·कलिकातायाम्
२४ संख्यक-गिरिश विद्यारन-वर्मस्थे
गिरिश-विद्यारत्न-यन्त्र
श्रीशशिभूषण-कतिरत्न-भट्टाचार्येण
मुद्रितम् ।

·THE DELHI-DURBAR
BY
Srisvar Vidyalankat
Subhá-Pandit to the Rájá of Kákiná, mil Author of
"Vijayini-Kávyam," "Hemodváha-Kávyam," &c.
EDITED WITH ELUCIDATIVE NOTES
AND PUBLISHED
BY
KOKILESVAR BHATTACHARYYA VIDYARATNA, M.A.
FROM KÁKINÁ, RUNGPUR,
With four Portraits,
1903.
[All Rights Reserved.]

·CALCUTTA:
PRINTED BY
SAIBHFSHAŅA KRITIRATNA BHATTÁCHÁRTYA
AT THE GIRISA-VIDVÁRATNA PRESS,
24, GIRIĆA-VIDYA RATNA'S LANE.

·विज्ञप्तिः । अथ खल्वित: पूर्व रङ्गपुरेऽस्मिन् वङ्गाङ्गे काकिनाख्यराज्यखण्ड- महाराजो, दानमानादिभिः प्रसन्नील तसत्समाजश्चात्मराज्ये सम्पादितसाब- जनौनसंस्कारो, महोदारो, हृद्यया चाप्यर्थविद्यया शिक्षया चाप्यतिविनीतः, शम्भुचन्द्रनामगीतः, सद्दिवेको राजैक: प्रादुरासीत् । यश्च पुनर्धातुरनन्तरं हस्तन्यस्तराज्यभारः, समुज्जृम्भितनवरत्नसभा- सारः, सम्प्रवर्तितविक्रमाख्यभारतारम्भयशःस्तम्भः, सतामग्रगखैरगण्यै धौर- वरैः प्राचीरैरिव वेष्टितः, कायस्थकुलनभश्चन्द्रो, ज्ञानध्याननष्टतन्द्रो, नव- नियमैरुपहितयशःकिणां नगरीमिव काकिनामलञ्चकार । काशीलाभादात्ममृत्योरभौतस्य जनैरुषगौतस्य तस्यादोषस्य पश्यता- मस्माकम् एकदिनमिव दुःखैरेकचत्वारिंशदब्दाः समतोताः ! उपजातविद्वत्सन्तोषस्य तस्यासाधारणबुद्धेः पुत्वः, तुल्यः पितुरधिको वा, साम्प्रतं महिमारजननामधरः, भूपतिप्रवरः, सज्जनैरुपगीतः, साधु- चरितत्वेनोपनीतः, स्वयमयं राजा, यशोराशिगुणभाजामग्रेसर:, कुलोज्ज्वल- काकिनायां निवसति । करश्च, महिना आ सम्यक् रञ्जयतीवि व्युत्पत्त्या ।

·[ २ ] NA .. यश्च पुनः खैरेव सहामात्यैः सत्यवादिभि: सिंहादिभिरुपचीयमानः, काव्यादिकतनामगानः, स्वानुगतजनरतो, राजभक्तश्चात्ममुखात् क्षरित राजवरितैः प्रत्यहमेव दिवसस्याईमतिवाहयतीति । येन च पुननिष्करुणविस्मरणरक्षस: कालान्तरे भाविभक्षणक्षति- विनिवारणाय राजकृतदिल्लुप्रत्सवस्य,-श्रवणाय च पुनरद्याप्यविलुप्त गौरव- गायाया भारतीयपुण्य कथायाः, -तमेव महोत्सवमधिकृत्य काव्यमेतद्च- यितुं कविरस्थादिष्टः । स्वयमयं दिल्लयामनागतोऽपि, निजानुरक्त्या राजभतया समानाय्य च दिलिप्रवृत्तिं, भाविकीर्तिप्रेरित इव यन्त्राध्यक्षाय च प्रेषयन्नादेशं, परि- तोषयंश्च राजादेः प्रतिमूर्तिकर्तारं, कतत्वरो, दिल्लीपर्ध्वगीतिकाव्यसृष्टितत्- परो, व्यादिदेश च कवये तयापारम् । अहो अस्य राजभक्तिः ! अहो अस्य पिटवल्काव्यानुरक्तिर्भारत- प्रीतिश्च ! एवञ्च खलु सुचरितस्य तस्य कुमारोऽपि, जनचित्तरञ्जनो महेन्द्र- रञ्जनो, यश:सितश्लाघ्यचरितः, वीर इव त्वरितमेव सम्पादितसर्बारम्भः, साधुसंरम्भश्च जयतीति । सोऽयं भूरिणा भाग्येन, भीग्येन च पुनरारोग्येण सम्बलितः, पुना- रनलसचिरमिह जीवतादित्यलमतिविस्तरेण । काकिनायाम् श्रीश्रीखर-शम्मणः । भाद्रे, १३१० साल ·TABLE OF CONTENTS. CANTO I. CORONATION-ASSEMBLAGE AT DELHI : STATE-ENTRI. Iniioduction - The Delhi Durbai . its date and object-Praise of King-Empe101-a Praise of Lord Curzon : his illimitable resources, his practical ener, his organizing power-Conception and organizatioa by him of Delhi-Dubar to pioclaim King Edward VII as Emperor of India, preparations, invitations issued- Gathering of maivellous crowd at Delhi to witness the Durbar. Enumeration of chief places from which people came to Delhi, description of people of different nationalities assembled--The north-western frontier chiefs, The Mehter of Chitral, The Khan of Kalat, The Siamese, The Afgans and Pátháns, The Burmese and Shan Chiefs, The Janipulis, The Baluchis and othe13-Roputed Palwans and restlers who displayed their skill in Indian chiefs' camps : their wonderful athletic skill-Gathering of various Indian army coips-Splendour and activity of Delhi during the period - Arial and ieception of Viceroy at Delhi railway station --Arrival of Duke of Connaught-Guards-of-Honour, band, salute, exchange of gieetings with Gort High Officials and Ruling Chiefs ---Viceroy with Lady Curzon mounts an elephı nt from the Vaharaja of Benares, Duke with Duchess of Connaught mounts an elephant from the Maharaja of Jeypur, Indian Ruling Chiefs mount their respective elephants-Cominencement of State-Entry-Formation and order of elephant procession, disposition of procession on either side of Queen's road-Lining of route by troops- March of the procession, its magnificence, gorgeous diesses of Ruling Chiefs, decoiation of elephants, brilliant colours, dazzling scene- -Extraordinary gathering of spectators and conveyances-Close of the Procession, Fiom Page I to Page 22.

·I 11 ] CANTO II. THE CAVPS : THEIR SITES AND DESCRIPTION. Area where camps were laid- The Historic Ridge, the Alipur Road and Grand Trunk Road - Great Bawan Plam to the north and west of the Ridge-Central Camps : dusulation of liceidzal Camp-Camps on south of the Viceregal Camp Comminde 1-0-chief's Camp, Camps of generals of Four Commands, Camps of Foruyn Consuls and Representatives, Press-camps-Camps on north of the Victreyal Camp Camps of 'Provincial Governois, Camps of Heads of Local Administrations, Camps of Residents, Cential Telegraph and Central Post-office, Camps of Jutiny Veterans, Camp of Inperial Cadet Corps-Camps on northart of Central Camps. Military Camps-The Duibar Road, The Amphitheatre, Polo-ground, Review-ground-Description of Camps of Indian Ruling Chiefs, ther site-Hyderabad Camp-Baroda Camp-Mysoie Camp-Káśmír Camp- The Punjab Group Kapurthala Camp, Patiala Camp, Bhawalpur Camp- Central India Group : Saindhia Camp, Datia, Indoie and Bhupal Camps-Rajputana Group : Jeypur Camp, Udaipur Camp, Bikanır Camp, Ulwar Camp- Boinbay Group : Idai, Kolhapur and Cutch Camps, Bhavnagar Camp--Burma Camp-Baluch Camp-Bengal Group Sıkım Camp, Cooch Behar Camp, Morbhauj and Tipperah Camps-Benares Camp-Other Camps. From Page 23 to Page 55. CANTO III. AMPHITHEATRE : THE CORONATION-DURBAR : THE PROCLAMATION. Amphitheatre wliere erected-Full description of Amphitheatre : its size, its vastness and proportion, its white roof with domes, cupolas, minarets and towers, its four, decoration and arrangement; The Centre of Amphitheatre : arena, dais, throne, Royal Flag-staff-Arrangement of seats, blocks-Dazzling splenduur and beauty--Vassing of troops, Guards-of-Honour and massed band within the Amphitheatre, guards at separate entrances-The Durbar Road, ciowding of equipages and people on road, arrangements in respect of entry- Entry into the Durbar :-Entry of Veterans of Mutiny-fame : their reception- Entry of Indian Ruling Chiefs : their dresses-Entry of Lord Kitchener--Entry of Foreign Repiesentatives and Govt, Officials-Entry of spectators-European ·and Indian ladies at the Dubar, tha'r diesses, Jahárání of Cooch Behar and the Begum of Dhupal, Purday arrangement for other Indian princesses and ladies-Entry of Grand Duke of Hesse-Entry of Duke and Duchess of Connaught escort, salute of 31 guns, presenting of arms by Guards-of-Honour, bands play National Anthem, spectators rose, seat on throne-Entry of Viceroy and Lady Curzon : escort, Imper.al Cadet Corps, enter arena, all present iise, Guaids of Honour present arms, National Anticm, seat on thione-Lady Cuizon and Duchess of Connaught-Opening of Durbar : The Herald, Trumpeters, The Proclamation, National Anthem, hoisting of Royal Standard on flag-staff, Imperial Salute of 101 guns, cheers - Presentation of Indian Ruling Chiefs Viceroy's Speech, its contents. From Page 55 to Page 84. : CANTO IV. THE ARTS EXHIBITION. THE EXA ITS. Exhibition-building its site, Kudsia Bígh near Káémír-gate-Opening of Artsexhibition by Viceroy, his speech, its full contents-Sir George Watt, director of Exhibition, his energy and labour. collection of exhib:ts and classification -- Exhibits divided into ten main classes Jewellery Couit," Jewellers from different provinces-Enumeration and description of chief 100ms and exhim bits . -Stone-wares , marble idols and figures, cow and calf, cups and saucers, figure of Buddha, Taj of Agra, flower-vase, chess-table-Metal-wares : tinned copper, silver and gold plates, enamelled and neillo works, Damascened works, copper rapousse-Clay-wares and pottery--Gold and silver articles : necklace, diadem, hookah, cart-Cut steel and mail-carving-Hide-wares--Glass-wares : Shrine of coloured glass-mosaic-Wood wares and wood-carving doors, Punjab wood-carving, Bharatpur facade, Nepal model house, Travancore house, Kathiwar house, Burmese wood-carving, wood-furniture, Mysore sandal wood-caiving, inlaid boxes, Mysoie house upon lions, Burma wood figuies-Shell-works- Kábmír shawls - Baroda pearl carpet-Fabric and textiles, embroidery and braiding-Ivory-carving-Antic weapons and arms-Fine aits : pictuies, ancient books · Gulistan from Ulwar, pictures of the Rei, m'jizz tiom Pandit Janaki- Hoin-wares--Chief places from whic' exhlis came. Frem Page S to Tage 109.

·[ ir ] CANTO V. MISCELLINEOUS DERBAR-FUNCTIONS : CLOSE OF DURBAR. State Church Service-Illumination of Delhi and Fire-work Display-Military Assault at-Arms—Investiture-Review of Retainers of Ruling Chefs · full details of the Review, splendid spectacle-Review of Troops : some Ruling Chiefs at the head of their own troops-Polo-tournaments and Athletic Contests : Chitral vs. Gilgit, Alwar team, Nanipuri and Baluchi teams, description of the play, interest. ing sight-Viceroy's erening party to the Indian Chiefs, the Investiture-ceremony -Close of Durbar : State Departure from Delhi From Page Iro to Page 141. CANTO VI. PAST BRIEF HISTORY OF DELHI : NATION'S PRAYER TO THE CROWN. Delhi, its situation--Past history of Delhi— Pre-historic Period · battle of Kurukshetra, Emperor Yudhishthir, ruins of Hastinapur-Hindu Period : Rajput kings; King Prithwiraj, his iron-pıllar, his battle with Mahammad Ghori, his fall- Mahammadan Period : the Afgan kings, Slave kings, Kutubuddin, Houses of Khiliji, Tughlak and Lodi—Mogal Period : The Mogal emperors and their buildings-Babar ; Akbar : his conciliatory policy, his tomb; Jahangir : his empress Nur Jahan ; Shah Jahan : Jumma Masjid, Delhi Fort, The Taj of Agra : "its description, Peacock Throne ; Aurangzeb : Splendour and magnificence of Delhi in the palmy days of Mogal rule, condition of the country under Mogal rule, Aurangzeb's bigotry, rising of the Marhattas, Sivaji, decline and fall of Mogal Dynasty ; Mahammad Bahadur Shah, last nominal emperor : his complıcity in the Sepoy Mutiny-British Period : Queen Elizabeth, Queen Victoria, King Edward VII.-Cardinal features of British rule-Nation's prayer to the Crown to further the parmanent interests of the people : enumeration of some of those interests-Author's benediction, and end of the poem. From Page 142 to Page 163.

·CHROYOLOGICAL ORDER OF THE DURBAR CEREMONIES .. 29th December, 1902, 30th December, 1902, Ist January, 1903. t. ... Ist January, 1903, evening, ... Inauguration of the Durbar ceremonies by State- Entry : Opening of Exhibition of Indian Arts : Durbar and Proclamation : State-Dinner given by Viceroy to Official Guests : Viceroy's Evening Party to the Indian Official Guests at the Kudsia Gardens) : Illumination of Delhi and Display of Fire-works : Investiture held in the Deran-i-Am : Celebration of State Divine Service: Military Assault-at-Arms : 3rd and 5th January, 1903. State-Ball : Review of the Retainers of Indian Ruling Chiefs : Grand Review of 34,000 Troops : Viceroy's Evening Party to the Chiefs and Investiture (at the Viceroy's Camp) : ... Athletic Contests-Polo, Football, Hockey : On most days, specially on... State-Departure : ... 2nd January, 1903, afternoon. 2nd January, 1903. 3rd January, 1903. 4th January, 1903. .. ... ... . 6th Jannary, 1903. 7th Jantary, 1903. 8th January, 1903. 9th January, 1903. 9th January, 1903, 10th January, 1903 .

·संशोधनौ। पंक्ती अशुद्धम् शुद्धम् मारों मारीम् १३ कामयन्ती 'कामयन्ते गुण गुणे १२ मुदगुः जाज्जल्यमानं जाज्वल्यमानं ५ १८ ३४ “নজৰীনীমি” বিবি पाचारार्थ क्य डि ४२ क्याम्प केम्पं क्याम्पं केम्पं ५० ० नामार्थम् magnificient 20 वासार्थम् magnificent दण्डप २ बभञ्ज बमञ्ज मैटिनी १० मदिनी ६. सवें ८ फलका फलकाः १४३ . प्रारभ्यते प्रारभते १४६ मुद्रव मुट्रैव सकी ताकी माध्य मार्य ६ कुशलः कुशलैः ·टिल्लिमहोत्सव-काव्यम्। प्रथमः सर्गः महाचित्तो भिन्नामपि पुनरभिन्नां कुहकिनौं घटादिं पश्यन्तौं घटपटमठादिं स्वयमपि । स्थिरामर्थातौतामपि च पुरुषार्थाय चपला नुमस्तां निर्लिङ्गामपि सदबला चेतनकलाम् ॥ १ ॥ * मङ्गलाचरणं करीति । महाचित्तः-पञ्चम्य न्तस्त सिल ; विश्वापकचैतन्यादित्यर्थः । स्थिराम् -निष्क्रियाम् । पुरुषार्थाय चपलाम्-भोगापवर्गी पुरुषार्थः, तत्कने चपलां क्रियाझौलाम् । (Vide Sankhya-darsanam, Ch. III., 58). प्राति पुरुषच एकीकृत्य स्तौति : तामिति प्रसिद्धार्थे। 1 ·दिमिम होल्लव-काव्यम् । के वा शेषयितुं भवन्त्यलमही पाश्चात्ताजातेर्गुणान् ? यस्यां सम्मति कार्जनप्रभृतयो लञ्चोदया: पार्थिवाः । तुङ्गाङ्गो प्रतिपादिता नरपतेयैरुत्सवप्रक्रिया, यत्माक्षिण्यधुनापि दिल्लिनगरे जागर्ति शेषच्छटा ॥२॥ अहो राज्ञः कौति: ! कतिपयदिनै दिल्लिनगरी बभौ मुक्तायुक्ता कनकमणिमाणिक्य खचिता । तणाच्छन्ना पर्च जटिलगहना गोक्षुरवना वरा वर्गाकारा नृपतिशतदारासनवती । ॥ ३ ॥ खमेके खुष्टीये जगति वितते विंशशतमे परानन्दागारं किमपि भुवि पवेदमुदभूत् । धनुष्य याते, दशदिवसमायुः परिवहन्- न यद्गच्छत् कस्मिन्नपि हृदि नृणां विस्मृतिपदम् ॥४॥ अजयदिदमपर्व भूतपर्वच सर्व- मजनि यदतिमात्र दिग्दिन स्थायि पर्व। दिल्लिमहोत्सवे प्रतीति। तत्रादौ दिनो सम्पादितस्य राज्याभिषेक पर्वण: प्रस्तावमा करीति (२-७)। इंजनाधिपतेः राज्याभिषेकघोषणाथै दिसा दशदिवसं व्याप्य महोत्सव पासीत् । यस्याम्-~पाश्चात्य जाती। काजम:-Lord Curzon. यैः-कामनादिभिः। दिल्लिनगरे- In the city of Delhi. प्रतिपादिता--Effected, produced. + Compare :--"A month ago there was little to be seen from the "Ridge, but a sandy, bouldered waste, interspersed here and there with rice fields and an occasional canal." गोक्षुरवनेति-उपसर्जनत्वात् न ङीष् ; पाणिनिः ।।१।१४ । * स्वभके-संवत्सरे ; “यन्यो मासः, समकं संवत्सरम्" इत्यनुशासनात् । पर्व-राज्याभिषेक- मोमयः। दरियनम् -From the 1st to the 10th of January 1903. W ..

·प्रथम मगंः। मदिनमथ मासं दोपयद् जानुयारौं सुखकरहिमपात दरयल्लोकमारौं ॥५॥ खुष्टौयवर्षे सशते च विशे राजप्रभावीइतलोकहिंसे अपर्चपर्चेदमनुष्ठितं प्राक् तज्जानुयार: । प्रथमेऽह्नि भाभाक् ॥६॥ दशमितदिवसं संव्याप्य सत्कोतिरेषा दशदिशि परिभाता काजनीयं सुवेशा। दशशतकरधारी यत्र साहाय्यकारी दनियुतसहखैोचनैर्याऽभ्यधारि ॥७॥ दुर्बारारिनिवारि यस्य चरितं जेगौयते यातले यस्थाच्चै महिमाद्यधिष्ठितजनः श्रेयः प्रसते नृगाम् । यन्नामस्मतये चिराभिलषितं पर्चेदमुामभूत् सोऽयं भारतलण्डनाद्यधिपति याच्चिरं भूतले ॥ ८ ॥ योऽसौ भारतवर्षसम्रनगर राजौकतो वेघसा राज्यं तच्च विशौर्णकण्टकदलं यत्तेजसाऽस्त्युज्ज्वलम् । नानुयारौं मासम्-i. e. January 1903. दिग्दिनस्थायि-ददिनस्थायि । पूर्व भूमिति भूतपूर्वम् । “भूतपूर्व चरट्” इति सूत्रे दर्शनात् पूर्वशब्दस्य परनिपातः, सुपसुपति समासश्च । अजय दिति--अभिभवार्थे सकर्मकः। मृदुदिनम्-इति पदं 'पमें' त्यस्य विशेषणम् । + January 1903, उद्धता-... Eradicated. * कार्जनी-कार्जनसम्पादितेत्यर्थः । काजन-Lord Curzon. ६ भादौ श्री श्रीमन्नवराजीय स्तुति: (The King-Emperor; गोयते । मनामा तये मादि-- - ·४ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । दिल्लौ यत्कृतपर्यगौरववतौ नारौब रत्नोज्ज्वला यत्कौर्तिस्तुतिकीर्तनातिमुखरा जागर्ति पर्श्वस्मरा ॥६॥ गायन्तो यञ्च सबै प्रकृतिगणमनोमन्दिर राजराज के वा तं विस्मरिष्यन्त्य खिलजनपतिं, यातमप्यात्मदेशे ? | लण्डेशस्थाभिषेकप्रभृतिभिरसकृत् येन संशोभिता भः । सोऽयं सस्नेहदृष्ट्या स्थिरयतु सकलं कार्जनः कार्जनौ च ॥१०॥ सोऽयं जौवतु दुर्जनव्यसनदो नाम्ना च यः कार्जन: प्राज्ञो लण्डनभूपतेः प्रतिनिधिः प्रेयांश्च यः सज्जनः । अत्याचर्यनृवर्यचारुचरितैरालादिनामिलिशां राजयाप्युच्चयश:प्रसन्नमनसा यो भारते प्रेषितः ॥ ११ ॥ (विशेषकम्)। "अस्मिन् पर्वणि सर्वपवनृपतौ तस्य प्रयत्नोत्थिते दिल्लयामन्यतरत् विशेषविधिना द्रव्यैर्जगन्निर्मितम् । 2. c. The event being the proclamation of Edward the Seventh as Emperor of India. सदनन्तरमधुना राजप्रतिनिधेः (Lord Curzon) स्तुति: गीयते (e-११)। "The day of Lord Curzon's entry into the city of the Moguls, in full state, will be marked in the annals of British India as the day of a most impressive pageant." तत् राज्य-. e. भारतम् । पर्व उत्सव स्मरतीति पचायच ; ततः स्त्रियामाप् । पक्षे मरी मदनः। "No previous representative of the crown has been called upon to play a part in so superb a display of the wealth, diversity and unity of the Indian empire." —i. e. Lady Curzon. स्थिरयतु---"बहुलग्रहणात् स्थिरयत्यपौ"ति वईमान.। राया-विनयिन्या इत्यर्थः (Queen Victoria). [Vide Author's "विजयिनी-काव्यम्” ।] रनिगाम्-इंगजमातेरित्यर्थः । तेषां राजमा-.. विजयिन्या ·प्रथमः मगः । ५ एहि बाटसमूह ! चारुमहिमन् ! भूत्वा मिथः सङ्गताः सृष्टां मिष्टरसैरसालरचनामेतां समनाम ताम् * ॥ १२ ॥ अानन्दामधारया प्रवरया राज्ञाञ्च म योदया धौता द्राक् जनसागरप्रथितवाक् दिल्लवद्य हिल्ली लभाक् । एकत्रैव विलोकयन्ति मनुजा यां वीक्ष्य सर जगत् । तैस्तै व्यवरैनरैः सहचरैर्भपैच रूपैरपि” ॥ १३ ॥ इत्येवच्च कुतहलध्वनिरभत् श्रद्धा तथ.त्मम्भरिः काम्यां काजनकीर्तिमत्र महतौं द्रष्टुं समुद्घोषिताम् । उद्ग्रौवश्रुतयो वयं खलु गतास्तां दिल्लिमात्मेच्छया ये राज्ञः सचिवैः स्मृता न च हताः पञ्चा न सम्भाषिता:॥१४ राज्ञीसूनुकतेऽत्र नतनमहाराज्याभिषेकोमवे राजानश्च निमन्त्रिताः पुलकितास्तद्दर्शनास्थुत्थिताः । लोकानामपि हर्षवर्षणगिरा नासौद्धरा सुस्थिरा, हस्त्य खोष्ट्रगणैर्जनैरगणना प्रेक्षितुं दुष्करा ॥ १५ ॥ (विशेषकम्)। सम्प्रति दिल्लि महोत्सवः प्रस्त य ते (१२–१४)। "The procession which treversed the historic city has probably never been cywillel in Indian histui y.'' तस्य-कार्जनस्येति यावत् । वयं तमिता मिटरसरचित रचना समश्राम इत्यर्थः । + यां दिल्लौं वीक्ष्य सव्वं जगदे का वैवानौतमिव पश्यन्ति लोका इति तात्पर्यायः । + लोकइयोती जनमुखत: प्रादुर्भूत: कुतूहलवनिः अभूत् प्रादुर्बभूवैति भावः, तथा आत्मभरिः अद्यापि दिल्लुप्रत्सवदर्शने अनुराग पासीत्, मम मनसौति शेषः। वयं राज पुरुषैरनिमन्त्रिता अपि उत्सव दर्शनार्थमात्मेच्छयैव दिल्लौं गता इति कविः स्वयं वदति । $ अधुना दिल्लिप्रवेशं (The State Entry) वर्णयितुं प्रस्तूयते। तत्रादौ दिननामुत्सवमुद्दिग्य मनुष्य समागमः जनता स्वरादिश्च प्रथमं कथ्यते (१५-- ४) ।

·दिल्लिमहोत्सव काव्यम् । ६ - यादृक् शब्दो रघुपतिकृते संक्रमे क्षारसिन्धीः ख्यातो रामायणत इह यः पर्वतोत्पाटनाहोः । ताहक रावो * दिशि दिशि गतो दिल्लिसांयात्रिकान व्यस्तं लौहं शकटमुदभुत्कम्पिता तेन धाचौ ॥ १६ ॥ प्रेक्षाधे भमिभाजां नृपति-नरपतेः पर्वणः सर्वकान्त- रैश्वर्याणां पराईरतिशयमुखरा भरभूदिल्लिरुचः । तेषामुत्तुङ्गमानात् व्ययितबहुधनात् सञ्चतः पर्वताभात जातास्तेऽस्मिन्निवोच्चैरपिच कृशधनाः, दुर्वला राजलक्ष्मौः ॥१७ नापश्यन् यांच जन्मावधि भुवि मनुजा लोलया तानपश्यन् ते भूपा वायभूपा: परिचितिमुदग राजराजोमवेऽस्मिन् । थद्दावन्तोऽस्यपेयु ईयगजसहिताः सैन्यवन्तोऽन्यवन्तो हारे हारेलसन्तो तटिकिट घटा दित्सवो मानदानम् ॥१८॥ मित्रायन्ते विषन्तः क्षितिनगरभुजो मङ्गलं कामयन्तो बताः पोपकारैर्नरपतिसुहृदो योधयन्तो विपक्षान् । रव एव रावः, प्रज्ञादिभ्योऽण् । लौहं शकटं-The Railway carriage. धात्री-पृथिवी। सायाचिकानामिति प्रयोजनार्थे ठञ् । + माना प्रदेशेभ्यो दिलामुत्सव दर्शनार्थ लीका उपस्थिता: इति तदेव कथयति त्रिभिः। “In spirit therefore, and one may almost say through their rulers and deputies in person, there is represented in this arena nearly one-fifth of the entire human race.” - Extract from the Viceroy's Speech. नृपतिनरपतेः-कार्जनस्य, पञ्चष:-उत्सवस्य प्रेधार्थ मित्यन्वयः । ते भूमिभात्रः कराधना इक जाताः; तेषां राजखचौक दुला जाता। + टिकट-The Admission-tickets, ·प्रथमः मर्गः। दुःखादुःखे सहायास्त नुमपि समरे हातुमिच्छन्ति चान्ये जागती प्रभावो जगति नरपतेर्लण्डनच्छत्रभाजः ॥ १६ ॥ ते नास्मिन् सन्ति भूपा बुटिशनरपतेरुत्मवे ये न दृष्टा: इंलण्डात् हाइलण्डात् पुषरुषपदतस्तत्र पातालराज्यात् । अाब्रह्मस्तम्बतो द्राक् जनगणसहिताष्ट्रान्सभाल प्रदेशा. दाजग्मुस्ते बुयारा: परिणतशिरसो वैरमुत्सृज्य दूरे * ॥२०॥ केचिद्रानो विवाहबम इव पतिता: सत्मवौत्सुक्यवन्तः पत्रमा वामन्त्रिता: केऽप्यति यय इव केऽभ्यागताः केचिदन्थे । ईयुर्नाम्नव केचिज्जयजयवचसा पर्वणः सर्चकान्ते- रिच्छासंक्रामिताः केप्यभिमतरुच यस्तर्णमर्थव्ययौधैः ॥ २१ ॥ अशाइङ्गात्कलिङ्गानालयगिरिपथाद्दाक्षिणात्यप्रदेशात केचिन्मान्द्राजराज्यात सिकिमजनपदात् चौनहनाच्च केचित् । श्रोट्रान्तःपातिभमर्मणिपुरनगराद्ब्रह्मदेशाच्च गौड़ात् पर्वण्यप्युत्मवेऽस्मिन् निखिलनृपतयश्चक्रिरे योगदानम् ॥२२॥ . . - अनेन शो के न सम्प्रति विदेशीय प्रदेश विशेषानां कतिपय नामानि उहि ख्यन्ते, येभ्य: दिल्लयां लोका: FATAL: 1 "The representatives of Foreign Powers, the Foreign Consular Officers were also present''. लण्डात्-England. हाइलण्डात्-The Highlands (in Scotland). पाताल राज्यात्-i. e. From America; पुषरुषपदत:- Baron Speck von Sternburg (Consul-general for Germany), M. W. de Klemme (Consul for Russia). ट्रान्सभाल प्रदेशात् बुयारा:-The Boers from Transvaal. (For an account of the Boers and the Boer War, see Author's "Vijayini-Kávyam," Canto V.) + अधुना येभ्यः भारतीय-प्रदेशभ्य उत्सवार्थं दिल्लयां लोकाः समागताः, तेषां भारतीय प्रदेश विशेषाणां कतिपयनामानि समुल्लिख्यन्ते (२२-१४)। "All India welcomed Lord Curzon, ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । - 1 केचित् शौताद्रिमौलेजलनिधितटतः सेतुबन्धातिदूरात् विन्धवास्तुङ्गश्टङ्गात् शिखनृपतिभुवः कान्यकुजात्तथान्ये । खर्गात्कारमौरनाम्नी जवनजनपते: काबुलासिन्धुढेशा- दाजग्मनॊक तथान्ये भुवननृपतयस्तत्र तुच्छोकृतार्थाः ॥२३॥ बिकानेर्बुन्दौतः पुनरपि च टङ्काकतिपये जना आलोयाराः, शिवजिकुलजाश्चापि धनिनः । तथा जापानाख्यादपि जलनिधेः पूर्वतटतः परास्ताचौनाद्याः समरभुवि येषां भुजबल: । ॥ २४ ॥ मप्राला बलवज्जनः परिहताः श्यामात्प्रदेशावभु- मीरचोत्तरपश्चिमाविमगिरेः समर-दौराधिपाः । not merely those states and provinces which are presided over and administered by Englishmen, but those also which have remained in a varying measure independent." **:- Bengal proper, including Bhagalpur ; वङ्गः- Eastern part of the modern province ; कलिङ्ग:--Extending from below Cuttack to the vicinity of Madras ; मलयगिरि:-The Western Ghats ; मान्द्राजः- Madras ; सिकिमः – Sikim ; चीन:-China ; हून: -A Hun; 79:-Orissa ; aver:-Burma; ats:--Central part of Bengal, from Banga to Bhuvaneswar in Orissa. कान्यकन:--Modern Kanouj; काश्मीर:-Kashmir; काबुल - Kabul (Afganistan); सिन्धुदेश:- The Sindh. शिखनृपतिभुव:-i. e. The chiefs from the Cis-Satlej states, such as, Patiala, Jhind, Nava, Maler-kotla. + The first two lines mention various Indian states in Rajputana and the Marhatta provinces. fara:--The Bikanir state ; greta:—The Bundi state ; टड्डात्-The Mahomedan state of Tonk ; प्रालीयारा:-Alwar state. शिवजि कुलना:-. e. The Marhatta chiefs, descendants of Sivaji, the great Marhatta chief. 1917: -Japan; "Lieut.-General Barow Jamkata Oku represented the Japanese Government." * प्रवामान-The Siam state, ·प्रथमः सर्गः । यस्मिन् कोऽपि न चाप भपपदवौं रक्तस्य पातं विना तस्माञ्चिचलनौस्तो हिमतो मेहर तथाऽभ्यागतः ॥२५॥ तथा दृष्टश्चास्मिन् निधिपतिसमः पश्चिमदिशः खिलातख्यातः खा, न यदनुगजना भैरवदृशः । स्वयं भौमो भौमाकृतिभिरपि पाठाननिकर- ईहत्मस्त न्यस्तस्फुटमुकुटभौमद्युतिधरैः ॥ २६ ॥ खायौबारगिरेः प यायवित थाला पालापैः सहराच पुन: शताई विमिता: पाठानन्दैः समम् । बोलानाः करमाश्च पश्चिमदिशः सबै च ते भरिशो वेशैर्वस्त्रविशेषभाविलसितैरौयुः सुभीमा इव ॥ २७ ॥ किरीट बिभाणाः करहरण कालेषु च यथा तथैव ब्रह्मौकोमगनृपतिवर्गा रुचिरे । स्तुवन्तः सभा प्रदेश विशघानु मिल्य, सम्प्रति मौरेत्यादिना दिनां समागतानां कतिपयजातीनां (Vativiralities) विशेषेणील ख क्रियते (२५-३३)। तत्रादौ पश्चिमी नर-सामन्त पौना चित्रलाधिपतेच कथा- मुल्लिखत । मौर-fir of Nagar and of Hunza (Yorth-restern frontier'; समूर - Raja of Sirmur (Punjab); दौर-Yawab of Dir ; मैहर्-i. e. The Mehtar of Chitral (N. W. froutieri. + खिलाताधिपते: कथासुल्लिखत्यनेन (Khān of Kalat in Beluchistan), + अनेन आफगानप्रदेशीयाः वर्खन्ते (The Afgan and Pathan chiefsi. खायौवार को नानौ- Two mountain passes in the North-western frontier ; The Khyber and Bolan passes ; सरा:-The Chiefs: पाठाना:-The Pathans , सभाम्- i. e. The Proclamation-Amphitheatre. l'ide also notes on stanza 30. ईयु:-कम्माविवक्षायामकर्मकः ; अथवा ईयुर्दिनौ मिति शेषः ! करमा-Kuram pass.

·दिनिमहोत्सव-काव्यम् । गलहणीश्रेणौरचितकचबन्धा मगदृशो बभुर्येषां पावें वरमगरमण्योऽपि शतश: * ॥ २८ ॥ वराङ्गे गौराङ्गा मणिपुरभुवो ह्रखवपुषो वहन्तो भूयिष्ठं धवलगुलिकान् हारनिकरान् । विचित्रा वाहाव्याः कति च शवलैः प्रच्छदपटै- मन्तः सोष्णीषाः पथि विरलगुस्मा ददृशिरे ॥२८॥ बिलोचौस्थानस्थाः कतिपयजनास्तुन्दिलधना- दृशा कृष्णास्तृष्णा दृशि दृशि नयन्तो भुवि नृणाम् । इहाजग्मुर्यने नृपतिरचिते पर्वणि नवे वृहत्कायाछायाछुरितवदना नष्टकदना: ॥ ३० ॥ वृहत्मस्ता वौरा इव वरबलप्रांशुवपुषी- वरांशुप्रच्छन्नाः कति कति वरोष्णौषशिरसः । वाहाव्या: अनेन ब्रह्मदेशीया वर्ण्यन्ते (The Burmese chiefs). 'ब्रह्मोक' इत्यादि-ब्रह्मदेशः भोक: निवासस्थानं येषामित्यर्थः । RT is the Bengali designation of the Burniese people. Vide also Canto II, 73. + बनेन मणिपुरदेशीया वर्ण्यन्ते (The Manipuris). शवलै:-रक्तासितवर्ण भूषितः, of variegated colours. प्रच्छदमटैः-गाचवस्त्रैः, Wrappers, cloaks. j.e. With horses. "The Manipuris rode pigmy ponies without saddle of any sort." गुम्फ:- Mustachio, whisker. + विभिर्बिलोचीस्थानदेशीया वर्ण्यन्ते (The Baluchis) (३०-३२)। “The most attractive and striking feature was the bands of Baluch and Pathan chiefs. Their dark faces, long hair and twisted beards gave them a wild look that was certainly romantic."-Englisleman. कृष्णा:- दर्शनोत्सुक्यानीत्यर्थः । छाया-कान्तिः। & The Baluchis wore long flowing garments."

·प्रथमः मगा। . यश:स्तम्भाः सम्भावितनृपचतुहि जयकथाः पया बे धावन्तो नृपतिहितवन्तोऽमृतरुचः ॥ ३१ ॥ त एवागत्यास्यां जनखचितदिल्लयां विषयिनो- ध्वजणोदौर्धाः पथि पधि सुशौघाटनपरा:। विपूर्ण नतः सन्तो धननिकरबन्तो रुचिरे गुण राख्याकारा नवकिरणधाराम्बरधराः ॥ ३२ ॥ (विशेषकम् ।) कूजकोकिल कोकिल शुकशुकौश्यासाभिरामटः के चान्येऽप्यसयोस्त थैव तरुणेकवचनोरञ्जनः । कः कैरन्यहिरण्यकाररचिनैः कः पिचरैः पिचरैः शोभा वयता जनेन महता साद्धं समभ्यागताः ॥ ३३ ॥ भुवि ख्याताः सिंहा इव कटियु बद्धांशुकचयाः प्रकाण्डा वक्षोभिः कति कति च नग्नावपुषः । प्रदेशभ्यस्तेभ्यः परिचितबला लम्बितकचा: स्फुटोल्लासा दिल्लयां द्रुतमुपययुमल्लनिचयाः । ॥ ३४ ॥ : पिञ्जरैः शीमा वईयता जनेन साई केऽप्यन्ये तत्र भागता इत्यन्वयरौ तिः। पिञ्जरैः-पिञ्जन वर्ग: (Reddish yellow) vá: ; fast:--Cages; TX:-Parrot ; Tuidez Macrourus. + अस्मिम् महोत्सवे दिल्लयां समागतानां विविधानां मल्लानां वना, तेषां क्रीडादिकाञ्च उहिग्य ते (३४-३७)| The four following stanzas describe hundreds of reputed Palwurms (wrestlers and athlets) from various provinces of India. who met and showed their skill in many of the noted Indian chiefs' tcuts (34-37.

·१२ दिल्लीमहोत्सव-काव्यम् । : त एवागत्यास्मिन् नृपसदसि शिक्षाकुशलतां पटुत्वं क्रौड़ायाँ, प्रकटबलवत्ताच्च भुजयोः । मिथोव्यायामेषु * स्फुटनिपुणतामड़तबलाः प्रदश्योंच्चै त्रक्रुर्नपतिनिवहान् विस्मितधियः ॥ ३५ ॥ भुजानामास्फोटनितककुभस्ते दिशि दिशि क्षितावल्पं, दो वियति समवरमुत्य सहसा । दृशा रक्ता व्यक्तप्रभदशनदष्टोष्ठयुगलाः समन्ताद्वावन्तो विकटबलवन्तो ददृशिरे ॥ ३६॥ बलोन्नत्या तत्र क्षितिपभवने मल्लनिच या न मुदा निन्यु णां मनसि बहुशो विस्मयरसान् । परं तुष्टास्तेषां विपुलकरतालौभिरुभिः पुरस्कारैर्मान: कति कति च सत्कारसुदगुः ॥ ३७ ।। (कलापकम् ।) उष्ट्रगजेच बहुभिः प्रविलोकनौयः सेनागमोऽपि ददृशेत्र च राजकीयः । तत्तत्पदेशविहितैरपि चारुवेश- स्तुङ्गस्तुरङ्गमशतैटिलच केशैः ॥ ३८ ॥ * मिधः व्यायामा:-Wrestling matches, + चितिपभवने-जातावकवचनं, भवनेषु इत्यर्थः । + अम्मिन्नुमचे भारनीय नृपतिभिः प्रेषितानां मेनाना समागमकथापि हास्यां कथयति (२८-२९) The two stanzas speak of the Indian army corps sent to Delhi on this occasion.

·प्रथम. मग ब्रह्माण्डमाण्डपरिकम्पन दैरिवस्त्र: प्राचीनकालदरवीरकरस्थपास्त्र : शचीमंदामिषच येष्वित्र लेबिहानै.. भीमो जनैरभिनुतच तदेकतानैः ॥ ३९ ॥ पुरस कम् अङ्गैः सुचौतरङ्गैरिगजवपुषां रत्नभूषाकितानां मार्गाग्रे पर्वतानामित्र परिचलतां राजसंक्रामकाणाम् । शोभादर्शप्रलोभै: कल कन्नरववन्म गाङ्गः स्म सौम्य- छायाभिः पावनौभिन रनिकरबतौ कल्लते दिल्लिभमिः ॥४०॥ लुप्तोपमा च सुषमा नृपजातसाता दिल्लौप्रदक्षिणदिने भुवि कापि भाता। स्वर्गादपि छतिगणाः खलु यय मन्ये नै वान्ततामुपययुः -पुनरस्य केन्ये ? * ॥ ४१ ॥ तदेवैतत् स्थानं तदपि यमुनानौलसलिलं तदेवासीत् गोपानधुरमुरलीवाहमपि च । Some of the troops wole ancient armuurs en lere armed with weapons of a by.gone age , Ritle note on stanza 69, Cento II. अस्त्रै : प्रास्त्रैश भीम: से नागमः दिल्लया दहश इत्यन्वय ति. । अस्त्रम्-Teanut in general ; शस्त्रम्-Sirord. + अधुना अस्मिन् महोत्सवे दिल्ली नगया महती शोभा विभूतिशासीत्, तामेव च कथयति विभिः (४०-४२)। कलते-कल अन्य ते शब्दे इति सिद्धान्त कौमुदी। स्म-अतोते। + प्रदक्षिणदिवसे दिल्ला: कापि अनिलचनीया मुषमा शीमा भुवि भाता आसौदिति शेषः । “म- सातसुखानि च” इति कोष । .

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् अभत् सास्मिन गोपौवसनलतिका वृक्षकलिका- जटाजटे लग्ना, गतिरपि च भग्ना चरणयोः * ॥४२। तस्मिन् कोणे जनौधैः प्रविलसति वृहद्भूमिखण्डाधिराजे साहेबाोच सैन्यै नयनकुसुमिते दिल्लालङ्कारकारः। लक्ष्मौमादाय वामे प्रतिनिधिरुद्गात् लण्डनख्याधिभर्तुः स्रष्टा पद्धेन्दुमतैर्दलबलसहितः कार्जनः ख्यातनामा । ॥४३ अायान किञ्चिविलम्बी लसति जनगणे जायया तत्र हृष्टो राज्ञो भाता गरीयान् कनट् इति सहसा सर्वलोकच दृष्टः काम्यं राजासनं प्राक् विरचितमुदभत् सज्जितं हस्तिष्टन्दं लोकालोके समन्ताच्छ शिनिभसुमुखज्योत्स्नया कनयाय ॥ ४१ - * अभिषे को समानन्दन मये दिल्ली न गम्य । बन्दावन साम्यं नाटयति कविरनेन । अतिन् समये पुरेव गोपात् पृथिवीपाल कात् राज पुरुषात् मुरलीध्वनिः महोत्सवानन्दवशी ध्व नः प्रादुर्बभूव, तथाधु नापि हपण तस्तती विचरणात रम छौना वस नानि वृक्षादि लग्नानि छिन्नानि च बभूवुः । यमुनास निलम्- “Delli occupies a broad pla11), bounded by the river Juind on the East." + सम्प्रति राजप्रतिनिवे. (Viceroy) राजमातुश्च (Dake of Connaught) दिल्लयामा गमनं (Arrival at the Railray station) वर्खते (४३-४६)। , "His Excellency the Viceroy end tuvellmul-general arrived at Delhi at 11 30 A. AT., Dec. 29, 1932. The Salute of 31 guns was fired announcing the Viceroy's arrival. काज नः-- Lund Cuizon. भूमिखण्डाधिराज-दिलिभगरी। दलबलसहितः -With stafi. + "At 11-45 A. I., Thoir Royal Highnesses, the Duke and Duchess of Connaught arrived by special train from Bombay and were received by His Excellency. A royal salute of 31 guns was fired from the Fort." कनट-Duke of Connaught. लोकालोके -लोकानां तत्रागतानां मनुष्याणाम् पालो दर्शनपर्थ पूर्व मंत्र इम्ति न्दं सन्निसमुदभूत् इत्यर्थः । " ·प्रथम मर्गः । १५ एकत्रिंशद्वनिक् नलमुखकुहरात्तस्य सम्मानताया- माग्नयः थोचपेयः करितुरगनृणां व्यानशे व्योम्नि सौम्नि । राजभातुश्च तहत, दिनकरभिरणादस्त्र सम्पातभाता:- देकं तहासरं सत् दिनशतविनिभं सच्छटं प्रादुरासीत् ॥४५॥ तस्मिन् काले झुतीनां किमपि विकिरणं यज्ञ जाजल्यमानं यदृष्टं व्याम्नि देवैरिव रथगतिभिः सर्चगन्धर्ववर्गः । राजधातुपाणां परिचयभणिति ईर्षदोः स्पर्शनन्तत्, कर्ण पौयषधारेव च मम गलिताद्यापि या नैति तत्रानन्दवनाधिनाथकरिणि प्रोद्धृतरत्नप्रभे तुङ्गे रञ्जितहममञ्च फलके दृष्टी वभौ काजनः । तत्पश्चाच्च तथा पथा विरुरुचे कुम्भे वहन् चारुणा राजमातरमुच्चकैर्जयपुरव्याक्रीड़भमिः करी ॥४७॥ दूरम् ॥४६॥ * "A guard of honour was drawn up and presented arms, as Flis Excellency accon.panied by their Royal Highreses emerged fium the Station." अतएव “अस्वसम्मातभाता"दिर तम् । तस्य - का जनस्य इन्दर्य, । । नलम्- नालीकास्त्रम् । + "The Principal chiefs and officials were then presented to His Royal Highness." * अधुना राजप्रतिनिधेः राजधातुश्च हस्ति पृष्ठारोहणं वयेते (४७-४८): "The Viceroy in court dress and Lady Curzon were seated on an elephant from Benares, followed by the Duke of Connaught's from Jaipur.” आनन्दवनाधिनाथः-- काशीपतिः। फलकम्-Bench (Prof. Tilson), ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । आरूढ़ौ च मतङ्गजोपरि तदा कम्पन मौलेस्तथा प्रीतिस्निग्धशा भृशं पथि गतान सम्भावयन्तौ जनान । शुण्डोत्तोलनकण्ठघर्घररवानन्दैः करोन्द्रा मुहुः प्रातिष्ठन्त किम प्रसादमुमुखावेतौ प्रणामादर: ? ॥४८॥ आरूढेष्व य तेषु राजसु तथा एडे तदा दन्तिनां पार्वे राजप यख काचिदियायोच्चैः प्रभा मेचका। सङ्केतेन च तेन तेन चलिता मातङ्गवर्गा द्रुतं रेजुर्नृत्यपरायणा गललगघण्टासमान्दोलनैः । ॥ ४६ ॥ मार्गाग्रेऽस्मिन्नदृष्टे मरकतखचिते मत्तमातङ्गएष्ठ खटामुत्तोल्य है मौं तदुपरि परितो राजिता राजराजिः। राक्षां मध्ये निजामो जवनजनपती राज्यसत्कार्यशौर्य- वैशैः श्रेष्ठः सुदृश्यैः सहचरसहितस्तत्र कारमौरभती ॥५०॥ "Lord Curzon... ........incessently acknowledged the plaudits of the cmrd by boring and touching his white helmet.” प्रातिष्ठन्त --- 'समव- प्रविभ्य, स्थ' दूचनेनात्मनेपदम् । तदनन्तरमिदानी भारतीय नृपारा हन्ति पृष्ठारोहणं वण्यंते (४१-५३)। "A signal was given for the Escort to start, and the Ruling chiefs moved forward tico by turo behind their Royal Highnesses, the Duke and Duchess of Connaught, in the order in which they were placed on the Road." "Then came the gorgeous animals of the ruling chiefs, 54 in number." "Outside drawn up in an impusing array the gaily caparisoned lines of state elephanta, that of the Mizum being at the head of those of the Native chiefs," खट्राम्- -Hondas. were ·प्रथमः सर्गः। काश्मीरमण्डलपतिः करितुङ्गएष्ठे सर्वाग्रएव सनिजामपतिदृदृष्टे । रेज निकाममहिमाद्यतिरञ्जितस्य तस्मिन्ननागमतया वरदेश्वरस्य * ॥ ११ ॥ एवं दिल्लिप्रवेशे करिशिरसि समाकष्टदेवेन्द्र लोला- राजानोऽन्येऽपि रेजः शतरुचिरुचिरे युग्मयुग्मक्रमेण । केचित्तत्रोष्ट्रएठे गतिरभसचलत्किङ्किणौनादरम्ये केचित्कृष्णे तुरङ्गे. द्युतिमति शकटे केचिदुत्माहवन्तः ॥५॥ तबाध्वन्येव हर्षादुपरि निपतितं रिङ्गणादङ्गमङ्गे नणामेका श्रिया स्त्री कनकविकिरणा भारतीया विरेजे। मन्ये सा पर्वकतः प्रणवशतभृतः कार्जनस्य प्रियायाः प्रेम्णा सौन्दर्यमतः परमसहचरौ प्रादुरासौत्तदानीम्॥५ "The Maharaja of Barodit owing to a fimily berea venent and the Jah rana of Udaipur owing to indisp0910111 were unable to attend the Stat Entry." सनिजामपति:-निजामपतिना मह पार्थ वर्तमानः । "The Carriages of His Royal Highness the Grand Duke of Hesse, of t Heads of Local Governments &c. &c. and the Horses of His Excellent the Commander-in-chiet, of the Khan of Kalat &c. &re. were arrange in order along the Queen's Road.” “The Catweel coups fru Bikspir & with riders in chain mail were most effective." हर्षात्यषि दर्शकानाम् पङ्गम् अन्येषामझे निपतितमासीत् , जिचात् सम्भस वलनात् दिदा मिति भावः । तखिन् पषि काचिकारती या नारी करिपृष्ठे हो । “One solitary India Lady rode on an elephant."-Bengalee, January 3, 1903. 3 ·दिलिमहोत्सव-काव्यम् । NA हेतिज्वालोग्रदृश्याः परियतनरयादुद्यादुष्णीषकम्या- रथ्यामार्गे विचित्रा विविधगतिरसोद्गारिसञ्चारलौला: सेनामाला मणीनां किरणशत घटाधौतमौलि स्थलीना- मुच्चैःस्वच्छाभिराभावलिभिरिव तदा रेजिरे पार्खयोस्ता:॥५४ सेनानां काप्यभिख्या दुततरमुदियायैवमुन्मत्तरूपा विद्युहानामिवोच्चैरपि च धनरसा वाससामुज्ज्वलयौः। रेखाकारा च तासां बदनशशिकलावतधाम्नां हि धारा मा प्रस्तापयन्तौ । जनगणमभितः प्रादुरासौत्तदानीम् ॥५५॥ चार्वीयं हस्तिसज्जा विलसितपथयो: पार्श्वयोर्वीते का गङ्गाम्भोभङ्गरूपेव च कलकलवत्यम्बधारकतुङ्गा। सेन्यमत्स्यप्रकारैरिव मकरवीरकुम्भौररावे- दोभियॊभिरेषां नगरवरनृणां दर्शनौयाविरासौत् ॥५६॥ * तस्मिन् पथि पाश्चे सेनानिवेशं दाभ्यां कथयति (५४----५५)। "The route of the Procession was lined throughout by troops." "The lining of part of the route with native Regiments, particularly the Imperial Service Corps was most effective.” “Flashing in the sun-light the white and blue of the Inperial Cadet Corps caught the fancy of the eager multitude." + "प्रज्ञापयन्तौति सोपसर्गाम्न मानुबन्धः । 'प्रखापयामास मुखं निदाघ' इति किराते" (मनोरमा)) सन्मां हमि पृष्ठारोहण मुनिख्य सम्प्रति साधार पाभावेन तामेव चलन्ती हतिसज्जा (Elephant- Procession and the State-Eutry) दिलिप्रवेशक्रियाच वर्णयति (१६-६१)। "They passed at an even rapid pace, so quickly that every spectator could feel a vague, dazzled impression of gold and silver in barbaric splendour and fantastic design." रब एक राव:, प्रज्ञादित्वादणु ।

·प्रथमः मगः । १८. ते मातङ्गाः सरङ्ग भ्रमरशतकानं झङ्कृतं गण्डपिण्डे कर्णैः परिव द्राक् पथि भुवि मिलिता वारयन्ती विरेजुः । भाखन्मुक्तामणीनां द्युतिभिरतितरां मण्डिताः शुण्डवन्तो- मन्दं मन्दं तदानौं विरचितगतयः पृष्ठगांस्तान् समहः॥७॥ तस्मिन् कान्तिच्छटाभिनुनयनमुकुरे विम्बिते हस्तिसङ्घः स्तश्चमायं चलट्टेिहदचलवरचान्तिदैलो कनेचम् । भषालौनाञ्च तहत्परिगतकिरणैरथुदारैः सदार- अंशाःपादचारैरवनिरबनता, कापि भा तत्वलानाम् ॥८॥ किन्तत् हस्तिप्रयाणं कुसुमिततरुभिः किञ्च वा गोत्रयानम् ? रत्नं वा मूलदेशात् किमपि जलनिधेरूई मुत्क्षिप्यमाणम् ?। नानाकारजनौधैः किमपि नरपतेर्वाद्यवत्यम्प्रयाणम् ? किंवा विद्यु दिलासैजलधरगमनम् ? पङ्गुवन्मेनुमानम् :४५८॥ . सदाहस्तिभिः पादचारैश्च भवनिरवनता बभूव, तहत् भूषादीनां किरण भंडारच तत्स्य साना कापि भा समुदितासौदित्यर्थः । “Two long rows of elephants with trappings of cloth of gold and houdas of seemingly solid silver and gold and carrying a perfect blaze of brilliant colour.” “Every form of ornamentation has been lavished upon these beasts.” “Their necks are encircled with silver jingling bells, their legs are swathcd with thick silver bands and their trunks are painted with gay patterns of vermillion and blue and yellow." * "The whole procession was, to the European spectator' specially, a dream of glory, and a feast for the eye, a progression of lantiful and exciting surprises." गोत्रयानम् -पर्वतानां चलनं किम् ? गोत्रं नाम्नि कुलेऽभ्यद्राविति यादवः। अनुमान में पहुवत्-नादानुमान में प्रसरति , केनापि उपमातमनईमेतदिन्यर्थः ।

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । ३ । । मुक्तादामायमानं नरपतिमुकुटं यत्र रत्नायमानं शोभापञ्जायमानं किमपि दशदिशोऽस्थागतं भासमानम् !। शून्यं तारायमाणं किमपि भुवि गतं, तन्नृणां सम्प्रयाणं राज्यात पतीनां किमिति सहचरैराजितं सन्निधानम् ॥६॥ मार्ग मातङ्गसङ्घच्छुरितघनवटारंहसटुनौले तणं हारिद्रमुक्तामणिशतरुचिभिलोहितायत्य थोच्चैः । लोकः सञ्चारमेतं मनुजपदचलट्रेणुदुग्धायमाने मेने लौहित्यगङ्गाजलकलितमहायामुनाम्भ: प्रवाहम् ॥६॥ बह्वध्वा बहुमन्दिरों बहुगजो बह्वश्वयानादिको बहार्यो बहुगोधनो बहुनरो बन्नपानाशनः । बवैश्वर्यघटो बहुजनभाक् बहिन्द्रजालद्युतिः बह्वक्षो बहुलाननो बहु बभौ मार्गे महाड़म्बर: । ॥ ६२॥ - एतेन माग अनुदिता धवल-नील लोहित-बिविश्ववना मिश्रणोत्यशोभा वी ते। हारिद्रमुक्ता- मगि:--The Topaz, पारागमणिरत्यर्थः । सञ्चारम्-The Procession. लौहत्य- प्रमपुचः; लौहित्यनदस्य नामसादृश्यात्तसिन् लोहितवारीपी द्रष्टव्यः । + पा सनसमादिल्लीप्रवेशव्यापारदर्शनार्थिनां (spectators) सडुलताजनतादिकं कोर्तयति । "There was an extraordinary gathering of the people in the streets, on balconies and on the roofs." "There was a continuous stream of conveyances of every imaginable pattern. The brilliant uniforms and smart dresses were strikingly incongruous with the quaint Tehicles." बच्चः-पचापि इन्द्रियाणि (senses)। सर्वानोव समासबद्धपदानि "महाडम्बर:" प्रत्यय विशेष वानि। on 1 ·प्रथमः सर्गः। --- तुल्याकारमभौक्ष्य तत्र कमलभान्त्या दिरेफस्तदा स्त्रीणामास्यसरीरहे स्म चपलो मध्विच्छ या भाग्यति । नावेदौत् स कटाक्षवत्सु वचनं, रात्रौ न तन्मुद्रितं, मर्खाणां गतिरोशी, मतिरपि प्रायो हि मन्दायते ॥६३॥ सङ्कीर्णा पघि मनुजोष्ट्रयानवाहै- रुद्यत्योर्ध्वजपटबासतोरणच । विक्षुब्वा चरणभरैश्च दिल्लिरच्च- रुन्मत्ता नृपनगरीव तत्र रेजे । ॥ ६४ ॥ मत्तभैः पथिषु चलाचलेन्द्र लोला- मासाद्य च्छुरितकुथच्छटाघटाभिः । भूपानां वपुषि किरीटहौरहारै- र्जाताच्चैर्युतिशतसङ्कलेव दिल्लिः ॥ ६५ ॥ (युग्मकम् ।) सत्शोभाल्या नरपतियुता सा तदा हस्तिसज्जा कौणं लोक विपुलपुलक मोंरिगेटं विशन्ती। "The roofs of the houses were filled with women, too eager to keep their faces veiled." स भमरः, कटाक्षवत्सु यहचनमस्ति तन्त्र अवेदीत् ; रात्री एतनारी- मुखपद्मं न मुद्रितं भवति, तदपि नासौ प्रवेदीत् इत्यर्थः । मन्दायते-शादिगणेऽस्य पाठः । ध्वजा:-Flags; पटवासाः-Tents ; नोरणानि-Triumphal arches. + ·२२ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । तुङ्गावतम्ममणमुखरा वेगिता वाहिनीव खं खं पञ्चात् शिविरमुदगारिकौत्ति वहन्तौ ॥ ६६ ॥ इति श्रीधोखरीये दिल्लिमहोत्सवे खण्डकाव्ये दिलिप्रवेशो नाम प्रथमः सर्गः । "On reaching the corner of Rajpur Road outside the Morigate, His Excellency and Their Royal Highnesses bade farewell to the Chiefs.* &c. शिविरम्-Camp (पटवासभवन मित्यर्थः) । तुझावर्तभ्रमणमुखरा-The official route has been arranged from the Ry.station, viz. Queen's Road, Elgin Road, to the Jumma Masjid ; then round by the eastern, southern, western and northern sides."

·हितोयः सर्गः। आश्चर्याः पटमण्डपा विरचिताः कत्येव तस्मिन सिता: कन्ये नौलरुचा तथा विलसिताः के पौन्दुशालान्विताः । ते भत्वा मशकारयः समुदितास्तहासमाजां नृणां छायाछत्रचया इव टुतिधरा रेजुर्य शोभाखराः ॐ ॥ १ ॥ यः शौतात्पबिभेति गात्रवसनं तस्यैव ते सात वाताध्यानमदर्शयन्निजतनौ ग्रीष्मे कपाटादिभिः । दिल्लौनगरे संस्था पतानां पटनिर्मितवासभव नाना (Cain's) वर्णना भारभ्यते । एतानि किल पटभवनानि दरबार निमन्यिताना रामा ककादनाच दशदिवासघं रचितानि । श्रादौ त्रिभिः नान्येव नाम काग: बरंपति (१-३): “The circuit of the Durbar Camps measures some smiles This great area has been transformed into a $93 of tents. As ono stood upon the “IIistoric Ridlye,” the ere literally nothing towards the nurth-cost, but a bewildering multitude of tents shut in towards the horizon by a girdl. of wooded hills." इन्दुमाला-An upper room on the housetop. sees ·दिलिमहोत्सव-काव्यम् । २४ ? तहस्त्रालयवासिनामपि नृणां हम्यं न रम्यं बभा- वाची वरशिल्पिकौतिरचनामैक्षन्त दिल्लयां न के?॥२॥ येषामेव भयाहिनै कमपि वा नाभ्यागतं प्राषा, शौतेनेव पुननि युद्धमभवत् येषां कदाचित्तदा । का वार्ता तपनप्रतापविषये ? दिल्लयां समान्दोलिता- स्ते जित्वा नितरां बभुर्दशदिनं सर्वानृतूनोजसा ॥ ३ ॥ (विशेषकम् ।) आलिपुर-नामधर- -मृन्निकरसम्भवः सर्वजनसिद्ध इह दृद्ध व यो नवः । यस्तरुभिरुन्नतिभृदकिरणाङ्कितो रञ्जयति भमितलमोशघटनान्वितः ॥ ४॥ यः सरशिराज इह सर्वपदधारणं सञ्चयति, यञ्च कुरुते न विनिवारणम् । साधयति दौर्धवपुषा च मलधावनं कारयति यच मरुतैव निजपावनम् ॥ ५ ॥ (युग्मकम् ।) प्रथमतः पटभवनानां स्थाननिर्देश: प्रस्तूयते। तत्रालिपुर-नामक-पथस्य (Alipur Road) वर्णना क्रियते हावाम् (४-५)। सर्वजनसिद्धः-प्रसिद्ध इत्यर्थः । योऽयं पन्था बडोऽधि पुरातनोऽपि भव इव नूतननिर्मित इव भासौदित्यर्थः । रञ्जयतीत्यत्र-मृगरमाथाभावात् नलोपी न। सरचि:--पन्याः। सञ्चयति-लोकानां पदधारणं करोति, अमुनेन पथा लोक; गतायाते निधा- ज्यतीत्यर्थः ; कल्पद्रुमकार: स्वादावपौमं पठति । कारवतीत्यादि-"पन्या वातन अध्यवी"ति मरणात् । मखधावनं साधयसि-मिर्षसीऽयं पन्या इत्यर्थः ।

·द्वितीयः सर्गः । कारमौरहारदेशात् स च सरणिवरी दक्षिणादुत्तरायो धावन् धावंच दूरे भुजग इव तत: कोणमेकं वितन्वन् । पुष्याच्छन्नै माद्यैरविरलविलसत्काकलौक मनोतः साकक्रोशदूरे वरुणदिशमटन टाङ्करोडं छिनत्ति ॥६॥ वरुणदिशि च कोणतस्तदालो- पुरमवलम्ब्य मनाजमार्गमस्मात् । परिरचितानि हि सव्यतच वाम पटभवनानि महान्ति तानि तानि ॥७॥ तदध्वन: सन्निकटे प्रतीया- मदूरभाखद्यमु नाम्बुवौच्याम् । दौकलिकं धाम बभव तस्स श्रीश्रीमतः सज्जनकार्जनस्य ॥ ८॥ अयं पूर्वश्लोक इयेनीन बालीपुर-रोड: (Alipur-road), काश्मौरडारादारन्य, पश्चिमीतरदिशं कियङ्गत्वा तत्र की गमेक वितन्वन्, तम्मादेव पश्चिममुखीभूय, सा. कक्रोश दूरे ट्राकरोडं (Grand Trunk Road) छिनति । “The Alipuz-road comes out of the Kashmirgate and it crosses the Ridge about a mile and a half from its southern end. From this crossing point (1017), it deflects due west and continues its westerly course until it meets the Grand Trunk Road tuo miles further uest." सरणि --~पन्थाः । का कलौकरित्यत्र नातोति बहुव्रीहौ कः । + तस्मात् कोणतः (i.e. the potnt where the lipur-roid Crosses the Ridge) वरुण- दिशि पूर्वोतमालीपुररोडमवलम्बा, तस्यैव मार्गस्य दक्षिणस्यामुत्तरस्याञ्च दिशि पटभवनानि निर्मि- aría *: ; "The Central Camp is divided into two by the Alipur-road.” -Guide to the Durban + अधुना श्रीमत: काजनस्य पटभवनवणनं (Viceregal Camp) क्रियते (८-१४), "About two miles out of Delhi and just beyond the Ridge' lies the Viceroy's ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । शोभासमुद्रस्य वृहत्तर पदे पदे दर्शितरत्नरड़े। तडिशिखिभ्यामतिरञ्जिता थी: प्रपश्यतां यत्र बड़ौकता धौ: * ॥ ६ ॥ (युग्मकम् ।) शास्ता योऽद्य भुवो नृपप्रतिनिधिः प्रख्यातकीर्तिश्च यः क्याम्यं तख महमिहिजयते स्मेन्द्रालयस्पर्द्धया। पश्चादयस्य विहङ्कररुचिरैस्तुङ्गच शूट ङ्गादिभि- छायाक्षशतैः प्रसनविततेरेको गिरिद्योतते । ॥ १० ॥ लम्बाकारमहाध्वपार्श्वयुगयोरभ्यन्तरे सुन्दरे पुष्पाणां तरवो न चातिगुरवो राजन्ति येद्यापि च । पश्चात् प्रान्तरतः खतः समुदितालोका इवाभ्युत्थिता- नानापत्रकदम्बपल्लवनवच्छायादिकायादयः ॥ ११ ॥ अग्निः । Camp." "Lord Curzon's Camp occupies the centre, on the south of the Alipur-rial." वदध्वन:-आलोपुरमार्गम्य । दोकूलि के धाम-पटभवनम् । "The Viceroy's camp has been a marvel and wonder, a thing of beauty, carried out to the last detail of perfection."--Englishman. faa श्री.-पासोदिति शेषः । "अम्ति भवति परः प्रथमपुरुषेऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्ती”ति भाष्य- कारः। एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । यत्र-दौकूलि के धाम्नि । गिरि:-. e. The Flag-staff Hill. क्याम्पम्-Comp. यस्य पश्चात्-यस्य क्याम्पस्य (पटभवनस्य) पश्चात् इत्यर्थः । "From the base of the Flag-staff Hill, a fifty-feet wide beautifully levelled roud runs straight for three-quarters of a mile." "Either side of this road, is bordered by well-laid lawns, 100ft, wide, decked out with Auwer-beds and rare palms aud tree-ferus in pots," -The Guides ·हितीयः सर्गः । अत्यार्थ्यमतन्द्रचन्द्ररुचिरा: श्रीभषिता भूषिता: तस्मिन् साईसहस्रमानमयिता दिव्याः पटीमण्डपाः । शोभाया बलिभिः क्रियाकुशलिभिये पजिताः शिल्पिभि- लॊकाह्वानकरा वराम्बरधरास्ते दोपताकादिभिः * ॥१२॥ तत्रैकमेवं धृतभोज्यभाण्ड रराज तुझ्भवनं प्रकाण्डम् । ततोऽपरं दर्शनदानवेम समागतानाञ्च विराजते स्म । ॥ १३ ॥ ध्वजश्च तत्प्रान्तरभविभात: पताकयोद्यत्प्रभया च जातः । तड़िदातेस्तारतरच तार- स्तस्मिन दिदौपे धृतकार्यभार: * ॥ १४ ॥ तइस्त्रावासवामे धलितकवल ग्वदिराजभट्ट- रुच्चानन्दाट्टहास्यैर्बलिभिरुपचितो मूल्यवद्भूरिभाण्डः । "Behind these lawns, is the great avenue of tents on either side drajarri in white and gold, placed in one unbruken view." #198fuar:-* परिमाणम् अयिता: प्राप्ताः, परिमिता इति यावत् । भूषिता:-भूम्यामुषिताः, प्रतिष्ठिताः। श्रिया लच्या भूषिता: रञ्चिताः । साईसहसमित्यादि-"The Camp contains in itself 1450 tents.".-.bid.. + धृतभोज्यभाण्डं भवनम्-Refers to the "Dining-room," 130ft. by 40ft. समागताना दर्शनदानवैश्म -Refers to the “Reception-room," 88ft. by 36ft. I “In front of this, is a large level well-turfed lawn, on the centre of which the Flag-staff is placed, 46ft. high." afecta elt:--Electric wire (तार इति भाषाशब्द.)। तारतर:-दौतरः ।

·२८ दिनिमहोत्सव-काव्यम् । किचनार-सेनाधिनाथप्रभृतिजनगणैः मुश्रिया भाजमान- चित्र तत्रैव दिल्लीसरिदपरतटे बेप्रमाहटो दिदौपे ॥ १५ ॥ उपत्यकासन्नभवौह रस्य कोणाच्च तस्मात् कियदेव याम्ये । उदन्तसङ्कीर्तनपाटवानां बभुश्च स झान्य घ भारतानाम् ॥ १६ ॥ इराजिवा लिपिपण्डितानां तथाऽन्यराज्यस्य च पालकानाम् . वस्त्रालयाश्चारुतराः, नृहंसा- गायन्त्य थायापि च यत्प्रशंसाः ॥ १७ ॥ तस्यैव पश्चात् कि यदुत्तरत्र वङ्गाधिभर्भवनं हि तत्र। है सम्पति कार्ज नीयपटभवनस्य दक्षिणस्यां दिशि संस्थापितानां पटभवनानां विवरण ददाति (१५-१७)। तबादावनेन श्रीमकिचनारस्य सेनापतेः, प्रादेशिक सेनापती नाच पटभवनानि qui "The Viceregal camp was flanked on the south by the camps of Lord Kitchener and the Generals of four commands" दिल्लीत्यादि- दिल्ली नदौव; तस्या अपरतरी,i.e. two miles out of Delhi-city. कवल:- मुखं, वदनम् (लवण्या)। + हास्यां वैदेशिकप्रतिनिधीना सम्पादकानाच पटभ वनानि वर्धन्ते (१६-१७)। “The Camps for the accomodation of Foreign consuls and Representatives and the Press Camps lie immediately to the left of the Viceroy's and the Commander-in-Chiel's camps." तसात् 'कोणात्-Vide stanza. 6 above. भारतानाम्-भारतवासिनाम् ; “जनपद लुप्” इति तद्धितप्रत्ययस्य लीपः । The Ridge. याम्ये - दक्षिसे । + वस्त्रान्वयाः-पासन्निति शेषः। नृइंसाः- नरश्रेष्ठाः, यत्प्रशंसाः येषा वस्त्रालयानां बुतिगोती' अद्यापि गायन्ति । उपत्यका ·द्वितीयः सर्गः । तथाधिपानां नृपराज्यगाना नानानना वस्त्रगृहा जनानाम् * ॥१८॥ पञ्जाबमान्द्राजजनाधिपानां द्युतिं वितन्वन् पटकेतनानाम् । आदर्श विम्बे प्रतिविम्वितं सत् दुकूलधाम व्यरुचच्च तत्तत् । ॥ १६ ॥ नानाप्रदेशाधिपशासकानाम् अत्रैव सद्म स्थितमन्नतानाम् । तड़िहं तल्लिपिदानधाम चन्द्रोपमं यद्धतशुभधाम ॥ २० ॥ पूर्वोक्त कोणादिह चारवेशे कियच्च पर्वोत्तरभप्रदेशे। अधुना काजनीयक्याम्पस्थ उत्तरस्यां दिशि संस्थापिताना पटभवनानां वर्णना क्रियते (१८-२१)। "All the camps of the Chief Provinces on the north side are in squares of nearly equal size." afifa*:--Lieutenant-Governor of Bengal. 19- राज्यगानामधिपानाम् - e. The Residents (as those of Mysore, Baroda &c.), and Agents to the Governor-general. + The first line refers to the Camps of the L. G. of the Punjab and the Governor of Madras. दुकूलधाम-पटभवन, बातावेकवचनम् (धाम = ग्रहम्)। I "On the north of the Viceroy's camp are the camps of the Lieutenant- Governors, Chief Commissioners, Residents &c. &c." तड़िगृहम्-Central Telegraph Office. लिपिदानधाम-Central Post Office. तशुभ्रधाम-धाम यतिरित्यर्थः । “धाम रश्मौ ग्टहे देहे स्थाने जन्म प्रभावयो." इति हैमः ।

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । ml कता पराचौनभटाधिपानां गृहा नरेन्द्रात्मजसैनिकानाम् * ॥ २१ ॥ आलोपराध्वोत्थितसन्निवेशे किञ्चित् प्रतीयत्तरतः प्रदेशे। सेनाधिवासो रुचिरप्रकाशः सेनागमस्तत्र शुभावकाशः । ॥२२॥ अध्चैक एव भवि कार्जनसमजातः सेनानिवासमधिगम्य ततो विभातः। तस्मादुदङ्मुखगतो वियदिन्द्र चाप- छायाकतिः कुसुमितः स सभामवाप ॥ २३ ।। सभागृहं गन्तुमुपात्तवेश: पश्चात्कृतालीपुरमार्ग एषः। Now the poet specifies the camps of the Imperial Cadet Corps and the camps of the Mutiny-veterans lying on the east and north respectively of the angle mentioned in stanza 6 above. + प्रथाधुना सैन्याना शिविरभवनान्यप्युल्लिख्यन्ते । “Occupying the open space to the north-?cest of the Central Camp, on both the northern and southern sides of the Ahpur-road, was placed the 'Military Camp' (Artillery, infantry, cavalry, sappers, miners &c. &c.)" * अधुना चान्गं नवनिर्मितं दरवार-रोडं उलिखति; दरवारमण्डपञ्च निर्दिशति । "The Durbar-road commencing from the Viceroy's Camp runs due north and passing through the Military Camp and crossing the Alipur-road goes straight on to the Amphitheatre." इन्द्रचाप:- इन्द्रधनुः, तस छाया शोभा ! सभाम्-The Amphitheatre, कार्जनसम- Viceregal Camp. है ·द्वितीयः सर्गः। ३ रराज नानाकुसुमैधितश्री- निरीक्ष्य तं कस्ख न विस्मिता धौः ? * ॥ २४ ॥ (युग्मकम् ।) निकृत्य चालीपुरवम यत्र गतः स पन्धा जगतः पदनः । तस्यैव किञ्चित् किल दक्षिणस्याम् अाक्रीड़नस्थानमच्च तस्याम् ॥ २५ ॥ रानो घोषणमण्डपस्य सचिराउटूरे प्रतीचौमुखे सैन्याभौक्षणभमिरत्र रचिता चित्रा पताकादिभिः । तत्ट्राकाख्यपथस्य पश्चिमदिशि श्रीमढुजालता- भावन्तः पटमण्डपाः क्षितिभुजां नानानना निर्मिताः ॥२६॥ हषः-... The Durbar-road mentioned abore. पश्चादित्यादि-... This road after passing through the Military Camp, crosses the Alipur-road and then it goes to the Amphitheatre. कुसुमै धितश्री:- "Car dens with flowering shrubs now line the roadway." + अनेन पाकीडनस्थानं (Polo-ground) निर्दिश्यते। *Learing behind the western boundary of the Central Camp, we come to the stretch of country · divided in two by i he Alfur roed To the south of this road is the Camp of Viceroy's escort. Between the camp of the Viceroy's escort and the Grand Trunk Road, the Polo-ground is situated.”_Ilie Delhi Guide. This ground is divided into 3 fields, each 300 x 200 yds. + श्लोकार्टून सैन्यदर्शनस्थलम् (Review-ground) निर्दिशति । "On the right of the Grand Trunk Road beyond where it is joined by the Alipur-road is the Review-ground.” ६ अपरान भारतीयनृपाण पटभवनानि वक्तुमुपक्रम "The Ruling Chiefs from different Provinces are housed at various points on the westera road, running from the Lahore-gate, or the south-western road which connects ·टिलिमहोत्सव-काव्यम् । क्याम्पाख्यमन्दिरमभूइतराजचिङ्गं वासान्निजामनगराधिपविभिन्नम् । राज्यानुरूपधनदानविनिर्मितं यत् रत्नच्छटाखचितयानगजाश्वभावत् * ॥२७॥ विद्युदद्युतिस्फुरितदीपकदम्बशालं मूल्याङ्यसंस्तरणवस्वशतैर्विशालम् । पानाशनोपकरणैश्च तथा रसालं सेनानिवासगृहजातसितविषाऽलम् ॥ २८॥ (युग्मकम् ।) पीताम्बरातिभिरुच्चपताकिकाभिः पीताम्बरेण खचितामलमालिकाभिः । " the Ajmir-gate with the Kutib” राज्ञी घोषणमण्ड पस्य-i. e. The Amphi: the tre mentioned in stanza 23 abovo. स्थाननिर्देशं कल्दा सम्प्रति कतिपय नृपाणां प्राधान्येन पटभव नवर्सना प्रारम्यते । तत्रादौ निजामा- धिपते: पटभवन (Camp of His Highness the Nizam of Hyderabad) वर्ण्यते (२७ -३०)। "The Nizam's temporary residence at Ludlow Castle was furnished in magnificient style." "The Nizam's carriage and escort of regal splendour was one of the sights of Delhi.” “200 horses and 18 state elephants were taken from Hyderabad.”-The Empress, 1. 3. 1903. वासात्-निवासार्थम् ; हेतौ पञ्चमी । + "The Camp was illuminated by acetylene light.” “The private apartments contained the most costly carpets, hangings and shawls.” “To the west, a large plot of ground was obtained for the purpose of a military camp to accomodate the Nizam's body-guard.” दीपकदम्बशाला -दीपमालागां भवनानि । पलम् - भूषितम्।

·द्वितीयः सर्गः । h आमन्त्रिता रुरुचिरे जनता यस्मिन् सौवर्णराजतघटामभिवौच्य तस्मिन् ॥२९॥ मुक्तामाणिक्यभाखातिरतिजटिली हौरहारेरुदारै- हेम्ना भाजिष्णुदाम्ना निगड़ित व यत्कञ्चुको धामचुच्चुः । नानारत्नच्छटाभि: प्रतिफलितरुचोपानहा चारुकान्त्या रेने तस्मिन्तिजामो जवनजनपति: सत्खभावो नबाबः ॥३०॥ दूराच्च यन्निशि नभ:परिणीततारं दौपत्विषैव भुवि खेलितरत्नसारम् । लोकायमानमसकच्च विलोकनेन शोभाशतेन च पुन: एथुमञ्जुलेन ॥ ३१ ॥ एतद्गृहं परममुच्चतरार्यभाण्डम् अद्यापि यच्च वरदाधिपते: प्रकाण्डम् । भमिस्थलादुदितमिन्द्रपुरञ्च किन्तत् नृणाञ्च दर्शनपथे पतितं नु शश्वत् ? ॥ ३२ ॥ (युग्मकम् ।) 3 "तन वित्तम- "The grounds of the Castle were gaily decorated yellow, the Royal colour at Hyderabad predominating." "There was also a magnificient display of gold plate." + यस्य कञ्चक: (armour) हेमा निगडित इव रेज स्वयच धाम्ना तेजना चुच चयापौ”। मुक्का-Pearl ; माणिक्यम् - Ruby; हीरम् -Diantondहेम - Gold; रत्रम्-Gem. नबाब इति-यवनसम्राज. साधारण संज्ञा । * वरदाधिपस्य पटवासभवनं (Camp of H. H. The Maharajn Grekrar of Baroda) वगीते (११-३८) । “The most gorgeous of all the camps was that of Baroda 3B ·३४ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । कामानशणमपि हेमतनुं दधानम् एक, परन्तु रजतेन च दृश्यमानम् । गावो दवः कनकष्टङ्गविराजमाना रत्नावलौद्युतिशतैः कृतसन्निधाना: * ॥ ३३ ॥ गबाच्च चरणं रणत् कनकचारुमञ्जौरत- स्तई मपि चोल्लसत् शकटगामिकामानतः । वृषाश्च शकटावहा विविधभषया भषिता हबलभृतः पुनः कतिपये च तेऽस्मिन् सिताः। ॥ ३४ ॥ कण्ठे मुक्तामणिखक, नखकुसुमकलावङ्गुरौयं विचित्र नानारत्नद्युतीनां ततिभिरुपचितः कञ्चुकच्चापि मात्र । an elegant bungalow of transcendental beauty was built at Baroda, the panels of which were richly carved. Its framework was gathered together and carried to Dehli. The whole was surmounted by a huge dome, 50ft. high, from which projected a gilt spire carrying 2000 candle-power are-lamps. Over the central arch, in letters of gold in white ground, was inscribed 'Long live the King-Emperor'." खेलित- रबसारम्-"The most striking feature of the Gaekwar's Camp was the magnificient display of jewels." लोकायमानम्- लोकवरशब्दात् “तत्करोतीति" णिचि मतुवलोपे रूपम् । लोकविशिष्टमिव लोकपूर्णमिवेति यावत् । पृथुमञ्जुलेन-एकस्य विशेष्यत्वकल्पनया समासः । "H. H. brought with him his celebrated golden gun 5ft. long with 21 bore, drawn by bullocks." The other gun was of silver upon a gilded carriage. “T'he oxen had heavy gold anklets on their legs, with their harness of beaten gold.” कामानवाणम्-कामानास्त्रमित्यर्थः, वाणमिति लक्षणया अस्त्रम् । + कनकमऔरण गवां चरणं रणत् शब्दायमानमासौदिति शेषः। तदूई चरणानामूर्द्धदेशः, गवां गात्री भाग इति यावत्, कामानतः कामानेन (i.e. by the guns) उल्लसत् विराजमानमा सौत् इति शेषः।

·हितीयः सर्गः । उष्णौषे चापि विद्य किरणनिभविभा हौरकोत्कृष्टशोभा, माजिष्णुर्विद्रुमाख्यद्रुम इव वरदाराज्यराजोत्र रेजे * ॥३५॥ रात्ती च राज्ञोऽस्य बभौ निशान्ते हिन्दोरलङ्कारशतेन कान्ते । सिन्दूरबिन्दोररुणस्य भात्या प्रजावती सा किल दाक्षिणात्या ॥३६॥ स्फुरत्प्रभाभिः परिचारिकाभि- निषेविता कङ्कतिकेक्षिताभिः । विराजमानेब महेन्द्रलचौः वयं नरेन्ट्रेण च या व्यलक्षि ॥३७॥ जातीयसिंहासनमञ्चकस्था स्फुरत्किरौटाङ्कितचारुमस्ता । H. H. wore a breast-plate of diamond worth nearly a quarter of a million sterling, and the private apartments were ablaze with je.sels, The pearl necklace was valued at 36 lacs of rupees and considered one of the finest in the world. fagaleg#:-- A tree bearing prec.vus jewels. "A special group of tents was arranged for Her Highness the Maharani and her ladies." हिन्दोरिति भाषा, i.e. of the Hindus. दाक्षिणात्या-दाक्षिणात्य- प्रदेशीनवा । प्रजावती-पुत्वादिवती। निशान्ते-गृह। “निशान्त वस्त्य सदन भवनागारमन्दिरम् ।" कातिकेत्यादि-"The Maharani's gold mirrors, gold luckin-bysses, gold hand-glasses, studded with gems, added to the splendour of the an iii. ments," महिन्ट्रल मौः-पचे शचीव दिराममाना ।

·दिलिमहोत्सव-काव्यम् । गेहेत्र रक्तांशुकशोभमाने जलस्य यन्वेण च दृश्यमाने * ॥ ३८॥ (विशेषकम् ।) अयःप्रभालङ्कतमञ्चमस्त: पटालयोऽह भरणैः प्रशस्तः । महान्महौशुरपतेर्यशस्यः शतथियासौभवि पश्यपश्य | ॥ ३६॥ मुक्तावलौभिर्मणिरत्नमाला दोलायमानां हिरदे विशालाम् । अलपरातिदीपनौघ- मुवाह योऽन्तःस्थिततन्महीमः ॥ ४० ॥ (युग्मकम् ) * जातीयसिंहासनेत्यादि-"The historic golden chairs were brought from Baroda for the use of Her Highness." मस्त-मस्त कम् । रक्ताशु केत्यादि-"The Maharan's quarters were draped with pink silk, and the carpets were magnificio ent." जलयन्त्रम् - "In the centre of the main lawn was a large fountain illuminated by electric lights of ever-changing colour." + महोशूरपतेः पटभवनं (Camp of H. H The Mabaraja of Mysore) वर्षात (३६-४३)। "Near to the Baroda-camp was that of the young ruler of Mysore, which contained steel and plaster residences for the Maharaja and the Dewan.' मञ्चमस्तम्-मञ्चस्य मस्तम् अग्रभागः, steel residence. पश्य- पश्येत्य व्ययशब्दः, “पश्यपश्य तथान्वय्ये' इति कीषः। यशस्थ:-'यशस्' शब्दस्य स्वर्गादिगणे पाठोऽस्ति । $ "Mysore bad long been famous for its elephants and the one H H, rode at the State-Entry was a truly regal animal." अतैलपूरद्युतिदौपनौपं.--.e. विद्युद्दीपः ; नौ पः-कदम्बः, समूह इति यावत् । य:--पूर्व नोकी कः पटालयः ।

·हितीयः मर्गः। सुधौमत्कञ्चुके सत्कुमुमकलिकुलोत्फुल्लभाचाजमाने गात्र तत्रोत्तमानां दिगुणतररुचां वाससामुज्ज्वलीः । नानालङ्कारहारानुगमुकुटमणे भिरुत्कृष्टशोभ- स्तस्मिन्नच्चप्रभावो मणिभिरथ महोशूरराजो रराज * ॥४१॥ योऽसौ हिन्दोरिवेन्दो: कुलमतिविमलं जन्मनैव प्रकुर्चन योग्यविरमात्यैरपि नृपविषयज्ञानविहवरिष्ठैः। राज्यं पश्चात् सुशान्तरभिनयविधिना जातिराजोऽवतीह प्रायस्तुष्टः प्रजादिः क्षितिपतिचरितं गायतीति प्रवादः ॥४२७ राज्याख्ये बहुमतिभिः सह फटोग्राफ्-दर्पणे विम्विता यस्यैका वचनान्विता नृपहिते थौकष्णमूर्तिः शुभा। तेनाद्य द्रविणचुटेरथ महौमूरो हि दूरोषितः थीरुक्मिण्यपि सुन्दरौ हलधरादेः प्रक्रियाऽथडुता ॥४३॥ "The Maharaja wore a dress of gold brocade with magnificient diamonds, sprigs of pearls and a pendant of rubies." गावे वास मामुञ्चल श्रीरासौद- यस्येति षः। + महौशूरराजमेव वर्णयति। हिन्दोः कुलम् - Hindu Prince. सुशान्तरभिनयविधिना- राज्ये सदाविराजमानशान्ति सम्पदत्यर्थ: । अवति-पालयति । * अनेन महौशूरनृपतेमन्त्रिणं श्रीकृष्ण मूर्तिनामधेयं (Sir P. N. Krishnamurti K. C. I. E) वर्णयति कपकैण ; राज्यस्य समृद्दयादि कमपि उद्दोषयति । फटोग्राफ् दर्पणे (Photographic-plate) यथा नानाविधा मूर्तयः प्रतिविम्बिता भवन्ति तथा महाशूरराज्ये बहुमूर्तिभिर्विविधा- मात्यवगैः सह एकः कृष्णमूर्तिनामकः नृपहिते रतः मन्त्री अक्षौति शेषः। फटीग्राफ्-दर्पणस्थ- मूर्तयः निर्वचना भवन्ति ; इयन्तु मूर्तिः क्षणाख्या सव चना । किच्च, श्रीलको वर्तमाने सति, बलरामक्मिण्यादीनामपि समागमः पूर्वमासीत् इति भारती कथा प्रसिद्धा ; अत्रापि महोशूर. राज्ये रुक्मिणी श्रौः काञ्चनरबादीनां लौरस्ति, समृद्धिमान् जनपदोऽयमित्यर्थः; तथाखिन् हल- धरादरपि प्रक्रिया कृषि कार्योतिरित्यर्थ., सापि अस्ति। इति श्लेषः ।

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । अत्रैव काश्मीरपतेश्च चारू महावस्त्रास्तरणं मुकारु। रौप्यौयदण्डेष निविष्टदेह सुवर्ण डिम्बाश्रिततुङ्गगेहम् * ॥ ४४ ॥ गृहे गृहे चेलचयाः प्रशस्ता- लसत्-मुविवद्वरकारुहस्ताः । तडिविषालोकनदानवत्या चतुःशतं गेहमदौमि सत्या ॥ ४५ ॥ विरचितपदं शुण्डादण्डे प्रवालमणिद्रवे- ललितरचनारागः पादे कृतः खलु धातुभिः द्युतिशतवता पालम्बेन प्रवेष्टितकन्वरो विपुलबपुषा दृष्टश्चैकस्त थाच महागजः ॥ ४६॥ काश्मीराधिपतेः पटभवनं (Camp of H. H. The Maharaja of Kashmir) वर्ण्यते (४४-४७)। "The beautifully draped tent-roofs were supported by 80 solid silver pores each surmounted with a gold ball." तुङ्गगेहम्-पासौदिति शेषः । आन्तरणम् -Carpet. "Durbar-halls were draped with the choicest Kashmir fabrics and Carpets. A large modern installation of electric light was established, giving a totaal illuminating power of 120,000 candles." "The Camp contained 400 tents." पालीकदानवत्या तडिविषा विद्युद्दीपेन भदौपि । eagan:-Carpets and rugs. “State-elephants have arrived including the celebrated Jamna Pershad whose ears, head and trunk had been tattooed in gold, blue and crimson designs, and whose tusks carried heavy golden ornaments." मालम्बेन-गलविलम्बिन्या मालया। वपुषेति उपलक्षणे तृतीया । अत्र--काश्मीरपतेर्भवने ।

·द्वितीयः सर्ग: कण्ठे जा कुङ्कुमाख्यैः चञ्चञ्चूड़ाकिरीटः शतरुचिरुचिरः हौरकाकारकौर: जाम्बनहाख्याभरणसुकिरणस्रक तथैकास्युदारा। गन्धै!रन्धसंसत्पदमिव रचयन प्रसनै: राजन् राजा विरेजेनुजसुतसहितस्तत्र कामोरराज्यात् १४७ गृहच्च कर्परतलाधिभत्तु- हिात्म्यवत् यद्धवि शिल्पकर्तुः । करीन्द्रमकं विदधत्प्रधान सञ्चाङ्गशोभापरिदृश्यमानम्। ॥४८॥ एकादशाव्दच जयन्तरूप- मादाय भाति स्म सुतं स भपः । समुद्रयाराच्च तयाऽत्र यानं शोभाङ्कितं सत्तुरगायमानम् ॥ ४६॥ * “H. H. and his brother appeared in splendid, yet simple costumes, with the beautiful plume waving from their turbans,' कीर:-पक्षी, विहगाकारहीरालङ्करणमिति भावः। जाम्बूनदम्-Gold : कुकुमम्-Saffron. अनुनसुत- सहित:-"The jewellery of the son of Raja Amar Singh included a superb necklace of pearls." + सम्प्रति पञ्जाबप्रदेशभूपतौना (the Punjab chiefs) पटवासभवनवानां कर्तुमुपक्रमते (४८- ५३)। “Betireen the Grand Trunk Road and the Canal are placed the Camps of the Madras, Kashmir and the Punjab chiefs." agret कर्पूरत लाधिपस्य पटभवनं (Camp of H. H. The Iakaraja of Kapurthala) वर्ण्यते (४८--५०)। “The Raja of Kapurthala brought an elephant with a howda specially made for the Dur bar."-Bei.getlee. ग्रहम्-आसौदिति शेषः । "His Highness and his eleven years old son wore magnificierit costumes ; the former had a magnificient ther of costly gems." स भूपः जयन्त तुल्यम् ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । शुक्कैच नौलेर्वसनैविभातः सञ्चालितं सर्चजनाक्षिपातैः। दोधूयमानं.नयनाभिरामं चलत्यताकञ्च विना विरामम् * ॥ ५० ॥ (युग्मकम् ।) मौलावष्णोषमेकं शतरुचिरचिरं कङ्कपत्रप्रभाब्यं वक्षो हारण दाम्ना दधदपि घटिकायन्त्रमेकं स्वतन्त्रम् । सर्वाङ्गे खर्णपत्रद्रुमकुसुमलसत्कचुकं श्रीपरीतं बिभद्राजाऽत्र रेजे सदसि नववयाः पातियालाधिपोऽपि ॥५१॥ क्याम्य किञ्चिच्च गोलं नवनवमरुता यस्य लोलं निचोलं भूरिद्रव्याझ्यमुच्चैः सति दिवसकर कोषणमन्यत्र शौतम् । दृष्टाविन्दौवराभं ध्वजपटसहितं रत्ननाभं सुभातं तुङ्गच्छत्रायमाणं गृहमणिविलसत्वर्णवर्णञ्च रात्रौ ॥ ५२ ॥ (युग्मकम् ।) एकादशाब्दवयस्क मुतं तबादाय, समुद्रपारात् यानच्चादाय भाति स्म इत्यन्वयरीतिः। जयन्तेत्यादि कथनेन भूपस्य इन्द्ररूपता ध्वन्यते । पूर्व श्लोकाईचरणन कथितं यानमेव वर्णयत्यनेन । “He rode in a coach imported from Europe for the occasion escorted by a fine body of men in smartue and white uniforms."-Ivid. दाभ्यां पातियालाधियस्य पटभवनं (Camp of H. H. The Maharaja of Patiala) वखते (५१-५२)। कद्वपत्र-कच-(heron)-पक्षः। घटिकायन्त्रम्-Watch. " It was the most profusely furnished camp and beautifully illuminated with lamps within फुकी शिशिie. small tale-made covers." गृहमणिः-प्रदीपः ।

·द्वितीयः सर्गः । ४१ भायोलपुराधिपतिनिर्मितवस्त्र वासी विद्युत्प्रदीपकुसुमाकृतिमत्प्रकाशः । रोषञ्चकौत्यभिहितैरिह वाद्यभाण्डे- दिनवान् मधुरशब्दधरैः प्रकाण्डै: * ॥ ५३॥ अथ दिखण्डौकतहंसडिम्ब- वृत्ताईवदृश्यनितम्ब विम्बः। वस्त्रालयो वाष्मजदौपभातः प्रपश्यतां नेत्रपथं प्रयात: ॥ ५४॥ तस्मिन् निवासे सति सिन्धियेन्द्र महाघटा-चारुरुचाच्च केन्द्र। साष्टकसंख्यहिरदायमाने कान्त्येकता का भुवि, तां न जाने ॥ ५५ ॥ वस्त्रवास. * भायोलपुरपते. पटभवन (Camp of E. H The Maharaj of Bhawalpur) वगीते अनेन । “That big gate next to Kashmir was Bhawalpuri's with one of the best रोसन्चो को for music." विद्युत्प्रदीपकुसुमाक्रतीत्यादि-कुममा कारण रञ्जितविद्युद्दीपन शोभित: (fancy electric lights) इत्यर्य: । - अत्र भासौदिति शेषः । + मध्यभारतप्रदेशीय-(Central India Camps)-नृपतीनां पटभवनवरीनामुप मते ; तबादौ सिन्धियाराजस्य पटवासभवनं (Camp of H. H. The Malharjia Seindihis of Gralior) वखंते (५४-५५)। "The canip is laid out in a seniscll creatml is lighted by gas,” # "Among the most popular princes here is Scindhra. No less than 18 elephants were brought. H. H.'s costumes have been much adultd." तस्मिन्निवासे सिन्धियाप तौ वसवि सप्ति, कान्त्ये कता द्युतीनाने कब सम्म ल न च टा भुवि का ति न नाने। इह या तेजसाम् एकत्रसम्मिलनशीमा समुदियाय, तम्या: साम्य कुचापि नानीति शेष: इति भावः। महती घटा- महा घटर . “करिग घटना घट' इत्यमर ;

·४२ दिनिमहोत्सव-काव्यम् । अत्रैव मध्यभुवि भारतमण्डलस्य वस्त्रालया बहुविधा: सकलोत्तमस्य भपालभपतिपतेरथ दातियाया इन्दोरकादिनृपतेः प्रबभुश्च काया: * ॥ ५६ ॥ तत्ववती जयपुराधिपतेश्च क्याम्पं यदृश्यते स्म कृतघोटकराजिम्पम् । चिकोड़ चात्र भुवि साईशताश्व वाह- सम्यक्प्रवाहसहितो वृहदुष्ट्रवाहः ॥ ५७ ॥ पटालयेऽस्मिन् हिरदाश्च पञ्च भाजिशुरकोऽधिपतेश्च मञ्चः । * “The Central India chiefs are a long way from the centre of things, four miles to the west of the city." "The Central India states, of which there were eleven representatives, made altogether the most wonderful show of the lot." भूपालभूपतिपते: -भूपालराज्यस्य यो भूपतिः स एव पतिर्भर्ता यस्खास्त स्याः, भूपालबेगमस्येत्यर्थः । दातिया - Datia , इन्दौर-i.e. The Holkar of Indore. अत्रैव भारतस्य मध्यभुवि (स्थिताः ये इन्दीराद्याधिपतयः, तेषा) वस्त्रालया पासन् इति अन्वयरीतिः श्लोकस्य । अधुना राजपुताना प्रदेशीय-(Rajputana chiefs)-नृपतीनां पटभवन वर्ष नासुपक्रमते (५ ६४); तबादौ जयपुराधिपस्य पटभवनं (Camp of H H. The Maharaja of Jeypur) acea (49–48)1 "The Rajputana Chiefs are placed about half way between the Central India groups and the city.” “Although unmarked by any great display of wealth, the camps of the Rajput chiefs were well worthy of notice," साशताववाहित्यादि- “The animals including 5 elephants (see next stanzal and 150 horses and camels marched all the way from Jexpur.” वत्पूर्वत:-... e. मध्यभारतीयनृपभव नानां पञ्चयां दिशि। ५७ ·दितौय: सग: । लौहस्य दण्डे तिजातशोमा प्रवर्त्तिताऽभून्नयनप्रलोभा * ॥ ५८॥ हयस्त या साईशतः, सहसं सैन्यं, सहस्वच्च नृणामजनन् । स्फुटप्रभं पञ्चशतञ्च यानं व्यलोकि लीकैरिह लञ्चमानम्। ॥ पूरी ॥ उदयपुरनृप योस्तव वेश्म प्रकारा रुचिभिरिव रुचां या चोबभौ दुर्निवारा। बहुनरबहुवाहा नागपुन्नागयोग- रपि सकलवरयं खाद्यतो योच्चभोगैः ॥ ६० . उद्यानशोभारचिताग्रभागं गृहं बिकानौरपते: सरागम् । “The Cánáts, which surrounded the camp, were supported by ironrails." “The Jeypur corps of 1000 and 500 carts took a prominent pary in the Delhi-manceuvres. The retainers of the Maharaja number 1,107." नृणाम्-ie. of the retainers. अजस्रम् -क्रियाविशेषणमैतत् । भनेन उदयपुराधिपतेः पटभवनं (Camp of E. H. The Maharana of Udaipur) वर्ण्यते । “The charming Udaipur Camp was laid out under the personal direction of the Maharana. Two sf zial trains brought the 1000 retainers to Delhi, and the magnificient elephants cane by rod." नागा:-करिणः । पुत्रागः-वृक्ष; (Rottler in tincteris).

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । पुराधिवक्षःस्थितपोतजात- मालम्ब्य यो लण्डभुवं प्रयात: * ॥ ६१ । गृहं सुतुङ्गं सचिरं शतहयं मणिप्रभोद्भासित सज्जनाश्रयम् । गजाश्च पञ्च प्रथितप्रतिष्ठा वाष्पप्रदीपयतयोऽपि दृष्टाः ॥ ६२ ॥ हारोस्थ तस्येन्द्रधनुःप्रकारा कापि प्रभा चारुतराऽभ्युदारा। राजा महेन्द्री गृहमध्यवती, गृहं किमस्य स्म धनुर्बिभर्ति ? ॥ ६३ ॥ (विशेषकम् ।) राजेब सर्चपटमण्डपमण्डलस्य तत्वालयारनृपवंशसमुद्भवस्य । * त्रिभिः विकानौरपतेः पदभवन (Camp of H. H. The Maharaja of Bikanir) वर्ण्यने (६१-६३)। रहम् - आसीत्, अथवा इष्टमित्यनेन सहान्वयः । A beautifully laidout guerilen adorned the front of this camp. + "A handsome arch marked the entrance to the Bikanir Camp of 200 tents. I elephants accompanied the Mahuajz and a collection of jewels dazzled the eyes of those privileged to see it." 718992 afa:-Gaslight. मग्विमित्यादौ बहुव्रीहिसमास. द्रष्टव्यः, तत्पुरुषे पुंलिङ्गतापत्तेः। “यह"मित्यत्र विभक्ति विपरि- यामेन “दृष्टा" इत्यनेनान्वयः। + इन्द्रधनुःप्रकारा प्रभा--Refers to the beautiful (tch leading to the entrances विकानीरपतेरिन्द्रेण सह साम्य नाटयत्यनेन । अस्य धनु: महेन्द्रस्य धनु:, इन्द्रधनुरिति यावत् ।

·द्वितीयः सर्गः। ४५ AN उष्ट्रप्रवाहिकटकरभिवीक्ष्यमाणं तुझं गृहं समभवत् विस्तोष्ट्रयानम् ॥ ६४ ॥ बम्बाख्यातमहोभुजां शमनदिग्भागे कियहरतो वाण इन्दुमितञ्च वस्त्रभवनं तत्वैकतोऽभूत् स्थितम् । सैन्यानाच सहसमुन्नततरं यानानि तावगजा- विद्युद्दाममरीचिदौपगहनैर्जाज्वल्यमानञ्च यत् ॥ ६५ ॥ आसौदत्र पुनश्च मकशकटं वाहान्वितं यन्न तत् हट्टश्चापि नृणाञ्च गोपुरपुरोभागे सशब्दो वृहत् । यस्मिन्नौदर-मौर-भूपसहिताः कोलापुराद्याधिपा- स्तस्थुर्दिग्दिवसं कुतहलमृतः संव्याप्य तैस्तैर्जनैः ॥६६॥ (युग्मकम् ।) अनेन आलयारनृपतेः पटवासभ बर्न ववते (Camp of HH The Maharajr of Ulwar). Ulwar was almost the best of the R jputana Cumps. The peculiar feature was the camel corps guards and team of camels of the Maharaja's unique carriage. अधुना बोम्बाइप्रदेशीय-नृपतीनां (Bombay Chiefs) पटभ व नवर्णनामुपक्रमते (६५-६६) । "The Bombay Chiefs are to the south of the city, about 10 miles from the Amphitheatre.” “The Bombay Provincial Camp consisted of 25 separate and distinct camps. Uprrards of 1000 horses, carriages, an assortment of elephants and many motor-cars presented some of the features of interest. Electric light stations were established and a large native barzzar." वापदन्दमितम् - पञ्चविंशतिमितम् । मूकशकटम्-Motor car.:हट्टः- Native bazzar. ईदर मौर-भूपसहिता:--The Maharaja Sir Pertab Singh of Idar, A.-D.-C. to the King-Emperor ; and H. H. The Mir of Khairpore, teigtif29:--H. H. The Maharaja of Kolhapore. अत्र--पटभवनस्थन्ने इत्यर्थः । दिग्दिवम-दशदिनं व्याप्ये त्य" ।

·४ दिल्लिमहोत्सव काव्यम् । कच्छन्द्रस्यात्र रेजे पटभवनमयावाघि चिसायमानं यत्तत् षटकैः शतैरपि नरनिकरैदृश्यमानं सुमानम् । नानामुक्तामणौनां द्युतिभिरपि लसत्केतनाड़म्बरसै- ईरादृश्यं सुनौलं नभ इव महसा भास्वदृक्षं सुक्क्षम् ॥६७॥ भवनगरनरेन्द्र स्याप्यभहस्त्रवासो ललितकिरणजालैः लैः स्वश्रिया चन्द्रहासः। ध्वजपटतरुणाभे यत्र तेस्तैः सुनामे नरनयनसहखं बदमासौदजसम् ॥ ६८॥ प्राचीनवीरैरथ धारितं यत् तदेव शस्त्रादि विगृह्य भावत् । विलोकितं सैन्यमभन्म हत्या नृपाज्ञया यत्र सुचारुगत्या ॥६६॥ (युग्मकम् ।) अनेन कच्छाधिपस्य पटमण्डपः (Camp of H. H. The Rao of Cuteh) वयते । “The Itro vf Cutch with his 600 retamers is located in an attractive camp. The collection of jewels is very fine and the tent is of velvet of great expense.' द:- नक्षत्रम् । + इाभ्या भव नगराधिपते: पटवासभवनं (Camp of H. H. The Thakur Sahib of Bhavnagar) a ca (5-4)! "One of the most interesting of the camps was that of the Maharajı of Bhavnagar. A central drive led to a reception Shunia, the entrance to which was by an elegant archway, decorated with flags &c. The tents were lighted by electricity and the main road by Kitson light." ध्वजपटतरुणाम-ध्वजेषु दत्तैः पटैः पताकादिभिः तरुणाभ तरुणा आमा यस्य तस्मिन् । तैस्वैवस्तुविशेषैः सुनाभ-... वस्त्रभवनस्य नाभिस्थाने (मध्यभागे इति यावत्) तानि तानि प्रसिद्धानि द्रव्याण्यासनित्यर्थः । HI, II, had with him an escort of 10 tronps, which, by the Viceroy's ·द्वितीयः सर्गः। ब्रह्मप्रदेशधनिनामपि चागतानां हेमजा खचितसर्वपरिच्छदानाम् । कापि प्रभा समुदिता मुदितात्मनां प्राक तस्मिन, यदौक्षणविधावटनं नृणां द्राक* ॥ ७० ॥ अङ्गे सहममुकुटोज्वलदुत्तमाङ्गे सन्नवासिबौद्दवदलङ्कतिभातरङ्गे। कयाम्यं प्रचक्ररुचारुनिजथियालं नक्तं लसत्कदलिकावनदीपमालम् ॥ ७१ ॥ (युग्म कम् ।) ब्रह्मान्तर्गतसान-सायभुवान्तत्रैव राजोन्मवे धन्येको जनदृष्टितामुपगतः क्याम्ये स्वकीये नवे मुद्राणां क्रयविक्रयस्य च पुनर्भपस्य राज्यस्य वा मलानां, वसनैश्च शोभितकटिर्भारं मनुष्येऽर्पयन्। ॥ ७२ ॥ special request, were dressed in ancient armour and armed with weapons of a by-gone age." नृपाज्ञया-श्री कार्जनादेशन । सुनाभ-समासान्ताच,पा ५१४१७५५ अधुना ब्रह्म प्रदेशीय-धनिनां पटभवनानि (Burma Camps) वयन्ते (७० - ७४)। “The Durbar was attended by the following Shin chiefs from Burma :-The Myoza of Gantara wadi, the Myoza of Hsa Mong Hkan, the Sawbwa of Hsen wi, the Sawbwa of Keng Tung &c. &c." “The most picturesque figures in the Durbar (amp are the men from the Shan states, To reach Delhi, they started in November and rode 500 miles to the rail-road.” "The strange head-dress of gold, and the ropes with gold wings after the fashion of Buddhist saints are very curious."-Lenguilee. उत्तमा- मस्त कम्। प्रचक्रुः-ब्रह्म प्रदेशधनिन इति शेषः । अङ्गे इत्यत्र भावलक्षणा सप्रमी। Vide notes on stanzs, 70above, सान-साहयः- आह्वयः-संज्ञा । सान-The Shan ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । पञ्चाशन्सुन्दरीणां स च पतिरुदगादास्यपद्मदिरफो वङ्गे यहत्कुलीनः कुलकमलभुवा नायकः पद्मिनौनाम् । तासां प्रेम्णा च कामं निगड़ितवरण: सोऽथ लावण्यादाम्ना हातुं ताः कापि नालं धनपतिसदृशः शोभयामास दिल्लिम्॥७३ कामानैलाहवाणहयचयशकटैलॊककोलाहलौघैः शिचानां कामिनीनां करचरणभुवां मभनोत्थैच शब्दैः। लोकारण्यं तदानौं वनकुसुमयुतं गन्धसम्बन्धवत् तत् देशीयैर्वाद्यभाण्डे र्दशदिनमभितः कम्पयामास क्याम्पम् ॥७४॥ (युग्मकम् ।) विलोचौस्थानानां कृतिकरकृतं वस्त्र सदनं नृपाणामावासस्य च वितनुते स्मेव कदनम् । विहङ्गैर्मातङ्गः खचिततरमेवञ्च मुखरं वहिहारे चञ्चत्शतशतपताका तिधरम् ॥ ७५ ॥ . - st uns. क्रयविक यम्य, भूपस्य, राज्यस्य च-एतेषा सर्वेषा मूलौभूताना मुद्राणां भारं मनुष्य स्कन्धे #*1971: These men rode all the way in order to reach Delhi, *Youth Hsenwi from the northern states, who has 50 wives and goes bi the title of Thu flower round whom butterflies flutter'."-Bengulce. ☺ #fatala-Such as the sister of Keng Tung Sawbwa, Top Htilda Yarghire, the only lady with title from the Burmese court. शिक्षा- Tinkling of ornaments. + अपना बिलोची स्थानीय-प्रधान पुरुषाणां (Camps of Baluch chiefs) पटभवनानि वर्ण्यन्ते (७५-७६)। "On the east side of the Lawrence Road are the chiefs ot the Vorth-rest Frontier and Baluchistan." विलोचीस्थानाना-विलोची- स्थानवासिनामित्यर्थः ; “जनपदै लुक” इति तद्धित प्रत्ययस्य लोपः। कदनम्-तिरस्कारमिति यावत् । नृपभवनेयीपि सुदृश्यतररांमत्यर्थ. 1 ·हितीयः भगः । नृणां भौमः सौमानमपि परिलव वपुषा सितोष्णीषाः कौशानुसूतिमिव कर्तुं व्यवसिताः । ध्वभिर्दण्डैश्चण्डैरपि च फलहन्तारमसकत् कृतजा निन्दन्ति व्रतमिदमुपेता ध्रुवममौ ॥ ७६ ॥ (युग्मकम् ।) आयान थासौमिकिमाख्यराज्यात् पुत्ती नरेन्द्रस्य निजान्निकाय्यात् । वादे नियुक्तोऽतिथिरस्य सङ्ग- मुद्द्योतयन् भोटसुतो ररङ्ग ॥ ७७॥ प्रकाण्डदण्डोपरि नौललोहिता- वरा: पताकाः शतशोऽभिरञ्जिताः । पथिहिपाचे खलु तासु सुस्थिरे शुभस्तुतौनां निचया विरेजिरे ॥ ७८॥ * अनेन श्लोकेन तानेव बेलु चौस्थानवासिनः वर्ण यन्ति । नृणां सीमानं परिलद्धा-साई विहस्तादपि उच्चतराकत य इत्यर्थः । कौशानुमृति-मर्कटताडनमिव दण्डादिभिः स्वभिश्च कर्तुमुद्युक्ता इवेत्यर्थः । ते फलहन्तारं कार्य फलविधात कञ्च निन्दन्ति, इत्येव तेषां व्रतमिति तात्पयार्थः । + सम्प्रति बङ्गदेशीय-नृपतीना पटभवनं (Camp of Bengal Chiefs) वर्णयितुमुपक्रमते (७७-८८)। तबादौ सिकिमनृपति पुत्स्थ पटभ वनं वर्खते (७७-८४) । "In the absence of the Maharaja of Sikkim through illness, his son and heir, Sikhyong Tulk, represented him." निकाय्यम्---रहम् । "Ujen Kazi, the vakil of the independent state of Bhutan is a guest." aię faga:- i.e. The Vakil, lawyer. # "A row of tall masts, with prayers printed on red, green and blue cloth, led to the entrance to a large courtyard."-The Empress. 7 ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । मार्गाग्रतश्चत्वरभूविभागे तिव्वद दुक लेन कृताङ्गरागे। पताकिका विद्रुमपुध्यितानि सौभाग्यचिङ्गानि च तानि तानि * ॥ ७९ ॥ चतुर्यु कुयेषु तथाऽत्र मध्ये बुद्धादिसिङ्घच्छ वयोऽपि मध्ये।। ततः परं यौसिकिमाधिभर्तः सुकौर्तिमन्मन सुशिल्पकर्तुः ॥ ८० ॥ पुरश्च पञ्चात्प्रतिमतयोऽष्टा- विहेव शान्त्या वरदेहयध्याः । शरीररक्षासु तथा प्रशस्तं दैत्यस्य तई सकरञ्च मस्तम् ॥ ८१ ॥ "The courtyard was formed of Thibetan cloth emblazoned with emblemas of good luck, while the centre was occupied by the same signs worked in flowering plants."-Ttid. पताकि कासु अद्धितानि यानि द्रुमाणा पुष्पाणि, सयुक्तानि इत्यर्थ. ; “तारकादिभ्य इतच्”। सौभाग्यचिङ्गानि आसन्निति शेषः । "The walls (of the courtyard) were adorned with ancient portraits of saints, painted on large banners." अत्र~चत्वरी। कुड्डू घु-~i.e. In the walls. छवय:-श्रासन्निति शेषः । अस्मादेव चत्वरात्परत एव पटभवन तस्य नामार्थम् आसीत् । "The roof of the main-room was covered with signs, the head and hands of the protective demons being conspicuous, while the & emblems of happines - (शान्ति:) were worked on colours, four on the front and four on the back of the tent."- bid. इहैव-~अत्र भवने । शान्त्याः प्रति- मूर्नया, दैत्यस्य च मत कम अन ऊई समतः आईदेश (roof). H श ·हितीयः सर्गः । सुवर्णभाण्डै रजतस्य पात्र- रधिष्ठितञ्चापि मनुष्यगात्रैः। मध्ये च लामागणहे मवेदिः तत्सम राज्ञो वियदवभेदिः ॥८२॥ सुचारुहे माङ्गलिबेष्टनाये- स्तिब्य प्रदेशप्रभबैश्च वाद्यैः । ढकादिकानामपि ताड़ितानां विषाहतं यत् तरवारिकाणाम् ॥ ८३ ॥ (विशेषकम् ।) तिब्वन्प्रदेशोद्भववस्तुजान गृहे यथेष्टं परितोऽत्र भातम् । आकर्षयन्ती प्रथमा नृदृष्टी- दिल्लामियं नतनिकेव सृष्टिः ॥ ८४ ॥ त्र "The interior displayed a complete Lami Altar with magnificient specimens of ecclesiastical work in gold and silver plate. On the walls were ancient emblems of embroillered priestly robes surmounted by aprons of carved. human bones." विधति नभसि यत् अभं मेघ: तङ्गिनतोनि सथोक्तम् । + "Scattered about were quaint swords, handsome rings, enormous trumpets and various curios from Thibet.” अङ्गुलिवेष्टनम् - अडरौयम् (rings). I "The Camp was one of the brightest and most interesting in Delhi. This was the first occasion on which a complete Thibetan Camp had been scen in the plains of India."

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । वस्त्रालयस्मिन् गुणराजिभाजा- मभन्महान कोचपतिर्हि राजा। खाधौनतायामयमेव भूपः सर्वाग्रतो यः प्रथमः स्वरूप: * ॥ ८५ ॥ अचेष्टकाशुभ इवातिपन्या गृहाग्रतो यस्य च दुःखहन्ता । अद्यापि योऽसौ चलतां सुखाय प्रादुर्भवत्येव सुदीर्घकाय: ॥८६॥ वंशावतंसो भुवि यस्य वंशो गिरीशवंशस्य स कश्चिदंशः । योऽद्यापि लोकरिति गौयमानः राजाऽत्र लण्डेश्वरतुल्यमानः ॥ ८७ ॥ वंशे यस्य पुरा पुरारिरचिते नौलाचले निर्मले नातेनैकमठो नृपेण महताऽकारि श्रिया कर्मठः । पञ्चभिः कोचविहारपतेः पटभवनं (Camp of H. H The Maharaja of Cooch- Behar) वीते (८५-८८)। अस्मिन्-प्रदेश इति यावत् । + अतिपन्या:-"न पूजनात्" इत्यनेन समासान्ती न । "अतिरविक्रम च” इत्यनेन 'श्रते.' पूज- नार्थ कत्वम् । अतिपन्या -A good road. अचम्-Tale. द्रष्टकाचूझीन्यभचूर्णैः सह मिश्रौत्य पुरोवर्निनि मार्ग प्रदतान्यामन् इत्यर्थ ! गिरोशवशत्यादि - शिवशमभवीय राजा दान पुरी कथानुसन्चै या !

·हितीयः सर्गः। प्राक् स्पर्शाश्ममयो मनोभवगुहागुप्ताऽप्यगुप्लेव सा कामाख्या खयमस्ति यत्र परमाराध्या शिलान्यासने * ॥८॥ शुभे योऽसौ मनोत्ने किरणमुखरितैरुर्वरक्षेत्रकल्प मुक्तादाम्ना च होरैरिह पटभवने लोचनानन्दभमौ । कशेर्वेशप्रवेशैर्मरकतखचिरिन्दुवन्मिन्धरूपे लोकारण्ये ससैन्ये नरपतिमहसा दिद्युते कोचभपः ॥८॥ गह यदीयं करिणां हि देहः प्रियाभिरासादितगाचले है। पोतं सितं रक्तिमभापरीतं नौलं तथा चारुनिभं करीतम् ॥१०॥ आसौद यहेहमध्ये नयनमधुविलाऽनेकमातङ्गलौला, धूलो वासन्तहीलोबदरुणदसना मूर्त्तिमत्यागतेव । स्तम्भे स्तम्भे च तस्मिन रजततरुघटाकारकान्तिं दधाने शोभाराजिन नष्टा नववसनकता भाभिराकाशगाभिः ॥११॥ अस्यैव राज्ञ: वंशे पूर्वज्ञातेन केनचिनृपेच नौलादल दव्या. कामाख्याया मठ, नि.मत: प्रतिष्ठित इति कथा श्रूयते । यस्य वंशे जात न नृपेश पुरा मठ' अकारि- इत्यन्वयः । + “The Nabaraja of Couch-Behur displayed gorgevus dresses and juwels." Bengolee. + अधुना काशी नरेशस्य पटभवनं (Camp of H. H. The Maharaja of Benares) वर्ण्यते (६०-४२)। $ नयनाना सम्बन्धे मधुमयविलस्वरूपा अनेकगजलीला आसीत् । वसन्त कालौयहोलीवत् रक्तवसना धूली तत्र गेहे आसीन् । तस्मिन् गे हे रक्तवर्षेट काचूर्णधूलीनां प्रादुर्भावे सत्यपि तम्मामा धवल- : .

·टिलिमहोत्सव काव्यम् । खद्योतीरकौरैः सति दिनकिरण यत्र खेलायमानै: साई वैयाघ्रचस्तिमिव विदधत्कञ्चुकच्चापि गाचे। मुक्तानक्षत्रसङ्घर्भुजगमिव पुनर्मस्तकस्यापि वेष्टम्, राजा रेजे च तस्मिन् शिवइव स शिवानन्दनामाटवीस्थः॥८२ (विशेषकम् ।) वस्त्रालयेनैव व मयूरभञ्जो विभतिमन्यस्य नृपो बभञ्च । तेनैव चाधःकततहिवादी रराज चास्मिन् त्रिपुरेश्वरादिः ॥ १३ ॥ इत्यं तत्तत्प्रदेशे करकमलनलव्यक्तसौन्दर्यभाजां राजीनां पझिनौनां कनककदलिकास्तम्भसम्भावितानाम् । वक्तैः क्षम्यत्पयोजन यनशफरिकाखेलन: सझ तत्तत् पादन्यासप्रवाहं सितसिचयपय फेनपुन सरोऽभूत् ॥ १४ ॥ । छटा न ना इति चित्रमिति तात्पार्थिः। वासन्ते ति–'सन्धिले'त्यादिना अण् अन्य था कालात् ठञ् स्यात् । हालौति - होला काशब्दस्य प्रतिरू५क: शब्दः । पानन्दाटबौ-मानन्दवनम् । शिव स्थानन्दव नम्-काशीत्यर्थः । काशी नरपति शिवरूपेण वर्ण यति । बेटं विदधदित्यन्वयः । मयूरभञ्जनृपतेः (Camp of H. H. The Maharaja of Morbhanj), त्रिपुरेश्वरस्य च (Camp of H. H. The Maharaja of Hill-Tipperat) पटभवनान्युल्लिख्यन्ते । तेनैव-वस्त्रालयेन । अध:कतत हिवादी-तिरस्कृत निन्दकः । अधुना तत्तत्पटभवने निवसन्तीनां राजौनां किञ्चिवर्णना क्रियते । सरोवररूपेण च नृपतिपटभवन. समूहं वयित्वा, पटभवन विवरणं समाप्यते । कमलनलः मृणालदण्डः तत्तत्सम सरीवरवत अभूदित्यनयगैति.। पद्मिनीति नारोगा नातिभेदविशेष, । सिमिचयः-धवल वसनम् । - ·हितीयः मगः । सपतः प्रकटिता श्रवणादिदानी- मित्येव वस्त्रभवनस्य समाप्तिवाणी। काव्याङ्गद्विभयतो न निवेदितं यत् क्षन्तव्यमेव विदुषा सदयेन तत्तत् ॥ १५ ॥ इति श्रीश्रीश्वरीये दिल्लिमहोत्सवे खगड़ काव्ये पटवामभवनवर्णनी नाम द्वितीयः सर्गः ।

·तृतीयः सर्गः साईक्रिोश दूरे प्रकटपट घटाबासतो दर्शनीया सैन्यप्राचौरशोभा शतशतवसना पञ्चवर्णा दिदौपे । सैन्यैर्या युग्मषटकैदशशतसहितैर्वेष्टिता भीमरूपै- स्तन्मध्ये कान्तिकान्ता गृहगतमहसा लक्षिता सा सभासौत्॥१ गङ्गारामाभिरामाकृतिरजनि सभा लज्जिताकारहा. तुङ्गा शुक्रप्रभाभिर्ध्व जपटकलसैः सर्वशिल्पकरग्या। समारह-'Durbar-Amphitheatre)-वर्जना भारभ्यते (१-२२)। "The Amphitheatre is on the site of that constructed for Lord Lytton in 1877, and closely resembles it in its horse-shoe shape. The Imperial Dais has been placed in the upper end instead of at the centre." युग्मषट कै- freifen-Twenty-six thousand so!diers along the Durbar Road and round the Amphitheatre (Vide note on stanza 25).

·हतीयः मर्गः । स्तम्भारम्भैरनेकैस्तदुपरिनिहित : केतनाड़म्बरः खैः शत्रोरुत्वत्व गचं पतपतवचसा सायन्तीव सर्वम् ॐ ॥२॥ हितीयेन्दुर्यइत् त्रिदिशि करजालैः सितनिभ- स्तदाकारा स्फारा समजनि सभा दिव्य विनिभा । चतुर्थस्तत्कोण: किमपि न दधौ, केवलनभो- वहिवेकः स्तम्भो ध्वजपटपताकाातिधरः ॥३॥ हिपञ्चाशञ्चूड़ा लघुलघुशरीरां विदधती तथा गु/मुबां कनककिरणां षस्वतिकाम् । शतस्तम्भ षच्याधिकमपि च लौहद्युतिधरं सभा सा तुङ्गासौत् नवशशिकलाकान्तिधवला ॥४॥ णेश्छन्ना चायःफलकवसनैमईनि यथा तथा सर्वाङ्गपि द्युतिशतवतौ या च महतो। "In spite of the huge circumference of the structure, its accoustic properties are admirable." गङ्गाराम.- Rai Bahadoor Gungaram, C.I.E., Executive Engineer. + सभायाचतुर्थः कोण: मध्यभाग इति यावत् किमपि न दधौ. अपि तु केवल-नभः दधौ, ८. शून्यतां दधौ। द्वितीयाचन्द्रवत् भत्ताकारप्रभा सभाया भासौदिति भावः । स्तम्भ:-... The Royal Flag staff I “This gigantic structure with its white roof and its golden-crested dome and its cupolas, has been a conspicuous landmark for many a mile around." लौहमयास्तम्भाः काष्ठाच्छादिता भासन् इति ट्रष्टव्यमत्र । 8 टणै छन्ना इति-निम्ने भूतले इति द्रष्टव्यम् । सञ्चाङ्गं लौहफलकाहतमपि च श्वेत वमनाच्छादित- मासीत्।

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । NNNA खयं गङ्गारामो जगति कृतनामध्वनिरसौ यदीयाध्यक्षोऽभत्कथमपि न सा दृष्टिसरसा ? ॥ ५ ॥ दिशि प्रायां हारं शतमितकरेणायततरं, सयुग्मं दिग्दारं दधदपि च पयात द्युतिधरम् । परं स्तम्भाहाद्यं, तदपि च सहसहयमितै- णां इस्तैर्यत्र ध्वनिरजनि संग्रामरवजित् ॥६॥ संसङ्गेहान्तरुद्यल्लघुगृहमुद दर्शनीयं तदैकं शोभासाम्राज्यमध्ये प्रथममिव, न यत्तुल्यमन्यन्न मेने गङ्गारामस्य कर्तुर्मतिभिरुपचिले तच लावण्यकुण्डे कै: कैयौतं न गात्रं तरुणमरणभाद्योतमानार्यपात्रे ? ॥७॥ इयं हि नृपतेः सभा रजतशुक्लवर्णप्रभा दशदिविमिताध्वना स्फुटक्रपाटरूपानना। इयं प्रवरशिल्पिना रुचिरहेमरत्नासना विभक्तरथवत्वरी बहुतरश्रिया भाखरी॥८॥ - पूर्व दिग्भागे पुरतः शत करायतं हारं राज प्रतिनिधेः प्रवेशार्थम् । पशाच्च हादशसंख्य कानि हाराशि दर्शकादीना प्रवेशार्थम् । स्तम्भात्परं-तृतीयन की तस्तम्भस्य पश्चात् । वाद्यामति - "The massed bands within the Amphitheatre were stationed round the Flag-staff in the centre of the arena." ध्वनिरजनि-घोषणासमये इत्यर्थः । । लघुग्रहम् -i.e. The arena, under a canopy of cupolas. "The great cupola surmounting the Dais, with its vast dome in white and its golden spire is distinctly conspicuous.” अस्मिन्नेव "लघुग्टहे" राजप्रतिनिधेः राजमातुम उपवेशनस्थानं रचितम् ।

·तृतीयः सर्गः । इयं सुविषदाकृतिः प्रवरकारुणा स्तम्भिता विलोक्य भुवि यां जना हृतधियः परं स्तम्भिताः । इयं लवणवारिधेर्भुवि कलाई चन्द्रप्रभा हयक्षुर इवोत्तमा किमपि चारुकामर्नका * ॥ ६ ॥ इयं नृपगणोज्ज्वला स्फुटितहमखण्डोत्पला भमनमरगुञ्जिता कुसुमचित्रभापुञ्चिता। जयध्वनिशुभस्वना वसनरागभावज्जना महाधनजनाता रुचिभूता थिया सत्कृता ॥ १० ॥ इयं सकनकावलौद्युतिमुखीया राजितं वरासनमुपेयुषौ नृपशरौरविभाजितम् । सदच्छ मुकुरत्विषा परिगृहौतलोकानना विभाशतवती सती विहितसर्वसम्मानना ॥ ११ ॥ इयं किल महोदधिहयगजादियादोऽङ्किता सहज्जनकथाजला द्युतिकदम्बकेलौक्षिता। गजादिरदकाकिनी मनुजवेगवातायिता सुवर्णरजतच्छटाबहलरत्नभषान्विता ॥ १२ ॥ कारु:-Artist स्तम्भिता-स्तम्भविशिष्टा कृता । सम्भिता:-विस्म यात् नडोक्तताः, paralysed, ie. astonished. हयतुर इव-Vide note on stanza 1. धनिकभवनस्थितीद्यानरूपेण सभां वर्णयति । नृपाणामासनानि हिरण्मयान्यासन्निति द्रष्टव्यम् । समुद्ररूपेण सभा वर्णवति चतुर्भि: लोकः । काकिनी-Cowri or shell, कोडोनि भाषा। किलत्य लोके !

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् ।। नृणां शिरसि शोभिते मुकुट चन्द्रबिम्बोज्ज्वला वृहत्कलकलध्वनिध्वनितसदिण्डला । कषायवसनाचभत नरखराश्वशोभासरित् नरेन्द्रमुखपङ्गजा विविधसर्पमत्स्यध्वजा ॥ १३ ॥ क्वचित्कलकलावली सघनवारिवाद ध्वनिः पदोत्थितरजःखनियनिकराग्निवाणाशनिः । वपुःस्थवरकञ्चकस्फुरितशुक्तिमुक्तान्विता महामुदरतायता शकटयानवेगात ताई ॥ १४ ॥ लसतशयनमन्दिरा तिबिला च शय्याशिला नृणां चरणचारणोस्थितरज:समहाविला । अहो नयनदर्शने मनुजक्षवेलावनौ सुभौमकलनादिनौ मरकतश्रिया पावनौ ॥ १५ ॥ नृणां हृदयकन्दरे सुचिरलग्नवा वजा भविष्यति दिनेऽपि या, समदहस्ति टन्दध्यजाम । नरादीना शोभा एव सरित्स्थानीया ; समुद्रे नद्यः पतन्तीति प्रसिद्धे। नरेन्द्र मुग्वान्येव पङ्गज- स्थानीयानि, सागरे पद्मवर्णन कविसमयममि मिात द्रष्टव्यम् । ध्वजा एव सर्पमत्स्य स्थानीयाः; उपमितसमासोऽत्र पदे द्रष्टव्यः । सागराचन्द्रोद्भव इत्यपि द्रष्टव्यः । + समुद्रे वज्रनिर्घोषः, अत्र च अग्निवाणाना (= Chote ध्व'न. । * समुद्रादमृतमुदतम् ; अब मुदेवामृत तेनायता विस्ता वैगेंगतता व्याप्ता इत्यर्थ । ६ समुद्रे विलमलि, पत्र शयनमन्दिरतिरेव विलस्थानी या शव्या एव शिलास्थानीया:। समुद्र शेला: सन्तीति प्रसिद्धम्। वेला-तट. । मनुजा एव तटस्थ वक्षमयवनस्था वेलम्वनी- न्यत्र तत्पुरुषसमास' द्रष्टव्यः, अन्यथा बहुव्री हौ कृतेऽनु पसजनात् डौषभावापत्तेः , तेन इयं सभा वेलावनखकापणोत्यर्थः । इय भविष्यात कालऽ.५ नृगा अदये चिरल नवाजाना , एतल्क था न मनुया विम्मरि प्यन्तीत्यर्थ. पानी याः। ~ ·तृतीय. सर्गः। अलङ्कृतमहा इयं ध्वजपटाङ्किता विविधरत्नभषानिता निरस्त विपदागमा द्युतिसहस्रनाकोपमा ॥ १६ ॥ विर्णितमहाभटा सनरराजकान्तिच्छटा हज्जयकथागमा रुचिरवेणु वाद्योामा । प्रवेशपथरचकर्मनुजदुर्धियां भक्षकै- महोत्सवरवैर्धना स्फुरितरागरक्तासना ॥१७॥ आप या तदुपरि श्रियाऽनोरथा चतुर्दिशि शशिच्छटाघटितचारुशाखापथा। नृणां भुवनमण्डलेऽनिमिषचक्षुषां यत्कथा क साम्प्रतमुपागता ? न च विभाति नष्टव्य या ! ॥ १८॥ (एकादशभिः कुलकम् ।) नृपेऽप्यगसि दण्डपे विलसितेऽत्र भखण्डप पुन: पुनरभौक्षिते सदसि तत्र सन्मण्डपे । नृपानृपघने जने स्थितिरभन्मुदैकासने न कोऽपि नियमो यतः पदमगात्तदानन्दतः ॥ १६ ॥ राग:-अनुरागः । रक्तासना - The blocks were covered with real eloth. † 477-Cart; 79:--Any vehicle in general. + विम्यादनिमिषचक्षुषां, यकथा यस्याः सभाया: कथा आसोत्, अद्यापि चास्तीति शेषः । ६ अगसि अपराध दण्डपे (दण्डं पाति रक्षतौति) दण्डं विधातरि, “यथापराधदण्डे" इत्यर्थः । भूखण्डं भूविभाग पाति पालयतीति भूखण्ड पः। ईदृशे नृप तत्र सभाया पुन: पुन: दर्शक- रमोहिते सतौति शेषः । भानन्दतः कोऽपि नियमः मर्यादा पदं न भगात् ; "भानन्दे नियमी नाति" इति भावः। जा ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । य याविहितमादरं सकलमेवमौयुर्जना: प्रसन्नवदनाः सुखं परममापुरुच्चासनाः । मियो विलसदाग्रहाः,* विलसिताच पाणिग्रहाः, जनेषु न च निग्रहाः, मुखिनराः स्फुरद्विग्रहाः ॥२०॥ अस्मिन् सद्मनि कर्मपृष्ठसदृशे चन्द्रातपालखते माल्यग्रीव सुवर्णकुम्भनिकरा मले च रम्भातरोः। आनिन्युर्मुदमङ्गतां भुवि नृणां पार्श्वइये बत्मनोः स्तम्भाः सर्यमरोचिभाखरविभा, यत्तोरणं शौचनम् ॥२१॥ अग्रस्तम्भमदीपयडिमरुचिः सूर्यश्च नक्तन्दिनं, राजध्वजमब्रुवन् जनगणास्तुङ्गं पताकाश्रितम् । योऽयं वायुविघटनात् ठनठन हण्टो न वण्टश्च यः सिंहाक्रान्तमुपान्त्यमस्य च पुनर्घत्ते स्म ताराप थम् ॥ २२॥ विषट्सहरधिकैश्च सैन्यैः सभागृहहारमशोभि चान्यैः। सम्वत्र “श्रासन्” इति शेषः । आग्रहः- औत्सुक्यमासनपरिग्रहे इत्यर्थः । पाणिग्रहा:- परस्पर हस्त मर्दनम् (Hand-shaking)। निग्रह:-Aversion, disliking. विग्रह:-देहः । स्तम्भा:-यस्येति शेषः । * राजध्वज:-The Flag-staff (eicle stanza. 3 above). ठनठनहण्ट:-उनठन शब्दकारिणों घण्टा यस्मिन् इति तयोः । यश न वण्ट:-i.e. न तुट्रः; दीर्घ इत्यर्थः । उपान्त्यम्- Vicinity. भयेस्तम्भ-यस्य ध्वजम्येति शेषः । अग्रेस्तम्भमित्यत्र अनु कसमासः, पये स्थित सम्भमित्यर्थ: ।

·तृतीयः सर्गः। क्रोशाईदूरे खपुरोव शोभा तेस्तैरभन्ने शतप्रलोभा ॥ २३ ॥ अहो किमपि भावली समधिका च तत्रावतां वभञ्जरिह ये पुनर्धनवतां हगवताम् । न च स्म परिलक्ष्यते नृवृशि तेषु किञ्चित् वपुः तदा विपुलकान्तिमृत्किमपि चारुहेम्ना वपुः ॥ २४ ॥ सैन्यस्यानन्तरं भस्तदुपरि शतशो दर्शकाः प्रादुरासन् गोलन्दाजाख्यसैन्यैः पदकृतगतिभिर्वाहनावाहनैश्च । तत्पश्चात्कुञ्जरौरवनजनयुता खर्णरौप्यास्तृतासौत् बुद्धेः कौशल्यवौथैर्ध्वनितगललसद्दण्टया कुण्ठया च ॥२५॥ अध्वेकः किल केम्पनामनगरात् लम्बीदरः सुन्दर: प्रागाद्दारमपर्चपर्वसदसो यो दीर्घपृष्ठशिया राजप्रतिनिधैः सभाग्रहप्रवेशात्यायव सैन्य सजा, दर्शकमण्डलीनाच्च प्रदेश पासीत् । तदेव सम्प्रति व मारभ्यते । “The troops numbering about 37,000 men assenabled at Delhi rere drawn up on the plane opposite the entrance to the Amphitheatre and along the road from the Viceregal Camp to the Dubar." "The ruling chiefs present sent their troups and retinues to the place of the Durbar." "The elephants and the bulk of the retinues were disposed on the plane to the South-west of the Amphitheatre, while the mounted men lined the Prince's Road and the Review Road leading to the Durbar." "दर्शकाः" इत्यादि- "The Amphitheatre was filled with 12,000 spectators." भवनजना:-~भाधोरणा:।

·दिनिमहोत्सव-काव्यम् । लोकानां तरणिय पर्वजलधेरक्षौहिणौसंख्यक शोभापर्वसमग्रमात्मवपुषा यो धारयन् संस्थित: * ॥ २६॥ यहत्याक भुवि सिन्धुराजदलने बौरैः कृताम्फालनै: सैन्यानां रयचक्रघपररवेराधका निता मेदिनी। तइत्तत्र तदध्वनि ध्वनिरभूत् निर्घातजिहारुणो यानैर्यानमलयच्च सहसा दिक्चक्रमाक्रम्य सः ॥ २७ ॥ (युग्मकम् ।) अारात्मचिमदिश्यने कमुषमान्येकाधिकैकादश- द्वारान्यद्भुतदर्शनानि विवभुनणां प्रवेशे तदा। तैस्तै रेव महोदया विविशुरप्युच्चैः सभामण्डपंग पाश्चात्तथा मनुजाश्च खाँप्रभृतयचौनाच जापानतः ॥२८॥ वहिर्गुणान्तत्र सभा प्रवेश निवारयामास विना नरेशम् । एकैकमौयुनरराज्यभाज- स्तेनेव पर्णः स च सत्ममाजः ॥ २६ ॥ अधुना सर्वेषा सभाट हप्रवेश नर्गना प्रस्तू यते , तत्रादौ प्रवेशमार्ग निर्दिशति, प्रवेशार्थिनाञ्च पथि यादा कलरवाद कञ्च वर्णवति (२६-२८) । अध्वा-i.e. The Durbar-Road (Vide C.into II. 23 – 24). अनौहिणी सख्य क शोभासमग्र धारयन् स्थितः-- "Along either side of the Durbar Road will be massed the troops of the Imperial service cavalry, mounted infantry, corps cavalry, Royal Horse Artillery &c. &c." + "Spectators reached their places at the back of the Amphitheatre leading to the Blocks." (Vide stanza 6, note.) + सभारहप्रवेशनियम आसनग्रहण प्रणाली च कथ्यते (२६-३४)। "Guards were post- ·तृतीयः सर्ग: लसत्विषा दारदृशा ततो जनं विलोकयामास कृताभिवन्दनम् । प्रवेशयामास तदाशु सैन्यकान * सितस्मिताभा परिनष्टदैन्य कान ॥३०॥ (युग्मकम् ।) सभा बभौ मण्डपमध्यगामिनी सुवर्णभषाकलिलेव कामिनी। कुपक्षदृष्टरभितो विरोधिनी कवीश्वरस्ताबकवाक बोधिनी ॥ ३१ ॥ ते ते जनाः काञ्चनकान्तिमन्तः प्रदक्षिणेनैव सभां विशन्तः । प्रसनवत्कचुलिकाभिरामा विरजिरे तां प्रति दृष्टिकामाः ॥ ३२ ॥ गजेन्द्रपृष्ठेषु निधाय खटाः केचिबभुः पौवरवीरपट्टाः । ed at the separate entrances at the b?rk of the Amphitheatre leading to the various blocks of seats for high oficers und Ruling chicks." वहिनृणां -i.e. Outsiders who could not secure admission tickets, “वहिरु- पवन मितिवत्प्रयोगः। सभेति कत्ते पदम् । सैन्य कान्-सेनायां समवेता इति सैन्या: .. Suidiers in diriny (9797 gram प्रयोगः, एवमन्यत्रापि ट्रष्टव्यम्) । सभेति कर्तृपदम् ।

·दिलिमहोत्सव-काव्यम् । ययुः समेत्याथ पुनः सहदं लौहाध्वना यामुनतौरघट्टम् ॥ ३३ ॥ किञ्चिच्च दूरोपि तथा नदूरे. प्रभा च शोभा च समं पुपरे। सर्वच तत्तन्न मिथो विरोधि, वामौजसा यन्निकटे व्यबोधि ॥ ३४ ॥ विद्रोहाइटनिर्मितादिह पुरा येऽरक्षयन्निंलिश- स्तेष्वद्यापि च भूतले कतिपये जौदन्ति दृष्ट्वा जनाः । तेषामद्य सभाप्रवेशसमये जाग्रहिषादस्मृतिः सद्यः कर्षितलोकदृष्टिरभवत् ज्यायांच वंशीध्वनि: ॥३५॥ .. श्लोक येन प्रसङ्गतः उत्सवाथै निर्मिताना लघु-लौहश कटानां (Light Durbar Railway) 918fa fæfaceafa i "The Delhi-Durbar-Light-Railway opened for traffic on the 1st December; the first station being the Kashmir-gate and the last within a few yards of the Polo-ground.” “It carried 102,098 passengers from first to last."--Government Despatch. + नदूरे-पत्र नञर्थस्य 'न' शब्दस्य सुसुपेति समास: ; नसमासे तु नलीप: स्यात् । वाध्यशकट- प्रसादात् दूरता सामीप्यञ्च तुल्याकार बभूवेति भावः। यत्-यस्माइतीः । + अधुना सभामवेशादिक कथयितुमुपक्रमते । तत्रादौ सिपाही-विद्रोह-निवारकाणां सेनानां (Veterans of the Mutiny) प्रवंशी पवैशनादिकं कथयति (३५-३८)। "At 11-15 A. M.. the Surviving Veterans of the Mutiny, both European and Native, marched into the Amphitheatre by the front door, to the block alloted to them, the massed bands within the arena playing a suitable march." इलिश:-i.e. इंरानान्, The English. नाय बिषादस्मृतिः-"Imperial India felt the thrill of proud eye-moistening pity in that straggling band of survivors of those who kept India in its evil day."-Englishmean.

·तृतीयः सर्ग: चत्वारिंशज्जनानां परिणतवयसां मध्यतः संविभातं सैन्यं तत्तत्महरदयमथ बधिरं हन्त ! काणञ्च खञ्जम् । केचित्तस्मिन् सकन्याः स्खलित पदगरन्यमेवाश्रयन्तः श्वासन्यासैश्च कण्ठे घरघरवचनाः पङ्गवः कालतोऽन्ये * ॥३६॥ ये पवं नृपमान्यसैन्यजलधौ यादोघटाः संस्थिता- दस्युनामपि दस्थवो, विपदि सन्नणां सहायाश्च ये। ते चामौ वत ! नष्टयौवनमदा जाग्रहदा नौरदाः काले शुक्लकचौकता रुरुचिरे यध्यां दधन्मुष्टयः ॥ ३७ ॥ ते सञ्चक्रुर्नवमिव सदस्तत्मरागं विरागं सद्यो वाद्यैः पलितचिकुरा नापि हर्षेर्न दुःखैः । श्रुत्वा गोतं तदतिमधुरं धारयन्तोऽत्रु नेत्रे संसारस्याघटनमसकत्मस्मरुस्ते सदःस्थाः ॥ ३८॥ (कलापकम् ।) अथ प्रवेशोचितवेशराशी- रानां शुभऽङ्गे प्रभया व्यभासि । "The entrance of the Veterans, some of them limping and feeble, but proudly erect and be-medalled, produced an immense impression, the great assembly cheering them to the echo." "An old sepoy was carried in by British officers because he was feeble." + मादोघटा इव संस्थिता जलधौ इत्युत्प्रेक्षा। नौरदा:-निर्दशनाः, गलितदन्ताः :

·दिलिमहोत्सव-काव्यम् । पुनः सहटुं ययुः समेत्याथ लौहाध्वना यामुनतीरघट्टम् ॥ ३३ ॥ किञ्चिच्च दूरोपि तथा नदूरे प्रभा च शोभा च समं पुपरे। सर्वच तत्तन्न मिथो विरोधि, वामौजसा यन्निकटे व्यबोधि ॥ ३४ ॥ विद्रोहाइटनिर्मितादिह पुरा येऽरक्षयन्निलिश- स्तेष्वद्यापि च भूतले कतिपये जौवन्ति दृष्ट्वा जनाः । तेषामद्य सभाप्रवेशसमये जाग्रहिषादस्मृतिः सद्यः कर्षितलोकदृष्टिरभवत् ज्यायांच बंशीध्वनि: ॥३५॥ .. नीकइयेन प्रसङ्गतः उत्सवायें निर्मितानां लघु-लौहश कटानां (Light Durbar Railway) कथामपि किश्चित्कथयति । “The Delhi-Durbar-Light-Railway opened for traffic on the 1st December ; the first station being the Kashmir-gate and the last within a few yards of the Polo-ground" "It carried 102,098 passengers from first to last."-Government Despatch. + नदूरे-पत्र नञर्थस्य 'न' शब्दस्य सुसुपेति समासः ; नसमासे तु नलीपः स्यात्। वाष्पशकट- प्रसादात् दूरता सामीप्यच तुल्याकार बभूवेति भावः । यत्-यस्माद्धेतीः । * अधुना सभाप्रवेशादिक कथयितुमुपक्रमते । तत्रादौ सिपाही-विद्रोह-निवारकाणां सेनानां (Veterans of the Mutiny) प्रवंशोपवेशनादिकं कथयति (३५-३८)। "At 11-15 A. M., the Surviving Veterans of the Mutiny, both European and Native, marched into the Amphitheatre by the front door, to the block alloted to them, the massed bands within the arena playing a suitable march." इलिश:-i.e. इंरानान्, The English. नायबिषादस्मृतिः- "Imperial India felt the thrill of proud eye-moistening pity in that straggling band of survivors of those who kept India in its evil day."--Englishmun.

·वतीयः सर्ग: है चत्वारिंशज्जनानां परिणतवयसां मध्यत: संविभातं सैन्यं तत्तत्सहस्रदयमघ बधिरं हन्त ! काणञ्च खञ्जम् । केचित्तस्मिन् सकन्थाः स्खलितपदगतेरन्यमेवाश्रयन्तः श्वासन्यासैच कण्ठे घरघरवचना: पङ्गवः कालतोऽन्ये * ॥३६॥ ये पव्वं नृपमान्यसैन्यजलधौ यादोघटाः संस्थिता- दस्थनामपि दस्थवो, विपदि सन्नणां सहायाश्च थे। ते चामौ वत ! नष्टयौवनमदा जाग्रहदा नौरदाः काले शुक्लकचौकता रुचिरे यध्यां दधन्मुष्टयः ॥ ३७ ॥ ते सञ्चकर्नवमिव सदस्तत्मरागं विरागं सद्यो वाद्यैः पलितचिकुरा नापि हर्न दुःखैः। थुत्वा गौतं तदतिमधुरं धारयन्तोऽयु नेचे संसारस्याघटनमसकत्मस्मरुस्ते सदास्थाः ॥ ३८ ॥ (कलापकम् ।) अथ प्रवेशोचितवेशराशी- राज्ञां शुभेऽङ्गे प्रभया व्यभासि । «The entrance of the Veterans, some of them limping and feeble, but proudly erect and be-medalled, produced an immense impression, the great assembly cheering them to the echo." "An old sepoy was carried in by British officers because he was feeble." + मादीघटा इव संस्थिता जलधौ इत्युत्प्रेक्षा। नौरदा:-निर्दशनाः, गलिसदन्ताः ।

·दिहिमहोत्सव-काव्यम् । aur गतञ्च तस्मिन वरदाधिराजः काश्मौरराजोऽपि तथा रराज * ॥ ३९ ॥ आसीत्म होहरपतेः प्रदर्शः समस्तरातां समनःप्रहर्षः। निजामराज्यस्य नरेन्द्रराजो- ऽप्यभत थिया रञ्जित तामाजः ॥ ४०॥ अासौत् विवाङ्करपतेः सदसि प्रवेश: खर्गेऽमरेष्विव लसत्सु च यो धनेशः । यो बङ्गुरागुरचयैरिद चाररेखा सत्कचुकञ्च विदधे विकसन्मय खम् ॥ ४१ ॥ वस्तैहता प्रेक्षितनेत्रमात्रा सभादिदृक्षारचिताङ्गयात्रा। प्रौढापि भूपालनरेन्द्रनारी बभौ नराणां नयने कुमारी॥४२॥ सुवर्ण चन्द्राईकलाठ्यपानी- मेकां खहस्ते दधती सुगात्रौ । अधुना भारतीयनृपतौना प्रवंशी पवेशनादिकं कथयात (३९-४५)। "Ruling Chiefs, as they arrived, were met on alighting by officers of the foreign department and the military officers on duty, who conducted them to their seats." “The Ruling Chiefs, Heads of Local Governments &c. reached their seats by the steps at the buch of their Blocks." + बडुर:-वकि कौटिल्ये इत्यस्य औचादिकम् उरच्प्रत्ययान्तं रूपम् ।

·तृतीयः मर्ग: । ददौ नृपायैव च योपहारं तामेव, कृत्वा चरणप्रचार * ॥ ४३ ॥ (युग्मकम् ।) इत्यादयोऽन्योऽपि नरेन्द्रवाः तेस्तै वैशेर्विहिताचा: । उहौपयामास सदो विशाल शिरःसु तेषां नवरत्नजालम् ॥ ४४ ॥ इत्यं भषाच्छटाभिः कलितसुवमुषो लक्षलक्ष्मीविलासे- रन्येऽप्येवं नरेन्द्राः प्रमुदितमनसो रेजिरे संसदन्तः । अन्योऽन्यस्पर्द्धयव दूविणशत घटासज्जिता रज्ज्विताङ्गी स्वर्गादभ्यत्य दुर्गाकिमु किरणसरिद्राजसंसत्पविष्टा ?ts ॥४५॥ मध्ये क्षीणास्तुहिनधवलाचारधमिल्लवत्यः पाखें भर्तुः सदसि बिपुले कृप्तमासनेषु । .. "Amongst them was a dainty little figure, veiled heavily in blue, which passed and bowed the Viceroy and when it reached the Duke of Connaught bent and touched the feet of England's Royal Prince : It was the Begum of Bhupal.' या सुवर्ण पात्रमेकम् उपहार ददावित्यर्थः । “She presented a richly jewelled gold-box as “Nuzzar," विहिताचा:'-बभूवुरिति शेषः । "The costumes of the Chiefs were marve's of richness in material and colour. Their jewels were priceless, consisting of diamonds, pearls and emeralds,"-Englishman, ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । अम्भोजानां सरसि वदनैः कान्तकान्तिं दधानाः ज्योत्स्वासाता व शुशुभिर तत्र पाश्चात्तानार्यः ॥४६॥ तासां खेतविशुदमर्मरशिलापट्टप्रभाभासुरे भाले चन्द्रकलेव चारुमुकुटज्योतिःकदम्बद्युतिः । कण्ठे लम्बितकाञ्चनाञ्चितचमत्कारस्य हारस्य च खेताङ्गादुदिता प्रभा धवलितं चक्रे पटीमण्डपम्। ॥४७॥ संस्थाप्येषत्स्फुरितनयना काञ्चनौं देहयष्टिं है मे पौठे ज्वलितमुकुटां लक्षनेकलच्या । प्रावारणाचरणकमलं रेजे राती सदसि कमला तत्र भपाल राज्यात् ॥४८॥ यामासाद्य पुरा धराविजयिनी चासिने सादरं मानाबर्थनसम्पदा सहचरीबोच्चैः समाप्रौणयत् । भयसा संटताङ्गी सम्प्रति पाशात्यनारीणां भारतीयनारौणाञ्च (The European and Indian Ladies) उपवेशनादिकं कथयति (४६-५०)। For some of the European ladies present at the Durbar, see note under stanza 51. धम्पिल्ल:-Braided and ornamented hair, tied round the head, and intermixed with flowers, pearls &c. (Prof. Wilson.) चारुम्मिन व त्य:-अब 'सर्वधनीति' वत्समासी द्रष्टव्यः, "हंसचिह्नदुकूल वान्" इत्यादिवत् । + मर्मरशिला-Marble slab, श्वेतशिलापट्टवत् उज्ज्वलधवले भाले इत्यर्थः । कदम्बाकारज्योतिष द्युतिरित्यर्थः । हारस्य प्रभा, वागाच समुदिता प्रभा-इत्यन्वयरौति: । मुकुटम् -Tiara. + भूपालनामकराज्यस्य महियात्तत्र सदसि उपवेशन प्रणालीमुन्निखति । “The Begum of Bhupal took her seat amongst the Indian Princes with her veil on, and this was a very noticeable feature," भाचरण कमलम्-इत्यत्राव्ययीभाव समासी द्रष्टव्यः। प्रावारब-पनवस्त्रेष।

·तृतीयः सर्गः। या जग्राह जनिच्च केशवकुले ख्याते भवी मण्डले सा चास्मिन् ददृशे प्रियेण सहिता रानी विहारेश्वरी ॥४६॥ अन्या भारतवर्षभूपवनिताश्चान्यैरदृश्यानना- नानारत्नशतच्छ टाभिरुरुभिर्या दुर्निरौक्ष्याः स्वतः । पश्चात्तत्र सदोऽन्तर जवनिकामध्ये मुखोच्चासने- वासौना ददृशुर्नुपप्रतिनिधे राज्याभिषेकक्रियाम् ॥ ५० ॥ सार् किनार् शुशुभेऽत्र सूदनजयो तत्रैव सेनापतिः ते चान्ये परराष्ट्रगैश्च सचिवैः साई डरेशादयः । नासौत्तत्र च मानरिक्थगरिमा, नौचैस्तथैकासना- स्तस्मिन राजमहोत्सवे नवभवे तहतममाना जनाः ॥५१॥ एतेन कोचविहारश्वाः तत्र सदसि उपवेशनञ्च कथयति । Her Highness the Maharani of Cooch Beher took her seat with her husband among the Indian Princes. धराविजयिनी-i.e. Queen Victoria ; केशव कुल-The Maharani of Cooch Behar is the daughter of the famous Keshab Chandra Sen. प्रन्यासां राजरमणीनां नवनि कान्तराले उपवेशनादिकञ्च कथयति । "The most notable ladies present behind the Purlach (Screen) were H. H. The Maharani Gaikwar, H. H. The Maharani of Mysore and some other Royal ladies from Travancore, Bhawalpur &c." नृपप्रतिनिधेः कार्जनस्य पश्चात् विलम्विन्या जवनिकाया मध्ये इत्यर्थः । अधुना सेनापतेः (Lord Kitchener), प्रतिनिधीनां (Representatives of Foriegn Powers), राजपुरुषाणाञ्च (English Officers) प्रवेशोपवेशनादिकं कथयति (५१) । सार किनार = Lord Kitchener: डचेशादयः = Duchesses ; some of the European Ladies, who were present at the Durbar, were these :-Duchess of Malborough, Miss Lieter, Lady Law, Lady Dickson, Mrs. Copleston, Duchess of Portland, Lady Ibbetson, Lady Elliot, Miss Atherton and others.

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । राजस्वसा भुवि पुरा सुषुवेऽत्र यच्च सोऽमन्मुदा गतिविदौपितराजमञ्चः । मान्यान ननाम नमनाहजनान स तच्चैः संवेष्टितय जनदृक्कुसुमैः सगुच्छ। * ॥ ५२ ॥ भाता नरेन्द्रस्य ततः समागात् सैन्यं ससज्ज बहुभविभागात् । तस्मिन् प्रविष्टे धृतवत्प्रणाम लेडी ॥५३॥ तत्पश्चादुदगान्नुपप्रतिनिधिस्तद्राजसिंहासनं गानोत्यानमयाकरोच जनता दृष्ट्वा च तं पार्थिवम् । तत्वाभत्करतालिकाध्यनिरपि ज्यायांच तन्मानतो नालौकाग्रमदर्श यंश्च सहसाऽगण्यानि सैन्यान्यपि ॥ ५४ ॥ तस्यैव रराज वाम च एतेन राजस्व सपुत्वस्य (His Royal Highness the Grand Duke of Hesse) प्रवेशोप- वैशनादिकं कथयति (५२)। + अथाधुना श्रीमतो राजप्रतिनिधे: (Lord Curzon) राजधातुश्च (Duke of Connaught) सम्वौकस्य प्रवेशीपवेशनादिकं कथयति (५३-६३)। “Their Royal Highnesses the Duke and Duchess of Connaught left the Viceregal Camp with an escort of one squadron of British and one squadron of Native Cavalry at 11-15 A. M. As the Royal Carriage reached the point where the road turns into the Amphitheatre, their Royal Highnesses were received with a salute of 31 guns. As their Royal Highnesses drove into the arena and approached the dais, the guard of Honour in front of dais presented arms and the bands within the arena played the National Anthem."

·हतीयः मर्गः । ७३ एकत्रिंशदुनिरपि तदा सानलेभ्यो नलेभ्यो राजाण्यासौज्जयजयरबैर्दुन्दुभिस्ताड़ितश्च । पवारन्मे जलनिधिजले यादृशः स्यात्तरङ्ग- स्तादृङ्मन्ये सदसि परितः शब्दराशेः प्रसङ्गः * ॥ ५५ ॥ तस्मिन् गौतमजागरौत् सुमधुरैरिराजिवाद्यादिभि- यस्मिन् प्राञ्जलयो नृपाः प्रमुदितास्तच्छोतुमग्रेसराः । यावत्तद्भुवि तावदेव परितो दण्डायमानाच ते नानावर्ण विकखरामतितरां प्राचौरशोभां दधुः। ॥५६॥ विवेश च वारिगोनवडिण्डिमखना। शब्देन मुग्धौकतसर्चसज्जना नरेन्द्र सेना मुखरा सुशोभनाई ॥ ५७ ॥ प्राकृतमण्डपाध्वना *His Excellency the Viceroy left the Viceregal Camp at 11-30 A. M. with an escort of one British Cavalry Regiment, the Imperial Cadet Corps, Body-Guard and a Regiment of Native Cavalry. All present rose as the Viceroy entered the arena and remained standing until he had taken his seat. As His Excellency approached the dais, the Guerds-of-Honour in front of dris presented arms, the massed bands played the National Anthem and a Rayal salute of 31 guns were fireel." "गौतम्"-The National Anthem. "All present rose, as the National Anthem was played.” (Tide notes above.) नरेन्द्रसेना-The Imperial Cadet Corps. “His Excellency drive into the Amphitheatre accompanied by the Cadet Corps and the Body-Guard, the remainder of the escort formed outside the arena." 919 hafts91691 By the front-door.

·दिलिमहोत्सव-काव्यम् । पुरञ्च पश्चान्नुपपुत्रसेना दण्डायमानाऽत्र बभौ सुमाना। इंराजिवाद्यान्यपि तेन तेन नेदुः सहसइयवादकेन * ॥ ५८ ॥ दृष्ट्वाचैव च राजपुत्रपतनामुच्चैः प्रफुल्लानना ज्योतिःस्फुर्तिकदम्बितामसिलतामङ्गे दधानां चलाम् । सचे हर्षजयध्वनि विदधिरे तस्मिन् सदास्था जनाः। साहेबा अपि यत्र सुष्ठुवदना जाता: सहर्षा इव ॥ ५ ॥ सचे कृष्णतुरङ्गमे धवलितव्याघ्रत्वगाळ्यासने ते ते राजकुमारसैनिकगणा मानात् खतन्वासनाः । खेताङ्गावरणे सुवर्णकुसुमं, मौलौ नभोवर्णजित्- सूष्णीषञ्च, तथा हिरण्यकवचं रेजुर्दधानास्तदा ॥ ६ ॥ (युग्मकम् ।) "The ma ssed military bands, European and Native, exceed 2,000 performers." + "The Imperial Cadets received an ovation as they swung into their places behind the Viceregal and Royal party." "This beautifully mounted Corps with picturesque uniforms and blue turbans made a splendid picture, every trooper was of the Royal blood of India and they rode like princes." # खतन्त्रास ना:--They were provided with seats just behind the Viceroy and the Duke. व्याघ्रत्वगाव्यासने-i.e. Their Saddle-cloth of snow-leopard skin.

·तृतीयः सर्गः। अधिष्ठिते राति सभान्तराले * नरेन्द्रन्देन समं विशाले। सैन्यैरन्यं प्रबभव सर्च भिन्दद्रिपूणां हृदयस्य गर्चम् ॥ ६१ ॥ हे तत्र विद्युल्लतिकानुमाने सुवर्णवेणीपरिदृश्यमाने । भातुर्नरेन्द्रस्य च, कार्जनस्य लेद्यौ निषस्मे दृशि ते न कस्य ? ॥ ६२॥ प्रतिप्रणाम रचिते प्रणाम लेडौवयं भर्तुरभुच्च वामे। पुनश्च तोपध्वनिरुज्जगज नैकं नृणां कर्ण मसौ ववर्ज॥६३॥ सार् बार्णस् परकीयराष्ट्रसचिवो राजानुमत्या ततः सङ्कतं स चकार कर्णमधुरैर्वाोर्न कौवं प्रति । श्रीमती रानप्रतिनिधः सिंहासनीपवेशनमिदानौमुलिख्यते । (Vide also note under stanza 54.) "His Escellency, then, ascended the steps and took his seat on the throne, and the spectators resumed their seats," + "A guard-of-Honour of British troops was drawn up within the Amphitheatre, in front of dais." + सद्यौ-नावित्यर्थः Bie. Lady Curzon and Duchess of Connaught. "Lady Curzon courtesied to the Duchess before taking her sent." mit बबने, रौधादिकोऽयम् ।

·दिलिमहोत्सव-काव्यम् । तवाद्यञ्च निशम्य वादकगणो वादोन तस्योत्तरं दत्त्वा चैव जगज वाद्यमुखरः कुर्वन् प्रतीक्षाञ्च स: * ॥६४॥ सङ्कतेन च तेन सोऽपि च नको तत्कालवेशोज्ज्वल: घमिर्लण्डनभारतीयमनुजैस्तत्रागतो ट्रागभूत् । आश्चर्या खलु सा प्रवेशघटना तबादकानां नृणा- मेको दक्षिणतो दिशस्तदितरो भागोऽविशहामतः ॥ ६५ ॥ (युग्मकम् ।) तस्मिन् वाद्यमगद्यसुच्छितमभयद्योगपर्दा पुन- ब्रह्माण्डं समकम्पयत्, तदिव तत्, कुत्रोपमा तस्य वै ? । एकत्रिंशदद्ध्वनिर्नलमुखात्, दिनेदिनी कम्पिता लोकानाञ्च कुतुहलं कलकल मस्त रवैभैरवैः ॥६६॥ अधुना दरवारस्य कार्यारम्भः (Opening of Durbar) कथ्यते (६४-६८) । “At the conclusion of the salute, the Foreign Secretary, with His Excellency's permission, opened the Durbar. The bands within the arena then sounded & summons to the Herald. The Herald with the Trumpeters repéiert with a flourish of trumpets." नको -इति भाषा ; i.e. the Herald (Mijor Maxwell). वादक गण:-i.e. The Trumpeters (vide next stanza). सार् बार्णस्- Sir Hugh Barness, सः-समाग्रहवाहहार स्थित: वादकगण इति यावत् । † "The Herald, with the Trumpeters eccompanying him, replied with a flourish of trumpets and rode up to the Amphitheatre.' "The Trumpeters were 6 European and 6 Indian" तबादकाना नृणाम् (i.e. of the 'Trumpeters) एको भाग, अंश. दक्षिण दिशा, अपर: वादिशा सभास्थलं विवेश इत्यर्थः । "They then rode to the front of the Viceregal dais, formed up and sounded another flourish," "The proud fanfire of trumpets sounded clearly and sharply." .

·हतीयः सर्गः । "हिप हिप हरे"ध्वनिरिति तदानन्दतः प्रादुरासौ-- देकत्रिंशद्रबसहचरो वाद्यभाण्डेरतीव । जातचोच्चैर्ध्वनिरपि नृणाम् – “एडयाई-राज्यमेतत्"- वंशप्रोधादिकमपि तथा राजकत्यञ्च वृत्तम् ॥ ६७॥ कणे वर्णायमाना सकलजनमनःशान्तिरूपायमाणा सर्चस्वारावराशेरुपरि सुमधुराध्वानवीणायमाना। तापे धारायमाणाऽमृतरसनिचये राजभिः स्तूयमाना कण्ठरहीयमाना स्म जयति नृपते?षणा पश्यमानाः ॥६८॥ उत्तोल्य हस्तं नरराजराजे दत्ते शुभाशीर्वचनं समाज । तोपध्वनिक पुनरेव जात: पुनर्बभौ सैन्यगणोऽपि भात: ॥ ६६ ॥ “The rattle of musketry from the trorps outside, the fine rendering by the massed bands of the National Anthem, and the cheering of the troops were effective points in the magnificient ceremonil."> + "The Proclamation, rang out so that it could be heard in every part of the arena. It announced the coronation of the King-Emperor, that the event should be made known to India and celebrated at the present Durbar." + राजकीयघोषणासमये ध्वजीतील नादिकं कृत्य झालं चतुर्भिः कथयति (६६-७२)। "Phen the Proclamation has been read, the Royal Starulard was hoisted on the flag-staff in the centre of the Amphitheatre, the massed bands within the arena played the National Anthem, and all the spectators instantly rose from their seats." "And after this, an Imperial solute of 101 guns . was fired."

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । परं तस्मिन् पश्चात् सदसि रचिते लोकखचिते बभौ वंशौनादो मधुरमधुरं नादितपुरः । निनादे सर्वेषां श्रवणपुटगे तत्र च मह- त्यभन्नृत्यं कृत्यं नरचरणयोस्तत्क्षणदृशे * ॥ ७० ॥ तस्मिन्नेव सदस्यधिष्ठितनृणामारात्ममागात शनैः श्रोत्रे सत्तमवाद्यमेकमपरं नेत्राज्जलं पातयत् । पश्चात्तत्र जने च संसदि पुरा सम्माननाम्युत्थिते कुर्बच्चोन्मनसं जनं घनमभूदराजध्वजयोच्छितः ॥७॥ नृपस्तम्भश्चासौ ध्वजपटपताकादिखचितो यदने दाम्पत्यप्रणयमिलितौ हौ सगपतौ। नमन्तः सर्वं तं प्रतिनिधिरयच्चापि नृपते- विमप्येनं भक्तमा नयनकुसुमैरागतजनाः ॥ ७२ ॥ निषौ सर्वेषामुपरि कनकाङ्कासनवरे पृथक् लेडीम्यान्तौ कनडथ स राजप्रतिनिधिः । प्रसन्नाभ्यां दृग्थ्यां कतनृपतिमानाववचनौ स्फरन्मानोन्नत्या नमितनृपतौन नेमतुरिमौ ॥७३॥ क्षण:-उत्सवः । * तरक्षणशे तन्महोत्सवदर्शनार्थम् । + अधुना चतुर्भि: भारतीयदृपतीनामभ्यर्थनप्रथा कथ्यते (७३-७६)। "The Foreign Secretary having asked permission to present the Ruling Chiefs present at the Durbar, the Chiefs in the order previously arranged, advanced to the ·तृतीयः सर्गः। .... प्रणामायन्यासैर्नृपतिसुदृगौक्षाम्बुजदलैः कथापाद्यैर्वाद्ये मनुजकरतालोध्वनिशतैः। कनट माता रानः, प्रतिनिधिरयं कार्जन इह, प्रकृष्टा तुष्टौ सदसि मुमुदाते नरपतीन् । ७४ ॥ दत्ताय॑सत्कृतिवरे च नृपायवंश का खल्बसम्भवकथा सकलावतंसे ?। सिंहः स एव गजमट्टि विहारकारी तत्राक्षमः खरपतिः कटुशब्दधारो ॥ ७५ ॥ त एते मानार्हाः क्षितिपतिपतेर्मानमुदगुः पथक् कृप्तं चार्वासनमुपययुर्भपतिगणाः । अहो साहेबानां प्रकतिरुपकारप्रसविनी न याऽन्येषां तुल्या जनकुशलकुल्या विजयते ॥ ७६ ॥ तस्मिन् सद्मनि गद्यवाग्भिरुदभूत्मा वक्तृतारूपिणी कणे कर्णरसायनं मधुमयौ धारा ततः कार्जनौ । . front of the dais in turn and briefly offered their congratulations to His Majesty the King-Emperor, through His Excellency the Viceroy who, with His Royal Highness the Duke of Connaught received them standing." "The total number of Chiefs presented was 98." मुमुदाते-णिजन्तगर्भोऽयं धातुः । "अकर्मकोऽपि क्रियान्तरान्तभाव सकर्मकः स्यात्” इति "क्रमदीपरः। + तब-गजमूईि विहारव्यापारे इत्यर्थः । + साहेबानाम् - भाषाशब्दोऽयं, i.e. Of the English. या-प्रकृतिरिति यावत् । ।

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । यां श्रोतुञ्च सुदूरतोऽपि सहसा नाह्वानिताह्वानिता दूरादेत्य पिपीलिकेव जनता लग्ना च मग्ना बभोर *199॥ सारांशो नृपतेगिरामयमभूत् षटणन्तु सव्व जनाः सत्यं मङ्गलपर्व तत्प्रतिनिधेरद्याप्यगद्य ब्रुवे । अस्मिन पचणि राजभक्ति विदुषां काले जनानां मुदा हर्षद्योतनकृत् जगत्युपकृतिव्येति नात्र ट्विधा ॥ ७८ ॥ "लब्ध्वाज्ञां बणिजां गणाः कतिपये प्रागेलिजाबेथ्-मुखाद। बाणिज्योन्नतितो धनार्थमधिकं मुश्च भभारतम् । इराजा मिलिता मनोरथरचे सञ्चेष्टया सत्पथे लक्ष्मीमेकनृपाङ्गगां विदधिरे कृत्वान्य हस्ताच्चुत्रताम् ॥ ७९ ॥ 'लच्यौकत्य वने वने मगपथं मुश्च ये रेमिरे सर्वाङ्गे तिलक तथा वनलतां कर्णं वहन्तः प्रियाम् । अधुना दरबारग्टहे प्रदत्ता नृपप्रतिनिधर्वतता उल्लिख्यते (७७-८८)। "As the flourish concluded, His Excellency the Viceroy rose and addressed. the Durbar." "The Viceroy's speech was a maguficient effort and was listened to with attention throughout, broken only by cheers and applause. In the course of it he read a gracious message from His Majesty, declaring the King- Emperor's intention to follow in the footsteps of the Late Queen," नाहानितैत्यादि-नार्थ स्य 'न' शब्दस्य सुमुपैति समासः, नसमासे तु नलीपः स्यात् । भव्या-"भव्यगेये” त्यादिना कर्तरि निपातः । ब्रुवे-अहं वच्मि इत्यर्थः । एलिजाबेथ्-Queen Elizabeth. (Vide author's “Vijayini-kavyam.") "To be Emperor of India is a noble title, for powerful empires extended and flourished here, while Englishmen were still wandering painted in the woods and when the British colonies were in the wilderness and jungles." (This extract has been taken from the Viceroy's speech at the State Banquet at Delhi.)

·तृतीयः सर्गः। ८१ - १ दैवादेव च किञ्चिदुन्नतिमुपालथ्याईसभ्यास्ततः साहेबा: क्रमशः सुसम्बपदवीमहि स्थिताः साम्प्रतम् ॥ ८० ॥ "सभ्यत्वस्य च तस्य दिग्दिशि गतं मलं न विज्ञायते, स्थलं यच्च पुन: पुन: परिचितं दिध्याद्य तन्मामितम् । किं तत् ? भारत "मित्यधिष्ठितनृणां कर्णेईमात्रध्वनौ हर्षादाकुलिता सभा समभवत् दत्त्वा करे तालिकाम् ॥८॥ "व्यैर्दिग्विजयं तनोति विविधैस्तस्तैर्दुरापैञ्च यत् सम्प्रत्यस्ति च कः क्षितौ बलधरस्तज्जेतुमग्रेसरः ? | तस्यैवास्य च भारतस्य भुवने सर्वोत्तमे गौरवे किं कुर्य्यादुपकारमस्य नृपतिर्नास्त्येकता चेन्नृणाम् ? ॥८॥ (युग्मकम् ।) "याचन्ते भुवि यादृशं नरपति राज्ये प्रजा दिग्गजा: सर्वेषामयमस्ति तादृश इति व्याख्यायते कैर्न सः ? । भारतमेव तस्य सभ्यत्वस्य मूलं, यदिदमद्यास्मत्करायनमित्यर्थः । + "Amid the crowd of noble suitors who through all the centuries have sought the hand of India, she has given it only to the one who has also gained her trust." 'यत्'-भारतमिति यावत् । "It is difficult to give to them more than they already enjoy and add to a security wbuse inviolability is beyond dispute." suitae fafa- धानि हितानि सम्पादसान्येव, नास्ति कियदवशिष्टम्। यूय सम्मात मिया मलिता मवन्तु इति तात्पार्थः। “एकता नास्ति चेन्नृणाम्"-Compare what the Viceroy said on another occasion :-"The one thing that holds us together is loyalty to a common head, membership of the same budy-politic and fellow-citia zenship of the same empire." 11 ·८२ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । दस्योस्तस्करतश्च शत्रुपटलात् यूयं समारक्षिता* यं सम्प्राप्य बिभेति कोऽपि न पुनः कुत्रापि कस्मादपि ॥८॥ "इराजा मित्रमेते, तदिदमपि च वः साम्प्रतं भाग्यचित्रं, नेराजेम्योऽपि चान्ये ध्रुवमिति वचनं लालका: पालका वा। अन्ये जानन्ति किन्तत् परनृपकरगा: साम्प्रतं ये न सन्तः ? ते ते जानन्ति तत्तत्कुजननृपकरे भुक्तभोगाश्च ये ये ॥८४ ॥ “नरेन्द्रभक्ता भुवि भारतौकसो विसारि येषां परितोऽस्ति तदद्यशः । सदोवरा शस्यवती च मृत्तिका महेशितुर्ये यमुदग्रकौर्तिका ॥८५ ॥ "धन्यः स एव भुवने किल भाग्यभाजां शक्तो भवेत् स्थिरयितुं स च राजलक्ष्मीम् , mema To the majority of these millions, the King's government has given freedom from invasion and anarchy." + "Under no other conditions can this future be realised than the unchallenged supremacy of the Paramount Power, under no other controlling authority is this capable of being maintained than that of the British Crown." † "Rich in her ancient traditions, India is also rich in the loyalty which has been kindled anew in her by the West."

·तीयः सर्गः । ८३ यस्यानुरागवशगा भुवि भारतौ भः यस्य प्रजाः समुदिता मुदिताञ्च यूयम् ॥८६॥ "हितेभ्यो वर्तन्ते यदि च भवतां राजपुरुषा- स्तथाप्युच्चैरन्यडितमिह समुधुष्यत इति । ऋणत्वेनादत्तं धुषविधिना यन्नपकुलै- नं गृह्णीमस्तेभ्यो धुषमथ तत् त्रिर्वत समाः ॥ ८७ ॥ "अद्यानन्दमयीकृते च विधिवच्छान्त्यादिकान्त्धुज्वले सौराज्यायति भारते मुनियमः सदाजयोगेन च । काले चाभ्युदयः समुन्नततरो युस्माकमुद्दोच्यते । भयादेव च राजकीर्तिरमला नित्यं चिरस्थायिनौ” ॥८८ ॥ ॥ "To have won such a dominion is a great achievement, to wie' 1 it by prudent statesmanship into a single and compact whole wu: le and is the greatest of all." + "It is difficult to give to the princes of India rore than they alredy enjoy, nevertheless it has been a pleasure to us to propose that Government shall cease to exact any interest for a period of three years upon all loans that have been made to the Natire States." वृधुष-i.e. Interest. पादत्तम्-गृहीतमित्यर्थः । "If we turn our gaze to the future, a great developement appears with little doubt to lie before this country." "The India of the future Will under Providence be one of expanding industry, of awakened faculties, of increasing prosperity."-Extructs from the Viceroy's Address to the Durbar.

·दिझिमहोत्सव-काव्यम् । २ एषा कार्जनवक्तृता जनमन:संलग्नभावं गता यामेनां न च विस्मरिष्यति जनो यावद्वयस्तिष्ठति । कृत्वैतत्मधुदृष्टिमुन्नतमतौ भपे स्थिते कार्जने धन्यं धन्यमिति प्रहृष्टमनसां स प्रादुरासौद्ध्वनिः * ॥ ८॥ इति मुदेश्वरतो जयमङ्गलं नरपतेश्चक्रमे बिलसबलम् । जनगणश्च शनैस्तदनन्तरं निजनिवासमियाय सुखाकरम् ॥१०॥ इति श्रीश्रीश्वरीये दिल्लिमहोत्सवे खण्डकाव्ये सभामण्डप-राजघोषणादिवर्णनी नामा हतीयः सर्गः । "The Viceroy's speech was dignified, full of significance and worthy of the great occasion."

·चतुर्थः सर्गः। एषा दिल्ली खचरनगरौवोपलनावराच्या वाद्ये तस्याः स्थपतिकुशलैर्निर्मिताालिकैका। कक्षाणां या दश विद्धतौ कुसियोद्यानमयां दिग्दाराख्या स्फुरति भुवि खे द्रव्यराज्युज्ज्वलाङ्गी ॥१॥ काश्मीरदारशोभा रचयति वपुषाऽद्यापि योद्यानभमि- देरादाकाशनीचैः कुसुमशतवतौ नन्दनोद्यानभेव । यामेनां राजराज्ये भणति जनगणो कुदसिया कुदसियेति द्राक्षामामातकाोस्तरुभिरतिगुरुीक्षवाटौव भाति ॥३॥ प्रदर्शनीविवरणं प्रस्तूयते ; तत्रादौ प्रदर्शनीसहवर्णना क्रियते (१-३)। “The Exhibition of Indian Art Manufactures stands in the Kudsia Bagh, 200 yards fronm the Kasmir gatc. and it is a large, white, oblong building measuring 250ft, by 190ft." 41971, Enclosure. † 2191--Grape ; 1917#: — The hog-plum (spondias mangifera).

·दिनिमहोत्सव-काव्यम् । प्रपश्यतामियमिति शिल्पदर्शनी धनुष्यवौ दशदिवसेऽपुरातनी। निरीक्षिता विपदि च हर्षवर्षणी नृणामभूत् स्मृतिविषयप्रकर्षणौ ॥ ३॥ धनुषोड़शाहे घटीयन्त्रवादी तदैकादर्श मानुषथोबखाद्ये । अगात् कार्जनोऽसौ स्वयं शिल्पगेहूं पुरासादितद्रव्यसम्पर्णदेहम् ॥ ४ ॥ अयाट-नाम-डाक्तर तदा तं सुदक्षं ययाचे च शिल्पालयहारमोक्षम् । नृणां हस्तताल्या करः सञ्जमम्मे वृहत्तोपशब्दैर्धरित्री चकम् ॥ ५ ॥ तदागारं पश्यन् प्रतिनिधिरयं लण्डनपते- जगादेमा वाणौमिति भरतराज्योपकृतये। तत: राजप्रतिनिधिना प्रदर्शनीहारोबाटन क्रिया (Opening of the Art Exhibition) qua (8-4)! “The Viceroy accompanied by His Royal Highness the Duke of Connaught arrived at 11-30, December 30th, and opened the Art Exhibition." घटीयन्त्रम्-घटिका, Clock. + “The exhibits have been got together after infinite pains by the Director Dr. George Watt, who has rightly devoted his energy and care to the essentials of the Exhibition.” तोप इति भाषा, नाली का स्त्रम् ।

·चतुर्थः सर्गः। कियत्तत्मारांशं मम भणितिरेषा कथयितुं प्रत्ता, बुध्यध्वं नरपतिमनः कौगपि च * ॥६॥ "दृष्ट्वा हृष्टोऽस्मि यादृक विविधमिमिदं भारतं द्रव्य जातं तादृङनाहं कदापि ध्रुवमिति वचनं भूतपर्वञ्च ननम् । आगन्तुर्भारतं मे हृदि च कुसुमिता शिल्पद्वेः पुरा या चिन्ता, सैवात्र तौबा रचयति सदिदं पश्यतां शिल्पवेश्म ॥७॥ "अद्याप्याश्चर्यविद्या जयति, न च गता, शिल्पवित्पण्डितानाम् उत्माहादेरभावेऽपि च समयभवे स-रे भारतेऽस्मिन् । शिल्यानां रङ्गमञ्चः पतितजवनिको दृश्यते कारुकाणां सत्युत्माहे प्रदत्ते किमधिकवचसा नान्यजेया भवेयुः ॥ ८॥ "यावत्प्राप्ता भरतपरिषत् तावदेवान्तरे मे सङ्कल्पोऽभइदि परित: शिल्पविद्योन्नतिभ्यः । * प्रदर्शनीहारोहाटनकाले राजप्रतिनिधिप्रदत्ता वक्तृता समल्लिख्यते (७-१८) । + भारतवर्षमागतस्य मे हदि अस्य शिल्पीन्न त्यै या चिन्ता समुदिता पुग, सैवेतत् शिल्पभवननिर्माणस्य मूलमित्यर्थः। भादौ कुसुमोगमः, पश्चात्फल प्रसव इति नियमः । I "In most Indian towns and in many Indian villages, there still exist the artificers who can satisfy the artistic as well as the utilitarian taste of their countrymen, and for the beautificatiuni of an Indian house or the furniture there is no need to rush into the European shows." नान्यजेयेत्यादि-ते कार का: (Artificers) अन्यदेशीयैः शिल्पिमिविजेतुमशक्या- भवेयुरियर्थः । रङ्गमञ्च इत्यादि-The figure is taken from the theatrical stage. न च गता-न विनष्टेत्यर्थः । 8 प्राप्ता-अधिगता, मयति यावत् ।

·दिलिमहोत्सव-काव्यम् । येषां नष्टं न नवरचनोखण्डपाण्डित्यमुच्चै- स्तेऽद्याप्यस्मिन् कृतिमुनिपुणाः सर्व्वदेशं जयन्ति ॥९॥ "प्रायः सबै समयसलिलस्रोतसा नीयमाना- धावन्तः सन्त्यनुकतिपधे शिल्पिनो लण्डनादेः। यन्त्रावल्या रय इह पुनः साम्प्रतं दुर्निवार्यो नास्त्युत्माहः प्रतिदिनमतः क्षीयते हस्तकार्यम्। ॥ १० ॥ "अनुकृतिरुपकारं के विधत्ते परेषां ? तुदति विघटयेया गौरवं देशजातम् ! | अपि कियदुपकारे व्यसन्दर्शनौयं यदि भवति, तदा मच्चेष्टितं मोदयेन्माम् ॥ ११ ॥ "अन्यस्मान्नौटतोऽस्मिन्न पुनरुपहृतं द्रव्यजातं गिरा मे द्रव्येणोच्चप्रयत्नैः कृतमधिकमलं भारतीयेन वेश्माई "Ever since I have been in India, I have made a careful study of the industries and handicrafts of this countıy and I have lamented their progressive deterioration and declize." ते कृति-सुनिपुस्पा:-ते भारतीयशिल्पिन: इत्यर्थः। विशेषण नैवार्थ प्रतिपत्तौ न विशष्यप्रयोगः। अस्मिन्-भारते इति यावत् । + यन्त्रावल्या रयः-यन्त्रसमूहस्य वैग. प्रसरः इति यावत्, दुर्निवार्यः सम्प्रति । यन्त्रावली--Machin. ery; हस्त कार्यम्-Manual industries. "No national art is capable of continued existence, unless it satisfies and expresses the wants of the action that has produced it." "Indian art will never be revived by borrowing foreign ideals, but only by filehty to its 020n." या---अनु कतिरिति यावत् । § I laid down that I wanted only the work that represented India, and its traditions, and the instincts and beliefs of the people." वैश्म-दं शिल्पागारम् ।

·चतुर्थः मर्ग:। ८८ सबै पश्यन्तु शोभा पुनरपि महतौं भारतीयाच कौति: यामिच्छामो वयञ्च स्थिरयितुमस कृत्वार्थतोऽन्यार्थतो वा।१२ “सार् श्रीयाट् अप्यहञ्च इयमिह निपुणं यत्प्रयोगेष्वतिष्ठत्। पर्चण्यस्मिन सुयोगे बहुलनरपतौ दर्शिता दर्शनीयम् । उमाहायाल्पमस्मिन् स्फुरति नवनवं भारतीयं मुशिल्पक बनन्तन्यैश्च साई परिकरमसकत्तत्स्थिरत्वे क्षितीशाः ! ॥१३॥ “यन्त्रैर्हस्तः परास्त: कतिपयशरदः स्थास्यतीत्येव यन्त्र कालोतञ्च यत्स्यात् विरमति न च तत्,कः क्षमस्तन्निरोधे? जापाना भारताद्या यदनुकतिविधौ साम्प्रतं सन्निषणा: प्रोमित्यात्मप्रदेशोद्भवनवरचनामन्यसृष्टिं भजन्ते ! ॥१४॥ ” *To show to the world of what India is still capable and, if possible, to arrest the process of decay." "It is meant to show what India can still imagine, create or do." + "I accordingly sent for Dr. Watt and I appointed him my right hand for the purpose. यत्प्रयोगेषु-शिल्प कौति प्रयोगेषु, निन्पकौति संरक्षणार्थ मित्यर्थः । “अतिष्ठत्" इन्येतरिक्रयापदस्थ कर्तृपदं “इय"मित्येतत्पदम् । इयम् =i.e. Dr. Watt and myself. "When it was settled that we were to hold this great gathering at Delhi, at which there would be ass mhled representatives of erery province and state in India, it strnek me that here at least was the iong-sought Apportunity of doing something to resuscitate these threatened bandicrafts." दर्शनी-... प्रदर्शनी। 8 “We are witnessing in India only one aspect of a process that.........is rapidly extinguishing the marw.1 inlustries of China and Japan. Nothing can stop it. The power-luman w.li e rive out the lea?-luom." कतिपयशरदः कतिपयवर्षान् व्याप्य इत्यर्थः। अन्यसृष्टि-परदेशी घट्र यजातमित्यर्थः ।

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । "विद्युत्पक्षो जयति समये हस्तसम्भूतपक्ष दोस्तन्त्रञ्चानमति शिरसा यन्त्रतन्वं समन्तात् । विद्युद्यानैस्तुरगशकटं जीयते होयते वा कालखोतः शतमुखमिदं कः क्षमस्तहिजेतुम् ? * ॥ १५ ॥ "पाश्चात्तत्र शिल्पजाते रचयति हृदयान्युत्तमे न्यस्तदृष्टि- मन्दामन्देषु नेत्रं रचयति न, पुनर्याचते चाल्पमूल्यम् । द्रव्याणां फलकानां भरतभुवि जनो मोहितचाकचिक्यैः कस्मात्माचौनशिल्पं नवभवसमये प्राप्नुयाहौर्घमायुः ? ॥१६॥ "इंलण्डानामिदानी नवनवविधिना वर्द्धिते यन्त्रकार्थे हो स्तम्भो जात एव ध्रुवमिति गणितं तैस्तु तन्नेति मन्ये । तादृश्यां तद्दशायामहह ! समयतः का कथा भारतानां ? वैलास्यं येषु सम्यक् विलसति सततं,हा ! दरिद्रा च मुद्रा !॥१७ "The hand-pulled punkha is being replaced by the electric fan and the steam-car is advancing." "All that is inevitable.” दोस्तन्त्रम्-Hand-loom ; तन्त्र-ताँत् इति भाषा। विद्युत्पक्ष:- Electric fan. + "And in an age which wants things checup and does not mind their being ugly and which is never happy unless it is deserting its own models and running about in quest of something foreign and strange, we may be certain that a great many of the old arts and handicrafts are doomed." फल्गुकानाम्-तुलानाम् । + बहानाम्-इंलादेशीय जनानाम्। दो:स्तम्भी जात:-Handicrafts have been doomed, तै:-भारतवर्षवासिभिरित्यर्थः ।

·चतुर्थः सर्गः। ६१ "हा ! लोका बहवो विदेशरचयस्ते ते नृपा बालिशा: क्रौणन्त्येव धनव्ययात्मरकरात् द्रव्यञ्च येभ्यागतम् । अस्थाने वत ! हापयन्ति धनिनो मुद्रां व्ययस्रोतसा यस्याः सञ्चयने, विदन्ति न च तत्, किं दुर्लभं भतले * ॥१८॥ "क्षौणापि प्रबलायते बहुगुणा सभ्या च भरुर्बरा नानाजातिविजातिजातमनुजान् पुष्णाति या लीलया । उत्साहं यदि किञ्चिदद्य लभते सा छिन्नभिन्ना, पुन- ननं पूर्ववदेव चाशु भविता, सत्योक्तिरेषा हि नः ॥१६॥ इत्युक्त्वा विरते नरेन्द्र मुकुटे राज्यौषधे कार्जने धन्यो धन्य इति ध्वनिः करयुगात्तालो मुदाऽथुबभौ । 'चित्तं यस्य विभाति भारतहिते तहतृता तादृशो-' त्याभाष्यैव जनाः स्थिताः कतिपये केचिच्च गेहं गताः ॥ २० ॥ आश्चर्या गेहशोभा स्थपतिमतिकता दन्तिदन्तादिजाते- द्व्यस्तैस्तै रुदारविरचितरचना दारवैः कारवैश्च । "If Indian art is to flourish, it can only be if the Indian chiefs sud aristocracy undertake to patronise it. Su lung as they prefer to fill their palaces with Haming Brussels-carpets, with Tottenham Court. Road-furniture,......I fear there is not much hone." + “All they want a little stimulus and encouragement." सभ्या च भूः-इयं भारतभूमिरिति यावत् । I "The speech was punctuated at intervals by bursts of applause, sperially when Lord Curzon spoke of......the foly of the wealthy Indians neglecting arts of their own people." गेहूं गता:-पदीनाराभ्यन्त्र गता इत्यर्थ. ' ·८२ दिलिमहोत्सव-काव्यम् । धातुद्रव्यं पुरस्तात् तदनु गुरुतरा हौरहारादिभूषा काचानां मृत्तिकानां पुनरपि दृषदां भाण्डजातानि तानि* ॥२१ त्वग्भाण्डं शङ्खश्टङ्गप्रभृति बहुविधं गिल्टिकाख्यातमन्यात् सौत्रौ चैवापि नानाकुसुमितलतिकास्पईया चित्रितेव। गेहं वा पर्वतो वा किमिदमिति तदा पश्यतां धान्तिरासौत् बिचल्लावण्यमन्यत् फलकुसुमयुतः किं नु कल्पद्रुमो वा ! ॥२२ बभुश्चेष्टावन्तो मणिगण परीक्षासु कुशला- गणेशा लालान्ता इह परशुरामप्रभृतयः। तथा ताराचन्द्रोऽपि च जहुरिसंतः सहचरै- रमौषां सर्चषां भुवनबिदिताग्रेव वसतिः। ॥ २३ ॥ सम्प्रति प्रदर्शनी स्थापितानां विविधानां शिल्प ट्रव्याशा वर्णनं प्रस्त्यते । तत्रादौ डान्छा द्रव्याण श्रेणीविभाग: नामोल्लेखश्च क्रियते (२१-२२)। “The division is into 10 min classes : We have in Class I. Metal-wares and Ornaments ; Class II. Stone, Glass, Earthenwares; Class III. Wood-work, Class IV. Animal Products :-Ivory, Horn, Shell, Leather, Class V. Lac, Lacquer ; Class VI. Textiles; Class VII. Dying and Printing ; Class VIII. Embroidery, Braiding and Lace; Class IX. Carpets, Rugs, &c. ; Class X. Fine Arts, e. g. Sculpture, Painting, Book-illustration. Each class has numerous subdivisions," — Watts l'elhi Exhibition. + These three stanzas (23-25) speak of the “Jewellery-Court" arranged to allow of a selection of Indian Jewllers to display in person specimens of their best work." Aft:-17 HI91, Jewellers. The list of selected Jewellers is :--Messrs. Ganeshlál and Sons of Agra, Messrs. Táráchánd Parashrám, Messrs. P. Orr and Sons of Madras, Badareedas Rai Bahadoor of Calcutta, Messrs. Motilal Dayabhai & Co. of Bombay, Sugamchand and Subhagachánd of Jeypur, and others, 191--Agra, ·चतुर्थः सर्गः। पि. यर्. व्याण्ड सन्साद्या विपणिनिपुणास्ते जहरयो जगत्यस्मिन् ख्याता जनसदसि राजप्रतिनिधेः। जना बाहादूरा: कति च बदरौदाससहिताः समता मान्द्राजात् नवविपणिसज्जामरचयन् ॥ २४ ॥ अभत्तस्मिन् गेहे सुमतिमतिलालच जहरि- दयाभायौ ख्याती विपणिभुवि बम्बानगरतः । अभतां रत्नानां सुगमसुभगौ हौ च जहुरी निषेवाते पण्यं कृतमिदमरण्यं जयपुरात् * ॥ २५ ॥ तदागारे बारे बिलसदुपचार निशि दिवा दृषगौरौमूर्तिः परमरमणीया विरुरुचे। न तादृक्सौन्दर्य नृदृशि मुकुरे विम्बितमभूत् शिरोरत्नं कौतैर्जयति यदिदं शिल्पविदुषाम् ॥ २६ ॥ एका तत्र च बालवत्म सहिता मूर्तिर्गवी मुन्दरौ शुक्ला सा च दृषत्म यो च ददृशे तन्मन्दिरान्तर्जनैः। * बम्बा--Bombay, जयपुर-Jeypur. + पाषाणनिर्मितद्रव्यागां विवरणं ददाति (२६-३२)। These stanzas (26-32) refer to the Stone-ware Exhibits that are fuund preserved in the Main or Sales Gallary and in the Loan Collection Gallery. जयतीति कालनिरपेक्ष- सया वर्तमान प्रयोगः। "The Jeypur and Jodhpur marble idols, figures &c. are worthy of study, and amongst the latter a large model of a cow and calf is specially commendable."

·४४ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । वाटो-थाल-रिकाबमित्य भिहितान्यन्यानि चित्राणि च द्रव्याणोक्षणतश्च यानि सहसा निघ्नन्ति चक्षुर्गतिम् ॥ २७ ॥ अस्मिन् प्रस्तरबुद्धमतिरपरा, सा प्रेक्षणीया पुनः तैस्तै व्यवषविरचितैः सा वौक्षिता सम्बभौ । मर्मर-प्रस्तरमूर्तिचारुघटने विख्यातसुख्यातिका नान्ये सन्ति सुशिल्पिनो जयपुरात्ते यादृशास्तादृशाः ॥ २८ ॥ आश्चर्या भुवि बुद्धमूर्त्तिरियमष्यत्युत्तमाऽमानको शिल्यागारमलतं खलु यया तज्जातया सुश्रिया । ईषड्यानपरायणा सवसना लप्टे च पद्मासने यां संवौच्य च कोत्र शुष्कहृदया भक्तवाऽगमन्ना ताम् ? ॥२९ (युग्मकम् ।) भय्यां ताजमहालमित्यभिधयाप्युद्ग्रौवकर्णञ्च यत निर्मितमभत भत सन्मन्दिरं मन्दिरे। यत्सौन्दर्यविलोकनेन जनता जाता पुरा स्तम्भिता तत्तत्र समीक्ष्य विस्मयरसाक्रान्ता न के वाऽभवन् ? ॥३०॥ १ पाषाणेन तदन "In the section devoted to jude and purbes marble will be found a series of cups and saucers of exquisite workmanship and finish." 4121-919- रिकाबेत्यादयः भाषाशब्दा:-Cups, plates, saucers &c. &c. + दृषनिर्मिता बुद्धमूर्तिर्वर्णिता हाम्याम् (२८-२९) । # "The alabaster model of the Taj of agru is much admired." This was made by a Delhi-artist, ·चतुर्थः सर्गः। NA-....- पौष्पं भाण्डमदर्शि तत्र च पुनर्गोयालियमितो वर्णेचित्रविचित्रितं मुकुरवत्स्वच्छं प्रभाभासुरम् । नानाधातुविभक्तिभाण्डरचनातात्पर्य चड़ामणे- स्तरेहस्य कथैव कैकमुखतो वक्तुर्विनिष्पद्यते ? ॥ ३१ ॥ अाग्रातचतुरङ्गाखेलनगृहं द्वात्रिंशता कोष्ठकै- याप्तं तप्तसुवर्णभादिघटितैः सर्लाङ्गगौरास्तति । बाल क्रीड़नपुत्तलानि च पुनर्नानाविधैर्वर्णकै- रानौतानि च तत्र चारुसदने कोष्ठञ्च यैर्दीपित: ॥ ३२ ॥ काश्मीराभरिभाण्डं प्रकटितमभवत् तामधातीस्त्रपोच प्राज्यैस्तत्रैव तुम्बौसदृशगलधरैस्तत्फलस्थलगभैः कुम्भः संख्यामतीतैरपि लसदमृतप्राशनारम्भपात्र- व्यस्तै स्तैर्विचित्ररथ नवरचितैः सोऽथ पूर्ण: प्रकोष्ठः ॥३३॥ *The Gwalior flourna' vulses and other articles made of Sand stone are very excellent." तङ्गेहस्य-प्रदर्शनीरहस्य । This stanza speaks of the Chess-table from Agra, 32 compartments of which were all of white stone. कोठ:--प्रकोष्ठः, room. विविध-धातव-पाषाणां विवरयं ददाति (३३-४०)। These stanzıs refer to the metal-wares preserved in the Sales Gallery and the Loan Collection Gallery. "There will be found three well-markel forms of Orientietion in the tinnel c.ppp of Kasmír and Pesh war, such as the designs of rosettes spirally arranged on a black back-ground. Of enamelled and riello-2८१९६१es, from Kisir has come a leage assortment of copper and brass enamels and a smaller and finer series of silver, The designs are the Shawl and the modern plane-leaf and ·८६ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । ब्रह्मेत्याख्यातदेशाज्जनपदजनतो राजतं पात्रमक वाटोत्याख्याप्रसिद्ध लसितजनगणे सङ्गतं तत्र गेहे यस्मिन् नानाविचित्नाः कुशलकतिकता मर्त्तयः सन्निविष्टा काठां यच्चारुकारो: स्पृशति गुणगुरोर्वाग्वत्रयं नान कृत्वा ॥३४ थालादिनाम्नौ कनकस्य पात्रो शय्येव सा किं स्वपतां सुगावी ? । यत्रीपधानं रजतादिपाचं लौहं कटाहादि त यातिमात्रम् ॥ ३५ ॥ चूड़ामणेरुत्तमपुरुषस्य भूहंसवंशप्रभवस्य तस्य । जन्मादित्तान्तशतैश्च चित्रं व्यलोकि पानेषु च तत्पवित्रम् ॥ ३६॥ rosette." तुम्बौ - Long gourd (cucui bita lagenaris), लाउ इति भाषा । तत्फल- स्थूलगर्भे:-तुम्बी फलवत् पृथुम थैरित्यर्थः । “A splendid display of gold and silver will be found in the Main Gallery. The series from Brui'ra are of specially high merit and beauty." काठां-पराकाष्ठाम्, Excellence, superiority. कारु:-Artist. + "The copper and brass wares are engraved, etched, rapoussed or otherwise ornamented. Copper rapousse of Jeypur are better finished and cheaper." अतिवृहदावतित्वात् “ख पता शय्येव सा कनकस्य पात्रौ ति उत्प्रेचिता। थालं- स्थालम, Caldronke. The six stanzas give examples of the ornamented and rapousse works upon the metal-wares mentioned abore. षड्भिः श्लोकैः स्थालादिपात्राणां गावे यानि चित्राणि भासन, वान्येव कथयवी वि द्रष्टव्यम् । उत्तमपूरुषस्येत्यादि-श्रीरामचन्द्रस्येत्यर्थः ·चतुर्थः सर्गः। राम वौक्ष्य दधाव वनाविकटा सा ताड़का राक्षसो हत्वा तां, स्मरवैरिणो दृढ़तरं रामेण भग्नं धनुः । वैदेहीकरपौड़नात् परतरं रामेण रामानं सव्वं तत्र * विचित्रमूर्तिभिरमत्मन्दर्शितं शिल्पिना ॥ ३७॥ रामो दण्डकमभ्यगाच्च विपिनं तातातया सौतया यस्मिन् सूर्पणखा बभावभिमुखौ रामे सकामाकृतिः। निष्प्राणे खरदूषणे, स्वभगिनौं संवौक्ष्य निर्नासिका चुक्रोधाथ दशाननो निरशनस्तच्चिन्तयाऽभन्निशि ॥ ३८ ॥ वैदेहौहरणे जटायुमरणे तेनैव सम्पादिते रामश्चापि वने वने धमदवाक् सौता समन्वेषयन् । क्षाराधेर्निगई ततः समभवत् लङ्गेश्वरस्यागसा योऽसौ पर्वतसंक्रमं हृदि वहत्यद्यापि सोद्यद्ध्वनिः ॥ ३९ ॥ सौतोद्धारमथाकरोत् स भगवान् वंशन हंसोपमः कृत्वा रावणकुम्भकर्णनिधनं योऽगादयोध्यां ततः। एतत्समदर्शयत्मतिमया रामस्य रामायणं तस्मिन् शिल्पिवरो नृविस्मयकरं स्थालौस्थले निर्मले ॥४०॥ एवञ्च चित्राण्य थ सर्वगात्रे पात्राणि कृत्वा सदने सुपात्रे। रामेण रामाईनम्-चौरामर न्द्रेण तब - पूर्वोल्लिखिताना स्थालादिपाचानां गावे इत्यर्थः । परशुरामाईनम् । 18 ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । रेजुः पवित्राणि च तानि तानि स्वया श्रियानौतनवप्रभाणि ॥ ४१ ॥ (षभिः कुलकम् ।) बुलन्दनगरादभत् वरगला सुतुङ्गोदरौ घटौ घटघटान्विता द्युतिमती मृदा पीवरौ। अलावुसदृशौ पुनर्विविधकुण्डभाण्डान्विता नरेन्द्रविहिताजया वरगृहं तदेकं थिता* ॥ ४२ ॥ आसौना गड़गड़ेका विमलनलयुता धमपानस्य यात्री रत्नश्रेण्येव भक्तमा प्रमितचरणा खर्णरौप्यैः सहासीत् । यन्मल्यं लक्षमुद्रा दिशि दिशि विकिरच्चारुभाभासमाना नान्या यस्याः समाना वियति गृहभुवस्तव कोठे स्फुरन्तौ ॥४३ निगुम्फितैका कनकस्य रज्ज्वा खजातये स्मार्पयतीव लज्जाः । मुक्तामणिखक युगलप्रकारा विष: स्म सम्पुष्यति याऽभ्युदारा ॥ ४४ ॥ मनिर्मितद्रव्यासां वितिः क्रियतेऽनेन । This stanza refers to the pottery and clay models. "The best known styles of Indian pottery are Bulandshahar, Rampur, Peshwar, Multan and Vellore. The Lukhnow models are of highest artistic value." + सुवादिनिर्मितद्रव्याणां साधारणवर्णना क्रियते (४३-४६)। These stanzas describe some special jewellery articles displayed in the "Jewellery Court” alluded to in stanzas 23, 24 and 25 above, गड़गड़ा-भाषाशब्दोऽयम, ive. Hookā. नलम्-i.e. Pipe. + मुभारचितां माला (Necklace) वर्ष यत्यनेन ।

·चतुर्थः सर्गः। हिरण्यैः सर्वाङ्ग खचितमिव तत्रैकमुकुट जितचक्रे सव्वं, नृपतिधनगचं स्म तुदति । यदीयाङ्गे होरं त्वसितमणिकौर किल जयत् त्विषा डिम्बाकारं नरनयनमुद्रां वितनुते ॥ ४५ ॥ हिरण्यशकटं वनात्प्रकटभावमानन्दतः। समागतमिदं स्थले करिणि चारुदन्तोज्वले । तथैव तरवारिकाप्रभृतिरस्त्रशस्त्रावली बभौ जयपुरादितो विविधवौरहर्षस्थलो॥४६॥ लौहवर्म च तथा समागतं वोरदेहसदने यदायतम् । यच्च धारयितुमक्षमोऽधुना यत्र भान्ति पुरुषे न तद्गुणाः ॥ १७ ॥ • सुवर्णनिर्मितं मुकुटं (Diadem) वर्णयत्यनेन । असितमणि कौरं-विहगाकारण निर्मितमसित- मणिं (Sapphire) जयत् इत्यर्थः । निवतेजसा चक्षुर्गतिं इन्ति तत्सर्वदैव इति भावः । + The first two lines refer to the golden Hourluk from Benares. बनादाम- न्दत:-पानन्द काननात्, काशीप्रदेशादित्यर्थः । Price-Rs. 5,000. * प्राचीनानां युद्धीपकरणानां विवरणं ददाति (४६-१) The eut steel. and mail of Jeypur, Jodhpur, Udaipur and Hyderabad are referred to by the two stanzas (46, 47). "The art of steel carring has all but disappeared from India." "In the Loan Gallery are to be seen admirable series of examples of this art."

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । दृढ़ा च नानाविधचर्मपादुका हयादिभुषा च समुन्नतांशुका * ? समेत्य लोका ददृशुर्मुदावहे सुसज्जितां तामथ तन्महामहे ॥४८॥ तस्मिन् सत्मणिरत्नपानमधिकं विद्युल्लतागाववत नेत्रोन्मौलनतां विडम्बयति यत् तत्तच्च सम्पश्यताम् । काचैराचरितानि तानि च पुनर्नक्तं प्रदीपाच्चिषा- मासनाच्छ तदीप्तिमन्ति परितः सञ्जज्ज्वलुज्योतिषा: ॥४६॥ अत्तक: प्रतिविम्बधारिमुकुरः कोणैश्चतुभिर्युतः दृष्टः खच्छतरः स चारुरचनैः काचैः सुतुङ्गाकृतिः । यं तञ्चाप्यथ पश्यतां सुखशतच्छाया भवेत्केवला ब्रूते किन्तु गिरं न तत्व मुखरे नृणां मुखेऽपि स्थिते ॥ ५० ॥ अवैका गृहभुवि पुनः सर्वदक्षप्रकोष्ठे बौद्वौ मर्सितिशतरुचिर्द्रव्यगोयथगोठे । चर्मनिर्मितद्रव्याण्युल्लिख्यन्ते । “In Ahmedabad, Surat and Baroda, a remarkable industry exists in carving rhinoceros lodes. Shields, caskets and other subjects are made in hide half-an-inch in thickness." M + काचनिर्मितद्रव्याशां विवरण ददाति (४६-५१)। These stanzas (49-51) refer to the collection of glass-womes and mosaics. 'तानि'-प्रसिद्धानि द्रव्याणीत्यर्थः ।

·चतुर्थः सर्गः । वर्णाश्चित्राः समुकुरदृषन्मन्दिरे मन्दिरान्तः सम्यकाचैर्मनुजनयने तत्र कामं विभान्तः ॥५१॥ सज्जाऽशनानांग खलु बौद्वमूर्ते- रासन्नदेशे जठरप्रपत्तः । मेमाख्यनार्यो विदधुः प्रयत्ना- नवेव काश्चिइतचाररत्नाः ॥ ५२ ॥ बेल्लारेबहुधा कपाटनिचयास्तदन्म हौशूरतः पञ्जाबाच्च तथा विचित्रफलका काष्ठक्रियामतयः । छादो गेहवरस्य तैरपि जन: कोठे कतः शिल्पिभि- यत्मादृश्यकथा न चास्ति जगतीत्येवानुमानं मम ॥ ५३॥ "In the alcore of the room is a perfect example of fure Burmese work in the shape of a shrine of curives-culudaril gloss in uertie copied from a. pagodaa in Rangoon." दक्ष प्रकोष्ठे-दक्षिणस्था दिशि वर्तमान प्रकोष्ठे । + This refers to the alcore of the room which served the purpose of a refreshmont-room, the walls of which have been panelled with a series. of steering chairs, taken from river boats. 429191 851-.e. Chairs &c. + काष्ठनिर्मितद्रव्यायां विवरणं ददानि (५३-५६)| These stanzas give description of the splendid display of articles under Floud-work which might be divided into tuo sections, viz., Architecture and Furniture. "Dispersed throughout the Exhibition-building will be found certain small rooms, balconies &c. which are the reproductiais of work in wood from the Punjab, Bombay, Burma and Madras." "The Bellary door, the Mysore door, the Punjab-roum are referred to by this sloka." "The outer windows and facade of the Punjab-room are modelled upon the Sikh-paticons of wood-carving" छाद:-Roof ; कद एव छादः ।

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । चतुःसिंहोपर्थक्षतमधिकमात्मातितति स्वयं संविभयो जनदृशि महाविस्मयकरः । समायातो ग्रीष्मालय * इह तथैकश्च रुचिरो मठस्यांशस्तहत् भरतपुरतो गुर्जरभुवः ॥ ५४ ॥ नेपालादगृहरत्नमेकमुदभूत तद्दत्तिवाङ्करत: कायौहारभुवश्च दारूरचितो दृष्टो गृहांशः पुनः । ब्रह्माख्यादपि काठकारुपुरुषैर्नानाविधा मर्त्तयमा- स्तद्दद्योधपुराभवाख्यनगरात् खटादयो दर्शिताः ॥ ५५ ॥ This summer residence came from Mysore, price-Rs. 437. + “Passing round the gallery to the extreme right, there is found a sandstone facade. This was intended as the residence of the court-barbar, some 80 years ago. With the permission of H. H. the Maharaja of Bharatpur, portions of this home have been couveyed to Delhi." "Guzrut room is designed to exemplify the Jaina style of architecture and ornamentation." + "Nepal. model House will be found against the western wall of the mainhall. It is a faithful copy of one of the palaces in Nepal. The style is Chinese." "Alongside of the Jodhpur Jharoka is a section of a house given by the Maharaja of Travancore which is identical with the houses of the people of the state." § "It has been specially contributed by the Maharajı of Bhavnagar and is intended to demonstrate all the best features of an 18th century Rajput Chief's house in Kathiawar." I "It is not until the Burmese room is reached that the quintessence of fragile and delicate wood-carving stands revealed. The numerous articles of furniture are selected to exemplify the best features of Burmese art." ॥ खट्रवादयः-i.e. Articles of furniture, such as cabinets, book-cases, escriptoires &c. collected in Madras-room.

·चतुर्थः सर्ग: महोशूराद्र्व्यं विविधममलं चन्दनवन- द्रुमोद्भतं वाक्मप्रतिनवनाम्ना परिचितम् । तथा सिन्दूरादेरधिकरणजातञ्च शतशः कलायाचातुर्थं प्रथयति च यत् शिल्पविदुषाम् ॥ ५६ ॥ आनीता नरकामिनीप्रतिकृतिचित्रा मगेनिर्मिता काठानाञ्च तथा बभावविकलं नाना फलं कृत्रिमम् । यदृष्ट्वा प्रकृतं कृतं फलमिति व्याख्यातमासौन्नृणां वक्तुं नैव हि शक्यते च तदिदं नाद्यापि यहिस्मृतम् ॥ ५७ ॥ ढकातः खलु शङ्कनिम्मितमभूत् शङ्खादिकं भूषण में नानालङ्कृतयो निबद्धरुचयो वङ्गादिभूयोषिताम् । काकिन्यादिकतञ्च चारुमु कुराकारादि नानाविधं द्रव्यं तत्र विभासि कश्च कुशल: संख्यातुमेतत्युनः ॥ ५८॥ तरुणमरुणवर्ण, धाविताने ककर्ण नवनवमतिरम्यं, भभूतां गात्रगम्यम् । "Samples of the finest collection of Sroacirl wood have come from Mysore &c. The idols from Vysore and two or tEree cabinets are of a most exceptional high order." "Frum Vizig“patan have come horn veneered over Sandal wood bopics." वाकम् - Buxes. "Mysore stands pre-eminent for inlaid rood-carving ant! sancial woul." Refers to the wooden figures and wood-made fruits from Burma ; Rutlam and Ratnagiri and other places. मगा:-The Burmese, शनिर्मितन्यानि वर्षान्ने Refers to the Shell-reurlis of Dasca, ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । बहुविधनिभयासौत्तत्र काश्मीरमलं जनदृशि परिभातं शालनाम्ना दुकूलम् * ॥ ५ ॥ कमलकुसुमलेखानिर्मितं चारुवर्ण किमपि च परिभाखत्युष्पवहक्षपर्णम् । कृतिषु सुनिपुणेर्यत्सूत्रकार्येण नौतं तदपि वसनमुच्चैः शालनाम्ना परौतम् ॥ ६ ॥ धवलमरुणमेवं, यत्नवद्भुपसेवं किमपि च खलु पोतं, शालशब्दं भुवौतम् । यदभिखचितगात्रो गौरवान्यः समाज: तदिह किल दुकूलं शिल्पगेहे रराज ॥६१ ॥ न केवलं शौतमिदं निवारयेत् धृतं जनानां बहुमानमानयेत् । निषेव्यते यद्गुणिनां प्रहर्षणे- धनव्ययैश्चापि धनोन्नतैर्जनैः ॥६२॥ काश्मीर-शाल वस्त्राणां वर्णना क्रियते (५६-६४) । These 6 stanzas refer to the superb series of Kúmir Shawls, lent by the Maharaja of Káśmír. "The walls and ceilings of the Hall are covered with beautiful specimens of Carpets, of which one of the largest in blue and gold, have been specially made in Káśmír." t शाखेति शब्दम् इतं तदुकूलं रराज इत्यन्वयरीतिः ।

·चतुर्थः सर्गः। १०५ .... काश्मौरदेशोऽस्य जने विधाता रोमावली पाशविकाऽस्य माता। माता पितुस्तस्य तथान्यदेशः खयञ्च वस्त्रात् सकलाविशेष: * ॥ ६ ॥ नानाविधाकारमभिप्रयातं यदेव भाखड्वने विभातम् । सर्वेषु वस्त्रेषु च यदिशालं तदेव भाति स्म गृहेऽत्र शालम् ॥ ६४ ॥ (षडभिः कुलकम् ।) रत्नाव्या मणिहौरकाञ्चनचमत्काराकतिर्गालिचा- ख्याता लौकिकतल्पपट्टमहिषौवैकापि या भतले । साप्यस्मिन् वरदेश्वरस्य नृपतेः कोषान्ममभ्यागता यन्मल्यं कृतिभिस्त्रिलक्षगणिता मुद्रेति सङ्कीर्तते ॥६५॥ कौषेयाणि च राङ्कवाणि च तथा क्षौमाणि पट्टानि च प्रादुर्भतसुवर्णबिन्दुखचितान्यन्यानि वस्त्राणि च । .. अस्य शालनामकदुकूलस्य जने: प्रसवस्य विधाता कर्ता काश्मीरदेशः ; काश्मीरदेशप्रभवमिदमिव्यर्थः । पाशविका पशुसम्बन्धिनी रोमावली अस्य माता ; पशुलोन: नातमिदं, पशुलीमनिर्मितमित्यर्थः । अन्वदेशः अस्य पितुः काश्मीरस्येति यावत् भाता भवति सम्बन्धेन । "On the walls of the Loan Collection Gallery will be seen the famous Pearl Carpet of Baroda. This is woven on a field of Pearls, the pattern being in turquois, emeralds, rubies and diamonds. Its cost is about Rs. 3,00,000 (or £20,000)" गालिचेति ख्याता, भाषाशब्दोऽयम्- Carpeth ·दिलिमहोत्सव-काव्यम् । ईयुर्मालदहादितोऽमृतसरात्कामं महौरतो मुल्तानादविमुक्ततो सुरशिदाबादाच्च बम्बास्थलात् ॥६६॥ आरङ्गाबाद मेविलसितमभवत् “साहि"संतं दुकूलं कार्पासानां तथोच्चैरपि च मणिपुरात् मल्यवद्भरि तहत् । ठानादिः क्षोमवस्त्रादिषु च कुशलतां दर्शयामास गुर्ची तइयुक्त प्रदेशादपि च सुनिपुणा ये पुनावासिनच * ॥६७ (युग्मकम् ।) दृष्टाऽस्मिन् रुचिराकतिः किल जगवाल्याच शुभा नवा मूर्तिश्चारुतरेभदन्तरचिता तदर्शनीमण्डपे । कालों पूजयतस्तथा मुरशिदाबादात् समभ्यागता तचेका खलु चित्रकार्यविदुषा मुर्तिच्च सन्दर्शिता ॥६८ ॥ * नानाविधचौमवस्त्रादीनां वर्णनां करोति (५६-६७)। These two stanzas describe the collection of silk and other Fabrics, Muslins and Embroidery and Braiding works. "The most important centres of the Indian art silk manufactures may be said to be, Am be said to be, Amritasar, Multán, Máldah, Mursidabad, Aurangabad, Benares in the United Provinces (युक्त प्रदेश), Mysore, Thāna (ठानादि), Poona Bombay, Manipur &c. &c." अविमुक्तत:- ituênia i “Of the mixed fabrics, the most curious are the applique of Manipur" "Gold wire and embroidery is largely made in India." "साहि"सज्ञमिति-~साहीति कौषयवस्त्र विशेषाणां प्रसिद्धा सज्ञा । This priceless piece of solid gold embroidery was placed in the Loan Collection Gallery, कौषेयाषि-Silken ; रानवाणि-Woollen ; चौमाणि - Linen. + गनदन्तनिर्मितद्रव्याणां विछतिं करोति (६८-०१)। "Few articles are handled with greater skill and neatness in India than Ivory. There are numërous important centres in each of which the carvers have attained high proficiency." The more important are Mursidábád, Moulmín, Travan. core, Delhi and Mysore, ·चतुर्थः सर्गः । धमैः सर्जरसस्य गन्धगरिमण्युञ्जम्भमाणे * त्वरा तत्रासौबलिकर्म यपनिकटे तत्पश्यतां दर्शने । छागच्छेदमधाकरीत्प्रकृतवच्छेत्ता पशूनां पुन: साद्याप्यस्ति ममान्तरे स्मृतिपणे मूर्ति चमत्कारिणौ ॥ ६ ॥ (युग्मकम् ।) धवलकिरणजालं. तत्युनस्ताजमहालं पुनरपि ददृशेऽस्मिन् पार्श्वगद्रव्यमालम् । गजदशनकृतका संस्कृता पाटिनाम्नी हिमकिरणसवर्णा संस्थिता तत्र धानि ॥ ७० ॥ शय्यानामपि मार्जनौ च धवला मातङ्गदन्तोत्थिता तनासौदय दर्शकस्य हृदयं विस्माययन्ती रुचा। त्वम्भाण्ड विविधं हयोपकरणं तच्चर्मवादिक वौराणामपि गावभूषणशतं तस्मिन्नभन्मज्जितम् ॥ ७१ ॥ नानाचित्रपटौ-तथात्र शवरौवेशान्विता पार्वती हस्ते चारुधनुः शरांश्च दधतौ बम्बा-पुना-भमितः । गन्धगरिमणीति-तत्र” (मन्दिर) इत्यस्य विशेषणम्। उज्जृम्भमाये इति--"यूपनिकटे” इत्यस्य विशेषसम् । + एतलाज्महालमन्दिरमपि गजदन्तनिर्मितमासीत्। पाटिनामो-i.e. The beautiful ivory Sítal-páți. इतः पर्यन्तं गनदशनकतद्रव्यविवरणं प्रदत्तम् । For the last two lines, Tride notes, on stanzas 46-47. "Baroda stands out prominent for its carved rhinoceros hidc shicles and Tanjore for its carred steel reap *;"

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । अन्या मन्दिरगामिनी करतले गन्धाढ्यपात्रं वह- न्त्येकं दृष्टिपथे बभौ समुदिता या शिल्पकौतिः परा * ॥७२॥ आलोयारनृपेण दत्तमुदभूत् पुस्तं गुलिस्ताभिधी मल्यं यस्य च पञ्चसप्तसहिता मुद्रा च लक्षाभिधा । तहत्पण्डितजानको समददात् नीच रामायणौथ- राग्रातः शिशुखेलनानि च पुनदृष्टानि सृष्टानि च ॥ ७३ ॥ विख्याता भुवि भारते सुरशिदाबादस्य चान्तर्गता वैषाणोत्थितकारकार्यकुशला खाग्डादिनाम्नौ च भूः । पल्लौ च त्रिचिना, त्रिवारमपि ब्रह्मप्रदेश: पुन- मुंङ्गेर् श्रीनगरं जलन्धरधरा तइच्च मान्द्राजभः ॥ ७४ ॥ चित्रपटानि वर्ण्यन्ते । The poet now gives a description of the Fine Arts. "Fine Arts may be referred to two sections : (a) Statuary and castings in marble, brass, bronze &c. and (b) Flat decoration, as pictures, binding &c." "On the left is exhibited for the first time and represents Parvati as Shabari, the forest or Bhil-woman. That on the right is a Hindu Lady walking to the temple." “This was shown at the Paris Exhibition," + Perhaps one of the most attractive features of the Exhibition may be said to be the collection of ancient books. Of these, special mention may be made of the Gulistán from Alwar, kindly lent by the Maharaja. This copy is valued at Rs. 1.75,000.” "A single page was written in a fortnight and the whole work in 12 years. The borders were painted by Natha Sha and the illustrations by Gulám Ali Khán." # "Rái Báhádur Jánakínáth Pandit of Delhi has contributed a most interesting series of 72 pictures illustrative of the scenes in the Rámáyana." These extracts have been teken jrom Dr, Matt's Handbook of Delhi-Exhibition, P . .

·चतुर्थ: मग ! २.2 एतस्मादपि देशतोऽपि विजनग्रामादितो वान्यतो वैषाणानि भवन्ति शिल्पविदुषां द्रव्याणि भोग्यान्यहो। इत्यादि प्रचुर तथा रतलमाष्टं बभवाड्तं निःसादृश्यवचोऽथ रत्नगिरितो द्रव्यञ्च काष्ठोद्भवम् ॥७५ युम्मकम् ।) न जात एतादृश उत्सवोऽन्य- स्तद्दर्शको यश्च स एव धन्यः। न लोकयिष्यन्ति पुनश्च सन्तः यत्तादृशं सर्वभुवं भमन्तः ॥ ७६ ॥ द्रव्यं तथेत्यादिकमन्यदन्य- दन्यप्रदेशादपि यत्तदन्यत् । निवेदितं किञ्चिदिदं समाप्त ममाप्यभूदृष्टिपथं यदाप्तम् ॥ ७७ ॥ इति श्रीश्रीखरीये दिल्लिमहोत्सवे खण्ड काव्ये शिल्पप्रदर्शनीविवरणी नाम चतुर्थः सर्गः । वैषापद्रव्याणां वर्णना क्रियते (७३-७४) | These two refer to the Horm wares (73-74). "In Ratnagiri Bison-horn is carved in candelabra, table ornaments, Card-trays &c. Peacock-feathers are worked up into fans, boxes and other articles.” रतलमात्-Rutlam. विजनग्रामात्-Vizianagram. alter-Khágrá in Mursidábád ; ha fafaat-Trichinápally.

·पञ्चमः सर्गः। इत्यं दिल्ली नृपकतमहव्यक्तशोभासहसा पर्चप्रेक्षाप्रमुदितजनक्षिप्तदिक्संख्यघसा । नानादेशात् जनपदगतेलतजम्बालमाला सर्वोत्कृष्टा समजनि रुचा सुन्दरौ श्रौविशाला * ॥ १ ॥ तत्काऱ्याणां कियदपि पुरात्तमात्रोत्सुकाना- मस्माकं नो वचनगरिमा केवलोमाहगानाम् । येषां दिल्लौ न नयनगता, तेन येषां विषाद- स्तेषां मोदादियमपि कथा, याच्यते सत्प्रसादः ॥२॥ (युग्मकम् ।) महः-उत्सव: । दिक् संख्येत्यादि-~-दशदिवसमित्यर्थः। जनपदगते:-लोकानां दिल्लयां समा- गतानां चरण चारणादित्य यः। जम्बाल:-कर्दमः (mud, clay) | * राज्याभिषेकाशीभूतानां विविधानां कृत्यानां . (Durbar Functions) किञ्चिद्दिवरणं दातुमुप- क्रमते। तत्काऱ्याणाम्-दिल्ला सम्पादिताना विविधतत्यानाम् (Functions)। पुरातत्तेत्यादि -ऐतिहासिक विवरणं लिपिबद्धं कमुत्युकानाममा कमित्यर्थः । अस्माकं (ie, कवेः) वचन.

·पञ्चम' मग आक्रौड़नस्य भवि, रस्यतरे सुवारे वादोः सहसशतसैन्यगणप्रचारे। इंराजराजपुरुषैः कृतसन्निवेशे ब्राह्मौ स्तुतिः समुदियाय च तत्पदेशे * ॥ ३ ॥ बिभ्यत् सूर्यस्तुहिनकिरणो धावत: प्रत्यहं खे विश्वप्राणः पवति पवनः सन्ततं यद्धयन । दूरं सर्वं प्रणत शिरसा तं स्मरन्तः प्रणेमु- र्गीतिस्तस्य स्तुतिमुखरिता सा वियत्यु त्यपात ॥ ४ ॥ अई तत्र प्रणतपुरुषेणेरितं, चापराई सैन्यथणीमिलितवदनैः स्निग्धमुद्दीयमानम् । धं भिन्ना परिणतफला पतसूक्तिः पुराणौ प्रादुर्भता मधुरमधुरं वाद्यदौर्षीकृताङ्गा ॥ ५ ॥ . शेषः । गरिमा वाक्पटुत्वं नास्त्येव इत्यर्थः । इयं कथा-कोयते इति शेषः । याच्यते-अस्माभिरिति तत्कायर्याणाम् इयं कथा इति सम्बन्धः । * दिनां सम्पादिताना विविधाना कृत्यानां मध्ये, पादौ परमेश्वराराधनरूपं शुभकत्यम् (State Church Service) उल्लिखति (३-६)। "His Excellency the Viceroy attended DIVINE SERVICE today (Jan. 4. Sunday) at 11 A. JI. The service was held on the western Polo-ground. There was a large attendance, and the scene was most impressive." arefcalie_"The Massed Bands-British only-were on the grand Band's stand." सैन्य गणेत्यादि- “The troops were drawn up on the north and south sides of the Pologround." तं-परमेश्वरमित्यर्थः। गौतिस्तस्येत्यादि-"The effect of the prayers and responses that rolled across the plain was most effective." # "The service was opened by the Palio "Duminus Reguarit,” very finely ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । * सम्पाद्यैवं प्रणतशिरसा कृत्यमैशं विधिज्ञो दारैः साई प्रतिनिधिरयं लण्डनेशस्य भर्तुः । कल्याणाशीर्वचनरचनैस्तत्र गम्भीरघोषै- रानन्दोत्थैर्ज यजयरवैः पूजितोऽभ्यर्थितश्च ॥ ६ ॥ महोत्सवेऽस्मिन् पुनरप्यभून्नवो हविर्भुजो नक्तमहो ! महोत्सवः । हिरण्यशुक्रद्युतिभास्वरान्तरे विसंख्यकाहऽप्यथ सौरवासरे ॥७॥ दिल्ला वहिः प्रान्तरभूप्रदेशे नृपाज्ञयाविष्कृत-तविशेषे । अपरि लोक सहसा स्थलन्तत् अभौक्षयाऽनेकशताननं यत् ॥८॥ rendered by the choir of soldiers." "A bymn was sung and the words were taken up by the standing congregation." प्रणतपुरुषेण-One of the Ministers. पुराली मूक्तिः-The Psalm. वैधं भिन्ना-अस्या अई यानकेनोच्चारितम्, अपराई मिलितै: सैनिक पुरुषैः ; अतएव विधा भिन्ना। हैवमिति विघाशब्दात्वार्थिक: भञ्। $147fafe-Refers to the Sermon delivered by Bishop Copleston and to the Thanksgiving pronounced by him. t अग्निक्रीडोत्सर्व (PYROTECHNIC DISPLAY) किश्चित्कथयवि (0-१३)। "There was a superb display of Fire-works this night (Jan. 2) on the Maidan in front of the Jumma Masjid." नक्तम्-रात्रौ। हिरण्यशुक्रेत्यादि-This line refers to the grand illumination of Delhi on the same evening, ·पञ्चमः सर्ग: । ततः शून्ये हिरण्यं कुसुमं पवित्र क्वचिद्भमभातमतौंव चित्रम् । कचिच्च चन्द्रातपवत्प्रकाश नानाननो वह्निरलञ्चकासे * ॥ ६ ॥ खधपस्य च सम्प्रसारणं वियद्वभाष्टक्षकदम्बकाननम् । उड़ोरुड़ो: सृष्टिरुडोरुडोः पुनः प्रदर्शित: कारुनृणा" महान् गुणः ॥ १० ॥ महोत्सबेऽस्मिन ज्वलिते खधपे तारावतारे सति चैकरूप। विदुर्न ताराः स्म वियत्प्रचारा- स्ताराश्च तस्मिन् ज्वलनावताराः ॥ ११ ॥ लसंस्तरुस्तच सुवर्णवर्णः फलत्फलैर्ध्वस्तमलैः सपर्णः । मुहर्तमा स बियबिहारी समापतझरशब्दकारी॥१२॥ "डलयो रलयोश्चैव शसयोववधीस्त था। बदन्त्येषां हि सावण्यं मलद्वारविदो जना: ।" इति नलीदय काव्य'. व्याख्याने श्रीमभिक्षुपूज्यपादभास्करानन्दकृत वचनम् । एवमन्यचापि द्रष्टव्यम् । FITTI- Messrs. Brock & Co. of the Crystal Palace were in executive charge of the Fire-work-display, वेदुः स्म - लीका इति शेषः ।

·११४ दिलिमहोत्सव-काव्यम् । शून्ये च षड्मतिरधिष्ठिताऽभूत हिया परास्तेव च तत्र विद्युत् । नारीभिरेषोज्वलितोज्ज्वलाभिः सुवर्णचन्द्रप्रतिमेव भाभिः * ॥ १३ ॥ गात्रावनड्वरवर्मलसन्मणीनां संक्रौड़नं रणरसाज्यमनीकिनीनाम् । संसद्गृहे समजनि त्रिमिते शुभाहे तद्दर्शनोत्सवसमाहृतनृप्रवाहे ॥१४॥ निषादिनो भटपतिसम्भताजया प्रतस्थिरे रणभुवि संयदिच्छया। कृते तथेङ्गित इह सुप्तये, हयाः क्षणाच्च ते भुवि सुषुपुलझयाः ॥१५॥ * षड्मूर्ति:--Refers to the collosal fire-portraits of the Duke and Duchess of Connaught, Lord and Lady Curzon, the King and Lord Kitchener. नारीभिः-पानमयौभिः स्त्रौमूर्तिभिः । पधुना सैन्यक्रीडाप्रदर्शनं (ASSAULT-AT-ARMS) कथ्यते (१४-३३) । “The Assaultat-Arms took place in the Durbar Amphitheatre (on the 3rd and 5th), where some 8,000 spectators assembled. The Viceroy and the Lady Curzon being among those present.” त्रिमिते- हतिविषये संख्यावाचकशब्दस्य पुरणार्थत्वम्" इत्यनेन पदसिद्धिः, विभागवत् । + "The 8th Bengal cavalry gave a really grand cavalry display, their final charge at the gallop, their lances in the rest, being magnificient," संयत्-युद्धम् ।

·पञ्चमः सर्गः । ११५ हयाच ते भुवि शयनं समाश्रिता- काशिरे हतगतयो यथा स्मृताः। तिरोहिता हयवपुषा च ते जना- नलध्वनिं बहु विधुतखनाः ॥ १६ ॥ जनोऽपि कस्तुरगघटां ततः शनैरुपानयन् द्रुतं ययौ स एकल: स्मितमकलो मुटु स्मयनन । खएष्ठगं विना जनं द्रुतगतयोऽवतां वराः प्रदुद्रुवुर्विलवितद्रुमटणगतसङ्कराः ॥१७॥ (विशेषकम् ।) मृदान्तलाइटोइतिः कथमिव सम्भवेच्च ? तत्- परीक्षणं ददुर्भटा निजकृत विक्रमैर्महत् । चतुहलै रणस्थले समरबुधैर्जनैस्ततः परीक्षण सति च हृदां बभौ मुदां चयस्ततः ॥१८॥ इमे भटाः सुदूरतः सुजवनवाजिराजिता रणस्थलं विविशुरहो खविक्रमैः समन्विताः । ? नलध्वनि-बन्दुक ध्वनिम् । + एकद्धा-एकाको। मृदु मितं मयन्-~-Cognate verb. पकल:-Silent, trciturn. 5. "The Tent-pegging match was won by the 15th Bengal Lancers." ygfa:--Regiment from each of the four commands: "The 3rd Bengal cayalry captured the second place."

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । मृदान्तलात्ततः शनैर्वहिरलमानयन् घटी: ववाशिरे रयाद्वयाः, तनुरपि नाभवत त्रुटि: * ॥१६॥ इहंध्वनिस्तदाऽभवत् जयजयरावमिथितः कते परीक्षणे ततो जननिकरोऽपि विस्मितः । अमौ भटा रणोत्कटा रजतपरिच्छदानगुः तदा नृपान्मुदान्वितादिति सकला जना जगुः ॥ २०॥ (विशेषकम् ।) ततः शिखा लसच्छिखाः थुतिगतवाद्यसङ्गमा: शनैः शनैः पदे पदे विलसितपादचंक्रमाः । करदये च मुहरं सितमथ पौतमप्यलं दधु शं सितस्मिताः पुनरपि चोत्तमं बलम् ॥२१॥ चमपतेरथेगितादवयमपि तन्नणां ततो हठादभन्नगाकतिः, स्मयोऽपि तत्सभाङ्गतः । तर्य था शिरस्तनुर्गुरुः शनैश्च मलती, युगं युगं भटस्त था तदा बभव सन्ततः ॥ २२ ॥ १ * तनुरपि- क्षुद्रापि, स्वल्पापि। ववाशिरे-वाइट शब्द । † "The cup presented by the viceroy for the riding and jumping competition among the mounted branches of the service was 2009 in fine form by the 5th Dragoons." रजतपरि छ दम् - Silver-cups. रवएव रावः, प्रनादिभ्योऽण् । I "The Club-swinying of the 15th Sikhs was much admired. The whiterobed Sikhs in huge diamond-shaped formation did clever and pretty work and were warmly applaude:l.” ६ नगाकति:-वृक्षाकारण शिखा: सन्जिता अभवन् , "शैलहक्षी नगावगौ” इत्यमरः । .

·पञ्चमः मर्गः। ते ते लोका: सपदि परितो मुहुरं चूर्णयन्तो मम्परूई सुदृढ़वपुषो विस्मितास्तेन सर्वे । तेषां शिक्षा समरसदने नन्दयन्तो जनौघाः के के नास्मिन् जहसु रधिकं भारते जत्मभाजाम् ॥२३॥ (विशेषकम् ।) अनश्चयोऽथ षडुमितोऽप्यनडुहि सङ्गतोऽगमत रणस्थलेषु यः पुराऽनलं विषन्मुखेऽवमत् । भटेङ्गितैस्तुलोपमः कृत संसदीक्षया तस्तुणव ब्रजो यथा तथा सुशिक्षया: ॥ २४ ॥ नलैस्त धाग्निभिर्य या प्रकटितधूमकेतना मरुगतेरपि त्वरा ततिरनसामयोऽध्वना । अनांसि षट् रणस्थले सदखतां दिदृक्षया ययुः पलादपि द्रुतं भटगणचारुशिक्षया ॥ २५ ॥ मरुच्चल नहसुः-आनन्देन इत्यर्थः । + - The Musical Drize by "J" Battery Horse .12 tillery. was wernity received," "The graceful evolutions and clever mwipulations were most effective." "First at awalk, then at "First at a walk, then at a trot and canter, the gun's teams circled right and left, in and out, performing most intricate movements." तुलोपमः कृतः--पतिलघु तत्र सञ्चार प्रत्यर्थः। संसदीचया-मदःस्थित- मनानां दर्शनार्थम् । * यथा लौहाध्वना धूमध्वजविशिष्टा, अनसान्तति: (i.e. the Railway Carriages) वायुवत् चलति, तथा अवापि पनासि ययुः इति भावः ।

·११८ दिलिमहोत्सव-काव्यम् । प्रदुद्रुवुः सभास्थलाहषनिचयास्ततो बलात् यथा भवेदड़ोर्गतिः क्वचिदपि शून्यत: स्थलात् । क्वचित्तदाईचन्द्रवत् क्वचिदपि गोलडिम्बवत् कचित्ततस्ततो धमत्परशकटं व्यलयत् ॥ २६ ॥ (विशेषकम् । ततो भटा जम्भिरे परिषदि लण्डनस्थलात् जनाश्च तान तदागताः परिददृशुः कुतूहलात् । क्वचित्तदैकघोटकः कचित्तयो दश कचित् ननर्त्त तत्र वाद्यतः, समुत् बभौ नृणाञ्च चित् * ॥२७॥ ततः पुनानिवासिनो निषादिनः समागताः परीक्षयाखचालनं प्रचक्रिरे तदा तताः। समुद्बभौ कुतूहलान्नरमुखतः स्मयच्छटा ततोऽजनि क्षणान्नृणां करतलतालिकाघटा ॥२८॥ ययुश्च रङ्गमण्डपं यकृतवेगिनो भटा: प्रतोदकं जिहीर्षवः खशिक्षया बलोत्कटाः । "This describes the musical and graceful evolutions of the 15th Hussarsand 4th Dragoons.” “They mounted alternately on grey and then on bay Arabs." मुदा आनन्देन सह वर्तमाना इति समुत्, चित् बभौ इत्यर्थः । + The Poona horse gave a remarkable display of equestrian skill. The sowars galloping in hanging down from the saddle, picking up things off the ground, others standing on horses' backs doing sword exercise," ·यञ्चमः मर्ग: । wroom चलन्सु तेषु वाजिषु प्रसुप्तिभावमन्विता जनास्ततोऽव॑तः परे निषेदुरुत्थिता: स्थिताः ॥ २६ ॥ भटोऽपि कः स्ववाहने निजपदमेकमुन्नयन् परं पदं परतुरगे ततो दृढं समर्पयन् । ययौ, जगौ च कोऽपि वा रणजयगौतमुत्तमं चकार तत्सदोऽन्तरे तडिल्लतासमं क्रमम् ॥ ३० ॥ अषाऽखपनटोऽपि का खतुरगपृष्ठमन्दिरे न चापतत्, ततो जनास्तमपि च संववन्दिरे । सुशिक्षितस्ततोऽपि कोदृढ़तरशिक्षितई ये- मुंदा तलादुपानयत् निपतितयष्टिका रयैः ॥ ३१ ॥ (कलापकम् ।) अथैन्द्रजालिकां क्रियां करपदनिर्मितां भटाः व्यदर्शयन सभाग्रतो निजतनुमुल्लसत्पटाः। समुद्रपश्चिमे तटे विरचितमन्दिरान जना- नभौक्ष्य केऽथ नाभवन्न च न च विस्मिताननाः ? * ॥३२॥ इत्थं कनिममप्यकृत्रिममिद प्रेक्षावतामग्रतो नौतं युद्धमनामिषं भटचयैः कैः कैश्च धावडयैः । "Colonel Hill's Gymnastic staff astonished the vast assembly with an admirably executed series of physical feats," ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । अाश्च थी पुनरिन्द्र जालरचनामिलण्डमल्लोत्थितां नापश्यन् खलु ये त एव च जना व्यर्थेक्षणा भूतले ॥३३॥ देयानियाम इति नामधरे च गेहे वस्त्रादिधारणमिय:क्रियया स्फुटहे। अनि त्रिमे, ध्रुवमुपाधिविहापनादोः शब्दो बभव मधुरः किल गौतवाद्यैः * ॥ ३४ ॥ तत्रैव सर्वजनगावलसन्मुवर्ण गेहे च रक्तसरसौरहचारुवर्ण । विद्युवातिस्फुरणभिन्नमरीचिलोके लेभे नरो वरमुपाधिशतं विलोके ॥ ३५ ॥ (युग्मकम् ।) उपाधिवितरणमपि (THE INVESTITURE CEREMONY) किञ्चिवर्ण यति (३४-३६) । “The Deran-i-Am last night (Jan.3) was the scene of almost as historical an event as the great Durbar. In the stately hall of the Mogal Kings, a Viceroy of India with a Royal Duke by his side conferred decorations on a large number of European and Indian subjects of the King Emperor.. ईहा-चैटा। चिम-तृतीयपरिमिते, “हत्तिविषये संख्यावाचक शब्दस्व पूरणार्थत्व,” विभागवत् । वस्त्रादिधारणेत्यादि- Refers to the blue and white robes of the Star of India which the Dake of Connaught wore and the dress of the Viceroy with the great star of the Master of the Order shining upon his breast and also to the gorgeous uniform and dresses of the kings. गौतवाद्यैः-~-Refers to the blasts of trumpets and the rattle of kettledrums of the Heralds. रक्तसरसौरुहेत्यादि-"The red-pillared. walls and. roofs were illuminated with thousands of electric lights which hung in clusters from the above.' नरः-जावावेकवचनम् ।

·पञ्चमः सर्गः। बाहादूराश्च रायाः कति कति मनुजाः केपि राजीभवन्तः सौयायीत्यादिवाचां स्थलमपरजनाः स्युर्महाराजसंज्ञाः । आपुः टारादिसम्मानितपदमुचितं भूतिभाग्यानुकूल्यात् श्रीश्रीराजप्रसादात्कति कति च जना निर्गताधौनुपाधीन॥३६ मासे च पूर्वकथिते विधिवत्तदानौं तस्यैव सप्तमदिनस्य निगृह्य पाणिम् । दत्त्वेव युद्धविदुषां हृदयेषु लज्जा: प्रादुर्बभौ नृपतिसैनिकयुद्धसज्जान ॥ ३७॥ गेहच तत्क्षणत एवमपरि लोकै- राश्चर्यभा समुदिता मनुजावलोकः राज्ञः सहोदरसमागमनात्यरत्र दृष्टं नृपप्रतिनिधेरपि यानमत्र ॥ ३८ ॥ तेषामेवीपाधीनां कतिपयसंज्ञां निर्दिशति। श्री श्रीरामप्रसादादिति-"The Viceroy-invested them in the name of the King-Emperor with the insignia." "Among those who were honoured were the Chiefs of Charkhari, Cochin, Miraj, Nabha, Shahpura Sirmur, Sirohi, Tehri and Travancore, the Khan of Dir, the Mirs of Hanza and Nagar and the Mehtar of Chitral.".--India Govt. Despatch of 12th June, 1903. + भारतीयनृपाणां किञ्चित् रणसज्जाप्रदर्शन (REVIEW OF INDIAN RETAINERS) वर्षयति (३७-८७)। This review took place on Jan. 7. None of the Durbar functiors tas been helt under me iriell us The show itself couid hardly have teer. i ve fiecare che arranged.” “Some 49 states sert c.cri-" $ “Their Excellencies and their De Hi,hu1-95 arrived at 1:1-80 A. I." तनेहम्-The Amphitheati'..

·१२२ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । सर्वाग्र एव सहयाः पृतनाः प्रवीणाः रङ्गस्थलं द्रुतमगुर्वपुषा च पौनाः कोलापुरस्य, शिवजे वि तुङ्गवंश- जातञ्च यन्नरपतिं जनता शशंस * ॥ ३६॥ एकः करौ गिरिवटूई मुखौं पताका पृष्ठेऽवहत् स इह गैरिकवर्णराकाम् । यैषा पुरा शिवजिसंयति निर्मिताऽभूत् साइद्यापि भाति तदनौकपतेर्महामुत्त ॥ ४० ॥ रेजुश्च विंशतिमिता: सुनिषादिनस्ते शस्त्रं निगृह्य रविभोज्ज्वलमेव हस्ते । पश्चात् शतञ्च विततं भुवि सैकमानं नृणां सविंशमुदभच्च सुदृश्ययानम् ॥ ४१ ॥ शति शाम स्तुता- प्रथमतः ऊनविंशतिश्लोकैः वम्बाख्यप्रदेशीय-(Bombay-states)-रणसज्जाप्रदर्शनी कथ्यते । तत्रादौ कोलापुरनृपते रस सज्जां वर्णयति (३६-४३)। "The procession began with the Bombay states, Kolhapur coming first." यन्नरपति-यस्य कोलापुरस्य नृपति शिवजेः (The Great Sivaji) वंशधरमिति जनता प्राह स्म । कोलापुरस्य वर्तमान: भूपाल: शिवजवंशधर इति ट्रष्टव्यम्। जनता-“ग्राम-जन-बन्धु-सहायेभ्यस्तल्" । वित्यस्य लिटिा + यैषा-पताकैति यावत् । सा पवाका तस्यानोकस्य पत्यु: कोलाधिपतेर्महामुत् आनन्दस्वरूपिणी- शिवनिसंयनि-शिवनिकतयुद्धे निर्मिता याभूत् इत्यर्थः ; “स्त्रियः संयसमित्यानिसमिद- युधः' इत्यमरः । है सुनिषादिन:-अश्वारीहिसेना रेजुरित्यर्थः । पश्चादित्यादि-सुदृश्यं यानं गमनं यस्य तनृणां सविंशं सैकमानं शतम् उदभूत् ; पदातिसेना एकविशतिसंख्यका छदभूदिति वात्पयार्थः । त्यर्थः। ..

·पञ्चमः सर्गः । १२३ अन्यः करौ च ददृशे पुनरुद्धृतारिः खतपत्रसहितो रणवेशधारी शौर्यच्छटा न तु भटेषु च तेषु सन्ति, कालेन केपि लघवो न जना भवन्ति ? ॥ ४२ ॥ भूपं भटस्य निचयः स च लेडिजानि रातः सहोदरमपि प्रणमन् तदानीम् * । अन्तर्हितो नयनतो नयनाभिराम: संसत्पदात् स्खशिविरं त्वरितं जगाम ॥ ४३॥ कच्छेन्द्रस्यापि सैन्यात्म यममथ ससारैक एव विदन्त- स्तत्रैव हे पताके नरपतिकुलसच्चिङ्गयुक्ते विचित्रे। एका व्याघ्रण, मत्स्येन च पुनरपरा खर्ण देहेन दृष्टा, शोभाश्चर्या च कापि द्युतिशतमुखरा,तां न शक्तोऽस्मि वक्तुम् । ॥४४॥ तस्मिन्निराजिवाद्यं नवतिमितनृणां वादकानां प्रवृत्तम्, हो-हो-हो-शब्दवन्तः प्रबभुरतितरामिलिशस्तन्निशम्य । + लेडिजानि-लेखि: माया यस्य तं, जायाशब्दम्य जानिरादेशः। भूपम्-ie Lord Curzon; राज्ञः सहोदरम्-ier The Duke of Connaught. ततः कच्छ-नृपते रणसज्जां कथयति (४४-५०)। "Kolhapur was followed by a 'varied gathering from Cutch." saf954-1e, National emblem ; # पताके ति यावत् । + इलिश:-ie इरेजदर्शवा. The English speciators ; जमुरित्यर्थः । - J ·१२४ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । उष्ट्राणां हादशानामुपरि सुमधुरं थोचपेयञ्च पश्चात् श्रुत्वा वंशौनिनादं परिषदथ ततो मोहितेवाविरासीत् ॥४॥ उष्ट्रष्येतेषु रेजुः कति कति च नलास्त्राणि, तहत्पताकाः, संख्यावन्तश्चतुर्भिर्दशभिरपि बभुहिनौरक्षितारः । तत्पश्चाद्रङ्गभूमि विविशुरथ तथा सादिनी वाजिपृष्ठे राजश्चिङ्गेन युक्ता मरकतखचिते धारयन्तः पताकाम् ॥४६॥ रेजुस्तेषामनु' द्राक्मुदृढ़मय लसल्लौहवर्माप्रयोगा मौलावुष्णौषमेवं ध्वजमपि च तथा सैनिकाः सन्दधानाः । स्कन्धे भावान् चतुणी मुहहदन/हां रत्नराज्यङ्किताना- मासौदेको रथोऽपि क्षितिपतिविपुलेश्वर्यासज्जासमृद्धः ॥४७॥ तस्मिन् दण्डायमानाः कतिपयपुरुषा रक्तवस्त्रास्ताङ्गाः केऽप्युच्चैवंशदण्डोपरि च निजतनुं न्यस्य सन्दश्यमानाः। चौकस्मिंश्च हस्ते कठिनमसिलतामन्यदोह्यमाणां धृत्वा चत्वार उच्चैः स्फुरितमुखरुचः सैनिकाः संविरेज ॥४८ द्वात्रिंशसंख्ययाऽगुर्विलसितगणनास्तत्परं मध्यरक वीरा द्राग् आरबौया: समरभुवि नृणामगरक्षानिमग्नाः । मलास्त्राणि-बन्दुक इति भाषा । चतुर्भिर्दशभिः सख्यावन्त:-~i.e. चतुर्दशसंख्यका: देहरक्षक- पुरुषा इत्यर्थः। रङ्गभूमि-सभामण्डपम् । # तेषामनु-तेषां पशात् ; “पश्चात्सादृश्ययोरनु" इत्यमरः । अन्यत्सुगमम् । * वंशदकोपरोल्यादि-"Two men armed with sword and shield, striding aloft on stilts some ten feet high." चर्म-Shield. तस्मिन् दण्डायमानाः तस्मिन्- पूर्वश्लोकोको रथे इत्यर्थः।

·पञ्चमः सर्गः। तेषामेषां करालं विकतमथ तथा प्रेक्षणं प्रेक्ष्य सचे के के नासंश्च भौता यदनु गिरिसमं हस्तिमल्लत्रयच्च * ॥४६॥ तस्मिन् वाद्यं प्रकाण्डं दशमितपुरुषस्ताड़ितं यस्ख भाण्डू सृष्ट्राणां धावितानां शतमपि च नृणां संख्यया सप्तति । तत्पश्चात् हस्तिमल्ले कतिपयपुरुषास्तेऽपि मल्लाः समासन् इत्येषा कच्छभपस्य च समरकथा या च दृष्टा मया प्राक् ॥५० एक सेरे"ति नाना प्रथितमथ तथा राज्यमन्यत्"मुकाल्ला" ते द्वे क्षुद्रे च राज्ये जगति निवसतामारबान्तःप्रदेशे । तन्मेन्यान्यवसङ्घरनलनलधराण्येत्य रङ्गप्रदेश चक्रुर्दर्पण सर्प, पुनरपि ननृतुर्वाद्यतालैरुदारैः। ॥ ५१ ॥ चतुःषष्टौर्यष्टीः एथगिह भटानामथ वराः भमन्तो घूर्णन्तः पुनरपि पतन्तो विदधिरे। रणे निग्रोवाद्येन च रणक था, केवलममी जनाङ्गे विन्यस्तं सुखमुखमकार्षुश्च हसितैः ॥५२॥ * द्वात्रिंशदित्यादि-हात्रिंशसंख्यका पारबदेशीयवीरा: (The Arabs) अगुस्तक। यदनु इत्यादि -येषामनु पश्चात् इस्तित्रयम् पासीदिति शेषः । + सेर-मुकालादेशानां (Sher and Mukalla) रणसनां कथयति (५१-५२)। पारवान्त:- प्रदेश-Sher and Mukalla are two provinces in Arabia पनसनलानि- कामानानि, guns and canons. निवसताम्-अनानामित्यर्थः, सम्बन्धे षष्ठी। + निग्रोवाद्य:- The African Negroes. सुखस्य मुखं मनाङ्गे विन्यस्तम् अकार्षः, तहदा सबै मुखिनः हास्यरत्यय बभूवुरित्यर्थः (Humorously said)।

·१२६ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । महौशूरराज्यात् ददर्शाथ सैन्यं प्रदृष्टं रणे यस्य किञ्चिन्न दैन्यम् । वृतं नौलवस्त्रैस्तुरङ्गासनन्तत् विजेतुं महौमण्डलं किं समुद्यत् ? * ॥ ५३॥ जुनागड़नबाबतो विविधसैन्यमासोन्मुखं यदीयविकृतं मुखं भयमदात् जनायोन्मुखम् । ततय वरदेश्वरान्नृपवराच्च सेनाघटा गतिं व्यरचयद्रणे परिविभातशौर्यच्छटा ॥ ५४॥ सुवर्णरजतौकृतं तदपि तस्य यानवयं विनापि वचनव्ययं वदति राजरिक्थव्ययम् । न यानमपरं पुनः कचिदभच्च यानोपमं सुवर्णमयमद्भुतं प्रथयति स्म चित्तभमम् ॥ ५५ ॥ यहाहितं बलधरैरनडुत्पतङ्गे- राजादरण विलसन्मणिरत्नसङ्गः। * महौशूरनृपते (Mysore) रणसचाप्युलिख्यते अनेन । ददर्श-लोक इति शेषः । + शोकाईन जुनागडीयनृपतेः (Junigarh) रणसञ्जां कथयति । + पपरा दारभ्य वरदाधिपते (Baroda) रणसज्जां वर्णयति (५४-५७)। "The Barodar section was noteworthy for the gold and silver quns on gilded and silvered carts drawn by bullocks." ६ तदयानम् उपमा यस ; ईदृशमपरं यानं कुचापि नासौदित्यर्थः ।

·पञ्चमः सर्गः। यस्मिन सुवर्णरचितञ्च नलस्य शस्त्रं * यहाहकोपि विलसत्परमञ्च वस्त्रम् ॥ ५६ ॥ (युग्मकम् ।) कामानसंतकनल: कनकावदात- स्तस्मिन् प्रसुप्त इव चारुतरो विभातः । मानञ्च सर्वनृपतेर्मुखतः प्रपद्य योऽभौक्षितो रणमुखे प्रबभव सद्यः ॥ ५७॥ बोम्बाख्यप्रेसिडेनसेनॅपतिगणभटावेक्षणात् दागधस्ता- दासीत्मध्यप्रदेशस्य च मनुजपतेः सैन्यसन्दर्शनं प्राक । सर्वाग्रे सिन्धियायाः समजनि नृपतेरागमः सैनिकानां रौप्थैर्वस्त्रैस्तुरङ्गाः परिषदि च गता वाहका नौलवस्त्रैः ॥५८ तत्पश्चात् होलकारात् युगलशरमितेर्वाजिभिः सज्जिताङ्गै- रिलिशवाद्यैरनेकैर्मुखरितमभवत्तत्सदःस्थानमुच्चैः । दोला स्कन्धे च लोला कनकविरचिता सज्जिता वाहकानां गात्र थुच्चैर्भटानां हरिगतवपुषां चर्मवर्गच्छटा च* ॥ ५ ॥ रेवाख्यान्नौरतोऽगात्कटकशतमथ भाजमानं सुवर्णे- स्तस्मादेको रथोऽपि वितलपरिचितो, यस्य चूड़ाऽष्टसंख्या । .. नलस्य शस्त्रम्-नालिकास्त्रम् (Canon) | + मध्यप्रदेशीय-(Central India)-रण सज्जाप्रदर्शनी सप्तदशमीकैः कथ्यते । तत्रादौ सिन्धियायाः (Scindhia of Gwalior) नृपते: रण सज्जावर्णनं करोति । होबकारनृपते: (The Holkar of Indore) रणसज्जा वर्ण यति भनेन श्लोकैन। हरिगतवपुषां -अश्वारोहणामित्यर्थः। दीला छटा च-दूत्युभयत्र प्रादुर्बभूवेति शेषः ।

·१२८ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । होलाथेणी च तस्यां समरभुवि बभौ वेष्टिता वाद्यभाण्डः शोभाया बहरण्यं जनमुखकुसुमं कार्जनस्थागतोऽभूत् * ॥६० तस्मिन् तुङ्गे तरङ्गे खनिजमणिरुचां, हस्तिएष्ठे नृदृष्टे सैकासौत् वर्णखटा गरुड़मणिरिव, व्याघ एकश्च मट्टि । यस्मिन् भेरौ पताका ध्वजमपि च तथा वाद्यकदाद्यभाण्डं तत्पश्चादन्यसैन्यं, तदनु तनुतरास्ते पुनर्हस्तिवर्गाः॥६१ ॥ पश्चादेको रघोऽपि हितलपथगतश्चिचशय्यादिसज्ज:, खर्णाच्या यगवाक्षाः कुसुमकलिकुलैः कोणवन्तो महान्तः । मतीनां मानवौनां पटगत तिवपुषां मेखलाशोभितानां सादृश्यं प्रोद्दहन्त: कविभणितिमुखादरतो ये विभान्ति ॥६२ विचित्रभूषाऽद्भुतभासमुच्चयः शतं शतं सैन्य गणाः पदातयः । जजृम्भिरेऽस्मिन् भटरत्नसङ्गरे पुनः पुनश्चैव नवप्रभाधरे ॥६॥ इयं रघवागतचारुदर्शनं चकार पश्चात्सहसा पदार्पणम् । रेवाधिपते: (Rewa) रणसनां कथयति (६०-६६) । + गरुड़मपि:-Emerald. + कविमणिवीव्यादि-i.e. Which defies description. ये-गवाचा इति यावत् । पटगत- वपुषाम्-वस्त्रीपरि सूचकायेच विरचितानामित्वर्थः ।

·पञ्चमः सर्गः । १२८ उदौरितं यच्छकटेति संजया सुकारुणाऽकारि च यत्सुशिक्षया ॥६॥ ततोऽप्यधावत् खलु दन्तिनां दश श्रुतं पुरैषाञ्च जनैहद्यशः। बहुप्रकारं तुरगप्रदर्शनं हठादभन्म नृनेत्रकर्षणम् ॥६५॥ एकत्र तस्मिन् लघुहस्तिषष्ठे कुमार एकः शुशुभे नृदृष्ट। निरीक्ष्य तं वाकुसुमस्य वर्ष सर्वे प्रचक्रुः सहसा सहर्षम् * ॥ ६ ॥ अर्चति नाम्नाऽस्त्ययमल्पदेश- स्तद्राजतस्तादृशयुद्धवेशः। 'आश्चर्यमाञ्चर्यमिदं जनानां जातो रखोऽभच्च ससैनिकानाम् ॥ ६७॥ बिनच्च रत्नकवचं करिराजराज: कुच्चे नृणां मरकतास्तरणो रराज। - *The baby elephant which made its little sensation in the State-Entry; repeated its success amid loud pland:ts." + पोधिराजस्थ (Orcha) रणसनां वर्ण यति (१७ १२) । 17 ·१३० दिलिमहोत्सव-काव्यम् । कर्णेऽस्य कुण्डलमलङ्गुरुते स्म गात्रं यो दन्तिना विजयते स्म सुभाग्यपात्रम् ॥ ६८ ॥ दृष्टो बभौ समरसौम्नि गिरेः समान: खर्गेश्वरस्य स करीव विराजमानः । अ धिराजवरकुञ्जरकुञ्जरस्य * भषा तुलां न भजते भुवनेषु यस्य ॥ ६ ॥ सौवर्णटलमुपास्य च तस्य पादं लोकान्तिकं पतदियाय जनो विषादम् । सौवर्णनपुरघटाऽस्य पदे सरावा यस्मिंस्तता रजतमण्डलजाश्च भावाः ॥ ७० ॥ अत्रैव लोकशशिनां मिलिते च हट्टे कुम्भौर एक उदियाय सुवर्ण खट। अ धिराजकुलचिङ्गमिदं गजेऽस्मिन् जिह्वा च यस्य चपला ज्वलति स्म तस्मिन् ॥७१ अन्तिमकुचरशब्दः प्राशल्यवाचकः । “खुरुत्तरपदे व्याघ्र पुनवर्षभकुञ्जराः । सिंहशार्दूलनागाद्याः पुंसि श्रेष्ठार्थवाचका: ॥” इति कोषः । + पस्य पूर्वोत्तगजस्य पादमुपास्य सौवर्णङ्खलं कर्त, लोकान्तिकं पवत् बभूव ; सदाशजनानां समौपे एडलधारी गनः उपससार इत्यर्थः । तती हि जन: विषादम् इयाय प्राप, भयादिति शेषः । रव एव रावः, स्वार्थिक: अण् । यस्मिन्-पद इत्यर्थः । + "Orcha's fish-head emblem with wagging crimson tongue being a greati success."

·पञ्चमः सर्गः । दोलान्तरे करिवरे नवजातरूपे रेने कविदयमपि ज्वलनखरूपे रङ्गाङ्गनेऽपि रणरङ्गकरा न चार्ता विख्याप्यते स्म भुवि येन शुभेति वार्ता * ॥ ७२॥ ततो दातिया-धार-साम्थार-राज्यात् तथा चारखारेगडान्नारसिंहात् । गड़ाद्राजपूर्बादहो सैन्यराजिः पृथग्वेशभूषावलौमिळराजिन ॥ ७३ ॥ एको गजश्च रुरुचे किल दातियातः भपं ननाम शिरसा, वपुषा विभातः । उत्तोल्य पादयुगलं स ततश्च शुण्ड रत्नच्छटाशतविदौपितनौलतुण्डम् ॥ ७४ ॥ राजगड़हस्तिवरपृष्ठशकटीपरि- खर्णत:सौनि शतधाम्नि करिमुन्दरौ। क्षोभयति सा स्म भुवि दन्तिगणकामदा हस्तिनिकरानिव सुरूपशतसम्पदा ॥ २५ ॥ कविदयम्-Two Royal Bards. येन-कविहयेने त यान्त् नि - रणनीतिः । Dátiá, Dhár, Sámthár, Chárkhári, Rájgar, Narasinhg urh--these are all Central India States which participated in the procession. "Datia had a dancing elephant whose performance in front of the dáis gave immense delight," भूपम् - कार्जनम् ।

·१३२ दिह्निमहोत्सव-काव्यम् । एकस्ततो जयपुराइदृशेऽथ दन्ती, स्कन्धे वहन स रुरुचे रणवैजयन्तीः । पञ्चाच्च वाजि-गज-वर्मितसैन्यशोभा प्रादुर्बभव परितो नयनप्रलोभा * ॥ ७६ ॥ शिरोदेश कृष्णायसरुचिकिरीटानि विदधत तथाङ्गे वाणि च्छुरितशतरमौनि युगपत् । सदप संसर्प त्वरिषदि, बिकानौरनृपते- बभौ दृष्टं सर्वैस्तदिह नितरामुष्टकटकम् ॥ ७७ ॥ आलोयारनृषस्य चित्रमुदभन्सिंहासनस्थान्तिक वाजिक्रीड़नमड्डिभङ्गिरुचिरं तन्मण्डपाभ्यन्तरे। एकश्चैव रथोऽपि तत्र ददृशे, यो नुद्यमानः शनै- तिङ्गैर्बलदृप्तनौलवपुषा विस्माययद्भिर्जनान् ॥ ७८॥ . सम्प्रति षभिः श्लोकै: राजपुतनाख्यप्रदेशीय-(Rajputana-ste-tes)-रण सज्जां कथयति ; तत्रादौ जयपुराधिपते: रणसञ्चामतेन वसति ! वाजिरीत्यादि-64 men in chain-armour, 5 horses and 3 elephants were most conspicuous from Jeypur. + भनेन विकानौरनृपतेः (Bikanir) रणसज्जा वर्णयति । "50 Camel sowers in armour from Bilkanir were vastly admired.” तत्-~प्रसिद्धार्थे । परिषदि-वत्र सभामण्डपे । तथा पङ्गेऽपि वर्माणि विदधत् इत्यन्वयः । "पिण्ड कालायसायसी"त्यमरः । * भालीयारपतेः रणसना कथयति (७८-७९) । " Alwar's elephant-car (रथः), was an enormous affair, drawn by four huge animals in chain armour."> "Two of Alwar-horses gave a cunning exhibition of hind-leg ren for- . mances before the Viceregal chairs," विस्मायनि-Vidle पाणिनिः १।३।६८ ।

·पञ्चमः सर्गः । लौहः कतं तत्करिणाञ्च वर्मा प्रपश्यतां हृगमभच्च शर्मा इंराजिवादोन च तेन तेन न विस्मिताः केत्र बभुस्ततेन ? ॥७६ ॥ (युग्मकम् ।। बुन्दौतो ददृशुर्भटान् बहुविधैरुष्दैगर्घोटके- र्वाद्यैश्चापि जना वृहहनघटारावखभावध्वनौन । गङ्गाम्भःकलसौं वहंच पुरुषो गन्धर्चपृष्ठासने कश्चित् सैन्यगणे रराज वपुषा विद्योतयन् वाहिनौम् ॥८॥ कोटा कोटिरुचिं ततान सदसि स्कटलण्डवाद्यादिभिः साहेबा अपि यां निरीक्ष्य जहसुः सचे च तेऽन्ये जनाः । नागासैन्यमनन्यविक्रमतया ख्यातञ्च भूमण्डले दृष्टं तत्र निरातपत्रमभयं स्कन्धे वहत्केतनम् ॥ ८१॥ ब्रह्माख्याहशर्मगेन्द्रकटकान भषादिविद्योतितान् वंशोष्णौषधरानय:शकटगान् वर्णादिदोलान्वितान् । तस्मिन्नुच्चकुतूहले करिगले सैन्यस्खले चोज्ज्वले घण्टाठठनमुबभौ च मधुरं कुत्रापि यन्नेदृशम् ॥ ८२॥ This refers to the horsemen of Buruli with the Chief's Ganges water, "In the Kotá-section the most remarkable feature was half-a-dozen Nágás or military ascetics." स्कटलवाद्यादिभि:-The famous Scottish Bag-pipes. + ब्रह्मदेशी धरणसनां कथयन्यनेन ! The Shees: (in Burma) providerla fastinating ·१३४ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । काशीराजभटास्तत: समगमन, चित्रो यदाड़म्बरो- बहवो बहुकतनी बहुजनो बवासनप्रेक्षणः । वंशीवाद्यघटा च, सापि मधुरा न क्वापि चैतादृशौ याता श्रोत्रपुटे, निपौय भुवि या सर्व सदो विस्मितम् ॥८॥ टेरौतोऽप्यथ वौरभूमिबलयात्पञ्जाबभूभूभृतां शौतारनुगह्वरात् ददृशिरे सैन्यान्यगण्यानि च। सैन्यानि प्रबभुर्बभौ च रणभूर्मिन्दोरनाभादित: कामं योधपुराच्च युद्धकुशला रेजुः शिखानां गणा: ॥८४ ॥ लोहारोश्च तथा ततो ददृशिरे टङ्कात् गड़ात् कृष्णतो. झालोयारमहापुरात्प्रचलिता; केचित् फरिदकोटतः । शोभा हे मरुचा बभव करिणां हारैरुदारवर- रखानामपि तहदेव महतो हेमादिरज्जूभवा ॥ ८५॥ (युग्मकम् ।) काष्ठां तत्र रणथियां भटचयैस्तै र्दन्तिभिस्तैहयः मस्पर्शार्थबलर्विजित्व सकलं द्राक् पातियालेश्वरः । variation with their extraordinary head-dress and sun-shades and the richly blended colours of their dresses." Jqaf#fa-Onomatopoeic word. काशीनरपते: (Benares) रणसजा वर्णयत्यनेन। निपीय-श्रुत्वा । 1 श्रीकाइँन ततः पञ्जाबप्रदेशीय-(The Punjab-states)-रसन्ना किञ्चित्कथयति | टेरी- Tehri. शिर-जनैः इति शेषः । + लोकसापराईन भिखादेशीय-(The Sikh-states)-रणसज्जा वक्तुम् आरभते। मिन्दीर- भाभादित:-~i.e. Jhind and Nabhe. योधपुरात्-ie. Jodhpur. ६ तामेव शिखप्रदेशीयरणसन्जामनेनापि श्लोकेन स्फुटयति । Loharu, Tonk, Kishengarh, Jhalwar and Faridkot-these are all Silsh-states, ·पश्वमः सर्गः। काम्सौरव नृपोऽपि कत्विममुखमाजिष्णुलामादिभिः केशग्राहमकारयत् रणभुवो नृत्यादिवेगवजैः ॥८६॥ एते मिधः सुमधुरैश्च तथा विशालै- रङ्गस्थले ननृतुरेव च वाद्यतालैः । उल्लङ्घय रज्जुमपि दौर्वतरां सुवर्णा- नत्वा नृपं खशिविरं ययुरुच्चकर्णाः ॥८७ ॥ (युग्मकम् ।) एषैव तव खलु भारतभूप्रभुणां सज्जा रणस्य कथिता विलसहसूनाम् इंराजराजरणखेलनपर्व सर्च सौर्तये दमितशत्रुसमूहगवम् ॥८८॥ सज्जाख्या राजकीर्तिः समररसघटां नाटयन्तौ नवम्याम् अष्टाहे जानुयारेरजनि गुरुदिने प्रान्तरे दिल्लिभम्याम् । हाभ्यां पातियालेश्वरस्य (Patiala), कारमौरराजस्य (Kasmir) च रससना वर्मयति । "The Sikh-states were remarkable for the perfect condition of their men and animals ; this is still more true of Patiala ; Patiala's contingent was almost the finest of the entire show." "Indescribable figures of Kashmiree dancing musicians wearing masks of demonic design were remarkable." काष्ठाम् - पराकाष्ठाम्, प्रतियितां शोभाम् । 1. एते-पूर्वश्लोकोक्ता अविममुखधारिण: लामादय इत्यर्थः । + अधुना इंराजसैन्यानां रणसजां (THE REVIEW OF TROOPS) कथयति (८७-८२)। "On the 8th January, a Grand Reriew of the whole body of troops assembled was held on a level plain in the vicinity of the Camps, There were present about 34,000 troups of all ranks under H, E. The Commander-in-chici,** ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । यत्वाभत् स्तम्भ एको नरपतिरचित: केतनाड़म्बरीतो: दाम्ना भषावलौनां रथ इव चमरौपुच्छतन्तपवीतः ॥ २ घण्टानृत्यञ्च तस्मिन् व्यरचयदभितोऽवेतनो विश्ववायु- हस्ते नेवाजुहाब क्षित्तिनगरजनं वैजयन्तीपटेन । सर्वा: सेनाश्च तत्र प्रतिनिधिमभितोऽभ्यन्तरे भक्तिभावा- दागत्यागत्य शश्वत्परिणतशिरसा मुरेनं प्रणेमुः ॥१०॥ चञ्चचड़ाकिरौटद्रुतगतिरभसोद्रिक्तरक्त च्छवौना- मेकबापातवेगध्वनितदशदिशामखपृष्ठे चमूनाम् । कामानानाञ्च तहहषगतवपुषां, तत्र पादातनणां पश्यन्तो दर्पसौनपि च जनगणा विस्मिताः के न जाता:? ॥११॥ राजादेरर्थयोगात् बृटिशपदनता: सैनिकाः केचिदन्ये येषामग्रे प्रतस्थे रसनटनपटः पातियालेखरादिः । ह स्तम्भ एक-~-Refers to the Flag-post or the Grand-stand on which the Royal Standard hung, before which, line after line of horse, foot, artillery filed. प्रान्तरे-i.e. On the Review-ground (vide Stanza 26, Canto II). † All the troops while marched past, saluted the flag, and His Excellency the Viceroy. भाजुहाव – स्पर्द्धार्थाभावानावात्मने पदम् । "Those who saw the review will never forget the Gallery of picturesque and stirring pictures it presented.” 'दर्पसपी नित्यस्य पदस्य--अश्वपृष्ठस्थ- चमूना, कामानाना, पादातनृणाम्-इति प्रत्ये कमन्वयः । आपात:-परिपतनं, धावनमित्यर्थः । इषगतवपुषा-वृषपृष्ठे स्थापितानाम् ।

·पञ्चमः सर्गः। स येषां संख्यैव नासौत्, समरभुवि पुनः साहसोज्जृम्भितानां तेषां कैवान वार्ता? विलिखितमपि किं? का कथा वर्णनीया?* ॥१२॥ "पलो"नाम्नौ कौड़ा समरसदृशौ कौतुकमयो सदा विख्याता या मुखशतमुपेता निजगुणैः । समारवा साऽभन्नवमहनवाहेऽद्भुततरा यदीक्षायामस्थामहमहमिकां नेयुरथ के ? ॥२३॥ ससज्ज तत्यक्षद्वयमिह मनोमोदमदधात्- पुरालोयारास्ते तपरिकरा योधपुरिभिः । परः पक्षस्तस्या-मणिपुरभटेनैव सहिता विलोचीस्थानस्था दृढ़वसनकच्छा भुवि बभुः ॥ १४ ॥ - - This stanza describes the review of the "Imperial Service Troops," who filed past in alphabetical order. “The contingents from Alwar, Bhupal, Bikanir, Gwalior, Jhind, Nabha. Patiala and Sirmur were led past by their chiefs or other members of the ruling family." qifaqêrufe:- Compare :-"At their head their boy chief, the eleven years old Maharaja, clothed in samite and pearls of great price, bearing himself with surprising dignity."-Englishmals. राजादेः-भारतीयनृपाणाम् । सैनिका:- समवेतार्थद्योतनत्वात्पुंलिङ्गता । + शेषदिवसे सम्पादितां “पली"नानौं कौड़ा (THE POLO-TOURNAMENTS) किञ्चि- दपि कथयति (१३-१०३)। "Enormous crowds of spectators assembled this afternoon (Jan.9) to witness the last series of Games on the Polo-ground." "For the first time in Indian history might be seen on the same ground the Game of Polo, as still played in the remote mountain states of Hanza and Nagar on one side of India and Manipur on the other, and as borrowed from them and developed by the English."- Despatch of 12th June 1903. + तत्रादौ द्वाभ्यां क्रीड़ायाः परापरपक्षान् निदिशति (६४-६५) । "Four games were in 18 ·१.३८ दिलिमहोत्सव-काव्यम् । इह क्षेत्र भयः प्रणयनिरत: कुईनपर: पुरा गिलिट्वासौ हयशिरसि पक्षोऽयमपरः । जनानामानन्दं मनसि सृजता चित्रलभुवा नृणा साई, येनाविरभवदसौ क्रीड़नयुवा * ॥ २५॥ अहो धावन घूर्णन् दिशि दिशि सरङ्गं खयमटन् तदालोयाराणामधिपतिरपि श्रीमति हये। विपक्षे सोभ, महति निजपक्षे जयमुदं, जनानामौत्मुक्यं हृदि च, जनयामास युगपत् ॥१६॥ जयादालोयारा मिलितवपुषो योधपुरिभिः समाजग्मुहर्षध्वनिमय चलल्लोहगुटिकाः । इयं क्रीड़ा बीड़ामनयदपरेषां हृदि पुस विपक्षाणां पक्षः स च समरदक्षोऽपि न जयोग ॥१७॥ (युग्मकम् ।) .. - progress, namely :-(1) Polo, between Manipuri teams and Balucha teams; (2) Polo, Chitral vs. Gilgit ; and (3) the final in the international Polo between Alwar and Jodhpur ; and (4) Football."- Englishman. प्रयं ब्रीड़भयुवा युवकजनीचितकौड़ेति यावत् पाविरभवत्प्रादुर्बभादित्यर्थः । चित्रलभुवा- चित्रलादेशः भूजन्मस्थानं यस्य तेन। नृणेति जातावेकवचनम् । + पक्षान् निर्पियाधुना नामेव क्रीड़ा वर्णयति । तबादौ वाभ्यामालोयारीयपुरुषाणां क्रीडा वर्ण्यते । The International Polo-tournament was won by the Alwar-team, "Alwar won easily by 7 Goals and 5 Subsidiaries, the Mataraja of Alwar playing brilliantly."-Englishman. विपक्षाणां पक्ष:-.. योधपुरौयः पचः। - ·पञ्चमः सर्गः। १३२ अहो ! ह्रखा वौरा मणिपुरभुवः कुईनबुधा निषङ्गाद्यैर्युक्ता लघुलघुतुरङ्गेल्पतनवः । तुरङ्गास्तद्दाहा इयमपि पुनर्वामनवपुः कृतास्फालं सालङ्कृतमनयदाक्रौड़नपदम् * ॥१८॥ पलोकौड़ासष्टिं प्रथममिव ते संव्यरचयन् 'जना: केऽमौ'त्येवं ध्वनिमुपगता विस्मयपरैः। जनानन्दं चक्रुः परबलजयं ते च विदधु- मन्तः खैवेगैर्धवलतरधूलोधवलिता: ॥ २६ ॥ साहाय्यं वावलम्ब समरभुवि हयारोहणादिक्रियायां नेमे सम्प्रार्थयन्ते रणमुखमुखराः सिंहदयं दधानाः । ह्रखा देहेन सत्यं रणशिरसि पुनर्विक्रमैघिदौर्धा: खाकारनैव कायं फलति, फलति तत्केवलं विक्रमेण॥१०॥ (विशेषकम् ।) : चिभिः मणिपुरोधमुरुमा क्रीड़ा वखते। "The Manipuris played the game 6 a side. The players made a pretty sight and played a good fast game in spite of the small size of their ponies." सहाहा:-प्रचारोहियः; कर्मस्थण् । + "The Manipuris may be said to be the originators of the game of polo. They are awfully smart and swift players." Viile also the extract from the Govt. of India's Despatch given under stanza 93. # The peculiarity of the Manipuri game was the piginy ponies and their pigmy riders in Dhoti riding without sculillo of any sort, ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । विलेखाचित्राङ्गैः सिचयनिचयैश्छन्नवपुषो मुदा येऽल्पौयस्यां भुवि तुरगरले द्रुतरयाः । बिलोचौस्थानस्था उड़व इव शुक्लद्युतिधरा नरा वीरा धौराकृतय इह ते ते रुरुचिर * ॥ १०१ ॥ शौष तेषाञ्च तुझं शिखरिशिखरवत् डिम्बवच्चापि गोलं केशा हस्तहयादप्युपरि ददृशिरे व्यायता लम्बिताश्च । तेषष्णौषाच तावत्कतिपयशिरसि स्थानमासाद्य तुङ्गे ग्रावणां चित्रामभिख्यामिव परिविदधुर्दीर्घवल्लौघटाभिः ॥१०२॥ (युग्मकम् ।) एतत्मर्चमदर्शि सर्वमनुजैः श्रीकाजनानुग्रहात् तदृष्टं, भुवि यन्न दृष्टमभवत् कुत्रापि केनापि च । जातं प्राक् प निवेदनं प्रतिजन, दत्तं समामन्त्रणं, सिद्धं तेन परस्परप्रणयभाक् सम्मेलनं खेलनम् ॥ १०३ ॥ हाम्गं विलीचीस्थानीय पुरुषाणां चित्रलपुरीयाणाञ्च क्रीडा वर्ण्यते। The Beluchis, in their long flowmg garments, with their wild looks, riding unhempt Beluch ponies which rivalled in speed and dash any of the ponies used by the Europeans, were really a sight to see. अल्पौयस्था भुवि- "Chitral and Gilgit teams played a match on a curious narrow ground. The players 6 on each side showed great skill, their ponies galloped well and showed wonderful staying power." This line speaks of the combined magnificence and variety of display which brought together, in their national dresses or garbs of state, figures widely separated by race and residence.

·पञ्चमः सर्गः। १४१ एवं सान्वयसभास्थले कतिपये मानादथाह्वानिता राजानो विविधैः सुवर्णफलकैलब्धप्रसादा बभुः । लेभे काममुपाधिरत्नममलं यस्मिन् निजामेश्वरः कैः कैस्तैरपि साईमवविभवः शेर्षे दिने शोभने * ॥ १०४ ॥ पति दिल्लवामिह सर्वतोमुखं मुखं वितन्वत् पुनरप्यवाङ्मखम् । चन्द्रो यथा हेमगिरेबिभागत: समाप्तिविधान्तिसुखं समागतः ॥ १०५ ॥ एतहिल्लिमहोत्सवस्थ चरितं प्रव्याहृतं स्थलतो दिमात्रं, न हि शक्यते खलु मया वक्तञ्च सम्यक्तया । यच्चोक्तं यदि तत्र सम्भवति मे दोषस्त थाऽसङ्गति- स्तत्क्षन्तव्यमनुग्रहर्बुधवरैयः प्रव्रजेत् स स्खलेत् ॥ १०६ ॥ इति श्रीश्रीखरीये दिल्लिमहोत्सवे खण्डकाव्ये अग्निक्रीड़ादि- विविधमहोत्सवाङ्गवत्यवर्णनो नाम पञ्चमः सर्गः । This stanza refers to the EVENING PARTY given by His Excellency to the Ruling Chiefs on the evening of the 9th January, at the Viceroy's Camp. "On this occasion an investiture was held at which H, R, H. the Duke of Connaught invested the Nizam of Hyderabad with the grand cross of the order of the Bath and the Maharaja of Kolhapur with the grand cross of the Royal Victorian order." सुवर्णफलकै:- H. R. H. also presented gold-medals to various Chiefs, who had attended His Majesty's coronation in England, पुनरपि प्रवामुखमभवदिति मेषः। पर्व-दिल्लिमहोत्सवः ।

·SAJAL षष्ठः सर्गः। चासौत्यू-मियं हि भारतधरा सम्लेच्छहनाकरा प्रायास्तां प्रतिपेदिरे विदधिरे प्रागार्यवंश्या नराः। वंशे चापि युधिष्ठिरस्य नृपतेर्वसङ्गते कालत: सा हिन्दोः करगा, ततश्च परगा, किञ्चित्तटुक्तिं ब्रुवे * ॥१॥ बारावलौशिखरिशिखरं पश्चिमे दिग्विभागे पूर्वे यस्याः शमनभगिनी निम्नगा सूर्यपुत्री। - दिग्लिनगर्याः प्राचीनेतिहासं (Past brief history of Delhi) प्रस्तौति । म्लेच्छहनाकरा:- Refer to the earliest inhabitants of the country, called the aborigines, as well as to the Scythians or Tartars who had also begun to move into India before the dawn of history. प्राच्या पार्यवंश्या:-i.e. The Aryan race who came into India in pre-historic times. fert:-ilmof the Hindus, such as the Rajputs ; ततश्च परमा-Refers to the Musalmans and the English, .

·षष्ठः सर्गः। १४३ हिन्दूनां या चिरपरिचिता सर्वभसार्वभौमा या 'चासौत्माक नृपतिनगरौ प्रेमदा राजराजे ॥३॥ सैषा दिल्ली दृढ़तरदृषन्मेखलावेष्टनाख्या गुवा यस्खा भुवि सुषमया विस्मयन्ते धनाम्याः । भूपानां या द्रविणमहतामुत्मवादेविधात्री शोभाखग्भिः खचितवपुषो मन्दिरादेश्च पाचौ ॥३॥ आसीत् यस्यां विजितभुवनं पाण्डवं राजसूयं भपा यस्मिन् विस्तवलयो वारिता हारि तस्थुः । यस्यासन्ने विलसितमभत् भारतं युद्धकाण्ड शून्यौभतं नृपतिनगरं यत्र भरकाण्डम् ॥ ४ ॥ आसृष्टेरियमुत्तमेव वनिता नित्यं पुराणो नवा या पर्च मणिरत्नकाञ्चनवती रानां स्म राजायते । इन्द्रप्रस्थमुखे च राजनगरे काले विलुप्तिं गते तत्कङ्कालमयेष्टकां विदधतौ या शोचनीयाऽभवत् ॥५॥ * दिल्लिनगया: सचिप्ले तिहत्तं कथयितुं तस्या अवस्थानं सूचयति । “Delhi occupies a broad plain bounded by the river Jumna on the east, the northernmost spur of the great Aravelli range of mountains on the west." नृपतिनगरी- राजधानीत्यर्थः । + प्राचीनकालादारभ्य वर्तमानकालपर्यन्तं दिल्लया इतिहास सझेपेण वर्णयितुम् भारभ्यते (३-४६) । :This historic plain (i.e. Delhi) since Hindu-times has been thought to be peculiarly favourable for the erection of a great city." + दाभ्यां कुरु-पाहवयुद्धादिकं कथयति । $ रानायते-राझौव पाचरति इति क्यङ्, “क्याइ मानिन्धीच” इत्यनेन पु वनावश्व, नलोपश्च। तत्- ·षष्ठः सर्गः। यासौत्यञ्चादहह अन्तर्मेदव्यसनपतिते भारतौये नृपौधे जवनखोतसा प्लाविताना। राजा घोरीकृतरणमखे दत्तदेहाइतौनां याऽद्याप्युच्चैः पतनकलुषां शेषकौतिं वहन्ती* ॥८॥ एवं दिल्ली जवनकरगा विच्युता हिन्दुहस्ता- दन्तों हरविनयशतैः पौद्यमाना समन्तात् । अासन् यस्यां त्रिशतशरदं व्याप्य लब्धप्रवेशा आफगानाख्याः खिलिजि-तुगलाद्याच भपाः क्रमेण ॥६॥ (अष्टाभिः कुलकम् ।) खुष्टाब्दोङ्गयुगाधिके च विमले पञ्चैकमाने शते बाबारस्य समागमादथ पुरा वर्षे ततो भारते स्कन्धावारनिवेशदुर्गधवला सा राजधान्युज्ज्वला दिल्लौयं नवरत्नविग्रहवतौ देदीप्यमानाऽभवत् ॥ १० ॥ * हिन्दुनृपकराहिल्या विद्युति: नवननृपकरगतत्वञ्च (Mahomedan Conquest of Delhi) कथ्यते। घोरोक्कतरणमख-This refers to the battle of 1193 where Prithvi. ráj was defeated by Mahammad Ghori and slain. By this battle, Delhi passed to the hands of the Musalmáns. After the conquest of Mahammad Ghori, Kutubuddin, his Viceroy, founded a line at Delhi which lasted from 1206 to 1290%; then followed up to the year 1526 the Houses of Khilliji, Tugluck and Lodi, when Babar, the first of Mogul Dynasty, invaded India. त्रिशतशरदम्-विशत- संख्य कवर्षम् (From 1206 to 1526)। + भयुना दिल्लया: भीगलनरपतीनां (The Mogul Dynasty) विवरणं ददाति किञ्चित् (0) "A number of capitals and fortresses had been built in this plain before the advent of Babar in 1520 A. D. and their ruins are still visible." -Káyastha Samáchár', 19 ·दिलिमहोत्सव-काव्यम् । प्रादुर्भूतयशःकलङ्ककलनामाक्षिष्य दिल्लामभद- बादशावंशमहोदधौन्दुरिख योऽहिन्दुः स नाम्नागबरः । योऽसावात्मनि हिन्दहिन्दुसमतादृष्टिं सदाऽध्यानयन् आनन्दैकनिकेतनं जगदिदं विख्यातनामाकरोत् * ॥ ११ ॥ 'मुद्रा यस्य सुवर्णखण्डरचिता यन्बामविद्योतिता तस्य थोर्नियतेति' भारतनृणामेषा प्रतौलिहढा । सर्वः प्रोतिमवाप शासति नृपे राज्यं प्रजादिग्गजो यस्थानेककथा नृणां मुखशतान्नाद्यापि विश्राम्यति ॥ १२ ॥ नासौत् शत्रुरथापि शत्रुदलनं सैन्यं बभौ सज्जितं सर्व राज्यमरक्षयत् शतमुखैरागत्य यं श्रीरपि यथास्थामपि सञ्चयं विद्धतौ भाजिष्णुरटुालिका भूमि द्योतयते, जगद्दिजयते, जेगौयते सज्जनैः ॥ १३ ॥ (विशेषकम् ।) "Akbar the great, the real founder of the Mogul Empire succeeded his father Humayun, and his reign lasted from 1556 to 1605." "He enlisted the Rajput princes by marriage and by a sympathetic policy in the support of his throne." "He removed the seat of government from Delhi to Agra.”.-W. W. Hunter. पूर्वश्नोको समेव भामराख्यम्रपति पुनरपि वर्षयसि हाभ्याम् । "In 1605, Akbar died and was buried in the noble Mausoleum at Sekandra whose mingled architecture of Buddhist design and Saracenic tracery bears witness to the composite faith of the founder of the Mogul Dynasty." द्योतयते-अचित्तवत्कर्तृकात् पात्मनेपदम् (पाणिनिः-८८)। भासीत् शचुरियादि-On his accession in 1556, he found India split into petty kingdoms ; on his death in 1605, he bequeathed it an empire."

·षष्ठः सर्ग: १४ जेहागौरेति नाम्ना जगति परिचितस्तस्य पुत्वो नरेन्द्रो योऽभूत्पच हि दिल्लयां जदननरपतिर्नुजिहान्-जानिरेकः । आग्रोद्याने, विशाला जयति विजयिनी यस्य कौतिनंगत्यां याद्याप्याह्वानदानी क्षितिनगरनृणां स्तम्भचूड़ाकरण - ॥१४॥ खुष्टाब्दे शतषोड़शाष्टयुगमे तचैव दुर्गौकसः साजेहाननरेन्द्रतः पुनरियं राजन्वती मत्तिका। दिल्लौनाम समेत्य धामधवला, देशे तथाग्राभिधे प्राचौरैश्च मठेस तैरपि भटैराकौर्यमाणाऽभवत् ॥ १५ ॥ दिल्लयां सुन्दरमेकमन्दिरमहो ! अम्मा-मजिद-संक्षया शोभां खेतसमेत-लोहितचिग्रावणा वहच्चारणा । अद्यापि प्रतिपन्नगौरवरखरारावलीप्रान्तरे सयन्दोः किरणं बलादिव हरभाति विषाऽतिथिया॥१६॥ "Salim, the favourite son of Akbar ruled until 1627 under the title of Jahangir. The principal figure in Jahingir's reign is his Empress Nur-Jahan, otherwise known as Nur-Mahal." पाया-i.e. Agra.. नाया- शब्दस्य बहुक्रौ मानिरादेशः। to "Shá Jáhán proclaimed himself Emperor at Agra in Jan, 1628." "Modern Delhi, also called Shajahanabad, was founded by this monarch who built the immaculate Tajmahal of Agra.' दिल्लौनाम समेत्य-Shājāhān retransferred the seat of government to Delhi and adorned that city with buildings of unrivalled magnificence."-Hunter. * पक्षमा कविययैः श्लोकः सावकामपतिविनिर्मितानाम् अट्टाखिकानां विवर दातुमुपक्रमते; तबादी दिल्लयां विनिर्मितस्य दुर्गस्य जुम्मा-मविदस्य च वर्णनं करीति हावाम् । “The Royal palace with the Kort was built between 1638 and 1648 and the citywalls with the great Mosque in front known as Jumma Masjid came ·१४८ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । आसीत्प्राक् यदिदन्तु मोगलनृपस्योपासनामन्दिर दुर्गाग्रे मुवि यच्च संस्थितिमितं तस्य, थियाधिष्ठितम् । यदृश्यं सहदुच्चचूड़ममलं पार्वेस्त्रिभिईरतः पश्चात् रामपुरस्य संस्कृतमभूत् यत् सन्नबावादिति ॥ १७ ॥ (युग्मकम् ।) दिल्लवां दुर्ग प्रथयति यश: साजहानस्य यदत् साग्राभम्यां जयति च तथाऽालिकामतिरन्या। चारूद्याने नवशशिकलां हृपयन्तौव धाम्ना नाम्ना चापि क्षितितलनृणां श्रोत्रयो दिनौव ॥१८॥ तड़पालविशालकीर्त्तिकुमुदिन्येषा चिरस्थायिनी ताजति प्रथिता श्रियं विदधती साऽटालिकाचन्द्रिका । यां द्रष्टुं मनुजाः प्रयान्ति सततं चाद्यापि लौहाध्वना दर्पस्पर्शविमर्षहर्षकलुषा वागत्र धात्रा कता ॥ १६ ॥ * into existence immediately after," waaife-“It is a building of red sandstone inlaid with marble, and some portion is built exclusively of white marble." उञ्चचूड़ेत्यादि-Refers to its tall and graceful minarets. The Mosque has lately been repaired by the Nawab of Rámpur and that of Bhawalpur. + भागायां विनिर्मित ताजमहालाख्यमन्दिरं (The Tajmahal of Agra) प्रसङ्गतः वर्णयति (१८-२८)। दिल्लयां दुर्गम् -"The palace at DELHI, now the Fort, covered a vast parallelogram, 1600 ft. by 3200, with exquisite and sumptuous buildings in marble and fine stone." "At AGRA, he raised the exquisite mausoleum of the Tajmahal, a dream in marble, 'desigued by Titans and finished by Jewellers', "--W. W. Hunter, .

·षष्ठः सर्ग: वृत्तचूड़ावतंसैः। सौधोपर्थसमाप्तयौवनकथा भाखहषत्यौवरी विक्रौड़न्मणिरत्नजाललहरौ येषा पुरा सुन्दरौ। नारोणामिव चन्द्रविम्बधवला विद्याधरौ खेचरी किंवा भूतलवासिनो धुनगरौ कारुक्रियाडम्बरौ * ॥ २० ॥ यैषा गन्तु: सुखयति पदं पौनसोपान जालै- स्तुङ्गानन्दान् जनयति तथा रत्नद्दारा दृषदि कुसुमैः क्षोदितैरङ्गनाङ्गे नानाच्छायाग्रथितवलभिार्या च जाज्वल्यमाना ॥ २१॥ भूमीमूलादिमलसलिलैः प्रार्थनाकाललञ्चै- रुच्चैः स्तम्भोपरि परिगतैः पार्श्वयोहर्षदात्री मुक्ताण्या प्रकटितवलिश्चारुसोङ्गशोभा दिव्याकारा जयति भुवने येयमबंलिहाग्रा ॥ २२ ॥ बह्वी मुद्रा रथमिव तनुं सम्यगालम्ब्य हेमौष याग्रोद्याने हसति सुषमामन्यदौयां विजित्य । : * नारीणामिवेत्यादि-Compare :--"The Tijwas meant to be femininc. The whole conception, and every line and detail of it, express the intention of the designers. It is Mumtajmahal herself, radiant in her routhfal beauty, who still lingers on the banks of the shining Jumna, at early morn, in the glowing mid-day sun, or in the silvery mood-light."-E, B, Havell, in the "NINETEENTH CENTURY, Jure 1903. + वलाभ:-h.e. The Turret. 1 बहुधनव्ययेन निर्मिताऽसौ, अतएव हैमी मुट्रव तनुमालम्बा स्थिता, वियहवनी तत्र स्थिते युत्प्रेचा !

·१५० दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । ॥ तर्थस्तम्भ चिरशशिसिता पार्श्वयोरुज्ज्वलाङ्गो सौधार्या शिरसि शशिभृत् मूर्तिमत्कारुकौत्तिः ॥ २३ ॥ भमौकम्यं गणयति न या ग्रावलेखाढ़ाङ्गा विद्युत् यस्याः प्रणमति पदं दूरतो गर्जमाना। नेयं यस्मात् मृदुलकदली, नापि वंशादिभाण्डं, मानादग्रे जगति महतां के न नमा भवन्ति ? ॥ २४ ॥ कांस्ये कांस्यध्वनिरपि यथा दीर्घकालावलम्बी नणां कण्ठध्वनिरपि तथा यत्र बड्दो विलम्बी। छाया भाखन्मुकुरपतिता यत्र चैकापि नणां कायव्यूहरिव बहुतरा कारबुद्धेः प्रयोगात् ॥ २५ ॥ प्राचौरस्व प्रथितयशसी गौरवं लड्डयन्ती चौने पौनद्युतिशतवतो दीर्घमायुः प्रविष्टा । • तुर्यम्तम्भैः-चतुर्भिः स्तम्भैः । + गजमाना-"ताच्छौल्यवयोवचनशक्ति चानम् इति सूत्रेण साच्छील्ये चानश्प्रत्ययः। भाफि वंशादिभाण्डं-~वंशनिर्मितभाण्डवत् इयं न मृदुदेहा इत्यर्थः । + मन्दिराभ्यन्तरे नणामालापजनितः शब्दः प्रतिध्वनिवशाद्दौर्षतरः प्रतीयते इति तत्र ताजमन्दिर गवा परीक्षितममाभिः, तदेव कविः कथयति | This phenomenon reminds one of the "Whispering Gallery* of St. Paul's Cathedral of London. Fifa छाया-मुकुरेषु पतिता नृणाम् एकैका प्रतिकृतिः प्रतिविम्ब इति यावत्, बहुतरा दृश्यते यत्र इति भावः। ६ चौने प्रथितयशसः प्राचीरस्य-i.e. The famous China-wall. “Every one who has seen the Táj must have felt that there is something in it, difficult to define or analyse which differentiates it from all other buildings. in the world." -Nineteenth Century, June 1903.

·षष्ठः सर्गः। चूड़ां यस्या हिमकरकरणाश्रितां सर्चकाले लेशावेशैरटति नितरां द्रष्टुकामा चकोरौ ॥ २६ ॥ नौतो यस्या मरकतबलिहन्त ] नग्नेव सास्ते शोभा तस्याः द्युतिततिमतौ सा न नष्टा तथापि । मुद्राणी जगति दधतौ सौधमूर्ति सुवर्णा- मुद्याने वा पुरयुवतिः सौधसिंहासनस्था ॥ २७ ॥ दूरादृष्टोत्तमाङ्गा गरुड़मणिरिवालिङ्गित गोन्दुकान्त्या यावं यस्यास्तथोच्चैर्धवलितकिरणा भाजतेऽट्टालिकाली। पादं यस्या विभातः स्पृशति गुणगुरुर्दिल्लिमार्गः सवातो भङ्गः कालिन्दनद्या निकटप यमटन् सोऽप्यमुष्यां विभाति २८ केनेयं,कस्य कौति:,कथमियमुदभुत्, किन्नु वा, का च नाना, का वाऽस्याः किंवदन्तौ, कतिकतिदिनतः कारिता,कश्च कार:? इत्येवास्याच शश्वनगरनगरतः काकली कीर्तवमाना स्थाने स्थाने समन्तान्वृविहगनिवहात् थूयतेऽद्यापि यस्या: २८ (हादशभिः कुलकम् ।) नौत:-नादौरसाहादिभि: (Nadir Shah) नौत: लुहितः । मुद्राशीत्यादि-Tride nores on stanza 23 above. + बाड़मणिः-Emerald. कालिन्दनद्याः-यमुनायाः, भर:-वरः । # The artistic history of the period and the style and workmanship of the Táj all testify to the fulseness of the theory that Europicais directed the design of the building."-The Timeteenth Century, June 1903.

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । साजेहानाख्यसबाट तदिदमरचयत् नामतो यन्मयूरं रत्नग्राममहाहीसनमतिरुचिरं विस्मितं येन विश्वम् । पक्षे पक्षे च मुक्तां समधिककिरणास्ते मयूरा दधाना नानाज्योत्साहिताङ्गा इव विरुरुचिरे रत्नराजिं वहन्त:* ॥३० आश्चय्यं तन्मयूरासनमिह विदितं सर्वरत्नप्रधान यत्तनच्छटाभिर्दिशि निशि तिमिरे दौपदपं विधुन्वत् । चत्वारो यन्मयूरा विकसितगरतो रत्नसारैरुदारैः सम्यक तत्पश्यतां ये खकिरणरजसा चक्रिरे नेत्रमुद्राम् ॥३१ सबाट तस्मिन् मयूरासनशिरसि लसद्रक्तगुञ्जानिकुञ्ज पुजे नक्षत्रभासां समधिकदृषदां सन्निषणः पुरासौत् । हर्षज्योत्स्नाच्छटाभिः कुसुमविपिनभाक् मुन्दरौभिर्नरौभि- बह्वानन्दं प्रपेदे नृनयनमधुभिर्वेष्टितो हास्यलास्यैः ॥ ३२ ॥ (विशेषकम् ।) हवे तस्मिन्नथ नृपवर साजहाने तदानी- मारञ्जवं स्खकरकमलं ग्राहयामास दिल्लिः । सोऽयं सम्राट भुवनविदितः प्राप्य तां राजलक्ष्मी शोभासम्पत्स्फुटगुरुरुचिर्द्धनिरोच्यो बभव ॥३३॥ १ प्रसङ्गत: साजहाननिर्मितं मयूरासनमपि (The Peacock Throne) वर्ण यति त्रिभिः(३०-३२)। "His Peacock Throne, with its tail blazing in the shifting natural colours of rubies, sapphires, and emaralds, was valued by the Jeweller Tavernier at 61 millions sterling."--Hunter'. † Aurangzeb lived at Delhi for nearly 20 years, holding his court with orieutal magnificence in the palmiest days of the Mogul rulę.

·षष्ठः सर्गः । भूमोले मोगलांनां तदवधि परमा हिरव्याहतासौ- दासौत् दिल्लबादिकौतिर्नवभवनघटाभूषिता चापि धात्रौ। येषामद्यापि लोके वहिरनुसरणं गौयते दुर्गमध्यात् राज न्यानामरण्यै जसहितगजेरग्रगै जमानम् ॐ ॥ ३४ ॥ ऐखर्थयातिशय्यात्पतितमपि तदा लोकसङ्घर्षणायैः खण्डं हेम्नां न केनाप्यभिहृतमुदभत्केवलावजयैव । यादृक् तत्सम्प्रयाणं दलबलसहितं मोगलानां नृपाणां तादृक् कस्यापि नाभूत् भुवनजनपते रते दृष्टपर्वम् ॥ ३५ ॥ दोलारत्नं व्यवहंदमलं वाहकानाञ्च रलं समाड़रत्नं यदुदरगतं रत्नराज्यंशुकौधैः । नारीरत्नैः कचिदपि च तद्भभृतां यानरत्न भाखयत्नं समधिकमभन्मभपालकम्यः ॥ ३६ ॥ (विशेषकम् ।) येषां वंश कुसौदग्रहणमपि सदा शास्त्रतः स्यानिषिड्यं प्राप्यो भूम्या: कर: पर्युषितकुसुमवत्प्राभवद्वत्मरान्ते। The poet now describes by three stanzas the magnificence and splendout of Delhi under the Mogul rule and speaks of the Royal Prucerdiven of the Mogul Emperors from the Fort to the Jumma Masjid. guia वहिरनुसरणम् --ie. The Royal Procession on a Friday. ध्वजसहित गरित्यादि -"The Emperor was seated in a palanquin with one of the princes riding a breast on horseback preceded by four elephants bearing the Rogal"Standard. Behind followed the nobles on foot with their sılks, satins and brocades.”—Káyastha Suráciár. यानरबम्-i.e. The Grand Royal Procession, तद्भूभृताम्-मीगलनरपतीनामित्यर्थः । 20 ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । राज्ये तहड्नानां त्रुटिरणुरपि वा न, प्रजानां जनानां- दिग्द्रोणं धान्यमासौत् क्रयभुवि विपणावेकमुद्रार्पणेन * ॥३७॥ आरओबे ततोऽदः समधिकमभवत् मोगलानाञ्च राज्यं निर्बाणारूढ़दौपस्फुरणमिव धाद्देषणेनैव हिन्दोः। अभ्युत्थानं समन्तात्,–पतनमपि तथा राज्यनामेन्दिराया हिन्दोविद्वेषमूलं, जवननरपते हन्त ! भूभारतऽस्मिन् ॥३८॥ बार बापमानं शिवजिनृपभवं विश्रुतं चेतिहासात् सैन्यावासप्रवासक्षपितबहुदिनं निर्जितं ह्रखसैन्यैः । क्वाल्पीयः शैवसैन्यं, क्व च जवनपतेर्वाहिनौ भूजयन्ती ? येऽत्यन्तं वृद्धिमाप्ता ध्रुवमिति वचनन्ते स्खलन्तः पतन्ति !॥३८ बाहादूरः स शेषो जवनकुल वां राज्यभाजां नृपाणां यस्मिन् विद्रोहवङ्गिर्भटजनमरुता प्राज्वलद्देशमध्ये । चिमिः श्लोकैर्मोगलनरपतीनां वहिनिष्कमणं (Royal Procession) उल्लिख्य, पनेन श्लोकेन तेषां करग्रहणप्रथा द्रव्याणां सौलम्यं कुसौदग्रहणादिकमपि प्रदर्शयति । येषाम् - मोगलनरपतीना- मित्यर्थः । + अधुना चिभि: मोगलसामाज्यस्य पतनेतिहासं कौयति। "Akbar had rendered a great empire possible in India by conciliating the native Hindu race. Under Aurangzeb and his miserable successors this policy of conciliation was given up." - W. W. Hunter. "In 1670, the Marhatta leader Sivaji levied chauth as tribute from the Mogul Provinces in Southern India and crowned himself as independent Sovereign." Aurangzeb prepared an expedition orran un. rivalled scale for the conquest of the Deccan, the fate of which is well-known in history. शैवसैन्यं-शिवज: सैन्यम् ।

·षष्ठः सर्गः। नि:योका राज्यलक्ष्मीविचलितहृदयाऽपश्यदिराजवळ, निर्वाणा मोगलानामपि नृपविभुता हन्त ! साऽस्तं जगाम॥४० शोभाकोटिकदम्बिता भुवि सिता दिल्लौ च तत्माक्षिणी या धत्ते जवनेन्द्रकीर्तिमतुलां नामाङ्किताट्टालिकाम् । नष्टे खामिनि कालतः पुनरियं घूर्णायमाणा यया- विलण्डेशकुटुम्बिनौमभिमुखौं प्रागेलिजाबेथ्-सखीम् ॥४१॥ पश्चात्प्रादुरभन्मखो विजयिनौ सेवायिताऽस्याः पुनः काले तल्पगतामतोलयदिमां भूत्वा करग्राहिणौ। पादांश्चापि ममाज चार्जवगुणालङ्कारचूड़ामणि: सेवायै समकल्पयत् जगदिदं सा किं पुनर्वर्ण्यते ? ॥ ४२ ॥ एडोयाई इह सप्तमो नियुयुजे राजधाज्ञया पालक: रानौज: प्रथमो यदीयमभवत्पव्वेदमत्यद्भुतम् । । "The subsequent history of the Empire is a mere record of 7'd' iing Mahammad Báhadur Shah was the last of the race cfl guls. for his complicity in the Mutiny of 1857, he was banished to Ranyion, where he died in 1862." अधुना ईरानाधिकार (India under British Crown) वर्षयति (४१-४५) : एलिजावट -Queen Elizabeth, who granted a fresh charter to the Last India Company in 1600, who eventually paved the way for the conquest of Int.ia. विजयिनी-Queen Victoria, during whose reign the admini-traries of India was transferred directly to the Crown. Far Quen's lije, it's author's "Vijayiná-Kávyam."

·१५६ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । . निर्युद्वा निरुपद्रवेयमवनिः सद्भपपाणिं गता निर्धतामदसौ कलेव शशिनो नष्टेन्दुपर्वाऽधुना * ॥ ४३ ॥ इंराजस्य करङ्गतेयमवनौतीत्यप्रकारा शनै. र्भाग्यं भारतवासिनां कुनृपतेर्हस्ताहिमुक्तिङ्गतम् । कान्तो नास्ति वताद्य सन्ति न तथा ला(इ)वादयो वा जना यैस्तैरेव कता सुखोन्मुखवतौ भभारती भूतले ॥ ४४ ॥ श्रीमान् लर्ड लिटनस्त थैव सुमना डफरिन् तथाऽन्ये नृपा- स्तन्वावापविदो ययुः कतिपये संस्थाप्य कौतीरितः । नैषां कोऽलमलङ्कृतं समकरोत्यर्वेदमानन्ददं यज्जातं भुवि काज्जैनस्य समये पश्यास्य भाग्यं महतः ॥ ४५ ॥ इंराजे: परिपालिते मुनियमै राज्यत्र तैर्भारते नित्यं नाम च सदिचारपदवी लोकैन किं लभ्यते ?। एडीयाई -King Edward VII, in commemoration of whose accession, the Coronation-Durbar (पर्व) Was held at Delhi. इन्दुपर्व-चन्द्रग्रहणम् । + For Lord Clive and Kánta, vide author's “Vij'yiní-Kávyam," Canto IX. 1757, the date on which the battle of Plassy was won by Clive in Bengal, was adopted by history as the beginning of the British Empire in the East, + लर्ड लिटन:-Lord Lytton. During his Viceroyalty Queen Victoria.was proclaimed Empress of India at a Durbar held on the historic fridge' overlooking the Mogul capital of Delhi. उफ्रिन्- Earl of Dufferin. During his time, the Jubilee of H. M. Queen-Empress Victoria was held throughout India, इदं पर्व-i.e. The Present Coronation-Durbar, "सन्नः स्वराष्ट्रचिन्तायाम् पावापः परचिन्नने” । .

·षष्ठः सर्गः। १५७ राज्यं प्राज्य मराज्यभागपि जनो यस्मिन्नपानुग्रहात् सम्प्राप्य प्रियमातनोति च पुनर्भपायते किं न सः ? * ॥ ४६ ॥ भाग्यन्त्यत्र सदैव राजपुरुषा नित्यं प्रजानां हिते ग्राम्याणां सुखदुःखदर्शनतया, दुष्टांश्च शासन्ति ये। फूटान्त्येव निवेदितं जनगणैः पत्रान्तरे व्याहृतं किं किं नाम सुखं प्रयाति न जन: ? कः पौद्यते दुर्जनै?॥४७ विहाय विद्वेषमपास्य भिन्नता नृणां समानौय मिथस्तथैकताम् । विराजते भारतभर्महीयसौ तदीयपाणिं दधतीव भूयसौ ॥४८॥ स्मृत्वा दिल्लेविगतगुरुतां ये वयं शोकवन्त- स्तमौ दृष्ट्वा नवनरपतिं मोदमाना वसन्तः । विभिरधुना ईराज शासनस्य महिमा कीर्त्यते (४६-४८)। The three following stanzas speak of the Cardinal Features of British Administration in India, vis. Equal justice, immunity from oppression, blessing of enlightment and peace, dispensation of mercy in the hour of suffering. 7 fai लभ्यते'--पत्र नञ् काक्वर्थः । This stanza speaks of the consolidation and unity of the enzpire under British rule. Compare :-"The state has succeeded in moulding into a single whole the scattered and often warring atoms which hitherto formed the congeries of countries and peoples." -- Extract from the Viceroy's Speech. सदीयपानिम-इंराजजातेः पाणिमित्यर्थः ।

·१५८ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । आशारङ्गे भवि निवसतां नित्यमिराजजातेः कस्मादस्यां नवनवनिकापातसम्भावना न: ?* ॥ ४६॥ दौना रिक्थत्रुटिषु पतिता दुर्बलाः क्षीणकोषा ये पौद्यन्ते व्यसननिकरैरेकतो दैवजातः । तेषत्यातो यदि च विचरेदन्यतो वाऽपि कस्मात् तेऽस्मिन्बुच्चैः कथमतिमुखे राजराज्ये वसेयु: ? ॥५०॥ प्राप्यराज वयमिह पदे शान्तिसिंहासनस्था भपानां यः सुजनगणने भाति साग्रगण्यः । दिल्लयादौनां भुवनजयिनौं सम्पदं भूतपा- माश्चय्य वा मणिमयमयूरासनं न स्मरामः ॥ ५१ ॥ इंराजा नो विहितकुशला बान्धवा जागरूका- स्तेनास्माकं जगति मुखराकारिणौ चित्तत्तिः । तत्मन्दिष्टाध्वनि विचरतां, तत्प्रसाद स्थितानां बाणिज्यादौ चिरशिथिलतां हन्त : विस्मर्तुमाशा ॥५२॥ अधुना दूत भारम्यासर्गसमाप्तेः, सझेपेण भारतीय प्रजानां सम्राट-समीपे किश्चिदात्मनिवेदनं (Prayer of the Indian subjects to the Crown) कथ्यते । + ते वयं दौना: दुर्बला: प्रजाः सौभाग्यवशती भारते ईरानराजं प्राप्य शान्तिस्थाः सन्तः अद्य दिल्लया- दौमां भूतपूर्वगौरवं न माराम इत्यन्वयरीतिः। यः-राजः इत्यर्थः। भूतपूनां सम्पदम् इत्यादि-This line refers to the Hindu Period of Delhi. मयूरासनमित्या दि- This line refers to the Mogul Period of Delhi. * तामेव राजबाति प्राप्य भारतीय प्रजानां कल्याणं भविष्यतीति पाशंसते । मुखराकारिणी त्यादि- Free ventilation of thoughts and wants through the medium of Public - ·षष्ठः सर्ग: -- भराज्येऽस्मिन् विविधनियमैः शल्यमुद्दत्य यत्नै- योऽस्मान् दूरादवति सदयो माटवत्तातवहा । सोऽद्य प्रेक्षां न भजति सखा भूमिसख्याः प्रजानां शून्यं तस्यासनमिह चिरं दुःखमन्यत्ततः किम् ? * ॥ ५३ ॥ एते कामं प्रकृतिनिचया राजभक्ताः कृतज्ञाः मोघामोदे प्रकटितहृदः केवले नो रमन्ते। राजोन्नत्या सममिह सदैवोन्नतौरात्मनिष्ठा याचन्ते, यत्परिणतिफलं कर्षयेद्राजभक्तिम् ॥ ५४॥ प्रजातन्त्र राज्यं प्रभवति न चास्मत्प्रणयभाक् प्रदृश्यन्ते दोषा इह परिचिताः सर्वविदिताः। न लिख्यन्ते तेऽस्मिन्नधिकभयत: काव्यवपुषो न तत्-श्रद्धावन्तः कचिदपि जनाः सन्तु भुवने ॥ ५५ ॥ ईहन्ते नृपतेः श्रियं प्रकृतयस्तत्कोषष्टद्धिं पुनः, का कल्याणपरम्परां वितनुयात् राज्याधिराज विना ? -- * Press. सत्सन्दिष्टेयादि-बाणिज्यादिक्रियाकुशलानार्मिरामानां दृष्टान्तमनुसृत्य प्रजानामपि बाणिज्यादौ औढद्धिर्भविष्यतीवि पाशा जागर्ति असा भारतीय प्रमा: मवनरपते दर्शनं कामयन्ते इत्याह । + Indians are naturally loyal in their hearts, nothing is therefore needed for the outward manifestation of that loyalty. # Indian subjects are naturally averse to the Democratic form of Governments अधिकभयतः =पाधिक्यभयतः ; भावप्रधाननिर्देश: ।

·१६. दिलिमहोत्सव-काव्यम् । इच्छन्त्येव च राजकीर्तिममलां नित्यं चिरस्थायिनों वापीकूपतड़ागपल्बलवतौं शान्तां धरित्रीमपि * ॥ ५६ ॥ उज्जीवत्वथ भारतस्य च पुनः प्रायो हतं गौरवं, शिल्पज्ञापि, कृषिणिविषयिणौ देशोन्नतिश्चैकता। एषा सम्प्रति संस्कृतोक्तिरमृता या रोगिणीवेच्यते सा भूयादिह राजशासनवलाल्लञ्चोन्नतिः सत्फला ॥५७॥ त्याज्यो नैवात्र धर्मो न च पुनरपलाप्यात्र जाति: खकौया देशादस्मात् स दूरीभवतु किल मिधस्तद्धबो देष एषः । इवे कच्चार सचे जननगरहितं कामयन्ते प्रजौघाः किं नास्मिन्सम्पतिष्यत्य हह ! करुणया राजकीया सुदृष्टिः ? ॥ ३८॥ अर्थानर्थप्रयोगे सुफलमथ तथा दुष्फलं संविदन्ती विज्ञाश्चारित्ररत्नैः खचितनिधियः पारगाः सर्वकार्ये । Indian subjects respectfully solicit some blessings of a permanent nature from their Emperor which will contribute to the material and moral improvement of the country. Some of those permanent blessings are now enumerated in the following stanzas. + शिल्पम् --Arts and Manufactures. कृषिः - Agriculture and Industrial Arts देशोन्नति:--Material prosperity of the country. एकता-Organised consolidation and unity. संस्कृतीति:-Cultivation of the national language of the country. + तवी देष:-Dissension and disunion among different sects of religion and people of different castes, ·षष्ठः सर्गः । लोका यस्याः प्रभावात् विकसितनयना वेद्यत्तान्तविद्या- खिंराजानां प्रसादात्प्रसरतु सततं भारतेषञ्चशिक्षा * ॥ ५६ ॥ धर्मद्वारे विचारे च खलु मलिनयत्वासनं पक्षपातो वातोद्भूतांशुकाग्रध्वज इव पुरुषैर्व्यस्तदिड्नौयमानः । शास्थानां शासकानामपि पिसुतवत्प्रेम सम्पूर्णमास्तां तेनानेनानपायि प्रभवतु सुफलं मङ्गलं राज्यबन्धोः ॥६॥ मात्यन्यायः कदापि प्रकृतिषु न पुनाददात्वात्मवक्त्रं राज्ये शस्थप्रपूर्तिः प्रथयतु चरणं सर्चसंस्कारचेष्टे । भूयान्नृणां थमाणां फलमपि पठने, शासने चाधिकारी- राजया:प्राज्ञयाः सुनामध्वनिरपि च नवैः संस्कृतग्रन्धपौः॥६१ मा भयात्पक्षपातो भृतिभूति मनुजे वेतनादौ च साच्ये कार्ये राजश्च तहत् नवपदरचने, दण्डदानेऽप्यग:सु। - उच्च शिक्षा-Spread of High Education and popular instruction. विचार-Impartial Justice in the British Courts. मासानामित्यादि-Live and affection between the Ruler and the Raled which will nike to British throne stable in India. मात्स्यन्याय:-"परस्परं भक्षयन्ती दुर्बलान् बलवत्तराः” इत्यादि। शवम्पूर्ति - Ingrement of agricultural arts. भासने चाधिकारः-Extension of Lal Selti Government. रायाः प्राज्ञयाः इत्यादि-The poet implores by thisire the Indian Universities to select his *Vijayini-Káryan" is a Tex-iuks so that the revered name of Queen Victoria marie daily re ired by the Indian Students. प्राधा:-प्रज्ञ एव प्राज्ञः, प्रज्ञादिभ्यश्चेत्या , तत: टिड्डापञ्' इत्यादिना डीप (See सिद्धान्तकौमुदी ५४६३८)। राशः कार्य-Larger employment of Indian uficers in the ligher branches of the administration, ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । इंलण्डप्रौतिहेतोः पुनरपि बलवद्भारतस्नेहतो वा याषा भारतौनां क्षितिपतिपुरतः साञ्जलौनां प्रजानाम् ये इत्येवास्तां, न पुनरधिकं, वर्द्धते काव्यकायः, साहेबानां मथयतु सदा राजलक्ष्मीः कुलक्ष्मीम् दौर्गत्यं नः व्यपनयतु सा रोगशोकैश्च साढे दौ/भूयादपि च सततं भारते सम्प्रदायः ॥ ६३ ॥ एतत्काव्यमिषेण नैष विनयः प्रत्याशया ख्याप्यते, येषां शक्तिरिहाश्मनोऽपि सुदृढ़ा तेष्वेव नोऽभ्यर्थना । शक्तिस्थाः खलु त एव वचनं यूटणन्तु नान्ये जनाः, किं वृक्षं मधुवजितं मधुधिया गच्छन्ति भृङ्गादयः ? ॥ ६४ ॥ सौराज्यीकृतमस्ति भारतमिदं, यस्मिन्न काचित् चुटि: सम्प्रत्यस्ति, तथा भविष्यति दिने स्वादुत्तमं यत्पुनः । तस्मादेतदुदौरितं खलु मया यत्नेन काव्येत्र मे, कृष्णानामपि सर्बशुक्लवसने बिन्दुहरेत् तद्यशः ॥६५॥ सर्बारम्भगुरुस्त्रिनेत्रडमरुप्राया पुराणा नवा यैषा चन्द्रकलेव भाति धवला जाज्वल्य माना त्विषा । एतत्काव्यमिषेण--एतत्काव्यच्छलेन, . प काव्यं हारीकस्य । + पुराण शब्दस्य 'वहादिगणे' पाठात् वा डौष् ।

·षष्ठः सर्गः। नोकानां मनसस्तमोव्यतिकरं सन्धुक्षयन्तौ सदा ना जौयाच्चिरजीविनी हितकरी पौराजलक्ष्मौ: क्षितौ॥६६ राजा जीवत पुत्रपौत्रसहितस्तन्वन् प्रजानां थियं जौयाच्चैव चिरं नृपप्रतिनिधिः श्रीकार्जनो जायया । ष्टिस्तस्य सुमङ्गला नरपतेर्भूयाच्च भूभारते ईन्तां कुशलैः प्रभूतफलदाः शिल्पादिशिक्षाः पुनः ॥६७ ॥ इति श्रीश्रीखरीये दिल्लिमहोत्सवे खण्डकाव्ये दिल्लीतिहासवर्णन-प्रजाप्रार्थनविनिवेदनो नाम षष्ठः सर्गः । समाप्तमिदं काव्यम् । • राना-King Edward TII, ·कवेः प्रणति. यो ब्राह्मा विलसहिलासनिलयो य: प्रेमचन्द्राद्वयो*- हा! नास्त्यद्य गुरुः स मे प्रियकरो यस्यामा किहरः। योऽसौ संस्कृतसंस्कृतः प्रणमितश्छात्रय विहहरै- चा संस्कतया निनाय दिवसान् विद्यालये संस्कृते ॥ १॥ योऽलङ्कारमहोदधावधिगतस्तैरन्यरमहा- नेकेनैव निमज्जनेन समगादिन्दोर्दुरापं मणिम् । सेनैकामकुर्ल गुणैरपि तथाऽलङ्कुत्य योऽलङ्गतः शिष्यादीन् समलञ्चकार कृपया, तस्मै नमः श्रेयसे ॥ २ ॥ बन्धादेरुपदेशदर्शनविधौ जाग्रमहासङ्घटे बुद्ध्या कौशलतश्च वा पथि मतिभ्रान्त्यादिगाविले । छात्रा यस्य गुरोर्गुरावतितरां सत्काव्यशास्त्राम्बुधौ रत्नं यत्रशतैरलभ्यमपि च प्रालेभिरे भक्तिः ॥ ३ ॥ (विशेषकम्) प्रेमचन्द्रः-Pandit Premachandra Tarkabag1sa, the famous Professor of Literature and Rhetoric, Government Sanskrit College, Calculia, बन्धाद:-पम-गोमूष सर्वतोभद्रादिकाव्यबन्धानाम् !

·-- . [ १६६ ॥ तमद्य वन्दे व्रजनाथमाख्यया* गुरुं, बभौ यः स्मृतिवेदविद्यया । ज्वलनवहोपपदे प्रदीपवत् यशो व्यवस्थादिषु यस्य तन्महत् ॥ ४ ॥ जाग्रद्युतितरङ्गगौरवमहो ! गम्भौरमभ्युत्थित- व्याख्यावर्त्तसहस्रनलितमिवोत्तुङ्गव्यवस्थामणिम् । अम्भोधि यमुपास्य रत्नमभजत् श्रेणी बुधानां ग्रह, तञ्चाहं गुरुमद्य पण्डितसरिद्राजं नमाम्यानतः ॥ ५ ॥ (युग्मकम् ।) व्रजनाथ:-Pandit Brajanātha Vidyaratna, the famous Professor of Law of Navadvipa. + ग्रहम-ज्ञानमित्यर्थः ।

·SELECT OPINIONS ON THE AUTHOR'S VIJAYINÍ KÁVYAM (विजयिनी-काव्यम्) THE LIFE OF QUEEN VICTORIA IN SANSKRIT (WITH A BEAUTIFUL PORTRAIT AND ELUCIDATIVE ENGLISH NOTES) Price - Populair Edition, Rs. 24- The Director of Public Instruction of Bengal, His Highness the Maheraja of Mysore, His Highness the Maharcja Gaikwar of Baroda, His Highness the Maharaja of Travancore, His Highness the Maharana of Udaipur, His Highness the Maharaja of Puddukota and His Highness the Raja of Bamra have amply rewarded the Author and encouraged him by purchasing several copies of the work. His Highness the Maharaja Bhup Bahadoor of Cooch Behar has borne the printing charge. From HARMANN JACOBI, Esqr., Ph. D.-Professor of Sernskrit and Pali in the University of Bonn, Germany :- "I admire the facility with which you handle Sanskrit, the various metres and rhyme, and the richness and propriety of contents with which you adorn a subject so foreign to the Sanskrit Muse. You richly deserve the praise with which as you say your book has be received in your part of the province. Let me express the hope that many of your countrymen will enjoy your poem."

·[ 2 ] From A. C. MACDONELL, Esqr.,-Professor of Sanskrit in the Uniority of Orforel, amel enthur of "Veilic Mythologys &c. &c. : It certrinly seems to me to supply a want in Sanskrit and ought to be interesting and useful to Indians for whom the notes contain much valuable information. I have no doubt your poem will receive the appreciation which it deserves from all who can read Sanskrit." From c. H. TAWNEY, Esqr., M. A., C. I. E.,- Librarian to the India Office Library, London :- *Your poem will be a valuable addition to our Library." From R, NARASIMHA CHAR, Esqr., M. A.,-Assistant to the Director of Archeological Researches in Mysore (addressed to the Dewan Bahadur of Mysore as his opinion on the Poem): "I went through the Sanskrit poem named "Vijayini-Kavyam" by Sriswar Vidyalankar and am glad to state that the work is a valuable addition to the neagre list of historical works written in the Sanskrit language. Besides giving a good account of the life of the late Queen-Empress, the work gives a graphic description of the progress which civilisation has made in England and of the benefits which have accrued to India in consequence of its connection with England. It will no doubt open the eyes of our Pandits for the first time to the greatness of England and to the material and moral progress of India under British rule. The style is simple and the poetry elegant. The work is free from many of the defects of later Sanskrit poems--especially from the erotic passages which disfigure many them. The information contained is up-to-date. The only innovation that is introduced, perhaps in imitation of English poetry, is rhyme. This, I think, adds to, rather than detracts from, the beauty of the lines. The foot-notes are very useful in elucidating the text. I am sure the work is deserving of patronage and would suggest that a number of copies be bought for distribution among the Sanskrit and English schools and colleges of Mysore." From The Honourable MAHARAJA OF GIDHOUR, K.C.I.E.:- The book is worth reading and will speak for your vast learning in Sanskrit and loyalty to Her late Majesty the Queen-Empress. From H. E. The RAJA OF BAMRA, K. C. I. E. (Central India):- of CZ