·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·मौमांसान्यायप्रकाशः।
[ मीमांसाप्रकरणम् । ]
श्रोअनन्तदेवसूनुना
श्रीमापदेवेन विरचितः ।
पण्डितकुलपतिना,
वि, ए, उपाधिधारिणा
श्रीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्ये
संस्टात: प्रकाशितच।
कलिकातानगयां
कलिकातायन्ले
मुद्रितः ।
१८९८

·पण्डितकुलपतिः
श्रौजौवानन्दविद्यासागर वि, ए,
PANDITA KULAPATI
JIBANANDA VIDYASAGARA, B. A.
Superintendent, Free Sanskrit College, Calcutta,

·मौमांसान्यायप्रकाशः। यत्कपालेशमात्रेण पुरुषार्थचतुष्टयम्। प्राप्यते तमहं वन्दे गोविन्दं भक्तवत्सलम् ॥ अनन्तगुणसम्पन्नमनन्तभजनप्रियम् । अनन्तरूपिणं वन्दे गुरुमानन्दरूपिणम् ॥ इह खलु परमकारुणिकेन भगवता जैमिन्य॒षिणा अथातो धर्मजिज्ञासेत्यादिना हादशसु अध्यायेषु धर्मो विचारितः । तत्र वेदेन प्रयोजनमुद्दिश्य विधीयमानोऽर्थो धर्मः यथा यागादिः स हि यजेत वर्गकाम इत्यादिवाक्येन खर्गमुद्दिश्य विधीयते । तथा हि यजेतेत्यनास्ति अंशद्दयं यजिर्धातुः प्रत्ययश्च। तत्र प्रत्य- येऽप्यस्ति अंशदयम् आख्यातत्व लिङ्त्वञ्च। आख्यातत्वञ्च दशसु लकारेषु विद्यते लिङ्त्वञ्च पुनः केवलं लिव । तत्राख्यात- वलिङ्वाभ्यां भावनैवीच्यते। भावना नाम भवितुर्भवनानुकूलो भावकव्यापारविशेषः। सा च हिविधा शाब्दी भावना आर्थी भावना चेति। तन पुरुषप्रवृत्त्यनुकूलभावकव्यापारविशेषा शाब्दी भावना। सा च लिङ्त्वांशेनोच्यते। लिङ्शवणेऽयं मां प्रवर्तयति मत्प्रवृत्त्यनुकूलव्यापारवानयमिति नियमेन प्रतीय- मानत्वात् । यच्च यस्मात् प्रतीयते तत्तस्य वाच्यम्। यथा मोशब्दस्य गोवं स च प्रवृत्त्यनुकूलव्यापारविशेषो लोके पुरुष- निष्ठोऽभिप्रायविशेषः वेदे तु पुरुषाभावात् लिडादिशब्दनिष्ठ एव । न हि वेदः पुरुषनिर्मितः वेदस्याध्ययनं सर्वं गुर्वध्ययन- पूर्वकं वेदाध्ययनसामान्यादधुनाध्ययनं यथेत्यादिना वेदा- पौरुषेयत्वस्य साधितत्वात्। यः कल्पः स कल्पपूर्व इति न्यायेन ससारस्थानादित्वादीश्वरस्य च सर्वत्रत्वादीखरो गतकल्पीयं ·२ मीमांसान्यायप्रकाशः। वेदमस्मिन् कल्ये स्मृत्वा उपदिशतीत्येतावतैवोपपत्ती प्रमाणा- न्तरेणार्थमुपलभ्य रचितत्वकल्पनानुपपत्तेश्च । ततश्च पुरुषा- भावाच्छब्दनिष्ठैव सा अत एव शाब्दी भावनेति व्यपदिशन्ति । सा च शाब्दी भावना अंशत्रयमपेक्षते साध्य साधनमिति- कर्तव्यतां चेति। तत्र साध्याकानायां वक्ष्यमाणांशत्रयोपे- तार्थी भावना साध्यत्वेन सम्बध्यते एकप्रत्ययगम्यत्वेन समाना- भिधानश्रुतेः। यद्यपि संख्यादीनामप्येकप्रत्ययगम्यत्वं समान सथाप्ययोग्यत्वाब तेषां भाव्यत्वेनान्वयः । करणाकाङ्कायां लिडादिज्ञानं करणत्वेन सम्बध्यते तस्य च करणवन. भावनो- त्पादकलेन सत्रिकर्षस्येव रूपादिज्ञाने सत्रिकर्षात् प्राक् रूपज्ञानस्येव लिडादिनाना प्राक् शब्दधर्मभावनाया अभाव- प्रसङ्गात्। किन्तु भावनामाव्यनिवर्तकत्वेन लिडादिज्ञानं हि शब्दभावनामाव्या भावनां निवर्तयति कुठार इव छेदनम् । अतो लिडादिनानस्य करणत्वेनान्वयः । इतिकर्तव्यताकासायां प्राशस्यज्ञानमितिकर्तव्यतात्वेन सम्बध्यते। तच प्राशस्त्यज्ञान कायुर्वै क्षेपिष्ठा देवतेत्यर्थवादैर्जन्यते। ते ह्यर्थवादाः स्वार्थप्रतिपा- दने प्रयोजनमनुपलभमाना लक्षणया क्रतोः प्राशस्त्य प्रतिपा- दयन्ति स्वार्थमानपरत्वे आनर्थक्यप्रसङ्गात् न चेष्टापत्तिरध्यय. नविध्युपात्तत्वेनानर्थक्यानुपपत्तेः। तथाहि खाध्यायोऽध्येतव्य इत्यध्ययनविधिः सकलस्य वेदस्याध्ययनकर्तव्यतां बोधयन् सर्वो वेदः प्रयोजनवदर्थ- पर्यवसायोति सूचयति निरर्थकस्याध्ययनानुपपत्तेः। स च वेदो विधिमन्वनामधेयनिषेधार्थवादात्मकः । तत्र विधि: प्रयोजनवदर्थविधानेनार्थवान् । स चाप्राप्तम) विधत्ते यथा अग्निहोत जुहुयात् वर्गकाम इति विधिरप्राप्त प्रयोजनवहोम विधत्ते अग्निहोत्रहोमेन वर्ग' भावयेदिति। यत्र तु कर्म ।

·मीमांसान्यायप्रकाशः। ३ प्रकारान्तरेण प्राप्तं तत्र तदुद्देशेन गुणमात्रविधानम्। यथा दना जुहुयादित्यत्र होमस्थाग्निहोत्र जुहुयादित्यनेन प्राप्त- त्वारोमोद्देशेन दधिमानविधानम्। दना होमं भावयेदिति। यव तूभयमप्राप्तं तत्र विशिष्ट विधत्ते तदुक्तम् । न चेदन्येन शिष्टा इति शिष्टा उपदिष्टा इत्यर्थः । यथा सोमेन यजेतेत्यत्र सोमयागयोरप्राप्तत्वात् सोमविशिष्टयागविधानं सोमवता यागेनेष्टं भावयेदिति। न चोभयविधाने वाक्यभेदः विशिष्टस्यैक- त्वात् विशिष्टविधौ च मत्वर्थलक्षणा। यथा सोमपदेन मत्वर्थो लक्ष्यते सोमवतेति न हि मत्वर्थलक्षणां विना सोमस्यान्वयः सम्भवति यदि तावत् सोमयागयोरैक्यरूपेण भावनायां करण- वेनैवान्वयः। सोमेन यागनेष्टं भावयेदिति । तत उभयविधाने वाक्यभेदः सोमस्य यागवत्फलभावनाकरणत्वेनाप्रत्यक्षविरो- न हि सोमो यागो भवितुमर्हति धान्यप्रसङ्गापातब यागार्थत्वानुपपत्तिश्च यागे द्रव्यानुपपत्तिश्च । प्रत्ययवाच्यभाव- नायाः समानपदोपात्तेन यागेन करणाकाहानिहत्तत्वेन भिव- पदोपात्तस्य सोमस्य करणवेनान्वयानुपपत्तिश्च स्वात्। यदि च वैयधिकरस्य नान्वयः तन न तावद्यागन सोममित्य- बयः। समानपदोपात्तत्वात् प्रत्ययवाच्यफलभावनायां करणत्वेना- वितस्य यागस्य सोमकर्मकभावनान्वयानुपपत्ते: यागस्य सोमार्थ- त्वापत्तेश्च । न चेष्टापत्तिरदृष्टहयापत्तेन हि यामस्य सोमार्थत्वं दृष्टद्वारेण सम्भवति व्रीहिषु अवधातेनेव यागेन सोमे कस्यचिद् दृष्ट स्थाजननात्। अतस्तेन तावत् सोमे किञ्चिददृष्टं जननीर्य प्रोक्षणेनेव बौहिषु । तथा यागस्य सोमार्थत्वे फलभावनायां सोमस्य करणत्वेनान्वयो वक्तव्यः भावनाकरणत्वञ्च भावना- भाव्यनिवर्तकत्वेनेत्युक्तम् । न च सोमः अष्टमन्तरेण फलं जनयितु समर्थः ग्रहर्जुहोतौति वाक्यविहितहोमेन तस्य भस्मी- ·मीमांसान्यायप्रकाशः। भावात्। अतो दृष्टयायातान्न यागस्य सोमार्थसमिति न यागेन सोमं भावयेदित्यन्वयः सम्भवति करणत्वेनोपस्थितस्य सोमस्य साध्यत्वेनान्वयानुपपत्तेश्च । अथ सोमेन यागं भावयेदित्यन्वयः। तत्र यद्यपि सोमस्य करणलेन यागार्थत्वाद् यागनिहन्तिदृष्टमेव प्रयोजनं लभ्यते इति नादृष्टयापत्तिः। नापि करणत्वेनोपस्थितस्य सोमस्य साध्य- वान्वयानुपपत्तिः। करणलेनैवान्वयात्। तथाप्यप्राप्तत्वात् भाव- नाकरणत्वेनान्वितस्य यागस्य साध्यत्वेनान्वयानुपत्तिस्तदवस्यैव । ननु यजेतेत्यत्र यागस्य न करणत्वेन नापि साध्यत्वेनोपस्थितिः। तहाचकटतीयाद्यभावात्। किन्तु भावनायां यागसम्बन्धमात्र प्रतीयते यागस्य च भावनासम्बन्धः करणत्वेन साध्यत्वेन च सम्भवति तत्र करणत्वांशमादाय फलसम्बन्धः। साध्यत्वांश- मादाय गुणसम्बन्धश्च स्यादिति चेन्मैवम्। यद्यपि भावनया यागस्य सम्बन्धमात्र प्रतीयते तथापि करणत्वेनोपस्थितिद- शायां न साध्यत्वेनोपस्थितिः सम्भवति विरोधात् । तदवश्यं यागन स्वर्ग भावयेदिति करणत्वेनान्वये सति पश्चात् सोमेन यागं भावयेदिति साध्यत्वेनान्वयो वक्तव्यः ततश्च बाक्यमेदः । न च प्रत्ययाभिहितभावनाखरूपे यागस्वरूपमात्रमन्वेतीति वक्त युक्त कारकाणामेव क्रियान्वयात् । तसिद्धं सोमस्य न याग सामानाधिकरण्येन वान्वयः सम्भवतीति । ननु यजेतेत्यत्र प्रत्ययाभिहितभावनायाः करणाकाङ्क्षायां यथा यागः करणत्वेनान्वेति। तथा इतिकर्तव्यताकाज्ञायां सोमस्य इतिकर्तव्यतात्वेन भावनायामेवान्वयोऽस्तु किं मत्वर्थ- लक्षणयेति चेन्मैवम्। सोमेनेति तौयया करणत्ववाचिन्या सोमस्येतिकर्तव्यतावानभिधानात् । तत्र यदि इतिकर्तव्यतात्वं लक्षणयोच्यते ततो वर' सोमपदे एव प्रकृतिभूते मत्वर्थलक्षणा ·मौमासान्यायप्रकाशः। ५ प्रत्यय एव गुणे त्वन्याय्य कल्पनेति न्यायात् । अथ वेदो वा प्रायदर्शना- दित्यधिकरणनोकासञ्जातविरोधित्वन्यायनान्त्ये लक्षणेति चेत् तथापि सोमस्येतिकर्तव्यतात्वेनान्वयानुपपत्तिः । सिद्धस्य वस्तुन इतिकर्तव्यतावाभावात् क्रियाया एवेति- कर्तव्यतात्वात् द्रव्यस्य केवलमङ्गत्वात् अतएवेतिकर्तव्यता- वाभावात् द्रव्यस्य प्रकरणादग्रहणम् । यथाहुः “नावान्तर- क्रियायोगाते वाक्योपकल्पितात् । गुणद्रव्ये कथं भावैर्ट- हन्ति प्रकृताः क्रिया इति ॥ तदेतदने वक्षामः । किं च सोमेन यजेतिति हि यागस्योत्पत्तिवाक्यं नाधिकार- वाक्य ज्योतिष्टोमन स्वर्गकामो यजेतेत्यस्याधिकारवाक्यत्वात् उत्पत्तिवाक्ये च नेतिकर्तव्यताकासा इष्टविशेषाकाङ्क्षा कलुषि- तत्वेनेतिकर्तव्यताकाङ्काया विस्पष्टानुस्यानात्। तसिद्धं सोमस्य नेतिकर्तव्यतावेन भावनायामन्वयः। तस्माद् विशिष्टविधी अन्व- यानुपपत्त्या अवश्यं मत्वर्थलक्षणा वाच्येति। ननु एवमपि सोमन यजेतेत्यत्न न विशिष्टविधानं गौरवात्मत्वर्थलक्षणापाताच।किन्तु दना जुहोतौतिवद्गुणमात्रविधानमस्तु विधिशक्ते गुणोपसंक्र- मात् यथाहुः । “सर्वत्राख्यातसम्बद्दे श्रूयमाणे पदान्तरे । विधि- शत्यु पसंक्रान्तः स्यादातोरनुवादतेति ।" न च यागस्याप्राप्तवान्न तदुद्देशेन सोमविधानमिति वाच्यम् । ज्योतिष्टोमेन खगकामो यजेतेत्यनेन यागस्य प्राप्तत्वात् । न च अत्याधिकारविधित्वेन न उत्पत्तिविधित्वमिति वाच्यम्। उद्भिदा यजेत पशुकाम इति. वदेकस्यैवोभयविधित्वोपपत्तेः। एवं सोमिन यजेतेयत्न न मत्वर्थ- लक्षणा यदि ह्या विशिष्टविधानं स्यात्तदान्वयानुपपत्त्या मत्वर्थ लक्षणा स्यात् । ज्योतिष्टोमन खर्गकामो यजेतेत्यत्र तु यागविधाने क्वचिन्न मत्वर्थलक्षणा । न तावदेतस्मिन् वाक्ये ज्योतिष्टोमन यागेन खगें भावयेदिति सामानाधिकरण्येनैव ·भौमसान्यायप्रकाश नामपदस्यान्वयात्। नापि सोमेन यजेतेत्यत्र मत्वर्थलक्षणाया यागोद्देशेन सोमविधानात् सोमेन याग भावयेदिति। ननु अनुवादेऽप्यस्ति मत्वर्थलक्षणा। अतएवोक्तं “विधाने वानुवादे वा यागः करणमिष्यते । तत्समीपे ढतीयान्तस्तहाचित्वं न मुञ्च- तीति।" अतश्च विशिष्टविधौ इव गुणविधावपि अस्त्येव मत्वर्थल- क्षणेति चेन्मैवम् । गुणान्वयानुपपत्त्या हि मत्वर्थलक्षणा अङ्गीक्रि- यते । यदा च भावनायां धात्वर्थस्य करणत्वेन अन्वयस्तदान्वया- नुपपत्त्या सा अङ्गीकर्तव्या। गुणविधौ च न धात्वर्थस्य करणवेना- न्वयो मानाभावात् । न हि दना जुहोतीत्यत्र होमस्य करणत्वं श्रूयते तद्दाचकटतोयाद्यभावात्। कल्पाते इति चेन्न गुणस्य तत्र विधिसितत्वेन साध्याकाङ्क्षायां साध्यत्वकल्पनाया एवोचितत्वात् दना होमं भावयेदिति । न चायमस्ति नियमो भावनायां धात्वर्थस्य करणत्वेनैव अन्वयो न प्रकारान्तरेणेति षष्ठाद्यपूर्व- पक्षानुस्थानापत्तेः । षष्ठाद्ये हि यजेत स्वर्गकाम इत्यादी प्रत्यय- वाच्यायां वक्ष्यमाणार्थीभावनायां समानपदश्रुत्या यागस्य भाव्यत्व- माशय अपुरुषार्थत्वेन परिहृतम्। यदि च धात्वर्थस्य करणत्वेनैव भावनायामन्वयस्तदा भाव्यत्व शङ्कव नोदेतौति व्यर्थ षष्ठाद्य- मधिकरणमापद्येत । किञ्च वाजपेयाधिकरणे तन्त्रसम्बन्धमाशय परिहृतः धालथस्य करणत्वेनैव अन्वये तन्त्रसम्बन्धशझैव न स्यात् तत्र तन्त्रसम्बन्धशङ्कापरिहारौ च व्याख्यातो। किञ्च न धात्वर्थस्य करणवेनैव अन्वयः । गुणकामाधिकरणे आश्रयत्वेन धात्वर्थान्वयस्योक्तत्वात्। तथाहि दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयादित्यत्र न तावद्धोमो विधीयते तस्य वचनान्तरेण विहितत्वात् नापि होमस्य फलसम्बन्धः गुणपदानर्थक्यापत्तेः । नापि गुणसम्बन्ध विधत्ते फलपदानर्थक्यापातात् नाप्युभयसम्बन्ध विधत्ते प्राप्त ·भौमासान्यायप्रकाशः। कम्मणि अनेकविधाने वाक्यभेदापत्तेः। यथा: “प्राप्त कर्मणि नानेको विधातुं शक्यते गुणः । अप्राप्ये तु विधीयन्ते बहवोऽप्येक- यत्नत इति ॥” अत्र च कर्मपदवद् गुणेत्युपलक्षणम् । एकोद्देशेन अनेकविधाने वाक्यभेदात्। अतएव ग्रहैकत्वाधिकरणे ग्रह सम्माष्टीत्यत्र ग्रहोद्देशेन एकत्वसम्मार्गविधौ वाक्यभेदात् ग्रहै- कत्वमविवक्षितमित्युक्तम् । रेवत्यधिकरणे च एतस्यैव रेवतीषु वारवन्तीयमग्निष्टोमसाम कला पशुकरमो ह्येतेन बजे तेत्यत्र वारवन्तीयस्य रेवतीसम्बन्धे अग्निष्टोमसामसम्बन्ध फलसम्बन्धे च विधीयमाने वाक्य भेदाभावनोपसर्जन भावनान्तर विधीयते इत्युक्तम्। तस्मात् प्राप्ते होमे नोभयविधानं सम्भवति नापि होमान्तरं विधीयते गौरवात् प्रकृतहानाप्रकृतकल्पनाप्रसङ्गाच्च। मत्वर्थलक्षणाप्रसङ्गाच्च नापि दध्येव केवलं करणत्वेन विधीयते इति युक्त केवलस्य व्यापारानाविष्टस्य करणत्वानुपपत्तेः । कट- व्यापारव्याप्यत्वनियमात् करणत्वस्य । किं तर्हि विधीयते इति चेत् दध्ने ति टतीययोपात्तं दधिकरणत्व' फलभावनायां करण- वेन विधीयते प्रत्ययार्थत्वेन दध्नोऽपि तस्य प्राधान्यात् । एवञ्च दधिकरणत्वेन इन्द्रियं भावयेदिति वाक्यार्थः । करणत्वञ्च किं- प्रतियोगिकमित्यपेक्षायां सन्निधिप्राप्तो होम प्राश्रयत्वेन सम्ब- ध्यते ततश्च सिद्धोधात्वर्थ स्याश्रयत्वेनान्वयः। प्रकृतमनुसरामः। तत्सिदं धात्वर्थस्य न करणेनैवान्वय इति किं तर्हि क्वचित् करणत्वेन क्वचित् साध्यत्वेन क्वचिदाश्रयत्वेनेति गुणविधीच साध्यत्वेनैवान्वयः सम्भवतीति न मत्वर्थलक्षणया प्रयोजनम्। किञ्च गुणविधौ मत्वर्थ लक्षणायां गुणस्य धात्वर्थाङ्गवे किं मानमिति वक्तव्यम् । न तावच्छतिः मत्वर्थलक्षणायां टती- याश्रुतिमत्वर्थस्यैवाङ्गत्वे मानं स्यात् न गुणस्याङ्गत्वे । समभिव्या- ।

·मौमांसान्यायप्रकाशः। तत्सहलतः ? हारात्मकं वाक्य मिति चेत् ? तत् किं स्वतन्त्रमेव मानमुत लिङ्ग. श्रुती कल्पयित्वा ? । नाद्यः । बलाबलाधिकरणविरोधात् । तत्र हि वाक्य लिङ्ग श्रुती कल्पयित्वा अङ्गले मानमित्युक्तम् । हितोये प्रत्यक्षां श्रुतिमुत्सृज्य श्रुत्यन्तरकल्पने तस्या एव वा आवृत्ति- कल्पने व्यर्थः प्रयासः समाश्रितः स्यात् विशिष्टविधी चागत्या तदाश्रयणम्। किञ्च भवतु अत्यन्तरकल्पनं तथापि प्रत्यक्ष एव वा विधिर्धात्वर्थाङ्गत्वेन गुणं विधत्ते ? उत कल्पितं विध्यन्तरम् ? कल्पितमिति चेन्न श्रुतविधेयर्थतापत्तेः । न हि तेन तदा गुणो विधीयते कल्पितविध्यन्तराङ्गीकारात् नापि धात्वर्थः तस्य वचनान्तरेण विहितत्वात्। अथ श्रूयमाण एव विधि: कल्पित श्रुतिसहकतो धात्वर्थाङ्गत्वेन गुणं विधत्ते इति चेत् तहि तत्र कथं धात्वर्थस्यान्वयः करणत्वेनेति चेन्न अन्वयानुप- पत्तेः । न हि सम्भवति दना होमेनेति चान्वयः साध्यत्वेनैवा- ध्वयो दना होमं भावयेदिति चेन्न। तथा सति अनुवादेऽपि धात्वर्थः करणत्वेनैवान्वेतीत्येतदुपेक्षितं स्यात् । विवक्षितवा- क्यार्थश्च विनैव मत्वर्थ लक्षणया अङ्गीकृतः स्यात् तस्मान्न गुणविधी मत्वर्थलक्षणा। यत्तु विधाने वा अनुवादे वेति वार्तिकं तत् प्रती- तिमवलम्बा न वस्तुगतिम् । तथाहि यावद्धि अग्निहोत्रं जुहुया- दिति वाक्यं नालीचते केवलं च दना जुहोतीति वाक्यमालोचते तदा षष्ठाद्यन्यायेन होमस्याभाव्यतां जानतां प्रतिपदाधिकरण- आवार्थाधिकरणवासनावासितानां भवत्येतादृशो मतिः यद्दधि- मता होमिनेष्टं भावयेदिति । प्रतिपदाधिकरणे हि सोमन यजे- तेत्यादिषु किं गुणधात्वर्थयोः फलभावनाकरणत्वेनान्वयः ? उत एकस्यैव ? इति सन्दिह्य प्रधानसम्बन्धलाभात् विनिगमनाविर- सर्वेषां फलभावनाकरणलेनान्वयमाशय लाघवादेकस्यैव ।

·मौमांसान्यायप्रकाशः। भावनाकरणत्वमित्युक्तम्। भावनाकरणत्वं हि भावनामाव्य निर्व- र्तकतया भाव्यं च स्वर्गादिना दृष्टमन्तरेणेति अनेकेषां करणत्वे अनेकादृष्टकल्पनाप्रसङ्गात् । तस्मादेकस्यैव करणत्वं यदाप्येकस्य सदापि कि द्रव्यगुणयोः फलभावनाकरणत्वमुत धात्वर्थस्येति भावार्थाधिकरणे सन्दिय द्रव्यगुणयोरव भावनाकरणत्वम्। भूतं भव्यायोपदिश्यते इति न्यायादित्याशक्य धात्वर्थस्यैव भावना. करणत्व पदश्रुतेर्बलीयस्त्वादित्युक्तम् । अतश्च सिद्धमेतद्वाक्या- न्तरानालोचनदशायां गुणविधावपि धात्वर्थस्य करणत्वा- शङ्कायां गुणपदे मत्वर्थलक्षणेति। यदा त्वग्निहोत्रं जुहोतीति होमविधायक वाक्यान्तर- मालोच्यते तदा होमस्य वाक्यान्तरेणैव विहितत्वात्तदुद्दे शेन गुणमान विधीयत इत्यालोचनान्न मत्वर्थलक्षणेति। एवोक्तं पार्थसारथिमिश्रराधाराग्निहोत्राधिकरणे फलतो गुण- विधिरयं न प्रतीतित इति। यहा एतहार्तिकमधिकारविध्य- भिप्रायम्। उद्भिदा यजेतेत्यादौनामधिकारात् तत्र हि यागो विधीयतामुत्पत्तिवाक्यसिद्धो वा अनूद्यतामुभयथापि करणत्वे- नान्वयात् टतौयान्तस्य तदाचित्वं अन्यथा अन्वयानुपपत्ते- रिति। तस्माद्गुण विधौ विनापि मत्वर्थलक्षणया अन्वयोप- यत्तेनं मत्वर्थ लक्षणेति। अतश्च सोमेन यजेतेत्यत्र न विशिष्ट- विधानं किन्तु गुणमाविधानं यागस्तु ज्योतिष्टोमेन वर्ग- कामो यजेतेत्येतस्मिन् वाक्ये विधीयत इत्येव युक्तम् अन्यथा मत्वर्थलक्षणापत्तेरिति। अत्रोच्यते यद्यपि यागी शेन सोमविधी न मत्वर्थलक्षणा तथापि यागस्याप्राप्तत्वात् सोमेन यजेतेत्यत्र न यागोह शेन सोमविधानं सम्भवति। न च ज्योतिष्टोमेन इत्यादिना प्राप्तत्वात् तदुद्दे शेन गुणमात्र विधी- यते इति वाच्यम्। तस्याधिकारविधित्वेनोत्पत्तिविधित्वानुप- ·१० मीमांसान्यायप्रकाशः। यथा पत्तेः। कर्मखरूपमात्रबोधको विधिरुत्पत्तिविधिः । तेन च विहितस्य कर्मणः फलविशेषसम्बन्धमात्रमधिकारविधिना क्रियते फलविशेषसम्बन्धबोधकस्याधिकारविधित्वात् । आग्नेयोऽष्टाकपालो भवतीत्येतदिहितस्य कर्मणः फलविशेष- सम्बन्धमात्रं दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतेति वाक्यं विधत्ते तस्याधिकारविधित्वं नोत्पत्तिविधित्वम् स्यादेतद् दर्शपूर्णमा- साभ्यामित्येतस्य नोत्पतिविधित्वं सम्भवति। आग्नेयोऽष्टाकपाल इत्यादिवाक्यानर्थक्यापत्तेः। न हि तेन तदा कर्म विधीयते तस्य दर्शपूर्णमासाभ्यामित्यनेन विहितत्वात्। नापि गुण- विधान सभवति प्राप्त कम्मणि अनेकगुणविधाने वाक्यभेदा. पत्तेः । अत आग्नेयोऽष्टाकपाल इत्यस्योत्पतिविधित्वं दर्शपूर्ण- मासाभ्यामित्यस्य चाधिकारविधित्वं युक्ताम् । ज्योतिष्टोमेनेत्यस्याधिकारविधेरुद्भिदा यजतपशुकाम इत्यादिवदुत्पत्तिविधित्वे खोक्रियमाणे न कस्यचिदानर्थक्यम् । सोमेन यजेतेत्यस्य गुणविधित्वात् यागोहे शेन सोममान- विधानाच न वाक्यभेद इति चेन्मेवम् । यद्यपि सोमेन यजेते त्यत्र लाघवान वाक्य भेदः तथापि ज्योतिष्टोमेन इत्य- स्मिन् वाक्ये कर्मस्वरूप तस्य च फलसम्बन्ध विधीयमाने गौरवलक्षणो वाक्यभेदोऽस्त्येव । सोमन यजेतेत्येतहाक्य- विहितकर्मणः फलसम्बन्धमानविधाने तदभावात् उद्भिदा यजेतेत्यत्र तु वचनान्तराभावेन अगत्या तदाश्रयणम् । सोमेन यजेतेत्यनापि कर्माखरूपे गुणे च विधीयमाने वाक्यभेदः स्यादिति वाच्यम्। श्रूयमाणेन विधिना गुणस्याविधेयत्वात्। विशेषणविधेरार्थिकत्वात् सर्वत्र हि विशिष्टविधौ विशेषणवि- धिरार्थिकः । ज्योतिष्टोमनेत्यस्य तूत्पत्तिविधित्वे कर्मस्वरूपं फल- सम्बन्धश्चेति श्रूयमाणेनैव विधिना विधातव्यमिति दृढ़ो गौरव- ·मीमांसान्यायप्रकाशः। ११ लक्षणो वाक्यभेदः। यथाहुः। “श्रौतव्यापारनानावे शब्दानाम- तिगौरवम्। एकोक्त्ववसितानान्तु नार्थापो विरुध्यत" इतिान च सोमन यजेतेत्यस्योत्पत्तिविधित्वे यद्यपि न वाक्यभेदः तथापि मत्वर्थलक्षणा स्यादेवेति वाच्यम्। तस्याः स्वीक्रियमाणत्वात् लक्षणा अतो वाक्यभेदस्य जघन्यत्यात् लक्षणा हि पददोषो वाक्यभेदस्तु वाक्यदोष: पदवाक्यदोषयोर्मध्ये पद एव दोषकल्प- नाया उचितत्वात्। गुणे त्वन्याय्यकल्पनेति न्यायात्। अतएव जात- पुत्रः कृष्णकेशोऽग्नौनादधीत इत्वनाधानानुवादेन जातपुत्रत्व- कृष्णकेशत्वविधाने वाक्यभेदात् पदइयाभ्यामवस्थाविशेषो लक्ष्यत इत्युक्तम्।तस्माद्दाक्यभेदप्रसती लक्षणैव खोकाया। तस्मात् सोमेन यजेतेत्ययमेवोत्यत्तिविधिन ज्योतिष्टोमेनेत्ययम् । गौरवलक्षण- वाक्यभेदापत्तेः। किञ्च सोमेन यजेतेत्यत्र यागविधाने श्रुस्यर्थ- विधानं स्यात् गुणविधाने तु वाक्यार्थविधानम्। तच्च श्रुत्यर्थ- विधाने सम्भवेऽयुक्तम् । यथाहु: "वाक्यार्थविधिरन्याय्यः श्रुत्यर्थ- विधिसम्भव" इति वाक्यार्थः पदान्तरार्थ इत्यर्थः । ज्योतिष्टोमे- नेत्यत्रापि फलोद्देशेन यागस्यैव विधानान वाक्यार्थविधानम् । तदुत्पत्तिविधित्ववादिनापि तदङ्गीकाराच्च तस्मात् ज्योतिष्टोमे- नेत्ययमधिकारविधिरेव । कर्मखरूपविधिस्तव स्वीकार्यो यत्र कर्मणो रूपमुपलभ्यते । यागस्य च हे रूपे द्रव्यं देवता चेति। सोमेन यजेतेत्यत्र यद्यपि देवता नोपलभ्यते सोमयागस्याव्यक्तत्वात्। अव्यक्तत्वञ्च स्वार्थचोदितदेवताराहि- त्यम् न तु देवताराहित्यमात्रम् । ऐन्द्रवायवं ग्रहातीत्यादि- वाक्यविहितग्रहणाङ्गदेवतानां सत्त्वात् ग्रहणार्थाभिरपि देव- ताभिः प्रसङ्गलो यागोपकारस्य क्रियमाणत्वात् । तथापि द्रव्य मुपलभ्यत एव तेनापि यागखरूपं ज्ञातुं शक्य मेव । ज्योतिष्टोमेन खम्कामो यजेतेत्यत्न च न द्रव्यं देवता वा श्रूयते अतस्तस्यो- अपि च ·मीमांसान्यायप्रकाशः। त्पत्तिविधित्वेन यागविशेषज्ञानं यागसामान्यस्याविधेयत्वात् विशेषस्यैव विधेयत्वादित्यादिलेशेन स्यात्। अतो नायं कर्मो- त्पत्तिविधिः। ननु एवमपि अग्निहोत्रं जुहोतोत्ययमपि होमोत्पत्ति- विधिर्न स्यात् रूपाश्रवणात् । तच्छ्रवणाञ्च दध्ना जुहोतीत्ययमेव उत्पत्तिविधिः स्यात् । तथा चाधाराग्निहोत्राधिकरणविरोधः । तत्र हि अग्निहोत्रं जुहीतीत्यस्योत्पत्तिविधित्वं दना जुहोतो. त्यादीनां च गुणविधित्वमुक्तमिति चेत् सत्यम्। अग्निहोत्रं जुहोतीत्यत्र यद्यपि रूपं नोपलभ्यते अग्निहोत्रशब्दस्य तत्- प्रख्यन्यायेन नामधेयत्वात् तदेतदग्रे वक्ष्यामः । तथापि तस्यो- त्पतिविधिलं स्त्रीक्रियते अन्यथा आनर्धक्यापत्तेः। दना जुहोती. त्यस्य च नानर्थक्यं गुणविधिलोपपत्तेः । अत: अग्निहोत्रं जुहोतीत्ययं कर्मोत्पत्तिविधिरिति युक्तम्। ज्योतिष्टोमेनेत्यस्य च नानर्थक्य मधिकारविधित्वोपपत्तेः। अतः किमर्थं सम्भवांत रूपवति वाक्ये कर्मविधाने तद्रहिते तत् स्वीकार्यम् । किञ्च दना जुहोतीत्यस्य कर्मोत्यत्तिविधित्वे पयसा जुहोत्यनेनैतत्कर्मानु- बादेन न पयो.विधातुं शक्यते उत्पत्तिशिष्टदध्यवरोधात् उत्प. त्तिशिष्टगुणावरुद्धे हि न गुणान्तरं विधीयते आकाशाया उत्प- त्तिशिष्टेनैव निवृत्तत्वात्। अतस्तेनापि शिष्टं कर्मान्तरं विधेयम्। तथा च अनेकादृष्टकल्पना गौरवम् अग्निहोत्र जुहोतीत्यस्य तु उत्पत्तिविधित्वे एतहाक्यविहितस्य कर्मणो व्याकाङ्क्षायां युगपदेव खले कपोतन्यायेन दना जुहोति पयसा जुहोतील्या. दिवाक्यैगुणा विधीयन्ते इति नानेकादृष्टकल्पना गौरवम् अतोऽग्निहोत्र जुहोतोत्ययमुत्पत्तिविधिः । पयसा जुहोली- त्यादयस्तु गुणविधय इति युक्तम् । सोमेन यजत्यत्र तु रूपवति वाक्ये कर्मोत्पत्तिविधाने स्वीक्रियमाणे न किञ्चिद्दषणं पक्षद्वये- ·मीमांसान्यायप्रकाशः। १३ ऽपि एकस्थादृष्टस्य तुल्यत्वात् तस्माद् युक्तम् सोमेन यजेतेत्ययमे. वोत्यत्तिविधिरिति अलमनया विधिनिरूपणागतप्रपञ्चनिरूपण- चिन्तया । प्रकृतमनुसरामः। तसिद्ध विधिः प्रयोजनवन्तमप्राप्तार्थ विधत्ते इति । स च विधिश्चतुर्विध उत्पत्तिविधिर्विनियोग- विधिरधिकारविधि प्रयोगविधिश्चेति । तत्र कर्मखरूपमात्रबो- धको विधिरुपतिविधिः । यथा अग्निहोत्रं जुहोतीति उत्पत्ति- विधौ च कर्मणः करणखेनैवान्वयः । होमनेष्टं भावयेदिति। न तु होमं कुर्यादिति साध्यत्वेन । तथा मुति साध्यस्थ साध्यान्त- रान्वयायोगेनाधिकारवाक्यगतफलसम्बन्धो न स्यात् करणत्वेन त्वन्वये होमनेष्टं भावयेत्। कि तदिष्टमित्याकाङ्क्षायां फल- विशेषसम्बन्धी घटते न चोत्पत्तिविधाविष्टवाचकपदाभावेन कर्मणा इष्टं भावयेदिति कथं वाक्यार्थ इति वाच्यम्। विधि- श्रुतेरेव दृष्टबोधकत्वात् सा हि पुरुषार्थे पुरुष प्रवर्तयन्ती कर्मणः फलसम्बन्धमान बोधयति तस्माद् युक्तमुत्पत्तिविधौ कर्म करणत्वेनान्वेतीति । अतएवोद्भिदा यजेतेत्यादौ टतीयान्तः उद्भिच्छब्द उपपद्यते उद्भिदा यागनेष्टं भावयेदित्यन्वयोपपत्तेः । येषामपि इष्टसाधनत्वं लिङर्थस्तेषामपि तृतीयान्तानां कर्मः नामधेयानामन्वयोऽनुपपन्न एव न हि सम्भवति। याग इष्ट- साधनमुद्भिदेति टतीयोपात्तस्य कारकस्य लिनसंख्यान्वया. योग्यस्य क्रिययैवान्वयात् । मनु तथाप्यग्निहोत्र' जुहोतीत्यादिषु कर्मोत्पत्तिविधिषु द्वितीयान्तानां कर्मनामधेयानामन्वयोऽनुपपन्नः न हि सम्भवति होमेन भावयेदग्निहोत्नमिति सत्यम् । श्रूयमाणा तावद् द्वितीया अर्थाक्षिप्तसाध्यत्वानुवादिका होमस्य हि करणत्वेनान्वयात् असाधितस्य करणत्वानुपपत्तेः। तस्याश्चानन्वयोपस्थिती सा - २ ·१४ मीमांसान्यायप्रकाशः। यथा নৰ । शक्तून् जुहोतीतिवत् टतीयार्थ लक्ष्यति अग्निहोत्रेण होमनेष्टं भावयेदियुक्तम् पार्थसारथिमिथैः । अतश्च हितौयान्तानां कर्म- नामधेयानामन्वयो नानुपपन्नः। तसिद्धम् उत्पत्तिविधी कर्म करणत्वेनान्वेतीति। अङ्गप्रधानसम्बन्धबोधको विधिर्विनियोगविधिः । दना जुहोतौति स हि हतीयाप्रतिपन्नाङ्गभावस्य दनो होम- सम्बन्ध विधत्ते दना होमं भावयेदिति। एतस्य विधेः सहका- रिभूतानि षट् प्रमाणानि श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरण स्थानसमा- ख्यारूपाणि। एतत्महततेन विनियोगविधिनाङ्गत्वं परोद्देश- प्रवृत्त कतिव्याप्य वरूपं परापरपर्यायं ज्ञाप्यते। निरपेक्षो रवः श्रुतिः। सा च विविधा विधात्री अभिधात्री विनियोती चेति। तत्र विधात्री लिङाद्यामिका। अभिधात्री बीह्यादिश्रुतिः। यस्य च शब्दस्य श्रवणादेव सम्बन्धः प्रतीयते सा विनियोनी। सा च विधा विभक्तिरूपा एका समानाभि- धानरूपा एका एकपदरूपा चेति। तत्र विभलिश्रुत्वाङ्गत्वम् । यथा बौहिभिर्यजतेति हतीयाश्रुत्या ब्रोहीणां यागाङ्गत्वम् । न चोत्यत्तिशिष्टपुरोडाशावरुद्धे यागे कथं बौहोणामङ्गत्वमिति वाच्यम् । पुरोडाशप्रकृतितयोपपत्तेः पशोरिव हृदयादिरूप- हविःप्रकृतितया यागाङ्गत्वम् । न च साक्षात् पशोरवाङ्गत्वं किं न स्यादिति वाच्यम्। तस्य विशसनात् अवदीयमानत्वाञ्च हृदयादीनाम्। अवदीयमानं हि हविः यथा पुरोडाशादि- मध्यात् पूर्वार्धाच्चावद्यतीति वाक्यात् हृदयादीनि चावदीय- मानानि न पशु: हृदयस्थाग्रेऽवद्यतीति वाक्यादतो हृदयादी- न्येव हवींषि पशुस्तु प्रकृतिद्रव्यम्। पानौवद् यागे तु साक्षात् पशुरेवाङ्गम्। तस्य जीवत एव पर्याग्निकृतं पानीवन्तमुत्सृज- तोत्लुसर्गविधानात्। यत्र तु विशसनं तत्र पशु: प्रकृतिद्रव्य ।

·मीमांसान्यायप्रकाश:1 मित्येव सिद्धम् एवं बौहयोऽपि प्रकृतिद्रव्यतया यागाङ्गम् । तृतीयाश्रुत्येति बारुण्यस्यापि क्रयाङ्गत्वम् । हतीयाश्रुत्या न चामूर्तस्य तस्य कथं क्रयाङ्गत्वमिति वाच्यम्। एकहायनी- रूपद्रव्यपरिच्छेदहारा तदुपपत्तेः। ब्रीहीन् प्रोक्षतीति प्रोक्ष- शस्थ ब्रौद्यङ्गत्वं हितोयाश्रुत्या तच्च प्रोक्षणं न बौहिखरूपार्थं स्वरूपे आनर्थक्यात् ब्रीहिखरूपस्य प्रोक्षणं विना अनुपपत्त्व- भावात्। किन्त्वपूर्वसाधनत्वप्रयुक्त यदि बौहिषु प्रोक्षणं क्रियते तदा तैर्यागे अनुष्ठिते अपूर्व भवति नान्यथेति। अतः प्रकरण सहकतया द्वितीयया श्रुत्वा तण्डुलनिहत्तिप्रणाल्या यदपूर्वसाधनत्वं तदङ्गत्वं प्रोक्षणस्योच्यत इति एवं सर्वेषु अप्य- ङ्गेषु अपूर्वयुक्तत्व वेदितव्यम् । एवमिमामग्रभान् रशनामृतस्य इत्यखाभिधानीमादत्त इत्यत्रापि हितोयाश्रुत्या मन्त्रस्याखाभिधान्यङ्गत्वम् । यत्तु वाक्यीयोऽयं विनियोग इति तन्न तथा सति वाक्यालिङ्गस्य बलीयस्त्व न यावहाक्यादखाभिधान्यङ्गं भवति तावलिङ्गादश- नामावाङ्गत्वमेव स्यात् स्योनन्ते सदनं कणोमोत्यस्येव सद- नाङ्गत्वम्। श्रौत विनियोगपचे तु यावलिङ्गादशनामात्रा- ङ्गत्वं तावच्छु त्या ऐन्द्रया गार्हपत्यमुपतिष्ठते इत्यत्र रतीया. श्रुत्वा ऐन्द्रया ऋचः गार्हपत्योपस्थानाङ्गत्ववत् अश्वाभिधान्यां विनियोगः क्रियत इति युक्त मन्त्रस्यावाभिधान्यङ्गत्वम्। तस्मात् श्रौत एवायं विनियोगः। यदाहवनीये जुहो- तोत्याहवनीयस्य होमाङ्गवं सप्तमीश्रुत्या एवमन्योऽपि विभ- क्तिश्रुत्या विनियोगो ज्ञेयः । पशुना यजेतेत्यत्नैकत्वपुंस्त्वयोः समामाभिधान श्रुत्वा कारकाङ्गत्वं यजेतेत्याख्याताभिहितस- डयाया भावनाल समानाभिधानश्रुतेरैकपदश्रुत्या च यागा- त्वम् । न चामूर्तीयास्तस्याः कथं यागाङ्गत्वमिति वाच्यम् ।

·१ मौमांसान्याय प्रकाशः। uy पत्तेः। कट परिच्छेदहारा एतदुपपत्तेः कर्ता चाक्षेपलभ्य अाख्याते- न हि भावनोच्यते सा च कर्तारं विनानुपपन्ना तमाक्षिपति । ननु किमित्येवं वर्ण्य ते आक्षेपलभ्यः कर्त्तति । आख्यातवाच्य एव किं न स्यात् आख्यातश्श्रवण भावनाया इव कर्तुंरपि प्रति. न च भावनयैवाक्षेपसम्भवे किमिति तहाचकत्वं कल्पनीयमिति। साम्प्रतं तथा सति आख्यातवाच्यकर्तेव भावनाक्षेपसम्भव तहाचकत्वमपि न स्यात्। किञ्च भावनाया न केवलं कर्डव सम्बन्धः कारकान्तरेणापि सम्बन्धात् । अतः सा न झटिति कर्तारमेवाक्षिपेत् विशेषाभावात्। कर्ता तु भावन- यैव सम्बद्धो न कारकान्तरेण गुणानाञ्च परार्थवादसम्बन्धः समत्वात् स्यादिति न्यायात् । अतः स झटिति तामेवाक्षिपेत् इति स एवाख्यातवाच्यः भावना तु आक्षेपलभ्यैव किं न स्यात् । किञ्चैवं तीयादिविभक्तीनामपि करणादिवाचकत्वं न स्यात् तेषामपि कर्तृवदाक्षेपलामसम्भवात्। किञ्च यदि कर्ता न वाच्यः स्यात् कथमेकत्वं तेनान्वि- यात् । न हि शाब्दमशाब्देनान्वेतीति युक्तम् अन्यथा ऊहा- दिलोपप्रसङ्गः। किञ्च देवदत्तः पचतीति सामानाधिकरण्य न स्यात्। न हि केवलं भावनावाचकस्याख्यातस्य देवद. तपदेन सामानाधिकरण्यमुपपद्यते एकार्थनिष्ठत्वाभावात् । कर्टवाचकत्वे तूपपद्यते एव। लः कर्तरीति व्याकरणस्मृति- विरोधस्तु कर्तुरनभिधेयत्वे स्पष्ट एव। किञ्च कतुरनभिधेयत्वे देवदत्वेन पचतीति प्रयोगप्रसङ्गः। तौया हि अनभि- हितयोः कट करणयोर्विहिता आख्यातेन च कर्ता नाभि- हित इति कर्तृवाचिनौ रतीया स्यादेव । कर्तुरभिधाने तु अभि- हितत्वादेव तोया न प्राप्नोति तस्या अनभिहिताधिकारत्वात्। देवदत्तः पचतौति प्रथमा तु प्राप्नोत्येव प्रथमाया अभिहित.

·मीमांसान्यायप्रकाशः। कारकविभक्तित्वात् प्रतिपदिकार्थमानवाचिल्वाहा न तदा प्रातिपदिकेनैवार्थस्योक्तत्वात् प्रथमावेयर्यम्। लिङ्गस- साप्रतिपत्त्यथें तस्या आवश्यकत्वात् केवलप्रातिपदिकस्य प्रयोगासाधुत्वाञ्च। ततश्च यदि कर्ता न वायः स्याद्देवदत्तेन पचतीति प्रयोगः स्यात् तस्मादाख्यातवाच्यः कति सिहमिति यूर्वपक्षमझेपः। अनाहुः । स एव हि शब्दस्यार्थी यः प्रकारान्तरण न लभ्यते अनन्यलभ्यः शब्दार्थ इति न्यायात्। अतएव न गङ्गा- पदस्य तौरमर्थः लक्षणयैव प्रतिपत्तिसम्भवात्। अतएव च न वाक्याथै शक्तिः। एवञ्चाख्यातवाच्चभावना कारं विना अनुपपन्ना तमानिपतीति । आक्षेपादेव कर्तुः प्रतिपत्तिसम्भव किमिति तहाचकत्वमाख्यातस्य कल्पनीयम्। न च विनिग- मनाविरहः कृतिमान् हि कर्ता। एवञ्च कृतेरेव भावनापरप- व्या आसत्यधिकरणन्यायेनाख्यातवाच्यत्वसम्भवेन तहतः कर्वाच्चत्वं कल्पनीयं गौरवप्रसङ्गात्। न च भावना कारका- न्तरेणापि सम्बद्धा तदुन्मित्वा न झटिति कर्तारमाक्षिपतीति वाचम्। सा हि यथा नियमन कर्ता सम्बडा न तथा कर- णादिकारकान्तरेण तिष्ठतीत्यादिषु तया तदनाक्षेपात्। अतः प्रथमं सा कारमेवाक्षिपति न कारकान्तरम् । चाख्याताभिहिता सङ्ख्या न कारकान्तरेण सम्बध्यते सत्य प्रथममनुपस्थितेः। अतएव टतीयादिविभक्तीनां करणादिवारि- त्वम्। भावनायास्तैः सह नियतसम्बन्धाभावेन तया तेषां नियमेनानाक्षेपात् आख्यात श्रवणात् प्रागपि बतीयादिविभ- क्तिश्रवणे करणादिप्रतीते यमानत्वाच्च । न च शाब्दी सङ्ख्या कथमशाब्देन कन्वेितीति वाच्यम्। कत्तुर्लक्षणाशीकारात् यथा च लक्षितं ती शाब्देन घोषेणान्वेति एवं लक्षितः कर्ता अतत्व ·मीमांसान्यायप्रकाशः। एकवेनान्वष्यति। अतएव देवदत्तः पचतीति सामानाधिकर- ण्यमुपपद्यते कर्नुलक्षणाङ्गीकारात्। न च मुख्य सम्भवति किमिति लाक्षणिकत्वं स्वीकार्य मिति वाच्यम्। अनन्यलभ्य शब्दार्थत्वस्य व्यवस्थापितत्वात् अन्यथा सिंहो देवदत्त इति सामानाधिकरण्यं मुख्य स्यात्। किञ्च आख्यातवाच्यः कर्त्ततिवादिनोऽपि मते देवदत्तः पचतीति सामानाधिकरख न मुख्यम्। तन्मते आख्यातेन टतीयावनिष्कृष्टशक्तिमात्ररूपकर्तृकारकाभिधा- नात् शक्तिमव्यस्याकृत्यधिकरणन्यायेनानभिधानात् देव- दत्तशब्देन च द्रव्यमानाभिधानात् अतच भिन्नार्थनिष्ठत्वात् तन्मतेपि न मुख्य सामानाधिकरण्यं किन्तु लाक्षणिकमे. वेति न कश्चिबिशेषः । न च लः कर्तरीति व्याकरणस्मृति- बलादाख्यातवाच्यः कर्त्तति वाचम्। न हि वाच्यवाचक- भावो व्याकरणस्मृत्यधीनः तस्य न्यायसहितान्वयव्यतिरैकग. म्यत्वात् भवतु का स्मृतिगम्यत्वात् भवतु वा तिगम्यस्तथापि नेयं स्मृतिः कत्तुराख्यातवाच्यत्वे प्रमाणं किन्तु कर्तुरेकत्वे एक- वचनात्मको लकारः द्वित्वे द्विवचनात्मकः बहुवे बहुवचनात्मक इत्यस्मिन्नर्थे प्रमाणम्। होकयोर्दिवचनैकवचने बहुषु बहुवचन- मित्यनेनास्याः स्मृतेरेकवाक्यत्वात् । यत्तूक्तं कर्तुरनभिधाने देव- दत्तेन पचतौति तौयाप्रसङ्ग इति तब। हतीयाहि कर्टप्रति- पत्त्यर्थ तहतसंख्यापत्तिपत्त्यर्थं वा तत्र कर्ता तु भावनाक्षेपादेक लभ्यत इति न तत्र हतीयापेक्षा तत्सङ्ख्या तु पाख्यातेनैक प्रती- यत इति न तत्राग्यपेक्षा। यथाहुः । “सङ्ख्यायां कारके का धौविभक्त्या हि प्रवर्तते। उभयं चात्र तसिद्ध भावना तिङ्- विभक्तितः॥” इति । यत्र तु नाख्यातेन तहता सङ्ख्योच्यते तत्र भवत्येव तोया यथा देवदत्तेन ओदनः पच्यत इति । तस्मान कर्तुरनभिधाने यकि- ञ्चिद दूषणमित्यलमतिविस्तरेण ।

·मीमांसान्यायप्रकाशः। १८ प्रकतमनुसरामः। तसिद्धस्त्रिविधः श्रुतिविनियोगः । सेयं श्रुतिर्लिङ्गादिभ्यः प्रबलं प्रमाणम्। लिङ्गादिषु हि न प्रत्यक्षो विनियोजकः शब्दोऽस्ति किन्तु कल्पाः । यावच्च तैर्विनियोजकः कल्पाते तावप्रत्यक्षया श्रुत्वा विनियो- गस्य कृतत्वेन तेषां कल्पकत्वशक्तिविहन्यत इति श्रुतेः प्राबल्य- मत एव ऐन्द्रया गार्हपत्यमुपतिष्ठत इत्यत्र यावलिङ्गात् ऐन्द्रया इन्द्रोपस्थानाङ्गत्व कल्पाते तावत् प्रत्यक्षया श्रुत्या गाईपत्यो पस्थामार्थत्वं क्रियत इति ऐन्द्रीगाहपत्योपस्थानाङ्गम् । सामर्थ्य लिङ्गम् । यदाहुः “सामर्थं सर्वभावानां लिङ्ग- मित्यभिधीयत" प्रति। तेनाङ्गत्वं यथा वहिर्देवसदनादामोत्यस्य लवनाङ्गव स हि लवनं प्रकाशयितुं समर्थः। तच्च लिङ्ग विविधम् । सामान्यसम्बध्यबोधकप्रमाणान्तरापेक्षं तदन- पेक्षञ्च । तत्र यदन्तरेण यन्न सम्भवत्येव तस्य तदङ्गत्वम् । तद- नपेक्षं केवललिङ्गादेव यथा पदार्थज्ञानस्य कर्मानुष्ठानाङ्गत्वम् । न हि अर्थज्ञानमन्तरेणानुष्ठानं सम्भवति । यदन्तरेण यत् सम्भ- वति तस्य तदर्थत्वं तदपेक्षं यथोक्तस्य मन्त्रस्य लवनाङ्गत्वम् । लवनं हि मन्त्रं विनापि उपायान्तरण स्मृत्वा कर्तुं शक्यमतो न मन्त्रो लवनखरूपार्थः सम्भवति किन्वपूर्वसाधनोभूतलवन- प्रकाशनार्थः। तत्त्वञ्च न सामर्थ्य मात्रादवगम्यते लवनप्रका- शनमात्रे सामर्थ्यात् अतोऽवश्यं प्रकरणादिसामान्यसम्बन्ध- बोधकं स्वीकार्यम् । दर्शपूर्णमासप्रकरणो हि मन्त्रस्य पाठा- देवमवगम्यते अनेन मन्त्रेण दर्शपूर्णमासापूर्वसम्बन्धि किञ्चित् प्रकाश्यते इति अन्यथा प्रकरणपाठवैयर्थं प्रसङ्गात् । किं तद- पूर्वसम्बन्धि प्रकाश्यमित्यपेक्षायां सामर्थ्यावहिलंवनमित्य- वगम्यते । तद्धि वहिः संस्कारद्वारा अपूर्वसम्बन्धीति मन्त्रस्य सामर्थ्यात्तदर्थवे सति नानर्थक्य प्रसज्यते । तस्मादहिवसदनं ।

·मीमांसान्यायप्रकाशः। दामोत्यस्य प्रकरणादर्शपूर्णमाससम्बन्धितयावगतस्य Oलवनाङ्गत्वमिति सिद्धम्। पूषानुमन्त्रणमन्त्राणान्तु यागा- नुमन्त्रण समाख्यया यागसामान्यसम्बन्धेऽवगते सामर्थ्यात् पषयागसम्बन्धोऽवगम्यते। ननु तेषां यावत् समाख्यया पूषयागेन समान्यसम्बन्धोऽव- गम्यते तावत् प्रकरणादर्शपूर्णमासाभ्यामेव सामान्यसम्बन्धो- ऽवगतः समाख्यातस्तस्य बलीयस्त्वात्। अतएव पौरोडाशिक- मिति समाख्याते ब्राह्मणे आन्नातानामपि प्रयाजानां प्रकरणात् सानाय्योपाशुयागाङ्गत्वमपि इत्युक्तम्। किञ्च यागानुमन्त्रण- समाख्य यापि न पूषयागेन सामान्यसम्बन्धोऽवगम्यते किन्तु यागमात्रेण प्रकरणेन तु दर्शपूर्णमासाभ्यामेव विशेषेण सम्बन्धो- ऽवगम्यते। अतः प्रकरणात् झटिति तत्सम्बन्धस्यैवावमत- त्वात् तदर्थत्वमेव तेषां युक्तम्। पूषेति शब्दस्य पुषतीति व्युत्पत्त्या कथञ्चिदग्न्याद्यभिधायित्वात् मैवम्। पूषानुमन्वण- मन्त्रे हि श्रूयमाणे एवमवगम्यते पूषाभिधानसमर्थत्वादयं मन्त्रस्तत्प्रकाशनार्थ इति लवनमन्त्र इव लवनप्रकाश नार्थः । न तत्र प्रकरणाद्यपेक्षा येन तेषामुपजीव्यत्वेन प्राबल्य स्यात् । प्रकरणात्तु दर्शपूर्णमासार्थत्वे तस्य वाक्यलिङ्गश्रुतिकल्पनेन विनियोजकत्वात् लिङ्गस्योपजीव्यत्वेन प्राबल्यम् । अती लिङ्गात् पूषप्रकाशनार्थ त्वेऽवगते तन्मात्र प्रकाशनमनर्थकमित्य- पूर्वप्रकाशनार्थत्व वक्तव्यम् । किन्तदपूर्वमित्यपेक्षायां यागानुम- न्वेण समाख्यानुग्रहौतालिङ्गात् पूषयागापूर्वसम्बन्धिदेवताप्र- काशनार्थोऽयमित्यवगम्यते। अतो यद्यपि समाख्यातः प्रकरणं बलीयस्तथापि तस्य लिङ्गे न बाधितत्वात् समाख्याया दुर्बलाया अपि लिङ्गाश्रितत्वेन प्राबल्यात् सैव सामान्य सम्बन्धे प्रमाणं दुर्ब- लस्य प्रबलाश्रितस्य प्राबल्यात् । अतएव श्रुत्यपेक्षया दुर्बलाया ·मीमांसान्यायप्रकाशः। तस्मा- अपि स्मृतेराचमनरूपप्रबलपदार्थाशितत्वेन प्राबल्यात् पदार्थध- मंगुणभूतश्रोतक्रमत्यागेन वेदिकरणान्तरे श्रुते आचमनमेव कार्यमित्युक्तम्। यथाहुः । “अत्यन्तबलवन्तोऽपि पौरजानपदा जनाः। दुर्बलैरपि बाध्यन्ते पुरुषैः पार्थिवाश्रितैरिति”। यत्तु पूषेतिशब्दः कथञ्चिदग्नाद्यभिधायौति तन्न तस्यादन्तको हिस इत्यादिवाक्यशेषेण वैदिकप्रसिद्धया च अर्थविशेषे रूढत्वात् रूढ़ेश्चावयवार्थालोचनसव्यपेक्षाद्योगादबलीयस्त्वात् । अतएव वर्षासुरथकारोऽग्नौनादधीतेत्यत्न रथकारशब्देन सौधन्वनापर- पयायो वर्ष विशेष उच्चते रूढ़िः प्राबल्यान तु रथं करोतीति व्युत्पत्त्या दिजातयः योगस्य दौर्बल्यादित्युक्त षष्ठे। द्युक्तं समाख्यया सामान्यसम्बन्धेऽवगमे सामर्थ्यात् पूषयागस. म्बन्धः । पूषानुमन्त्रणमन्त्राणामिति । यथाहुः । "यागानुमन्त्रणानीति समाख्या क्रतुयोजिका। तस्मात् शक्त्यनुरोधेन प्राप्तिस्तदैवते क्रताविति" तसिद्धं प्रमा. णान्तरसिद्धसामान्यसम्बन्धस्य पदार्थविनियोजक लिङ्गमिति। सत्र मन्त्रविनियोजक लिङ्ग मुख्य एवार्थे न गौणे मुख्यार्थस्य प्रथममुपस्थितत्वेन तत्रैव विनियोगबुद्धौ पर्यवसनायां पुनhणेऽर्थे विनियोगकल्पनायां गौरवप्रसङ्गात्। अतएव वहि- देवसदनं दामीतिमन्त्रः सामर्थ्यात् कुशलवनाङ्गं तेषां मुख्य त्वात् न उलपराजिलवनाङ्गमित्यु तम्। तदिदं लिङ्गं वाक्यादिभ्यो बलवत्। तेषां हि न साक्षादिनियोजकत्व किन्तु श्रुतिं कल्पयित्वा न चासमर्थस्य श्रुतिं कल्पयित्वा विनियोगकल्पना सम्भवतीति।सामर्थ्यस्यापि कल्पात्वेनोपजीव्य. त्वात् अतस्तैर्यावसामर्थ्य कल्पयित्वा श्रुतिः कल्पाते तावदेव कृतेन सामर्थेन श्रुति कल्पयित्वा विनियोगः क्रियते इति तस्य प्राबल्यम् । अतएव स्योनन्ते सदनं कपोमि एतस्य धारया ·२२ मीमांसान्यायप्रकाशः । सुशेवं कल्पयामोत्यस्य सदनाङ्गत्व लिङ्गात्। ननु वाक्या- सदनाङ्गत्व तस्य दौर्बल्यादिति समभिव्याहारो वाक्यम् । समभिव्याहारो नाम साध्यसाधनत्वादिवाचकहितीयाद्यभावे वस्तुतः शेषशेषिणोः सहोच्चारण यथा यस्य पर्णमयो जुहर्भ- वतीति। अत्र हि न हितोयादिविभक्तिः श्रूयते केवलं पर्णता- जुह्वोः समभिव्याहारमात्रम्। तस्मादेव च पर्णताया जुह्व- हवन चानर्थक्यं जुह्वशब्देनापूर्वलक्षणात् तदयं वाक्यार्थः पर्णतया अवत्तहविर्धारणहारा पदपूर्वसाधनं तद्भावयेदिति। एवञ्च पर्णतया यदि जुहः क्रियते तदैव तत्साध्यमपूर्वं भवति नान्यथेति गम्यते इति न पर्णताया वैयर्थम् अवत्तहविर्धारण- द्वारेति चावश्यं वक्तव्यम् । अन्यथा नुवादिषु अपि पर्णतापत्तेः। सा चेयं पर्णता नारभ्याधीतान सर्वत्र क्रतुषु गच्छति विकृतिषु चोदकेनापि प्राप्तिसम्भवेन द्विरतत्वापत्तेः किन्तु प्रकृतिषु। तदुक्तं प्रकृतौ वा बिरुतत्वादिति । अत्र विकृतियतोऽङ्गानि ग्रह्णाति सा प्रततिरिति न प्रकृतिशब्देन विवक्षितं गृहमेधीयपर्णताया अप्राप्तिप्रसङ्गात् । न हि एहमेधीयात् काचन विततिरङ्गानि रटह्वाति मानाभावात् । किन्तु चोदकाद्यनाङ्गाप्राप्तिस्तत् कर्म प्रकृतिशब्देन विवक्षितम् । यथा दर्शपूर्णमासौ तत्र होनचोद- कादङ्गप्राप्तिः प्रकरणपठितैरेवाङ्गै राकाझ्यात् गृहमेधौयादिषु अपि चोदकादङ्गप्राप्तिः क्लसोपकारैरेव आज्यभागादिभिर्नैरा- काझ्यात् । अतो यत्र चोदकाप्रवृत्तिस्तत्रानारभ्याधीतानां सनिवेशः साप्तदश्यत्वं नारभ्याधीतमपि न प्रकृती गच्छति प्रकृतेः पाञ्चदश्यावरोधात्। किन्तु विकृतिषु गच्छति तत्रापि न सर्वासु गच्छति चोदकप्राप्तपाञ्चदश्यबाधप्रसङ्गात् । किन्तु प्रत्यक्षश्रुतिसाप्तदश्यासु मित्रविन्दादिषु गच्छति। यथाह "एवञ्च प्रकृतावेतत् पाञ्चदश्यं प्रतिष्ठितम्। विकृतौ च न यत्रास्ति साप्त- ·मीमांसान्यायप्रकाशः। दश्यं पुनः श्रुतिरिति।" न च वाक्यवैयर्थम् अनारम्याधीत- स्यैव साप्तदश्यस्य मिनविन्दादिप्रकरणस्थेन वाक्येनोपप्तंहारात्। उपसंहारो नाम सामान्याप्राप्तस्य विशेषे नियमनम् । यथाहुः "समानविधिरस्पष्टः संहियेत विशेषत इति।" तनानार- भ्यविधिः सामान्यविधिः। मित्रविन्दादिप्रकरणस्थस्तु विशेष- विधिरित्यास्तां तावत्। प्रकृतमनुसरामः । तसिद्धं वाक्यादङ्गत्वं तद्धि वाक्य' प्रकरणाबलोयः। प्रकरणं हि न साक्षादिनियोजकं तद्धि आकाशारूपम्। न च आकाङ्क्षा स्वयं प्रमाणम्। किन्तु साकाझं वाक्य दृष्ट्वा भवत्येतादृशौ मतिः। नूनमिदं वाक्य केनचित् वाक्येनैकवाक्यभूतमिति। ततश्च आकाक्षारूयं प्रकरणवाक्यस्य वाक्यान्तरैकवाक्यत्वे प्रमाणम्। एवञ्च यावत् प्रकरणं वाक्यं कल्पयित्वा विनियोजक भवति इति प्रकरणादाक्य बलीयः । अतएव इन्द्राग्नी इदं हविरजुषेतामवौधेतां महोज्यायो- क्रातामित्यत्र इन्द्राग्नौपदस्य लिङ्गादशाङ्गत्वे सिद्धे इदं इवि रित्यादेरपि तदेकवाक्यादीङ्गत्वं न तु प्रकरणाद्दर्शपूर्णमासा- ङ्गत्वं प्रकरणादाक्यस्य बलीयस्त्वादिति उभयकाकाप्रकर- णम्। यथा प्रयाजादिषु समिधो यजतीत्यत्र हि इष्टविशेष- स्यानिर्देशात् समिद्यागेन भावयेत् किमित्यस्त्युपकार्याकाशा दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामी यजेतेत्यत्र दर्शपूर्णमासयागैः वर्ग कुर्यात् कथमित्वस्त्युपकाराका त्युपकार्योपकारका- काझारूपोभयाकाङ्क्षालक्षणप्रकरणेन प्रयाजानां दर्शपूर्णमासा. ङ्गत्व सिध्यति। ननु यदि प्रयाजादिवाक्ये इष्टविशेषो न श्रूयते तर्हि विश्वजिन्यायेन स्वर्ग: फलं कल्पातां विजिदधिकरणे हि विश्वजिता यजेतेत्यत्र फलस्याश्शवणात्। फलमन्तरेण च विधि- ·मीमांसान्यायप्रकाशः। श्रुतेरनुपपत्तेरवश्य फले कल्पयितव्ये सर्वाभिलषितत्वेन स्वर्ग: फलमित्युक्तम् । तदुक्त स स्वर्ग: स्यात् सर्वान् प्रत्यवशिष्टत्वात् इति। रात्रिसत्रन्यायेनार्थवादिकं वा फलं कल्पातां रात्रिसना- धिकरणे हि प्रतितिष्ठन्ति ह वै य एता रात्रीरुपयन्तीत्यत्र विध्युद्दे शे फलावणात् । फलमन्तरेण च विधिश्रुतेरनुपपत्ते- रवश्य फले कल्पयितव्ये पार्थिवादिकं प्रतिष्ठाख्यं फल- मित्युक्तम्। विश्वजिदधिकरणन्यायेनानुपस्थितस्वर्गकल्पने तस्य प्रकृतसम्बन्धकल्पने गौरवादर्थवादोपस्थित्तस्यैव प्रतिफल- त्वकल्पने लाघवात् । तदुक्तं फलमात्ने तयोर्निर्देशादश्रुतौ हि अनुमानं स्यादिति। तस्मादिश्वजिन्यायेन रात्रिसनन्यायेन वा स्वतन्त्रफलार्थत्वे सम्भवति किमिति दर्शपूर्णमासाङ्गत्वं स्वीक्रियत इति चेन्मैवम् । स्वतन्त्र फलार्थत्वे अन्यतराकाङ्क्षया सम्बन्धः स्यात् । न हि अत्र फलल्वे साधनाकाङ्क्षास्ति। श्रूय- माणं हि फलं साधनमाक्षिपति। न चान तच्छ्र यते एवञ्च फलस्याकाङ्क्षाभावात् केवलं किं भावयेदिति प्रयाजानां भाव्याकाङ्क्षयैव स्वतन्त्रफलार्थत्वं स्यात्। दर्शपूर्णमासार्थत्वे तु उभयाकाङ्क्षाप्रमाणं प्रयाजानां भाव्याकाक्षाया इतरत्र कथभावाकाङ्क्षायाः सत्त्वात् अन्यतराकाक्षातश्चोभया. काङ्क्षा बलौयसीति वक्ष्यते । ततश्च दर्शपूर्णमासार्थत्वमेव युक्तं न स्वतन्त्रफलार्थ- त्वमिति। तदुक्त द्रव्यसंस्कारकर्मसु परार्थत्वात् फल- श्रुतिरर्थवादः स्यादिति। अत्न द्रव्ये फलश्रुतिर्यस्य पर्णमयो जुहर्भवति न स पापं श्लोक शृणोति इत्येवमाद्या संस्कार फलश्रुतिर्यदाङ्क्वे चक्षुरेव चाव्यस्य हक्त इत्येवमाद्या कर्मणि फलश्रुतिर्वमै वा एतद् यज्ञस्य क्रियते तत् प्रयाजा इज्यन्त इत्याद्याः । कर्मपदञ्च आरादुपकारककर्मपरं द्रष्टव्यम् । संस्का- ।

·मीमांसान्यायप्रकाशः। २५ रात् कर्मणः पृथक् च कीर्तनात् इत्यास्तां तावत् । तदिदं प्रक- रणं क्रियाया एव विनियोजकं न द्रव्यगुणयोः। तयोस्तु क्रिया- योगाहिनियोजकं कुत इति चेत् शृणु। यजेत वर्गकाम इत्य- बाख्यातांशनार्थी भावनोच्यते भावयेदिति सा चांशत्रयमपेक्षते किं भावयेत् केन भावयेत् कथं भावयेदिति । तत्र भाव्याकाङ्- चायां षष्ठाद्यन्यायेन वर्गो भाब्यतयान्वेति स्वर्ग भावयेदिति । करणाकाङ्क्षायां समानपदोपात्तो यागो भावार्थाधिकरणन्यायेन करणतयाब्वेति यागेनं स्वर्ग भावयेदिति। ततः कथमिति कथ- भावाकाना जायते तस्यां चाकावायां यत्सबिधौ पठितम- श्रूयमाणफलकञ्च क्रियाजातं तदेवोपकार्याकाङ्क्षायाम् इति- कर्तव्यतात्वेनान्वयमनुभवितु योग्यम्। क्रियाया एव लोके कथ- भावाकाङ्क्षायामन्वयदर्शनात्। न हि कुठारेण भिन्द्यादित्यत्र कथमित्याकाकायां इस्त इति केवलमुच्चार्यमाणोऽपि हस्तो- इन्वयं प्राप्नोति । किं तर्हि हस्तेनोद्यम्य निपात्येत्युच्चार्यमाणे उद्यमननियमन एव हस्तोऽपि तहारेणैव अन्वयं प्रापोतीति सर्वजनीनमेतत् । किञ्च कथम्भावाकाङ्क्षा नाम करणगतप्रकारा- काका कथमः प्रकारवाचित्वात् । सामान्यस्य च भेदको विशेषः प्रकारः । सामान्यञ्च क्रियारूपमेव प्राख्यातेन उद्यते। यजेत खर्गकाम इत्यस्य हि अयमर्थः। यागेन तथा कुर्यात् यथा यागात् खर्गो भवति इति। क्रियासामान्यस्य च विशेषः क्रियैव भवति। न हि ब्राह्मणविशेषः परिव्राजकादिरब्राह्मणो भवति। एवञ्च करणगतक्रियाविशेषाकासापरनामधेयकथ. भावाकाङ्क्षायां क्रियैव अन्वेति इति युक्तम् । स चकरा- गतः क्रियाविशेषोऽन्वाधानादिब्राह्मणतर्पणान्तःक्रियारूप एव इति युक्तम्। तस्य प्रकरणेन ग्रहणं तस्य च करणगतत्वं करणोपकारकत्वमेव। तेन विना यागेन अपूर्वाजननात्। न हि । ३ ·मीमांसान्यायप्रकाशः। । उद्यमननिपतनव्यतिरेकेण कुठारेण वैधीभावो जन्यते तसिई कथम्भावाकाङ्क्षायां क्रियैव अन्वेति इति। अतएव द्रव्यदेव. तयोर्यागसम्पादनहारा अन्वयः साम्प्रदायिकैरुक्तः । विकृती च कथम्भावाकाङ्क्षायामुपकारकसम्पादनमतिदिश्यत इत्युक्तम् । यदि च कथम्भावाकाङ्क्षायां सिद्ध वस्तु अन्वययोग्यं स्यात् । तदा उपकार्यसम्पादनपर्यन्तधावनं ग्रन्थकाराणामनर्थकं स्यात् अतः क्रियायाएव इतिकर्तव्यतात्वं कथम्भावाकाक्षाग्रहीतस्येति कर्तव्यतात्वात्। इतिशब्दस्य प्रकास्वाचित्वात् कर्त्तव्यस्येति- प्रकार इतिकर्तव्यता। प्रकारश्च सामान्यस्य भेदको विशेष इत्युक्तम् । कर्तव्यस्य च विशेषः कर्त्तव्य एव भवतीति न सिद्धस्य वस्तुन इतिकर्तव्यतात्वम् किन्तु क्रियाया एव। सिद्धस्य तु द्रव्यादेः केवलमङ्गत्वं तदपि श्रुत्यादिना नतु प्रकरणात् । यथाहः, भावान्तरक्रियायोगादृते वाक्योपकल्पितात् । गुणद्रव्ये कथम्भावैर्यहन्ति प्रकृताः क्रियाः ॥ इति । अतएव वर्हिर्देवसदनं दामोत्यादिमन्त्राणां लिङ्गादङ्गत्वं नतु प्रकरणादित्युक्तम् । अर्थवादाधिकरणपूर्वपक्षसमाप्तौराण के कचित्तु द्रव्यस्येतिकर्तव्यतात्वाभिधानमङ्गत्वाभिप्रायं द्रष्टव्यं बहुग्रन्थखरसादुतायुक्तोश्चेति तसिद्धं प्रकरणं क्रियाया एव विनियोजकम् । तच्च प्रकरणं विविधं महाप्रकरणमवान्तरप्रक- रणचेति तत्र फलमाक्नायाः प्रकरणं महाप्रकरणम् । तच प्रयाजादीनां ग्राहकं तच्च प्रकतावेव यत्न समग्राङ्गोपदेशः सा प्रकृतिः यथा दर्शपूर्णमासादिः। तत्रैव उभयाकाङ्क्षारूपं प्रकरणं सम्भवति इत्याकाङ्क्षानुपरमात् विकृतौ तु न प्रकरणं सम्भवतीति । यत्र न समग्राङ्गोपदेशः सा विकृतिः यथा भोर्यादिः तत्र यान्यपूर्वाण्यङ्गानि पश्यन्ते उपहोमादीनि ·मीमांसान्यायप्रकाशः। तेषां न प्रकरणं विनियोजक तत्वं यद्यपि तेषां किं भावये- दित्यस्त्याकाक्षा तथापि न प्रधानस्य कथम्भावाकाङ्क्षास्ति प्राक्कतैरेवाडॅनिराकाङ्क्षत्वात्। राकाङ्क्षत्वात्। नच प्राकतानामङ्गानामना- पठितत्वेन अप्रत्यक्षत्वाकतानान्तु पठितत्वेन प्रत्यक्षत्वात्तैरेवं आकाङ्क्षोपशम इत्ति वाच्यम् । तेषां पठितत्वेऽपि अन तोप- कारकत्वेन झटित्याकाङ्क्षोपशमनेऽसामर्थ्यात् । प्राकृतानान्तु कप्तोपकारकत्वेन तच्छमने सामर्थ्यात्। नच अन तेषामुप- स्थापकाभावः उपमितिलक्षणप्रमाणेन तेषां उपस्थितत्वात् । सौर्यवाक्ये हि दृष्टे औषधव्यत्वेन एकदैवत्यत्वेन च सादृश्येन आग्नेयवाक्यमुपमीयते मवयदर्शनाद्वोरुपमानवत्। तस्नि- चोपमिते वेन तदर्थो जायते सा च नंशा भावना तत्र सौर्य वाक्ये भावनाया भाव्यकरणयोः सत्त्वात् इतिकर्तव्यता- काक्षायां उपकारपृष्टभावेनाम्नेयेनेतिकर्तव्यतातिदिश्यते सौर्ययागेन ब्रह्मवर्चसं भावयेदाग्नेयवदिति। तथाच तयैवाका- क्षोपरमात्र विक्लवेः प्रकरणमस्ति अन्यतराकाङ्क्षारूपस्था नादेवच अपूर्वाङ्गग्रहणम्। नच प्राकृताङ्गग्रहणमेव विकतो प्रकरणात् किं न स्यादिति वाच्यम् । तेषामपि प्रत्युपकारक बयाकाङ्क्षोपशमात्। ननु प्राकृतानामङ्गानामाकावाभावे तेषां वितति- सम्बन्धः केवलं स्थानाव् स्यात् । अपूर्वाणां त्वाकाङ्क्षासत्वात् विकृतेरपि आकाङ्क्षावत्त्वात्तेषां तत्सम्बन्धः प्रकरणात स्यात् । प्रकरणञ्च स्थानात् झटिति विनियोजकमिति अपू- र्वाणामेव प्रथम सम्बन्धः स्थान प्राकतानामिति उच्यते। सत्यं प्रकरणं झटिति विनियोजकं तथापि प्रमाणबलाबलात् प्रमेय बलाबलस्य ज्यायस्वात् उत्तविधयोपस्थितानां प्राकतानामव सम्बन्धो युक्तः प्रथमं प्रकृतौ कृप्तोपकारत्वात् न वैकतानां ·३८ मीमांसान्यायप्रकाशः। कल्पोपकारत्वात्। विकतेश्ोपकारकपदार्थाकाक्षा न पदार्थमात्राणामिति युक्तः प्रथमं प्राकतानामङ्गसम्बन्धः । ततश्च न विकृतौ प्रकरणं विनियोजकम्। यत्तु विकृती प्राकृताङ्गानु- वादेन विधीयते यथा औदुम्बरो यूपो भवतीति यूपानुवादेन औदुम्बरत्वं तत् प्रकरणात् उह्यते न तु तत्तत्प्रकरणात् रयते प्रक्रियात्वात् क्रियाया एव प्रकरणग्राह्यत्वादिति चेत् । सत्यं तथापि तावविधीयमानस्य औदुम्बरत्वस्यास्त्येव आकाक्षा किं भावयेदिति। नच यूपानवादेन तस्य विधीयमानत्वात् यूपस्य च अदृष्टरूपत्वात्तेनैव औदुम्बरत्वस्य नैराकाङ्क्ष्य आहवनीयेनेवाधानस्यैति वाच्यम्। यूपस्य केवलादृष्ट रूपत्वाभावात्। तस्य हि तद्रूपत्वे खादिरत्वादिकं केवलादृष्टार्थं स्यात्। नच तत् सत्वं भवति । तथा सति खादिराभावेऽपि प्रतिनिधित्वेन कदरोपादानं न स्यात्। अदृष्टार्थस्य प्रति- निध्यभावात्। न हि खदिरजन्यमदृष्टं कदरेण क्रियते इत्यत्र प्रमाणमस्ति । अतएव न अदृष्टार्थानां प्रतिनिधिः । तदुक्तं न देवताम्निशब्दक्रियमन्यार्थत्वादिति। प्रतिनिधित्वेन च उपादान कदरादेरुक्तं ग्रन्थेषु । तस्मात् न यूपस्य केवलादृष्टरूपत्वम् अपि- तु दृष्टादृष्टसंस्कारगुणो यूप इदि साम्प्रदादिकाः । एवञ्च औदुम्बरत्वस्य न यूपमात्रेण नैराकाच्यं दृष्टसंस्कारस्य प्रकारान्तरेणापि सम्भवात्। अतच अस्ति औदुम्बरत्वस्य आकाक्षा। विकृतेरपि अस्ति कथम्भावाकाक्षा सा च तदा उपशाम्यति यदा उपकारास्तत्पृष्टभावेन च पदार्था अन्वी यन्ते । नतु उपकारमानान्वयेन शाम्यति। अतश्च यथा इन्द्रिय- भावनायाः करणाकाङ्क्षा दनः करणत्वेन अन्वये जाते सिद्धस्य करणत्वानुपपत्त्या होमस्य आश्रयत्वेन अन्वयः यावदनुवर्तते नतु दध्यन्वयमात्रेण निवर्तते। आश्रयत्वेन च गृह्यमाणो ·मीमांसान्यायप्रकाशः। होमः करणाकाङ्क्षयैव गृह्यत इत्युक्तं नतु आश्रयाकाक्षा नाम चतुर्थस्ति । एवं विकृतेः कथम्भावाकाङ्क्षा न उपकारा. न्वयमावेण निवर्त्तते उपकारपृष्टभावेन यावत्पदार्थान्वयमनु- वर्त्तते। अतश्योपकारपृष्टभावेन एखमाणा: पदार्थाः कथ. भावाकाङ्क्षयैव सह्यन्ते। तत्र प्राचताः पदार्थाः कथम्भावा- काङ्क्षयैव गृह्यमाणा अपि न प्रकरणग्राह्याः प्रकृत्युपकारक तया नेषां आकाङ्क्षाभावात् । औदुखरत्वादयस्तु अन्यानुप कारकतया साकाङ्क्षाः पशुनियोजनयूपपृष्टभावेन यावत् खादिरत्वमायाति तावत् विधीयन्त इति युक्तं तेषां प्रकरणात् ग्रहणम् उभयाकाङ्क्षासत्त्वात्। यदि हि यूपपृष्टभावेन खादिरत्वं विहितं स्यात् ततो विकृतेराकाङ्क्षाभावात् औदुम्बरत्वं न प्रकरणग्राह्यं स्यात्। नच एतदस्ति चोदकस्य खादिरत्वाविषयत्वात्। ननु यदि यावत् खादिरत्वमायाति तावदेव औदुम्बरवं विधीयते तेन खादिरत्वबाधोऽप्राप्तबाधः स्यात् तार्तीय- बाधवत् । तथाहि बाधो विविधः अप्राप्तबाधः प्राप्तबाधश्चेति। तत्र तार्तीयो बाधोऽप्राप्तबाधः । तत्र हि यावद दुर्बलेन प्रमाणेन विनियोगः कषुमारभ्यते तावदेव प्रबलप्रमाणेन विनियोगः क्रियत इति तबोधितेनेतरबाधोऽप्राप्तबाधः दुर्बलप्रमाणस्य अलप्तत्वात्। प्रावतस्य त्वङ्गस्य विकृतौ नोदकप्राप्तस्य प्रत्या नानादर्थलोपात् प्रतिषेधादा यो बाधः स प्राप्तबाधः यथा प्राक- तानां कुशानां प्रतिकूलशराबानात्। यथा वा अवघातस्य कृष्णलेषु वैतुष्यरूपप्रयोजनलोपात्। यथा वा पित्रोष्टौ होन- वरणस्य न होतारं वृणीत इति प्रतिषेधात् औदुम्बरत्वेन च खादिरखबाधः प्राप्तबाध एव वक्तव्यः शरकुशन्यायेन। चोदकस्य च खादिरत्वाविषयले प्रास्यभावात् तदनुपपत्तिः स्यादिति । तदा ·मौमांसान्यायप्रकाशः। उच्यत तार्तीयप्रमाणविनियुक्तेन इतरस्य बाधनं तावदप्राप्त बाधनम् । प्रकरणच्च तार्तीय तेन तहिनियुक्तौदुग्वरत्वेन इतरस्य बाधनमप्राप्तबाध एव। न हि वैक्वतेन प्राकतबाधः प्राप्तवाद एवेति कुलधर्मः। वस्तुतस्तु प्राप्तबाध एवायम् । न च खादिरत्वस्य चोदकाविषयलेन प्रायभावात् कथं तहाधः प्राप्तबाधः तहि- षयत्वेन वा तेनैव नैराकांच्यात् नौदुम्बरत्वे प्रकरणं विनियो- जक स्वादिति वाच्यम्। न हि प्राप्तबाधस्थले चोदकेन पदार्थाः प्राप्यन्ते। तथा सति शास्त्रप्राप्तत्वेन बाधो न स्यात् । किं तर्हि तानेव पदार्थान् वस्तुतः प्रापयति ये विकृती न बाध्यन्त। ते च पदार्थाः प्रकृतिवच्छब्देन प्राप्यन्ते इति भवति पुरुषस्य धान्तिः । यथा प्रकृती कृतं तथा विकतो कर्तव्यमिति सर्व पदार्थाः प्राकृताः कर्तव्या इति । अतश्च धान्तिप्राप्ताः खादिरत्वादयः शास्त्रप्रतिपबेरौदुम्बरत्वादिभिर्बाध्यन्ते इति भवति तहाधः प्राप्तबाधः। न च भ्रान्तिप्रतिपन्ने न वैधौ आकांक्षा निवर्तयितुं शक्यते। तस्माद्युक्त मुक्तं उभयाकांक्षारूपप्रकरणसम्भवात् विकृती प्राकृताङ्गानुवादेन विधीयमानानामौदुम्बरत्वादीनां प्रकरणं विनियोजकमिति एवं पृषदाज्येनानुयाजान् यजतीति प्रकतानुयाजानुवादेन विधीयमानं पृषदाज्यमपि प्रकरणादिकत्यङ्गमिति केचिदा- चार्य्याः। अस्मत्तातचरणास्तु एवमाहुः । पृषदाज्यं हि अनुया. जानुवादेन विधीयते तत्खरूपे च आनर्थक्यप्राप्ती तैनं विकल्य- पूर्व लक्षयितुं युक्तं विप्रकर्षात्। किन्तु दीक्षणीया वानियम- न्यायेन स्वापूर्वमेव लक्षयितुं युक्तं सन्निकर्षात्। अतएव उत्य- वनादौनां प्रोक्षणाद्यपूर्वप्रयुक्तत्वमुक्त नवमे। अतश्च विधीय- मानस्य पृषदाच्यस्य वाक्यप्रतिपन्ने नानुयाजापूर्वेणैव नैरा. कांच्यात् न प्रकरणाद्विशत्यपूर्वार्थत्वमिति। वयन्तु अङ्गीकत्यापि ·मौमांसान्यायप्रकाशः। विश्वत्यर्थ ब्रूमः । भवतु वा विकृत्यर्थत्वं पृषदाज्यस्य तथापि न प्रकरणं विनियोजकं भवतीति यूपपृष्टभावेन हि यावत् खादिरत्वमायाति तावदेवौदुम्बरत्वविधानादुभयाकांक्षायुक्छ- बाद युक्ताः प्रकरणविनियोगः । एवं यावदनुयाजपृष्टभावेनाज्यमायाति तावदेव यदि पृषदाज्यं विधीयते तदोभयाकाक्षासम्भवात् प्रकरणविनियोगो भवेत् । नत्वेतदस्ति । न हि पृषदाज्यं नाम द्रव्यान्तरं किञ्चि- दस्ति यदाज्यस्थानापन्न विधीयते औदुम्बरत्वमिव खादिर- त्वस्थानापनम् । पृषच्छब्दस्य पुषन्मणिरित्यादौ चिवतावाचित्लेन दृष्टत्वात् पृषदाज्यशब्दस्य चित्राज्यवाचित्वात्। अतएव निग- मेषु प्राज्यपानित्येव वक्तव्य न तु पृषदाज्यपानित्येवमुक्ताम् । न च यावप्राकृतमाज्यमायाति तावदेव चित्राज्यविधानात् प्रकरणादिनियोगः सम्भवतीति वाच्यम्। न हि पृषदाज्य- शब्देन चिवतागुणविशिष्टमाज्य विधीयते विशिष्टविधाने गौरवापत्तेः । किन्तु प्राकृताज्यानुवादेन चित्रतागुणमान विधी- यते लोहितोष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्तौतिवत् तदुक्ता दशमे चतुर्थचरणान्त्ये। न वा गुणशास्त्रत्वादिति। प्राकृतस्यैवाज्य- चित्रतागुणमावविधानमिति च शास्त्रदीपिका । एवञ्च विकृतेः प्राकृतेनाज्ये न ल तोपकारैश्चानुयाजैः नैरा- कांच्ये पश्चाविधीयमानस्य चित्रतागुणस्योपहोमाद्यपूर्वाङ्ग- वत् न प्रकरणं विनियोजकं सम्भवति । यदि हि प्रारूतस्य कस्यचिगुणस्य स्थाने चित्रतागुणो विधीयेत तदा स गुणो यावदायाति तावहिलते राकांच्याभावात् चित्रतामुणय तावदेव विधानादुभयाकांक्षासम्भवात् प्रकरणविनियोमो भवेत् । न च तादृशः प्रकृती गुणोऽस्ति आज्यस्यानुयाजानाञ्च चित्रतागुणात् प्रागेव विधानात् तस्य तत्थानापनत्वाभावाच।

·३२ मीमांसान्यायप्रकाशः। न च प्राज्यपृष्टभावेन यावत् प्राकृतं निर्गुणत्वमायाति ताव. देवास्थ विधानात् प्रकरणसम्भव इति वाच्यम्। निर्गुणत्वस्या- विहितत्वेन पाणिकण्डयनवदनङ्गत्वादिकृतेस्तदाकांक्षाभावात् । तथा हि ज्योतिष्टोमे दक्षिणादानसमयविहितकृष्णविषा- णात्यागस्य हिरावादिषु चोदकप्राप्तस्य प्रथमेऽङ्गाननुष्ठानं उत्तरेऽङ्गि दक्षिणादानपूर्वकालीनैः पदार्थैः कृष्णविषाण- कण्ड्यनस्य शास्त्रविहितत्वेनापेक्षितत्वात् ज्योतिष्टोमे च दक्षि- णादानोत्तरकालं पाणिकण्डूयनं दृष्टमपि हिरानादिषु प्रथमे- ऽह्नि अनुष्ठीयमानैर्दक्षिणादानकालीनैः पदार्थे पक्ष्यते तस्य प्रशतावर्थसिद्धवेनाशास्त्रीयत्वादिति । एवं निर्गुणत्वस्य अविहितत्वेन विकृतस्तदपेक्षा नास्ति तस्मादुभयाकांक्षाया असम्भवात् पृषदाज्यस्य न प्रकरणवि- नियोगः सम्भवतीत्यलमतिविस्तरेण । तसिद्धं महाप्रकरण प्रक- तावेव विनियोजकम् । विकतौ तु यत् प्राकृतधर्मानुवादेन विधीयते तस्य विनियोजकं नतु केवलं विधीयमानस्य अपू- र्वाङ्गस्येति । यत्तु विकतावपि प्राकृतधर्मानुवादेन विधीय- मानयोधर्मयोरन्तरालेऽपूर्वमपि अङ्गं केवलं पठ्यते तदपि प्रकरणेन विनियुज्यते। यद्यपि विकृतेः कथम्भावाकाङ्क्षा प्राकृतैरेवाङ्गः शाम्यति तथापि यत्र प्राकृताङ्गानुवादेन धर्म- विधानं तत्र तद्दिधानं यावद् भवति तावत् कथम्भावाकाक्षा निवर्तते। अतो विकृतेराकाङ्क्षावत्त्वादन्तराले विहितस्य अपि अपूर्वस्य अङ्गस्य भाव्याकाक्षासत्त्वात् युक्तं तस्य प्रकर- णात् प्रत्यर्थत्वम्। यथा आमनहोमेषु ते हि प्राकृताङ्गानुवादेन विधीयमानयोधर्मयोरन्तराले विधीयन्ते इत्युक्त तन्त्ररत्नादा- वित्यास्तां तावत्। फलभावनाया अन्तराले यदङ्गभावनायाः प्रकरणं तदवान्तरप्रकरणम्। तच अभिक्रमणादीनां प्रयाजा.

·मौमासान्यायप्रकाशः। २ . - भावना- दिषु विनियोजकं तच्च सन्दंशेन ज्ञायते तदभाव अविशेषात् सर्वेषां फलभावनाकथम्भावेन ग्रहणात् । सन्दंशो नाम एका. अानुवादेन विधीयमानयोरङ्गयोरन्तरालेन विहितत्वं यथाभि- क्रमणम् । तद्दि समानयते.जुह्यमु उपभृत इत्यादिना प्रयाजानु- वादेन किञ्चिदङ्गं विधाय विधीयते पश्चादपि प्रयाजानुवादेन यो वै प्रयाजानां मिथुनं वेदेत्यादिना किञ्चिदङ्गं विधीयते । अतः प्रयाजाङ्गमध्ये पठितमभिक्रमणं तदङ्गं भवति । तत् कथ- भावाकाक्षाया अशान्तेः । तदुक्तम्- परप्रकरणस्थानामङ्गे श्रुत्यादिभिस्त्रिभिः । जाते पुनश्च तैरेव सन्दंशेन तदिष्यत इति ॥ न च अङ्गभावनायाः कथम्भावाकाङ्क्षाभावात् कथं प्रया- जभावनाकथम्भावनाभिक्रमणं ग्राह्यत इति वाच्यम्। साम्येन सर्वत्र कथम्भावाकाङ क्षायाः सत्त्वात्। प्रयाजैरपूर्व कत्ला यागोपकारं भावयेदित्युक्ते यो नाम न जानाति प्रयाजैरपूर्व कत्तु तस्य भवत्येव कथम्भावाकाङ्क्षा कथमेभिरपूर्व कर्तव्य- मिति । सा च सन्देशपतितैर्वाचनिकैः स्मातच आचमनादिभिः शाम्यति। तदभावे च खरूपनिष्पादनेन दविहोमन्यायेन निवर्तते । दविहोमेषु हि स्वरूपनिष्पादनातिरितस्तथा- व्यापारो न श्रूयते। नाप्यतिदेशेन तत्प्राप्तिः यागीयानां धर्माणां तावन्नातिदेशो यागत्वेन होमत्वेन वैलक्षस्यात् । नापि होमीयानां कस्य होमस्य धर्मः कस्मिन् होमे प्रवर्त्तते इति विशेषनिर्णये मानाभावात्। अतो धर्मप्रात्यभावात् दर्वि- होमैरिष्टं भावयेत् कथमित्युत्पत्रापि आकाङ्क्षा स्वरूप- निष्पादनेनैव शाम्यति। एवं येषु अङ्गेषु सन्दंशाद्यभावः तत्र उत्पबापि पाकाङ्क्षा तेनैव निवर्त्तते नतु सर्वथा तदभावः । तस्माद् युक्तमुक्तम् अभिक्रमणं प्रयाजानमिति। तच्चेदम् ·मोमासान्यायप्रकाशः। अवान्तरप्रकरणं महाप्रकरणात् बलीयः। सन्दशपतिताना धर्माणां कैमर्थ्याकाङ्क्षायां प्रधानापूर्वात् प्रयानाद्यपूर्वस्य झटिति उपस्थितेरिति । प्रकृतमनुसरामः। तसिद्धमुभयविधस्य प्रकरणस्य विनि- योजकत्वम्। तदिदं स्थानादिप्रमाणात् प्रबलम्। यत्र हि स्थाना- दङ्गत्व तवान्यतरस्य प्रकारान्तरेण निराकाङ क्षत्वम्। न च साकाङ्क्षं निराकाङ क्षेण सम्बड्डु योग्य विनाकाङ्क्षो- स्थापनेन । अतश्च अन्यतराकाङ क्षया यावदुभयाकाङ क्षारूप- प्रकरणकल्पनहारा वाक्यादिक कल्पयितुम् प्रारभ्यते तावत् झटिति प्रकरणेन वाक्यादिकं कल्पयित्वा विनियोगः क्रियत इति स्थानात् प्रकरणस्य बलीयस्त्वम्। अतएव विदेवना- दयो धर्मा अभिषेचनीयसन्निधौ पठिता अपि नाभि- षेचनीयस्य अङ्गम् । तेषां तदङ्गत्वं भवेत् स्थानात् नतु भवेत् प्रकरणात्। अभिषेचनीयस्य अव्यक्तचोदनाचोदितत्वेन ज्योतिष्टोमविकारत्वात् प्राकृतैरेव धर्बिराकांचत्वात् किन्तु प्रकरणाद्राजसूयाङ्गम् । ननु राजसूयेन वाराज्यकामो यजेतेत्यत्र राजसूयशब्द- स्तावनामधेयत्वादाख्यातपरतन्त्रः यत्राख्यातं वर्तते तत्रैव वर्त्तते। न च दर्शपूर्णमासाभ्यां वर्गकामो यजेतेत्यत्र यथा दर्शपूर्णमासपदं नामधेयमपि नाख्यातपरतन्वं तत्र हि यजेतेत्यत्राख्यातं अविशेषात् सर्वानेव प्राकतानाग्ने यादौन् प्रयाजादींचाभिधातु समर्थं दर्शपूर्णमासपदं त्वाग्नेयादी. मेव वदति न सर्वान् अतश्च न तदाख्यातपरतन्त्र तथा राज. सूयपदमपि किं न स्यादिति वाच्यम्। प्रसिद्धेन हि पदेनाप्र- सिद्धं निर्णीयते । यथाहुः- पदमजातसन्दिग्धं प्रसिद्धरपृथक् श्रुति।

·मौमांसान्यायप्रकाशः निर्णीयते निरूदन्तु न स्वार्थादपनीयते ॥ इति । दर्शपूर्णमासपदन्तु कालनिमित्त तद्योगश्चाग्नेयादिषू- त्पत्तिवाक्यैरवगतः। अतस्तहाचित्वेन दर्शपूर्ण मासपदं प्रसिद्धम् । न चाग्नेयादीनां बहुत्वाद् द्विवचनान्तत्वमस्यानुपपन्नमिति वाच्यम् । विद्दद्दाक्यदयसिद्धसमुदायहयाभिप्रायेण तदुपपत्तेः । एवञ्च दर्शपूर्णमासपदस्याग्नेयादिवाचिवे निर्णीते यजे. लेल्याख्यातमपि तानेव वदति न हि तदुक्तौ स्वार्थत्यागी भवति राजसूयपदं त्वनिर्णीतार्थ अतस्तदाख्यातपरतन्त्रमेव तच्चाविशेषात् सर्वेष्विष्टिपशुसोमेषु वर्त्तते तत्परतन्त्रत्वाद्राज- सूयपदमपि तानेव वदति। न च राजसूयशब्दस्य राजा सूयते यत्रेति व्युत्पत्त्या सोमाभिषवनिमित्तत्वात्तस्य च सोम. मभिषुणोतौतिवाक्येन सोमयागे अवगतत्वात्तहाचित्वमेव नेष्टि- पशवाचित्वमिति वाच्यम् । न ह्यभिषेचनीयादिसोमया- गेषु अभिषवः प्रत्यक्षेण वाक्येन चोदितोऽस्ति तदाक्यस्य ज्योति टोमे सत्त्वात्।. अतिदेशात्तत्सम्बन्धोऽवगत इति चेन्न । अतिदेशस्य फलसम्बन्धोत्तरकालौनत्वेन राजसूयेन वा- राज्यकामो यजेतेत्येतहाक्यार्थावगत्युत्तरकालीनत्वात्। अनेन हि वाक्येन फलसम्बन्धे बोधिते पश्चात् कथम्भावाकां- क्षायामतिदेशकल्पनासम्भवात् श्रतस्ततः प्रागेवैतद्दाक्यार्थी वर्णनीयः। तदा चाभिषवस्थानवगतत्वाद्राजसूयपदमप्र- सिद्धार्थमेव । अतएव,राजसूयपदमव्युत्पन्नमखकर्णशब्दवदित्युत्ता साम्प्रदायिकः। एवञ्चासिद्धार्थत्वेनाख्यातपरतन्त्रत्वाद्राजसूयपदेवेष्टिपशुसी- मयागा उच्यन्ते। ते च तैस्तैः प्राक्तैर्धनिराकांक्षा इति न प्रकरणं विदेवनादीनां राजसूये विनियोजकं उभयाकांक्षाया अभावात्। न च प्रातिखिकरूपैर्नेराकांक्षेऽपि न राजसूय.

·मौमांसान्यायप्रकाशः च फलस. त्वेन रूपेण नैराकांच्यमिति वाच्यम्। आकांक्षाहये प्रमा- णाभावात्। किञ्च प्रातिखिकरूपैर्या कथम्भावाकांक्षा सापि फलसम्बन्धोत्तरकालं सा च राजसूयत्वेन न तु प्रातिखिक- रूपैः। राजसूयत्वेन च फलसम्बन्ध उत्पन्नायाः कथम्भावाकां. चाया विदेवनादिभिः शान्तेरतिदेशकल्पनमेव न स्वात् । यदि हि सामान्यरूपेण प्रातिस्विकरूपेण म्बन्धविधायकवाक्यद्वयं भवेत् तदा युज्यताकांक्षाहयानुसा- रेण विदेवनादीनामातिदेशिकादीनाच्चाङ्गानां सम्बन्धों न तु तदस्ति। तस्मात् प्राकृतधर्मेनॆराकांक्ष्यान्न विदेवनादीनां प्रकरणं विनियोजकमिति चेत् सत्यम् । अतएव साम्प्रदायिकैर्विदेवना- दीनां सन्दंशो दर्शितः । राजसूयत्वपुरस्कारेण ये धर्मा विधी- यन्ते राजसूयाय होना उत्पुनाति इत्येवमादयः तन्मध्ये विदेव- नादयः पठ्यन्ते अतस्ते सर्वे राजसूयाङ्ग प्रयाजानुवादेन विधी. यमानधर्ममध्ये पठितं प्रयाजाभिक्रमणवत्। तस्माद्द्युतमुक्त विदेवनादीनां प्रकरणाद्राजसूयाङ्गत्वमिति तसिद्धं प्रकरणय स्थानादलौयस्त्वमिति। देशसामान्यं स्थानं तच्च विविधं पाठसादेश्यमनुष्ठान सादेश्यञ्चेति । यथाहुः- तत्र क्रमो विधैवेष्टो देशसामान्यलक्षणः । पाठानुष्ठानसादेश्याहिनियोगस्य कारणमिति ॥ स्थानं क्रमश्चेत्यनर्थान्तरम् । पाठसादेश्यमपि विविधं यथा. सङ्ख्यपाठः सबिधिपाठश्चेति । तत्र ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्व- पेश्वानरं हादशकपालं निर्वपेदित्येवंक्रमविहितेष्टिषु इन्द्राग्नी. रोचनादिव इत्यादौनां याज्यानुवाक्य युगलानां मन्त्राणां यथा- सङ्घय प्रथमस्य प्रथमं द्वितीयस्य हितोयमित्येवं यो विनियोगः स यथासङ्ख्यपाठात् प्रश्नमपठितमन्त्रस्य हि कैमर्थ्याकांचायां D ·मीमांसान्यायप्रकाशः। । प्रथमतो विहितमेव कर्म प्रथममुपतिष्ठते सामान्यदेशत्वात्। यानि तु वैकतान्यङ्गानि प्राकृताङ्गानुवादेन विहितानि सन्दंश- पतितानि तेषां विकृत्यर्थत्वं सबिधिपाठात् । तेषां हि कैमर्थ्या- काज्ञायां फलवहिवत्यपूर्वमेव भाव्यत्वेन सम्बध्यते उपस्थित त्वात्। अतएव तेषु न विश्वजिन्यायावतारः स्वतन्त्रफलार्थले विकृतिसबिधिपाठानर्थक्यापत्तेश्च । पशुधर्माणामग्नीषोमौया- थत्वमनुष्ठानसादेश्यात् औपवसथ्थेऽति अग्निषोमौयः पशुरनु छोयते तस्मिन्नेव दिने ते धर्माः पश्यन्ते अतस्तेषां कैमर्थ्याकाझायां अनुष्ठेयत्वेनोपस्थितं पश्वपूर्वमेव भाव्यत्वेन सम्बध्यते। अतो युक्तमनुष्ठानसादेश्यात्तदर्थव तेषाम् । न च पाठसादेश्यादेव तत् किं न स्यादिति वाच्यम्। अग्नीषोमौयस्य पशो: क्रयसविधी पाठात् । न च क्रयसविधौ पाठे तदनुष्ठानमपि तत्र स्यादिति बाच्यम् । स एष हिदैवत्यः पशुरोपवसथ्येऽति आलब्धव्य इति बचनात्तदनुपपत्तेः । न च स्थानात् प्रकरणस्य बलीयस्त्वेन पशु- प्रमापाठानां धर्माणां ज्यातिष्टोमार्थत्वमेव किं न स्यादिति वाच्यम् । तस्य सोमयागत्वेन पशुधर्मग्रहणे अयोग्यत्वात्। अत आनर्थक्यप्रतिहतानां विपरीतं बलाबलमिति न्यायात् स्थानात् पशयागार्थत्वमेव धर्माणां युक्तम् । न च तेषां तदर्थत्वं प्रकरणा- देव किं न स्यादिति वाच्यम् । अग्निषोमौयकथम्भावाकाङ्गायाः क्ल तोपकारैः प्राकृतधमैरेवापशान्तत्वात्। स हि सानाय्ययाग- प्रकृतिक उभयोः पशुप्रभवत्वसामान्यात्। तदुक्त सानाव्यं वा तत्प्रभवत्वादिति। सानाय्यं दधिपयसो तत्रापि पशुयागः पयो- यागप्रतिकः साक्षात्यशुप्रभवत्वात्। अतचोदकप्राप्तैस्तद्धमैं- निराकाइलात् न पश्यागे धर्माणां प्रकरणं विनियोजकं किन्तु स्थानमेव । तदेवं निरूपित: संक्षेपतः स्थानविनियोगः । तच्च समाख्यातः प्रबलं स्थानविनियोगे हि पदार्थयोर्देश- ४ ·३८ मौमांसान्यायप्रकाशः। वा? सामान्यलक्षणः सम्बन्धः प्रत्यक्षः। समाख्याविनियोगे तु सम्बोध न प्रत्यक्षः पदार्थयोनिदेशत्वात्। न च सा सम्बन्धवाचिका यौगिकानां शब्दानां ट्रव्यवाचकत्वेन सम्बन्धावाचकत्वात् । तथाहि, समाख्यासम्बन्धसामान्यवाचिका स्यात् विशेषकाचिका नाद्यः। तदुक्तौ प्रयोजनाभावात् सर्वधौगिकशब्दानां पर्यायत्वापत्तेश्च। हितीयेऽवश्यं सम्बन्धिनौ वायौ तदन्तरण सम्बन्धे विशेषाभावात् तत्प्रतिपत्तिमन्तरेण तदप्रतिपत्तेश्च। अत- चावश्यं सम्बन्धिवाचकवं समाख्याया वक्तव्यम्। तर्थाच न्द्र सम्बन्धवाचकत्वं सम्बन्धिप्रतिपत्त्यैव वाक्यार्थप्रतिपत्तिन्यायन तत्प्रतिपत्तिसम्भवे. तत्र शक्तिकल्पने गौरवात्। यथाहुः । सर्वत्र यौगिकैः शब्दैद्रव्यमेवाभिधीयते । न हि सस्वन्धवाच्यत्वं सम्भवत्यतिगौरवात् इति । तथा- पाकन्तु पचिरवाह कर्तारं प्रत्ययस्तथा। पाकयुक्तः पुनः कर्ता वाच्यो नैकस्य कस्यचित् । इति । तथाच न समाख्या सम्बन्धवाचिका। होचमस इत्या- दिका तु वैदिको समाख्या निषादस्थपतिशब्दवत् न षष्ठयों सम्बन्धवाचिका नापि वाक्यवत्तहाचिका तस्याः पदलेन अप्रमा णत्वात्। पौरोडाशिकमित्यादिसमाख्यास्तु अतिदुर्वलाः लौकि- कत्वेन पुरुषप्रत्ययसापेक्षत्वात् । काण्डगोचरत्वेन तत्तत्पदार्थगो- चरत्वाचा काण्डवाचकत्वमपि न काण्डवेन किन्तु पौरोडाशिक वादिनैव । नोकहायनीशब्दो द्रव्यवाचकोऽपि गोत्वेन तहदिति किं तर्हि एकहायनौवेनैव । स्थानविनियोगे तु पदार्थयोवि. शेषपुरस्कारणैव सम्बन्धः प्रत्यक्षप्रमाणप्रतिपन्नः । अतश्च समान ख्यामुपलभ्य नूनमनयोः पदार्थयोः सम्बन्धोऽस्तीति यावत्कल्पाने नावत् प्रत्यक्षप्रतिपदेन सम्बन्धेन परस्परमाकासा कस्पाने तदा ·मीमांसान्यायप्रकाशः। ३ भावे सम्बन्धानुपपत्तेः। कल्पितसम्बन्धेन च यावदितरत्रा- काङ्गादि कल्पाते तावदन्यत्राकाझ्या वाक्यादिकल्पनया विनि- बोगः क्रियते। इति सिद्ध स्थानस्य समाख्यातः प्राबल्यम् । अतएव शुन्धनमन्त्रः साहाय्यपात्राङ्गं पाठसादेश्यात् । न तु पौरोडाशिकसमाख्यथा पुरोडाशपात्राङ्गमिति । समाख्या यौमिकः शब्दः । सा च विधा। वैदिको लौकिकी च। तत्र होतुश्चमसभक्षणाङ्गत्वं होटचमस इति वैदिक्या समा- ख्यया अध्वर्योस्तत्तत्पदार्थाङ्गत्वं लौकिक्या आध्वयंवमिति समा- ख्ययेति संक्षेपः। तदेवं निरूपितानि संचेपतः श्रुत्यादीनि षट् प्रमाखानि । एतत्सहकृतेन विनियोगविधिना समिदा- दिभिरुपकत्व दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेतेत्येवंरूपेण यानि विनि- खुज्यन्ते तान्धङ्गानि। तानि विविधानि सिद्दरूपाणि क्रियारूपाणि चेति। तत्र सिद्धानि जातिट्रव्यसंख्यादीनि । तानि च दृष्टार्थान्येव। क्रियारूपाणि च द्विविधानि गुणकर्माणि प्रधानकर्माणि चेति। एतान्ये व सन्निपत्योपकारकाणि भारा- टुपकारकाणोति चोच्यन्ते। तत्र कर्माङ्गद्रव्योद्देशेन विधी- समानं कर्म सबिपत्योपकारकम् । यथा अवघातप्रोक्षमादि। तच्च दृष्टार्थमदृष्टार्थ दृष्टादृष्टार्थञ्च। दृष्टार्थमवघातादि। अह- टार्थ प्रोक्षणादि । दृष्टादृष्टार्थं पशुपुरोडाशयागादि । तञ्च द्रव्य- त्यागांनादृष्टं देवतोद्देशेन च देवतास्मरणं दृष्टं करोति। इदमेव सामवायिकं कर्मेत्युचते। तच्च सन्निपत्योपकारक विविधम् । उपयोक्ष्यमाणार्थमुपयुक्तार्थञ्जेति । तत्रावघातप्रोक्षणाद्युपयो- क्ष्यमाणार्थम् । ब्रोहीणां यागे उपयोच्यमाणत्वात् । प्रतिपत्ति- कर्म इडाभक्षणादि उपयुक्तपुरोडाशसंस्कारकम् । उपयुक्तास्या- कोर्णकरणतानिवर्तकं कर्म प्रतिपत्तिकर्म । उपयुक्तसंस्कारार्थञ्च कर्म उपयोक्ष्यमाणसंस्कारार्थाद दुर्बलम् । उपयुक्तापेक्षया उप- ।

·मीमांसान्यायप्रकाशः। योच्यमाणे त्यादरात्। अतएव प्रापणीयनिष्कासे उदयनीयम नुनिर्वपतीत्वत्र निष्कासस्य निर्वापार्थत्वम् । न तु तस्य तदर्थत्वं निष्कासस्योपयुक्तवादित्यनमेकादशे। तञ्च सन्निपत्योपकारक आरादुपकारकाबलीयः। ननु अवधातादि नाम भवतु बलीयः तस्य दृष्टार्थत्वात् आरादुपकारकस्य चादृष्टार्थत्वात् दृष्टे च सम्भवति अदृष्टार्थस्य अन्याय्यत्वात् । प्रोक्षणादि सन्निपत्योपकारकन्तु कथं बलौयः उभयोरदृष्टार्थत्वाविशेषात् । किञ्च बारादुपकारकं साक्षात्प्रधा- नाङ्गं तस्यान्योद्देशेनाविधानात् । सन्निपत्योपकारकन्तु अङ्गाङ्गं कर्मात्रीह्याद्युद्देशेन विधानात्। अङ्गाङ्गापेक्षया च साक्षा- दङ्ग बलीयः । अङ्गगुणविरोधे तादादिति न्यायात्। अतएव इध्या पशुना सोमेन यजेत सोमावास्यायां पौर्णमास्यां वा यजेतत्यविशेषविधाने पर्वानुग्रहः सोमयागस्येव क्रियते न तहीक्षणीयादेः । अतः कथं सबिपत्योपकारकस्य बलीयस्त्वम् । उच्यते। सत्यप्यदृष्टार्थत्वाविशेषे 'सबिपत्योपकारकमारादुप- कारकाइलीयः । सन्निपत्योपकारके हि कर्मणि उपकार्योप- कारकयो/डिप्रोक्षणक्षोः सम्बन्धो वाक्यल से: उपकारमात्रन्तु कल्पाम्। अारादुपकारकस्थले तु दर्शपूर्णमासप्रयाजयोः सम्बन्धः कल्पा उपकारोऽपि। किञ्च आरादुपकारकस्थले हि प्रकरणं विनियोजकम् । इतरत्र तु बौहीन प्रोक्षतौति वाक्यमेव व्रीहिपदेनापूर्वसाधनल- क्षणं कृत्वा क्रतौ विनियोजकमिति बलीयस्त्वम्। यच्चोक्त अङ्गगुणविरोधे तादर्थ्यादिति न्यायेन दुर्बलत्वमिति । तदसत् । न हि ब्रोह्याद्युद्देशेन विधीयमानं प्रोक्षणादि तदर्थं भवति तत्- स्वरूपे आनर्थक्वात्। किन्तु तत्संस्कारद्वारा ऋत्वर्थमेव सबिप- त्योपकारकाणामुत्पत्त्यपूर्वप्रयुक्तत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात्। अत उभ- ·मौमांसान्यायप्रकाशः। ४१ इति। - अतएव । यविधमप्यङ्गजातं क्रत्वर्थमेवेति नाङ्गगुणविरोधन्यायावतारः । दोक्षणीयादेः पर्वानुग्रहस्तु दीक्षणीयाद्यर्थ एव तस्य तदपूर्वप्रयु- क्लत्वात्। अतो युक्त साक्षाबंधानाङ्गेन पर्वानुग्रहेण स बाध्यत तत् सिद्धं सबिपत्योपकारकाबलीयस्त्वम् । स्थाणो स्था एवाहुतिं जुहोतीति विहितास्था एवाहुतियंपा वचनेति स्थाणुहारा यूपसंस्कारार्था देवदत्तधारितायाः सजः शुचिदेशविधानमिव देवदत्तसंस्कारार्थम्। न तु स्थावाहुतिरा- रादुपकारिकेत्युक्तं दशम इति दिक्। द्रव्याद्यनुद्दिश्य केवलं विधीयमानं कर्म आरादुपकारकं यथा प्रयाजादि। तदेवं निरू- पितं विविधमप्यङ्गजातम्। तच न यागखरूपप्रयुक्तं स्वरूपे आनर्थक्यात् तद- न्तरेणापि तत्सिद्धेः । किन्त्वपूर्वप्रयुक्तमेव । न हि तदन्तरेणापूर्व भवतीत्यत्र किञ्चित्प्रमाणमस्ति तस्यादृष्टत्वात्। न चैवं प्राधान्याददृष्टत्वाच्च फलप्रयुक्तत्वमेव किं न स्यादिति वाच्यम् । फलभावनायां यागस्य करणत्वात् । अङ्गानाञ्च करणानु- ग्राहकत्वात् तदर्थत्वे बुद्धे तत्र चानर्थक्यप्रसतो तेन यागन खापूर्वमेवोपस्थाप्यते सत्रिकर्षात् दीक्षणीयादिशब्देनेव तद- पूर्वम् । न तु फलमुपस्थाप्यते विप्रकर्षात् । अतो न तत्प्रयुक्तत्व- मङ्गानाम् । अतएव अगन्मसुवः सुवरगन्मेति मन्त्रो विक्वतावूहि- तव्य इत्युक्त नवमे । फलदेवतयोश्चेत्यत्न फलप्रयुक्तत्वे तु सौयादि- विकृतिषु वर्गरूपफलाभावात् मन्त्रो न प्रवर्तेत नितराञ्चोहि- तव्यः स्यादिति। तसिद्धमङ्गानामन्यप्रयुक्तत्वानुपपत्तेरपूर्वप्रयु- तात्वम् । तत्रापि सनिपत्योपकारकाणां द्रव्यदेवतादिसंस्कारद्वारा यागस्वरूपे उपयोगादुत्पत्त्यपूर्वार्थत्वम्। अतएव औषधधर्मवि- घातादीनामाज्येऽप्रवृत्तिः तेषामाग्नेयापूर्वप्रयुक्तत्वात्। आज्यस्य ·मौमांसान्यायप्रकाशः। च तदर्थत्वाभावादित्युक्तं द्वितीये। आरादुपकारकाणान्तु स्वरू- ऽनुपयोगात् परमापूर्वार्थत्वम् । तत्रोत्पत्त्यपूर्वस्य यागस्वरूपानु- छानानन्तरमेवोत्पद्यमानत्वात् सन्निपत्योपकारकाणां पूर्वाङ्गानां तदुत्पत्तावुपयोगः उत्तराङ्गानान्तु तेषां तत्स्थितावुपयोगः । परमापूर्वस्य तु साङ्गप्रयोगानुष्ठानानन्तरमेव उत्पद्यमानत्वात् सर्वेषां आरादुपकारकाणां तदुत्पत्तौ प्रयोगवहिर्भूतस्य तु तत्- स्थितावुपयोगः । यथा बृहस्पतिसक्स्य वाजपेयेनेट्वा वृहस्पति- सवेन यजेति वाजपेयोत्तरकालमङ्गत्वेन विहितस्य वाज. पेयापूर्वस्थितावुपयोगः तस्य प्रागेवोत्पन्नत्वादिल्युक्तं चतुर्थे । तत्सिद्धं सर्वथाङ्गानामपूर्वार्थत्वम् । प्रलतमनुसरामः। तदेवं निरूपितः संक्षेपतो विनि- योगविधिः। प्रयोगप्राशुभावबोधको विधिः प्रयोगविधिः । स चाङ्गवाक्यैकवाक्यतामापनः प्रधानविधिरेव। स हि साङ्ग प्रधानमनुष्ठापयन् विलम्ब प्रमाणाभावात् अविलम्बापरप- यायं प्रयोगमाशुभावं विधत्ते। न च विलम्बवदविलम्वपि प्रमाणाभाव इति वाच्यम् । विलम्बे हि अङ्गप्रधानविध्येकवा. क्यतावगततत्साहित्यानुपपत्तिः प्रसज्यते। न हि विलम्बन क्रियमाणयोः पदार्थयोः सहचतामतिसाहित्यं व्यवहरन्ति । न च एवं साहित्यानुपपत्त्या समकालत्वमेव स्यानत्वविलम्वः । अव्यवधानेन पूर्वोत्तरकालनियमाणयोः पदार्थयोरविलम्बेन तमिति व्यवहारादिति वाच्यम्। अनेकपदार्थानामकस्मिन् कालेऽनुष्ठानानुपपत्तेः। न च तावत्कर्तृसम्प्रतिपादनेनानुष्ठान किं न स्यादिति वाच्यम्। तस्यैतस्य यज्ञकर्तुश्चत्वार ऋत्विज इत्यादिना कत्तु णां नियतत्वात् तस्मादङ्गवाक्यै क्यतामापन्नः प्रधानविधिरेक वाक्यावगततसाहित्यं विदधदुक्ता विधया एक- कालानुष्ठानानुपपत्तेरविलवं विधत्ते। इति सिई प्रयोगमाशुभा- वबोधको विधिः प्रयोगविधिरिति । ।

·मीमांसान्यायप्रकाशः। ४३ स च अविलम्बो नियते क्रमे आश्रियमाणे भवति । अन्यथा हि किमेतदनन्तरमेतत् कर्त्तव्यमेतदननन्तरमेवेति प्रयोगविने- पापत्तेः। अतः प्रयोगविधिरेव स्वविधयप्रयोगप्राशुभावसिद्धार्थ नियतक्रममपि पदार्थविशेषणतया विधत्ते। तत्र क्रमो नाम विततिविशेषः पौर्वापर्यरूपो वा। तत्र च षट् प्रमाणानि अत्यर्थ- पठनस्थानमुख्यप्रवृत्त्याख्यानि तत्र क्रमपरं वचनं श्रुतिः । तद्विविधं केवल क्रमपर तहिशिष्टपदार्थपरञ्चेति तत्र वेदं कृत्वा वेदी करोतीतिकेवलक्रमपरं वेदिकरणादेवचनान्तरेण विहित- वात्। वषट्कर्तुः प्रथमभक्ष्य इति तु क्रमविशिष्ट पदार्थपरं एक- प्रसरताभङ्गभयेन भक्ष्यानुवादेन क्रममावस्य विधातुमशक्यत्वात्। सेयं अतिरितरप्रमाणापेक्षया बलवती। तेषां वचनकल्पनद्वारा क्रमप्रमाणत्वात्। अतएव आखिनस्य पाठक्रमात् टतीयस्थाने ग्रहणप्रसतो आश्विनो दशमो ग्यत इति वचनात् दशमस्थाने ग्रहणमित्युक्तम् । यत्र तु प्रयोजनवशेन निर्णयः स आर्यक्रमः । यथाग्नि- होनहोमयवागूपाकयोः । अत्र हि यवाग्वा होमार्थत्वेन तत्याकः प्रयोजनक्शेन पूर्वमनुष्ठीयते। स चायं पाठक्रमा- बलवान् । यथापाठं घनुष्ठाने ल सप्रयोजनबाधः अदृष्टार्थत्वञ्च स्यात् । न हि होमानन्तरं क्रियमाणस्य किञ्चिदृष्टं प्रयोज- नमस्ति । पदार्थबोधकवाक्यानां यः क्रमः स पाठक्रमः। तस्माचे पदार्थानां क्रम आधीयते येनेह क्रमेण वाक्यानि पठितानि तेनैव क्रमेणाधीतानि अर्थप्रत्ययं जनयन्ति यथार्थप्रत्ययञ्च पदा- र्थानामनुष्ठानात्। स च पाठो विविधो मन्त्रपाठो ब्राह्मण- पाठश्चेति। तत्राग्नेयाग्नीषोमौययोस्तद्याजानुवाक्यानां क्रमात् यः क्रम आधीयते स मन्त्रपाठक्रमात्। स चायं मन्त्रपाठो ब्राह्मा- ·मौमासान्यायप्रकाशः । पपाठक्रमाबलवान् अनुष्ठाने । ब्राह्मणवाक्यापेक्षया मन्त्रवाक्य. स्थान्तरङ्गत्वात् । ब्राह्मणवाक्यं हि प्रयोगावहिरेवेदमेवं कर्त- 'व्यमित्येवमवबोध्य कृतार्थमिति न पुनः प्रयोगकाले व्याप्रि- यते । मन्त्राः पुनः अनन्यप्रयोजनाः प्रयोगसमवेतार्थस्मारका इति वक्ष्यामः । तेनानुष्ठानक्रमस्य स्मरणक्रमाधीनत्वात् तत्क्रमस्य च मन्त्रक्रमाधीनत्वादन्तरङ्गो मन्त्र पाठ इतरस्मादिति बलवान् । अतएव आग्नेयाग्नीषोमयोर्ब्राह्मणपाठादादावग्नीषोमौयानु- ठानं पश्चादाग्नेयानुष्ठानमिव्येवक्रमं बाधित्वा मन्त्र पाठादा- दावाग्नेयानुष्ठानं पश्चादग्नीषोमीयस्येत्युक्तम् । प्रयाजानां समिधो यजति तनूनपातं यजतीत्येवं विधायक वाक्य क्रमाद् यः क्रमः स ब्राह्मण पाठक्रमः। अत्र च यद्यपि ब्राह्मणवाक्यान्यर्थ विधाय कृतार्थानि तथापि प्रयाजानां स्मारकान्तरस्याभावात् तान्येव स्मारकत्वेन स्वीक्रियन्ते। तथाच येन क्रमेण तान्यधौताति तेनैव क्रमेणार्थस्मरणं जनयन्तीति युक्तं तेनैव क्रमेण तेषामनुष्ठानमिति तत्सिद्धं प्रयाजानां ब्राह्मण- पाठक्रम इति । ननु प्रयाजेषु प्रयोगसमवेतार्थस्मारकत्वं विधायकत्वेन कतार्थानां ब्राह्मणवाक्यानां किमिति स्वीक्रियते। प्रयोगस. मवेतार्थस्मारकाणां याज्यामन्त्राणामाग्नेयादिष्विव अनापि सत्त्वात्। न च तेषां देवतास्मारकत्वात् कर्मस्मारकत्वेन ब्राह्मणवाक्यं खौक्रियत इति वाच्यम्। आग्नेयादिषु अपि कर्मस्मारकत्वेन तत्वीकारापत्तेः । न चेष्टापत्तिः। सति ब्राह्मणपाठान्मन्त्रपाठस्य बलीयस्त्वं न स्यात्। तदली. यस्त्वं हि मन्त्राणां प्रयोगसमवेतार्थस्मारकत्वमितरस्य तदस्मा- रकत्वमेवास्तु हेतुः। यदि च कर्मस्मारकत्वं ब्राह्मणवाक्यस्य तर्हि तत्स्मारकत्वेन ब्राणवाक्यस्यान्तरङ्गत्वादन्तरङ्गभूतदेवतास्मा- रकत्वेन च मन्त्राणां वहिरङ्गत्वात् मन्त्रपाठाब्राह्मणपाठ तथा ·मीमासान्यायप्रकाश ४५ स्यैव बलीयस्त्वं स्यात् । तथाच मन्वतस्तु विरोधे स्यादिति पाञ्चमिकाधिकरण विरोधः। तत्र हिं ब्राह्मणपाठान्मन्त्र पाठग्य बलीयस्त्वादादी आग्रेयानुष्ठानं पश्चादग्नीषोमौयस्ये त्यक्तम् । अथाग्नेयादिषु याज्यामन्त्रा एवं देवताप्रकाशनद्वारा कर्मप्रका- शकास्त्यज्यमानद्रव्योहे श्यत्वरूपत्वात् देवत्वस्येति चेत्तुल्यं प्रा. जेषु । तत्रापि हि याज्यामन्त्रा देवताप्रकाशकाः । प्रयाजेधु देव- ताया मान्ववर्णिकत्वात् तथाच प्रयाजेंषु याज्यामन्त्राणां देव- ताप्रकाशनहारा कमप्रकाशकत्वात्तत्क्रमो मन्त्रपाठादेव स्यात् । न तु ब्राह्मणपाठक्रमात् । न च मन्त्र पाठस्यान्चाशत्वात् प्रयाजक्रमो ब्राह्मणपाठक्रमादेवेति वाच्यम्। अन्यादृशत्वे तस्यैव क्रमस्यानुष्ठानं स्यात् मन्त्रक्रमस्य बलीयस्त्वात्। अभ्या- साधिकरणे च वार्त्तिककता क्रमविनियुक्तैर्वलिङ्गकमन्त्रवणें- त्यादिना प्रयाजेषु याज्यामन्त्राणां क्रमविनियोग उक्तो नवमे । तन्त्ररने समिधोऽग्ने आज्यस्य व्यस्तु इत्यादिभिः क्रमप्रकरण- प्राप्तमन्त्रैर्देवतागुणत्वेन समर्थन्ते इत्युक्तम् । मन्त्राणामन्यादृश- क्रमत्वे तदनुपत्तिः स्यात् । तत्कथं प्रयाजेषु ब्राह्मणपाठक्रमात् क्रम इत्युच्यते। सत्यमेतत् तथापि यत्रार्थस्मारका मन्त्रा न सन्त्येव यथा तूष्णीं विहितेषु कर्मसु तेषां क्रमो ब्राह्मणपाठक्रमात् तत्र तेषामेव प्रयोगसमवेतार्थस्मारकत्वात् प्रयाजोदाहरणन्तु कृत्वा चिन्तया। तत्र ब्राह्मणवाक्यानां प्रयोगसमवेतार्थस्मारक- त्वाभावात्। यथाहुरर्थवादचरणे वार्तिककाराः। प्रयाजादि- वाक्यान्यर्थं समयं चरितार्थानि स्वरूपसंस्पर्श सत्यपि प्रयोज्यतां न प्रतिपद्यन्ते इति । तस्मात् समन्त्रककर्मणां पाठक्रमो मन्त्र- पाठात् । अमन्त्रककर्मणां क्रमस्तु ब्राह्मणपाठक्रमादेवेति दिक्। प्रकृतौ नानादेशानां पदार्थानां विकतौ वचनादेकस्मिन् देशऽनुष्ठाने कर्तव्ये यस्य देशेऽनुष्ठीयन्ते तस्य प्रथममनुष्ठानमि.

·मौमांसान्यायप्रकाशः। तरयोस्तु पश्चादयं यः क्रम: म स्थानक्रमः। स्थानं नाम उप. स्थितिः । यस्य हि देशेऽनुष्ठीयन्ते तत्पूर्वतने पदार्थ कते स एव प्रथममपस्थितो भवतीति युक्तं तस्य प्रथममनुष्ठानम् । अतएव माद्यस्के अग्नीषोमौयमवनौयानबन्ध्यानां सवनौयटेशे महानु- ठाने कर्तव्ये आदौ मवनीयपशोरनुष्ठाने तस्मिन् देशे आश्विन- ग्रहणानन्तरं मवनीयस्यैव प्रथममपस्थितेः । इतरयोस्तु पश्चात् । तथाहि ज्योतिष्टोमे त्रयः पशुयागा अग्नीषोमीयः मवनीय आनु- बन्ध्यश्चेति । ते च भित्रदेशाः अग्नीषोमीय औपवमऽह्नि सव- य: सुत्याकाले आनुबन्ध्यस्त्वन्ते। माद्यस्को नाम सोमयागवि. शेषः । म चाव्यक्तत्वात् ज्योतिष्टोमविकारः अतस्ते त्रयोऽपि पशुयागाः साद्यस्क चोदकप्राप्ताः । तेषाञ्च तत्र साहित्यं श्रुतं मह पशूनालभेदिति । तच्च साहित्यं सवनौये देशे तस्य प्रधान- प्रत्यासत्तेः स्थानातिकमसाम्याच। सवनीयदेशे ह्यनुष्ठाने क्रिय- माणे अग्नीषोमीयानुबन्ध्ययो: खखस्थानातिक्रममात्रं भवति । अग्नीषोमीयटेशे त्वनुष्ठाने सवनौयस्य स्वस्थानातिक्रममात्र आनुबन्ध्यस्य तु स्वस्थानातिक्रमः सवनीय स्थानातिक्रमश्च स्यात्। एवमानुबध्यदेशे अग्नीषोमीयस्य द्रष्टव्यः । तथाच सवनौयटेशे मर्वेषामनुष्ठाने कर्तव्ये सवनीयस्य प्रथममनुष्ठानं आश्विनग्रह- णानन्तरं हि सवनौयदेशः प्रकृतौ पाश्विनग्रहं गृहीत्वा निवृत्ता यूपं परिवौयाग्नेयं मवनीयं पशमुपाकरोति इत्याखिनग्रहणा- नन्तरं तस्य विहितत्वात् । तथाच साद्यस्केऽप्याखिमग्रहणे कृते सवनीय एवोपस्थितो भवतीति युक्तं तस्य स्थानात् प्रथममनुष्ठानं इतरयोस्तुं पश्चादित्युक्तम् । प्रधानक्रमेण योऽङ्गानां क्रम आश्रीयते स मुख्यक्रमः । येन क्रमेण प्रधानानि क्रियन्ते तेनैव चेत् क्रमेण तेषामङ्गान्यनुष्ठीयन्ते तदा सर्वेषामङ्गानां स्वैः प्रधानैस्तुल्यं व्यवधानं भवति व्युत्क्रमेण ·मीमांसान्यायप्रकाशः। त्वनुष्ठाने केषाञ्चिदङ्गानां खैः प्रधानरत्यन्तमव्यवधानमन्येषाम- त्यन्तव्यवधानं स्यात्। तच्चायुक्तं प्रयोगविध्यवगतसाहित्यबाधा- पत्तेः । अतः प्रधानक्रमोऽप्यङ्गक्रमे हेतुः। अतएव प्रयाजशेषेण प्रादौ आग्नेयहविषोऽभिधारणं पश्खादैन्द्रस्य दनः। आग्नेयया- गेन्द्रयागयोः पौर्वापात् । अत्र हि योरभिधारणयोःखेन स्वेन प्रधानेन तुल्यमकान्तरितव्यवधानं भवति । आग्नेयहविरभिघा. रणाग्नेययागयोरेन्द्रयागहविरभिधारणेन व्यवधानात् ऐन्द्र- यागहविरभिधारणेन्द्रयागोश्चाग्न ययागेन व्यवधानात् । अत. वादावाग्ने यहविरभिघारणं तत ऐन्द्रस्य हविषस्तत आग्ने य- यागस्ततच ऐन्द्रो याग इत्येवंक्रमो मुख्यक्रमात् सिद्धी भवति। यदि त्वादावैन्द्रहविषोऽभिधारणं तत भाग्न यस्य हविषोऽभिधारणं क्रियते तदा याज्यानुवाक्यात् क्रमवशादा- दावाग्ने यस्यानुष्ठानादौ आग्नेययागतदङ्गहविरभिधारणयो- रत्यन्तमव्यवधानमैन्द्रयागतदङ्गविरभिधारणयोस्त्वत्यन्तव्यक- धानं स्यात् तच्च न युक्तम्। अतो युक्तः प्रयाजशेषाभिधारणस्य मुख्यक्रमात् क्रम इति । स चायं मुख्यक्रमः पाठक्रमाद् दुर्बलः । मुख्यक्रमो हि प्रमाणान्तरसापेक्षप्रधानक्रमप्रतिपत्तिसापेक्ष- तया बिलम्बितप्रतिपत्तिकः पाठक्रमस्तु निरपेक्षवाध्याय. पाठक्रममात्रसापेक्षतया न तथेति बलवान् । अतएव आग्नेयो- पांशुयाज्याग्नीषोमीयानां क्रमेणानुष्ठीयमानानामपि उयांशु- याज्याज्यनिर्वापयोमुख्यक्रमात् न पूर्वमनुष्ठीयते तस्य दुर्बल- त्वात्। पाठक्रमात्तु पश्चादनुष्ठीयते तस्य प्रबलत्वादिति। स च अयं मुख्यक्रमः प्रवृत्तिकमाइलवान्। प्रवृत्तिक्रमे हि आश्रीयमाणे बहनामङ्गानां प्रधानविप्रकर्षो भवति। अस्मिंस्त्वा- श्रीयमाणे सन्निकर्षः। तद्यथा । दर्शपूर्णमासयोरादावाग्नेया- नुष्ठानं ततः सान्नाय्यस्य तदर्माश्च केचित् पूर्वमनुष्ठीयन्ते तन ·मीमांसान्यायप्रकाशः यदि प्रवत्तिक्रममाश्रित्य तद्धर्माः सर्वे पूर्वमनुष्ठीयैरन् तत आग्नेयधर्माः तत आग्न यानुष्ठानं ततः सावाय्यानुष्ठानं तदा तद्धर्माणां स्वप्रधानेन सह दाभ्यामाग्ने यधर्मतदनुष्ठानाभ्यां विप्रकर्षः स्यात्। यदा तु सावाय्यधर्माणां केषाञ्चित् पूर्वमनु- ठानेऽपि अन्ये सर्वे मुख्यक्रममाश्रित्याग्न यधर्मानुष्ठानानन्तर- मनुष्ठीयन्ते तदा सर्वेषामाग्ने यधर्मसाबाय्यधर्माणामकैकेन विजातीयेन व्यवधानं भवति आग्ने यधर्माणां स्वप्रधानन सह सानाय्यधर्मेळवधानात्। सान्नाय्यधर्माणां स्वस्वप्रधानेन सह आग्नेयानुष्ठानेन व्यवधानादिति न विप्रकर्षः। तस्मान्मु- ख्यक्रमः प्रवृत्तिकमाइलवान् । सह प्रयुज्यमानेषु प्रधानेषु सन्निपातिनामङ्गानामावृत्त्यानु- छाने कर्तव्ये हितौयादिपदार्थानां प्रथमानुष्ठितपदार्थक्रमाद यः क्रमः स प्रतिक्रमः । यथा प्राजापत्याङ्गेषु । प्राजापत्या हि वैखदेवीं कृत्वा प्राजापत्यश्चरन्तौति वाक्येन तृतीयानिर्देशात् सेतिकर्तव्यताका एककालेन विहिताः । अतस्तषां तदङ्गानां चोपाकरणनियोजनप्रभृतोनां साहित्यं सम्पाद्यम् । तत्र प्राजा- पत्याना सम्प्रतिपन्नदेवताकत्वेनैकस्मिन् कालेऽनुष्ठानादुपपद्यते साहित्यं तदङ्गानाच एकस्मिन् कालेऽनुष्ठानमशक्यम्। न हि अनेकेषां पशूनामुपाकरणमेकस्मिन् काले कत्तुं शक्यम् । अत. स्तेषां साहित्यम् अव्यवधानेनानुष्ठानात् सम्पाद्यम् एकस्यो प्राकरणं हत्वा परस्योपाकरणमिति । अत: प्राजापत्येषु एक पदार्थं सर्वनानुष्ठाय द्वितीयः पदार्थोऽनुष्ठेयः । तत्र प्रथ. मपदार्थानुष्ठानं कस्यचित् पशोरारभ्य कर्तव्यम्। हितोयस्तु पदार्थो येन क्रमेण प्रथमोऽनुष्ठितस्तेनैव क्रमेणानुष्ठेयः । प्रयोग- विध्यवगतस्य मिथोऽङ्गसाहित्योपपत्तये। प्रयोगविधिना हि देक्षे तदङ्गानामुपाकरणनियोजनादीनां मिथः साहित्यमानन्त- ।

·मीमांसान्यायप्रकाशः। पिरपर्यायं विहित तच्च साहित्यं सवनीयपशी चोदकेन प्राप्त तस्य प्राणिट्रयकत्वेन दैक्षविक्षतित्वात् सवनीयाच एकादशी नेषु प्राप्तं सुत्या कालत्वसामान्यात् तेभ्यश्च प्राजापत्येषु प्राप्तं गुण- त्वसामान्यात् प्राजापत्येषु च प्रतिपशुयागभेदाचोदका भिद्यन्ते। अतचोदकात् तत्तत्यखङ्गभूतानाम् उपाकरणनियोजनादीनां साहित्यमानन्तापरपायप्राप्तम् । अतएव एकस्य पशोरुपा. करणानन्तरमेव नियोजनं चोदकबलात् कर्त्तव्यत्वेन प्राप्तम् । तच्चन क्रियते प्रत्यक्षवचनावगतसपश्वङ्गसाहित्यानुपपत्तेः । अत एकस्मिन् पशौ उपाकरणे कृते तदनन्तरमेव कर्त्तव्यत्वेन प्राप्तमपि नियोजनं न क्रियते । प्रत्यक्षवचनबलात्तु पवन्तरेषु षोडषसु उपाकरणमेव स्वीक्रियते। कृते तु तेषु उपाकरणे प्रथम- पशोनियोजनस्य तदीयोपाकरणेन व्यवधाने प्रमाणाभावात् प्रथमपशावेव नियोजनं कार्यम् । अतश्च येन क्रमेणोपाकरणं कृतं तेनैव क्रमेण नियोजन कार्यम् । एवञ्च तत्तत्पशूपाकर- पानां स्वखनियोजनैस्तुल्यं षोड़शक्षणैर्व्यवधानं भवति। अन्यथा केषाञ्चिदत्यन्तं व्यवधानं केषाञ्चिदव्यवधानं स्यात्। तच्च न युक्तम् । तस्माद्येन क्रमेण प्रथमः पदार्थोऽनुष्ठितस्तेनैव हितो. योऽनुष्ठेयः । तमिदं प्रथमानुष्ठितपदार्थक्रमाद्यो द्वितीयपदार्थ- क्रमः स प्रकृतिक्रम इति । तदेवं निरूपितः संक्षेपतः षड्विध- क्रमनिरूपणेन प्रयोगविधिव्यापारः। फलस्खाम्यबोधको विधिरधिकारविधिः। फलस्वाम्यञ्च कर्मजन्यफलभोक्तृत्वं स च यजेत स्वर्गकाम इत्येवंरूपः । अनेन हि स्वर्गमुद्दिश्य यागं विदधता स्वर्गकाम्यस्य याग- जन्यफलभोत्तृत्वं प्रतिपाद्यते। यस्याहिताम्नेरग्नि!हान् दहेत् सोऽग्नये क्षामवते अष्टाकपालं निर्वपेदित्यादिभिस्त्वग्निदा- हादौ निमित्ते कर्म विदधद्भिनिमित्तवतः कर्मजन्यपापक्षय- । । ५ ·मौमांसान्यायप्रकाशः। रूपफलखाम्य प्रतिपाद्यते । तच फलस्त्रास्य तस्यैव योऽ- धिकारिविशेषणविशिष्टः। अधिकारिविशेषणञ्च तदेव यत् पुरुषविशेषणत्वेन श्रुतम् । अतएव राजा राजसूयेन खाराज्य- कामो यजेतेत्यनेन स्वाराज्यमुद्दिश्य राजसूयं विदधतापि न खाराज्यकाममात्र स्य तत्फलभोक्तृत्वं प्रतिपाद्यते। किन्तु राज्ञः सतस्तकामस्य किञ्चित्पुरुषविशेषणत्वेना श्रुतमपि अधिकारिवि- शेषणं भवति। यथाध्ययनविधिसिद्धा विद्या अग्निसाध्यषु च कर्मसु आधानसिद्धाग्निमत्ता सामर्थ्यञ्च एतेषाम् पुरुषवि- शेषणत्वेनाश्रवणेऽपि अधिकारिविशेषणत्वमस्त्येव । उत्तरक्रम विधीनां ज्ञानाक्षेपाशतेरभावन अध्ययन विधिसिद्धज्ञानवन्तं प्रत्येव प्रहत्तेः। अतएव शूद्रस्य न यागादावधिकारः तस्याध्ययन- विधिसिद्धज्ञानाभावात् प्राधानविधिसिडाग्नेरभावाच्च । अग्नि- साध्य कर्मणां चान्यपेक्षवेन तविधीनामाधानसिद्धाग्निमन्तं प्रत्येव प्रवृत्तेः। अध्ययनस्योपनीताधिकारत्वात् उपनयनस्य चाष्टवर्षे ब्राह्मणमुपनयोते त्यादिना वैवर्णिकाधिकारत्वात् । तथा प्राधानस्यापि वसन्ते ब्राह्मणोऽग्नौनादधीतेत्यादिना वैव- णिकाधिकारित्वात् । यद्यपि वर्षासु रथकारोऽउन्नौनादधीतत्य- नेन रथकारस्य सौधन्वनापरपयायस्याधानं विहितं योगा- दूढ़े बलीयस्त्वात् तथापि न तस्योत्तरकर्मस्खधिकार: अध्ययन- विधिसिद्धज्ञानाभावात् । न च तदभावे प्राधानेऽपि कथमधि- कारः तदनुष्ठानस्य तत्साध्यत्वादिति वाच्यम्। तस्याध्ययन- विधिसिचन्द्रानामावेऽपि वर्षास स्थकारोऽग्नीनाधीनत्यनेनैक विधिना आधानमावीपयिकज्ञानाघेक्षणात्। अन्यथा तस्यैव विधानानुपपत्तेः। अतश्च स्थकारण्याधानमात्रेऽधिकारऽपि नोत्तरकर्मस्व धिकारो विद्याभावात्। एवन तटाधान नाग्नि- संस्कारार्थम् । संस्कतानामग्नीनामुत्तरत्नोपयोगाभावात। किन्तु ·मोमासान्यायप्रकाशः। ५१ लदाधान लौकिकाग्निगुणकं विश्वजिन्यायेन स्वर्गफलञ्च स्वतन्त्रमेव प्रधानकर्म विधीयते अग्नौनिति च हितोया। शक्तून् जुहोतीतिवत्तृतीयार्थे इति। प्रकृतमनुसरामः । तसिद्धं शूद्र- स्थाध्ययनविधिसिद्धज्ञानामावादाधानसिद्धाग्नप्रभावाच्च नोत्तर- कर्मखधिकार इति। ननु एवं स्त्रिया अधिकारी न स्यात् तस्यो अध्ययनप्रतिषेधेन तविधिसिद्धज्ञानाभावात्। न च नास्त्येवेति वाच्यम्। यजेत स्वर्गकाम इत्यादी स्वर्गकामपदस्योद्देश्यसमर्थकत्वेन पुंस्त्वस्योद्दे- ध्य विशेषणत्वात् ग्रहैकत्ववदविवक्षितलेन स्त्रिया अधिकारस्या- साध्यत्वादिति चेत्रैवम् । अधिकारः साधितो न तु स्वातन्त्रण । न स्त्री स्वातन्वामहतोत्यादिना तस्य निषिद्धत्वात्। वातन्वाण कर्तृत्वे प्रयोगद्दयस्यापि वैगुण्यापत्तेश्च। यजमानप्रयोगे पत्नी- कर्तृकाज्यावेक्षणादिलोपप्रसङ्गात् पत्नीप्रयोगे च यजमान- कर्तृकाज्यावेक्षणादिलोपात्। अतो दम्पत्योः सहाधिकारः । सहाधिकारत्वे च यजमानविद्ययैव पत्नगा अपि कार्यसिद्धेन- ज्ञाने विना तस्या अधिकारानुपपत्तिः । पाणिग्रहणात्तु सहत्वं सर्वेषु कर्मसु तथा पुण्यफलेष्विति वचनेन स्त्रिया अधिकार- निर्णयाच्च। निषादस्थपतेरिवाध्ययनविधिसिद्धज्ञानविरहिणो- ऽपि एतया निषादस्थपति याजयेदिति वचनानिषादेच्या निषादस्थपतिशब्दे हि निषादश्च स्थपतिश्चेति कर्मधारयो नतु निषादानां स्थपतिरिति षष्ठीतत्पुरुषः षष्ठयर्थे लक्षणा- पत्तेः। एतावांस्तु विशेषः । निषादस्याध्ययनविधिसिद्धज्ञाना- भावेनैतस्वैव विधेस्तकौपयिकज्ञानाक्षेपकत्व पत्नपास्तु ता- दृशज्ञानाभावेऽपि यजमानेन सहाधिकारात्तस्य च तादृश- ज्ञानवत्त्वात्तेनैव च तस्याः कार्य सिद्धेर्नोत्तरक्रतुविधीनां ज्ञाना- क्षेपकत्वम्। वे तु पनौमात्रकर्तृकाः पदार्थाः आज्यावेक्षणा- ·५२ मीमांसान्यायप्रकाशः। दयस्ते ज्ञानं विना शक्यानुष्ठाना इति तविधीनां तदाक्षेपकल खोक्रियते इति । तसिद्धं अध्ययनविधिसिद्धज्ञानयाधानविधि- सिद्धाग्निमत्तायाश्चोत्तरकालकर्मसु अधिकारिविशेषणत्वमिति। एवं सामर्थ्यस्याप्यधिकारिविशेषणत्वं असमर्थं प्रति विध्य प्रवृत्तः। आख्यातानामर्थं ब्रुवतां शक्तिः सहकारिणीति न्यायात्। तच्च सामर्थ्य काम्ये कर्मणि अङ्गप्रधानविषयं नत्वङ्गासमर्थः प्रधानमानसमर्थश्च काम्येऽधिकारी। प्रधानविधेरङ्गविध्येकवा- क्यतापवस्य साङ्गकर्मसमर्थं प्रत्येव प्रवृत्तेः यथाविनियोगमधि- कारात्। यदि हि समर्थ प्रति हि कयाचित् श्रुत्या विरोधः स्यात् तदा समर्थस्याप्यधिकारः स्यात्। न च विरोधोऽस्ति स्वर्गकामश्रुतेः समर्थ प्रति प्रवृत्तौ विरोधाभावात् । प्रत्युतास- मर्थ प्रति प्रवृत्ती प्रधानविधेरङ्गवाक्यैकवाक्यतया प्रतिपन- स्याङ्गसाहित्यस्य बाधापत्तेः नित्यवत् श्रुतानामङ्गानां पाक्षि- कत्वप्रसङ्गाच्च। अतः साङ्गे प्रयोगे समर्थस्यैव काम्य कर्मण्यधि- कारः नित्यकर्मणां त्वङ्गेषु यथाशक्ति न्यायः। तानि हि याव- ज्जीवश्रुत्या यावज्जीवं कर्तव्यत्वेन चोदितानि। ज्जीवं केनापि साङ्गः प्रयोगः कत्तुं शक्यते। अतो नित्यकर्मसु प्रधानमानसमर्थोऽधिकारी। अङ्गानि तु यावन्ति कत्तुं शक्यन्ते तावन्ति कार्याणीति आस्तां बहत्या सूरिभिः पराक्रान्तत्वात्। तसिद्ध फलखाम्यबोधको विधिरधिकारविधिरिति। तदेवं निरूपित चतुर्विधभेदनिरूपणेन विधेः प्रयोजनवदर्थपर्यक- सानं मन्त्राणाञ्च प्रयोगसमवेतार्थस्मारकतयार्थवत्त्वम्। नतु तदुच्चारणमदृष्टार्थम्। दृष्टे सम्भवति अदृष्ट स्थान्याय्यत्वात् । न च दृष्टस्य प्रकारान्तरेणापि सम्भवान्मन्त्रानानमनर्थकम् । मन्वै- रेव स्मर्त्तव्यमिति नियमविधिशवणात्। साधनदयस्य पक्षप्राप्तौ पन्यतरस्य साधनस्याप्राप्ततादशायां यो विधिः स नियमविधिः। यथाहु:- न च याव- ·मीमांसान्यायप्रकाशः। ५५ श्रामिक्षापदसाविध्यादामिक्षारूपो विशेष इत्यवमन्यते। यथाहु:- आमिक्षां देवतायुक्तां वदत्वैवैध तद्धितः । आमिक्षापदसानिध्यात्तस्यैव विषयार्पणम् ॥ इति ॥ तथा। नाम- शुत्यैवोपपदसमानार्थः सर्वनाम्ना प्रतीयते। तदर्थस्त हितेनैव त्रयाणामेकवाक्यता ॥ इति ॥ तस्माद्यथा वैखदेवौशब्दोपात्तविशेषसमर्पकत्वेनामिक्षा- पदस्य वैश्वदेवीशब्देन सामानाधिकरण्यम्। एवं सामा- न्यस्य अविधेयत्वात् यज्यवगतयागविशेषसमर्पकत्वेन नाम- धेयस्य यजिना सामानाधिकरण्यम् । तत्सिद्ध धेयानां विधेयार्थपरिच्छेदकतयार्थवत्त्वम् । यथाहु:-तद- धीनत्वाद्यागविशेषसिद्धेरिति । नामधेयत्वञ्च निमित्तचतुष्ट- यात् मत्यर्थलक्षणाभयात् वाक्यभेदभयात् तत्प्रख्यशास्त्रात् तापदेशाच्च इति। तत्र उभिदा यजत पशुकाम इत्यत्रो- भिच्छब्दस्य यागनामधेयत्वं मत्वर्थलक्षणामयात्। तथाहि उद्भिच्छब्दस्य गुणसमर्पकवे यागानुवादेन तावत्र गुणविधानं युज्यते फलपदानर्थक्यापत्तेः न च अनेन वाक्येन फलं प्रति यागविधानं तस्मिंश्च गुणविधानं युज्यते वाक्यभेदापत्तेः । नापि गुणफलसम्बन्धविधानं सम्भवति परपदार्थविधानेन विप्रकष्टा- विधानापत्तेः। धात्वर्थस्य स्वरूपणाविधानात् तदुद्देशेन वा अन्यस्य कस्यचिदविधानात्। धातोरत्यन्तपारार्थ्यापत्तेश्च य. ज्यानर्थक्यापत्तेच। न हि तदानेन करणं समर्म्यते गुणस्य करणत्वेनान्वयात्। नापि फलं पशोर्भाव्यत्वेनान्वयात् । अथ गुणफलसम्बन्धविधाने तु यागस्याश्रयत्वेन सम्बन्ध इति चेन्न। यजेतेत्यत्राश्रयत्ववाचकपदाभावात्। अथ सिद्धान्ते करणल- ·मीमांसान्यायप्रकाशः। मिवाश्रयत्वमपि लक्ष्यमिति चेन्न। श्राश्रयत्वापेक्षया करण- त्वस्य लघुत्वेन तल्लक्षणाया एव युक्तत्वात्। फलाय विधीय- मानो गुणो यत्र कारकतामापद्यते स प्राश्रयः तत्वञ्चाश्य. त्वम् । करणत्वञ्च निष्ठा शक्तिरिति लाधवम् । किञ्च गुणफलसम्बन्धविधाने करणीभूतो गुणस्तनिष्ठं वा करणत्वञ्च फलोद्देशन विधेयम्। तत्राधेयपक्षे करणत्वस्य गुणोपसर्जनत्वेन प्रतीतिलक्षणयैव वाच्या तस्य टतोयया प्रत्य- यार्थत्वाप्राधान्येनोपस्थितः। यदपि गुणनिष्ठ करणत्वं फली- हे शेन विधेयम् तदपि -फलभावनायाः करणवेनान्वययोग्य- गुणनिष्ठकरणत्वोपस्थितिलक्षणयैव वाच्या। हतीयाभिहि- तस्य करणत्वस्य क्रियान्वययोग्यस्य करणत्वेनान्वयायोग्यत्वात्। करणशब्देनाभिहितं करणकारक तत्त्वेनान्वययोग्यम् न टतो. याभिहितम् । करणशब्दवत् तृतीयातस्तृतीयोत्पत्तिप्रस- ङ्गात्। अतच करणत्वेनान्वययोग्यगुणनिष्ठकरणवोपस्थिति. लक्षणयैव वाच्या। लक्षणया चोपस्थितकरणत्वस्य करणी- भूतस्य वा गुणस्य यत् फलभावनायां करणवं तदपि लक्षणयैव वाच्यम्। श्रूयमाणया टतोयया गुणमात्रस्य यागं प्रति करण- त्वाभिधानात् । अतएव तन्त्ररत्ने चतुर्थ करणीभूतगोदोहनादेः पवर्थं समभिव्याहारादित्युक्तम् । अतश्च गुणफलसम्बन्धविधाने धातोरत्यन्तपारार्थ्यादिबहुदोषवत्त्वात् उद्भिच्छब्दस्य गुणसम- पंकवे न गुणविशिष्टकर्मविधानमेव खौकार्यम् । तथा सति हि यजिना लघुभूतं करणवमानं लक्ष्यम्। उद्भिच्छब्देन च प्रत्यंशेन मत्वर्थमात्र लक्ष्य मिति गुणफल- सम्बन्धविधानालाघवं भवति। धातोरत्यन्तपारार्थ्यादिकन्तु न भवत्येव धात्वर्थस्यैव फलोद्देशेन विधानात्। अतश्चोद्भिच्छब्दस्य गुणसमर्पकत्वेन मत्वर्थ लक्षयित्वा गुणविशिष्ट कर्मविधानं खो- ·मीमांसान्यायप्रकाशः। विधिरत्यन्तमप्राप्तौ नियमः पाक्षिके सति । तब चान्यन च प्राप्तौ परिसंख्येति गौयते ॥ अस्यार्थः । यस्ख यदर्थत्वं प्रमाणान्तरेणाप्राप्तं तस्य तदर्थ- त्वेन यो विधिः सः अपूर्वविधिः। यथा यजत स्वर्गकाम इत्यादिः। वागस्य हि स्वर्गार्थत्वं न प्रमाणान्तरण ज्ञायते किन्त्वनेनैव विधिनेति भवत्ययमपूर्वविधिः। पक्षे प्राप्तस्य तु यो विधिः स नियमविधिः यथा ब्रोहीनवहन्यादित्वादिः । अनेन हि विधिना अवघातस्य न वैतुथार्थत्वं बोध्यते। अन्वय- व्यतिरेकसिद्धत्वात्। किन्तु नियमः स च अप्राप्तांशपूरणं वैतु- यस्य हि नानोपायसाध्यत्वात्। यस्यां दशायां अवघातं परि- त्व ज्योपायान्तरं ग्रहीतुमारभ्यते तस्यां दशायां अवघात- स्थाप्राप्तत्वेन तद्विधानात्मकं अप्राप्तांशपूरणमेव अनेन विधिना क्रियते। अतश्च नियमविधौ अप्राप्तांशपूरणात्मको नियम एव वाक्वार्थः। पक्षे अप्राप्ततादशायां अवघातविधानमिति यावत् । न तु अपूर्वविधाविवात्यन्ताप्राप्तौ यागविधानमिति। उभयस्य युगपत्प्राप्तावितरव्यावृत्तिको विधिः परिसंख्याविधिः। यथा पञ्च पञ्चनखा भच्या इति। इदं हि वाक्यं न भक्षणवि- धिपरं तस्य रागत: प्राप्तत्वात् । नापि नियमपरम् । पञ्चन- खापञ्चनखभक्षणयोर्युगपत्प्राप्तेः पक्षे प्रात्यभावात् । अत इदम- पच्चनखभक्षणनित्तिपरमिति भवति परिसंख्याविधिः। सा च परिसंख्या विविधा श्रौतौ लाक्षणिको चेति। तवान ह्येवा- वपन्तीत्यत्र श्रौती परिसंख्या। एक्कारेण पवमानातिरिका- स्तोत्रव्याहत्तेरविधानात्। पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या इत्यत्र तु लाक्षणिको इतरनिवृत्तिवाचकपदस्याभावात्। अतएवैषा त्रिदोषग्रस्ता। दोषत्रयञ्च श्रुतहानिरश्रुतकल्पना प्राप्तबाध- श्रुतस्य पञ्चनखभक्षणस्य हानात् । प्रश्रुतापच चेति।

·५४ मीमांसान्यायप्रकाशः। नखभक्षणनिवृत्तिकल्पनात् । प्राप्तस्य चापञ्चनखभक्षणस्य बाध- नादिति। अस्मिंश्च दोषत्वये दोषड़यं शब्दनिष्ठं प्राप्तबाधस्तु दोषोऽर्थनिष्ठ इति दिक्। तमिदं मन्वैरव स्मर्तव्यमिति नियमविध्याश्रयणान मन्त्रा- बानमनर्थकम् । अतश्च युक्तं मन्त्राणां प्रयोगसमवेतार्थस्मारक तयार्थवत्त्वम्। तन्न। ये मन्त्रा यत्र पठितास्तेषां तत्र यद्यर्थप्रका- शन प्रयोजनं सम्भवति तदा तत्रैव विनियोगः । येषान्तु न सम्भवति तेषां यत्न सम्भवति तत्रोत्कर्षः । यथा पूषानुमन्त्रणम- न्वाणामित्युक्तम् । येषां क्वापि न सम्भवति तदुच्चारणस्य त्वगत्या दृष्टार्थत्वं सर्वथा अपितु तेषां नानथंक्य मिति। नामधेयानां विधेयाघंपरिच्छेदकतयार्थवत्त्वम् । तथाहि उद्भिदा यजेत पशु- काम इत्यत्न हि उद्भिच्छब्दो यागनामधेयम्। तेन च विधेयार्थ. 'परिच्छेदः कियते। अनेन हि वाक्येनाप्राप्तत्वात् फलोहे शेन यागी विधीयते। यागसामान्यस्य चाविधेयत्वाद्यागविशेष एव विधीयते। तत्र कोऽसौ विशेष इत्यपेक्षायाम् उनिच्छब्दादुनि- दूपो यो याग इति ज्ञायते। उद्भिदा यागनेति सामानाधिक- रण्येन नामधेयान्वयात् । तस्य च यजिना सामानाधिकरण्यं न नीलोत्पलादिशब्दवत्। तत्र हि उत्पलशब्दस्यार्थादुत्पलादन्यो नौलशब्दस्य वाच्योऽर्थोऽस्ति नीलगुणः। लक्षणया तु नौलशब्दस्य ट्रव्यपरत्वेन सामानाधिकरण्यम्। उनिच्छब्दस्य तु यज्यवगत- यागविशेषान्नान्यो वायोऽर्थोऽस्ति विशेषवाचित्वात्तस्य अतश्चा- थान्तरवाचित्वाभावेन ननामधेयस्य नौलशब्दवत्सासामानाधि- करण्यम्। किन्तहिं वैश्वदेव्यामित्यनामिक्षाशब्दवत्। वैख- देवोशब्दस्य हि देवतातद्धितत्वात् तद्वितस्य च सास्य देवतेति सर्वनामार्थस्मरणात् सर्वनाम्नां चोपस्थितविशेषवाचित्वेन विशेष- परत्वम्। तत्र कोऽसौ वैश्वदेवीशब्दोपात्तो विशेष इत्यपेक्षायां ·मीमांसान्यायप्रकाशः। कार्यम् । उद्भिदता यागेन पशु भावयेदिति। कर्मनामधेयत्वे तु उभिच्छब्दस्य न मत्वर्थलक्षणा मुख्ययैव वृत्त्या यजिसामानाधि- करण्येन तस्यान्वयसम्भवात्। उद्भिदा यागेन पशु भावयेदिति भवति च मुख्येऽर्थे लक्षणा आश्रयितुं न युक्ता सनिकष्ट विधानन्तु समानमेव। न च एवं सोमेन यजेते त्यत्रापि सोमपदस्य याग- नामधेयत्वापातो गुणविधिले मत्वर्थलक्षणापत्तेरिति वाच्यम् । सोमपदस्य लतायां रूढ़त्वेन यागनामधेयत्वानुपपत्तेरगत्या सदाश्रयणात्। उद्भिच्छब्दस्य तु नैवं वाच्योऽर्थः कश्चित् प्रसिद्धः । उद्भिद्यते अनेनेति योगस्य तु गुण इव यागेऽपि फलोद्भेदनका- रिणि उपपत्तेः । तसिद्ध उद्भिच्छब्दस्य मत्वर्थलक्षणाभयाद्याग- नामधेयत्वमिति। चित्रया यजेत पशुकाम इत्यत्र चित्राशब्दस्य वाक्य भेदभ- यात् कर्मनामधेयत्वम्। तथाहि न तावदत्र गुणविशिष्टयाग- विधानं सम्भवति। दधि मधु पयो वृतं धाना उदकं तण्डुला. स्तत्संसृष्टं प्राजापत्यमित्यनेन विहितत्वाद्यागस्य विशिष्टवि. धानानुपपत्तेः । प्राप्तस्य च यागस्य फलसम्बन्धे गुणसम्बन्धे च विधीयमाने वाक्यभेदः। अथ चित्राशब्दाचित्रत्वस्त्रीत्वयोः प्रतिपत्तेः। स्त्रीत्वस्य च स्वभावतः प्राणिधर्मत्वात् प्रकते दध्यादिद्रव्यके कर्मणि निवेशायोगाबानेन वाक्येन। प्रकृते कर्मणि गुणविधानम्। किन्तु प्राणिद्रव्यके कर्मणि तत्रास्य वाक्यस्यानारभ्याधौतत्वात्। अनारभ्याधीतानाञ्च प्रकृती वा बिरुतत्वादिति न्यायेन प्रकृतिगामित्वात् प्राणिद्रव्यकाणाञ्च यागानां दैक्षस्य चेतरेष्विति न्यायेनाग्नीषोमौयप्रकृतिक त्वात् तदनुवादेनानेन वाक्येन गुणो विधीयते। टैक्षस्य च ज्योतिष्टोमाङ्गवेन खतन्त्रफलाकाहाया अभावात् पशुकामपदं फलसमर्पकं किन्त्वग्निसोमौयपवर्पणाणतया ·मीमांसान्यायप्रकाशः। प्राप्तकीमनानुवादः। तथाच न वाक्य भेद इति चेन्न। तथापि देक्षानुवादेन चित्र व स्त्रीत्वं विधाने वाक्यभेदात् विशिष्टकारकविधानऽपि गौरवलक्षणो वाक्यभेद एव। कारकस्यापि प्राप्तत्वेन विशिष्ट विधानानुपपत्तेश्च । पशु- कामपदस्यापि स्वरसत: फलपरस्य कामनानुवादले आनर्थ- क्यापत्तेश्च। न च नियमतः पश्वर्पण णकामना भवति । कामनातः प्रागेव केनचिहत्ते पशी तदभावात् । तथाच पशुकामपदस्य नित्यव. च्छ्रवणबाधः । देक्षस्योत्पत्तिशिष्टपुंस्त्यावरुद्धत्वेन तत्र स्त्रीत्ववि- धानानुपपत्तेश्च । आमिक्षायागानुवादेन वा अजिनविधानवत् । कृष्ण सारङ्गोऽग्नीषोमौय इति विशेषविहितेन खसन्निधिपठि. तेन च कृष्णसारङ्गवर्णनावरुद्धे चित्रत्वस्यानारभ्याधीतत्वेन सामान्यशास्त्रेण विधानानुपपत्तेश्च पाञ्चदश्यावरुद्ध इव साप्तदश्य- विधानम् । अथ माभूदग्नीषोमीयपश्वनुवादेन चिलेवस्त्रोत्ववि. धानम् । सारखती मेषौति वाक्यविहितयागाङ्गमेष्यनुवादेन तु गुण विधानं स्यात् । चित्रयेति स्वीकारकानुवादेन चित्रत्वमाव- विधानात्। न च प्राकृतेन कृष्णसारङ्गवर्णेन नैराकाशयान्न चित्रत्वविधानं युक्तमिति वाच्यम् । उपदिष्टेन चित्रवेनातिदि- टस्य वर्णान्तरस्य बाधोपपत्तेरिति चेन्मैवम्। न हि चित्र येत्येकन पदेन स्त्रोकारकस्योद्देशं कृत्वा चित्रत्वस्य च विधानं सम्भवति । एकप्रसरतामङ्गलक्षणवाक्य भेदापत्तेः । उद्देश्य विधेयभावस्यानक- पदसाध्यत्वात् । अतएव वषट्कर्तुः प्रथमभक्ष्य इत्यत्र विशिष्ट- भक्ष्यविधिनतु भक्ष्यानुवादेन प्राथम्यविधिरित्युक्त टतीये मेष्यनु- वादेन चित्रत्वविधाने फलपदानर्थक्यापत्तेश्च । उभयविधाने वा. क्यभेदात् । प्रकृतस्य च यागस्य फलाकामाया अनिवृत्तेः। विश्व- जिन्यायेन फलकल्पने गौरवम्। मधुदध्वित्याद्युत्पत्तिवाक्येन एत- ·मीमांसान्यायप्रकाशः। । स्याधिकारवाक्यस्य प्रतिपकवाक्यताबाधेन वाक्यभेदप्रस- नाच्च। चित्राथब्दस्य कर्मनामधेयले तु प्रकृतस्य कर्मण: फलाका- इस्य फलसम्बन्धमात्रकरणान वाक्यभेदः । प्रकृताया इष्टेरनेक- द्रव्यत्वेन चित्राशब्दस्य तत्रोपपत्तेः । तसिद्धं वाक्यभेदभयाच्चि- बाशब्दः कर्म नामधेयमिति अग्निहोत्रं जुहोतीत्यनाग्नि- होत्रशब्दस्य कर्मनामधेयत्वं तत्प्रख्य शास्त्रात् तस्य गुणस्य प्रख्यापकस्य प्रापकस्य शास्त्रस्य विद्यमानत्वेनाग्निहोनशब्दः कर्मनामधेयमिति यावत्। तथाहि विधिना ताबदेव विधेयं यत् प्रकारान्तरेणाप्राप्तम् । अप्रा शास्त्रमर्थवदिति न्यायादग्निहोत्रशब्दस्य च गुणविधित्वे यो गुगास्तेन विधेयः स शास्त्रान्तरेण प्राप्तः कथमिति चेच्छृणु । यदि तावदग्नी होत्रमस्मिन्निति सप्तमी समाश्रित्य होमाधारत्वेन अग्निविधेय इत्युचते ततः यदाहवनीये जुहोतीत्यनेनैव प्राप्तत्वादिध्यानर्थक्यम् । अथ अग्नये होन- मस्मिन्निति चतुर्थीसमासमाश्रित्याग्निरूपा देवता अनेन सम- प्यत इति चेन्न। शास्त्रान्तरेण प्राप्तत्वात्। किं तच्छा- स्वान्तरमिति चेत्। अत्र केचित् यदग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोतीति शास्त्रान्तरेगा होमानुवादेनाम्बिप्रजापत्यो- विधानान्न अग्निहोत्रपदं देवतासमर्थकम् । भिधाने वाक्यभेदः। परस्परनिरपेक्षविधाने हि वाक्य भेदः स्यात् । अग्नये जुहोति प्रजापतये जुहोतीति प्रत्येक विधिव्यापाराच शब्दश्रवणात्तु परस्परसापेक्षस्यैव पदइय स्य आख्यातान्वयान्न वाक्य भेदः। अतएव ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां ददा- तौति वाक्य विहितदक्षिणानुवादेन गौश्चाश्वञ्चाखतरश्च गर्दभ- खाजाचावयव यवाश्च तिलाच माषाश्च तस्य द्वादशशतं दक्षि- पतिवाकोन गवादीनां विधानं दशमोक्तं सङ्गच्छते । परस्परसा- न च उभयः .

·६ मीमांसान्यायप्रकाशः। पेक्षाणां गवादीनां विधानेन वाक्यभेदाभावात् । अन्यथा दक्षि- णानुवादेन अनेकेषां गवादीनां विधानं नैव सङ्गच्छते। इति अग्निप्रजापत्योश्च देवतयोः सतोः समुच्चयो नतु समुच्चितयो- देवतात्वपृथक्कारकविभक्तिश्रवणाच्च। कारकार्थस्य च विभक्त्य- Xन अन्वयात् तस्य प्राधान्यात् । अतश्च न अग्निषोमादिव- दग्निप्रजापत्योः देवतयोः देवतात्वमिति । अन्ये वाचार्या पाहुः। अग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोतीति वाक्यं नाग्नेः प्रापकं होमानुवादेन प्रजापति- मानविधानात्। न च विनिगमनाविरहादुभयविधानं युक्त- मिति वाच्यम् । विधिना हि तदेव विधीयते यत् प्रका- रान्तरेणाप्राप्तम्। तत्र यथा अनेन वचनेन सायंकालो न विधी- यते सायं जुहोतीति वचनान्तरेण प्राप्तत्वात् तथा अग्निरपि न विधीयते अग्निोतियोतिरग्निः स्वाहेति मन्त्रवर्णादेव प्राप्तत्वात् । मन्त्रवर्णस्यापि देवतासमर्पकत्वमस्त्येव। अतएव उपांशयागविष्णादीनां मान्ववर्णिकं देवतात्वमित्युक्तम् । नचैवं प्रजापतिदेवतयाग्नेर्बाधः स्यात् । चतुर्थ्या हि प्रजापतेः देवतात्वमवगम्यते अग्नेस्तु मान्ववणिकम् । तत्र सास्य देवतेति देवतात्वे तद्धितस्मरणवत् यद्यपि देवतात्वे चतुर्थीस्मरणं नास्ति सम्प्रदाने चतुर्थीति सम्पदाने तस्याः स्मरणात् । तथापि त्यज्यमानयोद्देश्यत्वं तावद्देवतात्वम्। तच्च सम्पदानस्वरूपा- न्तर्गतम्। त्यज्यमानद्रव्योद्देश्यत्वे सति प्रतिग्रहीतत्वस्य सम्प- दानत्वात्। अतश्चतुर्थीतः सम्पदानैकदेशतया देवतात्वप्रतीति- रस्त्येव। मन्त्रवर्णात्तु न देवतात्वं प्रतीयते किन्तु अधिष्ठान- मात्रम् । अतश्च मन्ववर्णश्चतुर्थीतो दुबलः । यथाः तद्धितेन चतुर्था वा मन्त्रवणेन वा पुनः । देवताया विधिस्तत्र दुबलं तु परम्परम् ॥ इति ॥

·मीमांसान्यायप्रकाशः। AW अतश्च प्रबलप्रमाणबोधितप्रजापतिदेवतया दुर्बलप्रमाणबोधि- ताग्ने धि: स्यादिति चेत् ? सत्यं स्याबाधो यदि प्रजापतये जुहोतौति केवलं प्रजापतिविधानं स्यात् विधीयमानस्तु प्रजा- पतिमन्त्रवर्णप्राप्तमग्निमनद्य तत्समुच्चितो होमोद्देशेन विधीयते समुच्चितोभयविधानापेक्षा अन्यत: प्राप्तमग्निमनूद्य तत्समु- चितप्रजापतिमात्रविधाने लाघवात् । अतश्च न बाधकत्व निरपेक्षविधानाभावात् । यथा च त्वन्मतेऽग्निप्रजापत्योरेकहोमोद्देशेन विधानात्तुल्या- थत्वेन विकल्प प्रसते प्रजापतेन पाक्षिकमग्निबाधकल समु- चयविधानात् एवं मन्त्रवर्णप्राप्तमग्निमनूद्य तत्समुच्चितप्रजाप- तिविधानेऽपि न बाधकत्वमिति तुल्यम् । यत्तु अग्नेर्मान्त्रवर्णि- कत्वे अग्निोतिः सूर्ययः स्वाहेति मिलिङ्गमन्ववर्णबलात् सायं होमस्य हिदेवत्यत्वापत्तिरिति तन्न । अग्निसमुचितप्रजापति- विधानवत् सूर्यसमुचितस्याविधानाप्रबलचतुर्थीप्रमाणबोधि- तेन प्रजापतिना मन्त्रवर्ण प्राप्तस्य सूर्यस्य बाधितत्वात् । यत्वग्न - न्त्रिवर्णिकत्व प्रजापतिविधेरकेनेव वाक्ये न सिद्ध र्यदग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोति यत्सूर्याय च प्रजापतये च प्रातर्जु- होति इति वाक्यहयं व्यर्थमिति तन्न । भवेद्दाथै यदि प्रजा- पतिमात्रविधानं विवक्षितं स्यात् । सायं होम अग्निसमुच्चित- प्रजापतिविधानं प्रातमि मूर्योज्योतिर्योतिः सूर्य: स्वाहेति मन्त्रवर्णप्राप्तसूर्यसमुचितप्रजापतिविधानं च विवक्षितम्, न चैतदेकेन वाक्येन सिध्यति अतोऽयवहाक्यहयम् । यत्वग्ने मन्त्रि- वर्णिकत्वे मन्त्रवर्णस्याग्निज्योतिर्योतिरग्निः स्वाहेति सायं जुहोतीति वाक्य न सायं होमे विनियुक्तत्वात् । तत्प्रकाश्यस्या- ग्नेरपि प्रजापतिसमुचितस्य तत्रैव देवतात्वेऽवगते यदग्नये चेति वाक्ये सायं शब्दो व्यय इति। एवं यत्सूर्याय चेति वाक्ये प्रातः- ६ ·मीमांसान्यायप्रकाशः। शब्दोऽपि व्यर्थ इति। किञ्च मन्त्रवर्णन ज्योतिष्ट्वगुणविशिष्टस्याग्ने प्रकाशनाहिशिष्टस्यैव देवतावापातश्च इति, तदपि न । होमा- नुवादेन देवतादयविधानेऽपि मन्त्रवर्णयोर्लिङ्गादेव प्राणिसम्भ- वात् तद्दिध्यानर्थक्यात्। मिश्रलिङ्गमन्त्रविधिपर्युदस्तयोः प्रति- प्रसवार्थं विधानेऽपि तद्दिधिगतयोः सायंप्रातःशब्दयोरान- थेक्य विधीयमानयोमन्त्रयोर्व्यवस्थयैव प्राप्तिसम्भवात् । तत्प्र- काश्ययोर्दैवतयोव्यवस्थितत्वात् । अनुवादत्वोक्तिस्तु उभ- यत्न तुल्या इति मान्लवणिकवेपि अग्न : केवलस्यैव देवताव न गुणविशिष्टस्य। यदग्नये चेति वाक्येऽग्ने : पूर्वाहुतिरित्यत्र च केवलस्यैव अग्नेः सङ्कीर्तनाल केवलस्यैव देवतावावगतः । यथा शपांशुयागे विष्णादे मन्विवर्णिकल्वेऽपि न गुणविशिष्टस्य देवतात्वं विष्णुरुपांशुयष्टव्य इत्यर्थवादे केवलस्यैव सङ्कीर्तनात् तहदिति। अतश्च मान्नवर्णिकवे दोषामावाद्देवताहय- विधाने च गौरवापत्तेः । अन्यत: प्राप्तमग्निमनूद्य तत्समुच्चितः प्रजापतिरेवात्र विधीयते होमानुवादेनोमयविधाने वाक्यभेद- प्रसङ्गाच्च। न च चकार श्रवणान्न वाक्यभेद इति वाच्यम् ? चकारा? हि समुच्चयः । तञ्च समुच्चयं यदि चकार: प्राधा- न्य न ब्रूयात् तदा प्रधानस्यानेकविशेषणसङ्ग्राहकत्वादारु- रयादिविशिष्टक्रयविधान इव कारकदयसमुचयविधाने वाक्या- भेदो न भवेत्। न च चकारः समुच्चयं प्रधान्ये न ब्रूते परोप- सर्जनलेनैवाभिधानात् । अतएव दशमे भाष्यकारैश्चकारस्य समु- जयशब्दाढलक्षण्य प्रतिपादितम् । समुच्चयशब्दो हि तं प्राधा- न्य न ब्रूते न चकारः। यदि प्राधान्ये म ब्रूयात् तदा तत्प्रतिपन्नः समुच्चय: क्रियागुणैः सहनध्येत । ममुच्चयः शोभन: समुच्चयो दृष्टव्य इतिवत् शोमनश्च द्रष्टव्य इति प्रयोगः स्यात् । समुच्चय- पावट्वञ्चकारस्य प्राधान्येन समुच्चयवाचिल्वे सबरवांदरयोः ·मीमांसान्यायप्रकाशः। ३ समुच्चय इतिवत् धवखदिरयोश्चेत्यपि प्रयोग: स्यादिति । अतश्चकारः समुच्चयं न प्राधान्य न ब्रूते येन प्रधानस्यैव एकस्य विधानान वाक्यभेदो भवेत् । किन्तु कारकहयोपसर्जनत्वेनैव सं तं ब्रूते । समुचितावग्निप्रजापतौ इति प्रधानद्दयविधाने च वाक्यभेदः स्यादेव यथा ग्रहोद्देशन सम्मार्गकत्वविधाने यद्यपि चकारसमुच्चयं प्राधान्य न ब्रूयात् तथापि तस्य कारक- इयं प्रति प्राधान्यमनुपपन्नम् । विभत्यभिहितस्य कारकय स्य क्रियोपसर्जनत्वेन समुच्चयोपसर्जनाभावात् । वदन्तादिशब्दै रुपस्थितं हि कारक क्रियातोऽन्ये न सम्बध्यते । कारकसमुच्चयः कारणसमुच्चय इति विभत्यभिहित क्रिययैव कारकाणां तथैवान्वयात् । अतश्चकारण उच्यमानः स कारकोपसर्जनल्वे- नैवोचत कारकइयं न च प्रधानं एकोहेशेन च प्रधानध्य- विधाने वाक्यभेद एव। यथाहुः “अनेकपदसम्बद्ध ययेकाप कारकम् । तथापि तदनावृत्तः प्रत्यय न विधीयते ॥” इति । यच्च यथा दक्षिणानुवादेन गवादीनामनेकेषां विधानेन वाक्यभेद- स्तथा कारकहयविधानेऽपौति तन्न। न हि गोश्वाश्वश्चेत्यस्मिन् वाक्ये दक्षिणानुवादेन गवादयो विधीयन्ते। उत्तरीत्या वाक्य- भेदापत्ते: चकारश्रवणेन कथञ्चित् तत्परिहारेऽपि गवादीनाम- नेकेषां हादशशतसंख्यायाश्च विधान वाक्यभेद एव । आध्वय- वशाखायां गौश्चेत्यादेः तस्य हादशशतमित्यन्तस्य सहश्रुत- त्वेन वाक्येकवाक्यत्वमित्युक्तं दशम । अतोऽनेन वाक्येनोमय- विशिष्टा दक्षिणा विधीयते विशिष्टविधानाच न वाक्यलेहः । अतएव पार्थसारथिमिश्रर्दशमे तत्र तत्र मोभयविशिष्टा विधी- यते अनेकगवाद्यात्मिकैका दक्षिणा विधीयते इति चोक्ताम् । न चैवं ऋत्विगम्यो दक्षिणां ददातीत्यस्यानर्थक्यं तस्यानुवाद- वात् । ऋत्विकमबन्धपरत्वाद्दा दक्षिणाशब्दसामर्थ्याडि ·मीमांसान्यायप्रकाश:। तत्सम्बन्धः ऋत्विजाञ्चमसाध्वर्यादौनाञ्च स्यात् । हाक्यसत्त्वे च न भवति। ऋत्विक्-शब्दस्य ब्रह्मादिगतऋतुगत. यजननिमित्तले न चमसाध्वर्यु णां ऋत्विवाभावस्य टतीये उत्तात्वात्। अतश्च गौश्चाश्वश्चेत्यस्मिन् वाक्ये विशिष्टविधा- नान वाक्यभेदः । यदग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोतीति तु न विशिष्टविधानं होमस्याग्निहोत्र जुहोतीत्यनेन प्राप्तत्वात् । अतश्च होमानुवादेन समुचितोभयविधाने वाक्यभेदागौरवापत्तेच नानेन वाक्येन देवताहयं विधीयते। किन्तु मन्त्रवर्णमाप्त- मग्निमनूद्य तत्समुचितः प्रजापति)मोह शेन विधीयते। अतश्च नेदमग्नेः प्रायकं किन्तु मन्त्रवर्ण एव अतश्च तेनाग्नेः प्राप्त- वान्नाग्निहोत्रपदं देवतासमपंक किं तहि नामधेयमेव । तत् सिद्धमेतत्प्रख्यशास्त्रादग्निहोत्रशब्दस्य कर्मनामधेयत्वमिति । एवं प्रयाजेषु समिदादिदेवतानां समिधाः समिधोऽग्नय आज्य- स्य व्यन्वित्यादिमन्त्रवर्णेभ्यः प्राप्तत्वात्समिधो यजतीत्यादिषु समिधादिशब्दस्तत्प्रख्यशास्त्रात् कर्मनामधेयम् । यथाहु: “विधिसितगुणप्रापि शास्त्रमन्ययतस्विह। तस्मा- तापणं व्यर्थमिति नामत्वमिष्यत” इति दिक् । श्येनेनाभि- चरन् यजेतेत्यत्र श्येनशब्दस्य कर्मनामधेयत्वं तद्यपदेशात् तेन व्यपदेश उपमानं तदन्यथानुपपत्तेरिति यावत् । तथाहि यविधेयं तस्य स्तुतिर्भवति तद् यदि अत्र श्ये नो विधेयः स्यात्तदार्थवादैस्तस्यैव स्तुतिः कार्या। न च यथा वै श्य नो निपत्यादत्ते एवमयं द्विषन्त भ्राटव्यं निपत्यादत्त इत्य- नेन तत्रत्ये नार्थवादेन श्यनः स्तोतु शक्यः । श्ये नोपमानेनार्था- न्तरस्तुतेः क्रियमाणत्वात्। न च श्येनोपमानेन स एव स्तोतुं शक्यते । उपमानोपमेयभावस्य भिवनिष्ठत्वात् । यदा तु श्वेनसंज्ञको यागो विधीयते तदार्थवादेन श्येनोपमानेन ·मीमांसान्यायप्रकाशः । . तस्य स्तुतिः कत्तुं शक्यत इति श्येनशब्दस्य तापदेशाद्याग- नामधेय त्वम् । तसिद्ध निमित्तचतुष्टयानामधेयत्वम् । उत्पत्तिशिष्टगुणबलीयस्त्वमपि पञ्चमं नामधेयत्वे निमित्र- मिति केचिदाहुः वैश्वदेवेन यजेतेत्यत्र वैखदेवशब्दस्य कर्मना- मधेयत्वमुत्पत्तिशिष्टगुणबलीयस्त्वात्। उक्तमत्वर्थलक्षणादिप्र- कारचतुष्टयामभवात् । न तावन्मत्वर्थलक्षणाभयानामधेयत्वं वह युक्तम्। वैश्वदेवेनेति तद्धितेनेव मत्वर्थस्य यागस्योक्तत्वात् । सास्य देवत्यस्मिन्नर्थे हि तदितस्मरणम्। तत्रास्य शब्दस्य तांइ- तान्तर्गतस्य यद्यपि सूत हविषोरितिस्मृतः सूक्ते हविषि वा मुख्यत्वमवगतम् तथापि सर्वनाम्नामुपस्थितवाचित्वात् सूल- हविषोष्ट बानुपस्थितत्वाट् बजेतेत्य पस्थितं यागमेवास्यशब्दो- ऽभिधत्त इति न यारी मत्वर्थलक्षणा। विश्वदेवरूपैकदेवता- विधानाच्च न वाक्यभेदः नापि तनख्यशास्त्रान्नामवं यत्र हि विधिसितो गुणोऽन्यतः प्राप्तस्तत्र तत्प्रख्यशास्त्रानामत्वम् । यथा- ग्निहोत्रशब्दे । अन चाग्न यादयोऽष्टौ यागा: प्रकता: तनामि- क्षायागे यद्यपि विश्वेदेवाः प्राप्ता वेखदेव्यामिक्षेति तथापि सप्तसु तेषु तेषामप्राप्तत्वाखदेवेन यजेतेत्यनेन तब तबिधानन तत्प्रख्यशास्त्रन्यायेन तहशानामत्वं स्यात् । न चामिक्षायाम- स्यैवैतन्नामेति वाच्यम् ? वैश्वदेवेन यजेतति वाक्यवापर:। न च वैश्वदेवशब्दस्यामिक्षायागमात्रनामवे स एव यागोऽन- नानुद्यत इति वाच्यम् ? न च तदनुवादे नास्ति किञ्चित् सत्यम् । प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजेतेति विधायमानस्य प्राची- नप्रवणदेशस्य विनाप्यतहाक्यम् । आमिक्षायाग एव सम्बन्धो- पपत्तेः विश्वेदेवसम्बन्धात् तस्य आग्ने याद्यशेषप्रलतयागना- भधेयत्वे तु न वैश्वदेवेनेति वाक्यानर्थक्यम् । तदा बनेनाष्टौ यागा अनूद्यन्ते । अनुवादेन चैकप्रतीत्या ·मीमांसान्यायप्रकाशः । तथा रूढ़त्वात्समुदितानामष्टानामपि वैखदेवशब्दो नामधेयं सिध्यति । एवञ्च प्राचीनप्रवण वैखदेवेन यजेतेत्यत्र वैखदेव- शब्द नाष्टौ यागाननूद्य प्राचीनप्रवणविधानं तत्र सिद्ध भवति । तहाक्यसत्त्व अनेन वाकोनामिक्षायाग एव . प्राचीनप्रवणदेश- सम्बन्ध: स्यात् । अतश्चाष्टसु यागेषु प्राचीनप्रवणदेशसम्बन्ध एवैतवाक्य प्रयोजनम् । एवञ्च वैखदेवशब्दोऽष्टानां नामधेयम् । न च तत्र तत्प्रख्यशास्त्र निमित्तं सम्भवति। सप्तसु वैश्वदेवा- दिषु प्राप्त: । अतो न वैश्वदेवशब्दस्य तत्प्रख्यशास्त्रानामधेयत्व- मिति। नापि तापदेशात् तादृशस्य व्यपदेशस्यानुपलम्भात् । अतश्च वेखदेवशब्दस्य नामधेयत्वे उक्तप्रकारचतुष्टयस्या- निमित्तत्वादुत्पत्तिशिष्टगुणबलीयस्त्वमेव निमित्तम् । हि वैश्वदेवेन यजेतेत्यत्र न तावदप्रकृतकर्मानुवादेन देवता- विधानं सम्भवति तेषामत्रानुपस्थितः । नापि देवताविशिष्टकर्मा- न्तरविधानं सम्भवति गौरवापत्तेः । अष्टौ हवोंषीति अनन्यगति- कलिङ्गविरोधात्। अतोऽनेन वाक्य न प्रकृतकर्मानुवादेन देवता विधीयत इति वक्तव्यम् । तत्रामिक्षायागे विश्वेदेव- प्राप्त : सप्तसु यागेषु अनेन वाक्येन विखेदेवा विधीयन्ते इति वक्तव्यम् । न च तत्सम्भवति तेषामुत्पत्तिशिष्टाग्न्याद्यवरोधात् । आकाझ्या हि सम्बन्धो भवति आग्नेयादियागानां हि दैवता- काङ्क्षा उत्पत्तिशिष्टैरग्न्यादिभिरेव निवृत्तेति न तत्त्र विश्वेदेव- विधानं युक्तम् । अतश्चोत्पत्तिशिष्टगुणबलीयस्त्वाइ श्वदेवशब्दस्य कर्मनाम- धेयत्वमिति । यथाः, “गुणान्तरावरुद्धत्वान्नवकाश्यो गुणोऽ- परः । विकल्पोऽपि न वैषम्यात्तस्मानामैव युज्यते ।” अन्ये त्वा- चार्या आहुः । यः शब्दो यत्न कर्मणि यह णसम्बन्ध बोधयति स चेत्सम्बन्धः शास्त्रान्तरप्रतिपन्नस्तदा तस्य शब्दस्य तन्नामधेयत्वं ·मीमांसान्यायप्रकाशः। तप्रख्यशास्त्रत्वात्। तच्च शास्त्रान्तरं विधिर्वार्थवादो वेति अत्र नादरः । तत्राग्निहोत्रशब्दग्निसम्बन्धबोधकं शास्त्रान्तरं विधि- रेव । वैखदेवशब्दश्च विखेदेवसम्बन्ध कर्मणि बोधयति विखे- देवसम्बन्धश्चाष्टसु यागेषु यत् विखेदेवा: समयजन्त तहखदेवस्य वैश्वदेवत्वमित्यर्थवादादवगत: न च विधिरेव तनख्यशास्त्र नार्थवाद इत्यत्र किञ्चित् प्रमाणमस्ति । अतएव ज्योतिष्टोमन स्वर्गकामो यजेतत्यत्र ज्योतिष्टोम- शब्दस्तानि वा एतानि ज्योतींषि य एतस्य स्तोमा इत्यर्थ- वादावगतं ज्योतिःसम्बन्ध निमित्तीकृत्य सोमयागे प्रवर्त- मानस्तत्प्रख्यशास्त्रानामधेयं भवति। एवं प्रकृतेऽपि द्रष्टव्यं पञ्चमप्रकारकल्पने प्रमाणाभावात् । अतएव वैश्वदेवाधिकरणे वार्तिककारैरेवमुपसंहृतम् । तत्प्रख्यतयैव सर्वेषां नामधेयत्वमिति यच्चोत्पत्तिशिष्टगुण- बलोयस्त्व मुक्तम् तमु णविध्यसम्भवे युक्त्याभ्युच्चयमात्रम् । तसिद्ध तत्प्रख्यशास्त्राईखदेवशब्दस्य कर्मनामधेयत्वमिति । ननु पशुसोमाधिकरणे ऐन्द्रवायवं राति इत्यादौ न यजिकल्पनं सोमेन यजेतेति प्रत्यक्षयजिश्रुतेरित्युक्तम्। तेन न्यायेन वैश्वदेव्यामिक्षेत्यत्रापि यजिकल्पनं मास्तु । वैश्वदेवेन यजेतेत्यत्र यजिश्रुतेः । एवञ्च अनेन वाक्येन देवताविशिष्टकर्म- विधानमस्तु । तस्य च द्रव्याकाझ्या वैखदेव्यामिक्षेति द्रव्यवि- धानमस्तु । एवञ्च न वाक्यदयस्याप्य नुवादत्वं नाप्यष्टौ हवींषोति अनन्यगतिकलिङ्गविरोधो भवेदिति चैत् ? मैवम् । वैखदेव्यामि- क्षेत्यत्र यज्यकल्पने आमिक्षा किमनुवादेन विधीयते इति वक्तव्यम् । विश्वेदेवानुवादेन विधाने द्रव्यस्य देवताङ्गत्वमेव स्या- न यागाङ्गत्वम्। किञ्च बैखदेवौशब्दो देवतातहितत्वादामिक्षां तत्त्वेन ब्रूते इत्युक्तम् । तत्र विश्वेदेवानुवादेन द्रव्यविधानं वैश्व- ।

·मीमांसान्यायप्रकाशः । देवोशब्द नैव कर्तव्यं पदश्रुतेः । यथा भावनायां करणसमर्पणं धातुनैव क्रियते पदश्रुतेनेतूपपदेनेत्युक्त भावार्थाधिकरणे तहत् । तत्र च वषट्कर्तुः प्रथमभक्ष इतिवत् एकप्रसरताविरोधः । अतो यागानुवादेनापि ट्रव्यविधानार्थं वैखदेव्यामित्यत्र यजि- कल्पनं तावदवश्यं कर्तव्यम् । अतश्च पशुसोमाधिकरण न्याय- वैषम्यम्। ऐन्द्रबाय रहातौत्यत्र देवताविशिष्टग्रहणविधानन यज्य कल्पनात् । यजिकल्पने च वैश्वदेव्यामित्यत्न व द्रव्यदेवता- विशिष्ट कर्म विधानं युक्त के पदय श्रवणात् । एवञ्चाग्रे योष्टाक- पालः सौख्यः चरित्यादिवा ईश्वदेव्यालित्यस्य वाक्यस्य प्रायः पाठो रक्षितो सवति । अन्यथा हि तेलु सर्वेषु द्रव्यदेवता- सम्बन्धकल्पितयागविधानम् अत्र च द्रव्यमान विधानमिति वैरूप्यं प्रसज्येत । किञ्च वैश्वदेवेन यजेतेत्यत्र वैश्वदेवशब्दस्य देवतासम- पंकले यदि देवाः ममयजन्त बैश्वदेवस्य तदेखदेवत्वमित्ये- तस्यार्थवादस्यात्यन्तमेव निरालम्बनत्व स्यात् । यत एतदर्थवादा- वि वैश्वदेवकर्ट कल्वे कर्मणि प्रवृत्त इति ज्ञायते तहेवतासमर्प- कसे विध्यते। ম্বি না জন্য যবিধি স্বামিহা লীলাস্থাগুক্ত। तथाच तया न वाजिनं बाधितुं शक्यते इत्य भयोरपि आमिक्षावाजिनयोरिकयागाव स्यात् । तथाच विकल्पः स चाष्टदोषदुष्ट इति । तस्माईश्वदेव्यामिक्षेत्यौव यागविधानम् इतरस्य त्वनुवादत्वम् अनुवादत्वे च यथा नानर्थक्यं तथोक्त- मित्यास्तां तत् । तत्सिई वैश्वदेवेन यजेते त्यस्य शब्दस्य कर्मनामधेयत्वम् । तदेवं निरूपितं मत्वर्थलक्षणादिप्रकार- चतुष्टयनिरूपणेन नासधयार्थपरिच्छेदकलयार्थवत्त्वम् । अनर्थ- हेतुकर्मण: सकाशात् पुरुषस्य नित्तिभरणत्वेन निषेधानां पुरुषार्थानुबन्धित्वम् ॥

·मीमांसान्यायप्रकाशः। तथाहि। एकपक्षस्यानुष्ठाने द्वितीयपक्षवाक्यस्य सतोऽपि प्रवर्तकत्वस्थानादरः द्वितीयपक्षस्यानुष्ठाने तहाक्यस्यानादृत- प्रवर्तकत्वादनादरः पूर्ववाक्यस्यानुष्ठाने द्वितीयपक्षवाक्यस्य सतोऽपि प्रवर्तकत्वस्थानादरः द्वितीयपक्षस्यानुष्ठाने तहा- क्यस्य द्वितीयपक्षसमयेऽनाहतप्रवर्तकत्वस्यानादर: पूर्ववाक्य- स्याहतप्रवर्तकत्वपरित्यागः पुनरपि प्रथमपक्षस्यानुष्ठाने तद्दाक्यस्य हितोयपक्षसमयेऽनादृतप्रवर्तकत्वस्यानादर इति- वाक्य गांश्चत्वारः। अर्थोऽपि एकैकपक्षानुष्ठाने प्रमितस्त्य- ज्यते कश्चिदनादृत्य पश्चादाद्रियत इत्यर्थविषयाश्चत्वारो न्याय- निधावुक्ताः इति टिप्पणं तथाहीत्वस्य । तथा हि यथा विधयः प्रेरणामभिदधतः स्वप्रवर्तकत्व- निर्वाहाथै विधेयस्य यागादेः श्रेवःसाधनत्वमाक्षिपन्तः पुरुषं तत्र प्रवर्तयन्ति । एवं न कलज भक्षयेदित्यादयो निधा अपि निवर्तनामभिदधतः स्वनिवर्तकत्वनिर्वाहार्थं निषेध्य- कलञ्जभक्षणादेरनर्थहेतुत्वमाक्षिपन्तः पुरुषं ततो निवर्तयन्ति । ननु कथं निषेधानां निवर्तनाप्रतिपादकत्वं यावता न भक्षयन्त्र हन्तव्य इत्येवमादौ अव्यवधानेन नजर्थस्याभावस्य धात्वर्थलेना- न्वये धात्वर्थवर्जनकर्त्तव्यतैव सर्वत्र वाक्यार्थः प्रतीयते। ततश्च यजेतेत्यादौ यागकर्तव्यता वाक्यार्थः एवं निषेधेषु तत्तहात्वर्थ- वर्जनकर्तव्यता वाक्यार्थो न निवर्त्तनेति चेत् । मैवम् ; अव्य- वधानऽपि धात्वर्थस्य प्रत्ययार्थोपसर्जनत्वेनोपस्थितस्य नजर्थेना- न्वयायोगात्। नयन्योपसर्जनमन्नान्वेति । राजपुरुषमान- येत्यत्र न हि गत आनयनान्वयित्वम् । ततश्चाव्यवधानेऽपि नबर्थस्य न धात्वर्थेनान्वयः आरुण्य- स्येवैकहायिन्या नापि कलिङ्गादिपदार्थेऽन्वयः । तेषामपि कारकोपसर्जनत्वेन भिन्नपदस्य नार्थेनान्वयायोगात् । एक- ·मीमांसान्यायप्रकाशः । A प्रत्यया हायन्या इवारुण्य न अतश्चान्येनान्चयायोगान्नार्थः र्थेन सबध्यते तस्य प्राधान्यात् । अयभावनथेवारुण्यादीनि । तत्रापि नाख्यातांशवाच्ययार्थ्याभावनया। तस्या अपि लिङ् त्वांशवाच्यप्रवर्तनोपसर्जनत्वेनीपस्थितत्वात् । अतो लिङ- লোমাল ল ন ন বর্নিয়া দাঙ্গা। লস स्वभावो यत्वसम्बन्धि प्रतिपक्षबोधकत्वम् । नास्तीत्यत्न हि अस्तौतिसत्त्वशब्देन सबध्यमानो नञ् सत्वप्रतिपक्षम् असत्त्वं गमयति । तदिह लिङयस्तावप्रवर्तना । अतस्तेन सम्बंध्यमानो नप्रवर्तनाप्रतिपदं निवर्तनां गमयति । विधिवाक्य श्रवणेऽयं मां प्रवर्तयतौतिवन्निषेधवाक्यश्रवणेऽयं मां निवर्तयतीतिनि- त्यनुकूलव्यापारनिवर्तनाया: प्रतीतिमनुभवसिद्धा। अतश्च सर्वत्र निषेधेषु निवर्त्तनैव वाक्यार्थः । एवञ्च विधिनिषेधयोभिन्नार्थत्व सिद्धं भवति । हननादिवर्जनकर्तव्यतावाक्यार्थपक्षे तु कत्तव्यताया एवोभयत्न प्रतिपाद्यत्वात् तयोरकार्थत्वं स्यात् तच्चन युवाम् । यथाहुः, “अल्सरं यादृशं लोके ब्रह्महत्याश्वमेधयोः । दृश्यते तारीवेदं विधानप्रतिषेधयो रिति। तथा फलबुद्धिप्रमेयाधि- कारिबोधकभेदतः । पञ्चधात्यन्तभिन्नत्वा दो विधिनिषेधयो" रिति । यन्मते इष्टसाधनत्वं लिडर्थस्तन्मते लिसंसृष्टो नञ् इष्ट- साधनवप्रतिपक्षमनिष्टसाधनल गमयति सर्वथापि तु नजः प्राधान्याप्रत्ययेनान्वयः । यदा तु तदन्वये किञ्चिदाधकं तदा अगत्या धात्वर्थेनान्वयः। तच्च बाधक विविधं तस्य व्रतमिति उप- क्रमो विकल्प प्रसलिश्च । अनेन च बाधकद्धयेन नज्युक्ोष केषु- चिदाक्येषु पय्यु दासाश्रयणं भवति । तदभाव निषेध एव “पयं- दास: स विज्ञेयो यत्रोत्तरपदेन न। प्रतिषेधः स विज्ञेयो क्रियया सह यत्र नञ्।” तत्र नेतोद्यन्तमादित्यमित्यादी पर्यु दासाश्रयणं तस्य व्रतमित्युपक्रमात् ।

·मीमांसन्यायप्रकाशः। अतश्च नात- तथा हि व्रतशब्द न कर्तव्योऽर्थ उच्यते । कस्य कर्तव्यत्वेनोपक्रमात् किं तत्कर्तव्यमित्यपेक्षायामग्रे नेक्षे- तोद्यन्तमादित्यमित्यादौ कर्तव्य एवार्थों वक्तव्य याकाजिता- भिधानात् । अर्थान्तरोतोच पूर्वकाक्यस्य साकाइवेनाप्रा- माखाप्रसङ्गात् । न हि कर्तव्यार्थस्य वक्तव्यलेनोपक्रमेऽग्रे च मदनभिधाने पूर्ववाक्यस्य साकाइखे न प्रामाण्य भवति । न च साकाडन्स्य प्रामाण्य गौरवः पुरुष इत्यादावपि प्रसङ्गात्। किञ्च नेतत्वस्योपामिण प्रतीयमाना एकवाक्यता च न स्यात् । अर्थान्तरोत्तोः अतश्चारिकान् वाक्ये कश्चन कत्र्तव्य एवार्या वक्तव्यः । तदुल्ला च न नञः प्रत्ययेन सम्बन्धो घटते । तत्सम्बन्धे कर्तव्या- तिरनुपपत्तेः प्रत्ययावावतादिलो न धातुमा सम्बध्यते तस- व ब च न नजः प्रतिषधकल विधायकसम्बन्ध नैव तस्य प्रति- षेधकत्वस्य विधायकत्वप्रतिपकत्वात् । नामधातुयोग तु न नजः प्रतिषेधकत्वं तयोरसिधायकत्वात् यथाहुः, “नामधात्वर्थ- योगी तु नेव नञ् प्रतिषधकः ! वहत्यब्राह्मणाधर्मावच्यमान- विरोधिना"विति। अतश्च नेतेव्यत्र नजो धातुयोगान- जिक्षितिभ्यां ईक्षणविरोधी कचनार्थः प्रतिपाद्यते। ननु तदन्यतविरुद्ध तदभावेषु न इति सत्यपि स्मरणे नजः खसंसृष्टाभाव एव शक्तिः लाघवात् न तदन्यतबिरुद्धत्वयोः तयोरभावघटितत्वेन गौरवात्। अनेकार्थत्वस्य चान्याय्यत्वात् अतो नजो धातुयोगे धात्वर्थाभावबोधकत्वमेव न तु तबिरुद्धा- थबोधकत्वमिति चेत्सत्यनजोऽभाव एव शक्तिः स्ारणं तु प्रती- त्यभिप्रायम् । नामधात्वर्थ योगौत्यपि प्रतीत्यभिप्रायं तथापि नेतत्यत्र प्रत्ययस्य नजा सम्बन्धात्। तेन तावत्कश्चिदर्थो विधेयः तत्र न तावदात्वोंविधातु शकाते नजा तदभाववाध- नात् । नापि तदभावो विधातुं शक्यते अमावस्याविधेयत्वात् ।

·मीमांसान्यायप्रकाशः । अतश्च नजीक्षितिभ्यां विधानयोग्यः कश्चनेक्षणविरोधी अथों लक्षणया प्रतिपाद्यते । स चेक्षणविरोधी लक्ष्यमाण: पदार्थो नेते- दित्यनौक्षणसङ्कल्पः तस्येक्षणविरोधित्वात् । सत्यपि पदार्थान्तर- स्येक्षणविरोधित्वे सर्व क्रियाविनाभूतत्वेन सङ्कल्पस्यैव लक्षणा स एव नेक्षेतेत्यत्र कर्तव्यतया विधीयते। अनौक्षणसङ्कल्पन भावयेदिति। भाव्याकाङ्कायाञ्च एतावता हैनसा वियुक्तो भव- तीति वाक्यशेषावगत: पापक्षयो भाव्यतया सम्बध्यते । एवं चात्र पापक्षयाथ सङ्कल्पस्य कर्तव्यतया विधानात्तस्य व्रतमि- त्यनेनैकवाक्यता सिद्धा भवति। तसिद्ध नेतेत्यत्र तस्य व्रत- मित्यु पक्रमात् पर्युदासाश्रयणमिति । नानुयाजेषु ये यजा- महं करोतीत्यत्र विकल्पग्रसत्या तदाश्रयणम् । तथाहि यद्यत्र प्रधानसम्बन्धलोमान्नजः प्रत्ययसम्बन्धः खौक्रियेत तथा सत्य- नेन वाक्येनानुयाजषु ये यजामहः प्रतिषिध्यत इति वक्तव्यम् । अनुयाजषु ये यजामहं न कुर्यादिति। न च तत्र तस्य प्रति- षेधः प्राप्ति विना सम्भवति प्राप्तिसापेक्षत्वाप्रतिषेधस्य । अत- एव नान्तरीक्षे न दिवोत्यस्य न प्रतिषेधकत्वम् अन्तरीक्षे च. यनाप्राप्त: । अतएव ब्राह्मणो न हन्तव्य इत्यस्य नित्यवद्धनन- निवत्तकत्वं न स्यात् सर्वो हि पुरुषः कदाचिद्धननादौ प्रवर्त्तते कदाचिद्रागाद्यभावेन प्रवर्तते । तत्र यदि निषेधस्य प्राप्ति- सापेक्षत्व न स्यात् । तदा रागाविरोधाय हननादावप्रवृत्तं प्रत्येव शास्त्रप्रामाण्योपपत्तौ रागादिना हननादी प्रवृत्तेन पुसा न ततो निवर्तितव्यम् । प्राप्तिसापेक्षत्वे तु स्वयमप्रवृत्त प्रति प्रसत्यभावेन निषेधशास्त्राप्रवृत्तेः। रागादिना प्रवृत्त' प्रत्ये व भ्रान्तिनिमित्तरागबाधेन निषेधशास्त्रप्रवृत्तः युक्ता प्रवृ. त्तस्य ततो नित्तिः । अतश्च ब्राह्मणो न हन्तव्य इत्यस्य निषेधस्य निवृत्तिनियमबोधकत्वम् । जौहीनवन्यादित्यस्येवावधात- ·मीमांसान्यायप्रकाशः। ७३ । नियमबोधकत्वं यथा खलु व्रीहीनवहन्यादिति शास्त्र वैतु- थार्थम् अवधाते ह्यप्रवृत्तं पुरुषं प्रति न प्रवर्तते वैयर्थात् किन्तु दलनादी प्रवृत्तं प्रति एवं न हन्यादिति शास्त्र हननात् वयं निवृत्तं पुरुषं प्रति न प्रवर्त्तते वैयर्थात् किन्तु हनने प्रवृत्तं पुरुषप्रति कर्तव्यत्वेन प्रसक्तस्य प्रतिषेधात् यत् कर्तव्य तन्नेति । अतश्च प्राप्तिसापेक्षत्वात् प्रतिषेधानाम् अनुयाजेषु ये यजामहं प्रतिषेधे तस्य तत्र प्राप्तिर्वक्तव्या। सा न तावद्धननादा- विव गर्गतः सम्भवति । अतो यजतिषु ये यजामहं करोतीति शास्त्रात् सा वक्तव्या। शास्त्रप्राप्तस्य च प्रतिष्धे विकल्पः स्यात् । शास्त्रेण भ्रान्तिनिमित्तरागस्येव शास्त्रान्तरस्यात्यन्तबाधा- योगात् । न च पदशा स्त्रैण आहवनौयशास्त्रस्यैव नानुयाजेष्विति विशेषशास्त्रेण यजतिषु ये यजामहं करोतीति सामान्य- शास्त्रस्य बाध: स्यादिति वाच्यम् । शास्त्रयोहिं तत्र बाध्यबाधकभावो यत्र परस्परनिरपेक्षता। न हि पदशास्त्रस्य खार्थविधानार्थमाहवनीयशास्त्रापेक्षास्ति । निषेधशास्त्रस्य तु असत्य) यजतिषु ये यजामहं करोतीति विधे- रस्ति अपेक्ष्या। एवञ्च निषेधशास्त्रस्य विशेषविषयत्वे न प्राबल्य- वत् विधिशास्त्रस्याप्युपजीव्यत्वेन प्राबल्यमस्तीति न निषे. धन विधेरत्यन्तबाधो युक्त इति विहितप्रतिषिद्दत्वादिकल्प: स्यात् । स च न युक्तः, विकल्प हि पक्षे शास्त्रस्याप्रामाण्य भवति। नहि अनुयाजेषु ये यजामहकरणे नानुयाजेष्वत्यस्य प्रामाण्य सम्भवति । ब्रौद्यनुष्ठानसमय इव यवशास्त्रस्य हिरदृष्ट- कल्पना च स्यात्। विधेहि एवं ज्ञायते यत् अनुयाजेषु ये यजामहकरणे कश्चनोपकारी भवतीति। निषेधाच्च तद- करणादिति ज्ञायते। अन्तवदनाकरणदिव दर्श पूर्णमासयोः कश्चिदुपकारः क्रियत इति। स चोपकारोऽदृष्टरूप इति ·सीमांसान्यायप्रकाशः। लक्षणया दिरदृष्टकल्पनाप्रसङ्गः। अतश्च विकल्यो न युक्तः। प्रतिषेधा- श्रयणे च तदापत्ते न तदाश्रयण किन्तु नत्रः अनुयाजशब्देन सम्बन्धमाश्रित्य पर्युदास आधीयते। नञनुयाजशब्दाभ्यामनु- याजव्यतिरितालक्षणात् अनुयाजव्यतिरिक्तेषु ये यजामहं करो- तौति । अन च वाक्ये ये यजामहः कर्तव्यतया न विधीयते । यजतिषु ये यजामहं करोतीत्यनेनैव विहितत्वात् । किन्तु सामान्य शास्त्र विहितये यजामहानुवादेन तस्यानुयाज- व्यतिरित विषयता विधीयते । यद् यजतिषु ये यजामहं करोति तदनुयाजव्यतिरितोष्विति । एवं सामान्यशास्त्रस्य विशे- षापेक्षिणः नानुयाजेष्वत्यलेनानुयाजव्यतिरिक्त विषयसमर्पणा- दनुयाजव्यतिरिक्तेषु ये यजामहः कर्तव्यतया प्राप्तः । अनुयाजेषु स न कर्त्तव्यतया प्राप्तो न वा प्रतिषिद्ध इति न विकल्पः । चानुयाजव्यतिरिक्तविषयसमर्पणानानुयाजेष्विति वाक्यस्य नाप्रामाण्यम् । अतश्व पर्युदासाश्रयणेन किञ्चि- हाधकम् । तत्सिद नानुयाजेष्विति वाक्ये विकल्पभयात् प\- दासाश्रयणमिति । ननु पर्युदासश्रयणे यजतिषु ये यजामहं करोतीति शास्त्रेण यागसामान्ये प्राप्तस्य ये यजामहस्य नानु- याजेष्वित्यनेनानुयाजव्यतिरिक्त सङ्कोचनात् पर्युदासस्योप- संहारादभेदः स्यादिति । उपसंहार हि सामान्यप्राप्तस्य विशेषे सङ्कोचो भवति । यथा पुरोडाशं चतुर्धा करोतीति पुरोडाशसामान्य प्राप्त चतुर्दाकरणम् । आग्नेयं चतुर्दा करोतौति अनेन सङ्कोचते इति चेत् ? न। सन्मानसोचार्थवादुपसंहारस्य तदन्यमाव- सङ्कोचार्थत्वात् पर्युदासश्चेति केचित् । अन्ये तु उपसंहारी नाम सामान्यतः प्राप्तस्य विशेषे सङ्को चनरूपो व्यापारविशेषो विधेः प्रयुंदासः। पर्युदाससः स ·मोमांसान्यायप्रकाशः। विज्ञ यो यत्रोत्तरपदे न नञ् इत्यभियुक्तोक्त्या प्रत्ययातिरिक्तन धातुना वा नाम्ना वा नञः सम्बन्धः पर्युदास: । अतः अनयो- स्तावत् स्वरूपतः स्पष्ट एव भेदः । एवं सति अभेदः आशङ्येत यदि यत्र पर्युदासस्त त्रावश्यमुपसंहारः स्यात्। नचैतदस्ति । नेतोद्यन्ततमित्यादी सत्यपि तस्मिन्नुपसंहाराभावात् । न हि तत्राग्न ये चतुर्दाकरणमिव सामान्ये प्राप्त किञ्चि- विशेष सङ्कोच्यते। पापक्षयोद्देशनानौक्षणसङ्कल्पमात्रविधा- नात् । प्रकृतोदाहरणे तु यजिमामान्ये प्राप्तस्य ये यजामह- स्यानुयाजव्यतिरिक्त सङ्कोचनाधजिविधेरुपहंहारविधित्व भवति नैतावता किञ्चिविरुध्यते। विध्यभावे हि कथं विधि- कार्यमुपसंहारः पव॑दासेन क्रियत इति भवति विरोध: नचात्र विधिर्नास्ति नोऽनुयाजपदसम्बन्धन विधेविधायकत्व- स्याव्याघातात्। अत्र हि पर्युदासोऽनुयाजव्यतिरिक्तविषयसमर्पकः, आग्नेय- पदवत् । उपसंहारकस्तु विधिरव । नचात्र तन्मात्रसङ्कोचा- भावानोपसंहार इति वाच्यम् । तन्मात्रसङ्कोच इति कोऽर्थः ? आग्न यमाने सङ्कोचो वा ? सामान्यप्राप्तस्य विशेषमाने सङ्कोचो वा ? आद्येऽनारम्याधीतसाप्तदश्यस्य मित्रविन्दादिप्रकरणस्थेन वाक्ये नोपसंहारो न स्यात् । आम्म ये सङ्कोचाभावात् । द्वितीये चतुर्दाकरणस्य पुरोडाशमाने प्राप्तस्याग्ने ये सोच- वत्। अनुयाजाननुयाजसाधारण्येन प्राप्तस्यानुयाजेषु सङ्को- चादुपसंहारः स्यादेव। एतावांस्तु विशेषः । आग्ने यादिवाक्येषु आग्न यादयो विशेषाः स्वपदोपस्थापकाः प्रकृते तु पयंदासे न तस्वोपस्थितिरिति । उपसंहारन्यायस्त्वविशिष्ट एव । यच्च तदन्यमानसोचनार्थत्वात् पर्य्य दासस्येति तन्न। नेक्षेतत्यत्र सत्यपि पर्युदासे सङ्कोचाभावात् । नछत्र सामान्ये प्राप्त । - ·मीमांसान्यायप्रकाशः । तदन्यमाने सङ्कोच्यते। सङ्कल्पमात्रविधानादित्युक्तमित्यास्तां तावत् । तत्सिद्ध नानुयाजेष्वित्यत्र विकल्पप्रसक्त्या पयंदासा- श्रयणमिति। यत्र तु स आश्रयितुं न शक्यते। तत्र तत्प्र- सतावपि निषेध आधीयते । यथा नातिराने षोडशिनं ग्रह्णातीत्यत्र ह्यतिरात्रे षोडशिन ग्टह्वातौति शास्त्रप्राप्तमिति रात्रे षोड़शिग्रहणं प्रतिषिध्यत इति विहितप्रतिषिद्धत्वात् विकल्पप्रसक्तावपि पयंदासो नाश्रीयते अशक्यत्वात् । यदि ह्यत्र नञः षोडशिपदेन सम्बन्धः खौक्रियेत तदा अतिरात्रे षोड़शिव्यतिरिक्त रह्लातीति वाक्यार्थः स्यात्। तत्र चातिराने षोडशिनं गृह्यातीति प्रत्यक्षश्रुतिविरोधः । एत एवातिरात्रपदेन नञः सङ्कोचे तिरात्ने षोड़शिनं राहातीति प्रत्यक्षविधिविरोधात्। अतश्चात्र पर्युदासस्यानुपपत्तेनिषेध एव खोक्रियते। विकल्पोऽपि खोक्रियते अनन्यगतेः । अतश्चैतसिद्ध यत्र तस्य व्रतमित्याद्युपक्रमः । विकल्पप्रसतिश्च नास्ति तत्र प्रतिषेधो यथा न कलज भक्षयेदिति। यत्र वा विकल्प- प्रसक्तावपि पर्युदासो आशयितुं न शक्यते तत्र प्रति- षेधः यथा नातिराने षोड़शिनं ग्रहातीति । एतावांस्तु विशेषः यत्र विशेषः यत्र विकल्पापादकः प्रतिषेधः तत्र प्रति- षिध्यमानस्य नानर्थहेतुत्वम् । उभयोरपि विधिनिषेधयोः क्रत्व- र्थत्वात् । यत्र तु न विकल्पः प्रसज्यते प्राप्तिश्च रागतः प्रतिषेधश्च पुरुषार्थस्तत्र निषिध्यमानस्यानर्थहेतुत्वम् । यथा कलञ्जभक्ष- रणस्य । दीक्षितो न ददाति न जुहोतीत्यादिषु तु दानहोमादी- नां शास्त्रप्राप्तावपि पुरुषार्थत्वेन प्राप्तत्वात् क्रत्वर्थत्वेन च प्रति- षेधात्तुल्यार्थत्वाभावेन विकल्पप्रसक्तावपि न तेषामनर्थहे- तुत्वम् । रागतः प्रात्यभावात्। रागतः प्राप्तस्यापि क्रत्वर्थ- ।

·मीमांसान्यायप्रकाशः। वेन प्रतिषेधे तदनुष्ठानात् क्रतोगुण्येनानर्थहेतुत्वापत्तिः । यथा वस्त्य पगमनादिप्रतिषेधे रागत: प्राप्तस्व पुरुषार्थ त्वेन प्रतिषेधे निषिध्यमानस्यानर्थहेतुत्वमिति दिक् । तसिद्ध निषेधानां पुरुषार्थानुबन्धित्वम् । एवं सर्वस्यापि वेदस्य पुरुषा- र्थानुबन्धित्वम् । प्रकतमनुसरामः तदेवं यथाविध्यादीनामध्ययनविध्यु- पात्तानां नानर्थक्यम् एवमर्थवादानामपि तदुपात्तत्वे नानर्थ- क्यानुयूपत्तेः स्वार्थे प्रतिपादने च प्रयोजनाभावात् लक्षणया प्रयोजनवदर्थपर्यवसानं वक्तव्यम् । ते चार्थवादा द्विविधा विधि- शेषा निषेधशेषाश्च। तत्र वायव्यं खेतमालमतत्यादिविधिशेषाणां वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवतादीनामर्थवादानां विधेयाथस्तावकतयाः- यवत्वम्। बर्हिषि रजतं न देयमित्यादिनिषेधशेषाए। सोऽ- रोदौत् इत्यादौनामयंदादानान्तु नियनिन्दकतयति । अतश्च लक्षणया प्राशस्त्यमप्राशस्त्वं च स्वसनिधिपठितविधिनिषेधा- घेक्षितत्वात् स्वार्थप्रतिपादने प्रयोजनमलभमानेपर्थवादेवाध्यते । तब प्राशस्त्यज्ञानं शब्दभावनायामितिकर्तव्यतावेन सम्वध्यते। परमप्रवतमनुसराम: तत्सिद्ध वक्ष्यमाणार्थभावनाभाव्यकालि- शादिज्ञानकरणिका प्राशस्त्यज्ञानेतिकर्तव्यताका साब्दीभाव- ना लिङ्त्वांशेनोचत इति । ननु केयं शब्दो भावना। उच्यते पुरुषप्रवृत्त्यनुलो व्याया- रविशेषः स एव विश्वर्यः । लिङादिनवणेऽयं मां प्रवत्तयतीति तस्य नियमेन्ट प्रतीतः। यत्त इष्टसाधनत्वं विध्यर्थ इति तन्द्र । तथा सति इष्टसाधनमिति शब्दस्य विधिशब्दः पर्याय: स्यात् । न च पर्यायव युज्यते सध्योपासनं ते इष्टसाधनं तस्मात् तत् त्वं कुर्विति सहप्रयोगात् । पर्यायाणाञ्च सहप्रयोगाभावात् । अतश व्यापारविशेष एव विध्यर्थः । स च लोके पुरुषनिष्ठोऽभिप्राय ।

·८ मीमांसान्यायप्रकाशः। विशेषः। वैदेतु पुरुषाभावाच्छब्दनिष्ठ एव प्रेरणापरपाय इत्य- तम्। ननु लोके शब्दनिष्ठे प्रेरणापरपर्याये व्यापारशब्दप्रयोगाभावे- न शक्तिग्रहाभावात् कथं तस्य विधिशब्दात् प्रतीतिरिति चेत् ? सत्यमेतत् तथापि बालस्तावत् स्तनपानादौ वकतरोदनादि- जनितमालप्रवृत्तेः स्वाभिप्रायरूपप्रवत्तैनाज्ञानजन्यत्वावधार- णात् सविधिकप्रयोजकवाक्य श्रवणसमनन्तरभाविनी प्रयोज्य- वृद्धवृत्तिमुपलभ्य तत्कारणत्वेन तस्य प्रवर्तनाज्ञानमनुमिमौते। यद्यपि भोजनादौ स्वप्रवृत्तेः समोहितसाधनताज्ञानपूर्वकत्वात् प्रयोज्यवृद्ध प्रवृत्तेरपि तत्पूर्वकत्वाध्यवसानं युक्तम् । तथाप्य न्य- प्रेरितप्रवृत्तौ प्रवर्तनाज्ञानजन्यत्वस्योक्तमारप्रवृत्तौ दर्शनेन प्रयोज्यवृद्धप्रवृत्तेरपि अन्यप्ररितप्रवृत्तित्वात्कारणत्वेन प्रवर्त- नाज्ञानस्यैवाध्यवसानम् । तच्च प्रवर्तनाज्ञानमन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रयोजकवाक्यजन्यमित्यवधारयति । वन चावापोहापाभ्यां प्रव- तनायां विधिशक्तिमवधारयति । प्रवृत्त्यनुकूलो व्यापार: प्रवर्त्त- ना। स च व्यापारः प्रषादिरूपो विविध इति प्रत्येक व्यभिचा- रिवाहिधिशब्दवाच्यत्वानुपपत्तेः प्रवर्तनासामान्यमेव विधि- शब्दवाचमिति कल्पयति । एवञ्च विधिश्रवणे प्रैषादिरूपस्य वनभिप्रायस्य प्रवर्तनात्वेनैव रूपेण प्रतीतिर्न विशेषरूपेण । तथैव शक्तिग्रहात् । विशेषरूपेण तु प्रतीतिर्लक्षणयैव । एवञ्च वैदिकलिडादिश्रवणेऽपि प्रवर्तनासामान्यमेव प्रतीयते । तत्र कोऽसौ व्यापार इत्यपेक्षायां प्रषादिरूपस्य वनाभिप्रायस्यापी- रुपये वेदेऽनुपपत्तेः शाब्दनिह एव प्रेरणापरपर्यायः कश्चिद्यापार इति कल्पाते । अतश्च शब्दनिष्ठ एव प्रेरणापरपर्यायो व्यापार: शाव्दो भावना सैव च प्रवर्तनात्वेन रूपेण विध्यर्थ इति। अयमेव चार्थोऽभिधाभावनामाहुरन्यामेव लिङादय इति. अभिधीयतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या अभिधाशब्देन शब्द । वार्तिकस्य।

·मीमांसान्यायप्रकाशः। उच्यते तद्यापारामिका भावना लिडादिवाच्येति केचिदा- चार्याः । अन्य त्वाः, सत्य प्रवर्तनासामान्य विध्यर्थः तथैव शक्तिग्रहात् प्रवृत्त्यनुकूलश्च व्यापारः प्रवर्तना। अपौरुषे- ये च वेदे प्रैषादेरसम्भवात् कश्चित् पुरुषप्रवृत्त्या अनुकूलो- ऽसौ व्यापारविशेष: कल्पनीयः। विधिशव्दाभिधेयप्रवर्तना- सामान्यस्य विशेषमन्तरेण अपर्यवसानात्। तत्र कोऽसौ व्यापार इत्यपेक्षायां धात्वर्थगतं समाहितसाधनत्वमेवेति कल्पाते । तस्यापि वप्रवृत्त्यनुकूलत्वात् सर्वो हि समोहित- साधनतां ज्ञाला प्रवर्तते। अन्यप्रेरितोऽपि यदीष्टसाधनतां न जानाति तदा नैव प्रवर्तते स्वतन्त्रप्रेरणावादेऽपि तदाक्षिप्त- समौहितसाधनताजानं स्वीक्रियते एव अन्यथा विधेः प्रवत्तेकत्वानुपपत्तेः। अतश्चावश्यकत्वात् समीहितसाधनतैव प्रवर्तनालेन रूपेण विध्यर्थः । एवञ्च विधिशब्दस्यापरनिष्ठ- व्यापारबोधकत्व लोकसिद्ध भवति । किञ्च शब्द एको व्यापरः स्पन्दाद्यतिरिक्तः कल्पनीयः । तस्य च खग्रवृत्तौ पराधीनप्रवृत्ती वा करणत्वे नाल प्तस्य प्रवत्तैनात्वेन रूपेण ज्ञातस्य प्रवृत्त्यनु- कूलत्वम् । शब्दस्य च परनिष्ठव्यापारज्ञापकत्वेन क्ल,प्तस्य स्वनि- ष्ठव्यापारबोधकत्वम् । विधेश्च प्रवर्तकत्वनिर्वाहार्थं धात्वर्थस्य समोहितसाधनत्वमिति कल्पनाहरमावश्यकस्यैव समीहितसा- धनत्वस्य स्वप्रवृत्तिहेतुत्वेन क्ल सस्य प्रवर्तनात्वेन रूपेण विध्यर्थ त्वकल्पनं लाघवात् अन्यनिष्ठत्वाच्च । न च विधेः प्रवर्तकत्व. निर्वाहाथं समौहितसाधनत्वकल्पनात् प्रेरणानभिधाने च विधरप्रवर्तकत्वात् धात्वर्थस्य समौहितमाधनत्वकल्पनमेव नास्तौति वाच्यम्। प्रवर्तनाभिधानेन एतन्मतेऽपि विधेः प्रवर्त- कत्वात् । विध्यभिहितस्य च प्रवर्तनासामान्यस्य विशेषमन्तरे- ·मीमांसान्यायप्रकाशः। प्रव- णापर्यवसानासमोहितसाधनत्वाक्षेपकत्वात्। न चेष्टसाधन- त्वस्य विध्यर्थत्वे सम्योपासनं ते इष्टसाधनं तत् त्वं कुर्विति सह- प्रयोगानुपपत्तिरिति वाच्यम् । इष्टसाधनत्वस्य विशेषरूपेण विधिनानभिधानात् । तैनात्लेन रूपेणाभिधानात् । सामान्यशब्दस्य च विशेषशब्दन दृष्टः सहप्रयोगः । पाञ्चालोराजा द्रुपद इत्यादौ । तस्मात्ससौ. हितसाधनतैव प्रवर्तनावेन रूपेण विध्यर्थः । सैवच तेन रूपेण शब्द नैवाभिधीयते इति शाव्दी भावना। उत्तवार्तिकस्याप्यय- मेवाभिप्रायः। अभिधीयते साभिधा समोहितसाधनता सैव प्रवत्तनावेन अभिहिता पुरुषप्रवृत्ति भावयतीति भावना तो लिङादय पाहुरिति । यथाहुः, पुसो नेष्टाभ्युपायत्वात् क्रियावन्यः प्रवर्तकः । प्रवृत्तिहेतु धर्मञ्च प्रवदन्ति प्रवर्तनाम् ॥ इति तसिद्धम् । यजे तेत्यत्र लिङ्वांशेन शाव्दी भावनोच्यते । इति आख्यातशिन चानार्थी भावनोच्यते। ननु केयमार्थी भावना। कर्तव्यापार इति चेत् ? न । यागादेरपि तद्यापारवेन भावनात्वायत्तेः । न चेष्टायत्तिः । तस्य प्रत्यर्थ लेन प्रत्ययार्थ- त्वामावादिति चेदवाहुः । सल्यन यागो भावना । किन्तु खमें- छाजनितो यागविषयो यः प्रयत्नः सा भावना। स एव चाख्यातां- शेनोच्यते यजेतेत्याख्यातश्रवणो यागे यजेतेति प्रतीतेर्जाय- मानत्वात् । यश्च यत्नपूर्वकं गमनादि करोति तस्मिन् देवदत्तो गमनं करोतीति प्रयोगदर्शनात् । वातादिना स्पन्दमाने तु नायं करोति किन्तु वातादिना अस्य स्पन्दो जायते इति प्रयोगात् करीत्यर्थ स्तावत्प्रयत्नः । कमोति सामानाधिकरण्यञ्चाख्याते दृ- श्यते । यजेत यागेन कुर्यात् पचति पाकं करोति गति गमनं करोतोति। अतश्च करोतिसामानाधिकरण्याप्रयत्नस्याख्यात- ·मीमांसान्यायप्रकाशः। वाच्यत्वम् । न च रथो गच्छतौति प्रयोगानुपपत्तिः रथे यत्ना- भावादिति वाच्यम् । वोढुरन्तर्गतं प्रयत्न रथे आरोग्य प्रयोगों पपत्तेः। यन्मतेऽप्यन्योत्पादानुकूलं व्यापारसामान्यं भावना तन्मतेऽपि रथे गमनातिरिक्तव्यापारानुपलब्धेः । रथो गच्छतीति प्रयोगस्यौपचारिकत्वमेवेति अतश्च प्रयत्न एवार्थो भावना। यथाहुः, प्रयत्नव्यतिरितार्थभावना तु न शक्यते । वस्तुमाख्यातवाचे ह प्रस्तुतेऽप्युपरम्यत ॥ इति । अन्ये वाहुः भवितुभौवनानुकूलो भावकव्यापारस्तावद्भावना। यस्मिन् व्यापार कते करणं फलोत्पादनाय समर्थं भवति ताट- शो व्यापार इति यावत् । स एव चाख्यातार्थः । कुठारण छिनत्ति इत्याख्यातश्रवणे हि भवत्ये तादृशो मतिः । कुठारेण तथा व्याप्रि- येत यस्मिन् व्यापारी कृते कुठारेण छेदनं भवतीति । एवं यजेत स्वर्गकाम इत्यस्यायमर्थः । यागेन तथा व्याप्रियते यस्मिन् व्यापारे कृते यागात् स्वर्गा भवतीति । स च व्यापारः क्वचिदुद्य- मननिपतनादिः क्वचिञ्चाग्न्याधानादिब्राह्मणतर्पणान्तः । कथ- भावाकाङ्क्षायां विशेषरूपेण पश्चादवगम्यते। अन्योत्पादनानुकूल- लेन सामान्यतस्त्वाख्यात एवावगम्यते। रथो ग्रामं गच्छतोत्या- ख्यातेन ग्रामप्रास्यनुकूलो व्यापार एव प्रतीयते । रथस्तथागमने व्याप्रियते यस्मिन् व्यापारी कृते गमनाट् ग्रामप्राप्तिर्भवतीति प्रतीतः । नत्वत्र गमनमात्रमाख्यातार्थः । तस्य धातुनोतत्वात्। तत्र कोऽसौ व्यापार इत्यपेक्षायां पूर्वोत्तरावान्तरदेशविभजन- संयोजनरूप इति पश्चादवगम्यते । पूर्वेण प्रदेशेन वियुज्योत्त- रेण संयुज्य रथो ग्रामं गच्छतौति प्रयोगात् । उद्यम्यनिपात्य कुठारेण छिनत्तीतिवत्। एवं देवदत्तः प्रयतते इत्यत्रापि देवदत्तस्तथा व्याप्रियते यथा प्रयत्नी भवतीति । प्रयवान- ।

·मामाखान्यायप्रकाशः। । कूलो व्यापार एवाख्याताओं न तु प्रयत्नः तस्य धातुनीतत्वात् । व्यापारविशेषाकाझायाञ्च इच्छादिः पश्चादवगम्यते उद्यमन- पतनवत् । तथा च सर्वत्रानुगतत्वादन्योत्पादानुकूलं व्यापार- सामान्यमेवाख्यातार्थः । न तु प्रयत्नमात्रम् । रथो गच्छति देव- दत्तः प्रयतते इत्यादिषु तदभावात् । न चानौपचारिकलं वक्नु युक्तम्। मुख्ये सम्भवति तस्यान्याय्यत्वात् । करोत्यर्थोऽप्यन्यो- त्यादानुकूलो व्यापार एव न प्रयत्नमात्रम् । करोतेश्चेतनाचेत- नकट काख्यातसामानाधिकरण्यादिति । तत्सिद्धमन्योपादानु- कूलो व्यापार प्रार्थी भावनेति । सैव च यजेते त्याख्यातांशेनो- यते भावयेदिति । तस्याश्च भाव्याकाङ्कायां स्वर्गादि भाव्यत्वेन सम्बध्यते। करणाकाज्ञायां यागादिः करणत्वेन सम्बध्यते । प्रया- जादय इतिकर्तव्यताले न। एवञ्च यजेतेत्यादिना स्वर्गाद्यु- द्देशेन यागादेविधानात् सिद्ध यागादेर्धमत्व प्रयोजनमुद्दिश्य वेदेन विहितत्वादिति। सोऽयं धर्मो यदुद्देशेन विहितस्तदुद्देशेन क्रियमाणस्तकेतुः । श्रीगोविन्दार्पणबुद्ध्या क्रियमाणस्तु निःश्रे- यसहेतुः । न च तदपणबुद्धयानुष्ठाने प्रमाणाभावः । “यत्करोषि यदनासि यज्ज होषि ददामि यत् । यत्तपस्यसि कोन्तेय ! तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥” इति स्मृतः ॥ अस्थाश्चाष्टकादि- स्मृतिवप्रामाण्यादिन्यत्र विस्तरः । "काहं मन्दमतिः वयं प्रक्रिया भादृसंमता। तस्मातर्विलासोऽयं गोविन्दगुरुपादयोः । अन्यरूपी मदीयोऽयं वाग्व्यापारः सुशोभनः ॥ अनेन प्रोयतां देवो गोविन्दो भक्तवत्सलः ॥" इति श्रोअनन्तदेवसूनुना आपदेवेन कृतं मौमांसान्याय- प्रकाशजसकं मौमांसाप्रकरणं समाप्तिलगमत् । ।

·No text on this page.

·No text on this page.