·No text on this page.

·अ
श्रीपरमात्मने नमः।
सनातनजैनग्रंथमालायाः
मपम खटा
स्याहादविद्यापतिश्रीमद्विधानदस्वामिविरचिता
१
आप्तपरीक्षा
२
पत्रपरीक्षा च
श्रीयुत पडिवगाधरलालजनशास्त्रिणा सपाविते
उस्मानाबादनिपासिस्वर्गीपष्ठिरर्यकस्तरपदस्यास्मनपाठचंद्रस्प स्मरणार्य
बनिनधर्मप्रचारिसमापा मैत्रिणा
श्रीपन्नालालजेनेन
ससीसप्रमामानि मुद्रणयत्रास
प्रकाशिव।
भीगारनिधिसेरस ११
[भस्य परस्य मूस्यमको रुप्या।
प्रथम संस्करण

·دعمهام
Printed by Gauri Shanker Lal Manager,
at the Chandraprabha Press Bcnarcs City
Published by Panna lall Jain Benarcs,

·प्रस्तावना। विनिफर! प्रापतिप्ट किसाईतदुरखमोघानवधामिर्शताक्तवाहिप्कृतास्ममिरुपपर्णयविश्वामसफेवटफसाफलितकेय- सिळपनमुवनविठसिप्तानषद्यतत्वनिकर तत्यामासतपा, इदपवेष्ठनपारणनास्तिफायनस्पविगर्हण कदिवत् । तपनोपागातीमेम्मपुर सर्यया कटकभाजनता । फिमाहर्तमताचावस्थानमृतामलतस्वोपदर्शनप्रन्यूह- मूहम्यरूपजिनसत्पथगामिनामवार्य महान् दोष नियत तत्, पातप्रम्पनगमपरीक्षादलमानसोऽपि नाहि तदमिमुखानयनमतरा समेजससपा परीक्षितुं क्षमतेविसा निखिउमविरहिताप्तमुस्तमिनिर्गसामिप्रापसा कास्प समनसप्तयानयगम्छमामा अप्यकारणाक्षेपकरणप्रवणा विद्वांसोऽपीमे न तत्पमुमत्मुमनसत्करणसरणी समसामाजनतामुपतीकत सेपामनालोचितपयगामितया रागोपप्रसरमटमटिनाग्मस्पेन च परहिसप्रतिपादफ मधनवहिष्कृतत्वात् उम्पत्तविलसितापापेक्षयोरिव तस्कृताक्षेपोपेक्षयोर्निधारितत्वात् , सोफेपि निर्हेतुकम- परमाधिपन्नुपेक्षमाणम न हि पिदुपो पुरस्तादशमात्रमपि समतिमाजना विमति । अभिमसिरिय फिल पलवस्सस्मार्फ पदीमे मिटान्सोनुपेक्षमाणा अनाधिपंतभाईतमतम्पठोकिपतादर्शिपत चाईतपथगामिनस्तेम्पो विचित्रकीटकस्थानसूतकररकेम्यो बहिविधाप निर्माहितप्रतिपादनप्रषणानि मेकविधशाम्राणि तदानापसदर्य बनधर्मो मैनेतरप्राशनिकोपेमाक्षेपकमायो, किं च जैनवत्योपदर्शनसामिग्यमा आक्षेपोपवादिकरणहेतुना फुत्रापि प्राक् यतिमापयाप्रस्पापिपरवाचार्यदुर्वचनादिस्पसितमिलोकनमात्रतपय सर्वथा पेपिसमानसामप्या- हतसरंणिशरणा मय नायापि सर्वचनकलक प्रमाष्टुं समुत्सहवे । सहसे च सांप्रतिफमेतरविनिफरमुख- नि सतनास्तिफवाममार्गीन्यादिदुधनतमिसपरिहरणप्रयणादिस्यायमानशास्त्रगार्शि विभाणा अपि तेभ्योऽवा मिति बलमालिशाधिक्यमाधिपति नानामस्मानतलस्पर्मपारावारे । पावमाहसानपरतत्पस्वरूपमयमोन्स्यते आईतमतपहिवप्राशसंदोहोम संमतिपरस्पते सावमास्तिकादिननेतरविवभिपरमुखनिःसूतदुर्वचनाना परिमा- जनाअती दुर्वचनपरिमार्जनावापिसकारण, जनतस्थप्रदर्शनमेष जनेतरविदुर्गा पुरस्तादस्मददि परामशति। ततएष दुर्वचनाहतचित्तस्प निम्नलिसिनष्टियर्यसाहाय्यत प्रादुर्मतं किछेद सनातनजनअपमालाभिष कठिनतम काप। मप्र पद्मपसाकल्प प्रकाशपदतामुपष्टप्स्पसे पास्यात् प्रधानतपाईसप्तस्यस्यरुपाययोधक। मानासे शुभेमुषितत्परिकरो नियतमेतदमयमालासमुदाटितप्रपपारापारविससितसस्वस्वरूपाम्छामृत स्वारमहिधापाप्तिसमीया छेश्यते । नोपेस्पसे च नास्तिकापविनीतजनप्रलपिसदुर्मचनको समाधिन्य पापन- मिदमहसमत, भारमाहितसपादमप्रवणरागपी घलयते । आईतमतपपगमनशामिनामपि पुरस्तादास्मा- काम्यर्यनयं यतेऽपि दुचनपरिमार्जनकारणाहतवस्योपदर्शनप्रयासाकुला स्पु । सांप्रतं प्रयांके, आप्तप- रीक्षापत्रपतिविप्रपरमन्यमुपस्पाप्यते, एतद्प्रयमागवो विदुषां पुरस्तात् ।प्रणेता किसेसदसहयस्प स्यान- पतिर्षिभीषिपानंदस्वामी । महामार्य कदा कुत्र कतम पचनमारमाययदप्येण पिभूपयामासेत्यवगमिष्पति पायकपरिकरो महोदयस्पैतबीवनविषयको मनपिलोकनताकीसमेतदुर्य जनतत्तस्वरूप यकीदशमिति प्रकटीकरणाप नम्पतीमो पर्य विफल स्वीपं समर्प, विज्ञास्मते स्वपमेश पितत्सदोह, एसम्महोदयफरपिछ- सिसपनयमरिततत्वस्मरूपामृतपानतएव । महामैतस्करविमसिसमाप्पमूतापसहसीलोकवार्विकादिषि- विषयमदोहदिवाकरोऽपि वियोतते जैनधर्ममन । मदोहेऽस्मिन् केचन मंया मुद्रणपथमानीवा मानेष्यतेच केषनाविलंमिवकास एवेति नात्र संशीति | संतुष्पति प्रथानिमान् विठोक्य प्रामपरिकर' इति दीपसी न हि पारणपर्याणं पोई शको बनायुजः । इवि नीतिविवचनानुसरणसणिप्रवेशे प्रवरपैदुष्पमात मयूमनिफरसकलमुवनविपोसमपिम मी- विधामदीक,कचाई मानपानंतभागेनापि विरहितामा मुदी' इति दुरमबोधपरमपसंपादनाय न परी- ·( २ ) वर्ति सामर्थ्यलेशोऽपि मयि । तथापि प्रखरधार्थ्यवशंवदात्मतया श्रीमत्प्रकाशकमहोदय मदालसमारोपि- तभारतया चारोपीदं कार्यं मया। मोदय मामकीनमनवगणयमानोऽवगच्छमानश्च प्राथमिक कार्यमिदं नियतं क्षमिष्यते विद्वत्परिकरो बहत्रात्र मन्स्खलितविलोकनात्, इति विराजने प्राज्ञप्रवरसन्निकृष्ट विनतिततिमहती पूज्यपादश्रीमन्मत्सहोदरादिचक्षुरादिरनिकरकारणकलापे समुपस्थिते मदनुपस्थितावनुष्ठित भूरि- साहाय्यमेतद्ग्रंथसंशोधनानेहसि महनीयविद्वहरपंडितलालारामस्ततोऽस्म्यहमनुग्रहभाजनं चिरमुक्तपा- वनात्मनां। उस्मानाबादमंडनायमानश्रेष्टिवर्यधीमद्वालंचद्रकस्तूरचंद्रात्मजश्रीमन्नेमिचंद्रप्रवादिभिरार्हतमतममुद्धर- णाय चाविर्भावाय तदनवद्यतत्त्वस्वरूपं भुवि, ग्रंथरत्नद्वयप्रकागाय साकल्येन स्वकरसपादितपवित्रद्रव्यव्ययम कृत तेपामयं महानुग्रहः । प्रायते चमे पुरस्तादापीन्थमेवोपकृतये सकल जनहितंकराये । उपाध्यायमहनीयपदविभूषितमित्रवरश्रीमत्पण्डितवासुदेवनेमिनाथप्रपितकाप्तपरीक्षाप्रतिमूर्तिर्मपार्थे । सा च प्रायोतीवशुद्धासीत्ततएव मुद्रितं किलाप्तपरीक्षाभिधं महद्रनमित्येतदनुष्टितसाहाय्याय चिरमनुगृहीतो- ऽस्मि श्रीमदुपाध्यायानां । ईडरपत्तनमारतीभवनादप्येतद्ग्रंथमुद्रणसाहाय्याय पुस्तकद्वयं समुपलब्धं तच्च शुद्धतममासीत् । पुरातनकरविलसितग्रंथनिकरानुस्वारप्रवणपरिपाटीविलोकनतो ग्रंथमालेतद्विलसितग्रंथसाकल्ये पचमाक्षर मुपेक्षमाणैरस्माभिरनुस्वारसत्कृतिरेवाकृत भूरितया । प्रस्तावनोलेखे समुत्तरनिबंधसंकलने सपादने चैतद् ग्रंथरत्नद्वयस्य यद्यभूकुत्रापि मात्राक्षरादिस्स्वलितं मामकीनं सन्नियतं क्षमार्हमेवेति मुद्दर्विदुषां पुरस्ताद्विनतगिरसाभ्यर्थना । - काशी भाद्रपदकृष्णा प्रतिपत् वीरनिर्वाण संवत् २४३९॥ विदुपामनुचरो- गजाधरलालजैनः।

·ग्रंथकर्तुः स्याछादविद्यापतिश्रीविद्यानदस्वामिनः परिचयः। (मास्तिविता समत) मेकविधप्रसपाटपनिकरकोविदसाक्षरसदोद ! विदितमेवैतचिसिएकाधुरीणानां श्रीमता विदुपा पार्शनन्यायाचनेकविषयपारगामौनि भूयासि विन- मानि परिम्पोचक्रिरे रतगर्मेस्पन्धर्थसहा विमतीमिमो मसुधये । तत्र समुपाठेमे दिगवरमैनसंप्रदाये दार्श- निकनैयायिकादिविद्वत्परिपाय दार्शनिको नैयापिकप भीमविपानंदी विद्यानंदस्वामी मा प्राकयेण विश्रुति पैदुष्प सस्नेतस्प महोदयस्यानम्पननसमम्पेष सममनिष्ट । अवाप्येतत्करसरोगहालितविविधषिषप सुगंधमरिखानेकर्मवसमुदपमारतो म्यामोति तत्कार्तिगध सामु दिइ । मविपति च यावदर्शनन्यायादि पिपयसकवि संमती म्पाप्स्यस्येव तत्कार्तिगंधममित स हि- पामकेसरीति । महात्मम' कितस्प मिपानदिस्वामिन पात्रकेसरिसंझयापि मुषि विचति परावर्सिट ममिमतिरिय किस विषयेऽस्मिन् भूयसा विदुषां मत्पात्रकेसरीस्पनवयसको धानोऽपर एव कधिसमननि विद्वान्, किंव निम्नलिखितप्रमाणपरिपायावसीयते यत् पात्रकेसरीसपरनाममाग विसर्मिपानद एक संप्रचो नान्य । सम्परवप्रकाशमये समुद्रोषितमेकत्र- "पया लोकवार्मिके विधानपपरनामपात्रकेसरिणा यदुकं पच लिस्पते सचार्य- पदान सम्यग्दर्शनं, ननु सम्यग्दर्शनशम्मनिर्पपनसामदेिष सम्पग्दर्भनस्वरूपनिर्णया- दोपवादिमविपचिनिचे सिदत्याचद वलक्षणवचन न युकिमदेवेति फस्यपिदारेफर वामपाकरोति । मप्र सदर्भ सोकवार्तिकप्रणेता विद्यामंद एष एचित । किं च श्रवणवेगुम्पत्तनमडनायमानथीदौखिनिनदासशात्रिविहितमेषसमहे पो हि तारपत्रोप- रिखपितादिपुराणप्रेयस्तरिप्पण्यामपि पात्रकेसरिसमा दधानो विमनिपानद एवेत्सदोमित । मपरंप भीयानेमिदकरकमलकरितकयाकोपविलसितपाप्रमेसरिकपातोपीरपेवानुमीयते परापर- विधारपरिपाच्या, यदुझेस स हि विधानदस्यैव नापरस्पति । सम्पच श्रीमदादिपदमारणापि स्वकरकरितमानसूर्योदयनाटफतुरीयांक पात्रीमूतयारशामाश्यया निपा पुस्य प्रति रूपापित', यत्- "देव ववोरसचारितदया श्रीमत्पात्रकेसरियलकमळ गता वेन साक्षात्लवसकम- स्वादादामिप्रायेण लालिमा पालिवाएसहस्रीवया पुष्टिं नीवा । देवस यदि मापासपिप्पट पदा कर्य त्वामद्रासम्"। भयमात शिवसस्प सदर्मस्प पदस्ति भीमसकलंकफरनिर्मिताटवतीमत्रको दुरपयोपोर्मप', तदनयतात्पर्यमनवगम्म्माना कियेतो विद्वान्सः मानपिचयरमर्शवदात्मतयानवयमपि तवापर्यधार विफ- ·( २ ) रीतमेवांगीकुर्वाणाच कुपिता संबभूवुः आचक्रमुश्च तदुपरि । विलोक्य तदविनीतवृत्तिमिमां श्रीमद्विद्यानंदि- प्रभुः विरचयामास तटाशयं समंजसतया विशादीकुर्वाणाप्टगतीसंबकं भाष्यग्रथं । अतोनुमीयते श्रीमदष्ट- सहस्रीरचयिता पात्रकेसरीत्यपराभिधानो विद्यानंदस्वाम्यवेति । अन्यच्च हुमचानगरगिलालेखोद्धृतचरमवाक्यतोऽपि विद्यानंद्येव पात्रकेसरीति विनिश्रीयते । इति प्रमाणपंचकेनावगम्यते निस्संशयं किलेतद्यद्विद्यानंद्यव पात्रकेसरीत्यपराभिधानी नापर इति । विज्ञायते किलेतदस्माभिर्यद्यावद्विदांवरोयं महात्माहतटीक्षादीक्षितो नाभूत्तावदेव पात्रकेसरीत्यमिहितिम- धत्त । आईतपथानुगामिसमये तु निखिलजनहृदयानंददां विद्यानंदसज्ञामभापत् अतएव श्रीब्रह्मनेमिदत्तमहोदये- नैतदाहतपथानुगामित्वाल्लेखे यावन्नाजन्ययं महात्मा जैनमार्गानुगामी तावत्पात्रकेसरीत्यभिषया विज्ञापितः जैन- धर्मदीक्षादीक्षितत्वं तु विद्यानंदिनाम्नति तत एव महान्मायं पुरातनस्वीयनामोल्लेखनानावश्यकतामवगच्छ- मानो नाविर्भावयांचक्रे पात्रकेसरीत्यात्मीयं पाराचीन नाम कुत्रापि स्वकरकलितग्रंथसंदोहे । विमुरयं विद्यानंदी समजनि खलु नंदिसंघस्याचार्य इत्यनुमीयते । न खलु निश्रयेन प्रतिपादयितुं शक्यते । विशुद्धात्मनः किठैतस्य दीक्षाचार्यः कः कश्चोपाध्यायपदाविरुदोऽभूदिति न समंजसतयावसीयतेऽ स्माभिः । कतमेऽपि स्वकररचितग्रंथे समुल्लेखोऽपि न कृतोनन स्वामिना स्वगुरुपरंपरायाः । पात्रकेसरिकया। भट्टारक-श्रीमत्प्रमाचंद्रब्रह्मनेमिदत्ताभ्यां या स्वरचितकथाकोगग्रंथे पात्रकेसरिणः कथा विलिखिता ततएव किंचिद् विज्ञायते न ततोऽधिकं किमप्यनवद्यप्रतिभस्यैतस्य विदुपो जीवनतिहासे समीचीनतया- वगम्यते खेदयति किलाऽस्मद्देशीयेतिहाससामिग्रयभावोयमस्मन्मनः । वरीवर्ति पात्रकेसरिणः किलेत्यं कथा- शास्तिस्म कश्चिन्मगधदेशांतोऽहिच्छत्रपुरेऽन्वर्थसंज्ञां बिभ्राणोऽअवनिपालोनामावनिपालः तस्य च परिपदि वेदवेदांगादिविविधविपयपारावारपारदर्शिनः शतपंचकब्राह्मणविद्वद्रनानि सममूवन् । राजधान्यां च तस्यावनिपालस्य राजतेस्म कश्चिन्नानाविधमणितोरणादिविभूपितः श्रीपायजिनेंद्रमंदिरः-अथ- कदाचित्ससजनि कुतूहटस्तेषां विदुषां पार्वजिनालयं विलोकयितुं । यदा च सर्वे ते तं विलोकयितुमगमन् तदा तत्र पार्श्वजिनामिमुखीभूय जिनभक्तिवगंगतश्चारित्रभूपणाभिधानः कश्चित्परमर्पिः देवागमस्तोत्र पठन् दृष्टि गोचरतां समापतत् । समाकर्ण्य च तन्मुनिलपननिःसृतस्तोत्रमवोचत्तदन्यतमविद्वदग्रणीः श्रीमत्पात्रकेसरी- विदांवरः ।मुने! समंजसतयाभाति किल भवल्लपननिःसृतं स्तोत्रमिदं अनुगृह्य मुहुः श्रावयतु पापठ्येदमिति श्रुत्वा भक्तिवशंवदतद्विज्ञवचनं, यतिमंगादिदोपं परिहरमाणः स मुनिः पुनरपि तत्स्तोत्रं पठितुमारेभे विद्वान् पात्रके सर्यपि तत्तात्पर्य हृदयस्थं समीहमानो भक्त्या शुश्राव च । यदा च तत्स्तोत्रं परिपूर्णतामगमत् तत्तात्पर्य च श्री- मत्पात्रकेसरिबुद्धिस्थमभूत् , तदात्वे एव तत्व विदुषः प्रवलदर्शनमोहकर्मणः क्षयोपशमः संप्रत्यपादि। विचचार च स्वचेतसि स यजीवाजीवादितत्त्वस्वरूपोपवर्णनमार्हतमार्गानुसार्यवानवद्य नान्यत्त्येति, स्थिते सत्येवं प्रत्य- हमेतन्महोदयस्व, आर्हतमततत्त्ववुमुत्सालता वृद्धिं समुपागच्छत् । स्वसहचारिभिः सह परावृत्य च जिनालया न्महात्मायमेनमेवविषयं पराममर्य परंतु रजन्या स्वगयनावासे गयानस्य तस्य विद्रुपः साहसिकोयं विचारो बुद्धौ समारुरोह यत् यद्ययाहमते प्रमाणपद्धतिः समीचीना किंवनुमानप्रमाणलक्षण किमभिमतमिति नाव गतं, चिंतापारावारे निमन्ने सत्येवं तस्मिन् विद्यपि अवधिबलतस्तत्तात्पर्य जानती भगवती पद्मावती पुरस्ता- समुपस्थायावोचत् प्राज्ञप्रवर ! नैवंविर्धाचतामाजनमसि । भगवत्पार्श्वदर्शनसमयएवैतच्छंसीतिपरावृत्तिर्मवि- प्यति भवतां । विज्ञास्यते चानवद्यानुमानस्वरूपमित्युक्त्वांतरधात् गत्वा च जिनालये पार्श्वजिनफणमडपोपरि विल्लिख च। १ ब्रह्मचारी नेमिदत्तोय समजनि किल मघरकनेमिचंद्रातवासी । अमूदयं १६ तमायां पातादौ । मधकरप्रमा- बकरकलितकथाको स्यानेनेव ब्रह्मचारिणा पद्यानुवादोविहितः ।

·"अम्पपाशुपपमान पत्र तत्र प्रयेण किं । नाम्पमानुपपमर्ष यत्र तत्र प्रयेण किं"। इस्पनवपपयम्। अपरम्मिमहानि विद्वान् स हि पात्रकेसरी प्रत्यूपसि सप्रमगादगमत्पाजिनमदिरे । परावस्ते प तस्य महात्मनोऽगम्यसंशीतिमर्गवत्कणोपरिराष्टिसपाते श्रीमदेवशयकुशेशयसचितानमद्यपर्व पठित्या । निर्धारित चैतत्तेन पदन्ययानुपपमावरूपम्याप्तिमानमेवानवधानुमान, रीत्या फिलानया सप्रत्यभूपसदीय मह- सी विश्वस्तिर्पत, भगवाहनेवाप्तम्माष्ठपनावितधर्मएव डोकायमुष्ठापहो महान् धर्म, पदनु धीपात्रकेसरिवि- दुपा स्वसहचारिणा पुरस्तादप्पार्हतधर्मप्रशंसा कसा उपदिष्टाथ है। सदुपदेशमनोकामा दिपंतष शास्त्रार्य मार्गेण परामूसा तया च पर्यन्ते श्रीमत्पात्रकेसरिर्वदुष्यदिवाकरस्य पुरस्तादाप्मीपवैदुष्पं दीपकर्म विशाय सहायनिपासम्पतिना सर्षे ते मनवाईतधर्मसेविनः सप्रतिपदिरे । फययानया परमिदमेषा- मुगम्यते विमु' मीविधानंदी मगधराभ्यांतर्गताहियात्रपुरनिवासी ब्राह्मणकुलोत्पन्नवासीत् पैनधर्मधार- णामागय महात्मा नैयायिकमीमांसकादिषदिकाबन्पतमधर्मानुयायीचामृतु । सप्रस्यपि अरिग्रस्थान अक्षितिविपार्थनाथामिधया मुवि वर्तते रामनगरोप्यस्यैयापरामिधा । स्थानमिदमुचरप्रति घरेलीपचना- समेऽस्ति । श्रीपार्थनिर्नेद्रापामछफेजसबोधाराप्तिरत्रैव समजनि । मातच कमासरोऽत्रमानस्पोफ्सर्ग पार्श्व- जिनोपरि । निमते घ छत्रीभूयधरणेन्द्रेण तत् अतोऽस्तीद जैनाना पापन क्षेत्र । भामनति च भक्ति विनतास् तत् । एसक्षेत्रस्यपाचिनाठमतो समस्ति मुषि महती विश्वति क्षेत्रस्यास्य । ममूवत्र फश्चिदयनि- पालो भूपाल (1) प्रमगातस्य रामघान्यामता क्षेत्रमिदमिसिनिर्णयाय न परीषति पाऽस्माक किमपि मनपर गमक। रियानदिनिवासस्थितिः। मिमुर्वियानंदी उत्तरमातमरनएवासीदित्येवोतोप्यते फययानया किंत दक्षिणात्यकाटिफरम कतमिरेम तमीवनविपयफोलेसविशेषकरणात् दक्षिणकर्णाटकशिमठेखेपेव तदुखपिशेपदर्शनाम निष्प्रत्यूई विज्ञापसेऽस्माभिर्यदय विद्यन् दाक्षिणात्य फार्णाटिफ एव पासीत् । किं च यस्मिन् समये धीमानम परमनहितप्रतिपादनण्या दाक्षिणं कार्णाटिक या मारतवर्षमागमखंचार सदास्पे एव स हि मारतर्षमाग' सफरममग्नमिनप्रतिदिकविहुपा पैनविदुपा भासीविवादालय, भीममहाफलकममाचंद्रमिनसेन माणिक्यनयादिमनापायो अपि सत्समफासींना एष सममूवन् स हि समय प्रदेशच तथाषिष एवासीत् यदय निधानदिसहशप्रखरमिनदिरेप माषितर्म्य । फाटफदेशपशिमोगामातीतर्गतहुमपाप्रामप्राप्तशिलालेखे येषां पेषां भूपतीना समासु विर्षि- पानंदा प्रकारपिदि शाखार्पपया विजयमयाफेमुष्ठेम्बो पर्स से सर्प म्पतयो दाक्षिणान्या फार्णाठिकाचा समिति प्रमाणमापि दाक्षिणास्येन फार्णाटिफेनैव या भाम्प श्रीमश्चिानंदिनोत्सनष निधीपते । हुमपानगरप्राप्तशिलालेखाभिप्रायमिदं । १। नगरामपाणमहीपतिनमपरिपदि श्रीमद्विपानंदिस्वामिना नदनमष्ठिभटामिघोमिदग्धो विहितानवविवादमर्यादया बिनिग्ये । २ । न्यानवयपधैकप्रभाषेण श्रीश्चवदनरपतिसभायां धीषियानदिविमुना मिस्टिलश्रोतारो विस्मयपदमामीता। खमाष्ठभूपतिससदि स्वीयामरुषपनपाटषपराम्तयादिविदुष' अमतेस्म विधानदिप्रम् । । सलवदेवप्पीपतिपरिपदि नेकविषपरवादिमाउउपनविनिर्गतसिद्धांतसदोह मितिामा- समपाऽनसीहमाईतमते प्रभावित । ५। पिळगीपचनमाननरपसिनरसिंहसप्तदि समुदोपित किल प्रमावो ममतस्प श्रीमद्विपा- मंदिप्रमुणा।

·( ४ ) ६ । कारककनगरस्थभैरवाचार्यराजपरिपदि जैनमतगौरवं प्रदर्श्य तत्प्रमापं विजनुंभे श्रीविधा नर्दिप्रभुः। ७ । विदरीनगरनिवासिभावुकलोकेभ्यः श्रीमद्विद्यानंदिप्रभुणा स्वधर्मज्ञानप्राकर्येण सम्यकत्वा वाप्तिः कारिता। । यस्य नरसिंहराजात्मजकृष्णराजस्य संसदि नमातिस्म नरपतिसहस्रकं तस्यां परिपदि हेविद्या- नंदिप्रभो त्वया समुद्दीपितोजैनधर्मः पराभूताश्च मत्तपरवादिनः । ९। कोप्पनाद्यनेकतीर्थक्षेत्रेषु कारयित्वा द्रव्यवैपुल्यव्ययं हे विद्यानंदिप्रभो त्वयार्हतधर्मः प्रभावितः । भूपितश्च श्रवणवेलगुलनगरस्थजनसंघः कनकवसनादिप्रदापनतः । विधाय च गैरसप्पानगरासन्नमुनिसंदोह संघं स्वशिष्यमंडल स विभूपितः । गौतमभद्रबाहुविशाखाचार्योमास्वामिसमंतभद्राकलंकादि विद्वान्सो विजयंता भुवि सामंतभद्रभाष्यमंगलाचरणदेवागमोपरि विरचितं भाष्यं श्रीमदकलंकदेवेन । समजसतयाप्तमीमांसाग्रंथविबोधयित्रे श्रीमद्विद्यानंदिने नमः । श्लोकवार्तिकप्रणेता कविचूड़ामणिः तार्किकसिंहो विद्वान् यतिर्विद्यानंदी चिरंजीयाद्भुवि धरणीधरसन्निकृष्टोग्रतपस्वी ध्यानी मुनिः पात्रकेसर्येव समजनिष्ट नान्यः। ४६ तमः शिलालेखः । इतोऽधिकमिदमपि विमर्शणीयं यत् (यथा समयनिीतौ सत्यां विज्ञाप्येत पुरस्तात्) अकलंकवि- धानंदिस्वामिना समकालीनावेव समजनिपाता | श्रीमदकलंदेवकरविरचिताष्टसत्यभिधप्रथस्यो- परि भाष्यं च वरीवर्ति श्रीमद्विद्यानंदिविरचिताष्टसहस्रचाख्यं । यद्ययं महात्मा मागधएव भयेत् दाक्षिणात्यः कर्णाटिकोवा न स्यात् तदा नैवं सम्भाव्येत यदष्टशत्युपर्यचिरकालएवैतत्य महात्मनोष्टसह- स्रथाख्यं भाष्यं स्यात् किं तु दाक्षिणात्यत्वे कार्णाटिकत्व एक्वैतस्य महात्मनस्तथाविधा संभावना । निश्चयेन त्विदमेवावसीयेत यदयं विद्यानंदी विभु.अकलंकदेयशिष्यकल्पसहचर एयाभूत्तत एवानेनाविलं वितकाल एव तथाविधमष्टशत्युपर्यष्टसहस्रथमिधं भाष्यं व्यरचि । विभुरयं विद्यानंदी प्रामागधः पश्चात् वादकंड्यनवशंवदात्मतया दक्षिणं कर्णाटकं वा देशं सनाथीकृत- वान् इत्यपि बलवती समावना भवितुमर्हत्यतो मागधो नासीदय प्रमुर्दाक्षिणात्यः कार्णाटिक एव वेत्यत्रापि न किमप्यनवचं गमकं । नात्रापि किमपि बलवत्तरं गमकं कथाकोशलेखमुज्झित्वा यदयं महात्मा मागधएवा- सीदिति । वस्तुतस्तु कथाकोशलेखोऽपि न प्रमाणपदमधिरोहति जनश्रुतिकुक्षिप्रविष्टत्वात्तल्लेखस्य । यतो येन ग्रंथका पात्रकेसरिकथा विलिखिता स समजनि शतसप्तकवर्याणां पश्चात् श्रीविद्यानदिप्रभोः, सा च कथा जैनधर्मप्रभावनां लक्ष्यीकृत्यैव किंवदत्या विलिखिता नेतिहासदृष्ट्या (यदि भवेदितिहासदष्ट्या कथ नोल्लि- खितस्तेन श्रीविद्यानदिसवत्सरादिनिर्णयः) अतो श्रीमद्विद्यानंदिप्रभोर्मगधदेशस्थितिनिर्णये नेयं विलिखिता कथा प्रमाणपदमचति ततोयं विद्यानदी महात्मा मागधो दाक्षिणात्यः कार्णाटिको घेति विपयः सर्वथा संशया- पन्नऐवति ॥ समयविचारः। विमुरयं महात्मा विद्यानंदी कदा पावनात्मीयजीवनेन भारतभूीम कामयांचवे इति न निर्णिन्येयं महोदयः कंतमेऽपि स्वकरकलितग्रथे । परंतु निश्चीयते कियद्भिः प्रमाणैर्यदयं प्रमुः ८ तमायाः सीष्टाब्दे- रतेः आदौ च ९ तमायाः शताव्देः समजनिष्ट । तानि चेमानि कियंति चित्प्रमाणानि । स्वकरविलसिताष्टसहस्याख्यग्रंथे श्रीमद्विद्यानंदिनभुणा भर्तृहरिरचितवाक्यपदीयग्रंथस्य पद्यमिदमुद्भुतं ।

·न सोऽखि प्रत्ययो कोके य सम्दानुगमारने अनुमिद्धमिवामाप्ति सर्व शारदे प्रतिष्ठित ।। इति । श्रीमहरिषिदुप' प्रोफेसरोपाधिविपितश्रीमत्पाठकममुखपिशी समयच (५० वमनीयम्दासने असित। किं च धीनदेशनिवासी कमित हुऐनसगामिष पुष १२९तमेसीप्यम्दै मिमिधदेशसंदोह विलोफयन् भमन् मारसेऽयासीत् अषात्सीप १२५ तमसीयम्दपर्यंत भारते, तेनापि स्यप्रषासोहेने विलिखित । यत् "स- प्रसि म्पाकरणशास्त्र वैदुष्ये मईहरेर्निदुपो महती विद्युति" अवो निधीमते श्रीमद्विपानदिप्रमु १५० सम- पौयम्दानंतरमभूत् ॥ स्वरचिताएसइत्यभिधे महति प्रथे श्रीमदिधानदिपणा प्रफ्यावषेदांतिषिवत्कृपारिलभस्थ महपदेनोल्लेख कसः प्रत्यास्यावध पदे २ तसिद्धास' । कुमारिउमासमयच ७०० तमसीयस्दात् ९० तममायाप्दपर्यंत विनिर्णीत मस्ततोप्युनुमायते विमुर्वियानदी सत्समकालीनखदचिरकालानतरं वा सम- जनीति। सुरेचरेत्सपरामिधा पंडनमिमस्यैवासौदिति पिदिलासकृतसंकरदिग्विमयको विद्यायो । सभ मुरेघरोतेपास्यासीत् मयमशकराचार्यस्येति नियतमेव । मापशफरापार्यस्य कालभ ७६० सम- सोयम्दात् ८३८ समसौरादपर्यंत निश्चित भत' सुरपरस्य मनमिभस्य वायमेवकाठइति मतम्यं । मदनमि अनिहितोऽस्ति कश्चिादारण्यकामिघौप्रयस्ततृतीयाभ्यापासमुस्ता किलमे निम्नलिखितलेका श्रीम- विधानदिप्रमुणा प्रत्याफ्यातम मिमसिद्धातः । सदुखै रहदारम्पवार्तिके- भारमापि सदिदं मा मोहापारोस्पपिष्ठ । प्रमापि स वधवारमा सविसीयतयेश्यते ॥१॥ मारमा बोति पारोस्पसवितीयत्वबाभनात् । पुमर्थे निषितं शास्त्रमिति सिदं समीडित ॥२॥ त्यत्पस्पे माकप स्पासर्प ज्ञानपिरोधि च । कस्या मिपैप मत्पक्षे साचानुभषसंग्रमे ॥३॥ इति फधित् सोऽपि न प्रेक्षावान् । ममा विद्यावदिएं मनु दोपो महानय निरव च विद्यापा मानवस्य प्रसभ्यते ॥१॥ जमुना प्रमाणवलेनापि श्रीमडियानंदिसमयो मानमिवसमिको मर्यात् ८१८ समसोयम्दपर्पसमेप नियेत पार्यते। मएसासीपत्रपरीक्षपो भीमविपानदिना विष्ठतमौरविन्दर्भकावेरप्यालेस' हत' समनिष्ट यंपस माय सप्ततमायो शताब्दी । उठेसस स हीर- पटुक धर्मकीर्तिना- पतर्प पराइचवस्तुमात्रप्रपदेमात् । सामान्यपिपर्य प्रो लिंग भेदाम्मतिष्टिते ॥१॥ अयोपयोगोऽपि पुन' स्मा घम्दानुयोजन | मक्षधार्यदपेस्येस सोर्यो म्पमहितो मवेत् ।।२।। कि घाटसहयां दिलागोपोतकरममाफर (शाफर) परस्सामिपभृतिविदुपामपि समु- उस व भीमहिचानदिममुणा । आदिपुराणप्रणेता भगपजिनसेनापार्येणापि स्वकरविलसितादिपुराणे पात्रफेसर्पमिषया श्रीमद्विधानंपु. निखत तया-- माफलंकीपाटपायकमरिणौ गुणा । पिदुपा दयारा हारार्पते ऽतिनिर्मा। १ मापना दिमामाया बियोगो मतिय प्रमा। लामो परिवारमापाती मायानो व पारनमान किमतरमा लोप्दा ती मधे मागविणादिको मायामी । मिमा वामेरापमएपिपारिसोपाइटीमास्युममधदएमा ५। राधा भोजपः ·६ ) आदिपुराणे प्रथमपर्वणि। ७६० तमशकसंवत्सरात् ७७० तमशकसंवत्मरमध्ये विरचितः किलादिपुराण. श्रीमद्भगवजिनसेना- चारित्यस्त्येकविधया 'निश्चिति. अतोनुमायते यत् ७६ ० तमशकसंवत्सरस्य अर्थात् ८३८ तमनीटाब्दस्य सांन्निध्ये व्यस्तापीत् कीर्तिवल्ली श्रीमद्विद्यानंदिप्रभोः। श्रीमदकलंकविवृतां समंतभद्रोक्तमत्र सक्षेपात् । परमागमार्थविषयामष्टसहस्री प्रकाशयति ॥ १ ॥ इत्यष्टसहस्या दामाध्यायस्यानेनपद्येन श्रीमद्विद्यानंदिनाष्टगतीकर्तुः श्रीमदकलंकदेवन्यालेखः कृतः । परीक्षामुखप्रणेता श्रीमन्माणिक्यनंदिविभुः, निम्नलिखितपद्यन श्रीमटकलंकदेवविद्यानदिनी सम्मार । सिद्धं सर्वजनप्रबोधजननं सद्योऽकलकाश्रयं विद्यानंदसमंतभद्रगुणतो नित्यं मनानंदनं । निर्दोषं परमागमार्थविषयं प्रोक्तं प्रमालक्षणं युक्त्या चेतसि चिंतयंतु मुधियः श्रीवर्द्धमानं जिनं ॥३॥ प्रथमाध्यायः॥ एवं श्रीमत्प्रभाचन्द्ररपि श्रीमन्माणिक्यनंदिकररचितपरीक्षामुखभाष्यभूतप्रमेयकमलमातंडेऽनका श्रीविद्यानंदिनां समुल्लेखः कृतः तैरेव च स्वरचितधीन्यौयकुमुदचंद्रोदय श्रीमद्भट्टाफटकदेवस्याप्यनेनपद्येन समुल्लेखो विहितः। वोवः कोप्यसमः समस्तविषयं प्राप्याकलंक पदं जातस्तेन समस्नवस्तुविषय व्याख्यायते तत्पदं । किं न श्रीगणमृज्जिनेंद्रपढतः प्राप्तप्रभावः स्वयं व्याख्यात्यप्रतिम वचा जिनपतेः सर्वात्मभापात्मकं ॥ एवं श्रीमजिनसेनाचार्यैरपि अकलंकप्रभाचंद्रपात्रकेसरीतित्रयाणां विदुषामादिपुराणप्रारभे संस्मृ- तिविहिता । इमे सर्वे विद्वच्छिरोमणयः समकालीना एवेति निर्धार्यतेऽस्माभिः प्रतिपादितोल्लेखतमष्ट्या । क्रम- चैषां अकलंकः, विद्यानंदी, माणिक्यनंदी, प्रभाचंद्रः जिनसेन इत्येवं पर्यवस्यते । आदिपुराणनि- र्माणानेहसि सर्वेपाखल्वमीपां विदुषां कीर्तिलताः, भूमंडले वितस्तररित्यप्यमिमतिः । श्रीमदकटंकदेवैः कुत्रापि विद्यानंद्याद्याचार्योल्लेखस्यांशस्याप्यकरणात् सर्वतः प्राक्वकलंकएव संप्रत्यपादि अभूवैतस्मायेव महनीयत्व सौभाग्यावाप्तिर्निखिलेप्वेष्विति प्रतीयते । समयश्चैतस्य महनीयस्य, राष्ट्रकूटवंशीयनाहनतुंग (शुमतुंग) नरप- तिपरिपदि निम्नलिखितपद्यस्य प्रतिपादनात् अष्टमशताब्दावेवाङ्गीकृतः । श्रवणवलगुलमालपणप्रशस्ती विलिखितं चतत्पद्यं। राजन् साहसतुंग संति बहवः श्वेतातपत्रा नृपाः किंतु त्वत्लदृशो रणे विजयिनस्त्यागोन्नता दुर्लभाः । तद्वत्संति वुधा न संति कवयो वागीश्वरा वाग्मिनो । नानाशास्त्रविचारचातुरधियः काले कलौ महिधाः ।। भूपतिश्रीसाहसतुगंमहोदयः कृष्णराजाभिख्ययापि मुवि समुपालेभे विश्रुति । नरपतिरयं ७ ५२- ७७५ तमे स्त्रीष्टाव्दे समजनिष्टेति दाक्षिणेतिहासे श्रीटाक्टरभांडारकरमहोदयैः पर्यवसितमित्यतोऽपि निर्धार्यते श्रीमदकलंकदेवास्तित्वमष्टमशताव्दौ तदुत्तरार्धे वा प्रतिप्रद्यमानमलमकारीभारत वर्ष निस्संशयं । तथा वोधाकोपीत्युपरिसमुद्दोधितपद्यतोप्येव प्रतीयते यटभूच्छीमत्प्रभाचंद्रः श्रीमद्भट्टाकलंकातेवासी १ विलोकयतु जैनमित्रकार्यालयवंबईद्वाराप्रकाशितविद्वद्वनमालायां जिनसेनगुणभद्राचार्यशीर्षफनियंधे । २ ताडपत्रीपरिलिखितेका प्रतिमूर्तिरस्य ग्रंथस्य श्रवणबेलगुलमठे विद्यते । ३ चंद्राशुशुम्रयशसं प्रमाचंद्रकवि स्तुवे । कृत्वा चद्रोदयं येन शवदाहादितं जगत् ॥४७॥ ४ स्वकरविलसितप्रमेयकमलमातंडग्रंथावसाने निम्नलिखितपद्याम्यां श्रीमत्प्रभाचंद्राचार्यः श्रीमत्पद्म- नदिरतनंदिनी स्वगुरू ख्यापितौ अतोनुमीयते यदयं महात्मा प्रभाचंद्रः प्राक् श्रीमदकलंकटेवचरणसान्निध्य- मुपेत्य चावीत्य विद्यां जग्राह श्रीमत्पद्मनदिरत्ननंदिनोरासन्ने, आहेतीं दीक्षां । ततः समजनिषातामेतन्महा- त्मनो दीक्षागुरू श्रीपद्मरत्ननंदिनौ अथवा पूर्वमकलंकदेवचरणसांनिध्ये विद्यामधीत्य पश्चादनयोः पार्था- ऽध्यैप्टेन्यतोऽपि तयोरेतन्महात्मनोगुल्वमवगम्यते ।।

·, समुपादाप श्रीमदकलफचरणपंफेहपरागप्रभापत एप जगत्पतर्वयैदुष्य ॥ भभापंद्रमात स्वफर- विससितप्रये धीमद्वियानदिसमुदखस्ततीनिर्घायसे श्रीमशफलफाप्रमाचंद्रयोरमांतर एष समय धीमधि- धानपस्तिस्वस्प । एवं ७९३ नमसीयप्दात् (नरपतिकृष्णरामराम्यप्रारंमत ) ८३८ समादिपुराणवि- मितसमयानांतरे, धीमधफसकविद्यानदिप्रभृतिमिदुपामवसापते काठ । पदा विरचित श्रीमव्ययमजिनसेनहरिवंशपुराणोन सायदुपालेभिरे श्रीमदफलंकविषानंदिप्रमृतिरिणो मुनि विहति । अपमा न म्परचयिपतेमे तायदएशत्यरामहस्यादिप्रसिसप्रथान् । यतो हि हरिवंशपुराण- प्रारमे सर्वकालीनसिद्धसेनसमतमद्रदेवनपायाचार्यान् स्तुयस', पुर्यतच स्तवनं तदात्वे यत्किंचिद्वय रचनानिर्माणकताभ्यासस्य श्रीमद्वितीयनिनसेनस्य, नाफलकपिचानंदिप्रमृतयो पिद्वान्स तिपथमगु' भीमव्ययममिनसेनस्पेत्यसोप्यनुमीपते यपदीमो धीमकलकविधानदिनी श्रीमत्प्रयमजिनसेनसमये प्रथ- कर्तारौ मामूता तदा हरियशपुराणप्रारमे निपस स्मृतिमाजनतामुपासेमाते । हरियंशपुराणनिर्माणसममध ७८४ तमे सोयम्दे । सतोरसफवियानदिनो विशेषषियुतिसमयो प्रथप्रणेतृलसमयश्च ७८ समसीप्यम्दानं तरमेव निर्धारणीयं । महरिकमारिलेसिसकरमिठसिते निषधये प्रोफेसरभीमसाठकैरियनपेटिकामानि- गुरु श्रीमदमाणिस्यो मंदिताशेपसमन' । नंदसारितकातरजो नमसार्णयः ॥ १॥ बीपमनंदिसदांसशिष्योऽनेकगुणाय । प्रमाचदखिरं जीयादानदिपदे रस' ॥१॥ २ इति धीमोजदेवराष्ट्रे श्रीपदारानिवासिना परमपरमेष्ठिपणामार्मितामसपुष्प- निराकवफर्ममलकरलकेन श्रीमस्मभाचद्रपडितेन निखिलममाणप्रमेयसरूपोधोवपरीक्षा- मुखपदं वितमिति प्रमेयकमस्मातेप्रशस्ती विलसिसमित्यतो निर्यित पदभूदर्य प्रमेयफम- समारकर्ता धीमम्पमापद्रो पाराधीशमीमनोनराजास्तित्वसमये । फालयतमरपते १०२२ तमसा- धम्दात् १.५९ समसीपारदति निर्धारिस' काठेऽस्मिमेव शमसाय भूपसिर्मपि । मतएव म्याप- इसदचन्द्रोदयप्रणेवस' पृथगय प्रमाद्रः सममनीस्पनुमापते ॥ यत- पशिशुभपतसं प्रमाघद्रकवि तवे । कृत्वा चद्रोदय येन सबदारहादितं जगत् ॥ श्रीममिनसेनाचारमुना पोन चंद्रोदयप्रणेत', आदिपुराणे स्तुतिरकस निर्माणसमयस्यादिपुराणस्य ८१८ तमसीयाप्दसामिभ्ये परतु नाचन्यनुमानमिदं प्रमाणपदं प्रमेयकमसमातंरन्यायकुमुदचंद्रोदयपोरेकस्यैव फर्ड निर्धारणात् मारपदोदययोरेकएष फतेंसि चंद्रोदयप्रारंभलिखितपपेनानेन सर्पया स्पर्थमपति । माणिक्यनदिपदमप्रतिमप्रयोघ म्पापल्याप मोपनिधिरेप पुन' प्रबंध' । प्रारम्पते सकरसिसिविधी समर्थे मुझे प्रकाशितमगप्रयवसासाथै ॥ इसतो विलायते यदगमतीयम्दी प्रमोनेन्पपराभिर्धा दधानोऽपरभोज एवाननिष्ट पारपुौ । जिसीयमोनकालीनोमस्काधिरप्रमावद प्राप्रपर इत्यत्र प्रमेयकमलमातेग्भूमिको सनसमये प्रादर्षि प्रमाणमिदं विद्यारश्रीमत्परिवर्षशीपरशासिमि' यात् प्रमेयकममाती श्रीममिचदसैनासिकचक्रपतिविर- पिसा समुस्ता किपत्यो गापा । नेमिचंद्रसिद्धांतचक्रवर्ती प १००० तमे श्रीममरपतिचामुंडरायास्तिस्म- समये तस्समपसानिप्पे या समुदपादि । कमावामुरायपुराणे श्रीमचार्मुग्रामनरपतिना (८९९ तमे सीया- म्दसमये, उत्तरपुराणप्रणेता) श्रीमद्गुणभद्रखामी प्रास्तुत । उत्पतिश्च धीमचाररायम्पते. १७८ तमे मीप्यम्दे समननित्सत, १००० तमे लीप्यम्दे श्रीमचामुंगरापास्तित्वमदिस्यत्र न कापि संशति । परत प्रमेयकमकमावैग्समुश्वगाया म भीममेमिचंद्रस्वामित्वकरविलसिता किंत परपरागताएव प्रमेपफममाते. रखोमिधनरपि स्वफरविकसितप्रयसदोहे ता समुदसा, षप्त प्रमेयकमकमातरमोदयरचयिता प्रमाचंद्र एफ एष सवि समुदपादि म्यरधि प मातेगमरं चद्रोदय स इति दीयान् प्रत्ययः ।

·(८) काभिधे ग्रंथे । एम. ए. इत्यादिविविधपद्रविभूपितकालिकताकाले जाधिष्ठातृमहोमहापाध्यायधीशतीशचंद्र विद्याभूपणैश्च स्याद्वादपतिश्रीमद्विद्यानदास्तिन्चसमयः ८०० तमस्रीष्टाव्दमानिध्य एव विनिर्धारितः । अतः प्रमाणपरिपाट्यानयाऽष्टमशताब्दस्य शेपार्दः प्रारंभश्च नवमगताब्दस्येति ययाविध: समयोs- स्माभिः पूर्व विज्ञापितः सएव श्रीविद्यानंदस्वाम्यस्तित्वसमयः प्रमाणपदमधिरोहति न तत्र कापि संगीतिः । समजनि खल्वयं समयो दाक्षिणे कार्णाटिके वेतिहासेऽतीवमहत्वस्य धर्मक्रांतिश्चाभून्महती किल भुवि समयेऽस्मिन् । जैनवैदिकबौदधर्मधुरंधरविद्वान्सः समुपालेभिरेऽस्तित्वमेतस्मिन्नेवावसरे, आसीन्न्यायशास्त्रमेतद्देवत्यु- नतिपराकाष्ठामापन्नं व्यवत्त किलेतत्कालीनविद्वत्परिकरण न्यायशास्त्रपया स्वमतसत्यताविर्भावाय भूयान् प्रयासः समजनिपत च तदात्वे वाढविवादशास्त्रार्थाः अवसाने किमजनि धार्मिक विवाटफलं, विजयं च क स्तेपु समुपादात् , विजयश्च सहि वैद्रुष्येण कारणांतरेण वाभूदित्यवशिष्टं परीवार्तीनिहासन्नानां परीक्षणाय । परंतु नात्र संशीतिर्यद्विवादास्तित्वकाले दिगवरजैनसंप्रदायनिकेतनस्तंभायमानश्रीमदकलंकविद्यानंदादि दिग्विजयिविदुपां दर्शनसौभाग्यं नाभूद्वाहुल्येन सर्वेष्टां । ग्रंथरचना । दार्शनिको नैयायिकश्च समजनि श्रीमद्विद्यानंदिप्रमुरिति पूर्व प्रतिपादितमतएवैप महात्मा विपयद्वय- एवास्मिन् ग्रंथान् व्यरचि एतन्महोदयवैदुष्यमातडप्रखरमयूखायमानः, आप्तमीमांसालंकारदेवालंकृतीत्य परनामभाक् विश्रुतग्रंथोऽष्टसहस्न्याभिधः । श्रीमदुमास्वामिविरचिततत्त्वार्थसूत्रस्योपरि विद्यते गंधहस्तिमहा- भाष्यं। तत्यारभे पंचदशाधिकगतपद्यविनिर्मिताप्तमीमांसाख्यं देवागमस्तोत्रामिधं वा मंगलाचरणं । तदुपरि श्रीमदकलंकदेवरचिताष्टशत्यभिवो ग्रंथस्तद्भाष्यभूतएवायमष्टसहस्यभिधो महान् प्रथः।अपररचैतस्य महात्मनो जैनदर्शनग्रंथतत्त्वार्यसूत्रोपरि श्लोकवार्तिकाभिधं भाष्यं तृतीयश्च सामंतभद्रयुक्त्यनुशासनटीकाग्रंथः । आप्तपरीक्षापि विश्रुतग्रंथोस्य महोदयस्य । सतीप्वपि भूयसीपु तद्ग्रंथटीकामु, एतन्महोदयकरविलसिताप्याप्त परीक्षालंकृतीत्यपराभिवा टीकाप्तपरीक्षायाः । ग्रंथचतुष्टयादस्मात् पत्रपरीक्षाप्रमाणपरीक्षाममाणमीमांसा- प्रमाणनिर्णयविद्यानंदमहोदयबुद्धशभवनव्याख्यानप्रभृतयोनेके प्रथा महात्मैतद्वैदुप्यविलसिताः सन्ति मुवि इति समाप्यतेऽयं निबंधोविधायपत्रपरीक्षा मगलाचरणं । जीयान्निरस्तनिशेषसर्वथैकांतशासनं । सदा श्रीवर्द्धमानस्य शासनं जिनशासनं ॥४॥* विदुपामनुचरो गजाधरलालोजनः। १ श्लोकवातिकं लक्ष्योकृलं विलिखितं श्रीमद्वादिराजसुरिणा पाश्वनायचरिते । जुमूत्रं स्फुरद्रमं विद्यानंदस्य विस्मयः। शृण्वतामप्यलंकारं दीप्तिरयु रंगति ।। २ मैसूरकुर्गेतिपत्तनद्वयशिलालेखामिधे प्रयेऽपि मि. ल्युई राईसमहोदयरेतद्प्रेयनामोल्लिखितं । ३ यशोधरचरितकाव्यप्रस्तावनाशयमठियणप्रशास्तिनिन्नलिखितपद्यं समुदृत्य श्रीमत्पान के परिणां त्रिलक्षणकदर्थना- मिवाग्रंयः कल्पितः परंतु विलक्षणकदर्थनामिधानो नापरः कविदपि प्रयः किंतु पार्श्वजिनेन्द्रफणोपरि श्रीमत्पात्रकेस. येनुमानविपयकत्रमनिराकरणाय यत् पद्य व्यलेखि श्रीमला पद्मावतीदव्या तस्यैवान तात्पर्य । महिमा स पात्रफेसरिगुरोः पर मवति यस्य भत्तयासीत् पद्मावती सहाया विलक्षणकदर्यनं कर्तृn an • सारांशमूतोयं निबंधः किल श्रीयुततालानेमिनाथपांगललिखितमहाराष्टीयलेसस्य तत्र मूललेखकानेकविधारास- म्मतत्वात् परिवर्तितोयं यहुभासाभिः संशुध्येतिहानिकपुस्तकान्तरात् स्वतन्य विचारवाहुल्यं समुद्रोधितं चामेति ।

·नम सिदेभ्यः । सनातनजेनग्रंयमाला । १. भापार्यप्रवरभीषिपानादिस्वामिपिरपिता आप्तपरीक्षा। प्रबुद्धाशेपतत्त्वार्थवोपदीधितिमालिने । नमः श्रीजिनचंद्राय मोहप्वांतप्रमेदिने । कस्मास्युन' परमेष्ठिम जोत्र शासपी सामकारा' प्रारित्यभिधीयते-- अयोमार्गस्य संसिद्धिः प्रसादात्परमेष्ठिनः । इत्याहुस्तद्गुणस्तोत्रं शास्रादो मुनिपुंगवाः ॥२॥ मेयो निक्षेपम परमपर रात्र परं सकसकर्मविप्रमोभनमर्ण बपहेलमावनिर्मराम्या रहार्मविप्रमोमो मोम इति वचनात् । ततोऽपरमाईसम्क्षण पाविकर्मभपादमवतुष्टपखरूपहा- भस्पापरनि भयसलात् । न पाऽत्रस्प पिरास्माभिशेपस्स हत्याकमविप्रमोक्षोऽमिट' सापकप्रमाण- समाबात् । बाहि । कमिदारमविक्षेप कस्मार्ममिर्विप्रमुप्पो कस्मोलभावनिर्भयबस्वात् । पस्तु म कस्लमभिषिप्रमुच्यते स म कस्माबदेखमावनिर्मरावान् पथा समारी रुस्लपहेलभावमिर्ग- गोध पत्रिवारमविमषतस्मात्रमर्ममिर्षिप्रमुच्यते । नमुषप एवारममाऽसिलवतति सतो. अपहेलमावस, प्रविषम विभिपूर्णकलात् । पपामावे च कस्म निर्मरा, पफळानुमवन दिमिर्मरा पामारे तु विचकछम्नुमवनमव कलाकर्ममिनरावसमप्यसिर । न बासिम मापन साम्पसाप- नापामिात फमित्, सोऽप्पनामोभिवतस्व प्रमाणवो परम प्रसिद। पारिवाराम्पासित सारी,धमान परतत्रमाांधानखंभागताधिवत् । पररात्रोऽसौ होनमानपरिप्रापस्वात् भमोरे- परमेश्यागृहपरिमहरायोत्रिपासणपत् । हीनसान दि शरीर प्रत्परिमहमांध ससारी प्रसिय एव । कर्ष पुन मगर होमस्थानमारमन इस्युच्यत् । निस्थान परीरमारममा दुखावल्या कम पिस्कारागृहवन । ममु देवशरीरस्म दुसलामावात पभाम्यापक इंतरिवि पेत् न । वस्सापि मरणे दुसरेतुलसिसे पसम्पापकसम्मस्थानाम् । वदेष समेपको अपम्म प्रसिौतमतरपि सिखस्त- समारेखका निर्मलप्रमगान । सो दरदिसम्म मिल्सलम्वस्मिते 'सरकारणभिव्यमिति' परैर- मिषानात । तरतुब मिभ्पादशमाविरधिप्रमादकषायमागविकस्मात्पपवित्र स्मात् । बंपो दि समेप- वो देषा मारो दम्परपवति । वत्र भावबंध कोषापारमकवस्म हेमिपादक्षम, पापे मावादमावे पाभावात् । कपिदकोषादिविपये हि क्रोपारिविषयमभवान मियादर्शन वम विपरीवामिनिवेश ·- .२ सनातनजैन ग्रंथमालायां । Amein लक्षणस्य सक्लासिकप्रसिद्धत्वात् तस्य च सद्भावे बहिरंगस्य सत्यंतरंगे द्रव्यक्रोधादिबंधे भावबंधस्य सद्भाव. तदभावैचासद्भावः सिद्ध एवेति मिथ्यादशनहेतुको भावबंधः । तद्वदविरनिहेतुकश्च समुत्पन्न- सम्यग्दर्शनस्य.ऽपि कस्यचिद प्रकृष्टो भावबंध: सत्यामविरता प्रतीयते एव ततोऽप्यप्रकष्टो भावधः। प्रमादहतुकः स्यादविरल्यभावेऽपि, कस्यचिद्विरतस्य सति प्रमाद तदुपलव्वः ततोऽप्यप्रकृष्टः । कपायहे- तुकः सम्यग्दृष्टविरतस्य प्रमत्तस्याऽपि कपायसद्भावे भावान् । ततोऽप्यप्रकृष्टवपुग्नानलक्षणो भाववंयो योगहेनुकः क्षीणकप,यस्याऽपि योगसद्भावे तत्सद्भावात् । कर्वेलिनस्तु योग मद्भावऽपि न भावबंध:, तस्य जीवन्मुक्तवान्ग क्षप्रसिद्धः । न चैवमकैकहतुक एव बंधः पूर्वस्मिन् पूर्व स्मन्नुत्तरस्येत्तरस्य बंधहताः सद्भावात् । कप.यहेतुको हि बंधी योगहेतुकोऽपि प्रमादहतुकच योगकय यहतुकंप। अविरतिहतुकश्च योग पायत्रमादहेतुकः प्रतीयते । मिथ्यादर्शनहेतुकश्च योगकप.यप्रमादाविरतिहेतुकः सिद्ध इति मिथ्यादर्शन दिपंचविधप्रत्ययसामर्यान्मिथ्याज्ञानस्ट बंधहतो: प्रमिद्धेः पट्प्रत्ययोऽपि बंधोऽभिधीयत । न चायं भावबंधी द्रव्यबंधमतरण भवति, मुक्तस्यापि तत्प्रसंगादिति द्रव्यबंधः सिद्धः । सोऽपि निथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकपाययोगहतुझ एव बंधत्वाद्भावबंधबंदिति मिथ्यादर्शनादि- बंधहतुः सिद्धः । तदभवः कुतः सिद्ध्य देति चेत् तत्प्रतिपक्षभूनसम्यग्दर्शनादिमात्मीभावात् । मति हि सम्यग्दर्शन मिथ्यादर्शनं निवर्तत तद्विरुद्धत्वात् । यथाणस्पर्श पति शीतस्पर्श इति प्रतीतं । तथैवाया ऽविरतिक्रियां संत्यामपति । प्रमोदश्याप्रमादपरिणती कपायोऽकपायतायां योगश्चायोगतायामिति वंधहेत्वभावः सिद्वाऽपूर्वकर्मणां मानवनिरोधः संवर, इति वचनात् । ननु च से गुप्तिपमितिधर्मा- नुप्रेक्षापरीपहजयचारित्रभ्या भवतीति -सूत्रकारमतं न पुनः सम्यग्दर्शनादिभ्य इति न मंतव्यं ! गुप्यादीनां सम्यग्दर्शनाद्य.त्मकत्वात् । न हि सम्यग्दर्शनरहिता गुप्यादयः सति सम्यग्ज्ञानरहिता वा तपामपि घिरत्याविरूपत्वान् । चारित्रभंदा यत प्रमादरहिताः कपायरहिताश्चायोगतामपि लभंत । ततो न कश्चिदोपः । कथमात्मन: पूर्वोपात्तकर्मणां निर्जरा सिस्वेदित्यभिधीयते । कचिदात्मनि कास्नतः पूर्वोपात्त.नि कर्माणि नियंत तपां विपाकांतत्वात् । यानि तु न निर्जीयते तानि न विपाकांतानि यथा कालादीनि, विपाकांतानि च कर्मणि तस्मानिर्जीयते । विपाकांतवं नासिद्धं कर्मणां । तथा हि विपाकांतानि कर्माणि फलावसानलाई ह्यादिवत् । तेप.मन्यथा नित्यत्वानुपंगात् । न च नित्यानि कर्माणि नित्यं तत्फलानुभवनप्रसंग त् । यत्र चात्मविशषे अनागतकर्मबंधहेत्वभावादपूर्वमानुत्पत्तिस्तत्रं पूर्वोपात्तकर्मणां यथाकालमुपक्रमाच्च फलदानात्कास्यनेन निर्जरा प्रसिद्धव । ततः कृत्नबंधहेत्वभाव- निर्जरावत्त्व साधनं प्रमिदं कृत्स्नकर्मविप्रमोक्षं साधयत्येव । ततस्तल्लक्षण पर नियस व्यवतिष्टंते । तथाऽहन्यलक्षणमपरं सुनिश्चितासभवढाधकप्रमाणत्वान् मुखादिवदिति सर्वज्ञत्वसिद्धी निर्णयते । श्रयसी मार्ग: श्रयामार्ग निःश्रेयसं.पायो वक्ष्यमाणलक्षणस्तस्य संसिद्धिः संप्राप्तिः सन्यग्ज्ञप्तिर्वा सा हि परमेष्टिन: प्रसादाद्भवति मुनिपुंगवानां यस्मात्तस्मात्तं मुनिपुंगवाः सूत्रक रादयः शास्यादौ तस्य परमेष्टिनो गुणस्तोत्रमाहुरिति संबंधः । परमेष्टी हि भगवान् परमोऽईन् तलसादात्परमागमार्थनिर्णयो- परस्य परमेष्टिनो गणधरंदवादः संपद्यते तस्माचापरपरमेष्टिन: परमागमशब्दसंदर्भो द्वादशांग इति । परापरपरमेष्टिभ्यां परमागमार्थशब्दशरीरसंसिद्धिस्तद्विनयमुख्यानां तेभ्यश्च स्वशिष्याणामिति गुरुपूर्व- क्रमात्सूत्रकाराणां परमेष्टिन: प्रमादावधानभूतपरमार्थस्य श्रेयामार्गस्य संसिद्धिरभिधीयते । प्रसादः पुनः परमष्टिनस्तहिनयानां प्रसन्नमनोविषयत्वमेव वै तराग.णां तुष्टिलक्षणप्रसादासंभव'कोपासंभववत्। तदाराधकजनैस्तु प्रसन्नन मनसोपःस्यमानी भगवान् प्रसन्न इत्यभिधीयते रसायनवत् । यथैव हि प्रसन्नेन मनमा रमायनमासेव्य तत्फलमवाप्नवंतः संता रसायनप्रसादादिदमस्माकमारोग्यादिफल समुत्पन्नमिति प्रतिपद्यत तथा प्रसन्नेन मनसा भगवंतं परमेष्टिनमुपास्य तपासनफलं श्रेयोमार्गाधि: - " ·मारपरीक्षा। गमलमण प्रतिपपमानासद्विजयजना मगवत्परमप्टिन प्रसादादरमाक भयोमागांभिगम सम्पन्न प्रणि समनुमन्यते । सव' परमेष्ठिन प्रसादात्सूमकाराणां भेयोमार्गस्य मसिमुक शामादौ परमेष्टिगुण- हो । मंगमार्य पदित्येफे । तऽप्यम प्रष्टव्या. 15 साक्षान्मालार्य परमधिगुणम्प्रोत्र परंपरया था। म सामसाक्षात्तपनवरमेष मगठप्रसगात् । कस्सपिदपि मंगसानवाप्सयागा। पुरसरया पर न विभिवनिष्ट । परमेटिगुणलोत्रादारमविशुचितिशेप' प्रादुर्भवम् मर्मविप स्तोतु सापयत्येवाऽपम- प्रयस च । सो मग मुल समुत्पपय इति तद्गुणस्तोम मंगल मग छातीनिमगवमिति व्युत्पच ।। मठ गाम्यवाति मगममिति वा । मलसाप्रमठमणस्य परपरया सेन प्रपंसनात । कमसे ससान- रानसिनहारनादिकमप्येव मंगलमिति न सगुणस्तोत्रमेम मंगळमिसि नियम. सिलीका स्यान्मय मग भयोमार्गसमाप्तिमनित प्रशमसुखं वहात्यस्मास्परमेष्ठिगुणस्तोत्राचदरापक इति ममला परमेष्ठि- गुणस्तोत्र । मल वा मेयोमार्गमतिमी बिनानिमित्तं पापं गालयवाति मगलं परिवि । घरवनुक्छ न परमेष्ठिगुणस्तोत्रस्य परममंगलखपविमानात् । सदुई- "भावी मध्येऽवसाने घ मगठ मापित घुपे । वजिनेंद्रगुगतनं वरविमसिद्भपे" ।। ननु मगवगुणस्तोत्र लय मगढ़ न तु मगलायमिति न मतप । स्वयं मरासम्मापि मगणार्ययोपपत्ते । यदा हि मागाउनलमण माठ सदा मुशापातटालाय वासनति, सिन ममगाई । सदापि मुखापानलक्षणं उम्मगतं तदा पापगासनलमणमालाA मतीति थ न मार- छाप । पराप्येवदुमयठमण मग वहा तुगलांतरापेक्षया मार्म वापरसव सव-गानि राम- मासः परापरमगठसतविप्रसिरित्यसं विस्तरेण । शिलापपरपलना नानिमापरिहारार्थ निमित शामपरिसमाप्त्यर्थं च परमेष्ठिगुणस्तोत्रमित्यन्मे lash प्रदेष मवि नियमयितुमसमर्या पम । तपाचरणावरपि सपालसिले । म नि पाचरणादि सिट पारपरिमारतापर्थ न गयोति स्य मई । यदि धनरनियमेन भगवद्गुणमयन शिप्रापारसपिरनामभिधीयसे वदा देव शामावा सासकारे. कर्दम्पमिति नियमो न सिस्थति । न च पिताम ,फियवे इप्ति मारय । तस्म शानिपमानिमलस्म प्रा व विधम्प मानसम्म पा बिमारम सक्षेपतो वा माखफारवर्य फरणात । करण वे तस्कृतोपकार विस्मरणादसाधुलप्रमगा । सानो रुम्योपकारस्पारिस्म- रणप्रसिरे । 'नहितमुपकारं सायवो विस्मात' इति ALL I यदि पुन स्वगुरो सस्मरणपूर्वक शामकरणमेपकारसदिनयामामिति मप्त । सिद्ध परमेषिगुणस्तान सगुरोरेव परगेटत्वात् । मम गुरुनेम-सम्मरणम्पत्र उद्गुणत्रामवासियरियल विमलोक पुनम्बरमछिनो गुणस्तोष सानादा सूत्रमारा माहुरिति निगपने- भोतमार्गस्प नचा भेत्तार कर्मभृतां । साताराविश्वतचानां धरे सद्गुणसम्पये ॥१॥ 'मत्र माझमागारिपानामर्थ पुरसायने । वाक्यास्तूपते । पोलमार्गस्प नेचारकर्ममू- सूना भत्तारं 'पियवरमान सापारमा परे उद्गुणलाप्यास्त्रात् । यो यद्गुणमध्यर्थी स घन्मानो घर' । यथा शाखवियारिगुणसम्म्पर्धा शाम विग निवि तत्प्रसार घ । पापमोक्ष- मार्गप्रणेतृतधर्मभूसातत्वविधतत्त्व तस्त्रगुषलाप्प( 1 सणाम्भोधमार्गम्य नठार मूना भतार बिपतमाना जातार परे 'इति झाप्रकार श सप्रारंभे 'माता सम्य म्प स्माना वा भगवंत परमेधिन परमपर १ मोझमार्गरमस्यादिभिगुंणे मताति'। सरप्रसाद न्यूयोम गस्य संसिर 'समय- नात् । किमर्म पुनरिन मगपदोऽमापरण विपण मेक्षिम प्रिपत्त कर्मभूमोतृत विश्ववत्वमा- सं पात्र प्रोक भगवशिरिमार- - ·१ सनातननयंषमालायां । इत्यसाधारणं प्रोक्तं विशेषणमशेषतः । परसंकल्पिताप्तानां व्यवच्छेदप्रसिद्धये ॥ ३॥ परेशपिकादिभिः संकल्पिताः परसंकल्पितास्ते च ते भाप्ताश्च परसंकल्पिताप्ता महेश्वराय:- पामशेषतो व्यवच्छेदप्रसिद्ध्यर्थ यथोक्तमसाधारणं विशेषणमाचार्य: प्रोक्तमिति वाक्या: । न हीदमीश्वरकपिलसुगतादिपु संभवति वाधकप्रमाणसद्भावात भगवत्या ईत्येव तत्मदावसापनाथा- साधारणविशेषणमिति वक्ष्यामः । ननु चेश्वरादीनामप्यात किं दूपणं येन सद्व्यवच्छदार्थमसाधा रणं विशेषणं प्रोच्यते किं वान्यपोगव्यवच्छेदान्महात्मनि परमेष्ठिनि निश्चिते प्रतिष्ठित स्मादित्यारे- कायामिदमाह--- अन्ययोगव्यवच्छेदानिश्चिते हि महात्मनि । तस्योपदेशसामर्थ्यादनुष्ठानं प्रतिष्ठितं ॥४॥ भवेदिति क्रियाध्याहारः । ननु चात्रान्यपामन्ययोगव्यवच्छेदाभावऽपि भगवतः परमेटिन- स्तत्त्वोपदेशादनुष्ठानं प्रतिष्ठामियत्येव तेषामविरुद्धभापित्वादिति चेत् ना परस्परविद्धसमयप्रणयनात् तत्त्वनिश्चयायोगात् तान्यतमस्याप्युपदेशप्रामाण्पानिश्चयादनुष्ठानप्रतिष्ठानुपपत्तेः । ननु मोशो- पायानुष्ठानोपदेशमात्रे नेश्वरादयो विप्रपद्यते तताऽईदुपदेशादिवश्वरायुपदेशादपि मानुष्ठानप्रतिष्ठानु- पपन्ना यतस्तव्यवच्छेदेन परमेष्ठी निश्चीयत इति कश्चित् । सोऽपि न विशेषज्ञः सम्यग्मिभ्योपदेश- विशेषाभावप्रसंगात् । स्यान्तं । वैशेषिकरभिमतस्याप्तस्य निःश्रेयमोपायानुष्ठानोपदेशस्तावत्समीचीन एव वाधकप्रमाणाभावात् । श्रद्धाविशपोपगृहीनं हि सम्यग्ज्ञानं वैराग्यानिमित्तं पराकाष्ठामापनमंत्य- निःश्रेयसहतुरित्युपदेशः । तत्र श्रद्धाविशंपस्तावदुपादेयपूपादयतया हयेषु इयतपैव प्रधान सम्य- रशानं पुनर्यथावस्थितार्थाधिगमलक्षणं, तद्धेतुकं च वैराग्यं रागदपप्रक्षयः एतदनुष्ठानं च तदावना- भ्यासस्तस्येतस्य निःश्रेयसोपायानुष्ठानस्यापदशो न प्रत्यक्षेण बाध्यने । जीवन्मुक्तस्तत एव प्रत्यक्षतः कश्चित् (केषांचित्) स्वयं संबदनात् । परः संहर्षायासविमुक्तग्नुमीयमानत्वान् । जीवमेव हि विद्वान् संहर्षायासाभ्यां विमुच्यत इत्युपदेशान नानुमानागमाभ्यां वाध्यते जीवन्मुक्तिवत् । परममुक्तरप्यत एवानुष्ठानान् संभावनोपपत्तेः । नचान्यत्प्रमाणं वाधकं तदुपदेशस्य तद्विपरीतार्थव्यवस्थापकत्वाभावा- दिति । तदपि न विचारक्षम । श्रद्धादिविशेषविषयाणां पदार्थानां यथावस्थितार्थत्वासंभवात् । द्रव्यादयो हि षट्पदार्थास्तावदुपादया: सदात्मानः प्रागभावादयश्चासदात्मानस्ते च यथा वैशेषिकावय॑ते तथा न यथार्थतया व्यवतिष्ठते तद्ग्राहकप्रमाणाभावात् । द्रव्यं हि गुणादिभ्यो भिन्नमेकं, गुणश्चेतरेभ्यो भिम एकः, कर्म चक्रमितरेभ्या भिन्नं, सामान्यं चकं, विशेषश्चैकः पदार्थः समवायनत् यद्यभ्युपग- म्यते तदा द्रव्यादयः पट्पदार्थाः सिद्ध्येयुः । न च द्रव्यपदस्यैकोऽर्थः पौरिष्यते गुणपदस्य कर्मपदस्स सामान्यपदस्य विशेषपदस्य च, यथा समवायपदस्यकः समवायोऽर्थः इति कथं षट्पदार्थव्यवस्थितिः । स्यान्मतं । पृथिव्यप्तेजावाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसि नव द्रव्याणि द्रव्यपरस्यार्थ इति कथमेको द्रव्य- पदार्थः ? सामान्यमंज्ञाभिधानादिति चेत् न । सामान्यसंज्ञायाः सामान्यवद्विषयत्वात् । तदर्थस्य सामा- न्यपदार्थत्वे ततो विशपेष्वप्रवृत्तिप्रसंगात् । • द्रव्यपदार्थस्यैकस्यासिद्धेश्च । पृथिव्यादिषु हि द्रव्यामिति संज्ञा द्रव्यत्वसामान्यसंवनिमित्ता। तत्र द्रव्यत्वमेकं न द्रव्यं किंचिदेकमस्ति । द्रव्यनक्षणमेकमिति वेत् तत्किमिदानी द्रव्यपदार्थोऽस्तु न चतयुक्तं लक्ष्यस्य द्रव्यस्याभावे तल्लक्षणानुपपत्तेः । पृथिव्यादीनि • सामान्यरूप-द्रव्यपदार्थ- V ·माप्तरीक्षा। भवामि किवामगुपयरसमवापिकारणमिति इम्पबधण पदि प्रतिज्ञायते । तदामेकत्र प्रत्य मण उपमेकमेष प्रयुग्यते तस प्रविष्यतिमदात् । न हि यश्व प्रविभ्यां ट्रम्पसक्षण देवारकादिति अस्मासाधारणरूपस्वात् । यदि पुनईम्पळमणं पिम्पादीनां गुणादिभ्यो म्पवयकाया वापरासा. भारणो धर्म प्रपिम्यादिपु नवखपि समाधासाधारण कथमम्यवातिभ्य प्यम्याप्ती सक्षणस्य मिराकि पेते सकलसमयप हि व्यापकस मणलाम्पातिपरिहारस्वछत्यभ्यन म्याचस्मातिव्याप्तिपरि- एटा सकल्पसक्षणरमिधीयते मान्पति मवि । वापि नैको द्रव्यपदार्थ सिक्षात+म्यम्- भणादम्यस सस्पस्म उम्पसैकमासमवात् । ममापि धिम्यादीनि इम्पाण्यकश्मणयोगारको द्रम्प- पदाधि पस् न । व्यापारमात्रमसंगात् । पुरुपी पष्टिरिसि पया पष्टिमादपर्यादि पुरपो परिरिति कम्पवे म पुन' लय पष्टिरित्युपपार प्रसिय एव दया प्रथिम्मारिनेकोऽपि स्वपमेकपक्षणयोगायेफ पपर्यवे म तुमयमेक इत्मापाव । न प समणमप्येक पिम्यादिषु पंचमु क्रियाववव रियावद्गुण- बरसमसायिकारणमिति द्रष्परमणम भावात् निक्रियेप्वाकाशकामदिगारममु किवानस्पस्मामापात् । गुणवत्समवापिकारपमिवसावम्मात्रस्म तोऽम्पस्स द्रम्पकमणम सभावात् बक्षणायस प्रपि । सपा द्रम्पलपणबयोगात् प्रवेष इम्पपायों स्माता । परि पुनर्भयारपि द्रम्पलक्षणयोईम्सम्य- मलामि पारेक उम्पसक्षमित्युष्पवे तदापि रिम्पसभणयोईम्पवरणस्वमेक न वानस्सामाम्य उस दम्पगुणकर्मामयत्वात् । न चैत ट्रम्पसणे । ट्रम्प सेप्टविपातात् । मापि गुणो। ट्रम्पामयी मगुण- बान संपोगदिमागेपप्पकारणममपेक्ष इति गुणसक्षणाभावात् । प्रत्यपारमकत्वाचयोर्गुणस्वमिति चेत् माप्रपास्मनोम्पपयो एपिम्मारिप्पसमवात् । वयोगदसापारणधर्मत्वासमपारवनामिपानास्मनोई- मसभणयोर्माणस्व प्रत्यास्पातू । मापि वे कर्मणी । परिस्पंदात्मकतासमपारेकट्रम्पमगुणं संयोगविमा- गप्पनपेमारणामिवि धर्मरक्षणमामाबाद । तपारेकद्रम्पत्व नवविपत्तप्रसगाद्रम्पमपम इवा विस्वमेका सातवा यतो ट्रम्पसमणत्वमेतत्र प्रवर्तमानमेषस्व म्यवस्थापयेत्सवोपरितोपचार- प्रमग मम्मणसमेकन पागादरम्य सक्षणमारकत्वाचे मलमण वेन चापपरिवेन दग्पसमापनेपन मोगापिम्पासम्यगे द्रमपदार्थ इति का पारमायिका द्रव्यपदार्थ कमिदेक सिस्सेत् । पदप्प- पाविशेषिक पिम्यादीमा ममानो उम्पस्वनेकनाभिसंबपापसमिति द्रम्प मामक पदार्प इति वरपि म पुर्छ। परमार्यतो इम्पपपापस्म कमास तस्यापपारादा प्रसिर । एवेन पक्षिति- गुणानो गुणस्ननामिसंबधारने गुमपदार्थ , पंचाना कर्मा कमसननामिसंगमारकर्म- पराप इसेवस्मयाम्पा । बरा पाखवगुणकमपदार्याम्मपस्थिते. यं यं सामाम्पपदार्थ एक सिदिशेपपदार्थो वा समवायपरायोंपा।परापरसामाम्ययो सामाम्पांवरेणैमाभिरधावोगाश. पाणां चेति समवाय पोय पदार्थ स्मात् । परि पुनर्पयोपभिाव प्रसपाधि पारिसेपप्रत्यपामाबारेका समवाय' सपा दम्पमिति प्रसपाविशपादेको द्राप्रपदाप स्मात् गुण इति प्रसपाविक्षेपागुनपरा कमसि प्रत्यपारिशेपासमपदार्य सामाम्पमिति प्रत्ययाविषारसामाम्यपदा विशेष वि प्रत्यया- विसपारिशेपपरा इत्यभिधीयते, तयापि शापकवण्यापावो दुभत्य परिहत मादादिमतस्पैक प्रसिदे स्पाहादिर्ना दिखसमानपास्सस्सत्यादिसपाविशेषाठिंगामाबारे सम्मान से शुद्रम्प मिति मत । वैवासुरसपानपारे ट्रम्पमे का गुणारिरिति, म्पवहारमपाए यत्सचद् इम्प पर्यायो बेवि मेए । परम्प पत्रीवद्रम्पमनीवरम्म प बाम पर्याय सोऽपि परिसदारमकोऽपरिस्पंवारमति मोऽपि सामान्मारमको विशेपारमयति । इम्यापरिप्पग्मूतो विषाभूतो बेवि पथा प्रवीतिनि- मीयते सांया बापाभावात् । शेषिकाणां तु तवाऽम्युपगमो व्याहत एव वनविरोपात् । महिपत्रे सन्मात्रमेष वस सापदापांना गांवमानादिति नपोऽखि । स्माम्म । इम्पपदेन सपन्द्रम्प- ·६ सनातनयमालाया। व्यक्तिभेदप्रमंदानां संग्रहादको द्रव्यपदार्थः गुण इत्यादिपढ़ेन चैकन नुगादिभेद्रप्रभेदानां संग्रहदगुणा- दिरम्य कैकपदार्थी व्यवतिष्ठते "विस्तरेणोपादष्टानामर्थानां तत्वमिद्धये । समानाभिधानं संग्रह तं विदुर्बुधाः" इति ।। पदार्थधर्मसंग्रहः प्रवक्ष्यत इत्यत्र पदार्थसंग्रहत्य धर्मसंग्रहस्य चैत्र न्याया- नादम्त्यव तथाऽभिप्रायो वैशापिकाणामिनि । तदप्यविचारितग्म्यं । परमार्थनस्तथैकैकस्य द्रव्यादिपद:- र्थस्य प्रतिष्ठानुपपत्तः । तस्यैकपदविपयत्वेनकत्रोपचारान् । न चापचरितपदार्थसंख्याव्यवस्थायां पार- मार्थिकी पदार्थमंख्या समवतिष्ठतेऽतिप्रसंगान् । न चैकपदवाच्यत्वेन तात्त्विकमेकत्व सिद्ध्यति व्य- भिचारात्सेनावनादिपदेन हस्त्यादिधवादिपदार्थस्यानेकस्य वाच्यन्य प्रतीतः । ननु सेनापदवाच्य एक एवार्थः प्रत्यासत्तिविशेषः संयुक्तसंयोगाल्पीयन्त्रलक्षणो हत्यादीनां प्रतीयते, वनशब्देन च घवादीनां ताशप्रत्यासचिविशेप इत्येकपदवाच्यत्वं न तात्त्विफीमेका व्यभिचरति । तथा चवमुच्य. ते द्रव्यमित्येकः पदार्थः एकपदवाच्यत्वात् यद्यदकपदवाच्य तत्तंदकपदार्थो यथा सेना वनादिस्तथा च द्रव्यमेकपदवाच्यं तस्मादकः पदार्थः । एतेन गुणादिरणकः पदार्थः प्रमिदोदाहरणसाधात्सा- धितो वदितव्य इति कश्चित् सोऽपि न विपाश्चत् । सेनामब्द.दनकत्र हत्या द्यर्थ प्रतीतिप्रवृत्तित्राप्ति- सिद्धेः । वनशब्दाच घवखदिरपलाशादावनेकनाथ । यत्र हि शब्द.त्पनीतिप्रवृत्तिप्राप्तयः समधिगम्चतम शब्दस्यार्थः प्रसिद्धस्तथा वृद्धव्यवहागत् । न च मेनावनादिशब्दात्मत्वासांचविशेष प्रतीनिप्रवृत्तिप्रा- प्रयोऽनुभूयते येन स तस्यार्थः स्यात् । प्रत्यात्तिविशिष्टा इत्यादयो धवादयो वा सेनावनादिगब्दा. नामर्थ इति चेत्सिद्वत्ताकपदवाच्योऽनेके.र्थः । तेन च कथकपदवाच्यत्वं न व्यभिचरेन् । तथा गौरिवि पदनकन पश्चादर्दशनकारस्यकादशप्रकारस्य वा वाच्यस्य दर्शनाच व्यभिचारी हेतुः । कश्चि- दाह न गारित्यकमेव पदं पश्वादरनेकस्यायस्य वाचकं तस्य प्रतिवाच्यभेदान्य एव हि गारिति शब्दः पगोर्वाचकोऽन्यञ्च दिगादः अर्थभेदाच्छब्दभेदव्यवस्थितेः । अन्यया सकलपदार्थस्यैकपवा- च्यत्वप्रसंगादिति । तस्याप्यनिष्टानुषंगः स्यात् 1 द्रव्यमित पठस्याप्यनेकत्वप्रधगान् । पृथिव्यागने- कार्थवाचकत्रान् अन्यदेव हि पृथिव्यां द्रव्यमिति पदं प्रवर्तत । अन्यदेवाप्सु तेजसि वाय्वाकाशे फाले दिश्यात्मनि मनमि चेत्येकपढ़वाच्यत्वं द्रव्यपदार्थस्यामिद्धं स्यात् । ननु द्रव्यत्वाभिसंबंध एको द्रव्यपदस्यार्थी नानकः पृथिव्यादिः तस्य पृथिव्यादिशब्दवाचरत्वात् । तत एकमेव दव्यपदं नानेक- मिति चेत् । किमिदानी द्रव्यत्वाभिसंबंधी द्रव्यपदार्थः न्यान् ? न चासो द्रव्यपढायलम्य द्रव्यत्वोप- लक्षितसमवायपदार्थत्वात् । एनेन गुणत्वामिसंबंधो गुण पदस्पार्थः कर्मवाभिमंबंधः कर्मपदम्यत्यत- प्रतिब्यूढं गुणवाभिमंबंधस्य गुगत्त्रोपलक्षितसमवायपदार्थत्व न कर्मवाभिसंबंधस्य च फर्मत्व पल- क्षितममवायपदार्थस्य कथनान । न चैवं सामान्यादिपदार्थः मिद्धयति । सामान्यादिपु सामान्यांतग. मिसंबंधस्यासंमवादित्युक्तं प्राक् । एतेन यिवीत्वाद्यभिमबंध दृथिवीत्यादिगन्दार्थस्य व्याख्यानं प्रत्या- स्यातं । न हि पृथिवीत्वामिसंघः पृथिवीगनवाच्यः पृथिर्व सांपलाक्षितस्य समवायस्य पृथिवीत्वाभि- संबंधस्य पृथिशिब्दनावचनान् । द्रव्यविशेपत्य पृथिवीशब्देन मिधानारोप इति चेत् । क:पुनरसौ वृनयंपादिपृथिवाभेदयतिरिक्त पृथिवीदयविशेषः । पृथिवति पदेन मंगृह्यमणि इति चेत् । कथं पुनः पृथिवापदनकनानेकार्थः संगृह्यत ? द्रव्यादिपदनैवेति दुःरवाधं । पञ्चाय मग्रहो नाम ? गदायकः प्रत्ययात्मकोऽयात्मको वा । न तावच्छन्द्वात्मकः शब्दनानंतानां द्रव्यादिभेदप्रभेदानां वा संग्रहीतुमश- क्यत्वात् । तत्र संकेतस्य कर्तुमशक्यवदिस्मदादत्तदप्रत्यक्षत्वात् । क्रमेण युगपद्वा अननुमेयंत्वाच्च । न चांप्रत्यक्षऽननुमेय वा सर्व प्यप्रनिपन्नऽर्थ संकेतः शक्यक्रिपोऽस्ति । संवैज्ञस्त्र संकायतुं सम- योऽपि नाऽसर्वज्ञान संकेत ग्राहयितुमलमिति कुतः संकतः । न चसितितेऽथ शब्दः 'प्रवर्तते यतः -- H ·माप्तपरीक्षा संगपनता पदार्मा येन शदन स शयामा संग्रह सिस्रत्येष । मच्छिदामक मप्रह प्रत्यय स्मकस्त्वस्तु । सगृणव भी येन प्रत्ययन स ममद इति म्यारुपानाचन सपा समहास शक्यRAF रिति पा । पुनरसी प्रत्यय प्रत्यक्षावनुमान दागमा ? न सामदस्मदादिप्रत्यारे । संस्पानंत पादिमामेरागापरस्वति । नपि पीगिप्रत्यक्षात् । यागिन एव तसंप्रहमसगादम्मवादीमा सवयो- मात् । न हि योगिनसमादम्मदापय सप्रतियति योगिस्वप्रसंगान । नाप्यनुमानापनद्रव्यादिमद- प्रमेनप्रतिवमानामेाऽनवलिंगानामप्रतिपचरस्मदायप्रत्यक्षावनुमानांवराचटिंगप्रतिपचार्षनवस्वानुप- गांत् प्रसामुमानोदयायोगाम् । यदि पुनरागमात्सप्रहारमा प्रत्यय स्पाचा युक्त्यानुगृहीताया- ऽनमुराहीसा न तापदाय पसलत्र युक्तीवाममेषात् | नापि द्वितीया युस्त्याऽननुगृावस्यागमस्य में मापानिप्टेसविटी वाऽविप्रसगास । न पाप्रमाणक प्रेत्यय सप्रहसन संगृहीवानामगृहीवकल्प. नाम् । यदि पुनरधारमा सहोऽमर्ध यो वदा समस इति संपई समयमाण सकछोऽय स्यात् । सेबासिने पर व्यवस्थापकप्रमाणाभापादिति क वस्य म्यासमीन पुग्यते यत पदापसी स्ति इति प्रतिज्ञामाधीयतीप्यते । सपहा व पं कस्य महोत्सव साप्यतेऽसिर्प स्वपमन्यता- पनवोपपचे । एतेन पेदापंधर्मसमर सम्यग्ज्ञानमिति य स्याने प्राविम्यूट । वेदभावस्य समर्थनारम- हतो नि भयमयाम्मुर्दयस्प घौदयोऽम्मारिति महोदय इत्येतव्य समान अभ्यासुससौभाग्यादिव्यावर्णने मिज प्रेमापदामुपहासास्पदमाभासते । सो ट्रम्पादि पदार्थानां यथास्थिवावामार वहिप पम्पामा नापि ईगोपदिपम्पमापा । नाप देयपूपारेपवन रेपपु प हेयोने प्रयान भसाविशप स्वपूर्वक प वैराग्य पदम्यासभाषनानुष्ठान निभपस रणे सिंध्येत् । पदसिधौ प कपमावुप- देशाविधरोपदेशानुष्ठान प्रति ठित स्मात् । यतसम्पवयादव महारमा निभवष्य । कपि. अमुगनपरिनि सूक्त मैदेयम्पयागठपर्व दान्महात्मनि निश्वव क्युपदशसामानुपान- प्रतिष्ठित पारिदि । पाने प्रेणपतुमीश्वरं मुन कणादमन्त ' इति परापरगुरुनम कारकरण- मपासमीपरफणादयोराप्तबावात् । पयोपपाम्पस्थितार्थस नाभ वाचदुपरनामामापारियों विसरेण । शिवत्वानो सानु कर्मभूता भेरेष मोझमागप्रणयनोपपत्यप्तस्वनिप्रयात् ॥४॥ तत्रासिद्ध मुनींद्रस्य भेत्तृत्वं कर्मभृमृतां । ये वेदति विपर्यासातीन्प्रत्येवं प्रचक्ष्महे ॥ ५॥ सत्र वपु मोसमागमणेतृत्वकर्ममूलतत्वावधवत्यक्षातृत्वेपु कर्ममूमृतभित्तरप्रममिस । मुनी- हस्य विपर्यामाचमेतृतात् कर्मभृत्समदारसदाशिवस्य ये वदति योगाम्नान्प्रत्यक वक्ष्यमाणका. रेण प्रक्ष्म प्रवदाम इत्यर्थ ॥५ प्रसिद्ध सर्वतत्त्वज्ञस्तेषां तावत्प्रमाणतः । सदाविध्वस्तनि शपयांधकात्स्वसुखादिवत् ॥ ६ ॥ यदि नाम ववव प्रमाणात्सदा विपसबायकादामसुम्यादिवरसिया योगानो क्यापि विमिष्ट भवर्धा सिंद भादल्याई- ज्ञाता यो विश्वतत्त्वानां स भत्ता कर्ममृतां । भवत्र्यवेन्यिथी तसे विश्वतत्त्वज्ञता कुत ॥ ७॥ इति।

·- सनातननग्रंथमालायां । स्याद्वादिनामस्माकं कर्मभूभृतेत्तृत्वं मुनीन्द्रस्येष्टं सिद्धं भवतीति वाक्यार्थः । तथाहि-भग- वान् परमात्मा कर्मभूभृतां भेत्ता भवत्येव विश्वतत्त्वानां ज्ञातृत्वात् । यस्तु न कर्मभूभृतां भेत्ता मन विश्वतत्त्वानां ज्ञाता यथा रथ्यापुरुषः । विश्वतत्त्वानां ज्ञाता च भगवान् निर्याधबोधसिद्धः । तस्मान् कर्मभूभृतां भेत्ता भवत्येवंति केवलव्यतिरेकी हेतुः साध्याऽव्यभिचारात् । न तावदयमसिद्धः प्रतिवादिनी वादिनी वा । ताभ्यामुभाभ्यां परमात्मनः सर्वज्ञत्वमाधनात् । नाप्यनेकांतिकः कास्यतो देशतो वा विपक्षे मृत्त्यभावात् । तत एवं न विरुद्धः। न त्वयं कालात्ययापदिष्टस्तदागमबाधितपक्षनि- देशानंतरं प्रयुक्तत्वान् । सदैव मुक्तः सदैवश्वरः पूर्वस्या: कोटर्मुक्तात्मनामिवाभावादित्यागमान्महे- श्वरस्य सर्वदा कर्मणामभावप्रसिद्धस्तद्त्तृत्वस्य बाधप्रसिद्धः । सतां हि कर्मणां कश्चिद्रेचा स्यान पुन- रमतामित्यपरः । सोऽपि न परीक्षादक्षमानसः । तथा तद्वधिकागमस्याप्रमाणत्वात् तदनुप्राहकानुमा- नाभावात् । ननु च नेश्वराख्यः सर्वज्ञः कर्मभूभृतां भत्ता मदा कर्ममलेरस्पृष्टत्वात् । यस्तु कर्मभूभृतां- भेत्ता स न कर्ममलैः शश्वदस्पृष्टो यथेश्वर.दन्यामुक्त त्मा शश्वदस्पृष्टश्च कर्ममलैर्भगवान्महेश्वरस्तस्मात्र कर्मभूभृतां भत्तेत्यनुमानं प्रकृतपक्षवाधकागमानुप्राहकं । न पात्रापिद्धसाधनं । तथाहि-शश्वकर्ममः अस्पृष्टः परम त्माऽनुपायसिद्धत्वात् । यस्तु न तथा स नानुपायसिद्धो यथा सादिर्मुक्तात्मा। मनु- पायसिद्धश्च सर्वज्ञा भगवान् तस्माकममलैः शश्वदस्पृष्ट इयतोऽनुमानांतराचत्सिदेरिति बदंतं प्रत्याह- नास्पृष्टः कर्मभिः शश्वद्विश्वदृश्वास्ति कश्चन । तस्यानुपायसिद्धस्य सर्वथाऽनुपपत्तितः॥८॥ न मनुपायसिद्धत्वे कुतश्चित्प्रमाणादप्रसिद्ध तद्वलाकर्मभिः शश्वदस्पृष्टत्वसाधनं सिद्धिमभ्यास्ते । तदमिद्धौ च न कर्मभूभृद्भत्तृत्वाभावम्नतः मिध्यति । येनेदमनुमान प्रस्तुतपश्न वाधकागमस्यानुप्राहक सिद्ध्येत्तत्प्रामाण्यं साधयन् । न चाप्रमाणभूतेनागमन प्रकृनः पक्षो बाध्यते हेतुश्च कालात्ययापदिष्टः स्थान । नन्वीश्वरस्यानुपायसिद्धत्तमनादित्वात्साध्यत । तदनादित्वं च तनुकरणभुवनादौ निमित्तकारण- त्वादीश्वरस्य । न चैतदसिद्धं । तथा हि-तनुभुवनकरणादिकं विवाद.पन्नं बुद्धिमनिमित्त कार्यत्वात्। यत्कार्य तद्बुद्धिमनिमित्तकं दृष्टं यथा वस्त्रादि । कार्य चंदं प्रकृतं तस्माद् बुद्धिमानमित्तकं । योऽसौ बुद्धिमांस्तद्धेतुः स ईश्वर इति प्रसिद्ध साधनं तदनादित्वं साघयत्येव । तस्य सादित्वं ततः पूर्वे तन्वाद्युत्पत्तिविरोधात् । तदुत्पत्तो वा तद्बुद्धिमन्निमित्तत्वाभावप्रसंग त् । यदि पुनस्ततः पूर्व- मन्यबुद्धिमन्निमित्तकत्वमिष्यते तदा ततोऽपि पूर्वमन्यबुद्धिनिमित्तकत्वमिप्यते तदा ततोऽपि पूर्वम- न्यबुद्धिमन्निमित्तकत्वमित्यनादीश्वरसंततिः सिद्ध्येत् । न चैषा युक्तिमती । पूर्वेश्वरस्यानंतस्य सिद्धावु- त्तरसकलेश्वरकल्पना वैयर्थ्यात् । तेनैव तन्वादिकार्यपरम्परायाः सकलाय निर्माणात् । ततोऽपि पूर्व स्यानंतस्य महेश्वरस्य सिद्धौ तस्य वैयर्थ्यादन्यथा परस्परमिच्छाव्याघातप्रसंगादनेकेश्वरकारणत्वा- पत्तेश्च जगतः । सुदूरमपि गत्वाऽनादिरेक एवेश्वरोऽनुमंतव्यः । स पूर्वेपामपि गुरुः कालेनाविच्छेदा- दिति तस्य जगन्निमित्तत्वसिद्धरनादित्वमंतरण नुपपत्चरित्यनादिवसिद्धिः । ततो न कर्मभूभृतां भेत्ता मुनींद्रः शश्वत्कर्मभिरस्पृष्टत्वात् । यस्तु कर्मभूभृतां भेत्ता स न शश्वत्कर्मभिरस्पृष्टः । यथोपा- यान्मुक्तः । शश्वकर्मभिरस्पृष्टश्च भगवांस्तस्मान्न कर्मभूभृतां भेत्ता शश्वत्कर्मभिरस्पृप्टोऽसावनुपायसि- द्धत्वात् । यस्तु न तथा स नानुपायसिद्धः । यथा सोपायमुक्तात्मा अनुपायसिद्धश्चायं तस्मात्सदा कर्मभिरस्पृष्टः । अनुपायसिद्धोऽयमनादित्वात् । यस्तु न तथा स नानादिः । यथेतरो मुक्तात्मा । भनादिप्राय तस्मादनुपायसिद्धः । अनादिरयं तनुकरणमुवनादिनिमित्तत्वात् । यस्तु नानादिः स न त - - ·. भासपरीक्षा। मुकरणमुवनापिनिमित्तः । यथाऽपरोमुखास्मा । उनुकरणमुवनादिनिमिच प भगवासस्मादमा- दि । पनुकरणमुवनादिनिमित्त । सस्य वन्वाघुरिममिमित्तस्वसाधनात् । वन्यादयो धुरिमानिमि- तका कार्यलात् । यताय वमुठिममिमिचक दृष्टं। यया वनादि । कार्य प सम्बाव्या विवादापमास- स्माद् पुद्धिममिमिचका इत्यनुमानमाऽमठा । कर्मभूस्तो भेधारमपारमत्येव । न घेद फार्यत्वम- सिद्धं वन्वादेवाविप्रतिवादिनी' कार्पस्वाभ्यनुसानात् । नाप्यनेकांतिक, कस्यपिस्कार्यस्पायुद्धिमानिमि- पस्पासंभवाद्विपसे पस्यमावात् । न पंधरधरीरेण म्यमिधारस्तदसिरीश्वरस्पाक्षरीरत्वात् । मापी- सरशानन । वस्य नित्यत्वात्कार्यवासिदे न घरेच्छया । तस्येच्छाशकरपि नित्यत्वाम् प्रियाश: तिवत् । अत एष न विरुद्ध सापर्न सर्वया विपक्षे अमवामावात् । नपाप कालात्ययापदिष्टो हेतु पृमस्स प्रसमापिप्रमाणेनावापिस्वास् । न हि तन्वादेखिमानिमिप्यत्व प्रत्यक्षेण वायवे सा सम्मातीदियतया वाविपयत्वात् । माप्यनुमानेन सस्य सदिपरीनसाधनस्मासमवात् । ननु सनुमुवनकरमादयो न पुद्धिमानिमित्तका घटकांकप्रसादाविषिमणवादाकाशाविवदित्यनुमान पक्षस्य पाषकमिति चेत् न । पसिनलात् । भनिवेशादिविसिष्टलेन समासादापविलक्षणत्वाचन्यावीना यदि पुनरगृहीतसमयस्य कवयुट्युत्पादकत्वामावाप्चन्वादीनां घटकर्वकविलक्षणत्वमिष्यते वदा त्रि- माणामपि मुचलादीमामगृहीतसमयस रुपयुमनुत्पादकत्वाद्युरिममिमिचकस्यप्रसग । म च रएककस्वाटरकनकर राम्पा मुरिमनिमित्चत्वेवरस्वसिद्धि साधीयसी तदधिनामावाभावात् । न बरष्ट- ककस्वमपुरिममिमिचस्वेन व्याप्त नीर्णप्रापारादेररटकर कस्यापि मुद्धिममिमित्तस्वसिरिति न घट- कर्पकविलक्षणस्वमबुरिममिमिचले सापयेत् यतोऽमुमानवाधित पर स्यात् कालात्ययापविष्ट प सापनमभिधीयेव । माप्पागमेन प्रत पक्षी वाप्पते तरसाधकम्यवागमम्म प्रसिदे । तया विविध तमुरुत विभवामुखो, वियतो पाहुरस विश्वव पात्, सपाहुम्मा घमनि सपतवाभूमी जन, यम् देव एक" मुते समावास् । दमा म्यासवपनं च ।" मझो नसुरनीशोऽयमारमन मुपसायो । ईश्वरप्रेरितो गोरवर्ग वा अप्रमेव पा" इति पक्षस्मानुपाहफमेव नपाधक । ततो न फागसपापविष्टो इंजरपाधितपानिईशानतर प्रयुक्तत्वात् । सत पब म सत्प्रविपक्ष वाधकानुमामाभाषादित्यमवर्ष कार्य स्वसाधन तन्वादीनां बुद्धिमानिमिधत्व सापयत्येव । यदप्युच्यते फघिद्युरिममिमितत्वमामान्य साप्पे वन्वामी सिमापनमनेफसदुपभोपुरिमानिमित्तरपमिद । तपा सदरनिमिचलाचदरष्टस्स प्रेवनारूपमा पसनापाच पुसिला पुद्धिमामि मिचलसिरिति । तदप्यमार । न्यायपमामाणि- नामदृष्टम्प धर्माधर्मम्राकम वमत्वासिरमुशिलास् । अर्थमहण हि युतिमेतना न च धर्मोऽग्र. एममधर्मो पा तपापुंगेरन्पलात् प्रयमाविषदिसि मानेम्युरिमनिमिचलं तन्वादीनां सिस्थति यत मिसाप पुसिममिमितत्वसामान्य साम्पेऽभिपार्यो ॥ मनु म पषादि सशरीरेणासर्पोन प मुखिममा छपिंदादिना क्रियमाण रटमिति तन्वादिकार्यमपि सशरीरासपायुद्धिमानिमित्त सिस्मेदि- वीविरुद्धमापनादिमय सापनं । सर्वनाशरीरेण क्रियमाणस्य कस्यचिदम्मादिकायस्सासिलंघ साप्प विकळमुदाहरणमिति कधित् । मोऽपि म युकबादी मया सर्यामुमानोम्यमसगात् । सया हि सामिय पर्वतो धूमवस्वान्महानसबदित्यत्रापि पर्वतादा महामसपरिटष्टमेष शारिरपाखाशायमिना- मिममि सिर्विसापनादिरात सापनं स्मात् । वार्मापमिनानिमलस पावो साप्यस्म महान- सादावमावान् साप्पविलमुगाहरणमप्यनुपम्पेत । परि पुनरप्रिमत्वसामान्य देशादिविशिष्ट पर्वतादी साप्पन इति नेष्टमिरुन सारनं । मापि साप्पविषमुकाइरण महानसादायपि पेशादिविशिष्टम्यामि बुद्धिममिमित्तानि पिश । आयशाम निवाशप्पासित। परने मापारा ५ ग्मापिस पुणपा पागा. परमाभि ।

·ܚ १० समासमनिमग्रंथमालायां । मत्त्वस्व सद्भावादिति मतं तदा तन्वादिषु बुद्धिमन्निगिनत्वसामान्यं तन्वादिस्वकार्यविनिर्माणक्ति विशिष्टं साध्यत इति नेष्टविरुद्ध साधनो हंतुः । नापि साध्यायकली दृष्टांतः स्वकार्यविनिर्माणशक्ति विशिष्टस्य बुद्धिमन्निमित्तत्वसामान्यस्य साध्यन्य नत्र सद्भावात् । सिद्धे च बुद्धिमन्निमित्तत्वसामान्य किमयं बुद्धिमान हेतुः सशरीरोऽगरीरोवेति विप्रतिपत्ता तस्यागरीरत्वं माध्यते मार्गस्त्य वाधक- सद्भावात् । तच्छरीरं हि न तावन्नित्यमनादि सावयवत्वादरमदादिशगरवत् । नाप्यनिलं सादि तड- त्यत्तः पूर्वमीश्वरस्याशरीत्वसिद्धः शरीरांतरेण नगरीरत्वेऽनवस्थाप्रसंगान । तया किमसी सर्वाऽस- वक्षोवेति विवादे सर्वनवं साध्यते तस्यासर्वनत्वे समस्तकारकप्राक्तृत्वानुपपत्तेः नन्वादिकारणत्वाभा- वप्रसंगात् । तन्वादि सकलकारकाणां परिनानाभावऽपि प्रयोक्तृत्व तन्वादिकार्यव्याघातप्रसंगात् । फुर्विदादेववादिकारकन्यापरिज्ञाने तयाघातवत् । न चश्वरकार्यस्य ननुकरणभुवनादेः कदाचियाघातः संभवति महेश्वरसमीहितकार्यस्य यथाकारकसंपतिं विचित्रम्यादृष्टादेव्याघानदर्शनान । यदप्यभ्य. धायि तनुकरणभुवनादिकं नकस्वभावेश्वरकारणकृनं विचित्रकार्यवान । यद्विचित्रं कार्य तन्नमस्त्रमा. घकारणकृतं दृष्टं यथा घटपटमुकुटशकटादि, यिचित्रकार्य च प्रकृनं तस्मान्न कस्वभावेश्वरास्यका- रणकृवमिति तदप्यसम्यक् सिद्धमाध्यतापत्तः । न यकस्वभावमीश्वगन्यं वन्वादेनिमित्तकारणमि- प्यते तस्य ज्ञानशक्तीच्छाशक्तिक्रियाशक्तित्रयस्वभाववान । ननुकरणभुवनाशुपभोक्तृवाणिगणा- रविशेपवैचित्र्यसहकारित्वाच विचित्रस्वभावापपत्त: घटपट मुकुटादिकार्यस्यापि तन्निदर्शनस्य तदुत्पादनविनानेच्छाक्रियाशतिविचित्रतदुपकरणसचिवनकेनपुरूपेण समुत्पादनसंभवात्साध्यविकल. तानुपंगात् तदेवं कार्यत्वं हेतुम्तनुकरणभुवनांदवुद्धिमन्निमित्तलं माधयत्येव सकलदोपरहिननादिति वैशेपिकाः समभ्यमंसत तेऽपि न समंजसवाचः । तनुकरणभुवनादयो बुद्धिमन्निमित्तका इति पत्रस्य व्यापकानुपलंभन वाधितत्वान् कार्यत्वादिहनोः काल त्ययापदिष्टत्वाच । तया हि तन्वादयों न बुद्धि- मन्निमित्तकास्तदन्वयव्यतिरेकानुपलभान् । यत्र वदन्वयध्यतिर कानुपलंभवत्र न तन्निमिचकलं र, यथा घटघटीशरावोदचनादियु कुविंदाद्यन्वयव्यतिरं काऽननुविधायिषु न कुविंदादिनिमित्तकलं । बुद्धिमदन्वयव्यतिरेकाऽनुपलंभश्च तन्वादिषु, तम्मानबुद्धिमन्निमित्तकत्वमिति व्यापकानुपलंमः तत्कार- णकत्वस्य तदन्वयव्यतिरेकोपलंभन व्याप्तत्वात् कुलाल कारणकस्य घटादः कुलालान्वयव्यतिरेकोपलंभ प्रसिद्धः सर्वत्र वाधकाभावात् । तस्य तव्यापक त्वच्यवस्थानात् । न चायमसिद्धम्तन्वादीनामीश्वरव्य- तिरेकानुपलंभस्य प्रमाणसिद्धत्वात् । स हि न तावत्कालव्यतिरेकः शाश्वतिकवादीश्वरस्य कदाचिद- भावासंभवात् । नापि देशव्यतिरेकः तस्य विभुत्वन कचिदभावानुपपत्तरीश्वराभावे कदाचित्कचित्त- न्वादिकार्याभावानिश्चयात् । स्यान्मतं मईश्वरसिमृक्षानिमित्तत्वात्तन्त्रादिकार्यस्यायमदोष इति । तदप्यसत् । तदिच्छाया नित्यानित्यविकल्पद्वयानतिवृत्तः । तस्यानित्यत्वे व्यतिरेकासिद्धिः । सर्वदा- सद्भावाचन्वादिकार्योत्पत्तिप्रसंगात् । नन्वीश्वरेच्छायानित्यत्वेऽण्यसर्वगतत्वान् व्यतिरेकः सिद्ध एव कचिन्महेश्वरसिसृक्षापाये तन्वादिकार्यानुत्पत्चिसमवादित चेन्न । तदृशे व्यतिरेकामावसिद्धः । देशांतरे सर्वदा तदनुपपत्तेः कार्यानुदयप्रसंगात् । अन्यथा तदनित्यत्वापत्तेः अनित्यवच्छास्त्विति चेत् सा ताई सिमृक्षा महेश्वरस्योत्पद्यमाना सिसृक्षांतरपूर्विका यदीप्यते तदाऽनवस्थाप्रसंगः परापर- सिहलोत्पत्तावेव महेश्वरस्योपक्षीणशक्तिकत्वात्प्रकृततन्वादिकार्यानुदयएत्र स्यात् यदि पुनः प्रकृत- तन्वादिकार्योत्पत्ती महेश्वरस्य मिसनोत्पद्यते सापि तत्पूर्वसिमृक्षात इत्यनादिसिसृक्षासंतति नवस्या- दोपमास्कंदति सर्वत्रकार्यकारणसंतानस्यानादित्वसिद्धेीजांकुरादिवदित्यभिधीयते तदा युगपन्नानादे- शेपु तन्वादिकार्यस्योत्पादो नोपपद्यत यत्र यत्कार्योत्पत्तये महेश्वरसिमृक्षा तत्र तस्यैवकार्यस्थोत्पत्ति- १काएकघातमिखपि पाठ: क ·मासपरीक्षा। पटनात् । म प यावरमु देशेषु यापति कार्यामि समूणनि तावन्य सिसमावस्येश्वरम समपनायव इति बहुं मायं पुगपदनेण्याप्रादुर्भावविरोपाइग्मदादिवत् । यदि पुनरेव महेनरसिमक्षा पुगपमानावशफार्य मननाय प्रमायव इतीप्यते तदा कमसोऽनेकतन्वादिकार्यास्पतिमिरापसादिच्छाया पापदमावान् । भय मवमेवात् यत्र यदा यथा यत् कार्यमुत्पिरसु हम तदा क्या पदुस्सादनेच्छा महे. भारम्मैव पारसी समुत्पपवे सतो नानादेशेवेकशे च क्रमेण युगपप सारशमन्याश प बन्यादि- कार्य मादुर्भववियम्यत इति हरप्यसमाव्य फपिदेकर प्रदेश समुसमाया सिमभाया रषिष्ठदेशेषु विमिमेषु मानाविधेपु मानापार्यजनकसविरोधात मन्यया तवसर्वगतोऽपि देशम्पतिरेकाउपपते । यदि हिमांशा धिमक्षा तशमन फार्य जन्म नाऽन्यदेशमिति म्यवस्सा सात्तदा देशम्यतिरेक सिस्ये मान्ययेवि सिमझाया न म्पतिरकोपळमो महवरवत् । व्यतिरेकामावे व नाम्बपनिमय' शस्य कर्नु सतीघरे तम्बादिकार्याणा मन्मत्पम्पयो हि पुरुपांतरेप्याप समान' । वेष्वपि सस्सु वन्वादिकार्यो- सचिसो । नर पो सर्वकायोस्पत्ती निमित्तफारणस्व विकासाकाशानामिष समय । परेपो सिर्वात निरोपाम्महेश्वरनिमित्तकारणत्ववपर्याय । यदि पुनसंपु पुरुषांवरपु सम्यपि कदापिधन्वादिकार्या. मुत्पचिदशनाम समिमित्कारमा सरन्ययामागाधवि मत उदेघरे सत्सपि कशपिचन्वादिकार्यामुत्र- सेरीपरस्यापि समिमित्तफारणव मामून् । तदन्यपामिसिम पदायावा । एलेने परसिमक्षायां नित्यायो सन्यायपि न्यायिकायानग्मदर्शनादम्वयाभाव साधिव । कारादीनां पतेपु मरस्यपि सर्वकार्यानु- स्पते । म्याम्मप्त सामग्रीजनिका कार्यम्म नेक कारण सतम्बदन्वयम्यतिरेकाषेष कार्यसानपणीयो मेरे धरान्वयम्पविरेको सामग्री पवन्दारिफार्योत्पत्ती तस्समवायिकारणमसममापिकारण निमि कारण चति । पु सरमु कास्पिचिदर्शनादरसुचादर्शनारिवि सत्यमेवन् । फेमन यपा समवाप्प पममापिकारणानामनियानां धमाशनों प निमिचकारणानामन्वयम्पविरेको प्रसियो कार्यसम्मान तया ने परम्म निन्यसर्वगतम दिग्छाया या निन्यसमापाया इति वदम्बयध्यविरकानुपसंम' प्रसि. गए । मदि सामग्म्परेशम्याम्ययम्पविरकमिटी फार्यमन्मनि सर्वसामग्म्यानदम्बम्पविरेसि. सिरिवि धक्य वा । प्रत्येक सामा-पेपरेशानां कायोत्पञ्चायम्ययम्यतिरेकनिम्मयस्य प्रेक्षापूर्वकारि- मिरम्पपणात् । पटागुत्पची इर्विवारिसामाम्पेकदानम् । पधैय हि संतुरीवेमारामारीनामम्बय- म्पविरेकाम्पो पटम्पोस्टिापा इर्विदाम्बपष्परिकाम्पामपि । तदुपभाक्तमनारष्टान्वयम्यति- रेकाम्यामिरेसि मुमतीय । मनु सांगारपत्ती विकासाकादादिसामग्न्यम्पयम्पविरफानुविधामवादी- परारिसामग्स्पन्न गप्पतिरंकाधिपानम्म सिमन म्यापकानुपरम पिय इदि पम् न दिमालाका शादीनामपि नियमबंगवानरवपरस्ते फपिनयम्पतिरेकानुपिपानायोगादुवादरणषेपम्यान पामपि रिपरिणामि मरमस्व प परमान मसापची निमित्तस्यामि ।। नन्वेषमीचाम्यापि पुस्खा. रिपरिमाम तोऽर्यावग्भूत परिणामितम् परामरममदरम्यसयोगनिवपन प्रशासन दन्या- रिफापोनची निमिनकारणल मुफ तदनापम्प तरपबिधान न्यादेम्पपमानात । सतो. मातरमूनांव दिनासिरणार्गपरम्प परिमामिरर नयंत स्वाभावयत्र सारपपल निरा- पिन । न पुनसम्पपा, सिपाभागात पंचमनिपप्रमंग' म्योरपरिणामैरपि परिणामिरमाप्रसंगान् याममापान 14रियन ममपापति परिणामामरव सम्प परिणामिया परमाणोपला. रमापरामाऽपि सपशममंगा मानिटापचये नेपापिलान् । परमानरमपोगनियंपसरस्म प्रगम्प परमाणारपीटत्यान् । म पापपग्निमनिता मारमारियर विकसान मारमायबटन. मार्ग प्रशानां नोपपरिवस्मप्रतिमानाम् । मनमरन्ययागनिवपनानां दुपारमार्षिरता पम्पमा परमूनिमदाम्पमपे गानो गरिमानुपरिमस्वासगाम् विमुम्बाको गारमा ·- -- १६ सनातनजैनधमालायां । पचरितं स्यात् । परमाणोच परमाण्वंतरसंयोगस्य पारमार्थिकासिद्धेधणुकादिकार्यद्रव्यमपारमार्थि- कमानज्येत । कारणस्योचरितत्लेकार्यस्यानुपचरितवायोगादिति केचित्तचक्ष्यते । तेऽपि स्याद्वादिम- तमंधसर्पविलप्रवेशन्यायनानुभरंतोऽपि नेश्वरस्य निमित्तकारणत्वं तन्वादिकार्योत्पत्ती समयितु- माझते । तथापि तदाज्यव्यतिरेकानुनिधानस्य साधयितुमशक्यत्वामात्मांतरान्वयव्यतिरेकानुविधान- वन् । यद्यत्र हात्यांनगणि तन्नादिकात्पित्ती न निमित्तकारणानि तेपु मत्यु भावादन्वयमिद्वात्रपि तन्य च देने कचिदपि तन्वादिकार्यानुत्पत्तयतिरकसिद्धावपि च । तथश्वरे सत्यव तन्वादिका- पोत्पत्तनच्नग प्रदश माविदपि नदनुत्पनन्तच्छ्न्यस्य प्रदेशम्यवाभावादन्ययव्यतिरेकसिद्धावपीश्व- रो निमित्तकारणं माभून सर्वथा विशेपामावान । स्यान्मतं महेश्वरस्य बुद्धिमत्त्वान् समस्तकारकपरि- ज्ञानयोगानलयोक्तृत्वलक्षणं निमित्तकारणत्व तन्वादिकार्योत्पत्ती व्यवतिष्ठते । न पुनरात्मांतराणाम ज्ञत्वात्तल्लक्षणनिमित्तकारणत्वाघटनादिति । तदपि न समीचीन सर्वजस्य समस्त कारकप्रयोक्तृत्वा- सिद्धेः योग्यंतरवत् । न हि योग्यंतराणां संवद्यत्वेऽपि समलकारकप्रयोक्तृत्वमिप्यते । ननु तेषां समस्तपदार्थज्ञानस्यात्सल्य योगाभ्यासविशेषजन्मनः सद्भाव सकलमिथ्याज्ञानदोपप्रवृत्तिजन्मदुःख- परिक्षयात्परमनिःश्रेयमसिद्धेः समलकारकमयाचवासिद्धिः । न पुनरीश्वरत्य नम्य मदा मुक्तत्वात सदेवश्वरत्वाच्च संसारिमुक्तविलक्षणत्वान् । न हि संसारिवदन्नोमहेश्वरः प्रतिज्ञायते नापि मुक्तबन् समस्तनानेश्वरहित इति तस्यैव समस्तकारकप्रयांकृत्वलक्षणं निमित्तकारणत्वं कायादिकार्योत्पत्ती संभाव्यत इति केचित् । तेऽपि न विचारचतुरचंतसः । कायादिकायस्य महेश्वराभावे कचिदभा- वासिद्धेव्यतिरेकासंभवस्य प्रतिपादिनत्वात् । निश्चितान्वयन्याप्यभावात् । ननु च यत्र यदा यथा महेश्वरसिमक्षा समवति तत्र वदा तथा काचादिकार्यमुत्पद्यते । अन्यत्रान्यदाऽन्यथा तदभावानो- त्पद्यत इत्यन्वयन्यतिरको महश्वरसिसृक्षायाः कायादिकार्यमनुविधचे कुंभादिकार्यवन् फुलालादि- सिम्तायाः । ततो नान्वयव्यतिरंकयोापक्रयाग्नुपलंभोऽस्ति यतो व्यापकानुलंभः पान्य बाधकः स्यादितिचन्न । तरया महेश्वरसिमझायाः कायादिकार्यात्पत्तौ नित्यानित्यत्वविकल्पद्वयेऽपि निमित्त- कारणत्वनिराकरणान् । नदन्वयव्यतिरेकानुविधानम्यासिद्धापकानुपलंभ: प्रसिद्ध एव पक्षस्य वाधक इत्यनुमानवाधितपक्षत्वान् कालात्ययापदिष्टहेतुत्वाच न बुद्धिमन्निमित्तत्वसाधनं साधीयः सिद्धं यतोऽनुपायसिद्धः सर्वज्ञाऽनादिः कर्मामरस्पृष्टः सर्वदा सिद्ध्वदिति सूक्तं "तस्यानुपायसिद्धत्त्य सर्वथाऽनुपपत्तित" इति । योचाइ मोक्षमार्गप्रणीतिरनादिसिद्धसर्वज्ञमंतरण नोपपद्यते सोपानामिस्त्र सर्वक्षन्यानवस्थानान् मोक्षमार्गप्रणीतरमंभवात् अवस्थाने वा तस्य समुत्पन्नतत्त्वज्ञानस्यापि साक्षा- ग्न तत्त्वज्ञानं मोक्षस्य कारणं तद्भावभावित्वाभावात्तत्वन्नानात्पूर्व मोक्षमार्गस्य प्रणयने रादुपदेशस्त्र प्रामाण्यायोगादतत्त्वज्ञवचनाद्रध्यापुरुपवचनवन । नापि प्रादुर्भूतसाक्षात्तत्त्वज्ञानस्यापि परमवैरा- ग्योत्पत्तेः पूर्वमवम्यानसंभवान्मोक्षमार्गप्रणीतियुक्ता ! साक्षात्सकलतत्त्वज्ञानस्यैव परमवराग्यस्वभाव वान् । एतेन सन्यग्दर्शनानचारित्रप्रकर्षपर्यंत प्राप्ती नि:श्रेयसमिति वदतोऽपि न मोक्षमार्ग प्रणयनसिद्धिरिति प्रतिपादितं बोद्धं । केवलज्ञानोत्पत्ती क्षायिकसम्यग्दर्शनस्य क्षायिकचारित्रस्य च परमप्रकर्पपरिप्राप्तत्य सद्भावान् सम्यदर्शनादित्रयप्रकपपर्यतप्राप्तौ परममुक्तिप्रसंगादवस्थाना- योगान्माक्षमार्गपदेशामभवात् तदाप्यवम्याने सर्वत्रस्य न तावन्मात्रकारणलं मोक्षस्य त्यात सद्भावभाविवाभावादब जानमात्रवदिति तन्मतमध्यनृद्य विचारयन्नाह- मातिमोक्षमार्गस्य न विनानादिसिद्धतः। सर्वज्ञादिति तसिद्धिर्न परीक्षासहा स हि ॥९॥ - ·भासपरीक्षा। प्रणेता मोक्षमार्गस्य नाशरीरोऽन्यमुक्तवत् । सशरीरस्तु नाऽकर्मा संभवत्यज्ञजंतुवत् ॥१०॥ यस्मादनादिसिद्धास्वपंझान्मोक्षमार्गप्रणीति सारिसमान्मोक्षमार्गप्रणयनासभवमयादभ्यनु- शायवे। मोऽशरीरो पा स्यारसशरीरो का गमवराभाषास् । म वावारीरो मोक्षमार्गस्प प्रणेता संमपति तदन्पमुकाममातेरयोगास् । मापि सशरीर सकर्मकत्वप्रमगावतप्राणिपत् । ततो न मनादिमियम सर्वशस्य मोक्षमार्गप्रणीवि परीक्षा सहते योऽसौ म्यवस्थाप्यते । ममु चाशरीरस्व सशरीरस्थपोर्मोहमार्गप्रणीतिमत्यनगत्वाचवमानेच्छामयनिमित्तस्वात्तस्या फायादिकास्पिापन- मत् । वम्माननिधनस्वोपटर कार्यास्पादमस्य । तपा हि कुभफार फुमादिकार्य कुर्वन सशरी- रस्मस समस पशरीरस्य कृर्विवादेरपि भाविकरणप्रसंगात् । नाप्यारीरस्पेन कमिकमादि. कार्य करते मुळस वसरणप्रसगात् । किं मार कुमादिकार्योत्पादनशानेच्छाप्रम कमकार' कुमारिकार्य फुर्वन्नुपसम्पपे वयम्पतमापायेऽपि तपनुपपचे सामापाये कस्मचिदिच्यतोऽपि कार्यो- पापनादर्शनात् । कार्योत्पादनप्छापाये च मानववोऽपि तदनुपलम् । तत्र प्रयमापापे कार्यो- स्पारनपानेरठामवाऽपि वसमवात् । सामापित्रपसमापे घ कार्पोत्पचिदर्शनात् सरसमानेच्छा. भयमे नियंपनमेव कार्यकरणममुमसम्य । ददाति प महेअरमानेच्छामयमत्रयं । पसोऽसौ मोक्षमार्ग प्रणयम कायादिकार्यवकरोत्सव विरोधाभावादिवि कमित् सोऽपि म युवादी विचारासहसात् । सदा कर्ममिररपटसमा फपिरियाप्रयमयोरयोगाचदाह- न चेच्छा शक्तिरीशस्य कर्माभावेऽपि युज्यते । तदिच्छावानमिव्यक्ता क्रियाहेतुः कुतोऽज्ञवत् ॥११॥ मरिकुमारस्यछाप्रपमो दुमागुत्पत्तौ नि कर्मण प्रवीतो सकर्मण पर सस्प परप्राससे । यदि पुन ससारिण भकारस्म कममिमित्रा सिदा सदामुच्च्म कामावऽपीछाशक्ति । समवति मोप यमुफस्यछापायाम् न प सदश्वरम्म सदममव इति मतं । सरा सा महेपरेण्डासक्ति- रमिभ्यताममिम्पका वा । न तावदमिश्या सदमियमकामावात सम्मानमेव वदमियमकमिवि- चेत् न तम्य शपरमदाबादीवरम सदेच्छाभिव्यक्तिप्रसगाम् । न पैवं तस्या कादाविरकस्वाम् । भन्पया पपशाव पर्पशसति महेयोच्छ स्पद्यते इति सिद्धांताविरोधात् । यदि पुनस्सम्यागुपभोक्त प्राणिगणारष्ट वदमिय॑जमिति मचिदा सटमीवरेच्छानिमित्तमम्यनिमित्त या । प्रथम- पभ परस्पराभयदाप सत्यामीपरम्छामिष्यको प्राणिनामारष्टं पति व वरठे महेपरण्यामिष्यधि- रिति । स्यान्मतं प्राणिनामारष्ट पूर्वेश्वरेच्छानिमित्तक सदभिम्पत्तिा तत्पूर्वप्राण्यष्टनिमिचात् वद. पिपरप्ट पूर्वेपोरठानिमिवामित्सनादिरि कार्यकारणभाषेन प्राणिगणारष्टेपरेच्छामिम्मम्मी सतति । ददो न परस्परामपापा वीमाकुरसंवतिवदिति । वपनुपपम । एकानेकप्राण्यरष्टनिमित्त सविसापामतिकमात् । साहीप्ररेणाभिव्यक्तियकमाण्यरटनिमिता सरा बोम्पकायादि- कार्पोत्पत्तामनिमिच स्मात् म सापाण्युपभोग्यकायारिकार्योसत्ती, वथा , सकरनेकपाण्युप- भोग्य कायादिकार्योपछीपनं म्मास् । पवि पुनरमेकप्राण्यरष्टनिमिचा तदा तम्या मानाखमाषप्रसगो मामाकाषाधिकार्यकरणात् । म हकप्राण्युपभोग्यकायादिनिमित्तनैन समानश्चरेपछाभिव्यक्ता, मानापाण्युपमोग्यायारिकापकरणा समर्या, मविप्रसगात् । यदि पुनधारश एफसमापो नाना- माण्यरष्टानिमित्रों येन नामाप्राप्युपभोग्यकायादिकार्याणां नानामफाराणामीघरेपण निमित्तकारण ·१४ सनातननग्रंथमालायां । भवतीति मतं तदा न किंचिदनेकस्वभावं वस्तु सिद्धयेत् विचित्र कार्यकरणकस्वभावादेव भावाद्विचित्र- कार्योत्पत्तिघटनात् । तथा च घटादिरपि रूपरसगंधस्पर्शाद्यनेकन्वभावाभावेऽपि रूपादिनानमनेक- कार्य कुर्वीत, शक्यं हि वक्तुं ताहगेकस्वभावो घटादेर्येन चक्षुराधनकसामग्रीसन्निधानादनेकरूपादिक्षा- नजनननिमित्तं भवेदिति । कुतः पदार्थनानात्वव्यवस्था । प्रत्ययनानात्वस्यापि पदार्थकलेऽपि भावा- विरोधात् । न हि द्रव्यमेकः पदार्थः नानागुणादिप्रत्ययविशपजननकस्वभावो विरुध्यते । यदि पुनः प्रत्ययविशेषादिकार्यभेदाव्यगुणादिपदार्थनानात्वं व्यवस्थाप्यते तदा महेश्वरेच्छायाः सक- दनेकप्राण्युपभोगयोग्यकाचादिकायनानात्वान्नानास्वभावत्वं कथमिव न सिध्येन । यदि पुनरीश्व- रेच्छाया नानासहकारिण एव नानास्वभावास्तव्यतिरकण भावन्य स्वभावायोगादिति मतं तदा स्वभावतद्वतो भंदकांताभ्युपगम.स्यात् तस्मिंश्च स्वभाव तगावविरोधः सविंध्यवदापनीपद्येत प्रत्या- सत्तिविशेषान्नवमिति चेत् कः पुनरसौ प्रत्यासत्तिविशेपः समवायिनां सहकारिणां समवायोऽसमवा- यिनां कार्यकार्थसमवायः कार्यकारणैकार्थसमवायो वा निमित्तकारणानां तु कार्योत्पत्तावपेक्षा कर्तृ- समवायिनी कर्मसमवायिनी वाऽपेक्षमाणता प्रत्यासत्तिरितिचत् ईश्वरादिकालाकाशादीनि च सर्व- कार्याणामुत्पादककारणस्वभावत्वं प्रतिपद्येरन् तस्य तेपां च तदुत्पत्ती निमित्त कारणत्वात् । तथा सकलप्राण्यदृष्टानां कार्यादिकार्यसमवाय्यसमवायिकारणानां च महेश्वरस्वभावत्वं दुर्निवारं काया- दिकार्योत्पत्ती तत्सहकारित्वसिद्धरिति सर्वमसमंजसमासज्येत नानास्वभावैकेश्वरतत्त्वसिद्धेः तथा घ परमब्रम्हेश्वरइति नाममात्रं भिद्येत परमब्रह्मणएवैकस्य नानास्वभावस्य व्यवस्थितेः । त्यान्मतं कथ- मेकं ब्रह्म नानास्वभावयोगि भावांतराभावे भवेत्,भावांतराणामेव प्रत्यासत्तिविशिष्टानांस्वभावत्वादिति । तदप्यपेशलं । भावांतराणां स्वभाव कस्यचिदेकेन स्वभावेन प्रत्यासत्तिविशेपेण प्रतिनायमाने नाना- त्वविरोधात् । प्रत्यासत्तिविशेपैर्नानास्वभावैस्तपां स्वभावत्वान्नानात्वे तेऽपि प्रत्यासत्तिविशेपाः स्वमा- वास्तद्वतोऽपरैः प्रत्यासत्तिविशेपाख्यैः स्वभावर्भवयुरियनवस्थाप्रसंगात सुदूरमपि गत्वा स्वभाववतः स्वभावानां स्वभावांतरनिरपेक्षत्रे प्रथमेऽपि स्वभावाः स्वभावांतरनिरपेक्षाः प्रसज्येरन् । तया च सर्वे सर्वस्य स्वभावा इति स्वभावसकरप्रसंगः तं परिसिहर्पिता न स्वभावतद्वतोर्मदेकांतोऽभ्युपगतव्यः तदभेदैकांते च स्वभावानां तद्वति सर्वात्मनानुप्रवेशात्तदेवैकं तत्त्वं परमत्रहोति निगद्यमानं न प्रमाण- विरुद्धं स्यात् तदप्यनिच्छता स्वभावतद्वतोः कथंचित्तादात्म्यमेपितव्यं । तथा चेश्वरेच्छायाः नाना- खभावाः कथंचित्तादात्म्यमनुभवंतोऽनेकांतात्मिकामीश्वरेच्छां साधयेयुः । तामप्यनिच्छतैकस्वभावे- श्वरेच्छा प्रतिपत्तव्या, साचैकेन प्राण्यदृष्टेनाभिव्यक्ता तदेकप्राण्युपभोगयोग्यमेव कायादिकार्य कुर्यात् ततो न सकृदनेककायादिकार्योत्पत्तिरिति न प्राण्यदृष्टनिमित्तेश्वरेच्छाऽभिव्यक्तिः सिध्येत् । एतेन पदार्थातरनिमित्ताऽपीश्वरेच्छाऽभिव्यक्तिरपास्ता । स्यान्मनं महेश्वरेच्छाऽनभिव्यक्कैव कार्यजन्मनि निमित्तं, कर्मनिबंधनाया एवेच्छायाः कचिदभिव्यक्ताया निमित्वदर्शनात्तीदच्छायाः कर्मनिमित्तत्वा- भावादिति । तदप्यसंवद्धं । कस्याश्चिदिच्छायाः सर्वथाऽनभिव्यक्तायाः कचित्कार्ये क्रियाहेतुत्वासिद्धरज्ञ- जंतुवत् । कर्माभावेचेच्छायाः सर्वथाऽनुपपत्तेः । तथा हि विवादाध्यासितः पुरुषविशेपो नेच्छावान निःकर्मत्वात् यो यो निःकर्मा स स नेच्छावान् यथामुक्तात्मा निःकर्माचार्य तस्मान्नेच्छावानिति नेश्वरस्येच्छासंभवः तदभावे घ न प्रयत्नः स्यात् तस्येच्छापूर्वकत्वात् तदभावे भावविरोधात् इति बुद्धीच्छाप्रयत्नमात्रादीश्वरोनिमित्तं कायादिकार्योत्पत्तौ कुंभाद्युत्पत्ती कुंभकारवदिति न व्यवतिष्ठते । स्यादाकृतं ते विवादापन्नः पुरुपीवशेपः प्रकृष्टज्ञानयोगी सदैवैश्वर्ययोगित्वात् यस्तु न प्रकृष्टज्ञानयोगी नासौ सदैवैश्वर्ययोगी यथा संसारी । मुक्तश्च सदैचश्वर्ययोगी च भगवान् तस्मात्प्रकृष्टज्ञानयोगी सिद्धः । स च प्राणिनां भोगभूतये कायादिकायोत्पत्तो सिसृक्षावान् प्रकृष्टज्ञानयोगित्वात् यस्तु न ·भाप्तपरीक्षा। तपा स न प्रहप्टज्ञानयोगी पया ससारी । मुख्य प्रफष्टमानयोगीचार्य तस्मात्चति तस्येच्छा. बलगिदि । तया - प्रयमपानप्तौ सिमभावत्वात् । यो पत्र सिमझापाम् स वत्र प्रयमवान रप्ट यथा पटोस्पची कुसाल । सिमझापांत्र स्नुकरणमुवनादो भगवान् घस्मात्ययमवानिति ज्ञानच्छा- प्रयनस्पसिडेनि कर्मणोऽपि सदाशिवस्पाझरीरस्यापि तन्नादिकार्योस्पती निमित्तकारणत्वसिरे- मोक्षमार्गमणीसावपि पस्कारणत्वसिदि बाघामावादिवि । वदप्पसमजस । सर्षया निकर्मण स्पचिनविरोपास् । तया हि विवादाप्यासित पुरपो नैश्वर्ययोगी नि कर्मकत्वात् पो यो नि कमी स स नैपययोगी पथा मुखात्मा । नि कर्माचार्य तस्मामवर्ययोगी। मम्वनोमलवास्पृष्टत्वादनादि पोगवपमेण योगादीवरस्प नि कर्मतमासिसमिति पत् न ताई सवामुकोऽसौ पर्माधर्मझयाष मुक्ति प्रसिरे शपळेशकमविपाकाशयरपरामृष्टत्वादनादियोगधर्मसर्वषेऽपि जीवन्मुकेरपिरोपएप पैराग्येपर्यज्ञानसंवपेऽपि वपाविरोधपदिवि पात् साई परमार्थतो मुकामुकस्वमानसा मरंधरस्पाभ्युप- गवा स्याम् घनापानांतसिधिभिनारा । एवेनानाविमुनिमानिमित्तस्योगादीखरस्य पमझान- बैराग्यैपर्पयोगात् शपकेशकर्मविपाकासपरपरासृष्टस्वाव सदेव मुक्तस्य सदेवेपरल अवाणो नैका- समयमुनानातीति निवेदित प्रतिपक्षम्य । कचिन्मुकस्वस्य कषिपमुक्तस्वस्प च प्रसिद्ध । तवो- ऽनेकौवात्मकत्वमपगपरिजिहीर्पणा सर्वथा मुक्कएवेश्वर प्रवक्तव्य' तया ५ पर्वथा नि कर्म वस्पोररीकर्दम्पमिति नासिर सापन । माप्यनकाधिक विपक्षे पत्मसि । कभिश्चर्य योगिनि निरसेश्वरेस्यापी सर्वया निकर्मस्वस्य पत्त्यसिसे वह एप न विरुख । नापि कालाव्ययापदिष्टं पक्षस्प प्रमाणेनापापमात् । न हि प्रत्यक्षतोऽस्मदादिमिरेपर्ययोगी कमिमिकर्मोपलभ्यते यत प्रात्यक्षबाधित पम स्यात् । माप्पनुमानवतत्र सर्वस्मानुमानस्प व्यापकानुपलमेन पापितपक्षम्य कालात्ययापरिष्ट- स्वसामनात् । नाप्यागमतस्वस्पोपलमखन तस्य युक्त्याननुगृहीवस्य प्रामाण्पविरोधात् । वयनुप्रा- हिकाया पुरसमवादेप युक्त्यनुगृहीवस्पापि न पत्रागमस्प समावना पक्ष प्रामाण्पनामाध्यमान पो न सिम्मेत् हेलोपकामाययापदिप्टरप परिहारो म मपेत् । पदेन सत्मविपक्षवं साधनस्य निरख । प्रतिपमानुमानस्प निरमपस्य समवामावसापनात् । तदेवमस्मारनुमानादेपर्यपिरहसा- पने महेयरस्य छाप्रयाविरहोऽपि सापित स्यात् धर्मविरहवस् । यष हि निकर्मस्वमै अविर पापयदि पेच्छाप्रयममपि वरप वेन व्याप्तिसिवे । कस्यचिदिच्छापत प्रपनवसम्म परमपर्य पोगिनोऽपांद्रादेनि कर्मस्वविरोमसिमे । मानशतिस्तुनि कर्मणोऽपि स्पषिम विरुप्पसे चेवनारम- पारिमि मिपिसिनावमम्मुगछरिर्मचारमन्मपि पेपनाया' प्रविज्ञानात् । पसना र मान- शफिरेब म पुनस्सम्यतिरिका पिछफिरपरिणामिन्पप्रतिसकमाऽदर्शितविपया सुखा चाऽनंवा प यया कापिरपवण्पते वस्या प्रमाणविरोपात् सया प महेश्वरस्प कममिरस्पृप्टस्पापि ज्ञानशक्तिर- परीरस्यापि प मुकास्मन इस प्रसिद्धा वासियो । ज्ञानशक्त्येव निःशेपकायोत्पत्तो प्रमु किल । सदेश्वर इति ख्यानेऽनुमानमनिदर्शनं ॥ १२ ॥ म रिमिकस्पषितार्योस्पची सामराकमेव प्रमुगपरम्मा पदोविनावाप्यासित पुरुपी ज्ञान- शक्त्यैव सर्वकार्याप्युसादयति प्रमुत्पादित्यनुमाममनुशाहरण न भवेत् । ननु सामोदाहरणामाये ऽपि पोपारणसभवाभाऽनुपाहरणमिदमनुमाम । क्या हि मस्त मानशक्त्मैव न कार्यमुस्पावयति पन प्रमु’ यया संघारी कर्मपरवत्र इति पैपण निवार सेमवस्येवेति म मवध्य | पापो- दाहरपरिणेऽन्वयनिर्णयामाषाम्पतिरेकनिर्णयस्प पिरोषान् । पमा शकादेशाने ठामपनविशेप .

·१६ सनातनजेनग्रंथमालायां । स्वकार्य कुर्वतः प्रभुत्वेन व्यभिचाराच्च नहींद्रोहानशक्त्यैव स्वकार्यकृरते तस्येच्छाप्रयत्नयोरपि भावात् नचास्य प्रभुत्वमसिद्धं प्रभुत्वसामान्यस्य सकलामरविषयस्य स्वातंत्रलक्षणस्यापि सद्भावात् ।। प्रति- वादि प्रसिद्धमपि निदर्शनमनूद्यनिराकुर्वन्नाह - समीहामंतरेणापि यथावक्ति जिनेश्वरः। तथेश्वरोऽपि कार्याणि कुर्यादित्यप्यपेशलं ।। १३ ॥ सति धर्मविशेपे हि तीर्थकृत्त्वसमाये । ब्रूयाजिनेश्वरो मार्ग न ज्ञानादेव केवलात् ॥१४॥ सिद्धस्यापास्तनिःशेपकर्मणे वागसंभवात् । विना तीर्थकरत्वेन नाम्ना नार्थोपदेशना ॥१५॥ महेश्वरः समीहामंतरेणापि प्रयत्नं च नानशक्त्यव मोक्षमार्गप्रणयन तन्वादिकार्य च फुति महे- श्वरत्वान् यथा प्रतिवादिप्रसिद्धो जिनश्वरः प्रवचनोपशामिति प्रतिवादिप्रसिद्धमपि निदर्शनमनुमा- नत्य नोपपद्यते त्याद्वादिभिः प्रतिनायमानस्य जिनेश्वरस्य नानशक्त्यव प्रवचनलमणकार्यकारणासिद्धेः सत्येव तीर्थकरत्वनामपुण्यातिगये दर्शनविशुद्धयादिभावनाविशेपनिबंधने समुत्पन्नमवलज्ञानम्योदय प्राप्ते प्रवचनाख्यतीर्थकरणप्रमिद्धेः । प्रक्षीणाझपकर्मणः सिद्धन्य वाक्प्रवृत्तरमभवात्तीर्थफरत्वनामपु. ण्यातिशयापाये केवलिनाऽपि वानमित्यसंभववत् ? इति धर्मविगेपवियिष्टएवात्तमसहननशरीरः केवली प्रवचनाख्वतीयस्य कतीप्रसिद्ध इति कथममो निदर्शने महेश्वरस्यापि ॥ १६ ॥ तथा धर्मविशेषोऽस्य योगश्च यदि शाश्वतः। तदेश्वरस्य देहोऽस्तु योग्यंतरवदुत्तमः ॥ १६ ॥ यस्य हि धर्मविशयो योगविशपश्च महर्पियोगिनः प्रसिद्धः तस्य देहोऽप्युत्तम एवायोगिजन- देहाद्विशिष्टः प्रसिद्धःस्तथा महेश्वरस्यापि देहेनोत्तमेन भवितव्यं तमंतरेण धर्मविशंपस्य योगविशेषम्य वाऽनुपपत्तिरेश्वर्यायोगाद्वैराग्यायोगवन् । कुतोजगन्निमित्तकरणत्वं सिद्ध्यदन्नजतुवन्मुक्तात्मवर मतांतरमाशंक्य निराकुर्वन्नाह । निग्रहानुग्रही देहं खं निर्मायान्यदेहिनां । करोतीश्वर इत्येतन्नपरीक्षाक्षमं वचः ॥१७॥ कस्यचिट्ठप्टस्य निग्रहं शिष्टस्य चानुग्रई करातीश्वरः प्रभुत्वात् लोकप्रनिद्धप्रभुवत् । न चैवं नानेश्वरसिद्धिः नानाप्रभूणामेकमहाप्रभुतंत्रत्वदर्शनात् । तथा हि विवादाध्यासिता नानाप्रभव एक महाप्रभुनेत्रा एव नानाप्रभुत्वात् ये ये नानाप्रभवस्ते ते अत्रैकमहाप्रभुतंत्रा दृष्टाः यथा सामंत मांडलिकादव एकचक्रवर्तितत्राः प्रमवश्चैते नानाचक्रवर्ती नादयः तस्मादकमहाप्रभुतंत्रा एवं योऽसौ महाप्रभुः स महेश्वर इत्येकेश्वरसिद्धिः । स च स्वदेहनिर्माणकरोऽन्यदेहिनां निग्रहानुमहकरत्वात् यो योऽन्यदेहिनां निग्रहानुग्रहकरः स स्वदेह निर्माणकरो हप्टी चथा राजा । तथा चायमन्यदेहिनां निप्र. हानुग्रहकरः तस्मात्स्वदेहनिर्माणकर इति सिद्धं । तथा सति वं देहं निर्मायान्यदेहिनां निग्रहानुन- हो करोतीश्वर इति पांचित् वचः तब न परीक्षाक्षम महेश्वरस्याशरीरस्य स्वदेहनिर्माणानुपपत्तेः तथा हि । १ ·भासपरीक्षा। देहांतरादिना तावत्स्वदेह जनयेद्यदि । तदा प्रकृतकायेंऽपि देहाघानमनर्थकं ॥१८॥ देहांतरात्स्वदेहस्य विधाने चानवस्थिति। तथाच प्रकृत कार्य कुर्यादीशो न जातुचित् ॥ १९ ॥ पदि हमरो वेहांतराविनाऽपि सपेरमैनुम्पानमात्रादुस्सावपेचदा म्यदेहिनां मिहानुपाहक्षण कार्यमपि प्रा व्येव नमयेदिवि वचनन पेसापानमन स्मात् । पदि पुनरहनिरादेव स्वदेहं विधीव पदा वरपि देहावरमम्पस्मादेहाविसनपस्थिति मास्, याचापरापरदेहनिर्माण एवोपक्षीणशतिकलात् नकवाचिरप्रात कार्य यादीपर पपेष हि प्रकवकार्यगननामापूर्व शरीरमीयरो मिप्पारपति सथैव तछरीरनिष्पादनायापूर्व शरीरावर निमाइमेविति कपमनरमा विनिवार्येत, महिपांचिरप्राणिमा निप्रहामुप्रकरणात्पूर्व शरीरमीपरस्म प्रयुग्प ववोऽपि पूर्व शरीरांतरप्रसंगात् । ममापिशरीरसंतति सिरमरीरलविरोधात् । न चैम निर्माणशरीरेण नानादिशमिमाणिपिझेपनिमहामुमाह निघाममीश्वरस्य पटते, पवो युगपमामानिर्माणशरीराणि वस्म न स्यु पदम्मुपगमे प सनिर्माणाय नामासरीपतराणि भवेमुरित्यनादिनानाशरीरसववय' कपमीश्वरस्म म प्रसम्मेरम् । परि पुनरेशन शारीरेण माना सशरीराणि कुर्मीय युगपक्रमेण वा तदनैव पेहेन नानादिग्पेशतिप्राणिगणनिमहा- मुमहाबपि तपैव कति । क्या च कमावगनासुराधमुपहनिप्रहविमानायोकारितमुरुपारीर- नानालकपन न पुजिपथप्रस्थापि स्मात् । परि पुनर्न वहांतराविना नदेह मनयत, मापि शांवरात्, समीपरम सपा पेहाविधानापिति मत पापि दूषयमाए- स्वय देहाविधाने तु तेनैव व्यभिचारिता । कार्यत्वादेः प्रयुक्तस्य हेतोरीश्वरसाधने ॥ २०॥ परिदीपरो न सय सदेई विषच पाऽसौ परेर किं नित्य स्मादनियो वा न वावमित्या सावयवत्लात् । पस्साषय पदनिय र पया पटादि । सावयबसेपरेवास्तस्माम मिम इति नामकस- आवात् । यदि पुनरनित्य वदा कार्योऽसौ कुरा प्रादुर्भवत् । महेश्वरमर्मविपादेवेति पस् वाई सर्प प्राणिमा शुभाशुभशरीराविका वसापर्मेभ्य एष प्रादुर्मरेदिति, स्मिीयरेण निमिचकारणवया परिकस्सिवेन । वषा प विकारापर्म नुपरणमुपनारिक पुरिममिमिचई कार्पलात् खारंमापयप समिवेशविशिष्टलाएतनोपादामलादिमादोरीपरसापनाप प्रयुक्तस्पेश्वरपेदन म्पमिधारिता स्मात् तस्मानीपरनिमिचलेऽपि कार्यतापिसियित तो नेश्वरसिरि संभाव्यवे । सांप्रत करमवमा- शंक्य पपमा- यथाज्नीश' स्वदेहस्य कर्ता देहांतरान्मतः । पूर्वस्मादित्यनादित्वान्नानवस्था प्रसज्यते ॥ २१ ॥ तथेशस्यापि पूर्वस्माइहादेहांतरोद्भवात् । नानवस्थेति यो ब्रूयाचस्यानीशत्वमीशितुः ॥ २२ ॥ अनीश कर्मदेहेनानादिसतानवर्तिना। यथैव हि सकर्मानस्तदन्न कथमीश्वरः ॥ २३ ॥ पिनमात्रात् ।

·- १८ सनातनजैनग्रंथमालायां- न हनीशः स्वगरीरस्य शरीरांतरेण विना कर्ता प्रतिवादिनः सिद्धोयमुदाहरणीकृत्याशरीरस्या पीशस्य स्वशरीरनिर्माणाय सामर्थ्य समीत अनवस्था चापाद्यमाना निषिध्यत । पूर्वपूर्वशरीरापेक्ष- यापि तदुत्तरोत्तरशरीरकरणे । किं ताई कार्मणगैरण सशरीर एवानीमः शरीरांतरमुपभोगयोग्यं निष्पादयतीति परस्य सिद्धांतः तथा यदीशः पूर्वकर्मदहन स्वदेहमुत्तरं निप्पादयत्तदा समव स्यात् न शश्वत्कर्मभिरस्पृष्टः सिद्ध्यत्तस्यानीशवदनादिसंतानवर्तिना कर्मशरीरण संबंधमिद्धः । मकलकमणीऽप्य- पाये स्वशरीरकरणायोगान्मुक्तवत् सर्वथा निःकर्मणोबुद्धीच्छाद्वेषप्रयत्नासंभवस्यापि साधनात् ।। ततो नेशस्य देहोऽस्ति प्रोक्तदोपानुपंगतः । नापि धर्मविशेपोऽस्य देहाभावे विरोधतः ॥२४॥ येनेच्छामंतरेणापि तस्य कार्ये प्रवर्तनं । जिनेंद्रवद् घटतेति नोदाहरणसंभवः ॥२५॥ इत्युपसंहारम्लाको । सांप्रतमशरीरस्य सदाशिवस्य यज्ञानमभ्युपगतं त एव प्रष्टव्याः किमीशस्य ज्ञानं नित्यमनित्यं चेति पक्षद्वयेऽपि दूपणमाह- ज्ञानमीशस्य नित्यं चेदशरीरस्य न क्रमः । कार्याणामक्रमाद्धेतोः कार्यक्रमविरोधतः ॥ २६ ॥ ननु च ज्ञानस्य महेश्वरस्य नित्यत्वेऽपि नाक्रमत्वं निरन्वयक्षणिकस्यैवाक्रमत्वान् कालांतर देशांतरप्राप्तिविरोधात् कालापेक्षस्य देशापेक्षस्य च क्रमस्यासंभवात् । संतानस्याप्यवस्तुस्त्रात् परमा- यतः क्रमवत्त्वानुपपत्तेः कूटस्थनित्यवत् नहि यथा सांख्याः कूटस्थ पुरुपमामनेति तथा वयमीश्वर ज्ञान मन्यामहे तस्य सातिशयनित्यत्वात्क्रमोपपत्तेः निरतिशयं हि पुरूपतत्त्वं प्रतिसमयं स्वरूपेणवा. स्तीति शब्दज्ञानानुपातिना विकल्पेन वस्तुशून्यन पूर्वमासीदिदानीमस्ति पश्चाद्भविष्यतीति क्रमवाद- व लोकव्यवहारपदवीमानीयत इति न परमार्थतः क्रमवत्त्वं तस्य सांख्यरभिधीयते न च क्रमेणानेक कार्यकारित्वं तस्याकर्तृत्वात्मदोदासीनतयाऽवस्थितत्वात् । न च क्रमणाक्रमेण चक्रियापाये तस्या- वस्तुत्वमिति केचिद् दूषणमवकाशं लभते । वस्तुनोऽथक्रियाकारिवलक्षणाप्रतिष्टानात् । अन्यथोदी- सीनस्य किंचिदकुर्वतो वस्तुत्वाभाव प्रसंगान् । सत्ताया एव वस्तुलनणोपपत्रमावस्यापि वस्त्वंतर स्वभावस्य पुरुपतत्त्वस्य इव स्वसत्तानातक्रमाद्वस्तुत्वाविरोधान् सामान्यादपि स्वरूपमत्त्वस्य वस्तुल- क्षणस्याभ्युपगमात् । न किंचिद्वस्तु सत्तालक्षणं व्यभिचरनीति कापिलानां दर्शनं । न पुनवेशपिकाणां ईश्वरज्ञानस्योदामीनस्य कल्पने तत्कल्पनायऱ्याप्रसंगात् कार्यकारिणव तेन भवितव्यं यत्र कार्यकारि तत्सातिशयमेव युक्तं । न चैवं परिणामिनित्यता ज्ञानस्य सांख्यपरिकल्पितप्रधानवत्प्रसज्यते, तदतिशयानां क्रमभुवां ततो भिन्नत्वात् , तदभेदेऽतिशयानामिवश्वरज्ञानस्यापि नाशात्पादप्रसंगात् । ईश्वरनानबद्वा तदतिशयानामनुत्पादविनाशधर्मकत्वप्रसंगात् । तदवमीश्व'ज्ञानं क्रमणानिकातिशय संपाते क्रमवदेव । क्रमवतश्वेश्वरज्ञानात्कार्याणां क्रमो न विरुध्यत एव, सर्वथाप्यक्रमादव हेतोः कार्य क्रमविरोधमिद्धेः । एतेन सांख्यैः परिकल्प्यमानस्य पुरुषस्य निरतिशयस्य सर्वदादासीनस्व वैयर्थ्यमा- पादितमिति बोद्धव्यं । वैशेपिकाणामात्मादिवस्तुना नित्यस्याप्यथीतरभूतरतिशयैः सातिशयत्वोपगमा- सर्वदोदामीनस्य कस्यचिदतिज्ञानादिति केचिदाचक्षते । तेऽध्यवं प्रष्टव्या: कथमीश्वरस्य ज्ञानस्ल ततो ऽयातरभूतानामतिशयानां क्रमवत्त्वे वास्तवं क्रमवत्वं सिद्ध्यन्, तेषां तत्र समवायादिति चेत् समानः पर्यनुयोगः कथमीतरभूतानामतिशयानामीश्वरज्ञान एव समवाया न पुनग्न्यत्रेति तत्रैवेहेदमिति प्रत्ययविशेपोत्पत्चरिति चत् ननु म एवंदमिति प्रत्ययविशेषः कुतोऽन्यत्रापि न स्यात् सर्वथा १ किंचिदम्झः । २ नस्य । ३ सांस्परप्रतिपादनात् ४ : बौदादीना। ५ कस्यचिपे । - :

·- - मासपरीक्षा। विपामापात् । यपैर हि, हह महपाशानेऽविशया इति तोऽयोसरमाविमोऽपि प्रतीके तह पट तेऽविनया प्रतीयता । तो पां समनापारिमिति प्रत्ययधिशा न पुनरन्पति पेस् सोय- मम्मोम्पसभप । सतीदेसमिति प्रत्ययविशऽविशयानामीपरज्ञान एवं समवायः सिख्यत् तत्रैव सपा समवायाधिपमिारे प्रत्यपबिशेपो निपम्यत इति नेकस्यापि प्रसिद्धि । मातु वा वेपो तत्र समायः, स त कमेग युगपा, फ्रमण भम् रूपमझममीश्चमान क्रममापनकाविशयसमवाय कमण प्रतिपयत इति पुरवबोध, कमबतिमिरवशयावरैरीश्वरमानस्म क्रमवस्वसिरदोषोऽयमिति पत् ननु ताम्पप्यम्पान्य विशपावराणी परमानारपीवरभूवानि कप तस्म कमवतां सापयेपुरवि प्रसगात् । पा सत्र ममापादित चेन् पवाद वस्समवाय' क्रमेण युगपत्यनिहाच पर्यनुयोगमऽनव. स्था । परि पुनयंगपवारमानेऽतिशयानां समवायसरा वमिषधनोऽपि मस्स क्रमो दूरोत्सारित एव पामझामस्वादिति सासिझपस्यापीपरमानस्पाक्रमस्यसिदि । तपा चाक्रमादीश्वरमानारकार्याणी कमो न स्यादिति सूदूपमा पिपरवान प्रमाण स्पासात पापमयेाप पोपमावर्धापना- तदोषस्य प्रमाणते फलामाव. प्रसज्यते । तत. फलावदोघस्यानित्यस्येप्टो मतक्षतिः ॥ २७ ॥ फलवे तस्य नित्यत्व न स्यान्मानात्समुद्भवात् । ततोऽनुद्भवने तस्य फलत्व प्रतिहन्यते ॥ २८॥ मेपरमाम नित्यं प्रमाण सिस्मन् वस फळामावास । फळमानस्मानित्यम परिकल्पने च महेन्य. रस नियामित्यज्ञानदयपरिकस्पमापो सियांविरोधात् । फळलेषमानस्म नित्यत्व न स्यात् प्रमाणतसम्म समस्यात् । यतोऽनुशवस्म फछलविरोधान निस्समीपरमानमम्युपगमनीय वा निग- विषापानुपंगेण निरखत्वात् । मिनिममेवेश्वरमानमित्यपरे । तम्मतमन्प निराकुमार- अनित्यत्वे तु तज्ज्ञानस्यानेन व्यभिचारिता । कार्यत्वादेर्महेशेनाकरणेऽस्य स्वबुद्धितः ॥ २९ ॥ बुद्यतरेण तद्बुद्धेः करणे चानवस्थितिः। नानादिसततिर्युक्ता कर्मसंतानतो विना ॥३०॥ मनित्य वापरशानमीश्वरयुरिकार्य पनि नेप्यते तवा तेनैव कार्यत्वाविहेनुस्मनुकरणमुवमादेर्यु- विमारपल माध्येऽति स्य त् । यदि पुनर्मुसंतरण स्वयुद्धिमीधर ति वा परापरतुद्धि प्रतीक्षायामेपोपभाणलारोपरस्म प्रतपुर नप न स्यादनवस्थानात् । स्यान्मत मरुतपुर रण ना. मुसंवर प्रतीक्षते मरेश । किं साई पूर्वोत्पभो मुखमामित्य प्रत बुझे कुरत नामपि सस्पूर्व पुलिभियनानियुमिमतविरीधरम्य तता नानवस्वति । साप्यसन् । वायुधिसताना कमसवानापाप- ऽसमवान् । कममम्मा हि पुद्धि परापरवचारप्रविशेषम्म प्रयास्पयवे नान्यया । यदि पुनरोंग- अपर्मससाना राघरस्म मायममुपारुंम पूर्वम्मान् समाधिवशेषार्र्यम्पारटबिशेपस्सोपारा- तो पुतितिसपस्स प्रादुमांबावरसताननिषपनाया एव पुदिसतवरभ्युपगमारितिम वापि कपमीभरस्म समर्मता मसिलेम् । तरिम र सशरीरमऽपि कयमस्म न स्यात् वसांप सत्यों म सपा मुक्तिसम्म सिस्या । सोहमुक्त सदासिनी परेन । पार्यवावे साधनस्य तम्पाठिमा कारण सायममैतिकता परिहर्स शक्यति तस्स दुभमस्कारपत्वासमवात् । समवे चाम- पमानुषगारिति प्रागयोचाचि विधात किमीश्वरमानमम्यापि पिम्पापीवि प्रपमपक्षे दूपणमार। मदार । २ अपग्मु । विमले। श्रीपम्मुऐल।

·२० 1 सनातनजैन ग्रंथमालायां- अव्यापि च यदि ज्ञानमीश्वरस्य तदा कथं । सकृत्सर्वत्र कार्याणामुत्पत्तिर्घटते ततः ॥ ३१ ॥ योकत्र स्थितं देशे ज्ञानं सर्वत्र कार्यकृत् । तदा सर्वत्र कार्याणां सकृत् किं न समुद्भवः ॥ ३२॥ कारणांतरवैकल्यात्तथाऽनुत्पत्तिरित्यपि । कार्याणामीश्वरज्ञानाहेतुकत्वं प्रसाधयेत् ॥ ३३ ॥ सर्वत्र सर्वदा तस्य व्यतिरेकाप्रसिद्धितः । अन्वयस्यापि संदेहात्कार्यं तद्धेतुकं कथं ॥ ३४ ॥ तदीश्वरज्ञानं तावदव्यापीष्टं प्रादेशिकत्वात् सुखादिवत् । प्रादेशिकमीश्वरज्ञानं विभुद्रव्यविशेष- गुणत्वात् यदित्यं तदित्यं यथासुखादि तथा चेश्वरज्ञानं तस्मात्प्रादेशिकमिति नासिद्धं प्रादशिकत्व साधन, न च तत्साधनस्य हेतोः सामान्यगुणेन संयोगादिना व्यभिचारो, विशेषग्रहणात् । तथापि विशेषगुणेन- रूपादिनाऽनैकांतिक इति न मंतव्यं विमुद्रव्यग्रहणात् । तथापीष्टविरुद्धस्यानित्यत्वस्य साधनात् विरु- द्धो हेतुः विभुद्रव्यविशेषगुणत्वस्यानित्यत्वेन व्याप्तत्वात्, यथाहीदं विभुद्रव्यविशेषगुणत्वं प्रादेशिकत्व- मीश्वरज्ञानस्य साधयेत् तद्वदनित्यत्वमपि तदव्यभिचारात् न हि, कश्चिद्विभुद्रव्यविशेषगुणो नित्यो दृष्ट इत्यपि नाशंकनीयं महेश्वरस्यास्मद्विशिष्टत्वात् तद्विज्ञान स्यास्मद्विलक्षणत्वात् । न ह्यस्मदादिविज्ञान यो धर्मो दृष्टः स महेश्वरविज्ञानेऽप्यापादयितुं युक्तोऽतिप्रसंगात् । तस्यास्मदादिविज्ञानवत् समस्तार्थपरि- च्छेदकत्वाभाषप्रसक्तेः सर्वत्रास्मदादिवुद्ध्यादीनामेवानित्यत्वेन व्याप्तस्य विभुद्रव्यविशेषगुणत्वस्य प्रसिद्धः विभुद्रव्यस्य वा महेश्वरस्यैवाभिप्रेतत्वात्, तेन यदुक्तं भवति महेश्वरविशेषगुणत्वात् तदुक्तं भवति विभुद्रव्यविशेषगुणत्वादिति ततोनेष्टविरुद्धसाधनो हेतुर्यतोविरुद्धः स्यात् । न चैवमुदाहरणा- नुपपत्तिरीश्वरसुखादेरेवोदाहरणत्वात् तस्यापि प्रादेशिकत्वात् साध्यवैकल्याभावात् महेश्वर विशेष गुणत्वाञ्च साधनवैकल्यासंभवात् ततोऽस्माद्धेतोरीश्वरज्ञानस्य सिद्धं प्रादेशिकत्वं । ततश्याव्यापि तदिष्टं यदि वैशेषिकैस्तदा कयं सकृत्सर्वत्र तन्वादिकार्याणामुत्पत्तिरीश्वरज्ञानाद् घटते ताद्ध निमित्तकारणं सर्वकार्योत्पत्तौ सर्वत्रासन्निहितमपि कथमुपपद्यते कालादेापिन एव युगपत् सर्वत्र कार्योत्पत्ती निमित्तकारणत्वप्रसिद्धेः । विभोरीश्वरस्य निमित्तकारणत्वप्रसिद्धः विभोरीश्वरस्य निमित्तकारणत्व वचनाददोष इति चेन्न तस्य यत्र प्रदेशेषु वुद्धिस्तत्रैव निमित्तकारणत्वोपपत्तेर्बुद्धिशून्येऽपि प्रदेशांतरे तस्य निमित्तकारणत्वेन तत्र कार्याणां बुद्धिमन्निमित्तत्वं सिद्ध्येत् तथा च व्यर्थ वुद्धिमन्निमित्तत्वसाधनं सर्वत्र कार्याणां बुद्धिमदभावेऽपि भावापत्तेः । न चैवं कार्यत्वादयो हेतवो गमकाः स्युर्बुद्धिशून्येश्वर प्रदेशवर्तिभिरबुद्धिमन्निमित्तैः कार्यादिभिर्व्यभिचारात् । ततस्तेपां बुद्धिमन्निमित्तत्वासिद्धः । स्यान्मतं प्रदेशवर्तिनाऽपि ज्ञानेन महेश्वरस्य युगपत्समस्तकारकपरिच्छेदसिद्धेः सर्वकार्योत्पत्तौ युगपत्सकलका- रकप्रयोक्तृत्वव्यवस्थितेः निखिलतन्वादिकार्याणां बुद्धिमन्निनित्तत्वोपपत्तेः नोक्तदोषोऽनुप्रसज्यत इति । तदप्यसम्यक् । क्रमेणानेकतन्वादिकार्यजन्मनि तस्य निमित्तकारणत्वायोगात् । ज्ञान हीश्वरस्य योकत्र प्रदेशे वर्तमानं समस्तकारकशक्तिसाक्षात्करणात् समस्तकारकप्रयोक्तृत्वसाधनात् सर्वत्र परंपरया कार्यकारीप्यते तदा युगपत्सर्वकार्याणां सर्वत्र किं न समुद्भवः प्रसज्यते, यतो महेश्वरस्य प्राक् पश्चाच कार्योत्पत्तौ निमिचकारणत्वाभावो न सिद्ध्येत् । समर्थेऽपि सति निमित्तकारणे कार्यानुत्पादविरोधात् । स्यान्मतं न निमित्तकारणमात्रात्तन्वादिकार्याणामुत्पत्तिः समवाय्यसमवायिनिमित्तकारणांतराणामपि ·माप्तपरीता। सदावे कार्योत्पचिदर्शनात् न सकार्याणां पुगपस्समवाप्यसमवापिनिमिचकारणसझाव कमेष तस्पसिके । वत' कारणावराणां वैकल्पात् तया युगपत्सर्वत्र कार्याणामनुत्पचिरिति । वदपि कार्याणी मेपरमानकर सापयेत् । तदन्वयम्यतिरेकासि सत्यपीश्वरमाने पाविस्कार्याणां कारणांवरामावे. अनुस्पो' कारणांवरसाव एवास्पचे कारणावराम्बयम्पदिरेकामुविधानस्यैव मिटे स्कार्यत्वस्पैव म्यवस्मानात् । मनु र सत्येव मानवति महेपरे तम्बादिकार्याणामुसवेरन्तयोऽस्त्येव । व्यतिरेकोऽपि विशिष्टावस्यापेक्षया महेयरस्प वियत एव कार्योत्पारमसमर्थकारांवरासभिमानविशिष्ठेपरेऽसति कार्याणामनुस्पचे म्पविरेफनिमयात् । सर्वत्रावमापेक्षयेवावस्याववाऽनयम्पतिरेकमवावे । मन्मथा सदसप्रत्ययात् । म पसांतरे सवि कार्योत्पचिरिति पशप समावसामु पस्मिम्सति तदुपचिप्रस- गात् । नाप्यवसावतोऽसमये कार्येऽस्यासंभव' मुशको वा वस्य निसस्वादमावानुपपचे । इम्पावसा. विशेपामापे उ तत्साप्पकाविशेपानुसते सिदो पहिरेकोऽवयवात् । न चावस्वाववो द्रम्पस्पानापन- वस्पोलपिविनासम्पस्यापहवो युक स्वाबापिताम्वयमानसिबलात् वदपाये प्रोगतमवप्रवेशानु- पंगात् । छत स्मादिनामिष्टसिविरिति प्रिौशेषिकमवमनुमभ्यमान सममिपचे। पोऽप्येव प्रष्ठम्य' फिमनसावतोऽपस्या पदार्थावर मूसा किंवा नेवि । प्रथमकस्सनायो कयमवस्यापेक्षयाउन्नयव्यतिरेका. मुविधान धन्वादिकार्याणामीपराम्बयम्पविरकानुविभान युम्यवे, भूमस्प पावकान्वपव्यतिरेकानुविषाने पर्वतापन्वयम्पतिरेकानुविधानप्रसगात् । पदापर्यावरणाविक्षेपात् पथैव हि पर्वतारे पालकस्य पदार्थी- वरल वमेघराकारणांतरसमिधामस्यापस्माविशेपस्यापि सर्वया विशेपामावात् । पदि पुनरीधरस्मा. पस्यासो भेदऽपि वेन सर्वपसमामाचदम्बयम्यतिरेकानुविधान कार्याणामीश्वराम्बयम्मतिरेकामुविमान- मेवेवि मन्पवे पा पवादे पावकेन सर्वपापापकान्वयष्यतिरेकानुविधानमपि धूमस्प पर्वतापन्वयष्य तिरेकानुविधानमनुमम्मा पावकविशिष्टपर्नवापन्वयम्पतिरेषानुकरण धूमस्पानुमम्पवे एष समय- साविशिष्टेबरावयम्पतिरेकामुकरण वम्मारिकार्याणो युतमनुममिति प्रेम पर्ववारिपतीपरस्प मेरमसगात् । यमैव हि पावकविशिष्टपर्ववादरम्य पावका विशिष्टपर्ववारि सिर धातारणांवर मिपानलक्षणापस्माविशिष्टादीपरापूर्व वदविशिष्टेपरोऽस्य प न मसिस्ोत् । स्पान्म द्रम्पाय- मेकाविशेषणविशिष्टस्यापि सचासामान्यस्य पथा म मेर समवायस्य पाउनेफसमवायिविशेषण विशिष्टस्पाप्येकत्वमेव ववनकावस्माविशिष्टस्यापीश्वरस्प म मेव सिम्सेत् तदेहस्वस्यैष प्रमाण बिवेरिवि वदेवस्मगृहमान्य । पपासामाम्पसमवाययोरपि स्वबिशेपणमेवानेवमसिम्यविरपपित. माके । वस्यैकनिकसमावठया प्रमाणगोचरचारित्वात् । तोतेन नानामचिमट्रम्पसमोगविशिष्टस्प व्योमास्मादिषिमुरम्यस्यामेद प्रत्याक्याव सविशेपणमेवाझेदसंप्रमयादेकानेकखमावसम्यवस्मानात् । पोऽप्पम्पबस्थाववोऽवस्सो पदावरभूता नानुमम्पते तस्यापिकपमपलामेदादयस्थावतो मेदो म स्यादब माना या कयममेरी म मवेत् वरावरस्वामापात् । स्णराव भवस्थानाममस्थावत पदार्यावरता- भावेऽपि म पदीर वासा तमत्वात् म र भो धामणोऽनतिरमेव पर्मपर्मिष्यवहारभेदविरोधात् मेरे तुम पाणा मेदासमिणो भेद प्रत्या शक्पेठ पवोससाभेदादीपरस्प मेए सपायत इति । तदपि समनोरममात्र पाणी या पर्मिणामेरे मर्मपर्मिमावविरोपा समर्विध्यादिवत् । नमु धर्मममियो सपामेवेऽपि निर्वापप्रायविषयमात् न धर्ममार्ममावविरोप । अपविभ्यापीमांतु निर्माधर्मपर्मिसप्रलपविपपस्वामावान धर्मपर्मिमाबम्पवस्या । म हि वर्ष मेनमेष धर्मपर्मिम्यवसा. निधनममिरम्महे येन भेदे धर्मधार्मिमावो निरुप्यते सर्वथैवामेद इव प्रसयमिक्षेपाचव्यवस्थाभिधानात् । सर्वग्रावाभिवप्रमयोपायवाईशेषिकामा तद्विरोपाव पिरोपसिरिति सामित् । सोऽपि सार्थनानुरा- गोपीकत पर पापकमबखोकपमपि नावपारयति । धर्मपर्मिमयपषिशेपस्मैव धर्मपार्मिणोरेकविऽनुप- पचे चारिप्यादिवत्प्रतिपादनात् । यदि पुन' प्रत्यासतिपिपपादीपरतपस्ययोर्मेदेऽपि धर्मपाम- संप्रसपबिशेप स्पाम सपरिम्यापीत वदमावारिति मतदाऽसौ प्रयासचिमपर्मिभ्यां मिमा . ।

·.. सनातननग्रंथमालायां- कथं च धर्मधर्मिणोरिति व्यपदिश्यते । न पुनः सविंध्ययोरिति विशपहेतुर्वक्तव्यः प्रत्यासत्यंतरं तद्वेतु- रिति चेत् तदपि यदि प्रत्यासत्तितद्वन्द्यो भिनं तदा तेब्यपदेशनियमनिबंधनं प्रयासत्यंतरमभिधानीय तथा चानवस्थानात्कुतः प्रकृतप्रत्यासत्तिनियमव्यवस्था । प्रत्ययविशेषादवति चन् । ननु स एव विचार्यो- वर्तते प्रत्ययविशेपः किं प्रत्यासत्तेस्तत्तद्वद्भ्यां सर्वथा भेदे सतीश्वरतदवस्थयोः प्रत्यासत्तिरिति प्रादुर्भ- वति किं वाऽनीतरभाव एव कचित्तादात्म्ये वा । तत्र सर्वथा भेदाभेदयाधिकसद्भावात् कथंचि- त्तादात्म्यमनुभवतोरेव तथा प्रत्ययन भवितव्यं तत्र घाधकानुदयात् । ननु चकानेकयोः कचित्ता- दास्यमेव धर्मधर्मिणोः प्रत्यासत्तिः स्याद्वादिभिरभिधीयते तप यदि ताभ्यां भिन्नं तदा न तयायप- दिश्यते तदभिन्नं चत् किं केन व्यपदेश्यं । यदि पुनस्ताभ्यां कथंचित्तादात्म्यस्यापि परं कथंचित्ता. दात्म्यमिप्यते नदा प्रकृतपर्यनुयोगस्यानिवृतः परापरकथंचितादात्म्यपरिकल्पनायामनवस्था स्यात् । सैव कथंचित्तादात्म्यपक्षस्य घाधिकति कथमयं पक्षः झमकरः प्रेक्षावतामणमालक्ष्यते । यदि पुन: कथंचित्तादात्म्यं धर्मधर्मिणोभिन्नमेवाभ्यनुज्ञायते ताभ्यामनवस्थापरिजिहीर्पयाऽनकांतवादिना तदा धर्मधर्मिणारंव भेदोऽनुज्ञायतां सुदूरमपि गत्वा तस्याश्रयणीयत्वात् । तदनाश्रयणे भेदव्यवहारविरोधा- दित्यपरः सोऽप्यनवोधाकुलितांत.करण एव । कथंचित्तादात्म्यं हि धर्मपर्मिणोः संयंधः स चाति- प्वग्भाव एव तयोर्जात्यंतरत्वेन संप्रत्ययाव्यवस्थाप्यते । धर्मधर्मिणारविस्वग्भाव इति व्यवहारस्तु न संबंधांतरनिबंधना यतः कथंचित्तादात्म्यांतरं संबंघांतरमनवस्थाकारि परिकल्प्यत तत एव कथंचि. तादात्म्याद्धर्मधर्मिणोः कथंचित्तादात्म्यमिति प्रत्ययविशेपस्य फरणात् । कथंचित्तादात्म्यस्य धंपिद्द- स्वीकारत्वात् कथंचिद्भेदाभदौ हि कथंचित्तादात्म्यं । तत्र कथंचि दाश्रयणाद् धर्मधर्मिणोः कथंचित्ता- दात्म्यमिति भेदविभक्तिसद्भावात् भदव्यवहारसिद्धिः । कथंचिदर्भदाश्रयणात्तु धर्मधामणावेव कथं- चित्तादात्म्यमित्यभेदव्यवहारः प्रवर्तते धर्मधार्मव्यतिरेकेण कथंचिद्भदाभंयोरभावात् कथंचिढ़ेदो हि धर्म एव कथंचिदभेदस्तु धर्म्यव कथंचि दाभदौ तु धर्मधर्मिणावेध एवं सिद्धौ तावेव च कथंचिचादा- त्म्यं वस्तुनाऽभिधीयते । तच्छब्देन वस्तुनः परामगीन् । तस्य वस्तुनः आत्मानौ तदात्मानी तयोमीव- तादात्म्यं । भेदाभेदस्वभावत्वं कथंचिदिति विशपणेन सर्वथा भेदाभेदयोः परस्परनिरपेक्षयोः प्रति- क्षेपात्तत्पक्षे निक्षिप्तदोपपरिहारः । परस्परसापेक्षयोश्च परिप्रहात् जात्यंतरवस्तुव्यवस्थापनात् सर्वथा शून्यवादप्रति पसिद्धिरिति कथंचिद्भेदाभेदात्मकं कथंचिद्धर्मधात्मकं कथंचिदव्यपयार्यात्मकमिति प्रतिपाद्यते स्याद्वादन्यायनिष्ठम्तथैव तस्य प्रतिष्ठितत्वात् । सामान्यविशेपवन्मेचकनानवच । तत्र विरोधवय्यधिकरण्यादिदूषणमननैवापसारितमिति किं नवितया । नन्ववं स्याद्वादिनामपि द्रव्यस्य नित्यत्वात्तदन्वयव्यतिरेकानुविधान कार्याणां न स्यादीश्वरान्वयव्यतिरेकानुविधानवत् पर्यायाणां च क्षणिकत्वात्तदन्वयव्यतिरेकानुविधानमपि न घटत नष्टे पूर्वपर्याय स्वयमसत्यवोत्तर कार्ययोत्पत्तः सति चानुत्पत्तरन्यथकणवृत्तित्वप्रमंगात् । सर्वपर्यायाणामिति तद्भावभावत्वानुपपत्तिः । यदि पुन- द्रव्ये सत्यव कार्याणां प्रसृतस्तदन्वयसिद्धिस्तन्निमित्तपर्यायाणामभावे वानुत्पत्तयतिरेकसिद्धिरिति तदन्वयव्यतिरेकानुविधानमिप्यते तदश्वरस्थ तदिच्छावित्रानयोश्च नित्यत्वेऽपि तन्वादिकार्याणां तद्भाव एव भावात्तदन्वयस्तत्महकारिकारणावस्थापाये च तेपामनुत्पत्तेर्व्यतिरेक इति तदन्वयव्यतिरेकानु- विधानमिप्यतां विशेषाभावात् ततः सर्वकार्याणां वुद्धिमत्कारणत्वसिद्धिरिति परे प्रत्यवतिष्ठंत तेऽपि न कार्यकारणभावविदः । स्याद्वादिनां द्रव्यस्य पर्यायनिरपेक्षस्य पर्यायस्य वा द्रव्यानरपेक्षस्य द्रव्य- पर्याययोर्वी परस्परनिरपेक्षयोः कार्यकारित्वानभ्युपगमात् तथा प्रतीत्यभावात् द्रव्यपर्यायात्मकस्यैव जात्यंतरवस्तुनः कार्यकारिवन संप्रत्ययात् कार्यकारणभावस्य तथैव प्रसिद्धेः वस्तुनि द्रव्यरूपेणान्व- यप्रत्ययविषये सत्येव कार्यस्य प्रादुर्भावात्तन्निबंधनपर्यायविशेपाभावे च कार्यस्याप्रादुर्भावात्तदन्वय व्यतिरेकानुकरणात्कार्यकारणभावो व्यवतिष्ठते । न च द्रव्यरूपेणापि वस्तुना नित्यत्वमवधार्यते तस्य १ प्रत्यासत्तिधर्मर्मिभ्यः। २ धर्मधर्मिप्रत्यासत्तीनामिदं प्रत्यासत्यतमिति न्यपदेशनियमस्य कारणं । - ·भासपरीक्षा । पर्यापियो भंगुरेभ्यः कवपिनावरमावास् कपांघानियत्वसिनेमहेश्वरस्य च शेपिरे सपथा नित्यसप्रविधानाचदमयम्पतिरेकानुकरणासमपारकार्याणामुस्पचेरयागात् । पर्यामाणों चम्परूपण नित्यस्वसिडे कपिमित्यवात्सर्या नियस्वानवपारणास् विशिष्टपयायसहाये कार्यस्योदयाचदभावे. पानुदयात् कार्यस्प तदम्वयम्भतिरेकानुकरणमिय' । निरन्वयमाणकपर्यायाणामव वदपटनात् नत्र कार्यकारणभावाम्पवरिम | पर्यायार्मिकनपप्रापाम्यादविराधार मुख्याधिकनपप्राधाम्पन तदविरो- भवत् । प्रमाणापणया । ट्रम्पपर्यायात्मनि वस्तुनि सधि कार्यस्य प्रसवनापसात वाऽप्रसवनाचदन्यप- म्भतिरेकानुविधान सकडमनसाक्षिक कार्यकारणमाव व्यवस्थापयेत् सवयकांत कल्पनायो तपमाव विमावतीवि नमविप्रसगिन्या कपया । महेनशानस्य नित्यस्पाम्यापिनाऽपि सत्र कार्यकरणस. मयंस्प सपु देशेषु सर्पमिकाले व्यविरकाप्रसिद्वरन्वयस्यापि नियतस्प मितुमसकसम्मारिकार्प र कारणावरापक्षयापि म विश्यमेवति स्पिा । स्पचिमित्यम्यापीपरखानाभ्युपगमेऽपि पणमविविधाना- एतेनैवेश्वरज्ञानं व्यापिनित्यमपाकृतं । तस्येशवत्सदा कार्यक्रमहेतुत्वदानितः ॥ ३५ ॥ एतेन व्यतिरेकामावान्दपस पहल्यबन्यापरुषपनेन ध्यापिनित्यमाघरमान पन्वादिकार्योत्पति- मिमिसमपा वेदिवश्य मेपरपरमवगवलन कपिसे नित्यनेन कदापिकाले व्यविरका भावनिमयात् वपन्धवमात्रस्य पारविरभितुमशक तस्मिन्साति समर्षे पुगपरसबकायांपामुस्प- सिमसगात् । सदा कार्यक्रमहेतबहान' काग्रेशातकमाभावात् ' सर्वथा स्वय क्रमामामात् ' कमवले निमजसवंगवलविरोधात् पावकारवत् । स्यान्मर्स प्रसिनिपवेदशकाससहकारिकारण कममापत्य कार्यक्रमातुख महेयरस्य च विमानस्यापि न पिरुप्यते इति । तदप्यशम्पप्रविष्ठ मह- कारिकारणेपु क्रमवत्सु सत्सु तन्वादिकार्याणां प्राइमबर्ता तप्यमरमु चानुत्पपमनाना वदन्वयम्पविरे कानुनिमामात् तुकलीव प्रसिटमधमानतुल दुरुपपाप मापनापयत । यदि पुन' सष्ठ साफारिकारणानामानित्यामा कममन्मनामपि पतनलामावादेतनेनाधिष्ठिताना कार्यनिम्पादनाय प्रपत्तेरनुस्पत्तरतरीतुममध्यकालीनो करिनानाधिष्ठिवाना पटास्पादनायाऽप्रवृत्तिवपनवधि- छावा साम्पते । वयाहि विपादाम्पासितानि कारणांतगणिकमत म्पकमाणि प घेतनापिष्ठितान्यव दवारिकार्याणि रवि नवमवेतनत्वात् यानि यामि मचममानिवानि वानि चसमापिपिनाम्यवसकर्प कुर्मामानि रानि पपा तुरीतंत्रादीनि पटकाप, पमपतनानि च कारणावराणि तम्मापेतनाधिष्ठि. वाम्पेय वन्वारिकार्याणि इवे योऽमौ तपापभिधावा स महेश्वर पुनपबिशेष शकर्मविपाबाये रपरासृष्ट' समतकारकशकिपरिमाममा सिसृक्षाप्रयमविक्षेपाम प्रभुर्विमाम्यते तहिपरीतस्प समस्खकारकाधिष्ठातसविराधात् बहूनामपि समस्त्रकारकाषिताविमा पुरुपविभपाणां प्रतिनियनशाना- पिशवीनामन महाममुमाऽधिष्ठितानामेष प्रवृतिपटनात् सामंतमहासामवमरसीकादीनामेक पपर्याधिधिवानां प्रपूधिवदिति महेश्वरसिसिः । वत्रा पवनस्वामिति सारस्सविदिनिमित्त प्ररस- मानेम गोभीरणानेकांविकस्तमिति न शंकमीय । तस्यापि घेवनेन पस्सनारष्टविशेषाकरिणाधिष्टि- वस्येन प्रवृत्त । मम्पया मृत बरस गोमलेनैव तस्प प्रतिविरापात् । न च वस्सारष्टविशेपमशालप- चापि समानोऽर्य राप इति शक्य' सरधारोपमोजमनाइष्टविशेपसाकारिणापि पेवने वितिस्प प्रतिपटनात् सरकारिणामप्रसिनियमात् । पदपि कमिदुष्प महापराऽपि तनांतराधिष्ठित प्रबत पतनस्वामिशिष्टकारादिवदिति । तदपि म सत्यं वदधितापकस्यैव महपरस्पात् । पो प्रत्याऽमिष्टावा सर्वत्र स महसरसतोऽम्पस्य महपरलानुपपन बमोऽपिष्ठावा मम्मपविष्ट सम्मारिकार्याणामु- सचिम्यवस्वानाममावसगाव । परापरमपरमवीभागामेपोपहीम स्त्यिात् यो निरएपमिर

·सनातननग्रंथमालायां-
साधनमिति कैश्चित् । तेऽपि न हेतुसामर्थ्यवेदिनः । अचेतनत्वस्य हेतोः संसारिजनज्ञानेपु स्वयं चेतन
खभावात्पक्षाव्यापकत्वात् । ननु च न चतनत्वप्रतिषेधोऽचंतनत्वं किं ताई चेतनासमवायप्रतिषेधः
स च झानेष्वस्ति तेषां स्वयं चेतनत्वात् तत्रापरचेतनासमवायाभावात् ततोऽचेतनत्वं साधनं न
पक्षाव्यापकं ज्ञानेप्वपि सद्भावादिति न मंतव्यं । संसात्मसु चेतनासमवायात चेवनत्वप्रसिद्धरचेतन-
त्वस्य हेतोरभावात् पक्षाव्यापकत्वस्य तदवस्थत्वात् । यदि तु संसार्यात्मनां स्वतोऽचेतनत्वादचेतनत्वस्य
हेतोस्तत्रसद्भावानपक्षाव्यापकत्वमिति मतिः । तदा महेश्वरस्याप्यचेतनत्वप्रसंगाः वस्यापि स्वतोऽचेवन-
त्वात् तथा च दृष्टादृष्ट कारणांतरवदीश्वरस्यापि हेतुकर्तुश्चेतनांतराधिष्टितत्वं साधनीयं तथा घानवस्या
सुदूरमपि गत्वा कस्यचित्स्वतश्चेतनत्वानभ्युपगमात् । महेश्वरस्य स्वतोऽचेतनस्यापि चेतनांतराधिष्ठित-
त्वाभावे तेनैव हेतोरनेकांतिकत्वमिति कुतः सकलकारकाणां चेतनाधिष्टितत्वसिद्धिः यत इदं शोभते
"अज्ञो जंतुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः । ईश्वरप्रेरितोगच्छेत्स्वर्ग वा श्वभ्रमेव चेति' । स्यादाकूर्त
चेतनाज्ञानं तदधिष्टितत्वं सकलकारकांतराणामचेतनत्वन हेतुना साध्यते तब ज्ञानं समस्तकारकश-
क्तिपरिच्छेदकं निलं गुणत्वादाश्रयमंतरणासंभावात् स्वाश्रयमात्मांतरं साधयति स नो महेश्वर इति ।
तदप्ययुक्तं । संसार्यात्मनां ज्ञानरपि स्वयं चंतनास्वभावरधिष्टितस्य शुभाशुभकर्मकलापस्य तत्सहकारि-
कदवकस्य च तन्वादिकार्योत्पत्ती व्यापारसिद्धरीश्वरज्ञानाधिष्ठानपरिकल्पनावयर्थ्यप्रसंगात् । वदन्वय-
व्यतिरेकाभ्यामेव तव्यवस्थापनात् । भथ मतमेतत् संसार्यात्मनां विनानानि विप्रकृष्टाविषयत्वान्न
धर्माधर्मपरमाणुकालाद्यतींद्रियकारकविशेषसाक्षात्करणसमर्यानि । न च तदसाक्षात्करणे ततः प्रयोजकत्वं
तेषामवतिष्ठते तदप्रयोजकत्वे च न तदधिष्ठतानामेव धर्मादीनां तन्वादिकार्यजन्मनिप्रवृत्तिः सिध्येत्
ततोऽतींद्रियार्थसाक्षात्कारिणा ज्ञानेनाधिष्ठितानामेव स्वकार्ये व्यापारण भवितव्यं तव महेश्वरज्ञान-
मिति । तदप्यनालोचितयुक्तिकं सकलातींद्रियार्थसाक्षात्कारिण एव ज्ञानस्य कारफाधिष्ठायकत्वेन
प्रसिद्धस्य दृष्टांततयोपादीयमानस्यासंभवात्तदधिष्टितत्वसाधने हेतोरन्वयत्वप्रसकेः । न हि कुंभकारादेः
कुंभाद्युत्पत्तौ तत्कारकसाक्षात्कारि ज्ञान विद्यते दंडचक्रादिदृष्टकारकसंदोहस्य तेन साक्षात्कारणेऽपि
तन्निमित्तादृष्टविशेषकालादेरसाक्षात्करणात् । ननु लिंगविशेपात्तत्परिच्छित्तिनिमित्तत्य लैंगिकस्य
ज्ञानस्य सद्भावात् तथा स्वादृष्टविशेषाः कुंभकारादयः कुंभादिकार्याणि कुर्वति नेतरे तेषां तधाविघाइष्ट-
विशपाभावादित्यागमज्ञानस्यापि तत्परिच्छेदनिबंधनस्य सद्भावान् सिद्धमंव कुंभकारादिज्ञानस्य कुंभा-
दिकारकपरिच्छेदकत्वं तत्प्रयोक्तृत्वेन तदधिष्ठाननियंधनत्वं ततस्तत्य दृष्टांततयोपादानानहेतोरन्वयत्वा-
पतिरिति चेत् तर्हि सर्वसंसारिणां यथास्वं तन्वादिकार्यजन्मनि प्रत्यक्षतोऽनुमानादागमाच तनिमित्तह-
टाइष्टकारकविषयपरिझानसिद्धेः कथमज्ञत्वं येनात्मनः सुखदुःखोत्पत्ती हेतुत्वं न भवेत् यतश्च सर्वसं-
सारीश्वरप्रेरित एव स्वर्ग वा श्वभ्रं वा गच्छेदिति समंजसमालक्ष्यते । ततः किमीश्वरपरिकल्पनया
दृष्टादृष्टकारकांतराणामेव क्रमाक्रमजन्मनामन्वयव्यतिरेकानुविवातात् क्रमाक्रमजन्मानि तन्वादिकार्याणि
भवंतु तदुपभोक्तृजनात्यैव ज्ञानवतः तदधिष्ठायकस्य प्रमाणोपपन्नस्य व्यवस्थापनात् । सांप्रतमभ्युप-
गम्यापि महेश्वरज्ञानं अस्वसंविदितं स्वसंविदितं वेति कल्पनाद्वितयसंभवे प्रथमकल्पनायां दूपणमाह-
अस्वसंविदितं ज्ञानमीश्वरस्य यदीष्यते ।
तदा सर्वज्ञता न स्यात् स्वज्ञानस्याप्रवेदनात् ॥३६॥
ज्ञानांतरेण तद्वित्तौ तस्याप्यन्येन वेदनं ।
वेदनेन भवेदेवमनवस्था महीयसी ॥३७॥
गत्वा सुदूरमप्येवं स्वसंविदितवेदने ।
इष्यमाणे महेशस्य प्रथमं तादृगस्तु वः ॥३८॥

·- माप्तपरीता। मन्धरम हिविज्ञान यदि ख म बेदयवे वास्मनि क्रियाविरोमाचदा समखकारकशमिमिकरमपि पं संपेयेत् । तपाहि । मेघवान सकछकारकशक्लिनिकरसोई खासदकलात् । पपस्वास- पेद सचम सकसकारकशाकनिकरस मेदक यया पा, पयापरमान सम्मान तयेवि कुत समस्तका- रकापिटापक पतस्वदाभपमेयरस निखिनकार्योत्पची मिमिचकारणल सिप्पेत् मसर्वनवाया एवं पस्मेष प्रतिये । माया पदीयरम मान लयमीवरेण म संवेपत इत्यस्नसंविदितमिप्यते वा सस सर्वशता न स्मात् सज्ञानप्रवेदनाभावात् । ननु च सम शेयमेष जानन् सर्वच कथ्यो म पुनान वस्या. बेपलात् । मज ववमाते शेपपरिपिाधिन भवेत् चक्षुरपरिमाने वस्परिच्छेपरूपापरिमानप्रसगात् । करणापरिक्षानेऽपि विषयपरिच्छिचरविरोपादित्यपि मामुमतये । सर्वप्रहणेन माम मवावमाप्तिधा- गरम तव मनुष्टयम प्रतिक्षामात् 'प्रमाण प्रमावा प्रमेय प्रमितिरिवि पत्रप पे बियास तत्वं परि- समाप्यव' इति वचनात् । परम्पतमापरिकामेऽपि कम्तमपरिमनामुपपचे रुष सर्वशवेयरन पिम्पेत् । हानांतरेण स्वमानस्यापि बेदनामाऽस्मासर्वदति चेन् पाई तपपि मानावरं परेण ज्ञानेन शादम्पमित्मभ्युपगम्यमानेऽनबस्था महीयसी स्यात् । मुर्रमप्पनुसत्यमपिविधानम सापांवमासन समावले प्रथममेव सहसकिरणबस् माविमासनस्तमावलमुरक्रियतामठमस्वसपिदितशामकरस- पया, साम्यवसायारमकमानाभ्युपगमे च पुप्मा वम महन्धरा पर्यनुयोगमाह- तत्वार्थव्यवसायात्मज्ञान भिन्न महेश्वरात् । कय तस्यति निर्देश्यमाकाशादिवदंजसा ॥ ३९ ॥ समवायेन तस्यापि तद्भिन्नस्य कुतो मतिः। इहेदमिति विज्ञानादवाध्यायभिचारि तत् ॥ ४० ॥ इह कुंडे दधीत्यादि विज्ञानेनास्त्रविदिपा । साध्ये सवधमात्रे तु परेपां सिद्धसाधनं ॥ ४१॥ पदि सार्थव्यवसापारमक शानमीभरस्माभ्यनुमापते पस्याम्मदादिविशिष्टलास वा सरीधरा- शिममभ्युपगतम्य । मभेवे सियांविरोपात् । पथापाकाशादेरिव कथं सस्यवि म्पपश्यमिति पर्यनु युग्मरे । साम्मत मिममपि विमाम मरेवरात्तविम्यपदिश्पते पत्र समपापात् नाकाचारिति नि- प तत्र तमासमबापारिति । परप्ययुज । पाम्पामीभयानाम्या मिमस्म समवायस्यापि कुस' प्रदि- पचिरिति पर्पमुयोगम वासलात् । इदमिधि प्रत्यपपिरोपावापारदिसात् समवायस प्रतिपतिः समावि, मिहेश्वरे मानमिवीदप्रत्ययो विशिष्ट पदार्महेतुक सकसमाधार दिले सतीदेदामिति मत्सय विशेषत्वात् पो प समाधारहिवली सति प्रत्ययनिक्षेप सप विशिष्ठपवाहतुको पया ट्रम्प ट्रम्पमिमन्वयात्मबविशेप सामान्यपदापरेतर सकाळपायपापकरदिवले प्रति प्रसयविशेप- मंदामिवि प्रत्ययविशेष समाविशिष्टपपारितुक इस्पमुमीयत । पोऽसौ विशिष्ट पदायस्तरस समवाय., पपाविरम्म व तोरसमाचतुकत्तायोगापा, म हीद सप्पु पर इति प्रत्ययमातु, gy पर इस प्रायोपवे नापि पटोक पटारपट इति प्रत्ययस्योदयात् । नापि बासनादिशेपहेलक वमा पारणरहिवामा' समकामावान् । पूर्व तयाविधानस्य सरकारणले तबपि छत्तो देवोरिति चिन्य- मेवन् पूर्ववद्वापनात विचन । मनबस्थाप्रसंगान् । शानदासमयोरनादिसवानपरिकल्पनायो को पहिरमिदिरनारिरामनामदेव भीमविप्रयपानामपि भावात् । मपैर विज्ञानसंवानमानाल. सिसि पंवानावरमारिनोविज्ञानम्यापि समानांतरमवरेण बासनाविशेषादेन तपाप्रयपप्रवे खम- पवानतिरप्रसपात् । मानावानामभ्युपगमे मानसतानसिविरपि व स्मात् । स्पसंघामामावपि ·२६ सनातनजैनग्रंथमालायां- तद्राहिणः प्रत्ययस्य भावात् वसंतानस्याप्यनिष्टौ संविदद्वैतं कुतः साधयेत् स्वतःप्रतिभासनादिति चेमा तथा वासनाविशेषादेव स्वतःप्रतिभासस्यापि भावात् । शक्यं हि वक्तुं स्वतःप्रतिभासवासनावशादेव स्वतःप्रतिभासः संवेदनस्य न पुनः परमार्थत इति न किंचित्पारमार्थिक संवेदनं सिध्येत् । तथाच स्वरूपस्य स्वतोगतिरिति रिक्ता वाचोयुक्तिः । तदनेन कुतश्चिम्किंचित्परमार्थतः साधयता दूपयता वा साधनज्ञानं दूपणज्ञानं वाऽभ्रांतं सालंबनमभ्युपगंतव्यं । तद्वत्सर्वमवाधितं ज्ञानं सालंबनमिति कथमिहेदमिति प्रत्ययस्यावाधितस्य निरालंबनता येन वासनामात्रहंतुरयं स्यात् । नापि निर्हेतुकः कदा- चित्कत्वात् । ततोऽस्य विशिष्टः पदार्थो हेतुरभ्युपगंतव्य इति वैशपिकाः तेऽप्येवं प्रष्टव्याः । कोऽसौ विशिष्टः पदार्थः समवायः संबंधमानं वा ! न तावत्समवायः, तद्धतुकत्वे साध्यऽस्यहदामति प्रत्ययस्यह कुंडे दधीत्यादिना निरस्तसमस्तबाधकेन प्रत्ययेन व्यभिचारित्वात् , तदपीहेदमिति विज्ञानमबाघ भव- त्येव । नच समवायहेतुकं तस्य संयोगहेतुकत्वात् । संबंधमाने तु तन्निबंधने साध्ये परेषां सिद्धसाधन- मेव, त्याद्वादिनां सर्वत्रेहेदं प्रत्ययस्यावाधितस्य संबंधमात्रनिबंधनत्वेन सिद्धत्वात् । स्यान्मतं । वैशेपि- फाणामवाधितेहेदं प्रत्ययाल्लिगात्सामान्यतः संबंधे सिद्धे विशेषणावयवावयविनोर्गुणगुणिनोः क्रिया- क्रियावतोः सामान्यतद्वतोविशेषतद्वतोश्च यः संबंध इहेदं प्रत्ययलिंगः स समवाय एव भविष्यति लक्ष- णविशेपसंभवात् । तथा हि "अयुतसिद्धानामाधार्याधारभूतानामिहेदं प्रत्ययलिंगो यः संबंधः स सम- वाय इति प्रशस्तकरः" । तत्र इहेदं प्रत्ययलिंगःसमवाय इत्युच्यमानेऽतरालाभावनिबंधनेन इह प्रामे वृक्ष इति इहेदं प्रत्ययेन, व्यभिचारात् संबंध इति वचनं । संबंधी हि इहेदं प्रत्ययलिंगो यः स एव-समवाय इष्यते नचांतरालाभावो ग्रामवृक्षाणां संबंधइति न तेन व्यभिचारः । तथापि इहाकाशे शकुनिरिति इहेदं प्रत्ययेन संयोगसंबंधमात्रनिबंधनेन व्यभिचार इत्याधाराधेयभूतानामिति निगद्यते । न हि यथाऽव- यवावयव्यादीनामाधाराधेयभूतत्वमुभयोः प्रसिद्धं तथा शकुन्याकाशयोरौत्तराधर्यायोगात् आकाशस्य सर्वगतत्वेन शकुनेरुपर्यपि भावाधस्तादिवेति न तत्रेहेदंप्रत्ययेन व्यभिचारः । नन्वाकाशस्यातींद्रि- यत्वात्तदस्मदादीनाविहेदं प्रत्ययस्यासंभवात् कथं तेन व्यभिचारचोदना साधीयसीति न मंतव्यं । फुतश्चिल्लिंगादनुमितेऽप्याकाशे श्रुतिप्रसिद्धेर्वा कस्यचिदिहेदमिति प्रत्ययाविरोधात् तत्र, भ्रांतेन वा केषां चिदिहेदमिति प्रत्ययेन व्यभिचारचोदनायाः न्यायप्राप्तत्वात् तत्परिहारार्थमाधाराधेयभूतानामिति वचनस्योपपचेः । नन्वेवमपीह कुंडे दधीति प्रत्ययेनानेकांतस्तस्य संयोगनिबंधनत्वेन समवायाहेतु- त्वादिति न शंकनीयमयुतसिद्धनामिति प्रतिपादनात् । नहि यथावयवावयव्यादयोऽयुतसिद्धास्तथा दधिकुंडादयः तेपां युतसिद्धत्वात् । तायुतसिद्धानामेवेति वक्तव्यमाधाराधेयभूतानामिति वचनस्या- भावेऽपि व्यभिचाराभावादिति न चेतसि विधेयं । वाच्यवाचकभावनाकाशाकाशशब्दयोर्व्यभिचा- रात् ॥ इहाकाशे वाच्ये वाचक आकाशशब्द इति इहेदंप्रत्ययालिंगस्यायुतसिद्धसंबंधस्य वाच्यवाचक भावप्रसिद्धेः तेन व्यभिचारोपपत्तेराधाराधेयभूतानामिति वचनस्योपपत्तेः । नन्वाधाराधेयभूतानाम- युतसिद्धानामपि संबंधस्य विपयविपयिभावस्य सिद्धेः कुतः समवायसिद्धिः। नहात्मनि-इच्छादीनां ज्ञानमयुतसिद्धं न वभति । तथाहमितिज्ञानमाघाराधेयभावस्याप्यत्र भावात् नचाहमिति प्रत्ययस्यात्मविप यस्यायुतसिद्धस्यात्माधारस्य विपयविपयिभावोऽसिद्ध इति कुतस्तयोः समवाय एव सिध्येदिति न वक्तव्यं । आधाराधेयभूतानामेवायुतसिद्धानामेवति चावधारणात् । वाच्यवाचकभावो हि गुंतसिद्धानामनाधा- राधेयभूतानां च प्रतीयते विषयविपयिभाववत् । ततोऽनेनानवधारितविषयेण न व्यभिचारः संभाव्यते । नन्वेवमयुतीसद्धानामेवेत्यवधारणाब्यभिचाराभावादाधाराधेयभूतानामिति मनर्थकं स्यात् आधाराधेयभूतानामेवेत्यवधारणे सत्ययुतसिद्धानामिति वचनवत् ॥ विषयविषयिभावस्य वाच्यवाचकभावस्य च युतसिद्धानामप्यनाधार्याघारभूतानामिव संभवात् तेन व्यभिचाराभावादिति च १ अयुतसिद्धभिन्नानामित्यर्थः । । वचन- 1 ·. माप्तपरीक्षा म मननीय पटायाम्पसमापिनो हपरसादीनामयुतसिदानामेव परस्परं समयायामावारे कार्यसम- बापन सबम म्पमिपारात् । नप युपसियानामपि समवति विपपपिपपिमावयद्वाप्यपापकमाष. पहा तोऽयुनसिसानामेपत्यवपारणंऽपि म्पभिपारनित्यर्पमापायापारगूतानामिति वपन । क्या- पार्यापारमूतानामवंति वपर्नेऽप्यापाराधेपभाषन सयोगारिशेपेण सर्वपाउनापार्यापारमूतामामस भपताम्याभिचार समापद एप पमिरत्वपमपुतसियानामेवेवि पपनमर्यमति निरपरामपुतदि. सवापापांपारभूवरवषमणे संपोगारिभ्याम्पवच्छेरकं मपघस्पेहद प्रत्यपलिंगेन व्यवस्थापितस्प सम पापक्षमापत्वं सामपरब । मठ संपपमात्रेऽपि साप्पे न सिरसापनामिवि पेशपिका संपक्षले वेपामपुतसिमानामिति वपन वाटिपार्यते । किमिदमयुषसिरस्व नामविशेपर्ण, वैशेपिफशामापेकपा पोकापेक्षया वा स्यात् ॥ मययापि म सावित्याह ।। सत्यामयुतसिद्धो चेन्नेदं साघुविशेपण । शास्त्रीयायुतसिद्धताविरहात्समवायिनोः ॥४२॥ द्रव्यं स्वावयवाधार गुणो द्रव्यश्रयो यत. लौकिक्ययुतसिद्धिस्तु भवेदुग्यांमसोरपि ॥४॥ हसनुप पट इसादिरिद प्रत्यप समापसपमिपपन पर, निर्मापसे सत्सयुवसिरप्रत्य- पता । यस्तु म समवायसंपनिपपन' स मैव परसमवायिपु समाय विसराप्यमानेहेद मत्स्य। रोपीति युतसिदोरमन्ययाम । निषापलेसत्ययुतसिवेरे प्रत्ययभापमिहसूपु पट इत्यादि ,तरमा- रसमापसपनिषधन विकाठम्यतिरेकी दनुरासिरावारिदीपरहिवतात् खसाप्पाविनामावी सम- पापसाप सापयनीति परैरमिपीयते सत्यामगुतसियापिति पपनसामान । परमयुतमिल पदिशामाय देवाशिपणे बरा न साधु प्रतिभासते पमवायिनारवयवायपषिनागुणगुणिमो छिपा झियापठो पामान्मतवाशिपाय शाषीयस्पापुतामिवतस्य विरक्षात् पंपिकशास्त्र रिपियम्- 'भरपगामपचिलमयुतमियत विपद मास्यप यत कारणाएम्प संतुउमण मावयवांशपुरते कार्यदम्य पपटममम सापपु तुपु पर्वत इति स्थापयवापारामत्यननापरवावयपिनो पगामपपृश्चितसिझेर प्रपगामपचित्तमपति प्रतिपारित पतम गुण कापण्यामयो रूपादि कार्यद्रव्य तु स्यावयापार प्रतीप तेन गुमगुणिनोरपुषणामयवृस्लिमसमापमान निवेदित एलेम कियाया अपंद्रहणकलनासाथ ट्रम्पप पसारपपु.हियामियारोपयगाभयसिलामाप फपित । तया मामाम्पम्प म्यवाद ट्रंपारिए ट्रम्पारीन प मामा, मामान्पवरती एपगामपचिर स्यापि वापरविशेषम्य कार्यपपु प्रपंच काडम्यागो पम्यावपपेपु विशेषतानारपगामस्पतिर निरम पेपिवप्पं जो म पायोपायुमिति समवापिनारधि पातु मोहि साफमिरीचमाननाप मा पुग्पामगारपि पुटिपारमावि पापि मापुतमिवस मन्या ममापिमा मापीय इति प्रतिपयम् । पृयगाश्रयवृत्तित्व युतसिदिर्नचानयो । सास्तीशस्य विमुत्तेन परद्रव्याभितिच्युतेः ॥४॥ मानस्यापीश्वरादन्यद्रव्यत्तित्वदानितः । इति येऽपि समादप्युस्तांश्च पर्यनुयुंज्महे ॥१५॥ विमुद्रव्यविटोपाणामन्याश्रयविवेकता। युतसिद्धि कय तु स्यादेकदव्यगुणादिपु 18६|| ·1 समासननग्रंथमालायां- समवायः प्रसज्येतायुतसिद्धौ परस्परं । तेषां तददितयासत्वे स्याद्व्याघातो दुरुत्तरः ॥४७॥ ननु च पृथगाश्रयवृत्तिवं युतसिद्धिः 'पृथगाश्रयायित्वं युतसिद्धिः' इति वचनात् । पृथगा अयसमवायोयुतसिद्धिरिति वदतां समवायस्य विवादाध्यासितत्वाल्लक्षणासिद्धिप्रसंगान् । लक्षणस्या , फारकत्वेन ज्ञापकत्वेऽपि तेन सिद्धेन भवितव्यं । असिद्धस्य विवादाध्यासितस्य संदिग्धत्वात् तहक्षण- त्यायोगात् । सिद्धं हि फस्याचद्भेदकं लक्षणमुपपद्यते नान्यथेति लक्ष्यलक्षणभावविदो विभावयति । तत्र युतसिद्धत्वमीश्वरज्ञानयोर्नास्त्येव महेश्वरस्य विभुत्वान्नित्यत्वाचान्यद्रव्ययत्तित्वाभावान्महश्वराद- न्यत्र तद्विज्ञानत्वस्याप्रवृत्तेः पृथगाश्रयवृतित्वाभावात् । कुंडस्य हि कुंडावयवेपु वृत्तिर्दध्नश्च दध्यवयवष्वि- ति कुंडावयवदध्यवयवाख्यौ पृथग्भुतावाश्रयौ तयोश्च कुंडस्य दन्नश्च वृत्तिरिति पृथगाश्रयवृतित्वं तयो- रभिधीयते । न चैवविधं पृथगाश्चयायित्वं समवायिनोः संभवति तंतूनां स्वावयवेष्वंशुषु यथा वृत्तिः न तथा पटस्य तंतुव्यतिरिक्त कचिदाश्रये नछत्र चत्वारोऽर्थाः प्रतीयते । द्वावाश्रयो पृथग्भूती दौ- चायिणाविति तंतोरेव स्वावयवापेक्षयाश्रायित्वात्पटापेक्षया याश्रयत्वाप्रयाणामेवार्थानां प्रसिद्धः पृथ- गाश्रयाश्रयित्वस्य युतसिद्धिलक्षणस्याभावादयुतसिद्धत्वं शास्त्रीयं समवायिनोः सिद्धमेव ततोऽयुतसिद्ध- त्वविशेषणं साध्वेवासिद्धत्वाभावात् । लौकिक्ययुतसिद्धत्वं तु प्रतीतिवाधितं नाभ्युपगम्यत एवं ततःसवि- शेपणाद्धेतोः समवायसिद्धिरिति येऽपि समादधते विदग्धवैशेपिकास्तांश्च पर्यनुयुज्महे । विभुद्रव्याविशे- पाणामात्माफाशादीनां कथं तु युतसिद्धिः परिकल्पते भवाद्भस्तेपामन्याश्रयविरहात् । पृथगाश्रयाश्रयित्वा- संभवात् । नित्यानां च पृथग्गतिमत्वं युतसिद्धिरित्यपि न विमुद्रव्येपु संभवति तद्धि पृथग्गतिमत्वं द्विधाभिधीयते कैश्चित् । अन्यतरपृथग्गतिमत्व उभयपृथग्गतिमत्वं चेति । तत्र परमाणविभुद्रव्ययोर- न्यतरपृथग्गतिमत्वं परमाणोरेव गतिमत्वात् । विभुद्रव्यस्य तु निःक्रियत्वेन गतिमत्वाभा- वात्, परभाणूनां तु परस्परमुभयपृथग्गतिमत्वमुभयोरपि परमाण्वोः पृथक् पृथग्गतिमत्वसंभवात् । नचैतद्वितयमपि परस्परं विभुद्रव्यविशेषाणां सभवति। तथैकद्रव्याश्रयाणां गुणकर्मसामान्यानां च पर- स्पर पृथगाश्रयवृत्तेरभावात् युतसिद्धिः कथं नु स्यादिति वितर्कयतु भवंतः । तेषां युनसियभावे घायुत सिद्धो सत्यां समवायोऽन्योन्यं प्रसज्येत स च नेष्टः तेपामाश्रयायिभावाभावात् । अत्र कंचिद्विभुद्रव्य विशेषाणामन्योन्यं नित्यसंयोगमासंचक्षते तस्य कुतश्चिदजातत्त्वात् । नद्ययमन्यगरकर्मजो यथा स्थाणोः श्यनेन । विभूनां च मूनैः, नाप्युभयकर्मजा यथा मेपयोर्मल्लयोवी । न च संयोगजो यथा द्विनंतुक, वारणयोः शरीराराकाशयोर्वा । स्वावयवसंयोगपूर्वको सवयविनः केनचित्संयं गः प्रसिद्धः । न चाकाशादीनामवयवा.सति निरवयवत्वात् ततो न तत्संयोगपूर्वक: परस्परं संयोगो यतः संयोगज:स्यात् प्राप्तिस्तु तेषां सर्वदाऽस्तीति तल्लक्षणसयोगः, अजएवाभ्युपगतठयः । तत्सिद्वेश्च युतसिद्धिस्तपां प्रतिक्षा- सव्या । युतसिद्धानामेव संयोगस्य निश्चयात् । नचैवं ये ये युतसिद्धास्तपां साहिमवदादीनामपि संयोगः प्रसज्यते तथाव्याप्तेरभावात् संयोगन हि युतसिद्धत्वं व्याप्तं न युतसिद्धत्वेन संयोगः ततो यत्र यत्र संयोगस्तपां तत्र तत्र युतसिद्धिरित्यनुमीयते कुंडवदरादिवत् । एवं चैकद्रव्याश्रयाणां गुणादीनां संयोगस्यासंभवान्न युतसिद्धिः तस्य गुणत्वेन द्रव्याश्रयत्वात् तदभावान युतासद्धिः नाप्ययुतसिद्धिरस्तीति समयायः प्राप्नुयात् तस्येहेदं प्रत्ययलिंगत्वादाधार्याधारभूतपदार्थविपयत्वाच्च । नचैते परस्परमाधार्याधा रभूताःस्वाश्रयेण द्रव्येण सहाघार्याधारभावात् । नचहेदमिति प्रत्ययस्तत्रावाधितः संभवति यलिंग: संबंधः समवायो व्यवस्थाप्यते । न हीहरसे रूपं फर्मेतिचायाधितः प्रत्ययोऽस्ति नापीह सामान्ये कर्म गुणोवेति न ततः समवायःस्यात् नहि यत्र यत्रायुतसिद्धिस्तत्रतत्र संमवाय इति व्याप्तिरस्ति यत्र यत्र समवायस्तत्र तत्रायुतसिद्धिरितिव्याप्तेः संप्रत्ययादिति सर्व निरवा परोक्तदूषणानवकाशात् इति त एवं वदतः शंकरादयोऽपि पर्यनुयोज्याः कथं पृथगाश्रयायित्वं युतसिद्धिः नित्यानां च पृथगगतिमत्वमिति

·भासपरीक्षा।
पुलसिलेक्षणयमम्यापि न स्यात् वम विमुम्बेवजसपोगेनानुमिवापुसिहावमावास् !पदि पुन-
रेवाक्षणस्यम्पविक्रमेण संयोगोयुतसिविरिवि सणांमरमुररीक्रियते सदा कुरपदरादिपु परमाण्या
कामादिपु परमाणुप्यास्ममनस्स् विमुद्रम्ोपुष परस्पर युवसिमापाहमणस्याम्याप्पविम्याप्त्यसैमवताप
परिहारेऽपिकोपि पुतसिलिं प्राप्नोवि वस्यापि समोगे हेतुत्वावरटेभरकालादेरिवेति सक्याविम्याप्ति
पपि । पयोगस्वतरित्यवपारणाददोषोऽयमिति म । एवमपि हिमवर्तिप्यविना युतसिदेपो
गाहेबोरपि प्रसिदेमणमाम्याप्तिमसात् । हेतुरेव संपोगस्पेत्यवधारणादयमपि न रोप इति म ।
एवमपि प्रयोगहेतोयुवासिद्ध प्रसगात् ॥ संपोगस्पैव इत्युतसिद्धिरित्यवपारणेऽपि विभागहेतुरंत
सिद्धिः कपमिषम्यवस्थाप्यते ॥ न च पुतसिदानां सयोग एव विमागस्पापि भावात् संयोगोषिमा
गधारिमपिवाते। वस्पतरोधिगुणत्वात् वाहिनारामुणत्वादासयुक्तविपयस्वादिमागस्प संपोगोरेतरिवि
पेम बाई बिमतविपयत्वारपयोगस्प विभागोखरस्त । कयोमिनिमच्योरप्युभयकर्मणोऽम्यवरकर्म-
णोऽषयासयोगस्प पापाये सपोगापायान विभाग संयोगहेतुरिति चेत् बाई संयुच्योरप्युभयकर्मणोऽम्प
परफर्मणोपविभागस्यपापापे दिमागस्पामावास्सयोगो विभागस्यापि खर्माभूत् । कप च शपरवि
मकामा बिमुद्रम्पविक्षेपाणामम संयोग सिम्पनदिमागसफोम्पवस्याप्यते। पत्र युवसिदिषिमाग
खरपि कपममाप्यते इदि पेत् सर्वस्प हेयो कार्योत्पादमानियमदिवि म | समयों दिख स्वकार्य
मुत्पादयवि नासमर्थ सहकारिकारणानपेक्षोऽतिप्रसंगात् ॥ वेन पया हिमपारिम्यादीमा मुवमिति
विपमानापि न संपोगमुपममयति सहकारिकारणस्प कर्मावरमावात् तथा बिमुद्रम्यविशेषाणा
शायतिका पुतसिदि त्यपिम विमार्ग, सहकरिकारणस्याम्पतरणमदिरमाषाविधिसंयोगहेतु युतमिति
मम्पनुनामवो विभागहेतुमपि सामभ्यमुमानत पर्वथाविशेषाभावात् तया च योगस्यैव हेतुर्युवसिदिति
स्थपिन्क्षण मध्यपापिष्ठव पर लक्षणामा पम युतसिरि नापि पुसिम्पमाषणक्षणा स्थापयुवसिदि
रिति मुपसिम्पयुवसिक्षिायापापे म्यापाती गुरुचर स्पात सर्वत्र संगोगसमबापपोरमावात् मस-
गाने सकलार्भहानि स्पादिमाममाप' । संयोगापाये वापदामांतरणयोगार पुस्मादिगुणोप-
चिर्न भषेस दरमा मारमनोम्यवस्थापनोपायापायादारमवस्वाहानि ॥एवेन मेरीदंगपाकासंयोगा
भाषाशप्पस्यानुसाचेराकाशम्पपस्यापनोपायासलादाकाहानिएका धर्वत्रावयपसंयोगामाषाचति
भागस्याप्यनुपपवेनिमित्चस्मापि शम्पस्पामावात् । एटेन परमाणुसयोगामामायणुकादिमकमेणा-
पदिनोऽनुत्पत्तस्वान परापराविमस्यमापायात इदमत पूर्वमित्यादिमत्यपापापा म कागे रिएप
व्यवावियत इयुल । तथा समयावासले सकासमवापिनाममावाम मन परमाणोऽपि समाम्यते
इति सकमद्रम्पपदामहानेतबाभयगुणकर्ममामाग्यविशेषपदाहानिरपीति सम्पदाम्यामातात् ,
पुरुचरोवेशपिकमतस्प म्यापात स्मात् व परिजिहीर्पता युवसिदि कुवधियवस्थापनीया ।। वन-
युतप्रत्ययहेतुत्वायतसिद्धिरितीरणे
विमुद्रव्यगुणादीनां युतसिद्धि समागता ॥eel
पषैव हि परादिषु युत्तममयरस्पयते कादिभ्यो पपरादयोयुवा इति तथा विमुरम्पविशेष
प्रहरपु गुणगुमिप कियामियापस्म सामान्यवरम विझपतवमुचावयवावयविपुष युवप्रस्पयोभवत्येवेधि
पुराखिदि समागवा सत्रापुवप्रयपस्याभावात् । देशमेवामानाचत्रप पुतप्रत्यय इति प्रेम । वाता-
उत्पारिपु पुतप्रत्ययानुसाधिप्रसंगात् || वेपो स्वापपणे मिभेपु देशेषु पञ्चेखत्र मुतप्रसय इति स् कि
मेव तुपटारिपु पररपादिपु ष पुसमसया प्रतिपिप्यते सामयेषु मिमपु वरपिपात् तपा म
पामपुसिमि1 वो म पुतात्मपतुतम युतसिदिवसियते । तदम्पवस्वानाच रिस्पादिया ।
यतो नायुतसिद्धिः स्यादित्यसिद्ध विशेपणं ।
तोर्विपक्षतस्त्रावद्यवच्छेदं न साधेयत् ॥१९॥

·३० सनातनजनककालायां- सिद्धेऽपि समवायस्य समवायिपु दर्शनात् । इहेदमिति संवित्तेः साधनं व्यभिचारि तत् ५ तदेवमयुतसिद्धरसंभवे सत्यामयुतसिद्धाविति विशेपणं तावदसिद्धविपक्षादसमवायासंयोगा- देर्व्यवच्छदं न साधयेत् संयोगादिना व्यभिचारस्यावाधितहदप्रत्ययस्य हतोदुःपरिहारत्वात् केवळ मभ्युपगम्यायुतसिद्धत्वं विशेषण हेतोरनेकातिकत्वमुच्यते । सिद्धेऽपि विशेषणे साधनस्यहसमचारिपु समवायइत्ययुतसिद्धवाधितेहेदप्रत्यन साधनमेतत् ज्यभिचारि थ्यते । नायमयुतसिद्धरधितइदं प्रत्ययः समवायहेतुक इति । नन्ववाधिवत्वविशेषणमसिद्धमिति परमतमाशंक्याह ।। समवायांन्तरादत्तौ समवायस्य तत्वतः । समवायिपु तस्यापि परस्मादित्यनिष्ठितिः ५९॥ तद्वाधाऽस्तीत्सवाधत्वं नाम नेह विशेषणं । हेतोःसिद्धमनकांतो यतोऽनेनेति ये विदुः ॥५२॥ तेषामिहति विज्ञानाद्विशेषणविशेष्यता। समवायस्य तद्वत्सु तत एव न सिध्यति ॥५३॥ विशेपणविशेष्यत्वसंधोऽप्यन्यतो यदि । स्वसंबंधिषु वर्तेत तदा वाधाऽनवास्थितिः॥ ५४॥ इह समयायिपु समवाय इति समवायसमवायिनोरयुतसिद्धत्वे समवायस्य पृथगायाभावा प्रसिद्ध सतीहेदमिति संवित्तरवाघितत्वविशेषणस्याभावात् न तया साधनं व्यभिचरेत् तत्रान वस्थाया वाधिकायाः सद्भावात् तथाहि समवायिषु समवयस्य वृत्तिः समवायांतराद्यदीप्यते तदा तस्यापि समवायांतरस्य समवायसमवायिपु स्वसंबंधिपु वृत्तिरपरापरसमवायरूपपितव्या सथाचापरापरसमवायपरिकल्पनायामनिष्ठितिःस्यात् तथैक एव समवायस्तत्वं भावेन व्याख्यातमिति सिद्धांतस्य चानिष्ठितिः सवेहेदमिति प्रत्ययस्य वाधा ततोनायाधत्वं नाम विशेषणं हेतोर्येनाऽनेकांत:स्यादि- ति ये वंदति तेपां विशेपणविशेष्यत्वसंबंधोऽपि समवायिपु समवाय इति प्रत्ययान सिध्यदनवस्थायाः सद्भावात् विशेषणविशेष्यभावो हि समवायसमवयिनां परैरिटः समवायस्य विशेपणत्वात् समवा- यिनां विशष्यत्वात् अन्यथा समवायप्रतिनियमानुपपत्तेः ॥ सच समवायसमवायिभ्योऽर्थातरमेव न पुनरनातरं समवायस्यापि समवायिभ्याऽनीतरापत्तेः सचाांवरभूताविशेषणविशेष्यभावः संबंध: स्वसंवधिपु परस्मादेव विशपणविशेष्यभावात्प्रतिनियतःस्यात् नान्यथा तथाचापरापरबिशे- पणविशेष्यभावपरिकल्पनायामनवस्था वाधा तदवस्यैव ततस्तया सवाघादिहेदामिति प्रत्ययाविशेषण विशेष्यभावाऽपि न सिध्येदिति कुतःसमवायप्रतिनियमः कचिदेव समवयिपु परेषां स्यात् ।। विशेषणविशेष्यत्वप्रत्यायादवगम्यते । विशेषणविशेष्यत्वमित्यप्येतन दूषितं ॥५५॥ यह समवायिपु समवाय इतीहदंप्रत्ययादनवस्थया वाध्यमानात् समवायवद्विशेषणविशे- प्यभावो न सिध्येदिति तथा विशेपणविशेष्यत्वप्रत्ययादप्यनवस्थया बाध्यमानत्वाविशेषात् ततोऽ नेनेहेदंप्रत्ययदूपणेन विशेषणविशेष्यत्वप्रत्ययोऽपि दूपित एव. वेनैव च तयणेन विशेषणविधे- प्यत्वं सर्वत्र दूपितमवगम्यतां ।। अत्रानवस्थापरिहारं परेपामाशंक्य निराचष्टे ।।

·माप्तपरीक्षा। तस्यानंत्यात्प्रपतृणामाकाक्षाक्षयतोऽपि वा । न दोप इति चेदेवं समवायादिनापि किं ॥ ५६ ॥ गुणादिद्रव्ययोभिन्नद्रव्ययोश्च परस्परं । विशेषणविशेष्यत्वसंबंधोऽस्तु निरंकुश ।। ५७ ॥ सयोग समवायो वा तडिशेपोऽस्त्वनेकपा । स्वातंत्र्ये समवायस्य सर्वथेक्ये च दोपत' ।। ५८ ॥ वस्म विशेषणविसप्पमावस्यानस्यात्समवायवदेकस्वानभ्युपगमात् मानवस्था पोपो परि पर पवे प्रपतृमामाकांक्षाक्षयतोऽपि वा पत्र पस्य पविपत्तुर्यबहारपरिसमाप्राकक्षामप' स्यात् वापरविशेषणविशेप्यमावानम्मेपणादनवस्थानुपपत्ते वा समवायारिमापि परिकस्सिवेन म किंचित्फउमुमम्माम समवापिनोरपि विशेषणविशेष्यमावस्पवाम्मुपगमनीयतात् संयोगिनोरपि विशेषणप्तिप्यमानानतिकमात् । गुणम्पमो कियादम्पयो द्रम्पस्वदम्पयो गुणस्मगुणयो कर्म- सकर्मणो गुणवदम्पयो कर्मत्वाम्ययो विशेषाम्पमोम बमोरिष विशपणविम्यस्वस्य सामापरपरपा वा प्रतीयमानस्प बाधकामावात । पपेन हि गुणिम्य क्रियावद्धम्म प्रम्पत्वयाम्प विशेषवद्रम्प गुणत्वाम्गुष कर्मस्ववत्कर्मेस्यत्र साक्षाद्विसंपणविष्यमा प्रतिमास परिका- लिषात् वपा परंपरया गुणस्ववत्द्रम्पमित्यत्र गुणस्य दम्पपिशेपणत्वात् गुणस्वस्य च गुणविशेषण- स्मान् विरोपणविशेष्यमावोऽपि दमा कर्मस्वपट्यमिस्पत्रापि कर्मस्वस्प फर्मनिशेपणत्वात् कर्मणो द्रम्परिशेपणलाद विशेषणविक्षेप्यमाव पर मिकक्षोऽस्तु ॥ मनु । पंरपुरुपादीनामवपना परम्पादीनां संयोग समजाव: विक्षेपणविशेप्यमानहेतु सप्रवीयवे सस्प माप एपमावादिति नमवध्य । वदमावेऽपि विशेषणविशेप्यमावस्म समादात् धर्मपवित् मावाम बा । मदि धर्म पार्मिणो प्रयोग वस्प म्यमिठत्वात् । मापि समाप परिम्यवे। समबापतवस्तिस्वयो समवा. पावसंगार ॥ वाम भाषामावयो संयोग समपायो पा परैरिष्टः सिविपिरोपात् पयो विक्षेपणनिप्पमावस वैरिष्टो दुष्टप्रति म सपोगसमवायाभ्यां विशेषणविसम्यमावो म्पाप्त', पमो व्याप्तरपसिदिः मदि विक्षेपणविशेप्वमावस्यामाये कयाभिरसपोग' समवायो वा व्यवलित- । कपिीपणविशेप्यमावाविवक्षार्या संयोगसमवापम्पवहारो न विशेपणपिशम्पमावस्या प्यापरस्त्र म्यवस्थापयितुमस । सोऽप्यनर्धिस्वारेनिभानुपपत्तेापसममिरे । 'योग पमपायोबा मम्योबाऽविनामावादि सर्वपखस्यैव विशरणविक्षेप्पमावस्म विक्षपोस्तु ॥ नमुष प्रममायस्म स्वतंत्रस्वारेकलाम कबमसौ वशिप स्पाप्यत इविधा सममायस्प सत्रले सर्पने मोरोप समापात् ।। बाहि- स्वतंत्रस्य कथं तावदाश्रितत्वं स्वयं मत । तस्याश्रितत्वे वचने स्वातत्र्य प्रतिहन्यते ॥ ५९ ॥ समवायियु सत्स्वेव समवायस्य वेदनात् । आश्रितत्वे दिगादीनां मूर्तद्रव्याथितिर्न किं ॥ १० ॥ कथं घानाश्रित सिध्येत्संवघा सर्वथा कचित् । वसंवधिपु येनातः समवेनियतस्थितिः ॥६॥ तिम -

·३२
३
सनातननग्रंथमालायां-
एक एव च सर्वत्र समवायो यदीष्यते ।
तदा मेहश्वरे ज्ञानं समवैति न खे कथं ॥२॥
इहोति प्रत्ययोऽप्येप शंकरे न तु खादिपु ।
इति भेदःकथंसिध्येन्नियामकमपश्यतः ॥६३।।
न चाचेतनता तत्र संभाव्येत नियामिका ।
शंभावपि तदास्थानात् खादेस्तदविशेषतः ॥६॥
नेशो ज्ञाता न चाज्ञाता स्वयं ज्ञानस्य केवलं ।
समवायात्सदा ज्ञाता यद्यात्मैव स किं स्वतः ॥६५॥
नायमात्मा न चानात्मा स्वात्मत्वसमवायतः।
सदात्मैवेतिचेदेवं द्रव्यमेव स्वतोऽसिधत् ॥६६॥
नेशो द्रव्यं न चाद्रव्यं द्रव्यत्वसमवायतः ।
सर्वदा द्रव्यमेवेति यदि सन्नेव स स्वतः ॥६७॥
न स्वतः सन्नसन्चापि सत्वेन समवायतः ।
सन्चेव शश्वदित्युक्तौ व्याघातः केन यते ॥६८॥
स्वरूपेणासतः सत्वसमवाये च खांबुजे ।
स स्यात् किं न विशेपस्याभावात्तस्य ततोऽजसा ॥६९॥
स्वरूपेण सतःसत्वसमवायेपि सर्वदा।
सामान्यादी भवेत्सत्वसमवायो विशेषतः
स्वतः सतो यथा सत्त्वसमवायस्तथास्तु सः।
द्रव्यत्वात्मत्ववोद्धृत्वसमवायोऽपि तत्त्वतः ॥ ७१ ॥
द्रव्यस्यैवात्मनो बोद्धःस्वयं सिद्धस्य सर्वदा।
नहि स्वतो तथाभृतस्तथात्वसमवायभाक् ॥ ७२ ॥
स्वयं ज्ञत्वे च सिद्धेऽस्य महेशस्य निरर्थकं ।
ज्ञानस्य समवायेन ज्ञत्वस्य परिकल्पनं ।। ७३ ।।
तत्स्वार्थव्यवसायात्मज्ञानतादात्म्यमृच्छतः ।
कथं चिदीश्वरस्याऽस्ति जिनेशत्वमसंशयं ॥ ७४ ॥
स एव मोक्षमार्गस्य प्रणेता व्यवतिष्ठते ।
सदेह सर्वविन्नष्टमोहो धर्मविशेपभाक् ॥७५ ॥

·भातपरीक्षा। ५५ ज्ञानादन्यस्तु निर्देहः सदेहो वा न युज्यते । शिव कर्तोपदेशस्य सोऽभेचा कर्मभूभृतां ॥ ७६ ॥ स्वतंत्र हि समवायस्प पण्मामाभिवस्वम् "अम्पत्र नित्यम्येभ्य" इति कयमाभितस्व स वै- पिकरिष्ठमिति त्रविरोपी दोप । तस्याभिवस्वमविपादमे सर्वत्रत्वविरोधात् । परामिवस्वं हि पार- वर्य वेन सायनं कष न प्रविाम्पते। स्याम्म म परमार्थत समवायस्यामितसं धर्म कथ्यते पवस्त्रवियेष स्मात् किंतूपपाररात् निमित्तूपपारस्प समवायिपु सम्म समभापहाम समयायिशून्ये देश समवायज्ञानासंभवात् परमार्थततस्याभिवस्वे माभपनाशात् पिनाशप्रसंगात गुणादिवविवि । बरसात् । दिगादीनामप्येवमाभिवस्वप्रसंगात् । मूर्तद्रम्पु सस्पम्पिक्षणप्राप्तेपु रिलिंगस्मेवमत पूर्वणमादिप्रत्ययस्म कामगिस्य च परस्वापरत्वादिप्रत्ययस्य सभावात् मूवंद्रव्याभिवस्वोपचारप्रर्म- गात् । सयाचाम्पत्र मिसम्मेभ्य इति म्यापात नित्यम्यस्पापि विगावरुपधारावाभिवस्वसिदे। सामान्मस्पापि परमार्थतोऽनाभिवत्तमनुपम्पते खामयविनाझेऽपि विनाशामावात् समवायवचविवं साम्युपगमविकी पैशेषिकामा, उपचारतोऽपि समवायस्याभिवत्व स्वावम्यं वा । किंध समवायो न संगम समाऽमामिवत्वात् पा य' सर्वयाऽनामित स स म सपमो पया दिगापि, सर्वमाऽना- मिवम समवाय तस्माम संबंध इति इदं प्रत्ययलिंगो प स समवायो न स्मात् अपुतसिदाना- मापार्यापारभूवानामपि सावरेणाभिवेन भवितम्य सयागादेरसममात् । समवापस्पाप्पनामितस्स सपस्वपिरोभात् । स्पाइन । समवायस्प पर्मिणोऽमविपची इंदोराभयासियत्वं । प्रविपची धर्मि- माहकप्रमाणवाषित पझो खम कागसपापविष्टः प्रसग्येत । समवापो हिपत प्रमाणात्मविपन- स्वखएवायुतसिएसप प्रतिपमममुवसिशनामेव समपस्य समवायव्यपदेशसिदेरिति । तदपि न साभीय' ! सगमापिप्रारिमा प्रमाणेनाभितस्पेष समवायस्याविष्वाभाषठमणस्प प्रतिपचेस्वस्याना- मितत्वाभ्युपगमे पासषस्वस्म प्रसंगेन सापनात् । साम्पसाधनयोम्पाप्यम्यापकमावसियो परस्म च्याप्पयाभ्युपगमे प्रमावरीयकस्य भ्यापकाभ्युपगमस्प प्रतिपादनात् । मयनामितस्वमसंवयस्वेन म्याप्त विगाविप्वसिदं । नाप्पनैकाविकममाभितस्प कस्यचिस्स संपत्ताप्रसिदे विपक्षे त्यभावात् पव एवं न विरुद्ध । मापि सस्मविपक्ष वस्पानाश्रितस्यापि संपवस्वम्पयमापकानुमानामावादिति म परेपो समपाय संबंधोऽस्ति पत प्रतिनियम फस्पचिकृषिस्समवामिनि व्यवस्थाप्यते । मग पा सम- वाप । किमेोऽनेको वा । परि पत्रकार समवायोऽभ्युपगम्पो वदा माघरे मान समति म पुमर दिगारो देवि कयमवयुम्यो । इति प्रमयादिति म स्पेह शंकरे ज्ञानमिति प्रत्ययस्पैक- समवाबहेनुकरप सादिल्यवम्मेदेम शंकर एष ज्ञानसममायमापनासमर्पत्वात् । नियामकादर्शनाम- पस्य परम्भापयितुमसळे । मनु प विशेषणमेव एव नियाम सचावन् सत्ता हि द्रम्पादिगिको पणमेवादेकापि मिधमाना रटा प्रविनिषतम्यारिसत्वम्यवस्थापिका ध्यसत् गुण सन् कर्म सरिति, इम्मातिविशेषणविशिष्टस्प सत्यपस्म म्यादिविशिष्टसचाव्यवस्थापकत्वात् सरसमा पिपिपरिशिष्टहरमा पारिशिष्ठसमवामिविशपणस्प समवायस्य म्यवस्सिवे । समवायो हि यदुपक्षितो विशिष्टप्रत्ययात्सिप्प पत्प्रतिनियमहेतुरेवामिधीपत यह वंतपु पट पि तुपटविशि. हे प्रत्पर पटम समपायो नियम्यवे म पीरमादिपु नधाय विशिष्टेहदप्रत्यय' सम्म प्रविपत्तः प्रतिनिपतविपप समनुमयमाम' पर्यमुपोगाई किमितिमवन् पत्रैव प्रतिनियतोऽमुमते म पुनर- म्पति । तया तस्य पर्यनुपोग कस्मपिष्टतत्त्वम्यवस्थानुपपचे । तम्यवस्थापकप्रसवस्मापि पर्पनु- योग्यतानिपते । मुरमपि गला यदि कस्मपित्ययमितपस्यामुयमानस्म पर्पमुपागाविपयलात् । सवखतम्यामिविरभ्युपगम्बवे रोसकरे मानमिति विशिष्टेहेवप्रनवालमाणोपपमाचव शान समपायो म्ययविष्यते म सादिषु । बिशेपणमेदारसमवायस्म मेवासिरिवि पिम्युस्समवैशेपिकाः ५ ·. -- ३४ सनातननग्रंथमालायां- समनुमन्यंतोऽपि न यथार्थवादिनः । समवायस्य सर्वथैकत्वे नानासमवायिविशेषणत्वायोगात् सत्तादृष्टांतस्यापि साध्यत्वात् नहि सर्वथैका सत्ता कुतश्चिन्प्रमाणात्सिद्धा। ननु सत्प्रत्ययाविशेषा. द्विशेषलिंगाभावादेका सत्ता प्रसिद्धवेति चेन्न । सर्वथा सत्प्रत्ययाविशेपस्यासिद्धत्वाद्विशिष्टलिंगामावस्य च कथंचित्सत्प्रत्ययाविशेषस्तु कथंचिदेवैकलं सत्तायाः साधयेत् यथैव हि सत्सामान्यादेशात् सत्स. दिति प्रत्ययस्याविशेषस्तथा सद्विशेषादेशात् सत्प्रत्ययविशपोऽपि घटः सन् पट: सन्नित्यादिः समनु. भूयते । घटादिपदार्थ एव तत्र विशिष्टो न सत्चति चेन्न । एवं घटादीनामपि सर्वथैकत्वप्रसंगात् । शक्यो हि वक्तुं घटप्रत्ययाविशेषादेकोघटः तद्धर्मा एव विशिष्टप्रत्ययहेनवो विशिष्टा इति । घटस्यैकते कचिद्घटस्य विनाशे प्रादुर्भावे वा सर्वत्र विनाशः प्रादुर्भावो वा स्यात् । तथा च परस्परव्याघात: सकृद्धटविनाशप्रादुर्भावयोः प्रसज्यते इति चन्न । सत्ताया अपि सर्वथैकत्ये फस्यचित्प्रागसतः सत्तायाः संबंधे सर्वस्य सकृत्सत्तासंबंधप्रसंगात् । तदसंबंधे वा सर्वस्यासंबंध इति परस्परव्याघात: सत्तासंबंधासंबंधयोः सकृत्तदुःपरिहारः स्यात् । प्रागसतः कस्यचिदुत्पादककारणसन्निधानादुरपद्यमानस्य संबंधः परस्य तदभावात् संबंधाभाव इति प्रागुक्तदोपाऽप्रसंगे घटस्यापि कचिदुत्पादककारणभावादु- सादस्य धर्मस्य सद्भावे घटेन संबंधः कचित्तु विनाशहेतूपादानाद्विनाशस्य भावी घटस्य तेनामंबंध इति फुतः परोक्तदोषप्रसंगः ! सर्वथैकत्वेऽपि घटस्य तद्धर्माणामुत्पादादीनां स्वकारणनियमादेशका- लाकारनियमोपपत्तेः । नद्युत्पादादयो धर्मा घटादनांतरभूता एव सत्ताधर्माणामपि तदनीतरत्वप्रसं- गात् । तेषां ततोऽर्थातरत्वे घटादुत्पादादीनामांतरत्वं प्रतिपत्तव्यं । तथाच त एव विशिष्टा न घट इति कथं न घटैकत्वमापद्यते । ननु घटस्य नित्यत्वे कथमुत्पादादयो धर्मा नित्यस्यानुत्पादाविनाश- धर्मकत्वादितिचेत् तर्हि सत्ताया नित्यत्वे कथमुत्पद्यमानैरथैः संबंधः प्रभन्यमानश्चेति चिंत्यतां । स्वकारणवशादुत्पद्यमाना भज्यमानाश्चार्थाः शश्वदघस्थितया सत्तया संबंध्यते । न पुनः शश्वदवस्थि- तेन घटेन स्वकारणसामर्थ्यादुत्पादादयो धर्माः संबंध्यंत इति स्वदर्शनपक्षपातमात्रं । घटस्य सर्वगतखे पदार्थातराणामभावापत्तरुत्पादादिधर्मकारणानामप्यसंभवात् कथमुत्पादादयो धर्माः स्युरितिचेत् सत्तायाः सर्वगतत्वेऽपि प्रागभावादीनां कचिदनुपपत्तेः कथमुत्पाद्यमानः प्रभज्यमानैश्चाथैः संबंधः सिध्यत् । प्रागभावाभावे हि कथं प्रागसतः प्रादुर्भवतः सत्तया संबंधः प्रध्वंसाभावाभावे हि कथं विनश्यतः पश्चादसतः सत्तायाः संबंधाभाव इति सर्व दुरववोधं । स्यान्मतं सत्तायाः स्वाश्रयवृत्तित्वा- स्वाश्रयापेक्षया सर्वगतत्वं न सकलपदार्थापेक्षया सामान्यादिपु प्रागभावादिपु च तद्वत्यभावात् तत्रा चाधित्तस्य सत्प्रत्ययस्याभावाव्यादिष्वेव तदनुभवादिति । तदपि स्वगृहमान्यं । घटस्याप्येवमयाधित घटप्रत्ययोत्पत्तिहेतुष्वेव स्वाश्रयेपु भावात् न सर्वपदार्थव्यापित्वं पदार्थातरेषु घटप्रत्ययोत्पत्त्यहेतुपु तदभावादिति वक्तुं शक्यत्वात् । नन्वेको घटः कथमंतरालवर्तिपटाद्यर्थान् परिहत्य नानाप्रदेशेषु दवि. ऐपु भिन्नेषु वर्तते युगपदिति चेत् कथमेका सत्ता सामान्यविशेपसमवायान् प्रागभावादींश्च परिहत्य- द्रव्यादिपदार्थान् सकलान् सकृब्याप्नातीति समानः पर्यनुयोगः तस्याः स्वयममूर्तत्वात्केनाचित्प्रतिघा- ताभावाददोप इति चेत् तर्हि घटस्याप्यनभिव्यक्तिमूर्तेः केनचित्प्रतिबंधाभावात्सर्वगतत्वे को दोषः सर्वत्र घटप्रत्ययप्रसंग इति चेत् सत्तायाः सर्वगतत्वे सर्वत्र सत्प्रत्ययः किं न स्यात् । प्रागभावादिषु तस्यास्तु तिरोधानान्न सत्प्रत्ययहेतुत्वमिति चेत् घटस्यापि पदार्थातरेपु तत्तिरोधानाद्धटप्रत्ययहेतुत्वं मा- भूत् । न चैवं सर्व सर्वत्र विद्यते इति वदतः सांख्यस्य किंचिद्विरुद्धं वाधकाभावात् तिरोधानावि- र्भावाभ्यां स्वप्रत्ययाविधानस्य कचित्स्वप्रत्ययविधानस्याविरोधात् । किंच घटादिसामान्यस्य घटादि- व्यकिष्वभिव्यक्तस्य तदंतराले चानभिव्यक्तस्य घटप्रत्ययहेतुत्वाहेतुत्वे स्वयमुररीकुर्वाणः कथं न घटस्य स्वव्यंजकदेशेऽभिव्यक्तस्यान्यत्र चानभिव्यक्तस्य घटप्रत्ययहेतुत्वाहेतुत्वे नाभ्युपगच्छतीति स्वेच्छाकारी। स्यान्मतं नानाघट: सद्भिन्नदेशतयोपलभ्यमानत्वात् पटकटमुकुटादिपदार्थातरवदिति तर्हि नाना सत्ता युगपद्वाधकाभावे सति भिन्नदेशद्रव्यादिपूपलभ्यमानत्वात् तद्वदिति दर्शनांतरमायास न्यायस ·भाप्तपरीक्षा। समानताम् । महि विभिमवेशेषु पटपटादिपु युगपरसस्वोपळभोऽसि मोऽमी पटादय इति प्रती- तरबापितत्त्वात् । म्योमानेकोविकोऽम हेरितिम । तस्म प्रमाभिमदेशवयाऽसद्रियस्स युगपदुप- छमामावात् । परेपो युगपमिमरेशाकाशलिंगशमोपठमाखमवार नानुमानवोऽपि मिमरेशतमा पुग. पदुपक्षमोऽस्ति यवनानकाधिक इवोरभिधीयते। मानावशाकापासिंगसरदाना नानारेशस्यपुरुष भवणापामासस्मानुमानात् युगपनिमवसवयोपणमस मसिसारपि म तेम ध्यमिधार' सापनस्म दम प्रपशमदामामासधि । निःप्रदेशस्म युगपरिवेशकालसकछमामिष्पसयोगानामनुपपरेकपर- माणुपमय सचा सत्र' पदार्थ सिम पदार्यधर्मस्पेन प्रसीपमानस्वादसस्ववत् । यमेव हि घटस्या- सरव पटस्मासस्वमिति पदार्पधर्मवया प्रतीयमानस्यानासर्व स्ववन्न पदामं पपा भटम सस्व पटस प्रस्वमिति पदार्पयमस्वनोपसम्पमामस्मात्सत्त्वमपि संपंपाविशपामाषारसर्वत्र पट पम् पट सम् इति प्रत्ययस्माविमपाक सर्व पदार्यममत्वेऽपाविषस् वाई सर्वत्रासदिसि प्रत्ययस्माविशंपाझावपरसंत्रस्वे- ऽप्येकमसप्तमभ्युपगम्पो मागसत्पपादमदिवरजवरदसत्यतमसदिवि प्रत्ययविशेषात् प्रागसत्तपमा इससवरवरासत्वाव्यवासत्तमेदसियनकमसत्वमिति चेत् । नन्वेव विनाशापूसे सस्व मासस्प सरूपगमायुपरं सत्व पमात्सव समानगावीययो केनधिपेणेवरेतरत्रसस्पमितरतरसस्व कालत्रय- उप्पनापर्नवस्म सरवमयवसस्वमिति सरपमर कि नानुमन्पत सत्पत्यपस्मापि प्राधालादिवरा विशेष सिरमापकामावात् पयावासस्वा सर्वपैक्खे कपिरकार्योत्पत्तो प्रागमावविनाशे सामावपिना- शप्रसगात् । न किंचित्लागसविवि सर्वकार्यमनादि स्मात् । म किंपित्तावसदिति वदर्मत स्मात् म कपिस्किपिरसदिति सर्व सारमा स्नान कधिदसवमसविवि सर्व सत्र सर्पा सम्पति बापक- मपि क्या सस्को समानमुपलमामहे करमपित्तप्पसे सस्थामावे सर्वत्र सस्वाभावप्रसगात् न किंचिकृमिपार सत् पसारस मापीवरप्रेवरत्सत स्मात् भव्यतसति सम्यतापचिदंशस्या- परिछ। परिनिहीपंसा सस्वस्म मेदोऽभ्युपगंदम्प इति नैका सचा समर्मासिभ्यरसचावचरनेट पर्यायसोपपचे । स्मान्मदिरपा ते कस्पपिरकार्यस्म प्रसऽपि म सचाया प्रपंसखस्यानित्यस्याम् पदार्यातरेषु सरमयपोसत्वात प्रामागादिविशेषणमेदेऽप्यमिमत्वान् सक्या शूम्पमा परिरवोऽपि सत्तामतपयांपवानुपपचिरिति सापि न साधीपसी कस्सचित्कार्यममारपावेऽपि प्रागभावस्मामावानुप- पचिप्रमगात् तस्म नित्यत्वात् । पदार्यालयमामुत्पत्त' पूर्व प्रागमाबस्स खप्रत्ययहयो समावसिके समुत्पमकाविशेषणतया विनाशम्पवहारेऽपि प्रागमावस्मापिनाशिनो मानानुस्पमकायापेक्षया विशषणमेरेऽपि मेवाममवादेषत्वाविरोभात | नापते पूर्व पटस्प प्रागमाष पटस्य प्रागमाष इत्यादि विक्षेपणमऽप्यमायोमियते पटस्प सत्ता पटस्प सचेत्यादिविशेपप्पमयेऽपि सचामात् । ननु प्रागमापस्प नित्यत्वे कार्षापचिनस्याचस्प तत्मविषपत्वाचवप्रतिबंधकसे प्रागपि कार्मोपले कार्यस्या- माविलप्रसग इसिस् साई सचापा नित्यो कार्यस्य प्रपंसो म स्पास् तस्यात्मविषयकस्वात् प्रविनयले प्रपसात् मागपि प्रमसप्रसगात् । कार्यस्प मिसिरेर म स्यात् कार्यसचा हि प्रम्य- मान् प्राक प्रपसरय प्रतिभातिकति कार्यस्प स्थिति सिप्पेमाम्पपा । पदि पुनवळवलम्पसकारणम- मिपा कार्यस्प सत्ता न प्रपस प्रतिमनाति हत पूर्व तु बसपपिनाशकारणाभावात प्रपंम प्रतिपन्ना- स्पेष तता म प्रागपि प्रणसमसग इति मत तापमास्साककारमोपपानात् कार्यस्याराद प्रागभाव. समपि न विहाय कार्योत्पादन पूर्व पदुसादकारणामावात् ते विरुणद्धि तवो न प्रागपि कार्योत्प- चिन कावस्पानादित्वप्रमंग इपि प्रागमावस्प समा सद्भायो मन्या सत्तावत् । तथापक एव सर्वत्र, प्रागमापोम्पतियते ! प्रबंसाममम म मागमामादर्यावरत स्यात् फायपिनाशविशिष्टस्प तम्यैव प्रमसामाव इत्यभिधानात् दस्परंतरेतररुपातिविशिष्टस्पतरेतरामाणामिधानवत् ॥ ननु र कार्यस्प विनास पर प्रसामावो न पुनखताऽम्य । येन विनाशविशिष्ट प्रर्वसामाव इत्यभिधीयते । नापी- परवरपाधिरितरेतरामावादम्मामेन त्या विशिष्टस्पतरतएमावामिपानमिति के पदादानी का ।

·.. ३६ सनातननग्रंथमालायां- स्योत्पादएव प्रागभावाभावस्ततोऽर्थातरस्यासंभवात् कथं तेन कार्यस्यप्रतिबंधः सिध्येत् कार्योत्पादा. प्रागभावाभावस्यार्थातरत्वे प्रागेव कार्योत्पादःस्यात् शश्वदभावाभावे शश्वत्सद्भाववत् । नान्यदेवा- भावस्याभावोऽन्यदेव भावस्य सद्भाव इति अभावाभावसद्भावयोः काल भेदो युक्तः सर्वत्राभावाभा- घस्यैव भावसद्भावप्रसिद्धेः भावाभावस्याभावप्रसिद्विवत् तथा घ कायसद्भाव एव तदमावामाव: फार्याभाव एव च तद्भावस्याभाव इत्यमाचविनाशवद्भावविनाशप्रसिद्धः न भावाभावो परस्परमतिश- याते यतस्तयोरन्यतरस्यैवैकवनित्यत्वे नानात्वानित्यवे वा व्यवतिष्ठते । तदनासत्वस्य नानात्वम- नित्यत्यं च प्रतिजानता सत्त्वस्यापि तत्प्रतिज्ञातव्यमिति कथंचिरमत्तफा सदिति प्रत्ययाविशेषात् । कथंचिदमेका प्रासदित्यादि सत्प्रत्ययभेदात् । कथंचिभित्या सैवयसत्ततिप्रत्यभिज्ञानात् कथंचिदनित्या कालभेदात पूर्वसत्ता पश्चात्सत्तेति सत्प्रत्ययभेदात् सकलयाधकामावादनुमंतव्या तत्प्रतिपक्षभूनाऽस- त्तावत् । ततः समवायिविशंपणविशिष्टेहेदं प्रत्ययतुत्वात् ममवायः समवायिविशेषप्रतिनियमहेतु द्रव्यादिविशेषणविशिष्टसत्प्रत्ययहेतुत्वाट्रव्यादिविशेषप्रनिनियमहंतुः सत्तावदितिविषमउपन्यास: सत्ताया नानास्वसाधनात् तद्वत्समवायस्य नानात्यसिद्धेः सोऽपि हि कथंचिंदक एव इहेदप्रप्रत्यया- विशेषात् । कथंचिदनेक एव नानासमवायिविशिष्टेहेदंप्रत्ययभंदात् । कथंचिन्नित्य एव प्रत्यभिज्ञाय. मानस्वात् । फथंचिदनित्य एव कालभेदेन प्रतीयमानत्वात । नचैकत्राधिकरणे परस्परमेकखानकले नित्यवानित्यखे वा विरुद्धे सकलबाधफरहितत्वे सत्युपलभ्यमानत्वान् कथंचित्सत्वासत्ववत् । यदप्य- भ्यधायि सत्यासत्त्वे नैकत्र वस्तुनि सकृत्संभवतस्तयोः विधिप्रतिषेधरूपत्वात् । ययोविधिप्रतिपंघर- पत्वं ते नैकत्र वस्तुनि सकरसंभवतो यथा शांतत्वाशीतत्व । विधिप्रतिपेधरूप च सत्तासत्त्वं तत्मायकत्र वस्तुनि सकृत्संभवत इति । तदप्यनुपपन्नं वस्तुन्येकत्राभिधेयत्वानभिधेयत्वाभ्यां सकृत्समवन्यां व्याभिचारात् कस्यचित्स्वाभिधायकाभिधानापेक्षया अभिधेयत्वमन्याभिधायकाभिधानापेक्षया चानाभि धेयस्वं सदुपलभ्यमानमवाधितमेकत्राभिधेयस्वानभिधेयत्वया: स कृत्संभवं साधयतीत्यभ्यनुज्ञाने स्वरू- पाचपेक्षया सत्त्वं पररूपाद्यपेक्षया चासत्यं निर्वाधमनुभूयमानमेकत्र वस्तुनि सस्वासत्वयोः सकृत्संभनं किं न साधयेत् विधिप्रतिपेधरूपत्वाविशेषात् । कथंचिदुपलभ्यमानयाविरोधानवकाशात् यनैव स्वरूपेण सवं तेनैवासत्वमिति सर्वथाऽर्पितयारव सत्वासत्वया युगपदकत्र विरोधसिद्धः । कवंचित्सत्वानत्व चोरेकत्र वस्तुनि सकृत्प्रसिद्धौ च तद्वदेकत्वानेकत्वयानित्यत्वानित्यत्वयांश्च सकृदेकत्र निर्णयान्न किन चिद्विप्रतिपिद्धं समवायस्यापि तथा प्रतीनेरबाधितस्वात् । सर्वथैकत्व महश्वर एव ज्ञानस्य समवाया- वृत्तिन पुनराकाशादिस्विति प्रतिनियमस्य नियामकमपश्यतो निश्चयासंभवात् । न चाफाशादीना- मधेतनता नियामिका चेतनात्मगुणस्य ज्ञानस्य चेतनात्मन्येव महेश्वरे ममवायोपपत्तरचेतनद्रव्यगगना- दौ तदयोगात ज्ञानस्य तद्गुणत्वामावादिति वक्तु युक्तं । शंभोरपि स्वतोऽचेतनत्वप्रतिज्ञानात् खादि- भ्यस्तस्य विशेषासिद्धेः । स्यादाकूतं नेश्वरः स्वतश्चेतनोऽचेतनो वा चेतनसमवायास्तु घेतयिता खाद यस्तु न घेतनासमवायायतयितारः कदाचिदतोऽस्ति तेभ्यस्तस्य विशेष इति । तदप्यसत् । स्वतामहे- श्वरस्य स्वरूपानवधारणाग्निःस्वरूपतापत्तेः । स्वयं तस्यात्मरूपत्वाम्म स्वरूपहानिरितिचेन्न । आत्मनाऽप्या रमत्वयोगादात्मत्वेन व्यवहारोपगमात् स्वतोऽनात्मत्वादात्मरूपस्याप्यासिः । यदि पुनः स्वयं नात्मा- महेशो नाप्यनारमा केवलमात्मत्वयोदात्मेति मतं । तदा स्वत्तः किमसौस्यात् ? द्रव्यामिति चेन्न । द्रव्य त्वयोगाहव्यन्यवहारवचनात् । सतो द्रव्यस्वरूपेणापि महेश्वरस्याव्यवस्थितः । यदि तु न स्वतोऽसौ द्रव्यं नाप्यद्रव्यं द्रव्यत्वयोगाव्यामिनि प्रतिपाद्यते । तदा न स्वयं द्रव्यं स्वरूपस्याप्यभावात किंखरूपः शमुर्भवेदिति वक्तव्यं । सभेव स्वयमसाविति चेन । सत्वयोगात्सग्निति व्यवहारसाधनात् स्वतः सापत्याप्रसिद्धः । अथ न स्वतः सन्नघासन् सत्वसमवायात्तु सन्नित्यभिधीयते तदा व्याघातो दुरु- तरः स्यात् सत्वासत्वयोरन्योन्यव्यवच्छेदरूपयोरेकतरस्य प्रतिघऽन्यतरस्य. विधानप्रसंगात् उमय प्रतिपेपस्यासंभवात् । कथमेवं सर्वथा सत्वोसत्वयाः स्यादादिभिः प्रविषेधे तेषां व्यघातो न भवदितिम -- ·भासपरीक्षा। कमाधिसत्वासस्वपोविधानात । सर्वथा सस्वासस्पे हि थपिरसस्वासरपम्पयोरेनाभ्युपगम्मेव पर्मपा सत्तरय रूपंघिस्सस्सस्स म्पपच्छेदेन म्यवस्थानात् । मसस्वस्प प स्पषिसस्पष्पवच्छदेने वि सर्वया सस्वरुप प्रविषमे कपिरसस्वस्प विमानात् । सर्वया पासस्वस्य निपेरे कर्यघिस्सत्त्वस्य विधि- रिवि कर्म सर्वथा सस्वासस्वप्रतिपेये स्पानादिनो व्यापाणे दुरुचर'स्पात् सर्वथैकोतवादिनामेव वस्प दुरुपरस्पात ॥ एवेन दम्पवादम्पत्वयोरारमत्वानास्वयाप्रेतमत्वाचेवनस्वपोध परस्परम्पपपावरूप पोर्युगपरप्रतिपेये म्यापाो दुरुचर प्रतिपादित । तदेवसरमविपेऽम्पतरस्य विपरवश्यभावात् समयप्रविपेपस्पासंभवात् । कविरमस्वामस्वयोशोपिरनभ्युपगमात् किप स्वरूपेणासति महेपर पस्वसमपाये प्रविशायमामे पुगे सस्वसमवाय परमार्थत किंम मपेत् स्वरूपेणासत्ताविशेपात् । पापुजस्पामावाम पत्र समवाय पारमार्थिक सर्गे द्रम्पगुणकर्मक्षणे सत्वसमवापसिसे । महेपर एवारमद्रम्पविशेपसाबसमवाय इसि सममोरपमात्र स्वरूपेणासत कस्यापित्सर्गत्वासिये ॥ सरूपेण सवि महेयर सस्वसमवायोपगमे सामान्यावावपि सस्ससमवायप्रसग स्वरूपेणमस्वाविशेपात् । पयैव हि मोपरस्य स्वरूपव सत प्रवेशपिकरिष्यवे वदा प्रथिव्याविद्रव्याणां रूपादिगुणामामुरखे- पणारिकर्मणो सामाम्मविशेषसमवायानो प्रागमामारीनामपाप्मत पर समापि कधिदेव सत्वस- मायसिटी नियमहेत तम्य' प्रत्सादितिमानमामिव मिपमहेतुरिविषेम । वस्प सामान्पादिप्यपि मावात् । यौन हि द्रव्य सत् गुण सन् कर्म सदिवि ज्ञानममाधितमुस्पषतेखमा सामान्यमस्ति विधेपो- इति समवायोऽस्ति प्रागमावादयः सतीति शाममप्यपाभिवमेव । सामान्पाविप्रागभाषादिवास्वास्त्रि । मन्यथा तवारिभिः कयमभ्युपगम्यते । तत्रास्तित्वधर्मसझापादस्वीवि शान न पुन पचासंगपा पनवस्थाममंगात् ॥ सामाम्पकस्सनात् । विशेषेषु च सामाम्पोपगमे सामान्यज्ञानात् विशेपामुपमा. तुमयवदिशपस्मरणाप कस्यचिवपश्य मामिनि संशपे तम्यवदार्य विशेषांवरफस्पनानुपंग' । पुन. बनापि पामम्पकम्पमेऽप्रश्पमापी सर्शय सवि तसिंखयपच्छेदाप पारिपावरफल्सनायामम- बस्वामसगात् । परापरविशेषसामान्यकरूपमम्मानिचे सुदूरमपि गत्वा विशेपेषु सामान्यानभ्युपगमे सिमा सामान्यरदिता विशेषा, समाये प समाम्पमासंभव प्रसिद पर तस्मकस्वात् समव चान- बस्सामुपंगात समवाये सामाम्पस्प समपायर्यावरणस्सनाविति म सामाम्पाविपु सदिति शान सचा मिषन माभ्यमानत्वात् । तपा प्रागभावारिपि सचासमवापे मागमावादिस्वविरोधात् न मचानिधन मचीविनाम | ततोऽस्तिलपमविक्षेपणसामदेिव वत्रास्त्रीति शानमभ्युपगतम् । सम्पयाऽसीति प्यारावागादिति कपिलपिता समभ्यम सत पांच पर प्रतिक्षिपति । सामान्यादिपपरिवसत्वाभ्यु. पगमात् मुफ्पमस्व वापसद्भावाम पारमार्थिकसत्व, सत्तासमपादि वाऽटिस्वपमविशेषणपठारपि भाष्यवे, सचाम्पविरोणास्तिस्वधर्मप्राहकप्रमामामामात् । मम्पयासिस्व पर्मेस्वस्वीति प्रत्ययारखि. स्वतिरपरिकसनायामनबस्पानुपगात् । तत्रोपपरिषरपाखिस्वस्पप्रतिक्षाने सामाम्माविम्यपि तदुपचरि- तमस्त मुस्पे पापकसमासात् सर्वत्रोपचारस्य मुग्यपापसझापादेवोपपचे । प्रागमावावियपि मुस्पाखिस्वपापकोपपपेहपचारत एवास्विस्वम्पपहारसिसेरिवि तेरो द्रम्पारियपि सदितिमान सघा. निवधर्म व सियेत् तस्यापि पापसावात् । वेपो सरूपोऽसो सस्वे का सचासमपामुपपचे । खरूपेणासरम द्रष्यामि सचासपपविममगस्य वामहस्प प्रतिपादनात् । स्वरूपत सरसु सचाप मानवस्या परप बापस्यापनिपावत् सत्ता संरचनापि सत्सु सस पुन मचासपम्पपरिकल्पनप्रसंगात् वस्मयप्पा भपरिकसपने म्यस्मत सम्पपि तत एव ससासमपरिकरुपम मामूत् सरूपत सत्वा इसापारणात् परमादित्यनुधिप्रसवस्यानुपपचे ! म्यादिपु पनिवपनस्य साधारणसचापपरप परिकस्सन नम्पमिति पत्र बापसलदेव साशास्सविवि प्रत्ययस्पोपपचे । सशवरे परिणाम. पामम्पादेव हम्पादीनों मापारणासाधारणसवनि पनस्प सप्रययमपटनात् । समर्थाऽर्यातरमत सत्तासपपनामप्यारसमिति प्रापस्य सापरणस्पायोगात् । पचासम्म सचानान्गुण' सचावस्कवि ·-- ३८ सनातननग्रंथमालायां- सत्तासंबंधस्य प्रत्ययस्य प्रसंगात् ॥ न पुनः सव्यं सन् गुणः सत्कर्मेति प्रत्ययःस्यात् । नहि घंटा संबंधाद्गवि घटेति ज्ञानमनुभूयते घंटावानिति ज्ञानस्य तत्र प्रतीतः । यष्टिसंबंधात्पुरुपोष्टिरिति प्रत्यय- दर्शनात्तु सत्तासंवधाहव्यादिपु सत्ततिप्रत्ययःस्यात् अभेदे मेदोपचारान् । न पुनः सदिदि प्रत्ययस्तथा- चोपचारात् द्रव्यादीनां सत्ताव्यपदेशो न पुनः परमार्थतः सिध्येत् । स्यान्मतं सत्तामामान्यवाचक- स्यासत्ताशब्दस्येव सच्छब्दस्यापि सद्भावासंबंधात्संति द्रव्यगुणकर्माणीति व्यपदिश्यते भावस्य भाववदभिधायिनापि शदनाभिधानप्रसिद्धः । विपाणी ककुद्मान प्रांतेवालधिरिति गोत्वलिंगमित्यादि- वत् विपाण्यादिवाचिना शब्देन विषाणित्वादेर्भावस्याभिधानादिति । तदप्यनुपपन्नं । तथोपचारादेव सत्प्रत्ययप्रसंगात् ॥ पुरुपे यष्टिसंबंधाद्यष्टिरिति प्रत्ययवत् ।। चदि पुनर्यष्टिपुरुपयोः संयोगात्पुरुपो यष्टिरिति ज्ञानमुपचरितं युक्तं । न पुनद्रव्यादी सदिति ज्ञानं वत्र सत्वस्य समवायादिति मतं तदऽवय- वेष्ववयाविनः समवायादवयविव्यपदेशःस्यात् न पुनरवयविव्यपदेशः । द्रव्ये च गुणस्य समवाया- द्गुणव्यपदेशोऽस्तु क्रियासमवायाक्रियाव्यपदेशस्तथा च न कदाचिदवयविप्ववयव प्रत्ययः गुणिनि गुणि- प्रत्ययः क्रियावतिक्रियावत्प्रत्ययश्वोपपद्यतेति महान् व्याघातः पदार्थातरभूतसत्तासमवायवादिनामनु- पव्येत तदेवं स्वतः सत एवेश्वरस्य स्वसमवायोऽभ्युपगंतव्यः कथंचित्सदात्मतया परिणतस्यैव सत्व- समवायस्योपपत्तेः । अन्यथा प्रमाणेन बाधनात् स्वयं सतः सत्वसमवायेऽस्य च प्रमाणप्रसिद्धः । स्वयं द्रव्यात्मना परिणतस्य द्रव्यत्वसमवायः । स्वयं ज्ञानात्मना परिणतस्य महेश्वरस्य ज्ञानसमवाय इति युक्तमुत्पश्यामः स्वधं नीलात्मनीलसमवायवत् । न हि काश्चदतथापरिणतस्तथात्वसमवाय भागुपलभ्यतेऽतिप्रसंगात् । ततः प्रमाणवलान्महेश्वरस्य सत्वद्रव्यत्वात्मत्ववत् स्वयं ज्ञत्वप्रसिद्ध झानस्य समवायात तस्य ज्ञत्वपरिकल्पनं न कंचिदर्थ पुष्णाति । ज्ञव्यवहारं पुष्णातीति चेन्न । ज्ञे प्रसिद्ध ज्ञव्यवहारस्यापि स्वतः प्रसिद्धः । यस्य हि योऽर्थः प्रमिद्धः स तत्र तब्यवहारप्रवर्तयन्नुप- लब्धो यथा प्रसिद्धाकाश.त्मा । आकाशे तब्यवहारप्रसिद्ध ज्ञश्चः कश्चित्तस्मात् मे तद्व्यवहार प्रवर्त- यति । यदि तु प्रसिद्धेऽपि ज्ञे ज्ञत्वसमवायपरिकल्पनमन्त्रव्यवच्छेदार्थमिध्यत उदाप्रसिद्ध प्याका- शेऽनाकाशव्यवच्छेदार्थमाकाशत्वसमवायपरिकल्पनमिष्यतांतस्यैकत्वादाकाशत्वासंभवात्स्वरूपनिश्चया- देवाकाशव्यवहारप्रवृत्ती ज्ञऽपीश्वरे स्वरूपनिश्चयादेव ज्ञव्यवहारोऽस्तु किं तत्र झानसमवायपरिक- सनया ज्ञान परिणामपरिणतो हि ज्ञः प्रतिपादयितुं शक्यो नार्थीनरभूतः ज्ञानसमवायेन तनो ज्ञान समवायवानेवेह सिध्येत् न पुनीता । नदीतरभूते ज्ञाने समुत्पन्ने ज्ञाता, स्मरणे स्मर्ता, भोग च भोक्तेति तत्प्रतीतिक दर्शनं तदात्मना परिणतस्यैव तथाव्यपदेशप्रसिद्धः । प्रतीतिवलाद्धि तत्त्व व्यवस्थापयंतो यद्यथा निर्वाधं प्रतीतियंति तथैव व्यवहरंतीति प्रेक्षापूर्वकारिणः स्युनान्यथा । ततो महे- स्वरोऽपि ज्ञाता व्यवहर्तव्यो ज्ञातृखरूपेण प्रमाणतः प्रतीयमानत्वात् । यद्येन स्वरूपेण प्रमाणतः प्रती- यमानं तत्तथा व्यवहर्तव्यं यथा सामान्यादिस्वरूपतया ज्ञातृस्वरूपण प्रमाणत: प्रतीयमानश्च महेश्वर- स्ततोज्ञातेति व्यवहर्तव्य इति । तदर्थमर्थातरभूतज्ञानसमवायपरिकल्पनमनर्थकमेव तदेवं प्रमाण घलात्स्वार्थव्यवसायात्मके ज्ञाने प्रसिद्ध महेश्वरस्य ततो भेदकांतनिराकरणे च कथंचित्स्वार्थव्यव- सायात्मकज्ञानादभेदोऽभ्युपगंतव्यः कथंचित्तादात्म्यस्यवः समवायस्य व्यवस्थापनात् । तथाच नानि विवादा नार्थे जिनेश्वरस्यैव महेश्वर इति नामकरणात्कथंचित्स्वार्थव्यवसायात्मज्ञानं तादात्म्यमृच्छत्तः पुरुषविशेषस्य जिनेश्वरत्वनिश्चयान् । तथा च स एव हि मोक्षमार्गस्य प्रणेता व्यवतिष्ठते सदेहत्वे धर्मविशेषत्वे च सति सर्वविन्नष्टमोहत्वात् यस्तु न मोक्षमार्गस्य मुख्यः प्रणेता स न सदेहो यथा मुक्ता- स्मा धर्मविशेषभाग्वा यथाऽतकृत्केवली । नापि सर्वविन्नष्टमोहो यथा रध्यापुरुपः । संदेहत्वे धर्मवि- शेषत्वे च सति सर्वविन्नष्ठमोहश्च जिनेश्वरस्तस्मान्मोक्षमार्गस्य प्रणेता व्यवत्तिष्ठत एव स्वार्थव्यवसाया- त्मकज्ञानात् । सर्वथाऽर्थातरभूतस्तु शिवः सदेहो निर्देहो वा न मोक्षमार्गोपदेशस्य फर्वा युज्यते कर्मभूभृतासमेतृत्वात् । यो यः कर्मभूभृताममेत्ता स स न सर्वविनष्टमोहो यथा ऽऽकाशादिरभन्यो- ।

·माप्तपरीक्षा। पा सेमारी पारमा, कर्मभूस्वाममेचा पशिष परैरुपेमधे तस्माम सर्वविमष्टमोह इघि साक्षान्मो- क्षमार्गापरेशस्य कर्वा न भवेत् निरस्त प पूर्व विसरवतस्पञ्चश्वकर्ममिरस्पष्टस्य पुरुपपिपरमेय पितरेण प्रागुच्यमस्यैवात्रोपसहारात् । पपा पेपरस्प मोक्षमार्गोपदेशिस्म म प्रविष्ठामिपति क्या इपिरस्पापीत्सपिरिश्यते । एतेनैव प्रतिव्यूढः कपिलोऽप्युपदेशकः । ज्ञानादातरत्वस्याऽविशेपात्सर्वथा स्वतः ॥७७ ॥ ज्ञानसंसर्गतो नत्वमज्ञस्यापि न तत्त्वत । व्योमवचेतनस्यापि नोपपद्येत मुक्तवत् ॥७८ ॥ कपिछ एष मोक्षमार्गस्योपदेशक शर्मविपाकाशमामा मेघा रमसमसोतिरस्करणास् । सम- सवस्वमानराग्यसपमो धर्मविशेपैमपयोगी प प्रष्टसस्वस्पाविर्मापात् विशिष्टदेहत्वाय । म पुन- रीपर, सस्पाकाशस्यवाऽसरीरस्म सामेच्छाकियाक्षक्त्यसंभवात् मुक्तारमवत् । सदेहस्यापि सपा सकर्मविपाकाशयरपरासरस्वविरोपात् । पर्मविशेषसझाषे च वस्य पत्साघमसमाधिबिशेपस्या- पश्यमानात् तमिमिवस्यापि ध्यानधारणाप्रत्यपाहाप्राणायामासनयमनियमनमणस्प पोगांगस्या- भ्युपगमनीयतात् । मन्पमा समाधिषिशेपासिधर्मविशेषानुस्पचेनापविधपणेवायोगार- मीधरस्वासगात् । सस्वप्रकर्षयोगितले व कस्यनिस्सदामुचस्यानुपापसिद्धस्प सापकप्रमाणामावादिति निरीपरसांम्पवादिन' प्रपमवे । सेपो कपिसोऽपि वीयहरवेनामिव प्रवेनेवेपरस्म मोसमागों. पदेशिस्वनिराकरणेने प्रविम्यूट प्रतिपचव्य स्वस्तस्यापि हामाव(सरस्पाविक्षेपारमसायोगात् सायमानससगांतस्पसमस्वपरित्सनमपि न युक्तमाकाशादरपि समवप्रसगात् । पारिष धानपरिणामाभयप्रपानससर्गस्पाविक्षेपात् । परमिक्षेपेऽपि कपिल पव समप्रवनस्वाम पुनराका- शादिरित्यपि न मुग्यत । तेषां (कपिलानामये ) मुजारमनमेवमस्वेऽपि मानससर्गत सर्वप्रत्वानभ्यु- पगमात् । मपीनसमाधिसम्मानयोगकारेऽपि धर्मशास्त्रविरोधाम् । स्याम्मत, न मुझम सनसंसर्ग समरवि वस्य समझाययोगका एव विनाशात् । "वा इष्टु (पुरुपस्प) सरूपेऽषस्थानमिवि"बप- भान् । मुक्तस्य तु संस्कारदिशेपस्पोपि विनाशात् । भर्समझातस्पेष सरकारविक्षेपवारचनात् । परिवा- पैन मानादिपरिणामन्मन प्रधानेन सप्तर्गमात्रेऽपि वम्मुजारमान प्रति वस्य नष्टस्यात् । ससार्यात्मा- ममेव प्रत्यनष्टस्ववचनात् न कपिलस्प वनस्य सरूपस्य मानससर्गारसमंजस्वाभावसामने मुकारमो- पारण वत्र मानससर्गस्पार्समवादिति । तपप्पसार । प्रपामस्प सांगवस्यानवस्व सतर्गविशेषानुप- पत्ते । कपिसेन सह वरय संसर्गे सर्वात्मना ससगप्रसगात् । कस्यचिन्मुक्तिविरोधाम्मुफारमनो या प्रपानेनाससर्गे कपिलस्यापि सेनासंसर्गप्रसके । भन्पया विषयपाप्मामारप्रपानमेवोपपचे । ननु च प्रधानमेक मिरवयव सपंग न फेनरिदारमना सस्पृष्टमपरेणासस्पष्ठामिति विषयपाऽप्यासीप्यते पन सोसापपरवाई ! सर्वदा समारमसंसग फेवल मुकारमान प्रतिनष्टमपीवरात्मानं प्रत्सनष्ट निपृत्वाधिकारस्वात् प्रवाधिकारस्थादेवि प्रेम विवधर्माप्पासस्य ववस्पस्यात् । प्रपानस्पमेरानिये मम्मेव निवृचाधिकारिस्वत्वाधिकारस्वयार्युगपदधिकरणयुक्तं नष्टत्वामष्टस्वयोरिष पिरोपात् । विपरमेशाम तयार्षिरोप कमित्कषित् पितृत्वपुरत्तमर्मवत् पारेकविषयपोरेव विरोधात् । निषचापि- कारसं हि मुख्पुरुपरिपर्य प्रचाधिकारस्त पुनरमुच्पुरुपविपपमिति । मिम पुरुपापेमया मिन्नविषपान । मष्टस्वामएलधर्मयोरपि मुक्तास्मानमेव प्रवि निरोप स्पापमुकास्मान प्रत्येव पा । म पैर मुकरमापेक्ष- पा प्रपानस्प नष्टपमस्यरचनात् ममुपेक्षया चानष्टस्वप्रतियानाविति कपिस्सोऽपि न विसपमी. पासामुख्यते प्रपामस्पैकरूपत्वात येनैव हि रूपेण प्रधान मुच्छरमानं प्रविचरिवाधिकार मष्ट प ·. ४० सनातनननग्रंथमालायां- प्रतिज्ञायते तेनैवानवसिताधिकारमनष्टममुक्तात्मानं प्रतीति कथं न विरोधः प्रसिभ्येत् । यदि पुना. रूपांतरेण तयेप्यते तदा न प्रधानमेकरूपं स्यात् रूपद्वयस्य सिद्धेः । तथाचकमनैकरूपं प्रधान सिध्येत् सर्वमनेकांतात्मकं वस्तु साधयेत् । स्यादाक्र्तं न परमार्थतः प्रधान विरुद्धयोधर्मयोरधिकरणं तयोः शब्दज्ञानानुपातिना वस्तुशून्येन विकल्सेनाध्यारोपितत्वापारमार्थिकत्वे धर्मयोरपि धर्मातरपरिकल्प- नायामनवस्थानात् । सुदूरमपि गत्वा कस्यचिदारापितधर्माभ्युपगमे प्रधानस्याप्यारोपिनावद नष्टत्वा- नष्टत्ववौ स्यातामवसितानवमिताधिकारत्वधौ च तदपेशानिमिचं स्वरूपद्वयं च वटोनकमनकरूपं प्रधान सिध्येत् । यतः सर्व वस्त्वेकानेकात्मकं साधयदिति । तदपि न विचारसह । मुक्तामुक्तत्वयो- रपि पुंसामपारमार्थिकत्वप्रसंगात् । सत्यमेवत् । न तत्त्वतः पुरुषस्य मुक्तत्वं संसारित्वं वा धमाऽस्ति प्रधानस्यैव संसारित्वप्रसिद्धः । तस्यैव च मुक्तिकारणतत्त्वज्ञानवैराग्यपरिणामान्मुक्तिबोपपत्तेः । तदेवं मुक्तेः पूर्व निःश्रेयसमार्गस्योपदेशकं प्रधानमिति परमतमनूद्य दूषयमाह । प्रधानं ज्ञत्वतो मोक्षमार्गस्याऽस्तूपदेशकं । तस्मैव विश्ववेदित्वाद्धेतृत्वाकर्मभूभृतां ॥ ७९ ॥ इत्यसंभाव्यमेवास्याऽचेतनत्वात्पटादिवत् । तदसंभवतोनूनमन्यथानिष्फलः पुमान् ॥ ८० ॥ भोक्ताऽऽत्मा चेत्स एवास्तु कर्ता तदविरोधतः । विरोधे तु तयोर्भोक्तुः स्याद्भुजी कर्तृता कथं ॥ ८१ ॥ प्रधानं मोक्षमार्गस्य प्रणेतृ स्तृयते पुमान् । मुमुक्षुभिरितिब्रूयात्कोऽन्योऽकिंचित्करात्मनः ।। ८२ ।। प्रधानमेवास्तु मोक्षमार्गस्योपदेशकं नत्वात् । यन्तु न मोक्षमार्गत्योपदेशकः स न हो दृष्टो यथा घटादिः मुक्तात्माच,झं च प्रधानं तस्मान्मोक्षमार्गस्योपदेशकं । न च कपिलादिपुरुपसंसर्गभाज: प्रधानस्य बत्वमसिद्धं विश्ववदित्वात् । यस्तु न ज्ञः स न विश्ववेदी वया बटादिः । विश्ववेदिक प्रधानं ततो नमेव च विश्ववेदि च तस्मिद्धं सकलकर्मभूभृनेतृत्वात् । तथा हि-कपिलात्मना संस्पृष्टं प्रधानं विश्ववेदि कर्मराशिविनाशित्वात् । यत्तु न विश्ववदि तन्न कमरागिविनाशीष्टं दृष्टं वा यथा व्योमादि । फर्मराशिविनाशि च प्रधानं तस्माद्विश्ववदि । न वाऽस्य कर्मरागिविनाशित्वमसिद्ध रजस्तमोविवाशुद्धकर्मनिकरस्य संप्रज्ञातयोगवलात्प्रध्वंससिद्धेः सत्त्वप्रकाश संप्रज्ञातयोगघटनात् । तत्र सर्वज्ञवादिनां विवादाभावात् इति सांख्यानां दर्शनं । तदप्यमंभाव्यमेव । स्वयमेव प्रधानस्याचेत- नत्वाभ्युपगमात् । तथा हि न प्रधानं कर्मराशिविनाशि स्वयमचेतनत्वात् । यत्स्वयमचेतनं तन्न कर्म- राशिविनाशि टं यथा वस्त्रादि । स्वयमचेननं च प्रधानं तस्मान्न कर्मराशिविनाशि । चेतनसंसर्गा- प्रधानस्य चेतनत्वोपगमादसिद्धसाधनमिति चेन्न । स्वयमिति विशेपणात् । स्वयं हि प्रधानमचेतनमव चेतनसंसर्गालूपचारादेव तच्चेतनमुच्यते स्वरूपतः पुरुपस्यैव चतनवोपगमान् “चैतन्यं पुरुपस्य स्व- रूपमिति" वचनात् । ततः सिद्धमवेदं साधनं कर्मराशिविनाशिवाभावं साधयति तस्माश्च विश्ववेदि. स्वाभावः कर्मराशिविनाशित्वाभावे कस्यचिद्वश्ववंदित्वविरोधात् । ततश्च न प्रधानस्य शत्वं खयमचे- तनस्य ज्ञत्वानुपलब्धेः । नचाज्ञस्य मोक्षमार्गस्योपदेशकत्वं संभाव्यत इति । प्रधानस्य सर्वमसंभाव्य- मेव स्वयमचेतनस्य संप्रज्ञातसमाधेरपि दुर्घटत्वात् । बुद्धिसत्त्वप्रकर्पस्यासमवाद्रजस्तमोमलावरण- विगमस्यापि दुरुपपादत्वात् । यदि पुनरचंतनत्यापि प्रधानस्य विपर्ययादघसिद्धेः संसारित्वं तत्त्व- - - । -- ·मासपरीक्षा। ४१ सामास्कमलापरणनिगमे सति समापिविसपाहियकरयाते सर्वसत्व मोक्षमार्गोपदेशित्वे जीवन्मुक- पक्षापा विवेकप मेरपि निरोप निमक्षमावर्मुफलामवि कापिसा मन्यते वदाऽय पुरुष परिक- समानो निष्फळ एव स्मात् प्रधाननैग संसारमोक्षरकरणपरिणामवापयाप्तत्वात् । नमु च मिने- ऽपि प्रभाने समारादिपरिणामान करि मोग्ये, मोका पुरुष स्पनीय एव माग्यस्य मोकारमतरणा- नुपपत्तरिति म मठम्य । तस्यैव भाकुरारमन कतृस्वसिझे प्रमानस्प का परिकल्पमानयात् । महि कतृत्वमा मयो कमिहिरोमाऽस्ति भोक्तुमुभिक्रियागमपि कस्वपिरोपामुषंगा । तपाच करि माहसानुपपचोचत न म्पपरिश्मय । स्याम्मत भोचति कर्तरि शमयागापुरुषस्य म वाखम कवि शममानानुपादिन कस्वरिकरुपमा पस्तुशून्पत्यादिवि । वरप्पसंपलं । माकृत विधर्माणा- मपि पुरुपस्पावास्यवस्थापचे । व्योपगमादेवयत इति पवन' पुरुषो न बस्तुत सिखेत् । वन समसामानुपाविमो किस्सस्स पस्नुशन्मस्वान् समाकृत्वापिसनमामामुपाविविकसवस् । सकस सविस्पगोपराविनावसायिदेमके पुदपस्यारतम्यस्वमितिमा पस्यावकम्पक्षमनाप वन- मपिरोपात् । वपाप्मनपने कम परप्रत्यायनमिति संप्रमार्य कायप्रमतेरपि शरदाविषयवेन प्रस्प योग । सय र पापिय पुरुप सवाग्गोचरावीसमकिंचितार कुव प्रतिपपेव । स्वसंवाना- विवि म । सस्प मानम्पे पुस्यसमपात् स्वरूपस्य च सर्य संपवनार्या पुरुपेण प्रविज्ञापमानायों पुस्मयसिवम पुरुपवयते इति ध्याहतपत सस्पस्य पुस्मनवासिवस्यापि सेम संवेदनाम् । यथा प पुखनवसिषमामानमारमा सत्यते ग्था बाहिरर्यमपि संवेत फिमनया पुस्सा निकारप- मुपस्सिवया । स्वार्यसवेदन पुरुपेण तकृत्यस्प रुवस्वात् । पपि पुमरयंसंवेदनस्म कादाविरस्था- इपुखवसापखत्रापेयवे वस्य सारणपुटिकावापिस्कवया कादाविसस्पार्यसपदनस्य कापाविस्क- पोतुस्ससिले । मुस्खप्परसामानपेक्षायां पुंसोऽसवान शवदर्भसंवेदनप्रसंगादिवि मम्यम पदा- भंसदिन पुरपस्यापि संचवना भदाविरका किमपेक्षास्मात् भवरनापेक्षयति पेन रिमिदानीम. सबेदनं पुनपारन्यदभिधीयते ? पवामिपाने खरूपवेरममपि पुंसोऽन्यत्रात वस्य कारापिकतमा शापतिकस्वामानास् वारसस्त्र पसेपेदनापारमनोऽनम्पल ज्ञानादेवानम्पलमिप्यता । मानस्मानि- सलात् ववोऽनम्पले पुरुपस्मानित्यसपलंग इतिषस् । सरुपमरनादप्यनित्यस्तावामनोऽनम्पले परिणनित्यतासगो दु परिदार एप । स्वरुपसोएनस्म नित्सऽयंसेवेदनस्यापि नित्सवा ध्यादेश परापास्मानियले सवपसंवरनमाप्पमित्स्यस्वमस्त न पारमम कर्यविरनित्यत्वमपुर्क । वर्षया निसाचे प्रमाणविरोधात् प माप पुरुष कावापिकासचेतनारमझमपि निरविश्य मिव्य माषमाणो मामाकादाघिस्सारमन्यत्मनिस्यस्पभयाम प्रविपयत इति किमपि महागुन । प्रपा- मम्म पानिन्यस्वाध्यतावनीवरभूषस्य नित्य प्रवीमन् पुरुषमापि पामावझापसावनीवरभूसम्म नित्यत्वमुपत सर्वथा विशामावात् पिठं पानपरिणामाप्रयस्य प्रपानमारमापि परिकस्मनाया हामारमकस र पुरुषस्म सार्थम्पबसायिनो रष्टस्म हानि पापीयसी मात । एष्टहानिररएपरिकल्पना - पापापसीति सकम्प्रेक्षापतामभ्युपगममीयतात् । व्यस्तो परिमिदीपंता पुरुपएष मानसनो पपोगक्षण कपिलधीपकर्मा समन्वस्वसाक्षात्कारी मोक्षमार्गम्म प्रणेता पुण्यशरीर पुण्यादि भयोदये सति समिरिवोपरिणाहकविनेयमुस्प प्रविपत्तम्यवसैर मुममि प्रेठावति स्वत्य- वोपपचं । प्रधान मोममार्गस्य प्रमेव दतोऽीवरभूत एवात्मा मुमुसुमि स्सूपये स्थििधरकरा. स्मबापेर पाम वोऽम्प इस भसगेन । पोऽप्यार माभूपियो निर्माणस्य प्रणेता मोपरयत् सम्म विचार्यमाणस तया म्यमापयितुमशहे. मुगवस्तु मिवाममार्गोपदेशोऽस्तु सामा- प्रमाणामातापिति वमपि नियमुपझमचे ॥

·४२ सनातनजैन ग्रंथनालायां- सुगतोऽपि न निर्वाणमार्गस्य प्रतिपादकः । विश्वतत्त्वज्ञतापायात्तत्त्वतः कपिलादिवत् ।। ७४ ॥ योयस्तत्वतो विश्वतत्त्वज्ञताऽपेतः स स न निर्वाणमार्गस्य प्रतिपादको यथाकपिलादिस्तथा च सुगत इत्येवं नासिद्धं साधनं तत्त्वतो विश्वतत्त्वज्ञतापतत्वस्य सुगते धर्मिणि सद्भावात् । स हि विश्वत- स्वान्यतीतानागतवर्तमानानि साक्षात्कुर्वस्तहेतुकोऽभ्युपगंतव्यः तेषां सुगतज्ञानहेतुत्वाभाव सुगतज्ञान विषयत्वविरोधात् । नाकारणं विषय इति स्वयमभिधानात् । तथाऽतीतानां तत्कारणत्वेऽपि न वर्त- मानानामर्थानां सुगतज्ञानकारणत्वं समसमयभाविना कार्यकारणभावाभावादन्वयव्यतिरेकानुविधाना योगात् । नहननुकृतान्वयव्यतिरेकोऽर्थः कस्यचित्कारणमिति युक्तं वक्तुं । नाननुकृतान्वयव्यतिरेक कारणमिति प्रतीतेः । तथा भविष्यतां चार्थानां न सुगतज्ञानकरणता युक्ता यतस्तद्विषयं सुगतज्ञानं स्यादिति विश्वतत्त्वज्ञतापेतत्वं सुगतस्य सिद्धमेव तथा परमार्थतः स्वरूपमात्रावलंबित्वात् सर्वविज्ञा- नानां सुगतज्ञानस्यापि स्वरुपमात्रविपयत्वमेवोररीकर्तव्यं तस्य वहिरर्थविषयत्वे स्वार्थसंवेदकत्वात् सर्वचित्तचैत्तानामात्मसंवदनं प्रत्यक्षमिति वचनं विरोधमध्यासीत । बहिराकारतयोत्पद्यमानत्वात् सुगतज्ञानस्य बहिरर्थविषयत्वोपचारकल्पनायां न परमार्थतो बहिरर्थविषयं सुगतज्ञानमतस्तत्त्वत इति विशेषणमपि नासिद्धं साधनस्य । नापि विरुद्धं विपक्षएव वृत्तेरभावात् कपिलादो सपक्षेऽपि सद्भावात् । ननु तत्त्वतोविश्वतत्त्वज्ञतापतेन मोक्षमार्गस्य प्रतिपादकेन दिग्नागाचार्यादिना साधनस्य व्यभिचार इति चेन्न । तस्यापि पक्षीकृतत्वात् । सुगताहणेन सुगतमतानुसारिणां सर्वेषां गृहीत- स्वात् । तार्ह स्याद्वादिनाऽनुत्पन्नकेवलज्ञानेन तत्त्वतो विश्वतत्त्वज्ञतापतेन सूत्रकारादिना निर्वाणमार्गस्यो पदेशकेनानैकांतिकं साधनमिति चेन्न । तस्यापि सर्वज्ञप्रतिपादितनिर्वाणमार्गोपदेशित्वेन तदनुवाद- कत्वात् प्रतिपादकत्वसिद्धेः। साक्षात्तत्त्वतो विश्वतत्त्वज्ञ एव हि निर्वाणमार्गस्य प्रवक्ता, गणधरदेवादय- स्तु सूत्रकारपर्यंतास्तदनुवकारएव गुरुपर्वक्रमाविच्छेदादिति स्याद्वादिनां दर्शनं ततो न तैरनेकांतिको हेतुर्यतः सुगवस्य निर्वाणमार्गस्योपदेशित्वाभाव न साधयेत् । स्यान्मतं न सुगतज्ञान विश्वतत्त्वेभ्यः समुत्पन्नं तदाकारतां चापन्नं तद्ध्यवसायि च तत्सक्षात्कार सौगतैरभिधीयते । " भिन्नकालं कथं. ग्राह्यमितिचेग्राह्यतां विदुः । हेतुत्वमेव युक्तिज्ञास्तदाकारार्पणक्षम " मित्यनेन तदुत्पत्तिताद्रूप्ययो- ग्राह्यत्वलक्षणत्वेन व्यवहारिणः प्रत्यभिधानात् “यत्रैव जनयेदेनों तत्रैवास्य प्रमाणते" त्यनेनच तदध्य वसायित्वस्य प्रत्यक्षलक्षणत्वेन वचनमपि न सुगतप्रत्यक्षापेक्षया व्यवहारजनापेक्षयच तस्य व्याख्यानात् सुगतप्रत्यक्षे स्वसंवेदनप्रत्यक्ष इव तल्लक्षणस्यासंभवात् । यथैव हि स्वसंवेदनप्रत्यक्षं स्वस्मादनुत्पद्य- मानमपि स्वाकारमननुकुर्वाणं स्वस्मिन् व्यवसायमजनयत् प्रत्यक्षमिप्यते कल्पनापे ढाभ्रांतत्वलक्षणसद्भा- वात् तथा योगिप्रत्यक्षमपि वर्तमानातीतानागततत्त्वेभ्यः स्वयमनुत्पद्यमानं तदाकारमननुकुर्वत् तदव्य- वसायमजनयत् प्रत्यक्षं तल्लक्षणयोगित्वात्प्रतिपद्यते । कथमन्यथा सकलार्थविषयं विधूनकल्पनाजालं च सुगतप्रत्यक्षं सिद्ध्येत् तस्य भावनाप्रकर्पपर्यंतजत्वाच्च । न समस्तार्थजत्वं युक्तं 'भावना प्रकर्षापर्यंत च योगिज्ञान' मिति वचनात् । भावना हि द्विविधा श्रुतमयी चिंतामयी च । तत्र श्रुतमयी श्रूयमा- णेभ्यः परार्थानुमानवाक्येभ्यः समुत्पद्यमानेन श्रुतशब्दवाच्यतामास्कंदता निर्वृत्ता, परं प्रकर्ष प्रति पद्यमाना स्वार्थानुमानलक्षणया चिंतया निवृत्तां चिंतामयी भावनामारभते सा च प्रकृष्यमाणा परं प्रकपर्यतं संप्राप्ता योगिप्रत्यक्षं जनयति ततस्तत्वतो विश्वतत्वज्ञतासिद्धेः सुगतस्य न तदपेतत्वं सिद्ध्यति यतो निर्वाणमार्गस्य प्रतिपादकः सुगतो न भवेदिति । तदपि न विचारक्षमं । भावनाया विकल्पात्मि- फायाः श्रुतमय्याश्चिंतामय्याश्चावस्तुविषयाया वस्तुविषयस्य योगिज्ञानस्य जन्मविरोधात् कुतश्चिदतत्त्व १ चित्तामा समूह. सततिरितियावत् । २ निर्विकल्पबुदि। .

·माप्तपरीक्षा। ४३ विषयादविकपमानासत्त्वपिपयम्य मानस्मानुपसन्धे । कामशोकमयोन्माएपौर स्वप्नायुपप्पुरमानेभ्य फामिनीमवेष्टजनशत्रुसंपावानियतार्यगोचराणा पुरवाऽवस्थितानामिव वर्तनम्माप्यमूतार्यविषयक्षया तस्वविषयस्वामावास् । तथा पाभ्यपायि " कामशोकमयोन्मादपोरसमायुपप्लुता । अमूवानपि पश्यति पुरतोऽस्थिवानि " वि ॥ मनु प कामादिमावनाझानापभूतानामपि कामिन्यादीनां पुरखो- ऽस्मितनामिव स्पष्ट साधादर्शनमुपलभ्यते किमग पुन भुषानुमानमाषनाहानात्परमप्रकर्षप्राप्ता- सुरायसत्याना परमायंस दुखसमुत्पनिरोपमार्गाणां योगिन' सामादर्शनं न मववीमयमोऽस्स साकस्म सौगतेविक्षित । स्पष्टमानस्म भावनाप्रोत्पसी कामिन्यादिपु मापनाप्रकर्पम सतिपय- स्पष्टवानमन कस्म दृष्टांततया प्रतिपादनात् । न प भुसानुमानमावना झाममवस्वविपय वववलम प्राप्यखात् । अत हि परानुमान त्रिरूपलिंगप्रकाश वधम पिता पसार्यामुमान साध्यापिनामावि त्रिरूपकिंगहान वम विपयो पा प्राप्यमापनीयम वनासायमानस्य साथ्यसामाम्यस्य सतिपयस्या- पस्तुत्वावसत्वाविषयस्वेऽपि प्राप्यस्लमणापेक्षया पत्वविषयवं म्पयवस्थाप्यते वस्तुविषय प्रामाण्य पोरऽपि प्रत्यक्षामुमानयारिधि वपनात् । पय हि प्रत्यक्षादर्भ परिणिप प्रपर्वमानोऽयक्रियायां न विसंमायव इत्यर्थक्रियाहारि स्वरक्षणपस्तुविपर्य मस्पर्स प्रतीपर्व ज्या परार्यानुमामारस्वार्य तुमाना बाप परिचिप प्रपर्वमानोपक्रियायो न विसंवाण्य इस्पक्रियाकारि पतरार्यसत्यवस्तुविषयमनुमान मारपीपत इस्युमयो प्राप्यमस्तुविषप प्रमाग्य सिर प्रात्यमस्मेवामुमानस्यार्यासमरे संमवामाव सापमात् । दुक । “भर्षस्यासमोऽभावात्मसक्षऽपि प्रमाणता । प्रसिपसमावरय सतुत्वे सम उस" मिति ॥ तदेव अवानुमानमावनामानात्मकपपर्यंतप्राप्ताबमुरार्यसत्यमानस्य सरतम- स्पोत्पविरोधात् । मुगवस्प विधवत्वमता प्रसिदेव परमवैतृष्ण्यमत् । संपूर्ण गत मुगत इवि मि पंचनात् मुबलावस् । मुशम्दस्म सपूर्णवापिस्वात् सपूर्ण हि सामापतुरार्यसत्यवान सप्राम मुगल इप्यते । तथा सोमन गत मुगव इति मुग्दस्य शोममार्यत्वास मुरुपकन्यावर निरुच्यते । शोमना सपिधावणान्यो सामर्सवानसमाशामनाभ्यामविधाकृष्णाा म्याक्तस्वारसप्राप्त सुगम इति निरामांचचसशामस्म मुगतस्ववर्णनात् । तपा मुष्ठ गस मुगत इति पुनरनाइस्पागम इत्युध्यत । मुशमस्प पुनरनावृत्यर्पलात् सनष्टमारवस् । पुनरविघातृष्णाकांवपिसवानापचेरमामात् निरामय पितसंवानसहाबाद "विष्ठयेव पराधीना येपो तु मासी रुपेति" वपनात् ।। पा हि त्रिविधा सस्वालमना पुनकम्माविपु । धर्माठमना सपारिपु । निरापना सपुटसंवष्टमडूकोसरणारिपु । वत्र महवा नियमना रुपा सुगताना पत्तपानपेक्षतारिवि व विष्ठत्येव मकवापिमिति धर्मदेशनया मगदुपकारनिरवसाअगवमानंतनात् 'पुरो भरेय जगत हिताय' वि भाषनया दुसल संपतंकस मर्म- बिशेपसोपसमदेशमाविरोधामावादिषमामवरेणापि विपूतकस्पमाघाटस्म मुखम मोक्षमार्गोपदे शिम्पा मापो धर्मविशेपारेव प्रवृधे स एष निवाणमार्गस्य प्रतिपाएकः समवविएस विश्वस्तमत्त्वात् कासन्यता वितृष्णलायविभिपापक्ष सौत्रांतिकमतामुसारिण सोगवास्तेषां ससष्पवरपामेप न सभाषयाम | पुनर्षियवस्वा मुगत स प निर्माणमार्गस्थ प्रतिपादक इससभाम्पमान प्रमाणविमल प्रतिपचेम हि। व्याहि प्रविणपिनवरा बहिरा परमाणव प्रत्यभवो मनुभूवा नानुभूयते रिवरस्यूटसाधारण फारम्प प्रत्यक्षपुखी पटावरस्य प्रतिमासनात् पदि पुनरस्मासमाऽसस्पष्टरूपी परमाणब प्रत्यक्षा प्रतिभामा प्रत्यभपष्टमाविनी तुरूपना सवृत्ति स्थिरस्यूलमापारणाकारमात्मन्यविपमानमारोपपतीप्ति सातारपना पच विज्ञानकाया इति निगद्यते । तरा निरशानां मणिकपरमाणूनो का नामात्या- समसेवि विचार्य । व्यवध नामाव विपत् वाई समाठीपस्प पिजावीयस्थप व्यरमायकस्पामावा चपां म्याधानामाव मसर्ग एवोक्त स्थान् स सरमना न समवस्यवैकपरमाणुमात्रमभयप्रमंगाम् । परमा, महार, सहा संस्था शवपुर मुहान सुगानम्, नगर पषिम, धन्न सम्पूम् । इति बरपरसमाम्। - - ·४४ सनातननग्रंथमालायां- नाप्येकदशन दिग्भागभेदेन पड्मिः परमाणुमिरेकस्य परमाणोः संसृष्टमानम्य पहंशतापत्तेः ततएवा संसृष्टाः परमाणवः प्रत्यक्षेणालंयंत इति चन कथमत्यासन्नास्त विरोधादविष्टदेशव्यवधानाभावाद- त्यासन्नास्त इति चेन्न । समीपदेशव्यवधानीपगमप्रमंगात । तथा च समीपदेशव्यवधायकं वस्तु व्यवधी यमानपरमाणुभ्यां संसृष्टं व्यवहितं वा स्यात गत्यंतगभावात् । न तावत्मसृष्टं तत्संसर्गम्य मर्वात्मने कदेशेन वा विरोधात् । नापि व्यवहितं व्यवधायकांतरपरिकल्पनानुपंगात व्यवधायकांतरमपि व्यवधीयमानाभ्यां सं सृष्टं व्यवहितं चेति पुनः पर्यनुयोगेऽनवस्थानादिनि कायाममाऽममृष्टपा: परमाणवो बहिः संभवेयुः । ये प्रत्यक्षविपयाः स्युस्तपां प्रत्यक्षाविषयत्व न कार्यलिंग स्वभावलिंग वा परमाण्वात्मकं प्रत्यक्षतः सिध्यंत परमाण्वात्मकमाध्यवत् फचित्तदमिद्धौ च न कार्यकारणयोाप्य- व्यापकयोवा तद्भावः सिध्यत् प्रत्यक्षानुपलंभव्यतिरकेण तत्माधनाममवात नदसिद्धी च न स्वार्थानुमान- मुदियात् । तस्य लिंगदर्शनसंबंधस्मरणाभ्यामेवादयप्रसिद्धः। तदभावे तदनुपपत्तेः । स्वानुमानानुपपत्ती च न परार्थनुमानरुपं श्रुतमिति क श्रुतमयी चिंतामयी च भावना स्यात् यतनत्यकर्पपर्यंत यागिप्रत्यक्ष मुररीक्रियते ततो न विश्वतत्त्वज्ञता सुगतस्य तत्त्वतोऽस्ति येन संपूर्ण गतः सुगतः शोभनं गत: मुगतः सुष्ठु गत इति सुशब्दस्य संपूर्णाद्ययंत्रयमुदाहृत्य सुगतशब्दस्य निर्वचनत्रयमुपवण्यते । सकलाविद्यातृष्णा प्रहाणाच सर्वार्थज्ञानवैतृष्ण्यसिद्धः सुगतस्य जगद्वितपिणः प्रमाणभूतस्य सर्वदावस्थितस्य विद्युत कल्पनाजालस्यापि धर्मविशेषाद्विनयजनसंमततत्त्वोपदेशप्रणयनं संभाव्यते सांत्रांतिकमते विचार्य माणस्य परमार्थतोऽर्थस्य व्यवस्थापनायागादिति सूक्तं मुगतोऽपि निर्वाणमार्गस्य न प्रतिपादक स्तत्त्वतो विश्वतत्त्वज्ञतापायाकपिलादिवदिति । येऽपि ज्ञानपरमाणव एवं प्रतिक्षणविशरारवः परमार्थ संतो न वहिरापरमाणवः प्रमाणाभावादवयव्यादिवदिति योगाचारमतानुसारिणः प्रतिपद्यते तेपा- मपि न संवित्परमाणवः स्वसंवदनप्रत्यक्षतः प्रसिद्धासत्र तपामनवमासनादंतरात्मन एवं मुख दुःखाद्यनकविवर्तव्यापिनः प्रतिभासनात् तथा परप्रतिभासाऽनाद्यविद्यावासनावलात्समुपजायमानो भ्रांतएवेति चेन्न । बाधकप्रमाणाभावात् । नन्वेकः पुरुषः कमभुवः सुखादिपर्यायान् सहभुवश्च गुणान किमेफेन स्वभावेन व्याप्नात्यनेकेन वा । न तावदेकन तपामेकरूपतापत्त: । नाप्यनकेन तस्याप्यनेक. स्वभावत्वात् भेदप्रसंगादकत्वविरोधादित्यपि न वाधकं वेद्यवंदकाकारकज्ञानेन तस्यापसारितत्वात् संवेदनं पकं वेद्यवेदकाकारी स्वसंवित्स्वभावनकन व्याप्नोति न च तयोरेकरूपता, संविद्रूपणकरूपत- वेति चेन् तात्मा सुखदुःखज्ञानादीन स्वभाव कनात्मलेन व्याप्नोति तेपामात्मरूपतयैकत्वाविरोधात् कथमेवं सुखादिभिन्नाकारः प्रतिभास इतिचंद्वद्यादिभिन्नाकारः प्रतिमास: कथमकत्र संवेदने स्यादिति समः पर्यनुयोगः । वेद्यादिवासनामेदादितिचत सुखादिपर्यायपरिणामभेदादक त्रात्मनि सुखादिमिन्ना- कारः प्रतिभासः किं न भवत । वेद्याद्याकारप्रतिमासभेदऽप्यक संवदनमशक्यविवधानत्वादिति वदन- पि सुखाद्यनकाकारप्रतिभासंऽप्येक एवात्मा शश्वदशक्यविवचनात्वादिति वदंत कथं प्रत्याचक्षीत यथैव हि संवदनस्यैकस्य वेद्याद्याकारा: संवदनांतरं नेतुमशक्यत्वादशक्यविवेचना: संवेदनमेकं तथा त्मनः सुखाद्याकाराः शश्वदात्मांतरं तुमशक्यत्वादशक्यविवेचना: कयमक एवात्मा न भवेत् । यद्यथा प्रतिभासत तत्तथव व्यवहर्तव्यं यथा वैद्याद्याकारात्मककसवेदनरूपतया प्रतिभाममानं संवदनं तथा च सुखज्ञानाद्यनेकाकारकात्मरूपतया प्रतिभासमानश्चात्मा तस्मात्तथा व्यवहर्तव्य इति नातः सुखाद्यनेकाकारात्मा प्रतिभासमानो निराकर्तुं शक्यते । यदि तु वैद्यवेदकाकारयोधीतत्वात्तद्विविक्त मेव संवदनमात्रं परमार्थसदिति निगद्यने तदा तत्प्रचयरूपमंकपरमाणुरूपं वा । न तावत्प्रचय रूपं घहिरर्थपरमाणूनामिव संवेदनपरमाणूनामपि प्रचयस्य विचार्यमाणस्यासंभवात् ॥ नाप्येक परमाणुरूपं सकृदपि तस्य प्रतिभासाभावाद्वहिरर्थंकपरमाणुवत् । ततोऽपि न संवित्परमाणुरूपोऽपि सुगतः सकलसंतानसंवित्परमाणुरूपाणि चतुरार्यसत्यानि दुःखादीनि परमार्थतः संवेदयते वेद्य वेदकभावप्रसंगादिति न तत्त्वतो विश्वतत्त्वज्ञः स्यात् , येनासौ निर्वाणमार्गस्य प्रतिपादकः समनुम- ·भासपरोक्षा। म्पते ॥ स्याम्म सवृत्त्या पेपंपएकमावस्य सद्भावामुगतो विश्ववस्वानो पावा भयोमार्गस्प पोपदेष्टा सूपव तत्सतरसमपारिति तदप्याष्टिसमिति निवेदयति- “संवृत्त्या विश्वतत्त्वज्ञः श्रेयोमार्गोपदेश्यपि । युद्धो वन्द्यो न तु स्वमस्तादृगित्यज्ञचेष्टित" ।। ७५ ॥ मनु ए सवत्साधिशेपऽपि मुगवसानसपेदनयो सुगमएप पपस्वस भूवनमावलाविपर्ययैर पाध्यमामलाप क्रिपाहतुवाच । मसुखप्तमपंदनं बप वस सास्यापि बाप्यमानसात भूतार्य लामावादपंकिपालाभावाचति रेस महलोपतत्वयोर्विपविषधात् । भूत हि सत्य सांदतमस तयो कपमेका सहस्समव' । सपठि सय भूमि विषम । वम विपर्ययैरवाप्पमानखायोगाम् समसमारविशेपात् । मनु समृविरपि प्रपा सादिरमादिन । सादि स्वमसंबेदनादि । सा पाम्पत मुगसमबरनाऽनादि मा म वाम्पवे सविस्वाविशषेऽपीति प्रेम । सारस्यावाप्पस्वमस- जास् सपनारिरवानापविपाबासनाहेतुस्वात् प्रवाप्पवे मुफिकारणसामपाम् । मन्यया कस्यचित् ससारामावामसि । सपृश्या मुगतस्य पस्येव परमार्य निाम पप स्पास् संवेदनादमिति मतस्प सवोऽम्यतोवा प्रतिपस्यमाणादित्यार- यत्तु सवेदनादेतं पुरुषाद्वैतवन्न तत् । सिद्धयेत्स्वतोऽन्यतोवापि प्रमाणात्स्वेष्टहानितः ॥ ८६ ॥ पनि सपेरमा न तावत्सव सिम्यति पुरुपादेववत् । सरूपस्प स्वठोगदेरमावात् । मन्प- मा स्पषिचत्र विप्रतिपत्तरयोगात् पुरुपान्तस्यापि प्रसिरिटहानिप्रसगाव । ननु पुरुषादेत न सोऽवसीयत तस्य मिस्यस्य सछकासकशापयापिवया सर्वगवस्य च सकलदेशप्रविष्टिव वया वाऽनुमवामावादिति पल । सबदनातस्यापि क्षणिस्पैकमणस्थायितया निरंशस्यैकपर माणुरूपतया सकरप्यनुमवामावाविशेषात् । पदि पुनरम्यत प्रमाणास्सवेदमातिसिरि स्मा वापि स्पानिरवयमापिनी साम्पसापमयोरम्युपगम सिद्धिप्रसगात् । पया पानुमाना रसंबरनादत साप्यते । यस्सवेगते उत्सबदनमेष । पया संवेपनस्वरूप संयन्ते च मौसमुखानि । या पुरुपादतमपि पेदविवादिमि माम्पते । प्रतिमासएवे सर्व प्रतिमासमामलात, पपस्न- विमासमान वचत्पसिमासएक यया प्रतिमासतरुप प्रतिमाममानं च मगचस्मात्प्रतिमास एवं स्पमुमामात् । ममत्र जगन प्रतिभासमानस्वमसिर माझासाझाप तस्याऽप्रतिमासमानस्व सह शम विष्पवागापरातिप्रांतवया बक्तुमशक प्रतिमाम विदूपएब भपिपरप प्रसिमासत विपात्। पिन्मानं च पुरुपादत तस्य दशकासाकारतो विपोवानुपसमणवान । निस्पस्य ममंगमस्य मिरारम्पविष्ठतेनदि स कमिकामऽस्ति यधिन्मानप्रतिमामशूम्म प्रतिमास मिपस्व रिदा ममुम्मारिप्रतिमामविशपवन । सारा प्रतिमाममानोऽम्पदा म प्रतिमामते प्रप्तिमामांतरेण विसापनिमासमान तु मासपतिमामविपामेऽप्यस्वीनि न कामवालियन नापियन पपिए पविभासविमपस्य देशांतरप्रतिमामविशपम विवऽपि प्रतिमासमात्रण बिपोराविति नरमपिप्या प्रतिमामात्र नाप्णकारविपिएम फमषिवाकारेण प्रतिमासविशेपाये पासारांवरतिमामविपन पिच्छदापसम्प प्रतिभासमावस्य मोकारपतिमामविशेपपदावा- कारेणाप्यविपिन चन्, प्रतिमामविशाभ प्राककिप्पिापमाना' परि म प्रतिमासते ना न उमामाऽतिममंगान प्रविमामम् परतिमासमा प्रविष्टा एष प्रतिमासम्बस्पषन् । मदि प्रतिभासमान रिपित्ततिभाममात्रवि पिष्ट मोपसम्म येमामफांतिक विमासमानस्पं स्पात सपा देशकामभरमा परम्पुरगम्पमामा परि म प्रतिमामठे यमभ्युपगमाहां सयमप्रति ·सनातनजैनगंधमालायां- भासमानस्यापि कस्यचिदभ्युपगमेऽतिप्रसंगानिवृत्तेः प्रतिभासमानास्तु तेऽपि प्रतिभासमात्रांनःप्रविष्टा एवंति कथं तैः प्रतिभासमात्रस्य विच्छंदः स्वरुपेणास्वरूपेण स्वस्य विच्छेदानुपपत्तेः सन्नपि देशकाला फागविच्छेदः प्रतिभासमात्रस्य प्रतिभासते न वा ? प्रतिभासते चत्प्रीतभासस्वरूपमेव तस्य च विच्छेद इति नामकरण न किंचिदनिष्टं । न प्रतिभासतचेत्कयमस्ति न प्रतिभासते चास्सिवेतिवि. प्रतिषेधात् । ननु च देशकालस्वभावविप्रकृष्टाः कथंचिदप्रतिभासमाना अपि संतः सद्भिर्वाधका- भावादिष्यंत एवेति चन्न । तेषामपि शब्दज्ञाननानुमाननानेन वा प्रतिभासमानत्वात् । तत्राप्यप्रति भासमानानां सर्वथाऽस्तित्वव्यवस्थानुपपत्तेः ।। नन्वेवं शब्दविफल्पज्ञान प्रतिभासमानाः परस्परविरु- द्धार्थप्रवादाः शशविषाणादयश्च नष्टानुत्पनाश्च रावणशंखचक्रवर्त्यादयः कथमपाक्रियते तपामनपाकरण कथं पुरुपाद्वनसिद्धिरिति चन्न । तेपामपि प्रतिभासमात्रांत:प्रविष्टत्वसाधनात् । एतेन यदुच्यते के श्चत् “भद्वैतकांतपझेऽपि दृष्टोमेदो विरुध्यते । कारकाणां क्रियायाश्च न स्वस्मात्प्रजायते । कर्मद्वैत फलद्वैतं लोकद्वैतं च नो भवेत् । विद्याविद्याद्वयं न स्याद्वंधमाक्षद्वय तथेति "। तदपि प्रत्याख्यातं क्रियाणां कारकाणां च दृष्टस्य भेदस्य प्रतिभासमानस्य पुण्यपापकर्मद्वतत्य तत्फलद्वैतस्य च सुखदुःख लक्षणस्य लोकद्वतस्येह परलोकविकल्पस्य विद्याविद्याद्वतस्य च सत्यंतरज्ञानभेदस्य बंधमोक्षद्वयस्य च पारतंत्र्यस्वभावस्य प्रतिभासमात्रांन:प्रविष्टत्वाद्विरोधकत्वासिद्धः स्वयमप्रतिभासमानस्य च विरोधकत्वं दुरुपपादं स्वेष्टतत्त्वस्यापि सर्वपामप्रतिभाममानेन विरोधकेन विरोधापत्तेन किंचित्त त्त्वमविरुद्धं स्यात् । यदप्यभ्यधायि " हेवोरद्वैतसिद्धिश्चैवतं त्यांद्वतुसाध्ययोः । हेतुना घे द्विना सिद्धिद्वैतं वाङ्मावतो न कि'इति । नदपि न पुरुपाद्वैतवादिनः प्रतिक्षेपक (प्रतिभासमानत्वस्य हेतोः सर्वस्य प्रतिभासमात्रांतःप्रविष्टत्वसाधनस्य स्वयं प्रतिभासप्रतिभासमात्रांतः प्रविष्टत्वसिद्धद्वैतसिद्धि निबंधनत्वाभावान् । हेतुना विना चोपनिषद्वाक्यमात्रात्पुरुषाद्वैतसिद्धो न वाङ्मात्रादद्वैतसिद्धिः प्रसन्यते न चोपनिषद्वाक्यमपि परमपुरुपादन्यदेव तस्य प्रतिभासमानस्य परमपुरुपस्वभावत्वसिद्धेः) यदपि कैश्चिन्निगद्यते पुरुपाद्वैतस्यानुमानात्प्रसिद्धी पक्षहेतुदृष्टांतानामवश्यंभावात् तेविनाऽनुमान- स्यानुदयात्कृतः पुरुपाद्वतं सिध्येत् ? पक्षादिभेदस्य सिद्धरिति तदपि न युक्तिमत् । पक्षादीनामपि प्रतिभासमानानां प्रतिभासांतःप्रतिष्टानां प्रतिभासमात्राबाधकत्वादनुमानवत् । तेषामप्रतिभास मानानां तु सद्भावाप्रसिद्धेः कुतः पुरुपाद्वैतविरोधि । यदप्युच्यते कैश्चित्पुरुपाद्वैत तत्त्वं परेण प्रमा णेन प्रतीयमानं प्रमेयं तत्त्वं तत्परिच्छिचिश्च प्रमितिः प्रमाता च यदि विद्यते तदा कथं पुरुपाद्वैत प्रमाणप्रमेयप्रमातृप्रमितीनां तात्त्विकीनां सद्भावात्तत्त्वचतुष्टयप्रसिद्धिरिति । तदपि न विचारक्षम । प्रमाणादिचतुष्टयस्यापि प्रतिभासमानस्य प्रतिभासमात्रात्मनः परमब्रह्मणो बहिर्भावाभावात् । तद्वहिभूर्तस्य द्वितीयत्वायोगान् । एतेन पोडशपदार्थप्रतीत्या प्रागभावादिप्रतीत्या च पुरुषा- द्वैतं वाध्यत इति वदन्निवारितः । वैरपि प्रतिभासमानैर्द्रव्यादिपदाथैरिव प्रतिभासमात्रादवहिर्भूतः पुरुषाद्वैनस्य वाधनायोगात् । स्वयमप्रतिभासमानस्तु सद्भावव्यवस्थामप्रतिपद्यमानेस्तस्य वाधने शशविष णादिभिरपि स्खेष्टपदार्थनियमस्य वाधनप्रसंगान् ॥ एतेन सांख्यादिपरिकल्पितरपि प्रकृत्यादिवत्त्वः पुरुयाद्वैतं न बाध्यते इति निगदितं योद्धव्यं । न चात्रं पुरुपाद्वत यमनियमासनप्राणा- यामप्रत्याहारधारण ध्यानम माधयोऽष्ठौ योगांगानि येोगो वा संप्रज्ञ'तोऽसप्रज्ञातश्च योगफलं च विभूतिकैवल्यलक्षणं विरुध्यते प्रतिमासमात्रात्तद्वहिर्भावाभावात् प्रतिभासमानत्वेन तथा भाव प्रसिद्धः । येऽप्याहुः प्रतिभासमानस्यापि वस्तुनः प्रतिभासाद्भदप्रसिद्धेः न प्रतिभामांत:प्रविष्टत्वं प्रतिभासा हि ज्ञानं स्वयं न प्रतिभासते स्वात्मनि क्रियाविरोधात्तरय ज्ञानांतरवेद्यत्वसिद्धेनापि तद्विषयभूतं वस्तु स्वयं प्रतिभासमानं तस्य नेयत्वात् । नाननैव प्रतिभासत्वसिद्धरिति स्वयं प्रतिभास मानत्वं साधनमसिद्धं न कस्यचित्प्रतिभासांतःप्रविष्टत्वं साधयेत् । परतः प्रतिभासमानत्वं तु विरुद्धं प्रतिभासवहिर्भावसाधनत्वादिति तेऽपि स्वदर्शनपक्षपातिन एव ज्ञानस्य स्वयमप्रतिभासने ज्ञानांत - ·भाप्तपरीक्षा। रापि प्रतिमासनविरोषात् प्रतिमासव इति प्रतिमामैकतया स्वातत्रण प्रवीतिषिरोपाम् प्रविमारपत स्पेष प्रस्पयप्रसगात् ।। अस्प परेण मानेन प्रतिमासमानस्वास् परस्प सानस्य प मानागमतिमासने प्रविमासवइति समस्पयो न स्यात् ॥ संबेदनतिरेण प्रतिमास्यत्वात् । व्या पानवस्थामाम किंचिस- बहन म्पविष्ठते । म ज्ञान प्रतिमासत इति प्रतीनिधाता वाधकामावात् । स्वास्मनि क्रिया पिरोधी बापक इति का पुन स्वारमनि क्रिया विरुभ्यते मतिरस्पतिर्वा ! न तावस्यमकस्सना स्वारमनि सप्तर्षिरोपाभावास् स्वयं प्रकाशन हि सप्तिः । सब सूर्यालोकनादौ स्वरमनि प्रवीयत एव, सूर्याशाक प्रकाशवे' 'प्रदीप प्रकाशवे' इति प्रतीवे । द्वितीयकल्पना । न वापारिणी, स्वरमन्युत्पसिलम- पापा' कियाया' परैरनभ्युपगमात् । न हि किंपित्तस्मादुमय इति प्रेक्षायवाऽनुमन्यत । संपेपर्न स्वरमादुरपपस इति न दूरास्तारिखमेव । तत कप स्वास्मनि क्रियापिरोपो बापक स्मात् ? म सर्ग क्रिया पस्तुन स्वात्मनि विकम्यत इति प्रतीविरस्ति विष्ठत्यास्तमवदीसि पास्वर्यटक्षणाया' क्रियाया स्वारमन्येव प्रवीत । विवस्यादेपांगोरकमकवाकर्मणि क्रियानुत्पत् । स्वास्मम्पेव चरि स्थानादि क्रियेतिषचाई भासते वदावोरफर्मकस्वारसमणि क्रियाविरोधात कार्येव प्रविमासनक्रियाऽस्त ज्ञान प्रविमासत इवि प्रती । सिंच मानस्य सये प्रतिमासमानस्से सकलस्प बस्तुन स्वत प्रतिमासमानस्व सिद्धमेष । मुख्य प्रतिमासते रुप प्रविमासव इस्यसहिवस्सुन स्वातंत्र्पण कर्ववामनु मयत प्रतिमासनक्रियापिकरणस्प प्रविमासमानस्प निराक महाक ॥ सो नासिब सामन यत पुरुपादित न सापयेत् । नापि विकर परत प्रतिमासमानत्वामती , पस्पपिठाधिमासामाग साधनात् । एतेन परोक्षसानवादिन संमेदनस्य स्वय प्रतिमासमानस्थमसिटमाषक्षाणा सफल प्रेयस्य शानस्प हानात्मतिमासमानस्वास्सापनस्य विरुवाममिवाना प्रविपस्ता साम प्रकाशवे पहिर्वस्तु प्रकाशव इति प्रीस्या सय प्रतिमासमानत्वस्य साधनस्प व्यवस्थापनाम् । पेस्वारमा सप प्रकाशस फलमान त्यावेदयति वेपामात्मनि फरज्ञान वा स्वर प्रतिमासमानी सिर सस्प बस्सुन प्रतिमासमानत साधयस्पेन । वयाहि विवादाम्पासित परतु सय प्रतिमास प्रतिमास मानत्वात् । पयत्प्रतिमासमार्म वचस्वयं प्रतिभासते पया महमवानुमारिणामास्मा प्रभाकरमवानु सारिणा या फसमान । प्रतिमासमान चावहिर्वस्तु मानशेयरुप बिवासप्यासित वस्मात्स्मय प्रतिमा- सवे । न वापरत्र प्रविमासमानसमसिन सर्वस्प वस्तुन सर्वयाऽप्पप्रतिमासमानस्प समावविरो- पात् । माहादसाझाव प्रविमासमानस्प तुसिय प्रतिमासमान दतो मयत्येव साम्पसिदि । साम्याविमामावमिपमनियमादिति निरव पुरुपादनसाधन संबेदनाविवादिनोऽभीष्टानये मवस्पेव नदि कार्यकारणमायप्राइकवाच्यवापासाम्पसापकवाध्यापकविसरणीवशयमाव- निराकरणात् सरेनादेतं म्पवस्थापयितुं शस्य कार्यकारणभावादीनो प्रतिभासमानत्वात् । प्रतिमासमानांत.प्रविष्टानां निरामशले स्वयमप्रतिमासमानानां तु समघामावास्स प्रत्यापि म्पहारविरोधात् सबउविकस्पवाग्गोपविक्रांततापचे । सवदनमाप्रपंक्षणस्यापि यदि किंचिकापै न कुर्यात्तदा वस्वव म स्यात् । वस्तुनोऽयक्रियाकारिस्वरक्षणत्वात् । कराति कार्य कारममाव सिम्पेत् । तस्य समस्येप स एवकार्यकारणमाव कारणरहिवस्सेतु निस्यवापति । सवेदनस्प सोसारणवतो निस्यत्वप्रसिरिति प्रतिमासमानास्मन पुरुपतत्तस्य सिरि स्यात् ।। विपक्षणिकसीरममात्रस्य गाझमाधोपुर्य पदि केनचिरप्रमाणन गृपते । तदा प्रामप्राहकभाष कर निरातिपत्त । म गणवे कतो प्रायमादकपुरसिद्धि स्वरूपसदनादेखि पेचा संप- रनादेवस्य सत्पबेदन प्रारक प्रामपाइकोपुर्य मु प्राथमिति स एष पापप्राहकमान ॥ स्मा- न्मा " नान्योऽनुभाम्पायुप्पाऽस्ति तस्यानामुभवोऽपर प्राधमाधुर्यात्स्वयं सेव इति परनाम पुदै सिंपमाप्रमस्ति नापि पुदि स्यचिद्मापा स्वरूपेऽपि प्रापमाहामावामानात स्वरूपस्य रोगति रित्येतस्यापि सपृश्यामिधानात् परमार्यतरतु पुगि स्वय प्रकाश पकास्ती प्रकाधव .

·सनातननग्रंथमालायां- त्येवोच्यते न पुनः स्वरूपं गृहाति प्राणग्राहकवैधुर्य च स्वरूपाव्यतिरिक्तं गृहाति जानातीत्य- भिधीयते । निरंशसंवेदनाद्वैते तथाभिवानविरोधादिति । तदपि न पुरुपादनवादिनः प्रतिकुलं स्वयं प्रकाशमानस्य संवेदनस्यव परमपुरुषत्वात् ॥ नहि तत्संवेदनं पूर्वापरकालव्यवच्छिन्नं संता- नांतरवहिरर्थव्यावृत्तं च प्रतिभामते यतः पूर्वापरक्षणमंतानांतरवाहिरानामभावः सिध्येत् तपां संवेदनेनाग्रहणादभाव इतिचेत् स्वसंवेदनस्यापि संवदनांतरणाग्रहणादमावोऽस्तु तस्य स्वयं प्रकाश- नानाभाव इतिचेत् पूर्वोत्तरस्वसंविझणानां संतानांतरसंवदनानांच बहिरथानामिव स्वयं प्रकाश- मानानां कथमभावः साध्यंत कर्थतेषां स्वयं प्रकाशमानत्वं ज्ञायत इतिचत् स्त्रयमपूकाशमानत्वं तेषां कथं साध्यत इति समानः पर्यनुयोगः ।। स्वसंदेनस्वरूपस्य पूकाशमानत्वमेव तेषामप्रकाशमानत्व- मितिचत्तर्हि तेपां प्रकाशमानत्वमेव स्वसंवेदनस्येवापूकाशमानत्वं किं न स्यात् ? स्वसंवेदनस्य स्वय- मपकाशमानत्वे परैः पूकाशमानत्वाभावः साधयितुमशक्यः पूतिषधस्य विधर्विषयत्वात् सर्वत्र सर्वका सर्वथाऽप्यसतः पूतिषेधविरोधात् इतिचेतार्ह स्वमंवेदनात्परपां पूकाशमानत्वाभाव कथं तत्पत्ति- पेधः साध्यत इति समानश्चर्चः । विकल्पपूतिभाषिणां तपां स्वमवेदनावभासित्वं प्रतिपिध्यत इति चेन्न विकल्पावभासित्वादेव स्वयं पूकाशमानत्वासद्धेः । तथाहि यद्यद्विकल्पप्रतिभासि तत्तत्स्वयं पूकाशते यथा विकल्पस्वरूपं तथा च स्वसंवेदनपूर्वोत्तरक्षणाः संतानांतरसंवदनानि वहिराश्चेति स्वयं प्रकाश- मानत्वसिद्धिः शशविषाणादिभिर्भावनष्टानुत्पन्नश्च भावैर्विकल्पावभासिभियभिचार इति चन तेषामपि पूतिभासमात्रांतर्भूतानां स्वयं पूकाशमानत्वसिद्धः अन्यथा विकल्पावमासिवायोगात् । मोऽयं सौगतः सकलदशकालविकृष्टानप्यर्थान् विकल्पबुद्धी प्रतिभासमानान् स्वयमभ्युपगमयन् स्वयं- प्रकाशमानत्वं नाभ्युपैतीति किमपि महाद्भुतं ? तथाभ्युपगमे च सर्वस्य प्रतिभासमात्रांतः प्रविष्टत्व- सिद्धेः पुरुषाद्वैतसिद्धिरेव स्यात् न पुनस्तद्वहिभूतसंवेदनाद्वैतसिद्धिः । माभू नरंशसंवेदनाद्वैतं चित्राद्वैत चित्राद्वैतस्य व्यवस्थापनात् । कालत्रयत्रिलोकवर्ति पदार्थाकारासंविश्चित्राप्यका शश्वदशक्यविवेच- नत्वात् सर्वस्य वादिनस्तत एवक्कचिदकत्वव्यवस्थापनात् अन्यथा कस्यचिदेकत्वेनाभिमतस्याप्येकत्वा. सिद्धिरितिचन्न एवमपि परमब्रह्मण एव प्रसिद्धः सकलदेशकालाकारव्यापिनः संविन्मात्रस्यैव परम- ब्रह्मत्ववचन न् । नंचकक्षणस्थायिनी चित्रासंवित् चित्राद्वतमिति साधयितुं शक्यते तस्याः कार्यका. रणभूताचित्रसविन्नांतरीयत्वाच्चित्राद्वैतप्रसंगात्- तत्कार्यकारणचित्रसंविदा ऽनभ्युपगमे सदहेतुकत्वा नित्यत्वसिद्धेः कथ न चित्राद्वतमैव ब्रह्माद्वतमिति न संवेदनाद्वैतवञ्चित्राढतमपि सौगतस्य व्यवतिष्ठत सर्वथा शून्यं तु तत्त्रममवेद्यमानं न व्यवतिष्ठते ।। संवेद्यमानं तु सर्वत्र सर्वथा सर्वदा परमत्रह्मणो नातिरिच्यते तत्राक्षेपसमाधानानां परमब्रह्मसाधनानुकूलत्वात् । ततो न सुगतस्तत्वतः संवृत्या वा विश्वतत्वज्ञः संभवतीति न निर्वाणमार्गस्य प्रतिपादकः स्यात् ।। परमपुरुष एव विश्वतत्वज्ञः श्रेयोमार्गस्य प्रणेता व्ववतिष्ठतां तस्योकन्यायेन साधनात् इत्य- पर: सोऽपि न विचारसहः । पुरुपोत्तमस्यापि यथा प्रतिपादनं विचार्यमाणस्यायोगात् । प्रतिभास- मात्रं चिद्रूपं परमब्रह्माक्तं तच्च यथा परमार्थिकं देशकालाकाराणां भेदऽपि व्यभिचाराभावात् तत्प्र- तिभासविशेषाणामेव व्यभिचाराव्यभिचारित्वलक्षणत्वात्तस्येति तच विचार्यते । यदत्तत्प्रतिभासमात्रं तन् सकलप्रतिभामविशेषरहितं तत्सहितं वा स्यात् ? प्रथमपक्ष तदसिद्धमंत्र सकलप्रतिभासविशेष- रहितस्य प्रतिभासमात्रस्यानुभवाभावान् । केनचित्प्रतिभासविशेषण सहितत्यैव तस्य प्रतिमासना- कचित्प्रतिभासविशेषस्याभावेऽपि पुनरन्यत्र भावात्कदाचिद्भावेऽपि धान्यदा सद्भावाकेनचिदाकार विशेषेण तदसंभवेऽपि चाकारांतरण संभवाद्देशकालाकारविशेपापेक्षत्वात् तत्प्रतिभासविशेषाणां तथा व्यभिचाराभावादव्यभिचारित्वसिद्धेः तत्वलक्षणानतिकमाम तत्ववाहि वो युक्तः । तथाहि यद्य- यैवान्यभिचारि तत्तथैव तत्वं यथा प्रतिभासमानं प्रतिभासमात्रतयैव व्यभिचारि तथैव सत्वं । भनियतदेशकालाकारतयैवान्यभिचारी प प्रतिभासविशेष इति प्रतिभासमात्रवत्प्रतिभासविशेष- ·माप्तपरीक्षा। ४१ स्थापि पस्तुत्वसिरे । नहि पो यसतया प्रतिभासविशप' स वदेशवो व्यमिचरति । भम्पया भावस्वरसगात् । शाखादेशव्या पंद्रप्रतिभासवत् ।। मापि यो यत्कालपया प्रतिमास विशप स तलाठवां म्पमिचरति । व्यभिचारिणाऽसत्यस्वव्यवस्थानामिशि मम्पदिमतया समप्रतिभासपिोप- पम् । मापि पोपदाकारवया प्रतिमासविशेषः स तदाकारको विसवददि ताहिसंवादिनो मिध्याज्ञानस्व. सिरे । कामलागुपहरभुप' हे शस्ले पीवाकारताप्रविमासविशेपयत् ॥ न प वितर्देशकाला- कारम्पमिचारिमि प्रविमासविशेपे सरसा एव देशकाणकाराध्यमिधारिण प्रविभासविशेपा' मतिसममित युम्यते यत इस बेववादिमा बचन शोमत "भादायवे च यमाति वर्तमानेऽपि पचथा। विवधै सरशा संतोऽविषया एवं सक्षिवा" इति टेवामवितपानामादावे पासखेऽपि पर्वमाने सस्वप्रसिपकप्रमाणामावात् ॥ महि यया स्वप्नाविधासप्रतिमासविक्षेपपु वरकाछेऽपि बाधक प्रमाणमुरेवि क्या मामशायामभावप्रविमासविशपेपुत्र सापकप्रमाणस्यैप समामात् । सम्प- मपा परा दृष्ठोऽर्पोऽयक्रियाकारित्रात् तस्म मिप्यालेऽर्थ कवाकारितविरोधात् प्रमालाविपरि रादिति नच प्रविवरख्यास्यायों वांगमयोऽपि विप्रतिपद्यते मा चोकमकांकरे "ईद्र- जासादिषु प्रातमीरपति न चापर । मपि चांडामगोपाठमाछमेसविलोभना" इति ॥ किंग तलविमासमात्र सामाम्यहम् इम्मरूप बा १ प्रथमपझे सचामानमेव स्मात् वस्यैव परसामान्यरूप तया प्रविष्ठामात् म सप प्रतिमासमामले प्रविमासमात्रमव तस्बमम्पया सदम्पवस्थिवेरितिषम सत्सदित्यम्वमझानविपयलात् सचासामाम्यस्म म्यवस्थित सय मसिमासमानखासिये । सचा प्रतिमासत विविपपे विविधर्मस्मोपचारात् प्रतिमासमाम हि विपपिणो शानस्म धर्म स विषये पचासामाम्पेऽम्पारोप्यते पम्पारोपमिामि तु प्रतिमासमान किपाधिकरणलं । यमेव हि सपि- लतिभासते इति कस्या प्रविमासनक्रिमा पथा वतिपयमाप्युपपर्यवे सकर्मकस्य घावो कतकर्मम्म किपालात पचौरस पतीति पचमक्रिया पाचारमा पाध्यमामस्था व प्रवीयवे वरदकर्मफस पातो पतरियामानामा परमायत कर्मभक्रियाऽसभवास्करमा क्रिया कर्मप्पुपधावे ॥ नमुन सति मुम्प सप प्रतिमासमाने स्पषित प्रमाणत सिले परत्र गरिपये दुपधारकस्समा युका पपा- उमा वारपाकापकियाकारिणि समदर्शमान्माणबके तदुपचारकस्पनाऽमिर्माणपक इति । म किंपिस्सवेदन सर्य प्रतिमासन सिर संवेदनावरसमेपमात् । सपेदमस्म कपिरवस्थामाभावात् । सुदूरमपि गला कस्यापिरसपरनस्म मय प्रतिमासमानस्मानम्युपगमात् पप तद्धर्मस्मोपचारततिपये घटेवेति कभित् । सोऽपि मानावरवेएसामवादिनमुपासमो परोमहानबादिम वा ॥ ममुप परोक्ष सामवारी महस्वाममोपदमाई सपंप्रतिमापमानस्मात्माननाम्मुपगमात् पधर्मस प्रतिभासमानस्म विपप्पचार पटनात् ।। पट प्रतिमास, भटारप प्रतिसित इति पटपटाविप्रतिमासनाम्यभामुप पस्या च करणवस परोसस्यापि मानस्म प्रविपचेरविरोधात् रूपप्रविमासमापनु प्रविपरिषत् ।। वया करणहानमारमानं चाप्रसक्ष वरन् प्रामाकरोऽपि मोपाठमईसि फरमामय आप प्रविमासमानस्स न प्रविमान त् ववमस विषयेपूपचारस्म सिखे । फसमानं च कर्पकरणाभ्यो बिना नोपपद्यत इति । चदेव कतार करणमान पाप्रत्यक्षमपि म्पनस्थापयसि पया रूपे प्रविमाप्समझिया फसलपा पाप्मवं चक्षुध पिपतीति कचिम्मन्यते पार मामतानुसारिणामारमन स्वरूपपरिप्रेऽर्षपरिच्छेद- सापि सिख । सार्यपरिषदकपुष्पप्रसिपी तोऽम्परम परोक्षमानस्स कस्पना म किपिर पुप्माधि। ममाकरमवामुसारिणी फरशानस्म सार्यपरिचितपस प्रसियाकरणशामकल्पनावत्।ककरणमंद- रेण क्रियाप म्यापारानुपपचे परोक्षमामस्म करणाम कस्पनानानाति पेम मनसमक्षुराप्रविधि परिपाची करणस समापात तो पहिवरम करणावरस्म कल्पनापामनवस्थाप्रसगात् पव सार्य परिपकस्य पुस' फसामस पा सापंपरिच्छिविस्खमावस्स प्रसिौ साधारशमस्मेष प्रसिखे । सय प्रविमासमानस्यात्मनो मानम मा धर्म कपित्तद्विपये कमचिनुपचयंत इदि सचासासाम्य प्रवि - ·५७ सनातननग्रंथमालायां-- भासते प्रतिभासविषयो भवतीत्युच्यते न चवं प्रतिभासमात्रे तस्यानुप्रवेशः सिध्येत् परमार्थतः संवे. दनस्यैव स्वयं प्रतिभासमानत्वात् ।। स्यान्मतं न सत्तासामान्य प्रतिमासमानं तस्य द्रव्यादिमानव्यापक त्वात् सामान्यादिपु प्रागभावादिपु चाभावात् किं तर्हि सकलभावाभावव्यापकं प्रतिभाससामान्य प्रति. भासमात्रमभिधीयते इति । तदापि न सम्यक् प्रतिभाससामान्यस्य प्रतिभासविशेपनांतरीयकत्वात्प्रतिभा- साद्वैतविरोधात् संतोऽपि प्रतिभासविशेषाः सत्यता न प्रतिपद्यंत संवादकत्वाभावात्स्वप्नादिप्रतिभासविशे. पवदिति चेन्न प्रतिमाससामान्यस्याप्यसत्यत्वप्रसंगात् शक्यं हि वक्तुं प्रतिभाससामान्यमसत्यं विसंवाद- कत्वात् स्वप्नादिप्रतिभाससामान्यवदिति। न हि स्वप्नादिप्रतिभासविपाएव विसंवादिनी न पुनः प्रति- भाससामान्यं तव्यापकमिति वक्तुं युक्तं शशविपाणगगनकुसुमकूर्मरोमादीनामसत्वऽपि तव्यापक सामान्यस्य सत्त्वप्रसंगात् । कथमसतां व्यापकं कित्सित्स्यादितिचत्कथमसत्यानां प्रतिभासविशे- पाणां व्यापकं प्रतिमाससामान्यं सत्यमिति समो वितर्कः । तस्य सर्वत्र सर्वदा सर्वथा वा विच्छेदात् सत्यं तदितिचेन्न एवं देशकालाकारविशिष्टस्यैव तस्य सत्यत्वसिद्धः । सर्वदेशविशेपरहितस्य सर्वकाल विशेषरहितस्य च सर्वाकारविशेषरहितस्यैव सर्वत्र सर्वथा सर्वदेति विशेपयितुमशक्तेः । तथा च प्रतिभाससामान्यं सकलदेशकालाकारविशेपविशिष्टमभ्युपगच्छन्नेव वेदांतवादी स्वयमेकद्रव्यमनव- पर्यायं पारमार्थिकमितिप्रतिपत्तुमईति प्रमाणवलायातत्वात् तदेवास्तु परमपुरुपस्यव बोधमयप्रकाश- विशदस्य मोहान्धकारापहस्यांतर्यामिनः सुनिर्णीतत्वात् तन्त्र संशयानां प्रतिघातात्स फललोकोद्योतनस- मर्त्यस्य तेजोनिधेरंशुमालिनोऽपि तस्मिन् सत्येव प्रतिभासनात, असति चाप्रतिभासनादिति कश्चित् तदुक्तं " यो लोकान् वलयत्यनल्पमहिमा सोऽप्यप तेजोनिधियस्मिन्सत्यवभाति नासति पुर्देवोऽशु- माली स्वयं । तस्मिन्वोधमयप्रकाशाविशदे मोहांधकारापहे येऽतयामिनि पूरुपे प्रतिहताः संशरते ते हताः " इति । तदपि न पुरुषाद्वतव्यवस्थापनपरमाभासते तस्यांऽतर्यामिनः पुरुषस्य योधमयप्रकाश विशदस्यैव वोध्यमयप्रकाश्यस्यासंभवानुपपत्तेः । यदि पुनः सर्व बोध्य बोधमयमेव प्रकाशमानत्वा- द्वोधस्वात्मवदिति मन्यते तदा बोधस्यापि वाध्यमयत्वापत्तिरिति पुत्पाद्वैतमिच्छतो घोध्याद्वैतसिद्धिः । घोधाभावे कथं चोध्यसिद्धिरिति चेद्वाध्याभावेऽपि बोधसिद्धिः कथं १ बोध्यनांतरीयकत्वाद्वोधस्य । स्वप्नंद्रजालादिपु योध्याभावेऽपि वोधसिद्धन बोध्यनांवरीयकोधोध इति चेन्न तत्रापि योध्यसामान्यसद्भाव एव वोघोपपत्तः । न हि संशयस्वप्नादिबोधोऽपि वोध्यसामन्यं व्याभिचरति घोध्यविशेषस्वेव तस्य व्यभिचाराद्धांतत्वीसद्धेः । न च सर्वस्य बोध्यस्य स्वयंप्रकाशमानं सिद्ध स्वयं प्रकाशमानवोधविषय वया तस्य तथोपचारास्वयं प्रकाशमानांशुमालिप्रभामारविषयभूतानां लोकानां प्रकाशमानोपचार- वत् ततो यथा लोकानां प्रकाश्यानामभावे न तानंशुमाली ज्वलयितुमलं तथा वोध्यानां नीलसुखादीनाम- भावे न वोधमयप्रकाशविशदोंऽतर्यामी तान् प्रकाशयितुमीश इति प्रतिपत्तव्यं । तथाचांतः प्रकाश- मानानंतपर्यायैकपुरुषद्रव्यवत्, वहि:प्रकाश्यानंतपर्यायकाचंतनद्रव्यमपि प्रतिज्ञातव्यमिति चेतनाचेतन- द्रव्यद्वैतसिद्धिः । न पुरुपाद्वैतसिद्धिः संवेदनाद्वैतसिद्धिवत् । चेतनद्रव्यस्य च सामान्यादेशादेकत्वेऽपि विशेषादेशादनेकत्वं संसारिमुक्तविकल्पात् । सर्वथैकत्वे सकृत्तद्विरोधात् । अचेतनद्रव्यस्य सर्वथैकत्वे मूर्तामूर्तद्रव्यविरोधवत् । मूर्तिमदचेतनद्रव्यं हि पुद्गलद्रव्यमनेकभेदं परमाणुस्कंधविकल्पात् पृथिव्या- दिविकल्पाच्च धर्माधर्माकाशकालविकल्पममूर्तिमद्रव्यं चतुर्धा चतुर्विधकार्यविशेपानुमेयमिति द्रव्यस्य पविधस्य प्रमाणवलात्तत्वार्थालंकारैः समर्थनात् । तत्पर्यायाणां चातीतानागतवर्तमानानंतार्थव्यंजन- विकल्पानां सामान्यतः सुनिश्चितासंभवद्वाधकप्रमाणात्परमागमात्प्रसिद्धेः । साक्षात्केवलज्ञानविषय- त्वाञ्च न द्रव्यकांतसिद्धिः पर्यायकांतसिद्धिर्वा । नतेपां सर्वद्रव्यपर्यायाणां केवलज्ञाने प्रतिभासमा- नानामपि प्रतिभासमानांतः प्रवेशः सिध्यत् विपयविषयिभेदाभावे सर्वाभावप्रसंगात् निर्विषयस्य प्रतिभासस्यासंभवान्निःप्रतिमासस्य विपयस्य वाऽव्यवस्थानात् । ततश्चाद्वैतकोते कारकाणां कर्मादीनां क्रियाणां परिस्पंदलक्षणानां धात्वर्थलक्षणानां च दृष्टो भेदो विरुध्यत एव तस्य प्रतिभासमानस्यापि 6 ·- भासपरीक्षा। प्राविमासमात प्रवेशामावात् । स्त्रय प्रतिमासमानज्ञानविपयवया प्रतिमापमानवोपचारात् स्वय- प्रतिमास्यमानत्वेन म्यरसानान् । म प प्रतिमासमात्रमेव तप प्रतिमास जनयति तस्य तवंत प्रविष्ठस्प जम्पत्याविरोधात् । प्रतिभासमाप्रस्प प जनकलायोगात् । मैक खस्मारप्रजायत इत्यपि सूछ । समा मर्मतस्प फलदेवस्य छोपनवस्य पवियारियाद्यवयमोमन्यवर प्रविमासमान- प्रमाणविषयपया म्यवस्पिसे प्रविमासमानस्पापि प्रमेयतया म्यवस्पिस प्रतिभासमात्रात प्रवेशानु- पपचेरमावापादन पदांववादिनामनिष्ट । सूकमेव समंदमद्रस्वामिामि तवा, देवारदेवसिदिः यदि प्रतिमासमारम्पविरेषिण प्रतिमासमानादपि यदीप्यते यदा इंसाभ्ययोति स्यापित्यपि सूकमेव पखटोवानां कृतचित्पतिमासमानानामपि प्रविमासमात्रामुप्रसासमवात् । एवेन देतुना विना- पनिपदास्यविधपालपाससिदो बास्मानास्फर्मकांप्रतिपारकवाक्यातिसिविरपि मि ममेस् । सस्सोपनिषदास्यस्प परमत्रमणोऽव प्रवेशासिरे । एतेन यक्षेषितादिमि प्रतिक्षासपदार्पमेहमतीमा पुरुषाने पाम्पत पर बरस्प प्रत्यपविक्षेपारप्रतिमासमानस्यापि प्रतिमासमात्रास्मकत्वासिढे । कुत परमपुरुप एक विश्ववस्वाना झावा मोक्षमार्गस्प प्रणेता म्यवतिष्ठते । वेवमीश्वरकपिलमुगवाणां विधवतमवापायाप्रियिमार्गप्रमयनानुपपर्यस्य विश्वतस्पक्षता कर्मभूमका मेत्तृवा मोक्षमार्गमणेत्ता च प्रमाणपछास्सिया। सोईनेव मुनींद्राणां वंद्य समवतिष्ठते । तत्सद्भावे प्रमाणस्य निर्वाभ्यस्य विनिश्चयात् ॥८७॥ पुनखप्रमाणमिच्याइ- ततोऽतरिततत्त्वानि प्रत्यक्षाण्यईतोऽजसा । प्रमेयत्वाद्यथास्मादृक् प्रत्यक्षार्था सुनिश्चिताः ॥ ८८ ॥ कानि पुनरवरितवत्तामि देशाधवरियतसाना सस्वे प्रमाणामावान् ॥ नपस्मादिप्रत्यक्षं वत्र प्रमाण देशकासम्ममायाम्पबाहितपस्सविषयत्वाम् । सस्सप्रपोग पुरुपस्योंद्रियाणां यमुविनम्म वस्त्र- सममिति अपनात् ।। नाप्पनुमान पत्र प्रमाण ताविनामाविमो लिंगस्सामावात् ।। माप्यागमस्वदस्ति से प्रमाण तस्यापौरुषेयस्य स्वरूप प्रामाण्यसममात् । पौरपेयस्यासर्वसप्रणीतस्प प्रामाण्यासभवात् । परिपेयस्प सर्वसप्रणीतम समसापनापूर्णमास । नाप्पपत्ति देशापरिवतत्वैर्विमाऽनुपपपमा. मम्म कम्पपियंस्म प्रमाणपट्कासिमस्यासमवात् ॥ मचोपमाममक्षरिववस्वामित्वे प्रमाण पसरशस्प कमधिपमानभूवस्पार्यस्यासिरुपमेयमूतावरिततस्वपन । दुपटमकप्रमाणपंकामाचे कुतोऽत्त- रितवस्यानि सिम्येयुर्पती धर्मासिदिम मपेत् । पमिणमासिटी हेतुण्मयासिस इति केपित तेऽन न परीमका पविस्फटिकायंतरितापांनामम्मदादिमत्पमयोऽस्तिस्वमिदे परेपो इष्यविदाम्यवाह- तानामग्न्यादीनां पिनामाबिनो घूमादिसिंगानुमामा कार्यातरिवानामपि भविपक्ष पप्यारीना- विशिष्टमेपोमविदर्भमातिरयसिसे । मवीवानो पावरादीनां भस्मारिबिशेपासमाम्पसिये । स्पमा- पांतरिताना तुरणपस्यादीमामर्यापस्थानिवासिये । पर्मिणामवरिवस्थामा प्रसिदस्वायतो मामयामिरतामुपपचे ॥ मम्मे पपिसिटापि स्वोमामासिवस्वाभाऽपि पक्षोऽप्रसिविशे. पमा स्यात् ।। मालसभस्मस सापपर्मम्य फपिदप्रसिरिति न मवम्प पुरुपविक्षेपम्पास पर मानापु प्रमालपचरविरोपावरस्मसक्षम्प विशेपपस्य सियो बिरोधामावात् । तारा मार- मिम्पारिप्रामविरोपापचे ॥ नमु १ मयुस्पांतरितवत्यान्यात प्रसभापीवि प्रापने सिदमापन- मेर मिपुणमात पोपचारमपचरनिवारणारित्सपि मारुनीपर्मगति सपनान् । परमातोपतरिक ·सनातनजेनग्रंथमालायां- तत्त्वानि प्रत्यक्षाण्यईतः साध्यंते न पुनरुपचारतो यतः सिद्धसाधनमनुमन्यते ॥ तथापि हताविपक्ष- वृत्तेरनैकांतिकत्वमित्याशंकायामिदमाह - हेतोर्न व्यभिचारोऽन दूरार्थैर्मदरादिभिः । सूक्ष्मैर्वा परमाण्वायैस्तेपां पक्षीकृतत्वतः ॥ ८९ ॥ नहि कानिचिहेशांतरितानि कालांतरितानि वा तत्वानि पक्षबहिर्भूतानि संति यतस्तत्र वर्तमानः प्रमेयत्वादिति हेतुर्व्यभिचारी स्यात् तादृशां सर्वेषां पक्षीकरणात् । तथाहि- तत्त्वान्यंतरितानीह देशकालस्वभावतः । धर्मादीनि हि साध्यंते प्रत्यक्षाणि जिनेशिनः ॥ ९० ॥ यथैवहि धर्माधर्मतत्त्वानि कानिचिदेशांतरितानि देशांतरितपुरुपाश्रयत्वात् । कानिचित्काला- तरितानि कालांतरितप्राणिगणाधिकरणत्वात् । कानिचित्स्वभावांतरितानि देशकालाव्यवहितानामपि तेषां स्वभावतोऽतींद्रियत्वात् । तथा हिमवन्मंदरमकराकरादीन्यपि देशांतरितानि नष्टानुत्पन्नानंतपयीय- तत्त्वानि च कालांतरितानि, स्वभावांतरितानि च परमाणवादीनि, जिनेश्वरस्य प्रत्यक्षाणि साध्यंते न र पक्षीकृतैरेव व्यभिचारोद्भावनं युक्तं सर्वस्यानुमानस्य व्यभिचारित्वप्रसंगात ॥ ननु माभूद्व्यभिचारी हेतुः दृष्टांतस्तु साध्यविकल इत्याशंकामपहर्तुमाह - न चास्माक्समक्षाणामेवमहत्समक्षता । न सिध्येदिति मंतव्यमविवादाद्धयोरपि ॥ ९१ ।। 'येद्यस्मादृशां प्रत्यक्षाः संबद्धा वर्तमानाश्चार्थास्ते कथमहतः पुरुपविशेपत्य प्रत्यदा: न स्युस्तद्देश. कालवर्तिनः पुरुपांतरस्यापि तदप्रत्यक्षत्वप्रसंगात ततो न स्याद्वादिन इव सर्वज्ञाभाववादिनोऽप्यत्रवि- वदंते । वादिप्रतिवादिनोरविवादाच साध्यसाधनधर्मयोईप्टांतन च न साध्यवैकल्यं साधनवैकल्यं वा यतोऽनन्वयहेतुःस्यात् ।। नन्वतींद्रियप्रत्यक्षतोऽतरि ततत्त्वानि प्रत्यक्षायतः साध्यंते किंचेंद्रिय- प्रत्यक्षत इति संप्रधार्य । प्रथमपक्षे साध्यविकलो दृष्टांतः स्यात् । भस्मादृक्प्रत्यक्षाणामर्थानामतींद्रिय- प्रत्यक्षतोऽहत्प्रत्यक्षत्वासिद्धेः । द्वितीयपक्षे प्रमाणबाधितः पक्षः, इंद्रियप्रत्यक्षतोधर्माधर्मादीनामंतरित- तत्वानामईत्प्रत्यक्षत्वस्य प्रमाणवाधितत्वात् । तथाहि नाहदिद्रियप्रत्यक्षं धर्मादीन्यतरिततत्वानि साक्षात्कतु समर्थमिंद्रियप्रत्यक्षवादस्मदादींद्रियप्रत्यक्षवत् इत्यनुमान पक्षस्य बाधकं न चात्र हताः सांजनचक्षुःप्रत्यक्षेणानकांतिकत्वं । तस्यापि धर्माधर्मादिसाक्षात्कारित्वाभावात् नापीश्वरोंद्रियग्रत्यक्षेण तस्यासिद्धत्वात्स्याद्वादिनामिव मीमांसकानामपि तदप्रसिद्धरितिच न चौद्यं । प्रत्यक्षसामान्यतोऽहत्प्र- यक्षत्वसाधनात् । सिद्धेवांतरितत्वानां सामान्यतोईत्प्रत्यक्षत्वे धर्मादिसाक्षात्कारिणः प्रत्यक्षस्य साम• र्थ्यादतींद्रियप्रत्यक्षत्वसिद्धेः । तथा दृष्टांतस्य साध्यवैकल्यदोपानवकाशात् कथमन्यथाभिप्रेतानुमानेऽ. प्ययं दोषो न भवेत् । तथाहि नित्यःशब्दःप्रत्यभिज्ञायमानत्वात्पुरुपवदिति । अत्र कूटस्थनित्यत्वं साध्यते कालांतरस्थायिनित्यत्वं वा ? प्रथमकल्पनायामप्रसिद्धविशेषणः पक्षः कूटस्थनित्यत्वस्य कचिदन्यत्राप्र- सिद्धेस्तत्र प्रत्यभिज्ञानस्यैवासंभवात् पूर्वापरपरिणामशून्यत्वात्प्रत्यभिज्ञानस्य पूर्वोत्तरपरिणामव्यापिन्येक. प्र वस्तुनि सद्धावात् । पुरुपे च कूटस्थनित्यत्वस्य साध्यस्याभावात्तस्य सातिशयत्वात् साध्यशून्योदृष्टांतः द्वितीयकल्पनायां तु स्वमतविरोधः । शब्दे कालांतरस्थायिनित्यत्वस्यानभ्युपगमात् । यदि पुनर्नित्यत्व- सामान्य साध्यते सातिशयेतरनित्यत्वविशेषस्य साधयितुमनुपक्रांतत्वादिति मतं तदांतरिततत्त्वानां प्रत्यक्षसामान्यतोऽहत्प्रत्यक्षतायां साध्यायां न किंचिद्दोपमुत्पश्यामः इति नाप्रसिद्धविशेषणः पक्षः साध्यशून्यो वा दृष्टांतः प्रसज्यते । सांप्रतं हेतोः स्वरूपासिद्धत्वं प्रतिषेधयानाह·a माप्तपरोमा। नचासिद्धं प्रमेयत्व कात्य॑तो भागतोऽपि वा। सर्वथाप्यप्रमेयस्य पदार्थस्याव्यवस्थितेः ॥१२॥ यदि पद्भिः प्रमाण स्यात्सर्वज्ञ केन वार्यते । इति युवन्नशेपार्थप्रमेयत्वमिहेच्छति ॥९३॥ चोदनातश्च निशेपपदार्थज्ञानसंभवे । सिद्धमतरितार्थानां प्रमेयत्वं समक्षवत् ॥९४॥ सोऽर्प मीमांसक' प्रमाणवछात्सर्वस्पार्थस्म म्यवस्मामभ्युपयन् परमि प्रमाणे समस्तायाम पा निवारयम् बोदनासोहि भूर्व मब भविष्य सस्म म्पषहित विप्रकटमित्येव माठीपकमर्यमवगम- यितुमसमिति स्वय प्रतिपाद्यमान सूस्मासरितार्थानां प्रमेपत्तमस्मस्पत्यज्ञार्थानामिव कयमपावीत मत साकस्पेन प्रमेयख पभष्पापकमसिर मूपात । ननु र प्रमावर्यारमनि, फरणे व साने, फोन प्रमितिकिपासक्षणे, प्रमेयलासमबास् कर्मतामाप प्वेवापु प्रमेयेषु मावाकागासिव सापन पक्षा- म्पापकलादिति चेमेतदेव प्रमातुरारमन सर्पयाप्पप्रमेयस्वे प्रसव इनाममानादपि प्रमीयमाणमा. भावप्रसगात् प्रस्मसेम हि कर्मक्षपाऽस्मा न प्रतीयते इति प्रभाकरदर्शनं । न पुन सणापि प्रमाणेन, वयस्थापनविरोधात् । रणझार्न प प्रत्याभव कमलेनाप्रतीयमानमपि पटापर्थपरिध्छिस्पम्पया- मुपपद्मामुमीपमानं न सर्वयाप्पप्रमेय सावेत्यनुमानादबगवि पुशिमिति भाष्यकारसंगरवचनविरोमात फरमान व प्रमिविपक्षण खसंवेदनप्रत्यक्षमिएम कार्यानुमेय व कयमप्रमेयं सिम्ोत् । एवेन फरमझानस्य फळधानस्य च परोमनमिपावोऽपि भट्ठस्मानुमेयत्व सिर पोसम्म । पटापर्थप्राकटये- मानुमीपमानम्म सर्वस्य मानस पवित्रमेयस्वसिये । पतो मावरितवत्वपु पर्मिपु प्रमेयत्व साप- नमसि । वादिन इस प्रविवादिनोऽपिकपपिचत्र प्रमेयलमसिरे सरिग्मध्यविरेकमप्येवम भयवील्याह- यन्नाईत समक्षं तन्नप्रमेयं वहिर्गतः। मिथ्येकांतो यथेत्येव व्यतिरेकोऽपि निश्चितः॥९५॥ मिध्येकांचनामानि हि मिशेपाण्यपि परमागमानुमानाभ्यामस्मदादीनां प्रमेपाणि च प्रत्यमाणि पाईत इति मनपसर्या मते तद्विषयास्त परेरमिमन्यमामा सर्वपकांता मिरन्वयमणिबनाइयो नाईस्पत्यमा इति ते विपक्षा पर मच ते शवप्रिलमापात्रमीयत इविन प्रमेपालैपामसस्मात । वो ये माई प्रत्यक्षाखें न प्रमेया यथा सर्वपतमानविपया इति साम्पच्यापची सापनम्पादृचिमिप्रया सिधिवम्पविक प्रमेयल साधन निधिवाम्बयं च प्रमेय समर्थितं वो भवत्येव साम्पसिसिरित्यार- सुनिश्चितान्वयावेतो प्रसिद्धव्यतिरेकता। ज्ञाताईन् विश्वतत्त्वानामेव सिध्येदवाधित ॥९६॥ मनु । सूक्ष्मातरिवदूरानो विधतत्यामा साक्षात्काईम सिस्वत्येवामावनुमानात् पलस्प प्रमाणाधिवलावोस पापितविएपलान् । तयारिरेशासमानांतरितार्या धर्माधर्मादयोऽई प्रत्यक्षा इति पहस पामुमानेम पाप्यो पादयो न कम्पभिस्पत्यमा समपत्यकपरोभलात् पे तु कस्सपि. रमस्यमासे मादयतपरोमा पया पटाएपोऽर्या' मसतपरोलाम धर्मावलमरम्मान कम्पपिप्रत्यक्षा इति । न वापत्यवपरोसन भारीमामसिन कदापिकविसपचिपस्यविस्मयक्षलामियं सर्व- म प्रत्यमम्म पानिपपसाभावात् । अयादि विपादाम्पासितं मय म भापपिपर्य प्रसक्षशनवारप- ·५४ सनातनजैनगंधमालायां- त्वाद्यदित्थं तदित्थं यथास्मदादिप्रत्यक्षं प्रत्यक्षशब्दवाच्यं च विवदाध्यासितं तत्प्रत्यक्षं तस्मान धर्माद्यर्थ- विषयं इत्यनुमानेन धर्माद्यर्थविषयस्य प्रत्यक्षस्य निराकरणात् न चेदमस्मदादिप्रत्यक्षागोचरविप्रकृष्टार्थ. माहि गृद्धवराहपिपीलिकादिचक्षुःश्रोत्रघ्राणप्रत्यक्षर्व्यभिचारि साधनं तेषामपि धर्मादिसूक्ष्माद्यर्थाविषय- त्वादस्मदादिप्रत्यक्षविपयसजातीयार्थग्रहणानतिक्रमास्वविषयस्यैवेंद्रियेण ग्रहणादिद्रियांतरविषयस्यापरि- च्छित्तेः । ननु च प्रज्ञामेधास्मृतिश्रुत्यूहापोहप्रबोधशक्तीनां प्रतिपुरुषमतिशयदर्शनात्कस्याचित्सातिशयं प्रत्यक्षं सिध्यत्परां काष्ठामापद्यमानं धर्मादिसूक्ष्माद्यर्थसाक्षात्कारि संभाव्यतएव । इत्यपि न मंतव्यं । प्रज्ञामेधादिभिः पुरुषाणां स्तोकस्तोकांतरत्वन सातिशयत्वदर्शनात् । कस्यचिदतींद्रियार्थदर्शनानुपलव्धेः । तदुक्तं भट्टेन " येऽपि सातिशया दृष्टाः प्रज्ञामेधादिभिर्नराः । स्तोकस्तोकांतरत्वन न त्वतींद्रियदर्शना- दिति” | ननु च कश्चित्प्रज्ञावान्पुरुषः शास्त्रविषयान् सूक्ष्मानानुपलब्धुं प्रमुरुपलभ्यते तद्वत्प्रत्यक्ष- तोऽपि धर्मादिसूक्ष्मानर्थान् साक्षात्कर्तु क्षमः किमिति न संभाव्यत ? ज्ञानातिशयानां नियमयितुम- शक्तरित्यपि न चेतसि निधेयं । तस्य स्वजात्यनतिक्रमेणैव निरतिशयोपपत्तेः । नहि सातिशयं व्याक- रणमति दूरमपि जानानो नक्षत्रग्रहचक्रातिचारादिनिर्णयेन ज्योतिःशास्त्रविदोऽतिशेते तबुद्धेः शब्दाप- शब्दयोरेव प्रकर्षापपचेः । वैयाकरणांतरातिशायनस्यैव संभवात् । ज्योतिर्विदोऽपि चंद्रार्कग्रहणादिषु निर्णयेन प्रकर्ष प्रतिपद्यमानस्यापि न भवत्यादिशब्दसाधुत्वज्ञानातिशयेन वैयाकरणातिशायित्वमुत्प्रेक्षते तथा वेदेतिहासादिज्ञानाविशयवतोऽपि कस्यचिन्न स्वर्गदेवताधर्माधर्मसाक्षात्करणमुपपद्यते एतदभ्य- धायि " एकशास्त्रपरिज्ञाने दृश्यतेऽतिशयो महान् । नतु शास्त्रांतरज्ञानं तन्मात्रेणैव लभ्यते । ज्ञात्वा व्याकरणं दूर बुद्धिः शब्दापशब्दयोः । प्रकृष्यते न नक्षत्रतिथिग्रहणनिर्णये । ज्योर्तिविश्व प्रकृष्टोऽपि चंद्रार्कग्रहणादिषु । न भवत्यादिशब्दानां साधुत्वं ज्ञातुमर्हति । तथावदेतिहासादिज्ञानातिशयवानपि । न स्वर्गदेवताऽपूर्वप्रत्यक्षीकरणे क्षम" इति । एतेन यदुक्तं सर्वज्ञवादिना ज्ञानं कचित्पर काष्ठां प्रति- पद्यते प्रकृष्यमाणत्वात् यद्यत्प्रकृष्यमाणं तत्तत्त्वचित्पराकाष्टां प्रतिपद्यमानं दृष्टं यथा परिमाणमापर- माणोः प्रकृष्यमाण नभसि, प्रकृष्यमाणं च ज्ञानं तस्मात्कचित्परां काष्ठां प्रतिपद्यत इति । तदपि प्रत्या- ख्यातं ज्ञानं हि धर्मित्वेनोपादीयमानं प्रत्यक्षज्ञानं, शास्त्रार्थज्ञानमनुमानादिज्ञानं, वा भवेद्गत्यंतराभावात तत्रंद्रियप्रत्यक्षं प्रतिप्राणिविशेष प्रकृष्यमाणमपि स्वविषयानतिक्रमेणैव परां काष्टा प्रतिपद्यते गृद्धवराहा- दींद्रियप्रत्यक्षज्ञानवत् । न पुनरतींद्रियार्थविपयत्वेनेति प्रतिपादनात् । शालार्थज्ञानमपि व्याकरणादि विषयं प्रकृष्यमाणं परां काष्ठामुपव्रजन्न शाखांतरविषयतया धर्मादिसाक्षात्कारितया वा तामास्तिध्नुते तथाऽनुमानादिज्ञानमपि प्रकृष्यमाणमनुमेयादिविषयतया पराकाष्ठामारकंदेत् । न पुनस्तद्विषयसक्षा- स्कारितया । एतेन ज्ञानसामान्यं धर्मि कचित्परमप्रकर्षमिति प्रकृष्यमाणत्वात् परमाणुवदिति वदन्नपि निरस्तः । प्रत्यक्षादिज्ञानव्यक्तिध्वन्यतमज्ञानव्यक्तरेव परमप्रकर्षगमनसिद्धेस्तव्यतिरेकेण ज्ञान- सामान्यस्य प्रकर्षगमनानुपपत्तेस्तस्य निरतिशयत्वात् । यद्यपि केनचिदभिधीयते श्रुतज्ञानमनुमान- ज्ञानं वाऽभ्यस्यमानमभ्याससात्मीभावे तदर्थसाक्षात्कारितया परांदशामासदयति वदापि स्वकीयमनोरथ- मानं कचिदभ्याससहस्रेणापि ज्ञानस्य स्वविषयपरिच्छित्तौ विषयांतरपरच्छित्तेरनुपपत्तेनहि गगन- तलोत्प्लवनमभ्यस्यतोऽपि कस्यचित्पुरुषस्य योजनशतसहस्रोत्प्लवनं लोकांतोत्प्लवनं वा संभाव्यते तस्य दशहस्तांतर्गत्प्लवनमात्रदर्शनाचदप्युक्तं “दशहस्तांतरं व्योनि योनामोस्लुत्य गच्छति न योजनमसौ गन्तुं शक्तोऽभ्यासशतैरपि" इत्यत्राभिधीयते यत्तावदुक्तं विवादाध्यासितं च प्रत्यक्षं न धर्मादि प्रत्यक्षशब्दवाच्यत्वादस्मदादिप्रत्यक्षवदिति तत्र किमिदं प्रत्यक्षं, सत्संप्रयोगे पुरुष- स्येंद्रियाणां बुद्धिजन्मप्रत्यक्षमिति चेत्तर्हि विवादाध्यासितस्य प्रत्यक्षस्यतत्प्रत्यक्षविलक्षणत्वात् प्रत्यक्ष- शब्दवाच्यत्वेऽपि न धर्मादिसूक्ष्माद्यर्थविषयत्वाभावःसिध्यति यादृशं हांद्रियप्रत्यक्षं प्रत्यक्षशब्दवाच्य धर्माद्यर्थासाक्षात्कारि दृष्टं तादृशमेव देशांतरे कालांतरे च विवादाध्यासितं प्रत्यक्षं तथा साधयितुं युक्तं तथाविधप्रत्यक्षस्यैव धर्माद्यविपयत्वस्य साधने प्रत्यक्षशब्दवाच्यस्य हेतोगमकत्वोपपचेः । तस्य ·माप्तपरीक्षा। नाबिनाभावनियमनिश्पात न पुनदिमणस्पाईस्प्रत्यक्षस्य पर्मादिसूक्ष्मागविषयत्वामाव. धामयितुं शक्पळस्प उदगमवारविनामावनियममियानुपपत्ते सम्पसाम्पेऽप्ययभवात् , यम. पमा विपाणिनी वाग् गाशम्पबाम्पसात्पमुपदित्यनुमानं गमक न स्यात् । यदि पुनर्गौशब्दमाध्यम स्थापिशपेऽपि पशोरेष सिपाणिस्व तव सिम्पति त्रैव परसापने तस्य गमवाम पुनर्वागापौ तस्य पदिमणत्वादिमित वा प्रत्यक्षशप्पयाध्यवानिशेपेऽपि माइप्रयझस्प सूक्ष्माधर्षविषयत्वासिदि. रममदाम् । मरणोति म्यानोति मानावीमा मारमा वमेव प्रतिगर्न प्रत्यक्षमिति हि मिमार्यमेवेंद्रिय भन्मक्षात घस्यासपायगोचरस्वात् मुरूपप्रत्यसलसिले । तथाहि विवादाप्यसितम प्रत्यक्ष मुम्म निपलपपर्यायविषयत्वात् प न मुर्य वम क्या पयाऽस्मपादिप्रत्यक्ष, सर्वद्रव्यपर्यायविषय पाईलत्या पक्षान्मुस्प । मदमसिन सापम | पाहि सर्वद्रम्पपर्यायविषयमईप्रमई ममासिकांत- स्वात् माविका तम्मनोमानपेक्षताग्ममोझानपेक्ष वस्सकलकलफपिकलस्वात् सकलाप्रशमाधाना- पक्षमावीपसमणकएकविफल वद्, प्रक्षीणकारणमोहशानदर्शनावरणवीयोवरायस्वास् । पमेय वमै पपास्मादिममा । इस्य पदमारेषमिति सिदिममु १ प्रठीणमाइविधष्टयर्म छयो. रंस सिख वतारणप्रतिपक्षपकपदर्शनात् । व्यादि मोहाविचाटय कचिदत्यव प्रमीयते वका- रणप्रतिपक्षमवर्षसमाचात् । यत्र पस्कारमप्रविपसमकपसमावस्त्र तदत्यव प्रक्षीयमाण 8 पया भक्षुपि तिमिरं वाच केबलिनि मोशदिशतुष्टपस्य कारणप्रतिपक्षप्रकर्पसमा समारसव प्रक्षायो । किं पुन' कारण मोहादिचतुष्टपस्पेधि दुष्यते । मिप्यावर्शनमिध्याहानमिघ्याचारित्रत्रयं वस्प बमाण एव भाषात् यस्य पाप पर मावखस्य सत्कारणं पया मेष्मविशेपस्तिमिरस्य, मिप्मावाना- वित्रयसमाव एव मापय मोहादिपतुष्टयस्प तमाचतारण । पुनस्सस्प प्रतिपक्ष इति चेत् सम्प. ग्दर्शनापिनप पत्रक वदपकपदर्शनात । पस्म प्र यदपकर्पखस्य स प्रतिपक्षो यया शीवस्यामि । सम्पग्दर्श मावित्रपपकऽपर्पम मिथ्यादानादित्रयस्प तस्माचस्प प्रतिपक्ष र पुनखरमविपक्षस्य सम्परपर्सनादित्रयस्य प्रकपर्यवगमन प्रफन्यमाणलास् पत्महत्यमाण सत्कचिताकर्पपर्यंत गति पमा परिमाममापरमाणो प्रकृप्यमाणं ममसि, मछप्पमाण प सम्मगदर्णमाविषय वस्मारकभित्रकर्ष- पर्व गमावि पत्र पस्कर्पगमनं तत्र वरप्रतिपक्षमिध्यादर्शनारित्रपमयसं प्रक्षीपवे पत्र वरपक्ष्य , पत्र कार्यस्प मोहानिकर्मपतुष्टयासविक अप इति तत् कार्याप्रममादिकलकातुष्टपरकस्यास्सिन सकसक करिडलमईस्मममस्य मनोक्षनिरपेक्षन सामयति । तमामयस्व सदपि सर्वदम्पपर्याय- विषयस्व दोमुख्य वनस्पक्षे मसिर । पोम्पपहारिक तु मनोक्षापेक्ष बेशचस्प पेशव प्रमाबात् इवि न प्रत्यमशध्दवाध्यवसाधर्म्यमात्रात् पर्मादिरस्यापर्याविषयवं निवाराम्पासितस्प प्रत्यक्षस्म सिम्पति पत परस्पानुमानपापितस्वास्वाहात्यपापरिशष्टो हेतु स्थान देव निरपद्यावेगोर्विश्ववत्त्वाना भावाभिषावविध पसबाधकप्रमाणीवसाय तबादि । प्रत्यक्षमपरिच्छिदत्त्रिकालं भुवनत्रयं । रहित विश्वत्वज्ञैर्नहि तद्वाधकं भवेत् ॥१७॥ नानुमानोपमानार्थापत्त्यागमवलादपि । विश्वज्ञामावसंसिद्धिस्तेषां सदिपयत्वतः॥९८॥ नाईनि शेपतत्वज्ञोवक्तृत्वपुरुषत्वतः। ब्रह्मादिवदिति प्रोक्तमनुमानं न वाधकं ॥ ९९ ।।

·सनातननग्रंथमालायां- हेतोरस्य विपक्षेण विरोधाभावनिश्चयात् । वक्तृत्वादेःप्रकर्षेऽपि ज्ञानानिहाँससिद्धितः ॥ १० ॥ नोपमानमशेपाणां नृणामनुपलंभतः । उपमानोपमेयानां तहाधकमसंभवात् ॥ १०१ ।। नापत्तिरसर्वज्ञ जगत्साधयितुं क्षमा । क्षीणत्वादन्यथाभावाभावात्तत्तदवाधिका ॥ १०२ ॥ नागमोऽपौरुपेयोऽस्ति सर्वज्ञाभावसाधनः । तस्य कार्ये प्रमाणत्वादन्यथाऽनिष्टसिद्धितः ॥ १०३ ॥ पौरुषेयोऽप्यसर्वज्ञप्रणीतो नास्य वाधकः। तत्र तस्याप्रमाणत्वाद्धर्मादाविव तत्त्वतः ॥ १०४ ॥ अभावोऽपि प्रमाणं ते निपेध्याधारवेदने। निपेध्यस्मरणे च स्यान्नास्तिता ज्ञानमंजसा ॥ १०५ ॥ नचाशेषजगज्ज्ञानं कुतश्चिदुपपद्यते । नापि सर्वज्ञसंवित्तिः पूर्वं तत्स्मरणं कुतः ॥ १०६ ॥ येनाशेषजगत्यस्य सर्वज्ञस्य निषेधनं । परोपगमतस्तस्य निषेधे स्वेष्टवाधनं ।। १०७ ॥ मिथ्यकांतनिषेधस्तु युक्तोऽनेकांतसिद्धितः । नासर्वज्ञजगत्सिद्धेः सर्वज्ञप्रतिपेधनं ॥ १०८॥ एवं सिद्धः सुनिर्णेतासंभवडाधकत्वतः । सुखवद्विश्वतत्त्वज्ञः सोऽहन्नेव भवानिह ।। १०९ ॥ स कर्मभूभृतां भेत्ता तद्विपक्षप्रकर्षतः । यथा शीतस्य भेत्तेहकश्चिदुष्णप्रकर्पतः ।। ११० ॥ यस्य धर्मादिसूक्ष्माद्यर्थाः प्रत्यक्षा भगवतोऽर्हतः सर्वज्ञस्यानुमानसामर्थ्यात्तस्य वाधक प्रमाण प्रत्यक्षादीनामन्यतमं भवेत् गत्यंतराभावात् तत्र न तावदस्मदादिभिःप्रत्यक्षं सर्वत्र सर्वदा सर्वज्ञस्य याधकं तेन त्रिकालभुवनत्रयस्य सर्वज्ञरहितस्यापरिच्छेदात् तत्परिच्छेद तस्यास्मदादिप्रत्यक्षत्वविरोधात् नापि योगिप्रत्यक्षं तद्वाधकं तस्य तत्साधकत्वात्सर्वज्ञाभाववादिनां तदनभ्युपगमाञ्च । नाप्यनुमानो- पमानार्थापत्त्यागमानां सामर्थ्यात्सर्वज्ञस्याभावसिद्धिः तेषां सद्विपयत्वात् प्रत्यक्षवत् । स्यान्मतं नाहन्निः शेपतत्त्ववेदी वक्तृत्वात्पुरुपत्वात् ब्रह्मादिवदित्याद्यनुमानात्सर्वज्ञत्वनिराकृतिः सिध्यत्येव सर्वज्ञविरु- द्धस्यासर्वज्ञस्य कार्य वचनं हि तदभ्युपगम्यमानं स्वकारणं किंचिज्ज्ञत्वं साधयति तच्च सिध्यत्वविरुद्धं निःशेषज्ञानं निवर्तयतीति विरुद्धकार्योपलब्धिः शीताभावे साध्ये धूमवद्विरुद्धव्याप्तोपलब्धिर्वा सर्व- ·भासपरोगा। ५७ प्रत्वेन हि विरुणमसहर्ष न प म्याप्त बस्वामिति । एतेन पुरुपत्वोपगम्पिविरवठयाप्तोपसन्धि- इका सर्वशस्येम हि विरुखमसर्वस्व तेन प म्याप्त पुरुपस्वामिति । क्याच सर्वमो यदि पत्ताऽभ्युप. गम्पवे यवि वा पुरुषस्वयापि वपस्वपुरुपस्थाम्या तदभाव सिध्यतीति कचिदाषक्षवे । देवदप्यनुमा मद्वितय त्रिवयं पा परैः प्रोक न सर्वसस्य पाधकमविनामावनियमनिमयस्यासमबात । सोर्विपक्षे. पाधप्रमाणामावारस हि साध्ये सतिपम सर्वज्ञ एष तत्र च प्रकृवस्म हेवोन पायकमस्ति । निरोपो पापक इति पेम संबंडस्प वकृत्वेन विरोधासिदः । सस्य सेन विरोरो हिमामान्यतो पिशे- पदो वा स्पास् । न तावस्सामाम्पवो वकृपेन सर्वस्व विरुम्यते, शामप्रकर्पे यत्कृत्वस्यापकर्षप्रसंगास् । यदि पेन बिल पर सस्पापको रप्टो यया पावकस्य प्रफ सद्विरोपिनो हिमस्य । नप मान- मक वकृत्वस्यापको एएचस्मान बधिरुवं पका ध स्यात्सर्ममम स्यादिवि सदिग्धविपक्षम्या तिको हैतुन सर्वनामाव सापयेत् । पदि पुमर्वत्कृत्यविशेपेण सर्वशस्य विरोधोऽभिधीपये, पदा डेसरसिसएप नहि परमारमनो पुषिशासविरुखो वकृत्वबिशेष समवति य सर्वदविरोधी स्प पुफियामाविरुवामहस्वनिमयात् । नए युखिशालाविरोधि पत्ता सानाविशयमवरेण रष्ट ठत ससार्यविपय पकृत्व मुक्मिशास्त्राविरोधि सिसत्सकलार्यवादिस्वमेव साधयेत् इति वकृत्वविक्षेपो विरुदो रेख साप्यविपरीवसापनात् । वषा पुरुषत्वमपि सामान्यत' सर्वहाभाषसाधनायोपादीय- मानं संदिग्धविपशव्याचिकमेव सायं न साधयेत् विपक्षेण विरोधासिरे पुरुपश्च स्मारकश्चित्स- पंति। महि सानाविशयेन वत्सुरुपस्वं विरुभ्यते कस्यचिस्साविज्ञपमानस्प महापुरपत्वसिद्धे । पुरुषल- विशेपो हेतुभेत् स पपज्ञानाविदोपदूपितपुरुपस्वमुच्यते वदा देरसिर परमेष्विनि तयाविभपुरुष स्वासमवात् । भय मिपिपुरुपस्वाविशेषो देखदा विपन' साम्पनिपपंपसाधनात् सफसामानादियोप- विकाठपुरुषत्व दि परमारमनि सिप्पन् सकम्शानादिगुणप्रकपर्यवेगमनमेष सापयेत् वस्य वेन ध्याप्तस्वादिति नानुमान सहस्य वाम गुप्यामहे । नाप्युपमान वस्योपमानोपमेयमहणपूर्वकत्वात् ममिदं हि गोगवययोहपमानोपमेयमूवयो सारश्ये दृश्यमानानोर्गक्ये विज्ञानमुपमानं सारश्योपा- प्युपमेपविपयस्वात् । पोकम् । "श्यमानाघदम्पत्र विज्ञानमुपजायते । सायोपाधिस कैधि- दुपमानमिति स्मृत । न पोपमानभूतानामस्मदादीनामुपमेयभूताना चासशस्वेन साम्पानां पुरुष- विशेपार्णा साक्षात्करण समवति । नत्र वेबसाझास्करणेषु वत्सारश्य प्रसिम्पति ।म पासिव स्सारश्य सर्वसामाववादी सर्वेऽप्पसमा पुरुपा' कायंवरदेशावरवर्तिनो पपास्मवादय इस्युपमान कर्ममुरसहो जात्यंध इस दुग्पस्य पोपमान तरसामास्करणे वा स एव मपंश इति । कपमुपमान पदमावसापनाया । तपार्षापतिरपि न सतरहित जगस्सर्वदा सापयितु क्षमा धीणत्याप्तस्या' साम्याविनामावनिपमामाषास् सर्वशनीत मगपत्रुवपर्मापुपदेशासमवाम्पवानुपपत्चरित्यपपिचिरपि म साधीयसी सर्वपकसमर्मागुपदशाममबस्पार्यापस्युस्यापकस्यायस्य प्रत्यक्षाचम्यत्तमप्रमाणेन विज्ञासुम- शके । मन्दपाहपापादेव धर्मागुपदेशसिये । धर्मे चोदनव प्रमाणमिति षषनाम धमांदिसाक्षास्करी कभिरपुरुप समबति यसोऽसौ धागुपदेशकारी स्यात्। वन सिट एव सर्वकाधमाशुपक्षासमव इति पेम । वेदापौरुषेपायागुपदेशनिप्रपापोगात् सहि वेद केनधिम्यास्पातो घर्मस्प प्रविपारक स्मादम्पास्यायो पा १ प्रथमपझे उम्पास्पासा रागादिमान विरागो पा १ रागादिमांश्रम पवारुपाना- रामनिमपसदसत्यस्वस्प समात् । म्पास्याता हि रागापापमानाद्वा विदयार्पमपि म्पापक्षाणो एए इति बेवार्य विवयमपि म्पाचभीप, मषिसममपि भ्याघझीत नियामकामावात् । गुरुपर्वकामायाव घेवार्यवेदी महाजनो नियामक इति तस्यापि रागादिमस्वे यपादिस्वनिर्णयामुपपत्ते गुरुपर्व- मायावस्य विवयार्यस्यापि बेदे समाम्यमामस्वादुपनिपटाक्यार्यवदीपराधर्थवता नहि स गुरुपर्वक्रमा- मातो न भवति पेरापों वाम पाविषय प्रतिपय मीमांसकैसाइवनिष्टोमेन यमेव वर्गकाम इत्यादि मेदवापरयाप्यर्थ कर्य विवय पुरुषम्पायपानाम समेत पहुं। पति पुननिरागद्वेपमोहो वेपस्प म्या .

·सनातननग्रंथमालायो- ख्याता प्रतिज्ञायते तदा स एव पुरुपविशेषः सर्वनः किमिति न क्षम्यते वेदार्थानुष्ठानपरायण श्व वीतरागद्वेषः पुरुपोऽभ्युपगम्यते वेदार्थव्याख्यानविषय एव रागद्वेपाभावात् न पुनर्वीतसकलविषय रागद्वेषःकश्चित् कस्यचित्कचिद्विपयवीतरागद्वेपस्यापि विषयांतरे रागद्वेपदर्शनात्तथावेदार्थविषय एवं चीतमोहपुरपस्तव्याख्याताऽभ्यनुनायते न सकलविषये कस्यचित्क्रचित्सातिशयज्ञानसद्भावऽपि विप. यांतरेषु अज्ञानदर्शनात् न च सकलविपयरागद्वेषप्रक्षयो ज्ञानप्रकर्पो वा वेदार्थ व्याचक्षाणस्योपयोगी यो हि यळ्याचष्टे तत्य तद्विषयरागद्वेषाज्ञानाभावः प्रेक्षावदिन्त्रिप्यते रागादिमताविप्रलंभसंभवादन पुनः सर्वविषये कस्यच्छिास्त्रांतरे यथार्थव्याख्याननिणयविरोधात् तथापि तदन्वेपणे च सर्वज्ञवीतराग एव सर्वस्य शाखस्य व्याख्याताभ्युपगंतव्य इत्यसर्वनमान्नव्याख्यानव्यवहारो निखिलजनप्रसिद्धोऽपि न भवेत् । नचंद युगीनशास्त्रव्याख्याता कश्चित्यक्षीणाशपरागद्वेषः सर्वनः प्रतीयते इति नियतविपन शास्त्रार्थपरिज्ञानं तद्विपयरागद्वेषरहितत्त्रं च चथार्थव्याख्याननिबंधनं तव्यास्यातुरभ्युपगंतव्यं तब वेदार्थव्याचक्षाणस्यापि ब्रह्मप्रजापतिमनुप्रमुख मिन्यादेविद्यते एव तस्य वेदार्थविषयाज्ञानरागद्वेष विकलत्वादन्यथा तव्याख्यानस्य शिष्टपरम्परया परिग्रहविरोधात्तीवेदस्य व्याख्याता तदयंज एवं न पुनः सर्वज्ञः तद्विपयरागद्वेपरहित एव न पुनः सकलविषय रागद्वपशून्यो यतः सर्वज्ञो वीतरागच पुरुषविशेषः क्षम्यते इति केचित्तेऽपि न मीमांसका, सकलसमयव्याख्यानस्य यथार्थभावानुपंगात् । स्यान्मतं समयांतराणां च्याख्यानं न यथार्थ बाधकप्रमाणसद्भावात् प्रसिद्धमिध्योपदेशच्याख्यानवत् इति तदपि न विचारक्षम वेदव्याख्यानस्यापि वाधकसद्भावात् यथैव हि सुगतकपिलादिसमयांतराणां परस्परविरुद्धार्थाभिधायित्वं बाधकं तथा भावनानियोगविधिधात्वादिवेदवाक्वार्थव्याख्यानाना मपि तत्त्रसिद्धमेव । न चैतेपो मध्य भावनामात्रस्य नियोगमात्रस्य वा वेदवाक्यार्थस्यान्ययोगव्यवच्छे- देन निर्णयः कर्तुं शक्यते सर्वथा विशेपाभावात् तत्राक्षेपसमाधानानां समानत्वादिति देवागमालंकृती तत्त्वार्थालंकारे विद्यानन्दमहोदये च विस्तरता निर्णीतं प्रतिपत्तव्यं ततो न केनचित्पुरुपेण व्याख्याता- द्वेदाद्धर्माद्युपदेशः समवतिष्ठते, नाप्यव्याख्यावान्, वस्य स्वयं स्वार्थप्रतिपादकत्वेन तदर्थविप्रतिपत्त्यमाव- प्रसंगात् । दृश्यते च तदर्थविप्रतिपत्तिवेदयादिनामिति न वेदाद्धर्माद्युपदशस्य संभवः । पुरुपविशेषादेव सर्वज्ञवीतरागात्तस्य संभवाचतो न धर्माद्यपदेशासंभवः पुरुपविशेषस्य सिद्धेः यः सर्ववरहितं जग- साधयेदिति कुतोऽर्थापत्तिः सर्वज्ञस्य वाधिका। यदि पुनरागमः सर्वज्ञस्य बाधकः तदाप्यसावपौरुपेयः पौरुषेयो वा, न वावदपौरुषेयस्तस्य कार्यादर्यादन्यत्र परैः प्रमाण्यानिष्टरन्ययानिष्टसिद्धिप्रसंगात्, नापि पौरुपेयस्तस्यासर्वज्ञपुरुषप्रणीतस्य प्रमाण्यानुपपत्तेः सर्वज्ञत्रणीतस्य तु परेपामसिद्वरन्यथा सर्वज्ञसिद्धेः वतस्तदमावायोगादिति न प्रभाकरमतानुसारिणां प्रत्यक्षादिप्रमाणानामन्यतममपि प्रमाणं सर्वज्ञाभा. वासाधनायालं यतः सर्वज्ञबाधकमभिधीयते । भट्टमतानुसारिणामपि सर्वज्ञस्याभावसाधनमभाव- प्रमाणं नोपपद्यत एव तद्धि सदुपलंभप्रमाणपंचकनिवृत्तिरूपं साच सर्वनविपयसदुपलंमक- प्रमाणपंचकनिवृत्तिरात्मनः परिणामो वा विज्ञानं वान्यवस्तुनि स्याद्गत्यंतराभावात् । न ताव- सर्वज्ञविषयप्रत्यक्षादिप्रमाणरूपेणात्मनः परिणामः सर्वज्ञत्याभावसाधकः सत्यपि सर्वज्ञे तत्संभवात् तद्विपयस्य ज्ञानस्यासंमवात्तस्यातींद्रियत्वात्परचेतोवृत्तिविशेषवत् । नापि निपेध्यात्सर्वज्ञादन्यवस्तुनि विज्ञानं, तदेकज्ञानसंसर्गिणः कस्यचिद्वस्तुनोऽभावात् घटैकनानसंसर्गिभूतलवत् न हि यथा घट- भूतलयोश्चाक्षुपैकन्नानसंसर्गात् केवलभूतले प्रतिपेध्याट् घटादन्यत्र वस्तुनि विज्ञानं घटाभावव्यव- हारं साधयत्ति तथा प्रतिपेध्यात्सर्वज्ञादन्यत्र वस्तुनि विज्ञानं न दभावसाधनसमर्थ संभवति सर्वज्ञ स्यातींद्रियत्वात्तद्विपयज्ञानस्यासंभवात्तदेकन्नानसंसर्गिणोऽस्मदादिप्रत्यक्षस्यकत्यांचद्वस्तुनोऽनभ्यु- पगमादनुमानाद्येकज्ञानेन सर्वज्ञतदन्यवस्तुनोः संसर्गात्सर्व कन्नानसंसर्गिणि क्वचिदनुमेयेऽर्थेऽनु- १ माधः। २ प्रामाफराः। ३ घेदान्तिनः।

·माप्तपरीसा। ५८ मानज्ञान संभवस्पेवेति न स्या कपित्सर्वजस्य सिविप्रसगात् सर्वत्र सर्वदा सर्वस्य समस्यामावे कस्पपिस्तनस्वनैकसानसंसर्गायोगाचदम्यवस्तुविशामळणावभावप्रमाणात्सर्वसामावसाधनविरोधात् । पि गृहीत्वा निषेप्यापारवस्तुसदा स्मस्मा ५ प्रतियोगिनं निषेप्यमर्य नास्तीति मान मानसमक्षानपेक्षं लापव इति पेपो दर्शन तेपो निपेप्पसर्वसाधारभूत विकार भुवनत्रय प कुलमित्रमाणादमा वप्रतियोगी प्रतिपेप्प सर्वज्ञ स्मर्तव्य एवाम्यया सत्र नास्तिवामानस्प मानसस्पानुपपने प निपेम्पाधारत्रिकासजगमयसमाषमाण इसधिप्रमाणाम्मीमांसकस्मास्ति मापि प्रतिपेप्पसर्वस्य स्मरण तस्प प्रागमनम्तस्वात्पूर्व तदनुमये या कपिरसर्वत्र सर्वदा सर्वसा. मावसाममवियेषात्, मनु र पराम्मुपगमास्सर्षश-सिखस्तवाधारमूर्त पत्रिकाउ मुवनय सिख, वत्र मुपसर्वस्मरणनिमिछ वदापारवस्तुप्रहणनिमित्त प सजे नास्तिवामान मानसमझानपेक्ष पुल- मेवेविषम स्वेष्टनापनप्रसंगात् पराभ्युपगमस्य हि प्रमाणसिद्धत्ते वेन सिट सो प्रविपेपतोऽमाप प्रमाणस्य मामनप्रसगास् उस्माप्रमाणवे न सोनिष्पापारवस्तुमहर्ण निपेपसर्वचस्मरण पा पथ्प स्यातवमाने पत्रं समावममाण न प्रादुर्मवेरिवि सदेव स्वेष्टमापनं दुारमापा । मन्येव मिप्यकांवस्प प्रविपेम' स्मादिभि कय विधीयते तस्य कविकषिकदाचिदनुभवामा स्मरणा समवात् तस्याननुस्मर्यमाणस्य प्रतिपेपापोगाकरिस्कदाचितवनुमने पा सर्वया तस्मतिपेपपिरोपात पराभ्युपगमानसियस्प मिध्येकावस्प स्मर्यमाणस्य प्रविफ्धेऽपि स पराभ्युपगम प्रमाणमप्रमाण वा, यदि प्रमाण वा तेनेव मिध्यकांवरमामावसाचनाप प्रवर्तमान प्रमाण पाप्यते इति स्माशादिनामपि मेटमापन, पति पुनरममाण पराममुपगमतदापि दत सिखस्म मिप्येकांसस्य स्मर्यमाणस्य मास्तीसियाम मजायमान मिध्येप स्मादिति देवस्नेष्टवापन परेपामिषेति म मवम्य स्मातादिनामनेकांवसिसेरेष मिपावनिपेपनस म्पयस्थानात् ममाणत' प्रसिसे हि पहिरंतर्मा वस्तुम्पनेकांतात्मनि तत्राप्यारोप्य- माणस्म मिप्यैकोवस्म वर्णनमोहोदयाकृलिसवाँ बुरी विपरीवामिनिवेशस्य प्रविमासमानस प्रति पेप क्रिपते महिपेपम्पबहारो वा प्रबचठे बिप्रतिपमप्रत्यायनाय समयोपन्पासात् । न चैवमसर्वस- गरिसमेरेव सर्वक्षप्रतिपेपो पुरब तस्मा कुमित्रमाणावसमवस्म समर्थनाध्यमममाषप्रमाणमा पि सर्वसवापस सदुपठभकप्रमाणपत्रकबदसमवादेशांतरफागंवरपुरुपांतरापेक्षयाऽपि तदापकरी- कानबकाशास्सिन. मनिसासमवयपकममाण. सह समुभादिबस्सर्वत्र वसुसियो मुनिर्णीवा- संमपनपकममामलमवरेणापासनिवपनस्म कस्पपिवमावात् । स प विधवस्वानो सामाईमेव परमे- श्वरादेभिवस्वसवानिराकरणादेवावसीयते । स एव धर्ममूसा मचा निमीयवेऽन्यथा यस वि-पवस्त भावामुपपचे । साधारर्व कर्मणां कार्यकारणमतानेन प्रर्यतमानानामनादित्वादिनामदेतोरमावाकर्ष कर्मभूमृता मेघा पिप्रवस्पोऽपि कमिव्यवस्थाप्यते इति वदप्यसत् विपक्षमापर्यतगमनाकर्मा संवानरूपतयानारित्वेऽपि प्रक्षयमसिने नपनादिसपतिरपि शीतस्पर्धा कधितिपक्षयोप्णस्पर्शस्य प्रक पर्यवगमनामिमूल पम्पमुपजन्नापलप्पो मापि कार्यकारणरूपवया वीमाकरसतानो वानादिरपि प्रति पक्षभूतपहनाभिर्वग्धवीमो निर्वग्यांइरो वान प्रवीयत इति वक्तु शक्म, यस कर्मभूमृता सदानोनापिरपि करिनाविपक्षसामीमानाम प्रभासते तवी पया शीवस्मोष्णस्पर्शप्ररूपविशेषेण कपिरता तथा कर्ममू- भूतो वरिपक्षप्राविशेषण भेचा मगवाम् विधवलय इति मुनिमित नसेवक पुन कर्ममूस्वा विपम इवि दुग्थ्यो। तेपामागामिना तावद्विपक्ष संवरोमतः तपसा सचितानां तु निर्जरा कर्मभूमृतां ॥ १११॥ द्विविधा हि कर्मभूख केभिरागामिन, परे पूर्वमवसंवानसंधिवासत्रागामिा कर्मम्मूत्रविपक्ष वापरबरजस्मिन्सति देपामनुसचे संबरो दिकर्मणामामनिरोपः सपायों मिप्यावसनाविरवि- ·, सनातननग्रंथमाला- प्रमादकपाययोगविकल्पापंचविधस्तस्मिन् सति कर्मणामानवात कर्मागमनहेतोरानव इति व्यप- देशात् कर्माण्यवंत्यागच्छंति यस्मादात्मनि स आसत्र इति निर्वचनात्सएव हि धंधहेतुधिनिश्रितः प्राविशेपेण । मिथ्यानानस्य मिथ्यादर्शनऽतीवात् तनिरोधः पुनः कान्यतो देशता या तत्र का- समेतो गुप्तिभिः सम्यग्योगनिग्रहलक्षणाभिर्विधीयते । समितिधर्मानुप्रक्षापरीपहनयचारित्रैस्तु देशत स्तनिरोधः सिद्धः सम्यग्योगनित्रहस्तु साक्षादयोगशवलिनश्चरमक्षणप्राप्तम्य प्रोच्यते तस्यैव सकलकर्म- भूभृन्निरोधनिबंधनत्वसिद्धः सम्यग्दर्शनादित्रयस्य चरमक्षणपरिप्राप्तस्य साक्षान्मोतोलथाभिधानात् पूर्वत्र गुणस्थाने तदभावाद्योगसद्भावात्सयोगकवलिक्षाणकपायर्यापनातकपायगुणस्थाने ततोपि पूर्वत्र सूक्ष्मसांपरायानिवृत्तिवादरसांपराये चापूर्वकरण चाप्रमत्ते च कपाययोगविशिष्टसद्भावात् ततोपि पू- वत्र प्रमत्तगुणस्थाने प्रमादकपाययोगनिर्णीत संयतासंयतसम्यग्दृष्टीगुणस्थाने प्रमादकपायविशिष्ट योगानां ततोपि पूर्वस्मिन् गुणस्थानत्रये कपाचप्रमादविरतमिथ्यादर्शनविशिष्ट्योगसद्भावनिश्चयात् । योगोहि त्रिविधः फायादिभेदात् 'चायवात्मनःकर्म योगः, इति सूत्रकारवचनात् कायवर्गणालं- बनोह्यात्मप्रदेशपरिस्पंदः काययोगो वाग्वर्गणालंघनो वाग्योगो मनोवर्गणालंबनो मनोयोगः 'स आस्रव, इति वचनात् मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकपायाणामावत्वं न स्यादिति न मंतव्यं योगस्य सकलाप्रव व्यापकत्वात्तद्ग्रहणादेव तेषां परिग्रहात्तन्निग्रहे तंपानिमहामिद्धेः योगनिग्रह मिथ्यादर्शनादीनां निम- हः सिद्ध एवायोगकवालिनि, तदभावाकपायनिग्रहे तत्पूर्वासवनिरोधवराणकपाये, प्रमादनिग्रहे पूर्वानवनिरोधवदनमत्तादौ । सर्वाविरतिनिरोधे तत्पूर्वानवमिथ्यादर्शननिरोधवञ्च, प्रमत्ते संवतासंयते च । मिथ्यादर्शननिरोध तत्पूर्वान्नवनिरोधवच सासादनादौ । पूर्वपूर्वानवनिरोधे युत्तरान्नवनिरोधः साध्यएव न पुनरुत्तरानवनिरोधे पूर्वान्नवनिरोधस्तत्र तस्य सिद्धत्वात्कायादियोगनिरोधेऽप्येवं वक्त. व्यं तत्राप्युत्तरयोगनिरोधे पूर्वयोगनिरोधस्यावश्यंभावात् काययोगनिरोधे हि तत्पूर्ववाहमानस निरोधः सिद्ध एव वाग्योगनिरोधे च मनोयोगनिरोधः पूर्वयोगनिरोधे तृत्तरयोगनिरोधो भाव्यत इति सकलयोगनिरोधलक्षणया परमगुप्त्या सकलानवनिरोधः परमसंवरःसिद्धः । समित्यादिभिः पुन- रपरः संवरो देशतएवानवनिरोधसद्भावात्तन्त्र हि यो यदासवप्रतिपक्षः स तस्य संवर इति चथायो- गमागमाविरोधेनाभिधानीयं कर्मागमनकारणस्यास्रवत्य निरोधे कर्मभूभृतामागामिनामनुत्पत्चिसिद्धे रन्यथा तेपामहेतुकत्वापत्तेः सर्वन्य संसारिणः सर्वकर्मागमनप्रसक्तेश्च ततः संवरो विपक्षः कर्मभूभू- तामागामिनामिति स्थितं संचितानांतु निर्जरा विपक्षः सा च द्दिविधानुपक्रमोपक्रमिकी च तत्र पूर्वा यथाकालं संसारिणः स्यात् उपक्रमकी तु तपसा द्वादशविधन साध्यते संवरवत् , यथैवहि तपसा संचित तानां कर्मभूभृतां निर्जरा विधीयते यथाऽऽगामिनां संवरोपीति संचित्तानां कर्मणां निर्जरा विपक्षः प्रतिपाद्यते । अर्थतस्य कर्मणां विपक्षस्य परमप्रकपः कुनः प्रसिद्धा यतत्तेपामात्यंतिकः क्षयः स्यादित्याह तत्पकर्पः पुनःसिद्धः परमः परमात्मनि । तारतम्यविशेपस्य सिद्धरुष्णप्रकर्षवत् ॥ ११२ ।। यस्य तारतम्यप्रकर्पस्तस्य कचित्परमः प्रकर्षः सिद्धयति यथोष्णस्य, तारतम्यप्रकर्षञ्च कर्मणां विपक्षस्य संवरनिर्जरालक्षणस्यासंयतसम्यग्दृष्ट्यादिगुणस्थानविशेषेषु प्रमाणतो निश्चीयते तस्मा- परमात्मनि तस्य परमः प्रकर्पः सिद्धयतीत्यवगम्यते । दुःखादिप्रकर्पण व्यभिचार इति चेन्न दुःखस्य सप्तमनरकभूमौ नरकाणां परमप्रसिद्धेः सर्वार्थसिद्धी देवानां सांसारिकसुखपरमप्रकर्षवत् । एतेन क्रोधमानमायालोभानां तारतम्येन व्यभिचारशंका निरस्ता तेषामभव्येषु मिथ्याटिपु ध परमप्रकर्ष सिद्धेस्तनकोहि परमोऽनंतानुवंवित्वलक्षणस्स च तत्र प्रसिद्धः क्रोधादीनामनतानुबंधिनी वन स- द्भावात् । हानहानिप्रकर्पण व्यभिचार इति चेन्न तस्यापि क्षायोपशसिकस्य हीयमानतयां प्रकृष्यमाण- " ·- 1 मातपरीता। त्य प्रसिदस्य केबसिनि परमप्रकास झायिकस्म त हामेरेवानुपमधे इतस्तरमको पेन व्यमित पार शक्यते । पुम. फर्मभूभृतो पपा विपक्ष परमप्रकर्षमा साम्यत इस्यारेकायामिदमाद कर्माणि द्विविधान्यत्र द्रव्यभावविकल्पतः । द्रव्यकर्माणि जीवस्य पुद्गलात्मान्यनेकधा ॥ ११३ ॥ भावकर्माणि चैतन्यविवर्त्तात्मानि भांति नु। क्रोधादीनि स्ववेद्यानि कथंचिचिदभेदतः ॥ ११४॥ तत्स्कंधराशयः प्रोक्ता भूमतोऽन्न समाधितः। जीवादिश्लेपणं भेदः संतानात्यंतसंक्षयः ॥ ११५॥ जीव परवनीकुति स परवत्रीक्रियते वा यस्तानिकमाणि, जीवेनवा मिथ्यावर्शनादिपरिणाम मियत इति कमाणि तानि द्विप्रकाराणि द्रष्यफर्माणि मावकर्माणि पत्र द्रम्पकमाणि मानावरणादाम्पष्टौ मूल- प्रकृतिमवाचथाऽटचत्वारिंशदुचरशवमुच्चरप्रविविकल्पाचपोचरोत्तरप्रकृतिमेदावनेकप्रकाराणि पानि च द्रलपरिणामास्मकानि जीवस्य पारसंश्यनिमित्चत्वाभिगरादिवत्, क्रोधादिमियभिचार इमि पेस पां सीवपरिणामानो पारवंन्यस्वरूपास्, पारतम्य हि जीवस्य कोषादिपरिणामो न पुन पारतम्यनिमि । मनु प मानावरणदर्शनावरणमोहीयांवरायाणामेवानवज्ञानदर्शनमुखपीप्पंगाणसीपस्वरुप पालिस्यास्पारतंत्र्यनिमिचल पुनर्नामगोत्रसपायुपां वेपामास्मस्वरुपापावित्वापारतम्यनिमित्तस्या- सिरिति पमाध्यापकोहेनस्पतिसत्ये स्थापवदिति पेन देपामपि जीवस्वरूपसिखस्वप्रविपिन स्यास्पारसंपनिमिचस्वोपपचे फयमेवं पामपाधिकर्मस्वमितिमीवन्मुफिलमणपरमाईस्परस्मी पातिकत्वामाषाविवि प्रमहे वो न पक्षाध्यापकोहेत , माप्यन्यपानुपश्चिनियमनिमयविकट पुल परिणामारमकसाप्यमवरेण पारम्पतिमिचलस्प सापमस्पानुपपचिनिपमानिर्णयाचानि प स्वकार्येण पपानाम प्रतीयमानेमानुमायते रटकारणध्यमिचारारटकारणामि । मावकर्माणि पुन वन्य परिणामारमकानि कोथापास्मपरिणामानां क्रोधादिकोश्यनिमिधानामौ पपिकस्वेऽपि कमधिपात्म मोऽमीवरत्वाविपस्वाविरोधात् मानरूपत्वं तु देपा विप्रविपिन शानस्पोदपिकस्वाभावाबर्माधर्मयो. कर्मरूपपारारमगुणस्वामीरपिकवं नापि पुद्रछपरिणामारमकरसमिति केषिचेपि न पुतियाविन कर्म- णामारमगुणस्न सहपारम्पनिमिवस्यायोगास्सर्वदारमनो भानुपपत्ततिप्रसंगात् । न हि पो पस्प गुण स वस्प पारतम्यनिमिच पमा प्रधिम्यारे रूपादि, भास्मगुण धर्माधर्मसार कर्म परैरभ्यु- पगम्यत इति न सहारमन पारवत्र्यानिमित्त स्यात् वह एप च 'प्रधानमिवर्ग: गुछ रुणं घ कर्म, इस्यपि मिया मस्पारमपारम्पनिमित्तस्पामावे कर्मत्वायोगान्पयाविप्रसंगात् । प्रमानपारम्पमिमित्तस्था सस्य फर्मममिति प्रेम प्रधामस्प तेन वपोपगमे मोझोपगमे पुरुपकसनादेयात् । पमोक्ष मसानुममनस्य पुरुपे प्रतिष्ठानाम पुरुपकस्सनावैपप्यमिपित्तवेतवसवसाभिमान प्रधानस्य अपमोमो, पुरुपस्तस्फळमनुभयवीसि फवनामाकताम्पागमप्रसंगात्, प्रमानेन हि सौ वंभमोक्षौ न प वस्प वफ- छानुमपनमिति कवना पुरुपेण तु ची न फतौ तस्मामुमवन प स्पेस्यकवाभ्यागम कप परिठी शक्य'। पुरुषस्य समस्त्रास्फरमनुमवन, न प्रधानस्याचेतमत्वादिविषम मुखत्मनोऽपि प्रधानायकर्मफ- सानुमवनानुपगात् । मुक्ताव प्रधानसमाभावाम फलानुमवममितिचंचहि ससारिणा प्रधानसस. गोषफलामुमवन सि पाप पुरुषस्यैव प सिए प्रपानेन ससर्गस्य पंपठामुमपननिमिच- स्प पेपरूपत्वादपस्यैव संवर्ग इसि मामकरणात् पचास्मम प्रधान संगकारणमंदरेण म समय. गठि पुरुपरप मिथ्यावर्शनादिपरिणामस्वस्कारणमिति प्रस्पेतम् । प्रपामपरिणामस्पैन वाससकारण ·सनातमजन ग्रंथमालायां- ने मुक्तात्मनोपि तत्संसर्गकारणत्वप्रसक्तेरिति मिथ्यादर्शनादीनि भावकर्माणि पुरुषपरिणामात्मका- न्येच पुरुपस्य परिणामित्वोपपत्तेस्तस्थापरिणामित्वे वस्तुत्वविरोधान्निरन्वयविनश्वरणिकविश्ववत् । द्रव्यकर्माणि तु पुलपरिणामात्मकान्येव प्रधानस्य पुद्रलपर्यायत्वात्पुद्गलस्यैव प्रधानमिति नाम करणात्,नच प्रधानस्य पुद्गलपरिणामात्मकत्वमसिद्धं पृथिव्यादिपरिणामात्मकत्वात्पुरुषस्यापुद्गलद्रव्यस्य- तदनुपलब्धिर्बुद्धयंहकारादिपरिणामात्मकत्वात् नहि प्रधाने बुधादिपरिणामो घटते, तथाहि न प्रधान वुद्ध्यादिपरिणामात्मकं पृथिव्यादिपरिणामात्मकत्वाद्यत्तु बुद्धयादिपरिणामात्मकं तन्न पृथिव्यादि परिणामात्मकं टं यथा पुरुपद्रव्यं तथा च प्रधानं तस्मान बुद्धयादिपरिणामात्मकं । पुरुषस्य वुद्ध्यादिपरिणामात्मकस्लासिद्धेन वैधम्यदृष्टांततेति चेन्न तस्य तत्साधनात्तयाहि वृद्धयादिपरिणा- मात्मकः पुरुयश्चेतनत्वाद्यस्तु न बुद्ध्यादिपरिणामात्मकः स न चतनोदृष्टो यथा घटादिश्वेतनश्च पुरुष स्तस्माद्बुद्धयादिपरिणामात्मक इति सम्यगनुमानात, तथाकाशपरिणामात्मकत्वमपि प्रधानस्य न घटते मूर्तिमपृथिव्यादिपरिणामात्मकस्यामूर्नाकामपरिणामात्मकत्वविरोधावटादिवत् । शब्दादि तन्मात्राणां तु पुनलद्रव्यपरिणामात्मकत्वमेव कमंदियद्रव्यमनोवत् भावमनोबुद्धींद्रियाणां तु पुरुषप- रिणामात्मकत्वसाधनान्न जीवपुद्गलद्रव्यव्यतिरिक्तं द्रव्यांतरमन्यत्र धर्माधर्माकाशकालद्रव्येभ्य इति न प्रधानं नाम तत्वांतरमस्ति सत्वरजस्तमसामपि द्रव्यमावरूपाणां पुद्गलद्रव्यपुरुपद्रव्यपरिणामत्वो- पपत्तेरन्यथा तदघटनादिति द्रव्यकर्माणि पुद्गलात्मकान्येव सिद्धानि भावकमंगां जीवपरिणामत्वसिद्ध- स्तानि च द्रव्यकर्माणि पुन्गलस्कंधरूपाणि परमाणूनां कर्मत्वानुपत्तेस्तेषां जीवस्वरूपप्रतिबंधकरवाभावा- दिति कर्मस्कंघसिद्धस्तं च कर्मस्कंधा वदव इति कर्मन्कंधराशयः सिद्धास्ते च भूभृत इव भूभृन इतिः व्यपदिश्यते समाधिवचनात्तेषां कर्मभूभृतां भेदो विश्लेपणमेव न पुनरत्यंतसंक्षयः सतो द्रव्यस्यात्यंत विनाशानुपपत्तेः प्रसिद्धत्वात्तत एव कर्मभूभृतां मत्ता भगवान् प्रोक्तो न पुनर्विनाशयितेति निरवद्यमिद भेचारं कर्मभूभृतां ज्ञातारं विश्वतत्त्वानामिति विशेषणद्वितयं मोक्षमार्गस्य नेतारमितिविशेषणवत् । कःपुनर्मोक्ष इत्याह । स्वात्मलाभस्ततोमोक्षः कृत्स्नकर्मक्षयात्मतः निर्जरासंवराभ्यां तु सर्वसदादिनामिह ॥ ११६ ।। यत एवं ततः स्वात्मलाभो जीवस्य मोक्षः कृल्नानां कर्मणामागामिनां संचितानां च संवरनिर्जरा- भ्यां भयाद्विश्लेषात्सर्वमहादिनां मत इति सर्वेपामास्तिकानां मोक्षवरूपे विवादामावं दर्शयति तेपामात्मस्क रूपे कर्मस्वरूपे च विवादात्स च प्रागेव निरस्तानंतनानादिचतुष्टयस्य सिद्धत्वस्य चात्मनः स्वरूपस्य प्रमा- णप्रसिद्धत्वान्नह्यचेतनत्वमात्मनः स्वरूपं तस्य नानसमवायित्वविरोधादाकाशादितत्कारणादृष्टविशेषा- संभवाच तद्वत्तस्यांत:करणसंयोगस्यापि दुर्घटत्वात् प्रतीयते च ज्ञानमात्मनि वतस्तत्व नाचतन्य स्वरूपं ।' नानस्य चैतन्यस्यानित्यत्वात्कयमात्मनो नित्यस्य वत्स्वरूपमितिचेन्नानंतस्य ज्ञानस्वानादेचानित्यत्वैकांता- भावात् । ज्ञानस्य नित्यत्वे न पदाचिहानमात्मनः स्यादिति चेन्न तदावरणोदये तदविरोधात् एतेन सम- स्तवस्तुविषयज्ञानप्रसंगोऽपि विनिवारितस्तद्धातिकोदचे सति संसारिणस्तदसंभवाचनक्षय तु केव- लिन: सर्वद्रव्यपर्यायविषयस्य ज्ञानस्य प्रमाणत: प्रसिद्धः सर्वज्ञवस्त्र साधनात ।। चैतन्यमात्रमेवात्मनः स्वरूपमित्यनेन निरस्सं ज्ञानस्वमावरहितस्य चेतनस्त्रविराघाद्गनादिवत्। प्रभास्वरमिदं चित्तमिति स्व- संवेदनमात्रं चित्तस्य स्वरूपं वदन्नपि सकलार्थविषयज्ञानसाधनानिरतः स्वसंबिन्मात्रेण वेदनेन सर्वार्य- साक्षात्करणविरोधात् । तदेवं प्रतिवादिपरिकल्पितात्मस्वरूपस्य प्रमाणवाधितत्वात्स्याद्वादिनिगदित- मेवानंतनानादिस्वरूपमात्मनो व्यवतिष्ठते ततस्तस्यैव लाभो मोक्षः सिद्ध्येन्न पुनः स्वात्मप्राणमिति- प्रतिपद्येमहि प्रमाणसिद्धत्वात्तया कर्मस्वरूपे च विप्रतिपतिः कर्मवादिनां कल्पनाभेदात्साच पूर्वनिर- सेत्यलं विवादेन । ननु च संवरनिर्जरामोक्षाणां भेदाभावः कामावस्वरूपत्वाविशेषादितिचे संवर- - - ·माप्तपरोसा। मागामिकमानुस्पचिठमणवादासवनिरोध समर इति वचनात् निर्गरापास्त संपितकर्मविममोस- छामस्वादशव कर्मविप्रमोक्षानिवरेवि प्रतिपादनास्वस्थकर्मविप्रमोझव मोभस्ववपनाचत सधि- तानागतद्रव्यमानकर्म विप्रमोक्षस सवरनिर्भरयोरभावाचाम्पा मोबस मे सिर । ननु । नासिकान्यसि मोक्षस्वरूपेऽपि विवाद इवि पास पाममानाधिकाराचदेवाह । नास्तिकानां च नैवास्ति प्रमाणं तन्निराकृतौ । प्रलापमात्रकं तेपां नावधेयं महात्मनां ॥ ११७॥ येपा प्रत्यक्षमेव प्रमाण नासिकानो से कथं मोमनिराकरणाप प्रमाणावर वदेयु' स्वेष्टहानिप्रसं- गात पराभ्युपगवेन प्रमाणेन मोक्षामावमारहाणां मोगसद्भावमेव किनारक्षसे न पेविक्षिप्तमनस' परपर्यमुयोगपरवया प्रलापमानं तु महारमना नावपेय तेपामुपेक्षाईस्वाचवानिर्विषाद एष मोक्ष प्रतिप- चम्प' । कस्बा मोक्षमार्ग इत्याह । मार्गों मोक्षस्य वै सम्यग्दर्शनादित्रयात्मकः । विशेपेण प्रपत्तव्यो नान्यथा तद्विरोषतः॥ ११०॥ मोसम हि मार्ग साक्षात्मप्युपायोविज्ञपेणप्रसापनीयोऽसाधारणकारणस्य क्यामारोपपचेन पुन सामाम्पत' सापारणकारणस्य द्रम्पक्षेत्रकाळभवमावविशेपस्म सदापारम प प्रयात्मक पप प्रविपत्तम्य वयाहि सम्यग्दर्शनादित्रयारमको मोहमार्ग साझाम्मोसमार्गस्वाधस्तु न सम्पग्द शनादित्रपारमा स न साक्षा मोक्षमार्गों पथा ज्ञानमात्रापि साझाम्मोक्षमार्गम विवादाम्पासित- समास्सम्पादनावित्रयात्मक इत्यत्र नामसिनो धर्मी मोममार्गमानस्म सम्मोमवादिनामविवा- पस्य पम्मिस्वाचन एप मासिनविशेष्य पक्षो माप्यासिविपण सम्यग्दर्शनावित्रयारमकस्वरम म्पापिविमोक्षमार्गरसापना प्रसियत्वात् । नहि रसायनप्रदानमात्र सम्यग्नानाचरणरहित सक- ठामपविनाशनापाल नापि रसायनसानमा भवानापरणरहिवं म प रसायनाचरणमान भमान मानसून्य सेपामन्यतमापाये सकडम्याधिषिप्रमोभमणस्य रसायनफलस्पासंभवाप्तमस्सककर्म महाम्पाधिषिप्रमोसोऽपि बत्वमवामशानाधरणत्रयात्मकादेवोपायादनपायमुपपपते सपन्यवमापाये पनुपपत्ते । ननु पाय प्रतिमा कोशासियो हेतु शम्मानित्यत्त्वे शम्यस्त्राविति न मठम्य प्रविशर्भिक देशवेन देखोरसियत्तायोगात् प्रतिक्षा हि पम्मिधर्मसमुदायमणा तदेकदेशस्तु धर्मी पर्मो वा तत्र न पर्मी वापरासिन' प्रसियोधीतिवचनान् म पाप धर्मितविपक्षापामसिर इवि प युक्त प्रमा- णस्तरसप्रत्ययस्माविशेषात् ननु मोक्षमार्गो पर्मी मोक्षमार्गस्थ तुसप न, घर्मिसामान्यरूपस्वारसाधन- मर्मस्पेन प्रतिपादनादित्यपर सोप्पनुहम्माधरति साधनधर्मस पार्मरुपत्वामावे प्रतिज्ञापैकपेशलनिरा. करणात् विशेप पमिण कस्वा सामाम्प रेस मुववो म दोप इति परे स्वपममिधानास्, प्रयनामवरीयक क्षणिक शाम्प भयमानतरीयकस्वावित्याविषत क पुनरत्र विशषो धर्मी मोक्षमार्ग इति म कृतोऽस्म- विशेप स्वास्थ्यमार्गात् नपत्र मार्गसामाम्यं धम्मि कि सार्ह मोक्षाविशेपणो मार्गविशेष क्यमे मोक्ष- मार्गस्वं सामाH मोममार्गाणामनेकपछिनिष्ठरमास्कचिन्मानसशारीरग्यापिषिक्षेपापो मोक्षमार्ग कपिम्पमावसकटकर्माणामिवि मोममार्गर्म सामान्य शप्पस्वषत् शम्पत्व हि पया शरदविप वर्ण पदवाक्यारमके विवादास्पदे दया क्वविवतपममुपिरसम्मेऽपि भाषणशानजननसमर्थवया (शम्पम्यपवेश माविकामति ) इवि शम्पविशेष पर्मिमण इला शब्दलं सामाम्य पाणो म फैपिहोपमास्सिम्मुवे वमानन्द्रयदोपस्याप्यमावात् वाम्मोसमागविशेष मिणमभिधाय मोक्षमार्गल समाप सापनमभि- पानो मोपप्पभ्य ! पा साप्पमोऽपि प्रतिमाकोशो हेलेनोपादीयमानो म प्रतिक्षाकोश- लेनासिखस पार्मिणा व्यमिबापटाविशाकदेशमापि भर्मिणोऽसिनमानुपपत्ते किंवाई साम्यसे ·1 सनासनजैन ग्रंथमालायां- नासिद्ध इसि ने प्रतिज्ञाथैकदेशो नामासिद्धो हेतुरस्ति विपक्षे वाधकप्रमाणाभावात् । अन्यथानुपपन्न त्वनियमानिश्चयादगमकोऽयं हेतुरितिचेन्न घानमात्रादौ विपक्षे मोक्षमार्गत्वस्य हेतोः प्रमाणवाधितत्वात् । सम्यग्दर्शनादित्रयात्मकत्वे हि मोक्षमार्गस्य साध्ये ज्ञानमात्रादिविपक्षस्तत्र च न मोक्षमार्गवं सिद्धं वाधफसद्भावात्तथाहि ज्ञानमात्रं न कर्म महाव्याधिमोक्षमार्गः श्रद्धानाचरणशून्यत्वात् शारीर. मानसव्याधिविमोक्षकारणरसायनज्ञानमात्रवत् नाप्याचरणमात्र तत्कारणं श्रद्धानज्ञानशून्यत्वात् रसायनाचरणमात्रवत् नापि ज्ञानवैराग्ये तदुपायस्तत्वश्रद्धानविधुरत्वादसायनज्ञानवैराग्यमानव- दिति सिद्धोऽन्यथानुपपत्तिनियमः साधनस्य ततो मोक्षमार्गस्य सम्यग्दर्शनादित्रयात्मकत्वीसद्धिः । परंपरया मोक्षमार्गस्य सम्यग्दर्शनमात्रात्मकत्वसिद्धय॑भिचारी हेतुरितिचन्न साक्षादितिविशेषणात्सा- क्षान्मोक्षमार्गवं सम्यग्दर्शनादित्रयात्मकत्वं न व्यभिचरति क्षीणकपायचरमक्षणवर्तिपरमाहत्यलक्ष- णजीवन्मोक्षमार्ग इवेति सुप्रतीत तथैवायोगकेवालिचरमक्षणवर्तिकृत्स्नकर्मक्षयलक्षणमाक्षमागः साक्षान्मोक्षमार्गवं सम्यग्दर्शनादित्रयात्मकत्वं न व्यभिचरति तपोविशेषस्य परमशुलध्यानलक्षणस्य सम्यक्चारित्रेऽतर्भावादितिविस्तरतस्तत्वार्थालंकारेयुक्त्यागमविरोधेन परीक्षितमवबोद्धव्यं तदेवं विधस्य मोक्षमार्गस्य प्रणेता विश्वतत्त्वज्ञः साक्षात्परंपरया वेति शंकायामिदमाह । प्रणेता मोक्षमार्गस्यावाध्यमानस्य सर्वथा । साक्षाद्यएव स ज्ञेयो विश्वतत्त्वज्ञताश्रयः ॥११९।। न हि परंपरया मोक्षमार्गस्य प्रणेता गुरुपर्वक्रमाविच्छेदादधिगततत्त्वार्थशावार्थोऽप्यस्मदादिभिः साक्षाद्विश्वत्त्वज्ञतायाः समाश्रयः साध्यते प्रतीतिविरोधाकिं ताई साक्षान्मोक्षमार्गस्य सकलवाधकप्रमाण- रहितस्य यःप्रणेता स एव विश्वतत्त्वज्ञताश्रयस्तत्त्वार्थसुत्रकारहमास्वामिप्रभृतिभिः प्रतिपाद्यते भगवद्भिः साक्षात्सर्वतत्वज्ञतामन्तरेण साक्षादवाधितमोक्षमार्गस्य प्रणयनानुपपत्तेरिति वंदे तद्गुणलब्धय इत्येत व्याख्यातुमनाः प्राह वीतनिःशेषदोपोऽतः प्रवंद्योऽर्हन गुणांबुधिः । तद्गुणप्राप्तये सद्भिरिति संक्षेपतोऽन्वयः ॥१२०॥ यतश्च यः साक्षान्मोक्षमार्गस्यावाधितस्य प्रणेता स एव विश्वतत्त्वानां ज्ञाता कर्मभूभृतां भेत्ताs तएवाईन प्रवंद्यो मुनींद्रस्तस्य वीतनिःशेषाज्ञानादिदोषत्वात्तस्यानंतज्ञानादिगुणांबुधित्वाञ्च योहि गुणांवुधिः स एव तद्गुणलव्धये सद्भिराचार्यैवंदनीयः स्यान्नान्य इति मोक्षमार्गस्य नेतारं भेत्तार कर्मभूभृतां ज्ञातारं विश्वतत्त्वानां भगवंतमहतमेवान्ययोगव्यवच्छेदेन निर्णीतमह वंदे तद्गुण- लन्ध्यर्थमिति संक्षेपतः शास्त्रादौ परमेष्ठिगुणस्तोत्रस्य मुनिपुंगवैविधीयमानस्यान्वयः संप्रदायाव्य- वच्छेदलक्षणः पदार्थघटनालक्षणो वा लक्षणीयः प्रपंचतस्तदन्वयस्याक्षेपसमाधानलक्षणस्य श्रीमत्वा- मिसमंतभद्रदेवागमाख्याप्तमीमांसायां प्रकाशनात्तत्त्वार्थविद्यानमहोदयालंकारेपु च व्यवस्थापनादलं प्रसंगपरंपरया अत्र समासतस्तद्विनिश्चयात्कस्मात्पुनरेवंविधोभगवान् सकलपरीक्षाल- क्षितमोहक्षयः साक्षीकृतविश्वतत्त्वार्थो वंद्यते सद्भिरित्यावेद्यते । मोहाक्रांतान्न भवतिगुरोर्मोक्षमार्ग प्रणीति । नर्तेतस्या सकलकलुपध्वंसजा खात्मलब्धिः॥ तस्यैवंद्यःपरगुहारहक्षीण मोहस्त्वमहन् । साक्षात्कुर्वन्नमलकामवाशेषतत्त्वानि नाथ ॥१२१॥ तदन्वयस्य ·भाप्तपरीक्षा। मोहतावदसान रागादिप्रपचनाकावाद् गुरोमोक्षमार्गस्य ययोजना प्रणीदिनोपपद्यते परमा. द्रागापासानपरपशीलवमानसस सम्यग्गुरुवेनामिमन्यमानस्यापि यथार्योपशिस्तमिम्रयासम- पात पम्म विवषापामिधानसकानतिक्रमात् दूरे माममार्गप्रणीतियतम पस्मा मोक्षमार्गप्रणीवेर्विना मोसमार्ग मावनाप्रकपपर्यवगमनन सकमकर्मलक्षणठपप्रप्पससम्पानंतदानादिलक्षणा स्वात्मय- पि पामनिति सचिम पटते तस्माचम्म मारमारमपये बमवाईन परमगुहरिद शास्त्रारोपप क्षीणमोइस्पारपरवलमिदिवस्फटिकमणिवस्सामाकवाशेपतत्त्वायत्त्वाच न पक्षीणमोर साझादशेप. तस्मानि एप्टु समर्ष कपिलादिवमापि साक्षावपरिक्षावाशपवस्वार्यो मोक्षमार्गप्रणीतये समयों न वसमप परमगुगरमिपात सफ्पखरेदेवेति न मोहाक्रांव परमनि मेयसापिभिरमिपंदनीय । कय- मेवमाचार्याश्य प्रबदनीया स्युरिति चेत् परमगुरुवचनानुसारिखमा वेपो प्रवर्चमानलाशतो मोह रहिवताप तेपो परमीयतामिवि प्रपिपपामरे तत एष परापरगुरुगुणखोन शामादो मुनींद्रबिहिव- मिति माम्यानममुनीर्य, पचानामपि परमेष्ठिना गुरुत्वोपपत्त कार्यवो पेशवम क्षीणमोहल- सिरोपतत्त्वार्पज्ञानप्रमिष पवामिपापिलानियपाशिवमार्याभिधानशंकापापान्मोक्षमार्गप्रणी पो गुरुस्वापपत्यत्तसावादभ्युदयनिमेयससमाप्तेरवश्यमापाचरेषमाप्तपरीक्षेपा लिहिता विपरी- धावसविचक्षणे पुन पुनमवसि परिमग्नीपेन्यापमहे । न्यक्षेणाप्तपरीक्षामतिपक्षं क्षपयितु क्षमा साक्षात् । प्रेक्षावतामभीक्ष्ण विमोक्षलक्ष्मीक्षणाय सलक्ष्या ॥ १२२ ॥ श्रीमत्तत्वार्थशास्त्राद्भुतसलिलनिघेरिद्धरत्नोद्भवस्य प्रोत्थानारमकाले सकलमलमिदे शास्त्रकारैः कृतं यत् । खोत्र तीर्थोपमान प्रथितपृथुपथ स्वामिमीमांसित तत् । विद्यानंदै स्वशक्त्या कथमपि कथित सत्यवाक्यार्थसिध्धे ॥१२३॥ इति तत्त्वार्थशास्त्रादौ मुनींद्रस्तोत्रगोचरा । प्रणीताप्तपरीक्षय कुविवादनिवृत्तये ॥१२४॥ विणानंदहिमाषठमुखपमनिनिर्गता मुगमीरा माप्तपरीक्षाटीका गगावधिरतरं जपतु ॥ १॥ मास्सासिरदोपा कुमतिमतपतिमेदने पट्टी । माप्तपरीक्षाएकतिराचा चिरचयतु ।। २ ।। स जया विद्यानदो रमत्रपरिभूषणस्सबछ । तस्थाणिवतरण सदुपाय: प्रकाटतो येन ॥३॥ स्याउपरीक्षा समाप्ता।

·ॐ श्रीपरमात्मने नमः । सनातनजैनग्रंथमाला। २ स्याद्वादविद्यापतिश्रीविद्यानंदस्वामिविरचिता पत्रपरीक्षा श्रीवर्द्धमानमानुत्य स्यादादन्यायनायकं । प्रवुद्धाशेपतत्त्वार्थ पत्रवाक्यं विचार्यते ॥ १॥ कस्मात्पुनः श्रीवर्द्धमानमर्हतं भगवं तं स्याद्वादन्यायनायकं प्रकर्षण साक्षावुद्धारोपद्रव्यपर्यायात्मजीवा- दिपदार्थमेवानुत्य पत्रवाक्यमाचार्यपरंपरया विचरत विचार्यते। नन्वनपादायेकांतवादिनामन्यतममित्यत्रोच्यते । नैकांतवादिनां पत्रवाक्यं संभवदर्थकं । तत्तलविंगमापायप्रकाशरहितत्वतः ॥ १ ॥ यत्तु संभवदर्थात्मा न तत्तादृक्षमीक्षितं । यथा स्याद्वादभृद्वाक्यं तहक्केदं न तत्तयाँ ॥ २ ॥ नन्वक्षपादादीनां पत्रवाक्यं तावन्नेत्ययुक्तं तस्य प्रसिद्धावयवत्वेन प्रसिद्धत्वात् देवदत्तादिवास्यवत् नापि तदसंभवदर्थकं स्वेष्टस्यार्यस्य साधकन्वात् । न चाऽसाधुगूढपदप्रायमपि पत्रमासज्यते साधुगूढपदमा- यस्यैव निराकुलस्य तस्य तैरावेदितत्वात् । तदुच्यते- प्रसिद्धावयवं वाक्यं स्वेष्टस्यायस्य साधकं । साधुगूढपदप्रायं पत्रमाहुरनाकुलं ॥ १ ॥ कथं पुनः प्रसिद्धावयवत्वादिविशेषणविशिष्टं वाक्यं पत्रं नाम तस्य Qतिपथसमधिगम्यपदसमुदाय- विशेषरूपत्वात् पत्रस्य तद्विपरीताकारत्वात् न च यद्यतोऽन्यत्तत्तेन व्यपदिश्यतेऽतिप्रसंगात् नीलादयोपि हि कंवलादिम्योऽन्ये न ते नीलीदिव्यपदेशहेतवः तेषां तद्यपदेशहेतुतया प्रतीयमानत्वात् किरीटादीनां पृरुषे तद्व्यपदेशहेतुत्ववत् तद्योगात्तत्र मत्वर्थीयविधानात् । नीलादयः संति येषां ते नीलादयः कंवलादय इति गुणवचनेम्यो मत्वर्थीयस्याभावप्रसिद्धरितिचेत् उपचरितोपचारादिति क्रमः । श्रोत्रपथप्रस्थायिनो हि शब्दा- त्मकस्य पदसमुदायविशेषरूपस्य लिप्यापचारः तत्र तत्य जनरारोप्यमाणत्वात् लिप्युपचरितवाक्यस्यापि पत्रे समुपचर्यमाणत्वात् तत्र लिखितस्य पत्रस्थत्वात् तदुपचरितोपचारात् पत्रव्यपदेशसिद्धेः न च यद्यतो ऽन्यत्तत्तेनोपचारादुपचारोपचारात् वा व्यपदेष्टुमशक्यं शक्रार्दन्यत्र व्यवहतूंजने शक्राभिप्राये स्फुटमुपचार- दर्शनात् ततोऽन्यत्रापि कॉप्टादावुपचारोपचारात् गक्रव्यपदेशसिः तदुक्तं- १ स्वाभाविक्रमेव । २ भागच्छत् । ३ तेषां । ४ जीवादितस्व-1५ स्वार्थनिश्चयस्य । ६ प्रमाणनयप्रदर्शकवाक्यं । ७ तस्मात् । ८ संभवदर्थात्मैव । ९ मादिशब्देन गामानय शुक्ला दंडेनेत्यादिग्रहणं । १० दोपै रहितं । ११ कर्ण । १२ नौल: कंबल इत्यत्र कंबलोयनेन नीलेन व्यपदिश्यते इत्यत आह । १३ तेषु कंपलादिषु नीलादिव्यपदेशहेतवो न भवती- त्यर्थः । १४ लिपिरेव वाक्यमिति । १५ वाक्यस्य । १६ मिने। १७ पंडितादी। १८ मादिशब्देन पापाणादिप्रहणं । 1 ·म सनातनसेनापमालायां- मुस्य शम्दात्मक वाक्य लिप्यामारोप्यते ननै । पत्रस्यबाट तत्पत्रमुपधारोपचारतः ॥ १॥ मषषा मरुतवाक्यस्य मुस्पत एव परम्पपदेश इति निर्गदाम पदानि प्रायते गोप्यते रयते परेम्प प्रतिवादिम्प' स्पर्य विजिगीषणा गस्मिन् वास्ये तत्पत्रमिति पप्रशम्दस्य निर्वचनसिदे । तथा लोके म्यवाहसरि घाख्ने च गुरुपर्वक्रमापाते प्रसीवे न च पदानि विनिचितपदस्वरूपतदमिषेयतलेम्प परम्प- स्नातुमसम्पाम्येव कुसमिपूर्णविपर्यासनादे प्रकृतिप्रत्ययादिगोपनाश सप्राणसभवात् पदग्ददिकाम्यवत्तदुस- प्रायति वा पदाम्पस्मिन्परेम्यो विजिगीषुणा । कुतसिदिति पत्र स्याडोके शाले च सरित ॥२॥ म भवमापदास्पदमपि वार्य परमासज्यसे मुस्पधपदमेव वा साधुगूठपदप्रायमिति वचनादुक मचासापुपदं वाप प्रस्पष्टपदमेव वा । सामुगनपदप्रायमिति तस्य विशेषणात् ॥३॥ पदपादादिगूठकाप्यमेव पत्रे प्रामोति इति चेमप्रसिशवपवत्वेन विशिरस्य फास्ययचनात्म हि पदगूगादिकाम्य प्रमाणसिद्धप्रतिज्ञापवयबविशेषणतयाकिंचित्प्रसिद्ध तस्य तथा प्रसिद्धी पत्रम्पपदेशसिद्धेरवाधितत्वाचदुस- पदग्रहादिकार्य घ नै पत्र प्रसम्यसे । प्रसिद्धाक्यषत्वेन मिशिष्टस्यामिधानतः ॥ संयमिएस्यार्पस्यासाधकमपि तारेवास्प पत्रमेवमासकमिति चम स्पेअर्धसामनस्यैदेह परविचारे पत्राय- पचनात् सदप्पमिहित स्वष्ठार्यासाधनस्यापि नर्व पत्वमापसेत् । स्वार्थसाधनस्यैव पत्रत्ववचनादिह ।। ततो नाक्षपादादीनामेकांतवादिना पत्रवाक्यमसमवदर्थक इति केचितवसत् पयोक्तलक्षणस्य पत्र- मास्यस्य तेषां विधार्यमाणस्याम्पस्थिते सयौहि-नाक्षपादस्य तापपपोकरक्षण पत्रवाक्य सभवसि प्रसि- सावयपत्वस्य विरहारसुगतादीनामिष । तदवयवाहि प्रतिज्ञादय पचाक्षपादेनामिधापसे प्रतिहेतूदाहरणोप- नयनिगमनाम्पवयवा इति सूत्रप्रणयनात् । तत्रागम' प्रतिमा विश्वत रिति विश्वतो मुखो विश्वतो पीट- रिसि पित पात् सबम्पिा धमति संपत पर्यावामी जनयन् देवएफ इति पथा आगमाओं का प्रतिक्षा विमादाप्यासितमुपम्पिमत्कारणकमिति । पपा देवरनुम्मन तेन प्रतिधातास्पानुमीयमानत्वात् कार्पत्यादिसि । पथा उदाहरण प्रमझ पादिप्रतिवादिनोर्यन युधिसाम्यं सदुदाहरणमिति वचनात् पनादिपदिति यथा उपनयमुपमान रर्यत घर्मिसाम्पधर्मिणो सापात्, "प्रसिरसाधात् साम्यसाधनमुफ्मानमिति" पचनात् फका तनुपलम्भिमत्कारणकर्ष यथा वस्त्रादि तया २ मिपादाप्यासितमिति । पपा सपमिपविपपस्वप्रद- निफळ निगमनं तस्मादुपटम्धिमत्कारणमिति पया भागानुम्मनप्रमझोपमानवत् फलसमुदायरूप- वार्पचानामग्यवानामिति म्यास्यानात् । म चत्ते पचापयका प्रमाणतो विचार्यमाणा विपधिषेवसि मानिमि- साधकासरिद, पत्रवायामासेऽपि समन्यत् तेषां पक्षधर्मवसपोसत्वविपक्षासत्वमाप्राणानिव प्रयाणामवयमाना मुगतसमवाना पीतादीनामिव कपिलविकस्सिता तदमाषेऽपि पत्रवाक्यस्य स्वार्थसाधनस्प दर्शनात् साप्याविनामावनियमनिमपक्षणादेव हे साप्पप्रसिद सदुरू- न पंच सक्षणं पत्रमक्षपादस्य सुम्पते । प्रसिद्मावयवत्वस्य विरहास्सुगतादिवत् ॥१॥ पत्रस्पावपया पच प्रतिप्रादय इस्यसत् । पामासेऽपि समाबावेपो रूपमात्रवस् !! २॥ वदमारेऽपि पत्रस्प स्वार्थसाधनतेशणात् । हतो सायाविनामावनियमात्मकतो पया ॥२॥ सस्सस्सदितिसक्षेपास्साम्पसाधनदर्शनं । म्याप्त्या सामर्मत सर्वनामामावेऽपि निश्चित TIT ननु च पकतर्क सदनिस्स पर यथा घट इमादौ सति सर्वनाममयोगे म्याप्सा साप्पसाधनवचन- १ परसमुदाफारम बनाः । परंपरा | ४ पापम्प । ५ पयावामिभामा प्रतिपारिनो. प्रसिरमपर्व पाडगूरमार्य राममषावि। मानोति। तदेव सिपातिमाम मुदामा प्रतिक्षा। ११ रसिलात् । यात्रनेतरमाय । १४ लात् । १५ सर्वमतात्तात् । पुनपापा 19 परमामुमि । 14 रिवारिस रिमत्मरगई। १० प्रतिझापामयामा । २१ ताद। पाँचसूत्रम्मा- सामावा ·३ पत्रपरीक्षा। मुपलव्धं न पुनरसति यतः सत्सदित्यत्र सर्वनामप्रयोगाभावेऽपि संक्षेपतस्तन्सिद्धयेत् धर्मिणश्वावचनमिहा- युक्तं अग्निरेत्रधूमादित्यादिपु धर्मिवचनदर्शनादिति कश्चित् सोऽप्यनालोचितवचनपथः सामर्थ्यादम्यमानस्य सर्वनाम्नो प्रयोगे विरोधैवैधुर्यात् पंचावयववादिनः साधावयवव्याख्यानादर्थतोगम्यमानानां वैषम्या- वयवानामिव कचिढवश्यं तत्प्रयोगे पंचावयववचने न्यूनतानुपंगात् अवयववादिनां बौद्वानां व्यंगस्य हेतो- भीपणात् सामर्थ्यतो गम्यमानानां प्रतिज्ञादीनामिव तत्प्रेयोगे स्वयमसाधनांगवचनत्य निग्रहाधिकरणस्य तैरभिधानात् तत एव धर्मिणोऽप्यवचनमिति संक्षिप्तपत्रवाक्येन विरुद्यते तस्य परीक्षादक्षैरणतयोप- लक्षितत्वात् तदुक्तं- वैधावयवा यद्वपंचावयववादिनः । साधावयवाख्यानाद्गम्यतेऽर्थाढभाषिताः ॥ १॥ प्रतिज्ञायाश्च केयांचिद्वतोस्त्र्यंगस्य भाषणात् । सामर्थ्यागम्यमानन्वान्न प्रयोच्या यथैव तु ॥२॥ तथा सामर्थ्यगम्यत्वात्सर्वनाम्नोप्यभाषण ! कचिदिष्टं परीक्षायां दक्षमिण एव च ॥ ३ ॥ नन्वेवं क्वचिदपि प्रतिज्ञादिप्रयोगे न स्याहादिनां युक्तरूपोभवेत् तस्य सामर्थ्याद्गम्यमानत्वात्सर्व- नामवदिति न मनीपिभिर्मनसि निधयं तेषां प्रतियाद्यानुरोधन प्रयोगोपगमात् यथैव हि कस्यचिन्प्रतिबो- ध्यस्यानुरोधेन साधनवाक्ये संधाभिधीयते दृष्टातादिकमपि न चवं साधनत्यकलक्षणवं स्वयं परीक्षित- मपक्षिप्यते ततोऽन्यांगानां सतामपि तल्लक्षणत्वापायात्साधनाभासेपि तत्सभवादेसाधारणताविरहात् तथैव हि कुमारनंदिभट्टारकैरपि स्ववादन्याये निगदितत्वात्तदाह- प्रतिपाद्यानुरोधेन प्रयोगेषु पुनर्यथा । प्रतिज्ञा प्रोच्यते तज्जैस्तथोदाहरणादिकं ॥१॥ न चैवं साधनस्यैकलक्षणत्वं विरुष्यते । हेतुलक्षणतापायादन्यांगस्य तथोदितं ॥ २ ॥ अन्यथानुपपत्त्येकटक्षणं लिंगमग्यते । प्रयोगपरिपाटी तु प्रतिपाद्यानुरोवतः ॥ ३ ॥ ननु चातिसंक्षिप्तपत्रवाक्ये हेतुरेव प्रयोक्तव्यः तावन्मात्रात्साध्यमवबोढुं समर्थान् नरान्प्रति साध्या- मिधानस्य निरर्थकत्वात् प्रपंचतारतम्यान साध्यं निश्चेतुमीशीन् प्रति द्वौ चावयवी प्रयोक्तव्या पक्षी हेतुति त्रयश्चावयवाः काश्चन प्रतिपक्षो हेतुर्दृष्टांतश्चेति । चत्वारो वो तएवावयवाः सोपनयाः परानुग्रहप्रवणैः सद्भिः प्रयोक्तव्याः । पंच वा प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनभेदात् । अन्यथा तत्प्रतिपत्तेरयोगादिसैन्ये प्राहुः तदाह- हेतुरेव प्रयोक्तव्यस्तावन्मात्रान्प्रवेदितुं । सैमर्थान्प्रतिबाध्यान् नृन् साध्वं संक्षेपतो नैनु ॥ १ ॥ द्वी च त्रयश्च चन्वारः पंच चावयवाः परे । प्रयोक्तव्याः प्रपंचेन सद्धिरित्यपरे विदुः ॥२॥ तेऽप्येवं पृष्टव्याः हेतुस्तावत्केवल: प्रयुज्यमानः कथं प्रयुज्यत इति यदि प्रथमांतः सन्सदियेत्र तदास्य कुतः साध्यत्वयवच्छेदः साध्यलक्षणवैकल्यात् सत्सत्त्वत्य प्रसिद्धत्वात् साध्यस्याप्रसिद्धलक्षणत्वात् किं पुनः सत्सदित्युच्यते यतस्तत्सकलजनप्रसिद्ध साध्यव्यवच्छेदन साधनत्वेनैव बुद्ध्यामहे न पुनः साध्यनिर्देश- त्वेन शंकामहे सत्सदिति चेत् इमे महे सैदनं सदिति प्रमा यतोऽत्रॉभिप्रेता स.गत्यर्थत्वात् गत्यर्थस्य च १ सर्वमनेकांतात्मकमुत्पादध्ययधीव्ययुक्त मत्सत्सत्वादित्यर्थः । २ अप्रतिपादनं । ३ पर्वतादी नान । ४ विरोध- विरोधात् । ५ साधावयपंचफस्यैव वन । ६ होनं अन्यतमेन न्यूनमिति निग्रहस्थानानुषंगात । ७ यत्र पंचावयव. प्रयोगे । ८ परिपूर्णतया । ९ पक्षधर्मलमपक्षेसत्वविपक्षाद्यावृत्तिरूपस्य । १० प्रतिमा संघा प्रतिझाः, मर्यादेत्यमरः। ११ उपनयनिगमनयोर्ग्रहणं । १० इति पराशंकां मनमि कृत्वा निराकृतवान् जनः। १३ अन्यथानुपपत्तिः। १४ प्रतिज्ञादीनां विशेषरूपत्वरहितत्वात् । १५ तदेव विवृणोति । १६ प्रवक्ष्यमाणं वर्तते । १७ मंगोक्रियते । १८ जनान्प्रति । १९ सांख्यान् प्रति । २० मीमांसकान्प्रति । २१ योगान्प्रति । २२ उक्तविपर्यये एवं न प्रयुज्यते चेत् 1 0 2 सौगताः । २४ प्रपंचेन साध्यं प्रवेदितुं समर्थान् नृन् प्रति ! २५ अहो। २६ प्रमयांतः। २७ केन प्रकारेण ! २८ व्यावृतिः । २९सत्सदिप्तिलिंग ३० प्रतिपादनत्वेन । ३१ सत्सदिति तदेवरिवः । ३२ वौदाः। ३३ युट् प्रत्ययोऽत्र ज्ञातयः। ३४ कारणात ! ३५ अनुमाने। 1 ·सनातनवनापमालापा- मानाम्यान्सर्षे गमर्या ज्ञानार्ये पतते इति पचनासती विद्यमाना सा यस्मिन् सत्सस्सद्विधमानप्रम प्रमेयमिति पापन कस्यचिरप्रमाणवादिन' प्रमेयमप्रसिद्ध । संवितमात्रप्रमाणमादिन तदप्रसिद्धमिति म मंसभ्य सस्यापि सविस्वम्पे प्रमेयन्यप्रसिद्ध स्वरूपस्य स्वतो गसिरिति स्वयममिवानारसया सदमिधाने परमार्यत' स्वस- पादिगतिविरोधासंनिससिदेरयोगात् । यदि पुनरूपादादिस्वमानत्वं सर्व सदा सत्सस्ससाप्पमिति युक्तं विमानोत्पादादिस्वमापत्वस्य सस्सस्सस्प केचिदप्रसिसस्यात् साप्यलक्षणसंप्रतिपत्तेरिन्येव ये मते ते सत्सदित्युक्ते सस्मन्यस्य प्रसिद्धसया साप्पयवम्छेदसिदापि साधनस्य पर्मिणो म्पवोद सिपेत् तस्यापि प्रसिदत्वेन समेतत्वात् प्रसिद्योधर्मीति वचनात् यदि पुनर्षिदुपा साप्यसिस्य धर्मिणो प्रयोज्यत्यासस्य साप्याविनामावामावादेव म्पबछेदमितिरिति मतं सदा हेत' फेवळ कर्य तेपी प्रयोम्प' स्यात् स्वेटसि- स्पर्ध साप्पस्यानमिधाने सेन सस्यापिनामावाप्रसिद्धे । प्रस्ताबागम्यमानेन साप्पनानुक्तेनापि हेतोरविना- भाषस्तावदिदिरखधार्यते इति चेत् न घेतत्परीक्षाक्षम प्रस्तायस्येपनिटपारर्ययोरपिशेपाकतरस्मिभर्ये हेतु प्रयुक्तोपमिति आतुमसते किमनित्य शम्दो नित्यो थेप्पुभांशावठविनि शसये सति हेतुप्रयोगस्यैर- स्वात् "संदिग्धेऽर्षे हेतुवनादिसि" फपिस्वयमभिधानात् । अथ पदफमुखएष प्रस्तावस्यारमश नगत्फयमेत- दिति फस्पचिप्राधे तदा विस्तापमिति धातुं शस्पस्चात् प्रस्तावाद्गम्यमानेन साप्येन हेतोरविनामार सिस्पन्यवत्पपि न सगैतं पृविपरीतार्थे हेतोर्वचनसमावदर्शनात् अभ्यारमकमिदं सर्पमिति स्वयममीप्सता तष हेजप्रयोगोपपत्ते. मंदि पुनस्तत्र प्रयुक्तस्य हेतोपिरुदत्वनिश्चयात् तथा च श्यामफस्यैव सिद्धरत्र्या- मिकलस्प साम्पत्पायोगात् न सेन हेसोरबिनामावसिसिरिति मत तदा श्यात्मकल्पस्यापि कुत साध्यत्म, प्रसिदस्य साप्पावविरोधासाधनपत् । कस्पचिनोरञ्यात्मफरले साप्पे विख्दतामवयुपमानस्य सामर्थ्यात् प्रसारमको साप्ये सम्पाघेसुस्वनिर्णपघटनात् सत्यात्मकमसिदत्वोपपत्वे यो घनमी साप्ये धूमपत्नस्य हेतोविरुद्धतामाबुभ्यते स तस्याग्नौ साम्पे सम्पग्लुस्वमपि युध्यत एव । न चैवं पुष्पमानस्य प्रतिपाता घटते प्रतिपादकात् वतो न त प्रति हेतु फेमल प्रपोकम्प' स्पात् । अथ यत्पृष्ट प्रतिपचिन तत्र है- यंदाचार्येण प्रयुम्पते तदा सस्प तेनाविमामायावगतिर्भवस्मेवेति मत तदपि न समीचीन साम्यनिरस्य समागसे प्रतिपायातमविशपस्पान्यया सत्रानुपपचे उत्पादापारमर्फ सर्व कुस एतदिति प्रभे प्रमेयत्वा- दिति तोधिनेऽपि संघासाप्पनिर्देशमासिदै एकनिष्परिव मिमनिरपि तस्प तेन समधाविशेषात् यर फस्प पक्त साप्पैनिर्देशानतरं सापनस्य निर्देश तस्य सेनाविनाभावमवधसाप्पसिद्धे साप्पम्यात- साधनोपदर्शन सुटमसीयो तया प्रतिपापेन साप्पप्रभवचने ते प्रतिपादकेन साधनाभिघानेऽपि भिमयस्तुनिर्दिएपोरपि साप्यसाधनयोरमिनाभाषाविरोधात् कथमन्ययकवाक्यस्य मानाषस्वमिलीर्यमाणस्य सबघता सिस्पेत् तप्त' सर्पपो षादिना अविगानेन सिदं संक्षेपत साप्पसापननिर्देशमान न पुन फेमठ हेरचन विदुपामपि तदयोगात् पित् सर्वेषां मादिना भविगानेन सक्षेपत' साप्पसापनदर्शनं प्रसिद मिति पदुप्यत श्रीमदकलकदेपस्य, प्रत्यक्ष विशद मानं प्रमाणमिन्यारिवत् । धर्मकीर्ते प्रत्यक्ष फल्पना- पोदमातमियादिषन् । योगस्प सदकारणामियमित्यादिवम्। साम्यस्य चसम्य पुरपस्प बमपमित्यादिपत् मत्ससदिसि परवाम्पमनाकुलमेर समावयाम समाप्पाविनामापिसाधनस्पामिधानान् पंधन हि विशद- धानारमपममतरेण प्रत्यक्षमनुपपम हानामपत्येन च पिना प्रमाणाव फेपाचि परेपो फत्पनापोटाभावाभ्यां बिना प्रत्यय अम्पेया नित्यनारसे सदफारणश्यमितरेषा पुरसस्यम्पाभावे पैतन्य सयोत्पादादिनपा- पाप परमात माविण्य मयप्रेमपोरम । पिप्रातमा ! भोगता। (मानिदो गया। बाधिमारिनो पदंदतवति मत पत्त। एमाप्रमाRI1- मप्रतिसादने । "सान | १५ मारपीपरामो मुक्तिमा प्रति मतं । ११ गतः । देवो "पिता निरपर। १० विगहमायतमा । ११ गामाबमाती पारिम्प। १५ गामदेिन । २४ तदानमा निति तादिनमाग्मे पि पारण पदिपाय ।।१५ माम! - ·५ पत्रपरीक्षा। मकवलक्षणसत्वमंतरेण सत्सनाख्या प्रमयतापि नोपपद्यत 'एव प्रमाणवलतः प्रसिदायातस्याः अन्यत्र कचित्सद्भिनिश्चयात् । आत्मादिद्रव्यमुत्पादत्र्ययनिर्मुक्तं प्रमेयं सिद्धं पर्यायश्च ध्रौव्यनिर्मुक्तः प्रमेयोऽस्तीति चायुक्तं द्रव्यपर्याययोर्भेदाभेदेकांतेऽनवस्थानान् तथा चतत्सकटमभ्यधायि । तेऽपि प्रयुजते हेतुं सत्सत्वं यदि केवलं । सत्सदिल्येव साध्यत्वव्यवच्छेटोऽस्य तस्कृतः ॥१॥ साध्यलक्षणवैकल्यात्सत्यत्वस्य प्रसिद्धितः । सदनं सत्पमा घर लती सा येत्र तन्मतं । सत्सत्प्रमेयमेतच प्रसिद्ध मानवादिनः । संविन्मात्रेऽपि मानस्य वरूपत्ति प्रमेयता ॥३॥ उत्पादादिस्वभावत्वं सत्वं साध्यं तु युज्यते । तस्याप्रसिद्धितः साध्यलक्षणं प्रतिपत्तितः ॥४॥ एवमाचक्षते येऽपि तेपां स्याद्धर्मिणः कुतः । साधनस्य व्यवच्छेदः प्रसिद्धत्वेन संमतात् ।।२।। विदुपामप्रयोज्यत्वार्मिणः साध्यसिद्धये । तस्य साध्याविनाभावाभावादेवेति तन्मतं ॥ ६ ॥ हेतुः कयं प्रयोज्यः स्यात्कंबलः स्वेष्टसिद्धये । साध्यस्यावचने तेनाविनामात्र प्रसिद्धितः ॥ओ प्रस्तावाद्गम्यमानेन हेतोः साप्येन बुद्धयते । विद्वद्भिरविनाभावोऽनुक्तेनापीति चेन वै ॥८॥ प्रस्तावस्यार्थयोरिष्टानिष्टयोरविशेषतः । कार्थे हेतुः प्रयुक्तोऽयमिति मातुमगक्तितः ॥९॥ यद्यकमुखएव स्यात् प्रस्तावस्त्र्यात्मकं जगत् । कथमेतदिति प्रश्न तदा हेतुः से तत्र चत्॥१०॥ न पृष्टविपरीतार्थ हेतोर्वचनसंभवात् । अत्र्यात्मकमिदं विश्वमिति स्वयममीप्सतां ॥ ११ ॥ तत्र हेतोविरुद्धत्वनिश्चयात्साव्यता न चेत् । तथा त्र्यात्मकं सिद्रस्तस्य स्यात्साध्यता कुतः।।१२।। यो ह्या विरुद्धवं धूमवत्त्वस्य बुध्यते । सोऽग्नी साध्ये कथं तस्य न विद्यात्सत्यहेतुतां ॥१॥ न चवं वुध्यमानस्य घटते प्रतिपाद्यता । प्रतिपादकोन हेतुस्तं प्रति फेवलः ॥ १४ ॥ यत्पृष्टं प्रतिपाद्यन तत्र हेतुः प्रयुज्यते । यदाचार्येण तेनास्याविनामावगतिस्तथा ॥ १५ ॥ भवत्येवति चेत्साध्ये निर्देशोप्येवैमागतः। प्रतिपादकृतः प्रश्नविशेषः कान्यथास्य स ॥१६॥ उत्पादाद्यात्मकं विश्वं कुत एतद्धि निश्चितं । इति प्रश्न प्रमेयत्वादिति हेतोर्वचस्यपि ॥१७॥ प्रसिद्धः साध्यनिर्देश: संबंधादुपवर्णितः । एतनवकनिर्देष्टुरिख मिन्नादपि पुष्टं ॥ १८ ॥ ततः संक्षेपतःसिद्धः सर्वपामविगानतः । साध्यसाधननिर्देगमात्रकं न तु हेनुवाक् ॥१९॥ प्रत्यक्ष विशदं ज्ञानं प्रमाणं ज्ञानमित्यपि । अकलंकवचोयद्वत्ताध्यसाधनसूचकं ॥२०॥ प्रत्यक्षं कल्पनापोढमभ्रांतमिति कीर्तिवाक् । सदकारणवन्नित्यमिति योगवचोऽपि च ॥२१॥ चैतन्य पुरुषस्य स्यात्स्वरूपमिति सांख्यवाक् । एवमादिपरैरिष्ट स्वेष्टसिद्धिनिबंधनं ॥२२॥ सत्सत्सदिति तद्वत्स्यात्पत्रवाक्यमनाकुल । स्वसाध्यविनाभाविसाधनस्याभिधानतः ॥२३|| उत्पादादित्रयात्मत्वमतरेण प्रमेयता । न हि कचित्प्रसिद्धास्ति प्रमाणवलतः सतां ॥२४॥ नोत्पादव्ययनिर्मुक्तमात्मादिद्रव्यमस्ति नः । प्रमेयं नापि पर्यायो ध्रौव्यमुक्तोऽस्ति कथन ॥२९॥ द्रव्यपर्याययोर्मेंदामेदैकांतेऽनवस्थितेः । श्रीमत्समंतभद्राययुक्तिविद्भिस्तथोक्तितः ॥ २६ ॥ द्रव्यपर्याययोरक्य तयोरेव्यतिरेकत. 1 परिणामविशेपाच शक्तिमच्छक्तिभावतः ।। २७ ।। संज्ञासंख्याविशेषाच स्त्रलक्षणविशेषतः । प्रयोजनादिभेदाच तन्नानात्वं न सर्वथा ।। २८ ।। तत्र द्रव्यं तावदयि तदेवेदमित्यवाधितप्रत्यभिज्ञासमधिगम्यं पर्यायो व्यावृताकारस्वभावः स मेद- १ सर्वथा भेदाभेदनियमंगोनियमाणे । २ पूर्वोक सर्वे । ३ वौद्धा. 1 ४ विद्यमाना । ५ वस्तुनिः । ६ प्रमाणस्य । खसपेदने । ८ आदिशब्देन व्यायधीच्ययोर्ग्रहण । ९ व्याप्तरभावात् । १० तेषां वादानां मतं ! ११ मकयनेन । १. अनु- मानेन । १३ प्रमेयत्वादिलक्षणः । १४ योद्धानां । १५ कुतो न कुतोपतिमावः । १६ प्रतिपाद्यमाने । १७ उकविपर्यये । १८ साध्यस्य ! १९ प्रतिपादनेन । २० गामानय शुझां दडेनेति नानावस्तृभिः कभ्यमानेऽपि माध्यसाधननिर्देशः स्यादिति भावः । २१ वादिनां । २२ अपिवादात् । २३ धर्मकीर्वचः । २४ अस्माकं जनाना । २५ कविद् प्रात्य । २६ अपृथ- करणभावात् । २७ द्रव्य । २८ पर्याय: । २९ तयोर्द्रव्यपर्याययोः । ३० पर्यायः । - ·सनातनवमग्रमालाया- ६ अन्ययसमधिगम्य कयाधियारक्यमध्यविरफात् ययोस्त नस्य न तयारम्पतिरेकः यथा हिमवदिभ्ययोरम्य- रिफाय द्रप्यपर्यापयोस्तस्माचपोरेस्पमिति केवलम्पतिरेकी हत ननु वक्ष्यमव्पतिरेफ एष स एय हेतु कपमुपपन्न स्पारसाध्यममस्यादिति न मंतम्य विधादरम्यस्पैक्यस्य साध्यत्वात् परस्परमशस्यविवेचन- त्यस्पान्यतिरेकस्म साधनत्वात् तस्य साभ्यसमत्वाभावात् परस्परंम्पसिरेचन पतिरेक, तदमावस्त्वम्पतिरेक सप शमयविवेचनमेवेति कप साप्पसमय नामसिहोस कस्यचित्रीवादिदम्पस्पस्वपर्यापेम्योमानादिम्प' परनन्यपर्यापतिणणि स्वपर्यायाणाच हानादीनां दम्यावर नेतुमशक्यत्वस्य परस्परमशस्यविवेचनस्वस्य द्रष्यफ- पियो सुप्रसिद्धस्यास् अन्ययाधानादिपर्यायाणा बीवपर्यायस्वापोगात् जीवादिनन्यस्यस्य च तदम्पत्यविरोधात् मैनु सम्पपि म्ये तत्पर्यापाणामुत्पादात् उत्पमानां च विनाशात् कपमशक्यविवेचनत्वं सिद्धमिति तु न श- फनीप पापाणामुत्पादाविनाशामा पर्यायवायोगास् सेवामुत्पादम्यपरक्षणत्वात् दम्यस्य धीम्यळक्षणत्वपत्॥ समुदेवि विलपमष्यति मात्रो नियमेन पर्ययनयस्य मोदेति नो विनश्यति भावनपालिंगियो नि । इति वचनात् । न ध काममेदोऽशक्पविवेचनत्य एककाठवर्तिनी नानार्थानामतिप्रसगाट ततः कालाभेदे सत्यपि उम्पपर्यापो शम्याधिवेचनत पथोकरक्षणं विरुत्पते । देशामेदोऽशस्यविवेचन- मिन्पपि पीत मातातपादीनामपि सम्पसंगात् शास्त्रीयो देशामेदोऽशम्पविवेचनत्वमिति घेवाह प्रम्यपाययो- सतत्कथमासिदै । मनु पर्यायाणां रूपादीनां घटादिदम्पदेशत्वात् घटादिनम्यस्य तु सारंमकारयवदेवत्वात् टीपार्यान्तरत्वसिद्धिरिति प्रेम प्रमाणामावात् गुणगुणिनी क्रिपाक्रियाप्ती नावितवी विशेपसदंती अपपपापापविनी च परस्परत पदापातरमूती मिमप्रतिमासत्पात् पौ पी भिमप्रतिभासौ ती ती परस्सरत' पदाचीतरभूती पथा घटपटौ मिमप्रतिमासौ ती इत्यनुमानसमावाम प्रमाणामाव इसि पेम अस्यानुमानस्य मिस्तत्वात् इषिरस्य कयविदापावरस्य साधनात् कथचिदिनप्रतिमासत्वस्य फपिदार्थांतरेण म्याप्तत्वात् सर्पपा भिमप्रतिमासस्वस्य हेतुल पुनरसिदो हेतु दतम साम्यसाधनाषिकस्ट' प्रतीयते घटपटयो सर्वया- थांतरवस्प साप्यस्य सर्पयामिमप्रतिमासन्यस्य च साधनधर्मस्यामाप्तीतिसम्पात् । सैदप्यापात्मना तयो रभिमन्यादमिमप्रतिमासमानावाद । मनु प सदम्याचारमनोऽपि घटपटयम्या मिन्नपात् कर्ष तेन तपो- रमेद स्यात् । अभिमप्रतिमासर्व वा, सत्वं हि परसामान्य सस्वभाव द्रम्पच धापरसामान्य द्रम्पस्वमाव' सपा पार्धियसमावोति इति कायमसी सतानापातरमूत स्पादिति कधित् सोऽपि न पुक्तवादी सत्पादों- तरल सपोरसत्यप्रेसगात् दम्पादिखभाषापात्यतैमेदे तपोरदम्पादिप्रसके । सवासनधान् सपो' सर्व सम्पत्यसमधात् सम्पत्योपपचे पार्थिवलादिसंबंधात्पाधिपवादिम्यषसानामदोष इति पत् कथमसस' पपमपस्यापार्थिवादेभ । दसतमिमसन्यादिसमभादपि सदादिरापता युका स्परविपाणदेरपि तव्यस- गान् । प्रागतदादै महादिसंबंधात् सदादिरूपये प्रपसामावस्य स्वमारणन्यापागम्यागमूलस्य सदनतर भाव समाप्रिसग । तस्य तदपि सप्तादिसंबंधासभवात् म तप्रसंग इतिथेत्तदिदं गात्पयिमित, भाक्षेप परिदारतपा म्यैरहायत् प्रागसत सत्तासबंधात्मत्वेऽपि प्रमामावस्य ससासर्वध फस्मान मरति, सत सय चन्याछेप तस्प सासबधासमपात् इति स क परिहार फयमररभित्रीयते साप्प- मेर मापन इलस्खस्प सवासमामार सतासंबधामावदिति पुन सपासवपलक्षणमयामात्र सत्ता- संबंधामापादिति वा पैदिः पुन' प्रागैसवादविशेषऽपि पटपटयोरेव सपासेवध तनिमित्त व सस तथा परपरयो । परसरमपरिवार। बोर। भगयो भितरो माग र यः। ५ अगा। पूरी प्रमले परम्म11 पुषिमा नेमपः पानीको माग ११ बैन 1५पर वासिनतादिस। १५ सयोगपर्गयोससिदि। पापिवस । १.448 सिमा पस्तिरिति इम्ब सागसमिति..मावित सारिस मोनिमान । ११ पापभानसा५सम्पएम्पावरमा २५ पलायलासि। २५ आरिमार्षि. पारसमविरेपसरप्रामारिसपि पासमारपार प्रविशदनाना मग वि.पुरापरिधोभी पार !

·पत्रपरीता! प्रतीतेः न पुनः प्रध्वंसाभावस्य तदभावादिति मतं तटा कयंत्रित्सत्तादितादत्म्यात् सत्तादिव्यवहारो घट- पटयोरिति नकातेन सत्वादि ततो भिन्न येन सद्र्यात्मना घट्पटयोरभेदः कथंचिदभिन्नप्रतिभाशत्वं वा न स्यात् साध्यसाधनवैकल्यं वा दृष्टांतस्य ततो न द्रव्यपर्यायोर्भदैकांतसाधनं निरवद्यमन्ति यतन्तयोः पदार्थी- तरत्नसिद्धौ शास्त्रीयदेशमेदलक्षणशक्यविवेचनत्वोपपत्तः अशक्यविवेचनत्वमव्यतिरको हेतुरसिद्धः शक्यत नचायमनकांतिको विरुद्धा या सर्वदा विपक्षे वृत्त्यभावात् इति सिद्धत्येवातो हेताः कथंचिद्रव्यपर्याययोक्यं तथा "द्रव्यपर्याययोरेक्यं परिणामविशेषात् ययोस्तु नैक्यं न तयोः परिणामविशेषः, यथा सहायियोः परिणामविशेषश्च द्रव्यपर्याययोः तस्मादैक्यमित्यपि व्यतिरेक हेतुः ननु च कोयं परिणामविगपोनाम यदि पूर्वविनाभादुत्तरोत्पादस्तदा वाद्यसिद्धः निरन्वयविनागात्यंतापूर्वोत्पादयोः स्याद्वादिनामनिष्टत्वात् । अब पूर्वस्य तिरोभावादुत्तरस्याविर्भावस्तदापि वौद्यसिद्धः सर्वथासनन्तिरोभावाविमीवमात्रानभ्युपगमात् एतेन स्वाश्रया- दिन्नस्वभावः समवायात्तत्र वर्तमानः परिणामविशेष इति वाद्यसिद्धः प्रतिपादितः तेषां तथाप्यनयुपगमात् अथ पूर्वापरस्वभावत्यागोपादानान्वितस्थितिलक्षणन्तढा प्रतिवाद्यसिद्धः सीगततांख्ययोगानां तयाभूत- परिणामविशेषासिद्धेः इति कश्चित्सोपि न युक्तवादी पूर्वापरस्त्रमावत्यागोपादानान्वितस्थितिलक्षणस्य परिणा- मविशेषस्य प्रमाणतः सिद्धत्वात् । नथा हि सर्व वस्तु यथोक्तपरिणामविशेयमाक् सत्वात् सर्वयायपरिणामिनि साँगतादीष्टपरिणामन परिणामिनि च सत्वविरोधात् तद्विरोवश्व अर्थक्रियान्यावातात् तद्व्याधातश्च क्रम- योगवद्यासम्भवात् तदसंभवश्च निरन्वयविनम्वरनिरगकांते देशकालकृतक्रमस्य नानाकार्यकरणशक्तिनाना- त्वनिबंधनयोगपद्यस्य च विरोधात् सर्वथा सटात्मकटस्थवत् परस्परतोऽयंतभिन्नधर्मधर्मिमात्रबञ्च नात्र देशकृतः क्रमः पिपीलिकादिवत् नापि कालकृता वा वीजांकुरादिवत् संभवत्यकस्यानेकदेशकालवार्तिनोर नभ्युपगमात् यो यत्रैव स तत्रैव यो यदैव तदेव सः "न देशकालयोाप्तिर्मावानामिह विद्यते" इतिवचनात् ननु च क्षणिकैकस्वलक्षणापेक्षया देशकालव्याप्यमावात् भावानां माभूत् देशकालकतः क्रमः सकृदेक- स्यानेकस्वभावापेक्षया योगपद्यवत् संतानापेक्षया तु स्यात् तस्यानेकसँहकारिकाटापापेक्षया अनेककार्यकरण- योगपद्यवत् इति चन्न संतानसमुदाययोरेव क्रमयोगपद्याभ्यामर्थक्रियाकारित्वात् वस्तुवसिद्धिप्रसंगात् लक्ष- णस्यावस्तुतापत्तेः । स्यादाकूनं यदन्वयव्यतिरेकानुविधानात्क्रमशः कार्योत्पत्तिस्तत्स्वलक्षणं क्रमशः कार्यकारि यथा कस्यचिजाग्रद्विज्ञानं क्रमशः स्वप्नज्ञानप्रबोधज्ञानादिकारणं किंचित्तु युगपत्कार्यकारि यढन्वयव्यति- रेकाम्यां योगपद्येन कार्योत्पत्तिः यथा प्रदीपत्वलक्षणं तैटगोषणांधकारापनयंकारणं । न चैवमेकस्यानेक- स्वभावापत्तिस्तस्य तौगैकस्वभावत्वात् इति तदसत् कूटस्थस्या ध्येवं क्रमाक्रमकार्यकारित्वोपपत्तेः शक्यं हि वक्तुं शाश्वतिको मात्रः स्वान्वयन्यतिरेकाम्यां क्रमेणाक्रमेण वानकं कार्य प्रादुर्भावयन् तथा तन्निमित्त । नचानेकस्वभावत्वं तस्य तथाविधक्रस्वभावत्वात् ॥ नित्यस्य कथं व्यतिरेक इति चेत् क्षणिकस्य कायं । सकलकालकलान्याप्तरिति चेत् नित्यस्यापि सकलदेशाव्याप्तेर्व्यतिरेकोऽस्तु । ननु नित्याद्भिनकार्यम्योत्पत्ती १ आदिशब्देन द्रव्यत्वपार्थिवत्वयोमहर्ण । २ कुतो न स्याद स्यादेव । ३ सर्वया मेदनियम साधनं सर्वया न घटते इति भाव.1 ४ स्वरूपेण । ५ घटपटयाद्रव्यपर्यायावा । ६ विवेचनस्य तदुपपत्तौ । ५कुतः शक्यत न कुतोऽपि । तत्पाद व्ययाव्यात्मकत्वात् । ९ बादः । ९० चेत् । ११ वादिना) जनानामसम्मतः । १२ जनानाममिमतः। १न्यायेन १४ घटपटादेः । ५५ सौगतसांख्ययोगोकप्रकारेण परिणामस्थानंगीकारात् । १६ परिणामविश्वपश्येत् । १७ नोकल- क्षणपरिणामविशेपस्यासिरित्ययः । १८ पूर्वापरखमावयार्ययासंड्यं प्राय । १९ उत्पादव्ययघ्रचरहिते। २० मादि शब्देन सांख्ययोगयोग्रहप । २१ सरविषाणादी । २२ निरन्वयविनाशात्यंतापूर्वोत्पादः पूर्वस्य तिरोभावादुत्तरस्याविर्माव: खाश्रयाङ्गिनस्वमावः समवायाप्तत्र वर्तमान. परिणामविशेष इति लक्षणे निरंशः क्षणिकः । २३सदरूपकरूपतया कालव्यापि कूटस्थतत्त्वं साल्यापेक्षया ग्राह्य । २४ सौगतादीष्टतत्वस्य । २५ कारणसमुदायापेक्षया । २६ शुद्धवस्तुनः । २७ वौद्धः । २८ स्वलक्षणं | २९ भवतीत्वध्याहारः । ३. स्वलक्षणस्य । ३१ क्रमयोगपद्याभ्यामर्थक्रियाकारित्वलक्षणः।३नित्यस्य ३३ क्षणिकाक्षणिकवादिनोः परस्परं वदतोः ३४ स्वलक्षणं यथा । ३५ वौद्धः । ३६ असत्यमद्भावोव्यतिरेकः । ३७ ध्य- तिरेक इत्याध्याहारः 1 ३८ जनः । ३९ बौद्धः ।

·सनातननग्रंपमाला- देशयतिरेकस्यापि न समकः तदनुपधौ त तोलस्यैव कार्यस्य सर्पदोत्पचे प्रतीतिविरोध इति चेत् तर्हि मणिकादिमकालस्य कार्योत्पादे म्पतिरेकामापस्तदभावएव तद्रावास, तदभिनकायस्पोत्पादे कार्यस्त्र विरोधः सैमसमयपतित्वामारमवत्। क्षणिकपक्षणे स्वकाठे सति मयत काटयसरेऽपि फार्यस्पान्ययवत् वदा सस्मिन- ससंभवतो पसिरेक सिस्ससीति चेत् ताहि नित्येऽपि स्वदेशे सति देशांतरेऽपि मेपत' फार्मस्पान्नायबत् तत्राप्पसपि तस्यामपतो प्यतिरेक सिस्पेत् । न चैवमनमिमतदेशस्पापि कार्यस्य पन्म प्रसम्पते मित्यपादिन क्षणिकवादिनोऽपि तदनमिमतकालस्य जमप्रसगात् । तत सयोम्यमिभकालस्योत्पची मियादपि स्वयोग्य- मिर्मदेशस्पोत्पधेर प्रबंधन सर्वपा क्षणिकेतरवाविमो' परस्परमैनतिशयात् क्षणिकांतस्य सस्याभ्यन प्रपंचतो निराकरणाच न पूर्वापरस्समावपिनायोत्पादमाण परिणामेन परिणामि सर्प मस्त नाप्याविनामाष- मात्रेण निर्मकान्ते पदनुपपने कूटस्पैस्पाविर्मावतिरोमावारपणे तदपसाविरोधात् मानिमतानुपगात् सदवस्पयोस्तदुपपछी ततस्तयोर्मेदफस्पानसिक्रमात् मेदे मिसस्थावस्येति व्यपदेपासिदि सपनामापात् । अवस्थावस्थापकाएव सबवइति चेत् न तस्य भेदैफात सपबिप्पपदघटनात् । एतेन दम्पस्य मिनेन गुणा- दिमा परिणामेन परिणामित्व प्रसाच्यातं गुणादिमम्पपो' समपामत्यापि भेदैकति तहदनुपपचेरपिशेषात् । देशाभेदात्तयो' संबध इति धन पातातफ्योगरमाकाशयो; तपसगात् काठमेदादुमयामेदाप स तयो- रिस्यस्पाप्यनेनापास्त । तयोरविसग्माषादुपपम संबंध इति चेत् स यदि देशकागमेद एक सदा सएस दीप ततोन्पोत् स्वभावामेदः, प्रतिमासामेदो, म्पपदेशामेदो, या म तावरस्थमायामेद सभवति दम्पस्प गुणादेव मिमस्वभावत्योपगमात् । प्रतिमासम्पपदेशामेदोऽपि न युक्तः, तस्यासिसत्पात् । फपषिदेकरम्प- तादाम्पमामिग्माव इति चेत् स्यादमतसिदि सेवाह गयंतरामानात् इति पयोकपरिणामेनप परिणा- मिन सत्तस्प म्यापर्फ सिद्ध ततस्तस्यैव साधनमिति सिदः परिणाममिशेपो प्रम्पपर्यापयोः फयचिदिक्प सापयति । पपैष हिनन्यस्य दम्पत्पतया सिति, पूर्वापरपर्यायल्पतपा माशोत्पादौ परिणामविशेषस्तया पर्यायस्पापि स्वरूपेणारमामो बिनाशप इम्यरूपतया तु सिसिरिति तस्मण परिणामविशेपोत्पेष । तया रम्यपाययो' कर्यनिदैपर्प शक्तिमाक्तिमावात् ययोस्तु नैक्यं न तयोः भफिमछफिमाव' यया सभविष्यपो शक्किमप्यक्किमावध दम्पपर्याययोरिति म्यतिरेफी रेखरम्पपामुपपत्तिलक्षण' साप्पं सापयति । प्पकिमदि द्रम्प सम्प' पाया प्रतीताएन पदाप प्रतिमक्तिमाय सिमोम्पयानुपपत्त्यात्मको हेत। म चापपानुपपचिरसिमा कर्यदिपमंतरेण दम्पपर्याययोर्मेदैकाते तदमेदैकसि च शक्तिमयकिमावस्या- समवास् । मशस्यविवेचनलक्षणपरिणामविशेपवत् । सपा द्रव्यपाययो कपपिमानास्प संघासम्याक्षण- प्रपोजनप्रतिमासमेदाफुटपटक्त् शकपुरदरादिसंहामेदेन फरुन दारा इसादिसल्याभेदेन पानादिस्य- मणभेदेन सापोपोसादिप्रमोचनभेदेन पयस्पादिप्रतिमासमेदेन १ म्पमिचारी रितिम तस्यापि रूपंचिदमतरेणानुपपपमानत्वात् सर्वस्पैकानेकस्वभावसापिनिश्चयात् सझेयर्सस्पेयखमपप्रयोम्पप्रतिमास्य स्वमापभेदार्पणायामेव संधादिभेदम्पवहारसिद्धरम्पयातिप्रसंगात् ततोऽनपा द्रन्पपर्याफ्यो कपदिसाधन कपिदस्पसाधनषत् नच विरोषवैयधिकरण्यादिपण, प्रमाणसिदयो कपिछेदाभेदपोस्वदगोधरधात् चित्सर्मपा भेदाभेदयोरेव विरोषादिषिषपतयावसायात् । ननु चन्द्रम्पपर्याययोर्यमारमानमाधिस भेदो पचाधि- साभेदस्ती पदितवो मिमी तदा मेदएष नहि मिन्नादमिन्नमभिम्ननाम नानामाननसक्षीरादमिमारतिरपत् भयामिमौ सपापि न भेद वदुक- पापास्मानी समाविन्य भेदाभेदी सोस्तयो । तापमिमी ततः स्याता यदि मेदस्तदा न किम् ॥१॥ किमिमौ यदि ती भेद सर्वपा केनवार्यते। मिमादमिनार्मदा मिमार्यादमेदवार IRI १ मिमस्तिष । भिषा प्रणे पस। पारमामायएव । बामसात् । ५ प्रणामिममम कार्यगरपयो। वनिमसपाका अनुसपमानमा रापमानस ! • भिमो यो असमस्त तस्व । "पिरेन । ११ भाविद्ययावतार । पमपमा 111 एपमतमा मा भसमापी पटना। "मासामलिनमानागो!माविमाप्रतिपेमा मिना मिली।

·पत्रपरीक्षा। इति स एवमप्युपालंभो वस्तुनि न भवत्येव स्वमिथ्याविकल्पयोरेव तत्संभयात् वस्तुनो द्रव्यपर्याया- मनोर्जात्यंतरस्य तदंशयोद्रव्यपर्याययोः कथंचिद्भेदाभेदात्मनोः प्रतीतिसिद्धत्वात् नच तथा प्रतातिः मिथ्या, वाधकस्य तद्विपरीतग्राहिणः प्रमाणस्य कस्यचिद्रप्यसंभवात् तत्रानवस्थादेरनवतारान् तथा हि द्रव्यपर्याययो- र्यमात्मानं द्रव्यस्वभावमाश्रित्याभेदः स्याहादिनां संमतः स एवाभेदो न पुनरन्योत्रायं पर्यायमात्मानमाश्रित्य तयोंमेंदो व्यवह्रियते सएव पर्यायात्मा भेदः ततोनापर इत्याहुरनेकांतवादिनः ततो नेवाभेदैकांतः प्रसज्यते भेदेकांतो.वा तथाभ्यधायि इत्येवमप्युपालंभो न संभवति वस्तुनि तथा प्रतीतिसिद्धन्याद्वाधकस्याप्यसंभवात् । द्रव्यपर्यायोश्चात्र भेदः स्याद्दादिनां मतः । द्रव्यात्मानं यमाश्रित्य स एवामेद इत्यपि ॥१॥ पर्यायात्मानमाश्रित्य पंचभेदः प्रकीर्त्यते । स एव भेद इत्याहस्तत्तदेकांतता कुतः ॥२॥ इति तत एव च प्रतीतिसिद्धत्वाद्वाधकामावादपि गीतोष्णस्पर्शवत् द्रव्यपर्यायाविरोधो ध्वस्तः स्यात् तद्वद्वैयधिकरण्यं च वस्तं स्यात् तत एवानवस्था बस्ता स्यात् द्रव्यरूपेणाभेटस्यैव पर्यायरूपेण भेटस्यवो- भयस्वमावे वस्तुनि व्यवस्थितन्वान् सुनयार्पितकांतावधारणस्यापि अनेकांताप्रतिघातत्वात् । ननु च प्रमाणा- र्पणादनेकांतएव नयार्यणाच्चैकांतएवल्यप्येकांतएव प्रसक्त इति चेन्न तस्याप्यपरनयप्रमाणविषयतायामेकां- तात्मकत्वात् अव्यवस्थितानेकांतोपगमात् आकांक्षाक्षयादेव व्यवस्थानसिद्धरनवस्यादोपाभावात् । संफरश्व- ध्वस्तः स्यात् तयोर्युगपत्प्राप्त्यभावात् । व्यतिरेकश्च परस्परविषयगमनाभावात् । प्रतिनियतस्वरूपत्वातंशी- तिरपि वस्ता । तथानयोनयप्रमाणाम्यां मुनिश्चितत्वात् तथैवाप्रतिपत्तिरमावश्च ध्वस्तः स्यात् यौगाभिमत- सामान्यविशेषवत चित्राद्वैतवादिनश्चित्रवेदनवत् , सांख्यस्य सत्वरजस्तमोमयकप्रधानवत् चित्रपटवचापरेयां नैकस्यानेकत्वं विरोध भजते नापि वैयधिकरण्यादिदोपमिति प्रतिपत्तव्यं । तदुक्तं- तत एव विरोधोऽत्र विभिन्नाश्रयतापि वा । अनवस्थाद्यपि ध्वस्तं स्यात्सामान्यविरोधवत् ॥१॥ चित्रवेदनवचापि सत्वाद्यात्मप्रधानन् । चित्रवनवदेकस्यानेकत्वं न विरोधमा ॥ २ इति एवं च न सत्सवलक्षणं प्रमेयत्वं नित्यैकांतादिपु फचिदपि सर्वकांते संभवति प्रमाणेनेव नयैरपि जात्यंतरस्यानेकांतात्मनो वस्तुनः प्रवेदनात् । नित्यत्वाद्येकांतप्रवेदने तत्प्रतिपक्षाऽनित्यत्वादिधर्माणामनिरा. करणान् तत्र तेषामपि गुणीभूतानां सद्भावात् एतावतैव विपक्षे व्यावृत्तिनिश्चयेन हेतोः प्रकृतस्यान्यथानुप- पन्नताप्रधानलक्षणभूता सिद्धा । ततो युक्तं साध्यसाधनवचनं संक्षेपतः पनवाक्ये केवलस्य हेतोरति संक्षेपतो प्रयोगाप्रयोगात् , सर्वथाविचारासहत्वात्, साध्यनिर्देशसहितस्यैव हेतोः प्रयोगार्हत्वसमर्थनात् , तदुक्तं तथा च न प्रमेयत्वं ध्रौव्यकांतादियु कचित् । नयैरपि गुणीभूतानेकांतस्य प्रवेदनात् ।। सिद्धा चैतावता हेतोरन्ययानुपपन्नता । प्रधानलक्षणं युक्ता साध्यसाधनवाक् ततः ॥ इति विशेषाश्रयणात्कस्य कस्यावयवस्य वचनं पत्रे प्रयोगयोग्यमिति उदाहियते । साध्यधर्मविशिष्टस्य धार्मिणः साधनस्य च । वचः प्रयुज्यते पत्रे विशेषाश्यतो यया ।। स्वांतभासितभूत्याद्ययंतात्मतदुभांतभाक् । परांतद्योतितोद्दीप्तमितीतः स्वात्मकत्वतः ।। इति अंत एव ह्यांतः स्वार्थिकऽणि भवति वानप्रस्थादिवत् प्रादिपाठायेक्षया सोरांतः स्वांत:-उत् तेन मासिता द्योतिता मूतिरुद्भूतिरित्यर्थः सा आद्या येषां ते स्वांतभासितमूत्याद्यास्तेच ते अताच ते उद्- तिविनाशध्रौव्यधर्मा इत्यर्थः, त एवात्मानः तान् तनोति इति स्वांतभासितमूत्याद्ययंतात्मतदिति साध्य- धर्मः उमांता वाकू यस्य तदुभांतभाक् विश्वमिति धर्मो तस्य साध्यधर्मविशिष्टस्य निर्देशः उत्पादादित्रिस्व- भावव्यापि सर्वमिति यावत् । परांतो यस्येति परांतः प्रःसएव द्योतितं द्योतनमुपसर्ग इत्यर्थः तेनोद्दीप्ता सा चासौ मितिश्च तामितः स्वात्मा यस्य तत्परांतायेतितोद्दीप्तमितीः तत्त्वात्मकं प्रमितिः प्राप्तस्वरूपमिति यावत् तस्य भावस्तत्त्वं प्रमेयत्वं तस्माचतः प्रमेयत्वात् इत्यर्थः प्रमाणविषयस्य प्रमेयत्वादिति एतस्य साधनस्य चा- न्यथानुपपन्नत्यनियमनिश्चयलक्षणस्योक्तन्यायेन समर्पितस्य वचनं यत्रेति विशेपाश्रयेण प्रयुज्यते, दृष्टांतो. पदर्शनामावेऽपि हेतोर्गमकत्वसमर्थनात् । तथा त्रयश्चत्वारः पंच पडादयो वा पत्रवाक्यऽवयवाःस्युः निय- मस्याव्यवस्थानादित्येतदभिधीयते ।

·- - सनातनवनग्रंपमाला- चित्रापदसराणीपमारेकांतास्मफत्यत । यदिप न तदित्य म यपा किंचिदिति प्रयः ||१|| तयाचदमिति प्रोकारवारोऽधयधा मता' ! सस्मात्तयेति निर्देशे पंच परस्य कस्यचित् ॥२॥ पडादयोऽपि पब स्पर्नियमस्पाम्पवस्पिते । साधतररयताभिषाने च यया कचित् ||३|| चिममेकानेपसाप सदततीतिचित्रास् एकानेकरूपम्याप्यनेकातारमशमिमर्य सविधयदिस्यादि सर्प- मामपामफेक्षया पदतो पिपसदः । यदतोस्पेसि पर्दत इतिते, पदंतेन राणाप सम्दनीय विश्वमिन्यर्थ सदनेमानेकातरम पिपमिति पक्षनिर्देश छत', मारेका संशय' सांतोस्पेमारेकांत प्रमेय' प्रमाणप्रमे- यसैशपेत्यादिपाप्रपेक्षया स भात्मा स्वमायो पस्प तदारेतात्मकं तस्य भाषस्त तस्मादिति साधनधर्मनि दें। यदित्यं न भवति यचित्राम मवति तदिरयं न भवति भारेकावारमकं न मपति यथा किंचिम किंधित पथाचाकिंचित् सर्वकांतात्मकं तवं पराम्युपगतमिति प्रयोऽवयवा' पत्रे प्रति वथा बेदं प्रमेयात्मकं घेद विधमिति पक्षधर्मोपसंहारपचने पत्परोक्यमा प्रयोगेऽमी पण तस्माचयानेकातम्यापीति निर्देश पंचावयवा । पत्रवास्पस्य कस्यचित् पादपोपि चैव प्रतिपापा प्रतिपाद्याशयषशात् स्यु तेपामियत- या चायपारणस्यामापात् तम साधर्म्यतिस्प पेपरवस्य प गम्यमानस्यापि वपने परवयवा स्यु । ययानिस सप्द कतकवात् यततर्फ सदनिय यया घट यत्पुनर्निम तदकतक र यपाका कस- कम आम्द' तस्मादनिम्य इति अत्रैप साधोपनये पंधर्योपनपे च हक्क शम्द, भकतकन्तु न भव- तीति प्रयुम्पमामे सप्तावयवा स्पु तस्मादनियो निमस्तु न मपति इति निगमनपचनेऽय, मनिस्य चम्दो मत निय', इति प्रतिवादपबचने नवावया' स्यु' तफावादकवकत्वामानादिति हेजप्रयोगे शापि सूर्यसे गप्यमानास्यवप्रयोगे पुनरकयोपामावास् , प्रतिवादपपवप्रयोगवत् पक्षधर्मोपसंहारवदा दुराधा म्याप्छेदस्प फलस्म सनाबाविशेपात् , सर्वत्र निष्फलस्वायोगाद, तयाविधप्रसिपापासयविशेफ्समवाय, पतव तस्मासाप्याविनामूतस्प साधनस्योपदर्शनं प्रमाणसिर्च तदमावे साप्पप्रसिदे, पंचावयवागुपदर्शनं त परेषां न प्रमाणसिद्ध मोम्पानुरोधमाचादेतदुपदर्शनात् एवं च नैकांसवादिना प्रसिद्मावयवं वार्य संभवति यत् पत्रालयां म्मेव तयुक्त- तत साप्पामिनाभूतसाधनस्योपदर्शन । प्रमाणासिसमेतस्पामा साप्पामसिद्धिव ॥१॥ मोप्पानुरोधमात्रातु शेमवयवदर्शनात् । परेपो न प्रमाणेन प्रसिहावयव षध इति ॥२॥ किंप यमते मर्णा अपि न प्यवतिष्ठते पदाम्पपि च तस्प वाफ्य कुत' प्रमाणात सिस्पेत् यत् पक्षणेन यपोक्तेन समपिठं स्यात् । ननु योगानों पर्णादयो म्याविष्ठस एव माकाशगुणवेन शम्दा- मामम्मुपगमात् तदाधकामावादिति न संमाम्म तपा घाघकसभाषात् कि तानाधक इति चेदुष्यते माकाशगुण सम्द' पादियशानभानविपक्चात् य एष सएब यया स्पर्श तपा प शम्दस्तस्मामाकाश- गुण' शम्द इति नाम्यपानुपपपियन्य सापनं । गगनगुणवे सम्दस्य तदनुपपत्ते परममहत्वादिषन् । पटाकामसपोगादिना म्यमिचारीदं साधनमिति म पायनियमानविपयस्वासिने भतीद्रिययोरिपाती- दिद्रियकयोरपि सयोगस्य विभागादेम मा तदघटनात् , मन्यपातिप्रसंगात् तदुर वर्णा न म्यवतिष्ठते पदाम्यपि च यन्मते । सस्य वाम्म कुस' सिस्पेत् यत्पत्र छक्षणाम्पिती॥१॥ म शम्द सगुणो मामकरणजानगपत । स्पर्शयत् सगुणस्पैर्म प्रमाणन्याहतस्वर ॥२॥ इति म ध मासिकस्पापि सर्वगतामूर्वदम्पनिम्फारमको वर्णो युग्पते तस्य वामेन्द्रियग्रामस्वभावत्वास पटादिवत् । नाकाशेन हेतोफेमिचार तस्य माद्रिपामास्वमानवाद कादिवत् सुपिरस्पाप्याफाशस्पा- नुमेयवाद तत्र मूर्सदम्पस्यामावे कस्यचिदमूर्तदम्यस्य सिदे तुळस्पामावस्याघटनात्, निरामयस्य गुणा- देरनुपपते परिशेशकासस्प साधनान् । शुभ्रमाकाशं श्याम अदमिति प्रसपाचक्षुर्माधमाकासमिति पेम भासोकाधकारयोराकापावोपचारात् तथा प्रत्ययस्य मावान् सत्र धनद्रम्पामावेऽस्य तदुपधारहेत- स्वाद पारेषाकाशदम्पत्स्योपगमे समतविरोपात् न चाम्पत्किंचिस्सर्पगतामूर्तनियकामकं दम्म वायेंद्रियमा- अस्वमा इट पेन म्पमिधारी साधन स्पात् तप्त पटनम तथा शम्दः । तदुर्क- ·११ पत्रपरीक्षा। न च सर्वगतामूर्तनित्यैकात्मात्र युज्यते । वर्णो वाडेंद्रियग्राह्यस्वभावत्वाद् घटादिवत् ॥१॥ इति वर्णव्यतिरिक्तं पदं वाक्यं वा स्फोटाख्यमित्यपि न संभवति ग्राहकाभावात् अर्थप्रतिपत्त्यन्यधानुपप- त्तिग्राहिकेति चेन्न तस्यास्तत्त्वतः कथंचिद्वर्णात्मकपदवाक्यहेतुत्वोपपत्तेः परोपगतस्फोटस्यानभिव्यक्तस्यार्थ- प्रतिपचिहेतुत्वविरोधात्, वर्णस्तदभिव्यक्तेरपि प्रत्येकमयोगात्, वर्णातरोचारणवैयर्थ्यात्, पौनःपुन्येन वाक्यार्थ वोधनानुपंगात् समुदितैरपि तदभिव्यक्तेरसंभवात्, वर्णानां समुदायाघटनात्, पूर्ववर्णप्रवणाहितसंस्कारस्य प्रतिपत्तुरंत्यवर्णश्रवणानंतरं तदभिव्यक्ती तथार्थप्रतिपत्तेरेव सिद्धेः स्फोटपरिकल्पना वैयर्ध्यात्, प्रतीत्यतिलंघ- नाच्च क्रमविशिष्टवर्णविशेषेभ्य एवार्थप्रतीतिसद्भावात् तेपामेव पदवाक्यरूपत्वोपपत्तेः । न चागममात्रात् पद- वाक्यस्फोटप्रतिपत्तिस्तस्य प्रामाण्यसिद्धेः । न चान्यग्राहकमस्ति यतस्तद्व्यवस्था तत्वतः स्यात् तदुक्तं- नर्ते वर्णात्पदं नाम नच पाक्यं पदाढते । स्फोटाख्यं ग्राहकाभावात् परेष्टस्यास्य तत्वतः ॥१॥ यस्य पुनः स्याद्वादिनः शब्दात्मकं वाचं वाक्यं पुद्गलरूपं चिदात्मकं चांतरंगमात्मस्वभावं प्रमाणा- सिद्धयति तस्य वाक्यं पत्रं भवेत् प्रोक्तलक्षणेनान्वितं, सिद्धे धर्मिणि वाक्ये तद्धर्मस्योदितरक्षणस्य परीक्षा- विपयत्वघटनात् । ननु चानेकांतवादिनोऽपि वाक्यस्य ग्राहकं किं प्रमाणं यतस्तत्सिद्धिरिति चेत् चिदात्म- नोंऽतरंगस्य स्वसंवेदनप्रत्यक्षं तदात्मरूपत्वात् वर्णपदवाक्यज्ञानपरिणतो ह्यात्मा भावतो वर्णः पदं वाक्यं च गीयते ततएवार्थप्रतिपत्तिवटनान् लिंगज्ञानात्मकमावलिंगालिंगिप्रतिपत्तिवत्, चक्षुरादिज्ञानाद्रूपादिप्रति- पत्तिवच्च, सर्वस्याचैतनस्यार्थप्रतिपत्तिहेतुविरोधान् अन्यत्रोपचारात् तत्कारणत्वात् तत्कार्यत्वाच तदुपचा- रसिद्धेः । तथा वाह्यस्येंद्रियप्रत्यक्षं ग्राहकं तत एव तत्पुद्गलात्मकं तदनात्मकस्येंद्रियप्रत्यक्षग्राह्यत्यानुपपत्तेरिति विचारितमन्यत्र प्रपंचेन । तदुक्तं- वाह्य शब्दात्मकं वाक्यमंतरंगं चिदात्मकं । पुद्गलात्मस्वरूपं तु प्रमाणाद्यस्य सिद्ध्यति ॥ १॥ तत्र वाक्यं भवेत् पत्रं तत्त्वतो लक्षणान्वितं । सिद्ध धर्मिणि धर्मस्य परीक्षाविषयत्वतः ॥२॥ इति स्वाभ्युपगममात्रात् सर्वथैकांतवादिनां विद्यमानमपि वाक्यं धर्मिणः स्वेष्टार्थसाधनत्वधर्माधिकरणं स्वसाध्यार्थाविनाभाविलिंगस्य कस्यचिदपि अनुपपत्तेः तदभिधानात् सर्वस्य हेतोरसिद्धत्वाच्च । तदुच्यते- वाक्यं सदपि नैकांतपक्षे स्वेष्टार्थसाधनं । स्वासाध्यार्थाविनाभावि लिंगस्यानुपपत्तितः ॥१॥ असिद्धत्वाच सर्वस्य हेतोस्तदभिधानतः । कार्थसिद्धिस्तथाचोक्तं तत्वार्थश्लोकवार्तिके ॥२॥ तत्र स्वरूपतोऽसिद्धो वादिनः शून्यसाधने । सर्वो हेतुर्यथा ब्रह्मतत्त्वोपप्लवसाधने ॥ ३ ॥ सत्त्वादिः सर्वथा साध्ये शब्दभगुरतादिके । स्याद्वादिनः कथंचित्तु सर्वथैकांतवादिनः ॥४॥ शब्दाविनश्वरत्वे तु साध्ये कृतकतादयः । हेतवोऽसिद्धतां यांति बौद्धादेः प्रतिवादिनः ।।५।। जैनस्य सर्वथैकांते धूमवत्त्वादयोऽग्निपु । साध्येषु हेतवोऽसिद्धाः पर्वतादौ तथा मितः ॥ ६ ॥ शब्दादौ चाक्षुपत्वादिरुभयासिद्ध इष्यते । निश्शेपोऽपि तथाशून्यब्रह्माद्वैतप्रवादिनोः ॥७॥ वाद्यसिद्धोभयासिद्धौ तत्र साध्याप्रसाधनौ । समर्थनविहीनः स्यादसिद्धः प्रतिवादिनः ॥ ८ ॥ हेतुर्यस्याश्रयो न स्यादाश्रयासिद्ध एव सः । स्वसाध्येन विनाभावाभावादगमको मतः ॥९॥ प्रत्यक्षादेः प्रमाणत्वे संवादित्वादयो यथा । शून्योपप्लवशब्दाद्यद्वैतवादावलंविनां ॥ १० ॥ संदेहविपयः सर्वः संदिग्धासिद्ध उच्यते । यथागमप्रमाणत्वे रुद्रोक्तत्वादिरास्थितः ॥११॥ सन्नप्यज्ञायमानोऽत्राजातासिद्धो विभाव्यते । सौगतादेर्यथा सर्वः सत्त्वादिः स्वेष्टसाधने ॥१२॥ न निर्विकल्पकाध्यक्षादस्ति हेतोर्विनिश्चयः । तत्पृष्ठजाद्विकल्पाञ्चावस्तुगोचरतः कचित् ॥१३॥ अनुमानांतराद्धेतुनिश्चये वानवस्थितिः । परापरानुमानानां पूर्वपूर्वत्र वृत्तितः ॥ १४ ॥ ज्ञानं ज्ञानांतराध्यक्ष वेदतानेनदर्शितः । सर्वो हेतुरविज्ञातोऽनवस्थानाविशेषतः॥ १५ ॥ अर्धापत्तिपरिच्छेद्यं परोक्षज्ञानमादृताः। सर्वे ये तेप्यनेनोक्ता स्वाज्ञातासिद्धिहेतवः ॥१६॥ प्रत्यक्षं तु फलज्ञानमात्मानं वा स्वसंविदं । प्राहुर्ये करणज्ञानं व्यर्थ तेषां निवेदितं ॥१७॥ A ·सनातनपनालायां- १२ प्रधानपरिणामियादवनमितरित मान पस्ते फष म स्परगावासिहतव ॥ १८ ॥ प्रतिकिदेशसमरूपासिर समापदो माशी पिनाशिस्यादिनादि साप्पसमिम ॥१९॥ प साप्पविपरीतार्पाम्पमिचारी मनिषित । स विरुहोपोदम्यतरविपातात IRoll सम्पादि क्षणिकपादौ पया स्यारादिपिदियो । भनेकांसात्मकत्वस्य नियमान सापनाम् ॥२१॥ पाराये पारादीनां संघातस्वं प्रसाधयेत् । वेषां ट्रम्पविवर्तममेषमिनिपातात् ।। २२ ।। पिस्ताम एमिनोती लपमिष्यादिपर्यये । सामर्पस्पानिशेपण मेदे वाविप्रसगत ॥२५॥ विवादास्पासित धीमदेतर्फ तकपत पपा सफटमित्यादिविस्तोऽनेम दर्शित ॥२४॥ पया हि मुरिमापूर्व जगदेतपसाधपेत् तथा मुदिमतो हेतोरनेफ शारीरिसा ॥ २५ ॥ सगरमस्य कर्तारमा नारायरोऽस्ति सर्पया । फार्मणेन शरीरेणानादिसवयसिसित IRI यत साप्ये घरीरित्वे पीमतोम्यभिचारितापगकई मपपेत तेन हेतु पुसाफिफ इतिसरा पतवमापादादे सर्वयफविवादिन' साप्यापिनामापिलिंग सर्मथा न समपरससिद्ध सादिदोप- दूषित वात् तस्माम तस्प पर्व समवदर्य प्रतिष्ठापयित भाक्य कदाधिनान् प्रति सदुई- पतो नपाक्षपदादे पत्र समपदर्पफं । प्रतिष्ठापयितु शस्य जातु स्याशदिन मति ॥ १॥ इन इति तवाभिगमोपापप्रकारहिम्मत इसेतस्प प्रसिम्बादेतोरम्पमिधारत॥१ फ' पुनरसी वापस्माधिगमो नामेति सार्याफारयिनिषप" सनिधि इति म निर्विकल्पकदर्शनस्प- मिनिमपस्म सवपस्सेप तपाधिगमत्पानुपपरे क्षणक्षपप्रदर्समपद स्वाकारमात्रमिनिमपस्पापि भाषा- योगाद् देयाकारपिनियपपिरहे साकारनिमियपस्यामनुमपाद स्वसदनस्पापि पवेदकाकारामन प्रतोते. तपा'कारमाधमिनिसपस्पापि तत्ताधिगमवाघटनात् स्वाकारपिनियमितरेणार्याकारविनिमयपिरोधात् । स्वार्याफारपिनिक्षपस्पारि फालांतरादी समाचस्प ततिरोभात् मरीचिफाविमिमपे सोयविनिधपवत्, देशफाटा- तरापेक्षयापि म निर्मापस्य तथामाषसिरिति प्रपंचितपादन्यत्र । तदुक्तं- तत्यस्पाधिगमम्तापस्मार्याफारयिनिधप । मनिर्यापोन्यया तस्प प्पपसानुपपधित ॥१॥ तहि फस्तम्योपाय इति चित् फम्पते साकस्पेन ममार्ण देशातो मप' प्रतिपनत्वचाधिगमोपार' प्रतीयत एप वस्प शास्ने बिस्तरस' समर्षितयात् नधासा सर्वधकोववादिनामापादादीनामुपपचिमास्करति तरी स्पेष्टा रपापितवार इतिवितितमाय प्रपंचतोऽन्यत्र पधादक्षसिमिक्षीर्य, स एष हि सोपे. पायुकटापित समते दुस- तस्सोपाप पुन फानन्देन पा मठ । प्रतिपए प्रमाण पा समपो वा प्रतीयते॥१॥ म पासी सर्वकातपादिमामुपपयते । एवापनापा स्वेरस्पेत्यपि वितिः ॥ २॥ साप प्रपतीपत्र परीक्षादक्षपुसिमि । सक्षेपवोपक्षित से हि सक्षयितुं क्षमा ॥३॥ क. पुनस्तात्ताधिगमोपापम्प प्रमश इति चेत् पनिपार्प प्रति साशदस्तस्प रुट प्रदर्शन माम पाटपादादामा सरंपा तसपस्पास्ति प्रमाणापासंभवात् । तदप्यमाणि- प्रकाशस्तस्प सभषा प्रतिपार्च मति सटा दर्शन म चैतेय तपरयास्ति सर्वया ॥१॥ ठदनेनैरातमादिना पार्ष, न ममादर्पफ, भिगोपापासशरहितत्वात् इरानुमान समषित प्रतिपक्षप्य तपा पप्रपाापगतमम्पपार्षगूदादि शादिना निमिरमिहित सप्तायो पा रुपेकशिति मा परिपप्रतिपादिम्पापपिशवा पदा सदा देवाविमासा माम निप्रास्पानमापातं तसवणस्याम्मपात् रात कपामतिपधिनिमहापान वत्ततो मवेदेवस्य पदा सपत्रपास्पस्पाय म्पापरे पादिमतिकादिपरि- पप्रस्ापनाप तशी मर्पिप्रतिरचिर्नाम निमदरपान देन मिप्यायप्रतिपादनात् अनिगदितात्प विस पादित सिदानेपातम मापमान स्पादिमि पावसापपानकावर्षस्प साधने सिप्पावनाविपति- ·१ -- + - ९३ पत्रपरीक्षा। पत्तिरिति लक्षणस्य भावात् वाक्छ वा संभवदर्थपरित्यागनासंभवतोऽर्थस्य परिकल्पना न हि प्रमा- णबलान्नैयायिकादिपरिकल्पितः पत्रवाक्ये संभवन्नर्थः सिद्धः प्रत्यक्षादिवलादनेकांतस्यैव प्रसिद्धः प्रत्यक्ष हि तावत् वहिरंतश्च तत्त्वं भावाभावात्मकं व्यवस्यति सर्वथा विरोधाभावात् बाधकरहितं जातुचिन् एकां- तस्यासाक्षात्करणात् तथाभूतानेकवर्माधिष्ठानं भावः विशेषणविशेष्यादिव्यवहारान्यथानुपपत्तेरित्यनुमानाच सर्व भावाभावात्मकं सिद्धं । आगमाच्च सुनिर्वाधकप्रमाणादिति प्रपंचतोन्यत्र तत्त्वार्थालंकारे देवागमे च नोक्तमिह पत्रपरीक्षायां सद्भिरवगतव्यमित्यलं प्रपंचेन तदप्युक्तं । तथा त्रिःसप्तकृत्वोऽपि पत्रवाक्यमुदीरितं । वादिना गूढमन्यच्चाविज्ञातार्थमुपागतं ॥ १ ॥ परिपत्प्रतिवादिम्यामविज्ञातत्वसद्धितः । ततथाप्रतिपत्ति: स्याग्निग्रहस्थानमंजसा ॥२॥ घक्तुर्विप्रतिपत्तिर्वा मिध्यार्थप्रतिपादनात् । विसंवादकतायोगात् तदुक्तार्थस्य तत्त्वतः ॥ ३ ॥ स्याद्वादिभिः पुनः पत्रस्यानेकांतसाधने । भवद्विप्रतिपत्तिर्वाक्छलं वा लक्षणान्वयात् ||४|| तद्धि संभवतोऽर्थस्य परित्यागेन कल्पनं । यदसंभवतोर्थस्य प्रमाणवलतलं ॥ ५ ॥ न चेह संभवनों योगादिपरिकल्पितः । प्रत्यक्षादिवलासिद्धस्ततोनेकांतसिद्धितः ॥ ६ ॥ भावाभावात्मकं वस्तु बहिरंतश्च तत्वतः । प्रत्यक्षं निश्चिनोत्येव सर्वथा वाधवर्जितं ॥ ७ ॥ वास्तवानेकधर्माधिष्ठानं भावो विशेषतः । विशेषणविशेष्यादिव्यवहारप्रसिद्धितः ॥ ८ ॥ सिद्धमित्यनुमानाच्चानंतधर्मसमाश्रितं । समस्तं वस्तु निर्वाधादागमाच प्रमाणतः ॥९॥ इति प्रपंचतः प्रोक्तमन्यत्रेहावगम्यतां । सर्व पत्रपरीक्षायां सद्भिरित्युपरम्यते ।। १० ॥ तदेवं पत्रविचारप्रकरणपरिसमाप्तौ विजिगीपोः स्याद्वादिनो वचनं चतुरंग निराकृतागेपमिध्याप्रवाद- प्रसरं श्रिया सम्यग्दर्शनादिलक्षणयोपायभूतयोपमेयानंतज्ञानादिलक्षणलक्ष्मीपर्यंततया सदा जयत्विति जय- वादेनासंशयति- जीयानिरस्तनिश्शेपसर्वथैकांतशासनं । सदा श्रीवर्धमानस्य विद्यानंदस्य शासनं ॥१॥ सूक्ताभासो भवति भवतस्तावदुत्तारहेतुः स्वस्यान्येपां गुरुतमतमश्छिच्च माध्यस्थमाजां। सन्मत्वैवं विपुलमतिभिस्तत्र यतो विधेयो नानंदायाखिलखलधियां तं हि कः कर्तुमीशः ॥ २ ॥ इति श्रीस्याद्वादपतिविद्यानंदस्वामिविरचिता पत्रपरीक्षा समाप्ता। शुभंभूयात् -

·No text on this page.