·*श्रीः आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्रपरिष्कृता ॥१॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥ २ ॥ स्तबका-४०७ ·*यासलीलाबाठालण-सवितप्रकाशादाखिला ४९७ 4 , , न्यायलीलावतीप्रकाशः कृत्स्नेन साध्येन साधनस्य सम्बन्धो व्याप्तिः, विषमव्याप्ते तदसम्भ. वाश्च । न च यावत्साधनाश्रयाश्रितसाध्यसम्बन्धः कात्स्यार्थः, साध- नाश्रये महानसादी सकले प्रत्येकवतेरभावात् । नापि साधनलमाना. धिकरणयावद्धर्मसमानाधिकरणसाध्यसामानाधिकरण्यं तदर्थः, या. धद्धर्मसामानाधिकरण्यं हि यावद्धर्माधिकरणाधिकरणत्वं तच्चाप्र सिद्धं साधनसमानाधिकरणसकलमहानसत्वाद्याधिकरणप्रतीतेः। अथ सम्बन्धमा व्याप्तिः, व्यभिचारेलम्बन्ध स्थापि केनचित्त मं व्याप्तित्वात् । धूमातिव्याप्तिर्विीशष्यव निर्वक्तव्यति तत्र लिङ्गपरा मर्षविषयव्याप्तिस्वरूपनिरूपणप्रस्तावेऽस्यार्थान्तरत्वात् सम्बन्धमा त्रज्ञानादनुमित्यनुत्पत्तेः । अथ केवलान्वयिनि केवलान्वयिसम्बन्धी व्यतिराकणि च साध्यवदन्यावृत्तित्वं व्याप्तिः । न चाननुगमः, एतयोरनुमिति. विशेषजनकत्तात् , अनुमितिमात्रे पक्षधर्मतायाः प्रयोजकत्वात् । न चातिप्रसङ्गः, विशेष सामग्रीसहिताया एव सामान्यसामग्या जन. कत्वात् । मैवम् । साध्यवदन्यावृत्तित्वस्य धूमेऽप्यसत्त्वात् वह्निमत्पर्व तादन्यत्र धूपस्य वृत्तः । न च सकलसाध्यवदन्यावृत्तित्वं वह्नि मतां प्रत्येकमपि सकल साध्यवदन्यत्वेन धूमस्याप्यतत्त्वात् । नापि न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः भिचारिन वेति शयेन संशयाधानमुक्तसंशयस्यैव विना सामा. न्यलक्षणमनुत्पत्तः । प्रसिद्धवहिव्यभिचारिवृत्तित्वे बाधनिश्चयावप्रः सिद्धस्य तस्याज्ञानादिति दिक् । इदं च मूलदृषणमुभयसिद्धेन प्रकारेण सामान्यलक्षणासिद्धि- रस्त्वित्यभिप्रायेण । अस्मन्प्रतरीत्या तु मूलमेव सम्यक् । तथा हि समानप्रकारत्वेन ज्ञानस्येच्छाकृतिजनकत्वे घटे पटत्वेनेच्छाकृत्यापत्तिः न च जनकीभूतज्ञानप्रकाराश्रयविषयत्वमिच्छायाः कृतेश्च स्वभावोs सिद्धविषयत्ववदिति वाच्यम् , रजत ज्ञानाच्छुक्ताविच्छाकृत्यनापत्तेः। न च तत्र रजतझाने स हेतुरेवेति वाच्यम् , इष्टज्ञानस्य सामान्यत एव हेतुत्वावधारणादिति । एवं चान मितेविशेषणशानजन्यत्वेनापि सामान्यलक्षणासिद्धिः। अन्योन्यात्यन्ताभावभेदेन लक्षणद्वयमाशडन्ते-नापि साध्यासासाना- ६३ न्या० - ·सायलीलावती पुनरनुपाधित्वं, अनेकान्तिके सोपाधित्वोद्भावनापत्तिः(१) । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्यर्थः । टीकाकृदभिमतं व्याप्तिस्वरूपं निरस्यति--न पुनरिति । अनैकान्तिक न्यायलीलावतीप्रकाशः साध्यासामानाधिकरण्यानधिकरणत्वं साध्य वैयधिकरण्यानधिकर. णत्वं वा केवलान्वयिन्यव्याप्तः। अन्ततो धूमेऽप्यसत्त्वात् । नापि स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यसामानाधिकरण्यं द्र. व्यत्वादः संयोगाद्यव्याप्यवृत्त्यव्याप्यतापत्तेः । उच्यते- यत्सम्बन्धि. तावच्छद करूपवत्वं यस्य तस्य सा व्याप्तिः । तथा हि धूमस्य वह्नि- सम्बन्धित्व धूमावमवच्छेदक धूममात्रस्य वह्निसम्बन्धित्वात् । बस्तु धूमसम्बन्धेन वह्नित्वमवच्छेदकं धूमासम्बन्धिनि गतत्वात । किन्त्वा- न्धनप्रभवह्नित्वं तादृशं च व्याप्यमेव । यद्वा यत्समानाधिकरणा- न्योन्याभावप्रतियोगि यद्वन्न भवति तेन समं सामानाधिकरण्यम्। व. हिमन्महानसस्य धूमवत्पवतान्योन्याभावप्रतियोगित्वेऽपि न व्यधिकर णवाहिधूमयोाग्निः, किन्तु तत्तधूमसमानाधिकरणतत्तद्वाहना। न चैवं धूम मात्रस्य न वह्निव्याप्यत्वं, सर्वधूमव्यक्तस्तथात्वन धूममात्र स्य व्याप्यत्वात् । धूमसम्बद्धश्च वह्निस्तद्याप्य एव । अनौपाधिकः स. म्बन्धी व्याप्तरित्यन्येषां मतमास्कन्दति -न पुनरिति । अनेकान्तिक इति । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः धिकरण्येति । यत्सम्बन्धितेति । अत्र सम्बन्धिता सामानाधिकरण्यम् , अ. वच्छेदकत्व स्वरूपसम्बन्धविशेषः । तन्नियामकं च सामानाधिकर. ण्यात्यन्ताभाववदवृत्तित्वम्, न तु सामानाधिकरण्याभिन्नावृत्तित्वम् , द्रव्यत्वे गोत्वव्याप्यतापत्तेः । न चैवं वृक्षत्वे संयोगव्याप्यता न स्या. दिति वाच्यम्, हेत्वाधिकरणीभूतव्यक्त्यवच्छिन्नसामानाधिकरण्या- त्यन्ताभाववदवृत्तित्वस्य तस्वात् । न चायमाभिधेयवान् प्रमेयादि- त्यत्राव्याप्तिः । तत्रापि वृत्तिमत्प्रमेयत्वस्य ताहशत्वात् । हेतुतावच्छे. दकं तु तत्रापि प्रमेयत्वमेव, व्यभिचार्यवृत्तित्वे लति लधुशरीरत्वात् । एवं नीलधूमादावपि नीलधूमत्वादिकमपि व्याप्तिप्रविष्टमेवाघच्छेदक हेतुतावच्छेदकं तु धूमवत्त्वमेवति दिक् । यद्वेति । न चैवं पृथिवीत्व गन्धव्याप्यत्वं न स्यादिति वाच्यम् , (१) नापतेः।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-साविवृतिप्रकाशाद्भालता ४९९ न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् इति । अनैकान्तिकत्वं हि व्याप्तिविरहानायकतया यदि दूषणं तदा तत्र सोपाधिकत्वं, यव्याप्तिविरहः प्रथमं स एवोद्भाव्यते तहनुमेयमनु. द्भाव्योनायकोद्भावनावसरः, अप्राप्तकालत्वापत्तेः । व्याप्तिविरहरूप. तया चेद् दूषकत्वं यदा कान्येन सम्बन्धो व्याप्तिरित्यायातं सा. न्यायलीलावतीप्रकाशः अयमर्थः-अनैकान्तिकस्य दूषकत्वं व्याप्तिचिरहतया तदुन्नायकतया वा सत्प्रतिपक्षवत् व्याप्तिविघटनमकुर्वतः स्वातन्त्र्येण वा ! नाद्यः, उपाधिविरहरूपव्याप्तेरभाव उपाधिरेवेत्यनैकान्ति के उपाध्युद्भावना- पत्तेः । न द्वितीयः, व्याप्तिविरहस्योपाधिरूपत्वेनानकान्तिकंन तदुन्न- यने उपाध्युद्भावनापत्तेः। यदुन्नयनद्वारा हि यस्य दूषकत्वं तेन तदवश्यं दुष्ठयर्थमुन्नयनीयम् । अन्यथा तदुन्नयनं विनव तस्य दूषकत्वे तदुन्ना यकत्वेन यदूषकत्वमुक्तं तद् भज्येत । न तृतीयः, एवं तत्स्याद्यदि व्याप्तिपक्षक्षमताशाले लात्याने कातिवान्धवप्रयुक्तोऽनुमितिव्यतिरेका स्थात्म त्वेवमने कान्तिकाचे व्याप्तिविरहस्यैवानुभविकत्वात । तस्मा. दनैकान्तिके आनुभविको व्याप्तिांवर हस्तदैव परमुपपद्यते यदि तस्य व्याप्तिविरहरूपत्वं तदुनायकत्वं वा स्वात्तत्र च बाधकमुक्कमेवेति । वयं सम्प्रदायविदस्तु यथा बाधसत्प्रतिपक्षी पक्षधर्मताज्ञानप्रतिबन्धकत्वे- नासिद्धिवदनुमितिप्रतिबन्धकत्वेन वा दोषी तथाऽनेकान्तिकविरु- द्धावप्यसिद्धधनायकत्वेन दोषौ । तथा च व्याप्तेरनौपाधिरूपत्वेऽप्यव. श्यमनैकान्तिकत्वनोपाधिरुन्नयनीयः, तर्हि कृत्स्नसम्बन्धत्वेऽपि व्या. तेरनैकान्तिके तधतिरेकोद्भावनप्रसङ्ग इति तुल्यम् । मैवम् ,अनैकान्ति. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः उक्तान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकं यदद्वच्छिन्नत्वं न भवति तद. वच्छिन्नसामानाधिकण्यं व्याप्तिरित्यर्थात् । न चैवं सामानाधि. करण्यमेव व्याप्तिरस्त्विति वाच्यम्, द्रव्यत्वे पृथिवीन्वव्याप्यता. पत्तेः । यथा बाधेति । व्याप्तिपक्षधर्मता चाविरुद्धता हेत्वाभासत्वा. योगादितिमतमाश्रित्येदम् । अत एवानुशयादाह-असिद्धिवदनुमिति प्रतिबन्धकत्वेन वेति । एवञ्चादोषत्तमात्रे दृष्टान्तता । स्वमते सम्प्रदाय. मते च शङ्कते-तीति । तव्यतिरेकेति । कृत्स्ना सम्बन्धव्यतिरेक. त्यर्थः । मैवमिति । तथा च मत्पक्षेऽर्थादेव तयतिरेकलाभात्तदुगा.

·म्यायलीलावती नापि साध्याभावविरोधः । अन्वयिनि प्रतिबन्धासिद्धिमाः । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ध्याभावववृत्तित्वस्यानकान्तिकत्वस्य कान्येन सम्बन्धाभावरू- पत्वादित्यर्थः । साध्याभावविरोधित्वमपि न व्याप्तिरित्याह-नापीति । केवलान्वयिनि साध्याभावाप्रसिध्या य(त?)त्राव्याप्तरित्यर्थः। प्राप्तरिति । न्यायलीलावतीप्रकाशः कत्वेन सोपाधित्वं साधयितुं न शक्यते, साधनाभावववृत्तित्वस्यो- पाधित्वात् । अतोऽत्रानकान्तिकत्वेऽपि यद्यनौपाधिकत्वं स्यात्तदा को विरोध इति शङ्कायतरति। अनेकान्तिकत्वेऽपि कृत्स्नसम्बन्धः स्यादि. ति शङ्का नास्ति व्याघातात् । न हि साध्यकृत्स्नसहचरितं च साध्या भावववृत्ति चेति सम्भवतीति । नन्वेवमुपाधिरसिद्धयपजीव्यत्वेना. नैकान्तिकवद्धत्वामासान्तरं स्यान्न तुव्यापत्यभावत्वेनासिद्धिः। मैवम् , तज्ज्ञानस्योपजीव्यत्वेऽपि सिद्धसाधनवत् स्वतो दृषकत्वाभावात् । न ह्यन्यस्य साध्यव्याप्यत्वलाधनाव्यापकत्वज्ञानमन्यस्य साध्यव्याप्य स्वज्ञाने स्वतः प्रतिबन्धकं व्यभिचाराज्ञानस्य तद्धतुतया तज्ज्ञानस्य तथात्वात् । नापीति । साध्यात्यन्ताभाववदवृत्तित्वमपि न व्याप्तिः, केव न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः वनम् , त्वत्पक्षे चार्थान्न तल्लाभ इति सोपाधित्वोद्भावनप्रसङ्ग इति प्रघट्टकार्थः। साधयितुं' मन्तुम् । वस्तुतः कारणविरहरूपत्वेनैव व्यभि चारज्ञान दूषकमिति मत द्वयमप्ययुक्तम् । अत एवानोपाधिकत्वव्या प्तिपक्षे साध्यात्यन्ताभाववद्गामित्वमविरोधीति विरोधिसोपाधित्वो द्भावनापत्तिः। मत्पक्षे च तस्यैव निरुक्तव्याप्तिविरोधितया न तदा पत्तिरिति मूलार्थ इति परास्तम् । विषयाविरोधेऽपि कारणाभाव तयैव प्रतिबन्धकत्वात् । तस्मादयं मूलार्थः । स्फुटे व्यभिचारे सोपा. धित्वं नोद्भाव्यत इति सम्प्रदायः। स चानोपाधिकत्वव्याप्तिपक्ष विरु- ज्येत । व्यभिचारज्ञानस्व उपाधिज्ञानस्यापि परामर्षाविषयाभावा. वगाहितया प्रतिबन्धकत्वात् । मत्पक्षे नोपाधिज्ञान तथा, न वा तद. भावः कारणमिति नोपाध्युद्भावनमिति न सम्प्रदायविरोध इति मूलार्थ इति प्रतिभाति । उपाधित्वेन सन्दिग्धत्वादित्यर्थः । अत एव तदाहितं व्यभिचारसंशयमाह-अतोऽत्रेति । अत एव नायमुपाधिः - ३ .

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-लविवृतिप्रकाशोझासिता ५०१ किं पुन रस्या लक्षणम् । अनुपाधिकत्वम् । किं पुनरुपाधित्वम् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् प्रसक्तरित्यर्थः। ननु कान्येन सम्बन्धो व्याप्तिः, कृत्स्ने प्रत्येकसाध्य. सम्बन्धाभावात् । नापि साध्यगतं कान्यं विवक्षितं विषमव्याप्तेरनु पपन्नग्रहात् । नापि स्वाभाविकः सम्बन्धः स्वभावजन्यत्वस्वभावा- श्रितत्वयोस्तद्धितार्थत्वेन समवायरूपव्याप्त्यव्याप्तेः । नाप्यनौपा. धिकः सम्बन्धः, व्याप्तिनिरूपणमन्तरेण उपाध्यनिरूपणात् । ना- प्यविनाभूतः सम्बन्धः, साध्यान्वये साधनान्वयस्य साध्यव्यतिरेके साधनव्यतिरेकस्य वा तदर्थत्वे व्यभिचारिसाधारण्यात् । नाप्यव्यभि चरितः सम्बन्धः, अव्यभिचारस्य साध्याभाववदवृत्तित्वरूपतया केव लान्वयिन्यव्याप्तः । नापि साधनसमानाधिकरणयावद्धर्मनिरूपित. वैयधिकरण्यानधिकरणसाध्यसामानाधिकरण्यम् । तद्धि साधनसमा- नाधिकरणलाध्यकत्वं, तत्र यावद्धर्माधिकरणाधिकरणस्य एकस्य प्रसिद्धिदुर्भिक्षम् । मैवम् , साधनसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियो. गिसाध्यसामानाधिकरण्यस्य साधनवमिष्ठान्योऽन्याभावाप्रतियो- गिसाध्यवतकत्वस्य साधनसमानाधिकरणधर्मनिरूपितवैयधि. करण्यानधिकरणसाध्यसामानाधिकरण्यस्य वा व्याप्तिस्वरूपत्वात् । अत्यन्ताभावस्यान्योऽन्याभावस्य वा सामान्यावच्छिन्नस्य वा वि. बक्षितत्वेन यत्किञ्चित्साध्यपरिग्रहेणातिव्याप्तिरव्याप्तिर्वा किं पुनरिति । किं लक्षणं किं ज्ञापकं लक्ष्यतेऽनेनेति व्युत्पत्तेः । अनुः पाधित्वमिति यावत् । अव्यभिचारिसाध्यसामानाधिकरण्यं यावत् साध्यव्यापकव्यापकत्वं वा यावत यत्समानाधिकरणात्यन्ताभा. वाप्रतियोगिसाध्यसामानाधिकरण्यं वेत्यर्थः । उपाधिज्ञानाधीनमः नौपाधिकत्वज्ञानमित्युपाधि पृच्छति-किं पुनरिति । साध्यकत्स्नसह- न्यायलीलावतीप्रकाशः लान्वयिनि साध्यात्यन्ताभावाप्रसिद्धरव्याप्तरित्यर्थः। किं पुनरिति । अ. स्था व्याप्तः किं लक्षणं किं शाप लक्ष्यतेऽनेनेतिव्युत्पत्तेः। अनुपाधिक स्वमिति । साध्यसाधनयोरनोपाधिका सम्बन्ध इत्यर्थः । ननु यत्किञ्चि साध्यव्यापकसाधनाव्यापकधर्मशून्यत्वं धूमऽपि नास्ति,प्रकृतसाध्य. व्यापकसाधनाव्यापकधर्मश्च सिद्धयसिद्धिव्याघातेन न निषेधुं श. .

·५०२ न्यायलीलावती साध्यकृत्स्नसहचारिणः साधनैकदेशवृत्तित्वम् । अत एव च न न्यायलीलावतीप्रकाशः क्यः। मैवम् ,यावस्वव्यभिचारिव्यभिचारिसाध्यसामानाधिकरण्यस्य तदर्थत्वात् । न चैवमावश्यकत्वात्तदेव व्याप्तिः, उक्तदोषात गौरवाच । यथाश्रुतमभिप्रेत्य पृच्छति-किं पुनरिति । उपाधेरशाने तदभावाज्ञाना. दित्यर्थः। उत्तरम्-साध्येति । लाध्यव्यापकतयाऽभिमतस्य यो व्यापकः स्यात्तस्य व्याप्यतयाऽभिमतस्याव्यापको यो धर्म इत्यर्थः । न चानौ. पाधिकत्वज्ञानस्य व्याप्तिशानहेतुत्वाद्यापकत्वशानेऽन्योन्याश्रयः, तद्ध- निष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वस्य व्यापकत्वरूपत्वात् । प्रतियोगित्वं न सहानवस्थाननियमलक्षणं गोत्वाश्वत्वयोरतिव्याप्तः, अन्योन्यामा वप्रतियोगिनि तदभावाच्च । किन्त्वभावविरहात्मत्वमिति भावः। ननु पक्षधर्मावच्छिन्नसाधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाध्योरेतद् व्यापकम् । न च तयोरनुपाधित्वं दूषकतावीजलाम्येन तत्र तयोरुपाधित्वस्वी. कारात पक्षेतरत्वेऽतिव्याप्तेश्च । यदि पक्षे साध्यं वर्तते तदा तस्य (१) पक्षावृत्तित्वेन साध्याव्यापकत्वम् । अथ तत्र तदभावस्तदोपाधित्वमेव तस्य बाधोनीतत्वादिति चेत् ,न, पक्षभिन्ने साध्यव्यापकत्वग्रहेणैव तः न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः सोपाधित्वेन निश्चेतुं शक्यते । अनैकान्तिके सोपाधित्वव्या प्योपाध्यसम्भवादिति परास्तम् । यावत्स्वव्यभिचारीति । स्वं व्य. भिचारि येभ्यः ते स्वव्यभिचारिणः । न च भावत्वोपा. धिके विनाशित्वसाध्यकजन्यत्वहेतावतिव्याप्तिः । तत्रापि भाव. प्रागभावाऽन्यतरत्वमादाय यावदर्थाभावात् । न च तन्मात्रीपा धिकत्वेन झाते अनौपाधिकरवव्यवहारापत्तिः । व्यभिचाराननुमिति दशायामिष्टत्वात्तदनुमितौ च साध्यमादायैव यावदासानादिति दिक् । उक्तदोषादिति । अनैकान्तिके च स्वोपाधित्वोद्भावनापत्तेरिति म्लोक्तदोषादित्यर्थः। अनौपाधिकत्वज्ञानं यद्यपि न व्याप्तिधीमात्रे हेतुः किन्तु लिङ्गविधया कचिदेव तथाप्यभ्युपेत्य समाधत्ते । तद्व- निष्ठेति । पक्षभिन्न इति । तथा च . दूषकतावीजस्यातिव्याप्तिरेवेति (१) पक्षेतरत्वस्येत्यर्थः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविकृतिप्रकाशोद्भासिता ५०३ न्यायलीलावतीप्रकाशः स्य दूषकत्वात् । अन्यथा पक्ष साध्य सन्देहादनुपाधित्व तन्मात्रीच्छेद- प्रसङ्गात् । विपक्षाव्यावर्त्तकविशेषणशून्यत्वं तत्र विशेषणमतो न पक्षे. तरत्वेऽतिव्याप्तिन वा बाधोनीता व्याप्तिस्तत्र पक्षाभिमतस्यापि विपक्ष त्वादिति चन, पक्षतरत्वस्थ साध्यव्यापकतया नद्यावृत्त्यावश्यं व्या. प्येन व्यावर्तितव्यमिति हेतोर्व्यभिचारात् । तत्र वाऽवश्यमुपाधिरिति पक्षेतरत्वस्यैव तत्वात् । साध्याव्यापकत्वे च तत एव तस्यानुपाधि स्वे तद्यावर्तकाविशेषणस्याधिकत्वात् । अन्द एवानुमानमात्रोच्छेदकत- या जातित्वान्न पक्षेतरत्वस्योपाधित्वमित्यपास्तम् , उक्तरीत्या दुषण समर्थत्वेन जातित्वाभावात् । अोपाधिः स्वव्यतिरेकण साध्याभावं गमयन् सत्प्रतिपक्षत. या दूषणं, न व्यभिचारोन्नायकतया व्याप्यत्वासिद्ध्युनायकतया वा। तथा हि-अयं धूमवान् अग्निमत्वादिति प्रयुक्त आर्दैन्धनवत्वोपा. धेर्यभिचारोनायकत्वमित्थं वाच्यं, अग्निमत्त्वं धूमवत्वव्यभिचारि तद्यापकाइँन्धनव्यभिचारित्वात् प्रमयत्ववत् । अयं चासिद्धो हेतु: आर्टेन्धनवत्वस्य धूमवत्त्वव्यापकत्वासिद्धंः । आर्दैन्धनवत्त्वं धूमव स्वाव्यापकं, तयाप्याग्निमत्वापापकत्वात् पटत्ववत । न च स्वरू पासिद्धो हेतुः, आदेंन्धनवत्त्वस्य साधनव्यापकतयाऽनुपाधित्वापत्तेः । धूमवत्त्वव्याप्यत्वमग्निमत्त्वस्यासिद्धमिति चेत्, तत्कि व्यभिचारदर्श नादुपाधिदर्शनाद्वा । आधे उपाध्युपन्यासोऽनहः, व्यभिचारे तस्य व्यर्थत्वात् । अन्त्ये उपाधेगसिद्धेः । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः भावः । विपक्षेति । निर्विशेषणगोत्वादिसङ्ग्रहाय नअद्वयगर्भता । एत विशेषणान्तर्भावेनापि ज्ञानं दूषणमित्याशयः। एतद्विशेषणान्तर्भा वेन ज्ञानं न प्रतिबन्धकं व्यभिचारोन्नयनाद्यप्रयोजकत्वादित्यभिस 'धाय परिहरति-पक्षेतरत्वस्येति । तथा च भवन्मते पक्षेतरणोपाधिरि त्यतिव्याप्तिरुक्ता । मन्मते तु दूषकतावीजसत्त्वेन सोऽपि संग्राह्य एवेति तद्वारकविशेषणप्रक्षेपे अव्याप्तिरित्युभयतः पाशा रज्जुरित्यर्थः। दूध कतावीजाभावान्नाव्याप्तिर्विशेषणदानाच नातिव्याप्तिरनन्यगतिक- तया च तावद्रशानं प्रतिबन्धकमित्यभिप्रेत्य शङ्कते--अथेति । असिद्धत्वं विशेष्यासिया विशेषणासिद्ध्या वा । माघे दूषण. माह-आर्दैन्धनवत्वस्येति ।

·सायलीलावती . न्यायलीलावतीप्रकाशः अथ सहचारव्यभिचारदर्शनादर्शनाभ्यां यथाग्निमत्त्वं धूमवः स्वव्याप्यं तथा धूमवत्वमपि । तन एव आद्रेन्धनवत्त्वस्य व्याप्यं व्यापकं चाइँन्धनवत्वं व्यापकनिवृत्त्या व्याप्यनिवृत्तिवत व्याप्यसद्भा. वे व्यापकसद्भावोऽपि स्यात् ,विशेषाभावात द्वयमप्यसाधकम् , सिद्धं तहि सत्प्रतिपक्षभावेनोपाधेषकत्वम् । नापि व्याप्यत्वासिवन्नायकत. या तस्य दूषकत्वम् , सा हि व्याप्त्यनिश्चयाद् व्याप्तिभङ्गनिर्णयाद्वा । ना. धः, स हि पक्षे अग्निमत्त्वस्य आईन्धनववाभावस्य दर्शनात् धूमवरव. निघूमत्वप्रसक्तौ वस्तुतो विरुद्धद्वैरुप्यापत्तरेकत्रावश्यं व्याप्तिभङ्गो वा. व्यः । स च विनिगमकाभावादेकत्र निर्धारयितुं न शक्यत इति सत्प्र. तिपक्षत्व एव विश्रामः । नान्यः, उपास्तनिश्चायकस्यासिद्धः। न च सहचारदर्शनव्यभिचारादर्शनाभ्यामेव तनिश्चयः, तयोर्हेतावपि वि. द्यमानत्वात् । तत्रोत्पन्नमपि व्याप्तिक्षानमुपाधिदर्शनाद्वाध्यत इति चत्, तर्युपाधेरेव किमिति तन्न बाध्यते, तत्राप्युपाधेः सद्भावात्। तथा हि आदेंन्धनवत्वं धूमत्वे उपाधिः । तदभावश्चावश्यं धूमवरवाभावव्याप्तो वाच्यः । अन्यथा तदपि न धूमव्यापकं स्यात् । यदभावो हि यदभावं व्यभिचरति न तत्तस्य व्यापकम् । यथागोत्वं पशुत्वाभाचव्यभिचार्यभा. वप्रतियोगि न तद्यापकम् । एवञ्च व्यतिरेके निर्वह्नित्वमुपाधिः।इदं हि निघूमत्वस्य व्यापकतयाभिमतस्य व्यापकं निधूमस्य वह्निमतोऽदर्शना त्, दर्शने चाऽव्यभिचारस्य स्फुटत्वेनोपाध्युपन्यासानहत्वादित्युक्तम् , आन्धनविरहस्याव्यापकम् आन्धनाभाववति पक्षे तदसत्वात् । पक्षे. तरत्वव्यतिरेकश्च न साध्याभावसाधकोऽसाधारणत्वादिति । मैवम, प्रतिपक्षानुमाने तथा सति उपाध्युद्भावनानुपपत्तेः सत्प्रतिपक्षो द्भावनवत् बाधोनीतपक्षेतरत्वस्यापि व्यतिरेकासाधारण्यावनु न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः द्वितीयं शङ्कते-धूमवत्त्वव्याप्यमिति । तस्योर्हेतावपीति । च प्राहकतौल्येनैकत्र व्याप्तिभङ्गनिर्णय इति भावः एषश्च व्य. तिरेक इति । आर्दैन्धनविरहस्य निर्धूमत्वव्याप्यत्वेन निर्व हित्योपाधिनानिश्चितधूमत्वव्यापकत्वमपि नाधिनत्वस्य निश्ची. यत इति भावः । व्यापकं व्यापकतया निश्चितम् । एतावता यत्सि- तदाह-पक्षेतरत्वेति। तथा ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भालता ५०५ . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् चारिणः साध्यव्यापकस्य साधनैकेदशवृत्तित्वं साधनाब्यापकत्व. मित्यर्थः । अत एवेति । शब्दोऽनित्यः कृतकत्वादित्यत्र साधनवत्वं न्यायलीलावतीप्रकाशः पाधित्वापत्तेः पर्वतेतरद्रव्यत्वादेरुपाधित्वापत्तेश्च व्यतिरेकेऽसाधा रण्याभावात् । दूषकतावीजं तूपाधय॑भिचारोन्नायकत्वमेव । यदि छुपाधौ तुल्ययोगक्षेमतया साध्यव्यापकत्वनिश्चय एव नास्ति त- दोपाधित्वनिश्चयाभावादूषकतैव नास्तीति तर्कादिना व्यापकतानि. श्वयः। अथ पर्वतेतरान्यत्वादित्यत्र व्यतिरेक इतरान्यत्वस्यासिद्धि. वारणार्थ पर्वतो विशेषणमिति व्यतिरेके व्यर्थविशेषणत्वा- न स उपाधिः । मैवम् , बाधोनीतपक्षतरत्वस्याप्यनुपाधित्वापत्तेः। न चेष्टापत्तिः, इतरत्वस्य केवलान्वयितया तदन्यत्वस्याप्रसिद्ध्या व्या पत्यग्रहे तस्य सार्थकत्वादिस्यन्यत्र विस्तरः । अथ साध्यसमव्याप्तस्यैव उपाधित्वान्न पक्षेतरत्वमुपाधिः । न च तदसिद्धं व्यभिचारविरोध्यभावप्रतियोगिन एव उपाधित्वात् । विष मध्यतिरेकोपाध्यभावश्च न व्यभिचारविरोधी, किन्तु समव्याप्तस्यैः वाभावः । न हि साध्यव्यापकव्याप्यभूतस्य यद्याप्यं तत्साध्यं व्य भिचरति, तध्यापकव्याप्येन व्याप्यं व्यभिचारि चेति व्याधातात् । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः व्यभिचारोन्नायकत्वमेवेति । एवञ्च पक्षेतरत्वोपाधयतिरेकासाधा. रण्येऽपि व्यभिचारोबायकत्वेनैव दोषता स्यादिति भावः । न तु सर्वत्र तथा नियमोऽभिमत इति ध्येयम् । अथ पर्वततरेति । यद्यपि व्यः भिचारोन्नायकत्वेनैवोपाधषकत्वमित्यनुपदमेवोक्तमिति व्यतिरेके व्यर्थविशेषणत्वं न दोषावहं तथापि व्यभिचारोन्नयनेऽपि पर्वते. तरत्वव्यभिचारित्वमेव लिङ्गं तत्रापि च पर्वतपदमसिद्धिवाचकमेवे. तिभावः। तदन्यत्वस्यति। तत्सामानाधिकरण्ये लक्षणव्यभिचारित्वस्या. प्यसिद्धेरिति शेषः । उपाधित्वा दुपाधित्वेन सङ्ग्राह्यत्वात् । एवं सिद्धा. न्तेऽपि बोध्यम । उपाधिरिति । उपाधित्वेन सङ्ग्राह्य इति भावः । तथा च तद्वारकविशेषणप्रक्षेपे नाब्याप्तिदोष इति भावः । यदभावे सत्यनुमि- तिस्तदेव दूषणमिति सामान्यानयमादुपाधिरपि तादृश एव दूषण: मित्याभप्रायवानाह-व्यभिचारविरोधीति । व्यभिचाराभावापादनप्रस. ६४ न्या.

·न्यायलीलावती न्यायलीलावतीप्रकाशः . यत्र व्यभिचारस्तत्र साध्य समव्याप्तमन्ततः साध्यमप्युपाधिः सम्भ. वत्येव, स्वं प्रति स्वस्य व्यापकत्वे सति व्याप्यत्वात् साधनाव्याप. कत्वाच्च । विषमव्याप्तिकस्याभावश्च न तथा दृष्टमनित्यत्वव्यापक प्रमेयत्वं तद्याप्यञ्च गुणत्वम् । न चानित्यत्वगुणत्वयोर्व्याप्तिः । मैवम् , दूषकतावीजस्य व्यभिचारोन्नयनस्य समतया विषमव्याप्तस्याप्यु पाधित्वात् । अव्यभिचारे च साध्यव्यापकव्याप्यत्वस्याऽतन्त्रत्वात गौरवात् भवतैव व्यभिचारस्य दर्शितत्वाच्च । किन्तु साध्यव्याप्य व्याप्यत्वमेव तन्त्रं लाधवादावश्यकत्वाच्च। यदि च यद्यतिरेकेऽनुमि. तिर्भवत्येव तदूषण तदा विरुद्धत्वादेरतत्वापत्तिः । किन्तु यत्सत्त्वे. ऽनुमित्यभावः तदेव तत्र दूषणम् । अथ साध्यसाधनसम्बन्धव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकः । तेन पक्षधर्मसाधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकोऽप्युपाधिर्भवति । मैवम्, शब्दो- ऽभिधेयः प्रमेयत्वादि त्यत्राश्रावणत्वस्योपाधित्वापत्तेः शब्दधर्मगुण- स्वाऽभिधेयत्वसम्बन्धव्यापकत्वात् प्रमेयत्वस्य साधनस्याव्यापक- स्वाच्च ।जलं प्रमेयं रसवत्त्वादित्यत्र रसवत्त्वप्रमेयत्वसम्बन्धव्यापक स्य पृथिवीत्वस्योपाधित्वापत्तेश्च । अपि च साध्यसाधनसम्बन्धव्यः न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः अकीभूताभावप्रतियोगिसाधनाव्यापकत्वस्येत्यर्थः । अव्यभिचारे चेति । तथा च निरुक्तस्योपाधिताप्रयोजकत्वे साध्याऽव्याप्य उपाधिः स्या दिति भावः । यदपि दूषणसामान्यरूपानुरोधेनोपाधिरपि तथैव दूषण मित्युक्तं तदपि दूषयति-यदि चेति । तथा च नदं दूषणसामान्यस्वरूपं यदनुरोधादुपाधिस्वरूपमपि तथा स्यादित्यर्थः। विशेषणाप्रवेशे पक्षनरत्वे त्वन्मतेऽतिव्याप्तिम्तत्प्रवेश चास्मन्मतेऽव्याप्तिरिति दोषे सत्येवावच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाध्यव्याप्तिनिरासमात्राभिप्रायेण लक्ष णान्तरमाशङ्कते-अथेति । शब्दोऽभिधेय इति । यद्यपि अभिधेयत्वप्रमेय- त्वसम्बन्धाधिकरणे गुणत्वादौ नाश्रवणत्वमिति नोक्तातिव्याप्तिस्त थापि प्रमेयस्वादिस्यनेन प्रमेयधर्मतया गुणत्वमेव प्रकृतमित्याभिप्रा. येणेदम्। एवञ्च सति शब्दधातकोत्तनं प्रमेयधर्मत्वलाभाय । अग्रेच गुणत्वाभिधेयत्वसम्बन्धव्यापकवादित्येव पाठः । अग्रे च प्रमेयत्व. स्येत्यस्य गुणत्वस्येत्यर्थः । यदा लक्षणे साक्षात्पदं धर्मपरम् । अत. .

·भ्यायलीलावतीकण्ठामरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५०७ न्यायलीलावतीप्रकाशः भिचारं साधयित्वा पश्चास्केवलसाध्यव्यभिचारः साध्य इत्यर्थान्तरं केवलसाध्ये विवादात्। अथ साध्यस्य सार्वत्रिकत्वापत्या तत्र वाचिकत्वप्रयोजकं कि- ञ्चिदास्थेयं तत्त्वं च न न्यूनाधिकदेशवृत्तेः । तेन विना भवतस्तस्मि- नसत्यभवतश्च तदप्रयोज्यत्वादिति समनियतस्यैव तथात्वं स एवो. पाधिः । मैवम् , दुषणतोपयिकं हि रूपं प्रयोजकत्वमिह विवक्षितं तच्च साध्यव्यापकत्वसाधनाव्यापकत्वमात्रं न त्वधिकं काचिकत्वञ्च साध्यस्य जातरिव स्वाभाविकमेव । कथं तर्हि तद्धर्मभूता हीत्यादिन. न्थः। इत्थं यद्विशिष्टे साधने साध्यसामानाधिकरण्यं स उपाधिरित्युपा. धिस्वरूपम् । साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वं लक्षणम् । यथा पृथिव्याः पृथिवीत्वं स्वरूपं, लक्षणश्च विशेषणम् । क्वचिद्याप्तम् । यथा जलं पृथिवी रसववादित्यत्र गन्धवत्त्वं क्वचिद्यापकमात्रम् । आर्दैन्धन- वत्वमुभयत्रापि विशिष्टं व्याप्यं विशिष्टगतां व्याप्ति विशेष्ये समा. रोपयतीत्युपाधिपदप्रवृत्तिनिमित्तप्रदर्शनपरः । विषमव्याप्तेरुपाधिपदं गौणं प्रवृत्तिनिमित्ताभावात् । दूषकतारूपसम्पत्या दूषकत्वं च तस्या- स्त्येव । यत्तूपाधिमात्रस्य लक्षणं व्यतिरोकिधर्मत्वं पक्षेतरत्वस्यापि न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः एव पक्षधर्मावच्छिन्नेत्यादिग्रन्थसङ्गतिरपि । एवञ्च शब्दधर्मेत्यादि. प्रमेयत्वस्येति च यथाश्रुतमेव । यदि तु गुणत्वावच्छिन्नाभिधेयत्व. प्रमेयत्वसम्बन्धेतिपाठस्तदा यथाश्रुतलक्षणम् । वायुः प्रत्यक्षा प्रमेय स्वादित्यत्र रूपवत्त्वोपाधावेवाव्यातमिति पक्षधर्मावच्छिन्नतादृशस- म्बन्धव्यापकत्वं तदर्थ इति यथाश्रुतेव दूषणफक्किकेत्यवधेयम् । विशे. षणदाने पक्षेतरत्वेऽव्याप्तिरिति यदुक्तं तदुद्धाराय तत्रोपाधित्वाभावं सिंहावलोकितन्यायेन शङ्कते-अथेति । उपाधिस्वरूपमिति । उपाधेरसाधारणं रूपं लक्ष्यतावच्छेदका मिति यावदित्यर्थः। लक्षणमितरभेदानुमापकम् । विशेषणमुपाधिः रूपम् । विशिष्टं व्याप्यमिति । न च यत्रोपाधेिः साध्यव्याप्यस्तत्र न वि. शिष्टं व्याप्यं व्यर्थविशेषणत्वादिाते वाच्यम्, व्यर्थविशेषणेऽपि व्यातिरस्त्येवाच्छेदकता परं नीलधूमादौ नास्तीनिभावात् । प्रवृत्ति- निमित्तेति । अन्यत्र धर्मसङक्रामकत्वरूपेत्यर्थः । साधनविशेष साध्य.

·न्यायलीलावती न्यायलीलावतीप्रकाशः क्वचिदुपाधित्वादिति, तन्न, अनुमितिप्रतिबन्धकज्ञानविषयतावच्छे. दकं ह्यपाधिस्वमिह निरूप्यं तच्च न व्यतिरेकिधर्मत्वमतिप्रसङ्गात् । तत्रास्मपितृचरणा:-यद्यभिचारित्वेन साधनस्य साध्यव्यभिचारित्वं स उपाधिः । लक्षणन्तु पर्यवसितसाध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्या. पकत्वम् , यद्धर्मावच्छेदेन साध्यं प्रसिद्धं तत्पर्यवसितम्, स च धर्मः क्वचित्साधनं क्वचिद्रव्यत्वादि क्वचिन्महानसत्वादि साध्यव्यापक. व्यभिचारिणः साधनस्य साध्यव्यभिचारावश्यकत्वात् । पक्षेतरत्व. स्य च न साध्यव्यापकत्वम् । न हि सहचारदर्शनव्यभिचारादर्शना. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः विशेषप्रतियोगिकोपाधेः स्वरूपं दर्शयति-ययभिचारित्वेनेति । विशे. षणत्वातिरिक्तविशेषणाविशेषितेन सन्दिग्धभूतेन यस्य यद्यभिचा. रित्वमनुमातुं शक्यते स तत्र साधने तत्साध्यप्रतियोगिक उपाधि. रित्यर्थः। विशेषणपदार्थः यदवच्छिन्नसाध्यव्यापक उपाधिः सः । आद्यविशेषणेन लिङ्गे विशेषणान्तराप्रवेशतत्प्रवेशविवक्षयोरिति प्रसङ्गाव्याप्तीति दुषणमपास्तम् । द्वितीयविशेषणेन चाकाशे साध्ये घटादेरुपाधित्वप्रसङ्गः। साध्यव्यापकादावपि साध्यव्यापकत्वादि. भ्रमविषयेऽतिप्रसङ्गश्चेति दूषणद्वयमपास्तम्, व्यर्थविशेषणतया व्या. पत्यादिराहित्येन च तत्र सल्लिङ्गत्वाभावात् । शक्यत इत्यनेन योग्य तोक्ता । तेन देवाद्यभिचाराननुमापके नाव्याप्तिः। योग्यतावच्छेदक च शुद्धसाध्यव्यापकप्रतियोगित्वम् । विशेषणसामानाधिकरण्याव. च्छेदेन विशिष्टसाध्यव्यापकप्रतियोगित्वं चेति दिक् । सङ्ग्राहस्यो. पाः स्वरूपं दर्शयित्वा दूषणताप्रयोजकरूपं दर्शयन्नेव लक्षणमाह- लक्षणमिति । अत्र पर्यवसितपदमुभयान्वयि । पर्यवासितत्वच धर्मवि- शेषणावच्छिन्नत्वम् । तेन यद्धर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वे सति तच. विच्छिन्नसाधनाव्यापकत्वमित्यर्थः। अवच्छिन्नत्वञ्च सामानाधि- करण्यमात्रम् । एवञ्च तद्धर्माधिकरणयावत्साध्याधिकरणवृतिस्वे सति तद्धर्माधिकरणसमानाधिकरणकिञ्चिदवृत्तित्वमिति पर्यवस्थति। इयत् पुनरावधेयम् । लक्षणं समस्तमेव । दृषकतावीजं तु क्वचि. साध्याव्यापकत्वादिमावं कचिनिरुक्तमिति संक्षेपः । कचिन्महान. सत्वादीत्यादिपदमनास्थायां यः कश्चिदेव धमस्ताहशो विवक्षित ..

·यायलीलावतीकण्ठाभरण-प्लविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५०९ न्यायलीलावतीप्रकाशः भ्यामेव व्यापकत्वग्रहोऽतिप्रसङ्गात् किन्त्वनुकूलतर्कात् , स च ना. स्त्येव । अत एव पर्वतेतरद्रव्यत्वादिकमपि नोपाधिः पक्षधर्मावच्छि. प्रसाधनावच्छिन्नसाधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाध्योरपि साधनस्य साध्यव्यभिचारित्वं विशेषणाव्यभिचारिणि साधने विशिष्टव्यभिचा. रस्य विशेष्यव्यभिचारित्वनियमात् । अत एव नार्थान्तरं विशेषणा. वच्छिन्नव्याभिचारित्वेन हि ज्ञाने साधने विशिष्टव्यभिचारः सि. ध्यन् विशेष्यव्यभिचारमादाय लियति पक्षधर्मताबलात् । अन्यथा प्रतीतेरपर्यवसानात् । सम्प्रदायावदस्तु ययावृत्त्या यस्य साधनस्य साध्यं व्यावर्त्तते स धर्मस्तत्र साधने उपाधिः। यथाऽग्निमत्त्व आ.. न्धनप्रभवत्वम् । एवं भावत्वव्यावृत्त्या प्रध्वंसे जन्यत्वानित्यत्वयोः स म्बन्धो व्यावर्त्तमानः पक्षधर्मताबलादनित्यत्वाभावमादाय सि. यति । यथा वायावुद्भूतरूपवत्त्वं व्यावर्त्तमानं द्रव्यत्वे सति प्रत्यक्षत्वं निर्वतयत् प्रत्यक्षत्वाभावमादाय सिद्धति । अत एव बाधानुनीतपक्षे- तरत्वस्यानुपाधित्वं स्वव्याघातकत्वेन तद्यतिरकस्य साध्याच्यावर्त कत्वादिति संक्षेपः । अत एवेति । शब्दोऽनित्यः कृतकवादित्यत्र सा. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः इति । एतेन घटरूपं प्रत्यक्षं प्रमेयत्वादित्यत्रापि वहिव्यत्वावच्छि. नसाध्यव्यापकत्वमुद्भूतरूपवत्त्वमुपाधिरविकल इति विभावनीयम् । स च नास्त्येवेति । इदमुपलक्षणम् । अनुमानमात्रोच्छेदकत्वलक्षणतर्क- पराघातोऽपि द्रष्टव्यः। अन्यथा सन्दिग्धोपाधेरपरिहारात् । विशे. षणाव्यभिचारिणीति । विशेषणवतीत्यर्थः । पक्षधर्मताबलादिति । यद्यपि सा. ध्यस्य पक्षसम्बन्धमात्रं तदलात् सिध्यति न तु व्यापकतावच्छे दकानाश्रयोऽपि प्रकृते च विशेष्यव्यभिचारविशिष्टव्यभिचार. यो दातदनाश्रयत्वमेव विशेषव्यभिचारस्य तथापि विशेषणवति विशिष्टव्यापकव्यभिचारित्वादित्येवं विशेष्यव्यभिचारानुमितौ तात्प. र्यम् । अत एव विशेषणवत्त्वेत्यादिविशेषणं पूर्व दत्तमस्माभिरन्यथा यथाश्रुत एव सामञ्जस्यादिति सत्प्रतिपक्षोत्थापकतापक्षमालम्ब्य लक्षणमाह-यधावृत्तेति । क्वचिदपि साधनवतीति भावः । तेन पक्ष. वृत्तिरप्युपाधिः। यदि च करका पृथिवी कठिनसंयोगवरवादित्यत्र सा. धनव्यापकमनुष्णाशीतस्पर्शवस्वमुपाधिस्तदा पक्षसाधनवदन्यतर.

·न्यायलीलावती कृतकत्वे साधने सावयवत्वम् । वैपरीत्ये वा नोपाधिः । स न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् नोपाधिः, कर्मादौ साध्याव्यापकत्वात्। वैपरीत्य इति । पटोऽनित्यः सा. वयवत्वादित्यत्र कृतकत्वं नोपाधिः साधनव्यापकत्वादित्यर्थः । नन्वतावता साध्यव्यापकत्वे साधनाव्यापकत्वमित्युपाधिलक्षणमुक्तं स्यात् , तञ्च पक्षधर्मावच्छिन्नलाधनधविच्छिन्नोपाध्यव्यापकम् । न च तयोरनुपाधित्वमेव दृषकतावीजलत्त्वात् तदुक्तं वाद्युक्तलाध्यनि. यमच्युताऽपि कथकैरुपाधिरुभाव्यः । पर्यवसितं नियमयनदृषक- तावीजसाम्यादिति । किं च पक्षेतरत्वेऽतिव्याप्तिरत्र, किं च सकलपर. माणुनोच्छेदकतया स्वव्याघातकत्वेन व्यर्थविशेषणतया च सत्प्रति. पक्षतया च दूषकत्वे पक्षे साध्यसदसत्त्वसन्देहेन साध्यव्यापकता. सन्देहा * * * पोपाधित्वमुचितं तथापि प्रकृतलक्षणं तत्रातिव्या. पकमेव । किं च साध्यत्वं सिद्धिकर्मत्वं साधनत्वञ्च सिद्धिकरणत्व. मुभयमपि सोपाधौ न सम्भवतीत्यसम्भवो लक्षणदोषः । न च सा. ध्यसाधनसम्बन्धम्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वमुपाधित्वम् , श. ब्दोऽभिधेयः प्रमेयत्वादित्यत्राश्रावणत्वस्योपाधितापत्तेः पक्षधांगु णत्वावच्छिन्नाभिधेयत्वसम्बन्धव्यापकत्वात् । जलं प्रमेयं रसत्वादि. स्यत्र रससम्बन्धप्रमेयसम्बन्धव्यापकस्य पृथिवीत्वस्योपाधिताप त्तेः। प्रथम साध्यसाधनसम्बन्धव्यभिचारं साधयित्वा साधनस्य साभ्यव्यभिचारसाधनेऽर्थान्तरत्वाश्च । केवलसाध्ये हि विवादो न विशिष्टेन च साध्यसमव्याप्तत्वे सति साधनाव्यापकत्वं तत्, विषम व्याप्तस्यापि दूषकतावीजसाम्येनोपाधित्वात् । ननु नायमुपाधिपदवा. च्यः, यद्धम्मोऽन्यत्र भासते स उपाधिः। जवाकुसुमस्फटिकारुणिमा न च विषमव्याप्ते साध्यव्याप्यत्वं तेन तद्धम्मों हेतावारोप्यत इति चत् सत्यम् , समव्याते मुख्यमुपाधिपदमिह तु व्याभिचारोन्नायकत्वगुणयो. गाद गौणमिति विशेषाद् यदभावो व्यभिचारविरोधी स उपाधिः सम. न्यायलीलावतीप्रकाशः वयवत्वं नोपाधिः साध्याध्यापकत्वात् । वैपरीस्य इति । पटोऽनित्यः सावयवादित्यत्र न कृतकत्वमुपाधिः साधनव्यापकत्वादित्यर्थः।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५११ चायं क्वचिनिश्चितोभयरूपः । [ यथा प्रमेयत्वे कृतकत्वम् । क्वचिनिश्चितान्यतररूपः । यथा मैत्रतनयत्वे(१) शाकाद्याहारप- . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् व्याप्त एव विषमव्याप्तस्याभावश्च न व्यभिचारविरोधी। शब्दोऽमि. त्यो गुणत्वादित्यत्र मेयत्वादेः साधनव्यापकतया अनुपाधित्वेन विष. मव्याप्तोपाध्यभावेऽपि जलपरमाणुरूपादौ व्यभिचारसवात् , किन्तु समव्याप्तं कृतकत्वमत्रोपाधिरिति न, तदभावो व्याभिचारसमाना धिकरणः, किन्तु विरोधीति समव्याप्त एवोपाधिरिति चेत् , न, यत्- सत्त्वेऽनुमितिप्रतिबन्धस्तस्यैव दोषत्वात् । स च समव्याप्तोपाधिस स्व इव विषमव्याप्तोपाधिसत्त्वेऽपि अविशिष्ट इति सोऽप्युपाधिरिति. चेत् , अत्राहुः पर्य्यवसितसाध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वमुः पाधित्वम् । यस्य प्रयोजकस्य धर्मस्यावच्छेदेन साध्यप्रसिद्धिः, त. दवच्छिन्नं पर्य्यवसितम् , यद्यभिचारित्वज्ञानाधीनं साधनस्य साध्य व्यभिचारित्वज्ञानं तदुपाधिस्वरूपमिति मयूख विस्तरः । क्वचिदिति । उभयरूपं साध्यव्यापकत्वं साधनाव्यापकत्वम् । यथेति । यथा शब्दोऽनि त्यः कृतकत्वादित्यत्र कृतकत्वस्योपधिरुभयरूपनिश्चयात अन्यतर. रूपं साध्यव्यापकत्वं वैद्यकात् शाकाद्याहारपरिणामस्यौत्पत्तिका नरश्यामत्वरूपपर्यवसितसाध्यव्यापकत्वनिश्चयात् चरमं रूपं सा. धनाव्यापकत्वम् । इदं लौहलेख्यं पार्थिववादित्यत्र हीरके हेतौ स. त्यपि प्रशिथिलसंयोगाभावात् साधनाव्यापकत्वनिश्चयः, व्यभिचार- शङ्काधायकत्वे सन्दिग्धोपाधेरपि दूषकत्वात् सन्दिग्धानकान्तिकवत् । तद्भावनानहत्वेऽपि स्वार्थानुमाने दोषत्वध्रौव्यात् सन्दिग्धोपाध्यु. न्यायलीलावतीप्रकाशः निश्चितेति । साध्यव्यापकत्वं साधनाव्यापकत्वं चेत्युभयम् । यथेति । यथा शब्दोऽनित्यः प्रमेयत्वादित्यत्र कृतकत्वमुपाधिः । निश्चितोभयरूप इत्यर्थः । निश्चितान्यतरेति । निश्चितसाध्यव्यापकत्वरूप इत्यर्थः । यथेति । ‘स श्यामो मित्रातनयत्वादित्यत्र शाकपाकजत्वं वैद्यकान्मनुण्यश्याम- वेन तस्य कारणत्वावगमेन साध्यव्यापकतानिश्चयात साधनाव्या. (१) नये शा० ।

·५१२ न्यायलीलावती रिणतिः। क्वचिनिश्चितचरमरूपः। ] (१ यथा पार्थिवत्वे प्रशिथि- लसंयोगित्वम् । अनिश्चितोभयरूपोऽनिरूपितरूपश्च देशकाल- साध्येतरवृत्तित्वमनुमानमात्रव्यवहारविच्छेदकत्वानोपाधिः । उ- न्यायलोलावतीकण्ठाभरणम् पाधिरेव । अनिश्चितेति । यस्य साध्यव्यापकत्वं साधनाव्यापकत्वञ्च सन्दिग्धं तस्यातिप्रसअकावात् नोपाधित्यमित्यर्थः । अनिरूपितरूपो भविष्यति कश्चिदत्र उपाधिरित्यवरूपः । देशकालेति। एतद्देशीयान्यसाध. नत्वमेततकालीनान्यसाधनत्वं च स्वव्याघातकत्वानोपाधिरित्यर्थः । अत्र यथासंख्य मुदाहरति पहिरनुष्णः कृतकत्वादित्यत्र वहीतरत्वं बाधौनेयमुपाधिः । अयञ्च हेतुमत्येव पक्षे द्रष्टव्यः । प्रमेयत्वादिस्यत्र नित्य * *पि प्रमेयत्वस्य सत्त्वाद्यभिचारेण कृतकत्वमुपाधिः, स श्या मो मित्रातनयत्वादित्यत्रानुकूलतर्काभावोग्नेयः शाकपाकजत्वमुपा धिः । वायू रूपवान् उपलभ्यमानस्पर्शाश्रयत्वादित्यत्र चाक्षुषत्वं प्रति कूलतकों नेय उपाधिः । प्रतिकूलतों यद्ययं रूपवान् स्यात द्रव्य- त्वव्याप्यचाक्षुषजातिमान् स्यादित्येवंरूपः । न्यायलीलावतीप्रकाशः पकत्वं तु तस्य सन्दिग्धमित्यर्थः । चरमेति । चरमं रूपं साधनाव्याप कमित्यर्थः । यथेति । इदं लोहलेख्यं पार्थिवत्वादित्यत्र साधनाच्या पकत्वं पक्ष एव निश्चितं साध्यव्यापकत्वे तु सन्देह इत्यर्थः । ननूपाधि सन्देहो नोपाधिः सन्दिग्धत्वात् न वा हेत्वाभासान्तरमपि तदुद्भा- वने निरनुयोज्यानुयोगः। मैवम् , व्यभिचारशङ्काधायकत्वेन दूषण स्वात् सन्दिग्धाउनैकान्तिकवत । यन्निश्चयोऽनुमितिप्रतिबन्धकस्त. च्छंशयस्यापि तथात्वात् । अनिरूपितेति । भाविष्यति कश्चिदत्रोपाधि रित्येवं रूप इत्यर्थः । देशेति । एतद्देशीयान्यसाधनस्वमेतत्कालीनान्य. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः स्मिमिति शेषो बोद्धव्यः । सन्दिग्धानकान्तिकवदिति । दूषणत्वमात्रे दृष्टा. न्तः। यन्निश्चय इति । साक्षादविरोधी यनिश्चय इत्यर्थस्तेन बाधसंशय. (१) [ ] एत-मध्यस्थः पाठस्ताडपत्रपुस्तके त्रुटितः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १ बीयते च बाधव्यभिचारानुकूलताभावप्रतिकूलतः, यथा दह- नेतरत्वं कृतकत्वे, प्रमेयत्वे कृतकत्वम् । मैत्रतनयत्वे शाकाद्याहा रपरिणतिः। उपलभ्यमानस्पर्शत्वे चाक्षुषत्वमिति ॥ [ इति ] व्याप्तिः ।। - न्यायलीलावतीप्रकाशः साधनत्वञ्च स्वव्याघातकत्वानोपाधिरित्यर्थः । बाधेति। बाधो हि पक्षा. भिमत एव व्यभिचारः । तत्र चापाधिरावश्यक इत्यर्थः । एतच हेतु. मति पक्षाभिमते द्रष्टव्यम्, धूभेन हृदेऽग्निसाधन तदभावात् । व्यभिचा. रेति । यद्यपि व्यभिचारादेव तत्रागमकत्वनोपाध्युनियनं निष्फलत्वात् तथापि व्यभिचारिण्येकत्र साधने साध्यतदभावयोर्विरोधनावच्छेदक. भेदं विना तदुभयसम्बन्धाभावादवश्यं साध्यसम्बन्धितावच्छेदक रूपमुपेयम् , तदेव तत्रोपाधिः । अत एव व्यभिचारे चावश्यमुपाधिरि- त्याचार्याः । अनुकूलेति । तदसत्त्वे' व्याप्त्यसत्वे व्यभिचारातत्र चोपाधे- रावश्यकत्वादित्यर्थः । अत्र क्रमेणोदाहरणान्याह-यथेति । तेजो. ऽनुष्णं कृतकत्वादित्यत्राऽतेजस्त्वं बाधोनीत उपाधिः । शब्दो नित्यः प्रमेयत्वादित्यत्र व्यभिचारदर्शनात् कृतकत्वमुपाधिः। सश्यामो मैत्र. तनयत्वादित्यत्र शाकपाकजकत्वमुपाधिः। शब्दो नित्यः प्रमेयत्वा. दित्यत्र व्यभिचारदर्शनात् कृतकत्वमुपाधिः । बायूरूपवानुपलभ्यः मानस्पर्शाधिष्ठानत्वादित्यत्र प्रतिकूलतर्कोग्नेयश्चाक्षुषत्वमुपाधिः । प्रतिकूलतर्कश्च यद्ययं रूपवान् स्यात् द्रव्यत्वव्याप्यचाक्षुषजातिमान् स्याऽदित्येवंरूपः। न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः स्थाप्रतिबन्धकत्वेप्यदोषः । तदेव तत्रोपाधिरिति । तथा चोद्भावितव्यभि- चार एव उपाधि बिना दुरुपपाद इति तत्र व्यभिचारोन्नयनमिति भावः । अत्रैव वृद्धसम्मातिमाह-अत एवेति । तत्फकिकया हि व्यभिचारव्याप्यत्वमुपाधेर्दर्शितं तत्प्रदर्शन व तदेव सफलं यदि व्यभिचारेणोपाध्युन्नयनमिति भावः । अनुकूलतर्कस्य पूर्वप्रक्रान्तत्वा. त् प्रसङ्गत्या मूले तर्कविचारः । ननु व्याप्यस्थत्यादि मूले नास्ती- ६५ न्या.

·न्यायलीलावती अथ कस्तर्कः । एकधर्माभ्युपगमे द्वितीयस्य नियतप्राप्ति- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् अनुमानं निरूप्य तदितिकर्तव्यताभूतं तर्क निरूपयति-अथेति। एक. स्य धर्मस्य व्याप्यस्याभ्युपगमे द्वितीयस्थ व्यापकस्य प्रसङ्गरूप इत्य र्थः। व्याप्यारोपाधीनो व्यापकारोप इति भावः। आरोपश्चायमाहार्यो. परि रक्षितः। तेनासदर्थानुमितो नातिव्याप्तिः । तर्कयमीतिप्रतीति- साक्षिको जातिविशेष एष वा तर्कत्वम्। सच सर्वत्र मानस एव । यहा अव्यवस्थिताभ्युपगम्यमानकोटयुपाधिकानिष्टसत्त्वप्रतिसन्धानं तर्कः। च्याप्यारोपत्वावच्छिन्नकारणताप्रतियोगिकव्यापकतारोपोवा असदा. न्यायलीलावतीप्रकाशः एकधर्मेति । एकस्य धर्मस्य व्याप्यस्याभ्युपगमे द्वितीयस्य व्यापकस्या. रोप इत्यर्थः। नियतेत्यनेन धर्मयोाप्यव्यापकभावः सूचितः। नन्वेत. दसदर्थानुमितावतिव्याप्तम् । न च व्यापकाभाववत्तया शाते व्याख्या- रोपात् व्यापकारोपः सः । या हि द्रव्यं शतयाऽवगम्य पीतः शङ्को. ऽयं न तु शुक्ल इति प्रत्यक्षतोऽवगच्छतः शङ्खत्वाच्छुक्ल इत्यनु मितिः, तत्राऽतिव्याप्तिः । नापि तर्कयामीति प्रतीतिसाक्षिको जातिभेदस्तल्लक्षणं इन्द्रियादिनिरपेक्षमनोजन्यत्वाश्च । न चाक्षुषत्वा. दिना जातिसङ्करः । तर्कविषयवैलक्षण्यानुभवात् । तत एव व्यव. हाराद्युपपत्तौ तत्र मानाभावात् । अन्यथा घटज्ञानत्वादेरपि जाति- स्वापत्तेः । अत्राहुः, अव्यवस्थिताभ्युपगम्यमानकोटयुपाधिकानिष्ट न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः त्यत आह-नियतेत्यनेनेति । द्रव्यं शङ्खभिन्नमशुक्लमिति यावत् । तेन शुक्लत्वानुमितेरारोपरूपतयाऽतिव्याप्तिः सङ्गच्छते । इन्द्रियादीति । मा. नसत्वव्याप्यैवेयं जातिरिति भावः । अव्यवस्थितेति । अत्राऽनिष्ठत्वं बा. धितत्वम् , अभ्युपगम्यमानत्वं च प्रतीतिविषयत्वम् । तथा च या हि द्रव्यमित्यादिपूर्वोक्तानुमितावतिव्याप्तिधारणाय अव्यवस्थितेति तत्प- देन चाहार्यत्वलाभः । इष्टापादनेऽतिव्याप्तेराह-अनिष्टेति । केचितु स्वानभ्युपेतपराभ्युपगतकोटयुपाधिकानिष्टप्रतिसन्धानं तर्क इति उक्तवाक्यार्थ इति वदन्ति, तन्न । स्वार्थानुमित्यनुकूलतर्काव्याप्तः । इदं च विपर्ययपर्यवसायितर्कसामान्यलक्षणमतोव्याप्येनाव्यापका. .

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५१५ रूपः । ननु किमेतस्य फलम् । विपक्षजिज्ञासानिवृत्तिः शङ्कानि- । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् नुमाने च न ताद्रूप्येण कारणतेत्यन्ये । विपक्षेति। पक्षे साध्याभावकोटि- कजिज्ञासानिवृत्तिरित्यर्थः । शङ्केति । जिज्ञासाजनकसाध्याभावकोटिक न्यायलीलावतीप्रकाशः सत्त्वप्रतिसन्धान तर्फः। तदुपाधिकत्वश्व तस्मिन् सत्यावश्यकत्वम्, अव्यवस्थितत्वञ्च तस्य हीनबलत्वार्थम् । अन्यथापादकस्य व्यव. स्थितौ तस्यापाद्यविरहेण तुल्यत्वे मिथः प्रतिबन्ध एव स्यानत्वापा. दकस्य भङ्गः । व्याप्यारोपवावच्छिन्नकारणताप्रतियोगिककार्यताधि. करणव्यापकारोपस्तकः । शाब्दे च तथाविधे ज्ञाने तेन रूपेण कारण. ताभावान्नातिव्याप्तिरित्यन्ये । विपक्षेति । संशयात्स्वातन्त्र्योपस्थितो. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः सञ्जनेनातिव्याप्तिः । न च जलं यदि सहकारिसम्पन्नं स्यात्तदा मे तृषं शमयिष्यतीत्यादौ सम्भावनात्मकतऽव्याप्तिः । तस्याऽत्रालक्ष्यत्वा. दिति भावः । तस्मिन्सतीति । तथा च यदि घटवान् स्यानिधूमश्च स्याः दित्यादौ नातिव्याप्तिरिति भावः । वस्तुतस्तु ज्ञानानुत्पत्त्या प्रति. योग्यधिकरणसंसर्गप्रतीतिजातशुक्लत्वानुमितिकालीनशुक्लत्वाभावा- नेनातिव्याप्तिस्तत्र व्याप्स्यपुरस्कारादिति भावः । व्याप्येति । प्रत्यक्ष. व्यापकारोपेऽतिव्याप्तेराह प्रतियोगिकेऽत्यन्तम् । तत्र लिङ्गभ्रमजन्य- भ्रमानुमितावतिव्वाप्तेरवच्छिन्नत्वपर्यन्तग्रहणम् । तत्र च व्याप्यज्ञान- स्वमवच्छेदकं नारोपवामित्यदोषः । न च यत्सामान्ययोरिति न्यायेन भ्रमानुत्पत्ति प्रत्यारोपत्वेनैव जनकतेति वाच्यम् , गन्धप्रागभावाव. च्छिचपक्षकगन्धानुमितौ व्यभिचारेण तथा जनकत्वाभावात् । वय. आरोपत्वमत्र पक्षधर्मतांशे विवक्षितं तच न प्रमातुमिति जनक तावच्छेदकम् , व्याप्तिभ्रमजन्यानुमितावन्याप्तेः । यदि चारोपत्वं वा. धितं तदा प्रसङ्ग एव नेति बमः । अत्रारोपत्वं बाधितविषयत्वमात्रमः व्यथा सत्ताव्यातेः । सत्तकस्यैव चात्र लक्ष्यत्वम् । न च यत्र धूम. वहिविरहवति वहिवाहिन्याप्यधूमवानयं वह्निमानित्यादिना शब्देन योग्यतानमे सति वा शान्दबोधस्तत्रावान्तरवाक्यार्थज्ञानत्वेन व्या- प्यारोपस्य जनकत्वमित्यत आह-शाब्दे वेति । यद्यप्येतन्मते शब्दोन ·न्यायलीलावती त्तिर्वा तन्न्यूनता वा । नायः। अनुमानादेव तत्सिद्धेः । न द्विती. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् शङ्कानिवृत्तिरित्यर्थः । तन्यूनतेति । साध्याभावकोटिकशक्तोत्कटकोटि- कत्वनिवर्त्तनं वा तर्कफलमित्यर्थः । अनुमितिकथने तवैतत् सर्वमिति तर्को निष्फल एवेति विकल्पत्रयनिरास इत्याह नाद्य इत्यादिना अनु. न्यायलीलावतीप्रकाशः भयकोटौ साध्याभावकोटिगोचरजिज्ञासानिवृत्तिरित्यर्थः । ननु सा. ध्याभावनिश्चयोऽनुमिति प्रतिवध्नाति। ननु तजिज्ञासापि, तकितद्धि- च्छेदेन, मैवम् । साध्याभावविषयत्वस्यैवानुमितिप्रतिबन्धकवयाधिक स्य व्यर्थत्वात् । तथा च साध्याभावजिज्ञासासत्वेऽपि नानुमितिः स्यादतस्तनिवर्तनमेव तर्कफलमिति भावः। शङ्केति। साध्यसाध्याभाव. योस्तुल्यवत्संशयेनैकत्र प्रमाणप्रवृत्तिः सम्भवतीति तनिवर्तनमित्यर्थः। तन्न्यूनतेति । साध्याभावकोटावनिष्टप्रसञ्जनेन तत्कोटेहीनत्वमित्यर्थः । अनुमानादेवेति । वस्तुतो विरोधिजिज्ञासा न ज्ञानमात्रप्रतिवन्धिका, घट- जिज्ञासुना चक्षुरुन्मीलनानन्तरं पटस्यापि ज्ञानात । नाप्यनुमितेः। तृतीयलिङ्गपरामर्षानन्तरं विरोधिजिज्ञासयाऽनुमितौ विलम्बाभावात् । अथ साध्यककोटिका जिज्ञासाऽनुमितिहेतुः । सा तर्केण को. ट्यन्तरेऽनिष्टमुपदर्शयताऽनिष्टजिशासाप्रतिबन्धाजन्यते । सति तृतीयलिङ्गपरामर्षे तादृशजिज्ञासाया अन्वयव्यातरेकाभावा- न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः प्रमाणं तथापि न्यायमतानुसारेणेदम् । वस्तुतोऽनुमित्यात्मकेऽपि तस्मिन् परोक्षज्ञानाद्यात्मकताहशारोपजन्यस्वमस्त्येवेत्युभयसाधारण. मेवेदं कार्यतावच्छेदकप्रतीत्यप्रतीतिविकल्पदोषादन्य इत्युक्तम् । साध्याभावविषयत्वस्येति । यद्यपीदं संशये अतिप्रसक्तं तथापि संशयभिः नोक्तविषयत्वमेव विरोधितावच्छेदकं लाघवात , कामिनीजिक्षासादि. प्रतिबन्धकत्वानुरोधाचेति भावः। नन्वेवमन्योन्याश्रयः विरोधिजिशा. सानिवृत्तावनुमानप्रवृत्तिरनुमानेन च जिज्ञासानिवृत्तिरित्यत आह- वस्तुत इति । कामिनीजिज्ञासादेस्त्वनन्यगत्या तत्वेनैव प्रतिबन्धकस्य. मिति भावः । अनुमाने फलीभूतनिश्चयपरत्वे उक्तान्योन्याश्रयभया: तन्न ।

·भ्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५१७ यः । अनुमानवैयात् । निश्वयार्थ ( १ ) तदिति चेत् । न । तत एव शङ्कानिवृत्तेरपि सिद्धेः । न तृतीयः । न्यूनाया अन्यूनाया वा अनुमाननिवर्तनीयत्वेन तन्न्यूनत्वापायन(२)यात् । ननु अनुमान(३) करणत्वेन व्यापारतया तर्कमपेक्षत इति चेत् । न । दात्रादौ दृढमुष्टिनिष्पीडनादिव्यापारव्यतिरेके छिदानुपप- तिवत्तज्ञानं विना लिङ्गादनुमितिव्यतिरेकादर्शनात् । स्वज्ञानं न्यायलालावतीकण्ठाभरणम् मानवैयादिति वैयर्थप्रसङ्गादित्यर्थः । निश्चयार्थमिति । शङ्कोनिवृत्ते- निश्चयार्थत्वादित्यर्थः । अनुमितो लिङ्गपरामर्षे सति विलम्बाभावान तस्य व्यापारतेत्याह-दावादाविति । अन्यथासिद्धिमप्याह-स्वज्ञानमिति । न्यायलीलावतीप्रकाशः दिति भावः । 'तत एवं' अनुमानादेवेत्यर्थः । न्यूनाया इति । न्यूनको. टिकशङ्कानिवर्त्तनाथमप्यनुमानस्यावश्पकत्वादित्यर्थः । अनुमानमिति । तृतीयलिङ्गपरामर्ष इत्यर्थः । दात्रादाविति । वस्तुतो व्याप्ति ग्राहकस्य विषयपरिशोधकस्य वा तर्कस्य परामर्षाजन्यत्वान्नेदं युक्त- मिति भावः । स्वज्ञानं वेति । परामृष्यमाणं लिङ्गमनुमितौ करणं तेन लिङ्गस्य सविषयः परामर्षो व्यापार इत्यर्थः । यद्यप्यनुमितो लिङ्गस्याऽ. तीताsनागतसाधारण्येन कारणत्वमेव नास्ति तथाप्यनुमितौ व्या- प्यानमात्र प्रयोजकं न तु व्याप्यविशेषज्ञानम्। तथा चाऽतीतादिलिङ्ग- स्थले धूमादिमागभावध्वंसयोर्लिङ्गत्वं तयोश्च विद्यमानत्वमिति भावः । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः दाह-अनुमानादेवेति । लिङ्गपरामर्षादेवेत्यर्थः । अनुमानस्येति । लिङ्गपरा. मर्षस्येत्यर्थः । विषयपरिशोधकस्य वेति । यद्यपि तत्र तर्के ग्राह्याभावज्ञान- तया परामर्षस्य जनकत्वादिदमयुक्तं तथापि स्वारासिकजिज्ञासादि. विरहस्थले तर्क विनवानुमितिरिति व्यभिचारादेव न तस्य व्या. पारत्वमिति मूलोन्नतिमेव रमणीयम् । तयोश्च विद्यमानत्वमिति । यद्यपि धूमध्वंसादेविद्यमानत्वेऽपि धूमज्ञानादेव यत्रानुमितिस्तत्र न तद्या. पारता तथापि व्याप्यमात्रस्यैव व्याप्यज्ञानमात्र व्यापार इति कारण ..(१) निर्णयत्वं । (१)पादन । (३) मानकरण ।

·न्यायलीलावती वा लिङ्गस्यावान्तरव्यापारः स्यात्तदनुपकारकं नेदमनुमानाङ्गम् । अत्रोच्यते । अनुमानानुकूलप्रतिबन्धनिश्चयोत्पत्तौ व्यभिचारश- कानिवृत्तिद्वारेणास्योपयोगात् । स चायमाहार्यारोपरूपः । आ- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् लिङ्गमेव कारण तज्ज्ञानं व्यापार इत्यर्थः। अनुमानेति । व्यभिचारशङ्का. विरहसहकृतं सहचारदर्शनं व्याप्तिग्राहकं सा च तर्केणापनीयत इत्यर्थः । व्याप्तिग्रहे तोपेक्षया तर्कमूलव्याप्तिग्रहेऽपि तदपेक्षा स्या- दित्यनास्था । कचित्तदनपेक्षायां व्यभिचारात्तस्य कारणव न स्या. दित्यदेश्यं शङ्कानिवृत्तावेव तदुपयोगात् । क्वचिद् व्याघातात् शङ्केच नावतरति। न हि धूमार्थ वह्निमुपाददानो वह्नि विनापि धूमः स्यादिति शङ्कते । यद्यप्यनौपाधिकत्वग्रहो व्याप्तिग्राहक इत्युक्तं तथापि तत्रापि तर्क एव उपाय इति भावः । तस्याविद्यात्वं व्युत्पादयन्नेव पूर्वोक्त. धर्मलक्षणेऽसदर्थानुमितावतिव्याति परिहरति-स चायमिति । व्याप. न्यायलीलावतीप्रकाश अनुमानानुकूलेति । व्यभिचारशङ्काविरहसहकृतं सहचारदर्शनं व्याप्ति. ग्राहकम् , साच तर्केणानिष्टमुपदर्शयता निवर्त्यत इति व्याप्तिहे तर्क. स्योपयोग इत्यर्थः । ननु तर्कमूलभूतव्याप्तिक्षानं तर्क विनैव तर्कान्त. राद्वा । आद्ये व्यभिचारान तर्कस्तत्र हेतुः, अन्त्येऽनवस्था। मैवम् । न न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः त्वानुपपत्यैव कल्पनीयमिति भावः । वस्तुतो व्याप्तिस्मृतिरेव पराम. पंव्यापारिकाकरणमिति व्यापारानुरोधेन तर्ककारणतेतिभावः । व्यभिचारशङ्काविरहेति । यद्यप्यव्यभिचाररूपव्याप्तिग्रहे सा शङ्काग्राह्यसं. शयपर्यवसनसत्त्वेनाप्रतिबन्धिका, अन्यथा विषयपरिशोधकस्यापि शङ्कानिवृत्तिफलमिति किन्नोक्तम् । किञ्च तथा सति शान्देऽपि यो. ग्यतासंशयः प्रतिबन्धकः स्यात् तथाप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां व्याप्ति. शाने व्यभिचारशङ्कामाह्यसंशयपर्यवसन्ना तदपर्यवसन्ना चान्योन्या. भावगर्भव्याप्तिगहेऽत्यन्ताभावादिगर्भाप्रतिबन्धिकैवेति मा तकीपनेया शाब्दे तु न संशयः कथमपि प्रतिबन्धक इत्यपि फलबलादेवाबसी. यते । प्रत्यक्षे तु संशये सति विना विशेषदर्शनं न जानमिति तत्र वि. शेषदर्शनापेक्षेति फलानुरोधादेव निश्चीयते । वस्तुतो विषयपरियो- ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५१९ रोपितहेतुसमुत्थत्वात् बाधितविषयत्वाच्च । कोटिद्वयोपनिपाते न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् कारोपभाग इत्यर्थः। आरोपितेति । आहा-रोपविषयो व्याप्यधी- सस्वादित्यर्थः । ननु यद्ययं निर्वह्निः तन्तुना निर्जल: स्यान्नापहितो. ऽर्थः सत्य एव तथा च कथमवयविनत्यत आह-कोटिद्वयेति । एकको. न्यायलीलावतीप्रकाशः हि तर्के व्याप्तिज्ञानस्य हेतुत्वं ब्रूमः किन्तु व्यभिचारशङ्कानिरासे स च क्वचित् तर्कात् क्वचिद् व्याघातात् शङ्कव नावतरति । तथाहि-यदि वहीतराजन्यो धूमो वयजन्यः स्यादजन्यः स्यादित्यत्र तर्के कारणं विनैव कार्य स्यादचह्नरेव भविष्यतीति शङ्कया भवितव्यम् । उभय. थापि स्वक्रियाघातः । यदि हि कारणं विना कार्योत्पत्ति शङ्कत कथं परप्रतिपस्यर्थ वचने प्रवर्तत ? यदिचाऽवहरेव धूमोत्पत्ति शङ्केत कथं नियमेन धूमार्थ वह्निमुपादत्त इति भावः । यद्यप्यनोपाधिकत्व. ग्रहो व्याप्तिग्राहक इत्युक्तं प्राक् तथाप्ययोग्योपाध्यभावग्रहो न यो. म्यानुपलम्भादिति तद्रहार्थमाप तर्कोपक्षणीय इत्यविरोधः, तस्या न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः धकस्यापि जिज्ञासानिवृत्तिद्वारा उपयोगः । कामिनीजिज्ञासास्थले. विरोधिविषयकजिज्ञासात्वेन प्रतिबन्धकत्वकल्पनात् । साध्याभाव. जिज्ञासाया अपि प्रतिवन्धकत्वात् । न च परामर्षादेव शङ्कानिवृत्ति रिति मूलनिवृत्ती जिज्ञासाया अपि निवृत्ते कि तर्केणेति वाच्यम् । स्वारसिकशङ्कानिवृत्तावपि विरोधिप्रमाणसद्भावानबन्धनशङ्कायाः सुलभतया जिशासाया अपि सुलभत्वात् । अतएवोक्तमाचार्यण- विरोधिप्रमाणसदसद्भावावधारणव्यग्रतया मुहूर्तमनुमितौ विलम्बत इति गुणकिरणावल्यां कुसुमाञ्जलावप्युक्तम् । तेन हि प्रवर्तमानेन जि. ज्ञासा विच्छिद्यते विच्छिन्नप्रतिपक्षे छश्च निरालम्वं लिङ्गमधितिष्ठती- त्यादि तस्मात्प्रयोजकत्वं तर्कस्येति । कारणं विनेति। इयमेव शङ्का मूली. भूतव्यातिग्रहपरिपन्थिनी । अपरा तु पराभिमतविपर्ययपर्यवसानौप. यिकपक्षविशेषपरिपन्थित्वनाशङ्किता वहिमुपाददते । उपादानकार णीभूताऽन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानं तत्रेत्यर्थः । यद्यपीति । यद्यप्य- नौपाधिकत्वं लिङ्गतया ग्राहकं प्रागुक्तं प्रत्यक्षे तु व्यभिचारशानविर हादिरेव जनकस्तथापि तुभ्यतु दुर्जन इति न्यायेनेदमुक्तम् । नियत.

·न्यायलीलावती चैककोटिपरिग्रहस्य यद्यर्थत्वात् । तथापि किं भूयोदर्शनापेक्षया, व्यभिचारसन्दहस्य तत्रापि सत्त्वात् । विपक्षे(१) बाधकस्यैतदभावे. ऽपि तुल्यत्वात् । उपाध्यभावस्य चानुकूलतर्कवेद्यत्वादिति चेत् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ट्यभ्युपगममा"यदि"शब्दो दर्शयतीत्यर्थः । तथापीति । तर्कश्च व्याप्ति ग्राहकः, स सकदर्शनविशिष्ट एवेति किं भूयोदर्शनेनेत्यर्थः । यथा सकदर्शनं व्यभिचारिसाधारण्यं तथा पार्थिवत्वलौहलेख्यत्वादी भूयो- दर्शनमपि । किं च भूयांसि दर्शनानि भूयः स्वस्थानेषु दर्शनं वा भूयसां दर्शनं वा तत्सर्व त्रिचतुरादिसाधारण्येन दर्शनानां सहानवस्थान दर्शनेन चानुपपन्नमिति भावः। एतदभाव इति । भूयोदर्शनाभाव इत्यर्थः। न्यायलीलावतीप्रकाशः विद्यायामन्तर्भावमाह-सचायमिति । कोटिद्वयेति । अनियते कोटथुपनिपाते नियतकाटिपरिग्रहो यदि स्यादित्यत्र यदिशब्दार्थ इत्यर्थः । सकृदर्श नग्राद्या व्याप्तिरित्याह-तथापीति । ननु तथापि सकृत्सहचारदर्शनस्य व्यभिचारिसाधारणतया व्यभिचारशङ्कादायकत्वात्तन्निरालार्थ भूगो. दर्शनापेक्षत्यत आह-व्यभिचारेति। भूयोदर्शनेऽपि पार्थिवत्वलोहलेख्यत्व- योय॑मिचारात्तच्छङ्काधायकत्वादित्यर्यः। ननु विपक्षवाधकाद्भूयोदर्श. नाविशेषेऽपि शङ्कानिवृत्तिः स्यादित्यत आह-विपक्षवाधकस्येति । आव. श्यकत्वाल्लाघवाश्च तदेव व्याप्तिग्राहकमस्तु किं भूयोदर्शनेनेत्यर्थः । न च भूयोदर्शनं विना विपक्षवाधकस्तकं एव नावतरति, व्युत्पन्नस्य प्रथमदर्शने तवतारात् । ननु चानौपाधिकत्वज्ञानं व्याप्तिग्राहकं वहे. शकालतत्रावस्थितघटादीनामुपाधित्वशङ्कानिरासे स्यात् । तच्छङ्का निरासश्च कस्यचित् साध्याध्यापकत्वज्ञानात् , कस्यचित् साधनव्या. पकत्वज्ञानान्न स्यात् । तञ्च न भूयोदर्शनं विनेत्यत आह-उपाध्यभाव. स्य चेति । अयोग्योपाध्यभावस्य योग्यानुपलब्ध्यग्राह्यत्वेनानुमानाधीन सानत्वेनानवस्थापत्तेरनुकूलतर्कस्यावश्यकतया तत एवानोपाधिक त्वनिश्चय इत्यर्थः । किच भूयोदर्शनानां प्रत्येकं व्याप्तिग्रहाहेतुत्वान्मि. लितानां तद्वाच्यम् । न चाशुतरविनाशिनां क्रमिकाणां मेलकं भवति (१) विषज्ञवा । .

·न्यायलोलावीकण्ठाभरण-सीववृतिप्रकाशोद्भासिता मैवम् । प्रथमतोनियतसंवेदनाभावात् । अन्यथोत्तरत्र सन्देहा(२.). नुपपत्तेः । ब्राह्मणत्वरत्नत्वसा(२)दृश्यानां तथा सत्यवभासे उ. त्तरकालं प्रचुर(३)दर्शनस्य विपरीतशङ्कामात्रविच्छेदफलताप- त्तेः । भूयः साहित्ये तु नियतसंवेदनव्यवस्थितौ तत्प्रामाण्य एव न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् उपाध्यभावग्रहार्थमपि न तदपेनेत्याह-उपाधीति । प्रथमत इति । यद्यपि प्रथमदर्शनमात्रेणापि व्याप्तिग्रहोऽनुपलम्भबाधित एव, तथापि तत्- कल्पने तदुत्तरं व्याप्तिसंशयो न स्यादेवेत्यर्थः । ननु व्याप्तिग्रहःप्रथ- मदर्शनत एव, व्यभिचारशङ्का तु भूयोदर्शनापनेयेत्यत आह-ब्राह्मण- स्वेति । तर्हि ब्राह्मणत्वादानामपि प्रथमदर्शनवेद्यत्वमेव स्यान्न च तथा. भ्युपगमो वस्तुस्थितिवेत्यर्थः । ननु भूयोदर्शनानन्तरमपि संशयता- दवस्थ्यमित्युक्तमत आह-भूय इति । भूयस्त्वं त्रिचतुरादिसाधारण्ये. नाऽननुगतमपि तर्कावतारक्षेमदर्शनत्वेनानुगतं सद् व्याप्तिग्रहहेतुरि- ति, तदनन्तरमपि व्याप्तिसंशयश्चेत् तदा नूनं तज्ज्ञानप्रामाण्यसंश- याधीन एवेत्यर्थः । सकृदर्शनग्राह्यत्वं तु शंकाकर्थितमेवति भावः । ननु स्वभावोऽधिकरणस्वरूपम्, अधिकरणं च धूमादिस्तथा च सकृ. न्यायलीलावतीप्रकाशः भूयस्त्वस्य त्रिचतुरादिभावेनाऽननुगमः। न च व्याप्तः सकृदर्शनग्राह्य- वे सहचारादर्शनात्तत्र संशयो न स्यादिति वाच्यम, ज्ञानप्रामाण्य संशयात्तत्र संशयस्योपपत्तरिति भावः । कात्स्येन सम्बन्धी व्याप्ति रित्यभिप्रेत्याह-प्रथमत इति । सामग्रीवैकल्यादित्यर्थः। बाधकमाह- अन्यथेति । विशेषादर्शने सहचारादिसाधारणधर्मदर्शनाद्यमिचारसं. शये प्रथमदर्शनान्न व्याप्तिनिश्चय इत्यर्थः । ननु भूयोदर्शनमपि संशा. यकमित्युक्तमित्यत आह-भूय इति । न चैतद्याप्तेः सकृद्दर्शनगम्यत्वेऽपि न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः कोटयुपग्रहो निहित्वादिकोट्यभ्युपगमः । न चैतव्याप्तरिति । सकदर्श नेनापि व्याप्तिगृहीतवोत्तरकालन्तु ज्ञानप्रामाण्यसन्देहादेव सन्देह BAAR (३) प्रचुरतरद। : (१) नियतसन्देहानु । (२) णत्वकठत्वादिसा० ६६ न्या.

·न्यायलीलावती सन्देहात् । तस्य तदपनोदकत्वात । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् दर्शनेन धूमो परिच्छिद्यमानोपाध्यभावः परिच्छिन्न एव, स एव च ध्याप्तिरिति चेन्न । धूमादावुपाध्यभावः सिध्यसिद्धिपराहत एव । अनौपाधिकत्वं च यावत्त्वव्यभिचारिव्यभिचारिसाध्यसामानाधिकर- ण्यं, तश्च न सहर्शनगम्यमित्युक्तत्वात् । तर्हि तत्प्रामाण्यशङ्का तत्तकानन्तरं न तु भवत्येवाह-तकस्यति । न्यायलीलावतीप्रकाशः तुल्यमिति वाच्यम्, विपक्षे बाधकाच्छानिवृत्तिरित्युक्तत्वात्। अत एव न भूयस्त्वेऽननुगमः । यावता दर्शनेन यस्य तर्कावतारस्तावतस्तस्य विवक्षितत्वात् । ननूपाध्यभावो व्याप्तिरभावश्च केवलाधिकरणानं तश्च स्वप्रकाशत्वात् प्रथमदर्शन ज्ञातमेव। एवं चोपाध्यभावे न किञ्चित् शा. तुमवशिष्यते । उपाध्यभावव्यवहारश्वोपाधिज्ञानमपेक्षते दीर्घत्वव्यव हार इवावधिज्ञानम् । मैवम् । प्रकृतसाध्यध्यापकः साधनाध्यापको यो धर्मस्तदभावो न व्याप्तिः । सिध्यसिद्धिभ्यां तनिषेधानुपपत्तेः । कि न्तु यावत्स्वध्यभिचारिव्यभिचारिसाध्यसामानाधिकरण्यमनौपाधि कत्वं तब प्रथमतो ज्ञातुमशक्यमेव । किञ्च न वस्तुगत्या व्याप्ते - नमनुमितिहेतुः किन्तु व्याप्तित्वेन तच्चोपाध्यभावत्वम् । नचोपाधे रज्ञाने तदभावत्वेन शान सम्भवति, विशेषणशानजन्यत्वाद्विशिष्टज्ञा. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः इति तुल्यमित्यर्थः । विपक्षे बाधकादीति । तथा च न भूयोदर्शनत्वेन कार णता, किन्तु सहचारदर्शनत्वेनैव । सकृदर्शनग्राह्यत्वनियमनिराकरण. परश्च भूयोदर्शनग्राहकत्वप्रवादः । व्यभिचारशानविरहः सहकारी, सच क्वचित्स्वत:सिद्धः, क्वचित्सहचारदर्शनसाध्यः, क्वचितर्कसाध्य इति भावः । अत एवाह-अत एवेति । इदं पुनरत्रावधेयम् । यदि धूमान्तरं वहि व्यभिचरिष्यतीति शङ्का तदा तद्भूमसहचारग्रहनिवर्तनीया । एवं तृतीयचतुर्थधूमादावपि । यदि तु सामान्यत एव क्वचिद् धूमो पहि व्यभिचरिष्यतीति शङ्का तदा तर्कापनेया। यदि तु सामग्रीवि. रहादेव शङ्कगविरहस्तदा न भूयोदर्शनस्य न वा तस्योपयोग इति तावतारणमित्युपलक्षणम् व्यभिचारशङ्कानिवृत्तिरपि द्रष्टव्या । .

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५२३ तदेतद्याप्तिस्मृतिपक्षधर्मतासंवेदनात्मकमन्याननुभवात् का- यस्यास्मादेवोपपत्तेः । न च लिङ्गसंवेदनं वस्तुतस्तद्विषयं विद्- रात्तद्विशेषानवमासेऽजनकम् , लिङ्गत्वोल्लेखितया तु जनकमेकवेद- नमेव पर्यवस्थतीति वाच्यम् । नियमसंवेदनपुरस्कृतजात्युल्ले- -- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् अत्र तृतीयलिङ्गपरामर्षमसहमानो मीमांसकः प्रत्यवतिष्ठते- तदेतदिति । अनुमानमित्यनुषज्यते । अन्येति । अन्यस्य तृतीयपरामर्ष- स्याऽननुभवादित्यर्थः । कार्यस्यानुमितेः, अस्मादेव व्याप्तिस्मृत्यन- न्तरभाविपक्षधर्मताज्ञानादेवेत्यर्थः । तथापि विशिष्ट पक्षधर्मताशा. नमनुमानमिति न प्रमाणमित्यर्थः। ननु यत्र धूमो वस्तुत्वादिना स्फुरति दैवाच्च व्याप्तिस्मृतिस्तचाप्यनुमितिः स्यादित्याह-न चेति । लिङ्गत्वाल्लखितया एकवेदनं व्याप्तिविशिष्टपक्षधमतावेदनमित्यर्थः। नियमेति। यद्धम्मोपग्रहेण व्याप्ति होता तद्धविच्छेदेन लिङ्गग्रहणं न्यायलीलावतीप्रकाशः नस्य भूयोदर्शनानां मिथोऽसहभावेऽपि तजनितः संस्कार एवे. न्द्रियसहकतो व्याप्तिग्राहकः । इयञ्च प्रत्यक्षेण व्याप्तिग्रहे साम. ग्री, नतु सर्वत्र आप्तवचनादपि तद्ग्रहादिति संक्षेपः । पक्षधर्मस्य व्याप्तिविशिष्टत्वेन शानमनुमितिहेतुरिति मतमाक्षिपति- तदेतदिति । अनुमानमित्यनुषज्यते । व्याप्तिस्मृतिः पक्षधर्मतया लिङ्गस्य ग्रह इत्येवानुमितिहेतुलाघवादावश्यकत्वाच, तृतीयलिङ्गपरामर्षेऽपि तयोर्हेतुत्वादित्यर्थः । न च प्रमाणवतो गौरवस्यापि न्याय्यत्वमिः त्यत आह-अन्येति । अन्यस्य तृतीयलिङ्गपरामर्षस्याननुभवादित्यर्थः। मनु यत्र दूरात्किचित्वेन धूमो ज्ञायते देवाच्च वहिव्याप्यो धूम इति स्मरति तत्रापि व्याप्तिस्मृतिसहकृतपक्षधर्मताबानमस्तीत्यनु. मितिः स्यादित्याशङ्ख्य निराकरोति-न चेति । नियमेति । व्याप्यताव. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः उक्तक्रमेण कदाचित् भूयोदर्शनहेतुतामालम्ब्याह-भूयोदर्शनानां चेति । आप्तवचनादपीति । धूमाधिकरणे धूमसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रति. योगिवलयधिकरणत्वमित्येवंरूपादित्यर्थः । धूमो वहिव्याप्य इत्येवं.

·न्यायलीलावती खादेवोपपत्तेः । अन्यथा परामर्शेऽप्युपप्लवात् । न च पक्षधर्म तासंवेदनं हेतोरेव जातमित्युपनयस्य पिण्डित(१)विषयतेति वा. च्यम् । तस्य पराङ्गता(२)लिङ्गमात्रविषयत्वादिति केचित् । तन्न। न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् व्याप्तिस्मृतिश्चेति द्वयमेवानुमितिहेतुरित्यर्थः । अन्यथेति । किश्चित्त्वेन यत्र धूमग्रहस्तत्र परामर्ष एव किं न स्यादित्यर्थः । तथा च या तव परामर्षसामग्री सैव ममानुमितिसामग्रीति भावः । हेतोरेवेति । हेत्वव. यवादेवेत्यर्थः । पिण्डितविषयत्वं विशिष्टविषयत्वम् । तस्येति। हेत्ववय. वस्य परार्द्धतापनत्वं साधनत्वमात्रविषयत्वमित्यर्थः। यद्वा हेत्वव- यवत्वेन साधनत्वेन लिङ्गमुपस्थितं लिङ्गतापनत्वं पक्षधर्मत्वमात्र बोध्यते तथा च तस्येत्युपनयस्येत्यर्थः । व्यभिचारशङ्काया एव पक्षीयधूमे व्याप्यशङ्काया अनुमितिप्रतिबन्धकत्वात् वह्निव्याप्योऽयः न्यायलीलावतीप्रकाशः च्छेदकप्रकारेण धूमत्वादिना पक्षधर्मस्य शानं व्याप्तिस्मृतिसहकृत. मनुमितिहेतुः। न च किञ्चित्त्वं तथा । अन्यथा तवाऽपि तत्र तृतीय लिङ्गपरामर्षः किं न स्यात् सामग्रीसत्वादित्यर्थः । ननूपनयं न्याया वयवमिच्छता तत्प्रयोजनं तृतीयलिङ्गपरामर्षोऽनुमन्तव्यः । न च पक्षधर्मताप्रतिपादनमेव तदर्थः, तस्य हेतुवचनादेव जातत्वादित्यत आह-नचेति । पिण्डितविषयता-व्याप्तस्य पक्षधर्मताविषयतेत्यर्थः । तस्येति । पराङ्गतापन्नं साधनत्वमात्रतात्पर्यकम् । तथा च लिङ्गवचनेन हेतुस्वरूपमात्र प्रदर्श्यते नतु तस्य पक्षवृत्तित्वमपीति तस्य पक्षधर्म न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः रूपशब्दजन्ये तु पदार्थज्ञानत्वेन सहचारज्ञानस्यापेक्षणीयत्वादिति । तस्य हेतुवचनादेवेति । हेत्ववयवे सम्बन्धवाचकमतुबादिप्रयोगादिति भा. वः । पराङ्गतापन्नत्वं यदि पक्षे विशेषणत्वं तदा पक्षधर्मताप्रतिपादक मेवोक्तमिति विरोध: स्यादित्यत आह-साधनत्वमात्रेति। लिङ्गवचनेन हेतु. स्वरूपमात्रमिति । हेतुविशिष्टमात्रं न तु पक्षधर्मताऽपि तदानीमनाका- क्षितत्वादित्यर्थः । अत एव हेत्ववयवेऽपि न हेतुसम्बन्धवाचकपदप्र- (१)स्य विशिष्टविषः। (२) • तापनलि।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५२५ यथा व्यभिचाराग्रहेऽपि व्यभिचारशङ्कायां नानुमानम् , त. था व्याप्यपक्षधर्मयो(१)वैजात्याग्रहेऽपि वैजात्यशङ्कायां नानु. मानम्, हेतोयाप्यत्वासिद्धत्वात् । तस्माद् व्याप्यपक्षधर्मयोरेकजा- तीय (२)वेदनमनुमितिकारणं वाच्यम् । स एव परामर्श इति । अनुमानम् ॥ न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् मिति ज्ञानं विना तदनिवृत्तेस्तज्ज्ञानमेव द्रष्टव्यमित्याह-व्यभिचारेति । वैजात्यशङ्का वहिव्याप्यो न वेति सन्देहः । स एवेति। व्याप्यत्वेन पक्षधर्माताग्रह पवेत्यर्थः। असनिकृष्टस्तु न व्याप्तिस्मृतिलहकतेन मनसैव परामर्षी जन्यते व्यापाराभावाच्च स्मृतिर्न प्रमाणान्तरम् । यद्यपि धूमे धूमत्वेन गृहीतव्याप्तिस्मरणानन्तरं वह्विव्याप्योऽयं न वेति संशयो न स्यादेव विशेषदर्शनात , सामान्यनिश्चयेऽपि पक्षीयधूमे सं. शयः स्यादिति चेन्न । धूमो वह्निव्याप्य इति ज्ञानानन्तरमयं धूमो वहिव्याप्यो न वेति विशेषसंशयस्यानुदयात् । तथापि वह्निव्याप्यवा. नयमिति शाब्दज्ञानादनुमितिदर्शनादन्यत्रापि तथा कल्पनात् । किं. च व्याप्तर्विशेषणस्य स्मरणे विशेष्यण लिङ्गेन सहेन्द्रिय सन्निकर्षे विशिष्टज्ञानस्यैव सम्भवात् । न चानुमितिसामग्या बलवत्वात् सैव स्यादिति वाच्यम् । तावन्मात्रस्यानुमितिसामग्रीत्वाभावस्योक्तत्त्वात् । न्यायलीलावतीप्रकाशः तोपनय एव उपनयस्य फलमित्यर्थः । यथेति । यग्निश्चयोऽनुमितिप्र. तिबन्धकस्तस्संशयस्यापि तत्त्वादित्यर्थः । वैजात्येति । अत्र वैजात्यमा व्याप्यत्वम् । तथा व यजातिपुरस्कारेण व्याप्तिहतिा पक्षधर्मस्य तदन्यजातीयत्वशङ्कायां वह्निव्याप्योऽयं धूमो न वेति संशयात्पक्षव. त्तिधूमे धूमत्वेन झातेऽप्यनुमितिर्न स्यादिति पक्षधर्मस्य व्याप्यत्वज्ञा. नमावश्यकमित्यर्थः। तद्दष्टान्तेनाऽन्यत्रापि तत्साध्यमित्यभिप्रेत्याह- स एवेति। ननु धूमो वह्निव्याप्य इति स्मरतो धूमत्वज्ञानस्य विशेष- दर्शनत्वात्संशयो न युक्तः । अन्यथा तत्र परामर्षोऽपि न स्यात् । (१) था व्यातिपक्षधर्मतयो । (२)तीयत्ववे० ·५२६ न्यायलीलावती शब्दस्तु न मानान्तरम् । पदानि स्मारितार्थसंसर्गविज्ञप्ति न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् शब्दस्त्विति । तत्साध्यस्य पदार्थसंसर्गस्यानुमानादेव सिद्धेरि न्यायलीलावतीप्रकाशः अथ सामान्यनिश्चयस्य सामान्यसंशयप्रतिबन्धकत्वाद् धूमसा मान्ये संशयो मा भूविशेषसंशयश्च विशेषनिश्चयनिवर्तनीय इति धूमविशेष व्याप्यत्वसंशयनिरासार्थ पृथग्व्याप्तिनिश्चयो वाच्य इति चेन्न । यत्र हि यद्यावर्तकधर्मदर्शनं तत्र न तत्संशयः, तच सामान्ये विशेषे वेति न विशेषः । अथ व्याप्तर्विशेषणस्य स्मरणं पक्षधर्मस्य विशेष्यस्येन्द्रियसन्निकर्षात्तयोरसंसर्गाग्रहाच्च विशिष्टज्ञानसामग्री सत्वान्द्याप्यत्वपरामर्ष आवश्यक इति चेत्। न । प्रत्यक्षसामग्रीतोऽनु. मितिसामग्या बलवत्त्वमित्यनुमितेरेव तत्रोत्पत्तेः । अन्यथा तृतीय लिङ्गपरामर्षानन्तरं पूनः परामर्षान्तरोत्पत्त्यापत्तेः । किञ्च इन्द्रियास- निकृष्टे धूमे स्मृते प्रत्यक्षविशिष्टज्ञानसामग्रीविरहानुमितिर्न स्यात् । अत्राहुः । वहिव्याप्यवानयमिति शाब्दज्ञाने व्याप्यत्वावच्छे- दकधूमत्वादेरग्रहादनुमितिर्न स्यादिति व्याप्यत्वज्ञानस्य तत्र कारण. स्वं क्लप्तमित्यन्यत्राऽपि तथा। अथ वहिव्याप्यत्वमपि वह्निव्याप्यत्वावच्छेदकम् । तथाहि-वहि. निरूपितधूमादिप्रत्येकवृत्तिरेवव्याप्तिाप्तित्वेन सकलधूमादिव्याप्त्य पच्छेदिका, आश्रयभेदेन व्याप्तिभेदात् । मैवम्, धूमादिसकलवृत्ति व्याप्ती मानाभावात् । यत्र वह्निव्याज्यस्तत्र वह्निरिति व्याप्ती शाब्द. व्याप्यत्वबुद्धौ प्रत्येकवृत्तिव्याप्त्याश्रयस्यैव विषयत्वात् प्रत्येकवृ. त्तिव्याप्तिक्षानं विना तज्ज्ञानाभावात् । किञ्च अनुमिति प्रति व्या. प्यत्वज्ञानं कारणं लाघवादुपजीव्यत्वात् । न चानुमितेः पूर्व तस्याः सिद्धौ युगपदुपस्थित्यभावान्न लाधवावतार हति वाच्यम् । यत्र व्याप्ति. धूमत्वयोवैशिष्ट्यं प्रथममेष युगपत्प्रत्यक्षेण पक्षधर्मे भासते शब्दस्य दूषणत्वाच्च असनिकृष्टेऽतीन्द्रिये च परामर्षों व्याप्तिक्षानसहकतेन मनसा जन्यते । न चैवं व्याप्तिस्मृतेरिन्द्रियादिवन्मानान्तरत्वापतिः, व्यापाराभावेनाकारणस्वादिति संक्षेपः।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५२७ पूर्वकाणि, योग्यतासत्तिमत्वे सति संसृष्टार्थपरत्वात् , गामभ्या- . - । भ्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्यर्थः । तदेवानुमानमाह-पदानीति । वेदपदानि पक्षयित्वैवानुमानं त. था च न वेदोऽपि स्वातन्त्र्येण प्रमाणमिति भावः। तातपर्य्यविषयेति- साध्यविशेष्यमतो नाऽनभिमतसंसर्गसिद्धिः । योग्यतेति । आकांक्षायो. ग्यतासत्तिमत्वादित्यर्थः । अन्यथा संसृष्टार्थपरत्वं संसृष्टत्वप्रकारक. न्यायलीलावतीप्रकाशः शब्द इति । पदार्थसंसर्गस्यानुमानादेव सिद्धरित्यर्थः । तदेवानु. मानमाह-पदानीति । वैदिकानि लौकिकानि पदानि तात्पर्यविषय. स्मारितपदार्थसंसर्गज्ञानपूर्वकाणीत्यर्थः । तेन संसर्गस्य बहुप्रकारक स्वेऽपिनाउनभिमतसंसर्गसिध्याऽर्थान्तरम्,तस्य तात्पर्याविषयत्वात्। अन्यथा शब्दस्य मानान्तरत्वेऽपि अभिमतान्वयबोधो न स्यात् यत्तु संसर्गान्तरज्ञानापूर्वकाणीति पक्षविशेषणमिति । तन्न । तस्य पूर्व ज्ञातु. मशक्यत्वात् । संसृष्टार्थेति । ननु संसृष्टो योऽर्थस्तत्परत्वं तत्परसन्नि न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः योग इतिभावः । तदन्यजातीयत्वशङ्कायामव्याप्यत्वशङ्कायामित्यर्थः । अनुमानम् । पदार्थसंसर्गस्येति । तथा च विद्याद्वैविध्यानानुपपन्नमिति भावः । मीमांसकाधवच्छिनत्ति वैदिकानीति । पक्षता च वाक्यविशेषत्वेन न तु वैदिकत्वादिनेत्यवधेयम् । विपरीतक्रियाकर्मभावेऽर्थान्तरवारणा य सम्भवनियमादिभेदेन चार्थान्तरवारणाय तात्पर्य्यविषयेति संस. गंधिशेषणम् । नानार्थे पदार्थान्तरसंसर्गज्ञानपूर्वकत्वेनाऽर्थान्तरवार- णाय स्मारितेति । तदर्थस्तु तदुच्चारणतात्पर्यविषयत्वं पदार्थवि. शेषणम् । वह्नितात्पर्यके धूमोस्तीति वाक्ये आहत्य वह्निसंसर्गज्ञान पूर्वकत्वं मासैसीदिति पदार्थपदम् । ततश्च पदेन वृत्त्योपस्थाप्यत्वम्। ज्ञानपदञ्च प्रमापरम् । तेन तदवच्छेदतया संसर्गसिद्धौ निःशङ्का वृत्तिः। बहुप्रकारकत्वेऽपि बहुविधत्वेऽपि । नतु तात्पर्यशानदशायामेव नैषा सामग्रीत्यत्र आह-अन्यथेति । तथाच तस्यां दशायामन्वयाबोध उभयसिद्ध इति मावः ॥ तस्येति । संसर्गान्तरत्वं प्रकृतसंसर्गान्यत्वम् तच्च प्रकृतसंसर्गाग्रहे सातुमशक्यमित्यर्थः । लिङ्गविशेषणं योग्यता ·न्यायलीलावती जति पदकदम्बवदित्यनुमानादेव साध्यसिद्धेः । न च निरा- न्यायलालावतीकण्ठाभरणम् प्रतीतिपरत्वं चेत्तदाऽनाप्तोक्ने निराकक्षि च व्यभिचारः। संसृष्टो योऽ. र्थस्तत्परत्वं ततपरसन्निधिमत्त्वं च, पूर्वमप्रतीतप्रतीतो चानुमान- वैयर्यम् । अत्र च कर्तृज्ञानावच्छेदकतया संसर्गसिद्धिः शानशानस्य तद्विषयविषयकत्वात् , संसर्गे च प्रतियोगिन एव विशेषकत्वात् आ. न्यायलीलावतीप्रकाशः धिमत्वं वाऽसिद्धं संसर्गस्य प्रागप्रतीतेः, प्रतीतौ चानुमानवैया पत्तेः । न च संसृष्टत्वप्रकारकप्रतीतिपरत्वं तत्प्रकारकसन्निधिमत्त्वं वा तदर्थः, अनाप्तोते निराकांक्षे च व्यभिचारात् । मैवम् । आकांक्षा. योग्यतासत्तिमस्वस्य तदर्थतया विवक्षितत्वात् । ननु बाधकमाना. भावो योग्यता, संसर्गज्ञानप्रागभाव आकांक्षा, अव्यवधानेनान्वयन तियोगिज्ञानमालत्तिः, ताश्च स्वरूपसत्यो हेतवो नतु शाता इति न हेतुविशेषणानि । मैवम् । आकांक्षादीनां शायमानकरणे शानोपयोगि- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः स्वयप्रयोजकरूपवत्त्वं बाधकमानाभावो वा । अनाप्तोक्त इति । द्वितीय. साधारण्यार्थम् । निराकाङ्क्ष इति । यथाश्रुतहेतावाकाङ्क्षाविशेषणाभा- वादिति भावः । आकाङ्क्षति । प्रमागर्भसाध्ये व्यभिचार इति योग्यता. पदम् । विमलं जलं नद्याः कटु इत्यत्र जलनदीसंसगतात्पर्यके आ- कालाबिरहण नदीसंसर्गाबोधके नदीकटुपदयोस्तात्पर्यविषयत्वधि- शिष्टसाध्यासत्त्वे न व्यभिचार इत्याकाङ्क्षापदम् । एवमेवासत्तिपद. मपि नेयम् । तथा च परस्पराकालादिसत्त्वं हेतुः। परस्परसंसर्गपू. वकत्वं साध्यम् । स्वातन्त्र्येणापि सत्तात्पर्यकत्वं विशेषणं हेतौ प्रवे. श्यमन्यथा शुकाधुदीरिताप्रत्यायकयोग्यवाक्ये व्यभिचारादिति । के- चितु साकाङ्कासन्नपदार्थप्रतियोगिकसंसर्गप्रमापूर्वकत्वं साध्यमत एवान्यसंसर्गमादाय नार्थान्तरमतएव च निराकालानासन्ने व्यभि. चारवारणाय पदद्वयमित्याहुः । आकाङ्क्षादानामिति । शायमानत्ववि- शिष्टकारणे ज्ञानोत्पत्तिसहकारित्वे सति प्रमामात्रसहकारित्वादि. त्यर्थः । विशिष्टविवक्षया यथार्थलिङ्गपरामर्षे व्यभिचारः। भूयोऽव. यधेन्द्रियसभिकर्षे व्याभिचार इति शायमानपदम्..। पक्षतादावारमम- ·५२९ न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता काङ्क्षण व्यभिचार, तर संसृष्टार्थपरत्वस्यैवाभावात् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् कांक्षादीनां च ज्ञातानामेव हेतुत्वम् । अन्यथा तद्भमे भ्रमानुदयः स्यात् । ज्ञायमानकरणे ज्ञानोपयोगिव्यभिचारिवलक्षण्यत्वाच्चाकांक्षा- दीनां व्याप्तिवज्ज्ञायमानतयैव हेतुत्वात् । प्रतारकवाक्ये च न ब्यभिः न्यायलीलावतीप्रकाशः व्यभिचारिवलक्षण्यात व्याप्तिवत् ज्ञानोपयोगित्वसाधनात् । न चा. प्रयोजकत्वम, आकांक्षाद्यसत्वेऽपि तद्भमेण संसर्गप्रत्ययात् , अन्यथा शब्दाभासोच्छेदापत्तेः। ज्ञानावच्छेदकतया च संसर्गसिद्धिः, शानज्ञान- स्य तद्विषयविषयत्वात् । संसर्गे च सम्बन्धिन एव विशेषत्वात् पक्ष- धर्मतावलेन ब्यापकत्वेनागृहीतस्यापि संसर्गविशेषस्य सिद्धिः । न चैवं भ्रान्तिज्ञानमपि भ्रमः स्यात् । न ह्यसद्विषयत्वेन भ्रमत्वं भ्रमवि. षयाणां सत्त्वात्, किन्तु व्यधिकरणप्रकारकत्वेन । न च भ्रमस्य शाने व्यधिकरणप्रकारकत्वं, रजतत्वप्रकारकत्वस्य भ्रमे सत्वात् । अन्यथा मानाभावाभ्रमोच्छदापत्तेः । न च प्रतारकवाक्ये व्यभिचारः, तत्र विशेषदर्शनेन संसर्गज्ञानाभावादिति वाच्यम् । तत्र संसर्गे यो- ग्यताविरहात् । अत एव विसंवादिवाक्ये शुकवदुश्चरिते न व्यभिचा. स, संसर्गधीस्तत्र योग्यताभ्रमात् । न च भ्रान्तमतारकवाक्ये व्यभि- कथंवा तत्र संसर्गप्रमा वक्तृज्ञानानुमानासम्भवादिति वाच्यम्। न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः नोयोगे च व्यभिचार इति चरमपदम् । तयोश्च भ्रमेऽपि हेतुत्वम् । व्याप्तः शब्दशक्तेश्च प्रमामानहेतुत्वमेव । न हि तयोर्धमेऽपि हेतुत्वं, तदभावेऽपि भ्रमोत्पत्तेरिति न दृष्टान्तासिद्धिः । आकाङ्क्षादेरपि न भ्रमहेतुत्वं तदभावेऽपि तदुत्पत्तरिति न स्वरूपासिद्धिरिति भावः । अन्यथेति । आकाशादिभ्रमजन्यशाब्दभ्रमानुपपत्तरित्यर्थः। ज्ञानज्ञानस्येति। विषयग्राहकसामग्रीसहकृतसामग्रीजन्यस्येत्यर्थः। रजतत्वप्रकारत्वस्येति । प्रकारत्वेन सम्बन्धेन रजतत्वस्येत्यर्थः । अन्यथेति । भ्रमविषयत्वेन भ्रम इत्यर्थः। तत्र विशेषेति । आहार्यज्ञानस्य प्रमात्वात् साध्यस्य च प्रमाघटितवादित्यर्थः । योग्यताभ्रमादिति । लिङ्गभ्रमाल्लैङ्गिको भ्रम इत्यर्थः । कथं वेति । भवन्मते शब्दस्याप्रमाणत्वादिति भावः। ईश्वरस्यै, ६७न्या. चार, ·न्यायलीलावती तात्पर्यञ्च ज्ञातं तदर्थप्रतीतिकारणम् , श्वेतो धावतीत्यादौ लक्ष- णायां च तथादर्शनात् । संसृष्टार्थपरत्वं चानन्यथासिद्धसंभूयो- च्चारणादेवावधार्यत इति शब्दभंगः। न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् चारः, योग्यताविरहेण तत्र हेतोरेवागमनात । भ्रान्तप्रतारकवाक्येऽ. पि ईश्वरसंसर्गज्ञानपूर्वकत्वान्न व्यभिचारः । ननु संसृष्टार्थपरत्वं सं. सृष्टार्थतात्पर्य्यकत्वं तात्पर्यश्च शातमुपयुज्यत इति न हेतुविशेषण. मुपपन्नमित्याह-तात्पर्यश्चेति । नानार्थस्थले लक्षणायां तज्ज्ञानकल्पनात्। ज्ञायमानकरणे ज्ञानोपयोगिव्यभिचारिवैलक्षण्यस्य तत्रापि सम्भवा. चेत्यर्थः । ननु तथापि हेयमेतदित्याह संसृष्टार्थेति । सम्भुयोच्चारण. स्य पचतीत्युक्ते प्रत्यक्षोपस्थितकलायादरन्वयबोधाभावात् , अध्या- हारे चान्वयबोधदर्शनात् हेतुत्वमिति भावः। न्यायलीलावतीप्रकाशः वेदवदीश्वरस्यैव तत्र संसर्गज्ञानानुमानात् । ननु वाक्यार्थशाने तात्पर्यज्ञानस्याहेतुत्वात् संसृष्टार्थपरत्वं न ज्ञातुं शक्यत इति विशे- षणासिद्धिरित्यत आह-तात्पर्य चेति । तात्पर्यज्ञानं शाब्दशानोपयोगि शायमानकरणे ज्ञानोपयोगिव्यभिचारिवैलक्षण्यत्वात् व्याप्तिवत् । अन्यथाऽन्यपरादन्यान्वयबोधो न स्यात् । न च तात्पर्यग्राहकप्रका. रणत्वादेःप्राथमिकत्वादावश्यकत्वाच कारणत्वम्, तेषामननुगतत्वेन व्यभिचारात तात्पर्यव्याप्यत्वस्याननुगमेऽपि सत्त्वात् । श्वेत इति । श्वित्री नेनेक्ति, श्वेतगुणयुक्तः पुरुषो द्रुततरं यातीत्यत्रार्थद्वये यत्र श्लेषस्तत्र तात्पर्यग्रहं विना अन्यतरनिश्चयाभावादिस्यर्थः । लक्षणा.. यां चेति । यष्टीः प्रवेशयेत्यत्र संसर्गेऽनुपपत्तिज्ञानाभावान्नान्वयानुपप. तिक्षानं लक्षणाबीजं किन्तु तात्पर्यानुपपत्तिज्ञानम्,साच तात्पर्ये शात। एव भवतीत्यर्थः। अनेकार्थे वाच्यत्वनिर्णयोऽपि तात्पर्यज्ञानं विना- न स्यादित्यपि द्रष्टव्यम् । संसृष्टार्थेति । न च सममिव्याहारविशेष. शान न हेतुः पचतात्युक्ते अन्योक्तेन स्वयं वा स्मृतेन कलायपदे- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः वेति । अनाहार्यशानमेव प्रमारूपमादाय तत्र साध्यसत्त्वमित्यपि मन्त- व्यम् । संसृष्टार्थपरत्वमिति । विवक्षितहेतावपि तात्पर्यप्रवेशादिति भाव . " ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५३१ उपमानं च न मानान्तरम्, अनुमानादेव तदर्थसिद्धेः। यो य. त्रासति वृत्यन्तरे प्रयुज्यते स तस्य वाचको यथा गोशब्दो गो- । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् गवयत्वेन प्रवृत्तिनिमित्तेन गवयपदवाच्योयमिति पराभिमतो. पमानफलमनुमानादेव भवतीति नोपमानं प्रमाणान्तरमित्याह उपमा- नमिति । तदेवानुमानमाह यो यत्रेति । गवयपदेऽव्युत्पन्नं नागरिक प्रत्यारण्यकेन गोसदृशो गवय इति प्रयुक्ते वनं गतस्य गवयपिण्डं प्रत्य शयतो नागरस्यातिदेशवाक्यं स्मरतोऽनुमानमुदेति-गवयपदं गव. यत्वविशिष्टतत्पिण्डवाचकम् असति वृत्यन्तरेतदभियुक्तेनात्र प्रयुज्य. मानत्वादिति । व्याप्तिपक्षधर्मतयोरेव प्रयोजकत्वमित्यभिन्धाय तदुप. दर्शनाय उदाहरणोपनययोरेव प्राप्तौ प्रतिभासमान जातीय इति प्रत्यः क्षक्रियमाणपिण्डविशेष इत्यर्थः। ननु असति वृत्त्यन्तरे इत्यसिद्धमित्या न्यायलीलावतीप्रकाशः नोपस्थिते कलाये कलायं पचतीत्यन्वयबोधाभावात्तज्ज्ञानस्यापि हेतुत्वादिति । गोसदृशो गवय इत्याप्तवाक्यं स्मरतो गोसादृश्याश्रयं च पिण्डं प्रत्यक्षयतो गवयत्वविशिष्टोऽयं धर्मी गवयशब्दवाच्य इति भवति मतिस्तत्र वाक्यार्थस्मृतिसहायं सादृश्यशानं करणमित्युपमानं मा. नान्तरमिति मतमास्कन्दति-उपमानं चेति । ननु वृत्यन्तरं विना प्रयोगः शक्तिमज्ञात्वा ज्ञातुमशक्य इति विशेषणासिद्धिः, गोसहशो न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः तेषामिति । न च तात्पर्यव्याप्यत्वेनानुगमः, तथा सति प्रथमोपस्थि- त्या तात्पर्यशानस्यैव कारणत्वसम्भवात् । तज्ज्ञानस्येति । सम्भूयैकार्थ- प्रतिपादकत्वज्ञानस्येत्यर्थः । अत्राकाङ्क्षादिक्षानं शब्दप्रामाण्यवादि. नापि पूर्व वाच्यम, व्याप्तिशानन्तु क्लप्तस्यैव प्रामाण्यसम्भव लाघवेन कल्पनीयम् । न च योग्यतासंशयस्थले न लिङ्गनिश्चय इति नानुमि. तिसामग्री,शब्दज्ञानसामग्री योग्यतासंशयघटिता तत्राप्यस्तीति वा. च्यम् । प्राशसंशयपर्यवसनलिङ्गविशेषणसंशयस्यानुमित्यनुकूलतया ताशसंशयस्यैव प्रतिबन्धकत्वादिति रहस्यम् ॥ अप्रसक्तप्रतिषेधमाशझ्याह गोसदृश इति । ननु गययत्वप्रवृत्ति - .

·न्यायलीलावती जातीयस्य, प्रयुच्यते चायमसति वृत्त्यन्तरे प्रतिभासमानजातीय इति । न चायमसिद्धा, मुख्यानुपपत्ति विनोपचारस्यासम्भवात् । सादृश्यवति प्रयोगस्य कल्पनागौरवापत्तिहृतत्वात्(१) । व्यक्तिषु. प्रयोगस्यानन्त्यदृषित्वात् । नूनमयमेतज्जातीयाभिधानाय प्र- युज्यत इति निश्चयोपपत्तेः । न चेदेवमुपमानेऽपि वृत्यन्तरनिमि. न्यायलालावतीकण्ठाभरणम् त आह मुख्येति । ननु तथापि गवयत्वविशिष्टोऽयं धर्मी गवयपदवा. च्य इति साध्यं न सिध्येत यावता गोसादृश्यस्यैवातिदेशवाक्यप्र. त्यक्षाभ्यां गृह्यमाणस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वादत आह सादृश्यवतीति । गो. सादृश्यप्रवृत्तिनिमित्तत्वे गौरवाख्यं तर्कमवतरेदेवेति भावः । ननु किमत्र प्रवृत्तिनिमित्तत्वेनाकाशादिपदवद् व्यक्तिवाचकमेव गवयपदं स्यादत आह व्यक्तिविति साध्य उपसंहरति नूनमिति । उपचारसम्भावनायां सादृश्यस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वसम्भा. बनायां च उपमानादपि नेहशफलसिद्धिरित्याह नचेदेवमिति । ननु त. न्यायलीलावतीप्रकाशः गवय इत्याप्तवाक्यात् सादृश्यविशिष्टे गवयशब्दवाच्यतोपगमात् गवयत्वविशिष्टे गवयपदप्रयोगोऽसिद्ध इति विशेष्यासिद्धिरित्या. शङ्य निराकरोति-न चायमिति । वृत्त्यन्तरस्यानुपपत्तिगम्यत्वात्तदभा- वे तदभावस्य निश्चयान्न विशेषणासिद्धिः, गवयत्वोपस्थितौ तस्य जातित्वेनाखण्डत्वानोसाहश्यस्योपििधत्वेन गुरुत्वादप्रतीतगुना वनेचराणामप्रयोगापत्तेश्च गवयत्वस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वनिश्चयान्न वि. शेष्यासिद्धिरित्यर्थः । एतच्चानन्यथासिद्धसमभिव्याहारबलेनार्थ. परतया प्रयुज्यमानत्वे सामान्यतः सिद्धे सत्युक्तमिति द्रष्टव्यम् । स्वरूपासिद्धि परिहरतिव्यक्तिध्विति । न चेदेवमिति । गवयत्वे प्रयो. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः निमित्सत्वनिश्चये सिद्धसाधनमत आह एतच्चेति । तथा च यत्र शक्ति- लक्षणोदासीन्येन गवयत्वविशिष्टार्थपरतया प्रयुज्यमानत्वं निश्चित मानान्तराच वृत्त्यन्तरव्यतिरेकनिश्चयस्तत्रानुमानावतार इति भावः। स्वरूपासिद्धिमिति । यद्यपि पूर्वमपि स्वरूपासिद्धिरेव परिहता तथापि (१) प्रतिहतत्वादिति मु० पु० पाठः।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५३३ तान्तरविषयविशिष्टप्रयोगसम्भावनायामपेक्षितासिद्धिमसङ्गात् । तथाच तत्वकौमुद्यामाचार्य एवमेवोपमानं प्रचिक्षेपे । किरणावली- कारस्तु-कल्पनालाघवात् सादृश्यविशिष्टव्यक्तिवाच्यताप्रतिपा. दकत्वेऽतिदेशवाक्यस्य प्रतिक्षिप्ते उपलक्षणीयेन गवयशब्दवा. च्यता(१)न्वयो गोसदृशो गवयशब्दवाच्य इत्यतो भासते गंगायां घोष इतिवत् । न च वाच्यं लक्षणस्वरूपान्वयेनैव पर्यवसानमत्र, न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् वैवैतदुपमानप्रतिक्षेपे स्वातन्त्र्यमत आह तथाचेति । वाचस्पतिमि- मित्रैरपि सांख्यटीकायां तत्त्वकौमुद्यामुपमानप्रक्षेपेऽयं पन्था दार्श- त इत्यर्थः । कल्पनालाघवादिति । गवयत्वं जातित्वेनाखण्डं लघु, सादृश्य. स्तूपाधित्वेन सखण्डं गुरु, तेन सादृश्यविशिष्टं न वाच्य मित्यववृते च? उपलक्षणीयं यद्गवयत्वं तद्विशिष्टे गवयपदवाच्यतान्वयोऽतिदेश. वाक्यादेव प्रतीयतेऽन्यत्रोपमानं न वा अनुमानमित्यर्थः । लक्षणस्वरू पेति । लक्षयतीति लक्षणं गोसादृश्यम् । तत्रेति दृष्टान्तो गंगायां घोष न्यायलीलावतीप्रकाशः गस्य वृत्यन्तरात् गोसादृश्यस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वान्मानान्तरादप्यु. पपत्तावुपमानाद्वयत्वस्य वाच्यत्वप्रवृत्तिनिमित्तत्वासिद्धरित्यर्थः । तथा च सादृश्यस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वे यावद्गौरवाख्यः प्रतिकूलतों नावतरति तावन्नोपमानास्यावतार इति । तणेतराप्रवृत्तिनिमित्त. कत्वे निश्चित गवयपदं गवयत्वप्रवृi त्तिनिमित्तकमितराप्रवृत्तिनिमि. सकत्वे सति सप्रवृत्तिनिमित्तकत्वाद्यन्नैवं तन्नैवमित्यनुमानाद्वयत्वस्य प्रवृत्तिनिमित्त्वपरिच्छेदः स्यात् । कल्पनीयप्रमाणसहकारित्वका ल्पनापेक्षया क्लुप्तमानसहकारित्वकल्पनस्य लघुत्वादिति भावः । कल्पनालाघवादिति । अतिदेशवाक्यस्याप्तोक्तत्वेन साउश्याप्रवृत्तिनिमि- सकत्वे निश्चिते गवयपदस्य च सप्रवृत्तिनिमित्तकत्वव्यवस्थिती लक्षणया गोसदृशपदेन गवयत्वमुपस्थाप्यत इति शब्दादेव गवय- शब्दवाच्यत्वं परिच्छिद्यते, अतो नोपमानं मानान्तरमित्यर्थः । लक्षं. (२) तार्थयोगोगवय इति मु.पु० पाठः।

·न्यायलीलावती तत्र तु (१)श्रुतान्वयानुपपत्तेरुपलक्षणीयव्यवस्थितिरिति । यतो द्विविधं सामानाधिकरण्यम्-शाब्दमार्थश्च । तत्राद्यस्य न कदाचि- दनुपपत्तिः माता वन्ध्येति दर्शनात् । द्वितीये तु न क्रियाकारकान्व- यमात्रस्य, गंगायां घोष इत्यत्रापि सप्तमीत (२)आधाराधेयभावस्य भासमानत्वात् । वास्तवन्तु नास्त्येव । न हि गोसदृशो गवयश. ब्दवाच्य इत्युपपद्यते सादृश्यानिमित्तताया त्वयैवोक्तत्वात् । उपलक्षणीयमादाय तूपपत्तिर्गङ्गायामिति वदत्रापि तुल्येति नोपमानं मानान्तरम्-इत्याह । प्रलपितमेतद्विचारासहत्वात् । त- थाहि केन गवयपदवाच्यतासामानाधिकरण्यमात्रमनुपपन्नम् । किं गोसादृश्येन, उत तदीयगवयशब्दप्रवृत्तिनिमित्ततया ? तथापि --- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् इत्यत्रान्वयानुपपत्या लक्षणास्तु अत्र त्वन्वयानुपपत्तिर्नास्तीत्यर्थः । शाब्दसामानाधिकरण्यमभिन्नव्यक्तिकत्वमात्रम् । नहीति । गोसा. दृश्यविशिष्टो गवयपदवाच्य इति न वस्तुगतिरिति गौरवस्य तत्र त्वयैव दर्शितत्वादित्याह सादृश्येति । तथा च गोसाह- श्योपलक्षितं गवयत्वमादाय गवयपदवाच्यत्वप्रतीतिरिति किम् उ. न्यायलीलावतीप्रकाशः णेति । लक्षणं गोसारश्यं तस्य स्वरूपान्वयो गवयशब्दवाच्यतया सामानाधिकरण्यम्, तथा च यो गोसदशः स गवयशब्दवाच्य इति सामानाधिकरण्यमात्रेणान्वयोपपत्तौ लक्षणाबीजं,श्रुतान्वयानुप- त्तिरिह नास्तीत्यर्थः । तत्र विति । गङ्गायां घोष इत्यादौ वित्यर्थः । द्वितीये विति । कदाचिदनुपपत्तिरित्यनुषज्यते । अन्वयमात्रस्येति । क्रियया कारकमन्वितं कारकेण च क्रियत्येवं रूपस्यान्वयस्येत्यर्थः । वास्तवं विति । अनया क्रियया इदं कारकं सम्बद्ध मनेन च कारकेणेयं क्रिया सम्बद्धत्येवंरूपान्वयविशेषरूपं सामानाधिकरण्यमित्यर्थः । उपलक्षणीयमिति । लक्षणया सहशपदेनोपस्थापितं गवयत्वमित्यर्थः। () पान्वये सामानाधिकरण्येनैव पर्यवसानम् अत्र तु इति मु.पु. पाठः । (२) सप्तमीप्रथमान्तयोगधाराधेयभावस्य प्रतिभासनात इति मु.पु. पाठ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५३५ किमीतदेशवाक्यव्यक्तया उत्तरकालीनविमर्शसम्भावितयावा । नाया, केसरो वृक्षपदवाच्य इति वदुपपत्तेः। नेतरः, निमित्ततोय. लक्षणतौदासीन्योप(१)वस्तुतोऽन्यतररूपिणोऽप्यस्य शाब्दत्वात्। नान्त्यः, उदासीनस्वमावस्य शब्दावदितत्वेन विरम्यव्यापारयो. गाव(२)। तत्रापि गङ्गार्थमात्रे घोष इति पर्यवसानं स्यादिति चे. त् । तेन जलमयस्यैव गङ्गाशब्दवाच्यत्वोपलम्भात् , तत्र चानु- . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् पमानेनेत्याह किरणावलीकार इत्यर्थः । अत्रापि यथाकथंचित सा. मानाधिकरण्यमुपपद्यत एवेति लक्षणेत्याशयेनाह केनेति । केसर इ. ति । वृक्षपदे केसरत्वस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्त्वेऽपि सामानाधिकरण्यस्य वास्तवस्य तत्र दर्शनादित्यर्थः । अन्यतररूपिण इति । अस्य गोसाहश्य: स्य निमित्ततोपलक्षणत्वयोर्मध्येऽन्यतररूपवत्तया शाब्दाऽनुभवविष. यकत्वेन शब्दस्य पूर्वमेव पर्यवसानादित्यर्थः । उत्तरकालीनविमर्श संभावितयेति पक्षं दूषयति नान्त्य इति । निमित्ततोपलक्षणतोदासात् गोसादृश्यसामानाधिकरण्यबोधनात् पूर्वमेवातिदेशवाक्यस्य पर्य: वसितत्वात् पुनरन्वयबोधकत्वे विरम्य व्यापारापत्तेरित्यर्थः । तत्रापीति । शक्यलक्षणसाधारणगंगापदान्वयबोधात् क्रमेण लाक्ष. णिकान्वयबोधने विरम्य व्यापारतापत्तिरित्यर्थः। तेनेति-प्रथमं श. न्यायलीलावतीप्रकाशः केसर इति । यद्यपि केसरत्वं न वृक्षशब्दप्रवृतिनिमित्तं तथापिगन्धवती पृथिवीतिवत् सामानाधिकरण्यं भासते एवेत्यर्थः । अन्यतरेति । अस्य सादृश्यस्योपलक्षणत्वप्रवृत्तिनिमित्तत्वान्यतररूपवतः शब्दान्वयबो. धविषयत्वादित्यर्थः । उदासीनेति । अतिदेशवाक्येन गवयत्वस्य प्रवृत्ति निमित्तस्यानषगमाबोसादृश्यमुपलक्षणप्रवृत्तिनिमित्तसाधारण्यन ग- बयपदवाच्यत्वसमानाधिकरणतया बोधितं पश्चाद प्रवृत्तिनिमित्त तथा बोधनीयमिति विरम्य व्यापारतापत्तिरित्यर्थः। गङ्गार्थेति । शक्यो. पलक्ष्यसाधारणगङ्गापदप्रतिपाद्यमात्र इत्यर्थः । तेनेति । प्रथमं लक्षणा- (१) सीन्येन इति मु० पू० पाठः । (२) व्यापारापत्तेः। J ·न्यायलीलावती पपत्तेः। अर्थान्तरशङ्कापि स्यादिति चेत् । न । एवंसति स्थिते ऽप्युपचारमात्रविलयात् । नन्वेवं सादृश्ये निमित्तत्वेनानुपलब्धः कस्यचिद्भ्रान्त्यै- वमपि स्यादिति चेत् । न । तं प्रति मानव्यवहाराभावात् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् क्योपस्थितावन्वयानुपपत्तिभावस्यावश्यकत्वादित्याह, लाक्षणिका- पिस्थितिपर्यन्तं वाक्यस्यापर्यवसन्नत्वात् न विरम्यव्यापारतेत्य- र्थः । अर्थान्तरेति । तथा च तमादाय वास्यं पर्यवस्येदित्यर्थः। स्थिते. पीति । व्यवस्थितेऽपि मंचाः कोशन्तीत्यादौ लक्षणानस्यादित्यर्थः। नन्वेवमिति । यदि सादृश्यं प्रथमत एव निमित्तत्वेन स्फुरत्तदा तदन्वयानुपपत्त्या लक्षणा स्यान्न त्वेवमित्यर्थः। यद्यपि प्रकृते नान्वया नुपपत्तिस्तथापि तात्पर्य्यानुपपत्त्या लक्षणाऽस्तु व्युत्पित्सुं प्रति प्रवृ. चिनिीमसतात्पर्यकमतिदेशवाक्यं निमित्तलक्षणांविना पर्यवसन्नमेव न स्यात् । मैवम् । यत्र न प्रवृत्तिनिमित्ततात्पर्यकता किन्तु स्वरूपा ख्यानमात्र तत्र लक्षणाबीजाभावादतिदेशवाक्यं श्रुतान्वयं बोधयित्वा पर्यवसनमथ च गवयत्वविशिष्ठोऽयं धर्मी गवयदपदवाच्य इति प्रमा तत्र भवतु नूनमुपमानादेव भवतीति तात्पय्यात् । करभनिन्दावा- क्यश्रवणानन्तरंकरभं मनसा करभपदादुपेत्यानुमानस्यैवानुसरणात्, नहि तत्रापि तात्पर्य्यानुपपत्तिः तस्य निन्दामात्रतात्पर्य्यकत्वात् । ननु न्यायलीलावतीप्रकाशः या अनवगमादित्यर्थः । अर्थान्तरेति । तथा च कुतो विशेषाचीरं लक्ष्य. त इत्यर्थः । स्थितेपीति । लोकसिद्ध मञ्चक्रोशन्तीत्यादावपीत्यर्थः । नन्वेवमिति । गोसादृश्यं गवयपदप्रवृत्तिनिमित्तमित्यस्य शब्देना. नुपस्थापनादित्यर्थः। ननु तथापि तात्पर्यानुपपत्त्या यष्टीः प्रवेशये. तिवल्लक्षणाऽस्तु गवयपदव्युत्पित्सुं प्रति हि तव्युत्पत्तये वाक्यमा. सेनोक्तं तच्च न प्रवृत्तिनिमित्तप्रतिपादनं विना, न च गोसादृश्य प्रतिनिमित्तमतो गोसशपदेन गोसादृश्यसमानाधिकरणं गवयत्वं न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः तत्र सादृश्यविशिष्टप्रयोगात्स्वरूपासिधिशङ्का इह तु व्यक्तिषु प्रयो.

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासता शाबर(१)तूपमानमनुमानमेव, स गौरनेन सदृशः स्वसादृश्येनैतद- . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ननु सा गौरेतत्सहशीति यत्र परोक्षायां गवि गवयसादृश्यप्रतिपत्ति- स्तत्रोपमानं प्रमाणमस्तु, नहि तत्रासनिकृष्ट विशेष्ये प्रत्यक्षमस्ति श. ब्दस्ताहशो नास्त्येवेत्याह शाब्दमिति । तदेवानुमानमाह-सेति । असा. दृश्ये गवयावच्छेदकत्वात् , तथा च गौर्गवयप्रतियोगिसादृश्यवती गधयनिष्ठसादृश्यप्रतियोगिकत्वात् , यत् यनिष्ठसादृश्यप्रतियोगिता तत्सहशमेवेतिभ्रातृभगिन्यादौ सामान्यतो व्यापत्यवधारणादनुमान पर्यवस्यतीति भावः। यद्वा किश्चिद्विशेष्यसनिकर्षेऽपि भ्रमविपरीत. न्यायलीलावतीप्रकाशः लक्षितमिति कल्प्यते। न च यथा धूमोस्तीत्यत्रानो तात्पर्य मनुमानेन निर्वहतीतिमा लक्षणा तथा मानान्तरमस्ति येन तन्निर्वाह्यत उपमान- स्याद्याप्यसिद्धेः। अत्राहुः । यत्र प्रवृत्तिनिमित्तविशेषबोधने न तात्पर्य किन्तु गोसहशोगवयपदवाच्य इति स्वरूपाख्यानं तत्र प्रवृत्तिनिमित्त विशेष तात्पर्याभावान्न तदनुपपत्तिलक्षणबीजम्,अपि च धिक्करभकम- तिदीर्घग्रीवमित्यादिवाक्यस्य करभनिन्दातात्पर्यविषयस्य प्रवृत्तिनि. मित्तपरत्वाभावऽपि तादृशं पिण्डमनुभवतः स्मरतश्च वाक्यार्थमयंक- रभशब्दवाच्य इति भवति मतिः। न च तत्र लक्षणाबीजम् । वस्तुतस्तु सर्वत्रान्वयानुपपत्तिरेव लक्षणाबीजं न तात्पर्यानुपपत्तिरिति न्यायद्वि. तीयाध्यायप्रकाशे व्युत्पादितमस्माभिः । ननु गोप्रतियोगिकगवयनि. सादृश्ये प्रत्यक्षेण गृहीते गवयप्रतियोगिकं गोनिष्ठसादृश्यं गवयस. हशी गौरिति प्रतीयते। तन्त्र प्रत्यक्षात्,विशेष्येण गवा सहेन्द्रियासन्नि- कर्षात् । नानुमानात् , तद्धि गोवृत्तिलिङ्गस्य पक्षधर्मतामहे स्यात्।स चन प्रत्यक्षेण नानुमानेन वाग्नवस्थानात् । तस्माद्रोप्रतियोगिकगव- यनिष्ठताश्यज्ञानं करणं गव्यप्रतियोगिकगोनिष्ठसाहश्यशानं फल- मित्युपमानं मानान्तरमित्यत आह-शाबरन्त्विति । 'स्वसादृश्येन' न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः मादाशङ्किता तां परिहरतीत्यर्थः । वस्तुतः सर्वत्रान्वयानुपपत्तिरेवेति । यद्य- (१) शाब्दं तू०। ६८न्या० ·५३८ न्यायलीलावती पच्छेदकत्वात् ,यदेवं तदेवं यथा भ्रात्रा भगिनीति । उपमानभङ्गः। न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् प्रत्यभिज्ञादेईष्टत्वादसन्निकृष्णसादृश्ययोर्ज्ञानमपि प्रत्यक्षादेव सारश्य. स्योभयत्राप्येकत्वात्, तदुक्तं टीकाकृता-'नहि यावत् प्रत्येतव्येन्द्रिय- सन्निकर्षः कारणमिति । न्यायलीलावतीप्रकाशः स्वप्रतियोगिकसारश्येनेत्यर्थः । 'एतदवच्छेदकत्वात्' गवया- पच्छेदकत्वादित्यर्थः । सदृशद्वयान्तरदर्शने यो यद्गतसादृश्यप्र. तियोगी स तत्सदृश इति प्रत्यक्षेण व्याप्तिग्रहे सति गौर्गवयप्रतियो.. गिकसादृश्यवती गवयनिष्ठसादृश्यप्रतियोगित्वादिति यत्तद्भ्यां सा. मान्येन व्याप्तिग्रहात् । न च गवयनिष्ठसाहश्यप्रतियोगित्वं गोस्तवस. त्रिकर्षे कथं शेयमिति वाच्यम् । गवयगतसारश्यवित्तिवेद्यत्वात्। तस्य सादृश्ये गोः प्रतियोगित्वेनैवान्वयः. अन्यथा गोसादृश्ये गोरनन्वया. पञ्चः। व्याप्तिग्रहं विना च गोसाइश्यबुद्धरसिद्धः। यद्वासाश्यस्योभ- यवृत्तिधर्मस्यैकनिष्ठतामानेऽपरनिष्ठस्याप्येकत्रैव शाने प्रत्यक्षेण भानं, न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः प्यन्वयानुपपत्तिज्ञानं विनाऽपि तात्पर्यानुपपत्तिज्ञानाद्गङ्गायां घोष इत्यादी लक्षणाकल्पनं तथापि तात्पर्यानुपपत्तिरव्यापिका, अन्वया- नुपपत्तिस्तु व्यापिका। यष्टीरित्यादावपि प्रवेशनविशेषानन्वयित्वा. घष्टरित्येतावदभिप्रायेणेदमुक्तम् । कल्पकत्वं तु लिङ्गभावेन सर्वस्याः नुपपत्तविरुद्धमेवेति दिक् । स्ववृत्तिसादृश्येनेत्यर्थे स्वरूपासिद्धिः स्यादिति व्याचष्टे स्वप्रतियोगिकेति । गवयसादृश्येति । गवयनिष्ठलाहश्येत्य. थः । गोः प्रतियोगित्वेनेति । यद्यपि प्रतियोगित्वभानेऽपि प्रतियोगित्वत्वं न भातमिति लिङ्गतावच्छेदकप्रकारकलिङ्गज्ञानाभावान्नानुमितिसा. मग्री, तथापि गवा सदृश इत्युल्लेखातृतीयार्थस्य प्रतियोगित्वस्य तदवच्छेदकधर्मप्रकारिकैव धीरिति भावः । शाब्दोपमानस्यानुमाने. नान्यथासिद्धिमुक्त्वा प्रत्यक्षेण तामाह यद्वेति । 'उभयनिष्ठधर्मस्य' शु. शित्वादिसामान्यस्य यदुक्तं सामान्यान्येव भूयांसीत्यादि, तथा गवये गोप्रतियोगिकसाश्यभाने गवयप्रतियोगिसादृश्यमपि गवि भातमेवोभयप्रतियोगिकसाश्यस्य संयोगवदेकत्वादिति भावः। न.

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-लविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५३९ नापि चार्थापतिः पृथगुपपद्यते(१)। यद्धि यदभावेन निय- -- न्यायलालावतीकण्ठाभरणम् जीवी देवदत्तो गृहे नास्तीति ज्ञाने सति बहिःसत्वं विना जीवतो गृहासत्वमनुपपन्नमिति सानानन्तरं बहिरस्तीति शानं पीनो ( देवदत्तो) दिवा न भुक्ते इति श्रुतार्थानुपपत्त्या रात्रौ भुक्त इति शानं प्रत्यक्षाद्यसाध्यं करणान्तरं विना अनुपपन्नमर्थापत्ति मानप्रमाणकमिति मीमांसकमतमास्कन्दति नापि चेति । पृथ. गनुमानादिति शेषः । यद्धीति । जीवतो गृहालत्त्वं बहिःसत्वमा न्यायलीलावतीप्रकाशः यावद्विशेष्यलन्निकर्षस्य प्रत्यक्षाप्रयोजकत्वात् । अन्यथा भ्रमविपरी. तप्रत्यभिज्ञानयोर्विलयापत्तः। तदनन्तरं मानसं ज्ञानमिति भावः ।। जीवी देवदत्तो गृहे नास्तीति ज्ञाने सति बहिःसत्त्वं विना जीवि- नो न गृहासत्त्वमिति ज्ञानानन्तरं बहिरस्तीति ज्ञानमस्ति, तत्रान्वय. व्यतिरेकाभ्यामनुपपत्तिज्ञानं करणमित्यर्थापत्तिर्मानान्तमिति मत निरस्यति--नापीति । यद्धीति । यद्यतिरेके यस्य नियतानुपपत्तिस्तद्य न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः वेवं संयोगवदेवोभयाश्रयसन्निकर्षे सत्येव ज्ञायतेत्यत आह-या- वद्विशेष्यति । यावत्प्रकाराश्रयेत्यर्थः। तथा च संयोगस्य व्यासज्यवृ. तितया तदाश्रयत्वस्य मिलितपर्याप्त्याऽस्तूभयसन्निकर्षापेक्षा त. प्रत्यक्षे सामान्यसाक्षात्कारे तु नैवमिति भावः । यदि च यावत्प्रा काराश्रयसन्निकर्षः कारणं तदा रजतत्वाश्रयसभिकर्षाभावे रजत भ्रमो न स्यादित्याह अन्यथेति । विपरीतप्रत्यभिज्ञानमपि भ्रान्तप्रत्या भिक्षानमेवोक्तम् गोबलीवईन्यायाञ्च भेदेनोपन्यासः। एतचोपलक्षणम् तथासति रजतादिप्रमाविलयोऽपि द्रष्टव्यः। नन्वेवं गोरसन्निकर्षे तद्विशेष्यकप्रत्यक्षं न स्यादित्यत आह तदनन्तरमिति । काव्यमूलमान सज्ञानवदिति भावः । वस्तुतः सामान्यमानं न सादृश्यम्, सप्रतियो. गिकत्वानुपपत्तेः, स्वस्यापि स्वसहशत्वापत्तेश्चेति तदसाधारणधर्मव स्वाभावघटितं तद्वाच्यम्। न च तनहा प्रत्यक्षेण तदसत्रिकर्षेन योग्या उपलव्धरभावादिति प्रथमकल्प पव समीचीनः । अत एव हि चिन्ता . :(१)गुपलभ्यते।

·त्यायलीलावती तानुपपत्ति तत्तव्यतिरेकनियमवदेवेति कचिदुपळशनुपपादक कल्पयति न वा । न चेदलिप्रसक्तिः । उपलब्धं चेत् , नियभप. . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् न्तरेण नियतानुपपन्नम् , तथा च यत्र बहिःसत्त्वं न तत्र गृहासत्त्व. मिति व्यतिरेकच्याप्तिपर्यवलनम् , नानुपपत्तिस्तथा च सा ज्ञाय. मानकरणमिति व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानतया तनिमित्तमनुमानमेवा. र्थापत्तिरित्यर्थः। तथा च देवरत्तो बहिःसन् गृहनिष्ठाभावप्रतियो. गित्वात् यन्नैवं तन्वमिति व्यतिरेकी, यदाऽहमिह तदा नान्यत्र य. दाऽन्यत्र तदा नेहति स्वशरीर एव व्याप्तिमहात् । अर्थापत्तौ स्व रुपसती व्याप्तिहेतुर्नानुमान इति चेत् । तथा सति अर्थापत्याभा. सानवकाशात् । स्मृतदेवदत्ते च मनसैव गृहनिष्ठाभावप्रतियो. मित्वग्रहात् । ननु गृहासत्त्वं बहिःसत्त्वमन्तरेण विरुद्धमिति विरो. न्यायलीलावतीप्रकाश तिरेकयोयातिरिति क्वचित् शानवत उपपादककल्पनमताशस्य वेत्यर्थः । नियमेति । उपपादकाभाववत्युपपाद्याभावनियमोऽनुपपत्ति रिति व्यतिरेकव्याप्तिमत उपपाद्याव्यतिरेक्यनुमानमुद्यैव साध्य. सिद्धः किमर्थापत्या। न चान्यस्य व्याप्त्यान्यस्य गमकत्वेऽतिप्रसङ्गः, साध्याभाध्यापकाभावप्रतियोगित्वस्य नियामकत्वात् । न चार्थी. पत्तौ स्वरूपसती व्यतिरेकव्याप्तिर्गमिका नानुमान इति वाच्यम् । अनुपपत्तेानं विना कल्पनानुदयात् , अर्थापत्याभासानवकाशा त्यर्थः । मनु व्याप्तस्य पक्षधर्मताशानमनुमाने, अत्र च व्यतिरेके ध्याप्तिरम्पयस्य पक्षधर्मत्वमिति व्याप्तिपक्षधर्मताशानजस्यज्ञानमपि नानुमितिः। न च साध्याभावव्यापकाभावप्रतियोगितया पक्षधर्म: न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः मणिकृतान प्रत्यक्षेणास्यथासिद्धिरुता । केचित्तु यावद्विशेष्यसनिक. पस्येत्यादिफक्किका यथाश्रुतैवेत्यभिप्रायेण तद्विशेष्यकलाक्षात्कारे त. विन्द्रियसभिकर्षत्वेन हेतुतेति यावद्विशेष्यसन्निकर्ष एव हेतुरायाति, रजतादिभ्रमे च रजतत्वविशेषणमेवं प्रत्यभिज्ञानेऽपि तत्तत्येकदे. शिमतमतेदिव्याहुः । तदयुक्तम् । यथाश्रुतग्रन्थयोजने तदनन्तरमि- त्याविनन्यानवतारात्, यथोकयोजने चोकदोषास्पशादिति । अत्र ·भ्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशाद्भासिता ५४१ क्षधर्मतावधतिरेक्येव । अनुपपद्यमानस्योपपादकासने शिरोधो गमक इति नानुमानमिति चेत । न । अनुपलब्धेरप्यनुपलभ्य- न्यायलीलावतीकण्टाभरणम् । धज्ञानमात्रं करणमिति शङ्कते अनुपपद्यमानस्येति । एवं सति भट्टाभि- मतानुपलब्धिरपि न प्रमाणान्तरं स्यात , भूतले घटवत्ता तदनुपल- ब्धिविरोधिनीति शानादेव भूतले घटाभाव इति ज्ञानसम्भवादित्याह नेति । ननु सामान्यतोहष्टेन जीवी कचिदस्तीति गृहस्यापि विषय. त्वात् योग्यानुपलब्धेश्च तत्राभावग्रहात् मानयोर्विरोधाद्वहिःसत्व- न्यायलीलावतीप्रकाशः स्थ ज्ञानमनुमितिहेतुः, केवलान्वयिनि तदभावात् । मैवम् । व्यति. रकसहचाराल्लिङ्ग एव व्याप्तिग्रहात् प्रतियोग्यनुयोगिभावस्य निया. मकत्वात् अन्वयव्यतिरोकवत् । तथापि जीविदेवदत्ताभावो गृहे वर्तमानो न बहिःसत्त्वे लिङ्गं देवदत्तावृत्तित्वात् । न च गृहनिष्ठाभा. वप्रतियोगित्वं लिङ्गम, प्रतियोगित्वस्य देवदत्तधर्मतया तदसन्निकर्षे प्रत्यक्षेण ज्ञातुमशक्यत्वात् । अत एव देवदत्तस्य विशेष्यस्यास. त्रिकर्षातृतीयलिङ्गपरामर्शोपि नेन्द्रियात । अत्राहुः। व्यतिरेकच्या. तिवानसहकतेन मनसैव स्मृतदेवदत्तविशेष्यकस्तृतीयालिङ्गपरामर्शः। यथा च न सहकारिमानान्तरं तथोपपादितमधस्तात् । अनुपपद्यमान- स्येति । उपपादकस्य बहिःसत्त्वस्याभावे उपपाधस्य गृहनिष्ठजीवि. देवदत्ताभाषस्य अभावाद्विरोधेऽर्थापत्तिरनुमाने तु न तथेत्यर्थः । अनुपलब्धेरिति । यत्रापि योग्यानुपलब्धिरभावप्रमाकरणं तत्राप्यनुप न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः च उपमानपार्थक्ये मुख्यमिदं बाधकम्-गवयत्वविशिष्टो गवयश. ब्दवाच्यः असतिवृत्त्यन्तरे गवयशब्दप्रयोगविषयत्वादित्यनुमानादेव फलसिद्धिरिति । साध्यप्रसिद्धिश्चातिदेशवाक्यादेव पक्षविशेषणाम हिना चाभिमतसिद्धिः। अप्रसक्तनिषेधमाशंक्याह अन्वयव्यतिरेकिवदिति । जीवीति स्व. मतेन दृष्टान्तः । परामर्षोऽपि नेन्द्रियादिति । पक्षविशेष्यकपरा- मर्षस्यैवानुमितिजनकत्वादिति भावः । व्यतिरेकव्याप्तीति । व्यतिरेकस. हचारग्राह्यव्याप्तीत्यर्थः । तेन न पूर्वापरविरोधः । उपपादकस्मेति । अत:

·હરુ न्यायलीलावती मानसत्त्वे विरोधोऽर्थापत्तिरस्थिति अभावविलयापत्तेरिति । प्रसिद्धं चैतदित्यलमनेन । अर्थापत्तिभङ्गः। प्रचुरसाहचर्यसंवेदनात् बुद्धिरबाधिता संभवः । यथा संभव- ति मेघे जलमिति । तच्चाध्यक्षवत् कचियभिचारेऽपि मानान्तर. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् कल्पनाऽस्तु । यद्वा शतवर्षजीवी देवदत्तो गृह एवेति व्याप्त्यवधार: णात् गृहे नास्तीति तदभावग्रहात् जीवनमरणसंशयमापाद्य बहिः सत्वकल्पनात् सांशयिकानुपपत्तिरिति चेन्न । आधे प्रमाणयोर्विरोधा भाव एव । अन्त्ये जीवननिश्चये संशयानुपपत्तिरेवेत्यादि कथं नोक्तः मत आह-प्रसिद्धञ्चेति । सम्भवति मेघे जलं सम्भवति खा- द्रोण इति प्रचुरसा. हचर्यसम्वेदनाज्ञानं . सम्भवाख्यं जनयतीति मतं निरस्थति प्रचुरेति । ननु सम्भवो न मानं व्यभिचारिबुद्धिजनकत्वादित्यत आह-तच्चेति । एवं सति इन्द्रियमपि व्यभिचारिशानजनकत्वान्न न्यायलीलावतीप्रकाशः लभ्यमानसत्त्वे योग्यानुपलब्धिर्विरोधिरूपार्थापत्तिरेव करणं स्या दिति सापि मानान्तरं न स्यादित्यर्थः। ननु तथापि कथं विरोध. स्यानुमानेऽन्तर्भाव इत्यत आह प्रसिद्धं चेति । एतदर्थापत्तिरनुमानमे. वरूपमित्यर्थः। विरोधोपि न तावद्गृह्यते यावद्भावयोयातिन गृ- हते सहानवस्थाननियमस्य विरोधस्वादिति भावः । तच्चेति । यथेन्द्रियं दोषसाहित्यात् कचिदप्रमाकरणत्वेऽपि प्र. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः माने च न विरोधानं करणमिति भावः । सापीति । तवेति शेषः। य. धपि न गृहे देवदत्त इति ज्ञानानन्तरं देवदत्तो बहिरस्तीति शानं गृह- निष्ठाभावप्रतियोगित्वलिंगकानुमितिरूपं वाच्यम् तचाशक्यं प्रतियो- गित्वस्य संसर्गमर्यादया भानेन लिंगतावच्छेदकप्रकारकशानाभा. वाद । तथाप्यनुपपत्तिरपि प्रतियोगित्वस्यैवेत्युपपाद्यतावच्छेदका. कारकक्षानाभावेन ताशि ज्ञाने तादृशफलासिमियत्वमेव । नचाव. श्यंभावशानमेव गमकम् । एवमनुमानेऽपि तस्यैव गमकत्वेन द्विल- क्षणसामग्यभावेन भेदाभावादिति भावः ।

·ध्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५४३ मेवेति चेत् । न । अस्यान्यूनकोटिशङ्कात्मकत्वात् । व्यभिचा- रिणोऽव्यभिचारिसंवेदनानुपपत्तेः । संभवभङ्गः। संदिग्धाप्सोक्तत्ववादपारम्पर्यमतिह्यम् । कथमन्यथा वेदः न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् मानं स्यादित्यर्थः । सम्भवति च मेघे जलमत्राह अस्येति । सम्भवति खा- द्रोण इति तु व्याप्तिसत्त्वात् अनुमानमेवेति भावः । ब्यभिचा. रिण इति । व्याप्तिरहितादित्यर्थः। अविज्ञातप्रवक्तृकं प्रवादपारम्पर्य्यमैतिह्य प्रमाणं यथा वटे घटे मधुरतरौ गौरी, किञ्च वेदेऽपि ऐतिह्यमेव प्रमाणमिति पौराणिकास्त. पाह-सन्दिग्धेति । शब्द एव तदन्तर्भावः येन वेदस्यापि हेतुदर्शन शून्यमन्वादिभिग्रहणधारणानुष्ठानाठिकलक्षणपरिग्रहात् वेदप्रामा:: ज्यव्यवस्थितौ प्रमाणशब्दत्वनातोक्तत्वानुमानात् सन्दिग्धाप्तोक्तः न्यायलीलावतीप्रकाशः माणं तथा सम्भवोपीत्यर्थः । सम्भवो द्विविधो यथा सम्भवति ब्राह्मणे विद्याचारसम्पत् , सम्भवति सहस्रे शतम् । तत्राद्योऽप्रमाणमेव व्यभिचारित्वात् । अन्यस्त्वविनाभावपुरस्कारादनुमानमेवत्याह अ-: स्येति । ननु निश्चयात्मकतयाऽनुभूयमानस्य सम्भवज्ञानस्य संशयत्वे किं मानमित्यत आह व्यभिचारिण इति । मेघस्य जलवत्त्वनियमाभा. वात्तस्य जलवत्त्वधी व्यभिचारिणीत्यर्थः ॥ सन्दिग्धेति। निश्चिताप्तोक्तत्वस्य शब्द एवान्तर्भावादित्यर्थः । कथमन्यथेति । वेदस्याप्तोक्तत्वे साधकबाधकमानाभावाचादूप्वेणैव प्रामाण्यादित्यर्थः । हेतुग्रहणशून्यग्रहणधारणानुष्ठानादिरूपमहाजन परिग्रहावेदप्रामाण्यास्थिती प्रमाणशब्दत्वेनाप्तोक्तत्वात्तस्य शब्द एवा: न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः ननु संभवति सहने शतमित्यादिकं प्रमाणं स्यादव्यभिचारादिः त्याशंक्याह संभवो द्विविध इति। मेघस्येति । तथा च निश्चयत्वानुभवो, प्रमः। व्याप्तत्वभ्रमादनुमितिरूपभ्रमे वा तथानुभव इति भावः ॥ शब्द एवान्तर्भावादिति । तथाचानुमानान्तर्भावादिति भावः। ताप्ये. गैवेति । ऐतिह्यरूपतयैवेत्यर्थः ।

·न्यायलीलावती प्रमाण(१)मिति चेत् । न । तत्मवादपारम्पर्यस्यादरपरिग्रहादेवा. सोक्तत्वानुमानात् । ऐतिह्य भङ्गः ॥ अभावो मानान्तरम् । न ह्यनुपलम्भानपेक्षं नयनमभावग्रा. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्वाभावादित्याह प्रवादेति । प्रवादमानं च न मानमिति भावः । अभावो मानान्तरमिति भट्टमतमुपन्यस्यति अभाव इति । अन्वय. व्यतिरेको दर्शयति न होति । यन्मते नयनमभावग्राहि तन्मतेऽप्यनुप. लम्भसापेक्षमेव, तथाच नयनमाश्रयग्रह एव उपक्षीणमवश्यापेक्षणी योऽनुपलम्भस्तस्यैव मानत्वादिति भावः । ननु करणत्वे सति प्रमा- न्यायलीलावतीप्रकाशः न्तर्भाव इत्याह प्रवादेति । प्रवादमावं च प्रमाणमेव न भवतीति भावः। ननु योग्यानुपलब्धिर्मानान्तरम् , अभावग्राहकतदुपलंभे च त दभावाग्रहादित्यत आह अभाव इति । नन्वनुपलब्धि भावनाहिका किञ्चिदिन्द्रियं स्वरूपसन्नभावश्चेति द्वयमेव तद्राहकमित्यत आह नहीति । तथासति शुक्तौ रजतत्वाभावः सन्निकृष्टं चक्षुश्चेति अमाव- प्रहापत्तौ तद्भमो न स्यादित्यत आह इदमिति । तथा चावश्यकत्वा. सत्र योग्यानुपलब्धिर्मानमित्यर्थः । न च तत्र दोष एवाभावग्रहप्रति बन्धकः, अभावभ्रमानुत्पत्त्यापत्तेः । न च दोषादेव तदुत्पत्तिा, दोष न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः आवश्यकत्वादिति। कारणताया इति शेषः। यदि दोषमात्रमभावग्रहः प्रतिबन्धकं तदा दोषसत्त्वे तत एव तदसवे भ्रमसामग्रीभूतदोषादे. वाभावभ्रमः क्वापि न स्यादित्याह अभावभ्रमेति । ननु कश्चन दोषो. भावप्रमाप्रतिबन्धकः कश्चनाभावभ्रमजनक इति नोकदोष इत्याश' येनाह न च दोषादेवेति । दोषस्यापीति । तादृशी च सामग्यनुपलब्धिरेवा न्वयव्यतिरेकात् , चक्षुरादेश्चाधिकरणग्रह एवोपक्षयः, प्राप्त्यंभा वेनाभावप्रत्यक्षहेतुत्वात् , विशेषणतायाश्च प्रत्यासत्तित्वानभ्युपग- मादिति भावः । नन्वनुपलब्धिर्न तथा किन्तु विषयीभूतोऽभाव एवं . . (१) वेदस्य प्रामाण्यामि।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता हि, इदं रजतमिलि विभ्रमाभावापत्तेः । न च तदकरणं, तरल. क्षणानां व्यापारवत्करणान्तरचरममावादीनाम(१)व्यावृत्तेः । न न्यायलालावतोकण्ठाभरणम् जत्वचिन्ता तदेव तु नास्तीत्याह न चेति । यावयापारवत्करणान्तरः चरमभावित्वस्य फलाव्यभिचारित्वस्य वा करणलक्षणस्य तत्रापि सत्त्वादित्यर्थः । व्यापारवदिति न कारकविशेषणं, वैयपातात् , व्या. पारविशिष्टस्यैव कारकत्वात् । न चानुपलम्भस्य व्यापाराभावाद करणत्वम्, उक्तलक्षणस्यैव करणत्वनिर्वाहकत्वात् । नन्वन्वयव्यतिरे- न्यायलीलावतीप्रकाशः स्यापि भ्रमानमसाधारणधीहेतुमादायाभावज्ञानजनकत्वात् । तत्र यद्यभावः स्वरूपसम्मेवाभावग्राहकः स्यात्तदाऽभावभ्रमो न स्यात् । ननु भाववत्यभावभ्रमः करणदोषात् , न च प्रतियोगिस्मृत्याश्रयग्न. हानुपलब्धयः स्वभावतो दुष्टाः, किन्विन्द्रियं पित्तादिना दुशमिति तदेव तद्ममहेतुरतोऽभावप्रमायामपि तदेव मानम्। मैवम् । इन्द्रि यस्यापि दुष्टत्वं दोषसाहित्यमात्रम् न त्वन्यत् , तचानुपलब्धावपि तुल्यम् । नन्वेतावताऽनुपलब्धिः कारणमस्तु न तु करणमित्यंत आह न चेति । यत्किञ्चिद्यापारवत्कारकान्तरचरमभावित्वं व्यापा- रान्तरस्यापीति तदपि करणं स्यादित्यत उक्तं व्यापारवदिति । तेन यावयापारवत्कारकान्तरचरमभावि करणमित्यर्थः । यद्वा यथा न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः तथेत्यत आह-तत्र यदीति । तथाच भ्रमस्थले तदभावान्न साधारण सामग्री स इति भावः । तदेव मानमिति । एवं चानन्यगतिकतया विशे. षणताप्रत्यासत्तिरपि कल्प्येति भावः । तेनेति । सामान्यपदोपादानेने. त्यर्थः । यावदिति । कारकान्तरयावदित्यर्थः। कारकान्तरयावद्व्यापार चरमभावि करणमित्यर्थस्तेन फलायोगव्यवच्छिन्नं करणमिति लभ्यते, इन्द्रिय सन्निकर्षादीनां च व्यापाराणां करणत्वमिष्टमेवेति भावः। नन्वेतन्मते नियापारस्यापि कारकतया व्यापारवत्पदं व्यर्थ यावत्कारकान्तरचरमभावित्वस्यैव सम्बक्त्वादित्यरुचे. राह यद्वेति । तथाच व्यापारपदं पतिप्रत्ययान्तं चरमव्यापारतृतीयलि. (१)वत् कारकान्तरमभावत्वादीनामः। ६९ न्या० ·न्यायलीलावती च नयनमपि करणम् ,एकत्रोभयनिषेधादिति । नयनं भूतल एवा- - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् कसरवानयनमपि करणं नयनमेव कारणं तत्र स्यादित्यत आह न चेति । शुक्तौ रजतत्वोपलब्धेस्तदभावानुपलम्भ इति भ्रमानुरोधाद- नुपलम्भस्य कारणत्वं वाच्यम् , रजतत्वाभावानुपलम्भश्व शुक्तित्वा. न्यायलीलावतीप्रकाशः व्यापारस्य तृतीयलिङ्गपरामर्षादेः कारकान्तरचरमभावित्वेन कारण- स्वं तयैतस्यापि स्यात् । कारकान्तरचरमभावित्वं च नोत्पद्यमानत्वं किन्तु विद्यमानत्वमात्रम् , तश्चानुपलम्भेऽपि विद्यत एव । न चैवं सर्वेषां करणत्वप्रसङ्गः, निमित्तसमावेशेन संशासमावेशस्येष्टत्वात् । यत्तु व्यापारवदिति कारकस्यैव विशेषणम् । तन्न । व्यापारविशि. स्यैव कारकतया वैयापत्तेः। न च व्यापाराभावान्नानुपलब्धिः करणम् , उक्तमात्रस्यैव करणतानियामकत्वे व्यापारवत्त्वस्य विशेष. णत्वे गौरवात् । ननु चाभावप्रमायामिन्द्रियमपि करणं तदन्वयाद्य- नुविधानादित्यत आह-न चेति । अभावप्रमाया हन्द्रियजन्यत्वेन न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः परामर्षपरं दृष्टान्तलाभायोपात्तमिति भावः। व्यापारद्वारा कारका न्तरचरमभावित्वं कर्मादेरपीत्यतिव्याप्तिरित्याशंक्य निराकरो. ति नचैवमिति । विशेषणमिति । यथाश्रुतमेवेति भावः । अन्यथा प्रथमप. क्षभेदानुपपत्तेः । व्यापारविशिष्टस्येति । यद्यपि निर्व्यापारानुपलब्धेरपि कारकत्वाभ्युपगमात्तद्विशेषणं व्यावर्तकं भवत्येव, तथापि तथात्वे. ऽपि वैयर्थ्यमेध, व्यावर्तनीयकारकान्तराव्यावर्तकत्वात् । यथोक्तवि. वक्षया तु सिद्धनः समीहितमिति भावः । उक्तमात्रस्यैवेति । यावत्कार. कान्तरव्यापारचरमभावित्वस्यैवेत्यर्थः । न च पूर्व व्यापारविशिष्टस्यै. व कारकत्वमुक्तमिदानीं तु निर्व्यापारस्यापि कारकत्वविशेषकरण- स्वस्वीकारे विरोधः । पारिभाषिककरणत्वस्य कारकत्वाव्याप्यः स्वात् । सामान्यविशेषभावस्वीकारस्तु कारकत्वकरणत्वयोापा. रविशेषवत्कारणं करणमिति लक्षणाभिप्रायेणेति भावः । अभावप्रमाया इति । यद्यप्यनुपलब्धेन्द्रियसहकारितया न परोक्षवानप्रयोजकत्वं का. पि दृष्टं तथा प्राङ्नास्तितास्थले तदपि दृष्टमेवेत्युभयप्रयोज्यत्वे प्रत्य. .

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविकृतिप्रकाशोद्भासिता ५४७ न्यथासिद्धमिति(१) चेत् । न । दोषबलात्तद्गतव्यावर्तकधर्मा(२). नुपलम्भवदभावस्याप्यनुपलम्भेऽनुपलब्धेरकारणत्वात् । अभा. वानुपलम्भेनैव भावग्रहापत्तेश्च । तथासतीन्द्रियमनवकाशमिति न्यायलीलावतीकण्टाभरणम् नुपलम्भवहोषमहिम्नैवेति नाभावोपलम्भेऽनुपलब्धिः कारणमतो न प्रमाणमित्याह दोषबलादिति । किञ्च नयनं भावग्रहेपि करणं न स्यात् न्यायलीलावतीप्रकाशः प्रत्यक्षत्वमनुपलब्धिजन्यत्वेन संकरापचेः, किन्तु प्रत्यक्षबानभिन्नत्वं (३) तथापि विरुद्धयोरुपाध्योरपि संकरो न भवत्येव । अथाधिकरणधी. रिन्द्रियव्यापार इति न तदन्यथासिद्धम् , अन्यथा सन्निकर्षोपक्षी. णमिन्द्रियमपि न हेतुः स्यात् । मैवम्। हेतुत्वे सिद्धे तयापारत्वात्, तदेव नास्ति प्राप्त्यभावात् । न च विशेषणता प्राप्तिः, विशेषणतायां सत्यामिन्द्रियग्राह्यत्वं तस्मिश्च सति विशेषणतेत्यन्योन्याश्रयात् । न च शानाकरणकत्वादभावप्रमाया इन्द्रियसाध्यत्वम् , यथाहि ज्ञान- करणकत्वाविशेषेपि न शाब्दादेनुमितित्वमेवमशानकरणकत्वेपी. न्द्रियजन्यं साक्षात्कारि तद्विजातीयं चानुपलब्धिजन्यमिति भावः । दोषबलादिति । तद्गतः शुक्तिगतो व्यावर्तको धर्मः शुक्तिस्वादिस्तस्या. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः क्षत्वपरोक्षत्वप्रसङ्ग इति भावः । अनुभवत्वेनेति । यद्येयवमनुभवत्वमेव जातिर्मास्तु प्रत्युत शातकरणप्रयोज्यं परोक्षत्वम् अनुमवत्वे तु न कि- ञ्चित्प्रयोजकम्, तथापि प्रत्यक्षभिन्नज्ञानत्वमज्ञात्वा परोक्षत्वप्रत्यया. भावेन तेनैतदन्यथासिद्धिः। प्रयोजकं च संस्कारान्यज्ञानाकरणकत्व- मेवेति । तथापीति । अत्र च विरुद्धत्वं न परस्परात्यन्तामावसामानाधि- करण्यं, भूतत्वमूर्तत्वयोयभिचारात् । नापि परस्पराभावव्यापयत्वं, तदनवधारणात, किन्तु परस्पराभावात्मकत्वं परस्परनिरपेक्षकारण. प्रयोज्यत्वं वेति भावः । अनुपलब्धत्वप्रत्यक्षत्वसंकरोऽपि बोध्यः। रूपसाक्षात्कारे प्राङ्नास्तितास्थले परस्परव्यभिचारादिति । यथाहीति (१) नयनभूतल एवान्यथासिद्धिरिति । (२) स्वात्ततधर्मानु। (१) अंत्र टीकादर्शनेन प्रकाशे कश्चित्पाठो भ्रष्ट इति ज्ञायते ।

·વકટ भ्यायलीलावती न्यायलीलावतीप्रकाशः नुपलम्भादोषाधीनादिदं रजतमित्यत्र नाभावग्रह इति शुक्तौ रजत. भ्रमोत्पत्तिरिति भावः । नन्वत्रोक्तमभावभ्रमो न स्यात् । अत्र वदन्ति । न प्रतियोगिनोऽनुपलब्धिरभावप्रमाकरणं तज्ज्ञानस्य तत्र हेतुत्वात् । नापि प्रतियोगिमदधिकरणशानाभावः, आरोप्य निषेध्यत इत्यभ्युः पगमात् । नापि प्रतियोगिमदधिकरणप्रमाया अभावः, अत्यन्ता- भावग्रहे ताशप्रमाया अप्रसिद्धः। नाप्यधिकरणप्रमायां प्रतियोगि. भत्त्वप्रकारकत्वाभावः, विनश्यवस्थघटवत्कपालप्रमानन्तरं ध्वं. सप्रतीते, आरोपस्याहेतुत्वेपि तत्रामावधी स्यात् । न चानुपलब्धे. रभावग्रहाहेतुत्वे घटवत्यपि तदभावग्रहापत्तिः, तत्र घटाभावाभावा. देव तदनुपपत्तिः।न चेन्द्रियस्याधिकरणग्रह एवोपक्षयः, अन्धस्य त्व. गिन्द्रियोपनीते नीले स्मृतपतित्वस्यानुपलब्धेरभावधीप्रसङ्गात् । प्रति. योगिग्राहकेन्द्रियग्राह्यत्वे त्वभावधीः प्रत्यक्षान त्वनुपलब्धिलिङ्गजन्या, अनुपलब्धेरशानात , आप्तवाक्यस्येव तज्ज्ञापकस्याभावात् । न चाक्षा. तैध रूपाद्युपलम्भस्यानुपलब्धी रूपाद्यनुपलब्धिं गृह्णाति भूतले घटा. भावमिवेति वाच्यम् । उपलम्भस्य त्वन्नयेतोऽन्द्रियता योग्यानु. पलभ्योपलम्माभावस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात् , अनुपलब्धिमात्रस्यामा न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः स्वमतेनोक्तं वैशेषिकनये शान्दानुमित्योरभावादिति । दोषाधीना. दिति । यद्यपि दोष एव रजतत्वाभावप्रतिबन्धको न तु शुक्तित्वा- नुपलम्भः, अन्यथा वैपरीत्यापत्तेः, अत एव मूले तथैवोक्तम् , तथापि दृष्टान्तत्वेनैव हेतुत्वं बोध्यम् । यद्यपि दोषवैचित्र्यात् क- श्वन दोषोऽभावग्रहप्रतिबन्धको नाभावभ्रमकारणमित्यनुपलब्धे. रकारणत्वेप्यभावभ्रम उपपद्यते एव, तथापि वक्ष्यमाणप्रकारे- णाप्यनुपलब्धिहेतुत्वनिराकरणं शक्यत एवेति हृदि निघाय प्र. कारान्तरमाह-अत्र वदन्तीति । तथा चानुपलब्धेनिक्तुमशक्यवाद शक्यत्वे का कारणत्व एव मानाभावात्कुतः करणत्वमिति भावः। न चारोपो न हेतुरिति प्रतियोगिमदधिकरणज्ञानामावानुपलब्धिरि- त्याह आरोपस्याहेतुत्वेपीति । एवमप्युक्तप्रतीतिस्थले ध्वंसप्रतीत्यनुप- पत्तिरिति भावः । आप्तवाक्यस्येति । मन्दिरोदरे चैत्रो निपुणतरमनुस्तो न चोपलन्ध इत्यादेरिति शेषः । वस्तुतो योग्यानुपलब्धिः कारणं भ.

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविकृतिप्रकाशोद्भासिता ५४९ चेत् । न । भावभेद एव(१) सावकाशत्वात् । तुल्यन्यायेनैव वि. वेको न शक्यत इति चेत् । न । अस्याभावेऽपि तुल्यत्वात् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् अभावानुपलम्भस्यैव तत्र करणत्वसम्भवादित्याह अभावेति । भावभेद इ. ति । किश्चिद्भावं गृह्णदेवेन्द्रियं न निरवकाशमित्यर्थः। विनिगमनाभावा. तू योग्यं सर्वमेव भावं अहिष्यतीन्द्रियमित्याह तुल्येति । तर्हि भाव. मेव गृह्णाति न त्वभावमपीत्यत्रापि विनिगमनाभाव एवेत्याह अस्येति । न्यायलीलावतीप्रकाशः वग्राहकत्वात् । नचेन्द्रियेणाभावस्य प्रत्यासत्यभावः, इन्द्रियानुवि. धानेन तजनकत्वसिद्धाविन्द्रियसम्बद्धविशेषणतायाः प्रत्यासचिन त्वकल्पनादिति संक्षेपः । किश्वं भाववुद्धिरप्यभावानुपलभ्यैव स्यान विन्द्रियादित्याह अभावानुपलम्भेनैवेति । तथासतीति । भावाभा. वयोरग्रहादित्यर्थः । भावभेद इति । कश्चिद्भाव इन्द्रियेण अहिष्यत . त्यर्थः । तुल्येति । भावत्वाऽविशेषेपि कश्चिद्भावोऽनुपलब्ध्या ग्राह्यः कश्चिदिन्द्रियेणेति विवेको न शक्यग्रह इत्यर्थः । अस्याभावपीति । यथा न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः वत्येव नतु करणं कल्पनीयप्रमाणभावत्वात् । न च भावग्रहेऽप्यभा. वानुपलब्धिरेवे करणमिति वैपरीत्यमेवास्त्विति वाच्यम् । अन्यप्र. कारकान्याधिकरणकविरोध्युपलम्भस्यापि विरोधितया तत्प्रकारकत- दधिकरणकविरोध्युपलम्भस्य प्रतिबन्धकत्वं वाच्यमिति निर्विकल्पक निराकरणकमावग्रहयोस्तदसम्भवनावश्यामन्द्रियस्य करणत्वात् । न ब कारणत्व एव मानाभावः, जलपरमाणौ पृथिवीत्वाभावग्रहप्रसंगेन योग्यानुपलब्धेः कारणत्वात् । न च योग्यव्यक्तिघटितविशेषणताया एव ग्राहकत्वम्, वायौ चक्षुषा रूपाभावप्रतीत्यनुपपत्तेः। न चैवमभावा: नुपलब्धिरपि भावग्रहे कारणम् साधिकरणकप्रकारकबुद्धरिष्टापत्तेरि- स्यामिप्रेत्याह संक्षेप इति । केचित्तु अभावस्य योग्यानुपलब्धि भावप्रहे कारणम् अभावग्राहकसामग्यो प्रतियोग्यारोपोऽपि प्रविष्ट इति त, ज्यानस्यैव तज्ज्ञानकारणतापत्तेरात्माश्रयादित्याहुः । तदयुक्तम् ।। तच्याप्यपदस्यासाधारणापलम्भकपरतया तत्पदेनैव प्रतियोः (१) भेदमादायैव इति पाठान्तरम् । - ·न्यायलीलावती विस्तृतं चैवं शास्त्र एवेत्यलमनेन । अभाव एव मूलभूतोऽसम्भवी कुतो मानभेदचिन्ता । ना. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् नन्विन्द्रियस्य भावेन सह संयोगादिः सन्निकर्षोऽस्ति न स्वभावेनापि, न चासंनिकृष्टमिन्द्रियं प्राहकमित्येव नियामकमिति चेत् । न विशे. षणताया प्रत्यासत्तेरिहापि सत्त्वात्। अभावे गृहीते विशेषणता तया च ग्रह इत्यन्योन्याश्रय इति चेत् । न । तदुपलब्धेस्तु प्रत्ययजननस्वा. भाग्यलक्षणाया विशेषणतायाः पूर्वमपि सत्वात् । किञ्चेन्द्रियस्था- न्वयव्यतिरेकसत्त्वात्तदेव तत्र करणं, न त्वधिकरणग्रहोपक्षीणं तत्, स्वगिन्द्रियोपनीते पीतेऽन्धस्यापि नीलिमव्यतिरेकग्रहापत्तेः । प्रति. योगिप्राहकेणाधिकरणग्रहणं तन्त्रमिति चेन्न । वायौ चक्षुषा रूपामा. वानुपलम्भप्रसङ्गात् । तत्र रूपाभावोऽनुमीयते इति चेन्न । लिङ्गाभावात् । अनुपलभ्यमानत्वमेव लिममिति चेन्न । तस्याप्यनु. पलम्भात् । न ह्यनुपलब्धिरपि योग्यानुपलब्ध्या गृह्यते । उपलब्धे. रयोग्यतया तत्र योग्यानुपलम्भासम्भवात् । प्रतियोगिग्रहे च इ. न्द्रियस्य सामादभावग्रहेपि सामर्थ्यकल्पनादित्यभिप्रेत्याह विस्तृतमिति । प्राभाकर मतमुत्थाप्य निराकरोति अभाव एवेति । मूलत:-तरवतः, न्यायलीलावतीप्रकाशः कश्चिद्भावो ग्राह्यः कश्चिन्नेति विनिगन्तुं न शक्यते तथाऽभावो ग्राह्योन भाव इत्यपि तथेत्यर्थः । किञ्चाभावग्रह इन्द्रियानुविधाना. दिन्द्रियं तत्र हेतुरन्यथा निमिलिताक्षस्यापि घटानुपलब्ध्या घटाभाव. धीप्रसङ्गा, नापीन्द्रियार्थसन्निकर्षे सत्यनुपलब्धिं विनाऽभावधीवि. लम्ब इत्यभिसन्धायाह विस्तृतं चेति अभाव एवेति । प्रमेयत्वं भावत्वव्याप्यमित्यर्थः । अतो न सिसि. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः ग्यारोपवारणादिति दिक् । अन्यथा निमीलिताक्षस्यापीति । न च चक्षु. रुन्मीलनादिसहकारिविरहान्न तत्र योग्यानुपलब्धिरिति वाच्यम् । चक्षुरुन्मीलनादेः संनिकर्षांपक्षीणत्वेन तदपेक्षायामिन्द्रियस्याण्यपेक्ष- मेन तस्यैव कारणत्वौचित्यादिति भावः।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५५१ स्तीति धीरिति(१) चेत् । न अस्या आश्रयस्वरूपभेदालम्बन त्वात् । तथाहि-अस्ति तावद्भावाभावोदासीनमाश्रयस्व- रूपम् । कीदृश्यन्यथाभावः समवैति(२) ? न तावत्तद्वति(३), आत्माश्रयत्वात् । नापि तज्जातीयवति, अनवस्थितः । नापि तद्धीने(४), भावाभावयोरविरोधापत्तेः । भावाभावयोश्च ना. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् असम्भवी-अधिकरणभिन्नत्वेन प्रमाणागोचरः। अत्र प्रमेयत्वं भाव- त्वव्याप्यमित्यर्थः । तथाच न सिध्यसिद्धिव्याघात इत्यर्थः । नास्तीति । मानमित्यध्याहियते समावसनमनुषज्यते वा । इह भूतले घटो नास्तीति प्रतीतिरेवाभावे मानम् , अस्या भूतलमात्रालम्बनत्वे घटवत्यपि प्रसङ्गा- दिति भावः । अत्रान्यथासिद्धिमाह अस्या इति । यादृशे भूतले भावःप्रयु ज्यते तदेवाभावधीहेतुरित्यर्थः । आत्माश्रयेति । स्वस्मिन् स्वावृत्तिवत स्वविशिष्टेपि स्ववृत्तेरनुपपत्तेरित्यर्थः । अभावान्तरवस्यभावा- न्तरं प्रयुज्यतामित्याशंक्यानवस्थया दूषयति नापीति । तद्धीन इति । न्यायलीलावतीप्रकाशः दिव्याघातः । नास्तीति धरिति । अस्ति तावदिह भूतले घटो नास्ती. ति धीः, न च भूतलमात्रं तदालम्बनं घटवत्यपि प्रसङ्गात् , नापि केवलं भूतलं अतिरिक्तकैवल्यानङ्गीकारात्। न च भूतलमेव कैवल्यं पौनरुक्त्यापरित्यभावसिद्धिरित्यर्थः । आश्रयस्वरूपभेदमाह-तथा- होति । अस्ति भूतलविशेषो यत्राभावः सम्बद्ध्यते, अन्यथा देशादि- नियमेन तद्यवहारो न स्यात् , तथाच स एवाभाव इत्यर्थः। आत्मा. श्रयादिति । स्वविशिष्ट स्वावृत्तरित्यर्थः । अनवस्थितरिति । अभावान्तरव. त्यभाववृत्तेरेव तस्याभावान्तरवति वृत्तरपर्यवसानादित्यर्थः। तद्धीन इति । घटवतीत्यर्थः। अविरोघेति । सहावस्थानादित्यर्थः । भावाभावयोश्चेति । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः अतिरिक्तति । त्वयेति शेषः । अङ्गीकारे च पर्यवसितं विवादेनेति भावः। ननु घटभावादिपदस्यात्यन्ताभावपरत्वेऽन्योन्यसंसर्गिता चैत्यनेन (१) धीरस्तीति। (३) तावदति-ता० पु० । (२) सम्बध्यते । ता० पु। (1) तदिने ।

·न्यायलीलावती स्तीति व्यवहारदर्शनात् । घटाभावेऽपि यदि घटोऽस्ति उपल- भ्येत । नास्ति चेदभावान्तरम् । न चेत्सिद्धमीहितम् । घटे च घट(१)तादात्म्याभावो नास्तीति यदि घटविधिः तदानवस्था । अथाश्रयस्वरूपम् । उक्तमुचरम् । एवं घटाभावपटाभावयोः प्रा. गमावध्वंसयोनैक्यं नान्योन्य संसर्गिता वेति विकल्प्य दृषणमभि- घानीयमिति चेत् । मैवम् । विचारासहत्वात । किमिदं परिप- थितर्कमात्रम् ? यदि भूतलौदासीन्यं न स्यात् तदा अभावो न सम्बन्ध्येतेति, विपर्ययपर्यवसानादाश्रयभेदसाधनं वा । नाद्यः । . :- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् भाववतीत्यर्थः। अधिकरणस्वरूपमेवाभावव्यवहारहेतुरिति प्रकारा. न्तरेण व्यवस्थापयन्नाह भावाभावयाश्चीत । समाहितमिति(२) । तत्राधिकर. मस्वरूपेणैवाभावव्यवहार इत्यर्थः। घटे चेति । अन्योन्याभावाभावस्थ घटरूपतया घटे घटान्तरं तत्रापि घटान्तरमित्यनवस्थेत्यर्थः । अथे। ति । घटाभावाभावव्यवहारस्य घटरूपाश्रयमात्रसाध्यत्वे भूतलेऽपि घटाभावव्यवहारोऽधिकरणस्वरूपेणैव कार्य इत्यर्थः। एवमिति । घटामा. वे पटो नास्तीति व्यवहारः प्रागभावे प्रध्वंसान्योन्याभावव्यवहारश्चा. न्यायलीलावतीप्रकाशः यथा भूतले घटो नास्तीति व्यवहार तथा घटाभावे घटो नास्तीति न्यवहारोऽस्तीति तत्राप्यभावान्तरं स्यादित्यर्थः । एतदेव स्फुटयति घटाभाव इति । सिद्धमिति । स्वरूपालम्बनेनैव नास्तीति धीरित्येवंरूप मित्यर्थः। घटविधिरिति । अभावाभावस्य भावात्मकत्वादित्यर्थः। "एवमिति । घटाभावपटाभाषयोः प्रागभावध्वंसयोरिति यथासंख्या न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः विरोधः, घटाभावाभावे पटाभावसंसर्गादित्यत आह घटाभावपटाभावयो. 'रिति तथाच घटाभावपटाभावभावयोनॆक्यं प्रागभावप्रध्वंसयोनान्यो- भ्यसंसर्गितेत्यनुषजत इत्यर्थः। यद्वा घटाभावयोरित्यत्रैव यथासं. क्यं प्रागभावप्रध्वंसयोरित्यस्याभेदेनान्वय इत्यर्थः । तथाच घ. (१)च तद्घट। (२) शङ्करमतेष्त्र मूले-सिद्ध समीहितम्-इति पाठो बोध्यः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता आपादनमात्रस्योपलम्भानङ्गत्वात् । नेतरः । सम्बन्ध्यते चाभा- व इत्यात्मनो विपर्ययस्य स्वतोप्यमिद्धेः। परसिद्धेन परस्या- पादानमिदमाभासं सर्वथानुपलभ्यमानोपाधि(१)शङ्काग्रस्तत्वा. दितिवदात्मप्रतिक्षेपकम् । अत एव सम्बन्धप्रश्नोऽसंगतः । अ. न्यायलालावतीकण्ठाभरणम् धिकरणस्वरूप एवागत्या स्वीकार्य इत्यर्थः । आपादनमात्रस्येति । विपर्य यपर्यवसितस्येत्यर्थः । अभावाप्रसिद्धया व्याप्त्यग्रहान्मूलशैथिल्यम पि द्रष्टव्यम् । इदमसाधकं सर्वथानुपलभ्यमानोपाधिशंकाग्रस्तत्वा. दित्यनुमानमात्मप्रतिक्षेपकं यथा तथा अभावो नास्तीति अभ्युपगर म्य सम्बध्यते चाभावस्तस्मादन्योदासीनं भूतलमिति परसिद्धन वि. पर्ययसिद्धौ स्वव्याघातकतैवेत्यर्थः । अथवा विपयर्यरूपाप्रतिक्षेपक. त्वं न ह्यभावानङ्गीकारे विपर्यय एतादृशः सम्भवतीत्यर्थः । किञ्च यारशकपाले घटः समवैति ताशे न घट इति व्यवहारोपि स्यादिति घटादिविलोपः स्यादिति भावः । अत एवेति । अभावानङ्गीकारादेधे. न्यायलीलावतीप्रकाशः मन्वयः। अत्रान्योन्याभावसंसर्गाभावान्तरस्वीकारेऽनवस्था, अन्य था चाश्रयरूपमभावव्यवहारहेतुरिति सिमित्यर्थः । घटाश्रयस्येव तदभावाश्रयस्थाप्यननुगतत्वादिति भावः । आपादनमात्रस्येति । विपर्य- यपर्यवसितस्य तर्कस्य परमतप्रतिषेधानङ्गत्वादित्यर्थः । अभावाप्र. सिद्ध्या व्याप्त्यग्रहाच्छिथिलमूलत्वमपीति भावः । आत्मप्रतिक्षेपकमिति । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः प्रागभावप्रध्वंसयोरित्यर्थः पर्यवस्यतीति भावः। अन्योन्यामावति । नैक्यामित्यत्रान्योन्याभावान्तरस्वीकारे नान्योन्यसंसर्गिता चेत्यत्र सं. सर्गाभावान्तरस्वीकारे चेत्यर्थः । नन्वाश्रयस्वरूपस्याननुगतत्वात नानुगतव्यवहारे हेतुत्वमत आह घटाश्रयस्येवेति । तथाच यथा तवा. भावाश्रयत्वमननुगताना तथा ममाभावव्यवहारहेतुत्वमिति भावः। यद्वाऽभावरूपस्याश्रयस्य तवाप्यननुगतत्वादित्यर्थः। तथाच तदुष्टा- १.).पाधिकं । ७० न्या.

·न्यायलीलावती तिरेकिणस्तस्यासिद्धेः । जन्मप्रश्नेऽपि प्रागसत्वोपलक्षितं रूपं की- दशि? अभावधति, यदैव ताप्यं तदैव तेन तदभाववत् । अथ न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्यर्थः। अतिरोकण इति । भूतलभिन्नस्येत्यर्थः। ध्वंसमाश्रित्याह जन्मे- ति । प्रश्नस्वरूपमाह प्रागिति । पूर्व यदभावस्वरूपं नास्ति तत्कीरशे भूतले वर्तते इत्यर्थः । उत्तरमाह अभाववतीति । नन्वेवमनवस्थेत्याह यदैवेति ताप्यमभावजन्यम् , न ह्यभावे जाते कपालं नाभाववदिति सम्भवतीति भावः । अथेति । अभावजन्यपूर्वावस्था कीडशीत्यर्थः। उ. तरं भाववतीति । घटतत्संयोगयोर्मध्ये कपालं कीगिति प्रश्ने किमुत्त. रमित्याह अथेति । ताशकालाभावादिति । उत्तरमाह तदेति । इद. मिति । आश्रयस्वरूपेण व्यवहारोपपादनमित्यर्थः। लयोत्पत्ती ध्वंस. प्रागभावौ तौ चेन्न स्तस्तदा 'नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्य. न्यायलीलावतीप्रकाशः सम्बयते चाभावस्तस्मादस्त्युदासीनं भूतलमिति परसिद्धन विपर्ययसिद्धौ तेनैव व्यवहारोपपत्तो नाभावोऽभ्युपगन्तव्य इत्येवंरूप- व्याघातग्रस्तमित्यर्थः। परसिद्धनाप्यभावमुपादायैव प्रसङ्गस्तथा चा. भावसिद्धिरित्यात्मप्रक्षेपकतेत्यर्थ इत्यन्ये । किञ्चैव याशि संस्थान- विशेषविशिष्टे कपाले घटो वर्तते ताडकपालमेव घटव्यवहारजनकम- स्विति किं घटेनेत्यपि स्यादिति भावः । अतिरोकिण इति । सम्बन्धस्य भेदगर्भवेनाभेदे संबन्धासिद्धरित्यर्थः । जन्मप्रश्नमेव विवृणोति प्रागसत्वेति । प्राक्यदभावस्वरूपं नासीतदिदानी कीशि वर्तते रत्यर्थः । उत्तरमाह-अभाववतीति । अनवस्था परिहरति यदेवेति । ता न्यायलीलावतीप्रकाशविवतिः म्तेन भूतलादीनामप्यभावव्यवहारकारणत्वं ममेति भावः। सम्बध्यते चा- भाव इति । तेनैवेत्याद्यभ्युपगन्तव्य इत्यन्तं व्याघातस्वरूपपरम् । व्या. घातग्रन्थत्वं च सम्बध्यते चाभाव इत्यस्य क्वचिदित्येवंरूपमिति पा. । तत्र च सम्बध्यते चाभाव इत्यनेन व्याघातः । तेनैवेत्याद्यभ्युप- गन्तव्यमित्यन्तं व्याघाताश्रयकथनपरम् । परसिद्ध नेति । विपर्ययव्याघा. तः पूर्व मुकाप्रसङ्गच्याघातस्त्वधुनेति भेदः । सम्बन्धासिद्धेरिति । त्वम्मते ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५५५ प्राक्काळमाश्रित्य प्रश्न: । तदा भाववति(१) । अथान्तराकं कालमाश्रित्य प्रश्नः । तदा विरोधः । इदं सर्वलयोत्पत्तिपति. क्षेपकं सत्कार्यवादमनुपततीति(२) महदिन्द्रजालम् । घटाभाव एव च घटनास्तिता । अतिरेकेऽनवस्थितेः। न त्वेवं प्रकृतेऽपि भूतलस्वरूपस्यातिप्रसङ्गत्वात् । ततः सम्बन्धवदिदमवश्याङ्गीकर्त- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ते सत' इति प्राभाकरस्यापि सांख्यमतानुप्रवेशादपसिद्धान्त इत्यर्थः। घटाभावे घटो नास्तीति यद्विकल्पितं तत्राह घटाभाव एवेति । अभा. वेऽभावान्तरभावेऽपि स्वरूपनिबन्धन एव व्यवहार इत्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशः द्रूप्यं अभावजन्यमित्यर्थः। लयोत्पत्तीति। ध्वंसप्रागभावावित्यर्थः। घटाभावे घटो नास्तीत्यत्राह-घटाभाव एवेति । भावाभावयोरभावप्रतीत्यवि. शेषेप्यभावेऽभावान्तरस्वीकारेऽनवस्थाऽतोऽनतिप्रसक्ताधिकरणस्व. अपमेवाभावविषयो भावे तु बाधकामावादतिरिक्ताभावसिद्धिरित्य- र्थः । सम्बन्धवदिति । यथा सम्बन्धशुन्यः समवायः स्वरूपेणैव स्था(?). (३)किन्तु तृतीयमादाय, अथानवस्थामूलत्वं द्वितीयस्य, तर्हि प्रथम स्थापि तथात्वमिति सोपि परिहार्यः। अत्र प्रतीत्यविशेषात् स एवा. भावस्तत्र वर्तते, न चात्माश्रयः, प्रमेयत्ववत् प्रमाणसिद्धत्वात् । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः इति शेषः । ताप्यं यद्यभावत्वमेवाच्यते तदोद्देश्यविधेयभावानुप: पत्तिरत आह अभावजन्यमित्यर्थ इति । संयोगे सम्बन्घान्तरं सद्विशेषय. यति यथेति । प्रमेयत्ववदिति । संयोगसमवायाभ्यामेव स्वस्य न स्व. स्मिन्वृत्तिः स्वरूपसम्बन्धेन तु प्रतीतिसिद्धा सा स्वीक्रियते एवेति भावः । यद्यप्येवं भूतलादावयाधारत्वप्रतीतेस्तथैवोपपत्तिस्तत्रा. प्यतिरिक्ताभावो न सिध्येत् । अन्यथाऽभावप्यभावान्तरस्वीकाराप. विदथाप्याधारत्वप्रतीतेरुत्सर्गतो भिननिष्ठतया तथाऽतिरिका. (१)ति विरोधः (२)दमापनीति-तापू। (१) अन्न पाठो भ्रष्टः प्रतिभाति ।

·न्यायलीलावती व्यम् । घटाभावे पटो नास्तीत्यत्र का वार्ता । प्रकृतैव । तर्हि सापि पटनास्तितेति सर्वप्रतिपक्षविरहे जगच्छ्न्यं स्यादित्यस्मत्पन्थान- मनुसरेति चेत् । मैवम् । स्वरूपेण तनिषेधव्यवहारविषयत्वेऽपि कश्चित्तद्विरोधिस्वभावो मध्यस्थश्चेति सम्भवात् । वस्तुवैचित्र्य स्यापर्यनुयोज्यत्वात् इति । सघटजातीयभूतलात्पृथग्भूतलमिति चेत् । न । भूतलत्वेन पृथग्क्त्वस्यानुपपत्तेः । साधारणधर्मस्या- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् प्रकृतैवेति। तत्राप्यनतिप्रसक्ताधिकरणस्वरूपेणैवाभावव्यवहार इत्यर्थः । यद्यपि अभावेप्यभावान्तराङ्गीकारे नानवस्था, किञ्च प्रतीतेस्तौल्येने न्यायलीलावतीप्रकाशः यद्वा प्रतीतेस्तौल्येन घटाभावेप्यभावान्तरं वर्तत एव, अन्यथा व्य वहारस्य तुल्यत्वादेकत्र यदि स्वरूपेणाभावव्यवहारः स्यात् नुन भ्रमः स्यात् । किञ्चाभावो यदि घटं प्रति(?) (१) उत्तरं प्रकृतैवेति । अनति प्रसक्ताधिकरणस्वरूपमेवाभावव्यवहारहतुरित्यर्थः । प्रष्टाऽभिः सन्धिमुद्घाटयति तहीति । एकध्वंसेनान्यध्वंसव्यवहारे घटध्वंस: सकलध्वंसरूप इति घटध्वंसे सकलध्वंसो जायते इत्येवसे स- त्येव जगळून्यमापद्यतेति माध्यमिकमतप्रवेश इत्यर्थः । स्वरूपेणेति । घटध्वंसो घटविरोधी न पटादिविरोधीत्यर्थः। सघटेति । अभावव्य वहारकारणमिति शेषः । एकस्मात् संघटभूतलात सघटमपि भूत न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः भावसिद्धावुत्तरकालमवती! ऽपि प्रतिबन्दिरभावं न बाधते उपजी व्यविरोधादिति रहस्यम्। नन्वेकस्यापि हानादेः सम्बन्धद्वयन वि शिष्ट प्रतीतिः प्रमा भवत्येवेत्यरुचेराह किञ्चति । नचेति । तर्कमूलभू. तव्याप्ती नायमुपाधिरापादकव्यापकत्वादित्यर्थः । अत्र विपर्ययसा ध्यविशिष्टत्वमनवस्था चेत्यरुचिबीजं नवनिबन्धोपन्यासेन सूचिः तम्। एकच्चंसेनान्यस्यापीति । घंटध्वंसे पटो नास्तीति प्रतीत्या घटध्वं सस्यैव पटादिनास्तितास्वरूपत्वादित्यर्थः । घटे च घटतादात्म्या भावो नास्तीति यदि घटविधिरित्यत्र समाधिमाह मूले घटे च घटा (१) अत्रापि पाठो भ्रष्ट इति विवृतिदर्शनात्स्फुटं ज्ञायते । P ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशद्भासिता ५५५ भेदकत्वात् । न हि तरुत्वेन तालस्तमालायावर्तते । नापिस घटत्वेन विरोधात् । अघटस्वीकारेऽभावस्वीकारात् । असति बा- धके व्यावृत्तेरसाधनधर्मजत्वात् । सघटभूतलबुद्धेरन्याभूतलबुद्धिर भावव्यवहृतिहेतुरिति चेत् । न । अभावानङ्गीकारे तस्यां(१)सघ- टभूतलबुद्धिव्यावृत्तव्यवहारस्यैव कर्तुमशक्यत्वात् । स्वरूपभेद. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तत्राभावोऽप्यङ्गीकार्य एव, तथापि तत्स्वरूपादेव तद्यवहारोपपत्ती द्वितीयाभावाङ्गीकारे गौरवं प्रमेयप्रमेयवत् अस्मिन्नपि प्रतीतिबलात् स्वं वर्ततामित्यपि वदन्ति । व्यावृत्तव्यवहारस्यैवेति । व्यावृत्तव्यवहारोंs. ल्योन्याभावव्यवहारः, स च वैधय॑मपेक्षते, वैधयं च संघटभूतल- बुद्धघंटाभावविषयकभूतलवुद्धित्वमेवेति सिद्धोऽभाव इत्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशः लान्तरमन्यदित्यत उक्तं जातीयेति । भूतलत्वेनेति । अवध्यवधिमतोः पर. स्परावृत्तिरूपेणैवोपस्थितौ पृथक्त्वनिरूपणादित्यर्थः नापीति । प्रतियोग्यनुयोगिनोमिथो व्यावर्तकधर्माभावग्रहादित्यर्थः । असति बाधक इति । अभावे तु व्यावृत्तबुद्धावप्यनवस्थया नाभावान्तरस्वी- कार इत्यर्थः । व्यावृत्ते व्यावृत्चबुद्धरित्यर्थः । सधेटोत । न च दोषात घटववाशाने भूतलज्ञानमभावः स्यादिति वाच्यम् । घटवतो भूतलस्य ज्ञानाद्भिनं भूतलशानमभावः तद्भमाञ्चामावभ्रम इत्यभ्युपगमात् । अभावति । भेदोऽन्योन्याभावो नाभ्युपेयते एव वैधर्म्यमपि तन्नियतमि ति तदपि नेति व्यावर्तकं विना व्यावृत्तव्यवहार एव न स्यादि: त्यर्थः । ननु बुद्ध्यो स्वरूपमेव भेद इत्युभयाभिमतं तथाच स्वरूपत एव व्यवहार स्थादित्यत आह स्वरूपभेदेति । न होका या संघटभूत ला बुद्धिः सैवान्यापीत्यर्थः । ननु सघटभूतलबुद्धित्वं यत्र नास्ति न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः भावति । घट एवेति मूलं । घटत्वमेवेत्यर्थः । घटात्मकत्वादिति । घटत्वा- स्मकत्वादित्यर्थः । क्वचित्पाठ एव तथा । निराकृतमप्यर्थ विशेषतों . (१) तस्य सघटबुद्धिव्या० ।

·न्यायलीलावती व्यवहारस्य सघटभूतलबुद्धावपि सत्त्वात् । असति सघटभूतक. बुद्धिवे स्वरूपभेदव्यवहार इति चेत् । न । अभावस्वीकारात् । असति व्यावर्तकधर्मे व्यावृत्ति(१)व्यवहारानुपपत्तिः । सर्वत्र व्यावृत्तव्यवहारस्य तत्प्रतिबन्धोपलब्धेः । अत इयं किं भूतल. बुदित्वेन व्यावर्तते, अथ घटाविषयत्वेन । नायः । तस्यामपि भूतळबुद्धित्वाबाधात् । न द्वितीयः। अभावस्वीकारात् । सघ- टभूतलबुद्धिपात्रापेक्षया रूपभेद इति चेत् । न साधारणधर्मा बभासे तन्मात्रापेक्षया स्वरूपभेदव्यवहारस्यैवाभावात(२)। न हि गोर्गोस्वरूपा(३)व्यावर्तते गोत्वेन । ततो भवन्नयं वि- मिन्नव्यवहारोऽसाधारणघटा(४)न्यविषयत्वप्रतीतिनिबन्धनः । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् असतीति। यत्र बुद्धौ सघटभूतलबुद्धित्वं नास्ति साऽभावव्यवहारं करो. तीत्यर्थः । अभावेति । नास्तीति कण्ठत एव वाऽभावाभ्युपगमादित्यर्थः । स्वरूपभेदोपि व्यावर्तकधर्माधीनः स चाभाव एवेत्याह असतीति । इय. मिति । अभावव्यवहारहेतुभूता बुद्धिरित्यर्थः। अभावेति । घटाभावविषयः स्वमत्र नमर्थस्याभावादित्यर्थः । असाधारणेति । असाधारणं यद्ध. टादिविषयत्वं धर्मो बुद्धौ तनिवन्धन इत्यर्थः । विलक्षणव्यवहारस्य बैलक्षण्याधीनत्वादवश्यं घटवत्घटाभावव्यवहारयो_लक्षण्यमभ्यु. न्यायलीलावतीप्रकाशः ताडशी भूतलबुद्धिरभावव्यवहारहेतुरित्याह असतीति । व्यावृत्त बुद्धावर्तकधर्माधीनत्वं प्रसाध्य व्यावृत्तव्यवहारस्य तत्साधयति असति व्यावर्तक इति । अभाव व्यावृत्तव्यवहार स्वरूपनिबन्धन एव, अ. न्यथाऽनवस्थापत्तेः, अत्र तु बाधकाभावात्सोऽसाधारणधर्मजन्या, स चासाधारणधर्मोऽभाव इत्यर्थः । अत इति । अतः सघटभूतल. बुद्धेरियं निर्धटभूतलबुद्धिरित्यर्थः । तस्यामपीति । संघटबुद्धावपीत्य. (१) ०व्यावृत्तव्य। (३) स्वरूपमात्राम्या० । (२) स्यैवापहारात् ।। (४) घटापवि०॥

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५५५ अपि च भूतलव्यवहारविलक्षणो नास्तीति व्यवहारो भूतलव्यति. रिक्तव्यवहर्तव्यप्रकाशनिबन्धनः, कलशव्यवहारवत्। न च सघट- भूतलविलक्षणं (भूतलविलक्षणं?) वा प्रमेयं नावभासते । अन्यथा एकस्यैव सामान्यस्य ब्यअकभेदेन वस्तुस्वरूपस्यैव वाऽभिन्न- स्य चित्राकारजगन्यवहारगोचरत्वमनिवामिति । घटे च घ. ट्राभावसंसर्गनिषेधो घट एव नतु प्रकृते अतिप्रसक्तेः । प्रागभा. वध्वंसयोरन्योन्यसंसर्गितानिषेधे स्वरूपमेवाभावः सम्बन्धि- सम्बन्धयोरिव । संसर्गिताविधौ नैक्यमित्यत्र तु अन्योन्याभावा. न्यायलीलावतीकण्टाभरणम् पेयमित्याह अपिचेति। विलक्षणानुभव एवाभावे प्रमाणमित्याह नचेति । ननु भूतलमात्रादेव विलक्षणव्यवहारद्वयमस्तु को दोष इत्यत आह अन्यथेति । वस्तुस्वरूपस्यैव वा घटादेरित्यर्थः । ननु यथा घटे घटाभावाभावब्यवहारो घटस्वरूपाधीनस्तथा भूतलस्वरूपाधीनो घ. टाभावव्यवहारोऽपि स्यादित्यत आह घटे चेति । नहि घटो घटाभाषा. स्मको घटात्मकश्चेति विरूपः सम्भवति भूतलन्तु सघटमघटनेति द्वि- रूपमतस्तत्स्वरूपेण कथमभावधीरित्यर्थः । प्रकृते-भूतले । अतिप्रसक्ते. रिति । सघटेनापि तदभावव्यवहारापत्तरित्यर्थः। प्रागभावप्रध्वंसयोरिति । तत्राप्यन्योन्यसंसर्गाभावव्यवहारस्यानतिप्रसक्तान्योन्याभावसाध्य. स्वादित्यर्थः । सम्बन्धीति । घटे रूपसमवाय इत्यत्र स्वरूपमेव सम्बन्ध न्यायलीलावतीप्रकाशः थैः । उक्त एवार्थ प्रयोगमाह अपि चेति । भूतलव्यवहारविलक्षणव्य. वहारस्वादिति हेतुः स्फुटत्वानोक्तः । न चेति । इत भूतले धटो नास्ती त्यत्र भूतलविलक्षणघटाभावानुभवः सर्वसिद्ध इत्यर्थः । अन्यथेति । यया एकस्यैव भूतलस्य सहकारिमेवमासाद्य विलक्षणव्यवहारहेतुत्वं तथैकस्यैव सत्तादेः सामान्यस्य विलक्षणव्यञ्जकवशाद्विलक्षणज्य. वहार स्यादित्यर्थः । घटे चेति । घटान्योन्याभावाभावस्य घटास कत्वादित्यर्थः । नत्विति । भूतलस्वरूपमेव घटनिषेधो न पुनः सघट- भूतलस्वापि तस्वादित्यर्थः । संबन्धीति । घटरूपयो समवाय इत्यन ·न्यायलीलावती ऽवसरे एव वक्ष्यामः । परस्पराभावरूपतापत्तिस्त्वविरोधिस्व. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् व्यवहारं करोति तथा प्रकृतपीत्यर्थः । नैक्यं नान्योन्यसंसार्गता वेति विकल्प्य दूषणमुक्तं तदने निरसनीयमित्याह नैक्यमिति । परस्परेति । घटामांवे घटो नास्ति पटाभावे च पटो नास्तीत्युभयोः स्वरूपेण चदन्यान्यनास्तिता व्यवहारेऽपि पटाभावदशायां घटसवेऽपि तद- न्यायलीलावतीप्रकाशः यथा स्वरूपमेव सम्बन्धस्तथात्रापीत्यर्थः । ननु यथा घटाभावे पटो नास्तीत्यत्र घटाभावस्वरूपमेव घटनास्तिता, तथा घटाभावे धटो नास्तीत्यत्रापि घटाभावस्वरूपमेव पटनास्तिता, एवं च घटाभावे विद्यमाने यथा घटनास्तिताव्यवहारो घटे विद्यमाने घटाभावना. स्तिताव्यवहार तथा घटाभावे विद्यमाने पटनास्तिता घटे च विद्यः माने घटाभावनास्तितापत्तिरित्यत आह-परस्परेति । ननु घटवद्भः तलभिन्नं भूतलमभावः यत्र परेषामभावः घटवभूतलभिन्नभूतल. बुद्धिर्वा भेदः स्वरूपमेव तादात्म्येनाप्रतीतो प्रतीतिरिति तवापि स्वरूपभेवलक्षणं इदानीमिदं भूतलं घटवभूतलं नेति प्रतीतेः । एतावास्तुविशेषो-यत्र च समानाधिकरणनिषेधधीरन्योन्याभावं भेद. मालम्बते मम तु स्वरूपभेदम् । नचैवं प्रतियोगिज्ञानापेक्षानुपपत्तिस्त- योनिःप्रतियोगिकत्वादिति वाच्यम् । अभावस्य निःप्रतियोगिकतया स्वशाने तंदनपेक्षत्वात् स्वव्यवहारमात्र तदपेक्षणात् । न चातिरिक्ता. भावपक्षेऽन्योन्याभावे अत्यन्ताभावे च नित्ये मानमस्ति प्रतियोगिनि बुद्धिस्थेऽधिकरणस्वरूपस्यैवानतिप्रसजकत्वात् , हि तत्रा- ऽधिकरणस्य प्रतियोगितादात्म्यं प्रतियोगिमत्वं वा भवति, अत ए. वाभावे नाभावान्तरं स्वीक्रियते । न च भूतलक्षानस्वरूपाणामननु: गमादनुगतव्यवहारानुपपत्तिः, अतिरिक्ताभावपक्षेऽप्यनुगतस्याभा. न्यायलीलावतीप्रकाशवितिः निराकर्तु पुनराशंकते ननु घटवदिति । तवापीति । तवैवेत्यर्थः । मम तु शुक्तित्वेनाप्रतीतिदशायां शुक्तः शुक्तिभेदापत्तिरीश्वरानंगीका- रादिति भावः । ननु घटवत्त्वप्रकारकशानभिन्नभूतलशानस्याभावत्वे बटवति घटवत्त्वाचानवशायामभावव्यवहारापत्तिः, ... घटवतोभू ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५६१ भावत्वेन व्युदस्तेति सिद्धस्तावदभावः ।। किं पुनर्नोऽभिधेयमिति विचार्यते । न तावत्सामान्य- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् धीनस्तनास्तिताव्यवहारो नापोत अविरोधिस्वभावत्वात् घटपट. नास्तितयोरित्यर्थः। किं पुनरिति । नशब्दे किं प्रवृत्तिनिमित्तमित्यर्थः। परसामान्य न्यायलीलावतीप्रकाशः वत्वस्य दुर्वचत्वात् । मैवम् । सप्रतियोगिको ह्यभावोऽनुभूयते घटो नेत्यनुभवात् न तु नश्मात्रमतोऽभाववित्तिवेद्यत्वं प्रतियोगिनः। प्रति. योनिशानाधीनज्ञानत्वं चाभावस्य प्रतियोगिसाक्षिकं गोसादृश्यवत् केवलमधिकरणं तज्ज्ञानं च नाभावः प्रतियोगिज्ञानं विनापि तम्झाना- त्। न चाभावव्यवहारे सप्रतियोगिकत्वम्, नार्थस्य सप्रतियोगिकत. याऽनुभवात, नाभावव्यवहारस्य तस्याभावज्ञानजन्यत्वात्, व्यवहार. स्य च व्यवहर्तव्योपलम्भमात्रनिबन्धनत्वात् । नच हस्त्यवितस्त्या. देर्दीर्घस्य द्रव्यसमकालमनुभूतावपि व्यवहारेऽवधिज्ञानापेक्षत्वान्यभिः चारः, तस्य परिमाणान्तरत्वात्। अपि च न केवलं भूतलमभावः, मा. धाराधेयानुभवात् अभेदे च तदनुपपत्तेः । अथ यस्मिन्समयविशेषे भूत- लेऽभाव परैः स्वीक्रियते तत्समयविशेषयोग एव भूतलस्य घटाभावः, तथा चाधाराधेयभावधीरप्युपपद्यते समयविशेषयोगस्य भूतलवृत्ति. स्वात् । तन्न । समयविशेषयोगस्य निःप्रतियोगिकतया अभाव- व्यवहारासामात समयविशेषस्याधारत्वेनानुभवाच इदानीं भूत. ले घटो नास्तीति प्रतीतेः। न च समयविशेषे समयविशेषयोगोऽ. भेदे सम्बन्धानुपपत्तेः, दुःखवदात्मभिन्नात्मनः दुस्खाभावत्वे मोक्ष. स्यापुरुषार्थतापत्तेः आत्मनोऽसाध्यत्वादिति संक्षेपः । भूतलज्ञानस्वरूपाणामननुगतत्वान्नानुगताभावव्यवहारहेतुत्वमित्या तिरिक्ताभावपक्षेऽपि तुल्यमिति यदुक्तं तदभिप्रेत्याह किं पुनरिति । तस्येतिा न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः तलस्य ज्ञानाद्भिन्नभूतलज्ञानस्थ चाभावत्वेऽभावास्वीकारे च दुरवधारणता चेत्यरुचेराह नचेति । अधिकरणानतिप्रसंगादेवेस्य. थः । दुर्वचत्वात सुवचत्वे वाऽधिकरणादिनिष्ठमेव तनिरुध्यतामि- ति भावः। परिमाणान्तरत्वादिति । परिमाणगतजातिविशेषात्मकत्वा. ७१ न्या.

·न्यायलीलावती - म् , तस्य परसामान्यनियतत्वात् । नापि भावविरोधित्वम् , अ. न्योन्याभावे तदभावात् , तदर्थोनिरुक्तेश्च । सहानवस्थानं त. दिति चेत् , न । अत्रापि नर्थाभिधानेऽनवस्था, अन्यथा वैय- र्थ्यम् । नापि भावानात्मकत्वं निषेध्यनिरूप्यत्वं वा, तदनिरु. ते । नापि भावान्यत्वम् , स्वरूपस्याननुगतेः अनुगतस्या- सिद्धेः । नास्तीति बुद्धिवेद्यत्वं तदिति चेत् । न । तदालम्बन. स्यैवानुगतस्यासवान(१)। भावेन स्वरूपप्रत्या(२)सन्नत्वं त- .. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् सत्ता तन्नियतत्वात तव्याप्यत्वादित्यर्थः। अन्योन्याभाव इति । तस्य भावसमानाधिकरणत्वात् सहानवस्थानलक्षणविरोध्यभावादित्य थः। तदर्थेति । विरोधिशब्दार्थस्येत्यर्थः । अत्रापीति । अनवस्थान. पदेऽपि नअर्थः क इति प्रश्ने पुनरन्यत् किञ्चिद्वाच्यमेव तत्रापीत्य. थः। अन्यथेति । यद्यनवस्थानपदे नअर्थो न भासते तदा तदभिधानं व्यर्थमेवेत्यर्थः। तदनिरुक्तरिति । भावानात्मकत्वमत्र नजानिरुक्त, निषेध्यं च निषेधप्रतियोगि वाच्यं तत्र च निषेधार्थीनिरुक्तरित्यर्थः। स्वरूपस्येति । भावान्यत्वं यद्यभावानां प्रत्येकं स्वरूपमेव तदाऽननुगमः, सकलाभावानुगतं च तन्नास्त्येवेत्यर्थः । तदालम्बनस्यैवेति । नास्तीति बुद्धरनुगतं किमालम्बनमित्येव जिज्ञास्यते एतञ्च त्वया न निरुक्त- न्यायलीलावतीप्रकाशः परसामान्यं सत्ता तनियतमपरसामान्यमभावे च तदभावादित्यर्थः। अन्योन्याभाव इति । अन्योन्याभाववत् प्रतियोगिनोरेकत्रस्वकारणे वृत्ते. रित्यर्थः । तदनिरुक्तेरिति । नअन्तर्भावेनात्माश्रयादित्यर्थः । तदालंवनस्यैवे. ति । बुद्धरर्थनिरूप्यत्वादित्यर्थः । भावेनेति । प्रतियोगिनाधिकरणेन चा- न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः दित्यर्थः। तवाने बाधज्ञानं कारणमेवेति भावः । दुःखवदात्मेति । शा. नस्य चाभावत्वे तन्नाशे मुक्तस्यामुक्तस्थापत्तेरित्यपिद्रष्टव्यम् । न ह्यभा- वत्वमेवेति । यद्यप्यनुगताभावस्य प्रागेव सिद्धौ तस्यैव लक्षणत्वे कि . ----- (१) गतस्याभावाद । (२) स्वभावप्रा ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५६३ . दिति चेत् । न । समवायादावभावत्वत्प्रसंगात् । मैवम् । सत्ता. सम्बन्धवोधविधुरस्य(१) सत्ताविरहस्यैवाभावप्रत्ययहेतुत्वात् । स च नबर्थनिरुक्तिमन्तरेणापि स्वग्राहकमानसामर्थ्यात् स्वेन रूपेणावभासमानस्वभावप्रत्यासत्या सर्वभावेष्वसम्बद्ध एवा. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् मित्यर्थः। समवायादावित्यत्रादिपदात् ज्ञानेच्छादिसंग्रहः । सत्ता विरहस्य सत्तात्यन्ताभावस्य सामान्यादावपि सत्त्वादाह सत्तासम्ब. न्धबोधसामप्रीविधुरस्येति । एतच्चोत्पन्ननष्टे भावेऽप्यस्तीत्यत उक्तं सत्ता विरहस्येति । तथाच सद्बुद्धिविरोधिसत्तात्यन्ताभाव एवानुगतोऽ. भावत्वमित्यर्थः । सामान्यादी सत्तात्यन्ताभावस्य सद्बुद्धिविरोधो नास्ति परम्परासम्बन्धेन प्रमारूपस्य तत्रापि भावात् । ननु सत्ता. त्यन्ताभाव इत्यत्रापि नञर्थनिरुत्यपेक्षेत्यत आह स चेति । प्रत्यक्षसि. द्ध एक एवायमतो नानुगतधर्मापेक्षेत्यर्थः । ननु सत्तात्यन्ताभावस्या- भावेषु सम्बन्धाभावात् कथमनुगमकत्वमत आह स्वभावति । अस. न्यायलीलावतीप्रकाशः भावस्य सम्बन्धान्तराभावादित्यर्थः । समवायादेरिति(२) आदिपदेन नानादिसंग्रहः । नापि भावप्रतियोगित्वम्, प्रतियोगित्वस्याभावविर- हरूपत्वात् सारश्यादावतिव्याप्तरित्यपि मन्तव्यम् । सत्तेति । सञ्चावि- रहः सामान्यादावप्यस्तीत्यत उक्तं सत्तासम्बन्धेति । सामान्यादौ सत्ताशून्यत्वेऽपि सत्तासम्बन्धारोपात्सद्बुद्धिसामग्री विद्यते न त्वभावे तस्य तदिरोधित्वेनैव प्रतीतेः। तावन्मानंच कस्यचिजातविनष्टस्या. प्यस्तीत्यत उक्तं सत्ताविरहेति । ननु विरहस्याभावरूपत्वादात्माश्रयः, अभावस्य चाभावावृत्तः स्वरूपासिद्धिश्चेत्यत आह स चेति । न ह्यभाव. त्वमेवानिरूपितम, अभावानुगतबुद्धेरवाधिनायाः सर्वसिद्धत्वानात्मा. श्रयो विशेषणतारूपसम्बन्धसत्वाच्च न स्वरूपासिद्धिरित्यर्थः । स्व. भावप्रत्यासस्या विशेषणतयेत्यर्थः । असम्बद्ध एवेति । विशेषणतेतरस. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः तनिरूपणाधीनेन प्रकृतलक्षणेन, असिद्धौ चेदमपि दुर्ग्रहम् । तथा (१)बोधसामग्रीविधुरस्य । (२) एतम्मतनात्र मूले-समवायादेरभावत्वेति पाठो बोध्यः । ।

·५६४ न्यायलीलावती भावप्रत्ययं करोति समवाय इव समवायिव्यवहारम् । न च स्वात्मन्यभावव्यवहारकर्तृत्वविरोधः, प्रमेयत्वविरोधात्(१) । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् बन्ध एवाभावसम्बन्धान्यसम्बन्धहित एव । अभावप्रत्ययन्विति । अभावाकारानुगतप्रत्ययमित्यर्थः । समवाय इवेति । धटे रूपसमवाय इत्यत्र यथा समवायः स्वरूपसम्बन्धेनैव विशिष्टव्यवहारं करोती. त्यर्थः । ननु सत्तात्यन्ताभावमादाय कथमयमनुगतव्यवहारः स्यात् नहि स एव तत्रेत्यत आह न चेति । प्रमाणबलादत्रात्माश्रयोऽङ्गीकि- न्यायलीलावतीप्रकाशः म्बन्धशुन्य एवेत्यर्थः । अनुरूपं दृष्टान्तमाह समवाय इवेति। ननु सामग्री- विरहस्यातीन्द्रियतया अभावत्वमप्रत्यक्षं स्यात् , किञ्च बोधो ज्ञान- मात्र वा सम्यक्ज्ञानं वा? नाद्यः, तमसोऽपि सत्त्वेन प्रतीते। नात्यः समवायातिव्याप्तेः । अत्राहुः । द्रव्यादिषट्कान्योन्याभाववत्वं द्रव्य स्वादिषटकात्यन्ताभाववत्वं वाअभावत्वमित्यभावव्यक्तिविशेषमादा. य निर्वाच्यम् । तत्तदभावव्यक्तिश्चानुगताभावत्वं विनाप्यनुभवसिद्धा। यद्वा पटादिन घट इति समानाधिकरणनिषेधष्यवहारो घटान्योन्या- न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः पि सत्ताविरहव्यक्तिरतुगताभावत्वाप्रतीतावपि प्रतीतैति सैवा. भावव्यक्तीनामनुगमिकेति भावः। द्रव्यादिषट्केति । अन्यतरस्वावच्छिन्न- षट्प्रतियोगिकान्योन्याभाववत्वं द्रव्यत्वाधवच्छिन्नप्रतियोगिकान्यो- न्याभाषषद्काधारत्वं चेत्यर्थः । एवमत्यन्ताभावगर्भपि। अन्योन्याभायो न द्रव्यादि अत्यन्ताभावे न द्रव्यत्वादीति प्रतीतेश्वात्माश्रयोप्ययम. दोषाय प्रमेयत्वादाविव । यद्यपि विशेषत्वादेरतीन्द्रियतयाऽभावात्व- प्रत्यक्षं न स्यादिति दूषणमत्रापि, तथापि प्रत्यक्षप्रतीतिविषयोऽभाव- त्वं स्वरूपसंबन्धविशेषात्मकमेव, इदं तु विभाजकोपाधिभूतं निरुक्त मिति मन्तव्यम् । अनुगताभावत्वनिर्वचनं विनाप्यन्योन्याभावादिक मादायानुगतप्रतीतिव्यवहारसमर्थनं मन्मते घटते, तव तु तदपि- नास्तीत्याशयेनाह यद्वेति । नन्वेवं पदार्थानां सप्तत्यन्याहतिरत आह (१) प्रमेयत्ववदाविरोधात् । को ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५६५ भावबुद्ध्यविषयत्वं वाऽभावत्वम् । भिन्नरूपेष्वभावेषु स्वे च रूपे च(५) कश्चन । असम्बद्धोऽप्यभावात्मा तुल्यबोधप्रबोधकः ।। न्यायलीलावर्तनाण्ठाभरणम् यत एव, यथा प्रमेयत्वं स्वस्मिन्नपि वर्तते, अन्यथा तस्य केवला. न्वयित्वं भज्येतेत्यर्थः । ननु प्रमेयत्वस्य केवलान्वयित्वात्प्रमाविष. यत्वाञ्च तथात्वमस्तु, अत्र तु तथा कथं स्यादित्यनुशयादाह भाव. बुद्धीति । भावत्वप्रकारकवुद्ध्यविषयत्वमित्यर्थः। न ह्यभावो भावत्वेन गृह्यत इत्यर्थः । आधं पद्येन संगृह्णाति भिन्नरूपेष्वभावेष्विति । नन्वेवं तमः न्यायलीलावतीप्रकाशः भावेनकेन, घटादौ न गोत्वमित्यनुगतो गोत्वाभावव्यवहार एकना- त्यन्ताभावेन, कपाले भूतले इदानी घटो नष्ट इत्यनुगतव्यवहार एकन ध्वंसेन, घटानुत्पाददशायामेतेषु घटो नास्तीत्यनुगत व्यवहारः प्रा. गमावणैकेनेति चत्वारो निषेधव्यवहाराश्चतसृभिरेव व्यक्तिभिः क्रिया ते तासां निरुक्तेनैव रूपेणैकपदार्थत्वम् । सम्प्रदायविदस्तु सत्ताभान विरोधिप्रकारवत्वमभावत्वम् , समवायादिकं हि भासमानं सदित्येव भासत इत्याहुः । भावबुद्धीति । भावालम्बनत्वात्यन्ताभाववबुद्धिवि. षयत्वमित्यर्थः । न च प्रतियोगिना समानसंविसंवेद्यत्वादीडशी वु. द्विरभावगोचरा न प्रसिद्धति वाच्यम् । प्राधान्येन विषयत्वस्य वि. वक्षितत्वादिति भावः । उक्तमर्थ संगृह्णाति भिन्नरूपेविति । कश्चनास. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः aसामिति । (१)तमो यद्यपीति । तथाच प्रागभावत्वादिकं न सत्ता. भानविरोधीत्यासिद्धं लक्षणमिति भावः। तथापीति । प्रागभावत्वादिना तज्ज्ञाने तत्र चलनाद्यारोपोनस्यादिति तत्र न भासत एवेत्यर्थः। प्रकार इत्यनन्तरं भासत इति शेषः । वस्तुतस्तथासति प्रतीत्याकारो न स्यादित्यन्यथा फक्किकागतिः । तथाहि प्रागभावत्वादिभाने सत्यपि तत्र सत्ताधारोपो विषयरूपदोषमाहात्म्यादिति वस्तुगतिः। तथा (1) स्वेन रूपेण । (२) एतस्पतीककृतमन्यस्य पकाशे दर्शनादत्र वर्धमानकृतकोडफक्किकाब्याख्यानमिदमिति प्रतिभाति ।

·न्यायलीलावती प्रमेयत्वं यथान्यत्र स्खे च रूपे(१) तथाविधम् । व्यवहारं तनोत्येव विरोधं भजते न च ॥ भावत्वबुद्धिरेकैव विषयाभावयन्त्रिता । नास्तीत्यनुगताकारव्यवहारप्रवर्तिनी ॥ एवं सत्यभावमतिव्यर्थता इति चेत् । न । तस्य सामान्य- न्यायलीलावतीकण्टाभरणम् संग्रहो न स्यात् , नहि तत्र सत्ताबोधसामग्रीवैधुर्यमिति चेत् । न, स्व रूपतस्तत्रापि तवैधुर्यात् , क्रियागुणारोपाधीना कथञ्चिदेतद्बुद्धिरि- त्यन्यदेतत् । द्वितीयमनुगमकं संगृह्णाति-भावत्वप्रकारकबुद्धिर्विषया भावत्वेनाविषयत्वेन यन्त्रिता सती, व्यवहारस्य भावत्वप्रकारकबुध्यैः व उपपादनादित्यर्थः। परिहरति तस्येति । नास्तीति व्यवहारस्य व्य. न्यायलीलावतीप्रकाशः म्बद्धोप्यभावात्मा भिन्नरूपेष्वभावेषु स्वे च रूपे स्वात्मनि च तुल्यं यथास्यादेवं बोधजनक इति योजना। भावबुद्ध्यविषयत्वं वेति संगृह्णाति भावत्वबुद्धिरिति । भावत्वबुद्धरनुगतायाः यो विषयो भावस्तभावेन य. त्रिता भावविषयत्वात्यन्ताभाववतीत्यर्थः । एवंसतीति । यदि तावत्स- वाभावव्यक्तीन जानाति कथं पृच्छति-सर्वाभावानुगतःको धर्म-इति । अथ जानाति तदा तनिश्चयार्थमनुगतधर्मस्वीकारो व्यर्थ इत्यर्थः । तस्य सामान्येति । तस्येत्यार्थों निर्देशः। विशिष्यनिश्चितेवपि सामान्य. जिज्ञासायां तस्या बुद्धश्चरितार्थयितुं शक्यत्वादित्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः चतत्र प्रागभावत्वादिःप्रकारो न सत्ताभानविरोधीति चलनाधारोपाव कल्प्यत इति योजना। न चैवं तत्रैवाव्याप्तिः । अन्यत्र विरोधिनः प्रागभावत्वादेरत्रापि विद्यमानत्वादिति भावः। भावगोचरसमूहालम्ब- नमादाय सम्भवाद्याचष्टे भावालम्बनत्वेति ।भावविषयकत्वेत्यर्थः । प्राधान्ये. नेति । प्रतियोगिदल इति शेषः । प्रबोधक इत्यस्यैव बोधजनक इत्य. , * बोध इत्यनर्थकमत आह योजनेति । तथाच प्रबोधक इत्यस्य जनक इत्येवार्थ इति भाव । कथं पृच्छत्तीति । किम्पुनर्नाभि- (१)वरूपे चत ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५६७ विशेषविषयसाकाङ्गत्वे सामान्यव्यवस्थाया एवापेक्षणात् । स पुनश्चतुर्धा । प्राक्मध्वंसात्यन्तान्योन्याभावात्मा। उत्तरै- कावधिरभावः प्रागभावः । प्रागेकावधिरभावो ध्वंसः। प्रागभा. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् वहर्तव्यगतः सामान्यविशेषो यो विषयस्तत्साकाङ्गत्वं,तथाच व्य. वहर्तव्येऽङ्गं यावदेकं सामान्य नोच्यते तावदनुगतव्यवहार एव नो. त्पद्यते, स वाभावेऽनुगतो धर्मो भावत्वप्रकारकवुद्ध्यविषयत्वमि. त्यर्थः । व्याख्यानान्तरं चिन्त्यम् । सिद्धमभावं विभजते स पुनरिति । उत्तरकेति । यद्यप्युत्तरावधिरभाव इत्येवोचितम्, अन्येषामभावानामतद्रूपत्वात् । तथाप्युत्पादविनाश न्यायलीलावतीप्रकाशः उत्तरैकेति। ननूत्तरत्वं स्वसमानकालप्रतियोगिकध्वंससमानकालीनत्वम्, ध्वंसश्च प्रागभावप्रतियोग्यभावइत्यन्योन्याश्रयान च प्रतियोगिजनको भावः प्रागभावः, प्रागभावावच्छिन्नकालवृत्तित्वं जनकत्वमित्यन्यो. न्याश्रयात्। नाप्यदृष्टानधिकरणकालानधिकरणाभावः, स्वर्गयागयोः कार्यकारणभावे गृहीते सत्यपूर्वकल्पनमित्यन्योन्याश्रयात् । नापि गन्धानधिकरणकालानधिकरणाभावः लीलावतीकारैः सर्वमुक्तेरन भ्युपगमात् । प्रतियोग्याधारमात्रवृत्तिरभावोध्वंसस्तत्प्रतियोग्यभावः प्रागभावः प्रागभावस्तु न तथा तस्य कारणत्वेन निमित्तकारणादि. वृत्तित्वादिति चेत् । न । आश्रयनाशजन्यध्वंसाव्याप्तः। उत्पत्तिमान. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः धेयमित्यादिनेति । स्वसमानकालेति । प्रतिक्षणं कस्यचिदुत्पत्तिः कस्य चिद्विनाश इति सिद्धान्तेन घटाधव्यवहितोत्तरेऽपि नाव्याप्तिः। सर्वमु. त्यनभ्युपगमदोषे सत्येवाह । स्वर्गयागयोरिति । अपूर्वकल्पनमिति। तत्कल्पने च तद्धटितमागभावत्वग्रहे तद्घटितकारणताग्रह इति शेषः। प्रतियोगीति । प्रतियोगिसमवायीत्यर्थः। मात्रपदमन्योन्याभावादिव्यात्तनाय। प्राग- भावस्य कारणत्वेनेति । कारणं दण्डसंयोगादिःनिमित्तकारणेऽपि वर्तत इति तत्प्रागभावस्यापि निमित्तकारणत्वे क्षत्यभावात् प्रतिगेग्युत्प चिनियमश्व समवायिकारणस्वाभाव्यादित्यर्थः । स्वसमानकालेति ।

·न्यायलीलावती वनिवृत्तिनिवृत्तौ तदुन्मज्जनापत्तिरिति चेत् । न । ध्वंसस्यापि तद्वि. रोधित्वात्(१) । एवंसति भावाभावनिवृत्या तदुभयात्मकताप- त्तिरिति चेत् । न । विधिमुखवेद्यत्वावेद्यत्वयोस्तल्लक्षणत्वात् । तनिषेधनिषेधविधावपि प्रागभावाविधानेऽन्योन्याभावात्मकत्वं भावाभावयोर्भज्येत । एकतरनिषेधेऽप्यपरस्याविधाना(२)दिति न्यायलोलावतीकण्ठाभरणम् शीलात्यन्ताभावाभ्युपगन्तृमते तद्वारणार्थमेकपदम् । तथाच प्रति. योगिजनकोऽभावः प्रागभावः । न च जनकत्वमपि प्रागभावनिरुपया मित्यन्योन्याश्रयः, पूर्वकालवर्तित्वं हि जनकत्वम् , पूर्वकालश्च प्रा. गभावावच्छिन्नः काल इति वाच्यम्। सहकारिविरहप्रयुक्तकार्या न्यायलीलाबतीप्रकाशः भावो ध्वंस इति चेत् । न । उत्पत्तेः स्वसमानकालपदार्थप्रतियोगिक ध्वंसानाधारसमयसम्बन्धरूपत्वेनान्योन्याश्रयात् । अत्राहुः। प्रतियो ग्यम्यूनानतिरिक्तकालीनावधिकसामयिकयावत्परत्वाश्रयसमानकाली नकादाचित्काभावः प्रागभावः,गुणकर्मणोः प्रागभावेऽपितत्समानका लीनावधिकपरत्वाश्रयसमानकालीनत्वान्न तदव्याप्तिः, किञ्चिदवधिनाशे किञ्चित्परत्वाश्रयस्यापि नाशाद्यावदर्थाभावात् । यत्र परत्वावधिप्रति. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः प्रतिक्षणं कस्यचिदुत्पत्तिः कस्यचिद्विनाश इति सिद्धान्ते द्विती. यादिक्षणस्य तादृशध्वंसाधारत्वान्नातिव्याप्तिरिति भावः। न च चरमध्वंसोत्पत्तावव्याप्तिः मूलकृता तदनङ्गीकारात्तदनुसारेणैवात्र विचारादिति भावः । प्रतियोगीति । प्रतियोग्यवधिकेति कृते गुणकर्म प्रागभावेऽव्याप्तिस्तदवधिकपरत्वाभावादपरत्वाश्रयस्यैव परत्वाव धित्वादत आह अन्यूनेत्यादि । तथा च तादृशं द्रव्यमादाय तत्रापि लक्षणं समानमिति नोकदोषः। न च प्रतियोग्यन्यूनकालीनेत्येव सम्यक्, गणनाक्रमेण तादृशप्रतियोग्युत्तरकालीनं यद्रव्यं तदवाधिकपरत्वाश्र यप्रतियोग्यपीत्यसम्भवापत्तेः । नचानतिरिक्तपददानेप्येष दोषः । पदाभ्यां प्रतियोगिकालव्यापककालत्वस्य विवक्षितत्वात् । अत (१) विरोधात् । (२) प्यपरावस्थानाविधानादिक।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् धारवत्वस्य जनकत्वात् । अदृष्टानाधारकालानाधारत्वम् गन्धानाधा. रकालानाधाराभावत्वं च लीलावतीकारमते सर्वमुक्त्यनभ्युपगमे न दृष्टम् । प्रतियोग्यन्यूनानतिरिक्तकालीनावधिकसामयिकपरस्वाश्रय समानकालीनकादाचित्काभावत्वं तु न लक्षणं शब्दबुध्यादिप्रागभावा. व्याः, न.हि क्षणद्वयमात्रस्थायि मूर्त संभवति, सम्भवे आधशब्द. प्रागभावे च तथाप्यव्याप्तिः, प्रलयकालीनचरमक्रियाप्रागभावाव्याप्तिः, ब्रह्माण्डान्तरसत्त्वेपि तन्मूर्तनिरूपितपरत्वोपेते प्रमाणाभावात् । प्रतियोगित्वं च प्रागभावप्रतियोगित्वमेव वाच्यं तथा चात्माश्रया, न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः एवान्त्यशब्दप्रागभावेऽपि नाप्रसिद्धिनिबन्धनाव्याप्तिः, यथाश्रुते तस्या अपि प्रसङ्गात् । केचिनु प्रतियोगिकालीनेत्येव विवक्षितम् । न च प्रतियोग्युत्तरोत्पन्नमादायासम्भवः । नहि प्रतियोगिकालीने. स्यत्रापि यावत्वं विशेषणम् , किन्तु परत्वे परत्वाश्रये वा। तथाच प्र- तियोगिसहोत्पन्नं प्रतियोगिपूर्वोत्पन्नमेव प्रतियोगिसमानकालं वा गृ. हीत्वा लक्षणस्य सुवचत्वात् । एतेनान्त्यशब्दप्रागभावेऽपि लक्षणस. ङ्गतिः । न च प्रतियोगिध्वंसाव्यवहितपूर्वोत्पन्नद्रव्यमानाय ध्वंसेति. व्याप्तिः, तदवधिकपरत्वस्य पूर्वकालविनष्टेऽसम्भवात् । पूर्वमेतस्या- नुत्पत्तेरिदानी च तस्यैव नाशात् परत्वापरत्वयोश्चैकदेवोभयत्रोपपत्ते. रिति वाच्यम्। परत्वाश्रयपदेन परत्वाश्रयत्वयोग्यस्य विवक्षितत्वात् योग्यतायाश्च पूर्वविनष्टेपि सत्त्वादिति वदन्तिातदयुकम्। योग्यताव- च्छेदकं हि पूर्वोत्पन्नत्वमेव वाच्यम्, तश्च प्रागभावघटितमित्यात्माश्र- यात, तस्माद्योग्यताऽघटितमेव लक्षणं वाच्यमितिशङ्किताव्याप्तिनिरा. साय यावत्त्वमनुगतप्रतियोगिकालीनेऽपिविशेषणमित्यसम्भव एवेति पूर्वव्याख्यैव साधुन च पूर्वव्याख्यानेऽपि यत्र तादृशं द्रव्यं नास्त्यनि- श्चितं वा ततप्रागभावेऽतिच्याप्तिरिति दोषः, तादृशद्रव्यस्य धणुकादेर- न्यस्य वा सर्वत्र सम्भवात् । निश्चयस्तु तस्यापाततो मास्तु, उत्सर- कोलंतु अनुमानादिना स्यादेव। प्रतीतिविषयस्तु स्वरूपसम्बन्धविशेष एवा एवमनभ्युपगमे यावत्परत्वाश्रयाप्रत्यक्षतया लक्षणाशानापत्तेश्च। परत्वं च कालपिण्डसंयोगासमवायकारणकं विजातीयमेव लक्षण- पषिष्ठमतः प्रतियोगित्वनिष्ठस्यापि दैशिकपरत्वाश्रयत्वादव्याप्तिरपा. ७२ न्या.

·५७० न्यायलीलावती न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् अन्यथाभिधाने चातिव्याप्तिः । प्रागभावेति । प्रागभावनिवृत्तिर्घटस्तनि. वृत्तौ तद्ध्वंसे सति तदुन्मज्जनं तत्तादवस्थ्यमित्यर्थः । तद्विरोधित्वादि. न्यायलीलावतीप्रकाशः योगीविनष्टः परत्वाश्रयश्च विद्यते तत्र न ध्वंसेऽतिव्याप्तिः, प्रलयकाले ब्रह्माण्डान्तरवृत्तिद्रव्यस्य परत्वाश्रयस्य सत्त्वान्न तत्कालीनक्रिया: यामव्याप्तिः। प्रागभावेति । प्रागभावनिवृत्तिघटस्तीनवृत्तौ तवंसे प्रा. गभावोन्मअनापत्तिः प्रागभावाभावानाधारकालस्य प्रागभावाधारस्व. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः स्ता । कचित्तु सामयिकेति पदमेव तदर्थकमस्ति । प्रतियोगिज्येष्ठे प्र. तियोगिनाशोत्तरवर्तमाने ताशपरत्वसत्त्वात्तमादाय ध्वंसेऽतिव्याप्ति. रिति यावत्पदं परत्वविशेषणम्।प्रतिक्षणं कस्यचिद्रव्यस्य नाशनियमा. भविशेषणदानेप्युक्तदोषः । न च यावत्परत्वाश्रयाप्रसिद्धिः, यावता. मेव प्रसिद्धः । केचिनु यावत्वमाश्रयविशेषणमेव विशेषणसावधि- स्वादेव च विशिष्टसावधित्वमिति नान्वयः । आश्रयपर्यन्तधावनं तु प्रतियोगिन्युत्पन्ने तज्ज्येष्ठे यत्परत्वमुत्पद्यते तमादायातिव्याप्तिधारणा- य । अत्यन्ताभावादावतिव्याप्तिवारणाय कादाचित्कपदम्। अभावपदं स्वरूपाख्यानपरम् । सर्गाधकालीनद्यणुकप्रागभावे च ब्रह्माण्डान्तर्ष. निद्रव्यमादाय लक्षणसम्भवः। महाप्रलयानभ्युपगमेनैवेदं लक्षणमतो न चरमक्रियामागभावाव्याप्तिः। न च ध्वंसप्रागभावात्मनि घटादाव. व्याप्तिः, तस्यालक्ष्यत्वात् । न च वर्गसंसर्गस्थायिनोऽदृष्टादेः प्रागभा. वेऽव्याप्तिः, तदन्यूनकालीनानित्यद्रव्ययभावाग्नित्यद्रव्यस्य च परत्वा- नवधित्वादिति वाच्यम् । प्रतियोगिकालीनस्यैव प्रतियोग्यन्यूनानति रिक्तकालीनपदार्थत्वात् । न चैवमसम्भवः, प्रतियोग्युत्तरोत्पत्तिकप्र. तियोगिसमानकालीनावधिकपरत्वाधिकरणप्रतियोग्यसमानकाल. स्वात्प्रागभावस्येति वाच्यम्।यावत्वविशेषणत्यागातानचैवं ध्वंसाति. व्याप्तिरिति वाच्यम् । प्रतियोगिकालावृत्तित्वस्य परत्वाश्रये विशेष. णत्वात् । तल्लाभार्थमेव च यावत्पदोपादानात् ग्रन्थाधिक्यादिति न्यायात् । यत्तु प्रतियोगिकालीनयत्किञ्चित्पदार्थावधिकथावत्परत्वा- श्रयसमानकालीनत्वमेवार्थ इति प्रतियोगिसहोत्पन्नद्रव्यमादायैव लक्षणमिति नासम्भव इति । तन्न । तथासति प्रतियोगिविनश्यत्क्ष..

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५७१ चेत् । न । एकप्रतियोगिनोरन्यतरनिषेधस्यान्यतरविधान- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ति । प्रागभावविरोधित्वात् इत्यर्थः । एवमिति।ध्वंसनिवृत्तिरूपतया भा. वत्वं घटनिवृत्तिरूपतया चाभावत्वमेकस्य प्रागभावस्य च स्यात् । एवं ध्वंसेपि वक्तव्यम् । अभावात्मा प्रागभावो यद्यभावप्रतियोगिक स्यात्तदभावः स्यात्, एवं ध्वंसमपि पक्षीकृत्य समर्थनीयम् । भावाभाव. वृत्येति । भावाभावविधिचरितयेत्यर्थः । विधाति । भावविरोधित्वं ना. भावत्वे तन्त्रं, नाप्यभावविरोधित्वं भावत्वे, किन्तु विधिमुख प्रत्य. यावेद्यत्वं तवेद्यत्वं च यथाक्रमम्, तथाच तर्कस्थलव्याप्तौ अप्रयोजक त्वमुक्तम् । तनिषेधेति । परस्परविरहरूपत्वं भावाभावयोज्यतेत्य: थः। एकप्रतियोगिनोरिति । यत्र एकमात्र प्रतियोगि तत्र भावाभावयो: न्यायलीलावतीप्रकाशः नियमादित्यर्थः। तद्विरोधित्वात्-प्रागभावविरोधित्वादित्यर्थः । एव. मिति । ध्वंसस्याभाषप्रतियोगिकत्वे सतीत्यर्थः। न चापाधाप्रसिद्धिः, अभावात्मा ध्वंसो यद्यभावप्रतिप्रतियोगिकः स्याद्भावः स्यादित्यर्थः। अत्र विधित्वमुपाधिरिति न प्रागभावनिवृत्तिघंटाद्यात्मकत्वनियम इत्याह विधिमुखेति । अत्रोपाधेः साधनव्यापकत्वादनुकूलतर्काभावा. दप्रयोजकत्वमभिप्रेतम् । न च ध्वंसप्रागभावयोरन्योन्यप्रतियोगिकत्वे. ऽन्योन्यनिरूपणाधीननिरूपणत्वापत्तिः, अभावस्य अभावत्वेनैव निक- पणे तदपक्षणात,प्रमेयत्वादिना निरूपणे प्रतियोगिशाननपेक्षणात । तनिषेधेति । तनिषेधः प्रागभावप्रतिषेधो घटस्तस्य प्रध्वंस स्तस्य वि. न्यायलीलावतीप्रकाराविधतिः जातद्रव्यावधिकपरत्वाश्रयस्यापि नाशादिति योजना । प्रलयकाले. ति । सर्वत्र ब्रह्माण्डे युगपत्प्रलये मानामावादिति भावः लीनक्रियायां तत्कालीनक्रियाप्रागभाव इत्यर्थः। अभावप्रतियोगिक. खे सतीति भावत्वे हेतुरभावत्वे च भावप्रतियोगिकत्वं हेतुरुभयसि. द एवेति भावः । अत्रोपाधेरिति । अत्राप्रयोजकत्वमभिप्रेतमुक्तोपाधेः साधनव्यापकत्वादित्यर्थः । केचिनु साधनव्यापकतायामेवाप्रयोजक स्वमित्युपाधिरव स इत्यर्थ इति वदन्ति । तदयुक्तम् । पञ्चम्यनन्वया. पत्तेः । अभावस्वेनेति । तदमावत्वेनेत्यर्थः । यावत्प्रतियोगिनिरूप्यत्वे । तत्का.

·न्यायलीलावती नियमात् । उभयविरोधिनि तु घटवत्तदभावात् । तथापि परस्प- राभावात्मकता कुत इति प्रश्नेऽपि अन्यतरविषयस्यान्यतरवि. धिनियमाभावेऽपि एकतरविधेरपरनिषेधनियामकत्वादिदमुत्तरम् । नहि प्रध्वंसविधौ न प्रागभावनिषेधः । तद्विधौ च न प्रध्वंसनि- षेधः । एवंसति ध्वंसोऽपि नश्येत् , कृतकत्वात् । प्रागभावोऽपि जायेत, नाशित्वात् । उन्मज्जनापत्तेश्चिरमिह निहतत्वात् । अ. न्यथा तु प्रकृतेऽपि न समाधिरिति चेत् । न । असंभवद्विरुद्ध: न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् परस्परविरहरूपत्वं यथा गोत्वगोत्वात्यन्ताभावयोः प्रकृते तु घर. तध्वंसतत्प्रागभावानामुभयोभयविरोधित्वान्न तथेत्यर्थः । परस्परा. भावात्मकता कुत इति । परस्पराभावात्मकताव्यवहारः कुत इति ध्वंसा. दीनामिति प्रश्नार्थः । परस्परविरहव्याप्यत्वनिबन्धन इत्याह अन्यतः रेति । एतदेवाह नहीति । तर्हि नीलपीतादावपि तथा स्यादिति चेत् । न । अभावत्वे सतीति विवक्षितत्वात् । उन्मज्जनापत्तेरिति । अन्योन्यवि. रोधिसत्वकाले कथमन्योन्योन्मज्जनं स्यादित्युक्तत्वादित्यर्थः । तथा. व घटवलस्यापि घटविरोधित्वान्न तदा तदुन्मज्जनमिति भावः। अन्यथेति । घटध्वंसकालेऽपि तथासति प्रागभावोन्मजनं स्यादेवेति प्रकृतेऽपि न समाधिरित्यर्थः । असंभवदिति । प्रध्वंसप्रागभावयोरकत्वेन प्रत्यभिज्ञानान्न नायोत्पादो, तयोरनुमाने च भावत्वमुपाधिरित्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाश धावित्यर्थः । एकेति । यत्र द्वयोरेव मिथो विरोधस्तत्र तथा, अवेक. स्योभाभ्यां विरोध इत्यर्थः। घटवदिति । यथा घटे सति प्रागभावो ना. स्ति तथा प्रध्वंसे सतीति तस्यापि विरोधित्वादिस्यर्थः। एवंसतीति। धंसस्योत्पत्तिमत्त्वे प्रागभावस्य नाशित्वे सतीत्यर्थःगन चैवं घटप्रध्वं- सनाशकाले घटोन्मजनमेवं तत्र प्रागभावोत्पत्तेः पूर्व घटः स्यादित्याह उन्मज्जनेति । ध्वंसध्वंसस्यापि घटविराधित्वादेवं प्रागभावप्रागभाव- स्थापीत्यर्थः । अन्यथेति । प्रागभावस्य घटावंसोभयविरोधित्वेऽपि घट- अवखे जाते तत्प्रागभावोन्मज्जनापरित्यर्थः । असम्भवदिति । प्रत्य. ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५७३ धर्मासंसर्गप्रत्यभिज्ञानप्रतिक्षिप्तत्वादनुमानानां लाघवाच्च । पूर्वो- तरावधिरहितस्तु संसर्गप्रतियोगिकोऽभावोऽत्यन्ताभावः । न्यायलीलावतीकण्टाभरणम् लाघवाचति । बहूनां ध्वंसानां घटे विरोधित्वाभ्युपगमे गौरवं स्यादित्यर्थः । पूर्वोत्तरेति । प्रागभावव्यावृत्त्यर्थम् उत्तरेति, ध्वंसव्यावृत्त्यर्थम् संसर्गप्रतियोगिक इति, अन्योन्याभावव्यावर्तनाय चान्योन्याभावेति पदं देयम् । न्यायलीलावतीप्रकाशः भिज्ञानात्पूर्व चिरकालीनयोर्वसप्रागभावयोरभेदसिद्धौ उभयो शो. त्पत्त्यनुमान बाधितमित्यर्थः । साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकं भाव. त्वमुपाधिः सन्नपि स्फुटत्वानोक्तः। लाघवात कल्पनालाघवादपि तयोरक्यं सिद्धमित्यर्थः । पूर्वोत्तरेति । पूर्वोत्तरेत्यनेन ध्वंसप्रागभाक्यो. ावृत्तिः, संसर्गत्यनेनान्योन्याभावस्य । ननु घटसंसर्गः पटो न भवतीत्यवान्योन्याभावेऽतिव्याप्तमिदम् । न च संसर्गाभावत्वे संतीति विशेषणीयम, तदनिरुक्तः। न च प्रतियोगिवृत्तिरभावोऽत्यन्तामाव: नित्यत्वात्यन्ताभावतिव्याते: प्रमेयत्वव(१)नित्यत्वस्य स्वात्मन्य. पिवृत्तः, अन्यथा नित्यत्वाभावकाले व्योमादेरनित्यतापत्तेः। न.च मित्यत्वमनेकमननुगमात् । अत्राहुः। सदातनः संसाभावोऽत्यन्ता. भावः, संसर्गाभावश्च संसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिकोऽभावा, घटसंसर्गः पटो नेत्यत्र तुसंसर्गप्रतियोगिकत्वेऽपि तादात्म्यं प्रतियोगितावच्छेदक न तु संसर्गः । अस्मपितृचरणास्तु प्रतियोग्यधिकरणयोः संसर्गमा. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः गौरवादिति भावः। ध्वंसप्रागभावयोरिति । ध्वंसयोः प्रागभावयोश्चत्यः थः । नाशोत्पत्तीति । नाशानुमानमुत्पत्यनुमानं च यथासंख्यमन्वयः । मूले च बहुवचनं द्वित्वाभिप्रायमेवेति भावः । तस्येति । नित्यत्वस्येत्यर्थः । अननुगमादिति । तथावानुगतप्रती. तस्यैकत्वसिद्धिरिति भावः। ननु संसर्गस्य न प्रतियोगिताव. उछेदकत्वं सर्वत्र तथासति संसर्गी नेति सर्वत्र प्रत्ययांपत्तेरित्यरचे. त्या ': (१) विवृतिकारमतेनात्र 'वत्तस्य' इति पाठो बाध्यः ।

·५७४ न्यायलीलावती ननु गवात्मनाऽश्वाभावोऽप्यत्यन्ताभाव एच, निरवधित्वात् । तदपार्थकं संसर्गप्रतियोगित्वम् । यथा एक एव ध्वंसो भावा- भावनिषेधात्मा न भिद्यते तथात्रापि न्यायस्य तुल्यत्वात् । त. कुतोऽभावस्य चातुर्विध्यमिति चेत् । न । अन्योन्याभावस्य निषेध्यसमानदेशकालत्वात् । तस्य तु तदभावात् । अर्धरक्ते समानदेशकालत्वं भावाभावयोरिति तस्यापि पश्चमाभावत्वम् । अस्य वा वैधर्मास्याप्रयोजकत्वेऽभाववैविध्यमिति चेत् । न । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् अपार्थकमिति । अव्यावर्तकमित्यर्थः । भावाभावेति । घटतत्प्रा. गभावनिषेधात्मा नेत्ययः । अत्रापाति । तादात्म्यनिषेधात्मा सं. सर्गनिषेधात्मा च एक एवाभाव इत्यर्थः । अन्योन्याभावस्येति । समानदेशत्वमात्रे वक्तव्ये समानकालत्वाभिधानं सम्पाताया. तम् । तस्य विति । अत्यन्ताभावस्येत्यर्थः । प्रतियोगिवृत्तिर- भावोऽत्यन्ताभाव इति तु न लक्षणम् । नित्यत्वात्यन्तामा पाव्याप्तेः, तस्य च तत्रावृत्तेः, नित्यत्वस्यापि नित्यत्वात् , तदनि- त्यत्वे नित्यानामनित्यत्वापत्तेः । ननु संयोगात्यन्ताभावस्य नान्यो. न्याभावत्वं संसर्गप्रतियोशिकत्वात्, नात्यन्वाभावत्वं प्रतियोगिस. मानदेशवात् , तथा चासौ पंचमो वा स्यादप्यन्योन्याभावात्यन्ता न्यायलीलावतीप्रकाशः रोप्य यो निषेधः स संसर्गाभावः, घटसंसर्गः पटो नेत्यत्र तु संसर्गो नारोग्यते, किन्तु तादात्म्यमित्यनयोर्भेदः । पूर्वपश्येवाह यथैक एवेति । यदा तु अन्ते चेदिति पाठस्तदा सुगम एव । संयोगाव्याप्यवृत्तित्वमाश्रित्याह अर्द्धरत इति । प्रतियोगि- समानदेशकालतया तस्यात्यन्ताभाववाभावात्, संसर्गप्रति. म्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः राह अस्मत्पितृचरणास्विति । प्रतियोग्यधिकरणसंसर्गविषयतया यस्या. रोपवमित्यर्थः। तेन प्रतियोगिनमाधिकरणे समारोप्येत्ययों न ल. भ्यते अत एव चिन्तामणौ तथैवास्ति । ताहशारापजन्य तावच्छेद व स्वाभावाभावत्वमेवेति दिक् । निषेधः निषेवप्रत्यया, स तद्विष.

·भ्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५७५ तत्रावच्छेदकस्य सत्त्वात् । अवच्छेदकस्य भावैकनियमेन न भेदो, नियमेन पुनः समानदेशत्वम् , अवच्छेदकान्तरोपादाने त्वनव- स्थितिरिति चेन्न । युगपद्भावाभावयोरप्रतीतिरेव । एकस्य देशका- । . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् भावयोलक्षणं नवाच्यमित्याह अर्धरक्तेति । तति । अवच्छेदभेदेन प्र. तियोगिसमानदेशत्वाभावादसावत्यन्ताभाव इत्यर्थः। अवच्छेदकस्यति । यद्यवच्छेदको व्याप्यवृत्तिस्तदा तदतोपि न देशभेदः, अनियम तस्या- प्यव्याप्यत्तितायां पुनः समानदेशत्वमेवावच्छेदकभावाभावयास्तत्रा- प्यवच्छेदकान्तरकल्पनेऽनवस्थेत्यर्थः। संयोगतदत्यन्ताभावयोयोध्या वृत्तितामभ्युपेत्याह युगपदिति । नहि तत्रैव संयोगः प्रतीयते तत्रैव तदा भावोपि, किन्तु संयोगोऽवयविनि तदभावस्ववयवे प्रतीयते। न चैवं संयोगोप्यवयववृत्तिः स्यादिति वाच्यम् । तथासति तस्य परमाणुप. र्यन्तमपसारणेऽतीन्द्रियतापत्तेः । न चैवमभावेपि स्यादिति वाच्यम्। प्रतियोगिपरतया ह्यभावप्रतीतिर्न स्वभाव एव तत्र प्रतियोगिप्रती. तिरिति । संयोगातीन्द्रियतायामुभयोरप्यतीन्द्रियत्वं प्रसज्येत, अ. न्यायलीलावतीप्रकाशः योगिकतया चान्योन्याभावत्वाभावादित्यर्थः । तति । यदवच्छेदेन प्रतियोगी तदवच्छेदेनात्यन्ताभावासस्वादित्यर्थः । अवच्छेदकस्येति । भावैकनियमेनाधिकरणेऽवच्छेदकस्य भाव एव नाभाव इत्येवंरूपेण न भेदो भावाभावव्यवस्थापकावच्छेदेनात्यन्तामावासत्त्वादित्यर्थः । अवच्छेदकस्यैकत्राधिकरणे भावाभावसस्वेनावच्छेदकभावाभावयारेवे समानदेशत्वमित्यर्थः । संयोगस्याव्याप्यवृत्तित्वमनभ्युपगम्य समा. धत्ते युगपदिति । क्रमेणेति । तथा च संयोगाभाव उपाध्याश्रय एव । नचैवं संयोगोऽप्युपाध्याश्रय एव स्यात्, संयोगस्याऽवच्छेदकेना- भ्यथासिद्धौ परमाणुविश्रान्तेरतीन्द्रियत्वापत्तरिति भावः। अवयवि. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः याभाव इत्यर्थः। पूर्वपक्ष्येवेति । प्रतियोगिकत्वमित्यनन्तरमिति चेदि- ति पाठपक्षे अंते चातुर्विध्यमित्यनन्तरम् । अवयविनाति । घटादौ द्वाव. फ्यवच्छेदकेनान्यथासिद्धौ तवयवस्य स्थूलतया तत्रातीन्द्रियत्वा- ·५७६ न्यायलीलावती : । क पुरुषभेदेन उपलम्भानुपलम्भयोरसिद्धेः । क्रमेण प्रतीतिरुपा- धिभेदसाहित्येनैव । उपाधिभेदसाहित्यान्तरेण चैकत्र भावाभा- वौ विरुद्धाविति सर्वत्र दृष्टम् । अत्र तु तदभावादविरुद्धौ भवि- ष्यतः । तादात्म्यप्रतियोगिकोऽन्योन्याभावः । तदसिद्धम् । तत्र न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् भावातीन्द्रियत्वे तु न काचित्क्षतिर्विनिगमकसत्त्वात् । संयोगस्ता. वदवयविन्येव तदत्यन्ताभावस्त्वनुभवबलादवयव इति भावः । सि. द्धान्तविरोधभयेन पुनरव्याप्यवृत्तित्वमेव तयोराह उपाधिभेदेति । अ. वच्छेदभेदमादाय तावेकत्रैव वर्तते । यत्र तु नावच्छेदभेदस्तत्र वि. रोधोऽत्र तु तदभावादुपाधिभेदस्य विरहाभावादविरुद्धौ समाना: धिकरणौ. भविष्यत इत्यर्थः । तादात्म्येति । तादात्म्यावच्छिन्नप्रति. न्यायलीलावतीप्रकाशः नि संयोगतदभावौ द्वावयवच्छेदनान्यथासिद्धाविति द्वावयव. यविनि न स्यातामित्यव्याप्यवृत्तिरेव संयोग इत्याशयेनाह उपाधिभे. देति। तादात्म्येति। ननु तादात्म्यप्रतियोगिकसंसर्गाभावेऽतिव्यापकमिदं, तादात्म्ये च न द्वयोरभेदस्तस्याप्रसिद्धः, प्रसिद्धी वा न भेदः, नापि स्वरूपमेकत्वं वा, अभावान्तरस्यापि तत्प्रतियोगिकत्वात् । नापि प्रतियोगिसमानदेशकालोऽभावोऽन्योन्याभावः, देशकालशुन्यान्योन्या. भावेऽव्याप्तः, धर्मात्यन्ताभावेनैवोपपत्तौ भेदे मानाभावश्च, 'सविशेष. णे ही तिन्यायेन घटायं नेति धर्मस्य निषेधात्, कथमन्यथा कठपु. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः पत्तरभावादिति भावः। नापि प्रतियोगीति । प्रतियोगिसमानदेशत्वे प्रा. गभावादावतिव्याप्तिः प्रतियोगिसमानकालत्वे चात्यन्ताभावत्वे अ. तिव्याप्तिरित्युभयमुपात्तम् । देशकालशून्येति । दिक्कालान्यान्योभाव इत्यर्थः। न च दिकालयोरपि प्रतीतिबलादात्माश्रयमवधूय दिशि काले च वृत्तिरेव तदन्योन्यामावयोरपि प्रतीतिबलादितीयमच्या तिरयुक्ता, तथापि देशपदं दिक्कालातिरिक्तदेशपरमेव वाच्यमन्य- थास्यन्ताभावातिव्याप्तस्तथालतीदं दूषणम्, एवञ्च देशकालेरयत्र कालपदं संपातायातमित्यवधेयम् । धर्मेति । प्रतियोगितावच्छेदक. धर्मत्यर्थः । कथमन्यथेति । कठपुत्रविशेषान्यत्वे परिच्छिन्ने विशेषे का 1 ·भ्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५७७ । मानाभावात् । भिन्नबुद्धिरिति चेत् । न । तदभावेऽपि घटतदभाव- योभिन्नबुद्धिदर्शनात् । तत्र स्वरूपालम्बनमिति चेत् । न । भावेष्य पि तुल्यत्वात् । अारोप्यते तत्राप्य(१)भाव इति चेत् । न । अभा- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् योगिक इत्यर्थः । इदमिदं न भवति नेदमिहेति प्रतीतिभेदकृत एवा. नयोर्भेद इति भावः। तदभावपीति। अन्योन्याभावत्वाभावेपीत्यर्थः । नह्यभावेऽभावान्तरं वर्तते तथा सत्यनवस्था स्यादिति भावः । आरोप्यत इति । घटो घटाभावो न भवति इत्यारोपितान्योन्याभावनि. बन्धनेयं प्रतीतिरित्यर्थः। अन्योन्याभावश्चेत्तत्रारोपितस्तदाभावस्य न्यायलीलावतीप्रकाशः त्रान्यविशेषत्वेन परिच्छिन्ने कठपुत्रविशेषभ्रमः तदन्योन्याभावपरि. च्छेदात । कथं वा नायं कठपुत्र इत्यग्रे बाधकम् १ प्रागेव तद्भदपरि- च्छेदात् । सर्वकठपुत्रान्यता न परिच्छिन्नेति चेत् । न । सर्वपदस्यापि तत्तद्यक्तिवचनात, न ह्यन्या कठपुत्रः धर्माभावालम्बनत्वेन तु तदन. हानायं दोषः। मैवम् । तदन्यकठपुत्रीनश्चये सम्भावनायां वा भ्रमात, अग्रे बाधकमपि तदन्योन्यामावग्रहात्, अन्यथा तु भ्रमाद्यभाव एव, घटोऽयं नेति धर्मिणः प्रतियोगित्वग्रहात्, बाधकं विनतदनादरेऽति. प्रसङ्गात्, धर्म्यभावग्रहेऽपि धर्मात्यन्ताभावग्रहसम्भवाश्च । लक्षणं न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः ठपुत्रत्वे न भ्रम इत्यर्थः। तदन्यकठपुत्रेति। तद्धर्मावच्छिन्नान्योन्याभा- वग्रहस्य तद्धर्मप्रकारकभ्रमाविरोधितया कठपुत्रत्वावच्छिन्नान्योन्या. भावाग्रहाश्रम इत्यर्थः । अन्यस्य कस्यचन कठपुत्रत्वेन भ्रमविष. यस्याभेदस्तत्रारोप्यते तदन्योन्याभावग्रहादित्यर्थ इत्यन्ये । अन्यथेति। प्रागेव सामान्यान्योन्याभावपरिच्छेदेऽन्यस्य कठपुत्रत्वेन भ्रमामा- वो वेत्यर्थः । धर्मिण इति । तथाच प्रतीतिलैक्षण्यादेवोभयोर्भेद इत्यर्थः । ननु तयोर्भेदे तदन्योन्याभावग्रहकाले तद्धर्मात्यन्ताभावसंशयः स्या दत आह धर्म्यभावेति । तथाच तुल्यसामग्रीकत्वेन धर्मात्यन्ताभाव- स्थापि तदा ग्रहान्न संशय इति भावः । क्वचिद्धर्माभावेति पाठस्तत्रा- (१) अपीति नास्ति मु० पुस्तके । ७३न्या.

·न्याथलीलावती वस्यारोपितत्वे तत्प्रतियोगिनो भावस्य सत्तापत्तेः । उभयनिषेधे च विरोधापत्तेरिति चेत् । मैवम्(१)। अतिरेकिणोऽनवस्था(२). न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् घटतादात्म्यस्य सत्वं स्यादित्यत आह अभावस्येति । ननु घटतदभाव. योरन्योन्याभावो नास्तीति बाधकप्रत्ययेन भवितव्यं, तथाचान्यो- न्यायलीलाबतीप्रकाशः तु तादात्म्यावच्छिन्नप्रतियोगिकाभावत्वम् , तादात्म्यं चैकवृत्तिधर्मः, संसर्गाभावे वनेकवृत्तिना धर्मेण संसर्गेण प्रतियोगितावच्छिद्यते। अ. नेकवृत्तित्वं तु स्वसमानाधिकरणधर्मविरोधिधर्मसामानाधिकरण्यम्। यत्र तु प्रतियोगितावच्छेदकमधिकरणे समारोप्य नियतनिषेधावगमः सोऽन्योन्याभाव इति तत्त्वम् । अभावस्यारोपितत्व इति । घटतदभावयोः परस्परविरहात्मकतयाऽन्योन्याभावस्यारोपितत्वे प्रतियोगिनो भा. वस्य तादात्म्यस्य सत्त्वाधत्र घटाभावस्तत्र घटस्य सत्तापरित्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः न्योन्याभावग्रहस्य धर्मात्यन्ताभावग्रहत्त्वस्वीकारेऽपि तस्य तस्य घटादिरूपस्य धर्मस्थात्यन्ताभावग्रहसम्भवादित्यर्थः । तथा च तवा. पितेन तेन रूपेण सर्वघटात्यन्ताभावग्रहे भूतले घटभ्रमो न स्यादि. ति तुल्यमित्यर्थः । एकवृत्तिधर्म इति । अव्यासज्यवृत्तिघटत्वादिकमिः त्यर्थः । अनेकवृत्तित्वमिति । यद्यपीदं घटत्वेऽपि गतं तत्समानाधिकरण. नीलाविरुद्धशुक्लादिसमानाधिकरणत्वात् तस्य, तथापि प्रतियोगि- तावच्छेदकधर्मविरुद्धाधिकरणतावच्छेदकधर्मसामानाधिकरण्यमेव पारिभाषिकं घटत्वादिव्यावृत्तमनेकवृत्तित्वमिह विवक्षितम् । प्रति योगिनमित्यादिकमर्थगत्या प्रागुक्तमेव स्फुटप्रतीत्यर्थमात्रानुदितम् । ननु न तादात्म्यस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वं किन्त्वारोप्यससंगत्वमि. त्यपरितोषादाह यत्र स्विति । प्रतियोगितावच्छेदकस्यारोपः संसर्गतया द्रष्टव्योऽन्यथाऽऽरोप्य निषिध्यते इति सिद्धान्तव्याकोपादित्यवधेयम् । यत्र घटाभाव इति । यद्यपि भावस्य तादात्म्यस्येत्येव मूलार्थस्तथापि (१)न अतिरोकिण इति प्रा०पू० पाठः। (२) अनवस्थानषित्वात् मु पु० पाठः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५७९ दुषितत्वात् । नास्तीतिबुद्धेरारोपिताभावालम्बनत्वात् आरोपि. तान्णेन्याभाव संसनिपेधव्यवहारस्य घटतदभावाभ्यामेव कर- णात् सम्बन्धवत् । यथा सम्बन्धस्वरूपमेव सम्बन्धारोपात्स. म्बन्धमवभासते सम्वन्धान्तरारोपेऽपि स्वरूपमेव नियामकं तथा त्राप्यविरोध इति सिद्धं चातुर्विध्यम् । इति अभावः ॥ भ्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् न्याभावसंसर्गाभावोऽधिकः सिद्ध इत्यत आह आरोपितेति । घटः तदभावयोर्भेदबुद्धिरारोपितान्योन्यामावनिबन्धनेत्यत्र दृष्टान्तमाह यथेति । दृष्टा हि सम्बन्धे सम्बन्धबुद्धिरारोपितसम्बन्धनिबन्धनेत्य- थः ॥ अभाव: ॥ न्यायलीलावतीप्रकाशः उभयेति । उभयनिषेधे घटात्मकत्वघटान्योन्याभावाधिकरणत्वयोनिः षेधे, विरोधो भावाभावाभ्यां तृतीयकोटेरमावादित्यर्थः। अतिरेकि णोऽधिकरणादभावाद्भिन्नस्य तस्याभावस्येत्यर्थः । न च घटाभावे पटो नास्तीति बुद्धिस्तत्र मानमित्याह नास्तीति । ननु यस्य यत्राभा- वस्तत्र तस्यारोप इति नियमादन्योन्याभावारोपस्तत्रैव स्याद्यत्र त. दभावस्तथा चान्योन्याभावे तदारोपः कथमभावान्तरं विनेत्यत आह आरोपितेति । आरोपितो योऽन्योन्याभावस्तस्य यः संसर्गस्तस्य यो निषेधव्यवहारः स आरोपविषयेणैवाभावेन क्रियते आरोपेऽप्यारोप्या. भाव एव प्रयोजक, स चात्रारोपविषय एव, अभावान्तरं तु नात्र तन्त्र- मित्यर्थः । सम्बन्धवदिति । यथा सम्बन्धान्तरेऽनवस्थानात्सम्बन्धान्त न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः घटाभावयोस्तादात्म्येऽपि को दोष इति यदि ब्रूयात्चत्रेदमुकं घटात्म- करवेति । घटतदभावयोरिति शेषः। नास्तीति । तथा च तत्तुल्यन्याय. तया घटांभावेऽपि घटान्योन्याभाव आरोपित इत्यर्थः । अत्र शङ्कते ननु यत्रेति । आरोपविषयेणैवाभावेनेति । घटाभावेनेत्यर्थः । तथाच घरामा. वस्थाधिकरणत्वव्यावर्तकतया घटस्थाधिकरणकोटिप्रवेशेन घटत. दभावाम्यामिति मूलमुपपादनीयमिति भावः । स चात्रारोपविषय एवेति । यद्यपि घटाभावे पटो नास्तीति प्रतीते क्लसपटाभावेनैवोपपचौ ना.

·न्यायलीलावती तत्र दुःखात्यन्ताभावोऽपवर्गः। ननु चा(१)द्वैततत्वसाक्षात्का- रात् अविद्योपनीतप्रपञ्चप्रत्ययबाधे जगराधप्रत्ययात् स्वप्रत्यय वदद्वैतानन्दसाक्षात्कारा मुक्तिरिति मन्यन्ते । मैवम् । मानामा- वात् । श्रुतिरत्र मानमिति चेन्न । बाधितत्वात् । ब्रह्मसंवेदनेऽपि न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तत्रेति । अभावेषु मध्ये इत्यर्थः। दुःखात्यन्ताभाव इति । 'दुःखेना- त्यन्तं विमुक्तश्चरति' इति श्रुतिप्रामाण्यात, स चानात्मादिनिष्ठ एवा. स्मनि प्रार्थ्यते सम्बद्धः क्रियते । सम्बन्धश्च तस्य समानाधिकरण. समानकालीनदुःखप्रागभावासहवृत्तिदुःखध्वंस एव, तस्मिन्सत्येव 'शुको मुक्तः प्रह्लादो मुक्त' इति व्यवहारदर्शनात । स चात्यन्ताभा. वः स्वनिष्ठदुःखप्रतियोगिक एवेति प्रतियोगिविकल्पावसरः । एक दण्डिमतमुत्थाप्य दूषयति ननु चेति । अद्वैतानन्दसाक्षात्कारस्येदानी मपि सत्त्वान्मुक्तिप्रसङ्ग इत्यत उक्तम् प्रपञ्चप्रत्ययबाध इति । तद्वाध्य. ताप्रयोजकमाह अविद्योपनीतेति । अपरिसमाप्त एव वाक्ये दृष्टान्तमाह जागरायेति । मानाभावादिति । ब्रह्मण आनन्दरूपतायां प्रपञ्चमि- थ्यात्वे च मानाभावादिति । श्रुतिरिति । 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म' इत्यादि. न्यायलीलावतीप्रकाशः रानजीकारेऽपि सम्बन्धः सम्बन्ध एव भासते सम्बन्धान्तरारो. पादित्यर्थः। तत्रेऽत्यभावचतुष्टयमध्ये । 'दुःखेनात्यन्तं विमुक्तश्चरती'त्यभावत्वेन मोक्षश्रवणादिति भावः। अद्वैतेति । ब्रह्माद्वैतसाक्षात्कारादविद्यानिवृत्ती विज्ञानसुखात्मक आत्मा केवलोऽपवर्ग वर्तत इति वेदान्तिन इत्यर्थः । श्रुतिरत्रेति । अत्र ब्रह्माद्वैते, एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चने'- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः धिकरणात्मकत्वं न हि तत्राप्यनवस्थादिकं बाधकम् , तथापि योऽभा. वाधिकरणमभावमात्रमेव न प्रतिपद्यते तन्मतमवलम्व्येदं सर्वमुक्तम् । वृत्तिरूपसाक्षात्करस्य मुक्तित्वे स्वतः पुरुषार्थत्वविरोधादन्यथा तात्पर्यमाह ब्रह्माद्वैतेति । श्रुतेः . प्रक्रान्तत्वाल्लिङ्गासनतिरित्यन्यथा (१) चकारो नास्ति मुक पु० 1.:.

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५८१ प्रपञ्चप्रत्ययस्य सत्त्वात् । ब्रह्मसंवेदनमिदानीं नास्तीति चेत् । न । नहि ब्रह्म संवेदना(न)न्तरवेद्यम् । न च ब्रह्मस्वरूपमिदानी नास्तीति । श्रुतिवाक्यजो विशिष्टब्रह्मानुभवो नास्तीति चेत् । न । तस्याप्यनुभवरूपस्य ब्रह्मरूपानतिरेकात् । ब्रह्मणोऽभिनत्वेन क- ल्पिताऽनुभवो नास्तीति चेत् । न । कल्पितस्यासत्त्वेन कल्पनात्वेन वा अबाधकत्वात् । अद्वैतश्रुतेश्च द्वैतावमासिप्रत्यक्षविरोधेन(१) ग्रावप्लवनश्रुतिवदुपचरितार्थत्वात् । अध्यक्षमविद्यात्वेन न तस्या बाधकमिति चेत् । तुल्यं प्लवनेऽपि । किं चास्याऽविद्यात्वम् । - न्यायलीलावतीकण्टाभरणम् श्रुतिरित्यर्थः । बाधितत्वादिति । भेदग्राहिप्रत्यक्षबाधितत्वादित्यर्थः । ब्रह्म संवेदनपीति । ब्रह्मणः स्वप्रकाशस्येदानीमपि सस्वादित्यर्थः । इदानीमि- ति । संसारदशायामित्यर्थः । प्रकाशत्वात् नित्यत्वात् इदानीमपि तत्लवमाह नेति । श्रुतिवाक्यज इति । श्रवणानन्तरमुपनिषज्जनितेन ब्रह्मानुभवेन प्रपञ्चबाधः स चेदानी नास्तीत्यर्थः । तस्येति। स्वातिरेके तु द्वैतापत्तिरिति भावः । अविद्यादशायां श्रुतिजन्यत्वेन कल्पितो. योऽनुभवः स नास्तीत्याह ब्रह्मण इति । असतो न बाधकत्वं न वा क. ल्पनाया इत्याह असत(२)इति । ननु तथाप्यद्वैतपराणां प्रामाण्याद्वैतं सिद्धमेवेत्यत आह अद्वैतेति । उपचरितार्थत्वादिति । मुमुक्षुभिरेकब्रह्मैव ध्ये. यमित्यत्र तासां तात्पर्यादित्यर्थः। तस्या इति । अद्वैतश्रुतेरित्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशः ति श्रुतिर्मानमित्यर्थः । योग्यताशानं शाब्दधीहेतुः, सा च बाधकामा- वरूपात्र नास्ति साक्षात्कारं प्रति शरीरादेर्जनकत्वान्मोक्षे तद्वाधस्य बाधकमानस्य सस्वादित्याह बाधितत्वादिति । नापि ब्रह्मसंवेदनं प्रपञ्च बाधं प्रति जनकमित्याह ब्रह्मसंवेदनेपोति । नहीति । ब्रह्मणो शानरूपतया स्वप्रकाशत्वाचस्य चेदानीमपि नित्यतया सत्त्वाचा वाधादित्यर्थः । उपचरितेति । मुमुक्षुणान्यद्विहायात्मवाद्वितीयो भावनाय इत्येवंपर- (१) विरोधादिति प्रा० पु. पाठः। ... (१) शंकरमतनाव मूले कल्पितस्यासतः कल्पनात्वेनेति पाठो बोध्या। - .

·प्यायलीलावती अद्वैतानुभवविरोधित्वमिति चेत् । न । द्वैतानुभवविरोधित्वेन त- स्यैव किं नाविद्यत्वम् । अयनसिद्धत्वमिति चेत् । न । यत्नसि- द्धस्यापि शोकातुरतनयसाक्षात्कारस्याविद्यात्वात् । अयनसिद्ध स्य च तनयाभावसाक्षात्कारस्य विद्यात्वदर्शनात् । विचारासहत्वम- विद्यात्वमिति चेत् । न । अनुभवेन विरोधिना विचारस्यैव कृ. शानोरनुष्णत्वानुमानवदाभासीकृतत्वात् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तुल्यमिति । तर्हि ग्रावाणः प्लवन्त इत्यपि श्रुतिरध्यक्षेण न बाध्येतेत्यर्थः। अस्येति । भेदानुभवस्येत्यर्थः। तस्यैवेति । श्रुतिजन्यानुभवस्येत्यर्थः । द्वैतानुभवस्यायत्नसिद्धत्वादविद्यात्वं श्रुतिजन्यानुभवस्य तु तत्तदुप. निषत्परिशीलनपरिश्रमजन्मनो यत्नसिद्धत्वेन विद्यात्वमित्याह अय. स्नेति । यत्नायत्नसिद्धत्वं विद्यात्वाविद्यात्वे प्रति न तन्त्रमित्याह यान- सिद्धस्यापीति । घटपटौ भिन्नाविति घटपटमेदमात्रधिया तत्रैवाद्वैतश्रु. तिरपसारणीया क्रमेण तु तदितरसकलपदार्थाद्वैतं बोधयन्त्या श्रु. त्यापि धीर्बाधनीयेति विचारासहत्वमित्यर्थः। घटपटौ भिन्नाविति प्रत्यक्षे जाग्रति सर्वमभिन्नमित्येव धीः श्रुत्या जनयितुं न शक्यत्याह अनुभवेनेति । न्यायलीलावतीप्रकाश स्वादित्यर्थः । तस्या अद्वैतश्रुतेरित्यर्थः । तस्यैवेति । श्रुतिवाक्यजानुभ- वस्येत्यर्थः । विरोधित्वस्याविशेषादिति भावः । शोकातुरेति । यत्तन. यशोकातुरोऽसौ तत्तनयसाक्षात्कारः स्वप्नादावविद्येत्यर्थः । वस्तुतस्तु स्वप्रकाशसुखात्मकब्रह्मणो नित्यत्वेन मुक्तसंसारिणोरविशेषप्रलङ्गः पुरुषप्रयत्नं विना तस्य सत्वादपुरुषार्थत्वं च। नचाविद्यानिवृत्तिः प्रय- नसाध्या, तस्याः स्वतोऽपुरुषार्थत्वादिति भावः । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः व्याचष्टे श्रुतिवाक्यानुभवस्येति। तस्या अपुरुषार्थत्वादिति । यद्यप्यविद्यानिवृ. तिविशिष्टस्यानन्दस्वरूपात्मनः पुरुषार्थत्वं, तत्र च विशेषणं समा- दाय कृतिसाध्यत्वं विशेष्याङ्गमादाय निरूपाधीच्छाविषयत्वमवि- बदमेव, तथाप्येकावच्छेदेनोभयधर्मसत्वं पुरुषार्थताप्रयोजकमन्यथा ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोनासिता ५८३ जीवानामविद्यादिसमस्तोपाधिनाशे चिदानन्दब्रह्मस्वरूप स्वापत्तिर्मुक्तिरित्यन्ये । न । जीवानां दुःखादिवत् ज्ञानात् मुखाच भेदेन प्रतीयमानत्वात्(१)। अन्यथा दुःखरूपत्वस्यापि प्रसङ्गात दुःखमहमिति नानुभव इति चेत् । नाहं सुखमिति तुल्यम् । स. कलदुःखरहितत्वं सुखत्वमिति चेत् । न । अशेषसुखरहितत्वं दु:- खत्वमित्यत्रापि तुल्यत्वात् । वस्तूनां परप्रकाश्यत्वनियमेन ज्ञातुः स्वप्रकाशनविरोधात् । अन्यथा दुःखादेरपि स्वप्रकाशतापत्तिः । चिद्रूपोऽहपित्यनुभवोऽस्तीति चेत् । न । ज्ञानाधारस्य चिच्छ- ब्देनाभिधानात् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् भास्करीयं मतमाह जीवानामिति । परमात्मनि जीवात्मलयो मुक्तिः, लयश्च लिङ्गशरीरापगमः, लिङ्गशरीरं चैकादशेन्द्रियाणि पञ्चमहा- भूतानि सूक्ष्ममात्रया संभूयावस्थितानि, स्वस्वदुःखावच्छेदकानि इत्यर्थः । जीवानां ज्ञानसुखात्मकरणमनुपपन्नमित्याह जीवानामिति । सकल दुःखरहितत्वादेव तत्र सुखत्वोपचार इत्याह सकलेति। किञ्च ज्ञानात्मकत्वमपि नात्मन इत्याह वस्तूनामिति । चिच्छब्देनेति । चेतयत. इति चिदिति च व्युत्पत्तिबलादित्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशः त्रिदण्डमतमाह जीवानामिति । आनन्दमयपरमात्मनि ज्ञानात्मलयो मोक्षः, लयश्च लिङ्गशरीरापगमः, लिङ्गशरीरं चैकादशेन्द्रियाणि पश्च. महाभूतानि सूक्ष्ममात्रयाप्यवस्थितानि सुखदुःखावच्छेदकानीत्यर्थः । जीवानामिति । अहं जाने अहं सुखीत्याद्यनुभवादित्यर्थः । वस्तुनामिति । मोक्षदशायां स्वातिरिक्तज्ञानस्य कारणबाधेन बाधात् स्वप्रकाश्यत्वं जीवानां वाच्यं, तश्च न, यद्वस्तु तत्परप्रकाश्यमिति व्याप्तेरित्यर्थः । वस्तुतो विवक्षितविवेकेन शरीगदिनाशः पुरुषसाध्यः, स चापुरुषार्थ एव । न चोपाधिनाशे सत्यौपाधिकजीवनाशोलया, ब्रह्मणो नित्यतया तदभिन्नस्य नाशानुपपतेरिति भावः। (१) प्रततिरिति प्रा० पु० पाठः।

·न्यायलीलावती नित्यमुखाभिव्यक्तिर्मुक्तिरित्यपरे । तन्न । सुखस्याभिव्य. तेर्नित्यत्वे असंसारप्रसङ्गात् । तयोः सम्बन्ध उत्पाद्य(१) इति चेत् । न । भावस्योत्पत्तिमतो विनाशित्वेन मुक्तस्यापि सुखासं. वेदनप्राप्तेः । संसारिसुखस्यापि तथात्वापत्तेः । सुखतज्ज्ञानयो- रुत्पन्नयोलसवदविनाशित्वमिति चेत् । न । भावस्योत्पत्तिमतो विनाशित्वनियमात् । तयोरेव प्रवाहनित्यत्वमिति चेत् । न । तद्वदेव देहादेरपि प्रवाहनियमस्वीकारप्रसंगात् । सुखस्य देहभो. ग्यस्वनियमात् । अन्यथा स्वर्गेऽपि देहविरहापत्तेः । न चात्र प्रमा- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् भट्टमतमाह नित्येति । तयोरिति । सुखतदभिव्यक्तयोरित्यर्थः । यथा जन्यत्वं विनाशित्वे न तन्त्रं ध्वंसस्याविनाशदर्शनात् तथा प्रमाणब- लाद्भावोपि जन्यः कश्चिदविनाशी स्यात् , तथाच श्रुतिरानन्दं ब्रह्मणो अपं तच्च मोक्षे प्रतिष्ठितमित्याह सुखतज्ज्ञानयोरिति । जन्यभावत्वं विना. शित्वं प्रति तन्त्रम्, निरुपाधिसम्बन्धशालिश्रुतिस्त्वन्यथोपपद्यते इत्याह भावस्येति । अन्यथेति । यदि सुखं देहिभोग्यमेवेति न नियम इत्यर्थः। न चात्रेति । नित्यसुखाभिव्यक्ती प्रमाणं नास्तीत्यर्थः । जीवन्मुक्तिद. न्यायलीलावतीप्रकाशः भावस्येति । न ह्यात्ममनोगेगस्तद्धेतुः अष्टादिनिरपेक्षस्य तस्या- जनकत्वात् । विषयमात्रापेक्षणे तु संसारितादशायामपि तदभिव्य- तिप्रसक्तिः। न च योगजो धर्मः सहकारी, तस्योत्पन्नभावत्वेन ना. शित्वे अपवर्गनिवृत्यापत्तेः । न च तस्यानन्तत्वादभिव्यक्तिप्रवाहो. प्यनन्तः, शरीर विना तदनुत्पत्तेः, तस्य सुखाभिव्यक्तिहेतुत्वे माना- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः घटस्य कृतिलाध्यत्वे पटस्येष्यमाणत्वे घटविशिष्टपटार्थ प्रवते. स्याशयेनेदमुक्तम् । तस्यादृष्टादीति । मुक्तिकालेऽष्टशरीराधभावादि. त्यर्थः । अनन्तत्वं न ध्वंसाप्रतियोगिस्वमुत्पन्नभावत्वादिति धाराक. मेणानन्तत्वं वाच्यं, तश्च न सम्भवतीत्याह-शरीरमिति । तस्येति। यद्य. (१) उत्पाधत इति मु.पु. पाठः।

·५८५ न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-लविवृतिप्रकाशोद्भासिता णमस्ति । आनन्दं ब्रह्मणो रूपं, तच्च मोक्षेऽपि(१) व्यज्यते इति चेत् । न । योगजधर्माविर्भूनकल्प कोर्टशतानुभवनीयासङ्घयसुख- प्रतिपादनपरत्वेनाप्युपपत्तेः । ननु दुःखाभावोऽपि मुक्तिन युज्यते । स हि न तावदुःख- प्रागभावः, अनादित्वेन तस्यासाध्यत्वात् । दुःखस्य चानाग- तस्योत्पत्तिप्राप्तेः । नापि दुःखध्वंसः । तस्य स्वतः सिद्धत्वात् । समस्तदुःखध्वंस इति चेत् । न । उत्पन्नदुःखसाकल्ये स्वतः सि. दत्वात् । उत्पन्नानुत्पन्नसाकल्ये विरोधात् । विद्यमानसकलदुःख. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् शायां सुखप्रवाहपरा पराश्रुतिरित्याह योगजेति । किञ्च आनन्दमि त्यानन्दवत्त्वमर्शाद्यचाऽभिधीयते, अन्यथा नपुंसकता न स्यात् । विद्यमानेति । हेतूच्छेदे पुरुषव्यापारादित्यर्थः ! अनागतानर्थानुत्पत्तिमिति । न्यायलीलावतीप्रकाशः भावाच्च । न च मोक्षार्थप्रवृत्तिरेव मानम्, दुःखहानार्थितयापि तदुप. पत्तरित्यर्थः । योगजेति । न चानुपपत्ति विना मुख्यार्थहानानुपपत्तिः उत्पत्तिनाशवतोऑनसुखयोरहञ्जानाम्यहं सुखीति स्वभिन्नत्वेनाऽनु भूयमानयोर्ब्रह्माभिन्नत्वसाधने बाधात् । किश्चानन्तमिति पदं श्रुतिः स्थं मत्वर्थीयाचप्रत्ययान्तमिति तेनानन्दवत्त्वं बोध्यते ब्रह्मणो,नाभेदः, अन्यथा तस्य नपुंसकलिङ्गत्वानुपपत्तिः। न च 'व्यत्ययो बहुलमि'त्य. नुशासनाल्लिङ्गब्यत्ययः, मानाभावादिति न तु मुख्यार्थहानमपीति द्रष्टव्यम् । दुःखस्य चेति । प्रागभावस्यावश्यं दुःखजनकत्वादित्यर्थः। प्राग. भावस्य साध्यत्वे प्रागभावात्पूर्व प्रागभावध्वंसयोरभावात् दुःखस- रवप्रसङ्ग इत्यपि मन्तव्यम् । स्वत इति । अयत्तसिद्धत्वादित्यर्थः । विद्या न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः पि योगजधर्मस्य भोगहेतुत्वं, तथापि मुक्तिस्थानाभिषक्तमुख्यामि व्यक्तितरसम्बन्धहेतुत्वे मानाभावोवेदस्य विशिष्टतदबोधकत्वादित्य थैः । नतु मुख्यार्थहानमपीति । आनन्दशब्दस्याश्रयवाचकत्वे या लक्षणा (१) अपि इति नास्ति प्रा० पुस्तके । ७४ न्या - ·५०६ ज्यायलीलावती । साधन(?)ध्वंसो मुक्तिरिति चेत् । न । दत्तफलानां निवृत्तेरयत्न. सिद्धत्वात् । अदत्तफलानां तु अनागतानर्थानुत्पत्तिमनभिसन्धाय निवृत्तेरसमीहितत्वात् । न हि निदाननिवृत्तिः स्वभावतः साध्या, क्लेशनाशेतरत्वात् । अनागतानुत्पत्तेश्च स्वतः साध्यताविरो. वात् । तच्चानर्थजातं मुमुक्षुसमवेतमन्यसमवेतं वा ? नायः । तथासति दुःखस्याऽवश्यं तत्रोत्पत्तावदत्तफलताविरोधात् । नेतरः । परदुःखनिवृत्तेः स्वात्मनि सिद्धत्वात् । दुःखान्नियतपूर्व भावित्वस्य तद्धेतुत्वस्य प्रमाणादवगमे दुःखस्य स्वात्मन्यवश्य- मुत्पादात् । अनुत्पत्तौ दुःखहेतुताग्राहकमानस्यामाऽऽसतापत्तेः । नापि दुःखात्यन्ताभावः । तस्येदानीं सत्त्वे सिद्धस्य साध्यता- न्यायलीलावतीकण्टाभरणम् अनागत दुःखानुत्पत्तिमित्यर्थः । नन्वनागतानुत्पत्त्यभिसन्धिरस्तु को दोष इत्यत आह अनागतेति । तस्यानादित्वेनानुत्पाद्यत्वादित्यर्थः । तच्चेति । यदि दुःखानुत्पत्तिमभिसन्धाय प्रवृत्तिरित्ययः । किं यो दुःखहेतुध्वंसाय मुमुक्षुः प्रवर्तते तस्य दुःखहेतुत्वं तदा दुःखं स्यादेव, न चेदुखं तेन जननीयं तदा न दुःखहेतुतेत्याह दुःखा. दिति । नापीति । मुक्तिरित्यनुषज्यते । परात्मवृत्तीति । आत्मनि स्वतःसि न्यायलीलावतीप्रकाशः मानेति । प्रायश्चित्तादौ दुःखसाधनध्वंलम्य पुरुषार्थत्वदर्शनादित्यर्थः। अदत्तफलानामिति । प्रायश्चित्तस्थले पापं नाश्यतां, तेन दुःखं मे माभू दित्यभिसन्धाय प्रवृत्तस्तस्य स्वतोऽपुरुषार्थत्वादिति भावः । तर्हि दुःखानुत्पाद एव पुरुषार्थोऽस्त्वित्यत आह अनागतेति । स्वत-स्वभा वतः। तच्चति । यदनुत्पत्तिमभिसन्धाय निवृत्ती प्रवर्तत इत्यर्थः । पर दुःखेति । अत्यन्ताभावरूपत्वात्तभ्या इत्यर्थः । अदतफलान्येव कर्माणि नश्यन्तीत्यत्र दूषणमाह दुःखानियतति । उत्पत्त्यायेति । भावस्योत्पत्तिमतो न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः प्रसक्ता सा नास्ति लुप्तस्याचप्रत्ययस्यैवाश्रयवाचकत्वादिति भावः । m (२) उतध्वस इति प्रा० पु० पाठः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-लविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५८७ विरोधात् । असच्चे दुःखाभावस्य स्वतो नित्यत्वे अत्यन्ताभा- वत्वव्याकोपात् । अत्यन्ताभावसम्बन्धः साध्य(१) इति चेन्न । उत्पत्त्यायसम्बन्ध(२)निवृत्ती मुक्तस्यापि संसारित्वापत्तेः । परा- समवृत्तिदुःखात्यन्ताभावस्य म्वनः पिद्धत्वात् , मुमुक्षुसमवेतदु.. खात्यन्ताभावस्य च(३) प्राक प्रध्वंसयोन्यतस्त्रान्तर्भावात् । येषां चात्यन्ताभावो दुःखानां तेषामध्यक्षानुमानागमप्रभवस्मृत्यगोच राणामभावनिरूपकतानुपपत्तिश्च । यावदनागत दुःखप्रागमावा- नुवृत्तिः क्रियत इति चेन्न । प्रागभावस्वभावो वा दुःखनिवृत्तिः, तस्यानागतकतिपयसमयसम्बन्धो वा, यावदनागतसमयसम्बन्धो वा ? नायः । अनादित्वात् । न द्वितीयः । दुःखस्य पुनरुत्पत्ति- प्रसङ्गात् । न तृतीयः । प्रागभावत्वविरोधात् । विनाशिनचान न्तकालसम्बन्धित्वविरोधात् । अविनाशिनः स्वतः सिद्धत्वा- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् द्धत्वादित्यर्थः । प्राक्प्रध्वंसयोरिति । अत्यन्ताभावस्य प्रतियोगिवैयधि. करण्यनियमादित्यर्थः । अध्यक्षानुमानागमप्रभवा या स्मृतिस्तदगोच. राणामित्यर्थः । स्मृतप्रतियोगिकस्यैवाभावस्य निरूपणादिति भावः। प्रागभावस्वभाव इति । प्रागभाव एवेत्यर्थः । अनागतेति । अनागतकतिप. यसमयसम्बन्ध इत्यर्थः । अनादित्वादिति । तथाचानुवृत्तिः क्रियत इति विरोध इत्यर्थः। दुःखस्येति। अनागतकतिपयानन्तरदुःखस्य पुनरापत्ते रित्यर्थः । प्रागभावत्वेति । प्रागभावस्य प्रतियोगिजनकत्वनियमादित्य- थः । ननु प्रागभावः प्रतियोगिनमजनयित्वैव नश्यति ततः कथं दुः. खस्य पुनरापत्तिरित्यत आह विनाशिन इति । अविनाशिन इति । तथा न्यायलीलावतीप्रकाशः नाशनियमादिति भावः । प्राक्प्रचंसयोरिति । अत्यन्ताभावस्य प्रतियो. गिलादेश्याभावादित्यर्थः । प्रागभावत्वेति । तस्य प्रतियोगिजनकत्वनिय (१) साध्यते इति मु० पु० पाठः । (२) सम्बन्ध्यनि-मु० पु. पाठः । (३) चकारो नास्ति प्रा. पुस्तक ।

·न्यायलीलावती दिति । अत्रोच्यते । क्रमेण दुःखोत्पादो हि संपारित्वम् । यदा न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् चानादित्वमपि वाच्यमेवेति स्वतःसिद्धत्वाद पुरुषार्थत्वमित्यर्थः । युगपद्नेकदुःखानुत्पादावस्थाया जीवन्मुक्तित्वदर्शनार्थ संसा. रितो वैलक्षण्यं प्रतिपादयितुं संलारमाह क्रमेणेति । कायव्यूहादीत्या. दिपदात् पण्डानेकमनःसञ्चय उक्तः । कारणाभावात्सवासनमि थ्याज्ञानाभावात् । रागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः, क्लेशहानानन्तरं न ध. माधर्मावुत्पद्येते, दोषतुषावनद्धाहि कर्मतण्डुलाः स्वफलारम्भकाः, त धाच समानाधिकरणयुगपदुत्पन्नानकदुःखध्वंसो मुक्तिरित्यर्थः । न चायमयत्नसिद्धः, बहूनां दुःखानामेकदोत्पादस्य कायव्यूहसाध्यत्वा त्, कायन्यूहस्य च श्रवणमनननिदिध्यासनसाक्षात्कारजनकप्रय नसाध्यत्वात्। नन्वेतान्युत्पन्नानि स्वयमेव नश्यन्तीति चेत् , तेषामु- त्पादस्यैव पुरुषप्रयत्नाधीनत्वात् । तर्हि तादृशदुःखध्वंसार्थ दुःखमप्यु न्यायलीलावतीप्रकाशः मादित्यर्थः। क्रमेणेति । मोक्षविरोधित्वप्रदर्शनार्थम् । संसारनिर्वचनं यदा विति । एतेनैकात्मवृत्येककालीनानेकदुःखध्वंसो मोक्ष इत्युक्तम् । दुःखान्तरध्वंसस्यायत्नसाध्यत्वेपि तादृशदुःखध्वंसस्य मिथ्याज्ञान ध्वंसद्वारा पुरुषप्रयत्नाधीनतत्त्वज्ञानसाध्यत्वात् । न च समानाधि. करणानेकदुःखानां युगपदुत्पत्चों तज्ज्ञानादेव तद्धं सस्तदनुत्पत्ती तत्वज्ञानादपि न स्यादिति वाच्यम् । प्रतियोगिवत्तज्ज्ञानस्यापि तद्धेतुत्वात् । अत एव मुक्तात्मनः स ध्वसोनास्मदादीनाम् । तादृशः दुःखाभावादेव न तस्य ध्वंसः तादृशदुःखोत्पत्तावपि तत्त्वज्ञानस्य हेतुत्वात् । नन्वेवं ध्वंसार्थ दुःखमुपादेयं स्यात् तदनुत्पाद्यध्वंसस्यो. त्पादयितुमशक्यत्वात्। सत्यम् । पुरुषार्थहेतुत्वेन दुःख तत्साधन योर- प्युपादानदर्शनात दाहछेदादिभिर्दुनाम(१)चिकित्सावत् । न चानाग. न्यायलीलावतीप्रकाश विवृतिः तस्मासिद्धिरसंभविनीत्यन्यथा व्याचष्टे अयत्नेति । एतेनैकात्मवृत्तीति । न च कायव्यूहदशायामनेकदुःखोत्पादे तादृशोवलोऽस्तीत्यतिव्या. तिरिति वाच्यम् । दुःखप्रागभावासमानकालत्वस्य ध्वंसविशेषण. (१) 'दुर्भामा दीपकोशिके त्यमराहीर्घाण्डकोशाख्यशण बोध्या ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५८९ तु युगपदशेषक्लेशभोगो(१)पायकायव्यूहादिनिवर्तकयोगाभ्यास. प्रसादसमासादितात्मतत्त्वसाक्षात्कारस्य कारणभावाद्धीनक्लेशस्य युगपदुपभुक्त समस्तदुःखनिवृत्तिः तदा सैव मुक्तिरशेषदुःखनिवृत्ति- रूपा पुरुषार्थो भविष्यति । दुःखजातीयात्यन्ताभावस्य वा स्वा. त्मनि साध्यत्वात् । अशेषक्लेशहेतुनाशस्य चात्यन्ताभावात्मसम्ब . न्यावलीलावतीकण्टाभरणम् पादेयं स्यादिति चेत्, कः सन्देहः, देहदाहच्छेदादिनापि दुर्नामक व्याधिनाशदर्शनात् । प्रवृत्तिरपि अनागत दुखध्वंलार्थ नानुपपन्ना, अ. नागतघटनाशार्थमपि मुद्रादी प्रवृत्तिदर्शनात् । दुःखात्यन्ताभावस्थ मुक्तित्वमाह दुःखीत । दुःखत्यावच्छिन्नात्यन्ताभावो मुक्तिनं तु यत्कि श्चिद्दुःखात्यन्ताभावस्तस्य स्वतः सिद्धत्वादित्यर्थः । ननु नित्यत्वा कथमयं पुरुषार्थ इत्यत आह अशेषेति । क्लेशो दुःखम् , तथाच दुःख. साधनध्वंसविशिष्टदुःखत्वावच्छिन्नात्यन्ताभावो मुक्तिः, विशेषणां. शस्य साध्यतया विशिष्टस्यापि साध्यत्वमिति भावः । लोष्टादि. न्यायलीलावतीप्रकाशः तदुःखध्वंसार्थ प्रवृत्त्यनुपपत्तिः, लोकेऽनागतकुम्भनाशार्थमपि मुद्र रादौ प्रवृत्तिदर्शनात् । अत्यन्ताभावस्य मुक्तित्वं व्युत्पादयति दुःख- जातीयेति । यत्किञ्चिदुःखव्यक्त्यत्यन्ताभावस्य स्वतासिद्धत्वातजाती. येत्युक्तम् । नन्वत्यन्ताभावाऽसाध्य इत्युक्तमत आह अशेषेति । दुःखा. त्यन्ताभावस्यालाध्यत्वेऽपि दुःखसाधनध्वंलविशिष्टदुःखात्यन्ताभावो न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः स्वात् । न चैवं ताशदुःखध्वंस एव मुक्तिः किमर्थमनेकपदमिति वाच्यम् । तावत्येव तात्पर्यात् । मुद्रादौ प्रवृत्तिदर्शनादिति । यद्यपि प्रा. गभावस्य प्रतियोगिजनकत्वनियमादवश्यं चरमदुःखेनोत्पत्तव्यमे घोत्पन्ने च तस्मिस्तद्भोगादेव तन्नाश इत्यालोचयमानानामेव मुक्त्यर्थ प्रवृत्तिरनुपपन्ना, तथापि दुःस्वादुद्विजमानानां त्वरया मोक्षमिच्छता प्रागभावो विनाऽपि तत्त्वज्ञानं चरमदुःखं जनयदित्यालोचयतां प्रवृ. (१) भोगपदं प्राचीनपुस्तके नास्ति ।

·न्यायलीलावती न्धस्वभावत्वात् । तदुत्पत्तौ दुःखात्यन्ताभावस्य(१) तदीयत्वेन व्यवहारात् । तदीयव्यवहारापकत्वेन विषयाविषयिभावादिचदस्या- पि सम्बन्धव्यवहारगोचरत्वात् । ध्वंसस्वभावत्वेन कृतकस्या- प्यविनाशित्वोपपत्तेः। न चादत्तफलानां प्रमाणतः साधनत्वनिश्व- यविरोधः। सतां सहकारिसाहित्ये दुःखजनकत्वस्य तत्साधन- तारूपत्वात् । एषां च ध्वस्तत्वेन फलानुत्पादकत्वात् प्रायाश्चत्त. प्रतिहतदुरितवत् । न चात्यन्ताभावप्रतिपक्षानिरूपणम् , शङ्कित- । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् निष्ठदुःखात्यन्ताभावस्य तादृशदुःखध्वंसः सम्बन्ध इति भावः। एतदे- वाह तदुत्पत्ताविति । ननु ध्वंसः कथं सम्बन्ध इत्यत आह तदीयेति । ननू. क्तसम्बन्धनिवृत्ती पुनः संसारितापत्तिरित्यत आह ध्वंसस्वभावत्वेनेति । न चादत्तफलानां प्रमाणत इत्यादि दूषयति नचादत्तफलानामिति । परा. त्मवृत्तीत्यादि यथाशक्ति दूषयति न चात्यन्ताभावेति । संसारितद्दुःख. न्यायलीलावतीप्रकाशः मोक्षस्तथाच विशेष्यस्यामाध्यत्वेऽपि विशेषणस्य साध्यत्वाद्विशि- टस्य साध्यत्वमित्यर्थः । ध्वंसस्यान्यत्र सम्बन्धत्वाभावेऽपि प्रकृते तत्त्वमुपपादयति तदीयेति । उत्पन्नस्यानाशित्वे हेतुमाह ध्वंसेति । अ- त एव नाकाशादेरपि मुक्तत्वापत्तिः। अत्र ताशदुःखात्यन्ताभाव स्याभावात् सम्बन्धविरहात । न चैवमावश्यकत्वात्सम्बन्ध एव मुक्तिरस्तु दुःखसाधनशरीरादिध्वंसस्य सम्बन्धत्वात् , तस्य च स्वतो पुरुषार्थत्वात् , निर्युःखः स्यामिति हि प्रवचते न दुःखसाधन ध्वंसवान् स्यामिति दुखहेतुत्वस्य प्रमाणादवगम इत्यत्राह नचेति । परात्मवृत्तीत्यादि दूषयति नचात्यन्ताभावेति । यथा शंकितदुःखपरिहा- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः त्तिरिति भावः । तथाच विशेषस्येति । 'सति विशेषणे ही तिन्यायानन्यु. पगमेनेदम् , दुःखहेतुत्वस्य प्रमाणाभावादिति। तादृशध्वंसस्य स. म्बन्धस्वपक्षेऽपि प्रागुक्तदोषतौल्यादित्याशयवानिति शेषः । तदीयस्थ (१) दुःखामावस्येति सु० पु. पाठ । mmen ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५९१ दुःखपरिहारचन्मुमुक्षुसमवेतदुःखमात्रस्य सम्भावनोपनीतत्वात् । असति योगाभ्यासेऽवश्यं दुरितप्रवाहस्यानागतसमयवर्ति। दुःखोत्पादकत्वात् । सर्वत्र चात्याताभावनिरूपणे सामान्यतोऽव- गतस्य विशेषतः समारोपितज्ञानविषयस्य प्रतियोगित्वदर्शनात् । विशेषतस्तु निश्चयापेक्षया अत्यन्ताभावनिरूपणविरोधित्वात् । शशे विषाणं तदीयमन्यदीयं वा नास्तीति दृषणस्य सुवचत्वात् । प्रागभावस्थासाध्यत्वेऽपि विनाशहेतुसन्निधौ विनाशोपलम्मा- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् परीहारार्थमपि प्रेक्षावतां प्रवृत्तिदर्शनात् । सम्भावनाहेतुमाह अस तीति ।। सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिकात्यन्ताभावनिरूपणमाधिकृत्याह सर्वत्र चेति । विशेषत इति । अनागतस्वात्मवृत्तिदुःखत्वेनेत्यर्थः । तदीयमिति । तदीयस्य प्रमितत्वान्न निषेधोऽन्यदीयस्य चाप्रसिद्धत्वादित्यर्थः। का. रणविघटनमुखेन प्रागमावस्यापि साध्यत्वमतो दुःखप्रागभाव एव मुक्तिरित्याह प्रागभावस्येति। दुःखसाधननाशे सत्याग्रमसमये प्राग. न्यायलीलावतीप्रकाशः रनिश्चये सम्भावनोपनीतदुःखस्यैव परिहारस्तथात्रापीत्यर्थः। विशे. षतस्त्विति । अनागततदात्मवृत्तिदुःखत्वेनेत्यर्थः। तदीयमिति । तदीयस्य बाधितत्वान्न निषेधः, अन्यदीयस्य चाप्रसक्तत्वादित्यर्थः । प्रागभाव स्य मुक्तित्वं ब्यु पादयति प्रागभावस्येति। प्रागभावस्यानादित्वेऽपि प्रति. योगिजनकाधविघटनद्वारा प्रागभावोऽपि कृतिसाध्यः दुःखकारण- न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः बाधितत्वादिति । ननु प्रसक्तिरारोपः, स चान्यदीयस्यैव न तृतीयस्य तस्यारोपासम्भवासम्भवाञ्च, प्रकृते च स्वपरवृत्तेर्तुःखमात्रस्याप्रामा. णिकत्वान्न सम्भावनोपनीतत्वम् , स्वीयस्य चात्यन्ताभावस्य विरोधः परकीयस्य चात्यन्ताभावः स्वतः सिद्ध इति चेत् । सत्यम् । प्रथम कल्प एव निर्भरत्वम् । प्रागभावोऽपि कृतिसाध्य इति । यद्यपि प्रागभा. वसवे दुःखोत्पत्तिरावश्यकी, तदसत्वे च कस्य साध्यता, अत्यः ताभावरूपतायां च प्रतियोगिकारणविनाशद्वाराप्यसाध्यत्वम् तथा प्यत्यन्ताभावप्रागभावयो जानिको भेदः, किन्तु फलानुपधानोपधा ·न्याथलालाविती यथा त् । अविनाशित्वसहिया नाशकहेतुनिवृत्तये प्रवर्तन्ते, प्रायश्चित्तविधौ दुःखाभावनाशक दुरितसम्पत्तौ दुरितनिवृत्तये । न्यायलीलावतकिण्ठाभरणम् भावस्वरूपमस्ति तेन विना नास्तीति घटादिसाध्यवत्तस्यापि सा. ध्यत्वादित्यर्थः। यथा प्रायश्चित्तति । दुःखहेतु दुरितध्वंस द्वारा दुःखप्राग भावस्यैव साध्यत्वात् , तथाच तत्रापि प्रागभावपरिपालनं पुरुषार्थे मोक्षेपि तथैवेति भावः। अत एव प्रायश्चित्तस्थले तन्नाश्यदुरितजन्य दुःखप्रागभावसत्त्वे तेन दुःखमवश्यं जननीयम् , तदसत्त्वे च प्रा. यश्चित्तेन दुरितनाशस्याप्यानर्थक्यमित्युभयथापि प्रायश्चित्तमफ लमित्यपास्तम् । शंकितानिष्टपरिहारार्थ लौकिकपरीक्षकप्रवृत्तिदर्श नात् । किंच महापातके सति कान्तरे ममानधिकार इत्यधिकारस म्पादनार्थ महापातकिनः प्रवृत्तिः, सति च पापे यागदानादिना जा नितमपि सुकृतं तावन्न फलजनकं यावन्न तत्पापभोगे इति तदर्थ पापान्तरनाशाय प्रायश्चित्तमिति न प्रागभावसदसत्त्वविकल्पावस न्यायलीलाबतीप्रकाशः समवधानदशायां कृतौ सत्यां दुःखसाधननाशे सत्यग्रिमसमये प्रा. गभावस्वरूपमस्ति तेन विना नास्तीत्यन्वयव्यतिरेकयोः सत्वात, घटेऽपि कृतौ सत्यामग्रिमक्षणे तत्सत्वं तेन विना नेत्येव कृतिसा. ध्यत्वं, नतु प्रागसतोऽग्रिमक्षणे सत्त्वं गौरवादित्यर्थः। यथा प्रायश्चित्त- ति । यथा प्रायश्चित्ते दुःखं मे माभूदित्युद्दिश्य प्रवर्तते दुःखानुत्पादः पुरुषार्थः प्रतियोगिजनकाधर्मनाशमुखेनेत्यर्थः । ननु प्रायश्चित्तनाश्य. पापजन्यदुःखस्य प्रागभावो यद्यस्ति तदा दुःखमावश्यकं तस्य प्रति. योगिजनकत्वनियमात् ,नास्ति चेत्तहिं तदभावादेव दुःखानुत्पाद इत्यु भयथापि प्रायश्चित्तमफलम् , तस्माद्दुःखसाधनध्वंसमुखेन प्रागभा. वस्यापि साध्यतेति तत्रैव कृतिसाध्यत्वपर्यवसानात् दुःखसाधनध्वंस एव पुरुषार्थो न तु दुःखानुत्पादः । न च तथापि प्रागभावस्थालत्त्वे तदभावात् पापं न दुःखसाधनमिति न तन्नाशार्थ प्रवर्ततेति वाच्यम्। प्रागमावस्यासत्त्वेऽपि दुःखलाधनजातीयनाशस्य पुरुषार्थत्वात् । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः नाभ्यामिति कारणविनाशेनैवाविनाशित्वं पर्यवस्यतीति न साध्य.

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता अभावस्य नित्यत्वे स्वत एव नाशकनिवृत्तिराकाशादिवद । अनि त्यत्वे त्वशक्यतेति चेत् । न(१)। गगनस्य स्वरसतो (२)नाशवि- रोधात । दुःखाभावस्य तु नाशकोपलब्धौ स्वभावविरोधाभावात् कारणनित्तिमुखलभ्यत्वात् । घटाभावस्य नित्यत्वे घटहेतुतो. ऽप्यशक्या घटोत्पत्तिः । अनित्यत्वे तु घटतुं विनैव भविष्य . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् रः। यत्तु पापान्तरमासाध जनयतीति पक्षः, समदृष्य एव निर. स्तः। प्रागभावे नित्यानित्यविकल्पोक्तं दोषं परिहरति अभावस्येति । स्वरसत इति । यथा प्रागभाव द्वैराश्यं कश्चिन्नाश्यः कश्चित्सहकारिवि घटनद्वारा पालनीयो नित्यः पर्यवसनोऽपि तथा गगन इत्यर्थः । अन्यथा जगत्यधिरहतेत्याह घटेति । भविष्यतीति । घट इति शेषः । न्यायलीलावतीप्रकाशः मैवम् । तत्र दुःखप्रागभावस्य सवऽपि तस्य दुःखानुत्पादतया पुरु षार्थत्वात् । स च पापनाशद्वारा प्रायश्चित्तसाध्य इति प्रागभावस. त्वेऽपि न निःफलं प्रायश्चित्तं, तेन प्रागभावेन दुःखमवश्यं जननीय. मिति शिष्यत एव, किन्तु पापान्तरमासाद्य । न चैवं प्रायश्चित्तमफलं, दुःखानुत्पादेन तस्य फलवत्वात् । अभावस्येति । दुःस्वाभावस्येत्यर्थः । भविष्यतीति। अत्र घटोत्पत्तिरित्यनुषज्यते । लैव प्रागभावनिवृत्तिरित्या न्यायलीलावतीप्रकाशविश्वतिः ताविरोधः । न चैवं तयोरभेदे वायौ रूपं भविष्यतीति प्रत्ययापत्तिः, फलोपहितेनैव तथा प्रतीतेरिति दिक् । किन्तु पापान्तरमासाद्येति । न च कृतप्रायश्चित्तस्य सज्जन्मनि वाराणासीमृतस्य कथं पापान्तरो. त्पत्तिरिति वाच्यम् । तत्र प्रागभावो नास्त्येव अधर्मध्वंसेनैव फलेन प्रायश्चिनस्य सफलत्वात , प्रागभावलस्वेऽधर्मध्वंसद्वारा प्रागभावो. ऽपि साध्यस्तदसत्त्वे चाधर्मध्वंसमात्रमिति सफलत्वस्योभयत्र स. त्वात् । न च मुख्यत उद्देश्यफलनैव सफलत्वनियमः साङ्गकर्मण इति वाच्यम् । कीर्तनादिना धर्मनाशस्थल व्यभिचारात् । तद्धर्म: नाशस्य च प्रतियोगिजनकजातीयनाशत्वेन सोपाधीच्छाविषयत्व (१) नेति नास्ति प्रा० पुस्तके । (२) गगनवत्स्वरसत इति कण्ठाभरणगृहीतः पाठो बाध्यः । ७५ न्या.

·न्यायलीलावती । तीति पूर्वपक्षतुल्यतापत्तेश्च । इयमेव हि प्रागभावानुवृत्तिरिति पावादुकप्रयादः। न चास्य समायव्ययफलत्वेनापुरुषार्थत्वं, दुःख. स्य प्राचुर्यात्सुखस्याल्पत्वात । आनन्त्यात्मुखदुःखयोरिदमनुषप- नमिति चेत् । न । दिनमासवर्षावच्छेदेन दुःखप्राचुर्यनिश्चयेऽ- त्रापि तदनुमानात् । तदनाकलितसङ्ख्यात्वमेतयोरानन्त्यं, न तु न्यूनातिरेकभावाभावः, अन्यथा सुकुनदुष्कृतयोरानन्त्ये विशेषा- भावादपूर्वकर्माननुष्ठानप्रसङ्गे वैदिक विधिनिषेधवैयापत्तेः । जी. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् इयमेवेति । दुःखसाधननिवृत्तिमुखेन दुःखप्रागभावस्यैव साध्यत्वात् मीमांसकानां नैयायिकानां च प्रायश्चित्तस्थले प्रागभावानुवृत्तिरि यमेवेत्यर्थः । समायव्ययफलत्वादिति(१) । दुःखसाधनशरीरादिनाशे सुख. स्यापि हानादित्यर्थः । दुःखस्येति । दुःखदुर्दिनमध्ये केयं स्वसुखस्ये. ति कामेन वीतरागाणां तत्र प्रवृत्तिर्न स्यादित्यर्थः । इदमिति । दुःख. स्य भूयस्त्वं सुखस्य चाल्पत्वमित्यर्थः। दिनमासेति । क्वचिन्माले दुःखप्रवाहस्य भूयम्त्वं सुखस्य चाल्पत्यमनुभवसिद्धमन्यत्रापि तद. नुसारेणानुमेयमित्यर्थः । राजादीनां सुखित्वेऽपि गर्भवासादिदुःखप्रा. चुर्यात् ब्रह्मादीनान्तु सुखलेशोपि नास्तीति । तर्हि द्वयोरानन्त्यप्र. वादः किन्निबन्धन इत्यत आह तदनाकलितेति । अन्यथेति । या भयोस्तुल्यवदानंत्यम, तदा तद्वीजसुकृतदुःकृतयोरप्यानन्त्यमेवेति न्यायलीलावतप्रिकाशः थः। दिनमासेति । यद्यप्येतनैकपुरुषापेक्षया राजादौ स्वर्गिणि च बैंपरी. त्यदर्शनात सामान्यतः भूयस्त्वं निरूपयितुमशक्यम् , तथापि धर्माध- ौभयावरुद्धशरीरे दुःखानि भूयांसि न सुखानीति, राजादावपि गर्भ वासादिभूयोदुःखदशनात् । एवंसति सुखदुःखयोरानन्त्यव्यवहार समर्थयति तदनाकलितेति । विधिनिषेधेति । विहित कर्मणि प्रवृत्तस्य सुक- तवद्दुःकृतस्यावश्यंभावात् , अन्यथाऽन्यूनानतिरिक्तरूपानन्त्यानुपप. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः सम्भवादिति दिक् । गर्भवासादीति । 'गर्भवासस्थलेऽधिक' इति स्मृते. (१) एतन्मतेनात्र मूले पंचम्यन्त एव पाठो बोध्यः । -- । - ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५९५ वनिर्वाणदशायां वा योगजधर्मपाहित्यनेवहिका(३)मुष्मिकसक लसुखोत्कृष्टयावदिच्छोपभोग्यसुखप्रवाहोत्पत्ती(२) सुखार मोगस- मीहानिरासे योगजादृष्टविनाशात् परमनिर्वाणस्य सकलदुःखाभा- वस्योत्पत्ती समायव्ययफलवाभावात् । एवं च न प्रावादुकप्रवा दावकाशः, जीवन्मुक्तिसहितायाः परममुक्तेः पुरुषार्थत्वात् । न च जीवतः सुखोपभोगोऽनुपपन्नो, ज्ञानेनैव कर्मणां क्षयादिति वाच्यम् । अकृतप्रायश्चित्तानां कर्मणां देहारम्भककर्मवद्भोगैक- नाश्यत्वनियमात् । न चानन्त्याकर्मणां भोगक्षयानुपपत्तिः, यो. गर्दिसामर्थेनानन्ततदुपभोगजनककायनिर्माणोपपत्तेः । न च न्यायलीलावतकिण्ठाभरणम् धार्मिको विहिते न प्रवर्तेत न वा निषिद्धान्निवतेत फलस्य सुखस्य दुःखस्य बाविशेषादित्यर्थः । ननु-- दुःखाभावोऽपि नावेद्यः पुरुषार्थनयेष्यते नहि मूर्छाद्यवस्थार्थ प्रवृत्तो दृश्यते सुधीः ॥ किच- अशक्यानि दुरन्तानि समवायफलानि च । असत्यानि च कर्माणि नारभेत विचक्षणः ॥ किच-- वरं वृदावनं रम्ये गालोऽपि भवाम्यहम् । न तु वैशिषिकी मुक्ति चेतनो गन्तुमर्हति ॥ इति प्रावादुकप्रवादाः सन्ति तकि दुःखाभावो मुक्तिरित्यत आह न च जीवत इति । न च विषमेति । विषमविपाकसमयत्वं यदि या. न्यायलीलावतीप्रकाशः तेरिति विधिवैयर्थ्यम् । एवं निषिद्धेऽपि कर्मणि दुःकृतवत्सुकतस्या. वश्यम्भावात् , अन्यथोक्तरूपानन्त्यानुपपत्तेरिति निषेधवैययमित्या थः । प्रावादुकेति। वरं वृन्दावने रम्य इत्यर्थः। ननु तत्वज्ञानाददत्त. फलान्येव कर्माणि प्रायश्चित्तादिवनश्यन्ति 'झानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथेत्यनन्यथासिद्धशब्दबलादिति न जीवमुक्तिरित्यत (१) योगजादष्टपामध्यनकिति प्रा० पु. पाठः । (२) पपनौ० प्रा० पु० पाठः। - ·न्यायलीलावती विषमविपाकसमयतया कर्मणां युगपदुपभोगविरोधः, तदनुकू- लसहकारिसाकल्यस्यैकदोत्पादनादेव समानविपाकसमयतोप- पत्तेः । भवति चात्र स्मृतिः “नामुक्तं क्षीयते कर्म" इति, श्रुति. श्व "तावदेवास्य चिरम्" इति । न चात्र "ज्ञानाग्निः सर्वक- माणि" इति श्रुतिस्मृतिविरोधः, भस्मसात्करणेन विनश्वरताया - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् वसन्ताद्यवच्छेदेन भोग्यत्वं काश्मीरका टावच्छेदेन वा भोग्यत्वं षष्ठिवर्षाद्यवच्छेदेन वा भोग्यत्वं सर्वयोगर्द्धिप्रभावादेवोत्पन्नम् , तदु. तं-'नहि योगर्धिप्रभावाहतेऽगस्त्यः समुद्रं पिबति, स इव दण्ड. कारण्यं व्रजतीति'। समयावच्छेदेपि तावतीनां सुखवृत्तीनां फलत्वं ताश्च कायव्यूहादेव संभवन्तीति भावः। तावदेवास्येति । अस्य- न्यायलीलावतीप्रकाशः आह-न च जीवत इति । न च विषमेति । विषमविपाकसमयत्वं यदि शरवसन्तादिसाहित्यं, यदि वा बाल्ययौवनादिसाहित्य,तदोभयमपि योगचिप्रभावादेवोपपन्नम् , अथ षष्ठिवर्षादिभोग्यत्वं, तत्रापि ताव: भोग्यत्वमतन्त्रं, किन्तु तावत्यः सुखव्यक्तयस्तदैवोपभोक्ष्यन्ते इत्युक्त. मिति भावः। ननु 'नाभुक्तं क्षीयते कम त्यत्र प्रायश्चित्तस्मृतेः सङ्कोच स्याsवश्यकत्वेन शब्दबोधितनाशकानाश्यकपरत्वं लाघवात् , नतु तत्तदन्यकर्मपरत्वं गौरवात् , पापपुण्यक्षयहेतूनां बहुतरत्वात् , किच 'भिद्यते हृदयग्रन्धिछिद्यते कर्मबन्धनम् , क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परात्मनीति प्रत्यक्षश्रुतिविरोधेन स्मृतिर्न प्रमाणमित्यत आह-न चात्रेति । भस्मसात्करणेनेति । कर्मणां भस्मीभावस्य बोधितत्वात् भस्मसात्पदस्य लाक्षाणकतया यथा व परम्परया भस्म तथा साना- स्कर्मक्षय इत्यर्थः । शानस्य नाशकत्वं भोगवारापि सम्भवतीत्यबाधे सम्भवति नबाधकल्पनम्, अनन्यथासिवप्रायश्चित्तविधिनाबाध इति न्यायलीलावतीप्रकाशविवतिः रिति भावः । ज्ञानस्य नाशकत्वं भोगद्वारापीति । 'नाभुक्तं क्षीयते कर्म, भानाग्निः सर्वकर्माणि' इत्युभयोरपि प्रामाण्यार्थ प्रारब्धव्यापारक- मांमारग्धव्यापारकर्मपरमुभयत्र यथासंख्यं कर्मपदमिति वयम् । , ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५९७ उपलक्षितत्वात्(१), तस्य तत्फलसम्पादकदेहव्यूहेनाप्युपपत्तेः । स्वर्गवत् श्रुतिसिद्ध चापवर्गेऽनुपानमध्युच्यते । आत्मा कदाचि. द्धस्ताशेषविशेषगुणो विभुत्वे सति कार्यविशेषगुणवत्त्वात् न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् उत्पन्नज्ञानस्य मुमुक्षोस्तावदेव चिरं विलम्बः यावन्न विमोक्ष कर्मनाशैरथ सम्पद्यते कैवल्येनेति । उपलक्षणादिति । तन्मतेऽपि भस्मसात्करणमुपलक्षणमेव, किंच 'भिद्यते हृदयप्रन्धिश्छिद्यते कर्मबन्धनम् । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥' इति श्रुतिविरोधात्, 'ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथेति' स्मृतिरपि अवश्यमन्यपरेति भावः। आत्मा कदाचिदिति । चैत्रात्मा स्व. न्यायलीलावतीप्रकाशः भावः । आत्मा कदाचिदिति । ननु चावविशेषगुणध्वंसस्य क्रमेण तत्र सरवासिद्धसाधनम् , एककालीनेति विशेषणे दृष्टान्तासिद्धिः आ. काशेप्युत्पत्स्यमानविशेषगुणध्वंसस्थाभावात् । मैवम् । देवदत्तात्मा स्ववृत्तिविशेषगुणासमानकालोत्पत्तिकस्ववृत्तिविशेषगुणध्वंसवान् न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः एककालीनेति विशेषण इति । वंसस्येति शेषः । आकाशवदिति मूले महाप्रलयपदेन कार्यद्रव्यानाधिकरणकाल एवोक्तोऽन्यस्यानभ्युप- गमादित्यभिसन्धानेनेदम् । देवदत्तात्मेति । आत्ममात्रपक्षत्वे ईश्वरे. ऽसतो) बाधासिद्धीति देवदत्तपदम । सिद्धसाधनवारणाय उत्प. तिकत्यन्तम् । तत्रापि ईश्वरविशेषगुणसमानकालतया बाध इति स्ववृत्तिपदम् । विशेषपदत्यागे आत्मैकत्वादिकमादाय बाध इति तत्पदम् । विशेषपदार्थमादायातबाधादाह गुणेति । ताहशगुणास मानकालोति कृते दृष्टान्तासिद्धि, प्रलयकालेऽपि भाविसृष्टिकाली. नशब्दसमानकालध्वसववादाकाशस्येत्युत्पत्तिगर्भो हेतुः । न च ब्रह्माण्डान्तरीयशदमादाय दोषतादवस्थ्यमिति वाच्यम् । एकदेव सर्वब्रह्माण्डप्रलय इति मतेनोक्तत्वात। चरमस्वात्तिपदं मुक्तिस्वक पलाभाय । एवं विशेषपदमपि । अभावगर्भतां परित्यज्य ध्वंसपर्यन्त. (१) उपलक्षणात-शंकरमिश्रधृतः पाठः। (२) माध्महत्वोरमत्वात इतिपाठो मषितः । .

·न्यायलीलावती महाप्रलयावस्थायामाकाशवत् । न च क्रमेण सर्वमुक्तिः । केषाश्चिदात्मनां संसायकस्वभावत्वात् । न चैवं सति तत्व- शङ्कायां(१) सर्वेषां मोक्षाननुष्ठानप्रसङ्गः, शमदमभोगानभि- वङ्गादिचिह्वेन श्रुतिसिद्धेन संदेहनिवृत्तेः । इति मुक्तिः॥ न्यायलीलावतीकण्टाभरणम् वृत्तिविशेषगुणासमानकालोत्पत्तिकस्ववृत्तिविशेषगुणध्वंसवान् वि. भुत्वे सति कार्यविशेषगुणत्वात् गगनवत् । तेनैककालीनेति विशे- षणे दृष्टान्तासिद्धिः क्रमविवक्षायां च इदानीमपि सिद्ध साधनादि- ति देश्यमपास्तम् । महाप्रलयेति सम्प्रदायमते दृष्टान्तता। तत्वशंक- येति। यद्यहमेवोखवात्मा स्यामिति शङ्कयेत्यर्थः ॥ इति मुक्तिः। न्यायलीलाबतीप्रकाशः विभुत्वे सति कार्यविशेषगुभवत्वात् आकाशादिवदिति विवक्षित. त्वात् । "आत्मा वा अरे श्रोतव्य"इत्याधुपक्रम्य, “दुःखेनात्यन्तं वि. मुक्तश्वरतीति' श्रुतिरत्र मानम् । ननु यद्यहमेवोखरामा स्थामिति शङ्कया न मोक्षार्थी कश्चिद्ब्रह्मचर्यादिदुःखमनुभवेदित्यत आह- न चैवमिति । न च शमदमादिकार्येऽपि प्रत्यात्मत्वेनैव स्वरूपयोग्यतेति वाच्यम् । आत्मत्वं न विमुक्तात्ममात्रवृत्ति जातित्वात् घटत्वादिव- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः धावनमपि तदर्थमेव । परवृत्तिगुणध्वंसस्य सामान्यगुणध्वंसस्यात्य. न्ताभावस्य चामुक्तित्वात् विभुत्वे सतीति। स्वनाशनाश्यरूपादिमति ईश्व. रे कालादौ व्यभिचार इति विशेषणानि । न चैतन्मते स्वरूपयो. ग्यात्मनि व्यभिचारः, तदन्यत्वेनापि विशेषणात् । न च वर्तमानाष्य चिरमनुभूयत इति मते बाधा, चरमभोगध्वंलमादायैव साध्यसत्त्वात् । यदि च मुक्त स्वरूपलाभाय विशेषपदं दुखपरम् , तदा तदन्यत्वेना. प्याद्यविशेषगुणविशेषणम्। तदनभ्युगन्तृमतेनैवेदमित्यपि वदन्ति । आकाशादीति दृष्टान्ते क्वचित्पाठः । तत्रादिपदं व्यतिरेकदृष्टान्तसंग्रहा- येति ध्येयम् । आत्मत्वमिति । नन्वीश्वरात्मवृत्तित्वनान्तरं तस्य दुः खध्वंसाभावेनाविमुक्तत्वादिति चेत् । अत्र संसार्यात्मस्वमेव पक्षः, सु. खसमवायिकारणतावच्छदकतया तज्जातिसिद्धेरिति केचित् । तद- (१) शंखया-पा.पु. पाठः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सधिवृतिप्रकाशोद्भासिता ५९९ न्यायः परार्थानुमानम् । स च प्रतिज्ञादिपश्चावयवात्मा । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स चेति । मोक्षसाधनार्थमुपन्यस्तो न्यायो वुद्धिस्थतया तच्छब्देन परामृष्यते । प्रतिज्ञादीति । 'प्रतिज्ञाहतूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवा' न्यायलीलावतीप्रकाशः दिति(१) बाधकात् । न चाप्रयोजकत्वं, स्वरूपयोग्यतावच्छेकजाते: सहकार्ययोगव्यक्तिवृत्तित्वनियमात् , गन्धस्य स्वरूपयोग्यतावच्छे. दकपृथिवीत्वे व्यभिचारः नानाजातीयगन्धवदवयवारब्धेऽवयविनि गुणविरोधेन गन्धानुत्पादात् ॥ स चेति । न्यायपरामर्षः, पूर्व न्यायस्यानभिधानेऽपि मोक्षे न्यायः स्य प्रमाणस्वेनाभिधानात् तस्य बुद्धिस्थत्वात् । अनुमितिचरमकार. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः युक्तम् । नित्यस्यापि स्वरूपयोग्यस्य फलानुपहितत्वमिति स्वयमेवा. भिधानेन सुखसमवायिकारणताया ईश्वरसाधारणत्वेनैवावच्छेदा. त् , तस्मात् यथाश्रुत एव पक्षः। समानकालीनदुःखासमानाधिकर. णतावच्छेदकतया दुःखाभावत्वमेवात्र मुक्तत्वं, तश्च ध्वंसमादाय सं. सार्यात्मान, अत्यन्ताभावमादायेश्वरे इति न तेनार्थान्तरमिति रह. स्थम् । मुक्तात्मत्ववदिति व्यतिरेके दृष्टान्तः। घटस्वादिवदिति क्वचित्पा- उः । स तु सुगम एव । स्वरूपयोग्यतेति । न च जन्यगुणस्वरूपयोग्यता- वच्छेदकद्रव्यत्वे रूपोपलब्धियोग्यतावच्छेदकचक्षुष्ट च व्यभिचार इति वाच्यम् । द्रव्यत्वसाक्षाद्याप्यत्वेन जातेर्विशेषणात् । प्रत्यक्षत्व. मपि विशेषणमतो न सुखोपलब्धियोग्यतावच्छेदकमनस्त्वे व्यभिचा. र। यद्यपि नियमविरुद्धो नियमः, तथापि तन्नियमानभ्युपगमेनाय. मुक्तः । न चाप्रयोजकत्वम्, निरुपधिसहचारदर्शनस्य विपक्षबाधक- स्वात् । गुणविरोधेनेति । न च चित्ररूपवत चित्रगन्धस्यापि स्वीकारा. दिदमयुक्तम् , अवयविनि प्रत्यक्षत्वानुपपत्त्या चित्ररूपकल्पनाचित्रग. न्धेच मानामावादिति दिक् ॥ पूर्वमिति । एतच्च स चेति पूर्व यदि न्यायः परार्थानुमानमि- ति न पाठस्तदा बोध्यम् । अनुमितीति । उपनयान्तचतुरवयवेऽतिव्या (१) अत्र विवृतकारमतेन-मुक्तात्मत्ववदित्यपि पाठो बोध्यः । . ।

·न्यायलीलावती न च प्रतिज्ञादीनामसाधनाइत्वम् , अत्यन्तबुभुत्सितसाध्यप्र. , -- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् इति पारमर्शसूत्रात प्रतिज्ञादीनामित्यादिपदेन यावत्स्वधयवेषु प. रविप्रतिप्रत्तिस्तेषां संग्रहः । अत्यन्तेति । प्रथम साध्यनिर्देश एवापेक्षिः तः । न च विप्रतिपत्तित एव तदुपस्थितिः, तस्याः समयबन्धेनान्तरि तत्वात्। तर्हि सँच पुनरावर्तनीयेति चेत् , तर्हि सैव प्रतिमा प्रतिक्षया साध्यस्वरूपोपस्थितौ साधनस्वरूपाकांक्षायां हेतुस्वरूपोपस्थापकद्दे. त्ववयवः । स च व्याप्तो गमक इति व्याप्तिजिज्ञासायामुदाहरणम् । ततश्च व्याप्तोऽसौ पक्षधर्मो न वत्याकांक्षायामुपनयः। ततो व्याप्तः प. अधर्मश्चायं वाधितम्तुल्यबलप्रतिरुद्धो वा भवेदित्युभयाशङ्कानिवा- रणार्थ निगमनम्, सिद्धवदुपसंहारस्य विपरीतशंकाविलयनेन प्रयो. जकत्वात् । ततः पंचभिरवावयवैः स्वम्वलिङ्गविशिष्टप्रतिपादन- कृतः सम्भूय समस्तरूपोपपन्नतया लिङ्गप्रतिपादनम् । स च न लिङ्गपरामर्शः। अत्रातरा पक्षसमयं सपक्षसन् विपक्षासन्नवाधि. तोऽसत्प्रतिपक्षितश्चति अयं मनसा परिच्छनात्त वादिवचनाना श्वासादेतदेव विशिष्टवांशष्ट्यावगाहि मानमुच्यत इत्यर्थः । तत्रानुमितिचरमकारणलिङ्गपरामर्शप्रयोजकशाब्दशानजनकं वाक्यं न्यायलीलावताप्रकाशः णतृतीयलिङ्गपरामर्षप्रयोजकशाब्दज्ञानजनकं वाक्यं न्यायः । प्रति. शादिपञ्चकैरेकवाक्यतया म्वस्वार्थविशिष्टज्ञानं जन्यते, नेन च वि. शिष्टवैशिष्ट्यावगाहिमानान्तरमुत्थाप्यते, तेन चरमपरामर्षों जन्यत इति स्थितेः । आदिपदेन हेत्वादिचतुथ्यपरिग्रहः । ननु यावती मा. मनी स्वार्थानुमाने क्लप्ता तावत्या एव परं प्रतिपादयितुमुचितत्वा- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः तिवारणाय चरमेति । लिङ्गपदं सम्पातायाम् । जनकेत्युक्ते बाध इति प्रयोजकेति। योग्यताज्ञानजनककण्टकोद्धारवाक्येऽतिव्याप्तिवारणाय शाब्दपदम् । शाब्दज्ञानत्वेन यस्य लिङ्गपरामर्षस्य प्रयोजकतेत्यर्थः। प्रकृते च योग्यताक्षानत्वेन जनकत्वात् । वाक्यपदं तु अवयवेऽति- व्याप्तिवारणाय । वाक्यान्तराघटकपदसमुदायश्च तदर्थ इति दिक। मानान्तरं उत्थाप्यात जन्यते, मध्यस्थनियोगस्य साध्योपलाक्षत. ।

·" ६५ सिद्धान्तबिन्दुः । श्रीमती विचितः । श्रीवासराचा - विरक्ति देशलान्यामापः श्री प्रक्षाधिरक्षिा न्यायालायली- नयातीय चित्रका बुबा टिपणीसहितः । वेदान्न दि. रु०- र अन्य कर्मदीपक धाशौचकालनिर्णयसहितः । प्रेतकर्मवीनयति मिनिस्मात्मा हिमिहोपाध्याय : श्री नित्यानन्द पन्तपर्वमीय विधि- कर्मकाण्ड वि०] रु.१~८ १३ मांख्यदर्शनम् । श्रीमविज्ञानभिक्षवत सांस्यप्रवचनभाध्यसमलङ्कृतम् । [ सांख्य वि०१ 16. २-: ६८ अनेकार्थसङ्कहो नाम कोशः । भावार्थश्रीहेमबन्द्रेण विरचितः । [ कोश वि० २] . ६६. शिशुपालवधम् । श्रीमन्माषकविनिर्मित श्रीवल्लभदेवकृतथा सन्देहविधी- पाधव्याख्यथा महामहोपाध्याय श्रीमल्लिनाथकृतया सर्वडापाव्याख्यया समेतम् । सजिल्द ग्लेज कागज । सम्पूर्णम् । काव्य वि० ९ रु०३. [संपूर्णम् ] २. मोटा कागज--४ ७० जागदीशीपञ्चलक्षणी सिंहघ्यावलक्षणं च । श्रीजगदीशतालङ्का- स्कृतम् । न्यायाचार्य पं. शिवदानमिश्र विरचित गंमानिझरिणीव्याख्या टिप्पण्यादि विभुषितं च । [ न्याय वि० ९२० --- ७१-१ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । चतुःसूत्र्यन्त पूर्णानन्दीय व्याख्या सहितया श्रीगोविन्दानन्द प्रणीतया रत्नप्रभया समन्वितम् । द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय. पादान्तो प्रथमोभागः (वेदान्तविभागे .) रु. --- ७१-२ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । श्रीगोविन्दानन्द प्रणीतया बलप्रभया ममन्वितम् । द्वितीयाध्यायस्य तृतीयपादमारभ्य समाप्तिपर्यन्तम् । द्वितीयोभाम: । ( वेदान्त वि..)२-८ ७२-१-सिद्धान्तशिरोमणिः ! श्रीभास्कराचार्य विरचितः । गणिताध्यायः वासनामाप्य सहित: ज्योतिषाचार्य म० म० श्रीमहादेवशानिटिप- णी सहितः । [ ज्यो- वि ? ] २. ३ ७२-२-सिद्धान्तशिरोमणिः । गोलाध्याय: वासनाभाष्य सहितः । याविषावार्य म० म० श्रीमद्वाए. देवशास्त्र कृत टिप्पणी सहितः । [ज्यो वि० ४] २०३ ७३ काकचराडीश्वरकल्पतन्त्रम । पति रामकृष्ण शर्मणा सम्पादितम् । पण्डित बटुकनाथ शर्मा एम. ५. साहित्योपाध्याय यान लिखितया प्रस्तावनया सनाधीकृतम् । [ आयुर्वेद शाखविभागं १ ] २० किरातार्जनीयम् । श्रीमत्कविकुल्टामणिभारविविरचितम् मल्लिनाथसूरि- कृतथा घण्टापसमास्यव्याच्यया तथा श्रीगङ्गाधरशर्मणा कृतथा सुधाः- ज्यव्याख्यया समस्कृतम् । [ मर्गनयमात्रम् ] 1 [काव्य वि० १०] - 1.१२ ७५ चन्द्रालोकः । पीयुषवश्रीजयदेवपि प्रणीतः । श्रीमत्पन्भनाभमिश्रापरा. भिधान प्रद्योतननाचार्य विरचितया चन्दालोकप्रकाशापराख्य 'शारदागम' रोकथा सङ्कलितः । साहित्याचार्येण खिस्ते इत्युपाख्यनारायशानिणा भूमिकादिभिः सम्मष्य सम्पादितः । वि. ७६ किरातार्जुनीयम् । श्रीमत्कविकुलचूडामणिभारविविरचितम् । मल्लिनाथ- सूरिवृतथा घण्टापथसमाख्यया तथा पं० श्रीकनकलालशर्मणा कृतया भावा- थंदीपिगीव्याख्यया समलकृतम् । [सर्गत्रयमात्रम् ] [काच्य वि०११ ००-६ ७ शक्तिवादः, श्रीगदाधरमवाधार्यप्रणीतः, पण्डितप्रवरश्रीहरिनाथतसिद्धा- तभट्टाचार्यविरचितविवतिसहितः । न्यायविभागे 90 13, . : " ।

·Mina काशी संस्कृत सीरिज ७८ माथुरीपञ्चलक्षणी। ६० श्रीउमानाथाालकृतव्याख्या सहिता तथा माथुरीसिंहव्यावलक्षणम् । पं० श्रीहरिरामशुक्ल विरचितया व्याख्यया सहितं तथा २० श्रीहरिहरशास्त्रि सङ्कलित माथुरीपञ्चलक्षणी क्रोडपत्रेण [ न्याय वि० १.] २. - रसाध्यायः । टीकया संबलितः । [ आयुर्वेदशास वि० : ]:.--१० ० पाणिनिव्याकरणे वादरत्नम् न्यायव्याकरणाचार्य मीमांसक शिरोमणि पं० सूर्यनारायणशुक्केन विरचितम् । प्रथमा मामः । (च्या वि १०) रु०१-८ ८२ गणितकौमुदी । ( हिन्दीभापार्टीकामहिता ) प्रथमापरीक्षापाट्यनिर्धा रितगणितसंग्रहपुस्तकम् । [गणितविभागे १] २००-६ ८२ छन्दःकौमुदी । (हिन्दीभाषाटीकासहिता ) प्रथमापरीक्षापाठ्य निर्वा. रितछन्दःसंग्रहपुस्तकम् । [ छन्दोविभागे ३] ० ०-६ ८३ योगदर्शनम् । महर्षिप्रवरपतञ्जलिप्रणीतम् । तत्र (१) भोजत्तिः, (२) मावागणेशवृत्तिः, (३) नागोजीमवृत्तिः, (४) मणिप्रमा, (१) योग- चन्द्रिका, (६) योगसुधाकराख्य टीका घटकसमेतम् । [योग विभाग१] १० २-. ८४ रघुवंशमहाकाव्यम् । श्रीकालिदासविरचितम् । म० म० मल्लिनाथ सञ्जीविनीटीका तथा पं० ब्रह्मशङ्करमिश्रकृतपरीक्षोपयोगि सुधाऽऽख्यव्याख्या सहितः। १से ४ सर्ग:मू०१-४-०।१से ५सर्गः रु०१-८-० तथा ६ से ८५ योगदर्शनम् । पण्डित बलदेव मिश्रकृतया सटिप्पण्यायोगप्रदीपिकाख्य विवृत्त्या समन्वितम् । (योग विभागे २) ० १-० ८६ काव्यमीमांसा । राजशेखरविरचिता । मादित्याचार्य पण्डित श्रीनारायण- शास्त्रीखिस्तेकृत काव्यमीमांसा-चन्द्रिका टोका सहिता । प्रथमाध्याय- मारभ्य पञ्चमाध्यायपर्यन्ता प्रथमो भागः । ( काव्य विभागे १३ ) २० ८७ नागानन्दनाटकम् । श्रीहर्पदेवप्रणीतम्। काशीविश्वविद्यालयाध्यापकेन एम ९० साहित्याचायति पदवी विभूषितेन पण्डित श्री बलदेव उपाध्यायेन स्वप्रणातया भावार्थदीपिकाख्यया व्याख्या समलङ्कृत्य बृहत् भूमिका हिन्दीभाषा- नुवादादिभिः सनाथीकृत्य सम्पादितम् । ( नाटक विभागे १ ) ०१-४ ८८ मेघदुतकाव्यम् । महाकवि श्री कालीदासविरचितम् । मल्लिनाथकृत सनीविन्या, चारित्रवर्द्धनाचार्य विरचित चारित्रवर्द्विन्या तथा साहित्याचार्य पं० श्रीनारायण- शास्त्रि खिस्तेकृत भावप्रबोधिनी व्याच्या टिप्पण्या च सहितम् । (काव्य वि०१४) २००-८ ८९ जागदीशीव्यधिकरणम् । न्यायाचार्य पं. श्रीशिवदत्तमिश्र विरचित गंगाख्यव्याख्या टिप्पणी सहितम् । (न्यायविभागे १२)०२-० ९० काव्यकल्पलतावृत्तिः। श्रीअमरचन्द्रयतिनिर्मिता अरिसिंहकृतस्त्रसहिता ( अलारविभागे ४ ) २०११ ९१ वैयाकरणसिद्धान्तचनिएका पण्डित श्रीरामाश्रमप्रणीता। श्रीसदानन्दकृत-सुबाधिन्या, श्रीलोकेशकरकृत-तत्त्वदीपिकया व्यायया च सहिता। पं० श्रीनवकिशोरशाक्षिणा- निर्मितया चक्रधराख्य टिप्पण्या च सवलिता उत्तरार्द्ध। (व्या०वि०११) रु.२-६ ९२ त्रिपुरारहस्यम् (महात्म्यखण्डम् ) सासययोगशास्त्राचार्य पण्डिन श्रीमुकुन्दलाल शास्त्रिणा संशोधितम् साहित्याचार्य खिस्ते-इत्युपाख्य पं० श्रीनारायणशास्त्रिणा निबद्धाभ्यो भूमिकाऽध्यायानुक्रमणिकाभ्यां च सहितम् । (पुराणेतिहास वि०१)रु०५-० सर्वविधपुस्तकप्राप्तिस्थानम्- चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस, बनारस सिटी। -

·No text on this page.