·आदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका।
अस्य यतिधर्मसंग्रहस्य पुस्तकानि यः परहितैकपरतया संस्करणार्य
प्रदत्वानि तेषां नामनामादिकं पुस्तकानां संज्ञाय कृतज्ञतया प्रकाश्यन्ते-
(क.) इति संज्ञितम्-वाई क्षेत्रनिवासिनां वे. शा. रा. वाळंभट्ट अभ्यं-
कर इत्येतेषाम् ।
(ख.) इति संज्ञितम्-आनन्दाश्रमस्यम् ।
(ग.) इति संक्षितम्-पुण्यपत्तनस्थानां वे० शा. रा. काशीनाथशास्त्री
आगाशे इत्येतेपाम् । अस्य लेखनकालः शके १७८५
(व.) इति संक्षितम्-शृङ्गेरीपुरनिवासिश्रीमच्छंकराचार्यपुस्तकसंग्रहालयस्थम् ।
अस्य लेखनकालः शके १६९३
समानेयमादर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका ।

·अथ यतिधर्मसंग्रहस्य विषयानुक्रमः । पृ० पृ० " २२ २४ ... ... .... ... .... ... ... २८ ... .... व्यासोक्तं ब्राह्मणलक्षणम् ३९ ... " विषयाः विषयाः मङ्गलाचरणम् १ संन्यासोत्तरमात्मज्ञानार्थ संन्यासाथमकालनिर्णयः गुरुसमीपगमनम् ... अथ संन्यासविधिः.... ६ | पञ्चीकरणादिमहावाक्योप- तत्र माजापत्यलक्षणम् देशः ततकच्छूलक्षणम् ७ ब्राह्मणलक्षणास अष्टौ श्राद्धानि ९ यतिना संग्रामाणि देवादिश्राद्धेषु देवताभिधानम् पराशरोक्तं परमहंसलक्षणम् श्राद्धात्परेधुर्वपनम् १० यत्याचार:.... ततः सावित्रीपवेशनम् १२ यतेर्मोक्षसाधनम् ततो ब्रह्मान्वाधानम् गुरुसेवा सायंतनकृत्यम् रात्री जागरणम् जपप्रकाराः वाममुहूर्तकृत्यम् आसनानि आहिताग्निना प्राजापत्येष्टिः सम्यग्दर्शनसाधनत्वेन विहि- तानां यमादीनां संक्षेपतः कार्या कथनम् .. अथ वा वैश्वानरीयेष्टिः कार्या "सम्यग्दर्शनफलम् एकाग्न्यननिविपये शौनकोक्तो आत्मानात्मविचारः विधिः १४ तत्र त्वंपदार्थनिर्णयः अनमिविषये कपिलोक्तो विधिः १५ तत्पदार्थनिर्णयः पोक्तिमकारः १६ तयोर्वाक्याविचार विष्णुमार्थनामकार:... "यतेः कर्मण्यधिकारः दण्डलक्षणम्.... १७ मूत्रपुरीपोत्सर्गविधिः त्रिदण्ड्यपि स्वपरिग्रहं परित्यज्य मृत्तिकाग्रहणादिविचारः परमहंसो भवति... १८ शौचविधिः संन्यासफलम् १९/ दन्तधावनम्.... ... ४१ ४२ ४४ ४५ ... .... ५० .... .... .... .... ५४ .... . .... ....

·[२] .... .... .... " .... .... ... .... .... .... ... ... ... .... ... ... .... ... विपयाः पृ. विपया भस्मस्नानादि ५६ अभ्यागताचारः स्नानानन्तरं न्यासध्यानादे तत्र पर्यडू-शौचविधिः १०२ राचरणम् ६१ योगपट्टविधिः ततो विष्णोः शिवस्यार्चनम् ६२ यतीनां निषिद्धानि... १०३ अशक्तविपये स्नानविचारः ६३ प्रायश्चित्तानि ११२ आचमनविधिः ६४ यतिसेवाप्रशंसा १२७ आचमननिमित्तानि ६६/ यतीनां संस्कारविधिः १३४ द्विराचमननिमिचानि ६७ माध्करादिव्यतिरिक्ताने उदफाभाव आचमनानुकल्पः "| दोपदर्शकानि वचनानि १३६ आचमनापवादः " श्राद्धभोजननिषेधः .. १३७ भाणायामः ६८ पूर्ववद्भिक्षामशंसा २३९ जपविधिः ७० | यतिभिरशनवसनादि श्रवणविधिः ७१/ चिन्ता न कार्या १४० श्रवणफलम्.. ७२ | भिक्षुकैानिवृत्तिनिष्ठायामेवाऽs- भिक्षाचर्या दरः कार्यों न तु प्रवृत्तिनि- सप परमहंसस्य विशेपः ७५ छायाम् १४१ पतिपायाणि ७७ ध्यानमशंसा.... १५१ भिक्षाटने कर्तव्यता.... ७९ ध्यानाधिकारः १५२ भिशामशंसा ८० | संन्पामाधिकारः १५४ भिशासनानन्तरं पुराणश्रव मंन्यासस्य कृतार्थता णम् ८८/ यतिभिः श्रयणादायेयाऽऽ. तस्प फलम्... दरः कार्यम्तयतिरिक्तान- पर्यटनविधिः ९३, टाने दोपः १५६ तोरविधिः ९४ मंन्यामिनी पापविनारण. प्यासपूनापफारः ९५ पेत्र मुग्यो धर्मः ... पातुम्पि पफम गामविपये अयणादिनमा १५९ ९६ श्रवणपाटापारः नपण्यापिधिः ९७ नागनगुनाना मक्षणम् १६० पपनशिपाप: ०९ मानोपनियापनम् .... १६२ इनि यतिधर्मगंग्रहस्प विषयानुक्रमः । .... ... .... ... ... .... .... .... .... .... .... .... ... ... " ...

·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। विश्वेश्वरसरस्वतीकतो यतिधर्मसंग्रहः। प्रणम्य विष्णुमात्मानं सच्चिदानन्दमुक्तिदम् । गुरुं सर्वज्ञविश्वेशं मायया धृतविग्रहम् ॥ १ ॥ विश्वेश्वरसरस्वत्या क्रियते चेदमानतः । यतेः परमहंसस्य धर्माणामेप संग्रहः ॥ २ ॥ तत्र संन्यासाश्रमकालनिर्णयो जावालश्रुत्या विहितः-" ब्रह्मचर्य समाप्य गृही भवेत् । गृही भूत्वा वनी भवेत् । वनी भूत्वा प्रव्रजेत् " * इत्याथमसमु. वयः । तथा व्यवस्थितविकल्पोऽपि-" यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेच प्रवजेत्" इति [ खण्डः ४ ] । अव्यवस्थितविकल्पोऽपि गृहाटा चनादेति । आरुण्युप- निषदि च-" गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानमस्थो वा लौकिकामीनुदरामौ समा- रोपयेव " इति [ख०२] । तथा " xकुटीचको ब्रह्मचारी कुटुम्ब विसृजेईण्डा- छौकिकाग्नीन्विसृजेत् " इति [ख०२]। कुटीचकबहूदकसंन्यासिनोः पारमहंस्य विहितं जाबालश्रुत्या-" त्रिदण्डं कमण्डलुं शिक्यं पात्रं जलपवित्रं शिखां यज्ञो. पवीतं चेत्येतत्सर्व मः स्वाहेत्यप्सु परित्यज्याऽऽत्मानमन्विच्छेत् " इति [ख० ६] । आरुण्युपनिपदि-" वेदार्थ यो विद्वान्सोपनयनादूर्व स तानि प्राग्वा त्यजेत्पितरं पुत्रमग्न्युपवीतं कर्म कलत्रं चान्यदपि " इति [ख०५] । स्मृती च-घुद्ध्या कर्माणि यत्कामयेत यमिच्छेत्तमावसेदिति । अङ्गिरा:-बनवासात्परिश्रान्तः मबजेविधिपूर्वकम् । व्याध्याविष्टो विरक्तो चा ब्रह्मवित्सन्यसेद्विजः ।। * इत्यारभ्य ब्रह्मचर्यादेव प्रननेदित्यन्तप्रन्यो ग पुस्तके नास्ति । ४ आरुणेय्युपनिषद्येतादृशः पाठः-कुटीचरो ब्रह्मचारी कुटुम्वं विसृजेत्पात्रं विसृजेत्पवित्रं विसृजेद्दण्डाथ लौकिकाप्नीश्च विसृजेत् । इति । १ ग. 'वं वि।२ स. 'मकल्पनि । ३ क. द्दण्डी लोके ।४ क. दुर्घमेतानि प्रागुन्सजे। ५ ग.' प्रा'। ६ ग. प. च बुद्ध्वा क । क. च । वुद्ध्या कर्माणि कारयेतदारभेद्यमि' । ७ ग. 'येसदारभेद्याम'। ५. 'येत तदारभत यमि।

·विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:-
संन्यसेब्रह्मचर्येण संन्यसेवा गृहादपि ।
वनाद्वा संन्यसेद्विद्वानातुरो वाऽय दुःखितः ।।
आतुराणां विशेषोऽस्ति न विधिनैव च क्रिया ।
मैपमात्रस्तु संन्यास आतुराणां विधीयते ॥
यदा मनसि संजातं वैतृष्ण्यं सर्ववस्तुपु !
तदा संन्यासमिच्छन्ति पतितः स्याद्विपर्ययात् ॥
यमः-चीर्णवेदव्रतो विद्वान्ब्राह्मणो मोक्षमाश्रयेत् ।
समः सर्वेषु भूतेषु चरेषु स्थावरेषु च ॥
उत्पन्नज्ञानविज्ञानो वैराग्यं परमं गतः ।
प्रव्रजेड्रह्मचर्यातु यदीच्छेत्परमां गतिम् ।।
जातपुत्रो गृहस्थो वा विदितात्मा जितेन्द्रियः ।
याज्ञवल्क्या-अधीतवेदो नपकृत्पुत्रवाननदोऽनिमान् ।।
शक्त्या च यज्ञकृन्मोक्षे मनः कुर्यात्तु नान्यथा ।
मनु:-कपायं पाचयित्वा तु श्रेणिस्थानेषु च त्रिपु ।।
भवजेत्तु परं स्थानं पारिवाज्यमनुत्तमम् ।
इत्यादिसर्ववाक्यपर्यालोचनयाऽयंमर्थोऽवगम्यते । अध्ययनैनियोगनिवृत्त्यु.
तरकालं यस्य पुरुपस्य यस्यामवस्थायां वैराग्यं जायते तस्य तत एव
संन्यासऽधिकार इति ।
तथा श्रुतिस्मृती " यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत् । " इति [ जावा
ख ०४]।
कात्यायन:-ब्रह्मचर्याद्गृहाद्वाऽपि वनाद्वा संन्यसेबुधः ।
पुत्रेषु भार्या निक्षिप्य मृतपत्नीक एव वा ॥
व्यास:--ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथवा पुनः ।
चिरक्तः सर्वकामेभ्यः पारिवाज्यं समाश्रयेत् ॥
*अग्निहोत्रं गवालम्भं संन्यासं पलपैतृकम् ।
देवराव सुतोत्पचिः(त्ति) कलौ पञ्च विवर्जपेत् ।।
इति निषेधे सत्यपि प्रवृत्तिमाह-~-
* एतद्वचनं ग पुस्न न विद्यते।
गप 'ये ।।ग 'यमेवार्थोऽ' । ३६ रा 'नदियों'।

·यतिधर्मसंग्रहः। यावर्णविभागोऽस्ति यावद्वेदः प्रवर्तते । तावन्न्यासोऽग्निहोत्रं च कर्तव्यं तु कलौ युगे । विष्णुपुराणे-यत्कृते दशभिर्वपैयेतायां हायनेन तत् । द्वापरे तत्तु मासेन अहोरात्रेण तत्कलौ।। तपसो ब्रह्मचर्यस्य जपादेव फलं द्विजाः। मामोति पुरुषस्तेन कलिः साध्विति भापितम् ॥ इति । कलावल्पेन कालेन ब्रह्मचर्यस्य जपादेरधिकं फलं वदन्ब्रह्मचर्यादिप्रधा- नस्य पारिवाज्यस्य कलावनुष्ठेयत्वं सूचयति । मनुः--ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् । अनपाकृत्य मोक्षं तु सेवमानो व्रजत्यधः ।। अधीत्य विधिवद्वेदान्पुत्रांचोत्पाद्य धर्मतः । इष्ट्वा च शक्तितो यज्ञैर्मनो मोक्षे निवेशयेत् * ॥ यस्य दृष्टानुश्रविकॅविपयेष्वादावेच वैराग्यं न जायते स एतत्सर्वं यथा- शास्त्रं कृत्वा संन्यसेन्नान्यथेति श्लोकयोरर्थः । अन्यथा ब्रह्मचर्यादेव प्रबजे- दित्यादिप्रत्यक्षवेदवचनविरोधादप्रामाण्यप्रसङ्गात् । नत्यध इति मोक्षादा- मुमुक्षुः सत्यलोकादि प्रवर्तत इत्यर्थः। न हि कल्याणकृत्कश्चिदुर्गति तात गच्छति" इति भगवद्वचनात् । अनामिणामपि जावालश्रुत्या संन्यासो विहितः । ' अथ पुनरवती वा व्रती वा स्नातको वाऽस्नातको बोत्सन्नाग्नि- रनग्निको वा यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत् " [ ख० ४ ] | तथा "यद्याऽऽतुरः स्यान्मनसा वाचा वा संन्यसेत् " [ जावा० ख० ५] । सौरपुराणे--यदा मनसि वैराग्यं जायते सर्ववस्तुपु । तदैव संन्यसेविद्वानन्यथा पतितो भवेत् ।। बृहस्पतिः-यस्मिन्कामाः प्रविशन्ति विषयेभ्योपसंहृताः । विषयान्न पुनर्यान्ति स कैवल्याश्रमे वसेत् ।। यस्मिन्त्रोधः शमं याति विफलः सम्यगुत्थितः । आकाशेऽनिर्यथा क्षिप्तः स कैवल्याश्रमे वसेत् ॥ * इत उत्तरमेतद्ववन ख पुस्तके-दशभिर्जन्मभिर्वेदावेदार्थ शतजन्मभिः । सहस्रजन्ममि सोम सन्यास कोटिजन्ममि । १क 'वत्सन्यासोऽमिहोन क । २ ग 'या ह्यय । ३ व रे यत्तु मा ।४ क ग प. द्विन । ५ ग 'कसर्वेषु विषयेवादी '1६ ख एव त । स य घ 'पुवा ख, ग, शन्ते वि।९ क "विक्ल ।

·.८ विश्वेश्वरसरस्वतीकृतः- अङ्गिराः--उत्पन्ने संकटे घोरे चौरव्याघ्रादिगोचरे । भयभीतस्य संन्यासमङ्गिग मुनिरब्रवीत् ॥ विरक्तः संन्यसेदिवाननिवाऽपि द्विजोत्तमः । प्रकर्तुमप्यशक्तोऽपि जुहोतियजतिक्रियाः ॥ अन्धः पङ्गुर्दरिद्रो वा विरक्तः संन्यसेविजः । सर्वेपामेव वैराग्य संन्यासे तु विधीयते ।। पतत्येवाविरक्तो यः संन्यासं कर्तुमिच्छति । पुनारक्रियाभावान्मृतभार्यः परिव्रजेत् ।। पराशरः-पारिवाज्य तु वैराग्याकर्तव्यं विधुरादिभिः । विधिना तच कुर्वीत संन्यासमिह बुद्धिमान ॥ वृहस्पतिः-संसारमेव निःसारं दृष्ट्वा सारदिटक्षया । प्रवजन्त्यकृतोद्दाहाः पर वैराग्यमाश्रिताः ॥ अनि :-न तावन्मुच्यते दुःखाजन्ममृत्योश्च बन्धनात् । यावन्न धारयेद्विमो वैष्णव लिगमादरात् ॥ विष्णु:-पुखजानामयं धर्मो वैष्णवं लिङ्गधारणम् । बाहुजातोरजाताना नायं धर्मो विधीयते ॥ व्यासः-परमात्मनि यो रक्तो विरक्तोऽपरमात्मनि । सर्वपणाविनिर्मुक्तः स भै भोक्तुमर्हति ।। यस्मिन्क्षान्तिः शमः शौचं सत्यं संतोप आर्जवम् । अकिंचनमदम्भं च स कैवल्याश्रमे वसेत् । यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापक्रम् ॥ पर्मणा मनसा वाचा तदा भवति भैक्षभुम् । संवतः-पूजितो पन्दितथेच सुमसनो भवेधया । तथा चेताव्यमानस्तु तदा भवति भेषभुक् ।। प्रतुः-अपवाक्षरं वय वासुदेवाग्यमव्ययम् । इति भावो अंगो पस्य तदा भवति भैसमुम् ।। मंवतः-भावितः करणेशायं यहुसंसारयोनिपु । आसादयति गुदात्मा मोक्षं व चतुराश्रमे ॥ गमप'। पा ममाप। ३गन्याम सदा ४ ग प 'प्रेव पास पासा.ग य पनुपाय। ग दरासाय' ।

·यतिधर्मसंग्रहः। ५ सुमन्तुः(न्तुना)-आपत्काले तु संन्यासः कर्तव्य इति शिष्यते । जरयाऽभिपरीतेन शत्रुभिर्व्यथितेन च ।। आतुराणां च संन्यासे न विधिनैव च क्रिया । प्रैपमा समुच्चार्य संन्यासं तत्र कारयेत् ।। संन्यस्तोऽहमिति ब्रूयोत्सवनेषु त्रिषु क्रमात् । प्रीन्वारांस्तु त्रिलोकात्मा शुभाशुभविशुद्धये । यत्किंचिद्धन्धक कर्म कृतमज्ञानतो मया । प्रमादालस्यदोपाद्यत्तत्सर्व संत्यजाम्यहम् ॥ एवं संचिन्त्य भूतेभ्यो दद्याढभयदाक्षिणाम् । पद्भ्यां कराम्यां विहरनाहं वाकायमानसैः ।। करिष्ये प्राणिनां हिंसां प्राणिनः सन्तु निर्भयाः । इत्यातुराणों संन्यासं संकल्प्य सावित्रीप्रवेशनपाणिहोमप्रैपोच्चारणाभयदा- नानि विहितानि । गीतासु-आरुरुक्षोर्मुनेयोगं कर्म कारणमुच्यते । योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ।। व्यास:-प्रवृत्तिलक्षणो योगो ज्ञानं संन्यासलक्षणम् । तस्माज्ज्ञानं पुरस्कृत्य संन्यसैदिह बुद्धिमान् ।। मनु:-दशलक्षणकं धर्ममनुतिष्ठन्समाहितः । वेदान्तान्विधिवच्छ्रुत्वा संन्यसेदनृणो द्विजः ।। जांवाल:-संन्यासे निश्चयं कृत्वा पुनर्न च करोति यः । स कुर्यात्कृच्छ्रमश्रान्तं पण्मासान्मत्यनन्तरम् ॥ संन्यासं पातयेद्यस्तु पतितं न्यासयेत्तु यः । संन्यासविघ्नकर्ता च त्रीनेतान्पतितान्विदुः । दक्षः-तस्मात्त्यक्तकपायेण कर्तव्यं दण्डधारणम् । इतरस्तु न शक्नोति विषयैरपहीयते ॥ अथानधिकारी। आरूढपतितापत्यं कुनखी श्यावदन्तकः । क्षयक्षीणोऽङ्गविकलो न तु संन्यासमईनि ॥ १ ग. क्रिया.। २ क स याद्वचने' । ३ग जावाले । ४ ग. 'सात्प्रत्य' । ५ क. 'न्तरा । म १६ घ. 'तस्मात्पचक्पायें। ख. क्षयीकृताइग।

·६ विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- संमत्यवसितानां च महापातकिनां तथा । व्रात्यानामभिशस्तानां संन्यासं नैव कारयेत् ।। व्रतयज्ञतपोदानहोमस्वाध्यायवर्जितम् । सत्यशौचाश्रमभ्रष्ट संन्यासं नैव कारयेत् । बृहस्पतिः-अतीवान स्मरेद्रोगांस्तथैवानागतानपि । प्राप्तांश्च नाभिनन्देद्यः स कैवल्याश्रमे वसेत् । श्रद्धा ध्यानं तपः शौचं यस्य वित्तं चतुष्टयम् ॥ स्मरणं चाद्वितीयस्य स कैवल्याश्रमे वसेत् । अन्तःस्थानीन्द्रियाण्यन्तर्बहिष्ठान्विपयान्यहिः॥ शक्नोति यः सदा कर्तुं स कैवल्याश्रमे वसेत् । व्यास:(सेन)-यान्यतीतानि जन्मानि तेषु नूनं कृतं भवेत् ।। यत्कृत्यं पुरुषेणेह नान्यथा ब्रह्मणि स्थितिः । तामासाद्य तु मुक्तस्य दृष्टार्थस्य विपश्चितः ।। त्रिवाश्रमेषु को न्वर्थो भवेत्परमभीप्सतः। इत्यादिना विदुपो ब्रह्मणि स्थितस्य पारिवाज्यं दर्शितम् । वढचपरिशिष्टे-" यथोक्तचारिणं भिक्षु गुरुमेकं परिग्रहेत् । यतिबन्दैरैनुज्ञातो मोक्षाश्रममुपाश्रयेत् " इति ॥ अथ संन्यासविधिः । तत्र बौधायनः- अनाथमी चतुरः कृच्छानात्म. शुद्धयर्थं विदध्यादाश्रमी तप्तकच्छ्रमेकम् ' इति । कृच्छानिति प्राजापत्यकृ. छान् । तया च वचपरिशिष्टे- मुमुक्षुरात्मशुद्धय एकं तप्तकच्छं कृत्वाऽ. नाश्रमी चतुरः प्राजापत्यान् ' इति । अनेन कृच्छ्राचरणेनाऽऽत्मशुद्धिद्वारा संन्यासयोग्यता भवति । तया च स्मृत्यर्थसारे- कृच्छांस्तु चतुरः कृत्वा पावनार्थमनाश्रमी । आश्रमी चेत्तप्तकृच्छं तेनासी योग्यतां व्रजेत् ॥ इति । माजापत्यलक्षणं मनुनोक्तम्- यहं प्रातस्यहं सायं व्यहमयादयाचितम् । यह परं तु नाश्नीयात्माजापत्योऽयमुच्यते ॥ इति । १ ग. प 'वित्त ।२२ शुचितो य १३ ग प स । यान्यतोऽन्यानि 1 स. 'नुगतो। ५ स 'नेककृ' ।

·यतिधर्मसंग्रहः। याज्ञवल्क्य,-एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च । उपवासेन चैवायं पादकः प्रकीर्तितः ।। यथाकथंचित्रिगुणः प्राजापत्योऽयमुच्यते । वसिष्ठ:--- अहः मातरहर्नक्तमहरेकमयाचितम् । अहः पराकं तत्रैकमेवं चतुरही परी ।। इति । पराक उपवासः । एकभक्तं नक्तमयाचितमुपवास इति त्रिरावृत्त्या द्वादश- दिनसाध्यः प्राजापत्यः। अत्र च ग्राससंख्यानियमः पराशरेण दर्शित:- सायं तु द्वादश ग्रासाः प्रातः पञ्चदश स्मृताः । चतुर्विंशतिरायाच्याः परं निरशनं स्मृतम् ॥ इति । आपस्तम्बेन वन्ययोक्तम्- सायं द्वाविंशतिसाः प्रातः पड्विंशतिः स्मृताः । चतुर्विंशतिरायाच्याः परे निरशनास्त्रयः ॥ कुक्कुटाण्डप्रमाणस्तु यथा वाऽऽस्ये विशेत्सुखम् । इति । अनयोश्च कल्पयोः शक्त्यपेक्षो विकल्पः । तप्तकृच्छूमाह याज्ञवल्क्यः- तप्तक्षीरघृताम्बूनामेकैकं प्रत्यहं पिवेत् । एकरात्रोपवासश्च तप्तकृच्छू उदाहृतः ।। मनुना तु द्वादशरात्रनिवृत्त्याऽभिहित:- * तप्तकृच्छ् चरन्विषो जलक्षीरघृतानिलान् । प्रतित्र्यहं पिबेदुप्णान्सकलायात्समाहितः ॥ इति । क्षीरादिपरिमाणं पराशरेणोक्तं द्रष्टव्यम्- अपां पिवेत्तु त्रिपलं द्विपलं तु पयः पिवेद । पलमेकं पिवेत्सर्पिखिरात्रं चोप्णमारुतम् ॥ इति । त्रिरात्रं चोष्णमारुतमिति त्रिरात्रस्य पूरणमुष्णोदककार्थ पिवेदित्यर्थः । कृच्छ्राद्यनुष्ठाने साधारणेतिकर्तव्यता मनुनोक्ता- * एतद्वचनं ग. पुस्तके न विद्यते। १ ग. परं ! १ क.ग. घ. व विक' । ३ घ. 'फरसायं स।

·विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- महाव्याहृतिभिर्होमः कर्तव्यः स्वयमन्वहम् । अहिंसासत्यमक्रोधमार्जवं च समाचरेत् ।। त्रिरह्नखिनिशायां तु सवासा जलमाधिशेत् । स्त्रीशूद्रपतितांश्चैव नाभिभापेत कहिंचित् ।। स्नानासनाभ्यां विहरन्नक्रोधश्च शयीत वा । ब्रह्मचारी व्रती च स्याद्गुरुदेवद्विजार्चकः ॥ सावित्री च जपेन्नित्यं पवित्राणि च शक्तितः । सर्वेष्वेव व्रतेष्वेवं प्रायश्चित्तार्थमाइतः ॥ इति । प्राजापत्यक्रियाशत्तौ धेनुं दद्याद्विजोत्तमः । धेनोरभावे दातव्यं मूल्यं तुल्यमसंशयः ॥ इति । संपूर्णदानाशक्तावप्यनुकल्पमाह- गवामभावे*निष्कं स्यात्तदर्ध पादमेव च । इति । प्रत्यान्नायान्तरमप्याह पराशर:- कृच्छोऽयुतं तु गायत्र्या उपवासस्तथैव च । धेनुमदानं विमाय सममेतचतुष्टयम् ॥ इति । तया पत्रिंशन्मते- कृच्छोऽयुतं च गायत्र्या द्वादशब्रह्मभोजनम् । तिलहोमसहस्रं च सममेतच्चतुष्टयम् ।। इति । सथा-धेनुनिष्कस्तदर्धाधमाणायामशतद्वयम् । तिलहोमसहस्रं च वेदाध्ययनमेव च ।। विमा द्वादश वा भोज्याः पावफेष्टिस्तथैव च । इति । ततकृच्छ्रे तु प्राजापत्यद्वयमत्याम्नायफल्पम् । मुख्यकल्पे समर्थन वाऽनु- कल्पो न स्वीकर्तव्यः॥ तथा च मनुः-प्रभु प्रथमल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्तते । न सापरायिक तस्य दुर्मतेविद्यते फलम् ।। इति । कात्यायनः--कुर्यास्कृन्याणि चत्वारि संन्यासेप्सुरनाश्रमी । आश्रमी कृन्मेकं तु कृत्या संन्यासमहति ॥ उक्तं पुरथरणमादौ कृत्या गढून फायनाप्टी श्राद्धानि निर्वपेदिति । +4 पुस्तक समासे-निष्पामिति' चावारिंशन्माषपरिमितं मुवर्ण मुख्यम् । सदभाने एक सनिकम् । मां निष्काधम् । तसादगाम पा । अवरका पादस्याधमपि । मल्यमित्यपि पेचित् । । १ 'प्राग. सपाणि ।

·यतिधर्मसंग्रहः।. अत्रि:-देवमा ततो दिव्यं मानुष्यं भौतिकं ततः । पितृणां दिव्यमातॄणामात्मनो बुदितत्परम् ॥ शौनकः-देवं चैवाऽऽपकं चैव दिव्यं मानुप्यमेव च । भूतश्रादं पितृश्रादं मातृणामात्मनस्तथा ।। एकैकस्मिन्दिने कुर्यादेकै श्राद्धमर्थवत् । नान्दीर्मुखविधानेन विधिरपां प्रकीर्तितः ॥ इति । स एव देवादिश्राद्धेषु देवता आह-- वसवोऽष्टौ स्मृतास्तत्र रुद्रा एकादशापि वा। तयैव द्वादशादित्या देवश्राद्धेषु देवताः॥ मरीचिरव्याङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः। प्रचेताश्च वसिष्ठश्च आर्षे च भृगुनारदौ ।। दिव्ये हिरण्यगर्भश्च वैराजपतिरेव च । सनकश्च सनन्दश्च तृतीयश्च सनातनः ।। कपिलश्वाऽऽसुरश्चैव वोडः पञ्चशिखस्तथा । एते मार्नुपके श्राद्धे मनुष्याः सप्त देवताः ।। पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च । एतानि पञ्च भूतानि भूतश्राद्धे तु देवताः ।। पितृश्राद्धे काव्यवाडनलः सोमोऽर्यमा तथा । अमिष्वाचा बर्हिपदः सोमपाश्चैव देवताः ॥ *गौरी पद्मा शची मेधा सावित्री विजया जया। देवसेना स्वधा स्वाहा मातृश्राद्धेषु देवताः ॥ आत्मश्राद्धे देवता तु परमात्मा मकीर्तितः ।। इति । अधिः-कर्ता निरनिशेव- लौकिकानी तदा कुर्याच्छ्राद्धार्थी पचनादिकम् । पूर्वेद्युस्तदहाऽपि श्राद्धे विभान्निमन्त्रयेत् ॥ कृत्वा तु संस्कृतं पाकं इविष्यं स्वादुभोजनम् । हृदि यजेश्वरं ध्यायेद्देवं नारायणं प्रभुम् ।। * एतन्न विद्यते ग, पुस्तके १ ख. मानुष । २ ग. "द्विवत्पर' १३ ग. प. "वित । ४ ग. 'मुख्ये,वि : ५.ग. रेषा ६ ग. 'दे तु दे। ७ क प. सभृगुनारदः । दि. ८ घ. 'मरिच । ९ ग. घ. "नुष्यके श्राद्ध मानु' । १० क. वाहन । ख. वाहान । ग. वाहनं वै मो' । ११ ग. दहन्भिक्ला था। .

·. विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- आरभेत्सर्वकर्माणि स्नानादीनि विधानतः । तर्पयेदम्भसा सात्वा मन्त्रपूर्व द्विजोत्तमः ।। देवापीन्मनुप्यांश्च भूतानि च यथाक्रमम् । तर्पयित्वाऽम्भसा सर्वान्पुनः श्राद्धन तर्पयेत् ।। पार्वणं च तथा वृद्धया श्रादं कुर्याद्यथाविधि । दत्त्वा नान्दीमुखेभ्यश्च पिण्डानक्षतसंयुतान् ।। श्राद्धे देवान्नमस्कृत्य यथोक्तं श्रुतिशासनात् । तत्राटसु क्रमाद्देवा वसवोऽय प्रजापतिः ।। हिरण्यगर्भोऽथ विराडात्मा देवे समस्य तु । आर्षे मरीचिप्रमुखा दिव्ये च विनतात्मजाः ॥ स्कन्दः प्रजेशस्तत्राऽऽत्मा मानुपे सनकादयः । फव्यवाहमुखाः पित्र्ये मातृके दिव्यमातरः॥ युग्माः स्युर्देवपूर्वेपु ब्राह्मणा देववद्विधिः । एकैको मन्त्रवत्पिण्डो देयस्तूप्णीमथापरः ॥ सर्वमन्त्रेषु कर्तव्यं नान्दीमुखविशेषणम् । उत्थाप्य च ततो विद्वान्हष्टपुष्टुन चेतसा ॥ प्रदक्षिणं ततः कृत्ता नमस्कृत्य द्विजोत्तमान् । क्षन्तव्यमिति तान्यात्मणम्य शिरसा ततः ॥ संन्यासार्थ मया श्राद्धं कृतमेतद्विजोत्तमाः । अनुज्ञां प्राप्य युप्माकं सिद्धि यास्यामि शाश्वतीम् ।। दत्तात्रेयः-दैवार्षमानुपं भूतं पितृमातृस्वयंभुवम् । श्राद्ध परात्मनः कृत्वा वृद्धौ चापि चतुष्टयम् ॥ ततः परेधुः पुण्याहवाचनपूर्वकं वपनं कुर्यात् । तथा च शौनकः--पूर्वेद्यु. नन्दिीमुखं कृत्वा, ब्राह्मणान्भोजयित्वा, पुण्याहं वाचयित्वा, केशश्मश्रुलो. मनखानि वापयित्वा, यथाविधि सात्वा, होमादिद्रव्यव्यतिरिक्तं द्रव्यजात पुत्रा. दिभ्यो दत्त्वा, दण्डादीन्संनिधाय, देवायतने ग्रामे या पुलिने चारण्ये चा स्थिता, ब्रह्मणे नमः । इन्द्राय नमः। सूर्याय नमः । आत्मने नमः । अन्तरात्मने नम. परमात्मने नम इति ब्रह्माजालिं कृत्वा, मानसंजपित्वा, उपस्पृश्य, दर्भाञ्ज- लिं कस्वा, चेदादीजपित्या, सक्तमुष्टिं माश्याऽऽचम्य ॐ भूः सावित्री प्रविशमि । . कग 'न्यविरिप' । व 'दोन्मुविधा । दीनिषा' । ३ ख कारयित्वा ।

·यतिधर्मसंग्रहः। ११ । " - तत्सवितुर्वरेण्यम् । ॐ भुवः सावित्री भविशामि । भर्गो देवस्य धीमहि । ॐ स्वः सावित्री प्रविशामि । धियो यो नः प्रचोदयात् । ॐ भूर्भुवः स्वः सावित्रीं प्रविशामि । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् । इति जपित्वा, किंचन माश्य, पुरस्तादादित्यस्यास्तमयादाज्यं विलाप्योत्पूय, सुचि चतुर्मुहीतं गृहीत्वा, समिद्धेऽनौ ॐ भूः स्वाहति पूर्णा- हुति हुत्वा, सायमाग्निकार्य कृत्वाऽग्न्युत्तरदेशे दर्भेषु पात्राणि सादयित्वाऽग्नि- दक्षिणदेशे दर्भान्संस्तीर्य, कृष्णाजिनं चान्तर्धाय, एतस्यां राव्यां जागर कृत्वेति । अत्र विशेषमाह बौधायन:-ब्राह्मणानन्त आवेश्य पुण्याई स्वस्ति ऋद्धिरिति वाचयित्वेति। अन्ते समीप आवेश्य, उपवेश्य, ततो वपनं कुर्यात् । आपो हि ष्ठा इति द्वाभ्यां श्मश्रुलोमनखानि च । गोदानकविधानेन सर्वमन्वात्रियोजयेत् ॥ सप्लाट केशाशिखाथै स्थापयेत् । तया स संपदापविदः- शेपस्य कर्मणः सिद्धथै केशान्सप्लाट वा द्विजः। संरक्ष्य वापयेत्सर्वं केशश्मश्रुनखानि च ॥ इति । गोभिला-ततः समाचरेत्स्वानं हेमलप्यकुशाम्भसा । कृत्वा तु वपनं विद्वान्भवेन्मुण्डोऽथवा शिखी ॥ स्नानमब्दैवतैः कृत्वा तर्पयेत्पितृदेवताः । ऋषीश्छन्दांसि वेदांश्च मनुष्यांश्च यथाविधि ॥ तत आगत्य देवतायतनादावुपविश्य दक्षिणजानुन्युत्तानं वामहस्तं कृत्वा तत्र द्वे पवित्र निधाय तदुपैयुत्तानेन न्युजेन दक्षिणहस्तेन पिदध्यादिति ब्रह्मा- ऑलिः । तं ब्रह्माञ्जलिं कुर्यात् । जपेञ्च ब्रह्मणे नम इत्यादिमन्त्रान् । तत आचम्य वेदादीञ्जपेत् । * ( अप उपस्पृश्य दर्भाञ्जलिं कृत्वा वैदादीञ्जपित्वेति शौनकवचनात् । ) ततः सक्तुमुष्टिं प्रणवेन प्राश्याss- वयं मन्त्र भिमभिमन्त्रयेत् । तदुक्तं बचपरिशिष्टे--अय सक्तू- माश्याऽऽचम्य नाभिमभिमन्त्रयेत्, आत्मने स्वाहाँऽन्तरात्मने * एतचिहान्तर्गतग्रन्यः क. पुस्तफे न विद्यते। १ ग. 'गरण १२ ख. अथ । ३ ख. 'श्य गर्ते'।४ ग. 'परि दक्षिणह। ५ क, 'सलिं कु। ६ क. 'भ्य नाभि । ७ ग. हा प्र। 1 ·- १३ विश्वेश्वरसरस्वतीकृतः- स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति । ततः पयोदधिवृतानि त्रिवृत्कृतामि त्रिवृदसीवि मन्त्रेण प्रथम प्राश्नीयात् । प्रदसीति द्वितीयम् । विदसीति तृतीयम् । तत आपः पुनन्तु पृथिवीमित्युदकं प्राश्नीयात् । तत उपर्वास संकल्पयेत् । तदुक्तं धौधायनेन-ग्रामोन्ते ग्रामसीमान्तेऽन्यगारे वाऽऽज्यं पयोदधिसंयुतं त्रिः पाश्योपवसेत्, त्रिदसीति त्रिभिर्मन्त्रैः। सकृदप आपः पुनन्विति पयः आज्यालाभेऽप: पाश्नीयात् । तदुक्तं वचपरिशिष्टे-अथ पयोदधिसर्पिवित्र स्माश्याऽऽचामेदपस्तदलाभ इति । ततः सावित्रीं प्रविशेत् । तत्मकारमाइतुर्व- वृचपरिशिष्टवौधायनौ-ॐ भूः सावित्री पविशामि तत्सवितुर्वरेण्यम् । ॐ भुवः सावित्री प्रविशामि भगों देवस्य धीमहि । ॐ स्वः सावित्रीं प्रविशामि धियो यो नः प्रचोदयात् । ॐ भूर्भुवः स्वः सावित्रीं प्रविशामि सर्वा गायत्री जपेत् । ततः किंचनापः पाश्यः ततोऽस्तमयात्पूर्वमाहिताग्निश्वेदाहवनीये, एका. ग्निश्वेदौपासनानौ, ब्रह्मचारी चेल्लौकिकेऽग्नौ, विधुरश्चेत्पूर्वोक्तेन पृष्टोदिविवि- धानेनोऽत्पादितेऽना, सुवेण खुच्याज्यं चतुर्गृहीत्वा सुचा ॐ स्वाहेति जुहु- यात् । एतद्ब्रह्मान्वाधनम् । तत्र वौधायन:--पुराऽऽदित्यस्यास्त- मयागाईपत्यमुपसमाधायान्वाहार्यपचनमाहृत्य ज्वलन्तमाहवनीयमुदृत्य गाई- पत्य आज्यं विलाप्योत्पूय सुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा समिद्धे द्याहवनीये पूर्णा- हुति जुहोत्यों स्वाहेत्येतद्ब्रह्मान्वाधानमिति विज्ञायत इति । - तथाऽऽह कात्यायन:-- औपासनं ह्यावसथ्यं पृष्टोदिविजपेन वा । लोकाग्निमितरं वाऽपि श्रद्धावान्स यदा भवेत् ।। इत्युपक्रम्य--तस्मिन्होमं महायज्ञान्कुर्यात्पक्षादि कर्म च । संन्यासार्थी तथा कुर्यात्पाकयज्ञादिकानपि । इत्युक्तत्वात् (1) 1 ततः संध्यावन्दनपूर्वकमस्तमित आदित्ये स्वस्वानी होम कुर्यात् । तत्र चौधायन:-अय सायं हुतेऽग्निहोत्र उत्तरेण गाईपत्यं तृणानि सस्तीर्य इंद्व [ न्यश्चि ] पात्राण्यासादयित्वा यष्टयादीनि कन्या वासो दक्षिणेनाऽऽहवनीयं ब्रह्मायतने दर्भानास्तीर्य कृष्णाजिनमन्तर्घायैतां रात्री जागतीति । १. वासं। २ क 'मान्तरे प्रा' । ३ ख. 'तरथा व १४ घ. ततः ।

·- यतिधर्मसंग्रहः । १३ तथा दत्तात्रेय:-होमं दत्त्वा तथा सायं कुशाकृष्णाजिनं ततः । ब्रह्मस्थाने समास्तीर्य ब्रह्मभावेन संस्थितः ॥ ब्रह्मरात्री ततो दत्त्वा विष्णौ संन्यस्य मानसम् । समभ्यर्च्य हृषीकेशं जपन्नेकाक्षरं परम् ।। इति । [ बौधायनः ] --य एवं विद्वान्ब्रह्मरात्रीमुपोष्य ब्राह्मणोऽनीन्समारोप्य वा प्रमीयते सर्व पाप्मानं तरति तरति ब्रह्महत्यामिति । ततो नाझे पहुर्ने कृस्य- माह शौनकः-'ब्राह्म मुहूर्त उत्थाय यथाविधि स्नात्वा पातरग्निकार्य कृत्वा व्याहृतीर्जपित्वा तरत्समन्दी धावतीति सूक्तमप्सु जपेत् ' इति । तत आहिता- निश्चेत्माजापत्येष्टिं कर्यादेकाग्निश्चेदाग्नेयीम् । तथा च जावालश्रुति:- " तब्रैक प्राजापत्यामेवेष्टिं कुर्वन्ति तदु तथा न कुर्यात् । आग्नेयीमेव कुर्यात् " इति [ख० ४ ] । अत्र भाजापत्येष्टिराहिताः । तद्वाक्यशेषेऽग्नीनिति बहुवचनश्र- वणात् । आग्नेयी त्वेकानेः । तद्वाक्यशेषेऽग्निमाजिघेदित्येकवचनश्रवणात् । मनु:-माजापत्या निरुप्यष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम् । आत्मन्यग्नीन्समारोप्य ब्राह्मणः प्रबजेद्गृहात ।। दत्तात्रेयः-ब्रह्मरात्री ततो दद्यात्पौर्णमास्यां द्विजोत्तमः । प्रातर्तुत्वा स्वकल्पेन कृत्वा स्नानादिकां क्रियाम् ॥ प्राजापत्यां प्रतिपदि कृत्वोष्टिं तु यथाविधि । ततो विप्राय दद्यात्तु सर्ववेदसदक्षिणाम् ।। अथवाऽऽहिताग्निर्वैश्वानरीयेष्टिं कुर्यात् । तथा च श्रुति:-- आग्नेयीमेव कुर्यात् " | " अग्नये वैश्वानराय द्वादशकपालं पुरांडाशं निर्वपति । प्राजापत्यं चरं वैष्णवं नवकपालं च " इति । अत्र विशेपो बौधायनेनोक्त:-देवयज- नोल्लेखनप्रभृत्यग्निमुखान्तं कृत्वा पहचा जुहोति वैश्वानराय प्रतिवेदयाम इति पुरोनुवाक्यामनूच्य वैश्वानरः पवमानः पवित्रेणेति । अथाऽऽज्याहुतीर्जुहोति "वैश्वानरो न उतय " इत्यष्टाभिरनुष्टुप्छन्दसामनये स्वाहेति च । अथैनमुप- तिष्ठते " सहस्रशीर्पा पुरुषः" इत्यनेनानुवाकेन । स्विष्टकृत्लभृति सिद्धमा धेनु- वरमदानात् । अाँग्नेर्दर्भस्तम्भे( म्बे )पु हुतशेपं निदधाति । "सर्वो वै रुद्रो" १ ग. 'रानी त ।२ क. जुहुयादे । ३ग 'जनविष्णवे बन १४ क. 'ला द्वा यद्भ्यो जु°1५ ग. 'यामीघ्रो दर्भ प. याप्रेणामि दर्भ। -- ·६ । विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- " विश्व भूतम् ।" इति द्वाभ्यां मन्त्राभ्यामुत्सृजत्यग्निम् 1 " आयुर्दा अग्ने इविपो जुपाण" इत्युपादाय प्रक्षाल्य प्राश्नाति सहस्रशीत्यनुवाफेन माश्याऽऽचम्याऽऽत्मानं प्रत्याभिशत्योमिति । ब्रह्मेत्येतेनानुवाकेनाथाग्निद्रव्य- मग्नौ प्रक्षिप्याऽऽत्मन्यग्नीन्समारोपयेत्, या ते अग्ने यज्ञिया तनूरिति । तत्रैव विशेषमाह शौनकः-प्राजापत्ययेष्वा पुनराहवनीयमुद्धृत्य प्राणापानौ समौ कृत्वा सर्व निदधाति । यच्च पूर्त यच्च प्रजापतौ तन्मनसि जुहोमि विमुक्तोऽहं देवकि- ल्लिपात्स्वाहा । अयं ते योनित्विय इत्यात्मन्यग्नीन्समारोपयति । माणेन गाईपत्यम् । अपानेन दक्षिणाग्निम् । ग्यानेनाऽऽहवनीयम् । उदानेनाऽऽचस- थ्यम् । समानेन सभ्यम् । पुनराहवनीयं गत्वाऽद्भ्यः संभूत इत्यादित्यमुप स्थायोत्तरनारायणेन गृहानिष्कर का )मेदिति । पात्रविशेषाणां प्रतिपत्तिमा दत्तात्रेय:-मृन्मयान्यश्ममयानि चाप्सु जुहुयात् । गुरवे तैजसादीनि दया ra दिति । यम:-ततथाऽऽहवनीयाख्यं हुत्वा पात्राणि मन्त्रतः । असौ स्वर्गाय लोकार्य स्वाहेत्येवं निधापयेत् ॥ अयं ते योनिरित्येवं समारोप्याऽऽत्मनो मुखे । ततो वैश्वानरं ध्यायेत्स्वर्गाख्यं विश्वतोमुखम् ।। अथ गार्हपत्ये अग्नौ जुहुयादरणी वुधः । अयमग्निहपतिर्मन्त्रेणानेन भावितः ॥ अयं ते योनिरित्येवं समारोप्याऽऽत्मनो हदि । ततो वैश्वानरं ध्यायेद्भूःसंज्ञं विश्वतोमुखम् ॥ जुहुयादक्षिणानौ च मुंसलोलुखले ततः । अयमग्निः पुरीप्येति मन्त्रेणानेन यत्नतः ।। अयं ते योनिरित्येवं मनस्यारोप्य वेदवित् । ध्यायवैवानरं देवमन्तरिक्षाख्यमव्ययम् ॥ गत्वाऽय गाईपत्यं तु सूक्तं वै पौरुषं जपेत् । वेद्यां मध्ये ततः स्थित्वा कोऽसीति तु जपेद्विजः ॥ इति । एकाग्न्यनग्नी तु शौनकोक्तेन विधिना चरं श्रपयित्वा होमादि कुर्या- ताम् । स उच्यते-ब्राह्म मुहूर्त उत्थाय ययाविधि स्नात्वा प्रातराग्नि १ स. प. इति । अथ पकादुपा । ग. इति । अपहादुपा १२ ग. 'झेत्यन्तेना । ३ स. ग प. 'मनि । ४ स 'मुगलों'। ५ क स. 'कोऽस्येति ।

·" यतिधर्मसंग्रहः। कार्यं कृत्वा व्याहृतीपित्वा तरत्समन्दी धावतीति सूक्तमप्सु जपित्वा ; स्वगृह्योक्तेन विधिना चलं श्रपायित्वाऽग्निमुपसमाधाय प्राणाय स्वाहा।। अपानाय स्वाहा । व्यानाय स्वाहा । उदानाय स्वाहा । समानाय स्वाहेत्याज्यहोमं कृत्वा, अथ पुरुपसूक्तेन प्रत्यृचमाज्यहोम चरुहोमं च कृत्वा पुरुपसूक्तं जपित्वा प्रणीतापात्रं संमृज्य सौविष्ठान्तं हुत्वाऽऽचार्यायाऽऽज्यपात्रं चरुपात्रं हिरण्यं धेनुं च दत्त्वाऽऽचार्य पुरतोऽ- वस्थितः " सं मा सिञ्चन्तु मरुतः समिन्द्रः सं बृहस्पतिः । सं माऽयमग्निः सिञ्चत्वायुपा च वलेन चाऽऽयुष्मन्तं करोतु माम् " इति जपित्वा या ते अग्ने यज्ञिया तनूस्तयेह्यारोहाऽऽत्माऽऽत्मानम् । अच्छा वसूनि कृण्व- नस्मे नर्या पुरुणि । यज्ञो भूत्वा यज्ञमासीद स्वां योनि जातवेदो भुव आजा. यमानः सक्षय एहि " इति त्रिरात्मन्यग्नीन्समारोप्येति । अनग्नेस्तु समारोप एव नास्ति । तत्र च बहुचपरिशिष्टम्-अथाऽऽत्मन्यग्नीन्समारोपयेदेकाग्निरे- : काग्निमनग्निर्न कंचनेति । अनग्निना कपिलमोक्तेन विधिना संन्यासः कर्तव्यः । तमपि संक्षेपतो दर्शयिष्यामः-नान्दीमुखब्राह्मणभोजनपुण्याहवाचनकेशश्मा- लोमनखवपनस्नानसर्वदानदण्डादिसंनिधानत्रिवृत्माशनसावित्रीप्रवेशनसंध्यारा- धनानि कृत्वोपोष्य स्नात्वा संध्याराधनं कृत्वा देवर्षिपितृतर्पणं च कृत्वाऽभ्यः स्वाहा पुत्रपणायाश्च वित्तपणायाश्च लोकैपणायाश्च व्युत्थितोऽहं स्वाहेत्यपवे- - वापः पाणिना हुत्वा यथाविधि भैपमुक्त्वाऽभयं सर्वभूतेभ्यो मत्तः सर्वं भव- तते स्वाहेत्यभयदक्षिणां दत्त्वा यथाधिकारं यथाविधि दण्डादि गृहीत्वा स्वध- मनिष्ठो भवेदिति । साग्निकस्तूक्तेन विधिनाऽग्निसमारोपं विधाय जलाशयं गच्छेत् । ततः पुत्रं दृष्ट्वा त्वं ब्रह्मेत्यादिवाक्यत्रयं जपेत् । तथा च शौनक:- पुत्रं दृष्ट्वा जपति त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्त्वं लोक इति । स पुत्रं प्रत्याहाहं ब्रह्माऽहं यज्ञोऽहं लोक इति । तथा च वचपरिशिष्टे-अथ पुत्रान्सुहृदो बन्धून्मत्याह न मे कश्चिन्नाहं कस्य चिदिति । तत आश्रमात्संन्यासाश्रमं गच्छामीति संक- ल्पयेत् । ततोऽस्वेवोदकाहुतिद्वयमाह कपिल:--अभ्यः स्वाहा पुत्रैपणायाश्च वितैपणायाश्च लोकैपणायाश्च व्युत्थितोऽहं स्वाहेत्यप्स्वेवापः पाणिना हुत्वति । ततो यज्ञोपवीतं हस्ते गृहीत्वाऽऽौंकृत्य वेदान्तविज्ञानोति मन्त्रेणाप्सु जुहुयात् । । १ ग. मं कृ' । २ क. स. च कृ' । ३ ख. 'हरमनु' । क. स. स्वाहे । ५ क. 'धि नमस्कार यथाविधि द'।६ ग घ. 'न प्रकारणामि । ७ ग.पुनः प्रत्याहदै । ८ क. 'तं द्विहस्ते गृ15 स. 'स्नेन घ 'स्ते कृत्वाऽऽ' ।

·विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- तथा च बौधायनः-- अथ यज्ञोपवीतं विसृज्याद्भिः संस्पृश्याप्सु जुहोति वेदा- न्तति । आरुण्युपनिपदि च-"उपवीतं भूमौ वाऽप्सु वा विसृजेत्" इति। ततः शिखार्थ रक्षितान्केशानुत्पाटय भूः स्वाहेति भूमावप्सु वा निक्षिपेत् । तथा च कठश्रुति,-"सशिखान्केशानिकृत्य विसृज्य यज्ञोपवीतं भूः स्वाहा " इति [ख० १] । तथाऽऽथर्वणश्रुतिरपि- " सशिखं वपनं कृत्वा वहिः सूत्रं त्यजेद्बुधः" [ख० २ । ततः भैपोक्तिप्रकारमाहाऽऽरुणी श्रुतिः " ब्रह्मसूत्रमहमेवेति विद्वास्त्रिवत्सूत्रं त्यजेद्विद्वान्य एवं वेद । संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मयेति त्रिरु. क्त्वाऽभयं सर्वभूतेभ्यो मत्तः सर्व प्रवर्तते । सखा मा गोपायौजः सखा योऽ. • सीन्द्रस्य चोऽसीत्यनेन मन्त्रेण कृत्वोचं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहे " इति (ख० ३)। वहस्चपरिशिष्टकार:-प्राङ्मुखस्तिष्ठन्नूवाहुर्च्यात् । ॐ भूः संन्यस्तं मया । ॐ भुवः संन्यस्तं मया । ॐ स्वः संन्यस्तं मया । ॐ भुवः • स्वः संन्यस्तं मयति त्रिरुपांशु त्रिमध्यमं त्रिरुचैरिति । प्रकारान्तरमाह शौनकः ॐ भूर्भुवः स्वः संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मयेति मन्दमध्यमोत्तम- स्वरेणोक्त्वा, अभयं सर्वभूतेभ्यो मत्त इति प्राङ्मुख उदङ्मुखः पूर्णाञ्जलि- 'निनयनं कृत्वा यथाधिकारं यथाविधि दण्डादि गृहीत्वा स्वधर्मनिष्ठो भवेदिति। चौधायनस्त्वन्यथाऽऽह-" ॐ भूर्भुवः स्वः संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मयेति त्रिरुपांशूरत्वा मध्यमं त्रिस्चैत्रिः सत्या हि देवा इति ह विज्ञा- यते । अभयं सर्वभूतेभ्यो मत्त इत्यपां पूर्णमञ्जलिं निनयति " इति । ततो विष्णुमार्थनामकारमाह यमः- दत्त्वा तोयाजलिं विप्रो भक्त्या संपार्ययेद्धरिम् । सर्वदेवात्मके तोये तोयाहुतिमहं हरे । दत्त्वा सपणां त्यक्त्वा युप्मच्छरणमागतः । प्राहि मां सर्वलोकेश गतिरन्या न विद्यते ॥ संन्यस्तं मे जगन्नाय पाहि मां मधुसूदन । प्राहि मां सर्वदेवेश चामुदेव सनातन ॥ संन्यस्तं मे जगद्याने पुण्डरीकाक्ष मोक्षद । अहं सर्वाभयं दत्त्वा भूतानां परमेश्वर ॥ १ग, संगृायाम । २२ प "निरल 1३ क 'दि । ४ प प रोश। वा। 'भरः।

·यतिधर्मसंग्रहः । १७ बुमच्छरणमापनस्त्राहि मां पुरुषोत्तम ॥ इति । ततो दिगम्बरो भूत्वा किंधिहुदड्मुखो गच्छेत् । ततो विविदिपुश्चेद्गुनुज्ञया परावृत्य गुरुसमीपे तिष्ठन् । तथा च संप्रदायविदः- ततो दिगम्बरो भूत्वा गच्छेकिचिदुदङ्मुखः । जिज्ञासुश्चेत्पराहत्य तिष्ठत्तदनुशासनात् ।। इति । ततो दोरफ कौपीनं वहिर्वासः कन्या दण्डं च क्रमेणैकैकं प्रणवेनवाऽऽदया. दिति । तथा च वचपरिशिष्टे-"अन्यत्सर्व प्रणवेन" इति । ततः इन्द्रस्य वजोऽसि वानः सर्वं मे यच्छ (शर्म मे भव ) यत्पापं तनिवारय "। * विष्णुहस्ते यथा चक्रं शूलं शिवकरे तथा । इन्द्रहस्ते यथा वनं तथा दण्ड(ण्ड) भवाद्य मे ॥ इन्द्रस्य वोऽसीति मन्त्रेण दण्डग्रहणं कुर्यात् । इत्यनेन मन्त्रेण दण्ड संमार्थये । मन्त्रलिङ्गाच प्रार्थनायां विनियोगः । ततः "सखा मा गोपाय" इति दक्षिणहस्ते दण्डं धारयेत् । अत्र बौधायन:-अथ दण्डमादत्ते सखा मा गोपायेति । मैत्रायणी श्रुतिरपि “इन्द्रस्य चजोऽसीति त्रीन्वणवान्दण्डान्दक्षिणे पाणी धारयेदेकं वा । यद्येकं तदा सशिखं वपनं कृत्वा विसृज्य यज्ञोपवीतं चतुर्पु वर्णेष्वेकागारे भैक्षमश्नीयान्माधुकरी च " इति । काममेकं वैणवं दण्डं धारयेदित्यारुणी श्रुतिः। दण्डलक्षणमाहात्रि:- धारयेद्वणवं दण्डं न स्थूलं न कृशं तथा । तस्य चाग्रे च मूले च ग्रन्थि त्यक्त्वा तु धारयेत् ॥ द्विचत्वारि पडश वा ह्यङ्गुलानि समाहितः । ने न्यूनं नातिरिक्तं च द्विगुणं मूलतोऽनके ॥ भविष्यपुराणे-देण्डं तु वैणवं सौम्यं सत्वचं समपर्वकम् । पुण्यस्थाने समुत्पन्नं नानाकरमापशोभितम् ।। अदग्धमहृतं कीटैः पर्वग्रन्थिविराजितम् । स्वयंभूतं तु मेदिन्यां शाखावर्जमृणु शुभम् ।। नांसोदग्रं शिरस्तुल्यं भुवोर्वा विभृयाद्यतिः । * हत आरभ्य कुर्यादित्यन्तप्रन्यः क. ग. घ. पुस्तकेषु नास्ति। घ. पुस्तके समासे- अथवा शानदण्डं धारयेत् । ज्ञानाद्वारद्वयोरन्त पर्दै चाटशरीरकम् । अभिनममलं दण्डं सदा धारयते यतिः। १५. 'वृत्तस्ति'। २ प. नवनेका 1 ३ क च चहाल म । ग. प. गम्यं । ५ क. स. ग. नासादनं। - ३ ·१८ विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- विष्णुः-एकदण्डी भवेद्वाऽपि त्रिदण्डी वाऽथवा भवेत् । काण्वायन:-एकदण्डधरा मुण्डा इति । जमदग्निः-दण्डात्मनोस्तु संयोगः सर्वदैव विधीयते । न दण्डेन विना गच्छेदिषुक्षेपत्रयं बुधः॥ जलाम्बरादिपु क्षिप्ते न कश्चिदोपभाग्भवेत् । शिष्यादिभिर्विनीतेऽपि नीत एव स आत्मना ।। हस्तपादादिवच्छिप्य इति शिष्टा बुवन्ति हि । संन्यासो नाम त्यजन्सर्वमाश्रमादनाश्रमादाऽऽश्रमं गच्छामीत संकल्प्य मैपोच्चारणाभयदानानीति । नान्दीमुखादिदण्डग्रहणान्तस्तु क्रियाकलापोऽस्यै. वाङ्गभूतः। अत एवाऽऽतुरस्य संकल्पप्रेपोक्त्यभयदानमात्रात्फलं श्रूयते "यद्या- तुरः स्याद्वाचा मनसा वा संन्यसेदेप पन्या ब्रह्मणा हानुवित्तस्तेनैति संन्यासी ब्रह्मविदित्येवमेवैप भगवन्निति वैदेहः * " [ जावा ख० ५] इत्यादिना । स्मयते च- संन्यस्तमिति यो यात्माणैः कण्ठगतैरपि । न तत्क्रतुसहस्रेण फलं पामोति मानवः ॥ इत्यादिना । सोऽपि जीविष्यतीति चेत् । यथाधिकारं यथाविधि दण्डादि गृहीत्वा स्वधर्मनिष्ठो भवेदिति । त्रिदण्डयपि स्वपरिग्रहं परित्यज्य परमहंसो भवेत् । तथा च स्मृतिः- त्रिदण्डं कुण्डिकां चैव सूत्रं चाय कपालिकाम् । जन्तूनां वारणं वस्त्रं सर्व भिनुः परित्यजेत् ।। वौधायन:--तस्य त्यागविधिः । अरण्यं गत्वा शिखामुण्डः कापाय- बासा वाड्मनःकर्मदण्डैर्भूतानामद्रोही यज्ञोपवीतं चेदं त्रिदण्डं कमण्डल पात्रं परित्यज्य विसृज्य सर्वकर्माण सर्वसहः सर्वसङ्गनिवृत्तः प्रसन्न मनाः सुखासीनो विश्वरूपमात्मानं चिन्तयेदिति । अय त्याज्यनिरूपणं वृहदारण्यके-" एतं वै तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रैपणायाश्च वित्तेपणायाय लोकैपणायाश्च व्युत्याय इति । [३।५।१] । आरुण्युपनिपदि-" आरुणिः प्रजापतेर्लोक जगाम । तं गत्वोवाच । फेन भगवन्कर्माण्यशेषतो विमृनामीति । तं होवाच । प्रनापतिस्तव पुत्रान्भ्रा. * भायालोपनिपदिनु वैदेह इत्यत्र याज्ञवल्क्य इति पतंसे। १रा. ग प 'सन्तरा। ग 'दाऽध्मानं ग* । ३ रा. बुटिका।

·यतिधर्मसंग्रहः। तन्वन्ध्वादीशिखां यज्ञोपवीतं यागं सूत्रं स्वाध्यायं च भूलोकभुक्र्लोकस्वलो. कमहर्लोकजनलोकतपोलोकसत्यलोकं च । अतलपातालवितलसुतलरसात- लतलातलमहातलब्रह्माण्डं विसर्जयेद्दण्डमाच्छादनं कौपीनं परिग्रहेच्छेपं विसृजेत्" इति [ख. १] । काठक-"यज्ञोपवीतं वेदांश्च सर्वं तद्विसृजेयतिः" इति [ ख० ४] । परमहंसोपनिषदि-" असौ स्वपुत्रमित्रकलत्रवन्ध्वादी- शिखां यज्ञोपवीतं यागं सूत्रं च स्वाध्यायं च सर्वकर्माणि संन्यस्यायं ब्रह्माण्डं च हित्वा कौपीनं दण्डमाच्छादनं च स्वशरीरोपभोगार्थाय च लोकस्यो- पकाराय च परिग्रहेद " इति (ख० १)। व्यासश्च त्यज धर्ममधर्मं च उभे सत्यानृते त्यज । उभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तं त्यज ॥ याः काधिज्जीवता शक्यास्त्यक्तुं नित्यक्षताः कियाः । ताः सर्वाः संपरित्यज्य निमेपादिव्यवस्थितः ।। त्रिः-शेषं वित्तं त्यजेविप्रो धनधान्यादिकं च यत् । अत्यागात्सर्ववित्तानां संन्यासो निष्फलो भवेत् ॥ इति । वाप्कल:-कुटुम्ब पुत्रदारांश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः । यज्ञं यज्ञोपवीतं च त्यक्त्वा गूढश्वरेन्मुनिः ॥ सुमन्तु:-~-एप त्यजाम्यहं सर्व कामभोगादिकं सुखम् । शोकं तोपं विषादं च गन्धमाल्यानुलेपनम् ॥ भूपणं नर्तनं गेयं दानमादानमेव च ॥ इत्यादि । अथ श्रुतिस्मृतिभ्यामवगम्यमानं संन्यासफलं प्रदर्श्यते । वृहदारण्यके-- " एतमेव पवाजिनो लोकामिच्छन्तः प्रव्रजन्ति " [४ । ४ । २२ ] । प्रकृत. मात्मानमेव लोकमिच्छन्तः प्रव्रजेयुरित्यर्थः । छान्दोग्ये- " ब्रह्मसंस्थोऽमृत- त्वमेति " [२।२३ । २] इति । त्याग एव हि सर्वेषां मोक्षसाधनमुत्तमम् । त्यजतैव हि तज्ज्ञेयं त्यक्तुः प्रत्यक्परं पदम् ॥ इति भाल्लवीयश्रुतिः । “न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैकेऽमृतत्वमा- नशुः" इति तैत्तिरीयके [१०।५] । अथ परिवाविवर्णवासा मुण्डोऽपरिग्रहः शुचिरद्रोही भैक्षाणो ब्रह्मभूयाय कल्पते " इति जाबालश्रुतिः [ख. ५]। * उपनिपत्समुच्चयान्तर्गतपरमहंसोपनिपदि-शिसायज्ञोपवीते स्वाध्याय चेति वर्तते। घ. नित्याक्षताः । २ ग. प. विवादं।

·२० विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- शतं कुलानां पुरतो बभूव तथाऽप( ब )राणां त्रिशतं समग्रम् । एते भवन्ति सुकृतस्य लोके येषां कुले संन्यसतीह निमः ॥ संन्यासाब्रह्मणः स्थानं वैराग्यात्मकृतौ लयः । ज्ञानात्कैवल्यमामोति तिरस्ता गतयः स्मृताः॥ याज्ञवल्क्यः-अकार्यकारिणां दानं वेगो नद्याथ शुद्धिकृत् । शोध्यस्य मृच तोयं च संन्यासोऽय द्विजन्मनाम् ।। - विष्णुः- एकरात्रोपितस्यापि यतेर्या गतिरुच्यते । न सा शक्या गृहस्थेन प्राप्तुं क्रतुशतैरपि । संन्यस्तमिति यो यात्माणैः कण्ठगतैरपि । न तत्क्रतुशतेनापि प्राप्तुं शक्नोति मानवः ।। संन्यस्तं तु द्विगं दृष्ट्या स्थानाञ्चलवि मास्करः एप मे मण्डलं भित्त्वा परं ब्रह्माधिच्छति ॥ दक्षः-त्रिंशत्परांस्त्रिंशदवरांखिंशच परतः परान् । सद्यः संन्यसनादेव नरकात्तारयत्पितन् । जावाल:-चतुर्वेदस्तु यो विमः सौमयाजी शतक्रतुः । तस्मादपि यतिः श्रेष्ठस्तिलपर्यतमन्तरम् ॥ कपिल:-संन्यस्तमिति यो यात्माणेः कण्ठगतैरपि । सोऽक्षयाहभते लोकान्पुनर्जन्म न विद्यते ।। अङ्गिराः-पष्टिं कुलान्यतीतानि पष्टिमागामिकामि च । फुलान्युद्धरते मानः संन्यस्तापिति यो वदेत् ।। ये च संतानना दोपा येऽपि कर्मसंभवाः । संन्यासस्तान्ददृ दोषांस्तुपानिरिच काश्चनम् ॥ सूर्यसघोनयोर्यदन्मरुपर्षपयोरिव । अन्तरं हि मह्यं तथा भिक्षुगृहस्थयोः ।। मनुः--यो दत्त्वा सर्वभूतेभ्यः प्रवनन्यमयं गृहाद । तम्य तेनोपया लोका भवन्ति ग्रामवादिनः ।। यम्मादप्यपि भूनानां हिनानोत्पद्यते भयम् । माप देहाद्विमुक्ताम्य भयं नाम्ति कुनधन ।। प्रनवेटिनः गगुणग्रापचिट इत्यर्थः । तेजोमपलोकसंयन्धान् । क: स्वादेग्यापितम्यानयागाभाग । न हि परमानविदस्नेनोपपतीक १८ मगरलार ·यतिधर्मसंग्रहः। २१. संबन्यो भयाशङ्का वा स्यात् । ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्यति न विभेति कृतश्चनेत्या. दिश्रुतेः। गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः । य इच्छेन्मोक्षमास्थातुमुत्तमा वृत्तिमाश्रयेत् ।। यम-ज्ञानेन मुच्यते भिक्षुस्तपसा स्वर्गमाप्नुयात् । नरर्फ विषयासङ्गापयो मार्गास्तपस्विनाम् ।। व्यास-कर्मणा वध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते । तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः ।। यस्य संन्यसनादेव स्थानाच्चलाते भास्करः । कुलकोटिशतैः सार्ध प्राप्नोति परमं पदम् ॥ पटि कुलान्यततिान पटिमागामिकानि च । नरकादुद्धरत्येव संन्यस्तोऽहमिति ब्रुवन् । दिव्यतेजोमयः श्रीमान्सूर्यचन्द्राग्निमण्डलम् । भित्त्या प्रयाति संन्यासी स्वधर्मपरिपालनात् ।। उक्तन विधिना संन्यासं विधायाऽऽत्मज्ञानाय गुरुसमीपं गच्छेत् । उक्तं चाऽऽथर्वणोपनिषदि मुण्डके-" परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्ब्राह्मणो निर्वेदया- यानास्त्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेचाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् " [१ । २ । १२ ] इति । ततो विनयादिगुणयुक्तो गुरुमुपगम्य दक्षिणं जानुं भूमि नीत्वा पादग्रहणं कृत्वा “ यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च महिणोति तस्मै । तर ह देवमात्मबुद्धिमकाशं मुमुक्षुर्वै शरणमई प्रपद्ये" (ता. ६ । १८ ) इति मन्त्रेण गुरुं भगवयुद्धयोपस्थाय, अधीहि भगवो ब्रह्मोति ब्रूयात् । तथा च परिशिष्टम्-अथ गुरुमुपगम्य दक्षिणं जान्वाच्य पादावुपसंगृह्याऽऽह, अधीहि भगवो ब्रह्मेतीति । तस्मै साधनचतुष्ट- यसंपन्नायाधिकारिणे गुरुर्ब्रह्मोपदिशेद । तथा च मुण्डके-" तस्मै स विद्वा- नुपसन्नाय सम्यक्प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय । येनाक्षरं पुरुष वेद सत्यं मोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्यां तदेतत्सत्यम् " [१ । २ । १३ ] इति । ततो गुरुरद्वैतः सच्चिदानन्दैकरूपमात्मानमनुसंधाय जलपूर्णशबपुष्पादिभिरभ्यर्थ्य द्वादशमणवैरभिमन्य तेनोदकेन प्रणवेन शिष्यस्य शिरोऽभिपिञ्चेत् । ततः शंनो मित्र इति शानि पठित्वा शिष्यस्य शिरास हस्तं दत्त्वा पुरुपसूक्तं जपेत् । तथा च वचपरिशिष्टे-अथास्य शिरास पुरुषसन पाणिमुपदधाति ·विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- मम व्रते ते हृदयं दधामि । मम चित्तमनुचित्तं ते अस्तु । मम वाचमेकवतो जुपस्व । बृहस्पतिस्त्वा नियुनक्तु मामिति । हृदयदेश इति दीक्षायां प्रमाणं भिक्षुर्भिक्षुधर्ममुपसंगृह्य भिक्षुगुणसंपन्नमाचार्यमुपसंगम्य तत्संनिधौ दीक्षा परि- गृह्येति गालववचनम् । तत उदङ्मुखाय नित्यशुद्धघुद्धमुक्तसत्यपरमानन्दाद्वय- ब्रह्ममतिपादकं प्रणवं दक्षिणे कर्णे प्राङ्मुखः सन्नुपदिशेत् । प्रणवस्य चार्थमा- चार्यवचनेन बोधयेत् । आचार्यवचनं च ॐ पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतानीत्यादि । ततः, अयमात्मा ब्रह्म [ वृह० २।५ । १९ ] तत्त्वमासे [ छान्दो०६।८। ७ ] प्रज्ञानं ब्रह्म [ ऐत० ५। ३ ] इत्यादीनि शिष्यशाखावाक्योपदेशपूर्वक- मुपदिशेद । तेपामर्थं च बोधयेत् । ततो नाम दद्यात् । तथा च वचपरि- शिष्टे-अथास्मै नाम दद्याद्वैष्णवं मासनामाथवा यद्रोचत इति । तथा च संप्रदायविदा-तत्त्वंपदार्थयोरैक्यं यत्पदं प्रतिपादयेत् । तन्नाम यतये कुर्याद्वाक्यनाम तदिष्यते ॥ इति । पूर्वाचार्याणामपि नाम न कर्तव्यम् । तथा च- यतीनां ख्यातयशसामाचार्यः पूर्वभाविनाम् । नाम कुर्यान शिष्यस्य बुद्धिपूर्वं कदाचन ॥ इति । ततो गुरुः शिष्यायौपनिषदान्परमहंसधर्मानुपदिशेत् । ननु परमहंसानां त्यतसर्वकर्मणां कथं धर्मेवाधिकारः। उच्यते । यत्नादिसर्वकर्मणां परित्यागेऽपि विविदिपूणां स्वाश्रमोचितब्रह्मचर्यापरिग्रहश्रवणप्रणवाभ्याससंध्याध्यानमौन- त्रिपवणमानगुरुशुश्रूषादीनि कर्माणि श्रुतिस्मृतिषु फर्तव्यतया प्रतीयन्ते । तत्रा- रुणी श्रुति:-" ब्राह्मचर्यमहिंसां चापरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रसती है रसतो हे रक्षत इति" [स० ३] " त्रिसंध्यादी म्मानमाचरेत्संधि समाधाया. स्मन्याचरेत्सर्वेषु देवारण्यफमावर्तयेदुपनिपदमावर्तयेदुपनिषदमावर्तयेत् " इति [ स० २] " औपधवदशनमाचरेदीपधवदशनमाचरेत् " इति [ स० ३ ] । फाटकवालणम्--" स्वस्ति सर्वनी- येभ्यः [ फठभु० ४ ] इत्युपन्या " दीसामुपेयात्कापायवासाः फलो. परपरोपा लामुण्टोदरपात्रीदपात्रोदकस्मादित्यध्यात्ममस्प ध्यायत ऊर्ध्वगो पापविमुक्त.मागों भवेदनिफेनमरेदभिक्षागी न दद्यात् । प्रणयक १०, हर्यते । ग. प. बोरामा' । ३ प. सीनन पदाrt. ints ·यतिधर्मसंग्रहः। २३ धारयेत् " इति । बृहदारण्यके-" तस्मादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतास्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवाऽऽत्मानं पश्यति सर्वमात्मानं पश्यति" [४।२३] आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" [ वृ. २।४।५।] तस्माद्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य वाल्येन तिष्ठासेद्वाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिरमौनं च मौनं च निविद्याथ ब्राह्मणः" [ वृ० ३।५।१ ) । अयमर्थः-यस्मात्पूर्व ब्राह्मणा एतमात्मानमसाधनफलस्वभावं विदित्वा सर्वस्मात्साधनफलस्वरूपादेपणालक्षणाद्व्युत्थाय भिक्षाचर्य चरन्ति स्म दृष्टादृष्टार्थ कर्म तत्साधनं च हित्वा तस्मादद्यापि ब्रह्मविद्राह्मणः पाण्डित्यं पण्डितभावमेतदात्मविज्ञानं पाण्डित्यं निर्विद्य निःशेपं कृत्वा, आत्मज्ञानं निर चशेपं कृत्वेत्यर्थः । आचार्यत आगमतश्च वेदान्तानां तात्पर्यावधारणश्रवणये. पणाभ्यो व्युत्थाय कुर्यादित्यर्थः । एषणामतिरस्कृत्य न ह्यात्मविषयस्य पाण्डित्यस्योद्भव इति । तस्मादेपणाभ्यो व्युत्थाय ज्ञानवलभावेन वाल्येन तिष्ठासेत्स्थातुमिच्छेत् । साधनफलाश्रयणं हि चलमितरेपामनात्मविदाम् । तलं हित्वा विद्वानसाधनफलस्वरूपात्मविज्ञानमेव केवलमाश्रयेत् । तदाश्र- यणेन हि करणान्येपणाविषय एनं हत्वा स्थापयितुं नोत्सद्दन्ते । ज्ञानबलहीनं हि मूढं दृष्ट्वा दृष्टविपयायामेपणायामेनं करणानि योजयन्ति । बलं नामाss- त्मविद्ययाऽशेषविषयदृष्टितिरस्करणम् । अतस्तद्भावेन बाल्येन तिष्टासेद । आत्मना विन्दते वीर्यम् " इति श्रुत्यन्तरात् । नायमात्मा बलही- इति च । वाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्य निःशेषं कृत्वाश्य मननान्मुनियोगी भवति । एतावद्धि ब्राह्मणेन कर्तव्यं यदुप्त सर्वानात्ममत्य- यतिरस्कारः । एतत्कृत्वा कृतकृत्यो योगी भवति । अमौनं चाऽऽत्मानात्म- प्रत्ययतिरस्कारौ पाण्डित्यपाल्यसंज्ञको निःशेष कृत्वा । मौनं नामानात्मप्रत्य. यतिरस्करणस्य पर्यवसानं फलम् । तच्च निर्विद्याथ ब्राह्मणः कृतकृत्यो भवतीति । तथा च स्मृतिः-जन्मना जायते शूद्रः संस्कारेण द्विजोत्तमः ॥ वेदाभ्यासी भवेद्विषो ब्रह्म जानाति ब्राह्मणः॥ अथर्वणोपनिषदि-" तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुन्नथामृत- स्यैप सेतुः " [माण्डू० २१ २।५ ] इति । काठकश्रुति:-" यो वा एवं क्रमेण संन्यस्यति यो वा व्युत्तिष्ठति किं तस्य यज्ञोपवीत का वाऽऽस्य शिखा तथा नेन लभ्यः १ ग, घ. 'गः । स ब्राह्मण इति । अ। २ ५. 'स्मादायत्वेऽपि । ३ स. हित्वा ।

·२४ विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- कयं तस्योपस्पर्शनम् " [ कठश्रु० १] इति । तं होवाच । इदमेवास्य तद्य- ज्ञोपवीतं यदात्मध्यानं विद्या शिखा नीरैः सर्वत्रावस्थितैः कार्य निर्वर्तयेन्नो- दपात्रे जलतीरे निकेतन इति । आपस्तम्बः-सर्वतः परिमोक्षमेके । सत्यानृते सुखदुःखे वेदानिमं च लोकं परित्यज्याऽऽत्मानमन्विच्छेत् । बुद्ध क्षेमप्रापण- मिति । भिक्षाशी सर्ववर्णेवभिशस्तपतितवर्जमयज्ञोपवीती शौचनिष्ठः क्षमी तुल्यनिन्दास्तुतिः समो भूतेषु मौनी गूढधर्माश्रितो नित्यं ध्यानयोगपरः स्थिरधारात्मरतिरात्मतृप्त आत्मज्ञ आत्मनिष्ठ आत्मप्रतिष्ठ आत्मना ब्रह्म नय. त्याब्रह्म ब्रह्मवित्मामोतीति विज्ञायते । एवं ब्रह्मनिष्ठः परिव्राट् ब्रह्माप्यति । याज्ञवल्क्यः-सत्यमस्तेयमक्रोधो हीः शौचं धीधृतिर्दमः । संयतेन्द्रियता विद्या धर्मः सर्व उदाहृतः ॥ सत्यं यथार्थप्रियवचनम् । अस्तेयं परद्रव्यानपहारः । अक्रोधोऽपकारि ण्यपि कोषस्यानुत्पादनम् । हीर्लज्जा । शौचमाहारादिशुद्धिः । धीहिताहित विवेकः । धृतिरिष्टवियोगानिष्टप्राप्त्योः प्रचलितचित्तस्य यथापूर्वमवस्थानम् दम. कृच्छ्रादिभिर्मनसो दमनम् । संयतेन्द्रियता, अप्रतिपिद्धेष्वपि विपयेष्वन तिप्रसङ्गः । विद्याऽऽत्मज्ञानम् । एतैः सत्यादिभिरनुष्ठितः सर्वधर्मोऽनुष्ठित भवतीति । आणिः-कौपीनाच्छादनं वासः कन्यां शीतनीवारिणीम् । पादुके चापि गृह्णीयाकुर्यान्नान्यस्य संग्रहम् ।। यदि वा कुरुते रागादधिकस्य परिग्रहम् । नरक रौरवं गत्वा तिर्यग्योनिपु जायते ॥ कौपीनयुगलं कन्यां दण्ड एकपरिग्रहः । यतः परमहसस्य नाधिकं तु विधीयते ॥ विशीर्णान्यपलान्येव चैलानि ग्रथितानि तु । कृत्वा कन्यां वहिर्वासो धारयेद्धातुरजितम् ।। कापायं ब्राह्मणस्योक्त नान्यवर्णस्य फस्यचित् । मोक्षाश्रमे सदा प्रोक्तं धातुरक्तं तु योगिनाम् ॥ देवळ:- आददीत प्रत्तेभ्यः साधुभ्यो धर्ममाधनम् । नाऽऽददीन निटत्तेभ्यः मादेनापि किंचन ।। म 'स्ममनि'।२ 'सारमा मन प्रगीर' । ग प 'सामा वामप'।३६.ग प. दमो मदरसाग 11४ प रक्षिताम् । ५२ ग प्रसाद।

·यतिधर्मसंग्रहः। स्थ्यायां बहुचत्राणि भिक्षा सर्वत्र लभ्यते । भूमिशय्या सुविस्तीर्णा यतयः केन दुःखिताः ।। यतिधर्मसमुच्चये क्षौम शाणमय वाऽपि वासः काक्षेच्च कौशिकम् । अजिनं चापि धर्मज्ञः साधुभ्यस्तानपीडयन् ।। उपानही ग्रहीतव्ये कार्पासमयमप्युत । ऊर्णाकारोद्भवं वाऽपि यद्वाऽन्यत्स्यादयाचितम् ।। सचैलः स्यादचैलो वा कन्यामावरणोऽपि वा । एकवस्त्रेण वा विद्वान्त्रतं भिक्षुश्चरेद्यथा ।। नात्यर्थं सुखदुःखाभ्या शरीरमुपतापयेत् । स्तूयमानो न हुष्येत निन्दितो न शपेत्परम् ।। "* भिक्षाशी न दद्याद्यत्प्लवैकं धारयत्" इति ब्राह्मणम् । (क.थु०४](2) दृद्धयाज्ञवल्क्यः-दधिदुग्धे गुरोर्वाक्ये तक्रे वै दन्तधावने । हविर्ताह्मणकाम्येपु पुष्पमूलफलाशने ।। नियमातिक्रमो नास्ति ब्राह्मणानामनुज्ञया । अध्यात्मपुस्तकं विगैर्दत्तं गृहीत भिक्षुकः ।। न तावद्रव्यमादाय लेखयेद्दोपदर्शनात् । अष्टौ तान्यवतमानि आपो मूलं फलं पयः ।। हविर्तामणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधम् । अत्रिः-स्नानं निपवणं प्रोक्तं नियमाः स्युस्त्रिदण्डिनाम् । न तत्परमहंसाना मुक्तानामात्मदर्शिनाम् ॥ मौनं योगासनं योगस्तितिक्षकान्तशीलता। निःस्पृहत्वं समत्व च सप्तैतान्येकदण्डिनः ।। आनृशस्य क्षमा सत्यमहिंसा दम आर्जवम् । मीतिः प्रसादो माधुर्यमक्रोधश्च यमा दश ।। विष्णुः-कौपीनाच्छादनार्य तु वासोस्य परिग्रहम् । कुर्यात्परमहंसस्तु दण्डमेकं तथैव च ॥ पितामहः-प्रासादाच्छादनादन्यन्न गृहीयात्कथचन । यावदाहारयेत्तावत्पतिगृहीत नान्यथा ॥ * इत आरभ्य ब्राह्मणमित्यन्त न विद्यते ग घ पुस्तक्यो । १ क 'पद्यतिर।

·२६ विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- मृदयापस्तथाऽन्नं च पत्रं पुष्पं फलानि च । असंवृत्तानि गृह्णीयात्प्रवृत्तानीह कार्यवान् ।। दशव्रताद्यनुष्ठानाद्यत्तिः कल्याणमश्नुते । *तेपामेवाननुष्ठानान्नरकं स समश्नुते ।। दश व्रतानि सर्वेषां यतीनां विहितानि च । +दानमीज्या तपो ध्यानं स्वाध्यायोपस्थनिग्रहौ ।। व्रतोपवासौ मौनं च स्नानं च नियमा दश । अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । अक्रोधो गुरुशुश्रूषा शौचं दुर्भुक्तिवर्जितम् । वाङ्मनाकायचेष्टासु प्रमादस्य च वर्जनम् ।। मनुः-यथोक्तान्यपि कर्माणि परिहाय द्विजोत्तमः । आत्मज्ञाने शमे च स्यावेदाभ्यासे च आत्मवान् । वेदाभ्यासः प्रणवाभ्यासः। एफ एच चरेन्नित्यं सिद्धयर्थमसहायकः। सिद्धिमेकस्य संपश्यन्न जहाति न हीयते ॥ नाभिनन्दे मरणं नाभिनन्देत जीवितम् । फालमेव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा ।। फपालं वृक्षमूलानि कुचैलमसहायता । समता चैव सर्वस्मिन्नेतन्मुक्तस्य लक्षणम् ।। अत्रि:-यतिः परमहंसस्तु तुर्याख्यः श्रुतिशासनाद । शान्तो दान्तः सर्वसमः प्रणवाभ्यासतत्परः ।। श्रवणादिरतः शुद्धो निदिध्यासनतत्परः। ब्रह्मभावेन संपूर्य ब्राह्माण्डमखिलं स्थितः ।। आत्मतृप्तवाऽऽत्मरतिः समलोटाश्मकाञ्चनः । सत्त्वंपदेक्ययोघाच विष्णुरूपः स्वयं सदा ।। अरण्यनिष्टस्य जितेन्द्रियस्य सर्वेन्द्रियमीतिनिवर्तफस्य । अध्यात्मचिन्तागतमानसस्य ध्वा धनात्तिरुपेक्षकस्य । निवसत्परमा हंसो यत्र कापि कथंचन । निदो नित्यमत्त्वस्थः सर्वत्र समदर्शनः ।। एतदर्भ न दिखने क. पुनके । + एतदरनं नास्ति क. ग. प. पुस्तकेषु । . कराग.प..।

·पतिधर्मसंग्रहः। २७ तुरीया परमो हंसः साक्षान्नारायणो यतिः । प्रपञ्चमखिलं यस्तु ज्ञानानौ जुहुयाद्यतिः ॥ आत्मन्यग्नीन्समारोप्य सोऽग्निहोत्री न चेतरः। पाराशर:-तत्र परमहंसा नाम---एकदण्डधरा मुण्डा अममा अपरिग्रहा अयज्ञोपवीतिनो ज्ञानशिखा ज्ञाननिष्ठा ज्ञानयज्ञोपवीतिनो ब्रह्मनिष्ठा आत्मरता आत्मतृप्ता आत्मानं सर्व पश्यन्त इति । ब्रह्मचर्यमहिंसा च सत्यमस्तेयमार्जवम् । वेदान्तश्रवणं ध्यानं भिक्षोः कर्माणि नित्यशः॥ एकाकी निःस्पृहस्तिष्ठेन्न केनापि सहाऽऽलये । दद्यानारायणेत्येवं प्रतिवाक्यं सदा यतिः ।। बृहस्पति:--आत्यन्तिकं ब्रह्मचर्यमाश्रमत्रयवासिनाम् । स्वदारनियमात्सम्यग्ब्रह्मचारी गृहाश्रमी ।। मेधातिथि:- स्मरणं कीर्तनं केलि प्रेक्षणं गुह्यभाषणम् । संकल्पोऽध्यवसायच क्रियानिवृचिरेव च ।। एतन्मधुनमष्टाङ्गं प्रवदन्ति मनीषिणः । विपरीतं ब्रह्मचर्यमेतदेवाष्टलक्षणम् ॥ शङ्कः-इष्टानिष्टेषु भोगेषु व्यसनाभ्युदयेषु च । उपशान्तां वदेवाचमपि वाणैर्हतो भृशम् ॥ सत्यां वाचमहिसां च वदेदनपवादिनीम् । अतिवादास्तितिक्षेत आवृशंस्यमपैशुनम् ॥ न चेम देहमाश्रित्य वैरं कुर्वीत केनचित् । क्रुध्यन्त न प्रतिक्रुध्येदाक्रुष्टः कुशलं वदेत् ।। *सप्तद्वाराषकीर्णा च न वाचमनृतं वदेत् । जावाल:-भूतानां प्रियकारी स्यान्न परद्रोहकर्मधीः ।। नरा वशीकृता येन तेन देवा वशीकृताः ॥ मेधातिथि:-भिक्षाटनं जपो ध्यान सानं शौचं मुरार्चनम् । कर्तव्यानि पडेतानि यतिना नृपदण्डवत् ।। * एतदर्धे न विद्यते क. ग घ पुस्तकेषु । १ ग घ. हायता।द।२ क. देशो वशीकन । मे। ३ क. तपो।

·विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- स्नानं शौचं तथा भिक्षा नित्यमेकान्तशीलता । भिक्षोश्चत्वारि कर्माणि पञ्चमं नोपपद्यते ।। *स्नानं मनोमलत्यागः शौचमिन्द्रियनिग्रहः । ब्रह्मामृतं पिबेद्रेक्षमेकान्तं द्वैतवर्जनम् ।। विष्णुः-आचार्येण समुद्दिष्टं लिङ्गं चैव समाश्रयेत् । शौचमाश्रमसंवन्धि न्यासधर्माश्च शिक्षयेत् ।। अत्रिः- अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । भावशुद्धिहरौ भक्तिः संतोपः शौचमार्जवम् ॥ आहारशुद्धिवैराग्यमप्रमादो दया नृणाम् । अस्नेहो गुरुशुश्रूपा श्रद्धा क्षान्तिर्दमः शमः ।। हीस्तपो ज्ञानविज्ञानं योगो लब्धाशनं धृतिः । अदीनत्वमनुद्धों ब्रह्मधीः समदर्शनम् ॥ भिक्षाटनं जपो ध्यानं त्यागः कर्मफलस्य च । एप स्वधर्मो विख्यातो यतीनां मुक्तिमिच्छताम् ।। अभ्युत्थानं प्रियालापं गुरुवत्प्रीतिपूजनम् । यतीनां +व्रतवृद्धानां स्वीयधर्मानुवर्तिनाम् ॥ कर्तव्यमन्यथा योगी स्वधर्मात्मच्युतो भवेत् । xस्वधर्मस्थान्यतीन्द्रद्धान्देवांश्च प्रणमेद्यतिः ॥ नान्यमाश्रमिणं कंचित्प्रशस्तमपि संनमेत् । अपि शास्त्रसमायुक्तं सदाचारसमन्वितम् ॥ साधुवृत्तं गृहस्थाढयं न नमस्येत्कचिद्यतिः । जावाल:-अजिह्वः पण्डकः पड्गुरन्धो बधिर एव च । मुग्धश्च मुच्यते भिक्षुः पड्भिरेतैर्न संशयः ।। इदमिष्टमिदं नेति योऽनन्नपि न सज्जते । हितं सत्यं मितं वक्ति तमजिहं प्रचक्षते ॥ * अयं श्लोको घ पुस्तक एव वर्तते । + पुस्तके समासे व्रतशब्दो यद्यपि तथाऽप्यन संन्यासपर । तथा च सन्यासवृक्षानामित्यर्थ ।xघ पुस्तके समासे-स्वधर्म श्रवणादिरेव तमिष्टापत इत्यर्थ । 'विष्णुम्पेण वै युयानमाला विधानत इति वा पाठ ।तन विष्णुरुपेणेति 'नमो यो हरिस्वामिने 'इत्ययाक्षरेण नमस्तुयर्यादित्यर्थ । १. म ग घ्यान शी । २ ग 'न्यासिध' । ३ ग. ५. 'नद्वेगो म ४ ग. प. 'पि तन'।

·२ यतिधर्मसंग्रहः । . सद्योजाता यथा नारी तथा पोडशवापिकीम् । शतवर्षी च यो दृष्ट्वा निर्विकारः स पण्डकः ।। भिक्षार्थमटनं यस्य विष्मूत्रकरणाय च । योजनान्न परं याति सर्वथा पङ्गुरेव सः ।। तिष्ठतो व्रजतो वाऽपि यस्य चक्षुर्न दूरगम् । चतुर्युगां भुवं मुक्त्वा परिवाद सोऽन्ध उच्यते ॥ हितं मितं मनोरामं वचः शोकापहं च यत् । श्रुत्वा च यो न शृणुते वधिरः स प्रकीर्तितः ।। सांनिध्ये विषयाणां च समर्थोऽविकलेन्द्रियः । सुप्तवदर्तते नित्यं भिक्षुर्मुग्धः स उच्यते ॥ न निन्दा न स्तुतिं कुर्यान्न कंचिन्मर्मणि स्पृशेत् । न संभाषेत्रिय कांचित्पूर्वदृष्टां न च स्मरेत् । कयां च वर्जयेत्तासां न पश्येल्लिखितामपि । एतच्चतुष्टयं मोहात्स्त्रीणामाचरतो यतेः।। चित्तं विक्रियतेऽवश्यं तद्विकारात्मणश्यति । स्त्रीणामवाच्यदेशस्य लिननाडीव्रणस्य च ॥ अभेदेऽपि मनोभेदाज्जनः प्रायेण वञ्च्यते । विष्णुपुराणे-क शरीरमशेषाणां श्लेष्मादीनां महाचयः ।। क कान्तिशोभासौरभ्यकमनीयादयो गुणाः । मांसासक्पूयविमूत्रम्नायुमज्जास्थिसंहती ॥ देहे चेत्मीतिमान्मूढो भविता नरकेऽपि सः । अग्नेः शीतेन तोयस्य तृपा भक्षस्य च क्षुधा ॥ क्रियते सुखकर्तृत्वं तद्विलोमस्य चेतरः । क्षुत्तृष्णोपशमं तद्वच्छीताद्युपशमं सुखम् ।। मन्यते चालवुद्धित्वादुःखमेव हि तत्पुनः । फरोति है दैत्यसुता यावन्मात्रं परिग्रहम् ।। तावन्मानं स एवास्य दुःखं चेतसि गच्छति । महाभारते गीतासु-अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् । आचार्योपासनं शौच स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहंकार एव च । जन्ममृत्युनराव्याधिदुःखदोपानुदर्शनम् ॥ १ क. गघ. 'यः । स्वप्रवृ।

·३० विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु । नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ।। मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी। विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतज्ज्ञानमित्ति प्रोक्तमज्ञानं यदत्तोऽन्यथा ।। असक्तवुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः । नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति ।। बुद्धया विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मान नियभ्य च । शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ।। विविक्तसेवी लघ्याशी यतवाकायमानसः । ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ अहंकारं वलं दर्प कामं कोधं परिग्रहम् । विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काक्षति । समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ।। भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्वास्मि तत्त्वतः । ततो मां तत्त्वती ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ।। सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च । निर्ममा निरहकारः समदुःखसुखः क्षमी । संतुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः । मय्यर्पितमनोवुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे मियः ॥ यस्मान्नोद्विजते लोको लोकानोद्विजते च यः । होमर्षभयोगमुक्तो यः स च मे मियः॥ यो न हृप्यति न दृष्टि न शोचति न काङ्क्षति । शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः ॥ समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः । शीतोष्णसुखदुःसेषु समः सङ्गविवर्जितः ॥ तुल्यनिन्दास्तुतिौनी संतुष्टो येन फेनचित् । अनिकेतः स्थिरमतिभक्तिमान्मे मियो नरः ।। १स.प. 'त प्रशान्ता ।

·यतिधर्मसंग्रहः। ane ये तु धामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते । श्रधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे मियाः ।। तथा भारते- अमृतं चैव मृत्युश्च द्वयं देहे प्रतिष्ठितम् । मृपेणाऽऽसाधते मृत्युः सत्येनाऽऽसाद्यतेऽमृतम् ।। न यज्ञफलदानादिनियमास्तारयन्ति हि । यथा सत्यं परं लोके पुरुपं पुरुपर्षभ ।। अश्वमेधसहसं च सत्यं च तुलया धृतम् अश्वमेघसहस्रात्तु सत्यमेव विशिष्यते ॥ असत्यमापि वक्तव्यं गोब्राह्मणहिताय वै । सत्यादपि हि तत्सत्यं न सत्यं सत्यमुच्यते ।। आयुस्तेजो बलं वीर्य प्रज्ञा श्रीश्च महद्यशः । पुण्यं च मत्मियत्वं च लभ्यते ब्रह्मचर्यया ॥ पहिर्धमति यः कश्चित्त्यक्त्वा देहस्थमीश्वरम् । स्वगृहे पायसं त्यक्त्वा भिक्षामटति दुर्मतिः ॥ व्यासः- यच्च कामसुख लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् । तृष्णाक्षयसुखस्यैते नाईतः पोडशी कलाम् ॥ न सुखं देवराजस्य न सुखं चक्रवर्तिनः । यादृशं वीतरागस्य मुनेरेकान्तवासिनः ।। बृहस्पति:-गर्भ व्याधौ श्मशाने च पुराणे जायते मतिः । सैव चेत्सर्वदा तिष्ठत्को न मुच्येत बन्धनात् ॥ प्राणा ययाऽऽत्मनोऽभीष्टा भूतानामपि ते तथा। आत्मौपम्येन सर्वत्र दयां कुर्वीत मानवः ।। अपकारिणि चेत्कोपः कोषे कोपः कथं न ते । धर्मार्थकाममोक्षाणां प्रसय परिपन्थिनि ।। शोको नाशयति प्रज्ञां शोको नाशयति श्रुतम् । धृति विनाशयेच्छोको नास्ति शोकसमो रिपुः ॥ [*आचाराल्लभते धर्ममाचाराल्लभते धनम् । आचारात्सर्वमानोति आचारो हंसलक्षणम् ।।] * धनुश्चिनान्तर्गतो प्रन्य. स. पुस्तक एव । -- ग. भागवते।

·३ ३२ विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- रागान्धो हि जनः सर्वो न पश्यति हिताहितम् । रागं तस्मान्न कुर्वीत यदीच्छेदात्मनो हितम् ।। क्षमातीर्थ तपस्तीर्थ तीर्थमिन्द्रियनिग्रहः । सर्वभूतदयातीर्थ ध्यानतीर्थमनुत्तमम् ।। एतानि पञ्च तीर्थानि सत्यपष्ठानि सर्वदा । देहे तिष्ठन्ति सर्वस्य एपु स्नानं समाचरेत् ।। न तथा पुष्करे स्नात्वा गयायां कुरुजाङ्गले । मुच्यते पुरुषः पापाद्यथा सातः क्षमादिषु ॥ निगृहीतेन्द्रियग्रामो यत्र यत्र बसेन्नरः । तत्र तत्र कुरुक्षेत्र निमिपं पुष्कराणि च ॥ इदं तीर्थमिदं नेति ये नरा भेददर्शिनः । तेषां विधीयते तीर्थगमनं तत्फलानि च ॥ सर्व ब्रह्मेति यो वेत्ति न तीर्थ तस्य किंचन । जाग्रत्स्वमसुषुप्तेषु ब्रह्मण्येव स वर्तते ॥ स्नानं मनोमलत्यागो दानं चाभयदक्षिणा । ज्ञानं तत्त्वार्थसंवोधो ध्यानं निर्विपय मनः ।। मनसथेन्द्रियाणां च ऐकायं परमं तपः । तज्ज्यायः सर्वधर्मेभ्यः यः स धर्मः पर उच्यते ॥ भगवद्गीतासु-संकल्पप्रभवान्कापरित्यक्त्वा सर्वानशेपतः । मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥ शनैः शनैरुपरमेवुद्ध्या धृतिगृहीतया । आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् ।। यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ योगशास्त्रे च वृत्तिहीनं मनः कृत्वा क्षेत्रज्ञं परमात्मनि । एकीकृन्य विमुच्येत योगोऽयं मुख्य उच्यते ॥ वेदव्यासः-- अहिंसा सन्यमस्तेयं ब्रह्मचर्य तपः परम् । क्षमा दया च संतोपो व्रतान्यस्य विशेषतः ॥ वायुपुराणे-आहारशुद्धिविनयः शौचं मत्मीतिकर्म च । सम्यग्दर्शनमित्येवं पश्चैवोपत्रतानि च ॥ यतिधर्मसमुच्चय-सयनेषु यद्दानं सर्वतीयेषु यत्फलम् । मर्षदानफलं वाऽपि तन्न तुल्याहिंसया ।।

·यविधर्मसंग्रहः। ३३ सत्यं यात्प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियम् । मियं च नानृतं ब्रूयादेप धर्मः सनातनः ।। असत्यमापि वक्तव्यं गोब्राह्मणहिताय च । सत्यादपि हि तत्सत्यं न मत्यं सत्यमुच्यते ।। परमापद्गतेनापि न कार्य स्तयकर्म हि । स्तेयादप्यधिकः कचिन्नास्त्यधर्म इति स्मृतिः।। वायुपुराणे-ट्रेपमूलं भयं यस्माद्देपाभावे भयं कुतः । द्वेषश्च रागमूलः स्याब्रह्मचर्य च नाशयेत् ।। ब्रह्मचर्याद्राह्मणस्य ब्राह्मणत्वं विधीयते एवमाहुः परे लोके ब्रह्मचर्यविढो जनाः ।। ब्रह्मचर्ये स्थितं धैर्य ब्रह्मचर्ये स्थितं नपः । ये स्थिता ब्रह्मचर्येण ब्राह्मणास्ते दिवि स्थिताः ।। व्यास:-गुरुम्लाः क्रियाः सर्वा भुक्तिमुक्तिफलप्रदाः । तस्मात्सेव्यो गुरुनित्यं मुक्त्यर्थं तु समाहितः ।। न कुर्यान्नियमारम्भमनिवेद्य स्वकं गुरुम् । डायाभूनः परित्यागी नित्यमेव वसेद्गुरी॥ श्रद्धया परया युक्तः सदा द्वादश संध्ययोः । *दण्डमणामान्युत = देवनागुरमंनिधौ । नातिकमेत मर्यादां गुरुणा या प्रकीर्तिता। गुरुमुथपणं नाम ज्येष्ठः मशीनितः ॥ गुरोनेवाभियं पुर्यायण्डिते पनितेऽपि गा । नाऽऽभापयेच तदार यं नारतानं ममाचं ॥ आचार्यस्य मियं कुर्यात्माणपि धनरपि । फर्मणा मनसा वाच स याति परम गतिम् ।। चाय मां विनानीयानावपन्न पहिचेत् । म मयुद्धयाऽसूया सर्वदेवपयों गुरः ।। मनु:-गुरोर्यत्र परीयादो निन्दा चापि । फों तय पिधात गन्नधयानाडापनः ॥ •९. सो समापनम् । नगु दी नि...पुर समा-देना गुरमनिपाल । सपासका h

·३४
विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:-
गुरोध चक्षुर्विपये न यथेष्टासनो भवेत् ।
न देशो न च कालोऽस्ति न हिंसा गुरुकर्मसु ॥
सर्वत्रैवानुकूलः स्यादेतावान्धर्मसंग्रहः ।
नोदारेटस्थ नाम परोक्षमपि केवलम् ।।
नव चास्यानुकुति गतिभाषणचेष्टितम् ।
आपस्तम्ब: - देवमिवाऽऽचार्यमुपासीत" इति । मन्वाद्युक्ता ब्रह्मचा-
रिधर्मा यतिभिरपि कर्तव्याः । 'ब्रह्मचारिणि ये धर्मा गुरुशुश्रूषणादयः । ते
सर्वेऽपि यतीनां स्युः वीणां भैक्ष्यविवर्जिताः' इति बचपरिशिष्टेऽतिदेशाद।
मनु:-आस्यतामिति चोक्तः सन्नासीताभिमुखं गुरोः।
हीनान्नवखवेषः स्यात्सर्वदा गुरसंनिधौ ॥
उत्तिष्ठेत्प्रथमं चास्य चरमं चैव संचिशेत् ।
प्रतिश्रवणसंभापे शयाना न समाचरेत् ।।
नाऽऽसीनो न च भुखानो न तिष्ठन्न पराङ्मुखः
आसीनस्य स्थितः कुर्यादभिगच्छंस्तु पृष्ठतः ।।
नाऽऽसीनो नाऽऽसनस्यो वा निन्यं स्याद्गुरुसंनिधौ ।
तथा--गुरोगुरौ संनिहिने गुस्वत्तिमाचरेत् ।
न चानिसृष्टो गुरुणा स्वान्गुरूंनभिवादयेत् ।।
विद्यागुरुप्पेयमेव नित्या रत्तिः स्वयोनिषु ।
प्रेयःम गुस्यत्ति निन्यमेव समाचरेत् ।।
आपस्तम्:--'आहृताध्यायी च स्यात्सदा निशायों गुरु संविशेत् । तस्य
पाटो प्रक्षाल्य संवाणानुवानः संविगेन्'
मनु:-- अल्पानाभ्यवहारेण ग्राम्यानामनेन च ।
हियमाणानि पिपगिन्द्रयाणि नियनयेत् ।।
इन्द्रियाणां निरोधन गगद्वैपायेण च ।
अमिपा न भूनानाममनचाय पन्यते ।।
भौति गनीनां गर्मटोपममुद्रयाः ।।
निग्गे पेय एतन याननाय गमाये ।।
१५ ।

·३५ यतिधर्मसंग्रहः। विप्रयोगं प्रियश्चैव संप्रयोगं तथाऽमियः । जरया चाभिभवनं व्याधिभिश्वोपपीडनम् ।। देहादुत्क्रमणं चास्मात्पुनर्गमें च संभवम् । योनिकोटिसहस्रेषु सतीश्चास्यान्तरात्मनः ।। अधर्मप्रभवं चैव दुःखयोग शरीरिणाम् । धर्मार्थप्रभचं चापि सुखमक्षयमेव च ॥ सूक्ष्मतां चान्ववेक्षेत योगेन परमात्मनः । देहेषु चैवोपपत्तिमुत्तमप्वधमेषु च ॥ भूपितोऽपि चरेद्धर्म यत्र तत्राऽऽश्रमे रतः । समः सर्वेषु भूतेषु न लिङ्गधर्मकारणम् ॥ आश्रमलिङ्गैर्दण्डादिभिभूपितो युक्त । अपिशब्दात्तैहीनोऽपि जीवपरमा मनोरेकत्वानुसंधानलक्षणं धर्मं चरेत् । तथा च याज्ञवलयः--'अयं तु परमो धर्मो यद्योगेनाऽऽत्मदर्शनम् । पुनरपि किंविशिष्टश्वरेदित्यत आह-यत्रेत्यादि । यत्र आश्रम आत्मदर्शनविरोधिभूतकर्मतत्साधनोपवीतादिलिङ्गं नास्ति तत्र परमहंसती रतस्तात्पर्येणावस्थितः समिति । व्यास:-लिङ्गेऽसत्यपि खल्वस्मिज्ञानमेव हि कारणम् । निक्षिायेह भूतानां लिङ्गग्राहो निरर्थकः ।। तस्मादलिङ्गो धर्मज्ञो ब्रह्मन्ब्रह्मण्यनुव्रतः । लिङ्गाभावात्त कैवल्यमिति हि श्रुतिशासनम् ।। पितामहः--गुढधर्माश्रितो विद्वानज्ञातचरितं चरन् । संदिग्धः सर्वभूतानां वर्णाश्रमविवर्जितः ।। अन्धवजडवचापि मूकवच महीं चरेत् । संदिग्धः सर्वभूतानां लिङ्गाश्रमविवर्जितः ॥ तं दृष्ट्वा शान्तमनसं स्पृश्यन्ति दिवौकसः । वर्णाश्रमाणां धर्मो हि देवस्थानेषु कारणम् ॥ लिङ्गाभावातु कैवल्पमिति वामानुशासनम् । मोक्षधर्मेषु निरनो लयाहारो जितेन्द्रियः ।। संमातो ब्रह्मणः म्यानं यत्परं मातर्धवम् । बीततृष्णं निरानन्दं निराश निपग्ग्रिहम् ।। १रा योग 10 समसमनु । रासपाहा।

·३
विश्वेश्वरसरस्वतीकृतः-
मर्वनः सुखमभ्येति जलानीव महोदधिम् ।
नात्यक्त्वा सुखमामोति नात्यक्त्वा विन्दते परम् ।।
नात्यक्त्वा वाऽभयं शेने सर्वं त्यक्त्वा सुखी भवेत् ।
[*यतो यतो निवर्तेत विमुच्येत ततस्ततः ॥
एष धर्मो नृणां मोक्षे शोकमोहभयापहः । ]
आत्मचिन्ताविनोदेन शौचक्रीडनकेन च ।।
सर्वभूतममन्वेन योगः सिध्यति नान्यथा ।
आन्मानन्दश्च सततमात्मन्येच समाहितः ।।
रत्तथैव मुतृप्तश्च संतुष्टो नान्यमानसः |
आत्मन्येच सुतृप्तश्च योगः सिध्यति नान्यथा ॥
स्वप्नेऽपि यो हि युक्तः स्याजाग्रतीष विशेषतः ।
ईवटः स्मृतः श्रेष्टो वरिष्ठो ब्रह्मवादिनाम् ।।
पाराशरः--[ xम्नानं त्रिपवणं प्रोक्तं नियमाः स्युखिदण्डिनाम् ।
न तत्परमहंसानां मुक्तानामात्मदर्शिनाम् ॥]
संदिग्धः सर्वभूतानां वर्णाश्रमाविवर्जितः ।
तं दृष्ट्वा शान्तमनमं स्पृहयन्ति दिवौकसः ॥
नाध्ये नव्यं न बत्ताव्यं न श्रोतव्यं फटाचन ।
एवं नानपगे योगी ब्राह्मभूयाय कल्पते ।।
श:--पर्यटनगीलः म्यादात्मनानार्थम् । तदवाप्योर्ध्वमेकस्यानरतिस्तदः
भ्यासपरो नै पनि चति ।
पोगणिका-नेय धर्मी न चाधमा न चापीह शुभाशुभी ।
भिक्षागी सर्ववणेषु तुल्यनिन्दास्तुनिः क्षमी ॥
निम्नरङ्गायनम्मापिस्थिरधीः मर्यदाऽऽन्मयान् ।
ममः गण भूनेप परहमः स उच्यते ।।
पापागन:--सत्र परपटगा नाप एपदण्डधरा मुण्डाम्तया फोपीन
बामगांऽयतालिका अध्यक्तानाग अनुन्पना उन्मनपदाचरन्तः शिखा
यतापनीनपिदण्दयमानुपालाना न्यागिनः नयागारदेवगृह
न

·यतिधर्मसंग्रह। वासिनो न तेषां धर्मो नाधर्मो न सत्यं नापि चानृतं सर्वसहाः सर्वसमाः समलोटाश्मकाञ्चना उपपन्नमानाहाराश्चातुर्वर्ण्य भैक्षं चरन्त आत्मानं मोक्षयन्त इति । अयाचितं यथालाभं भोजनाच्छादनं भवेत् । परेच्छया च दिग्वासाः स्लान कुर्यात्परेच्छया ॥ अथ ब्राह्मणलक्षणमाह व्यास:- अनुत्तरीयवसनमनुपस्तीर्यशायिनम् । वाहूपधायिनं शान्तं त देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ येन केनचिदाच्छन्नो येन केनचिदाशितः । यत्रकचनशायी स्यात्त देवा ब्राह्मणं विदुः ।। कन्याकौपीनवासा यो दण्डधृग्यानतत्परः । एकाकी रमते नित्यं तं देवा ब्राह्मण विदुः ।। निराशिपमनारम्भ निर्नमस्कारमस्तुतिम् । अक्षीण क्षीणकर्माणं त देवा ब्राह्मण विदुः ।। जन्मना यस्तु निविण्णो मरणेन तथैव च । आधिभिर्व्याधिभिथैव त देवा ब्राह्मणं विदुः ।। अहोरव गणागीतः सन्मानान्मरणादिर। कुणपादिव या स्त्रीभ्यम्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ।। येन पूर्णमिवाऽऽकाश भवत्येकेन सर्वदा । शून्यं यस्य जनाकीण त देवा ब्राह्मणं विदः ॥ श्रद्धा ध्यानं तपः शौचं वित्तं यस्य चतुष्टयम् । स्मरणं चाद्वितीयस्य त देया ब्रामणं विदुः ।। न जातिः कारणं नात गुणाः पल्याणकारण । वृत्तस्थमपि चाण्डालं न देगा ब्राह्मणं विदुः ।। परियोधीपरिच्छेदात्परिपूर्णाग्लोस्नात् । परिपूर्णफलत्वा परिवाना रयते ॥ परं पा प्रजते निन्य परं बोन्सनते पुनः । हिवार परं जन्म पग्निानक उरयने ।। १५ 'म । रमा 'म् । महासन'। पर . देषा प्रामप। • पंपाने ।

·३८ विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- अत्राऽऽत्मव्यतिरेकेण द्वितीयं यो न पश्यति । ब्रह्मीभूतः स एवेह दक्षपक्ष उदाहृतः ।।. घटाकाशो घटे भन्ने यथेयात्परमम्बरम् । एवमेवंविधो भिक्षुः प्रयाति परमं पदम् । वृत्तिहीनं मनः कृत्वा क्षेत्रज्ञ परमात्मनि । एकीकृत्य विमुच्येत योगोऽयं मुख्य उच्यते ।। सर्व ब्रह्मेनि यो वेत्ति न तीर्थ तस्य किंचन । जाग्रम्बमसुषुप्तेषु ब्रह्मप्येय स वर्तते ॥ सर्वमन्यत्परित्यज्य बुद्ध या तनिष्ठतां गतः । उपविष्टो प्रस्तिष्टस्तनायः स्यात्समाहितः ॥ यो हि नित्यं सर्वसहशित्स्वरूपो निरञ्जनः । देहेन्द्रियमनोयुद्धिव्यतिरिक्तोऽहमेव सः ॥ देशबन्धुमुहुन्मित्रपिण्डमाणमनोधियाम् । पूर्व पूर्व त्यजेत्पश्चात्परमानन्दमाविशेत् ॥ आत्मनिष्ठः सदा युक्तस्त्यक्तसर्वपरिग्रहः चतुर्थोऽयं तु विज्ञेयो ध्यानभिक्षुरुदाहृतः ॥ ब्रह्मनिष्ठो भवनित्यं यः परिबाडनन्द्रितः । स ब्रह्म परमं ह्येति नै चेहाऽऽजायते पुनः ॥ इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः प्रत्याहुन्य मनश्चलम् । प्रत्यगात्मनि संस्थाप्य ध्यानं कुर्याद्यतिः सदा ।। एतावतैय पर्याप्तं भिक्षोरेकान्तशीलिनः । न तस्य म्रियते कश्चिम्रियते स न कस्यचिद ।। कोऽहं कस्य कुतो वेति कः कथं वा भवेदिति । प्रयोजकमतिनित्यमेवं मोक्षाश्रमी भवेत् ।। नैतादृशं ब्राह्मणम्यास्ति वित्तं यथकता समतो नित्यता च । शीलं स्थिनिर्दण्डनिधानमार्जवं ततस्ततश्वोपरमः क्रियाभ्यः ।। कूर्मपुराणे शिवगीतामु-प्राणायामस्तथा ध्यानं प्रत्याहारोऽथ धारणा । समाधिश्व मुनिश्रेष्टा यपो नियम आसनम् ।। पश्येकचित्तता योगो हत्यन्तरनिरोधतः । तत्माधनान्यष्टधा तु युप्माकं कधितानि च ॥ २ रा. 'त: ॥ निलं सर्वमद ममधि। २ म न तदा जा' । ३ क. 'ता सत्यता ।

·यतिधर्मसंग्रहः। ३९ अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । यमाः संक्षेपतः प्रोक्ताश्चित्तशुद्धिप्रदा नृणाम् ।। कर्मणा मनसा वाचा सर्वभूतेषु सर्वदा । अक्लेशजननं मोक्ता त्वहिंसा परमर्पिभिः ॥ अहिंसायाः परो धर्मो नास्त्यहिंसा परं सुखम् । विधिना या भवेद्धिंसा सा त्वहिसैव कीर्तिता ॥ सत्येन सर्वमानोति सत्ये सर्व प्रतिष्ठितम् । यथार्थकथनाचारः सत्यं प्रोक्तं द्विजातिभिः ।। परद्रव्यापहरणं चौर्याद्वाऽथ बलेन वा । स्तेयं तस्यानाचरणादस्तेयं धर्मसाधनम् ।। कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा । सर्वत्र मैथुनत्यागं ब्रह्मचर्यं प्रचक्षते ॥ द्रव्याणामप्यनादानमापद्यपि तथेन्छया। अपरिग्रह इत्याहस्तत्मयत्नेनं पालयेत् ॥ तपःस्वाध्यायसंतोपाः शौचमीश्वरपूजनम् । संपासान्नियमाः प्रोक्ता योगसिद्धिमदायकाः ॥ मनुः-द्रव्ययज्ञान यज्ञो विशिष्टो दशभिर्गुणैः । उपांशुः स्याच्छतगुणः सहस्रो मानसः स्मृतः ॥ फोर्मे-वेदान्तगतरुद्रीयमणवानां जपं युधाः । सत्त्वशुद्धिकरं पुंसां स्वाध्याय परिचक्षते ॥ स्वाध्यायस्य त्रयो भेदा वाचिकोपांशुमानमाः । उत्तरोत्तरवैशिष्टयं प्राहुबैदार्थयादिनः ॥ यः शब्दो बोधजननः पोपां शृण्वतां 'फुटम् । स्वाध्यायी याचिकः प्रोक्त उपांशोरय लक्षणम् ॥ औष्ठयोः स्पन्दमात्रेण परस्यागन्दयोधकः । उपाधुरेप निर्दिष्टः साहस्रो याचियाजपा ॥ यत्पदाक्षरमंगत्या परिम्पन्दनवर्मितम् । चिन्तनं सर्वमानां मानम तस्जपं विदुः ।। यानडालाभतो निन्यमनं घुमा भवेदिनि। अवस्याम्पयः माद: मंतोषं मुगलाणम् ॥ 11. पा. एमनिर'! 2 m दपरापरः।

·४० विश्वेश्वरसरस्वनीकृत:- बाह्यमाभ्यन्तरं शौचं द्विधा प्रोक्तं द्विजोत्तमाः । मृजलाभ्यां स्मृतं वायं मनःशुद्धिस्तथाऽऽन्तरम् ॥ स्तुतिस्मरणपूजाभिर्वाङ्मनःकायकर्मभिः । सुनिश्चला शिवे भक्तिरेतदीश्वरपूजनम् ।। इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु स्वभावतः । निग्रहः प्रोच्यते सद्भिः प्रत्याहारः स सत्तमाः ॥ हृत्पुण्डरीके नाभ्यां चा मूर्ध्नि पर्वसु मस्तके । एवमादिपु देशेषु धारणा चित्तवन्धनम् ।। तेपामास्थितमालम्ब्य बुद्धा वृत्तिसंततिः । प्रत्ययान्यैरसंस्पृष्टा तयानं सूरयो विदुः ।। एकाकारः समाधिः स्यादेशालम्बनवर्जितः । प्रत्ययो वर्थमात्रेण योगशासनमुत्तमम् ।। धारणा द्वादश यपा ध्यान द्वादश धारणाः । ध्यान द्वादशकं यावत्समाधिरभिधीयते ।। आसनं स्वस्तिकं मोक्तं पद्ममर्धासनं तथा । साधनानां च सर्वेपामैतत्साधनमुत्तमम् ।। ऊर्वोरुपरि विभेन्द्राः कृत्वा पादतले उभे । समासीताऽऽत्मनः परमेतदासनमुत्तमम् ।। एक पादमयीस्मौन्यन्यस्योराण सतमाः । आसीतासनमिदं योगसाधनमुत्तमम् ॥ उभे कृत्वा पादतले जानूवोरन्तरेण हि । सपासानाऽऽन्मनः गोक्तमासनं स्वस्तिकं परम् ।। नपास्नारे पुण्यरेश यतायतनेऽथ या । गृहे या मुशुभे देशे विजने 'जन्तुवनित ।। गुजीत योगी सातमात्मानं मत्पमयः। भगवडीसामुगुनी देश मनिष्ठ प्य स्थिरमासनमात्मनः । नाम्युनिएन नानिनीचं बलानिनोत्तरम् ॥ नप्रयाग्रं मनः हत्या यतचिनन्द्रियनिगः । उपविश्याऽगने वयायोगमा मविशुदये ।। गम कामगिरोनीय धाग्यनगन पिगः । मंदिप नामिका सिमामलोपन । 10 'साधoneer ·यतिधर्मसंग्रहः। ४१ प्रशान्तात्मा विगतमीब्रह्मचारित्रते स्थितः । मनः संयम्य मञ्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥ युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः । शान्ति निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ।। शिवगीतासु-सर्वकर्माणि संन्यस्य भिक्षाशी निप्परिग्रहः । प्राप्नोति मम सायुज्यं गुह्यमेतन्मयोदितम् ॥ मनु:--मियेषु स्वेषु सुकृतमप्रियेषु च दुष्कृत्तम् । विसृज्य ध्यानयोगेन ब्रह्माभ्येति सनातनम् ।। भवति च ब्राह्मणम्-" तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृदः साधुकृत्यां द्विपन्तः पापकृत्याम्" इत्यादि । योगो नाम मुख्यो जीवस्य ब्रह्मणैक्यम् । कुतः । यत:- वृत्तिहीनं मनः कृत्वा क्षेत्र परमात्मनि । एकीकृत्य विमुच्येत योगोऽयं मुख्य उच्यते ॥ मनु:--प्राणायामैर्ददे दोपान्धारणाभिश्च किल्विपम् । प्रत्याहारेण संसर्गान्ध्यानेनानीश्वरान्गुणान् ।। यमनियमासनप्राणायाममत्याहारधारणाध्यानसमाधयो धर्मशास्त्र सम्यन्द- शनसाधनत्वेन विहितास्त एव समाधि वर्जयित्वाऽनेन श्लोफेनोच्यन्ते । सम्यग्दर्शनत्वेनेव तान्संक्षेपत उदाहरिप्यामः- अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यमसंग्रहः । यमास्तु फयिताचते नियमानपि मे शृणु ॥ संतोपशोचस्वाध्यायास्तपश्वेश्वरभावना । नियमाः कौरवश्रेष्ठ फलसंसिद्धितियः ।। मध्यममाणमचलं सुखदायि शुभं शुचि । योगसंसिद्धये भूप योगिनामासनं स्मृतम् ।। माणायामस्तथा बायोः प्राणस्य हदि धारणम् । कुम्भरचयपूराग्यास्तस्य भेदासयो नृप ।। इन्द्रियाणां स्वविषयादः प्रत्येकानम्तु यः । फरोत्पाहरणं यः प्रत्याहारः स पण्डिनेः ।। १ ग. गणप. मुसस ·४२ विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- - शुभे ह्येकत्र विपये चेतसो यच्च धारणम् । निश्चलत्वातु सा सद्भिर्धारणेत्यभिधीयते ॥ पौनःपुन्येन तत्रैव विपये सैच धारणा । ध्यानाख्या लभते राजन्समाधिमपि मे शृणु ॥ अर्थमात्रं तु यग्राचं चित्तमादाय पार्थिव । अर्थस्वरूपवद्भाति समाधिः सोऽभिधीयते ॥ इत्यादि । पाणायाममत्पाहारधारणात्मध्यानानां रागद्वेषादिविपयसंस्पर्शपापपरतन्त्र त्यादिगुणहानिस्त्ववान्तरफलम् । प्रधानफलं तु सम्यग्दर्शनमेव । सम्यग्दर्शन- फलं च श्रुतिस्मृतिप्रसिदम्-" तरति शोकमामवित छा० ७१।३]। "स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति । तरति शोकं तरति पाप्मानं गुहाग धिभ्यो विमुक्तोऽमृतो भवति " [मुण्ड ० ३१२१९ ] | "भिद्यते हृदयग्रन्थि. विउद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्टेष्ट परावरे" [मुण्डर २१२।८ ] । “ अभयं यं ब्राह्माभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेद " [ वृह ४।४।२५ ] : "नैनं कृतारते तपतः " [धृह० ४।४।२२ ] 1 "तं विदित्वा न लिप्यते फर्मणा पापफेन " [ वृह ० ४।४।२३ ] इत्याधाः श्रुतयः । मनु:-सम्यग्दर्शनसंपन्नः फर्मणा न स वध्यते । दर्शनेन विहीनस्तु संसारं प्रतिपयते ॥ धीजान्पग्न्युपटन्धानि न रोहन्ति यथा पुनः । ज्ञानदग्धम्तया शैर्नाऽऽत्मा संवध्यते तया ॥ पिप्पलादश्रुति:--" ज्ञानानिः शुभाशुभं दहति" इति । गीनामु-यधाम ममिदोऽपिरिपस्तुरुनेईन । मानानिः मर्माणि भस्ममाकुरुते तथा । पाठोपनिषाद--" एको यनी मभूनान्तरात्मा एफं रूपं बाधा पः फगेनि । नमान्यायं येऽनुपरगन्नि पीसनेपा भर शतं मेन राम [२ । २ । १२ ] ! सापांटतयारीपनिपादि-" दि पेन नागम्युचने । नटेर ग्राम स शिद नेदं यदिदमुपासने [ना० ५.४] | " यन्मनमा न मनु येनानो पनम् । प्रदेश प्रम में यदिदमुपामः " [मनोर. ] " पापा न पश्यति ११ प ' । नुन पुन पहागाना ·यतिधर्मसंग्रह। येन चक्षुपि पश्यति । तदेव ब्रह्म त्वं विदि नेदं यदिदमुपासते " [ फेनो० ख०६ 31" यच्छोत्रेण न शणाति येन श्रोत्रमिदः श्रुतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते " ( केनो० ख० ७)।" यत्माणेन न पाणिति येन प्राणः मणीयते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते " [फे० ख०८] | बृहदारण्यके-" प्राणस्य प्राणमुत चक्षुपश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो ये मनो विदुः । ते निचिक्युर्ब्रह्म पुराणमयम् " [वृ० ४।४। १८ ] 1 " मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानाऽस्ति किंचन | मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति " [वृ. ४ । ४ । १९ ] 1 “ एकधैवानुद्रष्टव्यमेतद- । प्रमेयं ध्रुवम् । विरजः पर आकाशादज आत्मा महान्ध्रुवः" [वृ०४।४। २०] ।“ तपेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वति ब्राह्मणः । नानुध्यायादहूशब्दा- ! वाचो विग्लापन हि तद" [वृ. ४ । ४ । २१ ] !" आत्मानं चेद्विजा- । नीयादयमस्मीति पूरुषः । किमिच्छन्कस्य कामाय शरीरमनुसंवरे " [वृ० । ४।४ । १२] ।" यदैतमनुपश्यत्यात्मानं देवमञ्जसा ईशानं भूतभव्यस्प न ततो विजुगुप्सते " [वृ० ४।४। १५ ] 1 " यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते फामा येऽस्य हदि स्थिताः । अथ मोऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते [वृ. ४ । ४ । ७ ] ! " विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातितः परायणम् " [. ३।९।२८] 1“सत्यस्य सत्यमिति " : वृ० २ । ३ । ६ ] 1 "महत- मनन्तमपारं विज्ञानधन एव" [वृ० २।४ । १२ ] 1 " तदेतद्ब्रह्मापूर्वम- नपरमनन्तरमपालमयमात्मा ब्राह्म" [वृ० २१५१ १९]]" स वा एप महानन आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयो प्रशाभयं वै ब्रह्मापयरहि वे ब्रह्म भवति य एवं वेद " [ वृ० ४।४ । २५ ] । यदेव साक्षादपरोक्षाड्रह्म य आत्मा सर्यान्तरस्त में व्याचक्ष्वत्येप त आत्मा सर्वान्तरः । तमो या. वल्स्य सर्वान्तरो योऽशनायापिपासे शोकं मोई जरा मृत्युपत्येति " [म. ३।५।१]। अथर्वणोपनिपदि-॥ यत्तदृश्यमग्राद्यपगोप्रमवर्णमचन:- योत्रं तदपाणिपादम् । नित्यं विभु सर्वगतं मुमुक्ष्म तदव्यपं पद्भुतपोनि परिपश्यन्ति धीराः" [मुण्ड०११।१।६] 1 " ग्रामदममृतं परम्ताद्रप पवादा दक्षिणतयोत्तरेण । अपवोध प्रमृतं ब्रमेवेदं विश्वमिदं परिष्टम् " [ मुण्ड० १२१२२११] 1" एतयों वेद निहितं गुहायां सोऽविद्यामन्यि विधि- रतीह सोम्प" [मुण्ट, २११।१०] । निर्गयाम्-" प्रायविदा. मोति परम् । सत्यं ज्ञानमनन्तं प्राप। यो घट निहितं गुहराया परम प्पोमन् । सोनुने सान्यापासह । ब्राह्मणा विपभितनि " [षि०२।१।।

·विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- काटके-" नित्योनित्यानां चेतनश्वेतनानामेको बहूनां यो विदयात कामान् | तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेपाम् " [२।२।१३] | अगरीर शरीरेवनवस्थेववस्थितम् । महान्तं विस- मात्मानं मत्वा धीरो न गोचति " [ काट. १ । २ । २२ ] । " स्वमानं जागरितान्तं चोभी येनानुपश्यति । महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न गोचति " [ काट० २ । १ । ४ ] 1 " अगुठमात्रः पुरुपोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः । तं स्वाच्छरीरात्महेन्मुञ्जादिवपिका धैर्येण । ते विद्यान्छुमममृतं तं विद्यान्छुक्रममृतमिति " [ काठ०२ । ३ । १७ ] । "उत्तिष्टत जाग्रत प्राप्यत वरान्निबोधत " [ काठ० १।३ । १४ ] | " अरः दमम्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽग्मं नित्यमगन्धवच यत् । अनायनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तन्मृन्यमुसात्ममुन्यते" फाट० १।३ । १५]] विष्णुपुराणे-विभेदजनकै ज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मना ब्रामणो भेदमसन्तं कः फरिप्यति ॥ अनात्मन्यात्मदिर्या येऽम्वस्यमिति या पतिः । अविद्यातरमभूतं बीजमेतद्विधा स्थितम् ।। पभभूतात्मक देहे देही मोहतमोवृतः । भहमेव तदित्युशैः कुरुने कुपतिर्मतिम् ।। अनेकजन्ममादमी मंगारपदी ब्रजेत् । पोयमं प्रयानोऽमो वामनारेणुगुण्टिनः ।। प्रक्षाल्यने यदा मोऽस्य रेणुनानाप्णयारिणा । मटा मंमाग्पिान्यम्प यानि मोहयमः मम् ।। श्रीगंगवायगोधगनायगोननानि- भनापने देशादारात्मयुदिन देहिनाम् । मारिया नगनो पन्धनमागो मोश उच्यते ॥ काम्गानिपनियांलान्यानुभमगंश्रया । मांडरिया गाने पीनं नमामो मुनिगमनः ।। मासम्पादिगार पनीरपग्मामना। मातापि मान गदि मुनि.पारणम् ॥ मीर:: ....

·यतिधर्मसंग्रहः। ४५ हेतुः पदार्थबोधो हि वाक्यार्थावगतेरिति । अन्तःकरणतवृत्तिसाक्षी चैतन्यावग्रहः ॥ आनन्दरूपः सत्यः सन्कि नाऽऽत्मानं प्रपद्यसे। सत्यानन्दस्वरूपं धीसाक्षिणं ज्ञानविग्रहम् ॥ चिन्तयाऽऽत्मतया नित्यं त्यक्त्वा देहादिगां धियम् । रूपादिमान्यतः पिण्डस्ततो नाऽऽत्मा घटादिवत् ॥ पृथिव्यादिमहाभूतविकारत्वाच कुम्भवत् । एवमिन्द्रियहड्नाहमिन्द्रियाणीति निश्चिनु । मनोबुद्धिस्तथा प्राणो नाहमित्यवधारय । संघातोऽपि तथा नाहमिति दृश्यविलक्षणम् ।। द्रष्टारमनुपानेन निपुणं संपधारय । देहेन्द्रियादयो भावा हानादिव्यापृतिक्षमाः॥ यस्य संनिधिमात्रेण सोऽहमित्यवधारय । अनापन्न विकारः सन्नयस्कान्तवदेव यः॥ बुद्धयादींचालयेत्प्रत्यक्सोऽहमित्यवधारय । अजडात्मवदाभान्ति यत्सांनिध्याज्जडा अपि ॥ देहन्द्रियमनःमाणाः सोऽहमित्यवधारय । अगमन्मे मनोऽन्यत्र सांपत चास्थिरीकृतम् ।। एवं यो वेद धीरत्तं सोऽहमित्यवधारय । स्वमजागरिते सुप्ति भावाभाषी धियां तथा । यो वेत्त्यविक्रियः साक्षात्सोऽहमित्यवधारय । घटावभासको दीपो घटादन्यो यर्थाने । देहावभासको देही तथाऽई बोधविग्रहः । यः साक्षिलक्षणो योधस्त्वंपदार्थः स उन्यते ॥ *साक्षित्वमपि योधत्वमयिकारिण आत्मनः। देहेन्द्रियमन:माणाकृतिभ्यो विलक्षणः ।। मोज्निताशेषपदभावविकारस्त्वंपदाभिधः। स्वपर्थमेवं निश्चिन्य तदर्थ चिन्तये पुनः ।। लन क.ग. ए. मुनयेषु। १... 'पी। ग. 'पमा ·विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- अतद्वयात्तिरूपेण साक्षाद्विधिमुखेन च । निरस्ताशेपसंसारदापोऽस्थूलादिलक्षणः ॥ अदृश्यत्वादिगुणकः पराकृततमोमलः । निरस्तातिशयानन्दः सत्यप्रज्ञानविग्रहः ।। सत्तास्वलक्षणः पूर्णः परमात्मेति गीयते । सर्वज्ञत्वं परेशत्वं तथा संपूर्णशक्तिता ।। वेदैः समर्थ्यते यस्य तद्ब्रह्मेत्यवधारय । यज्ज्ञानात्सर्वविज्ञानं श्रुतिषु प्रतिपादितम् ।। मृदायनेकदृष्टान्तस्तद्ब्रह्मेत्यवधारय । यदाननत्य प्रतिज्ञाय श्रुतिस्तत्सिद्धये जगौ ।। तत्कार्यत्वं प्रपञ्चस्य तद्रीत्यवधारय । विजिज्ञास्यतया यच्च वेदान्तेषु मुमुक्षुभिः ।। समयतेऽतियत्नेन तद्ब्रह्मेत्यवधारय । जीवात्मनां प्रवेशश्च नियन्तृत्व च तान्प्रति ॥ श्रूयते यस्य वेदेषु तद्ब्रह्मेत्यवधारय । कर्मणा फलदातृत्व श्रूयते च श्रुतौ स्फुटम् ॥ जीवाना हेतुफर्तृत्वं तद्रोत्यवधारय । तत्त्वंपदार्थो निर्णीतौ चावयार्थश्चिन्त्यतेऽधुना ।। तादात्म्यमत्र वाक्यार्यस्तयोरेव पदार्ययोः । संसों वा विशिष्टी वा वाक्यार्थो नान संमतः ।। अखण्डेकरसत्वेन वाक्यायों विदुपा मतः । प्रत्यम्मोधो य आमाति सोऽद्वयानन्दलक्षणः || अद्वयानन्दरूपश्च प्रत्ययोधैवलक्षणः । इत्थमन्योन्यतादात्म्यप्रतिपत्तिर्यदा भवेत् ।। अब्रह्मत्वं त्वमर्थस्य व्यावर्तेत तदेव हि । तदर्यस्य च पारोक्ष्य यौव किं ततः शृणु ।। पूर्णानन्दैवरूपेण प्रत्यम्बोधोऽचतिष्ठते । तत्वमस्यादिवास्य च तादात्म्यमतियोधने ।। लक्ष्यो तत्त्वपदायों द्वायुपादाय प्रवर्तते । हिवा द्वीशरगेवाच्यी वाक्य वाक्यार्थरोषने ॥ १ प्रदान ·४७ यतिधर्मसंग्रहः। यथा प्रवर्ततेऽस्माभिस्तथा व्याख्यातमादरात् । आलम्बनतया भाति योऽस्मत्प्रत्ययशब्दयोः ।। अन्ताकरणसंभिन्नबोधः स त्वंपदाभिधः । मायापाधिगयोनिः सर्वज्ञत्वादिलक्षणः ॥ परोक्षः शवलः सत्याद्यात्मकस्तत्पदाभिधः । प्रत्यक्पराक्षतैकस्य सद्वितीयत्वपूर्णते ।। विरु येते यतस्तस्माल्लक्षणा संप्रवर्तते मानान्तरविरोधे तु मुख्यार्थस्य परिग्रहे || मुख्यार्थेनाविनाभूते प्रतीतिर्लक्षणोच्यते । तत्त्वमस्यादिवाक्येषु लक्षणा भागलक्षणा ॥ सोऽहमित्यादिवाक्यस्थपदयोरिव नापरा* | अहं ब्रह्मेतिवाक्यार्यवोधो यावदृढी भवेत् ।। * नापरा । इत्युत्तरमयं भन्यो घ. पुस्तके । शौनकः- आमन्त्रितो यदा भिभुरन्यत्र प्रतिगच्छति । सप्तजन्म भवेच्छो दशभन्म नपुंसकः ।। देवो मुनिर्द्धिनो रागा वैश्यः दो विद्यालका । पशुम्लेंच्छद चाण्डालो विप्रा दशविधाः स्मृताः । भिक्षाशी ज्ञाननिरतः संतुष्टच जितेन्द्रियः । वेदशास्त्रार्यतत्त्वज्ञो देषो विप्रः प्रकीर्तितः ॥ मटफलमूलासी घनवासरतः सदा । कुरुतेऽहरहः भादं मुनिविप्रः स उच्यते ॥ एकाहारेण संतुष्टः स्वकर्मनिरतः सदा । ऋतुकालाभिगामी च स विग्रो द्विग उच्यते ॥ अश्ववाहनतत्त्वज्ञः संग्राम न परित्यजेत् । आरम्भनिरतः शूरो ग्रामणः क्षत्रिय(मोउध्यते ।। लोफर्ममु निरतः पाना परिपालकः । याणिज्यकृपिकर्ता च स विप्रो वैश्य उच्यते ॥ साक्षादितलनीलोना कोमुम्मदधिसर्पिपाम् । दुग्धतकविक्रयो च स विप्रः शर उच्यते । परकाविहन्ता च दाम्भिफः स्वार्थसाधकः । हलमेघ अतिको विप्रो मार्गार उच्यते ॥ भक्ष्याभक्ष्यं समं यस्य वाच्यावाच्यं नियामियम् । करोत्यगम्यागमनं स्तमो मानणः पशुः ।। पापीकूपवनगानामाराममुसवेदमनाम् । विच्छेदने निरातहकः स वियो म्लेच्छ उच्यते । देवदम्यगुरदश्यपरदाररतः सदा । निष्ठरः सर्वभूतानां पिप्रधाशात उच्यते । पाल: पिशुनव तमो दीपरोपकः । चत्वारः कमंचाण्डास्म मातिचापालपथमाः ॥ इति। उदाभ्याः पान्पयुम्माय नागराधिपापनाः । गोनमीतारषामाय इत्येते भाशा मामाराः कर्कटाय माविका दाक्षिास्तया मरन्तीनारपासाथ मामा हिमपमाः॥ पाचायतसादा कावेरोनारवामिनः । (1) बीजोभूना नीवास्त माना जा : •पुस्तके नुहा परमानन्तरं कारपरमातिय तारासिन विपरिमान नियमितम् परीति परराराधारम्भे मोभितम् । १. 'यस रिप्ले... शिरप्यो ।

·विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- शमादिसहितस्तावदभ्यसेच्छ्रवणादिकम् । श्रुत्वाऽऽचार्यप्रसादेन दृढो बोधो यदा भवेत् ।। निरस्ताशेपसंसारनिदानः पुरुपस्तदा । अहमेव परं ब्रह्म वासुदेवाख्यमव्ययम् ॥ इति स्यानिश्चितो मुक्तो वद्ध एवान्यथा भवेत् । सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं चैतन्यं च निरञ्जनम् ।। तद्ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा कथं वर्णाश्रमी भवेत् । ब्राह्मण्याद्यात्मक देहेऽनात्मन्यात्मेति भावनात् ॥ श्रुतेः किंकरतामति वाङ्मनःकायकर्मसु । दग्धाखिलाधिकारड्रह्मज्ञानाग्निना मुनिः ।। वर्तमानः श्रुतेर्मूनि नैव स्याद्विधिकिंकरः । विदेहो वीतसंदेहो नेति नेत्यवशेपितः ।। देहायनात्मक्तद्विक्रियां वीक्षतेऽपि न । अज्ञानमनिराकुर्वज्ञानमेव न सिध्यति ।। विपन्ने कारकज्ञाने ज्ञानकर्म न ढोकते । सकृत्प्रवृत्त्या यद्भाति क्रियाकारकरूपधृक् ।। अज्ञानमागमज्ञानं सांगत्यं नास्त्यतोऽनयोः। वर्तमानमिदं याभ्यां शरीरं सुखदुःखदम् ॥ भारब्धं पुण्यपापाभ्यां भोगादेव तयोः क्षयः । सामर्थ्यायेन कर्मणा शरीरं प्रारब्धं तत्मवृत्तफलत्वादुपभोगेनैव क्षीयते । अतो यान्यप्रवृत्तफलान्यतीतानेकजन्मकृतानि ज्ञानोत्पत्तेः माक्कृतानि ज्ञानसह भावनि च तान्येव सर्वाणि कर्माणि ज्ञानानिर्भस्मसात्कुरुत इति जीवन्मुक्ति प्रतिपादफश्रुतिस्मृतिसामादवगम्यते । तथा च श्रुति:- सचक्षुरचक्षुरित सफर्णोऽकर्ण इव सबागवागिय समना अमना इव सपाणोऽमाण इव " तद्यथाऽहिनिचयनी बल्मीफे मृता प्रत्यस्ता शयीतेवमेवेदम् "[वृ०४।४।७] इत्याद्या। मनुः-यदा भावेन भवति सर्वभावेषु निस्पृहः । तदा मुखमयामोति प्रेत्य चेद्द च शाश्वतम् ।। अनेन विधिना साम्यस्त्वा सङ्गाशनैः शनैः । मदंदविनिमुक्तो ब्रमण्येवावतिष्ठने ॥ १.प. 'रन्तरम् । . . 'क प्रामा।३ फ. रा. प. 'स्या मुद्रा।

·यतिधर्मसंग्रहः। - [अ०६ श्लो०८१-८२] विद्ययाऽविद्यया परिकल्पितभेदजातं व्युदस्या- दयानन्दप्रकाशब्रह्ममावेन भवत्यवतिष्ठते यदा तदा भावेष्वाब्रह्मस्तम्बपर्यन्तेषु निःस्पृहो भवतीत्यर्थः। महाभारते श्रीगर्गातासु भगवचनानि- मजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् । आत्मन्येवाऽऽत्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते । दुःखेष्वनुदिनमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ।। यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्माप्य शुभाशुभम् । नाभिनन्दति न देष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ यदा संहरवे चायं कूर्मोऽङ्गानीच सर्वशः। इन्द्रियाणीन्द्रियार्येभ्य स्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः । सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वनपि न लिप्यते ।। नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्वविद । पश्यञ्शृण्वन्पृशञ्जिघनश्नन्गच्छन्स्वपञ्चसन् ॥ मलपन्विसजन्गृहन्नुन्मिपन्निमिपन्नपि । इन्द्रियाणीन्द्रियार्येषु वर्तन्त इति धारयन् ।। मफाशं च महात्तिं च मोहमेव च पाण्डव । न देष्टि संमत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ।। उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्पते । गुणा वर्तन्त इत्येव योऽतिष्ठति नेङ्गन्ते ॥ समदुःखसुखः स्वस्थः समलोटाइमफाशनः । सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥ मकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः। पः पश्यति तयाऽऽत्मानमफर्तारं स पश्यति ॥ यस्त्वात्मरतिरेव स्थादारपतृप्तथ मानवः । आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्य न विद्यते ।। नेव तस्य कृतेनायों नाकृतेनेद कथन । न पास्प सर्वभूतेषु कपिदर्थव्यपाश्रयः ॥ गन्दोम्पे--" आगार्यवान्पुरुषो येद तस्प नायंदेव स्पेऽय संपत्स्पे" [६ । ३४ । २ ] इति । प्यासम्मम् " भोगेन विनरें पावन विमो.

·५० विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- क्षपयित्वा संपद्यते" [अ० ४ पा० १ ० १४ ] इति । उदाहृतश्रुतिस्मृति सूत्रेभ्यो ब्रह्मसाक्षात्कारवतो जीवन्मुक्तस्य प्रारब्धकर्मशेषवशाच्छरीरेन्द्रियादे विदेहकैवल्यप्राप्तिपर्यन्तमवस्थानं भवतीत्यवगम्यते । इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकविश्वेश्वरसरस्वतीविरचिते परमहंसपरि- ब्राजककर्मसंग्रहे नानान्तरङ्गधर्मसंग्रहः प्रथमः । अननु अस्ति चेदाश्रमोचितधर्मेप्वाधिकारो यतेस्तर्हि तदङ्गभूताभ्यां शिखा यज्ञोपवीताभ्यां भवितव्यमेव । मैवम् । वहि तशिखायज्ञोपवीताङ्गाभावेऽपि सामगस्य ब्रह्मचारिणः शिखाभावेऽपि वचनाकर्मण्यधिकारवदधिकारोपपत्तेः । आन्तरशिखायज्ञोपवीतसद्भावाच्चाधिकारोऽस्त्येव । तथा चाऽऽयर्वणी श्रुतिः- ज्ञानशिखा ज्ञाननिष्ठा ज्ञानयज्ञोपवीतिनः । ज्ञानमेव पर तेपां पवित्रं ज्ञानमुच्यते ।। अमेरिव शिखा नान्या यस्य ज्ञानमयी शिखा । स शिखीत्युच्यते विद्वानितरे केशधारिणः । ब्रह्मो० ख०३] । आरुणी श्रुतिः-" खल्वहं ब्रह्मसूत्र सूचनात्सूत्रं ब्रह्मसूत्रमहमेवेति विद्वाः स्त्रिरत्सूत्र त्यजेविद्वान्य एवं वेद " [ ख० ३ ] इति । अनिः-ज्ञानशिखा ज्ञाननिष्ठा ज्ञानयज्ञोपवीतिनः । ज्ञानमेव परं तेषा पवित्रं कायशोधनम् ॥ मैत्रायणी श्रुतिः-" अयज्ञोपवीती चिनिष्ठः काममेकं वणवं दण्डमा ददीत" इति । * अधोरिसितो प्रन्यो नन्वित्सत मार ग घ पुस्तक्योदृश्यते- मनुरपि-अमुच्योरस्तगयोट्या नात्या परेऽहनि । विष्णुधर्मांगतेऽपि- अहोरात्रे न भोक्तव्य बन्दम्याहे यदा । मुत्ति दृष्ट्या तु मोक्तभ्य नान गृत्वा तत परम् । इतीदमपि प्रस्तास्नविषयम् । चन्द्रग्यग्रहे नादात्तस्मिनहानि पूर्वत राहारिमुकि ज्ञान्या स्नाया नि भोजनम् । गारगोऽपि-निराप्रमुपायय प्रहण पदम्यया । माया दत्या च विधिवन्मोदते प्रह्मणा एह। एकराप्रमुपायव नात्या दना च सधित । कनकादिच सर्पस्य निति पापकोरात । मारियही ममा प्रदप चन्द्रप्रयंया । नोपराम गृहा यांप्रदारधनक्षयार ॥ माल्ने दादध । मध्याहन परतापीयानापामा रप्रिया। ये ·५१ यतिधर्मसंग्रहः। शिखा ज्ञानमयी यस्य उपवीतं च तन्मयम् । ब्राह्मण्यं सकलं तस्य इति ब्रह्मविदो विदुः ।। इदं यज्ञोपवीतं तु परमं यत्परायणम् । विद्वान्यज्ञोपवीती स्थायज्ञस्तं यज्यिनं विदुः ।। इदमेचास्य तद्यज्ञोपवीतं यदात्मध्यानं विद्या शिखा नीरैः सर्वत्रावस्थितैः कार्य निर्वतयेदिति । अथ ब्राह्म मुहूर्त उत्थाय भगवन्तमात्मत्वेन स्मृत्वा मूत्र- पुरीपोत्सर्ग विधिवत्कुर्यात् । तत्र च वचपरिशिष्ट- ततश्च दिशि नैर्ऋत्यां कर्णसूत्र उदङ्मुखः = | अन्तर्धाय तृणैर्भूमि शिरः पारत्य वाससा ॥ वाचं नियम्य यत्नेन निष्ठीयोच्छासवर्जितः। कुर्यान्मूत्रपुरीपे तु शुची देश समाहितः ॥ इति । कर्णसूत्र इत्येतद्गृहस्थादिविषयम् । अन्यत्साधारणम् । तृणैरयलियैः । तृणग्रहणमुपलक्षणार्थम् । तिरस्कृत्य चरेत्काप्टं पत्रं लोष्टं तृणानि वा । नियम्य प्रयतो वाचं संचीताङ्गोऽवगुण्ठितः ॥ उभे मूत्रपुरीपे तु दिवा कुर्यादुदङ्मुखः । रात्री तु दक्षिणे कुर्यादुर्भ संध्ये दिवा यया ॥ इति । मत्यादित्यं प्रत्यनिलं प्रति गां प्रति च विनम् । मेहन्ति ये च पथिषु ते भवन्ति गतायुपः ॥ ने मेहनं कुर्याद्भस्मान न गोमये न च गोष्ठे नौसे न शाबलोपनीच्य. छायासु। तहस्तं परित्यज्य पूत्रं कुर्याजलाश्रयात् । शतद्वयं पुरीपे तु तीर्थे चैव चतुर्गुणम् ।। छायायामन्धकारे या रात्रावहनि वा दिनः । ययामुसमुसः कुर्यात्मागवायाभयेषु च ॥ = उपहारा दरयुतारे ५. पुग्नरे ' दिया संप्याग कस्वरब सदरमुरा 'जीमोरा पिरते। ग. न मने गेहले जन्मनि मोनो न प I TAमा (2) और पाइपले।

·५४ विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- शौचे यत्नः सदा कार्यः शौचमूलो द्विजः स्मृतः । शौचाचारविहीनस्य समस्ता निष्फलाः क्रियाः ॥ न्यूनाधिक न कर्तव्यं शौचशुद्धिमभीप्सिता । दक्ष:- यदिवा विहितं शौचं तदर्थे निशि कीर्तितम् । तदर्धमातुरे प्रोक्तमातुरस्यामध्वनि = | देवलः-धयं वै दक्षिणं हस्तमधः शौचे न योजयेत् । तथैव वामहस्तेन नाभेरुध्वं न शोधयेत् + ।। [ x अयं च नियमः स्वस्थे कारणादुभयक्रिया । इति । कारणाद्धस्तरोगादिनिमित्तात् । उभयक्रिया । एकेनैव हस्तेनोभयसाध्य- क्रिया कर्तव्येत्यर्थः] ततो मूत्रपुरीपस्य स्पर्शशङ्कापनोदाय कटिशीचं कुर्यात् । तत्र विष्णु:--- नाभेरघस्तादाहुषु च कायिकमेलैः सुरादिभिर्मयोपहतो मृतोयैस्तदङ्ग प्रक्षाल्पाऽऽचान्तः शुध्येत्' इति । ततो धोतं कौपीनं परिधाय द्वादशगण्डूपए: र्वकमाचम्य पट् माणायामान्कुर्यात् । तथा च संप्रदायविद्वचनम्- चसित्वा धौतकोपीनं गण्डूपान्द्वादशाऽऽचरेत् । आयम्य प्रयतो भूत्वा प्राणायामान्पढाचरेत् ।। फेवले तु लघुगाचे विशेषः- पट् गण्ड्पांन्ततः कृत्या प्राणायामत्रयं चरेदिति । अप दन्तपावनविधिः। मृद्धशातातपः~-मुसे पर्यापते नित्यं भवन्यप्रयतो नरः । तस्मात्सर्वमयत्नेन भक्षयेद्दन्तधावनम् ।। अमयतोऽशुचिः । भक्षयदिति दन्तसंबन्यादुपचारेण दन्तान्यर्पयेदित्यर्थः । अन्ये तु महरायेगयेन्मुरयायें बाधकामावाद । भाषणं च दन्तकाष्ठानस्य प्रशिथिलाययवनापाटनपर्यन्तं न तु निगम्णम् । तथा च विष्णु:- -मामे-यात्रादि पधि ।+प्रापिता स्थासगरमादुप्रिया दन्नपानमा निशान पाय । निमायामोन्यदानरपार (1) प्रय सोपपोरसतरे ग. पुनरे 1 x पनुबिहनानगामायाप पुरानी। १५. धर्म ·यतिधर्मसंग्रहः। कनिष्ठानसमस्थौल्यं सकूर्च द्वादशाङ्गुलम् । प्रातर्भुक्त्वा च यतवाग्भक्षयेइन्तधावनम् ॥ सकूच चूर्णिताग्रं यथा भवति तथा भक्षयेदित्यर्थः । एतदन्तधावनं प्रातः संध्यायाः प्राक् । उत्थाय नेत्रे प्रक्षाल्य शुचिर्भूत्वा समाहितः । परिजप्य च मन्त्रेण भक्षयेइन्तधावनम् ॥ नारदः-खदिरश्च करञ्जश्च करवीरकदम्बको । सर्वे कण्टकिनः पुण्याः क्षीरिणश्च यशस्विनः ॥ जम्वनिम्बकचूताश्च कदम्बो लोध्रचम्बको । बदरी तिन्दुकस्त्वेते प्रशस्ता दन्तधावने ॥ कोविदारः करखञ्च कूटनः प्लक्षमालती । सालोऽङ्कगेलः प्रियगुन्च तमालः शाक एव च ॥ आम्रातकोऽरिमेदश्च प्रशस्ता*ऽन्येऽपि ये टुमाः। वानि शाल्मलीपीलुभव्यकिंशुकतिन्दुकाः ।। अरिष्टोऽक्षः पारिभद्रो गुग्गुलस्तिन्तिडी तथा । इति । विहितानामलाभेऽनिषिद्धा एव ग्राह्या न तु निषिद्धाः । परिमाणमुक्तं नृसिंहपुराणे- अष्टाङ्गलप्रमाणेन तत्ममाणमिहोच्यते । मादेशमात्रमय वा तेन दन्तान्विशोषयेत् ।। विष्णुः-द्वादशाङ्गुलकं विप्रैः काठमाहुर्मनीपिणः । क्षत्रविद्शूद्रजातीनां नवपट्चतुरद्गुलम् ।। फण्टकिक्षीररक्षोत्थं द्वादशाङ्गुलमत्रणम् । कनिष्ठिकागवत्स्थूलं कूर्चागं सत्वपर्वकम् ॥ दन्तधावनं चाग्रेणैव कर्तव्यम् । सत्वचं दन्तकाष्ठं स्यात्तदग्रेण प्रधावयेत् । इति वचनात् । परिजप्य च मन्त्रेणेत्युक्तत्वात- आयुर्वलं यशो वर्च. मनाः पशुवनि च । ब्रह्म प्रज्ञांच मेधां च त्वं नो देहि वनस्पते ॥ * अन मंभिराषः। दरमम.ा'।

·विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:-
इत्यनेन चा प्रणवन वा काष्ठमभिमन्त्र्य दन्तघावनं कुर्यात् ।
प्राङ्मुखश्योपविष्टस्तु भक्षयेद्वाग्यतो नरः।
प्रक्षाल्य च शुचौ देशे दन्तधावनमुत्सृजेत् ।।
प्रक्षाल्य भक्षयेत्पूर्व प्रक्षाल्यैव च संत्यजेत् ।
अमां वर्जयित्वा दन्तधावनं सदा कार्यम्-
अमावास्यामृते पातर्भक्षयेदन्तधावनम् ।
अमावास्यां तु नाश्नीयादन्तकाष्ठं कयंचन ।।
नृसिंहपुराणे-अलाभे दन्तकाष्ठस्य प्रतिपिद्धे तथा दिने ।
अपां द्वादशगण्डूपैर्मुखशुद्धिर्भविष्यति ॥
प्रतिपिद्धे दिने श्राद्धादित्यवासरादौ भस्मना दन्ताजिहां च संशोध्य
गण्दपान्कुर्यादित्यर्थः । लोप्टादिना तु न शोधयेत् । तथा च वृद्धयानवल्क्या-
इष्टकालोटपापाणैर्नखैरङ्गुलिभिस्तया ।
मुक्त्वा चानामिकागुष्ठौ वर्जयेद्दन्तधावनम् ।।
यमा मध्याह्नस्नानवेलायां यो भक्षेइन्तघावनम् ।
निराशास्तस्य गच्छन्ति देवताः पितृभिः सह ।।
एवं दन्तधावनं विधाय द्वादशभिर्गण्डुपैर्मुखं संशोधयेद । दशद्वादशगन्दः
पैरद्भिः संशोधयेन्मुखम् । इति वचनात् । ततो भस्मस्तानं कृत्वा वासुदेवं
विचिन्तयेत् । उक्तं च शिवगीतासु-
मदात्मा मन्मयो भस्म गृहीत्वा ह्यग्निहोत्रजम् ।
तेनोल्य तु सर्वाङ्गन्मग्निरित्यादिमन्त्रतः॥
चिन्तयेत्स्वात्मनीशानं परं ज्योतिःस्वरूपिणम् ।
एप पाशुपतो योगः पशुपाशविमुक्तये ।।
अमिरिति भस्म । वायुरिति भस्म । जलमिति भस्म । स्थलमिति भस्म ।
ध्योमेति भस्म । सर्वर ह वा इदं भस्म । मन एतानि चलपि भस्मानीत्य:
भिमन्त्र्य प्रणवेन सर्वाङ्गेपु निक्षिपेत् । तत्राऽरुणी श्रुति:-"त्रिसंध्यादी
सानमाचरेत् । संधि समाघावात्मन्याचरेत् " [ ख० २] इति ।
न्यासः-प्रातमध्याह्नयोः सानं वानप्रस्थगृहस्थयोः ।
भिषणां तु त्रिपवणमेकं तु ब्रह्मचारिणाम् ।।
प. क्त्वा मध्यमाझा।

·यतिधर्मसंग्रहः।
सर्वे वाऽपि सकृत्कुर्युरशक्तौ चौदकं विना ।
अशिरस्कं भवेत्स्तानमशक्तौ कर्मणां सदा ॥
आर्मेण वाससा वाऽपि पाणिना वाऽपि मार्जनम् ।
चतस्रो घटिकाः मातररुणोदय उच्यते ।।
यतीनां स्नानकालोऽयं गङ्गाम्बुसदृशः स्मृतः ।
उपस्युपसि यत्स्वानं संध्यायामुदिते रवौ ॥
प्राजापत्येन तत्तुल्यं सर्वपापप्रणाशनम् ।
ब्रह्माण्डपुराणे-पृथिव्यां यानि तीर्थानि तेपां स्नानस्य यत्फलम् ।
विष्णोः पादोदकं मूर्ना दधत्सर्वमवाप्नुयात् ॥
स्कन्दपुराणे-अयमेव परो धर्मस्त्विदमेव परं तपः ।
इदमेव परं तीर्थ विष्णुपादाम्बु यः पिवेत् ॥
स चैवावभृथस्नातः स च गङ्गाजलाप्लुतः ।
विष्णुपादोदकं कृत्वा शर्के यः स्नाति मानवः ॥
'यतिपादोदकं राजन्हन्ति पापं पुराकृतम् ।
सप्तजन्मार्जितं सद्यः श्रद्धया शिरसा धृतम् ।।
बौधायनः-संध्यासु स्वमात्मानं प्रज्ञया च संघचे । यश्चिन्तयते वाऽयममि-
वर्षयते तस्मादयानमेव संध्योपासनमिति ।
प्रातमध्यंदिने काले सानं विधिवदाचरेत् ।
शौचमाचमनं चैव संध्याध्यानमतन्द्रितः ।।
उत्थायापररात्रे तु विण्सूत्रे विधिनोत्सृजेत् ।
शौचं कृत्वा य आचम्य तदा स्तोत्रादिकं जपेत् ।।
शयनादुत्थितो यस्तु कीर्तयेन्मधुसूदनम् ।
कीर्तनात्तस्य पापानि शममायान्त्यशेपतः ॥
अय दण्डं मुद्रासहितं गृहीत्वा मानार्थ गच्छेन् । तथा च संमदायविदः-
नागमुद्रा त्वघो धार्या धेनुमुद्रा तु मध्यसः ।
तृतीय दण्डभागे तु धार्या परशुमुद्रिका ।।
तस्या उपरि संधार्या द्वमुद्रा तु वैष्णवी ।
• धेनुमद्रायां विशेष उक्त:-
प.पुस्तके मासे-प्रसपामिरे परपिएम् ।

·* घ. पुस्तके समासे-भागद्वयं मध्यमभागस्य भागद्वयम् 1 + घ. पुस्तके समासे-कर्म .५८ विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- * भागद्वयं विहायोर्ध्व + चतुरङ्गुलमानतः । दण्डं कापाससूत्रेण वैष्टयेत्संप्रदायतः ४ ॥ इति । तत एवंविधं दण्डं दक्षिणकरे गृहीत्वा वामांसे वस्त्रं कृत्वा गुरोर्दक्षिण- भागे स्थित्वा गुरुमभिवन्ध तदनुज्ञां प्राप्य गच्छेत् है । उक्तं च-- अभिवन्ध गुरूज्येष्ठान्देवादीन्परिगृह्य च । द्वाराहिमपादो दण्डमूलं पुरो दधत् ॥ ततो निर्गत्य विप्रादीन्दृष्ट्वा दक्षिणतो ब्रजेत् । ततो जलाशयं गत्वा गुरुज्येष्ठान्विलोक्य च ॥ तेपामघायदेशे तु शुचौ देशे कमण्डलुम् । संस्थाप्य वामवस्त्रं च कृत्वा विष्णुं स्मरेज्जले ॥ ततो दण्डस्य मूलेन तथाऽग्रेण स्पृशेज्जलम् । कुर्याज्जलस्य च दिशां देवानां वन्दनं क्रमात् ।। ततो गुरूणां ज्येष्ठानां यतीनां वन्दनं क्रमाव । ततः संस्थापयेद्दण्डमूर्वाग्रं जलमध्यतः । अथ वा शुचिवस्त्रादौ स्थापयेत्लागुदङ्मुखम् ।। ततो मृदं समानीय यथोक्तां शुचिदेशतः । प्रक्षाल्य वीरे संस्थाप्य कुर्याद्भागत्रयं ततः । तत एफेन भागेन पादशौचं समाचरेत् ।। आचम्यान्येन भागेन कटिशौचं समाचरेत् । जलान्तस्तिसभिर्मुद्भिः कटिं प्रक्षालयेत्ततः ॥ फौपीने तिमभिर्मद्भिः पुटे प्रत्येकमेव तु । गृहस्थस्य च यच्छौचं तत्कार्य यतिना ततः ।। आचम्य विधिना पश्चात्प्राणायामत्रयं चरेत् । ततस्तु क्षालयेत्सम्यङ्मजलाभ्यां कमण्डलुम् ।। वामहस्तस्य पृष्ठे तु संस्थाप्य स्लानमृत्तिकाम् । C पवीतं च प्रन्थिमध्ये तु कारयेत् । पडङ्गुलप्रमाण वै यन्धीयत्वा तु यत्नतः । श्वेतसूनं भवेपत्र मान मुदा प्रकासिता " इति वर्तते । गच्छेदियुत पुस्तकदा मानं नाति निशि संध्या गृहेषु च । नैमित्तिके तथा माने तथा भीमार्कवारयोः । इति । क. स पारदमूठे पु12 क .. मूलामं । ।

·पतिधर्मसंग्रहः। दण्डं कमण्डलुं चैव स्पृष्ट्वाऽऽचामेश्याविधि || चामवसं ततो दण्डे स्थाप्यं यद्वा शुचिस्यले । दक्षिणोरौ स्नानमृदं संस्थाप्य विभजेबिधा ॥ चुलुके जलमादाय तद्वामेन पिधाय च । प्रणवेन द्विषडारमभिमन्त्र्य च तेन ताम् ।। संमोक्ष्य प्रणवेनेव द्विषट्केनाभिमन्त्रयेत् । सतः प्रथमभागात्तु गृहीत्वा स्वल्पिकां मृदम् ।। करावालिप्य सूर्याय प्रदर्य क्षालयेत्करौ । पुनः किंचित्समादाय हस्तयोरुपलिप्य च ॥ सूर्याय दर्शयित्वोर्ध्वमुखं कक्षौ विलेपयेत् । जलेनाधोमुखं कक्षी समालिप्य जलं स्पृशेत् ॥ एवं वारत्रयं कुर्यात्कायोरुपलेपनम् । द्वितीयात्किंचिदादाय हस्तयोरुपलिप्प च ।। सूर्याय दर्शयित्वा तु लिम्मेद्धालभुजौ हृदम् । जलं स्पृशेत्ततश्चैव किंचिदादाय मृत्तिकाम् ।। हृदयमारभ्य चाऽऽ नाभेरालिप्य सलिल स्पृशेत् । पुनश्चैव समादाय पृष्ठमारभ्य लेपयेत् ।। आपादातु जलं स्पृष्ट्वा दक्षिणेन करेण तु । तृतीयं भागमादाय चामेनोरू विशोधयेत् ॥ गड्ढायां तन्मुखोऽन्यत्र सूर्यदेवादिसंमुखः । यस्य प्रसादादित्यादिमन्त्रेण निर्नमेद्गुरुम् ।। ततो दक्षिणभागे तु स्थित्वा चन्देत त गुरुम् । ज्येष्ठानां वन्दनं कृत्वा ज्येष्ठानुक्रमतः पुनः ।। ततस्तान्दक्षिणे कृत्वा वामहस्तेन दक्षिणम् । पादं स्पृहा विशेनोगं नाभिदनं शनैः शनैः ।। प्रवाहाभिमुखो नघामन्पर रविसंमुखः। त्रिनिमज्य मृदं स्कन्धे संस्थाप्प मागुदड्मुखः ।। आचम्य दिखिरापम्प प्रणव मोक्षण मन्य च । मृत्तिका पूर्ववनां च सन्यादादाग हस्तयोः ।। उपलिप्याय म्याप चापोर्ग प्रयन् । -- ·६. विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- ललाटवाहुहृदयं क्रमेणैव विलेपयेत् ॥ एवं वारत्रयं कृत्वा गृहीत्वा शेपमृत्तिकाम् | प्रणवेनाप आलोच्य कुर्यात्पटारमज्जनम् ॥ द्विराचम्य निराचम्य माणान्पश्चाद्ययाविधि । न्यासादि कृत्वा प्रणवं जपेदष्टोत्तरं शतम् ।। अथ वाऽपि यथाशक्ति सतो ब्रह्मानुचिन्तयेत् । नाम्नां तु केशवादीनामेकैकं नाम संस्मरेत् ।। उक्त्वा द्वादशवारं तु शिरोवदनवाहुषु । हृदये च निपिवेत्तु विनिःशवाख्यमुद्रया ॥ जलेन तिलकं कृत्वा द्विराचमनपूर्वकम् । ततस्तु तर्पणं कुर्याद्गत्वा गुरुसमीपतः ॥ तेषां पादोदकं सिञ्चच्छिरस्यादौ तु पूर्ववत् । ततस्तु त्रिः पिवेदेवं विष्णोः पादोदकेन च ॥ ततः प्रक्षाल्य कौपीनं निप्पीड्य परिधाय च । अरू प्रक्षाल्य मृत्तोयैईस्तौ प्रक्षालयेन्मृदा ॥ एकं पादं स्थले कृत्वा द्विराचम्प यथाविधि । माणायामत्रयं कृत्वा द्विपद्वाराभिमन्त्रितः ॥ जलैः संप्रोक्ष्य वस्त्रादीनङ्ग वस्त्रेण मार्जयेत् । ज्येष्ठानां संनिधी विद्वानुपविश्य तु मार्जनम् ॥ फण्टा_ यतिः कुर्यादितरत्र यथासुखम् । मुखं त्वष्टगुणेनाऽऽदौ भादक्षिण्येन मार्जपेत् ।। शिरश्चतुर्गुणेनैवमा नाभेर्द्विगुणेन तु । एवमैफगुणेनेव पादपर्यन्तमार्जनम् ।। कोपीनसहित दोरमादौ वध्नीत वाग्यतः । कोपीनमगवस्त्रं च जले चाऽऽप्लुत्य निक्षिपेत् ॥ वामवलं ततः कृत्वा विसृष्टे चाङ्गन्चसफे। फोपीने मृजले क्षिप्वा पादौ प्रक्षालयेन्मृदा ।। तत आचम्य विधिवन्माणायामान्पडाचरेत् । अन्नानकृतहिंसादिप्रत्यवापनिवृत्तये ।। अयोध्यपुष्टुं तनन्या कुर्यात्स्थानत्रये पतिः । 1.सिमिः ।।२९.म् । परिणाम विवदास. म् । श्यांदगया पता २. विदयापमा १४ क. ग. ' मोस्टय।

·यतिधर्मसंग्रहः। ६१ प्रथमं धारयेन्मूर्ध्नि प्रणवस्याऽऽद्यमात्रया ॥ द्वितीयया ललाटे तु हृदये च तृतीयया । प्राणायामत्रयं कृत्वा ऋप्यादिन्यासपूर्वकम् । प्रणवार्थानुसंधानं पञ्चीकरणपूर्वकम् । संध्यां तु विधिवत्कुर्यात्किचित्कालं समाहितः ।। अष्टोत्तरशतं वाऽपि सहस्रं वाऽटसंयुतम् । प्रणवं तु जपेत्पश्चात्माणायामत्रयं चरेत् ॥ ततो न्यासं विधायाप्सु पद्ममष्टदलं लिखेत् । संचिन्त्य सगुणं विष्णुं तत्र पञ्चोपचारतः॥ संपूज्य तर्पयेत्तत्र तारेणाप्टोत्तरं शतम् । ततो दक्षिणहस्तस्थं तोयं द्वादशवारतः ।। अभिमन्त्र्य शिरः प्रोक्ष्य तथाऽन्यदभिमन्त्रितम् । जलं पिवेदयाऽऽचम्य दोरं प्रक्षालयेन्मृदा ॥ अङ्गवस्त्रं च घटिकां तयोः कृत्वा यथाविधि ॥ वामहस्तस्य पृष्ठे तु संस्थाप्याऽऽचमनं, चरेत् । आईमुद्रां ततो बद्ध्वा दण्डं मूले तु तर्पयेत् ।। ततो दण्डस्य * मूले तु प्रणवेनैव तर्पयेत् । दिपहार तथाऽग्रे तु तर्पयित्वा समुत्थितः ।। अन्ये तु-विखिवारेण देवीन्दण्डाग्रे त्रिः पिस्ततः । तत उत्याय दण्डस्य मूलाग्राभ्यां स्पृशेज्जलम् ।। जलदिग्गुरुद्धानां वन्दनं च यथाक्रमम् । कृत्वाऽभिपेकं देवस्य ततो यायान्मठं मति ।। देवं संस्थाप्य विधिवगुदीनभिवादयेत् । शोपणायाङ्गवस्त्रादि प्रसार्य च शुचिस्यले ॥ मागग्रमुदगग्नं वा दण्डं नभसि पारयेत् । ततः पादौ प्रक्षाल्य दिराचम्य शुचिर्दो विष्णुपूजामणवनपश्रवणादि कुर्यात् । तया च संपदापविदः- गुरुपदिष्टमार्गेण न्यासध्यानादि वाऽऽचरेत् । स्वयं पतिततुलसीपप्रायः स्वाहनैतिः ।। ५. पुरे एमाले- ममतापमानम् ।

·- विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- गन्धपुप्पाघुपचारान्कृत्वा सुस्थित आसने । जपमालां गृहीत्वा तु प्रणवार्थमनुस्मरन् । जपेद्द्वादशसाहस्रं प्रणवस्य प्रयत्नतः । सहस्र श्रवणार्थी तु योगाभ्यासी शतं जपेत् ॥ निर्विकल्पसमाधिस्तु न जपेकिंचिदद्वयात् । [* अथ जपनिवेदनमन्त्रः- ॐ पुण्डरीकाक्ष विश्वात्मन्मन्त्रमूर्ते जनार्दन । गृहाणेम जपं नाथ मम दीनस्य शाश्वत ॥ इत्यनेन जपं निवेदयेत् नारदवचनम्-भिक्षाटनं जपो ध्यानं स्नानं शौचं सुरार्चनम् । फर्तव्यानि पढेतानि यतीनां नृपदण्डवत् ।। सुरार्चनमित्पनेन विष्णोः - शिवस्यार्चनमुच्यते । तयोरेव ज्ञानमोसमदातृ त्वात् । तथा च शौनक:- आरोग्य भास्करादिच्छेद्धनमिच्छे टुताशनात् । ज्ञानं महेश्वरादिच्छेन्मोक्षमिच्छेज्जनार्दनात् ॥ प्रणम्य दण्डवद्भूमौ नमस्कारेण योर्चयेत् । स या गतिमवानोति न सा ऋतुशतैरपि । कात्यायन:-त्रिकालमैककालं वा पूजयेत्पुरुपोत्तमम् । म्यास:-अन्यरानीतकुमुमैरर्चयज्जगदीश्वरम् । शुदानीतः यकीतैर्नार्चयेद्भक्तिमान्यतिः ॥ पकं तु तुलसीपत्रं - पुप्पं पर्युपितं च यत् । आनीय तत्मयत्नेन पूजयेत्पुरुषोत्तम् ।। भाचपुष्पैर्यजेयोगी वाद्यैर्वा श्रद्धया शिवम् । तदर्य पुप्पहिसायां न भवद्धिसंफः कचित् । • पनुधिनान्तर्गतो प्रन्य. रा. पुस्तके वर्तते । - प. पुस्तके समासे-शिवपद वागलिगः: मा. पुस्तके मासे-पुर्ण पितमिनि मुनिपुष्पादिविषयम् । तुलस्यगासरित्यानि गहमा- पारि म दुपतासादिवाश्येन तेषां पर्युषितत्वामावनिपादना। प. पुस्तके समान भवे. सिरिदिलनन देवाय नुसापादियदपि तदा नातीति प्रतिपादितं भवति । १६.न.प. 'स्पिर भा'।१५. सरी यतिः ।, ·यतिधर्मसंग्रहः। विष्णोः पादोदकं जुष्टं * नैवेद्यस्य च भक्षणम् । निर्माल्यं शिरसा धार्य महापातकनाशनम् । यदि वाग्यमलोपः स्याज्जपादिषु कथंचन ।। ध्याहरेद्वैष्णवं मन्यं स्मरेता विष्णुमव्ययम् । कृष्णालयसमीपस्थान्कृष्णदर्शनलालसान् = || चाण्डालान्पतितान्त्रात्यानस्पृष्ट्वा न मानमाचरेत् । पाने-यः पूजयेद्धरि चक्रे शालग्रामसमुद्भवे । राजसूयसहस्रण सेनेष्टं प्रतिवासरम् ॥ महाकाष्ठस्थितो बहिर्मन्यस्याने प्रकाशते । यथा तथा हरिर्व्यापी शालग्रामे प्रकाशते ॥ विना तीविना दानविना यज्ञैर्चिना भखैः । मुक्ति याति नरोऽवश्यं शालग्रामशिलार्चनात् ।। शालग्रामसमीपे तु क्रोशमात्रं समन्ततः । कैफटेऽपि मृतो याति वैकुण्ठभवनं नरः॥ कपिल:-~प्रातःस्नाने त्वशक्तश्चेत्कापिलं स्नानमाचरेत् । तत्राप्यसामर्थ्ययुक्त पन्त्रस्नानं विधीयते ॥ नाभेरधः प्रविश्याप्सु कटिं प्रक्षाल्य मृजलैः । जलाकर्पटेनाङ्गशोधनं कापिलं स्मृतम् ॥ सायंमातरसामध्ये सायमेवायवा पुनः । परिवर्त्य च कौपीनं मन्त्रस्नानं विधीयते ॥ पाराशर:-चलरोगी शिरोरोगी कण्ठरोगी फफाधिकः । फण्ठस्नानं प्रकुर्वांत शिरसनानफलं लभेत् ।। कालदोपादिसापात्र शनोलि यदा हास:। 'ऋपिभिस्तु तदा ज्ञात्वा मन्त्रदिएं तु मार्जनम् ।। आमेयं भस्मना लानमवगाध च वारुणम् । आपोहि ठेति ब्रानं च वायव्यं रजसा गवाम् ॥ यत्तु सातपवर्ष हि तत्मानं दिव्यमुच्यते । मानान्येतानि चाऽऽपत्म व्याधितस्योट विना ।। .प. पुस्तके मासे-विनोदमान पायामस्तिनापमा विपन् । = 4. पुमसे समारो-वार्यमागतानिलिया पार दुरम् । १८.हामने एका धिम् ।।

·विश्वश्वरसरस्वतीकृत:-
* मानेऽप्यशक्तः स्नायीत नित्यमुष्णेन वारिणा।
तैलाभ्यङ्गो न दुप्येत वणिनां वातरोगिणाम् ।।
आत्रः-स्नानं त्रिपवणं प्रोक्तं नियमाः स्युखिदण्डिनाम् ।।
नैतत्परमहंसानां मुक्तानामात्मदर्शिनाम् ।।
मेधातिथि:--स्नानं त्रिपवणं प्रोक्तं बहूदफवनस्थयोः ।
हंसे तु सकृदेव स्यात्परहसे न विद्यते ॥
अथाऽऽचमनविधिस्तत्र दक्षः-
प्रक्षाल्य पादौ हस्तौ च त्रिः पिवेदम्पु वीक्षितम् ।
संमृज्यामुग्छमूलेन द्विः प्रमृज्यात्ततो मुखम् ।।
: संहताङ्गलिमिः पूर्वमास्यमेवमुपस्पृशेत् ।
अङ्गुष्ठेन प्रदेशिन्या घ्राणं पवादनन्तरम् ॥
अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां तु चक्षुः श्रोत्रं पुनः पुनः ।
गोकर्णाकृतिहस्तेन मापमात्रं जलं पियेत् ॥
तन्न्यूनं तु सुरापानपधिक रुधिरं भवेत् ।
कनिष्ठाङ्गुष्ठयो भि हृदयं तु तलेन वै ॥
सर्वाभिस्तु शिरः पश्चादाहू चाग्रेण संस्पृशेत् ।
शद्धः-प्रक्षाल्य पादी हस्ती च संस्थाप्य चरणौ मुवि ।
संनिवद्धकच्छशिखः स्मृत्वा चैवेष्टदेवताम् ।।
दक्षिणं तु फरं कृत्वा गोकर्णाकृतिवत्पुनः ।
मापमज्जनमात्रास्तु संगृह्य त्रिः पिवेदपः ।।
ब्रह्मतीयन दैवेन न पित्र्येण कदाचन ।
पीत्वा तु हस्तौ प्रक्षाल्य पादावोष्ठावलोमको ।।
वारिणाऽदगुष्टमूलेन द्विः प्रमज्याततो मुखम् ।
तिसूभिर्मध्यमाभिर्वा सर्वाभिर्वारिणा स्पृशेत् ।।
अङ्गुष्टेन प्रदेशिन्या घ्राणं पवादनन्तरम् ।
अद्गुष्ठानामिकाभ्यां तु चक्षुः श्रोत्रं पुनः पुनः ।।
पनिष्टाद्गुष्टयोनामि हृदयं तु तलन ये ।
सर्वाभिय शिरः पयादा बाण संस्पृशेत् ।।
प.पुन समासे-शाद। पुत समासेमध्यमामासानातवा

·यतिधर्मसंग्रहः। अपः स्पृशेत्तु सर्वत्र मध्ये मध्ये विधानतः । अशक्तस्त्रिश्चतुर्वाऽपि पीत्वा प्रक्षालयेत्करम् ॥ मुखं प्रमृज्य विधिवन्नाभिं चैव तु संस्पृशेत् । यतिश्च ब्रह्मचारी च नाऽऽचामेचमवारिणा ॥ वानप्रस्थो गृहस्थश्च देवे पिये च कर्मणि । याज्ञवल्क्यः-अन्तर्जानु शुचौ देश उपविष्ट उदङ्मुखः । माग्वा ब्राह्मण तीर्थेन द्विजो नित्यमुपस्पृशेत् ॥ शुचावशुचिद्रव्यासंस्पृष्टे देश इत्युपानच्छत्रशयनासनादिनिपेधः । उपवि. टोऽधः स्थितो न शयानः प्रह्वो गच्छन्वा । उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वेति दिग. न्तरनिवृत्तिः । शुचौ देश इत्येतस्मात्पादप्रक्षालनमाप्तिः । ब्राह्मेण तीर्थेन वक्ष्य- माणेन । द्विजो न शूद्रादिः । नित्यं सर्वकालमाश्रमान्तरगतोऽपि । उपस्पृशेदा. चामेत् । कथम् । अन्तर्जानु जानुनोर्मध्ये हस्तौ कृत्वा दक्षिणेन हस्तेनेति । कनिष्ठादेशिन्यङ्गुष्ठमूलान्यग्रं करस्य च ।। प्रजापतिपितृब्रह्मदेवतीर्यान्यनुक्रमात् ।। - कनिष्ठीयास्तर्जन्याश्चाङ्गुष्ठस्य च मूलानि करस्याग्नं मनापतिपितृ ब्रह्मदेव- तीर्यानि यथायथं वेदितव्यानि । त्रिः प्राश्यापो द्विरुन्मृज्य खान्यद्भिः समुपस्पृशेन । अद्भिस्तु प्रकृतिस्थाभिहीनाभिः फेनवुवुदैः ॥ वारत्रयमपः पीत्वा मुसमङ्गठमूलेन दिरुन्मृज्य खानि छिद्राण्यर्चकाय- गतानि प्राणादीन्यद्भिरुपस्पृशेत् । अद्भिर्द्रव्यान्तरासंसृष्टाभिः । पुनरद्भिारति. ग्रहणं प्रतिच्छिद्रमुदकस्पर्शनार्थम् । पुनस्ता एव विशिनष्टि-प्रकृतिस्थाभिर्गन्ध. रूपरसस्पर्शान्तरमप्राप्ताभिः । फेनयुयुदरहिताभिः । तुशब्दार्पधारागताना शुदायावनितानां च निपधः । हृत्कण्ठतालुगाभिन्तु यथासंग्यं दिनातयः । शुध्येरननी च शूद्रश्च महत्म्पृष्टाभिरन्ततः ॥ यमः-अपः परनखस्पृष्टा यथाऽ:(घा)चामान चे दिनः । मुग पिरति या रक्तं यमम्य चरनं नया || 1.प.दिर मागविनम 11 . ग प 'किर लो।

·विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:-
उद्धृत्य वामहस्तेन यः पिवेद्राह्मणो जलम् ।
सुरापानेन तत्तुल्यं मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ॥
करकालाचुकाष्ठेन ताम्रपर्णपुटेन च ।
स्वहस्ताचमनं कार्य स्नेहलेपांश्च वर्जयेत् ।।
अलाबुदारुपर्णेन नारिकेलैः कपित्यकः ।
तृणकाटजलाधारैरन्यान्तरितमृन्मयैः ।।
वामेनोद्धृत्य वाऽऽचामेदन्यदातुरसंभवे ।
भविष्यपुराणे-सोपानरको जलस्थो वा मुक्तकेशोऽपि वा द्विजः ।
ऊप्णीपी वाऽपि नाऽऽचामेद्वस्त्रेणाऽऽच्छाद्य वा शिरः॥
न गच्छन्न शयानय न चलन्न परान्स्पृशन् ।
न हसन्नैव संजल्पन्नाऽऽत्मानं नैव वीक्षयन् ।।
केशानीवीमध:कायं स्पृशन्न धरणीमपि ।
यदि स्पृशति चैतानि भूयः प्रक्षालयेत्करम् ।।
गोभिला-जानुभ्यामूर्ध्वमाचम्य जले तिष्ठन्न दुप्यति ।
पैठीनसिः-अन्तरुदक आचान्तोऽन्तरेव शुद्धो भवति । बहिरुदफ आचा:
न्तो बहिरेव शुद्धः स्यात्तस्मादन्तरेकं पादं वहिरेकं कृत्वाऽऽचामेत्सर्वत्र शुद्धो
भवति । चौधायना-पादप्रक्षालनशिष्टेन नाऽऽचामेद्यद्याचामेमी सावपित्वा
वाऽऽचामेत् । भूमौ सायणं वज्योंदकपात्रोपलक्षणम् ।
यमः-तावन्नापः स्पृशेद्विषो याबदामेन संस्पृशेत् ।
वामे हि द्वादशाऽऽदित्या वरुणस्त्रिदशेश्वरः ॥
गौचशेष पादशेष पीतशेपं तथैव च ।
मयतुल्यं तु तत्तोयं पर्युक्षकरणं विना ।।
आचमननिमित्तानि मनुः--
मुप्या क्षुत्वा च भुक्त्वा च निष्ठीच्योक्त्वाऽनृतं वचः।
पीत्वाऽपाध्यमाणध आचामेश्यतोऽपि सन् ॥
-ग पुणगाप्रटेन युतरम् प्रागन सपनं यद मायालय कमनः । भामिनः
चितानि परेलामग्भिीर भावने।
१॥ प्रमं
पुति।

·६७ ३ 3 यतिधर्मसंग्रहः। ब्रह्मपुराणे-अधोवर्णस्य संलापे सुप्ते वा दन्तधावने । आचम्य मयतो भूत्वा ततः शुद्धो भवेन्नरः ॥ अघोवर्णवाण्डालादिः । यमः- उत्तीर्योदकमाचामेदेवतीर्थे तथैव च । हारीत:--स्त्रीशूद्रोच्छिष्टाभिभाषण आचामेत् । मूत्रपुरीपोत्सर्गदर्शने देवताभिगन्तुकाम आचामेत् । अथ द्विराचमननिमित्तानि- याज्ञवल्क्या-सात्वा पीत्वा क्षुते सुप्से भुक्त्वा रथ्योपसर्पणे । आचान्तः पुनराचार्यद्वासोऽपि परियाय च ॥ यमः-सकर्दमे तु वर्पासु प्रविश्य ग्रामसंकटम् । जङ्घयोर्मत्तिकास्तिस्रः पद्यां च द्विगुणाः स्मृताः ॥ एवंविधरध्योपसर्पण एवंविधमक्षालनानन्तरमाचमनम् । उदफाभाव आचमनानुकल्पः। बृहस्पति:-पितृमन्त्रोचार रौद्र आत्मालम्भेऽधमेक्षणे । अधोवायुसमुत्सर्ग आक्रन्दे क्रोधसंभवे ।। मार्जारमूषकस्पर्श महासेऽनृतभाषणे । निमित्तेषु च सर्वेषु दक्षिणं श्रवणं स्पृशेत् ।। आर्द्र तृणं गोमयं वा भूमि वा संस्पृशेविनः । क्षुते निष्ठीवने चैव दन्तोच्छिष्टे तथाऽन्ते ॥ पतितानां च संभापे दक्षिणं श्रवणं स्पृगेन । मार्कण्डेयपुराणे-कुर्यादाचमनं स्पर्श गोपृष्ठस्या+दर्शनम् । कुर्वीतलम्भनं वाऽपि दक्षिणश्रवणस्य च ।। यथाविभवतो होतत्पूर्वाभाये ततः परम् । इति । आचमनापवादः- यादवलपा-पुखना विमुपो मेध्यास्तथाऽवमनविन्दरः । मधु चाऽऽस्यगतं दन्नसतं त्यान्या तन: शुनिः ।। +7. पुस्तके प्रमाणे अग पन्दार परमम् । माल ।। ५. मदर ४. पर, ५. 'सरप्रा।

·विश्वेश्वरसरस्वतीकृतः- मनुः--दन्तवदन्तलग्नेषु जिह्वास्पर्श शुचिर्न तु | परिच्युतेषु च स्थानानिगिरन्नेव तच्छुचिः ।। शातातपः--दन्तलग्ने फले मूले अप्सु प्राणाहुतीषु च । नेहे सौमे चेक्षुदण्ड नैवोच्छिष्टो भवेद्विजः ॥ स्पृशन्ति विन्दवः पादौ यस्याऽऽचामयतः करात् । '. न तैरुच्छियभावः स्यात्तुल्यास्ते भूमिगैः सह । अथ प्राणायामः शौनकपरिशिष्टे--अथ प्राणायामान्व्याख्यास्यामः यावत्यः पूरके मात्रा द्विगुणा रेचकेषु च । कुम्भके चातुर्गुण्यं च प्राणायामोऽयमुच्यते ॥ अष्टमात्रः पूरकः पोडशमात्रो रेचको द्वात्रिंशन्मात्रः कुम्भक इति शिशु- माणायामः । द्वादशमात्रः पूरकश्चतुर्विंशतिमात्रो रेचकोऽष्टचत्वारिंशन्मात्रा कुम्भक इति मध्यमः । पोडशमात्रः पूरको द्वात्रिंशन्मात्रो रेचकश्चतुःपष्टिमात्रः कुम्भक इत्युत्तमः । इति प्राणायामः । अक्षरकालो मात्रा । प्रायश्चितं चैत. सर्वेषु दुष्कृतेषु । रेचकं दक्षिणे नासे पूरकं वामनासिके । अगुष्ठागुलिभिश्चैवं प्राणायाम समाचरेत् ।। प्राणायामैकनिष्ठस्य न किंचिदपि दुर्लभम् । मार्कण्डेयपुराणे-लघुर्दादशमात्रस्तु द्विगुणः स तु मध्यमः । त्रिगुणाभिश्च मात्राभिरुत्तमोऽयमुदाहृतः ॥ शक्ताशक्ततापेक्षया लध्वादिव्यवस्था । वैवस्वतः-द्वादशावर्तनं यत्तु प्रणवस्य मनो हृदि । माणायामो यतेः प्रोक्तः प्राणानायम्य चोमिति ॥ कूर्मपुराणे-प्राणस्तु देहजो वायुरायामस्तनिरोधनम् । मात्राद्वादशको मन्दश्चतुर्विशतिमात्रकः ।। मध्यमः माणसंरोधः पत्रिंशन्मात्रकोत्तमः । सगर्भमाहुः सनपमगर्भ विजपं बुधाः ॥ १. रा. प. यावत्यो रेचके माप्रास्तद्विगुणाः पुरके विद्यात् । कुम्भके चातुर्गुण्यम् ! अ मानो रेचकः पोडामात्रः प्रको द्वात्रिंशन्मात्रः कुम्भक इति शिशप्राणायामः । द्वादशमानो र धनुर्विशतिमात्रः प्रकोऽयलारिंशन्मान. पुम्भक इति मध्यमः । पोडशमात्रो रेचको दानिशन्मात्र प्रापत पटिमात्रः कुम्भक इत्युत्तमः । इति प्राणायामः । २ क. रा प. 'इत्तरीय उदा. म. प. क्या।

·यतिधर्मसंग्रहः। रेचकः पूरकश्चैव प्राणायामोऽथ कुम्भकः । रेचकोऽजस्रनिःश्वासात्पूरकः संनिरोधतः ।। साम्येन संस्थितिर्या सा कुम्भकः परिगीयते । वसिष्ठः--प्रणवेनैव कुर्याच प्राणायामान्यतिर्मुहुः । सामपि पापानां संघाते समुपस्थिते ।। पूरकः पूरणं वायोः कुम्भकः स्थापनं हृदि । वहिनिःसारणं तस्य रेचकः परिकीर्तितः ॥ अभ्यसेदशसाहस्रं प्रणवं शोधनं हि तत् । रेचक वाममार्गेण पूरकं दक्षिणे तथा ॥ कुम्भकं तु तयाहीनं मध्यमं हृदि तिष्ठति । निरोधाजायसे वायुयोरग्निहि जायते ॥ ताभ्यामापोऽभिजायन्ते ततोऽन्तः शुध्यते त्रिभिः । चतुर्विशतिमावृत्ति पत्रिंशद्वादशायवा । प्रणवस्य स्मरेत्स स्यात्माणायामो यतानिलः । भिन्नलक्षणप्राणायामविधानं तु यथाधिकारं द्रष्टव्यम् । परमहंसस्य तु प्राणायामः प्रणवयुक्त एव स्यान्नान्यः । कुतः- प्रणवाभ्यासविक्षेपमानन्दात्मस्थितिमियम् । यतिं परमईसाख्यं यस्त्वं नाचितुमईति(सि)॥ तस्य दोप: स्यादिति शेपः। वेदो वक्षस्तस्य मूलं प्रणवो यस्य सोऽस्ति सः । वृक्षमूली यतिः स स्यात्यक्तवेदपरिग्रहः ॥ इत्यादिस्मृते ऊर्चममन्त्रवदाचरेदित्यादिश्रुतिवचनविरुद्धमेतत्स्मृतिवचनम् । न विरुदं सर्वेषु देवारण्यकमावर्तयेदित्यादिवेदवचनेन परमहंसस्या. प्यारण्यटविहितत्वादारण्यरूपत्वात्मणवस्य परमहंसस्य प्रणवावृत्त देन विहितत्वाद। मनुः-आत्मज्ञाने शमै च स्याद्वेदाभ्यासे च यत्नवान् । वेदाभ्यासः प्रणवाभ्यास: । अत ऊर्चममन्नपदाचरेदिति श्रुतिवचनं तु भणवव्यतिरिक्तमतिपेयार्थमित्यविरोधः । । क.स. 'पामेव पा।१ क. स. पवेदोऽपरिप्रहः । ग. पन्या वेदपरिमाम् । ३. पः ममतला नन्वत

·विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:-
दह्यन्ते मायमानानां धातूनां हि यथा मलाः ।
तथेन्द्रियाणां दह्यन्ते दोपाः प्राणस्य निग्रहात ॥
प्राणायामैदेहेद्योपान्धारणाभिश्व किल्विपम् ।
प्रत्याहारेण संसर्गान्ध्यानेनानीश्वरान्गुणान् ॥
अय जपावधिः।
योगयाज्ञवलपः-उपांशुजपयोगस्तु तस्माच्उतगुणो भवेत् ।
सहस्रो मानसः प्रोक्तो यस्मादयानसमो हि सः॥
तस्माद्वाचिकात् ।
न च कामन च इसन्न पार्थमवलोकयन् ।
नापाश्रितो न जल्पंश्च न मातशिरास्तथा ।।
धर्मपुगणे-जपकाले न भाषेत नान्यानि प्रेक्षयबुधः ।
न फम्पयेच्छिरोग्रीव दन्ताग्नैव प्रकाशयेत् ||
व्यास:-अगुल्पग्रेषु यज्जतं यज्जन मेरुलड्यने ।
असंरयातं च पज्जतं तज्जतं निष्फलं भवेत् ।।
अनामियायां मध्ये च मध्यावाधाकमेण तु ।
वर्जन्या विजयान्ते च अक्षयाला करे स्थिता ॥
पध्यमादिद्वयं वज्य जपमाले विपचित्ता ।
एतन्मेरुं विजानीपापितं ब्राह्मणा स्वयम् ॥
शिवपुराणे-भाल्पा जपसंग्यानरमेक पुटाहतम् ।
रेपा(ख)गाऽष्टगुणं पिरात्पुत्रजीर्दशाधियम् ।।
शुतं म्यारमत्मणिभिः शाले.स्तु सरसरम् ।
पटिपेर्दशसाध्यं मोतिपल समुन्यते ।।
पादिंगलसं तु मारणः पाटिमन्यते ।
पुसन्ध्या ग स्टाशेरनन्त गुणिनं भवेन् ।।
पारापुगणेऽक्षमालापाः परिमाणमुक्तम्-
उगमा नु नं पूर्ण पक्षागदिनु प-यमा ।
पनिष्टा पनिमा पम्पिा नियम ।।

·यतिधर्मसंग्रहः । ७१ चौघायन:-क्षमूलिको वेदसंन्यासी । वेदो वृक्षः प्रणवस्तस्य मूलं प्रणवा- त्मको वेदः प्रणवं ध्यायेत् । प्रणवो ब्रह्मभूयाय कल्पत इति होवाच प्रजाप- तिरिति । वैवस्वतः-पादमाक्रम्य पादेन जपं नैव तु कारयेत् । शिरः माहत्य वस्त्रेण ध्यानं नैव प्रशस्यते ॥ व्याहरेदारश्रेण्या वर्णाद्वर्ण पदात्पदम् । शब्दार्थचिन्तनाभ्यासात्स उक्तो मानसो जपः ।। पाये-~-परमहंसती यस्तु मणवाभ्यासशीलतः । यद्यनुत्पन्नविज्ञानो विरक्तः संयतेन्द्रियः॥ यावज्जीचं जपेन्मन्त्रं प्रणवं ब्रह्मणो वपुः । हस्वो दहति पापानि दीर्घो मोक्षमदायकः । प्लुतस्तु सर्वसिद्धथै स्यात्मणवत्रिविधः स्मृतः । अ ऋग्वेद उ यजुर्वेदो मकारः सामसंज्ञकः ॥ काठके-" स वेदा यत्पदमामनन्ति तपारसि सर्वाणि च यद्वदन्ति । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति तत्ते पद संग्रहेण प्रवीम्योमित्येतत् " [अ० १ २० २१५] एतदालम्बनं श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम् । एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ।। यस्तु द्वादशसाहस्रं नित्यं प्रणवमभ्यसेत् । तस्य द्वादशभिर्मासैः परं ब्रह्म प्रकाशते ॥ अथ श्रवणविधिस्तत्रयमितिकर्तव्यता धर्मपुराणे- आचम्य संयतो नित्यमधीयीत गुदड्मुखः। उपसंगृह्य तत्पादौ वीक्षमाणो गुरोर्मुखम् ।। मनुः-इस्ती तु संयती कार्यों नानुभ्यामुपरि स्थिती । संहत्य दस्तावध्ययं स हि ब्रह्माअलिः स्मृतः ।। ग्रामणः प्रणव कुर्यादन्ते च वेदविद्दिनः । इति । चकाराटाटावपि प्रणवं पुर्यादित्यर्थः । सत्यनातं पूर्व पुरस्नाय विशी- यंत इति बननाय प्रणामुसार्य गुमुखपदन्नधन्यादिना विनरानं स्मृत्वा ... मशिनतिन । १. पप।

·७२. विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- शं नो मित्रेत्यादिशान्ति पठित्वा वेदान्तग्रन्थस्य संध्या(ध्यां) स्यले पठेत् । तथा चाक्तं संप्रदायविद्भिः- तथोपर्दिष्टां गुरुणा सह शान्ति पठेत्ततः । *संध्यापत्रं समादाय गुरुवक्त्रं विलोकयन् ॥ स्थित्वा तेनोमिति प्रोक्ते स्वयमप्योमिति ब्रुवन् । मन्दस्वरेण संध्यास्थं +वाक्यमेकं पठेत्ततः ।। गुरुणा तस्य संक्षिप्य तात्पर्ये वर्णिते सति । ततो द्वादश दण्डप्रणामान्कुर्यात् । तथा चाऽऽहु:- वेदान्त शास्त्रस्याऽऽरम्भे प्रणामा द्वादश स्मृताः। गुरोर्ययावदन्ते तु पट् प्रणामाः प्रकीर्तिताः ।। ततो यथाशक्ति पठित्वाऽन्ते पुनः प्रणवं कृत्वा तामेव शान्ति पठित्वा नमस्कारान्विधाय विरमेत् । उक्तं च श्रवणफलम् - कि तीर्यः किं प्रदान किं यज्ञैः किमुपोषितैः । अहन्यहनि तं देवं तन्मयत्वेन शृण्वताम् ॥ अगाऽऽत्मव्यतिरेकेण द्वितीयं यदि पश्यति । ततः शास्त्राण्यधीयन्ते श्रूयन्ते ग्रन्थविस्तराः ।। श्रवणान्मननाच्चैव निदिध्यासनतस्तथा । आराध्यं सर्वदा ब्राह्म पुरुषेण हितैपिणा ।। यथा खनन्सनित्रेण नरो वार्यधिगच्छति । तथा गुरुगनां विद्यां शुश्रूषुराधिगच्छति ॥ गुरुपूना च सतत रद्धानां पर्युपासनम् । श्राणं चैव नामाणां यूटस्थं श्रेय उन्यते ।। आध्यात्मियीं या मुक्त्वा भैसाचया मुरस्तुतिम् । अनुग्रह पथि प्रश्नं या जल्पाऽन्य उन्यते ॥ ग्रामवर्गममानित्यमहिमा मत्यमा वम् । वेदान्तरणं ध्यानं भितोः कार्याणि नित्यशः ॥ • प.पु मा पुनम् + पुगरे गमागे-पीकरणदिपारम् । 11 दिशेन।

·B यतिधर्मसंग्रहः। ७३ त्वंपदार्थविवेकाय संन्यासः सर्वकर्मणाम् । श्रुत्योऽभिधीयते यस्मात्तत्त्यागी पतितो भवेत् ।। शिखासूत्रपरित्यागी वेदान्तश्रवणं विना । 'विद्यमानेऽपि संन्यासे पतत्येव न संशयः ॥ • अहं ब्रह्मेति वाक्यार्थयोधो यावदृढं भवेत् । शमादिसहितस्तावदभ्यसेच्छ्रवणादिकम् ।। यावदेवाऽऽत्मविज्ञानमतदाभासवर्जितम् । सुनिश्चलं भवेत्तावच्छूवणादिवतो भवेत् ।। त्यक्ताशपक्रियस्यैव संसारं प्रजिहासतः । जिज्ञासोरेव चैकात्म्यं त्रय्यन्तेप्वधिकारिता ।। शान्तैरनन्यमतिभिर्मधुर स्वभावरेकत्वनिश्चितमनोभिरपेतमोहः । सार्धे अनेषु परमात्मपदस्वरूपं शास्त्रेपु सम्यगनिशं विमृशन्ति धन्याः।। न देशो न च कालोऽस्ति न हिंसा गुरुकर्मणि । सर्वत्रैवानुकूलः स्यादेप धर्मस्य संग्रहः ।। व्यासः यस्य देवे परा भक्तिर्यया देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्याः प्रकाशन्ते महात्मनः ।। याज्ञवल्क्या-ज्ञेयं चाऽऽरण्यकमहं यदादित्यादवाप्तवान् । योगशास्त्रं च ममोक्तं ज्ञेयं योगमभीप्सता ।। चित्तवृत्तेविपयान्तरतिरस्कारेणाऽऽत्मस्थैर्य योगः । तत्माप्त्यर्थं मया यय- हदारण्यकाख्यमादित्यात्माप्तं तच ज्ञातव्यम् । तथा च यन्मयोक्तं योगशास्त्र तदपि ज्ञातव्यम् । अनन्यविपयं कृत्वा मनोबुद्धिस्मृतीन्द्रियम् । 'ध्येय आत्मा स्थितो योऽसौ हृदये दीपयत्ममुः।। संवर्त:-योगाभ्यासपरो नित्यमात्मविद्यापरायणः । स द्याश्रमैविजिज्ञास्यः समस्तैरेवमेव तु ।। द्रष्टव्यस्त्वय मन्तव्यः श्रोतव्या दिनातिभिः । दव्योऽपरोक्षीयर्तव्य आत्मा । तत्रोपायं दर्शयनि-श्रोतव्य नि । मपपतो वेदान्तश्रवणेन निर्णतव्यस्तदनन्तरं मन्तव्यो युक्तिभिरिचारपिनल्या स्तसोऽसी ध्यानेनापरोक्षी भवति । अमनने दोपमा ननिरीयभूति:-"तत्लेव मयं विदुपोऽमचानस्य " इति [२।७१] । । ग. ' स्वाग सारा ·७४ विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- - स्कान्दे-वैष्णवं चरितं पुण्यमायुरारोग्यपृष्टिदम् । पठतः शृण्वतो वाऽपि सर्वपापं व्यपोहति ॥ गीतासु-तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया । उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः।अ०४श्लो०३४]। व्याससूत्रम्-" आवृत्तिरसकृदुपदेशात् "[अ०४ पा०१ सू०१]। श्रवणादिक्रिया तावत्कर्तव्येह प्रयत्नतः । याचद्यथोक्तविज्ञानमाविर्भवति भास्वरम् ।। इति सुरेश्वरवचनभ्यो वेदान्तश्रवणमनननिदिध्यासनानां ब्रह्मसाक्षात्कारो- दयपर्यन्तमावृत्तिः कार्या । काठकवचनाच-"उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्नियो धत" [ का० १।३ । १४ ] " श्रवणायापि वहुभियों न लभ्यः शृण्वतोऽपि वहवो यं न विद्युः । आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धाऽऽश्चर्यों ज्ञाता कुशलाः नुशिष्टः " [ का० १।२७ ] इति । अधिकारिणा क्रियमाणानि श्रवणादी- न्यसति प्रतिवन्ध इह जन्मन्येव ब्रह्मसाक्षात्कारं जनयन्ति सति तु प्रतिवन्धके तत्क्षये जन्मान्तरे जनयन्ति । तथा च व्याससूत्रम्-“ऐहिकमप्यमस्तुतमति- वन्धे तद्दर्शनात् " [अ०३ पा० ४ सू० ५१ ] इति । प्रतिवन्धकं च कामक. मणी । तथा च व्यासः-- काम एव मनुष्याणां पिधानं ब्रह्मवोधने । तस्मात्कामं त्यजन्धीरो ज्ञानमामोति मोक्षदम् ।। ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः । यथाऽऽदर्शतलप्रख्ये पश्यत्यात्मानमात्मनि ।। इति श्रवणविधिः। ततो मध्याह्ने पूर्वोक्तेन विधिना स्नानध्यानादि विधाय मिक्षाचर्य चरेत् । दत्तात्रेय:-याचितायाचिताभ्यां च भिक्षाभ्यां कल्पयेत्स्यितिम् । माधूकरं याचितं स्यात्माक्मणीतमयाचितम् ॥ प्रायमणीतमित्ययाचितादेरप्युपलक्षणम् । माधूकरमथैकान्नं परहंसः समाचरेत् । उशनाः-माधूकरमसंक्लुप्तं प्राक्मणीतमयाचितम् । तात्कालिक चोपपन्न भैक्षं पञ्चविधं स्मृतम् ।। मनासंकल्परहितान्गृहांस्त्रीपञ्च सप्त वा । मधुवदाहरणं यत्तमाघूकरमिति स्मृतम् ।।

·यतिधर्मसंग्रहः ।
शयनोस्थापनात्माक्च प्रार्थितं भक्तिसंयुतैः ।
तत्माक्प्रणीतमित्याह भगवानुशना मुनिः ॥
भिक्षाटनसमुद्योगात्मागेवापि निमन्त्रितम् ।
अयाचितं तु तद्भक्ष भोक्तव्यं मनुरब्रवीत् ।।
उपस्यानेन यत्मोक्तं भिक्षार्थ ब्राह्मणेन हि ।
तात्कालिफमिति ख्यातं तदत्तव्यं मुमुक्षुणा ॥
सिद्धमन्नं भक्तजनैरानीतं यन्मठं मति ।
उपपन्नं तदित्याहुर्मुनयो मोक्षकाक्षिणः॥
भिक्षाः पञ्चविधा ह्येताः सोमपानसमाः स्मृताः ।
तासामेकतमयाऽपि वर्तयान्सद्धिमामुयात् ।।
ऋतुः-संपार्थितमुपस्थानादसंक्लृप्तमयाचितम् ।
तत्सदेकानमप्यद्याद्भक्षं माधूकरादरम् ॥
अयाचितं यथालाभं भोजनाच्छादनं भवेत् ।
निमन्त्रितोऽथवाऽश्नीयात्स्वगुणं न प्रकाशयेत् ॥
[* एकान्नं मधु मांसं च अन्नं विष्ठादिदूपितम् ।
हन्तकारं च नैवेद्यं प्रत्यक्ष लवणं तथा ॥
एतान्मुफ्त्वा यतिर्मोहात्माजापत्यं समाचरेत् ।'
एकानमिति एकस्वामिकमन्नम् ]
पाराशर:-यतीनामातुराणां तु वृद्धानां दीर्घरोगिणाम् ।
एकानेन न दोपोऽस्ति एकस्यैव दिने दिने ।
ऋतु:-सुजीर्णोऽतिशो योगी दशान्तो विकलेन्द्रियः ।
पुत्रमित्रगुरुभ्रातृपत्नीभ्यो भैतमाहरेत् ।।
एतत्सर्वमशक्तयतिविपयम् ।
मनुः-जीवितात्पयमापन्नो योऽन्नमत्ति इतस्ततः ।
लिप्यते न स पापेन पयपनमियाम्भसा ॥
नाऽऽपो मूत्रपुरीपाभ्यां नामिर्दहनकर्मणा।
न घायुः स्पर्शदोपण नामदोपण मफरी॥
परमहंसस्प तु विशेषपाद पितामहः-
भवपिनान्तयों मार र

·७६ विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- " अयाचितमसंक्लृप्तमुपपन्नं यदृच्छया। जोपयी (ये ) त सदा भोज्यं ग्रासमागतमस्पृहः ।। सौवर्णलोडरौप्येषु ताम्राधश्ममयेषु च । अनभिक्षुर्न दुप्येत दुप्यते तु परिग्रहाव ।। माधूकरमथैकान्नं परहंसः समाचरेत् । बृहदारण्यके-" अथ भिक्षाचर्य चरन्ति " [अ० ३ वा० ५१] इति । मैत्रायणी श्रुतिः-"त्रीन्वणवान्दण्डान्दक्षिणे पाणी धारयेदेकं वा योकं तदा सशिखं वपनं कृत्वा विसृज्य यज्ञोपवीतं च त्रिपु वर्गप्वकागारं भैक्षमश्नी. यान्माधुकरी वा इति काठकब्राह्मणम् । चतुर्पु वर्णेपु भैक्षचर्य चरेत् । पाणिपात्रेणाशनं कुर्यादौपघवत्माश्नीयात्माणसंधारणार्थ यथा मेदोद्धिर्न जायते " इत्यादि । मैत्रायणी श्रुति:-"अथान्यः परिबाडेकशाटीपरिहितो मुण्ड उदरपायरण्यनिष्ठो भिक्षार्थी ग्रामं प्रविशेद । सायं प्रदक्षिणेनाविचिकित्सं सार्ववर्णिकं भैक्षचरणमभिशस्तपतितवर्जम् इति । आरुणी श्रुतिः-यतयो भिक्षार्थ ग्रामं प्रविशन्ति पाणिपात्रमुदरपात्रं वा । ॐ हि हि ॐ हीत्येतदुपनि पदं विन्यसेविद्वान्य एवं वेद " [ख०५] । “ओपघवदशनमाचरेद" [आरु" ख० ३ ] इति । गौतमः-हविः प्राश्य यथाऽऽचम्य निराहारो भवेद्गृह प्राश्याऽऽचम्य तथा भिक्षुर्निराहारो गृहे गृहे ।। पात्रमस्य भवेत्पाणिस्तेन नित्यं गृहानटेत् । [४ उदरं पूर्ण कृत्वाऽथ सचैलं स्लानमाचरेत् । आपद्यपि न भोक्तव्यमेकान्नं पाणिपात्रिणा : लोल्यात्तु यदि भुजीत प्राणायामशतं चरेत् ।।, स्नानमस्पृश्य स्पर्शसंदेहनिमित्तं न तु करभिक्षाशननिमित्रम् । तस्य माधू: करापेक्षयाऽप्युत्तमत्वाभिधानात् । तथा च स्कान्दे-करपात्रीति विख्यातो वाह्यपात्रविवर्जितः ।। तस्य पुण्यं शतगुणं भवत्येव दिने दिने ॥ इति । ] * घ. पुस्तके समासे-प्रतिग्रहमादावन्ते चाऽऽचमनपक्षेऽसद्भिशायनम् । चरमगृह एक चान्त आचमनमिति सदेव भिक्षारानमिति भेद. 1 x धनुश्चिनान्तर्गतो प्रन्यो प. पुस्तक एव ।

·यतिधर्मसंग्रहः। ७७ 'उदरपात्रविपये यतिधर्मसमुच्चये विशेषः- आस्येन तु यदाहारं गोवन्मृगयते. मुनिः । मुण्डकोपनिषदि (१) "पाणिपात्रमुदरपात्रं वा" [आरु० ५] गेहे गेहे विशेकवलमात्रे नापरं गृह्णीयात्पदे पदे भुञ्जनगच्छन्खलाकुलेषु सर्वाशीति शौनकः। पाणिपात्रं चरन्योगी नासकृद्भक्षमाचरेत् । तिष्ठन्भुञ्ज्याचरन्भुञ्ज्यान्मध्येनाऽऽचमनं तथा ॥ [इति ] शौनकगौतमवचनाभ्यामाचमने विकल्पः । । पाराशर:-ग्रामैकरात्रवासिनो नगरतीर्थावसयेषु पञ्चरात्रवासिन उद- रादिपात्रिशोभिशस्तपतितवर्ज चातुर्वर्ण्य भैक्षं चरन्त आत्मत्वेनावतिष्ठन्त इति । बौधायन:---भैक्षं वा सर्ववर्णेभ्य एकानं वा द्विजातिषु । ननूदरपात्रिणः परमहंसस्य वाह्यपात्राभावात्कयं भैसं माधुकरम् । उच्यते- आपदि पात्रं गृह्णीयात्पाणिना शकलेन वा । इत्यादिवचनात्परमहंसस्यापि पतेः कदाचित्तादृशमदेशमाप्तिः स्यात्तत्र रिक्तहस्ते गृहमागते यती किमर्थ- मागतोऽयमिति ने विदन्ति माकृता जनाः । तत उपवासः स्यात् । एवं दिने दिने तस्मिन्मदेश इतीयमापत्स्यात् । तस्यामापदि प्राप्तायां शुचिदेशस्य वैणवादिशकलमादाय शीर्णपर्णपुटं वा कृत्वा तेन भैक्षमादायाश्नीयात् । भैक्ष माधुकरमश्नन्नपि परमहंसो न नैवेधं विसर्जयेत् । कुतः-ग्रासादाच्छादनादन्यन्न गृहीयात्कथंचन । पावदाहारयेत्तावत्सतिगृहीत नान्यथा ॥ इत्यादिवचनात् ।। माधुकरं भैसं चरन्नसंकल्पितेषु गृहेषु चरेत् । तदिदमु. तम्-सप्तागाराण्यसंकल्पितानि चरे तम्, विधूमे सनमुशले एफबाटीपरि- मृतोऽजिनो वेति । याज्ञवल्क्यः-यतिपात्राणि मृदेणुदायलायुमयानि च । सलिलं शुद्धिरेतेपां गोवालेयावयर्पणम् ॥ मृदादिप्रकृतिकानि यतीनां पात्राणि भवेयुः । लेप सलिलं गोवालापपर्षण पशुदिमापनम् । इयं न शादिभिशापरणादिप्रयोगानन्भूनानोममेध्पादनधि. १.प. प. नाग| ११ न 16. हिलोमीनेन 17.स. गाये।

·विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:-
अयाचितमसंक्लृप्तमुपपन्नं यदृच्छया ।
जोपयी ( ये ) त सदा भोज्यं ग्रासमागतमस्पृहः ॥
सौवर्णलोहरौप्येपु ताम्राद्यश्ममयेषु च ।
अश्नभिक्षुर्न दुप्येत दुप्यते तु परिग्रहात् ॥
माधुकरमथैकान्नं परईस: समाचरेत् ।
बृहदारण्यके-" अथ भिक्षाचर्य चरन्ति [अ० ३ वा० ५१ ] इति ।
मैत्रायणी श्रुति:-"त्रीन्वैणवान्दण्डान्दक्षिणे पाणी धारयेदेकं वा योकं
तदा सशिखं वपनं कृत्वा विसृज्य यज्ञोपवीतं च त्रिपु वर्गवेकागारं भैक्षमश्नी-
यान्माधूकरी वा इति काठकब्राह्मणम् । " चतुर्पु वर्णेषु भैक्षचर्य चरेत् ।
पाणिपात्रेणाशनं कुर्यादौषधवत्माश्नीयात्माणसंधारणार्थ यथा मेदोदिन
जायते " इत्यादि । मैत्रायणी श्रुतिः-"अथान्यः परित्राडेकशाटीपरिहितो
मुण्ड उदरपायरण्यनिष्ठो भिक्षार्थी ग्राम प्रविशेत् । सायं मदक्षिणेनाविचिकित्स
सार्ववर्णिकं भक्षचरणमभिशस्तपतितवर्जम् " इति । आरुणी श्रुतिः-पतयो
भिक्षार्थ ग्राम माविशन्ति पाणिपात्रमुदरपात्रं वा । ॐ हि ॐ हि ॐ हीत्येतदुपनि.
पदं विन्यसैद्विद्वान्य एवं वेद " [ख० ५] । "ऑपधवदशनमाचरेद" [आरु०
ख०३ ] इति ।
गौतमः-हविः प्राश्य श्ययाऽऽचम्य निराहारो भवेद्गृही।
प्राश्याऽऽचम्य तथा भिक्षुनिराहारो गृहे गृहे ।।
पात्रमस्य भवेत्पाणिस्तेन नित्यं गृहानटेत् ।
[x उदरं पूर्ण कृत्वाऽय सचैलं स्नानमाचरेत् ।
आपद्यपि न भोक्तव्यमेकानं पाणिपात्रिणा ।।
लोल्यात्तु यदि भुञ्जीत प्राणायामशतं चरेत् ॥,
मानमस्पृश्प स्पर्शसंदेहनिमित्तं न तु करभिक्षाशननिमित्तम् । तस्य माधू
करापेक्षयाऽप्युत्तमत्वाभिधानात् ।
तथा प स्थान्दे-करपात्रीति विरुपातो वाहपात्रविवर्जितः ।।
तस्य पुण्यं शतगुणं भवत्येव दिने दिने ।। इति ।]
• प. पुस्तके एमासे--प्रनिग्रहमादायन्ने चाऽऽयमनपक्षेऽमद्विशायनम् । परमगर एक
मान्न पारमनमिति सदेव मिशानमिनि भेद । ४ महिनान्तर्गतो प्रन्यो प. पुस्तक एर।

·७७ यतिधर्मसंग्रहः । - 'उदरपात्रविपये यविधर्मसमुच्चये विशेपः- आस्येन तु यदाहारं गोवन्मृगयते मुनिः। मुण्डकोपनिपदि (१) "पाणिपात्रमुदरपात्रं वा" [आरु. ५] गेहे गेहे विशेकवलमात्रे नापरं गृह्णीयात्पदे पदे भुञ्जन्नगच्छन्कुलाकुलेषु सर्वाशीति शौनकः पाणिपात्रं चरन्योगी नासकृद्भक्षमाचरेत् । तिष्ठन्भुळ्याचरन्भुज्यान्मध्येनाऽऽचमनं तथा ॥ [इति ] शौनकगौतमवचनाभ्यामाचमने विकल्पः । पाराशर:-ग्रामैकरात्रवासिनो नगरतीर्थावसथेपु पञ्चरात्रवासिन उद- रादिपात्रिणोभिशस्तपतितवर्ज चातुर्वर्ण्य भैक्षं चरन्त आत्मत्वेनावतिष्ठन्त इति । । चौधायनः-भैक्षं वा सर्ववर्णेभ्य एकानं वा द्विजातिषु । ननूदरपात्रिणः परमहंसस्य वाह्यपात्राभावात्कयं भैसं माधूकरम् । उच्यते- आपदि पात्रं गृह्णीयात्पाणिना शकलेन वा । इत्यादिवचनात्परमहंसस्यापि यतेः कदाचित्तादृशमदेशप्राप्तिः स्यात्तत्र रिक्तहस्ते गृहमागते यतौ किमर्थ- मागतोऽयमिति ने विदन्ति प्राकृता जनाः । तत उपवासः स्यात् । एवं दिने दिने तस्मिन्मदेश इतीयमापत्स्यात् । तस्यामापदि प्राप्तायां शुचिदेशस्य वैणवादिशकलमादाय शीर्णपर्णपुटं वा कृत्वा तेन भैक्षमादायाश्नीयात् । भैक्ष माधूकरमश्नन्नपि परमहंसो न नैवेधं विसर्जयेत् । कुतः-ग्रासादाच्छादनादन्यन्न गृह्णीयात्कयंचन । यावदाहारयेत्तावत्सतिगृहीत नान्यया ॥ इत्यादिवचनात् ।। माधुकरं भैक्षं चरन्नसंकल्पितेषु गृहेषु चरेद । तदिदपु- क्तम्-सप्तागाराण्यसंकल्पितानि चरेद्रेक्षम्, विधूमै सन्नमुशले एकचाटीपार- वृतोऽजिनो वेति। याज्ञवल्क्पः-यतिपात्राणि मृद्वेणुदार्चलायुमयानि च । सलिलं शुद्धिरतेषां गोपालैशावधर्पणम् ।। मृदादिप्रकृतिकानि यतीनां पागाणि भवेयुः । तेषां सलिलं गोवालावधर्पण च शुदिमाधनम् । इयं च शुद्धिभिंसाचरणादिप्रयोगाङ्गभूतान ममेध्यापहनवि- रा, ग, पनाग २ प न बद। क य रहिटोप्रीनेन.प. 'नामे'।

·७८ । विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- पया । तदुपधाते द्रव्यशुद्धिः प्रकरणोक्ता द्रष्टव्या । अत एव मनुना-अौज- सानि पात्राणि यस्य स्युनित्रणानि च । तेषामद्भिः शौचं स्मृतं चमसानामिवाध्वरे ।। इति । चमसदृष्टान्तोपादानेन प्रायोगिकी शुद्धिर्दर्शिता । [ *मृदंशालाक्षाणां गृह्णन्भिक्षार्थमुत्तमम् । पात्रमेकतमं शुद्धमत्रण पकवर्जितम् । नित्यं भुञ्जीत तेनैव न त्यजेत्मयतो यतिः ॥ ] पात्रान्तराभावे भोजनमपि तत्रैव कार्यम् । तद्भक्ष गृहीत्वैकान्ते तेन पात्रे- णान्येन वा तूष्णीमादाय भुञ्जीतति देवलस्मरणात् । मृत्पात्रं तु भिक्षां विधाय त्याज्यमेव । तथा शिष्टाचारदर्शनात् । कलौ स्वपात्रभोजननिषेधाच्च द्वापरादियुगेष्वेव पात्रभोजी भवेद्यतिः । कलौ नैव तु भुञ्जीत स्वपात्रे योगवित्तमः । इति ब्रह्मवचनेन | कण्व:-तार्ण पार्ण च पापाणमिति । अत्रिः-मृद्दावलायुजं पात्रं वैष्णवं तान्तवोपलम् । पार्ण तार्ण तथा क्षौमं पात्रं पर्णपुटं तथा ॥ उक्तानि यतिपात्राणि ब्रह्मणा विश्वयोनिना। करे कटके चैव आयसे ताम्रभाजने ॥ भुञ्जभिक्षुर्न लिप्येत लिप्यन्ते गृहमेधिनः । - अत्र मृक्षारुमयादीनि ताणपर्णपुटादीनि च यथायथं जलाभिक्षाभोजनो. पयोगीनीति बोध्यम् । [+वटाश्वित्थपर्णेषु कुम्भीतिन्दुकपत्रयोः । विश्वस्तायतिपान्यानां न दोपः शौनकोऽब्रवीत् ।।] - एवमाहृत्य पर्णानि कृत्वा पर्णमयी पुटीम् । भिक्षार्थ पर्यटेभिक्षुस्तैजसे न कदाचन । * धनुविनान्तर्गतो प्रन्य क. ग. पुस्तकयो स्ति । अनेत्यारभ्य बोध्यमित्यन्तो प्रन्यो प. पुस्तक एव । + धनुश्चिनान्तर्गतो अन्य क. ग घ. पुस्तकेषु नास्ति । -५ पुस्तके समासे स्वय. मितिपाटान्तरम् । १मा तस्य।

·यतिधर्म संग्रहः । ७१ विष्णुः-संस्कृत्य मणवेनाथ भिक्षापात्रं यथाविधि । भास्कराभिमुखो भूत्वा संस्मरन्मनसा हरिम् ॥ । सव्येनाऽऽदाय पात्रं तु दण्डं वै दक्षिणेन तु । कण्या-नमस्कृत्य तथाऽऽदित्यं समानान्तमु(उ)पानहौ । सर्वदोपानही भिधुन त्यजेत्तु कदाचन ।। उदपात्रं च भिक्षा च दुष्येदृत उपानहो । विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारेऽभुक्तवजने । कालेऽपराह्ने भूयिष्ठे भिक्षाटनमयाऽऽचरेत् । आदित्यपुराणे-मेध्यं भक्षं चरेन्नित्यं सायाह्ने वाग्यतः शुचिः । एकवासा विशुद्धात्मा मन्दगामी युगान्तहकू ।। ययालब्धं वदनीयात्पूजासंस्कारवर्जितः । अत्रिः-अनिन्यं वै बजेद्रेहं निन्द्य गेहं तु वर्जयेत् । अनाहते विशेवारि गेहे नैवाऽऽढते बजेद ।। न वीक्षेद्वाररन्ध्रेण भिक्षा लिप्सुः कचिद्यतिः । न कुर्याद्वै क्वचिद्घोपं न द्वारं ताडयत्कचित् ।। तथा चोक्तम्-माणवृत्त्यैव संतुष्येन्मुनिवन्द्रियप्रियैः । ज्ञानं यथा न नश्येत नावकीर्यंत वाङ्मनः ॥ अलब्ध्वा न विपीदेत काले कालेऽशनं कचित् । लब्ध्वा न हृष्येदृतिमानुभयं देवतान्त्रितम् ।। आहारार्थ समर्माहेत युक्तं तत्माणधारणम् । तत्त्वं विमृश्यते तेन तद्विज्ञाय चिमुच्यते ।। यहच्छयोपपन्नान्नमद्याच्छष्टमुतापरम् । तथा वासस्तथा शय्यां प्राप्त प्राप्तं भजेन्मुनिः । अत्रि:- नैव सच्यापसव्येन भिक्षाकाले बजेद्गृहान् । अनिन्यातिक्रमे योगी माणायामशतं चरेत् ।। मेधातिथि:-अर्दुष्टापतितं साधु यतिः परिवर्जयेत् । स तस्य सुकृतं दत्त्वा दुष्कृतं प्रतिपद्यते । तथैव च गृहस्थस्य निराशो भिक्षुको गतः । हुतं दत्तं तपोऽधीतं सर्वमादाय गच्छति ॥

·. विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- ८ असंस्कृता तु या कन्या उदक्याचोदिता तु या । तया दत्तं न गृह्णीयात्माण्यङ्गनाऽऽयसेन वा ॥ पृथक्कृत्वा तु या भिक्षाऽऽयाता मार्जारमूपकैः । बातोपहत्तशुष्का च भिक्षा योपहता भवेत् । शौनकः-पीडयित्वाऽपि चाऽऽत्मानमल्पानं संप्रयच्छति । सा भिक्षा हिंसिता ज्ञेया तादृशीं वर्जयद्यतिः ॥ पञ्चाई सप्तरात्रं वा यत्र भिक्षा न लभ्यते । तगृहं वर्जयेद्भिक्षुश्चण्डालगृहवत्सदा ॥ आत्री-हितं मितं सदाऽश्नीयाद्यत्सुखेनैव जीर्यते । } धातुः प्रकुप्यते येन तदन्नं वर्जयेद्यतिः ॥ या तु पर्युषिता भिक्षा नैवेद्यादिषु कल्पिता । तामभोज्यां विजानीयादाता च नरकं व्रजेत् ॥ आयसेन तु पात्रेण यदन्नमुपदीयते । भोक्ता विष्ठासमं भुङ्क्ते दाता च नरकं व्रजेत् ।। अथ भैक्षप्रशंसा। विष्णु:-न भिक्षायां भवेदोपो न च भिक्षा प्रतिग्रहः । सोमपानसमा भिक्षा तस्मादहरहश्चरेत् ॥ -भिक्षा माधुकरी नाम सर्वपापप्रणाशिनी । अवधूता च पूता च सोमपानं दिने दिने । भिक्षाहारो निराहारो भिक्षा नैव प्रतिग्रहः । श्रोत्रियान्नं च भैक्षं च हुतशेपं च यद्धविः ।। आनखाच्छोधयेत्पापं तुपाग्निरिव काञ्चनम् । गङ्गायाः सलिलं पुण्यं शालग्रामशिला तथा ॥ भिक्षानं पञ्चगव्यं च पवित्राणि युगे युगे । -अञ्चिन्दुं यः कुशाग्रेण मासि मासि समश्नुते ।। निरपेक्षस्तु भिक्षाशी स तु तस्माद्विशिष्यते । [ * तप्तकाञ्चनवर्णेन गवां मूत्रेण यावकम् । पिवेद्द्वादश वर्षाणि न तद्भक्षसमं भवेत् ।। १ क. ग्व. हता शुष्काना भिक्षोथोप। धनुश्चिनान्तर्गतो अन्धो घ. पुस्तक एव वर्तते । शातातप:- कण्वः- * ·यतिधर्मसंग्रहः। शाकमक्षाः पयोभक्षा ये च यावफभक्षकाः। सर्वे ते भैक्षभक्षस्य कलां नाईन्ति पोडशीम् ॥ श्रुतिरपि-" कामक्रोघलोभमोहदम्भदोहंकारममकारानृतादीस्त्यजेद चतुर्पु वर्णेषु भैक्षचर्य चरेत् " "अभिशस्तपतितवले पाणिपात्रेणाशनं कुर्या- दोषघवत्माश्नीयात्माणसंधारणार्य यथा मेदोदृदिर्न जायते " " अरण्यनिष्ठो भिक्षार्थी ग्रामं प्रविशेद " इति ।] मेघातिथि:-अकार्पण्यं तु बन्नं मन्यन्ते यत्र मानवाः । निरीक्षन्ते त्वनुदिनास्तद्गृहं यत्नतो ब्रजेत् ॥ अत्रिः-गोदोहमन्नपार्क वा सक्तपेपणमेव वा । एककालं प्रतीक्षेत दर्शनेन विना यतिः ॥ क्षणमेकं न तिष्ठेदै गृहिणां दर्शनाद्यतिः । संभ्रमं च न क्षेत भिक्षादानार्थमुत्तमम् ॥ नं कुप्येतानुकम्पेत नै हृष्यन्नैव कुत्सयेत् । अतिक्रम्य गृहं लोभान पुनस्तद्गृहं विशेत् ।। यथा मध्वाददानोऽपि भृङ्गः पुप्पं न वाधते । तद्वन्माधुकरी भिक्षामाददीत गृहाधिपात् ॥ यावतोदरपूर्तिः स्यात्तावद्भक्ष समाचरेत् । सिक्यमप्यधिकं भिक्षुराददानो बजत्यधः ।। क्रतुः-पञ्चसप्तगृहाणां च भिक्षामिच्छत्क्रियावताम् । गोदोहमात्रमाकाङ्क्षी निष्क्रान्तो न पुनधिशेत् ॥ वसिष्ठः-" ब्राह्मणकुले वा यल्लभेत तद्भुञ्जीत मधुमांसवर्जे सायं मातर्न च तृप्येत् " इति । सायं प्रातरिति त्वशक्तभिक्षुविषयम् । एककालं चरेद्वेक्ष- मित्यादिबहुवचनविरोधात् । बहनं पच्यते यत्र मन्यन्ते यत्र मानवाः । अनुदिनाः प्रयच्छन्ति तं देशं पत्ननो व्रजेत् ॥ भिक्षाटनं प्रकुर्वाणो ह्यमेध्यं यदि वा स्पृशेत् । भिक्षां गृहीत्वा स्नात्वा च प्राणायामान्समाचरेत् ।। अमेध्यनिचयं चैव स्पृष्ट्वा देवलकं यतिः। सपात्रो विधिवत्स्नात्वा विष्णुं ध्यात्वा विशुध्यति । १ ख. एतरका । १ स. न दुष्ये । ३त् । स्वत्सम 1४ ग. प. 'यवादि। रा ·८२ विश्वेश्वरसरस्वतीकृतः- उदक्याशवचाण्डालचौरनग्नकपालिभिः॥ स्पृष्ट्वा भिक्षां त्यजेद्भिक्षुः सचैलो जलमाविशेत् ॥ [* भिक्षापात्रविशुद्धयर्थमुपमुच्याप्युपानही । ततो ग्रामं व्रजेन्मन्दं युगमात्रावलोककः ॥' ध्यायन्हरिं च तच्चित्त इदं वरामुदीरयेत्(१)। विष्णुस्तिर्यगधो मे वैकुण्ठो विदिशं दिशम् ।। पातु मां सर्वतो रामो धन्वी चक्री च केशवः।] [x तीर्थे विवाहे यात्रायां संग्रामे देशविप्लवे ॥ प्रवासे ग्रामदाहे च स्पृष्टास्पृष्टिर्न दुष्यति । कुड्ये काष्ठे रथे मञ्चे नौकायां गजक्षयोः॥ तृणौघजलसंघाते स्पृष्टास्पृष्टिर्न विद्यते ।] पादत्राणे स्थिती पादावस्पृश्यं स्पृशते यदि ॥ पादत्राणपरित्याग आचान्तः शुचितामियात् । विना दण्डोदपात्रं तु न गच्छेद्यतिसत्तमः ॥ भिक्षाकाले दण्डमेकं नोदपात्रं कदाचन । याज्ञवल्क्या-अप्रमत्तश्चरेद्भक्षं सायातऽनभि - लक्षितः । रहिते 4 भिक्षुकैामे यात्रामात्रमलोलुपः ।। अममचो वाक्चक्षुरादिचापलरहितः । नक्तात्परश्वोपवास उपवासादयाचितम् । अयाचितात्परं भैसं तस्माद्ब्रक्षेण वर्तयेत् ।। अत्रिः-नैव सव्यापसव्येन भिक्षाफाले बजेद्गृहान् । अनन्तरं क्रमाद्भिक्षा प्रशस्तां न तु कीर्तयेत् ।। संभवे बहुगेहानां न तु तेष्वेव नित्यशः। भिक्षाटनमुपक्रम्य कचिल्लोभेन भैक्षमुफ् । नातिक्रमेद्गृहान्मोहाद्यत्र बाधा न विद्यते । गृहातिक्रमणं कुर्याद्यत्र लोभादिना यतिः ।। • धनुभिहनान्तर्गतो प्रन्यो प. पुस्तके घटते ४ धनुधिनान्तर्गतमन्यः स. पुस्तके । ५. पुस्तके समामे-ज्योतिशनोपदेशादिनानिनिता लमिला: पायपादिभि: किने प्रामे।

·यतिधर्मसंग्रहः। माणायामशतं कुर्यात्मायश्चित्तं तथा यतिः । नक्तभोजी भवेद्भिक्षुर्मोक्षधर्मानुशासनात् ॥ मृद्वार्यन्नं दिवाऽऽदाय रात्रौ शौचादिकं यतिः । मृदार्यन्नं सदा भिक्षु रात्री नैवाऽऽहरेत्कचित् ॥ निशायाः प्रथमे यामे जपहोमार्चनं श्रुतौ । स्वाध्यायो भोजनं प्रोक्तं वर्जयित्वा महानिशाम् ॥ पश्चिमे तु तथा यामे ब्रह्माभ्यासो विधीयते । जपस्नानादिकं होमो वर्जयित्वा तु भोजनम् ॥ देवोद्याने साधुगृहे महालयसरित्सु च । रात्रौ गृह्णन्न दुष्येत तटाके विमले हदे ॥ जमदगि:-अनन्माधुकरी भिक्षा नैवेद्ये तु विसर्जिते । परपाकं न गृह्णीयात्किंचिदन्नमुपस्थितम् ।। सर्वमाधुकररूपे नैवेद्ये भगवत्समर्पिते सतीत्यर्थः । व्यास:-श्रधानस्य भोक्तव्यं चौरस्यापि विशेषतः । नत्वेवं बहुयाज्यस्य यश्चोपनयते वहून् । [* शूद्रशेपं न चाश्नीयाच्छ्राद्धानं शिशुकैः सह । दंपत्योर्भुक्तशेपं तु भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ शति एकभिक्षाविषयम् ] भत्रिी-उद्यतामाहृतां भिक्षां पुरस्तादप्रचोदिताम् । भोज्यां मजापतिर्मेने अपि दुष्कृतकारिणः ।। दचाय:-कृते देशं त्यजेद्ग्रामं त्रेतायां द्वापरे कुलम् । फर्तारं तु फलो दुष्टं त्यक्त्वा भैसं चरेद्यतिः ।। भैक्षादन्यन्न याचेत न चैवोपविशेरकचित् । उद्यतां नावमन्येत न चैनी वर्जयेत्पुनः॥ भिक्षाटने स्त्रियः काविच्छोत्रियाणां गृहे गृहे । तासां विलोकनं कार्य यथा मातुः स्वसुस्तथा ॥ आत्मसंमितमाहारमाहरेदात्मवान्यतिः । अत्यन्तक्षुधितस्यापि समाधि व जायते ॥ धनुथिइनान्तर्गतो प्रन्यो ग घ. पुस्तकयोर्वर्तते । फ. होम । २ स. 'नां भावये। . * ·८४ विश्वेश्वरसरस्वतीकृतः- कात्यायन:-आहारस्य तु द्वौ भागो तृतीयमुदकस्य तु वायोः संचरणार्थाय चतुर्थमवशेषयेत् ॥ यमा--आहारस्य चतुर्भागमर्थ वाऽप्याहरेद्यतिः । युवा चैवारुनः शक्तः प्रसङ्ग तत्र वर्जयेत् ॥ अन्नसङ्गालं दो विषयासक्तिरेव च । फामः क्रोधस्तथा लोभः पतनं नरके ध्रुवम् ॥ तावजितेन्द्रियो न स्याद्विजितान्येन्द्रियः पुमान् । न जयेद्रसनं यावन्जितं सर्व जिते रसे x ॥ अष्टौ ग्रासा मुनेः मोक्ताः पोडशाऽऽरण्यवासिनः । द्वात्रिंशत्तु गृहस्थस्य यथेष्टुं ब्रह्मचारिणः ॥ तत्र ग्रासप्रमाण व्याघ्र आह- चतुरङ्गुलमुत्सेधं चतुरङ्गुलमायतम् । एतद्ग्रासममाणं तु व्याघ्रण परिभापितम् ।। भुक्त्वा भुक्त्वोपभुञ्जीत नियमार्थ यतिः सदा । भैक्षादुपावृत्तो भिक्षुः पश्चात्केनचिदाहृतम् ।। फलं मूलं पयस्तकं दाथि पुष्पं घृतं तथा । शाकादिव्यञ्जनं पेयं गृह्णन्भिक्षुर्न दुष्यति । जावाल:-एफपात्रं तु भिक्षणां निनिष्टं फलमुत्तमम् । नैव दोषो द्विपात्रेण अशक्तौ व्याधिपीडिते ।। आश्वलायना-उपावृत्तस्ततो मैतागत्वा तीर्थमकर्दमम् । प्रक्षाल्यान्तहिते देशे भैक्षपात्रं विधाय तु ॥ मृोगेन पृथपादौ हस्तौ पक्षालपनाया। आचम्याय त्रिराचम्य पाणांस्तु पुनराचमेत् ।। आपोशनादि कृत्वा तु पश्च प्राणाहुतीः परम् । केशकीटादिभिर्व्याप्तं पिण्डमुत्सृज्य दूरतः ।। इस्तं प्रक्षाल्य भस्माय क्षिप्वाऽश्नीयात्ततः पुनः । केशादिमुखसंलमं क्षिप्त्वा ग्रास तु तत्क्षणात् ।। अपो द्वादशगण्डूपैः शॉल्याऽऽस्यं भोजनं ततः। चामेनाङ्गेन संयुक्तं निघायव कमण्डलुम् ।। ४ स. पुस्तके । रस इत्युत्तरं संन्यासेन ग्राह्याः। इति वर्तते। १६. पाथाऽऽह।२ क. वाऽप्यरतश। ३ प. निधा'।४ प. क्षालयन्भो।

·यतिधर्मसंग्रहः।
विष्णु:-सर्वेषामेव भिक्षणां त्यक्तसर्वममत्वताम् (!)।
अतैजसानि पात्राणि भुज्यर्थ क्लुप्तवान्मनुः ॥
मनु:-एककालं चरेद्भक्षं न प्रसज्येत विस्तरे ।
भैक्षे प्रसक्तो हि यतिर्विपयेप्वपि सज्जति ॥
बौधायन:-पादौ प्रक्षाल्याऽऽचम्य त्रीन्माणायामान्धारयित्वा भैतमोमिति
वारिणा संमोक्ष्य दक्षिणेन स्पृष्ट्वा प्रणवेनाभिमन्याश्नीयादिति ।
यमः-मोक्षितं प्रणवेनैव हुतमाध्यात्मिकादिषु ।
शरीरं प्रणवत्पश्येदन्नं तु व्रणलेपवत् ॥
यतिधर्मसमुच्चये-गङ्गातोयाभिषिक्तां तु भिक्षां योऽश्नाति योगविद ।
न तत्क्रतुशतैरिष्ट्वा फलं प्राप्नोति मानवः॥
सांतपनसहस्रं तु चान्द्रायणशतानि च ।
अश्वमेघाष्टकं चैव तद्विष्णोः शेपमुत्तमम् ॥
विष्णोनैवेद्यसंशुद्ध मुनिभिर्भोज्यमुच्यते ।
अन्यदेवस्य नैवेद्यं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ।।
गङ्गातोयं च भैक्षं च वैष्णवान्नं विशेषतः ।
आनखान्मोचयेत्पापं मन्त्रपूतं हविर्यथा ॥
छान्दोग्यश्रुतिः-"आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः ।
स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विममोक्षः " [अ०७।२६।२] इति । हारीत:-
गुरवे निवेदितमनुज्ञातममृतसमितं प्राहुदैनन्ब्रह्मचारी ब्रह्मसिदिमवामोति
मोक्षसिद्धिं तु भिक्षुकः।
विष्णुः-भैक्षं यवागूतकं वा पयो यावकमेव च ।
फलं मूलं विपकं वा कणपिण्याकसक्तवः ।।
इत्येते वै शुभाहारा योगिनः सिद्धिकारकाः।
त्वङ्मूलपत्रपुष्पाणि ग्राम्यारण्यफलानि च ॥
कणयावकपिण्याकशाकतक्रपयोदधि ।
भिक्षां सर्वरसोपेतां हिंसावर्ज समाचरेत् ।।
उत्तानवदनं कृत्वा ब्रह्मभावेन भावितः ।
पञ्च प्राणाहुतीर्दद्यान्मन्त्रैस्तु श्रुतिचोदितः।।
१ ग. घ. दग्नीयाद्रम'२ घ. "वितम् । प'।

·विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:-
ॐकारपूर्वाः स्वाहान्ता मन्त्रास्तैस्तत्समाचरेत् ।
नैवाऽऽहुतीः स्पृशेद्योगी दन्तीष्ठाभ्यां कदाचन ॥
नाऽऽस्वादयेद्रसं तत्र जिया धर्मवित्कचित् ।
अनेन विधिना हुत्वा पञ्च प्राणाहुतीः पृथक् ॥
शेषमौपधवत्माश्य स्थित्यर्थ श्रुत्तिशासनात् ।
मृष्टामृष्टे न कुर्वीत रागद्वेषौ च चेतसा ॥
मिताशनो भचेन्नित्यं भिक्षुर्मोक्षपरायणः ।
कामददियो दोपा न भवन्ति मिवाशिनः ॥
अन्तर्जानु तथा कृत्वा वाहू पादौ तथा भुवि ।
भाजनं वै समादाय भिक्षुः सव्यकरण तु ॥
दक्षिणेन करेणैव चिन्मयेनान्तरात्मना ।
ध्यायन्स भोजनं कुर्याद्यावन्नावभृयो भवेत् ॥
न स्पृशेत्सच्याहस्तेन भुञ्जानोऽनं कदाचन ।
न पादौ न शिरो वस्ति न पदा भाजनं स्पृशेत् ॥
पात्रमधिकृत्य यो विधिरुक्तस्तस्यापवादमाह--
अन्यपाने हविर्भुईक्ते हव्यकव्येष्वनुज्ञया।
राजते ताम्रसौवर्णे तत्रायं नास्ति वै विधिः ॥
सौवर्णेषु च पात्रेषु ताम्ररूप्यमयेषु च ।
भुञ्जभिक्षुर्न दुप्येत दुप्यते तत्मविग्रहान् ।।
भुक्त्वा पात्रं यतिनित्यं क्षालयेन्मन्त्रपूर्वकम् ।
न दुप्पेत्तस्य तत्पात्रं यज्ञेषु चमसो यथा ॥
ऋतु:-[४पावत्पात्रमनुदृत्य तावद्विषो न शुध्यति ।
उद्धृतेऽप्यशुचिस्तावद्यावन्नो मृज्यते मही ।।]
अवीरा स्वैरिणी कुष्ठी गर्भभर्तृदुहाऽसती ।
फन्याधात्रीपुनर्भूम्यो नाऽऽददीतोद्यतामपि ॥
मनु:-नचोत्पचिनिमित्ताभ्यां न नक्षत्राङ्गाविद्यया ।
नानुशासनदादाभ्पां भिक्षा लिप्सेत फर्हिचित् ॥
x पनुधिदनान्तर्गतो प्रन्यः रा. पुस्तके वर्तते ।
११. 'त् । स २२.भुई। क. स. पोसातनि ।

·यतिधर्मसंग्रहः। अत्रि:-कुटुम्बसंकटं चैव मलेनोपहतं गृहम् । पीडयाऽन्नं प्रयच्छेद्यस्तद्गृहं वर्जयेद्यतिः ॥ उदक्याचोदित हान्नं द्विजानं शूद्रचोदितम् । पाण्यङ्गे चाऽऽयसे क्लुप्तं भिक्षुर्यत्नेन वर्जयेत् ।। नाश्नन्ति शुचेर्देवा नानन्ति कृपलीपतेः ।। स्त्रीजितानं न चानन्ति तदन्नं वर्जयेद्यतिः । चिकित्सकस्य मृगयाशस्यहर्तुथ पाशिनः ॥ फुलटापण्ढयोरन्नमुद्यतं संत्यजेद्यतिः । श्रोत्रियान्नं न भिक्षेत श्रद्धाभक्तिवहिष्कृतम् ॥ व्रात्यस्यापि गहे भिक्षेच्छ्रद्धाभक्तिपुरस्कृतम् । दा देयं घृतं चानं लवणं व्यञ्जनं तथा । अपकं स्नेहपकं च न तु दा कदाचन । हस्तदेयं तु या दा देयं तु हस्ततः ॥ एतद्यो ब्राह्मणोऽश्नीयात्सोऽश्नीयान्मूत्ररेतसी । विष्णुः-यदि भैसं समादाय पर्युपेद्योगवित्तमः । स पर्युपितदोषेण भिक्षुर्भवति वै कृमिः ॥ तस्मादिक्षां समादाय पर्युपेन कदाचन । भिक्षार्थ प्रविशेद्रामममा पनवासिनाम् ॥ स्वदृत्तस्य गृहे भिक्षेन्न तु तेष्वेव नित्यशः। अभावे बहुगेहानां तेषु भिक्षेदलोलुपः ॥ देवल:-उदक्याशवचाण्डालचौरनप्रकपालिकान् । पतितापिशुनान्स्पृष्ट्वा भिक्षां भिक्षुः परित्यजेत् ॥ एतदद्यतिरिक्तास्पृश्यमानस्पर्श जावाल:- भिक्षाटने च संन्यासी अमेध्यं यादि संस्पृशेत् । भिक्षां गृह्य ततः स्नात्वा माणायामान्पडाचरेत् । जमदग्निः-धकाफकोडवेश्याविट्खरोष्ट्रस्पर्शने सति । सभैक्षस्तु जले ममः शुद्धो नप्त्वाऽ वाऽघमर्षणम् ॥ ४ १क. स. 'शुची देशे । २ क. गयोःशि । स. गयो शिल्पह। ३ क. 'म् । माला 5. हे भड़के भद्धा ५ ख 'स्कृते। स. ग. 'मान्धमार।

·:- विश्वेश्वरसरस्वतीकृतः- जावाल:-भिक्षाटने च संन्यासी श्यामेध्यं यदि संस्पृशेत् । मिक्षा गृह्य तत्तः स्नात्वा माणायामान्पडाचरेत् ॥ आदित्यपुराणे-निमन्त्रितस्तु संन्यासी यदा भैक्षं समाचरेत् । लोभात्तत्र प्रवर्तत पतत्येव न संशयः॥ यत्किंचिदीयमानं तु गृहिणीकरसंस्थितम् । भिक्षां भिक्षुर्न गृहीयात्काकयोनिषु जायते ॥ अत्रिी-उपस्थानाधदा पूर्व भिक्षार्थ देशितो भवेत् । न गच्छेत्तद्गृहं भिक्षुस्तदहा कथंचन ।। द्वावेवाऽऽश्रामिणौ भोज्यौ वानप्रस्थो गृही तथा । अभोज्यमन्नमन्येपामितरेपा तु लिङ्गिन्नाम् ।। मेधातिथिः-ब्राह्मणक्षत्रियविशां मेध्यानां भैक्षमाचरेत् । तत्राप्यसंभवे पूर्वादाददीतोत्तरोत्तरात् ।। द्विजाभावे तु समाप्त उपवासत्रये गते । भैसं शूद्रादपि ग्राह्यं रक्षेत्माणान्द्विजोत्तमः ।। शति भिसामशंसा। मिलाशनानन्तरं शेपकालं पुराणश्रवणेन नयेत् । तथा च दक्ष:- इतिहासपुराणाभ्यां पष्ठसप्तमको नयेत् । कालाविति शेपः। अङ्गिराः-पुराणथयणे भक्तिमूर्खस्यापि प्रवर्तते । भक्त्याऽविच्छिन्नया मुक्तिस्तस्मात्पौराणमभ्यसेत् ॥ तदभ्यासात्परं ब्रह्मभावमापद्यते मुनिः | पृहस्पतिः-बन्धमोक्षाविभागको घुद्ध्वा चन्मोक्षणेन्छया । उपायान्वेपणे युक्तः को न मुच्येत बन्धनात् ।। यया चित्तं समायुक्तं जन्तोर्षिपयगोचरे । यदि नारायणेऽप्येवं को न मुच्येत बन्धनात् ॥ अशायरटमार्गपु यथा चित्तक्षयो भवेत् । यदेवं शासष्टेषु फो न मुच्येत बन्यनाद ।। *प. नरे-निरिगुत्तरं गोपन्म कीमतरी। म.प शनी भ. प.तरम्। 1ि15.स. सदमे । ग. ५. 'पर' . ५१ प. मग ·यतिधर्मसंग्रहः। आदरण यथा स्तौति धनवन्तं धनेच्छया । तथा चेद्विश्वकर्तारं को न मुच्येत वन्धनात् ॥ यथा सुनिपुणः सम्यक्परदोपेक्षणं प्रति । तथा चेन्निपुणः स्वेषु को न मुच्येत वन्धनात् ।। अर्थार्य यानि कर्माणि करोति कृपणो जनः । तान्येव यदि मोक्षार्थी को न मुच्येत वन्धनात् ॥ यावत्मलपते हृष्टो देशराज्यादिकं बहु । तावचेत्पलपेच्छास्त्रं को न मुच्येत वन्धनात् ॥ आत्मनो येन यत्नेन लोकस्य कुरुते मियम् । आत्मनो यदि तेनैव को न मुच्येत वन्धनात् ।। सुतां रूपवती दृष्ट्वा यथा चित्तं न कम्पते । तथाचेत्परदारेषु को न मुच्येत बन्धनाद ।। स्तूयमानो यथा नित्यं सुप्रसन्नो भवेन्नरः । यद्येवं निन्धमानोऽपि को न मुच्येत वन्धनात् ।। अपापमशठं वृत्तमजिलं नित्यमाचरेत् । इन्द्रियाण्युपसंहृत्य कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।। क्षीणेन्द्रियमनोवुद्धिनिरीक्षेत निरिन्द्रियः । निदो निर्नमस्कारो निःस्वधाकार एव च ।। निर्ममो निरहंकारो निरपेक्षो निराशिपः । निराशः सर्वभूतेषु निराशीनिष्परिग्रहः ।। सर्वज्ञः सर्वतो मुक्तो मुच्यते नात्र संशयः । [* यं तु सन्तं न चासन्तं नाश्रुतं न बहुश्रुतम् ॥ न सुवृत्तं न दुर्घत्तं वेद कश्चित्स ब्राह्मणः । गूढधर्माश्रितो विद्वानज्ञातचरितं चरेत् ॥ अन्धवज्जडवच्चापि मूकवच महीं चरेत् ] । = अथ त्रिदण्डिनः।] दक्षा-वैणवेन त्रिदण्डेन न त्रिदण्डीति कथ्यते ॥ अध्यात्मदण्डयुक्तो यः स त्रिदण्डीति कथ्यते ॥ * धनुचिह्नान्तर्गतो प्रन्यः ख. पुस्तक एव । = धनुश्चिनान्तर्गत स. पुस्तके वर्तते । इस अर्यार्थी या २ क. घ. त्मना ये । ३ स. 'त् । अथ जीवन्मोतः । वृहस्पतिः । [ ·१० विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- वागादिदण्डयुक्तस्तु प्रत्यगात्मन्यवस्थितः । परब्रह्मणि लीनो यः स त्रिदण्डी व्यवस्थितः ॥ यम:- श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च भुक्त्वा घ्रात्वा च यो नरः । न हृप्यति न च स्तौति स विज्ञेयो जितेन्द्रियः ॥ विष्णुपुराणे- निःसङ्गता मुक्तिपदं यतीनां सङ्गादशेपाः प्रभवन्ति दोपाः । आरूढयोगोऽपि निपात्यतेऽधः सङ्गेन योगी किमुताल्पसिद्धिः॥ मनोरयानां न समाप्तिरस्ति वर्पायुतेनाप्यथवाऽपि लक्षः। पूर्णेपु पूर्णेपु पुनर्नवानामुत्पत्तयः सन्ति मनोरथानाम् ।। यावतः कुरुते जन्तुः संवन्धान्मनसः प्रियान् । तावन्तोऽस्य निखन्यन्ते हृदये शोकशङ्कचः॥ न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविपा कृष्णवत्व भूय एवाभिवर्धते ।। यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः एकस्यापि न पर्याप्तं तस्मात्तृष्णां परित्यजेत् ॥ या दुस्त्यजा दुर्मतिभिः पूर्यतो या न पूर्यते । तां तृष्णां संत्यजन्माज्ञः मुखेनैवामिपूर्यते ।। [*नारदः-विद्यायुद्धिरविद्यायामज्ञानात्तात जायते । पालोऽग्निं किं न खद्योतमसुरेश्वर मन्यते ॥ ] तत्कर्म यन्न बन्धाय सा विद्या या विमुक्तये । आयासायापरं कर्म विद्याऽन्या शिल्पनैपुणम् ।। कः फेन रक्ष्यते जन्तुर्जन्तुः फः फेन हन्यते । हन्ति रक्षति चैवाऽऽत्मा असत्साधु समाचरन् ।। तापप्रयेणाभिहतं यदेतदखिलं जगन् । तदा शोच्येषु भूतेषु देपं प्रातः करोति कः ।। यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकम् । समदृष्टस्तदा घुमः सर्वाः सुखमया दिशः ।। अन्यपी यानि पापानि चिन्तयत्यात्मनो यथा । तस्प पापागमस्नान स्वभावान विपते ।। पधानानको सयोग. प. पुनस्यानोति। १५.५ मी म पा .

·यतिधर्मसंग्रहः। ११ कर्मणा मनसा वाचा परपीडां करोति यः। तद्वीज जन्म फलति प्रभूतं तस्य चाशुभम् ॥ सोऽहं न पापमिच्छामि न करोमि वदामि वा । चिन्तयन्सर्वभूतस्थमात्मन्यपि च केशवम् ॥ शारीरं मानसं दुःखं देवं भूतभवं तथा । सर्वत्र समचित्तस्य तस्य मे जायते कुतः ॥ एवं सर्वेषु भूतेषु भक्तिरव्यभिचारिणी। कर्तव्या पण्डितैज्ञात्वा सर्वभूतमयं हरिम् ॥ सर्वभूतात्मके तात जगन्नाथे जगन्मये । परमात्मनि गोविन्दे मित्रामित्रकथा कुतः ॥ त्वय्यस्ति भगवान्विष्णुमयि चान्यत्रं च स्थितः यतस्ततोऽयं मित्रं वै शत्रुश्चेति पृथक्कुतः ॥ देवा मनुष्याः पशवः पक्षियक्षससिपाः। रूपमैतदनन्तस्य विष्णोन्निमिव स्थितम् ॥ एतद्विजानता सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । द्रष्टव्यमात्मवाद्विष्णुर्यतोऽयं विश्वरूपधृक् । एवं ज्ञाते स भगवाननादिः परमेश्वरः । प्रसीदत्यच्युतस्तस्मिन्मसन्ने क्लेशसंक्षयः॥ मनु:--अस्थिस्थूर्ण स्नायुबद्धं मांसशोणितलेपनम् । चौवनदं दुर्गन्धं पूर्ण मूत्रपुरीपयोः । जराशोकसमाविष्ट रोगायतनमातुरम् । रजस्वलमनित्यं च भूतावासमिमं त्यजेत् ॥ [अ०६ । ७६ । ७७ ] । सेन्द्रियदेह आत्मबुद्धिं विवेकबुद्धया त्यजे. दिति श्लोकार्थः। नदीकूलं यथा वृक्षो वृक्ष वा शकुनिर्यथा । तथा त्यजन्निमं देहं कृच्छ्यामाद्विमुच्यते ।। [अ०६७८ ] कृच्छ्ग्रामादुःखसमुदायात् । विष्णुः-त्यक्त्वा लोकांश्च वेदांश्च विपयानिन्द्रियाणि च । आत्मन्येव स्थितो यस्तु मामोति परमां गतिम् ।। ख. 'प्र संस्थितः । २ स. भिन्न व्यव' । ३ क. 'त् । से। ४ क. 'यः। साम्बपुराणे-न ।

·९२ विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- दोपदी भवेत्तत्र यत्र रागः प्रवर्तते । अनिष्टवादितं पश्येत्ततः क्षिप्रं विरज्यते ॥ यदि नामास्य कायस्य यदन्तस्तद्वहिर्भवेत् । दण्डमुधम्य लोकोऽयं शुनः काकांश्च वारयेत् ।। यान्येव मलवाहीनि पृतिच्छिद्राणि योपिताम् । तान्येव खलु काम्यानि अहो पुंसां विडम्बना ॥ चमखण्ड द्विधा भिन्नमपानोद्गारधूपितम् । ये रमन्ति नरास्तेभ्यः साहसं किमतः परम् ।। पृथिव्यां वीजवत्पुंसि तिष्ठत्येव शुभाशुभम् । आब्रह्मणः परिज्ञानात्संसरत्येवं नो ततः॥ यथा पृथिव्यां वीजानि रत्नानि निधयो यथा । एवमात्मान कर्माणि तिष्ठन्ति च विशन्ति च ॥ नित्य नं समासाद्य नरो बन्धात्ममुच्यते । धर्मात्सुखं च ज्ञानं च ज्ञानान्मोक्षोऽधिगम्यते ॥ अनू(न)दका तु या संध्या वाकायलेशवार्जिता। संधिनी सर्वभूतानां सा संध्या योगिनां स्मृता ॥ शून्यागारे गुहायां वा पर्वतेषु वनेषु च । तत्राऽऽसीनः प्रसन्नात्मा ध्यानं विधिवदाचरेत् ॥ निरू(रु)दका ध्यानसंध्या वाकायक्लेशवर्जिता। संधिनी सर्वभूतानां सा संध्या होकदण्डिनाम् ।। याज्ञवल्क्य:-ध्यानयोगेन संपश्यत्सूक्ष्म आत्माऽऽत्मनि स्थितः । [अ० ३।०४। शो० ६३ ] योगश्रित्तचिनिरोधः । आत्मैकाग्रता ध्यानम् । योर्गेन निदिध्यासना परपर्यायेण । मूक्ष्मः प्राणशरीरादिव्यतिरिक्तः क्षेत्रनः । आत्मनि ब्रह्मण्यम स्थित इत्येवं तत्त्वंपदार्थयोरभेदं सम्यक्पश्येदपरोक्षी कुर्याद । लोहितार्फमुपाप्तीत संध्यामातारकोदयात् । हृत्पद्मफोटरावासं चिन्मात्रज्योतिपं हरिम् ।। ध्यायेनारायणं घादी प्रीन्कन्या प्राणसंयमान । नायट्यांग्रेत्पुनर्यावनिहायशमुपागतः ॥ . ११., "मिमं पुरायोहा।३, मनानतः । १३. संपान ।

·- यतिधर्मसंग्रहः। सुप्तोत्थितः पुनायेचिष्ठन्ध्यायेज्जपेत्पुनः । एकस्मिन्नप्यतिक्रान्ते मुहूर्ते ध्यानवर्जिते ॥ दस्युभिर्मपितेनैव युक्तमाक्रन्दितं भृशम् । प्रांगरात्र पररात्रे च मध्यरात्रे समाहितः॥ संध्यास्वपि विशेषेण चिन्तयेन्नित्यमीश्वरम् । इत्येवं शरीरावस्था ज्ञातव्या । अथ पर्यटन विधिः । अत्रिः- हिमवाद्विन्ध्ययोर्मध्ये ख्यातः पुण्यतमः श्रुतौ । देशः सरस्वतीतीरे नर्मदायास्तु पश्चिमे ॥ दग्धो वै वह्निना पूर्व पवित्रीकरणाय वै । योगज्ञानतपोध्यानसिद्ध्यर्थं वै महात्मनाम् ॥ तस्मिन्देशे सदा भिक्षुः स्वधर्ममनुपालयन् । पर्यटेतु सदा योगी वीक्षयन्वसुधातलम् ।। न रात्रौ न च मध्याह्ने संध्ययो व पर्यटेद । न शून्ये न च दुर्गे वा प्राणवाधाकरे न च । यत्र म भवेन्नाथस्तत्र योगी वसेत्सदा । भिक्षाथै मविशेग्राम वासार्थ वा दिनत्रयम् । * एकरात्रं वसेद्ग्रामे पट्टने तु दिनत्रयम् । पुरे दिनद्वयं भिक्षुर्नगरे पञ्चरात्रकम् ।। वर्षास्वेकत्र तिष्ठेत स्थाने पुण्यनलाटते । आत्मवत्सर्वभूतानि पश्यन्भिक्षुश्वरेन्महीम् ॥ अन्धवत्कुन्जवचापि बधिरोन्मत्तमूकवत् । नामगोत्रादिचरणं देशं वासं श्रुतं कुलम् ।। वयो वृत्तं तं शीलं च्यापयन्नव सद्यतिः। विष्णुः--ग्रामान्ते निर्जने देश नित्यवास(सोऽ)निकेतनः ॥ पर्यटेस्कीटबद्भुमि वर्षास्वेकत्र संघसैन् । वृद्धानामातुराणां न भिषणां सङ्गन्वनिनाम् ॥ ग्रामे वाऽथ पुरे वाऽपि वासी नेफन दुप्पति । • एता न पिये.पुरम। 1 ग. रितस्य 1 २ म. प्रा. ग. भागमा प. भाषा.य. न्। ग.प. 'येत कापन।प.निम्पमनिक..भीमा।

·विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- यमः-एफवासा अवासाश्च एकदृष्टिरलोलुपः। दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिवेत् ।। सत्यपूतं चदेवाक्य मनःपूतं समाचरेत् । अटूपयन्सतां मार्ग ध्यानासक्तो महीं चरेत् ।। यमः-जले जीवा स्थले जीवा आकाशे जीवमालिनी । जीवमालाकुले लोके वर्षास्कर संवसेत् ।। अपिः-द्वादश्यां पौर्णमास्यां वा कुर्यात्संकल्पमात्मवित् । आरुणी श्रुति:-" वर्षासु ध्रुवशीलोऽष्टी भासानेकाफी यतिश्चरेत् । द्वादेव वा चरेवावेव वा चरेत् "[ ख० ४ ] इति । कठश्रुति:--"चतुरो मासान्वा- पिकान्ग्रामे नगरे वाऽपि वसेत् " इति । मेधातिथिः- यावर्पत्यकालेऽपि यावक्लिन्ना च मेदिनी। तावन्न विचरेद्भिक्षुः स्वधर्म परिपालयन् ॥ कक्षोपस्यशिखावर्जमृतुसंघिपु वापयेत् । न श्रीनृतूनतिगामेन्न भिक्षुः संचरेत्कचित् ।। वपनानन्तरं सायान्मृद्भिदशभिर्यतिः । द्वादशैव प्रकुर्वीत क्षौरान्ते माणसंयमान् ॥ आपाढयां पौर्णमास्या तु कारयेद्वपनं यतिः । चातुर्मास्पस्य मध्ये तु वर्जयेद्वपनं यतिः ।। अथ सौराविधिः । अत्र संप्रदायविद्वचनानि- गुरुं नत्वा शिरस्यम्भःक्षालनं तदनन्तरम् । आचम्य वाग्यतो यत्नात्सवासाः सौरमावपेत् ।। अन्तर्घाय तृणं किंचित्त निक्षेपयेद्यतिः । धुरं संदर्शन चैत्र तथा नखनिकृन्तनम् ॥ अभिमन्य द्विपदारं प्रणीः मोक्षयेज्नलम् । क्षुरमादाय तारण इमथुपेशानिकस्य च ॥ शिरोरदस्तनो नासास्थितांय प्रयतो यतिः। पारपेयरपादस्यनयानां च निछन्तनम् ॥ हिपदनार निमग्याप तीरं गत्योपविश्य च । प्रतिस्पानं दिपनारं यगरम्य पादयोः । १. मग प गुरुम'11'सरसथना ।

·यतिधर्मसंग्रहः । ९५. मृदं दद्यान्मुखे चैव पतिवारं जलं तथा । ततो जलं प्रविश्याथ शिर आलिप्य सन्मृदा ॥ द्विपवारं निमज्ज्याथ प्रतिवारं मृदं तथा । पुनराप्लुत्य तत्तीरं गत्वा गण्डूपमाचरेत् ॥ पञ्चैकादशवारं च सम्यगाचम्य यत्नतः । माणायामांस्ततः कुर्यात्पञ्चैकादशसंख्यया । सौरस्नानं यतीनां तु व्यासवयः प्रकीर्तितम् ततो मठमागत्य व्यूहपूजां कुर्यात् । अत्रिः--वपनानन्तरं स्नात्वा पूजयेत्पुरुषोत्तमम् । मनसा कर्मणा वाचा पूजयेच परात्परम् ॥ पतिधर्मसमुच्चये व्यासपूजाप्रकार:-- देवं कृष्णं मुनि व्यासं भाष्यकारं गुरोर्गुरुम् । गुरुं देवं गणाध्यक्षौ दुर्गा देवी सरस्वतीम् ।। गणो गणेशः। अध्यक्षः क्षेत्रपालः । व्यूहः पुनस्रय (1) एव कृष्णव्यास- भाष्यकाराणामेवं समाचरेत् । व्यूहत्वं च तत्परिवारयोगात् । परिवारथ पुरा- णादिपु दृष्टः। तत्र कृष्णस्य सनत्कुमारसनकसनन्दनसनत्सुजाताः । व्यासस्य सुमन्नुजेमिनिवैशंपायनपैलाः । भाष्यकारस्प पद्मपादविश्वरूपत्रोटकहस्तामल. काचार्याः । तत्र मध्ये कृष्णपञ्चकम् । तस्य दक्षिणतो व्यासपञ्चकम् । वामत आचार्यपञ्चकमिति । न्यायादाचाराच्च गुरुपरमगुरुपरमेष्टिगुरुपरात्परगुरवोऽन्ये च ब्रह्मविदाचार्या यथासंनिवेश भगवतः पुरतः पूज्याः । गणेश आग्रेये । ईशान्ये क्षेत्रपालः । वायव्ये दुर्गा । नैर्ऋते सरस्वती । ययादिशं च लोक- पालाः । भगवत्पार्धयोर्ब्रह्मरुद्रौ । अत्र च भगवान्मूलमन्त्रेण पूजनीयः । अन्ये पुनः प्रणवादिभिर्नमोन्तैस्तत्तन्नाममन्त्रैः पूज्याः । एवं पूर्वोक्तमकारेण संपूज्य गोपीचन्दनादिमृत्तिका दन्तकाष्ठदौरकादि दद्यात् । मेधातिथि:-प्रशस्तां मृत्तिको गुलां गृहीयाच्छुचिशुक्रयोः पूरणी चतुरो मासानापाटयाः कार्तिफोदयात् ॥ पृदयाशयत्ययः-माग्दृष्टेम॒दमादाय शुभ्रां किंचिदपीटयन् । .प.पुरा समाले-महाधरेगा। 1. स. ५. नरस्टल ! १ ६. मायान् । १ ५. 'म्य पाएमा प्रनिराः स.रा.स. 'पुरसः ।। - ·- विश्वेश्वरसरस्वतीकृतः- प्राग्दृष्टेरिति ज्येष्ठापाढयोरित्यर्थः । अत्र प्रथमत एव मृत्तिकासंग्रहो दन्त- कापत्रादीनामपि संग्रहप्रदर्शनार्थ हिंसापरिहारार्थत्वस्य सर्वत्र समानत्वात् । आधिवास्य मृदं त्वेवं गृह्णीयाच शुभे दिने । स्मरन्यज्ञेश्वरं विष्णु वाराह क्रोडरूपिणम् ।। येनोवृताऽसि देवि त्वं क्रोडरूपेण द्रष्ट्या । त्वया सह संमायातु केशवो धरणीधरः ॥ ततः संकल्पं कुर्यात् । तथाचात्रि:- असति प्रतिवन्धे तु मासान्वै वार्षिकानिह । निवसामीति संकल्प्य मनसा बुद्धिपूर्वकम् ।। प्रायेण प्रापि प्राणिसंकुलं वर्त्म दृश्यते । आपाढ्यादिचतुर्मासं कार्तिक्यन्तं तु संवसेत् ॥ माधवश्चतुरो मासान्सर्वभूतहिताय वै । स्वापं यास्यति शेपाङ्के लक्ष्म्या सह जगत्पतिः ।। सुप्तश्चैवोत्थितो यावन्न भवेत्स सनातनः । अहं तावन्निवत्स्यामि सर्वभूतहिताय वै ।। [xततो ब्राह्मणाः-निवसन्तु सुखेनात्र गमिष्यामः कृतार्थताम् । यथाशक्त्या वयं पूजां करिष्यामो मुदान्विताः] ॥ अत्रिः-नासमानसहायेषु निवसेद्योगवित्कचित् । बसेत्समानशीलेषु सुशीलेपु तपस्विषु ।। दक्षः--एको भिक्षुर्यथोक्तस्तु दावेव मिथुनं स्मृतम् । त्रयो ग्रामः समाख्यात ऊर्य तु नगरायते ॥ नगरं तु न कर्तव्यं ग्रामो वा मिथुनं तथा । एतत्रयं प्रकुर्वाणः स्वधर्माच्च्यवते यतिः ।। वासे बहूनां कलहो भवेद्वार्ता द्वयोरपि । एक एव चरेत्तस्मात्कुमार्या इव कङ्कणः ।। राजवार्ता दिवा तेषां भिक्षावार्ता परस्परम् । स्नेहपैशुन्यमात्सर्य संनिकात्मवर्तते ।। ४ धनुश्चिनान्तर्गतं वचन घ. पुस्तक एव वर्तते । १ रा.अतः। २ फ. प. "पाना। ३ क. 'रिहारार्थत्वेऽस्य । स. 'रिहरण ४ ए. बराह । ५ स. समां पातु । ६ रा. 'मास्य कार्तिश्या तु समाचरेत् ।

·९७ यतिधर्मसंग्रहः। निरामयं निरावाचं प्रसन्नसलिलान्वितम् । मेध्यानबहुलं चैव घनिनां कुलसंकुलम् ।। भक्ता यत्र जनाः सर्वे स्वत्तिपरिपालकाः । श्रद्दधाना मुदा युक्ताः शान्ताः कल्याणवादिनः ॥ प्रयच्छन्ति यथान्यायं भिक्षां सर्वरसान्विताम् । भिक्षवे पुष्कलं साधु यच्चान्यद्धर्मसाधनम् ॥ अयाचिंता नियच्छन्ति तं देशं यत्नतो व्रजेत् । दृद्धशातातपः-निगृहीतेन्द्रियग्रामो यत्र यत्र वसेद्यतिः । तत्र तत्र कुरुक्षेत्रं नैमिषं पुष्करं तथा ॥ अत्रिः-चतुरोऽयं वसेन्मासान्दो वा कौशिक वार्पिको । वृद्धाननुक्रमेणैव नमस्कृत्य विधानतः ।। अनेन विधिना भिक्षुरापाढयां सुसमाहितः । स्थानाभावाद्वजेतावद्यावद्भवति पञ्चमी ।। पायश्चित्तेन युज्येत पञ्चम्यूचं बजेद्यदि । कृच्छ्रमेकं चरेद्भिक्षुर्यदि ह्या” न गच्छति ॥ तेषु मासेषु केशादीनुतुसंधौ न वापयेत् नदी च न तरेत्तेषु फ्रोशादूर्ध्व न च ब्रजेत् ॥ वापयेद्यदि केशादीनुत्तरेयदि वा नदीम् । प्राजापत्यं चरेच्छुद्ध्यै प्राणायामशतत्रयम् ।। विस्तीर्णे ग्रामसीमान्ते क्रोशावँ बजेद्यादि। प्राणायामांस्त्रिंशत्कृत्वा जपेनिकशतत्रयम् ॥ स्थितियोग्यान्वहून्ग्रामान्यदि वर्षासु लड्ययेत् । प्रत्येकै चरेत्कृच्छ्रमेतत्पापात्प्रमुच्यते ॥ वर्षाभेदं यतिः कुर्यायदि कश्चिदनापदि । माजापत्येन कृच्छ्रेण मुच्यते नात्र संशयः ॥ अथ नमस्कारविधिः- आतुरं न नमेमाज़ आतुरो न नमैत्तथा। अत्र संप्रदायविदः-सर्वदा वन्दनं कुर्याद्गुरोज्येष्ठयतस्तया । आपञ्चमी नमस्कुर्यादतिकान्तेऽपि पणि ।। त्रिमुहूर्ताधिकं ग्राय पर्व सौरमणामयोः । क.मि च पुनरा. मिक्षा व पुरला सा'। २ ग. विप्रा ·विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- पाग्दृष्टेरिति ज्येष्ठापाढयोरित्यर्थः । अत्र प्रथमत एव मृत्तिकासंग्रहो दन्त- फापत्रादीनामपि संग्रहप्रदर्शनार्थ हिंसापरिहारार्थत्वस्य सर्वत्र समानत्वात् । आधिवास्य मृदं त्वेवं गृह्णीयाच शुभे दिने । स्मरन्यज्ञेश्वरं विष्णं वाराहं कोडरूपिणम् ।। येनोडताऽसि देवि त्वं क्रोडरूपेण दंष्ट्या । त्वया सह संमायातु केशवो धरणीधरः ।। ततः संकल्पं कुर्यात् । तथाचात्रि:- असति प्रतिवन्धे तु मासान्दै वार्षिकानिह । निवसामीति संकल्प्य मनसा बुद्धिपूर्वकम् ।। प्रायेण पाटपि प्राणिसंकुलं वर्त्म दृश्यते । आपाढयादिचतुर्मास कार्तिक्यन्तं तु संवसेत् ।। माधवश्चतुरो मासान्सर्वभूतहिताय वै । स्वापं यास्यति शेपाः लक्ष्म्या सह जगत्पतिः ॥ सुप्तधवोत्थितो यावन्न भवेत्स सनातनः । अहं तावन्निवत्स्यामि सर्वभूतहिताय वै ॥ [xततो ब्राह्मणाः-निवसन्तु सुखेनात्र गमिप्यामः कृतार्थताम् । यथाशक्त्या वयं पूजां करिष्यामो मुदाऽन्विताः ] ॥ अधिः-नासमानसहायेषु निवसेद्योगवित्कचित् । वसेत्समानशीलेषु सुशीलेपु तपस्विषु ।। दसः-एको भिक्षुर्ययोक्तस्तु द्वावेव मिथुनं स्मृतम् । प्रयो ग्रामः समाख्यात ऊर्य तु नगरायते ॥ नगरं तु न फर्तव्यं ग्रामो या मिथुनं तथा । एतमपं प्रकुर्वाणः स्वधर्मान्यवते यतिः ।। पासे बहूनां फलहो मवेद्वार्ता द्वयोरपि । एफ एप गरेत्तम्मारसुमार्या इव फङ्कणः ॥ रामवार्ता दिवा तपी मिसावाना परस्परम् । नापशुन्यमात्म संनिरूपात्मवर्तते ।। ४ पनुथिनाना दर ५. सुमार दव पर । १७.भा.:१.प.En. रिहापा प.ant...मी पाप.गमापरे । RE ·यतिधर्मसंग्रहः। निरामयं निरावाचं प्रसन्नसलिलान्वितम् । मेध्यानबहुलं चैव धनिनां कुलसंकुलम् ॥ भक्ता यत्र जनाः सर्वे स्ववृत्तिपरिपालकाः । श्रद्दधाना मुदा युक्ताः शान्ताः कल्याणवादिनः ।। प्रयच्छन्ति यथान्यायं भिक्षा सर्वरसान्विताम् । भिक्षवे पुष्कलं साधु यच्चान्यद्धर्मसाधनम् ॥ अयाचिंता नियच्छन्ति तं देशं यत्नतो व्रजेत् । वृद्धशातातपः-निगृहीतेन्द्रियग्रामो यत्र यत्र वसेद्यतिः । तत्र तत्र कुरुक्षेत्रं नैमिषं पुष्करं तथा ॥ अत्रि:-चतुरोऽयं वसेन्मासान्द्रो वा कौशिक वार्षिकौ । दृद्धाननुक्रमेणव नमस्कृत्य विधानतः ॥ अनेन विधिना भिक्षुरापाढयां सुसमाहितः । स्थानाभावाद्वजेत्तावद्यावद्भवति पञ्चमी । भायश्चित्तेन युज्येत पञ्चम्यूचं व्रजेयदि । कृच्छ्रमेकं चरेभिक्षुर्यदि ह्यातों न गच्छति ॥ तेषु मासेषु केशादीऋतुसंधौ न वापयेत् । नदी च न तरेत्तेपु फ्रोशादूर्ध्वं न च ब्रजेत् ॥ चापयेयदि केशादीनुत्तरेद्यदि वा नदीम् । प्राजापत्यं चरेच्छुद्ध्यै प्राणायामशतत्रयम् ।। विस्तीर्णे ग्रामसीमान्ते क्रोशाचं बजेद्यादि। प्राणायामांस्त्रिंशत्कृत्वा जपेनिकशतत्रयम् ॥ स्थितियोग्यान्वहून्यामान्यदि वर्षासु लययेत् । मत्येकै चरेत्कृच्छ्रमेतत्पापात्ममुच्यते ।। वभेदं यतिः कुर्याद्यदि कश्चिदनापदि । प्राजापत्येन कृच्छ्रेण मुच्यते नात्र संशयः ॥ अय नमस्कारविधिः- आतुरं न नमेरमान आतु रो न नमैत्तथा। अत्र संभदायविदा-सर्वदा वन्दनं कुर्याद्गुरोर्येष्ठयतेस्तथा । आपञ्चमी नमस्कुर्यादतिकान्तेऽपि पर्वणि ।। त्रिमुहूर्ताधिकं ग्राहय पर्व क्षौरमणामयोः । क. मिक्षां च पु'। स. भिक्षा च पुष्कला सा'। २ रा. चिर्न प्रया ·. ૨૮ विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- यतिधर्मसमुच्चय-xमणतानां यतिपादाशिप च्यासशासनात् । नारायणेति च ब्रूयात्मणतायुर्विद्धये ।। धर्मकरसंकीर्णे स्थाने सोपवे यतिः । मुहूर्त नोपतिरोत यत्र धर्मः पराड्मुखः ।। तस्करोपद्रुते ग्राम ब्रह्महत्यादिपिते । दुर्भिक्षे राष्ट्रभङ्ग वा वर्षास्वप्याश तं त्यजेत् ॥ आत्र:-पिता माता स्वसा भ्राता स्तुपा जाया सुतस्तथा । ज्ञातिवन्धसुहृद! दुहिता तत्सुतादयः ॥ यस्मिन्देशे वसन्त्येते न ता दिवसं वसेत् । देपः शोको भवेत्तन रागइदियो मलाः ॥ अश्रुपातं यदा कुर्याद्भिः शोकेन चार्दितः । योजनानां शतं गत्वा तदा पापात्प्रमुच्यते ॥ दक्षः-याचारे खले सार्थ पूरे गोष्टे त्यसद्गृहे । निवसेन्न पतिः पट्स स्थानेवतेपु कार्दचित् ॥ वृद्धयाज्ञवल्लया-चौरस्पटुतं देश दुर्भिक्षं व्याधिपीडितम् । चक्रेणान्येन च गान्तं वास्वप्याशु तं त्यजेत् ।। पर्तमपि नाऽऽसीत देशे सोपवे यतिः । उपढते तु मनसि समाधिनैव जायते ।। अधार्मिकनृपग्रामे पारखण्डननसंकुले । मुहूर्तमपि नाऽऽमीन यर धर्मो विलुप्यते ।। चतुप्पोशान्तरा या नदी भवति कुत्रचित् । पक्षान्ते तय गन्तव्यपापस्नम्मपचो पपा | श्राद निर्मानतो गच्छेनदीलयनवनितम् । सायमागत्य निमसेवाश्रमे फलिते रहे। यत्तीर्थमनुममाप्य चित्तमस्य प्रसदिति । तप निष्टेमसे पिटा-मोक्षमार्ग च्याम्गितः।। पातुर्माम्ये २ यानियां शोर याय न चान्नरा । देशागविगंधन भायापि चिन्मतम् ।। xe grrtra- म न पर। १Unrt भसरे ·यतिधर्मसंग्रहः। आत्र:-कार्तिक्यां वापयित्वा तु नापयित्वा त्रिविक्रमम् । परस्परं तु संपूज्य क्षामयित्वा परस्परम् ॥ मासद्वयं चतुष्कं वा एकत्र निवसेद्यतिः । नैकत्र निवसेदग्रामे वर्पाभ्योऽन्यत्र सद्यतिः ।। चतुरोऽयं वसेन्मासान्द्वौ वा कौशिक वार्षिको । * कक्षोपस्थशिखावर्जमृतुसंधिषु वापयेत् ॥ ऊर्ध्वं वार्षिकाभ्यां मासाभ्यां नैकत्र स्थानवासी स्यात् । इति शवस्मृतिः । इत्युदाहृतवचनेभ्यो मासद्वयं चतुष्टयं वैकत्र ग्रामादौ निवसेव । मासदर्य यदा तदा भाद्रयां क्षौरं कारयेत् । भाद्रयामपि कचिन्मतमिति वचनात् । यदा मास- चतुष्टयं तदा नान्तरा वपनं कुर्यात् । चातुर्मास्ये च कार्तिक्यां क्षौरं कार्य न चान्तरा ॥ इति वचनात् । मासत्रयेण तु यदा ऋतुर्भवति वै द्विज । तदा शोरद्वयं कार्यमिति शास्त्रस्य निर्णयः ।। अधिमासो यदा विम तदा क्षौरद्वयं भवेत् । मासद्वयेन प्रथमं मासैकेन तथाऽपरम् ॥ वाराणस्यां तु गौतम्यां सर्वदैकत्र संवसेत् । मासदये यतीनां च विधवा चार्धमासके । नित्यं नैमित्तिक कार्य वपनं शुद्धिदं भवेत् । फालप्राप्तं न कुर्वीत माजापत्यं दिने दिने । [ x त्रिस्थलीसेतावपरार्के वपनक्रियायां विशेपो दर्शित:- उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा वपनं फारयेत्सुधीः । फेशमथुलोमनखान्यदक्संस्थानि चापयेत् ॥ दक्षिणं कर्णमारभ्य धर्मार्थे पापसंचये। शिखाचं नवसंस्कार शिसाधन्तं शिरो वपेत् ।। तीर्यादिवपने दक्षिणं फर्णमारभ्योदयसंस्थं वापयेत् । पापनिमित्त शिसा. मान्नदेशपादीकत्यापस्तात्सर्वतो वपन्नोदयसंस्थम् । चूडाफरणादी दक्षिणक- मारभ्य शिखान्तं शिखामारभ्य वामकर्णान्तं च यत् । ] * इतउत्तरमयं प्रन्यः रा. पुरतरे-भाभी मदा टेम्पो न दुग्य पायाने प्रशासे पापियसा । धनुपिहनानगन्यो प. मारो ग. प. पूपिया, ·१०० विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- पञ्च क्षौराणि भिक्षणां भवन्ति ऋतुसंधिपु । प्रावृडन्ते तु तत्कार्य शंकराचार्यसंमतम् ॥ हरेर्योधे प्रकर्तव्यं न्यासं क्षौर तथाऽटनम् । अबोये न पुनः कार्य संकटे तु यथासुखम् ॥ वाराणस्यां गङ्गाक्ले वा सर्वदाऽप्येकत्र निवसेत्तथा च मत्स्पस्कन्दपुराणयो:- अटो मासान्विहारः स्याद्यतीनां संयतात्मनाम् । एकत्र चतुरो यासान्वार्पिकान्निवसत्पुनः ।। अविमुक्त प्रविष्टानां विदारस्तु न विद्यते । न देहो भविता तत्र दृष्टं शासं पुरातनैः ।। मोक्षोऽप्यसंशयं तत्र पञ्चत्वं तु गतस्य थे । इन्यमानोऽपि यो विद्वान्स वेनिशतैरपि ।। स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति । गङ्गाकूले बसेन्नित्यं भिक्षुमोक्षपरायणः ।। सिद्धक्षेत्रं तु तज्ज्ञेयं यावद्धनुःशतत्रयम् । मविप्पे-ब्रम्मादिदेवलोकानां मुक्तेश्य प्राप्तये नृणाम् । गङ्गन्य परमों हेतुः कलिकाले विशेषतः ।। वामणस्य हि देहोऽयं नोपभोगाय नायते । इद मनाय महत मेत्यानन्तमुखाप च ।। पानवलपः-इत्येतदस्यिरं वर्म यस्य मोसाय कृत्यस।। नरवस्मृन रुषस्थानान्सत्त्वयोगान्परिसपान ।। पण सैनिकाय मला योगः प्रजनन अ. ३५० मी०१५९। यूएपनि:-चन्यमांसविभागनो यन्यान्माक्षणेच्छया। पपायानपणे युनः यो न मुच्येत बन्धनात् मयापागनापार:-- प्रयागर्न गमी माथी पनिलिझन शिष्टताम् । शिवायोमिला मन्ना सामग्रादिमंगुनः ।। मानुपाय किपटिनि रक्षा नेनार गर्ने । मम्मामलो पटि पिष्टम्न मन्या:भिवन्य प ११. भर ·यतिधर्मसंग्रहः। तस्य दण्डमधो धृत्वा तेन त्यक्तं यथाविधि । योग्ये देशे तु संस्थाप्य तस्मा आसनमादरात् ।। दत्त्वोपविष्टे तस्मिन्स गरुडासनसंस्थितः । तदनुज्ञां गृहीत्वाऽथ पञ्चाङ्ग नतिपूर्वकम् ॥ अभ्यागतप्रयुक्तं तत्पादग्रहणमादराद । यथोपदेशं कृत्वा स तत्पादौ मूर्ध्नि धारयन् ॥ आघ्राय दक्षिणांसे तु धारयित्वा ततः सुधीः । गरुडासन आसीनो जोटिकार्चनपूर्वकम् ।। अनुज्ञायास्य पञ्चाङ्गं नमस्कारपुरःसरम् । गृहीत्वा पूर्ववत्पादावस्याष्टाङ्गनमस्क्रियाः ॥ तदनुज्ञानुसारेण त्रिपड्दादशसंख्यया । जोटिमादाय विधिवत्कर्णयोर्धारयेत्पुनः॥ विधायैकनमस्कारं तां गृहीत्वा यथाविधि । पश्चाङ्गन्न प्रणम्याथ गरुडासनमास्थितः ॥ क्षमापय्य यथादेशं शौच पर्यङ्कमाचरेत् । अभ्यागतः कनिष्ठश्चेत्तेन स्थाय्यभिवन्दितः॥ गृहीत्वा तस्य दण्डाग्रं पूर्ववत्स्थापयेत्ततः । स्थायी स्वासन आसीनः शिष्यद्वाराऽऽसनं शुचि ॥ तस्मै दद्यात्ततस्तत्तु मूादाय निधाय च । अभ्यागतेन भूमौ तु स्थिते गरुड आसने ॥ प्रार्थिते वै प्रणामार्य स्थाय्यनुज्ञां विधाय सः । अभ्यागतेनार्धमुक्तकटिवखाग्रसंयुतम् ॥ द्विगुणीकृतवस्त्रं तु ऊर्वोरुपनिधाय च । यथोपदेशं पञ्चाङ्गनमस्कारे कृते सति ॥ उत्याय तस्य सन्धादिग्रहणं विधिना चरैद । स्वासने संविशेद्भ्यः स उत्याय द्वितीयकम् ।। वस्त्रं निक्षिप्य वस्त्रेण सम्यग्मक्तेन संयुतः। अभिवन्योपविश्याऽऽशु गरडासनपूर्वकम् ।। मणामादि यथापूर्व कृत्वा गरुड आसने । उपविश्याअलि कृत्या भक्तियुक्तो भवेत्तदा ॥ १ग. तेन पायाप.तेनेन्यु य । २ ग. 'नु पग 'माप्प स..- 'पयेपया १५ राम्ग्युसे।

·१०२ विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- स्थायी तु स्वसमीपे तं स्थापयित्वा सुखासने । अभ्यागतप्रयुक्तं तत्पादग्रहणमादरात् ।। कारयेत्स्वसमीपस्यैस्तत्कनिष्ठैर्यथाविधि । जोटीनमस्कृति तद्वत्पर्यडूशौचमप्यथ ।। तदिने तस्य भिक्षादि यथाशक्ति विचारयेत् । इत्यभ्यागताचारः। अथ पर्यडूशौचविधिः- वामेऽभ्यागतपादाभ्यां स्वहस्तार्थ तु दक्षिणे । मृद्विभागं विभज्याथ गरुडासनमास्थितः ।। पादयोस्तु मृदः पञ्च चतस्रस्तिस्र एव च । द्वे चैकां च मृदं दद्याज्जानुजयादितः क्रमात् ॥ फरयोर्दश सप्ताऽऽदो द्वितीये सप्त पश्च च । तृतीये पञ्च तिस्रव तिस्रो द्वे च चतुर्थके ।। ट्रे चैकां च मृदं दद्याच्छीचे पर्यडूसंज्ञके । [*अस्यार्थ:-जान्वोः ५। वामहस्ते १० । उभयोः ७ इति प्रथमशीचे । जययोः ४ । वामहस्ते ७ । उभयोः ५ । इति द्वितीये । गुल्फयोः ३ । वाम हस्ते ५ । उभयोः ३ । इति तृतीये । पादपृष्ठयोः २ । वामहस्ते ३ । उभयोः ३ । इति चतुर्थे । पादाहुलीपु १ । चामहस्ते २। उभयोः १ । इति पञ्चमे । ततः पादौ मृदा त्रिः प्रसाल्पति ] अप योगपट्टविधिः । तत्र संप्रदायविदा- अधीतविधः सभ्यद्याद्योगपटं गुरुः । पादी मृदा पिः प्रक्षाल्य पादुकाम्पा गृहं अनेत् ।। दिगुणं पटिमूत्रं च यद्ध्या यामोऽवगुण्ठय च । प्रगामनं मयन्प्योपविनाऽऽशया गुरोः ।। मम्पादिष्टमुपन्परप वेदान्ने किंचिदेव तु । गुरुणा विधियायामपूर्व गाभिननम् ॥ यामी मान्यादिकं दत्वा गुरुणा यतिभिः सह । नपान्य भपूज्पाप ग्नाप्राणि न पटेलचा ॥ . पपानाम: PRE १५.T.IT५ प्रममा ।

·यतिधर्मसंग्रहः।
वस्त्रं चोपरि संधार्य वन्धुभिर्यतिभिः सह ।
गीताध्यायं विश्वरूपं मुङ्व राज्यान्तमेव च ।।
ततो नाम प्रकर्तव्यं गुरुणा सर्वसंमतम् ।
तीर्थाश्रमवनारण्यगिरिपर्वतसागराः ॥
सरस्वती भारती च पुरी नामानि वै दश ।
श्रीपादसंज्ञया वाच्यं नाम तस्य यथातथम् ॥
अद्याऽऽरभ्य त्वया कार्य दीक्षाव्याख्यादिकं सदा ।
योगपट्टोऽपि दातव्यः शिष्ये सम्यक्परीक्षिते ॥
इत्याज्ञां गुरुणा दत्तां गृहीत्वा शिरसा स्वयम् ।
उत्थाय च ततः सम्यक्कुर्यात्पादनहान्वितम् ।।
सदोरकं नमस्कुर्याद्गुरुं ज्येष्ठयतींस्तथा । इति ।
इति योगपट्टविधिः।
आगतं स्वाश्रमे भिक्षु प्रत्युत्थायाभिवाद्य च ।
विश्राम्य गुरुवद्भक्त्या पूजयेत्तदिने यतिः ॥
अथ निपिद्धानि-
नामगोत्रादिचरणं देशं कालं श्रुतं कुलम् ।
वयो वृत्तं व्रतं शीलं ख्यापयेन्नैव सद्यतिः ॥
वायुपुराणे-दावेतौ समवीयों तु मुरा ताम्बूलमेव च ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ताम्बूलं वर्जयेद्यतिः॥
व्यास:-मा ददस्वेति यो ब्रूयाद्व्यनौ ब्राह्मणेषु च ।
श्वानयोनिशतं गत्वा चाण्डालेवपि जायते ॥
यः प्रवृत्तां श्रुतिं सम्यक्शास्त्रं वा ऋपिभापितम् ।
दुपयेदनभिन्नो यः स भवेद्रह्मघातकः ।।
यतीनां काञ्चनं दत्त्वा ताम्बूलं ब्रह्मचारिणाम् ।
चौराणामभयं दत्त्वा दाताऽपि नरकं ब्रजेत् ॥
दशविघां हिंसा न कुर्यात् । उद्वेगनननं संतापजननं रजाफरणं गोणितो-
त्पादन पैशुन्यकरणं सुखापनयनमतिकमः संरोधो निन्दा यन्ध इति ।
फ.प. नाम यते। २ रा. 'पास्मम् । भ. ग. सया।४ ग. प. समा।

·१०४ रागे सर्वत्र शुभाशुभयोरनभिस्नेहो न द्वेष्टि न मोदं च । सर्वेषामिन्द्रियाणां विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- द्वाविमौ न विराजेते विपरीतेन कर्मणा । निरारम्भो गृहस्थश्च कार्यवांश्चैव भिक्षुकः ।। यत्यन्नं न तु भोक्तव्यं प्राणैः कण्ठगतैरपि । गोमांससदृशं ज्ञेयं सुराविन्दुसमं जलम् ॥ गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः । उत्पथप्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते ॥ माद्यति प्रमदां दृष्ट्वा सुरां पीत्वा च माद्यति । तस्मादृष्टमदा नारी दूरतः परिवर्जयेत् ॥ न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलो द्विजः । न च वाक्चपलश्चैव इति शिष्टस्य लक्षणम् ॥ ज्वलितस्य वने बढेर्दावदग्धो न संस्थितिः (१) । सर्पस्य वाऽथ चौरादेः सिंहव्याघ्रादिकस्य च ॥ भयान संत्यजेन्मार्ग भयाद्यतिर्विनश्यति । मोक्षं गच्छत्यसौ विमो निर्भयो यस्त्वसंग्रहः ॥ आरुणी श्रुतिः-- " कामक्रोधलोभमोहदम्भदर्पासूयाममत्वाहंकारानृतादी- नपि त्यजेत् " [ ख० ४ ] । “अत ऊर्ध्वममन्त्रवदाचरेत् । ऊर्ध्वगमनं विस जेत् ।" [ आरु० ख० २] काठकब्राह्मणम्- " संन्यस्याग्नीन पुनरावर्तः येन्मा मन्यु जायामावाहयेत्” इति । परमहंसोपनिषाद- सौवर्णादीनां नैव परिग्रहेत् । यस्माद्भिक्षुर्हिरण्यं रसेन दृष्टं च स ब्रह्महा भवेत् । यस्मानित क्षुर्हिरण्यं रसेन स्पृष्टं च स पौल्कसो भवेत् । यस्माद्भिक्षुर्हिरण्यं रसेन ग्राह्य च स आत्महा भवेत् । तस्माद्भिक्षुहिरण्यं रसेन न दृष्टं च न स्पृष्टं न च ग्राय च । सर्वे कामा मनोगताद्व्यावर्तेत । दुःखे नोद्विग्नः सुखे न स्पृहा त्याग गतिरुपरमते य आत्मन्येवावस्थीयते यत्पूर्णानन्दैकबोधस्तद्ब्रह्माहमस्मीति कृत- कृत्यो भवति कृतकृत्यो भवति" [ख० ४] । मेधातिथि:- [+ आसनं पात्रलोपश्च संचयः शिष्यसंग्रहः । दिवा स्वापो थाऽऽलापो यतेर्वन्धकराणि पट् ॥ + धनुश्चिनान्तर्गतो ग्रन्थः क. पुस्तक एवं वर्तते । १ ग. 'ग्यासन स्थि' १२ घ. मामन्यं जा' । ग. मापत्यं जा1३ क. 'दग्निव । "येत्स। ५ ग. प. चेपा । ६ ग. घ. 'हो चेत् । ७ क. "तेरन्दुःखे । ४ग.प.

·शिल्पं व्याख्या नियोगश्च कामो रागः परिग्रहः । १०५ यतिधर्मसंग्रहः। । एकाहात्परतो ग्रामे पञ्चाहात्परतः पुरे । वर्षाभ्योऽन्यत्र तत्स्थानं मासेन तदुदाहृतम् ॥ उक्तानां यतिपात्राणामेकस्यापि न संग्रहः । भिक्षोमैक्षभुजस्यापि पात्रलोपः स उच्यते ।। गृहीतस्य त्रिदण्डादेद्वितीयस्य परिग्रहः । कालान्तरोपभोगार्थ संचयः परिकीर्तितः] ॥ शुश्रूपालाभपूजाथै यशोथ वा परिग्रहः । शिष्याणां न तु कारुण्यात्स ज्ञेयः शिप्यसंग्रहः ।। विद्या दिन प्रकाशत्वादविद्या रात्रिरुच्यते । विद्याभ्यासे प्रमादो यः स दिवास्वाप उच्यते ॥ आध्यात्मिकी कथां मुक्त्वा भिक्षायाश्चासुरस्तुतिम् । अनुग्रहं पथिमश्नं वृथाजल्पोऽन्य उच्यते ।। हारीत:-पण्डितस्यापि शूद्रस्य शास्त्रज्ञानरतस्य च । वचनं तस्य न ग्राह्यं शुनोच्छिष्टं हविर्यथा ॥ श्वचर्मणि यथा क्षीरमपेयं ब्रह्मवादिभिः । तथा शूद्रमुखाद्वाक्यं न श्रोतव्यं कदाचन ॥ बचपरिशिष्टे-यो भवेत्पूर्वसंन्यासी तुल्यो वै * धर्मतो यदि । तस्मै प्रणामः कर्तव्यो नेतराय = कदाचन ।। अत्रिः-छेदभेदोपमर्द च भाकारं गृहमाश्रमम् । स्वाहा स्वधा वषट्कारो विषयाणां च संनिधिः ।। स्तुविनिन्दाक्रियावादाः परधर्माययनम् । तृष्णा क्रोधोऽनृतं माया लोभमोही मियामिये ॥ अहंकारो ममत्वं च चिकित्सा धर्मसाहसम् ॥ प्रायश्चित्तप्रदानं च मन्त्रोपध्यगदाशिषः । एक.नं मदमात्सर्य गन्धपुष्पविभूपणम् ।। • प. पुस्तके रमा-धर्मत जी धनधारियनमननादिर संन्यासानन्तरं सस्यैवाउष्टेयस्यात् ।। नेसराय संन्यापूर्वप्रमादिधर्महिला काम्ने - फर्तव्य इत्यर्थः। , रा. १ रा. 'धमान ग. EINY Trata . १४ ·विश्वेश्वरसरस्वतीकृतः- . ताम्बूलाभ्यअने क्रीदा भोगाकाङ्क्षा रसायनम् । कत्यनं कुत्सनं स्वस्ति ज्योतिपं क्रयविक्रयो । क्रिया कर्मविवादाच गुरुवाक्यविलयनम् । संधिश्च विग्रहो यानं मञ्चकः शुक्लबाससम् () || शुक्रोत्सों दिवास्वापो भिक्षाधारस्तु तैजसः । विपं चैवाऽऽयुधं बीजं हिंसा चेतादिभैथुनम् ॥ प्रतिषिद्धानि चैतानि सेवमानो बजत्यधः । भैक्षदेशनृपज्ञातिपुत्रमिवादियोपिताम् ॥ उपचारकथास्वन्यो मनसाऽपि न चिन्तयेत् । आगच्छ गच्छ तिष्ठति स्वागतं सुहृदेऽपि वा ।। सन्माननं न च चूयान्मुनिोक्षपरायणः । न लानमाचरेन्द्रितः पुत्रादिनिधने श्रुते ।। पितृमातृक्षयं श्रुत्वा स्नात्वा शुध्यति साम्बरः । न कुर्यात्सूतकं मिनः श्रादपिण्डोदकक्रियाम् ।। स्यक्तं संन्यासयोगेन गृहधर्मादिकं व्रतम् । गोत्रादिचरणं सर्व पितृमानुकुलं धनम् ॥ घायुपुराणे-दण्डं प्रदर्शनिक्षुर्गयां गत्वा न पिण्डदः । दण्डं विष्णुपदे स्पृष्ट्वा पितृभिः सह मुच्यते ॥ गयाया मुण्डपृष्ठे च कृपे यूपे वटै तथा । दण्डं प्रदर्शयेदिक्षुः पितृभिः सह मोदते ॥ विष्णु:--संमापणं सह स्त्रीभिरालापप्रेक्षणे तथा । नृत्यं गानं समासेवापरिवादांथ वर्जयेत् ।। मेधातिथि:--न समापेत्यिं कांचित्पूर्वदृष्टां न च स्मरेत् । फपां न बजेयत्तासां न पश्पल्लिखितामपि । एनगतयं मोहानमीणामापरता यतः। चितं विक्रियतेऽवयं नदिकागलणश्यति ।। मीणोऽपि गुनीतामु विद्वान्सीपु न विश्वसेत् । मुनीर्णावपि पन्या मजने जीर्णमम्परम् ।। 10. ३ ४ 'पहाराणायाम in ·यतिधर्मसंग्रहः। ऋतु:-अर्थशय्यासनानां तु वाक्यस्पर्शनभापणैः । याजनाध्यापनव्याख्यावस्त्रभाण्डपरिग्रहैः॥ मिथुनेक्षणसंकल्पैः संकराः स्युर्यतेः सदा । मेघातिथि:-स्थावरं जङ्गमं बीजं तेजसं विषमायुधम् । पडेतानि न गृह्णीयाद्यतिमूत्रपुरीपवत् ॥ रसायनक्रिया वादो ज्योति क्रयविक्रयम् । विविधानि च शिल्पानि वर्जयेत्परदारवत् ।। दक्षः-भयं प्राणान्तिकं मुक्त्वा विष्मत्रोत्सर्ग एव च । नान्यत्र विचरेद्रात्रौ न मध्याह्न न संध्ययोः ॥ मनु:-नापृष्टः कस्यचिढ्यान्न चान्यायेन पृच्छतः । जानन्नपि हि मेघावी जडवल्लोकमाचरेत् ॥ वृहस्पति:-नैवाऽऽददीत पायेयं यतिः किंचिदनापदि । पक्रमापत्सु गृह्णीयाद्यावदह्रोपभुज्यते ॥ पाथेयमेकरात्रस्य पानीयं दुर्गमे पथि । गृह्णीयानाधिकं चान्नं भेषजं तु यथेच्छया ॥ विष्णुपुराणे-जरायुजाण्डजादीनां वाङ्मनः फर्मभिः करि युक्तः कुर्वीत न द्रोहं सर्वसङ्गांश्च वर्जयेत् ॥ भत्रिः-न चैकस्मिन्वसेदग्रामे न चैकस्मिन्सरिचटे। शून्पागारे न चैकस्मिन्वसेचन्यालये तथा ।। लोकयात्रां प्रयत्नेन वर्जयेदात्मचिन्तकः । नान्योपनिषदं विद्यामभ्यसेन्मुक्तिहेतुकीम् ।। प्रासादाच्छादनादन्यन्न गृहीयात्कयंचन । यावदाहारयेत्तावत्मतिगृहीत नान्यथा ॥ परार्य न भतिग्राधं न च दद्यात्कयंचन । देन्यभावात्तु भूतानां संविभागं यतिवरेन ॥ मतुः-नीरजय युवा चैव भिर्नाऽऽचसये धमेन् । स दूपयति तत्स्थानं रदापीच्यतीति च ॥ मनु:-अतिवादीस्तितिक्षेत नापमन्पेत कंचन । न पे देहमाश्रित्य वैरं पुनि फेनचिन् ।। १.ग. 1 ·विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- क्रुध्यन्तं न प्रतिक्रुध्येदानुष्टः कुशलं वदेत् । सप्तद्वारावकीर्णी च न वाचमनृतां वदेत् [ अ० ६ । श्लो०४७-४८ ] अत्रि:-पकं वा यदि वाऽपकं पाचयेद्यः कचिद्यतिः । स्वधर्मस्य तु लोपेन तिर्यग्योनि बजेद्यतिः ।। जावाल:-अन्नदानपरो भिक्षुर्ववादीनां परिग्रही। उभौ तौ मन्दयुद्धित्वात्पूतीनरकशायिनी ॥ वायुपुराणे-यस्तु प्रत्रजितो भूत्वा पुनः सेवेत मैथुनम् । पष्टिवर्पसहस्राणि विष्टायां जायते कृमिः॥ शून्यागारेषु घोरेषु आखुर्भवति दारुणः । स तिर्यस्यात्ततो गृध्रः श्वा वै द्वादश वत्सरान् ॥ खरो पिंशतिवर्षाणि दश वर्षाणि अपुप्पोऽफलितो वृक्षो जायते कण्टकान्वितः ॥ ततो दावामिना दग्धः स्थाणुर्भवति कामुकः । स्थावराच परिभ्रष्टो योनिमन्यां स गच्छति ॥ पूणे वर्षसहस्रान्ते जायते ब्रह्मराक्षसः । क्षुत्पिपासापरिश्रान्तः क्रव्यादो रुधिराशनः ॥ चाण्डालगर्भसंभूतो जायते नात्र संशयः । ऋण लभते मोक्षं फुलम्पोत्सादनेन च । अङ्गिराः-न तीर्थसेवी नित्यं स्यानोपवासपरो यतिः । न चाध्ययनशीलः स्यान्न व्याख्यानपरो भवेत् ।। न किंचिद्भपनादन्यन्न चान्यदन्तधावनाद । बिना भोजनकाले तु भक्षयेदात्मवान्यतिः।। यतिधर्मविहीनस्तु संसागनातिवर्तते । हपक्रोधी न फुर्वात मनःपूतं समाचरेत् ॥ प्रतिग्रहं न गृलीयाम्प्रेय वाऽन्यं मदापयेत् । मेरयेटा तथा भिक्षुः स्वमेऽपि न कदाचन ॥ विष्णुः-थानमस्यगृहम्याभ्यां प्रीनि यत्नेन वर्जयेन् । दशाप्रेयः-जापाभ्रातृमुनादीनां यन्यूनां च शुभाशुभम् । शुन्या हयान कम्पेन गोयामा स्पतिः ।। १ ग, प.पु. प. प. 'मरा ·यतिधर्मसंग्रहः। हारीत:-छेदने भेदने पाके यतिर्यस्तु प्रवर्तते ॥ तादृशं कश्मलं दृष्ट्वा मेताशौचं विधीयते । तिलधान्यहिरण्यं च गोभूदासीगृहादिकम् ।। तदादाय निषिद्धं तु योऽश्नुते तं त्यजेयतिः । स साधुभिर्वहिष्कार्यः स्मृतोऽसौ पतितो यतिः ॥ तं दृष्ट्वा भिन्नमर्यादं स्नानं कुर्यात्सहाम्वरम् । अङ्गिराः-संन्यासं चैव यः कृत्वा पुनरुचिटते द्विजः । न तस्य निष्कृतिः कार्या स्वधर्मात्मच्युतस्य च ॥ विष्णुः--आरुढो नैष्ठिकं धर्म पुनरावर्तयेद्यादि । आरूढपतितो ज्ञेयः सर्वधर्मवहिष्कृतः ॥ स निन्द्यः सर्वभूतानां पितृनश्चैव जायते । चाण्डालाः प्रत्यवसिताः परिव्राजकतापसाः॥ तेपां जातान्यपत्यानि चाण्डालैः सह वासयेत् । नैष्ठिकानां वनस्थानां यतीनामवकीणिनाम् ॥ शुद्धानामपि लोकेऽस्मिन्मत्यापत्तिर्न विद्यते । बहिस्तूभयथा वाऽपि स्मृतेराचाराचोभयथाऽपि कृतप्रायश्चित्ता अकृत- मायश्चित्ताश्चैते सद्भिः सहाध्ययनाशनादिव्यवहारानीं एव । कुतः । यत:- प्रायश्रित्तैर्निरस्येत पारलौकिक्यशुद्धता । नैहिकी वर्चनान्यायवाधो वालवधादिवत् ॥ मनुः -~-बालनांश्च कृतघ्नांश्च विशुद्धानपि धर्मतः । शरणागतहन्तुंश्च स्त्रीहन्तश्च न संचदेव ॥ इति । न भोजनादिसर्वव्यवहारमाचरेदित्यर्थः । आविकं त्वाधिक वलं तूलीं तूलपटी तथा । प्रतिगृह्य यतिश्चतापतते नात्रसंशयः॥ [अर्णाकीटोद्भवं वखं कस्तूरीरोचनं तया । वर्जनीयं प्रयत्नेन स्पृष्ट्वा चान्द्रायणं चरेत् ।। प्रन्यः क. पुस्तके पर्दते। धनुधिनान्तर्गतो रा.ग. प. ते न स! २ ग. कि । ३ प. पनन्माप 17 ग. प. या ·. ११० विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- ग्राह्यं कार्पास वन कापा(शा )युक्तमयाचित अन्यत्रं त्यजेद्योगी यदीच्छेदात्मनो हितम् ।। उत्तमा वृत्तिमाश्रित्य पुनरावर्तयेद्यदि । आरूढपतितो ज्ञेयः सर्वधर्मवहिष्कृतः ॥ बचपरिशिष्टे-पतत्यसौ ध्रुवं भिक्षुर्यस्य भिक्षोयं भवेत् । धीपूर्व रेतउत्सर्गो द्रव्यसंग्रह एव च ॥ काञ्चनं च तिला गावो भूमिधान्यधनं स्त्रियः। प्रतिगृह्य यतिथैतान्पतते नात्र संशयः ।। भूमिर्गावो हिरण्यं च यतेर्यस्य परिग्रहः ॥ तादृशं कश्मलं दृष्ट्वा सचैलो जलमाविशेत् ।। यस्तु प्रवजितो भूत्वा पुनः सेवेत मैथुनम् । पष्टिवर्पसहस्राणि विष्ठायां जायते कृमिः ।। अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यस्तु निवर्तते । हन्ति जातानजातांश्च प्रतिगृह्णाति यस्य च ॥ दिवास्वमं च यानं च स्वीकथालौल्यमेव च । मञ्चकः शुलवासश्च यतीनां पतनानि पट् ॥ अन्नदानपरो भिक्षुधनुरो हन्ति दानतः । दातारमन्नमात्मानं यस्मै चानं प्रयच्छति ॥ क्रतुः-माधुकरं समाहृत्य ब्राह्मणेभ्यो ददाति यः । स याति नरर्फ विमो भोक्ता चान्द्रायणं चरेत् ।। [ * जावाल:-फार्पासोद्भवकापायं वस्त्रं ग्राह्यमयाचितम् । फन्थाकोपीनवासस्तु तेन फार्य न दुष्यति ॥ अन्यत्रं यदा लोल्पाद्गृहीत्वोर्णापटादिकम् । मेन पापेन च यतिः स्वधर्मात्मन्युतो भवेत् ।।] फात्यापन:- या त्यागापतिः पतनमृच्छति ॥ आधीमांससंपर्यान्मधुमातिफलेदनात् । पापहम् निद्रालस्यपरस्तथा। सादीनेयमा भ्रष्यते टिनः ॥ विचारस्य ग्यास:--प्रोपलोमपरो नित ·१ . यतिधर्मसंग्रहः । दक्षः--पारिवाज्यं गृहीत्वा तु यः स्वधर्मे न तिष्ठति । श्वपादेनाङ्कयित्वा तं राजा शीघ्रं प्रवासयेत् ॥ ऋतु:--चीजघ्नं तेजसं पात्र शुक्रोत्सर्ग सिताम्बरम् । निशान्नं च दिवा स्वप्नं यतीनां पततानि पट् ॥ दासीदासं गृहं यानं गोभूधान्यधनं रसान् । प्रतिगृह्य यतिरामं हन्यात्कुलशतत्रयम् ॥ आविकं पट्टिकां मांसं तूलिकां मञ्चकं मधु । शुक्लवस्त्रं च यानं च ताम्बूलं खियमेव च ॥ प्रतिगृह्य कुलं हन्यात्मतिगृह्णाति यस्य च । पुष्पं शाखां पल्लवं वा फलमूलतृणादिकम् ।। भुक्त्वा च यस्तु संन्यासी नरके पतति ध्रुवम् । यः स्वधर्म परित्यज्य यदन्यत्कुरुते द्विजः ।। न तस्य निष्कृतिः कार्या स्वधर्मात्मच्युतो हि सः । [*कात्यायन:-ऊर्णा केशोद्भवा ज्ञेया मलकीटोद्भवः परः । कस्तूरी रोचनं रक्तं वर्जयेदात्मवान्यतिः ॥ हिंसोद्भवं पट्टकूलं कस्तूरी रोचनं तथा । माण्यङ्गं च तथोर्णा च यतीनां पतनं ध्रुवम् ॥ वलं कार्पासनं ग्राह्यं फापा(शा) युक्तमयाचितम् । अन्यद्वस्त्रादिकं सर्वं त्यजेन्मूत्रपुरीपवत् ॥ ऊर्णा तु रोमसंभूता कृमर्मलयुतं पटः । फस्तूरी रोचनं रक्तं प्राण्यङ्गमस्थिसंनिभम् ॥ एतान्स्पृष्ट्वा ममादेन स्वधर्माच्च्यवते यतिः । साक्षेपेण यदा लोल्याद्रहणं नरकं ध्रुवः ॥] आगरा:-आरुदपतितो हन्ति दश पूर्वान्दशापरान् । निस्तारयति तानेव यदि सम्यग्व्यवस्थितः ।। क्षेत्रं गावो हिरण्यं च यतेर्यस्य परिग्रहः । साद कश्मलं दृष्ट्वा सचैलो नलमाविशेउ ।। विधर्वा फनुफोपेता सधयां फारमुकं बिना। यति च फफोपेतं हवा चक्षुर्निमीलयेत् ॥ प्रन्यः पुनवती। .. 'पदिम * धनुशिदनान्तर्गत

·विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:-
चत्वारि पतनीयानि यतीनां मनुरब्रवीद ।
औषधं संनिधानं च एकान्नं कांस्यभोजनम् ।।
एकानी द्विवनी चैव भेपजी वस्तुसंग्रही ।
चत्वारो नरकं यान्ति मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ।।
( * जमदग्निः-चित्रवस्त्रं तु न ग्राह्यमपि कार्पाससंभवम् ।
तथा कीटोद्भवं चीर्ण त्यजेच्छुनकसंघवत् ॥
न रक्तमुल्वणं वासो न नीलं च प्रशस्यते ।
मलाक्तं च दशाहीनं वर्जयेदम्बरं यतिः ॥)
अथ प्रायश्चित्तं प्रयोगसारे-
तिष्ठन्न चिरमादित्यमुपस्थायैव भिक्षया ।
स्थित्वा द्वादश संयच्छेत्प्राणायामांस्तदैव तु ॥
वाचं विसृज्य चाऽऽभाष्य त्रीनेव तु विनिश्चयः ।
(x पतेश्चैव सूतिकाया रजस्वलापतेस्तथा ॥
भाण्डस्पर्शनपर्यन्तं भिक्षार्थं वर्जयेद्गृहम् ।
सूतिका पुत्रजननी विशद्रात्रेण शुध्यति ।।
मासेनैकेन भिक्षां तु कुर्यास्त्रीजननीपु च ।
सप्तमे मासि संप्राप्ते गृहस्थः सूतिका भवेत् ॥
तत्र भिक्षां न कुर्वीत कृत्वा भिक्षुश्च दुष्यति ।
सप्तमासाधिके गर्भे गर्भिण्या यत्तु पच्यते ॥
हव्यं देवा न गृह्णन्ति कव्यं च पितरस्तथा ।
अज्ञानात्कुरुते यश्च प्राणायामांश्च पञ्चशः ।।
अथवा यद्गुरु यातकार्यमपनिश्चयः । (t))
उदक्यानोदितं चान्नं द्विनानं शूद्रचोदितम् ।।
माण्यङ्गे वाऽऽयसे वाऽन्नं पित्रथै कल्पितं तया।
देवादिकर्मणि कलप्तं तथा पापैरुदाहृतम् ॥
नोत्पन्ना संततिः काचित्तियाः पुंसोऽपि वा गृहे ।
नाश्नीयात्तद्गृहे भिक्षुग्नंश्चान्द्रायणं चरेत् ।।

·स्वस्थावस्यो यदा लोल्यात्तदा चान्द्रायणं चरेत् ।। स्थाप्य पात्रं गुचा देश शुभं गहनलामपम् । गोचं कृत्वा ययान्पार्य क्षालय मदम्भमा ॥ मुस्ता५९.न.न.पारे । यतिधर्मसंग्रहः। अशौचं वा गृहे यत्र यावत्सूतकमेव वा । पाखण्डिकुष्ठिभ्रूणन्नदृष्टं चान्नमुदक्यया ॥ वपण्ढकाकचण्डालेरन्यैरन्त्यावसायिभिः । चान्द्रायणं चरेद्भुक्त्वा भक्षित्वा तु यदृच्छया ।। पात्रे तु पतिते भैक्ष एकभिक्षां करोति यः। स कुर्याच्छतमश्रान्तः प्राणायामान्विशुद्धये ॥ जमदग्निः-अथवा यद्गुरुद्र्याचत्कार्यमविशङ्कया । निग्रहेऽनुग्रहे वाऽपि गुरुः सर्वत्र कारणम् ॥ विहाय दण्डं गृहानो द्वादशैव तु धारयेव वहिर्दण्डं प्रतिष्ठाप्य गृह्णानः पोडशैव तु ।। भैक्षमिति शेषः । त्रिः-भैक्षं च परपाकान्नं संमिश्रं योऽत्ति वै यतिः । त्रिरात्रोपोपितो भूत्वा प्राणायामशतं चरेत् ।। श्वकाफगर्दभैरुदैम्बुकैर्वानरैस्तथा । चाण्डालपतितैः स्पृष्टं यतिः पात्रं विसर्जयेत् ॥ 'प्यशोणितमांसैस्तु स्पृष्टं मूत्रपुरीपयोः । श्लेप्माथुरेतःस्पृष्टं च यतिः पात्रं विसर्जयेत् ॥ यमः-याद पर्युपितं भैक्षमघाद्भिक्षुः कथंचन । तदा चान्द्रायणं कुर्यायतिः शुद्धधर्थमात्मनः ॥ भिक्षुर्भोिजनं कुर्यात्कदाचिज्ज्ञानदुर्यल: आसुनम्बुफमार्जारखरकाकोष्ट्रमूकरान् । भासवानरवैश्याश्च नरास्थिग्रामकुपटान् ।। नकुलं मधभाण्डं च युपकाष्ठं विधर्मिणम् । अपविदमसन्मार्ग चितिकाष्टं चिति तया । वसनं नीलिफाक्तं च धर्मभेचारमेर । अमेध्यनिचयं सद्गं पता देवल यनिः॥ भाग १ .

·मिरमिरयुतरमय प्रत्यक पुस्तके-हारत-अलायुपाने व पापा कास्सपितही ११४ विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- यदेवोपहतं ह्या मृद्भिादशभितिः । निमज्जेतु ततस्तोये कुर्यादाचमनं ततः ।। पाणायामत्रयं कृत्वा त्रिपैदघमर्षणम् । अन्तर्जले यथान्यायं शुद्धयर्थं योगदीक्षितः ।। भैलाधारं समादाय त्रिकेणाभ्युक्ष्य वारिणा। निमज्ज्य च ततस्तोये शुद्धयर्थं संकरे तदा ॥ एवमेपा हि संस्पृष्टा भिक्षा मिक्षोविंशुध्यति । यदा पात्रं न संलग्नं तदा शुध्यति नान्यथा ।। संलग्ने त्वथ पात्रे तु सद्यस्त्यागो विधीयते । उदृत्य सव्यहस्तेन तोयं पिवति यो द्विजः ॥ मुरापानेन तत्तुल्यं पीत्वा चान्द्रायणं चरेत् । ताम्बूलाभ्यञ्जनं चैव कांस्यपात्रे तु भोजनम् ।। कृत्वा चोपवसेद्भिक्षुः स्रग्गन्धादिविभूपणम् Ix नावाल:-संन्यासं कुरुते यस्तु श्राद्धं तस्य विधीयते । तस्यानं नैव भोक्तव्यं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ कतुः---भर्तृहीना तु या नारी स्वतन्त्रा वन्धुवर्जिता । तदन्नं नैव भोक्तव्य भुक्त्वा चान्द्रायण चरेत् ॥ स्वधर्मात्मच्युता ये वे पुरुपा योपितोऽपि वा । अवीरास्ते सदा ज्ञेया नित्यं सद्भिर्विगहिताः ।। जमदमिः--आहारग्रहणे रात्री प्राणायामा दश स्मृताः । जलमग्रहणे रात्री प्राणायामस्तथैव च ॥ भुक्तशेप न कुर्वीत प्रमादात्कुरुते यदि । प्रतिग्रासं तदा कुर्याधीस्त्रीन्माणायमान्यतिः ।। विशीण च सलेपं च पानं सोपहतं यदा। तत्र मोहायतिभुक्ते चरेदिन्दुतं सकृत् ॥ समाना पर पात्राणि मुररसा पासायन पर।(१) Y ११ दयाप 11 मंदंगार। यदयाप'1३५ 'माधायविजोगा । T५५ पामारा'हिन्द।

·ज्ञातीनां तु कुले भिक्षुर्न भिक्षेत कथंचन । आचरेत यदा भिक्षा तदा चान्द्रायणं चरेत् ॥ यतिधर्मसंग्रहः। देवलः-दृष्टं भ्रूणानपाखण्टेः कुष्ठयादिभिरुदक्यया । श्वपण्डकाफचाण्डालरेन्त्यैरन्त्यावसायिभिः।। एतान्पश्यन्न भुञ्जीत भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् । पतितानं सकृद्भुक्त्वा मायश्चिती भवेद्यतिः॥ तप्तकच्छ्त्रयं कृत्वा शुध्यते नात्र संशयः । यम:--उपानही विना भिक्षुः कृत्वा भिक्षाटनादिकम् । मार्गे मूत्रादिसंकीर्णे सम्यकलानेन शुध्यति ।। अज्ञानाचा भवेदिसा यतेर्भिक्षाटने कचित् । प्राणायामत्रयं कृत्वा तथाऽऽचम्य विशुध्यति ।। नागाल:--स्वस्थावस्यो यदा भुक्ते पुनराहत्य तदिने । अन्पग्रामेऽथवा तस्मिस्तप्तकृच्छं समाचरेत् ।। यदा ग्रामदये भिक्षुश्वरेन्द्भक्ष प्रमादतः । स्वधर्माकुशलो लुब्धस्तदा चान्द्रायणं चरेत् ।। अशक्तः प्राणरक्षार्थ पुनर्मूलफलादिकम् । भक्षयेन्नैव दुप्येत भेषजं दन्तधावनम् ॥ यया न पीडयते कायो नैवान्तकवशं यजेत् । तथा धर्म चरैद्भिक्षुः पश्यन्वै शास्त्रचक्षुपा ॥ एकानं मधु मांसं च अन्नं विष्ठादिवाषितम् । इन्तकारं च नैवेद्यं प्रत्यक्षं लवणं तथा। एतान्भुक्त्वा यतिर्मोहात्माजापत्यं समाचरेत् । यत्पन्नं यतिपात्रस्यं यतिना प्रेरितं च यत् ।। अन्नत्रयं न भोक्तव्यं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् । अधिः-सक्तुपेषणगोदोहादन्नपाकादिकालतः ऊर्ध्वं यदि मतीक्षेत भिक्षार्थ भैक्षमाचरेत् ॥ फालातिक्रमदोपेण स्वधर्मात्मच्युतो भवेत् । द्वादशैव तथा कुर्यात्माणायापांश्च शुद्धये ॥ प्राणायामशतं कुर्याद्भुक्त्वा शुद्धानमापदि । गोत्रमसगोत्रं वा यद्गृहे सूतकं भवेत् ॥ नर स. ग. प. कारं निवेयं च न । ३ ग. प. पानादि ।

·१ विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- न तावच्छुध्यते भूमिर्यावन्न स्यादनिर्दशम् । भिक्षां भिक्षुर्न भिक्षेत भिक्षश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ निषिद्धान्नं यदाऽश्नीयादनुज्ञा यत्र नास्ति वै । अतिकृच्छ् तदा भिक्षुः कुर्याच्छुद्ध्यर्थमात्मनः ॥ जमदग्निः--गन्धं प्रात्वा सुरायाश्च तथा मूत्रपुरीपयोः । ऋव्यादपूतिगन्धं च प्राणायामो विधीयते ॥ उद्धृत्य वामहस्तेन भाजने योऽनमात वै । गृध्रोच्छिष्टं तु तज्ज्ञेयं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ भुञ्जानस्य यदा भिक्षोः कदाचित्स्रयते गुदम् । अन्नं चाऽऽस्यगतं त्यक्त्वा कृत्वा शौचं समाहितः ।। स्नानं कृत्वा यथान्यायं त्रिंशत्प्राणायमांश्चरेत् । अहोरात्रोपितो भूत्वा पञ्चगव्यं पिवेत्ततः ॥ आश्वलायन:-विनाऽड्गुष्ठेन नाश्नीयान्न लिहेजिह्वया करम् । अनन्यदि लिहेद्धस्तं तदा चान्द्रायणं चरेत् ।। [*पाने-मठेप्यभोज्यमन्नं स्यामुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् । स्पृष्ट्वा मठपतिं चैव सवासा जलमाविशेत् ॥] विश्वामित्र:-मत्स्यमांसादि बहुलं यद्गृहे पच्यते भृशम् | तद्गृहं वर्जयोक्षुर्यदि भिक्षा समाचरेत् ॥ द्वादशांस्तु(शाय) यमान्कृत्वा ततः पापात्ममुच्यते । मृद्भस्मोदकमन्नं वाऽभोज्यानोऽऽददते यतिः ।। आददानः प्रमादेन प्रायश्चित्तं समाचरेत् । त्रिंशत्प्राणायमान्कृत्वा जपेनिकशतत्रयम् ॥ अनानादर्धमेवैतत्मायश्चित्तं विधीयते । अभ्यासादधिकं किंचिद्वर्धते दिनसंख्यया ॥ एकानं तु व्यई मुकन्या निरन्तरमनापदि । प्राणायामशतं कुर्याच्छुद्ध्यर्थ यतिरात्मवान् ।। जमदमि:-कृफलासे क्षीरगले मण्डूक गृहगोधिके । पुक्कुटादिषु भूतेषु दशाई चार्धभोजनम् ।। * धनुधिनान्तंगतप्रन्य. व पुस्तक एव। १रा ने गृहीयाइपया वान्ता । २रा घ 'मानादिदेवति ।

·स्वकाये स्वयमुत्पाद्य शोणितं वै यतिः क्वचित् ।
यतिधर्मसंग्रहः।
मार्जारे मूषफे सर्प स्थूलमत्स्यपु पक्षिषु ।
नकुलादिषु भूतेषु चरेचान्द्रायणं व्रतम् ।।
पिपीलिकायां सूक्ष्मायां प्राणायामास्त्रयस्त्रयः ।
यूफायां मत्कुणे चैत्र मशके पश्च निर्दिशेत ॥
मूलाहुरेपु पोपु पुष्पेषु च फलेषु च ।
स्थावराणां चोपमर्दे प्राणायामात्रयस्त्रयः॥
धान्यं रक्षं लतां यस्तु स्थावरं जङ्गमं तथा ।
उत्पादयति मूढात्मा अवीचीनरकं ब्रजेत् ॥
अकामादपि हिंसेत पशून्मृगादिकान्पतिः ।
कृच्छ्ातिकृच्छौ कुर्वीत चान्द्रायणमथापि वा.॥
हारीत:--अह्ना रात्र्या च यो जन्तून्हिनस्त्यज्ञानतो यतिः ।
प्राणायामान्दशाष्टी वा प्रायश्चित्तं यतिश्चरेत् ॥
चाक्षुपे दश कुर्वीत वाच्ये विंशतिमेव च ।
मानसे त्रिंशतं वाऽपि पातके प्राणसंयमान् ।।
यमः-दिवसे दिवसे चैव माणायामास्तु पोडश ।
आप भ्रूणहनं मासात्पुनन्त्यहरहः कृताः॥
कणपिण्याफतकं वा शाफमूलफलादिकम् ।
पकं वाऽप्यथ वाऽपकं पचनजानतो यतिः॥
आचरेणीणि कृच्छाणि भाकृतान्येव शुद्धये।
अभ्यासाद्युद्धिपूर्व हि पाकदोपान मुच्यते ॥
वट्टचपरिशिष्टे-सुवर्ण रजतं तानं तैजसं यच्च किंचन ।
स्पृष्ट्वा परिवाशूद्रं च सवासा जलमाविशेत् ॥
द्रव्यं तु मुद्रितं स्पृष्ट्वा त्रिरात्रेण शुचिर्भवेत् ।
अत्रि:-श्वाव्युष्ट्रजम्बुकर्दष्टे नरवानररासभैः ॥
क्रव्यादैदैट्रिभिश्चान्यैः मायाश्चत्तं यतिश्चरेत् ।
नात्वा स्मृत्वा हरिं कुर्याद्वादश माणसंयमान् ।।
प्राणायामत्रयं कृत्वा तथाऽऽचम्य विशुध्यति ।
१ ग, घ, यान् ।

·- ११८ विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- [+ उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा कदाचित्पश्चिमामुखः । पश्चिमा ( दक्षिणा ) भिमुखो भिक्षुर्नचाश्नीयात्कदाचन ॥] आत्र:-आरूढपतितं दृष्ट्वा विना स्नानं तु यश्चरेत् । पानभिक्षादिकं कर्म तदा चान्द्रायणं चरेत् ॥ कपिल:--स्वमे स्त्रीसङ्ग भोगेन स्नात्वा त्रिसहस्रं जपेत् । फण्डूयनेन क्षरण उपवासस्तदाऽऽचरेत् ।। शतंत्रयं वा जपोदति । देवलः-स्वमस्कन्ने दुर्वलत्वात्माणायामास्तु पोडश ! रेतःसेकं कचिद्भिक्षुः कुर्यान्मोहात्तु कामतः ।। प्राजापत्यत्रयं कृत्वा प्राणायामशतं चरेत् । = स्वभावतो दिवा स्कन्ने प्राजापत्यं समाचरेत् ॥ स्त्रियं दृष्ट्वा यदा स्वभे रेतः क्षरति वै कचित् । सवासाऽऽप्लुत्य शुद्धधर्थ कुर्यात्पोडश संयमान् ॥ उपवासं यतिः कुर्यात्पुनः सुप्तः क्षरेयदि । प्राणायामैर्विशुद्धात्मा विरजो जायते पुनः ॥ प्रणात्तु कृमिसंभूतो भक्षणे मधुमांसयोः । उपवासत्रयं कृत्वा प्राणायामशतं चरेत् ॥ यूफायाः शतसंभूतावुपवासं समाचरेत् । ताम्बूलभक्षणेऽभ्यङ्गे कांस्यपात्रे च भोजने ॥ एफैकातिक्रमे तेपां प्राणायामशतं चरेत् । अदण्टो न गई गच्छेदिपुलेपत्रिकाद्ने । याद गच्छेत्सतिगृहं प्राणायामत्रयं चरेत् । हारीत:-गुरुवचनातिक्रमे च स्वधर्मातिकमे च पर्णचान्द्रायणं चरेत् । वर्षाफाले विना विनं शरणं संत्यजेद्यादि । शुद्धयर्य तु तदा कुर्यात्लन्छ शतसंयमान् । प्रतिक्रोशं चरेत्कन्छु लोभमोहादिना त्यजेत् ।। सत्यकामः-दण्डग्रहणं कन्या पुप्रमियभ्रागादिसंभापणं न कुर्यात् । + पनुथिइनान्तर्गतो प्रन्प. रा. पुस्तके वसते । = एत न रा. पुस्तके। १. । पान १२ ग. प. प्रारद मांगे । ३. स. सक्षत्रर्य । . गदाणे। ५५.प.प.का।

·यतिधर्मसंग्रहः।
अज्ञानाद्भाषणं कृत्वा मायश्चित्तेन युज्यते ।
एफ कृत्वा तूपवासं तु प्राणायामशतं चरेत् ।।
तद्गृहं गच्छति स्वजने करोति भिक्षां गृह्णाति प्राजापत्यव्रतं कृत्वा
पाणायामशतं चरेत् । तं दृष्ट्वा दुःखं करोत्यश्रु पातयन्मायश्चित्तेन युज्यते ।
उपवासत्रयं कृत्वा प्राणायामशतं चरेत् ।
अत्रिी-पदि कवित्प्रमादेन विना स्नानं समाचरेत् ।
खानपानादिकं कर्म माजापत्यं समाचरेत् ।।
सत्यकाम:-भिक्षुः प्रायश्चित्तं समाचरेत् ।
जपेत्रिकसहस्रं च प्राणायामांश्च पोडश ॥
कपिल:--पूर्वसंभोगं न स्मरेत् । प्रमादात्स्मरणादाचम्य माणायामत्रयं
छत्वा पुनराच(चा)मेत् । स्वमसंभोगे स्नात्वा त्रिकसहस्रं जपेत् ।
आत्र:-तिलधान्यसुवर्णानि गोभूयानगृहादिकम् ।
दासीदासं रसं गन्धं याचितायाचितं तु यत् ॥
हाद शोकं पुरा कृत्वा तत्सर्वं तु परित्यजेत् ।
संत्यज्य सर्व द्रव्यं तु चरेच्चान्द्रायणं यतिः ॥
मंहीणं तु यदा दद्याद्यतिस्तिलकुशादिकम् ।
मक्षिप्य तद्धनं भूमौ चरेत्कृच्छ्रे जपेनिकम् ॥
वायुपुराणे--संन्यासी यो हि भूत्वा तु हिरण्यं संग्रहेद्यादि ।
तस्य दर्शनमात्रेण सचैलो जलमाविशेव ।।
दैन्यादानं यतियों वै प्रकरोति नराधमः ।
पच्यते नरके घोरे यावदाभूतसप्लवम् ।।
अद्वैतभावमाश्रित्य द्वैताचारेण वर्तते ।
रुदन्ति पितरस्तस्य हा कष्टं पतितं पुनः ।।
लब्धं द्रव्यं परित्यज्य उपवासत्रयं चरेत् ।
माणायामशतं कृत्वा त्वयुतं जपमाचरेत् ।।
सामर्थे शिविकायचं गजं पभमेव च ।
शकटं वा रथं वाऽपि समारुह्य च कामतः ॥
१५, ९ । अन्नपा । १ग प्रहण । | पहाण । ३ ग द्रव्यदान यती.

·विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- व्रतं सांतपनं कुर्यात्माणायामशतान्वितम् । असामये समारुह्य यानं पूर्वोदितं पुनः ॥ कृच्छे शोधनं तत्र प्राणायामांस्त्वकामतः । स्वयं पक्त्वा तु यो मुझे तस्य सांतपनत्रयम् ॥ पाचयित्वा तु यो भुङ्क्तं तस्य कृच्छ्रे विधीयते । गण्डुपपादशौचादि यस्मिन्पात्रे च निक्षिपेत् ॥ पण्मांसं निक्षिपेद्भूमौ दशहारेण शुध्यति । मार्कण्डेयपुराणे-मत्रोत्सर्ग तु यः कृत्वा अकृत्वा शौचमात्मनः । मोहाद्भुक्त्वा त्रिरात्रं स गव्यं पीत्वा विशुध्यति ॥ गव्यं घृतम् । मूत्रं कृत्वा बजेन्मार्ग स्मृतिभ्रंशाज्जलं पिवेत् । उपोष्य रजनीमेकां पञ्चगव्येन शुध्यति । छागलेया-प्रतानि यानि भिक्षणां तथैवोपत्रतानि च । एफैकातिकमे तेषां प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ अहोरात्रोपितो भूत्वा कृच्छं चान्द्रायणं चरेद । यस्माज्ज्ञानात्तथा ध्यानान्नान्यद्रिक्षोस्तुं शोधनम् ॥ तस्मात्तानि सदा कुर्यायतिः शुद्ध्यर्थमात्मनः । उपपातफिनो भिक्षोर्लघ्वाहारो जपरततः॥ मौनं फालत्रये म्नानं विहितानि विशेषतः। सहस्राणि यमान्कुर्यात्मणवस्यायुतं जपेत् ॥ अरण्ये व्रतमेतत्तु कृत्वा मिक्षुर्विशुध्यति । महापातकनाठोपादिशुद्ध्यर्थं सदा यतिः ।। पिलशं तु जपेयोगी माणायामायुतं तथा । ततः शतमनं तु प्रणवानां जपंद्यतिः ।। नाममोग सहन्मोहादिधिनाऽनेन शुध्यति । स्पत्यन्तरे -अन्तः प्रक्षान्य लिहस्य यनिधान्द्रापणं चरेत् । रेलोरमग यहा कुर्यात्मायथिती भवेधतिः ।। मानापन्यत्रयं पूर्यान्माणापामशतानि । फापिला-पन्दपनारण उपराप्तः । चिन्नने निगम । मधुमामा. ग्नादने न मानीगमने न दादागप्रमुपनागरीन् । पिलसं नपेत् । 10 mir,'OINT ·कृच्छ्रार्धेन जपेल्लक्षं ततः शुद्धिमियाद्यतिः । [*निशि स्कन्ने यदुक्तं स्यादिवा तद्विगुणं भवेत् । माणायामशतं कृत्वा तस्माद्भिक्षुर्विशुध्यति । घ. अभ्यासे। २ स.बरट।३ ग. घ. "युक्तःकृ ।४ क.शातः।५ क.स. प्रमेवम यतिधर्मसंग्रहः। अभ्यासे सकृदप्यन्त्यजागमनेऽरण्यं गत्वा विवादिफलैः स्वपतिततिश्चान्दा- यणव्रती ब्रह्माऽऽवर्तयन्यावज्जीवं वसेन्मृतः शुध्यति । आपस्तम्बा-रजकश्चर्मकारश्च नटो धुरुड एव च । फैवर्तमेदभिलाच सप्तैते ह्यन्त्यजाः स्मृताः ।। दत्तात्रेय:--उपेत्य वा स्त्रियं कामात्मायश्चित्तं विधीयते । माणायामसमायुक्तं कृच्छ्मन्दं समाचरेत् ॥ तथैव च पुनः श्रान्तः कुर्यात्सांतपनं व्रतम् । तपश्चरितनिर्देशात्कृच्छ्स्यान्ते समाहितः ।। पुनश्वाऽऽश्रममागत्य चरोद्भिक्षुरतन्द्रितः । पाराकं निकलक्षं च सकृद्गत्वा स्त्रियं चरेत् ।। त्रिरामभ्यसेद्ब्रह्म संवत्सरत्रिकं जपेत् । गृहस्थश्व यतिश्चैव खण्डितो यदि कामतः॥ पराकत्रयसंयुक्तमवकीणिवतं चरेत् । स्कन्न इन्द्रियदौर्बल्यात्रियं दृष्ट्वा यतिर्यदि ।। तेन धारयितव्या वै प्राणायामास्तु पोडश । इच्छया यदि तां पश्येत्माणायामास्तु पोडश ॥ रात्रौ तु क्षरणे स्नात्वा द्वादशैव तु धारयेत् । स्वमसेके प्रबुद्धश्च मुद्भिर्दादशभिर्यतिः ॥ शौचं कृत्वा विशुध्येत पोडशमाणसंयमः। रात्रिशेपे यदा स्वमे रेतो मूत्रं च वापयेत् ॥ स्नानं कृत्वा विशुध्येत पोडशमाणसंयमैः । पुनः प्रसङ्गे सुप्तस्य द्विगुणं तु विधीयते ॥ स्कन्ने ज्ञाते तु सुप्तधेदुपवासस्तदा भवेत् । आलिङ्गनादिषु स्कन्ने वियोगे चेन्द्रियैर्यदा। संशयश्चेत्कृते तस्मिन्पुनः शौचं समाचरेत् ॥ सौर मेण्ट्रप्रदेशे तु कृत्वा कृच्छं समाचरेत् ।।] * धनुश्चिइनान्तर्गतो प्रन्यो घ. पुस्तके वर्तते । ८ ख. 'स्तद्भिग। भ्यासे । ६ ग. सद्भिक्षुः । ७ ख. पारयेत्।

·१२२ विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- ऋतु:-ताम्बूलभक्षणेऽभ्यङ्गे कांस्यपात्रे च भोजने । एकैकातिक्रमे तेषां प्राणायामा दश स्मृताः ।। आखुश्वजम्बुवेर्दष्टे नररासभवानरः। क्रव्याद्भिर्दष्ट्रिभिश्चान्यैः प्रायश्चित्तं यतिश्चरेत् ॥ स्मरन्हार हरं गङ्गां कृत्वा स्नानं यथाविधि । द्वादशैव विशुद्धयर्थं प्राणायामान्पडाचरेत् ॥ सत्यकामः-स्त्रीशूद्रयोर्दण्डान्तरगमने प्राणायामांस्त्रीकरोति खरोट्रान्तर- गमने प्राणायामापडाचरेत् । श्वशूकरचाण्डालान्तरगमने प्राणायायान्द्वादश । विहितातिझमं कृत्वा प्राणायामान्द्वादशैवेति । वायव्ये-अदण्डो नैव तिष्ठेत यतिः कुत्रचिदात्मवान् । यदि तिष्ठत्मतिदिनं माणायामशतं चरेत् ।। दण्डात्मनोस्तु चाण्डालैर्व्यवधानेन भिक्षुकः । प्राणायामशतं कुर्यान्मात्राभेदे तथैव च ।। शुद्रेण व्यवधाने तु प्राणायामांस्तु पोडश । द्वादशाष्टौ च चत्वारि विदक्षत्रियद्विजोत्तमैः ॥ जलान्तरादिक्षिप्तेषु न कश्चिदोपभाग्भवेत् । भगदण्डादिकं चैव जलेऽगाधे क्षिपेद्यतिः ॥ मद्यमूत्रपुरीपैश्च शुक्रकीलालशोणितैः । स्पृष्टं दण्डं त्यजेद्भिक्षुः शेपैः संस्कारमहति ।। प्रातःस्नानं विना कामारमाणायामशतं चरेत् । एवमेव तु सायाह्न मध्याह्ने तु सहस्रकम् ।। अंतश्रादे यति क्त्वा चरेच्चान्द्रायणत्रयम् । पितृस्थानं विनाऽन्यत्र श्राद्धं भुक्त्वा तदेव तु ॥ एकश्वेत्यनृके स्थाने द्वितीयो वैश्वदेवके । श्राद्धदिने विना श्राद्धं भुक्त्वा सांतपनं चरेत् ॥ वहभोज्ये यति क्त्वा कुर्यादेतद्वत पुनः। वाग्दण्डो हन्ति वै ज्ञानं मनोदण्डः परां गतिम् ।। फर्मदण्डस्तु बीटीकान्दन्यादपरिरक्षितः । वाग्दण्ड मानमातिप्रीत्यर्मदण्ड त्वभोजनम् ।। पानसे तु कृते दण्टे माणायामो विधीयते । ग. पniभग 1 २ ५. 'त् ।। ३ ग ‘भैदैन ।

·यथा विष्णोः स्मृतेः सद्यः संक्षयं याति पातकम् । तथा तन्नाशमभ्येति यदुःखं व्याधितो भवेत् ॥ कृत्वाऽपि सकलं पापं गोविन्दं संस्मरञ्छुचिः॥ शुचिरमयतो वाऽपि सर्वावस्थां गतोऽपि वा। यः स्वाति मानसे तीर्थे स याति परमां गतिम् ।। प्रयाति विलयं सद्यः सकृद्विष्णोहि संस्मृतेः॥ आविशेदृदये तावत्सगुणं ब्रह्म चिन्तयेत् ॥ १स.घ, दितिदि।२स.ग, 'पाइयो वि। यतिधर्मसंग्रहः। एकस्मिनिमित्ते गुरुलघुमायश्चित्तविधानं तु विद्वदविद्वत्सु बुद्धिपूर्वावुद्धि- पूर्वमसज्याप्रसज्यादिविभागतो द्रष्टव्यम् । तत्रापि मन्दमध्यमोचमाधिकारिभि- भीकतचित्तैः कृच्छ्चान्द्रायणपणवजपप्राणायामादयः कार्याः । वशीकृत- चित्वैस्तु ध्यानमेव कार्यम् । उक्तं घ-मायश्चित्रेषु सर्वेषु यतेानं विशिष्यते । मणवस्य जपो वाऽथ मूलमन्त्रस्य संस्मृतः ॥ प्राधान्यं श्रूयते श्रुत्या प्रणवस्य जपादिपु । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्रणवैकपरो भवेत् ॥ जपाज्ज्ञानात्तथा ध्यानानान्यद्भिक्षोस्तु शोधनम् । तस्मात्तानि सदा कुर्यायतिः शुद्ध्यर्थमात्मनः॥ सर्वपापमसक्तोऽपि ध्यायन्निमिपमच्युतम् । द्विजस्तपस्वी भवति पङ्क्तिपावन एव सः ॥ ध्यानेन सदृशं नास्ति शोधनं पापकर्मणाम् पाकेष्वपि भुञ्जानो ध्यायी नैव तु लिप्यते ॥ कृष्णानुस्मरणादेव पापसंघातपञ्जरम् । शतधा भेदमायाति गिरिर्वजहतो यथा ॥ ययाऽग्निरुद्धतशिखः कक्षं दहति सानिलः । तथा चित्तस्थितो विष्णुनराणां सर्वकिल्विपम् ॥ । बानहदे ध्यानजले रागद्वेपमलापहे । कलौ पित्रादिदोपाधो विषयाकृष्टमानसः । यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः।। कलिकल्मषमत्युग्रं नरकार्तिप्रदं नृणाम् । [*स्मृत्यन्तरे--यावन्न निर्गुणं ब्रह्म मोक्षालम्बनमदयम् । * धनुधिदनान्तर्गतो प्रन्यः क. पुस्तके वर्तते।

·१२४ विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- वृद्धशातातपः-पक्षोपवासाद्यत्पापं पुरुषस्य प्रणश्यति । प्राणायामशतेनापि तत्पापं नश्यते नृणाम् ॥ प्राणायामसहस्रेण यत्पापं नश्यते नृणाम् । क्षणमात्रेण तत्पापं हरेानाविनश्यति ॥] आत्र:- उपपातकेपु सर्वेषु पातकेषु महत्सु च । प्रविश्य रजनीपादं ब्रह्मध्यानं समाचरेत् ॥ ब्रह्महत्यासहस्राणि अगम्यागमनानि च । एकेन ध्यानयोगेन नश्यन्त्यन्यान्यपि क्षणात् ॥ यदि स्यात्पातकं किंचिद्योगी कुर्यात्ममादतः । योगमेव निपेवेत नान्यं यत्नं कदाचन ॥ विष्णुपुराणे-मायश्चित्तान्यशेपाणि तपःकर्मात्मकानि वै । यानि तेषामशेषाणां कृष्णानुस्मरणं परम् ।। *कृते पापेऽनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायते । प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परम् ।। प्रातर्निशि तथा संध्यामध्याह्नादिपु संस्मरन् । नारायणमवाप्नोति सद्यः पापक्षयान्नरः ।। विष्णुस्मरणसंक्षीणसमस्तकेशसंचयः । मुक्तिं प्रयाति स्वर्गाप्तिस्तस्य विनोऽनुमीयते ॥ वासुदेवे मनो यस्य जपहोमार्चनादिपु । तस्यान्तरायो मैत्रेय देवेन्द्रत्वादिकं फलम् ॥ कपृष्टगमनं पुनरावृत्तिलक्षणम् । क जपो वासुदेवेति मुक्तिवीजमनुत्तमम् ॥ तस्मादानिशं विष्णु संस्मरन्पुरुपी मुने । न याति नरकं मुद्धः संक्षीणाखिलपातफः ।। [ स्कन्दपुराणे-अर्थवादं हरेर्नानि संभावयति यो नरः । महानरफनालेषु पन्यते नात्र संशयः॥ यतिधर्मसमुपये--अश्वमेघसहस्रस्तु वाजपेयशतैरपि । यत्पापं चिलयं याति स्मृत नश्यति तदरी।। एलर्न न विपटे पुरखके 13 धनुपिहनान्तगतो प्रन्पः क. पुस्तक एवं। , ग 'मी न मी १२८. 'पेयायुने ·यतु नक्षीयते पापं कलौ गोविन्दकीतेनाद ।। *प.पुस्तक समास-दहसः कलिवर्धनः । इति पाटान्तरम् । 12. प्रारमण्यनुदपि. प्रारब्रह्माणितु ६।२क. 'वमेतत्प। १२५ भगवद्गीतासु-अपि चेदसि पापेभ्य: सर्वेभ्यः पापकृत्तमः । यत्रामकीर्तनं भक्त्या विलापनमनुत्तमम् । यतिधर्मसंग्रहः । गङ्गास्नानसहश्च पुष्करस्नानकोटिनमः । पत्पापं विलयं याति स्मृते नश्यति तद्धरौ ॥ ब्रह्महत्यासहस्राणि अगम्यागमनानि च । एकेन ध्यानयोगेन नश्यन्त्यन्पान्यपि क्षणात् ।। गृहस्थोक्तानि पापानि भवन्त्याश्रमिणो यादै। शौचवच्छोधनं तेषां मोक्च ब्रह्मनिदर्शनात् ।। जानिनः सेवनाच्छुद्धिर्ज्ञानस्यति न संशयः । भिद्यते शोकमोहादि च्छिद्यन्ने सर्वसंशयाः || सीयन्ते चास्य कर्माणि ज्ञात ब्रह्मणि ताद्विदः । सर्वमन्यत्परित्यज्य यस्तु ब्रह्मणि वर्तते ॥ लिप्पते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा । यहाल्ये यच्च कौमारे यत्पापं यौवने कृतम् ॥ तत्पापमखिलं क्षिप्रं स्मृते विष्णौ प्रणश्यति । सर्व ज्ञानाठवेनैव वृजिनं संतरिप्यास ॥ [अ० ४ श्लो०३६] पानवल्क्यः-भूतात्मनस्तपोविये बुद्धानं विशोधनम् । क्षेत्रज्ञस्येश्वरज्ञानाद्विशुद्धिः परमा मता ॥ स्कन्दपुराणे-अभक्ष्यभक्षणात्पापमगम्यागमनादिनम् । नश्यते नात्र संदेहो गोविन्दस्य च कीर्तनाद ।। गोविन्देत्युक्तमात्रेण * हेलया कलिवर्धनः । पापोधो विलयं याति दानमश्रोत्रिये यथा ।। तन्नास्ति कर्म लोके वाग्जं मानसमेव वा। वामनपुराणे-अश्वमेवादिभिर्यज्ञैर्नरमेधैस्तथैव च । याजितं तेन येनोक्तं हरिरित्यक्षरद्वयम् ॥ विष्णुपुराणे-अवशेनापि यानि कीर्तिते सर्वपात सिंहनस्तैगरिव ॥ पुमान्विपुज्यते सद्यः मैत्रेयाशेपपापानां धातूनामिव पाचकः ।

·१२६ विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- कमलनयन वासुदेव विष्णो धरणी(णि)धराच्युत शङ्खचक्रपाणे । भव शरणमितीरयन्ति ये वै त्यज भट दूरतरेण तानपापान् ।। ध्यायन्कृते यजन्य स्खेतायां द्वापरेऽर्चयन् । यदामोति तदानोति कलौ संकीर्त्य केशवम् ।। यस्मिन्न्यस्तमतिर्न याति नरकं स्वर्गोऽपि यचिन्तने विघ्नो यत्र निवेशितात्ममनसां ब्राह्मोऽपि लोकोऽल्पकः । मुक्ति चेतसि यः स्थितोऽमलधियां पुंसां ददात्यच्युतः किं चित्रं यदधं प्रयाति विलयं तत्राच्युते कीर्तिते ॥ एवं स्तुवन्नरो राजन्सदा नारायणं विभुम् । यमलोकं न पश्येत्तु नरकांस्तु कुतः पुनः ॥ शृण्वन्नपि स्तुवन्नित्यं स्मरन्नपि युधिष्ठिर । महापातकजान्मयों मुच्यते सर्वकित्स्विपात् ।। तदुक्तं श्रीभागवसे-कलेोपनिधे राजन्नस्ति होको महान्गुणः । कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तवन्धः परं व्रजेत् ॥ विष्णुपराणे-येऽहर्निशं जगद्धातुर्वासुदेवस्य कीर्तनम् । कुर्वन्ति तान्नरव्याघ्र न कलिर्वाधते नरान् ।। चक्रायुधस्य नामानि सदा सर्वत्र कीर्तयेत् । नाऽऽशौचं कीर्तने तस्य स पवित्रकरो यतः ॥ सर्वेषामेव पापानां संघाते समुपस्थिते । अभ्यसेशसाहस्रं प्रणवं शोधनं तु तत् ।। दिने दिने तु वेदान्तश्रणाद्भक्तिसंयुतात् । गुरुशुश्रूपया लेव्यात्कृच्छाशीतिफलं लभेत् ।। वेदान्तश्रवणादेव नश्यन्ते चोपपातकाः । महापातकसंघाच नित्यं वेदान्तसेवनात् ।। महाभारते भीष्मवचनम्- * एप मे सर्वधर्माणां धर्मोऽधिकतमो मतः । पद्भक्त्या पुण्डरीकाक्षं स्तवैरर्चेन्नरः सदा ॥ * एतद्धन न वियते क पुस्तके। 1. 'मि संस्थिता । ५. सि संस्थिते । २० म. 'मान्गुलोमुंच्य।३ गरपा' 'वरम् ।म।

·उक्तं च भगवता-एकदण्डी त्रिदण्डी वा शिखी मुण्डी तथैव च । कापायमात्रधारोऽपि यतिः पूज्यो युधिष्ठिर ॥ इति । अप्रि:-साक्षाद्विप्वाकृतिर्विशी नपम्पोऽयं सुरासुरैः। वर्णाश्रमः समस्तक्ष परहंसो दिनोचमः ॥ दे रूपे वामदेवस्य पलं मागलमेव च। चलं संन्यासिनो रूपमचलं मनिमादिकम् ।। ब्रह्मचारी स(रिस)हसं च वानप्रस्थाशतानि च । १२७ यतिधर्मसंग्रह। अनादिनिधनं विष्णुं सर्वलोकमहेश्वरम् । लोकाध्यक्षं स्तुवन्नित्यं सर्वदुःखातिगो भवेत् ॥ मनुः-जपेनैव तु संसिध्येड्राह्मणो नात्र संशयः । । कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ।। जपस्तु सर्वधर्मेभ्यः परमो धर्म उच्यते । अहिंसया च भूतानां जपयज्ञः प्रवर्तते ।। शमायालं जलं वह्नस्तमसो भास्करोदयः । शान्तिः कलेरघौघस्य नामसंकीर्तनं हरेः * ॥ स्तुवन्विष्णुं वासुदेवं विपापो जायते नरः । विष्णोः संपूजनान्नित्यं सर्वपापं प्रणश्यति ॥ वेदस्मृतिपुराणेभ्यो वाक्यान्येतानि यत्नतः । विश्वेश्वरेण मुनिना संगृहीतानि भागशः। यतिधर्मप्रकाशाय ज्ञानमोक्षप्रसिद्धये । एकत्र परहंसानां मुमुक्षूणां विशेषतः॥ इति परमहंसपरिव्राजकविश्वेश्वरसरस्वतीसंगृहीते यतिधर्म- समुच्चये नित्याद्याचारः। अय यतिसेवामशंसा। गृहस्थादिभिर्यतिः पूज्यः । अत्रि:-चतुर्विधो भिक्षुकः स्यात्कुटीचकचहदको । हंसः परमहंसश्च यो यः पश्चान्स उत्तमः ॥ ब्राह्मणानां हि फोव्यस्तु यतिरेको विशिष्यते ।। तयारमा पुा शिक्षित ·“१२८ विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- देवतामतिमां दृष्ट्वा यतिं दृष्ट्वैकदण्डिनम् । नमस्कारमकुर्वाणो नरकं रौरवं ब्रजेत् ।। विष्णुलिङ्गाश्रितं विमं दृष्ट्वा चैव नराधमाः । स्थिताः शय्यासने याने न त्यजन्ति विमोहिताः ॥ अभ्युत्थानं नमस्कारः प्रसन्नवदनादिकम् । कर्मणा मनसा वाचा ये न कुर्वन्ति सत्क्रियाम् ।। सदाचारपरिभ्रष्टास्ते पापा यान्त्यधोगतिम् । हारीत:-सर्वेपामाश्रमाणां तु संन्यासी झुत्तमाश्रमी । स एवात्र नमस्यः स्याद्भक्त्या सन्मार्गवर्तिभिः ।। प्रमिष्टः परमो हंसः साक्षान्नारायणः स्मृतः । यस्तं संपूजयेन्नित्यं विष्णुस्तेन प्रपूजितः ॥ अष्टाक्षरेण मन्त्रेण यतयस्तु नमस्कृताः । स्मृतनारायणा नन्ति प्राणिनां पापपञ्जरम् ॥ अष्टाक्षरेण मन्त्रेण नमो नारायणात्मना । नमस्यो भक्तिभावेन विष्णुरूपी यतिर्यतः ॥ या कुत्रापि यतिनं दृष्ट्वा यो दण्डवद्भुवि । न नमेदिति कायेन कल्पान्ते रौरवादयः ॥ वृद्धयाज्ञवल्क्यः-उपचर्यः सदा भिक्षुराश्रमस्यो विचक्षणैः । प्रतलोपो यया चास्य न भवेदै यया तथा ।। जावाल:-आसनं शयनं यानं यतिं दृष्ट्वा न यस्त्यजेत् । स मृतोऽपि हि दुष्टात्मा श्योनावेव जायते ।। दुर्वृत्ते वा सुवृत्ते वा यती निन्दा न कारयेत् । यतीन्चे दूपमाणस्तु नरकं याति दारुणम् ॥ यतिहस्तगतं द्रव्यं गृहीयानानतो यदि । अपः स नपते म्हः कुलानामेकाविंशतिम् ।। वृदयामवलय:-शुष्कमन्नं पृथरपाकं यो यतिभ्यः प्रयच्छति । स मूढो नरकं याति तेन पापेन कर्मणा ।। यतिम्पः श्रद्धया दद्याद्भिक्षां पात्रमपूरणीम् । नसीयते च तत्तम्य कल्पकोटिशतैरपि ।। १९.प्रशन ·अदुष्टापतितं विमं यतिर्यः परिवर्जयेत् । तथैव च गृहम्यस्य निराशो भिक्षुको प्रजेत् । हरिर्यस्य गृहे भइते तस्य मुक्त जगमयम् ॥ १२९ संवतः- यतिधर्मसंग्रहः। मिक्षाकाले यतिर्यस्य गृहं प्राप्ती यदा भवेत् । देयाः सर्वे रसास्तस्मा आत्मनः शुभभिच्छता ॥ पूरयित्वा हविष्येण यतये यः प्रयच्छति । पात्रं स उद्धरेत्पूर्वानपि ये नरकाश्रिताः ।। यावन्ति यतिपात्राणि यावच्चान्नं प्रयच्छति । तावदर्पसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥ :-ब्रह्मचारियतीनां च वपनं यस्तु कारयेत् । नखकर्मादि कुर्वाणश्चक्षुष्माञ्जायते नरः ॥ ऋतु:-न क्रिया(यां) गोत्रमाचारं शौचाशौचं शुभाशुभम् । पृच्छेन्माधूकरायाते कुलं शीलं श्रुतं यतेः ।। आश्रमेषु यतिर्यस्य मुहूर्तमपि विश्रमेत् । किं तस्यान्येन धर्मेण कृतकृत्यो हि स स्मृतः ।। जन्मप्रभृति यत्पापं गृहस्थेन तु संचितम् । तत्सर्वं नाशयत्याशु एकरात्रोपितो यतिः ॥ यतिर्योगी ब्रह्मचारी शतायुः सत्यवाक्सती। सत्री वदान्यः शरश्च स्मृताः शुद्धाश्च ते सदा॥ ऋतु:-व्याधितानां तु भिक्षूणां कुर्यादाराममण्डपम् । पथ्यायः परिचर्या च भेपर्य उपाचरेत् ॥ किं तस्यान्येन धर्मेण स्वर्गे सोऽमृतपो भवेत् । यतिप्राप्यं प्राप्य लोकं सोऽनन्तसुखमश्नुते ॥ स तस्य सुकृतं दत्त्वा दुष्कृतं प्रतिपद्यते ।। इष्टं दत्तं तपोऽधीतं सर्वमादाय गन्छति ॥ संचितं यद्गृहस्थस्प पापमामरणान्तिकम् । निर्दहिप्पति तत्सर्वमेकरात्रोपितो यतिः । यतिर्यस्य गृहे भुन्द्रे तस्य भक्ते स्वयं हरिः। चटी तु समदनं स्याहस्थे दिगुणं म्मृनम् । मान शतगुणं यतो दगमनानकम ॥ मिस ।' ग.तिम् । दान ·१३० । विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- कुर्यादावसथं यस्तु दद्याद्वा यतयेऽन्वपि ज्ञानिने तु विशेषेण स याति ब्रह्मणः पदम् ।। यतिहस्ते जलं दद्याद्भिक्षा दद्यात्पुनर्जलम् । तद्भक्ष मेरुणा तुल्यं तज्जल सागरोपमम् ।। चातुर्मास्य यतीना तु यः कारयति धर्मवित् । स यात्यैहिकमैश्वर्यमामुप्मिकसुखं महत् ॥ विष्णु:-भिक्षादाने सदा भिक्षोः सलिलं दक्षिणे करे। दत्त्वा भिक्षा भैयच्छेत्तु पात्रे सव्यकरे स्थिते ॥ अत्रि-भिक्षा सत्कृत्य यो दद्याद्विष्णुरूपाय भिक्षवे। कृत्स्ना वा पृथिवी दद्यात्तेन तुल्यं न तत्फलम् ।। [ *नारदः--यत्तीना पादयोः सम्पग्विष्णुसूक्तेन सिञ्चति । ते नरा विष्णुसायुज्यं प्राप्नुवन्ति न संशयः॥ -मौलो तु सर्वे देवाश्य येपा तिष्ठन्ति निश्चितम् । अनुष्ठाने नु विष्णुश्च लक्ष्म्या सहापि तिष्ठति ॥ वसिष्ठः-पिना पुरुषसूक्तेन अभिपिश्चति यः पुमान् (न्ति ये नरः)। याणामपि रोपेषु वास्तव्य नाऽऽप्नुवन्ति ते ॥] हारीत:-सपामपराधाना यतिनिन्दा गरीयसी। यतिनारायणः साक्षात्तस्मात्ता परिवर्जयेत् ।। चौधायनः--यतिमागत मागतमित्युक्त्वाऽभ्युत्थायाऽऽसन पादशाचम- भ्यञ्जनं च दत्त्वा शुलमभिभाप्योपासीत । काले त्वन्नं भैसमुपाहरेत्स तस्योपचार इति । ग्रामापदपुराणे-यारे या यदि बाधाले श्रादं कुर्यादतन्द्रितः । पितृणा नृसिरामस्तु यतीन्याप्य दिनोचमः ॥ दसा--पिना मसिन मधुना विना दक्षिणयाऽऽशिपा। परिपूर्ण भोगद यनिषु श्राद्धभौजिए । पराशरः =अपयन पगिन्याय परन्त यग्नु भोजयेत् । तमाटमागुरं मोत नया नरय प्रजेत् ॥ भृगुः-- ·१३३ :- यतिधर्मसंग्रहः। बौधायन:-ब्रह्मनिष्ठे च संन्यस्ते पितर्युपरते श्रुते । सपिण्डीकरणं नैव नाशौचं नोदकक्रिया ॥ अहन्येकादशे प्राप्ते पार्वणं तु विधीयते । सपिण्डीकरणं नैतत्कर्तव्यं तु सुतादिभिः ॥ सद्यः संन्यसनादेव प्रेतत्वं नैव जायते । एकोदिष्टं न कर्तव्यं संन्यस्तानां कदाचन ॥ शौनकः-ब्रह्मीभूते च संन्यस्ते ताते च निधनं गते । न तस्य सूतक कार्य न च पिण्डोदकक्रियाः ॥ ब्रह्मीभूतस्य तस्यात्र कर्तव्यं नैव विद्यते । दशाहे तु व्यतिक्रान्ते पुत्रः कुर्यात्तु पार्वणम् ॥ प्रत्यब्दं पार्वणं कुर्यादेप धर्मः * सनातनः । अत्र केचित्पार्वणैकोद्दिष्टयोरन्यथा व्यवस्थामाहुः प्रत्यब्द पार्वर्णेनैव विधिना क्षेत्रजौरसौ। कुर्यातामितरे कुर्युरेकोद्दिष्टं सुता दश ॥ इति जातूकमेवचनात् । द्वादशाहमनध्यायं कुर्याच्छिष्यः समाहितः। खननं बहनं स्पर्श संस्कुर्वन्छदिमृच्छति ॥ स्नानमात्रेण लभते अश्वमेधं पदे पदे । अपुत्रो लभते पुत्रं चिरंजीवितमुत्तमम् ।। निकादिश्मशानान्ता विधयो ब्राह्मणाश्रिताः । तस्माद्यतेस्तु संस्कार मन्त्रवित्कुरुते गृही ॥ यतिदेहं गृही स्पृष्ट्वा स्नानमात्रेण शुध्यति । अश्वमेधफलं सर्व संपामोति पदे पदे ॥ असंस्कृतं विशीर्येत यत्र देशे कलेवरम् । धर्मलोपो भवेत्तर दुर्भिक्षं मरणादिकम् ॥ एतेपा च परं भुक्त्वा उभये स्वर्गगामिन । कदा चैव पुरोहिले दाता चैव विकसित ॥ उमये नरक यान्ति यावचन्द्रदिवाकरी । गृहस्थ(स्थो) विमुसो जात उत्कट पातकं भवेत् ॥ सप्तगन्मदरिद्रय दशमन्मसु सकर । यतिदर्शनमात्रेण पापराशिविरीयते ॥ भोजनाच्छादन दत्त्वा च स्वर्गमाग्नुयात् * इत आरभ्य मात्र्यवचनादित्यन्तो प्रन्यो पपुलर यतते । १० ग 'प्रकारक. प्राप्नुवन्ति ।

·१३२ विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- वाजपेयसमं पुण्यं विष्णुमुद्दिश्य यत्कृतम् । ध्यानभिक्षुपतिक्रम्य पद्यन्यं भोजयेद्गृही ।। न तत्फलमवाप्नोति सर्व गोत्रं प्रतापयेत् । मुण्डं यतेन्द्रियं शान्तं ध्यानभिक्षुमकिल्विपम् ॥ तं नित्यं भोजयेच्छा दैवे पित्र्ये च कर्मणि । अग्निचित्कपिला सत्री राजा भिक्षुर्महोदधिः ।। दृष्टमानाः पुनन्त्येते तस्मात्पश्येत नित्यशः। पक्वान्नस्वामिको भिक्षुर्यदि तस्मै न दीयते ।। चान्द्रायणेन शुद्धिः स्यादिति च स्मृतिशासनम् । यतिश्च ब्रह्मचारी च पक्षानस्वामिनावुभौ ॥ तयोरन्नमदत्त्वा तु भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् । लक्षलक्षाणि यो दद्याद्राह्मणे वेदपारगे ॥ तथा तत्वविटे भिक्षा तयोस्तुल्य फलं भवेत् । संन्यासटिवसे यस्य यति क्ष समाचरेत् ।। पुत्रं स लभते श्रेष्ठं सफलं तस्य जीवितम् । द्वितीयदिवसेऽप्येवं तृतीयेऽप्येवमेव हि ॥ अतत्रिदिनमाये तु यतिभॊज्यः प्रयत्नतः । पराशर:-अकृते वैश्वदेवे तु भिक्षुके गृहमागते । उदृत्य वैश्वदेवान्नं भिक्षुक तु विसर्जयेत् ।। यतिथ्य ब्रह्मचारी च विद्यार्थी गुरुपोपकः । अध्वगः क्षीणत्तिश्च पडेते भिक्षुकाः स्मृताः ॥ वैश्वदेवकृतं दोपं भिक्षुः शक्तो व्यपोदितुम् । न हि भिक्षुकृत टोपं वैश्वदेवो व्यपोहाति ।। निवेशयति यः श्राद्ध पितृफर्माण भिक्षुकम् । आकल्पफारिसी तृप्तिः पितॄणामुपजायते ।।* * उपजायत इत्युत्तरमय प्रन्थ क पुस्तक वर्तते- गौतम -श्रादे पार्क च निपत्ति अन्ये च पर्वणिस्तथा। यतीना च भिक्षा दत्त्वा कोटिपुण्यफल सभेत्। रोपमर्म रहस्पानां सोमपानसमं भवेत् । माधुकरी करपात्री गोमुखस्तथैव च । तेषां मिशा पूर्णमादा रोपानमनोपमम् । देवाना च पितृणा च यज्ञाना च तथैव च ॥ १ग तर।२ ग 'दवार।

·घ.फिया यस्य यतेव्रह्मणि संस्थित.। ६ ग. तस्य । घ. तेषा। यतिधर्मसंग्रहः। महक्त्वा निधाय " हंसः शुचिपन्" इति हृदयदेशे जपेत् । "ब्रह्म ज्ञानम्" इति मूर्धा(4)देशे जपेत् । पुरुषसूक्तेन भ्रुवोर्मध्ये जपेत् । “ ॐ भूमिभूमि- गान्माता मातरमप्यगाव । भूयास्म पुत्रैः पशुभियों नो टेष्टि स भिद्यताम् ।" इति मन्त्रेण मुर्पानं भिन्यादश्मना परशुना वा । ॐ भूर्भुवः स्वमित्य- भिमन्य दर्भराच्छाद्य मध्ये लवणेन घनतरेण सप्तव्याहतिभिः प्रणवेन च " अमिनाऽग्निः समिध्यते " इत्यनुमन्त्रयेत् । न तत्र शेषसंस्कारोऽस्ति । अन्यथा ग्राम्यादिभक्षणेऽनावृष्टिर्भवति । तस्माद्भूमि भृशं देवयजनं पूरयेत् । खात्वा मृदाऽऽच्छादयेत् । सर्वसङ्गानिवृत्तस्य ध्यानयोगरतस्य च । न तस्य दहनं कार्य नाशौचं नोदकक्रिया ॥ निदध्यात्मणवेनैव ध्यानभिक्षोः कलेवरम् । मोक्षणं खननं चैव सर्वं तेनैव कारयेत् ॥ यतीन्वइन्स्पृशंश्चैव स्नानमात्रेण शुध्यति । अश्वमेधफलं सर्वे प्राप्नुवन्ति पृथक्पृथक् ॥ एफोदिष्ट जलं पिण्डं नाशीच प्रेतसक्रियाम् । न कुर्यात्पार्वणादन्यद्ब्रह्मीभूताय कल्पते कपिलः-वृद्धौ तीर्थे च संन्यस्ते ताते च पतिते तथा । येभ्य एव पिता दद्यात्तेभ्यो दद्यात्सुतः स्वयम् ॥ यतेः कार्याः क्रियास्तस्य यस्य न ब्रह्मणि स्थितिः । ब्रह्मीभूतस्य तु यतेन दाहाद्याः कथंचन ।। अथ कुटीचकविधिः । पुत्रैः कुटीचकस्य त्वज्ञानिनो दहनादिकः क्रियाक- लापः कार्य एव । कुतः- संनिकृष्टे यतो येषां पितर्युपरते सुतैः दहनं तस्य कर्तव्यं श्राद्धपिण्डोदकक्रियाः ॥ इति स्मृतेः । अनग्नेर्दहनं कार्य पूर्व भिक्षोर्यथाविधि । विदुपस्तु न तत्कार्य नैकोद्दिष्टादि कहिंचित् ।। पूर्वभिक्षः कुटीचकः। १५. न वा दे । २ १ . ' देशस' । ३ ख. 'चं नोदकक्रिया । ४ ख. भिक्षवे । ५ ग.

·१ १३४ विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- [* इति यतिसेवामहिमा । अथ यतिमरणे कर्तव्यताविधिः ] (x तथा चोक्तं पितृमेधपद्धती- संनिकृष्टो यतेः पुत्रो यदि स्वपितृनाशने । कृत्वा तु वपनं स्नात्वा शुद्धात्मा यतिसंस्क्रियाम् ॥ असंनिकृष्टश्चेत्पुत्रः सिद्धिवाः पितुस्तदा । स्नात्वा वपनपूर्व तु शुक्लायां तदनन्तरम् ॥ दशम्यामेव कुर्यात्तु नारायणवलि सुतः।) उशना:-यतो मृते न वपनं नोदकं नैव च क्रिया ॥ नाशीचं नैव शोकश्च वधूनां गोत्रिणामपि । वृपोत्सर्ग न दाहं च विपन्ने स्याद्गुरौ यतौ ॥ सपिण्डीकरणं तेषां न कर्तव्यं सुतेन तु । एकोदिष्टं न कुर्वीत यतीनां तु कदाचन ॥ मृते न दहनं कार्य परहंसस्य सर्वदा । [ = सुतैश्च वपनं कार्य परहंसस्य सर्वदा ॥ कर्तव्यं खननं तस्य नाशौचं नोदकक्रिया।] अश्वत्थस्थापन कार्य तद्देशेऽध्वर्युणा मुने । अश्वत्थे स्थापिते तेन स्थापितो हि महेश्वरः । दर्शनात्स्पर्शनात्तस्य सर्वं नश्यति पातकम् ॥ कुटीचकं संपदहेद्वहूदकं जले क्षिपेत् । इंसं चैव तु निक्षिप्य परदंसं विकीरयेत् ॥ वौधायन:-यतीनामन्त्यसंस्कारविधि व्याख्यास्यामः । गृहस्थः शुद्धा स्माऽशेपतः स्नात्वा गन्धपुष्पादिभिरलंकृत्य शिक्ये शरीरमारोप्य घोपितं जयश. ब्दैर्दुन्दुभीनां रवैरपि ग्रामात्माचीमुदीची गत्वा शुद्धदेशं समाश्रयेत् । नदीतीरेऽश्व- त्यवृक्षस्य ब्रह्मक्षस्य वाऽधस्तादेवयजनं दण्डायामप्रमाणं खनित्वा लवणं प्रक्षिप्य दर्भान्संस्तीर्य गायत्र्या शरीरं प्रक्षाल्य पुरुपसूक्तेन नापयित्वा शङ्खन मणवेन शतसंख्येन स्नाप्य पोडशोपचारेर्गन्धपुष्पैरलंकृत्य "विष्णो हव्यर रक्षस्व इति शरीरं कुण्डे निधाय “ इदं विष्णुर्विचक्रमे" इति दक्षिणहस्ते दण्डं * धनुधिनान्तर्गतो प्रन्यो घ. पुस्तके वर्तते । वर्तुलकसस्थितो प्रन्यो घ पुस्तके नास्ति धनुथिइनान्तर्गतो प्रन्यो प. पुस्तके वर्तते । %3D १ ग. "विसत्कियाम् ।

·यतिधर्मसंग्रहः । १३५ भड्क्त्वा निधाय " हंसः शुचिपन्" इति हृदयदेशे जपेत् । "ब्रह्म जज्ञानम्" इति मूर्धा(ध)देशे जपेत् । पुरुषसूक्तेन भ्रुवोर्मध्ये जपेद । " ॐ भूमिभूमि- मगान्माता मातरमप्यगात् । भूयास्म पुत्रैः पशुभियों नो दृष्टि स भिद्यताम् ।" इति मन्त्रेण मूर्धानं भिन्द्यादश्मना परशुना वा | ॐ भूर्भुवः स्वरोमित्य. भिमन्य दभैराच्छाद्य मध्ये लवणेन घनतरेण सप्तव्याहृतिभिः प्रणवेने च देवयननं पूरयेत् । " अमिनाऽग्निः समिध्यते " इत्यनुमन्त्रयेत् । न तत्र शेपसंस्कारोऽस्ति । अन्यथा ग्राम्यादिभक्षणेऽनावृष्टिर्भवति । तस्माद्भूमि भृशं खात्वा मृदाऽऽच्छादयेत् । सर्वसङ्गनिवृत्तस्य ध्यानयोगरतस्य च । न तस्य दहनं कार्य नाशौचं नोदकक्रिया ॥ निदध्यात्मणवेनैव ध्यानभिक्षोः कलेवरम् । प्रोक्षणं खननं चैव सर्व तेनैव कारयेत् ॥ यतीन्वहन्स्पृशंश्चैव स्नानमात्रेण शुध्याति । अश्वमेधफलं सर्वे प्राप्नुवन्ति पृथक्पृथक् ॥ एकोद्दिष्टं जलं पिण्ड नाशौच प्रेतसक्रियाम् । न कुर्यात्पार्वणादन्यद्रह्मीभूताय कल्पते ॥ कपिल:-वृद्धौ तीर्थे च संन्यस्ते ताते च पतिते तथा । येभ्य एव पिता दद्यात्तेभ्यो दद्यात्सुतः स्वयम् ॥ यतेः कार्याः क्रियास्तस्य यस्य न ब्रह्मणि स्थितिः । ब्रह्मीभूतस्य तु यतेने दाहाद्याः कथंचन ॥ अथ कुटीचकविधिः । पुत्रैः कुटीचकस्य त्वज्ञानिनो दहनादिकः क्रियाक- लापः कार्य एव । कुता- संनिकृष्टे यती येपी पितर्युपरते सुतैः । दहनं तस्य कर्तव्यं श्राद्धपिण्डोदकनियाः ॥ इति स्मृतेः । अनग्गेर्दहनं कार्य पूर्वभिक्षोर्यथाविधि । विदुपस्तु न तत्कार्य नैकोद्दिष्टादि कहिंचित् ।। पूर्व भिक्षुः कुटीचकः। १५ न पा १२२ देशप्स' । ३ स च नादकिया । ४ स भिक्षवे । ५ ग. घ क्रिया यस्य यतेब्रह्मणि सस्थित । ६ ग तस्य । घ तपा।

·विश्वेश्वरसरस्वतीकृतः- [* इति यतिसेवामहिमा । अथ यतिमरणे कर्तव्यताविधिः] (x तथा चोक्तं पितृपेधपद्धतौ- सनिकृष्टो यतेः पुत्रो यदि स्वपितॄनाशने । कृत्वा तु वपनं स्नात्वा शुद्धात्मा यतिसंस्क्रियाम् ॥ असैनिकृष्टश्चेत्पुत्रः सिद्धिवार्ती पितुस्तदा । स्नात्वा चपनपूर्वं तु शुक्लायां तदनन्तरम् ।। दशम्यामेव कुर्यात्तु नारायणवलिं सुतः।) उशना:-यतौ मृते न वपनं नोदक नैव च क्रिया ॥ नाशौच नैव शोकश्च बन्धूनां गोत्रिणामपि । वृपोत्सर्ग न दाहं च विपन्ने स्याद्गुरौ यतौ ॥ सपिण्डीकरण तेषां न कर्तव्यं सुतेन तु । एकोद्दिष्टं न कुर्वीत यतीनां तु कदाचन ॥ मृते न दहनं कार्य परहंसस्य सर्वदा । [ = सुतेश्च वपनं कार्य परहसस्य सर्वदा ॥ कर्तव्यं खननं तस्य नाशौचं नोदकक्रिया।] अश्वत्थस्थापन कार्य तद्देशेऽध्वर्युणा मुने । अश्वत्थे स्थापिते तेन स्थापितो हि महेश्वरः । दर्शनात्स्पर्शनात्तस्य सर्व नश्यति पातकम् ॥ कुटीचकं संपदहेद्वहृदकं जले क्षिपेत् । इंसं चैव तु निक्षिप्य परहस विकीरयेत् ॥ चौधायन:-यतीनामन्त्यसंस्काराविधिं व्यारयास्यामः । गृहस्थः शुद्धा. स्माऽशेपतः स्नात्वा गन्धपुष्पादिभिरलंकृत्य शिक्ये शरीरमारोप्य घोषितं जयश. ब्दैर्दुन्दुभीना रवैरपि ग्रामात्माचीमुदीचीं गत्वा शुद्धदेशं समाश्रयेत् । नदीतीरेऽश्व- स्थक्षस्य ब्रह्मक्षस्य वाऽधस्तादेवयजन दण्डायामप्रमाणं खनित्वालवणं मक्षिप्य दर्भान्सस्तीर्य गायत्र्या शरीर प्रक्षाल्य पुरुषसूक्तेन स्नापयित्वा शद्धेन मणवेन शतसंख्येन स्नाप्प पोडशोपचारैर्गन्धपुष्पैरलकृत्य " विष्णो हव्यः रक्षस्व इति शरीर कुण्डे निधाय " इद विष्णुर्विचामे इति दक्षिणहस्ते दण्डं * धनुचिहनान्तर्गतो प्रन्यो ष पुस्तके वर्तते ।x वतुलकसस्थितो प्रन्यो घ पुस्तके नास्ति = धनुधिइनान्तर्गतो प्रन्यो घ पुस्तके वतते । १ ग "तिसरिकयाम् ।

·विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- [* इति यतिसेवामाहिमा । अथ यतिमरणे कर्तव्यताविधिः ] (x तथा चोक्तं पितृमेधपद्धती- सनिकृष्टो यतेः पुत्रो यदि स्वपितृनाशने । कृत्वा तु वपनं स्नात्वा शुद्धात्मा यतिसंस्क्रियाम् ।। असंनिकृष्टश्चेत्पुत्रः सिद्धिवाः पितुस्तदा । स्नात्वा वपनपूर्व तु शुक्लायां तदनन्तरम् ॥ दशम्यामेव कुर्यात्तु नारायणवलिं सुतः।) उशना:-यतौ मृते न वपनं नोदकं नैव च क्रिया ॥ नाशौचं नैव शोकश्च बन्धूनां गोत्रिणामपि । वृपोत्सर्ग न दाई च विपन्ने स्याद्गुरौ यती ॥ सपिण्डीकरण तेपां न कर्तव्यं सुतेन तु । एकोद्दिष्टं न कुर्वीत यतीनां तु कदाचन ॥ मृते न दहनं कार्य परहंसस्य सर्वदा । [ = सुतैश्च वपनं कार्य परदंसस्य सर्वदा ॥ कर्तव्यं खननं तस्य नाशौचं नोदकक्रिया।] अश्वत्थस्थापनं कार्यं तद्देशेऽध्वर्युणा मुने ॥ अश्वत्ये स्थापिते तेन स्थापितो हि महेश्वरः । दर्शनास्पर्शनात्तस्य सर्व नश्यति पातकम् ॥ कुटीचकं संप्रदहेगहूदकं जले क्षिपेत् । हंसं चैव तु निक्षिप्य परइस विकीरयेत् ॥ बौधायन:-यतीनामन्त्यसंस्काराविधिं व्याख्यास्यामः । गृहस्थः शुद्धा. स्माऽशेपतः स्नात्वा गन्धपुष्पादिमिरलंकृत्य शिक्ये शरीरमारोग्य घोपितं जयश. ब्दैर्दुन्दुभीना रवैरपि ग्रामात्माचीमुदीची गत्वा शुद्धदेश समाश्रयेत् । नदीतीरेऽश्व- त्यक्षस्य ब्रह्मवृक्षस्य वाऽधस्ताद्देवयजन दण्डायामप्रमाणं खनित्वा लवणं प्रक्षिप्य दर्भान्संस्तीर्य गायत्र्या शरीरं प्रक्षाल्य पुरुपसूक्तेन नापयित्वा शवेन प्रणवेन शतसंख्येन स्नाप्य पोडशोपचारेर्गन्धपुष्पैरलंकृत्य “ विष्णो हव्यः रक्षस्व इति शरीरं कुण्डे निधाय “ इदं विष्णुर्विचक्रये" इति दक्षिणहस्ते दण्डं * धनुधिनान्तर्गतो प्रन्यो घ पुस्तके वर्तते । वर्तुलसस्थितो प्रन्यो घ पुस्तके नास्ति = धधिनान्तर्गतो प्रन्यो । पुस्तके वर्तते । १ ग. "तिसक्कियाम् ।

·- विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- [ * इति यतिसेवामहिमा ! अथ यतिमरणे कर्तव्यताविधिः ] (x तथा चोक्तं पितृमेधपद्धती- संनिकृष्टो यतेः पुत्रो यदि स्वपितृनाशने । कृत्वा तु वपनं स्नात्वा शुद्धात्मा यतिसंस्क्रियाम् ।। असैनिकृष्टश्चेत्पुत्रः सिद्धिवार्ती पितुस्तदा । स्नात्वा चपनपूर्वं तु शुक्लायां तदनन्तरम् ॥ दशम्यामेव कुर्यात्तु नारायणबलिं सुतः।) उशना:-यती मृते न वपनं नोदकं नैव च क्रिया ॥ नाशीचं नैव शोकश्च वन्धूनां गोत्रिणामपि वृपोत्सर्ग न दाई च विपन्ने स्याद्गुरौ यती ।। सपिण्डीकरणं तेषां न कर्तव्यं सुतेन तु । एकोदिएं न कुर्वीत यतीनां तु कदाचन ॥ मृते न दहनं कार्य परइंसस्य सर्वदा । [ = सुतैश्च वपनं कार्य परहंसस्य सर्वदा ॥ कर्तव्यं खननं तस्य नाशौचं नोदकक्रिया।] अश्वत्थस्थापन कार्य तद्देशेऽध्वर्युणा मुने ॥ अश्वत्ये स्थापिते तेन स्थापितो हि महेश्वरः । दर्शनात्स्पर्शनात्तस्य सर्व नश्यति पातकम् ॥ कुटीचकं संप्रदद्देदहूदकं जले क्षिपेत् । इंसं चैव तु निक्षिप्य परहंसं विकीरयेत् ॥ वोधायन:-यतीनामन्त्यसंस्काराविधिं व्याग्यास्यामः । गृहस्यः शुद्धा. स्माऽशेपतः सात्वा गन्धपुष्पादिभिरलंकृत्य शिक्ये शरीरमारोप्य घोषितं जयश. ग्दैन्दुभीना रवैरपि ग्रामात्याचीमुदीची गत्वा शुद्धदेशं समाश्रयेत् । नदीतीरेऽश्व- त्यरक्षस्य वामरक्षस्य वाऽधस्तादेवयजनं दण्डायामप्रमाणं खनिलालवणं मक्षिप्प दर्भान्संस्तीर्य गायत्र्या शरीरं प्रक्षाल्प पुरुपसूक्तेन नापयित्वा वन मणवेन तसंख्येन साप्प पोडशोपचारेर्गन्धपुष्पेरलंकन्य " विष्णो इयर रसस्व इति शरीरं फुण्डे निघाय " इदं विष्णुपिचक्रमे" इति दक्षिणहस्ते दण्डं पधिहनान्तर्गतो प्रन्यो प पुस्न यती। पर्नुलरंगरियो प्रन्यो प पुस्तके नाति - पनुभिानान्तगतो प्रत्यो प. पुनरे यती। १ ग. निकिया।

·यतिधर्मसंग्रहः। भक्त्या निधाय " हंसः शुचिपत्" इति हृदयदेशे जपेत् । "ब्रह्म ज्ञानम्" इति मूर्धा(ध)देशे जपेत् । पुरुपसूक्तेन भुवोर्मध्ये जपेत् । “ॐ भूमिभूमि- मगामाता मातरमप्यगाव । भूयास्म पुत्रैः पशुभियों नो टेष्टि स भिद्यताम् ।" इति मन्त्रेण मूर्षानं भिन्द्यादश्मना परशुना वा । ॐ भूर्भुवः स्वरोमित्य- भिमन्य दभैराच्छाद्य मध्ये लवणेन घनतरेण सप्तव्याहतिभिः प्रणवेने च देवयजनं पूरयेत् । " अग्निनाऽग्निः समिध्यते " इत्यनुमन्त्रयेत् । न तत्र शेपसंस्कारोऽस्ति । अन्यथा ग्राम्यादिभक्षणेऽनादृष्टिर्भवति । तस्माद्भूमि भृशं खात्वा मृदाऽऽच्छादयेत्। सर्वसङ्गनिवृत्तस्य ध्यानयोगरतस्य च । न तस्य दहनं कार्य नाशौचं नोदकक्रिया ॥ निदध्यात्मणवेनैव ध्यानभिक्षोः कलेवरम् । प्रोक्षणं खननं चैव सर्व तेनैव कारयेत् ।। यतीन्वहन्स्पृशंश्चैव स्नानमात्रेण शुध्यति । अश्वमेधफलं सर्वे प्राप्नुवन्ति पृथक्पृथक् ॥ एकोदिष्टं जलं पिण्डं नाशौचं प्रेतसत्कियाम् । न कुर्यात्पार्वणादन्यद्ब्रह्मीभूताय फैल्पते ।। कपिलादौ तीर्थे च संन्यस्ते ताते च पतिते तथा । येभ्य एव पिता दद्यात्तेभ्यो दद्यात्सुतः स्वयम् ।। यतेः कार्याः क्रियास्तस्य यस्य न ब्रह्मणि स्थितिः । ब्रह्मीभूतस्य तु यतेने दाहायाः कथंचन ।। अथ कुटीचकविधिः । पुत्रैः कुदीचकस्य त्वज्ञानिनो दहनादिकः क्रियाक- लापः कार्य एव । कुत:- संनिकृष्टे यती येषां पितर्युपरते सुतेः। दहनं तस्य कर्तव्यं श्राद्धपिण्डोदकक्रियाः ॥ इति स्मृतः । अनर्दहनं कार्य पूर्व भिक्षोर्यथाविधि । विदुषस्तु न तत्कार्यं नैकोद्दिष्टादि कहिंचित् ।। पूर्वभिक्षुः कुटीचकः। ११. न वादे । २२ क 'न देशम । ३ स. 'च नोदकक्रिया। ४ ख. भिक्षये । ५ ग. ५. क्रिया यस्य यतेब्रह्मणि सस्थित । ६ ग तस्य । १ तेषा।

·विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- बौधायनः-नारायणपलिं चास्य कुति द्वादशेऽहनि । कुर्याद्विष्णोर्महापूजां पायसं च निवेदयेत् ॥ अग्नौ हुत्वा तु तच्छेपं व्याहृतिभिः समाहितः । यतीन्गृहस्थान्साधन्वा गृहीत्वा द्वादशावरान् ।। अभ्यर्य गन्धपुप्पाधर्मन्त्रैदशनामभिः । संभोज्य हव्येनान्नेन दक्षिणां च निवेदयेत् ।। त्रयोदशं द्विजश्रेष्ठमात्मसंज्ञं यत्तेन्द्रियम् । विष्णुं यथा तथाऽभ्यर्च्य पाद्यााद्यैविधानतः ।। दद्यात्पुरुपसूक्तेन पुण्यहव्यादिकं कमात्र । वस्त्रालंकारकाद्यानि यथाशक्ति प्रदापयेत् ।। उच्छिष्टसंनिधौ तस्य दर्भानास्तीर्य भूतले । ॐ भूः स्वघों भुवः स्वों स्वः स्वधेति वलीन्हरेत् । एवं यः कुरुते विद्वान्नारायणपलि द्विजः । विष्णुलोकमवाप्नोति पुरुपो नात्र संशयः इति श्रीपरमहंसपरिवाजकविश्वेश्वरसरस्वतीभिः संगृहीते यतिधर्मसमुच्चये यतिपूजाफलम् ।। इदानी यतीनां माधुकरादिव्यतिरिक्ताने दोपदर्शकानि वचनानि लिख्यन्ते । आदित्यपुराणे-भैक्षेण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेत्कचित् । एकान्नादी भवेद्यस्तु कदाचिल्लम्पटो यदि ।। निष्कृतिनव तस्यास्ति धर्मशास्त्रेषु सर्वदा । परान्नं नैव गृहीयाद्भिक्षुः स्वाश्रमपालफः ॥ परान्नवर्जनादेव भिक्षुर्भिक्षुरिति स्मृतः । अप्येकपसत्या नाश्नीयात्संयुक्तः स्वजनेरपि ॥ फो हि नानाति किं कस्य प्रच्छन्नं पातकं भवेत् । भस्मस्तम्भनलद्वारमार्गः पक्ति च मेदयेत् ।। पतिः श्रादे तयेकाने रागावस्तु प्रवर्तते । नाममात्रो भवेनिशुः स एव परययः॥ = हमारभ्य पूमा मिलन्ती प्रन्यो पुरा नास्ति। : १॥ मम।

·१३७ यतिधर्मसंग्रहः। परानविमुखो भिक्षुः परं ज्ञानमवाप्नुयात् । तस्मात्परित्यजेद्भिक्षुः परान्नं नृपदण्डवत् ॥ श्रवणं ब्रह्मचर्य च वैराग्यं ज्ञानमेव च । चत्वार्येतानि नश्यन्ति परान्ननिरतस्य वै ॥ अथ संन्यासिनां श्राद्धभोजननिषेधप्रकरणं महाभारते नारद:- हव्यं कव्यं च राजेन्द्र नाश्नीयादात्मवान्यतिः । हव्यकव्यपरो भिक्षुः पतत्येव न संशयः ।। आपस्तम्बः-श्राद्धभोजी यतिर्नित्यमाशु गच्छति शूद्रताम् । तादृशं कल्मषं दृष्ट्वा सचैलो जलमाविशेत् ॥ जैमिनि:-श्राद्धानं यस्य कुक्षौ तु मुहूर्तमपि वर्तते । भिक्षोश्चत्वारि नश्यन्ति आयुः प्रज्ञा यशो वलम् ॥ मेधातिथि:-भवत्स्वाबाहयामीति यावदुचारयेविनः । तावत्प्रेतत्वमामोति भिक्षुः सुकृतसंक्षयात् ॥ बृहस्पतिः-श्रवणं मननं ध्यानं ज्ञानं स्वाध्याय एव च । सद्यो निष्फलतां याति सकृच्छ्राद्धान्नभोजनात् ।। अन्तःकरणशुद्धिस्तु न तस्यैव तु सर्वदा । तदन्नं प्रेतयोग्यं च भवेत्संकल्पमात्रतः ॥ तीर्यश्राद्धममाश्राद्धमएका पार्वणं तया । मासि श्राद्धं गयाश्राद्धमेकोद्दिष्टं महालयम् ॥ अवश्य भिक्षुरेतानि वर्जयेत्परदारवत् । संक्रान्तौ पर्वणि शुभे व्यतीपाते च वैधृतौ ।। एकान्नं च यतिर्भुक्त्वा ऐन्दवं तद्विशोधनम् । यत्यन्नं ब्रह्मच(चा)यन्नमवीरानं तथैव च ।। शूद्वान्नं च सदा भिक्षुर्वर्जयेत्परदारवत् । चरन्माधुकरी वृत्तिं यतिम्लेंच्छकुलादपि ॥ एकान्नं तु न भुञ्जीत वृहस्पतिसमादापि । भैक्षं वा सर्ववर्णेभ्य एकानं वा द्विजातिषु ।। न चैकान्नं द्विजेषु स्यात्कामं स्यात्सार्ववर्णिकम् । भिक्षार्थ च पृथक्पकं यत्मंस्कारविवर्जिनम् ।। तदन्नं सर्वथा त्याज्यं यतीनां मेध्यवद्भवेत् । १क ग, संक्रमे। १८ ·१३८ विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- माधूकरादिव्यतिरिक्तान्नदोपे कारणमाह पराशरः- अन्नदोपण चित्तस्य कालुप्यं सर्वदा भवेत् । कलुपीकृतचित्तानां धर्मः सम्यड्न भासते ।। अधर्मों धर्मरूपेण विभाति च न संशयः । स्वयं भाति पर ब्रह्म न भाति चावभासते ॥ ब्रह्मविद्याभिवाञ्छा च कदाचिन्नैव जायते । मणिमन्त्रौपधैर्वह्निः सुदीप्तोऽपि यथेन्धनम् ॥ मदग्धुं नैव शक्तः स्यात्प्रतिवन्धस्तथैव च । ज्ञानानिरपि संजातः सुदीप्तः सुदृढोऽपि वा ॥ प्रदग्धुं न च शक्तः स्यात्मतिबन्धस्तु किस्विपम् । प्रतिवन्धो नाम दुष्टान्नासत्यभापणनिन्दाविपयलाम्पध्यमित्यादि । तदुक्तम्-कर्तव्याऽऽशयशुद्धिस्तु भिक्षुकेण विशेषतः । ज्ञानोत्पत्तिनिमित्तत्वात्स्वातन्यकरणाय च ॥ तथा च श्रुति:-"आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः स्मृति. लम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः" [ छान्दो० ७।२६।२ ] इति । आत्मसंमितमाहारमाहरेदात्मवान्यतिः । अत्यन्तक्षुधितस्यापि समाधिनैव जायते ॥ मिताशनो भवेन्नित्य भिक्षुर्मोक्षपरायणः । कामक्रोधादयो दोपा न भवन्ति मिताशनात् ।। अङ्गसङ्गादलं दो विपयासक्तिरेव च ॥ कामः कोधस्तथा लोभः पतनं नरके ध्रुवम् । तावजितेन्द्रियो न स्याद्विजितान्येन्द्रियः पुमान् ।। न जयेद्रसनं यावजितं सर्व जिते रसे । स्तोकं स्तोकं ग्रसेद्यासं देहो वर्तेत यावता ॥ गृहान्न हिंसेनाऽऽतिष्ठेद्वति माधुकरी मुनिः ।। पाणत्त्यैव संतुष्ये-मुनिषेन्द्रियाप्रियः । ज्ञान तथा न नश्येत नाव कार्येत वामनः ।। हितं मितं सदाऽश्नीयाधत्सुसेनैव जीर्यते । धानुः प्रकुप्यते येन तदनं वर्जयेयतिः ॥ याचिनायाचिताभ्या च भिक्षाभ्यां कल्पयेत्स्थितिम् । १प पत्मप । २ ग घ 'ताशिन 1 अ।

·पतिधर्मसंग्रहः। १३९ . याचितं माधूफरादि । अयाचितं माक्प्रणीतादि । ननु भैक्षं पञ्चविध स्मृतमिति च यद्यपि विहित तथाऽपि निवृत्तिरेव श्रेयसीत्याह- मचिरेपा भूतानां निवृत्तिस्तु महाफलेत्यादि । निहत्तं कर्म सेवेतेति । यमान्सेवेत सततमित्यादिना । [ *परपाकनिवृत्तस्य परपाकरतस्य च । अपचस्य यदन्नं तु भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ गृहीत्वाऽग्निं समारोप्य पश्च यज्ञान निपेत् । परपाकनिवृत्तोऽसौ मुनिभिः परिकीर्तितः॥ पञ्च यज्ञानस्वयं कृत्वा परान्नमुपजीवति । सततं भातरुत्थाय परपाकरतस्तु सः ।। गृहस्थधर्यवृत्तो यो दानेन परिवर्जितः । ऋपिभिर्धर्मतत्त्वज्ञैरपचः परिकीर्तितः ।। अत्र भिक्षामशंसा पूर्ववत् ] ( = इदानी भिक्षाप्रशंसा- न भिक्षायां भवेदोपो नव भिक्षा प्रतिग्रहः । सोमपानसमा भिक्षा तस्मादहरहश्चरेत् । भिक्षा माधुकरी नाम सर्वपापमणाशनी ॥ अवधूता च पूता च सोमपानं दिने दिने । श्रोत्रियान्नं च भैक्षं च हुतशेषं तु यद्धविः ॥ नखानाच्छोधयेत्पापं तुपाग्निरिव काञ्चनम् । गङ्गायाः सलिलं पुण्यं शालग्रामशिला तथा ।। भिक्षान्नं पञ्चगव्यं च पवित्राणि युगे युगे। । कण्व:--अबिन्दु यः कुशाग्रेण मासि मासि समश्नुते । निरपेक्षस्तु भिक्षाशी स तु तस्माद्विशिष्यते ॥ तप्तकाञ्चनवणेन गवां मूत्रेणं यावकम् । पिवादशैं वर्षाणि न तद्भक्षसमं भवेत् ॥ शाकभक्षाः पयोभक्षा ये च यावकभक्षकाः। सर्वे ते भैक्षभक्षस्य कलां नाईन्ति पोडशीम् ॥ श्रुतिरपि--", कामक्रोधलोभमोहदम्भदोहंकारममकारानृतादीस्त्यजेत् । [ आ. ४] चतुर्पु वर्णेषु भैक्षं चरेदभिशस्तपतितवर्ज पाणिपात्रेऽशनं कुर्या- * धनुचिहनान्तर्गतो प्रन्यो प. पुस्तके वर्तते । = पर्तुलकसस्थितो अन्यो प. पुस्तके नास्ति।

·१४० - विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- दोपघवत्माश्नीयात्माणसंधारणार्थ यथा मेदोवृद्धिर्न जायतेऽरण्यनिष्ठी भिक्षार्थी ग्रामं प्रविशेत् [ काठकब्रा०]।) इदानीं यतिभिरशनवसनादिचिन्ता न कार्या। कि प्रारब्धकर्मणामवश्यंभाविवादित्याह-- अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् । नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि ।। भारते-भवितव्यं यथा येन न तद्भवति चान्यथा । नीयते तेन मार्गेण स्वयं वा तत्र गच्छति ।। प्राप्तव्यमर्थ लभते मनुप्यो देवोऽपि तं वारयितुं न शक्तः । तस्मान्न गोचामि न विस्मयो मे यदस्मदीयं नहि तत्परेपाम् ।। अरक्षितं तिष्ठति देवरक्षितं गृहे स्थितं दैवहतं विनश्यति । जीवत्यनाथोऽपि वने विसर्जितः कृनप्रयत्नोऽपि गृहे न जीवति ॥ लिखिता चित्रगुप्तेन ललाटेऽक्षरमालिका । न सा माजयितुं शक्या पण्डितंत्रिदशेरपि ।। नाऽऽहारं चिन्तयेत्प्राज्ञो धर्ममेकं तु चिन्तयेत् । आहारोऽपि मनुष्याणां जन्मना सद्द जायते ॥ यो वे गर्भगतस्यापि रत्तिं कल्पितवान्मभुः । शेपटतिविधानाय स किं मुप्तोऽयया मृतः ॥ अवश्यंभाविभावानां प्रतीकारो भवेद्यदि । तदा दुःसन लिप्यरत्नलरामयुधिष्ठिराः ।। अवश्यंभानिनोऽप्यर्थाः स्वधर्मफलहेतयः । तान्न सन्तोऽनुशोचन्ति शास्रतत्त्वार्यवेदिनः ।। यदमापि न नद्भावि यदापि न तदन्यथा । राति चिन्नाविपन्नोऽयं घोघा भ्रमनिवर्तयः ।। यम्य याविहिन म तेन मुग्यदुग्ययोः । आमपान तापही नममः पारमन्छन । गनेय ययथा पूर्व कृतं कर्म शुभाशुभम् । म पर तत्तथा मुदत दुःप या यदि या गुग्यम् ।। यण यम्प गया कम नभ्य नाय तथा मतिः । पुगपाराधिना भाग नागने मागिनां मिये ।। . --- १r.rat.१ प.निती।

·यतिधर्मसंग्रहः। १४१ देवत्वमय मानुष्यं पशुत्वं पक्षिता यथा । तिर्यक्त्वं स्थापरत्वं च याति जन्तुः स्वकर्मभिः ॥ अन्यथा चिन्तिता ह्या नरैराशापरायणैः । अन्यथैव हि गच्छन्ति देवादिति मतिर्मम ॥ कर्मदायादवाल्लोकः कर्मसंवन्धिवान्धवाः । कर्माणि चोदयन्तीह पुरुष सुखदुःखयोः ।। यद्यावद्यादृशं येन कृतं कर्म शुभाशुभम् । तत्तावत्तादृशं तस्य फलमीशः प्रयच्छति ॥ यस्यां यस्यामवस्थायां यद्यत्कर्म पुरा कृतम् । तस्यां तस्यामवस्थायां तत्तत्फलमुपाश्नुते ॥ जन्मजन्मन्यदभ्यस्तं दानमध्ययनं तपः। तेनैवाभ्यासयोगेन तत्रैवाभ्यसते पुनः॥ इदानी भिक्षुकैर्निवृत्तिनिष्ठायामेवाऽऽदरः कार्यों न तु प्रवृत्तिनिष्ठायामि- त्याह -तत्र निवृत्तिनिष्ठानामद्वैताभिनिवेशः । प्रवृत्तिनिष्ठानां तु द्वैताभिनि- वेश इति । उक्तं च-अद्वैतभावमाश्रित्य द्वैताचारेण वर्तते । रुदन्ति पितरस्तस्य हा कष्टं पतितं पुनः॥ यमान्सेवेत सततं न नित्यं नियमान्बुधः । यमान्पतत्यकुर्वाणो नियमान्केवलान्भजन् । शब्दब्रह्मणि निष्णातो न निष्णायात्परे यदि । श्रमस्तस्य श्रमफलो ह्यधेनुमिव रक्षतः॥ वाचं यच्छ मनो यच्छ पाणं यच्छेन्द्रियाण्यपि । आत्मानमात्मना यच्छ न भूयः कल्पसेऽध्वने ॥ यो वै वाड्मनसी सम्यगसंयच्छन्धिया यतिः । तस्य व्रतं तपो ज्ञानं स्रवत्याशु घटाम्बुवत् ॥ निवृत्तं कर्म मेवेत प्रवृत्तं मत्परस्त्यजेत् । जिज्ञासायां संपत्तो नाऽऽद्रियेत्कर्मचोदनाम् ॥ त्याग एव हि सर्वेषां मोक्षसाधनमुत्तमम् । त्यजतैव हि तज्ज्ञेयं त्यक्तः प्रत्यक्परं पदम् ।। १५. तथा।२ क. भ्रमस्त'।३ क. 'स्य भ्रमफ।

·१४४ विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- सर्व ब्रह्मोति यो वेत्ति न तीर्थ तस्य किंचन । जाग्रत्स्वमसुषुप्तेषु ब्रह्मण्येव स वर्तते ॥ सुयोनौ च वियोनौ च निजे कर्मणि यः शुचिः । तस्य कृच्छ्रगतस्यापि न पापे रमते मतिः ।। अकर्तव्यं न कर्तव्यं प्राणैः कण्ठगतैरपि किं विद्यया किं तपसा कि त्यागेन श्रुतेन वा ।। किं विविक्तेन मौनेन स्त्रीभिर्यस्य मनो हृतम् । कदाऽपि युवती भिक्षुर्न स्पृशेदारवीमपि ।। स्पृशन्करीव यध्येत करिण्या अङ्गसङ्गन्तः । दृष्ट्वा खियं देवमायां तद्भावैरजितेन्द्रियः ॥ मलोभितः पतत्यन्धे तमस्यमौ पतङ्गन्यत् । ग्राम्यगीतं न शृणुयाघतिर्वनचरः कचित् ।। शिक्षेत हरिणादद्धान्मृगयोर्गीतमोहितात् । सुखमैन्द्रियकं राजन्स्वर्गे नरक एव च ॥ देहिनां यथा दुःखं तस्मान्नेछैन तयुधः । योपिदिरण्याभरणाम्बरादिद्रव्येषु मायारचित्तेपु मृदः । मलोभितारमा [पभोगयुद्ध्या पतङ्गवनश्यति नएदृष्टिः ।। पदस्यिभिनिर्मितवंशवश्यं स्थूणं त्वचा रोमनसैः पिनदम् । क्षरमवद्वारमगारमेतद्विण्यपूर्ण मदुपति काऽन्या ।। न संभापत्तियं पांचित्पूर्वदृष्टां न च स्मरेत् । फा वा वर्जयेत्तासां न पश्यल्लिखितामपि ॥ मापति प्रमटां दृष्ट्वा मुरां पीत्वा च मायति । तस्मादृष्टिमंदा नारी दूरतः परिवर्जयेत् ॥ संभाषणं सह स्त्रीभिरालापमाणे तथा । नृत्पं गानं सभागेवापरिपादांच वर्मयेत् । मुभीणोंऽपि मुनीम विमानसी न विश्वसेत् । मुनीन्यपि यन्याम मानने जीर्णमम्बरम् ॥ अप्रिणाममा नागनभरापो नमः। पावभावार्माणि न प्रसन्न गरगन् । पिशामपं. पपलान्या पुरुषेण तु । 10. Earth. 'मदा नर It !

·१४५ यतिधर्मसंग्रहः। परस्वभावकर्माणि यः प्रशंसति निन्दति । स आशु भ्रश्यते स्वार्थादसत्य(त्या)भिनिवेशतः ॥ न स्तुचीत न निन्देत कुर्वतः साध्वसाधु वा । वदतो गुणदोषाभ्यां वर्जितः समदृङ्मुनिः । न कुर्यान्न स्तुवेत्(स्तुयात्)किंचिन्न ध्यायेत्साध्वसाधु वा । आत्मारामोऽनया वृत्त्या विचरेज्जडवन्मुनिः ॥ दोपदी भवेत्तत्र यत्र रागः प्रवर्तते । अनिष्टवद्धितं पश्येत्तथा क्षिमं विरज्यते ।। यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकम् । समदृष्टस्तदा पुंसः सर्वाः सुखमया दिशः ॥ यथा न पीड्यते कायो नैवान्तकवशं व्रजेत् । तथा धर्म चरेद्भिक्षुः पश्यन्वै शास्त्रचक्षुपा । नापृष्टः कस्यचिढ्यान्न चान्यायेन पृच्छतः । विजानन च मेधावी जडवल्लोक आचरेत् ।। एकाकी नि:स्पृहस्तिप्ठेन्न केनापि सहायते । दद्यान्नारायणेत्येवं प्रतिवाक्यं सदा यतिः ।। चासे वहूनां कलहो भवेद्वार्ता द्वयोरपि । एकाकी विचरेद्भिक्षुः स्वधर्मपरिपालकः ॥ इष्टानिष्टेषु भोगेषु व्यसनाभ्युदयेषु च । उपशान्तां वदेद्वाचमपि बाणैर्हतो भृशम् ।। यथा मूको यथा मूढो यथा वधिर एव वा। तथा वर्तेत लोकेषु स्वसामर्थ्यस्य गुप्तये ।। एफ एव चरेन्नित्यमननिरनिकेतनः । सिद्धयर्थमसहायः स्याद्ग्राममन्नार्थमाश्रयेत् ॥ असन्मानात्तपोद्धिः सन्मानात्तपसः क्षयः । अर्चितः पूजितो विमो दुग्धा गौरिव सीदति ।। मानापमानौ द्वावेतौ मीत्युद्वेगकरी नृणाम् । तावेव विपरीतार्थों योगिनः सिद्धिकारको । न सुख देवराजस्य न सुखं चक्रवर्तिनः। यादशं वीतरागस्य मुनेरेकान्तवासिनः । १ क. 'लोकमाव' । २ क. ग गच्छति।

·विश्वेश्वरसरस्वतीकृतः- रथ्यायां बहुवस्वाणि भिक्षा सर्वत्र लभ्यते । भूभिशय्या सुविस्तीर्णा यतयः केन दुःखिताः ।। नासमानसहायेषु निवसेद्योगवित्कचित् । वसेत्समानशीलेपु सुशीलेषु तपस्विषु ॥ बुधो वालकवत्रीडेत्कुशलो जडवचरेत् । वदेदुन्मत्तवद्विद्वान्गोचया नैगमश्चरेत् ।। वेदवादरतो न स्यान्न पाखण्डी न हैतुकः । शुष्कवादविवादे न कंचित्पक्ष समाश्रयेत् ।। आत्मवत्सर्वभूतानि पश्यन्भिक्षुश्चरेन्महीम् । अन्धवत्कुब्जवच्चापि वधिरोन्मत्तपूकवत् ।। नात्यर्थ सुखदुःखाभ्यां शरीरमुपतापयेत् । स्तूयमाने(नो) न तुष्येत निन्दितो न शपेत्परान् ।। एक एव चरेन्नित्यं सिद्ध्यर्थमसहायवान् । सिद्धिरेकस्य संपश्यन्न जहाति न हीयते ॥ नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम् । कालमेव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा ।। गूढधर्माश्रितो विद्वानज्ञानचरितं चरेत् । संदिग्धः सर्वभूतानां वर्णाश्रमविवर्जितः ।। ब्रह्मचर्यमहिंसा च सत्यमस्तेयमार्जवम् । वेदान्तश्रवणं ध्यानं भिक्षोः कर्माणि नित्यशः ।। भिक्षाटनं जपो ध्यानं मानं शौचं सुरार्चनम् । कर्तव्यानि पडेतानि यतीनां नृपदण्डवत् ।। मौन योगासनं योगस्तितिक्षका-तशीलता । निःस्पृहत्वं समत्वं च सप्तैतान्येक्दण्डिनाम् ।। लोकयात्र प्रयत्नेन वर्जयेदात्मचिन्तकः । नान्योपनिपट विद्यामभ्यसेन्मुक्तिहेतुकीम् ।। अतिवाटांस्तितिक्षेत नावमन्येत कंचन । न चेमं देहमाश्रित्य वर कुति केनचित् ।। द्रव्यस्त्रीमांममंपान्मधुमाक्षिलेहनाद । विचारम्ग परित्यागायतिः पतनमृच्छति ॥ १५ हेतुक ।

·१४७ न . यतिधर्मसंग्रहः । क्रोधलोभपरो नित्यं निद्रालस्यपरस्तथा । विपांदीच्छापरश्चैव श्रेयसो भ्रश्यते द्विजः ॥ आरूढपतितो हन्ति दश पूर्वान्दशापरान् । विस्तारयति तानेव यदि सम्यग्व्यवस्थितः ।। देशलोकसुहुन्मित्रपिण्डप्राणमनोधियाम् । पूर्व पूर्व त्यजेत्पश्चात्परमानन्दमाविशेन ।। यः प्रवज्य गृहात्पूर्व त्रिवर्गो वपनात्पुनः । याद सेवेत तान्भिक्षुः स वै वान्ताश्यपत्रपः ॥ यैः स्वदेहः स्मृतोऽनात्मा मयों विट्कृमिभस्मवान् । त एनमात्मसात्कृत्वा श्लाघयन्ति सत्तमाः ॥ नाध्येतव्यं न वक्तव्यं न श्रोतव्यं कदाचन । एभिर्गुणेश्च संपन्नो यतिभवति नेतरः ।। नव धर्मी न चाधर्मी न वापीढ़ शुभाशुभी। भिक्षाशी सर्ववर्णेपु तुल्यनिन्दास्तुतिः क्षमी ।। निस्तरङ्गवदम्भोधिः स्थितधीः सर्वदाऽऽत्मवान् । समः सर्वेषु भूतेषु परहंसः स उच्यते ।। प्राणा यथाऽऽत्मनोऽभीष्टा भूतानामपि ते तथा । आत्मौपम्येन सर्वत्र दयां कुर्वीत मानवः ।। मनसश्चेन्द्रियाणां च ऐकाय्यं परमं तपः । तज्ज्यायः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते ।। इज्याचारदमाहिसाजपस्वाध्यायफर्मणाम् । अयं तु परमो धर्मो यद्योगेनाऽऽत्मदर्शनम् ॥ सत्यमस्तेयमक्रोधो ही शौचं धीनिर्दमः । संयतेन्द्रियता विद्या धर्मः सर्व उदाहृतः ।। द्वावेतौ न विराजेते विपरीतन कर्मणा । निरारम्भो गृहस्थश्च कार्यवांश्चैव भिक्षुकः । कर्मणा बध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते । तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः ।। अहिंसा सत्यमम्तेयं ब्रह्मचर्य तपः शयः । क्षमा दया च संतोपो व्रतान्यस्य विशेषतः ।। १ क. 'दी चाप।२ क. 'न्। निस्दा ।

·१४८ विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- येन केनचिदाच्छन्नो येन केनचिदाशितः । पत्रकचनशायी स्यात्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ।। कन्याकौपीनवासाश्च दण्डधृग्ध्यानतत्परः । एकाकी रमते नित्यं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ।। स्वमेऽपि यो हि युक्तः स्याजाग्रतीव विशेषतः । ईदृक्चेष्टः स्मृतः श्रेष्ठो वरिष्ठो ब्रह्मवादिनाम् ।। सर्वमन्यत्परित्यज्य युद्धया तन्निष्टतां गतः । उपविष्टो ब्रजस्तिठस्तन्मयः स्यात्समाहितः ॥ ब्रह्मनिष्टो भवेन्नित्यं यः परिबाडतन्द्रितः। स ब्रह्म परमं ह्येति न चेहाऽऽजायते पुनः ।। सर्वकर्माणि संन्यस्य भिक्षाशी निष्परिग्रहः । मामोति मम सायुज्यं गुह्यमेतन्मयोदितम् ॥ सम्यग्दर्शनसंपन्नः कर्मणा न स बध्यते । दर्शनेन विहीनस्तु संसारं प्रतिपयते ॥ "यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हदि श्रिताः । अथ मत्र्योऽमृतो भव- त्यत्र ब्रह्म समश्नुते" [ फ० श्रु० २।३।१४] " अगरीर शरीरेप्वनवस्ये. प्ववस्थितम् । महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति [क० ०१ २।२२] । 'मनहाति यदा कामान्० 'आत्मन्येवा० ' [अ०२ श्लो ५५] । 'दुःखेष्वनुद्विग्नमना०' [अ. २ श्लो० ५६ ] । 'यः सर्वप्रा.' [अ० २ श्लो० ५७] । " तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः । नानु- ध्यायाद्वहछन्दान्याचो विग्लापनं हि तन्" [वृ०४।४।२१] 1 "यदेवमनु पश्यत्यात्मानं देवमअसा । ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते "[१०४। ४।१५]| वृत्तिहीनं मनः करवा क्षेत्रनं परमात्मनि । एकीकृरय विमुच्येत योगोऽयं पुरुप उच्यते । त्यपया लोकांय वेदाय पिपयानिन्द्रिपाणि च । आत्मन्येय स्थितो यस्तु मामोनि परमं पदम् ॥ वृदुम्रपुप्रदारांम पेदाङ्गानि च सर्वशः। पन्नं पोपवीनं न स्यात्वा गृढयरन्मुनिः॥ ग. परममा।

·यतिधर्मसंग्रहः। ३४२ त्यज धर्ममधर्म च उभे सत्यानृते त्यज । उमे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजास तत्त्यज ॥ यावतः कुरुते जन्तुः संवन्यान्मनसः प्रियान् । तावन्तोऽस्य निखन्यन्ते हृदये शोकशङ्कवः ।। कर्मणां परिणामित्वादाविरवादमङ्गलम् । विपश्चिन्नावरं पश्येददृष्टमपि दृष्टवत् ॥ त्वं तु सर्व परित्यज्य स्नेहं स्वजनवन्धुपु । मच्यावश्य मनः सम्पक्समदग्विचरस्व गाम् ॥ यदिदं मनसा वाचा चक्षुभ्या रणादिभिः । नश्वरं गृह्यमाणं च विद्धि मायामनोमयम् ।। सर्वभूतसुदृच्छान्तो ज्ञानविज्ञाननिथपः । पश्यन्मदात्मकं विश्वं न विपधेत वै पुनः ।। अल्पानाभ्यवहारेण रहःस्थानासनेन च । हियमाणानि विषयैरिन्द्रियाणि निरोधयेत् ॥ इन्दियाणां निरोधन रागद्वेषक्षयेण च । अहिंसपा च भूतानाममवत्वाय कल्पते ।। नेतादर्श ब्राह्मणस्यास्ति वित्तं ययकता सपता सत्यता च । शीलं स्थितिर्दण्डनिपानमार्नवं ततस्ततश्वीपरमः क्रियाभ्यः ।। *अर्थस्य मुलं नितिः समा च कामस्य रूपं च वयो वपुश्च । धर्मस्य यागादि दया दमश्च मोक्षस्प सर्वोपरमः क्रियाभ्या॥ अरण्यनिष्ठस्य जितेन्द्रियस्य सन्द्रियपीतिनिवर्तकस्प । अध्यात्मचिन्तागतमानसस्य ध्रुवा एनातिरुपेशस्य ।। विनटलोमा विपयेषु निःस्पृहा प्रशान्तचिचाः परिदीनमत्सराः। प्रजन्ति विष्णोः परमेव तत्पदं सनातनं याप्रवदन्ति सन्तः ।। अहिंसफार शान्तिपरायणाः शुभे सुखेषु दुःखेषु समानपुदयः । अनुस्वभावा विपप्पु निस्पृहास्तरन्ति संसारसमुद्रमश्रमम् ॥ निःसङ्गता मुक्तिपदं यतीनां सङ्गादपाः ममवन्ति दोपाः । मारूहयोगोऽपि निपास्पोप: सझन योगी फिमुवालासिदिः ।। +भोप.पु नास्ति। १५. समोर...निमिः। 1.समोण।

·विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- येन केनचिदाच्छन्नो येन केनचिदाशितः । पत्रकचनशायी स्यात्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ।। कन्याकौपीनवासाश्च दण्डधृग्थ्यानतत्परः । एकाकी रमते नित्यं तं देवा ब्राह्मणं विदुः॥ स्वप्नेऽपि यो हि युक्तः स्याजाग्रतीव विशेषतः । ईक्चेष्टः स्मृतः श्रेष्ठो वरिष्ठो ब्रह्मवादिनाम् ।। सर्वमन्यत्परित्यज्य बुद्धया तनिष्ठतां गतः । उपविष्टो ब्रजस्तिष्ठस्तन्मयः स्यात्समाहितः ॥ ब्रह्मनिष्ठो भवेन्नित्यं यः परिबाडतन्द्रितः । स ब्रह्म परमं होति न चेहाऽऽनायते पुनः ।। सर्वकर्माणि संन्यस्य भिक्षाशी निष्परिग्रहः । प्राप्नोति मम सायुज्यं गुह्यमेतन्मयोदितम् ॥ सम्यग्दर्शनसंपन्नः कर्मणा न स वध्यते । दर्शनेन विहीनस्तु संसारं प्रतिपद्यते ।। "यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः । अथ मोऽमृतो भव- त्यत्र ब्रह्म समश्नुते" [ क० श्रु० २१३११४]" अशरीर शरीरेप्वनवस्ये- प्ववस्थितम् । महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति" [क० श्रु०१ २२२२] | ‘प्रजहाति यदा कामान्० 'आत्मन्येवा० [अ०२ श्लो० ५५] । 'दुःखेप्वनुद्विग्नमना०' [ अ. २ श्लो० ५६ ] 1 ' यः सर्वत्रा०' [अ० २ श्लो० ५७] 1 " तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः । नानु- ध्यायावहउब्दान्वाचो विग्लापनं हि तत् " [ वृ०४।४।२१] 1 "पदेतमनु पश्यत्यात्मानं देवमञ्जसा । ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते "[वृ०४। ४११५]। वृत्तिहीनं मनः कृत्वा क्षेत्रनं परमात्मनि । एकीकृत्य विमुच्यत योगोऽयं मुख्य उच्यते त्यक्त्वा लोकांश्च वेदांश्च विपयानिन्द्रियाणि च । आत्मन्येव स्थितो यस्तु प्राप्नोति परमं पदम् ॥ कुटुम्बपुनदारांव वेदाङ्गानि च सर्वशः । यनं यज्ञोपवीतं च त्यात्वा गृढवरेन्मुनिः ॥ . । ग. "ति परम मा।

·यतिधर्मसंग्रहः। त्यन धर्ममधर्म च उभे सत्यानृते त्यज । उभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तत्यज ॥ यावतः कुरुते जन्तुः संवन्यान्मनसः प्रियान् । तावन्तोऽस्य निखन्यन्ते हृदये शोकशङ्कवः ॥ कर्मणां परिणामित्वादाविरश्चादमङ्गलम् । विपविनश्वरं पश्येददृष्टमपि दृष्टवत् ॥ त्वं तु सर्व परित्यज्य स्नेहं स्वजनवन्धुपु । मय्यावेश्य मनः सम्यक्समदृग्विचरस्व गाम् ।। यदिदं मनसा वावा चक्षुा श्रवणादिभिः । नवरं गृह्यमाणं च विद्धि मायामनोमयम् ॥ सर्वभूतसुहृच्छान्तो ज्ञानविज्ञाननिश्चयः । पश्यन्मदात्मक विश्वं न विपयेत वै पुनः॥ अल्पानाभ्यवहारेण रहास्थानासनेन च । दियमाणानि विषयैरिन्द्रियाणि निरोधयेत् ॥ इन्द्रियाणां निरोधेन रागद्देपक्षयेण च । अहिंसपा च भूतानाममृतत्वाय फल्पते ।। नैतादृशं ब्राह्मणस्यास्ति विचं ययैकता समता सत्यता च । शीलं स्थिनिर्दण्डनिधानमार्जवं ततस्ततचीपरमः क्रियाभ्यः ॥ *अर्थस्य मुलं निकृतिः क्षमा च कायस्य रूपं च वयो वपुष । धर्मस्य यागादि दया दमश्व मोक्षस्य सर्वोपरमः त्रियाभ्यः॥ अरण्यनिष्ठस्य जितेन्द्रियस्य सर्वेन्द्रियसीतिनिवर्तकस्य । अध्यात्मचिन्तागतमानसस्य ध्रुवा धनाचिरुपेतकस्य । विनएलोभा विषयेषु निःस्पृहा प्रशान्तचिचाः परिहीनमत्सराः। प्रजन्ति विष्णोः परमेव तत्पदं सनातनं यत्भवदन्ति सन्तः।। अहिंसका क्षान्तिपरायणाः शुभे सुखेपु दुःखेषु समानपुदयः । ऋजुस्वभावा चिपयेषु निःस्पृहास्तरन्ति संसारसमुद्रमश्रमम् ॥ निःसङ्गता मुक्तिपदं यतीनां सङ्गादशेपाः प्रभवन्ति दोपाः । आरुदयोगोऽपि निपात्यतेऽभः सङ्गेन योगी फिमुतापसिदिः ।। +भयोो प. पुस्तके नास्ति। प. 'मको 127.निभिः।।5.'योगा'।

·.१५० विश्वेश्वरसरस्वतीकृतः- मन्येऽकुतश्विद्भयमच्युतस्य पादाम्बुजोपासनमत्र नित्यम् । उद्विग्नबुद्धेरसदात्मभावाद्विश्वात्मना यत्र निवर्तते भीः ॥ न कामकर्मवीजानां यस्य चेतसि संभवः । वासुदेवैकनिलयः स वै भागवतोत्तमः ।। न यस्य जन्मकर्मभ्यां न वर्णाश्रमजातिभिः । सज्जतेऽस्मिन्नहंभावो देहे वै स हरेः प्रियः॥ न यस्य स्वः पर इति चित्ते स्वात्मनि वा भिदा । सर्वभूतसमः शान्तः स वै भागवतोत्तमः ॥ त्रिभुवनविभवहेतवेऽप्यकुण्ठस्मृतिरजितात्मसुरादिभिर्विमृग्यात् । न चलति भगवत्पदारविन्दाल्लवनिमिपार्धमपि यः स वैष्णवायः॥ भगवत उरुविक्रमाद्मिशाखानखमणिचन्द्रिकया निरस्ततापे । हृदि कयमुपसीदतां पुनः स प्रभवति चन्द्र इवोदितेऽर्कतायः ॥ विसृजति हृदयं न यस्य साक्षाद्धरिरवशाभिहितोऽप्यघौघनाशः। प्रणयरशनया धृताङ्घ्रिपद्मः स भवति भागवतप्रधान उक्तः ॥ कृष्णाधिपद्ममधुलिणन पुनर्विनष्ट- मायागुणेषु रमते वृजिनावहेषु । अन्यस्तु कामहत आत्मरजः प्रमाष्टुं. मीहेत कर्म यत एव रजः पुनः स्यात् ।। विमाद्विपइगुणयुतादरविन्दनाभ- पादारविन्दविमुखाच्छ्वपचं वरिष्ठम् । मन्ये तदर्पितमनोवचनेहितार्थ- प्राणं पुनाति स कुलं न तु भूरिमानः ।। यत्पादपङ्कजपलाशविलासभक्त्या कर्माशयं ग्रथितमुद्यपन्ति सन्तः । तन्न रिक्तमतयो यतयो विरुद्ध- स्रोतागणास्तमरणं भेज वासुदेवम् ।। घोरै फलियुगे प्राप्त सर्वधर्मविवर्जिते । वासुदेवपरा राजस्ने कृतार्या न मंशयः ॥ ..."पुट एप. 'कुटा । २ प. मुग्यः ।।ग, अन्ये प४. गांधय।

·यतिधर्मसंग्रहः इदानी ध्यानप्रशंसा। ध्यानं नामाऽऽत्ममत्ययैकतानसंततानुत्तिः । तस्या आदरनैरन्तर्यदीर्घका- लाभ्यासोपपत्तेः । तदुक्तम्-- अखण्डदण्डायमानसच्चित्सुखाद्वयब्रीकाकारा. न्तःकरणवृत्तिानमिति । तच्च द्विविधम् । ध्यानं तु द्विविधं प्रोक्तं सगुणं निर्गुणं तथा । सगुण सर्वभेदेन निर्गुणं केवलं स्मृतम् ॥ ध्यानेनेत्थं सुतीत्रेण युञ्जतो योगिनो मनः । संयास्यत्याशु निर्वाणं द्रव्यज्ञानक्रियाभ्रमः । विपयान्ध्यायतश्चित्तं विषयेषु विपज्जते । मामनुस्मरतश्चित्तं मय्येव प्रविलीयते । यत्र यत्र मनो देही धारयेत्सकलं धिया ।। स्नेहाद्वैपाद्भयाद्वाऽपि याति तत्तत्स्वरूपताम् । क्षणं ब्रह्माहमस्मीति यः कुर्यादात्मचिन्तनम् ॥ स सर्वपातकं हन्ति तमः सूर्योदयो यथा । अहमेव परं ब्रह्म वासुदेवाख्यमव्ययम् ॥ इति स्यानिश्चितो मुक्तो वद्ध एवान्यथा भवेत् । आदिमध्यान्तमुक्तोऽहं न पद्धोऽहं कदाचन ॥ स्वभावनिर्मलः शुद्ध इति मे निश्चिता मतिः। यो नित्यमध्यात्ममयो नित्यमन्तर्मुखः सुखी ।। नित्यं चिदनुसंधानो न स शोफेन वाध्यते । भ्रमस्य जोगतस्यास्य जातस्याऽऽकाशवर्णवत् ।। अपुनःस्मरणं साधो मन्ये विस्मरणं वरम् । यत्किंचिदपि संकल्प्य नरो दुःखे निमजति ।। न किंचिदपि संकल्प्य मुखमक्षयमश्नुते । यदा न भाव्यते किंचिद्धेयोपादेयलपि यत् ॥ स्थीयते सकलं त्यक्त्वा तदा चित्तं न जायते । एत्तज्ज्ञानं परं मोक्तं पूजेपेव परा स्मृता ॥ यदनारतमन्तःस्यं शुदचिन्मात्रवेदनम् । युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य फर्मम् ॥ युक्तस्वभावबोधस्य योगो भवति दुःखहा । अपनसमे । प. न य । २ प. म. प. भ्रमेव । ४ . . । ।

·१५२ विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- स हि सर्वैर्विजिज्ञास्य आत्मैवाऽऽश्रमवर्तिभिः ।। श्रोतव्यस्त्वथ मन्तव्यो द्रष्टव्यश्च प्रयत्नतः । आत्मज्ञानेन मुक्तिः स्यात्तच्च योगाहते नहि || स च योगश्चिरं कालमभ्यासादेव सिध्यति । नारण्यसंश्रयायोगो न नानाग्रन्यवेदनात् ।। न दानैर्न व्रतैर्वाऽपि न तपोभिन वा मखैः । न च पद्मासनायोगो न च नासाग्रवीक्षणाद ।। न शौचन न मौनेन न मन्त्राराधनैरपि । अभियोगात्सदाऽभ्यासात्तत्रैव च विनिश्चयात् ॥ पुनः पुनरनिर्वेदात्सिध्येद्योगो न चान्यथा । आत्मक्रीडस्य सतत सदाऽऽत्ममिथुनस्य च ।। आत्मनैव सुतृप्तस्य योगसिद्धिर्न दूरतः । आलोड्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः॥ इदमेकं सुनिप्पनं ध्येयो नारायणः सदा । एतज्ज्ञानं परं प्रोक्तं योगश्चैव परः स्मृतः ॥ सटा नारायणध्यानं सर्वशास्त्रपयोजनम् । ध्यानाधिकारमाह-युक्ताहारविहारस्य। इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः प्रत्याहृत्य मनश्चलम् ॥ प्रत्यगात्मनि संस्थाप्य ध्यानं कुर्याद्यतिः सदा । स्यक्तसङ्गो जितक्रोधो लध्वाहारो जितेन्द्रियः ।। पिंधाय घुझ्या द्वाराणि मनो ध्याने निवेशयेत् शून्येवेचावकाशेन गुहासु च वनेषु च ॥ नित्ययुक्तः सदा योगी ध्यानं सम्यगुपरमेत् । भयं कोधमयाऽऽलस्यमतिस्वमातिजागरम् ।। अत्याहारमनाहार नित्यं योगी विवर्जयेत् । पायचिन्तासर्वचिन्तामयोजनमाह- ध्यानापापानि नश्यन्ति ध्यानान्मोक्षं च विन्दति । ध्यानात्प्रसीदति हरिर्यानं सर्वार्थसाधनम् ॥ ध्यानेन दगते स० । पुण्यपापफल० । क्षणं ब्रह्माहम०॥ १ 'रमन्येव । १ क ग विधाय! 'त्यमुक।

·१५३ यतिधर्मसंग्रहः। यदि शैलसमं पापं विस्तीर्ण योजनान्वहुन् । भिद्यते ज्ञानयोगेन नान्यो भेदः कदाचन ।। नित्यमभ्याससंयुक्तो हृदये यदि भावयेत् । तन्मयत्वमवामोति कोशाङ्गोऽलीव कीटकः ॥ सर्वपापप्रसक्तोऽपि ध्यायन्निमिषमच्युतम् । द्विजस्तपस्वी भवति पतितपावनपावनः ।। ध्यानेन सदृशं नास्ति शोधनं पापकर्मणाम् । श्वपाकेष्वपि भुञ्जानो ध्यानेन न लिप्यते ॥ कृष्णानुस्मरणादेव । प्रायश्चित्तानि । शृण्वन्नपि स्तुवनित्यं स्मरन्नपि युधिष्ठिर । महापातकजान्मयों मुच्यते सर्वकिलिपात् ।। यथाऽग्निरुद्धतशिस्त्रः कक्षं दहति सानिलः । तथा चित्तस्थितो विष्णुर्नराणां सर्वकिल्विपम् ॥ यद्वाल्ये यच्च कौमारे यत्पापं यौवने कृतम् । तत्पापमखिलं क्षिप्रं स्मृते विष्णौ प्रणश्यति ॥ ब्रह्महत्यासहस्राणि अगम्यागमनानि च । एकेन ध्यानयोगेन नश्यन्त्यन्यानि तत्क्षणात् ॥ अपिचेत्सुदुराचारो। अश्वमेधसहस्रेस्तु वाजपेयशतैरपि ॥ यत्पापं विलयं याति स्मृते नश्यति तद्धरौ । गङ्गास्नानसहस्रच पुष्करलानकोटिभिः ।। यत्पापं विलयं याति। यदि स्यात्पातकं किंचिद्योगी कुर्यात्ममादतः ।। योगमेव निपेवेत नान्यं यत्नं कदाचन । उपपातकेषु सर्वेषु पातकेषु महत्सु च ॥ प्रविश्य रजनीपादं ब्रह्मध्यानं समाचरेत् । मायचित्तेपु सर्वेषु यतेानं विशिष्यते ॥ प्रणवस्य जपो वाऽय मूलमन्प्रय संस्मृतः । जपान्जानानया ध्यानान्नान्यद्रिक्षोस्तु साधनम् ।। तस्मानानि सदा फुर्गायतिः शुद्धपर्थमात्मनः । नानहदे ध्याननले०॥ १५ गाय २१ वरि।

·. विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- स हि सर्विजिज्ञास्य आत्मैवाऽऽश्रमवतिभिः।। श्रोतव्यस्त्वथ मन्तव्यो द्रष्टव्यश्च प्रयत्नतः । आत्मज्ञानेन मुक्तिः स्यात्तच्च योगादृते नहि ॥ स च योगश्विरं कालमभ्यासादेव सिध्यति । नारण्यसंश्रयायोगो न नानाग्रन्यवेदनात् ॥ न दानैन बर्वाऽपि न तपोभिन वा मखैः । न च पद्मासनाद्योगो न च नासाग्रवीक्षणाव ।। न शौचन न मौनेन न मन्त्राराधनैरपि । अभियोगात्सदाऽभ्यासात्तत्रैव च विनिश्चयात् ।। पुनः पुनरनिर्वेदात्सिध्येद्योगो न चान्यथा । आत्मक्रीडस्य सततं सदाऽऽत्ममिथुनस्य च ॥ आत्मनैव सुतृप्तस्य योगसिद्धिर्न दूरतः । आलोड्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः ॥ इदमेकं सुनिप्पन्नं ध्येयो नारायणः सदा । एतज्ज्ञानं परं प्रोक्तं योगश्चैव परः स्मृतः॥ सदा नारायणध्यानं सर्वशास्त्रमयोजनम् । ध्यानाधिकारमाह-युक्ताहारविहारस्य० । इन्द्रियाणीन्द्रियार्येभ्यः प्रत्याहृत्य मनश्चलम् ॥ प्रत्यगात्मनि संस्थाप्य ध्यानं कुर्याद्यतिः सदा । त्यक्तसङ्गो जितक्रोधो लवाहारी जितेन्द्रियः ॥ पिंधाय बुद्ध्या द्वाराणि मनो ध्याने निवेशयेत् । शून्यप्वेवावकाशैन गुहासु च वनेषु च ।। नित्ययुक्तः सदा योगी ध्यानं सम्यगुपक्रमेत् । भयं क्रोधमयाऽऽलस्यमतिस्वमातिजागरम् ।। अत्याहारमनाहारं नित्यं योगी विवयेत् । पााचिन्तासर्वचिन्ताप्रयोजनमाह- ध्यानात्पापानि नश्यन्ति ध्यानान्मोक्षं च विन्दति । ध्यानात्मसीदति हरिया॑नं सर्वार्थसाधनम् ।। ध्यानेन दाते स० ! पुण्यपापफल । क्षणं ब्रह्माइम० ।। १५. 'स्मन्येव । ३. भिार। ३ ग. त्यमुलः।

·यतिधर्मसंग्रहः। श्वेतकेतुप्रभृतीनां ज्ञानिनामपि संन्यासग्रहणानुपपत्तिः स्यात् । दृश्यते तस्मा. संन्यासज्ञानान्मुक्तिरित्येतदाहात्रि:- न तावन्मुच्यते दुःखाजन्मसंसारवन्धनात् । यावन्न धारयेद्विमो वैष्णव लिङ्गमुत्तमम् ॥ प्रत्यग्ध्वान्तसयुच्छोदि ज्ञानेमकात्म्यनिहितम् । संन्याससाधनं प्रोतममृतत्वैकसाधनम् ।। आत्मज्ञानं ससंन्यासं मोक्षायेत्यागमाच्छ्रुतम् । निःशेषकर्मसंन्यासं विद्यायाः साधनं श्रुतम् ॥ संन्याससाधनं ज्ञानं निर्धक्त्यत्रापि च श्रुतिः । योगाभ्यासरतः शान्तो निर्वृषाशेपकल्मपः ।। ब्रह्मविद्रह्म भवति परिवाडेव नेतरः । सर्वात्मनाऽपि सर्वेभ्यो घिपयेभ्यो निवर्तनम् ।। ब्रह्मविधासमायुक्तपतित्वं पुक्तिसाधनम् । यतित्यव्यतिरेकेण यो पतेस स मूढधीः ।। दुःखात्यन्तनिवृत्ती व विना या ब्रह्मविद्यया । ध्रुतिरपि-" वेदान्तविज्ञानसुनिधितार्याः संन्यासयोगायतयः शुद्धसत्त्वाः । ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृतात्परिमुच्यन्ति सर्वे ” [ मुण्डक० २१ ६] इदानीं श्रवणादिपु संन्यास्येवाधिकारी नान्य इति दर्शयन्नाह- त्यक्ताशेषत्रियस्येव संसारं मजिहासतः । जिज्ञासोरेव चैकात्म्यं वय्पन्वेवाधिकारिता ॥ सर्वसङ्गविनिर्मुक्तो मोक्षपात्रप्रयोजनः । अतोऽधिक्रियते प्रस्थानानोत्पत्तो न रागवान् ।। " नाविरतो दुधरितामाशान्यो नासपादितः । नारान्तमानसो वाऽपि प्रज्ञानेनैवमाप्नुपात् " [२० २ १ २४] आग्रह्मणोऽस्मात्संसारारदपनि विरज्यने । यापत्तापन्न विद्याया अधिकारी भयन। न निवर्तयितुं शक्तं रागाचाफूलचेतसः । शासं विरक्तचित्तत्वान्न मवर्तयितुं समम् ।। १६. 'नमेवस्य निहितम् । ३ ३. विटा । ३. ने 117 ग. गाम्मा ·१५४ विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- आत्मा नदी संयमतोयपूर्णा सत्यहदा ध्यानतटा दयोर्मिः। तत्राभिपेकं कुरु पाण्डुपुत्र न पारिमा शुध्यति चान्तरात्मा ।। अपञ्चमखिलं यस्तु ज्ञानामौ जुहुयायतिः । आत्मन्यग्नीन्समारोप्य सोऽग्निहोत्री न चेतरः॥ यस्मिञ्शान्तिः शमः शौचं सत्यं संतोप आर्जवम् ।। अकौटिल्यमदम्भित्वं स कैपल्याश्रमे वसेत् ।। अतीतान्न स्मरेद्भोगान तथाऽनागतानपि । प्राप्तांश्च नाभिनन्देयः को न मुच्येत बन्धनात् ॥ वन्धमोक्षविभागज्ञो बन्धचम्मोषणेच्छया । उपायान्वेपणे युक्तः को० ॥ अथ संन्यासाधिकारमाह- ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानमस्थोऽय वा पुनः । विरक्तः सर्वकामेभ्यः पारिवाज्यं समाहितः ॥ अन्धः पङ्गदरिद्रो घा विरकः संन्यसेद्विजः । सर्वेपामेव वैराग्यं संन्यासे तु विधीयते ।। संसारमेव निःसारं दृष्ट्वा सारदिक्षया । प्रवजन्त्यकृतोद्वाहाः परं वैराग्यमाश्रिताः ।। मुखजानामयं धर्मों वैष्णवं लिङ्गधारणम् । वाहुजातोरुजातानां नायं धर्मो विधीयते ।। तर संन्यासस्य कृतार्थतामाह- ये च संतानजा दोपा येऽपि कर्मसंभवाः। संन्यासस्तान्दहेछोपांस्तुपामिरिव काश्चनम् ॥ अकार्यकारिणा दानं वेगो नग्राथ शुद्धिकर । शोध्यस्य मृञ्च तोयं च संन्यासोऽपि द्विजन्मनाम् ।। पष्टिं पुलान्यतीतानि पटियामामिकानि च । कुलान्युद्धरते मानः संन्यस्नपिति यो यदेत् ॥ (*अय ममुगयोऽपि मंन्यासे प्रतीयते ) फेवलेन संन्यासेन न मुक्ति नोपि गवलेन माननेनि । यदि फेरलेन ज्ञानेन मुक्तिस्तर्हि यानयत्ययः • धनुपिहनान्तांनी प्रयोग पुराने वर्तते ।

·१५७. पतिधर्मसंग्रहः। परिपूर्णचिद्रसघनः सततं स्व महिन्नि तिष्ठस्यमले । न तयाऽपि तत्त्वमसिवाक्यकृतां मतिमन्तरेण तव केवलता॥ पदार्थबोधं परिहृत्प वाक्यं न शक्तमात्मानुभवावसानम् । घियं समानेतुमपेक्षितत्वादतः स यत्नेन निरूपितोऽभूव ।। स्वाध्यायधर्मपठितं निजघेदशाखा- वेदान्तभूमिगतमादरपालितं च । संन्यासिना परदृशा गुरुणोपदिष्टं साक्षाम्महाषचनमेष विमुक्तिहेतुः ॥ वेदान्तवाक्यामिह कारणमात्मपोधे हेत्वन्तराणि परिपन्थिनिवणानि । यज्ञादिकानि दुरितं वपयन्ति युदे- स्तत्त्वंपदा पिपपं तम उत्तराणि ॥ नित्यवोधपरिपीदितं जगद्विभ्रमं नुदास पापयना मतिः । वासुदेवानहतं धनंजपो हरित कौरपकुळे यया पुनः ।। अनाद्यविद्यापटनेत्रवन्धनं प्रसस्य वेदान्वनिवरधना मतिः। स्वजन्ममात्रेण दृढारमगोचरा समूछदाई दहतीति हि श्रुतिः ॥ वेदान्तवाक्यमनिता मविद्वतिरेव- मुत्पचितः सकलमेव भयाणमाम्मः। पीत्वा स्वयं च खल शाम्यति दग्धलोहा पीतं यथाऽम्म चितिमेव तु पेपपित्वा ।। पदार्थचोभेन कृतार्थवा न वे मतिः परोधा हि पदार्थगोचरा। अतो महावाक्पनिवम्धनैव धीरवोपविण्छेदकरी भविष्यति ॥ वाक्योत्यापितदितिरपळा यहादिभिनिश्वला वेदान्तश्रवणादिभिः स्फटिकवतमाछा सती तावकम् । रूपं दर्पणवाद्विभाति परमं विष्णोः पदं संनिधे- रेतस्मादिह कारणादय मोत्संसारपीजक्षयः॥ भवणादिकं घमदमादिपरः परमात्मनः परमभागवतः । कुरु तावता परममेव पदं परमात्मनस्त्वमवलोफयसि ।। संसारदीपमधारयतो पथाव- द्वैराग्यमुद्भवति चेतसि निष्पकम्पम् । १ ग. 'साने पि२. त: प्रस।३ प. गुदति।४ प ...

·विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:-
वैराग्यजम्मान दृढे च सवि प्रचि
स्तत्त्वंपदार्थपरिशोधनकर्मणि स्यात् ।।
तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थं यत् ।
जन्मान्तरेषु यदि साधनज्ञानमासी-
संन्यासपूर्वकमिदं श्रवणादिरूपम् ।
विद्यामवाप्स्यति ततः सफलोऽपि यन
वत्राऽऽश्रमादिपु पसन्न निवारयामः ।।
अपि च परमहंसरत्यकसर्वेपणः स
अनुमरफलविद्या साधनैर्यधपाप।
कथमिष पूनरस्य मातिरास्ति क्रियाया
मवतु तदपपर्गो विद्ययकथाऽस्य ।
सम्यग्ज्ञानध्वस्वसर्वप्रपश्चः स्मीपे रूपे निर्गुणे निर्विशेपे ।
पूर्णव स्वप्रकाशस्वरूपे स्धाराष्पेऽस्मिन्स स्वरारेच तिष्ठेत् ।।
तव रूपमेवै वस दुष्कर यदि तन पश्यसि बहिर्मुखधीः ।
तव रूपमेव वष तृप्तिकरं पदि तत्मपश्यसि निवप वपः ।
विधयश्च कर्मविषयाः स्यतमःपटलाते स्वयि यहिमनसि ।
कुत एव सम्यमवदोघहवे तमसि प्रचिरिह संभवति ॥
अज्ञानवजमतिहीनसया सुपुतः
शुद्धः परोऽसि भगवानसि नित्यमुक्तः ।
कामच कर्म सकलं च सदा पृतस्त्यं
चिरसागरेऽनयपरे स्वपि तापमाने ॥
तव गाढमूढतमसा रचितं जगदीश जीयवपुपा सफलम् ।
प्रतिभाति तायददं दृढवत्समुदति पायदषयोधरधिः ॥
पश्यामि चित्रमिय सर्पमिट द्वितीय
तिष्ठामि निष्पाचिदेवपुप्यनन्ते ।
मात्मानमदपमनन्तमुखेकर
पश्यामि दम्परचनामिन च प्रपञ्चम् ।।
परं । २ 'पति' । ३ प 'समि कि । 'यमरेल।
५.ग कर पाये। मा।

·यतिधर्मसंग्रहः। नित्या शुद्धो बुद्धमुक्तस्वभावः सत्यः मूक्ष्मः सद्विभुधाद्वितीयः । आनन्दाद्विर्यः परः सोऽहमस्मि प्रत्यग्धातुर्नात्र संभीतिरस्ति ॥ इदानी अषमादिप्रशंसा-- किं वीय: किं प्रदान; किं यः किमुपोपितैः । अहन्यहनि दं देषं तम्मयत्वेन वृण्वताम् ।। वैष्णवं परिव पुण्यपायुरारोग्यष्टिदम् । पटतः मृण्वतो याऽपि सर्वपापं व्यपोहति ॥ अपणान्मननाचैर निदिध्यासनतस्तथा । आराध्यं सर्वदा ब्रह्म पुरुषेण हितैपिणा ॥ यत्क्यावाचक नित्यं मकथाश्रवणे रतम् । मत्कथाप्रीतिपनसं नाह स्यस्यामि तं नरम् ।। नाहं पनामि पैकुण्ठे योगिनां हृदये रचौ । मद्भका यत्र गायन्ति नत्र तिष्ठामि नारद ।। दद्यान्नाधरं किंचिस्यामादीनां मनागपि । आ सुमेरा मृतेः कार नयेद्वेदान्वचिन्तया ।। अथ श्रवणपर्यादाफाळमाह- यायदेवाऽऽस्यविज्ञानमेतदामासवर्जिनम् । मुनिश्चितं भवेवावछ्यणादिवतो भवेत् ।। अहं ब्रह्मेतिवाक्यार्थबोधो याबद्दढो भवेत् । समादिसहितस्तावदभ्यसेच्छुपणादिकम् ।। तचिन्तनं तत्कथनमन्योन्यं तत्मवोधनम् । एनदेशपरत्वं च ब्रह्माभ्यासं विदुयुधाः ।। यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा शास्त्रं तस्य फरोति किम् । रामो लिङ्गमबोधस्य चित्तव्यायामभूमिषु ।। कुतः शकता तस्य यष्यामिः कोरे सरो। रागाकान्ते कुतः स्वान्ते प्रायविद्यारवाकरः॥ स्पोमानियाकुले देशे * दीपकसिकोदयः । ग्रामण्याचान्मके देहेऽनारमन्पात्मेति भावना ।।

·विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- श्रुत्तेः किंकरतामति वाङ्मनःकायकर्मसु । दग्ध्वाऽखिलाधिकारयेद्रह्मज्ञानामिना मुनिः ॥ वर्तमानः भुतेनि नैघ स्यादिषिकिंकरः । द्वैतभावो हि दुःखाप सुखायाद्वैतभाधना ।। भारायान्नं पृथग्भूतं भुक्तमान मुस्खापहम् । तेनाधीतं श्रुतं तेन तेन सर्पमनुष्ठितम् । येनाऽऽशां पृष्ठतः कृत्वा पैराग्यमपनगम्बतम् । इदानी महावाक्यार्थविचारानन्तरं परिणतान्तःकरणानां जीवन्मुक्तानां लक्षणमाह- ज्ञातशेयस्य मनसो नूनमेतद्धि लसणम् । नं स्वदन्त समग्राणि भोगम्दानि यत्पुनः ॥ उत्पन्नात्माषोधस्य अद्वेष्मृत्वादयो गुणाः । अयत्नतो भवन्स्यस्य न तु साधनरूपिणः॥ दोपबुद्ध्योमयातीतो निषेधान्न निवर्तते । गुणवुद्ध्या च विहितं न करोनि यथार्भकः ॥ ज्ञानामृतेन तृप्तस्य कृत्यस्य योगिनः । नेवास्ति किंचित्कर्तव्यमस्तिचन्न स तत्त्ववित् ।। संतोषामृततृप्तानां यरसुसं शाम्तचेतसाम् । कुतस्तद्धनगुब्धानापितयेतच धायताम् ॥ यस्त्वात्मरविरेय प्यादात्मतृप्तम पानवः । आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्य न विद्यते ।। नैव तस्य कृतनाों नाकरने पचन । न चास्य सर्वभूतेषु पषिदर्यध्यपाश्रयः ॥ [ मी०५०३.१८] । न महत्येमियं प्राप्य० [नी० भ०५लो०२०] । यतेन्द्रियमनोपुद्धि या निशा सर्वभूताना० । मनहाति पदा० । आत्मानं चेदिनानीपादयम. स्मीनि पूरुषः । किमिस यस्य यामाय चरीरमनुमंग्वद ॥"[०४।४।१२]। यत्र बम्प मर्षमात्मेवाभूगन्य० " [पृ०२।४।१४] । दे प नश्वरमन० 1 देशोऽपि देवर लिटतपासीनमुपयनन्तं च । . na. . ना, ·यतिधर्मसंग्रहः। स्वरत्वेपणात्रयमवेक्षितमोक्षमार्गा भैतामृतेन परिकल्पितदेहयात्राः । ज्योतिः परात्परतरं परमात्मसंज्ञ धन्या विजा रहसि हुद्यवलोकयन्ति ।। किं कृत्यं फिमकत्यं किं करणीयं किमप्यकरणीयम् । किंचिन्त्यं किमचिन्त्यं निखिलमिदं विजानतां चिदुपाम् ॥ एतावदेव खलु लिङ्गमलिङ्गमूतः संशान्तसंमृतिचिरभ्रमनितस्य । तज्ज्ञस्य यन्मदनकोपविषादमोह- लोभापदामनुदिनं निपुणं तनुत्वम् ।। न मोतिर्विपयेप्वस्ति मेयानात्मेति जानताम् । कुतो रागः कुतो द्वेषः प्रातिकूल्पमपश्यतः !! दर्शनादर्शने हित्वा स्वयं केवलरूपतः । यस्तिष्ठति स तु ब्रह्मन्ब्रह्म न ब्रह्मवित्स्वयम् ।। नेष्फम्मेण न तस्याएँ न तस्यार्थोऽस्ति कर्मभिः। न समाधानजण्याभ्यां यस्य निर्वासनं मनः ॥ आत्माऽसङ्गस्ततोऽन्यत्स्यादिन्द्रजालमिदं जगत् । इत्पचञ्चलानिणीते कुतो मनसि वासना । न सुखानि न दुःखानि न मित्राणि न बान्धवाः न जीवितं न मरणं वन्धाय जस्य चेतसः। यथास्थितमिदं यस्य व्यवहारवतोऽपि च ॥ अस्तं गतं स्थितं व्योम स जीवन्मुक्त उच्यते । नोदेति नास्तमायाति सुखे दुःखे मुखमभा ॥ यथामामस्थितेर्यस्य स जी। यो जागर्ति सुपुप्तिस्यो यस्य जानन विद्यते ॥ यस्य निर्वासनो बोधः स जी। यथा विपणिगा लोका विहरन्तोऽप्यसत्समाः ॥ असंवन्धात्तस्य व ग्रामोऽपि विपिनोपमः । अन्तर्मुखमना नित्यं सुतो बुद्धो मनपठन् । १ प. समस्तक नपाभ्यां २१ ·१६२ विश्वेश्वरसरस्वतीकृत:- - पुरं जनपदं ग्राममरण्यमिव पश्यति । न विस्मरति सर्वत्र यथा सततगो गतिम् ।। न विस्मरत्यविरनं चिन्मानं प्राज्ञधीस्तथा । आत्मवानिह सर्वस्मादतीतो विगतपणः ।। आत्मन्येव हि संतुष्टो न करोति न चेहते । ये केचन जगद्भावास्तानविद्यामयान्विदुः ।। कथं तेषु किलाऽऽत्मजस्त्यक्ताविद्यो निमज्जति । यो हि यत्र विरक्तः स्यान्नासौ तस्मिन्प्रवर्तते ॥ लोकत्रयाविरक्तस्वान्मुमुक्षुः किमितीहते । अप्रमोत्थं प्रमोन्थेन ज्ञानं ज्ञानेन वाध्यते ॥ अहिरज्ज्वादिवद्धाधो देहाद्यात्ममतेस्तथा । ऐकात्म्यमात्रकूटस्थश्वोधावसितेः कुतः ॥ मातृमानक्रियामेयव्यवहारस्य संभवः । आप्ताशेपपुमर्थस्य प्रत्यग्याथात्म्यवोधिनः ।। दग्धात्मतममः पुंसो नैपणापेक्षतेप्यते । क्षीरात्सर्पिर्ययोद्धृत्य क्षिप्तं तस्मिन्न पूर्ववत् ।। बुद्ध्यादेर्जस्तथा सत्त्वान्न देही पूर्ववद्भवेत् । द्रष्टदर्शनदृश्यादिभेदोऽविद्यामकल्पितः यतो मोहस्य विश्वस्तौ द्रष्टदृश्यानि नेक्षते । ज्ञानिनां लक्षणमुक्त्वा तज्ज्ञानं कथं स्यादित्याशङ्कायामाह-- अमानित्वादिनिष्ठो यो यश्चादेष्टा(पा)दिसाधनः । ज्ञानमन्पद्यते तस्य न बहिर्मुखचेतसः॥ सिद्धि प्राप्तो यथा ब्रह्मेत्यादिना चतुर्भिः । श्रद्धावालेंभते ज्ञानं० । संनियम्येन्द्रियग्रामं० । ते प्रामुवन्ति । ज्ञान मुत्पद्यते पुंसां । यथाऽऽदर्शतलमख्य पश्यत्यात्मानमात्मनि । मलिनो हि ययाऽऽदों० । तया विद्या० । यदा चित्तमस । भवसीह त । यावदनान• भावस्या० । उदेति. 1 देशजान्यादि । भा० । निःशेषकर्मसंन्यामं विद्यायाः साधनं श्रुतम् । मंन्याममाधनं नानं निर्वस्त्यत्रापि च श्रुतिः ।। १५ भुते।

·यतिधर्मसंग्रहः। जिज्ञासुरापि चैतस्य यथोक्तस्याऽऽत्मवस्तुनः । सर्वेषणानिवृत्त्यैव तज्ज्ञानं समवानुयात् ॥ आग्रह्मणोऽस्मात्संसाराच्छुद्धधीन विरज्यते । यावत्तावन्न विद्याया अधिकारी भवेन्नरः ।। आशा चैवास्य विवशे चित्ते संतोपवर्जिते । म्लाने वक्त्रमिवाऽऽदर्श न ज्ञानं प्रतिविम्वति ॥ कोऽहं कथमिदं चेति यावन्न प्रविचारितम् । संसाराडम्बरं तावदन्धकारोपमं स्थितम् ।। आत्मानमितरं चैव दृशा नित्याविभिन्नया । सर्व चिज्योतिरेवेति यः पश्यति स पश्यति ।। कृशोऽतिदुःखी बद्धोऽहं हस्तपादादिमानहम् । इति भावानुरूपेण व्यवहारेण वध्यते ॥ नाहं दुःखी न मे देहो वन्धः कोऽस्याऽऽत्मनः स्थितः । इति भावानुरूपेण व्यवहारेण मुच्यते ॥ नाहं ब्रह्मेति संकल्पात्सुदृढाध्यने मैनः । अहं ब्रह्मेतिसंकल्पात्सुदृढान्मुच्यते नरः॥ अध्यासमात्रमेवेदं चिन्मात्रकमिदं जगत् । इत्यन्यकलनात्यागः सम्यगालोकन विदुः ॥ सर्व ब्रह्मेति यस्यान्तर्भावना सा विमुक्तिदा । भेदबुद्धिरविद्येयं सर्वथा तां परित्यजेत् ॥ यद्यज्ज्ञेयमहं तत्त्वं नेति संत्यज्य युक्तिभिः । माप्यावशिष्ट चिन्मानं तदेवास्मीति भावय ॥ नाहं न चान्यदस्त्विति ब्रह्मवास्ति निरामयम् । आनन्दरूपं सर्व चेत्यनुवैगाटुपास्यताम् ।। अनन्ते चिद्घनानन्दे निर्विकल्पैकरूपिणि । स्थिते द्वितीयस्याभावात्को बद्धः कश्च मुन्यते । न जायते न म्रियते कचित्किंचित्कदाचन । जगद्विवर्तरूपेण केवलं ब्रह्म जृम्भते ॥ सर्वमेवमिदं शान्तमादिमध्यान्तवर्जितम् । भावाभावविनिर्मुक्तमिति मत्वा मुसी भव ॥ १ क.ग. 'त्यावाम।ग जन ।

·१६२ विश्ववरसरस्वतीकृत:- पुरं जनपदं ग्राममरण्यमिव पश्यति । न विस्मरति सर्वत्र यथा सततगो गतिम् ॥ न विस्मरत्यविरतं चिन्मात्र प्राज्ञधीस्तथा । आत्मवानिह सर्वम्मादतीतो विगतैपणः ।। आत्मन्येव हि संतुष्टो न करोति न चेहते । ये केचन जगद्भावास्तानविद्यामयान्विदुः ।। कथं तेषु किलाऽऽत्मजस्त्यक्ताविद्यो निमज्जति । यो हि यत्र विरक्तः स्यान्नासौ तस्मिन्प्रवर्तते ॥ लोकत्रयाद्विरक्तत्वान्मुमुक्षुः किमितीहते । अप्रमोत्थं प्रमोन्थेन जान ज्ञानेन वाध्यते ॥ अहिरज्ज्वाढिवद्वायो देहाद्यात्ममतेस्तथा। ऐकात्म्यमात्रकूटस्थप्रबोधावसितेः कुतः ।। मातृमानक्रियामेयव्यवहारस्य संभवः । आप्ताशेपपुमर्थस्य प्रत्यग्यायात्म्यबोधिनः ॥ दग्धात्मतममः पुंसो नैपणापेक्षतेप्यते । क्षीरात्सपियथोद्धृत्य क्षिप्तं तस्मिन्न पूर्ववत् ।। बुद्ध्यादेम्तिथा सत्त्वान्न देही पूर्ववद्भवेत् । द्रष्टुदर्शनदृश्यादिभेदोऽविद्याप्रकल्पितः यतो मोहस्य विध्वस्तौ द्रष्टदृश्यानि नेक्षते । ज्ञानिनां लक्षणमुक्त्वा तज्ज्ञानं कथं स्यादित्याशङ्कायामाह- अमानित्वादिनिष्ठो यो यश्चादेष्टा(पा)दिसाधनः । ज्ञानम-पद्यते तस्य न वहिर्मुखचेतसः । सिद्धि प्राप्तो यथा ब्रह्मेत्यादिना चतुर्भिः । श्रद्धावालभते ज्ञानं० । संनियम्येन्द्रियग्राम० । ते प्रामुवन्ति । ज्ञान- मुत्पद्यते पुंसां । यथाऽऽदर्शतलपत्ये पश्यत्यात्मानमात्मनि । मलिनो हि यथाऽऽदर्शी । तया विद्या० । यदा चित्तमस | भवसीह त । यावदनान- भावस्या० । उदेति० । देगजात्यादि । भा० । निःशेषकर्ममन्यासं विद्यायाः साधनं श्रुतम् । संन्यामसाधनं ज्ञानं निर्वस्त्यत्रापि च श्रुतिः ॥ १५ श्रुते ।

·१६३ यतिधर्मसंग्रहः। जिज्ञासुरापि चैतस्य यथोक्तस्याऽऽत्मवस्तुनः । सर्वेषणानिवृत्त्यैव तज्ज्ञानं समवाप्नुयात् ।। आग्रह्मणोऽस्मात्संसाराच्छुद्धधीन विरज्यते । यावत्तावन्न विद्याया अधिकारी भवेन्नरः॥ आशा चैवास्य विवशे चित्ते संतोपवर्जिते । म्लाने वक्त्रमिवाऽऽदर्श न ज्ञानं प्रतिविम्वति ।। कोऽहं कथमिदं चेति यावन्न प्रविचारितम् । संसाराडम्बरं तावदन्धकारोपमं स्थितम् ।। आत्मानमितरं चैव दृशा नित्याविभिन्नया । सर्व चिज्ज्योतिरेवेति यः पश्यति स पश्यति ॥ कृशोऽतिदुःखी बद्धोऽह हस्तपादादिमानहम् । इति भावानुरूपेण व्यवहारेण वध्यते ॥ नाहं दुःखी न मे देहो बन्धः कोऽस्याऽऽत्मनः स्थितः । इति भावानुरूपेण व्यवहारेण मुच्यते ।। नाहं ब्रह्मेति संकल्पात्सुदृढाध्यते मनः । अहं ब्रह्मेतिसंकल्पात्सुदृढान्मुच्यते नरः॥ अध्यासमात्रमेवेदं चिन्मात्रकमिदं जगत् । इत्यन्यकलनात्यागः सम्यगालोकन विदुः॥ सर्वं ब्रह्मेति यस्यान्तर्भावना सा विमुक्तिदा । भेदबुद्धिरविद्येयं सर्वया तां परित्यजेत् ॥ यद्यज्ञेयमहं तत्त्वं नेति संत्यज्य युक्तिभिः । माप्यावशिष्ट चिन्मानं तदेवास्मीति भावय ॥ नाहं न चान्यद्वस्त्विति ब्रह्मैवास्ति निरामयम् । आनन्दरूपं सर्वं चेत्पनुद्वेगानुपास्यताम् ।। अनन्ते चिद्घनानन्दे निर्विकल्पैकरूपिणि । स्थिते द्वितीयस्याभावात्को बदः कश्च मुच्यते ॥ न जायते न म्रियते कचित्किंचित्कदाचन । जगद्विवर्तरूपेण केवलं ब्रह्म जृम्भते ॥ सर्वमेवमिदं शान्तमादिमध्यान्तवर्जितम् । भावाभावविनिर्मुक्तमिति मत्वा मुखी भव ।। १. ग. 'त्यावाम ग जन ।

·- विश्वश्वरसरस्वतीकृत:- परिज्ञानेन सपत्वं चिपसर्पस्य नश्यति । यथा तथैव संसारः स्थित एवोपशाम्यति ॥ भोगवासनया बन्धो याति दाढयमवस्तुजः । तयोपशान्तया याति वन्धो जगति तानवम् ।। परमं पौरुपं यत्नमादायाऽऽदाय सूधमम् । यथाशास्त्रमनुद्वेगमाचरन्को न सिद्धिभाक् ॥ ययाऽगाधनिधेलब्धौ नोपायः खननं विना । तल्लाभोऽपि तथा स्वात्मचिन्तां मुक्त्वा न चापरैः ।। इदं रम्यमिदं नेति बीजं ते दुःखसंततेः । तस्मिन्साम्यामिना दग्धे दुःखस्यावसरः कुतः॥ एतावदेवाविद्यात्वं नेदं ब्रह्मेति निश्चयः । *एप एव क्षयोऽस्या यत्सर्वं ब्रह्मेति निश्चयः ॥ शास्त्रार्यगुरुचेतोभिस्तावत्तावद्विचारयेत् । सर्वदृश्यक्षयाभ्यासायावदासाद्यते परम् ॥ देहायात्मत्वविभ्रान्तो जागत्यां न हठात्पुमान् । ब्रामाऽऽत्मत्वेन विज्ञातुं क्षमते मन्दधीत्वतः ॥ अनात्मार्थप्रधानोऽयं यावदात्मा समीक्षते । ब्रह्मास्मीति न तावद्धीर्जायते सान्तरायतः ॥ नारायणं सदा ध्यायेन्निराकारं निरअनम् । अहं ब्रह्म विजानीयात्तैन मुन्येत बन्धनात् ॥ जाग्रत्स्वमसुषुप्त्यादिप्रपञ्च यत्प्रकाशते । तद्रमाहमिति ज्ञात्वा सर्वयन्धैः प्रमुन्यते ॥ योऽयं स्थाणुः पुमानेप धिया स्थाणुधीरिव । ब्रह्मास्मीति धियाऽशेपा घुदिनिवर्तते ॥ सर्वमेव चिदाकाशं ब्रह्मेति घननिश्चये । स्थिति याते शमं याति जीवो निःस्नेहदीपवन ।। समस्तमेय ब्रम्मति भाविते ग्राम व पुमान् । पीतेऽमृतेऽमृतपयः को नाम न भवेदिर ॥ एतद र पुस्तकयोनास्ति। १८ग पर IE7. मय र पारमानि स्मिान्ती सोन्या ५.ग. रिपन', ·यतिधर्मसंग्रहः। आकाशसदृशं सर्व कल्पनामात्रजृम्भितम् । जगत्पश्य महायुद्ध सुदीर्घ स्वममुत्थितम् ॥ न बन्धोऽस्ति न मोक्षोऽस्ति ब्रह्मास्मीति निरामयम् । नैक्यमस्ति न च द्वित्वं संविदेव विजृम्भते ॥ एप एव मनोनाशस्त्वविद्यानाश एव च ।। यवत्संवेद्यते किंचित्तत्राऽऽस्थापरिवर्जनम् ।। अहं परं ब्रह्म विनिश्चयात्महङ्- न जायते भूय इति श्रुतेर्वचः । न चैव वीजे वसति प्रजायते फलं न जन्मास्ति ततो मोहता * ॥ न रक्तमुल्वणं वासो न नीलं च प्रशस्यते । मलाक्तं च दशाहीनं वर्जयेदम्बरं यतिः ॥ एतैरुपायैर्यतते यस्तु विद्वांस्तस्यैप आत्मा विश्ते ब्रह्मधाम " [मु. ३।२।४ ] संमाप्यैनमृषयो ज्ञानतृप्ताः कृतात्मानो वीतरागाः प्रशान्ताः । ते सर्वगं सर्वतः पाप्य धीरा युक्तात्मानः सर्वमेवाऽऽविशन्ति [मु० ३।२।५ ] वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगायतयः शुद्धसत्त्वाः । ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे [मु० ३।२।६ ] गताः कलाः पच दश प्रतिष्ठा देवाश्च सर्वे प्रतिदेवतासु । कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व एकी भवन्ति । [मु० ३।२।७] यया नघः स्पन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तया विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् । [मु. ३।२।८ ] स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद प्रमेव भवति नास्याब्रह्मवित्कुले भवति । तरति शोकं तरति पाप्मानं गुहाग्रन्थिभ्यो यिमु. तोऽमृतो भवति [ मु० ३।२।९।] । तदेतदृचाऽभ्युक्तम्-क्रियावन्तः श्रोत्रि- या ब्रह्मनिष्ठाः स्वयं जुहत एफर्पि श्रदयन्तः । तेषामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेत शिरोव्रत विधिवद्यैस्तु चीर्णम् [मु० ३।२।१०] । तदेतत्सत्यमृपिरङ्गिराः पुरोवाच नैतदचीर्णव्रतोऽधीते । नमः परमऋपिभ्यो नमः परमऋषिभ्यः [मु. ३।२।१५] [इति ] । मुण्डकोपनिषदाफ्यम् । *मत्र प. पुस्तक समाप्तम्। x अत्र पुस्तक समाप्तमप्रिमो प्रन्यो.ग. पुस्तक एवं पर्तते।

·९६६
विषेश्वरसरस्वतीकृतो यतिधममंग्रहः।
श्रोत्रियं च सदाचारं प्रत्याग्व्यायेनं कर्टिचिन् ।
प्रत्याख्यानेऽसत्तस्य प्रत्यवायो न विद्यते ॥
भिक्षाफरणम् । “ आचार्यवान्पुरुपो वेद तम्य तावदेव निरं पावन
विमोक्ष्येऽय संपत्तये " इति नछान्दोग्य [ ६।१४१२] |
इति श्रीपरमरमपरिवानाविधेश्वरसरम्वतीसंग्रथिते यतिधर्मममगये
निवृत्त्यर्मानुष्ठानाचागः संपणीः ।
इति विश्वेश्वरसरस्वतीकतो यतिधर्मसंग्रहः ।

·१४ ४ ... २ سد ... . - ४j. ग्रन्थनाम। मूल्यम् । रू. आ. ८६ विधानमाला-श्रीनसिंहभद्दविरचिता ।... ८७ अमिहोत्रचन्द्रिका-किंजवडेकरोपावामनशाखिस्ता । २ ८८ निरुक्तम्-दुर्गाचार्यरुतवृतिसमेतम् । भागद्दयात्सकम् । १६ ८९ काव्यप्रकाशा-संकेताख्यटीकासमेतः । ३ ९० शालयनारण्यकम्-ऋग्वेदान्तर्गववाष्कलशाखीयम्। ९ ९१ गौतमप्रणीतन्यायमूत्राणि-भाष्यवृत्तिभ्यां समेतानि ९२ श्रीमद्भगवद्गीता-सटीकरामानुजभाष्ययुता । ... ९३ दर्शपूर्णमासप्रकाशः-किंजवडेकरोपावामनशास्त्रिरुतः। ६ १२ ९४ संस्कारपद्धतिः-अभ्यंकरोपावभास्करशास्त्रिविरचिता। ९५ काश्यपशिल्पम्-महेश्वरोपदिष्टम् । ९६ करणकौस्तुभ:-कृष्णदैवज्ञविरचितः ।... ९७ मीमांसादर्शनम्-सतन्वयार्तिकशावरभा० भागषट्कात्मकम् ।२५ ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयः-म. म. अभ्यंकरोपाह्ववासुदेवशासिमणीतः। ९ ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम्- १३ ९९ भास्करीयबीजगणितम्-नयाकुराटीकासहिवम् । १०० प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः- नागेशभट्टविरचितः । कुण्डार्कयुतः। १ १०१ शांकरपादभूपणम्-पर्वतेइत्युपाबरघुनाथशास्त्रिरुतं द्विभा०८ ५ १०२ ब्रह्मवैवर्तपुराणम्-भागद्वयात्मकम् ।... १०३ श्रुतिमारसमुद्धरणम्-गिर्यपरनामकतोटकाचार्यप्रणीतम् । १३ १०४ त्रिंशच्छ्लोकी-टिप्पणीविवृतिभ्यां समेता। धर्मशास्त्रग्रन्थः। २ १५ १०५ आश्वलायनगृह्यसूत्रम्-आश्वलायनाचार्यप्रणीतम् ।... १०६ दशोपनिषदः-मूलमात्रम् । १०७ लीलावती-श्रीमद्भास्कराचार्यमणीता। टीकाइयोपेता द्विभागा।३ १०८ व्याकरणमहाभाष्यम्-प्रदीपोद्योतयुतं (अङ्गा०)प. मा.। २ १२ श्रीमत्पद्मपुराणम्-महापुराणान्तर्गत चतुर्भागात्मकम् । २० सिद्धान्तदर्शनम-महर्षिवेदव्यासपणीद निरञ्जनभाष्ययुतम् । १ आधानपद्धतिः-किंजवडेकरोपाहवामनशास्त्रिभिः कना। पश्वालम्भमीमांसा-किजवडेकरोपाहवामनशास्त्रिविरचिता।। शिवभारतम्-कवीन्द्रपरमानन्दविरचितम् । . १० . २ ... . 6 D ४ १ १४ १० ... -