·No text on this page.

·श्रीगणेशायनमः॥अथ चूडाकर्म तत्तुसंवत्सराभ्यंतरे तृतीयसंवत्सराभ्यंतरे वा यथा कुलाचारमादित्यादि शुद्धौ उदगयनमापूर्यमाणपक्षे शुक्रास्तादिदोषराहत रिक्ता- दिदोषरहित सोम गुरु बुध शुक्रान्यतमवारविहित नक्षत्रसमन्वितायां तिथौ कृत- नित्यक्रियो यजमानो अस्य कुमारस्य श्वः अद्य वा चूड़ाकरणकर्तुतदङ्गम्पुण्याहवा. चनमाविघ्नपूजनं मण्डपदेवतापूजनम्मातृकापूजनं वसोर्धारापूजनमायुष्यमंत्रजप- नान्दीश्राद्धाचाहङ्करिष्ये । तत्रादौ निर्विघ्नतासिध्यर्थं गणेशांविकयोः पूजनमइंक- रिष्ये । तानि कृत्वा अनुच्छिष्टपाकेन त्रीन् ब्राह्मणान् चूड़ाकरणपूर्वागतया विहित. त्वेनाहं भोजयिष्ये, इति संस्कारपदतिषु विशेषः । एवं मातृपूजाभ्युदयिकादि कृत्वा- मण्डपे परिष्कृतभूमौ कुशकंडिकामारभेता तत्रक्रमः,कुशैहस्तमिताभूमि परिसमुह्य ता- नैशान्यां परित्यज्य गोमयोदकेनोपालप्य स्रुवमुखेन प्रादेशमा त्रिरुल्लिख्य उल्लेखनक-

·मा..
प्रयो.
प्रणीतोदकं त्रानोवर्णापात्रे निधाय द्वाभ्यामनामिकांगुष्ठाभ्यामुत्तराग्रंपवित्रंगृहत्विा-
त्रिरुत्पवनं ततः प्रोक्षणीपात्रं वामहस्तेकृत्वानामिकांगुष्ठगृहीतपवित्राभ्यां प्राक्षणजिलं.
॥२॥ त्रिरुक्षिप्य प्रणीतोदकेन प्रोक्षणीपात्रमभ्युच्य, प्रोक्षणीजलेनासादितवस्तुन्याभिषि.
च्यामिप्रणीतयोर्मध्ये प्रोक्षणीपात्रं निदध्यात, भाज्यस्थाल्यामाज्यं कृत्वाऽधिश्रित्य
ज्वल तृणादिकमादायाज्यस्योपरिप्रदक्षिणंभ्रामायित्वा वन्ही तक्षिपेत, ततस्त्रिःसवः
प्रतपनं सम्माजनकुशानामौरंतरतोमूलैर्वाह्यतः सुर्वसम्मृज्य प्रणीतोदकेनाभ्युक्ष्य
पूर्वतत्रिःप्रतप्य दक्षिणतोनिदध्यात्तत अग्निःप्रदक्षिणक्रमेणाज्यमवतासंग्रतोनि-
दध्यात् तत्तःप्रोक्षणीवत् त्रिराज्योत्पवनमेवक्ष्य सत्यपद्रव्येतन्निरसनं पूर्ववत्प्रोक्ष-
ण्युत्पवन तंतउत्थाय उपयमनकुशानादाय वामहस्तेकृत्वा प्रजापतिमनसाध्यात्वा-
तूष्णीमग्नौ घृताक्ता समिधस्तितः प्रक्षिपेत् तत उपविश्यसपवित्रप्रोक्षण्युदकेन ॥२॥

·प्रदक्षिणक्रमेणाग्निपर्युक्ष्य प्रणीतापात्रेपवित्रे कृत्वा ब्रह्मणान्वारब्धः पातितदक्षिणजानुः समिद्धतमेग्नौ जुहुयात् तत्प्रत्याहुत्यनंतरं सुवावस्थितहुतशेषघृतस्य प्रोक्षणीपात्रे प्रक्षेपः ओं प्रजापतये स्वाहा इदं प्रजापतये नममेतिसर्वत्र ॥१॥इतिमनसानों इंद्राय- स्वाहा इदमिन्द्राय ॥२॥ इत्याधारी, ओं अग्नये स्वाहा इदमग्नये ॥३॥ओंसोमाय स्वाहा इदंसोमाय॥४॥ इत्याज्यभागौ, औं भूः स्वाहा इदममये॥५॥ओं भुवःस्वाहा इदं वायवे॥६॥स्वास्वाहा इदंसूर्यायााएता महाव्याहृनयः॥ओं त्वन्नो अग्नेवरुणस्य विद्वानदेवस्य हेडोऽवयासिमीष्ठाः। यजिष्ठो वन्हितमः शोशुचानोविष्वाद्वेषा सि प्रमुमुग्ध्यस्मत्स्वाहा इदमग्निवरुणाभ्यां ॥८॥ यो सत्वन्नोऽअग्नेवमोभवोतीनेदिष्टोऽ कास्याउषसोव्युष्टौ । अवयवनोवरुण' रणाणोवीमृिडीठ सुहवोन एधि स्वाहा दमग्निवरुणाभ्या ॥६॥ अयाश्चाग्नेस्यनभिशस्तिपाश्चसत्यमित्वमयाऽअसि ।

·मा.उ.भयानो यज्ञवहाम्ययानोधेहिभेषज ठ स्वाहा इदमग्नये ॥१०॥ ओं येतेशतंवरुण, ।
य सहसू यज्ञिया पाशाविततामहान्तः। तेभि!अद्यसवितोतविष्णुनिश्वेिमुञ्चन्तुमरुतः
३॥ स्वाः स्वाहा। इदंवरुणायसवित्रेविष्णवे विश्वभ्यो देवेभ्योमरुद्भयः स्वयः॥११॥ों
उदुत्तमम्बरुणपाशमस्मदवाधावम्बिमध्यमठ श्रथाय । अथाक्यमादित्यत्रततवानागसो-
अदितये स्याम स्वाहा इदंवरुणाय ॥१३॥ इति सर्वप्रायश्चित्तं। ओं प्रजापतयेस्वाहा
॥१३॥ इतिमनसा इतिप्राजापत्यं । ओं अग्नयेस्विष्टकृतेस्वाहा इदमग्नये स्विष्टकृते
॥१४॥ इतिस्विष्टकृद्धोमः। अथसंस्रवप्राशनं तत आचम्य ओं अद्यामुष्यकुमा-
रस्यकृततश्चचूडाकरणहोमकर्मणि कृताकृतावेक्षणरूपब्रह्मकर्मप्रनिष्टार्थमिदंपूर्णपात्रं
प्रजापतिदेवतममुकगोत्राय मुकशाणे ब्राह्मणायब्रह्मणदक्षिणांतुभ्यमहं संप्रददे इति
ब्रह्मणे दक्षिणां दद्यात्। ऑस्वस्तीतिप्रतिवचनांततो ब्रह्मग्रंथिविमोकः ततो नुमि-
॥२॥

·त्रियानऽमापऽओषधयः संतु इतिपवित्राम्यां प्रणीताजलमानीय तेनशिरस्सम्मृग्य ओं दुम्मित्रियास्तस्मै सन्तुयोस्मान्दृष्टियञ्चवन्दिनः इत्यैशान्यां प्रणीतान्युजी- करणं। ततस्तरणक्रमेण बर्हिरुत्थाप्याज्येनाभिधार्य ओं देवगातुविदोगातुं विवागात. मितमनस्पत इमन्देवयज्ञठ स्वाहा वाते धाः स्वाहा इतिमंत्रण बहिहोमः। अथउष्णो- दकमादाय ओं उषणेनवायुउदकेनेह्यदितेकेशान्वप इतिमंत्रेण शीतास्वप्सुष्मापासिं चति तत्र मिश्रितोदकेन उपकल्पित नवतीत धन्यतमपिण्डं तूष्णीं प्रक्षिप्य दक्षिण पश्चिमोत्त' क्रमेणपूर्वदिशाबदकुमारकाजटिकात्रये दक्षिणजूटिकां ऑसवित्रा मसूता दैव्या आपउदंतु ते तनु दीर्घ युत्वायवर्चसे इति मैत्रं पठित्वा तैनवमिश्रितवारि णाप्रक्षाल्य ततोदक्षिणभागस्थितं जुटिका भागत्रयं कुर्यात्तत्राएका एका जूटिकां प्रति- कुशपत्रत्रय संयोजनं कुर्यात शल्लकीकंटकेन तूष्णीं विवरणं कृत्वा भागत्रयं कुर्यात

·प्रयो.
ना.उ. ततःसप्तविंशति कुशपत्रतःपत्रत्रयमानीय केशमूल संलग्नायटिका प्रथमभागमध्यां
तरितंकुर्यात् ओं पोषधे वायस्वस्वधितेमेनठः हिठं, सीः इति मन्त्रण ततो लोहत्रं
wer गृहीत्वा ॐ शिवोनामासि स्वधितिस्ते पितानमस्ते अस्तुमामाठिं,सीः इत्यादाय
ओं निवर्तयाम्यायुषेन्नाद्यायप्रजननायरायस्पोषायसुप्रजास्त्वायमुवीव्य इति मंत्रण
जूटिका संलग्नं कुर्यात् ततः कुशप-त्रयसहितां जूटिकां छिनत्ति मो येनावरत्सविता
तुरेण सोमस्यराज्ञवरुणस्यविनान्। तेन ते ब्रह्मणो वपतेदमस्यायुष्यं जग्दष्ठियथासत
इति मंत्रण दक्षिणजूटिका छेदनं कुर्यात् ततस्तान लूनकुशत्रयमहितान अनडुहगो
मयपिंडोपारे उत्तरस्यां निदध्यात, अत्रैव पूर्वप्रनालितमपरभागय कुशपत्रत्रितयांत-
निधानादिछेदनवजप्तर्वपूर्ववच्छेदनं तूष्णीं ततः पश्चिमजटिकायां पूर्ववत्तेनैवमंत्रण
प्रक्षालनं तुष्णींशल्लकीकंटकेन भागत्रयकरणं केशमूलसंलग्नके शांतरितमध्यकुशप-
॥४॥

·। त्रयधारणक्षुग्रहण तत योजनानितत्तन्मन्त्रेणेव तत्र प्रथमजुटिकाछेदने मन्त्रः मों। व्यायुषयमदमेः कश्यपस्थध्यायुषं यद्देवेषुत्र्यायुषं तन्नोऽअस्तुत्र्यायुषं इतिमंत्रण लित्वा ततः पुर्ववद्गोमयपिण्डोपरिनिदध्यात तत्रावशिष्टभागद्वयं कुशपत्रत्रयं केशानिधा नादिछेदनवर्ज सर्व पुर्ववदेव छेदनं तूष्णीमेवलूनकुशपत्रत्रयकेशानां गोमयपिण्डोपरि- धारणंच। तत उत्तरभागजुटिकायां पनालनादिक्षुरसंघोजनांतेषु पूर्ववत्तत्तन्मंत्रपूयोगः। प्रथमभागजूटिकायां छेदनमंत्रः ओं येनभूरिश्चरादिव ज्योक्रपश्चादिसूयं तेनते पामिब्रह्माणजीवातवे जीवनाय सुश्लोक्याय स्वस्तये। ततः केशानगोमयपिण्डोपरि निध्यात् ततोऽवशिष्टभागद्वये कुशपत्रत्रयं केशांतर्निधानादि छेदनवर्जसर्वपूर्ववदेव छेदनं तूष्णीं गोमयपिएडोपरि धारणमपि। ततः समस्तशिरः प्रक्षलय त्रिः केशोपरिक्षुरं- प्रदक्षिणक्रमेणानुकेशं भ्रामयति ओं यतत्क्षुरेणमज्जयतः मुपेशसावप्त्वावपतिकेशा- ·-र. छिन्धिशिरोमास्यायु:प्रमोषीः इति मंत्रेण ततस्ताभिरेवाद्भिःसमस्तंशिरःपक्षाल्य प्रयो. ओं अक्षण्वन् परिवप इतिनापिताय क्षरं प्रयच्छति अथ नापितः शिखांधृत्वा समस्त शिरोवपवन यथाकुलं वा कुर्यात तांश्च केशान्नुतन्वन्त्रेण प्रतीक्ष्य मातादधिभक्तदुग्ध समन्तिगोमयपिंडोपरि निदध्यात् इत्याचारः पूर्ववत्पूर्णाहुतिः ओं मू नन्दिवो ऽपर तिपृथिव्यावेश्वानरमृतऽमाजातमग्नि कवि सम्माजमतिथिजनानामासन्नापात्रांजन- यंतदेवाः स्वाहा इति मंत्रेण पूर्णाहुतिः । तत उपविश्य स्रवेणभस्मानीयदक्षिणानामिका- ग्रगृहीतभस्मना व्यायुषं कुर्यात् भोंव्यायुषंयमदग्नेरितिललाटे ओकश्यपस्यव्यायुष- मितिग्रीवायां ओं यद्देवेषु व्याधुमिति दक्षिण बाहुमूले भो तन्नोऽअस्तुव्यायुषमिति- हदिअनेनैवक्रमेण कुमारललाटादावापितत्र तत्ते अस्तु इतिविशेषः ततोदूर्वाक्षतादि | ग्रहणं ततस्तान्केशान्सगोमयपिण्डान्गोष्टेसरित्तेरी वा अन्यस्मिन्नुदकान्तरे वा ·निदध्यात् ततः आचारान्दाज्यादि दातव्यम् इति चूडाकरणम् ॥८॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ अथोपनयनम् ॥ ॥ तत्र शुद्धसमये रविगुरुचंद्रतारादि- शुद्धौ जन्मतोगर्भाष्टमेऽब्देवानुकूल्ये षोडशसंवत्सराभ्यंतरे ब्रह्मवर्चसकामस्य पञ्चमे- प्युदगयनमापूर्यमाणपक्षनध्याषष्ठीरिक्ताद्यतिरिक्त तिथौ रविगुरुशुक्रान्य तम वारेमध्या- न्हादककुमारपित्राभ्युदायके कृते तदभावे आचार्येणैव कृते अस्यकुमारस्योपन- यनकत काधिकारेसिध्यर्थमिदंकृच्छत्रयंप्रायश्चित्तंगोनिष्क्रयद्रव्यंयथानामगोत्रायवाह्म- णाय दातुमहमुत्सृजे १ इति अस्यकुमारस्यगायव्युपदेशाधिकारसिध्यर्थ द्वाद- शोत्तरसहसूगायत्रीजपमहं० २ अस्यकुमारस्योपनयनपूर्वाङ्गभूतंवपनंक० ३ अस्य कुमारस्योपनयनपूर्वाङ्गभूतं ब्राह्मणत्रयं भोजयिष्ये ४ अस्मिन्नुपनयनकर्मणि पंचभूः संस्कारपूर्वकमग्निस्थापनंक०५ अस्यकुमारस्यबाह्मण्याभिव्यक्तिहिजत्वसिध्य

·॥६॥
मा.उ.वेदाध्ययनाधिकारार्थ चोपनयनमहं करिष्ये ब्राह्मणान्माणवकंच भोजयित्वासशिख प्रयो.
कृतक्षौर स्नानानंतरं यर्थाशक्त्यलंकृतंकृत्वा बहि:शालायां तुष केश शर्करादि
शून्य परिष्कृतभूमौ आचार्योग्निस्थापनंकुर्यात. ॥ तत्रहस्तमात्रपरिमितचतुरस्त्र
भूमि कुशकरणकसमूहनानंतरं गोमयोदकेनोपलिप्य स्वमूलेनप्रांगग्रप्रादेश
मात्रमुत्तरोत्तरक्रमेणत्रिरुल्लिख्य उल्लेखनक्रमेणाऽनामिकांगुष्ठाम्यांमृदुधृत्यजलेना-
म्युच्य नवीन कांस्यपात्रेणाग्निमानीय स्वाभिमुखंनिदध्यात् ततः कुमारमाचार्यः
शिष्यहाराग्नेः पश्चादक्षिणपाश्र्वेऽवस्थापयति ततः कुमारबद्धांजलिं संवोधयेति ओं
ब्रह्मचर्यमागामितिब्रूहि इतिप्रैषानंतरं षों ब्रह्मचर्यमोगमीति कुमारआह ततः ओं
ब्रह्मचार्यसानीति बृहीत्याचार्येणाक्ले भओं ब्रह्मचार्यसानीति कुमारमाह अथ माणव-
कमाचार्योवासः परिधापयति तत्र प्राचार्य पठनीयोमंत्रः ओं येनेन्द्रायबृहस्पतिवासः
॥६॥

·पयंदधादमृत ॥ तेन त्वापरिधाम्यायुषेदीर्घायुवायवलाय वर्चसे। ततो माणवकस्य द्विगचमनम्, अथ माणवकस्य वेष्टनत्रयेण तत्प्रवरग्रंथियुतां मेखलामाचार्यों बध्नाति तत्र माणवकपठनीयो मंत्रः इयंदुरुस्तंपरियाधमानावर्णपवित्रपुनतीमऽयागात् । प्राणापानाभ्यां बलमादधानास्वसा देवी सुभगामेखलेयं ॥ ओं युवासुवासाः परि- वातऽ प्रागात स उश्रेयान् भवति जायमानः । संधीरासः कवयऽउन्नयन्तिस्वाक्ष्यो मनपादेवयन्त इति वा । ततः प्राचाराद्यज्ञोपवीतसहितमाडाष्टतयंब्राह्मणेभ्यो दत्वा ॐतत्सदद्यामुक्गोत्रः स्वकीयोपसयनकमविषय सरसंस्कारप्राप्त्यर्थमिदं भांडाष्टतयंस यज्ञोपवीत सदाक्षिणं यथानामेति ॥ततो यज्ञोपवीतं परिदधाति मावः। ओं यज्ञो. पवीत परम पवित्रं प्रजापतेर्यत्सहजं पुरस्तात् ॥ श्रायुष्यत्ययं प्रति मुञ्च शुभ्र यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः इतिमंत्रेण, तत ऐणेयमजिनं तूष्णीं परिधत्ते, ततो माण- ·बककेशपरिमिराशदंडमाचार्यःनष्णीं तस्मै प्रयच्छति, तंच योमदंडइति प्रजापति ऋषिर्दण्डोदेवता यजुर्दण्डग्रहणे विनियोगः । ओं यामदंडः परापतहहायसोधिभूम्यां तमहंपुनराददमायुष ब्रह्मणे ब्रह्मवर्चसाय इतिमंत्रेण माणवको ग्रहणाति तत प्राचार्यों वारिणास्वमंजनि पूर यत्वा कुमारस्यांजलि तेनवांजलिजलनपूरयति ओं आपाहि- ष्ठामयोभुवस्तानऽऊर्जेदधातन महेरणाय चक्षसे ओं यांवः शिवतमारसस्तस्यभाज- जयते हन उशतीरिवमातरःपा तम्माऽअरंगमामवो यस्यक्षयायजिन्वथ आपोजनय थाचनः इति ऋग्भिः ॥ ततः सूर्यमुदीक्षरवेति आचार्यषानन्तरं * तच्चादेवहितं पुरस्ताच्छुकमुच्चरत् पश्येमशरदः शतंजीवेमशरदः शत ठ० शृणुयामशरदः शतं प्रबवामशरदः शतमदीनाः स्यामशरदः शतंभ्यश्चशरदः शतात् इत्यनेनादित्य- ा पश्यति । अथ कुमारस्थदक्षिण संसहृदयं दक्षिणहस्तेन स्पृशत्यार्यः ओं मम ब्रतेते ·हृदयंदधामि, ममचित्तमनुचितं ते अस्तु,म्मवाचमेकमनाजुषस्व, बृहस्पतिरत्वानि- युनक्तुमा इतिमंत्रेण तत कुमारस्यदक्षिणहस्तं गृहीत्वा ते पृच्छति, को नामासि, श्रीअमुकशर्माहं भो इतिकुमार आह, कस्यब्रह्मचार्यसीत्याचार्यः ।। भवतइति कुमार आह,पुनराचार्यों भाषते ओं इन्द्रस्यब्रह्मचार्यस्यग्निराचार्यस्तवाहमाचार्यमाश्रीअमुक- शर्मन।प्रथमाणवकं बद्धांजलि पूर्वादिदिक्षु प्रदक्षिणमुपस्थान कारयति । अथाचार्यो- माणवकं भूतेभ्यः परिददाति तत्र प्राचार्यस्य मंत्रपाठः, भों प्रजापतयेत्वापरिददा- मातिप्राच्यां, भों देवायत्वासवित्रंपरिददामि इतिदक्षिणस्यां ओं अभ्यस्त्वौषधीभ्यः परिददामि इतीप्रतिच्यांओं द्यावापृथिवीभ्यांत्वापरिददामि इतिउदीच्यां ओं विश्वे- भ्यस्त्वादेवेभ्यःपरिददामि इत्यधः ओं सर्वेभ्यः स्वाभुतेभ्यः परिददाम्यरिष्टय इत्यूर्वम् नतोग्नि प्रदक्षिणीकृत्य आचार्यदक्षिणदिशि उपविशति माणवकः, ततः पुष्पचंदन- ·। बककेशपरिमिशिदंडमाचार्य नष्णी तस्मै प्रयच्छति, तंच यामदंडइति प्रजापनि ऋषिर्दण्डोदेवता यजुर्दण्डग्रहणे विनियोगः । ओं यामदंडः परापतहहायसोधिभूम्यां तमहंपुनराददायुष ब्रह्मणे ब्रह्मवर्चसाय इतिमंत्रेण माणवको गृह्णाति तत श्राचार्यों वारिणास्वमंजलि पूरयित्वा कुमारस्यांजलिं तेनवांजलिजलनपूरयति ओं आपोहे- ष्ठामयोभुवस्तानऽऊर्जेदधातन महेरणाय चक्षसे ओं योवशिवतमोरसस्तस्यभाज- जयते हन उशतीरिवमातरःश्रा तम्माऽअरंगमामवो यस्यक्षयायजिन्वथ आपोजनय थाचनः इति ऋग्भिः ॥ ततः सूर्यमुदीक्षस्बेति प्राचार्यप्रैषानन्तरं तच्चनुर्देवहितं पुरस्ताच्छुकमुच्चरत् पश्येमशरदः शतंजीवेमशरदः शत ४० शृणुयामशरदः शतं huo प्रबवामशरदः शतमदीनाः स्यामशरदः शतंभ्यश्वशरदः शतात् इत्यनेनादित्य- Int पश्यति । अथ कुमारस्थदक्षिण संसहदयं दक्षिणहस्तेन स्पृशत्यार्यः ओं मम ब्रतेते ·- हृदयंदधामि, ममधित्तमनुचितं ते प्रस्तु,म्मवाचमेकमनाजुषस्व, बृहस्पतिरत्वानि- युनक्तुमा इतिमंत्रेण तत कुमारस्यदक्षिणहस्तं गृहीत्वा ते पृच्छति, को नामासि, श्रीभमुकशर्मा भो इतिकुमार आह, कस्यब्रह्मचार्यसीत्याचार्यः । भवतइति कुमार आह.पुनराचार्यों भाषते ओं इन्द्रस्यब्रह्मचार्गस्यग्निराचायंस्तवाहमाचार्यश्रीअमुक- शर्मन् । प्रथमाणवकं बद्धांजलि पूर्वादिदितु प्रदक्षिणमुपस्थानं कारयति । अथाचार्यो- माणवकं भतेभ्यः परिददाति तत्र प्राचार्यस्य मंत्रपाठः, ओं प्रजापतयेत्वापरिददा- मातिप्राच्यां, भों देवायत्वासवित्रंपरिददामि इतिदक्षिणस्यां मों अभ्यस्त्वौषधीभ्यः परिददामि इतीप्रतिच्या ओं द्यावापृथिवीभ्यांत्वापरिददामि इति उंदीच्या ओं विश्वे- भ्यस्त्वादवेभ्यःपरिददामि इत्यधः भों सर्वेभ्यः स्वाभुतेभ्यः परिददाम्यरिष्टय इत्यूर्ध्वम् नतोग्नि प्रदक्षिणीकृत्य प्राचार्यदक्षिणदिशि उपविशति माणवकः, ततः पुष्पचंदन- ·तांबुलवासांस्यादाय ततः ओं अधकर्तव्योपनयनहोमकर्मणि कृताकृतावेक्षणरूप- ब्रह्मकर्मकर्तुममुकगोत्रममुकशाणं ब्राह्मणमेभिः पुष्पचंदनतांबूलवासोभिब्रह्मत्वेन- त्वामहंवृणे इतिब्रह्माणं वृणुयात्। ओंब्रतोस्मिीतिप्रतिबचनम्। पुष्पचंदनतांबूलवस्त्रा. ण्यादाय ॐअद्यकर्तव्योपनयनकर्मणिहोतृत्वकर्मकर्तुममुकगोत्रममुकशर्माणं ब्राह्मण- मेभिः पुष्पचंदनतांबूलवासोभितृत्वेन त्वामहंटणे इतिहोतारं बृणुयात् । ओं स्वस्तीतिप्रातेवचनम् ओयथाविहितकर्मकुर्वित्याचार्योणोक्ते ओं करवाणी तिब्राह्मणोर्ड वदत् । ततोग्नर्दक्षिणतः शुद्धमासनं दत्वा तदुपरिप्रागग्रान्कुशानास्तीय ब्रह्माण- माग्नप्रदक्षिणकारयित्वास्मिन्कर्माणित्वं ब्रह्माभवेत्यभिधाय भवानीति तेनोक्ते तदुपरि ब्रह्माणमुदङ्मुखमुपवेश्य। ततः प्रणीतापात्रं पुरतः कृत्वा वारिणापरिपूर्य कुशेराच्छाद्य ब्रह्मणोमुखमवलोक्याग्नरुत्तरतः कुशोपरि निध्यात् । ततः परिस्तरणं बर्हिषश्चतुर्थ-।।

·॥ भागमादायाग्नेयादीशानांतं ब्रह्मणोग्निपर्यन्तं नैऋत्याद्वायव्यान्तं पग्नितः प्रणी- तापर्यन्तम् ॥ ततोग्नेरुत्तरतः पश्चिमदिशि पवित्रच्छेदनार्थ कुशवयंपवित्रार्थ सायमनं. तर्गर्भकुशपत्रद्वयं ॥ प्रोक्षणीपात्रं ॥ माज्यस्थाली ।चरुस्थाली। संमार्जनकुशाः।। उपयमनकुशाः ॥ समिस्तिस्रः॥ सुवः॥ प्राज्यं ॥ षट्पंचाशदुत्तराचार्यमुष्टिशत- यावच्छिन्नतण्डुल पूर्णपात्रं ॥ पवित्रच्छेदन कुशानांपूर्वदिशिकमेणासादनीय, ततः पवित्रच्छेदनकुशः पवित्रे छित्वा सपवित्रकरणं । प्रणीतोदकेन प्रोक्षणीपात्रे निधाय अनामिकांगुष्ठाभ्यां गृहीतपवित्राभ्यां तज्जलं किंचित् त्रिरुत्क्षिप्य प्रणीतोदकेन प्रोक्षणींत्रिरभिषिच्य प्रोक्षणीजलेनासादितवस्तुसेचनं कृत्वाऽग्निप्रणीतयोर्मध्ये प्राक्षेणीपात्रं निदध्यात् । आज्यस्थाल्यामाज्यनिर्वापः अधिश्रयणं अधिश्रयणं ततः कुशंप्रज्वाल्याज्योपरिदक्षिणं भ्रामायित्वा वन्ही तत्प्रक्षिप्य सुव त्रिःप्रतप्य समार्जन ·-- मा.उ. होमः॥नतः संस्त्रवप्राशनम् आचमनं च, ततो ब्रह्मणेदाक्षिणादानम ओं अद्यएतस्मि प्रयो. न्नुपनयनहोमकर्मणिकृताकृतावेक्षणरूपब्रह्मक प्रतिष्ठार्थमिदं पूर्णपात्रं प्रजापतिदेवतं ॥१०॥ अमुकगोत्रायाभुकशर्मणेब्राह्मणायब्रह्मणेदक्षिणातुभ्यमहं संप्रदद इति दक्षिणां दद्यात्, ऑस्वस्तीतिप्रतिवचनम्।।ततोब्रह्मग्रन्थिविमोकः तत ओंसुमित्रियानऽआपऽओषधयः संतुइतिपवित्राभ्यांजलमानीय तेनशिरःसंमज्य ओं दुर्मित्रियास्तस्मैसंतुयोस्मान्हे- ष्टियंचवयंद्विष्मः इत्यैशान्यांप्रणीतान्युब्जीकरणं । ततः परिस्तरणक्रमेणबर्हिरुत्थाप्य. घृतेनाभिघार्य हस्तेनैव जुहुयात् । ओं देवागातुविदोगातुवित्वागातुमित ॥ मनस- स्पतइमन्देवयज्ञठःस्वाहा. व्वातेधाः स्वाहा इति बर्हिहोमः ॥ तत आचार्यः कुमारस्यानुशासनं करोति । त्रों ब्रह्मचार्यसीत्याचार, ओं असानीतिब्रह्मचारी | ॥१०॥ मों आपोशान इत्याचार्यः ओं अशानीतिकुमार माह ॥ ओं कर्मकुर्वित्याचार्यः ·। ओं करवाणीतिमाणवकः ओं मादिवासुषुप्थाइत्याचार्यः नस्वपामीतिकमार: ओवायं यच्छ इत्याचार्यः यो यच्छानीतिकुमारः ओं समिधमाधेहीत्याचार्यः ओं आदधानी तिमाणवकः ओं अपोशानेत्याचार्यः ओं अशानीतिकुमारः अथाग्नेरुत्तरतः प्रत्य मुस्लोपविष्टायाचार्यचरणोपसंग्रहणपूर्वमुदन्नायाचार्यसमीक्ष्यमाणावकार्चायः स्वय मपिसमीक्षितायास्मैनिवरितशंखतूर्यादिशब्दइष्टांशकेसावित्रीमन्वाहातत्र प्रथमावृत्ती ओं भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यंभगौदेवस्य धीमहि । धियोयोनः प्रचोदयात् ॥ओं पुनर्वारद्वयं अवतु सहपाठोविशेषः। अथ माणवकः आचार्य दक्षिणदिशि अग्निपाश्च मोपविष्टो घृताक्तशुष्कनिषिदेतरैधनं जुहुयात् ॥ तत ओं अग्ने सुश्रवः सुश्रवसंला कुरु ओं यथात्वमग्नेसुश्रवः सुश्रवाऽसि ओं एवमाठ, सुश्रव' सौश्रवसंकुरु ओं यथात्वमग्निदेवानांयज्ञस्यनिधिपाऽ आस ओं एवमहं मनुष्याणां वेदस्य निधिपे ॥

·मात.
भूयासं ॥ ततः प्रदक्षिणममिं वारिणा पर्युक्ष्य उत्थायस्वप्रोदशामतांताक्तपलाश प्रयो.
समिधामादाय ओं अग्नयेसमिधमाहार्षवृहतेजातवेदसे ॥ यथात्वमग्नेसमिधासमि
॥९॥ ध्यसऽएकमहमायुषामेधयावर्चसाप्रजयापशुभिब्रह्मवर्चसेन सविंधेजीवपुत्रोममाचाऽर्यो
मेधाव्यहमसान्यनिराकरिष्णुयशस्वीतेजस्वी ब्रह्मवर्चस्यन्नादोभूयासठ, स्वाहा
इतिमंत्रण जुहुयात् एवंसमिदतरहयंजुहुयात ओं अग्नेसुश्रवःसुश्रवसमाकुरु ॐ
यथात्वमग्नसुश्रवःसुश्रवाऽमसि ओं एवंमार्ट. सुश्रवः साश्रवसंकुरु ॐ यथात्वमग्ने
देवानां यज्ञस्यनिधिपाअसि ॐ एवमहंमनुष्याणां वेदस्यनिधिपोभूयासं ततःप्रदक्षि
णमानपर्युक्ष्य तूष्णीं पाणिप्रतप्य मुखप्रतिमत्रांतेऽवमशति ॐ तनूगाऽअग्नेसि
तन्वमेपाहि ॐ आयुर्दाऽग्नेस्यायुमेंदेहि ॐ वादास्यग्ने वर्चामेदेहि ॐ अग्ने
यन्मतन्वाऊन तन्मऽआपण ओं मेधांमे देवः सविताबादधातु ओं मेधादेवी
॥११॥

·सरस्वती आदधातु ओं मेधामश्विनौदेवावाधर्ता पुष्करसूजो ततः सर्वगात्रादिष दक्षिणपाणिनास्पर्श :अत्र प्रत्येक मंत्रः भों अंगानिचममाप्यायता इतिसर्वगात्रालं भनं ॐ व'ङ्ममाप्यायतामिति मुखालभनं ओं प्राणश्चमऽआप्यायतामितिनासि कयोः ॐचक्षुश्चमऽाप्यायतामिति चतुषो।ओं श्रेत्रंचमऽआप्यायतामिति श्रोत्रयोः ऑयशोबलंचआप्यायतामिति मंत्रपाठमात्रं ॥ ततो दक्षिणकरानामिकाग्रग्रहीतभस्म ना ललाटेग्रीवायांदक्षिण बाहुमूले हृदि चव्यायुषंकुर्यात् तत्र यथासंख्येन मंत्र चतुष्टयम् ओंव्यायुषंजमदग्ने इतिललाटे ओं कश्यपस्यव्यायुषं इतिग्रावायां ओं यद्देवषुत्र्यायुपम् इतिदक्षिणवाहुमूले ओं तन्नोऽअस्तुत्र्यापुषम् इतिहृदि ततोव्यस्त पाणिभ्यांपृथिवीस्पृशन्नभिवादनं कुर्यात् तत्र प्रकारः ऑअमुक गोत्रोऽमुकप्रवरोऽमुक शर्माह भावैश्वानरत्वामभिवादये ततोऽनेनैवक्रमण सवोध्य वरुणमभिवाद्याचार्यतथै ·॥१२॥ मा.उ वाभिवादयेत् ततः आयुष्मानुभवसौम्येत्याचार्योव माननो भिक्षापात्रमादाय प्रथा मातुःसकाशात ओं भवतिभिक्षांमे देहि इतिप्राथाननरं तदत्तांवाद याचार निवेदयेत् तथैव मित्तांतरं याचत ।। तत आचालानुक्ोत्सनुज्ञेतिभिनां स्वीकात ततः फलपुष्पचंदनघृनपूर्णसुवेण ब्रह्मचारिदक्षिणा पृष्टनाचार्यः पुर्णाहुनि दद्यात तत्र मंत्रः ओं मुनिंदियोऽअरतिं पृथिव्यावैश्वानरमतऽमाजातमग्निम कविठ. सम्राजमतिथिजनानामासन्नापात्रंजन्यतंदेवाः स्वाहा इदमग्नये ॥ ततः सुवर्ण- भस्मानीय दक्षिणानामिकाग्रगृहीतभस्मना ओं ॥ यायुषंजमदग्नेः इतिललाटे ओं कश्यपस्यव्यायुष इतिग्रावायां श्रओं यद्देवघुत्र्यायुषम् इतिदक्षिावाहुमुले ओं तन्नो ऽअस्तु व्यायुषंइतिहृदि इतिश्यायुषं कुर्यात् ॥ कुमारपक्षे तन्नो इत्यस्थाने तत्ते इति ॥१२॥ विशेषः ।। अथ क्षारलवणमधुमासादिनिवृत्तिः । उद्दतजलस्नानं दंडकृष्णाजिनधारणं ·- . बृद्धारोहणविषमभाभलंघननग्नस्त्री निरीक्षणस्त्रसिंभोगव्यसनव्यावृत्ति रूपाब्रह्मचा- रिणीनियमाः तद्दिने ब्रह्मचारीवाग्यतोहः शेषं स्थितं एव गमयेत् ततः सायंसन्ध्या- कृत्वा तस्मिन्नेवाग्नौ पूर्ववतपर्युक्षणपरिसमूहनंकृत्वा वाचं विसृजेत् परिसमूहनन्तु शुष्कनिषिचेन्तरन्धनस्वाग्नौ प्रक्षेपः ततः सन्ध्यामुपास्य प्रतिदिनं सायंप्रातरपिब्रह्म चारिणा कर्तव्या ॥ इति उपनयनप्रयोगः।। अथवेदारम्भः॥ तत्रकृतंनित्यक्रियमा- चार्यः ( अस्यब्रह्मचारिणः ब्रह्मयज्ञोधिकार श्रीताधानसिरिद्वारा श्रीप० प्रीत्यर्थ वेदारंभमहंकरिष्ये) कुशैहस्तमात्रपरिमितभूमि परिसमुह्य तानकुशानेशान्यां परित्य- ज्य गोमयोदकेनोपलिप्य सुवमूलेन उसरोत्तरतः प्रागग्रंप्रादेशमात्रं त्रिरुल्लिख्य उल्ले- खनक्रमेणानामिकांगुष्ठाभ्यामृद्धृत्य जलेनाभ्युक्ष्य कांस्येनाग्निमानीयाभिमुखं समा- धाय पुष्पंचदनताम्बूलवस्त्राण्यादाय ॐ अद्यकर्तव्यवेदारम्महोमकर्मणि कृताकृता- ·॥१३॥ मा. वेक्षण रूपब्रह्मकर्मकर्तुममुकगोत्रममुकशर्माणब्राह्मणमभिः पुष्पचंदनताम्बूलवासोभि प्रयो. ब्रह्मत्वेन त्वामहंवृणे । इतिब्रह्माणवणुयात् ॥ ॐ वृनोस्मीतिप्रतिवचनं ॥ ॐ यथा विहितंकर्मकुर्वित्याचार्यः ॐ करवाणीतितनोक्ते अग्नेर्दक्षिणतः शुद्धमासनं दत्वा तदुपारप्रागवान् कुशानास्तीर्य ब्रह्माणमग्निप्रदक्षिणकोणभ्रामयित्वा अस्मिन् कर्मणि चम्पे ब्रह्माभवत्यभिधाय ॐ भवामीतितेनोक्ते ब्रह्माणमुदङ्मुखं तत्रोपवेश्य प्रसीता- पात्रपुरतःकृत्वा वारिणापरिपूर्यकुशैराच्छाद्य ब्रह्मणोमुखमवलोक्याग्नेरुत्तरतः कुशोपरि निध्यात् ततः परिस्तरणबार्हषश्चतुर्थभागमादायआग्नेयादीशानातं ब्रह्मगोग्नि- पर्यतम् नैऋत्याद्वायव्यांतम् अग्न्तिः प्रणीतापर्यतं ततोग्नरुत्तरतः पश्चिमदिशि पवित्रच्छेदनार्थ कुशवयं पवित्र करणार्थसाग्रमतर्गभंकुशपत्रद्वयम् प्रोक्षणीपात्रमाज्य- ॥१३॥ स्थालीः संमार्जनकुशा उपनयन कुशाः, समिस्तिसः सवः आज्यं पूर्णपात्रं एतानि ·पवित्रच्छेदनकुशानां पूर्वदिर्शिक्रमेणासादनीयानि । ततःपवित्रच्छेदनकुशः पवित्रे. च्छित्वा सपवित्रकरण प्रणीतोदकं त्रिःप्रोक्षणीपात्रे निधाय द्वाभ्यामनामिकांगुष्ठाभ्या. मुत्तराग्रेपवित्रे गृहीत्वा त्रिरुत्पवनं ततः प्रोक्षणीपात्रंवामहस्ते कृत्वा दक्षिणहस्ता- नामिकांगुष्ठाभ्यां त्रिरुदिंगनं तत. प्रणीतोदकेनप्रोक्षणीपात्रमभ्युक्ष्य प्रोक्षणीजलेन यथासादितवस्तून्यभिषिच्याऽग्निप्रणीतयोर्मध्ये प्रोक्षणीपात्र निदध्यात्।।ततः आज्य- स्थाल्यामाज्यं निरुप्याधिश्रयणम् ततःकुशंप्रज्वाल्याज्यस्याग्नेश्चापरिप्रदक्षिणंभ्राम- यित्वा अग्नौ तत्प्रक्षेप: ततस्त्रिासुनवप्रतपनं संमार्जनकुशानामौरंतरतोमूलेबाह्यतः सुवसंमृज्य प्रणीतोदकेनाभ्युच्य पुनास्त्रिःप्रतप्य दक्षिणतोनिध्यात ततःआज्यमग्ने- प्रदक्षिणं भ्रामयित्वाऽवतार्याग्रे निदध्यात् ततः आज्यस्य प्रोक्षणीवदुत्पवनं अवक्ष्य सत्यपद्रव्ये तन्निरसनं ततः प्रोक्षण्युत्पवनं ततउत्थायोपयमनकुशानादाय प्रजापति ·मनसाध्यात्वा तूष्णीमग्नाघृताक्ताः समिधस्तिस्रः क्षिपेत् । तत उपविश्य सपवित्र- प्रयो का.उ. प्रोक्षण्युदकेन प्रदक्षिणक्रमेणाग्निपर्युक्ष्य प्रणीतापात्र पवित्रेनिधाय ब्रह्मणान्वारब्धः। पातितदक्षिण जानुः समिद्धतमेग्नौ जुहुयात् तत्र प्रथमाहुतिचतुष्टये नुवावास्थितहुत ॥१॥ शेषघृतस्य प्रोक्षणीपात्रे प्रक्षेपः ओं प्रजापतयेस्वाहा इदंप्रजापतये. इतिमनसा ओं इंद्रायस्वाहा इदंमिन्द्राय इत्याधारी भों अग्नये स्वाहा इदंमग्नये० ॐ सोमायस्वाहा इदंसोमाय. इत्याज्यभागी ततः प्राकृतोऽनन्वारब्धकर्तृकोहोमः ॐ अंतरिक्षाय स्वाहा इदंमंतीरक्षाय. ॐ वायवेस्वाहा. * इदंवायवे० ॐ ब्रह्मणेस्वाहा इब्रह्मणे ॐ छेदोभ्यः स्वाहा इदंछंदोभ्य० एताः सामान्याहुतयः । भों प्रजापतयेस्वाहा इदं प्रनापतये. इति मनसा ओं देवेभ्यःस्वाहा इदंदेवेभ्य रों ऋषिभ्यः स्वाहा इदंऋषि भ्यः० ओं श्रद्धायै स्वाहा इदंश्रद्धायै भों मेधायैस्वाहा इदमेधार्य०ओं सदसस्पतये ·स्वाहा इदं सदसस्पतये ओं अनुमतये स्वाहा इदं अनुमतये ततोन्वारब्धकर्तृको- होमः तत्तदाहुत्यनंतरं सुवावस्थितहुतशेषघृतस्यप्रोक्षणीपात्रे प्रक्षेपः ना भूः स्वाहा इदंमग्नये० औ भुवः स्वाहा इदंवायवे० ओं स्वः स्वाहा इदंसूर्याय० एतामहाव्या- हतयः। ओं त्वन्नोऽअग्नेवरुणस्यविहानदेवस्यहेडोभवयासिसीष्ठाः यजिष्ठोवन्दितमः शोशुचानोविश्वाद्वेषा ठ. सिप्रमुमगव्यस्मत् स्वाहा इदमग्नीवरुणाभ्यां भी सत्वन्नो अग्नेवमोभवेतिनिर्दिष्टो अस्याउपसोव्युष्टो अवयरवनोवरुण ठ. रराणोव्वीहिर्डीक है. सुहवोन एधि स्वाहा इदमग्नीवरुणाभ्यां० ओं अयाश्चाग्नेस्यनभिशस्तिपाश्च सत्यमित्वमयाऽमसि अयानोयज्ञवहास्ययानेधेहिभेषजः ई. स्वाहा इदमनये मों येतेशतं वरुणये सहसंगज्ञियाः पाशाविततामहांतः तेभिनॊप्रद्यसवितोतविष्णुर्विश्वे- मुंचंतुमरुतः स्वर्काः स्वाहा इदंवरुणाय पवित्रेविष्णवे विश्वेभ्योदेवेभ्योमरुद्भपः स्वकें- ·मन भ्यश्च० ओं उद्वत्तमंवरुणपाशमरमपवाघमविमध्यम ठ. ग्रंथाय। अथव्वयमादित्य- प्रयो. व्रतेतवानागसो अदितयेस्याम स्वाहा इदंवरुणाय० इतिसर्वप्रायश्चित्तसंज्ञकः ॥ ॐ प्रजापतयेस्वाहा इदं प्रजापतये० इतिमनसा इतिप्राजापत्यं ओं अग्नयेस्विष्टकृते स्वाहा इदमग्नये स्विष्टकृते इतिस्विष्टकोमः॥ ततः संसवप्राशनम् तत् आचम्य ओं अद्यकृतैतवेदारंभहोमकर्मणिकृताकृतवेक्षणरूपब्रह्मकर्मप्रतिष्ठार्थ इदंपूर्णपात्रं प्रजापतिदैवतममुकगोत्रायामुकशर्मणेब्राह्मणाय दक्षिणां तुभ्यमहंसंप्रददे इति दक्षि. णां दद्य त् ॥ स्वस्तीतिप्रतिवचनं । ततो ब्रह्मग्रंथिविमोकः ॥ ओं सुमित्रियान आप औषयः संतु इति पवित्राभ्यांप्रणीताजलमानीय तेन शिरः संमृज्य ओं दुर्मित्रिया- तस्मैसन्तुयोस्मानद्वेष्टियंचवयंद्विष्मः इतिमत्रेण ऐशान्यां प्रणीतान्युब्जी कुर्यात् ॥१५॥ ततस्तरणक्रमेणबईिरानीयघृतेनामिधाऱ्या हस्तेनैव जुहुयात, ओं देवागातु विदोगा ·तुवित्वाग तुमितमनस्पतइमंदेवयज्ञ ठ स्वाहाव्वातेधाः स्वाहा इति यहिहोमः ॥ ततः काश्मीरगमनमततइष्टाशकेवेदारंभंगुरुः रु:कारयेत्।तत्रक्रमःओंभुर्भुवःस्वःतत्मवितुर्वरेण्यं भर्गोदेवस्य धीमहि धियो योनःप्रचोदयात ओं इतिप्रणवांतं पठित्वा पस्तिनमस्का- रचकारयित्वा ओं समिधाग्निदुवस्यतधृतर्बोधयतातिथिम् अस्मिनहव्याजुहोतनसु. मभिद्धायशोचिषेइतिकंडिकतियाफक्किकावापाठयेत् ततः सप्रणवस्वस्तिवाचयित्वा उत्थायफलपुष्पसमन्वितब्रह्मचारिदक्षिणकरस्पृष्टेनघृतपूर्णेनपूर्णाहुतिं दद्यात् ओं मुनिंदिवोऽअरतिपृथिव्यावैश्वानरमनऽआजातमग्नि कवि ठ; संम्राजमतिथिं- जनानामासन्नापात्रंजनयंत देवाः स्वाहा इतिपूर्णाहुतिः । ततउपविश्यसुवेणभस्मा- नीयदाक्षिणानामिकायगृहतिभस्मना ओं व्यायुषंजमद रितिललाटे ओं कश्यप- स्यव्यायुषमितिग्रीवाय ओं यद्देवेषुत्र्यायुषं इतिदक्षिणवाहुमूले ओं तन्नोअस्तुत्र्या- ·AG प्रयो. युषमितिदृदि अनेनैव क्रमेण ब्रह्मचारिललाटादावपि तत्रतत्तइतिविशेषःइतिवेदारंभः। अथसमावर्तनं ॥ तत्र शुभेदिनेप्रव्हीभूय स्नास्यामीति कुमाराचार्यभाषते तत्र स्नाहीत्याचार्यः ततोब्रह्मचारिणि आचार्यसन्निहितदक्षिणदिशिउपविष्टे कृतस्ना- १६॥ नादिराचार्य: ( अस्यब्रह्मचारिणः गृहस्थाद्याश्रमांतरप्राप्तिद्वारा श्रीपरमे• प्रत्य- थसमाव तनाख्यकर्माहंकरिष्ये ) कुशैहस्तमात्रां भूमिपरिसमुह्यतानेशान्यांपरित्यज्य गोमयोदकेनोपलिप्य सुवमूलेनोत्तरोत्तरक्रमेण त्रिरुल्लिख्य उल्लेखनक्रमेणोधृत्य जलेनाभ्युक्ष्य कारयेनाग्निमानीय प्रत्यङ्मुखं निदध्यात् ॥ ततः पुष्पचंदनतांबूल- वासांस्यादाय ओं श्रयामुकस्यकर्त्तव्यसमावर्तनहोमकर्मणिकृताकृतावेक्षणरूपब्रह्म कर्मकर्तुममुकगोत्रममुकसम्र्माणं ब्राह्मणमेभिः पुष्पचन्दनतांबूलवासोभिर्ब्रह्मत्वेन स्वामहवृणे वृतोस्भीतिप्रतिवचनं । यथाविहितकर्मकुर्वित्यभिधाय ओं करवाणीतिते - ·१ 1 नोक्त अग्नेर्दक्षिणतः शुद्धमासनं दत्वातदुपरि प्रागग्रान कुशानास्ताऱ्याऽस्मिकर्मणि त्वमेब्रह्माभवेत्यभिधाय ओं भवातितेनोक्ते ब्राह्मणमुदङ्मुखं तत्रोपवेश्य । ततः प्रणीतीपात्रं पुरतः कृत्वा वारिणा परिपूर्य कुशेराच्छाद्य ब्रह्मणोमुखमवलोक्या- अनेरुत्तरतः कुशोपरि निदध्यात ततः परिस्तरणं बर्हिषश्चतुर्थागमादायाग्नेयादी- शानांतं ब्रह्मणोग्निपर्यन्तं नैर्ऋत्याद्वायव्यांतं अग्नितःप्रणीनापर्यन्तं ततोग्ने- रुत्तरतः पश्चिमदिशिपवित्रच्छेदनार्थकुशत्रयम् पवित्रकरणाथसाग्रमनंतर्गर्भकुशपत्र. द्वयं प्रोक्षणीपात्रे भाज्यस्थाली संमार्जनाथकुशाः उपयमनकुशाः समिधस्तिस्रः मुवः भाज्यं पूर्णपात्रमैतानिवस्तूनि पूर्वपूर्वदिशिक्रमेणासादनीयानि ततः पवित्रे- च्छेदनकुशः पवित्रेच्छित्वासपवित्रकरण प्रणीतोदकं त्रिःप्रोक्षणीपात्रे निधायानामिकां. गुष्ठाभ्यां पवित्रे गृहीत्वा निरुत्पूर्व प्रोक्षणीपात्रंवामकरेणादायाऽनामिकांगुष्ठगृहीतपवि- , - ·भार. त्राभ्यां तज्जनंकिंचिन्त्रिरुत्तिय प्रणीतोदकेनप्रोक्षणीमभ्यूक्ष्य प्रोक्षणीजलेन यथा- प्रयो. सादितवस्तून्यभिषिच्याग्निप्रणीतयोमध्ये प्रोक्षणीपात्रे निदध्यात् । तत आज्यस्था- ल्यामाज्यनिर्वापाअधिश्रयणं ततस्तृणंत्रज्वाल्याज्यस्याग्नेश्चोपारंप्रदाक्षणंभ्रामयित्वा चन्हौतत प्रक्षिप्य सुवात्रिः प्रतप्य संमार्जनकुशानामौरंतरतामूलैबाह्यतः खुर्वसंमूज्य प्रणीतोदकेनाभ्युक्ष्य पुनः प्रतप्य स्वस्यदक्षिणतोनिदध्यात् तत आज्यमग्निप्रद. क्षिणंभ्रामयित्वाऽवतायेत्रिः प्रोक्षणीवदुत्यूयावश्य सत्यपद्रव्येतन्निरसनं कृत्वा पुनः पूर्ववत्प्रोक्षण्युत्स्वनम् ततउत्थायोपयमनकुशान्वामहस्तकृत्वा प्रजापति मनसा ध्यात्वा तूष्णीमग्नीघृताक्ताः समिधस्तिस्रः क्षिपेत ततउपविश्यसपवित्रप्रोक्षण्युदकेन प्रदक्षिणक्रमेणाग्निपर्युक्ष्य प्रणीतापाचे पवित्रनिधाय पातितदक्षिणजानुः समिद्ध-१७॥ तमेऽग्नौ ब्रह्मणान्वारब्ध सुवेणाज्याहुतीर्जुयात् तत्र प्रथमाहुतिचतुष्टये प्रत्याहुत्य- ·नन्तरं खुवावस्थितहुतशेषघृतस्यप्रोक्षणीपात्रे प्रक्षेपः भों प्रजापतेयस्वाहा एवं प्रजापतये इतिमनसा ओं इंद्रायस्वाहा इदंमिन्द्राय० इत्यघागैनों अग्नयेस्वाहा इदमग्नये नों सोमायस्वाहा इदंसोमाय० इत्याज्यभागी ततोऽनन्वारब्धकर्तृक- होमः ओं अन्तरिक्षायस्वाहा इदंमतरिक्षाय. भों वायवेस्वाहा इदंवायवे० ओं ब्रह्मणस्वाहा इदंब्रह्मणे ओं छन्दोभ्यःस्वाहा इदंछन्दोभ्य० मा प्रजापतयेस्वाहा इदं प्रजापतये० इतिमनमा ओं देवेभ्यः स्वाहा इदंदेवेभ्यः० ओं ऋषिभ्यः स्वाहा दंऋषिभ्यः ओं श्रद्धायैस्वाहा इदं श्रदायै० भों मेधायस्वाहा इदमेधाये ओं सदस.सतयेस्वाहा इदं सदसस्पतये० औं अनुमतयेस्वाहा इदंअनुमतये । ततो बह्मणान्वारब्धो जुहुयात् अत्राहुतिदशत येतत्तदाहुत्यनंतरं सवावस्थिताज्यस्य प्रोक्षणीपात्रे प्रक्षेपः ओं भूः स्वाहा इदमग्नये ओं भुवः स्वाहा इदंवायवे० औ स्वः ·मा.उ. स्वाहा इदंसूर्याय० एतामहाव्याहृतयः भओं त्वन्नोऽअग्नेवरुणस्य विद्वान् देवस्यहेडो प्रयो. अवयासिसीष्ठाः यजिष्टोवन्हितमः शोशुचानोविश्वाद्वेषा ठ० सिप्रमुमुग्ध्यस्मत्स्वाहा ॥१८॥ इदमग्नीवरुणाभ्यां० ओं सत्वन्नोअग्नेवसोमवोतीनेदिष्टो अस्या उषसाव्युष्टौ अब यक्ष्वनोवरुण ठ० रराणोवीहिमृडीक ठ• सुहवोन एधिस्वाहा इदमग्नीवरुणाभ्या० ओं अयाश्याग्नेस्यनभिशस्तिपाश्चसत्वमित्वमया ऽभसि अयानोयज्ञवहास्यया- नोधेहिभेषज ठं. स्वाहा इदमग्नये. ओं येतेशतंवरुणयेसहस्त्रयज्ञियाःपाशावितता- महांतः तेभिनोंऽभद्यसवितोतविष्णुविश्वेमुंचतुमरुतः स्वर्काःस्वाहा इदंवरुणायस- वित्रेविष्णवेविश्वेभ्यो देवेभ्योमरुद्धयः स्वक्र्केभ्यश्च० ओं उदुत्तमंवरुणपाशमस्मद- बाधर्मविमध्यम श्रथाय अथाव्वयमादित्यवतेतवानागमो अदितयेस्याम स्वाहा ॥१८॥ इदंवरुणायादित्यायादितये० इतिसर्वप्रायश्चित्तम् ॥ ों प्रजापतयेस्वाहा इंद ·, प्रजापतये इतिमनमा इतिप्राजापत्यमाभों अग्नेस्विष्टकृतेस्वाहा इदंमग्नये स्विष्ट कृत इति स्विष्टकृत। ततः संसवप्राशनमतित पाचम्य भो अद्य कृततत्समावर्तनहो- मकर्मणिकृताकृतावक्षणरूपब्रह्मकर्मप्रतिष्ठार्थमिदंपूर्णपात्रंप्रजापतिदेवतममुकगोत्राया मुकशर्मणे ब्राह्मणाय ब्रह्मणेदक्षिणांतुभ्यमहं संप्रददे, इतिदक्षिणां दद्यात् ॥ॐ स्वस्ती- तिप्रतिवचनम्, ततोब्रह्मप्रन्थिविमोकः, ततः पवित्राभ्यांप्रणीताज़लेन ओ सुमिनियान मापऽओषधयः संतु इति मंत्रण शिरःसमज्य,ओं दुर्मित्रियास्तस्मै संतु योस्मान्द्वेष्टि- यंचवयंद्विष्म इतिमंत्रेणैशान्यांप्रणीतान्युजीकरणम ॥ ततस्तरणक्रमण बहिरानीय घृतेनाभिघार्य हस्तेनैवजुहुयात भादेवागातुविदोगातुंधित्वागातुमितमनसस्पत इमं- देवयज्ञठ स्वाहाव्वातेधाः स्वाही इतिबर्हिोमःततोब्रह्मणान्वारब्धकककम्म,ततोऽ. ग्निपश्चिमोपविष्टोब्रह्मचारी परिसमूहनंकुर्यात,तबघताक्तशुषकनिषिदेंतरेंधनेनपंचा- ·हुनीस्नेनैवजुहुगत्, ओं अग्मुश्रवःसुश्रवसंमाकुरु,ओं यथात्वपग्ने सुश्रवःसुश्रवा प्रो. ऽमसि, यो एवंमाठ सुश्रवः माधवकुरू, ओं यथात्वमग्नेदवागायज्ञस्यनिधिपःऽसि, ॐ एवमहं मनुष्याणावेदस्य निधिपोभूयासम् । ततः प्रदक्षिणमग्निवारिणापर्युक्ष्य उत्थाय घृताक्ता प्रादेशमितसमिधमादाय जुहुयात तत्र व अग्नयेपमिघमाहापं, ॐ बृहतेजातवेदमे, यथात्वमग्नेसमिधासमिध्यसएवमहमायुषानधयावर्चसाप्रजया- पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन समिधेजीवपुत्रोममाचार्यो मेधाव्यइमसान्यीनराकार प्णुर्यशस्वी ते जस्वीब्रह्मवर्चस्याभूयासठ.रवाहा,ततःसमिधंतरद्वयम निवक्रमणप्रत्यकहुत्वाउप- विश्य तेनैवक्रमेण पंचाहुतीघृतात्त शुष्कनिषिदेत धनेन जुहुयात, या भग्ने सुश्रवः सुश्रवसंमाकुरु, ओं यथात्वमग्ने देवानायज्ञस्यनिधिप ऽभि, ओं एवमहमनुष्याणां |IREN वेदस्यनिधिपोभूयासम्, ततः प्रदक्षिणमग्निवारिणापर्युक्ष्य तूष्णींपाणीप्रतप्य मुखं ·६ प्रतिमंत्रातेवमृशति,भोंतनुपाऽग्नेसितम्बम्मेपाहि, ऑ आयुर्दाऽअग्नेस्यायुर्मेदहि, ओं वच्दा अग्नेसिवचोमेदेहि,मोअग्नेयन्मेतन्वाऊनंतन्मऽआपृण,विधा मेदवीसरस्वति आदधातु, ओं मेधामश्विनौदेवावाधत्तपुष्करन जौ॥ तत्रमर्वगात्रादिषु दक्षिणपाणिना स्पर्शः, तत्र प्रत्येक मंत्राओं अंगानिचमऽआप्यायताम दानसर्वगात्राल भने ओं वाल्मऽ आप्यायतामिति मुखालंभने, ओं प्राणश्चम ऽआप्यायतामितिनासि भयोः, आँचतुश्च मऽअप्यायतामितिचक्षुदयस्पर्शः,ओं श्रोत्रं चमऽआप्यायनामितिमंत्रपाठमात्र ततोद- क्षिगानामिकायगृहीतभस्मनाललाटेग्रीवायादाक्षणबाहुमूले हृदिचव्यायुपंकुर्यात्।यथा सख्येनमंत्रचतुष्टय; ओंव्यायुषं जमदग्नेरितिललाटे, मोक्षपस्यत्र्यायुषं इतिग्रीवायां, ॐ यद्देवेषु व्यायुषमिनि दक्षिण बाहुमूले. ओं तन्नोऽअस्तुयायुषं इतिहदि, ततो व्यः स्तपाणिभ्यांपृथिवीस्पृशन् प्रथमवैश्वानरसंवोध्याभिवादयेत, तत्रामुकगोत्रोमुकप्रवरो ·मा- मुकशर्मा भौवेश्वानरत्वाम भिवादये इति प्रकाराततस्तथैववरुणंसंबोध्याभिवादयेत्, प्रयो तथैवाचार्यचाभिवादयेत्,ततःआयुष्मानुभवसाम्यइत्याचार्यों ब्रूयात, ततोग्नेरुत्तरतःप्रा. १२. गमानकुशानास्तीर्य तदुपरिदक्षिणोत्तरक्रमेणासादितवारिपूर्णकलशाष्टतये कलशानां पुरतःप्रागग्रेषु कुशेषुस्थित्वा एकस्मादाम्रपल्लवनोदकंगृहीत्वा, ओमेप्स्वंतरग्नेयःप्रवि- ष्टागोह्यउपगोह्यो मयखोमनोहास्खलोविरुजस्तनूदुषुरिन्द्रियहतान्चिजहामियोरोचन- स्तामिहग्रहणामिइति मंत्रण ॥ ततः ॐ तेनममिभिीषचामिश्रियैयशसेब्रह्मणेब्रह्मवर्च- सायइत्यात्मानमभिषिचति,ततो द्वितीयघटस्थमुदकंगृह्णाति ओयेप्स्वंतरग्नय इति मैत्रेणगृहीत्वावपल्लवेनाभिषिंचति,ओं येनश्रियमणुतायेनवमृशता ठ• सुरांयेना क्षावभ्यर्षिचतांयहांतदश्विनायशः इतिमंत्रेण ततस्तेनैवक्रमेण पुनःयेप्स्वंतरग्नर० इत्यनेनतृतीयकलशस्थजलमादाय ओं आपोहिष्ठामयोभुवस्तान ऊर्जेदधातन महे. ||२.

·रणायचक्षसे इतिमंत्रणाभिषिच्य, तेनैवक्रमेण ॐ येप्स्वंतरग्नयइतिमंत्रेण चतुर्थ कलशस्थजलमादाय ऑ योवः शिवतमोरसस्तस्यमाजयतेहनः उशतीरिवमातरः इति मंत्रेणाभिषिच्य पुनः पंचमकलशस्थजलं ॐयेप्स्वंतरग्नयइतिमंत्रेणतथैवादाय ओं तस्माऽमरंगमामवोयस्थक्षयायजिन्वथ आपोजनयथाचन इतिमंत्रेणारिभषिच्य,ततो ऽवशिष्टकलशत्रितयजलंतथैव ओं येप्स्वंतरग्नयइतिमंत्रणप्रत्यकेंग्रहीत्वातूष्णींप्रत्ये. कमभिषिचति । ततो मेखलामोचनंशिरोभागेन, ओंउत्तमंवरुणपाशमस्मदवाधर्मवि- मध्यम ठ. श्रथाय अथावयमादित्यव्रततवानागसोअदितयेस्याम इनिमंत्रण दंडकृ- ष्णाजिनेतूणीभूमोनिधाय, अन्यद्वस्त्रपरिधायोत्तरीयंचधृत्वाचम्य बद्धांजलिरादित्य- मुपतिष्ठेत्, ब्रह्माचारी ओं उद्यनम्राजमृष्णुरिद्रोमसद्भिरस्थात् प्रातर्यावभिरस्थातः । दशसनिरसिदशसनिमाकुर्वाविदन्मागमयोद्यनभ्राजमृष्णुरिंद्रोमहद्भिरस्थाहिवायावमि- ·प्रयो. मा.उ. रस्थाच्छतसानिरासशतसानिमाकुर्वाविदन्मागमयोद्यन, म्राजमृष्णुरिंद्रोमरुद्भिरस्था सायंयादभरिस्थात् सहस्रसनिरमिसहसूमनिमाकुवाविदन्नागमयतिमंत्रण, ततो दधितिलान्वाप्राश्याचम्य जटालोमनखादीन्छेदयित्वास्नात्वाचम्यप्रादेशमितोदुम्बर- काष्ठेनदन्तधावनम्, ऑअन्नाद्यायव्यूहवठ. सोमोराजायमागमत, समेमुखंप्रमाक्ष्य तेयशसाचभागेनच इतिमंत्रण, ततोदंत काष्ठंपरित्यज्याचम्य सुगंधिद्रव्येणोद्वर्तनानं- तरंस्नात्वा द्विराचम्य चंदन कुंकुमादिनानासिकाया मुखस्यालम्भने ओं प्राणापानौ- मेतर्पय, चक्षुमतर्पय; श्रोत्रंमेतर्पय, इतिमंत्रणानुलिपति ॥ ततः पाणीपक्षाल्य दक्षि- णामुखःपातितवामजानुःकृतोपसव्याद्विगुणभुग्नकुशत्रयतिलजलान्यादाय ओतत्- कुशत्रयोपरिपितॄस्तर्पयेत्, ऑपितरःशुधध्वमितिमंत्रेण, ततः सव्यंकृत्वामाचाम्या-२ नुलिप्य जपेत् ऑसुचवाऽमहमक्षीभ्याभूयाप्त ठ-सुवर्चामुखेन, सुश्रुतुकर्णाभ्यांभूया ·-- 'समः इति ततोऽहतवासः परिधानम्, ओं पारधास्ययैशोधास्यैदीर्घायुत्वायजरदर्टिर. स्मिशतंचजीवामिशरदः पुरूचीरायस्पोषमामिसंव्यर्थिप्ये, इतिमंत्रण ततायज्ञोप- वीतपरिधानम् ऑयज्ञोपवीतंपरमपवित्रंप्रजापतेर्यत्सहजंपुरस्तात्।।आयुष्यमयप्रति मुंचशुम्रयज्ञोपवीतं बलमरतुतेजः॥ इतिमंत्रण द्वितीयग्रहणम्, यज्ञोपवीतामितिप्रजा- पतिऋषिर्यजुरुपवीतदेवतायज्ञोपवीतपरिधाने विनियोगः, ॐ यज्ञोपवीतमसियज्ञ. स्यत्वायज्ञोपवीतेनोपनह्यामि । पाचमनं अथात्तरीयं ऑ यशसामाद्यावापृथिवीयश- सेंद्रायरहस्पतिः।यशोभगश्चमाविदद्यशोमा प्रतिपद्यताम् इतिमंत्रेण, ततः पुष्पमा- लाग्रहणमंत्रः ओं यामाहरजमदग्निः श्रद्धायकामायोंद्रियाय, ताऽमहंप्रतिग्रामिय- शाचमगेनच इतिमंत्रणपुष्पमालाग्रहणम् ।। ततःपुष्पमालापरिधानम् ओं यद्य-- शोप्सरसामिंद्रश्चकाराविपुलपृथु। तेनसंग्रथिताः सुमनसऽआबध्नामियशोमार्यहातिम- ·प्रयो. वा, त्रेणपुष्पमालापारधानम॥अथोष्णीषेणशिरोवेष्टनं, औं युवासुवासा परिवीत आगा- त्सउश्रेयानुभवतिजायमानः ॥धीरासः कवयऽउन्नयंतिस्वाध्योमनसादेवयंतः इति ॥२५॥ मंत्रेण, ततः कुण्डलेपरिदधाति ओं अलङ्करणमसिभूयोलंकरणंभूया ततोअञ्जन- म्, ओं बृत्रस्यासिकनीनकश्चतुऽिमासि चक्षुम्र्मेदेहि । तत आदर्शआत्मदर्शनम् ,ओं रोचिष्णुरासि इतिमन्त्रेण; ततश्छत्रग्रहणं ओं वृहस्पतेश्वदिरिसिपाप्मनोमामंतहि; तेजसोयशसोमामंतर्धेहि इतिमंत्रण । ततः पद्भ्यामुपानहीप्रतिगृह्णाति, ओं प्रति- ष्ठेस्थोविश्वतोमापातम, इतिमंत्रेण । ततोवेणवदंडधारणम् ओ विश्वाभ्योमानाष्ट्राभ्य- स्परिपाहिसर्वतः इतिमंत्रेण, ततःस्नातकस्यऽनियमाः॥ गानवादित्रनृत्यत्यागः, नतत्र. गमनं, लेमेसति नरात्री ग्रामांतरंगच्छेत,नधावेत्,नकूपेऽवेक्षणं,नवृक्षारोहणं, नफलत्रो टनं, प्रमार्गेणनगच्छेत्, नग्नोनस्नायात्, नसंधिशयनम, नविषमभूमिलंघन ·अश्लीलंनोपवदेत,उदितास्तसमयेसूर्यनोपपश्येत, जलमध्येसूर्य माकाशस्थं नपश्येत् देवेवर्षति नगच्छेत, उदके आत्मानं नपश्येत्, अजातलोम्नींप्रमत्तांपुरुषाकृति पंढंचनगच्छेदित्यादि । ततमाचार्यायवरगोदानदक्षिणादद्यात् ततः ओं मुनिदिवोऽ अरतिपृथिव्या वैश्वानरमृतऽाजात मग्नि कवि ठ। संभ्राजमतिथिंजनानासालना पात्रं जनयंतदेवाः स्वाहा, इतिमंत्रेण फलपुष्पानमन्वितघृतपूर्णवेणमाणवकदक्षिण करस्पृष्टेनउत्थायपूर्णाहुतिमाचार्याःकुर्या दिति ॥ ततउपविश्यसुवेणभरमानीयदक्षि- णानामिकाग्रगृहीतभस्मना ओं त्र्य.युषंजमदग्नेिितललाटे ओं कश्यपस्यव्यायुषंमि तिग्रोवायाम्, ऑयद्देवेषुत्र्यायुषमितिदक्षिणबाहुमूले, ओतन्नोऽअस्तुत्र्यायुषमितिहदि इतित्र्यायुषं कुर्यात, अनेनैवक्रमेणकुमारललाटादावपि तत्रतनोइत्यस्यास्थाने तत्ते इतिविशेषः ॥ ततमूदक्षितादिग्रहणम् ॥ * ॥ ॥ * ॥ ॥2॥ ॥ॐ॥

·प्रयो.
मा.उ.
इति श्रीमहामत्तकमहासामंताधिपति श्रीरामदत्तविरचिता,
वाजसनेयानामुपनयनिदेदारम्भसमावर्तनकर्मपद्धतिः समाप्ता।
रोली )। नारा )। अवीर )। बुक्का हरदी) मालाकूल १८धूप )। दीप
१० पेड़ा -) बतासा -) पान ५० सोपाड़ी १०० चावल ४ दाल चने कीs
यज्ञोपवीत जोड़ा २० होमपात्र ५ कांसेका कटोरा होसका, कुशा, गोवर, मृगचर्म,
१ मूजकी डोरी ५ पलासका दंड १ पलासकी समिधाऽ१ कंडा)। पूर्णपात्र
चावलभरा ३ कोपीनवगैरहका पियरी गज ४ नारियर ४ चमेलीका तेल)॥
वरन ४ लोटा आचमनी ४ धोती ४ अंगोछा ४ आमन४ दक्षिणा, थालीकांसेकी,
सोनेकी सलाई, वस्त्रोपवस्त्र गायत्रीपूजा, गुरुको वस्त्रोपरस्त्र, दक्षिणाभेट,
घृत ॥ गुलरका दतुवन, २ वस्त्रोपवस्त्र ब्रह्मचारीको २ दही 5- तिल 5-
॥२३॥

·चंदन -केसरकी पगरी १ मिरजई रुमाल दर्पन 1 जोड़ा छाता, सेहरा बड़ी बांसकी १ पटिया १ खराऊँ २ दंडा १ फरहा । लोटिया ८ गिलास ८ केसरि 5१ पंचपल्लव, ब्राह्मणभोजन ३० पत्तल १० पुरवा २५ दिया १५ कसोरा १५ दियरी २५ बालुकी वेदी ३५ प्रामकी लकड़ी ४ शुद्ध गंगाजल घड़ा । इति सम्पूर्ण

·tren
तक मिलने का पता
मैनेजर-भार्गव पुस्तकालय,
गायघाट, स्नारस सिटी।
बार बायोमसाद मार्गग वारा,मार्गवभूषण प्रेस, काशी मुरिस।

·No text on this page.

·HTIiHEREALHASTREEHLEEFRESH
इति १
ammer
Primareeramananee
माध्यन्दिनशाखीयोपनयनप्रयोगविधिः
Potretietur
FIFT:
Reprogovoreno
PARA
EGREE
SEASE
REFEIITIFIEZTIEILD