·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184449
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·BENARES SANSKRIT SERIES; COLLECTION OF SANSKRIT WORKS A Ronistored under Art EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE, UNDER THE SUPERINTENDENOE OF R. T. H. GRIFFITH, M. A., C. I. E. AND G. THIBAUT, PA. D. No. 107. श्रीमदणुभाष्यम् । XXV 1867 ( ALL RIGATS RESERVED. श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम् गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजीमहाराजविरचितभाष्य- प्रकाशाख्यव्याख्यासमेतम् । श्रीमदाचार्यश्रीवल्लभाधीश्वरशुद्धाद्वैतसंप्रदायधिनुषा रत्नगोपालभट्टेन संशोधितम् । ANU BHASHYA, ON BRAHMASUTRA BY SRI VALLABHÂCHÂRYÂ, With the Commentary called Bhashya Prakasa, By Goswami Sri Purushottamjee Mahåráj. EDITED BY RATNA GOPAL BHATTA, Fasciculus IV. BENARES. Published by the Proprietors Messrs. Braj B. Das & Co., AND SOLD BY H. D. QUPTA, ¥, Chowkhamba Sanskrit Book Depot inted at the Vidya Vilas Press BENARES. : 1905..

·No text on this page.

·OUP-68-11-1-6-2,000.
OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY
P. GO
Call No.
V115
Author
S181.48
Accession No. 51425
वल्लभाचार्य
Title
1906
This book should be returned on or before the date
last marked below.

·१ अध्याय २ पादः। २८९ मधिकरणसम्पूर्णलयोतकश्च ॥ ४॥ शब्दविशेषात् ॥ ५॥ इदमाम्नायते । यथा ब्रीहिर्वा यवो वा श्यामाको वा झ्यामा- कतण्डुलो वैवमयमन्तरात्मन् पुरुषो हिरण्मय इति । तत्र संब यः । हिरण्मयः पुरुषः किं जीव, उत ब्रह्मेति उपक्रमवलीयस्त्वे जीव, उपसंहारबलीगस्त्वे ब्रह्मेति । प्राप्तवनावगन्तव्यमित्येष चकारार्थ इत्यर्थः । एवञ्चार जगदुत्प- त्तिकर्तृत्वनिर्वाहकाणां सत्यसङ्कल्पादिधर्माणां ब्रह्मणि साधने तदस. म्भवः परिहतः। प्रयोजनान्तरमाहुः । * अधिकरणेत्यादि * पतनव पूर्वपक्षस्योपशान्तत्वात् तथेत्यर्थः । अन्य स्वेतदधिकरणमष्टसूत्रमा- हुः । तदप्येतेनैव दूषितम् ॥४॥॥१॥ शब्दविशेषात् ॥ विषयवाक्योपन्यासमुखेनाधिकरणमवतार- यन्ति । * इदमानायन इत्यादि * । इदं वाक्यम् । केचन समामप्र. कारण वाजिनामित्याहुः । अन्य तु समानप्रकरणे इत्येवाहुः । इदं च वाक्यं न बृहदारण्यकस्थम् । तत्र प्रकरणसामान्येऽप्येवं पाठदर्श- नादिति । किन्तु घाजिशाखायामेवान्यत्र त्रिकं बोध्यम् । भास्कराचा- र्यादिभिस्तथा कथनात् । तेनाव प्रसङ्गोऽधिकरणसङ्गतिः । नन्वत पक्षानुपन्यासात् कथमधिकरणान्तरत्वावगतिः । नच समानप्रकर- णत्वेनैतदुक्तपक्षस्य स्मारणादिति वाच्यम् । तथा सति पूर्वशेषत्वा- धगत्याऽधिकरणभेदस्थासङ्गतत्वमित्याशङ्कायां संशयाकारमाहुः । *तत्र संशय इत्यादि * । तथाच तन मनोमयत्वादिविशिष्टः पक्षोऽध तु हिरण्मयत्वविशिष्ट इति पक्षभेदाद भेद इत्यर्थः । नन्वेवं सति पू. पादोक्तान्तस्तद्धर्माधिकरणेनैव गतार्थत्वेनैतत्प्रणयनयोपात - स्यत आहुः। * उपक्रमेत्यादि * तथाच तापक्रमस्य बलिष्ठत्वसा- धनात् संशयनिरासः । प्रकृतं तु तदभाबादेतत्प्रयायनमतोन वैयर्य. मित्यर्थः । ननु प्रथमावगततयोपक्रमस्यासमातविरोधत्वेन बेली.

·२९० समकाये अणुभाष्ये। पत्रकस्यान्यपरत्वेनैकार्यता सम्भवति तदुबलीयस्त्वमिति सिद्ध पूर्वतन्त्रे । तत्र चतुर्विधभूतनिरूपणार्थ जीवस्पैवाराप्रमात्रस्या- न्तहृदये प्रीतपावकमिदं वचनं, फलतो हिरण्मयत्वमिति, न वेताशाभाससमानत्वं ब्रह्मणो युक्तमतो जीवप्रतिपादकमेवेदं वाक्पमिति प्राप्ते, उच्यते । शब्दविशेषाद । यस्त्वस्थात्रापि तौल्या वैयध्ये कथं नेस्थत आहुः । * यत्रेत्यादि । न हि प्रथमावगततामात्रं बलीयस्त्वे तन्त्रम् । किन्तु यत्रोपक्रमा. दावेकस्यान्यपरत्वेन वाक्यस्यैकार्थता सम्भवति, विप्रतिपत्तिनिरासेन वाक्यमेदो न भवति तस्य बलीयस्त्वमिति पूर्वतन्त्र सिद्धम् । तदे- कशास्च्यादत्राप्युपादेयमतोऽत यस्य बलीयस्त्वं तदुपपादनाय प्र. जपनमतो न वैयर्थ्यम् । तथाच तत्समानप्रकरणाभावेन तत्रास्मर जान्न तवास्य प्रणयनम् । प्रकृते तु स्मरणेऽपि पक्षभेदोपलिया पूर्वत्र निवेशासम्मवेनाधिकरणान्तरत्वाङ्गीकार इत्यर्थः। एवमधि- करणान्तरत्वं प्रसाध्य पूर्वपक्षमाहुः । * तनेत्यादि । जरायुज. स्वेदजाण्डजोद्भिज्जभेदेन चतुर्विधानि यानि भूतानि जीवदेहाः । न हिस्यात् सर्वा भूतानीत्यादौ तथा सिद्धत्वात् । तेषां निरूपणा- थम् । छान्दोग्ये, बीण्येव तेषां बीजानीति श्रावणादत्र चतुर्थस्या- धिकस्य कथनार्थमाराप्रमात्रस्य जीवस्यान्तहृदये नीलादिमिश्चतु. मिष्टान्तरोपाधिकस्य परिमाणस्य प्रतिपादकमिदं वचन मिति रष्टा- तबलादवसीयते । आराप्रश्रुतायड्गुष्ठमात्रपरिमाणस्य बुद्धिगुणेनो- तत्वात् । नच हिरण्मयत्वविरोधः । पूर्वाधिकरणसिखेन तत्क्रतुन्या- येनोपासनायां फलतो हिरएमयत्वमिति वक्तुं शक्यत्वात् । नच तथा ब्रह्मोपासनाङ्गीकारेऽपि बाधकाभावेनोपपत्तितौल्यात संशय एव पर्यवसानं शड्यम् । तुः शङ्कानिरासे । ताहशो वीहियवादि- रूपोय माभासी जीवन स्वात्मतयाऽध्यस्थमानं शरीरं तत्समानत्वं ब्रह्मणो न युक्तम् । निरवचत्वात् । अतः साधकबाधकयुक्तिसत्तया संशयनिरासाजीवप्रतिपादकमेवेदं वाक्यमिति पूर्वः पक्ष इत्यर्थः ।

·१ अध्याये २ पादः।
२९१
हिरण्मयः पुरुषो न जीवस्य फलमषि, तत्माप्रेव फल-
वात् । नाप्पयं नियमस्तस्यामेव मृतौ लय इति ।
मतः शन्देनैव विशेषस्योकत्वान हिरण्मयः पुरुषोजीवा५॥
भत्र समादधते * हिरयमय इत्यादि * । हिरण्मयस्यानन्दमयत्वं
तवर्माधिकरणे सिद्धम् । मानन्दमयाधिकरणे च तत्प्राप्तेरेव फल-
स्वमतो जीवस्य फलमपि हिरण्मयो न भवतीति तद्विरोधाज्जीव.
वाक्यत्वं न बङ्कितुं शक्यमित्यर्थः । ननु पुर्वाधिकरणे तत्क्रतुन्या-
यस्य सिदत्वात् तथोपासने स्वरूपसारूप्यान्यतरलाभेन भाग्ये-
ऽप्यनीकाराध कथं न तस्य फलस्वमित्यत आहुः * नापीत्यादि।
तैत्तिरीये, आदित्यो वा एष पतन्मण्डलं तपतीत्यायनुवाकद्वयमों
पूर्वस्मिन् हिरण्मयं पुरुष प्रस्तुस्य, द्वितीये चादित्यो वै तेज ओजो
बलमित्यादिना तविभूतिभूता देवताचोक्त्वाऽन्ते वदति । ब्रह्मणः
सायुज्यर सलोकतामानोस्खेतासामेव देवतानार सायुज्यर सार्टि-
वार समानलोकतामाप्नोति य एवं वेदेत्युपनिषदिति । तथाच यदि.
तकतुल्यायो मियतः स्वाचिरण्मयस्य फलत्वं युज्येतापि। न तु तथा।
नचेतद्विरोधः शमः । यथा तुरियन पुरुषविशेषणस्याधिकार
स्थापि प्रकारांचे निवेशे तदभावात् । अन्यथोकधुतिविरोधस्य -
परिहरत्वात् । एवं सिखे तन्मूर्ती लयानियमे हिरण्मयस्य फल-
ताया मपि प्रायिकत्वेन तद्विरोधो दुरि इत्युपक्रमस्य पदवैया-
पादकतयैकार्यताविघटकत्वेन निर्बलत्वाच तदनुरोधादस्य जीव-
बाक्यत्वमित्यर्थः। एवं सिवान्तमभिधाय तस्य सौत्रत्वं प्रफटव-
ति मत इत्यादि । शब्दोको विशेषः शब्दविशेषस्तस्मात् ।
उत्तरीत्या हिरण्मयशदेनवाधिकार विशेषमादाय तत्र लयानियमस्य
सक्तिस्वात तयेत्यर्थः । पञ्चानाणुत्वबोधफै धादिरशान्तरन्त-
रात्मनि वर्तमानस्य जीवत्वं प्रतीयत इति युक्रया पूर्वाधिकरणस-
कृतिमाक्षिप्योपसंहारबलीयस्त्वेन तनिवार्य पूर्वोकं बडीक्रियत इती
पूर्वाधिकरणस्यैव शेषः ॥५॥

·२९२ समकाशे अणुभाष्ये। ननु हृदये विद्यमानत्वादभिमान्येव जीवो युक्त इति चेत, तत्राह। न स्मृतेश्च ॥ ६ ॥ ईशरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन निष्ठनीति । ननु सर्ववेदानां पनिःश्वासत्वं तस्य भगवतो वाक्यं कथं स्मृतिरिति । उच्यते। त सौपनिषदं पुरुषं पृच्छामीति श्रुनेः केवलोपनिषद्रेय ब्रह्म, प्रमाणान्तरवेद्यम् । ततश्चार्जुनस्य शिष्यरूपेण प्रपन्नस्य पुष्टिभ- तत्वाभावाद् भगवद्वाक्ये निर्वीिचकित्सविश्वासाभावाद् रथि- त्वेनैव स्थाप्यत्वान्न तादृशाय तादृशदेशकालयोरुपनिषदामत्र- क्तव्यत्वाद् गुरुरूपतादृशरूपं निःश्वामितवेदोद्गमजनकं स्मृता तदर्थमपि स्मृत्वा भगवान् पुरुषोत्तमो वाक्यान्युक्तवान् स्मृति- रूपाणि । स्मृतेश्च ॥ इदं सुनमवतारयन्ति । * ननु हृदय इत्यादि । तथाच श्रुनेः सन्दिग्धत्वेऽपि लिङ्गाजीवघाक्यत्वं युक्तमित्यर्थः । * अभिमान्येव जीव इति * अभिमानी जीव एवेति योजना । रामा- नुजादयो भगवन्तं श्रीकृष्णं पुरुषोत्तमत्वेन परब्रह्मत्वेन पदन्तो गी- तावाक्यान्येवात्र स्मृतित्वेनोदाहरन्तोऽप्येतत्स्वरूपं न विचारितवन्त इति तत्स्वरूपं तदुषन्यासादिप्रयोजनं च निर्णतुं विषयवाक्यस्य स्मृतित्वं व्युत्पादयन्ति । * ननु सर्वेत्यादि *। * शिष्यरूपेणेति * शिक्षणीयरूपेण । शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वं प्रपत्रमिति वाक्यात् । * निर्विचिकित्सविश्वासाभावादिति * अपरं भवतो जन्मेत्याविरू- पात् संशयबोधकवाक्यात् तथेत्यर्थः । * रथित्वेगेत्यादि *। अग्रिम- कार्यकारणार्थ साहङ्कारताया आवश्यकत्वाद्रथित्वेनैव स्थाप्यत्वा- म्न ताशाय * साहङ्काराय । * तारशदेशकालयोरिति दारुणे देणे काले चत्यर्थः । * गुरुरूपताहशरूपमिति * यो वै वेदाँश्च प्रहिणो- ति तस्मा इत्यादिश्रुत्युक्तं गुरुरूपं यन्मर्यादाप्रतिपादकरूपम् । अत्रा. ऽयमर्थः । ब्रह्मण औपनिषदस्यैवान विचारप्रस्तावादुपनिषदामेव चि- ·१ अध्याये २ पादः। २९३ तनो ब्रह्मविचारे तान्यप्युदाहृत्य चिन्यन्ते । पुनश्च भगवाँ- स्तदधिकारेण ब्रह्मविद्यां निरूप्य स्वकृपालुगा, मांगुह्य नममि- सादिना भक्तिप्रपत्ती एवोक्तवान् । अतोऽङ्गत्वेन पूर्व सनि. पा उक्ता इयध्यवमेयम् । तथैवार्जुनविज्ञानात्, करिष्ये वच- नं तवेति । ननीयत्वनास्मिन् विचारे निश्चायनाय स्मृततुत्वनोपन्यासस्यायुक्त- स्वेऽपि वेदस्य परोक्षवादत्वेन सूरिमोहजनकत्वात्तादृशस्यापि योऽर्थ. बोधः सोऽधिकारविशेषदेशकालविशेषसापेक्ष एवेति तदभावान्मन्द मध्यमाद्यर्थ तदुपबृंदणभूततिहापपुराणापन्यास आवश्यकः । तत्रा- पि, वेदान्तकृद् वंदविदेव चाहम्, इत्यस्या हृदयं लोके नान्यो मद्वे- दकश्चनेनि वाक्याप्यन्तरवाक्यापेक्षया भगवद्वाक्योपन्यास एवाव. श्यकः । तेषु याक्तरीत्याऽधिकारिदेशकालानां जाघन्यदर्शनेन भवति वैयधिकरण्यराति तत्परिहारंगोभयसामञ्जस्याय वाक्यानां स्वरू- पमवश्यं विचारणीयम् । तत्र वक्तुरभेदे स्मृतित्वस्यासङ्गतत्वाद वक्तर्येव कश्चिदवस्थाभेदो वा रूपभेदा वा तदर्थ वक्तव्यः । तत्रान- न्तरूपमिति श्रुत्या रूपभेदस्य शीघ्रं बुद्धावाराहान्मर्यादाप्रतिपादक वंदवश्वक्षरात्मकं रूपं वेदार्थ तत्तात्पर्य च स्मृत्वा तत उत्तमोऽपि भगवाँस्ताहशवाक्यान्युक्तवानतः स्मृतिरूपत्वं तेषामुपपन्नमिति । एवं स्वरूपं विचार्योपन्यासप्रयोजनमाहुः । * तत इत्यादि * । वे. दान्तार्थनिश्चायकत्वात् तद्विचारोऽपि युक्त एवेति तान्यपि नित्य- न्त इत्यर्थः । नन्वेकार्थत्वं सामानाधिकरण्यप्रयोजकम् । तत्त्विह न रश्यते । वेदे मुख्यतया ज्ञानविज्ञानयोरन च तथा भक्तिप्रपत्त्योः प्रतिपादनेनार्थभेदादित्यत आहुः । * पुनरित्यादि * । * तदधिका- रेणेति * भक्तिटिनेनाधिकारेण । तथाचाधिकारभेदस्य वेदेऽपि सिखवाद वेदोऽपीदमेव द्वयं ताहशाधिकार्यर्थे निरूपयति । अत एव ब्रह्मवाक्येषु सध्यादिकतत्वमात्मत्वं चैकस्मिन्नेव प्रकरणे व- दति । शरणमहं प्रपद्य इत्यादी प्रपत्तिं च श्रावयतीति तस्याप्यत्रैव तात्पर्यात्सामानाधिकरण्पमिति पूर्वोक्तदोषाभावात् तच्चिन्तनम- ·२९४ समकाशे अणुभाष्ये । चकारात् तन्मूलभूतनिःश्वासोऽप्युच्यते । व्यासस्यापि भ- गवज्ञानांशवाददोषः ॥६॥ उपक्रपवलीयस्त्वमाशङ्कप परिहरति । अर्भकौकस्त्वात् तद्व्यपदेशाच नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च ॥ ७ ॥ ननु व्यापकस्येश्वरस्य हृदयदेशस्थितिरयुक्ता, ब्रीह्यादिरू- पत्वं च । अतोऽर्भकमल्पकमोको हृदयस्थानं यस्य तत्वाद व्री- बादितुल्यत्वाचन परमात्मा वाक्यार्थ इति चेन्न ।निचाय्यत्वा- व । पूर्व प्रथमदृषणं परिहरति । हृदये ज्ञातुं शक्यत इति तदा- पतनत्वेन प्रतिपाद्यते । प्यावश्यकमेवेत्यर्थः । एतस्यार्थस्य सौत्रत्वायाहुः । * चकारादि- स्यादि * । ननु भवत्वत्रवं, तथापि कचित् कचिद् व्यासचरणैः पुराणवाक्यान्यप्युदाहत्य चिन्त्यन्ते । तत्र को हेतुरित्याकामाया- माहुः । * व्यासस्थापीत्यादि * । बुखादिधारणाय, * ज्ञानांशवा- दिति * । तथाचोक्तस्मृत्या हदयस्य भगवदाधारत्वेन निर्णीतत्वान तदूबलेन ब्रह्मवाक्यत्वपर्यवणानं युज्यत इत्यर्थः ॥६॥ अर्भकोकस्त्वात् तद्वयपदेशाच्च नेति चेत्र निचाय्यत्वादेवं ध्योमवच्च ॥ इदं सवमवतारयन्ति * उपक्रमेत्यादि * असतात विरोधत्वेन तथाऽऽशोत्यर्थः । सूत्रं व्याकुर्वन्त आशङ्कांश व्युः त्पादयन्ति * मन्वित्यादि । तथावेश्वरधर्मविरुदस्य जीवधर्मस्य बोधनात् स्मृतिरयोग्यतादोषदुष्टेति न सा निर्णायिकेत्यर्थः । समा. धानांचं व्याकुर्वन्ति * पूर्वमित्यादि । * तदिति दयम् । तथाच वृत्तिलामखानस्वावायतनत्यव्यपदेशः । अत्रान्ये रटान्तमपि बद- स्ति । यथा, सर्वलोकपतिरप्ययोध्यापतिरिति । कथं वृत्तिलाभ- ·१ अध्याये २ पादः। २९५ निदिध्यासनानन्तरं हि साक्षात्कारस्तवन्तःकरण एवेति निचाय्यत्वम् । भक्तौ तु बहिरपीति विशेषः । द्वितीयं परिहर- ति । एवं व्योमवत् । एवं ब्रीद्यावितुल्यतया यत्यतिपादनं चतु- विधभूतान्तरत्वख्यापनाय । यथा चत्वार उपरवाः प्रादेशमावा इति तथा तदृदयाकाशे प्रकटस्य सच्चिदानन्दस्वरूपसर्वतःपा. णिपादान्तस्य तत्स्वरूपमिति । पूर्वपक्षसिद्धान्तयोश्चकारद्वयमेतादृशवाक्पान्तरे पूर्वपक्षास मानत्वमित्यत आहुः * निदिध्यासनेत्यादि * 1 * हितौ । * तद- न्तःकरण इति * जीवान्तःकरणे । तथाच मनसैवानुद्रष्टव्य इति- श्रुतेस्तत्रैव निचाय्यत्वमिति तस्य प्रशंसया स्थानत्वव्यपदेशोऽतो न स्मृतेरयोग्यतादोषघटितत्वमित्यर्थः । ननु यदि हृदयमेव वृत्तिला- भस्थानं, नेतरत् तदा तस्य व्यापकतापि दुघंटा । प्रत्यक्षापेक्षया य- दस्य दुर्बलत्वादित्यत आहुः । * भक्तौ त्वित्यादि * तथाच सा- धनविशेषेण बहिरवि निचायनान पब्दस्य नैर्बल्यमित्यर्थः। *द्वितीयं परिहरतीति * ननु मास्तु स्थानविरोधस्तथापि परिमाणविरोधस्तु स्यादेवेत्यतो द्वितीयं परिमाणविरोधरूपं दूषणं परिहरतीत्यर्थः । व्योमवदिनि रटान्तं विवृण्वन्ति । * यथेत्यादि * । उपरवा नाम हविर्धाने खाता बिलविशेषाश्चत्वारः । दक्षिणस्य हविर्धानस्याध. स्तात् पुरोऽक्षं चतुर उपरवानन्तरदेशेषु प्रादेशान्तरालान् करो- तीति कल्पे विहिताः। तैबिलैयथाकाशस्य प्रादेशमा स्वरूपमभि. व्यक्तीक्रियते, किमत्र भद्रमित्यादिमन्त्रैरध्वर्युयजमानयोः पर- स्परहस्तग्रहणाय । तथात्र बीह्यादितुल्यतया प्रतिपादनं च. तुर्विधभूतहृदयाकाशे प्रकटस्योक्तविधस्य ब्रह्मण एव तत्स्व. रूपमिति बोधनाय । तैत्तिरीये, अतः परं मान्यदणीय- स हि परात् परं यन्महतो भहान्तमित्यकस्यैव नानापरिमाणभा. षणात् । तथाच न परिमाणविरोधोऽपीत्यर्थः । एवं समाधानांचं व्याकृत्य धकारप्रयोजनमाहुः । * पूर्वपक्षेत्यादि * तथाचाधिक्य ·सप्रकाशे अणुभाष्ये । द्धान्तयोराधियोपपत्निसमुच्चयार्थम् । सेन, अत एव प्राण इतिवदधिकरणान्तरमपि मूचितमिति ॥ ७ ॥ पूर्वाधिकरणापक्षया बैलक्षण्यं, तत्र या उपपत्तिस्तयारनुक्तयोः स्फो. रणार्थमित्यर्थः । तत्सूचितमर्थमाहुः । * तेनत्यादि * तवंदमुदा- हियते । तैत्तिरीये महानारायणोपनिषद्याम्नायते । आदित्यो वा एतन्मण्डलं तपतिं । तत्र ता ऋचस्तहचां मण्डल स ऋचां लोकोऽथ य एष एतस्मिन्मण्डलचिप्यने तानि सामानि स साम्नां लोकोऽथ य एष एतस्मिन् मण्डलाीिष पुरुषस्तानि यजूषि स यजुषां लोकः सैपा बय्यत्र विद्या तपति य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुष इति । अत्र संशयः । हिरण्मयः पुरुषः किं जीवो ब्रह्म वेति । तबीजं तु विधेयत्वानि यः । तत्रादित्यो वत्युपक्रम आदित्यस्य मण्डलतापकत्वमुक्त्वोपसंहार तत्तापकत्वं त्रय्यामुपसं. हृतम । तेनादित्यस्त्रयीशरीरः सिद्धः। शरीरस्य चान्तस्तदभिमा- न्येव युक्तः । मण्डलस्य हृदयाद्यपेक्षया महत्त्वेऽपि परममहत्परि- माणापेक्षयाल्पत्वेन तत्र जीवस्यैव मानात् । पुरुषपदेन पूर्वोक्ता. चिंर्गतयजुःपुरुषस्यैव व्यपदेशाच्च । नच हिरण्मयत्वविरोधः । तस्योपासनाफलत्वायानुवादात् । नचानोपासनाबोधकपदाभावा- नैवमिति शङ्ख्यम् । अत्रापेक्षितगुणान्तरबोधके, आदित्यो वे तेज ओज इत्यव्यवहितोत्तरानुवाके, य एवं वदेत्युपसंहारेण तस्या उक्त- स्वात् । अतो नेदं ब्रह्मवाक्यमिति मूत्रांशनाशयांशान्तरण सिद्धमत- माह । न, निचाय्यत्यादि । यथा हृदये निचाय्य एवमादित्येऽपि । स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्य स एक इति श्रुत्यन्तगत् । नच तत्र जीयो वक्तुं शक्यः । तद ग्रे, स य एवंविदित्यादिना विदो जी. वस्य वद्याद् भेदेन निर्देशात् । 'अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः । एकस्तद्वद भगवानादित्यो ज्योतिषां पतिरिति' स्मृतेश्च । एवं अय्यामपि, सर्वे घेदा यत् पदमामनन्तीति श्रुत्या तदर्थत्या- दिति । ननु पुरुषत्वन व्यपदेशाज्जीवत्वं तस्यति चेत्तत्राह । व्योम- यदिति । यथोपरवबिलेषु प्रादेशमात्रत्वं व्योम्नोऽभिव्यज्यते, तथात्र ·१ अध्याये २ पादः। सम्भोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात् ॥ ८॥ बाधकमाशङ्कयपरिहरति । यदि सर्वेषां हृदये भगवाजी. वचन तिष्ठेन तदा जीवस्येव तस्यापि मुखदुःखसाक्षात्कारस्त. साधनादिपरिग्रहश्च प्राप्नोतीति चन्न । वैशेष्यात् । विशेषस्य भानो वैशेष्यं तस्मात् । सर्वरूपत्वमानन्दरूपत्वं सकतत्वं विशे- षः । तद्भावो ब्रह्मणि वर्तते, न जीने इति जीवस्पैव भोगो, न ब्रह्मण इति । वैशेष्यपदादयमर्थः मूचितः। अपेक्षित एव भोगो, नानपेक्षित इति । न तु तस्य भोगाभाव एन । अग्रिमाधिकर- णविरोधात् । यथेन्द्रियाधिष्ठातृदेवतानाम् । तस्वमस्याविवाक्येन जीवस्यापि तथात्वे तस्यापि तद्वदेव भविष्यति ॥८॥ । पुरुषरूपं तथेति न दोषः । ततश्चान्तरादित्ये यः पुरुष यजुःपुरुषे- णाभिव्यज्यते स हिरण्मय इत्येवं विधेयनिर्देशस्याप्युपपनत्वात स ब्रह्मवेत्यर्थ इति ॥ ७॥ सम्भोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेण्यात ॥ * बाधकमिति * सम्य. ग अभिनिवेशेन भांगः सम्भोगः, सम्यग्भोगी यस्मादिति पा सम्मो- गः । तयोः प्राप्ति वतील्यमापादयतीति तदाशय परिहरतीत्यर्थः । बहुव्रीहिमङ्गीकृत्याहुः । * तत्साधनादिपरिग्रहश्चति * / * अग्रिमा- धिकरणविरोधादिति * अग्रिमाधिकरणविषयवाक्येषु भोगप्रतिपा- दनात् सदनङ्गीकारे तद्विरोधादित्यर्थः । अपेक्षित एवेस्यादिनियमे हष्टान्तमुखेन मानमाहुः । * यर्थत्यादि * । तथाचानुमानमेव मान- मिति भोगप्राप्तापि म जीवतील्यापत्तिरित्यर्थः । नन्वेवं सति जीव. स्य कुन उभयभांग इत्यत आहुः । *तत्वमसीत्यादि तथाच ब्रह्मभा. वाभावेन कामकर्मादिवशगत्वाद् बन्धदशायां तथेत्यर्थः । तथा तदभावायैव साधनानां विधानांमति भावः। तदेतत्प्रासङ्गिकमुक्तम् । अन्यत्र पूर्वाधिकरणेऽम्वाईदयवर्तमानस्यान्तर्यामिरवे निश्चा. यितेऽपि पुनरस्मिधिकरणे यथावप्रतिपादनं तत्तदाकारनिश्चायना धम् । यथा कोण्डपायिनां सत्रे, मासमनिहोत्रं जुहोतीत्याग्रिहो प्रशब्देन नित्यानिहोत्रधर्मा मतिदिश्यन्त । तथा, हिरण्मयः पुरुष ·२९८ समकाशे अणुभाष्ये। इति शब्दाभ्यामन्तस्तवमर्माधिकरणविषयवाक्योक्तहिरण्मयपुरुषाका- रातिदेशार्थमिदमधिकरणमिति मम प्रतिभाति । यवत्र शवः, प्रसिद्धोपदेशाधिकरणं द्विसूत्रमीकस्य मधि. माभावापाद्वैतोपगमेन विशिधाद्वैतवाद चानुसत्य, सर्वं खल्विई ब्रह्मेति वाक्योक्तोपासनायां ब्रह्मणः सर्वात्मकत्वोपपादनायाऽथर्वशि- रोवाक्याम्यहमेकः प्रथममासं वामि च भविष्यामि च, नान्यः क. चिन्मत्तो व्यतिरिक्त इत्यादीन्युदाहत्य ब्रह्माक्षमित्यादिना विश्वरूप. स्वमात्मनः प्रपञ्चयित्वा विश्वरूपत्वे सोऽन्तरादन्तरं प्राविदित्यनु. प्रवेशमेव हेतुत्वेनाह । तसङ्गतम् । एको हवै नारायण आसीम ब्रह्मा न ईशान इति महोपनिषदि सृष्टिप्राकाले ईशानसत्तानिषेधेना- अप्रत्यासिवर्ततिभवतीनां सत्तार्थकत्वस्य वक्तुमशक्यतया, यस्याई हदयादासं स ईशो विदधातु मे, ततो युद्धमवर्तत, नन्दपन्यां भ- विष्यसीत्यादिवजननार्थस्यैव ग्राह्यत्वेन प्रतिकल्पं प्रथमोत्पत्तिबोध- कतया, नान्यः कश्चिन्मत्तो व्यतिरिक्त इत्यस्यापि, नासीद्वर्तते भधि. ज्यति चेति पुरुषविपरिणामेन तास्वेव क्रियास्वन्वयस्य युक्तत्वेन रु- द्राविनाभावरूपाद्वैतबोधकताया वक्तुमशक्यत्वात् । नच, सोऽहं नित्यानित्यो व्यक्ताव्यक्तो ब्रह्माब्रह्मत्यग्रिमसन्दर्भे विश्वरूपत्वस्य स्वस्मिन् प्रपश्चनात तसिद्धिरिति वाच्यम् । महोपनिषदुक्तनिषेधन सिद्धतस्याब्रह्मत्वे वामदेववच्छास्त्रदृष्टया ब्रह्महष्टया वाहम्पदप्रयो. गाद्रुद्ररूपेणाविनाभावस्यासिद्धः । नापि, सोऽन्तरादन्तरं प्राविशदि- ति प्रवेशोत्या तत्सिद्धिः शङ्ख्या । स प्रसिद्धः परमारमा अन्तराद- म्तरं दहरपुण्डरीकं प्राविशदतस्तदभेदष्टित्वात् तथेयर्थात । अन्य था प्रथमपुरुषादिप्रयोगविरोधापत्तरिति । किञ्चाविनाभावरूपाछै. तोपगमस्य चिदचिदीश्वरभेदसिद्धिसापेक्षत्वेन, सदेव सौम्येदमन भासीदिति श्रुनिविरुद्धत्वस्य प्रागेवापपादितत्वेन तदादरस्याप्यस तत्वमेवेति दिक् । यदप्यनुपपत्तेस्तु न शारीर इत्यादिकं पदसत्रमधिकरणान्तर- मङ्गीकृत्य पृहनारायणोपनिषदो महोपनिषदिति नामान्तरं चाभि. धाय, तत्रत्ये 'पति विश्वस्यात्मेश्वर शाश्वतर शिवमच्युतं नारायण महाऽयम्' इत्यादिवाक्ये, कि परमेश्वरमात्मा तद्विभूतिर्नारायणो विश्वपतित्वादिलक्षणकतया प्रतिपाचते? किंवापरमेश्वर:शिव इति ·१ अध्याय २ पाया। २९९ समा- सन्दिय सहनशीर्ष देवमित्यारभ्य सहनशीर्षाविधिषिष्टस्वेन नारा- यणस्यैवोद्दिष्टतया अभ्यासात, समुद्रेऽन्तमिति समुद्रशायित्वरूप. तलिङ्गात तवाचकाच्युतहर्यादिशब्दप्रयोगाश नारायण एव विश्व. पतित्वादिलक्षणकरवेन प्रतिपाद्यत इति पूर्वपक्षमभिधाय सिद्धान्त- माह । पत्र नारायणान्तर्यामी परमेश्वर पव प्रतिपाद्यते ।कुता। विश्वपतिवादीनां परमेश्वरधर्माणां पदार्थान्तरे नारायणेऽनुपपत्तेः । पशूनां पतये वृक्षाणां पतये जगतां पतये नम इत्यादिना शिव एष परमेश्वरे निखिलभुवनाधिपत्यमध्यस्यते । एको रुद्रो न द्वितीयाय तस्थुर्य इमाल्लोकानीयत शिनीभिरिति रुद्रव्यतिरिकस्य जगदीश्व. रत्वं निषिध्यते । विश्वाधिको रुद्रो महर्षिरिति विश्वाधिकरवंत. स्थव श्रूयते । अतो विश्वपतिस्वादिलक्षणो नारायणात्मा परमेश्वर एवेति । भप्रिमसूत्रे च पनकोशप्रतीकाशमित्यादिना नारायणहर- यमेवोच्यत इत्यङ्गीकस्य शिवनारायणयोध्येयध्यातृभावमाह ॥ शब्द. विशेषसूत्रे च, नारायणपरं ब्रह्मति मन्त्रं नारायणात् परमिति समझीचकार ॥ स्मृतेश्चेति सुत्रे, 'एवमुक्त्वा ततो राजन् महायोगे. श्वरो हरिः । दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्' इति गीतापा. क्यम, 'महं यथावदाराध्यः कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा । तस्मादिष्टतमः कृष्णादन्यो मम न विद्यत' इति भारतीयमश्वत्थामानं प्रति शिवव- चनं च स्मृतित्वेनोदाजहार । तत्सर्वमसङ्गतमेव । द्वापरादिस्खलोक- ग्यामोहनाय पानवाराहादिप्रसिखस्य, त्वामाराध्य तथा शम्भो प्र. हीष्यामि वरं सदेत्यादिवरदानस्य यथावत्पदेनात्र बोधनात् कृष्णा- राध्यत्वेऽपि शिवस्य परब्रह्मत्वासिद्ध्या, गीतोक्तरूपस्याप्यनुगीतोत्त- रमुत्तडोपाख्याने 'ततः स तस्मै प्रीतात्मा दर्शयामास तवपुः । शा- श्वतं वैष्णवं धीमान् दहशे वरनाय' इत्यारभ्य, 'तद् दृष्टा परमं रूपं विष्णोष्णवमद्भुतम् । विस्मयं च ययौ विप्रस्तद्रष्टा रूपमैश्वरम्' इति पूर्वमर्जुनेनेदानीमुत्तङ्कन प रष्टस्य रूपस्य वैशम्पायनेम कण्ठत एव वैष्णवत्वप्रतिपादनादुरूनापि, विश्वकर्मनमस्तेऽस्तु यस्य ते अपमीरसमिति निगमनाच्चोपपादनमन्तरेणैव वैष्णवत्वसिद्ध्याऽनु- गीतायामपि विष्णोरेवेश्वरत्वसिद्धया शेषमतानुपष्टम्भकत्वात् । नारायणपरं ब्रोस्यस्यापि प्रयमाप्रायपाठपतितस्वेन तत्र पञ्चमीस. मासनिषेशस्थाशक्यवचनतया पदभेदपक्षेऽपि, सुपां मुलगिति स.

·सप्रकाशे अणुभाष्ये। अत्ता चराचरग्रहणात् ॥ ९॥ कठपल्लीषु पठ्यते । यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत प्रो. पेण सोलोंपे सुखन तथा पाठसिद्ध्या पुरुषसूक्त एव सहस्रशीर्ष. स्वादिविशिष्टरूपेण जगदुपादानतायाः भूयमागानयाच, नारायणगरं ब्रह्मस्यनेनापि शब्दविशेषेण तदनुपरम्भात् । सहस्रशीर्ष देवमिस्या नुषाके फर्मत्वबोधकद्वितीयाया नारायण पवाभ्यासानारायणपरं ब्रह्मेयादिप्रथमारतप्रायपाठपतितस्य, नारायणपरो ध्यानेत्यस्य, ध्यानं नारायणः पर इत्येतत्समभिव्याहतस्य वस्तुपारच्छंद निवर्तकनायाः स्फुटत्वाच्च तस्य कर्तृत्वे पर्यवसानं धक्तुमशक्यमिति नेनापि मन्मतानुपरम्भात । इतः पूर्वस्मिन्ननुवाफ, अणोरणीयानिति मन्त्रे शास्यस्य शिवस्य प्रस्तुनात्ममहिमरूपत्वेनैव सिद्धत्वान्मध्येऽपि, यो देवानां प्रथममिति मन्ने महर्षित्वादिभिर्मुख्यविभूतिया सिद्ध- त्वाच, दहरं विपापमित्युपान्तमन्त्रेऽपि तद्धृदयाकारास्यैव प्राह्यत्वा- तु, 'सत्त्वं विशुद्ध वसुदेवशब्दितं यदीयते नत्र पुमानपावृतः। सत्त्वे च तस्मिन् भगवान् वासुदेवो ह्यधोक्षजी मे मनसा विधीयत' इति चतुर्थस्कन्धे सती प्रति शिववाक्यन, भहं ध्यायामि तं विष्णुं पर- मात्मानमीश्वरमित्यादिना, विष्णोराराधनार्थ मे वनचर्या पिता- महेत्यन्तेन गारुडद्वितीयाध्याये ब्रह्माणं प्रति शिववाक्येन च तदुप. हणादपि रुद्रस्य ध्यातत्वेनैव सिदत्वाच।इदं यथा तथा मया प्रहस्ते निपुणतरमुपपादितमित्युपरम्यते। प्रकृतमनुसरामः ॥ ८॥॥२॥ भत्ता चराचरग्रहणात् ॥ पूर्वाधिकरणे परमात्ममः पुरुषहदय- देशखित्यवधारणे जीववत् सुखदुःखभोगप्राप्तिराशय समाप्ती प- रिता । स परिहारस्तदा युज्येन, यदि तस्य भोगः सिद्धः स्यात् । मतस्तरसाधनायांपोखातेनेदमधिकरणमारभ्यत इत्याशयेन विषय. वाक्यमाहुः * कठबल्लीषु पठ्यते इति * द्वितीयवल्लीसमाप्ती पथ्य- ते । अत्र शङ्कराचार्यादयोऽस्यामुपनिषद्यमिजीवपरमात्मनां प्रकृत- स्वात् त्रिकोटिकं संयमुपगच्छन्ति । तयुकम् । भनेः कोटिपात- ·१ अध्याये २ पादः। दनम् । मृत्युर्यस्योपसेचनम् । क इत्था वेद यत्र म इति । अम पाक्ये ब्रह्मक्षप्रयोरोवनत्वं बदन पच्छन्दार्थस्य भोक्तृतमाह । तत्र संशयः । किं जीवी, ब्रह्म वति । सच्चिदानन्दरूपत्वं स. वोपास्यत्वं पूर्वाधिकरणद्वगेन मिदम् । सर्वभोक्तृत्वं साधयति । ब्रह्मक्षत्रगारशक्यवधयोः सर्वमारकम्य च मृत्योर्भक्षीयता जीवो न भनसेवेति कथं सन्देह इति चेदुच्यते । ओदनापसेचनरूपक- स्यासनस्वादिस्याशयेनाहुः । * अनेत्यादि * ओदनस्य चेतनभो- ग्यत्वेन तत्समभिव्याहयच्छब्दार्थभूतस्य भोक्तुरचेतनतायास्तत्सम. भिव्याहारेणैव निवृत्तरग्नेस्तथावाजीवब्रह्मकोटिक एव संशयो युक्त इत्यर्थः । नन्वेतस्मिन् विचारे का वा सङ्गतिरित्याकाङ्कायां तामा- हुः । * सच्चिविस्यादि * । नथाच ब्रह्मजिज्ञासाप्रतिक्षावाक्ये ब्रह्मण इति सम्बन्धषष्ठया ब्रह्मधर्माणामावश्यकानां सहीतत्वादुपासने शाने चापेक्षितेषु धर्मेषुद्वयोः सिद्धौ तृतीयस्यात्तृत्वस्यापि स्मरणात प्रमङ्ग एव सङ्गतिरित्यर्थः । नच जन्माधिकणचतुष्टयेन सथिदा- गन्दरूपत्वस्य, तद्धर्माधिकरणं सर्वोपास्यत्वस्य च प्रथमपाद एव सिद्धत्वात पुनर्विचारस्य किं प्रयोजनमिति शमम् । तद्विषयवा. क्येषु, ब्रह्मविदिनि, हिरण्मयः पुरुषो दृश्यत इति पदात् तत्र तेषां झानशेषतया विचारादुपासनायां तेषामनुपयोग इति शङ्कानिरा- सायावश्यकत्वात् । नच पूर्वाधिकरणे कथं सचिदानन्दरूपविनिग- मनति शयम । सर्वं खल्वित्यत्र सदूपतायाः, सत्यसङ्कल्पाविपदै- श्चिद्रूपताया, अनादरत्वेनानन्दरूपनायाश्च बांधनेन तरिसप्रेरिति । एवं द्वितीयाधिकरणे विषयवाक्ये ऽप्यन्तरात्मभित्यधिकरणनिशात तस्य च स्थानस्य सर्वसाधारण्यात सर्वोपास्यस्वसिद्धिः स्फुटैवेति न कोऽपि शङ्कालशः । तस्यैवानिमे सूत्र भोगस्य स्मारणात् तस्या- लौकिकरवनिश्चायनायैतदधिकरणमित्युपोबातोऽपि सङ्गतिरित्यपि बोधितम् । मधिकरणवैयर्यमाशय समादधते । प्रक्षादिक ·सप्रकाशे अणुभाष्ये। वाज्जीवधर्मत्वम् । स्थानाशानाच्च । न हि सर्वगतस्य स्वहृद. येऽपि प्रतिभासमानस्य, क इत्था वेद यत्र स इसज्ञानमुपपद्यते । अलौकिकसामाच्चि सन्देहः । तत्र निषिदत्वाल्लौकिकभोजनयनिरूप्यमाणसात स्थाना- शानाञ्च कश्चिदुपासनोपांचतालौकिकसामथ्र्यो महादेवाविर- सा भविष्यति । न तु तद्विरुधर्मा भगवान भवितुमर्हति, अक्लि- टकर्मत्वादिधर्मवान् । तस्माज्जीव एवोपासनोपचितमहाप्रभावो बाक्यार्थ इत्येवं प्राप्तऽभिधीयते । अत्ता चराचरग्रहणात् ॥ असा भगवानेव । कुतः । घरा- *स्थामाज्ञानादिति विवृण्वन्ति । * नहीत्यादि * तथाच पूर्वाधिकर- जदये सर्वगतत्वादिरूपेण सिद्धी स्थानाशानस्य वक्तुमशक्यत्वाद- शानस्थानक जीवधर्म एवेत्यर्थः । नन्वेषं ब्रह्मवाक्यवसाधकपदा. यांना रूपकाशानाभ्यामन्यथात्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् कथं सन्देह इत्यत माहुः । * अलौकिकेत्यादि । ननु जीवे कथमलौकिकसामर्थ्य- सम्भव इत्याकाङ्क्षायां तत्साधयन्त एव पूर्वपक्षमाहुः * तत्रेत्यादि * न हिंस्यात् सर्वा भूनानीतिश्रुत्या स्वपरप्राणधियोजनरूपाया हिं- साया निषिद्धत्वादत्र च ओदनरूपकेण तस्या लौकिकतौल्यस्य च सूचनात् तथा । * महादेवादिरित्यादिपदेन रुद्रवतोऽग्नेः संग्रहः । महादेवस्य निषिद्धभोक्तृत्वं स्वगस्त्यसंहितायां प्रथमाध्याये तेनैव पार्वती प्रत्युक्तम् । 'भक्त्यार्पयन्ति ये मह्यं तवापि पिशितादिकम् । उत्पादयन्ति चानन्दं गणेभ्यो वा सुरेश्वरि । तथापि मे मदीयाना. मस्माकं पिशितादिकम् । तृप्तिमुत्पादयत्येव विधिना विधिनापि. तम्' इति । * तबिरुवधति * मनिषिद्धालौकिकमोजनकृत । विरुधर्मवस्व उपपत्तिः । * क्लिष्टेत्यादि - सिद्धान्तं व्याकुर्वन्तो विषयवाक्ये हेतुपक्षपोषकपदादर्शनात कथमस्य सूत्रस्य तद्विष. बस्वमितियापरिहाराय झक्षापदं चराचरोपलक्षकमिति का.

·१ अध्याये २ पादः। घरग्रहणात् । चरं सर्वमाणिवधार्थ परिभ्रमन्मृत्युः । अचर ब्रह्मक्षत्ररूप कस्गाप्यचाल्यम् । तयोरत्ता न जीवो भवितुमर्हति । यत्राप्यतिशयो दृष्टः स स्वार्थानतिलङ्घनादिति न्यायाद । अस्मदादिप्रतिपत्त्यर्थं तु लौकिकवचनं भोक्तृत्वाय । प्रलयक- देवानायुक्तत्वम् । सर्वत्र विद्यमानस्याप्यज्ञायमानत्ताव फलता क्षणिकव्याख्यानस्यासङ्गतत्वबोधाय चाहुः । * चरमित्यादि . * अचाल्यमिति * | प्रवाहनित्यत्वादचाल्यम् । श्रुती चकारद्वयन वर्णान्तरस्यापि संग्रहः । मेषामपि भक्तावधिकारंण मुक्तियोग्यत्या- त् । देवोऽसुरो मनुष्यो वेति वाक्यात । एवं सति पूर्वोक्तस्यात्ता जीवो भवितुं नाईति । अतुर्जीवभाषे तदात्तानां मोक्षासम्भवात् । मनु मृत्युञ्जयत्वेन संहारकत्वेन ज्ञानदातृत्वेन च तस्य प्रसिद्धत्वा- न्मुख्यविभूतिरूप एव सोऽस्तु, न जीयो, न वा परः । बाधकाना• मुक्तस्वादित्याकाङ्क्षायामाहुः। यत्रेत्यादि* यथा घमात्यो युवराजो घा राजकार्य कुर्वनप्यन्येभ्योऽतिशयवानपि, न राजभोग्यं भुङ्क्ते तदसाधारणं कार्य वा फरोति । मत उपासनोपचयादिना जातऽपि सामर्थ्य न तस्य ताहशमत्तृत्वं शक्यवचनमित्यर्थः । ननु तारशभो. क्तुब्रह्मत्वे बाधकानामुक्तानां का गतिरित्यन आहुः । * भस्मदादी- त्यादि * तुः शङ्कानिरासे । तथाच यथा सदेव सौम्येदमप्र आसी. दित्यत्र ब्रह्मणः केवलत्वेऽभिसंहितेऽप्यपदेन कालोपरखनमस्मदा. दिप्रतिपत्त्यर्थ, तथान भोजने लौकिकवचनमपि । नचात्र निषिद. स्वं बाधकम् । निषेधस्य जीवेऽपि देहसम्बन्धानन्तरमेव प्रहत्तेरतुझा. परिहारसूत्रे वक्ष्यमाणत्वादशरीरे ब्रह्मणि सदप्रवृत्तस्तं प्रति निषिद्ध. स्वाभावात् । अन्यथा प्रलयेऽपि हिंसायास्तौल्यात तस्कर्तृत्वमध्ययु. तं स्यात् । तथा सति प्रलय एव न भवेदतस्तवैव भोक्तृत्वेऽपि ना. युक्तत्वम् । नापि मानाहानं बाधकमित्याहुः । * सर्वत्रत्यादि * सर्व विद्यमानत्वेऽपि, हन्त तिरोसानीति श्रुतेः सृष्टयनन्तरं तिरो. धानेनानायमानत्वात् प्रत्यक्षरूपस्य फलस्याभावेन तदभिसंस्खाय सानाहानमत्रोकं, न तु खानविषयकं परोक्षधाममध्यमिसम्पायातो ·सप्रकाशे अणुभाष्ये। स्थानाज्ञानमुक्तम् । ब्रह्मात्रयोरपि मोक्षापेक्षित्वान्मृत्युसम्ब- न्धमात्रेण भगति भोक्तरि प्रवेशार्थ योग्यरूपमवौदनत्वम् । पाणानां तत्रैव ममवलयान्मृत्युरांप तत्रैव लीनोऽग्रे जन्ममरणा- धभावाय भगवसेत्र प्रविशति । तस्मादस्मिन् वाक्ये ब्रह्मात्र मृत्यूनां भोग्यत्वेन ग्रहणाद ना भगवानेवेति मिद्धम ॥९॥ ननु किमित्येवं प्रतिपाद्यते । पूर्वपक्षन्यायेन यमोऽन्यो वा मृत्यु साधनीकृत्य स्ववशे सर्व करोतीति जीववाक्यमेव किं न स्या- । न दोषः । ननु भवत्वेवं, तथापि क्लिष्कर्मत्वं कथं निवर्ततामित्य- त आहुः । * ब्रह्मशत्यादि * । मोक्षापेक्षिणी ह्यबादनीयत्वेनाभिप्रे. यन्ते । ते च दहसम्बन्धे निवृत्त मुच्यन्ने, न तु सदहाः । अतो यथा तगडुलानां वन्ह्यादिसम्बन्धेनावयवशैथिल्येन विक्लित्ताबोदनन्वं, तथा मोक्षापक्षिणां भोक्तरि भगवति प्रवेशार्थ कथश्चिन्मृत्युसम्ब. म्धमात्रेण योग्यरूपत्वमवीदनत्वम् । यथा कंसादीनां, कुरुपाण्डवसै- भ्यानां च । अत एव, तदेव रूपं दुरवापमाप, यास्यन्त्यद शर्ममलं बल- भीमपार्थव्याजाह्वयन हरिणा निलयं तदीयमित्यादीनि वाक्यानि । मचैवं मृत्यारुपसेचनत्वासम्भवः । अत्राव वै मृत्युर्जायत इत्यनेकमृ. त्युपक्षे, अशनाया मृन्युरेवेत्यकमृत्युपक्षेऽपि मुच्यमानब्रह्मक्षत्रप्राणा- नामत्रैव समवनीयन्ते प्राणा इति श्रुतेरस्मिन्नेव लयेन तद्धर्मात्मको- शनायादिरूपो मृत्युरपि तेषां जन्ममरणाघभावाय भगवत्यंध प्रविश- तीति तस्योपमेचनत्वमपि युक्तमव । एवं सिखे तेषामोदनापसेचन- भावे तदत्तृत्वेनाक्लिष्टकर्मत्वमपि भगवतोऽनायासेनैव सिद्धम् । चिकित्स्यव्रणादिव्यापन्निवारकागदङ्कारकृतियत्तस्योत्तमफलत्वात् । एवं प्रलयेऽपि सुषुप्तिवत्सुखजनकत्वमेव । नानासंसृतिकलशनिवत्ति- फलकत्वात् । तस्मादल बाधकानामभावात् साधकयुक्तीनां सत्वा• दस्मिन् वाक्येऽत्ता भगवानेवेति सिमित्यर्थः । किञ्च । मोक्षापेक्षि. ब्रह्मक्षनप्राणानामुत्क्रमणाभावेनान्तःप्रकट भगवत्येव लयादन्तर्यामि- स्वमपि सिखं झयम् ॥९॥ सत्रान्तरमवतारयितुं चोदयति * नम्वित्यादि * । अयमर्थः ।

·१ अध्याये २ पादः। २०५ दिसत आह । प्रकरणाच्च ॥ १०॥ प्रकरणं हीदं ब्रह्मगाः। न जायत इत्यारभ्याऽऽमीनो दरं बजतीत्यादिना माहात्म्यं वदन्नन्ते, यस्य च ब्रह्म च क्षत्रं चेसा. ह । अतःप्रकरणानुरोधात् पूर्वोक्तपकारेण ब्रह्मवाक्यत्वमिति । अन्यथा प्रकृतहानापनकल्पने स्यातामिति चकारार्थः ॥ १० ॥ विषयवाक्ये पक्षादिबोधकपदाभावेऽपि चराचरादिपदै मृत्यवादिगतं धर्ममाहत्य योगवृत्त्या तानि बोधयित्वा तेषां ग्रहणस्य लिङ्गत्वं च कल्पयित्वा निर्वन्धन ब्रह्मवाक्यत्वकल्पनापेक्षया पूर्वपक्षोक्तानां निषि. द्धत्वादीनां शीघ्रं बुद्धावारोहात् तेन न्यायेन जीव एवात्र ग्रहीतुमु. चितः। स चत् साधारणो न समर्थस्तदा संहारेऽधिकतो यमो देवता. रूपं मृत्यु, देवनारूपो मृत्युर्वा रोगादिरूपं मृत्युं साधनीकृत्य ब्रह्मक्ष. प्रोपलक्षितं सर्व प्राणिजातं स्ववशे करोतीति युक्तम् । अतोऽस्य जीववाक्यत्वमेवादरणीयमिति । अत्र सूत्रं पठित्वा व्याचक्षते ॥ प्र. करणाचेति ॥ जीवप्रश्नोत्तरश्रवणानन्तरम्, अन्यत्र धर्मादन्यत्राध. मादिति प्रश्नान्तरे कृते सर्वे वेदा यत् पदमामनन्तीत्यादिना प्रकरणा- न्तरं प्रवृत्तमत इदं ततोऽतिरिक्त स्य ब्रह्मणः प्रकरणम । तत्र सर्वे घेदा इति मन्त्रे सङ्क्षपेण कथनं प्रतिक्षाय, ॐकारस्य सङ्ग्रेपरूपतामुक्त्वा पतयेवाक्षरं ब्रह्मेति मन्त्रद्वयं सर्वफलदायकवादिना तत्प्रशंसामु- कत्वा तत्प्रतिपाद्यस्य ब्रह्मणो माहात्म्यं, न जायत इत्यादिभिरष्टभिर्म- न्त्रैर्वदन्नन्त तस्यैवात्तृत्वं मृत्युरेवाह । तदि यमो देवतारूपो मृत्यु तृत्वेनाभिप्रेतः स्यात् तदा, न जायत इति मन्ने तस्य जननमर. णाभावं न वदेत् । पुराणादिघूभयोरपि जन्यत्वस्मरणात् । यमो यमी भाखदेव इति, तत्राऽपानस्ततो मृत्युरिति । घेदेऽपि न मृन्युरासीद- मृतं न सौति । जन्यत्वं च नश्वरत्वम्याप्तम् । तथाऽऽसीनमन्ते, कस्तं मदामदं देवं मदन्यो सातुमहतीति स्वस्य तस्य च भेदन बा. तृश्शेयभावं च न वदेत् । अत इदं मुस्वाद्रिदेवताम्यतिरिकस्य प्र.

·सप्रकाशे अणुभाष्ये। गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तदर्शनात् ॥ ११॥ झण एव प्रकरणम । तथा सत्यासींनादिमन्त्रेषु यथा विरुद्धधर्मा- धारत्वादिरूपं तन्माहात्म्यमवदत्तथाप्रोक्तविधातृत्वस्वरूपमपीति त- थेत्यर्थः । शेषं स्पष्टम् । अत्र चात्तृत्वस्य ब्रह्मणि निश्चायनात् प्रलय. कर्तृत्वनिर्वाहकसामर्थ्यमवसरसङ्गत्योक्त्वा तदसम्भवो निवारितः । सर्वे वेदा, एतद्धंयवाक्षरमित्युपक्रमात सर्वरूपत्वात्मकं वैशेज्यमपि जीवतुल्यभोगाभावार्थ सूचितं शेयम् । माध्वास्तु, स यद्यदेवाऽसृजन तत्तदतुमध्रियत सर्व वा अ. तीति सर्वमदितरदिति त्वमिति गृहदारण्यकीयाम्निब्राह्मणस्थश्रुति विषयवाक्यत्वेनौदाहरन्ति । विज्ञानभिक्षुस्तु, ' य इमं मध्वदं वेदात्मानं जीवन्तिकात् । ईशानं भूतभव्यस्य ततो न विजुगुप्सत' इति कठवल्लीस्थाम् । अत्तृत्वरूपस्य विषयस्य तत्र स्फुटत्वात् । अतृत्वं च प्रलय- कर्तृत्वमेव सर्वे व्याकुर्वन्ति । तत्तु व्याख्यानं न युक्तम् । अन तत्प्र. सङ्गादर्शनात् । पूर्वाधिकरणविषयवाक्ये तजलानिनि विशेषणेन जन्मादित्रयस्य ब्रह्मकर्तृकताया उक्तत्वात् प्रथमपादे चोपपादितत्वा- त् तेषु केवलस्य संहर्तृत्वस्यैवह पुनर्विचारे कारणस्यानुपलम्भाश्च । अतोऽत्र तद्भिन्नस्य प्रलयातिरिक्तकालिकमोक्षफलकस्य धर्मान्तरस्य. व विचार इत्येव युक्तम् । जिज्ञासासूने सम्बन्धषष्ठया उपपादितत्वेन ज्ञानोपासनयोस्तद्धर्मविचारस्योपयोगितया आवश्यकत्वादिति । भि क्षुदाहृतस्य तु भूतभव्यशानत्वरूपे स्पष्टे ब्रह्मलिने विद्यमाने उप. पादनमापेक्षलिङ्गग्रहणस्यानवसरपराहतत्वमेव । माध्यांदाहने तु नैवह किश्चनान आसीन्मृत्युनैवेदमावृतमासीदशनाययाऽशनाया हि मृत्युरित्युपक्रम जिघत्साश्रावणात् तस्याश्च श्रुत्यन्तरे विजिघत्सा पिपास इति ब्रह्मणि निषेधेनागपादनसापेक्षत्वात् प्रकरणस्यापि सन्दिग्धत्वमेव । तस्मादुक्तमेव विषयवाक्यं युक्तमिति दिक् । शैवस्तु प्रहस्तादव पराहत इति न तदर्थ पुनः प्रयतनम् अतः पूर्वोक्तमक्षुण्णम ॥ १० ॥ ॥३॥ गुहां प्रविष्टावात्मानी हि तदर्शनात् ॥ अयं भोगो व्यापिवैकुण्टे ·१ अध्याय २ पापः। तस्मैवाने पठ्यते । ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्र- विौ परमे पराः । छापातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चायो ये च त्रिणाचिकेता इति । किमिदं ब्रह्मवाक्यमाहोस्विदन्यवाक्यमिति । अस्प वाक्य- स्योत्तरशेषले जीवप्रकरणपठितवान ब्रह्मवाक्यत्वम् । पूर्व- शेषले तु ब्रह्मवाक्यमिति प्रकरणनिर्णयः । मध्ये पाठादेवं , अन्यत्र वास्तु, न त्वन्तहृदयेऽपीस्याशड्डावारणाय। किञ्च, ये पूर्वाधि- करणेषु धर्मा उक्तास्तऽन्तर्वर्तिन उक्ताः । अन्तर्वर्ती च हृद्यन्तःपुरुष इत्यादिश्रुत्या, अहमित्यादिप्रत्यग्वित्त्या चान्तर्वी जीवसिद्धः। ब्रह्म तु व्यापकत्वात् सार्वत्रिकमुदासीनं, न त्वन्तरव विशेषतः सिद्धम् । तथा सति पूर्वाधिकरणेषु यन्माहात्म्यमुक्तं सजीव एव भविष्यति, न ब्रह्मणीति जीवनिवारणे तत्र तत्साधनाय चेदमधिकरणमुपोद्धात. सङ्गत्या आरभ्यत इत्याशयन विषयवाक्यस्थलकथनपूर्वकं तद्वाक्य. मुदाहरन्ति * तस्यैवाग्र इत्यादि * ।पुरः स्फूर्तिको वाक्यार्थस्तु, ऋनं सत्यं सुकृतस्य सम्यक्त्वमवगत्य कृतस्य कर्मणः फलं पिबन्ती भुञ्जा- नौ । यद्यप्येको भुङ्क्ते, नेतरस्तथापि, छत्रिणो यान्तीतिवत् समुदाये गोण्या पिबन्प्राविति प्रयोगः । लोके अस्मिच्छरीरे, गुहां हृदयाका. शं प्रविष्टौ । गुहामिति सप्तम्यर्थे द्वितीया । गुहाया विशेषणं, परमे परार्द्ध इति । याह्यपुरुषस्थानापेक्षया परम उत्कृष्टे । तत्र हेतुः परार्द्ध. त्वम् । पराई ब्रह्मणः स्थानम् । तत्र हि भक्तीनिभिरुपासकैश्च ब्र. मोपलभ्यत इति । तो छायातपौ संसारित्वासंसारित्वाश्यां धर्माश्यां परस्परविलक्षणो ब्रह्मविदो वदन्ति कथयन्ति । न केवलं न एव क- थयन्ति, किन्तु पञ्चाग्नयस्त्रिणाचिकेताः श्रौतस्मााग्निमन्तस्त्रिकृत्वो- नाचिकेनोऽग्निश्चितस्ताहथा गृहस्था अपिवदन्तीति।मुख्योऽर्थस्त्वने भाग्य एव वक्तव्यः । तत्रोक्तंऽर्थे संशयं तबीजं चाहुः । *किमिद- मित्यादि * प्रकरणनिर्णय इति प्रकरणेन कृतो निर्णयः । ननु व- ल्लीसमाप्त्या पूर्वप्रकरणसमाप्तेस्तदुत्तरप्रकरणगतत्वस्य स्फुटत्वात् कथं सन्देह इत्यत आहुः । *मध्य इत्यावि* तथाच, 'स्वार्थबोधे स. माप्तानामनाङ्गित्वाधपेक्षया । पाक्यानामेकवाक्यत्वं पुनः संहस्य जा.

·समका अणुभाष्ये । सन्देहः । अर्थविचारे तु द्विपचननिर्देशात् पूर्वक्षेपले बद्धमुक्त- जीवौ भविष्यतः । उत्तरशेषत्वे विन्द्रिगमनसी । उभयथापि न ब्रह्मवाक्यम् । द्वयोर्मुख्यत्वेन प्रतिपादनात् । ब्रह्मवाक्यतेऽपि न प्रयोजनसिद्धिः। अथ पन्यते, उपनिषत्पाठादन्यत्रानिराज्जीवब्रह्म पर- यत' इति पूर्वतम्ने सिद्धत्वात् .फयाचित् सङ्गत्या पूर्वशेषत्वस्यापि शक्यवचनवाद, आत्मानं रथिनं विद्धीस्यादेः प्रागेव पाठाश्च सन्दह इत्यर्थः । ननु नॉर्थेन निर्णयोऽस्त्वित्यत आहुः । * अर्धेत्यादि * बद्धमुक्तजीवाविति * हन्ता चेन्मन्यने हन्तुमित्यनेन बद्धम्य, म त्वा धीरो न शोचतीस्यनेन मुक्तस्य च पूर्वत्रोक्तत्वात् तदनन्तरपाठ तस्य द्वित्त्वस्य तद्विषयत्वप्रत्यभिज्ञानासावेव युक्तौ, न तु जीवपरमा. त्मानौ । अनश्ननितिश्रुत्या परमात्मनो भागाभावादिति । * इन्द्रिय मनसी इति* यस्स्त्रविज्ञानवान् भवतीत्यादी तयोरेवाग्रे निरूपणात् । पिबन्ताविति पानकर्तृत्वव्यपदेशस्त्वेधामि पचन्तीतिवत् करणे क तधोपचारादू बुद्धिजीवपक्ष बुद्धी कंवलायामित्रोभयत्राप्युपपत्स्य * उभयति * उसरशंषत्वे पूर्वशेषत्व च । ननु, येयं प्रेते विचि फित्सेत्यनेन जीवस्य, अन्यत्र धर्मादन्यत्राधादित्यनेन परमात्मनश्च पूर्व पृष्ट वान पूर्वशेषत्वाङ्गीकारे जीवपरमात्मानौ सुखेन सम्भवि प्यत इति तावात्र ग्राह्यावित्येकदेशिकृतं समाधानं दूषयन्ति * छ योरित्यादि * ब्रह्मवाक्यत्वाय हि परमात्मनिरूपणमवाङ्गीकार्यम् तत्प्रयोजनं च मुख्यतया परमात्मनो भोक्तृत्वप्रतिपत्तिः । सा तु द्व योस्तुल्यतया मुख्यत्वेन प्रतिपादनाद् दुर्घटेत्यपार्थ तस्य ब्रह्मवाक्य स्वमित्यर्थः । ननूपनिषदो रहस्यविद्यास्तासु यतुच्यते, तन्निर्धारित मेयोच्यते । अत उभयोर्ऋतपातृत्वमन्यत्रानिर्णीतमत्र निर्धारयि प्रवृत्त वाक्यमिन्द्रियमनसोर्ग्रहण उपचारदोषेण कुभ्यतीति सदभा घायास्य जीवब्रह्मपरत्वाङ्गीकारेऽपि तयोरवस्थाभेदनैव भिन्नतया ॥ स्तुत ऐक्या वाक्यस्योभयपरत्वेऽपि ब्रह्मवाफ्यत्वमक्षतमित्यकदेशि कृतं समर्थनं दूषणार्थमनुवदन्ति । * अधेत्यादि * लिवू दूषयन्ति ·अध्याये १ पादः। ३०९ त्वेऽपि तयोरभेवाद ब्रह्मपरतैव वाक्यस्य युक्तेति । तथापि कस्य निर्णायकलं, प्रकरणस्यार्थस्य वेति । उभयोरपि सन्दिग्धत्वाद- युक्तो विचार इति चेदुच्यते । सन्वेहवारकं शास्त्रं पदशत्या तु निर्णयः। जीवादुत्कर्षशब्देन योर्वाक्यऽपि न क्षतिः ॥ ॥ गुडातपशब्दाभ्यामियर्थः। ऋतं पिबन्तावित्यत्रैवं संशयः । किं जीवद्वयं निरूपांत, आहोस्विज्जीवब्राह्मणी वेति । तत्र ब्रह्ममकरणस्य सामान्य- *तथापीत्यादि * मन्दिग्धत्वादिनि । अर्थस्य सन्दिग्धवं जीवद्वयनि. रूपणकोट्यनिरासाद् बोध्यम् । तथाच तदङ्गीकारे विचारपैयर्य- मित्यर्थः । एवमकदेशिमतदुपणन विचारमाक्षिप्य तत् समर्थयन्ति * उच्यत इत्यादि । शास्त्रं व्यासप्रणीनं श्रौतवाक्यस्थमन्देहवारकम्। मनस्तत्र पूर्व मन्दहाकारस्य निर्णयः कार्यः । अन्यथा तु समाधान- मनर्थकमेव स्यात् । नचोक्तयोरुभयोरपि मन्दिग्धत्वात् केन स नि. णय इति शयम् । * पदशक्त्या तु निर्णयः * । सन्दहाकारस्य । कस्य पद स्य शक्त्यनि चत् । * जीवादुन्कर्षशब्दन *। जीवं प्राप्य उत्कर्षबोधको यः शब्दस्तन । वाक्य द्वयाः पक्षयोर्न क्षतिः । तथाच ताहशपदस्य शत्त्या जीवद्वयपक्षो जीवपरमात्मपश्नश्चति द्वावपि सं. प्रहीतुं शक्यते इत्यर्थः । जीवादुत्कर्षशब्दः को वेत्यपेक्षायां व्याकुर्व- न्ति * गुहेत्यादि * इदं पूर्वोत्तरपक्षयोर्षिवरण एव स्फुटीभविष्यनि । नतु, यः सेतुरी जानानामिति मन्त्रस्यापि प्रकरणद्वयमध्ये पाठोs- स्तीनि स कुमो न विचार्यत इस्यत आहुः । * ऋमित्यादि * तथा- च तवाक्षरं ब्रह्म स्फुटमेव धूयत इति सन्देहाभागत स न विचार्य- ते, किन्त्वनैवैवं संशयादयमेव विचार्यत इत्यर्थः । एवं संशयं सा- धयित्वा पूर्वपक्षमाहुः । * तमत्यादि * । अयमर्थः । यद्यस्मिन् मन्त्र प्रोष प्रतिपाचं भवेत् तदा पूर्वप्रख्यामियात्राप्युपास्यत्वेन प्रापरलेन ·समकाशे अणुभाष्ये। वाद्, यस्तु विज्ञानवान् भवतीयले विद्वदविद्वतोर्यक्तव्यत्वात् तदर्थमुभयोः प्रथमं निर्देश उचितः । मन्त्रेऽपि, ऋतं स्वर्गापर. गलक्षण मुखम् । मार्गद्वयस्यापि विहितत्वाव मुक्त लोकत्वम् । गुहा सत्सविचारो हृदयं वा । जात्यपेक्षया स्वेकवचनम् । पर. मपराद ससलोकः। तत्रोभयोर्नोगात् । अविद्यया पिहितप्रकाश- वादविदुषश्छायात्वम् । ब्रह्मज्ञानेनातिप्रकाशत्वादातपत्वं वि- दुषः । अन एव विदुषः स्वरूपं ब्रह्मविदो वदन्ति । पञ्चाय- त्रिणाधिकेताश्चेतरम् । इन्द्रियमनसोस्त्वचेतनवान वाक्यार्थ- सङ्गतिः। वाक्यायोगे हि विशेषणनिर्णयः । तस्माद् बद्धमु. तजीवपरतयोपपत्रताव तत्पकरणपाठान ब्रह्मवाक्यमिति । एवं प्राप्ते, उच्यते । गुहां प्रविष्टावात्मानौ । गुहा हृदयाकाशस्तत्र सकृदेकस्मिन् च ब्रह्मोच्यत इति प्रकरणस्य तौल्यादेकवचनमेवात्र घदेत् । वदति द्विवचनमतोऽत्र, न ब्रह्माभिप्रेतं, किन्तु बद्धमुक्तजीवायेवाभिप्रेती । अतः प्रथममुभयोर्निर्देशः । नचवं मन्त्रवर्णासङ्गतिः । मन्त्रऽपि ऋ. तपदेनोक्तरीतिकं द्विविधसुखमुच्यते । प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपस्य मार्गद्व. यस्यापि विहिनत्वात् सुकृतत्वेन नजन्यस्य शरीरस्य लोकत्वम् । तत्र गुहा तत्सदुपयोगी तत्त्वविचारो गुहेव गुहा । यदि गौणी नाद्रि. यते, तदा हत्याकाशः । नच विचारादभिन्नत्वाद् द्विवचनं शङ्यम् । जास्यपेक्षयकवचमस्यापि युक्तत्वात् । परमः परश्चतुर्मुखो यत्र मी. यते ताशं परामुत्तमं सत्यलोक एव । तत्रामयोः शतजन्मीनखक- मंशुबस्य कर्मिणो, वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थस्य सन्न्यासिनश्च भो- गादिति । * विश्वविद्वतोरिति * विच्छदाग्मतुष्प्रयोग इति सम्ब- धे । शेषं स्फुटम् । पूर्वपक्षमुक्का समाधानं व्याकुर्वते । * गुहामि- त्यादि । एकस्मिनिति * एकदेत्यर्थः । अत्र हेतुर्हिराब्देन सूच्यते ।

·१ अध्याये २ पादः। प्रविष्टौ जीवपरमात्मानावेर । अनेन जीवनात्मनानुपविश्ये- स्युभयोः प्रवेशश्रवणात् । न होकस्मिन् हृदयाकाशे जीवद्वयं प्रवेष्टुमर्हति । अर्यस्त्वेवं सम्भवति । पूर्वाधिकरणे पथाभिलषि- तभोगो भगवति साधितः । प्रकारान्तरेणापि, ऋतं सयं परंव- मेति ऋतसत्ययोब्रह्मत्वमतिपादनात् स्वरूपाऽमृतपातारी । मुकतमपि ब्रह्मैव । तस्मात् तत्सुकृतमुच्यत इति श्रुतेः । स एन लोकः । उपचाराद षष्ठी। तं विवृण्वन्ति । * अनेनेत्यादि * अनेन जीवेन सहात्मनेत्यर्थः । नच सहाथ तृतीया चेतू स्यात् तदोक्तं सम्भवेत् । सैवात्र सम्दिग्धेति वा- उपम । गुहाहितं गहरेष्टं पुराणं यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योम- नित्यादौ श्रावितस्यं निहितत्वादेः स्वरूपेण प्रशं विनानुपपत्त्यात्र तथा निश्चयात् । यद्यपि तत्र परमात्मनः सिद्धवनिर्देशस्तथापि, तत् सृष्टा तदेवानुप्राविशत, तदनुप्रविश्य सच त्यच्चाभवदिति श्रुत्य- न्तरात् प्रवेशहेतुक एवेत्यर्थः । नन्वव जीवपदात् तयोरेव सोऽस्त्वि- स्यत आहुः । * न हीत्यादि * हृदयाकाशे हि जीवस्य प्रवेशो नामा. दिव्याकरणार्थः । व्याकरणं चैकेनैव सम्भवति । अत एवैकवचन- म् । अन्यथा जीवाभ्यामित्यादि वदेत् । पुराणेष्वपि, 'चित्तेन हदयं चैत्यः क्षेत्रक्षः प्राविशधदा । विराट् तदैव पुरुषः सलिलादुदतिष्ठत' इत्यादी देहोत्थापनायाप्येक एवोक्तः । अतो व्यष्टिदेहेऽप्येक एव म. न्तव्यः । अन्यथा करणाधिपो द्वौ स्याताम् । ततश्च सुकृतदुष्कृतभो. गोऽपि श्रुत्यादौ द्वयोरुच्येत । व्यवस्था च भज्येत । अतो जीवद्वयमे- कत्र प्रवेष्टुं नाहतीति कार्यबलात् सहार्थेऽपि सती तृतीया जीवस्य ब्रह्मसाह्यमेव गमयतीत्यर्थः । ननु भवत्येवं तत्र, तथापि प्रकृतमन्त्रा. र्थः कथं सङ्गच्छत इत्यत आहुः । * अर्थ इत्यादि * यथेति मिर्च पदं नित्यसम्बन्धात् तथापनमध्याहरति । तेनास्मिन्नधिकरणे जीवेन सहापि विवक्षितरीतिकं भोग साधयतीत्यर्थः । तमेव प्रकारं स्फु- टीकुर्वन्ति । * ऋतमित्यादि * । * उपचारादिति * राहोः शिर इतिपदभेदेपि भेदोपचारान् । उपचारमरोचयन्तो लोकपद.

·सपकाशे अणुभाष्ये। अक्षरं वा परमपरार्दोपरि तत्रत्वानां परिदृश्यमानत्वाच्छा. या प्रतिमारूपं सायुज्यं गतस्य जीवस्यापि तथास्वाद ततोऽपि विशिष्टं ब्रह्म प्रकटानन्दत्वादातपः परोक्षनादः । काण्डनयेऽपि तद्वाद इति त्रयाणां ग्रहणम् । अतो युक्त एवायमिति हिश. दार्थः । नन्वप्रकृतसात् कथमेव मिति तत्राह । तदर्शनात् । तयो- दर्शनं तदर्शनं तस्मात् । जीवब्रह्मणोः प्रतिपादनीयतात् । येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये प्रस्तीसके,नायमस्तीति चैके, एनद्विया. स्यार्थान्तरमाहुः । * अक्षमित्यादि * तथाच, परमे पगखें इति या सप्तमी मा वृक्षाग्रे श्येन इनिवदीपरिटिकमामीप्ये । तेनोपचाराभां- धादक्षरमेव लोक इत्यर्थः । छायासपी विवृण्वन्ति * तनत्यत्यादि * तत्र त्यानाम् अक्षरात्मकभगवल्लोफस्थानां जीवब्रह्मणोः परिदृश्यमान- स्वादन्यषां चापरिदृश्यमानत्वात् तान् प्रत्येवं कथनं परोक्षवादः । * प्रतिमारूप्यमिति* प्रतिकूलं सारूप्यम् । विरुद्धं प्रतिबिम्बवत् सा- रूप्पमित्यर्थः । * वयाणामिति * झान्युपासककर्मिणाम् । तथाचार्य मन्त्रार्थः । परी मीयते यत्र, परस्य घा मा लक्ष्मीर्यन ताहशे पराओं. ऽभिधलोकोपरितम अश्नरात्मके लोकं,गुहां सत्यब्रह्मपुरस्थं दहरपुण्ड- रीकं वेश्म प्रविष्टौ सुकृतस्य ब्रह्मण ऋतं स्वरूपाऽमृतं पिबन्तावनुभ- धन्ती जाधपरमात्मानौ ब्रह्मविदो शानिनः पञ्चाग्नय उपामकानि- णाचिकेताः कर्मिणश्च छायातपो पूर्वोक्तरीत्यारिसरूपत्वेऽपि पिल. क्षणी । भगवतः परोक्षप्रियत्वात् तत्तापार्थ परोक्षवादन घदन्तीति । तेन जीवब्रह्मपक्षाङ्गीकारेऽपि, न मन्त्रार्थासङ्गतिरित्यर्थः । तेन सि. उमाहुः । * अत इत्यादि * यत एवं मन्त्राऽर्थोऽताऽयं गुहाप्रविष्टा. स्मत्वरूपो हेतुपात्रोर्जीवपरमात्मन्यसाधने युक्त इति हिशब्दा. र्थः । तथाच गुहाप्रविष्टात्मरूपस्य हेतोरस्पष्टत्वेऽपि ब्रह्मलिङ्गत्वं यु. तमित्यर्थः । प्रकरणस्य हेतुलिङ्गतासाधकत्वात शनिश्वायनाय सूत्र- शेषमवतारयन्ति । नन्वित्यादि * । न्याकुत्रते * तयोरिस्यादि* पू.

·१ अध्याय २ पादः। ३१३ मनुशिष्टम्तवाहमिनि जीवः पृष्टः । अन्यत्र धर्मादन्यसाधर्मा- दन्यवाम्मात् कृताकृतात, अन्यत्र भूनाच भव्याच्च यत्तत् प. श्यसि तद्वदेति ब्रह्मापि पृष्टम् । तत्र ब्रह्म निरूप्य जी निरूप. यन्नुभयोस्तुल्यत्वन महागोगं निरूपयन फलार्थ मध्ये स्वरूप कर्तियति । अतो ब्रह्मवाक्यमेतदिति सिद्धम ॥ ११ ॥ विशेषणाच्च ॥ १२ ॥ विशेषणानि पूर्वोक्तानि जीवब्रह्मणोरेव सङ्गतानि । अ. ग्रिमं वा, आत्मानं रथिनं विद्धि, सोऽमनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदमिनि जीवमाप्यं ब्रह्माह । अत उभयोरेव सर्वव्यावृत्त्या कथनादग्रिमग्रन्थपालोचनयापीदं ब्रह्मवाक्यमे- व । द्वा सुपर्णेति निःमन्दिग्धम् । चकारः प्रकरणोक्तमर्वोपप- त्तिममुच्चयार्थः ॥ १२ ॥ प्रकरणे ब्रह्म निरूप्यात्र प्रकरण जीवं निरूपयन्नुभयोस्तौल्यं विना महाभोगासम्भवात् तेन तं निरूपयन् महाभोगरूपफलार्थ मध्यनेन मन्त्रग तुल्यत्वबोधकं स्वरूपं कीतयतीत्यतो ब्रह्मणः प्रकृतत्वान्नाप्र- कृतत्वदोष इत्यर्थः ॥ ११ ॥ विशेषणाच्च । अनेनापि हेतुना ब्रह्मणः प्रकृतत्वमेव हढी- क्रियते । विशेषणं किमित्यपंक्षायामाहुः । * विशेषणानीत्यादि * । * पूर्वोक्तानीति * पूर्वस्यां वल्ल्याम, अणोरणीयानित्यादिषु द्रष्ट- व्यत्वप्रसन्नप्रसादाहत्ववरणकल यत्त्ववरणीयत्वादीनि । ननूनमंत. स्योत्तरशेषत्वमतः पूर्वप्रकरणस्थान्यनुपयुक्तानीत्यत आहुः । * आग्र- म घेत्यादि * । * उभयोरिति * जीवब्रह्मणः। * सन व्यावृत्त्यति * शरीराद्यात्मकसर्वजङग्रावृत्त्या । अन्ये तु मुण्डकं, श्वेताश्वतराणां मन्त्रोपनिषदि च, द्वा सुपर्णेति मन्त्रे चाऽयमेव न्याय इति वदन्ति । तद् दूपयितुमाहुः । * द्वेत्यादि * अत्तृत्वानश्नत्त्वाभ्यां वार्षिशेष्य. ४० ·समका अणुभाष्ये। माणत्वेन, 'समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशस्य महिमानमिति बीतशोक' इति समन- न्तरमन्त्रे च जीवपरमात्मनोरुक्तत्वेनासन्दिग्धतया जीवान्तरस्य जडस्य च तत्र द्वितीयकोट्यप्रवेशाजीवपरमात्मानौ स्फुटी प्रतीयते। अतो न्यायप्रयोजनाभावादयुक्तमित्यर्थःनिच तत्र परमात्मनोऽमशन- स्योक्तत्वाद, ऋतं पिबन्ताविस्यक जीवद्वयमेव युक्तमिति शझम् । पूर्वोक्तयुक्तिभिर्वितीयस्य ब्रह्मत्वसिद्धीजीवान्तरस्य तत्राशक्यवचन- स्वेन ब्रह्मणो भोगसिबेवासुपर्णेति मन्त्र जीववदशनामावस्यैवान- अनित्यत्र व्याख्येयतया जीवद्वयस्यात्राशक्यवचनत्वादिति । एवम. त्र हृदयस्थस्य भोगसाधनेन पूर्वाधिकरणसिद्धोऽपि भोगः प्रकरणै. क्यान्मोक्षापेक्षिहदयस्थस्यैवेति साधितम् । तथा मन्त्रव्याख्यानेना- नन्दमयरूपं वैशेष्यं च बोधितम् । शङ्कराचार्यास्तु, द्वा सुपर्णेतिमन्त्रमुपन्यस्य पैङ्गिरहस्यब्राह्म- णे, तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तीति सत्त्वम् । अनन्नन्यो अभिचाक- शीतीत्यनननन्योऽभिपश्यति सः । तावेती सत्त्वक्षेत्रज्ञाविति व्याख्या. य, तदेतत् सत्त्वं येन स्वप्नं पश्यत्यथ योऽयं शारीर उपद्रष्टास क्षेत्रज्ञ. स्तावेतौ सत्त्वक्षेत्रासाविति तत्र निष्कर्षाद वत्यःसिद्धान्तस्तत्र न युज्यता तोतदधिकरणपूर्वपक्ष एव तदर्थोऽस्त्विति चत् सोऽपि न । न हवा एवंविदिकिञ्चनरज आध्वंसत इत्यादिफलकथनात् ।सर्वससारधर्मा- तीतो ब्रह्मस्वभावश्चैतन्यमात्ररूपोऽभिप्रेयते । अनश्नन्नन्योऽभिपश्यति ज्ञ इति व्याख्यानात् । यत् पुनः सत्त्वस्य भोक्तृत्वकथनं तत्तु सुखा- दिविक्रियावति सत्वेऽध्यारोपेण ।अस्याः श्रुतः क्षेत्रज्ञाभोक्तृत्ववोधन एव तात्पर्यात् । न ह वेन्युक्तं फलवाक्य अविद्यासंश्लषाभावरूप- फलकथनेन तथा निश्चयात् । इदं हि कर्तृत्वभोक्तृत्वं सत्त्वक्षेत्रक्षयो. रितरेतरस्वभावाविवककृतं कल्प्यने । वस्तुतस्तु सत्त्वस्याचेतनत्वात क्षेत्रज्ञस्य चाविक्रियत्वान्नान्यतरस्यापि । किश्च । सत्वस्याविद्याप्र- त्युपस्थापितसद्भावत्वेन तत्वोऽसत्त्वात् सुतरां न सम्भवतीत्याहुः । तन्त्र । प्रपञ्चस्य ब्रह्मात्मकतायाः समन्वयसुत्र एव व्युत्पादि- तत्वेन, आविद्यकत्वस्य च, तदनन्यत्वादिसूत्रेषु दूग्यत्वेन सत्त्वास. द्रावस्याभ्युपगमैकशरणत्वात् सिखे तत्सद्भाव तस्य जडन्धनाभोक्त- खेऽपि तेन जीवीयश्रुत्युक्तभोगानादरस्यायुतत्वात् । नचानभदादि. - ·१ अध्याये २ पादः। अन्तर उपपत्तेः ॥ १३ ॥ पदग्याल्यानव्याकोपः शङ्यायेन स्वप्नं पश्यतीत्यस्य येन हेतुना स्वर्ग पश्यति नत् तस्माखेतोरेनत् स्वप्नद्रष्कृसत्त्वं सत्त्वोपाधिकं चैतन्यमित्ये- धममुक्तंन्यास्यायाथयोऽयमित्यादिना मुक्तं व्याकरोतीत्यमुक्तजीवी- यभागस्य मुक्ताभोगस्य च सिद्धस्तदभावादिति । नचैकस्मिच्छरीरे जीवद्वयनिवेशस्थासङ्गतत्वान्नायं श्रुत्यर्थ इतिशयम्।अत्र, समानं वृक्ष मिति समानपदस्य तुल्यवाचकतया शरीरभेदस्यैवाभिप्रेतत्वेनोक्तदो- पाभावात् । नचैवं जीवानां बहुत्वेन, द्वा इत्यादिद्वित्वसंख्याविरोधः। प्रकारपरत्वेनाविरोधात् । संयुक्तस्य त्वेककालावच्छिन्नप्रवेशत्वेना- प्युपपत्तेः । सखित्वस्य चाक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखाय इतिवत्सारू. प्येणेति । अतो, नैव किञ्चित् करोमीतिन्यायेन स्थातव्यमित्युपदेशा- येदं पैङ्गिरहस्पव्याख्यानम् । न ह वा एवं विदीति फलवाक्येन तथा निर्णयात् । नचैवं श्रोतव्याख्यानुरोधेन मुण्डकाधुकैतन्मन्त्रेऽ- प्ययमेधार्थोऽस्तु, न तु जीवब्रह्मपर इति शयम् । तत्र प्रकरणस्य ब्राह्मत्वेन ब्रह्मणः प्रतिक्षेपानहत्वात् । अतो, द्वयनोतेषूभी द्वयानान. स्मार्थवत्त्वादिति पूर्वतन्त्रीयन्यायाद् द्वाषप्यों प्रकरणानुरोधात् तत्र तत्र व्यवस्थितावङ्गीकार्यो। तत्र पाठविशिष्टमन्वस्वानार्थविशिष्ट- स्यैव तस्य प्रकरणिना ग्रहणात् । अर्थभेरं विना व्याख्यानवैया. विप्रसङ्गादिति । अतो मन्त्रवर्णक्येऽप्यर्थभेदाकवाक्यत्वम् । ऋतमित्यस्य तुभयभेद इति सुतरां तथेत्यस्मिन् मन्त्रे तन्न्यायसं. चारणमसङ्गतमेवति दिक् । एवश्वान परमात्मनोऽलौकिकभोगयोगे दोषराहित्यस्य प्रस- क्रेन विचारात प्रलयकर्तृत्व दोषरहितत्वं समर्थितमितीदं पूर्वस्यैव शेषः ॥ १२॥४॥ अन्तर उपपत्तेः ॥ अनीतेषु विघधिकरणेषु प्रथमे वैरोग्येण लौकिकभोगवाधकं रूपं परिहवाप्रिमाभ्यां घराचरग्रहणाधुगप. दुभयप्रवेशाच सम्पपमानवशालोमोक्षदशालश्चेत्युभयविधोऽपेक्षि- तो भोगः साधिनः । इदानी संसारवशायां कि वैरोग्यमित्याका. सापां समिणेतुमिदमारश्वत इत्युपोबातरूपा सङ्गति बोधयितुं वि.

·सप्रकाशे अणुभाष्ये । य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते । एष आत्मेति होवाचैतदमृ. तमभयमेतद् ब्रह्मेति । तद् यद्यप्यस्मिन् सर्पिवर्वोदकं वा सि- ञ्चति वमनी एव गच्छतीसादि श्रूयते । तत्र संशयः । प्रतिबि- म्बपुरुषस्य ब्रह्मत्वेनोपासनापरमिदं वाक्यं, ब्रह्मवाक्यमेवेति वा । विरुद्धार्थवाचकत्वात सन्देहः । तत्र दृश्यत इति वचनात् प्रतिबिम्ब एवायम । ब्रह्मप्रकर- गास्य च समाप्तत्वादेषा सौम्य तेऽस्मद्विद्या आत्मविद्या चत्युपम- हारदर्शनात् तमिद्ध्यर्थमुपासनापरतैव वाक्यस्य युक्ता । षयवाक्यमुदाहरन्ति । * य एष इत्यादि * । * श्रूयते इति * छा. न्दोग्ये षष्ठे प्रपाठके उपमकासलांवद्यायां थूयते । वाक्यार्थस्तु, ब्र. होतीत्यन्तं पुरःस्फूर्तिकः । अग्रे तु पूर्ववाक्य यदाचार्येणोक्तम्, अहं तु ते तद्वक्ष्यामि यथा पुष्करपलाश आपो न लिप्यन्त एघववि- दि पापं कर्म न श्लिष्यते इति फलम् । तत्र निदर्शनं स आह । *तद् यद्यपीत्यादि* नत् नत्र इदं निदर्शनम् । यद्यस्मिन् अभिपुरु षस्थानभूते अक्षिण, सर्पिा उदकं वा मिश्चति धारया भूयः पात- यति, वर्मनी अक्ष्यावरणादिभूत पक्ष्मणी एव गच्छति प्राप्नोति । ते एवाई स्निग्धं च भवता, न त्वक्षि । तथाच यत्स्थानस्येदृशं माहात्म्य तस्य ज्ञान मनि पापमंश्लषो न भवतीत्यत्र किं वक्तव्यमिति बोध्यः । अन्नान्येश्चतुष्कोटिकः संशय उपन्यस्तः । किमत्र प्रतिबिम्बात्मा निर्दिश्यते, विज्ञानात्मा घा, इन्द्रियाधिष्ठातृदेवता वा, परमेश्वरो धेति । स न युक्तो, दृश्यत इतिपदेन विज्ञानात्मनेवतयोरहश्यमानयो- निरासादिति बोधयितुं संशयाकारमाहुः *नत्रस्यादि * । ननु दर्शन. विषयत्वं ब्रह्मणोऽपि नास्तीति संशय पवात्र न घटत इति शङ्का- यां तबीजमाहुः । * विरुद्धत्यादि * दृश्यते इत्युक्तं दर्शनम, अमृ- तत्यादिकं च परस्परविरुद्धार्थी, तद्वाचकत्वात् तथेत्यर्थः । पूर्वप- समाहुः । * नम हश्यते इत्यादि । प्रकरणसमाप्ती हेतुरुपसंहारदर्श- नादिति। *तलियर्थमित्युपसंहारसिद्ध्यर्थम् । ननु मास्तु तत्रोपसं.

·१ अध्याये २ पादः। ३१७ प्रविरोधे हि ब्रह्मपरता। उपास्यत्वेन ब्रह्मधर्माणामन्नयो भविष्यतीत्येवं प्राप्त उच्यते । अन्तरः, भक्षिमध्ये दृश्यत इन्युक्तः परमात्मैव । कुतः । उपपतेः। उपाद्यते हि तम्य दर्शनमार्षम् । सर्वत्र ब्रह्म पश्यन् वहिः सन्निधाने तस्य स्थानस्यात्कृष्टत्वात् तत्र भगवन्तमुपदिशति । लोकं वा व तेऽवाचनहं तु ते तद्व- यामीति महदुपक्रमाच्च । हारस्तथा सति प्रकरणैक्याद् ब्रह्मवाक्यत्वमेगास्येत्यत आह । * अ. विरांधे हीन्यादि । यदि हि दृश्यन इन्युनं दर्शनं न विरुद्धयते तद। तशात्वं शक्यवचनं, न तु तदभावेऽपीत्यर्थः । ननु वन्मतेऽप्यभया. दिपदविरोध इत्यत आह । * उपास्यत्वेत्यादि * सिद्धान्नं व्या. चक्षते *उपपद्यत इत्यादि *। * आर्षमिति* साधनविशेषजन्यम् । तद व्युत्पादयन्ति *मर्वप्रेन्यादि * 1 * उत्कृष्टत्वादिति* जलाद्यसंश्लेष- ण तन्माहात्म्यबोधकत्वात् । तेन स्वलास्थानोपदेशोऽपि म तम्य ब्रह्म त्वचाधक इत्यर्थः । नन्वात्मविद्योपसंहारस्य पूर्व दर्शितत्वात् प्रकर णाननुग्रह हेतोः साध्यसमत्वे कथं ब्रह्मतासाधकत्वमित्यत आहुः * लोकमित्यादि * उगकोसलेन ब्रह्मोपदेशेऽपन्तवीमे नूनहिश अन्याहशा इति वदता आचार्यणाग्निकृते उपदेश ज्ञाने, उपकोसलेना चार्याशयाऽग्न्युक्तेऽनूदिते, आचार्यो लोकं वा वकिल तेऽमोचन्नित्य नेग कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति यदबोचन्नग्गयस्तल कं प्राप्यमवोचन् । श्रुती लोकानिति पाठे त्वग्निविद्याप्राप्याः पृथिव्यादय, आत्मविद्याप्राप्यं ब्रह्म चैकशेषवृत्त्या साह्यते । तवाग्निविधोक्तलोकप्राप्त्युपायस्यादि त्यपुरुषोपामनादिरूपस्य तैरुतत्वादात्मविद्योक्तलोकप्राप्त्युपायभू ताम्, आचार्यस्तु ने गतिं वक्तेति तैराचार्यवक्तव्या गनिर्या बोधित साऽवशिष्यते । सा तु शातापि तदा भवति यदा प्रतिबन्धकापगा इत्यभिसन्धायाचार्य आह । अहं तु ते तद्वक्ष्यामीत्यादि । तत ए फले श्रुते, उपकांसलः श्रद्धापूर्वकं, प्रवीतु भगवानिति विज्ञापितवाँ स्तवा, य एषोऽक्षिणीत्याधुक्तम् । तेन तवक्ष्यामीति या प्रतिक्षा स महत भारमविधागतिकथनस्यैवोपक्रमस्तस्मात् । तथाचाग्निभिस्त ·सप्रकाशे अणुभाष्ये । प्रतिबिम्बमात्रस्य च न पुरुषत्वनियमः । तस्माद् विरो- थाभावाद ब्रह्मवाक्यमेव ॥ १३ ॥ स्थानादिव्यपदेशाच्च ॥ १४ ॥ एनं संगद्वाग इत्याचक्षते । एत" हि सर्वाणि वामान्यभिसं. गन्ति । एष उ एन वामनीरेष हि सर्वाणि वामानि नय. ति । एष उ एवं भामनीरेष हि सर्वेषु लोकेषु भातीति । वामानि कर्मफलानि । तेषामेव मनोहरत्वेन तदर्थ कर्मकरणात् । कर्मफललयः कर्मफलदानं च यत इति स्वर्गापवर्गफलदातृत्वमु. क्तम् । सर्वलोकेषु भानं च । एष इति तमेवाऽक्षिपुरुषं निर्दिश्य स्थानादि व्यपदिश्यते । न हि प्रतिविम्बात्मनः स्थानादिव्य- पदेशः सम्भवति । दुपसंहारे कृतेऽपि पुनस्तस्या एवोपक्रान्तत्वेन प्रकरणस्य सत्त्वान्न हेतोः साध्यसमत्वमित्यर्थः । ननु तथापि प्रकरणे श्रुत्यपेक्षया दुर्ब लत्वाद्दर्शनश्रुतिसङ्कोचोऽनुचित इति प्रतिबिम्बपुरुष एवात्राङ्गीकार्य इत्यत आहुः *प्रतिबिम्बबेत्यादि । सत्यं मङ्कोचाऽनुचितः स्याद् यदि दर्शनविषयस्य प्रतिबिम्बस्य पुरुषत्वं नियतं स्यात् । तदेव तु न । अन्येषामपि प्रतिबिम्बात् । अतो विषयवन दर्शनश्रुतिसङ्गोचस्तव. मतेऽपि तुल्यः । प्रकरणविरोधश्चाधिक इति न प्रनिपुरुषस्योपासना- विधायकमिदं, किन्तु ब्रह्मवाक्यमेवेत्यर्थः ॥ १३ ॥ थानादिव्यपदेशाच्च ॥ पूर्वसूत्रोक्तस्य हेतोवादकवलितत्वात् सूत्रान्तरं पठतीस्यायन सूत्रं पठित्वा व्याचक्षते । * एतमित्यादि * तथाचान्तरपदेन पूर्वसुत्रादेव स्थानप्राप्तेरस्मिन् सूत्रे स्थानादीत्यत्रात- दुगुणसंविधान इत्यर्थः । एतेषां संयद्वामत्वादीनां कथं ब्रह्मत्वगमक- तेत्याकाङ्कायामेतद् व्याकुर्वन्ति * वामानीत्यादि *। * कर्मफललय इति * एतस्यैवानन्दस्याम्यानिभूनानि मात्रामुपजीवन्तीति श्रुतेः, सर्व पर हस्तिपदे निमममितिवत् सर्वेषां सुखानां तत्रैव क्लिपत्वेन लोकादीनां तदषयवश्वेन च तत्रैव लय इस्यर्थः । पतेन स्थानपदयो- ·१ अध्याये २ पादः। चकारादेतत्तुल्यवाक्यस्याप्ययमेकार्थः । इन्द्रविरोचनप्रजा- पतिसंवादे । अथ योऽयं भगवोऽमु परियायत इसासुरम । न तु य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत इत्यादि । तस्मादक्षिपुरुषो ब्रह्मैव ॥ १४॥ सुखविशिष्टाभिधानादेव च ॥ १५ ॥ ननु किमिति निर्बन्धेन ब्रह्मवाक्यत्वं सम्पाद्यते । उपासना- परत्वे को दोष इत्याशवयाह । सुखविशिष्टाभिधानात् । ए. तवमृतमभयमेतद् ब्रह्मेति । यद्यत्रोपासना विधायेत, एष आ. । करीत्या लयार्थकत्वमित्यपि व्याख्यातम् । तदा तु नद्गुणसंविज्ञान एव । तथाचैतः संयद्वामत्वादिभिरसाधारणधर्मरत्र ब्रह्मव निश्चीयते। अतः पूर्वसूत्रोक्तो हेतुरपि तस्यैव साधक इत्यर्थः । एवं न्यायं वा. क्यान्तरेऽप्यतिदेष्टुं सूत्रे चकार इत्याहुः * चकारादित्यादि । त. रस्मारयन्ति * इन्द्रेत्यादि * । तत्रापि प्रथमे पर्याये, य एषोऽक्षिणी. त्यार येतद् ब्रह्मेन्यन्न एवमेवोपदिष्टत्वात् तदित्यर्थः । ननु तत्र, अथ योऽयमित्यादिना प्रश्नं प्रजापतिना, एष एवेषु सर्वेष्वन्तेषु परियायत इति प्रतिबिम्बस्यैव निगमनात् कथं तस्यैतदेकवाक्यत्वमिति शङ्का- बामाहुः * अथेत्यादि * । एतदने, उदशराव इत्यादिना इन्द्रविरो. चमयोर्बोधं परीक्ष्य ताभ्यां शरीर एवात्मत्वेन शाते प्रजापतिना, अ. नुपल यात्मानमित्यादिना तद्दोषकथनात् तस्यैवासुरत्वं बोधितम् । ध्रुत्या चोपपादितम् । अतस्तदेवासुरं, न तु ततः पूर्वतनमपीत्यर्थः । नच प्रजापतिनवं श्लिएं फिमित्युपदिष्टमिति शङ्यम् । अधिकारपरी- क्षार्थत्वात् । नच मिथ्याभाषित्वं प्रतारकत्वं वा । अन्तर्यामिब्राह्मणे तस्य सर्वान्तरत्वश्रावणात् प्रतिबिम्ब अबादी चात्मनः सत्येन, यत पतदुपनिषदो भविष्यन्ति देवा वाऽसुरा पा से पराभविष्यन्तीति कथनन तदुभयाभावादिति ॥ १४ ॥ सुखपिशिष्टाभिधानादेव च ॥अभिधानं विवृण्वन्ति *एतदमृ- तमित्यादि ।अयमर्थः । अत्र घेतविशेषणप्रयं पूर्वमभिधायाने ·। सप्रकाशे अणुभाष्ये । गति । तदा अमृतादिवचनं ठपथै स्यात् । तद्धर्माणां पूर्वमेव प्राप्तत्वात् । तस्मादमृतमानन्दः, अभयं चिद, ब्रह्म सत्, म. च्चिदानन्द आत्मेत्युक्तं भवति । प्रत, एष इत्यक्षिपुरुषं निर्दि- ३ग सुखविशिष्टमभिधीयते । सच्चितोर्न ब्रह्मख्यापकत्वमिति मुखमेव निर्दिष्टम् । अत: सुखविशिष्टाभिधानादेव ब्रह्मवाक्य- मिति । एषा मुख्योपपत्तिरित्येवकारः । चकागत् सदादिभिरपि। तस्माद् ब्रह्मैवाक्षिपुरुषः ॥१५॥ श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्च ॥ १६ ॥ स्वरूपतो निर्णीय फलतो निर्णयमाह । श्रुनोपनिषत्कस्य, श्रुता उपानषद् विद्या येन तस्य प्रविदो या गतिर्देवयानाख्या संयद्वामत्वादय उच्यन्ते । तेनेतत्त्रयस्य स्वरूपबोधकत्वमिति नाय. ते । तच्च सच्चिदानन्दात्मकमतोऽत्राऽमृतपदमानन्दवाचकमिति सनत्कुमारण सुखरूपं भूमानं प्रस्तुत्य, यो वै भूमा तदमृतमिति छान्दोग्ये श्रावणाज्यम् । अभयप चिद्वाचकमिति त्वभयं ह वै जनक प्राप्तोऽसीति ज्ञानोपदशोत्तरमभयपदनापसंहागत । ब्रह्मपदं सद्वाचकमिति च, मत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मत्यत्र प्रथमनिर्देशादिति । एवं सति पूर्य यदग्निभिः कंपदेन सुखविशिष्टमुक्तं, तदत्राऽमृतप. देनाभिधीयते । नच सच्चितारपि स्वरूपभूतत्वाद् ब्रह्मविख्यापकन्वं शङ्यम् । तयोर्यथायथं जडे जीवे च प्रव्यक्तत्वनैकान्तिकतथात्वाभा. चात् । अनः सुखमेव विशेषणत्वेन निर्दिष्टम् । * सदादिभिरिति * आनन्दसहभूतैः सच्चित्संयद्वामत्वादिभिः । रामानुजाचार्यास्त्वतदग्रं, अत एव च स ब्रह्मेति सूत्रान्तरं पठन्ति । अर्थस्तु, अत एव सुखविशिष्टाभिधानादेव, स खंपदोप. दिष्ट आकाशो ब्रह्मेति । तत पूर्वसूत्रेण गतार्थत्वादन्यैर्नाद्रियते ॥१५॥ श्रुनोपनिषत्कगत्यभिधानाच ॥ एतत्सूत्रप्रयोजनमाहुः । * स्व- रूपत इत्यादि *। * फलत इति * फलस्य तात्पर्यलिङ्गत्वात् तथे;

·१ अध्याय २ पाद: ।। ३२१ साऽक्षिपुरुषनिदोऽप्युच्यते । अथ यदु कै वास्मिन् शव्यं कर्म कुर्वन्ति, यदि च नार्चिषवाभियन्तीत्युपक्रम्य चन्दमसो वि- घुतं तत्पुरुषाऽमानवः स एतान् ब्रह्म गमयति । एष देवपयो ब्रह्मपथ इत्येतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानत्रमावर्त नाचतन्त इति ब्रह्मविदोऽप्येष एव मार्गः पुनरावृत्तिरहितः । चकारस्तूक्तसमु. च्चयनाधिकरण पूर्णत्वबोधकः ॥ १६ ॥ अनवस्थितेरसम्भवाच्च नंतरः ॥ १७ ॥ त्यर्थः * ब्रह्मविदो या गतिरिति * एतस्या ब्रह्मविदो गतित्वं छा. न्दोग्य एव पञ्चाग्निविद्यायां तद्य इत्थं विदर्ये चमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते नेऽपिभिसम्भवन्तीत्यादिना श्रावितम् । सैवात्र प्रत्य- भिज्ञायत । गीतायामप्यग्निज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम, तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदा जना इत्यनेन च । *अथेत्यादि* वाक्यार्थस्तु, अर्थति प्रतिज्ञायाम । यदु चैव यदि, अस्मिन् पुरुषवे. सरि मृत, शव्यं शवसंस्काररूपमा दैहिकं कुर्वन्ति ज्ञातया, यदि च न कुर्वन्ति, उभयथापि तेषामक्षिपुरुषविदा न परलोक फलवैषम्य- मित्युक्त्या विद्यावतां गमनप्रकारं वदति । अर्चिामत्यादिना । अ. मानव इति । मनुकृतसृष्टावनुत्परः । मनवश्व शिवर्यन्ता बोध्याः । सलोकपालामुनयो मनूनामाद्य मनुं प्राञ्जलयः प्रणेमुरिति चतुर्थस्क. न्ध मैत्रयेण महादेवपि मनुपदप्रयोगात् । तेन भगवतो दून इत्य. थः । देवपथ इति। दवेगमयितृभिरुपलक्षिना मार्गः । * ब्रह्मपथ इति* ब्रह्मणः प्राप्यस्य परस्य सम्बन्धी मार्गः । * आवतमिान * आवृ. त्तिसाधनभूनमार्गम् । मायावादिनस्तु, ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येतीति श्रुतेः मद्यांमुकि- मङ्गीकुर्वाणा इमां गतिं नाद्रियन्त । तत्तु व्याख्येयवातावरोधाद बाप- ध्यम । अतिकृपादभावसहकारेण सद्योमुक्तिक्रममुक्तयोरुपपरयोक्त- श्रुतिविरोधाभावनैतद्वक्तुन्तित्वापरया चैतत्यागाांगादिति ॥ १६ ॥ अनवखितरसम्भवाच्च नेतरः ॥ सूत्रप्रयोजनमाहुः । * ४१ ।

·३२२ समकाशे अणुभाष्ये। इदमेत्राधिकरणं पुननिषेधमुखेन विचारपति । ननूपासना- परत्वेऽपि सर्वमुपपद्यते । तद्धर्मव्यपदेशेनैवोपासनोपपत्तेः । अतः सर्वा उपपत्तयो व्यपदेशिवगावेन सङ्गच्छन्त इसेवं प्राप्त उच्यते । इतरो नात्र वाक्यार्थः । अनवस्थितेस्थिरत्वात् । उ. पदेशकवाक्यत्वादुपदेष्टुरेव चक्षुर्गतं भवेद । तथाच वक्तुर्दर्शना- भावादनातत्वम् । द्रष्टुरपगमे चापगच्छति सद्वितीये तु सांद्वतीयः। उपासनाकाले च सुतरामनवास्थितिः । सद्वितीयोपासनायामपि श्रवणमननयोभिन्नविषयत्वादनवस्थितिः । वक्तुरेव नियमे गु. रोनिबन्धेन सुतरामनवस्थितिः । इदमित्यादि * तथाचोक्ताधिकरणद्वयविषयवाक्ये उपासनाप्रसङ्गा- भावेन सन्देहानुदयादव तु तदुदयात् पुनर्विचार इत्यर्थः । पूर्वपक्षं ग्राहयन्ति *नन्वित्यादि । विभजन्ते *तद्धर्मत्यादि* प्रतिबिम्बपुरुष- स्थ ापासना ब्रह्मन्वेन कर्तव्यात्रोच्यते । ब्रह्मत्वे तु तदेव बुद्धावा- रोहति, यदा ब्रह्मधर्मास्तत्र व्यपदिश्यन्ते । अतो व्यपदेशिवद्भावन व्यपदेशवता ब्रह्मणा तुल्यं वर्तमानतया प्रतिविम्बपुरुषेऽवगते उपा- सना सिद्ध्यतीति तत्परत्वे सर्वा उपपत्तयां गत्यभिधानान्ताः सङ्गता भवन्तीति दर्शनश्रुतिसङ्कोची न युक्तस्तस्याः प्रथमावगतत्वेनासात. विरोधतया मुख्यत्वादित्यर्थः । मिद्धान्तं व्याचक्षते * इनरो नेत्या- दि*। *भवेदिति* दृश्यत इति पदन दृश्यतया प्रतिपाद्यं भवत् । अय. मर्थः । त्वया ह्यक्षिस्थाने दृश्यत्वकथनातू प्रतिविम्यपुरुषो वाक्यार्थ त्वेनापाद्यते।नत् तदा स्याद् यदि दृश्यत्वं तस्य नियतं स्यात् । तदेव तु न । कुतः । अस्थिरत्वात् । तथाहि । किमत्राचार्येण स्वचक्षुर्गत उपदिश्यते, परचक्षुर्गतो वा । आधे वक्तुरनाप्तत्वादस्थिरत्वम् । द्वि तीये तु द्रष्टरि पश्यत्येव प्रतिबिम्बात् तदपगमे प्रतिबिम्बस्याप्यपग मादस्थिरत्वम् । द्रष्टार सद्वितीये तस्य सद्वितीयत्वादकत्वोपदेशर विरोधादधिरत्वम् । उपासनाकाले च चित्तस्य चर्याय नेत्रनिमीला ।

·१ अध्याये २ पादः। ३२३ किश्च । मनमो छुपासनं कर्तव्यम् । तत्र चासम्भव एव । ताशधर्मवत्त्वं च न सम्भवति । भामुरत्वं च भवेदिति चका- रार्थः । तस्मादक्षिस्थाने सहज एव यो भगवानस्ति तत्परमेवै. तद्वाक्यमिति सिद्धम् । व्यापकसर्वगतस्य सर्वतःपाणिपादान्त- । प्रतिबिम्बमात्राभावादुपास्यस्याभावानुपासनायाः सुतरामस्थिरत्वम् । यदि च द्वितीयं विना तदसम्भवात पत्नीद्वितीयस्य यागादिवत् सद्वितीयस्यैवोपासनाऽत्रोपगम्यते, तदा तु वाक्यश्रवणकाले श्रोतुरे- कत्वादुपासनाकाले चान्यसापेक्षत्वाच्छ्रवणमननयोः प्रकारभेदेन भिन्न विषयत्वात प्रमीयमाणानुष्ठीयमानावस्थयारुपासनायाः प्रकार। क्याभावन वैरूप्यादनवस्थितिः । यदि च श्रवणदशायां वक्तुः सत्त्वा. द् बैरूप्यं परिहियते, तदा तु वक्तुरेव सद्वितीयत्वनियमे गुरोनिव- धापत्त्या निबन्धस्य कर्तुमशक्यत्वेन च सुतरां दुष्टत्वादनव स्थिति- रिति । एवमनवस्थिति व्युत्पाद्यासम्भवं व्युत्पादयन्ति *किश्चेत्यादि* * सनि * मनसि । तथाच प्रतिबिम्बस्य सनिधापयितुमशक्य- स्वादुपासनाया असम्भव इत्यर्थः । उपासनार्थ धर्माणां कल्पितत्वा- श्रीकारे साख्यातस्य वक्ष्यमाणप्रकारकस्यासम्भवस्येष्टत्वापादने पूर्वपक्षनिरासस्य कर्तुमशक्यत्वादेवं व्याख्यातम् । अथेतरव्याख्या- समपि साहीतुं चकारसुचितं दृषणद्वयमन्यदाहुः * तादृशेत्यादि * आरमस्वाऽमृतत्वादिधर्मवत्त्वं प्रतिबिम्बस्य न सम्भवति । तस्या उ. पासनायाः प्रतिबिम्बपरत्वे तस्या आसुरत्वं विरोचनप्रतिपन्नत्वेन श्रावितं भवेत् । ततश्च गतिविरोधो भवेदिति चकारार्थ इत्यर्थः । सिसमाहुः * तस्मादित्यादि * । * सहज इति । स्वाभाविकः । मनु तथापि व्यापकस्य ब्रह्मणः स्वल्पे स्थाने स्थितिः कथमुपपद्यत इ- स्थाकाङ्कायां तामुपपादयन्ति *व्यापकस्यादि *तथाच सर्वतःपाणि- पादान्तस्पेन पुरुषस्य प्राकट्यात् स्वल्पमपि स्थान पर्याप्तं भवती. त्यत उपपद्यत इत्यर्थः । ननु सगुणस्योपाधिविशेषपरिच्छिन्नतया तावति स्थलो खाने स्थितिरुपपद्यत एवेति तद्विहाय सर्वतःपाणिपा- ·३२४ समकाशे अणुभाष्ये । तादानन्दमूर्तिभंगवानेव । ब्रह्मवादे व मर्यावा । सगुणवा- दो ब्रह्मवादाज्ञानादिति ॥ १७ ॥ अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तदर्मव्यपदेशात् ॥ १८ ॥ दान्तत्वं किमर्थमाद्रियन इत्यत आहुः * ब्रह्मवादे इत्यादि * । ब्रोव समिति वादो ब्रह्मवादः । स च बहु स्यामित्यादिश्रुतिसिद्धः । तत्र च सर्वतःपाणिपादान्तत्वं श्रुती गीतायां च मिद्धमतम्तथाङ्गीक्रिय ते । यः पुनः सगुणवादः म तु ब्रह्मवादाज्ञानादेकदेशमादाय जघ. न्याधिकारिणः प्रति प्रवृत्ती नाद्रियन इत्यर्थः । भागस्त्वक्षिपुरुषस्य मण्डलग्राह्मणे, स एष एवेन्द्रो योऽयं दक्षिण क्षन् पुरुषोऽयमि- न्द्राणीत्यादिना हृदयदेशे जीवसंसारद शायां श्रावितः । इन्द्राणी च भगवान् स्वात्मानमेव कृतवान् । म आत्मानमेव द्वधाऽपातयत् नतः पतिश्च पत्नी चाभवतामिति पुरुषविधब्राह्मणश्रुतेः । एनञ्चतेनाधिकर- णत्रयेण सम्भोगप्राप्तिसूत्रभाष्ये सूचितं सर्वरूपत्वानन्दरूपत्वस्वक. तत्वभंदन त्रिविधमपि वैशष्यं साधित शेयम् । एवश्चात्र निर्दोषत्य- संप वैशष्य एव प्रकटमश्चिदानन्दरूपत्वात्मकं तज्ज्ञातुरपि दोषनि- वारकत्वरूपं च हेतुद्र यमुपोद्घातत्वेनोक्तमितीदमपि तस्यैव शेषः । अत्र विज्ञानेन्द्रेण काण्वपञ्चमाध्यायस्थं, यत् मानादपरोक्षाद् ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तं मे व्याचक्ष्वेति प्रश्नं प्रवृत्तम, एष त आ. त्मा सर्वान्तरो योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जगं मृत्युमत्येनीति वाक्यमुपन्यस्य तदर्थस्य ब्रह्मत्वं चिन्तिनम् । तदविरुद्धमित्युप. रस्यते । शैवस्तु, अनवस्थितिसूत्रे भिन्नमधिकरणं म्वीकृत्य, 'अङ्गुष्ठमा- त्रः पुरुषोऽङ्गुष्ठं च समाश्रितः । ईशः सर्वस्य जगतः प्रभुः प्रीयानि विश्वभुम्' इति तैत्तिरीयमहापनिषद्वाक्यं विषयत्वेनोदाहनवान् । तत्र प्राणो वा ब्रह्म वेति संशय्य, ब्रह्मवेति निय, तं शिवत्वेन नि- गमितवान् । तत्र शिवत्वांश दूषणं प्रहस्ते प्रपश्चितमित्युपर म्यते ॥ १७॥ ॥५॥ अन्तर्याम्यधिदेवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् ॥ पूर्वाधिकरणे भोग ·१ अध्याये २ पादः। य इमं च लोकं परच लोकं सर्वाणि च भूतान्यन्तरो य. परतीत्युपक्रम्य श्रूगने । यः पृषिव्या मिष्ठन् पृथिव्या अन्नरो यं प्रांपनी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमय- तीत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृत इत्यादि । बैलभरायसाधकं वैरोष्यमन्तर्गुहास्थितेऽक्षिपुरुष चोपपादिनम् । वाज- मनेयिनां मण्डलबाह्मणे, म एष एवेन्द्रो योऽयं दक्षिणेऽनन् पुरुषो. ऽयमिन्द्राणीत्यादिना हृदयदशे नयांभोगस्य श्रावणात् । अतः परं तदेव वैशंप्यं सृष्टिदशायाममृतत्वादन्तर्यामिणि सर्वहृदयदेशवर्ति- न्यस्तीति बांधनायंदमधिकरणमारभ्य। इन्याशयेन विषयनाक्यमुदा- हरन्ति * य इमं चत्यादि * । * श्रूयत इति * वाजिशाखिनां बृह- दारण्यके श्रूयने * इत्यादीत्यादिपदनाबग्न्याकाशवाय्वादित्यचन्द्र तारकदिग्विद्युत्स्तयित्नुसर्वलोकसर्ववेदसर्व यज्ञसर्वभूतप्राण गक्च- क्षुःश्रोत्रमनस्यक्तेजप्तमारेतात्मान्तान्येवंविधानि वाक्यानि मंगृ. हान्ने । एतेषु स्तनायन्वन्तानि दशाधिदेवनाक्यानि । ततो यथाय- थमेकैकमधिलोकाधिवंदाधियज्ञाधिभूतवाक्यम् । ततः प्राणादीनि दशाध्यात्मवाक्यानीत्येवं चतुर्विशतिः । स न आत्मेति माध्यन्दिनपा- ठं । काण्वपाठे त्वन्तरिक्षमधिकम् । आत्मस्थाने विज्ञानमुच्यत इति भेदः । ततः, अरणो द्रष्टा अश्रुः श्रोता अमतों मन्ना अविज्ञातो वि . झाता नान्योऽतोऽस्ति द्रणा नान्योऽताऽस्ति श्रीता नान्योऽतोऽस्ति मन्ता मान्योऽनोऽस्ति विमानेप त आत्मान्तर्याम्पमृतोऽतोऽन्यदानमित्यु. पसंहारः । वाक्यार्थस्तु य इमं च लोकम् एतजन्मीनं देहं, परं च लोकं जन्मान्तरीयं देहं सर्वाणि भूतानि ब्रह्मादितृणस्तम्बान्तानि, अ. न्तरोऽयनमरवर्ती सन् यमयति दारुयन्त्रवद् भ्रामयति स्वसमुचित- व्यापारं कारयतीत्येवं कार्यद्वारा त झापयित्वा, तत्स्वरूपप्रश्न उहा- लकेन कृत इत्युपक्रम उक्त्वा याज्ञवल्क्योक्तमुत्तरं, यः पृथिव्यामि स्यादिना कथयति । तत्र तादृशान्तयामिमत्तायां, भीषाऽस्माद् धानः पवने, पतस्यैषाक्षरस्य प्रशासन गार्गि द्यावापृथिवी विधृते तिष्ठत इत्यादिश्रुती प्रमाणत्वेनाभिप्रेत्याह । यः पृथिव्यामित्यादि । नत्र यः पृथिव्यां तिष्ठन् सोऽन्तयांमीत्युने जडाद भेदसिद्धावपि पृथिव्यवं.

·समका अणुभाष्ये । तत्रापिदैनमधिलोकमधिवेवमषियामधिभूतमध्यात्मं च क. चिदन्तरवस्थितो यमयिताऽन्तर्यामीति श्रूयते । तत्र संशयः । किमन्तर्याम्यधिदेवादिषु सर्वत्रैक एव, अयाधिदैवादीनां भेदाद स्थितेषु सर्वप्राणिम्वनिप्रसङ्ग इति तद्वारणाय विशिष्टि । यः पृथि- व्या अन्तर इति । अभ्यन्तर इत्यर्थः । एवं बहिष्ठप्राणिवारणेऽपित. दन्तःस्थस्थाभिमानिनो वारणं न सम्भवतीति तद्वारणार्थ विशिनष्ट। यं पृथिवी न वेदनि । पृथिव्यभिमागिनी दवतात्मा यं न घेद न जा. नातीति । तेन तद्भिन्न इत्यर्थः । एवं जडाजीवाच भेदे सिधेशी तस्य तत्र स्थितः किं प्रयोजनमित्याकाङ्कायामाह । यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयतीनि । गामाविश्य . भूनानि धार. याम्यहमोजसति भूनधारणकार्यमिद्ध्यर्थ, सा शरीरम् । तनियमन च तत्कायसिद्ध्यर्थम् । अन्यथा द्विसम्मती कार्य न सिद्धोदिति । अत्र द्वितीयमन्नरपदं नामधातुनिष्पन्नम, अन्तरं करोत्यन्तरयति, अन्तरयतीत्यन्तर इनि सन्तिःस्थापकत्वषोधनार्थम् । अन्यथा पो- नरुक्त्यापत्तरिति । एवं सर्वत्र योध्यम् । अव प्रश्नवाक्यानुक्तधर्माणां बोधनं तज्ज्ञानज्ञापकं शेयम् । अस्मिन् वाक्यसमूहे कुत्र संशय इत्यपेक्षायामाहुः । तत्राधी. स्यादि* । संशयाकारं तबीजं चाहुः *किमित्यादि* तथाच सर्वा- न्तर्यामिणोपसंहारान् सर्वत्रैकः । अधिदेवादिपदानामव्ययीभावेन तत्र तत्राधिकरणे यौगिकत्वेऽपि, पुरुषश्चाधिदेवतं, स्वभावोऽध्या. त्ममुच्यते, अधिभूनं क्षरो भावः, अधियशोऽहमेवाति मीतायां, तं योगमनात्य रूढेर्वा, तत्तदधिकृत्य यो वर्तत इति योगान्तरपुरस्का. रेण योगरूढ़यां बोधनादतेषांनामत्वमवधार्यते। समानन्यायादधिषेदा- धिलोकयोरपि तथात्वम् । नपुंसकलिङ्गं तु लोकाश्रयत्वादविण्यम् । एवं सिद्धे तेषां नामत्वे तैरप्युपसंहाराद् भिद्यते पति तवीजमिस्य- थः । नन्वन्तर्यामिणः पृथिव्याधन्तर्वतित्वस्या कथनावन्तर्तिनश्च ब्रह्मत्वस्यान्तस्तोपदेशादित्यत्र साधितत्वादन सन्देह एवं न घटत इति किमर्थमधिकरणारम्भ इस्याकाङ्क्षायां तदुपगम्य सन्देही ·१ अध्याये २ पादः । ३.२७ भिद्यत इति । सामान्यतस्तन्तस्तदोपदेशाविति न्यायेनाऽत्रापि प्रमस्वं सिद्धमेव । तथा शब्दभेवात् सन्दियते । अधिदैवादिष- भेदा आधारधर्मा भगवत्युपचर्यन्ते, अथवा संझाविशिष्टा अ. न्य एवेति। तब तत्तदधिकृत्य यो वर्ततेऽभिमानेन तस्य ताश- बाब्दप्रयोगः । अधिलोकादयश्च शाखान्तरेऽन्यत्रैव प्रसिद्धा योगख्याप- काः पश्चस्वधिकरणेषु । अधिलोकमधिज्यौतिषमियादि । अ- तोऽधिदैवादिशन्दा यौगिकाः सन्तो न भगवति वर्तितुमुत्मह- समर्थयन्ति * सामान्यत इत्यादि *। * तथाशब्दभेदादिति * अ- धिदेवादिशब्दभेदात् । कथं ततः सन्देह इत्यत आहुः * अधिदेवे- स्यादि * देवानां समूहों देवम् । देव इयधिदेवमित्येवमधिकरणा- र्थकाव्ययीभावनिप्पना पते शब्दा यांगेन ताँस्तानाधारानभिदधाना अत्र पृथिव्यादिधाक्यसमुदायान्ते सर्वलोकायेकैकवाक्यचतुष्या- न्ते प्राणादिवाक्यसमुदायान्ते च यथायथमुपनिबद्धा अधिलो- कादिषु पुनरुक्ततामापधमाना व्यर्थाः सन्तः स्वप्रयोगसामयेनाधिदे. चत्वादिरूपान् धर्मास्तत्तदाधारषु बोधयन्तीति ते षड्भेदा आधारध- माः शम्वतः सन्निहितेऽन्तर्यामिर्माण भगवत्युपर्यन्ने । * अथवा त. सदधिकृत्य येऽभिमानेन तत्र तत्र वर्तन्तेऽभिमानिनोऽधिदेवादिसंक्षा- विशिष्टाः षडन्य कल्पनीया, यर्मा भगवत्युपचाराद् भवेयुरित्येवं सन्देहो घटत एवेत्यर्थः । एवं सन्देहं समर्थयित्वा पूर्वपक्षमा- हुः । * तत्यादि * । * तत्तदधिकृत्यति * तत्तत् पृथि- व्यादिकमधिकरणी कृत्य अभिमत्याऽहमिति स्वीकुर्वन् यो वर्न- ते व तिष्ठति तत्सम्बन्धी अधिदेवादिप्रयोगः । सांख्यपञ्चशि. खवृत्ती तत्तदभिमानिषु प्रसिद्धत्वादिति । ननु यांगद्वयस्य तौल्यऽ. प्यत्राभिमानिग्रहणे को हेतुरित्याकाङ्क्षायां तमुपपादयन्नधिकरणपक्ष दूषयति * अधिलोकत्यादि * । * शाखान्सरे इति * तैपिरीयाणां शिक्षापनिषदि । *अन्यत्रैवेति* लोकादिप्यधिकरणेषु । *अत इत्या- दि * वैदिकसिलिष्ठत्वात ते ता यौगिकाः सन्तो यौगिका.

·३२८ सप्रकाश अणुभाष्ये। न्त । नाप्यन्ये कल्पनीया पद्धर्भा उपचाराद् भगवति भवेयुः । कल्प्यमानस्य सर्वानुस्यूतस्य तादृशस्य भगवद्व्यतिरिक्तस्पा- सम्भवात् । तस्मादन्तर्यामिब्राह्मणं कुत्राप्ययुक्तं सत् तत्तदभिः मानिदेवतास्तुतिपरमंत्र तत्तदुपासनार्थ भविष्यति । प्रज्ञानं चासन्देहे सन्देहबदुपपद्यते । देहोऽसनोऽक्षा इति . नामोपचारिकप्रयोगादर्शनात ते तत्र नथा भवितुं न शक्ता इत्येष हेतुरित्यर्थः । नर्हि माम्तु भगवति वृत्तिरन्यप्वभिमानिध्वय साऽ. स्त्वित्यनम्तामपि दूषयति * नापीत्यादि * / * कल्पनीय इति * संज्ञितन कल्पनीयाः । कुता नेत्यत आह * कल्प्यमानस्यत्यादि एने हि शब्दाः क्वचिद्वाक्यमाने, कांचञ्च बहुवचनान्तसवंलाकादि- शब्दघटतवाक्यान्ते प्रयुक्ता इान नेषु तत्तत्मानुस्यूतस्याभिप्रतवन ताहशस्यापि क्वचित प्रतिनियतत्वदर्शननात्र च तदनुक्त्या भगवद- निरिक्तस्याभिमन्तुः संशितयाऽत्र कायतुमशक्यलोनासम्भवादि- त्यर्थः । मिद्धमाह * तस्मादित्यादि * । * तस्मादिति * एतेषां शब्दानामधिकरणं वर्नने वेयर्यस्य बाधकनया, भगवति वर्नन भि. मानस्य बाधकतया, मङ्घाताभिमानिनि जवि वर्नने च तदनुक्तांध. कतयाऽधिकरणस्य भगवताऽतिरिकस्याभिमन्तुश्च तत्संक्षित्वेन घ. क्तुमशक्यत्वे संशोपजीविन उपचारस्यापि वस्तुमशक्यत्वादन्तर्या- मिघ्राह्मणं पूर्वोक्तंम्वन्वंतुमयुक्तं सत् तथेत्यर्थः । नन्वेषमपि वक्तुम. शक्यम् । तेषु वाक्यषु यं पृथिवी न वदत्यादिभिरुक्तस्यान्तर्याम्यशा- नस्य श्रावणात नस्य चाभिमानिधर्मवादित्यत आह * अज्ञानं च. त्यादि * उक्तविधमानर्माप, सा अङ्ग वेद यदि वा न देत्यत्र यथा सन्देहः कल्पनांच्यत तथाऽत्राऽज्ञानमप्युच्यत इत्युपपद्यत इ. त्यर्थः । ननु नथापि माने अशानं कापयरएं कथं कल्पनीयमित्यतो हे- त्वन्तरमाह * देह इत्यादि * इदं षष्ठस्कन्धं दक्षस्तुनावस्ति । 'देहां- ऽसवाना मनवो भूनमात्रा नात्मानमन्यं च विदुः परं यत् । सर्व पुमान् वेद गुणांश्च नमो न वद मर्वत्रमनन्तमीड' इति । अत्र मन- लोऽन्तःकरणानि । अर्थस्तु देहादयो मात्रान्ता आत्मानं हश्यं स्वस्व.

·१ अध्याये २ पादः। ३२९ न्यायाद्वा । न तु निषिद्धमंज्ञा भगवति कल्पयितुं वाक्येति । एवं प्राप्ते, उच्यते । अन्तर्याम्यधिदेवादिषु । अन्तर्यामी अधिदैवादिषु भगवा- नेर । नान्यस्तादृशो भवितुमर्हति । ननु चोकं भगवति कथं निषिद्ध कल्पनमिति । तत्राह । तद्धर्मव्यपदेशात् । तेषां धर्मास्तद्धर्माः । तत्प्रयुक्तिबोधकाः । ते विशेषण भगवसपदिश्यन्ते । सर्वेषां तत्तत्कार्यसामर्थ्य च भगव. -. रूपम, अन्यम इन्द्रियवर्गदेवताकपंन विदुः । यद् उक्तं सर्व तत् तन्मू- लभूतान् गुणान् सत्त्वादींश्च पुमाञ्जीवो वद । तज्ज्ञः पूर्वोक्तसवंशोऽपि सन् यम इतोऽप्यधिकं सर्वशं न वेद, तमनन्तं भगवन्तमहमीड स्नोमी. नि। तथाच यथात्र दहादीनां जडतया योग्यताभावेनासम्भवन्निषधो नित्यानुवादस्तथा,यं पृथिवी न वदत्यादावपि पृथिव्यादिपजडपराम- ज्ज्ञिाननिषेधो नित्यानुवाद इति नन्न्यायादुपपद्यत इत्यर्थः । ननु कुतोऽयमाग्रहः क्रियते, भगवत्संज्ञात्वमेव कुनो नाद्रियत इत्यत आह * न वित्यादि * | * निषिद्धमति * निषिद्धनाभिमानेन कृता संज्ञा सा निकृष्टा । अतुत्कृष्टस्य ह्युत्कृष्टत्वनोपासनं दृश्यत, मनो ब्र. रेत्यादौ, न तूत्कृष्टस्य निकृपवन । अतः कल्पयितुमशक्येत्यर्थः । एवं पूर्वपक्षमुक्त्वा 'मिद्वान्तं व्याचक्षते * उच्यत इत्यादि * । अत्र तेवधिदेवादि पदेवन्तर्यामी भगवानवोच्यते । न ह्यन्य एकः सर्मा- नुस्यूनो भवितुमर्हति । नन्वभिमानिष्वेताः संज्ञाः प्रसिद्धाः । भगव- ति तु नाभिमान इति निषिद्ध स्याभिमानस्य कल्पनं कथं कर्नव्याम. त्याशङ्कायां तद्वारणायैतत्प्रवृत्तिनिमित्त सूत्रे आचार्य आह । नद्धर्म- व्यपदंशादिति । तणं पृथिव्यादीनां तदभिमानिनां च य धर्मान. धर्मास्तत्प्रयुक्तस्तत्कायव्यापारावंशबांधकाभूनधारकलादयस्ताधि. छातृत्वादयश्च ते नियमयितृत्वरूपेण विशेषेण भगवत्य पश्यन्ने । पृथिव्यादिवाक्यप्वभिमान्यज्ञयत्वस्य पृथिव्यादेः शरीरत्वस्य पृ. थिव्यादिपदैस्तदुभयं गृहीत्वा तधमनस्य च (बांधनेन कथ्यन्ते, तस्मात । एतस्यैव व्याख्यानं * सर्वेषामित्यादि * चोऽव्यर्थे * | દર ·समकाशे अणुभाष्ये। तो, न तु स्वतस्तेषामिति । एवञ्च सत्यन्यत् सर्व सङ्कतं भाति । तस्माद् ब्रह्मवाक्यमेव । *एवञ्चैत्यन चोऽवधारणे* तथाचायमर्थः । सांख्ये हि तत्तदभिमान्येव नियामकतयाधिदेवपदेनोच्यते।करणमेव शरीरे वर्तमानतयाऽध्यात्म पदेन । विषयश्च भूनेषु वर्तमानतयाऽधिभूतपदेन । गीतादौ तुपुरुषादय उच्यन्ते । अन तु ततोऽप्यधिकाः शब्दा इति सांख्योक्ता गीतांताचा. र्था नानाभिप्रेताः । अथ प्रश्नानुरोधान्न्यूननादोषं परिहस्य गीतोक्ताः स्वभावदयो ग्राह्यास्तदापि तेषां ये धर्मास्तत्तदधिष्ठातृत्वादयस्तेऽपि भगवनियमितास्त्ववश्यं वाच्याः । एकस्य सर्वानुस्यूनस्य नियन्तु बोधनार्थमेवान्तर्यामिब्राह्मणस्य प्रवृत्तत्वात् । एवं सति यदि तेऽति- रिक्ता अनाभिप्रेताः स्युस्तदा पृथिव्यादिवत् तानपि नियम्यतया व- देत् । अतस्तत्राधिदेवादिपदंषु नाभिप्रेताः । किन्तु, इत्यधिदेवतमि- त्यादावितिशब्दः प्रकारे हेतो वा भवंस्तथा पा तेन हेतुना बाधिदै- पतादिशब्दानां भगवद्वाचकत्वमेव बोधयतीति । तेनेदं सिध्यति । विषयवाक्य उद्दालकेनैतल्लोकपरलोकयोः सर्वभूतानां चान्तर्वर्तित्वे सति सन्नियामकोऽन्तर्यामिशब्दवाच्यः पृष्टः । तत्र चेद् याज्ञवल्क्य. स्तावदेव वदेत् तदाऽन्तर्यामिक्षातृत्वं न स्फुटीभवेदत उद्दालकश्रुता- स्तधर्मान् विशेषतः पृथिव्यादिवाक्यैः प्रकाशयति । तन पृथिव्यव. ग्निकार्य भगवत्प्रयुक्तमिति गीताद्वादशाध्याये, गामाविश्य च भूता- नीति सार्द्धनोक्तम् । ततः सर्वस्य चाहं हदि संनिविष्ठ इस्यादिना. अन्तर्यामित्वं पुरुषोत्तमत्वं च निगमितम् । आकाशकार्यस्य तथात्वं तृतीयस्कन्धे, अदो ददाति श्वसतां पदं यनियमान्नभ इति स्फुटम् । वाय्वादित्यकार्यस्य तथात्वं, भीऽस्मादिति श्रुतौ । तत्राग्रीन्द्रयोः कार्य न स्फुटं, तदपि तृतीयस्कन्धे, वर्षतीन्द्रो दहत्यग्निरित्यनेन बो. धितम् । अन विन्द्रस्थाने विद्युत्स्तनयित्नू । एवमन्येषां कार्यस्यापि भगवत्प्रयुक्तत्वं ततस्ततो बोध्यम् । विषयश्रुतावधिदेवतपदं, सुने रघधिदेवपदं, तथापि न तयोरर्षभेदः । गीतायाम, अधिदेषं किमु- च्यत इति प्रश्ने, पुरुषश्वाधिदेवतमित्युत्तराता एवं देवधर्माणां भगव

·१ अध्याये २ पाद।।
३३१
अन्यथा वधिकरणरचना, अन्तस्तद्धर्माधिकरणेम गवार्थ-
स्वादयुक्तैव ॥ १८ ॥
प्रयुक्तत्ववोधनात् परलोकात्मकजन्मान्तरीयदेहयमयितृत्वज्ञानं ख.
स्थ यावल्क्येन प्रकाशितम् । ततो लोकपदस्य भूरादिग्वाधारेवपि
प्रयोगादू, मथाधिलोकमिति प्रतिक्षाय तत्सम्बन्धि सधै पूर्वपदबोधि.
तम् । ततो लोकान् कथं यमयतीत्यपेक्षायां, घेदयज्ञाभ्यां यमयतीति
बांधनायाधिवेदाधियक्षवाक्यद्वयमुक्तम् । ततः सर्वभूतवमनं पूर्ववदे-
वेति षोधनावाधिभूतवाक्यम् । तत एतल्लोकनियमनबोधनाय दशा.
ध्यात्मवाक्यानीत्येवं कार्यशानमुक्त्वा, तत्स्वरूपमिदमित्यतया वक्तु
मशक्यमिति बोधनायारो द्रष्टेत्याद्याह । तत उपसंहारे, अतोऽन्य.
दातमित्यनेन तस्य सुखरूपत्वं यदाऽऽह तदान्तयामिक्षातृत्वं वक्तुर-
वगत्योहालकस्तूष्णीं भूत इत्युक्तम् । तेन सर्वेषां स्वल्पेषु महत्वन्य-
सापेक्षेषु तनिरपेक्षष्वपि कार्येषु यत सामर्थ्य तदन्तर्यामिणः सका.
शादेव, न तु स्वत इति साधितम् । तदेव, यत्किश्चित् पौरु-
पं पुंसां मेने कृष्णानुकम्पितमिति श्रीभागवते । तेनाधिदे-
पाविपदप्रवृत्तिनिमित्तभूती योऽभिमानः सोऽपि भगवत्प्रयुक्त इति
सेषां पनानामभिमानिवौपचारिकत्वबोधनायैव तत्कथनं, नो चे-
तु तद्वैयर्थ्यमेव । तदनुक्तावपि विवक्षितज्ञापनस्याप्रत्यूहत्वादि-
ति सिद्ध्यति । तेन सूत्रस्थमधिदेवादिग्विति पदं देहलीदीप.
यदुभयत्रापि सम्बद्धरते । तथाचानेनास्पष्टलिङ्गेनान्तर्यामिण एक.
त्यसाधनानाधिकरणवैयर्थ्यमिति । मतान्तरं दूषयन्ति * अन्य
येत्यादि । सा रचनास्वेषम् । आस्मिन् पाक्येऽन्तर्यामीत्यपूर्वसंहा.
दर्शनात् किमधिदेवाघभिमानी देवतात्मा, किं वा परमात्मेत्यादिः
संशवः । तत्र पृथिव्येवास्यायतनमनिर्लोको मनो ज्योतिरिति श्रुती
कार्यकरणवत्त्वात् पृथिव्यादीनन्तस्तिष्ठन् यमयतीति देवतात्मनः
स्थितेरुकत्यात तस्य यमयितृत्वसम्भवादित्येवं प्राप्ते, तदर्माणामा-
स्मत्वाऽमृतत्वपृथिव्यापज्ञातत्वादीनां निर्देशात् परमात्मैवोच्यत .
खादिरूपा । सा खन्तस्तबर्माधिकरणे स्पष्टलिङ्गैरेव सिखा । अत्रा-
ऽध्यमुत्तस्मादिमिः स्परेवलिरुपपाचत इति तथेत्यर्थः ॥ १८ ॥

·सप्रकाशे अणुभाष्ये। नच स्मार्तमतद्धर्माभिलापात् ॥ १९ ॥ ननु ब्रह्मवादे अन्तर्यामी न प्रमिद्धः। जीवब्रह्मजडानामेव प्रमिद्धतात् । अतोऽन्तर्यामिणः सांख्यपरिकल्पितस्य गुगयो. गाव तादृशस्य ब्रह्मत्वे वा कः पुरुषार्थो भवेत् । न हीसरं प्रकृतिधर्मारूढमन्तर्यामिणं मन्यन्ते। तादृशम्यो. पनिषत्स्वभावात् पूर्वपक्षन्यायेन स्तुनिपरता, तन्मतस्य वा श्री- तत्वगियाशङ्ग्य परिहरति । नच स्मार्त, स्मृतिप्रमिदं स्मात सां- ख्यमतसिद्धमिति यावत् । तादृशमन्तर्यामिरूपगत्र भवितुं नाईति। नच स्मानमतद्धर्मामिलापात् ॥ मूत्रमवतारयितुं किञ्चिदाश. ड्याहुः * नन्वित्यादि * । अयमर्थः । मर्व खल्वदं ब्रह्म, सन्मूलाः सौ- म्येमाः प्रजा इत्यादिश्रुतिसिद्धो वादो ब्रह्मवादः । तत्र तु कार्यत्वेन जडजीवी, कारणात्वेन ब्रह्मेति त्रय एव पदार्थाः प्रमिद्धाः । अन्तर्या. मी तूभयथापि न प्रसिद्धः । अतो नियमनरूपेण चतनधर्मेणा- ऽऽन्मत्वेन च प्रधानं जडं व्युदस्य, ब्रह्म वा जीवो वा कश्चित क. ल्प्यः । तत्र ब्रह्मणोऽशरीरत्वात् माधारणजीवस्य च सर्वनियामक. स्वादर्शनात् कार्येश्वरभूत एव कल्पनीयः । तादृशश्च महत्तत्त्वं प्रकृति घा योऽभिमन्यते, म भवति । मनापि महत्तत्वावस्थान्तररूपसूत्रा- म्तर्गतत्वं नास्य विवक्षितमिति प्रकृत्यभिमान्यय भवतीति तारश. स्यान्तर्यामिणः सांख्यपरिकल्पितस्य तद्गुणानां सत्त्वादीनां तमस एव वा योगात् सर्वनियामकस्य ब्रह्मत्वं साधिते कः पुरुषार्थः सि. यत् । असिद्धी हेतुः * नहीत्यादि * तथाचापनिषत्सु ताहशेश्वर- स्याभावन श्रुतिविरोधभवनान्न कोऽपि पुरुषार्थः सिद्ध्यत् । अतः पू. पक्षन्यायनान्तर्यामिब्राह्मणस्य प्रकृत्यभिमानिस्तावकत्वं वा, सां. स्यमतस्य श्रौनत्वं वाङ्गीकार्यमित्याशङ्कां परिहरतीति । एवं सूत्रम- धनाय तदर्थ बदिष्यन्तो, देवनास्तुतिपरत्वस्याग्रिमसूत्रे निरसनी- यत्वाद् द्वितीयमेव परिहरतीत्याहुः * नचेत्यादि * । नपुंसकप्रयोग समर्थयन्ति । * अन्तर्यामिरूपमिति * । त्वं द्विधा व्याकुर्वन्ति ·१ अध्याय २ पादः । कुनः । मनदर्माभिलापात् । तदधर्माणामनभिलापात् । तद्वि- रुद्धधर्माणां चाभिलापात् । न ह्यत्र सत्वरजस्तमोगुणा- स्तत्कार्य वा अभिलप्यते । तद्विरुद्धाश्चैते धर्मा, यस्य पृथि. वी शरीरमित्यादि । तस्मात् सांख्यपरिकल्पितं नान्तर्यामिरूप. मत्र भवितुमईतीति सिद्धम् । एवं सति प्रामधर्मा एवैते भवन्ती- ति ब्रह्मवादः फलिष्यति ॥ १९ ॥ शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते ॥ २० ॥ ननूक्तन्यायेन शारीर एव भवतु । को दोषः, किमिति ब्रह्मपरत्वं कल्प्यमिति । तबाह । शारीरश्च । नेत्यनुवर्तते । शा. रीरश्चं जीवो नान्तर्यामिब्राह्मणे तत्तदभिमानिरूपो, यस्य पृथि- बी पारीरमितिवाक्यानुरोधेन भवितुमहीत । ततोऽपि भिन्नत. पाऽन्तर्यामिणो वचनात् । उभयेऽपि काण्वमाध्यन्दिनबाल- णद्वयेऽपि एनं जीवं भेदनेवाधीयते ब्राह्मणाः। निःसन्देहार्थमुभ- तद्धर्मेत्यादि । के विरुद्धा धर्मा इत्यत आहुः *तद्विरुद्धा इत्यादि * न हि महदादी विद्यमाने तदभिमन्तुष्टिभूनाः पृथिव्यादयः शरी. राणि युगपद् भवितुमर्हन्ति । नच योगिवदिति वाच्यम् । गुणप्रधान- भावगमकानुपलम्भात् । नापि गमकं कल्पयितुं शक्यम् । तदर्मा- नभिलापस्य बाधकस्योक्तत्वादिति । स्फुटमाग्रमम् । रामानुजाचार्यास्तु, शारीरश्चंत्यन्तमिदं सूत्रमङ्गीकुर्वन्ति ॥१९॥ शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदनेनमधीयते ॥ सूत्रमवतारयन्ति * मन्धिस्यादि * तथाच यथा संवर्गादिविद्या अङ्गविद्यास्तथाऽन्तर्या- मिब्राह्मणमपीति देवतात्मस्तावकत्वेऽपि ब्रह्मवादाविरोधात को दोष इत्यर्थः । परिहारं व्याकुधने * नेत्यादि *। * नतोऽपीति * अभि. मानिदेवतातोऽपि । * उभय इति * ब्राह्मणा इत्यस्य विशेषणम् । * निःसन्देहार्थमिति * । विज्ञानपदन बुद्धिरुच्यत इति सन्दे- ·मप्रकाशे अणुभाष्ये । यग्रहणाप । पो विज्ञाने तिष्ठमिति कामाय आत्मनि ति- ष्ठांनति माध्यन्दिनाः । नचाऽऽत्मवान्देनान्यः सम्भवति । अ- न्येषां पूर्नमेव पठितत्वात् । अन्ते हि जीवमाह । तस्मादन्तर्या- मित्रालणे ब्रह्मैव वाक्यार्थ इति सिद्धम् ॥ २० ॥ अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः ॥ २१ ॥ मुण्डके हि श्रूयते । कस्मिन्नु भगनो विज्ञात इति पृष्टे, द्वे विद्ये वेदितव्ये इत्युत्तरमाह। तत्र नामरूपात्मकजगतो विज्ञाना- नामांश वेदादिः । रूपांशे परा च । सत्र वेदादिविद्यायां हनिरासार्थम् । नन्वतति च्याप्नोत्रीरयात्मेति योगमादाय दिगा. काशप्राणेष्वन्यनमः कश्चिदू ग्रहीतुं शक्य एवेति कुनो न सम्भवती- त्यत आहुः * अन्येषामित्यादि * । हितौ । स्फुटमन्यत् । एवञ्चान खितिकर्तृत्वनिर्वाहफतयोपोद्घातेन सर्वनियमनं विचारितमिति त- इसम्भवः परिहतः ॥ २० ॥ ॥ ६ ॥ अहश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः ॥ पूर्वाधिकरणविषयवाक्ये, अमृत इति, अतोऽन्यदातमिति च कथनादन्तर्यामिणि सर्वहदयदेश- पर्तिनि भोगवैलक्षण्यसाधकं वैशेष्यं दर्शितम् । सृष्टिदायां नियाम- कत्वं चोक्तम् । तत्र पुनरहो द्रष्टत्याधुक्तम् । तत् कुत इत्याकाङ्कायां तत्र हेतुबोधनाय सृष्टिपूर्वदशायां सर्वाभावानियामकत्वं न भविष्य. तीत्याशङ्कायां च तदाप्यक्षरं नियमयतीति बोधनाय चोपोद्घातेने दमधिकरणमारभ्यत इति प्रसङ्गरूपां सङ्गतिं बोधयितुं विषयवाक्य- मुदाहरन्ति * मुण्डके हीत्यादि * अत्र सर्या उपनिषद् विषयवा- क्यतया शेया । * इति पृष्ट इति * अनेन पाक्येनेकविधानेन सर्ववि. झाने पृष्टे । * इत्युत्तरमाहेति * इत्यादिनोत्तरमाह । किमुत्तरमाहेत्य. पेक्षायामाहुः । * तोत्यादि *। * तति * उत्तरमध्ये । तथाचित. विचारयं सर्वविज्ञानार्थमाहेस्यर्थः । अत्र कस्मिनंशे सन्देह इत्यपे- क्षायामाहुः । तत्र वेदेत्यादि । कुतः सन्देह इस्यपेक्षायां तदूवीज- ·१ अध्याये २ पादः। न सन्देहः । परायां सन्दियते । किमेषा सांख्यमतविद्या ब्रम- विद्या वेति । सांख्यधर्माभिलापात् सन्देहः । अथ परा यया त. बक्षरमधिगम्यते, पत्तवदृश्यमग्रामगोत्रमार्गमचक्षुरश्रोत्रं तद- पाणिपादं नित्यं विभुं पर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं, तनयोनि परिपश्यन्ति धीरा इत्यादि । अग्रे च, दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याऽभ्यन्तरो बजः । अपाणो ह्यमनाः शुभ्रोह्यक्षरान् पर- तः पर इत्युक्त्वा, एतस्माजायते इति निरूप्य, अग्निर्मूर्दा चक्षुषी चन्द्रसूर्यावित्यादिना रूपमुक्त्वा पुनः पुरुषात सृष्टिमाह। तत्रैक कप्रकरणत्वादेकवाक्यता वक्तव्या । तत्रासरपुरुषयोंभेदः प्रतीयते । तयोरुभयोरपि सृष्टिः । तद् ब्रह्मादे न सङ्गच्छने । माहुः । * सांख्यधर्मत्यादि * तथाचोपक्रमे,स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्या. प्रतिष्ठामथर्वाय ज्येष्ठ पुत्राय प्राहेति प्रतिज्ञानादग्रे सांख्यधर्माभिला. पाच सन्देह इत्यर्थः । तदभिलापमुपपादयन्ति * अथेत्यारभ्य * । * सृष्टिमा हत्यन्तम् * । * अग्र इति * द्वितीयमुण्डके । तथाच पू. मुण्डके, अहश्यत्वादिगुणकस्य भूतयोनित्वकथनात ताहशत्वस्य प्रधाने सांख्यैरङ्गीकारात् । द्वितीयमुण्डके च, पुरुषं तद्रूपं ततोऽने पुमान् रेतः सिञ्चति योषितायां बह्वीः प्रजाः पुरुषात् सम्प्रसूना इति कथनात प्रकृतिसंयोगेन पुरुषरूपस्य सृष्टश्च रङ्गीकारात् सदभि. लाप इत्यर्थः । एवं सन्देहबीजमुक्त्वा पूर्वपक्षमाहुः * सत्रेत्यादि * मुण्डकत्रये एकस्यैव मतस्य प्रतिपादितत्वेन वाक्यानामितरतरसाका. हतयकप्रकरणत्वाकवाक्यता सर्वस्य वक्तव्येत्यर्थः । तर्युपक्रमस्या- ऽसजाधिरोधरवनावान्तरवाक्यापेक्षया प्रबलत्वाद् ब्रह्मवाक्यत्वेमेष सा भवस्वित्यत आह * साक्षरस्यादि *। * प्रतीयत इति * अ. क्षरात परतः पर इस्पात्र प्रतीयते। * सृष्टिरिति * एतस्माजायते प्रा- ण इत्यादिनोका सुधिः। न साच्छत इति* बाघकोपपत्रुपक्रमा- पेक्षया प्राबल्या साचाते । ननु सांस्य प्रकोरेष सरितीक्रियते, ·सप्रकाशे अणुभाष्ये । तस्मात् मांख्यमतमेवैतत् । प्रकृतिपुरुषयोः श्रिष्टत्वादन्यतरमा- धान्येनोभयोः स्रष्टत्वम । उभयात्मकत्वाज्जगतः । रूपमपि समष्टेय॑ष्टीनामग्रे खुत्पत्तिरिति । तिरोहितरूपत्वान ब्रह्मविद्या । किन्तु स्मृतिरेवेति । ब्रह्मविद्या वेदविद्या, उपचारादेति । एवं प्राप्त उच्यते । अदृश्यत्वादिगुणकः परमात्मैव । ब्रह्मविज्ञानेनैव सर्वविज्ञानात । तत एव विद्याया अपि परत्वम्।अक्षरस्यापि ब- मत्वं, पुरुषस्यापि। तयोः परापरभावः। प्रभेदश्च । एतादृश एन हि न पुरुषादनः कथं तन्मतसिद्धिरित्यत आह * प्रकृतिपुरुषयोरित्या- दि * * उभयात्मकत्वादिति * जीवजडात्मकत्वात् । *रूपमपि सम- टेरिति * आग्निर्मू. त्याद्युक्त रूपमपि श्लिष्टस्यैवेत्यर्थः । अत्र युक्ति- माहुः * व्यष्टीनामित्यादि * । नम्वेतत्सर्व ब्रह्मवादेऽपि तुल्यमित्यात आह * तिरोहितेत्यादि * सच्चिदानन्दरूपस्य विषयवाक्येऽनुक्त. त्वेन तिरोहितरूपत्वात् तयेत्यर्थः । ननु तथापि ब्रह्मविद्यापदविगंधो दुर्वार इत्यत आह * ब्रह्मविद्येत्यादि * ब्रह्मपदम्य वेदऽपि शक्तस्तथा। नन्वने विद्ययोः परापरविभागमुक्त्वा तत उपनिषत्समाप्तावक्षरवि. चासमापने, तेषामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेनेति प्रकृतपरामर्शपूर्वकं ब्रह्म विद्यापदकथना वेदविद्यापक्षा न साधीयानित्यत आह * उपचा. राद्वति* । एवं पूर्वपक्षमुक्त्वा सिद्धान्तं वक्तुं सूत्रं व्याचक्षते * उ- व्यत इत्यादि * I * ब्रह्मविज्ञानेत्यादि * एकविज्ञानेन सर्वज्ञानस्य ब्रह्मविद्यालिङ्गत्वम, अपि वा तमादेशमप्राक्ष इत्यादिश्रुत्यन्तरे सि- दम् । प्रकृतेऽपि, कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति प्रश्नस्योत्तरत्वेनादृश्यत्वादिगुणकस्य ततः सृष्टश्च कथनेन तद्विवाना- देव सर्वविज्ञानबोधनादक्षरराधिगमकत्वादेव विद्यायाः परत्वबोधना- व तल्लिङ्गमत्रापि हश्यत इति स परमात्मैव, न तु प्रकृतिः । तद्वि- शानेन पुरुषाविज्ञानात् तद्विद्यया मोक्षाभावेन परत्वानङ्गीकाराव तथेत्यर्थः । अत्रापि धर्मोक्तरेव हेतुत्वम् । नन्वाक्षरपुरुषावुक्तावत उभयोर्विशानेन तथात्वमुच्यने, न त्वविज्ञानेनेति नायं हेतुरित्यत. माहुः *अक्षरस्येत्यादि । *एतारश एष हीति भन्यथा पुरुषस्वरूप- ·, अध्याये २ पादः। मावावः । तत्र प्रथममक्षरस्य ब्रह्मत्वमाह । अदृश्यत्वा. दिगुणकः परमात्मैव । कुतः। धर्मोक्तः । तथाऽक्षरात् स- म्भवतीह विश्वमिति । इयं चोपनिषत् । न ह्यत्र ब्रह्मव्यतिरि. ताज्जगदुत्पत्तिरस्ति । पुरुषस्य ब्रह्मत्वं निःसन्दिग्धमेव । ईष- दानन्दतिरोभावेन ब्रह्माऽक्षरमुच्यते । प्रकटानन्दः पुरुष इति । ब्रह्मविवाप्नोति परमिसव तथा निर्णयाव । तस्माददृश्यत्वा. दिगुणकः परमात्मैव ॥ २१॥ विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ ॥ २२ ॥ ननु पूर्वपक्षन्यायेन ब्रह्मविद्याख्यायामपि स्मृतिब्रह्मवि- धैवाऽस्तु । द्वे ब्रह्मणी चेदितव्ये मूर्त चाऽमूर्त चेत्यत्र विकार- कथनस्य पादत्रयेणैव सिद्धरक्षरात परतः पर इति तुरीयं पादं न वदेत् । प्रयोजनाभावात् । तथाच ब्रह्मवादस्य परापरभावपूर्वकाभेद- घटितत्वेनात्राप्येकविज्ञानादेव सर्वविज्ञानस्याभिप्रेतत्वेन तुरस्त्ये. बेत्यर्थः । ननूभयोः कथमभेद इत्याकाङ्क्षायामाहुः * तनेत्यादि । * तत्रेति * अभेद उभयोवर्तव्ये । विश्वोत्पत्तेः कथं ब्रह्मधर्मत्वमत आहुः * इयमित्यादि * । नन्वेवं ब्रह्मत्वेनोभयोरभेदे, अक्षरात परतः पर इति कथं परापरभावव्यपदेश इत्यत आहुः । * ईषदि- त्यादि * तथाचावस्थाभेदमादायायं भेदव्यपदेशो, न तु घ. स्तुभेदादतो, न ब्रह्मवादव्याघात इत्यर्थः । एवं भेदप्रत्ययस्य क्लिष्टराष्ट्रत्वस्य तिरोहितरूपत्वस्य च सांख्यधर्मत्वं निराकृतम् । अतः परं पूर्वमवस्थाभेदस्यानुक्तत्वादन तदङ्गीकारे प्रतिज्ञान्तरस्य निप्रहस्थानस्यापत्तिरित्येतनिराकुर्वन्ति * ब्रह्मविदित्यादि * । तश्चान- दमयसूत्रस्य द्वितीयवर्णक उपपादितम् । अतो न दोषापपत्तिरित्य- र्थः । सिद्धमाहुः * तस्मादित्यादि * ॥ २१ ॥ विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ ॥ सूत्रमवतारयन्ति * नन्वित्यादि । *स्मृतिम्रह्मविद्यैवेति।स्मृतिरेव ब्रह्मविद्योति योजना।

·सप्रकाशे अणुभाष्ये । स्मैव ब्रह्मपदवाच्यत्वम् । अनः प्रकृतिपुरुषावेव वाक्यार्थ इति परिहरति । इतरौ न भवतो वाक्यार्थरूपौ । कुनः । विशेषणभे- दव्यपदेशाभ्याम् । विशेषण भेदो व्यपदेशश्च ताभ्याम् । अदृश्य- सादयो गुणा न प्रकृतेर्भवन्ति । सर्वस्यापि तद्विकारत्वात् । न हि घटदर्शनन मृन्न दृश्यत इति वदितुं युक्तम् । ब्रह्मवादे पुनः सर्वभवनसमर्थत्वाद् ब्रह्मगिण विरोधाभावः । न हि निसं सदैक- रूपं विक्रियमाणं च भवितुमर्हति । सर्वब्रह्मधर्मतुल्यत्वे तदेव ब्रह्मेति जितं ब्रह्मवादिभिः । । अयमर्थः । पञ्चशिखवृनाव व्यक्तपर्यायेषु नपुंसकलिङ्गस्याऽभर- पदस्य पाठाद् यानिपदस्योपादानवाचकत्वाद् भूतयोनित्वमव्यक्त- लिङ्गम् । अक्षरातू परत्वं च पुरुषलिङ्गम् । अतस्तत्सर्व न्यकृत्य ब्रह्मविद्यात्वं न स्थापयितुं शक्यम् । कस्मिन् विज्ञात इति प्रश्न- वाक्ये कस्मिन् मते विज्ञात इत्यर्थस्य शक्यवचनत्वादेतस्य सर्व- विज्ञानस्य ब्रह्मविद्यालिङ्गत्वाभावात् । नापि ब्रह्मविद्येति समाख्य- या। वे ब्रह्मणी इति श्रुत्या ब्रह्मपदस्य विकारऽपि शक्ती ग्राहितायां तस्या अप्यन्यथासिद्धत्वात् । लिङ्गापेक्षया पञ्चमत्वेनातिदौर्बल्या- च्च । अतो लिङ्गबलात् प्रकृतिपुरुषाव वाक्यार्थ इति परिहर- तीत्यर्थः । सूत्रं व्याकुर्वन्ति । * इतरावित्यादि * 1 * व्यपदेश इति व्यपदेशभदः । आद्यं व्युत्पादयन्ति । * अदृश्येत्यादि * । ननु ब्रह्मवादऽव्ययं दोषस्तुल्य इति सोऽपि न वदितुं युक्त इत्यत आहुः । * ब्रह्मवाद इत्यादि * । ननु प्रकृतावपि तथासामर्थ्यमङ्गीक्रियते । अतः परिहारतोल्यान्नैतदपि ब्रह्मवादलिङ्गमित्यत आहुः । * न ही. त्यादि *। * भवितुमर्हतीनि * । प्रधानस्य परिणामिनित्यतयैवा. ङ्गीकारात् तदनाशं भवितुं नाहति । तथाचोक्तरीत्यैकदंशदर्शने तददृश्यत्वस्याशक्यवचनत्वादेतेनैव प्रकृतिवादव्युदास इत्यर्थः । नन्वेताहशत्वमेव तस्याः कल्प्यमित्यत आहुः । * सर्वेत्यादि * । * जितमिति * । सांख्यवादिनः प्रतिक्षासन्न्यासप्रतिक्षान्तरयोरा- ·१ अध्याये २ पादः। यः सर्वज्ञः सर्वविदित्यादयस्तु सुतरामेत्र न प्रकृतिधर्माः । व्यवधानाच्च न पुरुषसम्बन्धः । अक्षरनिरूपण एव पुरुषवि. शेषणाच्च । येनाक्षरं पुरुषं वेद ससमिति । तस्मादक्षरविशेष- मानि, न प्रकृतिविशेषणानि । नापि पुरुषविशेषणानि सांख्गपु. रुषस्य । न हि दिव्यत्वादयो गुणाः पुरुषस्य भवन्ति । न हि तन्मते पुरुषभेदो ह्यङ्गीक्रियते जीवब्रह्मवत् । नच तस्य बाह्याभ्यन्तर- त्वम् । सर्वत्वाभावात् । न हि तस्माज्जायने प्रागादिः । त. स्मात् पुरुषविशेषणान्यपि न सांख्य पुरुषविपोषणानि । अतो विशेषणभेदः । पाताज्जितमित्यर्थः । अन्यमपि विशेषणभेदमाहुः । * य इत्य'दि * नन्वेनानि पुरुषविशेषणानीति न दोष इत्यत आहुः । * व्यवधाना- दित्यादि * अदृश्यत्वसर्वज्ञत्वादयः प्रथममुण्डके, पुरुषनिरूपणं च द्वितीयमुण्डक इति व्यवधानात् तत्यर्थः । पुनर्विशेषणान्तरमा हुः । * अक्षरेत्यादि * । तथाचाक्षरनिरूपणे आद्यन्तयोः पुरुष. विशेषणदर्शनात पुरुणत्मकमक्षरमत्राभिप्रेतं, न प्रकृत्यात्मकमतम्तथं. त्यर्थः । यति वाक्यं तु प्रथममुगडकसमाप्तिस्थम् । ननु पञ्चशि- खवृत्ती पुंलिङ्गस्याक्षरपदस्य पुरुषपर्यायषु पाठानपुंसकत्वमनाहत्य पूर्वत्रापि पुरुष एव ग्राह्यः । तथा सति पुरुषविशेषणानि. कुतो न सांख्यपुरुषविशेषणानीत्यत आहुः । * न हि दिव्यत्यादि * सा- क्षित्वकैवल्यमाध्यस्थ्यद्रष्टत्वाकर्तृत्वातिरिक्तधर्मानङ्गीकारात तथेत्य- थैः । ननु बहुषु कश्चित् ताहशोऽप्यस्तु, को दोष इत्यत आहुः । * न हि तन्मत इत्यादि * । तथाच नानापुरुषाङ्गीकारपि सर्वेषां तुल्यत्वमेव तन्मते, न तु नियम्यनियामकमावादिनोत्कर्षापकर्षा- वतस्तथाङ्गीकारस्तन्मनभञ्जक इत्यर्थः । ननु दिव्यत्वं दिविभवत्व- मलौकिकत्वं वा । तदुभयमपि व्यापकत्वप्राकृतगणवैलक्षययाभ्या- मुपपद्यते । एकत्वं च जात्यपेक्षया । शेषास्त्वमूत्यादयः सिद्धान्तेन तुल्या इति कथं ते तत्र नेत्यान आहुः । * नचेत्यादि * । किश.

·समका अणुभाष्ये। व्यपदेशभेदश्च । ब्रह्मविद्यैवैषेति । स ब्रह्मविद्यां सर्ववि- चामित्युपक्रमे, प्रोवाच तां तत्वतो ब्रह्मविद्यामिति मध्ये, तेषा. मेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेयन्ते । तस्मान्न सांख्यपरिकल्पितौ प्रक- तिपुरुषौ वाक्यार्थः । न हि ब्रह्मा ज्येष्ठपुत्राय स्मृतिरूपा विद्यां वदतीति चकारार्थः ॥ २२ ॥ रूपोपन्यासाच्च ॥ २३ ॥ अनिर्मूर्दा चक्षुषी इत्यादिरूपं न हि प्रकृतिपुरुषयोरन्यत- कत्वस्य जातिप्रयुक्तत्वे सर्वेषां तौल्याद्, दिव्यो ह्यमूर्त इति मन्त्रा. नन्तरमन्त्रोक्ता सृष्टिरपि सर्वेभ्यः स्यादिति सापि सांख्ये तथानङ्गी- काराद् विभिद्यते । तथा महदादिक्रमेण तत्र सष्टिन तु प्राणादिक- मेण, न घा सह, न वा ततः साक्षात् । अतोऽपि तथेत्यर्थः । एवं वि. शेषणभेदरूपं दूषणं व्युत्पादितम् । द्वितीयं व्युत्पादयन्ति । * व्यप- देशेत्यादि * । तथाच यदि सांख्यमतविद्याऽत्राभिप्रेता स्यात तदा त्रिषु क्वचित् सांण्यविद्यामिति, तत्त्वविद्यामिति वा वदेत् । अतो विद्याव्यपदेशभेदारपि तथेत्यर्थः । * ब्रह्मति * हिरण्यगर्भो वेदा. चायः ॥ २२॥ रूपमपि समष्टिव्यष्टिजनकस्य यदुक्तं तदपि सांख्यमताद मे- दज्ञापकमित्याशयेन सूत्रं पठित्वाव्याकुर्वन्ति ॥ रूपोपन्यासाच॥नचेदं रूपं श्लिष्टस्येति शक्यवचनम् । यथा सुदीप्तात् पावकादिति मन्त्र- ण केवलादारात् सृष्टिमुक्त्ता, ततो, दिव्यो ह्यमूर्त इति मन्त्रेण केव. लस्य पुरुषस्याक्षरात् परत्वमुक्त्वा, तत, एतस्माजायत इति मन्त्रे पतत्पदेन केवलं पुरुषं परामृश्य ततः प्राणादिसमष्टिसृष्टिमुक्त्वा तस्यैव रूपमग्निमुंडेंतिमन्त्र वदन्ती श्रुतिमन्त्रान्ते, एष सर्वभूतान्तरात्मेति केवलं परामृशति । ततोऽग्रे, तस्मादग्निः समिध इत्यादिभिर्व्यटिस. ष्टिं वदतीति । इदं च नकवलस्य तन्मतीयस्य । तथा तैरनङ्गीका. रात् । नापि फेवलायाः । अन्तरात्मत्योक्तिविरोधात् । अतः प्रकृतिपु- रुषयोरन्यतरस्य न सम्भवतीति । ब्रह्मवादे तु विश्वरूपत्वेन विश्व ·१ अध्याये २ पादः। रस्य सम्भवति । ब्रह्मवादे पुनर्विश्वकायस्यैतद्रूपम् । स्वविभा- गात पुनर्मुख्योपपत्तिषेति मूचितम् । चकारेण श्रुत्यन्तरावि- रोध एकवाक्यता च सर्वेषां वेदान्तानामिनि। तस्मादक्षरशब्देन पुरुषशब्देन च ब्रह्मैव प्रोक्तमिति ब्रह्मविद्यैवैषेति सिद्धम् ॥२३॥ कायत्वस्यैवोक्तत्वातुपपन्नतरम् । अतो नात्र सांख्यगन्धोऽपीत्यर्थः । विशेषणभेदव्यपदेशरूपोपन्यासेभ्य इत्यनुक्ला यत्र भिन्नं सूत्रमुकं सत्तात्पर्यमाहुः * सूत्रेत्यादि * I *चकारेणेत्यादि * । तथाचैतद्वय मपि तन्मतबाधकतया चकारण सङ्ग्रहीतमित्यर्थः । तेन सांख्यमत- सिद्ध कार्येश्वरेऽतिव्याप्तिर्निवारिता । रामानुजाचार्यास्तु, यया तदक्षरमधिगम्यत इत्युपक्रान्तस्य भूनयोनेरक्षरस्येव, यः सर्वशः सर्वविदित्यग्रिमवाक्ये परामर्शादार- पदेन परमात्मैवोच्यते । अश्मरात परतः पर इत्यत्र तु पञ्चम्यन्तेना. ऽक्षरपदेन भूतसूक्ष्ममचेतनमुच्यते । तथाचाक्षराव्याकृतात परः पुरुषस्तस्मादपि परः परमात्मैव । अत्र गमकं तु भूनयोनित्वं परात्प- रत्वं रूपं च लिङ्गत्वात् । भूतसूक्ष्मस्याक्षरत्वं तु, अश्नुन इति घा, न क्षरतीति वा स्त्रविकारव्याप्त्या महदादिधन्नामान्तराभिलाप- योग्यक्षरणाभावाद्वा योगेन कश्चिदुपपद्यत इत्याहुः । तत्रेदमव- धेयम् । गीतायां द्वादशे, 'एवं सतयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपास- ते। ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमा' इति प्रश्न तदुत्त. रेण चाक्षरपुरुषासमयोरक्यमवस्थाभेदेन भिन्नत्वं च घोधितम् । ततः पञ्चदशे, द्वाविमो पुरुषी लोक इति सन्दर्भ अक्षरपुरुषादुत्त- मत्वं स्वस्योक्तम् । श्वेताश्वतरभुतावपि, क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः क्षरात्मानावीशने देव एक इत्यक्षरस्थात्मत्वं, देवस्य क्षराक्षरेशि- तृत्वं चोक्तम् । अत्राप्यक्षरस्य पुरुषत्वं पूर्वमुक्त्वा अक्षरात परत्वं पुरुषस्य यदुच्यते तेन गीताधुक्तरीतिकमाक्षरपुरुषयोः स्वरूपं ज्ञा- प्यते । न तु तदक्षरमतिहाय भूतसूक्ष्मरूपम् । प्रकृतहानाप्रकृतक- रूपनयोः प्रमङ्गात् । नच परत इति पञ्चम्यन्त तवैयर्थम् । एतस्याक्ष. रविशेषणत्येनोपपत्तः। सांख्य प्रधानस्याप्यक्षरपदवाच्यत्वेन तदवार.

·३४२ समकाशे अणुभाष्ये। णस्यात्रावश्यकत्वादिति । भास्कराचार्यास्तु, परत इति पदमारविशेषणत्वेनाङ्गीकुर्व. न्ति । अक्षरपदं चात्र प्रधानबोधकमङ्गीकुर्वन्ति । रूपं च कारणात्म- नः कार्यात्मनावस्थितस्यति चाहुः । शङ्कराचार्यास्त्वग्निर्मूर्खेत्यादिनोक्तं रूपं परमेश्वरस्येति व्याख्याय, नेदं रूपं परमेश्वरस्य।जायमानमध्ये एतदुपन्यासातू। एतस्माज्जायत प्राण इति पूर्व प्राणादीनां, तस्मादग्निः समिधो यस्य सूर्य इत्यनन्तरे च दर्शनात् । नच सर्वात्मत्वबोधनाय मध्ये पाठ इति युक्तम् । पुरुष एवेदं विश्व कौत्यस्य सृष्टिकथनोत्तरं वक्ष्यमाणत्वात् । अतो हिर- ण्यगर्भः समवर्तताग्र इति, स वै शरीरी प्रथम इति थुनिस्मृतिभ्यां तस्यैव जायमानत्वशरीरित्वयार्निश्चायनात् तस्यैवेदं रूपम् । नच सू. प्रवैयर्यम् । परमेश्वरप्रतिपत्तिहेतुतया तस्योक्तत्वादित्यम्ये मन्यन्त इत्याहुः। वाचस्पतिस्तु प्रकरणापेक्षया सविधेर्निर्बलत्वात् प्रकरणिन एवेदं रूपमिति यद्यपि सिद्ध्यति, तथापि प्रकरणिनः शरीरोन्द्रियादि- रहितस्य विग्रहवत्ताविरोधात सिद्धे प्रकरणिनोऽसम्बन्धे मूर्धादि- श्रुतीनामत्यन्तविप्रकृष्टप्रकरणापेक्षयाऽतिलिष्ठत्वाजायमानमध्यपा- तित्वं जायमानग्रहणे कारणमुपग्यस्तं भाष्यकृतेत्याह । तन्मन्दम् । भाष्यकृता एतस्यान्यमतत्वेनैवोपन्यासात् । तदुपन्यासारम्भे, अन्ये पुनर्मन्यन्त इति पुनःशब्देनास्य पक्षस्यष्टत्वस्य स्वयमेवापादनात । भाष्यकारस्यैवमभिप्राये तेन मुर्दादिश्रुनिरव प्रमाणतयोपन्यस्येत । अतः सूत्रं भाष्यं च खाग्रहमात्रेण विरुन्धनतिपाण्डित्यं घोतयतीति बोध्यम् । एतेनैव भैक्षवमपि दत्तोत्तरम् । शैवस्तु पूर्वानुसार्येव । मावास्तु, 'अपरं त्वक्षरं या सा प्रकृतिर्जडरूपिका । श्रीः परा प्रकृतिः प्रोक्ता चेतना विष्णुसंश्रया । तामक्षरं परं प्राहुः परतः पर- मक्षरम । हरिमेघाखिलगुणमक्षरत्रयमीरितम्' इति स्कान्दादक्षरपदं विष्वपि रूढमङ्गीकृत्य, अक्षरात परतः पर इत्यत्र प्रकृतितः परं य. लक्ष्मीरूपमक्षरं तस्मादपि पराऽहश्यत्वादिगुणकोऽक्षरशब्दवाच्यः पुरुषस्तदुभयभिन्न उक्तविशेषणादेव । यः सर्वश इत्यादिविशेषणात प्रकृतितोऽपि भिन्नः । तस्मादेतदू ब्रह्म नामरूपमन्नं च जायत इति ·१ अध्याये २ पावः। ३४३ वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् ॥ २४॥ अधिकरणत्रयेण भोगमुपपाय पूर्वाधिकरणे अदृश्यत्वादि- गुणानुक्ता प्रसङ्गाद रूपमुपन्यस्तम् । अधुना साकारब्रह्मतामु- पपादयितुमिदमधिकरणमारभते । को न आत्मा किं ब्रह्मति, आत्मानमेवेमं वैश्वानरं सम्प्रयध्येषितमेव नो ब्रूहीति चोपक्रम्य धुमूर्यवाय्वाकाशवारिपृथिवीनां सुतेजस्वादिगुणायोगमेकैको- पासननिन्दया च मूर्दादिभावमुपदिश्याऽऽम्नायते । नामरूपाद् ब्रह्मणः शब्दब्रह्मरूपाश्चतुर्मुखाद्भेदेन व्यपदेशान्न विर. च्यः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशस्य महिमानमिति घीतशोक इती. शान्यत्वव्यपदेशान्न रुद्रः । यदापश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिमिति रूपोपन्यासाश्च न ब्रह्मरुद्रावित्याहुः ॥२३॥ ॥७॥ वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् ॥ एवमहश्यत्वाद्यधिकरणेना. अन्तयामिणोऽहष्टत्वेऽहत्वरूपो हेतुः प्रसङ्गादर्शितः । अतः परं प्र. स्तूयमानाधिकरणस्य पूर्वोक्तसर्वोपपादकत्वबोधनाय तत्प्रयोजनमा- हुः * अधिकरणत्रयेणेत्यादि * । अत्ता चराचरग्रहणाद्, गुहां प्रधि- टावात्मानौ हि तदर्शनाद्, अन्तर उपपत्तरित्यविकरणनयेण वैशे. व्यबोधनात् त्रिविधं भोगमुपपाद्यान्तर्याम्यधिकरणे तवैशेष्यमन्त- मिगि निगमयित्वा, अदृश्यत्वाधधिकरणे तस्यारष्टत्वोपपादकान् अदृश्यत्वादिगुणानुक्त्वा रूपाभावादेवाहश्यत्वादीतिशङ्कानिरासाया- न्तरात्मनस्तत्प्रसङ्गादूपमुपन्यस्तमा परमात्माक्षरयोरभेदः परापरभाव- श्वोक्तः । तत् तदा सङ्गच्छते, यदि ब्रह्मणः साकारता वास्तवी स्या- त् । परमात्मनो विरुद्धधर्माश्रयत्वं च स्यात। अतस्तदुपोद्घातत्वेना. ऽधुनेदमधिकरणमारभत इत्यर्थः । एवं सङ्गतिमुक्त्वा विषयवाक्य- मुदाहरन्ति * को न आत्मेत्यादि ।इदं च छान्दोग्ये सप्तमप्रपाठके धर्तते। तत्रोपक्रमे, प्राचीनशालसस्ययझेन्द्रद्युम्नजनबुडिलनामानः प. चापि भुताध्ययनवृत्तसम्पन्नाः कश्चन समेस्य मीमांसां चक्रुः । को न ·३४४ सप्रकाशे अणुभाष्ये। मात्मा, किं ब्रह्मेति । अत्र स्वात्मब्रह्मणी अभिने मिले वेति संशयोन तेषां विचारबीजं, किन्त्वस्मदुपास्य आत्मा कः, किं ब्रह्म, तदेकदेशो घति संशयो विचारबीजमित्यनुपदमेव व्युत्पादयिष्यामः । यदत्र कैश्चिद् व्याख्यातम् । आत्मब्रह्मशब्दयोरितरेतरविशेषण- विशेष्यत्वाद् ब्रह्मत्यध्यात्मपरिच्छिन्नमात्मानं निवर्तयत्यात्मेति चात्म- व्यतिरिक्तस्यादित्यादिब्रह्मण उपास्यत्वं निवर्तयति । अतो, ब्रह्म मा. स्मैव, आत्मा ब्रह्मैवेत्यभेदेन सर्वात्मा वैश्वानरो ब्रह्म स्त्र आत्मेति फ- लिप्यतीति । तन्न । किम भावृत्त्या वाक्यभेदस्य स्फुटत्वेन विशेषण. विशेयभावप्रतीत्यनुदयादेतदुपपादनभूनानिमग्रन्थानुरोधेन तथाङ्गी. कारेऽपि तत्रात्मन उपास्यत्वेनैव सिद्धतया तत्र प्रत्यगात्माभेदापादन- स्थासङ्गतत्वादिति । अतः पूर्वोक्तसंशय एव विचारबीजम् । मी. मांसाफलं त्वने वक्तव्यम् । ततः स्वविचारणयातन्निश्चयमलभमाना उहालकनामानमन्यं वैश्वानरोपासकं संशयवारकत्वेन सम्भा. वितवन्तः । सर्वेऽपि तनिकटे यदा गतास्तदा तेन विचारितम् । एते प्रश्नार्थमागता महाश्रोत्रिया अहमित्र वैश्वानरोपासका, नाह मेश्यो- ऽधिकोऽतोऽन्यमभ्यनुशासागीति । तत एवं निश्चित्य तद्वेचारं कैकयमुपदिष्टवान् । ततस्ते षडपि कैकेयराजनिकटे गताः । तदा स राजा तेषां पृथक् पृथक् पूजां पुरोहितादिद्वारा कारयित्वा धनं दातुमारब्धवान् । यदा न जगृहुस्तदा, न मे स्तेनो जनपद इत्या. दिना स्वस्य सवृत्ततामुक्तवान् । तथापि ते धनं न जगहुस्तका तेषामधिकलिप्सा सम्भाव्याहं यक्ष्यमाणोऽस्मि, ऋत्विक्समानं धनं प्रत्येकं दास्यामि, तावत् स्थातव्यमित्युक्ते, ते स्वाभिप्रायमु. तवन्तः । आत्मानमेवेमं वैश्वानरं सम्प्रत्यध्येषितमेव नो हीति । तदा राजा तदधिकारपरीक्षार्थ, प्रातः प्रतिवक्तास्मीत्युक्त्वा अन्तःपुरं प्रविष्टः । ततो द्वितीयऽह्नि ते समिद्भारपाणयो राजसमीपं गताः । ततो राक्षा, पते धनविद्याप्रतिष्ठावन्तोऽपि स्वाभिमानं परि- स्यज्यतज्जिशासयैवं समागता अतोऽधिकारिण इत्यवगत्य तत्प्रति- भापरीक्षणाय प्रत्येक पप्रच्छ, कं त्वमात्मानमुपास्स इति । तदा ते क्रमेण घुसूर्यादिषु स्वस्थोपास्यात्मत्वेनोक्तेषु, एष वै सुतेजा मात्मा वैश्वानरो यं स्वमात्मानमुपास्स इत्यादिना घुसूर्यवाय्वाकाशवारि- प्रथिवीनां कमेण सुतेजस्व विश्वरूपत्वपथग्वमात्मत्वबालत्वरपि- ·१ अध्याये २ पादः। ३४५ यस्वेतमेवं प्रादेशमाप्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्ति । तस्य ह वा एनस्यात्मनो वैश्वानरस्म मून सुतेजाश्चक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथ. ग्वमात्मा मन्दे हो बहुलो बास्तरेव रायः पृथिव्येव पादावुदर एवं वेदिलोमानि बर्हिदयं गार्हपत्यो मनोऽन्नाहार्यपचनमास्यमाह- वनीग इत्यादि । सप्रतिष्ठान्वगुणयोगं मूर्द्धविपानान्धत्यप्राणोत्क्रमणदेह विशरणबस्ति- भंदपादविम्लानिकथनरूपया एकैकोपामननिन्दया च मूर्द्धचक्षुः- प्राणदेहमध्यभागस्तिपादभावमुपदिश्याने आम्नायत इत्यर्थः । * यस्त्वमित्यादि * एतदर्थस्तु, यस्त्वतं भवत्पृष्टम, एवं म. दुकप्रकारण नभदवयविशिष्टमक, प्रादेशमात्रं, मात्र कात्स्न्येऽय- धारण इति कोशाच्छरुत्यन्तरे मूर्द्धचिबुकान्तराले प्रतिष्ठितत्वक. थनात् प्रादशारिमाणकत्वनावधारितम, अभिविमानं ताहशपरिमा णकत्वेऽप्यभितः मर्वनो विगतं मानं परिमाणं यस्मात तादृशम,आ- त्मानं नियामक, नैश्वानरं विश्वान् नरान्नयतीति यास्केन पृषोदरा. दितया निरुक्तं म्वप्रापकम् उपास्ते चिन्तयति । स सर्वेषु लोकेषु धुप्रभृतिषु, स भूतेषु चराचरेषु शरीरेषु सर्वेष्वात्मसु जीवधन- मात्त सर्वात्मभूतः सस्तांम्नानकदेशाभिमानिनो न्यकृत्य तत्तद्धी तिभिस्तादान्द्रयैश्च तद्भाग्यं स्वयं भुङ्क्तं । तस्य ह वा एतस्य स. वियविशिएस्यात्मना वैश्वानरस्य मूर्द्धव सुतेजाः, त्वदुपास्यारूप: सुतेजस्त्वगुणविशिष्टः । एवमग्रंऽपि । विश्वरूपी नानारूपवानादि- त्यः । पृथग्वमात्मा आयहाद्वाहादिभेदेन वान वायुः । सन्देहो देह. मध्यभागः । बहुलः सर्वगतत्वादाफाशः । बस्ति श्यधाभागः । रयिः, अन्नोत्पादनद्वारा धनजनकत्वाद्धनरूपा आपः । प्रतिष्ठा पादी पृथियी । वदिराकारसाम्यात् । बर्हिरास्तीर्णत्वसाम्यात् । हृदयं गा- हपत्यो, हृदयादि मनः प्रणीतमिवानन्तरं भवतीति साम्यात् । अन्वा- हार्यपचना दक्षिणाग्निः । आहवनीयो हवनखानत्वसाम्यात् । एवं ·सप्रकाशे अणुभाष्ये। तत्र संशयः । किं वैश्वानरशब्देन ब्रह्म प्रतिपायितुं श- क्यते, न वेति । अर्थस्थातिसन्दिग्धत्वाद सन्देहः । तवोपक्रमे ब्रह्मात्मपदमयोगोऽस्ति नान्यत् किश्चित् । उपपादने त्वतर्मा एव । साकारस्य तु लोकन्यायेनाब्रह्मतम् । वैश्वानरो यद्यप्यग्नावेव प्रसिद्धस्तथापि पूर्वकाण्डसिद्धता- । विषयमुक्या संशयाकारं तबीजं चाहुः । * किमित्यादि *। * अ. थस्येत्यादि च * । कथमतिसन्दिग्धत्वमित्यत आहुः * तस्यादि * तीजे विचार्ये । उपक्रमे विचाराकारकथने ब्रह्मात्मपदयोः प्रयो- गोऽस्ति, को न आत्मा, किं ब्रह्मति । तत्र किम आवृत्त्या वाक्यभेदा. वगमाद्विशेषणविशेष्यभावाप्रतीत्या द्वयोः प्रकरणित्वमापाततः प्रती. यते । नान्यत् किश्चिदन्यतरस्य प्रकरणित्वोपपादकम् । अत उपक्रमस्य सन्दिग्धत्वादर्थस्थातिसन्दिग्धत्वम् । अधाग्रिमग्रन्थे, कं त्वमात्मान- मुपास्स इति प्रश्नस्य दिवमेव भगवो राजनित्यादिप्रत्युत्तरादुपास्य- स्यैवात्मनो विचारविषयत्वं, न प्रतीचोऽस्य । ततश्च समत्येत्यस्य स्वखोपास्यरूपप्रकाशनेन संविदं कृत्वेत्यर्थात, कोन आस्मत्यत्रोपास्य तया परामृष्टस्यैव विशेषजिज्ञासाबोधकं किं ब्रह्मेति वाक्यम् । तथा सत्युपपादनग्रन्थाद् ब्रह्मण एव प्रकरणित्वं निश्चीयत इत्युच्यते, न. दापि तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मुर्दैव सुनेजा इत्यादि- रूपस्य तनिष्कर्षग्रन्थस्य विचारे स्वब्रह्मधर्मा एव सिद्ध्यन्ति । सुतेजः- प्रभृतीनां जन्यानामेवार्थानां मूर्धादिरूपत्वनिष्कर्षात् । नच, 'यच्छ- ब्दयोगः प्राथम्यं सिद्धत्वं चाप्यनूचना । तच्छब्दयोग औत्तर्य साध्य. त्वं च विधेयता' इत्यनृद्यविधेयलक्षणयोर्विचारे मूर्खादीनां सिद्धा. नामर्थानागनूद्यत्वस्य सुतेजादीनां जन्यानां विधेयस्यस्य चावग. मात् साकारस्य ब्रह्मणोऽवयवानां नित्यानामेव तद्रूपत्वं कल्पनयोप. दिश्यत इति न ब्रह्मत्वहानिरिति शङ्ख्यम् । यतः साकारस्य तु लोक- न्यायेनाब्रह्मत्वम् । विमतो वैश्वानरो न प्रह्म । साकारत्वात् । धुप्र. भृतिलोकवदिति प्रयोगात् । अत पवमप्यर्थस्यातिसन्दिग्धत्वमित्य- थः । एवं सन्देहबीजमुपपाद्य पूर्णपक्षमाहुः । * वैश्वानर इत्यादि * ·१ अध्याये २ पादः। देवतात्मपरिग्रहो युक्तः। ततश्च, संवत्सरो वा अग्निर्वैश्वानर इति श्रुतेः संवत्सरस्य प्रजापतित्वाच्च हिरण्यगर्भोपासनापर- मिमिति गम्यते । ब्रह्मात्पशब्दावपि हि तत्रैव युक्ततरौ। तदु. पासकस्यैवान भोजनत्वमपि सर्वत्र युक्तम् । मादेवामात्रत्वमपि मुख्यजीववादस्मदापेक्षया स्थूलत्वाभिप्रायम् । विराइभिमा- नित्वाच्च लोकावयवत्वम् । वेदगर्भवादग्नित्रयात्मकत्वमिति । तस्माद्धिरण्यगर्भोपासनापरमेवैतद्वाक्यं, न भगवदुपासनापरमि. से प्राप्ते । उच्यते । वैश्वानरः परमात्मैव । कुतः । साधारणशब्दवि. शेषाद । साधारणशब्दाद् विशेषः । ये पूर्वपक्षे साधारणपान्दा । अग्निवैश्वानरो वन्हिरिति कोशस्मृतेश्वामरशब्दो भूताग्नावेव प्र. सिद्धः । तथापि पूर्वकागडे, विश्वस्मा अग्नि भुवनाय देवा वैश्वा- नरं कंतुमन्हामकृण्वन्नित्यादावह केतुत्वकथनेनोत्कर्षवत्तया सिद्ध- स्वादू देवतात्मपरिग्रहो युक्तः । पूर्वकाण्ड एव, वैश्वानरस्य सुमती स्याम राजा हि कं भुवनानामभिश्रीरिति देवतात्मन्यपि सिद्धत्वा- त् । तत एवं देवतात्मपरिग्रहप्राप्तावप्युत्तरकाण्डे वाजिनां बृहदार- ण्यके सप्तानब्राह्मणे, संवत्सरो वा अग्निश्वानर इति श्रावणात तै- सिरीयाणां बृहन्नारायणोपनिषदि प्रजापतिः संवत्सर इति श्रुतेः संवत्सरस्य प्रजापतित्वाच्च हिरण्यगोपासनापरमिदं वाक्यमिति गम्यते । यद्यपि माण्डूक्यादी, विश्वो वैश्वानरः प्रथमः पाद इति श्राव्यते, तथापि तैजसो हिरण्यगो द्वितीयः पाद इति श्रावणात् तत्परत्वमेव युक्तम् । तस्य च ब्रह्मनामकस्थाजीवसमष्टिरूपत्वादू प्र. मात्मशब्दावपि तत्रैव युक्ततरौ । तं योऽहंग्रहणोपास्ते तस्य यथा क. तुरिसिन्यायेन तद्भावात् तदुपासकस्यैव सर्ववानभोजनं युक्तम् । भोअनत्वमितिपाठे, भोजनवं भोक्तृत्वम् । नन्दादित्वाल्ल्युः । शे. पमुत्तानार्थम् । एवं पूर्वपक्षमुक्रवा सिद्धान्तं विशदीकुर्वन्ति । * उ- इयत स्यादि * | हेतुं व्याकुर्वन्ति साधारणेत्यादि* अत्र साधार- ·३४८ सप्रकाशे अणुभाष्ये । हिरण्यगर्भपरतया ततोऽपि विशेषोऽस्ति । येन गमनानेन वैश्वा- नरो भवति । प्रादेशमात्रस्यैव धुमूर्दत्वादिधर्मः । न हि विरुद्र- धर्माश्रयत्वं भगवदव्यतिरिक्त सम्भवनि । सर्वभवनसामर्थ्याभा- वात् । साधारणाद्धर्माच्छब्द एन विशेष इति वा । विशेषादि- सेत्र वक्तव्ये साधारणशब्दशब्दो प्रादेशमात्रस्यव वैशानाश- ब्दवाच्यत्वं, घुमूर्द्धत्वादिकं तस्यैवेति समासन द्योतयतः । अ- न्यथा विरोधाभावात् । यदपि लोकात्मकं स्थूलं रूपं तदपि भगात एव, न हिरण्यगर्गस्पेति । पुरुषत्वात्तस्य । . णशब्दशब्दस्य, ये इत्यादिना विभजनात् माघारगाशब्देभ्यो विशेष इत्येवं बहुवचनविग्रहस्य विवक्षितत्वपि, ग्रहणके य एकवचननि. ईशः स ब्रह्मादिपदान्नभोजनवाक्यगनेकजात्यभिप्रायात् । विशेष आ- धिक्य, तत्किमित्यपेक्षायां स्फुटीकुर्वन्ति * प्रादशेत्यादि * । अस्मिन् पक्षे शब्दशब्दस्य पदवाक्यसाधारण्यात् सन्देहः स्यादिति समासा. न्तरण तमर्थमाहुः । * साधारणादित्यादि * । तथाच शब्दे विशेषः शब्दविशेषः । वाक्योक्तात् साधारणाद् धुमूर्द्धत्वाद्र्धर्माद् वाक्यरूपे शब्द एव यो विशेषो विरुद्धधर्माधारत्वलक्षणस्तस्मादित्यर्थः । ननु विशेषस्यैव हेतुत्वे साधारणशब्दयोः कथनस्य किं प्रयोजनमत आहुः * विशेषादित्यादि * / * सम संन द्योतयत इति * समासघटिका- याः पञ्चम्या ल्यब्लोपप्रयुक्तत्वेन श्रोतयास्ताप्रकृतिभूतयोः प्रादेशमा- नवाक्यधुमूर्खादिवाक्यरूपयो: शब्दयोः समभिव्याहारेण परस्पर- सामानाधिकरण्यसूचना द्योतयतः । * अन्यथेति * वैयधिकरण्ये । एतेन ल्यब्लोपार्थ ग्रहणे युक्तिरुक्ता । ननु सूत्रसिद्धं विरुद्धधर्माश्रय- त्वं तु प्रादेशमानाभिविमानपक्षयोः पौर्वापर्यसमभिव्याहाराभ्यां ल. भ्यते । तावता धुमूर्द्धत्वादहिरण्यगर्भसाधारण्यं कथं निवर्ततामि- त्यत आहुः * यदपीत्यादि * । तत्र हेतुः * पुरुषत्वात् तस्यति * भयमर्थः । श्रुती पुरुषशब्दश्चतुर्दा प्रयुज्यते । पुरा आसति, पुग्मुष- ·१ अध्याये २ पादः । नीति, पुरि शेन इति त्रिधा योगेन । एकधा आकारविशेष रूढ्या । प्रकृतं च मूर्वाद्यङ्गश्रावणाद् रूढ एवाभिप्रेयने। सा च कुत्र मुख्याति विचारे सामान्यतः शब्दमात्रस्याङ्कारविकृतित्वेन नद्वाच्य ब्रह्मण्येत्र मुख्या । आनन्दमयाधिकरणेऽन्तःस्थ स्यानन्दमयस्य परस्यन विज्ञान- मयादिषु पुरुषाकारममपंकत्वन विमृष्टत्वाच । महनशीर्षा पुरुषः, घेदाहमेनं पुरुषं महान्तमित्यादावपि तथैव मिद्धत्वाच। एवं मनि, पुरुषी चात्ममानवाविन्यभिधानकोशेनान्यत्र शाक्तग्राहणऽपि, 'तथा पुरुशब्दाऽयं वासुदेवेऽवतिष्ठने । विना तं पुण्डरीकाक्षं कोऽन्यः पुरुषशब्दमाक ॥ भगवानिति शब्दोऽयं तथा पुरुष इत्यपि। निरुपाधी च गर्ने वासुदेवे मनातने ॥ ब्रह्माद्याः सकला देवा यक्षगन्धर्वाकन्न- गः । ते मर्ये पुरुगंशत्वा दुलाले पुरुषा इति' इति शिवतत्वविवेक- लिखि पुगगात, स एव वासुदगोऽयं साक्षात् पुरुष उच्यने । स्त्रीप्राय. मितरत् सर्व जगद् ब्रह्मपुरःमरम् ॥ म एष वासुदेवोऽयं पुरुषः प्रो. च्यते बुधैः । प्रकृतिस्पर्शरहिन्यात स्वातन्गद् वैभवादपि' इति नृ- सिंहपुगणाश्च पराम्मन् ब्रह्माण वासुदेव एव मुख्यः । अतस्तस्यैव पुरुषत्वादितरवारणाच्च । नतरवारणऽपि न शिवस्य धारणमिति शयम । प्रकृतिस्पर्शाहित्य स्वातन्याभ्यां तस्यापि वारणात् । शिवः शक्तियुतः शश्वदिति श्रीभागवनवाक्येन, 'जगत्कारणनापन्नः शिवया मुनिपुङ्गवाः । सा तम्याप भवच्छक्तिस्तया हीनो निरर्थक' इत्या. दिपश्चशिद्भिः सूनसंहितावाक्ये श्च सर्वदा सर्वावस्थासु शिवस्य प्रकृतियुक्तवतदधीनत्वयोरुतत्वात् । शिवः शक्त्या युक्तो यदि भवति शक्तः प्रभवितुं नचदेवं दया न खलु कुशलः स्पन्दितुमपीति सौन्दर्यलहां शङ्कराचार्यपि तथाङ्गीकारादिति । नच कारणस्थ सर्वाभिः कार्यावस्थाभिरवस्थावत्वात् नाशं रूपं ध्यानाथमवोच्यते, न तु तद्वास्तवं कारणरूपमिति वाच्यम । अत्र मूर्दैव सुनेजा इत्या. दिना मिद्धान्यबाङ्गानि निर्दिश्य नेषां घुप्रभृतिरूपताविधानादङ्गाना. मवास्तवत्वस्थाशक्य व चनत्वात् । नच पृथिव्यव पादावित्यत्र वि. परीतोद्देश्यविधेयगावावमिति शाम् । पूर्णवाक्य उद्दालकं प्रति, पादौ त्वतावात्मन इत्युक्तत्वात् । नच वैद्यके, मूत्राशयपुटो बस्ति- रितिकथनादत्र तदुलंखेन कार्यरूपत्वमाकारस्य शङ्यम् । बस्ति - भेरधो द्वयोरितिकोशोक्ताया नायधोभागमावताया अन विवक्षित.

·समकाशे अणुभाष्ये । विश्वस्य जडस्य नरम्य जीवस्य च भगवदंशत्वेन देवता- वाद् देवताइन्द्रे नेति विज्ञानरौ । तौ निवामो यस्यांत, तस्य निवास इसण् । तेन परमेश्वर एव वैश्वानरो भवति, नान्यः । शङ्करभास्कराचार्याश्यां त्वात् । अन्यथा जलस्य मूत्रीमावेनाऽप्रयोजकत्वे तस्मिन् रयित्वका थनन्य विरुद्धवप्रसङ्गात् । तम्य जलनामत्वाभावात् । एतद्वा अपां नामधेयं गुह्यं यदाधावा इतिवद् गुह्यनामधेनाप्यश्रावणाश्च । नच साकारस्य पूर्वपक्षोक्तंन लोकन्यायेनाऽब्रह्मत्वं शङ्मयम् । विरुद्धधर्मा. श्रयत्वेन सिद्धे वैश्वानरस्य ब्रह्मत्वं तस्याप्रयोजकत्वात् । अलौकिका. SSकारत्वेन सत्प्रतिपक्षत्वाच्च । नचात्र मानाभावः शयः । सहस्र- शीर्षा पुरुषः, सर्वतः पाणिपादं तदित्यादिश्रुतीनामेव मानत्वात । सर्वकस्यैव ब्रह्मणाः प्रतिपाद्यत्वात् । अतः साकारस्यैव ब्रह्मनाप्रति. पादनार्थमेवं फथनमिति, नात्र हिरण्यगर्भादिरूपता प्रतिपादयितुं शक्येति । तेन यद् व्याख्यातं, साधारणया श्वानरात्मशब्दयोयों विशेषो धुमूर्द्धत्वादिस्तस्मादिति । तद्धिरण्यग- र्भसाधारण्यादसङ्गमिति बोधितम् । ननु भवत्वेचं, तथापि वैश्वानरशब्दस्य कथं ब्रह्मणि समन्वय इत्याकाङ्क्षायां योगाढ्यति बोधयितुं योगं बोधयन्ति । *विश्वस्येत्या- दि* | विश्वो वैश्वानरः प्रथमः पाद इतिश्रावणाद् ब्रह्मायडदेहस्य विश्वस्य जडस्य तैजसो हिरण्यगर्भो द्वितीयः पाद इति धावणा. भरस्य तदन्तर्गतस्य मुख्यजीवस्य च पादत्वे भगवदंशत्वेन देवतास्वा- देवताद्वन्द्वे कृने, देवताद्वन्द्वे चेति सूत्रेणानङि जाने, विश्वानरौ। ततो मिवासार्थेऽणि कृते तथाने तथेत्यर्थः । तस्य निवास इत्यण् इति पाठे तु, विश्वानरयोर्निवास इति विग्रहान्तरमपि योध्यते । तथा सत्येको. ऽर्थो विग्रहोपन्यासेनेतरश्च सूत्रोपन्यासेनेत्येवमपि बिरुधर्माश्रयः स्वाय संगृहीतं भवतीति बोधित क्षेयम् । यद्यपि निरुक्त, वैश्वानरस्य सुमतौ स्यामेत्यत्र, विश्वानरान्नयति, विश्व एनं नरा नयन्तीति वा, - .

·१ अध्याय २ पादः। भगवदंशवादन्यत्रोपचारात् प्रगोगः । तस्माद वैश्वानरः पर- मात्मा ॥ २४ ॥ अथवा विश्वानर एवेनि निरुक्तीनामुक्तिः । मायगीय च विश्वेशं नराणां हित इति । अन्यत्रापि च, नरे संज्ञायामिति विश्वपदस्य दीर्घ विधाय ऋष्यणा व्युत्पादनम् । तथाप्यत्र जीवजडल्यावृत्यर्थमेवाचा- यस्य प्रवृत्तवादेवं व्युत्पादितम् । ननु भवन्वेयं, योगायोः मर्वमा. धारणत्वाद् व्युत्पादनमनतिप्रयोजनामति शङ्कायामाहुः । *भगवदंशे- त्यादि *। तथाच पुरुषपदवदत्रापि सत्यादिच्छायामात्रम। वस्तुतस्तु जातिनिबन्धना प्रशंसानिबन्धना वा गोणीत्यर्थः । सिद्धमाहुः * न- स्मादित्यादि * / * तस्मादिति * । उक्तरीतिका विशेषात् सर्वेषां पदवाक्यानां सदनुगुणत्वाञ्चत्यर्थः । रामानुजाचार्यास्तु, विशेष्यत इति विशेषो विशेष्यमाणत्वम् । जाठरभूतदेवतात्मपरमात्मसाधारणस्य ' वैश्वानरशब्दस्य परमात्मा. साधारणधमॆविशेष्यमाणत्वादित्येवं मौत्र हेतुं व्याख्याय औपन्यवा. दीनां षण्णां, को न आत्मा, किं ब्रह्मति विचार्य भेदस्य निर्देशाजी. वात्मत्वे निवारिते, नेषां जीवात्मनामात्मभूतं ब्रह्म जिज्ञास्यमिति नि- श्चये तजिज्ञासुभिर्वैश्वानरात्मज्ञं कैकेयं राजानमागम्य पृच्छयमानो वैश्वानर आत्म! परमात्मैवेति विज्ञायते । फिञ्चात्मब्रह्मराब्दाभ्यामुप. कम्य पश्चात् मर्वेषु वाक्यष्वात्मब्रह्मशब्दाभ्यां व्यवहारे कर्तव्ये ब्रह्म- शब्दस्थान निर्दिश्यमानो वैश्वानरशब्दो दृश्यतेऽतः स शब्दां ब्रह्मैवाभि. धत्त इति विनायते । किञ्च । सर्वलोकमर्वभूतसर्वात्मस्वन्नादनमग्निं- प्रोतेषीकातूलदाहवत् सर्वपाप्मदाहश्चाग्रे वैश्वानरात्मविज्ञानफलत्वेन श्राव्यमाणो ज्ञानविषयं वैज्ञानरं परब्रह्मत्वेन विज्ञापयत इत्याहुः । अत्र ब्रह्मधर्मविशेष्यमाणत्वं स्वायानि, परन्त्वतिक्लंशेनेति बोध्यम् । भिक्षुशैयौ तु, सर्ववेदान्तसाधारणो यः शब्दविशेष आत्म ब्रह्म रूप इति व्याचल्यतुः । तत्त्वात्मब्रह्मशब्दयोब्रह्मपरताया उपपादनसा. पेक्षतया तयोः साध्यसमत्वन सिद्धबखेतुनान ईत्वापेक्ष्यमेष । मावास्तु, आत्मशब्दः परं विष्णो नान्यत्र क्वचिदिण्यत इति- स्मरणादू विण्वसाधारणेनात्मशब्देन विशेषणादिति व्याकुर्वन्ति ।

·सप्रकाशे अणुभाष्ये । स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति ॥ २५ ॥ व्याख्यानेन भगवत्परत्वाद् वाक्यस्य प्रमाणान्तरमाह । , . सदप्यात्मशब्दस्योपक्रमस्थ संशयवाक्याग्रिमप्रश्नादिवाक्यतनग्रिम- निष्कर्षवाक्येषु प्रयोगेण जीवसाधारण्यदर्शनन चापपादमसापेक्षनया शिथिलमेव । तस्मात् सिद्धान्तोक्त हेतुरेव प्रबलः । यत्तु छान्दोग्यभाष्य प्रा. देशमात्राभिविमानपदयोाख्यानम् । प्रादेशा धुमूर्धादिपृथि पा. दान्नास्तरध्यात्म मीयते शायत इति प्रादंशमानो, मुखाादषु करणे. ध्वर्तत्वेन मीयत इति वा, धुलोकादि पृथिव्यन्त प्रदेश परिमाणो व', प्रकर्षण शास्त्रेणादिश्यन्त इनि प्रादेशा धुलोकादय एय, तावत्परि. माणो वा । शाखान्तरे तु मूर्दादिचिबुकनिष्ठ इति प्रादेशमात्र क. रूपयन्ति । इह न तथाभिप्रेतः । तस्य ह वा एतस्यात्मन इत्युपमहा- रात् । प्रत्यगात्मनया अभिविमीयते ज्ञायत इत्यभिविमान इति । तत्तु न युज्यते । मूद्धचिबुकप्रतिष्ठनया प्रादेशमानवस्य कालानमन्वे मानाभावात् । नच, तस्प ह वा एतस्यात्मन इत्यादिना शुमू द्धन्वा. दिकथनमेव मानमिति वाच्यम् । नई जति, तनेजति, अणोरणीयान महतो महीयानात्मा गुहायां निहिताऽस्य जन्ताः, अभीयान् बीह- गयानाकाशादित्यादिश्रुनिभिः मिद्ध विरुद्धधर्माधारत्व, अभिन्ननि. मित्तोपादानतोपगमेन स्वयमप्युपगते, मायायां युक्तिविरोधस्य भूप- णत्वे च स्वीकृते धुमूर्द्धत्वप्रादेशमात्रत्वयोः स्वमतपरमताभ्यामवि. रोधस्य भूषणत्वे च स्वीकृत घुमूर्द्धत्वप्रादेशमात्रत्वयोः स्वमतपरमः ताभ्यामविरोधसिद्धस्तथा कथनस्य काल्पनिकत्वानुपटम्मकत्वात् । प्रत्यगात्मत्वेन विमीयमानस्य विषयत्वनाब्रह्मत्वस्य भामन्यां स्वीका. रात् । व्याख्येयग्रन्थेऽपि, को न आत्मा, किं ब्रह्मत्येतयोन्निवाक्य- त्वपक्ष एकवाक्यत्वपश्येच प्रत्यगात्मब्रह्माभेदभानाभावस्योपपादित. स्वाच्च । तस्माद् विरुद्धधर्माधारत्वादिकमत्राविवादम् ॥ २४ ॥ स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति ॥ ननु पूर्वसुत्रोक्तहंतुना मिद्ध वैश्वानरस्य परमात्मत्वे किमिति सूत्रान्तरारम्भ इत्याकाङ्क्षायामाहुः। * व्याख्यानेनेत्यादि । तथाच स्वारस्येन तथाप्रतीत्यभावादाग्रहवा.

·र अध्याय र पाद: । केचित् स्वदेहे हृदयावकाशे पादेशमावं पुरुषं वसन्तम् । चतुर्भुज कअरथाङ्गशङ्खगदाधरं धारणया स्परन्तीति । स्गर्यमाणं रूपमनुमानं स्यात् । प्रादेशमात्रवैश्वानरस्य ब्र. मत्वे । स्मरणं हि मननं श्रुतस्य भवति । श्रुतिवाक्येभ्य एव हि श्रवणम् । यदि प्रादेशमात्रवैश्वानरप्रतिपादकजातीयानां न ब्रह्मवाक्यत्वं स्यात् तदा स्मरणं नोपपद्यते । अत, इति हेतोः प्रादेशमाववैश्वानरो भगवानेवेति सिद्धम् ॥ २५ ॥ शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानान्नेति चेन्न, तथा दृष्टुयप- देशादसम्भवात् पुरुषमपि चैनमधीयते ॥ २६ ॥ किश्चिदाशय परिहरति । ननु यदि स्मर्यमाणमनुमानं दित्वमाशोनेति तन्निवारणायारम्भ इत्यर्थः । स्मयमाणं स्फुटीकु- वन्ति * कांचदित्यादि * । स्मर्यमाणस्य कथमनुमानत्वमित्यत आ- हुः * स्मरणं हीत्यादि * । * स्मरणं नोपपतेति * ये हि ब्रह्म स्मरन्ति ते श्रुतिनः श्रुत्वैव स्मरन्त्यतस्त त्राभावे तन्नापपद्यत । त. थाच प्रादेशमानत्वस्मरणं प्रादेशमात्रत्वस्थ श्रुत्यर्थत्वानुमापकाम- त्यर्थः । तन, अनन्तशाखासाले वैदिकार्थस्य निर्णये। स्वबुद्धिफल्पितादाद् बलीयानुपबृंहितः ॥ इति बोधिनम् । अन्य तु, 'धां मूर्धानं यस्य विप्रा बदन्ति खं वे नाभि चन्द्र. सूर्या च न । दिशः श्रीने विद्धि पादौ क्षितिं च सोचिन्त्यात्मा सर्वभूनप्रणेता' इति । 'यस्याग्निरास्यं चौमूर्धा खं नाभिश्चरणौ शि. तिः । सूर्यश्चक्षुर्दिशः श्रोत्रे तस्मै लोकात्मने नम' इत्युवाहत्य स्मर्य- माणं श्रुत्यनुमापकं स्यादिति व्याकुर्वन्ति ॥ २५ ॥ शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानाति चेन तथा एगुपदेशादसम्भ- पात पुरुषमपि नमधीयते ॥ शाशं व्याकुर्वन्ति * नन्वित्यादि ।

·सप्रकाशे अणुभाष्ये । स्यानिति वाक्पार्थो निर्णीयते, तदा स्मृसन्तरेणान्यथापि गा. ख्येयम् । 'अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः । माणा- पानसमायुक्तः पचास्यन्नं चतुर्विधम्' इति जाठर एवाग्निश्वा- नरो भवति । तस्यैव भगवद्विभूतित्वात् । वाक्यार्थो यथाकथ. श्चिद् योजयिष्यते । न तु विरुद्धधर्माणां विद्यमानताद् भगव- त्परत्वं वाक्यस्य । विरुद्धधर्माः शब्दादयः । अन्तःप्रतिष्ठानं च। अग्निर्वैवानर इति शब्दः केवलवैश्वानरपदे भवेत् । भगव- त्परत्वं योगेन । तदग्निसाहचर्यादग्निरेव भवेत् । तस्यैव च त्रेताग्निकल्पनमुपासनार्थम् । प्राणो हि देवता तद् यद्भक्तं प्र. थममागच्छेत् तद्धोमीयमित्यादिना । तदेतेभ्यो हेतुभ्योऽन्तःप्र- तिष्ठितत्वमपि न भगवद्धर्मः। पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वदति भिन्न- हेतुहेतुश्च भवतीति न चकारः । तस्माद् विरुद्धधर्माणां विद्यमा- नत्वान्न भगवान् वैश्वानर इति चेत् । * इति वाक्यार्थों निर्णीयत इति * एवं प्रकारेगा स्मरणेन नि- गीयते । ननु भगवद्विभूती चेद् योज्यं, तदा भगवति योजनं कुतो निषिद्ध्यत इत्यत आह * न स्वित्यादि * । कः शब्द इत्यतस्तं दर्शय. ति * अग्निरित्यादि * । अयमर्थः । वाजिनां वैश्वानरविद्याप्रकरणे, य एषोऽग्निश्वानर इति वैश्वानरसमानाधिकरणतया अग्निरिति भूयते । तथाच यदि समानप्रकरणे केवलो वैश्वानरशब्दः स्यात् त- दा तस्मिन् पूर्वोक्तेन योगेन भवेद् भगवत्परत्वम् । प्रयुक्तं तु शब्दा. न्तर । तत् * तस्मादम्निसाहचर्यादग्निरेव वैश्वानरो भवत् । या. स्कोक्तस्य योगान्तरस्य तत्रापि शक्यवचनत्वात् । नच योगतौल्ये. ऽग्नौ कुतः पक्षपात इति शङ्यम् । अत्राप्य हृदयं गार्हपत्य इत्या- दिना तम्यैव वैश्वानरस्य वेताग्निकल्पनमुपामनार्थ दृश्यते । नचेदम- प्युभयन तुल्यमिति शयम् । प्राणो हि देवनात्राग्रे पठ्यते । तद्य- द्भक्तं प्रथममागच्छेत् तखोमीयम् । स यां प्रथमामाहुति जुहुयात् नां सुहुयात प्राणाय स्वाहेत्यादिना स्वाहायोगाचतुा चावगतः । तस्य ·१ अध्याये २ पादः। ३५५ न । तथा दृष्ट्यपदेशात् । सर्वभोक्तृत्वं भगवतो वक्तुं तथा दृष्टिरुपदिश्यते । विरुदधर्माणां तचगावापत्तिरित्यैश्वर्यमेव भग. वनो वर्णितम् । तर्हि कार्यवाक्यमेवास्तु स्मृत्यनुरोधादिति चेत् तत्राह । असम्भवात् । न हि तस्य घुमूर्द्धवादयो धर्माः सम्भवन्ति । उपचारादुपरामनार्थ परिकल्पनं भविष्यतीति चेन्न । पुरुषमपि चैनमधीयते, वाजसनेयिनः । स एषोऽग्निर्वैश्वानरो यत्पुरुषः । स यो हैनमेवाग्नि वैश्वानरं पुरुषविधं पुरुषेन्तःप्रतिष्ठितं वेदेति। मुखं च जाठर एव । आहुतिप्रापकत्वात् । अयमग्निर्वैश्वानरो यो- ३मन्तःपुरुषे येनेदमन्नं पच्यने यदिदमद्यत इति वाजसनेयिब्राह्म- णोक्ताल्लिङ्गात् । तदिदं सुत्रस्थेनादिपदेन सूचितम् । तदेतेभ्यो हतुभ्यो जाठर एव ग्राह्यो, न परमात्मा । न वाऽन्तःप्रतिष्ठानात् पर- मात्मा ग्रहीतुं शक्यः । यतोऽन्तःप्रतिष्ठितत्वमपि न भगवद्धर्मः । वाजसनयिभिः, स यो हैनमेवमग्निं वैश्वानरं पुरुषविधं पुरुषेऽन्तःप्र- तिष्ठितं वदति समामननात् । यद्यप्यन्तःप्रतिष्ठानं वाक्यस्य जाठरपर- तामाधन भिन्नो हेतुरिति सूत्रे च कारोऽपेक्षितः । तथापि भक्तस्य हो- मीयत्वमाहुनर्देवताप्राप्तिश्च या आदिपदेन संगृहीता, तत्राप्येतदेव प्रयोजकमिति हेतुरपि भवतीति तथात्वबोधनाय न चकारः । स्फुट- मन्यत्। परिहारांशं व्याकुर्वते *न तथेत्यादि । पूर्वोक्तहेतुना वाक्यस्य जाठरविभूतिपरत्वं न वक्तुं शक्यते । कुतः। तथादृष्टयुपदेशात् । भगध. तः सर्वभोक्तृत्वं वक्तुं जाठरहष्टिरनोपदिश्यते, तस्मात् । नचोत्कृष्ट हीनहटेर्दोषावहत्वस्य पूर्व साधितत्वादन तारशहष्टशुपदेशस्यायुक्तत्वं शयम । भगवतः सर्वकारणत्वेन भगवन्निष्ठानां तेषां तेषां विरुद्धध. माणां तत्तद्भावापत्तिः । यथा कारणत्वस्याष्टाविंशतितत्त्वादिरूपता, तथा पाचकत्वस्य जाठराग्निरूपतेति स्वयं त्वविक्रिय एकरसएवेति भगवत ऐश्वर्यमेव वर्णितमतो न दोष इत्यर्थः । * तहाँस्यादि * ननु धर्माणां तत्तद्भावापत्तिः कार्यार्थेति कार्य मुख्यम् । तहीद कार्यवाक्य- मेवास्तु । गीतास्मृस्यनुरोधात् । न तु ब्रह्मवाक्यमिति घेत तबाहेख- ·३५६ सप्रकाशे अणुभागे। तस्मात पुरुषत्वं, पाठान्तरे पुरुषविधत्वं वा जाठरस्य न मम्म- वतीति भगवानेव वैश्वानरः । भगवत्परत्वे सम्भवसन्यकल्पना न युक्तेति ॥ २६ ॥ अत एव न देवता भूतं च ॥ २७ ॥ वैश्वानरो न ऊसत्यादिमन्त्रैर्देवनागा महाभूनाग्न; वा. क्यार्थतेति कस्य चिद् बुद्धिः स्यात् । तदप्यतिदशेनैव परि- हरति । मुख्योपपत्तिर्भगवत्परत्वे सम्भवति युक्तेति ॥२७॥ साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः ॥ २८ ॥ अधुना परिमाणविशेषो विचार्यते । प्रादेशमात्रतं भगवतः स्वाभाविकं कृत्रिमं वेनि । अस्मिन् मिद्ध एन पूर्वोक्तं मिद्धं भवेदिति विचार्यते । तत्रास्मिन्नों चत्वार ऋषयो वदाचिन्न- काः प्रकारभेवेन । तत्र केवलं शब्दवलविचारका आचार्याः । नान्गकल्पना यः। शेषमुत्तानम् * 1 पाठान्तर इति * सौत्रे पुरुषविमिति पाठा. म्तरे । ननु पुरुषत्वादिकमपि काल्पनिक पूर्ववदस्वितिचेत् नत्राहुः । * भगवदित्यादि * सर्वे वेदा इत्यादिश्रुतिभिर्मुख्यसम्भवे गौणस्या. न्याय्यत्वाच्च तथेत्यर्थः ॥२६॥ अत एव न देवता भूतं च ॥ * इत्यादीत्यादिपदेन, वैश्वानरं केतुमहामिस्यादीनां संग्रहः ॥ २७ ॥ साक्षादयविरोधं जैमिनिः ॥ एतदादिषु पञ्चसूत्रेषु, मन्यन इत्यस्याध्याहारी शेयः। ननु चतुर्भिः सूत्रैःसर्वस्मिन्नधिकरणार्थ सिद्धे एतेषां सूत्राणां किं प्रयोजनमित्याकाङ्कायामाहुः । * अधुनेत्यादि * | * पूर्वोक्तमिति * । असाधारणभगवद्धर्मरूपं विरुधर्माश्रयत्वम् । * शब्दबलेत्यादि * शब्दस्य बलमुच्चारणक्रमादितात्पर्यम् । तदि.

·१ अध्याये २ पादः। ३५७ शब्दार्थ योजैमिनिः । पाश्मरथ्यस्तु शब्दोषमर्जनेनार्थविचार- कः। केवलार्थविचारको बादरिरिति । आचार्यः पुनर्विचारावि- चारयोर्दो पगन् विचारमपि नदस्तेषामल्पबुद्धिख्यापनाय ना- मान्याह। तत्र गिनिरुभपवलविचारकः पथ निर्दिश्यते । व्याप- कम्य प्रादेशमात्रत्वे साक्षादपि कल्पनाव्यतिरेकेगाापि स्वरूप. विचारणैवाविरोधं मन्यते जैमिनिः । प्राकाशबद व्यापकं सर्व- तःपागिापादान्तं ब्रह्म । अत एव साकारत्वमनन्तमूर्तित्वं ब्रह्म- गाः स्वेच्छया परेच्छया स्वभावतश्च विभक्तमिन । त्रयोऽपि नियतपरिमाणाः । अनियनपरिमाणास्तु आकाशवत् परिच्छे- दगिरूप्याः । तद् दिहामाभ्यां तथा भवन्ति । चारेणार्थनिचारका व्यासपादा इत्यर्थः । ननु नथापि ऋषिना- मकथनस्य किं प्रयोजनमत आहुः । * आचार्यः पुनरित्यादि * । बृहदारण्यके प्रथमे गार्गीब्राह्मणे, मा ते मुद्धा व्यादनदन. विप्रन्या वै देवता अनिमि गार्गि मातिप्राक्षीरित्यतिप्रश्ने दो. श्रावणेन, कठवल्ल्यां, नैषा तण मतिरापनयेति निषेधेन च का- रूपनिकातिविचार दोषः पर्यवसितः । नैत्तिरीये च, तत्त्वेव भयं वि. दुगेऽमम्बानस्यत्यविचारेऽपि दोष: श्रावितः । अत आचार्यस्तमिगं विचाराविचारयोदोषं पशन्, तदन्वेष्टव्यं, तद्विजिज्ञामितव्यं, सो. ऽन्वटव्यः, स विजिशामितव्य इत्यादिश्रुत्युक्तत्वाच्छब्दबलेनैव कर्तव्यं विवारमपि स्वशास्त्रे वस्तथा आह । तथाच शब्दबलविचारस्य मुख्यत्वज्ञापनमेष प्रयोजनमित्यर्थः । जैमिनेः प्राथम्मे हंतुः * उभय. बलविचारक इति *। सूत्रं व्याकुर्वन्ति * व्यापकस्यत्यादि * कल्प. नाव्यतिरेकण व्यापत्यप्रादेशमाप्रत्ययाः कथमविरोध इत्वाकाङ्का. यां तं प्रकारमुपपादयन्ति + आकाशेत्यादि * । यद्यपि ध्रुनी प्रादेश- मात्रमभिविमानमिति क्रमेणोक, तथापि शब्दक्रमावार्थः कमो बली.

·३५८ मप्रकाशे अणुभाष्ये। स्मृनावप्युक्तम् । विष्णोस्तु त्रीणि रूपाणि पुरुषारुपान्यथो विदुः । प्रथमं महनः स्रष्ट द्वितीयं वण्डमस्थिनम् ॥ हनीयं सर्वभूतस्थं तानि ज्ञान्या विमुच्यत इति । यानिति पञ्चमस्य, श्रुनिलक्षणमानुपूयं ततामाणत्वादाच्चेति प्रथ. मसूत्रे विचारितमग्निहोत्रं जुहोति यवागू पचतीत्यत्र सिद्धम् । अ- क्रमस्य बलिष्ठत्वानादरे अहटकल्पनाप्रमङ्गत् । तदत्राप्यादरणी- यम् । अन्यथाऽत्र विरुद्धधर्माधारस्वकलाना प्रसज्येत । सम्भवनि चार्यक्रमादरेण परिमाणाविरोधितं प्रकारमतिहाय विरुद्धधर्माश्रयः त्वकल्पनमयुक्तम् । तस्मिन् प्रकारे कथं सम्भव इति चदित्थम् । आ. काशवत् सर्वगतश्च नित्य इनि, सर्वनःपाणिपादं तदिनि श्रुतिभ्यामे. वंविधं ब्रह्मस्वरूपं सिद्धमनः स्वरूपबलादव ब्रह्मणः साकारत्वमन- तमूर्नित्वं च । यदेकमव्यक्तमनन्तरूपमिति, पश्य में पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रश इति श्रुतिस्मृतिभ्यां सिद्धम् । तच कचिद, बहु स्थामिति श्रुतेः स्वेच्छा, कचिच्च, याद्वया त उरुगाय विभाव- यन्ति तत्तद्रपुः प्रणयसे सदनुग्रहायति वाक्यात परेच्छया, कचिच पूर्वोक्तरीत्या स्वभावतश्च तं तं प्रति तत्तत्प्रकारकोपासनेन प्रकटी. भवति । प्रणयस इत्यस्य तत्तद्गोचरत्वं प्रापयस इत्यर्थात् । नच रू. पभेदे ब्रह्मभेदः शयः । यदेकौमति श्रुतेरविभक्तं च भूतेषु विभक्त- मिव च स्थितमिति च गीतावाक्यात् । अतः पुरुषं पुरुषविधं पुरु. तःप्रतिष्ठितमिति त्रयोऽपिप्रकारा नियतपरिमाणाः। यदि चाकाश- यदिति श्रुत्या विचार्यास्तदा ते अनियतपरिमाणा आकाशवत प. रिच्छेदनिरूप्याः परिच्छेदकवृद्धिहासाभ्यां नानापरिमाणा भवन्ति । ननु श्रुतौ पुरुषं पुरुषधिमित्यादिकं वैश्वानरविशेषणं, न तु प्रका- राणाम् । परिमाणं च द्रव्यधर्मों, न तु धर्मधर्मोऽतो नेदं युक्तमत आहुः । * स्मृताधिस्यादि * : * उक्तमिति * पुरुषत्वमुक्तम् । त. थाच वैश्वानरस्यैव त्रिधा धर्तमानत्वानोक्तानुपपत्तिरिति सर्वमुपप- बमित्यर्थः । तृतीयस्थानन्तरूपत्वं नियतपरिमाणत्वं च व्याकुर्वन्ति ।

·१ अध्याये २ पादः। ३५९ भूतेषु पञ्चधा । उवरेऽगुष्ठमात्रः । हृदये प्रादेशो मूर्द्धनि च मनमीन्द्रिगेषु चाणुः । चित्ते व्यापकः । एकस्याप्युपक्रमे सर्वेषु तथातवादो विभूतिरभेदाय । तस्माद् वैश्वानरस्य पुरुष- लात् सचिदानन्दरूपगौन प्रादेशमात्रलं न विरुद्ध्यते । अत: साकारब्रह्मवाद एक मिनेः सिद्धान्तः ॥ २८ ॥ * भूतग्वित्यादि * / * पञ्चधति * ध्यानार्थ प्रादेशमात्र अश्रया- मङ्गुष्ठमात्रः स्वामित्वार्थक्षिस्थितः फलार्थे सर्व दे हस्थित आनन्दमयो वैश्वानरः शिरसि प्रतिष्ठितः सर्वार्थ इति निबन्धोक्तपञ्चकार्यार्थ प. ञ्चभिः प्रकारैः । * उदरे ऽङ्गुष्ठमात्र इति * अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि निष्ठनीति श्रुतेस्त था । स च, अधो निष्ठया वितस्त्यान्ते ना. यामुपरि तिष्ठनीति तैत्तिरीयश्रुतेरुदरे शरीरस्थित्यर्थम् । * प्रादेश इति * प्रादेशमात्रः । स हृदये व्याख्यातो, मूर्धन्यग्रे वक्ष्यते । तत्र दि ध्यानार्थम् । शिरसि सर्वार्थम् । चक्षुषश्चक्षुरित्यादिश्रुतेस्तत्त- नियमनार्थ तेषु निष्ठन् मनःप्रभृतीनामणुत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् तद. नुरोधंगाणुः । तत् सर्वव्यापकं चित्तमाकृष्य व्योनिधारयेदिति वा- क्ये चित्तस्य व्यापकत्वोक्तस्तत्र तिष्ठस्तवृद्ध्यर्थ व्यापकः । ननु प्रा. देशमात्रस्यात्र प्रकृतत्वात् तद्विचार एक कार्यों ऽन्यविचारस्य किं प्र. योजनमित्यत आहुः । * एकस्येत्यादि * एकस्य प्रादेशमावस्याप्यु. पक्रमे सर्वभूतस्थेषु नानारूपेषु भगवत्त्ववादो विभूतिरूपस्य भगवद- भेदं बोधयितुम् । तथाच वैश्वानरस्वरूपे विचारितया विशा सर्वेषु विरुद्धधमाधारत्वं बोध्यमिति व्यासाशयप्रकटनायायं विचार इत्य- थः । तेन सिखमाहुः । * तस्मादित्यादि * । * पुरुषत्वादिति * आत्मत्वात् । पुरुषौ चात्ममानवाविति कोशात् । तथाचाकाशवदि- स्यादिश्रुतिद्वयाक्तरीत्या स्वरूपविचारणैन परिमाणद्वयाविरोधो जैमि- निमत इत्यर्थः । ननु जैमिनिमते साकारवाद इत्यत्र किं मानमित्या. काङ्क्षायां, जैमिनीयचतुर्लक्षणी समाप्ती, स विष्णुराह हि, तद् ब्रह्मे. त्याचक्षते तद् ब्रह्मत्याचक्षत इति सूत्रद्वयात तदनुसारेणाहुः । * मात इत्यादि * I * अत इति + एकमुभयबलविचारफरवाद । इदंघ

·सप्रकायो अणुभाष्ये ।
अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्यः ॥ २९ ॥
निगकारमेन ब्रह्म गायाजवनिकाच्छन्नं तदपगगेन पुरुषा-
कारेणाधिदैविकदेवताधिष्ठिमेनाभिगकः पुरुषोऽन्तर्यामी ।
अत एव पुरुषविध इति । अभिव्यक्तेहेतोः साकारतमपि
मायापगमनकृततान स्वाभाविकत्वम् । तथापि निर्दिश्यमानं
सचिदानन्दरूपमेवाश्मरथ्यो मन्यते ॥ २९ ॥
अनुस्मृतवादरिः ॥ ३०॥
बादरिः केरलयौक्तिकश्चिन्तनवशात् प्रादुर्भुनरूपानुवादि.
का श्रांतरिति । यद्यद्धिया त उरुगाय विभावयन्ति तत्तद्रपुः प्र-
णयसे सदनुग्रहायेति वाक्यानुरोधात् । अन्यथा बहुकल्पनायां
बुद्धिमौकर्याभावात् तार्किकादिमतेष्वपि तथात्वाद् युक्त्यनुरो.
धेन ब्रह्मपादोऽप्यन्यथा नेय इनि हि मन्यते । अस्मिन् पक्षे
त्वतात्त्विकतम । अथवा मायास्थाने अनुस्मृतिः। अभिव्यक्ति-
स्तु तुल्या। एवं सांत बादरिमतेऽपि तात्त्विक मन रूप ॥३०॥
सूत्रद्वयं शतदूषणीकृता व्यङ्कटाचार्याभिधेन स्वग्रन्थ उपन्यस्तम्॥२८॥
अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्यः ॥ एतदादिषु त्रिषु सुत्रप्वविरोधाम
त्यस्यानुषङ्गोऽधिको शेयः । * आधिदैविकदेवताधिष्ठिनेनेति * ओं-
धिदेविकी दवेषु प्रणवमात्रावाच्येषु वर्तमाना या देवता ब्रह्मविष्ण्वा-
दिरूपा तत्तद्गुणगुणसमष्टयभिमानिनी तयाधिष्ठितन शरीरतयाङ्गी-
कृतेन *अत एवंति। अधिष्ठानादेव । सूवातस्य हतोः साकारपश्न-
ऽप्युपपत्तस्तमपि पक्षमाहुः । * अभिव्यक्तरित्यादि * । * न स्वाभा-
विकत्वमिति * किन्वर्भकोकासूत्रोक्तव्यामहपान्तनापरवदागन्तु
कत्वम्॥२९॥
अनुस्मृनेबांदरिः ॥ अत्रापि भाग्यमुत्तानार्थम् ॥ ३० ॥

·१ अध्याये २ पादः। सम्पत्तरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति ॥ ३१ ॥ जैमिनिमते प्राकारवावे नियतसाकारं मन्यमानस्तदेकदेशी नियतमेव प्रादेशमा भगवद्रूपं मन्यते । तनिराकरणाय सर्वत्र प्रादेशत्वं सम्पत्तिकृतमिसाह । तत्र का सम्पत्तिः कथमिति खयमेव श्रुत्या प्रदर्शयति । चाजसनेयिब्राह्मणे धुप्रभृतीन् पृथिवीपर्यन्तान वैश्वानरस्यावय- वान्, अध्यात्म्ये च मूर्द्धप्रभृतिषु चिबुकपर्यन्तेषु सम्पादयन् प्रादेशमात्रमिह वै देवाः मुविदिता अभिसम्पन्नास्तथा तु व ए- तान् वक्ष्यामि यथा मादेशमात्रमेवाभिसम्पादयिष्यामीति । स होवाच मूर्दानमुपदिशन्नेष वा अतिष्ठा वैश्वानर इत्यादिना स- सम्पत्तरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति ॥ ननु पूर्व जैमिनेमतं प्रदर्शितमधुना प्रकारान्तरेण फिमिति प्रदीत इत्याकाङ्क्षायामाहुः। * जैमिनिमत इत्यादि * परममहत्परिमाणप्रादेशमात्रयोः साक्षाद- विरोधबोधके जैमिनिमते यः साकारवादस्तस्मिन् य एकदेशी ईशं भगवत्स्वरूपं मन्यते । प्रादेशमारत्वस्य प्रदेशविशेषकृतत्वे ताव- न्मावस्य पुरुषाकारत्वाभावेन पुरुषश्रुतिविरोधादिति तदाशयः । अ- भिविमानत्वं जगन्निर्मातृत्वाद, घुमूर्खत्वादिकं तूपासनार्थमित्यविरु- खम् । तनिराकरणाय सर्वत्र * सर्वेषु वैश्वानरस्य प्रदेशेषु प्रादेश- मात्रत्वं तथाह । तत्र सम्पत्तिकृतत्वे पाच्ये सा केल्याधाकाङ्कायां सम्पत्ति तत्कृतं प्रादेशमानत्वं च स्वयं जैमिनिः श्रुत्या प्रदर्शयतीत्य- थः। *सम्पादयन्निति* कैकेय इति शेषः। श्रुतिं पठन्ति *प्रादेशमात्र. मित्यादि । *इत्यादिनेति* चक्षुषी उपदिशन्नुवाच, एष वै सुतेजा वैश्वानर इति। नासिके उपदिशानुवाच, एष पृथग्वत्मारमा वैश्वा- मर इति। मुख्यमाकाशमुपदिशन्नुवाच, एष वै बहुलो वैश्वानर इति । मुख्या अप उपदिशन्नुषाच,एष वैरयिर्वैश्वानर इति।चिबुकमुपदिशः ४६ ·३६२ समका अणुभाष्ये। म्पत्तिनिमित्तमेव प्रादेशमात्रत्वं वैश्वानरस्याह । न तु प्रादे- शमात्र एव वैश्वानर इति । तदेकदेशिपरिहारं जैमिनि- मनको ॥ ३१ ॥ आमनन्ति चैनमस्मिन् ॥ ३२ ॥ मुख्यं स्वसिद्धान्तमाह । व्यापक एवं पादेश इति । न हि विरुद्धमुभयं भगवयनवगाहमाहात्म्ये । तस्मात् प्रमाणमेवानुस. . न्नुवाच,एष धै प्रतिष्ठा वैश्वानर इतीस्यतावता सन्दर्भण! अर्थस्तु, देवा शुप्रभृतयः, सुधिदिता, वैश्वानरमूर्खादिरूपेण भवद्भिर्मत्तः सुज्ञाताः। प्रादेशमात्रमिव ह वै अभिसम्पन्नाः प्रादेशपरिमाणकमिव वैश्वानरं, ह वै प्रसिद्ध्या प्राप्तवन्तः । कथं प्राप्तवन्त इत्याकाङ्क्षायां प्रकारं प्रनि. जानीते, तथा तु व इत्यारण्य सम्पादयिष्यामीत्यन्तम् । प्रतिज्ञातं वि. पृणोति । स होवाच मूद्धानमित्यादिना । एष धुलोकारमा देवः, अ- तिष्ठा वैश्वानरः । अतिष्ठागुणको वैश्वानरावयवः । वैश्वानरशब्दात् तस्येदमिति शैषिकोऽण । एवमग्रेऽपि । तथाच मूर्धानमित्यादिना- ऽध्यात्म जीवावयवेषु तान् देवान् सम्पादयम् सम्पतिनिमित्तं तदा ह । अतः स्थानानुरोधेन तदनुगुणा स्थितिः सम्पत्तिस्तदनुरोधनि. मित्तं प्रादेशमात्रत्वं, न तु स्वाभाविकमित्यर्थः । एवं धुप्रभृतीनामा- ध्यात्मिक रूपमादायानियतपरिमाणपक्षव्याख्यानस्य श्रीतत्वसम. थनन नियतपरिमाणमङ्गीकुर्वाण एकदेशी निराकृतः ॥ ३१॥ आमनन्ति चैनमस्मिन् ॥ अतः परमेतस्यापि पक्षत्वममर्थना. य सूत्रार्थ व्याकर्तुमवतारयन्ति * मुख्यमित्यादि * I * मुख्यमिति* शब्दबलविचारण सिद्धम् । तत्स्वरूपं तु व्यापक एव प्रादेश इति । व्यापकरूपेणय प्रादेशमात्रो, न तु प्रदेशभेदरूपभेदाभिव्यक्त्यनुस्मृ. तिसम्पत्तिवशात् । तत्र प्रमाणम् * न हीत्यादि * । अयं श्रीभागवत- षष्ठस्कन्धीयगद्यस्यार्थोपन्यासः । तेन सिद्धमाहुः । * तस्मादित्या- दित्यादि * नैषा तर्केण मतिरापनयेति श्रुतेस्तस्य निषेधन श्रोता.

·अध्याये २ पादः। तव्यं, न युक्तिः । शब्दबलविचार एन मुख्यः । ननु मातीति- कविरोधादन्यथालकल्पनम् । वैशानरस्य पुरुषतं, पुरुषविधत पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठिनत्वं च वाजसनेयिनः समामनन्ति । हि तस्य तद्विधत्वं, तस्मिन् प्रतिष्ठितत्वं च सम्भवति युक्त्या । अ. तोऽन्ये ऋषयो भ्रान्ता एव येऽन्यथा कल्पयन्तीसभिप्रेस स्व. मतमाह। एनं वैश्वानरमस्मिन् मूर्द्धचिवुकान्तराले जाबालाः समापन- न्ति । एषोऽनन्तोऽयक्त भात्मा योऽविमुक्त प्रतिष्ठिन इति । सोऽविमुक्तः कस्मिन् प्रतिष्ठित इसादिना वोः प्राणस्य च नुपपति विना युक्तेरनादरणीयत्वादुपबृंहणेन विरोधे निरस्ते श्रीत. क्रमानादरस्याप्रयोजकत्वात् तथेत्यर्थः । एवं मूवतात्पर्गमुद्धाट्य तत्र श्रुत्यन्तरममनिं प्राशयन्तो व्याकुर्वन्ति *वैश्को नरस्येत्यादि*। * म. मामनन्तीनि * स एको वैश्वानरो यत् पुरुषः स यो हैतमवमग्नि वैश्वानरं पुरुषविध पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेदेयग्निरहस्ये वदन्ति । * सम्भवति युक्त्येति * भेदादिरूपया युक्त्या । तथाच ब्रह्मणः श्रुत्येक- समधिगम्यत्वात् नबलेन विचारे तत्र भेदानुक्त्या तदभावपि त. त्रितयं मन्तव्यमित्यर्थः । एवमेकमामननं प्रदर्शिनम् । यद्यपि सम्प. तिरूपा युक्तिः श्रौती, नथापि कैकेयस्तथा तु क एतान् पक्ष्यामीत्या- दिना मध्वादिवत् कल्पनयोपदिष्टवान् । न तु वास्तवरूपम् । खक. ततथासम्पादनवचनात् । तथा सति घुमूर्खत्वादीनामध्यान्मं कल्पनो. पदेशो, न तु स्वारसिकं तत्र मानम् । तच्च शब्दबलविचारे अप्र. योजकम् । दहरविद्यायां, यावान् वा अयमाकाशस्तवानन्तहृदय आ- काश इत्यादिना कल्पनां विनेष तन्मानकथनवदापि श्रुत्यन्नरे क. थनात्। तथा सति सम्पत्तिकृतं प्रादेशमात्रपरत्वं जघन्याधिकारिणा. मुपासनार्थत्वेन पर्यघस्यति । तमोत्तमाधिकारिणामनादरणीयमिः त्याशयेनाहुः । * अत इत्यादि * सूत्रे चकारादपरमामननं प्रदर्श यन्तो व्याकुर्वन्ति *पनमित्यादि । *इत्यादिनेति कस्मिन् प्रतिष्ठि- ·३६४ सप्रकाशे अणुभाष्ये । या सन्धिः स एष चौलोकस्य परस्य च सन्धिर्भवतीति । न हानन्तः संकुचितस्थाने भवति । विशेषणवैयापत्तेः । युक्ति- गम्या त्वब्रह्मविद्यैव । अविरोधेऽपि वक्ष्यति । श्रुतेस्तु शब्दमू- लत्वादिति । ननु तथापि काचिद वेदानुसारिणी युक्तिर्वक्त- न्या, शास्त्रसाफल्यायेति चेत् । उच्यते । विरोध एव नाशङ्क- नीयो वस्तुस्वभावात् । अयस्कान्तमन्निधौ लोहपरिभ्रमणे या युक्तिर्गर्भस्यौदर्यादाहे, रेतसो मयूरत्वादिभावे । न हि सर्वत्र स्वभावदर्शनाभ्यामन्योपपत्तिः कैश्चिदपि शक्यते वक्तुम् । त- स्यान्ते सुषिरमियादिना श्रुतिरेवमेवाह । तइति प्रभे, वरणायां नास्यां च मध्ये प्रतिष्ठित इति ।फा वै धरणा का च नासीति । सर्वानिन्द्रियकृतान् दोषान् वारयति तेन घरणा भवतीति । सर्वानिन्द्रियकृतान् पापानाशयति तेन नासी भवतीति । कतमबास्य स्थानं भवतीति । रुवोःप्राणस्य च यः सन्धिः स एष धोलोकस्य परस्य च सन्धिर्भवतीत्यन्तम् । नन्वत्रापि प्रदेशादिभेदप- क्षा एव भवन्तु, को दोष इत्यत आहुः । * न हीत्यादि * नचानन्त इत्यत्र कालापरिच्छेद पवोच्यते, न देशापरिच्छेद इति शाम् । आत्मत्वेनैव सिद्ध कालापरिच्छदे जन्त इति विशेषणवैयापतेः । अतस्तबलाद्विरुधर्माश्रयत्वमेवाभिप्रेतमित्यर्थः । ननु युक्त्या साधने को दोष इत्यत आहुः । * युक्तीत्यादि * नैषा तर्फेणेतिश्रुतस्तथेत्य- थैः । ननु सूत्रकृता स्फुटतयाऽनुक्तत्वेऽयमेव सुत्राशय इत्यत्र किं ग- मकमत आहुः । * अविरोधेऽपीत्यादि * यद्यपि जाबालश्रुती वैश्वा- नरः स्फुटतया नोक्तस्तथापि चिबुकान्तरेऽनन्तस्य प्रतिष्ठितत्वकथनात् प्रादेशमात्रस्याभिविमानत्वं प्रत्यभिज्ञायते । अतस्तत्परत्वं तद्वाक्यस्य बोध्यम् । * नन्वित्यादिनोक्ता युक्तिस्तु स्फुटतरैव । तस्याः कथंधुत्य- नुसारित्वमित्यत आहुः । * तस्यान्ते इत्यादि * तस्यान्ते सुषिर सम्म तस्मिन् सर्व प्रतिष्ठितमिति तैत्तिरीये वृहमारायणोपनिषदि ·१ अध्याय २ पादः। यशोदास्तनन्धयस्य च भगवतो मुखारविन्दे विश्वमेव दृष्ट्वा स्वप्नमायाऽविद्यानिराकरणाय सिद्धान्तमाह । अथो अमुष्यैक ममार्भकस्य यः कश्चनौत्यत्तिक प्रात्मयोग इति । उलूखलबन्धने चायमों निर्णीतः । तस्मादानन्दांशस्यैकायं धर्मो, यत्र स्वा- भिव्यक्तिस्तत्र विरुद्धमर्वधर्माश्रयत्वमिति चकारार्थः । तस्मा. त् प्रादेशमात्रो व्यापक इति वैश्वानरो भगवानेवेति सि- दम् ॥ ३२ ॥ इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्ममूत्रा. गुभाष्ये प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ १॥२॥ सहस्रशीर्षानुवाके सुषिरस्य सूक्ष्मता तत्र सर्वप्रतिष्ठा च श्राव्यते ।सा बस्तुस्वभावादेवोपपद्यतेऽतस्तथात्वमित्यर्थः । दर्शनमुपन्यस्यन्ति * यशंदेत्यादि * अप्र स्तनन्धयपदन अदन्तस्य षड्दिनस्य पूतनाऽसु- पयःपानकर्तृतयाऽजस्थासाधनविरोधोऽपि स्मार्यते। * निर्णीत इति * बन्धनानां वयङ्गुलन्यूननायाः, पुनःखेच्छया बन्धनस्य च कथनाधि- तिः । शेषमतिरोहितार्थम् । एवञ्चात्र निराकारत्वादिना कर्तृत्वा- सम्भवमाशा तमिरासाय साकारब्रह्मता विचारिता। श्रुतौ तु घर- णा कः । मस्य मानमित्य स्यति पदेनानन्तः परामृश्यते । प्राणपदेन च नासिका । नासिके उपदिशनित्यत्र पृथग्वात्मनः कथनात । चौरित्याकाशः । तत्र हेतुः । लोकस्य परस्य च सन्धिरिति । जीव- लोकस्य परब्रह्मणश्च सम्धाजनकत्वादिति । अथात्र मतान्तराणि विचार्यन्ते । तत्र जाठराग्निप्रतीकस्य जाठराग्न्युपाधिकस्य वा परमेश्वरस्योपास्यत्वं व्यासमते । जैमिनिमते तु तदुभयकल्पनं विनष साक्षात् परमेश्वरोपासनं विधीयत इति साक्षादपीति सूत्रे व्याख्यायाभिव्यक्त्यादिसत्रेषु प्रादेशमावस्वस्या- विरोधो विचार्यत इति ण्डराचार्याः प्राहुः । तत्रेदमवधेयम् । आचार्यस्तद्गुरुः सर्ववेदव्यासकर्ता स्वयं समन्वयं प्रतिक्षाय सरलां सुन्दरी जैमिनिषिचारितां युकिं भुपादि- ·समकाशे अणुभाष्ये । संमतां जानानः फिमिति नोपगतवान् । अथ दुशं. तर्हि कुतो न दू. षितवानिति भास्कराचार्यास्तु, नायं वैश्वानरशब्दो जाठराग्न्यभिप्रायेण प्रयुक्तो, येनात्र तद्गुणकोपासनं कल्प्येत । किन्तु यौगिकोऽयं शब्दो, विश्वासरान् नयतीति । तदितस्तु राक्षसवायसादिवत् स्वायें। अ. भिविमानशब्दश्वाभिमुख्येन विचित्रं जगनिर्मिमीत ते वा, अभिग. तधासौ विगतमानश्चेति वा योगेन । वैश्वानरशब्दस्य यौगिकार्थप्र- हणे जाठरानलविशिष्टोपासनमनभिप्रेतं बादरायणस्यति साक्षात्सूत्रे व्याचक्रुः । तत्र बीजं तु सौत्रोऽपिशब्दः । साक्षादविरोधं जैमिनिरपी- त्यन्वयादिति तदाशयः । रामानुजाचार्यास्तु मतदयेऽपि जाठरविशिष्टपरमात्मोपासना मङ्गीकृत्य, वैश्वानरशब्दोऽग्निसाधारणोऽपि परमात्मधर्मविशेषितो यथा विश्वेषां नराणां नेतृत्वादिना गुणेन परमात्मानमेवाचए इति निश्चीयते । तथा स एषोऽग्निर्वैश्वानरो यत्पुरुष इति वाजसनेयिपठि- तोऽग्निशब्दोऽपि येनेवाग्रनयनादिना गुणेन योगाज्ज्वलने वर्नने तस्यैव गुणस्य निरुपधिकस्य काष्ठां गतस्य परमात्मनि सम्भवादस्मिन् प्रकर- णे परमात्मासाधारणधर्मबिशेषितः साक्षादव्यवधानेन परमात्मान मेवाभिधत्त इति साक्षात्सूत्रार्थमाहुः । सम्पत्तिसूत्रे चोपासकैः क्रियमाणायाः प्राणाहुतेरग्निहोत्रत्वस- म्पादनार्थमुरःप्रभृतीनां घेदित्वाधुपदेश इति । आमनसूत्र च, एनं घु. मूर्खत्वादिविशिष्टं वैश्वानरमस्मिन्नुपासकशरीरे प्राणाहुन्याधारत्या- मामनन्ति च । तस्य ह वा एतस्यात्मना वैश्वानरस्य मूध सुनेजा इत्याहुः। तत्रापीदमवधेयम् । अत्र ह्यौपन्यवादिसंवादवाक्येषु, मुर्दा. त्वेष आत्मनश्चक्षुष्टतदात्मन इत्यादिना यदुक्तं, तस्य निगमनमत्र प्र. तीयते । तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्येति सर्वः पदैस्तमेव प. रामृश्य मूर्खप्रभृतीनां समभिव्याहरणात् । तत्कथं सन्निहितपरित्या- गेन व्यवहितस्योपासकस्य परामर्शः कर्तुं शक्यते । नचाप्रे सुतेजः प्रभृतिभ्योऽतिरिक्तानामुरःप्रभृतीनां घेधादित्वकथनात् तथेति वा. व्यम् । भगवतो विश्वकायत्वाय तन्मूर्खादीनां सुनेजस्त्वादिहशुप- देशवत्तस्य यशवाय तदुरभादीनां वेदत्वादियुपदंशस्य शक्यव-

·१ अध्याये २ पादः।
चनतया तस्योपासकावयवगमकनाया निश्चेतुमशक्यत्वात् । नचैवं
सनि तद् यद्भक्तं प्रथममागच्छेदित्यादौ यः प्राणाग्निहोत्राधारत्वेनो.
पासकास्यादिपरिप्रहः स कथं सङ्गच्छति
शङ्कघम्
। सम्पत्तिसूत्र-
विषयवाक्ये वैश्वानरावयवानामुपासकमूर्यादिसम्पत्तिकथनेन तेषां
तत्र मानवद नुक्तानां नदुरःप्रभृतीनामप्युपासकोरःप्रभृतिषु सम्पत्त्या
मानस्याभिप्रेततया सुखनैव तदास्यादिपरिग्रहसङ्गतः । अत एव स.
र्वत्र वैश्वानरस्थितिबोधनायोपसंहारे, तस्मादुहेवंविद यद्यपि चण्डा.
लायोच्छिष्टं प्रयच्छेदात्मनि हैवास्य वैश्वानरे हुनर स्यादिति श्रावि.
तम । तस्मादत्र न जाठरप्रतीकोपासना, न वा तनुपाधिकोपासना,
नापि तद्विशिष्टोपासना । किन्तु फेवलपरमात्मोपासनेति निश्चयः ।
वभिक्षु अप्यतेनैव दत्तातरौ, माध्वाश्च ।
प्रकृतमनुसरामः । एवमस्मिन् पादे जीवपुरःसरेणार्थसन्देहो
निवारितः । मनोमयत्वादिधर्मयान् हिरण्यश्मश्रुत्वादिधर्मवानत्ता-
उलौकिकमोगयोगेऽपि दोषरहितः प्रकटसच्चिदानन्दस्वरूपोऽधिदै.
वादित्रयनियामकोऽक्षरादुत्कृष्टः स्वत एव साकारो विरुधर्माश्रयो
भगवानेव, न जीव इति । तेन सर्वान्तर्याम्येको भगवानिति सिद्धम्।
आधेयरूपो विचारित इति च ॥ ३२॥॥८॥
इति श्रीवल्लभाचार्यचरणनख चन्द्रनिवारितहृदयान्धकारेण
पीताम्बरतनुजपुरुषोत्तमेन कृते भाष्यप्रकाशे प्रथ-
माध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥१॥२॥

·सप्रकाशे अणुभाष्ये । प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । धुभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् ॥ १ ॥ द्वितीयपादे प्राधेयरूपो भगवान् प्रतिपादितः । आधाररूपोऽत्र प्रतिपाद्यते । तेन सर्व ब्रह्मेति फलिष्यति । पुश्वाचायननं स्वशब्दात् । अथ तृतीयपादं विवरिषवोऽध्या- बसङ्गतिस्फोरणाय पूर्वपादार्थ वदन्तः प्रस्तुतस्यार्थमाहुः । * द्विती. येत्यादि * । अयमर्थः । पूर्वपादस्यान्तस्तद्धर्माधिकरणप्रपञ्चरूपतया. अष्टाधिकरण्याम, 'उ तमः पुरुषस्स्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लो- कत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वर इति लक्षणं विचारितम् । तत्र प्र. थमेऽन्तःस्थस्य मनोमयत्वादीनां धर्माणां, द्वितीये हिरण्यश्मश्रुत्वादी- नां च बोधनेन ताहशधर्मविशिष्टं स्वरूपमन्तर्बोधितम् । ततत्रिभिः कार्यबोधनेन बिभर्तिपदार्थस्य धारणपोषणात्मकं स्वरूपं बोधितम् । ततोऽन्तर्याम्यधिकरणेऽन्यत्वं परमात्मत्वमावेयः सपरिकरं लोकत्रयं च बोधितम् । ततोऽश्यत्वाधधिकरणद्वये अव्यक्तत्वमीश्वरत्वं चा. क्षरावुत्तमत्वेन विरुद्धधर्माधारत्वेन च विचारितम् । तदेतदुक्तम् * भाधेयरूपो भगवान् प्रतिपादित इति । तथा अदृश्यत्वाधधिकरणे, यस्मात् क्षरमतीतोऽहमित्यपि विचारितमेव । अतः परं तल्लिङ्गाध- धिकरणेषु य आधाररूपो निरूपितः सोऽत्र विचार्यते । तेन, 'पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया । यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्' इति वाक्योत्तराक्तिं विमृष्टं भविष्यति । तदेतदु- तम् । * आधाररूपोऽत्र प्रतिपाद्यत इति । द्वितीयपादोक्तमनन्यभ. क्तिलभ्यत्वं तु गुणोपसंहारपादे फलिप्यतीत्यतो नोक्तम् । एवं पाद- छयोक्तस्य फलं समन्वयस्तास्वरूपं वदन्ति *तेनेत्यादि । ननु पूर्व- पाद आधेयनिरूपोऽप्याकाशात्मत्वाकाराज्यायस्त्वब्रह्मक्षनीदनकत्व. लोकशरीरकत्वादिभिर्व्यापकत्वावधारण आधाररूपताऽव्यवधारिता ·१ अध्याये ३ पादः। इदं श्रूयते । पस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह पाणैश्च सर्वैः । तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुश्चथा- ऽमृतस्यैष सेतुरिति । बाधकानां बलिष्ठत्वात् साधकानामभाषतः। भाधारधर्मा बाध्येरनिति पादोऽभिधीयते ॥ पस्मिन्निसादिवाक्ये च वाक्यार्थः सर्वबाधितः । अर्थात् प्रकरणाल्लिङ्गादिति पूर्व विचार्यते ॥ अत्र संशयः । शुभ्वाचायतनं ब्रह्म, आहोस्वित् पदार्था- नतरमिति । भान्तरमेव च भवितुमर्हति । धुभ्वादीनां सूत्रे मणिगणा इव प्रोतानां भारवाहकत्वान्न तद्वाहकः परमात्मा । भवतीति व्यर्थः पादारम्भ इत्यत आहुः । * बाधकानामित्यादि * तेषु प्रेत्याभिसम्भवाध्वपारान्तरात्मत्वादीनां साधितत्वेन बाधकामा बलिष्ठत्वात् साधकानामसाधितत्वेन नैर्बल्यात्तदभावत आधारधर्मा ज्यायस्वादयो बाध्येरनतस्तथे यतो न व्यर्थ इत्यर्थः। क्रमनियामिका वधसरसङ्गतिः । सा च जडार्थवारणरूपा द्वितीयपादारम्भ एवो- तंति न पुनरुच्यते । एवं संगतिं प्रयोजनं चोक्त्वाऽधिकरणं विवरीतुं विषयवाक्यमुपक्षिपन्ति * इदं श्रूयत इत्यादि * / * श्रूयत इति * माथर्वणोपनिषद्वितीयमुण्डके श्रूयते । एतस्यैव वाक्यस्य प्रथमतः कुतो विचार इत्याकाङ्क्षायामाहुः । * यस्मिभित्यादि *। * वाक्ये. त्यादि * । * सर्वबाधित इति * सर्वेः प्रकार्याधितः। * इतिहेतो। अव बुद्धिसानात्मिकाधिकरणसङ्गतिरपियोध्यते। तल्लक्षणं तु, बुद्धि चिन्स्यते यन बुद्धिस्थानात्मिका तु सेति । तथाच तल्लिङ्गायधिकरणे भाकाशपदस्य ब्रह्मवाचकत्वमङ्गीकृस्य ब्रह्मलक्षणस्य भूताकाशेति- ज्यातिषारणेऽपि सांख्यमतसिये प्रधानेऽतिव्याप्तिमाशङ्कय वारणात् । बाधादिकं विपरीतुं संशयपूर्वपक्षावाहुः । * अत्र संशय इत्यादि * * अर्थान्तरमेव चेत्यादिंच * ब्रह्मवाक्यत्वबाधकान् हेतून् विवृण्व- न्तः पूर्वमा बाधं विषण्यन्ति * शुश्विस्यादि * । एवं पूर्वानोक्ता.

·सप्रकाशे अणुभाष्ये। अन्यत्राग्विगोकश्चामङ्गनः । एकविज्ञानन सर्वविज्ञानस्य पृष्ठ- लात् कथगन्यविमोकः । सेतुश्च गतिसाधनः । तस्मादफलत- मपि । आत्मलाभान पर विद्यत इति विरोधश्च । अतो न ब्रह्मविद्यापरगेतद् वाक्यम् । किन्तु स्मृतिमूलं भविष्यतीत्येवं प्राप्ते । उच्यते । शुभ्वाचायननं ब्रह्मैव । द्यौर्भूश्चादिर्येषां ते घुभवा- दयः । तेषागायतनम । यस्मिन् द्यौरितिवाक्योक्तानां साधक वचन प्रथमपरिहारमाह । स्वशब्दात् । आत्मशब्दो व्याख्यातः सशब्देन । अत्र न जीवस्यात्मत्वेनोपासनार्थमात्मपदं, किन्तु पूर्वोक्तानामात्मभूनम । तेन न भारकृतो दोपः । कारणे हि का- दर्थाद् ब्रह्मवाक्यत्नबाधो व्याख्यानः । प्रकरणकृतं व्याकुर्वन्ति । * अन्यत्यादि । लिङ्गकृतं तं व्याकुर्वन्ति *सेतुरित्यादि */* स्मृतिमू- लमिात * सांख्यस्मृतमूलभूतम् । तथाचात्र प्रधानमेव प्रतिपा- पम् । नचात्मपदविरोधः । योगेन तस्यापि व्याप्तिमानबोधकतया सङ्गतः । अथ रूढ्यपेश्नया योगस्य नैर्बल्यं विभाव्यते, तदा पुरुष. परमस्तु । अन्या इत्यनामो डादेशः । अन्यमित्यर्थः । वाच इति पादान्तररूपायाः । एष इति मांख्यवादः । एवं सर्ववाक्यसङ्गते. रित्यर्थः । सिद्धान्तं व्याकुर्वन्ति * उच्यत इत्यादि * कुत ह स्याकाङ्क्षायां हेतुं विवृण्वन्तस्तस्योभयार्थत्वमाहुः । * साधकाम स्यादि *। * साधमिति * ब्रह्मत्वसाधकं हेतुम् । व्याख्यानना मशब्दस्फारणस्य प्रयोजनमाहुः । * अन नत्यादि * आत्मपद स्य जीवे रूढत्वादात्मत्वेन तनिर्दिश्य जीवस्य सर्वाधारभूतब्रह्म रूपतयोपासनार्थ नात्मपदम् । किन्तु, पूर्वोक्तानां घुश्वादीनामात्म भूतमनारोपितानागन्तुकं यत्स्वरूपं तद्वाचकम् । एतद्बोधनार्थ मवैवं कथनम् । नोचेदात्मशब्दादित्येव वदेत् । अत इदं साधक बाधकस्यापि परिहारकमित्यर्थः । ननु सर्वस्यात्मभूतत्वे का भारषाहकत्वपरिहार इत्यत आहुः । * कारणे हीस्यादि * | लिख ·१ अध्याये ३ पादः। ३७१ मोनं भवति । सेतुतं च युज्यते । तज्ज्ञानेनाऽमृतसमाप्तेः । मोदेऽपि ब्रह्मविदाप्नोति परमितिवदर्थः । तस्मादवाधितार्थ- वाल्लक्ष्यस्य सर्वगतत्वव्युत्पादकत्वाद् धुभायायतनं ब्रौन ॥३॥ मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् ॥२॥ ननु चोक्तं सर्वविज्ञानस्योपक्रान्तवाद-पवाविमोको नि. रुद्ध इति । नैष दोषः । मुक्तोपमृप्यव्यपदेशात् । मुक्तानां जी- घन्मुक्तानां शरीराद्यध्यासरहिनानामवान्तरप्रकरण शरधनुर्गा- येन ब्रह्मत्वेन ज्ञातं पृथक्त्वेन वा जीवं लक्ष्ये योजयितुं तदुपर- प्यता व्यपदिश्यते । तेन पारीराद्यध्यामविशिष्टं न ब्रह्मणि यो- जनीयमिति । . दोषपरिहारमाहुः । * मेतुत्वमित्यादि * । ननु सेतुत्वेनाऽमृतसाधन- लमस्यांच्यते, न वेतज्ज्ञ नस्येति कथमेवमित्यत आहुः । * अ. भगत्यादि * तशाच भेदेऽश्वस्थ मेहेन भेद दुमयमामञ्जस्य- मिति नानुपपत्तिरित्यर्थः । मिद्धमा हु. * तस्मादित्यादि * । * न- स्मादिति * भारादिदोरद्वयस्य वारणात् । * लक्ष्यस्येति * । लक्ष्य सर्वगतं चैव शिरो मे सर्वतोमुख इति पूर्वमन्त्रोत स्य ब्रह्मणो लक्ष्यस्य ॥१॥ मुक्कोपमृत्यव्यपदेशात् ॥ एवं दोपद्वये परिहतेऽपि तृतीय. स्यापरिहतत्वादाधिपति * ननु चन्यादि * । * मुको पसृष्यव्यप- देशादिति * मुक्तो परसृप्य इति भावप्रधानः । मुकनिष्ठा या उप. सृप्यता भगवशिकटगमन योग्यता तया कृत्वा भगवतस्तम्या उप- देशो मुक्कोपमृत्यव्यपदेशम्तस्मात् । एतव्यपदेशेन कथं दोष परि- हार इस्यतस्नदेव व्याधी * मुक्तानामित्यादि * मुक्तपदनात्र जीवन्मुक्ता एवोच्यन्ते । * तदुपसूप्यतेति * मुकनिष्ठा उपसृप्तुं योग्यता । तत्र प्रमाणमवान्तरप्रकरणम् । तत्र प्रोक्तो यः शरधनु- ायस्तेन तथा शातं तथेति । अयमर्थः । अवान्तरप्रकरण हि, तद्वं- ·३७२ सप्रकाशे अणुभाष्ये । किश्च । वाग्विमोक एव, न वस्तुविमोकः । वस्तुनो ब्रह्म- त्वात् । वाचारम्भणमाप्रवाद्विकारस्य । अतो न सर्वविज्ञानबा- धः । अतो बाधकाभावाविवं ब्रह्मवाक्यमेव । ये तु श्रुतेरन्ययार्थत्वं कल्पितमतानुसारेण नयन्ति, पूर्वोत्तरस्पष्टश्रुतिविरुद्धार्थवादिन उपेक्ष्याः ॥२॥ ar बन्यं सौम्य विशीत्यैकाग्येण तदेकतानतां प्रतिज्ञाय सा कयं स्या. दित्याकाङ्क्षायां, 'धनुर्गृहीत्वोपनिषद महास्त्रं शरं झुपासानिशितं स- न्धीयीत । आयाम्यतद्भावगतेन चेतसा लक्ष्यं तदेवाक्षरं सौम्य वि. दीति' शरधनुायेन तां बोधयित्वा, किमलं कः शर इस्याचाका- झायां, 'प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । भप्रमत्तेन वे- व्यं शरवत्तन्मयो भवेद्' इत्यनेन शरस्य यथा प्रवेशेन लक्ष्यनिखा. ततया लक्ष्यप्रचुरता तथा आत्मनोऽपि तभिखाततया तत्प्रचुरतेति तया ब्रह्मत्वेन ज्ञातम् । अथवा, 'लक्ष्यं सर्वगतं चैव शरो मे सर्वतो- मुखः । वेद्धा सर्वगतश्चत विद्धं लक्ष्यं न संशय' इति ब्रह्मणः सफा. शात् पृथक्त्वेन ज्ञातं जीवं लक्ष्ये ब्रह्मणि योजयितुमुपासानिशित. त्वाधायकतद्भावगतचेतःसिद्ध्यर्थमन्यवाविमोकोऽत्राच्यते । स च शरीराध्यासराहित्य एव सिद्ध्यतीति तन्मुखेन भगवतो मुक्तोपस. प्यता व्यपदिश्यते । उक्तरीत्या जीवयोग्यताकथनद्वारोच्यते । तेन शरीराद्यध्यासविशिष्टं लिङ्गशरीरं न ब्रह्मणि योजनीयमिति बोध- नाय वाग्विमोकोऽत्रोच्यते । न तु सर्वविज्ञानविघाताय । लण्यादीनां त्रयाणां सर्वगतत्वश्रावणादतो नैतत्कथनमुपक्रमविरोधायेत्यर्थः । एवमन्यवाग्विमोकस्य दोषत्वं प्रकरणेन निवारितम् । अतः परमथेना- ऽपि निवारयन्ति * किश्चेत्यादि * अर्थस्तु स्फुट एव । एवं सूत्रार्थ व्याख्यायैकदेशिमतमनूद्य दूषयन्ति * ये स्विस्यादि * । ये मायावा- दिनः परब्रह्मणः साकारताममन्वानाः श्रुतेाख्येयाया, यस्मिन् पौ- रित्यस्या अन्यथार्थत्वं, सन्मूलाः सौम्येमाः प्रजाः सदायतनाः स. त्प्रतिष्ठा इत्यायतनवद्भावस्य, सर्व ब्रह्मति सामानाधिकरण्यस्य च श्रावणादू यथा शाखा स्कन्धो मूलं चेत्यनकात्मको वृक्ष एवं नाना- ·१ अध्याये ३ पादः। ३७३ नानुमानमतच्छब्दात् ॥ ३ ॥ ननु जहधर्मा जडष्टान्ताः प्रकरणे बहवः सन्ति । परा इस ब्रह्मपुरे मनोमय इत्यादि । रसो विचित्र मात्मातशङ्कासम्भवे तद्वारणायात्र, तमेकं जामथा- रमानमिति सावधारणमाह । यथा, यस्मिनास्ते देवदत्तस्तद् भानये- स्युक्ते भासनमेवानयति, न देवदत्तम् । तद्वदायतनभूतस्यैकरसवा- स्मनो विशेयत्वमुपदिश्यते । अन्या पाच इत्यनेन विकारानृताभिस- न्धस्य चापवादः । मृत्योः स मृत्युमानोति य इह नानेष पश्यतीति दोषश्रावणात् । सर्व ब्रह्मेति सामानाधिकरणयं तु प्रपञ्चविलायना- थे, नानेफरसताप्रतिपादनार्थम् । स यथा सन्धघनोऽनन्तरो. ऽबाह्यः करतो रसघन एवं वा अरे अयमात्माऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्वः प्रश्नानघन एवेति श्रावणादित्येवमर्थन, प्रपञ्चो मायिक इतिकल्पित- मतानुसारेण प्रापयन्ति। ते * पूर्णोत्सरस्पएभुतिविरुद्धार्थषादिनो, पथा सुदीप्तात् पावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः । तथा- अक्षराद् विविधाः सौम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्तीति । पत- स्माज्जायते प्राण इति । अग्नि खो चक्षुषी चन्द्रसूर्याषिस्यादि । भाषिःसनिहितं गुहाचरं नाम महत्पदम् । अत्रेतत्सर्वमर्पितमेज. प्राणनिमिषच यत्' इत्यादयः पूर्वाः । भरा इव रथनाभाषित्याचा भासमाप्तिवर्तमाना उत्तराः, स्पास्तत्तहटान्तपूर्वकब्रह्मकार्यमाप- विरुधर्माधारत्वादिब्रह्मधर्मप्रतिपादकतया स्फुटार्था या भुतम- स्तद्विरुदो यः प्रपञ्चमायिकत्वादिरूपोऽधस्तद्वादिनो वेयास्यादेकदे- शिकमादाय तं निर्णीतत्वेन बदन्त, उपेक्ष्या भाग्रहवादित्वाद् भूना- विशदवानादरणीया इत्यर्थः ॥२॥ नानुमानमतच्छब्दात् ॥ इदमेवाधिकरणं पुनर्निषेधमुखेन वि. चारयन् पूर्व जडं निरस्यतीत्याशयेनात्र पूर्वपक्षं दर्शयन्ति * नन्दि. त्यादि * । कुत्र सन्तीत्यपेक्षायां तन्मन्त्रप्रतीकं दर्शयन्ति * भरा इघ रथनाभी संहता यत्र नाड्यः स एषोऽश्वरते बहुधा जा- यमान इत्यत्र नाडीसाताधिकरणत्वं शरीरधर्मवाजडधर्मः। रथ- ·३७४ सप्रकाशे अणुभाष्ये। तस्मात प्रकृतिपुरुषनिरुपकांख्यानुमापक मैतत्पकरण- मस्तु । निर्णीतमप्यक्षराधिकरणे जडधर्माद पुनरुज्जीवनम् । तस्माद् धुभ्वापायतनं प्रकृतिरेव भवितुमर्हतीति चेन्न । अनुमान तन्मतानुमापकं न भवति । कोऽपि शब्दो निःमन्दिग्धस्तन्मत- रूयापको नास्ति । ब्रह्मवावख्यापकास्तु बहनः सन्त्यात्मसर्वज्ञा. नन्दरूपादिशब्दाः । अतः सन्दिग्धा जइधर्मत्वेन प्रतीयमाना नाभिराम्तो जमष्टान्तः । तथा, यः सर्वज्ञः सघिदू यस्यैष महिमा भुवि । दिव्ये ब्रह्मपुरे ष व्योम्न्यारमा प्रतिष्ठित इत्यत्र पुरमिव पुरमिति पुरपदबोधितो रष्टान्ता भूमिष्ठमहिमवत्त्वं शरीर. धर्मः । तथा, मनोमयः प्राणशरीरनता इत्यत्न मनामयत्वं विषार- धर्मः । * इत्यादीत्यादिपदेन, हिरगमय परे कोश इत्यादिमन्त्रोक्ताना शुभ्रत्वप्रकाशाभाधादीनां संग्रहः । आत्मसर्वशादिशब्दाश्चेतनधर्म- बांधकाः पुरुषनिरूपकाः । * तस्मादिति * प्रकृतिपुरुषबोधकपद- सत्त्वात् । नन्वस्य प्रफरणस्याहश्यत्वाधिकरणे ब्रह्मपरताया व्यु. त्पादितत्वात् सिखं तथात्वे पुनः फिमर्थोऽयं प्रयास इत्यत आहुः । * निर्णीतमित्यादि * । यद्यपि तत्र तथा निर्णीतं, तथापि तत्रान्तरा- त्मत्वेनाधेयतया ब्रह्म सिद्ध, न त्वाधारतयेति । रचनाभ्यादि- एम्तसहकृतामाडीसाताधारत्वादिरूपाजधर्मादाधारभूतेऽक्षर प्रकृतिरूपतागाः पुनरुज्जीवनं सम्भवतीति विशिष्ट द्रुतमेव भवेन तु शुब्रह्मवाद इति तदभावाय प्रयास इत्यर्थः । सिद्धान्तं व्याघ- क्षते * अनुमानमित्यादि * इदं प्रकरणं सांख्यमतमूलभूतं, तद. साधारणधर्मबोधकशब्दवत्त्वादित्यनुमानं तन्मतानुमापकं न भव. ति । तत्र हेतुः । * कोऽपीत्यादि * । अयमर्थः । एतेषु मन्त्रेषु यत्त- च्छब्दात तयोश्च नित्यसम्बन्धानाडीसमताधिकरणस्वमन्त:प्रधि. एस्य सञ्चरतो भोक्तुः प्रतीयते । हष्टान्तस्तु विष्टम्भकत्वमा । म. न्यथा स्टान्तीयाशेषधर्मापत्तिः पक्षे भवन्ती अनुमानमेवोच्छंदयेत् । एवं, सर्वत इत्यत्राप्यान्मन एव महिमा । एवं सर्वेषां शब्दानां स.

·१ अध्याये ३ पादः। ३७५ अपि ब्रह्मधर्मा एवेति युक्तम् । न हि ब्रह्मवादः श्रुतिव्यतिरिक्त मिद्धोऽस्ति । येन ब्रह्मधर्माभावो निश्चतुं शक्येत । तस्मात् सर्वाधारत्वेन निरूप्यमाणः परमात्मैव, न प्रधान. मिति ॥३॥ प्राणभृच्च ॥ ४ ॥ नन्वस्ति निर्णायकं प्रागानामोनलवचनम् । मनोमयः प्रा. णशरीरनेनेति च । अतो जीवधर्माः केचन, जडधर्माश्चापरे स- वज्ञवादगोऽपि योगप्रभावाजीवधर्मा इति । तस्माज्जडजीववि- शिष्टः मांख्यवाद एव युक्त इति चत् । न । माणभृज्जीवो न सम्भवति । अनच्छब्दादेव । नह्यानन्दाऽमृतरूपः स भवितुमई- ति तन्मते । पृथग्योगकरणमुत्तरार्थम् ॥ ४ ॥ न्दिग्धवे न नैः सांख्यमनसिद्धिरित्यर्थः । ननु मास्तु सांख्यमत. सिद्धिस्तैमतान्तरमेव सिद्ध्यत्वित्यत भाहुः * न हीत्यादि * । किंत- न्मतान्तरम् । ब्रह्मबांधकमन्यद्वा । यद्याधः पक्षस्तदा तु भुत्येकसि. दत्वाद् ब्रह्मवादम्यैव सिद्धिः । यधन्यस्तदा त्वात्मत्वसर्वक्षत्वानन्द- रूपत्वादीनां ब्रह्मधर्मत्वाभावमाधकं हेत्वन्तरं मृग्यम् । तथात्र न श्यत इति न तस्यापि सिद्धिरित्यर्थः । सिद्धमाईः । * तस्मा- दित्यादि * ॥३॥ प्राणभृच्च ॥ निषेधमुखविघारे जीवनिरसनायात्र पूर्वपक्ष दर्शयन्ति * नन्वित्यादि * / * निर्णायकमिति * सांख्यमनिर्णा- पकम् । सिद्धान्तमाहुः । * नेत्यादि । * पृथग्योगकरणमिति * । सूत्रपृथक्करणां, नशब्दयोगकरणं चोत्तरसूतेष्वन्वयार्थमित्यर्थः । नचानन्दाऽमृतरूपत्वमुपासनार्थमुच्यत इति वाच्यम् । विभातीत्यस्य विरोधात् । उपासनायां विभानाभावात् । नच तत् फलबोधकमि- ति वाच्यम् । तन्मत मानन्दस्य प्रकृतिधर्मत्वेन फलताया वस्तुम- शक्यत्वात् । 'मनोमयः प्राणशरीरनेता प्रतिष्ठितो वयं समि ·सप्रकाशे अणुभाष्ये । भेदव्यपदेशात् ॥ ५॥ विशेषहेतुमाह । तमेवैकं जानोति कर्मकर्तृभावः प्रतीयते । अतो भेदन्यादान माणभृज्जीवः ॥ ५ ॥ प्रकरणात् ॥ ६ ॥ जीवजहमाघारणनिराकरगाय विशेषहेतुमाह । प्रकरणं हीदं ब्रह्मणः । ब्रह्म देवानामित्यारम्भे, स ब्रह्मविद्यामिति, ते. षामेवैतां ब्रह्मविद्यामियन्ते च ब्रह्मविद्याया एवं प्रकराणत्व- मवगम्यते । ब्रह्मवेदममृतं पुरस्तादियादिभिर्विस्पष्टो ब्रह्मवादः प्रतीयते ॥६॥ स्थित्यदनाभ्यां च ॥ ७ ॥ सर्वस्याप्यन्यथाभावशङ्कया विशपहेतुमाह । द्वा सुपणेति धाय । तद्विशानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद विभाति' इति मन्त्रं मानन्दरूपस्याऽमृतस्य विभातो विज्ञानेन दर्शनविषय. स्वभावणेनानन्दरूपत्वस्यात्मधर्मतायाः स्फुटत्वाश्चेति ॥ ४॥ मेदव्यपदेशात् ॥ * विशेष हेतुमाहति * उक्तस्य हतोमन्त्रा. न्तरगतत्वेन प्राकरणिकत्वात् प्रकरणस्य ब्रह्मपरतासाधकत्वं, न तु विषयवाक्यस्य तथात्वमाधकत्वमित्यतस्तन्मन्त्रगतं हेतुमाहेत्यर्थः ॥५॥ प्रकरणात् ॥ * जीयेत्यादि * ननु यद्यपि मन्त्रगतो हेतुर्जी- वव्याधर्तकस्तथाप्येकशब्दस्य मुख्यार्थत्वाङ्गीकारे द्वितीयसिखाव- कारस्यासङ्कत्रितान्ययोगव्यवच्छेदकताया उपगन्तुमशक्यत्वात, त- मपि जानथ, ततोऽपि मुख्यमात्मानं जानयेत्येवं वचनव्यक्तावस्य मन्त्रस्य अडजीवसाधारणता स्याइतस्तदभावाय तथाईत्यर्थः । शेष स्फुटम् ॥ ६ ॥ मित्यनाभ्यां च ॥ * सर्वस्येत्यादि * ब्रह्मपदस्य जीवसा.

·१ अध्याये ३ पादः। ३७७ वाक्ये, अनननन्यो अभिचाकशीतीति केवलस्थितिः परमा- स्मनः, कर्मफलभोगो जीवस्य । अतः स्थिसवनाभ्यां जीवपर- मात्मानावेव मध्ये परामृष्टौ । न हि सांख्यमतमेतादृशं भवति । अतोऽस्य वैशेषिकोपपत्तेविद्यमानत्वात् प्रातिलोम्येन सर्वा उप- तयो दृढा इति शुभवाद्यायतनं भगवानवेति सिद्धम् । यद्यपि पैङ्ग्युपनिषदि, द्वा सुपर्णेत्यस्यान्यथा व्याख्यानं प्रतिभाति, तहचा प्रवेशविशेषेऽन्यथा व्याख्यान न दोषाय । तस्मात् स- वक्षेत्रको जीवब्रह्माणो व्याख्येयौ ॥७॥ भूमा संप्रसादादध्युपदेशात् ॥ ८ ॥ इदं श्रूयते। यो वै भूमा सत् मुखमिति ।मुखलक्षणमुक्त्वा भूम्नो लक्षणमाह । यत्र नान्यत् पश्यति नान्यच्कृणोति । ना- न्यद्विजानाति स भूमेति । तत्र संशयः । भूमा बाहुल्यमाहोस्विद् ब्रह्मेति । तत्र प्रपाठकारम्भे, ततस्त ऊर्ध्व वक्ष्यामीति प्रतिज्ञात- धारण्यात सर्वस्य प्रकरणस्य जीवपरत्वशङ्कया तद्गतं तमाहेत्य. थः। * प्रातिलोम्येनेति * स्थित्यदनयोः प्रकरणबलाधायकत्व, तस्य तत्पूर्वहेतुलाधायफत्वमित्येवं वैपरीत्येन । ननु न हढाः । द्वासुप- ति मन्त्रस्य पैङ्गिरहस्यब्राह्मणे सत्त्वक्षेत्रलपरत्वेन व्याख्यानादि- त्यत आहुः । * यद्यपीत्यादि * । * जीवब्रह्माणाविति * व्यष्टिस- मष्टिजीवी । अमुक्तमुक्तजीवौ वा । इदं यथा तथा गया, गुहां प्र. विष्टावित्यधिकरणस्थे, विशेषणाचति सूत्रे सम्यगुपपादितमिति, नात्रोच्यते । एवमत्राधिकरणे, यस्यान्तःस्थानि भूनानीति वि. चारितम् ॥ ७॥ ॥१॥ भूमा सम्प्रसादादध्युपदेशात् । विषयवाक्यमुपन्यस्यन्ति * इदं श्रूयत इत्यादि * धूयत इति * छान्दोग्यमवमप्रपाठके सनत्कुमार- नारदसंघादे भूयते । अत्र कः संशयः, कुतत्यत आहुः *तस्यादि ·समका भणुभाष्ये । वाद् वेवादीनां नामस्वमुक्त्वा ततो भूयस्त्वं वागादीनां प्रागा- पर्यन्तानामुक्ना मुख्यमाणविद्याया अवरब्रह्मविद्यात्वख्यापना- या प्रपाठकं समाप्य ततोऽपि विज्ञानादीनामन्तरङ्गाणां सुखा- तानां भूयस्स्वमुक्त्वा मुखस्य फललात् तस्यैव भूयस्त्वं बदति । यद्यपि, सरति शोकमात्मविदिति नारदमश्नाद् भूम्नो ब्र- मलं प्रकरणाद् वक्तुं शक्यते, तथापि तस्यैवायात आत्मादेश इस हङ्कारादेशवदात्मादेशोऽप्यस्ति । तेनाब्रह्मत्वेऽपि प्रश्नसि- द्धिः । तस्य मुखवाहुल्यस्य स्खे महिम्नि प्रतिष्ठितत्वं सर्वतः पू. * घदतीत्यन्तम् * । * ममाप्यति * अपह्नवनिवारणश्रावणेन समाप्य । तथाच भूयम्स्वमुपक्रम्यान्ते, यत्र नान्यदिन्यादिना नित्यसुखभूयस्त्वमेवोपसंहति । तस्माद् बाहुल्यं वाक्यार्थत्वेन घक्तुं शक्यते । मध्ये च मुख्यप्राणविद्याया अवरत्ववोधनं ब्रह्म- लिङ्गम् । बृहदारण्यके व्रतमीमांसायां ब्रह्मोपासकस्य जीवस्या- पि मुख्यप्राणवतधारणस्यैवाभिप्रेततया जीवापेक्षया प्राणास्योत्कर्षे बोधितेऽप्येष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदनीत्यनन सत्यापेक्षा या निकषबोधनात् । अतो ब्रह्मापि तथा वाक्यार्थत्वेन वक्तुं श- क्यते । अत एवं संशय इत्यर्थः । पूर्वपक्षमाहुः। *यद्यपीत्यादि* * तस्यैर्वात भूम्न एव । अयमर्थः । यद्यप्यत्र भूयस्त्वं प्रकृतं, तथा- प्यस्य वाक्यस्यात्मज्ञानार्थकनारदप्रश्न प्रवृत्तवादात्मैव प्रकरणी। स एनापसंहारेऽपि भूमत्वेन निश्चायितोऽमृतत्वेन विशषितश्चात उपक्रमापसंहाररूपात प्रकरणाद् भूम्नो ब्रह्मत्वं वक्तुं शक्यते । तथाप्युपान्त, अथातोऽहङ्कारादेश इतिवश्थात आत्मादश इत्या- दिनोक्त आत्मादशोऽप्यतीत्यहडारादेशे सर्वत्र विद्यमानत्वेन स- चस्वेन च भूयस्तयोक्तस्याप्यहडारस्य तदुपहितस्यात्मनो वा यथा न ब्रह्मत्वं तथा आत्मादशे तथोक्तस्य केवलस्यात्मनाऽपि न ब्रह्मत्वम् । मात्मा चात्र सुखस्य स्वरूपमेव । पूर्वाधिकरवानारापितानागन्तु.

·१ अध्याये ३ पादः। ३७९ विषयलाभेऽपि भवति, सुषुप्तावपीति तयोरन्यनगद प्राह्यप । सत्राप्यन्तरङ्गत्वात् सुषुप्तिरेवान भूमत्वेनोच्यते । न सुखबाहु- त्यम् । सुषुप्तिरूपमेव भूमत्येवं प्राप्ते । उच्यते । भूमा भगवानेव । कुतः । सम्प्रसादावध्युगदेशा- त् । सम्प्रसादः सुषुप्तिः । तस्मादधि आधिक्षेनोपदेशात् । य. धपि नान्यत् पश्यतीत्यादि समानं, तथापि स एवाघस्तादि- फस्य वस्तुस्वरूपस्यैवात्मपदवाच्यताया उपगमात । नच शोकतर- णरूपफलाभावात् प्रश्नापूर्तिः शङ्या । विविक्तजीवात्मज्ञानस्येव ताह- शसुनस्वरूपक्षानस्याप्यात्मज्ञानत्वनात्मवित्तायामुक्तफलोपपत्या पू. तिमिखः । ब्रह्मण एवात्मवादिना झानस्य विवक्षितत्वे गमकानुप- लम्भात् । नच भूम्नः स्वमहिमप्रतिष्ठितत्वश्रावणात् तस्य च प्र- मासाधारणत्वाद् ब्रह्मत्वं शट्यम् । तस्यार्थस्याभावात् । आ- स्मैवाधस्तादित्यादिना नस्य सर्वत्र व्याक्षेरुतत्वात सर्वतः पूर्णविषय- लाभ सुख पूर्णतयाऽनाकाङ्क्षायां तस्य पूर्णत्वानुमन्धाने स्वप्रतिष्ठ- तायाः सम्भवमुक्तिकत्वात् । यदि च तस्य लाभस्य प्रयासमाध्य. खेन सुखबाहुल्यं नाङ्गीक्रियते तदा सुषुप्तिरस्तु । तत्रापि न कञ्चन कामं कामयत इति तद्यथा प्रियया स्त्रिया सम्परिप्वक्त इत्यादि- श्रावणात् । अत उभयोर्मध्ये यदुचितं तदङ्गीकार्यमिति तथेत्यर्थः । सिद्धान्त व्याकुर्वते * उच्यत इत्यादि * / * सम्प्रमादः सुषुप्तिरिनि* बृहदारण्यकेऽस्ति । स वा एप एतस्मिन् सम्प्रसाद रत्वा चरित्वे. ति । सम्यक् प्रमादोऽस्मिन्निति व्युत्पत्त्या सम्प्रसादः सुषुप्तिः । तत्र यद्वैनन्न पश्यतीत्यादिनान्यदर्शनाद्यभाव उच्यत इति, नान्यत् प. श्यतीत्यादि सुषुप्त्या ममानम् । तथापि, स एवाधस्तादित्यादिनो- का मर्यत्र व्याप्तिः सर्वत्वं च ततोऽधिकमुच्यते । तन्न सङ्गतं भव- त्यात्मशब्दस्य मुख्यवृत्तता च वियुज्यते। नच भावार्थप्रत्ययं प्रक्रम्य, बहोलापा भू च बहोरिति पाणिनीयसूत्र व्युत्पादितो भूमशब्दो नानात्वं बाहुल्यं वा वक्ष्यति । सवापि प्रकृते, यदल्पं तसन्ममिति श्रावणात् संख्यां परित्यज्य बाहुल्यमेव वदिष्यति । स च धर्म एव, ·सप्रकाशे अणुभाष्ये । त्यादिना तु ततोऽप्यधिकधर्मा उच्यन्ते । न हि सुषुप्तेः सर्वता- दिधर्माः सम्भवन्ति । प्रात्मशब्दश्च मुख्यतया परिगृहीतो भ- वति । भावशब्दस्यापि सर्वत्वाद् भगवति त्तिरदोषः । तस्माद् भूमा भगनानेव ॥ ८॥ न तु ब्रह्मेति शङ्कनीयम् । भगवतः सर्वत्वस्यान श्रावणेन सर्वत्वाद् भावशब्दस्यापि भगवति वृत्तिरदोषः । सर्वशब्दबीजभूतप्रणवार्थ- त्वेन तत्रैव सर्वेषां मुख्यवृत्तत्वाच्चति । तस्माद् भूमा भगवानेति सिमित्यर्थः । अत्र संशयोपन्यासे प्रथमकोटौ शङ्करभास्करमध्वाचार्याः शै. पश्च प्राणमादृत्य सुषुप्तौ तस्य जागरणात् सम्प्रसादत्वं तस्याहुः । तद्विज्ञानेन्द्रभिक्षुणैवं दृष्यते । प्राणस्य सुखरूपनाया एवा. सम्भवेन संशयासम्भवात् । तस्मिन् प्रकरणे प्राणादाधिक्योगो शाभावात् सम्प्रसादशब्दस्य प्राणावाचकत्वाच । श्रुतौ सम्प्रसाद- शब्दो जीवे सुषुप्तायतदवसायां च दृश्यते । स एष सम्प्रसादो ऽस्माच्छरीरात समुत्थायेति, स वा एष एतस्मिन् सम्प्रसादे रत्वा चरित्वेति । तत्र जीवे सम्प्रसादस्योपाधिकतया धर्मधर्म्यभेदेनीपा- चारिकः । सुषुप्तावस्थायां तु प्रतिक्षणं सत्त्ववृद्धया सम्प्रसीदति चि. समस्यामिति व्युत्पत्त्या योगिफः। प्रसादप्रीत्याः पर्यायत्वात् सुख एव सम्प्रसादशब्दो मुख्यः । सत्त्वे तु प्रसादरूपिणि सकलस्मृतिषु प्रसिद्ध एव सम्प्रसादशब्द इति । प्राणे च सम्प्रसादशब्दो न कापि दृश्यत इति सम्प्रसादशब्दस्य प्राणार्थत्वोपवर्णनमनुचितमिति । अत्रापि कश्चिद् विशेषः । क्रमसंक्रमशब्दयोरिव प्रसादस- म्प्रसादशब्दयोरपि नैकार्थत्वम् । अतः सम्प्रसादशब्दः सुखविशेष यौगिक एव । सत्त्वे तु स्मृतावपि न प्रसिद्ध इति तदनुपन्यासादेव हायते । सुषुप्तौ च न प्रतिक्षणं सत्त्ववृद्धिः । तस्यास्तामसावस्था- त्वात । तमोऽभिभूतः सुखरूपमेतीति श्रुतिः सत्सम्पत्तिमेव वदती- ति न तयापि तथात्वसिद्धिः। जागरणं तु ज्ञानप्रधानेन सत्त्वनेतिमम प्रतिभाति। रामानुजाचार्यास्तु संशये भूमगुणविशिष्टं प्रत्यश्च प्रथमकोटी .

·१ अध्याय ३ पादः। ३८१ धर्मोपपत्तेश्च ॥ ९ ॥ नान्यत् पश्यतीत्यादयोऽपि धर्मा ब्रह्मणि न विरुद्ध्यन्ते । स्त्राप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृनं हीति न्यायेन । यत्र हि द्वैतमिव भवतीत्यादिश्रुया उभयत्राम्नानात् । अन्यादर्शनादयो निक्षिप्य प्राणसहचारित्वाद प्रत्यापक्रोशानुपक्रोशाभ्यां तस्य चेतनत्वं निश्चित्य प्राणशब्दवाच्यत्वं चाङ्गीकृत्य सूत्रव्याख्याने तस्यैव सम्प्र- साइत्वमुक्तश्रुत्याऽऽहुः । तद्युक्तमेव । सप्तमीतत्पुरुषेण सुषुप्ताविव षष्ठीतत्पुरुषेण जीवेऽपि योगस्य सत्त्वात् । सिद्धान्तं तु जीवापेक्षया प्राणोत्कर्षस्य बोधनाजीवस्यापि निवृत्तस्तत्सम्प्रसादतागमकस्यात्रा- भावाश तदनुल्लेखः । विषयवाक्ये तु रामानुजमध्यभास्कराचार्या भिक्षुशैवौ च, यत्र नान्यत् पश्यतात्यादंर्भूमातिरिक्तयावदर्शननिषेधी नार्थः। किन्तु निरवधिसुखरूपे ब्रह्मण्यनुभूयमान ब्रह्मस्वरूपतद्विभूत्यन्तर्गतत्वात कृत्स्नस्य वस्तुजानस्य श्वर्यविशिष्टब्रह्मभिन्नत्वेन न पश्यतीति । एत- देवोपपादयति वाक्यशषः, स वा एष एवं पश्यन्नेवं मन्वान इ. स्यादिः । 'न पश्या मृत्यु पश्यति न रोगं नोत दुःखताम् । सर्व हि पश्यः पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वश' इति मन्त्रश्च । इदं चास्मा- कमप्यभीष्टम् ॥ ८॥ धर्मोपपत्तेश्च ॥ ननु भवतु मम्प्रमादाद् भूम्न आधिक्योपदे- यस्तथापि भूमजिज्ञासया प्रश्ने भूमलक्षणन्वेन, यत्र नान्यत् पश्यती. स्यादिवाक्यमुच्यते । तत्र योऽन्यदर्शनादिनिषेधः स तु सुषुप्तेरसा- धारणः । तदितरल्लक्षणं तु नहोच्यते । भूम्न इति भूमपर्यन्ता अ- न्यविद्याऽस्तु । ततो भूमाधारमारभ्यात्मविद्येति शङ्कायामिदमुच्य. ते ॥ धर्मोपपत्तरिति ॥ तदेतद् व्याकर्तुं गृह्णन्ति । * नान्यदित्यादि * कुतो न विरुद्धयन्त इत्याकाङ्क्षायां विमजन्ते * स्वाप्ययेत्यादि * । यथाऽस्मिन् सुत्रे ब्रह्मधर्माविर्भावः खाप्ययसम्पत्यार्नियतः । मय्येव सकलं जातमित्यादिवाक्यानुरोधात् । अन्यत्रानियत इति वामदेव- सूत्रे व्युत्पादितम् । तेन न्यायेनान्यदर्शनाद्यभावोऽपि मैत्रेयीम्राह्मणे, ·सप्रकाशे अणुभाष्ये । भगवति न विरुद्ध्यन्ते । चकारात फलं तस्यैवोपपद्यत इसाह । स वा एष एवं पश्यनित्यादिना सहस्राणि च विंशतिरि- स्यन्तेन । तेन भूमा ब्रह्मैवेति सिद्धम् ॥९॥ अक्षरमम्बरान्तधृतेः ॥ १० ॥ गार्गीब्राह्मणे कस्मिन्नु खलाकाश ओतश्च प्रोनश्चेति । स होवाच एतद्वै तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्यस्थूलमन- यां, वै . स यथा सैन्धवखिल्य उदके प्रास्त उदकमेवानुबिलीयेत नाहास्योद् प्रहणायेव स्याद् यतो यतस्त्वाददीत लवणमेवैतदित्येकीभावदशा. यद्वैतन्न पश्यति पश्यन् तद् द्रष्टव्यं न पश्यति, न हि द्रष्टुः हऐविपरिलापो विद्यतऽविनाशित्वान्नास्ति तु ततोऽन्यद्विभक्तं यत् पश्येदियविभागदशायां चेत्युभयात्राम्नानाद्दशाद्रये नियतः । यत्र नान्यत् पश्यतीति वाक्योक्तस्तु भूमविद्यायामनियतः । न पश्य इति मन्त्रे, सर्व हि पश्यः पश्यतीति वाक्यानुगंधाद्, यस्मिन् वि. दिते सर्व विदितं भवतीत्यादिवाक्यानुरोधाश्चेत्यर्थः । अत एके ऽन्यादर्शनादयो धर्मा भगवति न विरुद्ध्यन्तेऽतो लक्षणतिव्या- प्स्यभावाद् भूमविद्या ब्रह्मविद्या, नान्यविद्येत्यर्थः । एतदेव घि- शदयन्ति । * चकारादित्यादि * । * तस्यैवति * अविभागद्रष्टुः । प्रलये संज्ञाभावात् स्वेन संपणं द्रष्मृत्वाभावादिति । इदं सर्व तृती. याध्याये लिङ्गभूयस्त्वांधिकरणं व्युत्पाद्यमनोऽत्र नोच्यत । फलं कि- मित्यत आहुः । * स वा इत्यादि * । तथाचेदमविभागदशागमक मित्यर्थः । एवञ्चानेनाधिकरणन बहिर्याप्तस्याप्यानन्दमयत्वं सा. धितम् । तथानन्दमयाधिकरणोतस्यानन्दमयत्वस्य बुद्धिवृत्तिरूप. सुषुप्तिधर्मत्ववारणं कृतमतः प्रसङ्ग एव सङ्गनिः । तथा यन सर्व. मिदं ततमित्यपि साधितम् । सर्वस्य विस्तारस्य सुखप्रयुक्तत्वादि. ति । भक्त्या लभ्यस्त्वनन्ययेति तु साधनाध्याय विचार्यम् ॥ ९ ॥२॥ अक्षरमम्बरान्तधृतः ॥ विषयादिकमुपन्यस्यन्ति * गार्गीमा- झण इत्यादि * । अत्र प्रथमे ब्राह्मणे, यदिदं सर्वमत्रोतं च प्रोतं च ·१ अध्याये ३ पादः। ३८३ वित्यादि श्रूयते । तत्र संशयः । किमक्षरशब्देन पदार्थान्तरं, ब्रह्म वेति । तवाचेतनमाधारणगाद् वर्णतुल्यत्वादाकाशवदस्याप्यब्रह्म- स्वमेव । शुभायायतनविरोधस्तु तुल्यः । अत एवागतार्थता अ. दृश्यत्वाद्यधिकरणेन । न हि तत्र विरुद्धधर्मा आशा निरा. क्रियन्ते । अतोऽचेतनतुल्यत्वाद् ब्रह्मवादस्यासमाप्तत्वादाग्रहा- विष्टत्वात् प्रष्टुः स्त्रीत्वाच्च, स्मरो वा व प्राकाशाद्भयानितिवत् कगाचिदुपपच्या स्मरणकालभूतमूक्ष्मप्रकृतिजीवविशेषाणामन्य- तरपरिग्रह इति वक्तव्यमुपासनार्थम् । अत्र हि प्रापञ्चिकसर्वध- मराहियं ब्रह्मधर्मत्वं च प्रनीयने । तदुपासनार्थत्व उपपद्यत । ब्रह्मत्वपरिग्रहे तु वैयर्यमेन । उपदेष्तृत्वाभाषात् । तस्मादक्षर- मन्यदेव ब्रह्मधर्मत्वेनोपास्यमित्येवं प्राप्ने । कस्मिन् वाऽऽप ओताश्च प्रोताश्चेत्यादिप्रश्नोत्तरैरखाद्याकाशान्तरिक्ष. लोकधुलोकादित्यलोकचन्द्रलोकनक्षत्रलोकदेवलोकगन्धर्वलोकप्रजा- पतिलोकब्रह्मलोकपर्यन्तं पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरस्मिन्नोतप्रोतत्वं निरू. प्य पुनः प्रश्नान्तराभावार्थ, मा ते मूर्खा व्यपतदनतिप्रश्न्या वै देवता अनि पृच्छसि गार्गि मातिप्राक्षीरित्युक्तम् । तत आरुणिसं. धादोत्तरं पुनरपि गार्गी प्रपच्छ । यदूर्ध्व याशवल्क्य दिवो यदवाक पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद् भूनं च भवच भविष्यच्चे. त्याचक्षते फस्मिस्तदोनं च प्रोतं चेति । तत्र आकाश इत्युत्तरे, पुन. राकाविषयके ओतप्रोतत्वप्रश्, एतद्वैतदक्षरं गागत्यिाद्युत्तरम्। सो. विषयः । तत्राक्षरशब्द संशयः । किं पदार्थान्तरं ब्रह्म घेति । अत्र पदार्थान्तरपदेन जडजीवयोग्रहणम् । तत्र ओतप्रोतत्वं विकारित्वा. पादकनया जडलिङ्गम् । अमृताक्षरं हरः, भरात्मानावीयते देव एक इति श्रुत्यन्तरे अक्षरपदं जीवबोधकतया प्रसिद्धं जीवलिङ्ग, प्रशासन च ब्रह्मलिङ्गमिति विष्वपि बीजम् । पूर्वपक्षमाहुः । * तत्राचेतने- स्यादि * । ओतप्रोततया विकारित्वेनाचेतनसाधारण्यात । अहं का ·समकाशे अणुभाष्ये । उच्यते । अक्षरं परमात्मैव । कुन: । अम्बरान्तधृतेः । श्रुति व्याख्याय सिद्धं तुमाह । अत्रक एव प्रश्न उत्तरं चैकम् । याज्ञवल्क्य यथाकाश्यो वा वैदेहो बोनपुत्र उज्यं धनुरधिज्यं कृत्व दो बाणावन्तौ सपत्नातिव्याधिनी हस्ते कृत्वोपोत्तिष्ठदेवमेवाहं त्व द्वाश्यां प्रश्नाभ्यामुपादस्थामिति द्वयोः प्रश्नयाः क्लशजनकतया प्रथम प्रश्नोत्तरभूनाकाशवदस्य द्वितीयप्रश्नोत्तग्भूनस्याक्षरस्याप्य ब्रह्मत्वमे घ। किश्च । यस्मिन् धौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतमित्यत्र यथोतत्वं प दार्थभेदेन भारवाहकत्वमवगमयत्येवमत्र प्रतित्वमपि, मयि सर्वमिः प्रोतं सूत्र मणिगण। इवति स्मार्तष्टान्ताद् भारवाहकत्वमेव गमयि पतीति घुश्वाद्यायतनत्वेन विरोधोऽपि तुल्यः * तत्रेवात्रापि समान । किश्चादृश्यत्वाद्यधिकरकरणे अक्षरस्य ब्रह्मरूपतायाः सुविचारित त्वात् किमनेनाधिकरणंन । अतः पृथग्विचारादेव विषयभेदो ऽवसीयत इति न तेनास्य गतार्थता । न हि नत्र विरुद्धधर्मा आशङ्क निरा कियन्ते । अत्र तु ते तथा क्रियन्त इति सिद्धो विषयभेदः अतो विषयभेदादचतनतुल्यत्वाद् ब्रह्मवादस्यारुणिसंवादेऽन्तर्यामि निरूपणेनैव समाप्तत्वात् प्रष्टुर्गार्गीरूपस्याग्रहाविष्टत्वेन स्त्रीत्वेन च व्र झविद्याश्रवणेऽनधिकारित्वादत्र, स्मरो धा आकाशाद् भूयानित्यव यथा आकाशं भोग्यत्वंन गृहतः स्मरणस्य तव्याप्त्या बृहत्त्वयोगेन भूयस्त्वं, तथा, अश्नुत इति, न क्षरतीति वा योगेन कयाचिदुपपत्त्य स्मरणाद्यन्यतमस्याचेतनस्य जीवविशेषस्य वोपासनार्थ परिग्रह इति घक्तव्यम् । यत् पुनरत्राक्षरऽस्थूलादिवाक्यैः प्रापश्चिकधर्मराहिल प्रशासनरूपब्रह्मधमंवत्त्वं च प्रतीयते, नत्तूपामनार्थम् । नचात्रैतदनु रोधेन ब्रह्मैव वाक्यार्थ इति युक्तम् । प्रार्ब्रह्मश्रवणानधिकारस्योपपा दितत्वेनात्र वक्तुरुपदंष्ट्रवाभावाद्वाक्ययेयापत्तरिति । सिद्धार व्याकुर्वन्ति * उच्यत इत्यादि * । नन्वम्बर म्बरान्तधृतर्विषयवाक्ये अह श्यमानतया तस्याक्षरे वक्तुमशक्यत्वात् स्वरूपासिद्धोऽयं हेतुरित्या शड्याहुः । * श्रुतिमित्यादि * तथाच तात्पर्यसिदत्वान्न स्वरूपासि ब इत्यर्थः । तात्पर्यसिदत्वं साकुर्वन्ति अत्रैकाहत्यादि * । यद्यप्या .

·बनारससंस्कृतसीरीज़नानी वाराणसेयसंस्कृतपुस्तकावली । १ इर्य पुस्तकावली खण्डशो मुद्रिता भवति । अस्यां संस्कृतभाषा. निबद्धा बहवः प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमाः केचिदङ्गलभाषानुवा- दसहिताश्च प्रन्था मुद्रिता भवन्ति । तांश्च ग्रन्थान् काशिकराजकी- यसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये ऽपि विद्वांसः शोधयन्ति । यैा. हकमहाशयैरियं पुस्तकावली नियमेनाविच्छेदेन संमाया तैस्तदे- कैकस्य खण्डस्य ॥) मूल्यं प्रापणव्ययश्च :) देयः । अन्यम- हाशययः कानिचित् खण्डानि संग्राह्याणि तैश्च प्रत्येक खण्डानां १) मूल्यं प्रापणव्ययश्च ) देय इति ॥ तत्र मुद्रिता ग्रन्थाः। ६० मा. सिद्धान्ततत्त्वविवेकः खण्डानि ५ अर्थसङ्ग्रह अंग्रेजीभाषानुवादसहितः तन्त्रवार्तिकम् खण्डानि १३ १३ कात्यायनमहर्पिप्रणीतं शुक्लयजुःप्रातिशाख्यम् सभाष्यं ख०६६ सांख्यकारिका चन्द्रिकाटीकागौडपादभाष्यसहिता वाक्यपदीयम् खण्डानि ५ (प्रथमभागः प्रथमद्वितीयकाण्डे पुण्यराजटीकासहित खण्ड ३ । द्वितीयभागः तृतीयाका- ण्डम् हेलाराजटीकासहित खण्ड २) रसगङ्गाधरः खण्डानि ९ परिभाषावृत्तिः खण्डे २ वैशेषिकदर्शनं किरणावलीटीकासंवलितप्रशस्तपादप्रणीत- भाष्यसहितम् खण्ड २ शिक्षासङ्ग्रहः खण्डानि ५ ५ नैष्कर्यसिद्धिः खण्डानि ४ महर्षिकात्यायनप्रणीतं शुक्लयजुस्सर्वानुक्रमसूत्रम् सभाष्यम् ३ ऋग्वेदीयशौनकप्रातिशाख्यं सभाध्यम खण्डानि ४ (वृहत) वैयाकरणभूषणम् पदार्थदीपिकासहितम् खण्डानि४ ४ विवरणोपन्यासः सटीकवाक्यसुधासहितः खण्डे २ तत्त्वदीपनम् (पञ्चपादिकाधिवरणस्य व्याख्यानम् ) ख. ८८ वेदान्तदीपः (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः) खण्डानि ३३ टुप्टीका खण्डानि ४ ९ २ २ . ४ . २ ४ .

·६
६
૨
पातालदर्शनमाश्रीरामानन्द तिकृतमणिप्रभाऽऽस्यवृत्ति स० १
व्याकरणमिताक्षरा। श्रीमद भट्टप्रणीता खण्डानि
रसमञ्जरी । व्यङ्गधार्थ कौमुधा प्रकाशेन च सहिता ख० ३ ३
भेदधिक्कारः व्याख्यासहितः श्रीमदप्पयदीक्षितकृत उपक्रमप.
राक्रमसहितः खगडे २
बोधसारो नरहरिकृतः तच्छिष्यदिवाकरकृतटीकयास स्व०६६ '..
ब्रह्मसूत्रदीपिका श्रीमच्छङ्करानन्दभगवद्विरचिता।
दैवज्ञकामधेनुः अर्थात् प्राचीनज्योतिषग्रन्थः खण्डे २
श्रीमदणुभाष्यम् । श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम् ।
गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजी महाराजविरचितभाग्यप्रकाशाख्य.
व्याख्या समेतम् खण्डानि ४
तत्त्वशेखरः। श्रीभगवल्लोकाचार्यप्रणीतः । तथा-तत्वत्रय चुलुक
संग्रहः । कुमारवेदान्ताचार्यश्रीमद्वरदगुरुविरचितः ।
or
४
१
प्रजभूषण दास पौर कम्पनी
चांदनीचौक के उत्तर नई सड़क बनारस
STER
MERO

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.