·॥ श्री ॥
सर्वसमवृतप्रभाव:
अय ग्रन्थ
निवृत्तमहीशूरदेशीयसस्कृतशालोपद्रष्टुपदेन चेन्नरायपत्तनाभिजनेन
श्रीवकटरमणार्येण
विरचित
मैसूरु
राजकीयशाखामुद्रालये सम्मुद्रित.
१९३८

·Opinion by Mahamahopadhyaya Arthasastravisarada, Vidyalankara Panditaraja Dr R Shamasastry I read with great pleasure a few of Mr C Venkataramanaya's manifold Sanskuit works both in verse and prose The Natagitakusumanjalı, religious lyrics, the Umadarsa, a Sanskrit translation in verse, of Mi K A Krishnaswanı Iyer's English Poetry entitled “Uma's Mirror, the Stutikusumanjalı, hymns in praise of Gods and Goddesses, the Samavrittaprabhava, a work on Sanskrit inetre, the Kamalvijaya, a drama in five Acts or Lord Tennyson's "the Cup rendered in Sanskrit Mr Venkataramanaya's style is simple and dignified, and diction sweet and elegant, his verses, to illustrate the various Sanskrit metres, are all charming and the last chapter on the process of calculating the number of various metres of various Gana-syllables is more lucid than Kedara's Prastara in his Vrittaratnakara I think that the brilliant Oriental diess in which our poet has clothed Tennyson's drama is more attractive to the East than the original May God bless the poet to give us many more of his charming literary pieces MYSORE, 11th August 1938 38} (sd) R SHAMASASTRY ·अभिम तम् . . विदितमेवैतत्समेषा विदुषां, यत्किल "छन्द पादौ तु वेदस्ये " त्यादिना वेदमहापुरुषस्य छन्दश्शास्त्र प्रतिष्ठासाधनपादरूपमिति । छन्दासि विना ऋच कथ प्रतिष्ठा लभरन् । यत बहुचब्राह्मणे गाय- त्र्यादिछन्दसा वेदनपुरस्सर अनुष्ठातु फलविशेषा प्रदर्शिताः, तथाहि- " तेजो वे ब्रह्मवर्चस गायत्री, उष्णिहा वाऽऽयुष्काम कुर्वीत, अनु- ष्टुभौ वर्गकाम , बृहत्यौ श्रीकाम , यशस्काम , तृष्टुभौ वीर्यकाम , जगत्यौ पशुकाम विराजावन्नाद्यकाम , कुर्वितेति" । "विराट्छन्दसा याज्यानुवाक्य विधातुकामस्य सर्वेषा छन्दसा सायुज्य सरूपता सलो- कतामश्नुते, य एव विद्वान् विराजौ कुरुते ।" इत्यादिना । अत एव तत्तन्मन्त्राणा ऋषिछन्द परिज्ञानाभावेन कर्माण्यनुतिष्ठत महाननर्थो दर्शित निरुक्तशास्त्रे । यो ह वा अविदितार्षेयछन्दोदैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वाऽऽध्यापयति वा स्थाणु वर्छति गर्ने वा पात्यते पापीयान् भवतीति ।" तैत्तरीयब्राह्मणेऽपि " गायत्रीभिर्ब्राह्मणस्याऽs- दध्यात् , तृष्टुभीराजन्यस्य जगतीभिर्वैश्यस्येत्यादि । लोकेऽपि पिङ्गल- नाग वैदिकछन्दांस्यवलब्य लौकिकवृत्तानि, वशस्थ-रुचिरा-रथो- द्धता-मालिनी-स्रग्धरादीन्यासूत्रयामास । तेषा सूत्राणा भाष्यादिग्रन्था. विस्तृता विरला इति, केदारान्तर्वाणि वृत्तरन्ताकर नाम प्रकरणग्रन्थ निर्ममे । छन्दोविचितिर्नाम कश्चन ग्रन्थ दण्डिना निरमायीति श्रूयते । छन्दोमञ्जरीत्यादयः त्रिचतुरा' ग्रन्थाः वृत्तस्वरूपावेदकाः प्रसिद्धा । 17 ·v , इतरशास्त्रवदिद छन्दश्शास्त्र बहुभिस्सूरिभिर्विवरणाय न प्रक्रान्त । तदे- तत्सर्वमालक्ष्य, कल्याणनगरस्थैर्विश्रान्तसस्कृतसर्वशालाध्यक्ष चन्नराय- पत्तनाभिजनै वेङ्कटरमणाः वृत्तरत्नाकरोक्तमार्गेण तदीयसूत्राण्यालब्य, सर्वेषा वृत्तानां बहून्युदाहरणानि कालानुगुण्येन मन्दजनोदिधीर्षया स्वप्रतिभया विरचय्य अस्मिन् ग्रन्थे सयोजितानि । मयाप्यामूलाग्रमव- लोकितानि, परिष्कृतानि च मुद्रणकार्याय । लौकिकाना छन्दसा म य र सादीना गणाना च अभिमानिन्य देवता लक्ष्म्यापादनादि कार्य, च ‘मो भूमिस्त्रिगुरु श्रिय वितनुते, भ. पूर्वगुश्चन्द्रमा इत्यादिना स्फुटीकृतम् । एतद्ग्रन्थावलोकनेन विद्यार्थिन महत्तरफल लभेरन् इति मन्ये । वृत्तरत्नाकरग्रन्थप्रदर्शितप्रम्तारादिक्रमापेक्षया अस्मिन् ग्रन्थे प्रतिपादितप्रस्तारपदकसख्यानिर्णयादितन्त्राणि विद्यार्थिनामनायासेन साहाय्यमाचरन्ति । विद्वद्वराश्च परिशील्येम ग्रन्थ अमन्दानन्दमधि- गच्छन्तीति शम् ॥ मैसूरु, १०-८-१९३८ १९३८ साहित्यरत्नम् अलङ्काररक्षामणि महाविद्वान् के गोपालकृष्णशास्त्री, मैसूरु विश्वविद्यालय सस्कृतपण्डित

·ANNOUNCEMENT
Copyright of this work is not reserved by the
author, as the work is solely intended for the general
enlightenment So, if moie copies are required at
any time, any individual or agency may get the work
re-printed in any number of copies, without claiming
copy-right to the work If, however, a cominentary
in Sanskrit, oi notes, or translation in any language is
written on, and affixed to the work, then copy-right
may, justly and rightly, be claimed and reserved by
any individual or by any Educational Institution or
by any other agency
MYSORE,
7th July 1938)
C VENKATARAMANAIYA,
Author
INDEBTEDNESS
I am greatly indebted to the Government of
His Highness the Maharaja of Mysore for kindly
showing to me some concession in getting my Sanskrit
works printed at half the cost in the Government
Branch Press, Mysore, and also to the Government
Branch Press, Mysore, for expediting the printing of
the work and neat get up
MYSORE,
7th July 1938)
C VENKATARAMANAIYA,
Author
Vi

·प्रकटनम् , एतद्वन्थसंबन्धाधिकारः कोऽपि ग्रन्थका न स्वायत्ती- कृतः । तस्माद्यदा कदावाऽप्यधिकानि पुस्तकान्यपेक्षितानि भवन्ति, तदा यस्य कस्य वा एतन्नाटकस्य पुनर्मुद्रणकार्ये भवति निरर्गलोऽधिकारः। परन्तु ग्रन्थस्य स्वायत्तीकरणे न तस्याधि- कारः । तथाप्ययं ग्रन्थः, व्याख्यासमेतो वा विवरणसहकृतो वा भाषान्तरपरिवर्तनपरिष्कृतो वा यदि भवेत्, तदा तयाख्यादि- कर्तुः, तत्प्रतिनिधेः, विश्वविद्यापीठादेः, कस्य वा तदितरसमा- जादेः, तादृशव्याख्याधुपेतस्यास्य ग्रन्थस्य न्यायतः स्वायत्ती- करणपूर्वकमेव सर्वे मुद्रणाद्यधिकाराः निश्चिताः ग्रन्थकर्तृसम्म- ताश्च भवन्ति ॥ मैसूरु, श्री. वेङ्कटरमणार्यः, ग्रन्थकर्ता. ३-७-१९३८ कृतज्ञता समयेऽस्मिन् एतद्वन्थसंशोधनादिकार्ये साहाय्यमाच- रितवतां श्रीमन्महशूिरमहाराजस्य आस्थानमहाविदुषां साहित्य- रत्नम् अलङ्काररक्षामाणः इत्यादिविरुदाङ्कितानां कन्नंबाडि गोपालकृष्णशास्त्रिणां, मुद्रणकाले अक्षरस्खलनादिदोषशोधना- दिकार्ये सहायभूतानां आस्थानविदुषां सोसले कृष्षस्वामिशा- स्त्रिणां, सदसद्यक्तिपूर्वकं स्वाभिमतप्रदर्शकानां विमर्शकानां च कृतज्ञो भूत्वा सप्रश्रयमभिवन्दनसन्ततिम् समर्पये ॥ मैसूरु, श्री. वेङ्कटरमणार्यः, ग्रन्थकर्ता. , ६-७-१९३८. VII

·No text on this page.

·विषय सूचि का संख्या पुटम् 1 १ उक्ता २ 1 अत्युक्ता मध्यमा वृत्तम् श्रीः स्त्री नारी मृगी यगणवृत्तम् ३ 2 2 " 2 2 " 2 2 " " भ 2 " " 2 " स 2 " 2 " 3 प्रतिष्ठा सुप्रतिष्ठा गायत्री 3 ६ 3 3 4 " " कन्या पतिः तनुमध्या शशिवदना वसुमती विद्युल्लेखा सोमराजी मदलेखा मधुमती कुमारललिता हंसमाला 4 4 उष्णिक् 4 5 " 5 5 S 1X ·सख्या अनुष्टुप् पुटम् 5 6 , 6 " 6 " 6 6 " 7 7 7 वृत्तम् चित्रपदा विद्युन्माला माणवकम् हंसरुतम् समानिका प्रमाणिका वितानम् नाराचिका कबरी श्लोक. गजगतिः हलमुखी भुजङ्गशिशुसृता भुजङ्गसङ्गता मणिमध्यम् सुमुखी शुद्धविराट पणवम् मयूरसारिणी रुक्मवती 7 " 8 " बृहती 8 8 " 8 8 " पतिः 9 9 10 10 10 " 10 11 11 11 ११ त्रिष्टुप् मनोरमा चम्पकमाला त्वरितगति. उपस्थिता इन्द्रवज्रा उपेन्द्रवज्रा उपजातिः 11 12 " 12 12 ·xi संख्या पुटम् 13 त्रिष्टुप् 13 13 14 ७ 14 14 १ 14 " 15 16 16 - 16 " 16 17 " 17 वृत्तम् सुमुखी दोधकम् शालिनी वातोर्मी भ्रमरविलसितम् रथोद्धता स्वागतम् वृत्ता पृथ्वी भद्रिका चित्रवृत्ता श्यनिका मौक्तिकमाला श्रीवृत्तम् उपस्थिता सम्मता कुमारी चन्द्रवर्मा वंशस्थम् इन्द्रवंशा उपजातिः तोटकम् द्रुतविलंबितम् पुटः प्रमुदितवदना कुसुमविचित्रा जलोद्धतगीतः भुजङ्गप्रयातम् " 17 18 ७ " 18 18 जगती 18 " 19 " 19 20 " 21 21 " 21 21 22 ” 28 ·X11 सख्या जगती पुटम 23 23 23 " 24 " वृत्तम् स्त्रग्विणी प्रियंवदा मणिमाला ललिता प्रमिताक्षरा ज्वाला वैश्वदेवी जलधरमाला अभिनवमालिका प्रभा मानिनी अभिनवतामरसम् गौरी 24 24 25 " 25 25 25 26 " 26 26 27 27 27 " 27 28 १३ अतिजगती 28 " 28 " ललितम् मौक्तिकमाला कोकरता चञ्चरीकावली क्षमा प्रहर्षिणी मत्तमयूरम् रुचिरा मञ्जुभाषिणी सरसा सुमङ्गलिका प्रभद्रकम् असंबाधा अपराजिता 28 29 29 29 29 " शकरी 30 30 30 ·xiil सख्या शक्करी " ७ १ " " अतिशकरी वृत्तम् पुटम् वसन्ततिलका 31 प्रहरणतिलका 31 इन्दुवदना 31 अलोला 31 कुमारी 32 मञ्जुभाषिणी 32 सुकेसरम 32 मदनार्ता 33 पथ्या 33 प्रमदा 34 मध्यक्षामा 34 वासन्ती 34 लीलाखेला 35 तूर्णकम् 35 शशिकला 35 स्त्रक 35 मणिगुणनिकरः 36 मालिनी 36 चन्द्रलेखा 37 वृषभगतिविलसितम् 37-38 अश्वगतिः 38 पश्चचामर 38 गुणभूषा 38-39 वाणिनी 40 शिखरिणी 40 पृथ्वी 40 वंशपत्रपतितम् 41 मन्दाक्रान्ता 41 " , " " " अष्टि. " " : अत्यष्टिः " ·सख्या अत्यष्टि धृति. " . " स अतिधृति वृत्तम् पुटम् हरिवृत्तम् 41 नत्कुटकम् 42 कोकिलकम् 42 चित्रलेखा 12 हरिचङ्कमा 43 हरिणप्लुतम् 43 (निशा सुधा-नाराचम् ) 43-44 करिणी 44 कुसमितलतावेल्लता 44 हरनर्तकम् 44 चित्रलेखा 45 नन्दनम् 45 शार्दूलललितम् 45 मेघविस्फूर्जितम् 46 शार्दूलविक्रीडितम् 46 मणिदीप्ति. 46 वाणी 47 सुमधुरा 47 सुरसा 47 वृत्तम् 47-48 सुवदना 18 गीतिका 48 स्त्रग्धरा 48-49 पञ्चकावली 49 मद्रकम् 49 हंसी 49-50 मत्तेभम् 50 लक्ष्मीः 50 " " २० कृति. २१ प्रकृति. " २१ आकृति. R

·XV
सख्या
२३
विकृति
पुटम्
51
51
"
51-52
संकृति
वृत्तम
मत्ताक्रीडा
अद्रितनया
अश्वललितम
तन्वी
अश्वललितम्
क्रौञ्चपदम्
भुजङ्गविजूंभितम्
अपवाहका
शंभुनटनम्
२५
अभिकृति
उत्कृति.
52
52
53
53
53-54

·No text on this page.

·उपोद्वा त: । वाचां प्रभाव. १ लोकेऽस्मिन् वागेव खलु सर्वव्यवहारहेतुर्मनुष्याणा । सा च वर्णात्मिका व्यक्तध्वनिप्रधाना । वर्णाश्च स्वरा नव, व्यञ्जनानि त्रयस्त्रिंशदिति द्वाचत्वारिंशत्सख्याका । वर्णसमुदाय. पद । तिङन्त- पदरहितपदसमूहः पदकदम्बकम् । उक्त वा अध्याहृत वा तिङन्तपद, तत्सहितपदसमूह वाक्य । तच वाक्य द्विविध छन्दोनिबद्धात्मक तद- निबद्धात्मक चेति । वैदिकग्रन्थेषु सर्वे मन्त्रा सर्वा ऋच छन्दो. निबद्धाः।यजुरादीनि छन्दोऽनिबद्धानि । तथैव ब्राह्मणानि, आरण्यकानि, उपनिषदश्च प्राय । सूत्रग्रन्थास्सर्वे, तद्भाष्यटीकादयश्च वाक्यरूपा एव । लौकिकग्रन्थेषु वृत्तनिबद्धानि पद्यानि. तदनिबद्धानि गद्यानि, वचनात्मकानि । स्मृतिपुराणकाव्यादयो ग्रन्था वृत्तबद्धा । कथाकाद- म्बर्यादय. केवलवाक्यरूपा. ॥ छन्दोमाहात्म्यम्-- २ 'पुरुषस्य पापसम्बन्ध वारयितुमाच्छादकत्वाच्छन्द । चीयमानाग्निसन्तापस्याऽऽच्छादकत्वाच्छन्दः । अपमृत्यु वारयितुमा- च्छादयतीति छन्दः' इति छन्दश्शब्दो व्युत्पादित । वेदाङ्गान्यतम छन्द वेदपुरुषस्य पादस्थानीय । यथा पादसहायमन्तरेण सर्वो गमनादिव्यवहार न सम्पद्यते, तथा छन्दस्सहायमन्तरेण वेदपुरुषस्य गतेरेवाऽसभव । अत वाक्प्रपञ्चे छन्दश्शास्त्रम् विशेषेण प्रामुख्य भजति । तथा चोक्त- म्यरस्तजभ्नगैान्तरोभर्दशभिरक्षरै । S XVll C ·XVI11 - समस्त वाङ्मय व्याप्त त्रैलोक्यमिव विष्णुना ।।' मनुनाप्युक्तम् - 'यथोदितेन विधिना नित्य छन्दस्कृत पठेत्' इति । छन्दासि उक्ताधु- स्कृत्यन्तानि षड्विंशतिसख्याकानि । तदुद्भवानि सर्वाणि वृत्तानि ।। गुरुलघुज्ञानोपायः- ३ वृत्तान्यक्षरमयानि । अक्षराणि गुरुलध्वात्मकानि । लध्व- क्षरोच्चारणकालस्य ' मात्रा' इति व्यपदेश । गुर्वक्षरम् द्विमात्रा- कालिक । तल्लक्षणन्तु -सयुक्ताद्य दीर्घ सानुस्वार विसर्गसयुक्तम् । विज्ञेयमक्षर गुरु लघु पादान्तस्थ विकल्पेन ॥ इत्यार्यया विहितम् - 'सग्राम नः पालयेन्मत्सखेव' इत्यत्र क्रमेणोदाहरणानि निर्दिष्टानि । एतल्लक्षणघटितगुरोभिन्नो लघु. । गुरुसज्ञा (५), लघुसज्ञा (।), इति प्राचीनैरङ्गीकृत । तथापि मुद्रणादिसौकर्यपालोचनया, गुर्वक्षरसज्ञा (-) लघ्वक्षरसज्ञा () इत्याधुनिकैरङ्गीकृतम् । एतदनुसारेणैव, अस्मिन् ग्रन्थे गुरुलघुसज्ञे विहिते । एते सज्ञे प्रस्तारोपयोगिन्यौ साकेतिकरेखाविशेषरूपे ॥ वृत्त पुनर्द्विविध-गणवृत्त मात्रावृत्त चेति । गुरुलध्वात्मकत्र्य- क्षरसमुदयो गणः। स च-म (---), य (७ ---), र (--) स (७७ -), त (--), ज (0 --५), भ (-४), न (७७), इति व्यक्षरप्रस्तारतत्वमर्यादया अष्टधा समुत्पद्यते । (प्रस्तारतत्व प्रथमे अनुबन्धे द्रष्टव्य) । लगक्रियामन्तरेणापि बालाना सुलभबोधाय अन्यथा निर्दिष्टश्लोकोऽपि ग्राह्य.॥ 'आदिमध्यावसानेषु यरता यान्ति लाघवम् । भजसा गौरव यान्ति मनौ तु गुरुलाघवौ ॥' . , ॥

·XIX इति । मात्रावृत्तेषु मात्राचतुष्टयस्य गण इति नियमः । स च, (--) गुरुद्वयोपेत गुरुलघुलघुयुत , लघुलघुगुरु- युक्त, लघुगुरुलघुसहित., ७७ ७७ लघुचतुष्टयभूत., इति पञ्चधा भवति ॥ ४ ena वृत्तस्वरूपम्- वृत्त पुनर्द्विविध गणनिमित्तक मात्रानिमित्तकचेति । आद्य त्रिविध-समपादवृत्त अर्धसमपादवृत्त विषमपादवृत्त चेति । द्वितीय जातिरिति व्यवहृत । तत्र मात्रासख्यैव पादव्यवस्थापका । आर्यादय प्राय. चतुष्पदीरूपा । अन्यत्र द्विपदी, त्रिपदी, चतुष्पदी- पञ्चपदी, षट्पदीत्यादि बहुभेदघटिता वर्तन्ते । परन्तु सर्वेषु पादेषु सममात्रासख्या अनैकान्तिका । यत्र पादव्यवस्था वा पादेषु मात्रा- व्यवस्था वा न भवति तत्र गाधेति व्यवहार । तद्भिन्नानि दण्डका- दीनि । गणवृत्तेषु पुन , यत्र चतुर्पु पादेषु एकरूपा गणसख्या निर्दिष्टा, तत्र समवृत्तमिति व्यवहार । अत एतादृशवृत्तस्य एकपाद एव लक्ष्यतया निर्देष्टुमल । अर्धसमपादवृत्तेषु, क च प्रथमतृतीयपादौ समौ, तद्भिन्नलक्षणावपि द्वितीयचतुर्थपादौ च समौ । क्वचित्प्रथमद्वितीयपादौ समौ, तृतीयचतुर्थपादौ च अन्यथा समौ । कुत्रचित्प्रथमचतुर्थपादौ एकलक्षणकौ, द्वितीयतृतीयपादौ अन्यलक्षणको, इति महाकविप्रयोगै- वेदितव्य । विषमपादवृत्ते तु चत्वार पादाश्च भिन्नलक्षणकाः । यत्र पादद्वयमेकलक्षणक, तस्माद्भिन्नौ परम्पर च भिन्नौ अन्यौ पादौ, तत्रापि विषमपादवृत्तव्यवहार एव । यत्र पुन. पादत्रयं वा पादद्वय वा पादैक वा एकलक्षणक, इतरत् पादैक वा पादद्वय वा पादत्रय वा भिन्नलक्षणक तत्र उपजातिरिति, अन्योऽवान्तरभेद ॥

·XX , वृत्तसंख्यानिर्णय.- ५ समपादवृत्तसख्यानिर्णय प्रस्तारतत्वावधारणाधीन । तद्वि- वरण द्वितीयेऽनुबन्धे निर्दिष्ट । युक्त्या च वृत्तसख्यानिर्देशम्स- मुपदिष्ट. ॥ यथा-उक्तानामकछन्दस एकाक्षरपादवृत्त जायते । तच्च गुरुलघुनिमित्तमधिकृत्य द्विधा भवति । अत पादे पादे एक एव गुरु , अथवा एक एव लघुरिति द्वे वृत्ते समुत्पद्यते । गणिततन्त्रन्तु १४२=२ इति । अत्र पादात्मकमेकमेवाक्षर, द्वाभ्या, गुरुलधुभ्या गुणित चेत्फल द्विसख्याक भवतीति तात्पर्यम् । तथा अत्युक्ताच्चछन्दस २४२=४ वृत्तानि जायन्त इत्युक्ते, पूर्ववृत्तफलसख्या द्वाभ्या गुणितेति मन्त- व्यम् । तथैव मध्यमाच्छन्दस. ४४२-८ अष्टौ वृत्तानि भवन्ति । एव- मेवाऽन्यत्रापि, तत्तच्छन्दोजातवृत्तसख्या, तत्तत्पूर्वच्छन्दोजातवृत्तफल- सख्याया द्वाभ्या गुणनेन निर्धार्यते। यथा-उत्कृत्यभिधानान्तिमच्छन्दो- जातवृत्तसख्या, द्विगुणिततत्पूर्वच्छन्दोजातवृत्तसख्येति बोद्धव्यम् । सा च ६,७१,०८,८६४ इति प्रस्तारक्रियानिष्पन्नसख्यैवेत्यवगन्तव्यम् । परन्तु तेषु त्रीण्येव वृत्तानि प्रयोगे दृश्यन्ते । सकलिताना सर्वेषा वृत्ताना सख्या १३,४२,१७,७२६, इति ॥ अन्योपि क्रमो यथा--(२). (२)२, (२)२६, इति । एतद्विवरणमेव-(२)१ इत्यत्र गुरुलघुबोधकद्विसख्या एकपर्यायेण २४१ इति गुण्यते । (२)२ इत्यत्र २४२ इति द्विपर्यायाभ्या, (२)२ इत्यत्र २४२४२ इति त्रिपर्यायै , एव क्रमेण (२)२६ इत्यत्र २४२४२४२४२४२४२- x२x२x२x२x२x२x२x२x२x२x२x२x२x२- (२), ·XXI x२x२x२x२x२ इति षड्विंशतिपर्यायै गुणिता सती, प्रस्तार- क्रमेण निष्पन्नसख्यैव भवति ।। वृत्तानां प्रयोगः- ६ तत्तच्छन्दोजाताना सर्वेषा वृत्ताना प्रयोगो यद्यपि न दृश्यते। तथापि वृत्तसख्यापरिशोधनेन यानि यावन्ति वृत्तान्यात्मने रोचन्ते, तानि तावन्ति प्रयोक्त धीमता शक्यमेव, न तु तत्राऽसभवलशोऽपि विद्यते । यथा-उक्ताया 'श्री' इति लक्षणोपेत श्रीवृत्त एकमेव केदारपण्डितादिभिरङ्गीकृत । लक्ष्य च निर्दिष्ट । तस्मादेव छन्दसो जातस्य एकलध्वक्षरपादोपेतम्य अन्यवृत्तम्यापि नामलक्षणलक्ष्यान्यपि कल्प- यितु शक्यते । उदाहरण-तद्वत्तस्य नाम, 'सु' (समीचीन, शोभा- वह, सुखकर, वृत्तमिति यावत्) । लक्षण 'ल्सु' (५) इत्युक्ते, ल्+सु इत्यत्र (ल्), एको लघु , (सु) सुवृत्तस्य लक्षणमिति वेदितव्य । लक्ष्य-- क नु। स न ॥' इति । ईदृशलक्ष्येषु किमपि अर्थवैशद्य वा, कापि काव्यसपद्वा, कोऽपि चमत्कारो वा न भवति, किन्तु एतत् पद्यमपि वचनसरणिमेवानुकरोतीति मत्वा वृत्तग्रन्थकारै तद्विचार उपेक्षित इत्यनुमीयते । तावता का हानि । वृत्तसख्यानिर्णयावसरे तत्तद्वृत्तप्रयोगविचिकित्सायां, एतादृशप्रयोगस्य अवकाशोऽस्त्येव सुधियां । एवमेवात्युक्ताछन्दोजातवृत्तानि चत्वार्यपि 'गौ स्त्री' इति लक्षणोपेत स्त्रीवृत्तमेकमेवोदाहृत । अवशिष्टाना त्रयाणा वृत्तानामपि नामानि कल्पयित्वा लक्ष्यलक्षणमनुसधातु शक्यते ॥ - १ यथा- -- १ १ इलावृत्त- गिला' (७-) ल्+ग्+इला इति, पादे पादे एको लघु एको गुरुश्च इलावृत्तस्य लक्षण । 'हरिं भजे । हर भजे ॥' इत्युदाहरणम् ॥

·XX11 سع २ वारिवृत्तं-'ग्ल्वारि' (-v) ग् + ल् + वारि इति, एको गुरु एको लघुश्च वारिवृत्तम्य लक्षणम् । 'भूतिकारि । कर्म किंनु ।' इत्युदाहरणम् ॥ ३ अनुवृत्त-' लुनु ' (०७) ल् + ल् + अनु इति द्वौ लघु अनुवृत्तम्य लक्षणम् । (एतच्छन्दसि प्रस्तारक्रमाल्लब्धानि त्रीण्यपि पूर्ववृत्तानि, अनुसृत अनुगत वा लघुद्वयात्मक चतुर्थवृत्तमिति यावत् ।) इह सुत । मधु पिब ।। इत्युदाहरणम् । मध्यमाच्छन्दोजाताना अष्टाना- मपि वृत्ताना प्रयोग एतद्न्थे कृत एव ।। अत पर, तत्तच्छन्दोजाताना सर्वेषा वृत्ताना एव प्रयोगक- ल्पना साध्याऽपि, न केवल बुद्धिक्लेशकरी, अपि तु न प्रयोजनावहेत्यु- पेक्ष्यते । परन्तु यस्य कस्य वा धीमत केषा चिद्वत्ताना कल्पने कौतुकमस्ति चेत् स प्रयतेत, तत्प्रयतन सिद्धत्यव ॥ छन्दश्शास्त्रीयनूतनग्रन्थानामावश्यकता- यथा शास्त्रान्तराणि ग्रन्थबहुलानि, काले काले उपचितानि बहुभिरादृतानि न तथा छन्दश्शास्त्रम् । तत्र वृत्तरत्नाकरछन्दोमञ्जर्या- दय कतिपय एव ग्रन्था प्रचारे वर्तन्ते । छन्दोविचितिमुद्दिश्य, ग्रन्थान् रचयितुमुद्युक्ता' कवय पण्डिता वा विरला । छन्दस्तत्व- रसास्वादिनश्च विरलतरा । अतोऽत्र किञ्चिद्वाग्देवतासेवा अवश्यं कार्येत्यासीत्काचिच्चोदना ॥ एकाक्षरपादवृत्तादिसप्ताक्षरपादवृत्तपर्यन्त, वृत्ताना प्रयोग प्रायो न बहुल । तथा द्वाविंशाक्षरपादवृत्तादिषड्विशाक्षरपादवृत्तपर्यन्त वृत्तानि शास्त्रे निर्दिष्टान्यपि तेषा प्रयोग प्रायशः काचित्क । तत्त·xxiil त्रापि कश्चिद्युद्यमः कार्य इत्यपरोऽभिसन्धि । एतद्न्थरचनाव्याजेन बालाना नीतिधर्मबोध , दैवभक्तिः, आत्मतत्वज्ञान, कर्तव्यकाभि- रुचिरित्यादि सुगुणा यथामति बोधनाया इत्यन्या काचिदाशा । एतादृशसङ्कल्पविशेषचोदनया एतन्नूतनग्रन्थारम्भस्समाहृतः ॥ प्रकृतग्रन्थविचारः- ८ सर्वसमवृत्तविचार एवात्र विषय । अत्र पिङ्गलनागपण्डिता- दिभिर्दर्शितमार्गेण केदारपण्डितादिभिर्निर्दिष्टानि वृत्ताना लक्षणान्युररी- कृतानि । परन्तु लक्ष्योदाहरणविषये स्वप्रतिभानुगुणा अन्त करणप्रवृत्ति निरर्गलमुदिता प्रसृता प्रकाशिता वर्तते । वृत्तलक्षणनिर्देशावसरे, तत्तद्वृत्तस्य प्रस्तारयतिगणविवरणानि प्रदर्शितानि । वृत्तप्रस्तारसङ्ख्याद्यवबोधकाः केचिदनुबन्धा निबद्धाः । तत्तद्वृत्तपादाक्षरसङ्ख्यया लोके सुविदिताना त्रिमूर्ति--चतुर्वेद -- पञ्चमहाभूत - षड़तु -- सप्तवर्णाष्टवस्वेकादशरुद्र- द्वादशादित्यादीना स्वरूपादीनि यथाशास्त्रमुपवर्णितानि। एषैवास्य ग्रन्थस्य मर्यादा ॥ ग्रथकत्रभिसन्धिः- ९ संस्कृतभाषाया, सर्वशास्त्रषु सर्वतोमुखविषयानुद्दिश्य नव- नवा ग्रन्थास्समुदिता दिने दिने सर्वत्र प्रसिद्धा भवेयुरिति प्रत्याशा मा- मनवरतमावृणोति । अत सास्कृत्या नवरीतिरञ्जितकृतिस्पर्धा कवीनञ्चतात् ।' इति कवेराशय सम्यगालोच्य सख्यावन्त केचिदितोप्युत्तमतरान्तन- ग्रन्थान् सङ्ख्यापयेयुर्यदि, तदा मन्मानसोल्लास परा काष्ठां भजत इति भृश मे निश्चयः । अध्येतारो, बोद्धारो, विमर्शकाराश्च अस्मिन् ग्रन्थे विद्यमानान् दोषानार्जवेन सस्कृत्य, गुणानौदार्येणाभिनन्द्य, नैज- - ·XXIV श्रद्धाप्रीत्यादृतमिद मत्प्रयतन सफलीकुर्युरिति मुहुर्मुहुस्सादरमुदीक्षे । एवं प्राचीनाधुनिकपण्डितप्रमुखान् सगौरवमभिवन्ध, विविधशक्ति- प्रभावमहिमोपात्तदेवताविशेषान्निर्विशेष सस्तुत्य, एतादृशारम्भेणान्त:- करणशुद्धयापादनद्वारा तत्वशोधने, तत्वचिन्तने, तत्वबोधने च प्रज्ञा मे समुज्वलयतु भगवान्सवात्मक परमेश्वर इति श्रद्धाभक्तिपुरस्सर तमेवाऽ- नन्यमनसा सप्रार्थये ॥ बहुवान्याषाढसितदशमी, गुरुवासर , (१९३८) श्रीवेङ्कटरमणायः, ग्रन्थकर्ता

·॥ श्रीसरस्वत्यैनम ॥
सर्व सम वृत्त प्रभाव:.
एको गुरु.।
,
ध्यात्वा छन्दोमयीं देवी शब्दशक्तिस्वरूपिणीम् ।
समवृत्तप्रभावाख्यां रचयामि कृतिं शुभाम् ।।
लघुचिह्नम् ॥
गुरुचिह्नम् -
(विशेषविषयावबोवाय दृश्यतामुपोद्धात )
संख्या
वृत्तम्, लक्षणम्, प्रस्तार , विवरणम्
१ उक्तायाम्-१ श्रीवृत्तम् , ग्श्री (-)
उदाहरणानि
१ श्रीर्माम् । अव्यात् ॥
२ गीर्माम् । पायात् ॥
३ धीर्मे । भायात् ॥
(परमात्मा एक एव)
४ एकः । देवः॥
२ अत्युक्तायाम्-१ स्त्रीवृत्तम्, गौस्त्री, (--) द्वौ गुरू ।
उदाहरणानि
(एकं तत्त्वं यथा अद्वैते)
१ सत्यम् ज्ञानम् । ब्रह्माऽनन्तम् ॥
२ आत्मैकश्चित् । नित्यश्शुद्धः॥
(द्वेतत्त्वे-यथासांख्ये)

·2
३ आत्माऽव्यक्तम् । सांख्ये द्वे स्तः ॥
३ मध्यायाम्-१ नारीवृत्तम्, मो नारी, (----) मण ।
उदाहरणे
१ मां पायाल्लोकेशः । भक्तानां भक्तोऽहम् ॥
(त्रिमूर्तयः)
२ ब्रह्माद्यो विष्णुर्माम् । ईशोऽसौ संरक्षेत् ।।
२ मृगीवृत्तम्, रोमृगी, (--), रगण. ।
उदाहरणम्
१ माधवोमाधवो । गीर्धवश्श्रीप्रदाः ॥
अत्र विशेषा-अष्टगणान्यतमकेवलगणवृत्तानि यथा-
१ आदिलघुः-यगणः (v ----)
उ.-मुरारिः पुरारिः । पुरारिर्मुरारिः ।।
२ मध्यलघु.-रगणः (--)
उ.-स्वस्ति ते ब्रह्मणे । विष्णवे शंभवे ॥
३ अत्यलघुः--तगणः (--)
उ.-त्वामेव संस्तौमि । मां पाहि सर्वेश ।।
४ सर्वलघु.-नगण. (७५५)
उ.-सदिदमिति हि । मनसि कलय ॥
५ आदिगुरु.-भगण. (-00)
उ-जन्मनि जन्मनि । ब्रह्म विभावय ॥
६ मध्यगुरु.-जगणः (७-५)
उ.-जनातिहराय । भजाम सुजन्म ॥
७ अन्त्यगुरु -सगण (vv-)
उ.-सुखदं हितदम् । भजतामयनम् ॥
८ सर्वगुरुः-मगणः (- - -)

·3 उ.-श्रीकान्तं श्रीकान्तं । मन्दोऽहं वन्दे त्वाम् ।। ४ प्रतिष्ठायाम्- १ कन्यावृत्तम् -म्गौ चेत्कन्या (-. -) मगणः गुरुश्च । उ.-१ मोक्षापेक्षा स्याचेद्धातः । संसारेऽस्मिन् सक्तो मा भूः॥ चतुर्विवपुरुषार्था २ धर्मश्चार्थः कामो मोक्षः । चत्वारस्ते सर्वै- लभ्याः॥ - ५ सुप्रतिष्ठायाम्- १ पतिवृत्तम्- गोगिति पनि. (- 00 - भगण द्वौगुरू। उ.-१ आत्मसुदीपो राजति देहे । यावति काले तावति चेष्टा ॥ पञ्चमहाभूतानि २ खानिलतेजोनीरधराख्यैः । प्राकृतभूतैः पञ्चक- माहुः॥ ६ गायत्र्याम्- १ तनुमध्या-त्यौ स्तस्तनुमध्या। (--00--) तगण- यगणौ। स्वात्मानमजं त्वं मत्वाऽऽशु सुखी स्याः। नो चेदिह दुःखं बाधेत भृशं त्वाम् ॥ २ शशिवदना-शशिवदना न्यौ। (v 0 0 0 -) नगणयगणौ। 1 श्रीकान्तम् = नीलकठम्.

·4 उ.-भव गुण धामा विनयसुधामा । श्रुतिसुमदामा स्मृतिहितदामा ॥ ३ वसुमती-त्मौ चेद्वसुमती । (- -000-) तगणसगणौ। उ.-विद्या सुखकरी बुद्धिधृतिकरी । शक्तिर्जयकरी भक्तिः प्रियकरी ॥ ४ विद्युल्लेखा-विद्युल्लखा मोमः। (-. -) मगणमगणौ। उ.-देवानां देवो यो भक्तयाऽहं तं सेवे । हार्दोऽयं दृष्टश्चेत्सर्व मे सिद्धं स्यात् ॥ ५ सोमराजी---द्विया सोमराजी । (v - - - -) यगणय- गणौ। उ.-१ स्तुवे सोमराजं श्रये श्रीविराजम् । दधे देवराज हये हृद्विराजम् ॥ उ.-२ (षट्टतवः)॥ वसन्तो निदाघोऽथ वर्षाश्शरत्स्युः । सहेमन्तकोऽन्यस्तथा शैशिरतुः॥ ५ उणिहि- १ मदलेखा-म्मौ गस्स्यान्मदलेखा। (--- 00 ---) मग- - णसगणो गुरुश्च । वाल्यकायम् उ--१ बाल्ये त्वं तनुविद्यां पुष्य त्वं तव गात्रम् । व्यायामाद्भव हृष्टो धीशक्तिं कुरु शस्ताम् ।। शक्रधनुषि सप्तवर्णा २ शुक्ले सप्त सुवर्णा रक्तोऽसावरुणोऽयम् । पीतोऽसौ हरितस्स्युनीलश्यामलपिंगाः ॥ 1 गुण एव धाम यस्य स । 2 स्मृत्युक्ताना हिताना दामा मालाभूत । अथवा स्मृत्युक्तानि हितकराणि दामाने-दानानि (वराणि वा) यस्य स । 1 ·5 समषय ३ स्तोष्ये कश्यपविश्वामित्रो गौतममत्रिम् । भारध्वाजवसिष्टौ सप्तर्षीन् जमदग्निम् ॥ २ मधुमना-- मधुमती ननगा । (UUUUUU -) नगणनगणी गुरुश्च । योनिकम उ-धनचयमधिकं नय तव सुखदम् । भव बहुसुयशा हितकुशलयुवा ।। ३ कुमारललिता-कुमारललिता ज्स्गा । (v - Uvv ---) जगणसगणौ गुरुश्च। कामारकार्यम! कुमारगतिकाले कुमारकुलयुक्तः । स्वधर्मनिरतस्त्वं सुकर्मफलभावस्याः॥ ४ हसमाला--सरगा हंसमाला। (uv -----) सगणर- गणो गुरुश्च। वार्धिक्यकार्यम् उ.-समये जीर्णगाने सुसमो बन्धुवर्गे । सुरभूदेवसेवां कुरु तत्त्वार्थचिन्ताम् ॥ ७ अनुष्टुभि- १ चित्रपदा-भौगिति चित्रपटागः।(-00-00--) भग- भगणो द्वौ गुरू। नवग्रहस्तोत्रम् उ.-सूर्यः- भास्कर भासय बुद्धिं लोकतमो हर सिद्धिम् । शाधि समाहितकार्ये त्वं ग्रहमण्डलुधर्यः ॥ विनादनन्तर वार्षिक पात्पूर्व य काल स कुमारगतिकाल प्तिकाल इत्यर्थ । कुमारप्रा-

·6
भगण
Ima
२ विद्युन्माला -मो मो गो गो विद्युन्माला (-
--) मगणमगणौ हौ गुरू ।
उ.-चन्द्र:-
ऋक्षेश त्वं मित्रात्ताभो नष्टस्ताप. कौमुद्या ते ।
आर्द्र कुर्यास्स्वान्तं नित्यं वंशं लोकं कारुण्यात्त्वम् ।।
३ माणवकम्-माणवकं भात्तलगा (- ५७ - -- 00 -)
तगणौ
लघु. गुरुश्च ।
उ.-मङ्गल:-
मङ्गलदो भूज सदा सूर्यसखस्सोमहितः ।
युद्धविदां सिद्धिकरश्शुद्धहृदां शं कुरु भो ॥
४ हसरुतम् - म्नौ गौ हंसरुतमेतत् (-. UUU--)
भगणनगणौ द्वौ गुरू।
उ.-बुधः
सौम्यस्त्व बुध महात्मा प्रज्ञां मे तनु विशालाम्
सौम्यं ते शुभफलत्वं साधूक्तं ग्रहसुयोगे ।
५ समानिका-ौ समानिका गलौ च । (-0-0-0-0)
रगणजगणौ गुरुः लघुश्च।
उ.-गुरु:-
जीव देव विद्वदार्य गीर्मुखादिजीवितेश ।
त्वं ममापि जीवहेतुरिष्टसिद्धिदो भवाऽऽशु ॥
६ प्रमाणिका प्रमाणिका जरौ लगौ । (७-0-0-0-
जगणरगणौ लघुः गुरुश्च ।
उ-शुक्रः
कवे कवित्वशिक्षणं भवेत्प्रसादतोऽत्र ते ।
प्रणौमि भक्तिभावतो गुरुप्रभाववान्गुरो ॥

·1- ७ वितानम् - वितानमेभ्यो यदन्यत् । जती वितानं गुरू- स्यात् । (v - --) जगणतगणौ द्वा गुरू । उ.-शनिः- शने शनैर्मे दयालो शमं प्रदेहि स्थिरं त्वम् । स्थिरां श्रियं त्वं प्रसादात्सदा तनोषि प्रियानाम् ।। ८ नाराचिका-नाराचिका तरी लगौ। (- -- 0 - 0 - 0 -) तगणरगणौ लघु. गुरुश्च । उ.-राहुः- राहो बलं प्रदेहि मे देहे मतो त्वमत्र भो । द्वेषस्सभूतजार्कगो नात्मार्कतत्ववित्परः ॥ ९ कबरी जो ल्गी यदि सा कवरी । (-- 00 - 00 -) तगणजगणौ लघु. गुरुश्च । उ.-केतु:- केतो कुशलं स्वकुले जातो भवतो भजते । ज्ञानं तनु मे भजतो ध्यानं करवाणि मुदा ॥ १० श्लोक -पचम लघु सर्वत्र सप्तम द्विचतुर्थयो । षष्ठं गुरु fasuraTETEEEFT ZUĦ I (UUUUUUUUUUU ५-०५)= पूर्वार्धम् । एवं उत्तरार्धम् ॥ उ.-अष्टवसव:- १ धृवोऽथवा धरो द्रोणो ह्यग्निर्वास्तुः प्रभाववान् । तथैव पंचमः प्रोक्तः प्रत्यूषश्च विभावसुः ॥ २ दोषस्सोम इति ख्यातः षष्ठः प्राणोऽथ सप्तमः। आपो वार्कोऽष्टमश्चेति वसवो ह्यष्ट ईरिताः ।। प्रयमस्य वसा वृव इति घर इति वा सज्ञा 2 पचमस्य-प्रत्यूष इति विभावसुरिति वा सज्ञा 3 षष्ठस्य–दोष इति सोम इति वा सज्ञा 4 अष्टमस्य- आप इति अर्क इति वा सज्ञा -

·8
३.—गणेशः-
गणेशं नौमि भक्त्याहं भवबन्धविमुक्तये ।
संपूजितस्सुराधैर्यस्स्वस्वकार्यार्थसिद्धये ॥
११ गजगति-नभलगा गजगतिः। (vvv -000-) नग
णभगणौ लघु. गुरुश्च ।
उ.- गजमुखे त्वयि रतिः प्रियकरा हितकरा ।
मतिकरा धृतिकरा भवतु सा भवज मे ॥
९ बृहत्याम्-
१ हलमुखी-रान्नसाविह हलमुखी । (-0 - 0 0 0 0 0 -)
रगणनगणसगणाः॥
विघ्नराजपदकमले संततं तव सुखनिधे ।
गराजकलितदशां मस्तकं मम वहतु भोः ॥
२ भुजगशिशुसृता-भुजगशिशुसृता नौम । (UUUUUU
--) नगणनगणमगणा ॥
जयति भवति देवं त्वां भजति जगति लोकोऽयम् ।
अखिलवयसि सम्मोदात्सकलमनसि भास्वन्तम् ॥
३ भुजङ्गसङ्गता–सजरर्भुजङ्गसङ्गता । (७५ - 0-0-0-)
सगणजगणरगणाः ॥
निजवैभवात्तविग्रहं जितदुःखसर्पभूषणम् ।
मतिमूषकाप्तवाहनं हितवारणास्यमाश्रये ॥
४ मणिमध्यम्- स्यान्माणमध्य चेद्धमसा । (-00-
0v-) भगणमगणसगणा ॥
१ लोकविडंब मा कुरु भोरशोकदवाग्निं वारय भोः।
ज्ञानविमूढं शिक्षय भो मानसमान्धं नाशय भोः॥

·५
२.-नवरत्नानि-
वज्रमणियमणिः पद्ममणिर्माणिक्यमाणः ।
मारकतं गोमेधिककं विद्रुममुक्तानीलरुचः॥
३.-नवग्रहाः-
सूर्यहिमांशू भूमिसुतस्सोमजजीवो काव्यसुधीः ।
सूर्यजराहू केतुरिति स्याग्रहसंख्या सा नवका ॥
१० पङ्कयाम्-
१ सुमुखी-समजास्सुमुखी मता गुरुः। (७७ - 00 - -
0-) सगणसगणजगणा. गुरुश्च ॥
१ सुबलस्सबलो विभो प्रभो वरदस्सुखदो यतस्सताम् ।
सफलं कुरु भो मयाऽऽदृतं सकलं सुकृतं कृतं हितम् ॥
दशेन्द्रियाणि-
२ नयनं श्रवणं दृशि ध्वनी
रसना च नसा रुची मतो।
त्वगपि स्पृशतिक्रियाविधी
धिषणेन्द्रियपञ्चकं विदुः॥
३ वदनाद्वचनं करैर्हतिश्वरणाद्गतिरप्यधोमुखे ।
परतस्सरणं पुरस्सुखं सहितानि दशेन्द्रियाणि तैः॥
२ शुद्धविराट्-म्सौ ज्गो शुद्धविराडिद मतम् । (---
-v-v-) मगणसगणजगणाः गुरुश्च ॥
विष्वक्सेनः-
विष्वक्सेनमुपास्महे सदा विष्वग्भीतिविदारकं मुदा।
विष्वग्विघ्ननिवारणं जनैर्विष्वकार्यमुखे त्वमय॑से ।।
S
2

·10
३ पणवम्-म्नौ ज्गौ चेति पणवनामकम् । (--- 0 0 0
-v-) मगणनगणजगणा. गुरुश्च ॥
विष्वक्सेन भृशमुपास्यसे भक्तयाविष्टवरजनैस्सदा ।
सेनानीस्स गणपतिस्तथा कार्यार्थ त्वमखिलसिद्धिदः।।
४ मयूरसारिणी--ौ रगौ मयूरसारिणी स्यात् । (-५ -
-v-v--) रगणजगणरगणाः गुरुश्च ॥
पञ्च महाभूतानि
उ.-पृथ्वी-
भ्ररसानलानिलाभ्रयुक्ता मातृवत्समा समानरागात् ।
भृतजातपालनक्षमा त्वं भासि सस्यरत्नगर्भधाम्ना ॥
५ रुक्मवती-भ्मौ मगयुक्ता रुक्मवतीयम्-(-
-00--) भगणमगणसगणा गुरुश्च ।
उ.-आप:-
आदिमसृष्टा वृष्टिजलाढ्या
पोषणमाता भूतहिता त्वम् ।
सस्यजनानां पक्षिपशूनां
प्राणनकी लोकविधात्री ॥
६ मत्ता- मत्ता ज्ञेया मभसगयुक्ता । ( UUUU--)
मगणभगणसगणा. गुरुश्च ।
-
-
उ.-तेजः-
सूर्यश्चन्द्रोऽग्निरिति च बुद्धं
ज्योतीरूपं मतिगतिभासम् ।
1जलाभिमानदेवता

·11
चेतश्शक्तिं बहुविधशक्तिं
ध्यायामि त्वां भृशमसुतत्त्वम् ।।
७ मनोरमा-नरजगैर्भवन्मनारमा । (000-0-0-0-)
नगणरगणजगणा. गुरुश्च ॥
उ.-वायु:-
अनिलतत्त्वमाश्रये मुदा सकलभूतधारणक्षमम् ।
ध्वनिगतिक्रमाश्रय सदा गतिरिति प्रपञ्चकारणम् ॥
८ चम्पकमाला-चम्पकमाला चेमसाग. । (-00--
भगणमगणसगणा गुरुश्च ॥
-आकाश:-
चित्प्रथमाविभूतविभूतिं सर्वगमाकाशाख्यसुतत्त्वम् ।
शब्दविभासे कारणमाद्यं मद्हृदयेशं त्वां परिसेवे ॥
९ त्वरितगति.-त्वरितगतिश्च नजनगैः। (५vvv-0000
- ) नगणजगणनगणा. गुरुश्च ॥
उ.-आत्मा-
जनयति यो गगनमरुद्दयुतिजलभूमुखमखिलम् ।
प्रकृतिवशान्मनसि कृतं सुखजलधिं वृणु हृदि तम्॥
११ त्रिष्टुभि-
१ उपस्थिता-जौ गौ गुरुणेयमुपस्थिता स्यात् । (--
vv-u-v--) तगणजगणजगणा. गुरुद्वयं च ॥
-त्रयस्त्रिंशद्देवतारहस्यम्-
चिद्वस्तु गुणाद्भवश्विराख्यो
मूर्तित्रयमित्यथ भूरि देवाः।
त्रिंशत्सहितास्त्रय इत्यनन्ता-
स्तदैवतकं विदितं रहस्यम् ॥
-
.

·12 -- २ इन्द्रवजा-स्यादिन्द्रवज्रा ततजास्ततो गौ। (---- 00-0--) तगणतगणजगणा: गुरुद्वय च ॥ उ.--अष्टवसवः, एकादशरुद्राः, द्वादशादित्याः, इन्द्रः, प्रजापतिः- तत्राष्ट देवा वसुरूपभाजो रुद्रास्तथैकादश देवरूपाः। तबादशादित्यवरेण्यरूपा इन्द्रः प्रजापत्यभिधानदेवः ॥ ३ उपेन्द्रवज्रा-उपेन्द्रवजा जतजास्ततो गौ। (७-0-- ७७-७--) जगणतगणजगणा गुरुद्वयं च ॥ - अष्टवसव वसुश्विदाभासकृतादिशक्ति- वरा सुताऽभूदृषिकाश्यपस्य । सधर्मिणी सा वरधर्मपत्नी तयाऽभवन्द्रोणमुखाष्टपुत्राः ॥ ४ उपजाति -इन्द्रोपेन्द्रवजयो संसृष्टभिन्नपादरूपा ॥ उ-१ द्रोणः-- द्रोणोऽधरो वा प्रथमो वसूनां मनोहरा वाभिमतिर्हि भार्या । तयोश्च सङ्गात्खलु जज्ञिरे ते हर्षो भयं शोकमुखाश्च भावाः॥ उ.-२ प्राण:- तथानिलः प्राणवसुर्द्वितीय- स्सोर्जस्वतीऽवास्य शिवाऽस्ति भार्या ।

·13 - पुरोजवोऽसौ सहसायुराभ्यां जातावविज्ञातगतिर्द्वितीयः ॥ ७ मुमुखी-नजजलगैर्गदिता सुमुखी । (५०७७-00-0 v-) नगणजगणजगणा लघुरुश्च ॥ उ.-३ ध्रुवः- ध्रुव इति नाम तृतीयवसु- भवति पतिस्स हि धारणया ॥ पुर इति काल इतीष्टसुतं सकलगतः करणं भजते ।। ६ दोधकम्-दोधकवृत्तमिद भभभागौ । (--00-00-0 v - -) भगणभगणभगणा गुरुद्वय च । ४-अर्कः- अर्कचतुर्थवसुर्यथवाऽप- स्तेन हि वासनया जनितास्ते । हर्षमुखा गदिता जनिकार्याः कर्मशताश्रयभावविशेषाः॥ ७ शालिनी-शालिन्युक्ता म्तो तगो गोब्धिलोकै । (-. -----) मगणतगणतगणाःगुरुद्वयं च । चतुर्भिस्सप्त- भिर्यति । ५-अग्निः- आग्निश्शुद्धः पंचमो वाऽनलोऽसौ धारा भार्या तस्य शाखो विशाखः । पुत्रा आसन् नैगमेयस्त्रयोऽथ ज्येष्टो भ्राता द्राविणो वा कुमारः। -1 - ·14 - ८ वातोर्मी-वातार्मीयं कथिता म्भौ तगौ गः । (---- -- UU-----) मगणभगणतगणा. गुरुद्वयं च । ६.-दाप:- दोषषष्ठोऽस्ति वसुस्सोमनामा भार्यानाम्ना कथिता शर्वरी सा। तस्याः पुत्रो विदितस्सोऽपि वर्चा वर्चस्वी वाऽवरजशिशुमारः॥ ९ भ्रमरविलसितम्-म्भौ न्लौ गस्स्याद्भमरविलसितम् । UUUUUU-) मगणभगणनगणा. लघु. गुरुःश्च । ७.----वास्तु वास्तुर्यस्सप्तमवसुरथवा प्रादिर्भासोंऽगिरस उदरतः। जाता भार्या तदुभयतनयो विश्वकर्माऽस्य स इति विदितः ।। १० रथोद्धता–रानराविति रथोद्धता लगौ । (-0-000- -v-) रगणनगणरगणा लघु गुरुश्च । ८ विभावसुः- अष्टमो वसुरसौ बिभावसुः प्रत्युषापतिरयं प्रभाववान् । व्युष्टरोचिषसुतौ तथा'ऽऽ तपो देवलो जयति सर्व भासकः ॥ ११ स्वागतम्-स्वागतेति रनभागुरुयुग्मम् । (-0-000- 00--) रगणनगणभगणा. गुरुद्वय च । - 1प्रभास "आगीरसी 3 विश्वकर्मा 4 प्रत्यूष 5 आतपन ·15 १ चिन्मयाजगदिदं वसुरूपा- च्छक्तितो विलसति प्रभयात्तम् । नौम्यहं प्रतिदिनं सवसन्तम् चिन्मयं हृदिशयं पुरुष त्वाम् ॥ २ भारते प्रकरणादियमुक्ता दानधर्मविषयादनुकृष्टा । आता वसुकथा ननु देवी- तत्त्वबोधपरभागवतोक्ता ॥ ३ उक्तमेव वरतैत्तिरशाखाऽ- रण्यभाग इदमद्भुततत्त्वम् । सूर्यरूपवसुदेवमहिम्ना कालदिक्परतया बहुधाऽलम् ॥ ४ एकतोऽधिक कृता दशरुद्रा एवमेव पुरतोऽभिहितास्युः। भारतादिगतनामविशेषै- बुद्धिगोचरसदर्थमुपाचैः॥ १२ वृत्ता-ननसगगुरुरचिता वृत्ता। (७0000000---) नगणनगणसगणा. गुरुद्वयं च ॥ एकादशरुद्रा १ अज:- अज इति विदुरिह रुद्रं त्वां न भजसि जनिमिति यस्मात्त्वम् । प्रभवसि जगदलमुत्स्रष्टुं स्थितिपदगतमिदमाहर्तुम् ॥

·16
1
१३ पृथ्वी-ननभगगुरुगैरथपृथ्वी । (७७७७७७ -00 -
नगणनगणभगणाः गुरुद्वयं च ॥
२ एकपात्-
जगदिदमखिलं तव पादो
विलससि बहुधैकसुपात्त्वम् ।
सुखमयमथ तत्रिपदं ते
भवगतजनताशरणे ऽलम् ।।
१४ भद्रिका-ननरलगुरुभिश्च भद्रिका । (UUUUUU - -
v-) नगणनगणरगणा. लघुः गुरुश्च ।।
भव तवकरुणा ऽस्ति चेत्प्रभो
धरति हि मृदुलाऽत्र भद्रिका ।
गुरुनयनपदं तृतीयकम्
गुरुबलमिति चित्रवृत्तजम् ॥
१५ चित्रवृत्ता-ननतगगुरुभिश्च चित्रवृत्ता। (७७७७७७ -
---) नगणनगणतगणाः गुरुद्वयं च ॥
३ अहिर्बुध्नयः-
अवसि जगदहिनधदेवो
दिविषदभिनुतस्त्वं हि लोके ।
स्थिरचरनिचयास्त्वत्प्रसादात्
स्थितिगतिभरणे स्स्युस्सुशक्ताः ॥
१६ श्येनिका-श्यनिका रजौ रलौ गुरुयंदा (-0-0-
v-v-) रगणजगणरगणाः लघः गुरुश्च ॥
1 भाद्रकावृत्ते अहिर्बुन्न्यपदसमावेशस्यानुपपत्त्या तत्पढ तदनन्तरीयाचित्रवृत्ते-
समावेशित वर्तते इति तात्पर्य, कविना सचम कारमुत्प्रक्षितम्
अहिर्बुध्न अहिर्बभन्य अहिर्बु न्य इति रूप.
2 अहिर्बन ,

·17
त्वं हि देव ईश्वरो पदद्वया-
त्कालकूटधारणादाहिस्स्मृतः।
बृंहसि स्वयं जगत्रयात्मना
तेन बुध्नय इत्यपहि कथ्यसे ।
१७ मौक्तिकमाला-मौक्तिकमाला यदि भतना गौ । (-- ७
-) भगणतगणनगणा गुरु दयं च ॥
४ विरूपाक्षः
रुद्रगणेषु त्वमसि बलिष्ठो
नौमि विरूपाक्ष तव पदाब्जे ।
बन्धविमुक्तौ दुरितविदाहे
कारणमाक्षित्रयमिति सेवे ॥
१८ श्रीवृत्तम्-पचरसैमश्रीतनगगैस्स्यात् (-- 00 -- -- 10
vvv ---) भगणतगणनगणाः गुरुद्वय च । पञ्चभिष्पभिर्यति.॥
५ सुरेश्वरः-
पंचमरुद्रं मुनिगणसेव्यं
स्वात्मनि देवं भजत सुरेशम् ।
रैवतसंज्ञं सुखमयरूपं
कालविदूरं शुभमति शीलम् ॥
१९ उपस्थितम्-उपस्थितमिदं सौ ताद्गकारौ । (- 0
v-----) जगणसगणतगणाः गुरुद्वयं च ॥
६ जयन्तः-
जगत्रयमिदं धत्ते जयन्तः
पुरत्रयवधे देवाः कियन्तः ।
दिनत्रयममुं ये ते भजन्ते
गुणत्रयकृतं शोकं कषन्ते ॥
S
3

·18 २० सम्मता-नरयुग भवेत्सम्मता लगौ। (७७७-0--- 0-0-) नगणरगणरगणा लघु गुरुश्च ॥ ७ बहुरूपः- स बहुरूपभाक् योऽस्ति सर्वग- स्सुलभमस्य तद्रूपधारणम् । अखिलशक्तितो विश्वरूपभाक् जयति भक्तितस्तं नमाम्यहम् ॥ २१ कुमारी-ययौ यो लगौ चेत्कुमारी मता । (v------ U-) यगणयगणयगणा. लघु. गुरुश्च ॥ ८ व्यंबकः- समे द्वे सुनेत्रे भजन्ति प्रिया- त्सुरास्ते न माहात्म्यमेतेषु किम् । रवीन्दू सुविज्ञानमक्षाणि ते जगद्भासयन्तीति जानन्ति ते ॥ १२ जगत्याम्- १ चन्द्रवर्त्म-चन्द्रवर्त्म निगदन्ति रनभसै । (-0 - 000 ७-) रगणनगणभगणसगणा ॥ ९ अपराजित सन्ततं त्वमपराजितपदभाक् त्वं न केन परिभूयस इति भोः । पूज्यसे त्वममरेन परिभव- स्त्वत्पदं हि भजतामुदयति नः ।। २ वंशस्थम्-जतौ तु वंशस्थमुदीरत जरौ । (v -- - - vv-v-v-) जगणतगणजगणरगणाः ।।

·19
-
१० सावित्र्यः-
नमामि सावित्र्यमुदारतेजसं
जगत्प्रसूतेस्सुनिदानमव्ययम् ।
विभासयत्येतदशेषलौकिक
स्वतेजसा योऽस्ति चितिस्वरूपवान् ।
३ इन्द्रवंशा-स्यादिन्द्रवशा ततजै रसंयुतै । (-----
v-0-0-) तगणतगणजगणरगणा.॥
११ पिनाकी--
देवो हरो यो भवनाशको निजा-
मध्यास्यमायां सृजति त्रिविष्टपम् ।
प्रेम्णा पिनाकी सकलं बिभर्त्यसौ
भूयस्तथा संहरति स्वलीलया ॥
पजाति-वंशस्थेन्द्रवंशवृत्तयोस्ससृष्टभिन्नपादरूपा ।
- U-v-) प्रथमपादे
जगणतगणजगणरगणा द्वितीयपादे तगणतगणजगणरगणाः ।
एवं उत्तरार्धपि । अन्यथा वा ॥
उदाहरणानि-
१ जटाधरोक्तया हि समीरितक्रमा
रुद्रास्त एकादशसंख्यया युताः ।
विशेषनामानि भवन्ति भारते
मात्स्ये पिनाकी स च रैवतो हरः॥
२ शिवो हरश्शंभुपिनाकिनौ तथा
स्थाणुश्च भर्गो गिरिशस्सदाशिवः ।
कपालिनामेश्वरभैरवौ स्मृता-
स्तेऽन्यैरथैकादशरुद्रसंख्यया ॥
-0--00-0-0
-

·22 ४ त्वष्टा- सुरगृहकारी रविकरहारी रवि कृतसंज्ञस्त्रि'शिरस आत्मा । हरकृत शूलो हरि कृतचक्रो लससि खलु त्वं कृतिसमनामा ॥ ९ जलोद्धतगति.--रसैर्जसजसौ जलोद्धतगति.। (७-७७७ - 1 0-000-) जगणसगणजगणसगणाः। षड्भिष्षड्भिर्यतिः॥ ५.-सविता जगत्प्रसविता त्वमप्रसविता प्रचोदयसि नो धियोसि सविता । वरेण्यमिति ते शरण्यमिति ते सुभर्ग इति तजपन्ति मनुजाः॥ येन स 1देवाना प्रासादादि निर्माता 2 सूर्यस्य किरणान् [ताप हरतीति [ह्रस्वी- करोतीति] 3 रविणा-सूर्येण कृता-दत्ता, सज्ञा [सूर्यस्य पत्नी] येन स + त्रिशिरस -तन्नामकस्य, आत्मा-पितृभूत । त्वष्टु आत्मैव यो पुत्ररूपेण जात, स त्रिशिरा । 'आत्मा वै पुत्रनामासि' इति ते हराय कृत -निर्मित , शूल [तन्नामायुधविशेष ] येन स 6 हरयेकृत-निर्मित, चक्र तन्नामायुधविशेष ] कृत्या, सम नाम यस्य स कृतिसमनामा। कृति ---तक्षणकर्म, तद- नुगुण नाम--- 'त्वष्टा' इति। यत -स्वक्ष धातु -तक्षणकर्मार्थक , तस्य तृच् प्रत्यये विहिते, त्वष्ट्र इति प्रातिपदिक भवति । तस्य पुसि प्रथमैकवचने रूप त्वष्टा इति । अस्मिन् श्लोके त्रिषु पूर्वेषु पादेषु, अस्य आदित्यरूपान्यतमस्थ, यानि कर्माणि निरूपितानि, तानि तक्षणकर्मसाध्यानीति कृत्वा, तत्कर्मानुगुण नाम प्रक- रणमनुसृत्य ‘त्वष्टा' इत्यनुमतव्य । अस्मिन वृत्ते गुस्वर्णत्रयापादकस्य त्वट्टपदस्य समावेशानुपपत्ति पर्यालोच्य, उपरिनिर्दिष्टार्थ क्लिष्टकल्पनोपि समावानेनाङ्गीकार्य ॥ .

·3
१० भुजङ्गप्रयातम्-भुजङ्गप्रयातं भवेद्यश्चतुर्भिः। (७ - -
----) यगणयगणयगणयगणाः॥
६. -भग:-
भगो ऽसि प्रसिद्धो विवाहादिकार्य
सुसिद्धं करोषि प्रजानां प्रियं त्वम् ।
सनक्षत्रगत्या षडैश्वर्यशक्तया
त्वमादित्यतेजो विशेषात्सुरेशः ॥
११ स्रग्विणी । रैश्चतुर्भिर्युता स्रग्विणी सम्मता । (-0--
v -) रगणरगणरगणरगणा ॥
-धाता-
धातृनामांकितो वायुसंधारणा-
द्रश्मिसंदीपनात्कर्मसंस्थापनात् ।
ब्रह्मवत्सृष्टिकृत्प्राणिनामुद्भिदा
स्थावराणामसि त्वं प्रभो तेजसा ।।
१२ प्रियंवदा-भुवि भवेन्नभजरै प्रियंवदा । (000-000
-v-v-) नगणभगणजगणरगणा ॥
८.-विधाता-
दिवि जलं भुवि जलं विधातृतो
हृदि बलं मतिबलं भवेत्सदा ।
अजगतिं हरिकृति हराश्रियं
सुविदधत्त्वमुपकृद्विराजसे ॥
१३ मणिमाला-त्यौ त्यो मणिमाला छिन्ना गुहवनः। (
--------तगणयगणतगणयगणाः । षभिष्षड्भि-
-
यति.॥

·21 ९. - -वरुण: सत्यानृतदर्शी मानवपश्यन् कालावरकस्त्वं राजाऽस्युदकानाम् । मित्रस्य सुयोगान्मत्रावरुणोक्तचा वेदे वरुण त्वं देवादिरितीड्यः । १४ ललिता-धीरैरभाणि ललिता तभौ जगे। (--0-00 v-v-v-) तगणभगणजगणरगणा ॥ १०.-मित्रः- मित्रो हिताय जगतां त्वमेव भो- श्शक्तो विशेषयजने प्रशस्यसे । चक्षुस्समस्तजगतोऽसि तस्थुष- स्तत्त्वां नमामि सततं सतां हितम् ।। १५ प्रमिताक्षरा-प्रमिताक्षरा सजससैरुदिता । ( ७७-0- vov-00-)सगणजगणसगणसगणा.॥ ११.-रविः- त्वमशेषतो विदितवान्विभवै- रमरेश्वरो धनपतिद्युतिमान् । प्रथमो हविर्भुगिति संकलितो रविरित्यतो निगदितो विबुधैः ॥ १६ ज्वाला- ननभमसहिताऽभिहिता ज्वाला । (vvvvvv ----) नगणनगणमगणमगणा ॥ रविकरवलिता जलधावापो मरुदनुसरणागगनं प्राप्ताः। घनगतिकलिताः कलिता वृष्टया रविमरुदनुगा भुवमायाताः॥ --

·-
१७ वैश्वदेवी-पञ्चाश्वैश्छिन्ना वैश्वदेवी ममो यो । । -----
---- --- ) मगणनगगगगगगा । पञ्चभिस्लामि-
यति.॥
१२ -उरुक्रमः-
आदित्यो नित्यं विक्रमेत स्वयं धां
त्रिः प्रातस्सायं मध्यमेऽह्नस्त्रिपादैः।
शब्दैस्त्वंविष्णूरुक्रमाद्यैः प्रसिद्धो
लोके सर्वे त्वां पूजयन्तेऽति नम्राः ।।
१८ जलधरमाला-अब्ध्यष्टाभिर्जलधरमाला म्भौ स्मौ ।
(---- | Uvvv---- मगणभगणसगणनगणा । चतुर्मि-
रष्टाभियति॥
द्वादशादित्यानां नामान्तराणि-
पूषा त्वष्टाय॑मसवितारौ शक्रो
धाता विष्णुवरुणविवस्वन्मित्राः ।
अंशस्सूर्ये खग इति चादित्याख्याः
लोकेवाहुयधिकदशात्ता भेदाः ।।
१९ अभिनवमालिका--अभिनवमालिका नजभयेस्स्यात् ।
(UUUU-U-UUU -) नगणजगणभगणयगणाः ॥
महेन्द्रः-
त्रिभुवनपालकोऽसि हि महेन्द्रो
दितिसुतनाशकोऽमरवरेण्यः।
सुकृतमनोरथान्सुकृतिनस्त्वं
सुयजनशीलिनो नयसि नाकम् ॥
२० प्रभा-स्वरशरविरतिर्ननौ रौ प्रभा । (UUUUUU-1
v---) नगणनगणरगणरगणा । सप्तभिः पञ्चभियति.॥
-
S.
4

·20
-
प्रजापति:-
प्रथमजननभाग्विभासिप्रजा-
पतिरमलगुणो भुवामीश्वरः।
कलयसि मनसा त्रिलोकी स्वयं
सुरदनुजपिता गतिस्त्वं सताम् ।।
२१ मानिनी- -भवति नजाविह मानिनी जरी । ( 0000-
00-0-0-) नगणजगजगणरगणा ||
त्रयस्त्रिंशद्देवताः-
जगति हिताः कति देवतास्त्रयो
दश दशतो दशसंयुता विदुः ।
श्रुतिविदिताः खलु तास्महस्रधा
मतिकुशलास्सुविभाव्य तन्वते ।।
२२ अभिनवतामरसम - अभिनवतामरस नजजाय । (
) नगणजगणजगणयगणा ॥
(UUUUUU-U
भवति सदेकमिदं सुविचारे
त्रिविधमथो गुणतोऽजहरीशाः ।
तदनु तदात्मकृतं महिमाप्त
वसुमरुदर्कगणं बहुधाऽऽहुः॥
२३ गौरी-नयुगरयुगयुक्च गौरी मता।
-~-) नगणनगणरगणरगणाः ॥
अभिमतशुभलाभयोगाय वा
भयकृदशुभयोगनाशाय वा ।
विविधकृतिवचोभिरेतास्तुता-
स्तदनुगतजनैर्हि वागादयः॥

·२४ ललना--पञ्च उनौ स्तो समगुता ललना । (-00-- । UUU -- 00 -- ) भगणतगणसगणलगणाः । पञ्चमिस्सप्तभिर्यति ॥ सन्ति हि देवा बहुविधा वरदा- स्तानिह वक्तुं कथमहं प्रयते । नाम च रूपं गुणगणान्फलदान् तत्कृतियत्नो भवति मे विफलः ॥ २५ ललितम्-ललितमभिहित नौ ब्रो नामतः । (७७७७ -0-) नगणनगणमगणरगणा ॥ प्रकटितमहिमा तेष्वेकेकको विलसति भुवने देवस्येच्छया । तदणुरपि न मे बुद्धो भासते किमुत जडधिया वक्तुं शक्यते ॥ २६ मौक्तिकदाम-चतुर्जगण यदि मौक्तिकदाम (U -- 00 -- v-v-0) जगणजगणजगणजगणा ॥ विभेमि नितान्तमशक्तिवशाद्धि सुखेन विचारयितुं निजवस्तु । तदीयमनुग्रहरूपफलं तु निदानमहं कलये विजयेऽत्र ॥ २७ कोकरता-सयसैभवेत्काकरता ययुक्त. (७ U-0--) सगणयगणसगणयगणा ॥ कलये विभो त्वत्पदपद्मसेवां मनमा वचोभिर्मम कायकायः । मुदितस्तया त्वं भव मे सहाय- स्सपदि प्रसक्ते गुरुशेषकार्ये । U ·28 १३ अतिजगत्याम्- १ चञ्चगेकावली-यमौ से विख्यातो चञ्चकिावली गरे । 1 -- -) यगणमगणरगणरगणा गुरुश्च । ( एकादश गन्धर्वाः- स गन्धर्वस्स्वानुभरिशोभाननोसौ द्वितीयो भ्राडास्ते भ्राजतेऽयं प्रसिद्धया । तथानाम्नांऽगारस्सोंहसां द्विद्पतिर्य- स्स बंभारियों बंभ्रम्यमाणारिरास्ते ।। २ क्षमा-तुरगरसयतिौं ततौ ग क्षमा। (UUUUUU -1 - ७ -- -- -- ) नगणनगणतगणतगणा गुरुश्च सप्तभिष्षभिर्यति.॥ हसनकृतिपरो हस्तसंज्ञो भवे- च्छुभकररुचिभिर्यस्सुहस्तो विभुः । कृशजनसुखदोयः कृशानुस्वयं निखिलवसुधरो भाति विश्वावसुः ।। ३ प्रहार्षणी-म्न.जोगनिदशयति प्रहर्षिणीय (--- 000 ---) मगणनगणजगणरगणा गुरुश्च । त्रिभिर्दशभि- मूर्धन्वान्वहति यतश्शिरः प्रधान सूर्यस्येव रुचिधरस्स सूर्यवर्चाः । स्वं कृत्यं कुरुत इति श्रिया कृतिस्ते गन्धर्वाः प्रथितरुचो हि सूर्यरूपाः ॥ ४ मत्तमयूरम् - वदै रंफ्रेम्तौ यसगा मत्तमयूरम् । (-. -v---) मगगतगणयगणसगणा. गुरुश्च । चतुर्मि- नवभिर्यतिः॥ त्रयोदशविश्वेदेवाः विश्वेदेवास्संकथितास्ते दश पूज्याः देवानन्ये त्रीन्दशयुक्तान्परमाहुः । यति.॥ -

·29
देवाः केचित्ते प्रियपौरूरवसंज्ञा-
स्तेषामन्ये ह्या वनाम्ना विदितास्युः ॥
५ रुचिरा-चनुग्रहेरिह रुचिग जभस्जगा । (v - - | U
-U - ) जगगभगणसग गज गगा. गुरुश्च । चतुर्भिवभि-
यति ॥
ऋतुर्वसुर्वनिधृतिकालदक्षकाः
परस्सकोऽपि च कुरुकामसत्यकाः।
पुरूरवा दश च तथाईका धुरि-
स्स रोचको तदनु विलोचनस्त्रयः॥
६ मजुभाषिणी-मजसा जगौ भवति संजुभाषिणी । (५७ --
v -) सगणजगणलगणजगणा. गुरुश्च ॥
धर्मविमर्श
नृवरोऽमरो भवितुमर्हति स्वयं
सुमना गुणैर्यदि भवेत्स्वधर्मजैः ।
स विपर्ययेन यदि जीवति स्थिर
द्रुमकीटपक्षिमृगजन्मवान्भवेत् ॥
८ सरसा-सजसा स्सगौ च कथिता सरसैषा । (vv----
-) सगणजगणसगणसगणाः गुरुश्च ॥
लभते स्वधर्मनिरतो बहु पुण्यं
भजते हि तस्य सुफलं स जगत्याम् ।
विदितस्स्वधर्ममहिमा सुखदाता
तमहं करोमि विशदं निजमत्या ।।
७ सुमङ्गलिका-(कलहंस.) सजसास्सगौ यदि सुमंगलि-
केयम् । (५७ v -- -- UUv -Uv --) सगणजगणसगणसगणाः
गुरुश्च ॥
1 को वा भवेत्- (तस्य नाम न ज्ञायत इत्यर्थ )

·30 - अखिलानि यो धरति पाति स धर्म- स्सुविधार्यते जगदनेन स धर्मः । अखिलं प्रतिष्ठत इदं खलु धर्मे परमात्मनोऽस्ति न परस्स च धर्मः ।। ८ प्रभद्रकम्-भवति नजौ च सजगा प्रभद्रकम् । (७७ v - Uvv -v-0--) नगणजगणलगणजगणा गरु॥ स्वनिजमहिम्नि यदयं प्रतिष्ठितो हृदि तदसौ सुविदितस्स्वधर्मवान् । स्वपदविदत्र हि भवेत्स्वधर्मगो भज परमात्मनिजतत्त्वमात्मना । १४ शक्वर्याम्- ९ असंबाधा--स्तौ सौ गावक्षग्रहविरतिरसंवाधा ॥ (-- -) मगणतगणनगणसगणा द्वौ गुरू ॥ पञ्चभिनवभिर्यति॥ कल्याणाऽऽधारान् यदि कलयसि तद्धर्मा- स्तानाचारे त्वं समनुसर मनश्शुद्धयै । तन्मूला भक्तिर्भवति खलु तया ज्ञानं मुक्तिं सारूप्यादिमथ भजसि तेन त्वम् ।। २ अपराजिता-लनरसलघुगैस्स्वरैरपराजिता । (U U UU ) नगणनगणरगणसगणा. लघु. गुरुश्च । सप्त- भिस्सप्तभिर्यति ॥ अनुकुरु परमात्मधर्मगुणान्सदा यदि तव भवति स्वधर्मरतिः परा । शुभगुणवशतो मनो विमलं भवे- त्तदनु भवति ते परात्मनि मानसम् ।। -UUUUUU - u-u-uu ·31 (- . नगणमणजगणजगणा UUU-UUUUUU - ३ वसन्ततिलका- उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ ग । द्वौ गुरू । (इयमेव सिहोद्धता उर्षिणी शोभावती च ॥ उक्ता गुणा हि करुणाभयदानरक्षा- सत्यप्रसादसमतार्जवधीरभावाः । पारार्थ्यभूतहितचिन्तनभूत्यहिसा देवस्य तान्समधिगच्छ यथोचितं त्वम् ।। ४ प्रहरणतिलका--जनननलघुगा. प्रहरणतिलका । (५०. ) नगणनगणमगणनगणा लघु गुरुश्च ॥ करुणा- विपदशितजने कुरु बहुकरुणां प्रदिश सदयनं वितर बहुधनम् । तनु रुगपनयं वद हितवचनं भर तदनुजनं नय तमुदयिनम् ॥ ५ इन्दुवदना-इन्दुवदनामजसनेस्सगुरुयुग्मैः । (-000 - -) भगणजगणमगणनगणा द्वौ गुरू ॥ अभयदानम्- इतिहतभृतनिहतान्सुपरिपातुं भूतहितभावभरितो ऽपनयभीतिम् । गेहधनसाह्यकरणाढरिविनाशात् साधु कुरु शोकहरणादभयदानम् ।। ६ अलोला-द्विसप्तच्छिद लोला मसौ म्भौ गौ चरणे चेत् । -) मगणसगणमगणमगणा द्वौ गुरू । सप्ताभिस्सप्तभिर्यति ॥ (- ।

·32
रक्षा-
भूकंपादनलाद्वा व्यालश्वापदवाधात्
शत्रोर्वारिविधातादापन्मोचनमारात् ।
कार्य तक्षणकार्ये कृत्वा रक्षणमाद्यं
भूतानामिह धैर्याद्रक्षासद्गुणभाक् स्याः ॥
७ कुमारी-नजमजगैर्गुरुश्च वसुपट् कुमारी (७७७७ - ८ -
-) नगणजगणभगणजगणा द्वौ गुरू। अष्टभि-
ष्षड्भिर्यतिः॥
सत्यम्-
मनसि सुचिन्तनं नु सुधिया यथार्थ
वचसि सुभाषणं नु सुहृदा यथार्थम् ।
कृतिषु सुकर्मकं नु करणैर्यथार्थ
त्रिकरणसत्यमेव भजसे यथार्थम् ॥
८ मजुभाषिणी-सजसा जगौ गिति च मंजुभाषिणी। (uv
-) सगणजगणसगणजगणा. द्वौ गुरू ॥
प्रसाद:-
सफलं हितं भवति तत्प्रसादजातं
क्रियते प्रियं सुकृतशान्तमानसैर्यत् ।
तदलं सुमित्र भज भक्तिभावतस्तान्
सुजनान्परेशमिव सन्ततं प्रसन्नः ॥
९ सुकेसरम्-नरनरैलंगौ च ललित सुकेसरम् । (७७७ -
v-00-0-0-नगणरगणनगणरगणाः लघु. गुरुश्च ॥
समता
द्विजनृपार्यशूद्रसकलान्त्यजेषु वा
मृगगजाऽश्वगोश्वखगकीटकेषु चा

·3.3 -- समुदयास्तदुःखसुखभूमिषु स्थिरो हृदि समाश्रय स्वसमतां सुकृती त्वम् ।। १० मदनार्ता-अन्त्य गुरुयुग्म त्यसभाश्चन्मदनार्ता । (-- , - -) तगणयगणसगणभगणा द्वौ गुरू ॥ १ आर्जवम्- वक्रो हृदि भावो यदि न स्याच्छ्रयते त्वां भूमार्जवभावश्शुचिर्भूमाविवरागः । मोऽखिलकार्येष्वृजुधर्माभिरतश्चे- त्तस्य प्रियवश्या जनताऽऽस्ते गुणरक्ता ॥ २ चतुर्दशमनवः- स्वायम्भुवनामा प्रथमोऽसौ मनुषक्त- स्स्वारोचिषनामौत्तमिकस्तापसनामा । तदैवतदेवो ह्यपरश्चाक्षुषदेवो वैवस्वतनामा रविवंशादिमनुस्स्यात् ।। ३ सावर्णिरथायं परतष्षट्पदवर्ती दक्षो मनुरेषां प्रथमो ब्रह्मसुनामा । धर्मोमनुरुद्रौ हितरौच्यञ्चषडिन्द्रः ख्याता मनवो ये सचतुर्भिर्दशभिस्ते ॥ ११ पथ्या-सजसा यलो च सहगन पथ्या मता। 100 - 0 UUU - - - - -) सगणजगणसगणयगणा लघुः गुरुश्च ॥ धीरभाव:- धनबान्धवादिविलयेऽत्र चित्ते भवं व्यसनं निपात्य धृतधैर्यभावो यदा । - S 5

·31
-
धनमार्गतोऽधिकृतकार्यभारस्तदा
निजधीरभावगुणदीप्तिमांस्त्वं भवेः ॥
१२ प्रमदा--नजभजला गुरुश्च भवति प्रमदा। (vvvv
~Uvv ~-) नगणजगणभगणजगणा• लघु. गुरुश्च ॥
पारायंम्-
तव जननं परार्थमिति भोः करुणा-
रसपरिपूरणेन हृदयेन कृती।
परहितमेव नित्यमनुगच्छसि चे-
त्वमथ परार्थतासुगुणमाद्रियसे ॥
१३ मध्यक्षामा--मध्यक्षामा युगदशविरमा म्भौ न्यौ गौ ।
(-
-) मगणभगणनगणयगणा द्वौ
गुरू । चतुर्भिर्दशभिर्यति ॥
भृतहितचिन्तनम्-
भूतग्रामं कथमपि सुखिनं कारुण्या-
दुर्व्या कुर्यामिति मतिसुभगस्सर्वात्मा ।
स्वार्थत्यागात्कुरु हितमचलस्सर्वेषां
भूतप्रीतिं भज भज सुगुणं धर्मात्मा ॥
१४ वासन्ती-मात्तो नो मो गौ यदिगदिता वासन्तीयम् ।
.) मगणतगणनगणमगणा. द्वौ
-UUUUUU
(
गुरू॥
भूतिः-
ऐश्वर्य भूतिः परमहिता स्वातन्त्र्यात्मा
व्याहारे भावे कृतिकरणे सौख्यावाप्तौ ।
आगारे देशे समरविधौ सैन्ये कोशे
तद्भूत्यायुक्तो जयसि यथा लोकेशस्त्वम् ।।

·35
--
१५ अतिशक्वर्याम्-
१ लीलाखेला-एकन्यूनो विद्युन्मालापादौ चेल्लीलाखेला ।
मगणमगणमगणमगण
मगणा ॥
अहिंसा-
केनाप्यन्ये नीता बाधा हिंमा प्रोक्ता लोकेऽस्मिन्
नो चेन्नीता वाधा येनाऽहिसावृत्तिस्साऽप्युक्ता।
तद्धर्मस्थे हिसावृत्ति!देत्यन्योऽन्याभावा-
तद्धर्मात्मा शुद्धो योऽसौ बुद्धस्तादृग्भूयास्त्वम् ।।
तृणकम-तृणकं समानिकापदद्वय विनाऽन्तिकम् । (-८
-0-0-0-0-0 - 0 .) रगणजगणरगणजगणरगणा.॥
-
सांसारिकपरस्परधाः-
तत्स्वधर्मतत्त्वमुक्तमत्रसत्वरूपकं
तगुणाश्च ते ह्यनन्तधा स्थितास्तथापि ये ।
मुख्यतां भजन्ति तेऽपि दर्शिता मतिं गता
नित्यकार्यमार्यधर्मतत्वमद्य कथ्यते ॥
३ शशिकला-द्विहतहयलधुरथगिति शशिकला। (७७७७
UUUUUUUUUU – ) TUTUTHITUTITUT. II
पितृधर्मः
सदशनवसनरुगपनयकरणं
नयविनयमुखगुणभृदधिकरणम् ।
श्रुतिततिकलितहितसुमतिकरणं
स्वतनयविषयकपितृजनकरणम् ॥
४ स्रक्- स्रगिति भवति रसनवकयतिरियम् । ( 0 0 0 0 0
UUUUUUUU - ) नगणनगणनगणनगणसगणाः । षड्भिवभि-
-
यतिः॥

·36 पुत्रधर्मः स्वपितृविहितमतिहितकृतिकरण सरुजि पितरि सुविधिरुगपहरणम् । विनयसदयकृतपदपरिचरणं पितृविषयकसुतजननिजकरणम् ॥ ५ मणिगुणनिकर -यसहययतिरिह मणिगुणनिकर. । (७७ 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 –) [TUTHỊU TUITIUTHT01 | 3 T- भिस्सप्तभिर्यति॥ सतीधर्म:- पतिपदरतियुतबहुपरिचरणं तदभिमतसरणिसमुदनुसरणम् । प्रियकरसुमधुरसुखरसभरणं परिणयपतिकरगतिजनकरणम् ॥ ६ मालिनी-ननमयययुतेय मालिनी भोगिलोकै.। (UUU -v--)नगणनगणमगणयगणयगणा । अष्ट- भिस्सप्तभिर्यति ॥ पतिधर्म:- गुणगणसमवेता मानिनीं स्वस्य भार्या गृहगतजनसेवाधर्मसक्तां स्ववश्यां । प्रणयवचनवित्तैः पालयेत्पूर्णभावैः पतिजनकरणीयो धर्म एष प्रशस्तः ॥ शुक्लपक्षप्रतिपदादिपञ्चदशाहानां श्रौतनामानि- प्रतिपदि सितपक्षे नाम संज्ञानमाद्यं सवितृहितकरे विज्ञानमह्नि द्वितीये । U U U –– - - ·37 नयति मुदमुमां प्रज्ञानमस्मिन्स्तृतीये गणपतिहितदे तज्जानदाख्यं चतुर्थे । गरुडमुदमिजानत्पञ्चमाहेऽथ पष्ठे गुहपरमहिते यत्तच्च सङ्कल्पमानम् । रविरथदिवसाहे कल्पमानं प्रपूर्व- मुपपदसहितं दुर्गाष्टमे कल्पमानम् ।। सनवममुपक्लन रामजन्मातिपूते सविजयदशमाहे क्लुप्तमयं सुराणाम् । हरिहरहितभूते श्रेय एकादशाऽहे हरिभजनसुदीप्ते यो वशी द्वादशाहे ॥ त्रयधिककृतदशाहे तच्छनेऽयं यदायत् चतुरितदशके संभूतमानन्तकेऽह्नि । विधुकरपरिपूर्णे पूर्णिमाहे हि भूतं शरकलितदशाहेष्वेवमाहुस्समाख्याः ॥ ७ चन्द्रलेखा-म्रो म्यौ याढ्यौ भवतां सप्ताष्टभिश्चन्द्रलेखा। ----) मगणरगणमगणयगण- यगणा । सप्तभिरष्टाभिर्यति ॥ राजधर्मः- राजाराष्ट्र समन्तात्स्निग्धान्तरङ्गः प्रजाना माहारार्थ यथावत्तिप्रवृत्तिव्यवस्थाम् । विद्याऽऽरोग्यायोग्यां सन्मार्गरीतिं प्रकल्प्य प्रायो देशे विदेशे कीर्त्या स्वधर्माद्विराजेत् ॥ १६ अष्ट्याम्- १ वृषभगातीविलासतम्-भ्रौ त्रिनगास्स्वराः खमृषभगति --- ·38 FOR TH-UU-U-UI UUUUUUUU -) भगणरगणनगण- नगणनगणा गुरुश्च । सप्तभिनवर्मियतिः ॥ प्रजाधर्म:- राजनि तत्प्रजाश्च कृतसदमलमनसो राज्यसुधारणाय बहुविधनयशरणाः । शत्रुविपच्छमार्थमतुलधनवितरणाः पान्ति हितं स्वधर्ममतिशयचतुरतया ॥ २ अश्वगति पञ्चमकारकृताऽश्वगतिर्यदिचान्तगुरुः (-00 --00-00 - 00-00-) भगणभाणभगणभगणभगणा गुरुश्च॥ गुरुधर्म:- शिष्यजनादरतत्परिपालनशक्तगुरु- ज्ञानविबोधकशास्त्रविचारकभावगतिम् । सन्ततशिष्यमहोदयदायकमार्गतति द्रागुपदिश्य ततो निजधर्ममयं भजते ॥ ३ पञ्चचामर – लघुर्गुरुर्निरन्तरं यदा स पञ्चचामर (v - v-v-v-v-v-v-v-) जगणरगणजगणरगणजगणा. गुरुश्च ॥ शिष्यधर्म:- निजं गुरु सभक्तितस्स्वदैवतं विभावयन् तदार्यपादसेवया तदाज्ञया तदाश्रयात् । तदात्तबोधबुद्धिमान्तदाशिषाप्रसिद्धिमान् स्वशिष्यधर्ममादरात्सुशिक्षितो हि सेवते॥ ४ गुणभूषा-लघुयुग्मादधिकाद्या मदनार्ता गुणभूषा । अथवा प्रमाणिकागतप्रत्यक्षरद्विरुक्तया षोडशाक्षरात्मकपादो पेता। अथवा द्विपञ्चाशत्तमवितानविशेषवृत्तस्य पादौ यस्या. पाद. सा। (चतुर्थाष्टमद्वादशषोडशाक्षरेषु यतियुक्ताऽपि गुणभूषा) ·39 - I- अथवा सभतैर्युग्यसगैर्युग्यतितुर्या गुणभूषा । (५० ---- 00 --- 00 - -- 00 - - ) सगणभगणतगणयगणलगणा. गुरुश्च । विवर- णम्। अष्ट्याख्यछन्दोजातेपु पत्रिंशदधिकपञ्चशतात्तरपञ्चषष्टि सहस्रसख्याकवृत्तेषु, अष्टोत्तरशताधिकत्रयोदशसहस्रतमं लघुद्वयगुरुद्वयक्रमेण षोडशाक्षरपादात्मकं वृत्तं गुणभूषाऽभि धानेनात्र व्यवह्रियते । (एतद्न्थकत्रा रचिता 'स्तुतिकुसुमा- अलिस्था गिरिजास्तुति.' अस्मिन्नेववृत्ते निबद्धा भवति ॥ गृहस्थसामान्यधर्म:- गृहमेधी गृहिणीयुक्प्रियपुत्रैर्धनधान्यै रिश्रतबन्धुः पुरुषार्थान्कुलधान्हितकाले । परिपाल्य प्रणयेन स्थिरभक्ति गुरुवर्गे सुचिरायुस्सुखभोगाननुभूयादिहयोग्यान् ॥ चन्द्रस्य षोडशकला:- २ अमृता मानदयाऽऽप्ता ह्यथ पूषा सह तुष्ट्या सुखपुष्टिस्सह रत्या सह धृत्या मुनिसंख्याः । शशिनी चन्द्रिकयाप्ता सह कान्त्या दशसंख्या- स्सह सा ज्योत्लिकया श्रीः कलिता द्वादशसंख्या। अथ सा प्रीतिकला चाङ्गदया सा सह पूर्णा मृतयाऽऽप्ता सकलाषोडशसंख्या हि कलास्ताः । सितपक्षे क्रमवृद्धा बहुळे हासमुपेता रविधाम्नामुदयास्तैर्विधुभूमिभ्रमणात्तैः ।। षोडशमातृकाः- ४ वरगौरीमथ पद्मा सशची तां भज मेधां अथ सावित्र्यभिधानां विजयां तां च जयां ताम् । कृतदेवाद्यपदाऽऽप्तामिह सेनां स्वधयाऽऽप्तां सुयुगाहां द्विपदाढ्यां श्रुणु ता मातर इत्थम् ।।

·10 ५ अथ ता लोकपदाद्या विदिता मातर एवं श्रुणु शान्ति सह पुष्ट्या सह धृत्या सह तुष्ट्या । सकलाषोडशनाम्न्यः कुलदैवात्मकदेव्यो बहुभाग्यं सुखमायुः कुशलं ते ददतेऽलम् ॥ ५ वाणिनी-नजभजरैयदा भवति वाणिनी गयुक्त । (७७७७ -0-000--0-- -- -) नगणजगणभगणजगणरगणाः गुरुश्च॥ तत्चविद्धर्मः- भवति यदा मनस्सुकृतधर्मतो विशुद्धं तदनुगतायनेष्वधिगतोऽखिलार्थभारम् । स्वपरहितोदयाय विनियुज्य तं स्वकामान् सुखमनुभूय भो निजसुख भजाऽऽत्मवित्त्वम् ।। १७ अत्यष्ट्याम्- १ शिखरिणी-रसैरुद्रच्छिन्ना यमनसभलागशिशखरिणी । (५ -UUU -) यगणमगणनगणसगणम- गणाः लघु. गुरुश्च । षड्भिरेकादशभिर्यति ॥ असंख्याकैर्यत्नैरपि पुरुषकारो हि विफलो न दैवं पर्याप्तं स्वयमग्विलकाम्यार्थविजये । स्वयत्नैधारस्त्वं कुरु निजकृति भोः प्रतिदिन स्वसिद्धेर्देवांस्त्वं तनु सुमुखिनस्स्वर्पितभरः ॥ २ पृथ्वी--जसौ जसयलाग्वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरु. (U - -0-) जगणसगणजगणसगणयगणा. लघुःगुरुश्च । अष्टभिनवभिर्यति ॥ मनोरथपरायणो भज तवेष्टदेवं परं तदन्यमतिधारणं त्यज तदा धिया तत्परः । स एव सुशको भवेद्धटयितुं यथेष्टान् हितान् त्वमत्र परमात्मदृग्यदि तदा स सर्वेश्वरः।। TUUUUU UUU-U-TUUU-U ·41 1 UUUUU-I ३ वंशपत्रपतितम्-दिङ्मुनिवंशपत्रपतितं भरनभनलगैः । (- | Ouvvvv -) भगणरगणनगणभगणनग- णा लघुः गुरुश्च । दशभिस्सप्तभिर्यति.॥ लोकविभुर्विभूतिवशतो भवति हि शतधा स्वीकृतरूपनामभरितो भजनकरमुदे । माधवरामकृष्ण इति तं बहुविधवरदं शङ्करसांबरुद्र इति तं विदुरिह सुखदम् ॥ ४ मन्दाक्रान्ता-मन्दाक्रान्ताजलधिषडगैम्भौं नतो तो गुरू- चेत् । (--- -v --) मगणभगण नगणतगणतगणा. द्वौ गुरू । चतुर्भिष्षड्भिस्सप्तभिर्यति ॥ माधव:- वन्दे देवं परमपुरुषं श्रीपति माधवं त्वां भक्तश्रेयोऽधिगमवरदं मोक्षदं श्रेष्ठरूपम् । कल्याणानां परमसुनिधिं पावकं पापराशेः कारुण्याऽऽप्तं सुरनरहितं चिन्मयं स्वात्मभूतम् ।। ५ हरिवृत्तम् (हरिणी)-रसयुगहयैन्सौं म्रौ स्लो गो यदा कथिता हरि । (७७७७v - । - ---v - - 0 -) नगण लघुः गुरुश्च । षड्भिश्चतुर्भिस्सप्त- भिर्यति ॥ सगणमगणरगणसगणा - दशरथहितं रामाकारं जगत्रयपालक गुरुयजनपं सीताकान्तं वनाश्रयरक्षकं । कपिपतिसखं वन्दे भक्तया विभीषणरक्षक दशमुखहरं रामाहं त्वां धराऽमरपालकम् ॥ S 6 ·12 ६ नत्कुटकम् (नर्दटकम्)- हयदशभिनजौ भजजला गिति नत्कुटकम् । (UUUU - U-I UUU vv -) नगणजगण- भगणजगणजगणा. लघु गुरुश्च । सप्तभिर्दशभिर्यति.॥ कृष्ण:- - - अरिजनभञ्जने कृतधियं यदुवंशपति मुनिजनरजने हितहृदं निजभक्तनिधिम् । कुरुक्कुलकर्षणे स्तुतजयं विजयाद्यगति मम हृदि भावये सुरनुतं विभुकृष्णमहम् ॥ ७ कोकिलकम्-मुनिगुहकार्णवै. कृतयति वद कोकिलकम्। (Uvvv - - | Uvv -- 00 -00-) नगणजगणभगणजगण- जगणा. लघु गुरुश्च । सप्तभिष्षड्भिश्चतुर्भिर्यति ॥ शङ्कर:- भयहरशङ्करे स्थिरप्रियङ्करमुक्तिकरे शरणमहं भजेऽसुरनरामरशक्तिधरे । हितवरदानतो नरसुरासुरशक्तिकरे तव चरणाम्बुजे समवलंबनमारचये ॥ ८ चित्रलेखा-ससजा मजगा गुदिक्स्वरैर्भवति चित्रलेखा। (uu-uu -) सगणसगणजगणमगण- जगणाः द्वौ गुरू । दशभिस्सप्तभिर्यतिः॥ साम्बशिव:- यदि साम्बशिवं भजाम्यहं सदुमया सहत्वां किमु देवगणैर्ममेतरेस्तव सदाश्रिता ये । भवपाशहरं भवं हरं सकलजीवपालं सुखशान्तिकरं प्रियात्मकं निखिलभावबोधम् ॥ -U-U I UUU-U-- - ·13 सप्तदशतत्वात्मकसूक्ष्मशरीरम् १ सह धीन्द्रियपञ्चकैः कृतं विषयगप्रतीतौ करणेन्द्रियपञ्चकैस्समं कृतिपरायणैर्यत् । असुदानिलपंचकैयुतं मतिमनोयुतं त- निजसूक्ष्मशरीरमुच्यते तदनुगोऽयमात्मा ॥ १ धृत्याम्- १ हरिचकमा-रात्सजो जभग विदुर्वसुदिग्यतिहरिच- कमा। (-v-v-v-100-0--0-0-) गणसगणजगणजगणभगण रगणाः । अष्टभिर्दशभिर्यति ॥ १ शङ्कर त्वयि मानसं यदि सन्ततं सुविधीयते शङ्करं न शिवङ्करं वद कि भवेदिति गीयते । किङ्करैस्तव यत्सुखं शिव सन्निधावनुभूयते किङ्करे मयि तत्सुखं सुखमास्त्विति प्रविभाव्यते ॥ २ हरिण'लुतम् -म्सौ जो जो भरसंयुता करिबाणकैर्हरि णप्लुतम् । (---00-0- 100 - U -- | 00 -v-) मगण सगणजगणजगणभगणरगणाः। अष्टमि पञ्चभि पञ्चभिर्यतिः॥ २ कैलासोऽमरसेवितस्तव मन्दिरं बहुसुन्दरं लोकाम्बा गिरिजा सती तव सुन्दरी हितशंकरी। हेरम्बो गणनायकस्तवपुत्रकस्सुरनायकः संसारः परमाद्भुतः कथमागतो वद देव ते ॥ अष्टादशपुराणानि- ३ ब्राह्मं भागवताग्निके सुवराहकं वरवामन मार्कण्डेयकनारदे वरलिङ्गकं परपामकम् । स्कान्दं ब्रह्मविवर्तकं परमात्स्यकं वरकूर्मकं ब्रह्माण्डं च भविष्यदित्यथ गारुडं शिववैष्णवे ॥ ३ निशा। (सुधा-नाराचम्) नगणयुगलरोब्धिरेषा यदा ·स्युर्निशा सा भवेत् । (७ ७ ७ ७४ -- --- U. U-) नगणनगणग्गणरगणरगणरगणा । दशभिरष्टभिर्यति ॥ भवति यदि भवे रुचिस्ते विलासात्सुखार्थ विभो भव वद सुमते न युक्ता कुतो मानवानां तथा । प्रकृतिगुणवशाद्भवश्चन्न शस्तस्सदा दुःखदो गुणपरिहरणे विधिः को भवेत्त्वं मम ब्रूहि भोः।। ४ करिणी-सनजा अपि नभसा शरयतिभिर्यदि करिणी। (00 -00 000-00 000-00 00 -) सगणनगणजगण- नगणभगणसगणा । पञ्चभि पञ्चभि पञ्चभिस्त्रिभिर्यति ॥ गिरिजा गिरिजे दिश घृणया मम भवसागरतरणं भवतोऽधिककरुणा यदि मयि तेऽनघहृदये । जलजन्तुभिरभितो भयकृशविह्वलतनये तरणि तव चरणं मम शरणं कुरु जननी ॥ ५ कुसुमितलतावल्लता स्याद्भूतर्वश्वै. कुसुमितलता वेल्लता म्तौ नयौ यौ । (----- | 0000- । -----) मगणतगणनगणयगणयगणयगणाः। पञ्चभिष्षड्भिस्सप्तभिर्यतिः॥ कुमार:- व्यर्था मे याच्बा बत पितरि ते 'मातरि त्वद्विभूतौ त्वत्साम्यं यस्मान्न मम गुणतो भूरिसामर्थ्यतो वा। तत्त्वामेवाहं शरणमुपगतस्तत्प्रियस्त्वं कुमारो नान्यो मत्कल्पस्सुगुणरहितो लाघवात्त्यक्तसङ्गः ॥ ६ हरनर्तकम्-नौ जयौ भरसहितौ करिवाणाहरनर्त- कम्। (- - 10v-v-) रगणनगण- जगणयगणभगणरगणा । अष्टभि पञ्चभिः पञ्चभिर्यतिः॥ 1 त्वद्विभूतो त्वमेव विभूति (परमैश्वर्य) यस्य स तस्मिन् अथवा यस्या- स्सा तस्याम् । इद 'पितारी, मातार,' पदया प्रत्येक विशेषणम् . UUUU luu ·-15 कार्तिकेय सुरगणे वरसैन्यपः प्रथितो बली सप्तमातर इति ते प्रियनामतो दिश कोऽधिकः । तारकासुरहनने खलु दर्शितं भुजशौर्यकं कीदृशा वयमभयं त्वयि याचितुं किमु शक्नुमः ॥ ७ चित्रलेखा-मन्दाक्रान्तानलघुपरयुता कीर्तिता चित्रलखा (-- -10 vvvvv -1-0 - -)मगणमगणनगणयगण यगणयगणा । चतुर्भिस्सप्तभिस्सप्तभिर्यति ॥ त्व चेत्पित्रोरयनमनुसृतो दीनकारुण्यशृन्यो गच्छेयं भोश्शरणमनुपदि प्रेमधामानमन्यम् । मन्त्येवाऽन्ये सरससुहृदया रक्षणे मेत्र दक्षाः प्राप्तोऽहं त्वां तुलयितुमनसा द्राक्परीक्षार्थमन्यैः ।। ८ नन्दनम्-नजभजरैस्तुरेफमहितैरिशवैर्हयनन्दनम्। (५७ -) नगणजगणभगणजगणरगण रगणा. । एकादशमिस्सप्तभिर्यति ॥ प्रथितषडाननानि किमु ते पयस्सुपानाय वा चतसृषु दिक्षु संसृतिगतान्सुभर्तुकामाय वा । यधिकदशेक्षणानि प्रकृतेस्समीक्षितुं वा श्रियं व्यसनशतैर्हतानिह नरान्दयादृशा रक्षितुम् ।। शार्दूलललितम् -मस्सोजस्सतसा दिनेशक्रतुभिश्शार्दूल- ललितम् । (-- -- -- Uv -- -- 00v - } - -vvv -) मगणसगण जगणसगणतगणसगणा. द्वादशभिष्षड्भियति ॥ हेरम्ब:- हेरम्ब त्वमपीह मोदकपरो नालक्षयसि मां संरम्भादथवा तनोषि कुशलं भक्तस्य तव मे । VU-U-UUU-Iu-u- - ·16 ) आयातां बहुविघ्नसन्ततिमहं तीर्त्वाऽऽशु सुसुखी सेवे त्वामधिकप्रियात्प्रमुदितस्तेऽनुग्रहवशात् ।। १९ अतिधृत्याम्- १ मेघविष्फ़र्जितम्-रसत्वश्वैय्प्नौ न्सौ ररगुरुयुता मघ विष्फूर्जितं स्यात्। (v ~----~-10 vvvv -1 - ५ -- -- -- ) यगणमगणनगणसगणरगणरगणा गुरुश्च । पडभिष्पभिस्सप्त भिर्यति ॥ हृषीकेशं ध्यायाम्यहमभयदं लोकरक्षासुदीक्षं हृषीकानां सम्यनियमकरणे कारणं त्वामभेद्यम्। सदा देवैरीड्यं शुभकरमति सान्द्रकारुण्यसिधुं विभो भक्तं ते मां विनयसहितं पाहि पद्माक्ष नित्यम् ॥ २ शार्दूलविक्रीडितम् --सूर्याश्वैर्मसजास्ततास्सगुरुवश्शार्दू- लविक्रीडितम् । (- -v-) मगणसगगजगणसगणतगणनगणा. गुरुश्च । द्वादशभिस्लप्तभि- VU-U-UUU । यति॥ मातस्ते तनयं तिरस्कृतसुखं मां पाहि पद्मालये गोविन्देन न मे भवेत्सुफलिता या का चिदाशास्थिरा । यत्तस्याश्रयिणो भवन्ति बहवो नाहं भवेयं प्रियो मातुः प्रीतिरिह स्थिरेति मनुजैस्सामान्यतो गृह्यते । ३ मणिदीनि -मस्सौ तो जयगा मणिदीप्तिर्दिनिधिभिर्य- दिविच्छिन्ना। (- -) मग- णसगणसगणतगणजगणयगणा गुरुश्च । दशभिनवभिर्यति ॥ लक्ष्मीस्त्वं धनदा सुमतीनां स्या विपुलं न धनेप्सा मे वाणि त्व मतिदा सुकवीनां स्या विमलं न मतीच्छा मे । - - 1-00-00 ·17 UUUU JUUUU --UU - TUUUUU- गौरि त्वं शुभदा सुकृतीनां स्या बहुलं न शुभाशा मे मातस्त्वं त्रिविधा त्रिगुणस्था तारय मां गुणशोकाब्धेः॥ ४ वाणी-म्भौ स्नौ यस्सो गुरुसहिता निधिविरतिश्चेदिह- वाणी। (- -) मगणमगण- सगणनगणयगणसगणा गुरुश्च । नवभिर्दशभिर्यति.॥ पुत्रो मारः पतिरहिशो जननि गृहं सागरमध्ये मत्तो वाहस्त्वमपि चला न मम गतिस्तेषु निराशा । कि तु प्राहुस्त्वयि विमला निजकरुणा पालनदक्षा तामाश्रित्य प्रकृतिगतां समपनये तामसवृत्तिम् ।। ६ सुमधुग-म्रौनी मोनो गुरुश्चद्धयऋतुरसैरुक्ता सुमधुरा। vvv -) मगणरगणभगण- नगणमगणनगणा गुरुश्च । सप्तभिष्पड्भिष्षड्भिर्यति ॥ ब्रह्माणं त्वां भजेऽहं सकलजनताहत्तापशशिनं ब्रह्माण्डान्तर्वसन्तं बहिरपि तथा सर्वान्तरगतम् । सृष्टिव्यापारकार्ये स्थिरकृतधियं चित्राद्भुतकृति वेदानां बोधगम्यं स्तुतमतिबलं तेजोऽन्तरबलम् ॥ ६ सुरसा-म्रौ नौ यो नो गुरुश्चेत्स्वरमुनिकरणैराहसु- रसाम्। (- --TUUUUUU-I-UUU - ) #TUTTITUT भगणनगणयगणनगणा. गुरुश्च । सप्तभिस्सप्तभिः पञ्चभिर्यतिः॥ लोकेश त्वां भजे त्वं मम मुखमभयं दातुमनसा युक्तश्चेत्तन्मनो मे तव भजनपरं पादकलितं । कुर्वेऽहं तेऽत्र मे भो समयमधुना लेख्यकलितं मद्धस्ताङ्केन युक्तं त्वमपि कुरु तथा मानसलिपिम् ।। २० कृत्याम्- १ वृत्तम्-त्रीरजो गलौ भवेदिहेदृशेन लक्षणेन वृत्तनाम ।

·18 वदना । (- - IUUUUUU-1 ( -0-0-0-0-0-0-0-0-0-0) रगणजगणरगण- जगणरगणजगणा. गुरु लघुश्च ॥ वाणि मे नमोऽस्तु ते तवाशिषोत्र सन्तु मे सदाऽऽदरेण पालितोऽहमस्मि ते कृपाभरादतः प्रियो यतस्सुतोऽस्मि । पादपाणिकर्मणा प्रदक्षिणं तवार्चन सुविग्रहस्य भक्तियुग्जनास्सुखं वितन्वतेऽवलस्त्वहं धिया करोमि ॥ २ सुवदना । झया सप्ताश्वषभिर्मरभनययुता भ्लोगस्सु vo-) मगण- रगणभगणनगणयगणभगणा लघु गुरुश्च । सप्तभिस्सप्तभिष्ष- इभियति.॥ विष्णोहो गरुत्मान् वृषभपतिरुमाकान्तस्य सविधे धातुर्हसो भवान्या मृगपतिरधुना तान्यामि शरणम् । श्रान्तं मां ते नयेयुस्तदधिपतिपदं सौहार्दमनस- स्सान्निध्याप्ताः प्रभुभ्यो हितसमाधिगमे दक्षाः परिजनाः ।। ३ गीतिका । सजजा भरौ सलगा यदा कथिता तदा खलु गीतिका। (vv - U-10v-v-01-0-0-0-) सगण- जगणजगणभगणरगणसगणा. लघु गुरुश्च । पञ्चाभिस्सप्तभिरष्ट- भिर्यतिः॥ हनुमाव्रतो रघुनायके मम पालने खलु शक्तिमान् यदवाग्भवं रससागरं बहुरंहसा हि पुराऽतरत् । तदयं मुदा भवसागरं भुवि तारयेत्सुसुखेन मां सुपरीक्षिऽतो विहितोद्यमे स हि शक्नुयात्सदृशोद्यमे ॥ २१ प्रकृत्याम्- १ स्रग्धरा-म्रश्नांना त्रया गा त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम् । (- - IUUUUUU --U --) ·19 UUU-U-I UUU मगणरगणमगणनगणयगणयगणयगणाः । सप्तभिस्सप्तभिस्स प्तभिर्यतिः॥ देवा यूयं समेताः पदगतमनुजं रक्षितुं मां समर्थाः प्रत्येकं वो न शक्तिर्यदि भवति सदा स्वार्थचिन्तापराणाम् । स्वार्थत्यागः परार्थ समुचितकरणे स्वार्थता तद्विचारे स्वात्मार्थस्स्याद्विचारः परपदभजनात्स्वात्मभावः परार्थः ॥ २ पञ्चकावळी-(सरसी-धृतश्रीः) नजभजजा जरौ नरपते कथिता भुवि पञ्चकावळी । (७७७ -v-v-) नगणजगणभगणजगणजगणजगणरगणाः । सप्तभि- स्सप्तभिस्सप्ताभिर्यति ॥ तव शपथं न कि स्मरसि तं भगवन्यदनन्यभक्तिभा- ग्जनकुशलं वहाम्यहमिहेति निजं सकलप्रियं प्रभो । त्वदपरवस्तु किं वद यदस्ति यथाऽस्ति च तत्वमेव मे तदनु विचारये श्रुतिकथां बहुधा प्रथितां प्रपञ्चिताम् ।। २२ आकृत्याम्- १ मद्रकम् (सुभद्रकम् )-सूत्रम् । भ्रौ नौ नौ न्गौ दिगा- दित्याः । भ्रौ नरना रनावथ गुरुर्दिगर्कविरमं सुभद्रकमिदम् । (-00- -v-vv -) भगणरगणनग- णरगणनगणरगणनगणा गुरुश्च । दशभिर्द्वादशभिर्यतिः ॥ पालय मामगेन्द्रतनुजे सुरेन्द्रपददे नरेन्द्रवरदे पादयुगे ममास्तु शरणं तवास्तु करुणा मयि स्तुतगुणा । भावय मामनन्यशरणं त्वदन्यवरणं न मन्य इति हा साधय मेऽभिलाषमपरं विलासविधुरं प्रकाशमधुरम् ।। २ हंसी-मो मो तो नो नो नो सो गो वसुभुवनयतिरिति भवति हंसी।( I UUUUUUUUUUUU--) -U-UUU S 7 ·50 U--ul-UUU मगणमगणतगणनगणनगणनगणसगणा. गुरुश्च । अष्टभिश्चतु- दशभिर्यतिः॥ लक्ष्मीदेवि त्वां वन्देऽहं सकलभुवनमनुजनमितपादां लक्ष्मीकान्तस्त्वद्वाग्वश्यो वद तमसकृदुपगतमव मां त्वम् । लक्ष्मीवासेनाऽलं तेन त्वमयि कनकमुखधनमिह दातुं लक्ष्मीवन्तं कर्तुं दीनं प्रभवसि कुरु मदवनमिति याचे ॥ ३ मत्तभम्-तो भो यजौ सरनगा पशिसूर्ययति मत्तेभ मत्र कथितम् । (- --U-UUU -) तगणभगणयगणजगणसगणगणनगणा गुरुश्च । दशभिर्दादश- भिर्यति॥ १ प्रह्लादपालनरसिंहाय भक्तपरिपोषाय ते भगवते दैत्यान्विनाशयितुकामाय पापपरिहाराय तापशमिने । देवादिदेवसुरपूज्याय भूतभरणायाऽखिलाश्रयवते सर्वेश्वराय परिपूर्णाय देव वनमालिन्नमोऽस्तु शतशः ॥ तंदव-सप्तभिस्सप्तभिरष्टभिर्यति । २ रामं भजे मनसि रामं दधे शिरसि रामं धरामि हृदये । रामं स्तुवे वचसि रामं श्रये वयसि रामं करोमि सकलम् । रामं नमामि भुवि रामं तनोमि हृदभिरामं मुदाऽहमधुना रामं स्मरामि पररामं नयामि हितरामं शरीरगमिमम् ॥ ४ लक्ष्मी.-नयसभयुक्ता ननसा गो दशरविकृतयतिरिह FeaT. I (UUUU--UU--I UUUUUUUUUU -- यगणसगणभगणनगणनगणसगणाः गुरुश्च । दशभिर्द्वादशभि- यति॥ नरहरिसेवां कुरु नित्यं शुभकरवरनवविधभक्त्या हरिहररूपं भज सत्यं जनिहरपरतरसुखतत्त्वम् ।

·51 | 0 0 0 0 0 ; 0 0 0 0 0 0 0 0 0 -) HUTHT- नरवर धीरं श्रुणु पथ्यं दरहरगरधरपदभक्त्या मुरहरदेवं स्तुहि तेऽर्थ्य धर गुरुरसभरपरमत्वम् । २३ विकृत्याम्-- १ मत्ताक्रीडा। सूत्रम्-मौ नौ लौ न्लो ग्वसुपञ्चदशत । मत्ताक्रीडा मो नौ नौ नाविति लगिति च वसुशरदशयनिका । (-. णतगणनगणनगणनगणनगणा लघु. गुरुश्च । अष्टभि पञ्चभिर्दश- भिर्यतिः। अथवा । अष्टभि. पञ्चदशभिर्यति. ॥ १ वन्दे श्रीरामं श्रीरामं मम हृदयगतमभयहितविनयं विश्वामित्रेड्यं सीताढ्यं पितृवचनमनुविपिनकृतवसतिम् । सुग्रीवाकांक्षादातारं दशवदनहरमविततदवरजं राज्ये जानक्या संयुक्तं धरणिजनहितकरणपरवशगम् ॥ २ रामे श्याम सीतारामे त्वमयि रमय हृदयगगनपरमे मायातीते कायापेते सुखय विषयलयसदसदुपरमे । संमारेऽस्मिान् सारस्स्यादिति हि सुमतिविदितपरमपदधी- स्सत्यज्ञानानन्तानन्दे विहर सततनिहतकरणविततिम् ॥ २ अद्रितनया-नजभजभा जभौ लघुगुरू बुधैस्तु गदितेय- HIGHAT I (UUUU--u-vuu-lu-uuu-u-uuu-) MUT जगणभगणजगणभगणजगणभगणा. लघु. गुरुश्च । एकादशभि द्वादशभिर्यति.॥ भज भज देवकीवरसुतं विलासभरितं सुभोगकलितं तव हितकारणं सुरनुतं त्रिवर्गरहितं त्रिवर्गवरदम् । भवकृतदुःखगान्सुखयितुं य एव सुलभस्तमेव शरणं भज निजभक्तितो वरगुणी हिताय मतिमान्सुखाय गतिमान्।। ३ अश्वललितम्-सूत्रम् । जो जो जौ श्लौ ग्रुद्रादित्या । यदिह नजौ भजौ जमलगास्तदश्वललितं हरार्कयतिमान् ।

·53 २५ अभिकृत्याम्- १ क्रौञ्चपदम्- मृत्रम् -स्तो भ्री नौ नौ ग्भूतद्रियवस्वृपय । क्रौञ्चपदा तो भरौ ननना नगाविपु गरवमुमुनियतिरिहभवत् । (-UU--1U-UU-TU-UUUUUUUUUUUU -) #TUT- तगणभगणरगणनगणनगणनगणनगणा गुरुश्च । पञ्चभिः पञ्चभि- रटाभिस्सप्तभिर्यति ॥ साम्बशिवं त्वं पूजय नित्यं भवहरभयहरसुखकरनिलयं सर्वगतं त्वं सर्वमयं तं स्थिरचरगतिकृतिरतिभूतिकरणम् । कारणमाद्यं कार्यवशायं विदुरिह चतुरधिचतुरसमतनुं सच्चिदनन्ताऽऽनन्दसुमूर्ति भज सुखमनुभव निजहितमतुलम् । २६ उत्कृत्याम् १ भुजङ्गविजंभितम्-सूत्रम् । मो ना नौ सौ ल्गौवसुरुद्र- ऋषयः । वस्वीशाश्वश्छेदोपत ममतनयुगनरसलगर्भुजगविजूं भितम् । (- ७-) मगणमगणतगणनगणनगगनगणरगणलगणा. लघु गुरुश्च । अष्टभिरेकादशभिस्सप्तभिर्यति ॥ देव्यां भक्तिस्सिद्धा चेन्मे करतलगतमिह भवुकं स्वजन्म- फलोदयं भक्तिश्रद्धायुक्ता प्रीतिः कृतमतिमलततिविलयाद्भवेत्सुकृतो- दयात् । प्रीतिस्तादृग्जायेतास्यां यदि शुचिमतिपरवशता ह्यनन्य- शरण्यता लब्ध्वा तां त्व तत्कारुण्यादतिशयशमयसुपदं भजार्य सुखास्पदम् ॥ २ अपवाहकः-सूत्रम् । नौ नौ नौ सौ गौ नवकर्तुरसे- न्द्रियाणि । मो नाषट्सगगिति यदि नवरसरसशरयतियुत- TUUUUUUUUUU-Iu-UU- ·51 Uvvvvvvvvvvvvvvvvvvv मपवाहाख्यस।। -~-- -- ) मगणनगणनगणनगणनगणनगणनगणसगणा. द्वौगुरू । नवभिष्पभिप्पइभिः पञ्चभिर्यति. ॥ वन्देहं सकलजननि जननमरणजलधितरणसुधुरीणां त्वां सन्देहान्विविधजननविषयकमतिसुदृढकलितपदान्हन्याः। सन्दाहं विजितमनसि फलिततपसि विलसदमृतसुखधाराणाम् वन्दारौ मयि तव पदकमलमधुरमधुमधुलिहि कलयाम्ब त्वम् ॥ ३ शम्भुनटनम्-जसो नभजसा नभलगा मनुदिवाकरय- तिर्यदि तु शम्भुनटनम् । (v -- 00 - 00 - 00 - 100 - vvv - Uvv-) जगणसगणनगणभगणजगणसगणनगणभगणा. लघु गुरुश्च । चतुर्दशभिर्दादशभिर्यति ॥ नमोस्तु वशिन धृतशिरोवंशशिने लसदुमाकलितवर्मवलिने सविष्णुविधिनन्दिमुनिनारदसुराऽऽहतसुवाद्यनुतगीतरुचिरे। अनेकविधनृत्तयुतताण्डवमहे गिरिजया सह सुलास्ययुतया त्रिलोकपरनाटकगृहे त्वमनिशं प्रथमसूत्रणधरो विजयसे ।। अज्ञानादत्र य दोषा जाता. प्रमादतो भ्रमात् । विद्वासस्तान् समीकुर्युरित्यहं प्रार्थये वुधान् ।। सामाप्तोऽयग्रन्थ ओम् तत्स त् भाववत्सरमाधमासमितपञ्चमीभृगुवासरे (28-2-1935) कल्याणपुर्या (बेङ्गळूरुनगरे) चन्नरायपत्तनाभिजनेन श्रीवेकटरमणार्येण वाग्देवी- सेवार्थ रचितोऽय ग्रन्थ सम्पूर्णस्समुसति ॥

·प्रथमोऽनुवन्ध प्रस्तारक्रियानिष्पत्या वृत्तसंख्यानिर्णयः संविधानक्रमः-यस्मिन् कस्मिन् छन्दसि यावन्त्यक्षराणि भवेयु प्रथमतिर्यक्श्रेण्यां तावतश्चतुप्फोगान् निर्माय, नेषु सर्वेषु गुरुचिह्नानि लेख्यानि । द्वितीयतिर्यक्थेण्यां तावत्स्वेव चतुष्कोणेषु मध्ये, पूर्वश्रेणीगतप्रथमगुरोरघस्स्थचतुष्कोणे लघु- चिह्न न्यस्येत । तस्य वामपार्श्वगतचतुष्कोणेषु ( लेखकस्य दक्षिणपार्श्वभूतेषु), तत्पूर्वश्रेणीस्थसर्वचतुष्कोणगतगुरुलघु- चिह्नानि यथावन्निवश्यानि । तृतीयनिर्यक्शेण्यामपि एवमेव । परन्तु, नत्र तद्दक्षिणपार्श्वगतचतुष्कोणेषु सर्वत्र गुरुचिह्नान्येव निवेशनीयानि । चतुर्थादितिर्यक्श्रेणीगतचतुष्कोणेष्वपि एतत्क्रम- मेवानुसृत्य, यथोचितगुरुलघुचिह्नानि लेख्यानि । यस्या तिर्यक्- श्रेण्यां सर्वेषु चतुष्कोणेषु लघुचिह्नान्येव निक्षिप्तानि भवन्ति, तत्रैव प्रस्तारविरामो भवति । तत, तत्प्रस्तारश्रेणी संख्या कियत्य इति गणयित्वा, तत्रोदिताना वृत्तानामपि तावत्यस्संख्या. इति निर्णतव्यम् ॥ यथा- m २ उक्तायाम्-एकाक्षरः पादः. १ श्रीवृत्तं-प्रसिद्ध २ लघु. U २ कल्पनीयम् इति द्वेवृत्ते निष्पद्यते ॥ सूचना-अत्र ऊर्ध्वाकारायां आद्यन्तिमात्मिक श्रेण्यां स्थितयो चतुष्कोणयोः एकैकगुरुलघुक्रम इति विवेकः ॥

·56 २ अत्युक्तायां यक्षरः पादः. १ स्त्रीवृत्त-प्रसिद्ध २ लघुगुरू २ कल्पनीयम् ३ गुरुलधू ३ इति चत्वारि वृत्तानि निष्पद्यन्ते ॥ सूचना - अत्र ऊर्धाकाराया आद्यश्रेण्यां स्थितेषु चतुष्कोणेषु यावत्पूर पूर्वप्रस्तारवत् एकैकगुरुलघुक्रम । ऊर्ध्वाकाराया अन्तिम श्रेण्यां स्थितेषु चतुकाणेषु द्विर्गुिरुलघु क्रम इति विवेक ॥ ३ मध्यमायाम् व्यक्षरः पादः. १ मगण. १ नारीवृत्तं-प्रसिद्ध २ यगण. । २ कल्पनीयम् ३ रगण । ३ मृगीवृत्त-प्रसिद्धं ४ सगण ४ कल्पनीयम् ५तगण - U " ६जगण ६ ४ " ८ नगणः C " इति अष्टौ वृत्तानि निष्पद्मन्ते ॥ सूचना-अत्र ऊर्ध्वाकारायद्वयश्रेणीगतचतुष्कोणेषु यावत्पूरं पूर्ववत् क्रमेण एकैकद्विर्द्विगुरुलघुक्रम । ऊर्ध्वाकारन्तिमश्रेणगित चतुष्कोणेषु चतुश्चतुर्गुरुलघुक्रम इति विवेकः ॥

·57 ४ प्रतिष्ठायां चतुरक्षरः पादः, १ मगणोगुरुश्च १कन्यावृत्तंप्रसिद्धं २ कल्पनीयम् २ यगण. । ३ रगण. - ३ ८ सगण. C ac C ५तगण. " ६ जगण. ६ " ७ भगण. " ८ नगण. U " ९ मगणोलघुश्च - " १० य C C " C " १३ त १३ C - C " " C १६ 5 ४ " इति षोडशवृत्तानि निष्पद्यन्ते ॥ सूचना-अत्र ऊध्वाकाराऽऽद्यत्रयश्रेणीगतचतुष्कोणेषु याव- त्पूरं पूर्ववत् क्रमेण, एकैकद्विर्द्धिश्चतुश्वतुर्गुरुलघुक्रमः। ऊर्ध्वाकारा- न्तिमश्रेणीगतचतुष्कोणेषु अष्टाटगुरुलघुक्रम इति विवेकः ॥

·58 ४ सुप्रतिष्ठायां-पञ्चाक्षरः पादः. १ मगणो गुरूच -- १ कल्पनीयम् २ य - २ ४ - ३ , " C ac " " त -- - ६ ज ६ " " - ७ पति. ७ ८ न - ८ कल्पनीयम् ९ मगणोलघुगुरूच - - C C " " C - C " - १२ स C C १२ " ४ १३ त - C १३ " " C C 5 " १५ " " U १७ मगणोगुरुलघूच - - - " C - U " ·59 १९ गोगुरुलघूच - - 5 १९ कल्पनीयम् २० स " २० २१ त २१ " 5 C २२ ज " २२ " C २३ भ - २३ " " C २५ मगणोलघू च २५ C २६ य -- U २६ , २७ र U C - २९ त " c. C C ३० ज ३० " -- C ३१ १ ३२ न U " ३२ इति द्वात्रिशद्वृत्तानि निष्पद्यन्ते ॥ सूचना-अत्र ऊर्ध्वाकाराऽऽद्यचतुष्टयश्रेणीगतचतुष्कोणेषु यावत्पूरं पूर्ववत्क्रमेण, एकैकाद्विढिश्चतुश्चतुरष्टाष्टगुरुलघुक्रमः । ऊ कारान्ति मश्रेणीगतचतुष्कोणेषु, षोडशषोडशगुरुलघुक्रमइति विवेकः॥

·60 गायत्र्यां षडक्षरः पादः १ मगणमगणी १ विद्युल्लेखा C २ य -- २ कल्पनीयम् " ३ " " - - " " ६ ज C - " " C " ९ मगणयगणो ९ C १० य १० सोमराजी C ११ कल्पनीयम् - U १२ " । १३ त १३ तनुमध्या " C १४ कल्पनीयम् C १५ भ " १६ न - १६ शशिवदना १७ मगणरगणौ - १७ कल्पनीयम् - १८ य - ·61 १९ रगणरगणौ १९ कल्पनीयम् २० म U - २१ त -- २१ " U २२ ज c - " " २२ २३ C २३ भ " २४ न २४ " २५ मगणसगणो C - २६ य U २६ " U " २८ स C - २८८ C २९ वसुमती C ३० ज - ३० कल्पनीयम् U ३१ " U U ३२ न -- ३२ ·62 गायत्र्यां षडक्षरः पादः ३३ मगणतगणौ ३३ कल्पनीयम् ३४ य C " C ३६ स C - ३७ त U " ३८ ज " ३८ " ३९ भ 5 " U ४० न " U C ४० ४१ मगणजगणौ ४२ य V ४२ " C C C " " C ४५ त - U - ४६ ज " C ४७ भ - C " ४८ न U C U " ४९ मगणभगणौ U " ५० य C " ·63 ५१ रगणभगणो - || ५१ कल्पनीयम् C C C ५२ स ५३ त - C C " C - C C " ५५भ ५५ " ५६ C " ५७ मगणनगणौ C ५८ य C - C " " " C ६० स C ६० - ६१ त C C OM " ६२ ज C C ६२ " " ६३भ ६३ C U C " ६४ न C C U ६४ " " इति चतुष्षष्टिवृत्तानि निष्पद्यन्ते ॥ सूचना-अत्र ऊर्ध्वाकाराऽऽद्यपञ्चश्रेणीगतचतुष्कोणेषु यावत्पूरं पूर्ववत् क्रमेण , एकैकद्विर्द्धिश्चतुश्चतुरष्टाष्टषोडशषोडशगुरुलघुक्रम । ऊर्ध्वाकारान्तिमश्रेणीगतचतुष्कोणेषु द्वात्रिंशद्वात्रिंशद्गुरुलघुक्रम इति विवेकः॥ एव प्रस्तारनिष्पादनक्रमः दिङ्मात्रं सूचित । शेषास्त्वतिसूक्ष्म- बुद्धिगोचराः भवन्तीति सर्व शिवम् ॥

·द्वितीयोऽनुबन्धः गणितविधानेन वृत्तसंख्यानिर्णयः. छन्दस्सख्या गणिततन्त्रम् गुणनक्रम फलितवृत्तमख्या गुण्यसख्या- [सूचकम् १ १४२ अX२ २ २ आ ३ ४ आ४२ ८ इ४२ Chor x ३२ w उX२ ६४ ऊ४२ १२८ ऋ ऋX२ २५६ ऋ ९ ऋX२ (२), (२)२ (२)३ (२)४ (२)५ (२) (२) (२) (२) (२)१० (२)११ (२)१२ (२)१३ (२)१४ (२)१५ (२)१६ (२)१७ (२)१८ ल ल लX२ लू४२ ए.४२ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ ऐ४२ ओ४२ औ४२ ५१२ १,०२४ २,०४८ ४,०९६ ८,१९२ १६,३८४ ३२,७६८ ६५,५३६ १,३१,०७२ २,६२,१४४ ए ऐ ओ औ अ . अX२ अ:४२ कx२ क ग 64 ·65 छन्दस्सख्या गणिततन्त्रम् गुणनक्रम फलितवृत्तसख्या गुण्यसख्या १९ २० ट २१ २२ (२)१९ (२)२० (२)२१ (२)२२ (२)२३ (२)२४ (२)२५ (२)२६ २३ गX२ ५,२४,२८८ च चX२ १०,४८,५७६ ज ज४२ २०,९७,१५२ टX२ ४१,९४,३०४ डX२ ८३,८८,६०८ त त४२ १,६७,७७,२१६ द द४२ ३,३५,५४,४३२ प प४२ ६,७१,०८,८६४ अकारादिबकारान्ताः २४ २५ २६ सकलिता २६ (२)२६ १३,४२,१७,७२६ सूचना-सार्धत्रयोदशकोटिप्रायिकसंख्याकेषु वृत्तेषु सत्सु, सार्ध- शतप्रायिकवृत्तान्येव प्रसिद्धानि, शेषभूतानि, अप्रसिद्धा- नीति, अस्मद्दौभायमेतत् आधुनिकार्याणा प्रतिभासंकोचं घोषयति । तन्निवारणाय प्रतिभाशालिभि नवनवानि वृत्तानि कल्पनीयानि, ग्रन्थेषु प्रयोक्तव्यानि च ॥ S 9 ·तृतीयोऽनुबन्धः वृत्तसंख्यया नष्टवृत्तस्वरूपनिर्धारः यस्मिन् कस्मिन् वा छन्दसि जातानां वृत्तानां संख्यासु, या काचित् संख्या यदि निर्दिष्टा, तत्सख्यात द्वाभ्यां विभक्तुं शक्यते चेत्, तदा तद्वत्तपादस्य प्रथमाक्षरम् लघुरिति उन्नेयम्। तथा विभक्तुं न शक्यते चेत्, तस्याङ्कस्य ९कं संकलय्य विभज्यते, एवं सति प्रथमाक्षरम् गुरुरिति उन्नेयम् । एवं विभागे योऽको लभ्यते तमपि पूर्वक्रमानुसारेण विभज्य, द्वितीयाक्षरम् लघुर्वा गुरुर्वा भव- तीति निर्धारितव्यं । तृतीयचतुर्थाक्षरादिनिर्धारऽपि, अयमेव निय- मोऽनुसतव्य.। एतदुक्तं भवति-निर्दिष्टाको वा पुन पुन अर्धाधवि- भागेन लब्धाङ्को वा, द्वौ-चत्वारि-पट्-अष्टत्यादि समाङ्को यदा भवति, तदा वृत्तस्याक्षराणि लघूनि, अन्यथा स, एकः-त्रया-पञ्च सप्तेत्यादि विषमाङ्क यदा भवति, तदा तानि गुरुणि। एकमादाय अर्धीकरणं गुरोपिकं, एकमनादायैव अर्धीकरणं लघोपिकमिति विवेकः । यथा-प्रतिष्टाच्छन्दसि जातानां पोडशवृत्तानां मध्ये पञ्चदशतमवृ. त्तस्य स्वरूपविवक्षायां, गणिततन्त्रमेव भवति। निर्दिष्टवृत्तसख्याङ्क १५ विषमाङ्को भवति । अयं एकमनादाय अर्धीकर्तुं न शक्य । अतः, तस्मिन् एकेन संकलय्य अर्धाकृते १५+१=१६-२=८ इति समाको लब्ध । तस्मात् प्रथमाक्षरं गुरुर्भवति (-)। अयं लब्धाङ्क. एकमनादाय ८-२=४ इति अर्धीकर्तु शक्यः। तस्मात् द्विती. याक्षर, लघुर्भवति (७) । अयं लब्धाङ्क पुनः एकमनादाय, ४-२-२ इति अर्धीकर्तुं शक्यः । तस्मात् तृतीयाक्षरमपि लघुः (७)। अयमपि लब्धाङ्क. एकमनादायैव, २-२=१ इति अर्धी- कर्तुं शक्य । तस्मात् चताक्षरमपि लघु (७) । एव, UUU इति भगणो लघुश्चेति पञ्चदशतमवृत्तपादस्वरूप निर्धार्यते ॥ १ 66 ·67 तथा तस्मिन्नेव छन्दसि, प्रथमपोडशतमवृत्तया स्वरूरे एवं भवतः- (१) १+१-२-२-१ प्रथमाक्षरम् (-) (२) १+१=२-२१ द्वितीयाक्षरम् (-) (३) १+१=२-२१ तृतीयाक्षरम् (-) (४) १+१=२-२= १ चतुर्थाक्षरम् (-) एवं सर्वगुरु. (-----) अथवा मगणो गुरुश्च पादो भवति॥ तथा (१) १६-२=८ प्रथमाक्षरम् (५) (२) ८-२=४ द्वितोयाक्षरम् (७) (३) ४--२२ तृतीयाक्षरम् (५) (४) २-२-१ चतुर्थाक्षरम् (७) एवं सर्व लघु. (0 000) अथवा नगणो लघुश्च पाद । तस्मिन्नेव छन्दास चतुर्थाष्टमद्वादशतमवृत्तस्वरूपाणि यथा- | ४-२-२ (५) ।। ८-२-४ (५) २-२-१ (५) ४-२-२ (५) १+१=२-२१ (-) २-२-१ () १+१=२-२-१ (-) १+१=२-२-१ (-) एवं सगणो गुरुश्च। TET UUU नगणा गुरुश्च । III १२-२-६ (७) ६-२-३ (५) ३+१=४-२=२ (-) २-२-१ (७) एवं - सर्वत्र प्रथमेऽनुबन्धे निर्दिष्टे प्रतिष्ठाच्छन्द प्रस्तारे परीक्षा- कृत्वा समाधातव्यं । एवमन्यत्र ॥ -- सगणो लघुश्च ।

·चतुर्थोऽनुबन्धः उद्दिष्टवृत्तस्वरूपज्ञानेन तद्वृत्तसंख्यानिर्णयः यस्मिन् कस्मिन् छन्दसि यस्य कस्य वा वृत्तस्य पादे विद्य- मान गुरुलघुस्वरूपे ज्ञाते, तच्छन्दसि जाताना वृत्तानां संख्यासु मध्ये, तद्वृत्त कतममिति निर्णयायेदं लघुतन्त्रम् । प्रथमं तावत् वृत्तपादाक्षराणि सुविशद विलिख्य, तेपामध क्रमेण गुरुलध्वात्मक- प्रस्तारं विरचय्य, तेपामधस्तनेषु स्थानेषु क्रमश. एकाङ्कमारभ्य पूर्वपूर्वाङ्कद्विगुणितानकान् यावदक्षरान्तं विलिखेत् । तत्क्रमस्तु- एकाङ्कचिह्न (१) प्रथमाक्षरस्याधः, तद्विगुणितावं द्वे (२) द्वितीया- क्षरस्याधः, तद्विगुणितावं चत्वारि ४) तृतीयाक्षरस्याध , तद्वि- गुणिताङ्कमष्टौ (८) चतुर्थाक्षरस्याधः, तत्परतोपि एवमेव तत्तदक्षर- स्याधः समुचितानकान्निवेशयेत् । तत. तत्र पादे यावन्तो लघवो- विद्यन्त तेषामधस्स्थापितान् सर्वान् अङ्कान् सङ्कलय्य एकमधिकं संयोजयेत् । एवंकृते, या संख्या लभ्यते, सैवोद्दिष्टवृत्तस्य संख्यति निर्णीयेत । यथा-प्रतिष्ठाच्छन्दास षोडशवृत्तानि भवन्ति । तेषु, उद्दिष्टवृत्तं 'श्रीशं भजे' इति ॥ १ अत्र अक्षराणि श्री शं भ जे . १ . - C प्रस्तारः २ पूर्वोक्तक्रमेण अङ्केषु इति निक्षिप्तेषु सत्सु, लध्वक्षराधस्स्थसंख्या ४ चत्वारीति ज्ञायते। अधिकया, एकसंख्यया संयोजिता सा, ५ पञ्च भवति । अत. उद्दिष्टवृत्तं पञ्चमं भवति ॥ २ तथा, गायत्री छन्दसि चतुष्पष्टिवृत्तानि भवन्ति । तेषु 'नमस्ते गुरवे' इत्यत्र सर्वलघुसंख्यासङ्कलनाङ्कः, १+८+१=२५ । अधिकमेकेन संयोजि- १ २ ८ १६ ३२ ताङ्कः २५+१=२६ भवति । अतः, इदं वृत्तं षडिशतितमं भवति ॥ ३ अध्याख्यषोडशाक्षरछन्दसि, अनेन ग्रंथक; नवीन- 68 ·69 तया परिभावित स्वकीये स्तुतिकुसुमाञ्जल्याख्यग्रन्थे प्रयुक्तं गुण- भूषाख्यवृत्तं, अस्मिन् संदर्भ नष्टोद्दिष्टतन्त्राभ्या परीक्ष्य दृढीक्रियते तद्यथा-वृत्तम् ॥ गिरिजेऽलं सुरजालं भजते त्वाऽ सुरजालम् । १, २, ४, ८, १६, ३२, ६४, १२८, २५६, ५१२, १०२४, २०४८,४०९६, ८१९२, १६३८४, ३२७६८ सङ्कलितास्सर्वे लध्वड्का १३.१०७ एकेन संयोजितोऽयं १३१०७+१=१३,१०८ भवति । अनेन तन्त्रेण इदं गुणभूषावृत्तं तच्छन्दसि १३,१०८ तमं भवतीति ज्ञायते ॥ इदानीमिदं वृत्तं तन्त्रान्तरेण पक्ष्यिते । यथा-वृत्तसंख्या १३,१०८ इति पूर्वतन्त्रेण ज्ञातम् । इयमेव निर्दिष्टा सख्या । वृत्त- स्वरूपमनया निर्धार्यते ॥ (१) इयं समसख्या, एकमधिकमनादायैव १३,१०८-२= ६५५४ इति अर्धीकर्तुं शक्यते, अत वृत्तपादस्य प्रथमाक्षरं लघु (५)॥ (२) पुनः ६,५५४-२=३,२७७ इति द्वितीयाक्षरमपि लघुः(७)॥ (३) इयं संख्या ३,२७७ विषमाड्कान्तत्वात् एकमधिकं आदा- यैव ३२७७+१=३२७८-२=१६३९ इति अर्धीकर्तु शक्या, अतः तृतीयाक्षरं गुरुः (--) तथा (४) १६३९+१=१६४०-२-८२० इति चतुर्थाक्षरमपि गुरु. ( । तथा (५) ८२०-२-४१० लघु. (५) (६) ४०-२-२०५लघुः (५) । (७) २०५+१=२०६-२-१०३ (-) (८) १०३१=१०४-२=५२ (-)। (९) ५२-२-२६ (५) (१०) २६-२-१३ (५) । (११) १३+१=१४-२=७ (-)। (१२) ७-१-८-२-४ (-)। (१३) ४-२-२ (७)। (१४)२- २-१ (७)। (१५) १+१%२-२-१ (-)। (१६) १+१=२- २=१ (-)। एवं रूपं ज्ञातं । एवं अन्योन्यतन्त्रपरीक्षया अष्टयां एतादृशं वृत्तमस्तीति दृढीकृतम् । तस्य नाम गुणभूषेति कविना सुविचार्य कृतं भवति ॥ इति वृत्तस्व- ·पञ्चमोऽनुबन्धः. यतिविचारः " पिङ्गलसूत्रम्-(६-१) 'यतिर्विच्छेद.' विच्छिद्यते विरम्यते पदपाठोऽस्मिन्निति विच्छंद. । यतिशब्दस्याधिकरणव्युत्पत्या, समुद्राद्यनवच्छिन्नष्वक्षरेषु यति. कर्तव्येत्ययमर्थस्सिध्यति । तत्रैषा यत्युपदशोपनिषद्भवति । (उपनिषत्पौर्वाचार्यपारंपर्यसिद्धो नियम.) यतिविषयकप्रमाणवचनानि कविप्रयोगा १ यतिस्सर्वत्र पादान्ते विशुद्धज्ञानदेहाय २ श्लोकार्धे तु विशेषत । "नमस्यामि सदोद्भूतमन्थनीक- तमन्मथम् ।” ३ समुद्रादिपदानने च 'यक्षश्चके जनकतनयास्नान- पुण्योदकेषु" ४ व्यक्ताव्यक्तविभक्तके ॥ वशीकृतजगत्कालं कण्ठे काल नमाम्यहम् । महाकालं कला- शेषशशिलेखाशिखामणिम् ॥" ५ क्वचित्तु पदमध्येऽपि समु "पर्याप्तं तप्तचामीकरकटकतटे द्रादौ यतिर्भवेत् । यदि शिष्टपीतेतरांशो" पूर्वापरौ भागौ न स्याता- मेकवर्णकौ॥ पादान्तऽस्य निषेधः। (प्रणमति भववन्धक्लेशनाशाय नारायणचरणसरोजद्वन्द्वहे - तुम् । इत्यत्र) 70 ·71 . , " यतिविषयकप्रमाणवचनानि कविप्रयोगा तथा पूर्वापरयोर्भागयोरेका- (एतस्यागण्डतलमनुदिनं गाह- क्षरत्वे। ने चन्द्रकक्षां । इत्यत्र ६ पूर्वान्तवत्स्वरसन्धौ स्यादस्थानोपगतयमुनासंगमे- ध्याभिगमे । तथा-"दिक्का- लाद्यनवच्छिन्नाऽनन्तचिन्मा - त्रमूर्तये। ७ क्वचिदेव परादिवत् । "स्कन्धो विन्ध्यादिबुध्या निक- अस्यार्थः--येयं पूर्वापरयो पति महिपस्याहितोऽस्तं प्र- रेकादेश. स्वरसन्धौ वि- यास्यन्” । ताथा- - "शूलं धीयते क्वचित्पूर्वस्यान्त शूल तु गाढं प्रहर हर हृषीके वद्भवति क्वचित्परस्यादि शकेशो वक्रश्चक्रेणाकारि कि वत् । तथा च पाणिनिः त -अत्र स्वररूपस्य परा- अन्तादिवच्च"। दिवद्भार व्यजनमपि तद्भक्त- त्वात् तदादिवद्भवति ॥ ८ द्रष्टव्यो यतिचिन्तायां यणा 'विततधनतुषारक्षादशुभ्रांशुपू- देश परादिवत् । जास्वविरलपदमाला श्याम- लामुल्लिखन्त" इत्यादि ॥ ९ नित्यं प्राक्पदसंवन्धाश्चाद- " स्वादु स्वच्छं सलिलमपि च य. प्राक्पदान्तवत् । प्रीतये कस्य न स्यात् (तेभ्यः पूर्वा यतिर्न कर्तव्ये- | “मन्दायन्ते न खलु सुहृदामभ्यु- त्यर्थः) पेतार्थकामा. पूर्वपदान्तवद्भावो मा भूत् । १० परेण नित्यसंवन्धा' प्राद- | “दु ख मे प्रक्षिपति हृदयं दु- यश्च परादिवत् । स्सहस्तद्वियोग" तेभ्यः पूर्वा यतिर्न कर्तव्ये " त्यर्थः।

·72 यतिविषयकप्रमाणवचनानि कविप्रयोगा कर्मप्रवचनेभ्य: परापि यथा स्यात् । "प्रियं प्रति स्फुरत्पादे मन्दायन्ते न खल्विति । श्रेयांसि बहुवि- घ्नानि भवन्ति महतामपि" ॥ कविकल्पलतायां ३ 'यतिभंगो नामधातुभागभेदाद्यथाभवेत्' एवञ्च पादान्ते धातुप्रातिपदिकयोरेकेदशं गत्वा तदुत्तरपादादौ शिष्टाक्षरसंनिदे- शाद्यतिभंगो भवेदित्यर्थः। स्वरसन्धौतु न । यथा-'श्रीशोऽस्तु- भूत्यै भवते' 'देवदेवजगन्नाथाऽभिवन्दे त्वां सनातनं' इत्यत्र च यतिभङ्ग न भवति। एकस्वरोपसर्गलक्षणत्वात्। स्वप्रकृत्यन्वयित्वे- न, शाब्दबोधविषयत्वमेव श्रूयमाणविभक्तित्वं ॥ ४ तत्रैव-एकाक्षरोपसर्गेन विच्छेदः श्रुतिसौख्यहृत् । यथा यथोद्वेग सुधियां नोपजायते, तथा तथा मधुरतानिमित्तं यतिरिष्यते ॥ पदमध्येतु एकाक्षरस्यापि पूर्वान्तवद्भावो न यतिभङ्गकर. । यथा-जम्भारातीभकुम्भोदुत्यादौ। तथा चादीनामपि परादिवद्भा- वश्च । यथा-चाननानां चतुर्णामित्यत्र ॥ ५ यतिर्जिह्वेष्टविश्रामस्थानं कविभिरुच्यते । सा विच्छेद- विरामायैः पदैर्वाच्या निजेच्छया । छन्दोमचर्याम् ॥ ६ यतिर्विच्छेदसज्ञिका (इति केदारपण्डितः) विच्छेद. पद- च्छेद इति संज्ञा यस्यास्सा ॥ ७ श्लोकेषु नियमस्थानं पदच्छेदं यतिर्विदुः। (इति दण्डी)॥ ८ धातुनाम्नामभेदेन विरामो विरतिर्यतिः । स्वरसन्ध्द्याप्त- सौन्दर्यात्त देपीष्यते क्वचित् । (इति पिगलमुनिः ॥

·शुद्धाऽ शुद्धपत्रिका. पुट पडति V 16 15 Y111 JI 8 अशुद्धम् शुद्धम् विद्यालय सस्कृत विद्यालयसस्कृत तूर्णकम् तूणकम् (निशा निशा ( सा ( ) (५) कंचेति XT11 3 X.11 XIX 13 6 16 कचति 4 5 3 भरधाज वसिष्टो भरद्वाज वसिष्टौ " " 7 19 25 20 24 7 धर्य. धृवो धृव धुर्य. ध्रुवो ध्रुव মান माऽऽवि 11 सदा गति मावि 11 24 16 12 13 वाऽस्य राताश्रय 14 3 14 15 19 13 হানাSঙ্গ दोष विश्वं कर्मा মা उपजातिः प्रकाशाऽऽदि सदाऽन्त सत्याऽनृत নহা 20 विश्वकर्मा प्रभयात्तम् নি: प्रकाशादि सदान्त सत्यात ন 8 4 2 24 27 15 30 12 22 25 परमात्मा परात्मनि 73 परमात्मा पराऽऽत्मनि 10 " ·74 पुट पड्ति 31 1 5 32 24 34 3 37 6 19 39 6 18 25 40 " 1 3 " " 42 17 7 11 . अशुद्धम् शुद्धम् करुणाभय करुणाऽभय समतार्जव समताऽऽर्जव नृपार्य नृपाऽर्य ( UUU. (UUUU-U दुर्गाष्टमे दुर्गाऽष्टमे प्रजाना प्रजाना- कत्रा का ३ देवाद्य देवाऽऽद्य पदाद्य पदाऽऽद्य दैवात्म दैवाऽऽत्म काम्यार्थ काम्याऽर्थ विजयाद्य विजयाऽऽद्य नरामर नरामर सहत्वा प्रियात्म प्रियाऽऽत्म पदयाः पदयो. विप्फूर्जितम् विस्फूर्जितम् विष्फूर्जितम् विस्फूर्जितम् सान्निध्याप्ताः सान्निध्याऽऽप्ता. सुग्रीवाकांक्षा सुग्रीवाऽऽकाक्षा मायातीते मायाऽतीते कायापेते कायाऽपेते सत्यज्ञानानन्तानन्दे सत्यज्ञानाऽनन्ताऽऽनन्दे ण नगण जायेतास्यां जायेताऽस्यां शमय शममय पु पुर्या श्रेणी संख्या श्रेणीसंख्या सह त्वां 21 24 27 " 11 -16 48 51 1 5 14 11 14 " " 16 " 18 53 21 54 55 23 20 14 मा