·No text on this page.

·स्थापना-
आरम्भः
सिद्धे।
॥१७॥
प्रथमे
विमर्श
दिन-दि-
हानिमानम्
प
"
३०
१०६
-
४६
२-५२
१-१२
१२
४८
५४
m ml
1 m-
१२
विशेषस्तु-
द्वादशसहकान्तिवाद मासावधि प्रतिदिन | मासेन वृद्धिदानि- सरकान्याच
'विन्छिकुंभाइतिप निसिमुति निसवणुरमातुलि मग्छे ।
दिनानां मानम् एवं वृद्धिदानी पलपीप्रम् दिनेबारामः
मिगमिणकरसीहे निमिते संकमइ बारो' ॥ १ ॥
सूर्यः । पड़ी | पल
घडी पल |प-अक्षर
इन दिननिग्रन्थे ।
पलानि
घ
राम ३० रस द नन्द २० घाणा ५० वेदा ४०
मेपे०
३-१२ वृद्धिः
गृतिः
वृपे०
वृद्धिः
सुन्द्रिः
अष्टौ ८० सप्त ७० दशदताः कार्याः ।
मिथु.
वृद्धिः
वृद्धिः
मन्दादीनां दिनतः प्रमेण भोगस्य नाग्यः स्युः
कार्क०
हानिः
हानिः
अन एव घ शनिसुप्तो भग्यः, सिद्धटीरूपस शो-
सिंहे.
हानिः
हानिः
गस्य बनिदिने दिौर ममाप्तग्मेन शने राम्रो रविभोगस्यैत्रास्त्रीगम
हानिः
हानि.
नात् इत्यन्ये ॥
दानिः
१०६
दानिः
वाराणां नामाबाद-
वृश्चि०
हानिः
हानिः
धने.
हानिः
हानिः
वृद्धिः
वृद्धिः
गुरुशुक्रशनैश्वराश्च दिनवासयापुर
कुम्मे०
वृद्धि.
वृद्धिः
रविकुजशनयः कुरा,
मीने०
३-३२ वृदि.
वृद्धिः
सौम्याश्चान्ये पदोनफलाः ॥ १६ ॥
२-५२
.
कन्या.
.
५३
ता
सूर्योदयादाग-वारः सूर्योदयापंम्-धारा
तुला.
३०
२८
-
४
२-५२
४८
" रविचन्द्रमङ्गलवुधा,
मक.
२६
५४
४८
२-५२
२८
११
१०६
॥१७॥

·आरमा सिद्धेः व्याग्या-का इति । " रविमन्दारबारेपु यस्मिन् सक्रमते रवि. । तस्मिन्मासि भयं विद्याटुर्भिक्षावृष्टितस्करैः " ॥ १ ॥ इन्सारतः, गाय यादृशं दिवा गण्यते न तादृशं रात्री, " न वारदोपाः प्रभवन्ति रात्री" इत्युक्तेः । पदोनेति पदः पादस्तुर्याश इति राग, IT पा गौम्भर गराणां शुभाशुभफलं विंशतिर्विशोपकापेक्षया पादोनमेव स्यात् पञ्चदशैव विंशोपका इत्यर्थः । वारेपूचितकर्माण्येव- राज्याभिपे से गमन्त्रशसोपवविद्यासनामयानसुवर्णतान्नौर्णिकाऽलङ्करणशिल्पपुण्यकर्मोत्सवादि रवी सिद्धयति ।। रजतगेयभोज्यकृपिवाणि- गादि सोमे २ । स फरक रक्तस्राय हेमप्रयालाऽऽकरधातुसेनानिवेशादि कुजे ३ । अक्षरशिलाकर्णवेधकाज्यव्यायामतर्कवादकलापठनादि बुधे ४ । सर्व शुभगाल्यामंदीभाविद्यायात्रौपधादि च गुरौ ५ । सर्व बुधगुरूक्तं दीक्षावज शुक्रे ६ । दीक्षागृहप्रवेशनिवेशादि स्थितं क्रूर च कर्म शनौ ७ । प्रथमे विमर्श प्रतिवार- मुचित- कार्याणि|| ॥१८॥ सामान्येन तु- " सार्थसाधका वारा गुरुशुक्रबुधेन्दवः । प्रोक्तमेव कृतं कर्म भौमार्काकिंषु सिध्यति" ॥१॥ इदं देवशवल्लमे । तथा- लाक्षाकुसुम्भमजिप्ठारागे काञ्चनभूषणे । शस्ता भौमरवी लोहोपलत्रपुविधौ शनिः ॥ १ ॥ द्रव्यादिदानग्रहणे निधाने, वाणिज्यसेवागुरुराजयोगे । कलाकृषिस्त्रीशुभकर्मवित्तन्यासौपधेवारशनी न शस्तौ " ॥ २ ॥ इति यतिवल्लभे । विशेषस्तु- " उपचयकरस्य कुर्याद्ग्रहस्य वारे स्ववारविहितं यत् । अपचयकरग्रहदिने कृतमपि सिद्धि न याति पुनः" ॥ १ ॥ इति लल्लः । अस्यार्थ:-वक्ष्यमाणगोचरादिविधिना यो ग्रहो यदा यस्यानुकूलः स तदा तस्योपचयकर इत्युच्यते, तस्य ग्रहस्य वारे यथोक्तं कार्य कार्यम् । यस्तु तदानीं गोचरादिना प्रतिकूलः सोऽपचयकरः तस्य ग्रहस्य चारे कृतं कथमपि न सिध्यतीति । एवमप्रेऽप्युपचयकरापचयकरशब्दौ भावनीयो। ॥१८॥ dla ·प्रथमे आरम्भ सिद्धेः ॥१९॥ विमर्श प्रतिवार २४ होरा स्थापना- मंग स्ववारत रविघटी न २॥ , वारेषु कालहोराः प्राह- होराः पुनरर्कसितज्ञचन्द्रशनिजीवभूमिपुत्राणाम् । सार्घघटीद्वयमानाः स्ववारतस्तास्तु पूर्णफलाः ॥ १७ ॥ व्याख्या- स्ववारत इति, यद्दिने यो वारतस्याऽऽद्या होरा, द्वितीया षष्ठस्य, तृतीया ततोऽपि षष्टस्येत्यादि । अत एवाह-"अर्कसितमचन्द्र- शनिजीवभूमिपुत्राणां'' इति । अर्कात् किल सितः षष्ठः, सिताच्च ज्ञः पठः, ज्ञाच्च चन्द्रः षष्ठ इत्यादि । एवं चार्कवारेऽर्कशुक्रबुधादीनां होराः पुनः पुनस्तावत्स्युर्यावदहोरान्ने षष्टिघटीमियनुर्विशतिहोराः स्युः । सोमवारे त्वाया चन्द्रहोराऽभ्येति पुनस्तथैव चतुर्विशतिर्यावद्भौमवारे आया भौमहोराऽभ्ये- तीत्यादि । भग्रे च राश्यर्धस्य होरासंज्ञा वक्ष्यते इत्यत आसां कालहोरेति नाम ज्ञेयं । इत्यस्य च घण्टालोलान्यायेनोभयतोऽभिसम्बन्धनात् , स्ववारतस्तास्तु पूर्णफला इति " शुभाशुभस्य तद्दिनवारस्य सम्बन्धियां होराया कार्यकर्तुः पूणं विशतिविंशोपके शुभाशुभं फलं स्यात पञ्चदशविंशोपके वारफले पञ्चविंशोपकस्य होराफलस्य मिलनादित्यर्थः । अत एवाह लल्ल " वारफलं होरायामिति"। कालहोगचक्र होराप्रयोजन विदं- "यस्य ग्रहस्य वारे यत्किञ्चित्कर्म प्रकीर्तितम् । तत्तस्य कालहोरायां पूर्ण स्यात्तूर्णमेव हि ॥१॥ चन्द्र इति यतिवल्लमे । तथा- २॥ होराफलवारफले निन्द्ये द्वे अपि न जातु गृहीत । एकस्मिन् शुभफलदे तयोश्च कार्य शुभं कुर्यात् " ॥ १ ॥ इति व्यवहारप्रकाशे । वारेपु कुवेलाः प्राह- २॥ शुक्र २४ २॥ H lla ·आरम्भ सिद्धः प्रथमे विमश वाऽध- यामादयः ॥२०॥ अन्दयामगत- पारा: मासु दिक्षु R-HCC त्याज्योऽर्धयामो वेदा४ दिद्वि२ पश्चा५ ष्ट८ त्रि३ पण्मिता६ । सूर्यादौ कालवेलार्धयामातासैकपञ्चमी ॥१८॥ प्याण्या-यद्यपि प्रमाणेनार्धयामरवं वक्ष्यमाणकाजवेलादिष्वप्यस्ति तथाऽप्यनार्धयाम इति रूढसंज्ञेर ज्ञेया । तथा चार्धयाम इति पदस्याss- गुरया ज्यागा मिया । कथं ? सूर्गादिवारेषु वेदाद्रिद्विपञ्चादिमितोऽर्धयामः सामान्येन घटी चतुफरूपो नाम्नाऽप्यर्धयामस्त्याज्यः । विशेषस्तु- " सोल १६ ड ८ दसण ३२ दु २ ग १ चउ ४ चउसठ्ठी ६४ अद्धपहरमज्झपला । जत्ताइसु अइ अहमा पुग्वाई छह छठ दिसिं ॥ १ ॥ इति दिनशुद्धौ । भत्र "मज्सपल ति" पूर्वादित: पठपष्ठदिशि यात्रादौ क्रियमाणे क्रमादेते एतेऽर्धयाममध्यपला अत्यन्तं त्याज्या इत्यर्थः । अधयामाः अस्य व्यक्त्यर्थ स्थापना यथा-- मध्यपलानि सूर्यादावित्यर्धद्वयेऽपि योज्यं । सैकपञ्चमीति भावप्रधानत्वानिर्देशस्य सैकत्वे सति रवि पूर्व पचमी सैकपञ्चमी । अयं भाव:-अर्धयामाकान् सर्वान् पड्क्त्या न्यस्य तदमे एककः स्थाप्यते, चन्न तथाहि-४-७-२-५-८-३-६-१ इति, ततः क्रमेणार्धयामाकाद्गणने पञ्चमः पञ्चमोऽङ्कः काल- मंगल दक्षिण वेलाऽर्कादिवारेषु, यथाऽवारे चतुष्कोऽर्धयामाङ्कः, चतुष्ककात् क्रमेणाग्रतो गणने पञ्चमोऽष्टक: बुध ईशान समागतः, ततो जातमर्कवारेऽटमे चतुर्घटिके कालवेला । एव सोमवारे सप्तकोऽर्धयामा: गुरु पश्चिम सप्तकात् पञ्चमस्थाने च त्रिकः, ततः सोमवारे तृतीये चतुर्घटिके काल वेला इत्यादि स्वयं आग्नेय भाज्य, नवरं गुरुवारेऽष्टकोऽर्धयामाङ्कः, भष्टकाद्गुणने च पञ्चमः पश्चाद्वलने चतुष्कक एवं । एवं शुक्रशनिवारयोस्विकषटकरूपाभ्यां पञ्चमौ सप्तकद्विको क्रमास्यातां । एतदेव पाठान्तरे शनि ४ ८ वायव्य २ ३२ २ ८ هر ४ ॥२०॥ ६४ व्यक्तमाह 5-5 ·रहब आरम्भ- सिद्धः ॥२१॥ प्रथमविमर्श कुलिक- विचारः |॥२१॥ - सूर्यादी कालवेलाट ८ त्रि ३ पट ६ क्ष्मा १ स्य ४ श्व ७ दृइ २ मिता" अत्रायमाम्नाय कालवेलाका एव चतुर्युता अर्धप्रहराक्षाः स्युः, यत्र चाष्टभ्योऽधिकोऽकः स्यात्तत्राष्टभिर्भागो देयो दिवा चतुर्घटिकानामष्टा- नामेव सद्भावात् ॥ कंटकोऽपि दिनाष्टांशे स्ववारान्मङ्गलावधौ । वृहस्पत्यवधौ चोपकुलिकस्त्यज्यते परैः ॥१९॥ व्याख्या-तहिनवारात् यत्संख्यो मङ्गलस्तसंख्यो दिनाष्टाशः कंटकसंज्ञः । तथा चार्कादिवारेपु क्रमात्रिद्वयेकसप्तपटपञ्चचतुर्थदिनांशाः कटकसंज्ञाः वृहस्पत्यवधाविति प्राग्वद्वयाख्येय, तथा चार्कादिवारेषु पञ्चचतुखियेकसप्तपष्ठदिनांशा उपकुलिकसंज्ञाः । परैरिति अप्रतिपिन्द्धमनुमतमिति " न्यायाद्ग्रन्थकृतोऽपि सम्मतभिंद । एवमग्रेऽपि परमतोक्तौ वाच्यं । दिनाष्टांशशब्दप्रयोगाच दिनाष्टमांशमाना एते सर्वेऽपि, स च चतुर्घटिकादूनाधिकोऽपि स्यात् तथाहि-जवन्ये दिनमानेऽष्टांशे घटी ३ पल १६ अक्षर ३०। उत्कृष्टे तु घटी ४ पल १३ अक्षर ३० एवं मध्यमानेऽपि भाव्यम् ॥ कुलिकमाह- कुलिको द्विघ्नशन्यन्तमिते त्याज्यः स्ववारत: । मुहूर्तेऽह्नि निशि व्येके भागः पञ्चदशस्तु सः ॥२०॥ व्याख्या-द्विघ्नशन्यन्तेति तहिनवाराच्छनियरसंख्यस्तदके द्विगुणिते यत् स्यात् तत्संख्ये मुहूर्ते दिवा कुलिकः, निशि तु स एवाङ्क एकोन: कार्यः । यथाऽर्काच्छनिः सप्तमः, द्विगुणने चतुर्दश, रविवारे चतुर्दशे मुहूर्ते दिवा कुलिकः, रात्रौ तु त्रयोदशे। तथा चन्द्राच्छनिः परः, द्विगुणने द्वादशे मुहूर्त दिवा कुलिक., रात्री स्वेकादशे इत्यादि । भाग इति यद्यपि मुहूर्तशब्दो द्विघटिकवाची तथाप्यत्र तादास्विकदिनरात्रिमानयोः पञ्चदशो- ऽशो द्विघटिकादूनाधिकोऽपि कुलिकस्य माने ज्ञेयः । तथाहि जघन्ययोर्दिनरात्रिमानयो. पञ्चदशोऽशो घटी ! पल ४४ अक्षर ४८ । उत्कृष्टयोस्तु घटी २ पल १५ अक्षर १२ । एवं मध्यमानेऽप्यूह्यं । विशेषस्तु-कलिकसमये किमपि कर्म न कार्य यदुक्तं- .

·. आम्म्म- तिदे थमविमर्श चारपु सुवेला प्राह ॥२२॥ ॥२२॥ 16567 सारा: " छिन्न भिन्नं नष्टं ग्रहजुष्टं पनगादिभिर्दष्टम् । नाशमुपयाति नियतं जातं कर्मान्यदपि तत्र इति अपहारप्रकाशे । तथेदमपि--- '' सोमे वामः कुजे पैत्रः सुराचाय च राक्षसः शुक्रे ब्राह्मः शनौ रौद्रो मुहूर्ताः कुलिकोपमाः " ॥ २ ॥ भत्र बाम इति असदैवतः, एव पैत्रादिष्वपि वाच्यं । ब्रह्मत्वादिविभागस्तु मुहूर्तानामग्रे क्षौराधिकारे वक्ष्यते । अयं च मुहूर्त्तकुलिकोऽहोरात्रे शिस्यात् दिया रात्री च । अर्धयामादयस्तु दिनपतिसाहचर्यादिवैव स्युः, न तु रात्रौ । नारचन्द्रे तु-स्ववारात् शन्यवर्धािर्दनाष्टांशः कुलिकस्तेनार्का- दियारेणु सप्तपटपबचतुसिम्यकसंख्या दिनाष्टांशाः कुलिकसंज्ञा इत्युक्तं । सर्वेषां चैषां क्रमात् स्थापना-- अथ दिवा दिनाष्टांशमानमेव कुलिकं नारचन्द्रोक्तं प्रमाणयन् रविचन्द्र मगल बुध | गुरु शनि वारेषु सुवेलाः प्राह- पिना अर्धयाम दिग भानो १ नयन २ तवः सितरुचेः शीतांशु ३ कालवेला दिया पश्चा५ ष्टमा८, भौमस्याब्धि ४ नगाष्टमा:८ दिना ३ उपकुलिक शशितनूजस्य त्रि ३ तो ६ ष्टमाः ८। दिवा कुलिक जीवस्य द्विर शरा ५ द्रयो ७ भृगुभुवश्चन्द्रा १ दिवा मुहूर्त ब्धि४षष्ठा६ष्टमा:८,शौरेस्त्री३षुपनगाष्टमाथ८ रा कुलिक दिवसेष्वेतेऽष्टमांशाः शुभाः ।। २१ ।। शुक्र ४ ७ २ ८ ३ ६ SCRE द ६ ४ १ २ ३ २ १ ४ कटक ४ ૨ १ ६ ७ ४ ३ २ १ १४ ૧૨ 10 ८ ६ ४ २ ९ ७ ३ १ -5 २.

·आरम्भ- सिद्धेः प्रथमविमर्श सिद्धछाया विचार ॥२३॥ ॥२३॥ व्याख्या-भूरेका, नयने द्वे, ऋतवः षट् , शीतांशुरेकः, अब्धयश्चत्वारः नगा: सप्त, तर्काः पट , शराः पञ्च, शेष स्पष्टं । भानो- रिति रविवारे आयद्वितीयषष्ठचतुर्घटिकानि शुभानि, शेषाणां ३-४-५-७-८ अर्धयामायैर्ग्रस्तत्वात् । एवमग्रेऽपि सोमे आद्यपञ्चमाष्टमानि शुभानि । भौमे तुर्यसप्तमाष्टमानि । बुधे तृतीयषष्ठाष्टमानि । गुरौ द्वितीयपञ्चमसप्तमानि शुक्रे आद्यतुर्यपष्टाष्टमानि । शनी तृतीयपञ्चमसलमाष्टमानीति । दिवसेष्विति एते रात्रिषु न व्यवहियन्त इति भाव. । अष्टमांशशब्देऽमिसन्धिः प्राग्वत् ॥ वारेपु च्छायालग्नमाह- सिद्धच्छाया क्रमादर्कादिषु सिद्धिपदा पदैः । रुद्र ११ सार्धाष्ट ८॥ नन्दा९ ष्ट ८ सप्तभि ७ श्चन्द्रववयोगा२२॥ व्याख्या-रवावेकादश पदानि, चन्द्रे सार्वान्यष्टौ, भौमे नव, वुधेऽष्टी, गुरौ सप्त ७, द्वयोः शुक्रशन्योश्चन्द्रवत् सार्धान्यष्टौ पदानि । इयमवश्यं सिद्धिदत्वात्सिद्धच्छाया । यदुक्तम्- सुहगहलग्गाभावे विरुद्धदिवसेऽवि तुरिअकजम्मि । गमणपवेसपइष्टादिख्खाई कुणसु इत्थ जी ॥ १ ॥ एअ वुहेहिं कहिअं छायालग्ग धुवं सुहे कज्जे । सुहसउणनिमित्तवलं जोइसु परं सुलग्गेऽवि ॥ २ ॥ इति हर्षप्रकाशे । तथा 'तिथिवारक्षशीतांशुविष्ट्याद्यस्यां न चिन्तयेदिति' नारचन्द्रे । नक्षत्राणि तिथिरास्ताराश्चन्द्रवलं ग्रहाः । दुधान्यपि शुभं भावं भजते सिद्धछायया " ॥ १ ॥ इति नरपतिजयचर्यायां परं तथापि वर्षमासदिन शुद्धिसद्भावे विष्ट्यादिवृहदोषाभावे तथा प्रायं, उक्तं च-"नक्षत्रमथवाप्यनिवारितमिति " यतिवल्लभवचनादुक्ते निषिद्ध वा वक्ष्यमाणवेधलत्तादिदोषरहिते नक्षने चन्द्रवले सति सिद्धच्छायालग्ने प्रतिष्ठादिकं कार्यमिति समंजसं । तद्वेला च त्रिंशद्गुरुवर्णमात्रमिति वृद्धाः । तद्वैलासाधनोपायश्चाय-यदा इष्टच्छायापदवेला पञ्चदशमिर्वणेरूना स्यात्तदा कायं कर्तुमारभ्यते, यावचेप्टच्छायापदभवना- RESRAE ·क भारम्भ सिदः ॥२४॥ दनु पयशाणाचारयेलाऽनिकामति सावता कालेन कार्य संपूर्णीकाय, एवं करणे सिन्दच्छाया साधिता स्यात् । बहुकालसमाप्ये तु कार्ये त्रिंशद्वर्णमध्ये कार्य प्रारम्भणीयमिति भार। इयं च छाया पटैरिनि भवनात् पुंसः पदरूपा । सप्ताङ्गुलशकोस्त्वगुलरूपा ज्ञेया। द्वादशाङ्गुलशकोस्वेवम्- 'वीम १ सोलस २ पनरस ३ चउटस ४ तेरसय ५ बार ६ वारेव ७ । रविमाइसु वारगुलसंकुच्छायंगुला सिद्धा" ॥ १ ॥ ॥ इति वारद्वारम् ॥ २ प्रथमविमई नक्षत्रपाद विचारारंभ ॥२४॥ ॥ अथ भम् ॥३ तगादायष्टाविंशते नां प्रत्येक पादचतुष्कस्य वर्णानाह- चुचेचोलाऽश्विनी ज्ञेया लीलूलेलो भरण्यथ । आईऊए कृतिका तु ओवावीवू च रोहिणी ॥ २३ ॥ वेवोकाकी मृगशिर आर्द्रा कुघङछाः पुनः । केकोहाहि पुनर्वस्वोहूहेहोडा तु पुष्यभे ॥ २४ ॥ डीडेडोभिराश्लेषा मामिम्मे मघा मता । मोटाटीटू फल्गुनी प्राक् टेटोपापीभिरुत्तरा ॥ २५ ॥ हस्तः पुपणठेवणैश्चित्रा पेपोररिः पुनः । रुरेरोताः स्मृताः स्वातौ तीतूतेतो विशाखिका ॥ २६ ॥ अनुराधा ननीन्ने स्याज्ज्येष्ठा नोययीयुभिः । स्यायेयोभाभिभिभूलं पूर्वाषाढा भुधाफः ॥ २७ ॥ भेभोजाज्युत्तरापाढा जुजेजोखाऽभिजिन्मता । श्रवणे स्युः खिखूखेखो धनिष्ठायां गगीगुगे॥ २८ ॥ गोसासीः शतभिषक् प्राक् सेसोददि भद्रपात् । दुशझथोत्तराभद्रा देदोचाची तु रेवती ॥ २९ ॥ . कर ·आरम्भ सिद्धेः ॥२५॥ प्रथमविम नक्षत्रपाद वर्णविवेक MA ॥२५॥ व्याख्या-एषां भावना-सामान्येन पठिघटीमाने चन्द्रस्य नक्षत्रभोगे पञ्चदशपञ्चदशवटीभिरेकैकः पादः, तत्र यस्य नाम्नि आदौ चुः तस्य जन्माश्चिन्या आद्यपादे, एवं सर्वत्र । द्वितीये पादे चे, तृतीये चो, तुर्ये ला। इह चुग्रहणेन चूरपि प्रासः स्वजातीयस्वरत्वात्, एवं चेचोग्रहणेन चैचौ; लाग्रहणेन लः, एवमग्रेऽपि । यथा भरण्या आये पादे लिली द्वितीये लुलु, तृतीये लेले, तुर्ये लोलो इत्यादि, एवं सर्वमेषु । नवरमा हस्तपूर्वाषा- ढोत्तरभद्रपदासु ये क्रमेण घडछाः षणठाः धफढाः शझथाश्चेति द्वादश वर्णा उक्तास्तत्रैकैकोऽसौ वर्णो दशस्वरयुतो प्रायः, कथं ? घ घा घि घी घु घू घे धै धो धौ इति । एवं कवर्गीयपञ्चमाक्षरडकारादिष्वपि । षणठा इत्यत्र च षकारो मूर्धन्यो दशस्वरयुतो ग्राह्यः, न तु कवर्गीयखकारः, तस्याभिजि- च्छूवणयोः कथनात् । क ल ल इत्येते तु प्रायो नाम्न्यादौ न स्युः, ऋषिदत्तऋषमाद्यभिधासु चेत् स्युस्तदा स्वरचक्रपन्थाभिप्रायेण केवला रिरीलिलीवत् व्यजनगतास्तु अकारान्ततद्व्यञ्जनवद्ण्यन्ते ब्रह्मदत्तनीधरध्रुवायभिधासु ब-शी-धुरूपमेवाद्याक्षर गण्य । यतः- " यदि नानि भवेद्वर्णः संयोगाक्षरलक्षणः । ग्राहस्तदादिमो वर्ण इत्युक्तं ब्रह्मयामले " ॥ १ ॥ विसर्गबिन्द्वादिकं तु नाक्षरस्य विकारकृत् । बकारस्तु वकारवज्ज्ञेयो बवयोरैक्यात् । अस्तु चवर्गीयपञ्चमवर्ण: कवर्गीयपञ्चमङकारवद्गण्यः । ननु डकारलकारणकाराः कापि नाम्न्यादौ न स्युरित्यतः किमर्थमुक्ताः? उच्यते-पूर्वाचार्यानुरोधात् । न च नास्त्येवैषां फलमिति चिन्त्यं, एकाशीतिपदे सर्वतोभदचके एतद्वर्णाना ग्रहविद्धत्वे सति तत्तत्पादजानां पीडेति साफल्यसद्भावात् । उक्तं च तचक्रविवरणे- 'विध्यन्ते घङछा रौद्रे षणढा हस्तगे व्यधेः । फढधाः प्रागषाढायामाहिर्बुध्ने तु शाझथाः प्रागिति पूर्वाषाढा ॥ अभिजित: स्वरूपमाह- उत्तराषाढमन्त्यांहिं चतस्रश्च श्रुतेर्घटीः । वदन्त्यभिजितो भोगं वेधलत्ताद्यवेक्षणे ॥३०॥ k ·-- आरम्भ. सिर ॥२६॥ प्रथमविमझे अभिजित्ख- रूपनक्षत्र- ॥२६॥ व्याख्या-या टिप्पनके यावान् भोग उत्तरापाठाया लिखितः स्यात्तदा तस्यान्त्यः पादस्तदनुमानेन प्रायः, सामान्वेन तु पञ्चदश पव्यः, भोगमिति, पां मयां एकोनविंशतिव्यः । लत्तादीति आदिशब्दादुत्पातादिचतुष्टयोपयोगैकार्गलादिष्वव्यभिजिगण्यते, परं तदोसरापाटाभवणयोः पञदश पास पटीहिकृत्यैव पादचतुष्कं कल्पनीयं । वेधलत्तायवेक्षणादन्यत्रामिजिनोपयुज्यते इति व सामर्थ्याल्लभ्यते ॥ मागिनेभानामीशानाह--- भेशास्त्वश्वि१ यमा२ प्रयः३ कमलभू४,चन्द्रोऽथ, रुद्रोऽदिति जीवोऽहिः, पितरो१० भगो११ऽयम१२ रवी१३ त्वष्टा१४ समीर, १५: स्तथा.। शकामी १६ अथ मित्र१७ इन्द्र १८.निती१९ वारीणि २० विश्व२१, विधि२२ वैकुंठो२३ वसवो२४म्वुपो२५ऽजचरणो२६ हिर्बुध्न२७ पूषाभिधौ२८ ॥ ३१ ॥ व्याख्या-अश्विनी दस्राख्यदेवी । कमलभूर्बह्मा । अदितिर्देवमाता । जीवो. गुरुः । अहिः सर्पः । भगो योनिः । अर्थमा सूर्यमेदः । त्वष्टा विश्वकर्मा । समीरो यायुः । शकाली इति विशाखाया आयेऽर्धे इन्द्रोऽपरार्धेऽग्निर्देवता, अनु एवास्या द्विदैवतसंज्ञा मिश्रसंज्ञा च । अत एवोक्तं दैवज्ञ- पामे-" पूर्वार्ध मृदुकर्म चास्य सकलं तीक्ष्णं द्वितीये दले " इति । मित्रः सूर्यभेद..। निर्गतिः रक्षसां माता, तज्जत्वाद्राक्षसा अन्यत्र, लक्ष्याः, तेन मूलो रक्षोनक्षत्रमित्युच्यते । वारीणि जलं । विश्वे इति. विश्वाख्यास्त्रयोदश देवाः, सर्वादिट्याज्यस.इः । नन्वत्र संज्ञावाचिनो विश्वशब्दस्य कथं सर्वादित्वं असंज्ञायां मर्यादिरितिवचनात् ? उच्यते-छान्दसोऽयं प्रयोगस्तेन संज्ञायामपि सर्वादित्वं । विधिर्भमा । वैकुंठो विष्णुः । वसवोऽष्टी, धरो ध्रुवश्च रोमश्च आयश्चैव वलोऽनिलः । प्रत्यूषश्च प्रदोषश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ANGRESSkees ·आरम्भ- 4 आसद्धः ||२७|| प्रथमविमा मानांतारक सख्यावर्णन ॥२७॥ अम्बुपो वरुणः वास्तुशास्त्रप्रसिद्धो हृदयकोष्ठस्थो देवः । रुद्राणामन्यतमोऽजपादः । अहिर्वप्नो रुद्रभेदः यदाहु:- " अजपादोऽथाहिर्बुध्नः पिनाकिहरैवताः । शंभुः शर्यो मृगव्याधः कपाली त्र्यम्बको भवः इत्येकादश रुद्रनामानि । पूषा रविमेदः । यदाहुः-"धातृ १ अर्यमन् २ मित्र ३ वरुणः ४ अंशु ५ भग ६ इन्द्र ७ विवस्वन् ८ पूषन् । पर्जन्य १० त्वष्ट ११ विष्णु १२ संज्ञा द्वादश सूर्या " इति । शेषा यथोक्तसंज्ञा देवमेदाः । प्रयोजनं चैपां तहेवंतानाग्ना नक्षत्रन्यवहारादि । अष्टाविंशते नां तारकसंख्यामाह- त्रि३ व्य३ ङ्ग६ भूत५ जगदि३ न्दु१ कृत४ त्रि३ तर्केष्व५ क्षिर दिर पंच५ कु१ कु१ वेद४ युगा४ नि३ रुद्रैः ११॥ वेदा४ ब्धि४ राम३ गुण३ वेद४ शत१०० द्विकर द्विरदन्तैश्च३२ तत्समतिथिर्न शुभा भतारैः ॥ ३२ ॥ व्याख्या-अश्चिन्या त्रयस्तारकाः, भरण्यां त्रय. इत्यादि । अङ्गानि शिक्षा १ कल्प २ व्याकरण ३ च्छन्दो ४ ज्योति ५ निरुक्ता ६ ख्यानि षट् । जगन्ति त्रीणि । कृतेति चत्वारः, कृतयुगस्य तुर्यत्वात् । अक्षिणी नेत्रे द । कुर्भूरेका । युगानि चत्वारि । रुदा एकादश । रामानयः । गुणाः सरवायास्त्रयः । दन्ता द्वात्रिंशत् । शेषं स्पष्ट । स्थापना- मेषु तारा तारकसङ्ख्योक्तेः प्रयोजनमाह-तत्समेत्यादि एमिर्ययोर्भतारै स्य मेषु तारा मेषु तारा मेपु भश्विनी-३ स्वाति अभिजित् ३ समा तिथिर्न शुभेति ज्ञेयं । कोऽर्थः ? सर्वेषु भेषु तत्तारासंख्यया तिथि- भरणी-३ অস্ক। विशाखा ४ श्रवण कृत्तिका-६ धनिष्टा स्त्याज्या, यथा तृतीयाऽश्विनीयुक्ता त्याज्येत्यादि । नवरं शतमिषजि शतं रोहिणी-५ पूर्वाफाल्गुनीर शतमिषा १०० ताराः शतस्य तिथिमिः पञ्चदशभिर्भागे शेषा दशेति दशमी शतभिष- मृगशिर-३ उत्तराफाल्गुनीर पूर्वाभाद्रपद २ आ -१ पूर्वाषाढा ४ उत्तराभाद्रपद ग्युता त्याज्या । एवं रेवत्यां द्वात्रिंशत्ताराः पञ्चदशभागे शेष द्वे द्वितीया पुनर्वसु-४ चित्रा रेवती रेवतीयुता त्याज्या । यल्लल:-"दग्धा तद्दिननक्षत्रतारातुल्या तिथिर्भवेत्" वारा पुण्य ३ ६ १ मघा ३ ४ अनुराधा ४ ३ ज्येष्ठा १ उत्तराषाढा ३२ ·सिद्धः ॥२८॥ प्रथमविमर्श भानांसंज्ञा विशेषवर्णन ॥२८॥ इति । विशेषरतु-"वाराममेरहोभिर्मासैरन्दैश्च धिण्यफलपाकः इति " लल्लः ॥ भानां संशाविशेषानाह- चरमाहुलं स्वातिरादित्यं श्रवणत्रयम् । लघु क्षिप्रं च हस्तोऽश्विन्यभिजित् पुष्य एव च ॥ ३३ ॥ मृदु मैत्रं मृगश्चित्राऽनुराधा चैव रेवती । ध्रुवं स्थिरं च वैरश्चमुत्तरात्रितयान्वितम् ॥ ३४ ॥ दारुणं तीक्ष्णमश्लेषा मूलमार्दामहेन्द्रभम् । क्रूरमुग्रं च भरणी तिस्रः पूर्वा मघान्विताः ॥ ३५ ॥ मिश्रं साधारणं च द्वे विशाखाकृत्तिकाभिधे। ईदृग्नानोचिते धिष्ण्ये निर्मितं कर्म शर्मणे ॥३६॥ व्याख्या-चरं चलमिति नामद्वयं, एवमग्रेऽपि, अन्यान्यपि चञ्चलचटुल चपलादिनामान्यत्र व्यवहर्तव्यानि, एवं सर्वत्र । आदित्यं पुनर्वसु । प्राणत्रयं श्रवणधनिष्ठाशनभिपजः । वैरनं रोहिणी उत्तरात्रयमुत्तरफल्गुन्युत्तरापाढोत्तरभाद्रपदाः । महेन्द्रभं ज्येष्ठा । तिस्रः पूर्वाः पूर्वफाल्गुनीपूर्वापा- पूर्वभाद्रपदाः । साधारणमिति न स्थिर न चलं न तीक्ष्णं न मृदु इत्यर्थः । नाम्नां प्रयोजनमाह-ईदृगित्यादि ईदृशेन चरादिनाम्ना कर्मणोऽनुरूपे मे । कोऽर्थः ? यादृशं भस्य नाम तादृशं कर्म तत्र मे कार्यम् ॥ एतदेवाह- कर्यात्प्रयाण लघुभिश्चरैश्च,मृदुध्रुवैः शान्तिकमाजिमुः।व्याधिप्रतीकारमुशन्ति तीक्ष्णैर्मिश्च मिश्रं विधिमामनन्ति म्याण्या--प्रयाणमिति पण्यभूपणकलारतौपधज्ञानविज्ञानवाहनोयानिकायुपलक्ष्यं, एवमग्रेऽपि, शान्तिकमति बीजगृहनगराभिषेकारामभूषणव- स्वगीतमालमित्रकार्यादि स्थिरकर्म च । आजिमिति वचनाविपघातबन्धनोच्छेदनशस्त्राग्निकर्मायपि । व्याधीति भूतयक्षमंत्रनिधिसाधनभेदकाचपि । उशान्ति वान्छन्ति । मिश्रमिति साधारणं । स्वर्णरजतताम्रलोहायग्निकर्म सर्व तथा वृपोत्सामिपरिग्रहादि च विशेषास्तु-- लह चरेसु आरंभो उग्गरिख्खे तवं चरे ! धुवे पुरपवेसाई मिसेस्ससंधिक्कियं करे " ॥ १ ॥ इति दिनशुद्धिग्रन्थे । तथा-- H ·" ॥ २॥ प्रथमविमा आरम्भ. सिद्धः ॥२९॥ भानांमुहूर्त संख्या विचार: ॥२९॥ " तीक्ष्णोनभोक्तं विदधीत मिश्रे, क्रूरोदितं दारुणमेपु कुर्यात् । तीक्ष्णोग्रमित्रैर्यदिहोदितं तन्मृदुधवैः क्षिप्रचरैन कुर्यात् ॥१॥ प्रायः शान्ते कार्य न योजयेत्कृत्तिकास्त्रिपूर्वाश्च । वारणरौद्रे च तथा द्विदैवतं ग्राम्यमलेपाम् " स्थिर २ श्वर १ स्तथोग्रश्च ३ मिश्रो ४ लघु ५ रथो मृदुः ६ । तिक्ष्णश्च ७ कथिता बाराः प्राच्यैः सूर्यादयः क्रमात् ॥१॥ अस्य प्रयोजनं तु चरादित्वेन सदृशानां वाराणां भानां च योगः प्रयाणादौ विशिष्य प्रयोजक इति ॥ सप्तविंशतेर्भानां चन्द्रेण भोगे मुहूर्त्तसङ्ख्यामाह- भेषु क्षणान् पञ्चदशेन्द्ररौद्रवायव्यसन्तिकवारणेषु । विघ्नान् विशाखादितिभध्रुवेषु शेषेषु तु त्रिंशतमानन्ति। व्यख्या-क्षणा मुहूर्ताः । ऐन्द्र ज्येष्ठा । रौद्रमाः । वायव्यं स्वाति. । सार्पमश्लेपा । अन्तकं भरणी । वारणं शतमिषक् । एतानि षड्- भानि पञ्चदशमुहूर्तान्यर्धदिनभोगानीत्यर्थः । विघ्नानिति एवं पञ्चदश त्रिगुणाः पज्ञचत्वारिंशत् , अदितिभं पुनर्वसु. पड्भानि पत्रचत्वारिंशन्मुहूर्तानि सार्धदिनभोगानि । शेषाण्यश्विनी १ कृतिका २ मृगशिरः ३ पुष्य ४ मघा ५ पूर्वफाल्गुनी ६ हस्त ७ चित्रा ८ ऽनुराधा ९ मूल १० पूर्वापाढा ११ श्रवण १२ धनिष्ठा १३ पूर्वभद्रापढा १४ रेवत्या १५ ख्यानि पञ्चदश भानि त्रिंशन्मुहर्तानि एकदिनभोगानि । एषां किल चिरंतनज्योति शाम्नेष्वेवं मुक्तिरासीन तु यथाऽधुना सर्वाण्यप्येकदिनभोगानीति श्रीमदावश्यकबृहवृत्तिटिप्पनके, पुपा नव्योदितचन्द्रदर्शनादावुपयोगः । तथाहि- "वृहत्सु४५ धान्यं कुरुते समधं, जघन्य१५ धिष्ण्येऽभ्युदिते महाघम् । समेपु३० धिष्ण्येपु समं हिमांशु. शुक्लद्वितीयाभ्युद्यी विलोक्यः॥ इति रत्नमालायां । अत्राभ्युदित इति यन्नक्षत्रस्थश्चन्द्रो दृग्गोचरीस्यात्तन्नक्षत्रं बृहदादि विचार्यमिति तद्भाप्ये । विशेपास्तु- " युज्यन्ते पड् द्वादश नव चेति निशाकरेण धिष्ण्यानि । प्राङ्मध्यपश्चिमाधैः पौष्णशास्त्रण्डलादीनि " ॥ १ ॥ R

·ग्रारम्भ.
मिद्धः
प्रथमविमर्श
नक्षत्रस्वरूप
विचारः
॥३०॥
॥३०॥
९।
प्रत्र पनि गन्याविपदभानि पूर्वभागयोगीनि चन्द्र एतान्यप्रासो भुक्त इत्यर्थः । ऐशेति आदिद्वादशभानि मध्यभागयोगीनि एषां
ममेनेदुना भोगः पार । आमालेति ज्येष्ठादिनवभान पश्चिमाधयोगीनि चन्द्रस्य पृष्ठतो योगीनि चन्द्र एतान्यभिक्रम्य भुङ्क्ते पृष्ठं दत्वा भुते
इन्वर्ग: । प्रगोग --
पूर्वार्धयोगिपूढस्त्रीणामतिवल्लभो भवेद्भर्ता । पश्चार्धयोगिषु स्त्रीप्रेम मिथो मध्ययोगिषु " ॥ २ ॥
अन्यत्रापि सेगमैयादाविद योज्य कथं ? पूर्वभागयोगिपु सेवामैन्यायारंभे यो मुख्यः स गौणस्य भृशं प्रियः स्यात् , पश्चार्धयोगिषु तु
मुरण्यस्य गौणः, मध्ययोगिए मिथः प्रीतिरिति । तथा--
" हयवदन १ भग २ क्षुर ३ शकट ४ मृगशिरो ५ मणि ६ गृहे ७ षु ८
चक्राणाम्
प्राकार १० शयन ११ पर्यक १२ हस्त १३ मुक्ता १४ प्रवालानाम् १५ ॥ १ ॥
तोरण १६ मणि १७ कुंडल १८ सिंहविक्रम १९ स्वपन २० गजविलासानाम् २१ ।
Zङ्गाटक २२ त्रिविक्रम २३ मृदङ्ग २४ वृत्त २५ द्वियमलानाम् २६ ॥ २ ॥
पर्यड २७ मुरज ५८ सदृशानि भानि कथितानि चाश्विनादीनि "
नथा चिन्नास्वात्योरुदयान्तरे किल प्राची, तयोरस्तान्तरे च प्रतीची, उदीची तु ध्रुवेण सिद्धा, दक्षिणाऽपि तरसंमुखत्वेन, ततो यानि यानि
भानि दक्षिणोत्तरमध्यमार्गचारीणि सन्ति तान्युच्यन्ते, तथाहि-
दक्षिणमार्गेऽन्लेपा १ ब्राह्मत्रय ४ करयुगे ६ द्विपतिषकम् १२ । उत्तरतः पुनरभिजित्रय ३ मश्वित्रय ६ यौनयुगलानि ॥ १ ॥

·आरम्भ- सिद्धेः आजपाद्वयं 10 स्वात्या ११ दित्ये १२ चेति भ्रमन्ति खे । मध्यमार्गे शतभिषक् । पुष्य २ पौण ३ मघा इति " ॥ २ ॥ सर्वमिदं व्यवहारप्रकाशे । तथा--- "ये फग्गुणि२ भद्दवयाड सवण५ धणिठ्ठाद य रेवई७ भरणी८ । असिणि२ सयभिस० लाई ११ अमिजु१२ त्तर जोइणो चदे" ॥१॥ एतानि द्वादश भानि चन्द्रस्योत्तरेण तिष्ठन्ति एप्वेव चन्द्रो दक्षिणतो गच्छतीत्यर्थः । "पुणवसु: रोहिणि२ चित्ता३ मह४ जिढ५ णुराह६ कत्तिभ७ विसाहा ८ । चंदस्स उभयजोगा अह दख्खिणजोईणो चंदे" ॥२॥ पुनर्वस्वाद्यष्टभान्युभययोगीनि चन्द्रो दक्षिणेनोत्तरेण च युज्यन्ते, कथजिचन्द्रेण भेदमप्युपयान्ति, शेपाण्यष्टमानीन्दोर्दक्षिणेन युज्यन्ते, तानि चापाढाद्वयर हस्त३ मूला४ श्लेषाप मृगाव ई पुण्या:८ ॥ इति पा(लो)कश्रीमन्ये । तथा- तिथिर्धिष्ण्य च पूर्वार्ध बलवदुर्वलं ततः । नक्षत्र बलवद्रात्री दिने बलवती तिथिः " ॥ १ ॥ इति व्यवहारमारे । ॥ इति भद्वारम् ॥३॥ प्रथमविमः चन्द्रानुरो- धेननक्षत्र स्थितिवणेन ॥३१॥ ॥३१॥ " A" SRESS ॥ अथ योगः॥४ तत्रादौ रव्यादिसप्तबारेषु प्रत्येकं शुभाशुभयोगवाचकाश्चतुर्दश लोका इमे- भानौ भूत्यै करादित्यपौष्णब्राह्ममृगोत्तराः। पुष्यमूलाश्विवासव्यश्चैकाष्टनवमी तिथिः ॥ ३९ ॥ व्याख्या- भूत्यै शुभयोगायेत्यर्थः । करो हस्तः, पौगं रेवती, ब्राहं रोहिणी, उत्तरास्तिस्रः, वासवी धनिष्ठा । नवमीति एकाप्टनवशदानां ·प्रथमविमर्श जारम्भ- सिंदः ॥३२॥ वारेषु शुभा- शुभ योग वर्णनम् ॥३२॥ व्याल्या- मन करमा गतः पूरणे मट्प्रत्ययः, पलमन्यत्रापि यथायोग्यं व्युरपायं । इह धारभयोरितिभ्योषा द्विकशुभयोगः, वारभतिथीनां तु त्रिकशुभयोगः । एवं कुपोगेऽपि वाच्यम् ॥ न चार्के वारुणं याम्यं विशाखात्रितयं मघा । तिथिः षट्सप्तरुद्रा११ १२ मनु१४ संख्या तथेष्यते॥४०॥ गाख्या-याम्यं भरणी । विशाखात्रितयमिति विशाखादित्रयेण क्रमादुत्पातमृत्युकाणाः कुयोगाः स्युः एवमग्रेऽपि कुयोगश्लोकंस्थंत्रयशब्देपूलं । मनवक्रतुवंश नेप्यते इति कुयोगोत्पत्तेरिति शेपः ॥ सोमे सिद्धयै मृगव्राह्ममैत्राण्यार्यमणं करः । श्रुतिः शतभिषक् पुष्यस्तिथिस्तु द्विनवाभिधा ॥ ४१ ॥ -मैनमनुराधा, न तु मृदुसंज्ञभानि पृथग्मृगशीपर्पोक्ते: एवमग्रेऽपि यथासंभवं विचार्य । आर्यमणं उत्तरफल्गुनी । श्रुतिः श्रवणः (णं) ॥ न चन्द्रे वासवासाढावयार्दाश्विद्विदैवतम् । सिद्धयै चित्रा च सप्तम्येकादश्यादित्रयं तथा ॥४२॥ व्याख्या-अपाढात्रयं पूर्वापाढोत्तरापाढाभिजितः, द्विदैवतं विशाखा ॥ भौमेऽश्विपोष्णाहिर्बुध्नमूलराधार्यमाग्निभम् । मृगः पुष्यस्तथाऽश्लेषा जया षष्ठी च सिद्धये ॥ ४३ ॥ याण्या-आहिर्बु नमुत्तरभद्रपदा, राधा विशाखा, अर्यमणमुत्तरफल्गुनी, अग्निभं कृत्तिका । जया तिथिः ३-८-१३ रूपा, एवमग्रेऽपि तिथिसंज्ञायाम्॥ न भौमे चोत्तराषाढामघावासवत्रयम् । प्रतिपदशमीरुद्रप्रमिता च मता तिथिः ॥४४॥ बुधे मैत्रं श्रुतिज्येष्ठा पुष्यहस्ताग्निभत्रयम् । पूर्वाषाढार्यमः च तिथिर्भद्रा च भूतये ॥ ४५ ॥ व्याख्या-अत्रापि मैत्रमनुराधैव त्रयशद्वेन पृथग्मृग उक्तः ॥- ·KA प्रथमविमई आरम्भ. सिद्धेः .॥३३॥ वारेषुशुमान शुभयान वर्णनम् ॥३३॥ न बुधे वासवाश्लेषारेवतीत्रयवारुणम् । चित्रा मूलं तिथि-श्चेष्टा जयै ३-८-१३केन्द्र१४नवा९किता॥४॥ व्याख्या-इन्द्राकिता तिथिश्चतुर्दशी ॥ गुरौ पुष्याश्विनादित्यपूर्वाऽ ३ श्लेषाश्च वासवम् । पौष्णं स्वातित्रयं सिद्धयै पूर्णा ५-१०-१५ श्चैकादशी तथा ॥४७॥ व्याख्या-पूर्वास्तिस्रोऽपि । एवमग्रेऽपि ।। न गुरौ वारुणाग्नेयचतुष्कार्यमणद्वयम् । ज्येष्ठा भूत्यै तथा भद्रा २-७-१२ तुर्या षष्ट्यष्टमी तिथिः ॥४८॥ व्याख्या-आग्नेयं कृत्तिका तच्चतुष्कं तत्र रोहिण्यादित्रयेणोत्यातादित्रय कृत्तिकया तु यमघटः, "गुरौ शतभिषजा यमघंटः" इति तु हर्षप्रकाश।। शुक्रे पौष्णाश्विनाषाढा मैत्र मार्ग श्रुतिद्वयम् । यौनादित्ये करो नन्दा १-६-११ त्रयोदश्यौ च सिद्धये।।४९॥ व्याख्या-अपाढाशब्देन पूर्वोत्तरापाढे, मार्ग मृगशिरः, यौनं पूर्वफल्गुनी ॥ न शुक्रे भूतये ब्राह्मपुष्यं सापं मघाभिजित् । ज्येष्ठा च द्वित्रिसप्तम्यो रिक्ताख्या ४-१-१४ स्तिथयस्तथा ॥५०॥ व्याख्या-पुष्यायेत्रिभिः क्रमेणोत्पातादित्रयम् ॥ शनौ ब्राह्मश्रुतिद्वन्द्वाश्चिमरुद्गुरुमित्रभम् । मधा शतभिषक् सिद्ध्यै रिक्ता ४-९-१४ ष्टम्यौ तिथी तथा ॥५१॥ व्याख्या-मन्द्रं स्वाति., गुरुमं पुष्यः, मिनभमनुराधा ॥ न शनौ,रेवती सिद्धयै वैश्वमार्यमणत्रयम् । पूर्वाश्मृगश्च पूर्णाख्या ५-१०-१५ तिथिः षष्ठी च सप्तमी ॥५२॥ १ पूर्वापाढा ·" ||३४|| प्रथमविमझे बारेषुशुमा शुभयोग वर्णनम् ॥३४॥ । तत्स्थापना- यान्म बुध शुक्र स्यागया-भमुपाराणादा । पशु विशेषः-सुपोगलोकेपादौ न्यस्तैः- सम्म १ सौम्या २ घिनी ३ मैत्र ४ पुष्य ५ पोष्ण ६ विरंचितैः ७ । भवत्यमृतसिद्धयाख्यो योगः सूर्यादिवारगैः" ॥ १ ॥ अगागुनमिनमाम्य इति न मृता मिद्विरमृतसिदिः । एप्ववश्यं कार्यसिद्धिरिति रस्नमालाभाष्ये । भवासंवतंकायश्चेत् सर्वदुष्टेऽपि वासरे । योगोऽस्त्यमृतसिद्धयाख्यः सर्वदोषक्षयस्तदा ॥ १ ॥" सीमकाये। शुक्रस्य रेवत्या मह शत्रुयोग उत्तरभद्रपदाभिः सार्धं त्वमृतसिन्द्रियोगः ” इति लोकश्रीग्रन्थे । केऽप्याहुः-" धार ५ विधिः मतसिधिप्पेते सप्तापि मृत्युदा फ्रमशः पुतत्तिथियेतेऽमृतसिद्वियोगा मृत्युदाः । तथा- रवि मंगल शनि " विशाखादिचतुष्के च रविवारादिसप्तके । मृगशिर अश्विनी अनुराधा रेवती | रोहिणी उत्पातमृत्युकाणाश्च सिद्धियोगाश्च कीर्तिताः ॥ १ ॥" उम्पासादिनयाणां प्रवास १ मरण २ व्याधि ३ संज्ञेति पूर्णभद्रः। तथा- " मघा १ विशाखा २ द्रा ३ मूल ४ कृत्तिका ५ रोहिणी ६ करैः । रव्यादिवारसंयुक्तैर्यमघंटो भृशोऽशुभः ॥ १॥" पाकीकृत् करस्थाने आपाढाद्वयमाह । तथा- भर १ चित्तु २ त्तरसाढा ३ धणि ४ उत्तरफग्गु ५ जिल रेवइआ ७ । सूराइजम्मरिख्खा एएहिं वज मुसल पुणो ॥ १ ॥ भग्न भरणीस्थानेऽधिनीति लोकनियां । जम्मरिख्ख ति एतान्यकांदीनां जन्मभानि, एमिरकांदिवारेषु क्रमाद्वज्रमुसलयोगः स्यात् लोकश्रीग्रन्थे पुण्य ... ६ प ..

·प्रथमविमर्श वारेषुशुभा- आरम्भ- सिद्धः सिद्धः शुभ योग ॥३५॥ भर १ पुस्तु २ त्तरसाढा ३ अद्द ४ विसाहा ५ य रेवई ६ समिस ७ । अक्काइआण एहिं अरिजोगा गुरुविणिदिहा ॥ १ ॥ मह १ मूलु २ त्तरसाढा ३ अ६ ४ विसाहा ५ य रोहिणी ६ सभिसा ७ । सुक्काइआण कमसो जहाकम अत्थिरो जोगो ॥ २ ॥" इत्युक्तमस्ति । तेन प्रीतिकार्येष्वरियोगाः स्थिरकार्येषु चरयोगाश्च त्याज्याः । तथा- अकाइसु ककी बारसी उ पच्छक्कमेण जा छठी । कक्कयनामा, यदुक्तम्- यत्र संख्यायुतौ वारतिथ्योर्जातात्रयोदश । ज्ञेयः कचयोगोऽय हेयश्च शुभकर्मसु" ॥ १ ॥ तथा- " पडिवयतिजबुहेणं छठी जीवेण विजसुकेण । सत्तमी सणिसूरेसु एएसि वया जोगा ॥ १ ॥ पडिवयवुहेण सत्तमी रविणा संवट्टओ हवइ जोगो । इत्येतावदेव तु हर्षप्रकाशादौ । अथैवं भानौ भूत्यै इत्यादि चतुर्दशश्लोकोक्ततिथिभानां रव्यादिवारैः सह शुभा अशुभाश्च योगा यद्यद्विशेष- नाम लभन्ते तत्तेषां प्रकाशितं । येषां तु न प्रकाशितं तेषां तिथिभानां रव्यादिवारैः सह ये शुभा योगास्ते सुयोगा इत्युच्यन्ते, ये त्वशुभास्ते सामान्ययोगा इति । सर्वेषामेषां क्रमास्थापना- वर्णनम् ॥३५॥ %% ·. प्रथमविमर्श योगविचार ॥३६॥ पीहा रन गुगशिर श्रवण ११ उत्तराषाढा , अनुराधा रेवती ९ । रोहिणी गुष्ठ रेयनी 10.9 मघा मघा पार , भागिक उपायोग गायुगोग | फाणयोग काणयोग | सिद्धियोग सिद्धियोग | यमघंटयोग वज्रमुशलयोग गघुयोग । चरयोग कर्कयोग | संवतंकयोग | विशारा अनुराधा ज्येषा भरणी भरणी | उत्तरापादा तिथि १२ तिथि ७ गांपाग उत्तरापाढा | अमिगिर विशावा चित्रा पुप्य आर्द्रा पनिहा शतभिपर पूर्णभाद्रपद उत्तरभाद्रपद आदी उत्तरापाढा विशाखा अश्विनी भरणी कृत्तिका मूल धनिष्टा आन्दगी रोहिणी १-३ मृगशिर आदी पुर्नवसु कृतिका उत्तराफाल्गुनी विशाखा शतभिषा पुप्प अश्लपा पूर्वफाल्गुनी | रोहिणी ज्येष्ठा रेवती शनि रोदिणी उत्तराफाल्गुनी हस्त चित्रा स्वाति रेवती शतमिपा मूल ६ पाराः गारतिध्योः सुयोगा: पारति० सामा० वारभयोः सुयोगाः [धनिष्ठा रेवती. वारभयोः सामा०यो.. ति ६-१-१४/ अश्विनी, रोहिणी, मृगशिर, पुनर्वसु, पुष्य, उत्तराफाल्गुनी, उत्तराषाढा, उत्तरभाद्रपद, शतभिषक् १२-१३ रोहिणी, उत्तराफाल्गुनी. हस्त, अनुराधा, शतभिषा. अश्विनी,आर्द्रा, धनिष्ठा मंगल ३-६-८-१३ १-११ कृतिका, मृगशिर, पुष्य, अश्लेषा उत्तराफाल्गुनी, मूल, रेवती. बुध २-७-१२ ८-१३-१४ रोहिणी, मृगशिर, पुष्य उत्तराफल्गुनी, हस्त, ज्येष्ठा, पूर्वापाढा, श्रवण, अश्लेषा २-४-७-१२, अश्विनी, अश्लेषा, पूर्वाफाल्गुनि, पूर्वाषाढा, पूर्वभाद्रपद, स्वाती, धनिष्ठा, रेवनी. शतभिषक् हस्त,ज्येष्ठा १-६-११-१३ अश्विनी, मृगशिर, पुनर्वसु, हस्त, अनुराधा, पूर्वाषाढा, उत्तराषाढा. अभिजित् शनि ५-१०--१५/ अश्विनी, पुष्य, मघा, अनुराधा, श्रवण, धनिष्ठा. मृगशिर,पूर्वाफाल्गुनी, शतभिक्,उत्तराषाढा मवा - ४-९--१४ ४-८-९-१४ ·आरम्भ- सिद्ध प्रथमविमर्श योगविचार ॥३७॥ ॥३७॥ श्रवण - एवमेते विरुद्धनामानः १ सामान्ययोग २ सुयोग ३ सिद्धय ४ मृतमिया ५ ग्याश्चेति पजविधयोगा उक्ताः आत्यन्तिकासिद्धि १ यादृच्छि- कसिन्दि २ विलम्बितसिन्दि ३ चिन्तितसिन्दि ४ चिन्तिताधिकसिद्धि ५ श्चेति क्रमादेषां फलानीति त्रिविक्रमः ॥ पुनर्योगानाह- योगः क्रमारनामा शुभः कुजज्ञेन्दुशुक्रवारेषु । अश्व्यायैदयन्तरितैनन्दादशपञ्चमीतिथिषु ॥ ५३ ॥ व्याख्या-कुजाद्यन्यतमवारे अश्च्यायेद्वन्तरितैरिति अश्विनी १ रोहिणी २ पुनर्वसु ३ मघा ४ हस्त ५ विशाखा ६ मूल ७ ८ पूर्वभद्रपदा ९ न्यतममेन नन्दाद्यन्यतमतिथी कुमारयोगः । अयं विशिष्य स्थिरकर्मणि मैत्रीदीक्षाबतविद्याशिल्पग्रहणादी गृहप्रवेशे च शुभः । अयं च विरुद्धयोगोत्पत्ति वर्जयता प्रायः । तेन भौमे दशमी पूर्वभद्रपदा च, सोमे एकाढशी विशाखा च, बुघे प्रतिपन्मूलमश्विनी वा, शुक्रे रोहिणी, एते कुमारयोगा अपि नेप्टा. यथासंभव कर्कसंवतंककागयमघंटयोगोस्पत्तेरिति श्रीहरिभद्रसूरिकृते लग्नशुद्धिप्रकरणे ॥ राजयोगो भरण्याद्ययन्तरै|ः शुभावहः । भद्रातृतीयाराकासु कुजज्ञभृगुभानुपु॥५४ ।। व्याख्या-द्वयन्तरैरिति भरणी १ मृगशिरः २ पुष्य ३ पूर्वाफल्गुनी ४ चित्रा ५ नुराधा ६ पूर्वापाढा ७ धनिष्ठो । तरभद्रपदा ९ न्यतममे भद्रान्यतमतिथौ कुजाद्यन्यतमवारे राजयोगः । अयं लघुक्षिप्रमङ्गल्यधर्मपौष्टिकभूपणक्षेत्रारंभादिपु विशिघ्य श्रेष्टः, तरुणयोगनामाप्ययमिति पूर्णभद्रः । अयमपि विरुद्धयोगोत्पत्ति वर्जयता ग्राह्य इति संभाज्यते । तेन रबौ सप्तमी द्वादशी वा भरणी च, भौमे धनिष्ठा, बुधे भरणी धनिष्टा वा, शुक्र द्वितीया सप्तमी वा पुण्यश्च, एते राजयोगा अपि नेष्टाः, यथासंभव संवर्तकर्कवजमुसलोत्पातकाणादियोगोत्पत्तेः ॥ स्थिरयोगः शुभो रोगोच्छेदादौ शनिजीवयोः। त्रयोदश्य १३ ४८ रिक्तासु ४-९-१४ यन्तरैः कृत्तिकादिभैः।।५५॥ व्याख्या-अष्टेत्यष्टम्या उपलक्षणं, शनी जीवे वा त्रयोदश्याद्यन्यतमतिथौ यन्तरिति कृतिका १ऽऽदोरऽश्लेषो ३ त्तरफल्गुनी ४ स्वाति ५ज्येष्ठो ६ ·मिः प्रथमविमत्र योगविचार ॥३८॥ TAIN नगारा ८ रेग्य ९ गतमभेन स्थिरयोगः रोगोछेदादाविति, उक्त च पाश्रियां- अणसण-मिल-बाहिरिण रिउ-रण-दिन्वं जलासए बंधो । कायन्चो थिरजोगे जस्स य करणं पुणो नस्थि " ॥१॥ सम्पा भाग:-शिरयोगे दत्तानशनो नोतिष्ठते, सिलं क्षेत्र शोध्यं, व्याधिरिपत्र उच्छेद्याः, युद्धदिव्यायमुपलक्षणत्वान्मित्रच्छेदस्नेहच्छेदादि च मिति । अगं T विरगोगनामापि । तथाऽयं योगोऽतिदुर्चलोऽनारंभित्वात्, स्वभावादनिवर्तकश्वोक्तकार्येप्वेव ग्रामो नान्येषु ॥ यमलाख्यो द्विपादः त्रिपादः त्रिपुष्करः । जीवारशनिवारेषु योगो भद्रातिथौ स्मृतः ॥ ५६ ॥ गागा-येषां दो दो पादौ पूर्वोत्तरराशिस्थी तानि मुगशीर्ष १ चित्रा २ धनिष्ठा ३ ख्यानि त्रीणि भानि द्विपादानि । येषां तु त्रयः पादा: पुस्मिन्नुतरम्गिन् वा राशौ स्थिताः तानि कृत्तिका १ पुनर्वसू २ तरफल्गुनी ३ विशाखो ४ त्तरापाढा ५ पूर्वभद्रपदा ६ ख्यानि पड् भानि त्रिपा- निजीगतमगरे भनातिथी चेदाद्विपाद भं तदा यमलनामा योगः । तेष्वेव वारतिथिषु चेत्रिपादं भं तदा त्रिपुष्करयोगः ॥ पश्चके वासवान्त्यार्धातृणकाष्ठगृहोद्यमान् । याम्यदिग्गमनं शय्यां मृतकार्य च वर्जयेत् ॥ ५७॥ व्याख्या-धनिष्ठायाश्चन्द्रभोगो यदा यावान् टिप्पनके लिखितः स्यात्तदा तत्पश्चार्धादारभ्य पञ्चभा-वधि पञ्चकयोगः। तत्र तृणकाष्ठादि न संग्राय, गां नारभणीग न बाच्छादनीय, दक्षिणत्यां यात्रा कार्या, खड्दादिशय्या न कार्या न च व्यापार्या । यदुक्तं व्यवहारसारे- {" धनिष्ठा धननाशाय प्राणघ्नी शततारका । पूर्वायां दंडयेद्राजा उत्तरा मरणं ध्रुवम् ॥ १ ॥ अग्निदाहश्च रेवत्यामित्येतत्पञ्चके फलम् " इति मृतकार्यमिति मृतक्रिया काऽपि न कार्या यदि कश्चिदकस्मात् पञ्चके मृतस्तदा छेदनसहितं करचरणवन्धनं तस्य कुर्यादिति लल्लः । तद्दहन- - ·आरम्भ- सिद्धः ॥३९॥ - प्रथमविमर्श लगतिथि नक्षत्र गन्डान्त विचार ॥३९॥ विधिस्त्वयं गरुडपुराणे-" दर्भमयाश्चत्वारः पुत्तलकाः कृत्वा शबपाव स्थाप्याः, तेन सहैव च दहनीयाः, अन्यथा पुत्रगोत्रादीनां प्रत्यवायः स्यात् ॥ पञ्चकं श्रवणादीनि पञ्च ऋक्षाणि निर्दिशेत् । केचित्पुनर्धनिष्ठादिपञ्चकं पञ्चकं विदुः॥५८॥ व्याख्या-नारचन्द्रे तु श्रवणरेवत्योः सर्वदिग्गमनमनुमन्यमानेन दक्षिणदिग्यात्राऽप्यनुमेने । तथाहि- सर्वदिग्गमने हस्त. श्रवणं रेवतीद्वयम् । मृगः पुण्यश्च सिध्यै स्युः कालेषु निखिलेष्वपि " ॥ १॥ यमलादीनां संज्ञा: सान्वर्था इत्याह- हानिवृध्ध्यादिकं सर्व योगे स्याद्यमले द्विशः । त्रिशस्त्रिपुष्कराख्ये तु पञ्चशः पञ्चकेऽपि च ॥ ५९ ॥ व्याख्या-एग्विष्टमेव कार्य कार्य न त्वनिष्टमित्याशयः ॥ गंडान्तं च त्यजेत्त्रेधा लग्न ४-८-१२ तिथ्यु ५-१०-१५ डुषु ९-१८-२७ त्रिषु ! प्रत्येकं त्रित्रिभागान्तरर्धे १ कर द्विघटी ३ मितम् ॥ ६॥ व्याख्या-त्यजेदिति जन्माधानयात्रोद्वाहव्रतगृहनिवेशप्रवेशक्षौरादिसर्वकार्येष्वशुभो गंडान्त इति भावः । त्रेधेति लग्नगंडान्तः १, तिथिगंडान्तः २, नक्षत्रगंढान्त ३ श्रेति । कथमित्याह-निविभागान्तरिति तृतीयस्तृतीयो भागनिन्निभागः, मयूरव्यसकादित्वात्तीयप्रत्ययलोपः तत्सन्नियोगजतृभादेशनिवृत्तिश्च, ततोऽयमर्थः-लग्नानि द्वादश,तेषां त्रिभागे त्रिभागे चत्वारि,ततो लग्नानां चतुष्कस्यान्तरेऽर्धघटी,कथ? तुर्य लग्नं कर्कस्तस्यान्त्यानि पञ्चदश पलानि,पञ्चम- लग्नस्य च सिंहस्याद्यानि पञ्चदश पलानीत्युभयमीलनेऽर्धघटी लग्नगंडान्तः। एवमष्टमनवमयोवृश्चिकधनुषोद्वादशाद्ययोर्मीनमेषयोश्चान्तरालेऽपि भाव्यं । तिथयः पञ्चदश, तेषां त्रिभागे पञ्च पञ्च ततः पञ्चम्या अन्त्यार्धघटी षष्ठया आद्यार्धघटी चेत्येका घटी तिथिगंडान्तः, एव दशम्येकादश्योः पञ्चदशीप्रति- .

·1 मिदे ॥४०॥ तिथि गडान्त नक्षन गंडान्त प्रथमविमर्श लग्मतिथि नक्षत्र गन्ठान्त विचार ॥४०॥ भाग ३ भाग ३ १० ६ ९ अश्लेषा १८ मघा ८ ९ धन १० पोसामारोऽपि भाग्यं । उनि सप्तनिशानः, नेपां निभागे निभागे नर नव, तत्र नरममश्लेषा तस्या अन्त्या घटी, दशमं मघा तस्या आधा घटी पनि पट्यो नक्षगंगनाः, एमाशे कोनशियोज्येष्ठाम्लयोः सप्तविंशाययो रेपत्यश्विन्योश्चान्तरालेऽपि । गंदान्तस्थापना- श्रीपतिस्तु त्रीनप्येतान् द्विगुणद्विगुणप्रमाणानाह । नक्षत्रगंडान्तोऽष्टघटीमान इति सारतः । नक्षत्रगढान्तरीत्या विष्कंभादिसप्तविंशतियोगगंडान्तोऽपि पञ्चपञ्चघटीमानो गण्य इति केश- वार्कः । विशेपस्तु-- भाग ३ " नक्षत्रो मातरं हन्ति तिथिजः पितरं तथा । लग्नस्थो चालकं हन्ति गंडान्तो बालदूषकः ॥ १ ॥ तथा- सिाह " जातो न जीवति नरो मातुरपथ्यो भवेत्स्वकुलहन्ता । मुक्षित ज्येष्ठा यदि जीवति गंडान्ते बहुगजतुरगो भवेद्भूपः " ॥ १ ॥ तथा- रेवती | अश्विनी " नटुं न लपभई इत्थ अहिदट्ठो न जीवई । अधं घटी दे घट्यो जाऊ वि भरई पायं पत्थिओ न निअत्तई " ॥ १ ॥ विवाहवृन्दावने तु सन्धिनामाऽपि दोष उक्तः, तथाहि-- नक्षत्र १ योग २ तिथि ३ सन्धिषु नाडिकैका, तिथ्य १५ ष्ट ८ विशति २० पलैः सहितोभयत्र " । अस्य वृत्ताधस्यायं पिंडार्थ:-सर्वेषां तिथि १ नक्षत्र २ योगानां सन्धिषुभयपार्श्वमीलनेन क्रमात्रिभागोननिघटिकाऽर्धतृतीयघटी २ सपाद- द्विघटिक ३ माना वेला सन्धिदोषनाम्नी मङ्गल्यकार्येषु त्याज्या । त्रिविक्रमस्त्वेवमप्याह- ११ १२ मे एका घटी ·सिद्धेः ॥४॥ प्रथमविमर्श कालमूखी- स्थापना ॥४१॥ २ ३ ५ ६ "नक्षत्रराश्यो रविसंक्रमे स्युरोक परत्रापि रसेन्दु १६ नाड्यः । एका घटी षट्पलसंयुतेन्दो ड्यश्चतस्रः सपलाः कुजस्य ॥१॥ बुधस्य तिस्रो मनवः १४ पलानि, सार्धाश्चतसः पलसप्त जीवे । हृयशीतिनाड्यः पलसप्त शौरेः, शुक्रस्य हेयाः सपलाश्चतस्रः ॥२॥ एता ग्रहाणां नक्षत्रराश्यन्तरसंक्रमेष्वप्युभयपार्श्वयोः प्रत्येकमन्तरनाड्यो माङ्गल्यकार्येषु त्याज्याः ॥ वज्रपातं त्यजेद्वित्रिपञ्चषट्सप्तमे तिथौ । मैत्रे२ऽथ त्र्युत्तरे ३ पैत्र्ये ५ ब्राह्मे ६ मूलकरे ७ क्रमात् ॥ ६१ ॥ व्याख्या-द्वित्र्यादिशब्दैः सह अमान्मने व्युत्तरे इत्यादिपदानां योगस्तथा । वज्रपातस्थापना-वज्रपातस्य फलं षण्मासैः कार्यकर्तुमृत्युरिति हर्षप्रकाशे । त्रयोदश्या सह चित्रास्वातियोगेऽपि वज्रपातो नारचन्द्रटिप्पनके उक्तविशेषास्तु-"सप्तनवदशमतिथिषु त्यजेत्क्रमादरणिपुष्यसाणि । तया- चउरुत्तर पंच मघा कत्तिम नवमीइ तइम अणुराहा । अनुराधा उत्तरात्रिक रोहिणी अकृमि रोहिणिसहिआ-कालमुही जोगि मास छगि मच्चू "॥१॥ कालमुखीस्थापना- इदं नारचन्द्रटिप्पनके । तथा- कृत्तिका अनुराधा रोहिणी मूलद्द साइचित्ता अस्सेस सयमिसय कत्ति रेवझ्या । नंदाए १ भहाए भद्दवया फग्गुणी दो दो २॥ १ ॥ विजआए मिगसुइ अभिइ पुस्ससिणि भरणिजिठ ३ रित्ताए । आसाढदुग विसाहा अणुराह पुणव्वसुमहा य ४॥ २॥ पुन्नाइ करणिठ्ठा रोहिणि ५ इअमयगवत्थनणखत्ता । नंदिपइठ्ठापमुहे चोराउहरायपीडकरा ॥ १॥ मघा मूल-हस्त ४ ९ उत्तरा ३ मघा 1 ·आरम्म सिद्धे ॥५२॥ प्रथमविम उपयोगा नाह ॥४२॥ ५ २ १ १२ पनि रिनपुगी । गा- " फतिलपभिई चउगे सणि युहि ससि सूरवार जुत्तकमा । पंचमि विइ पगारसि बारसि अबला सुहे कजे" ॥ १ ॥ शय गोगम्थापना- तथा ऋतुभेदाच्छुभाशुभयोगा एवम्- " कत्ति उ मग्गसिरेमि अ पंचमि गुरुवार पुणव्वसू चेव । एतिका रोहिणी मृगशिर आद्रा सुहयाउ हुंति सरए अदा दसमी कुजे असुहा ॥१॥ पानि शुध चन्द्र रवि पोसे माहे छठ्ठी भिगुत्तराफग्गु अकजकरा । असुह इगारसि गुरुणा फग्गुणि पुवाय हेमंते ॥ २ ॥ फग्गुण चित्त मासे तेरसि सफला विसाहवुहवारो । बारसि सुक्के साई वसंतकाले विवजिजा ॥ ३ ॥ वइसाहजिट्ट सुरो पडिवय मूलो अ उत्तराफग्गु । सुहगिम्हिअसुह तेरसि सणिवारे सवणनख्खत्तं ॥ ४ ॥ आसाढसावणचिया उत्तरभहवय चद दिण सुहउ । पाउसि उ सुहो उ बुहो चउदसि पुन्वा य भद्दवा ॥ ५ ॥ भवय आसो मासे सत्तमि सणिवार रोहिणी सफला । वासारत्ते असुहा रवि कत्तिअ पुन्नमासी अ" ॥ ६ ॥ इति पाकधिगा । आसु गाथासु ऋतुमासानां नामसु विपर्यासोऽस्ति । कथं ? नाममालादावाग्विनकार्तिकादिरूपमासद्वयानां शरदादि नाम|| प्रसिद्ध, इह तु कार्तिकमार्गशीपादिरूपमासद्वयानामुक्तं । तथा शिशिरतुरत्र मूलतोऽपि नोक्तः, वर्षौरेव प्राचरात्ररूपनामद्वयमारोप्य ऋतुषट्क पूरित- मिति शोच्यं विपर्यासस्तग्रन्धकृन्मतेनेति ज्ञेयम् ॥ रवियोगमाह-

·आरम्भ
सिद्धेः
॥४३॥
प्रथमविमरे
रवियोग
माह
॥४३॥
योगो रवे त् कृत ४ तर्क ६ नन्द ९ दिग् १० विश्व १३ विंशो २० हुषु सर्वसिद्धये ।
आये १ न्द्रिया ५ श्व ७ द्विप ८ रुद्र ११ सारी १५ राजो १६ डुषु पाणहरस्तु हेयः ॥ ६२ ॥
व्याख्या-रवेरित्युभयतोऽपि योज्यं । कथ! रवे दिति कोऽर्थः? रविभुज्यमानभात्तदिनभं चेत्तुर्य तदा तुर्यों रवेयार्गः, षष्ठं चेत्तदा षष्ठो
रवेर्योग इत्यादि । सर्वसिद्धयै इति । यदुक्त हर्षप्रकाशे-
एआण फलं कमसो विउल सुख्खं ४ जय च सत्तूण ६ । लाभं च ९ कजसिद्धी १० पुत्तुप्पत्ती १३ रज्जं च २०" ॥१॥
भन्न पुत्तुप्पत्ती अ ति पुत्रोत्पत्ति । यादृश शुद्धलग्नानां वलं तादृशमेषां रवियोगानां बलमिति यतिवल्लभे । उक्तं च--
इक्कस्स भए पंचाणणस्स भजति गयघडसहस्सा ! तह रविजोगपणा गयणंमि गहा न दीसंति ॥ १ ॥
रविजोगराजजोगे कुमारजोगे अ सुद्धदिअहेऽवि । ज सुहकज कीरइ त सव्व बहुफलं होइ " ॥ २ ॥
आधेन्द्रियेत्यादि यथर्कभमेव तदिनभं तदा आयो रवियोग इत्यादि । द्विपा अष्टौ । सार्यों द्यूतोपयोगिन्यः पञ्चदश । राजानः षोडश । रवि-
योगेष्वभिजिन्न गण्यते, सप्तविंशतेरेव तेषां ग्रन्थान्तरे फलकथनात् । तत्र द्वितीयतृतीयद्वादशसप्तदशपड्विंशसप्तविंशानामनिषिद्धानुक्तत्वादेव मध्यमत्व-
मूझं । शेषाणां तु शुभाशुभत्वमत्रापि साक्षादेव केषाञ्चिदुक्त केषाञ्चिद्वक्ष्यते चोपग्रहतयेति ॥
अथ सप्तविंशती रवियोगेषु येषामुपग्रहसंज्ञा नास्ति तानाह--
नोपग्रहास्तु भूत्यै भूपा ५ द्रि ७ फणी ८ न्द्र १४ तिथि १५ धृति १८ युगले १९ ।
रविभात्तथैकविंशादिषु पञ्चसु २१-२२-२३-२४-२५ चरति भेष्विन्दौ ॥ ३ ॥

·भारम्म. सिदे ॥४४॥ म्यागा-प्रतियुगलं प्रायतिरवी अष्टादशकोनविंश्योश्छन्दोजाती । चरतीति रविभादेतापत्तिथेपु दिनभेपु सरसु क्रमादेते द्वादशोपग्रहाः स्युरि- सपी पटाना संशा उसापायी फलं चैनं नारचन्ने उफम्-- वियन्मुस १ शूला २ शनि ३ केतू ४ ल्का ५ वज्र ६ कम्प ७ निर्घाताः ८ । 3 ५ ज ८ ढ १४ द १८ ५ १९ फ २२ वर ३ भ २४ संख्ये रविपुरत उपग्रहा धिष्ण्ये ॥ १ ॥ फलमाज १ पतिमरणे २ दशमदिनान्तस्तथाऽशनिनिपातः ३ । सानुजपति ४ धननाशो ५ दौःशोल्यं ६ स्थान ७ कुलघातौट" ॥२॥ कोपासा चरवार उपग्रहाः सामान्येनानिष्टफलदाः एकाशीतिपदाख्यवेधचक्रादावस्येतदनुसारेणोपग्रहफलं ज्ञेयं । विशेषस्तु आउलयोगविचारणेऽमि. जिदपि गण्यते । प्रथमविमर्श उपग्रहमाह ॥४४॥ * HON .

·40 ૨૮ २७ २६ आडलस्थापना यथा इह च- आरम्भ- सिद्धेः ॥४५॥ २५ प्रथमविमर्श उपयोगा- नाह ॥४५॥ ६ ४ ૨૪ २३ आडलोऽयं २२ "द्वि२ हया७ के न्द्र१४ भूपै१६ क२१ व्य२३ टयुग्विशति२८ प्रमे । सूर्यभाञ्चन्द्रमे स्यादाडलस्त्याज्यः सदा वुधैः ” ॥ १ ॥ शेपाकास्तु स्थापनायामर्थव्यक्तीकरणार्थमेव लिखिताः, आढलेऽनुपयोगि- त्वात् । नरपतिजयचर्यायां त्वाडलानयनोपाय एवमूचे-- " सूर्यभाद्गुणयेन्दोम सप्तभिर्भागमाहर । शून्यं द्वौ वा न शेपो चेदाडलो नास्ति निश्चितम् " ॥ १ ॥ अयं च योग. प्राय. सुरगिरिदिशि व्याप्रियते, पुतद्गणने च नवमो रवि- योगो यात्रादौ नेष्ट इत्यागतम् ॥ अथ प्रत्यहभाविन उपयोगानाह-- उपयोगास्त्वश्वि१मृगारश्लेषाकर४मैत्र५वैश्वदेवारुणतः७) रव्यादिषु तद्दिनभप्रमिताः क्रमतोऽभिधानफलाः ॥ ६४ ॥ व्याख्या-व्यादिष्विति रविवारेऽश्विनीतो गण्य, सोमवारे मृगशीर्षात्, ४ डलो यात्रासु रोधकृत इति वा पाठः, ९ -२१ -२० ११ १९ १२ 96 १८ ·बारम्भ. मिदेः गौमारे क्षेपात भया अनामिजिलगते । एवं च गणने इष्टदिनभं यायतिथं स्यात्तावतियादिने उपयोगः ॥ सन्नामान्याह- आनन्दः१ कालदंडश्च२ प्राजापत्यः३ सुरोत्तमः४। सौम्यो५ ध्वांक्षोदे ध्वजश्चैव७ श्रीवत्सो८ वज्र९ मुद्गरी१० ॥ ६८ ॥ छत्रं११ मित्रं१२ मनोज्ञश्च१३ कंपो१४ लुंपक१५ एव च । प्रवासो१६ मरणं१७ व्याधिः१८ सिद्धिः१९ शूला२०मृतौ२१ तथा ॥ ६६ ॥ मुसलो२२ गज २३ मातङ्गौ२४ राक्षसो२५ऽथ चरः२६ स्थिरः२७ । वर्धमान२८ श्चेति नाम्ना स्युरष्टाविंशतिः क्रमात् ॥ ६७ ।। प्रथमविमा आनन्दा- योगानाह ॥४६॥ ||४|| E + - ·व्याख्या-उपयोगानां क्रमात्स्थापना यथा- रवि सोम बुध शनि भारम्भ- सिद्धेः अश्विनी अश्लेषा हस्त उत्तरापाढा , आनंद २ कालदंड अनुराधा ज्येष्ठा मृगशिर आद्रां पुनर्वसु शतभिषा पूर्वाभाद्रपद भरणी ॥४७॥ मचा चिना अभिजित् प्रथमविमा आनन्दादि- योगचक्रम् ॥४७॥ ३ प्राजापत्य स्वाति श्रवण उत्तराभाद्रपद पूर्वाफाल्गुनी उत्तराफाल्गुनी मूल पूर्वापाढा विशाखा धनिष्ठा रेवती अम्बिनी ५ सौम्य अश्लेषा उरात्तपाढा कृत्तिका ४ सुरोत्तम | रोहिणी मृगशिर आर्द्रा पुनर्वसु श्रीवत्स पुण्य अश्लेषा अनुराधा ज्येष्ठा शतभिषा पूर्वाभाद्रपद ६ ध्वांक्ष मघा चित्रा अभिजित् स्वाति पूर्वाफाल्गुनी उत्तराफाल्गुनी म श्रवण मूल पूर्वापाढा ८ विशाखा धनिष्ठा उत्तराभाद्रपद रेवती अश्विनी भरणी कृत्तिका रोहिणी मृगशिर आदी पुनर्वसु ९ वज्र हस्त उत्तराषाढा अनुराधा ज्येष्ठा १. मुहर मघा चित्रा अमिजित् भरणी शतभिषा पूर्वाभाद्रपद उत्तराभाद्रपद रेवती ११ छन्न श्रवण पूर्वाफाल्गुनी उत्तराफाल्गुनी स्वाति विशाखा मूल पूर्वापाढा १२ मित्र १३ मनोज्ञ धनिष्ठा RSS कृत्तिका रोहिणी मृगशिर दस्त अनुराधा उत्तराषाढा शतभिषा अश्विनी अश्लेषा -- - ·ज्येष्ठ १५ कंप अभिजित् पूर्वाभाद्रपद मचा आरम्भ ? सिद्धः " for श्रवण सानि विशागा मूल पूर्वापाग उत्तराभाद्रपद रेवती प्रथमविमर्क आनन्दादि- योगचक्रम् ॥४८॥ ॥४८॥ धनिष्ठा शतभिपा उत्तरापाता अश्विनी अनुराधा ज्येष्ठा १८ व्याधि ममिजित् पूर्वाभाद्रपद भरणी १९ सिदि श्रवण उत्तराभाद्रपद रेवती भरणी भाद्री कृत्तिका पुनर्वसु पूर्वाफल्गुनी रोहिणी पुण्य उत्तराफाल्गुनी मृगशिर अश्लेपा हस्त आर्द्रा मघा चित्रा पुनर्वसु पूर्वाफाल्गुनी स्वाति पुण्य उत्तराफाल्गुनी विशाखा अश्लपा अनुराधा चिना ज्येष्ठा पूर्वाफाल्गुनी स्वाति मूल उत्तराफाल्गुनी विशाखा पूर्वाषाढा २० शुल पूर्यापाढा धनिष्ठा २१ अगुरा उत्तरापाढा शतभिषा अश्विनी कृतिका रोहिणी मृगशिर आर्द्रा पुनर्वसु XX २२ मुसल अभिजित् पूर्वाभाद्रपद भरणी मधा २३ गज श्रवण उत्तराभाद्रपद रेवती २४ मातंग पुप्य २५ राक्षस धनिष्टा शतभिपक् पूर्वाभाद्रपद अश्विनी कृतिका रोहिणी मृगशिर आदा पुनर्वसु अश्लेषा उत्तराषाढा अनुराधा ज्येष्ठा २६ चर भरणी मघा चित्रा अभिजित् २७ स्थिर स्वाति श्रवण उत्तराभाद्रपद २८ वर्धमान | रेवती कृत्तिका रोहिणी पूर्वाफाल्गुनी उत्तराफाल्गुनी मूल पूर्वाषाढा पुष्य विशाखा धनिष्ठा ·AS एव भारम्भ- प्रथमवियाँ शुभयोग प्रावस्य वर्णनम् ॥४९॥ ॥४९॥ S एषां फल नामभिरेव व्यजितमिति न पृथक् प्रतन्यते । केचित् प्राजापत्य १ सुरोत्तम २ मनोझादिपटकः शूल९ गजाना१० क्रमेण भूना प्रजापतिर मानस३ पद्म लवको५ त्पात मृत्यु काण८ शुभ९ गढ १० संज्ञा प्राहु. । उपयोगसंज्ञा चान्वर्था अमीपां विष्कंभावहाँगसमीप सदाभावात् ॥ कुयोगेष्वपवादमाह- यत्पातिकूल्यं वाराणां तिथिनक्षत्रसंभवम् । हुणवंगखसेष्वेव तत्त्यजेदिति केचन ॥ ६७॥ व्याख्या-तिथिसंभव यथा संवर्तककर्कयोगादौ । नक्षत्रसंभव यथा उत्पातमृत्युकाणोपयोगादौ । हूणाद्या देशविशेषाः । केचनेति अयं भाव:- एकान्तिककार्य विना शेपेष्वपि देशेवते त्याज्या. ॥ शुभाशुभयोगसकरे शुभयोगवलमाह- सिद्धियोगः कुयोगश्च जायेतां युगपद्यदि । कुयोगं तत्र निर्जित्य सिद्धियोगो विजृम्भते ॥६८॥ -यौगिकनामाश्रयणाच्छुभयोगः सर्वोऽपि सिद्धियोगशब्देनान प्रायः ॥ अथ दिनयोगानाह- विष्कंभः१ प्रीतिर रायुष्मान्३ सौभाग्यः४ शोभन५ स्तथा। अतिगंडा६ सुकर्मा७ च धृतिः८ शूलं९ तथैव च॥३९॥: गंडो१० वृद्धि११ धुंव१२ श्चैव व्याघातो१३ हर्षण१४ स्तथा । वज्रं१५ सिद्धि१६ यतीपातो१७ वरीयान्१८ परिधः१९ शिवा२० ॥ ७० ॥ सिद्धः२१ साध्यः२२ शुभः२३ शुक्लो२४ ब्रह्मा२५ चैन्द्रो२६ऽथ वधृतः२७ । इति सान्वयनामानो योगाः स्युः सप्तविशतिः ॥ ७१ ॥ 15 ·भारम्भ सिद्ध ॥५०॥ प्रथमविमा कुयोगटी का वर्णनम् ॥५०॥ म्यागा--स्टाः । विशेपस्तु "विपखभर सूल२ गडे३ अइगडे४ वज५ तह य वाधाए६ । वइधिइ७ सूराइकमा अइदुठा मुलजोगा ओ" ॥ १ ॥ इति नारचन्म टिप्पनके ॥ एषु दुष्टयोगानां दुष्टघटीराह- व्यतिपातवैधृताख्यौ सकलौ परिघस्य पूर्वमर्धं च । प्रथमः पादोऽन्येष्वपि विरुद्धसंज्ञेषु हातव्या ॥७२॥ -पूर्वाधं पादश्च टिप्पनकलिखिततादाविकतत्प्रमाणापेक्षया निर्णेयः । विरुद्धसंज्ञेष्विति विशिष्टं कर्म जायमानं रुणद्धीति विल्दा दुष्टार्थ मिलितेत्यर्थः, तारशी सज्ञा येपां ते विष्कंभगडातिगंडशूलव्याघातवज्रपातेषु ॥ प्रथमः पाद इति यदुक्तं तत्र प्रकारान्तरमाह- त्यजेद्वा पश्च विष्कंभे षट् तु गंडातिगंडयोः। घटिकाः सप्त शूले तु नव व्याघातवज्रयोः॥७३ ।। व्याख्या- स्पष्टः । विष्कभादिदुष्टयोगेष्वेकार्गलवेधयोगस्योत्पत्तिमाह- एकार्गलः कुयोगेषु चन्द्रे च परस्परात् । गते साभिजिदोजह्न त्याज्यः पादान्तरो न चेत् ॥७४ ॥ व्याख्या-एकार्गलस्त्याज्य इति सटकः । कुयोगेष्विति अनेन प्रीत्यायुष्मदादिसुयोगेष्वेकागलो न स्यादेवेति सूचितं । कुयोगेषु सत्स्वपि कदाऽस्य संभव इत्याह-चन्द्रेऽ चेत्यादि, साभिजिदित्यत्र सहशब्दो विद्यमानार्थे, तेनाभिजिदत्र गण्यत इत्यभिप्रायः । एवं लत्ताश्लोकेऽपि न्याख्येयं । ततोऽभिजिता सहाष्टाविंशतिनक्षत्रेषु वक्ष्यमाणरीत्या एकार्गलचके क्रमान्न्यस्तेषु चन्द्रादौऽकांच चन्द्रो यद्यन्योन्यस्माद्विषमे नक्षत्रे एकस्मिअर्गले स्थितौ स्यातां तदा एकार्गल: स्यात् स त्याज्यः, यस्मिन्नक्षत्रे एकार्गलः पतति तनक्षत्रं शुभकार्येषु त्याज्यमित्यर्थः । पादान्तरो न चेदिति, पादयो. नक्षत्रसंबन्धिनोश्चन्द्राकोभ्यामानान्तयोरन्तरं प्रक्रमान्मिथो सांमुख्यरूपो विशेषो यत्र स पादान्तर एकार्गलः, अयमनन्तरितपाद एकान्तेन त्याज्यः । I ·चंद्र मृगशिर सूर्य :भारम्भ- 4 प्रथमविमः एकार्गल- योगपरि स्फोट: ॥५१॥ ॥५१॥ रोहिणी-आर्द्रा कृत्तिका -पुनर्वसु भरणी '-पुष्य अश्विनी अश्लेषा रेवती- -मघा उत्तराभाद्रपद -पूर्वाफाल्गुनी पूर्वाभाद्रपद- उत्तराफाल्गुनी शतमिपक- -हस्त धनिष्ठा- चित्रा श्रवण -स्वाती अमिजित्- --विशाखा उत्तरापाडा- अनुराधा पूर्वापाढा- ज्येष्ठा पादान्तरितस्य तु त्यागे कामचार इति भावः । एतमेवस्थापनादिविधिना विशिष्याह- तिर्यक् त्रयोदशोबँकरेखे खजूरके त्यजेत् । कुयोगे शीर्षभादर्कचन्द्रावेकागलक्षगौ ॥ ७५ ॥ व्याख्या-तिर्यक् त्रयोदश रेखाः स्थाप्या ऊर्ध्वा चैका, खजूरकोऽय, तदाकारत्वात् । शीर्षभादिति खजूरकस्य शीर्ष वक्ष्यमाणरीत्या भं स्थाप्यं शेष- सप्तविंशतिभानि प्रादक्षिण्येन क्रमानेख.न्तेषु च, ततश्चैकरेखारूपार्गलप्रान्तद्वय- स्थयोनक्षत्रयोरन् यदि स्यातां तदा एकार्गलः स्यात् । तत्स्थापना यथा- चं. सु तत्रापि मिथः संखमुखयोरेव भपादयो- यदि तौ स्यातां तदानन्तर एकार्गल: संपूर्ण इत्यर्थः । यथा (स्थापना)- ४ ३ उक्तं च- १ बरला "आयेन विध्यते तुर्यो द्वितीयेन तृतीयकः। तृतीयेन द्वितीयस्तु तुर्येण प्रथमस्तथा।। *%t-S ·भारम्भ ॥५२॥ प्रथमविमा एकागेल. समय निर्णयः ॥५२॥ अन्यथा वन्दोरवस्थाने पादान्तरितोऽमी न दोपाय । भय भावः-यथा धानुष्कस्य लक्ष्यं विध्यतः स्वल्पमपि लक्ष्याग्राहक्चलने कार्यसिद्धिर्न स्पादेय राया पेशोऽपि पादानाद्विभ्रष्टो नार्थभाग्भवेत् । उक्तं च यतिवल्लमे- याणाग्रदृष्टिपाताद्यदल्लक्ष्य भिनत्ति धानुष्कः । तद्वत्समदृष्टिगतो वेधो धिष्ण्य प्रदूषयति एवं रक्ष्यमाणवेधेचन्यूयम् ॥ शीर्पभस्यानयनमाह- खजूरकस्य शीर्पक्षमानमेंकार्गले मतम् । योगाङ्क सैक ओजोऽन्यः साष्टाविंशतिरर्धितः ॥७६ ॥ व्याख्या-शीर्पक्षमानमिति एतावतिथं में शीर्षे देयमिति कथ्यमानवान्मानशब्दोऽत्र प्रयुक्तः । योगात इति इष्टदिने यो विष्कंभादियोगस्त- स्थाद्विपमस्तदा सैकः कार्यः, ममश्चेत्तदाऽष्टाविंशतियुतः कार्यः, पश्चादुभावप्य/कायौँ, ततो योऽङ्कः स्यात्तावतिथं भ खजूरकस्य शीर्षे देयं । यथा इष्टेऽति शूलयोगो नवमः, सैकत्वे दश, अर्धिते पञ्च, तत. पञ्चमं में मृगशीर्ष तहिने मूर्धिन दीयते । तथा इष्टेऽहि गडयोगो दशमः, भष्टाविंशति- योगेऽष्टात्रिंशत् , अर्धिते एकोनविशतिः, तत एकोनविंशत मूलं तद्दिने मृनि देयं, एवमन्यकुयोगेष्वपि भाव्यं । तथा च लल्ल:-- शूले मूर्टिन मृगो मघा च परिघे चित्रा पुनर्वैधृते, व्याघाते च पुनर्वसू निगदितौ पुण्यश्च वजे स्मृतः । गंडे मुलमथाश्विनी प्रथमके मैत्रोतिगंडे तथा, सार्पश्च व्यतिपात इन्दुतपनावेकार्गलस्थौ यदा अत्र प्रथमके इति विष्कंभे । सप्तशलाकचक्रेण वेधयोगमाह-- वेघ ऊर्ध्वतिरम्मतरेखे पूर्वादितोऽग्निभात् । भस्य रेखाग्रगे खेटे हेयश्चेन्न पदान्तरम् ।। ७७ ।। व्याख्या-सप्त रेखा: समहताः सप्तरेख, तत्र पूर्वस्यामादौ न्यस्तादग्निभादारभ्य यथास्थान लिखितस्येष्ठभस्य रेखाऽग्रगे खेटे सति तेन वेधः स्यादि- त्यर्थसंटंकः । अयं भावः-ऊध्वं तिर्यक् च सप्त रेखाः कृत्वा तासामन्तेषु पूर्वादिचतुर्दिक्षु कृत्तिकादिसप्तसप्तभान्यमिजिद्युतानि न्यस्यन्ते । तथाहि (स्थापना)- ·कृ भा रन पुग भले बारम्भ सिद्धेः प्रथम विमा ग्रहवेष विचार भ ॥५३॥ भा उ मोनोको प्रकोप पत्र में भाग मम TE RATE गमाया: मान्ने गरिन यमागां शिगोगामें श्री प्राः सागरा गेन प्रष्टसम्म पा स्यात् मयः । गतः करो माथुरेत, मौम्पगे तु माग मुगनात मारामार-मोनादि ग य मेधः पो. गरीन्या पादानारिणः म्यागदा न्यागे कामगारः अपं भाग:-मय यस्मिन् पारा विहीत राम गंमुखे नाचेग्म प्रदो नामि, झिगु पादान. रेनि, दा पायान्नरोडमो ग्रहगेधो न शुष्टः । या पूर्णभरः-- " वि पादं परित्यज्य फुयांत् कार्यमशदिनः । मपंदगुलिच्छेदे विष (पा) वेशोद्भवः कुतः ॥ २ ॥ गगनु फरमध्येधं पादान्तरितमपि माहीतुं नानुमन्यते, आद च-- विश्लेपमायाति यथाऽसुभिः स्वरेण: शरणकदिशि सतोऽपि । तांहिवेधादपि तारकाणां, फरम्प नइयेवलमत्त्वसंपत् " ॥२॥ श्रीपनिरप्या-- " ऋतं मोम्याइविंदं पादमा परित्यजेत् । रस्तु मकलं त्याज्यमिति वेधविनिश्चय." ॥ १॥ पू वि FG घ वि प्र म उ 94 मू ज्ये ·। प्रथमविमा वेषफलं ॥५४॥ आरम्भ सिद्धेः ॥५४॥ CATESex आ कृ पु अ ए भा गिगाहे विचार्यमपरं वेधयोगं पञ्चशलाकचक्रेणाह- विवाहे पूर्ववत्पञ्च रेखा द्वे द्वे तु कोणके। लिखित्वाग्निभतो भानि वेधं तत्रापि चिन्तयेत् ॥ ७८॥ व्याख्या-पूर्ववदिति तिर्यगूधं च पञ्च पज्ञ रेखा: कोणेषु द्वे दे च कृत्वा तासु क्रमाद्भानि, तेषु च यथासंभवं ग्रहाः स्थाप्या इत्यर्थः । विचाहे येधवक्षस्य पश्चरेबनाम्नः स्थापनेयम्-- तनापीति अव्ययानामनेकार्थत्वादपिशब्दोऽत्रावधारणे, तेन पूर्वोक्तः सस- रो रेखवेधः प्रतिष्ठादिसर्वकार्येषु वीक्ष्यः, विवाहे त्वयमेव पञ्चरेखचक्रवेधः । उक्तं च विवाहवृन्दावने-" अन्यतः परिणयादयं वेधः सप्तरेखवलये" । विलोक्यते अत्रापि पादान्तरितत्वादिप्ररूपणा प्राग्वज्ञया । अनन्तरिते ग्रहवेधे च फलमेवम्- "रवि विहवा कुजि कुलक्खय बुहि बंझा मिगु अपुत्त सणि दासी गुरुवेहेण तवस्सिणि विलासिणी राहुकेकाह " ॥ १ ॥ अयं वेधो दीक्षायामपि वीक्ष्यः इति पूर्णभद्रः । आह च- 'सूरिपयाइसु सत्तसलाय वयगहणाइसु पंचसलायं । कत्तिअमाइ ठविज हु चक्कं जो अह ससिणा तो गहवेहं ॥१॥ वि अत्र ससिणो त्ति चन्द्राधिष्ठितनक्षत्रस्येत्यर्थः ।। अ उ पू मू ज्ये लत्तायोगमाह-- 'उ 15 ह उ dE पू 7 RRCerect: स्वा . - घ अ ·प्रथमविमः लचाखरूप मारम्भ सिद्धेः ॥५५॥ लत्ता व]ष्टभादर्कादीनां साभिजिदीयुपाम् । धृत्या१८कृत्यु२२१२७सप्ताईत्पश्चा५कृत्य२२१९संख्यभी॥७९॥ व्याख्या--आकृतिविंशच्छन्दोजातिः । उनि मप्तविंशतिः । आन्तधनुर्विशतिः भन्न नय । भयमय:-इष्टमादष्टादो मे स्थितः सवर्क इष्टभं लत्तया हन्ति, चन्द्रस्तु द्वाविंशे मे स्थितः सनित्यादि । लता फिल पादप्रहारः म चावादीनामिन प्राय: पृष्ठाः स्यातसयोक्तः ॥ अथ ज्योतिर्विदा नक्षत्रगणनसोकांध यथा पुरतः स्यात्तथा पाठान्तरेणा- लत्तयन्ति भमर्कायाः स्वक्षतः साभिजित्क्रमात् । अर्का१२ टा८ ग्नि३ विकृत्य२३ ग६ तत्त्वा२५ष्ट८ प्रकृति२१प्रमं॥८० व्याख्या-स्वःत इति ययेन ग्रहेण तदा आक्रान्त स्यात्तस्य तत् स्वक्ष, ततो येषु येपु मेयर्काया राहन्ताः स्थिताः स्युस्तेभ्योऽग्रे क्रमाद्- द्वादशादीनि भानि लत्तया प्रन्ति । विकृतिप्रकृती त्रयोविंश्यकविंश्यो छन्दोजाती। तस्यानि सांस्यमते पञ्चविंशतिः । उत्तरार्ध सुसार्य पाठान्तर- ': सूर्या १२ ८८ त्रि३ त्रयोविंश२३ पट्६ तरवा २५ टै८ कविशफ २१ । अस्मिश्च लत्ताविन्येऽपि नार्थमेदः । तथाहि-इष्टममशिनी ततोऽष्टादशे मे ज्येष्ठायां स्थितोऽर्कोऽश्विनी पृष्ठतो लत्तयति । तथास्य स्वक्षं ज्येष्टा तत्रस्थोऽकः पुरतो द्वादश भमधिनी लत्तयति । एवं सर्वत्र भाव्यं । ननु यदिष्टदिनस्यभं तदेवेन्दोभ, तत्रस्थश्चन्दुर्यदि द्वाविंशमष्टमं वा म लत्तयति तदेष्टभस्य फिमागत ? ततश्चेष्टभस्येन्दुलत्ताविचारणं व्यर्थमेवापयते । सत्य, परमिन्दुः परिपूर्ण एव सन् में लत्तयति, नान्यथा, यदाह श्रीपतिः-" द्वाविंशं परिपूर्णमूर्तिरुडुपः संतापयेन्नेतरः " । ततो गतराका यत्र मे समाता स्यात्तदेवेन्दोम कल्पयित्वा ततो विचार्य । उक्तं च यतिवल्लमे- चकार यत्र नक्षत्रे राकान्त रजनीकरः । ततश्चाष्टमनक्षत्रं म पुरो हन्ति लत्तया " ॥ १ ॥ लत्तायां परमतमप्याह- - SRA-NECK - ·सिदे ॥५६॥ प्रथमविमः लत्तापरमत. विचार ॥५६॥ अग्रतो नवमे राहोः सप्तविंशे भृगोस्तु भे । केचिज्ज्योतिर्विदः प्राहुर्लत्तां तामपि वर्जयेत् ॥ ८१ ॥ गाण्या-नवमे इति, निविक्रमस्तु विशे मे राहोर्लत्तामाह, तथाहि-" नख२० राहोर्लत्तामाह, तथाहि-" नख२० संख्यं तमोहन्तीति " । लत्ताफलं च पौर्णभद्रज्योतिपे एवमुक्तम्-- "अणुजविणासो १ नासो २ कजाभावो ३ भयं ४ विहवछेऊ ५ । गुरु १ वुह २ सिअ ३ मसि ४ रवि ५ हयरिक्खेसु भरणमन्नेसु॥१ इह च वृद्धाः प्राहुः-' सौग्यलत्ताः किल स्वल्पदोषाः, भस्य हि दौर्बल्यमेव ताः कुर्युः, क्रूरलत्तास्तु मरणदारियादिनाऽनर्थदाः । केशवाकोऽप्याह-- " उडुनि निर्दलिते शुभलत्तया, न फलमस्ति भस्य गलत्तया । अशुभलत्ति भमत्ति तदृढयोर्धनसुतानसुतापकरं परम् ॥ १ ॥ अन्थान्तरेवेवमूचे- " सौम्यलत्ताहतं पातोपग्रहाद्यैश्च दूषितम् । भपादं वर्जयेदेव भञ्च केन्द्रे न चेच्छुभाः" ॥ १ ॥ भस्यायं भावः- यदि तात्कालिककार्ये लग्ने केन्द्रेषु शुभग्रहाः स्युस्तदा सौम्यग्रहलत्ता पादान्तरिता न दुष्यति । केन्द्रेषु शुभग्रहाभावे तु सौम्य- लत्ताहवमपि में संपूर्णमपि त्याज्यं, एवमुपग्रहपातादिहतेऽपि मे वाच्यम् ॥ पातयोगमाह-- पातः सूर्यक्षतोऽश्लेषा मघा चित्रानुराधिका । श्रुतिः पौष्णं च यत्र स्युस्त्याज्यस्तत्संख्यभेऽश्विभात् ॥८२॥ न्याख्या--इष्टदिने यन्त्र भेऽर्कः स्यात्तस्मादश्लेषायुक्तषङ्गानि यत्र सङ्ख्यायां स्युः, कोऽर्थः ? यावतियानि स्युः, अश्विनीतो गणनया ताव- तिथेषु पड्भेपु पातः स्यात् । अस्य त्रिशूलपात इति नामान्तरं । भावना यथा-यदा सूर्यमें ज्येष्ठा ततोऽश्लेषा एकोनविंशी, मघा, विंशी, चित्रा चतु- 1964 .

·प्रथमविमा
पातस्वरूप
॥५७॥
भारम्भ-
सिद्धेः
॥५७||
विंशी, अनुराधा सप्तविंशी, श्रुतिः पञ्चमी, पौष्णं दशमं चेत्यतस्तहिनेऽश्विनीत एकोनविंश १ विंश २ चतुविश ३ सप्तविंश ४ पत्रम ५ दशमीषु ६
मल १ पूर्वापाढा २ शतभिपग् ३ रेवती ४ मृगशिरो ५ मघासु ६ पातः स्यात् । एवमन्यदपि भाव्यं । पातेऽभिजिन गण्यते ॥
अत्र सुखार्थमानायमाह-
पातं शूलस्य गंडस्य हर्षणव्यतिपातयोः। साध्यवैधृतयोश्चान्ते धिष्ण्यं यत्तत्र वर्जयेत् ॥ ८३ ॥
व्याख्या-शूलाया एते पद् योगा येषु भेषु समाप्यन्ते तेषु तेप्वेते पडपि पाताः क्रमात् स्युः-
पवनः १ पावक २ श्चैव कालः ३ किंकर ४ एव च । मृत्युकृत् ५ क्षयकृ ६ चेति पाता नामसहक्फलाः " ॥ १ ॥
एताः संज्ञा नरपतिजयचर्यायाम् ॥
॥ इति योगद्वारम् ॥ ४
इति श्रीमति आरंभसिद्धिवार्तिके तिथि १ वार २ भ ३ योग ४ परीक्षात्मकः प्रथमो विमर्शः ॥ १
श्रीसूरीश्वरसोमसुन्दरगुरोनि-शेषशिष्याग्रणीगच्छेन्द्रप्रभुरत्नशेखरगुरुर्देदीप्यते साम्प्रतम् ।
नच्छिष्याश्रवहेमहंसरचितस्यारंभसिध्धेः सुधी शृङ्गाराभिधवार्तिकस्य समभूदाद्यो विमर्शीर्थतः ॥ १ ॥

·॥ द्वितीयो विमर्शः ॥ ५ भारम्भ सिद्ध ॥५८॥ ८२५ द्वितीय विमर्श राशिपाद- निर्णयः ॥५८॥ ॥ अथ राशिद्वारम् ॥ ५ गशिरथ तत्र मेपोऽश्विनी च भरणी च कृत्तिकापादः । वृषभस्तु कृत्तिकाहित्रयान्विता रोहिणी समार्गार्धा ॥१॥ मिथुनो मृगार्धमार्दा पुनर्वसोश्चाहयस्त्रयः प्रथमे । की च पुनर्वस्वोः पादः पुष्यस्तथाऽश्लेषा ॥२॥ सिंहस्तु मघाः पूर्वाफल्गुन्यः पाद उत्तराणां च । कन्योत्तरात्रिपादी हस्तश्चित्रार्धमायं च ॥३॥ तौली चित्रान्त्याध स्वातिः पादत्रयं विशाखायाः। स्यावृश्चिको विशाखाचतुर्थपादोऽनुराधिका ज्येष्ठा ॥४॥ धन्वी मूलं पूर्वाषाढापि च पाद उत्तराषाढः । स्यान्मकर उत्तराषाढाहित्रितयं श्रुतिर्धनिष्ठार्धम् ॥ ५॥ कुंभोऽन्त्यधनिष्ठार्ध शततारा पूर्वभाद्रपात्रिपदी । मीनो भाद्रपदाहिस्तथोत्तरा रेवती चेति ॥ ६॥ व्याख्या-एपां भावना-राशिकल्पनेऽभिजित् पृथग्न गण्यते, ततः सप्त विंशती भेषु प्रत्येकं पादचतुष्कभावाद्येऽष्टोत्तरं शतं नक्षत्रपादा वर्णनैय- स्यकथनेन प्राक् सूचितास्तेषु नवभिनवभिः पादैरेकैको राशिरिति द्वादश राशयः स्युः, अत एव पुरुषादिनामसु राशिकल्पनानक्षत्रपादनियमितवर्णान् ज्ञारवा नामापवर्णाः कार्याः । अभिजितस्तु पादत्रयस्य वर्णा उत्तराषाढाया अन्त्यपादे तदन्त्यपादस्य वर्ण: श्रवणस्याथपादे चान्तर्भाव्याः ॥ मेषादीनां वर्णानाह- H . . + ·सिद्धः ॥५९॥ द्वितीय विमरे मेषादीनां वर्णस्वाम विचारा ॥५९॥ मेपान्छोणार्जुनहरिद्रक्तश्वेततमेचकाः । पिंगापिंगलकल्माषकहारमलिना मचः ॥ ७॥ व्याख्या-मेपादिति मेपारप्रति राजीनां नाशविगारगायो तु मानागपी शेर । जो था: । हरित पावनीपुकणात । एतः कवुरः विचित्रवर्णवात् । मेगा. फल्गः । पिंगः पिंगा पीरमः | RATE हगुरः गुलपिनगानिमा इ । कारः इपिळवणः । मलिनो मरस्थवर्णः । प्रयोजनं चाम्य विशिष्ण नगशेगु, गरमां-भागमुनीयम् गाभागते । उy, T-" नाजायते इम्यं " वतन तस्य धातुमूलादेवंस्तुनो इतनष्टादिप्रभऽनेन वर्णशानं स्यात् ॥ गशीनां रूपाण्या- उद्यद्घोषवतीगदं वृमिथुनं नौस्थाग्निसस्यान्विता, कन्या ना न तुलाधरो धृतधनुर्धन्व्यश्वपश्वार्धकः। एणास्यो मकरः कुटांकितशिराः कुंभो विलोमाननं, मीनो मीनयुगं च नामसदृशाः प्रोक्ताः परे राशयः ॥८॥ व्याख्या-घोपवती चीगा वीणापाणिः सी, गदापाणिनंरः, इंम् ममुग्ननिषिष्ट बीएसयुग्मं मिथुनराशिः नौस्याप्रीत्यादि वामे इस्तेऽनि दक्षिणे च धान्यं धरन्ती नौस्थिता कन्या कन्याराशि. । ना चेति तुलाहस्तः पुस्तुिलाराशिः । धनुरिति कटपधोदेवपश्राधमश्वस्पेर घाष्पद इत्यर्थः, उपरितनं तु देहपूर्वार्ध नरस्येव, तदस्ते च धनुः, इंरग्धनराशिः । एणास्य इनि मृगतुल्य मुसो मकरो मकरराशिः। शिरस्थकुंभो नरः कुंभराशिः, "स्कन्धासक्तरिकघट" इति तु वृहजातके । विलोमेति अन्योऽन्यं पुग्छामिमुम्ममुग्यो यमलस्यौ मीनी मीनराशिः, अत एवास्य शीर्ष- पृष्ठोदयित्वं । परे उक्तशेपाः पञ्च राशयो मेपवृपकर्कसिंहवृश्चिकास्याः स्वस्पनामानुरूपरूपाः । विशेषस्तु सर्वेषां फिल राशीनां चेष्टास्यानापि स्वस्व. नामानुरूपमिति संप्रदायः । तथा च मारङ्गः- " मेपो दैन्यमुपैति गर्वति वृपो नानामतिर्मन्मथः, शूरः कर्कटको धृतिश्च वनपे कन्या च मायाविनी ।

·आरम्भ. सिद्धेः ॥६०॥ द्वितीय विमर्श राशीनांदि- शास्वामि- त्वनिरूपणं ॥६॥ - सत्यं रज्जुतुलास्वलो मलिनता चापश्च पापाशयो, मौखर्य मकरे घटे चतुरता मीने च धीरा मतिः" ॥ १ ॥ राधा मेपगृपी दिवा आरण्यो, निशि ग्राम्यौ । मिथुनो ग्राम्यः । कर्कमीनी जले । सिंहोऽरण्ये । वृश्चिकः प्रवासी । धनुःकुंभी ग्राम्यौ मकरस्याचा आरण्योऽन्यो जलचर इत्यादि । प्रयोजनं चास्य हृतनष्टादी चौरचेष्टा- स्थानादिज्ञानं । ऐषु च लमेपूचितकर्माण्येवं दैवज्ञवल्लमे-"राज्या- भिषेविरोधमाहसफूटकर्मादि धारवाकरायं च मेपे लग्ने सिध्यति १ । विवाह वेश्मप्रवेशकन्यावरणादिधुवं कर्म क्षेत्रारंभपशुकर्मणी च वृपे २ । वृपोक्तं पियाशिल्पभूपणादि च मिथुने ३ । सेवाभोगी मृदुशुभकर्म पौष्टिकं वापीकूपादिजलकर्म च कर्के ४ । मेपोकं वाणिज्यनृपसेवारिपुमिलनादि च सिंहे ५। शिल्पीपधभूषणवाणिज्यादिचरस्थिरं कन्यायां ६ । कृषिसेवायात्रादि कन्योक्तं च तुलायां ७ । ध्रुवकर्म नृपसेवाचौर्यादिदारुणोग्रादिकर्म च वृश्चिके ८ । याग्रायुद्धग्रतसरकर्माणि धनुपि ९ । क्षेत्राश्रयमम्बुयात्रा चरकर्म नीचक्रिया च मकरे ३० । अम्बुया- नानौसजीकरणबीजोप्तिदंभमेदव्रतादि नीचकर्म च कुंमे ।। विद्यालङ्कृतिशिल्पपशुकर्मनौयात्राभिषेकादि मगल्यकर्म च सर्व मीने सिध्यति १२ ।" " एतान्युक्तानि संसिध्धि यान्ति शुध्धेश्वजादिपु । क्रूराणि क्रूरयुक्तेषु शुभानि सशुमेषु तु" ॥ १ ॥ राशिशीलान्याह- पूर्वादिदिक्षु मेषाद्याः पतयः स्युः पुनः पुनः । चरस्थिरद्विस्वभावाः क्रूराकरा नरस्त्रियः ॥९॥ व्याख्या-पुनः पुनरिति प्रतिविशेषणं योज्यं । ततश्चायमर्थः-मेषाद्याश्चत्वारः क्रमात् पूर्वादिचतुर्दिशामीशाः । एवं सिंहायाश्चत्वारो धनुरा- याश्चत्वारो वाच्याः । प्रयोजनं चास्य वक्ष्यमाणं " यातव्यं दिग्मुखे लने " इत्यादिक हृतनष्टादौ चौरादेर्गमन दिग्ज्ञा नादि च । चरस्थिरेति मेपश्चरः । वृपः स्थिरः । मिथुनो द्विस्वभावः । कथं? आद्याध, स्थिरं द्वितीयाध चरं, क्रमात् स्थिरचरयोषकर्कयोः सामीप्यादिति जातकवृत्तौ। 45 ·भारम्भ- सिद्धेः ॥६॥ द्वितीय विमझे राशीनांदिन रात्रिबलादि स्वरूप पुनःपुनरित्यस्य संबन्धनादेवमेव कर्कादित्रये तुलादित्रये मकरादित्रयेऽपि च चरादित्वं वाच्यं । प्रयोजनं तु चरादिषु जातास्तच्छीला: स्युरित्यादि कराकरा नरस्त्रिय इति मेषः क्रूरो नरश्च, वृपः सौम्यः स्त्री च । पुनःपुनरित्यस्यात्रापि विशेषणद्वयेऽपि प्रत्येकं संबन्धनात् मिथुनः क्रूरो नरश्च, कर्क: सौम्यः सी चेत्याद्यग्रेऽप्येकान्तरं वाच्यं । एवं च मेषमिथुनायाः पट् ओजराशयः क्रूरा नराश, वृपकर्कायाः पट् समराशयः सौम्याः स्त्रियश्च प्रयोजनं तु क्रूरेषु पुंसु च जाता: क्रूरास्तेजस्विनश्च स्युः । सौम्येषु स्त्रीषु च सौम्या मृदवश्चेत्यादि " मेषसिंहवृश्चिकमकरकुभा: पञ्च राशयः क्रूराः क्रूरस्वामिकत्वात् , शेपाः सप्त सौम्येशत्वात्सौम्याः " इति तु रस्नमालायां । अपि च क्रूरोऽपि राशिः सौम्यग्रहयुतिदृष्टया सौम्यः स्यात् , सौम्योऽपि च त्रग्रहयुतिदृष्टया क्रूरः स्यात् । उकं च दैवज्ञवल्लमे- ग्रहयोगेक्षणाभ्यां स्याद्राशेर्भावो ग्रहोद्भवः । राशिः स्वभावमाधचे ग्रहयोगेक्षणोन्झितः " ॥ १ ॥ षड् निशाबलिनोऽजोक्षयुग्मकर्कधनुर्मुगाः । पृष्ठेनोद्यन्ययुग्मास्ते शीर्षेणान्ये द्विधा झषः ॥ १० ॥ व्याख्या-अजो मेषः । उक्षा वृषः । युग्मं मिथुनं । निशाबलिन इति शेषास्तु षट् सिंह १ कन्या २ तुला ३ वृश्चिक ४ कुंभ ५ मीना ३ दिवाबलिन इति सामर्थ्याल्लभ्यते । एषां प्रयोजनं तु हृतनष्टादौ दिनरात्रिरूपसमयज्ञानं । उक्तं च-" राशिभ्यः कालदिग्देशा" इत्यादि । तथा दिन- बलिनि लग्ने दिवा यात्रादि शुभ, रात्रिबलिनि तु रात्री, विपर्ययस्तु न श्रेष्ठ इत्यायपि । पृष्ठेनोयन्त्ययुग्मा इति निशाबलिषट्के मिथुनवर्जाः पञ्च पृष्ठोदयिनः उदयतामेषां प्रथम पृष्ठं प्रादुर्भवतीत्यर्थः । शीर्षेणेति मन्ये मिथुन ३ सिंह २ कन्या ३ तुला ४ वृश्चिक ५ कुंभा: ६ षट् शीर्षोंदयिन उदयतामेषां प्रथमं शिरःप्रादुभावात् । झषो मीन उभयोदयी युगपच्छिर:पृष्ठाभ्यासुदेतीत्यर्थः । प्रयोजनं तु यात्रादौ शीर्षोदये लग्ने जयः, पृष्ठोदने वैफल्यमि- त्यादि ॥ राशीनां विशेषानाह- अर्काद्युच्चान्यज १ वृष २ मृग ३ कन्या ४ कर्क ५ मीन ६ वणिजो ७शैः। - SECRECk ·बारम्म सिद्धेः ॥६२॥ द्वितीय विमर्श ग्रहाणामुच्च- नीचविचार ॥६॥ दिग १० दहना ३ ष्टाविंशति २८ तिथी १५ षु५ नक्षत्र २७ विशतिभिः २० ॥११॥ न्याया-अजेति मेपवृपमकराद्याः क्रमात्सूर्यादीनामुच्चस्थानानि । वणिगिति उपलक्षणत्वातुला । कैः कृत्वाऽजादयोऽर्कायुचानीत्याह--- दिग्गदनादिमितरंगौरिति, कोऽर्थः ? दिग्मितैरंशमैपो रब्युच मेपस्याया दश त्रिंशांशा रब्युश्चमित्यर्थः । एवमग्रेऽपि यथा वृषस्यायास्त्रयस्त्रिंशांशा इन्दूचं, मकरन्याष्टाविंशतिरंशा भौमोद्यमित्यादि । अत्र संप्रदायस्त्वयम्-मेपेऽर्क उच्चस्तत्रापि दशांशान् यावत्परमोच्चः पश्चात्तूम्बः । शशी वृषे उबस्तत्रापि ग्रीनशान यावत् परमोचः पश्चात्तूर इत्यादि । लोकभ्यादिग्रन्थैः सह संवादी चायं संप्रदायः । लघुबृहज्जातकनारचन्द्रादीनाममिप्रायस्त्वयं- "मेपेऽर्क उच्चस्तस्यैव दशमे त्रिंशांशे तु परमोचः । शशी वृपे उच्चस्तस्यैव तृतीयांशे तु परमोचः । भौमो मकरे उच्चः तस्यैवाष्टाविंशेऽशे परमोधः" इत्यादि । ताजिके तु नास्ति परमोचसंज्ञा, किंतु मेपे आद्यदशभागान् यावत्सूर्य उच्चः, पश्चात्तु तेजःपतित इत्युक्तं । एवं वृषादिषु चन्द्रादीनामपि वाच्यम्॥ स्वोचतः सप्तमं नीचं त्रिकोणान्यथ भानुतः सिंहो ५ क्ष २ मेष १ प्रमदा ६ धनु ९ घट ७ घटाः ११ क्रमात्॥१२॥ व्याण्या-यस्य यस्य यद्यदुनं तस्माद्यद्यत्सप्तमं तत्तत्तस्य नीच दिग्दहनाष्टाविंशतीत्यादिरंशसंख्याऽत्रापि योज्या । ततश्चायमर्थ: चवन्नीचेऽपि वाच्यः । तथाहि-मेपासप्तमे तुलायामाद्या दश त्रिंशांशा रवेर्नीचं, वृषात्सप्तमस्य वृश्चिकस्याद्यास्त्रयास्त्रिंशांशा इन्दोर्नीचं । अत्रापि संप्रदायस्वयम्- तुलायां रविर्नीचस्तत्रापि दशांशान् यावत् परमनीचः पश्चात्तु नीचः, एवं चन्द्रादिष्वपि वाच्यं । पाकश्यादिग्रन्थैः सह संवादी चायं संप्रदायः । जातकनारचन्द्रायभिप्रायस्वयम्-"तुझायामों नीचस्तत्रापि दशमे त्रिंशांशे परमनीचः, एवं चन्द्रादिष्वपि वाच्यं" । ताजिके तु नास्ति परमनीचसंज्ञा, किंतु तुलायामाथदशांशान् यावदों नीच इत्युक्तं, एवं चन्द्रादिष्वपि वाच्य । विशेषस्तु- " कन्या राहुगृहप्रोक्तं राहूचं मिथुनः स्मृतः । राहुनीचं धनुर्वर्णादिकं शनिवदस्य च ॥१॥ -- ACES ·चन्द्र शुक्र भारम्भ- सिद्धेः ॥६३॥ वृष मकर कन्या कक मीन मकर द्वितीय विमर्श ग्रहाणारा- शिस्थिति मानं ॥ ॥६३॥ १० कन्या २७ २८ १५ ५ २० . उच्चनीचस्थापना- परमोचता परमनीचता च पष्टिलिसाप्रमाणस्य तत्तदंशस्य मध्यभागे, कोऽर्थः ? त्रिंशल्लिप्साभिः क्रमे स्यातामिति तज्ज्ञा: । परमोपनीचरवयोः रवि बुध गुरु शनि राहु समयज्ञानोपायश्चायम्- उबानि मेष मीन तुला | मिथुन नीचानि मास रविबुधशुक्राः ३ सार्घ भौमस्त्रियोदशाचार्यः ५ । तुल वृश्चिक | कर्क मेप धनुः परमोचपर त्रिंशन्मन्दोऽष्टादश राहुश्चन्द्रः ८ सपाददिवसयुगम् ॥ १॥ मनीचानि इदं तावद्ग्रहाणां राशिस्थितिमानं । तथा च- " त्रिंशांशे ज्ञार्कशुक्राणां ३ दिनं सार्धचतुर्धटि । इन्दोः ४ कुजे ५ सार्धदिनं मासमेकं शनैश्चरे ॥ ६ ॥ अष्टादशदिनी राहोऽस्त्रयोदशदिनी गुरोः ८ " । इति ततश्च मेषसंक्रान्तौ नवदिनेभ्योऽनु दिनमेकं परमोच्चोऽर्क: १ । वृपे नवघटीभ्योऽनु साधं घटीचतुष्कं चन्द्रः परमोच्चः २ । मकरे सार्धचत्वा- रिंशदिनेभ्योऽनु सार्धमेकं दिन भोमः परमोच्चः ३ । कन्यायां चतुर्दशदिनेभ्योऽनु दिनमेकं बुधः परमोच्चः ४ । कर्के द्वापञ्चाशदिनेभ्योऽनु प्रयोदशदि. नानि गुरुः परमोच्चः ५। मीने षड्विंशतिदिनेभ्योऽनु । दिनमेकं शुक्रः परमोच्चः ६ । तुलायामेकोनविंशतिमासेभ्योऽनु मासमेकं शनिः परमोचः ७ । परमनीचेऽप्येवमेव भावना । इदं च सामान्येनोक द्रष्टव्यं । यतो भौमाद्याः प्रायो वक्रिता अतिचरिता वा स्युः । न च तदानीमयं परमोचनीच- स्वसमयः संवदिति, तेन वक्रातिचारवतां ग्रहाणां वक्ष्यमाणकरणेन स्पष्टतां कृत्वा यथोक्तांशैरेव परमोचनीचत्वे निर्धायें । सहजगतीनां तु सांगतोक्त- समययुक्त्येति । उच्चनीचप्रयोजनं स्वेवम्- ·-- आरम्भ सिद्धेः ॥६४॥ "इको जइ उच्चत्थो हवइ गहो उन्नई परं कुणइ । किं पुण वि तिन्नि गहा कुणंति को इत्थ संदेहो"॥ १ ॥ जन्मनि तत्फलं यथा- ज्युच्चैर्नृपः पञ्चभिरर्धचक्री चक्री पदुचैर्मुनिभि ७ स्तथाईन् ॥ विभिनींचैर्भवेहाससिभिरुचैर्नराधिपः । त्रिभिः स्वस्थानगैमंत्री त्रिभिरस्तमितैर्जडः ॥ १ ॥ अन्धं दिगम्बरं मूर्ख परपिंडोपजीविनम् । कुर्यातामतिनीचस्थौ पुरुपं चन्द्रभास्करौ " ॥ २ ॥ इत्यादि । त्रिकोणान्यथेति एतानि मूलत्रिकोणान्यप्युच्यन्ते । प्रमदा कन्या । घटस्तुला । घटः कुंभः । प्रयोजनं तु त्रिकोणग्रहा उच्चसमं फिजिवूनं या फलं दयुरिति पाकश्रियां । प्रश्नशतकवृत्तौ च त्रिकोणादीनि त्रिंशांशव्यक्त्या एवमूचिरे, तथाहि-" सिंहें विंशतिस्त्रिंशांशास्त्रिकोणं शेषा दश गृहं रवेः । । वृपे द्वावंशावुचौ तृतीयः परमोच्चः शेषास्त्रिकोणमिन्दोः २ । मेपे द्वादशांशास्त्रिकोणं शेषा गृहं कुजस्य ३ । कन्यायां चतुर्दशांशा उचाः पञ्चदशः परमोचः ततः पञ्चांशास्त्रिकोणं शेषा दश गृहं बुधस्य ४ । धनुषि दशांशास्त्रिकोणं शेषा गृहं गुरोः ५ । तुलायां पञ्च दशांशास्त्रिकोणं शेपा गृहं शुक्रस्य ६ । कुंमे विंशतिरंशास्त्रिकोण शेषा दश गृहं शनेरिति ७ ॥ राशिसंबद्धान् द्वादश भावानाह- द्वितीय विमर्श राशिसंनड़ द्वादशभाव वर्णनं ॥ ॥६४॥ LCSCR55 लग्नाद्रावास्तनु द्रव्य२ भ्रातः बन्धु४ सुतारयान । स्त्री७ मृत्यु८ धर्म९ कर्मा१० य११ व्यया१२श्च द्वादश स्मृताः॥ १३ ॥ व्याख्या-भान्यन्ते विचार्यन्ते इति भावाः । पृच्छायां जन्मनि यात्रादौ वा यः कश्चित्तत्काले उदयन राशिः स लमाख्यो द्वादशारचक्राकृति न्यस्य संमुखारविवररूपे मुख्यस्थाने देयः, शेषा एकादश राशयोऽप्रदक्षिणमेकादशस्थानेषु च, एवं कुंडलिका स्यात् । तत्स्थापना- ·१२ २ ३ असम्भः ११ ४ श्री १० ॥६५॥ द्वितीय विमर्श लग्नभाव विचारः॥ ॥६५॥ ८ ६ भन्न लग्नस्य तनुभावसंज्ञा इष्टनरादेस्तनुरेतदनुसारेण विचार्येत्यर्थः। ततोऽप्रदक्षिणमेकादशस्थानेषु द्वितीयादिस्थानस्थराशीनां क्रमाद् द्रव्यभाव २ भ्रातृभाव ३ वन्धुभावादिसंज्ञाः इष्टस्य पुंसो द्रव्यभ्रात्रादिकमेपामनुसारेण विचार्य तथाहि- "यो यो भावः स्वामिदृष्टो युतो वा, सौम्यैर्वा स्यात्तस्य तस्यास्ति वृद्धिः। पापैरेवं तस्य तस्यास्ति हानिर्निर्देटच्या पृच्छतां जन्मतो वा ॥१॥ नवर षष्टेऽरिभावे यथा क्रूरा अरिभावं नन्ति तथा सौम्या अपि घ्नन्त्येव, न तु पुष्णन्ति । व्ययाष्टमयोश्च यथा सौम्या व्ययमृत्यू पुष्णन्ति तथा क्रूरा अपि पुष्णन्त्येव, न तु नन्ति । अत एवोक्तं-"सौम्या. पठेऽरिना- सर्वे नेष्टा व्ययाप्टमगा" इति । यवनेश्वरमते तु-"अष्टमे सौम्या आयु- वृद्धिकरा इति । भ्रातृभावे च भगिन्योऽपि लक्ष्याः । बन्धवः स्वजना बन्धुभावे माताऽपि । सुतभावे शिष्या अपि । स्त्रीति भार्या । अन्न गमागमा- द्यपि । अष्टमे रोगाद्यपि । धर्मभावे क्रमागत विद्याऽचुम्बितविद्याऽचिन्तितधनलाभाद्यपि । दशमेकर्मव्यापारः, अन पिताभाग्यमाज्ञैश्वर्यायपि च । लामे नष्ट- लाभाद्यपि । व्यये सदसद्वययादि च विचार्याणि (य) द्वादशेति यथा लग्नादारभ्य द्वादश भावा उक्तास्तथा चन्द्रादपि ज्ञेयाः, लग्नचन्द्रयोर्मध्ये यस्तदानीं बलवान् स्यात्तस्माद्वादश भावा विचार्यन्त इत्याम्नाय, ॥ भावाना नामान्तराण्याह- सुहृन्मन्दिरपातालहिवुकाम्बुसुखाभिधम् । चतुर्थमष्टमं छिद्रं चतुरस्त्रे उभे पुनः ॥ १४ ॥ व्याख्या-सुहृन्मन्दिरेति मित्रभवनं गृहभवन रसातलमित्यादिपर्याया अप्यत्र व्यवहर्तव्या. । एवमग्रेऽपि सर्वत्र पूर्वोक्ततन्वादिद्वादशभावनाम- RKS SAX ·आरम्भ- सिद्धेः ॥६६॥ द्वितीय विमर्श भावसज्ञा निरूपणम् ॥६६॥ रपि जागं । चतुमिनि स्थानमिति शेप' । छिद्र मिति छिद्रशब्दः क्षतपापपर्यायः । भष्टमं मृत्युस्थानमनायुःसंज्ञमपि ॥ त्रित्रिकोणं च नवमं त्रिकोणे नव पंचमे । सप्तमं कामजामित्रानानास्तसंज्ञकम् ॥ १५ ॥ माल्या-कामेत्यादि कामो मदनः, जामित्रशब्दो विवाहपर्याय: जामि भगिनी ब्रायति त्यज्यतीति कृत्वा । तथा सर्वोऽपि ग्रहो यस्मिन् राशायुविसमाम्मात्पप्तमेऽदर्शनं याति ततोऽस्तसंज्ञा ॥ स्यातां तृतीये दुश्चिक्यविक्रमे पञ्चमे तु धीः । मध्यमेषूरणव्योमान्याहुदेशमधामनि ॥ १६ ॥ व्याख्या-इह किल तुर्यस्य पातालाम्बुसंज्ञे दशमस्य मध्यव्योमसंज्ञे च भूगोलकल्पनयेत्यूचं, भूगोलमते वर्क: प्रातः प्राच्यामुदीय प्रदक्षिण भ्रमन्मध्याहे दशमधामनि व्योममध्यमागत्य सायं सप्तमेऽस्तमेति, तथैव च रात्रावपि भ्रमन्मध्यरात्रे तुर्यधाम्नि पाताले भूत्वा पुनः प्रातः प्राच्यामुदेतीत्याहुः । पातालं च स्वभावादम्बुस्थानमिति प्रतीतमेव- " उपान्त्यं ११ सर्वतोभद्रमन्त्यं १२ रिष्पमुदीरितम् । वदन्त्युपचयाहॉस्त्रिषड्दशैकादशान पुनः ॥ १७ ॥" व्याख्या-उपान्त्यमेकादशं सर्वतोभद्रमिति तत्रस्थग्रहस्य सर्वथाऽपि शुभत्वात् । अन्त्यं द्वादशं रिप्पशब्दः पकारोपान्त्यः । उपचयेत्यादिल- माचन्द्राच निपडादिस्थानान्युपचयसंज्ञानि, यत एपु स्थितः पापग्रहोऽपि शुभफलप्रदः स्यात् , शेषाणि स्वपचयाह्वानीत्यर्थाल्लभ्यते। प्रयोजनं चिदं- कार्य यदुक्तं तदुपैति सिद्धि वारे ग्रहे चोपचयक्षभाजि । नीचक्षसंस्थेऽपचयस्थिते च यत्ने कृते चापि भवत्यसाध्यम् ॥१॥ केन्द्रचतुष्टयकंटकनामानि वपुः १ सुखा ४ स्त ७ दशमानि १० । स्युः पणफराणि परत२-५-८-११स्तेभ्योऽप्यापोक्लिमानीति ३-६-९-१२ ॥ १८ ॥ S RESS ·भारम्भ सिद्धेः ॥६७॥ द्वितीय विमर्श राशीनां षड्वर्ग विचारः ॥६७॥ व्याख्या-प्रथमतुर्यसप्तमदशमानां प्रत्येक केन्द्रादिसंज्ञानयंप्रत्येकं तेभ्योऽग्रेतनाना द्वितीयपञ्चमाष्टमैकादशाना पणफरसंज्ञा, तेभ्योऽप्यप्रेतनानां तृतीयपष्ठनवमद्वादशानामापोक्लिमसंज्ञा । केन्द्रेपु किल सर्वे ग्रहाः पूर्णवीर्याः स्युः, पणफरेवर्धवीर्या. आपोक्लिमेपु तु पादवीर्या इति त्रैलोक्यप्रकाशे । विशेपस्तु, संज्ञा किल द्विधा-सान्वा यादृच्छिकी च । तत्र दुश्चिक्य १ हिबुक २ त्रिकोण ३ युन ४ यू ५ त्रित्रिकोण ६ चतुरस्र ७ मेपूरण ८ रिष्प ९ केन्द्र १० चतुष्टय ११ कंटक १२ पणफरा १३ पोक्लिम ११ संज्ञा वक्ष्यमाणहोरा १५ द्रेष्काण १६ संज्ञे चान्वर्थरहितत्वाधादृच्छिक्यो यवनाचार्यादिमते रूढस्वादुक्काः । विक्रम १ सुख २ वेश्म ३ घी ४ जामित्र५न्द्रिादि ६ संज्ञास्तु सान्वर्थाः । तेनेष्टपुसो विक्रम सुखं गृहं बुद्धिर्विवाहो हानिश्चेत्यादीनि तत्तद्गृहेभ्योऽपि विचार्याणि । एवमेव लग्नात्प्रभृति स्थितानां प्रथमादिस्थानानां तन्वादिसंज्ञाः प्रतिनियता उक्ताः । एतदनुसारेणै- वाग्रतोऽपि सर्वत्र प्रथमादिस्थानार्थे तन्वादिशब्दव्यवहारोऽभ्यूह्यः ॥ अथ राशीनां गृह १ होरा २ द्रेष्काण ३ नवाश ४ द्वादशांश ५ त्रिंशांश ६ रूपं पड्वर्गमाह- मेषादीशाः कुजः१शुक्रोरबुधश्चन्द्रोठरविपर्बुधः६शुक्रः७कुजोटगुरु९र्मन्दो०मन्दो११जीव१२ इति क्रमात् ॥१९॥ व्याख्या--पवर्गाधिकारे राशीनां गृहमिति नाम, तेनैते गृहेशा उच्यन्ते । प्रयोजनं त्वेपां-"यो यो भावः स्वामिदृष्टो युतो वेत्यादि" ॥ होरा राश्यर्धमोजक्षेऽर्केन्द्वोरिन्द्रयोः समे, द्रेष्काणा भे त्रयस्तु स्व१ पञ्चम५ त्रित्रिकोण९ पाः ॥२०॥ व्याख्या--राशेरधं होरा । तेन राशिषु प्रत्येक वे द्वे होरे । तत ओजे राशावाद्या होरा रवेः तत इन्दोः, समे राशावाचा होरा इन्दोः ततो रवः। प्रयोजनं तु-सूर्येन्दुहोराजाताः क्रमात्तेजस्विनो मृदवश्व स्युरित्यादि । एवं द्रेष्काणादिष्वपि क्रूरसौम्यस्वामिवशादूचं । मे इति राशौ राशौ राशि. त्रिभागरूपा द्रेष्काणास्त्रयस्त्रयः स्युः । त्रित्रिकोणपा इति पातीति ढप्रत्यये पः स्वामी । ततश्चोष्टमुखादित्वाद्वहुवीहिसमासे एकस्य पशब्दस्य लोपः । ततो ·- बारम्भ सिद्धः द्वितीय विमर्श वात्तम विचार: ॥६८॥ ॥६८॥ ॥ उसमय:-यसमाशेरीशः म आगोकाणस्यापि, यस्तस्मात्पनमराशेरीशः स द्वितीयस्य, यो नवमराशेः स तृतीयस्य । उक्तं च हारिभन्या लमशुन्दी- ' दिशाणो उ तिभागो सो पढमो निअयरासिमहिवइणो । वीओ पंचमपहुणो तइओ पुण नवमगिहवइणो " ॥ १ ॥" गुहजाऽप्युक्त-" काणा. स्युः स्वभवनसुनत्रित्रिकोणाधिपानां " इति । तेन “ द्रेष्काणा में त्रयस्स्वाधपजमान्त्यनवांशपाः " इति परफेऽपि पेटुस्तशिन्यं । विशेषस्तु केचिद्राशीनां सप्तांशकानपि व्यवहरन्ति, तेषां च नाथा एव होगमकरन्दे उक्ताः-" स्वआंदोजे युग्मभे धूनगेहा. इगण्यासाहः सप्तमांशाः फ्रमेग " नवांशाः स्युरजादीनामजैणतुलकर्कतः । वर्गोतमाश्चरादौ ते प्रथमः पञ्चमोऽन्तिमः ॥ २१ ॥ व्याख्या-राशिपु प्रत्येकं नव नव नवांशाम्ततस्तद्गणनक्रममाह-अजेणेति अभ्रादित्वान्मत्वर्थीयेऽप्रत्यये तुलस्तुलावान्, मेषस्य नवांशा मेपमादौ दाचा नव गुण्याः, वृपस्य तु मकरं, मिथुनस्य तुलां, कर्कस्य च कर्क । एवमेव सिंहादिचतुष्के धन्वादिचतुष्के च वाच्यं । एषां चेशा ये मेषादीशास्त एव । प्रयोजन स्थानबले वक्ष्यमाणमित्रस्वगृहोचनवांशगा इत्यादि । विशेषस्तु- ति चउ पण सत्त नवमा रासीण नवं सया सुहा जम्मे । पढम दु अट्ठम अहमा छठो पुण मज्झिमो नेओ" ॥ १॥ इति पूर्णभद्रः । वर्गात्तमा इति वर्ग समूहे उत्तमाः कोऽर्थः? चरराशिवायो नवांशो वर्गोत्तमः, स्थिरेषु पञ्चमः, द्विस्वभावेषु नवमः । सवस्य राशेः स्तस्वसमाननामा नवांशो वर्गोत्तम इति भावः । प्रयोजन वर्गोत्तमनवांशजाः स्वकुले मुख्याः स्युरित्यादि । वर्गोत्तमत्ववशादन्त्योऽपि नवांशो लमेवाद्रियते, अन्यथा त्वग्राह्योऽसौ। यत्पूर्णभद्रः -लमस्याद्यन्तमध्येषु बलं पूर्णाल्पमध्यमं" इति । हर्षप्रकाशेऽप्युक्तं-"वगुत्तमं विणा दिजा नेव चरमं नवंसगं । कह मित्ति" । वर्गोत्तमनवांशस्थो ग्रहोऽपि वर्गोत्तम उच्यते, स च भृशं बलवान् । उक्तं हि दैवज्ञवल्लभे- म R ·भारम्भ- सिद्धेः ॥६९॥ बलवानुदितांशस्थः शुद्धं स्थानफलं ग्रहः । दद्याद्वर्गोत्तमांशे च मिश्रं शेषांशसंस्थितः ॥ १ ॥ " यतो य एव राशिः स्यात्स एव च नवांशकः । प्रोक्तं स्थानफलं शुद्धमतोऽस्मिन् सोपपत्तिकम् ॥ २ ॥ स्युर्दादशांशाः स्वगृहादथेशास्त्रिंशांशकेष्वोजयुजोस्तु राश्योः। क्रमोत्क्रमादर्थ ५ शरा५ ष्ट ८ शैले ७ न्द्रियेषु ५ भौमार्किगुरुज्ञशुक्राः॥ २२ ॥ व्याख्या-राशिपु प्रत्येक द्वादश द्वादशांशा. स्वगृहादिति अयमर्थः-यो राशिः म एवाद्यो द्वादशांशः शेपास्वेकादश क्रमात्तदग्रेतनाः, तथाहि- मेपे आयो मेष एव, द्वितीयो वृष., यावदन्त्यो मीन इति । वृपे आयो वृप एव यावदन्त्यो मेपः । एवं मिथुने आद्यो मिथुन एव यावदन्त्यो वृष इत्यादि । तेषामीशाश्च ये मेषादीशास्त एव । अर्थशास्त्रिंशाशकेन्विति राशौ राशौ त्रिंशत्रिंशत्रिंशांशाः । तदीशॉस्वाह-क्रमोस्क्रमादिति अर्था विषयाः पञ्च शब्दाद्याः । ओजे राशौ क्रमः, समराशौ तूभयत्राप्युत्क्रमः । अयं भावः-त्रिंशांशपंक्तिर्यथोक्ततदीशपंक्तिश्च यदा पूर्वानुपूर्व्या गण्यते तदा क्रमः, तयोरेव पङ्क्त्योः पश्चानुपूर्व्या गणने तूरक्रमः सर्वराशीनां पङ्घर्गस्य तत्स्वामिनां च क्रमात्स्थापना- द्वितीय विमर्श द्वादशांशा- दिगणन- प्रकार ॥६९॥ है - al ·1101 सिः tel कर ARClॐॐ ---- वृश्चिक मंगल चं ७ तुला। शुक्रार ६ कन्या बुध १२ मीन | गुरु ९धन ११ कुंभ शनि | रच शबु शु १० मकर, शनिचर चार रच गु| मर शशु बुश गु च ५ सिह रविरचं र ४ कर्क चंद्र चं ३ मिथुन बुध d. 4 d. ५ 4. 4 . 시 d. 4 . ५ 4. गृदेशा होराः द्रेष्काणेशा./ 석 4.46 d. 44 H.A4.... d 4. भ 4. d 석 뇌d 州 스 1.4 17 • म लि 4. य 뇌 GAN 6464 Gal cal GU स्य भ 4. 4. ल नवांशेशाः 6464 4.4.4 4. d. 4. नम 4.44 ( 446 44 an 1 dभ 4. d d. स्य 석 색 4. श्र स्य 4. Ca] श 4. d. र म शु| बुश बु शश B) M शश कि GAR 64 A Gal • एम cal di. 4. H. 4 4. AM म. म 석 4. य A. म• म • एय a • 4 म .4 . 4 म. d. 6 नि GA d. शुबु च र व्य 4. A द्वादशांशेशाः d. 64 H.64 4. 4. 4. d. 6 d. aब म 7 d. 6 . गुश श गु| बुशु मं| गु शश च र ५शु ७बुरगुपश५म गुश श| गुमं शु बु च ५म ५श गुबु|पशु म शु| बु/पशु बुटगुपशपमं श श गु में शुपम५शदगुबु/पशु बु शु मं गुश शशु बुदगुपिशापमं म EिEartana Mohan REE EिEDE Sitaraale. श श गुपमं पशगु ७बु/पशु मिशेिषाः त्रिंशांशेशाः om ***SHABHARASHISRUSA 554 ·L. द्वितीय विमर्श लिप्ताम ॥७॥ ॥७॥ । अथ ग्रहाणां लग्नस्य च स्पष्टीकरणे तद्भुक्त्युपयोगि सर्वपड्वर्गाणां साधारणं लिप्तामानमाह-- षड्वर्गेऽष्टादश१८०० नव९००षड्६००द्वे२००सार्धं१५०शतानि षष्टिश्च६० । क्रमशो गृहहोरादौ लिप्ताः स्युः प्रभुरिह नवांशः ॥ २३ ॥ न्याख्या-गृहाणां मेषादीनां सर्वेषां प्रत्येक मानमष्टादशशती लिप्ताः होराणां नवराती गृहार्धरूपत्वात् , द्वेष्काणानां पटाती गृहनिभागरूप- वादित्यादि स्वयं भाव्यं । लिप्सा तु पष्टिविलिप्सात्मिकेति वक्ष्यते । विशेषस्तु-" चन्द्रबलं किल तिथ्यादिवलेभ्यः शतगुणं, ततोऽपि लग्नं सहस्र गुणवलं, ततोऽपि होरायाः सर्वे यथोत्तरं पञ्चपञ्चगुणवला" इति वृहज्जातकवृत्तौ । अथैपु नवांशस्यैव प्राधान्यमाह-प्रभुरित्यादि इहास्मिन् गृहादिषड्वर्गे- ऽनतिस्थूलसूक्ष्मत्वाप्रतिष्ठाविवाहादिसर्वकार्यध्वधिकारी नवांश एवेत्यर्थः । यल्लल्लः- " स्वार्धे नक्षत्रफलं तिथ्यधैं तिथिफलं समादेश्यम् । होरायां चारफलं लग्नफलं त्वंशके स्पष्टम् ॥ १ ॥ तथा अहो नवांशस्य प्राधान्यं ? तथाहि- लग्ने शुमेपि यद्यशः क्रूरः स्यानेटसिद्धिदः । लग्ने क्रूरेऽपि सौम्यांशः शुभदोऽशो वली यतः ॥ १ ॥ इति दैवज्ञवल्लमे । तथा क्रूरांशस्थः सौम्यग्रहोऽपि क्रूरः स्यात्, सौम्यांशस्थस्तु क्रूरोऽपि सौम्यः स्यादिति लल्लः । तथा क्रूरांशस्थस्य सौम्य- ग्रहस्यापि दृष्टिर्दुष्टा, सौम्याशस्थस्य च क्रूरस्यापि दृक् शुभा । तथा ग्रहगोचरशुद्धि विचारणावसरे ग्रहो राशिगोचरेणाशुभोऽपि नवांशगोचरेण यदि शुभः स्यात्तर्हि शुभ एवेत्यादि लल्लश्रीपती ॥ अथ यथा ग्रहः स्ववर्गगोऽन्यवर्गगो वा स्यात्तथाऽऽह- षपणां व्यादिषु वर्गेषु यो ग्रहः स्वेष्ववस्थितः। स स्ववर्गगतो ज्ञेय एवमेवान्यवर्गग:२४॥

·भारम्भ सिद्धः ७२॥ द्वितीय विमर्श ग्रहाणांपू. दिदिग्ना थत्वविचार ॥७२॥ . 4 व्यागया-पण्णामिति निर्धारणे पष्ठी । न्यादिनिति अन्यतरेपु त्रिपु चतुर्पूरकर्पतः पञ्चसु वा स्वकीयेषु यः स्थितः, न तु कदापि पट्सु संभवति, अन्दोस्त्रिंशांशस्य फुजादीनां होरायाश्चाभावात् , स स्ववर्गस्थस्तत एव च सबलः । एवमेवेति यस्तु व्यादिपु परकीयेपु स्थितः सोऽन्यवर्ग- स्तर पर विच लश्र । निशेपस्तु यत्र नवांशे पण्णां पञ्चानां चतुणां वा गृहायन्यतरेपां सौम्य एव ग्रहस्वामी लभ्यते स नवांशः पवर्गस्य पनव- गंस्य चतुर्नर्गस्य वा सौम्यत्वात् प्रतिष्ठादिलनेषु विशेषतो ग्राह्यः । स चैवं निर्धारितः, तथाहि- सत्तमनवमा मेसे १ पचमतइआ विसे २ मिहुणि छठो ३ । पढमतइआ य कके ४ सिंहे छठो ५ कणी तइओ ६॥ १ ॥ अठ्ठमनवमा य तुले ७ विच्छियलग्गे चउत्थय नवंसो ८ । धणुलग्गि छट्ठसत्तमनवमा ९ मयरम्मि पंचमओ १० ॥२॥ छठमा य कुंभे ११ पढमो तइओ अ मीणलग्गम्मि १२ । चउपणवग्गछवग्गो एएसु नवंसएसु सुहो ॥ ३ ॥ व्याख्या-अत्र चउपण वग्गत्ति एपु नवांशेष चतुर्वर्गशुद्धिस्तावदस्त्येव, पञ्चवर्गशुद्धिषड्वर्गशुद्धी तु केपुचिन्नवांशेपु संपूर्णेपु स्तः, केषाञ्चित्तु कियत्यपि भागे स्त, तद्यक्तिश्च ग्रन्थप्रान्तकाव्यवृत्ती लिखिताऽस्ति ततोऽभ्यूह्या । इह च केचित्रिवर्गशुद्धयाऽप्यन्ये तु नवांशस्यैव प्रभुत्वात्तमेवैकं सौम्यसस्कमादाय शेपवर्गशुद्धिं विनाऽपि लग्नमाद्रियन्ते, तदत्रेदं तत्त्व-लग्ने ध्रुवग्राह्यनवांशशुद्धौ सत्यां यथा यथा शुभवहुवर्गलाभस्तथा तथा प्रतिष्ठादौ शुभकार्य तद्विशिष्य ग्राह्यम् ॥ राशिप्रसङ्गादाशिभोक्तृग्रहाणां प्रभेदमाह- ग्रहाः स्युरैन्न्द्याद्यधिपा दिनेश १ शुक्रा२र३ राहा ४ र्कि५ शशि ६ ज्ञ७ जीवाः ८। पापाः कृशेन्द्रर्कतमोऽसितारास्तैः संयुतो ज्ञश्च परे तु सौम्याः ॥ २५ ॥ व्याख्या-पूर्वाद्यष्टदिशा क्रमानाथा एते । स्थापना- 45 ·. - राश्यः मेष मिथुन कर्क सिंह कन्या वृश्चिक धन मकर कुंभ मीन वृष ३-१ तुला ८-९ , शुभ- ४ ६-८ भारम्भ- सिद्धे नवाशाः द्वितीय विमर्श राहु केतु ॥७३॥ उत्तर निर्णयमा ॥७३॥ ग्रह यन्त्र वायव्य ईशान, पूर्व अग्नि अत्र प्रयोजनं तु केन्द्रस्थे वलिनि ग्रहे चौरादेर्गमन दिग्ज्ञान । उक्तं च-" दिग्वाच्या केन्द्रमतैरसंभवे गुरु रवि शुक्र वा वदेद्विलग्नात् " इत्यादि । कृशेन्द्वित्यादि कृष्णचतुर्दश्यादिदिनत्रयेऽकलः कृशः शशी करः, तमो राहुः, असितः दिगीश दक्षिण शनिः । तैः कृशेन्द्वाद्यन्यतरैः संयुत एकराशिस्थो बुधोऽपि क्रूरः । परे इति अन्ये पुष्टेन्दुरक्रूरयुतो वुधो गुरुशुक्रौ बुध च । अस्य प्रयोजन पापसौम्यग्रहबलिष्ठत्वाजातकादेस्ताच्छील्यादि । विशेषस्तु- पश्चिम | नैऋत्य " रक्तश्यामो भास्करो १ गौर इन्दु २ र्नात्युच्चाङ्गो रक्तगौरश्च वक्रः ३ । शनि राहु दुर्वाश्यामो शो ४ गुरु#रंगात्रो५ऽश्यामः शुक्रो६ भास्करिः कृष्णदेहः ७॥ १॥" अस्यापि प्रयोजन वलिनः सदृशी जातकादेर्मूर्तिः । यद्वा लग्ने तत्काल यो नवांशस्तत्स्वामितुल्या तन्मूर्तिरिति ॥ पृच्छादिष्वपरे केतुं तमसः सप्तमं विदुः। शुक्रेन्दू योषितौ मन्दबुधौ क्लीवौ परे नराः ॥ २६ ॥ व्याख्या-पृच्छादिष्विति अनेन जातके ग्रहगोचरे प्रतिष्ठादिलनेषु च केतुर्न तथोपयोगीत्यसूचि । सप्तममिति । उक्तं च भुवनदीपके- राहुच्छाया स्मृतः केतुर्यत्र राशौ भवेदयम् । तस्मात्सममके केतू राहुः स्याद्यन्नवांशके ॥ १ ॥ तस्मादशे सप्तमे स्यात् केतुरंशो नवांशकः । इति । . 15:45 ·-- बारम्म. 1 I७४॥ द्वितीय विमर्श ग्रहाणांचल- वत स्थान निर्णय ॥७४|| भम्गागं भाग:-राशेयर संख्ये नवांशे राहुः स्यात्तत्संख्ये एव तत्सप्तमराशेर्नवांशे केतुरपि स्यात् , परं राहाक्रान्तनवांशाद् गुणने केत्वाकान्तनवांशः गतम पा जायते । यथा मेपम्याथे मेपांशे राहुश्चेत्तदा तुलाया आये तुलांशे केतुः, मेपाच गुणनया तुलांशः सप्तम इति । तथा मेषस्य नवमे धनुरंशे पेनामा नुलाया नयमे मिथुनांशे केतुः, धनुपश्च गुणनया मिथुनांशः सप्तम इति । शुक्रन्दू इति परे रविकुजगुरवः । अस्य प्रयोजनं जन्मनि चिन्तायो नयादी घा, बलवन्त: स्ववर्गमेव ज्ञापयन्तीति । मन्दबुधावपि स्त्रियावित्येके ॥ वर्णानां जीवसितौ १ रविभौमा२ विन्दुरिन्दुज४श्वेशाः। संकरजानां तु शनिर्जीव १ सिता २ रे३न्दुजाश्च ४ वेदानाम् ॥ २७ ॥ व्याण्या-विप्रवर्णस्येशी गुरुशुक्रो, क्षत्रियाणामारौ. वैश्यानामिन्दुः, शूद्राणां तु बुध इत्यर्थः । संकरजा मिश्रजातयो मूर्धावसिक्तादिरथका- रान्ना निघंटुसत्रयोदशभेदा यथा तथा जातिद्वयजाताः । वेदा ग्यजुः२ सामा३थर्वाणः ४ । प्रयोजनं तु जीवादीनामुदयास्तादौ तत्तजातीनां तत्त- वेदपतां च सुखदुःखादि ॥ अथ ग्रहाणां स्थान १ दिक् २ काल ३ चेष्टा ४ दृग् ५ निसर्गबल ६ भेदात् षोढा बलमाह- ते स्थानयलिनो मित्रस्वगृहोचनवांशगाः । स्त्रीराशिष्विन्दुभृगुजौ राशिषु पुनः परे ॥ २८॥ व्याख्या-ते ग्रहा मित्रस्वयोहाद्यैः प्रत्येकं योजना कार्या, गृहस्योपलक्षणन्वान्मूलत्रिकोणेऽपि । उक्तं च त्रैलोक्यप्रकाशे-"मित्र ५ स्वर्क १० त्रिकोणो१५ चैः २० फलं दत्तेऽद्विवृद्धितः " इति वक्ष्यमाणाधिमित्रांशे लग्नोदिताशे वर्गोत्तमाशे वा, ग्रहो बलिष्ठ इति तु स्फुटमेव । स्त्रीराशिष्विति यलिनाविति योगः शुन्द्विोः स्त्रीत्वात् । राशीनां पुंस्त्रीत्वं प्रागेवोक्तं । परे पञ्च ग्रहाः । इदं स्थानबलम् १ ॥ लग्नाद्युत्क्रमकेन्द्राख्यदिक्षु प्राच्यादिषूहलाः । जीवज्ञौ १ भास्करक्ष्माजौ २ शनिः ३ सितसितयुती ४॥ २९ ॥ व्याख्या-लमादारभ्योत्क्रमेण सृष्टया केन्द्राणि प्रथम १ दशम २ सप्तम ३ तुर्य ४ भवनानि तैराख्या कथनं यासां ताः पूर्वादयो दिशस्तासु । अयं भावः-लग्नं प्राची तत्र बुधगुरू बलिनौ । दशमं दक्षिणा तत्र रविकुजौ । सप्तमं पश्चिमा तत्र शनिः । तुर्यमुत्तरा वन शुक्रेन्दू च बलिन इति ।

·भारम्भ- सिद्धेः ७५॥ - 9NESS अन्तरालस्थितव्ययाश्यादिगृहद्वयद्वयरूपमाग्नेय्यादिविदिक्चतुष्क तु क्रमात् पूर्वादिचतुर्दिकममफलमेव विदिशां दिगनुगामित्वात् । इदं दिग्बलम २ ॥ बलिनोऽहि गुरुसितार्काः सदा वुधो निशि तु चन्द्रकुजमन्दाः। स्वदिनादिषु च सितासिनपक्षठितयेषु शुभकूराः ॥ ३० ॥ व्याख्या-सदेति दिवा रात्रौ चेत्यर्थः स्वदिनादिग्विति स्वादिनस्ववर्षमासस्सकालहोरासु तत्तदधिपग्रहा बलिन: । ते चैवं- यस्य वारस्य मध्ये स्याच्छुक्ल प्रतिपद मुखम् । तन्मासेशः स विज्ञेयश्चैत्रे वर्षाधिपः पुनः " ॥ १ ॥ व्यवहारसारेऽप्युक्तम्- चैत्रादिमेषसंक्रान्तिकर्कसंक्रान्तिवासराः । प्रतिवर्ष क्रमाज्ञया राजानो मंत्रिसस्यपाः " ॥ १ ॥ दिनेशस्तद्दिनवार एव । कालहोरेशास्तु प्रागुक्ता । ततश्च "वर्षमामाहोरेशैर्वृद्धिः पञ्चोत्तरा फले" इति मुहूर्तमारे । अस्यार्थः-वर्षेशग्रहः किल समग्र स्ववर्ष यावत्पाद, कोऽर्थः ? पञ्च विंशोपान् फलं दत्ते । मासेशग्रहः समग्रस्वमासे दश विशोपान् । दिनेशस्तु स्वदिनावधि पञ्चदश विंशोपान् । होरेशस्तु स्वहोरायां स्ववारयोगात् पूर्ण विंशतिविंशोपं फलं ददातीति । सितासितेति शुक्ल पक्षे सौम्या ग्रहा बलिन., कृष्णे तु क्रूराः । इदं कालबलम्३॥ रविचन्द्रावुदगयने विपुललिग्धाश्च वक्रगाश्चान्ये । बलिनो युधि चोत्तरगा व्यर्केन्दुयुताश्च चेष्टाभिः ॥ ३१ ॥ व्याख्या-उदगयने उत्तरायणे मकरादिषट्के इत्यर्थः, न तु कर्कादिपटके । विपुला बहुदिनोदिता निशालस्थूलविम्वाश्च, न तु वाला वृद्धा भस्तमिता वा । तत्र बालत्वमुदयादनु स्यात् , वृद्धत्वं पुनरस्तमयादा । “ वाल्ये वार्धके च सर्वे ग्रहाः सप्ताहं निर्बला " इति सप्तर्षयः प्राहुः । स्निग्धा इति स्फुटकिरणाः खे लक्ष्यमाणा इत्यर्थः, तथात्व चार्काहरतरस्थत्वे सति स्यात् । वक्रगा इति वक्रगत्वे किल सर्वग्रहाणां मूलत्रिकोणवल्यं बलं इति पाकश्रियां । अन्ये इति भौमाद्याः पञ्च ग्रहाः रवीन्द्वोर्वक्रगत्यभावात् । हर्षप्रकाशे तूक्तं-" वक्की पावो बली सुभो सिग्धो ” इति । भौमादिग्रहाणां गतयश्चैवम्- द्वितीय विमर्श ग्रहाणां कि पुल निगम वक्रादि विचार: ७५॥

·भारम्म. सिद्धे I७६॥ द्वितीय विमर्श ग्रहाणां पा- दवृध्यादृष्टि विचार: ॥७६॥ -584 सूर्यमुस्ता उदीयन्ते शीघ्रा अर्क द्वितीयगे । समं तृतीयगे यान्ति मन्दा भानी चतुर्थगे ॥ १ ॥ यकाः पञ्चमपष्ठेश्क तेतियका नगा ७ ट ८ गे । नवमे दशमे मार्गाः सरला लाभ ११ रिप्प १२ गे" ॥ २ ॥ भत्र परामपछे । इति शनिकुजगुरूनपेक्ष्यो । बुधशुक्रौ स्वर्कस्यासन्नस्थावेव वक्री स्यातां । एवं मार्गेऽपि वाच्यं । इदं प्रश्नशतकवृत्तौ । युधि पति गे एफस्मिनक्षत्रपादे मिश्रस्ताराग्रहाणां योगो युद्धमुच्यते । तत्रोत्तरगामिनो जयित्वादलिन., दक्षिणगामिनस्तु पराजयित्वाद्विवला: । वराहमते तु शुक्रो दक्षिणामी मन् बली। तथा चोकं वरारसंहितायां-" सर्वे बलिन उदास्या दक्षिणदिक्थो बली शुक्रः इति । व्यर्केन्द्विति अर्कवियुताः सन्त इन्दुना युता एकराशिस्थाः । इदं चेष्टायलम् ४ ॥ सौम्यैईग्बलिनो दृष्टा बले नैसर्गिके पुनः । मन्दारक्षेज्यशुक्रेन्दुभास्कराः स्युर्बलोत्तराः ॥ ३२ ॥ व्याख्या-सोम्यैरुपलक्षणत्वान्मित्रैश्च पादा ५१० पादोन १५ पूर्णाभि २० ईग्भिदृष्टाः क्रमात्तावत्सावविंशोपान् बलिनः । इदं हम्बलम् ५। यदा ग्रहयोबहाणा वाऽन्यबल साम्य स्यात्तदा स्वाभाविकवलेनैव सबलावलत्वं भाव्यते इत्यतस्तदाह-बले नैसर्गिके इति नैसर्गिकं सहज बलं तस्मिन् विचार्य इति शेषः राहुस्त्वर्कादपि वलिष्ठः । इद स्वाभाविकवलम् ६ ॥ सौम्यैईष्टा इति यदुक्तं तत्र दृष्टिप्रकारमाह- पश्यन्ति पादतो वृद्धया भ्रातृ ३ व्योन्नी १० त्रिकोणके ५-९ । चतुरस्र ४-८ स्त्रियं ७ स्त्रीवन्मतेनाया ११ दिमा १ वपि ॥ ३३ ।। व्याख्या-विशतेः पादः पञ्च विशोपा., ततो वृद्धयेति अयमर्थ.-स्वस्थानाद्दशमतृतीये रथाने ग्रहाः पञ्चविंशोपया दृष्ट्या पश्यन्ति, नवपञ्चमे दशविंशोपया, तुर्याष्टमे पञ्चदशविशोपया, सप्तमं विंशतिविशोपया पूर्णया । मतेनेति केषाञ्चिन्मतेनैकादशाये अपि विंशतिविशोपया दृष्टया पश्यन्ति । शेपगृहाणि तु द्वितीयषष्ठद्वादशानि न पश्यन्त्येवेत्यर्थालभ्यते । यत्र च यावद्विशोपा दृष्टिस्तत्र तावद्विशोपं फलमूह्यम् ॥ ननु सर्वेषामपि स्त्रियामेव पूर्णा दृष्टिः किं वा केपाञ्चिदन्यत्रापीत्याशक्याह- .

·आरम्भ-
सिद्धेः
RE
७७||
पश्येत्पूर्ण शनिोत३ व्योम्नी १० धर्म२ धियो५ गुरुः । चतुरस्त्रे अजोऽन्दुवुधशुक्रास्तु सप्तमम् ॥ ३४ ॥
व्यास्या-अस्यायं भाव -भ्रातृव्योम्नोस्तावदन्यग्रहाणां पाददृगस्ति, शनेस्तु पूर्णा दम् । त्रिकोण ९-५ चतुरस्त्र ४-८ स्त्रीपुछ तु, यथार्ध १०
पादोन १५ पूर्णा २० क्रमादन्यग्रहाणां हम. तथा शनेरपीत्येतावता, शनेः पादा क्वापि नास्नीत्यागत । तथा धर्मधियोरन्यग्रहाणामर्धगस्ति, गुरोस्तु
पूर्णा दृक् । भ्रातृव्योमचतुरस्रस्त्रीपु तु, यथा पादपादोनपूर्णा दगन्यग्रहाणां तथा गुरोरपीत्येतावता, गुरोरर्धदृक् कापि नास्तीत्यागतं । तथा चतुरस्त्रेऽन्य-
ग्रहाणां पादोनदृगस्ति कुजय तु पूर्ण दृक् । भ्रातृव्योमत्रिकोणस्त्रीषु तु, यथा पादार्धपूर्णा दृक् अन्यग्रहाणां तथा कुजस्यापीत्येतावता, कुजस्य पादोनहक्
कापि नास्तीत्यागतं । अर्केन्दुबुधशुक्रास्तु सप्तममेव पूर्णया दृशा पश्यन्ति न त्वपरं किन्निद्गृहं । भ्रातृव्योमादीनि तु पादादिदृशा पश्यन्तीति प्रागुक्त-
मेव । ज्योतिपसारे तु-" सर्वग्रहाणा द्विद्वादशयोर्न हक्, पडष्टमयोः पादक्, श्येकाढशयोरर्धदक्, नवपञ्चमयोः पादोना हक्, केन्द्रेपु तु चतुर्यु पूर्णा
हगित्युकं " ताजिके तु द्विद्वादशपडप्टमेपु दृग् मूलतोऽपि नेष्टा ॥ स्थानबलोक्तिसमये मित्रस्वगृहेत्याद्युक्तमित्यतो गृहमैन्यायाह-
रवेः शुक्रशनी शत्र ज्ञः समः सुहृदः परे । चन्द्रस्यार्कवुधौ मित्रे कुजगुर्वादयः समाः ॥ ३५ ॥
व्याख्या-समो मध्यस्यः, न रिपुर्न मित्रमुदासीन इत्यर्थः । परे चन्द्रकुजजीवा. । चन्द्रस्येति इन्दोर्नास्त्यरिः ॥
कुजस्य ज्ञो रिपुमध्यौ शनिशुक्रो परेऽन्यथा । वुधस्य मित्रे शुक्राौं शत्रुरिन्दुः समाः परे ॥ ३६ ॥
व्याख्या-परेऽन्दुजीवा मित्राणि । शत्रुरिन्दुरित्यत एवेन्दुगृहे ज्ञो मित्रक्षेत्री, ज्ञगृहे विन्दुः शत्रुक्षेत्रीति । परे भौमगुरुमन्दाः ॥
जीवस्यात्रियो मित्राण्यार्किमध्यः परावरी । कवेरमित्रौ मिनेन्दू मित्रे ज्ञार्की समावुभौ ॥ ३७॥
व्याख्या-परौ ज्ञशुक्रौ । उभौ भौमगुरू ॥
मन्दस्य ज्ञसितौ मित्रे गुरुमध्यः परेऽरयः। तत्कालसुहृदो द्वि२ त्रि३ सुख४ लाभा११न्त्य१२कर्म१गाः॥३८॥
व्याख्या-परेऽर्केन्डभौमाः । शत्रुमित्रमध्यस्थानां स्थापना यथा-
द्वितीय
विमर्श
ग्रहाणां
मित्रशत्रु
विचार॥
॥७७॥

·। RESS चन्द्र शुक्र मारम्भः सिद्धेः ७८॥ बू-श श मं-गु 64 द्वितीय विमर्श तात्कालि- कीमैत्री शता॥ ॥७८॥ फलमाह- तत्कालेत्यादि जन्मनि पृच्छादिलने वा यन्त्र स्थाने ग्रहाणां रवि मंगल बुध गुरु शनि कश्चिदेको ग्रहोऽस्ति, तस्माद् द्वितीयादिस्थाने योऽन्यो ग्रहः शत्रवः शुक्र-शनि बुध चन्द्र वु-शु र-चं|र-चं-म स्यात्स तत्काले द्विश्यादिस्थानस्थितिकालावधीत्यर्थः तस्य मित्राणि च-म-गु र-बु र-च-गु] र-शु र-च-म बु-शु मैत्री स्यात् । इयं तात्कालिकी मैत्रीत्युच्यते ॥ भस्याः मध्यस्थाः दु म-गु-शु-श शु-श | मं-गु-श मित्रमध्यारयो येन निसर्गणोदिताः क्रमात् । अधिमित्रसुहृन्मध्यास्ते स्युस्तत्कालमैत्र्यतः ॥ ३९ ॥ व्याख्या-अधिक मित्रमधिमित्रं, अर्थादेव च मित्रस्थानेभ्योऽन्यानि प्रथमपञ्चमषष्ठसप्तमाष्टमनवमस्थानानि तत्कालवैरस्थानानि । तत्फलं चैव- "येऽत्रारिमध्यमित्राणि निसर्गेणोदिताः क्रमात् । अधिशत्रुद्विषन्मध्यास्ते स्युस्तत्कालवैरतः भुवनदीपके तु ग्रहाणां मित्रशत्रुस्वरूप पक्षद्वयमेवोक्तं, तथाहि- रवीन्दूमौमगुरवो शशुक्रशनिराहवः । स्वस्मिन् मित्राणि चत्वारि परस्मिन् शत्रवः स्मृताः राहुरव्योः परं वैरं गुरुभार्गवयोरपि । हिमांशुबुधयोधैरै विवस्वन्मन्दयोरपि ॥ २॥ अतिमंत्री राहुशन्योरिन्दुगुर्वोः कुजार्कयोः । सितज्ञयोः" इति । एवं च ग्रहाणां मित्रात्मगृहाण्युच्चानि विशेषाद्धर्षदीप्तिस्थानानि, यथा रवेर्मेषः सुहृद्गृहमुच्चं च, बुधस्य कन्यागृहमुच्च चेत्यादि । अरिगृहाणि तूचान्यपि प्रभादायीनि स्युः परं नान्तःसुखदानि, यथा शुक्रस्य मीनः । नीचान्यपि च सुहृद्गृहाणि किञ्चित्प्रभादायीनि यथेन्दोवृश्चिकः । रिपुगृहाणि तु नीचानि नानाऽनन् प्रभाहानि च कुर्युरिति भुवनदीपकवृत्तौ ॥ अथ यवनाऽचायोः राशिस्थग्रहाणां मिथो वेधमाह- स्याद्गोचरेणात्र शुभोऽपि विद्धः, खेटोऽन्यखेटेरशुभः क्रमेण । 4NE + ·सिद्धेः ॥७९॥ - द्वितीय विमर्श ग्रहाणां स्वरूपं ॥ ॥७९॥ दुष्टोऽपि चेष्टश्च म बामवेधान्मियो न वेधः पितृपुत्रयोस्तु ॥ ४० ॥ व्याख्या-गोचरेण शुभोऽपि ग्रहो वक्ष्यमाणक्रमेणान्यग्रहैविदः समशुभः स्यात् । दुष्टोऽपीत्यादि अपिचेत्यखंडमव्ययसमुदायः क्रमेणेत्येतदत्रापि योज्यं गोचरेण दुष्टोऽपि च ग्रहः क्रमेण वामवेधादिष्टः स्यात् । इह किल तृतीयादिस्थानस्थस्य रवेवमादिस्थानस्थनहैयों वक्ष्यते म वेधः । यस्तु नवमादिस्थानस्यार्कस्य तृतीयादिस्थानस्थग्रहैः स्यात् स वामवेधः । कोऽर्थः ? तृतीयादिस्थानस्थोऽर्कः शुभः चेनवमादिस्थानस्थैरन्यग्रहैन विध्येत । नवमादिस्वानस्थश्वाशुभोऽप्यर्क. शुभो यदि तृतीयादिस्थानस्थैः परैविध्येत । एवमन्येऽपि भाव्याः । उक्तं च यतिवल्लभे- एभिवधैविद्धा विफलाः स्युर्गोचरे ग्रहाः सर्वे । विपरीतवेधविद्धाः पापा अपि सौम्यतां यान्ति " ॥ १ ॥ "यवस्थेन ग्रहेणेप्टग्रहो विध्यते तत्रस्थस्यैव स्वस्य फलं शुभमशुभ वा स ददातीति तत्रं" इति रत्नभाष्ये । ये तु गोचरफलमेव प्रमाणयन्तो वेधविधौ माध्यस्थ्यमाद्रियन्ते, तन्मतं न बहुसंमतं । यदाह सारङ्गः- "यत्र गोचरफलप्रमाणता, तत्र वेधफलमिष्यते न वा । प्रायशो न बहुसंमतं त्विदं, स्थूलमार्गफलदो हि गोचरः"॥१॥यतिवल्लभेऽप्युक्तं- अज्ञात्वा वेधविधि ग्रहगोचरपाकजातगुणदोपम् । ये निर्दिशन्ति मूढास्तेपां विफलाः सदादेशाः " ॥ १ ॥ वेधौ च वामोऽवामश्च जन्मराशित एव गण्यौ । मिथो न वेध इति रविशनी चन्द्रबुधौ च पितापुत्री । अत्र पितृपुत्रयोरिति पाठश्चिन्त्यः, ऋत आत्वभवनात् , तेन " मिथो न पित्रगजयोस्तु वेधः " इति पाठोऽस्तु ॥ वेधप्रकारमेवाह- वेधस्त्रिषड्गगनलाभगतस्य ३-६-१०-११ भानोः, खेटैः क्रमण नवमान्त्यसुखात्मज ९-१२-४-५ स्थैः । इन्दोस्तनौ त्रिरिपुमन्मथखायगस्य१-३-६-७-१०-११, धीधर्मरिष्पधनवन्धुमृतौर-१-१२-२-४-८स्थितैश्च ॥४१॥ स्यान्मङ्गलस्य सहजद्विषदायगस्य ३--६--११, सौरेस्तथा व्ययतपः सुखगैश्च १२-९-४ वेधः । चान्द्रेः स्वबन्धुरिपुमृत्युखलाभगस्य २-४-६-८-१०-११, पुत्रत्रिधर्मतनुनिर्व्यथनान्त्यगैश्च ५-३-२-१-८-१२ ।। ४२॥ स

·+
S
भारम्भ
सिद्धेः
॥८॥
व्याख्या-निव्यथनं छिद्रमष्टममित्यर्थः ॥
वाचस्पतेः स्वतनयाम्तनवायगस्य २-५-७-९-११, वेधस्तथान्त्यसुखविक्रमग्वाष्टगैश्च १२-४-३-१०-८-1
शुक्रस्य षट्खमदनान्यजुषो१-२-३-३-५-८-९-११-१२ऽष्टसप्ताद्याकाशधर्मतनयायतृतीयषष्ठैः८-७१-१०-९-५-११-३-६।।
व्याख्या-पट्खेत्यादि पष्ठदशमसप्तमवर्जनवस्थानजुषः । ग्रहाणां वेधस्थापना यथा-
गुरोः । शुक्रस्य | रचे । चन्द्रस्य भौमशन्योः| बुधस्य
॥ अथ गोचरद्वारम् ॥६॥
९४
द्वितीय
विमर्श
ग्रहशुभभा-
वप्रदशेन ॥
11८०॥
२१
दा
१२ २
७
६
१२/१
४ २
३३
१०.४
१२३
११०
६
१२.११
४,
१०११
१
९
१०
४
१०
६
८
५
१५
१२
९
अथ स्याद्गोचरेणेत्यत्र प्रागुपक्षिप्तं क्रमप्राप्तं च, ग्रहगोचरद्वारमाह-
श्रेयान् गोचरतोऽशुमानुपचये ३,६,१०,११,
चन्द्रस्तु साद्यधुने ३,६,१०,११,१,७, ।
سه
११
१२]
॥ इत्युक्तं सप्रसङ्गं राशिद्वारम् ।। ५
INS
वक्राकी त्रिषडायगा ३,६,११ वथ बुधस्त्वन्त्यान्ययुग्लाभगः २,४,६,८,१०,१२॥
जीवः स्त्रीधनधर्मलाभसुतगः ७,२,९,११,५, शुक्रोरिखास्तान्यगो १,२,३,४,५,८,९,११,१२ ।
जन्मेन्दोHहणे तमोऽप्युपचये ३,६,१०,११, ऽन्येषां त्वनायेन्दुवत् ३,६,७,१०,११ ॥ ४४ ॥

·SHRS भारम्भ- गृह | १ मासम्म | ८ भय श्री: देन्य भव तिः क्षय ॥८१॥ धन द्वितीय विमर्श ग्रहगोचर शुभाभ फलम्।। ॥८॥ मंगल रुग अस्त्र जन्मादि द्वादशगृहगत गोचरफलयन्त्रं वराहसंहितानुसारेण ॥ | २ | ३ | ४ ५ ६ ७ | ९ | १० | ११ | १२ ग्रहाः स्थान परि अरि- अंगा-क्षान्ति, रवि | ग्रंश पथः हति सिद्धिः धन अर्थ चन्द्र तुष्टिः आधिः धन आजिः सार्थ सरुग श्री: भ्रंश मृति भीतिः सुखं | जय युवतिः क्षयः धन अरि- अर्थ विविध धन धन भी अतिः क्षय शुग शुग् लाभ घात दुःख बुध बन्ध बन्ध अर्थ वध | अर्थ हतिः स्थान महा. वित्त धन बर्बाधा सौख्य अर्थ पीटा नाश गुरु रोग | अर्थ | केश व्यय | सुख भीः नृप- धना. अरि शुक्र अर्थ भरि नाश वृद्धिः शुग् अर्थ | वस्त्र असुख आय लाभ शनि अस्था- धन अरि अधे सुत अर्थ पीडा गमन वृद्धिः नाश मर नाश RECENE सौख्य व्याख्या-गवां चरणभूमि. किल गोचरः, ततो लक्षणया ग्रहाणामपि चरणभूमिः गोचरः, तमाश्रित्य रविरुपचये श्रेष्ठः । उपचयादिकं कस्मादारभ्य गण्यते इति शङ्कायामाह-जन्मेन्दोरिति, इदं सर्वग्रहेषु योज्यते । इष्टपुसो जन्मसमये यत्र राशाविन्दुः स्यात्स राशिर्जन्मे- न्दुरुच्यते, जन्मराशिरित्यर्थः, तस्मादारभ्य सर्वग्रहाणां गोचरो गण्यते इति भावः । साधेति उपचयस्थानेषु प्रथमसप्तमयोश्च । अन्त्यान्येति द्वादशं वर्जयित्वा सर्वस- मस्थानेषु । अरिखास्तेति षष्ठदशमसप्तमवर्जसर्वस्थानेषु गोचरेणागतः शुक्रः शुभः । पूर्णभद्रेण त्वष्टममपि वर्जितं ग्रहणे इति अर्कन्छोम्रहणदिने राहुर्जन्मराशित उपचयस्थः शुभः । अन्येषामिति ते प्राहुः आधं बिना चन्द्रवद्राहुः उपचयेषु स्मरे च शुभ इत्यर्थः । ग्रहणे इति कथनेना- न्यदा राहुगोचरो न गण्यते इत्यसूचि । नक्षत्रगोचरमा- श्रित्यान्यदाऽपि गण्यते इति ज्योतिषसारे । विशेषस्तु जन्मलमादप्येषु स्थानेष्वेव शुभा इति रत्नभाष्ये । जन्मराशितस्तु शुभा एव । गोचरफलानि चैवम्- मान गम धनम | श्रीदः अप्रीति लाभ हृदुःख सुख श्रीः श्रीः सुत दुखः न लाम अत्तिः, श्रीः दुःख 24 ·बारम्म. सिद्धेः ॥८२॥ " स्थानभ्रंश १ भय २ श्री ३ परिभव ४ दैन्या ५ रिहति ६ पथा ७ ङ्गाः ८। क्षान्तिक्षय ९ सिद्धि १० धन ११ व्ययाँ १२ श्च जन्मादिगो रविः कुरुते ॥ १ ॥ तुष्ट्या १ धि २ धना ३ ज्य ४ र्थभ्रंश ५ श्री ६ सार्थयुवति ७ मृति ८ भीतीः सुख १० जय ११ सरुग्धनक्षय १२ मिन्दुर्जन्मादिगो दत्ते ॥ २ ॥ रुग् १ धननाश २ धना ३ रिभ्य ४ र्थक्षय ५ धन ६ शुग ७ वघाता ८ ः ९ । शुग १० लाभ ११ विविधदुःखानि १२ दिशति जन्मादिगो वक्रः ॥ ३ ॥ वन्धा १ थे २ वधा ३ र्थ ४ हृति ५ स्थान ६ वपुर्वाध ७ धन ८ महापीडा ९ । सौख्या १० र्थ ११ वित्तनाशाः १२ स्युर्ड्स जन्मादिगे क्रमशः ॥ ४ ॥ रोगा १ र्थ २ क्लेश ३ व्यय ४ सुख ५ भी ६ नृपमान ७ धनागम ८ श्रीदः ९ । अप्रीति १० लाभ ११ हृदुःखदश्च १२ जन्मादिगो जीवः ॥ ५ ॥ अरिनाशा १ र्थ २ सुख ३ श्री ४ सुता ५ रिवृद्धी (खि) ६ शुग ७ र्थ ८ वस्त्राणि ९ । असुखा १० य ११ लाभ १२ मुशना सनापि जन्मादिगस्तनुते ॥ ६ ॥ अस्थान १ धनगमा २ • ३ रिवृद्धि ४ सुतनाश ५ लाभ ६ दुःखभरान् ७ । पीडा ८ थंगमा ९ ति १० श्री ११ दुःखानि १२ शनिस्तनोति जन्मादौ " ॥ ७ ॥ इदमर्थतो वराहसंहितायां । गहणे तमरासीओ नियरासी ति चउ अठिगार सुहा । पण नव दहंत १२ मज्झिम छ सत्त इग दुन्नि अइअहमा ॥ १॥ इति ज्योतिपसारे । तथा- " यादृशेन शशाङ्केन सङ्क्रान्तिर्जायते रवेः । तन्मासि तादृशं प्राहुः शुभाशुभफलं नृणाम् ” ॥१॥ द्वितीय विमर्श गृहगोचरतो द्वादशगृह सुखदुःखादि विचारः॥ ॥८२॥ 3 ·F सिद्धेः ॥८३|| द्वितीय विमर्श चन्द्रस्य बलाबले॥ 11८३॥ " एतेनार्को द्वादशाष्टमाघशुभस्थानस्थोऽपि गोचरेण ताराबलेन शुभावस्थादिना च, शुमे चन्द्रबले सति जातसङ्कामः शुभ एवेति रत्नमाये । वथा--- " सितपक्षादौ चन्द्रे शुमे शुभः पक्षकोऽशुमे त्वशुभः । बहुले गोचरशुभदे न शुभः पक्षेऽशुमे तु शुभः इति लल्लः अस्यार्थ.-शुक्लपक्षस्य प्रतिपदि लगन्त्यां यदि चन्द्रः शुभस्तदा, तस्मिन् पक्षेऽपि चन्द्रः शुभ एव, यदि चाशुभखदा भशुभः । कृष्णपक्षस्य तु प्रतिपदि लगन्त्यां यदि चन्द्रः शुभस्तदा तस्मिन् पक्षेऽपि चन्द्रोऽशुभ एव, यदि स्वशुभस्तदा चन्द्रस्तस्मिन् पक्षेऽपि शुभ एवेति । तथा-" यादृशेन ग्रहेणेन्दोर्युतिः स्यात्तादृशो हि सः " इति दैवज्ञवल्लमे । तथा- अशुभोऽपि शुभश्चन्द्र. सौम्यमित्रगृहांशके । स्थितोऽथवाधिमित्रेण लिष्ठेन विलोकितः " ॥ १ ॥ इति दैवज्ञवल्लमे । अथ सर्वग्रहसाधारणमुच्यते- असत्फलोऽपि यः सौम्यदृष्यो यः सत्फलोऽपि वा । क्रूरेण दृष्टोऽरिणा वा स न किञ्चित्फलप्रदः ॥ १ ॥ इति दैवज्ञवल्लमे । तथा-" नीचेऽस्तेऽरिगृहे वापि निष्फलो ग्रहगोचरः " । इति लल्लः । चन्द्रो जन्मत्रिषट्सप्तदशकादशगः शुभः । द्विपश्चनवमोऽप्येवं शुक्लपक्षे बली यदि ॥ ४५ ॥ व्याख्या-जन्मेति । विशेषस्तु- यात्रा १ युद्ध २ विवाहेपु ३ जन्मेन्दौ रोगसंभवे ४ । क्रमेण तस्करा १ भगो २ वैधव्यं ३ मरणं ४ भवेत् " ॥ १ ॥ इति नारचन्द्रटिप्पण्यां । ननु चन्द्रगोचरण्ये प्रागप्युक्ते पुनरुकमिदं, सत्यं, परमिन्दोः प्राधान्यज्ञप्त्यर्थत्वाददोपः । प्राधान्यं कथमिति चेत् उच्यते- यथा मनस उपयोगे सत्येव सर्वाण्यपीन्द्रियाणि स्वस्वविषयग्रहणक्षमाणि, नापरथा, तथा चन्द्रे शुमे सत्येव शेपग्रहाः शुभं फलं ददति, नापरथा । " चन्द्रे च शुमे सति शेषग्रहाः शुभफलदा एव प्रायो, न स्वशुभफलदा " इति व्यवहारप्रकाशे । हर्षप्रकाशेऽप्युक्तं-" चंदस्सेव वलाबलमासन गहा कुणति सुहमसुहं " इति । द्विपञ्चेत्यादि विशेषविध्यारोपणार्थत्वाच्च नान पुनरुक्तदोषः । एवमिति शुभ इत्यर्थः । शुक्लपक्षे इति प्रवर्धमान इति भावः, न तु कृष्णपक्षे, क्षीयमाणत्वात् । बली यदीति अनेन शुक्लपक्षेऽपि कृशः सन् शशी द्विपञ्चनवमो न ग्राह्यः । कृष्णपक्षे च पुष्टोऽपि सन् 745 H ·R बारम्म. सिद्ध 11८४॥ द्वितीय विमर्श तारावल विचारः॥ ॥८४॥ निति ॥ विषयनवमो न प्राय इत्युक्तं, सदय भावः-याइश द्विपञ्चनवमो गुरुः सदा शुभं (फलं) दत्ते, तादृशं वर्धमानतनुः शुक्लपक्षे पुष्टश्चन्द्रोऽपि द्विपञ्चनवमः शुभं दो इति रत्नभाये ॥ यली यदीत्युक्तरवादिन्दाबलाबलमाह- हीनमध्योचवलता तिथिवत्तु हिनयुतेः । बलहानाविदं त्वस्य ग्राह्यं ताराबलं बुधैः ॥ ४६ ॥ व्याग्य्या-शुरूतरपक्षयोस्तिथिपञ्चत्रयीपु हीनमध्योत्तमता यथोक्ता तथेन्दोरपि हीनमध्योत्तमबलत्वं क्रमोत्क्रमाद्भाव्य । जातकवृत्ती त्वेवं- "उदयादाये दशाहे शशी मध्य बलः, द्वितीयेऽधिकवलः, तृतीयेऽल्पबलः, कृष्णचतुर्दश्यादित्रिदिनी सर्वथाऽबलः । सौम्यग्रहैईएस्विन्दुः सदापि बलवा- भन्ये तु कृष्णाप्टम्यादनु शुक्लाष्टम्यधं यावचन्द्रः क्षीणः, शेपं पक्षं पुष्टश्चेत्येवमाहुः । नक्षत्रसमुच्चयग्रन्थे त्वेवम्- " उदिते च तथा चन्द्रे शुभयोगे शुमे तिथौ । कृष्णस्य दशमी यावत्सर्वकार्याणि साधयेत् " ॥ १ ॥ विशेषस्तु शुक्लद्वितीयाया दिवा उदितोऽपीन्दुर्न प्रायः, प्रायो जगदृग्गोचरीभावाभावेनासांव्यवहारिकत्वात् । उक्तं च विवाहवृन्दावने- उदेति चायं प्रतिपसमाप्तौ कृशोऽपि वर्धिष्णुतया प्रशस्तः । द्वीपान्तरस्थो विफलस्तु तावद्यावन्न पृथ्वीनयनाध्वनीनः " ॥ १ ॥ इदं स्विति वक्ष्यमाणं । अस्येति इन्दोः । ग्राह्यमिति तदानीं ताराबलेनैव शशिबलभवनादिति भावः । उक्तं च-- " चन्द्राद्वलवती तारा कृष्णपक्षे तु भर्तरि । विकले प्रोषिते च स्त्री कार्य कर्तुं यतोऽहति ॥ १ ॥ " कृष्णस्याएम्यर्धादनन्तरं तारकावलं योज्यं । प्रतिपत्प्रान्तोत्पन्नं सन्ध्याकालोदयं यावत् इति व्यवहारप्रकाशे । न च ताराबल गौणमिति चिन्त्यं, यत: स्फुटमेव ताराबलस्य प्रधान्यं । यल्लल्ला-- " ताराबले शशिबलं शशिवलसंयुतसंक्रमाबलं भानोः । सूर्यबले सति सर्वेऽप्यशुभा अपि खेचराः शुभदाः " ॥ १ ॥ तारा एवाह- जनिभान्नवकेषु त्रिषु जनि १ कर्मा १० धान १९ संज्ञिताः प्रथमाः। ताभ्यस्त्रि ३,१२,२१ पंच ५,१४,२३ सप्तम ७,१६,२५ ताराः स्युन हि शुभाः कचन ॥४७॥ ततश्च- ·सिद्धे व्याख्या–यस्य जन्मनि यत्र मे चन्द्रः स्यात्तस्य, तजनिभं तस्मात्तदपरिज्ञाने नामभावा आरभ्य नक्षत्राणां नवकत्रयं कृत्वा, विष्वपि नवकेषु या आद्यास्तिस्रस्तासां जन्मतारा १ कर्मतारा २ आधानतारेति ३ संज्ञाः । उक्त च-" आधानाद्दशमे जन्म, दशमे कर्म जन्मभात् " इति । ताम्य- स्तिसभ्योऽपि या यास्तृतीयाः पञ्चम्यः सप्तम्यश्च तारास्तास्त्याज्या: । द्वितीयादिताराणां नामान्येवम्- " संपद्विपत्क्षेमसंज्ञा प्रत्यरा राधका मृतिः । मैत्री परममैत्री च स्युद्धितीयादिमा इमाः ॥ १ ॥ प्रत्यराया यमेति नामान्तरं । ताराणां स्थापना यथा- द्वितीय विमर्श ॥८५॥ - मध्यमाः मध्यमाः SSAESISK. अधमाः यमा ५ यमा १४ थमा २३ विचारः॥ ॥८५॥ मैत्री ८. CACE मध्यमा: अधमाः श्रेष्ठाः श्रेष्ठाः श्रेष्ठाः अधमाः संपत २ विपत् ३ जन्म १ क्षेमा ४ साधना ६ निधना ७ परममैत्री ९ साधना १५ निधना १६ मैत्री १७ कर्म १० विपत् १२ | क्षेमा १३ परममैत्री१८ संपत् ११ साधना २४/ निधना २५/ मैत्री २६ आधान १९ विपत् २१ | क्षेमा २२ परममैत्री२७ संपत् २० आसु त्रिनवसु चतुर्थ्य:३ षष्ट्यो३ नवम्यश्च३ तिनस्तिस्रस्तारा. श्रेष्ठाः । यल्लल्लः- ऋक्ष न्यूनं तिथियूंना क्षपानाथोऽपि चाष्टमः । तत्सर्वं शमयेत्तारा षट्चतुर्थनवस्थिता " ॥ १ ॥ आद्या३ द्वितीया३ अष्टम्यश्च३ तिनस्तिनो मध्यमाः । तृतीयाः३ पज्ञम्य:३ सप्तम्यश्च ३ तिमस्तिखोऽधमा इति सूकमेव ॥ विशिष्य चाह- जन्माधानान्वितास्तिस्रस्तास्त्यजेत्क्षौरयात्रयोः । शुक्लेऽप्यासूत्थिते रोगे दीर्घक्लेशोऽथवा मृतिः ॥४८॥ व्याख्या-तिस्रस्ता इति अन्न प्रत्येकं त्रित्वसद्भावान्नवेति वक्तु युक्रं, परं जातेरेव प्राधान्याश्रयणात्तित्र इत्येवोक्त । यात्रयोरिति यशाला " यात्रायुविवाहेषु जन्मतारा न शोभना । शुभाऽन्यशुभकार्येषु प्रवेशे च विशेषतः ॥ १ ॥ जन्मद॑वदाधान कर्मसु शस्तेपु शस्तमेव स्यात् । यच्च न जन्मनि कार्य विवर्जनीय तदाघाने " ॥ २ ॥ शुक्लेऽपीति यद्यपि शुक्लपक्षे चन्द्र एव बली, न च तदानीं तारायाः प्राधान्य, यदुक्तं- CA ·[NCS बारम्भ सिद्धे ॥८६॥ शुक्ले पक्षे वली चन्द्रस्ताराबलमकारणम् । पत्यो स्वस्थे गृहस्थे च न स्त्री स्वातंत्र्यमर्हति " ॥ १॥ चन्द्रलं च तदानी वर्तते तथापीत्यपेरर्थः, आस्विति जन्माधानत्रिपञ्चसप्तमतारासु । दीर्घक्लेशोऽथवेति ग्रहान्तरप्रातिकूल्याभावे दीर्घक्लेशः तरसमावे तु मृत्युरित्यर्थः । यल्लल्लः यद्यपि स्याबली चन्द्रस्तारा तथाप्यनिष्टदा । जन्माधाने तृतीया च पञ्चमी सप्तमी तथा ॥ १ ॥ शेपासु तु तारासु व्याधि. साध्यो नृणां भवति जातः । व्याधिवदवबोद्धव्याः सरिंभाश्च तारासु" ॥ २ ॥ भत्र यात्रादिषु चन्द्रः शुभावस्थो विलोक्यते, इति रत्नमालाभाष्ये उक्तमित्यतश्चन्द्रावस्थाः प्राह- चन्द्रावस्था प्रोषित१ हृतर मृत३ जय ४ हास ५ हर्ष ६ रति ७ निद्राः८। मुक्ति ९ जरा १० भय ११ सुखिता १२ राश्यंशा द्वादश यथार्थाः॥ ४९ ॥ व्याख्या:-यदा यावद्घटीमानश्चन्द्रस्येष्टराशिभोगः स्यात्तदा तावान् टिप्पनकं विलोक्य निर्णेयः। यथा सामान्येन पञ्चत्रिंशदधिकशत १३५ मितस्येन्दो राशिभोगस्य द्वादशमिर्भागे एकादश घट्य: पञ्चदश पलानि च स्युः । इष्टसमये च पञ्चत्रिंशदधिकशतमध्ये यावत्यो घट्यो भुकाः स्युस्तासां सपादरेकादशभिर्भागे यल्लब्धं ता भुक्ताः, शेषाङ्गेन भुज्यमानद्वादशांशा ज्ञेयाः। अत्र च सामान्योक्तेऽप्ययं भावः-राशौ राशौ द्वादशांशरीत्या इन्दुःदशावस्था भुक्ते । उक्तं च यतिवल्लभे- राशौ राशौ द्वादशामूर्भुङ्क्तेऽवस्थाश्च चन्द्रमाः । द्वादशांशक्रमात्साहिचहेनाख्यासक्फलाः " ॥ १ ॥ ततोऽयमर्थ.-मेषे स्थितस्येन्दोः प्रोषितात आरभ्य द्वादशावस्था गण्याः । वृषस्थस्य तु हृतात:, मिथुनस्थस्य मृतात इत्यादि यावन्मीनस्थस्य सुखितात इति लोकव्यवहारोक्त रत्नमालाभाष्ये । यथार्था इति स्वस्वसंज्ञासक्फलदा इति भावः । तेन प्रोषित १ हृत २ मृत ३ निद्रा ४ जरा ५ भया ६ ख्याः पडवस्थास्त्याज्या इति नारचन्द्रटिप्पण्यां । अत एव दिनशुद्धावप्युक्तम्-- " पइरासि बारसंसा असुहाओ चए जओ सुहो वि ससी । एआहिं होइ असुहो, सुहाहिं असुहो-वि होइ सुहो" ॥ १ ॥ द्वितीय विमर्श चन्द्रस्य प्रोषिता- दिद्वादशा- वस्थाः॥ ॥८६॥ RSS ·बारम्म सिद्धेः ॥८७॥ द्वितीय विमर्श शनिनर विचार:॥ ॥८॥ 98-9 अथ शनेर्दुष्टत्वानक्षत्रगोचरं पृथगाह- मन्दक्षतः प्रथम १ वेद ४ षड ६ ब्धि ४ बाण ५ त्रि ३ द्वथे २ क १ चन्द्र १ मितभेषु यथाक्रमण । पीडा १ विभूति ५ पथ ११ बन्धन १५ धर्म २० लाभ २३ पूजा २५ विभूत्य २६ पमृती: २७ फलमूचुरुचैः ॥५०॥ व्याख्या-मन्दक्षत इति शन्याक्रान्तभात्स्वजन्मभं यावद्गण्यं । अभिभूतिः पराभवः । अपमृतिरपमृत्युः । अत्र चानुक्तोऽपि शनिनराकारो- ऽन्यूधः । यदुक्तं यतिवल्लमे- " यस्मिन् शनिश्चरति वक्रगतं तदृक्षं, चत्वारि दक्षिणकरे हियुगे च पट्कम् । चत्वारि वामकरगाण्युदरे च पञ्च, मूर्ध्नि त्रयं नयनयोद्वितयं गुदे च " ॥ १ ॥ नवरमन द्वितयमिति यदा नराकारः पट्टकादौ क्वचिदालिख्यते, तदा गुदगुह्ययोरैक्यमेव दृश्यत इति कृत्वाऽत्र गुद एव द्वयं विवक्षितं, सूत्रकृता तु तयोः पार्थक्यविवक्षया स्थानद्वयेऽप्येकैक नक्षत्रमूचे । तत्स्थापना यथा- । शनिनरः । रुद्रयामले तु नवग्रहाणामपि नराकारस्थापनया नक्षत्रगोचरफलान्यूचिरे । तत्र रविनरं सूत्रकृदेव जातकाधिकारे मुखे १) पीडा वक्ष्यति । शेषग्रहनरास्त्वेवम्- दक्षिणकरे ४ लक्ष्मी दृग् ३ वाहुयुग्म ६ वक्त्रेषु ३ भानां प्रत्येकतस्त्रिकम् १२ । पादद्वये हृदि सन १९ तथा गुह्ये चतुष्कं २३ पञ्चकं पदोः २८ ॥ १ ॥ वामकरे | बंधन उदरे ५/ धर्मः वक्त्रे पीडां भृशं चक्षुर्ह दयेपु शुभं सुखम् । मस्तके वाह्रोलाभं मृति गुह्ये भ्रमं दत्त पदोः शशी ॥ २ ॥ ॥ इति चन्द्रनरः ॥ १ ॥ नेत्रद्वये त्रयं यं त्रिर्मुखक्छिरस्सु ३-९, द्वयानि वामे २ तरवाहु २ कंठे २-१५ । गुदे मृत्युः पञ्चोरसि स्यु २० त्रितयं च गुह्ये २३, चत्वारि चांड्योः २७ कुजचक्रमेतत् ॥ १॥ ६/ पंथा. लाभः २] पूजा ·--- -- बारम्म. सिदेः द्वितीय विमर्श भौमादि पुरुषाः ॥८८॥ IKCII कीति शिरसि एन्नेत्रे लाभं चरणयोर्धमम् । गुह्येऽन्यस्त्रीरतिं दत्ते कुजः शेपेषु चाशुभम् ॥ २ ॥ ॥ इति भीमनरः ॥२ वक्त्र५ नेत्र५ गलो५ रस्सु५ पादयोः५ पञ्च पञ्च च२५ । बाहु१ युग्मे१ तथा गुह्ये१ त्रीण्यमूनि भवन्ति च २८ ॥ १ ॥ चक्त्रहपाहुपु शप्ति गुहपादेपु संक्षयम् । गले सुस्वरतां दत्ते नेत्रे राज्यं बुधो ग्रहः ॥ २ ॥ ॥ इति बुधनरः ॥ ३ शीर्ष चत्वारि राज्यं युगपरिगणिता सव्यहस्ते च लक्ष्मीरेकं कंठे विभूर्ति मदनशरमिते वक्षसि प्रीतिलाभम् । पड्भिः पीडांदियुग्मे जलधिपरिमिते वामहस्ते च मृत्यु-ईग्युग्मे त्रीणि कुर्युर्नृपतिसमसुखं वाक्पतेश्चक्रमेतत् ॥१॥ इति गुरुनरः ॥ ४ युगं शो द्वयं वक्ने चतुष्कं हृदयेऽपि च । दश बाह्वोत्रयं गुह्ये जान्वंहिषु द्वयं द्वयम् ॥ १ ॥ जानुमुष्ककपादेपु दुःखं बाह्रोनृपाहणोम् । हृच्छीर्षे सौम्यतां वक्त्रे मरणं कुरुते सितः ॥ २ ॥ इति शुक्रनरः ॥ ५ वक्त्रे त्रीणि जयाय दक्षिणकरे चत्वारि लक्ष्म्यै पदोः, षड् भ्रान्स्यै न सुखाय वामककरे चत्वारि हृच्छं त्रयम् । लव्ध्ये कंठगमेकमामयकरं शीर्ष त्रयं राज्यदं, सौभाग्यं युगलेऽसिगे मृतिरथो गुह्यद्वये राहुभात् ॥ १ ॥ इति राहुनरः ॥ ६ वको द्वे भयदे जयाय शिरसि स्यात् पञ्चकं पंञ्चकं, भीत्यै तत्फणगं जयाय करयोर्युग्मे चतुष्कं स्थितम् । अंहयोः पन्न सुखाय हृत्स्थयुगल शोकाय कंठे व्यथा । भीत्यै स्याच्च चतुष्टयं फलमिदं केतौ तदाक्रान्तभात् ॥ १ ॥ इति केतुनरः ७ 155715 CA ·धारम्भ- सिद्धे द्वितीय विमर्श अष्टवर्ग- स्वरूपं॥ ॥८९॥ ॥८९॥ ४ भ्रमण चन्द्रपुरुषः १ भौमपुरुषः २ । बुधपुरुषः ३ नेत्रयो. ३ सुख मुखे रोगः मुखे ज्ञानं दक्षिणकरे ३ लाभ: नेत्रे लाभ: ५/ राज्य वामकरे ३] लाभ. मस्तके ३ यशः कंठे ५| सुस्वरता ३/ अतिपीडा वामकरे रोगः हृदये ५ ज्ञान हृदये ७ सुख दक्षिणकरे शोकः पादयोः ५ क्षयः गुझे मरण हिकादि वामकरे १ ज्ञान पादयोः भ्रमण हृदये लाभ: दक्षिणकरे | ज्ञानं गुह्ये परस्त्रीरत | गुह्ये क्षय. पादयो. गुरुपुरुपः ४ | शुक्रपुरुष. ५ । राहुपुरुषः ६ । केतुपुरुषः ७ मस्तके राज्यं मस्तके | सौम्यता मुखे जय. मुखे २ भय दक्षिणकरे लक्ष्मी. मुखे २ मरण दक्षिणकरे ४ लक्ष्मीः मस्तके |५|जयः कठे धन हृदये सौम्यतापादयोः भ्रमणं फणे ५/महाभय ५प्रीतिः हस्तद्वये १० पूजा वामकरे क्लेशः हस्तद्वये ४जयः पादद्वये ६ असुख गुह्ये ३/दुःखं हृदये शलाभः पादद्वये सुख वामकरे मत्युः जानुद्ये २ दुःख कठे क्लेश, हृदये शोकः नेत्रयो ३लाभः पादद्वये | २ दु खं मस्तके ३ राज्यं कंठे पीडा नित्रयोः २ सौभाग्य गुह्ये मरण नन्वेवमन्यान्यग्रहपुरुषाणां शुभाशुभफलसंभेदे सति, कथं ग्रह- संवन्धिनो भगोचरफलस्य निर्णयं कतुं शक्यः ? उच्यते-इष्टसमये यो ग्रह. सर्वेपामधिकबलः स तदानीं शुभाशुभं फलं दत्ते । सर्वानप्येतान् ग्रहनरान् जन्मसमय एव केचिद्विचारयन्ति । ज्योतिषसारे तु राहोन- क्षत्रफलमेवमूचे- तमरिमुहि १ तिफुल्लिअ ४ चउफलिम ८ 'तिअहल ११ तिझडिअ १४ गुदिकं १५ । तिअरायस १८ तिमतामस २१ चउसुह २५ तिअ असुहं २८ तमचकं ॥१॥ फुल्लिअफलिए लाहं अपाणि लच्छी सुहं च सुहरिख्खे। मुह अहलझडिअरायसतामसअसुहेअ असुहतमं ॥ २॥" अत्रापि राह्वाक्रान्तभात्स्वभ यावद् गण्यम् ॥ अथाशुमे ग्रहगोचरे सति, तद्विफलीकारिणमष्टकवर्गमाह- गोचरेण ग्रहाणां चेदानुकूल्यं न दृश्यते । जन्मलग्नग्रहेभ्योऽष्टवर्गेणालोकयेत्तदा ॥ १५॥ व्याख्या-ग्रहाणामिति सामान्योक्तेऽपि रवीन्दुजीवानामानुकूल्याभाव इति ज्ञेयं । यदुक्तं नारचन्द्रे- हृदये १ ·र: रम्म. सिद्ध ॥९॥ द्वितीय विमा चन्द्राष्ट वर्गः ॥ ॥९०॥ रविशशिजीवैः सवलैः शुभदः स्याद्गोचरोऽथ तदभावे । ग्राह्याष्टवर्गशुद्धिर्जननविलग्नग्रहेभ्यस्तु ॥ १॥" जन्मेति जन्मनि यलमं चेति ये च ग्रहास्तेभ्यः । अष्टवर्गेणेति अयमर्थः-ग्रहस्य राशो संचरतः षड्भ्योऽपरग्रहस्थानेभ्यः स्वस्थानालमाध विचारणयाऽष्टकवर्ग उच्यते ॥ तमेवाह- अर्कः खमन्दभौमेभ्यो नवद्वयायाष्टकेन्द्रगः ९-२-११-८-१-४-७-१०। त्रिकोणायारिगो ९-५-११-६ जीवाच्छुक्रादन्त्यारिकामगः १२-६-७ ॥ ५२ ॥ चन्द्रादुपचयस्थो ३-६-१०-११ ज्ञाद्धीधर्मोपचयान्त्यगः ५-९-३-६-१०-११-१२ । पातालोपचयान्त्येषु ४-३-६-१०-११-१२ लग्नाच तरणिः शुभः ॥ ५३॥ इति रव्यष्टवर्गः ॥ ? चन्द्रश्चोपचये ३-६-१०-११ लग्ना-द्भानो साष्टमरे स्थितः ३-६-१०-११-८-७१ स्वात्सादिसप्तमे ३-६-१०-११-२-७ ब्वारा-त्सद्रव्यनवमात्मजे ३-६-१०-११-२-९-५॥५४॥ छिद्रत्रिलाभात्मजकेन्द्रगो ८-३-११-५-१-४-८-१० बुधाद्- गुरोस्तु रिष्पाष्टमलाभकेन्द्रगः १२-८-११-१-४-७-१० । शुक्रात्रिपञ्चास्तनवायखांवुगः ३-५-७-९-११--१०--४, शुभः शनेः षनिसुतायगः ६३५-११ शशी ॥ ५५॥ ॥ इति चन्द्राष्टवर्गः ॥२ कुज इन्दोरुपचयमे ३-६-१०-११ साये ३-६-१०-११-१ लग्नात्सपञ्चमे ३-६-१०-११.५ सूर्यात् । 1 त - ·- बारम्भ- सिद्धेः ॥९॥ द्वितीय विमर्श शुक्राष्ट्र वर्गः॥ ॥९॥ द्वयायाष्टकेन्द्रगः २-११-८-१-४-७-१० स्वात्सौम्यात्रिसुतारिलाभस्थः ३ ५-६-११ ॥ ५६ ॥ जीवात्खान्त्यायारिषु १०-१२-११-६, शुक्राच्छिद्रान्त्यलाभशत्रुगतः ८-१२-११-६ । मन्दाल्लाभनवाष्टमकेन्द्रस्थः ११.९-८-१-४-७-१० शोभनो भौमः॥५७ ॥ ॥ इति भौमाष्टवर्गः ॥ ३ बुधोऽर्कतोऽन्त्यायनवारिधीषु १२-११-९-६-५, स्थितः स्वतः सत्रिदशादिमेषु १२-११-९-६-५-३-१०-१। द्विषड्दशायाष्टसुखेषु २६-१०-११-८-४ चन्द्रा-ल्लग्नात्तु तेष्वाद्ययुतेषु २-६-१०-११-८-४-१ शस्तः॥५८॥ कुजशनितो व्यन्त्यारिषु १-२३-४-५-७-८-९-१०-११, जीवादरिनिधनलाभरिष्पस्थः ६-८-११-१२ । शुक्रादापुत्राष्टमनवमायस्थो १-२-३-४-५-८-९-११ बुधः शुभदः ॥ ५९॥ व्याख्या-व्यन्त्येति द्वादशषष्ठवर्जसर्वस्थानेषु । आपुत्रेति आद्यात्पुत्रं पञ्चम यावत् पञ्च स्थानानीत्यर्थः ॥ इति बुधाष्टवर्गः ॥ ४ गुरुः केन्द्रस्वरन्ध्राये १-४-७-१०-२-८-११ ब्वारात्स्वात्सत्रिघूत्तमः १-४-७-१०-२-८-११-३ । अर्कात्सत्रिनवस्वि १, ४, ७, १०, २, ८. ११, ३. ९ न्दोः स्वधीकामनवायगः २, ५, ७, ९, ११॥ ६०॥ स्वादिखायसुखधीतपोरिषु २,१,१०, ११,४,५,९, ६ ज्ञाद्गुरुः स्मरयुतेषु २,१,१०, ११,४,५,९,६,७ लग्नतः। स्वत्रिकोणरिपुखायगः २, ९, ५, ६, १०, ११ सितात्, व्यन्त्यधीरिपुषु ३, १२, ५, ६ मन्दतः शुभः ॥ ६१ ॥ ॥ इति गुर्वष्टवर्गः ॥ ५ शुक्रो लग्नादासुतधर्मायाष्टसु १, २, ३, ४, ५, ९, ११, ८ मतः स्वतः साभ्रः १, २, ३, ४, ५, ९, ११,८,१०। LI -- ·आरम्भ. सिदेः ॥९२॥ द्वितीय विमर्श शन्यष्ट वर्गः॥ ॥९२॥ शशिनः सान्त्यः १,२,३,४,५,९,११,८,१२, शनितः खायतपस्त्रिसुखधीमृतिषु १०, ११, ९, ३, ४. ५, ८, ॥ ६२॥ व्यापण्या-आसुतेति प्राग्वत् ॥ आयव्ययाप्टगोऽर्का ११, १२, ८ द्. बुधात्रिकोणायषद्भिगः २, ५, १२, ६, ३, शुभदः। ध्यापोक्लिमाप्तिषु ५, ३, ६, ९, १०, ११, कुजाद्,गुरोत्रिकोणाष्टग्वायगः ९, ५, ८, १०, ११ शुक्रः ॥ ६३ ॥ व्याण्या-आपोक्लिनानि तृतीयपड्नवमद्वादशानि । आप्तिाभभवनम् ॥ इति शुक्राष्टवर्गः ॥ ६ ॥ शनिः स्वात्त्यायपुत्रारि ३, ११, ५, ६ व्वारात्सव्ययकर्मसु ३, ११, ५, ६, १२, १० । केन्द्राष्टायार्थगः १, ४, ७, १०, ८, ११,२ सूर्याचन्द्रात् षत्र्यायगो ६, ३, ११ मतः॥ ६४ ॥ आद्याम्वूपचये लग्नात् १, ४, ३, ६, १०, ११, कवेरायव्ययारिषु ११, १२, ६ । गुरोः सधीषु ११,१२,६,५, सानाष्टधर्मेषु ११,१२,६,१०,८,९,ज्ञाच्छनिर्मतः॥ ६ ॥ ॥ इति शन्यष्टवर्गः ॥ ७ एपा चतुर्दशवृत्ताना पिंडार्थोऽय-आद्यवृत्तेऽर्क इति, यदा यात्रादिकार्यचिकीर्पाऽस्ति तस्मिन काले यः स तात्कालिकोऽकः । स्वमन्देत्यादि स्वशब्देनेह जन्मकालिकोऽर्को ग्राह्यः । एवं मन्दभौमादयोऽपि जन्मकालिका एव, ततस्तात्कालिकार्काद्या जन्मसत्कार्कमन्दादिभ्यश्चेन्नवद्वयादीनामन्यतर- स्थाने स्युस्तदा शुभाः । ते सर्वेऽपि रेखां ददतीति परिभाषा । ततश्च यावद्भयो लग्नग्रहेभ्य उक्तान्यतरस्थाने तात्कालिका अर्काद्याः प्राप्यन्ते तावत्यो रेखा देयाः, यावद्भयश्च न प्राप्यन्ते तावन्ति शून्यानि देयानि, एवमेकैकग्रहस्याष्टाष्ट रेखाः सभवेयुः, तासां मध्ये यदि चतस्रो हीना अधिका वा रेखाः स्युस्तदा मध्या अधमाः श्रेष्टाश्च क्रमात् । एवं च यस्य ग्रहस्य रेखाबाहुल्यं स गोचरेणाशुभोऽपि शुभः, शून्यबाहुल्ये तु गोचरेण शुभोऽप्य- शुभः । केऽप्याहुः-कार्यकालेऽष्टकवर्गरेखा न मील्यन्ते, किंतु यदा तदा वा जन्मकुंडलिकामेव सप्तशः संस्थाप्य, आद्यकुंडलिकायां यत्र स्थानेऽर्कोऽस्ति, Diree प्र-1 ·८ भारम्भ- सिद्धेः . ॥९३॥ द्वितीय विमर्श रेखास्क रूपं ॥ ॥९॥ FE तस्मानवमादिप्वष्टस्थानेषष्टी रेखा देयाः । परं मन्दभीमाभ्यामपि प्रायेरुमाए, गुमानरामः शुशासिया, मुशाग्मत, लपार पद्, पां गम्यामगंष्टयर्ग- कुडलिकाया सर्वरेवा रवेरष्टचत्वारिंशत् । एवमेव द्वितीयादिए पन्नाथष्टरगंकुनिकामु कमान मारेगा., मनस्यकोनपवागत, भौमम्य पावारि- शत्, बुधस्याप्टपञ्चाशत्, गुरो. पट्पनाशत्, शुफत्य द्वापारात्, शनेरेकोननागरिशचेनि । उHa- वसुवेदी १ नन्दवेदी २ सवेदी ३ वसुसायको ४ । पइयाणी ५ गिशरी ६ नन्दवाही ७ रेसा दनादिजाः " ॥ १ ॥ एवं चैकैकग्रहाप्टवर्गकुडलिकायां द्वादशवपि राशिस्थानेषु प्रत्येकं गारमंभय रेषा देयाः, शेषागि शुन्यानि च । उरकतधवमेका स्थाने यथायोगमष्टौ रेखाः संभवेयुः । तत: कार्यकाले यो ग्रहो या राशो स्यात्तास्थान बीक्यते, गन्न स्थाने रेगाधिाये मंग्रतः सः, शुन्याधिश्वे पशुम इति विधाऽपि चैकमेव तस्वं । अथामामुपयोग एक- चतुरेखे मध्यफलं हीने हीनं ततोऽधिके श्रेष्ठम् । विफलं गोचरगणितं त्वष्टकवर्गेण निर्दिष्टम् " ॥ १ ॥ एकग्रहमाश्रित्येदमुक्त । तात्कालिकीनां मर्वग्रहरेपाणा मीलने तु, पोशमध्ये कदापि न म्यात्, मतदशम्य आरम्योस्कृष्टाः पट्पश्चाशतं यावत्तु स्युः । तत्र पविशतिं यावदशुभा एव, सप्तविंशत्या समता, अष्टाविंशत्यादयस्तु पट्पनाशसं याययात्रहुस्वं शुभशुमतरशुभतमाः । रेखाधिक्यं शस्तं शून्याधिक्यं तथाऽधर्म कथितम् । एतत्संयोगे स्युः पट्पञ्चाशन्न जातु अधिकास्ताः " अत्र पट्पञ्चाशदिति रव्यादिसप्तकस्य प्रत्येकमष्टाप्टरेवासंभवे पट्पञ्चाशदेव तामां मेलनादिति भावः । विशेपस्तु-" चरेसं मभ्यफलं " इति यद्यप्युक्तं, नथापि यस्य ग्रहस्याष्टकवर्गशुद्विस्तदानीं विलोक्यमानाऽस्ति, तस्य शुद्धिपतेग्रंहस्य स्वतः समुत्या रेखा यदि संपयते तदा चरेसमपि श्रेष्ठ, तदभावे पड्विधादिवलालङ्कृतस्य तन्मित्रग्रहस्य स्वतः समुत्था रेखा यदि संपद्यते तदापि चतुरेसं प्रशस्यं । तस्या अप्यभावे स एव शुद्धिपतिम्रहो यदि वामवेधेन शुभः स्यात्तदाऽपि चतूरेख शुभ । प्रकारत्रयस्याप्यभावे स्वधिकरेन्नोऽपि ग्रहो न शुभ इति ब्यवहारप्रकाशे । तया षट्पनाशदिति रेखासर्वाग्रं यदुक्कं, तदाहोः सर्वथा रेखा न सन्तीति मतेन । केचित्तु राहोरपि रेखाः प्राहुः । तथाहि- "केन्द्राष्टद्वित्रिगः १-४-७-१०-८-२-३ सूर्यादाह रेखाप्रदः स्मृतः । इन्दोस्तनुत्रिधीस्त्यष्ट धर्मकर्मव्यये १-३.५-७-८-९-१०-१२ स्थितः॥१॥ S " ·मारम्भ सिर ॥९४॥ द्वितीय विमा राशिस्थ- प्रहफल- समयः॥ ॥९॥ भौभात्तनुविधीरिम्पे १-३-५--१२ स्वाम्बुस्त्यष्टान्तिमे २-४-७-८-१२ बुधात् जीवात्सप्रथमे २-४-७-८-१२-१ शुक्रादरिघुनायरिष्पगः ६-७-११-१२ ॥ २ ॥ शनेनिधीवधूलामे ३-५-७-११ लग्नाद्राहुस्तु शोभन: । त्रिपञ्चसप्तनवमान्त्येषु ३-५-७-९-१२ रेखाऽस्य न स्वतः ॥ ३ ॥ त्रिचत्वारिंशदेवं स्यू रेखा राहवर्गगाः । अथ कस्मिन् कार्य को ग्रहः सबलोऽन्वेष्यत इत्याह- सर्वत्रेन्दुः कुजः संख्ये बोधे ज्ञः स्थापने गुरुः। याने शुक्र: शनिर्मांण्डये बली भानुर्नुपेक्षणे ॥६६॥ व्याख्या-सर्वकार्येषु कार्यकर्तुश्चन्द्रो गोचरादिवली विलोक्यत इति शेषः । यदुक्तं- एग १ चउ २ अट्ट ३ सोलस ४ बत्तीसा ५ सहि ६ सयगुण ७ फलाई । तिहि १ रिख २ वार ३ करण ४ जोगो ५ तारा ६ ससंकवलं ७ ॥ १ ॥ अत एवोकं- " कर्तुरनुकूलयोगिनि शुमेक्षिते शशिनि वर्धमाने च । तारायोगेऽभीष्टे सर्वेऽर्थाः सिद्धिमुपयान्ति " ॥ १ ॥ तत्र चार्य विभाग:- " ग्रामे नृपतिसेवायां संग्रामव्यवहारयोः । चतुषु नामभं योज्यं शेषं जन्मनि योजयेत् " ॥ १ ॥ इदं नरपतिजयचर्यायां । तात्कालिकलमेऽपि च सर्वकार्येषु चन्द्रबलं नियमेन प्रकल्पयेत् । यत्सारंगः- " लग्नं देहः पटकवर्गोऽङ्गकानि, प्राणश्चन्द्रो धातवः खेचरेन्द्राः । प्राणे नष्टे देहधात्वङ्गनाशो, यत्नेनातश्चन्द्रवीर्य प्रकल्प्यम् " ॥ १ ॥ संख्यं युद्ध । बोधो विथा । स्थापनं पदप्रतिष्ठाविवाहादि । यानं प्रस्थानं । मौण्ड्यं दीक्षा । नृपेक्षणे इति यो यस्य स्वामी स तस्य नृपः तस्य दर्शने । अय भावः-यदैतानि कार्याणि लमबलात् क्रियन्ते तदैषां ग्रहाणामुदितत्वेन वा लमस्थत्वेन वा लमाधिकृतषड्वर्गाधिपत्वेन वा केन्द्रोप- चयस्थत्वेन वा षड्विधादिवलालकृत्वेन वा सबलत्वं लग्ने कार्य, कार्यकर्तुश्चैषां गोचरबलं ग्राह्य । यदा तु मुहूर्त्तमात्रबलात् क्रियन्ते तदैषां गोचरबलं वारहोरादि च ग्राह्यम् ॥ अथ राशावागत: को ग्रहः कदा फलद इत्याह- ज्ञोऽखिले फलदो राशावादावादित्यमंगलौ । मध्ये सुरासुराचार्गी प्रान्ते विन्दुशनैश्चरौ ॥ ६७ ॥ RCH TAGE ·Y सिद्धेः ॥९५॥ ." द्वितीय विमा प्रतिकूल ग्रहादीनां तष्युपाया ॥९५॥ " विशेषस्तु व्याख्या-फलद इति शुभगोचरस्थः शुभं फलं दत्ते, अशुभगोचरस्त्वशुभमिति भावः । राशाविति यस्तेन स्वयमाक्रान्तोऽस्ति तस्मिन् । आदाविति आयद्रेष्काणे । मध्ये इति द्वितीयद्रेष्काणे । प्रान्ते इति तृतीयद्रेष्काणे । इदं च सहजगतौ वर्तमानानां ग्रहाणामुकं । यदा तु वक्रेणाति- चारेण वा ग्रहा राश्यन्तरं गता. स्युस्तदैवम्- पक्षं १ दशाहं २ मासं ३ च दशाई ४ मासपञ्चकम् ५ । चक्रे तिचारे भौमाद्याः पूर्वराशिफलप्रदाः ॥ १॥” इति लल्लः । अन पूर्वराशीति वके सत्यप्रेतनराशेः अतिचरितास्तु पाश्चात्यराशेः फलं ददतीत्यर्थः । प्रश्नप्रकाशकरस्वाह- वक्रेतिचारे भौमाद्याः पूर्वराशिफलप्रदाः । जीवः शनिश्च यत्रस्थौ तस्य राशेः फलप्रदौ ॥ १ ॥ राश्यन्तगत. खेटः परभावफलं ददाति पृच्छासु । अन्त्यघटीं यावदसावासीनफलं विवाहादौ ॥ १ ॥ भन्न राश्यन्तोऽन्त्यत्रिंशाशरूपः ॥ विरुद्ध ग्रहगोचरे पुंसा विशिष्य सत्कर्मनिरतेन भाव्य, सुदूरयात्राहयवाहनविकालचर्यासाहसादि च त्याज्यं, सदापि चैव न निर्वहतीत्यत. स्तच्छान्तिकमाह--- अरियो १ स्यि २ गुरोः ३ सितेन्द्रो ४ मन्दस्य ५ राहूरगयो ६ श्च तुष्टयै । सदा बहेद्विदुम १ हेम २ मुक्ता ३ रूप्याणि ४ लोहं ५ च विराट ६ च ॥ १८ ॥ व्याख्या-विद्रुमादीनां पण्णां पूर्वार्धस्थैरकारयोरित्यादिपदैर्यथासंख्यं योगः । उरग केतुः । विराटजो राजावर्तमणिः । ननु सप्लानां प्रहाणां सर्वदा विचार्य गोचरफलमुक्तं, दिनमासवर्षहोराधिपत्यमप्येषामेव, तत्कथं राहुकेत्वोबृहस्वं, कथं वा तयोः प्रतिकूलगोचरत्वं, यच्छान्त्यर्थ विराटजादिव- हनं क्रियते ? उच्यते-तयोदिनाधिपत्याद्यभावोऽस्तु, ग्रहत्वं त्वस्त्येव, राश्यादिचारस्यान्यथाऽनुपपत्तेः । राहुगोचरश्च ग्रहणदिने विचार्यः इत्युकं, तवस्खदा तत्प्रतिकूलत्वे तच्छान्तिकमुपयुज्यते । केतुरपि यदोदितः स्यात्तदा तदुस्थारिष्टशान्तये तच्छान्तिकस्योपयोगः ॥ तथा- पूषादितोषाय च पद्मराग १ मुक्ता २ प्रवालानि ३ सगारुडानि ४ ।

·भारम्भ- द्वितीय विमर्श प्रतिकूळ ग्रहबल- शमनाय स्नानं ॥ ॥९६॥ ॥१६॥ सपुष्परागं ५ कुलिशं ६ च नील ७ गोमेद ८ वैडूर्य ९ मणीन् वहेत ॥ ६९ ॥ ग्याच्या-स्पष्टा ॥ तदर्शमेव मानान्याह- एलाशिलापद्मकयष्टयुशीरसुराहकश्मीरजशोणपुष्पैः । अर्के विधौ कैरवपञ्चगव्यैः, सशंखशुक्तिस्फटिकेभदानैः ।। ७० ।। व्याख्या--शिला मनःशिला । यष्टिर्यष्टीनधुराहो देवदारुः । शोणेति रक्तकणवीरपुष्पैरिति । नायादितिपदेन त्रिसप्ततितमवृत्तस्थेन सह योज- नीयमिदं। भावश्चायं-एतानि जलमध्ये प्रक्षिप्य मत्रपूर्व सानं कार्य रविवारे। एवमग्रेऽपि तत्तद्ग्रहस्य वारोऽनुक्तोऽप्यूह्यः । पञ्चगव्यं चैवं पराशरोक्तम्- कृष्णाया गोमयं मूत्रं नीलायाः कपिलाघृतम् । सुरमेर्दघि शुक्लायास्ताम्रायाः क्षीरमाहरेत् " ॥ १ ॥इभानां दानः मदवारि ॥ भौमे बलाहिंगुलबिल्वकेसरैमास्या फलिन्याऽरुणपुष्पचन्दनैः। सुवर्णमुक्तामधुगोमयाक्षनैः, सरोचनामूलफलैबुंधे पुनः ॥७१ ॥ व्याख्या-बलेति बलधान्यं । बिल्वेति बिल्वफलं । केसरों बकुलदुः । मांसी मुरमांसिनाम्नी । फलिनी प्रियंगुः । अरुणपुष्पं । जपाकुसुमं । चन्दनं रक्तचन्दनं । मूल फलैरिति नारगस्येति वसिष्ठः ॥ जीवे सजातिकुसुमैः सितसर्षपयष्टिमल्लिकापत्रैः। मूलफलकुंकुमैलामनःशिलाभिस्तु दैत्यगुरौ ॥ ७२ ॥ व्याख्या~मलिकेति विचकिलपत्रैः । मूलफलेति बीजपूर्वा इति वसिष्ठः ॥ कृष्णतिलाञ्जनलाजैः शतपुष्पीरोधमुस्तकबलाभिः। तरणितनये च गोचरविरुद्धराशिस्थिते लायात् ॥ ७३ ॥ व्याख्या-अञ्जनं सौवीराजनं । लाजा ब्रीहिधानाः । शतपुष्पीति सोमा नाम । भास्करस्त्विदमप्याह- Healtin ·बारम्म सिदे सा द्वितीय विमा प्रहपीड ॥९॥ CREAK "रोध्रगर्भतिलपत्रकमुस्ताहस्तिदानमृगनाभिपयोभिः । स्नानमेतदपरोधति राहोः, साजमूत्रमिदमेव च केतो" ॥१॥ पीडामितिलेपः । " सप्रियंगुरजनीद्वयमांसीकुष्टलाजसितसर्पपचन्द्रैः । वारिभिः सह वचैः सह रोधेः, स्नानमत्ति निखिलप्रहपीसराम " २ ॥ स्नानं च नृपादीनामेवोचितं । अन्यो जनस्तु- "रतं १ सेयं २ र ३ नीलं ४ पीअं ५ सि ६ तिसु अ किन्हं ९ । पूअं बलि च कुजा सूराईणं विरुवाणं॥१॥इति प्रकाले। ॥ इति गोचरद्वारम् ।। ६ ॥ इति श्रीमति आरंभसिद्धिवार्तिके राशि १ गोचर २ परीक्षात्मको द्वितीयो विमर्शः संपूर्णः ॥ २ श्रीसुरीश्वरसोमसुन्दरगुरोनि शेपशिष्याग्रणी गच्छेन्द्रः प्रभुरत्नशेखरगुरुर्देदीप्यते साम्प्रतम् । तच्छिष्याश्रवहेमहंसरचितस्यारंभसिद्धेःसुधी-शृङ्गाराभिधवार्तिकस्य किल हक् २ संख्यो विमशोऽभवत् ॥ १॥ नम् ॥ ॥१७॥ CSS 5-6 . . - ·॥ तृतीयो विमर्शः ॥३ भारम्भ सिद्धे ॥९८॥ तृतीय विमर्श पुष्यनल वर्णनम् ॥ ॥९८॥ ॥ अथ कार्यद्वारम् ॥७ अथ कार्यद्वारमाह- कार्य वितारेन्दुबलेऽपि पुष्ये, दीक्षां विवाहं च विना विदध्यात् । पुष्यः परेषां हि बलं हिनस्ति, बलं तु पुष्यस्य न हन्युरन्ये ॥१॥ व्याख्या-कार्य प्रस्तावारसौम्य । वितारेन्दुबलेऽपीति गोचरेणाष्टकवर्गेण वा विरुद्ध चन्द्रे, जन्मप्रत्यरानैधनादितारासु चेत्यर्थः । सतारेन्दुबले तु विशेष्येति भावः । अपिशब्दात पुष्यः, पञ्चरेखे सप्तरेखे वा चके दुष्टग्रहेण विद्धो यदि स्थात्, पापग्रहेणाकान्तो वा भुको वा भोग्यो वा, परिमायां दक्षिणस्यां वा गमनेऽन्तरा परिघदंडपातेन सदिग्विपरीतो वा तदापि, पुष्ये चन्द्रयुक्ते सति पुष्यस्योदयसमये, पुष्यसत्के मुहूर्ते वा, प्रतिष्ठायात्राक्षौरान- प्राशनोपनयनविद्यारंभश्वेतवस्त्रपरिधानादि सर्व शुभकार्य कुर्यादिति रखमालाभाष्ये । दीक्षां च विवाहं च विनेति उपलक्षणस्वास्कन्यावरणापि पुज्वे न कार्य। पुरा किल प्रजापतिः पुष्पनक्षत्रे प्रेयसीमुदूढवान्, नक्षत्रानुभावादतीव कामार्या पीडितस्तां सोदुमशक्नुवन् "आः पापाऽतः परं विवाहकार्येष्व- नधिकारी भूया" इति पुष्यं शप्तवान् इति श्रुतिः । उकञ्च विवाहवृन्दावने-"पुष्यः स पुष्यत्यतिकाममेव, प्रजापतेः प्राप स शापंमसात् " कामपो. पकत्वादेव दीक्षायामप्यनधिकारी पुष्य इत्यूयं । परेषामिति कुतिथिकुवारकुयोगादीनां । अन्ये इति वारतिथ्यादयः । ते किल यथा पुण्यस्य बलं न हम्युखथा ग्रहवेधविरुद्धतारस्वादिरूप पुष्यस्य दोषमपि न हन्युः । पुष्यस्तु स्वयमेव स्वदोषं हन्तीति भावः । अत एवाहुः " सिंहो यथा सर्वचतुष्पदानां तथैव पुष्यो बलवानुडूनाम् ॥ अथ कार्यमेदामक्षत्राणां भेदमाह- SEARCISCARRORSEEXCN S , ·भारम्भ- सिद्धेः ॥९९॥ तृतीय विमर्श मूल C विचारमा ॥१९॥ अधोमुखानि पूर्वाः स्युर्मूला श्लेषामघास्तथा । भरणीकृत्तिकाराधाः सिद्धथै खातादिकर्मणाम् ॥ २॥ व्याख्या-आदिपदाद्वापीकूपतटाकपरिखादिखनननिधानोद्धारक्षेपातविवरप्रवेशधातुकर्मनृपविग्रहगणितारंभादीनि ॥ तिर्यङ्मुखानि चादित्यं मैत्रं ज्येष्ठा करत्रयम् । अश्विनीचान्द्रपौष्णानि कृषियात्रादिसिद्धये ॥ ३ ॥ -आदेरश्वगजगवादितिर्यग्दमनवाणिज्यनृपसन्धिप्रवहणनौकर्मशक्टरथयत्रप्रवाहादीनि ॥ जास्यान्युत्तराः पुष्यो रोहिणी श्रवणत्रयम् । आर्द्रा च स्युजच्छत्राभिषेकतरुकर्मसु॥४॥ न्याख्या-कर्मस्विति बहुवचनाद् दुर्गप्राकारतोरणोच्छ्यारामनिधिपट्टाभिषेकादिष्वपि ॥ सामान्येन कार्यमुक्त्वाऽथ स्वस्वस्थाने नामप्रकाशनपू. र्वमुपयोगिनः कियतोऽपि कार्यविशेषानाह- ऋत्वाद्ययुचतुष्टयवर्जी विषमासु रात्रिषु न योषाम् । सेवेत पुत्रकामः पौष्णमघामूलभेष्वपि च ॥५॥ व्याख्या-वर्जीति । उक्तञ्च विवेकविलासे- " निशाः षोडश नारीणामृतुः स्यात्तासु चादिमाः । तिस्रः सर्वैरपि त्याज्याः प्रोक्ता तुर्यापि केनचित् ॥ १ ॥ चतुर्थ्यां जायते पुत्रः स्वल्पायुर्गुणवर्जितः । विद्याचारपरिभ्रष्टो दरिद्रः क्लेशभाजनम् ॥ २॥ " विषमास्विति । यतः " समायां निशि पुत्रः स्थाद्विषमायां च पुत्रिका ।" न योषामिति निषेधमुखेनोकिर्वचनगुप्तिसत्यापनार्थ । एवमग्रेऽपि निषेधमुखोक्तौ विचार्य पौष्णेति, उक्तञ्च- " गर्भाधाने मघा वा रेवत्यपि यतोऽनयोः । पुत्रजन्मदिने मूलाग्लेषे स्तस्ते च दुःखदे ॥ १ ॥" अन मूलाचेपे स्त इति " आधानाद्दशमे जन्मेति " रत्नानीव प्रशस्तेऽह्नि जाताः स्युः सूनवः शुभाः । अतो मूलमपि त्याज्यं गर्भाधाने शुभार्थिभिः ॥ २॥" न यत:- वचनात् ।

·भारम्भ सिदे ॥१०॥ तृतीय विमर्श मूलाले यो फलम्॥ ॥१०॥ सीमन्तः स्यान्नृवारेषु मासि षष्ठेऽष्टमेऽपि वा । हस्तमूलमृगादित्यपुष्यश्रुतिषु योषिताम् ॥ ६ ॥ व्याख्या-नृपारा रविकुजजीग: । हस्तेत्यादि त्रिविक्रमेण तु पुनक्षत्रेस्वित्युक्तं, तत्राप्येतान्येव भानि संगृहीतानि, एपामेव पुंस्त्वात्, शेषाणां मीरयात् । विशेपस्तु- " अग्विवाहकालाच पितृचन्द्रवलं सदा । स्त्रीणां सीमन्त उद्वाहे ग्राह्यमन्यत्र तत्पतेः ॥ १॥" इति व्यवहारप्रकाशे ॥ विषकौमारजन्म स्याद् द्वितीयाशनिसार्पभैः । सप्तम्यारशत:श्च द्वादश्यर्काग्निभैस्तथा ॥७॥ व्याख्या-एभिर्यथोक्ततिथिवारभयोगैर्जातं विपापत्यं स्यात् । “विपकन्याख्या प्रथम पित्रोर्वशक्षयंकरी । हन्ति पश्चात् पति श्वशुं श्वशुरं देवरं तथा ॥ १॥" विशेषस्तु-अभिजिति कृतं सर्व कार्य शुभं स्यात् , जातमपत्य तु प्रायो न जीवतीति व्यवहारप्रकाशे ॥ मूलजाताथाश्रित्याह- मूलस्यांहिचतुष्के पित् १ मातृ २ द्रव्यनाश ३ सौख्यानि । बालस्य जन्मनि स्युः क्रमतः सार्पस्य तूत्क्रमतः ॥ ८ ॥ व्याख्या-सौख्यानीति, वराहस्तु मूलतुर्यपादफलमेवमाह- " क्षेत्राधिपसंदृष्टे शशिनि नृपस्तत्सुहृद्भिरर्थपतिः । द्रेष्काणांशकपैर्वा प्रायः सौम्यैः शुभं नान्यैः " ॥ १ ॥ इदं तात्कालिकजन्मलग्ने विचार्य । अत्र क्षेत्राधिपेति तदानीं यत्र राशौ चन्द्रोऽस्ति, तद्राशीशो यदीन्दुं पश्येत्तदा मूलतुर्यपादजो नृपः स्यात् तदाशीशस्य सुहृदः पश्येयुस्तदाऽर्थपतिः स्यात् । चन्द्राक्रान्तस्य द्रेष्काणस्य नवांशस्य वा स्वामी यदि सौम्यश्चन्द्रं पश्येत्तदा शुमं करेण स्वाभ- मिति । बालस्येति, केऽप्याहुः- मुलस्यांदिचतुष्के क्रमेण पशुनाशिनी १ सुखकरी २ च । पितृपक्षमथ क्षपयति ३ मातुलपक्षं च ४ जाता स्त्री ॥ १ ॥ SECR MAR

·भारम्भ-
सिद्धे
तृतीय
विमर्श
मूलजाव
फलादेशः॥
॥१०॥
मूले जातोऽधम. स्यान्ना, स्त्री तु पुण्यवती भवेत् । ज्येष्ठा मघा विपरीताऽश्लेषा तदुभयेऽधमा ॥ २ ॥
तृतीया दशमी कृष्णा शनिभौमसंयुता । शुक्लचतुर्दशीमूलजातः संहरते कुलम्" ॥ ३ ॥ सार्पस्य तूमत इति । यदुक्का-
"सापाशे प्रथमे राजा, द्वितीयांशे धनक्षयः । तृतीये जननीं हन्ति चतुथै पितृघातक." ॥ १ ॥ मूलपुरुषमाह-
मूर्धा ५ स्य ५ स्कन्ध ८ बाहा ८ कर २ हृदय ८ कटी २ गुह्य १० जानु ६ क्रमेषु ६,
स्युर्घट्यः पञ्च पञ्चोरगकरटिकराष्टद्विदिक्तर्कताः।
बालश्छन्नी १ पितृघ्नो २ ऽसलदृढबलवान् ३ राक्षसो ४ ब्रह्मघाती ५,
राजा ६ नाशी ७ स्वसौख्यावह ८ इह चपलो ९ नश्वर १० श्वासु जातः ॥९॥
व्याख्या-स्कन्धेति द्वयोः स्कन्धयोः प्रत्येक चतनश्चतस्र इति घट्यष्टकं द्वैधीकृत्य स्थाप्य, एव करजानुपादेष्वपि । अन्यत्रापि यथायोगमूगं ।
असलहढबलवानित्यखड । आसु मूर्धादिन्यस्तपञ्चादिघटीपु । केऽप्याहुः-
मस्तके
हृदये
"ब्रह्महत्याकरः पाणौ यद्वा मातुलघातकः ।
मुखे
पितृहन्ता
मूल-पुरुष
अल्पायुः
स्कन्धयोः स्वन्धिल:
गुह्ये
सुखी
गुह्यजातो धनं हन्याद् वृद्धत्वे च सुखी भवेत् ॥ १ ॥
वाहोः
देय.
जान्वोः
न जीवेद्वामजंघायां पान्थो वा जायते नरः ।
हतयोः
पादयोः
अल्पायुः दक्षिणस्यां तु जंघायां जातकः स्यान्महाधनी ॥ २॥
कृच्छ्राजीवति वामेही दक्षिणे धनपुण्यवान् । इति, अन्ये मलं वृक्षरूपमेवमाहुः-
"पात् १ स्तम्ब २ च्छल्लि ३ शाखा ४ दल ५ कुसुम ६ फले ७ स्युः शिखायाँ ८ च घट्यो,
५
राजा
राज्यघर.
५
कट्या
२
८
८
स्थापना
चपल:
૨
ब्रह्मन्न
६
961
॥१०॥

·ised सिद्धे ॥१०२॥ तृतीय विमर्श अषाजात फलादेशः॥ ४ मलपातः . स्थुटे ८ भ्रातृनाशः मूलद्रोर्वाधि ४ सप्ता ७ टक ८ दशक १० नवे ९ व ५६ रुद्र ११ प्रमाणाः । मूला १ र्थ २ भ्रात ३ मातृन् ४ क्षपयति पतति ५ प्रौढमंत्री ६ नृपश्च ७, स्यादेतासु प्रसूतः श्रयति कृशतरं चायुरेतच्छिखायाम् ८ ॥ १ ॥ मूलवृक्षस्थापना- मूले केचिच्छिखायां परमायुराहुः । शास्त्रान्तरे तु मूलनराद्विपरीतोऽश्लेषानरोऽप्येवमूचे, तथाहि- ७/ अर्थहानिः "अश्लेपाघटिकापष्टिरेवं स्थाप्या नराकृतिः । आदौ पादद्वये पञ्च जान्वोः पञ्च गुदेऽष्ट च ॥ १ ॥ स्वचि शाखायों/१०/ मातृनाश: नाभावष्टौ हृदि द्वौ च पाण्योरठौ द्वयं भुजे । स्कन्धयोर्दशकं वक्त्रे षट् शीर्षे षडितिक्रमात् ॥ २ ॥ पन्ने ९/नियते मृति १ भ्रमः २ सुखं ३ व्याधी ४ राज्यं ५ हत्या ६ च दैत्यता ७ । पुष्पे ५] मंत्री स्यात् फले ६/ राज्याप्तिः स्कन्धिलः ८ पितृहा ९ नेता १० फलं ज्ञेयं यथाक्रमम् ॥ ३॥ शिखायां११/ स्वल्पायुः एवमेव मूलवृक्षाद्विपरीतोऽश्लेषावृक्षोऽपि शास्त्रान्तरोक्तोऽभ्यूयः । नवरं घटीक्रमस्तत्रापि मूलवृक्षवदेव । शिखाया ४ शाखाया ९ हस्तयोः पादयोः मातुनाशः स्वल्पायुः हत्याकृत् फले दैत्य अश्लेषावृक्ष | त्वशि जान्योः अश्लेषानर. | वाह्वोः भ्रातृनाशः राज्याप्तिः गुदे स्कन्धयोः स्थुडे पुष्पे स्कंधिल ६ | अर्थहानिः मुख स्थापना नाभी मुखे पत्रे मूले न्याधिः पितृनः १० मृत्युः १० मूलनाशः मस्तके विवेकविलासादौ तु मूळाश्लेषयोर्मुहूत्तैः फलमूचे, तथाहि- "माद्यः षष्ठस्त्रयोविंशो द्वितीयो नवमोऽष्टमः । अष्टादशश्च मूलस्य मुहूर्ता दुःखदा जनौ ॥ १ ॥ -TORS57--14 शिखाया। स्वल्पायुः ८ मरण भ्रमणं २ मंत्री स्यात् ॥१०२॥ ८ स्थापना ६ २ राज्य ६ राजा - 157

·S
मारम्भ
सिद्धेः
॥१०॥
तृतीय
विमर्श
मूलाषा-
दोपनिया
रणम् ॥
INA
त्रयोविंशपञ्चविंशो द्वाविंशोऽष्टत्रयोदशौ । एकोनत्रिंशत्रिंशी च सायं स्युरशुभाः क्षणाः ॥ २॥"
कुत इदमेवमिति चेदुच्यते-एषां मुहूर्ताना रस्वामिकत्वोक्तेः, तथाहि-
'राक्षसो१ यातुधानश्च२ सोमः३ शक्रः४ फणीश्वर.५ । पितृ६ मातृ७ यमाः८ कालो९ पैश्वदेवो१० महेश्वरः११ ॥ १ ॥
साध्यदेवः१२ कुबेरश्च१३ शुक्रो१४ मेघो१५ दिवाकरः१६ । गन्धर्वो१७ यमदेवश्च१८ ब्रह्मविष्णुमयस्ततः१९ ॥ २ ॥
ईश्वरो२० विष्णु२१ रिन्द्राणो२२ पवनो२३ मुनय२४ स्तथा । षण्मुखो२५ अॅगिरीटा२६ च गोरा२७ मातृ२८ सरस्वती२९ ॥३॥
प्रजापतिश्च३० मूलस्य त्रिंश मुहूर्त्तनायकाः । विपरीताः पुनशैंया अश्लेषाजातवालके ॥ ४ ॥
त्यजेन्न वीक्षेत समाष्टकं वा, बालं पिता मूलविकारशान्त्य ।
शतौषधीमूलमृदम्वुरत्नैः, स्नायाच हुत्वा सशिशुप्रसूकः ।। १० ।।
व्याख्या-त्यजेदिति स्वगृहादिति शेपः । समा वर्षाणि । शतोषधीति मुलशतमृत्तिकासप्तकयुततीर्थोदकपञ्चरत्नैः साहचर्यात् पञ्चगव्यदन्तिमद-
मवीजकपायपञ्चकसर्वोपधियुतः सौवर्गमूलनक्षत्रेण राक्षसरूपेण सह शतच्छिद्रकुम्भमध्यशितैस्तज्ज्ञोक्तविधिना हवनपूर्व । सशिशुप्रसूक इति मूलजातशिशुना
तजनन्या च सह नायात् । अश्लेयाजातेऽप्येवमेव, नवरं तत्र सौवर्णसर्परूपेण सहात ज्ञेय । एतच्च मूलाग्लेषाविधानं सविस्तरं गृहस्थधर्मसमुचयादि-
अन्येपूक्कमपि बहुमायद्यत्वान्नेह प्रतन्यते । बहुसावद्यारभपातकभीरुणा तु मूलाग्लेपाजात बालके सात, सर्वनक्षत्रभोक्तृनवग्रहसततसेव्यमानपादपीठस्य
श्रीमदहतो विशिप्य च, मूलनक्षत्रजातस्य श्रीसुविधिजिनस्याष्टोत्तरशतीयविधिना शास्त्रोक्तेन समहोत्सव स्नानं कार्य । एवमपि सकलक्षुद्रोपद्रवोपशमस्य
सयंत्र साक्षाद्दर्शनात् । अत्र कऽप्याहुः-
"विष्कंभादिकुयोगेपु कुलिके सत्रिपुष्करे । संक्रान्तौ दुर्दिने विष्टौ मुलाश्लेपाजवालके॥१॥ गणकै व कर्तव्यं पौष्टिकं मूलसार्पयोः" इति।
जन्मादी नक्षत्रमेदानाह-
कुलभान्यश्विनी पुष्यो मघा मूलोत्तरात्रयम् । दिदैवत मृगश्चित्राकृत्तिकावासवानि च ॥ ११ ॥
17
सस
॥१०३॥

·भारम्भ
सिद्ध
॥१०४॥
तृतीय
विमर्श
कुल्योप-
कुल्य
विचारः॥
उपकुल्यानि भरणी ब्राह्म पूर्वानयं करः। ऐन्द्रमादित्यमश्लेषा वायव्यं पौणवैष्णवे ॥ १२॥
व्यागया-चपणवं श्रवणम् ॥
पूर्वेपु जाता दातारः संग्रामे स्थायिनां जयः। अन्येषु त्वन्यसेवार्ता यायिनां च सदा जयः ॥ १३ ॥
व्याख्या--स्थायिनामिति एष भेषु यदि युद्धं स्यात्तदा स्वस्थानस्य राज्ञो जयः स्यात्, चटित्वाऽऽयातस्य तु राज्ञः पराजयः स्यात् । अन्ये-
पूपकुत्येषु जाता भन्यसेवका. स्युः, युद्धे च याविना जयः, नागराणा पराजयः, येन प्रथमं यात्रोद्यमः कृतः स यायी, येन पश्चात्
कुलोपकुलभान्यार्दाभिजिन्मैत्राणि वारुणम् । फलन्त्येतानि पूर्वोक्तद्वयसाधारणं फलम् ॥ १४ ॥
व्याख्या-साधारणमिति, जाता दातारोऽपि स्युरन्यसेवकाश्च, युद्धे च सन्धिः स्यात् । उक्त च-" कुलोपकुलभे सन्धिरिति "
वाराणां कुल्यादित्वमाह-
गुर्वर्कार्कीन्दवः कुल्या उपकुल्यः कुजः सितः । तमश्चाथ बुधो मिश्रस्तत्र' नक्षत्रवत्फलम् ॥ १५ ॥
व्याख्या-तमो राहुः । अयं वारत्वाभावेऽपि ग्रहप्रसङ्गादूचे । मिश्रः कुलोपकुलः । केचित्तिथिवारवेलाराशियोगेन कुल्यत्वमाहुः, तथाहि-
'सूर्योदये कुजस्याति नन्दा वृश्चिकमेषयोः १ । कुलीरयुग्मकन्यानां भदायामे बुधाहनि२ ॥ १॥"
भन्न यामे इति प्रहरदिनचटनसमये इत्यर्थः ।
"चापसिंहघटानां च मध्याह्ने वाक्पती जया३ । वणिग्वृपभयो रिक्ता त्रियामान्ते भृगोदिने४ ॥ २॥"
त्रियामान्ते इति तृतीयप्रहरप्रान्ते ।
सूर्यास्ते शनिवारे तु पूर्णा स्यान्नक्रमीनयोः ५ । कुलजास्तिथयो वारे वेलायां राशिषु क्रमात् ॥ ३॥"
एभिर्योगैर्जाताः कुल्यास्तत एव चोत्तमाः स्युरित्याशयः ॥ रविनरमाह-
॥१०४॥

·55 सिद्धेः 1१०५॥ तृतीय विमर्श जातकर्म षष्टीजाम: रादिसमय निर्णयः॥ ३ राजा मिष्टाशी ३ १ १ परदाररत मूर्धा ३ स्यां ३ स २ भुजा २ करो २ र ५ उदरा १ धोभाग १ जानु २ क्रमे ६- ध्वग्निविद्वियमद्विपञ्चकुकुक्तर्केषु भेष्वर्कभात् । भूपः १ स्वादशनो २ उंमलो ३ ऽधिकबल ४ श्चौरो ५ धनी ६ शीलवान् ७, जारः ८ स्यात्पथिकश्च ९ भिक्षु १० रपि चोत्पन्नः क्रमाद् बालकः ॥ १६ ॥ व्याख्या-अर्कभादित्यर्काक्रान्तभ रविनरस्य मूनि दरवा, क्रमाजातकस्य जन्मभं यावद् गण्यं । बाहुद्वये स्थानभ्रष्टः स्यादित्यपि क्वचित् । विशेषस्तु- मस्तके हृदये धनवान् मुखे रविनर. नाभौ सुशीलः " शतं मूर्ध्नि मुखे स्कन्धे चाशीति(जहस्तयोः । स्कन्धयो. स्कन्धिलः गुह्ये सप्तसप्ततिवर्षाणि हन्नाभ्योरष्टषष्टिका ॥ १ ॥ बाह्वो. जान्वोः २ | विदेशगमनः गुह्मे षष्टिस्तथा जान्वोरष्ट षट् पादयोस्तथा । हस्तयोः चौर्यरतः पादयोः ६ | भिक्षाचरः रविचक्रे क्रमेणैवमायुज्ञेयं विचक्षणैः ॥ २ ॥ जातकर्माद्याश्रित्याह- स्याज्जातकर्म चरलघुमृदुध्रुवर्खेष्वमीषु नामापि । तच्चाविरुद्धमुभयोर्योनी१ गण२ राशि३ तारका४ वर्ग:५॥ १७ ॥ व्याख्या-जातकर्म षष्ठीजागरादि । चरेत्यादि एषु चन्द्रयुक्तेषु वा एषामुदयसमये वा एतत्संबन्धिषु मुहूर्तेषु वा कार्य । अस्मिन् प्रकारनये. ऽपि पूर्वपूर्वस्यालामे, उत्तरोत्तरः प्रकार आदरणीयो न वन्यथा । यदुक्त व्यवहारप्रकाशे-"धिष्ण्याना मौहूर्तिकमुदयात् शीतरश्मियोगाच अधिकवलं यथोत्तरमिति " । यदि च तदेव दिनभ क्षणेऽपि च तस्यैव कार्य क्रियते तदा शुभतरं यच्छौनक:- नक्षत्रवत्क्षणानां बलमुक्तं द्विगुणितं स्वनक्षत्रे " इति । २ बलवान् स्थापना २ ॥१०५॥ J

·सिद्धेः
॥१०६॥
तृतीय
विमर्श
जन्मनाम
भयोर्मेल-
विचारः॥
फ्रां मर्ग कार्य भैपु वाच्यं । अमीप्तिति नामाप्येषु स्थाप्यं । उभयोरिति प्रस्तावाइम्पत्योः गुरुशिष्ययोः स्वामिमृत्ययोश्चेत्याधूयम्-
अग्राष्टाशितेभानां योनीराह-
उडूनां योन्योऽश्व १ द्विप २ पशु ३ भुजङ्गा ४ हि ५ शुनको ६-
त्व ७ जा ८ मार्जारा ९ खुद्रय १०-११ वृष १२ मह १३ व्याघ्र १४ महिषाः १५ ।
तथा व्याप्रै १६ णै १७ ण १८ श्व १९ कपि २० नकुलद्वन्द्व २१-२२ कपयो २३,
हरि २४ जी २५ दन्तावलरिपु २६ रजः २७ कुञ्जर २८ इति ॥ १८॥
व्याख्या-योन्य इति उत्पत्तिस्थानानि, एताश्च, गुरुशिष्यदम्पत्यादियोगार्थ पूर्वाचार्यैः कल्पिता एव, न तु पारमार्थिक्य इति रत्नमालाभाम्बे ।
पशुरजः । ओतुमार्जारः । द्वयेति मघापूर्वीफल्गुन्योराखुः । एवमग्रेऽपि ॥ योनिवैरमाह-
श्वैणं हरीभमहिबभ्रु पशुप्लवङ्गं, गोव्याघ्रमश्वमहमोतुकमूषकं च ।
लोकात्तथाऽन्यदपि दम्पतिभर्तृभृत्य योगेषु वैरमिह वज्र्यमुदाहरन्ति ॥ १९॥
व्याख्या-श्वा च एणश्चेति नित्यवरस्येत्यनेनान्यमते वैरे वाच्ये समाहारद्वन्द्वे चणं, यत्रैकस्य जन्मभस्य श्वा योनिरन्यस्य च मृगयोनिः तयोः
श्वेण वैरमित्यर्थः । प्लवङ्गो मर्कटः । अन्यदपीति व्याघेणं श्वमार्जारमित्यादि । भर्तृभृश्येत्युपलक्षणत्वाद् गुरुशिष्यादियोगेऽपि । विशेषस्तु-
विहाय जन्मभं कार्ये नामभं न प्रमाणयेत् । जन्मभस्यापरिज्ञाने नामभस्य प्रमाणता ॥ १ ॥
द्वयोर्जन्मभयोमलो द्वयोर्नामभयोस्तथा । जन्मनामभयोर्मेलो न कर्तव्यः कदाचन ॥ २॥"
अस्यार्थः-द्वयोर्जन्मभज्ञाने तयोरेव मेलश्चिन्त्यते। एकस्यापि जन्मभापरिज्ञाने तु द्वयो भयोरेव चिन्त्यः, परमेकस्य जन्मभमन्यस्य च नामभं
एवं मेलो न विलोक्यः । एवमेव गणराश्यादिसर्वप्रकारेषु ज्ञेयं । एतौ व्यवहारप्रकाशे ॥ सप्तविंशते नां गणानाह-
गर-CONS
तथा
॥१०६॥

·सिद्धः ॥१०७॥ तृतीय विमर्श राशिवगे फलादेशः। , दिव्यो गणः किल पुनर्वसुपुष्यहस्तस्वात्यश्विनीश्रवणपोष्णमृगानुराधाः । स्यान्मानुषस्तु भरणीकमलासनःपूर्वोत्तरात्रितयशंकरदेवतानि ॥ २० ॥ व्याख्या-कमलामनक्ष रोहिणी, पूर्वाणामुत्तराणां च त्रितयम् ॥ रक्षोगणः पितृभराक्षसवामवेन्द्रचित्राद्विदैववरुणाग्निभुजंगभानि । प्रीतिः स्वयोरति, नरामरयोस्तु मध्या, वैरं पलादसुरयोम॒तिरन्त्ययोस्तु ।। २१ ॥ व्याख्या-पितृमं मघा, राक्षसं मूलं । स्वयोरिति आत्मीययो. । अनीति अतिशयेन । यन्नामभयोरेक एव गणः स्यात्, तयोभृशं प्रीतिरि- त्यर्थः । अन्त्ययोर्नुरक्षसो । उकञ्च- स्वकुले परमा प्रोतिर्मध्यमा देवमर्त्ययो. । देवराक्षसयोर मरणं मर्त्यरक्षसोः ॥ १ ॥ अभिजिद्विद्याधरगणे इति कचित् । विशेषस्तु-मुख्यस्य वरादे रक्षोगगो, गौणस्य च कन्यादेगणस्तदाप्युभयो: मद्राशिकूटत्वे । तरस्वामिमैञ्ये २ योनिशुद्धौ ३ नाडीवेधशुद्धौ ४ च सत्यां सुयोग एव । यद् गर्ग:- रक्षोगणो यदा पुंसः कुमारी नृगणा भवेत् । सद्भकूट १ खगप्रीति २ योनिशुद्धि ३ स्तदा शुभम् ॥ १॥" अथ राशिकूट, राशीनां मिथो वैरभैश्यादि चाह- राशेरोजान्मृतिः षष्ठे सर्वाः स्युः संपदोऽष्टमे । राशौ द्विद्वादशे नैःस्व्यं स्वामिमैव्ये पुनः श्रियः ॥ २२ ॥ व्याख्या-यन द्वयो राशी मिथ. षष्ठाष्टमौ स्याता, तयोः षष्टमकाभ्या राशिकूट, एवं द्विद्वादशनवपञ्चमादिष्वपि भाव्यं । मृतिरिति यत्रो. जान्मेषमिथुनादितः सकाशात् षष्ठो राशिः स्यात्तत्किल शत्रुषदृष्टमकं राशीशानां मिथो वैरसद्भावात् । तत्र यस्याष्टमो राशिस्तस्य मृत्युः स्यादिति रव. मालाभाष्ये । संपद इति ओजादेव सकाशादष्टमे राशो सति यत्स्यात्तप्रीतिषढष्टमकं राशीशानां मिथः प्रीतिसद्भावात् । तदयं भाव:- 8 95455 ॥१०७॥ .

·बारम्भ. सिर ॥१०८॥ तृतीय विमर्श राशिविष- यकप्रीत्य प्रीत्यादि प्रदर्शनम्॥ HAR मकररूपमीनकन्यावृश्चिककर्काप्टमे रिपुत्वं स्यात् । अजमिथुनधन्विहरिघटतुलाष्टमे मित्रताऽवश्यम् ॥ १॥" ननु वैरमैन्यादिद्वयोजन्मलनयोर्विचारयितुमुचित, तस्यैव सर्वत्र बलवत्वात्, तकि जन्मराश्योरिहोक्त ? उच्यते- 'जन्मलग्नमिदमलमगिना, मेनिरे मन इतीन्दुमन्दिरम् । सौहृदं च मनसोन देहयोमलकस्तयमिन्दुगेहयोः ॥ १ ॥" ननु यथेनं तदाऽस्तु राशिमैश्यादिविचार., पर स्थूलमान सदस्ततो जन्मराशिस्थनवांशयोस्तद्विचारो युक्तः "प्रभुरिह नवांश" इत्युक्तः, मैवं, स्थूलस्यैवान पूर्वाचार्यः प्रमाणीकरणात्, नो चेत्कर्कस्थे मकराशेऽपि गतोऽर्कः किं नोत्तरायणीत्युच्यते ? तथा यथोक्तदैवसिकनक्षत्रविरहेऽपि तदुदये तन्मु- हूर्तेषु या, जातकर्मक्षीरादिकार्याणीव करग्रहोऽपि किमिति नानुमन्यते? अतः स्थूलस्यैवात्र प्रामाण्यं । नापि सूक्ष्मत्वमप्रमाणमेव । यत:- " भिन्न भिन्नफलभाग्भुवि भूयानेकधिष्ण्यदिनजोऽपि जनोऽयम् । सूक्ष्मतापि ननु तेन गरिष्ठा, किंतु मूलमनुरुध्य विधेया ॥ २ ॥ " अत्र धिष्ण्यदिनेत्युपलक्षणं, तेनैकलमजोऽपीत्यपि ज्ञेयं । तदयमाशय. लग्नकिल नवाशद्वादशाशत्रिंशाशकलाविकलादीनि यथोत्तरं सूक्ष्माणि सन्ति तत:- अत्यन्तसूक्ष्मः स कलैकदेशो, येनाखिलानां भिदुरी फलद्धिः । नास्मादृशां दृग्विषयः स तस्मान्मूलानुकूला व्यवहारसिद्धिः ॥३॥" इदं विवाहवृन्दावने । अत्र मूलानुकूलेति पूर्माचार्यत्र यत्प्रमाणीकृतं तत्तत्र मूल, ततो जन्मादिलनेषु कलादिकं यावद्विचायते, इह तु राशे- रेव मैत्री विचार्या, तथैव पूर्माचार्यैः प्रमाणीकरणात्, इत्यलं प्रसङ्गेन । द्विविधषडष्टमकस्थापना यथा- नैःस्त्यमिति द्विद्वादश तावत्स्वभावतो दारियकरं । स्वामिमैत्र्य इति तदाशिस्वामिनो- धनुः मेष वृश्चिक यदि मियो मैत्री, उपलक्षणत्वाद्राश्योरेकस्वामिकत्त्रं वा तदा द्विद्वादशं शुभतरं । यदि चैकस्य कर्फ कुंभ मिथुन माध्यस्थ्ये सतीतरस्य मैत्री तदापि द्विद्वादशं शुभमेव । पारिशेण्यायदि राशीशयोमिथो चैरं, मेष सिंह मीन वृश्रिक | मिथुन यद्वैकस्य माध्यस्थ्ये सतीतरस्य वरं यद्वोभयोमियो माध्यस्थ्यमेव तदा न शुभं । यत्सारंग:- तुला सिंह कर्क "प्रीतिरायुमिथी मैत्र्यां सुखं स्यात्सममित्रयोः । मीन कुंभ द्वयोः समत्वे न स्नेहो न सुखं समवैरिणोः ॥ १ ॥ " ८ ६ ८ वृष मकर कन्या शत्रुता प्रीतिः . । मकर धनुः ॥१०८॥ कन्या ·IA र २ ल सिद्धेः ११.९॥ तृतीय विमर्श नवपञ्चम श्रेष्ठाश्रेष्ठ विचार तुला एषां स्थापना यथा- अत्रायेषु पञ्चसु राशीशग्रहयोमियो मैत्री, पठे एकस्वामिकस्वं, सप्तमे १२ कन्या सिंह त्वेकस्य माध्यस्थ्य मितरस्य मैत्री, तेनैतानि सप्त प्रीतिद्विद्वादशानि । शेषे त्या- २ १२ इदमपि शुभम् बचतुके स्वामिनोमियो माध्यस्थ्यं, पञ्चमे त्वेकस्य माध्यस्थ्यमन्यस्य वैरं, मेष मीन वृश्चिक तुला "हिमांशुवुधयोर" इति मते मिथो वैर वा, तेनैतानि पञ्च शत्रुद्विद्वादशानि । मिथुन वृप मकर धनुः सिंह कर्क मीन त्रिविक्रमोऽप्याह-" सिंहवनविपमराशितो द्वितीयत्वे सति यानि विद्वादशानि कुम कन्या वृष मेष स्युतान्यशुभानि, यानि तु समात्सिहान द्वितीयत्वे सति स्युस्तानि शुभान्ये- धनुः वृश्चिक एतान्यशुभानि वेति " । केचिन्नाड्यादिचतुष्कानुकूल्ये मति मिथो माध्यस्थ्यमपि शुभमाहुः । कुभ मकर कर्क | मिथुन यत्सारंग: एतानि षड् द्विदशानि श्रेष्ठानि इदमशुभतरम् नाडी१ योनि२ गणा३ स्तारा४ चतुष्कं शुभदं यदि । तदीदास्येऽपि नाथानां भकूटं शुभदं मतम् ॥ १ ॥" भनौदास्यमुदासीनता माध्यस्थ्यमिति यावत् । नाडीतारास्वरूपं त्वग्रे वक्ष्यते । सिंहद्विद्वादशं मुक्त्वा शेषाणि सर्वाणि द्विद्वादशान्यशुभानीति तु व्यवहारप्रकाशे ॥ श्रेयो मैत्र्यात् परे त्वाहुः कलिकृन्नवपञ्चमम् । एकऋक्षे च भिन्नांशे श्रेयः शेषेषु च द्वयोः ॥ २३ ॥ व्याख्या-कलिदिति नवपञ्चमं स्वभावात् कलहहेतुः। विवाहे स्वपमहानिकरमिति व्यवहारसारे। श्रेयोमैन्यादित्यन्ये स्वाहुः-राशीशयोमिथो यमै तु सत्यां श्रेष्ठमेव । यत्र त्वेकस्य मैत्री, अन्यस्य तु माध्यस्थ्यं तन्मध्यमं । (स्थापना पृ. ११० विलोक्या) विशेषस्तु-प्रीतिनवपञ्चमात् प्रीतिद्विद्वाशकमुत्तमं, ततोऽपि प्रीतिषडष्टमकं । तथा- आसन्नस्तु वरो ग्राह्यो नासन्ना कन्यका पुनः । मृतैकमातापितरं संग्राह्य नवपञ्चकम् ॥ १॥" . CINE ॥१०९॥ . " ·कुभ कन्या आरम्भ- सिद्धेः ॥११०॥ मिथुन तृतीय विमर्श राशिकूटस बलाधि- क्यम् कन्या मकर धनु कुभ तुला मेष मकर वृप श्रेप्ठानि नवपंचमानि एतानि मध्यमानि अस्याः-यदि कन्याया राशितो गणने वरस्य राशिरासनो, वरराशितश्च गणने कन्याया राशिदूंरः, एव सति नवपञ्चमादीनि सर्वाणि शुभानि । मृतैकेति वरकन्ययोर्मध्यैकस्य मातापितरौ मेग सिंह मिथुन मृतो, तदा नवपञ्चम शुभमेवेति नारचन्द्रटिप्पण्यां । एकत्रले चेति अक्षशब्दोऽत्र राश्यर्थे, ततो मीन कर्फ द्वयोरपि यद्येक एव जन्मराशिस्तदा नवाशभेदाच्छुभमेव, द्वयोरप्येक यदि जन्मभं तदा तु न कर्क वृश्चिक सिंह शुभं । यत्रिविक्रमः- " एकसं जायते यत्र विवाहे वरकन्ययोः । भूलवेधस्तु स प्रोक्तो महादुष्टफलप्रदः ॥ १ ॥ " लल्लोऽप्याह- वृश्चिक | मीन एकनक्षत्रजातानां परेपां प्रीतिरुत्तमा । दम्पत्योस्तु मृतिः, पुत्रा भ्रातरो वाऽर्थनाशकाः ॥ १॥" धनुः अपि च ऋक्षशब्दो नक्षत्रार्थेऽप्यस्ति, तेनैकनक्षत्रेऽपि पादभेदाच्छुभमेव, एकपादस्वे तु न शुभ । यदुक्तम्- "नक्षत्रमेक यदि भिन्नराश्योरभिन्नराश्योरपि भिन्नमृक्षम् । प्रीतिस्तदानीं निविडा नृनायोश्चेत्कृत्तिकारोहिणीवन्न नाडिः ॥ १ ॥" अन कृत्तिकारोहिणीवदिति, यथा कृत्तिकारोहिण्योमिथो नाडीवेधोऽस्ति, तथा नाडीवेधो यदि स्यादित्यर्थः । तथा- नाग्निदहत्यात्मतनुं यथा वा, द्रष्टा स्वदृष्टेन हि दर्शनीयः । एकांशकत्वे समतैव तद्वन्न भर्तृभार्याव्यवहारसिद्धिः ॥ २ ॥ एकपादरवेऽपि शुभमेवेत्यन्ये । यदुक्तम्- पराशरः स्माह नवांशभेदादेकर्कराश्योरपि सौमनस्यम् । एकांशकत्वेऽपि वशिष्ठशिष्यो नैकत्र पिंडे किल नाडिवेधः ॥ ३॥" शेषेषु च द्वयोरिति शेपेपूभयसप्तम १, दशमचतुर्थ २, तृतीयैकादशेषु ३, द्वयोरपि संबन्धिनोः श्रेय एव । राश्योरेवान मैत्रीत्यतो न तदीश- योमैत्री विचार्या । यद्गगदाधरा- राशिकूटे शुमे लब्धे ग्रहमैत्रीं न चिन्तयेत् । अलामे राशिकूटस्य ग्रहमैत्री तु चिन्तयेत् ॥ १॥" तत्रापि स्वामिमैञ्ये एकस्वामिकरवे च श्रेष्ठतरमेव । सर्वेषामेषां क्रमात् स्थापना यथा- . - . ॥११०॥ " . *AS

·कुंभ
आरम्भः
सिद्धेः
॥११॥
शुभं
तृतीय
विमर्श
गुरुशिष्या-
दे डीन
क्षत्रशुमार
शुभम् ॥
सिंह
कन्या
उभयसप्तम
अनोभयसप्तमेपु तृतीयैकादशेषु च स्वामिमैञ्यचिन्ता नारयेव । दशम.
चतुर्थेषु त्वाये चतुष्टये मैत्री अन्त्यद्वयोरेकेशवं, तेनैतानि पट श्रेष्ठतराण्युक्तानि ।
मेष
तुला
सिंह
शेषाणि पट् स्वभानादेव श्रेठानि । विशेपस्तु-आदी तावदयोन्यादिशुद्धिर्वलिनी,
वृष
मीन
वृश्चिक
कन्या
मिथुन मेष
ततोऽपि राश्योर्वश्यत्व वक्ष्यमाण, ततोऽपि राशीशग्रहयोमैत्री, ततोऽपि राश्योः
धन
तुला
कर्क
वृष
मकर वृश्चिक
स्वभावमैत्री बलिनी यदुक्तम्--
मिथुन
कुंभ
धन
"स्वभावमैत्री१ सखिता स्वपत्योर र्वशित्व३ मन्योऽन्यभयोनिशुद्धिः ४ ।
कर्क
मीन
मकर
परः परः पूर्वगमे गवेप्यो, हस्ते त्रिवर्गी युगपद्युतिश्चेत् ॥ १ ॥
परं तारामैत्री नाडीवेधशुद्धिश्च सर्वत्र विलोक्ये एवेति, प्रामधारणागति
दशमचतुर्थश्रेष्ठतरं दशमचतुर्थश्रेष्ठ केऽप्येवमाहुः-
१०
जन्मराशिस्थितो ग्रामस्त्रिषष्ठः सप्तमोऽपि वा ।
मेष
तुला वृष
मेष
मकर
स्वकीयो द्रव्यनाशाय आपदा च पदे पदे ॥ १ ॥
वृष वृश्चिक | कर्क
मिथुन मीन
मिथुन
धन वृश्चिक सिंह सिंह
चतुर्थोऽटमको ग्रामो द्वादशो यदि वा भवेत् ।
वृष
कर्क मकर मेष
तुला तुला
कर्क
यत्रैवोत्पद्यते अर्थस्तत्रैवार्थों विलीयते ॥ २ ॥
सिंह कुभ कन्या मिथुन
पञ्चमो नवमो ग्रामो द्वितीयो र्याद वा भवेत् ।
कन्या मीन मीन
कुंभ वृश्चिक
दर्शमैकादशश्चैव शुभदः स फलप्रदः ॥ ३ ॥
अथ तारासु वाच्यासु पूर्व तत्संबद्धं नाडीवेधमाह-
चक्रे त्रिनाडिके धिष्ण्यमेकनाडीगतं शुभम् । गुरुशिष्यवयस्यादेन वधूवरयोः पुनः ॥ २४ ॥
४
४
P
कुंभ
कन्या
RECENE
॥१११॥

·आरम्भ.
सिद्धेः
॥११२॥
तृतीय
विमर्श
गुरुशिष्या-
दीनां तारा
विचारः॥
1
(S-
SERICity
गागया-नादयोऽत्र रेग्वारूपा लक्ष्याः, ततो येपां जन्मभानि नामभानि वा एकनाडीगतानि म्युस्तेषां नाडीवेधोऽस्ति । भिन्नभिन्ननाअगतरवे
तु स नास्तीति भावः । विनाडिकचक्रस्थापना यथा-
वयस्यादेरिति, आदिपदारप्रभुभृत्यादिसर्वद्वयेष्वपि संबन्धिनोमियो
अभरोसूपिओमपरहिचिखाचिअज्येमाई अधशपूज
नाडीवेधः शुभः । धूवरयोरिति, दम्पतियोगे तु नाडीवेधो न शुभः ।
उक्त हर्षप्रकाशे-
'सुअसुहि सेवयसिस्सा घरपुरदेस सुह एगनाडीआ। कन्ना पुण परिणीआ हणइ पई ससुरं सासुं च ॥ १ ॥"
विशेपस्तु-सुतसुहृदादीना नाडीवेधसद्भावे विरुद्धयोनिकभयोगोऽपि न दुष्यति । दम्पत्योनीडीवेधे तु फलमेवम्-
हृन्नाडीवेधतो भर्तुमध्यनाडीव्यधे द्वयोः । पृष्टनाडीन्यधे नार्या मृत्युः स्यान्नात्र संशयः ॥ १ ॥ माद्यनक्षत्रसंगता या सा हृन्नाडी ।
" समासन्ने व्यधे शीघ्रं दरवेधे चिरेण वा । वेधान्तरभमानेऽत्र वर्षे दुष्टं प्रजायते ॥ २ ॥"
अपि च यदि नक्षत्रवेधस्त्यक्तुं न शक्यते, तदाऽपि पादवेधस्त्याज्य एव । उकञ्च नरपतिजयचर्यायाम्-
पतच्चक्रं समालिख्य अश्विन्यायंहिपङ्क्तितः । वेधो द्वादशनाडोभिः कर्तव्यः पतिकन्ययोः ॥ १ ॥
एव निरन्तरो येषां दम्पतीनां भवेद्वन्यधः । तेषां मृत्युनं सदेहः सान्तरस्त्वल्पद्रुःखदः ॥ २ ॥
तथा तत्रैव ग्रन्थे दम्पतिवद्देवतामंत्रयोर्गुरुशिष्ययोगे च नाडीवेधो दुष्ट इत्युक्त । तथाहि-
" एकनाडीस्थिता यत्र गुरुमंत्रश्च देवता । तत्र द्वेषं रुजं मृत्यु क्रमेण फलमादिशेत् ॥ १ ॥
सर्वेषां चैषां मैत्रीप्रकाराणां नाडीवेधो बलिष्ठः । यदुकम्-
सदा नाशयत्येकनाडीसमाजो, भकूटादिकान् सर्वमेदान् प्रशस्तीन् " ॥ अथ तारामैत्रीमाह-
द्वयेषु गुरुशिष्यादेः प्रीतिहेतोः परस्परम् । त्रिपञ्चसप्तमी तारां सर्वत्र परिवर्जयेत् ॥ २५ ॥
CIRCAS
॥११२॥

·आरम्भ- सिद्ध kPES - ॥११३॥ Ud तृतीय विमर्श वर्गानुसा- रतोलम्पदे यविचार.... व्याख्या-परस्परमित्युभयतो योज्य । परस्परं प्रीतिहेतोः, परस्पर त्रिपञ्चसप्तमी तारा त्याज्येति । कोऽर्थः ? यदि कस्यापि तारा त्रिपास- समी स्यात्तदा न तयोस्वादशी प्रीतिः स्यादिति। त्रिपञ्चेति पूर्वोक्तेन ताराणां नवकत्रयकल्पनविधिना गुरुशिष्यादितारासु त्रिपञ्चसप्तमत्वं भाव्यं । विशिष्य च गुरुवरप्रभुप्रमृतीना तारा त्रिपञ्चसप्तमी विलोक्यते । यदुक्का-"मीरुपादचल ७ पञ्च ५ तृतीया ३ शोकवरविपदे वरताराः" । सर्वत्रेति सर्वेषु द्वयेष्वित्यन्न योज्यं, प्रधान (ना) चेयं तारामैत्री । यदुक्तम् - पुंनोराशीशयोमच्यामेकेशत्वे च वश्यमे । षडप्टमादिम्वपि स्यात्तारामैन्या करग्रह. ॥ १ ॥ इति देवज्ञवल्लमे ॥ वर्गमैत्रीमाह- चत्वारोऽकचटा वर्गाः क्रमात्तपयशास्तथा। यत्नतो वर्जनीयाः स्युरितरेतरपञ्चमाः ॥२६॥ व्याख्या-अकारादयः स्वराः अवर्गः । ततः कवर्गायाः पञ्च वर्गा. ६ । अन्तस्था यवर्गः ७ । शषसहाः शवर्गः ८ इत्यष्टौ वर्गाः । इत. रेति द्वयोः संबन्धिनो माधवर्णवर्गों यदि मियः पञ्चमौ स्याता, तदा तदीशयोर्जातिवैरसद्भावात्याज्यौ । वर्गशाश्चैवं हर्षप्रकाशे- वैनतेयौ१ तुर सिंह३ श्वाट हि५ भूपक६ मृगो७ रणाः८ । क्रमादकचटादीनां स्वामिनोऽमी स्मृता बुधैः ॥ १ ॥ " उरणो मेषः । एषा पञ्चमेन पञ्चमेन सह जातिवैरं, वृकसजातीयत्वात् शुनो मेपेण सह वैर । विशेषस्तु-योनि: गण२ राशि ३ तारा- शुद्धि नाडिवेधाप जन्मभे परिज्ञायमाने जन्मभेनैव विलोक्याः, अन्यथा तु नाममेन । वर्गमैत्री लभ्यदेयज्ञानेर तु प्रसिद्धनाम्नैव विलोक्ये ॥ वर्गवक्तव्यतासंबद्धं मिथो सभ्यदेयज्ञानमाह- नामादिवर्गाङ्कमथैकवर्गे, वर्णाङ्कमेव क्रमतोऽक्रमाच्च । न्यस्योभयोरष्टहृतावशिष्टे, ऽर्धितेविशोपाः प्रथमेन देयाः॥ २७ ॥ व्याख्या-उभयोरिति सर्वद्वयेषु द्वयोः संवन्धिनो माद्याक्षरयोर्वर्गाको स्थाप्यौ, द्वयोश्चेदेको वर्गस्तदाऽऽद्याक्षराकावेव ताभ्यां जातस्याङ्कस्याष्ट- भिर्भागे यच्छेष, तस्थाधे जाता ये विशोपास्ते आद्याङ्कवता उत्तराङ्कवतो देयाः, तेन त्वाद्यालभ्याः । एवं क्रमोरक्रमाभ्या यथासंभवं लभ्यदेयमानीय यथायोग बालनीयं शेषं च देयं निर्णेयं । यदि तु मिथो लभ्यदेय नायाति, तदा यस्यैव स्वात्तस्यैव निर्णय । यथा कणादवल्मीकयोर्गुरुशिष्ययोर्नामव- - - .

·आरम्भ.
सिदेः
॥११४॥
गोको न्यस्तो (क)-२(य)-७ जागा सप्तविंशतिः, तस्या अष्टभिर्भागे शेपं त्रयः)२७(३, मार्धिते सार्धविशोपः कणादेन कल्मीकस्य देयः। तावेव
विपरीतो न्यस्ती-२-जाता द्व-स.तः, अष्टभिर्भागे शेपाभावान्नास्ति किनिद्वल्मीकेन गुरोदेयं, किंतु गुरुणैव शिष्यस्य देयमस्तीत्येतयोगनिधानग्रन्थो-
फमुदाहरणं । तथा भादिनाथश्रीदत्तयोनी स्थापितौ १-८-जाता अष्टादश, अष्टभिर्भागे शेपं द्वौ, अर्धे एको विशोपो देवेन श्रीदत्तस्य देयः ।
सयोरेयोरक्रमास्थापने ८१ जाता पफाशीतिः, अष्टभिभांगे शेष एकः, अर्धे-अर्धविशोपः श्रीदत्तेन देवस्य देयः । मिथो वालने शेषोऽधविशोपः श्रीद-
तस्य देवेन देयो निर्णीतः । एवं सर्वत्र । लभ्यं च स्तोकं वयं, दातु लातु च सुशक्यत्वादिति नारचन्द्र टिप्पण्यां । अत्र गर्गोकः सड्महश्लोकोऽयम्-
" राशि १ ग्रहमैत्री २ गण ३ योनि ४ तारै ५ कनाथता ६ ऽवश्यम् ७ ।
स्त्री दूर ८ नाडियुति ९ वर्ग १० लभ्य ११ वर्ण १२ युजयो १३ द्वये ह्याः ॥ १ ॥
अस्या:-द्वयेपु गुरुशिष्यदम्पतिभर्तृभृत्यादिरूपेषु एते जमाः । तत्र राश्योः स्वभावजा राशिमैत्री, तृतीयैकादश १ दशमचतुर्थो २ भयसत-
मेषु ३ । प्रहमैत्री प्रीतिषदष्टमक १ प्रीतिद्विद्वादशक २ प्रीतिनवपञ्चमेषु ३ । गण १ योनि २ तौर ३ कनाथता ४ नाडीवेध ५ वर्ग ६ लभ्या ७
न्युक्तस्वात् स्फुटान्येव । वश्यत्वं तु वक्ष्यते। स्त्रीदूरेति वधूराशिर्वरराशितो दूरगः शुभः, वरराशिस्तु वधूराशित आसन्नः शुभ इत्यर्थ. । वर्णेति "मीना-
यानस्वारश्चरवारनिर्द्विजादिवर्णा" इति मारावल्यां । ततश्च-
" यत्र वर्णाधिका नारी तत्र भर्ता न जीवति । यदि जीवति भर्ता स्यात्तदा पुत्रो न जोवति ॥ १॥” इति महादेवः ।
युजिः प्रागुक्ता "पूर्वार्धयोगिपूढस्त्रीणामतिवल्लभो भवेद्भर्ता" इत्यादिना । विशेषस्तु-मुनीना किल जिनबिम्बकारयितुस्तद्वारणागतिज्ञाने शैक्षस्य
नामकरणे च भयोन्यादिमिर्विशिष्योपयोगः । तत्र शैक्षस्य नाम्नि नाडीवेधो वर्यः, जिनस्य तु नाम्नि त्याज्य एव । ताराविरोधश्च जिनबिम्बाधिकारे
प्रायो न विचार्यः। यदुकम्-
" योनि १ गण २ राशिमेदा ३ लभ्यं ४ वर्गश्च ५ नाडिवेधश्च ६ । नूतनबिम्बविधाने षड्विधमेतद्विलोक्य ज्ञः ॥ १॥"
तत्र यस्य धनिकस्य जिनस्येव जन्मभं ज्ञायते, तस्य जन्मभेन योनिगणराशयो नाडीवेधश्च विलोक्याः । न तु वर्गलभ्ये, यतो वर्गयोर्मियः
तृतीय
विमर्श
नूतनबिम्ब
विधाने
विलोकन,
प्रकार॥
॥११॥

·भारम्भ
सिद्धेः
॥११५॥
तृतीय
विमः
कर्णवेध
-
atste
पञ्चमस्वं मिथो लभ्यदेयं च जिनस्येन, तस्यापि प्रसिदेनैव नाम्ना विलोक्येते, सम्यापीय रीतिः । जन्ममापरिक्षाने तु तस्स योन्यायपि पवं प्रसिद्ध
नाममेनैव विलोक्यं । तत्र पूर्व तावजिननिकयोयोनिगणवर्गाणां मियो पैर त्याज्यमेव । बरमदायेऽपि वा धनिकसका योन्यादयो देवसरकेम्परतभ्य-
दलिष्ठाः स्युस्खदा माझा अपि । अयं भाव:-अल्पवलेन बलिष्ठो नाभिभूयते इत्यभिप्रायेण धनिकस्य ओश्वारियलिष्टो, देवस्य चोन्दुरादिरल्पाल इश्ये-
तावता न दोषः । जातिवैराभावे च धनिकयोनिवर्गयोरबलरवेऽपि न विशिष्य दोषः, शाम्ने योनिवर्गयोजातिवरस्यैव यजनात्, लोकेऽपि च तथैवादर.
णात् । तथा यत्र देवराशितो धनिकराशिराममो, धनिकाशितस्तु देवराशिदूरे तरप्रीतिपाष्टमकादि प्राश, इनरसु न । तया तारकशक्षापराकामे तु तदापि
कचिद् प्राम । देवराक्षसरूप गणवैरमप्येवमेव, यतो लोके वरकन्यादेरपि शुभापरालामे देवराक्षमरूपं गणवैरमप्याद्रियमाणा श्यन्ते। शिष्यनामकरणे
तु गुरुशिष्ययोर्मियस्ताराविरोधः शत्रुपाष्टमकादीनि च सर्वाणि त्याज्यानि । योनिविरोधोऽप्येवमेव । नासीवेधसद्भावे त्यसो न दुधः। उक्तब हर्षप्रकाशे-
'दुबारस नवपंचम छकठ्ठग ति पण सत्तमी तारा । अन्नुन्न गुरुसीसाणं नामकरणे विवजिजा ॥ १ ॥
गुरुसीसाण करिजा नाम न विरुद्धजोणीए रिख्खे । जइ हुन न तं रिवं आरूढं एगनाडीए ॥ २ ॥
गणवर्गविरोधौ तु त्याज्यावेव । लभ्यदेय च मिथो विलोक्यं, मिथो राशिमेश्यायभावे राशीनां पश्यस्य च प्रासं, तनावे शत्रुपडष्टमकादी-
नामपि विशिष्टतरदोष्टयासंभवात् । पुत्रादिनामस्वपि सर्व प्रायः शैक्षनामवज्जेय । एवं च मति-
जीवेन्द्वपु बलिपु त्रिपु गोचरशुद्धितः । नामप्रथमवर्णस्य नृणां नाम विधीयते ॥ १॥" इति पूर्णभद्रः ।
अस्य श्लोकस्यान्वय एवं-नामाद्यवर्णस्य गोचरशुध्ध्या जीवेन्दर्केषु परिपु सरसु, नृणां नाम विधीयते । अय भावः-
केऽपि वा मैत्रीभाजः सन्ति, तेषां वर्णाना मध्ये यस्य वर्णस्य जीवेन्द्रर्कगोचरशुज्या बलिष्टाः स्युरिष्टदिने तं वर्णमादौ न्यस्य, शिप्यादीना नाम
देयम् ॥ अथ कार्यान्तराण्याह-
कर्णवेधोहि सौम्यस्य मार्गे मैत्र्ये श्रुतिद्रये । हस्तचित्रोत्तरा३ पौष्णान्विनादित्यद्वये शुभः॥ २८ ॥
न्याख्या-सौम्यो बुधः । गुरावपीति व्यवहारमारे । उत्तरास्तिमः ॥
54989-ENS
॥११५॥

·" बारम्म सिडे ॥११ तृतीय विमर्श क्षौरनक्षत्र- दि निर्णया आघाटनं प्राथमकल्पिकस्य, मृदुधुवक्षिपचरेषु भेषु । पूर्वाशनं मासि शिशांश्च षछे, में वारुणं स्वातिमितश्च मुक्त्वा ॥ २९ ।। व्याख्या-आणं हिंढन गोचरचर्यानमणं च, प्रथमकल्प आधारमा प्रयोजनमस्येति, "पदलालक्षणान्तकृत्वाख्यानाख्यायिकात्" इत्यनेनेकणि प्राधम कल्पिको बालः शैक्षश्च, वारे वाऽनुक्तेऽपि कुजशनी सर्वत्र त्याज्यौ। पूर्वाशनं बालरय बोटणाख्यं । पप्ठे इति "पुंसः पठे मासि, पुत्र्यास्तु पञ्चमे मासीति" भोजः । “मामनियमो न पुत्र्याः" इति तु हरिः । अरिक्ततिथाविति च सर्वत्राप्यूछ । विशेषस्तु- शशिशुक्रे च मन्दाग्निः शनिभौमे बलक्षयः । बुधार्कगुरुवारेषु प्राशनं तु हितावहम् ॥ १ ॥ इतः पूर्वोक्तनक्षत्रेभ्यः शतभिपस्वाती त्यक्त्वा, 'चो' भिन्नक्रमस्वारस्वाति चेत्य योज्यः ॥ पात्र भोगोऽश्विनीऽनुराधारेवतीमृगे। हस्ते पुष्ये च गुपिन्दुवारयोश्च प्रशस्यते ॥ ३० ।। क्षौरं शुभस्याहनि तारकावले, तिथौ च रिक्ताष्टमीषध्यमााज्झते । चित्राचरैन्द्राश्विनपुष्यरेवती-हस्तन्दवस्तुल्यपतो क्षणेऽथवा ॥६१ ।। व्याख्या-क्षीरनिति बालाना प्रथनं यस्य मुडननिति नाम । क्षाणां तु प्रथमलोचः, शेषक्षौरागि' तु वारभमानशुध्यादिनाऽपि स्युः । शुभस्येति अफरवारे । यतः- क्षौर मास दुनोत्यको भौमोऽष्टौ सप्त सूर्यजः । षट् प्रीणातीन्दुरटी शो गुरुर्नव भृगुर्दश ॥ १ ॥ इति व्यवहारसारे । तारकेति, उक्त हि-"जन्माधानेत्यादि । ताराबलं च क्षौरेऽवश्यं ग्राां, यतः- ताराबलं च क्षौरेऽवश्यं ग्रा, यत:-"तारासुन्द्ध खउरे" इति हर्षप्रकाशे । चन्द्रबलमप्यवश्यं मासमिति ग्यवहारप्रकाशे । अष्टमीति "ड्यापो बलं नाम्नि" इति हस्वः । अमा अमावास्या । चरं स्वात्यादि । ऐन्दवं मृगशिरः । तुल्यपताविति याकभानि नाप्यन्ते क्षौरं चावश्य कार्य, तदोक्तभानां यः पतिः स एव यस्य क्षणस्य पतिः स्यात्तस्मिन् क्षणे क्षौरं कार्य, क्षण मुहर्ताख्योऽहो रानेर्वा पत्रदशोऽशः । तदीशास्त्रावदेवम्- SPECISC ॥११६॥ मन-

·CHAR
सिद्धेः
११७॥
तृतीय
विमरे
विजया-
हामहिम-
वर्णनम् ॥
TA
-
शिव १ भुजग २ मित्र ३ पितृ ४ वसु ५ जल ६ विश्व ७ विरचि ८ परजनभवाः ९ ।
इन्द्रा १० नीन्द्र ११ निशाचर १२ वरुणा १३ र्यम १४ योनय १५ श्चाति ॥ १ ॥
रुद्रा १ जा २ हिर्बुध्नाः ३ पूपा ४ दस्रा ५ न्तका ६ नि ७ धातारः ८ ॥
इन्द्र ९ दिति १० गुरु ११ हरि १२ रवि १३ त्वष्ट्र १४ नलाख्याः १५ क्षणाधिपा रात्रौ ॥ २॥" क्षणनामानि पुनरेवम्-
"मार्दा १ श्लेषा २ नुराधा ३ च मघा ४ नैव धनिष्ठिका ५ । पूर्वाषाढो ६ त्तरापाढे ७ अभिजि ८ द्रोहिणी ९ तथा ॥ ३ ॥
ज्येष्ठा१० विशोखिका११ मूलं१२ नक्षत्रं शततारकम्१३ । उत्तर१४ पूर्व फल्गुन्यो१५ क्षणास्तिथिसमा दिने ॥४॥" एपा मध्ये च-
"दख्खिणदिसि मुत्तु गमं दिख्खपइठ्ठागमागमाइकयं । जं तं सन्यं सुहयं अभिजिन्मुहुर्तमि अमए ॥ ५ ॥ यतः हर्षप्रकाशे-
"उप्पाय विट्टि वइवाय दड्ढतिहि पावगह विहिपदोसे । मज्झण्हगओ सूरो सम्वे ववणीय सुख्खकरो ॥ ६ ॥ पूर्णभद्रोऽप्याह-
असते ग्रहचक्रमसौ रविरुदये यावदेव यामयुगम् । उद्वमति वमनकाले वान्तं तद्विह्वलीभवति ॥ १ ॥
विह्वलतामुपगतवति नस्मिन् विजयाह्वयो भवति योगः। यस्मिन् विहितं कार्य, न चलति कथमपि युगान्तेऽपि ॥२॥" लल्लोऽप्याह-
" रखौ गगनमध्यस्थे मुहूर्त्तभिजिदाह्वये । छिनत्ति सकलान् दोपॉश्चक्रमादाय, माधवः ॥ १॥" केचित्तु--
दुपहरघडिआ ऊणे दुपहर घडिएग अहिअ मज्झण्हे । विजय नाम मुहुत्तं पसाहगं सबकजाणं ॥ १ ॥
इत्याहुः ।
सायं सन्ध्यायामपि विजययोगो हर्षप्रकाशे उक्तः, तथाहि-
" ईसि संझामइक्कतो किंचि उभिन्नतारओ । विजओ नाम जोगोऽयं सबकजप्पसाहओ ॥ १॥"
लल्लेन प्रातस्यमन्ध्यायामपि यात्रेष्टा, तथाहि-
" आवश्यके तथा याने सौम्येऽस्ते निधनेऽपि वा । बजेदकोंदये वापि मध्याह्न वाविशङ्कितः ॥ १॥"
-
1SALASSAECE
॥११॥

·ܪܐ
प्रारम्भ
सिदे
११८॥
तृतीय
विमर्श
क्षौर करण-
निषेध
कालः॥
अग मोम्येऽस्ते इति यर्कोदयसमये मध्याहने वा, तात्कालिकलमकुडलिकायां सप्तमेऽष्टमे वा भवने सौम्यग्रहः स्यात्तदा निःशंक प्रयाणं
कुमारिति । प्रातस्त्यसमध्याया उपारितारसंज्ञेऽपि । यरपूर्णभद्रः-
" उपाभिधान वरयोगमेवं त्रितारमाहुर्मुनिवृन्दवन्द्याः " । इति
तया-" उपां प्रशंसयेद् गर्ग " इति । एव च सन्ध्यास्तिस्रोऽपि शस्ता इति तात्पर्य । तथा-
" रात्रावार्दा १ तथैवाप्टो पूर्वभाद्रपदादयः ९ । आदित्य १० पुष्य ११ श्रुतयो १२ हस्ताद्याश्च त्रयः १५ क्रमात् ॥ १ ॥
यस्मिन् विष्ण्ये यच्च कर्मोपदिष्टं, तदेवस्तिन्मुहर्चेऽपि कार्यम् । दिक्शूलाद्यं चिन्तनीयं समस्तं, तद्वदण्डः पारिघश्च क्षणेषु ॥२॥"
भय दिक्शूलाथमिति नक्षत्रदिशूलकीलादिकं वक्ष्यमाणस्वरूपं मुहूर्तेष्वपि नक्षत्रवद्विचार्य, यस्यां दिशि च तदुत्पद्यमानं स्यात् सा दिक्
प्रयाणादी त्याज्या । तथा चरस्थिरादयः सप्त धिष्ण्यभेदा धिष्ण्यसंबन्धिक्षणेष्वपि इष्टकार्यानुरूपतामपेक्ष्य विचार्याः । पारियश्चेति वक्ष्यमाणपरिषदण्डं
मुहर्तमपि नक्षत्रवद्विचार्य यात्रायं कुर्यादिति रत्नभाष्ये । पौराणिकक्षणास्त्वेवम्-
"रौद्रः १ श्वतो २ भैत्र ३ श्चारभटः ४ पञ्चमस्तु सावित्रः ५। वैराजो ६ गान्धर्व ७ स्तथाऽभिजि ८ द्रोहिण ९ वलौ१० च ॥१॥
विजयो२१ ऽथ नीताख्यो१२ माहेन्द्रो १३ वारुणो १४ भगा५ श्चैव । एते पुराणकथिता दिवसमुहूर्तास्तथाऽभिजित्कुतुपः ॥२॥"
एपु-मभिजि १ द्विजयो २ मैत्रः ३ सावित्रो ४ बलवान् ५ सितः ६ । विराज ७ श्चति सप्त स्युः क्षणाः सर्वार्थसाधकाः ॥ ३ ॥
रौद्रो १ गन्धर्वो २ ऽर्थप ३ श्चारणाख्यो ४, वायु ५ वह्नी ६ राक्षसो ७ धातु ८ सौम्यो ९ ।
ब्रह्मा १० जीवः । पौष्ण १२ विष्णू १३ समीरो १४, रात्रावेते नैताख्यः १५ क्षणोऽन्यः ॥ ४ ॥"
इत्युक्तो बहूपयोगित्वासप्रसङ्गः क्षणविचारः ॥ प्रथममप्रथम च क्षौरमाश्रित्य वर्जनीयान्याह-
अभ्यक्तलाताशितभूषितयात्रारणोन्मुखैः क्षौरम् । विद्यादिनिशासन्ध्यापर्वसु नवमेहि च न कार्यम् ॥ ३२ ॥
व्याख्या-अशितो भुः । यात्रा प्रस्थानं तदुन्मुखैः । विद्याया आदिः प्रारंभः । सन्ध्यास्तिस्रोऽपि । पर्व दीपोत्सवादि । नवमेऽन्हीति
964
॥११८॥

·आरम्भ-
सिद्धेः
॥११९॥
तृतीय
विमर्श
नियमालो-
चनातपोन
न्यादिनक्ष.
त्राणि ॥
।
-
पूर्वक्षौरदिनादिति शेषः, नवम्यामिति तु न व्याख्येयं रिक्तारवेन तदर्जनस्य जातस्वात, किं नु यस्मिन् दिने प्राक्तन क्षीरं कृतं, तम्माद्गणनया यनवम
दिनं तस्मिन् द्वितीयवारस्य क्षौर न कार्य । न च केवलं क्षौर एव, प्रहप्रवेशादिष्वपि नवमदिवसो निषिद्धः । ग्रललः-
• निर्गमानवमे चाहि प्रवेशं परिवर्जयेत् । शुभे नक्षत्रयोगेऽपि प्रवेशाद्वापि निर्गमम् ॥ १ ॥
इदं च मङ्गल्यौरेपूक्तं, अबल्यक्षौरागि तु नवमेऽप्यहि स्यु.। निरामनानामपि क्षौर न कार्यमिति ललः ॥
षट्कृत्तिकोऽष्टवैरंचस्त्रिमैत्रश्चतुरुत्तरः । पञ्चपैत्रः सकृन्मूलः क्षौरी वर्ष न जीवति ॥ ३३ ॥
व्याख्या-यः षट् क्षौराणि संलग्नानि कृत्तिकायामेवाकारयत् स पकृत्तिकः । एवमन्येऽपि । गणिविद्यायां तु कृत्तिकाविशाखामघामरणीप्वेव
लोचकर्म निषिद्ध । विशेषस्तु-
" सर्वदापि शुभं क्षौरं राजाज्ञामृतिसूतके । बन्धमोक्षे मखे दारकर्मतीर्थव्रतादिपु ॥ १ ॥
सर्वदापीति सर्वेषु वारनक्षत्रेग्वित्यर्थः । दारकर्मेति कुलाचारोऽय केपाञ्चित् । तथा च दुर्गसिंहः-"मुण्डयितारः प्राविष्ठायिनो भवन्ति वधूमूढाम्"। इति ॥
श्मश्रुकर्म नरेन्द्राणां पञ्चमे पञ्चमेऽहनि । क्षौरभेषु नखोल्लेखो व्यर्के क्रूरे विशेषतः ॥ ३४ ॥
व्याख्या-शौरभेब्वित्यस्योभयतोऽपि योजनादयमर्थः-क्षौरभेपु त्रिपञ्चमतमताराद्यभावे ऋरवारप्वपि च शुभग्रहस्य कालहोरायां पञ्चमे पञ्चमे
दिने श्मश्रुकर्म कार्य, नखोलेखोऽप्येवमेव, पर व्यकें इत्युक्तेखन रविवारस्त्याज्य । कुजशनी तयोहोरा न विशिष्य ग्राह्याः ॥
विद्यां सुराध्यापकराजपुत्रसितार्कवारेषु समारभेन । पूर्वाश्विनीमूलकरत्रयेषु श्रुतित्रये वा मृगपञ्चके वा ॥ ३५ ॥
व्याख्या-सुराध्यापको गुरुः । राजपुत्रो वुधः । समारभेतेति यदुक्तम्-
" विद्यारम्भे नृणां वाराः, कुर्वते भास्करादयः । आयु १ जर्जाड्य २ मृति ३ लक्ष्मी ४ वुद्धिं ५ सिदि ६ च पञ्चताम् ७ ॥१॥"
इति व्यवहारसारे । पूर्वास्तिमः । श्रुतित्रये वेति कैश्चित् श्रुतिरेबोचे, न तु तत्रयम् ॥
नियमालोचनायोगतपोनन्द्यादि कारयेत् । मुक्त्वा तीक्ष्णोग्रमिश्राणि वारौ चारशनैश्चरौ ॥३६ ।।
॥११९॥

·बारम्म.
सिद
॥१२०॥
-
तृतीय
विमा
उपनयन
विचारमा
.
॥
व्यायपा-नियमाः सम्यक्त्ववादशवताद्याश्रिताः, आलोचना धर्मगुरूगामने प्रायश्चित्तमार्गणाय स्वपापप्रकाशन, योगाः श्रुताराधनतपोविधिवि-
शेपाः, तपः सिद्धान्तोक्कण्यादि पभेद, तेपो नन्दिः प्रतिपत्तिसमयक्रियमागो विधिविशेपो जैनर्षिप्रसिद्धः । आदेरन्यदपि धर्ममयोत्सवकार्य गृसते ।
विशेषस्तु-" शान्तिक पौष्टिकं कार्य शेज्यशुक्रार्कवासरे । कन्याविवाहनक्षत्रे पुण्याश्विश्रवणे तथो ॥ ॥” इति त्रिविक्रमः ॥
अग प्रायो विप्राथात्रितं पत्रदशश्लोकैराह-
मौजीवन्धोऽष्टमे गर्भाज्जन्मतो वाऽग्रजन्मनाम् । राज्ञामेकादशे च स्याद्वत्सरे द्वादशे विशाम् ॥ ३७ ।।
व्याख्या-मौजीवन्धो मेखलाबन्धः । अष्टमे इति यथाकुलाचार विप्राणा गर्भादशमे वर्षऽपि अग्रजन्मानो विप्राः । विशो वैश्याः ॥
शाखाधिपे बलोपेते केन्द्रस्थेऽह्नि च तस्य वा । बले सूर्येन्दुजीवानां वर्णनाथे बलीयसि ॥ ३८ ॥
माघादौ पञ्चके मासां पौष्णाश्चिन्योः करत्रये । श्रुतिद्वये भृगादित्यपुष्येषूपनयः श्रिये ॥ ३९ ॥ युग्मम् ॥
न्याख्या-शाखाधिपो वेदाधिप एव, यो जीवसितारेत्यनेन प्रागुक्तस्तस्मिन् पड्विधादिबलाढ्ये केन्द्रस्थे सत्युपनयः कार्यः । शाखाधिपे निर्बले
सति वर्णसंकरसंभवात् । अति चेति शाखेशग्रहस्य वारे च । तस्य वेति 'वा' शब्देनेदं सूच्यते-यदि लमबलादुपनयः क्रियते, तदा शाखेशग्रहस्य
लमं माझं। लग्नकुण्डलिकाया च शाखेशो बलिष्ठः सन् केन्द्रस्थः कार्यः। यदि च दिनशुद्धिमात्रेण क्रियते, तदापि वारः शाखेशमहस्यैव ग्राह्य इति ।
वर्णनाथो वर्णानां जीवसितावित्युक्तेः । यद्वा सूर्येन्दुजीवाना सबलत्वे, सर्व वर्णनाथाः सबला एवेति दैवज्ञवल्लभे । उपनयो यज्ञोपवीतप्रदानम् ॥
पराजितेऽरिवेश्मस्थे, नीचस्थेऽस्तंगते गुरौ । सितेपि चोपनीतः स्यात्, श्रुतिस्मृतिबहिष्कृतः॥४०॥
ग्याख्या-ग्रहयुतौ जातायां यो दक्षिणगामी स पराजित इति वराहः। श्रुतयो वेदाः, स्मृतयोऽष्टादश आत्रेयाद्याः ॥
क्रमादेशेषु सूर्यादेः, क्रूरो? मन्दो२ ऽतिपातकी३ । पटु यज्वा ५ च यज्वा ६ च, मूर्ख ७ श्वोपनयाद्भवेत् ॥४१॥
व्याख्या-लमस्थेऽनवांशे सत्युपनीतः क्रूरः स्यात्, चन्द्रनवांशे मन्द इत्यादि ॥
॥१२॥

·AS तृतीय विमर्श वहिखाप- . सिद्धेः ॥१२१॥ तु, नमुहूर्त्तम्।। चतुष्टयेऽर्कादिषु राजसेवी १, स्यादेश्यवृत्तिः २ क्रमतोऽस्त्रवृत्तिः ३ । अध्यापकः ४ कर्मसु षद्सु विद्वान् ५, विद्यार्थयुक्तो ६ ऽन्त्यजसेवकश्च ७ ॥ ४२ ॥ व्याख्या-चतुष्टये इति अर्के केन्द्रस्थे सत्युपनीतो राजसेवी स्यात् । चन्द्रे तु वैश्यवृत्तिः कृषिपाशुपाल्यादिकर इत्यादि । बहूनां केन्द्रस्यस्वे यो बलाट्यस्तस्य फल वाच्यं । एवमन्यत्राप्यूयम् ॥ लग्ने गुरौ त्रिकोणे सिते सितांशे विधौ च वेदज्ञः । भवति यमांशे गुरुसितलग्नेषु जडो विशीलश्च ॥ ४३ ॥ व्याख्या-सिताशे इति यत्र तन राशौ स्थितश्चन्द्रो यदि शुकस्याशे स्यादित्यर्थः । एवमग्रेऽपि । यमांशे इति यमः शनिस्तस्यांशे इति चेद्गु- रुशुक्रलमानि स्यु. । विशीलश्चेति 'च' शब्दात्कृतप्तश्च ॥ विधुगुरुशुक्रः साधनगुणहीनः कुजान्वितैः क्रूरः। सबुधैर्बुधः सशौरैः स्यादुपनीतोऽलसो विगुणः ।। ४४॥ व्याख्या-सारिति एषामकयुतौ सत्यामित्यर्थः । शौरः शनिः । अयं श्लोको राज्यामिपेकलनेऽपि योज्यः ॥ चन्द्रे षष्ठाष्टमे मृत्युमूर्खत्वमथवा बटोः । व्रतमोक्षेऽथ केशान्ते चौले चैवंविधो विधिः॥४५॥ व्याख्या-व्रतमोक्षो मौञ्जीवन्धच्छोटनादिरूपः । केशान्तो मुण्डनं । चौलं चूलाकर्म । यथा कुलाचारं प्रथमे तृतीये वा वर्षे यतिक्रयते । एवंविध इति योऽनन्तरमेव सार्धाष्टश्लोकैरुतः ॥ वः परिग्रहं माहुः कृत्तिकारोहिणीमृगैः । उत्तरात्रितयज्येष्ठापुष्यपौष्णद्विदैवतैः । ४६ ॥ व्याख्या-परिग्रहः स्थापनम् ॥ केन्द्रोपचयधीधर्मेष्वन्दुं ज्ञसुरार्चितैः । शेषैस्त्रिषड्दशायस्थैरादध्याज्जातवेदसम् ॥ ४७ ॥ व्याख्या-शेषैः कुजशुक्रमन्दैः ॥ J ॥१२१॥ CA ।

·बारम्म.
सिदे
॥१२२॥
----
तृतीय
विमर्श
नवीनवस
परिधापन
नक्षत्र
फलम् ॥
॥
उदयेऽथ नवांशे वा, राशीनां जलचारिणाम् । उदयस्थे च शीतांशो, वह्निरहाय शाम्यति ॥४८॥
गागणा-उदयो लम । जलचारिण. कर्कमकरकुंभमीनाः । ननु कुंभस्य जलचरवरूढि स्ति, सत्यं, परमत्र जले चरतीति यौगिकन्युत्पत्तेवि.
पक्षणा कुंभोऽपि संगृहीतः। भहाय शीघ्रम् ॥
क्रूराः कुर्युर्धने निःस्वमाढ्यं सन्तोऽन्नदं विधुः। हन्युश्छिद्रे ग्रहाः सर्वे लग्ने च ज्ञयमौ द्विजम् ॥ ४९ ॥
न्याख्या-अग्न्याधानलने धनभवने यदि कुराः स्युस्तदा द्विजो निःस्वः स्यात्, सन्तः सौम्यास्तदा 'आत्यः' स्यात्, इन्दुश्चेत्तदाबादः, उिद्रे-
ऽष्टमे घेरकप्रिग्रहस्तदा मृत्युः । अत्राय विशेषोऽनुक्कोऽपि ज्ञेयः- "अष्टमस्थे चन्द्रे द्विजपत्न्या मृत्युः, भौमे द्विजस्यैव, रविगुरुशनिपु तु द्विजोऽसा-
ध्यरोगातः स्यात्, बुधशुक्रयोस्त्वष्टमस्थयोर्न किचिरफलमिति" । लग्ने च ज्ञयमाविति, लग्ने चकाराचन्द्रे च, बुधशनियुते द्विजस्य मृत्युरिति रममाला-
भाप्ये । ललस्वाह " लग्ने विधी वा बुधशारियुक्ते, लोकाग्निना वतिरुपैति सङ्गम्
जितैरस्तमितैनीचशत्रुक्षेत्रगतैरपि । सोमभौमसुराचाराहिताग्निर्न नन्दति ॥ ५० ॥
व्याख्या-एपु सत्सु, आहितोऽग्निन ॥
चन्द्रेर्के वा त्रिशत्रुस्थे लग्ने धनुषि वा गुरौ । मेषस्थेरवा १० स्त ७ गे वाऽऽरे यज्वा स्यादात्तपावकः ॥ ५१ ॥
न्याख्या-आरे भौमे । एवात्तः पावको येन । यज्वेति याज्ञिकः ॥ इति विप्रायाधिकारः संपूर्णः ॥
नववाससः प्रधानं वासवपौष्णाश्विनादितिद्वितये । करपञ्चकधुवेषु च वुधगुरुशुक्रेषु परिधानम् ॥ ५२॥
व्याख्या-नववाससः परिधान प्रधानं स्यादिति योगः । वासवेत्यादि, यदुक्तम्-
नष्टप्राप्ति १ स्तदनु मरणं २ वह्निदाहो ३ ऽर्थसिद्धि ४, श्वाखो ति ५ मॆति ६ रथ धनप्राप्ति ७ रर्थागमश्च ८ ।
शोको९ मृत्यु१० नरपतिभयं११ संपदः१२ कर्मसिद्धि१३, विद्यावाप्तिः १४ सदशन१५ मथो वल्लभत्वं जनानाम्॥६॥ ॥
"
CAM
॥१२२॥

·.
सिद्धेः
११२३॥
तृतीय
विमर्श
क्षितद-
ग्धादिवस
मित्राप्ति १७ रम्वरहृतिः १८ सलिलप्लुतिश्च १९, रोगो २० ऽतिमिष्टमशनं २१ नयनामयश्च २२ ।
धान्यं २३ विषोद्भवभयं २४ जलभी २५ धनं च २६, रत्नाप्ति २७ रम्बरधृतेः फलमश्विभात् स्यात् ॥ २॥"
न च केवलं श्वेतस्यैव, यद्कस्यापि वस्त्रस्य भोगे एतान्येव भानि शुभानीति व्यवहारप्रकाशे। रक्तवस्त्रभोगे पुसामपि तान्येव भाति सुभानि
यानि योषितो वक्ष्यन्ते, इमानि तु श्वेतवस्त्रमेवाश्रित्योकानीति तु व्यवहारसारे । बुधेत्यादि, यदुक्तम्-
नवाम्बरपरीभोगे कुर्वन्त्यर्कादिवासराः । जीर्ण १ जलाई २ शोकं ३ च धनं ४ झानं ५ सुखं ६ मलम् ७ ॥ १॥"
काबलभोगे रविरपि शुभः तत्र तस्योकत्वात् । केऽप्याहुः-
व्यापार्यते रवी पीतं वुधे नोलं शनौ शिति । गुरुभार्गवयोः श्वेत रक्त मङ्गलवासरे ॥ १ ॥
योषिद्भजेत करपञ्चकवासवाश्वि-पौष्णेषु वक्रगुरुशुक्रदिनेशवारे।
मुक्ताप्रवालमणिशङ्खसुवर्णदन्त-रक्ताम्बराण्यविधवात्वमतिः सती चेत् ॥ ५३ ॥
व्याख्या-करपञ्चकेति, विशिष्य च-
'पुष्यं पुनर्वसु चैव रोहिणी चोत्तरात्रयम् । कौसुमे वर्जयेद्वस्त्रे भर्तृघातो भवेद्यतः ॥ १ ॥"
अत्र कौसुंभवस्त्रस्योपलक्षणत्वात्मवालरक्ताम्बरहेमशङ्खादिधपि पुष्यादिभानि त्याज्यानि ॥
वासः प्राप्तं विवाहादौ राज्ञा दत्तं च यन्मुदा। विरुद्धेऽपि हि वारः तद्रसीताविशङ्कितः ॥ ५४॥
व्याख्या-वारः इति उपलक्षणस्वाचन्द्रादिप्रातिकूल्येऽपि वसीत परिदधीत ॥ क्षितदग्धादिवस्त्रमाश्रित्याह-
कृतनवभागे वाससि कोणेषु सुरास्तथान्तयोर्मनुजाः । असुरास्तु मध्ययोः स्युमध्यतमो राक्षसो भागः ॥ ५५ ॥
ग्याख्या-वसस्य नव भागान् कृत्वा तेष्वेव सुरायाः स्थाप्याः। तथाहि-
॥१२३॥

·ततः-
बारम्म.
--
मनुज
राक्षस
भई
8
तृतीय
विमर्श
दत्तादि
धनप्राप्ति
नक्षत्राणि।।
॥१२४॥
"
"
देय
देव
अहतम
असुर
श्रेष्ठतम
सुर १ नर २ दनुज३ पलादाः ४ श्रेष्ठतम १ श्रेष्ठ २ हीन ३ हीनतमाः ४ ।
अन्ताः सर्वेऽप्यशुभा एवं शयनासनाद्येऽपि ॥५६ ॥
देव
दव
व्याख्या-यदि तत् शितदग्धादि देवाशे स्यात्तदाऽतिश्रेष्ठ, नरांशे तु श्रेष्ठं, असुरांशेऽधर्म, रोशेऽत्यधर्म, तत्त.
श्रेष्ठतम असुर श्रेष्ठतम वंशप्रान्तेषु तु सर्वेष्वपि अनिष्टमेव । यल्लल:-
रुग् राक्षसांशेषथवाऽपि मृत्यु , पुंजन्म तेजश्च मनुष्यभागे । भागेऽमराणामथ भोगवृद्धिः, प्रान्तेषु सर्वत्र भवत्यनिष्टम् ॥ १ ॥
भत्र राक्षसशब्देन असुरा अपि संगृहीताः, अत एव रुगथवा मृत्युरित्युक्तं असुराशे रुग्, राक्षसांशे तु मृत्युरित्यर्थः । श्रीकल्पाख्यच्छेदग्रन्थ-
वृत्तौ तु श्रीगुरुगच्छयोग्यवस्त्रपणार्थनिर्गतसाधूनामादौ तादग्वस्त्रलाभे एवमेव नवभागकल्पनया निमित्तज्ञानमुक्तं । तथाहि-
" देवेसु उत्तमो लाभो माणसेसु अ मज्ज्ञिमो । असुरेसु अ गेलने (त) मरण जाण रख्खसे ॥१॥"
एवं शयनेति शय्यादिष्वपि नवभागैरेवमेव फलमूयमित्यर्थः ॥
क्षिते दग्धेऽथ लिप्तेऽस्मिन् गोमयाजनकर्दमैः। अभुक्त भूरि भुक्तेशल्पं फलमेतच्छुभाशुभम् ॥ ५७ ।।
न्याख्या-अस्मिन्निति वस्त्र परिधीयमाने इति शेषः । भूरीति यदि तद्वासोऽनाहतं तदा शुभाशुभं फल बहु भुक्ते त्वल्पं । विशेषस्तु-
" छेदाकृतिः श्रिये स्याच्छनादिसमा गतापि रक्षोशे। काकोलूकादिसमो न देवभागाश्रिताऽपि पुनः ॥ १ ॥
सुलभ स्वं भवेन्यस्तं निखातं दत्तमेव वा । मृदुश्रुतित्रयादित्यलघुभेषु शुभेऽहनि ॥५८॥
न्याख्या-न्यस्तं स्थापनिकायां वाणिज्यव्यवसायादौ वा मुकं, निखातं भूम्यादौ, दत्तं व्याजेनार्पित, नष्टमज्ञानाद्गत तदपि वाशब्देन संगृ-
हीतं । शुभेऽहनीति कुजशनिवर्जवारे । विशेषस्तु-
-
॥१२४॥

·। तथा-
सिद्धेः
॥१२५॥
तृतीय
विमर्श
कार्यद्वारे
प्रेतकर्मनि-
षेधनक्ष-
त्राणि ॥
ऋणदानमथादानं क्षिप्रधिष्ण्यविधीयते "
निधिलब्धिधनविवर्धनमादित्याद्ब्राह्मणः करात् पौष्णात् । द्वितये श्रवणत्रितयोत्तरासु मित्राधिदेवे च ॥ १ ॥"
नष्टं चतुभिरन्धाद्यैर्गच्छेत् पूर्वादिषु क्रमात् । तच्चाप्यते सुखाद् १ यत्ना २ त्तद्वातैव ३ न सापि ४ च ॥ ५९॥
व्याख्या-सुखादिति आसन्नस्थाने इति शेषः । अन्धेषु सर्वं लभते, काणेपु त्वर्धमिति केचित् । द्विपादचतुष्पादेष्वन्धेष्वपि दुःखेन लभ्यते,
यानि तु त्रिपादत्वेन पादखञ्जानि तेपु सुलोचनेष्वपि लभ्यते इति त्वन्ये ॥ अन्धादित्वमेवाह-
रेवत्यादिचतुष्केषु नामानि प्रतिभं जगुः । अन्ध १ माकेकरं २ चिल्लं ३ सुलोचन ४ मिति क्रमात् ॥ ६० ॥
अष्टाविशति नक्षत्रनामानि
| दिशा | लाभ:
व्याख्या-आकेकर काणं । चिल्लं चिप्प-
रेवती | रोहिणी। पुष्य उ.फा० विशाखा पू०षा.
शाखा
शीघ्र
धनिष्ठा | पूर्व
टाक्ष । अत्र दिनशुद्धिकृत् प्राह-
अश्विनी मृगशिर अश्लेषा
अनुराधा। उ०षा० शतभि० दक्षिण यत्नेन
" रविरिक्खा छ व्याला बारस,
चिल्ल भरणी | आर्द्रा
नव परे थेरा।
चित्रा
ज्येष्ठा अभिजित् पू०भा० पश्चिम वृत्तान्त
तरुणेहिं जाइ थेरेहिं न जाइ,
सुलोचन कृत्तिका | पुनर्वसु | पू०फा०, स्वाति
बाले भमइ पासे ॥१॥"
न प्रेतकर्म कुर्वीत यमले सत्रिपुष्करे । क्रूरमिश्रध्रुवाासु तथा मूलानुराधयोः ॥ ६१ ।।
व्याख्या-प्रकर्षेण इतो गतो भवान्तरं प्रेतस्तस्य कर्म लोकरूढं । यमले इति, पञ्चके तु तद्वर्जनं प्रागप्यूचे । रविकुजवारौ चान त्याज्याविति
दिनशुन्द्वौ' । अन्यत्र स्वेवम्-
पुण्याश्विनीस्वातिहस्ता ज्येष्ठा श्रवणरेवती । एषु प्रेतक्रिया कार्या रविवारं विना बुधैः ॥ १॥"
अन्ध
काण
हस्त
तरुणा
मघा
श्रवण
उ०भा उत्तर
अभावः
॥१२५॥

·प्रारम्भ सिद्धेः 1१२६॥ तृतीय विमर्श कार्यद्वारे रोगनिव- नमर्यादा भानि ॥ तथा " मृते माधौ पञ्चदशमुहत्तव पुत्रकः । एकस्त्रिंशन्मुहत्तैस्तु क्षेप्यः शेषैस्तु भैरुभौ ॥ ६२ ।। मागा-भानां पजदशमुहरयादि प्रागुक्तं । नेवेति अभिजित्यपि न कार्यः पुत्रका “ अवड्ढ अभिई न कायबो" इत्युक्तेः । क्षेप्य इति पुगतः करा मामापा स्याप्यः, सम्झारामिरे मध्य एव क्षेप्यश्चेति रीति. ॥ मर्पदष्टः सुपर्णन रक्षितोऽपि न जीवति । मूलार्द्राभरणीयुग्ममघाश्लेपाद्विदैवतैः ॥ ६३ ॥ व्याया- जीयतीति शेपेपु जीवनीत्यर्थः । मूलेत्यादि, विवेकविलासे त्वेवम्- " मूलारलेपोमघा' पूर्वात्रयं भरणिकाश्विनी । कृत्तिकार्दा विशाखा च रोहिणी दरमृत्युदाः ॥ १ ॥ निथयः पञ्चमी पण्ठ्यष्टमी नवमिका तथा । चतुर्दश्यप्यमावास्याऽहिना दटस्य मृत्युदाः ॥ २ ॥ दएस्य मृतये बारा भानुभौमशनैश्चराः । प्रातःसन्ध्यास्तसन्ध्या च संक्रान्तिसमयस्तथा ॥ ३ ॥ इत्यादि ॥ जातरोगम्य पूर्वार्द्रास्वातिज्येष्ठाहि भैमृतिः। भवेनीरोगता रेवत्यनुराधासु कष्टतः ॥ १४ ॥ मासान्मृगोत्तराषाढे विंशत्यहां मघामु च । पक्षेण तु द्विदेवत्ये धनिष्ठाहस्तयोस्तथा ॥ ६५ ।। व्याख्या-उत्तरापाढेति, अभिजिजानरोगस्य मासद्वयेन मृत्युरारोग्यं चेति वृद्धाः ॥ भरणीवारुणश्रोत्रचित्रास्वेकादशाहतः। अश्विनीकृत्तिकारक्षोनक्षत्रेषु नवाहतः ॥ ६६ ।। आदित्यपुष्याहिर्बुध्नरोहिण्यार्यमणेषु तु। सप्ताहादिह ताराया यदि स्यादनुकूलता ॥ ६७ ॥ व्याख्या-ताराया इति “ शुक्लेप्यासूस्थिते रोगे " इत्युक्तः ॥ अत्र प्रसङ्गान्मृत्युज्ञानं लिख्यते- आइमाइ धरेविभुअंगह, पनरहमाहि ठवे विणु अंगह । बारह बाहिरि तस्स य दिजइ, जीवियमरण फुडं जाणिजइ ॥ १ ॥' रव्याक्रान्तभमादौ दरवा भुजङ्गस्थापना यथा-स्थापना यथा नं. २. . ॥१२६॥ . OS SHES ·जसस भारम्भ- सिद्धेः ॥१२७॥ ००० तृतीय विमर्श कार्यद्वारे रोगिजन्म- क्षेनाडीग- तचन्द्र अन ये ये ग्रहा येषु येषु भेषु स्युस्ते ते तेषु तेषु मेषु देयाः, ततो ऽकभाद्रोगिनामभं यावद् गण्यते । यद्याधनाडीमध्ये प्रथम नवमं९ प्रयोदशं ooc000000popo००००० १३ एकविंशं २१ पञ्चविंशं २५ वा स्यात्तदा मरणं । यदि द्वितीयनाडीमध्ये द्वितीयं २ अष्टमं ८ चतुर्दशं १४ विशं २० षड्विंशं २६ वा स्यात्तदा बहु क्लेशः । यदि तु तृतीयनाडीमध्ये तृतीयं ३ सप्तमं ७ पञ्चदशं १५ एकोनविंशं १९ सप्तविंशं २७ वा स्यात्तदाऽल्पक्लेशः । शेषद्वादशमेषु आरोग्यं । शुभाशुभग्रहवेधाच विशिष्य शुभाशुभं वाच्यं । यतिवल्लभे वेवमेव चक्रमामादौ दस्था स्थाप्यमूचे- " आद्राद्यैः पञ्चदशभिस्त्रीणि त्रीण्यन्तरा त्यजन् । त्रिनाडिचक्रे चन्द्रा १ के २ जन्म ३ वेधे न जीवति ॥ १॥" त्रिनाटिकचक्रस्थापना यथा-नं. ३. चन्द्रार्कजन्मेति, अयं भाव:-'सूर्येन्द्रोम रोगिणश्चैकनाड्यां चेत्स्यान्मृत्यू रोगकाले नरस्य' इति । दिनशुद्धिग्रन्थे तु यत्रयत्यागं विनाऽप्यादिचक्रस्था- पनं फलं चैवमूचे, तथाहि- अपेजमा उह यिस्वाभिमन्येन पू.उभय कारअम करीन " आई अहा मिग अंते, मज्झे मूलं पइहि । रविंदू जम्मनख्खत्तं, तिविद्धो न हु जीवई ॥ १ ॥ एतरसूचितविनाडिकचक्रस्थापनेयम्-नं ४. ततश्च-"रविंदुजम्मनख्खत्तं एकनाडीगयं जया । तया दिणे भवे मधू ननहा जिणभासि ॥२॥" केऽप्यत्रैवमप्याहुः- उपियवाविसिमूड रोगिणो जन्मनक्षस्य एकनाड्यां यदा रविः । यावदृक्षं रवे ग्यं तावत्कष्टपरंपरा ॥ १ ॥ रोगिणो जन्मऋक्षस्य एकनाड्यां यदा शशी । तदा पीडां विजानीयादष्प्राहरिकी ध्रुवम् ॥ २॥" " - कर ॥१२७॥ k ·बारम्म- सिद्ध ॥१२८॥ तृतीय विमर्श कायद्वारे नवान्नाव दन मुहू- तम् ॥ करग्रहास्तदाऽन्ये तु यदि तत्रैव संस्थिताः । तदाऽकाले भवेन्मृत्युः सत्यमीशानभापितम् ॥ ३ ॥" पौरत्यक्ष प्रकारौभाष्य फरमादशेन्दुप्रातिकूल्यतिथ्यादिच्छेदादिभिर्यथाम्नाय रोगिणो मृत्युममयो निर्णयः ॥ भैपज्यमिष्टं मृगवाणानुराधाधनिष्ठाश्रुतिरेवतीषु । पुष्याश्विनीराक्षसहस्तचित्रापुनर्वसुखातिषु देहपुष्टयै ॥६८॥ न्याया-अपज्य रसायनादि । वारविशेपेऽनुक्तेऽपि सर्वत्र सौम्यवारा ग्राणाः, इह स्वर्कोऽपि, भैपज्यस्य तत्रोक्तेः । एवं हय । गजकर्म २ पशुविधि ३ नाटक ४ वापी ५ कृपा ६ राम ७ बालनामस्थापन ८ वेश्मकरण ९ हयवाहन १० बीजोप्ति ११ नगरादितोरणोच्छ्य १२ सुरपूजादि १३ सर्वमंगल्यकर्मस्वपि विशेषानुक्ते मौम्यवारा रविवारश्च ग्राह्या इत्यूखम् ॥ लानमुल्लाघनस्येष्ट वारयोर्नेन्दुशुक्रयोः । ब्राह्मपौष्णोत्तराश्लेपादित्यस्वातिमघासु च ॥ ६९ ॥ व्याख्या-उल्लाधन नीरुजीकरणं । वारेषु शुक्रेन्दू, भेष ब्राह्मादीनि च त्याज्यानि । (पौ)र्णभद्रे बुधगुरू, हर्पप्रकाशे शनिश्च त्याज्या उक्ताः ॥ अभ्यंगमर्ककुजजीवसितेपु पर्व-संक्रान्तिविष्टिषु विवर्जितयोगयुग्मे । कुर्याद् द्विर पड्व भुजग८ दिक्० तिथि१५ शक१४ विश्व१३-संख्ये तिथौ च न कदाचन भूतिकाम:||७०॥ व्याख्या-अभ्यङ्गमिति स्वास्थ्येन तैलाभ्यङ्गयुत स्नानमित्यर्थः । पर्वाण्यन्दुग्रहणदीपोत्सवादीनि । सक्रान्तीति सूर्यसक्रमणदिवसे । योगी व्यतिपातवैश्त्याख्यो, वणमुक्तस्य तु व्यतिपातविष्टयोरपि न स्नाननिषेधः । उक्तञ्च- " रविमन्दारवारेषु विष्टौ वा व्यतिपातके । स्नातव्यं व्रणमुक्तेन शशिन्यशुभतारके ॥ १॥" भुजीतान्नं नवं दत्त्वा शुभेऽह्नि ध्रुवचान्द्रभे । पुनर्वसुकरोत्ररेवतीनां द्वयेषु च ॥ ७१ ॥ व्याख्या-द्वयेविति, एवमष्टौ भानि ॥ ॥१२८॥ .

·भारम्भ- सिद्ध ॥१२९॥ 4% ॥ तृतीय विमर्श कायेद्वारे क्षेत्रारम्मे गायात्रा- नक्ष- त्राणि ॥ राजावलोकनं कुर्यान्मृदुक्षिप्रधुवोडुभिः । वासवश्रवणाभ्यां च सुधीः सर्वार्थसिद्धये ॥ ७२ ॥ व्याख्या-राजेति, यो यस्य स्वामी स तस्य राजा ॥ गजवाजिकर्म नेष्टं रौद्रे पूर्वो ३ त्तरा ३ विशाखासु । भरणित्रितयाश्लेषाद्वितयज्येष्ठाद्वयेषु तथा ।। ७३ ॥ व्याख्या-गजानां कर्म शान्तिकदन्तकर्तनादि । अश्वानां शान्तिकनीराजनादि । रौद्रे इत्यादि शेपेषु तु कार्यमित्यर्थः । सामान्योकेऽपि चाय विशेषो दृश्य:- दृश्य:-" अश्विनी १ पुनर्वसु २ पुष्य ३ हस्तत्रयेषु ६ गजानां, तथाऽश्विनी १ मृग २ पुनर्वसु ३ पुण्य ४ हस्त ५ स्वाति ६ धनिष्ठा ७ शतभिषक् ८ रेवती ९ वश्वाना च कर्म कार्यमिति " गवां स्थानं च यानं च प्रवेशश्च न शस्यते । तिथौ भूताष्टदर्शाख्ये श्रोत्रचित्राधुवे च भे ॥ ७४ ॥ न्याख्या-गवामित्युपलक्षणस्वाद् गजतुरगमहिष्यादीनामपि । स्थानमिति बन्धनार्थ स्थानकरणं यानं गोचरादौ । प्रवेशो गृहादौ । भूतेति चतुर्दशी । क्रयविक्रयौ न हि गवां हस्तज्येष्ठाश्विनीधनिष्ठाभ्यः । अन्यत्र पौष्णवारुणराधादित्यद्वयेभ्यश्च ॥ ७५ ।। व्याख्या-अन्यत्रेति हस्खादिवेव कार्यावित्यर्थ. । अपि च- तीक्ष्णेषु पशु दमयेत् दारुण्य न ध्रुवेपु संग्राह्यम् । पशुपोषणं विधेयं चरेपु दीक्षा रतं मृदुपु ॥ १ ॥" इति लल्लः ॥ लस्य वाहनारंभ न हि कुर्वीत कहिंचित् । पूर्वासु कृत्तिकासार्पज्येष्ठााभरणीषु च ।। ७६ ॥ ग्याख्या-वाहनारंभमिति प्रथम हलेन भूम्युल्लेखनम् ॥ क्षेत्रारंभदिने किं भ ग्राह्यमित्यत्रार्थे हलचक्रमाह- हलचक्रेऽर्कमुक्ताद्भात्रयं नेष्टं शुभं त्रयम् । त्यजेन्नव शुभाय स्युः कृषौ भानि त्रयोदश ॥ ७७ ॥ व्याख्या-अर्कमुक्तादिति अर्केण भुक्त्वा मुक्ताद्भादारभ्याष्टाविंशतिमानि हलचक्रे एवं स्थाप्यानि । तथाहि- लागलं दण्डिका यूपं योत्रद्वयसमन्धितम् । हलं न्यस्य लिखेद्भानि रविणा भुक्तधिष्ण्यतः ॥ १ ॥ ॥१२९॥ २

·पारम्म
सिद्धेः
॥१३०॥
तृतीय
विमर्श
कार्यद्वारे
बीजोतिनि
पिद्धभानि॥
रेउपू
कल्पनया हल-
चक्र
स्थापना
दण्डिकाहलयूगानां द्विव्यन्तेपु त्रयं प्रयम् । योत्रयोः पञ्चके न्यस्य गणना चकलोमले ॥ २ ॥
भग चापिनी भुतभं प्राप्य, भरणीस्था कल्पनया हलचक्रस्थापना यथा-
श ध श्र लक्ष्मी.
ततश्च-"दण्डिकास्थे गर्दा हानिपस्थे स्वामिनो भयम् ।
।
लक्ष्मीलागलयोत्रस्थे क्षेत्रारंभदिनाके ॥ १ ॥
लक्ष्मीअउपूमज्ये
इति नरपतिजयचर्याया। अत एव त्रयं नेप्टमिति, दण्डिकामूलस्थं
स्वामिनो भयम्
भरणी-
वयं नेष्ट, तदने हलाधःस्थत्रयं शुभ, दडिकामुखयूपप्रान्तद्वयसत्कानि नव
स्थार्क
दंडिका. भ.
अश्विनी भुक्तभं प्रकल्प्य
त्यजेत, शेपाणि त्रयोदश भानि योनद्वग्रहलशीर्षस्थानि शुभानि । उक्तञ्च
क र
दडिका
मपूउहचि
गरी दानिः रो मृ आ
EE व्यवहारप्रकाशे-
लक्ष्मीयोत्र " पूष्णो भुक्तभतस्त्रयं न शुभदं श्रेष्ठं चतुर्थात्रयम्,
न श्रेष्ठ त्रितयं च सप्तमभतो दिग्भाच्छुभं पञ्चकम् ।
लांगल स्वामिनो भयम्
पु पु अ
सीरेऽग्यं त्रितयं न पश्चदशतोऽप्यष्टादशात् पञ्चकं,
यूपलक्ष्मी
श्रेष्ठं नैव शुभ त्रयं च विकृतेः२३ षड्विशतेः सत्रयम् ॥१॥"
बीजोप्तो प्रतिषिद्धानि पूर्वाभरणीद्वयम् । सापादित्य श्रुतिज्येष्ठाविशाखावारुणान्यपि ॥ ७८ ॥
व्याख्या-प्रतिपिद्धानीति, शेपभेपु तु सर्ववीजानामुप्तिः शुभतरा स्यादित्यर्थः । परं पूर्वोक्तचक्रशुद्धेपु शेषभेष्विति ज्ञेयमिति रत्नमालाभाष्ये । विशेषस्तु-
" स्थाप्योऽहिः सूर्यमुक्ताद्वात्रिनाडयेकान्तरक्रमात् । मुखे त्रीणि गले त्रीणि भानि द्वादश चोदरे ॥ १ ॥
वेदाः ४ पुच्छे बहिः पञ्च दिनभाञ्च फलं वदेत् । श्वेडमानमन्नाप्तिः क्रमानिष्कणतेतिभीः ॥ २ ॥ "
RECE
4-
॥१३॥

·भारम्भ- सिद्धेः -- तृतीय विमर्श कार्यद्वारे- वृत्तसंधाना- ॥१३१॥ दौ ग्राह्या ग्राह्यभानि मुखस्थे त्रिके वेड सस्यानामवृद्धिः स्यात् । गलस्थे विकेऽञ्जनमगार रूपातः । उदरस्थे द्वादशके वृद्धि.। पूच्छस्थे चतुपके निस्तण्डुलता बग. सरमिति यस्य नाम । बहिःस्थे पञ्चके मूषकाढीतीनां भी । बिनाडीकफणिचक्रस्थापना यथा- न ५ इद बीजोतिदिनः विचार्ग मिति रत्नमालाभाष्ये । व्यवहारप्रकाशेऽप्युक्तम्-- अम करोआपुअम् पूउह विखा वि असे म् पुषश पून अर्कभुक्ताप्टमात्रीणि द्वादशाच्च त्रयं शुभम् । वीजोतो पोडशात्रीणि एकविंशात्तथा त्रयम् ॥'इदं द्वादश शुभानि शेपाण्यशुभानि कृषिरूचे सूर्यादिषु ५ कु १ रसे ६ न्द्र १ ग्नि ३ भू १ रसे ६न्दु १ युगैः ४ । असुख १ सुख २ मध्य,३ लाभा ४ रति ५ रत्ति ६ मध्या ७ र्थ ८ दुःख ९ कृत्क्रमशः ॥ ७९ ॥ व्याख्या-अत्र कृषिचक्रे शनिचक्रवदनुक्तोऽपि नराकारोऽभ्यूह्य , ततो मुखादिनवस्थानेषु सूर्यभादारभ्याष्टाविंशतिभान्येवं स्थाप्यानि, यथा- कृषिपुरुषः जलाशयं न कुर्वीताश्विनीभरणिमिश्रभैः। आजपादश्रुतिस्वातिभाग्यदारुणभैस्तथा ॥८॥ मुखे असुखं व्याख्या-जलाशय वापीकूपतडागादिक। भाजपाद पूर्वभाद्रप्रदा। भाग्यं भगदैवत पूर्वफल्गुनी । दारुणान्यश्लेषादीनि॥ दक्षिणकरे पादद्वये ६ मध्यम न वृक्षरोपणं कुर्यात्क्रूरार्द्रादित्यवह्निभैः। अश्लेषामारुनज्येष्ठाधनिष्ठाश्रवणैरपि ॥ ८१ ॥ वामकरे व्याख्या-आदित्य पुनर्वसु । मारुतं स्वाति ॥ उदरे अरतिः मस्तके रति. नृत्तं मैत्रे स्याद्धनिष्ठाद्वये वा, हस्तज्येष्ठापुष्यपौष्णोत्तरे ३ वा । नेत्रद्वये संधानाचं नाचरेत्क च मुक्त्वा. धिष्ण्यं क्रूरं दारुणं वारुणं वा ।। ८२ ॥ गुदे गुझे ४/ दुःख व्याख्या-उत्तरास्तिन.। पपु नाटक कतु शिक्षितु वा प्रारभ्यते । सधानाद्यमिति मदिरादिकं नाचरेन्न कार्यमित्यर्थः ॥ इत्युक्तान्यत्र विमर्श नामग्राहमेतान्युपयोगीनि कार्याणि । सन्ति चान्यान्यपि शुभाशुभानि कार्याणि । तेषामयं संक्षेपः पूर्णभद्रोक्तः- MES सुख ESS लाभः ६ मध्यम ॥१३॥ Ma ·" बारम्म. सिद्धः ॥१३२॥ तृतीय विमर्श कार्यद्वारे- ऽन्नप्राश- नलग्न- फलम् ॥ रित्तनिहि असुहजोगे कूरविलग्गाइ कूरवारे अ । आयरह कसिणपख्खं असुहे अन्नत्थ विवरीअं ॥ १ ॥" अग 'हरविलग्गा ति' यलग्न क्रूरपड्यगं यूरग्रहाध्यासित क्रूरदृष्टं वा, आदिशब्दान्नक्षत्रेष्वपि नीक्षणोगमिश्रेषु क्रूरग्रहाध्यासितेपु पातोपमहाविहतेषु ग। "करणारे ' ति चगव्दान् काग्राहोराया फरफरणे च विष्टयाख्ये । "अन्नत्थ विवरीअंति" शुभे कार्ये तिथ्यादीनि सर्वाणि शुभान्येवादरणी- गानि। लग्नमपि शुभपवर्ग शुभग्रहाध्यासित शुभदृष्ट वा। भान्यपि कार्यानुसारेण चरलघुमृदुध्रुवाणि सौम्यग्रहाध्यासितानि प्रायाणीत्यर्थः । न चैतेषु कार्गपु कश्चिलमस्याग्रहः, “लग्न विवाहे दीक्षायां प्रतिष्ठायां च शस्यते" इति च वक्ष्यमाणस्वात् । ये पुनरेतेष्वपि लग्नमादरीतुमिच्छन्ति, तेषां कृते. ऽस्मिन् विमर्श मौजीयन्धाधग्निपरिग्रहान्तकार्याणामग्रेतनविमर्शे च यात्रायाः वास्तुनिवेशप्रवेशयोश्च सूत्रकृतैव लमबलान्युक्तानि । येषु तु नोकानि तेम्वेवं- " शुक्रेज्ययोर्वलवतोः शेपेष्ववलेपु पुंप्रसवयोगे। द्विपदे लग्ने शीर्षोदयिनि च गुरुशुक्रयुतदृष्टे ॥ १ ॥ यद्वा त्रिकोणकेन्द्रस्थितयोरनयोः स्वजन्मलग्ने वा । लग्नोपचयगे चन्द्रे ऋतौ सुतार्थी भजेद्भार्याम् ॥ २ ॥ मन्त्र पुंप्रसवेति पुप्रसवयोगो जातकोक्तः । स चैवम्- विपम: विषमनवांशसंस्थिता गुरुशशांकलग्नार्काः । पुंजन्मकराः समभेषु योषितां समनवांशगताः ॥ १ ॥ वलिनी विपमेगुरू नरं स्त्रियं समग्रहे कुजेन्दुसिताः । लग्नाद्विषमोपगतः शनैश्चरः पुत्रजन्मकरः ॥ २ ॥ इत्याधानम् । सीमन्तकर्म पुरुषे लग्नेशे च त्रिकोणकेन्द्रस्थे । जीवे त्रिकोणकेन्द्रव्ययाटमेप्वशुभरहितेषु ॥ ३ ॥ इति सीमन्तकर्म २ । गुरौ भृगौ वा केन्द्रस्थे मिश्रतीक्ष्णोअवजिभे । जातकर्म शिशोः कुर्यान्नामविन्यसनं तथा ॥४॥ इति जातकर्म ३ नामस्थाने ४ । कर्णवेधः शुमे लग्ने सौम्यग्रहविलोकिते । क्रूरोज्झिते च लाभत्रिसंस्थैः सौम्यग्रहः शुभः ॥ ५ ॥ इति कर्णवेधः ५ । अन्नप्राशनलग्ने मूर्त्यादिस्थे ग्रहे फलमेवम्- क्षोणे चन्ने भिक्षुः संपूर्णे सत्रदश्च यज्वा स्यात् । झेज्यसितैर्लग्नस्थैर्नीरुक्क्रूरैर्महान्याधिः ॥ ६ ॥ निधनत्रिकोणकेन्द्रान्त्यगैः फलं तद्यदेव तनुगेषु । लग्नात् षष्ठाष्टमगश्चन्द्रोऽनिष्टः शुभयुतोऽपि ॥ ७ ॥ इति पूर्वाशनम् ६ । - . ॥१२॥ है

·आरम्भ-
सिद्धे
सभा
-
-
तृतीय
विमर्श
रोगविमुक्ती
खानलग्नम्
॥१३३॥
क्षौरं शुभकरमिष्टैः केन्द्रस्थैर्नो शुभं ग्रहैः क्रूरैः । द्वादशधनत्रिकोणाष्टगैर्भवेदसुखवृद्धिकरम् ॥ ८ ॥ इति क्षौरम् ।
चूडा शुभाय क्षुरकर्ममेषु,सौम्येषु केन्द्र, म्रियते कुजे वात्। क्षीणे क्षयायोडपतो जराय, भानुः सुतस्तस्य च पशुताप्त्यै॥९॥इति चौलम् ॥
सौम्यैर्दशमोपगतैलग्ने चन्द्रात्मजे गुरौ वाऽपि । विद्याशिल्पारम्भौ जीवेन्दुजवर्गगे चन्द्रे ॥ १० ॥ इति विद्या ९ शिल्पारंभौ ..।
बुधे विलग्ने शशिनि ज्ञगशौ गुरुवीक्षिते । हिबुकस्थैः शुभैर्नृत्यं काव्यं चारभ्यते बुधैः ॥ ११ ॥ इति नाट्य ११ काम्यारंभी १२ ।
शीतांशौ बुधराशिस्थे शुमेषूदयवर्तिषु । मंत्रादिग्रहणं कार्य हित्वा पापग्रहोदयम् ॥ १२ ॥ इति मंत्रादिग्रहणम् १३ ।
पिञ्येशयाम्पमूलेन्दुमेषु शुद्धेऽष्टमेऽपि च । वेतालसिद्धिः पाताले भृगौ से कुभलग्नगे ॥ १३ ॥ इति वेतालमंत्रादिसाधनम् १४ ।
हिवुके गुरौ लग्ने धर्मारंभो रवेर्दिने । गुरुशलग्नवर्ग वा शुभारंभास्तयोर्वले ॥ १४ ॥ इति धर्मारंभ १५ नन्दादिके १६ ।
मोक्षार्थिनां च दीक्षा स्थिरोदये कर्मगे त्रिदशपूज्ये । पापैर्धर्मप्राप्तैबलहीनैः प्रव्रजितयोगे ॥ १५ ॥
अत्र प्रवजितेति चतुरादिमिर्ग्रहरेकस्थानस्थैः प्रवज्यायोगः । तथा जन्मनि यत्र राशौ चन्द्रवद्राशीशोऽन्यग्रहैरवष्टः सन् , शनि पश्वेचदा प्रम-
ज्यायोगः । यदि वा तद्राशीशं तथाविध शनिः पश्येत्तदापि प्रव्रज्यायोगः ॥ इति दीक्षा १७ ।
पूर्णे चन्द्रे वेश्म ४ गेऽर्केऽम्बर १० 'स्थे जीवे लग्ने वाक्पतेर्वासरे च ।
श्रीमन्त्यायुष्याणि कार्याणि कार्याण्युक्तस्तस्मिन्नेव राज्याभिषेकः ॥ १६ ॥ इत्यायुष्यकार्याणि १८ ।
वस्त्रग्रहणं कुर्यात् क्रूरैस्त्यक्ताष्टमान्तिमैर्लग्ने । उपचयमेषु च सद्भिदृष्टेष्विन्दावुपचयस्थे ॥ १७ ॥ इति वसन्यापार १९ ।
औषधसेवा विहिता शुभाय बलवत्सु सौम्यखेटेषु । निधनान्त्यसप्तमरिपुत्यक्ते क्रूरे विना रिष्टम् ॥ १८ ॥
बिना रिष्टमिति रिष्टयोगा जावकोक्तास्तदभावे इत्यर्थः । इत्यौषधसेवा २० ॥
लग्ने चरे केन्द्रगते च जीवे, क्रूरे दिने रिक्ततिथौ कृशेन्दौ ।
केन्द्रत्रिकोणोपगतैश्च पापैः, स्नानं हितं रोगविमुक्तिकाले ॥ १९ ॥ -इति नीरुनानम् २१
.
॥१३॥

·बारम्भ सिद्ध ॥१३४॥ तृतीय विमर्श जन्मलग्न राशितोऽर- म लग्न वयम्॥ भौमे दिवाकरे वा दशमायगते शुभग्रहविलग्ने । विद्यायुधोपजीवी योनिवशादाश्रयेदीशम् ॥ २० ॥ योनिवशादिति श्वेण हरिभमित्यादिकं योनियरं त्यक्त्वेत्यर्थः । इति नृपादिसेवा २२ ॥ लमस्थिते शुमे शुद्धेऽप्टमे धिष्ण्ये वयोनिके । रक्षावृद्धिः क्रयश्चापि पशूनां शोभनो भवेत् ॥ २१ ॥ स्वयोनिक इति उरूना योऽन्योऽश्वद्विपेत्यादिना य: पशुस्तद्योनिके नक्षत्रे । इति पशुकर्म २३ ॥ दौर्बल्ये पापानां शुक्रन्दुवले गुरौ विलग्नस्थे । चन्द्रे जलराशिस्थे कुर्यात् कृषिकर्मवीजवृक्षोप्तोः ॥२२॥ इति कृषिकर्म२४ बीज२५ वृक्षोमगा। तोयानां कर्माणिः प्रोक्तानि बुधोद्गमे गुरोरुदये । चन्द्रे जलचररायौ रव १० स्थसिते दुर्वलेरशुभैः ॥ २३ ॥ इति जलामयादि २० । शुभदा यद्वयोमचरैः सौम्यर्लग्नाभ्रवित्तलाभगतैः । क्रूरैय॑याटवर्ज विपणिः सेन्दौ सिते लग्ने ॥ २४ ॥: इति विपणिः २० । वित्तप्रोगकालश्वरोदये पुत्रधर्मकेन्द्रपु । शुभयुक्तेष्वथ निधने ग्रहरहिते शोभनः प्रोक्तः ॥ २५ ॥ इति वित्तप्रयोगा २९ । दशमेकादशे लग्ने वित्तकेन्द्रनिकोणगैः । शुभैः पण्यस्य कर्मोक्तं वर्जयित्वा घटोदयम् ॥ २६ ॥ दशमैकादशे इति स्वजन्मराशेर्जन्मलग्नादेति शेषः । पण्यं भाण्डं रिककुम्भधारिपुरुषरूपत्वात् कुम्भलग्नस्य वर्जनम् । इति क्रयविक्रयो २० । चन्द्रोदये तहिवसे केन्द्रे ज्ये रससंग्रहः । स्तेयस्य समयो लग्ने बुधे भौमे नभःस्थिते ॥ २७ ॥ अत्र चन्द्रोदये इति लमस्थे चन्द्रे । केन्द्रे ज्ये इति केन्द्रस्थे गुरौ । इति रससंग्रह ३१ स्तेये ३२ ॥ किं बहुना ? व्ययनैधनसशुद्धौ सदृष्योपचयोदये । सर्वारम्भेषु संसिद्धिश्चन्द्रे चोपचयस्थिते ॥ २९ ॥ सरप्टोपचयोदये इति, इष्टपुंसो जन्मलनाजन्मराशेवोपचयस्था ये राशयस्तेषु लग्नस्थेषु । प्रायः शुभा न शुभदो निधनव्ययस्था, धर्मान्त्यधीनिधनकेन्द्रगताश्च पापाः । सर्वार्थसिद्धिषु शशी न शुभो विलग्ने, सौम्यान्वितोऽपि निधनं न शिवाय लग्नम् ॥ ३० ॥ भत्र निधनमिति, इष्टपुंसो जन्मलनाजन्मराशितो वाऽष्टमं लग्नं कापि कार्ये न प्रायमित्यर्थः ॥ क्रूरकर्म पुनरेवम् - 15615 - . ॥१३४॥ TUS

·सम्म
परम्म-
सिद्धेः
मनस
११३५॥
C55
अभिचारविधिबलवाश्चन्द्रे क्रूरस्य योगवर्गस्थे । रिपुनिधने लमस्थे रिष्टयोगे बुधे बलिनि ॥ ३१ ॥
अभिचारो मंत्रादिनोबाटनं । रिपुनिधने इति, रिपोर्जिघांसितस्य जन्मलग्नाजन्मराशेर्वा योऽष्टमो राशिस्तसिँलग्नस्थे सति इस्मादि। पानि
निरवधकर्माणि तानि शुभेच्छुभिरादरणीयानि, यानि तु धर्मबाधकानि तानि पापभीरुभिः परिहरणीयानि, न च सावधप्रवृत्तेभ्यः प्ररूपणीयानि ।
॥ इति कार्यद्वारम् ॥ ७॥
॥ इति श्रीमति आरम्भसिद्धिवार्तिके कार्यपरीक्षात्मकस्तृतीयो विमर्शः ॥३
श्रीसूरीश्वरसोमसुन्दरगुरोर्नःशेषशिष्याग्रणीच्छेन्द्रः प्रभुरत्नशेखरगुरुदैदीप्यते साम्प्रतम् ।
तच्छिम्याथवहेमहंसरचितस्यारंभसिद्धेः सुधी-श्रृङ्गाराभिधवार्तिकस्य शिवदृक् ३ संख्यो विमर्शोऽभवत् ॥ १ ॥
तृतीय,
विमर्श
अभिचार
विधिलग्नम
CSS
--
॥१३५॥

·॥ चतुर्थो विमर्शः ॥४ ॥ अथ गमद्वारम् ।। ८ सिर ॥१६ अमन चतुर्थे विमर्श प्रस्थानमा दानिणेयः॥ अप गमवारं वदमादी प्रस्थानविधिमाह- प्रस्थानमन्तरिह कार्मुकपञ्चशत्याः, प्राहुर्धनुर्दशकतः परतश्च भूत्यै । सामान्य १ मांडलिक २ भूमिभुजां ३ क्रमेण, स्यात् पञ्च सप्त दश चात्र दिनानि सीमा ॥१॥ व्याख्या-प्रस्थानं प्रसिद्ध, यत्किल यात्रामुहूर्तसाधनाय क्रियते, तस्करणे च तिथिवारनक्षत्राणि तान्येव ग्राह्याणि यानि यात्रायां वक्ष्यति । तब राजादिराचार्यादिश्च स्वयं देहेन कुर्यात् छत्रधनुःस्वखड्गशयनासनायुधसन्नाहदर्पणादि प्रास्थानिकमक्षतमालापुस्तकादि वा वस्तु, गन्धा दिपूर्व प्रस्था- पयेत् श्वेतवस्नायपि, न तु कृष्णजीर्णादि, नापि शंखमद्यौपधलवणस्नेहगुडोपानत्प्रभृति अन्यदप्युपहतं वस्तु वा । कार्मुकेति चतुर्विंशत्यालमानैश्चतु- भिर्हस्तैर्धनुः । प्रस्थानं याता दक्षिणपाधै साधनीयमिति वृद्धाः । सामान्येति, भूमिभुजो महानृपाः, मांडलिका मंडलेशा, ताभ्यामन्ये ये ते समाना एव, प्रस्तावादन्योऽन्यमिति स्वाथै यणि सामान्याः, वाचस्पतिमते पुल्लिंगोऽयं शब्दः । दश चेति महानृपः प्रस्थान प्राप्त एकत्र स्थाने दशाहं नोल्लंघेत दशदिनमभ्य एव पुरस्तात्प्रयाण कुर्यादित्यर्थः । एवं पञ्च सत्यत्रापि भाव्यं । अथ कार्यवशात्तिष्ठेत् प्रास्थानिकं वा स्थापयेत् तदा पुनरन्येन सुमुहूर्तेन प्रस्थानकादप्रतश्चलेत्, न तु प्रथममुहूर्तबलेन । विशेषस्तु-कतरदप्युद्दिष्टस्थानं प्रति सुलग्नमुहूत्तै प्रस्थितो नृपादिर्बहूनि प्रयाणानि गस्वा क्वचिदेकत्र प्रदेशे चेत्तिष्ठति, तन परमतान्येवं-"यदि 'क्वचित् पथि त्रिदिनी स्थितस्तदाऽग्रे पुनरन्यसुमुहूर्तबलं गृहीत्वा चलनीयमिति" गौतमः । पनाहस्थिता- विस्पतिः । सप्ताहस्थिताविति च्यवनः । लल्लोऽप्याह- " योधानामविरोधेन तोयेन्धनवशेन वा । ज्यादिरात्रोषितां सेनां पुनर्भद्रेण योजयेत ॥ १॥ HOME

·बारम्म
सिदे
चतुर्थे
विमर्श
यात्रायां
दिनशुदिः
॥१३७॥
:58
परमेतानि मतान्ययुक्तानि । यतः प्रथमे सुनिश्चिते लग्ने प्रस्थितो यावरस्वगृहं नायाति तावत्तदेव लग्नमिति बहूनां सम्मतं मतमिति रत्नमा-
लाभाध्ये ! तथा एकेन सुमुहूर्तसुलग्नेन प्रस्थित एकामेव यात्रा कृत्वा पश्चान्निवर्तेत, न तु प्रथमलग्नमुहूर्तबलेनैव द्वितीयामपि यात्रां कुर्यात् ।
यल्लल्ला "संसाध्यैकां यात्रा वीर्यादवहीयते ग्रहः सर्व." । नौप्रस्थान त्वेवं व्यवहारसारे-
रेवत्यां तु समुत्थानं श्रेष्ठं स्वामिहितावहम् । अश्विन्यां गतगामित्वं नौर्भवेद्वहुरत्नभृत् ॥ १ ॥
अनुराधामृगे चैव घनिष्ठा हस्तवैष्णवे । प्रस्थापयेत्ततो नावं सर्वकामसमृद्धये ॥ २ ॥
पूर्वाफल्गुनीसौम्ये च हस्तचित्रासु वैष्णवे । वादित्रमङ्गलैश्चापि पोतं संचारयेजले ॥ ३ ॥ "
प्रास् सीमाकथनेन पञ्चमेऽह्नि चलनीयमेवात नियमित । अथ यात्रार्हाणा नवनक्षत्राणा मध्यात् यैर्नक्षत्रैः कृतप्रस्थानेन पुंसा पञ्चभ्यो दिनेभ्यो.
ऽवोगपि चलनीय तान्याह-
श्रुतौ तदहरन्येयुर्धनिष्ठापुष्यपौष्णभे । तृतीये मैत्रमृगयो हस्तेन तुर्येऽहनि व्रजेत् ॥ २ ॥
व्यागया-चेत् प्रस्थानं श्रवणे कृतं तदा तहिन एव प्रस्थानादग्रतश्चलनीय । तदहरित्याधारस्य कालाध्वभावे" त्यनेन कर्मत्वे द्वितीया ।
अन्ये युरिति अन्यत्र द्वितीयेऽह्नि अन्येयुः, " पूर्वापराधरोत्तरादेयुस् " इत्याद्युम् प्रत्यये "अधणूसु" इत्यव्ययत्वं । तुर्थेऽहनीति पारिशेज्यादश्विनीपुनर्वस्वोः
कृतप्रस्थानेन पञ्चमदिनेऽप्रतश्चलनीयमेव, एव सप्ताहदशाहयोरपि यथासप्रदायमर्वाग्दिननियमोऽभ्यूयः ॥ प्रस्थाने समयशुद्धिमाह-
यात्रा दिनतिथिताराबलशुद्धौ मृगकरानुराधासु । आश्विनपोष्णधनिष्ठाश्रुत्यादित्यद्वये श्रेष्ठा ॥३॥ व्याख्या-दिनेति ।
रयछन्न १ मभच्छन्नं २ पयंऽपवणं ३ तहा सनिग्वायं ४ । सुरधणु ५ परिवेस ६ दिसादाहाइ ७ जुरं दिणं दुर्व्ह ॥ १ ॥
इति पंप्रकाशे । अन दुमिति प्रावृपं विनेति मर्वत्राभ्यूह्य, एतद्दहितरवे दिनशुद्धिः स्यात् सौम्यवारेण वा । यदुकं-
" गमनेऽकदियो वाराः क्रमशः कुर्वते फलम् । नैस्व्यं १ धनं २ रुजं ३ नं ४ जयं ५ चैव श्रियं ६ वधम् ७ ॥ १॥"
इनि व्यवहारमारे। रानादीनातु रविवारोऽपि शुभ इति व्यवहारप्रकाशे। तया-"पडिवइनवममिचउदसीसु गमणं करे न बुहबारे" इति हर्षप्रकाशे । यद्वा-
-
॥१३७॥

·५ सिद्ध ॥१३८॥ चतुर्थ विमर्श यात्राया नक्षत्रादि विचारः + . प्राय हिगुणा मासा वर्तमानदिनर्युताः । सप्तभिस्तु हरेद्भागं यच्छेप तदिनं भवेत् ॥ १ ॥ श्रीदिन. १ फलः २ चव नन्दनः ३ कालकणिका ४ । धर्मः ५ क्षयो ६ जयश्चेति ७ दिना नामसडकफलाः ॥ २ ॥ गि गनियाभे । तिथीति पक्षच्छिद्रावमफल्गुदग्धराख्यतिथीना त्यागात्तिथिशुद्धिः, पूर्णिमाऽपि च त्याज्या । यस:-"पूर्णिमायां न गन्तव्यं, गदि कागेशन भवेत् ' इति व्यवहारमारे । तारेसि, यदुक्त-"जन्माधानान्विता" इत्यादि । ताराबल च यानायामवश्यं प्रासं । श्रेष्ठेति अभिजिस्यपि गामा भेटेर । यललः-"अभिजिति कृतप्रयाणः सर्वार्थान् साधयन्नियतम् । विशेषस्तु- दसमि तेरसि पंचमि बीअगो, भिगुसुओ गमणेऽतिसुहावहो । गुरुपुणव्वसुपुस्सविसेसओसयभिसा अणुराह बुहे तहा ॥ १ ॥ " इति दिनशुन्द्वौ । तथा चन्द्रसत्कगोचरादेः शिवभुजगेत्याधुक्तदिनरात्रिमुहूर्ताना लग्नस्यापि च बलं संभवे ग्रायमेव । यदुक्तं- " पहि कुसलुलग्गि तिहिं कजसिद्धिलाभ मुहुत्तओ होइ । रिख्खेणं आरुग्ग चंदेणं सुख्खसंपत्ती ॥ १॥" इति दिन शुद्धो । तथा-"तिथ्यादिगुणा: सर्वे शुभेन लभ्यन्ते " इति ललः ॥ मध्या तु ध्रुवपूर्वाज्येष्ठाद्वयवारुणेषु यात्रा स्यात् । निन्द्यााभरणीद्वयचित्रात्रयसापैत्रेषु ॥४॥ व्याख्या-मध्येति एतानि दश भानि नेष्टानि नाप्यनिष्टानीति भावः । निन्येति यतः "कृतप्रयाणोऽष्टास्वेषु कदाचिन्न निवर्तते" इति व्यव- हारसारे । नारचन्द्रे तु 'ज्येामूलयोः श्रेष्ठा, चित्रास्वातिश्रवणधनिष्ठासु मध्या, उत्तरात्रये च निन्द्या याना" इत्युक्तं. विशेषस्तु- " अशुभे मे शुभे घने दिवा यात्रादि साधयेत् । शुमे भे त्वशुभे घने रात्री यात्रादि साधयेत् ॥ १ ॥ यत:-"नक्षत्रं बलवदात्री दिने बलवती तिथिः " इति लल्लः ॥ अथ भविशेषायात्रायै दिनांशनियममाह- न दिवाये ध्रुवमित्रैस्तीक्ष्णैर्मध्येऽथ लघुभिरन्त्येऽशे । अंशेष्विति रात्रैरपि मैत्रो १ अ २ चरै ३ ने भैर्यात्रा ॥५॥ न्याख्या- विभागीकृतस्य दिवसस्यायेऽशे ध्रुवमिश्रभैयात्रा न कार्येत्यादि, इति त्रिभागीकृताया रात्रेरायेऽशे मैत्रभेषु यात्रा न कार्या । उग्रमेषु द्वितीयेशे, चरमेषु तृतीयेऽशे चेति । यलल:- " . ACCASSACREASEX । ॥१३८॥ ܫܝܝ ·। . - बारम्म- सिद्धेः चतुर्थ विमर्श गमनेपनि घो वज्यः॥ ॥१३॥ वायव्य ngel अज्ये मू पूउ अश्र पश्चिम "धनहानिर्मृत्यु नियतो भन्नः पराजयश्चैव । यस्मादेभिः कालैः प्रायेण विवर्जयेत्तस्मात् ॥ १॥" अस्य वक्ष्यमाणपरिषस्य चापवादमाह- सर्वदिग्द्वारको पुष्यहस्तौ, मैत्राश्विनी युतौ । तावेव मर्वकालीनौ मृगश्रुतिसमन्वितौ ॥ ६ ॥ व्याख्या सर्वासु दिक्षु विदिक्षु च द्वारं ययोस्तो, एषु परिघो भदिक्शूल च न स्यादि- परिघयन्त्रं त्यर्थः । "श्रवणरेवत्यावपि सर्वदिग्द्वारके" इति नारचन्द्रे । सर्वकालीनाविति एषु भेपु 'न दिवाधे' इत्यादि न प्रयोज्यमित्यर्थः । दिनशुद्धिकृता तु दिग्यात्रायां षड्भाना सर्वकालीनस्वमूचे । तथाहि- पशपूउरे अभ पुश्चदिसि सम्वकालं रिद्धिनिमित्तं विहारसमम्मि । उत्तर पुस्लस्सिणिमिगहत्था रेवइसवणा गहेअव्वा ॥ १ ॥ अथ यात्राया दिक्शुद्धिं वदन् परिघमाह- सप्त सप्त गमने वसुऋक्षादुत्तराप्रभृति दिक्षु शुभानि । वहिवायुपरिघोऽत्र न लंध्यो, मध्यमानि तु मिथः स्वदिशोः स्युः॥७॥ व्याख्या-वसुऋशं धनिष्ठा, तत आरभ्य सप्त सप्त भान्युत्तरादिचतुर्दिा गमने शुभानि । भय भाव.-पुतानि सप्त सप्तोदीच्यादिदिग्द्वारकाणि । तथाहि-घनिष्ठादिसप्तभान्युत्तरद्वारकाणि, कोऽर्थः । एषु भेपूदीच्या यात्रा शुभेति श्रीस्थानाङ्गचन्द्रप्रज्ञप्तिवृत्यादिपु । एवं कृत्तिकादि. मघाद्यनुराधादीनि त्रीणि भसप्तकानि क्रमात् पूर्वदक्षिणपश्चिमदिग्द्वारकाणीत्यतोऽस्मिन् भसप्तकत्रये क्रमात् पूर्वादिदिक्षु यात्रा शुभा । अन्नेति गमने । वद्विवारिबति मप्तरेखचक्रवच्चतुर्दिक्षु कृत्ति- कादिसप्तमप्तमेपु स्थापितेपु आग्नेयवायव्यकोणयोः परिधः स्यात् । तस्य स्थापना यथा- पूर्व ISRC-10-% . غلعلم ॥१३९॥ अग्नि ·मारम्भ. चतुर्थे ॥१४॥ विमर्श भशूल वर्णनम् ॥ भयमाग्नेयायथ्यकोणावलंबितान्तरालरेग्वारूप: परिघो नोलघ्यः । अयमर्थः- धनिष्ठादिचतुर्दशभेपूत्तरमाच्योरेव, मघादिचतुर्दशभेपु दक्षिणप्रती- रपोरे न गनाय । मध्यमानीति मियः स्यानि स्वजनभूतानि परिधैकपार्श्वस्थत्वेन यानि भानि सन्ति, तेपा दिशोस्तानि पार्श्वस्यदिगुक्तानि भानि पाषायां मध्यमानि स्युः, न शुभानि नाप्य शुभानीत्यर्थः । अयं भाव:-धनिष्ठासप्तकस्य कृत्तिकासप्तकं स्वं, ताहिक पूर्वा, तस्यां गमने धनिष्ठासप्तकं मध्यमं । एवं कृत्तिकामप्तकस्य धनिष्ठामप्तक स्वं, तदिक उत्तरा, ततस्तस्यो गमने कृत्तिकासप्तक मध्यम। एवमन्यार्धेऽपि भाव्यं । नन्वेव परिघोक्त्या विशु यात्राया भनियम उक्त., विदिक्षु यात्रायां तु को भनियमः ? उच्यते-पूर्वद्वारभैराग्नेयीं व्रजेत, दक्षिणद्वारझनैऋती, पश्चिमद्वारभैर्वायवी, उत्तरबारमेरेशानी चेति स्फुटमेव, विदिशां दिगनुगामित्वात् । उक्तञ्च दैवज्ञवल्लभे-" यायात् पूर्वद्वारभैरग्निकाष्ठा प्रादक्षिण्येनैवमाशा विपूर्वाः " अगाशा चिपूर्वा इति विदिश इत्यर्थः । विशेपस्तु- स्वामिन. सप्त भीमाद्याः तमतः कृत्तिकादिपु । प्राच्यादौ तत्सनाथेषु तेपु यात्रा महाफला ॥ १ ॥ इति पूर्णभद्रः। अस्यार्थः-कृतिकादिभसप्तकस्य क्रमेण भौमाद्याश्चन्द्रान्ताः सप्त ग्रहा स्वामिनः, तेषु स्वस्वभस्थेपु पूर्वस्यां यागा शुभा । एवं मघादिसप्तभानां तथैव भौमायाः सप्तेशा., तेषु तत्तद्भस्थेपूदीच्यां यात्रा शुभा । एव शेषदिशोरपि भाव्य । तथा- प्राच्यादिपु चरन् भानुः सप्तके कृत्तिकादिके । वितनोति दिशामस्त यात्रा तासु कृता श्रिये ॥ १ ॥” इत्यपि पूर्णभद्रः ॥ उलंध्यः परिघोऽपि लग्नबलतः शूलं तु भानां सदा, हेयं तच पुनः सुरेश्वरदिशि ज्येष्ठाम्वुविश्वोडुभिः । राधावैष्णववासवाजपदभैर्याम्यां प्रतीच्या पुनर्ब्राह्मथा मूलयुजा तथोत्तरदिशि स्यादर्यमःण च ॥ ८॥। ग्याख्या-उल्लष्य इति एकान्तिपु कार्येषु, परचक्रागमादिपु शुद्धे यातव्यदिङ्मुखे ग्रहबलोपेते यात्रालग्ने सति परिघलङ्घनं न दोषायेत्यर्थः सदेति शुलनक्षत्रेषु सस्सु, लमशुद्धावपि न गच्छेत्, यतो भशूलदोषः शुद्धलग्नेनापि न टलति । उक्तञ्च-" त्यजेल्लग्नेऽपि शूलः, शूलः नास्ति निर्वृतिः" इति न्यवहारप्रकाशे । सुरेति पुांबुविश्वोडुनी पूर्वोत्तराषाढे यामी दक्षिणा । DAS ॥१४०॥ COCON

·--
,
भशूलस्थापना-
उत्तर
-
उ. फा.
आरम्भ-
सिद्ध
॥२४॥
चतुर्थ
विमर्श
गमद्वारे-
योगिनी
विचारः॥
पश्चिम
रो-मू
नक्षत्रशूलं
ज्ये (पू पा) (उ पा)
वि-अ-ध-पू भ.
दक्षिण
"पुब्बाइजिसाढा धणिपुब्बभड्दाहिणदिसाए । रोहिणिमूलवराम विसाह पुवफगुणुत्तरओ ॥१॥"
इनि तु पूर्णभद्रः । पुण्ये प्रतीच्यां हस्त उदीच्या च भशूलमिति तु नारचन्द्रे । यतिबल्लमे तु नक्षत्रकीला
उक्ताः । तथाहि-
"ज्येष्ठार भद्रपदा पूर्वार रोहिण्यु३ त्तरफल्गुनी। पूर्वादिपु क्रमात् कीलागतस्यैतेपु नागतिः ॥१॥
औत्सुक्याद्यपि पूर्वोक्तदडलंघनवर्जने। असमर्थस्तदाऽवश्यं दिक्कीलान वर्जयेदिमान् ॥२॥" लोके स्वेवमपि-
" उत्तरहत्था दरिखण चित्ता, पुच्चा रोहिणि सुणिरे पुत्ता ।
पच्छिमसवणा म करसि गमणा, हरिहरवभपुरंदरमरणा ॥१॥ " वाराणां दिग्विदिक्सूले प्राह-
शूलं सोमे शनौ च प्राग्गुरौ दक्षिणतस्त्यजेत्।रवौ शुक्रे च वारुण्यानुत्तरेण कुजज्ञयोः॥९॥
आग्नेय्यादिविदिक्शूलं क्रमादादित्यजीवयोः १।
शीतांशुशुक्रयो २ भौममन्दयो ३ जस्य ४ च त्यजेत् ॥१०॥
व्याख्या-दिक्शूलविदिकालस्थापना यथा अवश्यकर्तव्ये तु गमनेऽनयोर्विधानमाह-
दिक्शूलध्वंसि वन्देत चन्दनं १ दधि २ मृत्तिकाम् ३ ।
तैलं ४ पिष्टं ५ च सर्पिश्च ६ खलं ७ वा (चा) र्कादिषु क्रमात् ॥ ११ ॥
ढिशूलेति दिक्छब्देन विदिशोऽपि ग्राह्या. । वन्देतेति कोऽर्थः? चन्दनध्यायेस्तिलकं कुर्यात् ॥ योगिनीचारमाह-
स्याद्योगिनी शकर कुवेरवह्रि३ रक्षो४ ऽन्तका५ प्पत्य६निले७ शदिक्षु८ ।
यातुन भव्या प्रतिपन्नवम्यादितो विना पश्चिमवामभागौ ॥ १२ ॥
वायव्य
मंगल
शनि
रवि
शुक्र
पश्चिम
उत्तर
ईशान
मगल
बुध वुध
दिग
सोम
विदिग् । शनि
शूलयन्त्र पूर्व
रवि
सोम
शुक्र
नऋत्य
दक्षिण
अग्नि
॥१४॥

·सिदे
॥१४२॥
चतुर्थ
विमझें
गमद्वारे-
योगिनी
सम्मुख
घटिकामा.
नम् ॥
N-
२-७-१२
गागपा-फकुररक्षोऽनाकदिशः पुर्वोत्तरननदक्षिणाः । अपा पतिः अप्पतिः वरुणः तहिर पश्चिमा । आसु तिथिषु क्रमादेतासु दिक्षु
पोगिनी पमति, गाथ ममुखी स्यात् । प्रतिपनयम्यादित इति प्रतिपत्तोऽष्टम्यवध्येकाऽऽवृत्तिः योगिन्याः । नवमीतः प्रभृति तु पक्षान्तं यावद द्वितीया।
मनु नवमीनो गुणने पक्षतिथयः मतंय स्युदिपाश्चाष्टी, तत्कथं युक्तिः ? उच्यते-द्वितीयावृत्तिवेलायामनिलेशदिक्षिवस्येतदेवं व्याख्येयं । तथाहि-पूर्णिमायां
ment योगिनी यमगि, अमावस्याया स्वैशान्यां । एच च द्वितीयावृत्तौ तिथीनां सप्तकवदिशामपि सप्तकमेवेति । पूर्णभद्रोऽप्येवमेवाह-
" पु? उ२ आ३ नष्ट ६५ पद वा ई८ दिसिसु पडिवइनवमी उ जोइणिआ, वायवि पुन्निमाए ईसाणे अमावसाइ तहा ॥ १॥'
योगिन्याः कोएकम मतान्तरे योगिन्याः कोष्टकम् विनेति, अयमर्थः-इयं यातुः पृष्ठे वामतो वा भव्या । केचित्तु कृष्णप्रतिपदा-
पशा
निशा कृष्णपक्षनिथयः शुक्लपक्ष | दितिथिचतुष्के पूर्वादिचतुर्दिक्षु योगिनी, पञ्चम्यां तूध्वं । एवं षष्ठ्यादिचतुष्के चतुर्दिक्षु,
पूर्व । १-६-१९
दशम्यां त्वधः । एकादश्यादिचतुष्के चतुर्दिक्षु, अमावास्यायां तूर्य । एव शुक्लपक्षेऽपि,
दक्षिण
नवरं तत्र पञ्चम्यामधः, दशम्या तूचं राकायां चाध इति वाच्यं । यदा च यहिशि
अग्नि
पश्चिम
योगिनी तदा दक्षिणपार्श्वस्थाविदिशिकरे काका, वामपार्थस्थविदिशिकरे तु कर्पर, तास्ति-
स्रोऽपि च दिशो युद्धादी पृष्ठत पुत्र शुभा इत्याहुः । उक्तञ्च व्यवहारप्रकाशे-
दक्षिण
अधोदिशि
ऊर्वदिशि ५-१५
योगिनि (नी) देवी पृष्ठे दक्षिणवामे स्थिता विजयदात्री ।
संमुखसंस्था युद्धे पराजयं नाशमादत्ते ॥ १ ॥
ईशान ८-३०
विशेषस्तु-अवश्यकर्तव्ये गमनेऽस्या रंगेव संमुखी त्याज्या, सा चैवं-
"ऊवं तिथि१५ मितनाड्यो दश चाधो१० वाम१० दक्षिणे पाय । घटिकाः पञ्चदशापि च१५ योगिन्याः संमुखी दृष्टिः ॥ १ ॥"
इति नारचन्द्रे । तथा तत्कालयोगिन्यवश्यं त्याज्या, सा चैवम्-
"दिणदिसि धुरि चउ वडिआ पुरओ पुवुत्तदिसिसु अणुकमसो । तकाल जोइणी सा बजेअव्वा पयत्तेणं ॥ १।" इति दिनशुद्धौ ।
४-१२
उत्तर
४-९-१४
४-९-१४
५-१५
पश्रिम । ६-१४
वायव्य । ७-१५
RRCES
॥१४॥

·आरम्भ सिद्धेः चतुर्थ विमर्श गमद्वारेका- ल पाशयो- विचारः॥ ॥१४३॥ 6-4 आ वा Ich ऊध्य अघ. अन्न दिणदिसि धुरि ति. यदा यद्वर्तमानदिन तस्य या या दिक् प्रोक्ता तस्यां तस्यां दिशि धुरि प्रभाते योगिनी वसति, तदनु यथाक्रमोक्का शेषदिक्षु भ्रमति, ततोऽयं भाव -प्रतिपदि प्राच्या प्रथम यामाधं वसति, शेपासूत्तराग्नेय्यादियथोक्त क्रमाच्छेषाणि यामार्धानि । एवं द्वितीयायां प्रथमं यामार्धमुत्तरस्यां, शेषाण्याग्नेय्यादिप्राच्यन्तसप्तदिक्षु इत्यादि । एव चाहोरात्रेण दिगष्टकेऽस्या: द्विरावृत्तिः ॥ पाशकालावाह- पाशो मासस्येप्टस्तिथिरष्टहृतावशिष्ट ऐन्यादौ । तत्संमुखस्तु काला म तु दक्षिण एव सौख्याय ॥ १३ ॥ व्याख्या-मासस्य "व्याख्यातो विशेषार्थप्रतिपत्तिरिति" न्यायात् कृष्णपक्षादेर्दैविक्रमामस्य तिथिस्त्रिंशल्लक्षणोऽष्टमिहते हरणे सत्यवशिष्ट ऐन्यादौ दिग्दशके पाश इष्ट इत्यन्वय । भावश्चायं-मासे तिथयस्त्रिंशत् , तासामष्टभिर्भागे शेषं षट् , ( ८ । ३० । ३ । ) ततः कृष्णषष्ठयां प्राच्या पाशः, सप्तम्यामाग्नेय्या, यावच्चतुर्दश्यामूर्य, अमावास्यायां त्वधः । पुन. शुक्लप्रतिपदि प्राच्यां, यावत शुक्लदशम्यामधः । पुनरेकादश्यां प्राच्यां यावत् कृष्णपञ्चम्यां चाध इति त्रिभि. परिवतर्मासपूर्तिः । तथा च पाशस्थापनैवं- पू तस्समुख इति ऊ धोदिशोरगणने पाशदिक्तः पञ्चम्या पञ्चम्यां दिशि, समुखः सदा काल: स्यात्, यदा चाधः पाशस्तहोचं कालः, ११ १२ यदा तूल पाशस्तदाऽव. कालः संमुखत्वस्यैवमेव भवनात्। उक्त- "पुवाइदसदिसाहिं कमेण सिअ पडिवयाइ हुइ पासो । तस्समुहो अ कालो गमणे दुन्नि वि संमुहवज्जे ॥ १॥" इति दिनशुद्धौ । स स्विति कालः । सौख्यायेति, अयं भावः-पाशकालो एवं च कालस्थापना- क्रमाद्वामदक्षिणावेव गच्छतां शुभौ । उक्कञ्च दिनशुद्धौ- पश्चिम वायव्य उत्तर ईशान | पूर्व आग्नेयी| दक्षिण| नैन | अधः| ऊर्ध्व "कुजा विहारि चामो पासो, कालो अदाहिणओ" इति । वास्तुविद्याविदस्स्वाहु:-"शुक्लप्रतिपदादितिथिचतुष्के पूर्वाग्ने- य्यादिदिक्चतुष्के पाशः, पञ्चम्यामूछ । ततः षष्टवादितिथिचतुष्के ९ १३ -१४ शु | 0 . . २ ४ ६ ९ १० कृ १ २ - १२ ४ २ १२ RECEk ८ ९ १० १३ १४ ६ कृ १ ॥१४३॥ २ ३ ·बारम्भ. सिद्धेः ॥१४४॥ तथा- । चतुर्थ विमर्श गमद्वारेच- न्द्रचार खरूपं ॥ पधिमगारमादिगादिशु पाश , दशम्या वधः । पुनरेकादश्यादिनिथिचनुके पूर्वाग्नेय्यादिचतुर्दिनु, गफाया तूर्य पुनः । कृष्णप्रतिपदादितिथिचतुपके पशिमगागादिगदिच पाशः, पज्ञम्या पधः । एवमेन तृतीयाऽप्यावृत्तिर्याच्या । तत्समुखश्च सदापि कार इति । अत एव पूर्णातिथिपु प्रासादादेः गानमारोपाटिसनपगते, अथ उधं नाऽप्यम्य कालस्य वाऽवश्यसंभवादिति " "दिणनार पुवाईकमेण संहारि जत्थ ठाणि सणी । कालं तत्थ वि आणसु तस्ममुहुपास भणइ इगे ॥ १॥” इति ज्योतिषापारे । अशाना गणनीयं, इंशगृन्वन तत्र कालस्य प्रवेशाभवनादिति ते प्राहु. । एपा मते वारप्रतिबद्वावेव कालपाशी, न तिथिप्रतिबन्धौ ॥ राहुचारमाह- राहुरसंमुखवामोऽष्टसु यामार्धेष्वहर्निशं युमुखात् । क्रमशः षष्ठयां षष्ठयामिष्टः प्राच्यादिषु प्रचरन् ॥ १४ ॥ न्याया-द्युमुग्पादहर्निशमष्टसु यामाधेपु क्रमशः प्राच्यादिपु पष्टया पष्ठयां दिशि प्रचरन् राहुरसंमुग्ववामः सन्निष्टो ज्ञेय इत्यन्वय: कार्यः । अममुखेति याता पृष्टतो दक्षिणतश्च वर्य इत्यर्थः। यामार्धशब्देऽभिरुन्धिः प्राग्वत् । अहर्निशमिति दिवा रात्रौ च राहुश्चरति । घुमुखात् प्रभातादारभ्य, rei पयामिति आगे यामाधैं प्राच्यां, द्वितीये ततः पष्ठयां वायव्या, तृतीये ततोऽपि पष्ठयां दक्षिणस्यामिति । उक्तञ्च हर्षप्रकाशे- " जामद्धे राहु गई पू १ वा २ दा ३ ई ४ प ५ आ६ उ ७ नै ८ दिसिसु । अप्रदक्षिणं गणने तु मा दिक् तुर्या तुर्या स्यात् । यदुक्त नारचन्द्रे- अष्टासु प्रथमायेपु प्रहरार्धप्वहर्निशम् । पूर्वस्यां वामतो राहुस्तुर्या तुयां ब्रजेद्दिशम् ॥ १॥" राहुचार स्थापना एवमहोराने राहोरािवृत्तिः ॥ अहोरात्रं द्विरावृत्तिः ॥ चन्द्रचारमाह- ईशान ४ चन्द्रश्चरति पूर्वादो क्रमानिर्दिक्चतुष्टये । अर्धप्रहगणि पूर्व १ दक्षिण ३ आग्नेयी ६ मेषादिब्वेष यात्रायां मम्मुखस्त्वतिशोभनः ॥ १५॥ - उत्तर ७ वायव्य २ पश्चिम ५ । ननत्य ८ ॥१४४॥ .

·कर्क, वृश्चिक, मीन
व्यास्या-मेषादिचतुष्कस्यत्रन्द्रः क्रमात् पूर्वादिचतुर्दिा चरति । एवं सिंहादिचतुष्कभन्नादिचतुक-
योरपि ।
सिद्धे
चतु
विमा
गमद्वारे
पर्यचास
॥१४५॥
मिथुन, तुला, कुम्भ
पश्चिम
चन्द्रचार
यन्त्र
मेप, सिंह, धन
-
M
दिनशुद्धौ तु चन्द्रस्यापि शुक्रवत्रिविधं सम्मुखवं ग्राहामूचे । तथाहि-
उद्यवसा १ अहवा दिसि २ दारभवसो ३ हवई ससीसम्मुहो।
सो अभिमुहो पहाणो गमणे अमिआई वरिसंतो ॥ १ ॥
अतिशोभन इति, उक्तन नारचन्द्रे-
जयाय दक्षिणो राहुयाँगिनी चामत. स्थिता । पृष्ठतो द्वयमप्येतञ्चन्द्रमाः संमुखः पुनः ॥१॥"
tokje
अतिशब्देन दक्षिणोऽपीन्दुः शुभ इत्युच्यते, यदुक्तं नारचन्द्र टिप्पनके-
सम्मुखीनोऽर्थलाभाय दक्षिणः सर्वसंपदे । पश्चिमः कुरुते मृत्यु वामश्चन्द्रो धनक्षयम् ॥१॥
ht :
रविचारमाह-
रविद्वौ द्वौ तु पूर्वादौ यामौ रात्र्यन्त्ययामतः । यात्रास्मिन् दक्षिणे, वामे प्रवेशः, पृष्ठगे द्वयम् ॥१६॥
न्याख्या-राज्यन्त्येति रात्रेरन्त्य दिनस्य प्रथम याम चार्कः प्राच्यां तिष्ठति, दिनमध्यमयामी नु दक्षिणस्यां, दिनांन्त्ययाम राज्याथयाम चापरस्या,
रानेर्मभ्यमयामो तूदीच्यां । नारचन्द्रे तु सर्वग्रहाणामुदयसमयादारभ्य भ्रमणवशादष्टदिकम्पर्शनमूचे । तथाहि-
" स्वस्योदयस्य समयात्पूर्वयामादितः क्रमात् । संचरन्ति ग्रहाः सर्वे सर्वकालं दिगष्टके ॥ १॥"
यात्रेति-दक्षिणेऽक यात्रा कृता शुभा । यल्लल्ल:-
" न तस्याङ्गारको विष्टिन शनैश्चरज भयम् । व्यतिपातो न दुष्येच यस्याको दक्षिणस्थितः ॥ १॥" नक्षत्रममुश्चयेऽप्यत एवोक-
पूर्वाह्न चोत्तरां गच्छेत् प्राच्या मध्यंदिने तथा । दक्षिणामपराणे तु पश्चिमामर्धरात्रके ॥ १ ॥ "
,
॥१४५॥

·194 - सारम्भ सिद्ध ॥१४६॥ चतुर्थ विमर्श गमद्वारे सूर्यचन्द्र नाडी- विचार: पर गमनेको क्षिण एवं स्यादिति भावः । लल्लः पुनरपि चन्द्रार्कवारानुकूल्यमेवमाह- " रविशशिकरप्रदीप मकरादावुत्तरां च पूर्वी च । यायाच कर्कटादी याम्यामाशां प्रतीची च ॥ १ ॥ अयनानुकलयानं हि तमन्दोद्धयोरसंपत्तौ । धुनिशं प्रगृह्य यायाद्विपर्यये क्लेशवधवन्धाः ॥ २॥" अनयोरर्थ-यदाऽन्द्र मकरादिषट्के उत्तरायणे स्तः तदा पूर्वामुत्तरां च सर्वदा गच्छेत् । यदा च तौ कर्कादिषट्के दक्षिणायने स्तस्तदा दक्षिणां पश्चिमा स सर्वदा गरलेत् । सर्वदेति कोऽर्थ: ? दिवा रात्री चेति, अकैन्द्वोरेकायनासंभवे तु यथासख्यं दिवानिशं गच्छेत् । अयमर्थः-यदाऽकों मकरादौ तदा दिने उत्तर पूर्वा च गच्छेत् , यदा कादौ तदा दिने दक्षिणां पश्चिमा च गच्छेत् । एव चन्दे मकरादिस्थे रात्रावुत्तरां पूर्वी च गरहेत्, कांदिस्वे तु रात्री दक्षिणां पश्चिमां च गच्छेदिति । विपर्यये त्वशुभं कोऽर्थः ? रवीन्द्वोर्मकरादिस्थयोदक्षिणापश्चिमे यदि गच्छेत् कर्कादिस्थ- गोश्रोतरापूर्वे यदि गच्छत् , तदा सूर्य मकरादिस्थे दिवा दक्षिणापश्चिमे यदि गच्छेद् , चन्द्रे वा कर्कादिस्थे राबावुत्तरापूर्वे यदि गच्छेत्तदा यातुर्वधन- म्भाविदोषाः ॥ रविचारमेव हसचारेण विशिष्याह- हंसेऽन्तरा विशति दक्षिणतोऽथ पृष्ठे, कृत्वा रविं प्रवहनाडिपदं पुरश्च । सिद्धथै व्रजेदथ विजेतुमना विपक्ष-पक्षं स्वतस्तु विदधीत विनाऽऽनपक्षम् ॥ १७ ॥ व्याण्या-अध्यात्मशास्सरीत्या हंसः प्राणवायुस्तस्मिन् विशति सति न तु निःसरति सति । यदाहुराध्यात्मिका:- पशताभ्यधिकान्याहुः सहस्राण्येकविंशतिम् । अहोरात्रे नरे स्वस्थे प्राणवायोर्गमागमः ॥ १॥" प्रवहा प्रविशत्पवना पूर्णा नाडी नासारन्ध्ररूपा यस्य स्यात्तत्पद वाम दक्षिण वाऽहिं पुरः कृत्वा च सिदय कार्यस्येति शेषः । उक्त विवेकवितासे- दक्षिणे यदि वा वामे यत्र वायुर्निरन्तरः । तं पादमग्रतः कृत्वा निःसरेनिजमन्दिरात् ॥ १ ॥ न हानिकलहोद्वेगाः कण्टक पि भिद्यते । निवर्तते सुखेनैव क्षुद्रोपवद्रवर्जितः ॥ २ ॥ दूरदेशे विधातन्यं गमन तुहिनझुतौ । अभ्यर्णदेशे दीप्ते तु तरणाविति केचन ॥ ३ ॥" *** S " ॥१४॥ REG

·-
आरम्म-
सिद्धेः
-
चतुर्थः
विमः
गमद्वारे
शुक्रचार-
विषयः॥
॥१४७॥
भन्न तुहिनेति वामदक्षिणनाड्यो: क्रमाचन्द्रसूर्यसज्ञेयं । विशेषस्तु-" दक्षिणनाड्यां पूर्णायां विषमपदैः १-३-५-७-९ गन्तव्यं प्रतीचीद-
क्षिणयोन न गन्तव्यं । वामायां तु पूर्णायां समपदैः २-४-६-८-१० गन्तव्यं, पूर्वोत्तरयोश्च न गन्तव्यमिति" स्वरोदयविदः । प्रजेदिति प्रस्तुतह-
सचारादिशुद्धौ सत्यां जिनं प्रदक्षिणीकृत्य व्रजतो विशिष्य सर्वार्थसिद्धिः स्यात् । उक्तश्च यतिवछमे-
" प्राणप्रवेशे वहनाडिपाद, कृत्वा पुरो दक्षिणमर्कविम्बम् । प्रदक्षिणीकृत्य जिनं च याने, विनाप्यहाशुद्धिमुशन्ति सिद्धिम् ॥ १॥
उपलक्षणत्वाच प्रवेशेऽप्ययमेव विधिः । यदुक्कं दिनशुद्धौ-
पुन्ननाडिदिसापायं अग्गे किच्चा सया वि ऊ। पवेसं गमणं कुजा कुणंतो साससंगहं ॥ १ ॥ "
अथ विजेतुमना इति अरिं जिगीपुः सन् अर्थात्तमेव स्वतः सकाशात् मानो वायुस्तस्य पक्षं पाश्वं विना, एतावता शून्यपाः कुर्यात् ।
केचित् वितानपक्षे इति पेठखत्र वितानशब्दः शून्यार्थः । कोऽर्थः ? रिकेऽङ्गे रिपुः कार्यो, न तु पूर्णे, यथा सुखाजीयते अर्थाधष्टवर्गः पूर्णाङ्गे कार्यः ।
उक्तश्च विवेकविलासे-
" अरिचौराधमांद्या अन्येऽप्युत्पातविग्रहाः । कर्तव्याः खलु रिक्ताङ्गे जयलाभसुखार्थिभिः ॥ १ ॥
गुरुवन्धुनृपामात्या अन्येऽपीप्सितदायिनः । पूर्णाङ्गे खलु कर्तव्याः कार्यसिद्धिमभीप्सा ॥ २ ॥"
दक्षिणतोऽथ पृष्ठे कृत्वा रविमित्येतदत्रापि योज्यं । यदुक्कं यतिवल्लमे-
" वहनाडिगतो वाच्यो दक्षिणेऽऽर्थलब्धये । रिक्तनाडीगतः शत्रुर्जीयते पृष्ठगे रवी ॥ १ ॥ शुक्रचारमाह
शुक्रस्तु यत्रोदयति भ्रमन् वा, यां याति यदुवारकमेति भं वा ।
इत्थं त्रिधा तद्दिशि संमुखः स्यात्याज्यस्तु तत्रोदयसम्मुखीनः ॥ १८ ॥
व्याख्या-शुक्रो यत्रेति यस्या दिशि प्राच्या प्रतीच्यां वोदेति तद्दिशि यातां सम्मुखः स्यादित्यग्रे योज्यं । भ्रमन् वेति यथा रवेज्रमणवाचतु-
दिक्पर्शनमूचे, तथा शुक्रोऽपि भ्रमन् यस्याः प्राच्यादिदिशो यां दिश याति, यद्वा मेषाद्याश्चत्वारश्चत्वारः पूर्वाद्याश्चतसश्चतस्रो दिश इति तेषु अमन
"
॥१४॥

·चतुर्थ
सिदे
॥१४८॥
विम
गमद्वारे
प्रतिशुक्र
वर्णनम्॥
पास इत्यर्थः । गम्भारकमिति परिघरमोफरीत्या यदिग्द्वारकं भं ममेतीति विधा सम्मुपस्वभवनेऽपि शुफस्योदयदिगेव प्राची प्रतीची पा सम्मुखी
ग्यारणा । मिशेषम्नु-विक्षिणोऽपि शुमारत्याज्यः । यदु नारचद्रे-
" अग्रतो लोचनं दन्ति दक्षिणो यशुभप्रदः । पृष्ठतो वामनश्चैव शुक्र' सर्वसुखावहः ॥ १ ॥ " केचित्-
पौणाश्विनीपादमेकं यदा वहति चन्द्रमाः । तदा शुक्रो भवेदन्धः संमुखं गमनं शुभम् ॥ १ ॥ इत्याहुः ।
अन्य पुराधि-"भविन्या वह्निपादासं यावचरति चन्द्रमाः" इत्येके पठन्ति । तथा-
काश्यपेषु वशिष्ठेपु भृग्वव्याङ्गिरसेपु च । भारद्वाजेपु वात्स्येषु प्रतिशुक्रं न विद्यते ॥ १ ॥
एकग्रामे पुरे वापि दुर्भिक्षे राष्ट्रविभ्रमे । विवाहे तीर्थयात्रायां वत्सशुक्रो न चिन्तयेत् ॥ २ ॥
स्वभवनपुरप्रवेशे देशानां विभ्रमे तथोद्धाहे । नववध्यागमने च प्रतिशुक्रविचारणा नास्ति ॥ ३ ॥” इति लल्लः ।
भत्र स्वभवनेति स्वभावेन गृहप्रवेशमात्रे, न तु नव्यगृहप्रवेशोऽत्र ग्रामः, तत्र प्रतिशुक्रं त्याज्यमिति वक्ष्यमाणत्वात् । तथा शुक्रस्य
माल्यगार्धकरवनीचस्वास्तमितत्यवक्रगामित्वाइपराजितस्वादिष्वपि सत्सु यात्रा वुष्टा, "याने शुक्रः सबलोऽन्वेष्य" इत्युक्तेः। तथा च रतमालायाम्-
" नीचगे ग्रहजितेऽथ विलोमे, भार्गवे कलुषितेऽस्तमिते वा । प्रस्थितो नरपतिः सबलोऽपि, क्षिप्रमेव वशमेति रिपूणाम् ॥१॥"
शुक्रस्योदयातदिनसंख्या चौरसर्गिक्येव नारचन्द्रटिप्पनके-
" प्राच्यां भृगुर्जलधितत्त्व २५४ दिनानि तिष्ठेत्, तत्रास्तगस्तु नयनादि ७२ दिनान्यदृश्यः ।
तिष्ठेच्च पोडशकृति २५६ दिवसान् प्रतीच्यामस्तंगतस्त्विह सयक्ष १३ दिनान्यदृश्यः ॥ १ ॥
तथा स्वजन्मनक्षत्रनाथेऽप्यस्तमिते यात्रा दुष्टेति दैवज्ञवल्लमे ॥
प्रतिशुक्र त्यजन्त्येके यात्रायां त्रिविधं बुधाः । तस्मात्प्रतिकुजं कष्टं ततोऽपि प्रतिसोमजम् ॥ १९ ॥
ग्यास्या-संमुखोऽप्यनिष्टत्वात् प्रतिकूलशुक्रः प्रतिशुक्रः, एवमग्रेऽपि । त्रिविधमिति इदमपि मतं मन्यकृतः सम्मतं, तेन यत्प्रागुकं 'त्याज्यस्तु
SECRECOR
॥१४॥

·आरम्भ- सिदे चतुर्थ विमर्श गमद्वारे वत्सफल विचारः॥ ॥१४९॥ तनोदयसम्मुखीन' इति तदैकान्तिककार्यविषयं, सौत्स्ये तु यथाशक्ति त्रिविधमपि सम्मुखत्व त्याज्यमिति द्रष्टव्यं । तथा चोक्तं दैवज्ञवल्लमे- धनिष्ठादिकमश्लेषापर्यन्तं भगणं भृगुः । यदा चरति नोदीची नापाचीं च तदा व्रजेत् ॥ १ ॥ मघादिश्रवणान्तानि भानि शुक्रो यदा चरेत् । नापाची न प्रतीची च तदा गच्छेजिजीविपुः ॥ २ ॥ 'तस्मात् प्रतिकुजमिति' शुक्रादपि भौमः सम्मुखः कष्टदत्त्वात्कष्टः, तमपि विविध त्यजन्नीति योगः। तस्मादपि सोमजो बुधः सम्मुखः कष्टः । उक्तब दैवज्ञवल्लमे- प्रतिशुक्रेऽपि निर्गच्छेदनुकूलो बुधो यदि । गतः प्रतिवुधेनान्यैः शक्यते रक्षितुं ग्रहः ॥ १ ॥ " शुक्रवद्रोमबुधयोरपि सम्मुखत्व दक्षिणभुजस्थत्व च त्याज्यमिति त्रिविक्रमः । बुधः सम्मुख पुय त्याज्य इति तु रत्रमालाभावे ॥ वत्सचारमाह- वत्सः प्राच्यादिषूदेति कन्यादित्रित्रिगे रवौ । प्रवासवास्तुद्वारार्चाप्रवेशाः सम्मुखेऽत्र न ॥२०॥ व्याख्या-प्रवासो दूरदेशयात्रा, वास्तु गृहादि तस्य द्वारं न निवेश्यते, अर्यतैत्यर्चा जिनादिप्रतिमा तस्याः प्रवेशो धलिकगृहानयनं । भन्नेति वत्से । नारचन्द्रटिप्पनके वसरूपमेव प्रोचे- वपुरस्य शत हस्ता. शृङ्गयुगं षष्ठिसंयुता त्रिशती । पन्नाभिपुच्छशिरसां भूप १६ नव ९ त्रि ३ शर ५ करमानम् ॥ १ ॥ विशेपस्तु- " पञ्च १ दिक् २ तिथि ३ सत्रिंश ४ तिथि ५ दिक ६ शरवासरान् ७ । देहः भृङ्गे नाभिः शीष वत्सस्थितिर्दिक्चतुष्के प्रत्येकं सप्तभाजिते ॥ १॥ तथैव स्थापना-(ममीपस्थपन्ने विलोक्या) इद ज्योतिषमारे । केचिद्वत्सस्य वास्तुसंज्ञामाहुः ॥ सम्मुखोऽयं हरेदायुः पृष्ठे स्याद्धननाशनः । वामदक्षिणयोः किन्तु वत्सो वाञ्छितदायकः ॥ २१ ॥ व्याख्या-सुगम. । अन्येऽर्कादिमत्रग्रहाणां वत्सबद् गृहाण्येवमाहुः- स्थापना- हस्ताः १०० ९ पदाः पुच्छ ॥१४९॥ Fok ·रविचारचक्रम् राहुचार चक्रम् उत्तर चतुर्थ S उत्तर बारम्भ सिद्धे ॥१५॥ पूर्व १०।१५ ३० । १५ १० कन्या तुल वृश्चिक कन्यातुला वृश्चिक धनमकरकुभ पश्चिम कन्यातुलवधिका मीन मेष वृष विमर्श गमद्वारे शिवचारक- र्णनम् ।। पूर्व पश्चिम मिथुनककीसिंह धन मकरकुभ पूर्व १०१५/३०१५/१०% मिथुन कर्क सिंह पत्मचार तथा वत्सनी स्थितिनुं चक्र धन मकर कुंभ दक्षिण १०१५/३०/१५/१०/5 Algee दक्षिण REAT दक्षिण चन्द्र-मंगल-बुध-गुरु-शुक्र शनि चाराणां चक्रम् उत्तर वृष मिथुन कर्क A प पश्चिम कुंभमीन मेष 0.88 ०६४ 08 पश्चिम मेपेऽकांदुत्तरादौ दिशि विदिशि शिवो मासमेकं तथा द्वौ, संहत्या संस्थितो द्विर्धमति भृशमहोरात्रमध्ये तु सृष्ट्या । मध्यर्धे नाडिके द्वे दिशि विदिशि घटीपञ्चके चैष तिष्ठन् , चन्द्रादेः प्रातिकूल्यं हरति किरति शं दक्षिणः पृष्ठगोऽसौ ॥२॥ सिंह कन्यातुला "मीनादित्रयमादित्यो, वत्सः कन्यादिकत्रये । धन्वादित्रितये राहु, शेषाः सिंहादिकत्रये ॥१॥" अत्र पूर्वादिदिक्षु वसन्तीति शेषः। सर्वेषां स्थापना यथा- इह प्रसङ्गात् शिवचक्रं लिख्यते ACC पूर्व m ॥१५॥ दक्षिण यथा-

·-
SESERS
इशान
सिद्धेः
॥१५॥
चिन
वायव्य
घडी २॥
चतु
विमर्श
गमद्वारे
युद्धेला
विचार:॥
घडी २॥
कर्केऽर्कः
घडी २॥
पश्चिम
घडी २॥
मकरेऽर्कः
पूर्व
घडी २॥
मन्त्र चन्द्रादेरित्यादिशब्दात्ताराणामवस्था चेस्यूमं । शिवचारस्थापना-
वायव्य
घरी २॥
उत्तर
घडी २॥
इयं च स्थापना स्थूलमानेन । सूक्ष्मेक्षिका पुनरेवम्-
मेषेऽकः
ईशान
सङ्क्रान्तेराद्यघस्ने स्वदिशि शर ५ पलान्येष भुक्त्वा भ्रमाभ्यां
घडी २॥
पश्चात्सृष्टया तटस्थां दिशमटति दशैवं पलान्यन्यघस्ने ।
वृद्धिः पञ्चोत्तरैवं प्रतिदिवसमहो तावदेतस्य यावत्,
सङ्क्रान्तेरन्त्यघस्ने स्थितिरधिककुभं सार्धनाडीद्वयं स्यात् ॥३॥"
शिवचार चक्रम्
भत्र भ्रमाभ्यामिति अहोरात्रेण तावत् शिवो द्विर्धमति । तत्र प्रथमश्रमणे
सार्धपलद्वयं स्वदिशि तिष्ठति, द्वितीयभ्रमणेऽपि पुनरपरं सार्धपकद्वयं, एवं
अग्नि
पलपञ्चकं सद्क्रान्तेः प्रथमदिने भ्रमणद्वयेन स्वदिशि शिवः स्थित्वा ततः
नैऋत्य
दक्षिण
घडी २॥
सृष्टयाऽन्यदिशि याति । एव द्वितीयदिनेऽपरं पळपकमिति दश पलानि
तुलार्कः
अग्नि
स्थितिः। एवमेव तृतीयदिने पञ्चदश पलानि । एवं प्रत्यहं पञ्च पर पलानि
नैऋत्य
घडी २॥
तावद्वर्धनीयानि यावरसङ्क्रान्तेश्वरमे त्रिंशे दिने सार्धशतपलैः साधं घटीद्वयं
पूर्ण शिवस्य स्वदिशि स्थितिः स्यात् । तदनु पुनः संहारेण द्वितीयदिश्यप्यागतस्यायमेव क्रमो ज्ञेयः ॥
" विवादे शत्रुहनने रणे झगटके तथा । छूते चैव प्रवासे वा पृष्ठे मुष्टौ शिवे जयः ॥ ३ ॥
स्वराश्च शकुना दुष्टा भद्रा ग्रहवलं तथा । दिग्दोषा योगिनीमुख्या अभयाः स्युः शुमे शिवे ॥ ४ ॥ " तथा-
सूर्यराश्यादित. सव्ये लग्नं तत्कालसम्भवम् । पृष्ठदक्षिणगं कृत्वा जयेद्युद्धे न संशयः ॥ १ ॥
मस्यार्थः-यत्र राशावकर्कोऽस्ति तत्पूर्वस्यां दत्वा वत आरम्य सृथ्या गण्यते, ततश्च तदानीं यद्वर्तमानं लग्नं स्यात्तत् पृष्ठतो दक्षिणतो वा कृत्वा
घडी २॥
घढी २॥
-
CE
॥१५॥

·भारम्मः सिद्धः ॥१०॥ चतुर्थ विमर्श गमद्वारे गमनेशकुन नलम् ॥ - गुदादि कुर्वन् जयी स्यात् ॥उका यायायां समयशुनिदिक्शुद्धिश्च । अब चेष्टानिमित्तादीनां शुद्विमाह- उत्सवमशनं लानं प्रगुणं चोपेक्ष्य मङ्गलमशेषम् । अममापिते च सूतकयुगेऽङ्गनत्तौ च नो यायात् ॥ २२ ॥ व्यागया-प्रगुणस्वं सपु योज्यं । उत्सव: कौमुद्यादि । सानमुल्लाघनस्य मामान्येन वा । मङ्गलं विवाहपुत्रानप्राशनादि । सूतकयुगं गाामसमूगरुमेदार ॥ अवमन्य माननीयान्निर्भय स्त्री च कमपि संताज्य । बालमपि रोदयित्वा जिजीविषु व निर्गच्छेत् ॥ २३ ॥ व्यापया-अप्रैतदपि ललोक्तं लक्ष्य- " प्रमत्तो व्याधितो भोत. श्रान्तः क्रुद्धो बुभुक्षितः । अध्वानं न प्रपद्येत क्लीववेपस्तथैव च ॥ १ ॥ रात्री तु मैथुनं कृत्वा प्रभाते योऽभिगच्छति । यात्राकालेऽथवा प्राप्त मैथुनं यो निषेवते ॥ २॥ यो वा प्रस्थानके गत्वा पुनर्गृहमुपागतः । इत्येवमादिचेष्टाभिः सिद्धिर्नास्त्यभिगच्छतः ॥ ३ ॥ क्षुतगृहकलहज्वलनौतुयुद्धदुर्वचनवसनसङ्गाद्यम् । अशुभं यात्रावसरे शुभमपि शकुनागमाद्विन्द्यात् । २४ ॥ व्याख्या-क्षुतेति, उक्त- " सर्वतः श्रुतमशोभनमुक्तं, श्वौतुगोपशुकृत मृतिदं तु । केचिदाहुरफलं हि बलाद्यवृद्धपीनसिकबालकृतं च ॥ १ ॥" गृहेति गृहशब्दः कलहज्वलनाभ्या योज्य: । ओतुयुद्धेति महिषादियुदमपि । दुर्वचनं माऽगा: मरिष्यसीत्याद्यमङ्गलवाक्यं । वसनाचलस्य सङ्गः कपाटादौ विलगनं । आद्यशब्दात् शिरःसंघटांहिस्खलनादि । शुभमपीति शुभाशुभं शकुनं ज्ञात्वा कुर्यान्न कुर्याद्वेति भावः । विशेषस्तु- " रिक्तोऽनुकूलः कुम्भोऽम्भः प्रणाय प्रयोजितः । विद्यार्थिचगैरवणिजां प्रयाणेऽतीव सिद्धिदः ॥ १॥” इति भास्करग्यवहारे । अस्यायं भावः-यात्राया चेत् कश्चित् रिक्तघटहस्तो जलार्थी अध्यगेन सह समेति तदा सोऽपि घट इव पूर्णीभूय निवर्तते । तथा- SAREERGREEN ॥१५२॥ RECS

·-
-
आरम्म-
सिद्ध
अत्र प्राण
पलस्य
१९५३॥
शानात् ।
चतुर्थे
विमर्श
गमद्वारे
दिग्मुस-
शीर्षोदय-
लग्नेप्रयाण
.
आये विरुद्ध शकुने प्रतीक्ष्य, प्राणान्नृपः पञ्च च षट्च यायात् ।
अष्टौ द्वितीये द्विगुणांस्तृतीये, व्यावृत्य नूनं गृहमभ्युपेयात् ॥ १ ॥” इति रतमालायां ।
षष्ठाशरूपः । पञ्च षट् चेत्येकादश । अष्टौ द्विगुणान् पोडशेत्यर्थः । शकुनागमादिति वसन्तराजादिरचितशकुन-
अयमत्राभिसन्धिः-अन्यैराचार्यः स्वस्वग्रन्थेषु यात्राधिकारे तदहशकुना अपि विखरेणोकाः, अस्माभिस्त्विहाप्रस्तुतत्वाच्छकुनशानादपि
तत्परिज्ञानसंभवाच न ते प्रोक्ताः ॥
चातुर्वण्यसाधारणी यात्रामुक्त्वाऽथ रिपुविजयप्रयोजनां नृपादियानां चत्वारिंशता श्लोकैः कथयनादौ दुनिमित्तपरिहारमाह-
आकालिकीषु विद्युगर्जितवर्षासु वसुमतीनाथः । उत्पातेषु च भौमान्तरिक्षदिव्येषु न प्रवसेत् ॥ २५ ॥
व्याख्या-आकालिक्योऽकालनाः गर्भ वर्षाकालं वा विना सञ्जाता इत्यर्थः । वसुमतीनाथ इति, उपलक्षणत्वात्सामन्तादेराचार्यादीनां च
ग्रहणं । उत्पातेपु चेति, चकाराद्रायोगिन्यावपि चिन्तयेदिति रत्नभाष्ये । भौमेत्यादि भौमो भूमिकम्पधडेहडादिः । यच्च चराणां स्थिरत्वं स्थिराणां
या चरस्वं पुष्पफलादिवैकृत वा म सर्वोऽपि भौम उत्पातः । आन्तरिक्षा उल्कानिर्धातपवनगन्धर्वपुरशक्रचापरोहितैरावतपरिवेपदण्डपरिधादयः । दिव्या-
अन्नाौपरागादिप्रहसंवैकृत केतुदर्शनाढयः । लालाटं धनुरेन्द्र न शुभकृदन्यत्र शस्तफलमिति तु लल्लः । न प्रवसेदिति, आ सप्ताहादिति देवशवल्लमे ।
एकाठ तु त्याज्यमेवेति सारङ्ग: । दृष्टः केतुः पोडशाह विवय॑श्चने वैशाखे च यः शुभोऽसौ इति तु वराहः ॥
अथ यात्रार्थ लममाह-
यातव्यं दिग्मुखे लग्ने सिध्ध्यै शीर्षोदये तथा । एतद्विलोमयोर्जातु यात्रा यातुर्न सिद्धये ॥ २६ ॥
ग्याख्या-मेपाद्याश्चरवारश्वरनारश्चन्वारश्चतुर्दिगीशा इति प्रागुळं, ते च तत्तदिग्मुखा इति ज्योतिाः । तथा चेय चतुर्दिग्मुखलग्नानां स्थापना ।
(ममीपस्थपने पिलोफ्या) विशेषस्तु-यात्रायां लग्नं प्रायश्वरमेव ग्राह्यं । एतद्विलोमयोरिति उत्तरपूर्वामुखलग्नेषु यथामख्य दक्षिणपश्विमामुखलग्नेयुत्तर-
पांगमने पृटोदयलग्ने चेत्यर्थः । न मिद्ये इति, यल्लल्लः-"अनिष्टदं दिप्रतिलोमलग्नं पृष्ठोदये वाल्टिवकार्यनाशः ॥
॥१५३॥

·Gk मरम्म सिद्ध ॥१५४॥ पधिम मियुनतुलाकुंभ मेप सिह पन चतुर्थ विमर्श गमद्वारे गमनेनि- टकल्लग्न॥ Rष दिग्गुणचक्रम् जन्मलग्ने शुभा यात्रा जन्मराश्युदये तु न । तयोश्चोपचयस्थेषु राशिष्विष्टा परेषु न ॥ २७ ॥ कर्क पृश्निक मीन व्याग्ग्या-जन्मलग्ने इति यात्राकर्तुपादेर्यजन्मलग्न तस्मिन् लग्ने यात्रा शुभा, एवमग्रेऽपि भाव्यं । अनेन चेदं सूचयति-आदी तावजनुर्लग्ने ज्ञाते सति यात्रालग्नं देयं, नान्यथा, यतो जन्मलग्ने ज्ञातें सति दशायुर्घहबलान्यवलोक्य दत्त यात्रादिमुहूर्त फलदं स्यात् । अशातजन्मनोऽप्यन्यैर्यानं योज्यमिति स्मृतम् । प्रश्नलग्ननिमित्तायैर्विज्ञाते संदसत्फले ॥ १ ॥ " इति रत्नमालायां । अत्र यानं योज्यमिति यात्रालग्नं देयमित्यर्थः । जन्मराशीति जन्मनि योन्दुः स जन्मराशिः स एवोदयो लग्न तत्र यात्रा न शुभा । रस्नमालायां तु जन्मराशिलग्नेऽपि शुभा यानेत्युक्तं । दक्षिण तयोरिति जन्मलग्नजन्मराश्योरपेक्षया ये उपचयस्थास्त्रिषड्दशैकादशा राशय: परेपु द्वयोरप्यनुपचयस्थराशिपु यात्रा नेष्टा । विशेपस्तु-राशेनंन्मरा शिर्जन्मलग्न वा तदधिपो चा तत्काललग्नाचतुर्थे सप्तमे वा स्थानके भवतस्तदाऽपि यात्राकर्तुर्जयः । यदि च शनुसस्कजन्मराशिजन्मलग्नगोरुपचयगृहाणि चतुर्थे सप्तमे वा स्युस्तदापि जय एवेति रत्नमालायाम् ॥ पापैरस्ताम्वुगैईष्टे युते वा जन्मल नभे । सौम्यग्रहैस्तु नैवं चेत्तदा यातुः पराभवः ॥ २८ ॥ व्यारया-अस्तेति यत्र तत्र भवने स्थितो जन्मलग्नस्य राशिर्यात्रालग्ने सप्तमतुर्यस्थै. पापग्रहैयदि युतो दृष्टो वा स्यात् । सौम्येति स एव चाम्बुगैः मौम्यैर्यदि न युतो न दृष्टो वा तदा पराभवः, पापैरिव सौम्यैरपि यदि युतदृष्टस्तदा न पराभव इति भावः । विशेषस्तु-यात्रासमये जन्म- कुण्डलिकासम्बन्धिनी अष्टमपष्ठभवने दूरसौम्यग्रहाधिष्ठिते अशुभे । यदुकं दैवज्ञवल्लभे-“वधः प्रयातुस्त्वरिभिः प्रसूतौ रन्ध्रारिभे क्रूरशुभान्विते चेत्"। अष्टमं स्वेन्दुलग्नाभ्यां ताभ्यां षष्ठमथ द्विषः । तद्राशिनाथयुक्तं वा लग्नं यातुरनर्थकृत् ॥ २९ ।। । ॥१५४॥ दू

·सिद्धेः
॥१५५॥
चतुर्थ
विमर्श
गमद्वारे
राशीनां
मिथोवश्य-
त्वम् ।।
व्याख्या-जन्मकालीयो य इन्दुः स स्वेन्दुः, स्वलग्नं च जन्मलग्नमेव, ताभ्यामष्टम यल्लग्न तद्यात्रायां त्याज्यं, ताभ्यामेव यत् पष्ठं तदपि
त्याज्यं । तया द्विषस्वाभ्यां यत् पठं, कोऽर्थः ? द्विपोऽभिपेणयितुमिष्टस्य जन्मलनाजन्मराशेश्च पष्टस्थानस्थौ यो राशी तावपि क'ने त्याज्यौ । तदाशि-
नाथेति ये स्वेन्दुलग्नाभ्यामष्टमे षष्ठे च ये च या (जे) तव्यस्य जन्मेन्दुजन्मलग्नाभ्यां पष्ठे गृहे तेषां पण्णामपि राशीनां ये ईशास्तैर्मृतिस्थैयुतं
यल्लग्नं तदपि त्याज्यं । तथा च दैवज्ञवल्लमे--
"जन्मङ्क्ष १ लग्नाष्टमराशिलग्ने २, षष्ठोदये ४ शत्रुभलग्नतो ६ वा । तदाशिनाथै ६ रथवोदयस्थैः, करोतु यात्रां विपभक्षणं वा ॥१॥
कर्कवृश्चिकमीनानामुदयेऽशे च न व्रजेत् । मूर्तिस्थेऽहर्वले रात्रौ रात्रिवीर्येऽह्नि च ग्रहे ॥ ३० ॥
व्याख्या-उदये लग्नेशे नवाशे च तत्र कर्कवृश्चिकयो: कीटस्वेन यात्रायामक्षमत्वावर्जनं । मीने तु प्रस्थितो वक्रेण पथा भ्रान्त्वा भ्रान्त्वा.
ऽसिद्धकार्य: पश्चात् समेति । उक्तञ्च रत्नमालाया, "वक्रः पन्था मीनलग्नेऽशके वा, कार्यासिद्धी स्यानिवृत्तिश्च तत्र
तथा कुम्भस्य रिक्तत्वात्
कुम्भलग्नकुम्भांशावपि त्याज्यावुक्तौ रत्नमालायां । मूर्तिस्थ इति यात्रालग्ने स्थितो ग्रहो यद्यहर्वली तदाऽहन्येव यानाही न निशि, निशावली चेत्तदा
निश्येव नाति । उक्त हि-“बलिनोऽह्नि गुरुसिताकी" इत्यादि ॥
सिध्ध्यै सौम्येशलग्नानि नौयानं जलभेष्वपि । जानीयाल्लोकतश्चात्र राशीनां वश्यतां मिथः ॥ ३१ ॥
व्याख्या-सिध्यै इति कार्यविवति शेषः । नौयानमिति जलचरलग्ने, उपलक्षणस्वाजलचरनवांशे वा नौयात्रासिद्धिः । प्रवहणपुरणे च
निविनतालाभौ स्यातां । वश्यतामिति, उक्कं हि दैवज्ञवल्लभे-
चतुष्पदा विशा विसिंहाः, सरीसृपश्चाम्बुचरास्तु भक्ष्याः । सिंहस्य वश्या विसरीसृपाः स्युरुह्य जनोक्तव्यवहारतोऽन्यत् ॥ १ ॥
स्थलाम्वुसंभूतसरीसृपाख्या, भवन्ति वश्या वलिनां स्वकानाम् । समा युसंस्था विपमान भजन्ते, वश्या रजन्यां विषमाः समानाम् ॥२॥"
अनयोरयं --अजवृपसिंहा धनुरपराध मकरायाधं च चतुष्पदाः, मिथुनकन्यातुलाकुम्भा धनुराद्याधं च मनुष्याः, कर्कमीनौ मकरपश्चाधं च
जलचराः, सरीसपो वृश्चिक इति । ततश्च सिंह विनाऽन्ये मेपवृषवृश्चिककुम्भा मानुषाण वश्या, जलचराः कर्कमकरमीना मनुष्याणां भक्ष्यां, सिंहस्य
*
॥१५५॥

·भारम्भ- सिद्धेः ॥१५६॥ चतुर्थ विमर्श गमद्वारे यात्रायां होरानि- रूपणं ॥ वृश्चिक विना सर्व वश्याः । अन्यदिति वृश्चिकस्य सिंहोऽपि वश्यः । सर्वे पुराशयः कन्याया वश्याः, धनुषः सर्वोऽपि वश्य इत्यादि । स्थलाम्बुसम्भू- तेति, यदि द्वावपि राशी स्थलजो जलजौ सरीसृपौ वा तदा द्वयोर्मध्ये यो बलिष्ठस्तस्येतरो वश्यः, यथा वृषस्य मेषो वश्यः, मकरस्य मीनककौं वश्यौ, वृश्चिकस्यापरो वृश्चिको बलहीनरवे सति वश्यः स्यात् , मेषद्वयवृषद्वयादीनां सम्भवेऽपि च वृश्चिकवदेव बलाधिक्यं विचार्य वश्यता भावनीया ! समा युसंस्था इति, इष्टलग्नं किल दिवा स्यादात्री वा, तत्र दिवा समराशयो विषमराशीना वश्या., रात्रौ तु विषमराशयः समराशीनां वश्या इति। अस्य प्रयोजनं तु "यच्च वश्यं स्वलग्नेन्द्वो.” इति श्लोके वक्ष्यति ॥ जन्मकाले शुभैर्युक्ता द्वितीयास्तरणेश्च ये । निष्क्रूरा निर्विकाराश्च ते लग्ने राशयः शुभाः ॥ ३२॥ व्याख्या-द्वितीया इति येषां किल जातके वेशिसंज्ञा, "सूर्याद्वितीयमृशं वेशिः" इत्युक्तेः । निष्करा इति जन्मकाले येषु क्रूरग्रहो नाभूत् । निर्विकारा इति, क्रूरभुक्तराशिः सविकारः, चन्द्रेण भुक्तस्तु निर्विकारः जन्मकाले ये राशय ईदृशास्ते यात्रालग्ने शुभाः ॥ यच्च वश्यं स्वलग्नेन्द्वोने च वश्यं द्विषस्तयोः । शत्रोरेवाष्टमं ताभ्यां लग्नं यातुर्जयावहम् ॥ ३३ ॥ व्याख्या-यद्यात्रालग्नं सौवजन्मलग्नजन्मराश्योर्वश्यं स्यात् द्विषो जेतन्यस्य जन्मलग्नजन्मराश्योर्वश्यं च । तथा शत्रोरेव न तु स्वस्य ताभ्यां जन्मलग्नजन्मराशिभ्यां यदष्टमं स्यात्तल्लग्नं यात्रायां शुभम् ॥ इत्युक्तमष्टभिः श्लोकैर्यात्राहं लग्नं । अथ "जत्ता छन्वग्गसुद्धीए" इति हर्षप्रकाशोक्तर्यात्राह होरादिवर्गपञ्चकमाह- विमुक्ताकान्तभोग्यानि राश्यर्धान्युष्णरश्मिना । ऊर्ध्वतिर्यगधोमुख्यो होराः स्युरुदयावधि ॥ ३४ ॥ व्याख्या-या होराऽर्केण भुक्त्वा मुक्का सा ऊर्ध्वमुखी, भुज्यमाना तिर्यमुखी, भोक्ष्यमाणा त्वधोमुखी, पुनस्तदनेतन्यस्तिस्रः क्रमादूर्ध्वतिर्य- गधोमुख्यः पुनस्तथैव तिस्रः क्रमादूर्खादिमुख्यः, एवं पुनः पुनरुदयावधीति सूर्योदयं यावत् । यद्वा उदयो लग्नं तत्राधिकृता होरेत्यर्थः तं यावत् एवं त्रिविधा होराः कल्प्याः । एवं चाहोराने चतुर्विंशतिहोरात्मके त्रिविधहोराणामष्टाष्टा वृत्तयः स्युः ॥ फलमाह- ॥१५६॥ AGAR

·आरम्म-
सिद्धे
॥१५७॥
चतुर्थ
विमर्श
गमद्वारे
द्रेष्काण-
जाति-नि-
र्णयः॥
जयमूर्ध्वमुखी होरा विपदस्तिर्यगानना । अधोनुग्वी रणे यातु भङ्गं दिशति लग्नगा ॥ ३५॥
व्याख्या-जयमिति एवं कल्प्यमाने सत्यभीष्टा लग्नहोरा ययूर्यमुखी स्यात्तदा जयदा ॥
द्रेष्काणः फलरत्नाढ्यः शुभनाथः शुभेक्षितः। शुभोऽशुभस्तु मास्नाहिपावकः पापवीक्षितः ॥ ३६ ॥
व्याख्या-राशौ राशौ यत्रयभावात् पत्रिंशद्रेष्काणाः स्युः, तेपु यः पलरनस्पलक्षणत्वा-पुष्पैर्भाण्डेाऽऽत्य, सौम्यस्त्रामिक: सौग्येन
पूर्णदृशा दृष्ट एव सौम्याकारो वा य स्यारस यात्रालग्ने शुभः । अशुभस्विति यस्तु शस्त्रसग्निभिर्युतः, केचित् पावकस्थाने पाशक पठन्ति, तेन
पाशैर्वन्धनैर्वा युतः, तथा क्रूरदृष्टः उपलक्षणत्वात् क्रूरयुतः क्रूरेश क्रूराकारो वा सोऽशुभः । उक्तञ्च-
'द्रेष्काणाकारचेप्टागुणसदृशफलं योजयेद् वृद्धिहेतो, द्रेष्काणे सौम्यरूपे कुसुमफलयुते रत्नभाण्डान्विते च ।
सौम्यैईष्टे जय. स्यात्पहरणसहिते पापदृष्टे च भङ्गः, सानो दाहोऽथ वन्धः सभुजगनिगडे पापयुक्तेऽपि वाऽश्रीः ॥ १॥"
तेषां रूपाणि चैवं बृहज्जातके-मेपे प्रथमद्रेष्काणो नरोऽभ्युद्यतपशुहस्तः कृष्णो रक्ताक्षो रौद्रः । अय द्रेष्काणो मनुष्य एव, विशेषानभिधा-
नात, एवं येषु विशेपो न वक्ष्यते ते मनुष्या एव ज्ञेया. । द्वितीयः स्त्री शोणाम्बराऽश्वाऽऽस्या दीर्घमुखोरुपादी (पदी) एकेनांहिणोपलक्षिता, चतुष्पदोऽयं,
तत्तुल्यास्यत्वात् , एवमग्रेऽपि यथायोग भाव्य २ । तृतीयो नरः क्रूर कपिलो रक्ताम्बरोऽभ्युद्यतदण्डहस्तः ३ । । । वृपे आद्यः स्त्री कुञ्जितलूनकेशी
स्थूलोदराऽग्निदग्धवस्त्रा भूषणानीच्छति १ । द्वितीयो नरोऽजास्यो धान्यक्षेत्रवास्तुहलशकटकर्मणि दक्षश्चतुष्पदोऽय २ । तृतीयो नरो वृहरकायपादः ३।२।
मिथुने आयः स्त्री सुरूपा दीनप्रजा उच्छ्रितभुजा ऋतुमत्याभरणार्थे सादरा १ । द्वितीयो नरो गरुडास्य उद्यानस्थो बाणकवचधनुष्मान् खगोऽयं २ ।
तृतीयो नरो रत्नमण्डितः पण्डितो वद्धतूणकवचो धनुष्मान् ३ । ३ । कके आद्यो नरो हस्तिसमागोऽश्वकण्ठ सूफरास्यः पत्रमूलभृत् चतुष्पदोऽयं १ ।
द्वितीयः स्त्री यौवनस्था ससपा वनस्था २। तृतीयो नरः सर्पवेष्टितो नौस्थः स्वर्णाभरणान्वितः ३। ४ । सिंहे भाद्यः शाल्मलिवृक्षोपरि गृधः शृगाल:
श्वा नरश्च मलिनवासाः अय नरः खगश्चतुष्पदश्च । द्वितीयो नरोऽश्वाकृतिः कृष्णाजिनकम्बलभृत् दुर्धर्षो धनुष्मान्नताग्रनास: चतुप्पदोऽयं २ । तृतीय
॥१५७॥

·नि - 'आरम्भ. सिद्धेः ॥१५८॥ चतुर्थ विमर्श गमद्वारे द्रेष्काण-प्र. योजनम् ॥ मरक्षास्यो वानरचेष्टो नरः कूर्चीकुजितकेशो दण्डफलामिषहस्तः चतुष्पदोऽयं ३ । ५ । कन्यायामाद्यः स्त्री पुष्पपूर्णघट्युता मलिनाम्बरा गुरोः कुल वान्छति ।। द्वितीयो नरो लेखिनीहस्त. श्यामो लोमशो वस्त्राङ्कितशिरा विस्तीर्णधन्वपाणिः २ । तृतीय: स्त्री गौरोच्चा सुधौताअदुकूलाच्छादिता कुम्भकडच्छुकहस्ता देवालय प्रवृत्ता ३ । ६ । तुलायामाद्यो नरस्तुलाहस्तश्चतुष्पथरथो मानोन्मानचतुरो भाण्डं विचिन्तयति । द्वितीयो नरो गृध्रायो घटान्वितः क्षुधितस्तृषितः खगोऽयं ३ । तृतीयो नरः फलामिषधरो हैमतूणवर्मभृद्वानररूपो रत्नचित्रितो धनुर्हस्तो वने मृगान् भीषयते चतुष्पदोऽयं ३ । ७ । वृश्चिके आयः स्त्री नग्ना स्थानच्युता सर्पनिबद्धपादा मनोरमाऽब्धितः कूलमायाति १ । द्वितीयः स्त्री भर्तृकृते सर्पावृताङ्गी कूर्मकुम्भाकृति स्थानसुखानि वान्छति २ तृतीयो नरः सिंहरूपश्चिपिटकूर्मतुल्यास्यः अयं कूर्मश्चतुष्पदश्च ३ । ८ । धनुषि आयो नर आयतधन्वपाणिमुखोऽश्वकायः चतुष्पदोऽय । द्वितीयः स्त्री सुरूपाऽब्धिरत्नानि विघट्टयन्ती गौरागी २ । तृतीयो नरो गौरो निषण्णो दण्डहस्तः कूच कौशेयकचर्मवाही ३ । ९ । मकरे आयो नरो रोमशः सूकराकृतिः स्थूलदंष्ट्रो बन्धनभृत् रौद्रास्यः चतुष्पदोऽयं १ । द्वितीयः स्त्री श्यामा सालङ्कारा लोहाभरणभूषितकर्णी २ । तृतीयो नरः किन्नराङ्गस्तूणी कवची धनुष्मान सकम्बलः स्कन्धे रत्नचित्रितं कुम्भं वहति ३ । १० । कुम्भे आधो नरश्चर्मभृद् गृध्रास्यः सकम्बलः खगोऽयं । द्वितीयः स्त्री मलिनाम्बरा शीर्षे भाण्डवाहिनी अग्निना दग्धे शकटे लोहानि गृह्णाति २ । तृतीयो नरः सिंहरूपश्च श्यामः सरोमकर्णः किरीटी स्वपत्रनिर्यासफलभृत् ३ । ११ । मीने आयो नरः नग्मौक्तिकशङ्खपाणिः साभरणो नौस्थोऽब्धि तरति १ । द्वितीयः स्त्री गौराङ्गी नौस्था- ऽन्धितः कूलं याति २ । तृतीयो नरो नग्नो भीरश्वौराग्निभ्यां व्याकुलितः सर्पावृताङ्गो गर्तान्तिकस्थः अय व्याकुलद्रेष्काणः ३ । इति १२ । एषां चिन्तानष्टादिप्रश्ने प्रयोजनं "द्रेष्काणैस्तस्कराः स्मृता" इति । रोगिप्रश्ने "गृध्रकोलोरगन्यशरुदितै रोगिणो मृतिरिति” । बन्धमोक्षप्रश्ने "तोरगे त्र्यंशे सशृङ्खलापाशो बन्धः" इत्यादि । यात्रायां तु यथोपयोगस्तथोक्तमेव । शुभनाथ इति द्वेष्णाणेशाः प्रागुक्ता एव । शुभेक्षित इति, यो द्रेष्काणो लग्नेs- धिकृतोऽस्ति तमामा राशिर्यात्राकुण्डलिकायां यत्र तत्र स्थितो यदि शुभग्रहदृश्येत तदा स द्रेष्काण: शुभैदृष्ट इत्युच्यते । स्थापना यथा- ॥१५८॥ REAKS

·सिद्धेः
२३५
शुभ
१३
॥१५९॥
११
चतुर्थ
विमर्श
गमद्वारे
यात्रायां
शुभाशुभ.
ग्रहखान
विचार:॥
अत्र वृपे द्वितीयस्य कन्याद्रेष्काणस्य स्वामी बुधः सौम्यस्तस्य मीनमूर्तिस्थयो: शुक्रजीव-
योश्च पूर्णा दृष्टिः, एवं पापस्वामिकत्वं पापदृष्टस्वं च भाव्य । एवं वक्ष्यमाणे उदयास्तशुद्ध्यादौ
नवांशादीनामपि, सौम्यकरदृष्टस्वं च भाव्यम् ॥
शन्यन्दुकुजाँस्त्यक्त्वा शुभोऽन्येषां नवांशकः ।
लग्नवद् द्वादशांशस्तु त्रिंशांशस्तु नवांशवत् ॥ ३७॥
व्याख्या-त्यक्स्वेति, यदुक्तं दैवज्ञवल्लमे-
" लग्नेऽस्य नवांशे वाहननाशः कुजस्य वह्निभयम् । इन्दोः प्रतापहानिः शनेनवांशे मरणमेव ॥ १ ॥
लग्नवदिति “यातव्यं दिङ्मुखे लग्ने (२६)" इत्यत आरम्य "यच्च वा वश्यं स्वलग्नेद्वोः (३३)" इति यावल्लग्न विषयं यदुक्तं तत्सर्वं द्वादशा-
शेऽपि योज्यं । नवांशवदिति, अयमर्थः-शनिकुजवर्जानां त्रिंशांशः शुभः, अर्केन्दोस्त्रिंशांशाभावात् ॥ उक्का षड्वर्गशुद्धिः। अथ यात्रायां द्वादश भावानाह-
तनुः १ कोशो २ भटो ३ यानं ४ मन्त्रो ५ऽरि ६ वर्त्म ७ जीवितम् ८ ।
मनः ९ कर्मा १० जना ११ मन्त्री १२ भावाः स्युरुदयादयः ॥ ३८ ॥
व्याख्या-कर्मेति भाग्यं व्यापारो वा । एषु स्थानेष्वेषा शुभाशुभोदळ ग्रहबलाद्विचार्यन्ते ॥ इह च पूर्वोक्ता भावविचारणा बहुसमैव ।
विशेषस्तु यात्रायां द्वादशभावेषु ग्रहविचारमाह-
हन्ति योधायकर्मान्यानसौम्यः कर्म चासितः। सौम्योऽप्यरि सितोऽध्वानं चन्द्रश्च तनुजीविते ॥ ३९॥
व्याख्या-असौम्यः क्रूरो ग्रह विदशैकादशवर्जान् सर्वान् भावान् हन्ति निदशैकादर्शास्तु पुष्णातीत्यर्थः । किं सर्वोऽपि क्रूर एव ? नेत्याह
कर्म चासित इति, असितः शानिर्दशमभावमपि हन्ति, शेषाँश्च सर्वान्, केवलं ध्येकादशावेव शनिः पुष्णातीति भावः । सौम्योऽप्यरिमिति, सौम्योऽपि
गुरुशुक्रबुधेन्दुरूपो ग्रहोऽरिं षष्ठभाव हन्ति “सौम्या: षष्ठेऽरिना" इत्युक्तः, शेषभावाँस्तु पुष्णात्येव, क्रूरग्रहस्तु षष्ठभावं हन्त्येव क्रूरत्वादेवेत्यर्थः ।
RE
॥१५९॥

·८ म 1 आरम्भ सिद्धेः ॥१६०॥ चतुर्थ विमर्श गमद्वारे यात्रायां दशापति विचारः॥ स्थापना- ननु किं सवाऽपि सौम्योऽरिवर्जसर्वभावान् पुष्णात्येव ? नेत्याह-सितोऽध्वानमिति सितः शुक्रोऽध्धानं सप्तमभावमपि हन्ति, चन्द्रश्च प्रथमाष्टमभावावपि हन्ति, शुक्रेन्दू षष्ठभावं विनाशयत इति तूक्तमेव । एव चायमर्थः सम्पन्न.--- ख १० स्थशनिवर्जमुपचयगाः क्रूराः सर्वगा' शुभाः साम्याः। हित्वास्ते ७ सितमएम ८ लग्न १ ग-शशिनञ्च यात्रायाम् ॥१॥ इति कृता यात्राकुण्डलिकाया सामान्येन द्वादशभावविचारणा ॥ अथ मूर्तिस्थग्रहव्यवस्थामाह- जन्मन्यनिष्टः सौम्योऽपि न लग्नस्थः शुभो ग्रहः । तत्रेष्टदस्तु पापोऽपि यात्रालग्नस्थितः शुभः ।। ४० ॥ व्याख्या-सौम्योऽपि यो जन्मममये मृत्युव्ययभवनस्थत्वादिना अशुभः स यात्रालग्ने मूर्ती न शुभ., तनेष्टद इति, यस्तु क्रूरोऽपि रिपु ६ लाभ ११ स्थानादिना जन्मनीष्टदः म यात्रालग्ने मूर्ती शुभ एव, जन्मशुभाशुभग्रहाश्व विस्तातो जातकाग्ज्ञेयाः । समासेन त्वेवम्- क्रूराविषडायस्थाः सितेन्दुगुरवोऽन्तिमाटरिपुवर्जाः । ध्यष्टान्तिमरिपुव| बुध. प्रशस्यो जननसमये ॥ १ ॥ जन्मकुण्डलिकायां शुभाः । पापोऽप्य भीष्टदो जन्मलग्नःस्वामिनोः सुहृद् । रवि मूर्तिस्थितः शुभोऽपि स्यादशुभोऽरातिरेतयोः ।। ४१ ॥ चन्द्र व्याख्या-जन्मलग्नःति जन्मलग्नेशजन्मराशीशयोर्यों मित्रम् ॥ सुहृद्दशापतेः सद्यः सफलो जनने बली । १-२-३-४-७-९-१०-११ क्रूरोऽपि विविधो भद्रस्तनौ मौम्योऽपि नेतरः ॥ ४२ ॥ 1-२-३-४-५-७-१-१०-११ व्याख्या-यात्राकाले यस्य ग्रहस्य दशाऽस्ति स दशापतिस्तस्य सुहृन्मित्रम् । विशेषस्तु १-२-३-४.५-७-९-१०-११ दशापतिरपि यात्रासमये सबलो विलोक्यते । यल्लल्लः- शनि ३६-१ यात्रा नैव दशापतावुपहते नैवास्तगे नावले, नीचस्थे न च नैव वक्रिणि नृणां देया कदाचिद् बुधैः । " इति ३-६-११ १-२-३-४-५-७-९-१०-११ मंगल] ३-६-११ बुध शुक्र ॥१६॥ Rea ·, र चतुर्थ भारम्भ- सिदेर ॥१६॥ " विमा गमद्वारे तानकार काख्य संज्ञाः॥ दशाक्रमतस्प्रमाणतद्विभागादिस्वरूपं च जातकादिभ्यो ज्ञेयं, इह स्वप्रस्तुतत्वादतिविस्तरस्वाञ्च न प्रतन्यते, स्थानाशून्यायं तु वार्षिकं दिनदशा- प्रमाणं स्यूलं दाते, तथाहि- निजनामराशितः प्रभृति गण्यते वर्तमानसङ्क्रान्तेः । गतदिवसावध्ये दिवसदशाः स्यु. क्रमादेताः ॥ १॥" रवी १ न्दु २ भौम ३ ३ ४ शनी ५ ज्य ६ राहु ७ सकेतु ८ शुक्रेपु ९ नखाः २० खवाणाः ५० । अष्टाश्चि २८ षड्वाण ५६ रसाग्नि ३६ देव ३३ देवा ३३ तिशीत्य ३४ भ्रहया ७० दशाहाः ॥ २ ॥ सर्वे दिनाः षष्ठयधिका त्रिशती ३६० । "हानि १ धनं २ रुजं ३ लक्ष्मी ४ दैन्यं ५ लक्ष्मी ६ च वन्धनम् ७ । भय ८ थियं ९ चार्कादीनां दद्युदिनदशाः क्रमात् ॥ ३॥" अनायमानाय:-स्वनामराशौ यहिनेऽर्कः सक्रान्तस्तहिनादारभ्य वर्तमानदिन यावद्दिना गण्यन्ते इयन्तो दिना गता इति, तत्राद्या विंशतिर्दिना रवेर्दिनदशाः अग्रे पञ्चाशहिना इन्दोरिस्यादि, एवं गणने यस्य ग्रहस्य दिनदशा तदानीं समेति स दशापतिरिति । 'सद्यः सफल' इति यस्खदानीं गोचरेण प्रतिकूलवेधेन वा शुभः स सथः सफलः, यस्तु गोचरेणानुकूकवेधेन वाऽशुभः स सद्योऽफलः । तथा जन्मपत्रिकायां यो बली रूपवानित्यादिवदति- शायने मत्वर्थीयोऽयं ततो यः सर्वोत्कृष्टवल इत्यर्थः । 'इतर' इति यो वर्तमानदशेशस्यारिः, यो वा तदानीमफलः, यो वा जन्मकाले निर्वल इति । ननु यदि जनने बलीत्युक्तं तदा जन्मनि सर्वोत्कृष्टवलोऽपि यो मृत्युस्थस्वादिनाऽनिष्टदखस्यापि मूतौ ग्राह्यत्वप्रसङ्गः । मैवं, "जन्मन्यनिष्टः सौम्योऽपि" इत्यनेनैव तस्य निपेधभवनात् ॥ जन्मकाले विधोर्यद्वाऽन्योऽन्येनोपचयस्थिताः। ग्रहाणां सो तानाख्याः मौम्यवत्रा जातकोक्ताश्च कारकाः॥४॥ दशादिनानि व्याख्या-जन्मपत्रिकायां चन्द्रात्रिषड्दशैकादशस्थानां ग्रहाणां फलम् हानि. धन रुज लक्ष्मी दैन्य लक्ष्मी वधन भयः| श्री. चन्द्रापेक्षया तानसंज्ञा । तथा जन्मन्येव येऽन्योऽन्यसादुपचयस्था- स्तेषामप्यन्योऽन्यं तानसंज्ञा । कोऽर्थः ?, पितृपुत्रगुरुशिष्यादिवत्तान- मा सि. १४ ASS म. 100 श. गु रा. के २० ५० २८ ५६ ३४ k

·बारम्भ
सिद्ध
॥१६२॥
चतुर्थ
विमर्श
गमद्वारे
तानकार
कयोः सौ.
म्यासौम्य-
त्वम् ॥
T
७ श.
शब्दस्य सम्बन्धिशब्दत्वेन द्विष्ठत्वादेकैकग्रहस्य शेषास्तानसंज्ञया व्यवहियन्ते, अन्योऽन्यस्य कार्य तन्वन्ति विस्तारयन्तीति कृत्वा । एवं कारकसंज्ञाया अपि
द्विष्ठत्व सान्वर्थत्व च भाग्य । ते च क्रूरा अपि सौम्यवत् स्युः तन्वादियथोक्तभावेपु शुभा इत्यर्थः । जातकोक्ता इति जातके ये कारकसंचयोका-
स्तेऽपि अपि सौम्यवन्स्युः । ते चैवं-तत्रोक्ता ये ग्रहा. स्वः स्वोच्चे स्वत्रिकोणे वा स्थिताः केन्द्रेषु स्युस्ते सर्वेऽप्यन्योऽन्य कारकसंज्ञाः, तेषां
मध्ये दशगकेन्द्रस्थो ग्रहः शेषग्रहाणां विशिष्य कारक., सर्वेषां चैतेषां चन्द्रयुतिदृष्ट्या बलवत्वं, यथा कर्के लग्ने तस्थे चन्द्रेऽकाऽऽरगुरुमन्दाः स्वस्वो.
वस्थाः सन्तो मिथ: कारकाः स्युः । स्थापना यथा-
तथा लग्नस्थग्रहस्य दशमतुर्यस्थो ग्रहः सर्वोऽपि स्वगृहस्वोच्चस्वत्रिकोणेष्वस्थितोऽपि कारकाख्यः
स्यात् । तथा लग्न केन्द्रं वा विनाऽपि स्थितस्य ग्रहस्य यदि कश्चिद् ग्रहो दशमस्थाने स्वर्णोचत्रिकोणाना.
मन्यतमस्थो निसर्गमैत्र्या तास्कालिकमेच्या च सम्पन्नः स्यात्तदा सोऽपि तस्य कारकाख्यः स्यात् । उक्तञ्च-
" स्वर्शोच्च (क्षतुं) गमूलत्रिकोणगाः, कण्टकेषु यावन्त आश्रिताः ।
१०म
सर्व एव तेऽन्योऽन्यकारकाः, कर्मगस्तु तेषां विशेषतः ॥ १॥" भत्रोदाहरणम्-
कर्कटोदयगते यथोडपे, स्वोच्चगाः कुजयमार्कसूरयः । ।
कारका निगदिताः परस्परं १, लग्नगस्य सकलोऽम्बराम्बुगः २ ॥२॥"
अत्र सकल इति स्वगृहोचत्रिकोणेष्वस्थितोऽपीति भावः ॥
स्वर्शकोणोच्चगः खेटः खेटस्य यदि कर्मगः । सुहृत्तद्गुणसम्पन्नः कारकश्चापि संस्मृतः ॥ ३ ॥"
जन्मलग्नेशयोस्तानः कारको वाऽपि लग्नगः । असौम्योऽपि शुभाय स्यादयस्तः सौम्योऽपि चान्यथा ॥४४॥
ईशशब्दस्य प्रत्येकं सम्बन्धाजन्मेशलग्नेशयोरिति योज्यं : अयमर्थः-यात्राचिकीर्षानूपादेर्जन्मनि यत्रेन्दुस्तद्राशीशो जन्मेशः तस्य तजन्मस-
स्कलग्नेशग्रहस्य वा यो ग्रहो जन्मपत्रिकायां तानरूपः कारकरूपो वा स्यात् स क्रूरोऽपि यात्रालग्ने मूर्तिस्थः शुभ एव । व्यस्त इति विपरीतः सौम्यग्रहोऽपि
जन्मपत्रिकायां जन्मेशलग्नेशयोस्तानः कारको वा नाति स यात्रालग्ने मूतौं न शुभः । तदयं भावः-यात्रायां तानस्य कारकस्य वा बलं गायमेव । तथा-
१२
॥१६२॥

·चतुर्थ
आरम्म-
सिद्धेः
॥१६३॥
विमर्श
गमद्वारे
वक्रिमार्ग-
ग्रहदिनप्र-
माणम् ॥
"
नायकाः स्युः प्रसूतौ ये रक्षका ये च वर्धकाः । ते क्रूरा अपि यात्रायां लग्नस्थाः शुभदा ग्रहाः ॥ १ ॥
इति दैवज्ञवल्लभे । एषां च स्वरूप बृहज्जातके ॥
वक्री केन्द्रेऽथ तो लग्ने यातुर्जयापहः । गतिप्रमाणवर्णैर्वा विकृतश्च नभश्चरः ॥ ४५ ॥
व्याख्या-अर्कन्द्वोर्वकासम्भवाद्भौमाद्यन्यतरो यो ग्रहस्तदानीं वक्रगोऽस्ति स एकोऽपि यात्रालग्ने केन्द्रस्थो जय हन्ति, किं पुनर्दित्राः? अथेति
तस्यैव वक्रिको ग्रहस्य वर्गों होराया असम्भवाद् गृहद्रेष्काणनवांशादिरूपश्चेल्लग्नेऽस्ति तदा सोऽप्यशुभः । वक्रमार्गदिनसङ्ख्या चेयं ज्योतिषसारे-
पणसहि ६५ इक्कवीसा २१ वारस अहियं सयं च ११२ वावना ५२ । चउतीस सयं च १३४ कमा वक्कदिणा मङ्गलाईणं ॥१॥
सग सय पणाल ७४५ विणवइ ९२ चुआलसय १४४ पञ्चसयचउन्वीसा ५२४ । दोअ सया चालीसा २४० मङ्गलमाईण मग्गदिणा ॥२॥"
गतीत्यादि गत्यायेविकृतोऽपि ग्रहो यात्रालग्ने मूतौ न शुभः, अतिचरितो ग्रहो गतिविकृतः । अतिचारस्वरूप चैवं लल्लोक्तम्-
पक्षं १ दशाहं २ त्रिपक्षी ३ दशाहं ४ मासषट्तयी५। अतिचारः कुजादीनामेप चारस्त्वितोऽपरः ॥ १ ॥
ग्रहाणां
प्रमाणेति पूर्वप्रमाणात् हस्त्रो महान् वा खे लक्ष्यमाणः प्रमाणविकृतः, एवं वर्णविकृतोऽपि
शु.
भाव्यः । लल्लस्त्वाह-" यस्य ग्रहस्य जन्मलं क्रूरग्रहोल्कायैः पीडित स्यात्सोऽपि ग्रहो यात्रालग्ने
मूतौ न शुभः" ग्रहजन्माणि चैव-
પર
" विशाखा १ कृत्तिका २ प्यानि ३ श्रवणो ४ भाग्य ५ मिज्यभम् ६ ।
रेवती ७ याम्य ८ मश्लेपा ९ जन्माण्यर्कतः क्रमात् ॥ १॥"
उत्तरान्तश्चरो भानो शुभो नान्यस्तनौ ग्रहः ।
अतिचारः | पक्ष १० त्रिपक्षी| १०६ मास
फलेन वर्गों वारश्च तनुगव्योमगोपमः ॥ ४६॥
व्याख्या-इप्टेऽति यत्राकादयास्ते स्यातां तरस्थानं सम्यग्निीय चिहयितव्यं, यत्र च विवक्षितग्रहस्योदयास्ते स्यातां तदपि । एवं च योऽका
त्रु
गु.
श.
वक्रदिनानि | ६५
२१
११२
मार्गदिनानि ७४५ ९२
१४४
५२४८ २४०
॥१६३॥

·आरम्म सिद्धेः ॥१६४॥ चतुई विमर्श गमद्वारे मूत्तौ ग्रह- तत्षड्व- गर्गादिव्य- वस्था॥ दुदीच्यामुदेत्यस्तमेति च स उत्तरचरः । यश्चार्कस्थान एवोदेत्यस्तमेति च सोऽन्तश्वरः । एतौ यात्रालग्ने मूतौं शुभौ । अन्य इति अर्का दक्षिणचरस्स्वशुभः । इद च मूर्तिग्रहस्वरूपमिह यद्यपि यात्रामुद्दिश्योक्तं तथापि विवाहादिसर्वकार्यलग्नेष्वपि योज्यं । विशेषस्तु- " लग्नेऽकारी शनर्धाग्नि शुभावन्यत्र भदौ । शीतांशुरुदयप्राप्तः सर्वकार्येषु नाशदः ॥ १ ॥ जीवशुक्रशनिस्थाने स्थितो लग्ने जयार्थदः । स्थानेष्वन्दुभौमानां शशितूनुरनर्थदः ॥ २ ॥ मन्दारवुधसूर्याणां स्थानेषु शुभदो गुरुः । शुक्रन्दुस्थानगो लग्ने धनयोधविनाशकः ॥ ३ ॥ सौम्यस्थाने शितः शस्तो लग्नस्थोऽन्यत्र नेष्टदः । छायापुत्रो रविस्थाने प्रीतिदोऽन्यत्र नाशदः ॥ ४ ॥ स्वस्थाने न शुभो मन्दो लग्नेऽन्यन शुभावहः । यात्रायां चन्द्रमाः शस्तो दिग्बलेन विवर्जितः ॥ ५ ॥ " इति दैवज्ञवल्लभे । इत्युक्ता सार्धषट्श्लोकैमूर्तिस्थग्रहव्यवस्था । अथ यात्रालग्ने षड्वर्ग वारञ्च नियमयति-फलेनेति वर्गः षड्वग्ाः यात्रादिने वारश्च तनुगो मूर्तिस्थो यो व्योमगो ग्रहस्तत्तुल्यफलो ज्ञेयः । अयं भावः-जन्मन्यनिष्ट इत्यत आरभ्यतच्छ्लोकपूर्वाधं यावदुक्कया रीत्या यादृशो ग्रहो मूतौं शुभो. ऽशुभो वा निर्धारितस्तादृशस्यैव ग्रहस्य षड्वर्गों ग्रहहोरादिमूतौ शुभोऽशुभो वा ज्ञेयः । यात्रादिने वारोऽप्येवमेव निर्धायः विशेषस्तु- " उपचयकरस्य वर्गः क्रूरस्यापि प्रशस्यते लग्ने । चन्द्रो वा तद्युक्तो न तु विपरीतस्य सौम्यस्य ॥ १ ॥ उपचयकरग्रहदिने सिद्धिः क्रूरेऽपि यायिनां भवति । सौम्येऽप्यनुपचयकरे न भवति यात्रा शुभा यातुः ॥२॥ " इति लल्लः । तथा- "सौम्योऽपि न शुभं दत्ते रिपोर्वारे विलमपः । वारे मित्रस्य पापोऽपि भवेच्छुभफलप्रदः ॥ १ ॥ इति दैवज्ञवल्लमे । तथा येषां वार. शुभोऽशुभो वा तेषां कालहोराऽपि तथैव । तत्फल चैवं- " रूपं ग्रहस्य वर्गे स्वदिने द्विगुणं स्वकालहोरायाम् । त्रिगुणमरिवर्गयोगे फलस्य प्रान्त्यस्तृतीयांशः ॥१॥" इति शौनकः । तथा- " बलिनः कण्टकसंस्था वर्षाधिपमासदिवसहोरेशाः । द्विगुणशुभाशुभफलदा यथोत्तरं ते परिज्ञेयाः ॥ १ ॥ इति लल्लः । उक्ता मूतौ ग्रहतत्षड्वर्गादिव्यवस्था । अथ शेषकेन्द्रायाश्रित्याह- केन्द्रेषु ग्रहशून्येषु लग्ने वीर्येण वजिते । बलहीनैश्च सौम्यैः स्यादभिषेणयतो भयम् ॥ ४७ ॥ NGOLGIRCRACKER ॥१६४॥ RCE ·. आरम सिद्धे चतुर्थ विमर्श गमद्वारे मुथुशिल- खरूपम् ॥१६५॥ " व्याख्या-ग्रहशून्येष्विति प्रथमं तावदेकस्मिन्नपि केन्द्रे यदि कश्चित्सौम्यग्रह. स्यात्तदैव यात्रायामन्यकार्येषु च शुभ, न त्वन्यथा । सौम्यग्रहाभावे यद्येकमपि केन्द्रमुपचयकरेण क्रूरेणाप्यधिष्ठितं स्यात्तदापि शुभं । सर्वकेन्द्राणां शून्यत्वं तु सर्वथाऽनिष्टम् -यदुक्तम् । पापोऽपि कामं बलवानियोज्यः, केन्द्रेषु शून्यं न शिवाय केन्द्रम् । इति रतमालायां । विशेषस्तु-सौम्यग्रहाश्चेत्केन्द्रेषु पापग्रहयुताः स्युस्खदा महता कष्टेन यात्रा सिध्येत् । यल्लल्ल:- सौम्यैश्च पापैश्च चतुष्टयस्थैः कृच्छ्रेण संसिद्धिमुपैति यात्रा । वीर्येणेति खामिसौम्यग्रहयुतिदृष्टयभावेन कुराणां तत्सद्भावेन च लग्नं निर्वीयं स्यात् । बलहीनरिति अष्टादशधा किल ग्रहाणामबलता भुवनदीप- कवृत्ताबुक्का, तथाहि- "ख १ मित्रनीचगो २ वक्रः ३ खराश्यस्ता ४ रिवगंगः ५ । लग्नाद्वादशगः ६ षष्ठः ७ क्रूरैर्युक्तो ८ ऽथ वीक्षितः ९ ॥ १ ॥ याभ्यो१०राहास्य ११ पुच्छस्थो १२ बालो १३ वृद्धो१४ऽस्तगो १५ जितः १६ । मुथुशिले१७भूशरिफे पापै१८रित्यबलो ग्रहः ॥२॥" भन्न नीचग इति नीचगृहस्थो नीचांशस्थोऽपि च ग्राह्य. । वक्र इति वक्राभिमुखोऽपि वक्रवत् । स्वराश्यस्तेति स्वगृहराशेः सप्तमराशिस्थः । अरिवर्गगः शत्रोरधिशत्रोर्वा ग्रहस्य गृहहोरादिषट्कस्थः । याम्यः कर्कादिषट्करूपदक्षिणायनवर्ती । रावास्यपुच्छेति- यत्र ऋक्षे स्थितो राहुर्वदनं तद्विनिर्दिशेत् । मुखात्पञ्चदशे ऋक्षे तस्य पुच्छं व्यवस्थितम् ॥ १ ॥ बालः स्वल्पदिनोदितः । वृद्धोऽस्ताभिमुखः । अनेन हस्वरूक्षबिम्बो निर्दीप्तिकश्चेत्याद्यपि सङ्ग्रहीतं । अस्तगः रविरश्मिषु प्रवेशादखमितः । जितो यो ग्रहयुद्धे दक्षिणगामी शुक्रस्तूत्तरगामी सन् जितः स्यादिति वराहः । मुथुशिले इत्यादि शीघ्रो ग्रहो मन्दगतिग्रहस्यैकांशे यदा मिलितोऽद्यापि पश्चारस्थो वा तदा 'मुथुशिल' इथिशालाऽपराख्यो योगः । यदा तु शीघ्रो ग्रहो मन्दगतिग्रहस्यैकाशे मिलित्वा तमंशमतिक्रम्याग्रतो याति तदा मूरिफ- योगो राश्यन्त यावत् । यथा कल्पनया तृतीये त्रिंशांशे मन्दगतिगुरूरस्ति तत्रागतो रन्यादिः क्रूरग्रहो यावत्तमंशमतिक्रम्य न याति तावन्मुथुशिलः, यदा तु चतुर्थाशे गतस्तदा भूशरिफस्तावद्यावद्राश्यन्ते यातीति, एतौ च योगौ शीघ्रो ग्रहो यदि कर आगत्य कुरुते तदा मन्दगतिग्रहो निर्बल: स्यादिति । प्रश्नप्रकाशे तु नवधैव निर्बलस्वमुक्त, तथाहि- " ॥१६५॥ th ·, आरम्भ सिद्ध चतुर्थ विमर्श गमद्वारे ललाटदि- गधिपक- लम्॥ - - "पापः शीघ्रः १ शुभो वक्री २ बालो ३ वृद्धा ४ऽरिभा ५ स्तगः ६। नीचः ७ पापान्तरे ८ ऽष्टस्थ ९ इत्युक्तो बलवर्जितः ॥ १॥" एवमन्यत्रापि यथासम्भवं दौर्बल्यं भाव्य । अभिषेणयत इति सेनयाऽभिमुखं प्रस्तावाद्वैरिणो विजयाय गच्छतः ॥ दिगीशः केन्द्रगः श्रेयान् दिग्बली भालगस्तु न । बलिनौ जन्मलग्नेशो केन्द्रोपचयगौ शुभौ ॥४८॥ व्याख्या-केन्द्रग इति "ग्रहाः स्युरेन्द्री" त्यादिनोक्तो यातव्यदिशः पतिर्महो बलवान्, यात्रालग्ने यत्र तत्रापि केन्द्रे स्थितः शुभः, परं दिग्बलीति यातव्यदिगीशो ग्रहो लग्ने दिग्बली न श्रेयान, ग्रहाणां दिग्बलित्वभवनप्रकारस्तु लमाधुत्क्रमकेन्द्रेत्यादिना प्रागुक्त एव। तथा भालगस्त्विति यातव्यदिगीशो ग्रहो लग्ने तहिक्स्थत्वेन यातां सम्मुखीनो न शुभः । उक्तञ्च दैवज्ञवल्लमे- "दिगीश्वरो ललाटस्थो यदि वा दिग्बलान्वितः । वधबन्धप्रदो यातुः केन्द्रगस्तु जयार्थदः ॥ १ ॥" ललाटस्थभवनप्रकारश्चायं पूर्वैरूचे- ईशान्य अग्नि "लग्ने १ भानुर्व्यय १२ भव ११ गतः शुक्र आरो नभः १० स्थो, २ १२. गुरु पूर्व राक राहुर्धर्मा ९ टम ८ गृहगतः सप्तमस्थोऽर्कपुत्रः । रवि ११ नीहारांशू रिपु ६ तनय ५ गो बन्धु ४ गः सोमपुत्रो, जीवनिद्विस्थित इति ललाटस्थिताः पूर्वतः स्युः ॥ १ ॥ ४ यात्रालग्ने १० उत्तर बुध स्थापना-यात्रालग्ने ललाटस्थग्रहचक्रम्- ललाटप्रहफलं चैवम्- मंगल दक्षिण "शस्त्राग्निभयं १ व्याधि२ धनक्षयो ३ बन्धनं ४ मृति ५ व्याधिः६। हारिः ७ सैन्यविमर्दो ८ भालगदिगधिपफलं क्रमशः ॥ १ ॥ शनि पश्चिम विशेषस्तु केतुरुदितः सन् यातव्यविक्सम्मुखनतामो यात्रायां शुभः । तथा उपचयकरस्य ग्रहस्य दिश गच्छेत् न स्वपचयकरस्येति लल्लः । बलिनी वायव्य नैर्ऋत्य जन्मलग्नेशाविति जन्मेशलग्नेशयोगण्डान्तस्थरव १, गोचरांदिप्रातिकूल्य روم ललाटस्थप्रह- चक्रस्थापना ५ चंद्र ws NA ८ ७

·.
भारम्भ
सिद्धेः
चतुर्थ
विमर्श
गमद्वारे
राज्ञां यात्रो
चित्तबहाः
॥१६७॥
२, गतिप्रमाणवर्णवैकृत्य ३, सूर्यतो दक्षिणचारित्व ४, प्रागुकाष्टादश विधदुर्बलस्वाना ५, मभावेन षड्विधवलसम्पनत्वविजितरिपुत्वादीनां भावेन च बलिष्ठस्वं
भावनीयं । केन्द्रेति सामान्योकावपि सप्तमवजें एव केन्द्र लग्नेशः शुभ इति ज्ञेयं । विशेषस्तु-"क्रूरावपि जन्मलग्नेशौ सौम्यवदेव व्यवहर्तन्यो" सर्व-
कार्येषु सबलस्वविधानेनेति लल्लः ॥ उक्ता केन्द्रादिषु ग्रहव्यवस्था । अथ यात्रायाः कुण्डलिकाया कैहैः कीदृशैर्यात्रायां गतस्य क उपायो जयदः स्यादित्याह-
सितेज्या १ विन्दु २ राज्ञितमोऽन्त्याः ३ सूर्यमङ्गलौ ४ । सामादिसाधकाः केन्द्रोपचयेषु बलोत्कटाः ॥ ४९ ॥
व्याख्या-राज्ञां साम १ दाम २ मेद ३ दण्टा ४ अरवार उपायाः। ततश्च यात्रालग्ने यदि शुक्रगुरू बलिनी केन्द्रोपचयस्थौ स्यातां तदा
सामोपायेन जयः स्यात् सन्धिविधिनेत्यर्थः । अत्र एथा सन्धिः कृतो निश्चलः म्यात्तथोच्यते-
"भाग्ये मैत्रे शीतरश्मौ सपुष्ये, द्वादश्यां वा शुक्रदृष्टे च लग्ने । अष्टम्यां वा तैतिलाख्ये प्रदिष्टा, पूर्वानारत्र सन्धानसिद्धिः ॥१॥"
इति रत्नमालायां । एवं इन्दौ तथास्थे दानेनेत्यादि । अन्त्यः केतुः । विशेषस्तु-एषां लग्नेषु नवांशेषु वा वारहोरास्वपि च क्रमायथोकैरुपायैः
सर्वकार्येषु सिद्धिः स्यात् ॥ अथ यादृशग्रहबलेन रिपुतः प्रथमं पश्चाद्वाऽभिषेणन क्रियमाण सफलं स्यात्तदाह-
पौरा ज्ञजीवमन्दाः स्युरपरे यायिनो ग्रहाः। सफला यायिभिर्यात्रा बलिभिः स्थितिरन्यथा ॥ ५० ॥
व्याख्या-पौरा इति स्थायिन इत्यर्थः । यायिनां सबलत्वे सति रिपुतः प्रथममभिषेणनं सफलं । अन्यथेति पौराणां तु सवलरवे स्वस्थान-
स्थितिरेव सफला । कोऽर्थः ? तथा सति रिपुतः प्रथममात्मना यात्रा न कार्या। विशेषस्तु-पौराणां यायिनां च मित्राणां सबलत्वे द्वैधीभावं कुर्यात् ।
कोऽर्थः ? सैन्यार्धेन स्थिति सैन्यार्धेन यात्रां च कुर्यात् । तथा सौम्येषु बलिषु सन्धिः कार्यः, करेषु बलिषु विग्रहेण जयः, सर्वैरप्यबलैरन्यं सभाग्यं
नृपमाश्रयेदिति योगयात्राग्रन्थे। इत्युक्तं सप्रपञ्च पञ्चविंशत्या श्लोकैर्यात्रालग्नकुण्डलिकास्वरूपं । इद च सामान्येन राजादीनधिकृत्य ज्ञेय, यतो राजानोऽपि
वक्ष्यमाणयोगालामे केवललनवलेनापि यानां कुर्युः । यल्लल्ल:-
" ऐकान्तिकगन्तव्ये देवेन निपीडिते च यातव्ये । केवलविलग्नयोगादपि याता सिद्धिमामोति ॥ १॥"
मथ शुभतिथिनक्षत्रलमादिपलं विनापि यैहयोगै राज्ञा यात्रा सफला स्यात्तान् राज्ञामेव योग्यानन्यासाधारणान् यानोचितग्रहयोगानभिधित्सुराह-
.
-
SHRESS
॥१६७॥

·65 आरम्भ. सिद्धेः HALUE ॥१६८॥ चतुर्थ विमर्श गमद्वारे योग- निरुपणम् . चौराणां शकुनर्यात्रा नक्षत्रैश्च द्विजन्मनाम् । मुहूतः सिद्धयेऽन्येषां राज्ञां योगैश्च ते त्वमी ॥ ५१ ॥ व्याख्या-शकुनैरिति शान्तप्रदीप्तदिग्विभागानुरूपफलैर्मरुदेशीयवृद्धानामनुभवसिद्धरागन्तुकशकुनैः, नक्षत्रैरिति नक्षत्राणां गुणैरित्यर्थः । मुहूः- रिति शिवभुजगमित्रेत्याद्युक्तेः शुद्धद्विधटिकैरित्यर्थः । अन्येषामिति वैश्यशूद्रकारुप्रभृतीनां । योगैश्चेति, अय भावः-तिथिवारभलग्नादिशुद्धिनिरपेक्षमपि राज्ञामेतैग्रहयोगैर्यात्रा फलति । यदुक्तं दैवज्ञवल्लमे- " तिथि १ क्षण २ भ ३ वाराणां ४ साध्यं योगेन सिध्यति । तस्मात्सर्वेषु कार्येषु ग्रहयोगान् सुचिन्तयेत् ॥ १ ॥ नन्वस्स्वेवं, परं बलवति लग्नेऽपि ग्रहाणां सौम्यक्रूरता यत्नेन विचार्यते, इह तु तंद्विचारलेशोऽपि नेत्यत्र को हेतुः ? उच्यते-इह योगस्यैव बलं प्रधानं । तथाहि-यथौषधान्तरसंयोगाद्वत्सनागादिविषमपि रसायनीभूय जन्तुजीवातुः स्यात्, तथा क्रूरोऽपि ग्रहो योगाच्छुभदः स्यात् । यथा च घृतमधुनी सममेव उपविषं मृत्युदमिति चरकवचः, तथा शुभग्रहा मपि योगादशुभाः म्यु. । तदेतैर्योगर्मास १ तिथि २ वार ३ भ ४ योग ५ क्षण चन्द्र ७ तारा ८ लमानां ९ विरुद्धत्वेऽपि यात्रा सफला स्यादिति प्रत्येयं । उक्तञ्च रत्नमालाया- " तिथौ क्षणे मे करणे च वारे, योगे विलग्ने हिमगौ नृपाणाम् । पापेऽपि यात्रा सफलाऽत्र योगैः...... एतच्चैकान्तिककार्यविषयं । स्वस्थे तु मासतिथिनक्षत्रादिबलं योगबलञ्च विलोक्य । यद्भास्कर:-"अवमाधिमासयोर्न प्रतिष्ठतेऽभीष्ट- सिद्ध्यर्थीति" । तथा-"पहि कुसलुलग्गि" इत्यादि ॥ योगानेवाह - अर्कार्किशशिनः सिद्ध्यै राज्ञां लग्ना १ रि ६ मध्य १० गाः (१)। सितेज्यमन्दज्ञाराश्च लग्ना १ स्त ७त्रि ३ सुखा ४ रि ६ गाः (२)॥ ५२ ।। व्याख्या-अर्धद्वयेऽपि यथासङ्ख्य योजना ॥ "॥ इति । RECEN । - ॥१६८॥ , योगाङ्कोऽयं, एवं सर्वत्र. ।

·न
व्याख्या-
सिद्धः
चतुर्थ
विमर्श
गमद्वारे
यात्रायोगा:
॥१६९॥
शुक्रज्ञाकांश्च लग्न स्वरभ्रातृषु३क्रमशः श्रिये (३) । लग्ना१रिदगौ च जीवाौं जयदी व्यष्टमे विधौ (8)॥५३ ।।
समश इत्युत्तरार्धेऽपि योज्य । व्यष्टमे इति, यदीन्दुरष्टमगृहे न स्यात् ॥
मन्दारौव्याश्य११षटूसुज्ञसितेज्याश्चोत्कटाः श्रिये(५) । केन्द्रेच बलिनौ ज्ञेज्याविन्दौ त्वापोक्लिमेऽयले(६)॥५॥
व्याख्या-उस्कटा इति यत्रतत्रस्था अपि बलिन इत्यर्थः । चन्द्रे भापोक्लिमस्थे निर्बले च सति ॥
श्रिये विधुः सुखे४ऽस्ते तु सितज्ञौ(७)व्यत्ययेन वा(८) याने त्रिकोणकेन्द्रस्थाः सौम्याः षट् आयगाः परे(९)॥५५॥
व्याख्या-सितज्ञौ सुखे, चन्द्रोऽस्ते इति व्यत्ययः । याने इति यात्रायां श्रिये स्युरिति योगः । परे क्रूराः ॥
जयाय मूत्तौ१ मार्तण्डः सौम्यः स्वे२ सप्तमो विधुः(१०)।बृहस्पतिर्वा केन्द्रस्था शेषेषु स्वा१य११वर्तिषु(११)॥५६॥
व्याख्या-स्वं द्वितीयं । शेपेषु क्रूरसौम्येषु सर्वेषु । एवं योगा एकादश ॥
यातुःप्रारदक्षिणयोञ्जसितान्तर्जयकरः सुखे चेन्दुः(१२)।गुरुरेकान्तर आर्के(१३)ो वा शुक्राच(१४)भौमाढा(१५)।५७।
व्याख्या-प्राच्या दक्षिणस्यां वा यात्रा तदा ज्ञशुक्रयोर्मध्येऽन्तराले तिष्ठन्निन्दुः शुभः । परं यदि सुखे तुर्यस्थाने स्यात्तदैव शुभः, नान्यथा।
प्रतीच्युदीच्योस्तु यात्रायामयं योगो नापेक्ष्यः । तथा गुरुरेकान्तर इति शनितो गुरुरेकान्तरगृहे स्थित इत्येको योगः । ज्ञो वेति शुक्राबुध एकान्तर-
गृहे स्थित इति द्वितीयः । भौमाबुध एकान्तरगृहे स्थित इति तृतीय. । दैवज्ञवल्लभेऽप्युक्तम्-
भृगुजादथवा महीसुतावुध एकान्तरमे स्थितो यदा । रविजादथवा गुरुस्तदा, व्रजतो यान्त्यरयः क्षयं रणे ॥ १ ॥"
तदेवमत्र श्लोके योगाश्चत्वार. ।
गुरुर्जयाय लग्न १ स्थः क्रूरैलाभ ११ नभो १० गतैः (१६)। तथा चन्द्रेऽष्टमे षष्ठे शुक्रे लग्नगतो गुरुः (१७) ॥५८||
व्याख्या-एते सर्वे प्रत्येकयोगाः सप्तदश ॥ अथ योगपिण्डमाह-
भा. सि. १५
।
॥१६९॥

·आरम्भ.
सिद्ध
॥१७०॥
चतुर्थ
विमर्श
गमद्वारे
द्विकसंयो-
गियोग-
भङ्गाः
सिद्ध्यै धीधर्म९केन्द्रेषु बुधवाक्पतिभार्गवैः। योगोऽधियोगोर योगाधियोगई श्चैक १ द्विक रत्रिकैः ३ ॥१९॥
व्याख्या-बुधगुरुशुक्राणामन्यतम एकश्चेत् धीधर्मकेन्द्राणामन्यतमस्थानस्थ: स्यासदा योगः १ । द्वौ चेत्तथा तदाऽधियोगः २ । त्रयोऽपि
चेत्तथा तदा योगाधियोग. ३ । एषां फलान्येवं दैवज्ञवल्लमे-
"योगेन यो याति नृपोऽरिदेश, सुखेन सोऽभ्येत्य १, धियोगयाता। प्रामोति कीर्ति विजयं धनश्च २, योगाधियोगेन महीमशेषाम् ३ ॥१॥"
अत्राम्नाय.-यद्यपरो यात्रायोगो लभ्यते वा न लभ्यते वा परमुभयथाऽपि यात्रा तदैव कार्या । यदि बुधगुरुशुक्राणामन्यतम एकोऽपि
धीधर्मकेन्द्राणामन्यतमे स्थाने स्थितः स्यात् द्विप्रभृतीनां तु किमुच्यते? इह च स्थूरवृत्त्या योगास्त्रयः, सूक्ष्मेक्षिकायां तु द्विचत्वारिंशदधिका त्रिशती
३४२ योगानामुत्पद्यते । कथमिति चेदुच्यते-एककयोगास्तावदष्टादश । कथं ? धीधर्मकेन्द्रस्तावत् षट् स्थानानि सन्ति, तथाहि ५-९-१-४-७-१० ।
एषु षट्सु प्रत्येकं बुध एवैकः स्थित इति लब्धा बुधेन षड्भङ्गाः । एव गुरुशुक्राभ्यामपि प्रत्येकं षट् षट्, एवमष्टादश १८ ।
अथ द्विकयोगा अष्टोत्तरं शतं । कथं ? ज्ञगुरुशुक्राणां ग्रहाणां तावत्रीणि द्विकानि स्युः। तथाहि-ज्ञगुरू ज्ञशुक्रौ २ गुरुशुक्रौ ३ चेति । तत्र ज्ञगुरू
समुदिती प्रत्येकं षट्स्थानेषु स्थिताविति लब्धा एकेन द्विकेन षड्भङ्गाः। एवं शेषद्विकाभ्यामपि षट् षड् लभ्यन्ते, एवमष्टादश १८ । एते समस्तद्विक-
योगाः ॥ अथ व्यस्तद्विकयोगाः, तथाहि-धियां बुधं धर्मे च गुरुं न्यस्य, गुरु पुनः पुनरुत्थाप्य षष्ठ पदं यावच्चाल्यते, अनेनाक्षचारणिकाख्यकरणेन लब्धाः
पञ्च भङ्गाः । पुनधर्म बुधं प्रथमे गुरुं च न्यस्य, पुनः पुनर्गुरुरुत्थाप्य पुरः पुरो मण्ड्यते, एवं लब्धाश्चत्वारः ४ । एवमेव पुनस्त्रयः ३ । पुनद्वौं २ ।
पुनरेक १ श्चेति मीलने सर्वे पञ्चदश १५ । एते ज्ञगुर्वोः क्रमस्थापनया लब्धाः । यदा त्वेतौ विपर्ययेण स्थाप्येते, कथं ? धियां गुरुधर्मे बुधः इति
न्यस्य, बुधः पुनः पुनरुत्थाप्य पुरः पुरो मण्ड्यते, एवं लभ्यते पञ्च । पुनर्धम्म गुरुं प्रथमे बुधं च न्यस्य बुधस्य पुनः पुनरुत्थापनया लभ्यन्ते चत्वारः ।
त थैव पुनस्त्रयः, पुनद्वौं, पुनरेकश्चेति मीलने एतेऽपि पञ्चदश । उभयोः पञ्चदशकयोर्योंजने त्रिंशत् ३० । एते प्रथमद्विकेन क्रमोरक्रमस्थापनाभ्यां लब्धाः।
एवमेव द्वितीयद्विकेऽपि क्रमोत्क्रमाभ्यां त्रिंशत् ३० । तृतीयविकेऽपि तथैव त्रिंशत् ३० । तिसृणां त्रिंशतां योगे नवतिः ९० । पाश्चात्याष्टादशयोजने-
ऽष्टोत्तरशतं द्विकयोगाः १०८ । अथ त्रिकयोगाः षोडशाधिका द्विशती २१६ । कथं ? त्रयाणां निकयोगतावदेक एव । ततो ज्ञगुरुशुक्राणां त्रिकं
॥१७०॥

·पुनस्रयः, पुनहीं, सिद्धेः . चतुर्थ विमर्श गमद्वारे भकरण विधिः ॥१७१॥ समुदितमेव षट्स स्थानेषु तिष्ठतीति जाताः पड्भङ्गाः । अथ धियां बुधं धमें गुरुशुक्रौ च न्यस्य समुदितावेव तौ पुनः मण्ड्येते, एवं लब्धाः पञ्च । धर्मे शं प्रथमे गुरुशुक्रौ च न्यस्य प्राग्वत् तद्युग्मस्य पुनः पुनरुत्थापनया लम्यन्ते चरवारः, तथैव पुनरेकश्चेति मीलने सर्वे पञ्चदश १५ । एते ज्ञस्य धुरि स्थापने लब्धाः । यदा तु गुरुधुरि स्थाप्यते शेपो चाले तदाप्यनेनैव करणेन पञ्चदश लभ्यन्ते। यद। च शुक्रो धुरि स्थाप्यते शेषौ चाग्रे तदापि तथैव पजदश । पञ्चदशकनयमीलने पञ्चचत्वारिंशत् ५५ । अथ धियां समुदिती बुधगुरू, धर्मे शुक्रं च न्यस्य, शुक्रस्य पुनः पुनरुत्थाप्य पुरः पुरश्चालने लब्धाः पञ्च । ततो धर्म समुदिती बुधगुरू प्रथमे शुक्रं न्यस्य शुक्रस्य पुनः पुनरुत्था. पनेन लभ्यन्ते चत्वारः, तथैव पुनस्वयः, पुनद्वौं, पुनरेकश्चेति मीलने सर्वे पञ्चदश । एते ज्ञगुरुयुग्मस्य धुरि स्थापने लब्धाः । यदा तु ज्ञशुक्रयुग्मं धुरि स्थाप्यते गुरुवाने तदाप्यनेनैव करणेन पञ्चदश लभ्यन्ते । यदा च गुरुशुक्रयुग्म धुरि स्थाप्यते बुधश्चाने तदापि तथैव । पञ्चदशकनयमीलने च पुनरपि पञ्चचत्वारिंशत् ४५। पञ्चचत्वारिंशतोईयस्य मीलने नवति: ९०। अथ धियां बुधं धर्म गुरुं प्रथमे शुक्रं च न्यस्य, शुक्रः पुनः पुनरुत्थाप्यते तदा चरवारो लभ्यन्ते, यदा च गुरुरुत्थाप्य प्रथमें मण्यते शुक्रश्च चतुर्थे तदापि शुक्रस्य पुनः पुनरुत्थापने यो लभ्यन्ते । एव गुरोः पुरः पुरश्चारणेन शुक्रस्य पुन. पुनरुत्थापनया च पुनद्वौं २ । पुनस्तथैवैकः १ । सर्वेऽप्येते दश १० । एते बुधे धुरि स्थिते लब्धाः । यदा च बुधोऽप्युत्थाप्य धर्म मण्ड्यते, शेषौ चाग्रेतनस्थानयोस्तदाप्यक्षचारणिकया लभ्यन्ते षट् ६ । यदा वुधः पुनः पुनरुत्थाप्य प्रथमे मण्ड्यते शेषौ चामतनस्थानयोस्तदाऽप्यक्ष. चारणया यो लभ्यन्ते । पुनर्बुधस्योत्थाप्य पुरश्चालने एक. । एतेऽपि सर्वे दश १० । दशकद्वययोगे विंशतिः २० । एते बुधगुरुशुक्र इति स्थापना. क्रमे सति लब्धाः । इह च स्थापनाक्रमाः षट् स्युः । कथं ? यथा-' 'पुन्वाणुपुस्विहिट्ठा समयामेएण कुरु जहाजिडं । उवरिमतुल्ल पुरओ निसिज पुन्वक्कमो सेसो ॥ १ ॥ जम्मि उ निख्खिते खलु सो चेव हविज अंकविन्नासो । सो होइ समयमेो वजेभन्वो पयत्तेण ॥ २ ॥ इति गाथोककरणेनैककद्वित्रिकाणां षोढा स्थापनाक्रमः स्यात्, तथाहि- १२३-२१३-१३२-३१२-२३१-३२१ ॥१७॥ तथाऽत्र ज्ञगुरुशुक्राणामेककद्विकनिकरूपरवकल्पनया षोढा स्थापनाक्रमः स्थाप्यते, तथाहि- ·आरम्भ सिद्धेः ॥१७२॥ चतुर्थ विमर्श गमद्वारे राजपोगः बु गु शु | गु वु शु | बु शु गु शु बु गु गु शु बु | शु गु बु ततः प्रथमे स्थापनाक्रमे यथा विंशतिर्भगा जातास्तथा द्वितीये स्थापनाक्रमेऽपि विंशतिः, एवं तृतीयेऽपि यावत् षष्ठेऽपि स्थापनाक्रमेऽपि विंशति- विशतिर्भमाः स्युः । ततो विंशतेः षड्भिर्गुणने जात विंश शतं १२० । तस्य पाश्चात्यानां नवतेः षण्णां च मीलने जाते द्वे शते षोडशाधिके २१६ । एते त्रिकयोगभन्नाः । एतैः सह एककद्विकयोगानामष्टादशकाप्टोत्तरशतयोर्मीलने त्रिशती द्विचत्वारिंशदधिका ३४२ योगानामुत्पद्यते इति सिद्धम्-- ग्रहरष्टिनिरपेक्षान् योगानुक्त्वाऽथ दृष्टि पापेक्षं योगद्वयमाह-- शुक्रं व्या ३ या ११ म्वु ४ गं पश्यन् जीवो यात्रा केन्द्रगः । राज्ञां दत्ते जयं क्रूरैः कलत्रादित्रयान्यगैः ॥ ६ ॥ व्याख्या--त्रय सप्तमाष्टमनवमभावरूपम् ॥ बुधो वपुः सुख ४द्वेषि ६ व्योम १० स्थो वीक्षितः शुभैः। जयाय राज्ञां पापेषु लग्ना १ स्त७ व्यय १२वर्जिषु ॥६१॥ व्याख्या-एवं सर्वेऽप्येते यात्रायोगास्त्रीणि शतान्येकषष्ठयधिकानि ३६१ ॥ अथ समर्थयति-- इति सप्तरूपकाधैः सकलश्लोकत्रयेण चोक्तेषु । योगेषु राजयोगेष्वपि शुभदा भूभुजां यात्रा ॥ ६२ ॥ व्याख्या-रूपकशब्दोऽत्र वृत्तवाची, सप्तानां रूपकाणामधेरर्धेऽधै वाक्यसमाप्तेरवश्यंकृतत्वादेवमूचे। राजयोगेष्वपीति, बृहज्जातकोक्ता राजयोगा भपि यात्रायामुपयुज्यन्त इत्यर्थः, ते चामी सर्वकार्येषूपयोगित्वात्सव्याख्या उपदयन्ते, यथा--- वकार्कजार्कगुरुभिः सकलैत्रिभिश्च, स्वोच्चेपु षोडश नृपाः कथितैकलग्ने । द्वयकाश्रितेषु च तथैकतमे विलग्ने, स्वक्षेत्रगे शशिनि षोडश भूमिपाः स्युः ॥ १॥" सकलैरिति एषु चतुर्वपि स्वोच्चस्थेषु । कथितैकलने, इत्येषां चतुर्णा ग्रहाणां मध्यादेकैकस्मिन् लमगे चत्वारो राजयोगाः । त्रिमिति तेषां मध्यात्रिपुच्चस्थेपु तेषामेव च त्रयाणां मध्यादेकैकस्मिन् लग्नगे द्वादश, एव षोडश । तथा द्वयकाश्रितेष्विति, एतेषां चतुर्णा वादिग्रहाणां h ॥१७२॥ है ·M बारम्भ- सिद्धे आसम्भः चतुर्व विमई गमद्वारे राजयोग ॥९७३॥ विचारमा मध्यावाभ्यामुच्चस्थाम्यां तयोरेव चैकैकस्मिन् लग्नगे चन्द्रे कर्कस्थे द्वादश । एषां मध्यादेकत्मिनुच्चस्ये तस्मिन्नेव च लमगे कर्कस्ये चन्द्रे चस्वारः, एवमपि षोडश । सर्वे द्वात्रिंशत् । तथाहि-मेपेऽर्क: कर्के जीवस्तुले शनिर्मकरे भौमः शेषा यथेच्छं, ईदृश्यां गृहस्थितौ मेपे लग्ने एको योगः १, कर्के द्वितीयः २, तुले तृतीय ३, मकरे चतुर्थः ४, एवं चत्वारः । अथ त्रिभिः मेपेऽर्कः कर्के जीवस्तुले शनिः शेषा यथेच्छं, एवं मे लग्ने एकः १, कर्के द्वितीयः २, तुले तु तृतीय. ३ । सर्वे सप्त । अथ मेपेऽर्क. कके जीवः मकरे भौम. शेपा यथेच्छं, एवं मेपे लग्ने एकः १, कर्के द्वितीयः २, मकरे तृतीयः ३ । सर्वे दश १० । अथ मेपेऽस्तुले शनिर्मकरे भौमः शेषा यथेच्छं, एवं मेपे लग्ने एक. १, तुले द्वितीयः २, मकरे तृतीयः ३, एवं त्रयोदश १३ । अथ कर्के जीवस्तुले शनिर्मकरे भौमः शेषा यथेच्छं, एवं कर्के लग्ने एकः १, तुले द्वितीयः २, मकरे तृतीयः ३, एवं सर्वे पोडश १६ । एते पूर्वाधोक्ता. । अथ द्वयाश्रितेपूच्यन्ते-कर्क चन्द्रः मेपेऽर्कः कर्के जीवः शेषा यथेच्छं । एवं मेपे लग्ने एकः १, कर्के द्वितीयः २ । अथ मेपेऽर्कः कर्के चन्द्रस्तुले शनिः एवं मेषलग्ने तृतीयः ३, तुले चतुर्थः । अथ मेपेऽर्कः कर्के चन्द्रो मकरे भौमः एवं मेपे लग्ने पञ्चमः मकरे षष्ठः ६ । अथ कके चन्द्रजीवी तुले शनिः एव ककै लग्ने सप्तमः ७, तुलेऽष्टमः ८ । अथ कर्कस्थौ जीवेन्दू मकरे भौमः । एवं कके लग्ने नवमः ९, मकरे दशमः १० । अथ कर्के चन्द्रस्तुले शनिर्मकरें भौमः एवं तुले लग्ने एकादशः ११, मकरे द्वादशः १२ । अथैकाश्रितेषु क. चन्द्रे मेषलग्नस्थेऽके एकः १, कक लग्ने चन्द्रजीवौ द्वितीयः २, कके चन्द्रे तुललग्ने शनी तृतीयः ३, कर्के चन्द्रे मकरलग्नस्थे भौमे चतुर्थः ४, एते पूर्वैः सह पोडश १३ । सर्वे द्वात्रिंशत् ३२ राजयोगाः । अथ पञ्चशतान्यष्टाविंशत्यधिकानि ५२८ राजयोगानामाह- वर्गोत्तमगते लग्ने चन्द्रे वा चन्द्रवर्जितैः । चतुराधैर्ग्रहैदृष्टे नृपा द्वाविंशतिः स्मृताः ॥ २ ॥ लग्ने वर्गोत्तमगते राशिसमाननामकनवांशस्थे इत्यर्थः । अयं भावः-यो राशिर्लग्नेऽस्ति तस्य यो नवांशो राशिसमनामाऽस्ति स वगोत्त. माख्यः, स एव च नवांशो लग्नेऽधिकृतोऽस्ति तदा लग्नं वर्गोत्तमगतमुच्यते, एव चन्द्रेऽपि वाच्य, तस्मिन् 'चन्द्रवर्जितै रिति चन्द्रस्य नापेक्षा, तदन्यै- हैश्चतुर्भिः पञ्चभिः पभिर्वा दृष्टे प्रतिलग्न द्वाविंशतिराजयोगाः, एवं चन्द्रेऽपि वर्गोत्तमगते राशि राशि प्रति द्वाविंशतिः । कथं ? लग्ने चतुर्भिदृष्टे पञ्चदश १५ मेदा., पञ्चभिदृष्टे षट् ६, पमिरेकः १ । तथाहि-लग्ने रविभौमबुधगुरुभिदृष्टे एको योगः १, रविभौमबुधशुक्रौद्वतीयः २, रविभौम- ५ ॥१७॥ CORE

·बर-
आरम्भ.
सिद्ध
चतुर्थ
विमर्श
गमद्वारे
फलादेशः
॥१७४॥
---
बुधशनिभिस्तृतीयः ३. रविभौमजीवशुक्रैश्चतुर्थः ४, रविभौमजीवशनिभिः पञ्चमः ५, रविभौमशुक्रशनिभिः षष्ठः ६, रविबुधजीवशुः सप्तमः ७
रविबुधजीवशनिमिरष्टमः ८, रविबुधशुक्रशनिमिर्नवमः ९, रविजीवशुक्रश निभिर्दशमः १०, भौमबुधजीवशुक्ररेकादश. ११, भौमबुधजीवशानिभिादशः
१२, भौमबुधशुक्रश निभिस्त्रयोदशः १३, भौमजीवशुक्रशनिभिश्चतुर्दश: १४, बुधजीवशुक्रशनिभिः पञ्चदशः १५ । अथ पञ्चानां दृष्टि:-रविभौमबुधजीव-
शुक्ररेक: 1, रविभौमबुधजीवशनिभिर्द्वितीयः २, रविभौमबुधशुकशनिभिस्तृतीयः ३, रविभौमजीवशुक्रशनिभिश्चतुर्थः ४, रविबुधजीवशुक्रशनिभिः पञ्चमः
५, भौमबुधजीवशुक्रशनिभिः षष्ठः ६ । अथ षण्णा दृष्टिः-रविभौमबुधगुरुशुक्रशनिभिरित्येकः ।। सर्वेऽप्येते द्वाविंशतिः २२ । एते मेषलग्ने वर्गोत्तमगते
सति स्युः, एव द्वादशलग्नेष्वपि वर्गोत्तमगतेषु भावाद्वाविंशतेदशभिर्गुणने जाते द्वे शते चतुःषष्ठयधिके २६४ । एवं चन्द्रस्याप्येकैकराशी वर्गोत्तम-
नवांशस्थस्य द्वाविंशतेद्वाविंशतेर्भावावे शते चतुःषष्ठयधिके २६४ । मीलने पञ्च शतान्यष्टाविंशानि ५२८ । अथ पञ्च योगानाह-
" यमे कुम्मेर्केजे गवि शशिनि तैरेव तनुगै युक्सिंहालिस्थैः शशिजगुरुवर्नृपतयः ।
यमेन्दू तुङ्गेऽङ्गे सवितृशशिजौ षष्ठभवने, तुलाजेन्दुक्षेत्रैः ससितकुजजीवश्च नरपौ ॥ ३॥"
कुम्मे शनिमेषेऽक्र: वृषे चन्द्रः, नृयुगिति मिथुनं, तन्न बुधः सिंहे जीवः वृश्चिके भौमः ईदृश्यां ग्रहस्थितौ तैरेव तनुगैरित्युक्तेः कुम्मे लग्ने एको
योगः १, मेपे द्वितीयः २, वृषे तृतीयः ३ । तथा यमेन्दू इति शनीन्दू स्वोच्चे लमस्थौ, ततश्च तुले शनिः, वृषे चन्द्रः षष्ठभवनं षष्ठराशिः कन्ये-
त्यर्थः, तन्नार्कबुधौ, तुले शुक्रः, मेपे भौमः, कर्के जीवः, एवं तुले लग्ने एको योगः १, वृषे द्वितीयः । सर्वेऽप्येते पञ्च । अथ श्रीनाह-
कुजे तुङ्गेऽन्द्वोधनुषि यमलग्ने च नृपतिः, पतिर्भूमेश्चान्यः क्षितिसुतविलग्ने सशशिनि ।
सचन्द्रे सौरेऽस्ते सुरपतिगुरौ चापधरगे, स्वतुङ्गस्थे भानावुदयमुपयाते क्षितिपतिः ॥ ४ ॥"
मकरे भौमः धनुषि सूर्येन्दू यमलग्न इति यत्र तत्र राशौ शनिलंग्नगः इत्येको योगः १ । पतिर्भूमेश्चान्य इत्यस्मिन्नेव योगे भौमे सेन्दौ
लग्नगेऽर्थादेवा धनुःस्थे द्वितीयो योगः २ । सचन्द्रे सौरेऽस्त इति मेषलग्नेऽर्कः धनुषि गुरुः तुले शनीन्दू एवं तृतीयः ३ । पुनीवाह-
" वृषे सेन्दौ लग्ने सवितगुरुतीक्ष्णांशुतनयैः, सुह ४ जाया ४ ख १० स्थैर्भवति नियमान्मानवपतिः ।
हूँ
L
॥१७४॥

·आरम्भ-
सिद्धेः
॥१७५||
चतुर्थ
विमर्श
गमद्वारे
राजयोग-
संख्या
मानम् ॥
मृगे मन्दे लग्ने सहजरिपुधर्मव्ययगतैः, शशाङ्कायैः ख्यातः पृथुगुणयशाः पुंगणपतिः ॥ ५ ॥"
वृपे लग्ने चन्द्रः सिंहेऽर्क: वृश्चिके जीवः कुम्मे शनिः इत्येको योगः १ । 'मृगे मन्दे' इति मकरे लग्ने शनिः मीने चन्द्रः मिथुने भौम:
कन्यायां बुध. धनुषि जीवः शुक्राकौं यथेच्छं इति द्वितीयः २ । पुनस्वीनाह-
हये सेन्दौ जीवे मृगमुखगते भूमितनये, स्वतुङ्गस्थौ लग्ने भृगुजशशिजावत्र नृपती ।
सुतस्थौ वक्रार्की गुरुशशिसिताश्चापि हिबुके, बुधे कन्या लग्ने भवति हि नृपोऽन्योऽपि गुणवान् ॥ ६॥"
हये इति धन्व्यश्वपश्चार्घक इत्युक्केघनुषि जीवेन्दू मकरे भौम एव सति मीनलग्ने सशुक्रे एको योगः १, कन्यालग्ने सबुधे द्वितीयः २,
सुतस्थाविति कन्यालग्ने बुध. मकरे भौमशनी धनुषि चन्द्रजीवशुक्रा इति तृतीयः ३ । पुनस्त्रीनाह-
झपे सेन्दी लग्ने घटमृगमृगेन्द्रपु सहितै-यंमारार्योऽभूत्स खलु मनुजः शास्ति वसुधाम्
अजे सारे मूत्ौं शशिगृहगते चामरगुरौ, सुरेज्ये वा लग्ने धरणिपतिरन्योऽपि गुणवान् ॥ ७ ॥"
मीने लग्ने चन्द्रः कुम्भे शनि मकरे भौमः सिंहेऽर्कः इत्येको योगः १। अजे सारे इति मेपे लग्ने आरो भौमः कर्के जीव इति द्वितीयः
२ । यद्वा कर्के लग्ने जीवः मेपे भौमः इति तृतीयः ३ ।
" कर्किणि लग्ने तत्स्थे जीवे चन्द्रसितज्ञैरायप्राप्तैः । मेषगतेऽर्के जातं विद्याद्विक्रमयुक्तं पृथिवीनाथम् ॥ ८ ॥
कर्के लग्ने जीव: वृपे चन्द्रशुक्रबुधाः मेपेऽर्कः एवं योगः १ ।
"मृगमुखेऽर्कतनये तनुसंस्थे, छगकुलीरहरयोऽधिपयुक्ताः । मिथुनतौलिसहितौ बुधशुक्रौ, यदि ततः पृथुयशाः पृथिवीशः ॥९॥"
मकर लग्ने शनिः मेपे भौमः कर्के चन्द्रः सिंहेऽर्क: मिथुने बुधः तुले शुक्र. एवं योगः १ ।
" स्वोच्चसंस्थे बुधे लग्ने भृगौ मेषूरणाश्रिते । सजीवेऽस्ते निशानाथे राजा मन्दारयोर्मूगे ॥ १० ॥"
कन्यालग्ने बुध., मिथुने शुक्रः, मीने जीवेन्दू, मकरे शनिभौमी, एव योगः १। सर्वेऽप्येते राजयोगाः पञ्च शतान्येकोनाशीत्यधिकानि ५७९ ।
ॐ-SER
॥१७५॥

·C बारम्भ सिद्धेः ॥९७६॥ चतुर्थ विमर्श गमद्वारे राजयोग- माहात्म्यम् R प्रथमभझे एषां फलमाह- " अपि खलकुलजाता मानवा राज्यभाजा, किमुत नृपकुलोत्थाः प्रोक्तभूपालयोगैः । नृपतिकुलसमुत्थाः पार्थिवा वक्ष्यमाणैर्भवति नृपतितुल्यस्तेष्वभूपालपुत्रः ॥ ११ ॥" पूर्वोक्तराजयोगैः सामान्यकुलजा अपि नृपाः स्युः, नृपकुलजानां तु किं वाच्य ? वक्ष्यमाणैस्तु नृपकुलजा नृपाः स्युः, अन्यकुलजास्तु नृपतुल्याः । ते चामी- स्वोचत्रिकोणगैर्बलिष्ठैस्च्याद्यैर्भूपतिवंशजा नरेन्द्राः । पञ्चादिभिरन्यवंशजा, हीनर्वित्तयुता न भूमिपालोः ॥ १२ ॥ स्वोधस्वगृहस्वत्रिकोणगैस्त्रिभिश्चतुर्भिर्वा ग्रहैबलवत्तरैर्नृपवंशजा नृपाः पञ्चभिः षड्भिः सप्तभिर्वाऽन्यवंशजा अपि । हीनैरिति ज्यादयश्चेत् स्वोच्चा- दिस्थिता अपि बलहीनास्तदा प्रस्तुता धनिनः स्युनं तु नृपाः । अन त्रिचतुरादिभिः सप्तान्तैः पञ्च योगाः । तथा- सिंहस्थेऽजेन्दौ लग्ने, भौमे स्त्रोच्चे कुम्भे मन्दे । चापं प्रान्ते जीवे राज्ञः, पुत्रं विद्याद्भूमे थम् ॥ १३ ॥ अजेन्दाविति मेष लग्ने चन्द्रे इत्यर्थः । इति योगः । । पुनावाह- स्वः शुक्र पातालस्थे, धर्मस्थान प्राप्ते चन्द्रे । दुश्चिक्याङ्गप्राप्तिप्राप्तः शेषैर्जातः स्वामी भूमेः ॥ १४ ॥" स्वः शुक्रे इति यदा कुम्भो लग्नं तदा पातालस्थे स्वः वृषे शुक्रः तुले चन्द्रः शेषा रविकुजबुधगुरुशनयस्तृतीयलग्नकादशस्था मेषकुम्भ- धनुःस्था इत्यर्थः, इत्येको योगः १ । यदा तु कर्को लग्न तदा पातालस्थे स्वः तुले शुक्रः मीने चन्द्र. शेषाः कन्याकर्कवृषस्था इति द्वितीयः २ । सर्वे योगा भष्टौ ८ । तथा- सौम्ये वीर्ययुते तनुसंस्थे, वीर्याढ्ये च शुमे सुकृतस्थे । धर्मार्थापचयेष्वथ शेपैर्धर्मात्मा नृपजः पृथिवीशः ॥ १५ ॥' लग्ने बली बुधः, नवमे बली शुभग्रहः शुक्रो गुरुवा, शेषा नवमद्वितीयनिषड्दशैकादशस्थाः, एवं योगा नव । अथ दावाह- ॥१७६॥ CAREE

·.
आरम्भ-
सिद्धे
॥१७७॥
चतुर्थ
विमर्श
गमद्वारे
राजयोग
"वृषोदये मूर्तिधनारिलाभगैः, शशाङ्कजीवार्कसुतापरैर्नृपः । सुखे गुरौ खे शशितीक्ष्णदीधिती, यमोदये लाभगतैर्नृपोऽपरैः ॥ १६ ॥"
वृष लग्ने चन्द्रः मिथुने जीवः तुले शनिः मीनेऽर्ककुजबुधशुक्राः इत्येको योगः १ । सुखे गुराविति शनिलमे तुर्ये जीवः दशमेऽन्दू एकादशे
भौमबुधशुक्राः, इति द्वितीयः २ । सर्वे योगा एकादश ११ । पुनवाह-
" मेपूरणा १० य ११ तनु १ गा. शशिमन्दजीवा, ज्ञारौ धने सितरवी हिबुके नरेन्द्रम् ।
वक्रासितौ शशिसुरेज्यसितार्कसौम्या, होरा १ सुखा ४ स्त ७ शुभ ९ खा १० प्ति ११ गताः प्रजेशम् ॥ १७ ॥"
दशमे चन्द्र एकादशे शनिः लग्ने जीवः द्वितीये बुधभौभौ तुर्ये शुक्राळ इत्येको योगः १ । वक्रासिताविति होरेति लग्नं शुभं धर्मभवनं
आप्तिभिः, ततोऽयमर्थ-भौमशनी लग्ने तुर्य चन्द्र सप्तमे जीव• नवमे शुक्र. दशमेऽर्कः एकादशे बुधः इति द्वितीयः २ । सर्वेऽप्येते द्वितीये भने
राजयोगास्त्रयोदश १३ । अथ प्रासङ्गिकमाह-
'गुरुसितवुधलग्ने सप्तमस्थेऽर्कपुत्रे, वियति दिवसनाथे भोगिनां जन्म विद्यात् ।
शुभवलयुतकेन्द्र. क्रूरभस्थैश्च पापैर्बजति शबरदस्युस्वामितामर्थभाक् च ॥ १८ ॥
गुरुशुक्रवुधानामन्यतमो लग्ने, यद्वा गुर्वादीनां लग्नेषु मत्सु धन्विमीनवृषतुलामिथुनन्यालग्नेष्वित्यर्थः । सप्तमे शनिः दशमेऽर्कः एवं योगे
जाता भोगिनः स्युः । शुभेति शुभग्रहाणां राशय. सबला. केन्द्रेषु ऋरग्रहाः करराशिस्याः एवं योगे जात. पुलिन्दानां चौराणां च स्वामी स्यात् धनी च ।
॥ इति बृहज्जातके राजयोगाध्यायः॥
अन्येऽपि राजयोगाः सन्ति, तथाहि-
" लग्ने शौरिस्तथा चन्द्रस्त्रिकोणे जीवभास्करी । कर्मस्थाने भवेद्भौमो राजयोगस्तदा भवेत् ॥ १॥
धने चन्द्रशनी मेपे जीव. खे राहुभार्गवी २ । अथवा दशमे जीवबुधशुक्रास्तथा शशी ३ ॥ २ ॥
अथवा दशमे ज्ञार्की भौमराह च पष्ठगौ । राजयोगप्पु जाता राजानः स्युनरोत्तमाः ४ ॥ ३ ॥
॥१७७॥

·आरम्भ सिद्धेः ॥१७८॥ चतुर्थ विमर्श गमद्वारे राजयोग फलम् आदी जीवः सितः प्रान्ते यथा मध्ये निरन्तरम् । राजयोग विजानीयाः कुटुम्बबलवर्धनम् ॥ ४ ॥ " विशिष्य च " सहजस्थो यदा जीयो मृत्युस्थाने यदा सितः! निरन्तरं ग्रहा मध्ये राजा भवति निश्चितम् ॥ ५ ॥ आदौ जीवः पञ्चमे वा दशमे चन्द्रमा भवेत् । राज्यवान् स्यान्महाबुद्धिस्तपस्वी वा जितेन्द्रियः ॥ ६ ॥ स्वक्षेत्रस्था यदा जीवबुधसूर्यसुतास्तदा । जातकस्य सुदीर्घायुः सम्पदश्च पदे पदे ॥ ७ ॥ द्वितृतीये सुते धर्मे कर्मण्यपि यदा ग्रहाः । राजयोगं विजानीयात् जातस्तत्रोत्कटो भवेत् ॥ ८ ॥ धने व्यये यदा लग्ने सप्तमे भवने ग्रहाः । छत्रयोगस्तदा नीचकुलोऽपि नृपतिर्भवेत् ॥ ९ ॥ सिंहे जीवस्तथा शुक्रः कन्यायां मिथुने शनिः । स्वक्षेत्रे हिबुके भौमः स पुमान्नायको भवेत् ॥ १० ॥ कन्यायर्या शौरिचन्द्रौ च मृगे भौमो घटे तमः । सिंहे जीवो भवेजातो राजा शत्रुक्षयङ्करः ॥ ११ ॥ शुक्रा जीवो रविभौंमो धने मकरकुम्भयोः । मीने च वत्सरे त्रिशे जातः स्यात्सर्वकर्मकृत् ॥ १२ ॥ लग्ने सौरिस्तथा चन्द्रश्चाष्टमे भवने सितः । राजमान्यो महाकामी भोगपत्नीरतस्तथा ॥ १३ ॥ मिथुने च यदा राहुः सिंहस्थो भूमिनन्दनः । वृश्चिके च यदा जीवः स पुमानृपतिर्भवेत् ॥ १४ ॥ स्वगृहे च धने जीवः तुलायां च भवेत् सितः । शौरिर्मकरे मिथुने चन्द्रः स्याद्राजयोगकृत् ॥ ५ ॥ युग्मे शशी वृषे जीवः सिंहे शौरिदंगे कुजः । शुक्रस्तुलायां कन्यायां बुधाका राज्ययोगदाः ॥ १६ ॥ धनेशुक्रश्च भौमश्च मीने जीवस्तुले बुधः । नीचश्चन्द्रो रवेर्युक्तो राजयोगोऽभिधीयते ॥ १७ ॥ मीने शुक्रो बुधश्चान्ते लग्ने सूर्यों धने शशी । सहजे च भवेनौमो राजयोगं प्रचक्षते ॥ १८ ॥ भ्रातृस्थाने यदा जीवो लाभस्थाने शशी भवेत् । उच्चेषु वा शुभः केन्द्रे लग्ने वा जीव एककः ॥ १९ ॥ यद्वा-सिंहे जीवस्तुलाकीटधनुर्मकरकेषु च । ग्रहाः स्थाने तदा जातो देशभोगी भवेन्नरः ॥ २० ॥ ॥१७८॥ पस ·%E आरम्म- सिद्धेः SAS ॥१७९॥ चतुर्थ विमर्श गमद्वारे सुतुफादि- योगा: विद्यास्थाने यदा सौम्याः कर्मस्थाने च चन्द्रमाः । धर्मस्थाने पुनः सौम्यास्तदा राज्य विधीयते ॥ २१ ॥ युग्मे वृपे मेषमीने कुम्मे च मकरे ग्रहाः । यद्वा गुरुशुक्रन्दुराहवः स्युश्चतुष्टये ॥ २२ ॥ यद्वा तुर्य सितारेन्दुगुर्वर्कशनयः स्थिताः । योगेष्वेतेपु ये जातास्तेपां स्याद्राजयोगिता ॥ २३ ॥ जन्मचतुर्थे भवने भार्गवरविराहुचन्द्रभौमेपु । जातो वुधयुक्तेपु च पृथिवीपालो भवेत् पुरुषः ॥ २४ ॥ जन्मचतुर्थे भवने भार्गवगुरुचन्द्रभौमशनियुक्तः । जातं विदधाति रविः पृथवीपालं न संदेहः ॥ २५ ॥ घने व्ययेऽष्टमे षष्ठे सौम्यरा युता यदि । यत्नात्स पुरुपो रक्षईश्वरः कुलवर्धनः ॥ २६ ॥ तृतीये वैकादशे वा त्रिकोणे वा भवेंद्यदि । सप्तमें वा भवेजीवः सुरूपो राजमानिनः ॥ २७ ॥ गुरुर्लग्ने धने करो व्यये क्रूरो भवेत् पुनः । सप्तमे भवने क्रूरो धनसौभाग्यजातकम् ॥ २८ ॥ एते अन्यान्तरोता एकत्रिंशदाजयोगाः । तथा- " यदि सर्वग्रहदृष्टिर्लग्ने परिपतति देवतवशेन । तद्भवति नृपतियोगः कल्याणपरम्पराहेतुः ॥ २९ ॥ अन्योऽन्यस्योच्चराशिस्थी यदि स्यातां ग्रही तदा । राजयोगं जिनाः प्राहुर्दर्शने तु महाफलम् ॥ ३० एतौ पूर्णभद्रज्योतिषे । तथा- " रविवर्ज द्वादशगैरनुफाश्चन्दाद्वितीयगैः सुतुफाः । उभयस्थितैर्दुरधरा केमद्रुममन्यथैतेभ्यः । ३१ ॥" अन्न रविवर्जमिति रविवर्जा भौमादिग्रहा इत्यर्थः । ततोऽयं भावः-जन्मपत्रिकायां चन्द्राद्वादशे स्थाने भौमादिश्चेत्कश्चिद्ग्रहः स्यात्तदाऽनुफा- योगः । चन्द्राद्वितीय स्थाने चेगौमादिः कश्चिद्महस्तदा सुतुफायोगः । उभयं चन्द्राद्वितीयद्वादशरूपं तयोर्द्वयोरपि चेद्रौमादिः कश्चिद्ग्रहस्तदा दुर- घरायोगः । अन्यथेति यदि चन्द्राद्वादशद्वितीयस्थानयोभॊमादीना मध्ये कश्चिद्ग्रहो नास्ति तदा केमद्रुमयोगः । " सूर्याद्वययगैर्वोशि द्वितीयगैश्चन्द्रवर्जितैर्वेशि । उभयस्थैरुभयचरी राजयोगाः षडयमी ॥ ३२ ॥ 256-LESS ॥१७॥ "

·आरम्भ
सिद्धे
; ॥१८॥
चतुर्थे
विमर्श
गमद्वारे
चिचोत्साह
प्राधान्यम्
वोशियोगेऽपि चन्द्रवर्जितैरिति योज्यं, चन्द्रवर्जितैीमादिग्रहैरिति चार्थः षडपीति पूर्वश्लोकस्थैस्त्रिमिः सहैते त्रय इति षट् । यद्यपि च सूक्मेक्षि-
कयाऽनापि योगभङ्गा बहवोऽप्युत्पधन्ते तथापि स्थूरवृत्तिरेवात्र विवक्षिता, वैचित्र्यार्थ ग्रन्थकृताऽपि षडप्यमी इत्येव सख्योक्तेश्व, सप्तमः केमद्रुमस्त्वधमः,
चन्द्रे सर्वग्रह दृष्टे तु स एव भमकेमद्रुमाख्यो राजयोग: स्यात् । एते सप्तापि राजयोगा जातकोताः । लल्लस्वाह-" केन्द्रे शीतकरेऽपि वा ग्रहयुते
केमनुमो नेष्यते "
। एवमेते विकीर्णराजयोगाश्वरवारिंशत् ४० । सर्वमीलने यात्रायोगा नव शतानि षडशीत्यधिकानि ९८६ ॥
अथ चित्तशद्धिः सर्वनिमित्तेभ्यो बलिनीत्याह-
सकलेष्वपि कार्येषु यात्रायां च विशेषतः । निमित्तान्यप्यतिक्रम्य चित्तोत्साहः प्रगल्भते ॥ १३ ॥
व्याख्या निमित्तानीति, यद्यपि निमित्तं किल दैहिकं वामदक्षिणाङ्गस्फुरणादि । उक्त हि दैवज्ञवल्लभे-
" स्यन्दनं दक्षिणे पार्श्वे विपृष्ठहृदये हितम् । वामपार्श्वे तु नारीणां मनसश्चानुकूलता ॥ १ ॥"
अगस्पर्शादि विङ्गितं. दुर्गानिश्च शकुन:, लमादि तु ज्योतिष, तथाप्यत्राभेदकल्पनया सर्वेषां निमित्तत्वमेवोचे । चित्तोत्साह' इति " भगिरा
मनोरसाहं" इत्युक्तेः प्रागविसंवादित पाऽनुभूत प्रातिभज्ञानं लग्नादिभ्योऽपि बलवदित्यर्थः ॥ यात्रायां दिग्विभागविधिमाह-
ऐन्यादि ४ दिक्षु मातङ्ग १ रथा २ व ३ नरवाहनैः ४ । ब्रजेत्क्रमेण भूपालो दिक्पालोल्लासिमानसः ॥ ६४॥
व्यख्या-नरवाहन शिविकादि। दिक्पालेति यातव्यदिशः पतिमिन्द्रा १ मि २ यम ३ नैव ४ वरुण ५ वायु ६ कुबेरे ७ शान ८ रूपं ।
तथा "ग्रहाः स्युरेन्द्रे" स्या दकान्योक्तं सूर्यादिग्रहं च सहर्ष ध्यायन् सन्नित्यर्थः । उक्तञ्च रत्नमालायाम्-
ध्यायमाशाधीश्वरं हृष्टचेता., क्षोणीपालो निर्विलम्ब
॥ इति गमद्वारम् ॥ ८
प्रयायात्
"
॥१८॥

·.
मथ वास्तुद्वारमाह-
भारम्भ-
सिद्ध
॥१८॥
चतुर्थ
विमर्श
वास्तुद्वारे
आयशोम-
नाशोमन
विचार:
ततम्ब-
॥ अथ वास्तुद्वारम् ॥
वास्तु नव्यं विभूत्यायुः कीर्तिकामो निवेशयेत् ,ज्ञात्वाऽऽय १क्ष व्ययां ३ शाँस्तु ४चन्द्र ५ तारावले अपि ॥६५॥
व्याख्या--वास्तु ग्रहहमासादादि । विभूतीत्यादि, अनेनेदमसूचि-
"कार्यसिद्धिसुखापि निमित्तशकुनादिभिः । ज्ञात्वा प्रष्टुग़द्दारम्मे कीर्तयेत् समयं सुधीः ॥ १ ॥"
भन्नादिशब्दादास्पर्शादि गृह्यते । ननु कथमगस्पर्शनेन निर्णय.? उच्यते--
"शीर्षरमुखरवाहुरेहृदयोध्दराणिकटिक्ष्वस्तिण्गुह्य८संज्ञानि । ऊरू९जानू २० जो११चरणा १२ विति राशयोजाद्याः ॥ १॥"
इति लघुजातके । अनाजाद्या इत्युक्तं तथापि यत्तात्कालिकं लग्नं तदेव शिरः, ततोऽन्याङ्गानि ।
"कालपुंसो यदङ्गं तत्स्प्र(प्र)या स्पृशति चेच्छुभैः । युक्तं विलोकितं वापि स निर्माणमादिशेत् ॥१॥"इति दैवज्ञवल्लमे ॥ यादीन्येवाह-
ध्वजो १ धूमो २ हरिः ३ श्वा ४ गौः ५ खरो ६ हस्ती ७ द्विका ८ क्रमात् ।
इशान | पूर्वादि ८ बलिनोऽष्टाया विषमास्तेषु शोभनाः ॥ ६६ ॥
व्याख्या-चजधूमाद्याह्ना अष्टेते आयाः क्रमा पूर्वाग्मेटयाधष्टदिक्षु बलिनः, सर्वदाप्येतदिग्निवासित्वात् । उक्तन-
पूर्व
"ईशानान्ते च दिग्भागे पूर्वादिक्रमत. स्थिता. । अन्योन्याभिमुखा ह्येते विज्ञेया वास्तुकर्मणि ॥२॥"
विषमा इति सर्वेष्वपि गृहेषु प्रायो विषमा एव श्रेष्ठाः, न तु समाः, विरुदसंज्ञाफलदत्वात्, सान्वयनामानो
श्वा ४ सिंहः ३ | धूमः २ होते । एषां स्थापनव्यवस्था चेयम्-
नैऋत्य | दक्षिण
भन्नि
वृष सिंहं गजं चैव खेटकर्यटकोट्टयोः । द्विपः पुनः प्रयोक्तव्यो वापीकूपसरस्सु च ॥१॥
मा. सि. १६. मृगेन्द्रमासने दद्याच्छयनेषु गर्ज पुनः । वृषं भोजनपानेषु च्छत्रादिषु पुनर्वजम् ॥ २ ॥
गज. ७ काकः ८
वायव्य
ध्वजः १
वृष: ५
पश्चिम
आयबल
-
॥१८१॥

·। -- । H । । गारम्भ सिद्धेः ॥१८२॥ चतुर्थ विमर्श वास्तुद्वारे क्षेत्रफल शुभाय साधनम् SE अग्निवेश्मसु सर्वेषु गृहे वन्युपजीविनाम् । धूमं नियोजयेत् किञ्चिल्यानं म्लेच्छादिजातिषु॥३॥ खरो वेश्यागृहे शस्तो ध्वाङ्क्षः शेषकुटीषु च । वृषः सिंहो गजश्चापि प्रासादपुरवेश्मसु ॥४॥" इत्यादि विवेकविलासे ॥ आयेषु विनिमयं नियमयति- ध्वजः पदे तु सिंहस्य तौ गजस्य वृषस्य ते । एवं निवेशमर्हन्ति खतोन्यत्र वृषस्तु न । ६७ ।। व्याख्या-यत्र सिंहायः प्राप्तस्तत्र सोऽपि च दीयते, न दोषः, एवमग्रेऽपि । तौ गजस्येति गजाये प्राप्ते सोऽपि ध्वजसिंहावपि च देयौ । वृपस्य ते इति वृषाये प्रासे सोऽपि ध्वजगजसिंहाश्चापि देयाः । वृषस्तु नेति वृषाये एव प्राप्ते वृपायो देयोऽन्येवायेषु प्राप्लेषु तु वृषायो न देय इत्यर्थः ॥ आयाद्यानयने करणमाह- आयो दैन्ययो_तः फलमष्टहृतेऽधिकः। फलमष्टगुणं भा २७प्ते भं तत्राष्टहृते व्ययः॥१८॥ व्याख्या-दैान्ययोर्घात: फलं स्यात् । स एवाष्टहृताधिक आय: स्यादित्यन्वयः । भावश्चायं-दैादन्यो विस्तारः, घातो मिथस्ताडनं सगुणन- मिति यावत् । ततश्चेष्टवास्तुनो दैये विस्तरेण गुणिते योऽक: स्यात् स फलाख्यः, क्षेत्रफलमित्यपि तस्य नाम ! अष्टेति स एल फलानोऽष्टभिर्भज्यते यच्छेपमधिकं तिष्ठति स इष्टवास्तुन आयः, एकशेषे ध्वजः, द्विशेषे धूम इत्यादि, शून्यशेषे तु ध्वासाय इति । अयमनाम्नायः- पद्भिर्यवैसावदगुलं, चतुर्विंशत्यगुलैर्हस्तः, चतुभिहस्तैर्दण्डः इति, ततो यत्र दण्डैर्हस्तैर्वा मितं क्षेत्रं तन्त्र सर्वत्रामुलानि दत्वा हित्वा वाऽभीष्टायः प्रसाध्यः, यदि सगुलानि न दीयन्ते त्यज्यन्ते वा, किं तु निरुद्धा दण्डा हस्खा एव वा स्थाप्यन्ते तदा तेषां दण्डानां हस्तानां वाऽगुलरूपीकरणादन्वष्टभिर्भागे शून्यस्यैव शेषीम- वनेन ध्वालाय एव समेति, स चोत्तमानां गृहेष्वयुक्तः । अथ वासना-अङ्गुलरूपयोर्दैर्घ्यविस्तारयोर्धाते क्षेत्रफलं स्थादिति, कोऽर्थः ? तस्मिन् क्षेत्रे सर्वसङ्ख्यया तावन्त्येवाङ्गुलानि स्युः मायाश्चाष्टैव, ततोऽष्टभक्के क्षेत्रफले शेषाकसमो ध्वजाद्यायः स्यात्, स च विषम एव श्रेष्ठो न तु समः । तता हस्तानामुपर्यगुलानि दवा हित्वा वा तथा कथञ्चिदैर्घ्यपृथुरवे कल्पयेत् यथाऽष्टभक्त क्षेत्रफले विषमा एवावशिष्यते । उक्ता दैवज्ञवल्लमे- "न हस्तमानेन गुणान्वितं स्याचदा तदा तद्गणितोक्तयुक्त्या । प्रदाय हित्वा यदि वाशुलानि, प्रसाधयेत्क्षेत्रफलं शुभायम् ॥ १॥" S ॥१८२॥ *

·भारम्मा
सिद्धेः
अत्र शुभायमित्युपलक्षणं, तेन नक्षत्रायपि यथा तस्मिन् गृहेऽनुकूलमुत्पद्यते तथा क्षेत्रफलं साध्यं । नक्षत्रानुकूल्यप्रकारश्चाने वक्ष्यते-" प्रारब्ध
सम्मुख चन्द्रे " इत्यादिना । विशेषस्तु-
"गृहेषु कर्मिकहस्तेन मानं स्वामिकरेण वा । देवतानां तु धिष्ण्येषु कर्मिहस्तेन केवलम् ॥ १॥"
अत्र कर्मिहसः काम्बिक ( कार्मिक ) हस्त इत्यर्थः । तथा देवगृहे भित्तिबाहुल्यं क्षेत्रफलमध्ये गण्यते, अन्यत्र तु भित्तयः क्षेत्रफलात्
चतुर्थ
विमर्श
वास्तुद्वारे
अंशान-
यन
॥१८३॥
पृथगण्या: । उक्का-
'क्षेत्रफलान्तभित्तीर्देवगृहेऽपि प्रकारयेद्विद्वान् । आक्रम्य वाह्यभूमि क्षेत्राद्भित्तीर्नृणां गेहे ॥१॥"
हति व्यवहारप्रकाशे । इत्युका आयाः । अथ जन्मभ, तत्र सामान्येन वास्तुनस्तावजन्मभं कृत्तिका । यदुक्कं व्यवहारप्रकाशे-
" भाद्रपदतृतीयायां शनिदिवसे कृत्तिकाप्रथमपादे । व्यतिपाते राज्यादौ विष्टयां वास्तोः समुत्पत्तिः ॥ १ ॥
इष्टवास्तुनस्तु जन्मभानयनमेव-फलमष्टगुणमिति अधिकशब्दोऽग्रे सर्वत्र सम्बध्यते, फलाकोऽष्टगुणो भाप्ते इति भैः सप्तविंशत्या भागे यदधिक
शेपं तिहेत्तदिष्टवास्तुनो जन्मभ । अम्मादेव भात् गृहाणा स्वामिना मह पडष्टमकादि चिन्त्यते। तत्राष्टेति तसिन् भावेऽष्टभिर्भक्त शेषाङ्केन न्ययः स्यात,
भष्टमि गाप्राप्तौ तु भाक एव ज्ययाः, व्ययश्च वेधा पैशाच । यक्ष २ राक्षस ३ भेदात् । यरसारंग:-
पैशाचस्तु समाय स्याद्राक्षसश्चाधिके न्यये । आयातूनतरो यक्षो व्ययः थष्ठोऽष्टधा त्वयम् ॥ १॥
शान्तः १ क्रूरः २ प्रद्योतश्च ३ अयानध्थ मनोरम. ५। श्रीवत्सो ६ विभवश्चैव ७ चिन्तात्मको ८ व्ययोऽष्टमः ॥ २॥
अकशेपे शान्तो व्ययः, द्विशेपे क्रूरः यावत् शून्यशेपे चिन्तात्मक इति भावना ॥ अशानयनमाह-
फले व्ययेन वेश्माख्याक्षरैश्चाढये त्रिभाजिते । अंशाः शक्रा १ न्तक २ क्षमापा ३ स्तेषु स्याद्धमो यमः ॥ ६९॥
ग्याल्पा-क्षेम लाङ्के व्ययाके तद्गृहनामाक्षरसङ्ख्यां च क्षिप्या निभिभागे यच्छेष मोऽशः । तथाहि-एकशेषे इन्द्रांशः द्विशेष यां:
शून्यवोपे राजांशः ॥ वेश्मासपेरयुक्तं ततखाः माह-
॥१८३॥

·भारम्भ चतुर्थ विमर्श वास्तुद्वारे गृहप्रस्तार प्रकार: ॥१८४॥ ध्रुवं १ धन्य २ जयं ३ नन्दं ४ खरं ५ कान्तं ६ मनोरमम् ७। सुमुख ८ दुर्मुख ९ क्रूरं १० सुपक्षं ११ धनदं १२ क्षयम् १३ ॥७॥ आक्रन्दं १४ विपुलं १५ चैव विजयं १६चेति षोडश । सम्पत्यमीषां पस्त्यानां प्रस्तार प्रतिपाद्यते ॥ ७१॥ युग्मम् ।। व्याख्या-एताः किल ध्रुवादिसंज्ञाः सान्वर्थाः, तेन खर १ दुर्मुख २ क्रूर ३ क्षया ४ क्रन्दा ५ ख्यानि गृहाणि अशुभानि । तदुक्तं वास्तुशाने- "स्थैर्य १ धनं २ जयः ३ पुत्रो ४ दारिन्य ५ सर्वसम्पदः ६ । मनोहोदः७श्रियो ८ युद्धं ९ वैषम्यं १० बान्धवा ११ धनम् १२ ॥११॥ क्षयश्च १३ मृत्यु १४ रारोग्यं १५ सर्वसम्पदि १६ ति क्रमात् । ध्रुवादीनां फलं ज्ञेयं " इति । केचिरसुपक्षस्थाने विपक्षनामाहुः । पस्त्यानि गृहाणि ॥ प्रस्तारप्रकारमाह- गुरोरधो लघु न्यस्येत् पृष्ठे त्वस्य पुनर्गुरुन् । अग्रतस्तूलवद्देयाद्यावत्सलघुर्भवेत् ॥७२॥ । व्याख्या--आयपंक्तौ चत्वारो गुरवः स्थाप्याः, शेषपक्तिवाद्यगुर्वधो लघुः, अग्रे वसमं । यत्र तु पृष्ठे रिक स्थानं तिष्ठति तेषु स्थानेषु गुरवो देयाः, एवं तावधावरसर्वलघुरन्त्यो भङ्गः स्यात् । चतुरक्षरवृत्तजाताविवान षोडश भङ्गाः । स्थापना यथा- मन्त्र प्रस्तारवन्नष्टोद्दिष्टादिप्रत्ययपञ्चकमपि सुवचमेव, परं अन्यगौरव. भयादनुपयोगित्वाच नोच्यते ॥ अथैभिः षोडशमा वादिनामोपत्तिमाह- १५ ।।। पूर्वादितो गृहद्वारादिश्वालिन्दैलघूदितैः । प्रदक्षिणस्थैर्वेश्मानि स्युर्धवादीनि षोडश ॥ ७३ ॥ 156 9 S sss 4 SS i SS S SSI १३ss।। २ । sss ६ ।s IS १० ।ssI १५ ।।। प्रतार स्थापना Siss ७ ।। १ss | ॥१८४॥ ४ ॥ss ८ ।।। १२ ।।। K ·यारम्म सिद्धेः ॥१८५॥ व्याख्या-गृहद्वारादिति यस्यां दिशि गृहद्वारं सा पूर्वा, ततः प्रदक्षिणं दक्षिणाद्या दिशः । उक्तञ्च विवेकविलासे- पूर्वादिदिग्विनिर्देश्या गृहद्वारव्यपेक्षया । भास्करोदयदिक् पूर्वा न विज्ञेया यथा क्षुते ॥ १ ॥ दैवज्ञवल्लमेऽप्युकं- गृहस्य मुखतः प्राची प्रकल्प्य तत्प्रदक्षिणम् । पर्यटद्भिरलिन्दैः स्युः प्रस्ताराद्वेश्मनां भिदा ॥ १ ॥ ततोऽत्राथभने चतुर्भिर्गुरुभिहस्य पूर्वाद्याश्चतस्रोऽपि दिशोऽनावृता ज्ञेयाः । विश्वलिन्दैर्लघूदितैरिति लघुभिरुदिताः कथिता ज्ञापिता इति यावत् तैः । ततोऽयमर्थः-यत्र लघुस्त स्यामेव दिशि अलिन्दः प्रतिशालागोजार्यादिः, ततश्च यत्रेकोऽपि न लघुस्तदेकापवरकमानं गृहं ध्रुवाख्यं । यत्र त पाच्यामलिन्दस्तदन्य, यत्र तु दक्षिणस्यां तजयमित्यादि । पुव यत्र यत्र लघुस्तस्यां तस्यां दिशि लघुसंस्थानवशादेको द्वौ त्रयो वाऽलिन्दाः । पोख्शे तु चस्वारोऽलिन्दाः । आद्यगृहे तु लध्वभावान्नास्त्यलिन्दः । सर्वपां सुव्यकाकारस्थापना यथा- चतुर्थ विमर्श वास्तुद्वारे प्रस्तार भङ्गरः॥ SSSS ISSS SISS IISS SSIS ISIS SIIS IIS धुष । धान्य २ जय ३ नन्द ४ खर ५ कान्त ६ मनोरम ७ זהות SSI ISSI ISI न 5511 ISH SI! न दुर्मुग २ कर . सुपक्ष-विपक्ष " ॥१८५॥ धनद १२ क्षय १३ माकन्द १४ विपुल १५ विजय १६

·-
--
-
-
आरम्भ
सिद्धे
॥१८६॥
चतुर्थ
विमर्श
वास्तुद्वारे
ताराना-
मानि ॥
-
इह किल द्विव्याद्यपवरकाणां गृहाणामनेके प्रकाराः स्युः । एकापवरकाणामपि चतुरुत्तरं शतं प्रकाराः सम्भवेयुः । इह तु दिङ्मानार्थ षोडश-
भड्ग्यूच्ये । उक्तञ्च रत्नमालाभाष्ये-
" वेश्मनामेकशालानां शतं स्याच्चतुरुत्तरम् । द्विपञ्चाशद्विशालानां त्रिशालानां द्विसप्ततिः ॥ १ ॥ " वास्तुनि चन्द्रबलमाह-
प्रारब्धं सम्मुखे चन्द्रे न वस्तुं वास्तु कल्प्यते । पृष्ठस्थे खात (ब) पाताय द्वयोस्तेन त्यजेद् गृही॥ ७४ ॥
व्याख्या-परिवचक्रवत् कृत्तिकादीनि सप्त सप्त भानि चतुर्दिक्षु न्यस्य यद्भ गृह स्योत्पद्यमानमस्ति तद्विचार्यते, यदि तद् गृहस्य द्वारदिशि समेति
तदा तस्य गृहस्य सम्मुखश्चन्द्रः स्यात्, स चाशुभः, यतोऽग्रतःस्थे चन्द्रे कर्तुस्तत्र न निवासः । यदि तु पाश्चात्यभित्तिदिशि समेति तदेन्दुः पृष्ठस्थ:
स्यात्, सोऽप्यशुभः । यतः पृष्ठस्थेन्दौ चौरकृतानि खात्राणि बहुशः पतन्ति । यदि तूभयपार्थभित्तिदिशोः समेति तदा भव्यं । प्रासादेषु तु सम्मुखेन्दुः
शुभाय । उक्तञ्च वास्तुशास्त्रे-"प्रासादनृपसौधश्रीगृहेषु पुरत. शशी' । अव एवान गृहीत्युक्तं । इति चन्द्रबलं ।
प्रीतिषडष्टमकादिक राशिबलमपि तत्वतश्चन्द्रबलमेव । ताराबल पृथग विह नोक्तं, परं नक्षत्रकथने तदपि सुज्ञातत्वात्सूचितं ज्ञेयं । तथाहि-
गुरुशिष्यादिवदत्रापि त्रिपञ्चसप्तमी तारा त्याज्या, केवल तत्र मिथो गण्यते, इह तु गृहेशभाद्गृहभ यावद् गण्यं, गृहेशस्यैव प्रीतेरिष्टत्वात् । आह च सारङ्गः-
"गणयेत् स्वामिनक्षत्राद्यावद्धिष्ण्यं गृहस्य च । नवभिस्तु हरेद्भागं शेष तारा प्रकीर्तिता ॥ १ ॥
शान्ता १ मनोरमा २ क्रूरा ३ विजया ४ कलहोद्भवा५ । पमिनी ६ राक्षसी ७ वीरा ८ ऽऽनन्दा ९ चेति तारकाः ॥ २ ॥”
अथायाद्या उदाहियन्ते-यथा कस्यचिद् गृहस्य दैव्यं सप्त हस्ता नवागुलानि च, हस्त ७ अङ्गुल ९ । विस्तारश्च पञ्च हस्ताः सप्ताङ्लानि, हस्त ५
अं७ । द्वावपि हस्ताकौ चतुविशत्या सगुण्यागुलानि मध्ये योज्यन्ते । जातो दैङ्किः सप्तसप्तत्यधिकं शतमगुलानि १७७ । विस्ताराष्ट्रस्तु समविशं
शतं १२७ । द्वयोरप्यङ्कयोमिथो घाते जात द्वाविंशतिसहस्राः चतुःशत्येकोनाशीतिश्च २२४७९, इदं क्षेत्रफलं । अस्याष्टभिर्भागे शेषं सप्त ७। सप्तमो
गजायस्तस्य गृहस्येत्यागतं (७)। अथ भं-क्षेत्रफल २२४७९ मष्टभिर्गुणितं जातं लक्षमेकोनाशीतिसहस्रा अष्टशती द्वात्रिंशत्र १७९८३२ । अस्य सप्त.
विंशत्या २७ भागे शेषं द्वादश १२ अश्विनीतो द्वादशभमुत्तरफल्गुनी तस्य गृहस्येत्यागत । तच्च गृहं कल्पनया पूर्वाभिमुखं, तेनोत्तरफल्गुनी में दक्षिण-
॥१८६॥

·आरम्भ-
सिद्धेः
॥१८७॥
.
चतुर्थ
विमः
वास्तुद्वारे
दिशायर्या
वास्तो
शिर
पृष्ठादि
नियमः॥
भित्तौ समागतस्वामव्यं (२)। भथ व्यय.-भाको द्वादश, तस्याष्टभिर्भागे शेषा श्रत्वारः ४, चतुर्थः श्रेयान् व्ययः (३)। अथांश:-तस्य गृहस्य कल्पनया
ध्रुवसज्ञा, तद्वर्णाकौ द्वौ, व्ययाङ्कश्च चत्वारः, आभ्या योजितं क्षेत्रफल जात २२४८५ । अस्य त्रिभिर्भागे शून्यशेषत्वाद्राजाशस्तद्गृहस्य (४) । चन्द्रवलं
नक्षत्रोदत्यवसरे उक्त (५)। राशिवलं स्वग्रे वक्ष्यते। तारावलं त्वेवम्-गृहेशस्य जन्मभं कल्पनया धनिष्ठा, ततो गणने उत्तरफल्गुन्यष्टमी तारा (६)॥
अथ वास्तुप्रारम्भ मासानाह-
वैशाखे श्रावणे मार्गे पौषे फाल्गुन एव च । कुर्वीत वास्तुप्रारम्भं न तु शेषेषु सप्तसु ।। ७५ ॥
व्याख्या-वास्तुप्रारम्भमिति सूत्रपातखातादिकर्मकरणेनेत्यर्थः । न विति, यदुक्तं--
"शोकं १ धान्यं २ मृत्युदं ३ पञ्चतां च ४, स्वाप्तिं ५ नैःस्व्यं ६ सगरं ७ वित्तनाशम् ८ ।
स्व ९ श्रीप्राप्ति १० वह्निभीतिं ११ च लक्ष्मी १२, कुर्युश्चैत्राद्या गृहारम्भकाले ॥ १ ॥" इति दैवज्ञवल्लभे ।
नवरमेते शुक्कुप्रतिपदाद्याश्चान्द्रमासा एव ग्राह्याः ॥ अथ सङ्क्रान्तिचिह्नितान् सौरमासानाह-
धामारभेन्नोत्तरदक्षिणास्य, तुलालिमेषर्षभभाजि भानौ ।
पापश्चिमास्यं मृगकुम्भकर्कसिंहस्थिते द्वयङ्गगते न किञ्चित् ॥ ७६ ॥
व्याख्या-तुलालीत्यायुक्तेऽपि पूर्वोक्तचान्द्रमासपञ्चके एव, न शेषमासेविति स्वय ज्ञेय । द्वयला द्विस्वभावा राशयः । न किञ्चिदिति चतुर्दिग्मु.
समपि नारमेतेत्यर्थः । "मेषसिंहधनस्थेऽके पूर्वामुखे गेहे कृते राजभय । वृषकन्यामकरस्थेऽके दक्षिणामुखे गेहे कृते पुत्रादिमृत्युः । मिथुनतुला.
कुम्भस्थेऽर्के पश्चिमामुखे गेहे कृते सन्तापादि । कर्कवृश्चिकमीनस्थेऽके उत्तरामुखे गेहे कृते कुलक्षय" इति तु नारचन्द्रटिप्पनके ॥
कस्यां दिशि प्रथमं खननारम्भः कार्य इत्याह-
भाद्रादित्रित्रिमासेषु पूर्वादिषु चतुर्दिशम् । भवेद्बास्तोः शिरः पृष्ठं पुच्छ कुक्षिरिति क्रमात् ॥ ७७॥
॥१८७॥

·सिद्धेः
॥१८८॥
चतुर्थ
विमर्श
वास्तुद्वारे
विदिनियमः
उत्तर
न्याख्या-अत्र वास्तुनो दक्षिणपार्थोपपीढं सुप्तस्य नागस्याकारेण स्थापना यथा-
भाद्रादिमासत्रयापेक्षया नागचारस्य
ततो भाद्रपदादिमासत्रिके प्राच्या वास्तोः शिरः, दक्षिणस्यां पृष्ठ, पश्चिमायां पुच्छं, उत्तरस्यां
दिक्षु शिरादयः ।
कुक्षिः । मार्गादिमासनिके दक्षिणादिचतुर्दिक्षु शीर्षादीनि, फाल्गुनानिके पश्चिमादिचतुर्दिा, ज्येष्ठा-
दिमासत्रिके तूत्तरादिचतुर्दिक्षु । अय भावः-कुक्षावेव प्रथमं खननारम्भः कार्यः, नान्यदिक्षु । यदुकं-
" शिरः खनेन्मातृपितृनिहन्यात्, खनेञ्च पृष्ठे भयरोगपीडाः ।
ज्ये. मा. श्रा.
पुच्छं खनेत्स्त्रीशुभगोत्रहानिः, स्त्रीपुत्ररत्नान्नवसूनि कुक्षौ ॥ १ ॥"
कुक्षिः
इति दैवज्ञवल्लमे । केचिद्वास्तोर्वत्सनामाहुः । अनेन च वास्तोरङ्गदिक्कथनेन खातादौ दिग्नियम
उक्तः । विदिमियमः पुनरेव-
"ईशानादिषु कोणेषु वृषादीनां त्रिके त्रिके। शेषाहेराननं त्याज्यं विलोमेन प्रसर्पतः ॥१॥"
अस्यार्थः-संहारेण शेषस्त्रिभित्रिभिर्मासैर्धमति, ततो यदा मासत्रयं तन्मुखमीशाने तदा
आग्रेये मासत्रय नाभिः, नैऋते मासत्रयं पुच्छं, वायव्ये मुस्कलं श्रेयः। यदा वायव्ये मुखं तदेशाने
मार्ग. पो. मा
नाभिः, आग्नेये पुच्छं, नैर्ऋते मुत्कलं, एवं संहारेण शेषो भ्रमति । वृषादित्रिके ईशाने मुख,
दक्षिण
सिंहादिनिके वायव्ये, वृश्चिकादिनिके नैऋते, कुम्भादित्रिके त्वानेये मुखं । स्थापना चेयं-एवं च-
चै. वै.
पश्चिमी
शिरः
भाद्र आ. का.
पूर्व
फा.
पृष्ठ
" विदिक्त्रयं स्पृशस्तिष्ठेत्स्ववक्त्र १ नाभि २ पुच्छकैः ३ । शेषस्तत्रितय त्यक्त्वा भूखातकार्यमाचरेत् ॥ १ ॥
नाभौ च म्रियते भार्या धनं पुच्छे मुखे पतिः । इति मत्वा शिलान्यासे भूखाते तत्रयं त्यजेत् ॥ २॥"
॥१८॥

·KAM
चतुर्थ
विमर्श
7
आरम्म-
सिद्धे
॥१८९॥
शान
सी
र
माम
वास्तुद्वारे
ग्रहराशि
विचार:॥
TA
रास
र
उत्तर
विदिक्षु शेषचारः ।
इति वास्तुशास्त्रे || आयाधुक्तेस्तात्पर्यमाह-
पूर्व
समाधिकव्ययं कर्तुः समनामयमांशकम् ।
विरुद्धराशितारं च विनाऽन्यद्वेश्म शोभनम् ॥ ७८ ॥
व्याख्या-यत्रायेन समोऽधिको वा व्ययस्तद्गृहं त्याज्यमिति सर्वत्र
बुा यश
भाव्यं । एतेन व्ययादधिक मायः श्रेष्ठः, सोऽपि विषमोऽतिश्रेष्ठः स्थिरत्वात् ।
मुगु
यल्लल्ल -, कुर्यात् स्थिराधिकायं स्वयोनिभं शुद्धतारांशम्" इति ।
यस्य गृहस्य नाम कर्तुर्नान्ना समं । यत्र यमांशोत्पत्तिः । यस्य राशिना
भुम
सोम
दु
सह स्वामिराशेः शत्रुषडष्टमक द्विद्वादशादिकमुत्पद्यते । यस्य च तारा स्वामि-
गु
बुार
तारातस्त्रिपञ्चसप्तमी स्यात् । चकाराद्यस्य में रक्षोगणे स्वामिभयोन्या सह
शु
विरुद्धबलिष्ठयोनिक वा तद्गृह त्याज्यं । यल्लल्ल:
बुगशु
"आयविरुद्ध भवने न सुखं षडएमके स्थिते मरणम् ।
गुरु
न धनं द्विद्वादशके नवपञ्चमके त्वपत्यमृतिः ॥ १ ॥
रसो
बुयश
निधनं सप्तमतारे पञ्चमतारे च तेजसो हानिः ।
पश्चिम
विपदस्तृतीयतारे यमांशके गृहपतेमृत्युः ॥ २॥"
नाडीवेधस्तन श्रेष्ठ एव, तद्भावे योनिविरोधादिदोषाणामप्यदुष्टत्वसम्भ-
वात् । नन्वस्त्वेव, परं यत्र गृहे द्विपाद त्रिपादं वा में स्यात्तत्र कथं गृहस्य
राशिः करप्यते, तकल्पनां च विना कथ पडष्टमकादिर्विचार्यते ? उच्यते-तदा भपाद आनीयते । तथाहि-
म
दक्षिण
hd
h
कुशिन
वायव्य
नैरस
PER-
14
॥१८९॥

·-
।
49015
-
आरम्भ
सिद्धे
॥१९॥
चतुर्थ
विमर्श
वास्तुद्वारे
गृहारम्भ
लग्नादि-
विचार॥
. क्षेत्रफले रद्र ३२ गुणिते भक्ते वस्वभ्रभूमिभिः १०८ शेषात् । व्येकानर्वाभः शेषं पादो लब्धं वृषानगणः ॥ १ ॥"
इति व्यवहारप्रकाशे । उदाहृतगृहस्य भमुत्तराफल्गुनीति त्रिपाद, ततस्तत्रैवास्याओं भाव्यते-प्रागानीतं क्षेत्रफलं २२४७९, इदं द्वात्रिंशता गुणितं
जात सप्त लक्षा एकोनविंशतिसहस्रास्त्रिंशत्यष्टाविंशतिश्च ७१९३२८ । एपामष्टशतेन भागे शेषमष्टचत्वारिंशत् ४८ । न्येक ४७ । तस्य नवमिर्भागे लब्धं
पञ्च । वृपात् पञ्चमो राशिः कन्या । शेषं च द्वौ । उत्तरफल्गुनीभस्य द्वितीयः पाद. तस्य गृहस्येत्यागतं । ततश्च धनिकस्य धनिष्ठोत्तरार्धजन्वा जन्म-
राशिः कुम्भः, स च विषमः तस्मादष्टमस्य कन्याराशेः प्रोतिषडष्टमकं "ओजात्स्यादष्टमे प्रीति." इत्युक्तेः ॥ वर्णानां वशाद् गृहेष्वायमुखयोव्यवस्थामाह-
क्रमाद्विपादिवर्णानां विषमायैर्ध्वजादिभिः । धीमद्भिर्धाम निर्दिष्टं प्रतीच्यादिमुखं क्रमात् ॥ ७९ ॥
व्याख्या-विप्राणां ध्वजाये पश्चिमामुखं गृहद्वार कुर्यात, ध्वजो हि प्राच्या तिष्ठति, प्रतीचीमुखे च द्वारे स विप्राणां प्रवेशे सम्मुखः स्थितः
शुभाय स्यात् । एव सिंहाये उत्तरामुखं द्वार राज्ञां गृहेषु दक्षिणदिकस्थरवासिहस्य । एव शेषेष्वपि भाव्यम् ॥ आयाअपवादमाह-
ये गृहेऽलिन्दनियूहनिर्गमाद्याश्चतुर्दिशम् । न तेष्वायादिकं योज्यं बाह्यभूषासु वास्तुनः॥ ८०॥
व्याख्या-अलिन्दः प्रागुक्तार्थः । निर्यहो भिस्यादेर्बहिनिर्गतो दारुविशेषो मर्दनालकादिः । आदेः प्रग्रीवादिग्रहः ॥ गृहे सूत्रपातायाह-
सूत्रस्य सिद्धिर्वसुनाथहस्तमैत्रस्थिरस्वातिशतर्फपुष्यान्यासः शिलायाः करपुष्यमार्गपौष्णध्रुवेषु श्रवणे च शस्तः॥
व्याख्या-वसुनाथ धनिष्ठा । मैत्राणि मृदुभानि । तिथिवारशुद्धिस्तु रिक्तादिवर्जनात् स्फुटैव । उक्तञ्च ब्रह्मशम्भुटीकायाम्-
एकादशी द्वितीया पश्चमी सप्तमी तृतीया च । प्रतिपदशमी चेष्टो त्रयोदशी पौर्णमासी च ॥ १ ॥
सूर्येन्दुजीवसौम्यानां भार्गवस्य च वासरे। सूत्रपातादिकं कार्य निष्पत्तिमभिवाञ्छता ॥ २ ॥ गृह निवेशे लमबलमाह-
चरादन्यत्र लग्नेन्द्रोः शुभैः संयुक्तदृष्टयोः । कर्म १० स्थितेषु सौम्येषु गेहारम्भः शुभावहः ।। ८२॥
व्याख्या-चरादन्यत्रेति स्थिरे द्विस्वभावे वा लग्ने, चन्द्रेऽपि च स्थिरद्विस्वभावराशिस्थे ॥
RECALCCALCHURCASS
1
,
॥१९॥

·आरम्भ-
सिद्धेः
।
॥१९॥
चतुई
विमझें
वास्तुद्वारे
गृहवासे
लग्नग्रह
योगात्सु-
खादिः॥
केन्द्रत्रिकोणगैः सौम्यैः, क्रूरैः शत्रुत्रिलाभगैः । शुभाय भवनारम्भोऽष्टमः क्रूरस्तु मृत्यवे ।। ८३ ॥
न्याख्या-मत्यवे इति गृहस्वामिन इति शेपः । विशेषस्तु-
गुरुर्लग्ने जले शुक्रः सरे ज्ञ. सहजे कुज. । रिपौ भानुर्यदा वर्षशतायुः स्याद् गृहं तदा ॥ १ ॥
सितो लग्ने गुरु केन्द्र खे बुधो रविरायगः । निवेशे यस्य तस्यायुर्वेश्मन शरदां शतम् ॥ २ ॥
त्रिशत्रुसुतलग्नस्थै. सूर्यारेज्यसितैर्भवेत् । प्रारम्भ. सद्मनो यस्य तस्यायु? समाशते ॥ ३ ॥
व्योम्नि चन्द्रः सुखे जीवो लामे भौमशनैश्चरी । यस्य धाम्नः समाशीति स्थितिस्तस्य श्रिया युता ॥ ४ ॥
स्वोच्चस्थे लग्नगे शुक्रे १ हिवुकस्थेऽथवा गुरी २ । स्वोच्च मन्देऽथवा लामे ३ धास्न सश्री. स्थितिश्विरम् ॥ ५॥"
चिरमिति अमितायुरित्यर्थः । येऽमी गृहारम्भलग्ने विशेपा उच्यमाना मन्ति ते जिनालयादिप्रारम्भलग्नेयपि योज्याः । तथा-
"स्वः चन्द्रे विलग्नस्थ जीवे कण्टकवर्तिनि । भवेल्लक्ष्मीयुते धाम्नि भूरिकालमवस्थितिः ॥ ६ ॥
स्वमित्रोच्चगृहांशस्थैस्तदश्याश्चिरमासते । खगैरन्यगतैरन्ये नीचगैश्चापि निर्धना ॥ ७ ॥
अनस्तगैः सितेज्येन्दुजन्मराशिविलग्नपैः । स्वोच्चस्वक्षेत्रभागस्थर्भवेच्छ्रीसौरयदं गृहम् ॥ ८ ॥
गहिणीन्दी गृहस्थोऽर्के गुरौ सौख्यं सिते धनम् । वियले नाशमायाति नीचगेऽस्तंगतेऽपि च ॥९॥" इति दैवज्ञवल्लभे । तथा-
"गृहेपु यो विधि कार्यों निवेशनप्रवेशयोः । स एव विदुपा काणे देवताऽऽयतनेष्वपि ॥१॥” इति व्यवहारप्रकाशे। लग्ने दोपमाह-
वर्णेशो दुर्बलः कुर्यादावर्षांदन्यहस्तगम् । एकोऽपि द्यून ७ कर्म १० स्थः परांशे स्याद्यदि ग्रहः ॥ ८४ ॥
व्याख्या-कुर्यादिति गृह मिति शेषः । परांशे इति परकीयनवांशे उत्तरार्धोक्तयोगे केवल जास्वनेकान्तः, पूर्वाधाक्तयोगमिलने त्वेकान्त एव,
द्वाभ्यां परनवांशगाभ्यां तु सकालेऽपि गृहनाशः स्यात् ॥ यात्रानिवृत्तनृपादेः सामान्येन नव्यगृहे वा प्रवेशविधिमाह-
गृहप्रवेशं सुविनीतवेषः,सौम्येऽयने वासरपूर्वभागे। कुर्याद्विधायालयदेवतार्चा, कल्याणधीभूतबलिक्रियां च ॥८॥
॥१९॥

·१
सिद्धेः
॥१९२॥
चतुर्थ
विमर्श
वास्तुद्वारे
गृहप्रवेशे
भशयाश-
स्यत्वे॥
व्याख्या-सुविनीतोऽनत्युभटः पवित्रोचितश्च । सौम्ये इति उत्तरायणे । यदुक्त -
" सौम्येऽयने कर्म शुभं विधेयं, यद्गहित तत्खलु दक्षिणे च ।" भन्न शुभमिति, नवर-
मासादिसङ्ख्यानियतं सीमन्तोन्नयनादिकम् । यास्यायनादौ तत्सर्व क्रियमाण न दुष्यति ॥ १ ॥” इति त्रिविक्रमः ।
भत्रादिशब्दादधिकमासक्षयमासावपि तत्र न दुष्टावित्वर्थः । पूर्वभागे इति चटत्यकें इति भावः । भालयेति वास्तुशास्त्रोपदिष्टं वास्तुपूजन भूतबलिं
च दिक्षु विदिक्षु विधाय । कल्याणधीरिति तदानीं सद्बुद्धिरेवानेयेति भावः । वाराद्याह-
प्रविशेद्वेश्म वारेषु हित्वाऽर्कक्षितिनन्दनौ। भैश्च पुष्यध्रुवस्वातिधनिष्ठामृदुवारुणैः ॥ ८६ ॥
विधाय वामतः सूर्य पूर्णकुम्भपुरस्सरः । गृहं यद्दिङ्मुखं तद्दिग्द्वारधिष्ण्ये विशेषतः ॥ ८७ ॥ युग्मम् ।
व्याख्या-प्रविशेदिति चन्द्रे गोचराष्टकवर्गविधिनाऽनुकूलेऽरिक्ततिथौ विष्कम्मादिकुयोगाभावे चेति स्वयमूह्यं । यदुक्तं-" तारेन्द्वोर्बलकाले तिथा.
वरिक्तेऽति शुभदस्येति व्यवहारप्रकाशे । हिरवेति रविकुजयो रोग-रक्तप्रकोपकारित्वात् । भैश्चति, यदुक्तं-
"विशाखासु राशी सुतो दारुणेषु, प्रणाशं प्रयात्युग्रमेषु क्षितीशः । गृहं दह्यते वह्निना वह्निधिष्ण्ये, चरैः क्षिप्रधिष्ण्यश्च भूयोऽपि यात्रा॥"
इति दैवज्ञवल्लभे । पूर्णकुम्भेति जलकलशानग्रतः कृत्वेत्यर्थः । गृहं यदिग्मुखमिति, अय भावः-पूर्वाभिमुखे गृहे पूर्वद्वारकेषु कृत्तिकादिसप्तभेषु
प्रवेष्टुमधिकारः, तेन पूर्वोक्तगुणयुतमपि प्रवेशभ यदि गृहाभिमुखदिग्द्वारकं स्यात्तदाऽतीव शुभं । विशेषस्तु-
"सर्वग्रहैविमुक्तं प्रवेशभं शस्यते प्रयत्नेन । केश्चित्सौम्यसमेत शुभप्रद कीर्तितं मुनिभिः ॥ १ ॥” इति लल्लः ।
तथा नव्यगृहप्रवेशे शुकः सम्मुखस्त्याज्य. । यत् त्रिविक्रमः-
"त्यजेत् कुतारां प्रस्थाने शुक्रज्ञौ गृहवेशके । यात्रासु च नवोढस्रीवर्ज सम्मुखदक्षिणौ ॥ १ ॥"
भन्न गृहवेशके इति नव्यगृहप्रवेशे ॥ लग्नबळमाह-
१ पवित्रचित्तश्चेति साधीयान्.
-
॥१९॥

·आरम्म- सिद्ध जासभा चतुर्थ विमर्श वास्तुद्वारे गृहप्रवेशे ग्रहशुभा- शुभविचार: ॥१९३॥ जन्मराशिविलग्नाभ्यां प्रथमोपचयस्थितम् । लग्नं स्थिरं तदंशाश्च प्रवेशे सद्भिरिष्यते ॥८८॥ व्याख्या-प्रथमं जन्मराशिजन्मलमरूपमेव लग्नं प्रवेशे श्रेयः । यल्लल्ल:- " स्वनक्षत्रे स्वलग्ने वा स्वमुहूर्त स्वके तिथौ । गृहप्रवेशमाङ्गल्य सर्वमेतत्तु कारयेत् ॥ १॥" क्षुरकर्म विवादं च यात्रां चैव न कारयेत् । " ताभ्यामुपचयस्थोऽपि राशिर्लग्ने शस्तः । यल्लल्ल:- " आरोग्यदो १ धनहरो २ धनदः ३ सुखघ्नः ४, पुत्रान्तको ५ रिंगणहा ६ ऽथ नितम्बिनीनः ७ । प्राणान्तकृत् ८ पिटकदो ९ ऽर्थ १० धनौघ ११ भीदो १२, जन्मःतस्तदुदयाच्च विलग्नराशिः ॥ १॥" स्थिरमिति सामान्योक्तेऽपि ग्राम्य स्थिरं माझं, न स्वारण्य । अनेन वृषकुम्भयोरन्यतमे (रे) लग्ने तन्नवांशे च प्रवेशः श्रेष्ठः, तयोरेव ग्राम्यत्वादिति भावः । तदंशाश्चेति चकाराद् द्विस्वभावावपि लग्नांशौ प्रवेशे दुष्टौ, न चराणामेव लग्मांशानां दोषोक्तः । तथाहि- ग्रहसस्थेय गृह निवेशप्रवेशयोः- "पुनः प्रयाणं मेष स्यान्मृत्युः कर्के तुले रुजः । घान्यनाशो मृगे लग्नरंशश्च फलमीदृशम् ॥१॥" इति ल्लल्लः । रवि ३-६-११ ८-१-४-७-१०-१२-२ ग्रहसंस्था तु या गृहनिवेशने उक्का, सैव गृहप्रवेशेऽपीति पृथग्नोक्ता। १-४-७-१०-९-५,-३-११-२-६-१२ ग्रहाणामुत्तमादित्रिभगी त्वेवं ज्योतिषसारे उक्का- मंगल|३-६-११ ८-१-४-७-१०-१२-२ "कूरा तिछगारसगा सोमा किंदे तिकोणगे सुहया । १-४-७-१०-९-५-३-११-२-६-१२ १-४-७--१०-९-५-३-११८-२-६-१२ कूर हम अह असुहा सेसा मज्झिम गिहारम्से ॥ १॥ १-४-७-१०-९-५-३-११-२-६-१२ किंदठ्ठमंति कूरा असुदा तिइगारहां सुहा लवे । शनि ३-६-११ 6-१-४-७-१०-१२-२ कूरा वीआ असुहा सेस समा गिहपवेसे अ ॥२॥" स्थापना ९-५ ८-१-४-७-१०-१२-२ विशेषस्तु- उत्तम मध्यम अधम चन्द्र बुध ० . शुक्र ९-५ ॥१९३॥ ३-६-११ -

·GORIES
आरम्भ
सिद्धे
॥१९४॥
" रात्रौ विवाहभे शस्तः सन्मुहूर्त स्थिरोदये । वधूप्रवेशो नैवात्र प्रतिशुक्राद्भयं विदुः ॥ १॥" इति भास्करः । तथा-
पुनर्वसौ च सूतिकागृहस्य निर्मितिः स्मृता । विरञ्चिविष्णुभान्तरे प्रवेशनं च तत्र तु ॥ १ ॥” इति रत्नमालायां ।
अत्र पुनर्वसाविति तस्य देवमातृस्वामिकत्वात् । विरचीति अभिजिच्छ्रवणयोरन्तराले, सृष्टिपालनकर्तृस्वामिकत्वात्तयोः । अत्यौरसुक्ये वनयो-
रुदयान्तरे तत्र प्रवेशः कार्य: ॥
॥ इति वास्तुद्वारम् ॥९॥
॥ इति श्रीमति आरम्भसिद्धिवार्तिके गम १ वास्तुनिवेशप्रवेशपरीक्षात्मक २ चतुर्थो विमर्शः सम्पूर्णः ॥ ४ ॥
" श्रीसूरीश्वरसोमसुन्दरगुरोनिःशेषशिष्याग्रणीच्छेन्द्रः प्रभुरत्नशेखरगुरुर्देदीप्यते साम्प्रतम् ।
तच्छिष्यावहेमहंसरचितस्यारम्भसिद्धेः सुधी-शृङ्गारामिधवार्तिकस्य समभूत्तुर्यों विमर्शोऽर्थतः ॥ १॥"
चतुर्थ
विमर्श
वास्तुद्वारे
सूतिगृह
निर्माणप्रवे-
--
है
KUCKNOREA
॥१९॥

·पञ्चमो विमर्शः ॥ ५॥ . आरम्म- सिद्धेः पश्चम विमर्श चिलमद्वारे राशिस्य- दशापति विचारणा ॥१९५॥ ॥ विलग्नद्वारम् ॥१०॥ अथ विलमद्वारमाह- लग्नं विवाहे दीक्षायां प्रतिष्ठायां च शस्यते । रवी मकरकुम्भस्थे मेषादित्रयगेऽपि च ॥१॥ व्याख्या-दीक्षायामिति उपस्थापनाऽपि दीक्षैव, प्रतिष्ठा जिनबिम्बप्रासादादीनां । चोऽनुकसमुच्चयार्थः, तेन राज्याभिपेकसूरिपदाभिषेकयोरपि ग्रहण । शस्यते इति अवश्याऽऽदरणीयतया बहु मन्यते । एतानि कार्याणि शुद्धलग्नबलेनैव कार्याणि, नान्यथा । शेषकार्याणि तु दिननक्षत्रशुद्धौ सत्या सुमुहूर्तमानेऽपि कार्याणीति भावः । ननु यदि जन्मलग्नाच्छुभाशुभं स्यात्तदा विवाहादिलग्नप्राबल्यविचारणः किं प्रयोजनं? अथ चैतेषामेव प्रामाण्यं तदा जातकादिशास्त्राणामानर्थक्यप्रसङ्गः । मैवं, यतो यजातकादौ शुभाशुभफलमुक्कं तस्य विवाहादिलमबलेनाधिक्यं न्यूनता वा स्यात् , यथा किल जन्मफलं शुभमपि दशाप्रवेशकालीयतात्कालिकलग्ने दशापति-तन्मित्रादीनां लग्नादिस्थत्वेनेन्दोमित्रोच्चोपचयत्रिकोणादिस्थानवशाच शुभतरमुक्कं बृहज्जातके, तथाहि- " पाकस्वामिनि लग्नगे सुहृदि वा वर्गस्य सौम्येऽपि वा, प्रारब्धा शुभदा दशा त्रिदशषड्लामेषु वा पाक-पे । मित्रोच्चोपचयत्रिकोणमदने पाकेश्वरस्य स्थित-श्चन्द्रः सत्फलवोधनानि कुरुते पापानि चातोऽन्यथा ॥ १ ॥ अन पाकस्वामिनीति दशापतौ । अपि च प्राणिनां जन्मलग्नमशुभमपि तत्कालविवाहादिलग्नबलाच्छुभमपीति सर्वमनवद्यम् ॥ "विवाहादी त: सौरः" इति रत्नमालाभाष्योकेर्लग्नेऽर्कसङ्क्रान्तिप्रवृत्तानां सौरमासानां नियम उक्तः । अथ चान्द्रमासानियमयति- x वगैऽस्य वग्येऽस्येति च प्रत्यन्तरे. स्मृतः - ॥१९५॥ है ·आरम्भ. सिद्धेः पञ्चम विमर्श विलमद्वारे लग्रनिषेध- विषयः॥ माघफाल्गुनयो राधज्येष्ठयोश्चापि मासयोः। लग्नं श्रेयः परे स्वाहुस्तद्वत्कार्तिकमार्गयोः॥२॥ व्याख्या-राधो वैशाखः । एते शुलप्रतिपद्याश्चान्द्रमासा एव प्रामाः । ज्येष्ठयोरिति, ननु ज्येष्ठे तावन्मिथुनसक्रान्तिः स्यात्, सा च प्रागपि प्रायोक्ता, ततः किमिति पुनज्ये छोपन्यासः ? उच्यते-आपाउमासे मिथुनसक्रान्त्यामपि सत्यां सर्वथा निषेधार्थम् । कैश्चिन्मिथुनसक्रान्ती सत्यामाषाढस्य शुक्लदशमी यावदायस्त्रिभाग आहतोऽपि । तथा च त्रिविक्रम:-"कैश्चिदिष्टस्यंशः शुचेरपीति"। कार्तिकेति कार्तिकमार्गशीर्षयोर्मध्यमरवात् हीनजाति- विवाहः स्यादिति भावः, परं कार्तिक शुक्लकादश्यनन्तरमेवेत्यूही । यदुकम्- "कार्तिकमासे शुद्धिगुरोर्विलोक्या रवेश्च चन्द्रबलम् । अकरयुते धिष्ण्ये देवोत्थानाशाहं स्यात् ॥१॥” इति व्यवहारप्रकाशे। एतेन शेषेषु षट्सु चान्द्रमासेपु लग्नं न प्रायमेवेत्यर्थः । पाकश्रीकारस्त्वाह " चतुर्पु कार्तिकादिमासनिकेषु क्रमाचत्वारि स्थिरराशिलमान्य- मृतस्वभावानि " तथाहि-कार्तिकादिमासत्रये वृषलमं शुभं, माघादिमासत्रये सिंहलनं, वैशाखादित्रये वृश्चिकलग्नं, श्रावणादित्रिके कुम्भलग्नं च । एषां वर्गोत्तमस्य मध्यमांशस्योदये सर्वकार्यसिद्धिः ॥ अथ येषु सत्सु लग्नं न गृह्यते तानाह- जीवे सिंहस्थे धन्वमीनस्थिते विष्णौ निद्राणे चाधिमासे च लग्नम् । नीचेऽस्तं वाप्ते लग्ननाथेंशपे वा, जीवे शुक्रे वाऽस्तङ्गते वापि नेष्टम् ॥ ३॥ व्याख्या-सिंहस्थे इति, यदाहुः सप्तर्षयः- गुरुर्मघायां पुरुषं हन्ति भाग्ये स्थितः स्त्रियम् । उत्तराफल्गुनीपादे द्वयं हन्ति न संशयः ॥ १ ॥ गोदावर्युत्तरतो यावद्भागीरथीतटं याम्यम् । तत्र विवाहो नेष्टः सिंहस्थे देवपतिपूज्ये ॥ २ ॥" केऽप्याहुः-यावद्गुमघां नोल्लङ्घते तावत् सिंहस्थदोषो गरीयान् । यच्छौनकः- " पितृमे यदि सुरपूज्यो नीचः वाग्थवारिसंयुक्तः कन्योढा वैधव्यं प्रयाति संवत्सरः षड्भिः ॥ १॥" HRST

·३
बारम्भ
सिद्ध
.
पञ्चम
विमर्श
विलमद्वारे
चूडादि
कमणि
॥१९७॥
विषया:॥
अन्ये स्वाहु
---
यदि तु मघामुत्तीर्णवदा न ताहग्दोषः । तेन कन्यातिकालक्रमणाद्वरलोभादेश विभ्रमादिहेतुना वा सम्पूर्णसिंहस्थय त्यक्तुमशक्यत्वे ते
मघास्थमेव जीवं त्यजन्ति । आहुश्च-
" बहवोऽप्येवं जगदुः सिंहारूढोऽपि वृत्रशत्रुगुरुः । समतिकान्तमघों न विरुद्धः सर्वकार्येषु ॥ १॥" पराशरस्वाह
सिंहस्थज्येन यद्याद्याः पञ्च नवांशाः सिंहस्य भुक्तास्तदा देश विशेषात् सिंहस्थदोषो न लगति । तथाहि-
सिंहस्थेज्योऽनुसिंहांशाजाह्नवीतीरयोदयोः । न दुष्टो गङ्गयोर्मध्यदेशेषु तु स दुःखदः ॥ १ ॥ "
सप्तर्षयस्त्वाहु.-" देशविशेषात् सिंहस्थेज्य आदितोऽप्यदुष्ट एव । तथाहिः
भागीरथ्युत्तरे तीरे गोदावर्याश्च दक्षिणे । विवाहो व्रतवन्धो वा सिंहस्थेज्ये न दुष्यति ॥ १॥"
'मेषस्थेऽके चेल्लग्नं गृह्यते तदा भुक्तमघस्य सिंहस्थेज्यस्य न दोष: । पठन्ति च-
"सिंहडिअ जइ जीवो महभुत्तं होइ अह रवि मेसे । ता कुणह निन्विसंकं पाणिग्गहणाइकल्लाणं ॥ १ ॥
इह च ग्रन्थान्तरसंवादो विवाह फलमाश्रित्य दर्शित.। प्रतिष्ठादीक्षादिशेषकार्येष्वप्येतदनुसारेण फलमूलं । एवमग्रेऽपि । धन्वमीनेति, भन्न विशेष:-
"झषो न निन्द्यो यदि फाल्गुने स्थादजस्तु वैशाखगतो न निन्द्यः । मध्वाश्रितौ द्वावपि वर्जनीयौ, मृगस्तु पौषेऽपि गतो न निन्द्यः॥
इति विद्याधरीविलासग्रन्थे । केचिदिदं वृत्तमेवं पठन्ति-
"झषो न निन्द्यो यदि फागुने स्यादजस्तु चैत्रेपि गतो न निन्द्यः । मृगस्तु पौषेण च सम्प्रयुक्तो, वशिष्ठगग्र्गादिभिरेतदुक्तम् ॥"
अस्मिन् पाठेऽय विशेषः-चैत्रमासेऽपि यदि मेपेऽर्कः स्यात्तदा लग्न गृह्यमाणं न दोषायेति । रत्नमालाभाष्ये स्वेवमूचे-
" कर्कादिराशिषट्कं च पूर्वार्ध पौषचैत्रयोः । अस्तमितं गुरुं शुक्रं त्यजेचूडादिकर्मणि ॥ १॥"
अत्र पूर्वाध पौषचैत्रयोरित्येतदक्षममाणः श्रीपतिः प्राह-
" सौम्येध्यनेऽप्यविकलौ पौषचैत्री परित्यजेत् । पक्षोऽपरः शुभः कैश्चिन्न चैतद्युक्तिमद्वचः ॥ १ ॥" इदं दैवज्ञवल्लमे ।
॥१९७॥

·- भारम्भ- सिद्ध ॥१९८॥ ॥ पञ्चम विमर्श विलगद्वारे ग्रहाणां उक यास्तदिन- सङ्ख्या ॥ निद्राण इति, इदं वचो लोकरूड्या आषाढकार्तिक शुक्लकादश्योरन्तरालकाले इत्यर्थः । अधिमासे इति, यदाऽमावास्यामध्ये एका सङ्क्रान्ति- लंगेत् भन्या चान्यमासप्रतिपदि तदा सङ्क्रान्तिहीनो मध्येऽधिकमासः । उक्तञ्च- " एकोऽमावास्यायां भवेद्रवेः सङ्क्रमः परो दर्शात् । ऊर्ध्व जायेत यदा तदाधिमासः शुमेनिष्टः ॥ १ " विशेषस्तु " मासद्वयेऽन्दमध्ये तु सङ्क्रान्तिर्न यदा भवेत् । प्राकृतस्तत्र पूर्वः स्यादधिमासस्तथोत्तरः ॥ १ ॥ भत्र प्राकृत इति प्रकृतिर्धर्मव्यवहारस्तरसम्बन्धी वर्षमध्येऽधिमासकद्वये सति प्रथमाधिकमासे प्रथम एव मासो व्यवहर्तव्यो न द्वितीयः, द्वितीयेऽधिमासे तु द्वितीय एवेत्यर्थः । इदं कालनिर्णयग्रन्थे । ब्रह्मसिद्धान्तेऽप्युक्तं-"वर्षमध्ये मासद्वयवृद्धौ प्रथममासवृद्धो कर्मकृदायोऽपरस्स्वशुभ" इति । अधिमासे चेति चकरात् क्षयमासोऽपि लग्ने त्याज्यः । स चैवं-यदेका सङ्क्रान्तिः शुक्ल प्रतिपदि, भन्या च तस्मिन्नेव मासेऽमावास्यायां, तदा "द्विसङ्क्रान्तिवान् क्षयमासः," स च कार्तिकमार्गशीर्षपोषानामन्यतम एव स्यात् । उक्तञ्च कालनिर्णयग्रन्थे- " असङ्क्रान्तिमासोऽधिमासः स्फुट स्यात्, द्विसङ्क्रान्तिमासः क्षयाख्यः कदाचित् । क्षयः कार्तिकादित्रये नान्यतः स्यात् , ततो वर्षमध्येऽधिमासद्वयं स्यात् ॥ १ ॥ ' यस्मिन्मासे न सङ्क्रान्तिः सङ्क्रान्तिद्वयमेव वा । मलमासः स विज्ञेयः सर्वकार्येषु वर्जितः ॥ १ ॥” इति काठगृझे । नीचेऽस्तं वेति, लग्नाशयो थौ नीचस्थौ त्याज्यौ । यदुक्तं प्रश्नप्रकाशे-"त्रिीद्वयेरकगुणा३ऽर्धवल:४ खग, उच्चगावकरशीघ्रश्नीचस्थ " इति । अस्खमितस्य तु सर्वथा नास्ति बलं, केवलं बुधोऽस्तमित उदितो वा विवाहादिलग्नेषु सदशफल एव । उक्तञ्च- "रविकिरणमध्यवर्ती चरति सदा सवितृमण्डले शशिजः । तस्मान्न दोषकृत्स्यात् सोऽस्तं यातोऽपि भांशपतिः ॥ १॥" महाणां सामान्यत उदयाऽस्तदिनसङ्ख्या चेयं ज्योतिषसारे- छस्सयसह ६६० छत्तीसा ३६ तिन्निबहुत्तर ३७२ दुएगपन्नासा २५१ । तिन्निवयाला ३४२ अंगारयमाई उदयदिवस कमा ॥ १ ॥ सुन्नरवि १२० सोल १६दसणा३२नंद ९ बयालीस ४२ पच्छिमत्थदिणा। भोमाई तह पुवे बुह-सिम छत्तीस ३६ सगसयरी ७७ ॥२॥" तथा- COM ॥१९८॥ 1र

·भारम्भ-
सिद्धेः
१
पश्चम
विमर्श
विलमद्वारे
वर्षमासादि
शुद्धि कि-
चारः॥
॥१९९॥
-
प्रहाणामुदयास्तभवनप्रकारस्वयं-
"सूर्याः १२ सप्तदश १७ त्रिभूपरिमिता १३ रुद्रा ११ नवा ९ ब्धीन्दवः १४,कालांशाः शशिनोऽनृजोगुरुणः काव्यस्य मन्दस्य च ॥१॥"
अयं भाव:-चन्द्रादिग्रहाणां रवेरेतावनिशाशमध्यागमनेऽस्तमयः स्यात्, अन्यथा वृदय एवेति खण्डखाद्यभाण्यादौ । अस्तं वाले इत्युपलक्षणं,
तेन लमपोऽशपो वा यदि क्रूरग्रहयुतः क्रूरदृष्टो वा स्यात्तदाऽप्यशुमं लग्न । जीवे शुक्रे वाऽस्वमिति, यल्लल्ल:-
" अस्तमिते भृगुतनये नारी म्रियते बृहस्पती पुरुषः..... " इति ॥ केऽप्याहु:-
" अभिजिद्वारुणादित्यरेवतीसगते सति । तदा लोपगते जीवे विवाहादि विवर्जयेत् ॥ १ ॥"
अस्थायं सम्प्रदायः-मासाः किल सर्वेऽप्येकान्तरं नक्षत्रनामाङ्किताः । तथाहि-अश्विन्या आश्विनः, कृत्तिकायाः कार्तिकः, मृगशीर्षस्य मार्गशीर्षः,
पुष्यस्य पौषः इत्यादि । एव चान्तरान्तरा यानि यानि भान्यधिकानि सन्त्यभिजित् । शतभिषग् २ रेवती ३ पुनर्वसु ४ रूपाणि तेष्वागतो गुरुर्लोपगत
इस्युच्यते, तस्मिन् सति लग्नं न ग्राह्यमिति । तथा-
" अस्तगते भृगुसुते भवेद्यदि बुधोदयः । पुत्राष्टकस्य जननी तदोढा कन्यका भवेत् ॥ १ ॥
" इति सारङ्गः ।
शशाङ्कजो यदोदेति गुरोरस्तमनं यदि । पुत्राटकस्य जननी तदोढा कन्यका भवेत् ॥ १ ॥ " इति गर्गः ।
दीक्षा शुझास्तेऽपि न दुष्टेति तु दिनशुद्धिग्रन्थे । विशेषस्तु-यथा जीवेऽस्तङ्गते लग्नं नेष्टं तथा तस्य नीचस्वा (स्था) दावपि ।
यदुक्तं विवाहपटले-
वापतौ मकरराशिमुपेते, पाणिपीडनविधिन विधेयः । तत्र दूषणमुशन्ति मुनीन्द्राः, केवलं परमनीचनवांशे ॥ १ ॥” इति ।
" हित्वा पञ्झैव नीचाशान इति तु ग्रन्थान्तरे। तत्र लोकरूढ्या आद्या एव परमनीचांशान्ताः पञ्च नीचांशास्त्रिंशांशरूपास्त्यज्यमानाः
सन्ति । सर्वत्र लोके पञ्चविंशांशस्यैव परमनीचत्वेऽपि च यदेव क्रियते तल्लोकरूढ्यनुरोधादिति ज्योतिर्विद्वचः । इह वृत्ते जीवे सिंहस्थे इत्यनेन
वर्षस्य, धन्वमीनस्थितेऽके इत्यादिना च मासस्य शुद्धी उक्ते । काञ्चिन्मासशुद्धिं दिननक्षत्रशुद्धी च "ज्येष्ठापत्यस्य न ज्येष्ठे" (मिश्रद्वारे श्लो. ६)
इत्याविना, "उद्वाहे मृगपैत्रः” (मिश्रद्वारे श्लो०९) इत्यादिना च वक्ष्यति । समयशुद्धिस्त्वेवं-निशीथमध्यंदिनयोः सन्धिकाले लग्नं न माझं । यद्गदाधरः-
॥१९९॥

·भारम्भ. सिद्धेः ॥२०॥ 295- पञ्चम विमर्श विलग्नद्वारे लग्नत्यान विचार: " निवसति मुहूर्त्तकालो महानिशायां च दिनदले यस्मात् । दश पूर्व दश परतस्तस्माद्वया॑च्चरपलानि ॥ १ ॥" यत्तु केऽप्याहुः-दिनस्यापराधै प्रतिष्ठाविवाहादिलग्न न स्यात्, अत एवोक्तं गृहप्रवेशाधिकारे-"सौम्येऽयने वासरपूर्वभागे" (वास्तुद्वारे श्लोक- ४५ ) इत्यादि, तदयुक्तमिव विवाहे दिनापरार्धलग्नस्य सूत्रकारेणैवानुज्ञास्यमानत्वात् । तथा च वक्ष्यति-"विवाहे स्वर्कार्की निरिपुनिधनायेषु शुभदौ" (मिश्रद्वारे श्लोक ३६ ) न हि खलु विवाहलग्नेऽकस्याष्टमस्थत्वमपराह्न विना सम्भवतीति, परमपराह्ने प्रतिष्ठादिलग्नग्रहणव्यवहारः प्रायो न दृश्यते, विवाहलग्नं स्वपराह्ने गृह्णन्तः कचिद् दृश्यन्तेऽपि, तदन वृद्धाः प्रमाणम् ॥ जीर्णः शुक्रोऽहानि पश्च प्रतीच्यां, प्राच्यां बालस्त्रीण्यहानीह हेयः। त्रिघ्नान्येचं तानि दिग्वैपरीत्ये, पक्षं जीवोऽन्ये तु सप्ताहमाहुः ॥ ४॥ व्याख्या-जीर्ण इत्यनेनास्तसूचा भस्तेच्छुः सन्नित्यर्थः । बाल इत्यनेनोदयसूचा नवोदितः सन्मित्यर्थः । त्रिनानीति त्रिगुणानि पञ्चदश दिनानि नव वेत्यर्थः । एवमिति जीर्णो बालश्च क्रमात् । दिग्वैपरीत्य इति, यदि प्राच्यामस्तेच्छुः प्रतीच्यां चोद्गत इति, तदय पिण्डाः-प्राच्यामुदित शुक्रो नाल- स्वास्थ्यहं त्याज्यः, प्रतीच्यां तु नव दिनानि । प्राच्यामस्तेच्छुः सन् स वृद्धत्वात् पक्षं त्याज्य., प्रतीच्या तु पञ्चाहं । पक्षं जीव इति । गुरुस्तु नवोदितत्वे बालोऽस्ताभिमुखत्वे वृद्धश्च पक्षमेव त्याज्यः । “गुरुरपि ज्यहं बालः पञ्चाहं वृद्ध" इत्येके । गुरोस्तु पूर्वास्तपश्चिमोदयौ न स्तः । अन्ये तु (स्विति) सप्ताथा उभयोर्गुरुशुक्रयोरुभयोरपि दिशोरुदयेऽस्ते च बाल्यं वाईक च, सप्ताहमेवाहुः । अनयोर्बाल्ये वार्धके च सति लग्नं न ग्राह्य- मिति तात्पर्य । "इय च बाल्यवार्धककल्पना निर्बलस्वरूपतत्फलज्ञप्त्यर्थमेव कृता, न तु तात्विकीति रत्नमालाभाष्ये" । विशेषस्तु- "अरिगयनीए वक अत्थमिए लग्गरासि निसिनाहे । अबले रविगुरुसुक्के सामि भदिढ चयह लग्गं ॥ १ ॥ " एते सर्वत्र भगदा लग्नदोषाः ॥ मा. सि. १.. ॥ इति विलनद्वारम् ॥१०॥ ।।२०० ·६ भारम्भ सिद्ध ॥२०॥ पञ्चम विमर्श मिश्रद्वारे दीक्षोद्वा- हादौ अधि- कतरचदि PROC ॥ अथ मिश्रद्वारम् ॥ ११ ॥ भय मिश्रद्वारं वदनादौ तावल्लग्नग्रहणे ग्रहगोचरशुद्धिमाह- लग्ने गुरोर्वरस्याथ ग्राह्यं चान्द्रबलं बुधैः। शिष्यस्थापककन्यानां जीवेन्द्रर्कबलानि च ॥५॥ च्याख्या लग्ने इति लग्नसमये । गुरोरिति दीक्षाप्रतिष्ठालग्नयोर्गुरोः, विवाहलग्ने तु वरस्य । चान्द्रबलमिति प्रागुक्तविधिना राशिगोचर । नवांशगोचरा २ स्वर्गशुद्धि ३ शुभतारा ४ शुभावस्था ५ वामवेध ६ शुक्केतरपक्षप्रारम्भ ७ मित्राधिमित्रगृहस्थिति ८ सौम्यगृहस्थिति ९ मित्राधि- मित्रांशस्थिति १० सौम्यांशस्थिति ११ मित्राधिमित्रग्रहयुति १२ सौम्यग्रहयुति १३ मित्राधिमित्रग्रहदृष्टि १४ सौम्यग्रहदष्टि १५ प्रकाराणामन्यतरे- (मेणापि प्रकारेण चन्द्रानुकूल्यबलं ग्राह्यमेव । यदुक्तं- सर्वनामृतरश्मेवलं प्रकल्प्यान्यखेटजं पश्चात् । चिन्त्यं यतः शशाङ्के वलिनि समस्ता ग्रहाः सबलाः ॥ १ ॥ शिष्येति शिष्यो दीक्षणीयः पदे स्थाप्यमानो वा, स्थापको यः श्राद्धादिद्रव्यं व्ययति । जीवेन्द्रति एतान्यवश्यमाझाणि । यदुकं- " रविशशिजीवैः सवलैः शुभदः स्याद्गोचर......" इति । महाणां बलतारतम्यादिविभागश्चैवम्- पूर्ण २० खेटाष्टकबलमूनं पादेन १५ गोचरं प्रोक्तम् । वेधोत्थमर्द्धमान १० पादवलं ५ इष्टितः खेचरे ॥ १॥ इदं सामान्येन सर्वग्रहानानियोकं । चन्द्रस्य तु विशिष्याह- "एणाङ्के गोचरवल १ मटक २ तारोत्थ ३ वेध ४ पक्षभवम् ५ । क्रमशस्तारा १ वेधज २ पक्षभवानी ३ह गौणानि ॥ २॥" क्रमश इति एतानि बलानि यथोत्तरं न्यून १ न्यूनतर २ न्यूनतमानि ३ । आद्यबलयोस्तु स्वरूपमाह- " ग्रहगोचरा १ वर्गों २ तुल्यवलो शुद्धिकारणादनयो. । एकेनापि वलेन प्राप्तेन भवेत्सुशुद्धिरिह ॥ ३ ॥ चेद्गोचरान हि भवेत्तदाऽष्टवर्गाद्विलोक्यते शुद्धिः । गोचरतोऽष्टकवर्गो क्लवानुद्वाहदीक्षादौ ॥ ४ ॥ तस्मादष्टकशुद्धिगुरोविलोक्या रवेश्च चन्द्रस्य । निधना ८ न्त्या १२ म्बु ४ गतेष्वपि रेखाधिक्यात्मशुद्धिः स्यात् ॥ ५ ॥ " - TECERACCE ।।२०१॥

·। आरम्म. सिद्ध ॥२०२) " पञ्चम विमर्श दीक्षादौ जन्ममासा- हानि त्याज्यानि समशुद्धिरपि श्रेष्ठा शुद्धिपतेर्यदि भवेच्छुभा रेखा । शुद्धोशस्य न रेखा यदा तदा षड्विधादिवीर्यवतः ॥ ६ ॥ मित्रग्रहस्य रेखा समरेखां शुद्धिमुत्तमां कुरुते । तामन्तरेण मुनिभिर्न ह्यधिकापि प्रशस्यते रेखा ॥ ७ ॥ समशुद्धयामष्टकतः शुद्धिपते रेखिकामृते वेधात् । शुभदे ग्रहे सति शुभा शुद्धिः स्यात् प्रोच्यते विबुधैः ॥ ८ ॥ तथा- नवमद्विपञ्चमगतः समरेखोऽप्यधिकशुभफलः सूर्यः । सङ्क्रमकालेन्दुबलात् समोऽपि सर्वत्र शुभदोऽर्कः ॥ ९ ॥ तथा- दशमादूर्व केवललग्नबलेन स्त्रिया विवाहः स्यात् । शुद्धि वालोक्या रवीज्ययोः पूजयोद्वाहः ॥ १० ॥ अत्र दशमादिति वर्षादिति शेषः । इतीद सव्वं व्यवहारप्रकाशे । जन्मद्विपञ्चनवमानगः खरांशुः, पूजां च वाञ्छति न चाष्टचतुर्व्ययस्थः । जीवस्त्रिजन्मदशमारिगतस्तु पूजामिच्छेत्कदाचिदपि नाष्टचतुर्व्ययस्थः ॥ १ ॥” इति तु व्यवहारसारे । अत्र न चेति यत्रस्थः पूजां नेच्छति तन्त्रात्यन्तमशुभत्वात् पूजयाऽप्यनुकूलो न स्यादिति भावः । गर्गस्त्वाह-" गोचरविरुद्धे जीवे वैधन्य- मेव, पूजा त्वप्रमाणं ॥ अथोक्तशेषां मासशुद्धिं दिननक्षत्रशुद्धी चैकश्लोकेनाह- ज्येष्ठापत्यस्य न ज्येष्ठे मासि स्यात्पाणिपीडनम् । न पुनस्त्रयमप्येतन्मासाहभैषु जन्मनः ॥ ६ ॥ व्याख्या-ज्येष्ठापत्यस्य पुत्रस्य पुत्र्या वा पाणिपीढनमिति उपलक्षणमिदं शेषकार्याणां । यदुक्तं हर्षप्रकाशे-“ सुहकजे वजे सम्वहिं पि जिस्स जिटुंति । सप्तर्षयस्त्वाहः- ज्येष्ठे न ज्येष्ठयोः कार्य नृनार्योः पाणिपीडनम् । तयोरेकतमे (रे) ज्येष्ठे ज्येष्ठेऽपि न विरुध्यते ॥ १ ॥ त्रयमिति दीक्षाप्रतिष्ठोद्वाहरूपं । मासाहर्भेष्विति जन्मसम्बन्धिनि मासे दिने मे चोद्वाहादि त्याज्यं । इह चोद्वाहे वरकन्ययो,र्दीक्षायां शिष्यस्य, प्रतिष्ठायां च शिष्यस्थापकयोरिति स्वयमूयं । केऽप्याहुः-पक्षो यद्यपरस्त्रदा जन्ममासोऽपि न विरुद्धः । जन्मतिथिरपि दिनरात्रिभागपरावर्तेनाविरुदा । जन्मभमपि राशिपार्थक्ये भव्यमेव । उक्तञ्च " FACE ॥२०॥ 4

·।
T
बारम्भ
सिद्धेः
।
॥२०॥
पञ्चम
विमर्श
मिश्रद्वारे
दीक्षादौ
त्याज्य.
दिनानि।।
" जन्ममासि विपरीतपक्षयोर्व्यत्यये दिननिशोर्जनुस्तिथौ । जन्ममेऽपि किल राशिमेदतः, पाणिपीडनविधिर्न दुप्यति ॥ १ ॥
इति व्यवहारसारे । एकपक्षेऽपि वाऽनया रीत्या जन्ममामोऽपि न विरुद्धः। तथाहि-शुक्लपञ्चम्या कार्यचिकीपोऽस्ति शुक्लाष्टमी च जन्मतिथि-
रित्थं न दोषः, यतस्तस्य पुंसः किल शुक्लाष्टमीत एव जन्ममासप्रारम्भः, शुक्लपक्षमी तत्वतोऽपरमासस्यैवेति, विपर्यये तु जन्ममासदोपो लागत्वेवेति
ज्योतिर्ताः । व्यवहारप्रकाशे तूक्तं-" यलिनि शुभग्रहे केन्द्रस्थे सति जन्मभमपि न दुष्टं । तथाहि-
" नो जन्मभं च कार्य वलिनि शुभं केन्द्रगे सौम्ये " । दिनशुद्धिं पृथगाह-
सादिमं ग्रहणस्याहः सप्ताहं च तदग्रतः, त्यजेत्रिंशांशमेकैकं प्राक् पश्चाचापि सङ्क्रमात् ॥ ७॥
न्याख्या-सादिममिति चतुर्दशीसहितं । केचित्रयोदशीमपि वर्जयन्ति । पठन्ति च-" त्रयोदशीतो दशाहं सूर्यन्दुग्रहणे त्यजेत्..."
सप्ताहं चेति सामान्योकेऽप्ययं विशेषो दृश्य:-
" सर्वग्रस्तेपु सप्ताह पञ्चाह स्याइलग्रहे । त्रिद्वयेका_गुलग्रासे दिनत्रयं विवर्जयेत् ॥ १ ॥ इत्यङ्गिराः । विशेषस्तु-
" राही दृष्टे शुभं कर्म वर्जयेदिवसाष्टकम् । त्यक्त्वा वेतालसंसिद्धि पापदंभमयं तथा ॥ १ ॥” इति दैवज्ञवल्लमे ।
त्रिंशांशमिति सङ्क्रान्तिमासस्य त्रिंशत्तमं भाग सामान्येन दिनमित्यर्थः । सङ्क्रान्तिदिनात् पुरः पृष्ठे चैकैकं दिनं सक्रान्तिदिन चेति दिनत्रय-
मित्यर्थः । हरिभद्रसरिभिरप्युक्तं-" संकंतीए पुव्वं संकतिदिणं तयग्गिमं च दिणं, जिज्जति..
" नारचन्द्रेऽपि-
त्यज सङ्क्रमवासरं पुन , सह पूर्वेण च पश्चिमेन च
.इति ॥
एकान्तिककार्ये तु दिनत्रयस्य त्यक्तुमशक्यस्वे प्राक् पश्चात् षोडशावश्य त्याज्या नाढ्योऽर्कसङ्कमात् इत्यपि बहूनां मतम् ॥
भद्राधयामगण्डान्तकुलिकोत्पातदूषितम् । दिनं तपसि राकां च स्थापने च कुजं त्यजेत् ॥८॥
व्याख्या-भद्रेत्यादि भद्राद्यैः किलासाध्यदोषैलग्नमपि हन्यते, यदुक्तं-
गण्डान्तेपु सवैधृतावुभयत सङ्क्रान्तियामद्वये, यामार्धन्यतिपातवि ष्टिकुलिकैर्भग्न विलग्नं जगुः । इति विवाहवृन्दावने ।
.
॥२०॥

·तथा- भारम्भ. सिद्धेः ॥२०४॥ पञ्चम विमरे मिश्रद्वारे प्रतिष्ठादि- घुमुनथ- त्राणि ॥ उत्पाता भौमादिभेदाः प्राग्वर्णिताः । सारङ्गस्तूत्पातेषु पञ्ज्ञाहं त्याज्यमाह, तथाहि- " निर्घातोल्कामहीकम्पग्रहभेदादिदर्शने । आपञ्चवासरादूढा नाशमामोति कन्यका ॥ १ ॥ “ दंपत्योः सह मरणं पाणिग्रहणोदिते केतौ..... । तपसि दोक्षायां राका त्याज्या, न तु प्रतिष्ठायां । यन्नारचन्द्रः- " त्र्येकद्वितीयपञ्चमदिनानि पक्षद्वयेऽपि शस्तानि । शुक्लेऽन्तिमत्रयोदशमान्यपि च प्रतिष्ठायाम ॥ १॥" " तेजस्विनीक्षेमकरदग्निदाहविधायिनी३स्याद्वरदाढा च५ । आनन्दकृष्त्कल्पनिवासिनीच, सूर्यादिवारेषु भवेत्प्रतिष्ठा ॥ १ ॥" इति रत्नमालायां । अत्र तेजस्विनीति रविवारे कृता प्रतिष्ठा प्रतिमायास्तेजो वर्धयति कारयितुश्च । कल्पनिवासिनीति आचन्द्रार्कस्थायिनी । रग्यादीनां लगेषु षड्यर्गेऽपि च प्रतिष्ठायामेवमेव फलमूसमिति रत्नमालाभाष्ये । स्थापने चेति चकारादीक्षोद्वाहराज्याभिषेकादिष्वपि कुजवार- स्त्याज्यः । यदुक्तं यतिवल्लमे- " राजाभिषेके विवाहे सक्रियासु च दीक्षणे । धर्मार्थकामकार्ये च शुभा वाराः कुजं विना ॥ १ ॥ श्रीपतिना तूद्वाहे रविकुजशनिवारा दारिद्यदौर्भाग्यदाः, सोमवारस्तु सपत्नीप्रद इत्युक्तं । विशेषस्तु- " कृष्णपक्षे निषिद्धेषु वारधिष्ण्यक्षणादिषु । सङकीर्णानां प्रशंसन्ति दारकर्म न संशयः ॥ १ ॥” इति दैवज्ञवल्लभे ॥ भनियममाह: उद्वाहे मृगपैत्रः प्रतिष्ठायां तु ते उभे । आदित्यपुष्यश्रवणधनिष्ठाभिः समं शुभे ॥९॥ न्याख्या -प्रतिष्ठायामिति प्रस्तावाजैनबिम्बादेः, देवतान्तरादीनां प्रतिष्ठासु तु भान्येवं रत्नमालायामूचिरे- " रोहिण्युत्तरपौष्णवैष्णवकरादित्याश्विनीवासवानुराधैन्दवजीवमेषु गदितं विष्णोः प्रतिष्ठापनम् । पुष्यश्रुत्यमिजित्सु चेश्वरकयोवित्ताधिपस्कन्दयोमैत्रे तिग्मरुचेः करे नितिमे दुर्गादिकानां शुभम् ॥ १ ॥" ईश्वरकयोरिति 'को' ब्रह्मा । तिग्मरुचेः करे इति सझेपोऽयं, विखरस्त्वेवं भीमपराक्रमग्रन्थे उक्त:- " भगधिष्ण्यचतुष्केण मैत्राहिर्बुध्नपूषभैः । सपुनर्वसुभिः कुर्यात् प्रतिष्ठामुष्णरोचिषः ॥ १॥" NS ।।२०४॥ S

·A
भारम्भ-
सिद्ध
.
॥२०५॥
पञ्चम
विमर्श
मिश्रद्वारे
सप्तर्षि
प्रतिष्ठा॥
दुर्गादिकानामिति आदेर्भूतयक्षगणसर्पादिग्रहणं । तथा-
गणपरिवृढरक्षोयक्षभूतासुराणां, प्रथमफणिसरस्वत्यादिकानां च पौणे ।
श्रवसि सुगतनाम्नो वासवे लोकपानां, निगदितमखिलानां स्थापनं च स्थिरेपु ॥ २॥"
भन्नाखिलानामिति उक्तशेषाणामिन्द्रादीनां स्थिरेषु ध्रुवमेषु । तथा-
"सप्तर्षयो यत्र चरन्ति धिष्ण्ये, कार्या प्रतिष्ठा खलु तत्र तेषाम् । श्रीव्यासवाल्मीकिघटोद्भवानां, तथा स्मृता वापतिमे ग्रहाणाम् ॥३॥"
मन्त्र सप्तर्षयो यत्रेस्यस्यायं भाव:-
आसन्मघासु मुनयः शासति राज्यं युधिष्ठिरे नृपतौ । पद्विकपञ्चद्वि२५२६मितः शककालस्तस्य राज्ञश्च ॥१॥
एकैकस्सिन् धिष्ण्ये शतं शतं ते चरन्ति वर्षाणाम् । प्रागुत्तरतश्चैते सदोदयन्ते ससाध्वीकाः ॥ २ ॥ "
मन आसन्मघास्विति युधिष्ठिरराज्यसमये सप्तर्षयो मघायामभूवन् । तदनु षड्विंशत्यधिकपञ्चविंशतिवर्षशतैर्गतैः शककालो लामा, एकैकमे च
वर्षशतमेषां स्थितिः, अत: शकादौ ते पुष्येऽभूवनियागतं । एषामुदयव्यवस्था चैवं-
" पूर्व भागे भगवान् मरीचिरपरे स्थितो वशिष्ठोऽस्मात् । तस्याङ्गिरास्ततोऽत्रिस्तस्यासन्नः पुलस्त्यश्च ॥ १ ॥
पुलहः क्रतुरिति भगवानासन्नानुक्रमेण पूर्वाद्याः । तत्र वशिष्ठं मुनिवरमुपस्थिताऽरुन्धती साध्वी ॥२॥"
इदं सप्तर्षिस्वरूपं वाराहसंहितायां । श्रीज्यासेति यत्र मे सप्तर्षयश्चरम्ति तत्रैव मे श्रीव्यासादीनामपि प्रतिष्ठा कार्या । वाक्पति इति ग्रहाणां
स्वस्ववारेषु पुष्यमे प्रतिष्ठा कार्यो । तथा-
" स्वतिथिक्षणनक्षत्रकरणेपु न्यसेत्सुरान् । वापीकूपतडागाद्यं न्यस्येवरुणदेवते ॥ १ ॥
अहिर्बुध्नाधिपे लेप्यमारामाद्यं तथानिले । गृहस्थापनयोगा ये तानप्यत्र विचिन्तयेत् ॥ २॥” इति दैवज्ञवल्लमे ।
इदं देवतान्तरादिप्रतिष्ठादिस्वरूप ज्योतिर्विदा सम्मतमिति प्रसङ्गादुकं ॥
+
॥२०५॥

·आरम्भ
सिद्ध
॥२०६॥
ल
दीक्षायां त्वाश्विनादित्यवारुणश्रुतयः शुभाः । त्रिषु मैत्रं करः स्वातिर्मूला पौष्णध्रुवाणि च ॥१०॥
-दिनशुद्धयादिग्रन्थेषु तु पूर्वभद्रपदापुष्ययोरपि दीक्षोका । तथाहि-
उत्तररोहिणिहत्थाणुराहसयभिसयपुन्वभइवया। मूलं पुणवसुरेवई पुस्सासिणि सवणसाइ वए ॥ १ ॥
" मृगचित्राधनिष्ठान्यमृदुक्षिप्रचरधुवैः । शिष्यस्य दीक्षण कार्य्य तथा भूलाजपादयोः ॥ १॥"
त्रिष्विति प्रतिष्ठादीक्षोद्वाहेषु । ततश्चैवं भानां स्थापना
तथा-
SECRECRCHANA
पञ्चम
विम.
मिश्रद्वारे
दीधा-
प्रतिष्ठादि-
भानि
पु
उ.फा
उ.षा
श्र
ध
उ.भा
मनु
उ.षा
उ.षा
मू
मू
उ.भा
उ.फा
ह
स्वा
उ.भा
जैनप्रतिष्ठाया
मृ पुन
दीक्षायां
अश्विरो | पुन
अनु
विवाहे
रो
विवाहमेषु विशेषमाह-
स्त्रियः प्रियत्वमुद्वाहे मूलाहिर्बुध्नवैश्वभैः। पौष्णब्राह्ममृगैः पुंसां मिथा शेषैस्तु पञ्चभिः ॥ ११ ॥
व्याख्या-प्रियस्वमिति न तथा पुमान् स्त्रियो वल्लभो यथा पुंसः स्त्री वल्लभा इति लियाः सौभाग्यमित्यर्थः । प्राग भाषिकारे एषां मूलादिन-
याणामिन्दुना सह पश्चार्धयोगिस्वेनोक्तेः । पुंसामिति सियाः पुमान् वल्लभो न तु पुंसः मी तथा इति खिया न तारक सौभाग्यमित्यर्थः, पौष्णादित्र-
याणां पूर्वार्धयोगिषतः । मिथ · इति अन्योऽन्य प्रियवं । पश्मभिरिति मघो । तरफल्गुनी २ हस्त ३ स्वास्य ४ नुराधामिः ५, एषां पसभाना
मध्ययोगित्वात् । एषामेवैकादशभानां वैवाहिकरवाच्छेषभानां न परिगणनं । अपि च-
वल्लभः स्यान्नरो नार्या बलिभिः पुरुषग्रहैः । स्त्रीग्रहैः पुरुषस्य स्त्री सर्वैः प्रेमोभयोरपि ॥ १ ॥" इति दैवक्षवल्लमे ।
मन्त्र बलिभिरिति उद्वाहलमे इति शेषः ॥
NERUT
॥२०६॥

·बारम्भ- सिद्धेः ॥२०७॥ विमई मिश्रद्वारे जाति- धिष्ण्यानि वर्णकाचं विवाहः कुमार्या वरणं पुनः । खातिपूर्वा ३ नुराधाभिर्वैश्वत्रयहुताशभः ॥ १२॥ ग्याख्या-वर्णको भिरयादौ चित्रकर्म वधूवरयोर्वर्णकाम्यं महलकर्म वा आयशब्दाद्वक्ष्यमाणश्लोकोकं कुसुम्भाधपि विवाहकृस्य सर्व वैवाहिकमेष्वेव कार्यम् ॥ लग्नादग्नि कुव्वौत त्रिषष्ठनवमे दिने । कुसुम्भमण्डपारम्भवेदीवर्ण-यवारकान् ॥ १३ ॥ व्याख्या--लग्नादिति लग्नदिनात् । यवारकानिति उपलक्षणस्वात् कन्यावरणाद्यपि लग्नादाक् त्रिपष्ठनवमदिनेषु न कुर्यात् ॥ नान्ये प्रतिष्ठां जन्मः दशमे षोडशे च भे। अष्टादशे त्रयोविंशे पञ्चविंशे च मन्वते ॥ १४ ॥ ब्याख्या-जन्मः इति प्रतिष्ठाप्यस्य प्रतिष्ठाकारयितुश्च जन्ममे तदपरिज्ञाने नाममे वा, तस्माद्दशमादिषु च भेषु प्रतिष्ठा न कार्या। श्रीहरिभवसूरिभिस्वेवमूचे- कारावयस्स जम्मण रिक्खं दस सोलसं तहठारं । तेवीस पंचवीसं विम्वपइठाइ वजिजा ॥१॥ विशेषतस्तु एषां भाना संज्ञा इमा:- " जन्माचं दशमं कर्म सङ्घातं षोडशं पुनः । अष्टादश समुदयं त्रयोविंशं विनाशभम् ॥ १ ॥ मानसं पञ्चविंशं भमिति षड्भोऽखिलः पुमान् । जातिदेशाभिषेकैश्च नव घिष्ण्यानि भूपतेः ॥ २॥" तत्र जातिधिष्ण्यान्येवम्- विप्राणां कृत्तिकापूर्वा३ राज्ञां पुष्यस्तथोत्तराः३ । सेवकानां धनिष्ठेन्द्रचित्रामृगशिरांसि च ॥ १ ॥ उग्राणां भानि वायव्यमूलाशिततारकाः । कर्षकाणां मघाः पौष्णमनुराधाविरचिभम् ॥ २ ॥ वणिजामश्विनी हस्तोऽभिजितादित्यमेव च । चण्डालानां श्रुतिः सार्प यमदेवं द्विदैवतम् ॥ ३ ॥ देशभानि तु यथा पाचके । राज्याभिषेकभं त्वमिपेकक्षं । ननु जन्मादीनां त्यागः कस्मात् क्रियते ? उच्यते-प्रायो भानि रमहाद्यैः पीड्यन्ते, यदि चेपुसो जन्मादीनि प्रतिष्ठादिष्वधिक्रियन्ते वदा तेषु क्रूरग्रहाद्यैः पीडितेषु सत्सु तस्य पुंसोऽनिष्टं स्यात्, यदि तु नाधिक्रियन्ते तदा तानि पीडि- तान्यपि नानिष्टफलं दातुमलं । कथमेवमिति चेदुच्यते यथा- विलग्नस्थोऽष्टमो राशिर्जन्मलग्नात् सजन्मभात् । न शुभः सर्वकार्येषु लग्नाच्चन्द्रस्तथाऽष्टमः ॥ १॥" इत्यादि दैवज्ञवल्लमे। ॥२०७॥ RECIRCRI

·S
बारम्भ.
सिद्ध
"
ततश्च-
.
पञ्चम
विमा
मिश्रद्वारे
पबस्थापना
॥२०८॥
।
*
SSCROS
" तथाहि-
पभचक्र-स्थापना
एवंविधाच लमादियोगा बहुशोऽपि मिलन्ति, न च किमप्यनिष्टफलं दद्युः । यदि तु यात्रादिष्वधिक्रियन्ते तदाऽनिष्टफलदाः प्रायः स्युरेव,
तथाऽत्रापि जन्मादीनां पीढा, तत्फलं चैवं-
" केत्वोंकि भिराकान्तं भौमवक्रभिदाहतम् । उल्काग्रहणदग्धं च नवधाऽपि न भं शुभम् ॥ १ ॥
" देहविनाशो जन्मक्षपीडने कर्मणश्च कर्मः । उत्सवबान्धवनाशौ समुदयसङ्घातयोहतयोः ॥ २ ॥
खतनुविनाशो वैनाशिके हते मानसे मनस्तापः । कुलदेशस्त्रीनाशो जातिभदेशाभिषेकेषु ॥ ३ ॥
राज्याभिषेकदिवसेऽभिषेकधिष्ण्यं च देशनक्षत्रम् । पद्मविभागे ज्ञेयं प्रादक्षिण्येन भूमध्यात् ॥ ४॥ पाचक्रस्थापना चैवम्-
कर्णिकाष्टदलैराढये पद्मे नाभौ दलेषु च । प्राच्यादिस्थेषु भानीह न्यस्याग्निभत्रयादितः ॥ ५ ॥
ततश्च-" त्रितयैराग्नेयायैः क्रूर ग्रहपीडितैः क्रमेण नृपाः ।
पाञ्चालो१ मागधिका२ कालिङ्गश्च३ क्षयं यान्ति ॥ ६ ॥
आवन्त्यो ऽथान”५ मृत्यु चयाति सिन्धुसौवीरः६ ।
राजा च हारहूरो ७ मदेशोट ऽन्यश्च कौणिन्दः९ ॥ ७ ॥"
श.पू. मोकउफ हाय
अन्न क्षयं यान्तीति एषां देशानां कणिकायां पूर्वाग्याचष्टदिक्पत्रेषु च
स्थितरवादिति भावः । दिङ्मानं चेदं देशेशानां नामपरिगणनं, तेन नवखण्ड-
कल्पितोव्यां यत्र खण्डे ये ये देशाः स्थिताः स्युस्ते ते देशास्तत्तनेषु पीडितेषु
पीड्यन्ते इत्यूझं । नरपतिजयचर्यायां तु पद्मस्थाने कूर्मस्थापनयाऽयमेवार्थों
वर्णितः । अन्ये जन्मभवदेकोनविंशमाधानभमपि क्रूरग्रहपीडितरवे सति प्रवास-
दायित्वाद्वर्जयन्ति । सर्वमिदं लल्लकृते रत्नकोशे ॥
RESUCCE
S
IN
पुनः!
3
M
3
मूद
॥२०८॥

·1 मा भारम्भ- सिद्ध म आ पु ॥२९॥ म भ पञ्चम विमझे मिश्रद्वारे विवाहला- ज्यनध- त्राणि क पु.फ./उ.फ. पु.भा. उ.भा. रे तस्य दौष्टये सति नवांशशुद्धमपि लममशुद्धमेवेति सप्तर्युकेर्य थोकभामां दोषप्रकारमाह-- क्रूरेण मुक्तमाक्रान्तं भोग्यं ग्रहणभं तथा । रो पुन मले दुष्टं ग्रहोदयास्ताभ्यां ग्रहैभिन्नं च भं त्यजेत् ॥ १५॥ व्याख्या-क्रूरेणेति क्रूरवमत्र स्वाभाविक प्रासं, न त्वौपाधिक, यया क्षीणत्वेनेन्दो: पापयुतत्वेन बुधस्य चेति । ततोऽयमर्थः-यभं करेण रविकुन- शनिराह्वन्यतरेण मुक्त्वा मुकं, आक्रान्तं तेनैव मुज्यमानं, मोग्यं तु तदनन्त- रमेव भोक्ष्यमाणं । एषां फलानि त्वेवं- "क्रूराश्रितक्रूरविमुक्तरगन्तन्यधिष्ण्येषु कुमारिकाणाम् । वदन्ति पाणिग्रहणे मुनीन्द्रा, वैधव्यमब्दैब्रिभिरत्रिमुख्याः ॥ १॥" इति सारङ्गः । अन्ये स्वाहुः- " भुक्तं भोग्यं च नो त्याज्यं सर्वकर्मसु सिद्धिदम् । यत्नात्त्याज्यं तु सत्कार्य नक्षत्रं राहुसंयुतम् ॥ १ ॥" ग्रहणभमिति यत्र दिनमेऽन्द्वोर्ग्रहणं जात । ग्रहोदयेति यत्र दिनमे ग्रहा उदयमखमय वाऽकार्युः। आगमे च वक्रिमहाक्रान्तमपि में त्याज्यमचे, तथाहि- Jee|10. "विडेरमवहारिअ" अनापद्वारितं वक्रिमहाक्रान्तमित्यर्थः । ग्रहैमिममिति भौमायाः पञ्च ताराप्रहा यस्य कृत्तिकारोहिण्यादेमध्येन भिस्वा ययुस्खग्रहभिमं । उक्कल चि | स्वा का 8 वि Ble ॥२०९॥ RECE भए..

·ततश्च-
आरम्भ
सिद्ध
॥२१०॥
पञ्चम
विमर्श
मिश्रद्वारे
चंद्रभोगेन-
धिष्ण्य
शुद्धि
J
लग्नशुद्धौ-" मज्झेण गहो जस्स उ गच्छइ त होइ गहभिन्नं । नारचन्द्रटिप्पनके स्वेवं-यन ग्रहाणां वामदक्षिणा हक् पतेत्तद्ग्रहभिक्षं ।
हरज्ञानायात्र सप्तरेखचक्रवकृत्तिकादिसप्तसप्तभानां चतुर्दिक्षु स्थापना यथा (पृ. २०९)-
" यस्मिन् धिष्ण्ये स्थितः खेटस्ततो वेधत्रयं भवेत् । ग्रहदृष्टिप्रभावेण वामदक्षिणसम्मुखम् ॥ १ ॥
वक्रगे दक्षिणा दृष्टिमिदृष्टिश्च शीघ्रगे । भौमादिपञ्चकस्य स्यान्मध्यदृष्टिश्च मध्यमे ॥ २ ॥
राहुकेतू सदा वक्रो, सदा शीघ्रौ विधूष्णगू । क्रूरा वक्रा महाकूराः, सौम्या वका महाशुभाः ॥ ३ ॥
वेघद्वयं भजति घिष्ण्यमिभारिदंष्ट्रासंस्थानदिग्द्वयगतोडगतग्रहाभ्याम् ।
एकं तथाऽभिमुखसंस्थितमध्यनासापर्यन्तभागधृतधिष्ण्यगतग्रहेण ॥ ४ ॥” इति नरपतिजयचर्यायां ।
उदाहरणं यथा-मृगशीर्षे कार्यचिकीर्षा, चित्रायां च कश्चिद्भौमादिसप्तकान्यतमो वक्री ग्रहः स्यात्तदा तस्य वक्रगतिवेन दक्षिणा रग्मृगशीर्षे
पतिता । रेवत्यां चार्कादिसप्तकान्यतमः कश्चिदतिचारी ग्रहः स्यात्तदा तस्य शीघ्रगतित्वेन वामा इगिस्युभयतो ग्रहक्पातात्तदा मृगशीर्ष ग्रहभिन्नं स्यात् ।
उत्तराषागयां च भौमादिपञ्चानां मध्ये कश्चिन्मध्यगतिम्रहः स्यात्तदा सम्मुखदशा तृतीयस्तद्वधोऽपि । एवमन्यत्रापि भाग्यं । परमेष तृतीयो वेधो
वेधेनैकार्गलेत्यस्मिन् श्लोकेऽधिकरिष्यते, शेषाभ्यां त्वत्राधिकारः ॥ अशुद्धभानां शुद्ध्युपायमाह-
धिष्ण्यं कार्याय पर्याप्तं चन्द्रभोगाद्भहाहतम् । शुद्धं षड्भिर्भवेन्मासैरुपरागपराहतम् ॥ १६ ॥
व्याख्या-पर्यासमिति योग्यं भवेदिति सण्टकः । ग्रहाहतमिति क्रूरग्रहेण विमुक्काक्रान्तभोग्यस्वेन प्रहरुदयाखकरणेन वक्रिग्रहाक्रान्तरवादिना वा
दूषितं । चन्द्रभोगादिति ग्रहकृतदोषापगमादनु यदि चन्द्रेण भुक्तं स्यात्तदाऽऽदरणीयमित्यर्थः । यदाह वराहः-
" दोषैर्मुक्तं यदा धिष्ण्यं पश्चाञ्चन्द्रेण संयुतम् । ततः पश्चाद्विशुद्धं स्थानान्यथा शुभदं भवेत् ॥ १ ॥ लल्लस्वाह-
" तत्सूर्येन्द्वो गात्कर्मण्यत्वं प्रयाति भूयोऽपि । धिष्ण्यं कर्मसु शुद्धं तापनिषेकात्सुवर्णमिव ॥ १ ॥
मन्त्र सूर्येन्द्वो गादिति सूर्येण ताप्यते पश्चाचन्द्रेण निर्वाप्यते इत्यर्थः । उपरागोऽन्द्वोर्ग्रहणं (तेन) पराहतं दूषितं ग्रहणभमित्यर्थः, तत् षण्मा-
॥
"
॥२१॥

·7
भारम्भ-
सिद्धेः
॥२१॥
विमा
मिश्रद्वारे
राहुकेतुग्रह
स्थितिः
295
साँस्त्याज्यं । यावन्नार्को भुक्ते तावत्याज्यमित्यन्ये । विशेषस्तु-
पक्षान्तरेण ग्रहणद्वयं स्याद्यदा तदाद्यग्रहणोपगं भम् । पक्षाद्विशुद्धं भवति द्वितीयग्रहोपगं शुध्यति मासषट्कात् ॥ १॥"
इति सप्तर्षयः । यत्र मे केतोरुदयः स्यात्तत्रैव षण्मासान् केतुरिति तदपि पण्मासाँस्त्याज्यं । यस्मिन् दिनमे ताराग्रहयो मादिपञ्चकान्यतरयोमिथो
मेदनं स्यात्तदपि में षण्मासाँस्त्याज्यं । उक्तञ्च विवाहबृन्दावने-
" यस्मिन् धिष्ण्ये वीक्षितौ राहुकेतू, मेदस्ताराखेटयोर्यत्र च स्यात् ।
आषण्मासॉस्तत्र लग्नेन्दुभाजि, भ्राजिष्णु स्यानो शुभं कर्म किञ्चित् ॥ १ ॥
यन्त्र दिनमेऽन्द्वोर्ग्रहणं स्यात्तत्र राहुर्वीक्षित इत्युच्यते, यत्र मे केतोरुदयः स्यात्तत्र केतुर्वीक्षितः कथ्यते । ननु कथं केतूदयभं ज्ञायते इति चेदुच्यते-
' मेषेर्के सति रेवत्यां यदि याति विधुन्तुद. । भाद्रमासोत्तरार्धे स्यात् पुण्ये केतूदयस्तदा ॥ १ ॥
सूर्ये वृषस्थितेऽश्चिन्यां यदि याति विधुन्तुदः । आश्विनस्योत्तरार्धे तद्रोहिण्यां केतुरीक्ष्यते ॥ २ ॥
भरणीमिथुनस्थेऽर्के यदि याति विधुतुद. । कार्तिकस्योत्तरार्धे तदायां केतुदर्शनम् ॥ ३ ॥
कर्कस्थे कृत्तिकायां यदि याति विधुतुदः । मार्गशीर्षापरार्धे तत्केतूदय. पुनर्वसौ ॥ ४ ॥
सिंहे सति रोहिण्यां यदि याति विधुन्तुदः । पौषमासापरार्धे तदरलेषायां शिखीक्ष्यते ॥ ५ ॥
कन्यास्थेऽक मृगशीर्प यदि याति विधुतुदः । माघमासोत्तरार्धे तच्चित्राणं दृश्यते शिखी ॥ ६ ॥
तुलार्के सति आर्द्रायां यदि याति विधुन्तुदः । फाल्गुनस्योत्तरार्धे स्यान्मूले केतूदयस्तदा ॥ ७ ॥
वृश्चिके पुनर्वखोर्यदि याति विधुतुदः । चैत्रमासोत्तरार्धं स्यात् स्वातौ केतूदयस्तदा ॥ ८ ॥
धनुःस्थिते रवी पुष्यं यदि याति विधुतुदः । वैशाखस्योत्तरार्धे स्यान्मूले केतूदयस्तदा ॥ ९ ॥
अश्लेषां मकरस्थेऽर्के यदि याति विधुतुदः । ज्येष्ठमासोत्तरार्द्ध तज्ज्येष्ठायां दृश्यते शिखी ॥ १० ॥
॥२१॥

·भारम्भ.
॥२१२॥
पश्चम
विमा
मिश्रद्वारे
क्रान्तिसा-
म्यादि
विचार
R
न
कुम्भस्थेऽक मघा धिष्ण्यं यदि याति विधुतुदः । आषाढमासोत्तरार्धे श्रुतौ केतूदयस्तदा ॥ ११ ॥
मीनेऽर्केऽपरफल्गुन्यां यदि याति विधुतुदः । श्रावणस्योत्तरार्धं तद्वारुणे दृश्यते शिखी ॥ १२ ॥
इदं त्रिविक्रमशतकटीकायां । उल्कापातपरिवेषहतमपि भं षण्मासाँस्त्याज्यमित्येके ॥
वेधेनैकार्गलोत्पातपातलत्ताभिधैरपि । दोषैरुपग्रहाद्यैश्च नक्षत्रं दुष्टमुत्सृजेत् ॥ १७ ॥
ग्याख्या-वेधेन सप्तरेखपञ्चरेखचक्राभ्या वर्णितेन । उत्पाता भौमाधास्ते यस्मिन् दिनमेऽभूवनगमुत्पातदूषितं । अपिशब्दाग्रहयुद्धायैरपि एत-
दोषदुष्टान्यपि च भानि तदोषापगमादनु चन्द्रभुक्त्या शुद्धानि स्युरिति रत्नभाष्ये ॥ वेलाशुद्धिमाह-
अर्केन्द्वोर्भुक्तांशकराशियुतौ क्रान्तिसाम्यनामायम् । चक्रदले व्यतिपातः पातश्चक्रे च वैधृतस्त्याज्यः ॥१८॥
व्याख्या-स्फुटार्केन्द्रोः सायनयोर्भुक्तांशराशिमिलने राश्यङ्कस्थाने षट्कं द्वादशकं वा यदि स्यात्तदा क्रान्तिसाम्यसम्भवः, तद्वेला च त्याज्या, स च
क्रान्तिसाग्यनामा दोषो यदि चक्रदले चक्रार्धे षड्रूपे स्यात्तदाऽस्य व्यतिपात इत्याह्ना । यदि च चक्रे द्वादशरूपे स्यात्तदाऽस्य 'पात इति' 'वैधत इति'
चाह्नद्वयं । अथानेदं तत्त्व-क्रान्तिसाम्यवेला तावनियता वक्तुं न पार्यते, प्रतिवर्ष तस्परावर्तभवनात् । तदुक्तं विवाहवृन्दावने-
" त्रिभागशेषे ध्रुवनानि चैन्द्रव्यंशे गते सम्प्रति सम्भवोऽस्य" । इति ।
तदनु च कैश्चितूचे-" पूर्वार्धे पुनरैन्द्रस्य पश्चिमाघे ध्रुवस्य च इति ।
साम्प्रतं तु-" ब्रह्मणश्चरणे शेषे ध्रुवस्य चरणे गते । तत्सम्भव इत्याहुा:०
कोऽत्र प्रत्यय इति चेत्, उच्यते-एतद्वैलासरकावन्दू राश्यंशादिरूपतया स्फुटीकृत्य तद्वर्षीयायनांशांखयोर्मध्ये क्षिप्त्वा पश्चात्तयोमियो मीलने चेद्रा-
शीनां षट्कं द्वादशकं वा स्यात्तदा क्रान्तिसाम्यसम्भवोऽस्तीति ज्ञेयम् । तत्रापि विशेष:-यदि निरुद्धमेव षट्कं द्वादशकं वा स्यात्तदा तदानीयं क्रान्तिसाम्यम् ।
यदि त किञ्चिदधिकं तत्तदा क्रान्तिसाम्यमतीतं । यदि तु किनिम्न्यून तदाऽतः परं भावि । कियता कालेन प्राग भूतं भविष्यति वेति ज्ञातुमिच्छा
चेत्स्वात्तदाऽन्द्वोर्गती कलाविकलात्मिके स्पष्टीकृत्य मिथः सम्मील्य विकलारूपे कायें । तदनु सायनान्दुमीलने यत्किञ्चिदधिकषट्कद्वादशकरूपं राश्य-
.
AN
AUS
ISROASS
॥२१२॥

·. आरम्भ- सिद्धे ॥२१३॥ पञ्चम विमर्श मिश्रद्वारे क्रान्तिसा- म्य विचार शादिजातमस्ति तन्मध्याद्राश्यकं त्यक्त्वा शेषस्य विकलाः कृत्वा तस्याङ्कस्य विकलारूपेण गत्यकेन भागो देयः, यल्लब्धं तदिनं, शेपं पष्टया सगुण्य पुन- स्तेनैव भागे यल्लब्धं ता धन्यः, तथैव पुनर्भागे लभ्यन्ते तानि पलानि । इमान्यतीतानि इय हिनघटीपलेभ्यः प्राक् क्रान्तिसाम्यमतीतमित्यर्थः । यदि च पटकं द्वादशकं वा किञ्चिदून तदा तरस पटकद्वादशकाङ्कमध्यात् पातयित्वा शेषस्य विकलाः कार्याः, तस्याङ्कस्य प्राग्वद् गतिविकलाङ्केन भागे यल्लब्ध तदिनं, पुनः प्राग्वद् गुणने भजने च लब्धं घटीपलानि, इतानि एष्याणि इयद्भिर्दिनघटीपलैर्गतैः क्रान्तिसाम्यं भविष्यतीत्यर्थः । यदि च प्रथमवारभजने भागो न प्रासोति तदा दिनस्थाने शून्यं क्रान्तिसाम्यादाग्दिनं गतमेष्यं वा नास्ति, किन्तु घटीपलान्येच कियन्ति सन्ति । यदि च द्वितीयवारभज. नेऽपि भागो नाप्यते, तहा घटीस्थानेऽपि शून्यं, कोऽर्थ: ? क्रान्तिसाम्यादार धब्बोऽपि गता एया वा न सन्ति, किं तु पलान्येव कियन्ति सन्तीत्यर्थः ॥ तन पट्कोदाहरणं यथा-संवत् १५१२ वर्षे वैशाखशुक्लदशम्यां १० गुरौ मघाया प्रातर्घटी, पलानि४५ समये ध्रुवस्याद्यपाद गते सति क्रान्ति- साम्यं विचार्य्यते। तथाहि-तदानीं राश्यशालाविकलारूपः स्फुटोऽर्क: ०-१४-५०-२६, तद्वर्षे चायनांशा: १५ कला ३४ युताः सन्ति, तद्योजने साय- नोऽर्क: १-४-२४-२६ । रबिगतिः स्फुटा कलाः ५७ विकला. ५८ | तदा च स्फुटेन्दुः ४-११-२-३० । अयनांशकलाः १५ ( विकलाः योजने सायनेन्दु. ४-२६-३६-३० । चन्द्रगति. स्फुटा कलाः ७५० । सायनार्वेन्दुमीलने जात ६-१-०-५६ । भन्न क्रान्तिसाम्यमतीतं, क्रियता कालेनेति ज्ञातुमशा (श.) वारद्वय पष्टया सगुण्य विकलारूपः कृतः, ५६ विकलाक्षेपे (च) जातं ३६५६ । सूर्येन्दुगती अपि मीलयित्वा पष्टया ६० गुणने विकलाः कृताः, ५८ (विकला) क्षेचे जात ४८४७८ । अनेन प्राक्तनाङ्कस्य ३६५६ भजने भागो न लभ्यत इत्यतो दिनस्थाने शून्यं । ततः सोऽङ्कः ३६५६ पटया गुणने जात २१९३६८, पश्चात्तेनाङ्केन ४८४७८ भागे लब्ध घटी ४ । शेप षष्टया सगुण्य पुनस्तेनैव भागे लब्धं ३१ पलानि, एतैर्घटी पलैः ३१ क्रान्तिसाम्य प्रागतीतम् ॥ द्वादशकोदाहरण यथा-संवत् १५१३ वर्षे लौकिकवैशाखकृष्णाष्टम्यां८ भौमे धनिष्ठायां घ०१८ प० ५४ समये ब्रह्मयोगस्यान्त्यपादे शेपे सति क्रान्तिसाम्य विचार्यते । तथाहि-तदानीं राश्यादिरूपः स्फुटोऽक: १-०-४१-१३ । अयनाश (१५-३४) क्षेपे सायनोऽर्क: १-१६-१५-१३ । रवि- गतिः स्फुटा क० ५७ वि० ३० । तदा च स्फुटेन्दुः ९-२९-१०-५३ सायने-(१५-३४) न्दुस्तु १०-१४-४४-५३ । चन्द्रगतिः स्फुटा क० ०४२ ३४, । ॥२१३॥ -SAN ·आरम्भ- सिद्धेः । ॥२१४॥ पञ्चम विमर्श मिश्रद्वारे क्रान्तिसा. म्य स्थान सीमा वि० ६ । सायनान्दुमीलने जातं ०-१-०-६ । अत्रापि क्रान्तिसाम्यमतीतं, कियता कालेनेति ज्ञातुमत्रापि प्राग्वत् करणेण लब्धं घट्यः४, ४ घटी. भ्यः प्राक क्रान्तिसाम्यमतीतम् । एवं किञ्चिन्न्यूनपटकद्वादशके एष्यस्यापि क्रान्तिसाम्यस्य पूर्वोक्तयुक्त्या एष्यदिनघट्याथानेयम् । ग्रहाणां तनतीनां च स्फुटीकरणविधिरने वक्ष्यते । इदं च स्थूलमानेन क्रान्तिसाम्यसम्भवस्थानमेव सूत्रकृतोक्तम् । अस्माभिरपि तदनुवर्तनया तदेव विवृतं । यस्तु सूक्ष्मेक्षि- कार्थी स्थात् , तथाहि-क्रान्तिसाम्यं कदा भवितुं प्रवृत्तं ? कियसी वेलां भूत्वा कदा च समाप्तं ? क्रान्तिसाम्यशब्दस्य च कोऽन्वर्थः ? कथं च षटकद्वा- दशकोस्पत्तायपि क्रान्विसाम्यं न स्यात् ? कथं च षटकद्वादशकानुत्पत्तावपि क्रान्तिसाम्यं स्यादिति ? कथं च क्रान्तिसाम्यं सदपि दोषकारि न स्यात् ? इत्यादि, तेन करणकुतूहलभास्करसिद्धान्ताद्यन्वेष्यम् । ननु यदुकं भवद्भिः क्रान्तिसाम्यस्य स्थान प्रतिमासवर्ष परावर्तते इति, त_स्ति कापि तत्परा- वर्तस्थानसीमा यद्वा नास्ति ? उच्यते-अस्ति सीमा, तथाहि- " गण्डोत्तरार्धाच्छुक्लादेः क्रान्तिसाम्यस्य सम्भवः । सार्धपञ्चसु योगेषु तत्व्यहं परिवर्जयेत् ॥ १॥" अस्यार्थः-गण्होत्तरार्धादारभ्य साधं योगपञ्चकं यावत् क्रान्तिसाम्यशङ्का । एवं शुक्लयोगस्यादेरारभ्य साधयोगपञ्चकावधि क्रान्तिसाम्यस्य शङ्का, तद- नन्तरं तु न तच्छकापीति खण्डखाद्यभाष्यादौ । एतेन-स्थानद्वयेऽपि साधं योगपञ्चकमेव क्रान्तिसाम्यस्य परावर्त्तनास्थानं, सार्धयोगपञ्चकं व्यतीत्य तु न कदापि यातं यास्यति वेत्यर्थः। तत्त्र्यहमिति, अस्यायं भावः-ब्रह्मान्त्यपादध्रुवाद्यपादरूपादुक्तस्थानतः पश्चाद्च्छत्क्रान्तिसाम्यं कदाचिद्गतदिने याति, अप्रतो गच्छच्च कदाचिदनेतनदिने यातीत्यत: कान्तिसाम्यसम्भवस्थानाङ्कितमेकं दिनं तत्पुरः पृष्ठे चैकैकमिति त्रिदिनी त्याज्या । अन्यथापि वा व्यह त्याज्यं । यदुक्तं- " गत १ मेष्य २ वर्तमानं ३ सुख १ लक्ष्म्या २ युषां ३ क्रमात् । क्रान्तिसाम्यं सृजेद्धानि ज्यहं तेनात्र वय॑ताम् ॥ १॥" केचित्क्रान्तिसाम्याक्रान्तमेकमेव दिनं त्याज्यमाहुः । अन्ये तहिनेऽपि कान्तिसाम्यभवनसमयमेव त्याज्यमाहुः । पठन्ति च- "विषप्रदिग्धेन हतस्य पत्रिणा, मृगस्य मांसं सुखदं क्षताहते । यथा तथैव व्यतिपातयोगे, क्षणोऽत्र वा न तिथिन वारः ॥१॥" क्रान्तिसाम्यस्य वेलायास्वादात्विकं यथावत्परिमाणं च करणकुतूहलायुक्तविधिना निर्धार्यमिति वृक्तमेव प्राक् । महादोषश्चैषः यल्लल्ला खड्गाहतोऽग्निना दग्धो नागदष्टोऽपि जीवति । क्रान्तिसाम्यकृतोद्वाहो म्रियते नात्र संशयः ॥ १॥" भन्नावश्योद्धरणीयाष्टादशदोषसमहकाव्यं यथा- PRESISECRE " ॥२१४॥ RE ·CG भारम्भ- सिद्ध RECOR पञ्चम विमर्श শিখাই वृद्धिक्षयेति- थिविनाशा ॥२१५॥ " स्युर्वेध. १ पातर लत्ते३ ग्रहमलिनमुडु४ फरवारा५ ग्रहाणां, जन्माद विष्टि७ रर्धप्रहरकटकुलिकोपनहर०कान्त्य११वस्थाः १२ । कौत्पातादि१३ घंटोर४विगतवलशशी१५ दुपयोगार्गलाख्या१६, गण्डान्तो१७दग्धरिक्ताप्रमुखतिथिरथरथो नामतोऽष्टादशैते ॥१॥" अस्य विपमपदगमनिका-ग्रहेण मलिन “क्रूरेण मुक्तमाकान्तं" इतिश्लोकोक्तदोषदुष्ट चन्द्रभुत्याऽद्याप्यसमातशुदि च भं । गरवारा इति फरहोरा अप्यन्न लक्ष्याः । ग्रहाणां जन्मर्श "भरचितुत्तरे" त्यायुक्तं "विशाखाकृत्तिके' त्यादिश्लोकोक्तञ्च । अर्धप्रहरकुलिकेति "यामार्द्धन भवेच्छोषः कुलिकेन तनुक्षय." इति सारङ्गः । तथा- " लग्नं पञ्चचतुर्वर्ग दूष्यते क्रूरहोरया । अपि षड्वर्गसशुद्धं कुलिकेन विहन्यते ॥ १ ॥ इति रतमालाभाष्ये । अन्न कालवेलाण्टकोपकुलिका भपि लक्ष्याः, तेन यथाशक्ति तेऽपि त्याज्याः । उपग्रहेति दुष्टरवियोगा भयत्र लक्ष्याः । फ्रान्तीति अर्कसक्रान्तिः क्रान्तिसाम्यञ्च च । अवस्था दुष्टा इन्दोः प्रोपिताद्या. । कास्पातादीति आदिशब्दाथे योगास्तिथिनक्षत्रसम्भववारप्रातिकूल्यरूपा मृत्युकाणसंवर्तकवज्रपा- तादयस्तेऽत्र सर्वेऽपि ग्राह्या । घटो यमघंटः सत्यभामा भामेतिवत् । अस्य पृथगणनमतिदोष्टयज्ञप्त्यर्थम् । यल्लल्लः- " यमघण्टे गते मृत्युः कुलोच्छेदः करग्रहे । कर्तुर्मृत्युः प्रतिष्ठायां शिशुर्जातो न जीवति ॥ १॥" विगतबलशशीति, अन गोचरादिविरुद्धोऽपीन्दुः, कृष्णपक्षे विरुद्धतारा चोला । दुष्टयोगा विष्कम्भायाः । अर्गल एकार्गलः, स च विष्कम्भादि- कुयोगनान्तरीयकत्वात्तरसम्मिलित पुव पेठे। गण्डान्त इति, अन तिथ्यादिसन्धिदोपोऽपि विवाहवृन्दावनायुक्तो लक्ष्यः । प्रमुखत्यनेन पक्षच्छिङ्करति- थ्यवमफल्गुतिथिग्रहः । यत्सारङ्गः- " सूर्योदये यथा तारा विनश्यन्ति समन्ततः । यथाऽग्निरम्बुना लग्नं तथा वृद्धिक्षये तिथिः ॥ १ ॥" शेष स्पष्टं । एतेऽष्टादश दोषाः शुद्धनक्षत्रबलेन च्छायालग्नादौ यदा प्रतिष्ठादीक्षादिकार्य क्रियते तदाप्यवश्यं त्याज्या एव, घटिकालनेषु तु किं वाच्यं ? । एषु च केषोचिदोषाणां भङ्गविधिः पूर्वाचार्यैरेवमूचे । तथाहि- "लग्ने गुरुः सौम्ययुतेक्षितो वा, लग्नाधिपो लग्नगतस्तथा वा। कालाख्यहोरा च यदा शुभा स्याद्भवेधदोषस्य तदा हि भङ्गः ॥१॥" ॥२१५॥ MP U -- 1.

·बारम्भ. ॥२१६॥ RECENCCCC विमई मिश्रद्वारे कर्कोत्पाता. दिदोषभाः । इति वशिष्ठः । भत्र भ-वेधेति नक्षत्रवेधस्यैव भङ्गो न तु तत्पादवेधस्येति भावः । व्यवहारप्रकाशे स्वनया रीत्या वेधः प्रत्युत शुभोऽप्युक्तः, तथाहि-"सौम्यैश्चरणान्तरितः शुभः शुभैः केन्द्रगैर्वेधः" । इति वेधदोषभङ्गः १ । "एकार्गलोपग्रहपातलत्ताजामित्रकर्तर्युदयादिदोषाः। लग्नेऽर्कचन्द्रेज्यबले विनश्यन्त्यर्कोदये यद्वदहो तमांसि ॥१॥” इति सप्तर्षयः । तथा- "अङ्गेषु वङ्गेषु वदन्ति पातं, सौराष्ट्रयाम्ये खचरस्य लत्ताम् । उपग्रहं मालवसैन्धवेषु गण्डान्तयुक्ति सकले पृथिव्याम् ॥१॥" इति केचित् । वामदेवस्स्वाह- "लत्तां बंगालदेशे च पातं कौशलिके त्यजेत् । उपग्रहं गौडदेशे (च) वेधं सर्वत्र वर्जयेत् ॥१॥" इति पातळत्तोपग्रहैकार्गलाना भगः ५ । होराः क्रूराः सौम्यवर्गाधिके स्युर्लग्ने मोघाः सौम्यवारे च राश्याम् । पापारिष्टं निष्फलं शक्तिभाजां, स्यात् षड्वर्गे लग्नगे सद्ग्रहाणाम् ॥ १ ॥ त्रिविक्रमोऽप्याह-“ क्रूरस्य कालहोरां च क्रूरवारे दिवा त्यजेत् " इति । अस्यार्थः-यदि क्रूरो दिनवारो, दिवा च कार्य, तदा क्रूरहोरां त्यजेत्, किं तु सौम्यया कालहोरया क्रूरवारदोषस्यापगमारसा माझा, सौम्यवारे तु दिवा रात्रौ वा होरया नास्त्यधिकार इत्यर्थः । इति सूर्येन्दुग्रहणवर्जग्रहमलिनोड १ क्रूरवारहोरा २ दोषयोर्भगः ७ । जन्मक्षदोषभङ्गस्तु वक्ष्यमाण- कर्कादिभङ्गसम एव ८ । विष्टेस्तु नास्ति भङ्गः, अस्ति वा "विष्टिपुच्छे ध्रुवं जय" इत्यादि ९ । अवस्थादोषभमस्तु वक्ष्यमाणविगतवलेन्दुदोषभङ्गव- च्छिवचक्रबलेन कार्यः १० । कर्कोत्पातादीति- अयोगास्तिथिवारक्षजाता येऽमी प्रकीर्तिताः । लग्ने ग्रहबलोपेते प्रभवन्ति न ते क्वचित् ॥ १ ॥ यत्र लग्नं विना कर्म क्रियते शुभसंज्ञकम् । तत्रैतेषां हि योगानां प्रभावाजायते फलम् ॥ २॥ इति ग्यवहारसारे। इति कर्कोस्पातादिदोषभाः । । घंट इति, अस्य दुष्टघटय एवं- "पनरस १ तेर २ ठारस ३ एगा ४ सग ५ सत्त ६ अट्ठ ७ घडिआओ । जमघंटस्स उ दुठ्ठा रविमाइसु सत्तवारेसु ॥१॥" 54 ।

·.
आरम्भ
सिरः
॥२१७॥
पत्रम
विमा
मिश्रद्वारे
कुयोगवन्य
घटिका:
इदमर्थतः श्रीहरिभद्गफलग्रन्थे । भन्ये स्वाहु:-
"तिथि१५रसरुद्रा११म्बरगुण३०सार्द्धहयााभ्रर्तुःखगुण३०मितघटिकाः। त्याज्या घंटे रव्यादिप्वाधा उत्तरास्तु शनिबुधयोः ॥१॥
शेषषव्यस्त्वदुष्टा एवेति यमघंटदोषभङ्गः १२ । विगतवलशशिदोषस्तु "लग्ने गुरोर्वरस्येति" श्लोकोकपञ्चदशान्यतरस्यापि चन्द्रानुकूष्यप्रकारस्थ
सर्वथाऽप्यलामे शिवचकबलेन हन्यते चन्द्रादेः प्रातिकूल्यं हरतीत्युक्तः १३ । दुष्टयोगानां तु विष्कम्भादीनां दुष्टयव्य एवावश्यं हेयाः, शेषाणां त्यागे
तु कामचार इत्युक्तः स्फुट एव दोषभवः १४ । गण्डान्तस्य तु लग्नतिथ्युद्धनां त्रिनिभागान्तरे जायमानस नास्ति भङ्गः । यस्तु सर्वतिथिभयोगानां
सन्धिषु सन्धिनामा दोष उक्तस्तद्भङ्ग एवं-
"धिष्ण्यस्यादावन्ते त्यजेचतस्रो घटीः करग्रहणे । यदि शुद्ध द्वे धिष्ण्ये विवाहयोग्ये तदा श्रेष्ठे ॥ १.५" इति व्यवहारप्रकाशे। तथा-
" गुरु गुर्वा केन्द्रे वा त्रिकोणे वा यदा भवेत् । भसन्धिस्तिथिसन्धिश्च योगसन्धिर्न दोषदः ॥ १॥
येऽन्ये सन्धिकृता दोषास्ते सर्वे विलयं ययुः । इति प्रोक्तं तु गर्गेण वशिष्ठात्रिपराशरैः ॥ २॥
इति भतिथियोगादिसन्धिदोषभङ्गः १५ । तिथिदोषस्तु "तिथिरेकगुणा प्रोका" इतिवचनात्सुभा एव, यद्वा "दिने बलवती तिथिः" इति,
" तिथ्यधै तिथिफलं समादेश्यम् " इति वा १६ । अपि च-
" सर्वेषां तु कुयोगानां वर्जयेद् घटिकाद्वयम् । उत्पातमृत्युकाणानां सप्त षट् पञ्च नाडिकाः ॥ १॥" इति नारचन्द्रटिप्पनके ।
केचिन्मृत्युयोगे द्वादश घट्यस्त्याज्या इत्याहुः । तथा-
" यमघंटे नवाष्टा च कालमुख्यां विवर्जयेत् । दुग्धे तिथौ कुवारे च नाडिकानां चतुष्टयम् ॥ १॥ " इत्यप्यन्ये । तथा-
कुतिहिकुवारकुजोगा विठ्ठी वि अ जम्मरिख्ख दड्ढतिही । मज्झण्हदिणाओ परं सव्वं पि सुभं भवेऽवस्सं ॥ १॥"
इति हर्षप्रकाशे । लल्लोऽप्याह-
" विष्टयामङ्गारके चैव व्यतीपातेऽथ वैधृते । प्रत्यरे जन्मनक्षत्रे मध्याह्नात्.. परतः शुभम् ॥ १॥"
RECE
॥२१७॥

·1- । आरम्भ सिद्धेः पञ्चम विमर्श मिश्रद्वारे प्रतिष्ठालमा शनियमः ॥२१८॥ - - क ध वृष कु मध्यम वृ. तु चर० ल. अन्न प्रत्यरे इति सप्तमतारायां । उपलक्षणं चेदं तृतीयपञ्चमाधानताराणां, तेन तास्वपि मध्याह्नात् परतः शुभमेव इति, सामान्येन प्रतिष्ठायां बहुदोषभाः ॥ अथ प्रतिष्ठायां लग्नांशनियममाह- लग्नं श्रेष्ठं प्रतिष्ठायां क्रमान्मध्यमथावरम् । द्वयङ्गं स्थिरं च भूयोभिर्गुणैराढ्य चरं तथा ॥१९॥ व्याख्या-जैनप्रतिष्ठायां द्विस्वभावलग्न श्रेष्ठ, स्थिरं तु मध्यम, चरं स्ववरमिति अधर्म, तम्बातीवसबलबहुशुभग्रहभूषितं चेत् स्यात्तदा तृतीय- भने ग्राह्यमपि । स्थापना यथा- श्री जिनेश्वरप्रतिष्ठायां लग्न-स्थापना देवान्तरप्रतिष्ठायां तु लग्नान्येवं- द्विस्व० ल. मि मी. श्रेष्ठ "सिंहोदये दिनकरो घटमे विधाता, नारायणस्तु युवतौ मिथुने महेशः । स्थि० ल. सिं देव्यो द्विमूर्तिभवनेषु निवेशनीयाः, क्षुद्राश्चरे स्थिरगृहे निखिलाश्च देवाः ॥१॥" मे | कर्क अधमं इति रत्नमालायाम् । अत्र शुद्रा इति न्यन्तराद्याः निखिला इति उकशेषा इन्द्रायाः लल्लस्त्वाह-" सौम्यैर्देवाः स्थाप्याः क्रूरैर्गन्धर्वयक्षरक्षांसि । गणपतिगणांश्च नियतं कुर्यात्साधारणे लग्ने ॥ १॥" अंशास्तु मिथुन: कन्या धन्वाद्यार्धं च शोभनाः। प्रतिष्ठायां वृषः सिंहो वणिग्मीनश्च मध्यमाः॥२०॥ व्याख्या-धन्वाधार्द्ध मिति धनुरंशस्य प्रथमाध तल्लमस्याष्टादशांशरूपम् । मध्यमा इति देवस्य सुपूज्यत्वभवनेऽपि कर्तृस्थापकादीनां हानिकरस्वात् । सामर्थ्याचेदं लभ्यते-शेषा मेषकर्कवृश्चिकमकरकुम्भांशा धनुरंशान्त्याधं चाधमान्येव । उक्तञ्च नारचन्द्रटिप्पनके- " मेषांशे स्थापितो देवो वह्निदाहभयावहः १ । वृषांशे म्रियते कर्ता स्थापकश्च ऋतुत्रयेर । मिथुनांशः शुभो नित्यं भोगदः सर्वसिद्धिदः३ ॥ १ ॥ षट्पदी ॥ कुमारं तु हन्ति कर्कः कुलनाश ऋतुत्रये । विनश्यति ततो देवः षड्भिरन्दैन संशयः ४ ॥ २ ॥ सिंहाशे शोकसन्तापः कर्तृस्थापकशिल्पिनाम् । सञ्जायते पुनः ख्याता लोकेऽर्चा सर्वदैव हि५ ॥ ३ ॥ न . ॥२१८॥ ASA

·सिद्धा
॥२१९॥
पञ्चम
विमर्श
मिश्रद्वारे
दीक्षाल-
मांशाः
भोग' सदैव कन्यांशे देवदेवस्य जायते । धनधान्ययुतः कर्ता मोदते सुचिरं भुविद ॥ ४ ॥
उच्चाटनं भवेत्कर्तुर्वन्धश्चैव सदा भवेत् । स्थापकस्य भवेन्मृत्युस्तुलांशे वत्सरद्वये७ ॥ ५ ॥
वृश्चिके च महाकोपं राजपीडासमुद्भवम् । अग्निदाई महाघोरं दिनप्रये विनिर्दिशेत्८ ॥ ६ ॥
धन्वांशे धनवृद्धिः स्यात् सद्भोगं च सदा सुरैः । प्रतिष्ठापककारी नन्दतः सुचिरं भुविर ॥ ७ ॥
मकरांशे भवेन्मृत्यु. कर्तृस्थापकशिल्पिनाम् । वज्राच्छखादा विनाशखिभिरन्दन संशयः१० ॥ ८ ॥
घटांशे भिद्यते देवो जलपातेन वत्सरात् । जलोदरेण कर्ता च त्रिभिरब्दविनश्यति११ ॥ ९ ॥
मीनांशे त्वय॑ते देवो वासवाद्यैः सुरासुरैः । मनुप्यैश्च सदा पूज्यो विना कारापकेन तु१२ ॥ १० ॥ "
रत्नमालायां तु भौमवर्जसर्वग्रहाणां पड्वर्गाः प्रतिष्ठायामनुज्ञाताः ॥ अथ दीक्षायां लग्नांशानाह-
व्रताय राशयो व्यङ्गाः स्थिराश्चापि वृषं विना । मकरश्च प्रशस्याः स्युर्लग्नांशादिषु नेतरे ॥ २१ ॥
व्याख्या–प्रशस्या इति, एवं मिथुन: सिंह र कन्या३ वृश्चिक धनुपर्मकर६ कुम्भ७ मीनाः८ एतेऽटो शस्याः। इतर इति, मेष वृषर कर्क३
तुला एते चरवारो लमेपु नवांशेवादिशब्दाद् द्वादशाशेष्वपि च हेया. । उक्तञ्च नारचन्द्रे-
"भृगोरुदय१ वारांरेश३ भवने४ क्षण५ पञ्चके । चन्द्रांशो१ दयर वारे च३ दर्शने च४ न दीक्षयेत् ॥ १॥"
मत्र मृगोरुदयेति शुक्रस्योदयस्थत्व लग्नस्थत्वमित्यर्थः । तथा शुक्रवार: २ । लग्ने शुक्रनवांशक: ३ । शुक्रभवनयोवृपतुलयोः ४ । यदि सकल.
दृष्टया शुक्रो मूर्ति सप्तमगृह वा पश्यतीति ५ पञ्चके । तथा चन्द्रांशे? । चन्द्रस्योदयस्थत्वे कोऽर्थः ? लग्नस्थत्वेर । तथा चन्द्रवारे३ । चन्द्रदर्शने
च४ । दीक्षालग्नं न देयमिति षड्वर्गशुद्धिः । तथा-
" जीवमन्दबुधार्काणां षड्वों वारदर्शने । शुभावहानि दीक्षायां न शेषाणां कदाचन ॥ १॥"
हर्षप्रकाशे तु वृषांश: शुक्रसत्कोऽपि वगोत्तमस्वादनुज्ञावः, तथाहि-
॥२१९॥

·-
आरम्म.
सिद्धेः
पश्चम
विमर्श
मिश्रद्वारे
क्रूरकर्तरी
॥२२०॥
-
"मेसविसाणं मुत्तूण सेसरासीण पंचमे अंसे । न य दिख्खिज जो सो विणसइ तह तह पओगाओ ॥१॥' अथ विवाहे कमांशायाह-
विवाहे नाग्रहः कोऽपि लग्नानामिह केवलम् । नवांशा धनुराधा युग्मकन्यातुलाः शुभाः॥२२॥
व्याख्या-नाग्रह इति, एतानि लग्नानि माह्याणि, एतानि हेयानीति यो नियम: स भाग्रहः । स किल यथा प्रतिष्ठादीक्षयोरक्तस्तथा विवाहे कोऽपि
नास्ति । केवलमिहेति विवाहे यत्तलनमस्त, परमंशा एत एव मनुष्यत्वाद् प्राया, नान्ये, "मनुष्यांशेभ्योऽन्यत्रासती दरिद्रा च स्यादिति" रत्नमालाभा-
प्योके । "धनुषि पराभवयुकां" इति केऽप्याहुः । ग्रन्थकृन्मते तु धनुरन्त्यार्धमेव विरुद्धं पूर्वार्धस्य मनुष्यत्वात् । रत्नमालायां तु लग्नान्यपि नियमितानि-
"कन्या नृयुग्मं च वणिग्विलग्ने, स्थितो विवाहः शुभमादधाति" । इति परं तेष्वयंशनियमो यथोक्त एव । यद्भास्करः
"निन्धेऽपि लग्ने द्विपदांश इष्टः, कन्यादिलग्नेष्वपि नान्यभागः" इति । व्यवहारप्रकाशे स्वेवमूचे-
"धन्वंशो न बुधास्ते भौमास्ते नो तुलांशकः कार्यः । न तुलांशश्वरलग्ने देयस्तुलमकरसंस्थेन्दौ ॥ १ ॥" अथ सर्वलग्नसाधारणमाह-
त्रिष्वपि क्रूरमध्यस्थौ शुक्रराश्रितधुनौ । नेष्टौ लग्नविधू केन्द्रस्थितसौम्यौ तु तो मतौ ॥ २३ ॥
व्याख्या-निष्वपीति प्रतिष्ठादीक्षोद्वाहेषु । मध्यस्थाविति एतेनायमर्थः-लग्नस्य द्वयोरपि पार्श्वयोदितीयद्वादशगृहयोश्चन् क्रूरग्रहौ चन्द्रस्यापि चैव-
मिति द्वधाऽपि क्रूरकर्तरी। इयं च प्रत्येकं त्रेधा-भतिदुष्टा, दुष्टार अल्पदुष्टाय च । तथाहि-यदा धनस्थः
क्रूरग्रहो वक्री व्ययस्थस्तु मध्यगतिः क्रूरखदोभयतः संघटमानात्क्रूरकर्त्तयतिदुष्टा । स्थापना यथा-
यदा तु व्ययस्थः क्रूरोऽतिचरितखदा विशिष्यातिदुष्टा, शीघ्रमेव संघटमानत्वात् । । यदा धनग्य-
ययोरपि मध्यगती क्रूरौ, यद्वा द्वयोरपि तयोः वक्रगती क्रूरौ तदा मध्यदुष्टा सा, एकत एव संघटमान-
स्वात् २ । यदा तु धने मध्यगतिः करो व्यये च वक्री तदाऽल्पदुष्टा, कर्तर्या उभयतोऽपि विघटमान-
त्वात् , तत्रापि धनस्थश्चेदतिचारवाँस्खदा तु विशिष्य स्वल्पदुष्टा, शीघ्रमेव विघटमानस्वाद । भावना
स्थापनायां कार्या । एवं चन्द्रस्यापि पार्श्वद्वयस्थमहैः क्रूरकर्तर्यामिविधता भाग्या । विशेषस्तु-
म२
श
११
95
९
॥२२॥

·4
सिद्धेः
॥२२॥
-
विमर्श
मिश्रद्वारे
चन्द्रकेन्द्र
करग्रहदोष
" क्रूरग्रहस्यान्तरगा तनुर्भवेन्मृतिप्रदा शीतकरश्च रोगः । शुभैर्धनुस्थैरथवान्त्यगे गुरौ, न कर्तरी स्यादिह भार्गचा विदुः ॥ १ ॥
त्रिकोणकेन्द्रगो गुरुस्त्रिलाभगो रविर्यदा । तदा न कर्तरी भवेजगाद बादरायणः ॥ २ ॥
भपि चान्यलग्नाभायेन यदि करकर्तरी त्यक्तु न शक्यते, तदा लग्नस्योभयपायोः प्रत्येकं पञ्चदशानां प्रिंशांशानां मध्ये यदि फरमही स्थाता
तदा सा क्रूरकर्तर्यवश्यं त्याज्या । एवं चन्द्रस्यापि । यदुक्तं ग्यवहारप्रकाशे-
"पूर्व पश्चात् पापात्तिथ्यंशा १५ घाटमध्यगश्चन्द्रः । वर्जयितव्या योगे यस्मादाश्यंशरश्मियुति. ॥ १ ॥
शुक्ररेति, लग्नाञ्चन्द्राच मप्तमे शुक्रः क्रूरग्रहो वा चेत्स्यात्तदा जामित्राख्यो दोप' । उक्त-
" उदयात्सप्तमसंस्थे शुक्रे सूर्येऽथवा शनौ राही । वैघन्यं शितितनये सप्तमगे कन्यका म्रियते ॥ १ ॥" इति सारतः । तथा-
"सुकं १ गारय २ मदाण ३ सत्तमे ससहरे गहिअदिक्खो। पीडिजए अवस्सं सत्थ १ कुसीलत्त २ वाहीहिं ॥१॥” इति लग्नशुद्धी। तथा-
" शुक्रार्कशनिभोमानां सप्तमेन्दी विवाहिता । ससापल्या १ च विधवा २ निप्पुत्रा ३ स्वैरिणी ४ क्रमात् ॥१॥” इति देवसवल्लमे ।
राहुस्तु विशेषानुको सर्वन शनिवत् । विशेषस्तु-
"द्वौ ग्रहो यदि जामित्रे क्रूरौ सौम्यौ च संस्थितौ । अन्दत्रयेण दारिद्र्य कन्या प्रामोति दारुणम् ॥ १ ॥” इति दैवक्षवल्लमे ।
अथ शुक्ररेत्यस्यापवादमाह-केन्द्रस्थितेत्यादि लग्नाचन्द्राचतुर्वपि केन्द्रेपु सौम्यग्रहाश्वेत् स्युस्तदा शुक्रराश्रितयुनावपि लग्नेन्दू मताविति ।
कोऽर्थः क्वचिदादरणीयावपि । सारङ्गस्तु चन्द्रास्केन्द्रस्थकरस्य दोषमेवमाह-
" लग्नारम्वुरसप्त३व्योमठस्थो भवेत्क्रूरग्रहो विघो । आपीडारचैव सम्पीडा २ भृग्वाद्या३ वर्तिताः ४ क्रमात् ॥ १ ॥
आत्मनोरवन्धुवर्गस्यरजायायाः३कर्मणः४क्रमात् । विनाशो जायते नूनं तवेलाकार्यकारिणः ॥ २॥
ननु किमित्यत्र लग्नेन्द्वोर्गुणदोपयो. समकक्षतयाऽऽण्यानं ? उच्यते-
लग्नवलाच्छरीरं चन्द्रबलान्मानसं ग्रहाः सर्वे । दार्भावाश्रयजं शुभमशुभं वा फलं नियमात् ॥ १ ॥ " इति व्यवहारप्रकाशे ॥
॥२२१॥

·। or: आरम्भ सिद्धेः पञ्चम विमर्श मिश्रद्वारे विवाह दी शासाधारण प्रहाः ॥२२२॥ अथ चन्द्रारसप्तमकरभवजामित्राख्यदोषस्य भामाह- गुरुर्बुधश्च शीतांशुसप्तमक्रूरदोषहृत् । पुष्टयेन्दुं दशा पश्यन लग्न १ खा १० म्बु ४ त्रिकोण ९-५ गः ।। २४ ॥ व्याख्या-शीताविति चन्द्रासप्तमस्थकरग्रहस्य दोष हरति । पुष्टयेति पूर्णया पादोनया वा ॥ अथ दीक्षायो चन्द्रस्य युतेः फलमाह- दीक्षायां कुरुते चन्द्रः क्रमाद्धौमादिभिर्युतः । कलि १ भियं २ मृतिनैःस्व्यं ४ विपदं५भूमिभृद्भयम्६ ॥२५॥ व्याख्या-कलिमिति भौमादारभ्याकं यावरक्रमेणामूनि फलानि । निशेषस्तु नीचेऽस्त वाप्ते इत्यत्र ये ग्रहाणामस्तमयविषये कालांशा उक्ताः सन्ति तेषामर्धविमागे यदि ग्रहाणा योगः स्यात्तदा सा युतिर्दुष्टा । यदि तु कालाई विभागप्राप्ता अतीता वा स्युग्रहास्तदा यथोक्तदोषा उत्पद्यन्ते, परं निवर्तन्ते । यच्छौनकः-" योगा यथोक्तफलदाः कालार्धविभागसंश्रितानां तु । अप्राप्तातीतानामिच्छामानं फलं तेषाम् ॥ १ ॥" विवाहदीक्षयोः साधारणमाह- विवाहदीक्षयोलग्ने सुनेन्दू ग्रहवर्जितौ । शुभौ केचित्तु जीवज्ञयुक्तमिन्दुं शुभं विदुः ॥ २६ ॥ न्याख्या-ग्रहवर्जिताविति सप्तमं गृहं ग्रहशून्यं शुभं, यदाहुः सप्तर्षयः- वैधन्यं रसापत्न्यरवन्ध्यात्वनिष्पजत्वंदौर्भाग्यम्५ । वेश्यात्वंगर्भच्युतिरांद्या लग्नतोऽस्तगाः कुयुः ॥१॥" चन्द्रश्चकाकिस्थितः शुभः । केचिदिति ते हीन्दोर्बुधगुरुवर्जग्रहयुतेः फलमेवमाहुः, तथाहि- " रविणारसणिरभोमेस्सुिकटकेऊहिंपराहणा६ । एगरासिगए चंदे जुइदोसो पवुश्च ॥ १ ॥ दरिदारसमणीरचेव मरए३ससवत्तिओ । कवालिणी अपदुस्सीलादकमा नारी विवाहिआ ॥ २ ॥ " शुक्रन्द्वोर्युतिर्विवाहे सर्वथा त्याज्येति ग्यवहारसारे । सत्यसूरिस्त्वाह- अन्यःऽन्यगृहे वा कुजबुधगुरुशुक्रशौरिभिः सार्धम् । न भवति दोषाय शशी प्रदक्षिणं याति यदि चैषाम् ॥ १। IMGARASINESS । न - ॥२२२॥ , ससपत्नीका। MAR ·है सिद्धेः विमा मिश्रद्वारे प्रतिष्ठायां प्रहयोगादि ॥२२३॥ विशेषस्तु-" द्वयायै. युते चन्द्र न्यसुः प्रवजितः शुभैः । इति देवक्षवल्लमे। अथ शुक्रराश्रितगुनावित्यस्य मतान्तरेणापवादमाह- पञ्चपञ्चाशमेवांशं जामित्रं परमं परे । अंशादुज्झन्ति लग्नेन्द्रोहितग्रहदूषितम् ।। २७ ॥ ग्यास्या-भंशादिति लगेन्द्वोः सरकादधिकृतादंशात् पापनाशमेशं । गहितग्रहदूपित मन्तं तत एवं हेतोः परमजामिनाम्य तं दोयं परे उज्जन्तीत्यन्वयः । भावना स्वेवं-यरसख्यो नवांशो लग्नेऽधिकृतस्तस्मयः सप्तमस्थानम्यगश्यशः पापश्चाशः स्याद, इन्दुरपि राशौ यरसदस्य शेऽति तरसप्तमराशेखावस्सयोंऽशश्चन्द्राक्रान्तादंशात पसपञ्चाशः स्यात्, ततो लग्नाशापन्द्रशाद्वा पञ्चपलाशेऽशे चेरकरमहोऽस्ति पुको वा तदा परमं जामित्र । यथा-मेषस्थायाशे लमं चन्द्रो वा तुलायाश्वाऽशे फरमहा मुको वेति, मेपस्य द्वितीये चेत्तदा तुलाया अपि द्वितीये, एवं द्वयोरपि तृतीये सुर्य घेत्यादि । एतत्याज्यमेव । यदुक्तम्- लग्नेन्दुसंयुतादंशात् पञ्चपञ्चाशदंशके । ग्रहोऽन्यो यद्यसो दोपो न गुणरपि हन्यते ॥ १ ॥ इति दैवज्ञवल्लमे । यदि तु पञ्चपञ्चाशान्न्यूनोऽधिको वा स्यात्तदा स जामित्राख्य एव दोषो न तु परमजामिनास्यः । यथा मेषस्य तृतीयेऽशे लममिन्दुर्वा तुलायाश्चाये द्वितीये वा क्रूरग्रहः शुक्रो वा स्थितस्तदा सोऽशसिपञ्चाशश्चतु.पञ्चाशो वा स्यात् । यदा च मेपस्याऽशे लममिन्दुर्वा तुलायाश्च द्वितीये तृतीये तुर्ये वाशे क्रूरग्रहः शुक्रो वा, तदा स तस्मात् पट्पञ्चाशः सप्तपञ्चाशोऽष्टापञ्चाशो वा स्यादित्यादि । अयं च दोषो नातिदुष्ट इति तन्मतं । बहुमत चैतत् ॥ प्रतिष्ठायां प्रहयुतिदृष्टयोः फळमाह- स्थापने स्युर्विधौ युक्त दृष्टे वाऽऽरादिभिः क्रमात् । अग्निभीऋद्धिरसिद्धार्चा३श्री४पञ्चत्वा५ग्निभीतयः६ ॥२८॥ ग्याख्या स्थापने प्रतिष्ठायां मारेण युते दृष्टं वा चन्द्रेऽग्निभी. ।। वुधेन ऋद्धिः २ । गुरुणा सिदार्चा, कोऽर्थः ? प्रतिमा साविष्ठायिका "गुरुणा सर्वपूजिता" इति तु देवज्ञवल्लमे ३ । शुक्रेण श्रीः " । शनिना मृत्यु. ५ । रविणा स्वग्निमीः ६ । अत्र दृष्टिः सामान्योकेऽपि पुष्टा ज्ञेया ॥ भथ सर्वकार्यलमानां साधारणानि त्याज्यानि षड्भिः श्लोकैराह- RA साद ॥२२३१ ·आरम्भ सिद्धेः ॥२२॥ पञ्चम विमर्श मिश्रद्वारे सर्वकार्य त्याज्य लग्नानि STOCURCH जन्मराशिं जनेर्लग्नं ताभ्यामन्त्यं तथाष्टमम् । लग्नलग्नाशयोश्चेशौ लग्नात् षष्ठाष्टमी त्यजेत् ॥ २९ ॥ ब्याण्या-जन्मराशि मूतौ त्यजेत्, स च दीक्षायां शिष्यस्य, प्रतिष्ठायां स्थापकशिक्षयोर्विवाहे वरकन्ययोश्चत्यूलं, एवमग्रेऽपि । जनेर्लममिति इदं नारचन्द्रे वर्जितं नास्ति । तथाऽष्टममिति केचित्तुर्यमपि त्याज्यमाहुः, तथाहि- " दम्पत्योरुपचयभ जन्मादुदयतश्च शुभलग्नम् । निधनं व्ययं च हिबुक नेटं शेषाणि मध्यानि ॥१॥" इति न्यवहारप्रकाशे। तथा- चतुर्थद्वादशे कार्य लग्ने बहुगुणे यदि । अष्टमं तु न कर्त्तव्यं यदि सर्वगुणान्वितम् ॥ १ ॥ " इति गर्गः । विशेषस्तु- अष्टमोदयोद्भूतदोषो नश्यति भावतः । लग्नेशाष्टमराशीशौ मिथो मित्रे यदा तदा ॥ १ ॥ इति बृहस्पतिः । तथा चतुर्थं रिष्पं वा मित्रत्वेन शुभं स्मृतम् । गुरुणा भृगुणा केन्द्रत्रिकोणस्थेन चेक्षितम् ॥ १ ॥ " इति सारङ्गः । तथा- 'होराष्टमं जन्मगृहाष्टमं वा, लग्नं शुभं ज्यसितेक्षितं चेत् ." । इति केशवः । तथा--- " जन्मगृहजन्मभाभ्यामष्टमभवनं मृतिप्रदं लग्ने । व्ययहिबुककेन्द्रसंस्थैः शुभग्रहै. शोभनं बलिभिः ॥ १ ॥ " इति व्यवहारप्रकाशे । लमलमांशयोश्चेति, चकाराद् द्रेष्काणस्यापि लग्नात् षष्ठाष्टमी त्यजेदिति । यल्लल्ल:-" लग्नस्थेऽपि गुरौ दुष्टः षष्ठस्थो लग्ननायकः... । इति । लक्ष्मीघरोऽप्याह- " विलग्नाधिपती षष्ठे वैधन्य स्यात्तथांशपे । द्रेष्काणाधिपतौ मृत्युर्विलग्ने बलवत्यपि ॥ १ ॥ अष्टमस्तु लग्नेशस्तावदशुभ एव । ततोऽपि यदि लग्नेशोऽष्टमभवने लग्नद्रेष्काणाद् द्वाविंशे द्रेष्काणे स्यात्तदा भृशमशुभः । यदि च लग्नपति- मृत्युपती एकद्रेष्काणस्थौ स्याता तदा भृशतरमशुभं । अथ षष्ठाष्टमान् लग्नांशद्रेष्काणेशानाश्रित्य रत्नमालाभाष्ये श्लोकोऽयम्- " वर्षमासदिनैगेंहद्रेष्काणनवमांशपाः । राशिमानेन दास्यन्ति फलमित्याह शौनकः ॥ १ ॥ " षष्ठाष्टमावित्युपलक्षणत्वाद् द्वादशोऽपि लग्नेशो न शुभः । विशेषस्तु “लग्नलग्नाशयोश्चेशो" इत्यस्यापवादोऽयं । वृश्चिक लग्नेऽशे वा गृपमाणे तदीशे भौमे मेषस्थे सति, तथा वृष लग्नेऽशे वा गृह्यमाणे तदीशे शुक्रे तुलास्थे सति, तथा कुम्भे लग्नेऽशे वा गृहमाणे तदीशे शनी - ।।२२४॥

·tr1
.
आरम्भ
सिद्धः
॥२२५॥
विमर्श
मिश्रद्वारे
लग्नचन्द्र-
त्यागा
मकरस्थे सति न कश्चिद्दोषः, एकस्वामिकत्वात् । उक्तञ्च-
"न वृश्चिकं हन्ति कुजोजवी, वृपं न शुक्रोऽपि तुलाधरस्थः । तथैव कुंभ रविजो न हन्ति, मृगस्थितो वा तनुगं व्ययस्थः ॥१॥"
तथाऽनयैव युक्त्या मेपे तुलायां वा जन्मलग्ने सति जन्मराशौ वा सति ताभ्यामष्टमावपि वृश्चिकवृपो लग्नस्वेन गृपमाणो न दोषाय ।
तदुक्तं विवाहवृन्दावने-
व्यलिवृपं जननक्षविलग्नयोर्भवनमष्टममभ्युदित त्यजेत् " इति
तया-"जन्मराशिजन्मलग्नाभ्यां द्वादशमष्टमं च लग्नेशं त्यजेदित्यपि" रत्नमालाभाष्ये ॥
इन्दुरयुतं लग्नं तथा लग्नोदितांशकात् । अधिकांशग्रहं दूष्यगृहादगिपि त्यजेत् ॥ ३० ॥
व्याख्या-इन्दुरेति, यल्लल्ल:-
सौम्यग्रहयुक्तमापे प्राय. शशिन विवर्जयेल्लग्ने । क्रूरग्रह न लग्ने कुर्यान्नवपञ्चमधने वा ॥ १ ॥
तथा-" लग्नस्थे तपने न्यालो१ रसातलमुखः कुजे२ । क्षयो मन्दे३ तमो राहौष्ट केतावन्तकसंज्ञितः५ ॥ १॥
योगेष्वेपु कृवं काय मृत्युदारियशोकदम् ।
इति दैवज्ञवल्लमे । लग्नोदितांशकादिति लग्ने उदिताः कथिताः कन्यादयो ये नवांशास्तेऽपीन्दुकायुता हेयाः, कोऽर्थः ? यस्मिन् राशाविन्दुः
क्रूरग्रहो वा स्यात्तन्नामा लग्नेशस्य नवाशोऽपि त्याज्यः । यद्दाधरः-
" यस्मिन् राशौ भवेच्चन्द्रस्तमंशं परिवर्जयेत् । तस्माद्भवेच्च वैधव्यमावर्षान्मुनयो जगुः ॥ १ ॥
यस्मिन् राशौ भवेत् क्रूरस्तमंशं परिवर्जयेत् । लग्ने मृत्यु विजानीयात् पञ्चमेऽन्दे न संशय. ॥ ॥ "
तथा अधिकाशग्रहमितिलग्नेऽधिकृत उदयप्राप्तो योऽशऽस्तस्मादधिकेष्वग्रेतनेष्वशेषु यो ग्रहस्तिष्ठति स भावरीत्याऽग्रेतनगृह एव स्थित उच्यते,
तत्रस्थफलस्यैव दायकत्वात् । ततोऽनयापि रीत्या तेन ग्रहेणाधिष्ठीयमान सत्तद्गृहं यदि दूषणीयतां प्राप्नोति तदाऽर्वाकस्थितमपि ग्रह त्यजेत् तद्महेणा-
प्राप्तमपि तद्गृह दूप्यते इत्यर्थः । आह च भास्कर:-
SOAM
॥२२५॥

·MSTERSE
आरम्भ-
सिद्धेः
पञ्चम
विमर्श
मिश्रद्वारे
दृष्यगृहत्या
गविचार
-
"लग्नोदितांशाम्यधिको ग्रहो यो, भावेग्रिमे भावफलेन स स्यात् । ग्रहो यदा भावफलेन याति, स्थाने निषिद्धे समपीह जह्यात् ॥१॥"
तदयं भाव:-येशा लग्नस्योदितास्तेषु तिष्ठन् ग्रहस्तगावफलप्रदः । यस्तु तानुलंध्य स्थितः सोऽग्रेतनभावफलप्रदः । एवमन्यभावेष्वपि
धनसहजादिषु विचार्य । उक्तं च भास्करेणैव-
लग्नस्य येऽशा उदिता ग्रहो यस्तेषु स्थितः स्थानफलं स दत्ते ।
यस्तानतीतः स भवेद्वितीयः, स्थानेषु शेषेष्वपि चिन्त्यमेतत् ॥ १ ॥ दैवज्ञवल्लमेऽप्युक्तम्-
लग्नस्थः प्रोच्यते सोऽत्र ग्रहो य उदितांशगः । द्वितीयोऽनुदितांशस्थः सर्वराशिष्वयं क्रमः ॥ १॥
अत्र सर्वशिष्विति अयं तावदानाय:-यावतिथोऽशो लग्नसत्कः कार्ये वर्तमानतयाऽधिकृतस्त्रावतिथ एवांशो द्वादशस्वपि भावेषु वर्तमान-
तयोयते । एव च सति यत्र तत्रापि भावे यो ग्रहो वर्तमानमुलध्य स्थितः सोऽग्रेतनभावस्थ एव ज्ञेयः । ततश्च दूष्यगृहादागपि त्यजेदित्यस्यायं
भावः । अनयाऽपि रीत्याऽग्रेवनभावस्थोऽसौ ग्रहो यदि त्याज्यस्वेनोक्तः स्यात्तदा लग्न न माझं । यथा प्रतिष्ठायां कन्यालग्ने षष्ठे मिथुनांशे गृहमाणे
सति कुंभराशौ यदि सप्तमाद्यशेपु कुजः स्यात्तदा भावरीत्या मीनस्थत्वात् सप्तम एवेत्यतस्तल्लममपि त्याज्यमेव । तत्स्स्थापना यथा-
एवमन्यत्रापि भाव्यं । ननु यद्येवं दृष्यगृहं त्याज्यमूचे तदाऽनयैव रीत्या यद्गृहं ग्रहेण दूग्यमाणं
स्यात्तस्यादरणीयतयाऽपि भविष्यति, मैवं, ईदग्गुणानामाहार्यत्वेनानादरणीयत्वस्यैवाहत्वात् । उक्तं च-
" नाङ्गीकारो भावजानां गुणानां, तदोषाणां तत्त्वतस्त्याग एव ।
'भावव्यक्तावष्टमत्वं गतोऽपि, त्याज्यो लग्नात्सप्तमः सप्तसप्तिः ॥ १ ॥
" सप्तमस्थो यदा चन्द्रो भवेद्भावफलाष्टमः । न तदा दीयते लग्नं शुभैः सर्वग्रहैरपि ॥१॥
प्रत्याख्येयः पाक्षिकोऽपीह दोषः सम्यग्न्यापी यो गुणः सोऽनुगम्यः ।
यस्मादशैर्देहभावादिकः सन्न स्याद्भूत्यै भार्गवः पञ्चमोऽपि ॥१॥"
इद विवाहमाश्रित्य विवाहवृन्दावनादौ ॥
तथा-
१२
तथा-
MALEGETS
॥२२६॥

·-
आरम्भ
सिद्धे।
-
॥२२७॥
पनाम
विमई
मिश्रद्वारे
लनादौरा-
हुत्यागः
भवेजन्मनि जन्मान्मृत्युधामनि यो ग्रहः । शुभोऽपि लग्नवर्येष सर्वकार्येषु नो शुभः ॥ ३१ ॥
'न्याख्या-जन्मनि जन्मकाले । जन्मादिति ऋक्षशब्दस्योभयार्थत्वेन जन्माजन्मशितो जन्मळनाद्वा शुभोऽपीति क्रूरस्य तु किं वायं?।
भास्करस्स्वाह-" जन्मर्मजन्मलग्नाभ्यां यो रन्ध्रशावथाष्टमे । लग्ने ताँश्च तदंशांश्च तद्राशीनपि च त्यजेत् ॥ १ ॥ "
शनिस्त्रिकोणकेन्द्रस्थो बलीयान सुहृदीक्षितः । कुजः केन्द्रान्त्यधर्माष्टस्थितो वा भद्रभञ्जनः ॥ ३२ ॥
व्याख्या-अतिशयेन वली बलीयान् । बलीयान् सुहृदीक्षित इति कुजेऽपि योज्यं । अष्टस्थित इति यद्गर्ग:-
लग्नाद्भौमेऽटमगे दम्पत्योर्वदिना मृतिः समकम् । जन्मनि यो वाऽटमगस्तस्मिल्लग्नं गते वापि ॥ १ ॥
भद्रभान इति अस्य कुयोगस्य सान्वर्थेयं संज्ञा ॥
रविः कुजोऽर्कजो राहुः शुक्रो वा सप्तमस्थितः । हन्ति स्थापककर्तारौ स्थाप्यमप्यविलम्बितम् ॥ ३३ ॥
व्याख्या-कर्ता प्रतिष्ठाया गुर्वादिः । भयं श्लोकः प्रतिष्ठामाश्रित्य ज्ञेयः ॥
लग्नाश्म्वुटस्मर७गो राहुः सर्वकार्येषु वर्जितः। त्रिषडेकादशः शस्तो मध्यमः शेषराशिषु ॥ ३४ ॥
व्याख्या-सर्वकार्येष्विति दीक्षाप्रतिष्ठादिपु । केतुस्तु जन्मसप्तमस्थः शशियुतश्च त्याज्यः, त्रिपडेकादशो ग्रायः, शेपस्थानेषु मध्यम इति नार-
चन्द्रोक्तिः । अनया च राहुनवमद्वादशोऽपि श्रेष्ठ इत्यागतं । अन्यथा केतोस्त्रिपष्ठस्वसंपत्यसंभवात् । इत्युक्ताः सामान्येन घटिकालग्नेषु त्याज्या दोषाः ॥
अथ सर्वकार्येषु घटिकालग्नेषु साधारणी भगदा ग्रहसंस्था तावदेवं-शनिरवीन्दुभौमा लग्नस्थाः, चन्द्रभौमबुधगुरुशुक्रा अष्टमस्थाः, चन्द्रशुक्र-
लग्नेशाशेशाः षष्ठगाः, सर्वे सप्तमगाश्वाशुभाः । यत्रिविक्रमः-
" त्याज्या लग्नेऽन्धयो ४ मन्दात् षष्ठे शुक्रन्दुलग्नपाः । रन्ध्रेटचन्द्रादय पञ्च सर्वेऽस्तेऽजगुरू समौ ॥ १ ॥
प्रहसंस्था स्वेवं-
भत्र मन्दादिति राहुरपि मन्दवज्ञेयः । समाविति सर्वेऽप्यस्तेऽशुभाः, केषाझिन्मते तु चन्द्रगुरू सप्तमे उदासीनावित्यर्थः सर्वकार्येषु
शुभ-
॥२२७॥

·आरम्भ
सिद्धेः
१२२८॥
पश्चम
विमर्श
मिश्रद्वारे
दीक्षालग्ने-
शुभग्रह
संस्था
o
लग्नादुपचयस्थे ३-५-१०-११ऽर्केऽन्त्या १२स्त७कर्मा १०य ११गे विधौ । क्षोणीपुत्रेऽर्कपुत्रे च दुश्चिक्यरिपुदलाभ ११गे ॥ १ ॥
त्यक्तरिप्पा१२ष्टमेटसौम्ये जीवेऽष्टादरिदव्ययोरज्झिते । सर्वकार्याणि सिध्यन्ति त्यक्तषट्सप्तमें सिते ॥ २ ॥” इति दैवज्ञवल्लभे ।
एतत्प्रकारद्वयोत्तीर्णा तु मध्यमा ग्रहसंस्था । त्रिविधानामप्यासां स्थापना-
उत्तम
मध्यम
अधम
रवि
३-६-१०-११
२-४-५-८-९-१२
१-७
चन्द्र
१२-७-१०-११
३-२--४-५-९
३-८-१
मंगल
३-६-११
२-४-५-९-१०-१२
१-७-८
बुध
१-२-३-४-५-६-७-९-१०-११
૧૨
८
१-२-३-४-५-७-९-१०-११
६-१२
शुक्र
१-२-३-४-५-८-९-१०-११-१२
६-७
३-६-११
२-४-५-८-९-१०-१..
१-७
३-६-११
२-५-८-९-१०-१२
१-४-७
केतु
३-६-११
२-५-८-९-१०-१२
१-४-७
एवं सत्यपि दीक्षालग्नेऽसाधारणी शुभग्रहसंस्थामाह-
दीक्षायां तरणिर्धनरत्रितनयापरिवस्थः शशी द्विरत्रिषड्द,
व्योम१०स्थःक्षितिभूस्त्रिषड्दशमगो ज्ञेज्यौ व्यया१२ष्टोटज्झितौ १-२-३-४-५-६-७-१०-११
शुक्रोऽन्त्या१२रिक्षसुत५त्रि३धर्म९धनरगो मन्दो धनरभ्रातृ षट्६,
पुत्रपच्छिद्रगतश्च शोभनतमः सर्वे च लाभस्थिताः ॥ ३५ ॥
व्याख्या-एते यथोक्तस्थानस्था दीक्षालग्ने श्रेष्ठत्वानेखाप्रदाः हर्षप्रकाशादिषु तु ग्रहाणामुत्तमादिभंग्येवमूचे-
शानि
॥२२८॥

·म
।
आरम्भः
सिद्धः
॥२२९॥
विमर्श
मिश्रद्वारे
ग्रहाणां
बलोत्कर्षा-
यकर्षों
.
"दु पण छ रवि ति दु छ ससी, कुज ति छ दह, वुह ति दु छ पण दसमो। किंद तिकोणे य गुरू, सुक्को तिम छ नव वारसमो ॥१॥
मंदो दु पण छ अडमो, सुक्क विणा सव्विगारसहा सुया । चदाउ कूर सत्तम अइअसुद्दा दिख्खसमयम्मि ॥ २ ॥
रवि ति ३, ससि सत्त दसमो, बुहेग चउ सत्त नव गुरू ति छ दो । सुको दु पंच सणि तिअ मज्झिम सेसा असुह सव्वे ॥३॥"
स्थापना-
इदमिह तत्वं-
उत्सभ
मध्यम
अधम
रवि २-५-६-१७
३ १-४-७-८-९-१०-१२
अहवा वि मज्झिमवलं काऊण सणि गुरु च बलवंत ।
चन्द्र २-३-६-११
७-१० १-४-५-८-५-१२
अवलं सुकं लग्गे तो दिख्ख दिज सीसस्स ॥ १॥"
मंगल ३-६-१०-११
१-२-४-५-८-८-०-"
३-२-६-५-१०-" १-४-७-९
८-१२
इति श्रीहरिभद्रसूरिवच. । एते च क्रमान्मध्यमोत्कृष्टहीनबला
१-४-७-16-९-५-११ ३-६-२ ८-१२
एवमेव स्यु., तथाहि-शनिर्द्विपञ्चाटकादशः पणफरस्थत्वान्मध्यमबलः।
शुक ३-६-९-१२
२-५ १-७-४-८-१०-११
कानि
पठस्तु भापोक्किमस्थत्वेऽपि दिग्बलाढ्यस्वान्मध्यमबलः । गुरुस्तु
२-५-६-८-११
३
1-४-७-९-१०-१२
गहु-केतु ३-६-१७
२.५-८-९-१०-११-४-७
केन्द्रग्रिकोणेपु बलिष्ठ इति स्फुटमेव । एकादश तु गुरोहर्षस्थान
वक्ष्यते तेन तत्रापि बलिष्ठः । शुक्रस्तु निषड्नवद्वादशेष्वापोक्लि-
मस्थाद्वीन बलः । उक्तञ्च त्रैलोक्यप्रकाशे-" रूपा २० र्ध १० पाद ५वीर्याः स्युः केन्द्रादिस्था नभश्वरा "।
तेनैते उत्तम न्यखाः । शेषग्रहास्तु यत्रस्थाः सर्वसम्मतत्वेन रेखाप्रदास्तेऽप्युत्तममङ्गे । येषां तु रेखाप्रदरवे ग्रन्थान्तरविसंवादस्ते मध्यम-
भने । चन्द्रस्नु सप्तमः प्रस्तुतगाथानुमरणार्थमेव मध्यमभङ्गेऽलेखि । एनन्द्रद्योत्तीणांस्त्वधमभङ्गे । शुक्रस्त्वेकादशः सूत्रे रेखामदरवेनोकोऽपि नारचन्द्र-
लग्नशुद्ध्यादिपु निविद्रस्वादधमभङ्गे लेखि ॥ विवाहदरारेवापदां ग्रहसंस्थामाह-
M
॥२२९॥

·आरम्भ
सिद्धेः
||२३०॥
पञ्चम
विमर्श
मिश्रद्वारे
षष्ठाष्टमद्वा--
दशस्थानेषु
ग्रहस्थिति
विचारः
"
विवाहे त्वर्कार्की त्रिरिपुदनिधना८ ११येषु शुभदौ, विधुः स्वरत्र्या ३येषु११ क्षितितनय आय ११त्रि३ रिपुगः।
बुधेज्यौ सप्ता ७ ष्ट ८ व्यय १२ बिरहितावास्फुजिदरि६-
स्मरा ७ ष्टा ८ त्या १२ मुक्त्वा वितनु १ सुख ४ कामे ७ ध्वथ तमः॥ ३६ ।।
व्याख्या- स्वव्यायेष्वपि, यल्लल्ल.
"यनेन्दु यगतो न तृतीयो न द्वितीयगश्चापि । अनुकूलैरपि शेपैस्तल्लग्नं वर्जयेन्मतिमान् ॥ १ ॥" सप्ताष्टेति यच्छौनकः-
" सप्तमगते बुधे सति सप्ताब्दान्मारयेत् पति कन्या । मासत्रयेण कन्या निधनगते पञ्चतां याति ॥ १ ॥
आयु सौभाग्ययोर्भङ्गः पुंसां द्यनगते गुरौ । भृगौ तु योषितामाह विवाहे देवलो मुनि. ॥ २ ॥"
आस्फुजित् शुक्र. । अरिस्पराष्टेति, यदुक्तं दैवज्ञवल्लभे लग्नस्थेऽपि गुरौ दुष्टे, भृगु षष्ठोऽष्टमः कुजः । इति ।
वितन्विति यच्छौनकः-" लग्नस्थो वरमरणं राहुर्दिशति शुने कनीमरणम् । " इति । त्यज्या लग्नेऽब्धयो मन्दात्
इति श्लोकोक्तमग दस्थानानि तुयं च विना शेषेषु पञ्चमसप्तमेपु नवमदशमानामन्यतमे सौम्यक्षेने शुभदृष्टश्च शशी रेखाप्रद एवेति त्रिविक्रमः॥
अथ षष्ठाप्टमद्वादशस्थानानामशुभत्वात्तत्र ग्रहस्थितिनिर्धारसझमाह-
विवाहे नाष्टमाः श्रेष्ठाः पञ्च सूर्यशनी विना । षष्ठौ चेन्दुसितौ तद्वदन्त्येऽन्त्य इति केचन ॥ ३७॥
व्यख्या-शुक्रशनी त्वष्टमावपि श्रेष्ठौ, न शेषाः । षष्ठौ चेन्दुसितौ तद्वदिति चन्द्रशुक्रो षष्ठौ न श्रेष्ठी, शेषाः पञ्च श्रेष्ठा एव । केचित्त्वाहु:-
भन्स्ये द्वादशेऽन्त्यः केतुर्न श्रेष्ठः । एषा किलोत्तमभङ्गे ग्रहसंस्था । विशेषस्तु-
" भौमे लग्नकलत्रनेधनगते शुक्रेरिसप्ताटगे, चन्द्रे रन्ध्रविलग्नषष्ठनिरते लग्नास्तगे भास्वति ।
तद्वद्भानुसुते गुरौ निधनगे सौम्येऽष्टजामित्रगे, जायाम्भोनिधिलग्नभाजि तमसि प्राहुन पाणिग्रहम् ॥ १ ॥
॥२३०॥

·उत्तम
अधम
आरम्भ
सिद्ध
॥२३१॥
पञ्चम
विमर्श
मिश्रद्वारे
विवाहलग्ने
विशेषाः
१२
एतेऽधमा यतिवल्लभोक्ताः । भङ्गयोत्तीर्णास्तु मध्यमभङ्गे । स्थापना स्वियम्-विवाहलनप्रहसंस्थेयम्-
मध्यम्
अथ चतुर्भिः श्लोकैर्विवाहलग्ने विशेपानाह-
रवि
२-४-५-९-१०-१२ १-७ चन्द्रे च लग्ने च चरेऽङ्गानाग्रहैदृष्टे च
चन्द्र २-३-११
४-५-७-९-१०-१२ १-६-८
मंगल
३-६-११
२-४-५-९-१०-१२ १-७-८
केन्द्र पलिभिः श्रिते चरैः १।
बुध १-२-३-४-५-६-९-१०-११
युग्मक्षेगे वाऽथ विधौ विलोकिते
गुरु १-२-३-४-५-६-९-१०-११ ७-१२
१-२-३-४ ५-५-१०-११ १२
६-७-८ पापग्रहै: २ स्याद्युवतेः पतिद्वयम् ॥ ३८॥
शनि
३-६-८-११
२-४-५-९-१०-१२ १-७
रा० के०२-३-५-६-१-९-१०-११
१२
१-४-७
व्याख्या-चन्द्रे चरराशिस्थे सति, लग्ने च चरे सति, तयोश्च
चन्द्र जन्नयोः स्वीग्रहाणा दृष्टौ सत्यां । तथा केन्द्रे इति, एकस्सिनपि
केन्द्रे किं पुनिित्रपु बलवद्भिश्चरग्रहैर्यायिसञः, सूर्येन्दुकुजशुक्ररूपैरधिष्ठिते च सति इत्येको योगः । । मिथुनस्थे चन्द्रे पापग्रहः पूर्णदृशा दृष्टे चेति
द्वितीयः २ । उक्तञ्च देवज्ञवल्लमे-
८
" चरराशौ विलग्नेन्द्वोरङ्गनाग्रहदृष्टयोः । यलिभिर्यायिभिः केन्द्रे भजेन्नारी पतिद्वयम् ॥ १ ॥ "
चन्द्रे युग्मस्थिते पाष्टेऽन्यो योषितः पतिः । " इति तथा-
रविचन्द्रकुजैर्नीचै १ लंग्नेशे शत्रुराशिगे २ । निर्वीर्य चापि जामिने ३ युवत्या निरपत्यता ॥ ३९॥
ग्याख्या-जामिन सप्तम, स्वामिसौम्यग्रहयुतिदृष्टयभावरतद्भावादिना निर्वीर्यस्व । भन्न त्रिभिः पादत्रयो योगाः ॥ तथा-
-
॥२३॥

·आरम्भ
सिद्धेः
॥२३२॥
पञ्चम
विमर्श
मिश्रद्वारे
विवाहलग्ने
विशेषाः
जामित्रेशः पतिः स्त्रीणां श्वशुरौ भृगुभास्करौ । तैरुच्चादिस्थितैस्तेषां श्रेयः स्यादन्यदन्यथा ॥४०॥
व्याख्या-श्वशुगविति भृगुः श्वश्रूः, रविः श्वशुरः, एकशेषे श्वशुरौ । तैरति जामित्रेशायैः । उच्चादीति स्वोच्चे दीप्तः १ । स्वः स्वस्थः २ ।
सुहृद्गृहे मुदित. ३ । स्ववर्गगः शान्त ४ । स्फुटकिरणभृत् शक्तः ५ । स्व नीचमतिक्रान्तः स्वोच्चाभिमुखः प्रवृद्धवीर्यः ६ । स्वांशस्थः सौम्यदृष्टो-
ऽधिवीर्यः ७ । सूर्यहतो विकल: ८ । शत्रुगृहे खलः ९ । ग्रहविजितः पीडितः १० । नीचः दीन: ११ । इति लल्लोक्तास्वेकादशसु ग्रहावस्थासु
शुभावस्थैः तेषां पत्यादीनां । उन्यदन्यथेति, आस्वेवावस्थास्वशुभावस्थैर्जामिनेशशुक्राः क्रमापा पत्यादीनामश्रेयः ॥ तथा-
लग्नोदिनांशः स्वेशेन युतो दृष्टोऽथवा नृणाम् । तद्वजामित्रगः स्त्रीणामिष्टोऽनिष्टो विपर्यये ॥४१॥
व्याख्या-लग्नेऽधिकृत उदयी यो नवाशः स ल मोदिताशः तनामा राशिर्यत्र तत्र स्थितोऽपि चेत्स्वस्वामिना युतो दृष्टो वा स्यात्तदा लग्नोदिनांशः
स्वेशयुतदृष्ट उच्यते । म नृणामिति वरस्य इष्ट इति लमन्थो यस्सख्योऽश उदयी तत्सङ्ख्यः सप्तमगृहत्यांशो यदि पूर्ववत् स्वेशयुतदृष्टस्तदा स्त्रीणामिति
कन्यायाः शुभद. । विपर्यय इति उदयी लग्नांशश्चेत् स्वेशयुन दृष्टो न स्यात्तदा पत्युर्मृत्युः । द्यूनस्य तत्सड्ख्य एवांशश्चेत् स्वेशयुतदृष्टो न स्यात्तदा ववा
मृत्युः । तदयं भाव.-ए३ : किलोदयास्तशुद्धिप्रकारोऽय । यदुक्त यतिवल्लभे
"लग्नोदिते तत्प्रभुणा नवांशे, दृष्टे युते वोदयशुद्धिरुक्ता । तत्सप्तमांशे तु कलत्रभाजि, स्वस्वामिनैवं कथिताऽस्तशुद्धिः ॥ १॥"
-
अन तस्मतमाशे विति कोऽर्थः ? लग्ने यावतिथोऽश उदितः सप्तमभावस्य कलत्राख्यस्य तावतियोऽशो लग्नोदितांशाद्गणनया सप्तम एवं स्यात् ,
इत्येकोऽयमुदयास्तशुद्धयो. प्रकारः । अन्य श्वाने वक्ष्यते । उभावपि चोदयास्तशुद्धिप्रकारौ विवाहलग्नेष्ववश्यं ग्राह्यौ । भास्करस्तु पनमगृहे तावतिथ
पुत्रनवांशकमपि स्वेशयुतदृष्टमिच्छति । आह च-
॥२३२॥

·आरम्भ.
सिद्धे
पञ्चम
विमर्श
मिश्रद्वारे,
हर्षयोगः
॥२३३॥
नाथायुक्तक्षिता लग्नभार्यापुत्रनवांशकाः । क्रमात् पुंस्नीसुतान् घ्नन्ति न प्रन्ति युतबीक्षिताः ॥ १ ॥
अथ नवमिः श्लोकः सर्वकार्यसाधारणान् ग्रहसंस्थात्मकान् शुभाशुभयोगानाह-
लामेरौि शुभा धर्मे श्रीवत्सो यद्यरौ३ शनिः१ अर्धेन्दुर्विक्रमे मन्दो रविाभे रिपौ कुजः २॥ ४२ ॥
न्याख्या-यद्यराविति ये ये ग्रहाः स्थानेषु नियमितास्ते ते तथा विलोक्यन्ते, शेपास्तु यथेच्छं । एवं सर्ववोगेपु यथासम्भवं ज्ञेयम् ॥
शङ्खः शुभग्रहैबन्धुधर्मकर्मस्थितै भवेत् ३ । ध्वजः सौम्यैर्विलग्नस्थैः क्रूरैश्च निधनाश्रितः४॥४३॥
गुरुर्धर्मे व्यये शुक्रो लग्ने ज्ञश्चेत्तदा गजा५ । कन्यालग्नेलिगे चन्द्रे हर्षः शुक्रेज्ययोम॑गे६ ॥ ४४ ॥
व्याख्या-कन्येति हर्षयोगे कन्यालग्न नियमयन् ज्ञापयति, अपरयोगेषु लमनियमः कोऽपि नास्तीति । हर्षयोगस्थापना
धनुरष्टमगैः सौम्यैः पापैर्व्ययगतैर्भवेत् ७ ।
कुठारो भार्गवे षष्ठे धर्मस्थेऽर्के शनो व्यये ८॥ ४५ ॥
मुशलो (लं) बन्धुगे भौमे शनावन्त्येऽष्टमे विधौ९ ।
चक्रं च प्राचि चक्राधैं चन्द्रात् पापशुभैः क्रमात्१०॥४६॥
च८
१२
व्यख्या-प्राचि चक्रार्धे इति, लमस्य यावन्तोऽशा उदिताः दशमस्य तावद्योऽशेभ्योऽये प्रदक्षिण गमने तुर्यस्य तावदंशान् यावच्चक्रस्य प्राच्यमर्धे
तन्त्र धुरि चन्द्रस्खस्सादेकान्तरं गृहेषु पापः शुभश्चेति प्रहसंस्थायां चक्रयोग । स्थापना-
॥२३॥

·n
आरम्भ-
सिद्धः
११
२३४॥
४सो
a.
पञ्चम
विमर्श
मिश्रद्वारे
गजादि.
लक्षणम्
२सौ १२सौ
कूर्मः पुत्रा५र्थश्रन्ध्रान्त्येि१८वारमन्देन्दुभास्करैः११ ।
०३
कू
वापी पापैस्तु केन्द्रस्थैर्योगाः स्युर्दादशेत्यमी ॥४७॥
न्याख्या-कूर्मयोगे स्थानानां ग्रहाणां च यथासङ्ख्यं ज्ञेयं ।
रत्नमालायां तु गजादिचतुष्कलक्षणमेवमूचे-
"तनुनवभवगैः क्रमेण योगो, बुधविबुधाचितपङ्गुभिर्गजः स्यात् ।"
अत्र भवेत्येकादश रुद्रा इत्येकादशं गृहं लक्ष्यते । व्ययरिपुहिबुकेषु वक्रशुक्रद्युमणिसुतैः क्रमशः कुठार एषः ॥ १ ॥
रविकविरविजेन्दुभिः क्रमेण, व्ययधनषनिधनेषु कूर्म पषः । व्ययनिधनतनूषु मन्दचन्द्रारुणकिरणैर्मुशलं जगुर्मुनीन्द्राः ॥२॥"
एभ्यः श्रीवत्सपूर्वाः षट् पूर्वे सर्वेषु कर्मसु । श्रेयस्तमा धनुर्मुख्यास्त्वन्यथा स्युः षडत्तरे ॥४८॥
व्याख्या-श्रीवरसपूर्वा इति श्रीवत्सायाः षट् पूर्व प्रथमाः । अन्यथेति अत्यन्तमशुभाः । विशेषस्तु-
'उदयमगे मम्म १ नवपंचमि कूरकंटयं भणियं २। दसमचउत्थे सल्लं ३ कुरा उदयस्थित छिदं ४ ॥ १ ॥
मम्मदोसेण मरणं कंटयदोसेण कुलख्खओ होइ । सल्लेण रायसत्तू छिद्दे पुत्तं विणासेइ ॥ २ ॥ इति पूर्णभद्रः ॥
आनन्द१जीवनन्दन३जीमूत४जयपस्थिराक्षमृताण्योगा। ज्ञगुरुसितैः प्रत्येकं द्वित्रिकैश्चापि लग्नगतः ॥४९॥
व्याख्या-लग्ने स्थितैः प्रत्येक ज्ञायैः क्रमेणानन्दादि त्रयं ३, ज्ञगुरुभ्यां जीमूतः ४, ज्ञशुक्राभ्यां जयः ५, गुरुशुक्राभ्यां स्थिरः ६, त्रिभिरपि
लमस्थैरमतः ७ । द्विकत्रिकैश्चेति द्विका द्वयरूपाः, त्रिकासयरूपाः ॥
॥२४॥

·आरम्भः पञ्चम विमर्श मिश्रद्वारे रेखापदन- हसंस्था ॥२३५॥ - योगा यथार्थनामानः सर्वेषूत्तमकर्मसु । ऐश्वर्यराज्यसाम्राज्यविधातारः क्रमादमी ॥५०॥ व्याख्या साम्राज्येति “सम्राट् तु शास्ति यो नृपान् । अमी इति, क्रमास्त्रिद्वयेकमिता एककद्वित्रिकयोगाः एवमेते सर्वयोगास्त्रयोविंशतिः ॥ प्रतिष्ठालग्ने रेखापदग्रहसंस्थामाह- प्रतिष्ठायां श्रेष्ठो रविरूपचये ३-६-१०-११ शीतकिरणः, स्वधर्माढये तत्र २-३-६-९-१०-११ क्षितिजरविजो व्यायरिपुगौ ३-११-६॥ बुधस्वाचार्यों व्ययनिधनवौ १-२--३-४-५-६-७-९-१०-११ भृगुसुता, सुतं यावल्लग्नान्नवमदशमायेष्वपि तथा १-२-३-४-५-९-१०-११ ॥५१॥ व्याख्या-भनदास्वेवं त्रिविक्रमेणोका:- लग्नमृत्युसुतास्तेपु पापा रन्ध्रे शुभाः स्थिताः । त्याज्या देवप्रतिष्ठायां लग्नपठाएगः शशी ॥ १ ॥ अत्र पापा इति रग्यारशनिराहवो नान्ये, वत पुकस्सिन्नपि भगन्दस्थानस्थे ग्रहे सति रेखाधिकेऽपि लग्ने प्रतिष्ठा न कार्या, भङ्गदरवं बिना केपुचिदिष्टेषु केचिदनिष्टेषु च सास्वपि रेखाधिके लग्ने प्रतिष्ठा कार्या । यत्तु कैश्चित् पठाशी प्रतिष्ठायां रेवाप्रद इत्युक्तं तद्योगवशादेव नापरथेत्यू- झमिति त्रिविक्रमशतकटीकायां । नारचन्द्र दूत्तम १ मध्यम २ विमध्यमा ३ धम ४ चतुर्भङ्गी ग्रहाणामूचे । तथाहि- "त्रिरिपार वासुतखेर स्वत्रिकोणकेन्द्र३ विरैस्मरेऽत्रा४ ग्न्यर्थे५ । लामे६ क्रूर१ बुधारचिंत३ भृगुष्ठ शशि५ सर्वेद क्रमेण शुभाः ॥१॥" मासुतेति आद्यात् पञ्चम यावद्यानि स्थानानि तेषु । विरैसरेऽनेति, स्वत्रिकोणकेन्द्रेर्यानि सप्त स्थानानि तन्मध्यात् रैसरेति द्वितीयसप्तमे त्याज्ये, शेषपञ्चस्थानेष्वित्यर्थः । अग्निस्तृतीय, अथों द्वितीयं । मचिंतो गुरुः । अपि च- " खेऽर्कः केन्द्रारिधर्मपु शशी शोधरिनवास्तगः । षष्ठेज्यः स्वत्रिगः शुक्रो मध्यमाः स्थापनक्षणे ॥ २ ॥ आरेन्द्वकोः सुतेऽस्तारिरिष्पे शुक्रस्त्रिगो गुरुः । विमध्यमाः शनिधींखे सर्व शेषेषु निन्दिताः ॥ ३ ॥" ।

·र
प्रतिष्ठायां ग्रहसंस्थेयं-स्थापना यथा-
आरम्भ
सिद्धे
विमध्यम
५
५
॥२३६॥
पञ्चम
विमा
मिश्रद्वारे
प्रतिष्ठाग्रह
संस्था
५
अधम
१-२-४-७-८-९-१२
८-१२
१-२-४-७-८-९-१०-१२
८-१२
८-१२
८
१-२-४-७-८-९-१२
१-७
उत्तम
मध्यम
रवि
१०
चन्द्र २-३-११
१-४-६-७-९-१०
मंगल |३-६-११
बुध १-२-३-४-५-१०-११
१-२-४-५-९-७-१०-११
६
शुक्र १-४-५-९-१०-११
२-३
शनि ३-१-११
रा. के./३-६-११
२-४-५-८-९-१०-१२
.
-
3
६-७-१२
५-१०
पूर्णभदस्तु ग्रहसंस्थाफलान्येवमाह-
"प्रासादभङ्गाहानीरधनं३स्वजन४ पुत्रपीडपरिपुघाताः६। स्त्रीमृतिमृतिधर्मगमा९सुख१०र्द्धि११शोका१२ स्तनोःप्रभृति सूर्यात् ॥ १ ॥
कर्तृविनाश१ धनागमर सौभाग्य३ द्वन्दुध दैन्य५ रिपुविजया६ । शशिनोऽसुख७ मृति८ विनाए नूपपूजा१० विषय११ वसुहानी१२ ॥ २ ॥
दहनं सुरगृहभङ्गोर भूलाभो३ रोग४ पुत्रशस्नमृती५ । रिपु६ नारी७ स्वजन८ गुणभ्रंशा९ रोगा१० र्थ११ हानयो१२ भौमात् ॥ ३ ॥
चिरमहिम? धनर रिपुक्षय३ सुख४ सुत५परिपन्थिमरण६ वरकन्याः७ । शशिजेन सूरिमृत्यु८ सु९ कर्मा१० भरण११ रैनाशाः१२ ॥ ४ ॥
कीर्तिर वृद्धिः२ सौख्यं३ रिपुनाशः४ सुतसुखं५ स्वजनशोका६ । स्त्रीसुख७ गुरुमृतिट धनलाभ१० ऋद्धयो२१ हानि१२रमरगुरोः ॥ ५ ॥
सिद्धिधनरमानश्तेजः स्त्रीसुखपदुष्कीर्तयःसुताप्तियुता । चैत्यादि सर्वहानि७श्वासुखदमितरेषु९-१०-११-१२ पूज्यता शुक्रात् ॥ ६ ॥
॥२३६॥

·आरम्भ सिद्धेः ॥२३७॥ पञ्चम विमर्श मिश्रद्वारे प्रतिष्ठा- लग्ने वि- शेषाः ॥ पूजा १ कर्तृविघात २ भूरिविभव ३ प्रासादवन्धुक्षयाः ४, पुत्राक्षेम५ विपक्षरोगविलय ६ ज्ञातिप्रियान्यापदः ७ । गोत्रप्राणिविपत्ति ८ पातकपरिष्वङ्गौ च ९ कार्यक्षतिः १०, कान्ताकाञ्चनरत्नजीवितधनं ११ मन्देन मान्द्योदयः १२ ॥ ७॥" "सकलकुण्डलिकासु विधुन्तुदः, शनिसमानफलो हि विचार्यताम् ।" लल्लरवाह-" वलवति सूर्यस्य सुते बलहीनेऽङ्गारके बुधे चैव । मेषवृपस्थे सूर्य क्षपाकरेऽहिती स्थाप्या ॥ १ ॥" "मेपमृगस्थे सूर्य " इति केचित् पठन्ति । बलहीने निदशगुरौ वलवति भौमे त्रिकोणसंस्थे वा । असुरगुरौ चायस्थे महेश्वरार्चा प्रतिष्ठाप्या ॥ २ ॥ बलहीने त्वसुरगुरौ क्लवति चन्द्रात्मजे विलग्ने वा । त्रिदशगुरावायस्थे स्थाप्या ब्राह्मी तथा प्रतिमा ॥ ३ ॥ शुक्रोदये नवम्यां वलवति चन्द्र कुजे गगनसंस्थे । त्रिदशगुरों वलयुक्ते देवीनां स्थापयेदर्चाम् ॥ ४ ॥ बुधलग्ने जीवे वा चतुष्टयस्थे भृगौ हिवुकसंस्थे । वासवकुमारयक्षेन्दुभास्कराणां प्रतिष्ठा स्यात् ॥ ५ ॥ यस्य ग्रहस्य यो वर्गस्तेन युक्ते निशाकरे । प्रतिष्ठा तस्य कर्तव्या स्वस्ववोदयेऽपि वा ॥ ६ ॥ अस्मात्कालाद् भ्रष्टास्ते कारकसूत्रधारकर्तृणाम् । क्षयमरणवन्धनामयविवादशोकादिकर्तारः ॥ ७ ॥" विशेषस्तु सर्वग्रहै रेखामदैः सर्वकार्येपु विशति विशोपकं लग्न स्यात् । तथाहि- अध्धुह विसा रविणो पण ससिणो तिन्नि हुँति तह गुरुणो । दो दो बुहसुकाणं सड्ढा सणिभोमराहूणं ॥ १ ॥ एव मीरने विंशतिर्विशोपा ॥ प्रतिष्ठाळग्ने विशेषानाह-.. बलहीनाः प्रतिष्ठायां रवीन्दुगुरुभार्गवाः । गृहेशगृहिणीरसौख्य३स्वानि४हन्युर्यथाक्रमम् ॥ ५२ ॥ व्याख्या-बल हीना इति, अष्टादशवा नवधा वाऽबलता प्रागुक्का, यद्वा नीच फरयुतोऽस्तमितो वा ग्रहो चिवल एव ॥ तथा- तनुश्व धुसुन५ धुनधर्मेषु९ तिमिरान्तकः । सकर्मखु१० कुजाकी च संहरन्ति सुरालयम् ॥ ५३ ॥ " १२३७॥

·आरम्भ
सिद्धः
॥२३८॥
पश्चम
विमर्श
मिश्रद्वारे
शुभग्रहा-
णां शक्ति
फलम् ॥
॥
न्याया-तिमिरान्तकोऽर्कः । सकर्मस्विति कुजार्की तन्वादिवशमस्थावपि । सुगलयं प्रासादम् ॥ अथ सर्वकार्ये शुभग्रहाणां शक्तिफलमाह-
सौम्यवाक्पतिशुक्राणां य एकोऽपि बलोत्कटः । क्रूरैरयुक्तः केन्द्रस्थः सद्यो रिष्टं पिनष्टि सः॥५४ ॥
व्याख्या-बलोत्कट इति, ग्रहे किल बलं विंशतिधा, तथाहि-
" स्व१ मित्रर ऑ३ च४ मार्गस्थ५ स्व६ मित्रवर्गगो७ दितः८ । जयी९ चोत्तरचारी च१० सुहृत्११ सौम्यावलोकितः१२ ॥१॥
त्रिकोणा१३ यगतो लग्नात्१४ हर्षी१७ वर्गोत्तमांशगः१८ । मुथुशिलं१९ भूशरिफं२० यदि सौम्यैर्ग्रहैः सह ॥ २ ॥
सर्वयोगे भवेदेवं वलानां विंशतिम्रहे । यावद्वलयुताः खेटास्तावद्विशोपकाः फलम् ॥ ३ ॥
हीति कोऽर्थः ? ग्रहाणां तावचतुर्धा हर्षस्थानं, तथाहि-
गोरच्य३ काश्य१३धीपरिष्प१२स्थानानि भास्करादिषु । हर्षस्थानमिदं पूर्व १ सर्वेषु स्वोच्चमं परम् ॥ १ ॥
निशि सायं १ दिने २ योषित् १ पुग्रहैश्च २ परं क्रमात् ३ । तुर्य व्योम्नस्तनुं यावत्तुर्याद्यावच्च सप्तमम् ॥ २ ॥
पुंग्रहेपु तनोवित्तुर्य सप्तमतो नभः । स्त्रीग्रहेषु मुदः स्थानं ४ फलं तदनुमानतः ॥ ३ ॥"
एपूचं प्रागुक्तत्वान्न गणितमिति त्रिधा हर्षिवं । पूर्वोक्त कादशावस्थासु शुभावस्थः षड्विधादिबलयुक्तो वा बली । एवमन्यन्नापि सबलता
भाज्या । सद्यो रिष्टमिति तात्कालिकं रिष्टयोग । कोऽर्थः ? तत्काले यानि लग्नतिथिवारादीनि स्युस्तेषां योगेनोस्पनो रिष्टयोगो मधुसर्पिषोः समसमा-
योगेन विषयोगवत् तं । स चैवं-
" उदयागतलग्नमिति(ति सक्रान्तेर्भुक्तदिवसमितियुक्ताम् । सैकां च विधाय वुधः पृथक् पृथक् पञ्चधा न्यसेत् ॥ १॥
क्षिप्त्वा तत्र क्रमशः तिथि१५रविश्रदश१०वसुटमुनीन्७ भजेन्नवभिः । शेषाङ्कः शरसङ्ख्यो यदि भवति तदा वदेनिपुणः ॥२॥
कलहरकृशानुभीतिर पभयं३चौरविद्रवोधमृत्यु.५ । क्रमशो भवेत् प्रतिष्ठा परिणयनादौ तदा रिटम् ॥३॥ इति ज्योतिषसारादौ । यद्वा-
" तिथिवारभलग्नाङ्कान सम्मील्य न्यस्य पञ्चशः । रसादरामाश्महीश्नागा८वेदास्तेषु क्रमाद् ध्रुवाः ॥ १ ॥
..
॥२३८॥

·आरम्भ
सिद्धेः
॥२३९॥
विमर्श
मिश्रद्वारे
सौम्यग्रहा-
णां शक्ति
क्षेप्यास्ततो ग्रहै ९ भांगे पञ्चशेपे फलं क्रमात् । रुजा निक्षितिभृ३च्चौरभयं४मृत्युभयं ५तथा ॥ २ ॥
राशिपञ्चकशेषाणां योगे तु नवभिहते । पञ्चशेपे भवेन्नागभीतिर्लग्ने निशागते ॥ ३ ॥
॥ इति बुधपञ्चकदोपः ॥
पिनष्टीति जातकवृत्तावप्येवमुक्तं यदुत बुधगुरुशुक्राणां बलौकट्येन योगप्रहोपरि तेशं पुष्टदृष्टया च सर्वेषां रिष्टयोगानां निर्बलत्वमितीहापि
तथैवोचे ॥ एयामेव तुमचे शकिफलमाह-
बलिष्ठः स्वोच्चगो दोषानशीति शीतरश्मिजः । वाक्पतिस्तु शतं हन्ति सहस्रं चासुरार्चितः ॥ ५५ ॥
व्याख्या-अतिशयेन बलवान् बलियः रविविम्बायुनस्वादिना, इदं-स्वोचग इति च, गुरुशुक्रयोरपि योज्यं । दोषानिति पादगतवेधक्रान्ति-
साम्यायमाध्यदोषविवानिति स्वयमा । अशीतिशतसहनशब्दा यहुबहुतरबहुतमस्वमात्र लक्षकाः, न तु यथोक्तमण्यानिष्ठाः । ऐवीहोपु सस्सु प्रतिष्ठादि
श्रेष्ठमित्याशयः । एवमग्रेऽपि ॥ एषामेव केन्द्रस्थत्वे शक्तिमाह-
बुधो विनार्केण चतुष्टयेषु, स्थितः शतं हन्ति विलग्नदोषान् ।
शुक्रः सहस्र विमनोभवेषु, सर्वत्र गीर्वाणगुरुस्तु लक्षम् ॥ ५६ ॥
व्याख्या-विनाणेति त्रिवपि योज्यम् । विमनोभवेस्विति सप्तमवजकेन्द्रेषु । सर्वत्रेति चतुर्वपि केन्द्रेपु । रत्नमालाभाष्ये तु विमनोमवेष्विति
निष्वपि योजितम् । तच्च विवाहदीशे अधिकृत्यावापि सम्यग्योज्य, “ विवाहदीक्षयोलग्ने द्यूनेन्दुग्रहवर्जितौ" इत्युक्तेः । लक्षमिति, उक्तत्र-
तिथिवासरनक्षत्रयोगलग्नक्षणादिजान् । सबलान् हरतो दोषान् गुरुशुक्रो विलग्नगौ ॥ १ ॥
त्रिकोणकेन्द्रगा वापि भङ्गं दोषस्य कुर्वते । वक्रनीचारिगा वापि ज्ञजीवभृगवः शुभाः ॥ २ ॥ शुभाः इत्यस्यायं भावः-
" वकारिनीचराशिस्थ शुभकृत्प्रोच्यते गुरुः । स्वोच्चांशस्थः स्ववर्गस्थो भृगुणा ज्ञेन वा युतः ॥१॥ इति न्यवहारप्रकाशे ।
विशेषस्तु-दोषा. किल द्विधा-एकाकिनोऽप्येके लग्नमुपनन्ति, केचित्तु द्वित्रा मिलित्वैव प्रन्ति, न स्वेकाकिनः । ते चैव-
॥२३९॥

·आरम्भ सिद्धेः ॥२४॥ पश्चम विमर्श मिश्रद्वारे दोषाणां व्यवस्था। दीक्षायां पूर्णिमा तिथिः १ । प्रतिष्ठायां मंगलवारः २ । प्रतिष्ठादो गुरोश्चन्द्रबलं न ३ । शिष्यस्थापकयोस्तु जीवेन्द्रर्कबलानि समुदितानि विलोक्यन्ते तानि न सन्ति ४ । विवाहे वरस्य चन्द्रबलं न ५ । क्न्यायास्तु जीवेन्द्रर्कबलानि समुदितानि विलोक्यन्ते तानि न स्युः ६ । शिष्य- स्थापकवरकन्याना जन्मराशिलमानि १०, जन्मलमलग्नानि १४, ताभ्यामेवाष्टमानि २२, द्वादशानि च लग्नानि ३० । तेषामेव शिष्यादीनां जन्मराशितो ३४ जन्मलमाद्वाऽष्टमस्थग्रहाणां तात्कालिकलग्ने मूर्ताववस्थानं ३० । तेषामेव जन्मभानि ४२ । प्रतिष्ठादिसर्वकार्यलग्नेषु च क्रूरैमुक्त ४३ भोग्या ४४ ऽऽक्रान्तभानि ४५ । ग्रहविद्धं वा ४६, ग्रहभिन्न वा ४७, ग्रहैरुदया ४४ स्तकरणेन दूषितं वा ४०, वक्रग्रहाक्रान्तं वा ५०, उल्काधुत्पातदूषितं वा में ५१ । लम ५२ तिथि ५३ नक्षत्रगण्डान्ताः ५४ । एकार्गल ५५ विष्टि ५६ व्यतिपात ५७ वैश्न ५० क्रान्तिसाम्यानि ५९ । सङ्क्रान्तेरुभयपार्श्वयोः षोडश पोरश घव्यः ६० । अर्धयाम ६. कुलिको ६२ । ग्रहणभं ६३ । ग्रहणदूवितदिनाः ६४ । लग्नाद्वा ६५ चन्द्राद्वा ६६ उभाभ्यां वा परम- जामित्रस्थः कृाग्रहः ६७, शुक्रो वा ७. । अशुभे वारहोरे युगपत् ७१ । अशुभस्थानेषु ग्रहाः ७२ । भावरीत्यापि निषिदस्थानेष्वापतन्तो ग्रहाः ७३ । लग्नस्य ७४ चन्द्रस्य ७५ उभयोरपि वा प्रत्येकमुभयतः पञ्चदश त्रिंशांशमध्ये क्रूग्ग्रहाविति काकर्तर्यः ७६ । लग्नेशः ७७ अंशेश: ७८ उभा- वपि भावापठौ ७९, तथैव भावाष्टमी वा ४२ । अनुक्तो नवांशः ८३ । चन्द्रेण ८४ ऋरेण वाऽऽश्रितत्वेनाशुद्धं लग्नं ८५, नवांशो वा ८७ । उदया ८८ स्तयोरशुद्धि ८९ अंति ॥ " एपो मध्यादेकेनापि हि दोषेण दूष्यते लग्नम् । द्वित्रैर्दोषैमिलितेयैन शुभ तानथो वक्ष्ये ॥ १ ॥ चन्द्रस्य मृतावस्था १ यमाहिरक्षोऽग्निपः क्षणो यत्र २ । अवम त्रिदिनस्पृग्वा ३ भवेत्तदा लग्नमशुभाय ॥ २ ॥ पापग्रहलत्ता १ चेदुपग्रहः २ स्थाद्वरायुधः पातः ३ । ज्ञात्वैवं त्रिभिरेतैर्भवेत्तदा लग्नमशुभाय ॥ ३ ॥ द्विव्ययगाश्चेत् क्रूराः १ सौम्यानां केन्द्रसस्थितिर्न भवेत् २ । लग्नपतिर्दुष्टयुतो ३ भवेत्तदा लग्नमशुभाय ॥ ४ ॥ शुभग्रहीनं लग्नं १ प्रसूतिभं नो शुभैर्युतं दृष्टम् २ । केन्द्रस्थाश्चेन्न शुभा ३ भवेत्तदा लग्नमशुभाय ॥ ५ ॥" भत्र प्रसूतिभमिति, शिष्यस्थापककन्याधन्यतरस्य जन्मराशिः शुभैर्युनदृष्टो न स्यादित्यर्थः । . ॥२४०।

·Menu
१
सिद्धेः
॥२४॥
पश्चम
विमर्श
मिश्रद्वारे
साध्य-
दोषाणां
प्रतीकारमा
" रविजीवौ समरेखौ शुद्धयां १ लग्नेपि मध्यभावफलौ २ । केन्द्रगतौ नो सौम्यौ ३ भवेत्तदा लग्नमशुभाय ॥ ६ ॥
न्ययगः सौरो १ नवमे पापखगः सग्रहैवियुक्तः स्यात् २ । भृगृतयुक्तश्चन्द्रो ३ भवेत्तदा लग्नमशुभाय ॥ ७ ॥ "
प्रतिष्ठायां शुक्रेन्दुयुतिः श्रेष्ठा । तेन विवाहादावयं योगो योज्यः ।
अन्त्यचतुर्थ लग्नं जन्मतिथिर्मास एव जन्माख्यः ३ । फाल्गुनमीनार्कयुतिर्भवेत्तदा लग्नमशुभाय ॥ ८ ॥
इत्येते समुदायिनो दोषा बुधगुरुशुक्रैः केन्द्रादिस्वैर्हन्यन्ते, यदुक्तं व्यवहारप्रकाशे-
हन्ति शतं दोषाणां शशिजः समुदायिनां हि केन्द्रस्थ. । शुक्रो हन्ति सहस्रं बली गुरुलक्षमेकं हि ॥१॥
अथ ये एकाफिनो दोषास्ते द्विधा-साध्या असाध्याश्च । तत्र गण्डान्तविष्टिपरमजामित्रवेधादयो साध्याः, तेषु सत्सु सर्वग्रहबलादिनानागुण-
सद्भावेऽपि लग्नं न ग्राह्यम् । यदुक्त-
" एकोऽपि दूषयेहोषः प्रवृद्धं गुणसञ्चयम् । सम्पूर्ण पञ्चगव्येन मद्यविन्दुर्घटं यथा ॥ १ ॥"
ये तु साध्यदोषास्तेषां प्रतीकारं श्लोकद्वयेनाह-
लग्नजातान्नवांशोत्थान् क्रूरदृष्टिकृतानपि । हन्याज्जीवस्तनौ दोषान् व्याधीन् धन्वन्तरियथा ॥ ५७ ॥
व्याख्या-तनाविति मर्तिस्थोऽतिबलिष्ठो गुरुरेतान् दोषान् हन्ति । लग्नजातानिति "जन्मराशि जनेर्लग्नं.
इत्याधुक्तान् ।
नवांशोस्यानिति अनधिकृतनवांशत्वादिना जातान् । क्रूरदृष्टिकृतानिति, उक्कं हि " स्थापने स्युर्विधौ दृष्टे युक्ते च" इत्यादि । तथा सति-
दर्शने यदि स्यादशद्वादशकमध्यगः क्रूरः । इन्दोर्लग्नस्य तथा न शुभः सर्वेषु कार्येपु ॥ १ ॥
अस्यार्थः-लग्नं चन्द्रोऽन्येऽपि च ग्रहाः स्त्रस्वत्रिंशांशकस्थास्तात्कालिकाः स्पष्टीकारर्माः । ततो मॅग्रहर्लग्नेन्दू दृश्येते तेषां लग्नेन्द्रोश्च भुक्त-
त्रिंशाशानां विश्लेपे कृते चेत् द्वादश यावदुद्धरन्ति तावत् क्रूरग्रहो न शुभः, सौम्यग्रहस्तु शुभः । यथा शनिविंशांशस्थो लग्नं चन्द्र वाऽष्टमांशस्थं
पश्यति, अन्तरे कृते द्वादश, एवमेकादशदशादयोऽपि वा द्वादशभ्योऽशेभ्य उपरिस्थस्य तु क्रूरस्य दृष्टिर्न दुष्टेति भावः । कृतानपीत्यपिशब्दात् क्रूर-
॥२४॥

·आरम्भ सिद्धेः ||२४२॥ " इत्यादि। युतिकृता अपि दोषा इह लक्ष्याः । उक्तं हि-" दीक्षायां कुरुते चन्द्रः" इत्यादि । व्याधीनिति यथा तनी शरीरे धन्वन्तरियाधीन हन्ति ॥ शुभग्रहाणां दृष्टः शक्तिमाह- लग्नात् क्रूरो न दोषाय निन्द्यस्थान स्थितोऽपि सन् । दृष्टः केन्द्रनिकोणस्थैः सौम्यजीवसितैर्यदि ॥ ५८ ॥ व्याख्या-निन्द्येति, उक्कं हि-"निष्वपि क्रूरमध्यस्थी " इत्यादि । “भवेजन्मनि जन्मात् "शनिस्त्रिकोणकेन्द्रस्व" इत्यादि । “रविः कुजोऽर्कजो राहुः" इत्यादि । "तनुबन्धुसुतधून" इत्यादि च, तेषां तेषां दोषाणामपवादोऽयं । दृष्ट इति च, सामान्योकेऽप्यत्र दृष्टिः पुष्टाऽम्यूह्या । यदि च तस्य करस्य सौम्यजीवसितैः सह मैत्री नैसगिकी तात्कालिकी वा स्यात्तदा दृष्टेरधिकतरो विशेषः । केन्द्र त्रिकोणस्थैरिति उपलक्षणस्वात् स्वोक्षगत्वादिना बलिष्ठतरेरिति भावः । जीवेति, उक्तब- " कूरा हवन्ति सोमा सोमा दुगुणं फलं पयच्छन्ति । जइ पासइ किंदठिओ तिकोणपरिसंठिओ वि गुरू ॥ १॥" शुभग्रहसंस्थां सकलयलाह- त्रिकोणकेन्द्रायगतैः शुभग्रहैर्विसप्तमेनासुरपूजितेन च । स्युः क्रूरचन्द्र रिपुदविक्रमाश्य११गैः, कर्तुः श्रियः सन्निहिताश्च देवताः ॥ ५९॥ व्याख्या-सप्तमवर्जकेन्द्रेषु त्रिकोणे वा स्थितः शुक्रः । क्रूरचन्द्र रिति क्रूराश्चन्द्रश्चेति स, क्रूरग्रहाः प्रतिष्ठितादिलग्ने निषटायगता एव शुभा, इत्यत्रापवादोऽयं-"पापोऽपि कर्तृजन्मेशः केन्द्रस्थः शस्यते ग्रहः । अशून्यानि च केन्द्राणि मूतौं जीवज्ञभार्गवाः ॥ १ ॥" भस्यार्थः-कर्तुः प्रतिष्ठाकारयितुः श्रावकस्य दीक्षणीयस्य दीक्षादातुर्गुरोर्वा जन्मनि नाम्नि वा यो राशिस्तत्स्वामी पापोऽपि केन्द्रस्थोऽपि शस्यते, केन्द्राणि च शुभग्रहरेवाधिष्ठितानि श्रेयांसि, न तु शून्यानीति भावः । सन्निहिताश्चेति, देवता प्रतिमायामवतिष्ठते इत्यत एवंरूपे लग्ने प्रतिष्ठा कार्येति भावः । इह प्रतिष्ठोद्देशेनोक्तं परमीशी ग्रहसंस्था सर्वकार्येषु सिद्धिदेति ज्ञेयम् ॥ अथोदयास्तशुद्धी प्राह- पश्यन्नंशाधिपो लग्नं भवेदुदयशुद्धये । अंशास्ते७शस्तु लग्नास्तमस्तशुद्धथै विलोकयन् ॥ ६ ॥ पञ्चम विमर्श मिश्रद्वारे शुभग्रहाणा दृष्टिशक्तिः प्रतिष्ठा. दीक्षादिषु प्रहसंस्थि- तिश्च ॥ . ॥२४॥ बन

·आरम्भ.
सिद्धेः
॥२४३॥
पक्रम
विमा
मिभदारे
उदयाऽस्त-
शुद्धि-
विवेकः ।।
ग्याल्या-अंगाधिप इति, अशन्देनाग्न सर्वत्र नांश एय प्रायः, तर युदयातशुद्धी भन्थेये, “प्रभुरिद नवांश" युके, न तु
द्वादशांशत्रिंशांशेपु । उदयशुदये, इगत्र सादध्ये चतुर्थी, परमप्रेऽपि, गत उदविनाशनः स्पस्यानस्थो लग्नं पश्येत्तदोदयशुधिः स्थान, लमवीक्षणे
तत्स्यस्य नवांशस्यापि तदपृथग्भूतरवेन वीक्षणभवनातस्ययः । अंशाधिए इयुपरक्षण, तेन पृधादिलाने चग्नेश पाम पशन पिलोक्यते, "शिरः
शून्यं तदा लग्नं यदा स्वामी न पश्यति" इस्युक्त. । अंशास्तेश इति, असं मसन रातो लग्ने यदाशिनामा नगंसम्तम्नादागिनो यदस्तं सप्तम
स्थानं तदीशश्शेलग्नापेक्षयाऽस्तं सप्तमं गृहं पश्येत्तदाऽस्तशुद्धिः । इयमत्र भाग्ना-फिल कसमय तृतीये कन्यानयांगे गृपमाणे चेप्रांशराशिकन्या-
स्थानात्सप्तमस्थानस्यम्य मीनराशेः स्वामी गुरुदंपवृश्चिम्पान्यातुलमिथुन कांगामन्यास्प: फनम्नाइमप्तममकरराशि पश्येतदा कलग्ने क्न्याना-
शेऽस्तशुदिः । एवमन्यत्रापि भाज्या (य)। अन्ये त्याहुः-" लग्ननवांशसमनामा राशिर्यत्र तत्रस्थः स्वेशदृष्टः स्यात्तदोदयशुद्धि. स्यात् " ।
श्रीहरिभद्रसूरयोऽप्याहुः-" उदयस्थसुद्धिमिदि भणामि उदओ नवंसगो इत्य । तस्मि अ लग्गविदाणे सनाहदिहे उदयसुद्धी ॥१॥"
अस्योदाहरणं यथा-मिथुनलग्ने मीननवाशे गृखमाणे तदीशजीवेन मीनराशो रटे सस्युदयशुद्धिः, परं सर्वत्र । स्थापना यथा-
व्यवहारप्रकाशे स्वेतरप्रकारद्वयमपि यहु मेने । तथाहि-
अंशाधिपतेदृHिदांशकेऽशास्तपस्य भागास्ते१ । भागपतेर्लग्ने वाऽप्यशास्तपतेर्चिलग्नास्ते२ ॥१॥
उदयास्तस्य च यदि दृष्टेः शुद्धिर्भवे द्विलग्नेऽत्र । कान्ताया मगल्यान्यतनूनि तनां प्रजायन्ते ॥२॥"
यतिवल्लमे स्येवमप्यन्ति-
"उदयास्तांशतुल्यारन्यराश्योरपि विलोकने । योगेऽथवा परे प्राहुरुदयास्तविशुद्धताम् ॥ १॥
विलोकने इति, स्वस्वामिभ्यामिति शेयः । योगे इति, उदयाखांशाख्यराश्योः स्वस्वाम्यधिष्ठितयोः
सतोरित्यर्थः । इह चोदयातशुद्धयाधिकारे दृष्टिमानेमन कार्य, तेन पुष्टाऽपुष्टा वा दृष्टिरिति विशेषो नान्येप्यः ॥
विवाहेषु द्वयोर्लाह्या विशुद्धिरुदयास्तयोः । प्रतिष्ठादीक्षयोस्ताचानस्तशुद्धौ तु नाऽऽग्रहः ॥ ६१ ॥
18
चे
शु
।
-
१२
॥२४॥

·आरम्भ
सिद्धेः
॥२४४॥
पञ्चम
विमर्श
मिश्रद्वारे
शशीनामुद-
यमानम् ।।
व्याख्या-ग्राहोत्यावश्यके ध्यण, भवश्यमाश्वेत्यर्थः । नाग्रह इति, उदयशुद्धिस्तु सर्वकार्यलग्नेषु विलोक्यत एवेत्याशयः। श्रीहरिभद्रसूरयस्वाहुः-
" वयगहणपइठासु उदयत्थविसुद्धिवजि पि सुहं । मन्नंति केइ लग्गं तं च मयं बहुमयं नेयं ॥ १ ॥
मथ माथे लग्ने तन्नवांशादौ च गुणदोषचिन्तां कृत्वा, निर्णीतेऽपि तत्समयः कदा समेतीति लग्नाकालानयनं वक्ष्यते, तत्रादौ लग्नानां मानमाह-
मध्ये मेपझषौ पलैर्भनयनै २२७र्मातङ्गतत्त्वै२५८वृषः, कुम्भो वा मिथुनः पुनर्मकरवसांभ्रधूमध्वजैः ३०६ ।
की धन्विवदम्बराम्बुधिगुण ३४०रभ्राब्धिरामैरलि।३४०, सिंहश्चाथ कनीघटौ ग्रहरदे३२९रुयन्त्यमी राशयः॥१२॥
ग्याख्या-मध्य इति "हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्य' मित्यादिनिघण्टुक्त मध्यदेशे एते एते राशय उद्यन्ति उदयं यान्ति, इयद्भिरियद्भिः पलैर्घट्याः
षष्टिभागरूपैः, पलमानं च पष्टिगुर्वक्षरैः, तथाहि-
" देवः श्रीसर्वज्ञो विश्वश्रीश: सिद्धिस्त्रीकान्तः, कामदुद्रोहाग्निर्मायादोषाभास्वानोरागः ।
चन्द्रश्वतश्लोकः स्याद्वादारामान्दो लोकार्यो, वीतापायः शान्तो लोकेभ्योऽसङ्ख्यं सौख्यं देयात् ॥ १॥ "
कामक्रीडाच्छन्दः । ईदशस्य पलप्रमाणवृत्तस्य षष्टिवारान् पठने घटी स्यात् । ननु द्रुतं द्रुततरं मन्थरं मन्थरतरं वा पलप्रमाणवृत्तस्य पठन-
सम्भवात् कथमिदं पलमानं न विसंवदते ? मैवं, भद्रुतमन्थर मध्यमगत्या पठनस्यैवानेष्टस्वात्, सर्वव्यवहाराणां मध्यममानेनैव लोके प्रवृत्तेः । सूक्ष्मेक्षि-
कार्थिनां त्वेवं वा वाच्यं-सङ्गीतशास्त्रप्रसिद्धस्य पञ्चमातृकतालस्याविच्छेदेन चतुर्विशतिवारान् हस्तमुखाभ्यां सम्यगुद्घट्टने सर्वथाऽप्यविसंवादि जलपलमेकं
स्यादिति । तालस्य स्वरूपं तदुद्घनविधिश्च संगीतशास्त्रवेदिनां मुखाझेयः । भनयनैरिति, अनायं सम्प्रदाय:-
" लङ्कोदया नागतुरङ्गदना२७८, गोऽङ्काश्विना२९९ रामरदा ३२३ विनाड्यः ।
क्रमोत्क्रमस्थाश्चरखण्डकैः स्वैः, क्रमोत्क्रमस्थैश्च विहीनयुक्ताः ॥ १ ॥
मेषादिषण्णामुदयाः स्वदेशे, तुलादितोऽमी व षडुत्क्रमस्था....
भस्यार्थः-लङ्काया उदया लग्नानि विनाड्यः पलानि, ततो लङ्कालग्नपलमानानां क्रमोत्क्रमेण स्थापनेयम्-
.
॥
।"
॥२४४॥

·लकालप्रपलमानम् ।
सिद्धे
वृक्ष
॥२४५॥
मकर
धन
पञ्चम-
विमर्श
मिश्रद्वारे
स्वस्त्रदे-
शीय
चर-
खण्डानि ।।
कन्या
२७८
तुला
M
एभ्य एव "अयनलवे" त्यादिकरणकुतूहलरीत्याऽऽस्वस्वदेशचरपण्डानां क्रमेण शोधनक्षेपाभ्यां स्वस्व-
देशीयान्ति लग्नमानान्यायानि । सा रीतिधेयं-
मेष २७८ मीन
"अयनलवादिनः प्राग्मेषसङ्क्रान्तिकालाद्भवति दिवसमध्ये या प्रभाऽक्षप्रभा सा,
२१९ कुम्म
दश१० गज८ दश१० निघ्नी सा प्रभाऽन्त्या त्रिभक्ता, प्रतिग्रहचरखण्डानीति० ॥१॥"
मिथुन ३२३
कर्क
अस्यार्थ:-यदिने मेषेऽर्कः सड्कामति तद्दिनात् प्रागयनांशमितदिनानि मुक्त्वा पाश्चात्यदिने मध्याह्नसमये
सिंह २९९ वृश्चिक यत्र देशे यावती देहच्छाया स्यात्सा विषुवच्छायाऽक्षप्रभा चोच्यते, सा विन्यस्य क्रमादशा:४८ दशभिर्गुण्यते,
अन्त्या च त्रिभिर्भज्यते, रब्धं चाखण्नानि स्युः । एवं च मध्यदेशे एकपञ्चाशत् एकचत्वारिंशत् सप्तदश चेत्येतानि
५१-४१-१७ अरखण्डान । मोरक्रमस्थाश्चरखण्डकैः स्वैरित्यादि, ततो यथा लङ्कोदयानां राशित्रयं क्रमोक्रमेण न्यस्तं, तथा चरखण्डानां राशिवयमपि
क्रमो'कमाम्नां न्यस्य पूभ्यस्त्रिभ्यो लग्नेभ्यः शोध्यते, भप्रेतनेपु त्रिपु क्षिप्यते, ततो मेादीनि पड् लमानि मध्यदेशसत्कानि यथोक्तानि स्युः, तान्येव
च पटुक्रमेण तुलादीनि लग्न नि स्युः । तेषां स्थापना-
मध्यदेशलग्नपर स्थापना ।
अथ तथैव रीत्याऽणहिल्लपत्तने त्रिपञ्चाशस्त्रिचत्वारिंशदादश चेत्येतानि ५३-४३-१८ चरखण्डानि
मेश २२७ मीन
कथं ?-" अणहिल्लपुरे तस्मिन् दिने मध्याह्नसम्भवा । छाया विपुवती पञ्चाङ्गुलाव्यगुलविंशतिः ॥१॥
दशादिघ्ने द्वये षष्टया हृतेऽथ व्यङ्गुलाङ्कके । लब्धं चोपरि संयोज्यं मानमेव ततो भवेत् ॥२॥"
मिथुन ३०६
इति मुहूर्तसारे ॥
तत एतैः संस्कृतानि लड्तालग्नानि पत्तनीयानि मानि स्युरित्याह-
सिंह
वृश्चिक
कन्या ३२९ तुला
श्रीमद्गौरपत्तने त्वजझपौ तत्त्वाक्षिभि ३२५ गोवटी,
षट्नत्त्वैः२५६शरखाग्निभिश्च३०५मिथुनो माग्ननो वा पलैः ।
वृक्ष
२५८
कुम्म
मकर
धन
३४०
३४०
॥२४॥

·आरम्भ
सिद्धेः
॥२४६॥
की क्ष्मातिशयै३४१धनुर्वदलियत्सिहो द्विवेदत्रिकैः ३४२,
कन्येन्दुत्रिदशै३३१स्तुलावदुदयं यान्तीति मेषादयः ॥ ६३ ॥
व्याख्या-उदयं यान्तीति इयद्भिरियद्भिः पलैरेतान्येतानि लमान्युदीयन्ते । स्थापना यथा--
पञ्चम
विम:
मिश्रद्वारे
उययसत्कं
होरादीनां
मानम् ॥
,
लग्नाना उदयपल अथ लग्नानां घटी-| लग्नानां मान । होराणां मानं द्रेष्काणानां मान नवांशानां मान द्वादशांशानां मानं त्रिंशांशानां मानं
स्थापना । मान होरादीनां च पल-
घटी-पल | पल-अक्षर पल-अक्षर पल-अक्षर व्यक्षर पल-अक्षर पल-अक्षर
मानमुदयसकं प्रसङ्गादत्र
मेष ३-४५
मेप २२५ मीन | लिख्यते, तथाहि-
११२-३०
२५
१८-४५
७-३०
वृष ४-१६ १२८
८५-२० २८-२६-४० २१-२०
८-३२
वृष
२५६ कुम्भ
मिथुन५-१५ १५२-३० १०१-४० ३३-५३-२० २५-२५
१०-१०
मिथुन ३०५ मकर
कर्क ५-४१ १७०-३० ११३-१० ३७-५३-२० २८-२५
११-२२
सिंह ५-४२
૧૧૪
२८-३०
११-२४
कर्क ३४१ धन
कन्या ५-३१ १६५-३० ११०-२० ३६-४६-४० २७-३५
११-२०
सिंह ३४२ वृश्चिक
तुला ५-३१ १६५-३० ११०-२० ३६-४६-४० २७-३५
११-२०
वृश्चिकप-४२ ૧૭૧
२८-३०
११-२१
कन्या ३३१ तुला
धन
१७०-३० १३-४० ३७-५३-२० २८-२५
मकर ५-५ १५२-३०
१०१-४० ३३-५३-२० २५-२५
१०-१०
कुम्भ ४-१६ ૧૨૮
८५-२० २८-२६-४० २१-२०
८-३२
૧૧૨–૨૦
२५
१८-४५
७-३०
मीन ३-४५
॥२४६॥

·आरम्भ
सिद्धेः
॥२४७||
पञ्चम
विमर्श
সিপাই
सङ्का त्यो.
...
स्थापना-
९६ अ
उ मा १०२ म
' मा १०८
रत्नरालेखेः
मुक्तिघटी-
मानम् ॥
ऋक्षाणामुहयपल स्थापना ।
Star 44244
१२० मृ
१३४ आ
उ.पा.१४८पुन
पू पा १५ पु
१५३ भले
१५२ म
अनु
१५३ पू फा.
चि
१४८उ.फा
स्वा १४७ ह
१४६ चि
विशेषस्तु-"रेवत्युदयादश्व्यादीन्युद्गच्छन्ति जलपलैः क्रमशः । चित्रान्तान्यतुनन्दै९६विखरूपै१०२रष्टखावनिभिः १०८ ॥ १ ॥
शरकुकुभि.११५खद्विकुभि१२०युगगुणरूपै१३४वसूदधिमृगा?. १४८ ।
शशिपञ्चकुभि:५१स्त्रिशरक्ष्माभिः१५३करविषयवसुधाभि.१५२ ॥ २ ॥
त्रीपुकुभि१५३रप्रयुगकुभि१४८रगचतुरेकैः१४७पडग्धिकुभि१४रेवम् । हस्तादे. प्रतिलोमं स्वात्याधुदये क्रमान्मानम् ॥३॥"
पलानि
“ अभिजिच्च वसुजिन२४८रिति ऋक्षाणामुदयपलसंस्था
एष्वभिजिद्वज्ज सपाटभद्वयनानमीलने यथोक्तं राशिमानं स्यात् ॥
राशिपु सज्ञा विशेरास्वत्प्रमाणानि चाह-
११५ रो
द्वादशराशि गणो राशिस्तु त्रिंशता भवति भागैः ।
भागे षष्टिलिप्ता लिप्ता षष्टया विलिप्ताभिः ।। ६४॥
व्याख्या-भागस्य 'त्रिंश श' इति नामान्तरं । तन्मानं चैवं-
" लग्नानां सर्वदेशेष यन्मानं घटिकादिकम् । तञ्च द्विघ्नं पलाचं स्यान्मान त्रिंशांशकस्य हि ॥ १ ॥ "
लिप्साविलिप्तयोः कलाविश्लेति नामान्तर । विशेषस्तु-विलिप्ताया पष्टिः परम विकलाखासामक्षरेत्याख्यान्तरं ।
भक्षरेऽपि पष्टिय॑क्षगणि स्युस्तानि चातिसुक्ष्मवादसंव्यवहार्याणि ।
उक्कं लगाना मान । भधाऊं स्पष्ट नितु द्वादशमडक्रान्तीनामन्तरालघटीराह-
सङ्क्रान्त्यन्तरनाडिका अथ धृति१८र्मेषान्तिोऽश्वेषुभि५१-
अमिजित् २४८
भूतेभै८५र्मुनि गोभि९रष्टवसुभि८८र्नेत्रर्तुभि६२\२७स्तथा ।
॥२४७॥

·आरम्भ
सिद्धेः
॥२४८॥
पञ्चम
विमले
मिश्रद्वारे
अस्य
राश्यंश
कला-
विकला-
रूपतया
स्पष्टी-
घट्यः
१८५७
वृष
वृष
अत्यष्टिश्च समन्विता त्रिनवमिः९३ खेटतुभि.६९ग्वर्तुभिः ६०,
सप्ताङ्६७निधिकुञ्जरै८९रथ धृति१८श्चन्द्रेक्षणैश्च२१क्रमात् ॥ ६५ ।।
व्याख्या--सइनान्तयोऽकस्य द्वादशराशिपु तासामन्तरे नाड्य एतावत्य एतावत्यः म्युः । न्यत्यष्टी अष्टादशसप्तदश्यो छन्दोजाती । मेषादित
इति, मेपवृषसङ्क्रान्स्योरन्तराले ति। दरवेषुभिः५७ समन्विता, कोऽर्थः ? अष्टादश शतानि सप्तपञ्चाशद्युनानि घटीनां रयुरित्यर्थः । एवमग्रेऽपि । अथ
सउक्रान्स्यन्तरभुक्तीनां स्थापना-
अथ भानुयोग्यं स्पष्टीकर्तुमाभिर्भानोः स्पष्टीकरणमाह-
मेप
स्फुटोऽथ भानुगतनाडिकाभ्यः, सङ्क्रान्तितः खज्वलना ३० हताभ्यः ।
१८८५ मिथुन
मिथुन १८९७
भागादिभिः खान्तरभुक्ति रब्ध, राश्यादिकं स्याद्गतराशियुक्तः ॥ ६६ ॥
कर्क
विह
व्याख्या-गतनाडिकाभ्य इति, इष्टकाले वर्तमानाईमझान्तेर्यावत्यो घट्यो गताः स्युः ताः सर्वाः सम्मील्य,
सिंह
खज्वलनेति त्रिंशता गुण्यन्ते, स्वान्तरमुक्तिः सक्रान्त्यन्तरनाठिकाश्वेत्येकोऽर्थः । ततः स्वकीययाऽन्तरभुक्या भागं
१७९३ वृश्चिक दत्त्वाशकलाविकलारूपं त्रिस्थं फलं ग्राह्यम् । गागीति यावन्तो राशयोऽऊँण भुक्ताः स्युस्खदक उपरी देयः,
वृश्चिक १७६९
एव राश्यादिकं इति राश्यशकलाविकलारूपोऽर्क: स्फुटः स्वात् -
भत्रोदाहरणं यथा-विक्रमसंवत् १५१२ वर्षे वैशाखशुल्लपातम्यां ७ सोमे पुण्ये, मेषेऽकीगमनादनु सप्तदशे
७८९ मीन
दिने कर्कलमथ कन्यानवांशो गृह्यमाणोऽस्ति, तदानी मेषपङक्रान्तेर्गतघट्यः ९९४ । कथ ? किञ्चिदधिक १६-
मीन
दिनैस्तावद्वादरवृत्याऽर्केण मेषस्य १६ त्रिंशांशा भुक्ताः, शेषाः १४, तत्पलसङ्ख्या १०५, वृषमानं पल २५६,
मिथुनमान पल ३०५, कर्कस्याद्यनवांशद्वयपलानि ७५ अक्षर ४६, अर्धाधिकत्वाद्रूपाहणे पल ७६ मीलने पल
१८८८
१८६२
कन्या
करणम् ॥
तुला
सक्रान्त्यन्तरनाडिकास्थापना
कन्या
तुला
धन
धन
कुम्भ
मकर
कुम्भ
१८२१
मेष
॥२४॥

·आरम्भ
सिद्धे
॥२४९॥
पञ्चम
विमर्श
मिश्रद्वारे
सायनां-
शाक-
भोग्यम् ॥
७४२, षष्टया भागे लब्धं १२, एता लमदिनस्य घट्यः, (शेप पल) २२ । मेपसङ्क्रान्तिदिनशेषघट्य. २२ । सङ्क्रान्तिदिनलमदिनयोरन्तराले दिन
१३ तद्घन्यः ९६०, सर्वमीलने जातं गघट्यः ९९४, पलानि २२, गतघट्य. ३० गुणिताः, जातं २९८२०, भासा मेपकृपसक्रान्त्यन्तरभुक्त्या
१८५७ घटीरूपया मागे लब्धं १६ भागा अंशा इत्यप्युच्यन्ते (ते) । शेपं १०८, तत् । ६० गुणने २२ क्षेपे च जातं ६५०२, पुनः १८५७ भागे
लब्ध ३ कलाः, शेष ९३१, तदपि ६० गुणने जातं ५५८६०, तस्यापि १८५७ भागे लब्ध ३० विकलाः, शेषं १५० त्यक्तं, इति भागकलाविक-
लाभिरंशादिकोऽर्कः स्फुटोऽभूत् । गतराशियुक्तरित्युत्ते बंपादिसङ्क्रान्तिपु गतराशयः पूर्व लिख्यन्ते तदा राश्यादिकोऽपि स्यात् , इह तु भुक्तराशिरे-
कोऽपि नास्ति, तेन राशिस्थाने शून्यं देयं, जात. कार्यवेलायां स्फुटोऽर्कः-राशि:., अंशाः १६, कलाः ३, विकलाः ३० ॥
कथ स्फुटारसायनांशार्कस्य भोग्यमानयति-
गणितविदुपदेशात्तत्र दत्त्वाऽयनांशान्, पुनरपि भगणार्धे ६ रात्रिलग्ने तु दद्यात् ।
अथ हत उदयस्त्रिभुक्तशेषैलवाद्य-रुपरि च खगुणा ३०प्तः स्यात्पलात्माभोग्यम् ॥ ६७ ॥
व्याख्या-तत्रेति स्फुटाऽयनांशान् पुनरपि भगणास्त्रद्वर्षीया. क्षिप्यन्ते, अयनांशा नित्येवोक्तेऽपि कळाद्यपि लभ्यते, तासां तदंशरूपत्वात्, एवं
सर्वत्र । पुनरपीति, भथ चेदानित स्यात्तदा पुनर्भगणाधं षट्करूप राशिमध्ये क्षेप्य । अथ हत इति, एवं कृते उपरि यो राशिरागत: स भुक्तः,
यस्तु तदनेतनो राशिः स उदय उच्यते, तन्मानं पल रूप त्रिः स्थाप्यते, अधश्च या अंशकलाविकला सन्ति ता भुक्ताः, ताभ्यः शेषा या अंशकला.
विकलाः सन्ति ताभिस्तल्लममान निर्यस्तं च क्रमाद् गुण्यते, अघोऽङ्कयोः षष्टया भागं दवा दवा उपर्युपरि क्षेपे योऽङ्क ऊर्ध्व स्यात्तस्य खगुणेति त्रिंशता
भागे यल्लभ्यते तस्पलारमकमर्कभोग्य स्यात्, उरिताकस्य षष्टया सगुण्य त्रिंशता भागेऽधोऽक्षराण्यप्यायान्ति ।
अथोदाहरणमनुत्रियते-अयनांशानयने तावद्गणित विदामुपदेशोऽयं-वैक्रमाद्गोश्ववाणा५७९ब्दात् शाकात्तु अब्ध्यध्यब्धि४४४ वर्षादारभ्य
अन्धिखमन्व१४८४ व्दानि यावत् प्रतिवर्षमेका कलैका विकला विंशति. परमविकलाश्च वर्धन्ते, षष्टया कलाभिरयनांशः। एवं १४०४ वषैः २३ अंशाः
॥२४॥

·विमर्श
मिश्रद्वारे
इष्टलमा
शरूपः
पलात्मा॥
आरम्भ
सिद्धेः
५५ कलाः १२ विकलाश्च वर्धन्ते इत्ययनांशवृद्धिरिष्टा, पुनस्तेनैव क्रमेण हीयमानास्ते तावद्भिरेवा १४०४ भदैनिलेपीभविष्यन्ति, एवं पुन पुनस्तवृद्धि-
हानी भाग्ये, एषां च लग्ने कान्तिसाम्ये चरानयने चोपयोगः । उक्त-
"अयनांशाः सदा देया लग्ने क्रान्तौ चरागमे ।" इष्टकाले चायनांशानयनाय करणमिदम्-
"भाषाडे विक्रम नन्दसप्तेषू ५७९ नं निधा कु १ भू १ । नखै २० निघ्नं भजेत् षष्टया लब्धे स्युरयनांशकाः ॥ १॥"
व्याख्या-चैत्रादिः किल शाकाब्दः स पञ्चविंशोसरशत ११५ क्षेपे वैक्रमाब्दः स्यात्, स चाषाढादिः सविक्रमाब्दः स्थाप्यते, स चात्र १५१२
रूपः, अस्मात् ५७९ कपणे जातं ९३३, इदं त्रिय॑स्य क्रमात् १-१-२० भबैर्गुण्यते, षष्टया षष्टया भक्त्वा भक्त्वा उपर्युपरि चटापने जातं अंशाः १५,
कलाः ५३, विकलाः ४४ । इद १५१२ वर्षेऽयनांशपरिमाणं सूक्ष्मेक्षिकयाऽऽयाति, परं प्रत्यब्दमेकैव कला किञ्चिदधिका वर्धते इति स्थूलमानमेव
बहुज्योतिर्विदा सम्मतं, ततोऽस्माभिरपि तदेवात्राइतम् । तथा च १५१२ वर्षे १५ अंशाः ३४ कलाश्चायान्ति, इदं स्फुटार्के क्षितं जातं भागा एकत्रिंशत्
११ कलाः ३७ विकला: ३० । ततो राशिस्त्रिंशदशमानस्वादयनांशापेक्षयाऽणाखिलोऽपि मेषराशिभुक्तः वृषस्य चैकोशः ३७ कलाः ३० विकलाव
भुक्का इत्यागत, स्थापना १-१-३०-३०, भयं सायनोऽर्कः ।
अधात्रोदयो वृषस्तत्पलमान २५६ निः स्थाप्यते, यथा-२५६, २५६, २५६, ततः सूर्यः भुक्कादंशादेरपेक्षया शेषमंशाग्रुत्पाद्यते, तदं-अंशाः
२८, कलाः २२, विकलाः ३० । एतैः क्रमारत्रयोऽपि राशयो गुण्यन्ते, जातं ७१६८-५६३२-७६८० । क्रमात् ६० भक्त्वा ऊर्ध्वमूर्व क्षेपे जातमु-
परि ७२६४, अस्य ३० भागे लब्धं पनानि २४२, इदमर्कभोग्यमग्रे उपयोक्ष्यते इत्यतः स्थाप्यम् ॥ ६७ ॥
'भथेष्टलमभुक्तानयनेनेष्टसमय स्फुटीकर्तुमाह-
इष्टाद्भुक्तनवांशकैर्दशगुणैस्च्याप्पैलवाद्यं फलं, लग्नं सायनमूर्ध्वराशिसहितं सैकप्रवृत्त्यंशकम् ।
तद्भुक्तेन लवादिना तदुदयः क्षुण्णो हृतस्त्रिंशता, भास्वद्भोग्यवदान्तरोदययुतः कालः पलात्मा भवेत् ॥६८॥
। कुभूनरवैरिति समस्त शेयम्
॥२५॥
S
॥२५०॥

·न
आरम्भ
२५१॥
पश्चम
विमझें
मिश्रद्वारे
पलात्मा-
स्वरूपम् ॥
व्याख्या-लग्ने यो नवांश इष्टोऽस्ति तस्मादाग येऽशास्ते दशगुणीकृत्य त्रिभिज्यन्ते यल्लम्धमंशकलाविकलारूप त्रिस्थं फलं स्यात् । लम-
मिति तदेव लग्नं ज्ञेयम् । तच्च सायनमूर्ध्वमतीतराशियुत च कृत्वा एकः प्रवृत्यशोऽधिकृतनवाशसत्कस्त्रिभागरूपो मध्ये देयः । धनुरंशे तु प्रतिष्ठाविवा-
हयोगुह्यमाणे नवांशत्रिभागस्याधं क्षिपेत् , तत्र धनुरशपूर्वाधस्यैवेष्टत्वात् । ततः एव कृते यत्स्यात्तेन मुक्तेन लवकलाविकलारूपेणेष्टलग्नमान पलरूपं
निय॑स्य क्रमाद्गुण्यते । प्राग्वत् पष्टया ऊवं क्षेपे उपरि योऽङ्कः स्यात्तस्य त्रिंशता भागे यल्लम्ध पलाक्षररूप तदिष्टलमभुक्तमुच्यते । तन्मध्ये पूर्वानीत-
मर्कभोग्यं शिप्यते । तथाऽकाक्रान्तराशेरिष्टलग्नस्य चान्नराले यावन्ति लग्नानि स्युस्तेषां मानानि पलरूपाणि तन्मध्ये क्षिप्यन्ते । एवं कृते योऽङ्कः
स्यात्तावद्भिः पलरकोदयादनु इष्टलग्नस्य इष्टोऽश समेतीति ॥
यथाऽत्र कर्कलग्नस्य तृतीये क्न्यानवाशे गृह्यमाणे इष्टान्नवांशादर्वाग्भुक्तनवांशी द्वौ दशगुणौ २० करवा त्रिभिर्भको लब्धास्त्रिंशांशाः षट्, शेषं
२/३ । कोऽर्थः ? यादृशैस्त्रिभित्रिंशाशः स्यात्तादृशौ द्वावशौ । एतावतांशाः षट् कलाश्च चत्वारिंशदिति स्यात् , एकैकस्य त्रिंशांशस्य षष्टिकलानिष्पलत्वात् , दाभ्यां
त्रिभागाभ्या स्थिताभ्यां चत्वारिंशकलाः स्युरिति भावः । एतच्च लग्न सायन क्रियते, अयनांशाः १५ कलाश्च ३४ मील्यन्ते । तथाऽतीता राशयो
ये स्युस्तेषामको राशिस्थाने दीयते, स चात्र त्रिक एव, कर्कलग्नस्य गृह्यमाणस्वात् । तथांशाङ्कमध्ये एकः प्रवृत्यशो दीयते कलासप्तकं च, यत एकै-
कस्मिन्नवांशे त्रयस्त्रिंशांशाः कलाविंशतिश्च स्यु , तत्रिभागे कृते यथोक्तमेवायातीति, ततो जात त्रयो राशयोऽतीताः, वर्तमानकर्कलग्नस्य चांशाः २३
कला: २१ एतावद् भुक्तं, गतराशिभिश्च नास्त्यत्रोपयोग., ततस्तद्भुक्तेन वर्तमानकर्कलमभुक्तेन २३ भाग २१ कलारूपेण तदुदयोऽत्र प्रस्तावात् कर्कोदयः
३४१ पलरूपो द्विय॑स्य गुणितः, यदि विकला. स्युस्खदा बिय॑स्य तृतीयस्थाने विकलाभिरपि गुण्यते, इह तु ता न सन्तीति द्विरेव न्यास ऊचे,
जात क्रमात् ७८४३-७१६१, अध ६० भागे लव ११९, अस्योपरि क्षेपे जातमुपरि ७९६२, अस्य ३० मागे लब्धं पलानि २६५ शेष १२, तस्य
६. गुणने ३० भागे च लभं अक्षरागि २४, इदं २६५ पल २४ अक्षररूप कर्कलग्नभुक्तं । रविभोग्ययुक्तमन्तराले लग्नपलप्रमाणरूपान्तरोदययुतं
च क्रियते, यथाऽत्र रविभोग्य पलानि २४२, आन्तरोदयस्तु मिथुनमेव, तन्मान ३०५, त्रयाणा मीरमे जातं ८१२ सूर्योदयादियस्पलैः, कोऽर्थः ?
१३ घटीभिः ३२ पलैश्च गतैः कर्कस्य कन्यांशः समेतीति । विशेषस्तु-
॥२५१॥

·आरम्भ सिद्धेः ॥२५२॥ पश्चम विमर्श मिश्रद्वारे पलात्मा- स्वरूपम्॥ - कर- " द्वयोर्नवांशयोः शुद्धिः प्रतिष्ठायां विलोक्यते । आयेऽधिवासना विवे द्वितीये च शलाकिका ॥ १ ॥ संस्थाप्य लग्नमानं गुणयेन्मध्यनवांशकैः । नवभिस्तु हृते भागे लब्धेऽन्तरपलागमः ॥ २ ॥" भत्र कल्पितमुदाहरणमात्र, यथा-अत्रैव कर्कलग्ने प्रतिष्ठायां तृतीयः कन्यानवांशोऽष्टमः कुम्भनवांशश्च गृह्यमाणो स्तः। ततश्च कुम्भनवांशाद- कि कन्यादयो नवांशाः पञ्च सन्ति, अतः कर्कमानं ३४१ पञ्चभिर्गुणयेत् , जातं १७०५, भस्य नवभिर्भागे लब्ध १८९, इदञ्च तृतीयकन्यानवां- शमहणाय स्पष्टीकृते १३ घटी ३२ पलरूपे काले क्षिप्यते, जातं घट्यः १६ पलानि ४१, इयति काले गते कुम्भनवांशवेला ॥ अथ लग्नांशसमयस्पष्टनायाऽयनांश निरपेक्ष प्रकारमाह, यद्वा- सङ्क्रान्तिराशेर्गतनाडिकाघ्ने, माने दिवा निश्यथ सप्तमस्य । सङ्क्रान्तिभोगेन हृते तदीयव्यंशान्विते शेषमिहाभोग्यम् ॥ ६९ ॥ न्याख्या-दिनलग्ने सूर्याक्रान्तराशेर्माने सक्रान्तिसमयात प्रभृति लग्नसमयादाग या घन्यो गतास्तामिर्गुण्यते । रात्रिलग्ने तु सति सूर्या- क्रान्तायः सप्तमो राशिस्तन्मानं ताभिर्गुण्यते । ततः स्वान्तरभुक्त्या भज्यते । यल्लब्धं तन्मध्ये प्रस्तुतराशेत्रिभागः पृथक्कृत्य क्षिप्यते । ततस्तथा कृते सति यस्स्यात्तदभुक्तं सूर्याक्रान्तराशिमध्यात पात्यते, यच्छेषं तदभोग्यम् यथाऽत्रैव दिनलग्ने सक्रान्तिराशेसादानी सूर्याफ्रान्तराशेर्मेषस्य मानं २२५, तत्सङ्क्रान्तिसमयादनु लग्नतोऽर्वाग् या गता घट्यः ९९४, ताभि- गुणितं जातं २२३६५० । अस्य स्वान्तरभुक्त्या १८५७ रूपया भागे लब्धं पलादि १२० । ततश्चार्काकान्तराशेर्मानस्य त्रिभिर्भागे यल्लभ्यते तन्मध्ये क्षेप्यम् । यथाऽत्र मेषमानस्य २२५ त्रिभिर्भागे लब्धं पलानि ७५ । इदं प्रागानीत १२० मध्ये क्षितं, जातं १९५, इद सूर्यभुक्तम् । सूर्याक्रान्तराशे. मेषस्य मानात् २२५ रूपात् पात्यते, जातं ३० पलानि, इदमभोग्यं, एवं ,दिनलग्ने कार्यम् । रात्रिलग्ने त्वर्काक्रान्तराशितः सप्तमस्य राशेः सूर्यभुक्तघटीगुणनतदन्तरभुक्तिभजनाचं सर्वमप्यर्काकान्तराशिवत् कार्यम् ॥ भुक्तेऽथ लग्नस्य तदंशकाच,दद्यात्रिभागावुदयप्रवृत्योः। तल्लग्नभुक्तश्च तथार्कभोग्य,कालोऽन्तरालोदययुक्पलात्मा॥ . ॥२५२॥ RSS

·भारम्भ.
सिद्ध
॥२५३॥
विमर्श
मिभद्वारे
स्यूलतया
कालासा-
नयनम्
न्याख्या-अथेति तदनन्तरं । तदशकादिति इष्टनवांशादर्वाक्तने लग्नस्य भुक्के उदयप्रवृत्योविभागौ दद्यादित्यन्वयः । भयमर्थः-अधिकृतनवांशादाग
यावन्मानं लमस्य भुकं तत् स्पष्टीकृत्य तन्मध्ये तल्लमस्य त्रिभाग तनवांशस्य च विभाग प्रवृत्यंशापराई क्षिपेत् , ततखल्लमभुकं पूर्वानीतमभोग्यम-
न्तरालकमपलमानं च मील्यते, यत्स्यात्तावद्भिः पलैः सूर्योदयादनुइष्टलमस्येप्टोइंशः स्यात् ॥
यथाऽत्र ककंस्य मानं ३४१, नवभिर्भागे लब्धं पळानि ३०, इदमेकनवांशमानं, इष्टस्य तृतीयस्य नवांशस्यावाक् च द्वौ नवांशी
खा,
तेन
द्विगुणाः, जात पलानि ७६, इद तल्लनं भुक्तं, ततोऽत्र कर्कमानस्य ३४१ त्रिभिर्भागे लब्धं पलालि ११, अयमुदयत्र्यंशो लमभुक्तस्य ७६ पलरूपस्य
मध्ये क्षिप्यते जातं १९० । तदनु यो नवांशो दत्तोऽस्ति तस्य यन्मान ३८ पळरूपं, तस्य त्रिभागः पळ १२ रूपः, सोऽपि तन्मध्ये क्षिप्तः, जातं
पलानि २.२ । रविभोग्यं च पलानि ३० । तथाकफ्रिान्तराशेरिटलग्नस चान्तराले वृषमिथुनी खः, तयोर्मान २५६-३०५ । सर्वेषां स्थापना-
२०२-३०-२५६-३०५] मीलने पलानि ९९३, एपां ६० भागे लब्धं घव्यः १३ पलानि ।। एतावस्कालेनार्कोदयादनु कन्यांशागमः । करणान्त-
रस्वात् पलेषु वैसदृशं न दोषाय । एवमन्यत्रापि भावनीयम् ॥ ७० ॥
एव लमारकालानयनमुकं, अथ प्रत्ययार्थ वृत्तद्वयेन कालालग्नमानयति-
त्यक्त्वाऽभोग्यं च पलात्मकालाद्भागादिभोग्य तरणी निदध्यात् ।
क्रमेण शेषानुदयान् विशोध्य, राशीन्न्यसेत्तत्प्रमिताश्च भानौ ॥ ७१ ॥
व्याख्या-कश्चिद्विवक्षितकालं घटीपलमानमुक्त्वा तदानीं कतमलग्नांशाधस्तीति पृच्छेत्तदा तदुक्त घव्यादि सर्व पलीकार्य । ततस्तत्र यावत्पलमा-
नमर्कभोग्यं स्यात्तस्मात्पलीकृतकालात् शोध्य, भागादीति सायनस्फुटार्केण यो राशिराकान्तस्तस्य शेषलवकलाविकलारूपं सूर्यभोग्यं तरणाविति सायन-
स्फुटार्के एव न्यस्य, स राशिः पूर्णीकृत्य लेख्य इत्यर्थः । ततस्तस्मात् पलीकृतकालादकोऽऽक्रान्तराश्यप्रेतनानि पलरूपाणि लग्नानि यावन्ति अभ्यन्ति
तावन्ति संशोध्य तावदाशीनामवोऽके देयः ॥
॥२५॥

·आरम्भ-
।२५४॥
पञ्चम
विमा
मिश्रद्वारे
कालालमा-
नयनरीति:
शेषादथ खगुण३०गुणादविशुद्धोदयहृतादवाप्तेन । भागादिना सनाथो दिननाथो निरयनांशको लग्नम् ॥ ७२ ॥
व्याख्या-यत्र शेषे सति लग्न शोधयितु न पार्यते तस्माच्छेपात , खगुणेति त्रिंशद्गुणीकृतादशुद्धलग्नमानेन भागे यल्लभ्यतेऽशकलाविकलारूपं
तस्सूर्य दत्वा ततोऽयनांशाः कर्ण्यन्ते, शेषं स्फुटमिष्टका ले लग्न नवांशश्च ॥
इदमाद्यप्रकारे भाव्यते-यथा घट्यः १३ पलानि ३२, गणो धृत्वा पलीकृतो जातं ८१२ पलानि, एभ्योऽर्कभोग्यपलाङ्कस्य २४२ रूपस्य शोधने
स्थित ५७० । अथ सायनस्फुटार्क १-१-३७-३० रूपे वृषराशेः शेष २८ भागाः २२ कलाः ३० विकलारूपं भागादिभोग्यं क्षिप्तं, जातोऽक: २-०-
०-० । तदनु पलीकृतकालात् ५५७ रूपात् अर्काक्रान्तवृषराश्यप्रेतनस्य मिथुनस्य मानं३०५ रूपं शुद्धमित्येकराशिक्षेपे जातोऽर्कः ३-०-०-० ।
शेषस्य २६५ रूपस्य मध्यात् कर्कस्य मानं ३४१ रूप न शुध्यतीत्यतः शेष ३० गुणने जातं ७९५० । अशुद्धस्य कर्कस्य मानेन ३४१ भागे लन्ध
विस्थं फलं भागा: २३ कलाः १८ विकला: ४९। इदमर्के योजितं जात ३-२३-१८-४९ असादयनांशाः भाग १५ कला३४रूपाः शोध्यन्ते, जातं
लझं ३-७-४४-४९ । अत्र कर्कस्य सप्त ७ भागाः ४४ कलाः ४९ विकलाश्च भुक्ता इत्यागतं । एकैकस्मैिश्च नवांशे त्रिंशांशत्रयं तुर्यत्रिंशांशस्य विंश-
तिकलाश्च स्युरिति षड्भिर्भागैः ४० कलाभिश्च नवांशद्वयगतं, उपरि चैको भागः कलासप्तकं च प्रवृत्त्यर्थ दत्ते अभूतां ते स्त इति ज्ञेयं । द्वित्रकला-
विशेषे च न दोषः, लग्नफलानामतिसूक्ष्मत्वात् । विशेषस्तु स्थूरवृत्त्याऽह्नि कालालग्नांशानयनमेवं-
" अष्टांशं प्रति धीवेदाः ४५ सङ्क्रान्तेर्गतवासराः । तदैक्याभ्ररामा३०२ लग्नमाकान्तराशितः ॥ १ ॥
शेषे षष्टिहते भक्ते द्विशत्या लब्धमंशकः । होराद्युक्ताङ्कभक्तेऽत्र होराद्यमपि लभ्यते ॥ २ ॥
व्याख्या-अष्टांशो यामस्त प्रति ४५ पलानि ध्रुवकः । तत आये यामे पूर्णे ४५, द्वितीये ९०, एव ध्रुवकोत्पत्तिः । यदा च यावद्दिनमानं
तदा तदेव चतुर्भक्तमेकैकयाममानं । ततो याममानघटीविभक्त ४५ ध्रुवकाघल्लभ्यते तदेव घटी घटी प्रति ध्रुवको लेख्यः । यथाऽत्र मेषेऽभवनदि.
नादजु सप्तदशेऽह्नि विभागोनाष्टघटीक्यामेषु घटी घटी प्रति किञ्चिदूनषट्पलानि ध्रुवकस्वैराशिकेन समेति । कथं ? तद्दिनसत्कं ७ धव्यः ४२ पलानि
चेत्येतद्याममान पलीकृतं जातं ४६२ । ततो यदि १६२ पलैः ४५ पलानि ध्रुवकः स्यात्तदा । वटीसत्क ३. पलैः किं स्यादिति राशित्रयस्थापना-
1
॥२५४॥

·। आरम्भ सिद्धेः ॥२५५|| पञ्चम विमा मिश्रद्वारे शङ्खच्छाया विचार: ४६२-४५-६० मध्यराशिरन्त्येन गुणितः, जात २७०० । आधराशिना भागे लब्धं पल ५ अक्षर ५०, यद्यपि चैवमस्ति तथापि किञ्चिदूनत्वात् षट् पलानि पूर्णान्येव विवक्ष्यन्ते, ततोऽत्र १३ घट्यः पड्गुणा., जातं ७८ । उपरिस्थ ३२ पलापेक्षया पलत्रये क्षिसे जातं ८१, सक्रान्तेर्गतदिनाः १६ मीलने ९७, अस्य ३० भागे लब्ध ३ शेषं ७, लमत्रयं गत, तुर्यस्य कर्कलग्नस्य त्रिंशांशसप्तक चेत्यर्थः । नवांशानिनीषायां तु ७ पष्टया हता जातं ४२०, द्विशत्या २०० भागे लब्धं द्वौ शेप २०, नवाशद्वयं गतं तृनीयस्य २० कलाश्च गता इत्यर्थः । होरादीति षष्टिहताङ्कस्य होरायकैः ९००- ६००-१५०-६० भागे क्रमात् होराद्रेष्काणद्वादशाशनिंशाशा अपि लभ्यन्ते । नवाशस्त्र तु प्रभुतया मुख्यत्वात् पृथगुक्तिः । अनेन विधिमा कलाव- ध्येव व्यक्तीस्थान तु विकलाः, अत एव स्थूरोऽयं विधिरित्यूचे । ननु च सर्वत्र नवांशस्यैव चेत् प्रभुता तदा किमर्थ लग्नानां ग्रहाणा च त्रिंशांशा व्यक्तीक्रियन्ते ? उच्यते-'त्रिष्वपि क्रूरमध्यस्थी" इत्यत्र लग्नेन्द्रो. पञ्चदशत्रिंशांशमध्यस्थकरग्रहकर्तरीविचारः । तथा सति "दर्शने यदि स्यादशद्वा- दशकमध्यगः क्रूरः" इत्यत्र लग्नेन्द्रोः क्रूरग्रहदृष्टिविचार इत्यायुक्त एव त्रिंशाशानामुपयोगः । तथा लग्ने पड्वर्गः क्रूरग्रहसत्कः सौम्यग्रहसरको वा, अयं ग्रहः स्ववर्गस्थोऽन्यवर्गस्थो वा इत्यादिचिन्तायामपि । ननु भवति तर्हि कलादिव्यक्तीकृतिः क्वोपयोक्ष्यते ? उच्यते-यदा कलाराशि. षट्यपेक्ष- याऽर्धाधिक: स्यात्तदा रूप गृहीत्वा त्रिंशाशेषु दीयते । एव विकलानामर्धाधिके कलासु रूप देय मित्यादि, जातकादौ चांशायु:-पिण्डायुर्दशान्तर्दशाधा- नयने कलादिन्यर्वि शिष्योपयोग इत्यलं प्रसङ्गेन । एवं दिवा लग्नाशानयनमुक्तं । " रात्री तु मूनि यधिष्ण्यं तस्मान्नक्षत्रमटमम् । उदेति पूर्वस्यां तेन लग्नोदयविनिर्णयः ॥ १ ॥ " तथा रेवत्युदयादन्यश्चिन्युदय यावदश्विन्या एव चत्वार. पादा उद्गच्छन्ति, एवमश्विन्युदयादनु भरण्युदय यावगरण्या एव चत्वारः पादा उद्ग- च्छन्तीत्येवं शिर स्थभस्य पादकल्पनयोदयी नवाशोऽपि निर्धार्य: । इत्युक्ता लग्नस्फुटीकृतिः । अथ दिवा कालज्ञानं प्रायः पाङ्कुच्छायाऽऽयत्तमित्यतः कालन उन छाया, छायातः कालश्चानीय दर्यते । तत्रादौ तावत्सूक्ष्मदिनमानानयनमेवम्- "वृत्तायनांशा रविभुक्तभागाः, फलेन गुण्या दिनवृद्धिहान्यो.। पष्टयाभिलब्धं घटिकाद्यमेतत् , स्यादाज्य(द्य)नूनं प्रथमामानात् ॥१॥" -इष्टेऽहन्यर्केण स्वाक्रान्तराशेर्यावन्तस्त्रिंशाशा भुक्ताः स्युस्तन्मध्ये तद्वर्षीयायनाशान क्षिप्खा उपर्यागतराशिसस्केन दिनवृद्धिहानिफलेन ·आरम्भ सिद्धेः ॥२५६॥ विमर्श मिश्रद्वारे मध्यच्छा- याप्रकार: २-७४-६० । ५२-१९२४-१५६० घटीस्थाने शून्य । कर्केत्यादिना पूर्वोक्तेन सड्गुण्य पष्टया भागे यल्लभ्यते तद्घव्यादिक रसद्विनाड्य इत्यायुक्तस्य मुख्याहर्मानस्य मध्ये क्षेप्यं मृगादिषटकस्थेऽर्के, कर्कादिप- ट्रकस्थे त्व तस्मादूनं कार्य, एवं स्पष्टं दिनमानमायाति, तस्मिन् षष्टिघटीरूपाहोरात्रमध्याच्छोधिते शेपं स्पष्टं रात्रिमानं । अनयोश्च कुलिकस्पष्टीकर- णादावुपयोगः । यथाऽत्र मेपेऽर्कागमनादन सप्तदशेऽह्नि प्रातस्त्यघटी १३ पल ३२ समये 'स्फुटोऽथ भानुः" इत्यादिकरणेन सञ्जाताः स्फुटार्कभु- कभागा: १६ कलाः ३ विकला: ३० । एनन्मध्येऽयनाश १५ कला ३४ क्षेपे जातं राशिः १ भागः १ कला: ३७ विकलाः ३. । अत्र सायनाण मेपराशिः पूर्णोऽपि भुक्तो वृषस्य चैकोऽशः १ कलाः ३७ विकलाश्च ३• भुक्ता इत्यागत, ततोऽत्र वृषराशिसत्का दिनवृद्धिः पल २ अक्षर ५२ रूपा गता, ततोऽशायश गोमूत्रिकारीत्या स्थानद्वये न्यस्य एकत्र द्विकेन अपरत्र द्वापञ्चाशता च गुण्यन्ते । स्थापना । २-५२ गुणिते च जातं क्रमात । सर्वाधःस्थस्य ६० भागे लब्धं २६, इदमुपरिस्थे क्षिप्त, जातं, १९५०, इदं चाधराश्यधःस्थाकेन ६० रूपेण सह समपतिस्थत्वात् मीलित, जात २०१०। अस्य ६० भागे लग्न ३३ उपरि क्षितं जात पलानि ८५ । एतन्मध्ये आयराशिसत्कः ७४ रूपोऽ: समपङ्क्तिस्थत्वात् क्षिप्तो जातं १५९ । अस्य ६० भागे शेषं अक्षराणि ३९, लब्धं पले २ उपरि क्षिप्तं जात पलानि ४ । अस्य ६० भागे लब्धं घटी० पलानि ४ अक्षराणि ३९, इदं वृषाघाहर्माने घटी ३१ पल ४६ रूपे क्षिप्तं, जातं घट्यः ३१ पलानि ५० अक्षराणि ३९ इदं स्पष्टं तदिनमान । तदाशिमान तु घत्यः २८ पलानि ९ अक्षराणि २१ । अथेतो मध्यच्छायानयनं यथा- ज्येष्ठदिनादिनं शोध्य शेषाद्दशगुणात् स्वतः । त्यजेत्सप्तशरै ५७ लब्ध सूर्यै १२ माध्यांहयः स्मृताः ॥ १ ॥ व्याख्या-इष्टाहर्मानं ज्येष्ठाहानाच्छोध्यते, शेष दशभिर्गुण्यते, ततश्च स्वत इति तदेवाधो न्यस्य ५७ भागे यल्लभ्यते तन्मुख्याङ्कात् कर्ण्यते, भागाप्राप्तौ यदि ५७ अपेक्षयोस्थोऽकोऽर्धाधिकः स्यात्तदा रूपं गृहीत्वा मुख्याशात् कर्ण्यते, तदनु तस्य सूर्य १२ र्भागे याभ्यते ते मध्याह्वच्छायायां पादाः शेषाण्य गुलानि । यथाऽत्र तहिनमान ज्येष्ठाहर्मानात् घटी ३३ पल ४८ रूपाच्छोधितं जातं घटी १ पलानि ५७ अक्षराणि २१, इदं शेषत्वा- दशभिः सगुण्या पक्ष्या भक्त्वा भक्त्वा उपरि क्षेपे जातमधः ३३ जचं च १९ । अस्य च ५७ भागो नाप्यते, नापि ५७ अपेक्षयाऽस्यार्धाधिक्य, ततस्तत्प्रक्रियामकृत्वैवैकोनविंशतेः १२ भागे लब्ध पदं ।, शेषमङ्गुलानि ७ व्यगुलानि ३३, इयं तद्दिने मध्याहच्छाया । अथेत इष्टकालच्छाया- । स्थापना- ॥२५॥ S - । 156

·No text on this page.