति | स्वेनात्मना सर्वतो निरुणद्धि । तस्मिन्महस्त- द्वहस्तदभिनिवेशः । इदमेव तत्त्वमिति स तं गृहीतारमुपैति । तस्यात्म- भावं निगच्छतीत्यर्थः ॥ २९ ॥ एतैः प्राणादिभिरात्मनोऽपृथग्भूतैरपृथग्भावैरेप आत्मा रज्जुरिव स- पादिविकल्पनारूपैः पृथगेवेति लक्षितोऽभिलक्षितो निश्चितो मूटैरित्प- र्थः । विवेकिनां तु रज्ज्वामिव कल्पिताः सदियो नात्मव्यतिरेकेण मा- णादयः सन्तीत्यभिमायः । इदं सवं यदयमात्मेति श्रुतेः । एवमात्म- व्यतिरेकेणासत्वं रज्जुसर्पवदात्मनि कल्पितानामात्मानं च केवलं नि- । हुनेत्यादिना । वमेव भावं विशिष्टि । यो दर्शित इति । स कथं द्रष्टारं रक्षतीत्य- पेक्षायामाह । असाविति । साधकपुरुषवादात्म्यमापयेत्यर्थः । रक्षणप्रकारं मकटय- ति | स्वेनेति । साक्षादसाधारणरूपत्वेन तत्रैव निष्ठामापाघ ततोऽन्यत्र प्रवृत्तिमुपा- सकस्य निवारयतीत्यर्थः । चतुर्थपाई व्याचष्टे । तस्मिन्निति । एतेनान्यत्र प्रवृति- निरोधे हेतुरुक्तस्तार्ह माणादीनामात्मैवदेव तात्विकत्वं माधमित्याशङ्कय कल्पिवानाम- 'धिष्ठानातिरेकेणावस्तुत्वानवमित्याह । एतैरिति ॥ २९ ॥ उक्तज्ञानस्तुत्यर्थमाह । एवमिति । पूर्वाधं व्याकरोति । एतैरिति । कल्पिता- नामधिष्ठानाविरेकेण सत्तास्फुरणयोरभावात्तद्वारेणात्मनि भेददर्शनमविवेकिनामस्तु । तद- न्येषां कथमुपलब्धिरित्याशङ्कयाऽऽह । विवेकिनान्विति । प्राणादीनामात्मातिरेकेणा- सखे प्रमाणमाह । इमिति । उत्तरार्ध योजयति । एवमिति । तत्त्वेनात्मवेदनोपायं सूचयति । तत्त्वेनेति । स्वप्नदृश्यवजाग्रदृश्यानां मिथ्यात्वसाधको दृश्यत्वादिहे. तुरत्र युक्तिरित्युच्यते । यथोक्तविज्ञानवान्वेदकिङ्करो न भवति "किं तु स यं वेदा- में वे स एव "वेदार्थों भवतीत्यर्थः । विभागतो वेदार्थव्याख्यानमभिनयति । इदमि- १ झ. यम्भावरपृथग्भूतरे'। २ छ. 'तोम्; ज. स. 'तो नि'; क. 'तोयलक्षितो नि:३ क. • पदमा ४ घ. इ. स. 'मापय । ५ ग. घ ड. ज. झ. 'स्य वा । ६ स. ग. छ. 'ति ॥ २९॥ । घ. इ. मत्वा । ८ क. वान्भव ९ ख. ग. छ. 'ति । उ !• क. सत्त्वात्स्फु श. 7. 'मात्मन्यति'। ११ स... 'ति । श्रुतित इति । १३. स्विसौ यं । १४ ग. छ. स. 'तदर्थो ।

·द्वितीयपकरणम२] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। ८५ एवं यो वेद तत्त्वेन कल्पयेत्सोऽविशङ्कितः ॥३०॥ स्वममाये यथा दृष्टे गन्धर्वनगरं यथा। विकल्पं यो वेद तत्त्वेन श्रुतितो युक्तिश्च सोऽविशन्तिो वेदाय विभा- गतः .कल्पयेत्कल्पयतीत्यर्थः । इदमेवं परं वाक्पमदोऽन्यत्परमिति । नानध्यात्मविद्वेदाज्ञातुं शक्नोति तत्वतः । नझनध्यात्मविस्कश्चि- रिक्रयाफलमुपाश्चत इति हि मानवं वचनम् ।। ३० ॥ यदेतद्वै तस्याः सत्त्वमुक्तं युक्तितस्तदेतद्वेदान्तप्रमाणावर्गतमित्याह । स्वप्रथ माया च स्वप्नमाये असद्वस्त्वात्मिकेऽसत्यौ सद्वस्त्वात्मिके इव लक्ष्येते अविवेकिभिः । यथा च प्रसारितपण्यार्पण रईपासादस्त्रीपुंजनप- दव्यवहाराकीर्णमिव गन्धर्वनगरं दृश्यमानमेव सदकस्मादभावतां गतं दृष्टम् । यथा च स्वममाये दृष्टेऽसद्रूपे तथा विश्वमिदं द्वैतं समस्तसदृष्टम् । केत्याह । वेदान्तेषु । नेह नानास्ति किञ्चन । इन्द्रो मायाभिः। आत्मैवे- ति । ज्ञानकाण्डं साक्षादद्वैतवस्तुपरम् | कर्मकाण्डं तु साध्यसाधनसंवन्धबोधनद्वारा परंपरया तस्मिन्पर्यवसितम् । सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तीति श्रुतेरित्यर्थः । मात्म- विदो वेदार्थविस्वमुक्तं व्यनक्ति । न हीति । वदेव हि वेदतित्वं यत्मत्यगात्मस्वरू- पमतश्वाध्यात्मविदेव याथात्म्येन तत्त्वज्ञाने" प्रभवतीत्यर्थः । उक्तऽ स्मृविमुदाहरवि। न हीति । क्रियाशब्देन प्रमाणमुच्यते । तत्फलं तत्त्वज्ञानममिहोत्रादिक्रियायाः शुद्विद्वारा वस्मिन्पर्यवसानादित्यर्थः ।। ३० ॥ याभियुक्तिभिरस्मिन्मकरणे द्वैतस्य मिथ्यात्वं कथ्यते वासां प्रमाणानुग्राहकत्वादना- भासत्वमवैसेयमित्याह । स्वप्नेति । लोकस्य तात्पर्यार्थमाह । यदेत तस्येति । अ. सत्वे सत्त्ववत्पविभानं कथमित्याशङ्कय श्लोकाक्षराणि व्याचष्टे । स्वप्नश्चेति । प्रसा- रिवानि तंत्र तत्र प्रकटतां मापितानि पण्यानि क्रयविक्रयगव्याणि येषामापणे) हद्देषु ते प्रसारिपण्यापणास्ते च गृहाच प्रासादाश्च स्त्रीपुंजनपदोंश्चैवेषां व्यवहारास्वैराकीर्ण- मिदि योजना | दृष्टान्तत्रयमनूद्य दान्तिकमाह । यथा चेति । गन्धर्वनगराकार चकारार्थः । नेह नानास्ति किंचनेत्यादयो वेदान्ताः । द्वैतस्य वस्तुवोऽसच्चे स्मृतिम- । क. च. 'न्यपर'। २ ख. घ. च. छ. ज. 'दार्थतत्त्व ज्ञातुं। ३ क. पनात्म। ४ ख. घ. ज. -"विकिचिकि'। ५ क.स्तद्वेच. 'गममि ७ घ. छ. स. सत्ये स। ८ घ. छ. 'पन्य ६. प. छ. ज. 'हप्रसा। १. स. दान्तार्थ ग. झ. 'मह १२ झ, 'नेन प्र. १३ छ. "ति मवतारयति । १४ ख. ग. छ. 'श्च युद्धिश; झ. श्च यति । १५. छ. यो ६ सं. ग. प्रा १४ ग. ए. र. ज. श. '५ ते १८ घ. र. ज. 'दाश्च ते। १९ ग. प. इ. स. 'ति । ।

·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [वैतथ्याख्य चित्तमिति चित्तविदो धर्माधर्मी च तद्विदः॥२५॥ पञ्चविंशक इत्येके पड्विंश इति चापरे । एकत्रिंशक इत्याहुरनन्त इति चापरे ॥ २६ ॥ लोकांन्लोकविदः प्राहुराश्रमा इति तद्विदः । ज्ञानम् । तदेवात्मेत्यपरे । तत्रापि मागुक्तन्यायाविशेषासुल्यं भ्रान्तित्वमित्याह । घि चमिति 1 धर्माध विधिनिषेधचोदनागम्यौ परमार्थाविति मीमांसकाः ।.तदपि कल्प- नामात्रम् । देशकालादिषु धर्माधर्मयोविप्रतिपत्तिदर्शनादित्याह । धर्मति ॥ २५ ॥ मधानं मूलमरुतिः । महदहङ्कारतन्मात्राणीति सप्त प्रकृतिविकृतयः । पश्च'ज्ञाने- न्द्रियाणि | पञ्च कौन्द्रियाणि । पञ्च विषयाः । मनश्चैकमिति षोडश विकाराः । पु. रुपस्तु शिस्वभाव इति पञ्चविंशतिसङ्ख्याकः प्रपश्चौ वस्त्विति साङ्खयाः । तच्च क- सनामात्रम् । पञ्चविंशतिविशेषणस्याव्यावर्तकत्वे वैयाद्यावर्तकत्वे च व्यावर्यप- मित्यममित्योरनुपपत्तेरित्याह । पञ्चविंशक इति । पातालाः पुनरीश्वरमधिकं पश्य- न्तः षड्विंशतिपदार्था इति' कल्पयन्ति । तदयुक्तम् । ईश्वरस्य पुरुषान्तर्भावादधिक- स्वानुपपत्तेः । अनन्तर्भावे च घटवदनीश्वरत्वमसङ्गादित्याह । पडिंश इति चेति । पाशुपतास्तु रागाविधानियतिकालकलामायाधिकास्त एवैकत्रिंशत्पदार्था इति युवते । वन्न । केशत्वेऽपि रागाविषयोरवान्तरभेश्वदस्मितादेरपि तद्भिनत्वेन ससयातिरे- कात्तस्य रागोपलक्षितत्वे तस्याप्यविधोपलक्षितत्वेन न्यूनतापातादविद्यामाययोश्चैक- रवादवान्तरभेदे च नियतावपि तदुपपत्तेः सङ्ख्यातिरेकतादवस्थ्यम् । कालकलासु च वत्मसिद्धरित्याह । एकत्रिंशक इति । *भनन्तः पदार्थभेदो न नियवोऽस्तीति केचि- न् । तदपि न । वादिगा विवाददर्शनात् । विवादस्य चाज्ञानमूलकत्वादित्याह । अ- नन्त इतीति ॥ २६ ॥ गेकानुरञ्जनमेव तस्वमिति लौकिकाः । वदपि विभ्रममावंम् । लोकस्य भिन्नरुवि- त्वात्तदनुरञ्जनस्येश्वरेणापि कर्तुमशक्यत्वादित्याह । लोकानिति । दक्षमभृतयस्त्वाश्रः माः परमार्था इति समर्धयन्ते । तदसत् । वेपस्याश्रमशब्दार्थत्वे शूद्रादेरपि प्रसङ्गा जातेश्च दुर्विवेचत्वात्तन्मूलस्याश्रमस्य दर्शयितुमशक्यत्वात्संस्कारस्य च देहसमवायि- खे पारलौकिकत्वायोगादसङ्गे चात्मनि तदसमवायादित्याह । आश्रमा ईतीति । वे- * अनन्तः पदार्थ इत्यादि रनन्त इत्यन्तो प्रन्धः गपुस्तकेचैतीत्यस्य पश्चादृश्यने । 1 ग. 'तुस्यभ्रा'। २ घ. 'शस३ घ. चौसिवा ४ मे.इ.इ. 'निः । ५. "नि निक ६ प. अ. 'तारा' ७ क. 'नय शून्यता ! ८ छ, इति ।

·द्विवीयाकरणम् २] आनन्दगिरिकृतटीकासंबलिदशांकरभाष्यसमेताः । .., .स्त्रीपुंनपुंसकं लैङ्गाः परापरमथापरे ॥ २७ ॥ सृष्टिरिति सृष्टिविदो लय इति च तद्विदः । स्थितिरिति स्थितिविदः सर्वे चेह तु सर्वदा ॥२८॥ 9. यं भावं दर्शयेद्यस्य तं भावं स तु पश्यति । किंबहुना प्राणादीनामन्पतममुक्तमनुक्तं वोऽन्यं यं भावं पदार्थ दर्श- पेधस्याचार्योऽन्यो पर्याप्त इदमेव तत्वमिति से तं भावमात्मभूतं पश्य- याकरणास्तु स्त्रीनपुंसक शब्दजावं तस्वमिति वर्णयन्ति । यदप्ययुक्तम् । सयादेः शब्दस्वभावत्वे सर्वादीनां विलिङ्गत्वायोगादेकस्यानेकस्वभावत्वासंभवादीपाधिकधर्मत्वे च वस्यावस्तुरवप्रसङ्गादित्याह । स्त्रीपुनपुंसकमिति ! हे महाणी वेदितव्ये परं चापर- श्चेति केचित् । तच्च न । परिच्छेदे कचिदपि मनवायोगाद्वस्तुतोऽपरिच्छिमस्ये व- हावादित्याह । परापरमिति ।। २७ ।। सृष्टिवी लयो वा स्थितिर्वा रास्वमिति पौराणिकाः । तदपि कल्पनामात्रम् । सतोऽसय- श्वोत्पत्याग्रमावस्य वक्ष्यमाणत्वादिवि मत्स्वाह । यष्टिरित्यादिना। यथोककल्पनी- नामधिष्ठानं सूचयदि । सर्वं चेति । उदाहवाश्चानुदास्वाध कल्पनामेदा यावन्तो विद्यन्ते ते सर्वेऽपि प्रकृतारमन्येव कल्पनावस्थायां कल्प्यन्ते नात्मनः फलितत्वम् । सर्वस्य कलितत्वेनाधिष्ठानत्वायोगादित्यर्थः । प्राणादि लोकेषु माणशब्दार्थमाह । मा. ण इति । तस्यैव बीजात्मनो विकार विशेषत्वादिवरेषां न ततोऽसन्तभिन्नत्याह । तत्काति । अन्तिमपदार्थ स्फुटयति । अन्य इति । कुलधर्मों" मामधर्मो देशधर्म- वेत्येते सर्वशब्देन गृह्यन्ते । तेषामात्मनि तदज्ञानादेव कल्पितत्वं सघटान्तं पेष्टयति । रज्वामिति । भारमनोऽधिष्ठानयोग्यवार्थ कल्पनाशून्यत्वमाह । तच्छून्य इति । किमिति समुदायाः श्लोकानामुच्यते । श्लोकान्तरेष्विव प्रत्येक पदार्थव्याख्यानमेतेषु किं न स्यादित्याशङ्कयाऽऽह । प्रत्पेकमिति ।। २८ ।। लौकिकाना परीक्षकागां च कविपयकल्पनादानुदाहत्यान्तावादशेषतस्तपोभुदा- हर्तुमशक्यत्वं दृष्ट्या सक्षेपमानमाचष्टे । पं भावमिति । पादप्रयं विभनवे । कि प. 18. 'क्त चान्ये । २ ८, वायं । ३ ख. घ. ज 'न्यो त्यमि'। ४ फ. या सुप्त;छ, वा मात । ५७. सन्तं ; ज. सततं । ६. ज. रणतु । ७ घ. ह. छ, ज, 'सकस'। भ. 'यति । ती 1.ग. प... ज. रय सद्धा'। १० क. नाभि १ क. 'तानु। ११ ६. ' रिम:३३.ज. न्तिम प ४ ग. मे ३१ १५ . फुटयति । १५.. 'नत्यो? 10. मेदानु। १५. 'दन्ताले । १९ क. पामिहा। २... ज. मात्र व्याप।

·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [वैदध्याख्यं तथा विश्वमिदं दृष्टं वेदान्तेषु विचक्षणैः ॥ ३१ ॥ न निरोधो नचोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । दमग्र आसीत् ।ब्रह्मैवेदमन आसीत् । द्वितीयाद्वै भयं भवति । नतु तहिती: यमस्ति । पत्र त्वस्प सर्वमात्मैवाभूदित्यादिषु विचक्षणैनिपुणतरवस्तुद- शिभिः पण्डितैरित्यर्थः । तमः श्वभ्रनिभं दृष्टं वर्षबुद्धदसनिभम् । नाश- मायं सुखादीनं नाशोत्तरमभावमिति । व्यासस्मतेः ॥ ३१ ॥ भकरणार्थोपसंहारार्थोऽयं श्लोफः । यदा वितथं द्वैतमात्मैवैकः परमा- र्थतः सन् तदेदं निष्पन्नं भवति । सर्वोयं लौकिको वैदिकश्च व्यव- हारोऽविद्याविषय एवेति । तदा न निरोधः । निरोधनं निरोधः मलय उत्पत्तिर्जननं बद्धः संसारी जीवः साधकः साधनान्मोक्षस्प मु- मुक्षुर्मोचनार्थी मुक्तो विमुक्तबन्धः । उत्पत्तिमलपपोरभावाद्धादयो न सन्तीत्येषा परमार्थता । कथमुत्पत्तिालययोरभाव इत्युच्यते । द्वैतस्पी- सत्त्वात् । पत्र हि द्वैतमिव भवति । य इह नानेव पश्यति । आत्मैवेदं पि दर्शयति । तम इति । वमसि मन्दान्धकारे रज्ज्वामधिष्ठाने भूच्छिद्रमिति यदा- म्त्या भावि तन्निभं तत्तुल्यं विवेकिमिविश्वं दृष्टं तहातीव चञ्चलमालक्षितं नाशमायं वर्तमानकालेऽपि तद्योग्यतासत्वात् । न च द्वैवं कदाचिदपि सुखकरमुपलभ्यते दु:- खाफ्रान्वं तु दृश्यते । तच्च नाशग्रस्तम् । नाशादूर्ध्वमसत्वमेवापगच्छति न यहि तस्य परमार्थत्वं प्रमाणामावादित्यर्थः ॥ ३१ ॥ ममाणयुक्तिभ्यां द्वैवीमध्यात्वमसाधनेनाद्वैतमेव पारमार्थिकमिति स्थिते निर्धारितम- थं संगृह्णाति । नेत्यादिना । श्लोकस्य तात्पर्यार्थमाह । प्रकरणेति । कोऽसौ म. करणार्धस्तस्य वा संग्रहे कि सिद्धयति तदाह । यदेति । व्यवहारमावस्याविद्या- विषयत्वेऽपि कि स्यादिति चेत्चदाह । तदेति । चतुर्थेपार्दाथमाह । उत्पत्तीति । उक्तमेवार्थ प्रश्नमतिवचनाभ्यां प्रपञ्चयति । कथमित्यादिना । द्वैवासत्वं श्रुत्यवष्ट- म्भेन स्पष्टयति । यत्र हीति । द्वैतस्यासच्चे कथमुत्पत्तिप्रलयौ न स्यागामित्याशङ्कय कि द्वैवस्य वौ" किंवाऽद्वैवस्येत्याधं विकल्पं दूषयवि | सतो हीति । द्वितीयं मत्या- ह । नापीति । व्यावहारिकद्वैताङ्गीकारात्तस्यैवोत्पत्तिमलयावित्याशङ्कयाह । पस्त्वि- १. 'शिभिरेमिः । २ च. 'पः ॥ नमस्य- ३ फ. ति । हि व्या ४ प. च.. 'स्- तिः ॥ ३१ ॥५छ. संग्रहायों ६ घ. इ. च. ज. स. 'हारोऽयं । ७ च. स्मैशः ८ च. निकम् । १. 'मोक्षमारना ।।.स.इ.छ. ज. पन्धनः। 1य.च. छ...'दम्पादन २५. स्यास्यास' १३ ग. ह. पादमा १४ ग. 'न स्फुटप। १५ ग, तो फिम। .

·८७ द्वितीयमकरणम्२]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। न मुमुक्षुन वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥ ३२॥ सर्वम् । ब्रझैवेदं सर्वम् । एकमेवाद्वितीयमिदं सर्व पदयमात्मेत्यादिना श्रुतिभ्यो द्वैतस्यासत्त्वं सिद्धम् । सतो ह्युत्पत्तिः प्रलयो वा स्यामासतः शशविषाणादेः। नाप्यद्वैतमुत्पद्यते' लीयते वा । अद्वयं चोत्पत्तिमलपव- चेति विपतिषिद्धम् । यस्तु पुनद्वैतसंव्यवहारः स रज्जुसर्पवदात्मनि मा. णादिलक्षणः कल्पित इत्युक्तम् । न हि मनोविकल्पोंयाः रज्जुसादि- लक्षणापा रज्ज्वां प्रलय उत्पत्तिर्वा । न च मनसि रज्जुसर्पस्पोत्पत्तिः मलयो वा न चोभयतो वा । तथा मानसत्वाविशेषाद्वैतस्प । न हि नि'- यते मनसि सुपुप्त वा द्वैतं गृह्यते । अतो मनोविकल्पनामा द्वैतमि- ति सिद्धम् । तस्मात्सूक्तं द्वैतस्यासत्त्वानिरोधाघभावः परमार्थतेति । पयेवं द्वैतामा शास्रव्यापारों नाद्वैते विरोधात् । तथा च सत्पद्वैत- स्य वस्तुत्वे प्रमाणाभावाच्टून्यवादप्रसङ्गः । द्वैतस्प चाभावान रज्जुस- ति। विमतस्तत्त्वतो नोत्पत्तिमलयवान्कल्पितत्वाद्रशुसर्पवदित्यत्र दृष्टान्तासिद्धिमाशङ्कय रजुसर्पस्य रज्ज्वामुत्पत्तिप्रलयो मनसि वा द्वयोवेवि विकल्प्य मथमं प्रत्याह । न ही. ति । रखें पश्यतां सर्वेषामुपलब्धिप्रसङ्गादित्यर्थः । द्वितीय दूषयवि। न चेति। पहि- रुपलब्धिविरोधादित्यर्थः । तृतीयं निरस्यवि । न चेति । उभययो मनोरमुलक्ष- गे न रब्युसर्पस्योत्पत्तिमलयौ युक्ती द्वयापारस्वानुपलम्मादित्यर्थः । रज्जुसविद्वैवस्य मानसत्याविशेषान तत्वतो जन्मदिनाशौ दर्शचितुं शक्याविति दार्शन्तिकमाइ । तथेति । तस्य न कुतश्वित्तात्विको जन्मविनाशाविति शेषः । मानसस्वासिद्धिमाश- पाह | न हीति । भन्वयव्यतिरेकाम्यां द्वैतं मनोविकल्पनामानमिति निगमयति । अत इति । न च मनो द्वैतस्य दर्शनमात्रे निमित्तमिति युक्तम् । भमसिद्धस्याज्ञान- सखायां प्रमाणाभावादित्यभिप्रेत्य परुवमुपसंहरवि । तस्मादिति । निरोधाधमावस्य परमार्थत्वे तत्रैव शास्त्र व्यापारादते तदव्यापारादमावयोधने व्यावस्य माचवोधने म्याशरशिरोशाइतमामाणिकं प्रामिति शङ्कते। यद्येवामिति । भविस्य मामाणिक- स्वाभावे कि स्यादित्यौशङ्कयाह । तथा चेति । भद्वतस्याप्रामाणिकत्वेऽपि कुतः शू. न्यवादो देवस्य सम्पादित्याशङ्कयाह । द्वैतस्येति । नाप्रामाणिक्शून्यवादो युक्तो १ क.. "दिनानाथु। २ ५. सत उसं। २ स. ५ च. ज.ते प्रती ४३. 'नायी। ५१. निदिने । ६. 'माति । ७. शवाहिन्या । ८ घ. 'रोन स्या. 'जु प्राम प.ग. स. 'न्मना। 1ग.. 'त्यार। 12. स. से।

·८८ :- गौडपादीयमाण्डूक्योपनिपत्कारिकाः । [वैतध्यास्य पादिविकल्पनाया निरास्पदत्वानुपपत्तिरिति प्रत्युक्तमेतत्कथमुज्जीवसी- त्याह । रज्जुरपि संविफल्पस्यास्पदभूता विकल्पितवेति दृष्टान्तानुपप- त्तिः । न । विकल्पनाक्षयेऽविकल्पितस्याविकल्पितत्वादेव सत्त्वोपपत्तेः। रज्जुसर्पवदसत्त्वमिति चेत् । न । एकान्सेनाविकल्पितत्वादविकल्पितर- वंशवत्माक्सीभावविज्ञानात् । विकल्पयितुश्च माग्विकल्पनोत्पत्तेः । सिद्धत्वाभ्युपगमोदसत्त्वानुपपत्तिः । कथं पुनः स्वरूपे व्यापाराभावे शास्त्रस्य द्वैतविज्ञाननिवर्तफत्वम् । नैप दोषः । रज्वा सादिवदात्मनि द्वैतस्पाविद्याध्पस्तत्वात् कथं मुख्य दुःखी मूढो जातो मृतो जीर्णो देहवान्पश्यामि व्यक्तोव्यक्तः फर्ता फली संयुक्तो वियुक्तः क्षीणो वृ- द्धोऽहं ममैत इत्येवमादयः सर्वे आत्मन्यध्यारोप्यन्ते । आत्मतेष्वनुगतः सर्वत्राव्यभिचारात् । पथा सर्पधारादिभेदेषु रज्जुः । यदा चैवं विशेष्य- यथा रज्ज्वामारोपितसपोदेरज्जुरविष्ठानम् । न हि निरधिष्ठानो भ्रमोऽस्ति । तथा द्वै- वकल्पनाया निरधिष्ठानत्वायोगात्तदधिष्ठानत्वेनाद्वैतमास्थ्यमित्योङ्कारमकरणे परिहतमे- तचोचं कथमुद्रावयसीति सिद्धान्तवाघाह । नेत्यादिना । तत्र शून्यवादी स्वमता- नुसारेण दृष्टान्तासंपतिपत्या चोदयति । आहेति । स्त्रमवसंमतस्यैव दृष्टान्ततेत्यनि- यमात् । प्रसिद्धिमातेणे परमतिबोधनसंभवात् । भमषाधे परिशिष्यमाणस्यावधेः स- त्यताया रज्ज्वादी दृष्टत्वाद्वैतभ्रमवाधसाक्षितया स्फुरतश्चैतन्यस्याकल्पिवत्वादेव स- स्वान शून्यतामसक्तिरित्युत्तरमाह । नेत्यादिना । अद्वैतमसदप्रामाणिकत्वाद्रजुसर्प- वादिति वदकल्पितत्वासिद्धिं शङ्कते । रज्ज्विति । रज्जुसर्पस्यासवे भ्रान्तिविषयत्वं प्रयोजकं भात्मनस्तु भ्रमसाक्षित्वानियमेन भ्रमाविषयत्वानासत्वमित्युत्तरमाह । नैका- न्तेनेति । ममामाणिकत्वहेतोरनैकान्तिकत्वं दोषान्तरमाह। अविकल्पितेति । नाऽयं सों रन्जुरेषेवि साभावज्ञानपूर्वकपुरोवर्तिरग्जुत्वनिश्चयात्मागवस्थायां प्रामाणिकत्वा- भावेऽपि सन्नेवाझावो रज्ज्वंशोऽभ्युपगम्यते । तथा सैदेव मामाणिकत्वाभावेऽपि समे- वारमा भविष्यवीत्यर्थः । आत्मनोऽसत्वाभावे हेत्वन्तरमाह। विकल्पयितुश्चेति । भा- त्मनो द्वैवभ्रमाधिष्ठानत्वेन संभावितत्त्वाद्वाघसाक्षित्वेन परिशिष्टत्वात्पूर्व भ्रमोत्पत्तेः स्वतः सिद्धत्वाच प्रमाणाविषयत्वेऽपि नास्ति शून्यतेसुक्तम् । इदानी ममि धर्मिणि पविषे- धदर्शनादात्मनोऽमितत्वे वत्र द्वैवाभावममापकं शास्त्रमयुक्तमिति शङ्कते। फथमिति। प्रविपन्ने धर्मिणि मविषेधात्ममिवे प्रविषेधस्य विशेषणवैफल्यादेवानभ्युपगमादात्मनश्च झ. मुद्राययसी'। २ क. घ. छ. स. सर्व वि। ३ छ. कल्पिता चेति । ४ छ. 'माग्भाव। ५फ. 'मादेव साप. मि शृणोमि व्य'। ७ घ. 'मैतदित्ये। ८ज. 'ल्पनया । ज. ण प्र। १. स.७. परं १ घ. च. 'वारमा। ११ स्व. 'सतया । १३ स. वात्मा1 1४ प.ज.सदेव ।

·द्वितीयप्रकरणम्] आनन्दगिरिकृतीकासंचलितशांकरभाष्यसमेताः। स्वरूपमत्पयस्य सिद्धत्वान कर्तव्यत्वं शास्त्रेण । अकृतकर्तृ च शावं- कृतानुकारित्वेऽप्रमाणम् । यतोऽविद्याध्यारोपितखित्वादिविशेषमति- बन्धादेवात्मनः स्वरूपेणानवस्थानं स्वरूपावस्थानं च श्रेय इति । मुखि- त्वादिनिवर्तकं शास्त्रमात्मन्पमुखित्वादिमत्ययकरणेन नेति नेत्यस्थूला- दिवाक्पैरात्मस्वरूपवदमुखित्वापि मुखित्वादिभेदेषु नानुवृत्तोऽस्ति धर्मः । पद्यनुवृत्तः स्यानाध्यारोपितखित्वादिलक्षणो विशेषः । यथो- ष्णत्वगुणविशेषवत्पनौ शीतता तेस्मानिर्विशेप एवात्मनि मुखित्वादयो विशेषाः कल्पिताः। यत्त्वमुखित्वादिशात्रमात्मनस्तत्सखित्वादिविशेष- निवृत्त्यर्थमेवेति सिद्धम् । सिद्धं तु निवर्तकत्वादित्यागमविदा सूत्रम् ॥३२॥ सर्वकल्पनास्वधिष्ठानाकारेण स्फुरणाङ्गीकरणात्तस्मिन्प्रतिपन्ने द्वैतमविषेधः संभवतीवि- परिहरति । नैप दोष इति । भ्रमाविषयस्यात्मनोऽध्यासानुगततया स्फुरणमघट- मानमित्याक्षिपवि | फथमिति । स्वमकाशत्वेन स्ववो निर्विकल्पकस्फुरणेऽपि सविक ल्पकन्यवहारे समारोपितसंसृष्टाकारेण भ्रमविषयत्वमविरुद्धमित्याह । मुख्यहमित्यादि- ना । उक्तन्यायेनात्ममवीः सिद्धत्वात्मतिपन्ने तस्मिन्द्ववमतिषेधस्य सुकरवेति फाले- वमाह । यदा चेति । न केवलमारोपितविशेषणविशेष्यस्यात्मनः स्वरूपस्फुरणस्य सिद्धत्वादेव न शास्त्रेण कर्वव्यत्वमनुवादत्वेनाप्रामाण्यमसङ्गाचैवमित्याह । अकृतेति । स्फुरत्यात्मनि द्वैतनिषेधकरवेऽपि शास्त्रस्य फलाभावादप्रामाण्यं वदवस्थमित्याशङ्कयाऽऽ- हा अविचेति । मतिषशास्त्रादपनी पतिवन्धे स्वरूपावस्थानं फलतीत्यर्थः । नि:- शेषदुःख निवृत्तिनिरतिशयानन्दावाप्तिश्च परं श्रेयो न स्वरूपावस्थानमिरयाशङ्कयाऽऽह। स्वरूपेति । इति प्रसिद्धं मोक्षशास्त्रेष्विति शेषः । द्वैवनिवर्तकत्वे शास्त्रस्य कारकत्वं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह । मुखित्वादीति । असुखित्वादेः स्वाभाविकत्वादात्मनि स्फुरत्य- स्फुरणमनुपपत्रमित्याशङ्कय भ्रमविषयशक्तीदमंशादेश्च स्वाभाविकोऽपि रजतादिभेदो- दोषमाहात्म्याधथा न मतिभाति तथाऽचिन्त्यशक्त्यविधामभावादात्मनि स्फुरत्यापि सु- खित्वाधध्यासविरोध्यसुखित्वादिरूपेणास्फुरणमविरुद्धमित्याह । आत्मेति । विपक्ष भ्रमानुपपचिरित्याह । पदीति | उक्तमधं सक्षिप्य निगमयति । तस्मादिति । असुखित्वादेरकल्पितत्वमसिद्धमाशङ्कय निरस्यति । परिवति । अस्थूलमशोकान्तर- मित्यादि बाक्यं शास्त्रशन्देन गृह्यते । उक्तेऽथे द्रविडसचार्यसंमतिमाह । सिद्धं विति । ब्रह्मणि पदानो व्युत्पत्यभावेऽपि सिद्धमेष शास्त्रमामाण्यमभावबोधनव्युत्पन्ननपदसंसृष्टः स्थूलादिव्युत्पन्नपदः स्वाभाविकद्वैताभावबोधनेनाध्यस्तनिवर्तकत्वादिति सूमार्थः ।,३२२॥ छ, 'स्यानाध्यारोप्येत । ३ समारोपेत ३ घ. ज. सोल। ४ च. 'मुसरवा ५ प. पनि मिनिति । ८.अ. 'वयमा १२ ·. - गौडपादीयमाण्डूक्योपनिपत्कारिकाः। [वैतथ्यास्यं भावरसद्भिरेवायमदयेन च कल्पितः। पूर्वश्लोकार्थस्य हेतुमाह । पथा रज्वामसद्धिः सर्पधारादिभिरद्वयेन च रज्जुद्रव्येण सताऽयं सर्प इयं धारा दण्डोयमिति वा रज्जुद्रव्यमेव क- ल्प्यते । एवं माणादिमिरनन्तरसद्भिरेवाविद्यमानः परमार्थतः। न झम- चलिते मनसि कश्चिगाव उपलक्षपितुं शक्यते फेनचित् । न चात्मनः मचलनमस्ति । प्रचलितस्यैवोपलभ्पमाना भावा न परमार्थतः सन्त: कल्पयितुं शक्याः । अतोऽसद्भिरेव पाणादिभारद्वयेन च परमार्थस- ताऽऽत्मना रज्जुवत्सर्वविकल्पास्पदभूतेनायं स्वयमेवात्मा फल्पितः । यदुक्तं निरोधाधमावस्य परमार्थतेवि तदयुक्तम् । सामान्यविशेषात्मकं वस्तु नाना- रसमिवि मते निरोधादेः सुसाध्यत्वादित्याशङ्कयाऽऽह । भावैरिति । भावा व्यावृत्ता विशेषाः । ते घ व्यभिचारित्वादसन्तो रन्जुसर्पवत् । भद्वयमनुवृत्तं सामान्य विशेषा- कारैरवस्तुभूतैः सामान्याकारेण च तादृशेनायमव्यावृत्ताननुगवपूर्णसत्ताचिदेकतानः स- मात्मैव मूढर्मोहमाहात्म्यात्करुप्यते । न वस्तुतः सामान्यविशेषभावोऽस्ति । परस्परां- अयत्वादित्यर्थः । विशेषाणामसत्वे कथं सत्त्वेन व्यवहारः स्यादित्याशङ्कय सत्ता- वादात्म्येन कल्पितत्वात्तेषां सत्त्वेन व्यवहारोपपत्तिरित्याइ । भावा इति । अनुगतस- साकारेण कल्पिताः सवव्यवहारा भवन्तीति शेषः । सामान्यविशेषभावस्य कल्पित- त्वादखण्डैकरसत्त्वे वस्तुनः सिद्धे निरोधादेर्दुःसौधनत्वमुचिवमिति फलितमाह । त- स्मादिति । लोकवात्पर्य दर्शयति । पूर्वेति । निरोधादिसविशेपामावोपलक्षितं व- स्तु वस्तुभूवमिति" पूर्वश्लोकार्थस्तस्य सामान्यविशेषात्मके वस्तुनि "विशेषानाश्रित्य नि. रोधादेः सुसौंघनत्वादसच्चमाशङ्कयते । वेन तस्य साधनापेक्षायां तत्मदर्शनपरोऽयं श्लोक इत्यर्थः । तत्र पूर्वार्धगवान्यक्षराणि दृष्टान्वावष्टम्भेन व्याचष्टे । यथेत्यादि ना । संसृष्टरूपेण कल्पितत्वेऽपि स्वरूपेणानारोपितत्वाद्रजुद्रव्यस्य व्यावहारिकसैत्य- त्वमुन्नेयम् । भविद्यमानैरयमात्मा क्ल्प्यवे न परमर्थितस्तेषां सत्चमिति शेषः । कथं प्रा- णादीनां परमार्थतोऽसत्वमित्याशङ्कयान्वयव्यतिरेकाम्यां तेषां मनःस्पन्दितमात्र त्वमेवी- पात्वं स्वप्रवदित्याह । न हीति | आत्मपरिणामत्वान्मनश्चलनमन्तरेणापि माणा- स. घ. ह. छ. ज.'ने: न प २ घ. ज.स्ति । अप्री ३ च. 'कल्पस्यास्प। ४ ग.घ. अ. श. सायकत्वा'। ५ ख. य. वृत्तसा'। ६ ग. 'वृत्यन। ७ क. 'नः सूत्रात्मै । ८ घ. राशय। ५ ग. ह. ज. झ. 'अयादि । १० क. स. छ. 'त्तादात्म्य एस. 'साध्यत। १२ घ. तिलो। १३ क. विशेषणाधि। १४ स. इ. छ. 'साध्यत्वा'; घ. ह. साधकाला १५ स. 'सत्व। १६. * 10. 'दिलमा'| 10 ग. 'तत्वमा९ग. प्रम।

·द्विवीयपकरणम२] भानन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। भावा अप्यदयेनैव तस्मादद्वयता शिवा ॥३३॥ सदैकस्वभावोऽपि संस्ते च माणादिभावा अप्पवैयेनैव संताऽऽत्मना विकल्पिताः । न हि निरास्पदा कोचिरकल्पनोपलभ्यते । अतः सर्वक- कल्पनास्पदत्वात्स्वेनात्मनाऽद्वपस्याव्यभिचारात् । कल्पनावस्थायाम- प्पदपता शिवा । कल्पना एव त्वशिवाः । रज्जुसादिवत्रासादिकारि- प्यो हिताः। अद्वयता अभया अंतः सैव शिवा ॥३३॥ दिमावानां परमार्थतः सत्त्वमित्याशङ्कयाह । न चेति। न हि विभारात्मनो नभोवचलनं वा- स्ववमवकल्पवेन च तदभाव निरवयवस्य परिणामसंभावनेत्यर्थः । माणादीनामात्मपार- शामत्वासंभवे फलिवमा प्रचलितस्पेति। प्रगत चलितं यस्य स तथा कूटस्थस्यैवात्म- लोमासमाना मावा न परमार्थवः सन्नो भवितुमुत्सहन्ते । इयत्वजडत्वादिना स्वर्भवन्मि- ध्यात्वसिद्धेरित्यर्थः । एवं माणादिभावानां मिथ्यात्वं प्रसाध्य फलिवं दर्शयन्पूर्वार्धा- क्षराणा व्याख्यानमुपसंहरति । अत इति । अद्वयस्य परमार्थस्वात्तदात्मना कथात्मा कल्पितः स्यादित्याशङ्कचे स्वरूपेणाकल्पितस्य संसृष्टरूपेण काल्पवत्वेमिष्टमित्याह । परमार्थसतेति । अपिघावशादिधा फल्पना न स्वभाववशादित्याह । सदेति । मा. णादीनामसचे सत्वेन कथं व्यवहारगोचरत्वमित्याशङ्कच तृतीयपादार्थमाह । ते चे- ति । कल्पिवानां प्राणादिभावानामधिष्ठानसत्तया सत्त्वेने न सत्ताऽवकल्प्यते । वेषाम- धिष्टानापेक्षानियमाभावादित्याशङ्कयाह । न हीति । सर्वपिकल्पना साधिष्ठानव - श्यते । न चासतोऽषिष्ठानत्वमारोपितानुवेधाभावात्तदनुवेधातु सवोऽविष्शनत्वमेष्टव्यम्। वथा च माणौदिभावानां वस्तुवोऽसत्त्वेऽपि सति" कल्पिवानां सत्त्वेन व्यवहारसिद्धि- रित्यर्थः । चतुर्थपादार्थमाह । अत इति । स्वेनेति विशेषणं संसृष्टरूपेण व्यभिचारा- ङ्गीकारार्थम् । कल्पनाराहित्यदशायामेवाद्वयता शिवत्याशङ्कय कल्पनामात्रस्याशिव- खान्मवमित्याह । कल्पनेवि | बासौदीत्यादिशन्देन हर्षशोकादयो गृह्यन्ते । यदुक्त- मद्भयता शिवेति तदुपपादयति । अद्वयतेति ॥ ३३ ॥ घ. "पि संश्चेतः प्राक. अद। ३ क. "येनेव । ४ स्व. ज.सत्तात्मा ५ च. कापि विकल्या ६ स्व. घ. ४.ज. 'पपद्यते । ७ ख. घ. इ. ज. विक। ८ घ. अद्वैतता।९च. अतएव सै। 1.2. 'भावनि'। 11 घ. ज. अप्र| १२ घ. ड. 'स, ग.ज. सप्तोमछ, 'थ- वाग्जरी १४ घ. प्रमिथ्या १५. 'मात्मक।१६छ.'इप स्वस्व १७ ग. 'पेणाक10. झ. 'मित्याग, 'न 12.छ. सर्वा वि.२१. नेन । २२७. गादीनां । २३ छ. ति विक' २४ घ. ज. सादित्या' ·९२ गौडपादीपमाण्डूक्योपनिपत्कारिकाः। [वैतथ्याख्य नात्मभावन नानेदं न स्वेनापि कथंचन । कुतश्चाद्वपता शिवा । नानाभूतं पृथक्त्वमन्यस्यान्पस्माद्यत्र दृष्टं त. नाशिवं भवेत् । न छत्राद्वये परमार्थसत्पात्मनि माणादिसंसारजातमिदं जगदात्मभावेन परमार्थस्वरूपेण निरूप्यमाणं नानावस्त्वन्तरभूतं भव- ति । यथा रज्जु स्वरूपेण प्रकाशेन निरूप्यमाणो न नानाभूतः कल्पितः सोऽस्ति तद्वत् । नापि स्वैन माणाधात्मनेदं विद्यते कदाचिदपि र- प्जुसर्पवत्कल्पितत्वादेव । तथाऽन्योन्यं न पृथक्माणादि वस्तु यथा- श्वान्महिपः पृथग्विद्यत एव । अतोऽसत्त्वान्नापृथग्विद्यतेऽन्योन्पं परेण किंच किमिदं नानाभूत द्वैतमात्मवादात्म्येन वा 'सिध्यति स्वात येण येषि विवेत- न्यम् । नाऽऽध इत्याह ! नात्मभावनेति । इदं हि नानाभूतं द्वैवं नारमतादात्म्येन सेमहति । जडाजडयोविरुद्धखभावयोस्वादात्म्यायोगात् । भेदादिशून्यात्मवादारभ्ये च द्वैतस्य नानात्वासिद्धेरित्यर्थः । द्वितीयं दूपयति । न स्वेनेति । स्वेन सत्तामती- त्योरन्यानपेक्षतालक्षणस्वावठयणापि ने द्वैत सेदं पारयति । तथा स्वावश्ये सत्या- रमलप्रसादनात्मनोऽद्वतत्वापावादित्यर्थः । किश्च किमिदं देवमन्योऽन्यं पृथंगप- ग्वेति विवक्तव्यं नाऽऽध इत्याह । न पृथगिति । न हि किश्चिदपि द्वैवं परस्परं पृथ- गेव सिध्यति पृथरत्वस्य धर्मिप्रतियोगिझपावच्छिन्नत्वेनान्योऽन्याश्रयत्वाद्धर्मत्वस्वरूप- त्वयोर्दुचनत्वादित्यर्थः । नापि किश्चिदन्योन्यमयाभूत्वा सिध्याव । घटपटादिश- ब्दाना पर्यायत्तमसङ्गाद्यवहारलोपापातादित्याह । नारायगिति । भवो वास्तवाकारेण सर्वेषा निरूपणासहमेय देवमिति फलितमाह । इति तत्वेति ! यदुक्तमद्वयमा शिवे- वि वमहत्वन्तरोपन्यासपरत्वं श्लोकस्य दर्शयति । कुतश्चेति । तदेव स्फुटयति । नानाभूतमित्यादिना । नानाभूतमित्यस्य पर्यायोपादाने पृषकस्यामिति । तस्य मयकार- णत्वं प्रकटयति । अन्पस्पेति । पम ध्यानचोरादाविति यात् । वदयकारणं भेद- दर्शनमदये वस्तुनि नास्तीत्या ! न हीति । भध्यस्वमविष्ठानरपेण वरखतो निरूप्य- मागं अमदेव भवतीत्यम दृष्टान्तमा । यति । मदीपमकानाविष्ठानमायतया स- मारोपितः सषों यदा निमप्यते तदा नामी तयतिरेकेण विध्यति । वषा जगदी"- "यदात्मस्वरूपेण निमप्यमाणं नान्यत्वेन मिध्येदित्यर्थः । एवं प्रथमपाद व्याम्याय वियपादं व्याचटे। नापीति । कदाचिदीवि कानावम्पायो पागम चयः। 1. गानेर । २ प. 'गाना। ३. प. . रग ४ प. ३५. भूत। Prem मासा. नाग अ.नारम। ९. मन... ' 11. सा. ग.भामा ४... माम। 1५ म.र साममा ·द्विवीयमकरणम्२] आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्पसमेताः। न पृथङ्नाटथक्किंचिदिति तत्त्वविदो विदुः॥ ३४ ॥ वीतरागभयनोधैर्मुनिभिर्वेदपारगैः । निर्विक- ल्पो ह्ययं दृष्टः प्रपञ्चोपशमोऽदयः॥ ३५॥ वा किञ्चिदिति । एवं परमार्थतत्त्वमात्मविदो बामणा विदुः । अतोs- शिवहेतुत्वाभावादद्वपतेव शिवेत्यभिमायः ॥ ३४ ॥ तदेतत्सम्यग्दर्शनं स्तूपते । विगतरागभयद्वेपक्रोधादिसर्वदीपेः सर्व- दामुनिभिर्मननशीलविवेकिभिर्वेदपारगैरवगतवेदार्थतत्वैज्ञानिभिनिर्विक- रूपः सर्वविकल्पशून्योऽयमात्मा दृष्ट उपलब्धो वेदान्तार्थतत्परैः। मप- चोपशमः प्रपञ्चो द्वैतभेद विस्तारस्तस्योपशमोऽभावो पस्मिन्स आत्मा • मपञ्चोपशम अत एवाद्वयः । विगतदीपैरेव पण्ठितेर्वेदान्तार्थतत्परः सं. म पृथगित्यस्यार्थमाह । तथेति । पृथक्रवस्यान्योन्याश्रयत्वेन दुर्वचनत्वावधम्पोदाहर- गं तु मातीविकं पृथक्त्वमधिकृत्याविरुद्धम् । नास्थगित्यादि व्याकरोति । अत इति । द्वतस्य मागुतन्यायेनासपोच तदन्योन्यं वा परेणात्मना वा सहारभूत्वा सेडुमर्हति । भतो दुनिरूपरवान किंचित नामास्वीवि ब्रह्मविदां मवमित्यर्थः । हट हि वे भ. यहेतुस्वदेस्पृष्टं पुनरद्वतमभयमेवेत्युपसंहरवि । अत इति ॥ ३४ ॥ किमिति यथोक्तमवं सर्वेषां न मतीविगोचरतामाचरत्याशङ्कयाऽऽह पीतेति । रागादिपतिबन्धविधुराणामेव योक्तमदेवदर्शनं न सर्वेषामित्यर्थः । शोकस्य वाप- र्थमाह । तदेतदिति । स्तुविश्व वदुपायमणावुपकरोतीति शेषः । भादिपदेन सम्प- ग्दर्शनमतिबन्धकाः सवें दोषाः संरह्यन्ते । रागादिविमोको यदा कदाचिदमधिकारि"- णामपि संभवत्ययो विशिनष्टि । सर्वदेति । सदा रागादिन्याची विवेक हेतु पश्चय- दि । मुनिभिरिति । विवेके च पदशर्वाश्ययात्पर्यस्य च परिज्ञानं कारणमित्याह । येदेति । एवं सम्यग्ज्ञानाधिकारिणं साधनचतुष्टयसंपन्नमाता सविषयं निरूपयात । निर्विकल्प इति । आरमन श्वाक्षपविशङ्कां वारयति । उपलब्ध इति । दिसान्दपी- स्थेमर्भमाह । वेदान्तेति । सर्वपिक्सलान्यस्वमात्मनः स्फुरयितुं प्रपश्योपशमविशेषण- । भात्मनोऽभावावं पीदिणा पत्युदस्यते । हेतुदेतुमदायेन पुनरुक्ति विशेषण- १७. मि.'तेवत',प...भ.' ।तो रागभय पत्रागादिचापीये। सांस।।प. . भुनि ४३. पनारास 'दो. 'यः तेन .. ३३1८ प. प. ज. परैरयमा । ९क. 'वात्तः।.प. प. प.सं.मि. ति।१२.स.मम्पग १३. स. प. 11५1.0. 'दे. ' पेरा... हिस0स.. n 10 ... 'यो.नेमा B. 'स, २. प. प. म. घ... ज. 'मति ·९४ 11, ... गौडपादीपमाण्डूक्पोपनिपत्कारिकाः। [वैवथ्याख्यं तस्मादेवं विदित्वैनमदैते योजयेत्स्मृतिम् । अद्वैतं समनुप्राप्य जडवल्लोकमाचरेत् ॥३६॥ निस्तुतिनिमस्कारो निःस्वधाकार एव च । न्यासिभिः परमात्मा इष्टुं शक्यो नान्यैः रागादिकलुपितचेतोभिः स्व- पक्षपातिदर्शनेस्तार्किकादिभिरित्यभिप्रायः ॥ ३५॥ यस्मात्सर्वानर्थप्रशमरूपत्वाददपं शिवमभयमत एवं विदित्वैनम- द्वैते स्मृति योजयेत् । अद्वैतावर्गमायैव स्मृति कुर्यादित्यर्थः । तच्चाद्वै- समवगम्याहमस्मि परं ब्रह्मेति विदित्वाऽशनायाचतीतं साक्षादपरोक्षाद- जमात्मानं सर्वलोकव्यवहारातीतं जडवल्लोकमाचरेत् । अपख्यापपन्ना- स्मानमहमेवंविध इत्यभिप्रायः ।। ३६ ॥ कया चर्यया लोफमाचरेदित्याह । स्तुतिनमस्कारादिसर्वकर्मवर्जित- योोसेवि । अत एवेति । सम्यग्दर्शनाधिकारिणो दर्शितानुपसंहरति । विगते- सि । अनधिकारिणो दर्शयन्वैशेषिकवैनाशिकादिशास्त्राभिज्ञानामपि वन्तर्भावं सूचय- दि । नान्यैरिति ॥ ३५ ॥ मिथ्याज्ञानमैचयसंस्कारावेदान्तार्थतात्पर्यवता पण्डितानामपि नाद्वैते प्रत्ययदाय सिध्यतीत्याह । तस्मादिति । शास्त्रादद्वैवमवगम्य स्मृविसन्तति कुर्ववो लोकानुव ने विधिनियममाह । अद्वैतमिति । तस्मादित्यस्यार्थमाह । यस्मादिति । एवमिति निर्विकल्पत्वादिपरामर्शः । विदिखा शास्त्रवोऽवगम्येत्यर्थः । भद्वैवावगतिदाया स्मृविसंवविकर्तव्यतायो नियमविधिमभ्यनुनानावि । अद्वैत इति । भद्ववमित्याधुरा- राधं विमजते । तच्चेति । जसदृशस्य कथं लोकाचरणमबुद्धिपूर्वकारित्वादित्याश- याऽऽह । सर्वलोकेति । लौकिकव्यवहारानतीत्य विदुषो जडवदाचरणं कीरशमि- त्यपेक्षायां चतुर्थ पादमनूच तात्पर्यमाह । जडवदिति । एवंविधोऽहमित्यात्मानं विधाभिजनादिभिरमस्यापयन्जडबदेव विद्वान्लोकमाचरेदिति योजनों ॥ ३६॥" ननु परापरदेवयोः स्तुतिपूर्वकर्मणामस्य श्राद्धादिक्रियायाश्च कर्तव्यवया प्रतिव- न्धात्कथं विदुषो जडवदाचरणमिति वनाए । निस्तुतिरिति । तथापि जीवा काप १ प. अ. सिभिरयमा। २. 'भिः । ३ फ. रा. च. छ. 'पात | ४ घ. एनं विदि. सा५क. 'दिवा।प. प.ज.'ते यो। ७ घ.अ. 'गमनेनैव 14 क... 'तीतः। ९ग.ज. 'योः प्रतिपयति ।१.प.ज. 'घरति। 11. 'दभावं । १२. मप्रपथमा ग. 'प्ररथम १४ प. ज. स. 'कादि १५. 'तान की १६ प. 'र; क. 'सारस्य । अ.कला।1८... "त्साह । १९ ग. प्र. पर्याधमा। २. फ. 'भि प्र २०. 'नान २२. प्रभागम्यस्य । २५ क.. 'तो'; ग... बताया - ·i, गौडपादीपमाण्डूक्योपनिपत्कारिकाः। .. [वतथ्याख्य तत्त्वमाध्यात्मिकं दृष्ट्वा तत्त्वं दृष्ट्वा तु बाह्यतः । वाह्यं पृथिव्यादि तत्त्वमाध्यात्मिकंच देहादिलक्षणं रज्जुसादिवत्स्व प्रमायादिवच्चासत् । वाचारम्भणं विकारो नामधेयमित्यादिश्रुतेः। आत्मा च सबाह्याभ्यन्तरो झजोऽपूर्वोऽनपरोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्न आकाशव- सर्वगतः सूक्ष्मोऽचलो निर्गुणो निष्कलो निष्क्रियस्तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसीतिश्रुतेः । इत्येवं तत्त्वं दृष्ट्वा तत्त्वीभूतस्तदारामोन बाहरमणी यथाऽतत्त्वदर्शी कश्चिच्चित्तमात्मत्वेन प्रतिपनश्चित्तचलनमनुचलितमा- त्मानं मन्यमानस्तत्त्वाचलितं देहादिभूतमात्मानं कदाचिन्मन्यते पच्यु: तोऽहमात्मतत्त्वादिदानीमिति । समाहिते तु मनसि कदाचितवभूतं मसम्मात्मानं मन्यते इदानीमस्मि तत्त्वीभूत इति । न तथात्मविद्भवेत् । . अहमेव परं ब्रन न मत्तोऽन्यदस्ति किश्चिदिति. स्मृतिसन्तविकरणमपि न कोल. विशेषनियवं किंतु नैरन्तर्येण , कर्तव्यमित्याह । तत्त्वमिति आध्यात्मिकं शरीरादि फल्पिवं तत्त्वमाधिष्ठानमात्रं दृष्ट्वा बाह्यतो देहावहिरवस्थितं पृथिव्यादि च कल्पितत्वे- नावस्तुत्वादधिष्ठानमात्रमेवेत्यनुभूय स्वयमपि द्रष्टा परमार्थवस्तुस्वभावमापनस्तत्रैवासक्त- चेवा बाह्येभ्यो विषयेभ्यो व्यावृतबुद्धिस्तस्मिन्नेव तत्वे परमार्थभूवे प्रतिष्ठितस्तदर्शनानि- g: स्यादित्यर्थः । पृथिव्यादेदेहादेव मत्येकं परमार्थत्वसंमवे कधद्वैतनिष्ठा सिध्ये- दित्याशङ्कय व्याचष्टे । वायमित्यादिना । किन्तदुभयोस्तत्वं तदाह । रज्जुसर्पव- दिति । उक्तस्य विकारजातस्यासत्वे प्रमाणमाह । वाचारम्भणमिति । द्रष्टुरात्मनो- ऽपि दृश्यमतियोगित्वात्तुल्यं वाचारम्मणत्वमित्याशङ्कयाऽऽह । आत्मा चेति । भवतु परस्यात्मनस्वत्तदागमवचननिर्देशानुक्तलक्षणत्वं तथापि द्रष्टुरात्मनो न यथोक्तरूपत्वमि- त्याशङ्कयाऽऽह । तत्सत्पमिति । विशेषणानि तु प्राचीनानि तत्तदागमोपात्तान्यपुनरु- कानि । द्वितीया व्याचष्टे । इत्पेवमिति । आत्मारामत्वं कथमित्याशङ्कय बाह्य- विषयासक्ति त्यक्त्वा मत्यगात्मन्येव *परितृप्तत्वादित्याह । न वाद्येति । तन्वादम- च्युतो भवतीत्येवयविरेकमुखेन व्याकरोति । यथेत्यादिना । अतत्वदशीति छ- दः । मात्मविदो नाव्यवस्थितमात्मदर्शनमित्यत्र हेतुमाह । आत्मन इति । सति स्व- रूपे स्वरूपात्मच्युतेरमसक्तरवात्तत्मतिषेधो युक्तो न भवतीत्याशङ्कयाह । सदेति । * मवेदित्यतदिति पाठान्तरम् । १५. नगर) २ , १. ज. | ३ ग. पाटी) ४ स. १. श, भौदिये।

·द्वितीयप्रकरणम् २] आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्पसमेताः। तत्त्वीभूतस्तदारामस्तत्त्वादप्रच्युतो भवेद ।। ३८ ॥ आत्मन एकरूपत्वात्स्वरूपमच्यवनासंभवाच । सदैव ब्रह्मास्मीत्यमच्युतो भवेत्तत्त्वात्सदाऽमच्युतात्मतत्त्वदर्शनो भवेदिस्यभिभायः । श्वनि चैव ध. पाके च । समं सर्वेषु भूतेषु इत्यादिस्मृतेः ॥ ३८ ॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजका. चार्यस्य शंकरभगवतः कृतौ गौडपादीये आगम- शात्रभाष्ये वैतथ्याख्यं द्वितीयपकरणं समाप्तम् ॥ २॥ वस्तुनः सदैकरूपत्वे स्मृतिमुदाहरवि । शुनि चेति । समदर्शिनः सदैकरूपवस्तुदर्शिन एव पण्डिता नान्ये तधेत्यर्थः । स्वरूपामच्यवने च स्मृत्ति दर्शयति । सममिति । त- नहि विनश्यत्स्वविनश्यन्तमिति खरूपामच्यवनमुक्तम् ॥ ३० ॥ इति श्रीशुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यभगवदानन्दज्ञानविरचिवायां गौडपा- दीयकारिकाभाष्यटीकायां वेतध्यारूयं द्वितीयपकरणं समाप्तम् ॥ २॥ क. देवे । २. 'मद। ३ ज. वस्तुतः । ४. . कस्वर ५ क. 'पत्र ·२८ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [अद्वैवाख्य . ॐ ॥ उपासनाश्रितोधर्मो जाते ब्रह्मणि वर्तते। ॐ कारनिर्णय उक्तः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत आत्मेतिप्रतिज्ञामात्रे- ण ! ज्ञाते द्वैतं न विद्यत इति च । तत्र द्वैताभावस्तु वैतथ्यमकरणेन स्वममापोगन्धर्वनगरादिदृष्टान्तैश्यत्वाचन्तयच्चादिहेतुभिस्तर्केण च प- तिपादितः । अद्वैतं किमागममात्रेण प्रतिपत्तव्यमाहौस्वित्तणापीत्पत आहे । शक्यते तर्फेणापि ज्ञातुम् । तत्कमित्यद्वैतमकरणमारभ्यते । उ- पास्योपासनादिभेदजातं सर्व वितथं केवलेश्चाऽऽत्माऽद्वयः परमार्थ इति स्थितमतीते प्रकरणे | पत उपासनाश्रित उपासनामात्मनो मोक्षसाधन- स्वेन गत उपासकोऽहं ममोपास्यं ब्रह्म । तदुपासनं कृत्वा जाते ब्रह्म- ववष्टम्भेन द्वैववैवष्यनिरूपणं परिसमाप्याँद्वतमार्थिकमपि वर्कतः संभावयितुं म करणान्तरं मारिप्सुरुपास्योपासकभेददृष्टि वापदपवदति । उपासनेति । देहस्य धार णामों जीवो भूवसंपावाकारण जाते ब्रह्मणि वदभिमानित्वेन ववे । स प्रागुत्पत्ते- जम्। सर्वमित्येवं कालावच्छिन वस्तु मन्यते । स पुनरुपासनां पुरुषार्थसाधनत्वेना श्रितैस्तदेव ब्रह्म मतिपत्स्ये शरीरपावादूर्ध्वमित्येवम् । यतो मिथ्याज्ञानवानवविष्ठवे वे. नासौ कृपणोऽल्पको ब्रह्मविद्धिः स्मृतश्चिन्तित इत्यर्थः । प्रकरणान्तरमवतारयन्वृत्तमनु- द्रवति । ओंकारेति । तस्य हि निर्णये प्रथमे मैकरणे प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वव इति विशेषणैरात्मा मविज्ञामात्रेणाद्वितीयो व्याख्यात इत्यर्थः । द्वितीयमकरणाचे संक्षिप्या नुवदति । ज्ञात इति । तत्रैवाऽऽधे प्रकरणे ति द्वैव न विधव इत्यत्र प्रतिज्ञामात्रेण द्वैवाभाव उक्तः । स तु द्विवीयेन प्रकरणेन हेतुदृष्टान्वात्मकेन चर्केण च प्रतिपादितो नात्र मविपादयितव्यमवशिष्टमस्तीत्यर्थः । तृतीयं प्रकरणमाकाक्षापूर्वकमवतारयति । अद्वैतमिति । नैषा तकेंण मविरोपनेयेति श्रुतेरद्वतं कथं तर्केण ज्ञातुं शक्यमित्याक्षि- पति । तत्कथमिति । स्वतन्त्रकोप्रवेशेऽपि तस्मिन्नागमिकतर्कस्य सहकारितया संमा- वनाहेतृत्वात्तणापि ज्ञातुं शक्यमिति व्यवहारोपपत्तिरिति मत्वाऽऽह । अद्वैतेति । यदि वर्कणाद्वैवं संभावयितुं प्रकरणमारभ्यते वर्हि किमित्युपासकनिन्दा मयमै" प्रस्तूयते माऽऽह । उपास्येति । उक्तवक्ष्यमाणविरोधित्वादुपासकस्य वनिन्दा प्रकोपयो- गिनीत्यर्थः । कथं तर्हि देव वाजत्वमात्मनो दर्शयन्दी अविर्घटिप्यते वाऽऽह । १च. द्वैते । २ ५. 'यायां ग । ३ च. 'ह । अशक्यत'। च. 'ह नु शा ४ च. त्यत अद्वै। ५ झ. 'ल आत्मा ६ प. ह. च. ज. झ. 'त फ. 'तीतमा ८ ह. छ. 'सनमा ९ख. घ. ज. "माभित्य । उपासनामा १० घ. द. ज. ज्ञाते।११क. स्त्र.छ. 'देत पारमा १२ ग. 'क' १३ झ, मानवे । १४ क. रजः म १५ स. "श्रित्य ततस्त'। १६ छ. ज. प्रपं। 10 झ. 'णा द्वती' १८ ज.ते तर न। १९घ, तिरपीक. "तिरापनये। २०४. 'तो मा २१ प. मेस्तू। २२ छ, 'स्न निन्दा । २३ क. नत्र २४ ग, 'पाइल ·९९ तृतीयपकरम ३] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः । प्रागुत्पत्तेरजं सर्व तेनासौ कृपणः स्मृतः ॥७॥ अतो वक्ष्याम्यकार्पण्यमजाति समतांगतम् । णीदानी वर्तमानोऽजं ब्रह्म शरीरपातादृवं प्रतिपत्स्पे प्रागुत्पत्तेधाज- मिदं सर्वमहं च । पदात्मकोऽहं मागुत्पत्तेरिदानी जातो जाते ब्रह्मणि च वर्तमान उपासनपा पुनस्तदेव प्रतिपरस्प इत्पेवमुपासनाधितो धर्मः साधको येनैवं क्षुद्रवर्मवितेनासौ कारणेन कृपणो दीनोऽपकः स्मृतो नित्याजब्रह्मदर्शिभिर्महात्मभिरित्पभिमापः। यदाचोऽनम्युदितं येन वा- गभ्युद्यते तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासत इत्पादि श्रुवेस्तलव- काराणाम् ॥ १॥ सवायाम्पन्तरमजमात्मानं प्रतिपत्तमशक्नुवन विधया दीनमात्मानं म- न्यमानो जावोऽई जाते ब्रह्मणि वर्ते तदुपासनाश्रितः सन्ब्रम प्रतिप- स्प इत्येवं प्रतिपन्नः कृपणो भवति पस्मादतो वक्ष्याम्पकार्पण्पमकपण- भावमजं ब्रह्म । तदि कार्पण्यास्पदं पत्रान्योऽन्पत्पश्यत्यन्पराहणोत्य- मागिति । मागवस्थायां सर्वमिदमजमहं च तथेत्युपासको यतो मन्यवेऽवश्व मागव- स्पनाविषया भविष्यत्यजत्व अधिरित्यर्पः । कास्थित्यवस्थायां यदि मा बन्मानमि- द दाह किमुपासनया माप्तव्यमित्याशङ्कच्याऽऽह । यदात्मक इति । इदानीमुत्पश्य- वस्थायां जातो जाते ब्रह्मणि स्थित्यवस्थायां वर्तमानोऽहं प्रागुत्पत्तेयंदात्मकः समास वदेव पुनः मलयावस्थायामुपासनया पविपत्स्ये तत्क्रतुन्यायादिवि संबन्धः । वलय. काराणां शाखायामुपास्यस्य ब्रह्मत्वनिषेधदर्शनाचोपासकनिन्दा युक्तस्याह । यद्वाचे- ति । अनभ्यदिवमनभिप्रकाशिवमभ्युधवेऽभिमकाश्यते पासते वाचा विषयीकुर्वन्दी- त्यर्थः । आदिशब्देन यन्मनसेत्यादि गृह्यते ॥ १ ॥ भेददर्शिनमुपासकमद्वैवविरोधिनं निन्दित्वा सैमत्यवैदमविज्ञा करोधि । अत इति । जाविर्जन्म तद्रहिवमजावि ! वय हेतूमाह । समतामिति । जन्मराहित्यं साधयति । यथेति । अतःशब्दार्थमाह । सबाह्येति । मविज्ञाभागं विमनवे । अकृपणेति । वदेव व्यविरेकमुखेन फोरयति । तद्धीति । दर्शनादिविशेषव्यवहारगोचरीभूर्व कार्यजादे १. जाते । २ च.. "णि द| ३ घ. 3. अ. 'नामा ४ च. 'वित्ते। ५क. नाभ्यु। ६. 'न पवा। ७ य, 1 यमासीच. 'न्योन्य प... 'स गणो। क. "सके य.२७. 'तुप्या १३ ज. 'स्य १४ क..उपास्यते ।

·१०० गौडपादीपमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [भवास्यं यथा न जायते किंचिजायमानं समन्ततः॥२॥ । आत्मा ह्याकाशवजीवैर्घटाकाशैरिवोदितः । न्पद्विजानाति तदल्पं मर्पमसदाचारम्भणं विकारो नामधेपमित्यादि- श्रुतिभ्यः । तद्विपरीतं सवाद्याभ्यन्तरमजमकार्पण्यं भूमाख्यं ब्रह्म । य- त्यापाविद्याकतसर्वकार्पण्पनिवृत्तिस्तदकार्पण्यं वक्ष्यामीत्यर्थः। तदजा- ति अविद्यमाना जातिरस्य । समतांगतं सर्वसाम्यं गतम् । कस्मात् । अवयववैषम्पाभावात् । यदि सावपवं वस्तु तदवयवैषम्यं गच्छज्जापत इत्युच्यते । इदं तु निरवयवत्वात्समतांगतमिति न केचिदवपवैः स्फुट- स्पतोऽजात्यकार्पण्यम् । समन्ततः समन्ताद्यथा न जापते किचिदल्प- मपि न स्फुटति रज्जुसर्पवदविद्याक्तदृष्टया जायमानं येन प्रकारेण न जायते सर्वतोऽजमेव ब्रह्म भवति तथा मकारं गृण्वित्पर्थः ॥ २॥ अजाति ब्रह्माकार्पण्यं वक्ष्यामीति प्रतिज्ञातं तत्सिद्धयर्थ हेतु दृष्टान्त च वक्ष्यामीत्याह । आत्मा परो हि यस्मादाकाशवत्सूक्ष्मो निरवयवःस- वंगत आकाशवदुत्तो जीवैः क्षेत्रज्ञैर्घटाकाशैरिव घटाकाशतुल्य उदित .. परिच्छिन्नं नाशि चोच्यते । वदेव कृपणत्वालम्बनमित्यर्थः । तच्च मिश्याभूतमित्यत्र प्रमाणमाइ । वाचारम्भणमिति । कार्पण्यमुक्त्वा वदभावरूपमकार्पण्यं प्रकटयवि । तद्विपरीतमिति । प्राप्य ज्ञात्वेवि यावत् । द्वितीयपाद व्याचष्टे । तदजातीत्या- दिना | सर्वात्मना साम्य निर्विशेषत्वं गतमित्यत्र हेतुं पृच्छति । कस्मादिति । नि- विशेषत्वे हेतुमाह । अवपवेति । हेतुमेव प्रकदयन्व्यविरेकमुखेनाजत्वं प्रपञ्चयादि । यद्धीत्यादिना । समन्वव इति पूर्णत्वसंकीर्वनम् । द्वितीयाधं व्याचष्टे । यधेत्यादि- ना। यथा रज्वा सो भान्त्या जायते तथा सर्व भ्रान्तिरष्टया जायमानत्वेन भा- समानमपि यथा येन प्रकारेण वस्तुवो न जायते वधा किंतु सर्वतो देशवः कालको वस्तुवश्च पूर्ण कूटस्थमेव वस्तु भवति तथा वं प्रकारमिति संबन्धः ॥ २ ॥ पविज्ञावाक्ये ब्रह्मशब्देन परमात्मा प्रकृतः स कीदृगित्यपेक्षायामाह । आत्मा हीति । जीवभेदप्रतीविस्तहिं कथमित्याशङ्कयाह । जीवैरिति । यथाऽऽ- , क, 'म । २ च. 'ति यात्मति'। ३ क. 'न्तं व छ. 'मात्यत आह । ५ च. तात- मादाका ६च. 'अनिरवयवघटाका ७ झ. व महाका।

·तृतीयमकरणम् ३] आनन्दगिरिकतटीकासंबंलितशांकरभाष्यसमेताः । घटादिवच संघातैांतावेतन्निदर्शनम् ॥ ३॥ उक्तः । स एवाऽऽकाशसमः परं आत्मा । अथवा घंटाकाशैर्यथाऽऽकाश उदित उत्पन्नस्तथा परो जीवात्मभिरुत्पन्नो जीवात्मनां परस्मादात्मन उ- त्पत्ति श्रूयते वेदान्तेषु सा महाफाशाद्धटाकाशोत्पत्तिसमान परमपित इत्पभिमापः । तस्मादेवाकाशाद्धटादयः संघातो यथोत्पद्यन्ते एवमा- काशस्थानीपात्परमात्मनः पृथिव्यादिभूतसंघाता आध्यात्मिकाच का- पकारणलक्षणा रज्जुसर्पवद्विकल्पिता जायन्ते । अत उच्यते घटादिवञ्च संघातैरुदित इति । यदा मन्दबुद्धिपतिपिपादयिषया श्रुत्यात्मनो जा. तिरुच्यते जीवादीनां तदा जातावुपगम्यमानायामेतनिदर्शनं दृष्टान्तो पथोदिताकाशवदिस्पादिः ॥ ३ ॥ काशो विभुत्वादिधर्मः स्वगववाविकभेदवान्न भववि तथा परमात्मा विशेषाभावा- त् । यथा च महाकाशो घटाकाशाकारण मतीयते तथा परमात्मा नानाविध- जीवाकारेण प्रतीविगोचरो भवतीत्यर्थः । कथं संघातानां परस्मादुत्पत्तिरित्याश- न्याऽऽह । घटादिवदिति । यथा मृदः सकाशाद्धटादयो जायन्ते तथा परमात्मैव पृथिव्यादिसंघाताकारेण जायत इत्यर्थः । यदाऽऽत्मनो जीवादीनामुत्पत्तिरिष्टा बदा तस्यामुत्पत्ती दृष्टान्तवचनमेवदित्याह । जाताविति । लोकस्य वृथानुवादपू- चेक तात्पर्यमाह । अजातीत्यादिना । प्रथमपादस्याक्षरार्धमाह | आत्मेत्यादिना। विमतस्वगवताविकमेदशून्यः सूक्ष्मत्वानिरवयवत्वाद्विभुत्वादाकाशवत् । न च परमा- प्रवादी सूक्ष्मात्वदिष्यभिचारः । वस्यैवासमवत्वात् । कचिदपि वाविकभेदासंमविपचे- वेत्यर्थः । जीवैरित्यादि व्याचष्टे । जीवैरिति । जीवाकारण परमात्मैवोक्तः । क्षेत्रमै चापि मां विद्धीविस्मृदेरित्यर्थः । उदिवशब्दश्चेदुक्तास्वार्ह परस्यैवाऽऽत्मनः संघा- वरूपेणोक्तत्वे समपञ्चत्वं प्रसज्येवेत्याशङ्कयाऽऽह । अथवेति । वहि नात्मश्रुरिवि न्यायविरोधः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह । जीवात्मनामिति । तृवीयपाद व्याचष्टे । त- स्मांदेवेति । उक्तेऽर्थे वाक्यमववारयाव । अत इति । भाकाशस्यावकाशमदाने घ घटायुत्पची कारणखं निर्विकारस्यैव दृष्टमिति द्रष्टव्यम् । नानाविस्यादेरर्थमाह । पदेति ॥ ३॥ 6q73- 1. 'रमात्मा। . १ एव आ| २ क. इ. 'यथोदि । ३ क. 'मानं 41.8.1५ ज, तापाया। (छ.. 'बुद्धि प्राध. वारास्तस्यै । ८ क. प्र. दिना न्या'।९ ज. भत ए. वैति । १० ग. ज. नात्मा ग्रंक. छ. 'वाऽऽत्मानाम | ·१०२. गौडपादीपमाण्डकपोपनिषत्कारिकाः । अदेवालय घटादिषु प्रलीनेषु घटाकाशादयो यथा । आ- काशे संपलीयन्ते तहजीवा इहात्मनि ॥४॥ यथैकस्मिन्घटाकाशे रजोधूमादिभिर्युते । न * सर्वे संप्रयुज्यन्ते तद्दजीवाः सुखादिभिः ॥५॥ पथा घटाद्युत्पत्त्या घटाकाशाद्युत्पत्तिः । यथा घटादिमलपे घटा- फाशादिमलयस्तद्वदेहादिसंघातोत्पत्त्या जीवोत्पत्तिस्तत्मलयै च जी- वानामिहात्मनि प्रलयो न स्वत इत्यर्थः ॥ ४ ॥ सर्वदेहेष्वात्मैकत्त्व एकस्मिाननमरण सुस्सादिमत्यात्मनि सर्वात्मनः तत्संबन्धःक्रियाफैलसाल्पं च स्पादिति य आहुतिनस्तान्मतीदमुच्यते । यथैकस्मिन्घटाकाशे रजोधूमादिभिर्युते संयुक्ते न सघटाकाशादपस्तद्रनो- धूमादिभिःसंयुज्पन्ते तद्वज्जीवाः सुखादिभिः। नन्वेक एवोऽऽत्मा वाढम्। अद्वैवस्य जीवसृष्टिश्रुतिविरोवं परिहत्य तस्यैव जीवमलयश्रुत्या विरोधमाशङ्कय परिहरवि | घटादिष्विति । भोपाधिको जीवानामुपतिमलयौ न स्वाभाविको । वषा चोत्पत्तिश्रुत्या विरोधाभाववदद्वैवस्यं मलयश्रुत्याऽपि न विरोधोऽस्वीवि श्लोकाक्षरव्या- ख्यानेन प्रकटयति । यथेत्यादिना ॥ ४ ॥ इदानीमद्वैवस्य व्यवस्थानुपपत्त्या विरोधमाशङ्कय परिहरति । यथैकस्मिनिति । उक्तदृष्टान्तवशादेकस्मिञ्जीवे सुखादिसंयुक्त सत्यपरे जीवास्तैरेव सुखादिभिर्न संयु- न्यन्द भोपाधिकमेदादित्याद । तद्वदिति । श्लोकव्यावामाशङ्कां दर्शयति । सर्वदेहेविति । ऐकात्म्ये कर्तयकस्मिन्कारः सर्वे भोक्तरि चैकस्मिन्मोक्तारः सर्वे भ: वेयुरित्यव्यवस्थान्तरमाह । क्रियेति । व्यवस्थानुपपत्त्या द्वैवमेष्टव्यमिति वदन्वं प्रत्यु- त्तरत्वेन श्लोकमवतारयति । तान्मतीति । किमिदमैकात्म्ये सायं किमेकस्मिजी: वे व्यवस्थितेन सुखादिना जीवावराणां तद्वत्वं स्यादित्युच्यते किंवा सोंपाविष्वान मैश्यासस्य स्वरूपेण सर्वसुखादिमत्वं स्यादित्यापायवे' वनाऽऽपं प्रत्याह । तद्वदि- ति । आत्मनः सर्वत्रैकत्वात्तस्य स्वरूपेण सर्वमुखादिमस्वामिवि द्वितीयं पसं विARI शाङ्कते । नन्विति । सर्वत्रात्मकत्वमुक्तमङ्गीकरोति । बादमिति । तदेकत्वमुपपत्तिशून्य १क.बीद । र क. स. 'या घ घाय. या वाघ ३ प. अ. 'येन जी ४ घ. ह. ज. तत्तस। ५ च. फलं सा.वाऽमाशोस्ति । घ. स. वाशी वाग.'लयो.. ८. 'स्य ल। ९ क. 'न यु१. स. 'मेवेघ. ते वात।

·मृतीयपकरणम् ] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरमान्यसमेताः। १०३ ननु न श्रुतं त्वया आकाशवत्सर्वसंघातेष्वेक एवात्मेति । यदि एक एवाऽऽस्मा तहिं सर्वत्र सुस्ती दुःखी च स्यात् । न चेदं सांरुपचीचं संभवति । न हि सांख्य आत्मनः मुखदुःखादिमज्वमिच्छति बुद्धिस- मवायाभ्युपगमात्संखदुःसादीनाम् । न चोपलब्धिस्वरूपस्याऽऽस्मनो भेदकल्पनायां प्रमाणमस्ति । भेदाभाचे प्रधानस्य पाराानुपपत्ति- रिति चेत् । न । प्रधानकृतस्यार्थस्याऽऽत्मन्यसमवापात् । पदि हि प्र- धानक्रत्तो वन्धो मोक्षो वाऽर्थः पुरुषेषु भेदेन समति ततः प्रधानस्य पा. रायमात्मैकत्वे नोपपद्यत इति युक्ता पुरुषभेदकल्पना । न च सांख्यै- बन्धो मोक्षो वाऽर्थः पुरुषसमवेतोऽभ्युपगम्यते । निविशेषाश्च चैतनमा. त्रा आत्मानोऽभ्युपगम्पन्ते । अतः पुरुषसत्तामात्रमयुक्तमेव प्रधानस्प पारायं सिद्धं न तु पुरुषभेदमयुक्तमिति । अतः पुरुषभेदकल्पनापा न मधानस्य पाराध्य हेतुः । न चान्पत्पुरुषभेदकल्पनापां प्रमाणमस्ति सांख्यानाम् । परसत्तामात्रमेव चैतनिमिचीकृत्य स्वयं बध्यते मुच्यते कपमङ्गीकवमित्याशङ्कयाऽऽह । ननु नेति । यदि सर्वौकत्वं नियतमिप्यते बाद वत्र वन मुखित्वं दुःखित्वं च वेश्यवेकस्य माप्तमिति व्यवस्थाऽसिद्धिरिति चोदय- ति । पचेक एवेति । आत्मस्वरूपस्य सर्वत्रैकत्वेऽपि कल्पितभेदीयवस्थासिद्धिरित्य- मित्य किमिदं सख्यिस्य चोचं किंवा वैशेषिकादेरिति विकल्प्याऽऽधं प्रत्याह । न चेदमिति । किंचैकात्म्यं दूषयता सांख्येन उद्भेदोऽभ्युपगम्यते । स च नाभ्युपगन्तुं शाक्यते तेन्मानाभावादित्याह । न चेति । मधानं हि कस्यचिद्भोगमपवर्ग च कस्यवि- दादधत्पुरुषमिप्यते । वञ्च पुरुषभेदोभावे नोपपद्यते । तेनापस्या पुरुषभेदः सि- ध्यतीति शङ्कते । भेदेति । भापत्तेरनुदयं वदयुत्तरमाह । नेत्यादिना । संक्षिप्त- मेवोक्तं विवृणोति । यदि हीति । प्रधानस्य पारायसामदेिव पुरुषेषु कश्चिदविश- यो भविष्यवीत्याशङ्कयापसिद्धान्तमसान्भवमित्याह । निर्विशेषा इवि । किंच प्रधा. नस्य पाराश्यं परं शेषिणमपेक्षते । न तस्मिन्भेदमाप काङ्क्षते । अतोऽन्यथाऽप्युपपत्ति- रित्याह । अत इति । जन्ममरणादिव्यवस्थानुपपस्या पुरुषभेदकल्पनमपि न युक्तं व्य. धिकरणत्वादिवि मत्वाऽऽह । न चेति । न केवलं प्रमाणशून्या पुरुषमेदकल्पना किंतु मयोजनशून्या चेत्याह । परेति । मनु न पुरुषसत्तामा निमित्तीकृत्य प्रधान"प्रव. १. सर्वेषु सं। २ घ. स 'मुखा ३ ख... "पमात्रस्या। ४ र. छ. 'बन्धमो। ५ क. घ. छ. ज. आत्मनों ६ क. 'यो । ७१. 'वचे श्रमिला ख. "तम्या ९क. तस्य की १.ख. तिन व्यवस्पासि | ह. 'ति नव्य । ११ प. अ. भेदण्या १२ ..'बो'१३. ज. अ.तत्र माना। १४ छ. विशे। ३५ ग. 'ते । स च । १६ ग. स. 'दादेवो घ. 3.ज. ३१८ क. रपय१९'नं 41 ·१०४ गौडपादीपमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [भवैवास्य च प्रधानम् । परश्चोपलब्धिमात्र सत्तास्वरूपेण प्रधानप्रवृत्ती हेतुन केन चिद्विशेषेणेति । केवलमूढतयैव पुरुषभेदकल्पमा वेदार्थपरित्यागश्च । पे स्वाहुँवैशेषिकादप इच्छादय आत्मसमवायिन इति । तदप्यसत् । स्मृतिहेतूनां संस्काराणामप्रदेशवत्पात्मन्यसमवायात् । आत्ममनःसंयो- गाच स्मृत्युत्पत्तेः स्मृतिनियमानुपपत्तिः । युगपदा सर्वस्मृत्युत्पत्तिम- संगः । न च भिन्नजातीयानां स्पर्शादिहीनानामात्मनां मनआदिभिः तते । किंत्वीश्वराधिष्ठितमिति सेञ्चरवादिमदमाशङ्कय तस्यापि पुरुषत्वाविशेषाद्पल- धिमानत्वमभ्युपेत्याह । परश्चेति । वेदार्थों वेदप्रतिपाद्यमद्वैतं द्वितीयमुत्थापयति । ये विति । बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषपयनधर्माधर्मसंस्कारा नव विशेषगुणाः । ते च म. त्येकमात्मसु व्यवस्थया समवेताः स्वीक्रियन्ते । वेषां व्यवस्थानुपपत्या मतिदेहमात्म- भेदसिद्धिरित्यर्थः । किं बुद्धयादयो रूपादिवदात्मव्यापिनः किंवा संयोगादिवदेकदेश- वृत्तयः । नाऽऽधः। ज्ञानादिगुणानामाश्रयव्यापिनामाश्रयसंयुक्त सर्वस्मिन्नपर्यायेण ज्ञा- पतांदिव्यवहारजनकत्वप्रसङ्गादित्याह । तदप्यसदिति । द्वितीये त्वेकदेशः सत्योऽ- सत्यो वा । प्रथमे घटादिवदात्मनः सत्यैकदेशत्वात्कार्यत्वादिमसंगः । द्विवीये काल्प- तैकदेशानामेव ज्ञानादिगुणवत्वमात्मनस्तु न तद्वत्वं सिध्यतीत्याह । स्मृतीति । स्मृविश्वकः संस्कारा भावनाख्यास्वेषां ग्रहणमितरेषामुपलक्षणार्थ तेषामात्मनि समवा- यामावात्परस्य सिद्धान्वासिद्धिरिवि शेषः। किंचाऽऽत्ममनःसंयोगौसमवायिकारणान्ज्ञा- नानामुत्पासिरिष्टा । वधा च सवि ग्रहणसमये स्मृविन संमवत्येवेति नियमो नोपपद्य- ते । ग्रहणकारणमंयोगेनैव स्मृत्युपपत्तिसंभवादित्याह । आत्मेति। किंचाऽऽरममनसोः संयोगांदेकरमादेकस्याः स्मृतेः समुत्पत्तिसमये स्मृत्यन्तराण्यपि समुत्पधेरन् । असमवा. यिकारणस्य तुल्यत्वात् । न च समुद्धसंस्कारायोगपघाघुगपदनुत्पत्तिः । वेषां व. दुवोधस्य यात्मनि विमविपनत्वेन स्मृतिसामन्यन्तर्भावासंवादित्यभिप्रेत्याऽऽए । युगप- द्वेति । किच समानजावीयानो स्पशीदिमतों च परस्परं संपन्धो पृष्टः। यथा मल्लानो मेषाणां रजपटादीनां च वदुमपाभाादात्मनां मनादिमिः मंपन्यासिद्धेनोक्तादसमवा विकारणाहृद्धयादिगुणोत्पत्तिः मिथ्यतीत्याह । न चेति । गुणादीनां सानात्यस्य पीदिमापस्य चापावेऽपि द्रव्येण संयन्धवदात्मना मनभादिमिः संपन्धः "सिध्यदिति १५.म'1 म. न. पाताग ४ क. भरादिशा५स. ग..वा. ti. गारग) .ग.म.स. गुलासा ग.. 'भार क. पुतिमा. ग. स्प१.११. "मिगत ·तृतीयपकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमेताः। १०५ संबन्धो युक्तः । न च द्रव्याद्रूपादयो गुणाः कर्मसामान्यविशेषसम. वायी वा भिन्नाः सन्ति परेपाम् । यदि होत्यन्तभिन्ना एव द्रव्यात्स्युरि- मछादयश्चात्मनस्तों च सति द्रव्येण तेषां संवन्सनुपपत्तिः । अयुत- सिद्धानां समवायलक्षणः संवन्धो न विरुध्यत इति चेत् । न । इच्छा. दिभ्योऽनित्येभ्य आत्मनो नित्यस्य पूर्वसिद्धत्वानापुतसिद्धत्वोपपत्तिः । आत्मनाऽपुतसिद्धत्वे चेच्छादीनामात्मगतमहत्ववनित्यत्वमसंगः।सचा. निष्टः । आत्मनोऽनिर्मोक्षमसंगात् । समवायस्य च द्रव्यादन्पत्वे सति द्रव्येण संवन्धान्तरं वाच्यं पथा द्रव्यगुणयोः । समवापो नित्यसंब- .. चेनेत्याइ । न वेति । स्वतनं सन्मानं द्रव्यशब्देनाप विवक्षिवं न ववो भेदेन गु- गादयो वेदान्विमते विद्यन्ते । शुमः परः खण्डो गौरित्यादिमामानाधिकरण्यदर्शनात् । द्रव्यमेव तु कल्पनया तत्तदाकारेण मातीत्यभ्युपगमात् । अवो घटान्तासंपविपति- रित्यर्थः । विपक्षे दोपमाह । यदि हीति । गुणादयो द्रव्यादत्यन्वभिन्ना हिमवद्वि- न्ध्ययोरिव यदि स्ययीद चाऽऽत्मनः मकाशादिच्छादयोऽत्यन्त भिन्ना मवेयस्वदा गु. गादीनो द्रव्येण तद्वदेव संपन्धानुपपत्तेः । इच्छादीनां चाऽऽरमना वदयोगापारवडया. सिद्धिरित्यर्थः । अत्यन्त भिन्नानामपि समयायसंपन्यापारतश्योपपत्तिरिति शङ्कते। अयुतेति । किमिदमयुतमिद्धलमधमालवं क्विा पृथग्देशत्यमुदायकम्पमावावमाहो'- स्वित्संयोगविभागायोग्यत्वम् । नाऽऽयः । विकल्पासहवार । किमिच्छापेक्षयाऽप- मालवं किंधाऽऽत्मापेक्षया इच्छादीनामिवि विम्याऽऽपंदपयति । नेत्पादिना । य. पात्मना सहाऽपृथकालखमिच्छादीनां तदात्मनोऽनादित्वाचदतमहत्यानित्यत्वं नेपा- मापववीत्याह । आत्मनेति । ममंगस्येवमाशङ्कच निराचष्टे । स चेति । न चा- पादेशस्वमयुतसिदत्वम् । पन्तुपटादीनां पृषग्देशानामयुतमिद्यमावमगार न चारपरस्तभावत्वमयतपिन्द्रत्वम् । भेदपक्षपरिक्षयात् । न च संयोगविभागायोग्यावमयुत. पिद्धत्वम् । देवदास्य हस्तादीनां चायुतपिद्धचमारापासादित्यभिमेन्य समवायस्य :- न्यौदनन्यत्वे तावन्मामवन वरपन्धरवव्यापावीततोऽन्य वन संबन्धादरमस्ति नति विकम्प्याऽऽ स्यादनवम्यति मात्वाऽऽद | समापस्पेति । द्वितीय शाले। सम- वाप इति । न वाक्यं भगवान्तमिति शेषः । पसायम्य निरयमंपन्यले समाय- ११.संसोधी । १क.....'या. 'या भाग.. ' ४. 'पाम५..R. ItsANTI... 0.8. 1. 'माम... भाप.' माग....

·१०६ गौडपादीयमाण्डूक्पोपनिषत्वारिकाः । [भद्वैतास्य न्ध एवेति न वाच्यमिति चेत्तथा च समवायसंबन्धवतां नित्यसंबन्ध- प्रसंगात्पृथक्त्वानुपपत्तिः । अत्पन्तपृथक्त्वे च द्रव्यादीनां स्पर्शवदस्प- शंद्रव्ययोरिव पटवर्धानुपपचिः । इच्छाद्युपर्जनापापवद्गुणवत्वे चात्म- नोनित्वमसंगः । देहफलादिवत्सावयवत्वं विक्रियावत्वं च देहादि- वदेवेति दोषावपरिहापौ' । पयाँ त्वाकाशस्पाविर्याध्यारोपितरजोधू.. ममलत्वादिदोपवत्त्वं तथोऽऽत्मनोऽविद्याध्यारोपितबुद्धयाधुपाधिकृत- मुखदुःखादिदोपवत्त्वे बन्धमोक्षादयो व्यावहारिका न विरुध्यन्ते । सर्ववादिभिरविद्याकृतव्यवहाराभ्युपगमात्परमानभ्युपगमाच्च । तस्मा: दात्मभेदपरिकल्पना वृथैव तार्किकैः क्रियत इति ॥ ५ ॥ वां व्यगुणादीनामपि तद्वत्वात् । मेदस्य कदाचिदप्यनुपलम्भात्पृथक्त्वमयानुपप- तिरिवि दूपयति । तथा चेति । संयोगस्यापि समवायसाम्य चकारेण सूच्यते । स- मवायस्य समवायिभिर्गुणादीनां च द्रव्येणात्यन्तभेदे हिमवद्विन्ध्ययोरिव संबन्धानुप- तेः । तेषु परतन्त्रवाव्यवहारासिद्धिरित्याह । अत्यन्तेति । किच्छादयो नाऽऽत्मगु- था उपजनापायवस्वान्पादियत् । यद्वाऽऽत्मा नानित्यमुगवान्नित्यत्वाद्यतिरेकेणे देहादि- वदित्याह । इच्छादीति । न केवलमात्मनोऽनित्यगुणत्वेऽनित्यामसक्तिरेव दोषः । किंवन्यदपि दोषद्वयं दुष्परिहरमिति बाधकान्तरमाह | सावयवत्वमिति । यथा- त्मनो नेच्छादिगुणवत्वं तदा वस्य बन्धाभावान्मोक्षो न स्यादवो बन्धमोक्षव्यवस्थानुप- परया पतिदेहं सुखदुःखादिविशिष्टात्मभेदसिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽह । यथा विति । भवस्तुत्वादविद्यायास्तस्कृतव्यवहारायोगांद्यावहारिकबधाघभ्युपगमासिाद्धरित्याश- याऽऽह । सर्ववादिभिरिति । अविद्यारुतमनुप्यत्वाध्यारोपेण लौकिकवेदिकव्य. वहौरः सर्ववादिभिरिभ्यते वल्हवा च व्यवस्था स्थीयते । तस्मादस्माकमपि तव स. वमविरुद्धमित्यर्थः । परमाय च मोले केनापि वादिना व्यवहारो नाभ्युपगम्यते । वथा च मोक्षे परेषा व्यवहारस्यैवाभावाचनिर्वाहकपारमार्षिकभेदाभ्युपगमो वृषेत्याह । परमार्थेति । कल्पितभेदवशादपि पूर्वोक्तसर्वव्यवस्थासौथ्यापारमार्थिकात्मभेदकल्पना प्रमागमयोजनशून्येत्युपसंहराति । तस्मादिति ॥ ५॥ . एस. इ. स. न च वा। २ छ. 'क्ते दी। च. 'यसेन र ३ इ. 'अनना। ४. 'ले मारम' ज. वनात्म'। ५ ब. घ. ज. किच. 'यो स्याता न. 'गाss16ज. 'धारा। ९स.पा पाऽम १. क.'यो म. 'विद्यया १२८. पनिारयुए३. प्रियन्त । ४.तान । १५ ग. प्र. पतिः।।१६६.१७ग. छ. अ. स. 'न पनि'100. 'सोपा ९प. 'स्य सं। २०. गाय २१ ग. छ..लाया। २२ प. २. न. 'हारा:म २१..अ, रियत । २४ ग, म.ता।

·तृतीयमकरणम् ३] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। १०७. रूपकार्यसमाख्याश्च भिद्यन्ते तत्र तत्र वै। जा- काशस्य न भेदोऽस्ति तहजीवेषु निर्णयः ॥६॥ नाऽऽकाशस्य घटाकाशो विकारावयवा यथा। कथं पुनरात्मभेदनिमित्त इव व्यवहार एकस्मिन्नात्मन्पविद्याकृव उ- पपद्यत इति । उच्यते । यहाकाश एकस्मिन्घटकरकापवरकाद्याका- शानामल्पत्वमहत्वादिरूपाणि भियन्ते तथा कार्यमुदकाहरणधारणशप- नादिसमाख्याश्च घटाकाशकरकाकाश इत्याद्यास्तस्कृताश्च भिन्ना श्य- न्ते । तत्र तत्रे वै व्यवहारविषय इत्यर्थः । सर्वोऽपमाकोशे रूपादिभे- दकृतो व्यवहारो न परमार्थ एव । परमार्थतस्त्वाकाशस्य न भेदोऽ- स्ति । न चाssकोशभेदनिमित्तो व्यवहारोऽस्त्यन्तरेण परोपाधिकृतं द्वारं पथैतत् । तदेहोपाधिभेदकृतेषु जीवेषु घटाकाशस्थानीयवात्मम् निरूपणाकृतो बुद्धिर्मादनिर्णयो नियश्च इत्यर्थः ॥६॥ ननु तत्र परमार्थकृत एव घटाकाशादिपु रूपकार्यादिभेदव्यवहार भद्वैवस्य श्रुत्योंदिविरोधाभावेऽप्यनुमानविरोवमाशङ्कयानकान्तिकत्वेनानुमानं दूष- यति । रूपेति । लोकव्यावामाशङ्कामाह । कथमिति । यथात्मभेदवाद बढ़ेदान- मितो रूपादिन्यवहारस्तथैकस्मिन्नेवाऽऽत्मन्यात्मक्यपक्षे रूपादिन्यवहारो नोपपद्यते। तपा च किमया जीवास्तवतो भिधन्वे भिन्ननामकरवाद्भिन्नकार्यकरस्वाद्विग्नरूपत्वाद- टपदादिवदित्यनुमानविरुद्धमदैतमित्यर्थः । घटाकाशादिष्वनेकान्तिकत्वं विवक्षिया लो- काक्षराणि व्युत्पादयति । उच्पत इत्यादिना । शयनादिसेमाख्याच मिपन्त इवि संबन्धः वरुवावेत्यत्र तच्छब्देन"विकल्पिवोधकाशभेदो गृह्यते। चकारोऽवधारणा- धः। घटाकाशादीनामुक्तहेतुत्वेऽपि विपक्षवाभावे कथपकान्तिकत्वमित्याशङ्कयाऽऽ- र । सर्वोऽपमिति । उक्तेऽयं तृतीयं पादं विभजवे । न चेति । परोपापिशब्देन घटकरकादिरुच्यते | Eष्टान्तमनूच दार्शन्तिकं न्याचष्टे । यथैतदित्यादिना ॥ ६॥ घटाकाशादीनां विपक्षत्वाभावमाशङ्कय परिहरदि । नेत्यादिना । घटाकाशादिरा- काशस्य पिकारोऽवयवो वेत्यङ्गीकाराचनापि भेदस्य वाचिकत्यान्न विपक्षदि लोकाय व्यावत्यै चोधमुत्यापयति । नन्विति । भाकाशस्य निर्विकारत्वं निरवयवदं च 1. 'सग। २५. न. 'रणादि । ३ क. पाय | ४ घ. इ. छ. ज.तव्या ५ च..', नाक. काश! . च. 'मि'! ८ प. र ए। ९छ. 'काय भै! . च.इ. कृता 1.छ.'त्यादिग.छ अ. हि भेदन ग... साथ घट11४ क. क्षितवादी १५ स. ग. प. द. भियत । अ. दमानियाग. विकलातो। १५.प. राया. ग...अ.माले वि.न, ताप'२.ग.. तिमन्तरेगोपा।१ज.कास ·१०८ गौडपादीपमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [अंतास्य नैवात्मनः सदा जीवो विकारावयौ तथा॥७॥ यथा भवति बालानां गगनं मलिनं मलैः । इति । नेतदस्ति । यस्मात्परमार्थाकाशस्य घटाकाशो न विकारः । यथा सुवर्णस्य रुचकादिर्यथा वाऽपां फेनबुद्धदहिर्मादिः । नाप्यपवयो यथो वृक्षस्य शाखादिः। न तथाऽऽकाशस्य घटकोशो विकारावयवौ यथा तथा नैवात्मनः परस्य परमार्थसतो महाकाशस्थानीपस्य घटाकाशस्थानी. यो जीवः सदा सर्वदा यथोक्तदृष्टान्तवन्न विकारो नाप्यवयवः । अत आ- त्मभेदकृतो व्यवहारो मृषैवेत्यर्थः ॥ ७ ॥ यस्माद्यथा घटाकाशादिभेदबुद्धिनिबन्धनो रुपकार्यादिभेदव्यवहा- रस्तथा देहोपाधिजीवभेदकृतो जन्ममरणादिव्पवहीरस्तस्मातत्वमेव शकर्मफलमलवत्त्वमात्मनो न परमार्थत इत्येतमर्थ दृष्टान्तेन तिपि- लोकसिद्धं रहीत्वा परिहरवि । नैतदस्तीति । तत्र वैवम्यादाहरणद्वयमाह । य- थेति । घटाकाशादिराकाशास्यस्य महाकाशस्यावयवो न भवतीत्यत्र व्यतिरेकदृष्टान्त- माह । यथा वृक्षस्पेति । उक्तदृष्टान्तानां दार्शन्तिकमाह । न तथेति । घटाकाशस्य महाकाशं पति विकारत्वमवयवत्वं च नास्तीत्युक्तम् | दृष्टान्तत्वेनानूध दान्तिक दर्शयनुत्तराध व्याकरोति । यथेत्यादिना । अनेकान्तिकत्वेनानुमानस्यामानत्वे स्थि- ते फलितमाह । अत इति ॥ ७ ॥ जीवो ब्रह्मणो नाशो न विकारोऽपि तु ब्रह्मैवोपाध्यनुपविष्टं जीवशब्दितमित्युक्तं उदयुक्तं ब्रह्मणः शुद्धत्वान्जीवस्य रागादिमलेंववादनेकत्वादेकत्वायोगादित्याशङ्कय परमार्थवो जीवस्यापि नास्ति मलैंवत्वमित्याह । यथेति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह । यस्मादिति । घटाकाशो मैठाकाशः सूचीपाशाकाशश्चैत्युपाधिनिमित्तो भेदस्तद्विषया बु- द्विस्वत्मयुक्तो रूपभेदोऽर्थक्रियाभेदो नामभेदश्चेति व्यवहारो नमसि यथोपलभ्यते वथा देहाधुपाधिभेदपयुक्तो जीवभेदस्तस्कृतो जननमरणसृखदुःखादिव्यवहारो व्यवस्थितो यस्मादास्थीयवे वस्माते विद्याविद्यमानेन रूवमेवाऽऽत्मनो रागादिभेलवच्वं न वस्तुतोऽ- स्तीत्येवमयं दृष्टान्तद्वारा प्रतिपिपादयिषनादौ दृष्टान्तमाहेति योजना | दृष्टान्त- १. ति चेत्तनेत्साह नैति । २ च. 'माका ३ ख. घ. ड. ज. स. 'दि यथा । ४ ख. घ. ह. छ. 'मादिनाऽप्य।५ क 'या च । ६ ज. काशी वि। ७ घ. 'यो । ८. यो । ९च. इ. रणभदव्य'। १० 'हाये यस्मा ११ च, 'त्येनम'। १२ च. छ. श. "प्रतिपा।१३ ग. चम्यौदा १४ घ. 'रत्वा ५छ.. 'वादेकला १६ क. 'सत्वमि। १७ ग. ज. स. महा- का110 ग. 'नाविद्यमानेन । १९फ. 'रलं न । २० ग. घ. 'तिपा।

·तृतीयपकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। १०९ तथा भवत्यबुद्धानामात्माऽपि मलिनो मलैः॥८॥ मरणे संभवे चैव गत्यागमनयोरपि । स्थि- तो सर्वशरीरेषु आकाशेनाविलक्षणः ॥ ९ ॥ संघाताः स्वप्रवत्सर्वे आत्ममायाविसर्जिताः। पादयिषन्नाह । यथा भवति लोके बालानामविवेकिनां गगनमाकाशं घनरजोधूमादिमलैर्मलिनं मलबन्न गगनं मलबंद्याथात्म्यविवेकिनाम् । तथा भवत्यात्मा परोऽपि यो विज्ञाता प्रत्यक्क्लेशकर्मफलमैलैर्मलिनोड बुद्धानां प्रत्यगात्मविवेकरहितानां नाऽऽत्मविवेकवताम् । न खूपरदेश- स्तृवत्माण्पध्यारोपितोदकफेनतरङ्गादिमान् । तथा नाऽऽस्माऽबुंधारो- पितक्केशादिमलमलिनो भवतीत्यर्थः ॥ ८॥ पुर्नरप्युक्तमेवार्थ प्रपञ्चपति घटाकाशजन्मनाशगमनागमनस्थिति- वत्सर्वशरीरेष्वात्मनो जन्ममरणादिराकाशेनाविलक्षणः प्रत्येतव्य इ. त्पर्थः ॥९॥ घटादिस्थानीयास्तु देहादिसंघात्ताः स्वप्रश्पदेहादिवन्मापाविक- भागनिविष्टान्यक्षराणि व्याचष्टे । यथेत्यादिना | दार्शन्तिकभागगतानामक्षराणा- मर्थमाह । तथेति । यो हि प्रत्यगात्मा विज्ञाता सोऽप्यबुद्धाना मलिनो भवतीति संबधः । भबुद्धानामित्येवढ्याचष्टे । प्रत्यगात्मेति । अविवेकिभिरध्यारोपितेऽपि म. त्यगात्मनो मलवत्यै मलप्रयुक्तं फलं तत्र वास्तवं भविष्यतीत्याशङ्कयाऽऽह ।नहीतिा॥ ननु जीवो मरणानन्तरं धर्मानुरोधेन स्वर्ग गच्छति । अधर्मवशाच नरकं मविप- चते । धर्माधर्मयोश्च भोगेन क्षये पुनरागत्य योनिविशेषे संभवति । तत्र यावद्भोगं स्थित्वा पुनरपि परलोकाय प्रविष्ठवे । एवमिहलोकपरलोकसंचरणव्यवहारविरुद्धमद्वैवमिति तत्राऽऽह । मरण इति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह । पुनरपीति | आत्मनि सो व्यव- हारोऽविधाकृतो वास्तवो नेत्युक्तोऽर्थः । भात्मनो हि गगनोपमस्य गत्यादेर्वस्तुवोऽसं- भवादविद्यारुतस्वस्मिन्गत्यादिरित्यर्थः ॥ ९ ॥ ननु संघावशब्दिवानामुपाधीनां सत्यत्वात्तत्मयुक्तभेदस्यापि वधात्वादद्ववानुपपत्ति - वादवस्थ्यामति चेत्तत्राऽऽह । संघाता इति । देवादिदेहानां पूज्यवमत्वेनाधिक्याभ्युप- झ. याका २ च. छ. झ. यिष्यमा ! ३ क. गमनं । ४ क. 'वत्ता, स. वर य. थात्मवि'। ५ ज. 'मलिन। ६ स. घ. ड. च. इ. 'सुखर। ७ च. 'बुद्धपारों। ८ #. नरुक्तमे। ग. श. 'यक्ष। ३. स. सर्वधी 11 म. 'युतार्थः । १२ श. तिस्तद।

·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिपत्कारिकाः । अंदवायं. आधिक्ये सर्वसाम्ये वा नोपपत्तिर्हि विद्यते ॥१०॥ रसादयो हि ये कोशा व्याख्यातास्तैत्तिरीयकोतेषा- तदेहादिवच्चारममायाविसर्जिता आत्मनो मायाऽविद्या तया प्रत्युपस्था- पिता न परमार्थतः सन्तीत्यर्थः । यद्याधिक्यमधिकभावस्तिर्यग्देहाय- 'पेक्षया देवादिकार्यकारणसंघातानां यदि वा सेवपां समतैव नैपामुप- त्तिसंभवः सद्भावप्रतिपादको हेतुर्विद्यते । नास्ति हि यस्मात्तस्मादवि- द्याकृता एवं न परमार्थतः सन्तीत्यर्थः॥ १० ॥ उत्पत्त्यादिवर्जितस्याद्वयस्पास्पात्मतत्त्वस्य श्रुतिप्रमाणकत्वमदर्श- नार्थ वाक्पान्युपन्यस्यन्ते । रसादयोऽन्नरसमयः प्राणमय इत्येवमा- दपः कोशा इच कोशा अस्यादेरिवोत्तरोत्तरस्पापेक्षया बहिर्भावात्पूर्वपूर्व- स्प व्याख्याता विस्पष्टमाख्यातास्तैत्तिरीके । तैत्तिरीयकशाखोपनिषद- हपां तेषां कोशानामात्मा येनाऽऽत्मना पश्चापि कोशा आत्मवन्तोऽन्तर- गमानासत्यत्वसिद्धिरित्याशङ्कच देहभेदेषु केषु चिदाविक्ये मूढदृष्टया कल्पितेऽपि विवेकदृष्टया सर्वदेहीनां पञ्चभूतात्मकत्वाविशेषादशेषसाम्ये वा स्वीकृते नास्ति संघा- वेषु सत्यत्वे काचिदुपपत्तिरित्याह । आधिक्य इति । पूर्वार्धाक्षराणि" योजयति । घटादीति ! मांगमैत्रादिरूपां मायामिन्द्रजालप्रयोजकभूतां व्यावर्तयति । अविद्येति । विमता देहा न सत्या देहत्वासंपविपन्नवदित्यर्थः । ब्रह्मादिदेहानामुत्कृष्टत्वान्नाविद्या- केवलमित्याशय द्वितीया व्याचष्टे । यदीत्यादिना ॥ १० ॥ जीवस्याद्वितीयनमत्वमुपपत्त्यवष्टम्भेनोपपादितम् । इदानीं तत्रैव तैत्तिरीयश्रुतेस्ता- पर्यमाह । रसादयो हीति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह । उत्पत्त्यादीति । अक्षरार्थ क- थयति । रसादय इति । आदिशब्देन मनोमयविज्ञानमयानन्दमया गृह्यन्ते । खड्गा देयंपा कोशास्तदपेक्षया बहिर्भवन्ति तदेते पञ्च कोशा व्यपदिश्यन्ते । तत्र हेतुमा- ह । उत्तरोत्तरस्पेति । पूर्वपूर्वस्यान्नमयादेरुत्तरोत्तरमाणमयाचपेक्ष्यै बहि वाहन सर्वान्वरं प्रविष्ठाभूवमपेक्ष्याऽऽनन्दमयस्यापि बहिर्मावाविशेषादविशिष्टं पञ्चानामलि कोशत्वमित्यर्थः । भवशिष्टान्यक्षराणि व्याचष्टे । व्याख्याता इत्पादिना । वत्र जीव- १ क. 'विजिता । २ क. 'पेक्षाया 1 ३ क. या ४ अ. पतिः । ५ स "स्ति य॥६ फ. 'न । ७ प. अ. स्यात्म। च. 'गला र क. वस्य व्या। ख. उ. ज. इ. 'ईस्य १० क. या अ. पाना । १२ न. 'न्तरात्मना सी.क.प्र. 'पु पि ४ ग. स. फिर १५ क. हा प १६. 'पादिशा १७ स... 'पु पुनःस छ. मि म्याची . १७ ज. मन्त्रह। २० प्र. कतमि । २१ स. ७. याg। २२ ज. या गृश्य'। २३८. श्यया ।

·रे तृतीयपकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतीकासंबलितशांकरभाष्यसमेताः। मात्मा परोजीःखं यथा संप्रकाशितः॥११॥ । योईयोर्मधुज्ञाने परं ब्रह्म प्रकाशितम् । पृथिव्या- तमेन | स हि सर्वेषां जीवननिमित्तत्वाजविः कोऽसावित्याद पर ए- पाऽऽरमा यः पूर्व सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति प्रकृतः ।यस्मादात्मनःस्वप्न- मायादिवदाकाशादिक्रमेण रसादयः कोशलक्षणाः संघाता आत्ममाया- विसर्जिता इत्युक्तम् । स आत्माऽस्माभिर्यथा खं तथेति संप्रकाशितः । आत्मा याकाशवदित्यादिश्लोकः । न तार्किकपरिकल्पितात्मवत्पुरुपबु- दिप्रमाणगम्प इत्पभिपापः ॥ ११ ॥ किंवाधिदैवमध्यात्मं च तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषः पृथिव्याधन्तर्गतो यो विज्ञाता पर एवाऽऽत्मा ब्रह्म सर्वमिति द्वयोयोराद्वैतक्षयात्परं ब्रह्म शब्दपवृत्ति व्युत्पादयति । स हीति । विशिष्टं जीवशब्दार्थमाकाङ्क्षाद्वारा व्यावर्चय- ति । कोऽसावित्यादिना । मकरंणाविच्छेदनाथ मकरणमनुसन्धत्ते । यस्मादिति । मरुतस्य परस्याऽऽत्मनः ओतत्वे फलितमाह । नेत्यादिना ॥ ११ ॥ मनुष्योऽहं पाण्यह" ममाताऽहं कर्ताऽहं भोकाऽहमिति पञ्चानां विशिष्टानां यदे- के स्वरूपयनुगतं प्रत्यक्चैतन्यं तद्रीति जीवपरयोरैक्ये चिरीयश्रुतस्वात्पर्यमुक्त्व तत्रैव बृहदारण्यके श्रुवेरपि तात्पर्यमाह । द्वयोरिति । मधुब्राह्मणे बहुषु पर्योयेप्वाधे- दैवाध्यात्मविभक्तयोः स्थानयोरयमेव स इति परं ब्रह्म प्रत्यकप्रकाशितम् । अत्तोऽस्मि- बृहदारण्यकश्रुतेरपि द्ब्रह्मात्मैक्ये तात्पर्यमित्यर्थः । तत्र दृष्टान्तमाह । पृथिव्यामि- ति । न केवलेमक्ये तैत्तिरीय श्रुतेरे तात्पर्य किंतु बृहदारण्यकश्रुत्तेरपत्त्यिाह । कि- चेति । अधिदेवं पृथिव्यादावध्यात्म च शरीरे तेजोमयो ज्योतिर्मयश्चैतन्यमधानोऽ. मृतमयोऽमरैणधर्मा पुरुषः पूर्णः पृथिव्यादी शरीरे चान्तर्गतो यो विज्ञाता स पर ए- वाऽऽत्मा । तेन स विज्ञावा सर्वे" पूर्णमपरिच्छिन्नं ब्रहीवेषि परं ब्रह्म प्रकाशितमिावे संबन्धः । अपवादावस्थायामध्यारोपासंभवाइयोयोरिति कधमुच्यते तत्राऽऽहैं। आ- द्वैतक्षयादिति । द्वैतक्षयपर्यन्तं ब्रह्म प्रकाशितम् । द्वयोयोरिति पुनरनुवादमात्र- मित्यर्थः । मधुज्ञाने मध्वेव मकाशितं न ब्रह्म इत्याशङ्कन्च मधुज्ञानशब्दार्थ व्युत्पाद- १च.कम यथा सछ 'क्षणम. 'तिप्री ४ च. प्रकाशः । ५ ख.घ. ह. ज. दिमिः श्लो। ६. मपुरु'। ७. योर। ८४.७. 'पर'! ९ क रणरिच.छ. म. 'छदार्थ । }. प. ६ का १२ ग घ म देकर ३स. 'यक:४५. कसा १५५. व्यथु। १६ घ. यात्र) १७ ग. ड. ज. म. त्यम्मूत प्रका1१८. प्रमेश्ये । १९ जे. 'लमात्मा। २. स. 'यश्रु।२१ क. श्रुतिरेव। २२ घ. २३ ग. उन्धि २४ ७.छ. * परिष। २५ स.' । । १६ अ.नरह्म २७ प... काश्ते न ! २८. पादमी ·११२ गौडपादीपमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। भतारूयं मुदरे चैव यथाऽऽकाशः प्रकाशितः ॥ १२ ॥ जीवात्मनोरनन्यत्वमभेदेन प्रशस्यते । नानात्वं प्रकाशितम् । क्वेत्याह । ब्रह्मविद्याख्यं मध्वमृतममृतत्वं मोदनहेतुत्वाद्विना- यतै यस्मिन्निति मधुज्ञानं मधुबाह्मणं तस्मिनित्यर्थः । किमिवेत्याह । पृथिव्यामुदरे चैव यथैक आकाशोऽनुमानेन मकाशितो लोके तद्वदि- त्यर्थः ॥ १२॥ यक्तितः श्रुतितश्च निर्धारितं जीवस्प परस्प चाऽऽत्मनो जीवात्म- पत्वमभेदेन प्रशस्यते स्तूयते शास्त्रेण व्यासादिभिश्च । यच्च सर्वमा- यति । छेत्यादिना । शब्दस्य क्वचिदाश्रितत्वं रूपवनुमीयते । तच्च शब्दाधिक- रणं सामान्यतः सिद्धं पारिशेप्यादाकाशमिति सिद्धमिति । वच्च कल्पनालाधवादेकमे- वेति गम्यते । तथा च बहिरन्तश्चैकमेवाकाशमनुमानमाण्यादविगतम् । तथाऽधिदेवम- ध्यात्मं च ब्रह्म प्रत्यग्भूतं सिद्धमित्युत्तरार्ध व्याचष्टे । किमेवेत्यादिना ॥ १२ ॥ इवश्चैकत्वे श्रुतीनां तात्पर्यमित्याह । जीवात्मनोरिति । अभेदैन ब्रह्म वेद - मेव भवतीत्यादिना ब्रह्मभावफलवादेनेत्यर्थः । यत्प्रशस्यते वद्विधेयमित्यादिन्यायात् । एकत्वदर्शने फलवादोपपत्युपलम्भादेकत्वं प्रशस्तत्वाद्विवक्षितमिति भावः । यच्चानेक- वं सर्वमाणिसाधारणं वनिन्द्यमानं दृश्यते । यनिन्द्यते तन्निषिध्यत इति न्यायाना- नात्वं शास्त्रों न भवतीत्याह । नानात्वमिति । तदुभयमेकत्वप्रशंसनं नानात्वनि- न्दनं चैकत्वमेव शास्त्रीयमित्यभ्युपगमे सति युक्तमिति फलितमाह । तदेवं हीति । लोकाक्षराणि व्याचष्टे । पदिति । अनन्यत्वभावशङ्का व्यावत्यैकरसत्वं दर्शयति । अभेदेनेति । तत्मशस्यते शास्त्रेणेति तत्पदमादाय व्याख्येयम् । शास्त्रेणाभेदवेदनेन फलवादेनेत्यर्थः । व्यासपराशरादिभिश्च वेदा व्याचक्षाणेरेकत्वं स्तूयते । वासुदेवः स. वैमिति स महात्मा सुदुर्लभः । अहं हरिः सर्वमिदं जनाईनो नान्यत्तवः कारणकार्य- जावमित्यादिवाक्यरित्याह । व्यासादिभिश्चेति *। द्वितीया विभजते । यच्चेति । * इ.ति सममिदमहं च वासुदेव शति । सोऽहं स च वं सच सर्वमतदात्मस्वरूपं त्यज भेदमो. हमित्यादि। च.'मृi मो'। २ ज. 'ते तस्मि'। ३ घ. इ. 'नोजौंधात्मनो क. छ, झ, 'नोर"। ४ . र. ज. 'दं परिशेगादा'। ५ घ. ज. 'प्याधिप। ६ घ.तं यया । ७ ग. ह. ज. श 'यमाद । ८ . 'हामावर जक्ल हिसा.. ह. पलमाह।"छ. 'वं प्रस्तू।

·तृतीयपकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्पसमेताः। ११३ निन्द्यते यच्च तदेवं हि समासम् ॥ १३ ॥ जीवात्मनोः पृथक्त्वं यत्मागुत्पत्तेः प्रकीर्तितम् । णिसाधारणं स्वाभाविक शाखबहिष्कृतैः कुतार्किकैविरचितं नानात्वदर्शन निन्धते । न तु ताहितीयमस्ति । द्वितीपाद्वै भयं भवति । उदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भपं भवति । इदं सर्व पदपमात्मा । मृत्योः स मृत्यु. मानोति य इह नानेव पश्यतीत्पादिवाक्पश्चान्पैश्च ब्रमविदिः । पञ्चैतत्त- देवे हि समक्षसं ऋज्ववबोधं न्याय्यमित्यर्थः । योस्तु तार्किकपरिकल्पिताः कुदृष्टयस्ता अनृतव्यो निरूप्यमाणान घटनांमाञ्चन्तीत्यभिमायः॥१३॥ ननु श्रुत्पाऽपि जीवपरमात्मनोः पृथक्त्वं यत्मागुत्पत्तेरुत्पत्त्पर्योप- तनिन्धत इति यच्छब्देनोपक्रमाद्रष्टव्यम् । भविद्यामोहिधारमामः पुरुषा भिन्नदशि- नः । किं तेन न कृतं पापं चोरेणाऽऽत्मापहारिणेत्यादिवाक्यासादयोऽपि देवदर्श- नं निन्दन्तीत्याह । अन्यैश्चति । एवमनैकत्वदर्शनस्य निन्दिवत्वेन निषिद्धवानान- कत्वं शास्त्रीयमित्युक्त्वा चतुर्थपादार्थमाइ ! यञ्चेतदिति । विषयभेदेन पशंसनं नि- न्दनं चेत्यर्थः । एवं हीति । द्वैवस्याशास्त्रीयत्वयद्वैवस्यैव तत्तापर्यगम्यत्वमित्यङ्गीका- रे सतीत्यर्थः । भेददृष्टीनामपि न्याय्यत्वाविशेषाद्भेददर्शननिन्दनस्य कुचो न्याय्यत्वनि- त्याशङ्कयाऽऽह । पास्त्विति । या वेदमाह्याः स्मृत्यो याश्च काश्च कुदृष्टयः । स- वस्तिा निष्फलो: पेत्य तमोमूला हि ताः स्मृताः । इवि मनुववनादित्यर्थः । न्याय- विरोधादपि भेदवादानामसमक्षसत्वमित्याह । निरूप्यमाणा इति । वैशेषिकवैना- शिकादिकल्पना भेदानुसारिण्यो भेदश्व परस्पराश्रयतादिदोषदूषियो न ममीयते । वेन भेदवादानामुत्प्रेक्षामूलानामसमक्षसतेत्यर्थः ॥ १३ ॥ न भेदवादानामुत्भेक्षामात्रमूलत्वं श्रुतिमूलत्वादित्याशङ्कय परिहरति । जीवात्मनो- रिति । उत्पत्तिव्युत्पत्तिः सम्यग्ज्ञानं तदर्थोपनिषेदी प्रवृश्यपेक्षया मास्मवृत्तकर्मकाण्डे. न यसरापरयोनानात्वमुक्तं वदोदनं प्रचवीति भविष्यत्मवृरया वण्डुलेम्बोदनववा द्रोणमेव न मुख्यभेदार्थत्वं श्रुवेर्युग्यवे । मेदस्यापूर्वत्वपुरुषार्थत्वयोरभावादित्यर्थः । छो. कैन्यावामाशङ्कामाह । नन्विति । न केवलमस्माभिरुत्मेक्षितमिदं किंतु श्रुत्याऽपि १च. देव हि । २ . ' नादा. निन्य' स. 'तीय दि१५१.२६। ६. यस्तु । ७. माना न पटी: ८ क. ज पटान।। ९. 'क्वं प्रागु.स. प. उ. त्पत्त: व्युत्प। 1प. . ज. मादितिद्रष्टा १३ ख. कद। १३ क. 'दयिताम'४ ग .. 'दकस्य । १५७. 'ला प्रसास्तमौ1:42. ...। अनि, 10. 'दिमेक १०. ॥ में। ९५. क्षामलमात्र । २०७. 'तिस्मृत्युक्तता १.stm २१. घ. श. 'पदः २३५.७. 'पेक्षाया। १४ख, 'इत्ते की १५ स. 'मे । १६.न. छ.. 'प्यात्या २७ स. करय व्या' ज. कदरमा १५ ·११४ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [भवास्य भविष्यवृत्त्या गौणं तन्मुख्यत्वं हि न युज्यते ॥१४॥ निषद्वाक्येभ्यः पूर्व मकीर्तितं कर्मकाण्डे । अनेकशः कामभेदत इदंका- मोऽदाकाम इति । परश्च स दाधार पृथिवी धामित्पादिमन्नवर्णः। तत्र कथं कर्मज्ञानकाण्डवाक्यविरोधे ज्ञानकाण्डवाक्यार्थस्यैवैकत्वस्य साम- नस्यमवधार्यत इति । अत्रोच्यते । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । यथाऽनेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गाः । तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभू- तः । तदैक्षत । तत्तेजोऽसृजतेत्याधुत्पत्त्यर्थोपनिषद्वाक्पेभ्यः प्राक्य- क्वं कर्मकाण्डे प्रकीर्तितं यत्तन्न परमार्थम् । कि तर्हि गौणम् । महा- काशघटाकाशादिभेदवत् । यथौदनं पचतीति भविष्यवृत्त्या तद्वत् । न हि भेदवाक्यानां कदाचिदपि मुख्यभेदार्थत्वमुपपद्यते । स्वाभाविकावि- धावत्माणिभेददृष्टयनुवादित्वादात्मभेदवाक्पानाम् । इह चोपनिषत्सूत्प. दशिवमित्यपेरर्थः । भेदं वदन्याः श्रुतेस्वात्पर्यलिङ्गमभ्यास सूचयति । अनेकश इ- वि । कर्मकाण्डे तत्तत्कामनामेदेन नियोज्यभेदसिद्धावपि कथं जीवपरयोदः सिध्यदि परस्य तत्रानुक्तत्वादित्याशङ्कयाऽऽह । परथेति । हिरण्यगर्भः समवर्तताम्र इवि मत्रे मकवो हिरण्यगर्भः सर्वनाम्ना परामृश्यते । से इमां पृथिवी धामपि धृतवान् । अन्य- था गुरुत्वात्सयोरवस्थानायोगात् । न च हिरण्यगर्भाविरिक्तमीश्वरं 'परे बुध्यन्ते मत्र- वर्णैः । परश्च प्रकीर्तित इवि संबन्धः । कर्मकाण्डैथि ज्ञानकाण्डेनापबाध्यै ज्ञानका- ण्डार्थस्यैवैकत्वस्य सामञ्जस्यमवधार्यवामित्याशङ्कय बाध्यबाधकमावनिर्धारणे कारणानव. धारणान्मैवमित्याह । तत्रेति । लोकारैरुत्तरमाह । अत्रेत्यादिना । पृथक्त्वस्य गोण- त्वे मागुक्तमेव दृष्टान्तमाह । महाकाशेति । तत्रैव लोकसूचितमुदाहरणमाह । यथे- ति । मुख्यत्वं हीत्यादि व्याचष्टे । न हीति । भेदस्यापूर्वस्वाघमावान वाक्यानां तत्परत्वं तत्परातत्परयोश्च तत्परं वाक्यं बलवदिति न्यायादखण्डवाश्यार्थस्यैव सामञ्जस्यमित्य- थेः । अद्वैतवाक्यानामपि कथमवे तात्पर्यमित्याशङ्कच्यापूर्वार्धत्वादुपपतिमत्वाचेत्या- है । इह चेति । अद्वैतं वावन्मानान्दरागोचरत्वादपूर्वमेकमेवाद्विवीयमिति मागवस्था- यां ब्रह्माद्वितीय श्रुतम् । तदेवेई" सृष्ट्वा । वत्सृष्ट्वा वदेवानुमाविशदिवि श्रुचेरनुमविष्टं जीवोऽभिलप्यते । तेन जीवस्य ब्रह्मा संभवतीत्युपपत्याऽपि श्रुतेरद्ववार्थत्वं गम्यते । छ. गौणत्वं मुख्य । २ रु. ज. 'वं न दि यु। ३ स. स. 'थिवीमि। घ. . ज. "चिों यामुतेमामि ४ प. उ. ज. सादिव्युत्प। ५ ज. 'भ्यः पृथ। ६ घ. स. भविष्यादिति कि । . च. होप ख. घ. त्यपरोऽर्थः । ९ क. भेदवत्याः श्रु। १०. रस्यात्रानु।. 'सहि १२. 'बार्थे शा। ज. cाका १३ ज.ध्य यज्ञान। ४. रतात'। ५५.८. 'सरमा १६ क. स. 'मेवा। 10 B. 'देशात १८ झ. प्रविटनी 1 क. "विटो जी।

·तृतीयप्रकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्पसमेताः। ११५ * मृल्लोहविस्फुलिङ्गायैः सृष्टिर्या चोदिताऽन्यथा। तिमलयादिवाक्यैर्जीवपरमात्मनोरेकत्वमेव प्रतिपिपादपिपितम् । तत्त्व- मंसि अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेदेत्पादिभिः । अव उपनिष: स्वेकत्वं श्रुत्पा मतिपिपादयिपितं भविष्यतीति भाविनीमेकवृत्तिमाश्रि. स्प लोके भेददृष्टयनुवादो गौण एवेत्पमिमायः । अथवा तदैक्षत ! - तेजोऽसृजतेत्याधुत्पत्तेः भागेकमेवाद्वितीयमित्येकत्वं प्रकीर्तितं । तदेव च तत्सत्पं स आत्मा तत्त्वमसीत्पेकत्वं भविष्यतीति तो भविष्यवृत्ति- मपेक्ष्य पज्जीवात्मनोः पृथक्त्वं पत्र क्वचिद्वाक्पे गम्यमानं तद्रौणम् । यधोदनं पचतीति तद्वत् ॥ १४ ॥ ननु पधुत्पत्तेः प्रागजं सर्वमेकमेवाद्वितीय तथा पुत्पत्तेवं जात- मिदं सर्व जीवाश्च भिन्ना इति । मैवम् । अन्यायत्वादुत्पत्तिश्रुतीनाम् । पूर्वमपि परिहृत एवापं दोपः । स्वावदात्ममापाविसर्जिताः संघाचा घटाकाशोत्पत्तिभेदादिवज्जीवानामुत्पतिभेदादिरिति । इत एवोत्प. सृष्टयादिश्रुतीनाम वे वात्पर्य न सृष्टयादावित्यनन्तरमेव वक्ष्यते । वस्माद्ववे श्रुवे- स्वात्पत्तिदर्थस्यैव वात्तिकवेत्यर्थः । न केवलमुपपरेवावे अवेस्तात्पर्य किंतु नवलं. स्खोऽभ्यासादपीत्याह । तत्त्वमिति । भेददृष्टेरपवादाच श्रुतैर_वे वात्पर्य मविमाती- त्याह । अन्योऽसाविति । आदिशम्देनाद्वैतवादीनि दैतनिधानि च वचनान्वराणि गृहन्वे । एकस्वमेव मविपिपादयिषिवमिति' पूर्वेण संवन्धः । एकत्वे ध्रुवेस्तात्पर्य सिद्ध वृवीयपादावष्टम्भेन फलिवमाह | अत इति । श्लोकस्य साध्याहारं व्याख्यानान्वरं- माह । अय देत्यादिना ॥ १४ ॥ सृष्टयादिश्रुविषु शब्दशक्तिशादेव सृष्टम्यादिभेदष्टेदिवानुपपाधिरित्याशयाss- इ । मुल्लाहवि । उत्पश्यादिश्रुठीनां सानिधस्वमुपेत्य व्यावत्यं घोपमुस्थापयति । नन्विति । वास स्वार्थनिष्ठत्वाभावानिरवकाशं चोघमिति परिहरवि । भैवामिति । परिवरवाघ नेदं चोचं सावकाशमित्याह पूर्वमपीति । यदि मरुवोत्पश्यादिश्रुति- भ्यः सकाशादुपक्रमोहोरकप्पं यापर्यलिङ्गमाप्योदय मुशा पृथ्वादिदे: स्वपिपरत्वं परिवं नहिं पुनरूपन्यासो वृथा स्यादित्यासवे । इत एवेति । उत्त- प. स. 'यति मुत्या तक सिदा। ज. अति ४७. ए.. मात ५. रानिवास. ति / B.E. श्रुतितात. ग. E. राम. Ra.. ग. 'कृपदाम म.साम्यं स.७. 'माग्यं मारेमा १२ ग. प्र. सिध्याय 1. "दिति उदास्ति।

·: गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [भवताय उपायःसोऽवताराय नास्ति भेदः कथंचन ॥१५॥ तिभेदादिश्रुतिम्प आकृष्येह पुनरुत्पत्तिश्रुतीनांमदम्पर्यमतिपिपादयि- पपोपन्यासः । मृल्लोहविस्फुलिङ्गादिदृष्टान्तोपन्यासैः सृष्टिी चोदिता प्रकाशिताऽन्पर्योन्यथा च से सर्वः सृष्टिमकारोजीवपरमात्मैकत्वबुद्धधव- तारीयोपायोऽस्माकम् । यथापाणसंवादे वागावामुरपाप्मवेधांद्याख्यायि- का कल्पिता प्राणवैशिष्टयबोधावताराय सदयसिद्धमिति चेत् । न । शाखाभेदेष्वन्पान्यथा च माणादिसंवादश्रवणात् । यदि हि' संवादः त्यादिश्रुतीना मिध्यासृष्टिपरत्वं पूर्वमुक्तम् । इह तु वासां ब्रह्मात्मैक्ये वापयतिपाद- नेछयो पुनरुपन्यासः सिध्यत्युित्तरमाए । इह पुनरिति । पादप्रयगतान्यक्षराणि योजयवि । मृदित्यादिना । यः शब्दशक्त्या प्रतीयते न स श्रुस्यों भवति किंतु धारपर्यगम्यस्यैव श्रुत्यर्थवेत्या दृष्टान्वमाए । यथेति । वागादिना माणानामहं श्रेया. नई श्रेयानिवि मिधः संघर्षः संवादस्वत्र याऽऽख्यायिका श्रूयवे नासी श्रुत्ययों भवति । वागादीनामचेतनत्वात् । तथा सृष्टभ्यादिश्रुविरपि न स्वैपिं वात्पर्यवतीत्यर्थः । उदाहरणा- न्वर सूचयति । वागादीति । देवामुरसंग्रामे देवास्तावदसुरानभिर्भवितुं यज्ञमुपक्रमि- रे । वागादीश्वोगावृत्वेन वनिरे । वांश्च वागादीकल्याणासेन्जेन पाप्मना असुरा विविधुरित्योपाख्यायिका च न यपाश्रुवार्था । वागादीनां वागमावनोदानासामध्यात् । कामरेपषिचत्वात्मागोत्क्रान्ती देहपावमसिद्धेश्व माणः श्रेठो मवतीति माणवैशि- ध्यनिश्चये युद्धयववारशेषस्वेन सा कल्पिता । वथैव मरुतेऽपि सृष्टम्यादिश्रुतेः स्वा सोमावार यस्य वयविरेकेणामावासदेवावीत्यदेवयुद्धन्यवतारोपापस्वेन पृ. प्यादिपक्रिया कल्पिवेत्यर्थः । देवताशम्दपयोगाचेनाव' वागादीनामिति मुख्या- परवं संवादादिश्रवणस्य । अतोऽसिद्धसुदाहरणमिति शङ्कवे । तदपीति । संवाद- विसंवादपोरसवोः श्रुतेऽथे मामाण्यमर्थवादानामित्यङ्गीकारादविरोधापेक्षवार्थवादमा- माण्यम् । इह तु परस्सरव्योहनिदर्शनान्न मामाग्यमिव पारहरा (न शासाभेदे- विति । माणादीत्यादिशन्देन मुख्यमाणागिरिका वागादयो खन्वे । उक्कमेव समा- भानं व्यारेकमुखेन विगोवि । पदि हीति । कविनिवदमानानां प्राणानो खयमेर .... मामे पाE. 'नामिई 11. 'रिपर्शाया. पापा ५.सः । ६ म. 'रापारमा ... पाया। ८. भापक.हिक ... ग. पा. मा1ि0.4: in..'सा Sar प.सा 1145. 'शिनुम। म.प्र. पमिरे । 10. R. INR 110. नो..पा.प.प.गुर प .."रा २९.. क.स १४ प... २५ स, THE ·वीपमरणम् ३] भानन्दगिरिकवटीकासंवलिसांकरभाष्यसमेताः। ११७ परमार्प एवामदेफाप एव संवादः सशांसास्वोपदिरुदानेकप्रका- रेण नाश्रोप्पत् । धूपते तु । तस्मान तादथ्य संवादश्रुतीनाम् । वेपो- सचिवास्पानि मत्पेतम्पानि । फल्पसर्गभेदात्संगदश्रुतीनामुत्पति- श्रुतीनां च प्रतिसर्गमन्पपात्वमिति घेन । निष्प्रयोजनत्वाधयोर्कबु- यवतारप्रयोजनम्पविरेफेण । न झन्यमपोजनववं संवादोत्पचि श्रुवी- ना शंक्पं फल्पपितुम् । तथात्वमतिपत्तये ध्यानामिवि चेन । कलहो- त्पचिप्रलपानी मतिपत्तेरनिष्टत्वात् । तस्मात्परपादिश्रुतय आत्मैक- त्वबुदयवतारापेव नौपार्याः फल्पपितुं युक्ताः । अवो नास्स्युत्पत्पा- दिकतो भेदः कथंचन ॥ १५॥ निर्णेदुमशक्तानां मजापतिमुपगतानां यस्मिन्नुरकान्वे शरीरमिदं पापिष्ठवरमिव विधति से वः श्रेष्ठो मवतीति देनोक्तानां प्रवासः श्रूयते । कचित खातम्येण ! यस्मिन्नुरका- न्वे शरीरमिदं पववि स नः श्रेयानित्यालोच्य मवासो व्यपदिश्यते । कवित्पुनश्चिा:- ओत्रमैनासीवि मुख्यमाणाविरिक्ताश्चत्वारः श्रूयन्ते । कचिवौदयोऽपीत्येवं विरुद्धा- नेकमकारेण संवादश्रवणमस्वीत्याह । श्रूयते विति । माणसंवाद अवीना मिथो विरो- धामास्ति स्वयि प्रामाण्यमित्युपसंहरति । तस्मादिति । उक्तहष्टान्दानुरोधानुत्पत्तिवा- क्यान्यपि न विवक्षिार्थानि । कचिदाकाशादिक्रमेण सृष्टिः कचिदम्यादिक्रमेण कषि- माणादिक्रमेण कपिदक्रमेणेत्येव परभैरपरोहविदर्शनादित्याह । वति" । विकल्प सृष्टिभेदस्येप्टत्वादुक्त श्रुतीनामपि प्रविसर्गमन्ययात्वाद्यवस्थयाऽर्थवावं स्यादिवि शङ्क: दे। कल्पेति । सिद्धे मामाण्ये व्यवस्था करूप्यते । वदेव नाधापि सिद्धमित्युचरमाह। नेत्पादिना वासा भयोजनववं त्वयाऽपि स्वीकवमित्याशङ्कयाऽऽह । यथोक्तति । प्रयोजनान्तरामावं मकटयवि । न हीति | माणादिभावमाधये ध्यानार्थ माणादिसंकी- नामवि शङ्कवे । तथावेति । यथा यथोपासते तदेव भवतीति श्रुतः न्यायसी- भ्याकलहादिध्यानात्तामाधिः"फलं स्यात् । उच्चानिष्टमिति परिहरति । नेस्पादिना! प्राणसंवादश्रुतीनां माणवैशिष्टयांबोधावदायित्वमुपपाच दार्शन्तिकमुपसंहरति । त. स्मादिति । उत्पत्यादिश्रुतीनामुरपरयादिपरत्वामाचे फलितं चतुर्थपादावष्टम्मेन स्पष्टय- वि । अत इति ॥ १५॥ 1. शास्खयोपद्धि। २५. सभाषीदि। ३ च. "द्वियुद्धा। ४ घ. ज. नाराषद् । ५ . तपापोसाकताना प्रा.स. 'नवत्ता ८ छ. 'क्तप्रयोजनयुद्धपवतारव्य'। ९५. 'नलं । 1.छ. शक्यते काह. 'नां तत्र प्रा. 'दुपपरयादि। १३ च. नान्यथा क. 'न्याविक १५ ग. स. न्ते स्वशी १६ फ.स. 13. 'नाति मु१८ स. "चित्तु लगा। १९.ज. गादीत्येवं वि। .. स्वार्थमा। 21 छ. 'स्पराप'। २२ क. 'रापह।.२३. ति। संगति वाक्य सृ। २४ ग. 'प्रति वाक्यं मा २५ छ. 'वस्याः कल्पन्ते । २६ घ. ति । १७क व घम २८ स. प. सामान्यारक | १९ इ. "तिफ। ३. 'वाया। अ. 'मु ·गौडपादीपमाण्डूक्पोपनिषत्कारिकाः । [अद्ववारूपं आश्रमाखिविधा हीनमध्यमोत्कृष्टदृष्टयः । पदि पर एवाऽऽस्मा नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभाव एकः परमार्थः सनेक- मेवाद्वितीयमित्यादिश्रुतिम्पोऽसदन्पत्किमयमुपासनोपदिष्टा । आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः । य आत्माऽपहतपाप्मा स ऋतुं फुर्वात । आत्मेत्येवो- पासीतेत्पादिश्रुतिभ्पः । फर्माणि चामिहोत्रादीनि । शृणु तत्र कारणम् । आश्रमा आमिणोऽधिकताः। वर्णिनच मार्गगा। आश्रमशब्दस्प प्र. दर्शनार्थत्वात्रिविधाः । कथम् । हीनमध्यमोत्कृष्टदृष्टपः । हीना निकृष्टा मध्यमा उत्कृष्टा च दृष्टिदर्शनसामेथ्य येषां ते मन्दमध्यमोत्तमबुद्धिसा- मपिता इत्यर्थः । उपासनोपदिष्टेयं तदर्थ मन्दमध्यमदृष्टयाश्रमावर्ष उत्पत्यादिश्रुतिविरोधमद्ववे परिहत्योपासनविध्यनुपपत्तिविरोष परिहरति । भाभ- मा इति । आश्रमिणो वर्णिनश्च कार्यवनोपासका हीनदृष्टयः । कारणब्रह्मोपासका मयमदृष्टयः । भद्विरीयनप्रदर्शनशीलास्तूत्तमदृष्टयः । एवमेतेषु निविधेषु मध्ये वेषा मन्दाना मध्यमानां चोत्तमहटिप्रवेशार्थ दयालुना वेदेनोपासनोपदिष्टा । वषा चो- पासनानुष्ठानद्वारेणोचमामेकत्वदृष्टि क्रमेण माघा उसमेवैवान्तर्भविष्यन्वीत्यर्थः । श्लो- कन्यावामाशङ्कामाह । यदीति । वस्यैव परमार्थवः सखे ममाणमाह । एकमेवे- ति । द्वैवमवीमियाद्वैवविषयत्वेनाविरोधमाह । असदिति । भद्वैतस्यैव वस्तुत्वे ध्या. नविषिविरोधमा । किमर्येति । उपासनोपदेशमेव विशदयवि । आत्मेति । व हि निदिध्यासितव्य इत्युपासनोपदिश्यते । य भात्मेत्यादौ तु स विजिज्ञासितव्य इति ध्यानविधिः । स ऋमित्यय सशब्देन शमादिमानविकारी परामृश्यते । अद्ववस्यैव वस्तुस्खे कर्मविषिविरोधोऽपि पसरवीत्याह । कर्माणि चेवि किमन्युपदिधानावि सं. बन्धः । अदेवाधिकारिणोऽधिकार्यन्वरं मवि विधिद्वयं सावकाशमिति परिहरवि । गृण्विति । 'नेत्युपासनोपदेशः कमोपदेशश्च गृह्यते । 'वैदेव कारणमक्षरयोजनया- मकटयति । आश्रमा इति । भाश्रमशन्देनाऽऽअमिणो गृह्यन्या वर्णिनस्तु कथं राहोर- मित्याशयाऽऽद । आश्रमैति । शूद्रान्व्यावर्त्य वर्णिकानामेव ग्रहणा मार्गगा इति विशेषणम् । विध्यमेवाकाङ्क्षाद्वारा स्कोरयति । फमित्यादिना । कार्यनम- विषयावाविरुष्टरवम् । मध्यमत्वं कारणवनविषयवाद । उत्कृष्टत्वमद्ववविषयत्वादिदि द्रष्टव्यम् । एवं पूर्वाप व्याख्यायोपरा ब्याकरोति । उपासनेति । कमोपदेशस्यापि १७.प्र. 'रम ए| २८...'मातमी.वेगाः । ४. 'मोत्तमा ५ प. १.अ.न माघ...'मध्यमेशा क ...प.स.ज. मा.अ.या1ि0.म. गतीसग.. 'कमिति कार्यान्त वायुम ५. तक 1 १६. स्फोटपनि ।

·. तृतीयप्रकरणम् ३] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्पसमेताः। ११९ उपासनोपदिष्टेयं तदर्थमनुकम्पया ॥१६॥ स्वसिद्धान्तव्यवस्थासु दैतिनो निश्चिता दृढम् । कर्माणि च । न चाऽऽत्मैक एवाद्वितीय इति निश्चितोत्तमदृष्टयर्थ दयालुनी वेदेनानुकम्पया सन्मार्गगाः सन्तः कथमिमामुत्तमामेकत्व दृष्टिं प्राप्नुयु- रिति । 'यन्मनसा न मनुते पेनाहुर्मनो मतं तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि । ने यदिदमुपासते तत्त्वमसि आत्मैवेदं सर्वमित्यादिश्रुतिभ्यः ॥ १६ ॥ शाखोपपत्तिम्यामवधारितत्वादद्वयात्मदर्शनं सम्यग्दर्शनं तबाह- त्वान्मिथ्यादर्शनमन्यत् । इतश्च मिथ्यादर्शनं दैतिनां रागद्वेषादि. दोपास्पदत्वात्कथं स्वसिद्धान्तव्यवस्थासु स्वसिद्धान्तरचनानियमेषु क- पिलकणादबुद्धोर्हतादिदृष्टयनुसारिणो द्वैतिनो निश्चिताः । एवमेवेष पर- मार्थो नान्यथेति तत्र तत्राऽनुरक्ताः प्रतिपक्षं चाऽऽत्मनः पश्यन्तस्तं द्वि. पन्त इत्येवं रागद्वेपोपेताः स्वसिद्धान्तदर्शननिमित्तमेव परस्परमन्योन्पं सदत्वमाह । कर्माणि चेति। व्यावत्या शङ्का दर्शयति । न चेति । वेदेनोपासनाघु- पैदेशे मन्दोनों मध्यमानां च कथमनुग्रहः सिध्यतीत्याशङ्कयाऽऽह । सन्मार्गगाइति । भानुयुरित्युपासनोपदिष्टा। कर्मणि चेवि पूर्वेण संबन्धः। उपास्यं ब्रौव न भवतीति म. विषेधान्मन्दमध्यमदृष्टिविषयत्वमुपासनस्य प्रविमातीत्याह । यन्मनसेति । अवदृष्टीना दु वर्णाश्रमभेदाभिमानामावादेव नोपासनं कर्म वा संभवतीत्याह । तत्त्वमसीति ॥१६॥ भद्ववदर्शनस्योपासनादिविधिविरोधाभावेऽपि मतान्तरैतिरोधोऽस्वीत्याशङ्कश्य वे भान्तिमूलत्वान्मेवमित्याह । स्वसिद्धान्तेति । श्लोकस्य तात्पर्य वक्तुं भूमिकां करोति । शानेति । तद्वाह्यत्वादित्यत्र वच्छब्देन शास्त्रोपपत्ती गृह्यते । द्वैवदर्शनस्य मिथ्या- दर्शनत्वे हेत्वन्दरपरत्वमवतारिवस्य श्लोकस्य दर्शयति । इतथेति । इतःशब्दार्थमेव दर्शयति । दैतिनामिति । भादिशब्दैन मदमानादयो गृहीताः । स्वीयं स्वीयं सि- द्धान्तं व्यवस्थापयितुं तत्वज्ञानमधिकृत्य प्रवृत्तानां वादिनां कुवो दोषास्पदवमित्या- क्षिपति । कथमिति । श्लोकाक्षरयोजनया परिहरति । स्वसिद्धान्तेत्यादिनी । नि- वयमेव स्फोरयति । एवमेवेति । रागास्पदत्वेऽपि तेषां द्वेषास्पदवं कथमित्याश- याऽऽह । प्रतिपक्षमिति । उत्तराध विभजते । स्वसिद्धान्तेति । यद्धि वादिनाम- .स. घ. 'तीयमिति । २ ज. 'ना देवेनाच.'मसीति ॥ ४ क. ' सि1५च. 'दा. चि. तप्रद ७५, इ. ज. वाश। ज. वाशंद। ८ ग. ज. ६. वेदनो! ९५.३. म.ज. 'नाच कधी वि।१२ ग. स. 'न्तरमव' । १३ ग. स. न सह मा। १४.'ना उत्तरार्धनि । १५ ज. सोरयति । १६.'या दोष ·गौडपादीपमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । .[भतारूप परस्परं विरुध्यन्ते तैरयं न.विरुध्यते ॥ १७॥ अतं परमार्थो हि द्वैतं तद्भेद उच्यते । विरुष्पन्वे । तैरन्योन्यविरोधिभिरस्मदीयोऽयं वैदिकः सर्वानन्यवादा- स्मैकत्वदर्शनपक्षो न विरुध्यते । यथा स्वहस्तपादादिभिः। एवं रागद्वेषा- दिदोपानास्पदत्वादात्मकत्वबुद्धिरेव सम्यग्दर्शनमित्यभिमायः ॥ १७ ॥ केन देतुना तेन विरुध्यत इत्युच्यते । अद्वैतं परमार्थो हि यस्मारतं नानावं तस्याद्वैतस्प भेदस्त दस्तस्प कार्यमित्यर्थः । एकमेवाद्वितीप- म् । तचेजोऽजतेति श्रुतेः । उपपत्तेश्च । स्वचित्तस्पन्दनाभावे समाधी स्यफ स्वसिद्धान्वत्वेनोपसंगृहीवं दर्शन वनिर्धारणार्थमन्योन्यं वादिनो विरोधमाचर- तो एश्यन्ते । न चरद्वैतदर्शनं विरुभ्यमानमध्यवसीयते । यथा स्वकीयकरचरणादि- मिरापावे कदाचिदाचरितेऽपि द्वषो न जायते । परबुद्धयमावासभा द्वैतामिमानि- मिरुपद्रवे क्षुद्रे कृतेऽपि नाद्वैवदर्शिनस्वेषु द्वेषो जायते । सर्वानन्यत्वात्परभुदयभावा- दित्यर्थः । भवदर्शनस्य सम्यग्दर्शनत्वं मतिज्ञातम् । कथं मर्शिवया प्रक्रियया म. तिपत्रमित्याशङ्कयाऽऽह । एवमिति ॥ १७ ॥ तपक्षरद्ववपक्षस्य विषयद्वारके विरोवेऽविगम्यमाने कयमविरोधवाचो युक्तिरित्या- शङ्कय स्वमवपर्यालोचनया वावदविरोधमाह । अद्वैतमिति । मिथ्यामून देवनारे- चस्पाविरोधेऽपि परमार्थभूवेन तेन विरोधः स्यादित्याशङ्कय वधाविधं द्वैवमेव नास्तीति मरवाऽऽहापामिति । विना परमार्थत्वेनापरमार्थत्वेन च द्वैतमेव व्यवहारगोचरीमू- तम् । वच संपविपनद्वववन्मिध्येत्येवं स्थिवे न "देवेनाद्वतस्य विरोधः शक्यको भव- वोत्यर्थः । छोकमविषयं प्रश्न करोति । केनेति । शोकाक्षरणाममाचक्षाणो हेतुमा ६ । उच्यत इति । द्ववस्थाद्वैतकार्यत्वे ममाणमाह । एकमेवेति । श्रुविमामाण्या- वस्यादेवकार्यत्वावगमात्कार्यस्य च कारणाद्वेदेन सम्वनिषेधासत्सत्यमित्यवधारणाबाद- वदर्शनं देवदर्शनेन विरुद्धमित्यर्थः । अद्वतदर्शनं देवदर्शनरविरुद्धमित्यत्रक युक्तिमा- । उपपत्तेचेति वामेवोपपचि संक्षिप्य दर्शयति । स्वचित्तेति । सुषप्रयाघवस्यायो • अत्रय नाम्नि पुल टिप्पणम् । मागवतारास्कन्धे । जिहां पिसन्दशति स्वकिरा. इनाया कातमाप कुष्ये। क. पारस.यः॥10॥मी 22. 'नास्वमस्माईक. दक्तया ५. *: केन हेतुना ते विषध्यत इरगुरते।ए। ६. सहस्ती ०२. सिद्धान्ततो। . 'न्यt. म्याग....बनिनन्य ".., कि१३ स. प. स.अ." पर.न. १४५. मगरती, १५. निरान देताना 100. 100.11. '२.ग.प्र. 10. '' १७ ·मृतीयप्रकरणम् ३ आनन्दगिरिकृतटीकासंबलितांकरभाषपसमेताः । तेषामुभयथा दैतं तेनायं न विरुध्यते ॥ १८॥ माययाभिद्यते तन्नान्यथाऽजंकथंचन।तत्त्वतो मूर्छायां सुपुप्तौ' चाभावात् । अतस्तद्भद उच्यते द्वैत्तम् । द्वैतिनां नु ते- पां परमार्थतश्चापरमार्थतश्चोभयथाऽपि द्वैतमेव । यदि च तेषांभ्रान्तानां द्वैतदृष्टिरस्माकमद्वैतदृष्टिरचान्तानाम् । तेनायं हेतुनाऽस्मस्पक्षोन विरु- ध्यते तैः । इन्द्रो मापाभिः पुरुरूप ईयते । न तु तद्वितीयमस्तीति श्रु- तेः । यथा मत्तगजारूढ उन्मत्तं भूमिष्ठं प्रति गजारूढोऽहं वाहय मां भतीति युवाणमपि तं प्रति न वाहयत्पविरोधबुद्धया तद्वत् । ततः परमार्थतो ब्रीविदात्मैव द्वैतिनाम् । तेनायं हेतुनाऽस्मत्पक्षो न विरु- ध्यते तैः ॥ १८ ॥ द्वैतमद्वैतभेद इत्युक्ते द्वैतमप्पद्वैतवस्परमार्थसदिति स्यात्कस्पचि- दाशङ्केत्यत आह । यत्परमार्थसदद्वैतं मायया भिवते होततैमिरिकाने- स्वकीयवित्तस्पन्दनाभावे मिथ्याज्ञानोपरमे सति देवदर्शनाभावादद्वैवं सिद्धम् । स- तश्च स्वप्नवजागनेदानामुत्पत्तिदर्शनादित्युपपत्तद्वैतमद्वैतकार्य न च कारणं वत्कार्यमति- भासविरुध्यते । कार्यस्य वाचारम्भणमात्रत्वात्कारणातिरेकेणाभावादित्यर्थः । वेषामित्या- दिभागं विभजते । द्वैतिनां त्विति । परमार्थद्वैतांशेनावविरोधमाशङ्कय द्विधा व्यवहा- रेऽपि विमवस्य द्वैतस्य द्वैतत्वादेव संपतिपत्रवैन्मिध्यात्वसिद्धेन तेन विरोधोऽद्वैव- स्येति मन्वानः सन्नाह । यदि चेति । भान्विमूलद्वैतदर्शनैरद्वैतदर्शनं प्रमाणमूलम- विरुद्धमित्येतदृष्टान्वेनोपपादयति । यथेत्यादिना । कार्यकारणभूवयोडैताद्वैतयोरे- "विरोधे सिद्ध फलितमाह । तत इति । भवतिनी द्वैविनो च मातिस्विकपक्षपर्या- लोचनावो द्वैतपरद्वैतपक्षो विरुद्धो न भवतीति फलितमुपसंहरति । तेनेति ॥ १८॥ अद्वैवमेव द्वैतात्मना परिणमते चेदैवमपि तात्विकं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह । मापयेति । विवर्ववादानङ्गीकारे दोषमाह । तत्त्वत इति । पूर्वार्धव्यावामाशङ्का- मादर्शयति । द्वैतमिति । तत्र पूर्वार्धाक्षराण्यवतार्य व्याकरोति । अत आहेति । विमदो भेदो मिथ्याभेदत्वाचन्द्रादिभेदवदित्यर्थः । विमतं तत्त्वतो भेदरहिवम् । निरव- १५. झ. ती वाऽभा २ क तश्यो। ड. तश्चापरार्थतश्चोभ'। ३ झ.र्धश्चोभा ४ ज.ते। १।५ ज. 'हे गजं वा । ६ फ. मचिदा ५ च. स. तिनस्तैना । ८ अ. 'द्वैत ९ ग..':- जा १० झ. 'अमि'। 11 क. 'वन मि'। १२ ख. ग. छ. र 'मूलतः। ३ ज. रवैतविरुद्धते सि। १४ ख.प. द. विरुद्ध सिं। १५ स. नां प्रा। १६ क. पक्षर देता। १७ छ. 'पतं चैं।

·:१२२ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [अद्वैवाख्य भिद्यमाने हि मर्त्यताममृतं ब्रजेत् ॥ १९॥ अजातस्यैव भावस्य जातिमिच्छन्ति वादिनः। अजातो ह्यमृतो भावो मर्त्यतां कथमेष्यति॥२०॥ - कचन्द्रवद्रज्जुः सर्पधारादिभिर्भदैरिव न परमार्थतो निरवयवस्वादात्म- नः । सावपर्व हावयवान्यथात्वेन भिद्यते । यथा मृदादिभेदैः । तस्मा- निरवयवमज नान्यथा कथंचन केनचिदपि प्रकारेण न भियत इत्यभि- प्रायः। तत्त्वतो भिद्यमाने यमृतमजमद्वयं स्वभावतः सन्मय॑तां व्रजेत् । यथाऽमिः शीतताम् । तच्चानिष्ट स्वभाववैपरीत्यगमनम् । सर्वप्रमाण- विरोधात् । अजमव्ययमात्मतत्त्वं मार्ययैव भिद्यते न परमार्थतः । त. स्मान परमार्थसहतम् ॥ १९ ॥ ये तु पुनः केचिदुपनिषद्याख्यातारो ब्रह्मवादिनो वावदूका अजात- स्पैवाऽऽत्मतत्त्वस्यामृतस्प स्वभावतो जातिमुत्पचिमिच्छन्ति परमार्थत एव तेषां जातं चेत्तदेव मर्पतामेष्यत्यवश्यम् । स चाजातो धम॑तो भावः स्वभावतः सन्नात्मा कथं मर्पतामेष्यति । न कथंचन मर्पत्वं स्वभाववैपरीत्यमेष्यतीत्यर्थः ॥ २० ॥ यवत्वान्नित्यत्वादजत्वाच व्यतिरेकेण मृदादिवदित्याह । नेत्पादिना। निरवयव- त्वेऽपि वस्तुनः स्फुटनधर्मत्वमाशङ्कयाऽऽह । सावपचं हीति । उक्तमनुमानं निगम- यति । तस्मादिति । अन्यथा परमार्थत्वेनेत्यर्थः । पुनर्नअनुकर्षणमन्वयार्थ कार्यत्वध- मत्वांर्शत्वादिरत्र प्रकारोऽभिवः । विपक्षे दोष वदन्द्वितीया विवृणोति । तत्त्वत इति । मसंगत्येष्टत्वमाशङ्कय निराचष्टे । तच्चेति । विवर्तशदमुपसंहरवि । अजमि- ति । स्थिते विश्वेवादे फलितमाह । तस्मादिति ॥ १९ ॥ वपक्षमुक्त्वा स्वयध्यपक्षमनुमाप्य दूषयति । अजातस्पेति भनुवादविभाग विमज- ते । ये विति । स्वभावत पवाजातस्य स्वमावत एवामृतस्य चाऽऽरमवस्यस्य परमार्थत ए जातिमुत्पचि ये स्वयूथ्याः स्वीकुर्वन्तीत्यर्थः । जावस्य हि वो मृत्यरिविन्यायेन दूषयति । तेगामिति । भजातो होत्याचारा"युक्तऽ योजयाच स चेति ॥२०॥ . १६. दरमा २ म. समाज. पा. या मियप। ६. ग्रामास्वा. साता म.ग. ४.७. 'दभारी ... ran ".बाजाय। 12 रा. ग. . . तायें। S ·वृतीयप्रकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकासंलितशांकरभाष्यसमेताः। १२३ न भक्त्यमृतं मर्त्य न मर्त्यममृतं तथा। प्रकृते- रन्यथाभावो न कथं चिद्भविष्यति ॥२१॥ स्वभावेनामृतो यस्य भावो गच्छति मर्त्यताम्। कृतकेनामृतस्तस्य कथं स्थास्यति निश्चलः२२॥ पस्मान्न भवत्पमृतं मत्यं लोके नापि मर्त्यममृतं तथा । ततः प्रकृते स्वाभोवस्यान्यथाभावः स्वतः प्रच्युतिर्न कथंचिद्भविष्यति । अग्नेरि- चौष्ण्पस्य ॥ २१॥ यस्प पुनर्वादिनः स्वभावेनामृतो भारो मर्त्यतां गच्छति परमार्थतो जायते तस्य प्रागुत्पत्तेः सभीवः स्वभावतोऽमृत इति प्रतिज्ञा मृपैव । कथं तर्हि कतकेनामृतस्तस्यै स्वभावः कृतकेनामृतः स कथं स्थास्पति निश्चलोऽमृत स्वभावतया न कथंचित्स्थास्पत्यात्मजातिवादिनः सर्वदाज नाम नास्स्पेव सर्वमेतन्मयम् । अतोऽनिर्मोक्षमसंग इत्पभिप्रायः॥२२॥. पदार्थानां स्वभाववैपरीत्यगमनमनुपपन्नमित्युक्तं प्रपश्चयति । न भवतीति । तत्र पूर्वावं हेतुत्वेन व्याचष्टे । पस्मादिति । उत्तराध हेतुमत्वेन योजयति । तत इति । यथानेः स्वभावभूतस्योप्णत्वस्यान्यधात्वं शैत्यगमनमयुक्तं तथाऽन्यत्रापि स्वभावस्या- न्यथात्वमनचिवं स्वरूपनाशप्रसंगादित्यर्थः ॥ २१ ।। ननु ब्रह्म कारणरूपेण मागुत्पत्तरमृतमपि कार्याकारणोत्पत्युत्तरकालं मर्त्यवां गमि- प्यति । ववो रूपभेदादुमयमविरुद्धमिति त्राऽऽह । स्वभावेनेति । पूर्वाप साध्या- हारं योजयति । यस्येति । मागवस्थायामपि कारणस्यैव कार्याकारेण जन्मयोग्यव- या मर्त्यत्वावगमान्मृषैव प्रतिज्ञा स्यादित्यर्थः । कथं तहि वस्य मविज्ञा युक्तेत्याश- तय कृतकेन मर्त्यविलयेनामृतस्तस्य वादिनः स कारणाख्यो मावो भवतीति प्रतिज्ञा युक्तत्याह । कथमित्यादिना 1 भवतु मलयावस्थायाममृतावस्थापरिणामेनामृतत्वं ववो वा किं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह । कृतकेनेति । कृवकत्वस्य यत्कृवकं तदनित्य- मिति विनाशित्वेन व्याप्तत्वादित्यः । किंचास्यामवस्थायां कार्यमानं वस्त्वित्यजं द्र- झास्मीति ज्ञानाभावान्मोक्षो न स्यादित्याह । आत्मेति ॥ २२ ॥ १ क. मर्त्यलो'। २ च. था। यतः । ३ क. कृते स्व ४च 'भावः स्व। ५च. ज. स. *तेः स्त्र। ६ज भावो मृ ७ ख. घ. ज. 'स्य भा। ड. छ. 'स्य समा। ८ च. 'तः सन्क'। ९ख. घ. ज. ज. 'वस्तथा । १. 'त्यात्माजा७ख. घ. इ. ज. इति भावः ॥२॥ १२ क. 2। तस्मा। १३ स. तुदैन । १४ क तस्येष्टव। १५ मृतत्वमपि । १६ ग. इ. 'यतः वि. १५ग. झ. 'तदाह । १८ ह. 'तस्य ।

·१२४ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिपत्कारिकाः । [भद्वैवाख्यं भूततोऽभूततो वाऽपि सृज्यमाने समा श्रुतिः। निश्चितं युक्तियुक्तं च यत्तद्भवति नेतरत् ॥२३॥ नवजातिवादिनः सृष्टिमतिपादिका श्रुतिन संगच्छते प्रामाण्यम् । बाढं विद्यते सृष्टिप्रतिपादिका श्रुतिः । सा त्वन्यपरा । उपायः सोऽव- तारापेत्यवोचाम । इदानीमुक्तऽपि परिहारे पुनश्चोद्यपरिहारौ विव- क्षितार्य प्रति सृष्टिश्रुत्यक्षराणामानुलोम्पविरोधाशकामात्रपरिहारार्थौ । भूततः परमार्थतः सुज्यमाने वस्तुन्यभूततो मायया वा मोपा- विनैव सूज्यमाने वस्तुनि समा तुल्या सृष्टि श्रुतिः । ननु गौणमु- परिणामवादस्य सृष्टिश्रुत्यनुसारेण स्वीकार्यत्वमाशङ्कय निरस्यति । भूतत इति । परिणामवादे विवर्ववादे च सृष्टिश्रुतेरविशेषादद्वैतानुरोधिश्रुतियुक्तिवशाद्विवर्तवादस्यैव स्वीकाव्यवेति भावः । सृष्टिश्रुवेरद्वैवानुगुप्ये प्रमाणयुक्त्यनुहोवमद्वतमेवाभ्युपगन्त- व्यमिति फलिवमाह । निश्चितमिति । श्लोकव्यावत्या शङ्कां दर्शयति । नन्विति । यद्यात्मा कार्याकारेण न जायते वर्हि सृष्टिश्रुतिरश्लिष्टा स्यादित्यर्थः । सृष्टयनुवादि- नी अविरस्तीत्यङ्गीकरोति । वाढमिति । वस्या मिथ्यासृष्टन्यनुवादित्वेन कथमुपपत्ति- रित्याशङ्कयाऽऽह । सात्विति । कथमवैवपरत्वेन सृष्टिश्रुतेरुपपत्तिरित्याशङ्कयाऽऽह । उपाय इति । यदि सृष्टिश्रुतेरवैवपरत्वेन वद्विरोधसमाधी अधस्वादेवोक्तो तहिं पुन- दोघं वत्परिहारश्चायुक्तो पुनरुक्तरित्याशङ्कयाऽऽह । इदानीमिति । मिथ्यासृष्टि- वादे श्रुतिपदानामसृजवाऽभवदित्यादीनामसामञ्जस्यविरोधाशङ्कायां ववन्मानं परिहा पुनश्चोधपरिहारावित्यर्थः । लोकस्य वात्पर्यमुक्त्वा पूर्वार्धाक्षराणि व्याकरोति । भूते- त इति । माया हरेषा मया सृष्टेत्यादिश्चत्तेजोऽसृजर्वेदि श्रुविः । सच त्यचामवदि- वि अविस्तु देवदत्तो व्यामोऽमवदितिवत् । न च सत्यत्वं विशेषणेमोपलभ्यते । - न मायामय्यां सृष्टाविद्यायामपि सृष्टिश्रुतिः छिटेत्यर्थः । गौणमुख्ययोर्मुख्ये" सं- प्रत्यय इति न्यायमाश्रित्य शङ्कवे । नन्विति । अनिर्माणवक इत्यत्र मा- पवकेऽमिशब्दयोगेऽप्यमिमानयेत्यादिमयोगे प्रथम वहिमवीवेर्मुख्यमेव प्रथमं प्रवि- भावीवि मुख्ये पदव्युत्पर्मुख्यार्थिवयों सत्या सृष्टिरेष्टव्येत्यर्थः । मुख्यसृष्टयङ्गीकारेऽ- १. विमुक्त । १ स. 'विक ज. या मा। क. मायर्या वि५५.र. ज. वा- ans. वामा ६.७. रप यु । ७ ग. ज. नाम। ग. रोधस । ९ ल. 'त १.प.स ११ फ. "A । सन्मान । २ ग. घ. मेस.'ये कार्य । १४ क'योगोऽय। १५. 'या स्।

·तृतीयपकरणम् ३] आनन्दगिरिकृत टीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। १२५ नेह नानेति चानायादिन्द्रो मायाभिरित्यपि । ख्ययोर्मुख्य शब्दार्थप्रतिपचिर्युक्ता । न । अन्यथा सृष्टेरमसिद्धत्वानि- प्पयोजनत्वाचेत्यवोचाम । अविद्यामष्टिविषयैव सर्वा गौणी मुख्या च सृष्टिर्न परमार्थतः । सवाद्याभ्यन्तरो झज इति श्रुतेः । तस्माच्छुत्या निश्चितं यदेकमेवाद्वितीयमजममृमिति युक्तियुक्तं च। युक्त्या च संपलं तदेवेत्यवोचाम पूर्वग्रन्थैः। तदेवं श्रुत्यर्थो भवति नेतरत्कदाचिदपि ॥२३॥ कथं श्रुतिनिश्चय इत्याही पदि हि भूतेन एव सष्टिः स्पाततः सत्पमेव नाना वस्त्विति तदभावपदर्शनार्थमानायो नस्यात् । अस्ति च नेह नाना- स्ति किंचनेत्पादिरानायो द्वैतभावप्रतिषेधार्थः। तस्मादात्मैकत्वप्रतिप- पि सत्या सृष्टिर्न सिध्यति । अस्मत्पक्षे सत्यायाः सृष्टः सृष्टिशब्दार्थत्वेनामसिद्ध- स्वादिवि परिहरति । नेत्पादिना । लौकिकानां मुख्यसृष्टेः सत्यसृष्टित्वेन प्रसिद्धवेऽ- कि फलाभावान तत्र श्रुविवात्पर्यमित्याह । निष्पयोजनत्वाचेति । अन्यया सृ- ष्टेरमसिन्दत्वमेव स्पष्टयवि । अविद्येति । गौणी स्वप्ने रयादिसृष्टिः । मुख्या जागरे घ- दिसृटिः सर्वाऽप्यविद्यावस्थायामेव वस्यां सत्यामेव भावान्न तत्त्वदृष्टया काऽपि सृष्टिः संमवति । अथा मूर्तस्यान्यथाभूवस्य स्वतः परतो वा वस्तुनोऽन्यथाभावासंभवात्तदवि- रेकेण च सृष्टेरयोगादित्यर्थः । वस्तुस्वरूपालोचनया वास्तव्याः सृटेरश्चिटावे - तिमनुकूलयवि । सबाह्येति । सृष्टेरविधाविद्यमानत्वेऽपि किं वस्तु विवक्षिवमित्याश- अयोचराध विभजते । तस्मादिति । निरवयवत्वं विभुत्वमित्यादियुक्तिः । वेनाद्वैव- मेव श्रुतितात्पर्यगम्यं न मिति फलितमाह । तदेवेति ॥ २३ ॥ सृष्टHषात्वस्पष्टीकरणद्वारेणाद्वैवमेव श्रुत्यर्थवया निर्धारयितुं औवनिश्वयमेव विवृ. णोति । नेहेवि । आकाङ्क्षा प्रदर्य श्लोकाक्षराणि व्याकरोति । कथमित्यादिना । वीऽऽद्यपादे व्यतिरे दर्शयित्वा पुनरन्वयाख्यानेन व्याचष्टे । यदि हीति । दै- वभावश्चेत्मतिषिध्यते कथं वर्हि सृष्टिरुपदिश्यते वत्राऽऽह | तस्मादिति । यथा प्रोणवैशिष्टयदृष्टयर्थ माणसंवादः श्रुविषु कल्प्यते तथा सृष्टिरकत्वाविपत्त्यर्थत्वेन कल्पिहा ! यास्तव्याः सृष्टेरयोगस्योपैदिष्टत्वादित्यर्थः । कल्पिता सृष्टिरित्या है- , घ.त्तिन युक्तेतिचेत् । न । २ इ. 'मार्थः स'1 ३ 1. पूर्वप्रन्यः। घ. व मी५क. ए.स. घ. ह. ज. नार्य आना ७ ख. 'सिध्येत् । छ. सिध्यतीत्यस्मिन्पक्षे । ग... सिध्येदास्मन्पः । ज. सि यत्यास्मिन्पक्षे । ८ ग. व स्फुया घ.दि. 11. घ. सृशिवं यदि सारे स। ख. पं. ह. छ. ज. तस्य स २ ख. य. ज. पायो वि! १३ ग.. 'र्धारितुं । १४ ज. अकादं । १५ ग. ह. 'पाऽयं पादं व्य। १६ ज. न वैशिष्टयार्थे । ७. 'नयाया: । १८ इ. 'पादितत्वादि ·१२६ 'गौडपादीपमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। अद्वैवाख्यं अजायमानो बहुधा मायया जायते तु सः ॥२४॥ त्यर्थी कल्पिता सृष्टिरभूतैव माणसंवादवत् । इन्द्रो मायाभिरित्पभूतार्थम- तिपादकेन मायाशन व्यपदेशात्। ननु प्रज्ञावचनो मायाशब्दः। सत्पम्। इन्द्रिपमज्ञाया अविोमयत्वेन मायात्वाभ्युपगमाददोपः। मायाभिरिन्द्रि- यमज्ञाभिरविद्यारूपाभिरित्यर्थः। अजायमानो बहुधा विजायत इति श्रुतेः। तस्मान्मायपैव जायते तु सातुशब्दोऽवधारणार्थः।माययैवेति। न हाजायमानत्वं बहुधा जन्म चैकत्र संभवति । अनाविव 'शैत्पमोष्ण्यं च। फलवत्त्वाचात्मैकत्वदर्शनमेव श्रुतिनिश्चितोऽर्थः। तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यत इत्यादिमत्रवर्णात् । मृत्योः स मृत्युमाप्नोतीति निन्दितत्वाच्च सृष्टयादिभेददृष्टेः ॥ २४ ॥ त्वन्तरं दर्शयन्द्वितीयं पादमवार्य वात्पर्यमाह । इन्द्र इति । मायाशब्देन सृ.. टेर्व्यपदेशादसौ कल्पिता युक्तेति शेषः । अमिधानमन्ये प्रज्ञानामसु पाठान्माया, शब्दो मिथ्यायों न भवतीति शङ्कवे | नन्विति । मायाशब्दस्य प्रज्ञानाममु का- चित्कं पाठमड़ीकरोति । सत्पमिति । कथं वहि मियार्थत्वं वत्राऽऽह । इन्द्रिये- ति। न हि मायाशदिवा प्रज्ञा ब्रह्मचैतन्यम् । भूयश्चान्ते विश्वमायानितिरित्यादी निवृत्ति श्रवणात् । कित्वसाविन्द्रियजन्या तस्याश्चाविद्यान्वयव्यतिरेकानुविधायितया विद्यात्वेन मिथ्यात्वान्मायाशब्दस्य मिथ्यात्वेनानुपपत्तिरित्यर्थः । वात्पर्यार्थमुक्त्वा- तत्रवाक्षरानुगुण्यमाह । मायाभिरिति । पुरुरूपः सन्नीयत इति संबन्धः । मायामयी सृष्टिरित्यत्र हेत्वन्तरपरत्वेन तृवीयपादमववारयति । अजायमान इति । मजायमा- नस्य बहुधा विजायमानत्वं विरुद्धमित्याशङ्कय चतुर्थपादमुत्थापयति । तस्मादिति । अश्रुतस्य कथमेवकारस्यावापः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह । तुशब्द इति । अवधारणक- पैमेवामिनयति । मायवैवेति । कस्मादियमववार्यवे । वास्तवे जन्मनि का वस्तुक्ष- विरित्याशङ्कयाऽऽह । न ह्यजेति । आत्मकत्वज्ञानमेव सृष्टिविवारपर्यगम्यं सृष्टि- स्तु तच्छेपत्वादविवक्षितेत्यत्र हेत्वन्तरमाह । फलत्वाचेति । तस्य फलवस्वे ममाणमा- है । तोति । एकत्वमाचार्योपदेशमनुपश्यतः साक्षात्कुविस्तमेकत्वसाक्षात्कारे सति . शोकमोहोपलक्षितः संसारो न मवतीत्यर्थः । न केवलं विफलत्वाददृष्टिरविवक्षिता किंतु "निन्दिवत्वेन निषिद्धत्वादनपरत्वाचेत्याह ! मृत्योरिति ॥ २४ ॥ ..नितिरेक विधा नशति घाममायति भेतावतरोपनिषदि इत्यादौ नितिनी है। २ स... पप्यम् । ३ स. न मृटेयं । ४ ज. स. 'पाले । ५८. त्योन्ये. 'तार्यमाद घ... ज. लामा ८.अ. 'या ९. "रतिनि' ..R. 'जन्यतास. 'यामक्तेन ११ ग. ज. सा11.रते। १४ ज. या- मा ५७. पमेगा । १६.१ दिसताय । १. नित्यत्वेन । १८ ग... पला। १५. 'य ·मृतीयपकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः । १२७ संभूतेरपवादाच संभवः प्रतिषिध्यते । कोन्वेनं अन्धं तमः प्रविशन्ति ये संभूतिमुपासत इति संभूतेरुपास्यत्वापवादा- संभवः प्रतिषिध्यते । न हि परमार्थतः संभूतायां संभूतौ तदपवाद उपप- द्यते । ननु विनाशेन संभूतः समुचपविध्यर्थः संभूत्यपवादः। यथाऽन्धं त- मामविशन्ति येऽविद्यामुपासत इति । सत्यमेव देवतादर्शनस्य संभूतिवि- पयस् विनाशशब्दवाच्यस्य कर्मणः समुच्चयविधानार्थः संभूत्यपवादः । तथाऽपि विनाशारूपस्य कर्मणः स्वाभाविकाज्ञानप्रवृत्तिरूपस्य मृत्योरति. तरणार्थत्ववदेवतादर्शनकर्मसमुच्चयस्य पुरुषसंस्कारार्थस्य कर्मफलरागम- भेदहष्टमिथ्यात्वे हेत्वन्तरमाह । संभूतेरिति । सम्यग्भूविरैश्चैयं यस्याः सा संभू- विदेवता हिरण्यगर्भाख्या । तस्याश्च कार्यमध्ये श्रेष्ठाया निदितत्वात्मधानमल्लनिबई- णन्यायेन संभवशब्दितं कार्यमेव निषिध्यते । तथा च सिद्धं तस्या वस्तुत्वमित्यर्थः । कारणप्रविषेधेन वदवस्तुत्वसिद्धेश्च यथोक्तार्थसिद्धिरित्याह । को न्वेनमिति । पू- वधि व्याकरोति । अन्धमिति । संभूत्युपासनाया मत्रार्धेनाऽऽधेन निन्दा विधाय ततो भूय इवोत्यदिनोत्तरार्थेन संभूवेरुक्ताया देवताया हेयत्वमुपपाद्यते | वतश्च मधानभूत- देववोपास्यत्वापवादात्ततोऽक्तिनं सर्वमेव संभवशदित कार्यमानं निषिध्यते । तथा च वदवस्तुत्वसिद्धिरित्यर्थः । संभूतेरपवादेऽपि तेस्मिन्मिध्यात्वनियमाभावान कार्यमात्रस्य मिथ्यात्वं शक्य मतिज्ञातुमित्याशङ्कयाऽऽह । न हीति । संभूतिनिन्दा तदवस्तुत्वख्या- पनार्या न भवति । किंतु विनाशेन कर्मणा देवतोपासनस्य समुच्चयविध्यर्थी । समुच्चय विधानस्य फलेवत्वादिति नन्विति । अपवादस्य समुच्चयविध्यर्थत्वे दृष्टान्तमाह । यथे- ति। अन्न खल्वविद्याशब्दिवकर्मापवादो विद्याकर्मणोः समुच्चयविध्यर्थः स्थिवो विद्यां चा- विद्यां च यस्तद्वेदोमयं सहेति श्रवणादित्यर्थः । उक्तं चोधमनुजानाति । सत्यमिति । वहि संभूत्यपवादवदवस्तुस्वख्यापको न भववीयुक्त स्थितमेवेत्याशङ्कय समुच्चयस्या विद्यावस्थायामवस्थितफलवत्त्वाचवस्तुत्वं संभूत्यादेनिन्दापीनमुक्तं तत्तदवस्थमेवे- वि मन्वानः सन्नाह । तथापीति । यथाऽमिहोत्रादेः शास्त्रीयस्य कर्मणोऽशास्त्रीयम- तिरूपमृत्युवरणार्थत्वं वया साधनाघेपणारूपमृत्युतरणार्थत्वं समुच्चयस्यापि वाच्यम् । १ क. 'ति श्रुतेः । २ च. विधानार्थ । ३ ज. 'ति । भैवं विना सत्य। ४ ज. 'स्य शब्द । ५४. 'स्य च का स. 'वों । ग. झ. 'धैन नि। ८ ज. "न्दितका'। ९.ख. ग. छ. अ. 'तन्मि। १.क. 'तिनिन्दा। विधा'। १२ ग घ. झ.'ठत्वा । १३ क.न होति । १४ ग. १. 'दस्त्व।१५ ग, है. 'निषेधा। १६ ग. श. तद। १७ स. ग. ह. 'तिस्वरू।

·: गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [भद्ववास्य जनयेदिति कारणं प्रतिपिध्यते ॥२५॥ वृत्तिरूपस्प साध्यसाधनैपणाद्वयलक्षणस्य मृत्योरतितरणार्थत्वम्।एवं हो- पणाद्वपंरूपान्मृत्योरशुद्धवियुक्तः पुरुषः संस्कृतः स्यादतो मृत्योरवितर- पार्था देवतादर्शनकर्मसमुच्चयलक्षणा अविद्या । एवमेवैपणालक्षणादवि- धापा मृत्योरतितीर्णस्य विरक्तस्योपनिषच्छावार्थालोचनपरस्य नान्त- रीपकी परमात्मैकत्व विधोत्पत्तिरिति पूर्वभाविनीमविद्यामपेक्ष्य पश्चादा- विनी ब्रह्मविद्याऽमृतत्वसौधना एकेन पुरुपेण संबध्यमाना अविद्यपा समुच्चीयत इत्युच्यते । अतोऽन्पार्थवादमृतत्त्वसाधनं ब्रह्मविद्यामपेक्ष्प निन्दार्थ एव भवति संभूत्पपवादः । पद्यप्पश्चद्विवियोगहेतुरतनिष्ठत्वा- त् । अत एव संभूतेरपवादात्संभूतेरापेक्षिकमेव संत्त्वमिति । परमार्थस- वधा च संभूत्यादेरवस्तुत्वमविरुद्धमित्यर्थः । मृत्युवरणार्थत्वे संस्कारापत्वं कथमित्याश- कयाऽऽह । एवं हीति ! कामचरिकामवादकाममक्षणादिलक्षणस्वाभाविकमवृत्तिरूपा- शुद्धिवियोगः संस्कारो यथा नित्याग्रिहोत्रादि फलं तथा निष्कामेनानुष्ठिवसमुञ्चयफलं कामाख्या शुद्धिव्यावृत्तिरित्यर्थः । अविद्यया मृत्युं वीवेंवि मत्रे मृत्युत्तरणहेतुविधेवि अवणात् । संभूत्याऽमृतमश्नुव इति च संभूतेरमृतत्वफलामिलापात्कथं समुच्चयफलं मृत्यो रविवरणमित्याशङ्कयाऽऽह । अत इति । यतो न समुच्चयान्मुख्यममृतत्वं घटवे वस्य । विधयाऽमृतमश्नुव इति वक्ष्यमाणत्वात् । अतः समुच्चयलक्षणा विद्या विधया मृत्युं वीत्वेत्यत्र निर्दिश्यते"। आपेक्षिकमृत्युवरणहेतुत्वसंभवादित्यर्थः । यविद्याः शब्देन समुच्चयो विवक्ष्यते । कथं तर्हि विद्यावाविधा वैत्यनेन विद्याविषयोः समुच्चयो निर्दिश्यते । न हि देवतादर्शनकर्मसमुच्चयस्य ब्रह्मविधायाः समुच्चयः संभववीत्या- वायाऽऽए । एवमिति । नान्वरीयकत्वमवश्यंभावित्वं मविबन्धकामावे कार्योत्पत्ते". रुपपरित्यर्थः । एवं मत्राऐं स्थिवे प्रकृते फलितमाह । अत इति । भेन्यार्थत्वं समुच्चयस्याद्धिक्षयहेतुत्व-तञ्चैदिष्ट किमित्यपवादस्तनाऽऽह । यद्यपीति । तथाप्य' तनिष्टत्वात्परमोधामृतत्वफलेवाभावाचदपवादसिद्धिरित्यर्थः । अपवादफलं दर्शयरान धमागविभजनमुपसंहरति । अत एवेति । को न्वेने जनयेत्पुनरिति अत्यर्थमाचक्षाणो १२. 'यलक्षणाद। २ घ. मृत्युर। ३ च. 'णावि'। ४ क. विद्यया । ५ स. प. 'साधन ए। ६. सत्यमि। ७ ग. ज. स. स्वाग. . अ. 'दमा छ.क्षणस्वा] १. घ. 'रूपाति- दि। र. रूपाविशु। ११ ग. 'तलम १२ घ. ड. ज. 'त्यत्राविद्या नि'! १३क. ते । अपेक्षितम् । 1४ क. 'पि1ि1५ग. स. 'विद्यया श६ग. स. 'विद्यया सीख. 'आयतं सं11८क. "सरि १९ ग. . अन्यथा । २० क. छ. 'द्विक्षेपहे । २१ ग, वेदामटं । २२ क. मृत। १३ २ ... 'लवस्यामा ·तृतीयमकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेताः। १२९ . स एप नेति नेतीति व्याख्यातं निद्भुते यतः । दात्मैकत्वमपेक्ष्यामृताख्यः संभवः प्रतिपिध्यते । एवं मायानिर्मितस्यैव जीवस्याविद्यपा प्रत्युपस्थापितस्याविद्यानाश स्वभावरूपत्वात्परमार्थतः को न्वेनं जनयेत् । न हि रज्ज्यामविचारोपित सर्प पुविवेकतो नष्टं जनयेत्कश्चित् । तथा न कश्चिदेनं जनपेदिति को वित्याक्षेपार्थत्वा- कारणं प्रतिषिध्यते । आविद्योदूतस्य नष्टस्य जनयितृकारणं न कि- चिदस्तीत्यभिप्रायः । नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चिदिति श्रुतेः ॥ २५ ॥ सर्वविशेषमतिपेनाथांत आदेशोनेति नेतीति प्रतिपादितस्याऽऽत्मनो द्विवीया विभजते । एवं मायेत्यादिना । उक्तमर्थ दृष्टान्तेन स्पष्टयति । न- हीति । न कश्चिदैनं जनयेदिति कारणं प्रतिषिध्यत इति संबधः । प्रश्नार्थे किंशन्दे दृश्यमाने कथं कारणप्रतिषेधमिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽह । को न्विति । अक्षरार्थमुक्त्वा द्वितीयास्य तात्पर्यमाह ! अविद्येति । ततश्चेदुतो जीवः कथं तस्य जनयित का. रणं नेत्युच्यते व्याधातादित्याशङ्कयाऽऽह । नष्टस्येति । जीवस्य जनयितृकारणा- भावे प्रमाणमाह । नापमिति । वस्याविद्यामन्दरेण स्वतो जन्माभावं सूचयति । न बभूवेति ॥ २५ ॥ इतोऽपि द्वैवं वस्तु न भवतीत्याह । स एष इति । द्वे वावेत्यादिना व्याख्या- वं मूर्वामूर्तादि सर्वमेव त्याज्यमग्राह्य नेवि नेतीति वीप्सया यत्तो निषेधति श्रुतिरतः स एष इत्युपक्रम्य प्रतिपादिवस्याऽऽत्मतत्त्वस्य कूटस्थस्याविषयत्वेन मैथोपपत्तिरित्यर्थः। नेवि नेवीति वीप्सातात्पर्यमाह । सबैति । रूपद्वयोपन्यासानन्तरं तनिषेधमन्वरे- ण निर्विशेषवस्तुमविपत्तेरयोगात्तत्मविपत्त्या च पुरुषार्थपरिसमाप्तिसंभवादादेशो निर्वि- शेषस्याऽऽत्मतत्वस्योपदेशस्तावत्पस्तूयते । एवं प्रस्तुत्य नेति नैतीति वीप्सया सर्वस्य Pामू,दिविशेषस्यारोपितस्य निषेधो दर्शितस्तेन चाऽऽत्मा जिज्ञासितो" विशिष्ट नि- दिष्ट इत्यर्थः । स चेदेवं मूर्वामूर्ताधिकारे प्रतिपादितस्तहि किमिति "देशान्तरे पुनः पुनरेव मंतिपाधते पुनरुक्तरित्याशङ्कय व्याख्यातमित्यादि व्याचष्टे प्रतिपादितस्ये- ति । यद्यपि मूर्तीमूर्तप्रकरणे मविपादितमात्मतच तथाऽपि तस्य परमसूक्ष्मत्वादु - १६. झ "क्ष्यानृता । २ च. 'नाशे भाव। घ. 'नाश:स'। ३ घ. इ. च. छ. ज. 'द्याध्यारी । स. पितस। ५ इ. 'चिन का ६ ख. घ. इ. च. छ. ज. ३. धातोऽहैं। क. 'देव जा८५. ज. कोन्वेति । ग. छ. कोन्वितीति । ९ड, 'ति । द्वै वाव ब्रह्मणो रूपे मर्ने चामत चेत्यादि ।।.. ह.ज. सर्वे त्या ११ ग. झ. प्रतिपत्ति । क. प्रथमोपप १२ क. 'तत्वोप। १३. नैति । १४ ग. मूर्तादि । १५ प. ट. ज. तोऽशि'। १६ ज.' इट! क. प्रवेशा। १८७. र तहिए।

·गौडपादीपमापहूक्योपनिषत्कारिकाः। [भवतास्य सर्वमग्राह्यभावेन हेतुनाऽज प्रकाशते ॥ २६ ॥ दुबोध्पत्वं मन्पमाना श्रुतिः पुनः पुनरुपापान्तरत्वेन तस्यैव पतिपिपा- दपिपया ययद्याख्यातं तत्सर्वं निद्भुते । ग्राह्यं जनिमबुद्धिविषयमपलप- त्पर्थात्स एप नेति नेतीत्यात्मनोऽश्यतां दर्शयन्ती श्रुविरुपायस्योपे- यनिष्ठतामजानत उपायत्वेन व्याख्यातस्योपेयवद्वायता मा भूदित्यना- खभावेन हेतुना कारणेन निवत इत्यर्थः। ततावमुपायस्पोपेयनिष्ठता- मेव जानत उपेयस्य च नित्पैकरूपत्वमिति तस्य सबाह्याभ्यन्तरमज- मात्मतत्त्वं प्रकाशते स्वयमेव ॥ २६ ॥ नत्वं मन्यते श्रुतिः । सा पुनरुपायविशेषसद्भावाभिमायेण तस्यैव पुनः पुनः प्रतिपाद- नेच्छया यचदारोपितं दत्तदशेषमप त्योऽवशिष्टमात्मस्वरूपं निवेदयवीत्यर्थः । सर्वमि- त्यादि स्पष्टीकृणिः स एष इति व्याचष्टे । ग्रामिति । स एष इत्याचा अतिर- दृश्यतामात्मनो विशेष निषेवमुखेन दर्शयन्ती यदृश्यं कार्य मनसा वोचौ च गोच- रीमूर्व वदशेषमर्यादपलपति । सा हि परमार्थवस्त्वदृश्यमिति ब्रुवाणा दृश्यस्य वस्तु- खेनोपपद्यते तथा चानुपपत्तेई श्यवर्गस्यावस्तुलं सिद्धमित्यर्थः । ननु किमिति" अति- याख्यातं विशेषजातं निद्भुते पतपक्षालनन्यायापातादित्याशङ्कयामाहाभावेनेत्यादि व्याकरोति । उपायस्येति । वेवावेत्यादिना व्याख्यातस्य रूपमपश्चस्याद्वितीयब- मारमात्रपर्यवसायिवामप्रतिपाँचमानस्य ब्रह्मवदेवोपायत्वेनाभिमस्यापि प्रपश्यस्य ब- स्तुवेन माह्यत्वाशका या सा माभूदित्यशेषविशेषराहित्येनाद्वितीयास्वरूपनिरिणा- र्थमारोपित प्रपञ्चं प्रविषेधति अतिरित्यर्थः । उपायस्य कल्पितत्वेन वस्तुत्वामावादुपे- यस्य च सदैकरूपत्वात्कथं यथाविधवस्तुप्रतिपसिरित्याशजयाजमिश्यादि ब्याचष्टे । ततश्चेति । समारोपिवस्य सर्वस्य निषेधादेव स्वावयेण वस्तुत्वामावनिधयादारोपित- सपैदिरविष्ठानाविरेकेगासवरनुपायस्य मूर्यादेपेयाद्वितीयवसमाववामेव मंतिपयमान- स्य ब्रह्मणश्च संदेकरूपत्वकूटस्थनित्यदृष्टिस्वभावत्वादि जानतस्तस्योत्तमस्याविकारिणः खयमेवान्यापेक्षामन्तरेणाऽऽत्मतत्वमुक्तविशेषणं प्रकोशी भवति । कल्पित्य चोपायत्वं प्रतिविम्बादिवविरुद्धमित्यर्थः ॥ २६॥ १.ोस । २ प. ज. पनि थुप.निट ४. ptni ५५. ज. : प्रा. ग. ज. सितमुक्तता छ. विमुक्तता ग. छ. प्र. ८. रम ९. वायो गो१.क. ग. १३.५॥ २५॥11. " व्याख्या ४रा. प. "तिपर ग... | R. 'तत्य रा.प.म.परा १७... 41108. HEN ९.ममा २० तु. अनिपा २१ फ.ए.६.२१११.पानि मा २१०. 'तस्योगा। - ·श्रृंदायपकरणग] आनन्दगिरिकतटीकासंलितशांकरभाष्यप्तमेताः। १३१ सतो हि मायया जन्म युज्यते न तु तत्त्वतः । तत्त्वतो जायते यस्यजातं तस्य हि जायते॥२७॥ एवं हि श्रुतिवाक्यशतैः सबाह्याभ्यन्तरमजमात्मतत्त्वमद्वयं न ततोऽ. न्यदस्तीति 'निश्चितमेतत् । युक्त्या चाधुनैतदेव पुनर्निर्पित इत्याह । तत्रैतत्स्यात्सदाऽग्राह्यमेव चेदसदेवाऽऽत्मतत्त्वमिति तन्न । कार्यग्रहणा- त् । पर्चा सतो मायाविनो मायया जन्मकार्य एवं जगतो जन्मकार्य क्ष- माणं मायाविनमिव परमार्थसन्तमात्मानं जगज्जन्म मायास्पदमवगमय- ति । यस्मात्सतो हि विद्यमानात्कारणान्मायानिर्मितस्य हस्त्यादिकार्प- स्येव जगज्जन्म युज्यते नासतः कारणात् । न तु तत्त्वत एवाऽऽत्मनो- आत्मतत्वमजमद्वितीयं परमार्थमूवम् । द्वैतं तु मायाकल्पिवमसदिवि प्रतिपादितम् । चव हेत्वन्तरमाह ! सतो हीति । यदात्मतत्वं सदा संदेकरूपं वस्या मायाया जग- गदाकारेण जन्म युक्तम् । मायाया दुनिरूपार्थसमर्थनपटीयस्त्वात्परमार्थतस्त्वेकरूपम- नेकरूपतया नोत्पत्तुं पारयति विरोधादित्यर्थः । विपक्षे दोषमाह । तत्त्वत इति । यस्य वादिनो मते ब्रीव परमार्थतो जगदात्मना जायते वस्याजस्य जायमा- त्वमविज्ञाया व्याहतत्वाजावस्यैव जायमानत्वे स्यादनवस्थेत्यर्थः । अद्वैत- मावेदयन्त्या द्वैतनिषेधकश्रुत्या दृश्यत्वजडत्वादियुक्त्या च वथाविधया निर्धा- रिवमर्थ श्लोकाक्षराकथनार्थमनुवदति । एवमिति ! उक्तमेव वस्तु युक्त्यन्तरेण पुनर्निर्धारयितुमुत्तरमन्थप्रवृत्तिरित्याह । अधुनेति । पूर्वाध शङ्कोत्तरत्वेन व्याख्याएं शङ्कयति । तत्रेति" । श्लोकः सप्तम्या परामृश्यते । यन्त्र कदाचिदपि गृह्यवे वदत्यन्दासदेव शशविषाणादिवदेष्टव्यं प्रमाणाभावे प्रमेयासिद्धेस्त्यिर्थः । कार्यलिङ्ग कानुमानवशादात्मतत्त्वैस्य कारणत्वेन सत्वनिर्णयात् । नासत्वचोघमिति दूषयवि । तन्नेति । संगृहीवमयं दृष्टान्वेन विवृणोति । यथेति । विमतं सदधिष्ठानं कार्यवा- संमविपन्नवदित्यर्थः । उक्नेऽर्थे पूर्वार्धाक्षराणि योजयति । यस्मादिति । तस्मात्कार- गस्य सत्वमविषादमिति शेषः । नासत इति तस्य निःस्वभावत्वात्कारणत्वायोगादित्य- धः । न त्विति । तथा भूतस्यान्यथा भूतस्य च र्जेन्मायोगादित्यर्थः । सत इति । मञ्चम्यन्तं पदं गृहीत्वा निमित्तकारणपरवया व्याख्यानम् । संपवि सव इति षष्ठयन्वं छ. निधयापित। २ छ. 'तस्मात्स। ३ च. "ति चैन । ४ घ. 'था हि विद्यमानात्कार- रसतो । ५ च, ' गृ। ६ क. छ. 'मार्य साक. छ. गजन्ममाया । ८ क. 'दमेव । ९ च. 'नो यु11. घ. इ. ज. सदैक। "ज. नस्य | १२ ख. ७. 'ति पूर्वश्ये ३ का यत्र । ४ग. प. स. सिद्धिार।1५ग. स. 'लिङ्कानु। १६ क 'स्वस्याफा १७ स. ज. 'सत्वं चौ १८.ज.अन्मयो ·१३२ 'गौडपादीपमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [भदैवास्य असतो मायया जन्म तत्त्वतो नैव युज्यते । व- ध्यापुत्रोन तत्त्वेन मायया वाऽपि जायते॥२८॥ जन्म युज्यते । अथवा सतो विधमानस्प वस्तुनो रज्ज्वादेः सादिवन्मा- यया जन्म युज्यते न तु तत्त्वतो यथा तथाऽग्राहास्यापि सत एवाss- स्मनो रज्जुसर्पवज्जगद्रूपेण मायया जन्म युज्यते । न तु तत्त्वत एवा- जस्यात्मनो जन्म । यस्य पुनः परमार्थसदजमात्मतत्त्वं जगदूपेण जा. यते वादिनो न हि वस्पाजं जापत इति शक्यं वक्तुं विरोधात् । तत- स्तस्पार्थाज्जातं जायत इत्यापनं ततश्चानवस्थाजाताजापमानत्वेन । तस्मादर्जेमेकमेवाऽऽत्मतत्त्वमिति सिद्धम् ।। २७ ।। असद्वादिनामसतो भावस्प मायपा तत्त्वतो वा न कथंचन जन्म युज्यते । अदृष्टत्वात् । न हि बन्ध्यापुत्रो मायया तच्चतो वा जापते तस्मादेवासद्वाँदो दूरत एवानुपर्पन इत्यर्थः ।। २८ ॥ पदमादायोपादानपरक्या व्याख्या करोति । अथ वेति । यथा रजोः सर्पधाराधाका- रेण मायारुतं जन्म तथैवाग्राह्यस्यापि सदूपस्याऽऽत्मवत्वस्य जगदात्मना जन्म माया- प्रयुक्त प्रविपशव्यम् । जन्मरहिवस्य बस्तुको जन्मव्याघावादित्यर्थः । उत्तरार्ध विम- जो। पस्पेत्पादिना । मायिकं जन्म न वापिकमिति स्पिवे फलितमाह । तस्मा. दिति ॥२७॥ सत्पूर्वकं कार्यमिति न च्याप्तिः । अमद्वादिभिरमतः सजन्माभ्युपगमादित्याश- अन्याऽऽह | असत इति । तत्वोऽस्वितो वा नासवः सदाकारेण जन्मेत्यर्थः । वत्र दृष्टान्तमाह । वन्ध्येति । पूर्वाध व्याकरोति । भसद्वादिनामिति । असो नि- वरूपस्य स्वरूपामावादेव वत्वतोऽतस्यवो वा कार्याकारण न युक्तं जन्मेत्यत्र हेतुमाद। भष्टत्यादिति । उत्तरा व्यावहटत्वमेव धान्न सयटपि । न हीति । सदा- दो मायया संम्वति । असद्वादस्त वयाऽपि नेवि विशेष दर्शयमुपसंहरवि । तस्मा- दिति । कार्यकारणनिरूपणमति परामृश्यते ॥ २८ ॥ प. यामुतो न । २ ५. 'मार्थ स. ३ क. छ. 'स्पापातापअमेगा ५., ना नुकदम। 0 प. य. 'पमा ९५. ज. परतुनो ... "..रमेष) ·१३३ तृवीयमकरणम् ३] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः । यथा स्वप्ने हयाभासं स्पन्दते मायया मनः।त- था जाग्रहयाभासं स्पन्दते मायया मनः॥२९॥ अयं च इयाभासं मनः स्वमे न संशयः । अ- इयं च दयाभासं तथा जाग्रन संशयः॥३०॥ कथं पुनः सतो माययैव जन्मेत्युच्यते । यथा रज्यां विकल्पितःस. पौरज्जुरूपेणावेक्ष्यमाणः सन्ने मनैः परमार्थविज्ञस्याऽऽत्मरूपेणावेक्ष्यमा- णं सद्वााग्राहकरूपेण द्वयाभासं स्पन्दते स्वमे माययारज्ज्वामिव सर्पः। तथा तद्वदेव जाग्रजागरिते स्पन्दते मायया मनः स्पन्दत इवेत्यर्थः ॥२२॥ रजुरूपेण सर्प इव परमार्थत आत्मरूपेणापं सदयाभासं मनः स्व. .मे न संशयः । न हि स्वप्ने हस्स्यादि ग्राहय तद्वाहकं वा चक्षुरादिद्वयं विज्ञानव्यतिरेकेणास्ति । जायदपि तथैवेत्यर्थः । परमार्थसद्विज्ञानमा- आविशेषात् ॥ ३० ॥ सत्तत्वस्यैव मायया जन्मत्युक्तमुपपादयति । यथेति । सत एव मायया जन्मत्य- युक्तम् । अवस्थाद्वयेऽपि द्वैवस्य मनःस्पन्दिवत्वस्वीकारादिवि श्लोकव्यावत्य चोयमु- धापयति । कथमिति । अधिष्ठानरूपेण मनोऽपि सदिति सदृष्टान्तमुत्तरमाह । उ- च्यत इति । मनसः सन्मात्रत्वेऽपि कथमनेकधा स्पन्दनमित्याशङ्कय स्वमदृष्टान् व्याचष्टे । ग्राह्येति । दान्तिकमाह । तथेत्यादिना । मायाधीनं मनःसन्दनमवस्तु- भूतमिति चोवयितुमिवेत्युक्त मनो ब्रा चेवि कारणद्वयम् ॥ २९ ॥ चहि द्वैवस्य स्वीकृवमित्याशङ्कय दृष्टान्वेन निराचष्टे | अद्वयं चेति । दृष्टान्दमार्ग विभजते । रज्ज्विति । दृष्टान्ते चैतन्यातिरिक्तस्य ग्राह्यग्राहकभेदस्य मनःसन्दिवे- स्यासवं साधयति । न हीति । तथैव जागरितेऽपि परमार्थात्मस्वरूपेणाद्वयं सन्मनो मालग्राहकद्वैताकारणावमासवे । तथा च परमार्थसतो विज्ञानमात्रस्यावस्थाद्वयेऽपि वि. 'शेषामावासस्मिन्नेवाधिष्ठाने मायाकल्पितं मनः स्पन्दते । द्वयाकारमित्यङ्गीकाराव न कारणद्वयं शङ्कितव्यमित्याह । जाग्रदपीति ॥ ३०॥ 1. ज. व पारमार्थविदृष्टयात्म'। १ घ. नः पारमाध्यविद्वदृष्टयात्म'। ३ स. मा दृष्टयात्म। ४क, सत्तद्ध। ५क. 'ह्य प्राइक च।६ग, छ, झ. वे कष। ७ ग, इ. 'स्पन्दितमा ८ स.पो. तितमि । ९ग.घ. ज. स. "तत्वं सा. क. पण द।

·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। अद्वैवाख्यं मनोदृश्यमिदं द्वैतं यत्किंचित्संचराचरम् । म- नसो ह्यमनीभावे द्वैतं नैवोपलभ्यते ॥ ३१ ॥ आत्मसत्यानुबोधेन न संकल्पयते. यदा। अम- रज्जुसर्पद्विकल्पनारूपं द्वैतरूपेण मन एवे त्युक्तम् । तत्र किं प्रमा• पमित्यन्वयव्यतिरेकलक्षणमनुमानमाह । कथं तेन हि मनसा विकल्प्प मानेन दृश्यं मनोदृश्यमिदं द्वैतं सर्व मन इति. प्रतिज्ञाः । तद्भावे भावा. त्तदभावेऽभावात् । मनसो शमनीभावे निरुद्ध विवेकदर्शनाभ्यासवैराग्या- भ्यां रज्ज्वामिव सर्प लपंगते वा सुषुप्ते द्वैतं नैवोपलभ्यत इत्यभावात्सिर्ट द्वैतस्पासत्त्वमित्यर्थः॥३१॥ कथं पुनरेमनीभाव इति। उच्यते।आत्मैव सत्यमात्मसत्यं मृत्तिकावत् । मनोमांचं द्वैतमित्या प्रमाणमाह । मनो दृश्पमिति । वृत्तमनूध लोकतापर्यमा- हारज्ज्विति । यथा रजः सर्परूपेण विकल्पते तथा मनो द्वैवरूपेण विकल्पनात्मक- म् । वच्चाविधाकल्पिवमित्युक्तेऽथे प्रमाणगवेषणायां विशिष्टमनुमानमुपन्यस्यवीत्यर्थः । तदेव प्रश्नपूर्वकं प्रकटयन्पथमाक्षराणि व्याचटे । कथमित्यादिना ! विमवं मनोमात्र सद्भावे लियतमावत्वात । यथा मृद्रावे नियतभावो मृन्मात्री घटादिरित्यनुमानमोरचय- वि । द्वैतमिति । उक्तमेव व्यतिरेक स्फोरयन्द्वितीया विभजवे । मनसो हीति । समाधिस्वापयोवस्यानुपलम्भेऽपि नासवमित्याशय मानाधीना मेयसिद्धिरित्यभिमे- त्याऽऽह । इत्यभावादिति ।। ३१ ।। मनसो यदमनस्त्वमुक्तं तदुपपादयति । आत्मेति । समाविस्वापयोरननुभवेऽपि मनसः स्वरूपेण नित्यवानामनस्त्वमित्यातिपदि । कमिति । संकल्पो हि मन- सो व्यावहारिक रूपम् । संकल्पश्च संकल्प्यापेक्षत्वात् । वदभावे न भवति । सर्वमा- स्वेत्यवगभे च संकरप्याभावा-मनसो मनस्त्वं न वर्वते वयापि स्फुरति चेदात्मेवेविन विवेकिटष्टया मनो नामास्वीति शोकाक्षरेरुपरमाह । उच्यत इति । तस्यैव सत्याने हटान्तमा । मृत्तिकावदिति । यया घटशरावादिषसत्येषु मृचिकामात्रमनुस्यूर्व स- त्पमिष्प तथैवानात्मस्वसत्येप्वात्ममा सत्यमेष्टव्यम् । वत्सत्यमित्यधारणादेवकार- १.स.कल्पमा'11.३ धामा ३. ' म ४७. मात्रमिदं ३१५... 'माला'मापरति । ७ ग.म. पोटर। क. सोमाग.. 'येकर।

·तृतीयप्रकरणम् ] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः । नस्तां तदा याति ग्राह्याभावे तद्ग्रहम् ॥३२॥ अकल्पकमजं ज्ञानं ज्ञेयाभिन्नं प्रचक्षते । ब्रह्म वाचारम्मणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्पमितिश्रुतेः । तस्य शा- वाचार्योपदेशमन्ववबोध आत्मसत्यानुबोधः । तेन संकल्प्याभोवतया न संकल्पयते । दायाभावे ज्वलनमिवानेः । यदा पस्मिन्काले तदो तस्मि- काले । अमनस्वाममनोभावम् । याति ग्राह्याभावे । तन्मनोऽग्रई ग्रह- णविकल्पनावर्जितमित्यर्थः ॥ ३२ ॥ पद्यसदिदं द्वैत के स्वमजसमात्मतत्त्वं विबुध्यत इति । उच्यते । अकल्पकं सर्वकल्पनावर्जितं अत एवाजं ज्ञानं ज्ञप्तिमा ज्ञेयेन परमार्थ- सता अलणाऽभिन्नं प्रचक्षते कथयन्ति ब्रह्मविदः । न हि विज्ञातुर्विज्ञाते- विपरिलोपो विद्यतेऽग्न्युष्णवत् । विज्ञानमानन्दं ग्रह्म । सत्यं ज्ञानमनन्तं अमेत्यादिश्रुतिभ्यः । तस्यैव विशेषणं ब्रह्म ज्ञेयं यस्य स्वस्य तदिदं ब्रह्म ज्ञेयमुष्णस्येवानिवदभिन्नम् । तेनात्मस्वरूपेणाजेन ज्ञानेनाजं ज्ञेप- स्य रयान्वनिविष्टस्य दार्शन्तिकेऽनुषङ्गादित्यर्थः। ते दृष्टान्ते प्रमाणमाह । वाचा. रम्भणमिति । अवशिष्टान्यक्षराणि व्याचष्टे।तस्पेत्यादिना । तेन तत्वज्ञानेनाऽऽ- स्माविरिक्तार्थाभावे निश्चिते संकल्पविषयाभावनिर्धारणया संकल्पाभावे दृष्टान्तमाह । दाखेति । यथाऽग्नेर्दाहाभावे ज्वलनं न भवति तथा संकल्प्याभावे संकल्पो निरवकाशः स्यादित्यर्थः । 'संकल्प्याभावे किं मनसो भवति तदाह । पदेति ॥ ३२ ॥ मनसन्मनस्त्वं व्यावर्तते तहिं कथमात्मनोऽवबोधो व्यञ्जकामावादित्याशङ्कयाऽऽ- ह । अकल्पकमिति । श्लोकव्यावत्यो शङ्कामाह । यदीति । मनोमुख्यस्य द्वैतस्यास- त्वे व्यञ्जकाभावानीऽऽत्मबोधः संभवति । मनसैवानुद्रष्टव्यमिति श्रुतेः । मनसश्वासचा- ङ्गीकारादित्यर्थः । स्वरूपभूवेन ज्ञानेनैवाऽऽत्मनोऽवबोधसंभवात्रातिरिक्त मनस्यपेक्षे. त्युत्तरमाइ । उच्यत इति । ज्ञेयाभित्रं ज्ञानमित्यत्र ध्रुवीरुदाहरति । न हीति । सत्यमौ वदात्मकमौष्ण्यं में परिलुप्यते सयेत्युत्तरमाह । अग्न्युष्णवदिति । प्रज्ञानं ब्रह्मेत्यादिश्रुविसंग्रहार्यपादिपदम् । ज्ञेयाभिन्नमित्युक्तं स्फुटयति । तस्पैवेति । आत्मनः स घ. ज. 'मनुवों। २ क. भावात्तया । ३ क. 'कल्प्यते । ४ इ. च, छ. 'ते यदा दा- हास. ते यदा यथा दा ५ ख. 'दाम'। ६ ख. 'मनीमा च. 'तं ताई का ८ क. 'न स- मासमा ९ ज.हिज ब्रौ। ११ क. छ. स्वस्य । १२ क. ग. झ, यमौण्यस्य। २ख. 'जेना १४ घ. ड ज. उक्तह। १५ ग. छ. झ.'धाक्ष। १६ ग. छ. स. 'करप्यवि। १७घ... छ. 'कल्प्याभा'11८ ग. स. सकल्पाभावे । १९ स्व. दयते । २. छ. 'वामा। २. ग. ह. सत्यते। २२ ख. 'भात्मावबोधः । २३ ग. छ. निमुदा । २४ ग, घ, न विलुख.छ. न विपा।

·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। भदेवास्य ज्ञेियमज नित्यमजेनाजं विबुध्यते ॥ ३३ ॥ निगृहीतस्य मनसो निर्विकल्पस्य धीमतः । प्रचारः स तु विज्ञेयः सुषुप्तेऽन्यो नतत्समः॥३४॥ मात्मतत्त्वं स्वयमेव विबुध्यते अवगच्छति नित्यप्रकाशस्वरूप इव सविता | नित्यविज्ञानकरसघनत्वान्न ज्ञानान्तरमपेक्षत इत्यर्थः ॥ ३३ ॥ आत्मसत्यानुबोधेन संकल्पमकुर्वद्वाझविषयाभावे निरिन्धनानिवत्य- शान्तं निगृहीतं निरुद्धं मनो भवतीत्युक्तम् । एवंच मनसो हामनीभावे द्वैताभावश्चोक्तः । तेस्पैवे निगृहीतस्य निरुद्धस्प मनसो निर्विकल्पस्प सर्वकल्पनावर्जितस्य धीमतो विवेकवतः प्रचरणं भचारो यः स तु प्रचा- रो विशेषेण ज्ञेपो योगिभिः । ननु सर्वपत्पयाभावे यादृशः मुपुप्तस्थस्य मनसः प्रचारस्वादृश एव निरुद्धस्यापि प्रत्ययाभावाविशेषातिक तत्र वि. ज्ञेयमिति । अनोच्यते । नैवम् । यस्मात्मपुप्तेऽन्यः प्रचारोऽविद्यामोह- स्वयमेवावगतिरूपत्वान्नार्थान्तरापेक्षेत्येवमयं दृष्टान्वेन स्फुटयवि। नित्यति ।। ३३ ।। मोक्षमाणस्य ज्ञानफलं स्वर्गवन्न परोक्षं किंतु तृप्तिवत्मत्यक्षम् । अतश्च परुते- ज्ञानफलस्य मनोनिरोधस्य प्रत्यक्षवाचे प्रसंग प्रकरोति । निगृहीतस्पति । न तस्य विज्ञेयत्वं सुपुले प्रसिद्धत्वादित्याशङ्कयाऽऽह | सुपुप्त इति । लोकाक्षराणि व्याक वृत्तं कीर्तयति । आत्मेति । तस्य सत्यस्य मागुक्तनानुवोधेन सम्यग्ज्ञानेन ‘बाह्यस्य विषयस्य संकल्प्यस्यामावे निरालम्बनस्य प्रचारासंभवे च मनः संकल्पमकुर्वत्मशान्वं निरुद्धं प्रभवतीत्यन्वयः । निर्विषयं मनः शाम्यतीत्यत्र दृधान्तमाह । निरिन्ध- नेति । निरुद्धे मनसि मनस्त्वच्यावृत्तौ मनःस्पन्दितस्य द्वैतस्यामावमुक्तं स्मारयति । एवंचेति । एवं वृत्तमनूध पादत्रयस्यार्थमाह । तस्येति । एवं विषयामावेनेति यावत् । मात्मसत्यानुबोधो विवेकशब्दार्थः । प्रत्यगात्मन्येव पर्यवसानं मचारस्वस्य विद्वत्मत्यक्ष- त्वं विवक्षिदा योगिभिरित्युक्तम् । चतुर्थपदन्यावयामाशङ्कामाह । नन्विति । लि. रुद्धस्यापि मनसः पचार इति संबन्धः । विशेषप्रत्ययामावत्यै निरोधे स्वाप च वि- शेषाभावादिवि हेत्वर्थः । तत्र प्रचारे" प्रसिद्ध सतीति यावत् । चतुर्थपादमुत्तरत्वे- नावतारयति । अत्रेति । निरुद्धस्य मनसः सुपुष्पस्येव प्रचारस्य सुज्ञाननि तत्र ज्ञातव्यमस्तीत्युक्तं मत्याह । नैवमिति । विद्याभावव्यावृत्यर्थ मोहविशेषणं चित्त. क. 'नुरोच. 'नगाथै २ ह. ज. B. न्याय ३ च, तस्यैव । ४३. सर्वसंक। ५क. 'चार वि१६ च. सुप्तस्य । ज. सुप्तत्यानस्य । ७ क. 'घुप्तिस्था छ. 'समा ९ च. ति. अदमी १० च, मैवम् ! ... सन्यप्र'! १२ज. तहानफलमस्य।घ... 'दंमा १४ मं. 2. अ.भा. १५ ग, य विरों। १६स.रति 1१७ प.प्रतिनि । ८१.स. वातत्राकिशा, ·तृतीयपकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। १३७, लीयते हि सुषुप्ते तन्निगृहीतं न लीयते । तदेव निर्भयं ब्रह्म ज्ञानालोकं समन्ततः ॥३५॥ तमोग्रस्तस्पान्तलीनानेकानर्थप्रवृत्तिबीजवासनावतो मनस आत्मसत्पानु- बोधहुताशविलुष्टाविद्याद्यनर्थप्रवृत्तिचीजस्य निरुद्धस्पान्य एव मशान्त सर्वक्लेशरजसः स्वतंत्रः प्रचारः । अतो न तत्समः | तस्मायुक्तः स वि. ज्ञातुमित्यभिप्रायः ॥ ३४॥ प्रचारभेदे हेतुमाह । लीपते सुषुप्तो हि । यस्मात्सर्वाभिरविधादिप्रत्पप- बीजवासनाभिः सह तमोरूपमविशेषरूपं घीजभावमापचते तद्विवेकवि- ज्ञानपूर्वकं निरुद्धं निगृहीतं सन्न लीयते तमोबीजभावं नापद्यते तस्मा- युक्तः प्रचारभेदः सुषुप्तस्प समादितस्प मनसः । यदा मायग्राहकावि- भ्रमं ध्यावर्तयितुं वमोविशेषणं अन्तर्सना गुटों अनेकानर्थफलानां प्रवृत्तीना बीजभूवा घासना यस्मिन्मनसि तस्येति सुषुप्तस्य विशेणम् । आत्मनः सत्यस्यानुबोधो यो व्याख्यावः स एव हुनाशोऽमिस्ते विलुष्टान्यविधादीन्यनेकौनपर्यन्वमवृत्तीनी बी- जानि यस्य तस्येति निरुद्धस्य विशेषणं प्रकर्षेण शान्वं सर्वक्केशात्मकं रजो यस्येति वस्यैव विशेषणान्तरम् । वतत्रो ब्रह्मस्वरूपावस्थानात्मक इत्यर्थः । यथोक्तस्प मचा- रस्य सुषमचारविसदृशस्य दुर्ज्ञानत्वे स्थिते फलिवमाह । तस्मादिति ॥ ३४॥ मनसः सुषुधस्य समाहितस्य॑ च प्रचारभेदोऽस्तीत्युक्तं वत्र हेतुमाह । लीयते हीति । समाहितस्य मनसो द्वैतवर्जितस्य स्वरूपं कथयति । तदेवेति । पूर्वार्षस्य वात्पर्यमाह । मचारेति । मनसः सुषुधस्य समाहिवस्य चेवि वक्तव्यम् । यस्मादि- त्यस्य वस्मादित्युत्तरेण संबन्धः । अविद्यादीत्यादिशब्देनास्मितारागादयो गृह्यन्ते । सं(छे मनसो वासनाभिः सह लयमकारं कथयति । तमोरूपमिति । आपद्यत इवि संवन्धः । जाज्यं रूपमवस्थान्तरेऽपि तुल्यमित्यतो विशिनष्टि । अविशेपेत्पादिना । एवमाधं पाई व्याख्याय द्वितीय पादं ब्याचष्टे । तदिति । पूर्व विभागविभजनेन फ- लितमाह । तस्मादिति । तदेव निर्मयं ब्रह्मेत्यस्यार्थमाह । यदेति । समाहितं मनायौहाँ माइकैमित्यविद्याकृतं यन्मलद्वयं तेन वर्जिवं यदा तदेति संबन्धः । मनसो ब्रह्मत्वे निर्म- १छ. सुमुप्तौ । २ घ. ज. कार्थः। ३ छ, 'यान। ४ इतन्त्रमा ५ क. छ. इ. 'ते हि । ६५. सुसुप्ते । ७ ख. 'दं गृ च. नोपपद्यते । ९ ख. च. छ. . 'स्य च म। ३० ग. इ. 'सा मवतीति । ११ B. 'न प्लु। १२ ग. ज. 'का १३ ख. 'पुप्तिमा १४ ग. स. 'स्य प्र| १५ ग. अ. "ति स १६ ग. 'पुप्तम। १७ ग. श. 'शेधेत्या १८ क. 'प्राह| ग.ह, कमवि २. ग..'तेरी निगा ·-- - 'गौडपादीयमाण्डूक्योपनिपत्कारिकाः। [भद्वैतास्य अंजमनिद्रमस्वनमनामकमरूपकम् । द्याकृतमलद्वयवर्जितं तदा परमद्वयं ग्रीव तरसंवृत्तमित्यतस्तदेव निर्भ- यम् । द्वैतग्रहणस्प भयनिमित्तस्याभावात् । शान्तमभयं ब्रह्म । यद्वि- द्वान विभेति कुतश्चन । तदेव विशेष्यते ज्ञप्तिानमात्मस्वभाववैतन्य तदेव ज्ञानमालोकः प्रकाशों यस्य तद्ब्रह्म ज्ञानालोकं विज्ञानकरसघनमि- त्पर्थः समन्ततः समन्तात्सर्वतोव्योमवनरन्तण व्यापकमित्यर्थः॥३५॥ जन्मनिमित्ताभावात्सबाझाम्पन्तरमजम् । अविद्यानिमित्तं हि जन्म सज्जुसर्पवदित्यवोचाम | सा चाविद्याऽऽस्मसत्पानुबोधेन निरुद्धा । य- तोऽजमत एवानिद्रम् । अविद्यालक्षणाऽनादिर्मापा निद्रा । स्वापात्म- बुद्धोऽद्वयस्वरूपेणाऽऽत्मना अतोऽस्वमम् । अमवोधकृते यस्य नामरूपे भबोधाच ते रज्जुसर्पद्विनष्टे इति न नाम्नाऽभिधीयते ब्रह्म रुप्यते वा न केनचित्मकारेणेत्यनामकमरूपकं च तत् । यतो वाचो निवर्तन्त इत्या: दिश्रुतेः । किंच सद्विभातं सदैव विभातं सदा भारुपमग्रहणान्यथान- यत्वं वस्य फलितमाह । इत्यत इति । तत्र हेतुमनःशब्देन सूचितमाह । द्वैते- ति । यदुपशान्तं ब्रह्माभयमित्युक्तं तस्याभयत्वे ममाणं सूचयवि । पद्विद्वानिति । नर्नु यथोक्तं ब्रह्म प्रकाश न वी प्रकाशने । प्रकाशते चेदुपायापेक्षायामद्वतन्यायातः । न चेमकाशते पुरुषार्थत्वासिद्धिरिति तवाऽऽह । तदेवेति । तस्य ब्रह्मखसिद्धये परि- च्छिन्नत्वं व्यवच्छिनत्ति । समन्तत इति ॥ ३५ ॥ मरुर्वमेव ब्रह्म प्रकारान्तरेण निरूपयति । अनमित्यादिना | न च तस्मिनिरुपाधि- के ब्रह्मणि ज्ञावे" कर्तव्यशेषः संभव त्याह । नेति । भजत्वमुपपादयति । जन्मेति । किं वजन्मनिमित्तं यदभावादजस्वमुपपाधते वदाह । अविद्येति । कुवस्तार्ह वनिवृ. क्यों भजत्वसिद्धिस्तत्राऽऽह। सा चेति । निमित्तनिवृत्त्या अजत्वसिद्धेर्युक्तमनिद्रत्वम् । निद्राशब्देनाविद्यामिलोपादित्साह । अत एवेति । विशेषणान्तरं साधयति । अवि- चालक्षणेति । उत्तरविशेषणद्वयं विवृणोति । अभबोधेति । ब्रह्मणो नामरूपवत्त्वाभा- वे प्रमाणमाह । यत इति । विशेषणान्वरमाह । किंचेति । सदाभांरूपत्वे हेतुमाह । अग्रहणेति । जीवे ह्युपाधिस्थेऽहंरूपग्रहणानुदये विरोमावः कर्वाऽहमित्यन्यथामणी- १च. संप। २ छ. विशिष्यते। ३ ल.घ. ह. ज.तोऽतोजम। च. 'तोऽतोयमजम । ४ फ. 'दिमाया । ५ क. स्वत्त्य । ६ क. 'टेन। ७ स. ग. झ. 'तीमत्याह । ८ झ. 'लेन में। ९. 'माणान्तरं । १. ग. 'काशेत थे। 1इ. वा । १२ ज. कारें। १३ छ. ते सात क। ४ ज. च्या तरममित १५ घ. 'लाबाई १६ ग. श.पणं वि। १७ क. 'भासस ·वृत्तीयकरणम् ३] आनन्दगिरिकवटीकासंवलितशांकरभाष्पसमेताः। १३९ सकृदिभातं सर्वज्ञं नोपचारः कथंचन ॥३६॥ सर्वाभिलापविगतः सर्वचिन्तासमुत्थितः । हणाविभावतिरोभाववर्जितत्वात् । ग्रहणाग्रहणे हि राज्पहनी तमश्चावि. चालक्षणं सदाऽप्रभातत्त्वे कारणं तदमावान्नित्यचैतन्यभारूपत्वाच युक्तं सद्विभातमिति । अत एव सर्व च वज्ज्ञस्वरूपं चेति सर्वज्ञम् । 'नेह ब- ह्मण्येवंविधैं उपचरणमुपचारः कर्तव्यः । पथाऽन्येषामात्मस्वरूपव्य- तिरेकेण समाधानाचुपचारः। नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावत्वाद्ब्रह्मणः कथं- चनं न कचिदपि कर्तव्यसंभवोऽविधानाशे इत्यर्थः ।। ३६ ॥ अनामकत्वाद्युक्तार्थसिद्धये हेतुमाह । अमिलप्यतेऽनेनेत्पमिलापो चाकरणं सर्वभकारस्याभिधानस्य तस्माद्विगतः । वागत्रोपलक्षणार्थी दये चाविवो भवति भावादास्वरूपमेव सदा मोत्यर्थः । श्रुत्याचार्योपदेशात्पूर्व ब्रमण्यमहणं तदुपदेशादूर्व सद्ग्रहणमिवि मसिद्ध ब्रह्मण्यपि ग्रहणामहणे स्यावामि- स्याशङ्कयाऽऽह । ग्रहणेति । यथा सवित्रपेक्षया राश्यहनी न स्वः किं दूदयास्वम- यकल्पनया कल्प्येवे वधा ब्रह्मस्वभावालोचनया ग्रहणामहणे न विधेवे किंतूपापिता- रा कल्प्येते । वेन ब्रह्मणः सदा मारूपत्वमविरूद्धमित्यर्थः । इवश्व निरुपाधिकं ब्रह्म स- वो विभावमेषितव्यमित्याह । तमश्चेति । अपभावत्व इति छेदः । वदभावो अमर- टन्या नमःसंबन्धाभावः । उक्तमेव हेतूकृत्य विशेषणान्वरं विशदयति । अत एवेति। विदुषो निरुद्वैमनसो ब्रह्मस्वरूपावस्यानमुक्तम् । ये तु विदुषोऽपि समाध्यादि कर्व- व्यमाचक्षते वान्मत्याह 1 नेहेति । एवंविषत्वं निरूपाविकत्वमुपवारः समाध्यादि। निरुपाधिके ब्रह्मगि विदुषो न कर्वव्यशेषोऽस्वीत्येवमयं वैधयोदाहरणेन साधयति । पपेत्यादिना । अन्येषामनात्मविदामिति यावत् । भविषादशायामेव सा व्यवहा. रो विधादशायां चाविधाया असवान कोऽपि व्यवहारः वापिवानवृत्या तु व्यवहा- राभाससिद्धिरित्यर्पः ॥ ३६ ॥ विद्वानेव ब्रह्मेत्यङ्गीकरय प्रकृतं ब्रह्म पुंलिङ्गत्वेन निर्दिशति । सति । कस्य वापर्यमाह । अनामेति । भोति मतपदोपदीने वर्हि सई सर्वकरणवर्जितत्वस्यात्रिय १ च. भानले । २ . 'न्यप्रभा । ३ स. नहि ! ४ घ. 'धे य । ५ च. 'कर्तगः मक भावाई। . घ. ज. 'न का ८ ज. वो विद्यमाने मा। ग. ह. 'दात छ. दा. बहग.म. सिर्बना घ.मिदं 1ज.पेक्षाया । १२ ग. स. 'दा भा। १३ अ.भ. भा, ४ छ. हेणु रु १५ ग. छ. अ. 'इस्य म। १६ स. नहीति । १७ क. पतनि । १८७. 'ध्यादिनि। १९म. वृतं । ३. ग. स. तात्पर्याधमा । २१ न. घ... ज. दान ,न' १२ ग. ह्या ·१४० गोहपादीपमाण्डूक्योपनिपत्कारिकाः। [भदैवास्य सुप्रशान्तः सकृज्ज्योतिःसमाधिरचलो अयः॥३७॥ ग्रहो न तत्र नोत्सर्गश्चिन्ता यत्र न विद्यते । मात्मसंस्थं तदा ज्ञानमजाति समतां गतम् ॥३८॥ सर्ववाशकरणवर्जित इत्येतत् । तथा सर्वचिन्तासमुत्थितः। चिन्त्यतेऽन. पेति चिन्ता बुद्धिस्तस्याः समुत्थितोऽन्तःकरणवर्जित इत्यर्थः । अंपा. गो घमनाः शुभ्र इति श्रुतेः । अक्षरात्परतः परः । यस्मात्सर्वविशेपर- जितोऽतः सुपशान्तः । सकज्योतिः सदैव ज्योतिरात्मचैतन्यस्वरूपे. पप समाधिः समाधिनिमित्तमज्ञावगम्यत्वात् । समाधीयतेऽस्मिनिति वा समाधिः । अचलोऽविक्रियः । अत एवामयो विकिपाभावात॥३७॥ पस्माद्व समाधिरवलोऽभय इत्युक्तमतो न तत्र तस्मिन्ब्रह्मणि ग्रहो ग्रहणमुपादानं नोत्सर्ग उत्सर्जन हानं वा विद्यते । पत्र हि विक्रि- याँ तद्विषय वा तत्र हानोपादाने स्पातां न तहमिह ब्रह्मणि संभवति । सिद्धरवादुचरविशेषणमनर्थकमित्याशङ्कयाऽऽह । सर्ववाद्येति । बाह्यक्रणसंवन्धराहि- त्यवदन्तःकरणसंयन्धराहित्यं दर्शयति । तथेति । उभयविधकरणसंबन्धवैधुर्येणाऽऽत्मनः शुद्धत्वे पमाणमाह । अपाण इति ! कारणसंबन्धराहित्यमाइ । अक्षरादिति । वस्य परत्वं कार्यापेक्षया द्रष्टव्यम् । उक्तं हेतूलत्य विशेषणान्वैरं विशदयति । यस्मादिन ति । अस्मिन्परस्मिन्नात्मनि समाधीयते निक्षिप्यवे जीवस्तदुपाधिश्चेवि समाधिः परमा- रमा । समाधिनिमित्तया प्रज्ञया तस्यावगम्यवाद्वा समाधित्वमवगन्तव्यम् । अब एवेत्युक्त स्फुटयति । विक्रियेति ॥ ३५॥ प्रकृते ब्रह्मण्यविक्रिये विधिनिषेधापीनयोदिकयो, लौकिकयोर्वा हानोपादान- योरनवकाशत्वमित्याह । ग्रहो नेति। मनोविषयत्वामावाच ब्रह्मणि तयोरपकाशो ना. स्तोत्याह । चिन्तति । यथोक्ते ब्रह्मणि ज्ञावे फलितमाह । आत्मेति । प्रकरणा- दो प्रविज्ञावमुपसंहरति । अजातीति । किमिति लौकिको धैदिको वा ग्रहोत्सर्गों . माणि न भवतस्तन्नाऽह । यस्मादिति । उक्तमेवार्थमुपपादयति । यत्र हीति । बर १ क प्रमाणो । २ च. 'जो पशुद्ध | ३ क. विषयव ४ स. मा.अनि । ५ स. 'लोइ कि.चि..या दिए। ८. 'वंत ९ छ. 'न्तरं वरीय। 1. प. 'तम। "ख, ग. . . 'तं हेतु स्त।

·वृवीयमकरणम् ३] आनन्दगिरिकृसटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। १४१ अस्पर्शयोगो वै नाम दुर्दशः सर्वयोगिभिः । यो- 5. गिनो विभ्यति धस्मादभये भयदर्शिनः ॥ ३९ ॥ विकारहेतोरन्पस्पाभावानिरवयवत्वाच्च । अतो न तत्र हानोपादाने इ. स्पर्थः । चिन्ता पत्र न विद्यते। सर्वप्रकारैव चिन्ता न संभवति पत्राम- नेस्त्वात्कुतस्तत्र हानोपादाने इत्यर्थः । यदैवात्मसत्पानुबोधो जातस्त- दैवात्मसंस्थं विषयाभावादयुष्णवदात्मन्येव स्थितं ज्ञानम् । अजाति जातिवर्जितम् । समतां गतं परं साम्पमापन्नं भवति । यदादौ प्रतिज्ञातम- तो वक्ष्याम्पकार्पण्यमजाति समगतां गतमितीदं तदुपपत्तितः शान्त्रतचो. तमुपसंहिपते । अजाति समती गतमित्येतस्मादात्मसत्यानुबोधारकार्प- पपविषयमन्यत् ।यो वा एतदक्षरंगार्यविदित्वाऽस्माल्लोकात्मेति स कृपण इति श्रुतेः । माप्यतत्सर्वः कृतकृत्पो ब्रह्मणो भवतीत्यभिप्रापः॥ ३८ ॥ यद्यपीदमित्यं परमार्थतत्व अस्पर्शयोगो नामायं सर्वसंबन्धाख्य- अणि विक्रियाभावे हेतुमाह । विकारेति । तस्य विक्रियाविषयत्वाभीवेऽपि हेतुं यथय- वि । निरवयवत्वाच्चेति । विक्रियायास्तद्विषयत्वस्य चामावे फलितमाह । अत इ. ति । द्विवीयं पादमववार्य व्याचष्टे । चिन्तेत्यादिना । दृतीयं पादं विमजते । य- देवेति । चतुर्थपादं व्याकरोति । अजातीति । नन्विदं मकरणादायुक्तं किमर्थ पुन- रिहोच्यते वनाऽऽह । पदादाविति । ननु अहो न त्रेत्यादी पूर्वत्र वस्वज्ञानमुक्तं न त्वकार्पण्यं वत्कथमकाण्यं वक्ष्याभीत्युपक्रान्तस्यानोपसंहारः संभववीत्याशङ्कय वस्वज्ञानस्यैवाकार्पण्यरूपत्वोढुक्तोपसंहारसिद्धिरित्याह । एतस्मादिति । तस्वज्ञाना- विरिक्तं ज्ञानं कार्पण्यविषयमित्यत्र लिङ्ग दर्शयति । यो वा इति । ववज्ञानरा. हित्ये कृपणत्वमुक्त्वा वद्वत्वे फलिवमाह । प्राप्येति ॥ ३८ ॥] परमार्थब्रह्मस्वरूपावस्थानफलकं चेद्वैवदर्शनं किमिविवाद सरैव नाद्रियते व- पाऽऽह | अस्पर्शेति । परमार्थतत्वं कर्मनिष्ठानां बहिर्मुखानां दुर्दर्शनमित्यत्र हेतुमा- ह । योगिन इति । यदुक्तं तत्वज्ञानं खरूपावस्यानफलकमिति वदङ्गीकरोति । प. चपीति । परमार्पतवं ब्रह्मेदं प्रत्यग्भूवम् । इत्थं मागुक्तपरिपाट्या कूटस्थसचिदान- नन्दात्मक यीप तस्वज्ञानात्माप्यते तथाऽपि मूढास्तनिष्ठा न भवन्तीति शेषः । यस्य तत्वानुमवस्य स्वरूपावस्थान फलमुक्तं वमिदानी विशिष्टि | अस्पर्शेति । - 1 स. 'ने संभवतः चि। २ च. ते इति स । ३ च. 'न्ता यत्र न। ४ क. ति । यो ५ क. नस्त्वं कुतः। ६५. दानचिन्तादय ७ छ. नस्याताईज. परसा। ९ज शास्त्रोक्त।०४. मतानि. म. सा. 'सर्पः। एच. तथाऽपि तस्मिन्नचिन्मुह्यन्तीत्साह । १४. 'पयाभा। १५ फ.' हे गछ. श. 'लायुक्तो । १७. F. 'निस11८. 'स्मत: १९ क. हास्तुशास्त। २० छ, अ. 'स्यानफ।

·१४२ गौडपादीपमाण्डूक्योपनिपत्कारिकाः। भिदिवास्य मनसो निग्रहायत्तमभयं सर्वयोगिनाम् । दुः- खक्षयः प्रबोधश्चाप्यक्षया शान्तिरेव चे ॥४०॥ स्पर्शवर्जितत्वादस्पर्शयोगो नाम वै स्मर्पते प्रसिद्धमुपनिषत्सु। दुःलेन दृश्यत इति दुर्दशः सर्योगिभिर्वेदान्तविहितविज्ञानरहितैः सर्वयोगिभि- रात्मसत्यानुबोधायासलभ्य एवेत्यर्थः। योगिनो बिभ्यति इस्मात्सर्वभय- वर्जिवादप्यात्मनोंशरूपसिमं योगं मन्यमानाभयं कुर्वन्ति अभयेऽस्मिन्मः । पदार्शनो भपनिमिचात्मनाशदर्शनशीला अविवेकिन इत्यर्थः ॥ ३९ ॥ येषां पुनर्बह्मस्वरूपम्पतिरकेण रज्जुसर्पवत्कल्पितमेवे मन इन्द्रियादि चन परमार्थतो विद्यते तेषां ब्रह्मस्वरूपाणामभयं मोक्षाख्या चाक्षया शान्तिः स्वभावत एव सिद्धा नान्यायत्ता नोपचारः कथंचनेत्सवाचाम । अवर्णाश्रमादिधर्मेण पापादिमलेनं च पशों न भवत्यस्मादित्यद्वैतानुभवोऽस्पर्शः । सशेष योगो जीवस्य ब्रह्मभावेन योजनादित्याह । सर्वेति । नामेति निपावस्य पर्यायं गृहीत्वा विवक्षितमर्थमाह । नामेत्यादिना । उपनिषत्सु न लिप्यते कर्मणा पापकेनेत्याधासु । दुःखं श्रवणमननादिलक्षणम् । योगिशब्दस्य ज्ञानिविषयत्वं ज्या- वर्तयति । वेदान्तेति । कैस्तहियथोक्तस्यानुभवस्य लभ्यत्वमित्याशङ्कयाऽऽह । - त्मेति । उत्तरार्धे विभजवे । योगिन इति । कर्मिणो हि श्रोत्रिया ब्राह्मण्याचस्माकं महक्ष्यतीवि मत्वा तत्त्वज्ञानादिभ्यतीत्यर्थः । अभयानिमित्तमेव तत्वज्ञानं मिथ्याज्ञान- वशाद्यनिमित्तं पश्यन्तीत्याह । सति ।मयदर्शित्वं विशदयवि अभयेति ॥३९॥ उत्तमदृष्टीनामद्वैवैदर्शनमवष्टिकलं च मनोनिरोधमुक्त्वा मन्ददृष्टीनो मनोनिरो- धाधीनमात्मदर्शनमुपन्यस्यति । मनस इति । अभयमित्यशेषभयनिवृत्तिसाधनमारमद- निमुच्यते । सर्वयोगिनों सर्वेषां योगिनां कर्मानुष्टाननिष्टानां बुद्धिशुद्धिमवामित्यर्थः । मनोनिरोषाधीनं मागुक्तमनूय वत्फलं कैवल्यं कथयति । दुःखेति । छोकस्य विषयं. परिशिनष्टि । पेपामिति । भमयं भयराहित्यमसंत्रासात्मकमित्यर्थः । उक्तलक्षणा शान्तिभिरविशयानन्दाभिव्यक्तिः स्वभावदो विधास्वरूपसामादित्यर्थः । विदुर्गा जीवन्मुक्तानां मुक्त: सिद्धत्वान साधनापेक्षेत्याह । नान्यापत्तेति । वत्र वाक्यो- पक्रममनुकूलयति । नेत्यादिना । उत्तमेभ्यो ज्ञानवद्भयोऽधिकारिभ्यो व्यतिरिमान- १५. वा २ क. "वि स वमला। ४ज.'माऽम'५ज. रूपेश व्या व सर्वे म ७ . पाय 1 प.ग. न पा ९च. संस्पनों।. छ. 'नुभाशे। "ग. स. एर यो। .१२ ग. नक्षातीति ।1'तरपिलं मी ४R. 'पलं म५क. धनात्म'१६. 'नो क। २५. द्विमा १८ ग. 'नोरों'18. 'रिमिशि। २.ग. घ. 'न्तिानति।

·वृतीयमकरणम् ३] आनन्दगिरिकृत टीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। उत्सेक उदधेर्यहत्त्कुशाग्रेणैकबिन्दुना । म... नसो निग्रहस्तबद्भवेदपरिखेदतः ॥४१॥ ये त्वतोऽन्ये योगिनो मार्गगा हीनमध्यमदृष्टयो मनोऽन्पदात्मव्यति- रिक्तमात्मसंबन्धि पश्पन्ति तेषामात्मसत्यानुबोधरहितानां मनसो नि- अहापत्तमभयं सर्वेषां योगिनाम् । किंच दुःखक्षयोऽपि । न यात्मसं- बन्धिनि मनसि प्रचलिते दुःखक्षयोऽस्त्यविवेकिनाम् । किंचाऽऽत्मप्रयो- धोऽपि मनोनिग्रहायत्त एव । तथाऽक्षयाऽपि मोक्षाख्या शान्तिस्तेषां- मेनोनिग्रहापत्तैव ।। ४०॥ मनोनिग्रहोऽपि तेषामुदधेः कुशाग्रेणैकबिन्दुना उत्सेचनेन शोष- णव्यवसायंवद्यवसायवतामनवेसन्नान्तःकरणानामनिर्वेदादपरिखेदतो भ- वतीत्यर्थः॥४१॥ धिकौरिणोऽववारयति | ये विति । योगिनः सुरुवानुष्टाधिनस्तदनुष्ठानादेव सन्मार्ग- गामिनस्वेषामपि तत्त्वज्ञानं कथंचिदुपजावं चेदलं मनोनिग्रहेणेत्याशङ्कयाऽऽह । तपा- मिति । अभयं तदेव वत्त्वज्ञानम् । दुःखनिवृत्तिरपि मनोनिग्रहमपेक्ष्य भवतीत्याह । फिचेति । वदेव व्यविरेकमुखेन स्फोरयति । न हीति । इतश्च मनो निगृहीतव्य. मित्याह । किंचेति । भमयमित्यत्र सूचितं स्पष्ट विवृणोति । आत्मेति । इतश्च म- नोनिग्रहोऽर्थवानित्याह । तथेति । तेषां साधकानां मुमुक्षुणामिति यावत् ॥ ४०॥ कथं मुमुक्षूणां जिज्ञासूनां मनोनिग्रहः सिध्येदित्याशङ्कयाऽऽह । उत्सेक इति । हटान्वदान्तिकभूतश्लोकनिविष्टाक्षराणि व्याचष्टे । मनोनिग्रहोऽपीति । वेषां व्य- वसायवनामुद्योगमागिनामनुद्वेगववामिति संबन्धः । चक्षुषो निमीलने तमो दृश्यते । वस्य चोम्मालने घटाघेवोपलभ्यते । म कदाचिदपि ब्रह्मेत्युद्वेगपरिवर्जनात् । पागदी- रिवाना मनोनिग्रहः संभवति वदाह । अपरिखदत इति ॥ ४१ ॥ ११. २. "स्ति तेर्श मोक्षफलमाइ मनस इति ते। ३. मनोनि।४ . रम. यो।५१. मनसो नि।च. 'यतमेर। ७ य. मनसो निग्रहे तेषामुगमाह उत्तेक इति मेनो'। ८. ग. 'पर्यहरका ९ न. २ शौच. 'यसपना. बशन्तः ।एक .. रेगा.'तातोशाम ४. मनमो नि।

·१४४ गौडपादीपमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [अवैवाख्य- उपायेन निगृह्णीयादिक्षितं कामभोगयोगसुप्र- सन्नं लये चैव यथा कामो.लयस्तथा ॥४२॥ दुःखं सर्वमनुस्मृत्य कामभोगानिवर्तयेत् । अ- जं सर्वमनुस्मृत्य जातं नैव तु पश्यति ॥४३॥ किमपरिखिन्नव्यवसायमात्रमेव मनोनिग्रह उपायो नेत्युच्यते । अ- परिखिन्नव्यवसायान्सन्वक्ष्यमाणेनोपायेन कामभोगविपपु विक्षिप्त म- मो निगृह्णीयानिन्ध्यादात्मन्येवेत्यर्थः । किंच लीयतेऽस्मिन्निति मुपुमो लयस्वस्मिल्लँये च सुप्रसन्नमायासवर्जितमपि इत्येतभिग्रहीपा- दित्यनुवर्तते । मुमसन्नं चेत्कस्मानियत इति । उच्यते । यस्मा- घथा कामोऽनहेतुस्तथा लयोऽपि । अतः कामविपयस्य मनसो नि- अहवल्लयादपि निरोद्धव्यमित्यर्थः ॥ ४२ ॥ कः स उपाय इति । उच्यते । सर्व "द्वैतमविद्याविजृम्भितं दुःखमे- वेत्पनुस्मृत्य कामभोगात्कामनिमित्तो भोग इच्छाविषपस्तस्माद्विमसूत्र मनो निवर्तयेद्वैराग्यौवनपेत्यर्थः । अजं ब्रह्म सर्वमित्येत्तच्छात्रा- चार्योपदेशतोऽनुस्मृत्य तद्विपरीतं द्वैतजातं नैव तु पश्यति । अभावात् ॥४३॥ समाधं कुर्वतस्तत्वसाक्षात्कारमतिबन्धकाः । लयविक्षेपमुखरागास्वेभ्यो मनसो वक्ष्यमाणोपायेन निग्रहं कुर्यात् । अन्यथा समापिसाफल्यानुपपरित्याह । उपापेने- ति । प्रागुकादुपायादेव मनोनिग्रहपरिग्रहे अवणादिविध्यानर्थक्यमिति मन्वानः श- इते । किमिति । पूर्वोक्तोपायवतः अवणाचविष्ठवो मनोनिमहद्वारा वस्वज्ञानसि- द्विरित्युत्तरमाह । नेत्युच्यत इति । तृवीयपादं व्याचष्टे । किचेति । लीयवे स्था- नयमिति शेषः । चतुर्धपादमाकाङ्क्षाद्वारा विवृणोति । मुमसनमित्यादिना ॥४२॥ उपायेन निगृहीयादित्यकम् । तमेवोपायं वैराग्यसपमुपदिशदि । दुःखमिति । शानाम्यासाख्यमुपायान्तरमुपन्यस्यति । अजमिति । अक्षरव्याख्यानार्षमाकाइला निक्षिावि । कः स इति । उन पूर्वाध व्याकरोति । उच्यत इत्यादिना । वैराग्यमान नाम न देतविषये दोषानुसन्धानेन वैतृष्ण्यमावना | क्या काममोगान्मनो निरो- व्यमित्यर्थः । द्वितीया ज्ञानाम्यासविषयं व्याकरोति । अनमित्पादिना ॥४३॥ १. पायने । २ च. ज. स. वानीच. 'माणोपा। ४ च. 'ये वि. ते यस्मि'। (प.स. समित्य। ७ प. इंतजारमा ८ घ. ज. 'भावं नयेत्या २. भाषनयेत्या ९४."वमा. नवेदित्य... अनमि 16. पत। १२ ग.ए. ८.न.पागायमु.अ. साकस्या। ४.. धितो। १५. 'ग्यम् १६. नेय|100... नय।१८५.८.ज. मरांगामा ·। १४५ वृदीयमकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमेताः। लये संबोधयेचित्तं विक्षिप्तं शमयेत्पुनः । स- कपायं विजानीयात्समप्राप्त नं चालयेत्॥४४॥ एवमनेन ज्ञानाम्यासवैराग्यद्वयोपायेन लपे सुषुप्ते लीनं संबोधप- न्मनः । आत्मविवेकदर्शनेन योजयेत् । वित्तं मन इत्पनन्तरम् । विक्षिप्तं च कामभोगेषु शमयेत्पुनः । एवं पुनः पुनरभ्यस्यतो लपात्सं- बोधितं विषयेभ्यश्च व्यावर्तितं नापि सोम्पापनमन्तरालावस्थं सकपा. यं सरांगं बीजसंयुक्तं मन इति विजानीयात् । ततोऽपि यत्नतः साम्प- मापादयेत् । यदा तु सममाप्तं भवति समप्राध्यभिमुखी भवतीत्यर्थः । ततस्तन्न विद्यालपेद्विपयाभिमुखं न कुर्यादित्यर्थः ॥ ४४ ॥ ज्ञानाम्यासवेराग्याया लयाद्विक्षेपाच व्यावर्तिवं मनो रागमविवद्धं श्रवणमननानि- दिध्यासनाम्यासप्रसूवसंप्रज्ञावसमर्माधिनाऽसंपज्ञावसमाधिपर्यन्तेन तवोऽपि मविबन्धा- यावर्तनीयमित्याह । लप इति । लोकाक्षराणि व्योकरोति । एवमित्यादिना। ज्ञानाभ्यासः श्रवणाघावृत्तिविषयेषु क्षयिष्णुत्वादिदोषदैर्शनेन वेतृटण्यं वैराग्य लयोनि- द्रा संमबोधनमेवामिनयति। आत्मेति । मनसि पहले किमिति चित्तमुच्यते तत्राऽऽह । चित्तमिति । विक्षिप्त विप्रसृतं शमयेद्यावयेदिति यावत् । पुनरित्यत्र विवा- मर्थमाह । एवमिति । उभयवो व्यावविवं मनाई निर्विशेषनरूपा गतमित्या- शङ्कयाऽऽ । नापीति | अन्वरालावस्थमनसः वरूपं वृतीयपादावष्टम्भेन स्पष्टयति। सकपापमिति । रागस्य पीजत्यं पराचीनविषयमवृत्ति मवि मविपचव्यम् । यथोक्त मनो ज्ञात्वा किं कर्वव्यमित्यपेक्षायामार । ततोऽपीति | अन्दरालावस्थी पशम्या परामृश्यते । व्यावस्पादि दृष्टान्तयितुमपिशब्दः यनः संमज्ञावसमावेरिवि यावत् । साम्पमसंमज्ञावसमाधिमित्यर्थः चतुर्धपादस्यार्पमाह । यदा लिति । समाधिद्वयद्वा- रेग समं निर्विशेष परिपूर्ण प्रमिकां प्राप्य मनस्वन्माषवया समाई पदमाप्तमविषेपः स्या दित्याशयाऽऽह । सममाप्तीति । ततो निर्विशेषवरतुमायाऽऽभिमुख्यादनन्तरनिरय- पः। कि उन्मनसवालनं परमविविध्यते तनाऽऽए । विपति ॥४४॥ १. न विचा। ३५, पासनेन । प.ज.म ४ प.स.च. 'रम्परतो।५. 'सारमा.राणी | ५. पतितम'15. भारिपा.मा.प्र. NAR 1. ग...'मतपE.न.पालि.

·१४६ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिफाः। [भविवारूय नास्वादयेत्सुखं तत्र निःसंगः प्रज्ञया भवेद । निश्चलं निश्चरञ्चित्तमेकीकुर्यात्मयत्नतः॥४५॥ यदा न लीयते चित्तं न च विक्षिप्यते पुनः। समाधिसतो योगिनो पत्सुखं जायते तन्नास्वादयेत् । तत्र न रज्ये. तेत्यर्थः । कथं तर्हि'। निःसंगो निस्टहः प्रज्ञया विवेकबुद्धया यदुपलभ्य- ते सुखं तदविद्यापरिकल्पितं मृपैवेति विभावयेत् । ततोऽपि मुखरागा- नियहीयादित्यर्थः । यदा पुनः सुखरागानिवृचं निश्चलस्वभावं सन्नि- वरहिनिर्गच्छद्भवति चित्तं ततस्ततो नियम्योक्तोपायेन आत्मन्येवै. कीकुर्यात्मयलतः । चित्स्वरूपसत्तामात्रमेवापादयेदित्यर्थः ॥४५॥ यधोक्तोपायेन निगृहीतं वित्तं यदा सुप्ते न लीयते न च पुनर्विष- समाधित्सायो यत्सुखमुत्पद्यते तद्विषयाभिलाषादपि मनो निरोद्धव्यमित्याह । ना स्वादयेदिति । वत्रेति समाध्यवस्थोच्यते । किर्तुं तस्यामवस्थायां मुखं यदुपलभ्यते वद. ज्ञानविजृम्भित मिध्यैवेवि मज्ञया विवेकज्ञानेन निस्पृहः सन्मावयेदित्याहानिःसंग इति। किंच यच्चि माचीनवैराग्याधुपायेन निश्चलं मत्यगात्मप्रवणं मसाविवं वदि स्वभावानु सारेण महिनिर्गन्तुमिच्छेचदा संप्रज्ञावसमारसंपज्ञावसमाधिपर्यन्वात्प्रयत्नात्तदात्मन्येवै. कोरुत्य वन्मात्रेमापाच परिशुद्धपरिपूर्णब्रह्मात्मकः स्वयं विछेदित्याह । निश्वरदिति । पथ- मपादाक्षराणि योजयति । समाधित्सत इति । तस्य समाध्यवस्थायामिति शेषः। द्विवी. यपादमाकाक्षाद्वारा विवृणोति । कमित्यादिना । निःस्पृहो यथोक्त सुखेऽनुरागरहिवः समित्यर्थः । विवेकरूपा बुद्धिरागन्तुकस्य रज्जुसर्पवरकल्पिवत्वमित्येवमात्मिका वया भाव- येदिति संवन्धः । मावनामकारमामनयति। यदित्यादिना। मथमास्याक्षरार्थमुक्त्वा दा पर्याय निगमयति । ततोऽपीति । उचराध विमजते । यदेत्यादिना । पूर्वोक्तसमाध्य नुरोधादात्मन्येव निश्चलखमावं सचिचं यथोक्त मुखरागनिमित्तं वदपायरागनिमित्तं वा निश्वरद्रवीवि संबन्धः । नच चिचं बासविषयामिमुख्यादुक्तीपायेन ज्ञानाम्यासादिना व्यावात्मन्येव परस्मिन्ब्रह्माण मयत्नवः संमज्ञातसमाविवशादेकीकुर्यात् । मसंमज्ञा- वसमाधियुक्त परिपूर्ण नावापादयेदित्यर्थः । तदेव स्पष्टयति । चित्स्वरूपैति॥४५॥ कदा पुनरिदं चित्तं ब्रह्ममात्रमापचवे वत्राऽऽह । यदेति । विविधविबन्धविधुरं विषयाकाररहिवं यदा वित्तमवतिष्टते नदी ब्रा संपन्नं भवतीत्यर्थः । अक्षराणि व्याचष्टे । यथोकनेत्पादिना । उपायो ज्ञानाभ्यासादिः । निगृहीतं विषयेभ्यो विमु- च. यो तबाह नियंग इति निर.. 'योक्तमोशी३ म. घ... पुती न। ४७.'तु समाध्य५.ग. इ. 'कविता'६ स. 'प्रतामा क. स. मारय । अ. 'सर्यलाफ. एपेस १०.म छ..

·तृवीयमकरणम् ३J आनन्दगिरिकवटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेवा: । '१४७ अनिङ्गनमनाभासं निष्पनं ब्रह्म तत्तदा ॥४६॥ स्वस्थं शान्तं सनिर्वाणमकथ्यं सुखमुत्तमम् । अजमजेन ज्ञेयेन सर्वज्ञ परिचक्षते ॥४७॥ येषु विक्षिप्यते अनिङ्गनमवलं निवातमदीपकल्पम् । अनाभासं न फेन- चित्कल्पितेन विषयमावेनावमासते इति । यदेवलक्षणं वित्तं तदा नि- पनं ब्रह्मे ब्रह्मस्वरूपेण निष्पनं वित्तं भवतीत्यर्थः ॥ ४६॥ यथोक्तं परंमार्थमुखमात्मसत्यानुबोधलक्षणं स्वस्थं स्वात्मनि स्थितम् । शान्तं सर्वानर्थोपशमरूपम् । सनिर्वाणं नितिनिर्वाणं केवल्पं सह नि. णन वर्तते । तच्चाकथ्यं न शक्यते कथयितुम् । अत्यन्तासाधारण- विषयत्वात् । मुखमुत्तमं निरतिशयं हि तयोगिमत्यक्षमेव । न जात- मित्यजम् । पथा विषयविषयमजेनार्नुत्पन्न क्षेयेनाव्यतिरिक्तं सेत्स्वेन सर्वज्ञरूपेण सर्वज्ञं ब्रह्मैव सुखं परिचक्षते कथयन्ति ब्रह्मविदः ।। ४७ ॥ खीकृदं न लीयते न निद्रापारवश्येन कारणात्मवा गवमित्यर्थः । अचलं रागादिवास- नाशून्यमित्यर्थः । अचलत्वे दृष्टान्तो "निवाबोवे । किंतु ब्रह्मकारेणेत्येवंलक्षणं चित्त यदा संपद्यते तदेवि योजना | निष्पन्नं ब्रह्मेत्युक्तमेव स्फुटपति बिमस्वरूपेणेति।। ४६ ॥ भसंमज्ञावसमाध्ययस्थ यां येन रूपेण चित्तममिनिष्पद्यते वही स्वरूप विशि- नष्टि । स्वस्थमिति । ज्ञेयेनान्यतिरिक्तमिति शेषः वन विदुषां संमविमुदाहरवि । सर्वज्ञमिति । यथोक्तमित्यसंपज्ञातसमाधिलक्षणं ब्रह्मत्यर्थः । वस्य परमपुरुषार्थरूपवा- माह। मुखमिति । वैषयिकं सुखं व्यवच्छेतुं परमातिविशेषणम् । किं वत्र ज्ञानेनेत्या- शङ्कयाह । आत्मेति । वस्य सत्यस्याऽऽगमार्चायानुरोधिना बोधेन लक्ष्य प्राप्यते ब्रोवि वयोच्यते । वस्य खमहिमपतिष्ठत्वमाह । स्वात्मनीति । सर्वस्य विविधस्या- नर्यस्योपमिनोपलक्षितत्वादपि पुरुषार्थत्वसिद्धिरित्याह । सति । निरविशयानन्दा- मिन्यक्तिनिरवशेषानयोंच्छित्तिवेत्येवंलक्षणं मोक्षमाचक्षते । तत्कपमिदं प्रत्याश- कन्याऽऽह । सनिर्वाणमिति । तस्य क्षीरगुडादिमाधुर्यभेदस्येय खानुभवमात्राधिगैन्य- स्वादवाच्यत्वमाह । तच्चेति । यदुक्तं परमार्थसुखमिति बदिदानीमुपपादयवि । सुख- मिति । बाई सर्वेषामेव वदूपादित्याशयाऽऽए ! योगीति । ज्ञानस्याऽनावत्वे वैधय॑ष्टान्तमाह । पथैति ॥ ४७ ॥ क. सापा२ख, छ. अ. निर्वात'३. तदी४. कल्पना/५स. च. स्वास. "निर्यातमा अ. 'नितिनिक. छ. यमाज. नुपपने।९च. सत्सुसेन। १.ख.ग. च.छ.. 'निर्वात ग.न. 'मरूग... नत्यवाऽमग..'ति यो।१४ ग. स. 'सामना' १५स. गन्तव्यत्वा. पामेवं मावादिघ. पामेव मा ·. १४८ गौडपादीपमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः). [अद्ववास्यं न कश्चिजायते जीवः संभवोऽस्य न विद्यते । एतत्तदुत्तमं सत्यं यत्र किंचिन्न जायते ॥४८॥ इति' गौडपादीयकारिकायामद्वैताख्यं तृतीयं प्रकरणम् ॥३॥ॐ तत्सत् ॥ सर्वोऽप्पयं मनोनिग्रहादिर्घल्लोहादिवत्सृष्टिरुपासना चोक्ता परमार्थ- स्वरूपमतिपत्त्युपायत्वेन न परमार्थसत्पेति । परमार्थसत्पं तु न कश्चि- ज्जायते जीवः कर्ता भोक्ता च नोत्पचते फेनचिदपि प्रकारेण । अतः स्वभावतोऽजस्याऽस्पैकस्पाऽऽत्मनः संभवः कारणं न विद्यते नास्ति । यस्मान विद्यतेऽस्य कारणं तस्मान कश्चिज्जायते जीव इत्येतत् । पूर्व- पूपायत्वेनोक्तानां सत्यानामेतदुत्तमं सत्यं पस्मिन्सत्यस्वरूपे ब्रह्मप्पणु- मात्रमपि किंविन जायत इति ॥ ४८॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीशंकरभगवतः कृती गौडपादीपभाष्पे आगमशास्त्रविवरणेऽद्वै- ताख्यं मृतीयपकरणभाष्पं समाप्तम् ॥ ३॥ ॐ तत्सत् ।। उक्तानामुपायानां परमार्थसत्यत्वे सत्यद्ववहानिः । अन्यथा वंदप्रामिविरित्याश- इचाऽऽ६ । न कश्चिदिति । वत्र हेतुमाह । संभवोऽस्पेति । श्लोकाक्षराशि व्याकर्तु भूमिका घ्याकरोति । सर्वोऽपीति । व्यावहारिकसत्पत्वमेवोपायानां न-परमार्थसत्य- त्वमित्यङ्गीकृत्य पारमार्षिकसत्यस्य मविपत्युपायत्वेनैवोक्तत्याह । मृदिति । यदुक्तं मनोनिमहादीनां परमार्थत्वे द्ववहानिरिति वनाऽऽह | नेत्यादिना । वेषामपरमा- त्वे कयमद्ववमतिपत्चिरित्यपि न व्यावहारिकसत्यानामपि वत्ममिविहेतुत्वस्य मतिबि- म्ववदुपपत्तेरिति भावः । उपायानां व्यावहारिकसत्यत्त्वेनैव पारमार्षिकं सत्यत्वं किं न स्यादिवि बनाऽऽह । परमार्थेति ! देव स्पष्टयति । कति । स्व- भावतोऽजस्वं हेदूकर्वव्यम् । क्व हेवन्वरमाह । अत इति । हेत्वन्तरमेव सष्ट यदि । यस्मादिति । उत्तरावं व्याचष्टे । पूर्वेष्विति । पूर्वेषु अन्धेविवि शेषः । इविशन्दोऽद्वैवमकरणपरिसमापिं द्योतयति ॥ ४८॥ इवि श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यभगवदानन्दज्ञानवि- रचिवायां गौडपादमाप्यटकायां अद्वैवास्यं तृवीयं प्रकरणं समाप्तम् ॥ ३ ॥ १च.तिथी उपदेशमन्दै घ.. नि माग्योपनिषदातिक तृतीयमद्वैताख्यं प्रा २२. टिस्पावास ज.तेवा। ४. ता॥५च. 'पेऽण 15.10 ख. प. उ.च.झ.'कृतादाग। ८ ग.छ.. काका ९३. तलमही 111 ग.ह.त्य मूरिः पा. १९९.ग.प. इ.छ.ग. ह. पादीयमा ·चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंबसित्तशांकरभाष्यसमेताः। १४१ ज्ञानेनाऽऽकाशकल्पेन धर्मान्यो गगनोपमान् । ॐ कारनिर्णयद्वारेणाऽऽगमतः प्रतिज्ञातस्पाद्वैवस्प बाझविषयभेद- वैतथ्याचे सिद्धस्प पुनरद्वैते शानयुक्तिम्पा साक्षानिर्धारितस्यैतदुत्तमं । सत्पमित्युपसंहारः कृतः । अन्ते तस्यैतस्यागमार्थस्याद्वैतदर्शनस्पति- पसभूता द्वैतिनो वैनाशिकॊश्च तेषां चान्योन्यविरोधाद्रागद्वेषादिक्लेशा- स्पदं दर्शनमिति मिथ्योदर्शनत्वं सूचितम् । केशानास्पदत्वात्सम्पग्दर्श- नमित्पद्वैतदर्शनं स्तूयते । तदिह विस्तरेणान्योन्यविरुद्धतपाऽसम्पग्द- नत्वं प्रदर्य तत्मतिपेधेनाद्वैतदर्शनसिद्धिरुपसंहर्तव्याऽऽवीतन्यायेने. त्पलातशान्तिरारभ्यते । तत्राद्वैतदर्शनं संपदापकर्तुरद्वैतस्वरूपेणैव नम- स्कारार्थोऽपमाद्यश्लोकः । आचार्यपूजा झभिमेतार्थसिद्धयर्थेष्यते शाखा- भाधन्तमध्यमङ्गला अन्याः प्रचारिणो भवन्तीत्यमित्यांदावोंकारोचारणवदन्ते प- रदेवताप्रणामवन्मध्येऽपि परदेवतारूपमुपदेष्टारं पणमति । ज्ञानेति । पूर्वोत्तरमकरण- संपन्धसिद्धयर्थ पूर्वप्रकरणत्रये वृत्तमर्थ क्रमाद द्रवति । ॐकारैति । अद्वैत इत्यद्व- घोपलक्षिवं तृतीयं प्रकरणमुच्यते । चतुर्थ प्रकरणमववारयितुमुपयुक्तमर्थान्तरमनुवद- वि। तस्येति । द्वतिनो भेदवादिनो वैनाशिकव्यतिरिक्ता गृह्यन्ते वैनाशिका नैरात्म्य- वादिनः । रागद्वेषादीत्यादिशब्देनाविरिक्तशोपादानम् । पक्षान्तराणां मिथ्यादर्शन- स्वसूचनं कुत्रोपयुज्यने वाऽऽह । शेति । पातनिकामेवं कृत्वा समनन्तरप्रकरणप्रवृ- वि पविजानीये । तदिहति । बदसम्यग्दर्शनत्वमिति संबन्धः । भावीवन्यायो व्य- विरेकन्यायः । यथा यत्कृतकं वदनित्यमित्यन्वयादनित्यत्वेऽवगवेऽपि यन्नानित्यं न वत्रूवकमिति व्यविरेकोऽपि व्यभिचारशङ्कानिरीसित्वेन व्याप्तिनिश्चयामिष्यते । व- था वर्कतः समाविवस्यागमेनावगवस्यापि प्रविपक्षभूतवादान्तरापाकरणमपञ्चमन्तरेण पालिका सम्यक्त्वशङ्का स्याद्वैवदर्शनस्यति वत्मविषेधेन वसिद्धिरुपसंहर्वव्येत्यलाव- शान्तिदृष्टान्वोपलक्षितमारम्यते प्रकरणमित्यर्थः । विशेषेण सष्टमितो वीवः स में मन- तात्यवीतः । भवीत एवावीवः । वेन न्यायेन व्यतिरेकेणेति यावत् । प्रकरणस्य ता- त्पर्यमेव दर्शयित्वा प्रथमश्लोकस्य तात्पर्यमाह । तत्रेति । वत्र चतुर्थप्रकरणं सप्तम्या परामृश्यते । किमित्यद्वैतरूपेणाऽऽचार्यों नमस्क्रियते तत्राऽऽह । आचार्येति । म- १. 'यविशारक.'च प्रसि। ३ च. घ. 'रद्वैत शा ४ ख. ज. कादयस्तेषां । घ. 'कारतेषां । इ. काचैते। ५ . यावद। ६. 'वादात्मक्त्वबुद्धिरैव स । ७. 'ट्रपमिष्य । ८. स्याह ओंका। ग. ह. 'न्तै च प.छ. 'नुवदति।ज. 'न्धः भवी स. 'न्धः अधिनीत १२ ज. 'यतिरेक क. 'रासितत्वे ।।४ ग. E. 'न संभ' १५ ज.तः ।। १६ग. छ. झ. तिच।। २० ·गौडपादीपमाण्डूक्योपनिपत्कारिकाः। [मलांवशान्यास्य ज्ञेयाभिन्न संबुद्धस्तं वन्दे विपदां वरम् ॥१॥ अस्पर्शयोगो वै नाम सर्वसत्त्वसुखो हितः। रम्भे । आकाशेनेषदेसमाप्तमाकाशमल्पमाफाशंतुल्यमेतत् । तेनाऽऽका- शकल्पेन ज्ञानेन किंधानात्मनः किंविशिष्टानगगनोपमान्गगनमुपमा येते गगनीपमास्तानात्मनी धर्मान् । शानस्पैव पुनर्विशेषणम् । संवैध- मैरात्मभिरभिन्नमग्न्पुष्णवत्सवितृमफाशवध ज्ञानं तेन क्षेपाभिन्न माने- नाऽऽकाशकल्पेन ज्ञेयात्मस्वरूपाव्यतिरिक्तेन गगनोपमान्धर्मान्यः संत्रु- दःसंबुद्धवानित्पपमेवेश्वरो यो नारापणाख्यस्तं वन्दे अभिवादये द्विपदा वरं द्विपदोपलक्षितानां पुरुपाणां वरं प्रधानं पुरुषोत्तममित्यभिप्रायः। उपदेमृनमस्कारमुखेन ज्ञानज्ञेयज्ञातृभेदरहितं परमार्थतत्त्वदर्शनमिद प्रक- रणे प्रतिपिपादयिपितं प्रतिपक्षप्रतिषेधद्वारेण भतिज्ञातं भवति ॥ १॥ अधुनाऽद्वैतदर्शनयोगस्य नमस्कारस्तत्स्तुतये स्पर्शनं स्पर्शः संब- न्धो न विद्यते यस्य योगस्य केनचित्कदाचिदपि सोऽस्पर्शयोगो ब्रह्म- स्वभाव एवं वै नामेति । ब्रह्मविदामस्पर्शयोग इत्येवं प्रसिद्ध इत्यर्थः । सच सर्वसत्त्वसुखो भवति । कश्चिदत्यन्तसुखसाधनविशिष्टोऽपि दुःखरूपः भिमेतार्थः शास्त्रस्याविन परिसमाप्तिस्वदर्थे विमविपत्यादिव्यावृत्तिश्च । आकाशेस्य जडत्वाधिक्याग्ज्ञानं स्वप्रकाशमाकाशेनेपदसमाप्त वक्तव्यम् । विभुत्वादावुपमा द्रष्टव्या। बहुवचनमुपाधिकल्पितभेदाभिपायम् । तेषामपि चिन्मात्रत्वं विवक्षित्वोक्त ज्ञानस्यैवे. ति तेनेत्यादि पुनरनुवादेनान्वयमन्वाचष्टे । आचार्यों हि पुरा बदरिकाश्रमे नरनारा; यणाधिष्ठिते नारायणं भगवन्तमभिमेत्य तपो महदतप्यत | तो भगवानतिमसनस्त: स्मै विद्यां मादादिति प्रसिद्ध परमगुरुत्वं परमेश्वरस्येति भावः । ननु प्रकरणे मारभ्य- माणे प्रतिपद्ये ममेये वक्तव्ये किमित्युपदेष्टा नमस्क्रियते तत्राऽऽह । उपदेष्टिति ।।१।। इदानीमद्वैवदर्शनयोगैस्तुतये तन्नमस्कारं मस्तीति । अस्पर्शति । श्लोकस्य वाप- थैमाह । अधुनेति । तस्य च स्तुतिस्तरसाधनेषु प्रवृचावुपयुज्यते । संमत्यक्षराणि न्याकुर्वनस्पर्शयोगशब्दं व्याकरोति | स्पर्शन मिति । योगस्याऽन्यसंबन्धमसङ्गाभावा- स्कथमस्पर्शत्वमित्याशङ्कचाऽऽह । ब्रह्मेति । निपातयोरथं कथयति । वै नामेति । सर्वेषां सवानां देहभृतां सुखयतीति व्युत्पत्या सुखहेतुत्वं ब्रह्मस्वभावस्य सुखविशेषणेन दर्शयवि । स चेति । सुखहेतावपि ब्रह्मवभावे विवक्षित विशेष दर्शयति । भवतीति। १५. 'दसामान्यमा । २५,"शतुल्य । ज. मध।४ . 'धे दुः ५५. छ. 'खस्वरू।६. "शस्याजता घ. 'तेन ना ८ ह. तवतो । म. तिसि ।।.क. 'श्वरे इति । 1. गस्तूयते त।

·--- । . - अवधूमकरणम् ४] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। अविवादोऽविरुद्धश्च देशितस्तं नमाम्यम् ॥२॥ भूतस्य जातिमिच्छन्ति वादिनः केचिदेव हि। अभूतस्यापरे धीरा विवदन्तः परस्परम् ॥३॥ भूतं न जायते किंचिदभूतं नैव जायते । विव- यथा सपः। अयं तु न तपा। कि तर्हि सर्वसत्त्वानां मुखः। तथेह भवति कश्चिद्विपयोपभोगः सुखो न हितः। अयं तु सुखो हितश्च । नित्यममचलि- तस्वभावत्वात् । किंचाऽविवादो विरुद्धवदनं विवादः पक्षपतिपक्षपरिग्रहण यस्मिन्न विद्यते सोऽविवादः। कस्मात् । पतोऽविरुद्धश्च य ईदृशो योगो देशित उपदिष्टः शास्त्रेण तं नमाम्यहं प्रणमामीत्यर्थः ॥२॥ कथं द्वैतिनः परस्पर विरुध्यन्त इति । उच्यते । भूतस्य विद्यमान- स्य वस्तुनो जातिमुत्पत्तिमिच्छन्ति वादिनः केचिदेव हि सांख्या न स. र्व एव द्वैतिनः । पस्मादभूतस्याऽविद्यमानस्याऽपरे वैशेषिका नैयायि- काश्च धीरा धीमन्तः प्राज्ञाभिमानिन इत्यर्थः । विवदन्तो विरुद्धं वदन्तो- अन्योन्यमिच्छन्ति जेतुमित्यभिप्रायः ॥ ३ ॥ तैरेवं विरुद्धवदनेनाऽन्योन्यपक्षतिषेधं कुर्वद्रिः किं ख्यापितं भव हितविशेषणस्य वात्पर्यमाह । तेथेह भवतीत्यादिना । तस्य हिवत्वे हेतुमाह । नित्य- मिति । तस्यैव विशेषणान्तरमाह। किंचेति । वत्र हेतु पश्नपूर्वकमाह । कस्मादिति । आत्ममकाशत्वाब्रह्मसमावस्याविरुद्धत्वम् । न हि कस्यचिदात्मप्रकाशो विरुद्धो भव- सीत्यर्थः । यथोक्तयोगज्ञानमार्गस्य संमदायागवत्वयाह । य ईदृश इति । वनमस्का- रव्याजेन वस्य स्तुविस्तदुपायेषु श्रोतृमवृत्यर्थमत्र विवक्षितेत्याह । तं नमामीति ॥२॥ अद्वैवदर्शनस्याविरुद्धत्वेनाविवादत्वं विशदीक द्वैविना विवाद वावदुदाहरवि । भूतस्पेति । एवं विरुद्धं वदन्तो मिथो जेतुमिच्छन्तीत्याह । विषदन्त इति । मभ- पूर्वकं लोकाक्षराणि योजयवि । कमित्यादिना । एक्कारार्थे हेतुमाह । यस्मादि- ति| माजाभिमानिनो" जाविमिच्छन्तीवि 'पूर्वण संबन्धः । चतुर्थपाई साध्याहारं व्याकरोति । विपदन्त इति ॥ ३॥ पक्षद्वयनिषेधमुखेन सिद्धमर्थ कथयति । भूतमित्यादिना । शोकाक्षरव्या- ख्यानार्थमाकाङ्क्षां निक्षिपति । तैरिति । तत्राऽऽयं पादमववार्य व्याकरोति । ,घ, "पर धीरख.घ.ज.यह ३ च.'दः प्रतिप।४च.इ. 'प्रहोय।५क.'न्तोन्यो।च.छ सन्तोन्यो । च. तिबोध । झकि व्याख्यात ।.घ. इ.येयह... पदम् नग... अ. सस्य योज. तित। १३ ग... 'ति । प्रह।४ग.. 'नो स्तस्य जा५पूर्वार्धन ।।

·१५२ गौडपादीपमाण्डूक्योपनिपत्कारिकाः। [अलावशात्यारूयं दन्तोऽदया ह्येवमजाति ख्यापयन्ति ते ॥४॥ ख्याप्यमानामजाति तैरनुमोदामहे वयम् । वि- बदामो न तैः सार्धमविवादं निबोधत ॥५॥ अजातस्यैव धर्मस्य जातिमिच्छन्ति वादिनः। अजातो घमृतो धर्मो मर्त्यतां कथमेष्यति ॥६॥ तीति । उच्यते । भूतं विद्यमानं वस्तु न जायते किंचिद्विद्यमानत्वांदे- वाऽऽत्मवदित्येवं वदन सद्वादी सांख्पपक्ष प्रतिपेधति सज्जन्म । तथा भभूतमविद्यमानमविद्यमानत्वान्नव जायते शशविपाणवदित्वैवं वदन्सा- रूपोऽप्यसद्वादिपक्षमसज्जन्म प्रतिषेधति । विवदन्तो विरुद्धं वदन्तोs- द्वयो द्वतिनोऽप्येतेऽन्पोन्स्प पक्षी सदसतोजन्मनी मतिपेधन्तोऽ- जातिमनुत्पत्तिमाख्यापयन्ति प्रकाशयन्ति ते ॥४॥ तैरेवं ख्याप्यमानामजातिमेवमस्त्वित्पनुमोदामहे केवलं नः सार्धं वि- वदामः पक्षतिपक्षहणेन | यथा तेऽन्योन्यमित्यभिप्रायः। अतस्तमवि- वाद विवादरहितं परमार्थदर्शनमनुज्ञातमस्माभिर्निबोधत हे शिष्याः ॥५॥ सदसद्वादिनः सर्वेपीति पुरस्तात्कृतभाष्पश्लोकः ॥ ६॥ उच्पत इति। द्विदीयपादं विभजते । तथेति । द्वितीया विभजते । चिवदन्त इत्पादि- ना । सदसदतिरिक्तवस्त्वभावाद्वस्तुत उत्पत्तेरनुपपत्तिरित्याह । अर्थादिति ॥ ४ ॥ वर्हि प्रविवादिभिरुतत्वादजातिरपि भवता प्रत्याख्येयेत्याशङ्कचाऽऽह । ख्याप्य- मानामिति । प्रविवादिभिः सह विवादाभावे फलितमाह । अविवादमिति । भक्षरा- पित व्याचरे । तैरित्यादिना । अद्वैतवादिनी द्वैतवादिभिर्विवादासाये वैधय॑दृष्टान्त- माह । पथा त इति । चतुर्थपादार्थमाह । अत इति ॥ ५॥ जावस्यैव जन्मनाऽऽनथेक्यादनवस्थानाचाजावस्यैव पदार्थस्य जन्म सदादिनोs- सद्वादिनश्च सर्वेऽपि स्वीकुर्वन्तीति परपक्षमनुवदति । अजातस्पेति । तत्र शिष्टमीट- दोषं मदाऽभ्यनुजानाति । अजातो हीति । के । वादिनी थैरेवमिष्यते तत्राइs- ह । सदसदिति । भवशिष्टानि श्लोकाक्षराणि व्याख्यातत्वान्न पुनर्व्याख्यानसापेक्षाणी- त्याह । पुरस्तादिति ॥३॥ १ ज. लादरात्म'। २ स. प. ज. 'नत्वा ३ फ. 'या है। ४ प.स. न्यप ५ . 'मः प्रतिपक्षपक्षपरिमा ६ स. प. इ, 'क्षपरिमाप.क. प. अ. 'ग्रहेण यादव. स. शोका। रिना है। 10 छ. 'भीष्टं दो।

·चतुर्पमकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्पसमेताः। न भवत्यमृत मर्यं न मर्त्यममृतं तथा । प्रकृतेरन्यथाभावो न कथंचिद्भविष्यति ॥७॥ स्वभावेनामृतो यस्य धर्मो गच्छति मर्यताम् । कृतकेनाऽमृतस्तस्य कथं स्थास्यति निश्चलः॥८॥ सांसिद्धिकी स्वाभाविकी सहजा अकृता च या। उक्तार्थानां श्लोकानामिहोपन्यासः परवादिपसाणामन्पोन्यविरोध- रूपापितानुमोदनमदर्शनार्थः ।। ७ ॥ ८ ॥ यस्माल्लौकिक्यपि प्रकृतिर्न विपर्येति काऽसावित्पाद सम्पासिदिः संसिद्धिस्तत्र भवा सांसिद्धिकी यथा योगिनां सिद्धानामणिमाद्यैश्वर्पमातिः प्रकृतिः सा भूतभविष्यत्कालयोरपि योगिनां न विपतितपर्व सोविया परिणामिब्रह्मवादे यदब्रह्मवादिभिर्दूषणमुच्यते वदप्यनुज्ञावमेवेति मरवार न भवतीति । भमृवं हि ब्रह्म न तद्रूपे स्थिते मय मवितुमईविस्पिवरूपविरोधारनप मय कीर्य स्वरूपे स्थिते मलयावस्थायाममृतं ब्रह्म संपघवे । नष्टेऽपि स्वरूपे वस्यैवा. मावान्नान्यथात्वमित्यभिप्रेत्याऽऽह । प्रकृतेरिति । किंच यस्य परिणामवादिनः स्वमारे नामवः सन्परमात्माख्यो धर्मशब्दिवो मावो मर्यो कार्यमावापत्या गच्छवि वस्य तकेन समुच्चयानुष्टानेनाऽमृतो नोवो मुक्तो वक्तव्यः । स च कथं निश्चलः पाई पारयति । यत्कृतकं वदनित्यमिवि न्यायविरोधादित्याह । स्वभावेनेति । पुनक- माशय मत्यादिशति । उक्तार्थानामिति ॥ ७॥८॥ मरुवेरन्यथाभावो न कथंचिदित्युक्तं वत्र मरुविशन्दा कथयति । सासिदिकी. ति । सोकाक्षराणि व्याकुर्वन्धरुवेरन्ययात्वाभावे हेतुमाह । यस्मादिति । तस्माद- सातत्वभाषा परदिन सिपबति किम दलल्यपिदि योजना । कैमुतिकन्यायपोत- नापोऽपिशब्दः । विवक्षिवं हेतुं स्फुरयितुं मनपूर्वकं विमनवे । कासावित्पादिना । 1. यपा । २ च. 'जाप्या'। १. 'जा कृतका यया । ३ स. च... 'नुग्पररनुमः ।। "नुपपत्याऽनुमो। ४ प. प. "दिसा ५ च. व सास ज. व या ता. 'सा' -ग.प. . 'पडता कार्यवास. कार्यस्व.क.'स्पाक.रिपत्र १५. धर्मपारिनो । १३. कृतके । ४. 'पपोनु । १५ ग...जागे । १६५. एकना।

·१९४ गौडपादीपमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [भलावशान्त्याख्यं प्रकृतिः सति विज्ञेया स्वभावं न जहाति यां॥९॥ जरामरणनिर्मुक्ताः सर्वे धर्माः स्वभावतः । जरामरणमिच्छन्तश्यवन्ते तन्मनीषया ॥१०॥ स्वाभाविकी द्रव्यस्वभावत एव यथाऽग्न्यादीनामुष्णमकाशादिलक्षणा "सोपिनकालान्तरे व्यभिचरति देशान्तरे च तथा सहजोऽऽत्मना सदैव जाता पया पक्ष्पादीनामाकाशगमनादिलक्षणा | अन्यापि पा काचिदक- ता केनचिन कृता पथाऽपां निम्नदेशगमनादिलक्षणा | अन्यापि या काचित्स्वभावं न जहाति सा सर्वा प्रकृति रितिविज्ञेया । लोके मिथ्या- फल्पितेषु लौकिकेष्वपि वस्तुषु प्रकृति न्यथा भवति किमुताऽजस्वभावेषु परमार्थवस्तुष्वमृतत्वलक्षणा प्रकृति न्यथा भवतीत्प॑भिमापः ॥९॥ ----कविषपा-पुनः सा प्रकृतिर्यस्या अन्यथाभावो वादिभिः कल्प्यते साङ्गयोगमनुष्णाय परिसमापन संसिद्धिः । सिद्धानामणिमाधैश्वर्यमाप्ती सामग्रीसंपन्नानां या काचित्स्वमा न जहाति घटस्य घटत्वं पटस्य पटत्वमित्यादिकवि शेषः । मास- ङ्गिकं प्रकृतिशब्दार्थमुक्त्वा मकवेरन्यथावामाले मागुक्त स्वसिद्धान्ते यत्फलवि तदि- दानी किं पुनायेन कथयति । मिथ्येति ॥ ९ ॥ पासङ्गिकोवे जीवानां पति दर्शयितुं प्रक्रमवे । जरेति । आत्मानो हि सर्वविक्रि- यारहिवाः स्वभाववो भवन्तीत्यर्थः । तेषामुक्ताक्वेरन्यथात्वे का क्षतिरित्याशङ्कयाऽऽ- इजरामरणमिति । सर्वविनियाशून्ये स्वात्मनि विक्रियाकल्पनायां वद्वासनया स्वभा- वहानिः स्यादित्यर्थः । श्लोकाक्षराणि व्याकर्तृमाकाङ्क्षा दर्शयति । किंविषपेति । आ- अयविषयो विषयशब्दः अमरुवं प्रवेराश्रयनिरूपणमित्याशङ्कयाऽऽहायस्याइति। श, सा । २ ज. 'सा न । ३ झ. 'जा सा आत्म'४. "पि का। ५ घ. "पि का। ६ च. छ. "तिया घ.. पण''तीति भावः॥१॥ स.घ. इ.ज. "तीति ॥ ९॥ क... "माशी.क. के सि" ज. मेवजी 1 १२ ग. "तिं प्रद। ३. हि वि१४ प. दमुक्त ज. मुक्तः । १५.ग. स. सनायाः ।

·चतुर्धमकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतीकासवलितशीकरभाष्यसमेताः। २५६ कारण यस्य वै कार्य कारणं तस्य जायते । जायमानं कथमजं भिन्नं नित्यं कथंचनद॥११॥ कल्पनापी वा को दोष इत्याह । जरामरणादि निर्मुक्ताः । जरामरणा- दिसर्वविक्रिोवर्जिता इत्यर्थः। के सर्वे धर्माः सर्वे ऑत्मान इत्येतत्स्व- भावतः प्रकृतितः। एवंस्वभावाः सन्तो धर्मा जरामरणमिच्छन्त इच्छ.. न्त इवेच्छन्तो रज्ज्वामिव सर्पमात्मनि कल्पयन्वयवन्ते स्वभावतश्व- लन्तीत्यर्थः । तन्मनीषया जन्ममरणचिन्तया तगावभावितत्वदोषेणे- त्यर्थः ॥ १०॥ कथं सज्जातिवादिभिः सख्रिनुपपन्नमुच्यत इत्याह वैशेषिकः । कारणं मृद्वदुपादानलक्षणं पस्य वादिनो वै कार्य कारणमेव कार्याकारे- ण परिणमते यस्य वादिन इत्यर्थः । तस्याऽजमेव सत्मधानादि कारणं महदादि कार्यरूपेण जायत इत्यर्थः । महदायाकारेण चेज्जायमानं म. धानं कथमजमुच्यते तैविप्रतिपिद्धं चेदं जायतेऽज चेति नित्यं च वेरु- च्यते । प्रधानं भिन्न विदीर्ण स्फटितमेकदेशेन सत्कथं नित्यं भवेदित्य-.. : मनान्तर मकरोति । कल्पनायामिति । तत्र पूर्वार्धमुत्तरखेन व्याकरोति । आहे. त्पादिना । उत्तराध विभजवे । एवंस्वभावा इति ॥१०॥ मासगिगं परित्यज्य सांख्यपक्षे वैशेषिकादिभिरुच्यमानं दूषणमभ्यनुज्ञावमनु- भाषदे ! कारणमिति । कारणस्य जायमानत्वे का हानिरित्याशङ्कयाऽऽह ! जापमान. मिति । सावयवत्वाच्च प्रधानस्य नित्यत्वानुपपत्तिरित्याह । भिन्नमिति । छोकस्य वात्पर्यमाह । कथमिति । वन मथमपादाक्षराणि योजयवि । कारणमित्यादिना । तदेव स्पष्टयति । कारणमेवेति । द्विवीयपाद विभजते । तस्येति । प्रधानादीरया- दिशब्देन रदकपकाः सचादयो पृन्द । महदादीत्यादिशब्देनाइंकारादिग्रहणम् । तृतीयपादं व्याकरोति । महदादीति । विमविषय विशदयवि जायत इति । चतुर्थ- पादार्थमाह । नित्यं चेति । विमतमनित्यं सावयवचावटादिवदित्यभिप्रेत्य घटा- ज.स. 'यो यो । २०. 'यारहिता ।। च.के ते सा४. भात्मान ।५. इयत भाह।च. "पंजाब.घ...नि.१ का ग... ' नाला 1.क. सायना ·१५६ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिपत्कारिकाः। [भलायशान्त्याख्यं कारणाद्यद्यनन्यत्वमतः कार्यमजं यदि । जाय- मानादि वै कार्यात्कारणं ते कथं ध्रुवम् ॥ १२॥ थः । न हि सावयवं घटादि एकदेशरफुटनधाम नित्यं दृष्ट लोक इत्य- थः। विदीर्ण च स्पादेकदेशेनाजं नित्यं चेति । एतद्विमतिपिद्धं तैरभि- घीपत इत्पभिमायः ॥ ११ ॥ उक्तस्पैवार्थस्य स्पष्टीकरणार्यमाह । कारणादजात्कार्यस्प यद्यनन्प- समिष्टं त्वया ततः कार्पमजमिति प्राप्तम् । इदं चान्यद्विमतिपिद्धं कार्य- मजति तव । किंचाऽन्पकार्यकारणयोरनन्यत्वे जायमानाद्धि वै का- यत्किारणमनन्पनित्यं भुवं च ते कथं भवेत् । न हि कुछच्या एकदेशः पच्यते एकदेशः मसवाय फेल्प्यते ॥ १२॥ नं साधयति । न हीति । सांरूपस्मृतिविरुद्धमनुमानमित्याशङ्कयाऽऽह । विदीर्ण- चेति ।। ११॥ किंच कार्यकारणयोरभेदे कि कारणामिन्नं कार्य किंवा कार्याभिन्न कारणमिति पिक. मयाऽऽधमनुवदति । कारणादिति । भवोऽस्मिन्पक्षे कार्यमजं स्यात् । तथाविधकार- जामिन्नत्वादिवि दूपयति । अत इति । द्विवीयमद्रवति । यदीति । जायमानाकी- यत्किारणमभिन्नं यतीति योजना । न हि कारणं ध्रुवं भवितुमर्हति कार्याभिन्नत्वा- वस्य पावत्वादिति दूषयति । कारणमिति । छोकस्य वात्पर्यमाह । उक्तस्येति । कार्यकारणयोरभेदवादे विप्रतिषेधो दर्शिवः । वस्यैव दृढीकरणामयं श्लोक इत्यर्थः । पूर्वार्वाक्षरोत्थमर्धमाह । कारणादिति । म.मेरनिष्टपर्यवसायित्वमाह इदं चेति ! म- पानस्याजस्वं जायमानत्वं च विप्रविषिद्धमित्युक्तम् । उचोन्यदित्युक्तमेव व्यक्ति कार्य- मिति भी मायावादे नेष दोषः कारणेस्य कार्यादनन्यत्वानभ्युपगमात् । कार्यस्पैव कारणमात्रावाङ्गीकारादिवि मत्वाऽऽह । तवेति । द्वितीया विभजते । कि- चान्यदिति । अभेदवादेऽपि कार्यस्यानित्यत्वं कारणस्य नित्यवमिति व्यवस्था कि- दिन भवतीत्याशङ्कयाऽऽह ! न हीवि ॥ १२ ॥ 10. क्षिक। ३ च ६ स्फु'। ३ ख. घ. द. ज. 'वं च । ४ ख. दाणे च । ५ख. प.८. फुटस्पैका ६ च.छ. कल्पते।छ. 'नुवदति।८. कार्यका घ. गका. स्व. भदेऽपि।

·पपकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासवलितशांकरभाष्यसमेताः । अजाद जायते यस्य दृष्टान्तस्तस्यं नास्ति वै। जाताच जायमानस्यनव्यवस्थामसज्यते॥१३॥ हेतोरादिः फलं येपामादिहेतुः फलस्य च । किंचापदांदनुत्पत्राद्वस्सुनो जायते यस्य वादिनः कार्यम् । दृष्टान्तस्सस्प नास्ति वै दृष्टान्ताभावेऽदिजान्न किंचिज्जायत इति सिद्धं भवतीत्यर्थः । पदा पुनर्जाताज्जापमानस्य वस्तुनोऽभ्युपगमः तेंद- प्यन्यस्माज्जासात्तदप्यन्यस्मादिति म व्यवस्था मसज्यते । अनवस्थानं स्पादित्पर्यः ॥ १३ ॥ यत्र वस्प सर्वमात्मैवाऽमदिति परमार्थतो द्वैताभावः श्रुत्पोक्तस्त- माश्रित्याह । हेतोधधिर्मादेरादिः कारणं देहादिसंघातः फैलं येषां वादिनाम् । तथाऽऽदिः कारणम् । हेतुर्धमेधिर्मादिः । फलस्य च "देहादिसं- किंप यस्य प्रवानवादिनो मते प्रधानादजादभिन्न कार्य जायते महदादीत्यभ्यु- पगम्यते । वस्य पक्षे तस्मिन्नर्थे दृष्टान्तो वक्तव्यः तदवष्टम्भेनैव तेनार्थव्यवस्थापनात् । न चात्रोभयसंपविपन्नो दृष्टान्तो दृष्टोऽस्तीत्याह । अनादिति । यद्यजानित्या- स्तुनो जायमानमभ्युपगन्तुं न शक्यते तहि जातादेव जायमानमभ्युपगम्यतामित्या- शवयाऽऽह | जाताच्चेति । सांस्यसमये दोषान्तरमदर्शनपरत्वं लोकस्य मतिजानी- ते । किंवान्पदिति । वन पूर्वार्धाक्षराणि योजयति । अजादिति । दृष्टान्ताभावेऽपि समाणान्तरादर्थमतिपत्तिर्मविष्यवीत्याशङ्कयाऽऽह । दृष्टान्तति । परस्य खल्वनुमाना- धीनमर्षपरिज्ञानम् । न च दृष्टान्तीभावेऽनुमानमवकल्पते तस्मान सांख्यसमयः संभव- सीत्यर्थः । द्वितीया व्याचष्टे । पदा पुनरित्यादिना ॥ १३ ॥ दैववादिमिरन्योन्यपक्षपविक्षेपमुखेन ख्यापित: वस्तुनोऽजन्यत्वमद्वेववादिनाऽभ्य- नुज्ञातमिदानी द्ववनिरसनमपि प्रांत विद्वदनुभवामुसारिवाचनाभ्यनुज्ञातमेवेश्याह । हेतोरिति । हेतुफलात्मकः संसारोऽनादिरिवि वद्भिस्तस्यानादिलस्वभावो नैव वक्तुं वाश्यते ।-हेतुफलयोरादिमध्वस्य कण्ठोक्कत्वादतो, हेतुफलात्मकं द्वैमनिरूपिचर- पभवस्तुभूतमित्यर्थः । शोकस्य तारपर्यमाह । पत्र विति | तमात्रिय कार्यकारणा- " छ. 'जादुरप। २ स. 'भाभीत्या । ३ . ति प्रसि'। ४ मतदाप्य ५ छ. 'लुका क. घ.ज. मंदि। .. देहस। ८ घ.. ज. फलमे ९ क. म. मादिः ।..हस ग. न्तानुमा १२ म. प्र. 'तानुमा १३ प.र.अ. कस्थ्यते ।।४सं... रिचते. 'रिलाना क. "रचना १५ ग. प्र. स सयंत्रोक्त। १६ घ. 'मनु05.ज.मा. २१ ·१५८ गौडपादीपमाण्डूक्पोपनिषत्कारिकाः। भिलावशात्यारूयं हेतोः फलस्य चानादिः कथं तैरुपवर्ण्यते ॥१४॥ हेतोरादिः फलं येषामादिहेतुः फलस्य च । तथा जन्म भवेत्तेषां पुत्राजन्म पितुर्यथा ॥१५॥ संभवे हेतुफलयोरेपितव्यः क्रमस्त्वया । यु- गपत्संभवे यस्मादसंबन्धो विषाणवत् ॥१६॥ घातस्य । एवं हेतुफलयोरितरेतरकार्यकारणत्वेनादिमत्त्वं बुदिरेवं हेतोः फलस्प चानादित्वं कथं रुपवर्पते विप्रतिषिद्धमित्यर्थः । न हि नित्पस्य कूटस्थस्याऽऽत्मनो हेतुफलात्मता संभवति ॥ १४ ॥ फर्थ विरुद्धमभ्युपगम्यत इति । उच्यते । हेतुजन्पादेव फला? तोर्जन्माभ्युपगच्छता तेपामीहशो विरोध उक्तो भवति यथा पुत्राज- न्म पितुः ॥ १५ ॥ पपोतो विरोधो न युक्तोऽभ्युपगन्तुमिति चेन्मन्यसे संभवे हेतुफल- योरुत्पत्तो क्रम एपितव्यस्त्वयाऽन्वेष्टव्यः । हेतुः पूर्व पश्चात्फलं चेति । रमकस्म द्वतस्य दुनिःपत्वमाहेति योजना | हेतुफलयोरात्मपरिणामत्वादादिमश्वमुपा- दानरूपेण चानोदित्वमित्याशवयाऽऽत्मनो निरंशस्य कूटस्थस्य नित्यस्यै परिणामानु- पपत्तेमवामित्याह । न हीति ।। १४ ॥ हेतुफलयोरन्योन्यमादिमच ब्रुववा तदात्मकस्य संसारस्यानादित्वं विप्रविषिद्धमि- युपपादितम् । संपति कार्यकारणभावोऽपि तयोर्न संभवतीत्याह । हेनोरित्यादिना । हेतुफलयोरन्योन्यं कारणत्वमभ्युपगच्छद्विरभ्युपगम्यते विरुद्धमिति । एवरमभy- वकं प्रकटयति । कथमित्यादिना । ईदृशत्वमेव विशदयति । ययेति ।। १५ ।। प्रवीवितो हेतुफलयोरुत्पतेरुपगन्तव्यत्वान युक्तं वनिराकरणमित्याशङ्कयाऽऽद । संभवे इति । तयोरुदये मातीतिके नियतपूर्वभावी हेतुर्नियतोत्तरभावि फलमित्यभ्युए- गमे हेतुमाह । युगपदिति । यथोक्तो विरोधो हेतुफलभावत्यासंभवः स .न युक्तोऽ-- ग्युपगन्तुं प्रतीविविरोवादिति व्यावत्या शङ्कामनुवदति । यथेति । वनोत्तरत्वेन कोकाक्षराणि योजयति । संभव इति । प्रतीत्या क्रमस्वीकारवटुपपत्तेश्चेत्याए । ::. क. 'तरका । २ च. अ. 'नादिः । ३ ख. घ. ह. ज. सकू। ४ क. छ. 'मस्ता। ५७.. 'म्यते हैं। ६. च्छतामी1 इ. 'गन्तुं । ८ छ. सतित्वमा । ९५. 'दिमच। 1. ग. ६. 'स्य पीछ. 'स्थनि । १२ ख. ज. घ. द. त्य स्वतः । १३ क. सन्युक्तो ।।४ ग. छ.ए. 'वामाश! :

·चषेपकरणम् ४] आमन्दगिरिकृतीकासवलिंदशांकरभाष्पसमेताः। फलादुत्पद्यमानः सन्न ते हेतुः मसिध्यति । अप्रसिद्धः कथं हेतुः फलमुत्पादयिष्यति॥१७॥ इतश्च युगपत्संभवे यस्माद्धेतुफलपोः कार्यकारणत्वेनासंबन्धः । पंथा यु- गपत्संभवतोः सम्येतरगोविषाणपोः॥ १६ ॥ फयमसंबन्ध इत्पाह । जन्यात्स्वतोऽलब्धात्मकास्फलादुत्पद्यमानः सशशविषाणादेरिवासतो न हेतुः प्रसिध्यति जन्म न लभते । अलब्धा- स्मकोऽप्रसिद्धः सन्शशविपाणार्दिकल्पस्तव कथं फलमुत्पादपिण्पति । नहीतरेतरापेक्षसिदयोः शशरिषाणकरुपयोः कार्यकारणभावेन संबन्धः कचिदृष्टः अन्पो वेत्यभिमायः ॥ १७ ॥ इतश्चेति । तामेवोपपत्ति स्फोरयति । युगपदिति । ययोर्युगपरसंभवस्तयोर्न कार्य- कारणत्वं यथा विषाणयोरिवि व्याप्तेर्व्यक्तस्वात्क्रमस्यावश्यकतेत्यर्थः ।। १६ ।। उक्तव्यालेरनुप्राहकं वर्कमुपन्यस्यति । फलादिति । हेतुफलयोमियो हेसुफलत्वं अवतो मते हेवधीनत्रयाऽलब्धात्मकात्फलादुत्पद्यमानो हेतुर्न ववो लन्धात्मको भवत्य- लब्धात्मकश्चाऽसवान फलमुत्पादयितुं शक्रोति । भवो हेतुफठमावस्यैवासिद्धिरित्य- भैः । हेतुफलयोरक्रमववोर्न कार्यकारणभावेन संबन्धः सिध्यतीत्येवदाकाक्षापूर्वक साधयवि । कथमित्यादिना । स्वतो हेतुस्वरूपानन्यं फलं तदवीनत्वेन उन्धात्मक स्वतश्वालब्धात्मकम् | वव उत्पद्यमानः सनेष हेतुर्न मसिध्यति । न खलु शशविषा- णादेरसवः सकाशाकिचिल्लब्धात्मकमुपलभ्यते । हेतुश्चेदसिद्धोऽलब्धारमकोऽभ्युपग- तः स वहि यथाविधोऽसद्रूपः सन्न फलमुत्पादयितुमुत्सहवे । न हि सदादिमवे फल- मसवः सकाशादुपलब्धचरमित्यर्थः । वयाऽपि कथं हेतुफलयोरसंबन्धः सिभ्यत त्या- शङ्कयाऽऽ । न हीति | अन्यथा वेत्याधाराःयमावादिकथनं हेतुफलयोसेंगरये सरयन्यवरस्यापिन पूर्वक्षगे सत्तेत्यसवोः शशविशणयोरिवान्योन्यापेक्षया जन्यजनकत्व . नोपपद्यते शशविषाणादिष्वपि प्रसंगादित्युक्तम् ॥ १७ १५. 'ती हैं। २ क.ति. ३. को सि.५५ 'पा र ६.प. ज.ना.सहाग, मामा. सत्यमिता ·२६१ .. गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। . [भावशान्माप यदि हेतोः फलासिद्धिः फलसिद्धिश्च हेतुतः। कतरत्पूर्वनिष्पन्नं यस्य सिद्धिरपेक्षया ॥१८॥ अशक्तिरपरिज्ञानं क्रमकोपोऽथ वा पुनः । ए- वं हि सर्वथा, बुद्धैरजातिः परिदीपिता ॥ १९॥ 'असंवन्धतादोषाँपोदितेऽपि हेतुफलयोः कार्यकारणभावे पदि है. सुफलपोरन्योन्यसिद्धिरभ्युपगम्यत एव त्वया फतरत्पूर्वनिष्पन्नं हेतुफ- लपोर्पस्य पश्चानाविनः सिद्धिः स्पारपूर्वसिद्धयपेक्षया तहत्यिर्थः॥१८॥ अर्थतन्न शक्पते वक्तुमिति मन्यसे सेपमशक्तिरपरिज्ञानम् । तत्त्वा- विवेको मूढतेत्यर्थः । अथ वा योऽयं त्वयोक्तः क्रमः हेतोः फलस्प सि- दिः फलाच हेतोः सिद्धिरितीतरेतरानन्तर्यलक्षणस्तस्य फोपो विपर्यासोड- न्यथाभावः स्यादित्पभिमायः। एवं हेतुफलपोः कार्यकारणभावानुपपत्तेर- 'जातिः सर्वस्पानुत्पत्तिः परिदीपिता प्रकाशिताऽन्योन्यपक्षदोष बुद्धि- पादिभिर्बुद्धेः पण्डितैरित्यर्थः ॥ १९ ॥ इदानीं पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवतीत्यादिभुदेधर्मादिषु हेतुफलभावमाशाच श्रु- वेरमंभाविवार्थे मामापयायोगादवश्यं पौर्वापर्य वक्तव्यमित्याह । यदीति । श्लोकासरा- णि योजयति । असंवन्धेत्यादिना ॥ १८ ॥ हेतुफलयोरिदं पूर्वमिदं पश्वादिवि न ज्ञायते । परस्पराश्रयात् । अवश्वेदं पूर्वनि- पत्रमिति वक्तुमशक्यमित्याह । अशक्तिरिति । उत्तरावसरे चंदुत्तरापरिज्ञानं तहिं कथमशक्तिसूचकं वनिमहस्थानमपविभाभिधानीयमापवतीत्यर्थः । किंव यदि क्रमेस्य नियवपूर्वारभावात्मनोऽपरिज्ञानं वदा पूर्व कारणमुत्तरं कार्यमिति मतिज्ञा "हीयेव । तथा च प्रतिज्ञाहानिर्निग्रहान्वरमापधेवेत्याह । क्रमेति । अन्योन्यपक्षमविक्षेपमुखेन सवोऽसतश्च जन्मनी प्रत्याख्याते । क्रमाक्रमाभ्यामुत्पत्तैरनुपपत्तरजातिप्रवास्पदभिवा वादिभिरादर्शिवा भवतीत्युपसहरति । एवं हीति । वाऽऽयं पाद व्याकरोति । अथे- 'त्यादिना । क्रमपक्षे पूर्वनिष्पन्नमेवच्छब्देन परामृश्यते । द्वितीयपाद योजयावे । भयवेस्पादिना । द्वितीया विवृशोचि । एवमिति ॥ १९ ॥ - सारि संवद्धता... 'दोपे भयोदिन ४ च 'नापारि५. प. सूर बैंपि.ज. 'न्यस '१५ क. छ, 'न्योन्यापेक्षा ८ स. स. श ...भ.. ग.पामा प. ज. हीपते । १२ ग. तिपक्ष | ३'छ उपतेस्तोमा ग. तो जा11५1. यः व तहति।

·मप्रकरणम् ४] मानन्दगिरिकतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमेताः) पीजाइकुराख्यो दृष्टान्तः मदा साध्यसमो हि । न हि साध्यसमो हेतुः सिद्धौ साध्यस्य युज्यते ॥२०॥ ननु हेतुफलयोः कार्यकारणभाव इत्पस्माभिरुक्तं शब्दमात्रमाश्रित्प एलमिदं त्वयोकं पुत्राजन्म पितुर्यया विषाणवच्चासंबन्ध इत्पादि। न पस्माभिरसिद्धादेतोः फलसिद्धिरसिद्धाद्वा फलादेतुसिद्धिरभ्युपगता। किं तर्हि । बीजास्फुरवत्कार्यकारणभावोऽभ्युपगम्यत इति ।मत्रोपते । बीजाराख्यो दृष्टान्तो पः स साध्येने तुल्यो ममेत्यभिप्रायः। ननु मत्यक्षः कार्यकारणभावो बीजाकुरपोरनादिन पूर्वस्प पूर्वस्याऽपर- पदादिमत्त्वाऽभ्युपगमात् । पथेदानीमुत्पन्नोऽपरोऽरो वीजादा- दिमान्बीजं चापरमन्पस्मादर कुरादिति क्रमेणोत्पन्नत्यादादिमत् । एवं पूर्व:पूर्वोऽहुरो बीजं च पूर्व पूर्वमादिमदेवेति प्रत्पेकं सर्वस्प वीजाकुरजा- तेस्पादिमत्त्वात्कस्पचिदप्पनादित्वानुपपत्तिः। एवं हेतुफलानाम् । अप बीजाकरयोरिव हेतुफलयोरन्योन्य कार्यकारणभावाम्युपगमानान्योन्याश्रयस्वमि. प्याराडयाऽऽह बीजेति । दृष्टान्तस्य साध्यसमत्वेऽपि साधवमस्वित्याशयाs.. हान हीति | लोकापोघं चोघमुद्भावयति नन्विति । शब्दमानं विवक्षितार्थशून्यम् । शन्दमाश्रित्य छलमयोगमेवोदाहरवि । पुत्रादिति । आदिशब्देन फलादुरमधमानः सन्न वे हेतुः मसिध्यतीत्यादि गृहवे । कार्यकारणमावो हेतुफल योरित्यत्रानभिमेवमः कथयवि । न हीति । 'वैत्रैव प्रश्नपूर्वकमभिप्रेतमर्थमुदाहरति । किंतहीति । एष्टा- न्वासंपविपस्या परिहरवि । भत्रेति । मायावादिमते कचिदपि कार्यकारणमा वस्तुभूतस्यासंपविपत्ते मेत्युक्तम् । प्रत्यक्षावष्टम्भेन दृष्टान्वं साधयन्नाशङ्क । नन्विति। किबीनाकुरव्यक्त्योरिदं कार्यकारणत्वमिष्यवे किंवा वीजाङ्करसंवानपोरिति विका कप्याऽऽधं दूषयति । न पूर्वस्पेति । वदेव मपश्यति । यथेत्यादिना । पीजन्यक्त- रङ्कुरव्यक्तेश्वोक्तमकारेणानादित्वस्याऽन्योन्यकारणत्वस्य चानुपपविरिति शेषः।- पान्तरमुत्थापयति । अयेति । बीजसंववरेङ्करसंवदेवानादिवमन्योन्य कारणव पा. विरुद्ध सिध्यति । वीजजातीयाङ्कुरजातीर्थमगुरजावीयाजिनावीयमुराधमा मुर• १५. नः । २ क. रामा' च साध्यममः सा18. 'न समस्तुयो।५ पs पाय. घ. दि. ना. घ. 'पादक. वादि। ९ क....पू. इच.. तस्य चादि । ६. 'दिमस्या १३० का १४. पोपोग. ' नाग.. तग.. 'पत्तिम। १८. १९. समानु। ३. ब.ए.पः ।की ग, स, 'दिमत। २२ ग... न्यायमगम २४... 'य।

·१६२ गौडपादीपमाण्डक्योपनिषत्कारिकाः। {ারহানা पूर्वापरापरिज्ञानमजातेः परिदीपकम् । जाय- मानादि वै धर्मात्कथं पूर्व न गृह्यते ॥२१॥ पीजाइरसंततेरनादिमत्त्वमिति चेत् । न एकत्वानुपपत्तेः न हि बीजा- कुरव्यतिरेकेण बीजाकुरैसंततिर्नामैकाऽभ्युपगम्पते हेतुफलसंततिर्वा नदनादित्ववादिभिः । तस्मात्सूक्तं हेतोः । फलस्य चानादिः कथं तैरु- पवर्पत इति । तथा चान्पदप्यनुपपत्तेन छलमित्यभिमापः। न वै लोके साध्यसमो हेतुः साध्यसिदौ सिद्धिनिमित्तं प्रयुज्यते ममाणकुशलैरित्य- थे। हेतुरिति दृष्टान्तोऽत्राभिमेतो गमकत्वात् । प्रकृतो हि दृष्टान्तो न हेतुरिति ॥ २०॥ कथं बुदैरजातिः परिदीपितेत्पाद । पदेतद्धेतुफलपोर पूर्वापरापरि- लम्यो । तथैव हेतुजावीयाफलजावीयं फलजावीयाच हेतुजावीयमविरुद्धमित्यर्षः । दृष्टान्वे दान्ति च संवतेरेकस्या व्यक्तेयविरेकेणासंभवान्भवमिति दूषयवि । ने. त्पादिना । तदेव प्रपञ्चयति । न हीति । वदनादित्ववादिभिस्तासु व्यक्तिषु मिषो हेतुत्वममादित्वं वदनशीलैरिति यावत् । अन्योन्याश्रयत्वादनवस्यानाद्वा हेतुफल- योमियो हेतुफलमावस्य वकुमशक्यत्वादृष्टान्तदान्तिकयोरनुपपतिः सिद्धेत्युपसं- हरति । तस्मादिति । दृष्टान्वस्यासमविपन्नत्वे स्थिते कार्यकारणस्य कचिदपि सं मविपत्यमावात्पुत्रान्जन्म पितुर्ययेत्यादि न छलप्रयुक्तमिति फलितमाह । तथा चेति । पूर्व शोकस्य पूर्वावं व्याख्यायोत्तरा व्याचष्टे । न चेति । किमिति हेतुशब्दस्य मुख्यमषं त्यक्त्वा गौणोऽयों गृह्यते । पकरणसामादित्याह । प्रकृतो हीति । हेतु- फळमावानुपपत्तिमुपपादितामुपसंहर्तुमिविशन्दः ॥ २० ॥ यत्पुनरन्योन्यपक्ष प्रतिक्षिपदिरजातिर्वस्तुवो ज्ञापिता परीक्षकरित्युपक्षिप्तं तत्र कप- मजार्विवस्तुयो ज्ञापित्याशङ्कयाऽऽह । पूर्वापरेति । कार्यस्य गृह्यमाणत्वादजाविरसि- हेत्याशङ्काय कारणस्यापि वर्हि माह्यत्वादिवरेवराश्रयादजाविरविन्यता सिध्यतीत्या- हो जायमानादिति । चत्र पूर्वाध प्रश्नद्वारा विवृणोति । कथमित्यादिना । नियते पौर्वापर्य निर्धारिने जातिः सिध्यति । वदमा वदसिद्धिरित्यर्थः । द्विवीया विमज- १५. पर२ ख. घ. ह. ज. द्धि चेमा । ३. वै कार्याका ४ रिसंमति। ५ च. म. 'स्मारमुक्त । एच. च सा10 च. हेनोरि । ८ प. ति च । ९. बुधै के सग.ज. स. 'व्यक्ति यति । १२ घ.', 'यक्तित्यति । २३ क. 'नुशी 11४ क.ख. 0.त्यस्य । १५७. मुस्थार्थ । १६ अ. 'ते क७ स. प. ह. न. रनिच्या 10 ग. यापी "ग.. 'ध्यतीति ३.ग, २. 'वनत। " १८ .

·चतुर्थपकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। स्वतो वा परतो वापि न किंचिदस्तु जायते । --- - मानं तचैतदजातेः परिदीपकमवबोधकमित्यर्थः । जायमानो हि च धर्मों गृह्यते । कथं तस्मात्पूर्व कारणं न गृह्यते । अवश्यं हि जायमानस्य ग्रहीत्रा तज्जनकं ग्रहीतव्यम् । जन्पजनकपोः संबन्धस्पानपेतस्वात् । तस्मादजातिपरिदीपकं तदित्यर्थः ॥ २१ ॥ इतश्च न जायते किंचित् । यज्जायमानं वस्तु स्वतः परत उभपतो वा सदसत्सदसद्वा न जायते न तस्य केनचिदपि प्रकारेण जन्म संभव- ति । न तावत्स्वयमेवाऽपरिनि पन्नास्वतः स्वरूपात्स्वयमेव जापते यया घटस्तरमादेव घटात् । नापि परतोऽन्यस्मादन्पो यथा घटाप- र: पटापटान्तरम् । तथा नोभयतः । विरोधात् । पथा घटपटाभ्यां दे । जायमानो हीति । कार्यग्रहणे कारणं गृहीतव्यमिति कुतो नियम्यते वाऽऽह । अवश्यं हीति । कार्यकारणयोनियतसंबन्धवचोरिवरेवरायादुर्महत्वादजातिरेव व- स्तुको ज्ञापिवेत्युपसंहरति । तस्मादिति । कार्यकारर्णयोर्दुर्ज्ञानत्वं तच्छब्देन पराम- श्यते ॥ २१ ॥ वस्तुंनो वस्तुको जन्म नास्तीति विकल्पपूर्वकं साधयति । स्वतो वेत्यादिना । कस्य चिदपि वस्तुनो जन्म नास्तीत्यस्मिन्न हेस्वन्तरपरवं श्लोकस्य दर्शयति । इतश्चेति । इतःशब्दार्थमेव स्फोरयितुं जायमानमनूध पोढा विकल्पयति । पज्जाप- मानमिति । सर्वेष्वपि पक्षेषु दोषसंभावनां सूचयति । न तस्पेति । वाऽऽधं दूषय- ति। न तावदिति । स्वयमेव भायमानं कार्य स्वस्मादेव स्वरूपान वावजायने स्वय- मेव स्वापेक्षामन्तरेण स्वकारणाधीनतया परिनिष्पन्नत्वात् । अन्यथा स्वसिद्धेः स्वसि. द्विरित्यारमाश्रयात् । न हि घटादेव घटो जायमानो दृष्टोऽस्तीत्यर्थः । द्वितीय प्र- त्याह । नापीति । न खल्वन्यत्वं जनकल्वे प्रयोजकम् | घटादपि"पटोत्पतिमसंगात् । न चोत्पादकत्वयोग्यत्वविशेषिवमन्यत्वं वति वाच्यम् । उत्पत्तिमन्तरेण योग्य- त्वम्य दुर्वगमत्वाहित्यर्थः तृतीयं निरस्यति । तथेति । विरोधमेव Errतद्वारा - ध्यति । यथेति । नहि घटपटाभ्यां घटः पटो वा जायमानो दृश्यते । तथा जाय- मानं स्वस्मादन्यस्माच्च भवतीत्यनुपपत्रमित्यर्थः । अन्यले सत्यपि जन्यजनकमावस्य - १७. दीपिक । १ स. प. म. र. ज. हि चर्मो । म. हि वै 41 1 घ. यतो परशा. पारस्वतः स ५ क... ता.म.पा ७ म. एलेन । ८.. 'स्तु दाइ... नौवस्तुकोजी. क. ज. IT Hd11. परिस+...

·गौडपादीपमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। मलावशान्त्यार सदसत्सदसहापि न किंचिवस्तु जायते ॥ २२ ॥ घटः पटो वा न जापते । ननु मृदो घंटो नापते पितुश्च पुत्रः । सत्यम् । अस्ति जायत इति मत्यपः शब्दच मूढानाम् । सावेव शब्दमत्पपौ वि- वेकिमिः परीक्ष्येते किं सत्यमेव तावुत मृति पावता परीक्ष्यमाणे । शब्दमत्पपविषयं वस्तु घटपुत्रादिलक्षणं शब्दमात्रमेव तत् । वाचारम्भ- मिति श्रुतेः । सचेन्न जापते सत्वात्मृत्पिादिवत् । पधसत्तथाऽपिन जायतेऽसत्त्वादेव शशविणादिवत् । अय सदसत्तथाऽपि न जापते वि. सदस्पैकस्यासंभवात् । अतो न किंचिद्वस्तु जायत इति सिद्धम् । पेपी पुनर्जनिरेच जापत इति क्रियाकारकफलैकत्वमभ्युपगम्पते क्षणिकत्वं घ वस्तुनः । ते दूरत एव न्यापापेताः । इदमिमित्यवधारणक्षणान्त- रानवस्थानादननुभूतस्प स्मृत्पनुपपत्तेश्च ॥ २२ ॥ । मत्पक्षत्वानासी शस्यवे पविक्षेप्नुमिति शङ्कवे । नन्विति । किं प्रत्यक्षानुसारिणी श- ब्दमत्ययावविवेकिनामियेते किंवा विवेकिनामिति विकल्प्याऽऽधमङ्गीकरोति । सत्य- मिति । द्वितीय प्रत्याह । तावेवेति । मृपेवेति परीक्ष्यमाणे सतीवि संबन्धः । वैश्च जन्मशन्दीविषय वस्तु शब्दमानमेव । वाचारम्भणश्रवणान्न परमार्थतो यावता विद्यते । वस्मादसायालम्बनत्वमेव शब्दप्रत्यययोरेष्टव्यमिति योजना। चतुथं शिथिलयति । सचेदिति । पञ्चमं निराकरोति । पदीति । षष्ठं प्रत्यादिशति । अत्पादिना । - णां"वकल्पांनों निरासे फलित निगमयति । अतो नेति । क्रियाकारकफ नानात्व- पः" जन्मानुपतिदोषमुक्त्वा पक्षान्तरमनूध दूषयवि । येषां पुनरिति । बौद्धानां- न्यायावष्टम्मेन वस्तु व्यवस्थापयतां कुतो न्यायपादस्वमित्याशङ्कयाऽऽE | इदमिति । इदमा वस्तु परामृष्टम् । इत्यमिति क्षणिकत्वं विवक्षिवम् । एवमेवधारणावच्छिन्ने क्षणे मस्त्ववच्छेदकक्षणानिरिक्त वस्तुनोऽवस्थानामावान तस्मिन्ननुभवः सिध्यतीत्यर्थः । ने घ पस्मिननुभूतेऽथें स्मृतिरुत्पद्यते । तथा च वस्तुनि प्रत्ययद्यासिद्धी व्यवहारा- सिद्धिरित्याह । अननुभूतस्येति ।। २२ ॥ १. स. छ. वाज'धेपि । ३ घ. 'माण क.ख.घ.ज.पिण्डादि।५ ...ते विद्यते ऽसि 16 क... पाणी ७ च. 'पिजा। ८१. स्तुतले दस. ..मित्य-प. रमा'लक्ष १२ ज .... 'मिष्यते । १ ग.१ त । १४ काot १५..ना ... गी10. भा.जस्थान ५... पास दो।8नवमेव । २०. वामानु।। २१ क... ज.

·'चतुर्धप्रकरणम् ४] भानन्दगिरिकृतीकासंबलितशांकरभाष्यसमेताः। हेतुर्न जायतेऽनादेः फलं चापि खमावतः । आदिन विद्यते यस्य तस्य ह्यादिन विद्यते॥२३॥ किंच हेतुफलयोरनादिश्वमभ्युपगच्छता त्वया बलाढेतुफलपोरज- न्मैवाभ्युपगतं स्पात्कथमनादेरादिरहिताफलाद्धेतुर्न जापते । न अनु- -त्पन्नादनादेः फलाद्धेतोर्जन्मेव्यते त्वया फलं च । आदिरहितादगादेहे तो- रजात्स्वभावत एव निनिमित्तं जायत इति नाभ्युपगम्पते । तस्मादना- दित्वमभ्युपगच्छता त्वया हेतुफलयोरजन्मैवाभ्युपगम्पते । पस्मादादिः कारणं न विद्यते पस्प लोके तस्य शादिः पूर्वोक्ता जातिन विद्यते । कारणवत एव शादिरभ्युपगम्यते नाकारणवतः ॥ २३ ॥ 4 वस्तुनो वस्तुतो जम्माहित्ये हेत्वन्तरमाह । हेतुर्नेति । नानादेः फलाद्धेतुर्जाय- ते । न हि फलस्यानादित्वे ततो हेतुजन्म युक्तं सदा वजन्ममसंगादित्यर्थः । फलम- पिन हेतोरनादेर्जायते दोपसाम्यादित्याह । फलं चेति । नापि स्वभावतो निमित्तम- न्तरेण फलं हेतु, जायते । वत्र हेतुमाह । आदिरिति । कारणरहियस्य जन्मानुप- लब्धेरित्यर्थः । वस्तुनो वस्तुनो जन्मामावे हेत्वन्तरपरत्वं श्लोकस्य सूचयति । किंचे. ति । हेत्वन्तरमेव दर्शयितुं प्रथमं प्रतिज्ञा करोति । हैत्विति । फलाद्धेतुर्जायते तत. थ फलमित्यभ्युपगमात्कथमजन्माभ्युपगवमिति पृच्छति । कयमिति तबाऽऽघपादा- क्षरयोजनया परिहरति । अनादेरिति । वदेवोपपादयति । न हीति । फलं कार्य- कारणसंघातः । हेतुर्धादिः । फलं चापीतिभाग विभजते । फलं चेति । भनाजायत इति नाभ्युपगम्यत इति संबन्धः । स्वभादत इतिपदं योजयति । स्वभावत एवेति । फलिवं निगमयति । तस्मादिति । न हेतुफलयोर्जन्मववोरनादित्वमभ्युपगन्तुं शक्य- म् । अभ्युपगमे च जन्मैव तयोराकस्मिकं स्यादित्यर्थः । स्वभाववादानिराकरणं पति- ज्ञातमुत्तरार्धावष्टम्भेन पतिपाइयति ! यस्मादिति ॥ २३ ॥ । १च. वाऽपि । २ झ. 'दिमत्ती ३ झ. 'दजादना। ४. तस्यादिः । ५ ग. इ. 'ना । ६... 'र्यकर। ५४. ज..'मे ताक.मझ. वादिति । २२ ·१६६ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिपत्कारिकाः। [भलातशान्त्यास्यं प्रज्ञाः सनिमित्तत्वमन्यथा दयनाशतः। संक्ले- शस्योपलब्धेश्च परतन्त्राऽस्तिता मता ॥२४॥ उक्तस्पैवार्थस्य दृढीकरणचिकीर्षमा पुनराक्षिपति । प्रज्ञानं प्रज्ञप्तिः शब्दादिमतीतिस्तस्याः सनिमित्तस्वम् । निमित्तं कारणं विषय इत्येत- सनिमित्तलं सविषयत्वं स्वात्मव्यतिरिक्तविपतेत्येतत्मतिजानीमहे । न हि निर्विपया मज्ञप्तिः शब्दादिमतीतिः स्यात् । तस्याः सनिमित्तत्वा- त् । अन्पया निर्विषयत्वे शब्दस्पर्शनीलपीतलोहितादिप्रत्ययवैचित्य- स्प द्वयस्प नाशतः ना भावः प्रसज्यतेत्यर्थः । न च प्रत्ययवैचित्य स्प द्वपस्याभावोऽस्ति प्रत्यक्षत्वात् । अतः प्रत्ययवैचिम्पस्प द्वयस्य दर्शनात् । परेपां तन्नं परतमित्यन्यशास्त्रं तस्य परतंत्रस्प परतन्ना- श्रयस्य वाह्यार्थस्य ज्ञानव्यतिरिक्तस्यास्तिता मताऽभिमेता । न हि प्रज्ञप्तेः प्रकाशमात्रस्वरूपाया नीलपीवादिवाशालम्बनवैचित्यमन्तरेण वस्तुनो वस्तुको जन्मायोगादजं विज्ञानमा तत्वमित्युक्तम् । इदानी बाहावाद- मुत्यापयति । प्रज्ञप्तेरिति । ज्ञानस्य निर्विषयत्वे प्रत्ययवैचित्र्यानुपपत्ति प्रमाणयति । अन्यथेति । अमिदाहादिमयुक्तदुःखोपलब्ध्यनुपपत्तेश्वास्ति बाह्यौर्थ इत्याह । संके- शस्पेति । परत परकीयं शासं वस्यास्तिवा दद्विषयस्य बाहार्थस्य विधमानतेति ‘यावत् । श्लोकस्य वात्पर्यमाह । उक्तस्पैवेति । वस्तुनो नास्ति वस्तुवो जन्मत्युक्ता- स्वस्यैव दृढीकरणं पूर्वोत्तरपक्षाम्यां चिकीयते वया पुनराक्षेपमुखेन याहार्यवादिनी मस्थानमुत्थापयतीत्यर्थः । बनस्वरूपमा मज्ञप्ति मतिषेधति । शब्दादीति । साकारवाद व्युदस्यति । स्वात्मेति । प्रज्ञप्तेविषयनिरपेक्षत्वान खाविरिक्तविषयवेत्याशयाऽऽह । न हीति । सनिमित्तवं सविषयत्वेन स्फुरणम् । वमेव हेतु द्वितीपादयोजनया विश- दति । अन्यथेति । मसंगत्येष्टत्वं मत्याचष्टे । न चेति । प्रत्यर्यवेचिभ्यानुपपत्ति- मयुक्तं फलं चतुर्धपादव्याख्यानेन कथयति । अत इति । ननु मज्ञः स्वभावभेदे- नेव यालालम्बन वैचित्र्यमन्तरेण स्वगतं वैचित्र्यं घटिप्यदे धाऽऽह न हीति। भोपाविक यहि मत्ययवेचियमित्याशय यासावित्तिोपाध्यनपिगमान्मेवामित्याह । प. 'मित्तफाक.'तपर। ३ . तणनि'४ . पनत ५ प. म. लि. स्यारमक ... यी ८ क. 'ता'९. सी... नायासवि. 1.म. सौदे १ ग. म. साधारिया रा. प. ५ ग..."R मा..'मन ·चवर्धप्रकरणम् ४) आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्पसमेताः । प्रज्ञप्तेः सनिमित्तत्वमिष्यते युक्तिदर्शनात् । नि- मित्तस्यानिमित्तलमिष्यते भूतदर्शनाव॥२५॥ स्वभावभेदेनैव वैचित्य संभवति । स्फटिकस्पेव नीलाद्यपाध्याश्रयैर्विना वैचिच्यं न घटत इत्पभिमायः । इतश्च परतन्नाश्रयस्प बाह्यार्थस्प ज्ञा- नव्यतिरिक्तस्यास्तिता । संक्लेशनं संक्लेशो दुःखमित्यर्थः । उपलभ्यते हामिदाहादिनिमित्तं दुःखं यद्यग्न्यादिवाझं दोहादिनिमित्तं विज्ञानव्य- तिरिक्तं न स्यात्ततो दाहादिदुःखं नोपलभ्येत । उपलभ्यते तु अतस्तेन मन्यामहे अस्ति बायोऽर्थ इति । न हि विज्ञानमात्रे संक्लेशो युक्तः । अ- न्पत्रादर्शनादित्पभिप्रायः ॥ २४॥ अनोच्यते । बादमे मजप्तः सनिमित्तत्वं द्वयसंक्लेशोपलब्धियुक्तिद- र्शनादिष्यते त्वया । स्थिरीभव तावत्त्वं युक्तिदर्शनं वस्तुनस्तधात्वाभ्यु- पगमे कारणमित्यत्र ब्रूहि किं तत इति उच्यते । निमित्तस्य प्रत्या- स्फटिकस्येति । तृतीयपादं हेत्वन्तरपरत्वेनाववारयति । इतश्चेति । वस्योपलब्धिमु- पपादयति | उपलभ्यते हीति । वदुपलम्मेऽपि कैतो वाह्यार्थसिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽ- छ । यदीति । उपलब्धिरेव वहिं दुःखस्य मामूदिति चेन्न । स्वानुमवेविरोधादित्या. ह । उपलभ्यते विति । विशिष्टदुःखोपलव्ध्यनुपपत्तिसिद्धं फलमाह । अव इति । विज्ञानातिरिक्तबाहा मावेऽपि केशोपलब्धिरविरुद्धेत्याशङ्कयाऽऽह । न हीति । म- न्यत्र दाहच्छेदादिव्यतिरिक्त चन्दनपङ्कलेपादाविति यावत् ॥ २४ ॥ द्वाभ्यामपित्तिभ्यो बाह्यार्थवादे मा विज्ञानवादमुद्रावयति । मजप्तेरिति । अस्तु का नाम वस्तुक्षविरित्याशङ्कयाऽऽ । निमित्तस्येति । मतान्वरे मा वनिराकरण- मुच्यते । विज्ञानवादिनेति । श्लोकस्य वात्पर्यमाह । अत्रेति । वत्र पूर्वार्ध विभजवे । बाढमित्यादिना । तिनस्तव वर्कपधानवान प्रवीतिमात्रशरणवा युक्तेवि मत्वाऽऽह । स्थिरीभवेति । वस्तुनो बाह्यस्यार्थस्य तथात्वं प्रज्ञप्तिविषयलं तस्याभ्युपगमे कारणं माक्तयुक्तिदर्शनमित्येवस्मिन्नर्थे त्वं स्थिरीभवेति योजना। विचारदृष्टिमेवावष्टम्याऽ- हं वर्ते किं ततो दूषणं ब्रूहीति" पृच्छति । बहीति ! कत्रोत्तराध सिद्धान्ती व्याकु- र्वश्रुत्तरमाह । इच्यत इत्यादिना । घटादेवैचिोहेतुले प्रश्नपूर्वकं हेतुमाह । १च. अ. 'नैतवि। २ . नीलपीतायु। ३ च. 'चित्र्यमित्य । ४ च. 'स्या'। ५. 'पा- बदा ६ क. दारादि: ५ श. "मित्तावे। ८ ज. लभ्यते । ९च. युक्ति। ति । अत्रो.. च्या"क. 'ज्ञत्वास। १२ क. कृता । १३ छ. वसिद्धत्वविय ४ग. 'लन्धानु। १५... झ. बाह्या।। १६ च. 'गुक्त यु १७ ग, श. ' स्थित १८ ज. '। त९स. 'चादेतः।

·२६८ गौडपादीपमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। (अलावशान्याय लम्बनानिमितस्य तव घटादेरनिमित्तत्वमनालम्बनलं वैचिपाहेतुत्व- मिष्पतेऽस्माभिः कथं भूतदर्शनात्परमार्थदर्शनादित्येतत् 1.न दि घटो यथाभूतमृदूरदर्शने सति तद्यतिरेकेणास्ति । यथाऽश्वान्महिप: पटो वा तन्नुव्यतिरेकेण । तन्तवाचव्यतिरेकेणेत्येवमुत्तरोत्तरभूत- दर्शन आँशब्दमत्पयनिरोधाव निमित्तमुपलभामह इत्यर्थः । अथवा भूतदर्शनाद्वाधार्थस्पानिमित्तत्वमिष्यते । रज्वादाविव सांदरित्यर्थः । भ्रान्तिदर्शनविषयत्वाच निमित्तस्पानिमित्तत्वं भवेत् । तदभावेऽभावा- त् । न हि सुषुप्तसमाहितमुक्तानां चान्तिदर्शनाभावे आत्मव्यतिरि- तो बाह्योऽर्थ उपलभ्यते । न हुन्मत्तावगतं वस्त्वनन्मत्तैरपि तथा भूतं गम्यते । एतेन द्वयदर्शनं संक्लेशोपलब्धिश्च प्रत्युक्ता ॥ २५ ॥ कपमित्यादिना । परमार्थदर्शनं प्रपञ्चयवि । न हीति । वत्र वैधHदृष्टान्तमाह । यथेति । घटे देशितं न्यायं पटेऽपि दर्शयति पटो वेति । वन्तुष्वपि न्यायसौम्यमुदाह- रति । तन्तव इति । परमार्थदर्शनफलमुपसंहरति । इत्येवमिति घटादीनां स्वकारण- व्यतिरेकेणासतां न प्रत्ययवैचित्र्यहेतुत्वमतो घटादिपत्ययवत्प्रत्ययान्तराष्यपि मत्यय. स्वाविशेषाद्वास्तवालम्बनवर्जितानि मन्तव्यानीत्यर्थः । भूतदर्शनं यौक्तिकं तत्वदर्शनं ततो निमित्तस्यानिमित्तत्वमिति व्याख्यातम् । इदानीमभूतदर्शनादिवि पदच्छेदेन व्याख्याना- न्वरमाह । अथ वेति । यथा रज्ज्वादावधिष्ठाने सविरारोपिवस्य दर्शनान वस्य वस्तुको दर्शनं मैत्यालम्बनत्वमिष्टम् । वथैवाधिष्ठानज्ञानापेक्षया परमार्थतो दर्शनाहाह्यस्यार्थस्य ज्ञानं प्रत्यालम्बनत्वं वास्तवमभ्युपगन्तुमशक्यमित्यर्थः । किंच । विमवो बाह्या? न त- स्वतो ज्ञानं प्रत्यालम्बनं भान्तिविषयत्वाप्रज्ज्वां सादिवदित्याह ।भ्रान्तीति । हेतुं सा- धपति । तदभाव इति । भान्त्यभावे बाह्यार्थो न माचीत्युक्तं हेतुं प्रपञ्चति । न हीति । देहाभिमानववो बाह्मार्थपविभानप्रीव्याद्वैचदर्शिनोऽपि वत्मचिभानममत्यूह मामोतीत्या- शङ्कयाऽऽहान धुन्मत्तेति बाहार्थसमर्थनर्षिमुक्तमापत्तिद्वयं कथं निरसनीयमित्याह । एतेनेति। तत्वदर्शिनां स्फुरणातिरिक्तवस्त्वनुपलम्भनदर्शनेन वैचित्र्यदर्शनंदुःखोपलब्धि- चमत्युक्ता । तेनानुपपद्यमानार्धापत्तिद्वयस्यानुत्थानम् व्यवहारादृष्ट्या दु पूर्वभ्रमसमा- रोपितलामवदेव संवेदने वेचिन्य दुःखं च व्यवहाराङ्गमित्यन्यथाप्युपपत्तिरित्यर्थः॥ २५॥ . केशति । ती २ स. च. ह. छ. 'न्तवो वांशु। ३ च. 'दर्शने श। ४ छ. आदिशा ५ क. 'भानात् । ६ च. बाशार्थ । ७ च. 'गतव'क. 'नरपरा स.न. १. च.ध. वेत्युकि छ, प्रयुक्ता । १२ घ. ज. 'दर्शितन्या'। १३ ग. स. पटे६।१४ ग. ह. सामान्यमु। १५ स. ति । एव । १६ छ. प्रत्यपाल'। १७ छ. 'दाह्या १८ छ. प्रत्ययाल'। 15 ज. 'ति ।। २. क. घ. ज. 'नार्षमा । २१ ग. छ. ज. त्यापाऽऽह । २२ ग. छ. स. पूर्वधान्ति। २३.ग. F. स. "पित सी २४ . १. ज. ३। २५ स. "विन्य।

·पतुपकरणम् ४] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः । १५९ चित्तं न संस्पृशयर्थ नार्थाभार्स तथैव च । अ- भूतो हि यतश्चार्थो नार्थाभासस्ततः पृथक् ॥२६॥ निमित्तं न सदा चित्तं संस्पृशयध्वसु त्रिषु । अ- निमित्तो विपर्यासः कथं तस्य भविष्यति ॥२७॥ यस्मानास्ति बाध निमित्तं अतश्चित्तं नै स्पृशत्पर्य बाह्यालम्बनविष- पम् । नाप्पांभासं चित्तत्वात्स्वमचित्तवत् । अभूतो हि जागरितेऽपि स्वमार्थवदेव बाधः शब्दार्थों पत उक्तहेतुत्वाच । नाप्यर्थाभासश्चित्ता- स्पृथक्चित्तमेव हि घटाद्यर्थवदवभासते पथा स्वने ॥ २६ ।। ननु विपर्यासस्तईसति धैयदो घटाद्याभासता चित्तस्य । तथा च ज्ञानस्य सालम्बनत्वप्रसिद्धेस्तत्वदृष्टया ज्ञेयामावे ज्ञानमपि न स्यादित्याशङ्कयाऽऽ- । चित्तमिति । न हि स्फुरणं सकर्मकं वस्य सकर्मकत्वमसिद्धयमावात् । जाना- वेस्तु सकर्मकत्वं क्रियाफलत्वकल्पनया वीकृतमिति भावः । चिसस्यास्पर्शित्वामावेड- पितदामातस्पर्शित्वं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह । नाति । वत्र हेतुमाइ । अभूत इति । प्रथमपाई व्याचष्टे । यस्मादिति । विमतं चित्तमर्याभासमपि न स्पृशति चिचत्वात्सं- प्रतिपन्नवदिति द्वितीय पादं विमजते । नापीति । न हि दृष्टान्ते" तस्यामिासस्पर्शिलं तस्यैव तदात्मना भानादित्यर्थः । तृतीयपाई व्याकरोति । अभूतो हीति । विमतो:- धः सन्न भवत्यर्थत्वात् । संपतिपत्रवदित्यनुमानान ज्ञानस्यालम्बनमित्यर्थः । विमती- अर्थः स्वविषयज्ञानजनको न भववि भान्तिविषयत्वात्संमतिपनवदित्युक्तमनुमानं स्मार- यति । उक्तेति । अर्थजन्यत्वाभावे विज्ञानस्यार्थामासजन्यत्वं स्यादित्याशङ्कय चतु- पादार्थमाह । नापीति ॥ २६ ॥ ज्ञानस्य सालम्बनस्वाभावे तस्प वधात्वपथा भान्विभवेत् । भान्तिश्वाभान्विति- योगिनीत्यन्यथाख्याविमतशङ्कयाऽऽह । निमित्तमिति । कालत्रयेऽपि ज्ञानस्य वस्तु- वोऽर्थसशिवामा तद्वासनाभावात्तजन्या नान्यथा रूयातिः सिध्यति । भान्विस्तु विधान्वरेणापि मविष्यवीत्याह । भनिमिच इति । छोकन्यावामाशङ्कां दर्शयति । नन्विति । यदि घटादिबोहोऽर्थो न गृह्यते वहि तस्मिन्नसत्येव वदामाताज्ञानस्स १च. 'स्तथा । २ स. घ. च. ज. न संस्पृ। इ, च.न संस्पर्शस) ३. ते दिवा प.. ज. घटे ५. स्मरणं । ६ ज.मक श. मकर्मकत्ता ८. 'लक'. ज. शितत्वा। 10 घ. ड, ज. वे त। "घ... ज. 'शितत्वं । १२ श. मतो दीति । १३.१.ज. 'न्तेऽस्या १४ झ. 'तीय व्या५ घ. 'प: विग, 'पये पर भ, ३ वि 10. दिवारो।।५4. . ज. पापा!।२० क. 'सत्वे । क. सवारशन'!

·१७० गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [मलावशान्त्याख्यं तस्मान जायते चित्तं चित्तदृश्यं न जायते । तस्य पश्यन्ति ये जाति से वै पश्यन्ति ते पदम् ॥२८॥ सत्पविपर्यासः कचिद्वक्तव्य इति । अत्रोच्यते । निमित्तं विषयमतीता- नागतवर्तमानाध्यमु त्रिष्यपि सदा वित्तं ने स्पृशेदेव हि । यदि हिक्क- चित्संस्पृशेत्सोऽविपर्यासः परमार्थत इति । अतस्वदपेक्षयाऽसति घटे घटोद्याभासता विपर्यासः स्यान्न तु तदस्ति कदाचिदपि चित्तस्पार्थसं- स्पर्शनम् । तस्मादनिमित्तो विपर्यासः कथं तस्य चित्तस्य भविष्यति न कथं विद्विपर्यासोऽस्तीत्पभिमापः । अपमेव हि स्वभावश्चित्तस्प। 4- दुतासति निमित्ते घटादौ तद्वदवभासनम् ॥ २७ ॥ मनः सनिमित्तत्त्वमित्यावेतदन्तं विज्ञानवादिनो बौद्धस्य वचनं बा- खार्थवादिपक्षमतिषेधपरमाचार्येणानुमोदितम् । तदेव हेतुं कृत्वा तत्पक्ष- विपर्यासः । भवारमस्वद्गुद्धेस्वथात्वात् । विपर्यासे च स्वीकृत कचिदंप्यविपर्यासो व- कन्यः । भान्वेरभान्तिपूर्वकत्वस्यान्यथाख्याविवादिभिरिष्टत्वादित्यर्थः । तत्र पूर्वार्ध- योजनया परिहरति । अत्रेति । उक्तमेवार्थमुचरायोज॑नया साधयवि । यदीति । अधान्तेरभावादसंभवे भ्रान्वेरसति घटादी घराधाभासता ज्ञानस्य कथं निर्वहतीत्याश- याऽऽह । अयमेवेति । स्वभावशब्देनाविद्योच्यते । न हि भ्रान्तिरभान्तिपूर्विकेवि नियमः । संविषयाणां प्रमाणामविधात्वाभ्युपगमादित्यर्थः ॥ २७ ॥ बाह्यार्थवादिपक्षमेवं विज्ञानवादिमुखेन प्रतिक्षिप्य विज्ञानवादमिदानीमपवदति । त- स्मादिति । मविक्षणं विज्ञानस्य जन्म दृश्यते विज्ञानवादिभिरित्याशङ्कयाऽऽह । त- स्पेति । वृत्तसंकानपूर्वके श्लोकस्य तात्पर्यमाह । प्रजोरिति । वच्च बाहावादिनों बाहोऽयों विज्ञानचदस्तीति पक्षपत्तिपेपमुखेन प्रवृत्तं तत्पुनराचार्येण भवत्वेवमियनुज्ञा- तम् । बाह्यार्थवाददूषणस्य स्वमतेऽपि संमतत्वादित्याए । बाह्यार्थ इति । बारार्थवाद. दूषणानुमोदनप्रयोजनमाह । तदेवेति । भसत्येव घगदी घटाधाभासत्वं वि- ज्ञानस्य यदुक्तं वदेव हेतुत्वेनोपादाय विज्ञानवादनिषेधार्थ बाह्यापक्षदूषणमनु- 10 १ च. न संस्। २ ज. 'शेत्सो'। ३ स. प. ह. 'व। च. व चित्तं । ४ क. छ. स. 'टामा ५ ८. स. 'यस्य । ६ च. य अमेस। ७ घ. ह. अ. 'दवि क. ग. ज. स. जनार्थ साग. छ. श. 'कता. ग. 'नो विछ. यासार्थो वि।स. बायार्थवि। १ क... "सेनाम'। १३ ग. घ. ह. ज. वत्येव । १४ क. छ. अ. 'त्यभ्यनु। १५ सवत्वं वि।

·चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। १२ पतिपधाय तदिदमुच्यते तस्मादित्यादि । यस्मादसत्येव घटादौ घटा- धाभासता चित्तस्प विज्ञानवादिनाऽभ्युपगता तदनुमोदितमस्माभिरपि भूतदर्शनात् । तस्मात्तस्पापि चित्तस्य जापमानावभासताऽसत्पेव ज- न्मनि युक्ता भवितुमित्यतो न जायते चित्तम् । यथों वित्तदृश्यं न जा- यते अतस्तस्य चित्तस्य ये जाति पश्यन्ति विज्ञानवादिनः क्षणिकर्व- दुःखित्वशून्यत्वानात्मत्वादि च । तेनैव चित्चेन चित्रस्वरूपं द्रष्टुमशक्पं पश्यन्तः से वै पश्यन्ति ते पदं पक्ष्यादीनाम् । अत इतरेभ्योऽपि दै- तिभ्योऽत्यन्तसाहसिका इत्यर्थः । पेऽपि शून्यवादिनः पश्यन्त एव सर्वशून्यतां खदर्शनस्यापि शून्यतां प्रतिजानते ते ततोऽपि साहसिक- तराः सं मुष्टिनाऽपि जिघृक्षन्ति ॥ २८ ॥ । मोदितमित्यर्थः । संमति विज्ञानवाददूषणमववारयति । तदिदमिति । तस्मा- दित्यादि व्याचष्टे । यस्मादिति । भूतदर्शनावटादेर्मुदादिमा भूवं वस्तुक- वं तस्यापि विज्ञधिमात्र तत्वं तस्य शाम्रतो दर्शनादिति यावत् । द्वितीयपाई दृष्टा- न्दत्वेन विभजवे पथेति। विमवं विज्ञानजन्मन वाचिकं दृश्यत्वानीलपीवादिवदित्यर्थः। विपक्षे दोषमाह । अत इति । तत्त्वो विज्ञानस्य जन्मायोगाचे वस्य धाविकं जन्म पश्यन्ति ते पक्ष्यादीनां खेऽपि पदं पश्यन्तीत्यन्वयः । मनात्मवादीत्यादिशब्देना- न्योन्यविलक्षणत्वमन्योन्यसादृश्यं च गृह्यते । वन हेतुं सूचयवि । सेनैवेति । स्ववृत्ते- रनुपपत्तेस्तदृश्यवामन्तरेण च बद्धर्मदृश्यतासंभवादित्यर्थः । विज्ञानवादे फलिवं विशेष दर्शयति । अत इति । शून्यवादिनं प्रति किशेष कथयति । येऽपीति । प- श्यन्त एवेत्यविलुप्तपदा घोत्यवे | ग्वलादेव सर्वाभावः सिध्यति । गमावस्तु कथं सिध्येत् । न च वावडरोव वदभावं साधयेत् । क्यारेककालत्वानुपपरित्यर्थः । किंच सर्वशून्यतां बदन्तः शून्यवादर्शनस्य खात्मदर्शनस्य च शून्यतां वदन्ति । तथा च स्वपक्षासिद्धिरित्यभिमेत्याऽऽ । स्वदर्शनस्येति । सवोऽपीति विज्ञानादि- भ्योऽपीत्यर्थः ॥ २०॥ - प'पेचाते। भारतदि. "स्मारमतो।।क.स्य हाय ४ घ.चित पि. चि तया । ५५. पा.उ.अ. वित्तं य. ते यती ७. सशाच..:- सल'11. घ... अ. सह।, झ. शन्तोमा २७. मन्ति ते । फ. . एमावास्तु।५५.र.अ.स ·२७२ गौडपादीपमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [भलातशान्त्याय जजातं जायते यस्मादजातिः प्रकृतिस्ततः । प्रकृतेरन्यथाभावो न कथंचिद्गविष्यति ॥२९॥ अनादेरन्तवत्त्वं च संसारस्य न सेत्स्यति । अ- नन्ततां चादिमतो मोक्षस्य न भविष्यति॥३०॥ उक्तहेतुमिरजमेकं प्रति सिद्धं पत्युनरादौ प्रतिज्ञातं तकलोपसं. हारार्थोऽयं श्लोकः । अजातं यश्चित्तं ब्रह्मैव जायत इति वादिभिः परि- कल्पते तदनातं जायते यस्मादजातिः प्रकृतिस्तस्पै ततस्तस्मादजा. तरूपायाः प्रकृतेरन्यथाभावो जन्म न कथविद्भविष्यति ।। २९ ॥ अपंचापर आत्मनः संसारमोक्षयोः परमार्थसद्भाववादिनां दोष उच्य- ते । अनादेरतीतकोटिरहितस्य संसारस्पान्तवत्वं समातिन सेत्स्यति युक्तितः सिद्धिं नोपयास्पति । न शनादिः सन्नन्तवान्कश्चित्पदार्थों दृष्टो यदि विज्ञानस्य बाह्यालम्बनत्वं क्षणिकत्वं शून्यत्वं च न संभवति किं तर्हि तस्वमैके- रूपं भवतीत्याशङ्कयाऽऽह । अजातमिति । वस्याश्च प्रकवेरन्यथात्वं पुरस्तादेव नि. रस्तमित्याह । प्रकृतेरिति । श्लोकस्य वात्पर्यमाह । उक्तैरिति । कूटस्थमद्वितीयं प्रमोवे यत्पूर्वत्र मविज्ञात तज्जन्मनो दुनिरूपत्वादुक्तहेतुभिः सिद्धम् । तस्यैव सिद्धस्यार्थस्य फलमुपसंहर्तुमेष लोक इत्यर्थः । पूर्वाप योजयति । अजातमिति । यदि चिसं स्फु- रणमजावभीष्टं तार्ह वीव तस्य कौटेस्थैकस्वाभाध्यात्तत्पुनर्वस्तुतो न जातमेव मा- यया जन्मदिति कलप्यते चेत्तस्याजातिरेवाजीतस्वात्मकृविर्भवतीत्यर्थः । द्वितीया योजयति। अजातरूपाया इति। तस्याश्चेदन्यथात्वं स्वरूपहानिरापतेदित्यर्थः ॥ २९ ॥ कूटस्थं तखं वापिकमित्यत्र हेत्वन्वरमाह । अनादेरिति । विमतः संसारो नान्तवाननादिभाववादात्मवदित्यर्थः । किंच मोक्षोऽनन्तो नै भावत्वे सत्यादिमत्त्वार्द्ध- रवदित्याह । अनन्तति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह । अयं चेति । वत्र पूर्वावं व्या- करोति । अनादेरिति । अतीतकोटिरहितस्य पूर्व नासीदित्यवच्छेदवर्जितस्येत्यर्थः । योऽनादिभावः सोऽन्ववान्नेवि व्याप्तिरात्मनि व्यक्तत्याह । न हीति । बीजाकुरयो- हेतुफलभावेन संबन्धस्तस्य नैरन्तय सन्तानस्वस्यानादिमावत्वेऽपि विच्छेदस्यान्तस्य च. 'ता अदि । र झते यी ३ च. 'तिस्ततस्त। ४ इ. छ. 'स्य चित्तत्य त।५ च. 'ति । तर्सना ६ घ. ड. ज. 'चित्सत्प। ग. झ. 'नवादस्य । ८ ग. ह. वंशी ग. स. "कल. रूपं च से भाग. ह. तत्त। ११ ग. ह. 'मपीष्टं । १२ ग, घ. ह, ज.टस्थैक'। १३ घ. व्याख. घ. द. ज.तमितिमा १५ छ. जायमानत्वा १६ ग. १. न भविष्यत्यान.. न भवति मा। १७ प.हे. ज ववले। १८ ग. छ. ज. 'घटादिव। ९ख विर्भावः । २.. घ. 'न्तर्यस ·अनुरकरणम् ४१ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। १७५ मादावन्ते च यन्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा। वि- तथैः सदृशाःसन्तोऽवितथा इव लक्षिताः॥३१॥ सप्रयोजनता तेषां स्वमे विप्रतिपद्यते । तस्मादा- धन्तवत्त्वेन मिथ्यैव खलु ते स्मृताः॥३२॥ लोके । बीजाहुरसंबन्धनैरन्तर्पविच्छेदो दृष्ट इति चेत् । न'। एक- स्त्वभावेनापोदितत्त्वात् । तथाऽनन्तताऽपि विज्ञानमाप्तिकालभवस्य मोक्षस्यादिमतो न भविष्यति । घटादिष्वदर्शनात् । घटादिविनाशवंदव- स्तुत्वाददोष इति चेत् । तथा च मोलस्प परमार्थसद्भावविज्ञाहानिः । असत्त्वादेव शशविपाणस्येवादिमत्वाभावश्च ।। ३० ।। वैतथपे कृतव्याख्यानो श्लोकाविह संसारमोक्षाभावप्रसङ्गेन पठि. तो ।। ३१ ॥ ३२॥ दृष्टवादनैकान्तिकवेवि शङ्कते । बीजेति । भावत्वविशेष्यांशस्य तत्रावर्तनान व्यमि- चारशङ्केवि दूषयनि । नैकेति । द्वितीया न्याचष्टे । तथैति । यत्राऽऽदिमवं उत्र नानन्तत्वमिति व्याप्तिभूमिमाह । घटादिबिति । यथा रुवकोऽपि घटादिवंसो नित्यस्वथा बन्यध्वंसोऽपि भविष्यवात्यनेकान्तियत्वमाशङ्कते | घटादीति | मोलस्या- भावत्वे सति परमार्थसत्वाविज्ञा भज्येवेवि दूषयति । तथा चेति । किंच मागसवः ससासमवायरूपं कार्यत्वं वदापे मोक्षस्यामले न सिध्यवीत्याए । असत्त्वादेवेति ॥३०॥ भस्तु बहि मोक्षस्याधन्तवत्वं तनाऽऽह । आदाविति । यदित्यपरोदकादि गृहवे तथा वस्तुको नास्त्येवेति यावत् । विवधेम्वैरेव मरीज्युदकादिमिः सादृश्यमाचन्नवस्वम् । विमता मोक्षादयो न परमार्थसन्तो भवितुमर्हन्याचन्वैवस्वान्मरीच्युदकादिवदित्यः । कथं वर्हि मोक्षादीनामपि वधावपधेत्याशङ्कयाऽऽह (अवितथा इति लक्षिता मूढेरवि- चारकैरिति" शेषः । ऊपरोदकादीनां स्नानपानादिनयोजनानुपलम्मान्मोक्षस्वर्गादीनां दु मुखादिमाप्तिप्रयोजनमविलम्मान मोसादियतथ्यमित्याशङ्कयाऽऽ६ । सम्पोजनतेति । वेषां मोक्षादीनामिति यावत् । पुनरुक्तिशहा वारयति । तथ्य इति ॥ ३१॥२२॥ ११. ज.अ. बन्धे नं। २ च. वस्तुमानापम ३ म.प्र. IRRI४ स...म. 'प्रसर ५ ज. मति । ६. 'वस्तु 10. वस्तु। ७. म सति में, 4. भामा. बाथ । भवितथा एक भागः सम्योजनवादन्या आह । आदारन्वेति सम्योजन tan. पयति । समयोजनोति । ९. sial.प. माघ... STT R.. अ. पि. . . सन 11.५ " Reiki ।

·गौडपादीपमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [अलावशान्त्याख्यं अजातं जायते यस्मादजातिः प्रकृतिस्ततः । प्रकृतेरन्यथाभावो न कथंचिद्भविष्यति ॥२९॥ अनादेरन्तवत्त्वं च संसारस्य न सेत्स्यति । अ- नन्ततो चादिमतो मोक्षस्य न भविष्यति॥३०॥ उक्तहेतुभिरजमेकं ब्रह्मेति सिद्धं यत्पुनरादौ प्रतिज्ञातं तत्फलोपसं. हारार्थोऽयं श्लोकः । अजातं यश्चित्तं ब्रह्मैव जापत इति वादिभिः परि- कल्प्यते तदजात जायते यस्मादजातिः प्रकृतिस्तस्पै ततस्तस्मादजा- वरूपापाः प्रकृतेरन्पधाभावो जन्म न कथंचिद्गविष्यति ।। २९ ।। अपंचापर आत्मनः संसारमोक्षयोः परमार्थसद्भाववादिनां दोप उच्य- ते । अनादेरतीतकोटिरहितस्य संसारस्यान्तवत्वं समाप्तिन सेत्स्यति प्रक्तितः सिद्धिं नोपयास्यति । न शनादिः सन्नन्तवान्कश्चित्पदार्थों दृष्टो ·पपकरणम् ४] भानन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। गृहीतं चापि यत्किंचित्मतिबुद्धो न पश्यति ॥३५॥ खने चावस्तुकः कायः पृथगन्यस्य दर्शनाद । यथा कायस्तथा सर्व चित्तदृश्यमवस्तुकम् ॥३६॥ 1. ग्रहणाजागरितवत्तहेतुः स्वम इप्यते । तद्ध- तुत्वात्तु तस्यैव सजागरितमिप्यते ॥ ३७ ॥ पही परिकचिदिरण्पादि न मानोति । गतव न देशान्तरं गच्छति समे ॥३५॥ स्वमे पाटन्हश्यते यः फायः सोऽवस्तुकस्वतोऽन्यस्प स्वापदेशस्पस्प पृपक्षापान्तरस्प दर्शनात् । पपा स्वप्रहश्या कापोऽ. संस्वधा सर्व पित्ताश्यमवस्तुकं जागरितेऽपि वित्तश्पत्वादित्यर्थः। स्वमसमत्वादसजागरितमपीति प्रकरणापः ॥ ३६॥ इतश्चासत्त्वं जाग्रस्तुनो जागरितवजागरितेस्पेव ग्रहणामाखमा फलामावादिस्याह । रहीतं चेति । अथवा लोकाटया यत्किविहीत वनामोद- कादि पशिदानव किंचिकरोमीति मैवियुदोऽन्यमत्यपपापान ससंघन्धित्वेनापिग- यति । न बदामासमात्र वेश्याए । गृहीतं चेति । उफम विवक्षित्वा श्लोकास- रागि योनयति । मित्रापेरिस्पादिना ।। ३५॥ यि समारस्पायर्या येन देहेर्न नाम्यादिषु पर्यटवि स मिथ्या पाभूतस्य निश्चल स्य देहस्य दर्शनात् । तथा जागरिते येन परिमानकादिशरोरेण छोकस्य पूग्यो है। प्यो या एश्यते स मिथ्या कथ्यते । पृथगेव कूटस्पननास्पशरीरस्यामवादित्याह । स्वमे चेति । किंच या स्वमे देहो मिथ्या दपा विपश्यं जहं सर्वमवस्तुकं मि. च्याभूतमेपिवव्यमित्याह । पपेति । पूर्वार्धगवान्याराणि योजयति । स्वप्न इति । उचरागवानि व्याकरोति । पत्पादिना। मकरणामुपसंहरति । स्वम इति ॥३६॥ पपा जागरिवं तया स्वमो गृलवे । वय च स्वस्य जागरिवकार्यवाएः स्वमद- या घस्यैव जागरिदं सदिवि स्वप्नवन्मिध्यावमित्याह । ग्रहणादिति । किंच जाग- शिवाय विधमाललसने कसाधारणा"च पवनो नास्ति स्वाकारणावास्कित धपा मासमानस्वमित्याह । तदेतुत्वादिति । जागरितस्य वस्तुतोऽसवे हेत्वस्तरप- रत्वं लोकस्य दर्शयति । इनश्चेति । इतःशब्दार्थमेव स्कोरपन्पूर्वाष योजयवि । जाग- घ. सवितार...अ.त .प.प. १.अ.अ. 'ग्याधत। ४ क. स्वापाई।५ क.प. 'तस्पर । (ग.... समे। क. ७. म. नयादि सका। १.प. 'नुभा.. तान्यक्षराणि न्या. पा ली.'11... म. वन्मि १५ ग. अ. र १६ क. 'वं 4110 ग.१. वस्तुतो।। ग ... सुटर।

·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [अलावशान्यास्य उत्पादस्याप्रसिद्धत्वादजं सर्वमुदाहृतम् । नं च भूतादभूतस्य संभवोऽस्ति कथंचन ॥ ३८ ॥ हकरूपेण स्वप्नस्य तज्जागरितं हेतुरस्य स्वप्नस्य से स्वमस्तद्धेतुर्जागरित- कार्यमिष्यते । वद्धेतुत्वाजागरितकार्यत्वात्तस्यैव स्वश एव सज्जा- गरित न स्वन्येषाम् । यथा स्वप्न इत्यभिप्रायः । यथा स्वतः स्वमहश एवं सन्साधारणविद्यमानवस्तुवदवभासते तथा तत्कारणत्वात्साधारण- विधमानवस्तुवदवभासमान न तु साधारणं विद्यमानवस्तु स्वमवदेवेस्प- भिमायः॥ ३७॥ ननु स्वप्रकारणत्वेऽपि जागरितवस्तुनो न स्वप्नवदवस्तुत्वम्। अत्यन्त- चलो हि स्वनो जागरितं तु स्थिरं लक्ष्यते । सत्यमेवमविवेकिनां स्यात् । विवेकिनां तु न कस्यचिद्वस्तुन उत्पादः प्रसिद्धोऽतोऽप्रसिदत्वादुत्पाद- स्यात्मैव सर्व मित्पज सर्वमुदाहृतं वेदान्तेषु सवाद्याभ्यन्तरो आज इति । थैदपि मन्यसे जागरितात्सतोऽसत्स्वनो जापत इति तदसत् । न भूता-" द्विधमानादभूतस्पासतः संभवोऽस्ति लोके । न बसतः शशविषाणादे संभवो दृष्टः कथंचिदपि ॥ ३८॥ रितवदिति । उत्तरार्ध योजयति । तद्धेतुत्वादिति ! सति ममावरि बाध्यत्वं स्वस्य मिथ्यावं जागरितस्य पुनस्तदनुपलम्मात्परमार्थतः सखम् । कार्यस्य मि- प्यावे कारणस्यापि मिथ्यात्यमिति मानाभावात् । न हि सर्वसाधारणं विधमानं च जागरित मिथ्या भवितुं युक्तमित्याशङ्कयाऽऽह । युथेत्यादिना ॥ ३७॥ कार्यकारणभावेऽपि स्वपजागरितयोर्न मिथ्यात्वमविशिष्टमत्यन्तवैषम्यादित्यास- याऽऽह । उत्पादस्पेति । यत्तु कार्यकारणत्वं सत्यासत्ययोरिव स्वमजागरिठयो. रित्युक्तं तेदुरुक्तमित्याए ।न चेति । छोकव्यावामाशलामाह । नन्विति । कि. मिदं वेलक्षण्यासविवेकिनां प्रतिभाति किंवा विवकिनामिनि विकल्याऽऽपमङ्गोकरोति । सत्पमिति । द्विवीयं मत्याह । विवे किनां त्विति द्वितीयमागमाकाक्षाद्वारा विमन- । पदपीत्यादिना । संभवो नासवोऽस्वीत्येठदृष्टान्वेन साधयति । न हीति । कर्य चिदपि सवोऽसवो वेत्यर्पः ॥ ३८॥ म. स्वमस्त वा २५.र.ज. राजामक. 'मस्त'। ४५. 3. अ.स ५ न. मम .स. प. म. व Trai10. 'तु... स्व प्रतिका ..फ.प. Nainmम. भेगा. परमिग. प्र. प्रमि । म.प.स १५. मा. स. प. 'पारे । ग. यो: स0स. तदयुक्त।

·मकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीफांसंवलितशांकरभाष्पसमेताः।. १७० असजागरिते . दृष्ट्वा स्वप्ने पश्यति तन्मयः। असत्स्वप्रेऽपि दृष्ट्वा च प्रतिबुद्धोनपश्यति॥३९॥ ननूक्तं स्वपैय स्वमो जागरितकार्यमिति तत्कथमुत्पादोऽमसिद बस्युच्यते । शृणु तत्र पथा कार्पकारणभावोऽस्माभिरभिमेत इत्पसद- विद्यमानं रखुसर्पवतिफल्पितं वस्तु जागरिते दृष्ट्वा तद्भावभावितस्तन्मयः स्वोऽपि जागरितवद्वााग्राहकरूपेण विकल्पपन्पश्पति तथाऽसत्स्वप्नेऽ. पि दृष्ट्वा च प्रतिबुद्धो न पश्यत्पविकल्पयंश्वशब्दात् । तथा जागरि- तेऽपि दृष्ट्वा स्वने न पश्यति कदाचिदित्यर्थः । तस्माज्जागरितं स्वम- हेतुरुच्यते न तु परमार्थसदिति कृत्वा ॥ ३९ ।। यदक्तमुपादस्याऽमसिद्धत्वं उदयुक्तम् । स्वप्रजागरितयोस्त्वया कार्यकारणत्वानीक- रणादित्याशङ्कयाऽऽह ! असदिति । जागरिव दृष्टस्य स्वेने दर्शनात् । जागरितस्य स्वमं प्रति कारणवं चेतहिं स्वप्ने दृष्टस्य जागरितेऽपि दर्शनासस्य जागरिव पति का- रणत्वं किं न स्यादित्याशङ्कयाऽऽह । असत्स्वप्रेऽपीति । लोकव्यावयाँमाशङ्कामुरपा- पयति । नन्विति । पूर्वापरविरोपे चोदित परिहारे कप्यमाने मनःसमाधानं प्रोय- वे । विति । तमेव प्रकारं प्रकटयन्नक्षराणि योजयति । असदिति । तुच्छत्वं व्यवच्छिनत्ति । रज्ज्विति । दर्शनस्यामासत्वं सूचयति । विकल्पितमिति । यथा जामदृष्टस्य विशेषस्य स्वप्ने दर्शनानागरिववासनाधीनः स्वमो जागरितकार्यवेन व्यव- हियते तथा स्वमे दृष्टस्य जागरिवेऽसि दर्शनात्तत्कार्यत्वं जागरितस्य प्राप्तमित्याशङ्कप द्वितीया व्याचष्टे । तथेति । यत्तु वमजागरितयोरुक्तं कार्यकारणत्वं तदपि न मि. समिति निपशवा' कपयति । चशब्दादिति । तस्मात्मायशः स्वास्य जामवासना- धीनत्वादिति यावत् | जागरिवस्य परमार्थसचीत्कार्यस्य समस्यापि वादात्म्याचधात्वं विवक्षित्वा कार्यकारणत्वप्रथा कथं न भवतीवि व्यारत्यं कथयदिन विति ॥३९॥ १च. स्वप्ने है। २ क. 'स्त्वका । ३. 'रित'। ४ ग. स्वमद ५ ग. प्राय॑ते । इस 'कल्पयानिति । ७. जागरे दृष्टा ८ ग... उजामदासाग. व .. सत्यवा। "य. त्यातरम. घ. प्र. णत्वं काग, 'गत्वकथा न।

·१७८ गौरपादीपमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [मलावशानपारूप नास्त्यसदेतुकमसत्सदसहेतुकं तथा । सच्च : सहेतुकं नास्ति सहेतुकमसत्कुतः ॥४०॥ विपर्यासाद्यथा जामदचिन्त्यान्भूतवत्स्टशेत् । . परमार्थतस्तु न कस्पचित्केनचिदपि प्रकारेण कार्यकारणभाव उप- पद्यते । कथम् । नास्त्पसहेतुकमसच्छशविषाणादि हेतुः कारणं प- स्पासत एव सकुसुमादेस्तदसद्धेतुकमर्सन विद्यते । तथा सदपि घटादि- वस्तु । असद्धेतुकं शशविषाणादिकापं नास्ति । तथा सब विद्यमानं घटादिविधमानघटादिवस्त्वन्तरकायं नास्ति । सत्कार्यमसत्कुत एव संभवति । न चान्पः कार्यकारणभावः संभवति शक्यो वा कल्पयितुम् । अतो विकिनार्मसिद्ध एव कार्यकारणभावः कस्यविदित्पमिमापः॥४०॥ पुनरपि जाग्रत्स्वप्रपोरसतोरपि कार्यकारणभावाशङ्कामपनपनाह । व्यावहारहष्टया कार्यकारणत्वं स्वमजागरितयोरुक्तम् । तत्वष्टप्या त्वसिद्धमेव कचिदपि कार्यकारणत्वमिति वदस्तुनोऽज्ञानादवस्त्वेव कार्य भवतीवि मवं व्यावय- वि । नास्तीति । शून्यवादिनस्तु सदेव कार्य जायते शून्यादिवि मन्यन्ते वान्मत्यां- । सदिति । दधेत्यनेन नास्तीत्येवदनुकृप्यते । सांख्यादयस्तु कार्यकारणेयोर्दयो- रपि सर्व संगिरन्वे वान्प्रत्युक्तम् । सचेति । सद्रन कारणं मिथ्यामपञ्चसृष्टरित्येके वर्णयन्ति बानिराचष्टे । सद्धेतुकमिति । श्लोकस्य वात्पर्यमाह । परमार्थतस्विति । प्रसिद्ध कार्यकारणत्वं ययो कया च मक्रियया पतिपादयितुमचितमन्यथा प्रसिद्धिप- कोपादित्याक्षिपति । कमिति । अनिर्वाच्यं मायामयं कार्यकारणत्वं मनोविमावति- दमयौक्तिकमविकत्य प्रसिद्विरविरुद्धेत्यभिसन्धायाऽऽयं पादं विभजवेनास्तीत्यादि- ना। द्विवीयं पादं व्याचष्टे । तथेत्यादिना । दृतीय पादं व्याकरोति । तथा सच्चेति। चतुर्थपादार्थमाह । असदिति । अस्तु वहि मकारान्तरेण कार्यकारणमाव इत्याशङ्कप योग्यानुपलब्धिविरुद्धत्वान्मैवमित्याह । न चेति ।। ४०॥ स्वमजागारवयोर्वस्वुतो नास्ति कार्यकारणत्वमित्यत्रैव हेत्वन्तरमाह । वि- पर्यासादिति । छोकस्य वात्पर्यमाह । पुनरपीति । अक्षरा कपयति । च. कषं तबाह । ना। २ क. पुष्पा'। ३ च. "देरस। ४ च. सद्वियी ५१. तु शीघ. 'तुका ६७."स्ति । सकस्ति स' का. घ. 'दिव। ८ छ. 'मप्रति ९. 'नपस्तमाह 11.क. प्रतिषिदमे ग. 'न्वस्तुतोऽना.ज. म्यत्वादि । १३ ग.'' 'सीसनु। ४ 'यो ... n mann . दिवा' 10 ज. नोमिन ।

·पर्धपकरणम् ४] आनन्दगिरिकवटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। तथा वन विपर्यासाद्धर्मास्तत्रैव पश्यति ॥४१॥ उपलम्भात्समाचारादस्ति वस्तुत्ववादिनाम् । विपर्यासोदविवेकतो पथा जाग्रजागरितेऽचिन्त्पान्भावानशक्पचि- न्तनीपारज्जुसर्यादीन्भूतत्ववत्परमार्थवत्स्पृशनिव विकल्पयेदित्यर्थः । कविधथा तथा स्वप्ने विपत्तिाद्धस्त्यादीधर्मान्पश्यनिय विकल्पपति तत्रैव पश्यति न तु जागरितादुत्पद्यमानानित्यर्थः ॥ ४१ ॥ पाऽपि बुद्धरद्वैतवादिभिजातिर्देशितोपदिष्टा । उपलम्भनमुपलम्भस्त- स्मादुपलब्धेरित्यर्थः । समाचाराद्वर्णाश्रमादिधर्मसमावरणात्ताभ्यां हेतु भ्यामस्ति वस्तुत्ववादिनास्ति वस्तुभाव इत्येवंवदनशीलाना हढाग्रह- वतां श्रद्दधानानां मन्दविवेकिनामर्थोपापत्वेन सा देशिता जातिः । ता ग्रहन्तु तावत् । वेदान्ताम्पासिना तु स्वयमेवाजाद्वयात्मविषयो विवेको भविष्यतीति न तु परमार्थबुद्धया । ते हि श्रोत्रिपाः । स्थूलबुद्धिवाद- विपर्यासादित्यादिना । कश्चिदित्यस्य पूर्वेण क्रियापदेन संबन्धः | दृष्टान्तमनूच दाटीतकमाह । यथेत्यादिना ॥४१॥ तत्वदृष्टया कार्यकारणत्वस्यामसिद्धत्वे कथं जन्मादिसूत्रममुखैः सूत्रैर्जगत्कारण ब्रह्म सूत्रितमित्याशङ्कयाऽऽह | उपलम्भादिति । अविवेकिनां विवकोपायत्वेन कार्य- कारणत्वमुपेत्य सूत्रकारप्रवृत्तिरित्यर्थः । सोकाक्षराणि व्याचष्टे । याऽपीत्यादिना । भस्ति वस्तुभावो द्वैतस्येति शेषः । कार्यकारणभावमुपेत्य जन्मोपदिशवामद्वववादिना मन्दविवेकिषु विवेकदान्योपायत्वेन कथं तदुपदेशः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह । तामिति । यदा ब्रह्मणः सकाशादशेष जगद्भवतीत्यम्युपेतं तदा वदविरेकेण जगवोऽमावा- नहीव सर्वमिति निश्चितम् । वद्विषयेपुं च वेदान्तेषु पौर्वापर्यंणालोचिवेषु धदम्यासि- नां तेषां तदभ्यासमसादादेव कूटस्थाद्वितीयवस्तुविवेकदान्य सेत्स्यवीत्यभिप्रेत्याद्वैववा- दिभिर्नाविरुपदिष्टा न तु द्वैतस्य श्रुतितो न्यायतश्च निकपयितुमशक्यस्य परमार्थत्वं एहीत्वा जाविरुपदिष्टेत्यजातिरेव पारमार्थिकीत्यर्थः । चतुर्भपादार्थमाह । वे हीति । व प. यथा । २ क. 'सादिवि । ३ ख. सादिरुद्धान्दरत्या। ४ क. 'दीन्य। ५, श्वतीय ग. च । ७ छ, 'धु म.म. प्र. 'स्तुविश्यति ९ क. ति ॥ २॥ते।

·१८० गौरपादीयमाण्डक्पोपनिषत्कारिकाः। [भलाशानयास्यं जातिस्तु देशिता बुद्धैरजातेबसतां सदा ॥४२॥ अजातेखसतां तेपामुपलम्भादियन्ति ये। जाति- दोपानसेत्स्यन्ति दोपोऽप्यल्पोभविष्यति॥४३॥ उपलम्भात्समाचारान्मायाहस्ती यथोच्यते । . जातेः । अजातिवस्तुनः सदा प्रस्पन्त्यात्मनाशं मन्यमाना अविवेकिन इत्पर्यः । उपायः सोऽवतारापेस्युक्तम् ॥ ४२ ॥ पे चैवमुपलम्भात्समाचाराचाजातरजातिवस्तुनवसन्तोऽस्ति पस्त्वि- स्पद्वपादात्मनो विपन्ति विरुद्ध पन्ति द्वैतं मतिपयन्त इत्पर्यः । तेषामजातेस्रसता प्रधानानां सन्मार्गावलम्बिनो जातिदोषा नात्युपल- म्भकृता दोपा न सेत्स्पन्ति सिद्धिं नोपपास्पन्ति । विवेकमार्गप्रवृत्तत्वा- त् । यद्यपि कश्चिद्दोषः स्यात्सोऽप्यल्प एव भविष्यति । सम्पग्दर्शना- प्रतिपत्तिहेतुक इत्यर्थः ।। ४३ ॥ ननूपलम्भसमाचारयोः प्रमाणत्वादस्पेव द्वैत वस्त्विति । नोपलम्भ- समाचारपोर्व्यभिचारात् । कथं व्यभिचार इत्युच्यते । उपलभ्पते हि तेषां विवेकोपायत्वेन जाविरुादिष्टेत्यत्रोपक्रममनुकूल यति । उपाप इति ॥ ४२ ।। उदरमन्तरं कुरुवे | भय तस्य भयं भववीत्यादिश्रुतिभ्यः । ब्रह्माण विकारदर्शिना भयप्राप्तिः श्रूयते । तथा च श्रोत्रियाणामपि भेदर्दशिनां नानुग्राह्यतेत्याशङ्कयाऽऽह । अजातेरिति । न हि कल्याणकरकश्चिदुर्गति ताव गछत्तीति स्मृतेस्तेपामात्यन्तिकपत. नामावेऽपि निन्दानुपपत्या कश्चिदोपलेशः संभवतीत्याशङ्कय सम्यादर्शनामाप्ति- प्रयुक्तं गर्भवासादिदोषमभ्यनुनानाति । दोषोऽपीति । भन्वयमादर्शयन्पादत्रयगवा. न्यक्षराणि योजयति । पे चेत्यादिना । चतुर्थपादं व्याचष्टे । यद्यपीति । कधि- निन्दानुपपचिसूचित इति यावत् || ४३ ॥ यत्तु हेतुभ्यां द्वैतस्यास्तित्वमुक्तं व पयति । उपलम्भादिति । लोकव्यावस्या- माशङ्कामनूध दूषयति । नन्वित्यादिना | व्यभिचारस्यासिद्धिमाशङ्कय परिहरति । कमित्यादिना । उपलम्भसमाचारौ मायामये हस्विनि वस्तुत्वाभावेऽपि भवतः । क. 'क्तम् । ये । २ घ. "स्विति सदयमात्म। ३ क. व छ. 'यात्म'। ४ स. च. स. 'गद्वय ५ च. अ. द्वैत ६३. 'यत्र पादपिकाउक. प.ह. ज. दर्शनानानु। ९. ग. घ. छ. ड, 'भिदेव ले।

·चमकरणम् ४] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशाफरमाष्पसमेताः । उपलम्भात्समाचारादस्ति वस्तु तथोच्यते ॥४४॥ जात्याभासं चलाभासं वस्त्वाभास तथैव च । अ- जाचलमवस्तुखं विज्ञानं शान्तमद्वयम् ॥४५॥ मापाहस्ती । हस्तीव हस्तिनमिवात्र समाचरन्ति । बन्धनारोहणादिहस्ति- संबन्धिमिधर्हस्तीति चोच्यतेऽसन्नपि यथा तथैवोपलम्भात्समाचारोई. तं भेदरूपमस्ति वस्त्वित्युच्यते । तस्मानोपलम्भसमाचारो द्वैतवस्तुस- दावे हेतू भवव इत्यभिमायः ॥ ४४ ।। किं पुन: परमार्थसद्वस्तु यदास्पदा जात्याचसबुद्धय पाहे । अजाति सज्जाविवदवभासत इति जात्पाभासम् । तथा देवदत्तो जापत इति । पलाभासं चलमिवाभासत इति । यथा स एव देवदत्तो गच्छतीति । बस्त्वाभासं वस्तु द्रव्यं धर्म तददवभासत इति वस्त्वाभासम् । यथा स एव देवदत्तो गोरो दीर्घ इति । जायते देवदत्तः स्पन्दते दीघाँ गोर इत्येवमवभासते । परमार्थतस्त्वजमचलमवस्तुत्वमद्रव्यं च । किं तदेव भकोरं विज्ञानं विज्ञप्तिः। जात्पादिरहितत्वाच्छान्तम् । अत एवाद्वयं च तदित्यर्थः॥४५॥ पिन तयोरस्वि वस्तुत्वसाधत्वमित्युपसंहरति । तस्मादिति ।। ४४ ॥ भूवदर्शनावष्टम्मेन निमित्तस्यानिमितत्वमुक्तमेतदन्तः छोकविप्रपधिवम् । संमति दर्शनमुपसंहराति । जात्पाभासमिति । श्लोकाक्षराण्याकाक्षाद्वारा विवृणोति । पुनरिस्पादिना । गौरत्वदीर्घत्वोक्स्या देवदतस्य गुणवश्वेन द्रव्यावं स्फुटीशि- पूरी थार्यरत्यदेपर योजयति । जापन, स्पादिना । विशेष्यं प्रश्नपूर्वक दिपति । कि तदित्यादिना ॥ ४५ ॥ ११. राईतरू'1 . सदेतभेद। २ प. इत्यत आर.क. 'लामि .. पिंगा। अ. कारधि ७५. कमि ८ ग. E. मे ९ग... बानुग...

·गौडपादीयमाहूंपोपनिषत्कारिकाः। मलातशायारूप एवं न जायते चित्तमेवं.धर्मा अजाः स्मृताः। ए. वमेव विजानन्तो न पतन्ति विपर्यये ॥४६॥ ऋजुवक्रादिकाभासमलातस्पन्दितं यथा । ग्रह- णग्राहकाभासं विज्ञानस्पन्दितं तथा ॥४७॥ एवं यथोक्तेभ्यो हेतुभ्यो न जायते चित्तमेवंधर्मा आत्मानोऽजाः स्मृ- ता ब्रह्मविद्भिः । धर्मा इति बहुवचनम् । 'देहभेदानुविधायित्त्वादद्वपस्पै- वोप!रतः । एवमेव यथोक्तं विज्ञानं जात्यादिरहितमद्वयमात्मतत्त्वं वि- जानन्तस्त्पक्तबाझेपणाः पुनर्न पतन्त्पविद्याध्वान्तसागरे। विपर्पये तर को मोहः कः शोक एकत्समनुपश्यत इत्यादिमन्त्रवर्णात् ॥ ४६ ॥ यथोक्तं परमार्थदर्शनं प्रपञ्चयिष्यन्नाह । यथा हि लोके अजु- वनादिमकाराभासमलातस्पन्दिवमुल्काचलनं तथा ग्रहणग्राहकामास विपिविषपामासमित्यर्थः । किं तद्विज्ञानस्पन्दितम् । स्पन्दित- मिस्पवन्दितमविद्यपा। न खचलस्य विज्ञानस्प स्पन्दनमस्ति । ब्रह्मणश्विद्रूपस्याजत्वमुपपादितमुपसंहरति । एवं नेति । चित्मविपिम्बानी जीवा- नां बिम्बभूत ब्रह्ममात्रत्वादजत्वमविशिष्टमित्याह । एवमिति । उक्तब्रह्मात्मैक्यज्ञानस्य फलैमाह । एवमिति । लोकाक्षराणि व्याकरोति । एवमित्यादिना । कार्यकारणा- भावस्य दुर्मणत्वादेयो यथोक्ता हेववश्चित्तं चैतन्यं ब्रह्मेति यावत् । एवामिति मविवि- म्वानां बिम्बमात्रत्वं जीवानामपि प्रविबिम्बकल्पानां बिम्बभूवब्राँमात्रत्वादित्यर्थः । भद्वयस्य बहुवचनभावत्वमयुक्तमित्याशङ्कयाऽऽह । धर्माइतीति । उत्तरार्ध योजयति । एवमेवेति । विज्ञानं विज्ञप्तिरूप प्रेत्यर्थः। यथोक्तज्ञाने मुख्यानधिकारिणो व्यपादि- शति । त्यक्तेति । उक्तज्ञानवतां संसारसंत्रासामावे प्रमाणमाह । तन्नेति ।। ४६ ॥ विज्ञानमजमचलमेव जात्याभास" चलाभासं चेत्युक्तं तदिदानी दृष्टान्तेन प्रपश्चय- ति । ऋजुवकादिकेति । भमच्युतपूर्वस्वरूपस्यासत्यनानाकारावभासो विवस्वत्र विज्ञानस्य सन्दितत्वं श्लोकस्य वात्पर्यमाह ! यथोक्तामिति । वन दृष्टान्तमागं व्या चष्टे । यथा हीति । दार्शन्तिकं योजयति । तथेति । किमित्यविधामन्तरेण मुख्य- मेव पन्दं विज्ञानस्य नेष्यते तत्राऽऽह ! न हीति । निरवयवस्य विभुनो विज्ञानस्य १च,१च विज्ञातोना२५. झ. 'ज्ञान रस।३ क.देहे में।४ च. 'चारात ए॥५.पुनः पुनर्निप।६ क. "पया। छ. "विद्यायान। ख. ज. एवमिति। छ.स.चित्तप्रति। १० म.नांवि.प.मवाश। १२७. स्मैकत्वज्ञाश... लबत्वमा11४. योग्या य१५छ, योक्तई। ख.प.ह जमा १७...ज.नग... मोरेय । १९ख...शाधि । २०.प.ज. सन.अ. 'नस्प।

·चतुर्भपकरणम् ४] आनन्दगिरिकतटीकासवलितशांकरभाष्यसमेताः। १८ अस्पन्दमानेमलातमनाआसमज यथा। अस्प- म्दमानं विज्ञानमनाभासमजं तथा.॥४८॥ जलाते स्मन्दमाने वै नाभासा अन्यतो वः।न ततोऽन्यत्र निस्पन्दानालातं प्रविशन्तिते॥४९॥ अजावलमितियुक्तम् ॥४७॥ अस्पन्दमानं स्पन्दनवर्जितं तदेवालातज्वाधाकारणाजापमानम् । अनाभासमज यथा तथाऽविधया स्पन्दमानमविद्योपरमेऽस्पन्दमानं नास्पोद्याकारणानाभासमजमचलं भविष्यतीत्पर्थः॥४८॥ किंच सस्मिन्नेवालाते स्पन्दमान झजुवकाचाभासा अलातादम्पतः कुतश्चिदागत्पालातेनैव भवन्तीति मान्यतोमुवः । न च तस्मानिस्पन्दा. दलातादपत्र निर्गताः न च निस्पन्दमलावमेव प्रविशन्ति ते ॥४९॥ वस्तुवश्वलनविलस्याविद्यमानमेव सन्दनमित्यत्र वाक्योपक्रमानुकूल्यं कथयति । - मेति ॥ ४७॥ विज्ञानं शान्तमित्युक्तं दृष्टान्वेन पष्टयति । अस्पन्दमानमिति । शोकाक्षराणि व्याकरोति । अस्पन्दमानमित्पादिना । वथाविधयेत्यमाविधयेति च्छेदः ॥ ४८ ॥ भलावदृष्टान्ते कथमृजवक्रादीनामसवमित्याशङ्कायां निरूपणासहत्वादित्याह । भ- लात इति । यदा खल्वला सन्दमानमवविष्ठवे वदा तस्मिन्नन्यतो देशान्तादांग- त्यामासा भवन्तीवि न शक्यं वक्तुमृजुवाघामासाना देशान्दरौदागमनस्यानवगमाघ- दा दैवालातं निस्सन्दनं स्पन्दनवर्जितं पर्वते तदा ततोऽन्यभाभासा भवन्तीत्यपि न युक्त वामनुपलम्भाविशेषात् । न चाभासास्वस्मिन्नेवालावे लीयन्ते तदनुपादानवाद । यदि हि स्पन्देननिमित्तमलातमुपादानं वदा निमिचाभीवमात्रा मिचिकाभावादर्शनाहज- वाघाकाराः स्पन्दनाभावेऽप्यलावे भवेयरित्यर्थः । इतश्च दृष्टान्दै टानामामासाना मिथ्यात्वमेष्टव्यमित्याह । किंचेति । हेत्वन्तरमेव स्पष्टयन्पूर्याक्षराणि च्याचष्टेत. स्मिन्नेवेति आमासाना देशान्तरादागमनस्यानुपलम्भो हेतुः कर्तव्यः । अनुपलब्धिमेव हेतूकत्य तृतीयपादार्थमाइ । नचेति । चतुर्थपदार्थमाह । न च निस्पन्दमिति ४९।। ह.भ.ज. 'नमाला'। २ न. प. र.ज. साधान्य। ३ घ. 'स्पदभार . जा ५. 'विद्यास्प६घ,..ज. 'याका ७२'रेण नाक.करपस्या स.प. उ.वि. पया विद्यमा... वाक्य"ज. अजस्येति । १२. 'सन्दादि ३ ख. 'रागम'४. युक्तम) १५५, छ. 'न्दनाने । १६ फ. भासमा'| 19. 'भावद।१८ क. 'धान्ताना।

·गोपादीपमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । . [भलावशान्याम ननिर्गता जलातात्ते द्रव्यत्वाभावयोगतः। वि- ज्ञानेऽपि तथैव स्युराभासस्याविशेषतः ॥५०॥ विज्ञाने स्पन्दमाने वै नाभासा अन्यतोमुवान ततोऽन्यत्र निरुपन्दान विज्ञानं विशन्ति ते ॥५॥ ननिर्गतास्ते विज्ञानाद्रव्यत्वाभावयोगतः। का- कारणताभावाद्यतोऽचिन्त्याः सदैव ते ॥५२॥ फिंचन निर्गता भलाताचे आभासा महाविद्रव्यत्वाभावयोगतः द्रव्य- स्प भावो द्रव्पत्वम्। तदभावो द्रव्यत्वाभावः। द्रव्यत्वाभावयोगतो द्रव्य स्वाभावयुक्तेर्वस्तुस्वाभावादित्यर्थः वस्तुनो हिमवेशादिसंभवति नावस्तुनः। विज्ञानेऽपिजात्याचाभासास्तथैव स्पुरामासस्पाविशेषतस्तुल्यत्वात्॥५०॥ कथं तुल्यत्वमित्याह । अलातेन समानं सर्व विज्ञानस्य । सदा अचलत्वं अवकाधामासानां दृष्टान्वे निर्गमनमवेशयोरसंभवं साधयति । नेत्यादिनाष्टा- न्वनिविष्टामासवदार्शन्तिकेऽपि जन्माधाभासा मिध्येव मवेयरित्याह । विज्ञानेऽपीति । अजुवकाधाकारेषु जन्माघाकारेषुचामासत्वस्य तुल्यत्वादिवि हेतुमाहाआमासस्पेति। इवश्च धान्वे मिश्याबमामासानामेष्टव्यमित्याह । किंचेति । वदेव पूर्वार्धयोजनयों विश- दयवि । नेति । मजुवकाचामासानो वस्तुतोऽभावेऽपि किमिति मवेशायसिद्धिरित्याश- याऽऽहावस्तुनो हीति।द्वितीया"योजयन्दान्तिकमाचष्टे विज्ञानेऽपीति॥५०॥ दुल्यत्वं सार्थेनोत्तरलोकेन साधयति । कथमित्यादिना । न हि तस्मिन्विज्ञाने यथा कपंचिञ्चलेनववि वोऽन्यस्मात्कस्माचिदागत्य जन्माधाभासास्तत्र भवितुमई. दि । वथा अंधाभावान च तस्माद्विज्ञानादवलतयाऽवस्थिवादन्यत्रामासा भवितुम- सहन्ते । प्रवीत्यमावस्य तुल्यत्वानापि "पदेव विज्ञान प्रविशन्ति । तस्य केवलस्य वटुपादानत्वानुपगमात् । ने च वे विज्ञाने पवेष्टुं समर्यास्ततो निर्गन्तुं वा पारयन्ति । तेषामवस्तुस्खादित्यर्थः । कयं वर्हि विज्ञाने मयां षामित्याशङ्कथ मूवेत्याह । कार्य- ति । आभासानां विज्ञानस्य च कार्यकारणेवाया दुर्वर्धनत्वादाभासाः सर्वदैव निरू- पयितुमशक्यत्वान्मायामयाः सन्तो मिध्यैव मवन्तीत्यर्थः । सार्थलोकतात्पर्यमाह । अलातेनेति । वहि सक्रियत्वमपि विज्ञानस्य प्रसत्यवेत्याशङ्कयाऽऽहासदेवियदि 15. घ. 'ताविरक.. 'नाते द्रव्य ज. चनि'४. ज. दिव दवा ५छ. युने वस्तु.६५. "त्यामा... शनयोज. निमित्तामा रख.'पिजात्यामा सवय.'त्वमा १२ ७.'याय ३क. दार्थो १४.नं संभव छलनं भाग. झ.'स्मादिम.प्रथनामा १५क, तदेव ।।८७.नते। तया २ पत्ता १०, पत नेत्सदा २२५, इ.जा.'त्याह।

·बर्षमकरणम् ४] भानन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः । द्रव्यं द्रव्यस्य हेतुः स्यादन्यदन्यस्य चैव हि। द्रव्यत्वमन्यमावो का धर्माणां नोपपद्यते॥५३॥ तु विज्ञानस्प विशेषः जात्याद्यामासा विज्ञानेऽचले किं कृता इत्याह । का. कारणतामावाजन्यजनकत्वानुपपत्तेरभावरूपत्वादचिन्त्यास्ते यतःस- देवापथाऽसत्स्वृज्वाधाभासेपुवादिबुद्धिष्टाऽलातमोत्रे तपोऽसरस्वे. र नात्यादिषु विज्ञानमाने जात्पादिबुद्धिषवेति समुदापार्थः ।।५९॥५२॥ अजमेकमात्मतरवमिति स्थितं तन पेरपि कार्यकारणभोवः कल्प्यवे तेषां द्रव्य द्रव्यस्पान्यस्पान्पदेतुः कारणं स्पाम तु तस्यैव तत् । मा- प्पद्व्यं कस्पचित्कारणं स्वतनं दृष्टं लोके । न च द्रव्यत्वं धर्माणा- मात्मनामुपपद्यतेऽन्यत्वं वा कुतश्चिनान्यस्य कारणवं कार्पत्वं वाम- विपेचेत । अतोऽद्रव्यत्वादनन्यत्वाचन कस्पचित्कार्य कारणं" वाऽऽ. त्मेत्यर्थः ।। ५३ ॥ विज्ञानमचलमभीष्टं वर्हि तब जात्यायामासा हेत्वमावान स्यरित्याशङ्कयान्तिमान परिहरति । जात्याचाभासा इत्यादिना । यतः सदैवाचिनया भवो मुवैति शेषः। सक्षेपतस्वात्पर्यमाह । पत्पादिना ॥ ११ ॥ ५२ ।। यदुक्त कार्यकारणवामावादिवि वदिदानीमुपपादयितुमुपक्रमते । द्रव्पमिति । भ. वयवद्रव्यमवयविन्यस्योपादानम् । भवयवगुणाश्चास्यविगुणेषु समानजावीयेप्यसभवा- यिनो दृष्टाः । न चैवमात्मनो द्रव्यत्वं येन समवायित्वम् । न च तद्रूपाणां कचिदेस- भवायित्वं गुणगुणिभावस्यान्यत्वस्य दस्मिन्दुर्वचनखादित्यर्थः । लोकाक्षराणि योजयति । अजमित्यादिना अवयवावयविविमागविरहित्वैमजत्वम् । एकत्वं गुणगुणिमावशून्यत्व मावत्यात्मवर्ष परामृश्यते । वध कार्यकारणमावं दूपयितुं सामान्यन्यायमाहातेपा मिति । भद्रव्यस्यापि रूपादेस्तन्वादिद्वारा पटशौचादी कारणत्वं दृष्टमित्यतो विशि- मष्टिा स्वतन्त्रमिति । अस्तु वर्हि द्रव्यत्वेनान्यत्वे चाऽऽत्मनि कार्यकारणत्वं नेत्याह । नचेवि। न हि इत्र गुणवत्वेन द्रव्यलं निर्गुणत्वानापि समवायित्वेन तपारवमन्योन्याश- पत्वपसंगात 1 7 च वत्र कुताश्चदन्यत्वं सर्वस्य सन्मात्रत्वेनेकरूपत्वमविमाना। भवो न वत्र कारणत्वं कार्यत्वं वा पतिपतुं शक्यमिति फलितमाह। अत इति ॥५३|| १.प. 'सरज्या २ अ. माना। ३. पाऽसमरस्। ४ अ. R५. भावा: करप्यन्ते तेपो मतमाह ।।६. 'न्यस्य हेतुः । क. छ. 'प.. १५. 'पपने ततो. .. ' पाऽमै| "ग.. 'सामा। २.. 'पी ॥ज.सि 71४३... गुगिणमा ५ प. गीत "... "क्ति ल..' म16. 'म' ·१८६ गौडपादीपमाण्डूक्पोपनिपत्कारिकाः। -[भातशान्त्याय एवं न चित्तजा धर्माश्चित्तं वापि न धर्मज- म् । एवं हेतुफलाजातिं प्रविशन्ति मनीषिणः ॥५४॥ यावद्वेतुफलावेशस्तावद्वेतुफलोद्भवः । क्षीणे हेतुफलावेशे नास्ति हेतुफलोद्भवः॥५५॥ एवं यथोक्तेभ्यो हेतुभ्य आत्मविज्ञानस्वरूपमेव चित्तमिति न चित्त- जा वाइधर्मा नापि पाशधर्मजं चित्तम् विज्ञानस्वरूपाभासमानत्वात्सर्व- धर्माणाम् । एवं न हेतोः फलं जायते नापि फलादेतुरिति हेतुफलपोर- जाति हेतुफलाजाति प्रविशन्त्यध्यवस्पन्ति । आत्मनि हेतुफलयोर- भावमेव प्रतिपद्यन्ते ब्रह्मविद इत्यर्थः ॥ ५४॥ ये पुनर्हेतुफलपोरभिनिविष्टास्तेषां कि स्पादित्युच्यते । धर्माधर्मा- रुपस्प देतोरई फर्ता मम धर्माधर्मों तत्फलं फालान्तरे क्वचित्माणिनि- कापे जातो भोक्ष्य इति पावद्धतुफलपोरवेशो हेतुफलाग्रह आत्मन्पध्या- रोपणं तचित्ततेत्पर्यः । तावद्धतुफलपोरुद्भवो धर्माधर्मयोस्तत्फलस्प चा- नुच्छेदैन प्रवृत्तिरित्पर्धः । यदा पुनर्मत्रीपधिवीर्येणेव ग्रहावेशो पयोक्ता- देवदर्शनेनावियोबूतहेतुफलादेशोपनीतो भवति तदा तस्मिन्क्षीणे ना- स्ति हेतुफलोद्भवः ॥ ५५॥ चिकीपिचकुम्भसंवेदनसमनन्तरं कुम्भः संभवति । संभूवश्वासी कर्मवया वसंविदं ज- नयवीवि व्यवहारोऽपि नोपपद्यते । कस्यचिदपि विद्वदृष्टयनुरोधेनानन्यत्वादित्याह । एवमिति । यश्च धर्मादेः शरीरादेश्व कार्यकारणभावो विद्वदृष्टया पुरस्वानिरस्वः सोऽ- प्यन्यत्वाभावेन सिध्यतीत्याह । एवं हेविति । वत्र पूर्वाध योजयति । एवमि- स्पादिना । आत्मखरूपस्य निर्विकारत्वमदन्यत्वमप्रसिद्धत्वमित्यादयो यधोक्ता हेत- वः । बाहा धर्मा घटादयो नाऽऽत्मनः । न च धर्मशब्दिवाना जीवानां चित्तशब्दिवा- त्परस्मादात्मनो जन्मति युक्तम् । वेषां मतिबिम्बकल्पानां बिम्बभूतनामात्रत्वादित्यमि- मेत्याऽऽह | विज्ञानेति । उत्तरार्ध योजयति । एवं नेति ॥ ५४॥ न फलाद्धेवुर्जायते नापि फलं हेतोरिवि ववदृष्टयोपदिष्टम् । इदानीं मुमुक्षूणां द- दभिनिवेशव्यावृत्यर्थं तदभिनिवेशाभावामावयोस्तदुद्भवानुद्भवो दर्शयति । पावदिति । भोकातराण्याकाक्षाप्रदर्शनपुरःसरं विवृणोति । ये पुनरिस्पादिना ॥ ५५॥ च.मी २ च.. 'नेन वि) ·'चतुर्भप्रकरणम् १] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः । यावद्वेतुफलादेशः संसारस्तावदायतः । क्षीणे हेतुफलावेशे संसारं न प्रपद्यते ॥ ५६ ॥ संकृत्या जायते सर्व शाश्वतं नास्ति तेन वै । सद्भावेन ह्यजं सर्वमुच्छेदस्तेन नास्ति वै॥५७॥ यदि हेतुफलोद्भवस्तदा को दोप इत्युच्यते पावत्सम्पग्दर्शनेन हेतु- फलावेशो न निवर्ततेऽक्षीणः संसारस्तावदापतो दी| भवतीत्यर्थः । क्षीणे पुनर्हेतुफलावेशे संसारं न प्रपद्यते कारणाभावात् ॥ ५६ ॥ नन्वनादात्मनोऽन्यन्नास्त्यैव तत्कथं हेतुफलयोः संसारस्प चोत्पत्ति- विनाशायुच्यते त्वैपा । शृणु । संकृत्या संवरणं संपतिरविद्याविषयो लौकिको व्यवहारस्तया संहत्या जायते सर्व तेनाविधाविषये शावतं नित्यं नास्ति वै । मत उत्पतिविनाशलक्षणः संसार आयत इत्युच्प- ते । परमार्थसद्भावेन त्वनं सर्वमात्मैव यस्मात् । अतो जोत्पभावादुच्छे. ममिनिवेशेवंशावेतुफलोद्भवे कि मवति तदाह । पावनिति । मभिनिवेशनिवृत्या सदनद्रवे वा किं स्यादित्याशययाऽऽह । क्षीण इति । भाकाङ्क्षापूर्वक पूर्षि यो. जयति । पदीति । उत्तरार्ध व्यापट सीणे पुनरिति ॥५६॥ कूटस्थमद्वितीयमात्मतत्त्वमिच्छता कुतो जन्मनाशी व्यवहियेते तत्राऽऽह संहत्पे- ति । भविघया सर्वस्य जायमानत्वं सत्यविधाविषये नित्यं नाम नास्त्येवेत्याह । शाचमिति । परमावस्तु सर्वमजं कूटस्थमास्थीयते तेन कम्पनो दिनो विनाशोना- स्त्येव हेतुफलादेरित्याह । सद्भावेनेति । पूर्वापरविरोधमाशङ्कते । नन्विति । २ वा. मात्मनो जन्मविनाशी वस्य कूटामवानापि वदोऽन्यस्य की युक्तो तस्यादितीय- स्वार । स च हेवादेवस्य जन्मनासो न खया वक्तव्यापित्यर्थः । उच्यमाने समाधाने मनःसमाधानमर्थयते । विति । वन पूर्वमागाक्षरार्थ कपयति । संदृस्ये- त्पादिना । भषिचाविषये नित्यस्य वस्तुनो मारे फलिवमाह | अत इति । दिवी. याभिरार्धमा । परमार्षेति । जापभानो जन्मादिविक्रियामावस्तमेवोच्छदामात्र प.य. 'तं तेन मास्तिरे. इतिहास... ' मोजमाप. 'यो: संभता सा ५५. 'लहिण । तर कारण मियाह । माप. तिला तिता। ७. R. "सारी जायस... आराया। 10. वेग... Amb. स्था १२१, कु. Rixग. तु 11५. 11. भागे। ...E. 'मना16.भा... नोशार.........मामा ·१८८ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [भावशान्त्यारूप धर्मा य इति जायन्ते जायन्ते ते .न तत्त्वतः । जन्म मायोपमं तेषांसा च माया न विद्यते ॥५८॥ यथा मायामयाद्वीजाजायते तन्मयोऽङ्कुराना- सौ नित्यो न चोच्छेदी तबद्धर्मेपु योजना ॥ ५९॥ दस्तेन नास्ति वै कस्यचिद्धेतुफलादेरित्यर्थः ॥ ५७ ॥ येऽप्पात्मानोऽन्येचधर्मानापन्त इति कल्प्यन्ते त इत्येवंमकारा य- पोका संघतिनिर्दिश्यत इति । संवत्यैव धर्मा जायन्ते नते' तत्त्वतः परमा- तो जायन्ते । यत्पुनस्तत्संहत्या जन्म तेषां धर्माणां यथोक्तानाम् । यथा मोयपा जन्म तथा तन्मापोपमं प्रत्पतम्पम् । माया नाम वस्तु तर्हि । नैवम् । सा च माया न विद्यते मायेत्पविद्यमानस्याख्येत्यभिप्रायः ॥२८॥ फर्ष मायोपमं तेपां धर्माणां जन्मत्याह । यथा मायामपादानादिबी. जाज्जायते तन्मयो मापामयोऽङरो नासावकुरो नित्यो न चोच्छेदी विमाशी वा । अभूतवीदेव धर्मेषु जन्मनाशादियोजनायुक्तिः । न तु परमार्थतो धर्माणां जन्म नाशो वा युज्यत इत्यर्थः ॥ ५९॥ हेतु कषयवि । वेनेति । ययां पुरोवानि भुजगाभावमनुभवन्विवेकी नास्ति भुजंगो रनुरेषा कथं वृषैव विभे पीवि भान्तमभिदधाति । भान्वस्तु स्वकीयादपराधादेव भुजंग परिकाप्य भीतः सन्पलायेते न च तत्र विवेकिनो वचनं मूढदृष्टया विरुध्यते । तथा परमार्थकूटस्यात्मदर्शनं व्यावहारिकजन्मादिवचनेनाविरुद्ध मिति भावः ।। ५७ ॥ संवृत्या जायते सर्वमित्युकं तदिदानी मपञ्चयति । धर्मा इति । तत्राऽऽपं पाद विमजते । येऽपीति । मसिद्धायद्योजकत्वमितिशब्दस्य दर्शयति । त इत्येवंमकारा इति । एवंपकारत्वमेव स्फोरयति । यथोक्तेति ! अनन्तरमकता संवृतिरिविशन्देनो- ला। तथा च संदृत्येव वे धर्मा जायन्ते न तु देशं बच्चयो जन्मास्वीत्यर्थः । न " तस्वव इत्युक्तं प्रपश्चयति । परमार्थ इति । संवृत्याऽपि जन्म पारमार्थिकमेवेत्याश- इच तृतीयपाद योजयति । यत्पुनरिति । प्रत्येवव्यं जन्मेति शेषः । चतुपादाः- माकाङ्क्षाद्वारा स्फोरयति । मापेत्यादिना ॥५॥ जन्म मायोपमं वेषामित्युक्तं तदेव दृष्टान्तावष्टम्भेन साधयति । यथेत्यादिना । लोकाक्षराण्याकाङ्क्षा दर्शयन्योजयति । कथमित्पादिना ।। ५९ ॥ घ. ह. ज.. 'प्यात्मनो। २च. 'कारा यथोक्ताः संयत्या निर्दिश्यन्त३.तु.४ "न्म येषां ।।५च. माया । ६ च. स्वातद्वदेव । ७ स. घ. ए. ज. देवधाय. छ. ज. भुजे. गा"९ग छ'. 'यति न 11.क. यथास.ग. घ. ज. B. 'ति इन्ये । १२. ' मेको। १३ ग.तु.४ज.स्फोटयति । १५ क. तदपि ।

·. चतुर्थपकरणम् ४] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। 'नाजेषु सर्वधर्मेषु शाश्वताशाश्वतामिधा । यंत्र वर्णा नवर्तन्ते विवेकस्तत्र नोच्यते॥६०॥ यथा स्वप्ने दयाभासं चित्तं चलति मायया तथा जाग्रद्वयाभासं चित्तं चलति मायया ॥६॥ अवयं च दयाभासं चित्तं स्वप्ने न संशयः अह- यं च दयाभासंतथा जाग्रन संशयः॥६२॥ स्वप्न- दृक् प्रचरन्स्वने दिक्षुवै दशसु स्थितान् । अण्ड- परमार्थतस्त्वात्मस्वनेषु नित्यकरसविज्ञप्तिमात्रसत्ताकेषु शाश्वतोऽ. शाचत इति वा नाभिधी नाभिधानं भवर्तत इत्यर्थः । यत्र येषु वर्ण्यन्तें पैरास्ते वणीः शब्दा न प्रवर्तन्तेऽभिधातुं प्रकाशयितुं न प्रवर्तन्त इत्यर्थः । इदमेवमिति विवेको "विविक्तता तत्र नित्योऽनित्य इति नो. कपते । पतो वाचो निवर्तन्त इति श्रुतेः ॥ ६॥ पत्पुनर्वाग्गोचरत्वं परमार्थतोऽद्वपस्य विज्ञानमात्रस्प तन्मनसः स्पन्दनमात्रं न परमार्थत इत्युक्तार्थी श्लोको ।। ६१ ॥ १२ ॥ इतश्च वाग्गोचरस्पाभावो द्वैतस्य स्वमान्पश्यतीति स्वमहकमवर. पटुक्तं सदावेन पजं सर्वमिति तत्मपञ्चयति । नाजेविति । आत्मनि निरया- निस्पकया नाववरवीत्यय हेतुमाह । यत्रेति । शोकस्य पूर्वाय ज्याचष्टे । परमार्थ- तस्विति । द्वितीया व्याकरोति । यत्रेत्यादिना । तति मकवेषु धन्विति यावत् । भारममु नित्यानित्यकथाभावे शंम्दागोचरत्वं हेतुस्वन प्रमाणपाह । पत इति ॥६॥ भारमनः शन्दागोचरत्वे कथमसी व्याख्यावृभिः शन्दरेव प्रतिपायदामाचरवीरया- बाइय चित्तस्पैन्दनमावमविचारसुन्दरं प्रतिपाघमतिपादकर देवमिति सहान्दमाइ । पति । स्वप्ने प्रतिपातिपादकदैवस्य चितस्पन्दिवमात्रवेऽपि जागरिते कथं वया स्यादिस्याशङ्कयाऽऽह । अदपं चेति । पौनसत्यं सोक्योराशय शहादरनिरा- सार्थत्वान्मवमिति मन्वानः सनाह परपुनरिति ।। ६१ ॥ १२ ॥ बाचो गोचरीभूतस्य देवस्यासवे हेत्वन्तरमाचक्षाणो दृष्टान्तमाचष्टे स्वरागिति थापश्यति ते न विधन्वे पृथगित्युवरण संरन्धः । सोकस्य वात्पर्यमाद । इतति । हवाशन्दामेव स्फुटयन्त्रणरागि न्याचष्टे । स्वमानिति । न ते विपन्त इवि प. निकाय र रु. प. पात्र । प्र. भाभि.ज. Yोला ५०. धागोष। (प.सन न य Reatinennis.मम्। 1.क. शम्मी 11.'पदमा १२०. नितम... .

·गौडपादीपमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [भलावशास्याएं जान्स्वेदजान्वापि जीवान्पश्यति यान्सदा ॥६३॥ स्वप्रहक चित्तदृश्यास्ते न विद्यन्ते ततः पृथक् । तथा तदृश्यमेवेदं स्वमदृक् चित्तमिष्यते ॥६४॥ चरजागरिते जाग्रदिक्षु वै दशसु स्थितान् । अण्ड- जान्स्वेदजान्वापि जीवाम्पश्यति यान्सदा ॥६५॥ म्पर्यटन्स्वप्ने स्वमस्थाने दिक्षु वैदशसु स्थितान्वमानाञ्जीवान्माणिनोड- ण्डजान्स्वेदजान्वा यान्सदा पश्यतीति । पद्येवं ततः किम् । उच्यते ॥६॥ स्वमहश्चितं स्वपक्वितम् । तेन दृश्यास्ते जीवास्ततस्तस्मात्स्व- प्रक्चित्तात्पन्न विद्यन्ते न सन्तीत्यर्थः । चित्तमेवं अनेकजीवादि- भेदाकारेण विकल्प्यते ! तथा तदपि स्वमदृक्वित्तमिदं तदृश्यमेव तेन स्वमशा श्यं तदृश्यम् । अतः स्वप्नहरव्यतिरेकेण चित्तं नाम नास्ती त्यर्थः ।। ६४॥ जानवो दृश्या जीवास्तचित्ताव्यतिरिक्ताश्चित्तेक्षणीयत्वारस्वमक्चि- वेक्षणीयजीववत् । तच्च जीवेक्षणात्मकं चित्तं द्रष्टुरन्यतिरिक्तं द्रष्ट ह- श्यत्वात्स्वप्रचित्तवत् । उक्तार्थमन्पत् ॥६५॥ ६६ ।। वदन्वयः । स्वमहशो विषयभूवानां भेदानां वा दृश्यमानत्वेऽपि देवभेदमिथ्यावे किमायावमिवि पृच्छवि । पदीति । उत्तरलोकेनोत्तरमाह । उच्यत इति ॥ ६३ ॥ | कोकाक्षराणि योजयन्कर्मधारयं व्यावयति । स्वप्नेति । जीवादिभेदानां स्वमें दृश्यमानानामुक्तानां चित्तात्पृथगसत्त्वं साधयति । चित्तमेवेति । वहिं द्रष्टा चिसं चे- वि द्वयं स्वप्ने स्वीकृतम् । नेत्याह । तथेति । वच्छब्दस्य चित्तविषयत्वं व्यावयति । तेनेति । स्वास्थस्य चितस्य स्वमविषयत्वे फलिवमाह अत इति ॥६४॥ हटान्वनिविष्टमर्थ दान्तिके योजयति । चरनित्यादिना । जामवस्थो हि पुरुषो याजीवान्पश्यतीत्यत्र जीवशब्देन कार्यकारणसंघाना गृह्यन्ते चेतनानां दृश्य- त्वाभावादिति द्रष्टव्यम् । श्लोकद्वय विवक्षिवमनुमानद्वयमारचयति । जाग्रत इति । भक्षरव्याख्यानं तु दृष्टान्तव्याख्यानेनैव सष्टवान पृधगपेक्षिवमिति विवक्षिरवाऽऽह । उक्तामिति ।। ६५ ।। ६६ ।। च.स. श्या: स्वप्रीयत्तश्या । रक. व ताहे न गौ। ३. कल्पते । ४ अ.चित्ते। ५ च. 'त तद्रष्टुमेति याच. समिति। ८ घ. 'मे मार. ज. "भेम। ९सं. मित्याह।

·१९ १ - पदुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। जाग्रचित्तेक्षणीयास्ते-न विद्यन्ते ततः पृथक् । तथा तदृश्यमेवेदं जाग्रतश्चित्तमिष्यते ॥६६॥ उमे घग्योन्यदृश्य ते कि तदस्तीति चोच्यते । लक्षणाशून्यमुभयं तन्मते नैव गृह्यते ॥ ६७ ॥ जीवचित्ते उभे दित्तत्पे ते अन्योन्यदृश्ये इतरेतरगम्ये | जीवा- दिविषयापेक्षं हि चित्तं नाम भवति । वित्तापेक्षं हि जीवादि दृश्यम् । अतस्तेऽम्पोन्पश्ये । तस्मान किंचिदस्तीति चोच्यते चित्तं वा विते. भणीवा । किं नदस्तीति विवेकिनोच्यते । न हि स्वमे. इस्ती हस्ति- दृश्यदर्शनव्यतिरेकमाहकममाणपविहाँ हेतुद्वयामित्याशङ्कयाह 1. उभे होति। श्यदर्शने परस्परापेक्षसिद्धिके दृश्ये सिद्ध वदवचितं दर्शनं. सिध्यवि वस्य च सि- दौ तदवच्छि में दृश्यं सिध्यतीत्यन्योन्याश्रयान, दृश्य दर्शनं वा सिध्यतीत्यतो. वि- भागावगाहिममाणाभावान वद्वापो हेवुद्वयस्येत्यर्थः । किंच संभावनाया, प्रमाणप्रवृति- वतन्यानं च दृश्यदर्शनयोरन्यवरस्यापि नैरपेक्ष्येण संभावना भवत्यत्योन्याश्य- दोषात् । तथा च परस्परपुरस्कारेण सिंध्येदुभयं कल्पिवमेव स्यादिवि मत्वाऽऽह । कि- तदिति । वदृश्यं दर्शनं या किमस्तीति पृष्टे विवेकिना नास्तीत्येवोन्यवे मागुक्तदोषा- दित्यर्थः । किंच मामाणिकस्यैव मामाणिको भेदः संभवति । न च पश्यदर्शनयोः स्व- रूपे प्रमाणमस्तीत्याह । लक्षणेति । कथं तर्हि प्रमाणपमेय विभागो वादिभियते व- चित्तवादोषणेत्याह । तन्मतेनेति । वन प्रथम पादं विभजवे । जीवेति । वे जीव- चिसे इवि संबन्धः। अन्योन्याश्यवमिवरेतरपालत्वं वदेव सष्टयदि । जीवादिति । द्विवीर्यपादं न्याचष्टे । तस्मादिति । वदेव स्फुटयवि । चित्तं वेति । किं वदस्तीवि पेटे सपि न किंक्दिस्तीत्युन्यले विवकिरोषि शोज उक्लमेश भन्न मिट्ट. णोषि । न हीति । इहेवि जागरिवोक्तिः । द्विवीया व्याचिरूयासुतया पृच्छति । १च. 'शेत कि। ख. घ. . ज. "ति. नौच्य। ३ . यता ४ न.प.स.ज. वा । न किचिदस्ती'५ स.ग. स. 'ति । तेहि ग .. 'श्य सिग.. 'ध्वस्यक ग. स. 'ना समस्यान्यो ।१.क. 'म वियेत य"ग.. सिध्यहुँ १ . भयोः की. 'यभेदो वाम...'तरावगाम'। ५०.ताय पाई विमगते ती १६. ग. प्र. 'या व्याचिस्यासया । प. स.न. या याचिस्यासपा।

·. गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [अलावशान्त्यारूप यथा स्वममयो जीवो जायते म्रियतेऽपि च । तथा जीवा अमी.सर्वे भवन्ति न भवन्ति च ॥.६८॥ यथा मायामयो जीवों जायते म्रियतेऽपि चं। त- था जीवा अमी सर्वे भवन्ति न भवन्ति च ॥६॥ यथा निर्मितको जीवो जायते म्रियतेऽपि वा। त- था जीवा अमी सर्वे भवन्ति न भवन्ति च ॥७॥ चित्तं वा विद्यते तथेहापि विवे किनामित्यभिप्रायः ! कथं लक्षणाशून्य लक्ष्यतेऽनपेति लक्षणा प्रमाणं प्रमाणशून्यमुभयं चित्तं चैत्यं द्वयं पत- स्तन्मतेनैव तचित्ततयैवं तदृह्यते । न हि घटमति प्रत्याख्याप घटो रक्षते नापि घटं प्रत्यारुपाप घटमतिः । न हि तत्र प्रमाणप्रमेयभेदः शक्पते कल्पपिमित्यभिप्रायः ॥ ६॥ मायामपो मापाविना यः कृतो निर्मितको मन्त्रौपध्पादिभिनिष्पादि- तः। स्वप्नमायाँनिर्मितका अण्डजांदयो जीवा पथा जापन्ते नियन्ते च तथा मनुषयादिलक्षणा अविचमाना एव वित्तविकल्पनामात्रा इत्य- थैः ।।६८॥१९॥७०।। कमिति । देवावतार्य व्याकरोति । लक्षणेत्यादिना । यतस्ततो न. दस्य मामाणिकत्वमिति शेषः । कथं तर्हि लौकिकानां परीक्षकाणां च प्रमाणममेयविभाग- प्रवृत्तिरित्याशङ्कय चतुर्थपादार्थमाह । तन्मतेनेति । वदेव प्रपञ्चयति । न हीति । पटे किं प्रमाणमित्युक्ते ज्ञानमित्यनुत्तरमविमसङ्गानापि घटज्ञानमन्योन्याश्रयमसङ्गा- दवो न घटवन्ज्ञानयोर्मानमेयभावः संभवतीत्यर्थः ॥ ६ ॥ दृश्यानामण्डनादीनां दर्शनातिरिक्तानामसत्त्वानुमानस्य भेदग्राहकप्रमाणवाधं परि- इत्य दर्शनाविरेकेण तेषामसच्चे जन्मादिप्रत्ययवाधः स्यादित्याशङ्कय परिहरति । पं. थेत्यादिना । मायामयस्य निर्मितकस्य च जीवस्य विशेष बुभुत्समानं प्रत्याह । मा- पेति । संविदतिरेकेणाण्डजादीनां परमार्थवः सच्चाभावानुमानस्य न जन्मादिप्रतिमास- बापः । सत्वामावेऽपि स्वमादिषु जन्मादिविकल्पवाहुल्योपलम्मादिति श्लोकययस्य वात्पर्यमाह ! स्वप्नत्यादिना ॥ ६८ ॥ ६९ ॥ ७० ॥ ख. घ. ज. वें न भवन्ति भ । ३ व. छ.या। ३ स.घ. ह.ज. ' न भवन्तिम । ४ प. च । ५ च..'मित्याशयः । ६ घ. चित्तचैत्यं । . घ. 'चित्तं तथैव । ८ छ. 'व गृहमने तम है। च. ना कृतो यानि।च. निमित्ता+1-2. ग. तस। १३३, २व तात्पर्य व्या'। १३ ग.. अ.तन मे१४. स्व-ज:

·बतुपकरणम् ४] आनन्दगिरिकतटीकासवलितशांकरभाष्यसमेताः। -न कश्चिज्जायते जीवः संभवोऽस्य न विद्यते । एतत्तदुत्तमं सत्यं यत्र किंचिन्न जायते ॥७१॥ चित्तस्पन्दितमेवेदं ग्राह्यग्राहकवद्वयम् । चि- निर्विषयं नित्यमसङ्गं तेन कीर्तितम्॥७२॥ योऽस्ति कल्पितसंहत्या परमार्थेन नास्त्यसौ। परतन्त्रामिसंवृत्या स्यानास्ति परमार्थतः॥७३॥. । व्यवहारसत्पविषये जीवानां जन्ममरणादिः स्वमादिजीववदित्युक्तम्। उत्तमंतु परमार्थसत्यं न कश्चिजापते जीव इति । उतार्थमन्यत् ॥७२॥ सर्व पाचप्राइफवचित्तस्पन्दितमेव द्वपं चित्तं परमार्थत आत्मैवेति नि. विषयं तेन निविषपत्वेन नित्यमसङ्गं कीर्तितम् । असङ्गो शपंपुरुष इति श्रु- तेः सविषपस्यहि विषपे सङ्गः। निर्विषयत्वाच्चित्तमसङ्गमित्पर्थः ।।७२॥ ननु निर्विषयत्वेन चेदसङ्गत्वं पित्तस्य न निःसङ्गता भवति पस्मा- छास्ता शास्त्रं शिष्पश्चेत्येवमादेपियस्य विद्यमानत्वात् । नैष दोषः । यस्तु जन्मादिसत्यमिति मन्यते वे प्रति प्रागुक्तं स्मारयति । न कश्चिदिति । वृ- सानुवादपूर्वक श्लोकतात्पर्यमाह । व्यवहारेति । भक्षराणि न व्याख्येयानि व्याख्या- वत्वादित्याह । उक्तार्थमिति ।। ७१ ॥ संवेदनस्य कल्पिदृश्योपहिवरूपेण दृश्यत्वान्ने दृष्टुर्व्यतिरेकेण सत्वमिति स्वमह- सान्तेनोक्तमिदानी तत्त्वतः संवेदनस्य विषयसंबन्धामावादात्मैव संवेदनमित्याह । चि- त्तेति । अक्षरार्थ कषयति । सर्वमित्पादिना । निर्विषयत्वेनासङ्गत्वे सिद्ध श्रुविमर्माण संवादयति । असङ्गो हीति । श्रुवियुक्तिसिद्धमसङ्गत्वं साधयति । सविषयस्पेति !!७२|| निर्विषयत्वेन चित्तस्यासनत्वं संगीवं तदसङ्गवं शास्त्रादेविषयस्य संवादित्याश- कयाऽऽई । योऽस्तीति ! ननु परमार्थतो वैशेषिकाः षट्पदार्थान्द्रव्यादिसमवाया- तानाविष्टन्ते या च चित्तस्य कथमसङ्गत्वं तत्राऽऽह । परेति । वैशेषिकपारिभाषिक- व्यवहारानुरोधेन पदार्थो यो दव्यादिः समवायान्तः स्यान्ने परमार्थतोऽस्ति किंतु संवृत्या प्रतिभावि तस्मादविरुद्धमसंगत्वमित्यर्थः । व्यावत्यं चोधमुत्थापयति । नन्वि- ति । वत्र यस्मादिति सामान्येनोक्तं हेतुं विशेषतो व्यक्ति 1 शास्तति । आदिश- देन ममाना ममाणं ममेयमित्यादि गृह्यते । असङ्गवाक्षेपं परिहरति । नैष दोपइति । १५. 'हारेऽस। २ स. सत्से वि। ३ क. पयजी' ४ च. श. इत्यायुक्ता। ५ ग...'त. सपातही तश्योप्राप्त क. 'मदृष्टव्यात .धन्तत्वेनों सं. #. न.ग. सत्यमि।

·गौडपादीपमाण्डक्पोपनिषत्कारिकाः। भलावशारमा अजः कल्पितसंवृत्या परमार्थेन नाप्यजः । प- रतंन्त्राऽभिनिष्पत्या संवृत्या जायते तु सः॥७४॥ कस्मात् । यः पदार्थः शास्त्रादिविद्यते स कल्पितसंवृत्या । कल्पिता च सा परमार्थमतिपत्त्युपापस्वेन संवृतिश्च सा तपा योऽस्ति परमार्थन नास्त्पसौ न विषते । ज्ञाते द्वैतं न विद्यत इत्युक्तम् । यश्च परतत्राभि- संवृत्या परशांत्रव्यवहारेण स्यात्पदार्थः स परमार्थतो निरूप्यमाणो नास्त्येव । तेन युक्तमुक्तमसङ्ग तेन कीर्तितमिति ।। ७३ ।। ननु शाखादीनां संहतित्वे अज इतीपमपि कल्पना संतिः स्यात् । सत्पमेवम् । शास्त्रादिकल्पितसंवृत्यैवाज इत्युच्यते । परमार्थेन नाप्प- वत्र निर्विषयेरवहे, मश्नपूर्वक पूर्षियोजनया साधयति । कस्मादित्यादिना । पर- मातो द्वैवस्यासरखे वाक्योपक्रममनुगुणमादर्शयति । ज्ञात इति । द्वितीया यो- जयति । यश्चेति । नहि द्रव्यस्य लक्षणं गुणादिपकस्य च वचो व्यावर्वकमावि- स्विकलक्षणमविपतिमन्तरेण प्रकल्प्यवे | वथा घ वलक्षणवस्वत्मविपतो बर्दिवरमवि- पतिः वत्मविपत्तीच लक्षणवस्तैद्यावृत्ततत्तत्पतिपत्तिरिवि परसराश्रयान किंचिदपि- वस्तुतः सिध्येदित्यर्थः । वस्तुको निविषयस्यैव सिद्धत्वादसङ्गत्वं चित्तस्य मागुक्त संगवमेवेत्युपसंहरवि । तेनेति ।। ७३ ॥ शास्त्रादिभेदकल्पनायाः संवृविसिद्धत्वे वधीनात्मन्यजत्वकल्पनाऽपि संवृतिसिदैव स्यादित्याशङ्कयाङ्गीकरोवि । अज इति । कल्पिवमात्मन्यजत्वमित्यत्र हेतुमाह । प- रंतत्रेति । परिणामवादमसिद्धजन्मना भ्रान्त्यैवाऽऽत्मा जायवे जन्मनश्च विभमत्वे तनिषेधस्याजत्वस्यापि वपावं युक्तमित्यर्थः । शोकव्यावयाँमाशङ्कामाह । नन्विति । शोखादिभेदस्य कल्पितत्वे वरमयुक्तमात्मन्यजत्वमपि कल्पिवे स्यादित्यर्थः । किमजोऽ-- यमात्मवि व्यपारस्य कल्पिवत्र किंवा सदुपलक्षितस्य रूपस्येवि विकल्प्याऽऽधमङ्गी- करोति । सत्य मिति । भजोऽयमित्यभिधानस्य संवृतिपयुक्तत्वासयवहारस्य कल्पित- वमिष्टमित्यर्थः । कैवल्यावस्थायामजोऽयमित्यभिधानामावमभ्युपेत्य व्यावत्यं दर्शयति । परमार्थेनेति । मात्मन्यजरवव्यवहारस्य कल्पितत्वे द्विवीयार्धव्याख्यानेन हेतुमाह । क. तोऽभि । २ स. ज. 'तम । ३ प. उ. च. छ. वृतिले ४६. छ. ज. स. 'वृत्तिः स्था'। ५३. यस्ले हैं। ६ इ. 'वधि यो। ७ ज. 'स्यता ८ घ. 'तक प्रा। घ.इ. कल्यन्ते । 1.क.स.ह. ज. तत्तल।"छ. तरेतर १२ घ... ज. तत्तल ३.स्तत्तया । ग. स्यवं सि १५ ग. प्र. रविक। "ग.प. छ. ज. इ. 'वृत्तिसि। १७ ग. प. छ. ज. झ. 'प्रतिसि । १८ ५. र. ज. सांग... ग. छ. अ. 'तस्वकी ३६ ज.स २१ ग. प. छ. ज.. 'वृत्ति छ. लमिया ·धतुपकरणम् ] आमन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः । अमूताभिनिवेशोऽस्ति इयं तत्र न विद्यते । दयाभावंस बुद्धव निर्निमित्तो न जायते॥७५॥ यदा न लभते हेतूनुत्तमाधममध्यमान् । नः। यस्मात्परतत्राभिनिष्पत्त्या परशासिद्धिमपेक्ष्प पोऽज इत्यु. कः स संवृत्या जायते । अतोऽज इत्तीयमपि कल्पना परमाविषयेनेव कमत इत्यर्थः ।। ७४॥ पस्मादसद्विषयस्तस्मादसैत्यभूते द्वैतेऽभिनिवेशोऽस्ति केवलमभिनि- वेश आग्रहमात्रम् । द्वयं तत्र न विद्यते । मिथ्याऽभिनिवेशमानं च ज- मनः कारणं यस्मात्तस्माइयाभावं बुद्धा निनिमित्तो निवृत्तमिथ्यावया- भिनिवेशो पास न जायते ॥ ७५॥ नात्याश्रमविहिता आशीवर्जितैरनुष्ठीयमानो धर्मा देवत्वादिशाप्तिहेतवे उत्तेमाः केवलाश्च धर्माः । अधर्मव्यामिश्रा मनुष्यत्वादिमात्पर्या मध्य- माः। तिर्यगादिमातिनिमित्ता अधर्मलक्षणाः प्रवृत्तिविशेषावाधमाः । ता- यस्मादिति । परेषां परिणामवादिनां शास्त्रे या परिणामप्रसिद्धिस्ठामपेक्ष्य तनिषेधैन योऽज इत्याक्तिः स संवृत्यैव यतो जायते भतश्च प्रतियोगिनो जन्मनः संवृतिसि- दरवात्तनिषेधरूपमजत्वमपि ताहगेवेत्यर्थः । अजवादिव्यवहारोपलक्षिस्वरूपस्याक- लिपरत्वम् । तस्य कल्पनाधिष्ठानत्वात् । न च कल्पिवस्य शास्त्रादेरकल्पितेन ममि- तिहेतुत्वं प्रतिविम्बादौ बिम्बादियामिविहेतुत्वस्य संपविपनत्वादिति द्रष्टव्यम् ||४|| मनुज्ञानस्य काल्पवशास्त्रादिजन्यत्वे मिथ्यात्वानापुनरावृत्तिफल सानत्वं वाऽऽ- है । अभूतेति । यदि द्वितीयः संसारः सत्यः स्याती वन्नित्य साधनमपि वस्तुभूत- मभिधीयेत मिथ्याभिनिवेशमाघस्य तु मिथ्योपायजन्येनापि ज्ञानेन वस्तुनिष्ठेन निवृतिः सिध्यवौति श्लोकार्थ कथयति । पस्मादित्यादिना ॥ ७॥ निनिमित्तो न जायत इत्युक्तं वदेवत्मपञ्चयति । यदेति । उत्तमान्हेतून्धिमजते । जातीति । आशीर्वर्जितः फलतृष्णारहिवैरधिकारिमिरिवि यावत् । देवत्वादित्यादि- शब्देनोत्कृष्टं जन्म गृह्यते । केवलत्वं धर्माणां प्राधान्यम् । मनुष्यत्पादीत्यादिशब्देन ख. र. ज. नासि। २ क. 'सिम । ३ स. प. छ. स. सद्वैतविधा ४ घ.८.ज. "स- दूते । ५. नामावदछ. 'समर इत्यर्थः के।७२. साधक. छ.शर्मा भाग.म. 'मोक्तस्तत्स11.ग.प. ४. छ. ज. में 'तिमि "ग. स. 'तस्या' १२ ज. स्पितलेन । १३ क. "तिबिम् 1४. दा भिन्दा माग ६.म. इसके सा1१६ घ....ज. त्य सा। १७ क. म. म. कृष्न १८ क. स. 'लोन ।

·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [भगतशान्यारूपं तदा न जायते चित्तं हेत्वभावे फलं कुतः॥७६ ॥ अनिमित्तस्य चित्तस्य.याऽनुत्पत्तिः समाऽदया। अजातस्यैव सर्वस्य चित्तदृश्यं हि तयतः॥७७॥ नुत्तममध्पमाधमानविद्यापरिकल्पितान्यदैकमेवाद्वितीयमात्मतत्वं सर्वक- ल्पनावर्जितं जानभ लभते न पश्यति 'पथा बालैश्यमानं गर्गने मलं विवेकी न पश्यति तद्वत्तदा न जायते नोत्पद्यते चित्तं देवाधाका- रेरुत्तमाघममध्यमफलरूपेण, न हसति हेतौ फलमुत्पद्यते बीजायभाव इव सस्पादि ।। ७६ ॥ हेत्वभावे चित्तं नोत्पद्यत इति युक्तम् । सा पुनरनुत्पत्तिश्चितस्प कीरशीत्युच्यते । परमादर्शनेन निरस्तधर्माधर्माख्योत्पत्तिनिमित्तस्पा: निमित्तस्प वित्तस्पेति या मोक्षाख्याऽनुत्पत्तिः सा सर्वदा सर्वावस्थास समा निर्विशेषाऽद्वपा च। पूर्वमप्पजातस्पैवाऽनुत्पन्नस्य चित्तस्य सर्वस्पा द्वपस्पेत्यर्थः। पस्मात्मागपि विज्ञानाचित्तदृश्यं तयं जन्म च तस्मादजा- मध्यमयोनयो ग्रान्टे । तिर्यगादीत्यादिशब्देनाधर्म जन्म संगृह्यते । वैक्यिोयज्ञानाद: ज्ञाननिवृत्ती तनिवृत्यर्प विशिष्टि । अविद्येति । अविदुषां प्रतीयमाना हेतवो विदु- पां न भविभान्तीत्येवान्वेन स्फुटपति । यति । उतऽ हेतुत्वेन चतुर्भपादं व्याचष्टे । न हीति ॥ ७६॥ वदा न जायते चित्तमिति कालपरिच्छेदमवीवेरागन्तुकत्वमाशङ्कय परिहरति । अनिमित्तस्येति । चितस्य हि निमित्तवर्जितस्य नित्यसिद्धस्य या सर्वदाऽनुत्पत्तिः सा निर्विशेषा द्वितीया चेत्यत्र हेतुमाह । अजातस्येति । सर्वस्य द्वैवस्य चित्तदृश्य- त्वेन मिथ्यात्वान्नित्यसिद्धस्य परिपूर्णस्य चित्ताख्यस्य स्फुरणस्य जन्मायोगासदनुप- तिरुक्तलक्षणा युक्त्यर्थः । उक्तमनूघाऽऽकाङ्क्षापूर्वकं श्लोकमवतार्य व्याकरोति । है. खभाव इत्यादिना यया हूप्यकल्पनाकालेऽपि शुक्ररूप्यत्वं स्वाभाविकं वयाजन्मक- ल्पनाकालेऽपि संविदों निर्विशेषाद्वितीयमझता स्वाभाविकी । जन्मभ्रमनिवृस्यपेक्षया तु' तदा न जायव इत्युक्तमित्याह । सर्वदेति । न केवलं मोक्षावस्थस्यैव चैतन्यस्याजत्वं किंतु घटाधुपरक्तस्यापीत्यभिप्रेत्याऽऽहासर्वावस्थास्विति। सर्वत्यैव चित्तमतिविम्यस्य विम्बकल्पब्रह्मरूपत्वादिति हेतुमभिप्रेत्याऽऽह । अद्वया चेति। तृतीयपादायं कथयति । पूर्वमपीति ! वन हेतुमाह । यस्मादिति । तस्मादन्जसप्वादेवस्य जन्मनश्च १५.सर्वकारस.मनातलम ३ क.च. स्यादिः॥७॥४घ.ज. 'श्यं न यं। ५७.ज. वास्यार्थशा। ६ छ. गाद। ७.रूप। ८ न. दोऽपि नि। १ . 'वस्थैर। 11. विम्बित ·चतुर्धप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंबंलितशांकरभाष्यसमेताः। १९७ बुध्दा निमित्ततां सत्यां हेतुं पृथगनामुवः न् । वीतशोकं तथा काममभयं .पदमश्नुते ॥७८॥ अमूताभिनिवेशादि सदृशे तत्प्रवर्तते । तस्य सर्वस्य सर्वदा चित्तस्य समाऽद्वयैवाऽनुत्पत्तिन पुनः कदाविद- पति कदाचिद्वा न भवति । सर्वदैकपैवेत्यर्थः ॥ ७७॥ पयोक्तेन न्यायेन जन्मनिमित्तस्य यस्पाभावादनिमित्तता व सस्या परमार्थरूपा बुद्धा हेतु धर्मादिकारणं देवादियोनिमाप्तये पृथगनाप्नुवन्न- नुपाँददानस्त्यक्तबाहोपणः सन्कामशोकादिवर्जितमविद्यादिरहितमभयं पदमश्नुते पुनर्न जायत इत्यर्थः ।। ७८ ॥ यस्मादभूताभिनिवेशादसति द्वयेऽद्वयास्तित्वनिश्चपोऽभूताभिनिवेश- दृश्यत्वावस्तुदोऽसत्वादिति यावत् ॥ ७७ ।। द्वयाभावं स बुध्दैव निनिमिचो न जायत इत्युक्त तदिदानी मपश्चयति । बुद्रेति। वैताभावोपलक्षितां सत्तामनाथनन्ता परमार्थभूतां प्रतिपद्य देवादियोनिमाप्ती धर्मादि- हेतुमसाङ्कयेणाऽननुविष्टन्यदा विद्वानपतिष्ठवे वदा सर्वसंसारैकारणरहितं पदमश्नुवा- नो न पुनः शरीरं गृह्णातीत्यर्थः । लोकं व्याचष्टे । यथोक्तेनेति । दृश्यावादिना हेतुना द्वतस्य रज्जुसोदिवदेव कल्पितत्वं यथोक्तोन्यायस्तेन चैतन्यस्य जन्मनि यद्वयं नि- मिसं वस्यामावतामभावोपलक्षितां सत्तां निमिचामावादेवानाधनन्तां चस्मादेव सत्या बुद्वेति योजना । पृथगिति देवतादिमकृष्टजन्मपाधये धर्म मनुष्यत्वप्राधये धर्माधर्मों तिथंगाधयमयोनिपातये चाधर्षममाङ्कयेणाननुतिष्ठनिति यावत् । मरुतस्य ज्ञानवतो धर्माद्यनुष्ठानोयोगे हेतुं सूचयति । त्यति । कार्यभूतसर्वानराहित्यमुक्त्वा पुनरमय- मित्यस्यार्थमाह । अविद्येति ॥ ७ ॥ यथोक्तपदमाप्तिः मदाऽस्तीत्याशङ्कयाऽऽह अभूतेति व्यभिचारित्वादिहेतुमिरव- यामदर्शनेन वा साध्यसाधनात्मनो देवस्य वस्तुनोऽभावं यदा पुमान्बुद्धवांसदा वस्त्य भावं पुरुषो बुध्द्वैव निःसङ्गचितं यथा पुनर्न प्रवर्तते वथा वनिवृत्तिमनुवृत्तो भवतीत्यर्थः। अक्षणि विभजते । यस्मादित्यादिना । यस्मादभूवाभिनिवेशातदनुरूपे चित्तं प्रवर्तते वस्मानिःसङ्गै निवर्वते इति संबन्धः । अभूताभिनिवेशमेव विशदयति । असतीति । छ. 'याचानु। २ ज. नुपपत्ति । ३ स. घ. ४. ज. वतीति । ४ छ. 'हपत्य। ५५. "योक्तन्या । ६ क. द्वयामा छ. पादा1८ . इ. 'तेन पुन । ९ उ.'तोऽभावादि। 10 स. सर्वकारससार १स. करी १२ ख. 'वता प्र३. शादिया. झ par १४. घ. योगाद्धेतु ३५ सवाच । १६ छ, "ननि । १७३. 'गई विग.छ.प्र., निनि।

·गौडपादीपमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [भलावशान्याय वस्त्वभावं स बुद्धव निःसङ्गं विनिवर्तते ॥ ७९ ॥ निवृत्तस्याप्रवृत्तस्य निश्चला हि तदा स्थितिः । विषयः स हि बुद्धानां तरसाम्यमजमदयम् ॥ ८०॥ अजमनिद्रमस्वप्ने प्रभातं भवति स्वयम् । सः कृतिभातो ह्येवैप धर्मों धोतुस्वभावतः ।। ८१ ।। स्तस्मादविद्याम्पामोदरूपादि सहशे तदनुरूपे तचित्र प्रवर्तते । तस्प द्वपस्प वस्तुनोऽभावं पदा बुदास्तदा तेस्मानिःसहं निरपेक्ष सद्विनि- वर्ततेऽभूताभिनिवेशविषपात् ॥ ७९ ॥ निवृत्तस्य द्वैतविषयाद्विषयान्तरै चामत्तस्याभावदर्शनेन विसस्य निश्चला चलनवाजता ब्रह्मस्वरूपैव तदा स्थितिषा ब्रह्मस्वरूपा स्थि- तिश्चित्तस्पादपविज्ञानकरसघनलक्षणा।से हि पस्माद्विपयो गोवरः प. रमार्थदर्शिनां बुद्धानां तस्मात्तत्साम्पं पर निर्विशेषमजमद्वयं च ॥ ८॥ पुनरपि कीदृशश्वासी बुद्धानां विषय इत्याह । स्वयमेव तत्पमातं अभिनिवेशस्याऽविद्यौव्यामोहरूपत्वमन्वयव्यतिरेकसिद्धमिति वक्तुं होत्युक्तम् । बद- नुरूप इत्यत्र तच्छब्देनाभिनिवेशो गृह्यते तस्येत्यभिनिवेशविषयस्येत्यर्थः ।। ७९ ।। अभयं पदमश्नुव इत्यत्र हेतुमाह । नित्तस्पेति । विद्वदनुभवैकगम्यत्वादशेप- कल्पनावीवत्वाच्च सिद्ध मोक्षस्याभयादिरूपत्वमित्याह । विषय इति । अक्षरा) कप- यदि । निवृत्तस्पेत्यादिना ॥ ८॥ यो मोक्षो विदुषां विषयो दर्शितस्वमेव पुनर्विशिनष्टि । अजमिति । स्वयंप्रभा- तत्वे हेतुमाए । सकृदिति । कल्पितस्य सर्वस्य धारणाद्धमो नासौ कथमपि परतम्रो भवितुमर्हत्यनवस्थानादतः स्वयं ज्योतिरित्याह । धर्म इति । किं, धीयते निधीय- वे सर्व निक्षिप्यते सुयुधादावस्मित्रिवि धादुरारमोच्यते । तथा च सर्वस्य ज्ञानसाधन- स्योपसंहारेऽजी सु(तादौ साक्षिवयाऽऽत्मनः सिद्धेः स्वयं ज्योतिष्ट्वमेष्टव्यमित्याह । धा- तुरिति।किंचाऽऽत्मत्वादेवाऽऽत्मनः स्वयं ज्योतिष्ट्रमन्यथा घटबदनात्मत्वमसङ्गादित्या- है । स्वभावत इति आकाङ्क्षापूर्वक श्लोकमवतार्य तदक्षराणि योजयति। पुनरपीत्या- १५. निवलं । २ क. तस्सारम् । ३ क च. छ. धातुः स्व। घ. धातुं वा ४ घ. ज. व चित्तं । ५ स्व.घ. ह. ज. तस्मिभिः। ६. च.. '२ वा माघ. रु. ज. ला1८ क. 'ता ख। ९च. सा 11. च. पयागो । क. पयगो। ११ झ. पुनः कीग. . यामों। १३ स. घ. इ. "पमित्य। १४ घ. 'स्व सापा, १५ ख. ग. घ... ज. स. 'चनि। १६ ह.. "धुप्यादौ । १७ ख. 'त्मामा ·- चतुर्थपकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः । सुखमात्रियते नित्यं दुःखं विनियते सदा । यस्य कस्य च धर्मस्य ग्रहेण भगवानसौ ॥८२॥ भवति नादित्याचपेक्षं स्वयं ज्योति स्वभावमित्पर्यः । सद्विभातः स. देव विभात इत्येतत् । एष एवंलक्षण आत्माख्यो धर्मो घातुस्वभौवतो वस्तुस्वभावत इत्यर्थः !! ८१ ॥ एवमुच्यमानमपि परमार्थतत्वं फस्माल्लौकिकैर्न गृह्मत इत्युच्यते । यस्माद्यस्य कस्पचियवस्तुनो धर्मस्य ग्रहेण अहणावेशेन मिथ्याभि- निविष्टतपा सुखमोवियतेऽनायासेनाच्छाचत इत्यर्थः । द्वयोपलब्धिनि- मित्तं हि तंत्रावरणं न पनान्तरमपेक्षते । दुःख चे विवियते मकटीक्रिपते। परमार्थज्ञानस्य दुर्लभत्वात् । भगवानसावात्माऽद्वपो देव इत्पर्यः । अ- तो वेदान्तराचार्यश्च बहुश उच्यमानोऽपि नैव ज्ञातुं शक्य इत्पर्यः । आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धेति श्रुतेः ॥ ८॥ दिना । धातुस्वभावत इत्येकं पदं गृहीत्वा ज्याचष्टे । वस्विति । विवक्षिवार्ष- स्तु पूर्वस्मानाचिरिच्यते ॥ ८१ ॥ आत्मा चेदुलक्षणो विवक्षिवस्वहि किमित्यसौ अत्याऽऽचार्योपदिष्टस्वथैव सर्वैर्न गृह्यते तत्राऽऽह । मुखमिति । मिथ्याभिनिवेशादात्यवत्वस्वरूपसुखं सदैवाच्छापने व. स्मादेव वस्तुतोऽसदपि दुःख सर्वदा प्रकटीक्रियते तेनासी भगवानारमा श्रुत्याऽऽचार्यो- पदिष्टोऽपि न विसष्टी भवतीत्यर्थः । लोकव्यावत्या शहां दर्शयति । एवमिति । स्वयं ज्योविष्टवादि मागुपदिष्टमकारेणेति यावत् । वत्र लोकमववार्य व्याकरोति । उप- त इत्यादिना । वे गृह्यमाणेऽपि कथमात्मस्वरूपस्य सुर्खेस्वरूपस्यानायासेनाच्छा. धमानत्वं वनाऽऽह । द्वयेति । इतवाऽऽत्मवत्वं यथावन्न प्रतिमावीत्याह । दुःख चेति । यथावदात्मप्रथामावे हेतुमाह। परमार्थेति । देवो याषावश्येन न मावीवि शेषः । मुखस्य विधमानस्य भावरणमविद्यमानस्य दुःखस्य विवरणमिति स्थिते फलितमाह । अव इति । अत्याचायोपदेशस्य वात्पर्यशून्यत्वं वारयवि बहुश इति । भात्मनि प्रवचनस्य परिज्ञानस्य दुर्लभस्वे प्रमाणमाह । आश्चर्य इति ।। ८२ ॥ क. च. 3. धातुः खा २ न. मावे व ३१. "पि बदुशः । च. त्वं यस्मा ५ च. 'दस्तुरघ. 'मादियो । क'यः अद्धा ख.प. ६. ज. तत्वावय, व बिच पनि...'ते द्वितीयादै मयं भवतीति श्रुतेः। पच. 'मानेऽपि । १च. 8. 'क्यत। ३५. सप इति ।१४ क. 'त्येकप। १५..कल्प व्यावा.६७. त्यामाना प्र. वह श्रुत्याचार्योपदेशस्य तात्पर्यशून्यलं वारयति । बाइदि । । १८ ग... 'सस्था एस.ज. प्रत्ययामा । २० , ति। मा0 स. 'स्य । २१ ग. 1. 2. 'स्य च ।

·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [अलातशान्त्याख्य अस्ति नास्त्यस्ति नास्तीति नास्ति नास्तीति वा पुनः। चलस्थिरोभयाभावैराणोत्येव बालिशः ॥ ८३ ॥ अस्ति नास्तीत्यादि सूक्ष्मविपया अपि पण्डितानां महा भगवतः परमात्मन आवरणा एवं किमुत मूढजनानां बुद्धिलक्षणा इत्येवमर्थ पद- पिनाह । अस्तीति । अस्त्यात्मेति वादी कश्चिमतिपद्यते । नास्तीत्य- परो वैनाशिकः । अस्ति नास्तीत्यपरोऽर्धनाशिकः सदसद्वादी दि. ग्वासाः । नास्ति नास्तीत्पत्यन्तशून्यवादी । तत्रास्तिभावश्चलः घटाद्य- नित्यविलक्षणत्वात् । नास्तिभावः स्थिरः सदाविशेषत्वात् । उभपं चल- स्थिरविषयत्वात्सदसद्भावोऽभावोऽयन्ताभावः { प्रकारचतुष्टपस्यापि तै- रेतश्चलस्थिरोभयाभावैः सदसदादिवादी सर्वोऽपि भगवन्तमावृणोत्येव- वालिशोऽविवेकी । पद्यपि पण्डितो वालिश एव परमार्थतवानववोधा- किमु स्वभावमूढो जन इत्यभिमायः ।। ८३ ।। परीक्षकाभिनिवेशानामप्यात्यावरणत्वे सति लौकिकपुरुषाभिनिवेशानां तदावरणत्वं किमु वक्तव्यमिति साधयति । अस्तीत्यादिना । शोकस्य वात्पर्यमाह । अस्तीति । ममावा देशादिष्यनिरिक्तोस्तीत्यापो वैशेषिकादिक्षः। देहादिव्यतिरिक्तोऽपि नासी बुद्धय॑विरिच्यते । क्षणिकस्य विज्ञानस्यैवाऽऽत्मत्वादिति द्वितीयो विनानादिपक्षः । तृवीयो दिगम्बरपक्षः । चतुर्षे तु शून्यवादिपक्षे शून्यस्यात्यन्विकत्वयोवनी वीसा । द्विवीपा विमजते । तत्रेत्यादिना । अनित्येभ्यो पटादिभ्यः सुखापाकारपरिण- मित्या वेलक्षण्यादस्विमावो योग्य प्रमावोक्तः स चलः स विशेषः सन्परिणामीत्यर्थः। देोधनिरिक्तोऽपि ममावा बुद्धश्यतिरिक्तो नास्वीति । यो नास्तिमावः स स्थिरी नि. विशेषत्वापदभावस्येत्याह । नास्तिभाव इति । प्रकारचतुष्टयस्यास्तित्वस्य नास्तित्व स्यास्विनास्तित्वस्य नास्विनास्तित्वस्य चेवि यावत् । बालिगत्वे सिद्धे फलिद न्याय- मुपसंहरति । किम्विति ।। ८३ ॥ म. म. भस्रयात्मेति । २. भरित शारमे ३ इ. | ४. 'मय. 'ला प.ताप. शादी समादी भमरामा । ८१. स.अ. पारप ९.२०१० ५.१. नाग. ह. ना. ग. . सामान पा. नास्तीत्सना' ·-- . 6973 चतुर्थपकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। २०१ कोटयश्चतत्र एतास्तु ग्रहैर्यासां संदा वृतः ।। अगवानाभिरस्पृष्टो येन दृष्टः स सर्वदा ॥४॥ •प्राप्य सर्वज्ञतां कृत्नां ब्राह्मण्यं पदमद्वयम् । कीहक्पुनः परमार्थतत्त्वं यदवबोधादबालिशः पण्डितो भवतीत्याह । कोट्यः भावादुकशावनिर्णयान्ता एता उक्ता अस्ति नास्तीत्पाद्याश्चतस्लो यासां कोटीनां ग्रहैग्रहणेरुपलब्धिनिश्चयैः सदा सर्वदा आवत आच्छा- दितस्तेषामेव पावादुकानां यः स भगवानाभिरस्तिनास्तीत्यादिको- टिभिश्चतमभिरप्यस्टष्टोऽस्त्पादिविकल्पनावर्जित इत्येतत् । येन मुनि- ना दृष्टो ज्ञातो वेदान्तेष्वोपनिषदः पुरुषः स सर्वक्सर्वज्ञः परमार्थप- ण्डित इत्यर्थः ॥ ८४॥ माप्यतां यथोक्तां कृत्स्नां समस्तां सर्वज्ञतां ब्राह्मण्यं पदं स ब्राह्मणः। . आत्मनो यदावरणमुक्तं तदुपसंहरति । कोट्य इति । यास कोटीना परीक्षकप- रिकल्पितनिर्णयानरूपणीयानां ग्रहरभिनिवेशविशेपैरात्मा सदा समातृवस्ताः खल्वे- वाश्चतस्रः कोट्यः सन्ति । तयाँ चाऽऽत्मनो न यथावदात्मप्रथनमित्यर्थः । यदि स- दास्मा समावृतो न वर्हि तस्य ज्ञान ज्ञाने वा नास्ति नेराकाक्ष्यं ज्ञातव्यान्वरपरि- शेषादित्याशङ्कयाऽऽह । भगवानिति । आत्मा हि वस्तुदोऽस्वीत्यादिकल्पनौरहिवो येनोपनिषत्सवणेन मविपन्नः स सर्वज्ञो ज्ञातव्यान्वरमपश्य-परमार्थपण्डितो निराका- क्षो भवतीत्यर्थः । श्लोकनिरस्यामाकाङ्क्षा दर्शयति । कीगिति । किमिति पर- मार्थतनं जिज्ञास्यते । तन्ज्ञानात्पाण्डित्यसिद्धयर्थमित्याह । यदवबोधादिति । व- त्र श्लोकमवतार्य व्याकरोति । आहेत्यादिना । वेषामेव प्रावादुकानामुपलब्धिनिश्चय- रिवि संबन्धः । यो भगवानुक्तविशेषणः स येनेति योजना ॥ ४ ॥ ज्ञानवतोऽपि यावनीवादिश्रुविवशादाग्रिहोत्रादि कर्तव्यमित्याशङ्कयाह । मा- येति । यथोक्तां चतुष्कोटिविनिर्मुक्तामिति यावत् । समस्तत्वं ज्ञातव्यशेषशून्यत्वं परि- पूर्णज्ञधिरूपत्वम् । वत्र ब्राह्मण्यपदप्रयोगे पमाणमाह । स ब्राह्मण इति । स वि. दानपरोक्षाकृतब्रह्मसतस्वः सन्फलावस्थो मुख्यो ब्राह्मणो भवतीत्यर्थः । बामणस्प म- झविदो विद्या फलावस्थस्यैव खभावो माहमेत्युक्तो निर्विकारो वृद्धितासामावादेकरूसो च. 'श्च तत्परायास्तु प्रहस्तासां । २ घ. ताथ प्र। ३ च. 'तत्परायास्तास । ४. यः युनः स। ५ क. रस्। ६ स्व. घ. इ. 'दिक। च. 'दान्तद्रौपी ८ च. "दः । ९ घ.तस्ता. १।१० घ. "धारम| 11. 'वत्प्रय।।२ क. 'नाहि १३ ग.स।

·२०६ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [मलावशान्त्यास्य तेषामन्यत्र विज्ञेयादुपलम्भत्रिपुस्मृतः ॥१०॥ प्रकृत्याकाशवेज्ज्ञेया सर्व धर्मा अनादयः। विद्य- ते न हि नानात्वं तेषां कच न. किंचन ॥९॥ भूदित्याह । हेयानि च लौकिकादीनि त्रीणि जागरितस्वप्नसुषुप्तान्या. स्मन्यसत्त्वेन रज्ज्या सर्पवैद्धातव्यानीत्यर्थः । ज्ञेपमिह चतुष्कोठिवाजतं परमार्थतत्त्वम् । थाप्पान्याप्तव्यानि स्यक्तबाषणात्रयेण भिक्षुणा पा- ण्डिस्यबाल्पमौनाल्यानि साधनानि पाक्यानि रागद्वेषमोहादयो दोषाः कपापाख्यानि पक्तव्यानि।सर्वाण्येतानि हेपनेयाप्यपाक्पानि विज्ञेपानि भिक्षुणोपायत्त्वेनेत्यर्थः । अग्रपाणतः प्रथमतस्तेषां हेयादीनामन्यत्र वि- यात्परमार्थसत्पं विजेयं ब्रह्मैक वर्जयित्वा । उपलम्भनर्मुपलम्भोऽवि- विद्याकल्पेनामात्रम् । हेयाप्यपाक्येषु त्रिष्वपि स्मृतो ब्रह्मविदिर्न पर- मार्थसस्पतात्रपाणामिस्पर्थः ॥ ९ ॥ परमार्थतस्तु प्रकृत्या स्वभावत आकाशवदाकाशतुल्याः सूक्ष्मनिर- अनसर्वर्गतत्वैः सर्वे धर्मा आत्मनो ज्ञेया मुमुक्षुभिरनादयो नित्याः । हुवचनकृतभेदाशङ्का निराकुर्वनाइ । कचन किंचन किंचिदणुमात्रमपि तेषां न विद्यते नानात्वमिति ॥ ११ ॥ श्रीणि विभजते । जागरितेति । पाण्डित्यं वेदावतात्पर्याभिज्ञत्वमद्वितीयवस्तुविचार- चातुर्यपरिनिष्पन्न अवणम् । बाल्यं देम्भदोहङ्कारादिराहित्यम् । युक्तिवः श्रुतीर्था- नुसन्धानकुशलत्वम् । मौनं मुनेः कर्म ज्ञानाम्यासलक्षणं निदिध्यासनशब्दितम् । ता- न्येवान्यायव्यानि । यद्यपि"ज्ञेयस्य विज्ञेयस्वं युक्तं वयाऽपि कथं हेयादीनां विज्ञेय- स्वमित्याशङ्कयाऽऽह । उपायत्वेनेति । तदेव मकटयितुं प्रथमत इत्युक्तम् । उत्तरा- धं ब्याचष्टे । तेषामिति । हेयादीनां रजसर्पदविधाकल्पिवत्वानास्ति परमधित्व. शकेत्यर्थः ॥ १०॥ यदुकं ज्ञेयं चतुष्कोटिवर्जितं परमार्थवस्वमिति तदिदानी स्फुटयति । प्रत्येति । पहुवचनमयोगीप्तं दोषं प्रत्यादिशति । विद्यत इति । कल्पितभेदनिवन्धनं पछुवच- नमित्यर्थः । क च नेवि देशकालावस्थामहणम् । भणुमात्रमपीवि कार्यकारणभावस्या- शांशिमावस्य चोपादानम् ॥ ११ ॥ १७. वत्मा जेया ५२ वरना। ३. उपाल'। ४. 'मुगल। ५ स. प... अ. सनमा ६. 'गवे सीक. 'गतले सघ. प. १. आरमानो। ८ घ. 'मेशा९स.कि. मि.ग. समानु11. भाई । १२ घ. १. ज. 'तानुग. . वि. 'यतमुक्तां । १५ ग. छ. ग.. 'प्राप्तहो। ।

·चतुर्थपकरणम् ४] भानन्दगिरिकतटीकासंलितशांकरभाष्यसमेताः। २०७ आदिबुद्धाः प्रकृत्यैव सर्वे धर्माःसुनिश्चितागाय- स्यैवं भवतिक्षान्तिःसोऽमृतत्वाय कल्पते॥१२॥ आदि शान्ता धनुत्पन्ना प्रकृत्यैव सुनिताः । ज्ञेयताऽपि धर्मार्णा संवृत्यैव न परमार्थत इत्याह । यस्मादादो बुद्धा आदिबुद्धाः प्रकृत्पैव स्वभावत एव पथा नित्यप्रकाशस्वरूपः सवितैर्व नित्पबोधस्वरूपा इत्यर्थः । सर्वे धर्माः सर्व आत्मानः । न च तेषां नि- श्वपः कर्तव्यो नित्यनिश्चितस्वरूपा इत्पर्यः । न संदिवमानस्वरूपा एवं नेवचेति यस्प मुमुक्षोरेवं यथोकमकारेण सर्वदा बोधनिश्चपनिरपेक्षताss- स्मार्थ परार्थ वा । यथा सविता नित्यं प्रकाशान्तरनिरपेक्षःस्वार्थ परार्थ चेत्येवंभवति । क्षान्तिर्बोधकर्तव्यतानिरपेक्षता सर्दा स्वात्मनि सोड- मृतत्वायामृतभावाय कल्पते । मोक्षाय समर्थो भवतीत्यर्थः ॥ १२॥ तथा नापि शान्तिकर्तव्यताऽऽस्मनीत्पाह. पस्मादादि शान्ता नित्यमेव शान्ता अनुत्पन्ना अजाश्च प्रकृत्पैव. सनिस्ताः सूपरतस्वभा. वा इत्यर्थः । सर्व धर्माः समाचाभिनाश्च समाभिन्ना अजं. साम्पं विशार- ज्ञेयशब्दपयोगान्मुख्यमेव ज्ञेयत्वं मातं" प्रत्युदस्यति । आदिबुद्धा इति.। यधो- क्तरीत्या समुत्पन्नस्य ज्ञानस्य फलमाह । पस्येति । प्रथमपादस्य वात्पर्यमाह । क्षे- पतापीति । उक्तमर्थ दृष्टान्वेन सष्टयदि । यथेति । पादान्वरस्यायं कथयति । न चेति । निश्चितस्वरूपत्वमेव व्यविरेकदारा स्फोरयति । नेत्यादिना । न खल्वामी खसचायामेवं नैदमिति संदियमानस्वरूपो भवितुमलम् । वस्य स्फुरणाव्यभिचारासदूप- स्वस्य मागेव साधितत्वादित्यर्थः । द्वितीया व्याकरोति । यस्येत्यादिना । भारम- स्वरूपस्य स्फुरदूपत्वं यथोक्तमकारः 'वोधाख्यो. निश्चयो बोधनिश्चयस्वस्मिनिरपेक्षत्वं खार्थमन्याय वा यस्य भवति सोऽमृक्त्वाय कल्पत इदि संबन्धः । वदेव दृष्टान्वेन साधयति । पत्यादिना । इविशब्दो यथेत्यनेन संबध्यते ॥ ९२ ॥ सोऽमृतत्वायेत्यादिवचनादागन्तुकममृतत्वं" मृत्युदस्यवि । आदि शान्ता इति । लोकस्य तात्पर्यमक्षरार्थे च निर्दिशति । तथा नापीत्पादिना । उक्तमेवार्थ चतुर्भपादेन संलिप्य दर्शयति । अजमिति । कार्यमुपसंहरवि । १ज. 'निर्मिताः । २ स. बुद्धाः । ३ च. : न स ४ छ. सर्वध। ५ छ. ज. स. आत्मनः ६. निश्चयस्व । ७ स. वेत्ये। ८ च. 'दाम' ज. यो नमी.च. 'पाऽपि न " क. र ११ अ. "तं व्युद। १३ अ. 'रमा स| ४. घ. ज. 'पस्य । १५ क. 'योकमा १६. बोद्धव्यो निग.छ. . 'त्व प्राप्त तत्प्रत्यु।

·चतुर्थमकरणम् ४] आनन्दगिरिकतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमेताः। सवस्तु सोपलम्मं च इयं लौकिकमिष्यते । अवस्तु सोपलम्भं च शुद्धं लौकिकमिष्यत॥८७॥ एवमन्योन्यविरुद्धत्वासंसारकारणानि रागद्वेषदोपास्पदानि मावादु. कानां दर्शनानि । अतो मिथ्यादर्शनानि तानीति घुक्तिभिरेव दर्शपि. त्वा चतुष्कोटिवर्जितत्वाद्रागादिदोषानास्पदं स्वभावशान्तमद्वैतदर्शनमेव सम्पग्दर्शनमित्युपसंहतम् । अथैदानी स्वप्रक्रिपामदर्शनार्थ प्रारम्भः सवस्तु संवृत्ति । सता वस्तुना सह पर्वत इति सवस्तु । तथा चोपल- धिरुपलम्भस्तेन सह वर्तत इति सोपलम्भं च शाखादिसर्वव्यवहारा- स्पदं ग्राह्यग्राहकलक्षणं द्वयं लौकिक लोकादनपेतं लौकिकं नागरित. मित्येतत् । एवंलक्षणं जागरितमिष्यते वेदान्तेषु । अवस्तु संरेत्तेरप्य- भावात् । सोपलंम्भं वस्तुवटुपलम्भनमुपलम्भोऽसत्यपि वस्तुनि तेन सह वर्तत इति सोपलम्भं च । शुद्ध केवलं प्रविभक्त जागरितारस्थूला. लौकिकं सर्वप्राणिसाधारणत्वादिष्यते स्वप्न इत्यर्थः ।। ८७ ॥ परमतनिराकरणमुखेनाऽऽत्मवत्वमवधारिवम् । अधुना स्वप्रक्रिययाऽवस्थात्रयो- पन्यासमुखेनापि तदवधारयितुमवस्थाद्वयमुपन्यस्यति । सर्वास्त्वति । वृत्तानुवादपूर्वक मकरणशेषस्य वारपये दर्शयति। एवमिति । शिप्यस्याध्यारोपरष्टिमाश्रित्य जाप्रदादि- पदार्थपरिशुद्धिपूर्वको बोधप्रकारः स्वप्रक्रिया तया वस्यैवाऽऽरमतवस्य प्रदर्शनपरो भ. पशेष इत्यर्थः । क्षेत्र जागरितमुदाहरति । सवस्त्विति । यदि मातिभासिकं व्यावहा- रिकं च स्थूलमर्थजावमादित्यादिदेववानुहोवेरिन्द्रियरुपलभ्यते । तरजागरितमित्यर्थः । यमित्यस्यार्थमाह । शास्त्रादीति । तत्र लोके लोकमसिद्धमिन्येतदुच्यते । लौकिक- मिति । वद्याचरे । लोकादिति । न केवलमिदं जागरिवं लोकमसिद्धम् । किंतु वेदान्वेष्वपि परंपरया ज्ञानोपायत्वेन मसिद्धमित्याह । एवं लक्षणमिति । स्वमो- पन्यासपरमुसराध योजयवि । अवस्त्विति । बाघेन्द्रियमयुक्तो व्यवहारः संवृतिस- म्दार्थः सोऽपि स्थूलावन्न स्वमे संभवति । यथा च पायेषु करणेपूपसंहतेषु नागरि- तवासमानुसारेण मनमानदभासाकोपावभासनं समान्दिवमित्यर्थः । शुदमित्यस्य केवलमिविपर्यायं गृहीत्वा विवक्षितमर्थमाए । प्रविभक्तमिति ! यस्यापि लोकमसिह- खं लौकिकमित्यनेनोक तद्विवृणोति । सर्वप्राणीति ।। ८७ ॥ ५. र. ज. तत्तय. सनीम वाकिया10. 'नामा प. 'दति स. ता. 'वृत्ति साक. वृत्तिः ।। ५. ५. वृ? ६. सम्म १.me १.उ. प्रतिक्षित क. प्रतिविता..स्था.म.पापा १२५. तब मातरमा गा"... ज. नितिशामिति ।

·२०४ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिपत्कारिकाः। [अलावशान्त्याख्य अवस्त्वनुपलम्भं च लोकोत्तरमिति स्मृतम् । ज्ञानं ज्ञेयं च विज्ञेयं सदा बुद्धैः प्रकीर्तितम्॥८८॥ अवस्त्वनुपलम्भं च ग्राह्यग्रहणवर्जितमित्यैतल्लोकोचरम् । अत एव लोकातीतम् । ग्राह्य ग्रहणविपयो हि लोकस्तदभावात्सर्वप्रवृत्तिवीज मु- पुप्तमित्येतदेवं स्मृतं सोपायं परमार्थतत्त्वं लौकिकम् । शुद्धलौकिकं लो- कोत्तर क्रमेण येन ज्ञानेन ज्ञायते तज्ज्ञानं ज्ञेयमेतान्येव त्रीणि । एतद्य- तिरेकेण क्षेपानुपपत्तेः । सर्वमावादुककल्पितवस्तुनोऽत्रैवान्तर्भावाद्विजे- पं परमार्थसत्यं तुर्याख्यमद्वयमजमात्मतत्वमित्यर्थः । सदा सर्वदैतल्लो- किर्कादिविज्ञेपान्तं बुद्धैः परमार्थदर्शिभिव्रह्मविद्भिः प्रकीर्तितम् ॥ ८८॥ संमवि सुषुमं दर्शयति । अवस्त्विति । स्थूलं सूक्ष्मं च वस्तु विषयभूतं यत्र न विध- वे तत्तथा इन्द्रियार्थसंपयोगजन्यो वा स्थूलो वगाही वासनात्मको वा यत्रोपलम्भो न संभवति वदशेषविशेषविज्ञानशून्यं सुषुप्तमिवि विशिनष्टि । अनुपलम्भं चेति । नन्विदं कारणात्मना बुद्धेरवस्थानम् । न च कारणं लोके प्रसिद्धम् । कार्यस्यैवावस्था- द्वयात्मकस्य वथात्वादित्यभिप्रेत्याऽऽहालोकोत्तरमिति। तस्य साक्षिप्रसिद्धत्वं विवक्षि- त्वोक्तमिति । स्मृतमिति । ज्ञानज्ञेयात्मकमवस्थात्रयं तुरीयं च परमार्थवरवं विद्वदनु- मवसमधिगम्यमित्याह । ज्ञानमिति । श्लोकगतं पदद्वयमनूध विवक्षितमय कथयति । अवस्त्विति । ग्राह्यग्रहणविभागवर्जितत्वादेव कुवो लोकावीतत्वमित्याशचाऽऽह । प्राशेति । सुषुप्वं चेदं लौकिकं कथं तदवगम्यवामित्याशङ्कयाऽऽह । सर्वप्रवृत्तीति । अवस्थाद्वयबीजं सुषुप्तमित्येवत्यसिद्धं शास्त्रविदामित्याह । एवमिति । अवस्यात्रय- मेवमुक्त्वा ज्ञानपदार्थ कथयवि । सोपायमिति । ज्ञानेमेन मनोवृत्तिरूपं विवक्षितमव- स्थात्रयाविरिक्तमपि परीक्षकपरिकल्पितं ज्ञेयं संभवतीत्याशङ्कयाऽऽहासति । सदरेव मावादुकैः शुष्कवकजल्पनशील" परिकल्पिवस्य कार्यकारणादिरूपवस्तुनोऽवस्थात्रये नियमेनान्वर्भावान्हयान्वरं नास्तीत्यर्थः । ज्ञेयमेव विशेषेण ज्ञेयं विज्ञेयमुच्यते "वेन तदपि नावस्यावयानिरिक्तमस्तीत्याशङ्कयाऽऽह । विज्ञपमिति । उपायोपेयमूवे ययो- केऽथे विद्वपामभिमदिमादर्शयति । सदेति ॥ ८८ ॥ १७. 'अप्राहरूबा स. लोको लोसामा फ.छ. युद्ध ली।४ प.प आप्रमादित्र' ५ स. हाय।। छ. पाण्यात ७५. सावंत। च. 'सत्य' ज. 'कातिचतपदैः। १. छ. सुति। ". या १ि३ ग. 'साथ नि. यास्त्र सोय ।।४ स.इ. त। ग. मति । १५ ग. 'स्थाई। १६ क. मिन्याह । स्म। 10 ग. प्रमानेन 110 ग. गful १९.प. ज. नमा। १.१. 'जनन, २. ग .. 'से. २', २९. ग... पण २१७.निदपि। .

·चतुर्धप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। २०५ ज्ञाने च त्रिविधे ज्ञेये क्रमेण विदित स्वयम् । सर्वज्ञता हि सर्वत्र अवतीह महाधियः॥८९॥ हेयज्ञेयाप्यपाक्यानि विज्ञेयान्यग्रयाणतः । ज्ञाने च लौकिकादिविषये । ज्ञेये च लौकिकादो त्रिविधै । पूर्व लो. किकं स्थूलम् । तदभावेन पश्चाच्छुई लौकिकम् । तदभावेन लोकोत्तर- मित्येवं क्रमेण स्थानत्रपाभावेन परमार्थसत्ये तुपैऽद्वयेऽजेऽभये विदिते स्वयमेवाऽऽत्मस्वरूपमेव सर्वज्ञता सर्वश्चासौ ज्ञश्च सर्वज्ञस्तदाबः सर्वज्ञता। इहास्मिल्लोके भवति महाधिपो महाबुद्धेः । सर्वलोकातिशयवस्तुविपप- बुद्धित्वादेवं विदः सर्वत्र सर्वदा भवति । सकृद्विदिते स्वरूपे व्यभिचारा- भावादित्यर्थः । नहि परमार्थविदो ज्ञानोद्भवामिभवी स्तो पयाऽन्येषां मावादुकानाम् ॥ ८९ लौकिकादीनां क्रमेण ज्ञेयत्वेन निर्देशादस्तित्वाशमा परमार्थतो मा- आत्मनि विज्ञावे सर्वमिदं विज्ञानं भवतीति श्रुत्या यत्मविज्ञात बदुक्तवस्तुज्ञाने फ- लीवि कथयति । ज्ञाने चेति । ज्ञानज्ञेयवेदने विवक्षित क्रममनुकामवि'। पूर्वमि- त्यादिना । यत्पुनरवस्थात्रयावीत तुरीयं तत्परिज्ञाने विवक्षिवं क्रमं दर्शयति । स्थानेति। तुयें विदिते सतीति संबन्धः । वस्य स्थानत्रयात्मवैवामावोपललितत्वमाह । अद्वय इति । अन्मादिसर्वविक्रियारहितत्वेन कोटस्यं कथयति । अज इति । का. यसंवन्धस्वत्र नास्तीवि वक्तुं कारणभूवाविधासंबन्धामावमभिदधाति । अभप इति । येथोक्तव स्वज्ञानस्य परिपूर्णब्रह्मरूपेणावस्थानं फलमाह । स्वयमेवेति । ज्ञानववो यधो- क कलमाचरादिमार्गायत्तमिवि शङ्का वारयति । इहेति । उक्तज्ञानववो महाबुद्धिाय हेतुमाए । सर्वलोकेति । ज्ञानववो यथोक्त ज्ञानं कदाचिद्वे" कालान्तरेऽभिभूतमस- त्कल्प भविष्यतीत्याशङ्कयाऽऽह । एवंविद इति । शुन्याचार्यप्रसादाद्विदिवे वो स्वरूपस्फुरणस्य व्यभिचाराभावात्परिपूर्णक्षतिरुपता विदुपो भवतीयुक्तं स्फुटयदि । नहीवि ॥ ८९॥ अवस्थात्रयस्य शेयत्व निदेशात्परमार्थवोऽस्तित्वमान्य परिहरति । हेति । शाहोचरत्वेन श्लोकमववार्य हेयशब्दार्थ व्याचष्टे 1 लौकिकादीनामिति । वान्येव घ. 'ने २५.र. २ । क. प्र. द. 'चलो। ४ ८.न. 'नुन ५ ग. प्र. पाने । प... स. पोटा " mo. रखरू.... तुम्तमा।... 'पिक १८ ... All - २७ ·गौडपादीपमाण्डूक्योपनिपत्कारिकाः। [भलावशास्यास्य तेषामन्यत्र विज्ञेयादुपलम्भखिपुस्मृतः ॥१०॥ प्रकृत्याकाशर्वज्ञेया सर्व धर्मा अनादयः। विद्य- ते न हि नानावं तेषां कच न किंचन ॥११॥ भूदित्याह । हैयानि च लौकिकादीनि त्रीणि जागरितस्वमसुपुमान्पा- स्मन्पसत्त्वेन रवा सर्पद्वातन्पानीत्यर्थः । झेपमिह चतुष्कोटिवर्जितं परमार्थतत्त्वम् । भाप्यान्याप्तव्यानि स्यक्तबारेषणात्रयेण भिक्षुणा पा- पिढस्याल्पमौनाल्यानि साधनानि। पाक्यानि रागद्वेषमोहादपो दोषाः कृपायाख्यानि पक्तव्यानि सर्वाप्येतानि हेयजेयाप्यपाक्यानि विज्ञेयानि भिक्षुणोपायत्त्वेनेत्यर्थः । अप्रपाणतः प्रथमतस्तेषां हेयादीनामन्यत्र वि- पात्परमार्थसत्पं विज्ञेयं ब्रह्मैक वर्जयित्वा । उपलम्भनर्मुपलम्भोऽवि. विद्याकल्पनामात्रम् । हेपाप्यपाक्पेषु त्रिवपि स्मृतो ब्रह्मविगिर्न पर- मार्थसत्यता त्रयाणामित्पर्यः ॥ ९ ॥ परमार्थतस्तु मकरपा स्वभावत आकाशवदांकाशल्पा शुक्ष्मनिर- अनसर्वगंतवैः सर्वे धर्मा आत्मनो नेया मुमुक्षुभिरनादयो नित्पाः ।प- हुवचनकृतभेदाशझा निराकुर्वन्नाह । कचन किंचन किंचिदणुमात्रमपि तेपां न विद्यते नानात्वमिति ॥ ९१ ॥ गि विभजते । जागरितेति । पाण्डित्यं वेदावतात्पर्याभिज्ञत्वमद्वितीयवस्तुविचार- चातुर्यपरिनिष्पन्नं श्रवणम् । वाल्यं देम्मदपहिङ्कारादिराहित्यम् | युक्तितः अवौथों- नुसन्धानकुशलत्वम् । मीनं भुने कर्म ज्ञानाम्यासलक्षणं निदिध्यासनशब्दितम् । वा- न्येवान्यावन्यानि । यद्यपि"ज्ञेयस्य विज्ञेयत्वं युक्तं यथाऽपि कथं हेयादीनां विनेय- स्वमित्याशङ्कयाऽऽह | उपायत्वेनेति । वदेव प्रकटयितुं प्रथमत इत्युक्तम् । उत्तरा- धे ध्याचष्टे । तेपामिति । हेयादीनां रन्जसर्पवदविघाकल्पितत्वानास्ति परमर्थित्व- शङ्केत्यर्थः ।। ९० ॥ यदुक्तं ज्ञेयं चतुष्कोटिवजिवं परमार्थवचमिति नदिदानी स्फुटयति । प्रकृत्येति । पहुवचनमयोगील दोषं प्रत्यादिशति । विद्यत इति ! कल्पिवभेदनिबन्धनं बहुवच- नमित्यर्थः । क च नेवि देशकालावस्थामणम् । भशुमानमावि कार्यकारणभावस्यां- शशिमावस्य चोपादानम् ॥ ९१॥ १७. वरस या 12वनाती . उपाल। ४. 'मुगल। ५स. प. स.अ. गनमा ६७. 'गत्वे सीक. 'गतले सीस.घ... भारमानो। ८. ' भा९स.- 1. ग. "A थाह.दभाई।१२५.१. ज, 'तानु।३ ग. 8. पि ४ि. "यसमुतां । १५ गं. स. ग. E. 'प्रातदो।

·। चतुर्भपकरणम् ४] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। २०७ आदिबुद्धाः प्रकृत्यैव सर्वेधर्माःसुनिश्चिताय- स्यैवं भवति क्षान्तिःसोऽमृतत्वाय कल्पते॥१२॥ आदि शान्ता धनुत्पनाः प्रकृत्यैव सुनिताः । ज्ञेयताऽपि धर्माणां संवृत्त्यैव न परमार्थत इत्याह । यस्मादादो बुद्धा आदिबुद्धाः प्रत्यैव स्वभावत एव यथा नित्यप्रकाशस्वरूपः सवितैवे नित्यबोधस्वरूपा इत्यर्थः । सर्वे धर्माः सर्व आत्मानः । न च तेषां नि- श्वपः कर्तव्यो नित्यनिश्चितस्वरूपा इत्यर्थः । न संदिशमानस्वरूपा एवं नैवंचेति पस्प मुमुक्षोरेवं पथोकप्रकारेण सर्वदा बोधनिश्चपनिरपेक्षताss. स्मार्थ पराध वा । यथा सविता नित्यं प्रकाशान्तरनिरपेक्षःस्वार्थ परार्थ वेत्येवंभवति । शान्तिर्बोधकर्तव्यतानिरपेक्षता सर्वा स्वात्मनि सोड- मृतत्वापामृतभावाप करपते । माक्षाप समर्थो भवतीत्पर्यः ॥ १२ ॥ तथा नापि शान्तिकर्तव्यताऽऽमनीत्याह । पस्मादादि शान्ता नित्यमेव शान्ता अनुसना अनाथ प्रकृत्यैव. सतिताः सपरतवमा- वा इत्यर्थः । सर्वे धर्माः समाशामिनाच समाभिना अजं. साम्यं विशार- झेयशब्दपयोगान्मुख्यमेव ज्ञेयत्वं प्राप्त" पत्युदस्यवि ! आदिबुद्धा इति.. यो- करीत्या समुत्पन्नस्य ज्ञानस्य फलमाह । यस्येति । पथमपादस्य, वात्पर्यमाह । जे- पतापीति । उक्तम दृष्टान्वेन सष्टयति । पथैति । पादान्तरस्या कथयति । न चेति । निश्चितस्वरूपत्वमेव व्यतिरेकदारा स्फोरयति 1. नेत्यादिना । न. खस्वामी खसचायामेवं नैदमिति संदियमान स्वरूपो भवितुमलम् । तस्य स्फुरणाव्यभिचाराच- खस्य मागेव साधिववादित्यर्थः । द्वितीया व्याकरोति । पस्येत्यादिना । आत्म- खरूपस्य स्फुरदूपत्वं यथोक्तमकारः। 'वोपाख्यो निश्चयो बोधनिश्चयस्वस्मिनिरपेक्षत्वं स्वार्थमन्याय वा यस्य पवति सोऽमृत्त्वाय कस्पत इवि संबन्धः । वदेव धान्वेन साधयति । पत्पादिना । इविशब्दो यथेत्यनेन संबध्यते ॥ १२॥ सोऽमृतस्यायेत्यादिवचनादागन्तुकममृतत्व" प्रत्युदस्यवि । आदि शान्ता इति । छोकस्य वापर्यमक्षरा च निर्दिशति । तथा नापीत्यादिना । उक्तमेवार्थ चतुर्भपादन संक्षिप्य दर्शयति । अजमिति । छोकार्यमुपसंहरति । १ज. निर्मिताः। झ. बुद्धाः । ३ व. यः न से। ४ छ. सर्वधी ५७.ज.म. भात्मनः ६७. निथयस्व । ७.६ चैत्ये। च. 'दाम' ज. ध न मा. प. 'याभूपि न " क. र १२ ज. न्यु ज. रमा सक... ज. पस्य। ५क, पोका ६. पोइन्यो निग... 'स्व प्राप्त तत्प्रत्यु।

·२०८ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिका। [अलावशान्त्याख्य सर्वे धर्माःसमाभिन्ना अजं साम्यं विशारदम् ॥१३॥ वैशारद्यं तु वै. नास्ति भेदे विचरतां सदा । भेद- निम्नाः पृथग्वादास्तस्मात्ते कृपणाः स्मृताः ॥१४॥ अजे साम्ये तु ये केचिद्रविष्यन्ति सुनिश्चिताः । तेहि लोके महाज्ञानास्तच लोको न गाहते ॥९॥ दं विशृद्धमात्मतत्वं यस्मातस्माच्छान्तिोसो वा नास्ति कर्तव्य इत्य- र्थः। न हि नित्यैकस्वभावस्य कृतं किंचिदर्थवत्स्यात् ॥ ९३ ॥ ये यथोकं परमार्थतत्त्वं प्रतिपन्नास्त एखाकृपणा लोके कृपणा एवा- न्य इत्याह । यस्माद्भेदनिम्ना भेदानुयायिनः संसारानुगा इत्यर्थः । के ! पृथग्वादाः पृथा नाना स्त्वित्येवं वदनं येषां ते पृथग्वादा द्वैतिन इत्पर्यः । तस्मात्ते कृपणाः क्षुद्राः स्मृता यस्माद्वैशारचं विशुद्धिर्नास्ति तेषां भेदे विचरतां द्वैतमार्गेऽविद्याकल्पिते सर्वदा वर्तमानानामित्यर्थः । अतो युक्तमेव तेषां कार्पण्यमित्यभिप्रायः ॥२४॥ यदिदं परमार्थतत्त्वममहात्मभिरपण्डितैदान्तहिटः क्षुदैरल्पमझेर- विशुद्धमिति । उक्तरूपवानङ्गीकारे मोक्षस्यापुरुषार्थवा स्यादित्याह । न हीति । संसार- दुःखोपशमनं सुखजन्म वा यदि क्रियेत उदा रुवकस्यानित्यत्वमवईयंभावीत्यर्थः ॥९॥ इदानी मुमुक्षुपरोचनार्थमविद्वनिन्दा दर्शयति । वैशारधं विति । लोकस्य तात्प- ये दर्शयति । ये पयोक्तमिति । उत्तरार्षमादी योजयति । यस्मादिति । उस्मादि- त्युत्तरेणास्य संवन्धः । प्रथमाधमुक्तऽर्षे हेतुत्वेन व्यावष्टे । यस्मादित्यादिना । समनन्तरोक्तस्य यस्मादित्यस्याऽपेक्षिदं पूरयति । अत इति ॥ ९४ ॥ एवविद्वनिन्दो पदय विद्वत्मशंसां मसारयति । अज इति । कूटस्थे वस्तुनि नि. विशेष येषामसंभावनाविपरीतभावनाविरहि निर्धारणरूपं विज्ञानं संभावनापनीतमस्ति ते हि व्यवहारभूमी महति निरविशये तत्वे परिझानवत्वान्महानुमाषा मवन्तीत्यर्थः । न- नु वनविषयज्ञानस्य सर्वलोके साधारणत्वात्तत्वज्ञानवां किमिदि प्रशंसा प्रस्तूयवे व- घाऽऽ । तचेति । लोकस्य वात्पर्यमा । यदिदामिति । यदित्युपक्रमाचदमहाम- भिरनवगाहमिति योजनीयम् । अमहात्मत्वं क्षमादयत्वम् । वय हेतरपन्डितरिति । पाण्डित्यं विवेकरहितत्वम् । वत्र हेतुर्वेदान्वेत्यादिना सूच्यो । वेषां पापियन प- प.के भन्ये ऊपणा एया २ क. गादया। ३ प. यस्तस्लीये ४ प. हो। । ५ क. 'मी (प. रूपान। .. सुखं जोय. शमवतीस।९ स. प...' 1. ' रोफ. ए. पानसंज, गाने अ.भामरस ११५... ग. स.टारमा ·चतुर्थमकरणम् ५] आनन्दगिरिकवटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। २०९. अजेष्वजमसंक्रान्तं धर्मेषु ज्ञानमिष्यते। यतोन नवगाद्यमित्याह । भजे साम्ये परमार्थतत्त्वे एवमेवेति ये फैचिरूयाद. योऽपि सुनिश्चिता भविष्यन्ति चेत्त एवं हि लोके महाज्ञाना निरतिश- यतत्त्व विषयज्ञाना इत्यर्थः। तच्च तेषां वर्म तेषां विदितं परमार्थतत्त्वं सामान्पबुद्धिरन्यो लोको न गाहते नावतरति न विषेपीकरोतीत्यर्थः । सर्वभूतात्मभूतस्प सर्वभूतहितस्प च ।देवा अपि मार्गे मुहान्त्यपदस्प पदे- पिणः । शर्कनीनामिवाकाशे गति वोपेलभ्पत इत्यादि स्मरणात् ॥१६॥ कैथं महाज्ञानत्वमित्याह । अजेष्वनुत्पन्नेष्वचलेषु धर्मेष्वात्मस्वजम- पालोचनापरिचयपरामरीरित्यर्थः । विचारचातुर्याभावादेव पदार्थवाश्याविभागा- वगमशून्यत्वमाह । अल्पमरिति । तर्हि पारमार्थिक बच्चे केषामेव मनीपा समुन्मि- दित्याशङ्कच येषां केषांचिदेव तनिष्ठानाभित्याह । ये केचिदिति । स्यादीनामुपनि- पहारा ज्ञानाधिकाराभावेऽपि द्वारान्तरप्रयुक्तस्वदधिकारः संभवतीत्यभिप्रेत्यापीयुक्तम् । तत्त्वज्ञानस्य दुर्लभत्वमभ्युपेत्य चेदित्युक्तम् । चतुर्थपादं व्याचष्टे । तचेति । ज्ञानव- तां विज्ञावं परमार्थतत्वमन्येषामनवगाहामित्यत्र प्रमाणमाह । सर्वभूतेति । सर्वेषां भूता- नो ब्रह्मादीनां स्तम्बपर्यन्वानामात्मा परंबन्न तद्भवस्य विदुषः सर्वत्राऽऽत्मभूतस्य सर्वेषु भूतेषु निरुपचरिखरूपत्वादेव परमहिवस्य परमपेमास्पदत्वादेव परमसुखात्मकस्य मान्य पुरुषार्थविरहिणो मागें देवा विद्यावन्तोऽपि पदमन्चेषमाणा विविध मोहमुपग-. च्छन्वीत्यर्थः । महात्मनो ज्ञानववो गन्तव्यपदरहिवस्य परिपूर्णस्य गविरवगन्दुमश- क्येवि निदर्शनवशेन विशदयवि । शकुनीनामिति ॥ ९५ ॥ भजं साम्यमित्युक्तं प्रमेयम् । वद्विषयनिश्चयवान्ममाता । प्रमाण तथाविधनिश्चय- ज्ञानमिति । वस्तुपरिच्छेदे कथं महाज्ञानत्वमित्याशङ्कयाऽऽ६ | अजेबिति । भजा धर्माश्चिमतिबिम्बा जीवा विवक्ष्यन्ते । प्वजं ज्ञानं कूटस्थदृष्टिक बिम्बकलं प्रना- चलमारमभूतमभ्युपगम्यते । वधा च मानमेयादिभावस्य कल्पितत्वेऽपि वस्तुको वस्तुपरि- च्छेदाभावादुपपन्नं जानवता महाज्ञानवमित्यर्थः । किंचास्मन्मने ज्ञानस्य यदसङ्गत्व- मङ्गीस वदपि विषयाभावादेव सिध्यति । ववश्व अक्त्यै निर्विषयं मन इति यदुच्यते वदयविरुद्धमित्याह । पतोनेति । आकाक्षापूर्वक पूर्वाध योजयति । कयमित्यादिना। च. 'सात एव । २. 'द लो। ३. 'ज्ञानानि । ४ च. तदेशे। ५घ. परक ( फ. 'या मागेऽपि मु. वापि। ७ क.. पन्ति प... ज. म. 'फनाना। ए. "पपद्यत । 1. च.५ तेशं महामानवमित्यत आह । ग. प्र.चन ११ ग. 8. 'पार्यमा ११ ग. 'मेम'11. 'नामा ५ स.प. र. ज.समतात्म। छ. समग. '', "ग. स. पर।१०५..... सकुनानामिति ।।१५. ज. ध | २.ग. तर १ ७. नवत्वमा २१ फ. दयमा । २५ ग... मुत्तेनिदि।

·२१० गौडपादीपमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः[भलावशान्यारूप क्रमते ज्ञानमसनं तेन कीर्तितम् ॥ ९६॥ अणु- मात्रेऽपि वैधयें जायमानेऽविपश्चितः। असङ्ग- ता सदा नास्ति किमुतावरणच्युतिः ॥९७॥ अलब्धावरणाः सर्वे धर्माः प्रकृतिनिर्मला आ- दौ बुद्धास्तथा मुक्ता बुध्यन्त इति नायकाः॥९८॥ चल च ज्ञानमिष्यते सवितरीवीषयं भकाशच पतस्तस्मादसंक्रान्तमर्था- न्तरे शानमजमिण्यते । यस्मान कमवेऽर्थान्तरे ज्ञानं तेन कारणेनासङ्गं तत्कीर्तितमाकाशकल्पमित्युक्तम् ॥ ९६ ।। इतोऽपेपी वादिनामणुमात्रेऽल्पेऽपि वैध वस्तुनि बहिरन्तवा जापमान उत्साघमानेऽविपश्चित्तोऽविवेकिनोऽसङ्गताऽसङ्गत्वं सदा ना- स्ति किमुत वक्तव्यमावरणच्युतिवन्धनाशो नास्तीति ॥ ९७ ।। नेपामावरणच्पुत्तिनास्तीति धुवां स्वसिद्धान्तेऽम्युपगतं तर्हि धर्मा- णामावरणम् । नेत्युच्यते । अलब्धावरणाः । अलब्धममाप्तमावरणमवि- धादिवन्धनं पां ते धर्मा अलब्धावरंणा बन्धनरहिता इत्पर्पः । प्रक- उचरा व्याघटे । पस्मानेति । नित्यविज्ञप्तिपस्याऽऽत्मनोऽसङ्गत्वं प्रागपि सूचि- दमिरयार । आकाशेति॥१६॥ कूटस्थ मझेव दत्त्वमिति समवे ज्ञानमसङ्ग सिध्यवीयुक्तम् । मतान्तरे पुनः सविषय- स्वान्नानस्यासनस्वमसङ्गन्तं प्रसग्यवेत्त्याइ । अणमात्रेऽपीति । अविष्कृष्टया कस्यचिद- पिपदार्थस्य जन्माङ्गीकारे ज्ञानस्य वदनुपहिरवेनासङ्गत्वायोगे" पन्धध्वंसलक्षणं प्रयो- जनं दूराशास्त्र मवीत्याह । किमुतेति शोकाक्षराणि व्यारोति । इत्त इति । दि. द्वानववादी पयम्या परामृश्यते ॥ १७ ॥ न चेदावरणच्युविरिष्प साह सहिदमारणमित्याशयाऽऽ । अलव्धेति । योदृत्वं बाई कमित्याशङ्कय बोधनशक्तिमवादित्याह । बुध्पन्त इति । शेडो- परत्वेन लोकमववारयति । तेपामित्यादिना । भविष्ट वाविपावरणं सिध्यति । न ववष्टश्येत्यभिमेत्य व्याचष्टे । अलब्धेति । उक्तऽ हेतुकथना विशेषणत्रयमि- म. ट1 ११. 'म संकी ३६.६.ज. मिति पतम् । ४ स.प. स. ज. पो तुवा सतिं । मलं ना?... किमु । ८ १. नि ॥ १५ ॥ भटधारणाः। ९.ना.अ.अ. सिताफ. 'न स1ि8. नं १४.५..तरं।

·चतुर्थप्रकरणम् ४] भानन्दगिरिकवटीकासंबलितांकरमाण्यसमेताः। २११ क्रमते न हि बुद्धस्य ज्ञानं धर्मेषु तापिनः । सर्वे धर्मास्तथा ज्ञान नैतबुद्धेन माषितम् ॥१९॥ तिनिर्मलाः स्वभावशुद्धा आदी बुद्धास्तपा मुक्ता पस्मानित्यशुदबुद्ध- मुक्तस्वभावाः । यद्येवं फषं साह बुध्यन्त इत्युच्यते । नायकाः स्वा- मिनः समर्था बौदं बोधशक्तिमत्स्वभावा इस्पर्थः । यथा निस्यप्रकाश• स्वरूपोऽपि सविता प्रकाशेत इत्युच्यते यथा वा नित्यनियतगतयोs- पि नित्यमेव शैलास्तिष्ठन्तीत्युच्यते तद्वत् ॥ ९८॥ यस्मान हि क्रमते बुद्धस्प परमार्थदर्शिनो ज्ञान विषयान्तरपु धर्मेपु', धर्मसंस्थं सवितेरीव ममा। तापिनः तापोऽस्पास्तीति तापी संतानवतो निरन्तरस्याऽऽकाशकरूपस्येत्पर्यः पूजावतो वा प्रज्ञावतो या सर्व धर्मा ओत्मनोऽपि तयाज्ञानवदेवाऽऽकाशफल्पत्वान्न क्रमन्ते कनिदप्यन्तर इत्यर्थः । पदादाघुपन्यस्त ज्ञानेनाऽऽकाशफल्पनेत्पादिवदिदमाकाशक- स्याह । पस्मादिति । तस्माइन्धनरहिता इति पूर्वण संवन्धः | भात्मनो यभोक्ताल- भावत्वे 'योद्धृत्वं न सिध्यतीत्याक्षिपति । पधेवमिति । पादान्वरेणोत्तरमा । उच्पत इति । मुरूयोवेव क्रियाकारी प्रविप्रत्ययाम्यामभिधेयावित्याशङ्कय नियममुदाहर- णाभ्यां मिरस्यति । पत्पादिमा ॥९८॥ किमिति मुरुये वोढत्वे समाविवे सदेव नेष्टमित्याशङ्कय ज्ञानस्य विद्वदृष्टया वि- पयसंवन्धासंभवादित्याह । क्रमत इति । किंच जीवानां ब्रह्मात्मना विभुत्वादाकाशव. स्क्रियापमवायायोगान मुख्य योदृत्वं सेडुमलमित्याह । सर्व इति । ज्ञानमात्रं पारमा- पिक 'मेव ज्ञातृज्ञयादिकल्पितमिवि सौगवेपतमेव भववाऽपि संग्रहीतमित्याशङ्कयाऽऽ- ह । ज्ञानमिति । वन पूर्वार्धाक्षराणि व्याकरोति । पस्मादिति । यद्धि परमार्यद. शिनो ज्ञानं वन विषयान्वरेषु क्रमते किंतु सविवरि मकाशवदात्मन्येव प्रतिष्ठित य. स्मादिप्यते वस्मानास्मिन्मुख्यं बोदृत्व सेदुमईवीत्यर्थः । परमर्थिदर्शिनो विशेषणं पापिन इति । तद्याचष्टे । तापोस्पेत्यादिना | भात्मनो मुस्यस्य पोदृत्वस्यामाते देखन्तर सर्व धर्मास्वति । वद्विमजते । सर्व इत्पादिना । मकरणादायुक्तमेव किम पुनरिहोच्यते तयाऽऽह । पदादाविति । ददिवमिहोपसंहदमिति शेषः । क्रमते न घ. 'स। २ स.योप'घ xixi.v.. 'सुचन्ता५च. तरिमो.शेय. स्याक.. पीताक.व. ताप ९.प.स.७.मात्मानी।।Rural क. पापत। १२ म. शाकिर ग. R. 'भाभा..तो५ ज.तमेतक. मुहावं.मात्म।१०७. 'पोय।९.. त्यो। २...मांधा ·२१० गौडपादीपंमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः [भलावशान्त्यास्य क्रमते ज्ञानमसनं तेन कीर्तितम् ॥ ९६ ॥ अणु- मात्रेऽपि वैधयें जायमानेऽविपश्चितः। असन- ता सदा नास्ति किमुतावरणच्युतिः ॥९७॥ अलब्धावरणाःसर्व धर्माः प्रकृतिनिर्मलामा- दौ बुद्धास्तथा मुक्ता बुध्यन्त इति नायकाः॥९८॥ चले च ज्ञानमिष्यते सवितरीवाष्ण्यं प्रकाशश्च पवस्तस्मादसंक्रान्तमर्या- न्तरे बानमजमिप्यते । पस्मान्ने क्रमतेऽर्थान्तरे ज्ञानं तेन कारणेनासङ्गं वत्कीर्तितमाकाशकल्पमित्युक्तम् ॥ १६ ॥ इतोऽम्पेपी वादिनामशुमात्रेऽल्पेऽपि वैध वस्तुनि बहिरन्तर्वा जापमान उत्साधमानेऽविपश्चितोऽविवेकिनोऽसलेताऽसङ्गत्वं सदा ना- स्ति किंमत वक्तव्पमावरणच्युतिर्वन्धनाशो नास्तीति ।। ९७ ॥ वेपामावरणच्युतिर्नास्तीति युवा स्वसिदान्तेऽम्पुपगत दि धर्मा- णामावरणम् । नेत्युच्यते । अलब्धावरणाः । अलब्धममाप्तमावरणमवि- धादिवन्धनं येषां ते धर्मा अलब्धावरणा बन्धनरहिता इत्यर्थः । पक- उपराध ब्याच परमानेति । नित्यविज्ञधिपस्याऽऽत्मनोऽसङ्गत् प्रागपि सषि- वमिरपार । भाकाशेवि ॥ ९६ ।। कूटस्थ मोव वस्त्रमिति स्वमवे ज्ञानमसङ्ग सिध्यतीत्युक्तम् । मतान्तरे पुनः सविषय- स्मान्द्वानस्थासङ्गलमसङ्ग मसग्यवेत्याए । अणमात्रेऽपीति । अविद्वदृष्टम्या कस्पचिद- पिपदार्थस्य जन्माङ्गीकारे ज्ञानस्य वदनुपनिवेनासङ्गलायोगे" पन्धवंसलग प्रयो- जनं दुरापास्तं भवतीत्याह । किमुतेति गोकाक्षराणि व्याकरोति । इत इति । कि- द्वारदेववादी पक्षम्या परामृश्यते ।। ९७ ॥ न चंदावरणज्युविरिष्यवे वहि वीरुवमावरणमित्याशङ्कयाऽऽह । अलब्धेति । मोदरखं वाह कमित्याशङ्काय बोधनशक्तिमयादित्याद । बुध्पन्त इति । हो- पररवेन छोकरववारयति । तेपामित्यादिना । भविष्टवाविधावरण सिध्यति । न वावहष्टयेत्यभिमेत्य व्याचष्टे । अलब्धेति । उक्तेऽयें हेचूकपना विशेषणत्रयमि- 15. ३. 'सं १ प... ज. (AR तम् । ४.प. स. भ. प पा ५ सततं ना.छ.सिम । ८. 'नि ॥ ९॥ भटधारणाः २५.न.अ.रा.तस। १३ क.लान 4. गर । १४. क्षमा ५..तरे ।

·चतुर्थप्रकरणम् ४] भानन्दगिरिकृतटीकासंवलितांकरभाष्यसमेताः। २११ क्रमते न हि बुद्धस्य ज्ञानं धर्मेषु तापिनः । सर्वे धर्मास्तथा ज्ञान नैतद्बुद्धेन भाषितम् ॥१९॥ तिनिर्मलाः स्वभावशुद्धा आदौ बुद्धास्तपा मुक्ता पस्मानित्पशृदबुद्ध- मुक्तस्वभावाः । पद्येवं फयं तहि बुध्यन्त इत्पुच्यते । नापकाः स्वा- मिनः समर्था बौद्धं बोधशक्तिमत्स्वभावा इस्पर्थः । पथा नित्यप्रकाश. स्वरूपोऽपि सविता प्रकाशत इत्युच्यते पथा वा नित्यनिवृत्तगवयोs- पि नित्यमेव शैलास्तिष्ठन्तीत्युच्यते तद्वत् ॥ ९८॥ यस्मान हि क्रमते बुद्धस्प परमार्थदर्शिनो ज्ञान विषपान्तरेषु धर्मेषु' धर्मसंस्थं सवितेरीव मभा। तापिनः तापोऽस्पास्तीति तापी संतानवतो निरन्तरस्याऽऽकाशकल्पस्येत्पर्थः । पूजावतो वा प्रज्ञावतो या सर्व धर्मा ओत्मनोऽपि तथाज्ञानवदेवाऽऽकाशफल्पत्वान्न क्रमन्ते कविदप्यन्तर इत्यर्थः । पदादाघुपन्पस्तं ज्ञानेनाऽऽकाशकल्पेनेत्यादि तदिदमाफाशक- स्याह । पस्मादिति । तस्माइन्धनरहिता इति पूर्वेण संबन्धः । भात्मनो यपोख- भावत्वे 'योद्धृत्वं न सिध्यवीत्याक्षिपति । पघेवमिति । पादान्वरेणोत्तरमाह । उच्पत इति । मुख्योवेव क्रियाकारी प्रकृतिप्रत्ययाभ्यामभिधेयावित्याशङ्कय नियममुदादर- णाभ्यां निरस्यति । यथेत्यादिना ॥ ९८॥ किमिवि मुख्ये वोढत्वे समाविवे तदेव नेष्टमित्याशय ज्ञानस्य विद्वदृष्ट्या दि. षयसंबन्धासंभवादित्याद । क्रमत इति । पिंच जीवानां ब्रह्मात्मना विभुत्वादाकाशव- क्रियासमवायायोगान मुख्यं वोदृत्वं सेडुमलमित्याह । सर्व इति । ज्ञानमात्रं पारमा पिकं त्रैव ज्ञातृज्ञेयादिकल्पिवमिति सौगमवमेव भववाऽपि संग्रहीवमित्याशङ्कयाऽऽ- ह। ज्ञानमिति । तम पूर्वार्धाक्षराणि न्याकरोति । यस्मादिति । यदि परमाद- शिनो ज्ञान तन विषयान्तरेषु क्रमवे किंतु सविवरि मकाशवदात्मन्येव मविष्ठितं य. स्मादिप्यते वस्मानास्मिन्मुख्य बोडावं से मईतीत्यर्थः । परमर्षिदर्शिनो विशेषणं जापिन इति । तद्याचटे । तापोस्पेत्यादिना । भात्मनो मुख्यस्य योदृत्वस्यामात्रे हेवन्तरं सवे धर्मास्तथेति । वद्विमनवे । सर्व इत्यादिना । मकरणादायुक्तमेव किम पुनरिहोच्यते वाऽऽह । पदादाविति । ददिवमिहोपसंहतमिवि शेषः । मवे न घ. त्य। २. योधच. स.B. प्र. 'सुयन्ते त।५च. तरि माछ. पोय. स्याक, छ, पीतस्य क.व. ताप.प.स.७.भात्मानो।.प्र.न्ति क.पाधतं । १२. 'ववाकिग. याभाव।१४ ग. प्र. मेवा १५ ज.मे. मुश्थसं. 'मात्मद। 10. पोय.... . ...म ।

·२१२ गोटपादीपमाण्डक्योपनिपत्कारिकाः। [भलावशान्याख्यं दुर्दर्शमतिगम्भीरमजं साम्यं विशारदम् । बुध्दा पदमनानात्वं नमस्कुर्मो यथा वलम् ॥ १०॥ ल्पस्य तापिनो बुद्धस्प तदनन्पत्वादाकाशकल्पं ज्ञानं न क्रमते चि- दप्यन्तरे | तथा धर्मा इति । आकाशमिवाचलमविक्रिपं निरवयवं नित्पमद्वित्तीपमसङ्गमदृश्पमग्राघमशनापाघनीतं प्रमात्मतत्त्वम् । न हि द्रष्टेविपरिलोपी वियत इति श्रुतेः । ज्ञानज्ञेपज्ञातृभेदरहितं पर- मार्थतत्त्वमद्वपमेत बुद्धेन भापितम् । यद्यपि वाशानिराकरणं मान- मोरकल्पना चादपवस्तुसामीप्यमुक्तम् । इदं तु परमार्थतत्त्वमद्वैत वेदा- न्तेष्वेव विज्ञपमित्यर्थः ।। ९९ ॥ शाखसमाप्ती परमार्थतत्त्वस्तुत्य नमस्कार उत्पते । दुर्दशं दुःखेन हीत्यादेरक्षरार्थमुपसंहरवि | आकाशकल्पस्पेति । सर्व धर्मास्ववेत्यस्या निगमयति । तथेति । धर्मा न क्रमन्ते इ.चिदपीवि शेषः । तथा च नाऽऽरमनि मुख्य योदृत्वं कि- खीचारिकमिति मकवमुपसंह,मिविशब्दः । पूर्वार्धेस्य धात्पर्यमाह । आकाशमि- ति । ज्ञानमित्यादि ज्याचटे । ज्ञानेति । सकलभेदविकलं परिपूर्णमनादिनिधन" ज्ञाप्ति- मात्रमुपनिषदेकसमविगभ्यं तवमिह प्रतिपायवे । मवान्तरे तु नवमिति कुतो मत- सार्याशावकाशमासादयोदत्यर्पः ।। ९९ ॥ मकरणचतुष्टयविशिष्टस्य शास्त्रस्यादाविवान्तेऽपि परदेवनावस्वमनुस्मरंस्तनमस्कार- रूपं मङ्गलाचरणं संपादयति । दुर्दशमिति । दुर्विज्ञेयत्वे प्रत्यक्षादिममागानपिगम्य- त्वं हेतुं विवक्षित्वा विशिनष्टि । अतिगम्भीरमिति । मत्यक्षादिभिरनवगायत्वे फूटस्थ- त्य निर्विशेषत्वं सर्वसंबन्धविधुरत्वं चेति हेतुप्रयभिप्रेत्याऽऽह । अनमित्यादिना । विशेषणप्रयं वर्हि कुवश्विदनवगैद तन्नास्त्येवेति निश्चेतुं युक्तम् । प्रमोगाधीनत्वात्ममे- यसिद्धेरित्याशङ्कयोपनिद्भिरवद्धर्माध्यासापाकरणद्वारेणावगम्यमानत्वान्भवमित्याह । प- दमिति । वत्र वर्हि संकलविमागविकले कुचो नमस्कारक्रिया स्वीक्रियामईवीत्याश- याऽऽह । अनानात्वमिति । यद्यपि वस्तुतस्तस्मिन्नानात्वं नावकरूप्यते तथाऽपि यथासामध्यं मायाबलमवलम्ब्य काल्पनिक नानात्वमर्नुसृत्य नमस्कारक्रिया प्रचयादि. प्रयोजनववी प्रामाणिकरभिवेत्यर्थः । शोकस्य तात्पर्यमाह । शास्त्रेति । यदि पर- मार्थतत्वं शास्त्रस्यादाविवान्तेऽपि नमस्क्रियते तदा तस्याऽऽन्तमध्येप्ननुसन्धेयतया 1 छ. 'मम'। २ छ.'अभाषित पुढेन । ३५. भावितम्।४ च. रणा५य. मात्र काप.त्य. र्थन 10 फ. पारित ग. प्र. रामप्रयोगः।।९घ. इ. पर्यार्थमा11. प. शकरुपत्यतिख. ग. स.' विज्ञ२ि स. घ. ४. परेका ३५. . ज. दि४िछ. गतत्वामा1१५४. मा. थी। १६ स. प. ह. ज. सर्ववि। १७ रु. स्तुतीरिम। १८ फ, 'नुरमृत्य। १९ प. उ. ज. शाबाद।

·चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। .२१३ इति गौडपादाचार्यकृता माण्डूक्योपनिपत्का- रिकाः संपूर्णाः ॥ ॐ तत्संद ॥ दर्शनमस्येति दुर्दर्शम् । अस्ति नास्तीति चतुष्कोटिवर्जितत्वाहुर्विज्ञेपमि- स्पर्थः । अत एवातिगम्भीर दुष्पवेशं महासमुद्रवदकृतप्रज्ञैः । अजं सा- म्यं विशारदम् । ईदृक्पदमनानात्वं नानात्ववर्जितं बुद्धा अवगम्य तद्भू- ताः सन्तो नमस्कुर्मस्तस्मै पदाय । अव्यवहार्यमपि व्यवहारगोवरमा- पाद्य यथावलं यथाशक्तीत्यर्थः ॥ १० ॥ स्तुविः सिध्यति । वेन पदर्थमादाविवावसानेऽपि. महीभावस्वद्विषयश्लोकेनोपदिश्यते । वधा च मविपाधस्य ब्रह्मणो महामहिमत्वं समधिंगमित्यर्थः । दुर्देर्शत्वमुक्तं व्यक्ति । अस्तीति । सर्वेषामेव यथोक्ते परमार्थतत्वे प्रवेशानुपपत्तिमाशङ्कय संपदायरहिवानां वथात्वेऽपि तद्ववां मैवमित्याह । अकृतेति । कौटस्थ्यादिसिद्धयर्थं व्याख्यावमेव प्र- नयमनुवदति । असमिति । उक्तं वेदान्तैकगम्यं वत्वं द्वैवाभावोएलक्षितमित्याह । ईगिति । यथोक्तं ब्रह्म ज्ञात्वा ज्ञानसामर्थ्याब्रह्मीभूतश्चेदाचार्य स्वाई कथं तस्मै नम- स्कतुं मवर्तते । न हि परिपूर्ण वस्तु वस्तुतो व्यवहारगोचरतामाचरवीत्याशङ्कयाऽऽह । अव्यवहार्यमिति । परमार्थतो व्यवहोरागोचरत्वेऽपि परमार्थवखस्य मायाशक्तिमनुसृत्य व्यवहारगोचरतां परिकल्प्य नमस्कारक्रिया तस्मिन्प्रयोजनवशादाश्रितेत्यर्थः ॥१०॥ इदानी भाष्यकारोऽपि भाष्यपरिसमाप्ती शास्त्रप्रतिपादितपरदेववित्वमर्नुस्मृत्य वनमस्काररूपं मङ्गलाचरणमाचरवि ! अजमपीति । यद्ब्रह्माशेषोपनिषत्मासिद्धं सर्वधा परिच्छेदरहितं तदहं मत्याभूवं नमस्ये तद्विषयं प्रवाभावं करोमीति संबन्धः । मणाम- प्रयोजनमाह । प्रणवेति । ये हि प्रणता ब्रह्मणि प्रकटीभूतास्तनिष्ठास्तिष्ठन्ति तेषां यदविद्या वत्कार्यात्मकं भयं वदाचार्योपदेशजनितपुद्धिवृत्तिफलकारुढं प्रसव हन्ति । न खलु जाँद्धि वृत्तिर्वस्तुसामर्थ्यमन्तरेणाज्ञानं सकार्यम्पनेतुमलम् । बुद्धीद्धो बोको बोषी वा बुद्धिरुक्तं फलमादधावीत्यर्थः । तस्यैव ब्रह्मणः संपति वटस्थलक्षणं विव- क्षति । अनमित्यादिना ! यद्यपि जन्मादिसर्वविक्रियाशून्यं वस्तुतो ब्रह्म कूटस्थमा- स्थीयते तथाऽपि तदैश्वर्येण वदीयशक्रयात्मकेनानिर्वाच्याज्ञानवैभवेन योगादाकाशादि- , च. 'स्तीत्यादिव। २ झ. ह. ३ श. 'म्य ज्ञाता त। ४. छ. रतामा ५ क. श्रु. ति। क. प्राटीमा स्व. 'षयःश्लो।८ ग. घ. हित । ९ स. र.ज. 'पोत्तप। १.. 'पूर्ण 11. . ज. रमा। १२ क. 'हारगो। ३३ य. दित ३।४ २. ताव। १५ ग. छ. झ. 'नुसृत्य । १६ क. प्राटीमा १५ क. टाक न स्वादानु। ब.ज.अ. दत्ता, झ. 'क्षते । स २२ ग. उ. . 'कि २८ ·PM २१४. गौडपादीपमाण्डूक्पोपनिपत्कारिकाः। [अलावशान्त्याख्यं अजमपि जनियोग भापदेवर्षपोगा- दति च गतिमत्तां मापदेक हानेकम् । विविधविषयधर्मग्राहिमुग्धेक्षणानां प्रणतभयविहन्तृ ब्रह्म पत्तनतोऽस्मि ॥१॥ पज्ञावैशाखवेधक्षुभितजलनिधेदनानोऽन्तरस्थ भूतान्यालोक्य ममान्यविरतजनन ग्राहयोरे समुद्र। कारुण्यादुद्दधारामृतमिदममरैर्दुर्लभ भूतहेतो- यस्तं पूज्याभिपूज्यं परमगुरुममुं पादपातनतोऽस्मि ॥२॥ कार्यात्मना जन्मसंबन्धं प्राप्य जगको निदानमिति व्यपदेशभाग्भवति तथा च श्रुति- सूत्रयोब्रह्मणो जगत्कारणत्वं प्रसिद्धमित्यर्थः । यद्यपि चेदं ब्रह्म कूटस्थतया विभुवया च गविवर्जिवमवविवे तथाऽपि ययोक्ताज्ञानमाहात्म्यात्कार्यब्रह्मतो माप्य गतिमेचा गन्तव्यका बादर्यधिकरणन्यायेन पतिपद्यते तदाह । अगति चेति । यधपि चेदं व. झा वस्तुको निरस्तसमस्वनानात्वमेकरसमद्वितीयमुपनिषद्विरभ्युपगम्यवे वर्षाऽपि जीवो जगदीश्वरश्चेत्येतपदनामनिर्वाच्याविद्यावशादनेकमिव प्रतिभावीत्याह । एकमिति । के इष्टया पुनरनेकत्यं ब्रहाणोऽवगम्यते तदाह । विविधेति । विविधाच वे विप- यधर्माश्च तदाहिवया मुग्ध विपर्यस्त 'विवेकविकलमीक्षणं येषां वेपो दृष्टया प्रमणोऽ. नेकत्वाने सु तत्वतः । शान्तहष्टया तु तस्मिन्नेकत्वमेव मामाणिकमित्यर्थः ॥ १॥ संप्रति अन्यपणयनमयोजन दर्शनपूर्वकं परमगुरूनागमशास्त्रस्य ध्याख्यावस्य प्र- णेतृत्वेन व्यवस्थितान्पणमति । प्रक्षेति । यो हि कारुण्यादिदं ज्ञानाख्यममृतं भूतहे- दोस्तदुपकारार्थमुदधार तं परमगुरुं नतोऽस्मीति संबन्धः । भमुमिति तस्य पुरोदेशे" समिहियत्वेनापरोक्षवं मृचिवम् । परमगुरुत्वं पून्यानामपि गुणामविर्शयेन पुग्यत्वा- दाचार्यस्य समधिगवमित्याह । पूज्येति । नमस्कारमकियां मैकटयति । पादपातेरि- ति: पादा बदीय पादी प्रयोः स्वकीयस्पोरामाङ्गस्प पार्ने भूपो भूषो नम्रीभवाद- रिति यावत ! आचार्यों ज्ञातास्यममृतं कथंभूतमुन्दृतवानित्यपेक्षायामुकम् । अन्तर- स्थमिति । कस्यान्तरस्थमिटि विवक्षायामाद । वेदेति । कथमित्यत्राऽऽ६ । प्रति। मेधासदिवा मजव वैशाखः मेयास्तस्य वेधोधनं क्षेपणं न भितो विलोडितो जल- निविपनामा सस्यान्तरेऽभ्यन्तरे स्विमिदममृतमिति यावत् । उक्तस्य ज्ञानामृतस्प ग्या २७. ममली।३ . म. मग काय नि त। ५४. तो ग. 10. ' मोग. B. वि.रा...म.न.बातोर। 1.प. गुERENER... जगनतिर. . प्रभागा १५१.पनि । ६. यो. स .१०. 8. 'सा भयो न । १९. मन्परता -- ·'चतुर्थपकरणम् ४] अनिन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः । यत्मज्ञालोकभासा प्रतिहतिमगमत्स्वान्तमोहान्धकारी मज्जोन्मज्नच घोरे शसकृदुपजनोदन्वति असने मे । यत्यानावाश्रितानां श्रुतिसमविनयमाप्तिरत्र्याझुमोधा हरपादौ पावनीपो भवभयविनुदौ सर्वभाव मस्ये ॥३॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्पस्य परमहंसपरिवाजकाचार्यस्य श्रीशङ्करभगवतः कृतावागमशास्त्रविवरणेऽलातशान्त्याख्यं चतुर्थ- प्रकरणं समाप्तम् || समाप्तोऽयं ग्रन्थश्च ॥ ॐ तत्सत् ॥ प्रसिद्धादमृतादवान्तरवैषम्यमादर्शयति । अमरैरिति । यद्धि भगवता नारायणेन क्षीर- सागरान्तरावस्थिवममृतं समुद्धृवं वदेव कथंचिदमरा लेभिरे । इदं तु तैरनायासलम्यं न भवति । ज्ञानसामग्रीसंपधेरेव लभ्यत्वादित्यर्थः। यदि कारुण्यादिदममृतमाचार्यण वेदो- दधे तोपकारार्धमुन्द्धृवं कथं वहि कारुण्यं वस्य प्रादुरभूदित्याशङ्कयाऽऽह । भूतानीति। पोऽयं समुद्रबहरुत्तारः संसारस्वस्मिन्नविरतमनवरवं सन्दवमेव यानि नननानि विग्रह- भेदग्रहणानि तान्येव ग्राहा जलचरास्तैघोरे रे भयंकरे ममानि ममसंकल्पानि पर- वशानि भूतान्युपलभ्य कारुण्यमाचार्यस्य प्रादुरासीत् । ववश्वेदममृतमुसृत्य भूतेभ्यो दत्वा वानि रक्षिववानित्यर्थः ॥ २॥ भैयाधुना स्वगुरुभनर्विघामाप्तावन्तरङ्गत्वमङ्गीकृत्य वदीयपादसरसीरुह युगलं म. गमति । यत्मक्षेति । पामस्मगुरूणा पादौ सर्वभावैर्वाङ्मनोदेहानां प्रदीमावर्नमस्ये न- वीभवामीति संबन्धः । तौ च जगतः सर्वस्यापि पावनीयो पवित्रतया पवित्रत्वमापोप "निर्वृणावे वी च खसंवन्धिनां सर्वेषो भवः संसारस्वस्मयुक्तं भयं स्वकारणेन सहानुष पुरुषार्थपरिसमाप्ति कुर्वा । वानेवै गुरुन्विशिष्टि । यत्पति । मे ममै स्वान्दमन्दः- करणं वस्मिन्मोहो व्याकुलवाहेतुरविवेकस्तस्य कारणं यदनाधज्ञानं क्षो प्रवाऽज- ओकस्तस्य भा दीविस्तया मैतिहवि विनाशमगमद्ववत्तत्पादाविवि संवन्धः । न के. लमज्ञानमेवाऽऽचार्यप्रसादादपगच्छत्तुच्छीभवति किंतु वत्कार्यमनर्थजावमपि कारणनि- सो स्थितिमलममानमाभासीभववीत्याहीमज्जोन्मजदिति भसकृदनेकशी देवतिर्यगा- योनिषु योऽयमुपजनो नानाविधदेहभेदसंग्रहोऽसावेवोदन्वानुदापिस्वस्मिन्नवित्रीसने यावहे कदाचिधयोक्तमज्ञानं कार्यरूपेण मजदनभिव्यक्तमवविष्ठवे तदेव चायस्थीपिश- विद्रूपेणोन्मनदभिव्यक्तमनर्थकरं परिवर्तते । तदेवमविक्रूरे संसारसागरे परिवर्वमान- घ. 'तमोहा। २... ज. 8. मय घो। ३ ग. B. ह. सदयस्तै ४.RARE ।।५ग. स. अधुना । ( क. प्रकटीमा घर ज. 'तः स्वस्या'। ८ ग. छ, 'माप । ९. . पायेते निस. निवाते।"क.कुवि. स. व सगु११ घ. 'म तत्स्वा. M४ घ.म. तोषां । १५७. प्रह।।६.ति ना। 10 अ. भासेन मी कवियन ·- २१६. गौडपादीपमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। भलादशान्त्याख्य मज्ञानं सकार्यमाचार्यप्रसादादपनीदमासीदित्यर्थः । न केवलमेकस्य ममैव यथोक्तफ- लमाप्तिराचार्यप्रसादादाविरभरिकतु तचरणपरिचर्यापरायणानामन्येषामपि भूयसामि- त्याह । पत्पादाविति । येषां गुरूणां पादद्वयमाभिवानामन्येपामपि शिष्याणां वदीय- शुश्रूषापर्णयिमनीपानुपा श्रुतिर्मनननिदिध्यासनसहरुवं श्रवणज्ञानम् । शमः शान्दिरि- न्द्रियोपरविः। विनयोऽवनविरनौद्रत्यं वेषां माप्तिरग्या श्रेष्ठा प्रविधिवा सिध्यति । यस्मादमोघा सफला श्रवणादीनां माप्तिस्तस्मादम्यत्वं तस्या संभाव्यते तदेवमाचार्यम- सादादात्मनोऽन्येषां च पडूना पुरुषधि परिसमाधिसभवादाचार्यपरिचरणं पुरुषार्थका- मेराचरणीयमित्यर्थः ॥ ३ ॥ विष्णु कृष्ण स्वमायाविरचिवविविधद्ववषर्ग निसर्गा- द्वैधावानर्थसाथै निरवधिमधुरं सचिदेकस्वभावम् । भाज्ञायाऽऽत्मानमेकं विधिमुखविमुखं नेवि नेवीति गांव वन्दे वाचर्चा धियां चापरमपि जगवामासदं कल्पिवानाम् ॥ १॥ गौडपादीयभाष्यस्य व्याख्या व्याख्यातृसंमवा । संमिता निर्मिदा सेयमर्पिता पुरुषोत्तमे ॥ २ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यशुद्धानन्दपूज्यपादशिप्यभगवदान- न्दज्ञानरुवायां गौडपादीयभाष्पटीकायामलाचशान्त्यारूपं चतुर्थ प्रकरण समाप्तम् ॥ ॐ तत्सत् ॥ • १ फ. में स्वका।२ क 'जयमान. गविना मग. स. गपनमा ज. नायिनीम'। ३ ग. स्या मा ४ क. घ. ज. पार्थ ५ ग. छ. श. 'दुद्धात .दत्ताता ८ ·माण्डूक्योपनिपद्दीपिका शंकरानन्दभगवत्कृता। माण्डूक्योपनिषयाख्या करिष्ये पदचारिणीम् । ओमात्माभेदसंबोधादानन्दात्ममकाशनीम् ॥ १॥ नामनामिनोलोंके भेदस्पामसिद्धत्वाद्वस्तुतोंकारस्प ब्रह्मविवर्तत्वाद्विवर्तानां च विवाधिष्ठानेन भेदशून्यत्वादत ओंकारं ब्रह्मनामधेयं ब्रह्मदृष्टयाऽऽह। ॐ। अवति ब्रह्मबुद्धया दृष्टो द्रनित्योम् । इति । ओंकारानुकरणार्थः । एतत् । उक्तोंकाररूपं जगत्पर्णस्य शकुस्थानीयं ब्रह्मणा तादात्म्यं प्राप्त ब्रह्मणो वि- कारो नामधेयं च । अक्षरं वर्णात्मकम् । इदं विविधमत्ययगम्यं चेतनाचेतना- त्मकं जगत्सर्व निखिलं तस्य सर्वात्मकस्योकारस्योपव्याख्यानमुप सामीप्पन विस्पष्टमासमन्तात्कथनमुक्तार्थविवरणमित्यर्थः । भूतमतीतं भवद्वर्तमानं भविष्य- दनागतमित्यनेन प्रकारेण सर्व निखिलमोंकार एव मणव एव न त्वन्यत् । पच्च पदपि प्रसिद्ध सदसदात्मकमन्यदुक्ताव्यतिरिक्तं निकालातीतमुक्ककालत्रयांसंशष्टं तदप्युक्तं ब्रह्म नरविपाणादिकमपि । अपिशब्दः पूर्वेण समुच्चपमाह । ओंकार एव व्याख्यातम् । ओंकारस्य ब्रह्मणो नामधेयत्वादिसंव्याप्तिरित्यभिमायेणाss- है। सर्व निखिलं हि निश्चितमेतत्मपञ्चजातं ब्रह्म सत्यज्ञानादिलक्षणं वृहत् । जडस्पैव ब्रह्मात्मत्वमुक्तं न चेतनस्येतिशानिराकरणार्थमाह । अयमनुभूयमा- न आत्माऽस्मत्मत्ययालम्बनचेतनस्त्वंपदार्थः । ब्रह्मोतं तत्पदार्थः । स कार्य- फारणभावमन्तरेण ब्रह्मणा तादात्म्यं प्राप्तोऽयमात्मा व्याख्यातम् । चतुष्पाच- स्वारः पादा यस्य स चतुष्पात् । गौरिव किं चतुष्पादित्याशङ्कय नेत्याह । जागरितस्थानो जागरितं स्थान स जागरितस्थानः । यहि मनो वही रू- पादौ चक्षुरादिग्राह्ये प्रज्ञा यस्य स वहिःप्रज्ञः सप्ताङ्गः सप्तसंख्याकानि घुसूर्य- वाय्वाकारपिटथिव्याहवनीयाख्यानि मूर्धचक्षुष्माणशरीरान्तर्भागमूत्राशयपा- दास्पान्यङ्गानि पस्य स सप्ताङ्गा एकोनविंशतिमुखः पञ्चज्ञानकर्मेन्द्रियमाणान्तः- करणचतुष्टयरूपाणि मुस्खान्कोनविंशतिसंख्पाकानि यस्प स एकोनविंशति- मुख स्थूलभुक् स्थूल रूपादिकं भुत इति स्थलभुम्हावैश्वानरो विश्वेपामयं नरोनि- * अत्र निर समासेऽनुत्तरपदस्यस्येति पत्ताभावस्तु चन्दसि दृष्टानुषिधराश्रयणान् । (ग.) दृष्ट घेन्याह । २ (ग ) ' भवति । । ३ (ग.) 'मस्ट 1 ४(1.) । शरीरान्तीग म ५ (ग ) 'शामि।

·माण्डूक्योपनिषद्दीपिका श्वे वा नरा यस्य विश्वश्चासौ नरश्चेति विश्वानरः स एव वैश्वानरः। अथवा विश्वेषां नरशब्दवाच्यानां चतुर्विधानां स्थूलानां देहानामधिष्ठाताऽयं वैश्वानरः प्रथमः पा. दोआत्मनोऽयं सर्वैः मुफरावगमत्वात्मयमोंशः इदानी द्वितीयं पादमाह। स्वप्न- स्थानः स्वभं जागरितवासनाजन्यं स्थानं यस्य स स्वप्नस्थानः । अन्तःप्रज्ञोऽ- न्तर्मानसवासनाविलासे मज्ञा वृद्धिर्यस्य सोऽन्तःप्रज्ञः। सप्ताह एकोनविंशति- मुखः । व्याख्यातम् । प्रविविक्तभुक्मविविक्तं सूक्ष्मं भुङ्ग इति प्रविविक्तभुक् । तैजसस्तेजोऽन्तःकरणं कर्तृकरणकार्यादिभावेन परिणतं तदेव स्थूलशरीरा- दिहीनं यस्य स तेजसः । अन्तःकरणस्य स्वामीत्यर्थः । जागरितानन्तरभावि- त्वात् । द्वितीयः पादः स्पष्टम् । इदानी तृतीयं पादं वक्तुमाह । पत्र यस्मि- न्काले मुप्त उपरतेन्द्रियग्रामो न कंचन कामं कामयते कमपि पुण्यपापहेतु- भूतं पुत्रक्षेत्रादिकं नाभिलपति न कंचन स्वप्नं पश्यति कमपि शुभमशुभं वा- सनाविलासं नावलोकयति तत्कामाकामनस्वमानवलोकनरूपं सुपुझ गाढ- निद्रामाप्तिस्थानम् । मुषुप्तस्थानः सुपुप्त स्वयं श्रुत्या व्याख्यातं स्थानं पस्प स मुपुप्तस्थानः । एकीभूतः सर्वजगदीजभूतस्पाऽऽवरणात्मकस्पाज्ञानस्पानुपरमा. दनेकोऽप्यन्तःकरणविक्षेपोपरमादेकतां गतः प्रज्ञानघन एवं प्रज्ञानमात्मनो रू- पं ब्रह्मणा भेदरहितं स्वयंप्रकाशं तस्य घनः पिण्ड इव स एव न त्वन्तःकर- णादिवायं च । न च निरानन्द इत्याह । आनन्दमयो विक्षेपाणामुपरमादाव- रणस्पानुवृत्तेश्च स्वरूपानन्दमचुरो हि यस्मात्तस्मादानन्दभुगानन्दो विक्षेपामा- चोपललित आत्मा तमेव भुङ्क्तेऽज्ञानवृत्तिभिरवगच्छत्तीत्यानन्दभुक् । चेतोमुख- श्चेत आत्मस्वरूपबोधः स एवाऽऽवरणशक्तिसहितो मुखं यस्य स चेतोमुखः । माज्ञः प्रकृष्ट स्वयंप्रकाश आनन्दात्मनि साजाने जमिरज्ञानवृत्तिरूपो बोधो यस्य स मनः प्रज्ञ एव माज्ञः । उत्तावस्थाद्वयाभावेनावगम्पमानत्वात् । तृतीयः पा- दः स्पष्टम् । इदानीं माझं प्रस्तौति सर्वकारणत्वात्तस्य । एप उक्तः माज्ञः सर्वेश्वरः सर्वनियामक एप मानः सर्वज्ञः सर्वश्चासो ज्ञथेति सर्वकार्यात्मकत्वादनानस्य वा जानातीति सर्वज्ञः।एप मानोऽन्तर्याम्पन्तर्यमयिता। एपमानो योनिःकारणं सर्व- स्य निखिलस्य चेतनावेतनात्मकस्प जगतः। योनित्वे हेतुमाह । प्रभवाप्पयाधुरप- त्तिविनाशी हि यस्मान्तानां चैतनाचेतनरूपाणामितो भवत इति शेषः । इदानी सुरीपं पादमाइ ! नान्तःमज्ञं न मानसवासनाविलासदर्शनलालसं न बहिःमवंने- न्द्रियविषयावलोकनपरं नोभपतःमनं जागरणवमान्तरालावस्थावबोधशून्यं न . मनानधनं न ज्ञानमात्रयो नमनं निर्विकल्पोधशून्यं नाम न बोधाभावरूपम् । महट प्रत्यक्षदिप्रमाणे रनवलोकितम् । अव्यवहार्य वचनादानादिपबहारग.

·३ शंकरानन्दभगवत्कृता। न्धरहितम् । अग्राह्यं सर्वप्रकारग्रहणायोग्यम् । अलक्षणं गन्धवत्यादिवोधशून्पम् । अचिन्त्यमन्तःकरणवृत्त्यविषयभूतम् । अव्यपदेश्यपृथिवीत्यादिव्यपदेशवयप- देशापोग्यम् । एकात्ममत्ययसारं सर्वाद्वैतप्रत्ययः सारभूनोऽवगतिहेतुत्वेन पस्मि- स्तदेकात्मप्रत्ययसारं वाङ्मनसातीतमप्यात्मबोधेनावगन्तुं शक्यमित्यर्थः । भप- ञ्चोपशमं प्रपञ्चस्प कार्यकारणात्मकस्योपशमोऽभावो यस्मिस्तत्मपञ्चोपशमम् । शिवं स्वयंप्रकाशमानन्दात्मस्वरूपत्वान्मङ्गलम् । अद्वैतमानन्दात्मव्यतिरिक्तशू- न्यं चतुर्थ तुरीयं पादं मन्यन्ते संख्याशून्यमपि पूर्वापेक्षयाऽवगच्छन्ति । स वस्तु- तस्त्वतुरीयरूपोऽप्यविद्यया चतुष्पादात्माऽऽनन्दात्माऽस्मत्मत्ययव्यवहारयो- ग्यः स तुरीयरूपोऽपगतसमस्त विशेपो विज्ञेयो विशेषेण साक्षात्कर्तव्यः । इदा- नीमात्मोंकारयोरभेदं कण्ठत आह । सोऽयमात्मा व्याख्यातम् । अध्यक्षरमक्षरा- ण्यकारोकारमकारार्धमात्राख्यानि स्वपादसंमितान्यधिकृत्य वर्तत इत्यध्यक्ष- रम् । ओंकार ओंकारस्वरूप ओंकारस्याऽऽत्मस्वरूपत्वे साम्यम् । अधिमात्र- मकाराद्याश्चतस्रो मात्रा विश्वादिपादसमसंख्याका अधिकृत्याधिमात्रम् । आत्मों- फारयोरभेदे कारणमाह । पादा विश्वतैजसमाज्ञतुरीयाख्या मात्रा अकारोकार- मकारार्धमात्राः। तादात्म्यं दृढीकर्तुमुक्तं विपर्यपेण निर्दिशति । मात्राथ पादाः । चकार एवकारार्थः । नायं विपर्यनिर्देशस्त्वमहमितिवदुपचारार्थः किंतु घटः फलशः कलशो घट इतिवनिरुपचरितं मात्राणां पादानां च तादात्म्पमित्येव- फारार्थः । व्याख्यातमन्यत् । अर्धमात्रायास्तुरीपपादरूपत्वात्तुरीयस्प च पूर्व- पादत्रयांदत्यन्तवैलक्षण्यादतोऽर्धमात्रां परित्यज्य शेषमात्रा आह । अकार उका. रो मकारः स्पष्टम् । इति मात्रात्रयनिर्देशार्थः । इदानी विभागेन मात्राणां पा- दरूपतामाह । जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्रा पूर्वा मात्रा व्या- ख्यातमन्यत् । अकारस्य पूर्वमात्रात्व उपपत्तिमाह । आप्तैप्तिः । अकारो हि जागरितस्थानादिकं सर्वमाप्नोति । प्रकारान्तरेण पुनर्निरुक्तिमाह । आदिम- वाद्वा । अ आ इ इत्येवमादिरादिः स यस्मिन्नस्ति सोऽपमादिमांस्तस्प भाव आदिमत्त्वमादिसामान्यवत्त्वमित्यर्थः । प्रथमपादोऽपि यथा पादानामादिरत एक तत्सामान्यवानाप्नोति चेतरत्पादजातं पूर्वभावित्वात् । वाशब्दः पक्षान्तरार्थः। विश्वाकारयोरैक्यमाप्तेर्वाऽऽदिमत्वाद्वेत्यर्थः । इदानी विश्वाकारयोराप्तादिमत्त्व- ज्ञानात्फलमाह । आप्नोति प्राप्नोति ह मसिद्धान्चे स्मर्यमाणान्सानिखिला- न्कामान्काम्यमानान्पुत्रक्षेत्रादीन् । आप्नेः फलमुक्त्याऽऽदिमत्त्वस्प फलमाह । आदिश्च स्वानां मध्ये सर्वेषु कार्येषु प्रथमगण्यः । चकारादपि मथम फलं (र.रा.) भेट्वा । २ (ग.) 'शेशमा ·माण्डूक्योपनिषदीपिका शंकरानन्दभगवत्कृता । भवति स्पष्टम् । यस्य फलं तमाह । यः पादमात्रातादात्म्पज्ञ एवमुक्तेन प्रक रेणोक्तयोः पादमात्रयोः सामान्यं वेद जानाति स आमोतीत्पन्वयः । स्वास्थ नस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रा स्पष्टम् । तैजसोफारयोस्तादात्म्ये हेतुमाह उत्कर्षादूर्ध्वभावित्वेनोत्कृष्टत्वात् । पुनरन्पत्सामान्पमाह । उभयत्वाद्वा विश्वा काराभ्यां तैजसोकारयोर्द्वितीयत्वात् । वाशब्दः पूर्ववत् । इदानीमुक्तज्ञानरू फलमाह । उत्कर्षति ह वै ज्ञानसंतति शिष्यमशिष्यादिज्ञानसंतत्योत्कृष्टो भवति व्याख्यातमन्यत् । उभयत्वज्ञानस्पं फलमाह । समानश्च भवति यो हि स्वाव- स्थानदेशे काले वोत्कृष्टस्तत्समानः । चकारात्तस्मादुत्कृष्टोऽपि भवति । इदा नीमुभपज्ञानस्य साधारणं फलमाह । नास्पानमवित्फुले भवति । अस्योत्कर्पो- भयत्त्वज्ञानवतः फुलेऽन्वये शिष्पप्रशिष्पादिरूपेऽहं अमास्मीपेतज्ज्ञानशून्यो न भवति । य एवं वेद व्याख्यातम् । सुपुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा स्पष्टम् । माज्ञमकारयोस्तादात्म्ये हेतुमाह । मिर्मिनोति हि माज्ञः सर्वमात्मनि तादात्म्येन मकारोऽप्पफारोकारौ प्रक्षिपत्येवमात्मस्वरूपेऽन्यथोंफारस्पानिष्प- तेः । अपीतेवी मकारो छोंकारे वर्तमानः स्पष्टं नोपलभ्यते ततः प्रलपः माज्ञश्च मलयः मसिद्धः मलयसामान्यात् । वाशब्दः पूर्ववत् । इदानी मितिज्ञातस्य फ- लमाह । मिनौति ह वा इदं सर्वम् । इदं विविधमत्यपगम्यं जगन्निखिलं प्रस्थ- मिव पावत्-1 मिनोति सर्वात्मभावेन स्वात्मनि मक्षिपति । अपीविज्ञानस्य - लमाह । अपीतिश्च भवति सर्वाधिक्येन मलपः सर्वस्प चकारात्स्वयं मलपग- पश्च भवति । य एवं वेद व्याख्यातेम् । अर्धमात्राया 'अवयवस्याफारस्यावय- विनश्चाभेदमुररीकृत्य चतुर्थपादरूपनिरञ्जनात्मस्वरूपतामोंकाररयाऽऽह | अ- मात्रोऽकारादिमात्राशून्पश्चतुर्थोऽपवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैतः स्पष्टम् । एवमुक्तेन मानातादात्म्येनोंकार आत्मैव स्पष्टम् । संविशति सम्यक्मवेशं फरो- त्यात्मनोंकारेणाऽऽत्मानमानन्दात्मस्वरूपं य ओंकारात्मज्ञ एवमुक्तेन प्रकारेणों कारात्मनोस्तादात्म्यं वेद जानाति तस्पोक्तोंकाररूपानन्दात्ममाप्तिफलमर्थसिद्धं ततः श्रुत्या नोक्तम् । अथवा संविशत्यात्मनात्मानमितीदं फलवाक्यमस्तु । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यानन्दात्मपूज्यपाद- शिष्यस्य श्रीशंकरानन्दभगवतः कृतौ माण्ड- क्योपनिपदीपिका समाप्ता । .