·No text on this page.

·84. R.H ROAD, MADRAS - 4
The Collection of Hindu Law Texts.
Vol. XIX.
THE
NÍTI MAYÚKHA
(Sanskrit Text )
A FREATISE ON
RULES OF POLITY
BY
BHATTA NILAKANTHA
EDITED BY
JR. GHARPURE, B A, LL B. (Honours len
Plender, High Court,
Fellow of the University of Bombay,
Principal Law College, Poona
First Edition,
(All rights releroed)
1928.

·Printed by O S Deole at the Bombay Vabbar Press, Soyants of India
Society': Homo, Sandhurst Road, Gurgaon, Bombay,
And
Pablished by J R Gharpare, at the office of the Collections
of Hundo Law Texts, Gurgaon, Bombay

·RESEARCH INSTITUTE
84R.H ROAD, MADRAS-4
धर्मशास्त्रग्रन्थमाला (ग्रन्थाङ्कः १९)
॥ श्री.॥
भट्टनीलकण्ठकृतभगवन्तभास्करे
5785
नीतिमयूखः
(पश्चमः)
जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे, बी ए., एल्एल् बी.,
हायकोर्ट वकील, विश्वविद्यालयसदस्य:-मुबई,
पुण्यपतनस्यव्यवहाराश्रमे मुख्याध्यापक ।
इत्यनेन सशोधित प्रकाशितश्च ।
प्रथमावृत्ति
शकाब्दाः १८५६, क्रिस्ताब्दाः १९२५.
(अस्य ग्रन्थस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनेन स्वायत्तीकृता ।)

·मोहमय्या 'मुबवैभव' मुद्रणालये 'चितामण सखाराम देवळे' इत्यनेन मुद्रित , जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे, हायकोर्ट-वकील' इत्यनेन प्रकाशितश्च ।

·3-Jive Sto RESEAPCH INSTITUTE 844RH ROAD MADRAS-4 उपोद्धातः । - धर्मशास्त्रग्रन्थमालाया अब कोनविशो अन्य प्रकाश्यते । श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासादि- निबन्धा बहवः प्रमाणमन्या सन्ति । तत्र बहुषु व्यवहार निवन्धेषु सासु भन-नीलकठस्थ मयूखा आर्यदेशस्य पश्चिमभूभागे विशेषतस्तत्र च श्रीपरशुरामक्षेत्रे मुरवशे त्वतीव प्रामाण्यता गताः । राजशासनाधिकारिणोऽपि सामान्येन मिताक्षरामयूखावेव निर्णयध्वाद्रियन्ते । तत्र भव-नीलकण्ठस्थितिदेशकालबोधनाय श्रीकाशीक्षेवस्थाविच्छिरोमणि-'रानडे उपनामक- बाळशास्त्री '-लिखितानुसारेण रावसाहेब विश्वनाथ नारायण मण्डलीकस्तदशो वर्णितः । सच तथैवात्र वर्ण्यते । पुरा किल दक्षिणवेशे पैठणारयग्रामे गोविन्दभट्टो नाम महाविवास्तपस्वी ब्राह्मणपुङ्गव आसीत् । तःपुत्रो रामेश्वरमहनामा श्रीकाशीक्षेत्र वासार्थ जगाम । तत्र च श्रीराममन्त्रग सुचिर भगवन्त श्रीरामचन्द्रमुपासाञ्चके । परिणतावस्थाया तस्य नारायणभकुनामा पुत्रो बभूव । स बाल्य- प्रभृति शान्त्यादिगुणसपनो महातपस्वी चाभवेत् । तदानीमेव यवन. श्रीविश्वेश्वरप्रासाद उत्सादितः । सतश्च कियता कालेन सर्वस्मिन्भारतवर्षे नावृष्टिरजायत । तदा सार्वभौमयवनेर्भट्टनारायणो वृष्ट्यर्थ प्रार्थितः । ततो नारायणभड्नाहोरात्राभ्यन्तरे वृष्टिभविष्यतीति प्रतिज्ञात तथैव सर्वपृथिव्या देवो अवर्ष । तेन सर्व जगन्ननन्द । सार्वभौमयबनेभ्यो नारापणमद्वेन श्रीविश्वेरप्रासादनिर्माणानुमति- चिता सापि तैर्वत्ता । तदा तेन महाप्रासाव निर्माय श्रीविश्वेश्वरः प्रतिछापितः । तत्तस्य लोकोत्तर ब्रह्मवर्चसमालोच्यास्तिकजना सर्वे परमभक्तिप्रेमगद्दा बभूवुः सर्वेश्च जमगुरुरित महापदवी दचा तत्कुलीनानां चामपूजानियमो विहित इतीय कथा श्रीकाशीक्षेत्रे सुप्रसिद्धा । नारायणाभवस्य सर्वशाख- पारावारीणता त्रिस्थलीसेतुप्रयोगरत्नावनेकग्रन्थनिर्मित्या जगप्रसिद्धा वर्तते । विचाय यावत्तनिर्मित- अन्धेरेव श्रौतस्मातधर्मरक्षण जातमित्यपि सुप्रसिद्धम् । वक्ष्यमाणवशक्रमो नारायणभट्टपुत्र रामकृष्णभट्ट- कृतज्योतिष्टोमपद्धतिमन्ये स्पष्ट लिखितस्तस्येमो श्लोको- श्रीमदक्षिणदेशेऽगस्थ इवासीस भगोविन्दः । तत्मनुः श्रीरामेश्वरभट्ठोऽभूत्स सर्वदिवख्यातः ॥१॥ तत्पुत्र श्रीनारायणभट्ठो जयति सूर्यबळूमौ । तत्सूनू रामकृष्णभट्टो रामैकशरणता धातः ॥ २ ॥ गोविन्वभरामेश्वरभट्टाभ्या निर्मिता प्रन्यास्तज्जीवनसमयश्च साम्पत यथार्थतया नोप- लभ्यन्ते । नारायणमस्थितिसमयस्तु साक्षानद्धस्तलिखितपुस्तकस्थेभ्योऽङ्कभ्योऽवगम्यते । तबैकस्मि- पुस्तके विक्रमार्के सपत् १६२४ इत्यङ्का लिखिता । पुस्तकान्तरे च ।

·उपोशाता। कषिधाणाचिभूगण्ये शाके ज्येष्ठे सिते रवी चतुर्दश्या विशाखासु ग्रन्थोऽन्तै समगादयम् । भट्टरामेशपुत्रेण काशीपुर्वी यथामति । लिखितः सप्तमोऽध्यायो भाष्ये शबरसत्कृता॥ इति श्लोकाभ्यामिमेऽङ्का (१४५७) दर्शिता । तस्यैव पुस्तकस्य द्वादशाध्यायसमाप्तिपत्रे सबत् १६१२ इत्यङ्का लिस्विता । नारायणमढस्य रामकृष्णभरमवशर्माणौ महानिबन्धकारी सकलशास्त्रपारीणौ हौ पुत्रावास्ताम् । तत्र रामकृष्णभकृतग्रन्येषु महाग्रन्थस्तन्त्रवार्तिकव्याख्या धर्मशास्त्रे तु जीवत्पितृकनिर्णयप्रभृतयो बहवो ग्रन्थाः सन्ति । शङ्करभट्टकृतमन्थेषु देतनिर्णयाख्यो महामन्या सुप्रसिद्ध । भीमासायामपि कानिचिरप्रकरणान्युपलभ्यन्ते । तिनिर्णयारम्मश्लोकाभ्या- मेतन्निीयते । तौ श्लोको यथा- भीमासासरसीसरोजमकरन्दास्वावनैकवतो हसः स्वीययशसिताइयमतेरासीगुरूपाभिधः । वाग्देव्यागतमत्सरा श्रियमयं नित्यानुरक्तो भजन नो मुञ्चन्ननिमुक्तक विजयते श्रीभट्टनारायणः । विबुधानन्दसन्दोहहेतवे तत्तनूद्भवः । मीमासाद्वैतसाम्राज्यनीतिज्ञो भट्टशङ्करः । शङ्करभट्टस्य पुत्रो हो । नीलकण्ठभट्ठो दामोदरभवृश्च । तत्रायो महानिबन्धकारो हानमयूखा- दीना द्वादशाना मयूखाना कर्ता । वितीयश्च दैतनिर्णयपरिशिष्टकार इति दैतनिर्णयस्थवत्ता- प्रदानिकप्रकरणावगम्यते । नीलकण्ठपुनः शङ्करमहस्तत्कृता बतार्कमभूतयो मन्था द्वादशान्ति- नामान उत्तमनिबन्धाः सन्ति । रामकृष्णभट्टस्य दिनकरभट्ट-कमलाकरमट्ट-लक्ष्मणभट्टाख्यास्त्रयः पुत्रा बभूवुस्तन्त्र दिनकरभटेन कृता उद्योतज्ञान्तिसारादिग्रन्था प्रसिद्धा । दिनकरभट्टस्यैव काच- दमन्ये दिवाकरभट्ट इति नाम्ना व्यवहार । दिनकरभहस्य पुत्रो विश्वेश्वरभट्टास्तस्यैव गागाभट्ट इति नामान्तरम् । अनेन भचिन्तामणिप्रभृत्यो बहवो ग्रन्था. कृता । कमलाकरमस्य नियिसिन्धुप्रभृतयो मन्था बहुतरमेव प्रसिद्धा भाच्याश्च सन्ति । तस्य च स्थितिसमयो निर्णयसिन्धुपन्थयान्तिम- श्लोकेन स्पष्टीभवति । स तथा- वसुमतुस्तुमूमिते ( १६६८) मते नरपतिविक्रमतोऽथ याति रौटे। तपसि शिवतियो समापितोऽयं रघुपतिपादसरोरुहेऽर्पितश्च इति कमलाकरस्य पुनोऽनन्तभास्तेन श्रीरामकल्पद्रुमप्रभृतयः पद्धतिग्रन्था बहवः कृताः। लक्ष्मणभनिर्मिता अप्याचाररत्नप्रभृतयो ग्रन्था. प्रसिद्धा' सन्ति । एवमोऽप्यस्मिन्कुले महामहा- विधासस्तपग्दिनः सत्पुरुषा उत्पन्नास्तेषामपि कीतिदिगन्तेषु विख्याताऽस्ति । तेषा प्रदर्शना- पाय वंशवृक्षो लिखितस्तत्र ये साम्प्रत वर्तन्ते तेषा नामसु प्रथम श्रीशब्दः प्रयुक्त. ॥"

·गोविन्वमा रामेश्वरमा नारायणम: शहर रामग दामोदर नीलकण्ठ 1 आलाकर लक्ष्मण दिनकर । 7 राममा श्यामना प्रभाकर विश्वर १गागाभा गोविन्द जयनाथ उपोधात. दामादर । रामकुमण . सखाराम । औरामेश्वर दिवाकर वासुदेव + चालामा रामेश्वर बाळमह अनन्तराम । नारायण राजाराम . राम । हरभ गोपाळ विनाथ वैजनाथ विश्वेश्वर जगन्नाथ गोविन्द श्रीबाबाभ प्रभाकर 1 उक्ष्मण श्रीरामेबर नारायण रामकृष्ण जयराम श्रीलक्ष्मण जनाथ औपुरुषोत्तम श्रीगोपाल श्रीछोटाभट श्रीनारायण श्रीगोविन्द श्रीगोपाल श्रीवारेश्वर दिनकर অনাত্মক आत्माराम श्रीसखाराम श्रीगङ्गाराम वेणाराम धी धीराम श्रीकान्तानाथ श्रीजनत भौहाररान श्रीसीताराम श्रीधाम ·उपोद्वात अत्र यानि पुस्तकानि यैश्च सुमनस्कतया प्रेषितानि तेषा नामादीनि संज्ञाश्च प्रकाश्यन्ते। तद्यथा अ-डेक्कन कॉलेज संग्रहात्माप्त १३४ अनुक्रमाकेन चित्रितम १३५ २९७ २३३ " " " " " " " " " " " " ८८ " " " " " " " २९५ न-सप्तपुरात् श्रीमहालाचार्थगजेद्रगडकर इत्येते प्रेषित । र-मुबई रॉयल एशिआटिक सोसायटीत प्राप्तम् । इ-आनन्दाश्रमसग्रहादानीतम्। ३७१४ इत्यनुक्रमाकेन चिनितम् । य-श्री सरदारविचलकर इत्येतेषा सग्रहात्प्राप्तम् १६१, क्ष-फर्ग्युसन कॉलेज मडलीकविभागात्प्राप्तम् । श-श्री वाराणस्या शिलाया मुद्रित । परमुफ्कृत नो थैरेतानि दत्तानीति श। " जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे ·HEIL Urru MISSIT RESEARCH INSTITUTE, 84. R.H ROAD. MADRAS. 4. 5685 विषयानुक्रमणिका । पत्रम् १ .. " ... .. " " " . " " " " " " . . " . " . " १० . " " . " . " " " .. 4 . विषय मंगलाचरणम् विषयप्रस्ताव राजधब्द भाभिषितस्य धर्म (प्रजापालन) अनिषेकविधि मुने राजनि जीवति राजनि अभिषककाला पौरदरी शान्ति अभिषेकदिनात् प्रापत्य अभिषेकदिनकृत्य पौरोहितपय शुभशकुना पचमृद राघवपन बपनमन्त्रा राको भासने स्थापन भदासनलक्षण देवीपुराणोक्त वराहसहितोच विष्णधर्मोंसरोको विवि पहलक्षणम् देवीपुराणोक पषधनानतर कार्य (रामोऽभिषेक विधि মীবান্ধালাল सामिषेकप्रयोग ऐसी शांति भूमिसननपूरणादि अग्निमनिवापदनादि बानम्, इमायाहुण्य ववादिमत्रागानि पषम, विषय अभ्यातामहोम उत्तरांगानि समृद्धिहोम सातिहोम उपस्तीर्थहाम सुरकूतहम प्रायश्चित्तहोम स्कनहोम २ अस्मृतिहोम मस्थितिहोम समानहोम सघावभागहोम | प्रायश्चित्तादि | बोत्थापनम् राजोजभिषेक गोदानादि ग्राम व्यभिषका सवाति तत्र मत्रा गजशांतिपत्रा वार्मवमादिगमा आयुष्यगण अर्थत्याग स्वस्स्पयनगण अभयगम | अपराजितगण ५ शर्मवर्मगण्या एतत्प्रयोगे अशोत्युत्तर-कोका दियाला प्रजाक्षा पिमर मातर .. १ १२ .. " ... " १३ " " " . " १४-१७ " " " " ४ १८-१९ २०-२१ १२ २३ २४ २५-२६ ... " " AM २६ " " " . २७ ७ ८ 1 ·. विषयानुक्रमणिका। पत्रम् विषय पत्रम् २२ " " " विषय कश्यपबिय पुलस्त्यपल्य काठस्थ अवयवा चतुर्दश मन्द देवपाला अगिरम " समाग राज्य तत्र देवानामशा राहो महिमा राजगुजा, तातच विनयनशा विषयेष्वनासक्ति | पचतिमा " क " , " विधंदेवा 1 " तेषां प्रभाव " " " " " " ३४ " " " . " " ३५ .. " २७ ९ " भुगव साध्या कायपा मस्त गधा यासरख गणा प्सरस राक्षसा राजवा निक्य पिशाचाना जातय भूतपनेगमा सुपर्चा स्कन्दमढ़ा नागा रत्नानि वालविल्या दिम्धेनव मुनय राजान ओषधय J . " " " " निंदा षटम २७-२८ विद्यानिरूपणम् २८ आमशस्य महिमा ਲੈ ਕ੫। दमहिमा | वजनीतिलक्षणम् नागा यापल्क्याता अशदश आभनानि का सप्त स्तमानि मच दोषाधिक्यम् पाने वर्जिते अपवाद भूतदोषा मृगवादोषा गुणेषु व्यथा अन्येऽपि गुमा पानापात्रदानम् | गौरदतचाइन | मयुकम पचोगादिश्रवण स्वमा तन्छतिय निवधादिदानम् लोव्यप्रकारम् ३१ नपतीना पचया मधिविपहादि ३१-३२ 'मभाप्रवेशानतर कृत्य " " . १७ " " " " " " * " वर्षपर्वता वेदा चनुशाविद्या देवपल्य पुण्याधमा तीर्थानि . ... " ... " " मदानध .

·विषयानुक्रमणिका। पत्रम " " " . . पत्रम विषय 10पिंधोऽरि सामानुपाया । ययस्या अदयदहन दड्यन र निषिद्ध प्रकारा।व्यवस्था बत पुरप्रदा अन पुशोधन वाणा परिणम् भायांगमनम् अमात्य गजपुत्र राजपुत्राणा लक्षणम् " " ४५ " N M ४८ " " " " " " " ४९ विषय ततो भोजनम् अन्नपरीक्षा अभिमन्ये क्षानम् ट्रम्पविशेषेण परीक्षा विषदियवस्नुपरीक्षा विष्ठाविनां पुखा लक्षण सौपदवनिरामार्थ उपाय नाभिसर्श तन पुन प्रसाधनादि मृगया सदलक्षणम् खड़े भाशुभनणा खनादिसरकारा मूममभेदा मूमयागुणा जन्माया स्थलमृगया सायकृत्यम् विक्केि मत्रकरणम् दृतप्रषणम् सेक्कानो क्षणम् सेवक परब स्वामित्वम् विश्व स्वामिलक्षणम् साधविग्रहादिपाहुण्या सविनिरूपणम् संघयास याच विध জিকালি साध्यास्तव्यविग्रही 1" अमात्यविष्य १ मंत्रिम रोया सक्ष्या गुगाच पुरोहितकत्वम् कोश H " " " ४९ " ५० " " " ४१ " ५१ " " " ४ कोशामरक्षण च कृपयसमाविषये बरामद दुर्गकरणार्थ भ | निषिद्धभूमि पुरम् गंभदा । दुर्गा दुर्गममा ਸੇ पुरुषकारणास्यम् पविध का " ५२ " . " " H ५३ विषयमन कार्य ग ४५ " " " नरकाम ਝਬਾf अंगावला मिप्रथलम् " " " " औ " आसनम् शीनाम अश्रय द्वादशराजमरलमू " आठविकम् ६वस्य चतुग्यता .

·GU विषयानुक्रमणिका। पत्रम " " " पत्रम् | विषया अनिरफलानि प्राणिशकुना ५८ देशविशेषे विशेष अप्राणिशकुना स्कधावारस्थलम्। ५५ स्कावारम् । " " " विषय गवा तक्षणानि परिमाणम् यजत्राशस्त्य शुभाशुभफल गजबधनभूमय स्तभानो परिणाह बबनरजव बंधनाथ क्षा. स्तभमानम् अश्वलक्षणम् इधानिष्टम् इष्टानियेषितानि हेक्निपरीक्षा सेनापति । " " " व्यूहभेदा। ... " " ५५ तेषा रचना " ६० .. " " ... " " ६३ १४ 12 " " अमिमोपनमा " ६५ भेदकरणम् दृतप्रेषणम् तवैविध्यम् " धर्मरण हमनाइननविवेक । । बोधान् प्रत्युपदेश | युद्ध मरण तन्महिमा ५७ पलायन दोषा अवघ्या निग्रह कीडा ५८ | बुद्धिलकीआवर्णनम् | अश्वस्य चतु पष्ठिपदगमनप्रकारा | सिंहलद्वीपराशाक्त शकरभट्टीत नालकठभोक्त " " " ६६ . " " E७ बरा चरभेद। योधस्वरूपम् " " " प्रयाणे शकुना " " दर्शनशाना " . .. 2 ·568) RESEARCH INSTITUT 84. R.H ROAD. MADRAS-4 ॥ अथ नीतिमयूखः प्रारभ्यते ॥ " श्रीगणेशाय नम । श्रीहरिः शरणम् । देवरिक्ष संघानामवाङ्मनसगोचरम् । प्रत्यक्षमपि तदाम सर्वदा समुपास्महे ॥१॥ विरोधिमार्गदयदर्शनार्थ देवा बभूवात्र परः पुमान्य । श्रीशकरो मत इहैकरूपो मीमासकाद्वैतमुरीचकार ।। २ ॥ पितृसौहित्यससिद्रिस्तुमुक्त्वाऽथ तत्सुत । नीलकंठ प्रकुरुते राजनीति नृपाहता ॥३॥ तब राजशब्द. क्षत्रियमात्र शको न राज्ययोगिनि । अभिषेकोत्तरभाविराज्ययोगात् प्रामपि राजानमभिषिचेदित्यादे शास्त्रीयप्रयोगस्य क्षत्रियमात्रेऽपि सद्भावादिति निरणाय्यवेडयधि- करणे । तस्य च विधिवदभिषिक्तस्य प्रजापालन धर्म इत्याह मनु (२) बाह्म प्राप्तेन सरकार क्षत्रियेण यथाविधि । सर्वस्यास्य यथान्याय कर्तव्य परिक्षण ब्राह्मसाकारो बामगै कृतोऽभिषेक' । अभिषेकविषिश्च विष्णुधर्मोत्तरे " इति अमृतसमारो राज्ञ सावत्सरस्तत ! कालेऽभिषेचन कुर्यात्त काल कथयामि ते ॥" सावत्सरो ज्योतिर्चित् । “ मते राज्ञि ने कालस्य नियमोऽत्र विधीयते ॥ 'तत्रास्य स्नपन कार्य विविवत्तिलसर्प । घोषयित्वा जय चास्य सावत्सरपुरोहितो" । " अन्यासनोपविष्टस्य दर्शयता अन शनेः ॥ स सात्वयित्वा तु जन मुक्त्वा बघनगास्तत । अभय घोषयित्वा तु कालाकाक्षी ततो भवेत् ॥” १५ अत्र यवा पूर्वराजनि मृतेऽन्योऽभिषिच्यते तबाइसौ तिलसर्पपस्नानायमयघोषाते कृतेऽन्यासनस्थ प्रजा पालयन्नभिषेककालमाक्षेत । प्राप्तका चा मानमभिधेचयेत् । यदा तु पूर्वराजनि जीवत्येव कारणातरादन्योऽभिषिच्यते तदा कालातीक्षासमकृत्वा काल एवाभिषेक कार्य । तमेव कालमाह " नाभिषेच्यो नृपश्चैत्रे नाधिमामे च भार्गव । न प्रमुप्ते तथा विष्णौ विशेषात्यावृषि विज्ञ ।। प्राषो विशेषतो निषेधोगतो तन्निन्नविष्णुशयनकालाभ्यनुज्ञानार्थ । " "च भौमदिने राम चतुर्थ्या च तथैव च । नवम्या नाभिवक्तव्यश्चतुईया च भार्गव । “धुवाणे वैष्णव शाक दसपुष्यौ तयैव च । नक्षत्राणि प्रशस्य॑त भूमिपालाभिषेचने ॥" वैष्णव श्रवण । शाक ज्येष्ठा । दासमन्निनी । । " २० १र-श्रीहरि , श-श्रीहरिशरणम् दनईयरअड-परण, व-नर्मदायै नम । शरण देवर्षि । २ एत- बोकाव क्ष-पुस्तके नास्ति । तत्र चतुर्दशश्लोका यथापू दत्ता । चशमकोकानन्तर तत्र राजन्य इति प्रस्ताव ।। अनरईकषयटकब-4 ।। कब-दहेकरूयो। ५ कघअवनबाद-मौदित्य । ६४ धुना बूते । यअनटाईय-शाखप्रयोगस्य ८ कधअवनदईयपर बावस्कारो। कपरअनाटय-तु, पल-ता १० बनघष-स्नापन 11घअवनईटय-ते॥१२ कपईयटर-बन,प-अने। १३ घबन-घोषान्ते न्यासनस्य । १४ बन-कीक्षिपेत् । १५ अर्ग-प्रतीक्षपातमकृत्वा, टय-क्षण प्रकृया, नघ-या य-मा माया । १६ अवनकपटयई-प्रवृधो 11 अपनघटया-जप ·पैत्री शान्ति । [नीति ५ " “ कार्या पौरवरी शाति. प्रागेवास्य पुरोधसा " । पौरवरी पैनी । सा च वक्ष्यते " प्राप्तेऽभिषेकदिवसे सोपवास. पुरोहित । सिलमाल्योपवीतश्च सर्वाभरणभूषित । 'वेदिमुखिय मत्रेण हुत्वा च विधिवत्तत । शर्मवर्मगण चैव तथा स्वस्त्ययन गण । आयुध्यमभय चैव तथैव चापराजितम्"। एते पचगणा अमे वक्ष्यते । "सपातवत कलश तथा कुर्याच काचनम् । “ बन्हेर्दक्षिणपार्श्वस्य श्वेतचदनभूषित । श्वेतानुलेपन मी सर्वाभरणभूषितः । "आसनस्थ सख पश्यन्निमित्तानि हुताशने । " पश्येयुरन्ये च तथा नृसिहा देवज्ञवाक्य निपुण च भूय । सावत्सरस्याथ सदस्यमुख्या सदस्यमुख्यस्य पुरोहितश्च ॥ १० " प्रदक्षिणावर्तशिखास्तदा जावूनदप्रभ । स्थावमपनि|धो विधुमश्च हुताशनः । " अनुलोमा' सुगधश्च स्वस्तिकाकारसन्निम । बर्द्धमानाकृतिश्चैव नयावर्त निभस्तथा ॥ स्वस्तिक बर्द्धमान । नद्यावा गजगृहभेदा । “ प्रसन्नाचिमहाज्वाल स्फलिगरहित हिस । साहावसाने ज्वलन स्वयदेवमुख हरि ॥ “यदा भुक्त महामाम तदा राजा हित बहेत् । हावैषश्च यदा वन्ही म स्याच्छिमिशिमायित। १५ शब्दानुकरणमात्रमेतत् । 'न बजेयुश्च मध्येन मार्जारमृगपक्षिणं । पिपीलिकाश्च धर्मज्ञ तदा कुर्याजय नृपे । " अगहारादिलामे तु वन्हे राज्ञो जय बोत् । तथैव च जय ब्रूयात्प्रस्तरस्याप्यदहिनि ॥ स्नान समारभेद्रानो होमकाले पुरोहित । आदौ तु स्वेच्छया स्नात पुनग्मिः समारमेत् ॥ ऋच प्रयोगे वश्यते । पनद्रिाति कचित पाठ । २० “ पर्वतापमृदा तावन्मूद्वान शोवयनपः । वल्मीकाममृदा कर्णा बदन केशवालयात् ।। द्रालयमृदा गोवा हृदय तु पाजिगत् । करिदतो मृतमदा दक्षिण तु तथा भुज ॥ सरोमृदा तथा पृष्ठ उपर सगमान्मृदा । नदीक उदयमृदा पाच सशोधयेनया । यादरमृदा राज्ञ कटिशाच विधीयते । मनस्यानाचयवोरू गोस्थानाजानुनी तथा ॥ अश्वस्थानातथा जब राज्ञ माधयेद वन । रथचक्रातमृदा तव चरणदय । २५ तथैव च करवमिति क्वचित्पाउ । मृत्यून स्वपनीया स्थापनापजलन तु । " ततो भद्रासनगत मुरपामात्य चतुष्टय । बलवान भूपालमभिषित्ते यथाविधि । 'पूर्वतो हेमकुमेन धृनपूान वादन "॥ वाडवो विघ । दक्षिण झारपूर्णन रौप्यकुभेन क्षत्रिय " दना च ताम्रकभेन वैश्य पश्चिमतो द्विज । महियेन जलेनोद शद्रामात्योऽभिषेचयेत् ॥ माहेय गोशगपुच्छसबधि । ३. " ततोऽभिषेक नृपत बढ़चप्रवरो द्विज । कोचेया मधुना राम छदोमोऽथ कुशोदकः ॥ 'सपातवत कलश तथाईत्य पुरोहित । विधाय वहिरक्षा तु सदस्येषु यथाविधि । १ वनघर-गातवन । २ करअइयद-स्था, घ-व-न-स्था 1 क्ष-पटयअवनघक-सदाश्य मुख्या पुरोहितश्च, ई-पदास्यमुख्याच पुरोहिनश्च । ४ अकयईय-ति, बनईटय हित । ५ व-न-गा, घरअटय -बाया। कमभरन-इ-क्ष-र-व्यदाहिनि । ई-मायिने । कघवटय-इत्य । भ “ “ " ·मयूस्व.] मद्रासनलक्षणम् । " " 4 t - चन्हि रक्षध्यमिति प्रेग्येत्यर्थः। 'राजसूयाभिषेके तु ये मत्राः परिकीर्तिताः । तैस्तु इयान्महाभाग बामणानां स्वरेण तु ॥ तेच मंत्रा प्रयोगे ज्ञेया। तत पुरोहितो गच्छेद्वेदिमूल तदैव तु । विभूषित तु राजान संस्थित भद्र आसने ।" भदासनलक्षण देवीपुराणे " हैम च राजत ताम्र क्षीरिवृक्षमय च वा । भद्रासन च कर्तव्य सार्द्धहस्तसमुच्छ्रितम् । सपादहस्तमान च राज्ञो माडलिकातरात् ॥ वराहसहिताया "त्रिविधस्तस्योच्छायो हस्त पाशधिकोद्धयुक्तश्च । माडलिकानंतरजिल्समस्तराज्यार्थिना श्रुभव ॥" विष्णुधर्मोत्तरे १० 'शतच्छिद्रेण पात्रेण सौवर्णेन यथाविधि । अभिषिचेत धर्मज्ञ. सम्यग्वेदविशारद । या ओषधीरोषधिमि श्रृताभि. सुसमाहित । रथे तिष्ठति गर्धेश्च आबझन् ब्राह्मणेति च ॥ "वीज पुरुपेस्तथासीन रामपुष्पवतीति च । तेनेव चैव मत्रेण फलस्तमभिषेचयेत् ॥ आशु शिशान इत्येव सर्वरनेश्व भार्गव । ये देवा' पुरः सदेति कुशाद्रि परिमार्जयेत् ॥ "मग्वेइविनतो राज्ञो रोचनया यथाविधि। मूनि च तथा कठ गधद्वारेति संस्पश्चेत् ॥ " ततो ब्राह्मणमुरख्याश्च क्षत्रियाश्च विशस्तथा । श्रृद्धाश्नावरमुर याश्च नानातीर्थसमुद्र । 'नादेये सारस कौंपर्नानालशसस्थिते । चतु सागरजे मादलाने द्विजकल्पिते । 'गगायमुनयोश्चेव निश्चि तथाऽदिने । पाणिर्मवेकश्चित्तचिचामरपाणय. ॥ अमा-यमुग्व्यास्तत्काल केचित्रधरास्तथा ॥ "शवभेरीनिनादेन बदिना निस्वनेन च । गीतवादिघोषण दिनकोलाहलेन च । "राजानमाभषिचेयु. समेत्य सहिता जनाः । सर्वलोकाभिषिक्तस्य समिश्नजलसयुतं ।। सर्वोषधित पुग्ध सर्वगधयुत तथा । रत्नचीजसमाथुन फलपुष्पसमन्वित ।। " पूजितं सितमूत्रम वोष्टितपोवमेव च । श्वेतवस्त्रावीतश्च संधीत शुचिभूषित ॥" वस्त्रावकतैश्चेति कचित्पाठ । बिल्वपत्रकुदादिपुष्पकमलाद्याकारतया कर्तितवस्वैरिति तदर्थ ॥ क्षीरबक्षल माउन्न सुदृद्ध काचन नव । आदाय कलश राज्ञ स्वय सारस्तदा । " मत्रावसाने कलश दद्यादृगुकुलोदह " । मत्रा अशीयुत्तर शत वक्ष्यते सुरास्वामित्याया। दद्यादभिषिचेत् । तत पश्येन्मुख राजा दर्पण वाऽथ सपिषि । सोणीष सितवस्त्रश्च मगलालमन तत। तत सपूजयेद्विष्णु ब्राह्मणाश्च समर्चयेत । राजा ही चार्चयेत्तत्र सावत्सरपुरोहितौ । मधुपःण धर्मशस्ततास्य स देववित् । पङ्कवध प्रमुचीत ततस्तस्य च बबनम " पडलक्षण तु देवीपुराणे " सर्वस्नानमलकार रोचनाय च पटक । वृद्ध्या व्यगुलममुन्याषत्रिशैवमुलावधि ॥ १ अवकघनर-साना -सौम् । २ अघबनरई-समेषु ।। अवजघरटम-वेशित । ४ स-की रघ-कांश्चैव, इट-वकाचैव । ५ धन सदगुल । " " २५ " ३० ·पट्टलक्षणम् । [नीति " - " “ वृत्त वा चतुरन वा पद्मकत्रिकगर्मित । बरसे शपद्मामत्स्येभगोस्वस्तिकबिनायके। "श्रीश्रीवृक्षवराहेण स्वामिदेवीशुमान्वितम् अव्यगुछ । सप्तामुल एकागुल्या सहितमष्टागुलमित्यर्थ: तत आपदिशदगुल सप्तसप्तागुरुवृद्धिा तेनाष्टौ पचदश द्वाविंशतिरकोनविंशत्वशि- अगुलानि देयं । दैार्द्धन मध्ये विस्तारः। तदनातयोः । स च वृत्तायतश्चतुरस्रायतो का। ५ पद्मत्रिक पनत्रय । बम श्रीवत्स । ईश शिव । इमगोषदेहं गजमुख । बराहेमोऽन्येव । केवलयोर्मजवृषयोविश्वकर्मणा निषेधात् । वाराह्यामपि मध्यविस्तारमुल्वा " सर्वे द्विगुणायामा मयादर्द्धन पार्श्वबिस्तारा । सर्वे विशुद्धकाचनविनिर्मिता श्रेयसो वृद्धौ । “पचशिखो भूमिपतेत्रिशिखो युवराजराजमहियोग एकशिल सैन्यपते प्रसादपट्टो बिनाशिस्तया। विश्वकर्माऽपि १. " व्याब्रव्यालगजी सिंहा अश्वोष्ट्री महिषो वृष । भूषणेषु त्यजेदष्टौ यदीच्छेद्दीपनीवित ॥ " बनेचरा जलचरा' कमिकीटपतगका । न तानाभग्णे कुर्याद्यदीच्छेजीवित चिर ॥ एव पट्टवधानतर कार्यमुक्त विष्णुधर्मोत्तरे * तत. सबबमुकुट काले पूर्व मयोदिते । पराछास्तरणोपेते मचे बद्धोतरच्छदे । ध्रुवा योरिति मत्रेण सोपवेश्य' पुरोधसा । वृषस्य वृषदंशस्य दीपिनश्च भृगदह ॥ १५ " तेषामुपरि सिंहस्य व्यावस्य च तत पर" । वृषदशो मारि । दीपी द्वीपातरगतो व्याघ्र इति तातचरणा । तरक्षरिति केचित् । “तबोपविष्टस्य तदा प्रतीहार प्रदर्शयेत् ॥ अमात्याच तत पोरान्नैगमाश्चापणेश्वरान् । तथा प्रकृतयश्चान्या यथावदनुपूर्वश ॥ ततोऽग्रहारवस्त्रेमतुरंगकनकोत्तमै । गोजाविगृहदानश्च सावत्सरपुरोहितो। " पूजयित्वा तत पश्चात्पूजयेद्दाह्मणत्रयं । अनेनैव विधानेन येन राजाऽमिषेचित ॥ तत सदस्यान्सपूज्य मावत्सरपुरोधस । ततो ब्राह्मणमुख्याना पूजन तु समाचरेत् ।। " गोवन्नतिलरूप्यान्नफलकाचनगोरसै । मोदकै श्वेतपुष्पैश्च महादानश्च सर्वत। भगलालमन कृत्वा गृहीला सशर धनु । वन्हि प्रदक्षिणीकृत्य प्रणिपत्य तथा गुरून । पृष्ठतो वृषमालय मा सवत्सा च पार्थिव । पूजयित्वा तु तुरग मंत्रित चाभिषेचित । तमात्य ततो नाग पूजयेच्चाभिषेचित । मत्रितं दक्षिणे कर्णे स्वयं देवविदा ततः ॥ २५ अरुम राजमार्गेण । स्वपुरं तु परिममेत् । मुख्यामात्य ससामते सावत्सरपुरोहिते ॥ सहित कुजरारूढेर भिगच्छेञ्च देवता । तासा सपूजन कृत्वा नगर याति वेष्टित ॥ " प्रविश्यासह राजा प्रदृष्टनरबाहन । दानमानादिसत्कारगुहीयात्प्रकृतीस्तत ॥ "सपजिनास्ताच विसर्जयित्वा गुहे स्वके स्यान्मुदितो महात्मा । "विधानमेत समवाप्य राजा कुत्मा तु धात्री वशग बिदष्यादिति” । ३० संक्षेपस्तु गोपथब्राह्मणे “अथ राज्ञोऽभिषेकविधि व्याख्यास्यामो बिल्वप्रभृती न्सभारान्सभृत्य षोडश कलशान घोडश बिवानि वल्मीकस्य च मृत्तिका सर्वान्न सर्वरसान्सर्व- बीजानि । तत्र चत्वारः सौवणाश्चत्वारों राजताश्चत्वारक्ताम्राश्चत्वारो मृन्मयास्तान हदे सरसि वोर्ध्व- तो नामैनाम इत्युदकेन पूरयित्वा वेदिपृष्ठे संस्थाप्य कुभे बिल्वमेकैक पद्यात्सवीन्न सर्व- १३-जग । अत पाप-पुस्तकारम (५ पृष्ठात्)श-पार्थिव ४ धकनवटय-देवविदा " " २० ।

·मयूसः] एंट्रीशान्तिप्रयोगः । रसान्सबाजानि च प्रक्षिप्योभयैरपराजितरायुष्यैः स्वस्स्ययनै सावर्णेषु मपातान्सश्राव्य में- सिकीयैश्च राजतेषु मैषज्यवरहो चस्तानेषु सवेशसवाभ्यातातीयः प्राणमुक्तेन च मृगयेषु ततस्तान कलशान गृहीत्वा स्तौत्रिय पवित्रियैरभिष्टुयै राजानममिधिचेत् । भूमिमिंद्रिय च वय क्षत्रिय म इति सिंहासनमारूढमभिमत्रयेत् । एवमभिषिक्तस्तु रसान्याश्रीयाविप्रेभ्यश्च दबागो- सहन सदस्यभ्य क. मामवर विपुल यशः प्राप्नोति भुक्ते घरा नितशत्रु सदा मवेविति । ५ अब तडुलादि यम न प्ररोहति । वीनं प्ररोहाई बीयादि । ऊ मुक मुलं येषा ते ऊर्ध्वश्रुत । नामैनाम अभयापराजिताया मत्रा प्रयोगे वक्ष्यन्ते । अत्र बहुवचने यछायो माह्या कपिजल- न्यायात् । संवर्तसवेशप्राणसूतोवेक एवेति तातचरणा । अथ प्रयोगः तत्र यदा पूर्वराजनि मृतेऽन्योऽभिषिच्यते सदा सावर सरपुरोहितो त नित्यम्मानप्रकारेण १० तिलसर्षपै सन्नाप्य राष्ट्रेऽय राजेति तस्य जयमुद्धोध्य पूर्वराजासनादासनातर उपवेश्य मञ्यादिक नगर जनाश्च दर्शयता । राजा च तान्सत्कृत्य कानगृहनिगडबधान मुक्त्वाऽभय दत्वा तदासनस्थ व राज्य कुर्वन्काल प्रतीक्षेत । पाते चाभिषेककाले आत्मानमभिधेचयेत् । पूर्वस्मिनाजान जीवति कारणातरेणान्याभिषेके तु न कालप्रतीक्षातो विधि । किं त्वभिषेक- कालेऽभिषेक एव । अभिषेकदिना पूर्वमेव कस्मिश्चिमार्दन पुरोधा ऐंद्री शालि कुर्यात् । सा चैव । १५ अथैवी शाति पुरोधा दिने मासपक्षागुलिस्य करिष्यमाणराज्याभिषेकागतया दीशाति करिष्य इति सकल्य गणेशपूजास्वस्तिवाचनावरणानि कछलागुलीयकवास आदिभिस्तत्वजा च कुर्यात् । तत. अव्यसश्च व्यवमश्च विलयिष्यामि मायया । ताभ्यामुवृत्य वेद्य कर्माणि कृष्महे । प्रयास परशु स्वरया हरोष महिष त इति दात्र गृण्हाति । ओषधीदातपर्वमिति मूलादुपरि बर्हिनुनाति । २० ॐ ग्रीष्मस्ते भूमै वर्षाणि शरद्धमत शिशिरो वसत । मतवास्तविहिताहायनीरहोरात्रे पृथिवी नो दुहानमिति भुवभपस्थाय । विमिमीध्व पयस्वतीं घृताची देवान्य धनुरपस्पृगेषा । इद्र सोमे पितुरक्षमा अग्नि प्रस्तोतु विभृवान्दस्वति द्वादशामुला शमीसभिधमनुपश्यते । अथ बेदिः । सा च-पटूसमिदायता पर्वपश्चिमयो । पश्चिमदिशि चतु समिविस्तारा पूर्व पविभयो प्रत्येक समितृट्वय स्वरका मध्यमागे दक्षिणा चस्यो प्रत्येकमर्द्धसमित्यागेन २५ समित्रयविस्तारामे सनमनकोण सार्द्धसमिजयविस्तारा । तन्मध्ये पश्चिमत समित्रय पूर्वतः समिन्मात्र स्थक्त्वा समिदयचतुरना उत्तरदिः । सा च कुडास्मिका स्थडिलामिका वा । उत्तरवोदित. प्राच्या दक्षिणोचरयोश्च वेदितो समिन्भिव भूमिस्तिते । तत शानकोणात्यदक्षिणक्रमेण बालुक्या तूष्णीं महावदि सामरेखा कुर्यात् । तत 'ॐ बृहस्पते १ भेषज्यवे । २ रई घुयः, कधनवदयट-दुबै । ३ करवटयअनरई-तत्र । कपा अबयरक्षटप-पूर्वनेकारमधुभदिने । ५ अबकधनर-।। ६-मि। -या।

·भूमिखनन पूरणादि। [नीति . ५ . परिगृहाण वेदि सुगावो देवा सदनानि सतु । अस्या बहि प्रथता साचतरसिंत्राण प्रथिवी देवी देव्यस्तु' इति रेखा बिरनुमनयेत् । तत प्रथम महावेदिमध्ये । श्रीवास्ते भूमे वर्षाणि शरद्धेमतः शिशिरो वसत । कतवस्ते विहायनीरहोरात्रे पृथवि नो दुहाना । यचे भूमे विश्वनामि क्षिष तदपि रोहत । मा ते मर्मधिमृग्वरिमा ते हृदयमविध ' इति भूमिस्खनन । तत. 'ॐ यत्त ऊन तत्त आपरयाति प्रजापति प्रथमजा तस्येति खनितपुरण । तत 'ॐ त्वमस्था वपनीजनानामदितिः कामदुधापप्रथानेति । वालुकाभिर्महावोद पूरवति । पुन कुद्वात्मिका स्थडिलामिका वोत्तरवेदि परिमाय पूर्ववदेखा कृत्वा 'बृहस्पते परिगृहाणेति' मत्रेण त्रीन्वारान्स- स्पृश्य पूर्ववदनुभत्रयेत् । ततः असबाध वध्यती मानवाना यस्या उद्भुत प्रवत सम बहु नानाबीयाँ अधीर्या बिभर्ति पृथिवी न' प्रथता राज्यता नः' इत्युत्तरवेद्या वालुका विस्तारयति । १० ततो ' यस्याश्वता प्रदिश पृथिव्या यस्यामन्न कृष्टय सबभूवु । या बिमार्त बहु या प्राणदेजस्सा नो भूमिगाँठऽप्यन्ये दधाविति' बालुकामिदि चतुरना करोति । ततो देवस्य त्वा सवितु प्रसवेऽश्विनो हुभ्यापूष्णो हस्ताम्या प्रसूत अणिमा परिगाहामी'त्यनेन लेखनी गृहाति । ततः 'इन्. सीता निगृहात ता पूषाऽभिरक्षतु । सान पयस्वती दुहामुत्तरामुत्ता समामि - त्युत्तरबेया आग्नेयकोणादारभ्य वामावर्तेन चनुर्दिश्य लेखा वा पुनरम्यानेगकोणादार य ईशान- १५ कोणपर्यंत पूर्वत उचिरय तन्मध्येऽपि पूर्वाग्रास्तिो लेखा करोति । अथ तस्या बीहियो तृष्णां विकीर्य 'वेषेण भूमि पृथिवी वृता कृता । सा ना दचात भद्रया श्रिये बामनि त्यनेन समोक्ष्य 'ॐ यस्यामन्न बीयवौ यस्था इमा पचकृष्टय । भम्य पर्जन्यपल्यै नमोऽस्तु वर्षमे- धसे ' इति भुव नवा 'ॐ त्यामग्ने भगवो निवत्तामागिरस सदनश्रेय एव हि । विश्वकर्मा पुर एतु पजान विश्य पथानमनु त दिशास्ते । भद्र पथामनुते २० दिशामः । श्रेय पधामनु ले दिशाम । स्वस्ति पथामनु ने दिशाम' इत्यग्निसनि यापन । ततो 'भद्रा भव श्रेयो भव स्वस्यो भवेति' ब्रीहियों कास्यादिपात्रस्थ एवानी प्रक्षिप्य ॐ विश्वमरा वधीनी प्रतिष्ठा हिर बक्षा जगतो निवेशनी । बैंश्वानर विधनी भूमिरामिमिक्रममा इविणे नो दधावि'त्युत्तग्वेद्यामग्नि स्थापयति । 'ममाग्ने वर्चा वि हवेष्वस्त वयत्वेंधानानन्त्र पुषेम । मत्य नर्मता प्रदिशश्चतस्रस्चयाऽव्यक्षेण पृतना जयमेति ' समित्रय जुहूयात् । एव व्रतग्रहणात २५ कृत्वा तेन त्वा ब्रतपत ' इत्येका समिध स्वाहाकारवर्ग हुत्वाऽमेरी शानभागे सौवर्म राप्य ताम्र वा जलपूर्ण मधसषिविदूर्वापचपलवपच वपचाव्यपञ्चामृतसप्तमाचिकापुष्पफलपचानसुवर्णे शकलबासोयुत कलशमक्षनेषु सस्थाप्य तदुपरि अग्ने पुरस्तादोचममात्र गोमयेनोपलिप्य तदहतेनो- दग्दशेन वाससा सछाय तदुपर्याप्टइल पद्ममानिख्य तत्र वा पलतदर्बनद सुवर्णनिर्मित- मित्र संस्थाप्य राजोपचारे पूजयेत् । तबेमा आप इति बान । मधुपर्क कुङलागुलीयकाया- ३. भरणछत्रचामरध्वजपताकावीन्यर्पयेत् । वातारमिंद्रमिति पुपोजलि । ततस्तूष्णीं पवित्रे कृत्वा विष्णोर्मनसा पूते स्थ इति प्रथम पवित्राभ्यामिध्मणोक्षण विष्णोर्मनसा पूनमसीनि द्वितीयम् । १ कपनअबरध-पृथिवीदेव्यास्तु । २ अवय्यधन-सर्षिष । 4 ·मयूलः] इध्माहुति । देवस्त्वा सवितोत्पुनात्वारिद्रेण त्या पवित्रेण शतधारेण सहस्रधारण सुतोत्पुनामीति तृतीय । चतुर्थ तूष्णीं । अमये खा जुष्ट प्रोक्षामीत्यनेनेमसनिधापन । अथेममादाय अनिभूम्या- मोषधीष्वनिमापो विश्रत्यनिरामसु । अग्निरत. पुरुषेषु मोष्वश्वेष्वप्रय. ॥१॥ अनिर्दिष्य आपतत्यने देवस्योतरिक्ष । आनिमास इधते हव्यवाह धूतप्रिय ॥ २ ॥ आनेवासा' पृथिव्यसित- शौस्त्विषीमत संशितमाकृणोतु । भूम्या देवेभ्यो वदति यश हव्यमरकृत । भूम्या मनुष्या जीवति ५ स्वयं यात्रेन मा । सा नो भूमि प्राणमायुर्दधातु जारदृष्टि पृथिवीमाकृणोतु ॥ एतमिमं समाहित जुषाणो अग्ने प्रतिहहाँमै । तस्मिन्वियेम सुमतिं स्वस्तिं प्रजा चक्षु, पशून समिद्धे जातवेदसि बह्मणे. ॥ ४ ॥ अस्मै क्षत्राणि धारयातमो युनज्मि वा बह्मण स्वा दैब्धेन । दीदित्यस्मभ्यं द्रविणेह मई प्रेम वोचोहवि देवतासु ॥ ५॥ एमि पंचमिभत्र र्जुहोति । तत. व भूमिमन्ष्योजसा त्वं वेद्यो सीदास चामरध्वरे । त्वा पवित्रमृषयो भरत-१. स्त्व पुनीहि दुरितान्यस्मिन्निति बर्हि प्रोक्षण । तत. ऋषीणा अस्तरोऽसि नमोऽस्तु वैवाय प्रस्तरायेति दक्षिणतो ब्रह्मासन निदधाति । ततोऽस्मिन्कर्मणि त्व भूपते भुवनपते भुवा पते महतो मतस्य पते ब्रह्माण त्वा वृणीमहे इति वरणमत्र ब्रह्माणमाइश्य कर्ता पठति । ततः अई भूपतिरह भवनपतिरह भुवा पतिरह महतो भूतस्य पतिस्तवह मनसे प्रबवीमि मनो वाचे वाम्मायत्री गायत्र्युष्णिह उष्णिमनुष्टुभे अनुम्बहल्यै बृहती पतये पक्तिस्त्रिष्टुमे त्रिजटुगत्य जगती १५ प्रजापतये प्रजापति विश्वभ्यो देवेभ्य ॐ भूर्भुव स्वर्जनदो इति ब्रह्मा जपति । तत. ॐ अह दैघिषव्योदतास्तिश्चान्यस्य सहने सीदयोस्मत्याकतर इति ब्रह्मा स्वासनमन्वीक्षते । ॐ निरस्त परावसु. सह पाप्मना निरस्त. सोऽस्तु योऽस्मान देष्टि य च वय द्विष्म इति ब्रह्मासनादक्षणे तृण निरस्यति । अथासनमालभ्य अपति इदमहमवीवसोः सदने सीताम्मृतस्य सदने सौदामि सत्यस्य सबने सीदामीष्टस्य सवने सीदामि पूर्तस्य सक्ने सौदामि माघदेववाहि स्वासस्थत्वाध्यासदेय १० तूर्णमृदमनभिशोक विमृगवरी पृथिवीमावदामि क्षमा भूमि ब्रह्मणा वावृधाना । उर्ज पुष्टिं चिन्नतीमन्नभाग कृत स्वाभिनिषीदेव भूमे । अथोपविश्यासने ब्रह्मा जपति । वृहस्पतिर्ब्रह्मा ब्रह्म- सदन आशिष्यते बृहस्पते यज्ञ गोपाय । तत य उदत उत्रिवतः शव यातम यावापृथिवी था न इति यावापृथिव्यो समीक्षते । अथ होता यहिमुष्टिमादायस्तृणानि श्रीन्वारानाग्नेये श्रीन दक्षिणा त्रीपश्चिमाया सकलास्त्रीन वायव्ये पूर्वतो मुलानि छादयस्त्रीनुत्तातस्त्रीनीशाने यन्त्र २५ समागच्छति तद्दक्षिणोत्तर करोति । इति माध्यम् । बझा च परि देवस्थ त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनो- बाहुभ्या पूष्णो हस्ता-या प्रसून प्रशिषा परिस्तृणामि इति पठित्वा आग्नेयकोणादीशानपर्यन्त पक्तित्रयं पूर्वाणान् दीनास्तृणाति । एव प्रथमास्तृतदर्भागाच्छादितमूलानुत्तरतो वर्भानास्तीय नितिकोणादारभ्य पूर्ववत्पतित्रयेण प्रागगानालेयर्पयन्त तव नितिकोणादारभ्य वायव्य- पर्यन्त तथैव वायव्य कोणादारम्प प्रागंशानपर्यंत परिस्तीय चरम ईशानपरिस्तीर्णदीमान ३० प्रथमत इशानपरितृतदर्भायाणा अप. स्थापयेत् ।तत. हविषा त्या जुष्ट प्रोक्षामीत्यनेनास्तीर्णदर्भा भ्युक्षणं । अथ होता आस्तीर्णदर्भमध्ये काविर्भानादाय तानवासने समास्तयि अहेदेविषय इत्येनन स्वासनमन्वीक्षते । निरस्त इत्यादिना तृण निरस्यति । आसनमालभ्य इदमहमित्यादि जपति । उपविश्य बृहस्पतिव्रोत्यादि अपति । परि त्वामे पुरं वयं विप्र सहस्य धीमहि । १व-न-च-बामणा , अय प्राणा । २-बापरि। ज्ञ-प्रागनातामेय । ५ अयटधन-व।

·८ [नीति सवादिमंत्रणादि । अभ्यातानहोमः । धृषवर्ण विवे विवे हतार भंगुरावतः इति उपद्धत इत्याविना यावापृथिव्यौ समीक्षते । ॐ यद्याने ब्रह्मणस्पति सत्यधर्मा अबीरदेवस्य सवितुः सव इत्युदपात्रमरुत्तरत स्थापयति । तत्र च पवित्र निक्षिप्य ॐ इहेत देवीरमृत वसाना हिरण्यवर्णा औनवय स्वा: । आप: समुद्रो वरुणा राजा सपातमागान्हविषो जुषता । इंद्रप्रशिष्टा वरुणप्रसूता आप. समुद्रादिवमु- ५ बहतु । इन्द्रप्राशिष्टा वरुणप्रसूता दिवस्पृथिव्याः श्रियमावहतु ॥ अनेन मत्रेणोदपाने उद क्षिपति । विलीनपूतमाज्यमग्नावषिश्रित्य परि त्वाने पुर बयं विप्र सहाय धीमहि । धृषद्वर्ण दिवे दिवे हतार भगुरावत इति त्रिः पर्यग्नि कुत्ता उदगुदास्य पश्चादमेरासाद्य पवित्राभ्यामुत्पुनाति । तता दर्भत्रयेण सुवसमाजन । ततो निष्टत क्षोनिष्टप्ता अरातय. इति सुवप्रतपन । अथ ॐ विष्णोर्हस्तोऽसि दक्षिणः पूष्णो दच बहस्पते । त त्वाऽह सुवमाददे देवाना हव्यवाहन । १० अर्य प्रवो निदधाति होमाञ्छनाजरच्छंदसाजागतेन । सर्वयज्ञस्य ममनक्ति विष्टा बार्हस्पत्येन शर्मणा दैव्येनेति । सुवाभिमत्रण | तत सकृतमेव घृत स्ववामभागेऽमे पश्चात्स्थापिताज्यवानी- नामकपात्रातरे सुवेण कुर्यात् 'ॐ भू श भूत्यै त्वा गृहे भृतये' इति प्रथम गृह्णाति । भुवः श पुष्ट्ये त्वा गृढे पुटये इति द्वितीय। ॐ स्व श त्वा गृङ्ग्रे सहस्रपोषाय पति तृतीय । ॐ जन श त्वा मृण्हे परिमितपोषायेति चतुर्थ । तत सुवेण तत् धूतं जहुयात् । अग्नावनिश्चरति १५ प्रविष्ट ऋषीणा पुत्रो अभिशस्ति पाउ । नमस्कारेण नमसा ते जुहोसिमा देवाना मिथुया कर्म भाग स्वाहा । ददा पूत मनसा जातवेदो विश्वानि देव वयुनानि विद्वान । सप्तास्यानि तब जातवेदस्तेभ्यो जुहोमि सजुषस्व हव्य स्वाहा । पुरस्तायुको वह जातेवेदोमे विद्धि कियमाण यथेद । ल मिषन्मेषजस्यासि की त्वया गामश्व पुरुष सनेम स्वाहा । यज्ञस्य चक्षुः प्रतिमुख च वाचा श्रोत्रेण मनसा जुहोति । इम यज्ञ वितत विश्वकर्मणा देवा २० यतु समनस्यमानाः स्वाहा । इति हुत्वा ॐ वृष्णे बृहते स्वर्विद अपये शुक्क हरामि बिषीमते । सन स्थिरान्बलवत' कृणोतु ज्योकचरो जीवातवेत्य ददात्तमाये स्वाहा । इत्युत्तरपूर्वार्दै। अथ दक्षिणपूर्वा । ॐ व सोमादेव्यो नृचक्षा सुग अस्मभ्य पथो अनुक्ष । अभिनो गोत्र विष श्व नेशोच्छानोवाचमुशनी जिगाय सोमाय स्वाहा । इत्याज्यभागी हुत्वा अभ्यातानहोम कुर्यात् । तथथा सविता प्रसपानामधिपति समावतु अस्मिन् ब्रह्मण्यस्मिन्कर्मण्यस्या पुरोवायामस्या २५ प्रतिछायामस्था वित्यामस्थामाहूत्यामाशिष्टयस्या देवहुत्या स्वाहा । सवित्रे प्रसवानामवि पतये । अमिवनस्पतीनामधिपतिः। इत्यादिपूर्ववत् २ । एव सर्वत्राप्यो । यावापृथिवी दातृणामधिपती। ३ वरुणोऽपामधिपति ४ । मित्रावरुणौ वृष्ट्या अधिपती ५। मरुत पर्वतानामधियतयस्ते मावतु ६। सोमो वीरुधामधिपति ०७वायुरतरिक्षयाधिपति ८॥ सूर्यश्चक्षुषामविपतिः । ९ । चंद्रमा नक्षत्राणापधिपति १० । इदो दिवाधिपति. ११ । मरुता पिठापशूनामधिपतिः १२ । मृत्युः ३० बजानामधिपति. १३। यम पितॄणामधिपति' १४। तता अवतरतेमास्थिति पूर्ववत १५। ततस्त तामहास्तेमात्विति पूर्ववत् ॥ अथोत्तरांगानि ॥ तत्र पूर्ववत्समदशाहत्यात्मक अभ्यातानहोम १ घनघन-अनक्य । २ करनअव-वपा, धत्वया। श-या । ४ घत्रयडबद-वितर परेशमा स्थिति ·। उत्तरामानि। समृद्धि-नति-स्विष्टकतादिलोमा । कृत्वा शुक्लपक्षधेत पूर्णा पश्चात पूर्णा पुरस्तादुम्मध्यत. पौर्णमासी जिमाय । तस्या देवी संवमतो महिला माकस्य पृष्टे समिषा मदेम स्वोहीत जुहोति । कृष्णपक्षश्वेत् यत्ते देवा अकृण्वत् भागधेयममावास्ये सबसतो महित्वा । तेनो यज्ञ पियहि विश्ववारे रथिना धेहि सुभगे सुकीर स्वाहा । अथ आवृत्त्यै स्वाहा । कामाय स्वास्वाहा । समृधे त्वा स्वाहा। आहूत्यै त्वा कामाय त्वा समधे त्वा स्वाहा । ऋचास्तोम समर्षय गायत्रण स्थतर । बृहद्गायववर्तनि स्वाहा । इत्यातिपचकं १ जुलुयात् । इति समुद्धिहोम तत'ॐ पृथिव्यामग्नये समनमन्त्य आर्वोत् ।यथा पृषिष्यामये समन- मन्वे वा मह्यं सन्नमः स नम॑तु । ततः पृथिवी धेनुस्तस्या अग्निर्वत्सः समेमिना वत्सेनेषमूर्ज काम बुहा। आयुः प्रथम प्रजा पोष रयि स्वाहा। अतरिक्षे वायवे समनमन्स आात् ! यथातरिक्ष वायवे समनमानेका मा सञ्चम संनमतु । अंतरिक्षं धेनुस्तस्या बाथुर्वास. सामे वायुना वत्सेनेषमूर्ज काम दुहाँ । आयु प्रथम प्रजा पोष रवि स्वाहा । विव्यादित्याय समनमत्स आनति यथा दिल्यादित्याय १. समनमने बा मह्य सन्नम सनमंतु । यौधनुस्तस्या आदित्यो वत्स साम आदित्येन वत्सेनेषमूर्ज काम दुहा । आयुः प्रथम प्रजापोष रयिं स्वाहा । दिक्षु चद्राय समनमत्स आर्थोत् । यथा- विश्व चद्राय समनमन्नेवामा सनम सत्रमतु । दिशो धेनुबत्सा सा चद्रो बस्स तामे चद्रेण वत्सेनेषमूर्ज काम दुहा आयु प्रथम प्रजापोष रयिं स्वाहा । इत्याहुतिचतुष्टय समतिहोमः । प्रजापते न लदेतान्यन्यो विश्वा रूपाणि परिमूर्जजान । यत्कामास्ते जुहमस्तन्नो अस्तु वय स्याम १५ पतयो रयीणा स्वाहा । इत्युपस्तीर्यहोम । ततोऽओरुतापूर्वार्धे आदेवानामपि पयामगन्ध- यच्छकवाम तदनु पादु । आग्निविद्वान्स यजास्स बद्धो तासोश्वरान्सस्तून्कल्पयात्याये स्विष्ट- कृते स्वाहा इति मत्रेण जुहुयादिति स्विष्टकृत । अथैकादशप्रायश्चित्ताहुती: स्वाटेम्य स्वाहा । वर्षनिष्टेभ्य स्वाहा । भेषज स्विष्टयै स्वाहा । निष्कृतिरिट्य स्वार। । देवीभ्यस्तनूभ्यः स्वाहा । अयाश्चानेस्यनभिशस्तीचसत्यमित्वमया असि । अयासमनसाकृतोथासन हव्यमूतिष २० स्वाहा । ॐ स्वाहा भूः स्वाहा भुव स्वाहा स. स्वाहा ॐ भूर्मव स्व स्वाहति प्रतिप्राय- श्चितहोम । तत पन्मे स्कन्नमनसो जातवेदो यहा स्कदेविषो यत्र यत्र । उत्पुरुषो विपुषः सर्जुहोमि सत्या. संतुयजमानस्य कामा स्वाहेति स्कनहोमः। यदस्मृति चकम किंचिदम उपारिम- चरणे जातवेद । तत. माहि स्व ततः प्रचेत सुखमे सस्विभ्यो य अमृतत्वमस्तुत स्वाहा। इत्यस्मृतिहोमः । ततः ययत्वा प्रवति यज्ञे अस्मिन्होतश्चिकित्यन्नवृणी महीहा ध्रुवमया २५ ध्रुव हुताशविष्ट प्रतान्यशमुपयाहि मोम स्वाहा । समिणो मनसा नेष गोभि मलारीमहरि- वत्सस्वस्त्या । सक्षणा देवहित यवस्ति सदेवाना सुमतो यशियाना स्वाहा यानावह उशतो देवदेवास्तान्परय स्वे अमे सधस्थे । थक्षिवास यायवासो मधून्यस्मे थत्त वसवो बस्वनि स्वाहा । सुगावो देवाः सदना अकर्म य आजम्म सवथ ने माजुषाणः । वक्षमाणा भरमाणाः स्वा वसूनि यस पी दिवमारोहता नु स्वाहा । यज्ञ यज्ञ गच्छ यज्ञपति गच्छ । वा ३० योनि गच्छ स्वाहा । एष ते यशो पशपते सह सूक्तवाका सुवीर्यः स्वाहा । वषातो यो वषह- हुतेभ्यः । देवा गातु विदो गातुं वित्वा गातुमितस्वाहा । इत्याहुतिसप्तक सस्थितिहोम । १ज्ञ-वत्तेमून अषटय-जान, च-बीजात । ३ ओटय- प्रबोट् । ४ स-पाठ । ५ अवनक- बटयईयवस्थीदसमियो। अवनकद-गहोति। ज्ञ-माहि) -सुमे। -पो। 10-पयियाँको ·१० समान-सम्राषमागादि होमा । अभिषेक। [नीति । तत समनस्पत इम नो विवि देवेषु यज्ञ स्वाहा। दिवि स्वाहा।पृथिव्या स्वाहा । अंतरिक्ष स्वाहा । बातेधा स्वाहेत्याहुतिपचके हुत्वा आज्यस्थालीघृतमुत्तम चतुर्वारं सुवेण गृहीत्वा आज्यधान्या सस्थाप्य सुवेणैकवार तूष्णीं जुलुयात ॥ इति समानहोम । अथस्तरणक्रमेण वर्हिस्त्याप्य त्रिगुणी- कृत्याज्यधान्या वृतनाम्यनक्ति । पृथिव्यै त्वेति मत्रं प्रथमं मूले युनक्ति । अतरिक्षाय त्वेति ५ मध्य युनक्कि । विवे त्वा इत्या युनक्ति । एवं त्रिः कृत्वा ॐ सबहिरक हविषा घृतेन समिन्द्रेण बसुना समाद्रि । स देवैर्विन्धदेवेभिरक्तमिंद्र गच्छतु बर्हि स्वाहत्यनेन बहिर्जुहोति । अथ सनावमामास्वविधा बृहंत । प्रस्तरेष्ठा बर्हिषदश्च देवा । इमे यज्ञममिविश्वे गृणत स्वाहा । देवा अमृता मादयंता स्वाहा । इति सस्रावभागहोम ॥ सुबोसीति व प्राग्वट निवधाति । नुवप्रति छापनान्ते इद्र चवनपुष्पधूपदीपनेवेद्यताबूलदक्षिणाभि पूजयेत् । त्रातारामद्रेति पुष्पाजलिं दद्यात् । १० ततोऽग्न्यायतनस्थ समतादिक्ष विदिक्षु च माधभक्तबलीन्सदीपान विक्पालेभ्यो प्रदद्यात् । वातार- मिन्द्रमिति इन्द्राय सामाय सपरिवाशय सायुधाय सशक्तिकाय एष माघभक्तबलिनम । मोइन्द्र विश रक्ष बलिं मक्ष यजमानस्यायु कर्ता क्षेमकर्ता शुभकर्ता शातिको भवेति प्रार्थयेत् । एवं सर्वत्र । अमेमन्वे झ्याग्नेये । यममत्रेण याम्ये । नमोस्तु ते निर्मत इति नैकत्ये। ये पश्चादिति पश्चिमे । वायो. सवितुरिति वायव्ये। य उतरतस्ते इत्युत्तरे । ईशाना ला ईशाने ।इति दिक्पालेभ्यो १५ बलिं दद्याद । ततो महाबलि कुकुमादिरक रक्तपुष्पादियुत मदीप सदाक्षिण क्षेत्रपालाय दयात् । क्षेत्रियाक्वाक्षेत्रस्य पतिमाक्षेवपालाय भूतप्रेतपिशाचराक्षसशाकिनीडाकिनीवेतालादिपरिवार- युतायेत्यादिदम चलि शूद्रेण दुर्ब्राह्मणेन वा चतुष्पथे वाऽन्यत्र नापयेत् । ततः प्रक्षाडितपाणिपाद आचातो देशकालौ स्मृत्वा कृताया ऐंद्रा शाते पूर्णता विश्चर्य पूर्णाहुति होण्यामीति सकम्य सुचिद्वादशगृहीत चतुहीत बाऽऽज्य कृत्वा वस्त्रयुतनालिकरादिफलचदनादियुत तदुपरि निधाय २० पूर्णाहुति अभिर्यज्ञ इत्येतस्त्रिभि सक्त राज्ञान्वारब्धो हुत्वा कर्मशेष समापदाचार्य । विमुचामीत्यादि समित्रयहोम' । तेजोऽसीति मुख विभाष्टिं । दक्षिणेनाग्नि त्रीन्धिष्णुक्रमान कमते विष्णो कमोसति । सूर्यस्यावृतमित्यभिदक्षिणमावर्त्तते। अगन्मस्वरित्यादित्यमीक्षेत ।इद्वय वसावय- मिदस्य वरुणस्य च । ब्रह्मणा स्थापितपात्र पुनरुत्थापयामसि । अपरेणानिमुदपात्र परिहत्यो- सरेणाग्नि आपा हि हा मयो मुव इति माजयित्वा बर्हिषि पन्यजलौ निनयति 'समुद्रं व २५ प्रहिणोमीति । वीरपन्यह भयाप्त यदा यजमानस्तदा वीरपुरुषोऽह भूयासमिति मुख निमार्टि । वतानि बतपत इति सभिवमादधाति । सत्य त्वर्तेनेति सह हविर्मि पर्युश्य उदचि हविरूच्छिष्टा- न्युद्वासयति । पूर्णपात्र दक्षिणा । ब्रह्मोत्यापन । उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्थत इति । यस्मात्कोशादिति नमस्कार. । ततः कलशोदकेन शात्युदकेन च दूपिल्लवमुख आचार्य प्रत्विजश्च तिष्ठत. प्राइमुख सकुदुयमुपविष्ट राजानमभिषियेयु' । अभिषेके पनी वामभागे । पवित्रं शतबार । ३० प्रयतेतः पापिलक्ष्मीति चतन । हिरण्यवर्णाः । एवमभिषेकानन्तर सर्वोषधीभिरनुलिप्य शुद्धो- दकेन स्नात्वा परिधत्ते वाससी परिधाय शुक्लमाल्यावरानुलेपन सपत्नीको यजमान आचार्यादीन सपूज्य तेभ्यो दक्षिणा दद्यात् । १ सयमाग।

·- गोदानादि। t " ब्राह्मणो दश गा दयावनाह ततोऽधिक । सीराधिक ततो वैश्वस्तथा प्रादेशिको हय । 'राजा दयाइर ग्राम समूहो संज्ञवित्तथा । पयोक्ता दाक्षिणा दद्यात्सकल फलमश्रुते ॥ अये यादिसमयमुच्चार्य कृतस्य ऐंद्रशास्यास्यकर्मण. प्रतिष्ठासीयर्थ एकादशधेन ब्ददेवल्या अमुकगोवाय ब्राह्मणाय तुभ्यमहं संपददे । एवमनडुद्धामभूमिहत्यश्वरधरनादि दद्यात् । स्थापित- देवतापूजननमस्कारौ। आवाहन न जानामि । अपराधसहस्राणि क्रियतेऽहर्निश मया । यस्य स्मृत्या ५ च नामोक्तया तपो यज्ञाकयादिषु । न्यून० । यात देवगणा० इति पीठदेवता विसृश्य । प्रतिमा सोपस्करामाचार्याय दत्वाऽग्निं सपूज्य गश्च गमङ सुरश्रेष्ठति० विमुज्य यथाशक्ति ब्राह्मणान् भोजयित्वा । 'चतुर्मिश्च चतुर्भिश्न हा या पशमिरेव च हूयते च पुनीभ्या स मे विष्णु प्रसीदतु र इति पठेत । इत्येंद्रशातिप्रयोगः । अभिषेकदिने च कृतनित्यक्रियो दर्भपाणी राजा पाडगुस्स आसन उपविश्थेष्टदेवता ध्यात्वा १० नमस्कृत्य मासपक्षाधुलिरव्य सकलराष्ट्रवक्ष्यताकामोऽह साकसरपुरोहिताभ्यामात्मानमामि चयिष्य इति माय गणेशपूजास्वस्तिवाचनमातृकापूजावसोर्धारापूजाऽभ्युदयिकश्राद्वानि कृत्वा सावत्सरपुरोहितो बीन अन्यजीबंदो चिप्रक्षत्रियवैश्यानमा यान्सामा 4 विप्रममात्पमन्य- थेक अन्यतमवेदविद वृत्या मधुपर्ककुडलकेयूरकटकायाभरणागुलीयकवस्त्रादिभिस्तानसपूज्य चतुर्वर्णमुल्यानुपवेक्षपेत् । अथ पुर्वदिने कृतोपवास पुरोहित सितमाल्पचन्दनवासा लोणीको १५ होमश परिकम्प तस्मात्तरतोरणकवलीस्तमममितावास्नानशालामा महिषु यथेषु का सौवर्ण नव- कलश यथाविधि सस्थाप्य यथासमवमनेकतीर्थजलेनापूर्थ सपिचिसर्वाधमवरजसवीजफरूक्षीरि- वृक्षशीरिलनापल्लवान शिप्स्वा बहुमि मितवस्त्रैर्मालाभिश्नावश्य तत्समीप एक पञ्चगव्यथुनजल- पूर्ण मृन्मय घृतेन पूर्ण हैम कुभ पुग्धेन राजत बना ताम मनुना मार्तिक कशोदकेन च मार्तिक शतच्छिद्र च सोवर्णमन्याश्च यथालाभ नदीसर क्षचतु समुद्रोदकपूर्णान मार्तिकान्स्थापयेत्। सर्वेषा २० च कलशानामुखता घोडशागला । वैपुरुष दिपचाशदगुल सूत्रवेष्टन योग्य । तत पुरोहितो होमवेश আশঙ্কনামান মাতাল মাজাল্লিকালানি মহালুয়াংমঞ্চ।মা- तानहोमातानि पूर्वागानि कृत्ला शर्मधर्मस्वस्पयनाऽऽयुष्य अभयाशिजतास्य पचभि- गणरायणपरिशिष्णराज्य जहुयात् । ते च गणा श्यते । होमदेशस्थापितहमकलशे च सपातान क्षिपेत् । राजा च सितचंदनपुष्पवास सर्वालकार युतोअनेर्देक्षिणत उपविश्य साबसा- २५ प्रभृतिमिरज सवस्यमुत्य पुरोहितेश्च हयमानामनिमित्तानि पश्येत् । तानि च निमित्तानिप्रमाण- निर्णये 'दक्षिणावतीशिव' इत्यादिनाकानि । एव पुरोहित. प्रधानहोम समाप्येन्द्रशास्युक्त व प्रकारेण सप्तवशात्यात्मकाभ्यातानहोमाविबझोत्यापननमस्कारातान्युत्तगगानि कृत्वा सुगधतेला- दिना स्वेच्छया कृतवान मानशालायामानीयासन उपवेश्य मुनि स्नैपयेत् । तब सहनशक्षिति पर्वतायमदा शिर । अक्षि-पात इति कल्मीकातमुदा करें । तेनैव बिवाल यमुदा मुख । यीवा- ३० भ्यस्त इतींद्रध्वजस्थानमृदा ग्रीवा । आत्रेभ्य इति राजागणमृदा इदय । यस्य विश्वानि हस्तयो- रिति मजवतोवृतमृदा दक्षिणवामभुजौ। बव्हीना पितेति सरामृदा पृष्ठ । नामानाभिं न इति सँगसमृदोदर । आ से सिचामीति नदीकूलायमृदा पाचौं । सोमान सरणं इति वेश्यावारवा -अनिता । धन-नाच्या कल्चरबटअनधि-ममा । । ईयदअनधध कामोत् । THE KUPPUCWAMY SASTRL RESEARCH INSTITUTE. 84RH ROAD. MADRAS-4 ·स्नान, अभिषेक [ नीति । कटिं। ऊभ्यात इति गजस्थानमोल । मेहनादलमिति गोष्टमृदा जानुनी । तेनैवाश्वस्थान- मृदा जघे । एतावानस्पति रथचकोद्धृतमृदा पादौ । भगादगादिति सर्वमृद्भिः सर्वागानि । ततः पूर्वस्थापितेन पचगव्ययुतेन जलकुभेन स्नपयेत् । मंबास्तु । गंधद्वारा । आप्यायस्व । दधि- कारण । तेजोऽसि शुक । आपोहिछेत्याद्याध । तदा राजा तदासन त्यत्क्वा भद्रासन उप- ५ विक्षन । मद्रासन तुम राजत ताम्र क्षीरिदारूज वा माडलिकस्य हस्तेनोचमायत च। अनरैरजित सपादहस्तेन । महाराजस्य सार्द्धहस्तेन । ततो विधामात्यस्तेजोऽसीति पूर्वस्थापतेन घृतपूर्णहेमकुमेन प्राच्या स्थित्वाऽभिषिचेत् । क्षत्रियामात्य 'आप्यायस्वेति' वाधपूर्णेन रौप्यकुभेन दक्षिणत स्थित्वा । वैश्यामात्यो 'दधिकाव्णेति ' चिपूर्णेन ताम्रकुभन पश्चिमन. स्थित्वा छदोगामात्यो । मधु वाता इति त्यूचेन मधुपूर्णेन मृत्कुभेनोत्तरत स्थित्वा स एव १० 'देवस्य वेति ' कुशोदकपूर्णेन मृत्कुभेन तत्रैव स्थित्वा । देवस्यत्वेस्यि) स्याते अभिषिचामीति वाक्यशेष । तत पुरोहितोग्निं रक्षध्वमिति सदस्यान्प्रेष्य सपातयुतेन हैमकुमेन राजसूयाभिषेक- मन्त्रैरभिषिचत् । ते च याजषास्तावत् । सोमस्य त्वा द्युम्नेनाभिषिंचाम्यो जसा सूर्यस्य वर्चसेंदस्य द्रियेण क्षत्राणा क्षत्रपतिरेव्यतिदिधून्याहि । इम देवा असपन सुर्वध्व महते क्षत्राय महते ज्येष्ठ्याय महते जानराज्यायेन्द्रस्येंद्रियाय इमममुष्यपुत्रममुष्यपुत्रमस्यौविशएघ घोमीराजा मोमोऽस्माक १५ ब्राह्मणाना राजेति । इममित्यस्य स्थाने द्वितीयात राज्ञो नाम अमुष्येत्यत्र षष्ठयत तस्पितु अभुष्या इत्यत्र षष्ठयत तन्मातु.मा आप शिवतमा इति तच आर्वेदिक । देवस्थ त्वा सवितु प्रसवेऽ- श्विनोबीहभ्या पूष्णो हस्ताभ्यामनस्तेजसा सूर्यस्य वर्चस्य वर्चसेंद्रस्यद्रियेणाभिषिचामीति यज । भूर्भुव स्वरिति व्याहत्तयश्च । एवमन्यपि तत्तच्छास्त्रीया बोध्या । तत पुरोहितो वन्हिसमीप गच्छेत् । ततो वेदशास्वामिज्ञोऽन्यो विप्रो भद्रासनगतमेव राजान शतछिदसौवर्णकुभेनाभिषिचेत् । या ओषधीरित' सौषधीनामुदक क्षिपेत् । 'रथे तिछति' बजषा सूक्तेन गध- स्योदक । ' आझन् ब्राह्मणेति ' यजुषा बीजाना । पुष्पवतीत्यथर्वणमत्रेण पुष्पाणा । तेनैव मत्रेणानेकफलाना । 'आशु शिशान 'इति सूक्तेन रत्नाना। ये देवा पुर सदेति' कुशानामुदकेन । केचित्तु वृशदूर्वापल्लवैरनेन मत्रेण राजागानि मार्जयेदित्यातुः । ततोन्य ऋग्वेदी विप्रो गोरोचनया गद्दारोतिभत्रेण राज्ञ शिर कठ च लिपेत् । तत समीचीना विश्रा क्षत्रिया वैश्या २५ शूदा अनुलोमा यथालाभ गगायमुनाद्यनेकनदासर कूपचतु समुदनिझरेजलपूर्ण पूर्वा. सादितैरनेककलशै स्वस्वशास्त्रीयमैत्रे शदानुलोमादयश्च तूष्णीमेवाभिषिचेयु । एतस्मिन्नेव काले- मात्यमुख्याश्च छत्रचामरवान धारयेयु ।वादका शवभेर्यादीनि वादयेयु । विप्रा मत्रपाठ बदिनश्च स्तुति कुयुः। तत सावत्सर सर्वकुममध्य आसादितहेमकुमोदक कुशैहीत्वा वक्ष्यमाणैः सुरास्त्वामभिषिचत्वित्यादिभिरशीत्युत्तरशते श्लोकैरभिषिचेन्मत्राते मबास्तु अभिषिचत्विति किया- ३० पदानुसारेणेकसाईवित्रिश्लोकात्मका ज्ञेया । सर्वमत्राते सर्व तत्कलशस्थ जल क्षिपेत् । ते च १० तत . १ अर्घायव-सापयेत् । २क्ष-वनर जित', यट-अनरजित् , पधन-अनरजिता, क-अनराचित । 1-अजित । ३ यटअकध-रेण्यदिशेन्यादि, धमध्येतादिन्याहि, त-रच्या दिजेवूज्याहि । ४ यटम- मायपन ५ पकवयन-वसुष्व ।।ध-स्थित ।

·मयूख:] 44 " अश्वगजाभिमत्रणविधि । श्लोका. समाप्तौ वक्ष्यते । ततो राजा सुगंधितैलोदर्तनशुद्धोदके स्नात्वा तोष्णीयादिवत्राणि वृत्वाऽदर्श आज्ये च प्रतिबिंब दृष्टा तदाज्यपात्र समुवर्ण ब्राह्मणाय दत्वा चन्दनकुंकुमदाधिदूर्वादि- मंगलद्रव्याण्यालभ्य श्रीविष्णु सुवर्णादिप्रतिमाया सूर्यमंडलेऽक्षतपुंजे वा षोडशोपचारेः ब्राह्मणा- न्वखालकारादिमि सावत्सरपुरोहिता च मधुपर्कवस्त्रालंकारादिमि पूजयेत् । अथ देवेश' प्रागुक्तलक्षण पद ललाटे मुकुटं च मूर्ति चन्नीयात । ततः पुरोधा राजान लाभलमे उत्तरोनरक्रमेण ५ क्षमार्जारतरभुसिंहव्याधचर्मबहुमूल्यवस्नोत्तरछदेन चोपयुपर्याच्छादिते मैच उपवेशयेत् । ततो द्वारपालस्तोपविष्टाय राजेमात्यान्पोरान्वणिज प्रकृतीश्च क्रमेण दर्शयत् । राजा तु ग्रामवासोमजाश्चसुवर्ण मोजागृहरभिषेपको सावत्यारपुरोहितो संपूज्य प्रायज'सामबिद श्रीन्विप्राश्च तथैव सपूज्यान्याश्च ज्योतिर्विद पूरोहित विप्रमुख्याश्च यथाविमव सपूज्य गोरस- मोवकादिमि संभोज्य गोवस्त्रातिलसम्यानफलहेमसुपुष्पभूम्यादीनि तेभ्यो दत्वा चन्दन केसरादिमि-१. रेलकृतो दघिदूर्वादीनि मगलव्याण्यालभ्य सशरचापहस्तोऽमि प्रदक्षिणीकृत्य गुर्बादीमत्वा महावृष मा च सवत्सा पृष्टदेशे स्पृशेत् । तत पुरोधा- सलक्षण जात्यश्च महागज च तत्रानाय्य तो सर्वोषधिकलशेन 'या अपचीरिति' संस्नाप्य वस्त्रपर्याणसुवर्णरूप्यालकारादिभिरलकत्याच राज्ञ पुरत आनीयाभिमत्रयेत् । ते च मत्रा अश्याशान्तौ जयाश्च स्व मया राशस्तुरमाय प्रतिष्ठितः । स्मराय लक्षम्या पुत्रस्त्व गर्व त्व तथा स्मर ।। यथा नृणामय राजा तथा त्व भव वाजिना। यथा भवंत पतिनित्यमेवारुरुक्षात । तथा व रक्ष राजान सर्वावस्थागत त्य। वर्शयाश्च तथा स्वमे देवदोषमुपागत । तुरगान सकलान रक्ष त्वयि भारोऽयमर्पितः । अद्य अभूति राजा सामग्रेणाति मतित । अभ्यर्चयिष्यति सदा मधमाल्यानुलेपनः । " आशीभिश्च द्विजातीना तथा च स्वस्तिवाचने । रक्षतु त्वा महेन्द्रस्तु पूर्वेण त्रिवशाधिप । " दक्षिणेन यमो देव पश्चिमेन जलाधिप । उदग्वैश्रवणो देव सर्वे रक्षतु सर्वत " ॥ इति ततो गजमपि दक्षिणे कर्णे देवविदा मंत्रित राजा रोहेत् । तन्मत्रास्तु गजात्युक्ता 'श्रीगजत्व कृतो राजा भव तस्य गजामणी । गधमाल्यानभक्ष्यस्त्वा पूजयिष्यति पावि.. " लोक महाभय पूजा करिष्यति यथा तव । पालनीयस्त्वया राजा युद्धेऽवनि तथा गृहे ॥ " तिर्यम्भावं समुत्सृज्य दिव्यभावमनुस्मर । देवासुरे पुरा युद्धे श्रीगजखिदशै कृतः। "ऐरावणसुत श्रीमानरिष्टो नाम धारण । श्रीगजाना तु यज सर्वमेवोपतिष्ठतु । "तत्तेजस्तव नागेंद दिव्यभावसमन्वितत् । उपतिष्तु भद्र ते रक्ष राजानमाहवे"॥ इति अथ राजान भजमारुह्य गजारूढेरेव मुख्यामात्यसामैतसावत्परपुरोहितादिमि सह महापथेन स्वपुर परिवम्य देवतायतनानि गत्वा यथाविमद देववा सपूज्य गजारुहो गजारूढेरेव ते सह गृहमागत्य गजादववीर्य मजावती]रमात्यादिमि महातह प्रविश्य तान्सर्वानन्याच लोकान ययाविमव ३० दानमानमत्कारप्रियवचोमि सत्कृत्य कोटिलक्षायुतान्यतमसंख्यया विधान सभोज्य दीनानाम्यो भूयसी वक्षिणा दत्या स्वस्तिवाचन कारथित्वा सर्वान्विसृज्य सुद्धदादियुतोऽतिष्टमना भुजीत । इति राजाभिषेकप्रयोगः। ज्ञ-पू। २ ई-अधादेव । ३ कघटयअनवरक्षई-पेशयेत् । ४ यटकघवअनईरथ-भगा । ५वटईअन-नौ।। एव मुले सर्व पुस्तकेषु पाठा । म त गजमिति व समीचीन पाठो भाति । ७ टय- अनवध-मुरि। H २० २५ THE KUPPLUSWAMI SANirl RESEARCH INST" MADRAL ·[नीति । १४ शर्मवर्मादिगणा. अथ पूर्वोपयुक्ता शर्मवर्माविमणाः ( अ० वे०२॥१४-१५)। यथा योश्च पृथिवी च नविनीतो नरिव्यव ! एवामप्राणमाविभे.१ । यबाहश्च रात्री च नविमीतो न रिष्यथा एवामे २। यथा सूर्यश्च चद्रव ३ । यथा ब्रह्म च क्षत्र च ४ । यथा सत्य चानृत च० ५। यथा भूतं च भव्य च ६ । प्राणापानौ मृत्योर्मापात स्वाहा । यावापृथिवी उपश्रुत्यामा० सूर्यचक्षुषा ५ मा पाहि० । अग्ने वैश्वानर विश्वा देवैः पाहि । विश्वभर विश्वन मा भर मा पाहि ५ॐ जोस्योजो मेदा स्वाहा सहोसि सहोमदा बलमसि बलं मेदा । आयुरस्यायुर्मेदा । श्रोत्रमसि श्रोत्र मेदा । चक्षुरसि चक्षुर्मेदाः । परियाणभास परियाणं मेवा । तुभ्यमेव जस्मिन्बर्धता वय मेममन्येमृत्यवोहिलघु शंत थे। मातेव पुत्र प्रमना उपस्थे मित्र ऐनमियात्यात्व हसः । मिव एन वरुणो मारिषादजरा मृत्यु कृणुता संविदानौं । तदगिहाँता धयनानि १. विवान्विश्वा देवाना जनि मा विक्ति । त्यमशिषे पशूना पार्थिवाना ये जाना उत वा ये जनित्रा । मेम प्राणो हासीन्मो अपानो मेम मित्रा वधिधुर्मों अमित्रों' । यौष्ट्रा पिता पृथिवी माता जरामृत्यु कृणुता सविदाने । यथा जीवा आदितरूपस्थे माणापानाम्या गुपित' शत हि माः । इममा आयुधे वर्चस प्रिय रेतो वरुण मित्रराजन् । माते वाऽस्मा अदिते शर्म यच्छन् विश्वे देवा जरदष्टिर्ययासत् । अक्षीभ्या ते नासिकाभ्या कर्णान्या चुचकादधि । यक्ष्म १५ शीर्षग्य मस्तिष्कमाजिव्हाया विवृहामि से । ग्रीवाभ्यस्त उष्णिहाभ्य कीकसाभ्यो अनूक्यात् । यक्ष्म दोषण्यामसाम्या बाहुभ्या विवहामि ते २ । श्याचे परिक्कोनोहलीदणात्पाचीम्या । यक्ष्म मतस्ताभ्या तीन्होयकस्ताविवृहामसि । आनेभ्यस्ते गुदाभ्योऽवनिष्ठोरुदरादधि । यक्ष्म कुक्षिम्या पाशेर्नास्याविवृहामि ते । अरुभ्या तेश्वष्टीनभ्या पाणि-या प्रपदाभ्या। यक्ष्मं मसयानोणिभ्या मसदभसो विवृहामि ते । अस्थि-पस्तेमज्जम्य स्नावभ्यो धमनिभ्य । यक्ष्म पाणिभ्यामाल्भ्यिो २० नखेभ्यो विवृहामि ते । ओ अगे लोनि लोनि यस्ते पर्वणि पर्वणि । यक्ष्मत्वचस्यते वय कश्यपस्य विषहेषण विश्व च विवृहामसि । ७ । मुचामि त्वा हविषा जीवनायकमज्ञातयक्षमा- दुतराजयक्ष्मात् । माहिर्जमाह यथेतदेज तस्या इद्रायीप्रमुमुक्तमेन २ । यदि क्षिताय यदि वा परेतो यदि मृत्योरतिक नीत एव । तमाहरामि निझतेरुपस्थादस्पार्षमेन शत शारदाय २। सहस्राक्षेण शतवीर्येण शतायुषा हविषा हार्ष मेन । इन्द्रो यथैन शरदो ने यात्यति विश्वस्य २५ दुरितस्थ पार। शत जीव झारदो बर्द्धमान शत हेमतान् शतमु वसंतान् । शर्त त इयो अग्नि सबिता बृहस्पति शतायुषा हविषा हायमेन । प्रविश तं प्राणापानावनड्डाहाविववतं । कान्येय तु मत्यवोयनाहरितरान शत । इसेवस्तपाणापानीमापा.न.मितो युव । शरीरमस्यागानि जरमेव इत पुन जराथै त्या परिददामि जरायै नि(वामि त्वा । जरा वा भदानेष्टव्यन्ययं तु मृत्यवायो नाहुरितरान् शतं । ३० उत देवा अवहित देव उन्न यथा पुनः । उतागश्चय देवा देवा जीवयथापुनः । यटनबर-माया त । २ बदयअनधि-हिसिषु ।।ई-शातये, न-कातिये । ४ नव-ति । ५ धयचवरअ-असित्रौ । ६ध-प्रविदानी । “ध-विहामिते । “ध-। - ·मयूस] शर्मधर्मादिगणा १५ । । ज्ञाविमौ वातौ बात आसिंघोरापराक्त । दक्ष ते अन्य आवातु व्यन्यो बातु यद्रपः । आवातवाहि भेषजं विवातवाहि यदपः । त्व हि विश्वमेषजो वेवाना दूत ईयसे । बार्यतामिह देवास्तायता मख्ता गण । बायता विश्वा भतानि यथायमरपा असत् ॥ आत्यागर्म शतातिभिरथो अरिएतातिभि । यक्ष्म त उपमाभारिप परायक्ष्म सुवामि ते ॥ अयं मे हस्तो भगवाय मे भगवत्तरः । अय मे विश्वभेषजोऽय शिवाभिमर्शन । हस्ताभ्या इशशासाभ्या जिव्हा वाच पुरोगवी । अनामयित्नु या हस्ताभ्या ता-या त्वापिस्टशामसिक आवतस्त आवत. परावतस्त आवत । इहैव भवमानुगा मा पूर्व्याननुमा. पुढेन सुबन्नामि ते इन ॥ यस्त्वामिचेरुपुरुष स्शेयदरणेजन । उन्मोवनप्रमोचने उभे वाचा वदामि ते । यद्रोहितशेपिशेत्रिय पुंसे अचित्या । उन्मोव्यदन सोमात कृताच्छेषे पितृताच यत् ॥ उन्मोः यत्ते माता यत्ते पिजा नामिर्धाता च सज्जत । प्रत्यकस्वेव स्वभेषज जरदहिं कृणोमि त्वा ॥ १. इहैवधिपुरूष सर्वेण मनसा सह । दहतोपमश्चमानुगाअबिजीव पुरा इहि ॥ अनुभूत घुनरेति विद्वान उदयन पथ । आरोहणमाक्रमण जीवतो जीवतोयन । माबिमर्न मरिष्यसि जरदष्टिं कृमोहि त्वा । निरवो चमह यक्षईमममेभ्योगज्वरं तव ।। अंगभेदो अगज्वरो यश्च ते उदयामय । यहमश्येन इव प्रायतद्वाचासाट परस्तरा । ऋषीबोधवतीबोधावस्वनो यश्च जागतिः । तो ते प्राणस्य गोप्तारौ दिवानाक च जागृता ॥ १५ अयमशिरूप सद्य इह सूर्य उदेत ते । उदेहि मृत्योगभारात्कृष्माञ्चितमसरपरि ॥ नमो यमाय नमो अस्तु मृत्यवे । नम पितृभ्य उत येन यति ॥ उत्पारणस्य यो वेद तमग्नि पुगेदधेस्मा अरिष्टतातये । ऐतु प्राण ऐतु मन ऐतु चक्षुरयो बल । शरीरमस्य सविदा तत्पभ्या प्रतितिष्ठतु ॥ प्राणेनाने संसृजतु धात प्राणो न सदित । प्राणेन विश्वतो मुख सूर्य देवा अर्जयन । २० आयुष्यायुः कृता जीवा युष्मान जीव मा मृयाँमाणेनामाताजीवामामृत्योरदकावरा देवाना निहित निर्षि। यमिदान्नविदत परिभिर्देवयाने । आयो हिरण्य जगत्रिगिस्तास्त्वा रक्षतु त्रिवृतानिवृद्धि । बीनाकास्त्रीन्समुद्राचीन वयात्रीवैष्टपास्त्रीमातृष्वनान सूर्याच गोतन कल्पयामि ते ॥ उपप्रिय पनिमत युवान माहुतीनृच । अगन्म विश्रतो नमो दीर्घमायु कृणोतु मे। अंतकाय मृत्यो नः प्राणापाना इह ते रमता। इहायमस्तु पुरुष महासुना सूर्यस्य भागे अमृतस्य लोके ॥२५ उदेन भगो अग्रमीडयेन सोमो अशुमान् । उन सबो देवा उदिंद्राग्नी स्वस्तये । इह ते सुरिहमाणा इतायुरिह मन । उत्वानिझ-या पाशेभ्यो देव्या वाचा भरामसि । उत्रामात. पुरुषमावपल्यामृत्यो पट्शेिरवमुचमानः । मास्थित्या अस्माडोकादने सूर्यस्य सदृशः॥ तुभ्य वात पवता मातरिश्वा तुभ्य वर्षयमृतान्याप । सूर्यस्ते तन्वे ३ शतयामि त्वा मृत्युईयता काप्रमेष्टा ॥ १ज्ञ-यः । २-३यटअनबधघ-यमस्य । ग्टय अनवय-पदमगेम्यो। ५यटअनधन- उत्तारणस्प ।।ध-अजनयन् । ७ टयअव-मृषा, धन-मृया । ८ ध-प्राणेनात्मता जीवाम धवन-तामा अईटय-प्राणेनामनी चौवामा ।ध-दिया । ।

·शर्मवर्मादिगणाः [नीति उद्यानं ते पुरुवनावनाचयान जीवातु ते दक्षतानि कृणोमि । आहिरोमरममृत सुख रथमानिविचिदयमववासि । मा ते मनस्तत्र मानमातिरोभन्मा जीवेम्यः । प्रमदो मानुगाः पितुन । विश्वेदेवा अमिरपतु त्वैहामागताम्ममादीधीचापेन न यति परावतं Mun भारोह तमसो ज्योतिरेहाते हस्तरमामहेश्यामश्च त्वा मा शवलम्ब प्रेषितौ यमस्य यौ पश्चिरपीश्चानौ । ५ अर्वाडेहि मा विदीयो मात्रविष्ठ पराम्नाः । मैन पथामनुमा भीम एष येन पूर्व नृपथ त बवीमि। तभएतत्पुरुषमात्रयस्यमय परस्ताइभय ते अवाक् ॥१०॥ द्विपदा रक्षतु त्वाआयो ये अएस्वता रक्षतु त्वा मनुष्या ॥ ३ ॥ यर्मियते केवानरो रक्षतु जातवेदा दिव्यस्त्वामाप्रधाग्वियुता सहः । मा त्वा कन्यावाभिमंस्तारात्सकसुकार्छ । रक्षतु त्वा यौ रक्षतु पृथिवी सूर्यश्च रक्षतामस्वप्रश्न त्या रक्षता चमाश्च । अंतरिक्ष रक्षतु देवोत्याः। १० बोधश्च त्या प्रतीबोधश्च रक्षतामस्वपञ्च त्वा नवद्राणश्च रक्षता । गोपायश्च त्वा जागृविश्व रक्षता ॥ ते त्वा रक्षतु ते त्वा गोपायतु तेभ्यो नमस्तेम्पः स्वाहा । जीवेभ्यस्त्वा समुदेवायुद्रिोधाता दधातु सविता आयमाण । मा त्वा प्राणो बलहासीदसतेतुल्यामति। मा त्वा जभ सहनुमतिमोविन्मावर प्रमयुः कथास्या । उत्वादित्या वसवो मरतू दानी स्वस्तये । उ त्वा यौरुत्पथिव्युत्प्रजापतिरबवीत् । उत्वा मृत्यारोषधयः सोमराज्ञीरपीपरन । १५ अय देवा इहैवास्त्वय मा पुत्रगादितः । इमं सहस्रवीर्यण मृत्योहत्यातयामपि । उत्वा मृत्योरपीपर "सवथतु पयोधतः । मा त्वा व्यस्तके यो मा त्वा पुरुदोमदन । आर्षभभिद त्वा पुनरागा पुनर्णय । सर्वांगसर्व ते चक्षुः सर्वमायुश्च ते विदन् । थवा ते ज्योतिरभूदयत्वत्तमो अमीत् । अतन्मृत्यु नितिमपयश्म निदधासि । आरमम्वे मी मृतस्य श्रुष्टिरश्चियमाना जरदष्टिरस्तु ते । २० असुन आधु पुनराभरामि रजस्तमो मोपगा मा प्रमेष्टा । जीवता ज्योतिरम्यार्वा डात्वा हरामि शत शारदाय । अब मुच मृत्युपाशानशष्ठि दावीय आयु प्रतर ते दधामि। वाताचे प्राणभविदन्सूर्याचक्षुरिद तव । यत्तेमवयि तद्धारयामि सवित्सामैर्मदजिन्हया लपन् । प्राणेन त्वा द्विपदा चतुष्पदामग्निमिव आतमभिसधर्मासि । नमस्ते मृत्यो चक्षुषे नमः प्राणाय ते करन् । २५ अय जीवतु भा मृतयसमैरपामति । कृणीम्यस्मै भेषज मृत्यो मा पुँरुष वीं । जीवलानधारिषाजीवतीमोषधामह । त्रायमाणा सहमाना सहस्वतीमिह हुवे स्माभरिटतातये । अधिहि मारभया सजेम तवैव सर्वस्ताया इहास्तु । भवाशवों महत शर्व यछ तमायसिन्धदुरित धत्तमाथु । अस्मै मृत्यो अधिवृहि मदयनोदितो । यमे तु । अरिष्ट. सर्वाग सभुर्जरसाशतहायन आत्मना मुजमश्नुता । १ध-भानावयान ।२ यटघटअनव-जीवातु ते । ३ ट्यगवईकय-अहिरोमामृत । ४-रोमममृत । ५ यदबअनश्यई-विधवा । ६ -य मयति । ज्ञ-चर। ८ व-शजिन्हायहि । ९ध-तु। १.ध- सवर्षतु । ११-या, बघनं-शेषि, व्यअ-श्योपि । १२ ध-भार्दमद, टयनवधन-आर्यमणिद । १३ध-दौ । १४ च-पा, नव-यत्व, व्यअ-भावत्व । १५ ध-को । १६ ब- विति । १७ध-अमु, घनव-आर, असुत । १८ धव-मान-अस्यामि यदवमन, इंघअटयनव-बांगेमा । १९ध-संघामि, कवयटघअनई-चमानि । २० टयधनभई-मायुष बधी । ११-ति । २२ ।-पाखरयानिमिचिर्दयवदा २३ धनव-आत्नान, दयई-आत्मान ।

·मयूला शर्मवर्मादिगणा। १० देवाना हेतिः परि त्वा वृणक पारयामि त्वा रजस उन उत्था मृत्यारेपपिरम् । आराइर्षि व्याई निरुद जीवातवे ते परिविंदधामि ॥९॥ यचे बियानं रजसं मृत्यो अनवधष्यम् । पेथ इन तस्मादक्षतो बझास्मै वर्म कृण्मासि ॥१॥ कृणोमि ते पाणापानौ जरा मृत्यू दीर्घमायु स्वस्ति । ववस्वतेन प्रहितान्यमदूताश्वरतोऽप सेवामि सर्वान ॥ ११ ॥ आरादराति निकर्ति परी माहिं कच्या पिशाचाच । रक्षो यत्सर्वं दुर्भूत तत्तम इवाप हन्मासि ॥१२॥ अमेष्टे प्राणममतादायुष्मतो बन्चे आतवेदसः । यथा न कन्या अमृतः सजूरसस्तते कुणोमि त ते समध्यताम् ॥ १३ ॥ शिवे से स्ता यावापृथिवी असताये अभिश्रियौ । श ते सूर्य मतपतु शं वातो वातु ते बदे। शिवा अमिक्षरंतु त्वा आपो दिव्या पयस्वतीः ॥ १४ ॥ शिवास्ते सत्वोषधय उत्वाहामधरस्या उत्तरा पृथिवीमनि । तत्र स्वादित्यौ रक्षता सूर्याचदमसावुभा ॥१५॥ यचे वासः परिधान यो नीवि कृणुष त्वम् । शिवते तन्वे तस्कृण्मा संस्पर्शबर्णमस्तु ते ॥१५॥ यत् अरेण मर्चवता सुतेजसा बता बपसि केशश्मनु । चाभ मुख मा न प्राय: प्रमोषी ॥१७॥ शिवो ने रता बाहिरबावलासावदोमछौ । एतौ यक्ष्म वि वाघेते एतौ मुचतो अहसः ॥ १८॥ ११ यदनासि यत्पिबसि धान्य कृप्या पयः। यदाय । यईनाय सर्व वे अन्नमविष कृणोमि ॥१५॥ अन्हे च त्या रात्रये चोभा या परि दयसि । अरायेभ्यो जिघत्सुभ्य इम मे परिरक्षतः ॥ २० ॥ शत ते युत हायनान्द्रे युगे त्रीणि चत्वारि कृण्म ।इशानी विश्वे देवास्तेनुमन्यतामहणीयमाना ॥२१॥ शरवे वा हेमताय पसताय मीमाय परिदद्मसि । वर्षाणि तुभ्यं स्योनानि येषु वर्धत ओषधीः॥२२॥ मृत्युसशे दिपदा मृत्युरीश चतुष्पदा । तस्माचा मृत्योंगोपतेरुद्धरामि स मा विभः ॥ २३ ॥ सोरिष्ट न मरिष्यसि न मरिष्यसि मा विमान वेतन नियन्ते नो यत्यधर्म तमः ॥ २४॥ सों वे तत्र जीवति गौरश्च पुरुष पशु' । यत्रेद ब्रह्म क्रियते परिधिजीवनाय कर ॥ २५ ॥ परित्या पातु ममानेभ्यो अभिचारासबंधुभ्यः ।अमंभिर्भवामृतोतिजीचो माते हासिपुरसवा शेरी॥२६ ये मृत्यव एकशत या नाष्ट्रा अतिता । मुचतु तस्माचा वेवा अश्वानरावधि २७॥ अग्ने' शरीरमसि पारयिष्णू रोहामि सपना । अयो अमीवचान्त नः पूतईनामभेषजे । २५ पाणाय नमो यस्य सर्वमिद वशे"। यो भूत' सर्वस्येश्वरो यस्मिन्स प्रतिष्ठित ॥ (११४१) ममस्ते प्राण केंदाय नमस्ते स्तनयित्नवे । नमस्ते प्राण विद्युते नमस्ते प्राण वर्षते ॥२॥ पप्राण स्तनायित्नुनामिक्दम्योषधीः । प्रवीयन्ते गर्भाधतेऽयो बव्हीविजार्यते ॥३॥ यस्त्राण अता वा गते अमिकइत्योषधी । सर्व तदा प्रमोदते यति च भूम्यामधि ॥४॥ पहा माणो अभ्यवर्षीदषण प्रथिनी मही। पशस्तत्प्र मोदते महो वे नो भविष्यति ॥५॥ अभिवृष्टा ओषधयः प्राणेन समवादिरद । आयुर्वेन प्रातीतर सर्वाना सुरभीक ॥६॥ १ कथव-यूथ, पयज-यथा, २ रिभ्या इति मुक्तिपाठः । घअनपर्व-याश्रीवकामेरक । अप- कपटयवान-पण ई-इरआसातुते । ५ नवध-उला-काट अ-चचला । ६ टयनअसदस्या सका -बताया ८-दे। इसघनमघर-श्याम । १० कधभनटबार-+ । (सरी) प्रक- लषध- 1१२ करियअनव-वस्तो। १३ घनटपबामा -१३ पानटी समीकरकट। । ।

·आयुष्यगणः (मीति । - नमस्ते अस्त्वायते नमो अस्तु परायते । नमस्ते प्राण तिष्ठत आसीनायोत ते नमः ॥७॥ नमस्ते प्राण प्राण ते नमो अस्त्वापान । पराचीनाय ते नमः प्रतीचीनाय ते नमः। सर्वस्मै त हई नमः ॥ या ते प्राण प्रिया तन्या ते प्राण प्रेयसी । अथो यद्भेषजं तव तस्य नो धे हे जीवमें ॥ ९ ॥ ५ प्राणः प्रजा अनु बस्ते पिता पुत्रमिव प्रियं । प्राणोह सर्वस्येश्वरो यच प्राणति यञ्च न ॥ १० ॥ प्राणो मृत्युः प्राणस्तकमा प्राण देवा उपासते । प्राणो ह सत्यवादिनमुतमे लोक आ दधत् ॥ ११ ॥ प्राणो विराट् प्राणो वेष्ट्री प्राण सर्व उपासते । प्राणोह सूर्धश्चदमा प्राणमातु. प्रजापति ॥ १२ ॥ प्राणापानो ब्रीहियवाबनवान्प्राण उच्यते । बबे ह प्राण आहितो अपानो बौदिरुच्यते ॥ १३ ॥ अपानति प्राणति पुरुषो ग अंतरा । यदा व प्राण जिन्वस्यय न जायते पुनः ॥ १४ ॥ १० प्राणमातुर्मातरिश्वानं बातो ह प्राण उच्यते । प्राणे ह भूतं भव्य च पाणे सर्व प्रति छितं ॥१५॥ आयर्वणीसानिरसदिवमिनुष्यजा उत । ओषधयः प्रजायते यदा व प्राण निन्वसि ॥१६॥ पदा प्राणो अभ्पवर्षा वर्षेण पृथिवीं मही। ओषधयः प्रजायतेऽयो था काश्च वीरूच । १७॥ पस्ते प्राणेव वेद यस्मिंश्चासि प्रतिष्ठितः । सर्वे तस्मै बलि हरानमुभिल्लोक उत्तमे ॥ १८ ॥ पया प्राण बलिखतस्तुभ्य सर्वाः प्रजा इमा. एवा तस्मै पलि हरायाखास्तस्मै गत्सुश्रवः ॥ १९॥ १५ अतर्गर्भश्चरति देवतास्वाभूतो भूतः स उ जायते पुनः । समूतो भयं भविष्यापितापुत्र प्रवि वेशा शचीमि ॥२०॥ पक पादं नोरिखदति सलिलाद्धस उचरन् । यदंग स तमुसिदेनेवाय नश्व स्यात् । न रात्री मावस्यान्न व्युच्छेकवाचन ॥२१॥ अष्टावक वर्तत एकनेमि सहनाक्षरं प्र पुरोनि पश्चा।। २० अर्धेन विश्व भुवन जजान यदस्याई कतमः स केतुः ॥ २२ ॥ यो अस्य विश्वजन्मन शेि विश्वस्य चेष्टतः । अन्येषु क्षिप्रधन्वने तस्मै प्राण नमोस्तु ते ॥२३॥ यो अस्य सर्वस्य मन्मन शे सर्वस्य चेतः । अतो ब्रह्मणा धीर प्राणो मानु तिइतु ॥ २४ ॥ उनः सुतेषु जागार नन तिर्यहनि पचते । न सुप्तमस्य सुप्तेष्वनु शुश्नाव कश्चन ॥ २५ ॥ प्राण मा मत्पर्यवृतो नै मदम्यो भविष्यति । अपा यमिव जीवसे माण मन्नामि वा मयि ॥२६॥ इत्यायुष्यगणः॥ विषासहि सहप्तानं मासहानं सहीपासम् । सहमान सहोजित स्वर्जित गोजित संधनाजितम् । क्या नाम इन्द्रमायुष्मान भूयास ॥ (१११-३०) विषासाहिमिति संपूर्णी पुनः । ईडय नामह इंद्र मियो देवाना भूयास ॥२॥ विषासहि. दिया इंद्रप्रिया जाना शविषा० श्य० मियो. पान विधाय०प्रिय समानाना० ॥५॥ उद्रिमविहि पूर्ववर्चसा मा दिहि । विषश्च मय रध्यतु मा चाह द्विषते रथ । तद्विष्णो बहुधा वीर्याणि INR. वृणीहि पामिविरूपै सुधाया मा धेहि परमे व्योमन् ॥ ६॥ अदिविधान प्रश्यामि याश्च न तेषु मा सुमतिं कृषि तवे । नः प्रा०॥७॥ माकपत्र । ५ धनब-मामोह । ३ सर्वपाठ रिटयवधन स्वा ३ पत्ते। मधमेति । ५ हजभनयब पदमसन मुस्लिवोरवयभनय सर्वत । . टकम in मोर धरमतयार खि ·। मयूस] आयुष्यगणः। मा त्वा दभन्ससिले अपूस्वन्तर्ये पाशिम उपतिष्ठत्यत्र शतमो भव ॥ त्व नान्द्रोतिमि शिवाभिः हित्वा शस्ति दिवमाझ एतां स नो मुख समतोल या 21 आरोहविदितं दिवो गृणाना सोमपीतये प्रियधामा स्वस्तये तवे ॥१॥ त्वं न इन्द्र महसे सौभगायादवेभिः परि पात्यकुभिः । तवे० ॥ स्वमिवासि विश्वजित्सर्ववित्पुरुहूत स्वमिंद्र । स्वमिदम सुहवस्तोममेरयस्थ ។ स नो मुड सुमतौ ते स्याम तवे ॥ ११॥ अन्धो दिवि पृथिव्यामुतासि न त आयुर्महिमानमंतरिक्ष। अदम्वेन बह्मणा वावधान सब नव दिवि शं शर्म यच्छ । तपेधि ॥ १२ या त पद तनूरप्सु या पृथिव्या यातरम्नौ यात ईद पदमाने स्वविदि । ययेंद्र तन्वाईतरिक्ष व्यापिथ तया न इन्द्र तन्त्रा शर्म यच्छ । तवे ॥ १३॥ त्वमिंद्र बह्मणा वर्षयत सब निषेदुपयो नाचमाना. तब० ॥ १४ ॥ स्वं तत् त्व पर्येष्युत्स सहस्रधार विदथ स्वर्विद । तवे ॥१५॥ स्व रक्षसे प्रविशश्चतम्नस्व शोचिषा नमसी वि भासि । त्वमिमा विश्वा भुवनानु तिष्ठ'स'ऋतस्प पंथामन्वेषि विद्वास्तवे० ॥ (१६)" पचभि पराङ् तपस्येक्याजिशस्तिमेषि सुदिने वाधमानस्तयेद्वि० १७ ॥ स्वमिंद्रस्त्वं महेंद्रस्त्वं लोकस्त्वं प्रजापति । तुभ्य यज्ञो वितायते तुभ्यं जुव्हति जुव्हतस्तवै० ॥१८॥ असति सत्प्रतिष्ठित सति भूत प्रतिष्ठित । भूत ह भव्य आहितं मध्ये भूते प्रतिष्ठित । तवेदिक । व नः पृणीहि पशुभिर्विश्वरूपैः सुधाया मा धेहि परमे ब्योमन ॥ १९ ॥ शुकोऽसि भ्राजोऽसि । स यथा त्व भ्राजता आजोऽस्येवाह भ्राजता प्राज्यासम् ॥ २०॥ काचेगसि रोचोऽसि । स यया त्व रुच्या रोचोऽस्येवाह पशुभिश्च ब्राह्मणवर्चसेन च सविधीय ॥२१॥ २० उद्यते नम उदायते नम उदिताय नम | विराजे नम स्वराजे नमः समाने नमः ॥ २२ ॥ अस्तयते नमोऽस्तमेध्यते नमोऽस्तभिताय नमः । विराजे नमः स्वराजे नम सम्राजे नमः ॥२३॥ उदगादयमादित्यो विचेन तपसा सह । सपलान्मह्य रघयन्मा चाह द्विषते रथ । तरिका त्व न पृणीहि पशुभिर्विश्वरूपै. सुधाया मा धेहि परमे व्योमन् ।॥ २४ ॥ आदित्य नावमारुन- शतारिना स्वस्तये । महर्मात्यपपिरो रात्रि सत्राति पारय ।। २५ ।' सूर्य नावमारुक्ष शतारित्रा स्वस्तये । रात्रि मात्यपीपरोऽह' सत्राति पारव ॥ २६ ॥ प्रजापतेरावृतो ब्रह्मणा वर्मणाह कश्यपस्थ ज्योतिषा वर्चसा च ॥ अरष्टिः कुतवीर्यो विहायाः सहस्रायु" मुकृतश्चरेयम् ॥ २७ ॥ परीवृतो ब्रह्मणा । मामा पापभिषयो देव्या या मा मानुषीरवसृष्टा वधाय ॥ २८॥ अस्तेन गुप्त कतुमिश्च सर्वभूतेन गुप्तो भव्येन चाहै ।। मामा पापत्पामा मोत मृत्युतिर्वधेऽह सटिलेन वाचः ॥ २९ ॥ अभिर्मा गोप्ता परि पातु विश्वत उयन्त्सूर्यो नुक्ता सत्युपाशात् ॥ म्युच्छन्तीरपसः पर्वता भुवा, सहस्र प्राणा मय्या यतन्ताम् ॥ ३० ॥ बस्यायुध्यनणः । अनदपकधी येन वाघ- नामदयप नवावा, मग पाया। - ·१० - सर्वस्यगणाः। (मीहि अथ सर्वस्याणा॥ थे विवाः परियति विचा रूपाणि विनतः । वाचस्पतिर्बला तेषा तन्बो अब बचातु मे ॥१॥ पुनरहि वाचस्पते देवेन मनसा सह । वसोध्यते नि रमय मय्येवास्तु मयि श्रुतम् ॥ २ ॥ हवामि वि तनूभे आत्नी व ज्यया । वाचस्पतिनि यच्छतु मय्येव० ॥ ३ ॥ उपहतो वाचस्पतिरुपास्मान्वाचस्पतिलईयताम् । मैं श्रुतेन गमेमहि मा श्रुतेन वि राधिषि ॥४॥ ५ अस्मिन्यवसवो चास्यंत्विः पूषा वरुणो मित्रो अग्निः॥ इममावित्या उत विशे च देवा उच्चरस्मिन् ज्योतिमि धारयतु ॥ १ ॥ अस्य देवाः प्रदिशि ज्योनिरस्तु सूर्यों अमिरुत वा हिरण्यम् ॥ सपना अस्मवघरे भत्तूत्तम नाकमधि रोहयेमम ॥२॥ येनेंद्राय सममरः पयास्युत्तमेन ब्राह्मणा जातवेदः ॥ १.तेन स्वमग्रह वर्धयम सजाताना श्रेष्ठ्य आ घेत्येनन् ॥ ३ ॥ एषा यज्ञमृत वर्णों ददेह रायस्पोषमुत चित्तान्यो । सपनाम पावरणि प्रातरिद्र हवामहे सप्तमचः ॥ प्रथमाया द्वितीयाया हवेमेत्यत्र हवामहे । उतोदितो मघवन् । अस्तु देवस्तेना वयं० ॥ वसु विद मग मे ॥ हैस्तिपर्चस पयतां वृहपक्षो अदित्या यचन्व संबभूव ।। १५ तत्सर्वे समधुर्मधमेतं तद्विश्वे देवा अदिति सजोषाः ॥ १ ॥ मित्रश्च वरुणश्चेन्दो स्वश्च चेतु । देवासो विश्वधाय सस्ते मजितु वर्चसा ॥ २ ॥ येन हस्ती वर्चसा संबभूव येन राजा मनुष्येष्यस्व ॥ येन देवा देवतामन आयन्तेन मामय वर्चसामे वर्चविन कृणु ॥ ३॥ यो वर्षों जातवेवो बृहद्भवत्याहुतेः । याव-सूर्यम्म वर्ष आसुरस्य च हस्विनः । २. तावन्मे अश्विन वर्च आ पत्नी पुष्करम्रजा ॥३॥ बावञ्चतन्नः प्रविशश्चक्षुर्यागस्समनुते । तावत्समैत्विद्विष मयि तस्तिवर्चस ॥ ५॥ हस्ती मृगाणां सुषवामतिष्ठावान्बभूव हि । तस्य भगेन वर्चसाभि बिचामि मामहम् ॥ ६ ॥ सिंह व्यान्न उतया पृवाको विषिरयो ब्राह्मणे या । इंद्रे या देवी० सा न ऐतु वर्चसा ॥१॥ यशो हविर्वतामिंद्रजूतं सहस्रवीर्य सुभृत सहस्कृत । २५ यः प्रसाणमनु दीर्घाय चक्षसे हविष्मतं मा वर्धय ज्येष्ठतातये ॥२॥ अच्छा न यशसं यशोभिर्यशास्तिनं नमसाना विधेम । नो रास्व राष्ट्रसमिंद्रजूतं तस्य ते राती यशस स्याम ॥ २॥ यशा इन्द्रोयशा आमिर्यशाः सोमो अजायत । यशा विश्वस्य भूतस्याहमस्मि यशस्तमः ॥ ३॥ यशस मेंद्रो मघवान् कृणोतु यशसं यावापृथिवी उभे मे ॥ ३० यशसं मा देव सबिता कृणोतु पियो वातर्दक्षिणाया इह स्याम् ॥ १॥ यो पावापृथिन्योर्यशस्वान् यथाप उपधीधु यशस्वतीः । एका विश्लेषु वेवेषु वयं सर्वेषु यशसः स्याम ॥ २॥ यशा इंद्रो यशा अमि॥३॥ एकटन- १. सं.१1111-1-पत्ना । २.अ. स. ११९11-1. स. १URI 4.२९०५... 2006म... ५६५५ ·मणा मिलावरमराटेषु हिरण्ये गोषु ययशः । सुरायो सिम्यमानायां कौलाली मधु तन्माच ॥१ अश्विना सारमेण मा मधुस्त शुभस्पती । यथा मर्गस्वतीं वाचमाववानि जनी अनु ॥२॥ मपि वर्षों अथो यशोऽथो यज्ञस्य यत्यय । तम्मयि प्रजापतिर्दिवि चामिव ईहतु ॥३॥ पेथा सोमः प्रातःसबने अश्विनोभवति प्रियः । एषा मे अश्विना वर्ष आत्मनि भियताम् ।। ११. यथा सोमो हितीये सदन हान्योमर्वति प्रियः । वाम दामी वर्च आत्मनि धियताय ॥१२॥ ५ स्था समस्तृतीये सवन कभूणो मवति प्रियः । एका मे ऋभवो वर्चश्व प्रियतां ॥१॥ यनिरिधु पर्वतेषु गोहनश्चेषु यन्मधु । मुरायो सिच्यमानायां यत्तत्र मधु तन्मयि ॥ १८॥ अविना सारवेण मा मधुनाइत शुभस्पती । यथा वर्थस्वतीं वाचमावदानि जनों अनु ॥ १९ ॥ स्तनयित्नुस्ते वाक् प्रजापते वृषा शुष्म क्षिपसि भूम्यां दिवि तां पशन उस जीवति सर्वे तेनो संघमून पिपर्ति ॥ २० ॥ पृथिवी वडो तरिक्ष म यौः कशा विद्युत्यकशो हिरण्ययो बिंदुः ॥११॥ यो क्शायाः सप्त मधूनि वेद मधुमान भवति । ब्राह्मणश्च राजा च धेनुश्शानदाश्च बाहिश्च यवश्व मधु सातमम् ॥ २२ ॥ मधुमान् भवति मधुमवस्याहार्य मवति । मधुमते लोकान जयति य एवं देव ॥ २३ ॥ यद्दीधे स्तनयति प्रजापतिरेव तत्प्रजाभ्यः प्रादुर्भवति । तस्मात्प्राचीनोपवीतस्तिडेसनापतेऽनु १५ मा नुष्यस्वेति । अन्वेने प्रजा अनु प्रजापतिर्बुध्यते य एवं वेद । २४॥ यश्च वो अक्षेषु सुराया च यदाहित । यगोष्वश्विना वर्चस्तन माँ वर्चसावतम् ॥ ३५ ॥ येन महानन्या जघनमश्विना येन वा सुरा । येनाक्षा अभ्यषिच्यन्त सेनेमा वर्चसावतम् ॥ ३६॥ योऽनिध्मो दीदयवस्वत विमास इंडते अचरेषु ।। अपा नपान्मधुमतीरपोवायाभिरिन्द्रो वावृधे वीर्यावान ॥ ३७॥ महं शन्त पाम तनूषिमपोहामि । यो मद्रो रोचनस्तमुवचामि ॥ ३८॥ अस्य ब्राह्मणाः स्नपनीरत्ववीरशीवजन्याया। अपणो अग्नि पर्यंत पूषन्मतीक्षन्ते श्वारो देवरश्च ॥ ३९ ॥ शात ते हिरण्यं शमु सन्तापःशमेधिर्भवतु शं युगस्य तर्भ । शन आप शतपविश्या भवंतु शम पत्या तन्त्र स्पृशस्व ॥ वर्चस्यगणः समातः ॥ ४०॥ अमू पारे पृषदाकखिषप्ता निर्जरायवः । ताला जरायुभिर्वरमाक्षा । बपि व्ययामस्यधापरिथिन ॥१॥ निषोतु कृन्तती पिनाकमिव विभ्रती । विष्वकपुनर्भुवा मनो असमृद्धा अवायवः ॥२॥ न बड़व समशचार्मका अभि दाधुषु, वेणोरदा इवामितोऽ मृद्धा अधाययः ॥ १॥ प्रेत पादौ प्रस्फुरत पहत पुणतो गृहान् । इद्राण्येतु प्रथमाजीतामुषिता पुरः ॥ ३॥ . पात न इदापूषणादितिः पातु मरुतः । अपा नपासिंधव सप्त पातन पातु नो विष्णुरुत थी। १२. से ६६९-३९ अटयवधन-जन । ९ध-अपि । ३-४ पटयवसई- है।५ घटयवअनार-बा, क-या। . 199-10 म... 24-01 म. के. १४४२१-४॥ ५ ·- वाता मो शावापृथिवी अमिर पातु मादा पातु सोमानो अंस पातु नो देवी सभामा सहस्वती पावमिः शिवा ये भस्थ पायवः ॥ २ ॥ पाता नो देवञ्चिन शुभस्पती उचामा नकोस न उमष्यताम् ॥ अर्थ भयावमिहती गयत्व चिव विश्र्वय सर्वतातये ॥३॥ ५ वडा में देश्य बर पर्चयो बनणस्पतिः । पुत्राभिरवितिर्नु पातु नो दुस्तरं आधमाण सह॥१॥ वे सोमादितिः पथा मित्रा बायंत्यद्गुह । तेना नोऽवसा गहि ॥१॥ येन सोम साहत्यासुरान रथयासि न. 1 तेना नो अधियोचत ॥ २ ॥ येन देवा असुगणामोजोस्थवृणीध्व । तेना नः शर्म यच्छत ॥३॥ यथा या लिवुजा समतं परिषस्वजे। एवा परिष्वजस्व मा यथा मा कामिन्यसो यथा मनापगा असा १० नमो देववधेभ्यो राजवधेभ्यः । अथो ये विश्याना वधास्तेभ्यो मृत्यो नमोऽस्तु ते ॥१॥ नमस्ते अधिवाकाय परावाकाय ते नमः । सुमत्य मृत्यों से नमो दुर्मत्यै स इवे नमः ॥२॥ नमस्ते यातुधानेभ्यो नमस्ते भेष जेभ्यः । नमस्ते मृत्यो मूलेभ्यो ब्राह्मणेभ्य इन्द नमः ॥ ३ ॥ अभय मित्रावरुणाबिहास्तु नो अभय सोमसविता न कृणोतु । अभय नोस्तू ! तरिक्ष सप्तमीणा च विशमय नो अस्तु । १५ अनमित्रं नो अपरादनभित्र न उचरात् । इदानभित्र न पश्चावनमित्रं पुरस्कृधि ॥ ३ ॥ उपामासहस्राक्षो युवाशपयो रथम् । शप्तारमन्विच्छन्मम वृक इवाविमतो गृह ॥१॥ परिणो वृद्धिध शपथ बदमनीरिवा दहन । शतारमन नो जहि दिवो वृक्षमिवाशनि ॥ २ ॥ यो नः पादशपत शपतो यश्च नःशपात् । वृक्ष व वियुता हत अमूलादनुशध्यतु । अनामि नो अधरादनभित्र न उत्तरात् । इदानमिन न पश्चाइनमित्र पुरस्कृधि ॥ ३ ॥ २० मनसे चेतसे घिय आकृतय उत चित्तये । मत्यै श्रुताय चक्षसे विधेम हविषा वयम् ॥१॥ अपानाय ब्यानाय प्राणाय भूरिघायसे । सरस्वत्या उरुव्यचे विद्यम हविषा वयम् ॥२॥ यमो मृत्युरथमारो निर्मात्यो भु. शर्थोऽस्ता नीलशिवड' । देवजना: सेनयोस्तस्थिवासस्ते अस्माकं परि वृजन्तु वीरान् ॥ १॥ मनसा हामहविषा घृतेन पर्यायान उत्त राजे भवाय । २५ नमस्येभ्यो नम एभ्यः कृणोम्यन्यात्रास्मदधविषा नयंत ॥ २॥ त्राय नो अपविधा यो वधाद्विश्वे देवा महतो विश्ववेदसः । अग्रीषोमा वरुणः पूतदक्षा वातापर्जन्ययो- मुमतौ स्याम ॥ ३ ॥ बृहस्पतिम० त्यभूषु वातारमिह हद सुत्रामा । अभय न कृणोन्विति विशेषः । स सुवामा- स्ववा तस्य वय । विपरीते १ आमनेवि हरिः । वर्म मे यावापृथिवी वर्माहवर्म सूर्यः । वर्म ३. मे विश्वे देवाः कुन्मा मा मायाप्रीचिका । ( १९४२२२०४) ऐनाम वर्म बहुल यम विश्वेदेवा नातिविध्यति सर्वे। तन्मे तन्व वायता सर्वतो घृहदायुधमान जरदष्टियथासत् ॥ ( ९११९) गिरयस्ते पर्वता हिमवतोरण्य ते पृथिवि स्योनमस्तु । मुव कृष्णा रोहिणी विश्वरूपां ध्रुवा भूमिं पृथिवीमिन्द्रगुप्ता ।। १ चवटयन-यो । अनघाटय-बोतान , ब-खो ३ श-यो । ध-सत्पार । १.सं. १९ १-३॥ 1४अ. सं१-१५-- m-11१1३ 16-11-21-11०९३१-३, । " " ·मयंस: 1 अभयगणः। - यत्ते मध्ये पृथिवि यत्र नभ्यं यास्त स्तम्ब, संबभूव । तासु नो धेशमिनः १० । पवस्व माता भूमि. पुत्रो अहं पृथिव्याः ॥ (१२२१११-१२) यास्ते प्राची प्रदिशो या उदी चीर्यास्ते भूमे अवरायाश्च पश्चात् । स्योना जोस्ता मा चरते भवतु मा निषप्त भुवने शिथियाणः॥१॥ मा न पश्चान्मा पुरस्तन्निविष्ठा मोचरादधरादुत। स्वस्ति भूमे नो भव मा विदम्परिपथिनो वरीयो यावया वध ॥ ३२ ॥ स्वास्पयनमणा ॥ स्वातिदा विशापतित्रहा १ ॥ (१।४।२१) ब्राह्मणेन पर्युक्तासि कण्वन नार्थईन । सेनेसि विधीमती न तन्त्र भयमस्ति यज प्रायोस्पोमधे । नेता अरेिणु. १ अभय मित्रा वरुणा अभय यावापृथिवी बहानु नोषाभिमोनु १० ददत न. प्रतीक । मा ज्ञातार मा प्रतिष्ठा विदतमिथो विधाना उपयतु मृत्यु ॥१॥ ईत त समकमारामश्विना रिटन्त शिरो अपि पृष्ठी श्रिणीत । यवाने ददानपिनद्यत मुखमयाभय कृणुत भान्याय ॥१॥ पूषेमा आस इछ सुत्रामा ! मत यथामनु गामीम एषायेन म्यैयब त बवीमि । तत्था एतत्पुरुषमापरत्थामय परस्ताभयं ते अवाक् । १ स्वस्तिदा विशामतिः ॥ १॥ नमस्ते घोषिजीभ्यो नमस्ते शिनीभ्यो नमो नमस्कृताभ्यो नम सभुजतीम्य ॥ (११।२।३१) अन्ते राष्ट्रमिह रोहितोऽहाडियास्तवमृधो अभय ते अभूत् । तस्मै ते यावापृथिवी रेवतीनि काम हाताभिह शकरीभिः ॥ १॥ (१२१५) इइमुन्छेयोऽवसानमागा शिवे मे यावापृथिवी अभूता। असपमाः प्रदिशो मे भवतु न वै वा दिमो अभय नो अस्तु । ( १९।२।१४४१) यत इन्द्र भयामहे अतिभिः । अभययगणः । माँ नो विदन्धिव्यापिनो मो अभिव्यापिनो विदन् । आरात् शरन्या अस्मादिषुचीरि पातय ।। विवंची अस्मच्छरवः पंततु ये अस्ता ये चास्या । देशमनुष्येषको ममामित्रान्धि विध्यत ॥२॥ यो न स्वो यो अरण' मजात उत नियो यो अस्मा अभिदासति । २५ व शरम्ययैतान ममामित्रान्वि विध्यतुः ॥३॥ या सपनो योऽसपनो यम द्विष उपातिनः ॥ देवास्त सर्वे धूर्वतु० ॥४॥ अवारमअवतु०१ । यो अब सेन्योषधोधायनामुवीरते। युर्व त मित्रावरुणामयाधय परि ॥२॥ विश्व यदमुतश्च यवध वरुण यावय । वि महाधर्म यछ वरीयो यावया वध ॥ ३॥ शास इत्या मह मिसाहो मस्तृत । न यस्य. ४ास्वस्तिदाशिपति दिन में 10 गया तमो यो मा अभिवासति । पादश्यत्ययः । बिरसो विमुक। यदि विमाः। ९ संशित म इह वा संशित वीर्य । बल । सशितं क्षत्रमजरमस्ताजिष्णुषापरिम पुशोशिका रामहमेषां राष्ट्र स्थानि समोजो वीर्य । वल। यामि शबुगा बाढूननेन हविक्षा निय तामधरे भवतु ये नः सूरि मान पृतन्य त् । क्षिीमि ब्रह्मणा मित्राननयामियानन ॥ ३ ॥ १ यदवकधन-स्थोना ता, प-योनास्तर । १ अथे १४.१९, १४१९१२१ g-६।४।३२ ५-६/५/५०1१ नकघर-इततद, यटअ-इत्तद, ई-इसतांद । ६ टबमभधार-पूर्व । प्रत्यक्अनर-मांनो । ८ घडयअन-न यातयः । ९-विष्टे चो । १० -श्चिमति ०११-गा। १२ रनटयवकय अथममेमया, अ-अधाध-मधमगमया । ३. ३१-मयान, १५ पअनर-मथवाज, ११ अमारवासि, बर्क-सामि ।

·अपराजिलगणः। तीक्ष्णीयांसः परशोरमेस्तीषणतरा उत । इंद्रस्य वज्ञातीक्ष्णीयांसो येषामस्मि पुरोहितः ॥ ४॥ एषामहमायुषा संस्थाम्येषां राष्ट्र सुधीरं वर्धयामि । एषा क्षत्रमजरमस्तु जिष्ण्वेषां चित्तं विश्वेऽजन्तु देवाः ॥५॥ उदर्षता मघवन्वाजिनान्युदीराणा जयतामेतु घोषः ॥ पृथग्घोषा उद्दालयः केतुमंत उदीरतं ॥ ६ ॥ ५देश इन्द्रज्येष्ठा मनी बतु सेनया ॥६॥ प्रेता जयता नर उमा वा संतु बाहव । तीक्ष्णेषवोऽवलधन्वनों हतोमायुधा अबलानुग्रवाहव ॥७ अवसुधा पर पन शरव्ये ब्रह्मसशिते । जयामिमान्य पयस्व जोषा वर वर मामीषां मोचि कश्चनट विया मन्यो सरथमारुजतो हर्षमासोः । सशिता मरुची । इति विशेषः । सूक.। "यस्ते मन्यो विवधनसायक सह ओन: पुष्यति विश्वमानुषक् । १. साम शासमार्य त्वया युजा वयं सहस्कृतेन सहसा सहस्वता ॥ १ ॥ ला वेषसेनाः सूर्यकेतव' सचेतसः । अभित्रानो जयंतु स्वाहा । (५।४।२१।१२) अपमन्युरवायताब बाहू मनोयुजा । पराशर स्व तेषा पराश्च शुष्म मर्दयाचा मो रयि मा कृधि ।। निहस्तेभ्यो नेहस्तं य देवाः शरुमस्थय युवश्वामि शत्रूणा वाहूननेन हविषाह ॥२॥ विश्वकार प्रथम नेहस्तममुरेभ्यः । जयतु सत्बानो मम स्थिरेगदेण मेदिना ॥३॥ १५स्ता शरमिवासस्मस्तु ये सेनाभिर्युधमायन्यस्माद । समर्वयेंद्र महता वधेन दावेशामबहारो विविचः ॥१॥ मातन्वाना आयच्छतोऽस्यतो ये च धावध । निहस्ताः शत्रवः स्थनेंद्रो बोधपराशरत् ॥ २ ॥ निहस्ताः सन्तु शत्रवोङ्गैस्तेषो ग्लापयामसि । अयेषामिंद्र वेदासि शतशो वि भजामहै ॥३॥ परिवानि सर्पत व पूषा च सन्चतुः । मत्स्यवद्यामू. सेना अमित्राणां परस्तरा ॥१॥ ९. मूढा ममित्रावरताशीर्षाण याहयः । तेषा को अमिमूदानामिद्रो हतु वरवर ॥२॥ ऐषु ना पाजिन हरिणस्याभियं कृधि । पराडमिन एकत्वाची गोरूपेषतु ॥ ३॥ मैभिभूयशो अभिभूरमिरमिभूः सोमो । अभिमूरिख अम्य 1 हं विश्वाः पृतना यथा सान्येवा विघमामिहोत्रा इद हवि. ॥ १ ॥ स्वधास्तु मित्रावरुणा विपश्चिता प्रजावत् क्षत्र मधुपनेह पिन्वत । १५ बायां पूरै निर्गति पराः कुन चिनः प्रमुमुग्ध्यास्मन् ॥२॥ वीरमनु स्वत्वनुममिदं समायोअनुसंरभवाग्रामजित गोजित वनबाहुं जयंतमज्मप्रसुणतमोजसा मो जयाति म पराजयाता अधिराजो राजमु राजयाते। पत्य वयो वैषधोपसयो समस्यो भवेह ॥१॥ त्रिविराजः अवस्यस्त्वं भूरभिमूतिमामा देवी विश इमा विराजा युष्मत क्षत्रमजरे ते अस्तु ।। " विकलमियासि राजोतोदीच्या दिशो वृत्रहछनुहोस । या तिनीयोस्सजितं ते बक्षिणतो वृषभ एपि हव्यः ॥३॥ सामन। अनमयबद-ममीषा। ३. वे. ४।३१। अबे ॥३३॥ मा ४५, ७.०६, ८ अकयभनय-समईये । 18.10..., ११ कपनमय ध्यस्मत् । १२, ६ ·RESEARCH INSTITUTE, 84. R.H ROAD, MADRAS. 4. अपराजितगण। 550 न अभि लेन परिमतः पुरा वारणाहुवे। व्हयाम्थुम चेसार पुरुषाणामनेकजस ॥१॥ यो अब सेन्यो यो जिर्घाम न उदीरते । इस्प तत्र वाहू समते परि म ॥२॥ परि दम इंद्रस्य बाहू समत त्रातुनायता न । देव सवित सोमराज सुमनस मा ऋणु स्वस्तये ॥३॥ अपराजितगण.. यः सपनो योऽसपनो यश्च द्विध उपाति न । देवास्त सर्वे तु बझा ॥ (१।१९४४), ។ शर्मवम्मैतदाहरास्यै नार्या उपास्तरे। सिनीवालि प्रजायता भगस्य सुमतावसत् ॥ १।२।२१ ॥ उद उम्र्मि शम्या हन्त्वापो योकत्राणि मुचत । मावुकृती ज्येनसावण्यावशुनमारसाम् ।। १६ ॥ अघोरचक्षुरपतिधी स्योना शम्मा सुशेवा सुबमा गृहेभ्य ॥ वीरसूर्वेतकामा स त्वयधिषीमहि सुमनस्यमाना ॥१७॥ इतब यदमुतश्च यह वरुण यावय ॥ वि महर्म यच्छ परीयो यावया वर्ष ॥ (१॥२०१३) १. अपेंदविषः ज्यासतो वर्ष। विमहमहर्म ॥ (१।२१।४) म्यूयं नः प्रवतो नपान्मरुतः सूर्यत्वचस । शर्मयग्लाथ समय' । इममन आयुषे वर्चसे नय प्रियं नो वरुणमित्र । माते। (२२८५)। तिम्रो देवीमहि नः शर्म यच्छत प्रजायै न स्तन्ने ! यच पुष्ट । माहास्महि प्रजया ॥ ५॥१७) उथ्यचा नो महिषः शर्म यच्छ। त्वस्मिः॥८॥ इंद्रस्थ शर्मासि । त त्वा प्रपये त वा प्रविक्षामि सर्वगु- सर्वपूरुषः सर्वात्मा सर्वतः सह यम्मे स्वितेन ॥ (५।६।१४)। अश्मवर्म मेऽसि यो मा पाच्या दिशोऽधायुरभिदासात् । एतत्साहात । यो मा दक्षिणामा.॥ यो मा प्रतीच्या० । यो मोदींच्या.. । यो मा धुवाया' । यो मोवीया • ॥ बृहता मन उपन्हये मातरिश्वना प्राणापानौ।सूर्याश्चक्षुरतारिक्षाच्छो पृथिष्या. शरीरम (५।१०।१-८) १. येन देवा असुराणामोजास्यवृणीध्वं । तेना न. शर्म याच ॥ (१३) यथा वृक्ष लिथुना समतं परिषस्वजे । पवा परिष्वजस्व मा । यथा मां कामिन्यसो यया मनापणा असः ॥ (६१७१-३) यथेमे पावापृथिवी सद्यः पर्येति सूर्य. । एवा पर्येमि ते मनो यथा मां काम । यथा सुपर्णः प्रपतन पक्षौ निहति भूम्या । एवा नि हम्मि ते मनो यथा मा काम । २५ वांछ मे तन्य पादौ वाचायो वासक्थ्यो । अक्षो वृषण्यत्या केसा मा ते कामेन अभ्यंत । मम स्वादोषणिश्रिय कृणोमि हृदयश्रिष ।। (६।१९।१-२) यथावतः परागसो मामुच्याई कदाचन । अनहुझ्यस्त्व प्रथम धेनुभ्यस्त्वमसंधतिः । अपनवे पबसे शर्म यण्ठ चतुष्पदे । शर्म यछत्वोषधिः सह देवीरस्वती । करस्थयस्वं ते मोठमवक्ष्मा उत पुष्वात् । निस्वरूपा सुममामत्स्याववामि जीवला ॥ सा नो सवस्यास्ता अति दूर नयतु मोम्य' । तनू वाजि तन्वमन्यशक्त शर्म गुम्य अपहतो महोपक्षणाय यदेवोदिवीय ज्योतिस्वामिमीयात् ॥ वाजस्य तु पसवे मातर महीमदिति नाम वचमा करामहे ।। १.९५१-सा पकयअनारसब-स्ववस । ना.. URINA - ३० ·२६ शर्मवर्मगण। [नीति यस्य उपस्था उर्या तरिक्ष । सा नः शर्म त्रिवरूथं नियच्छात । देशनों पनीरुशती यच्छतु समाप्तौ । अधिहि मा रमथा सृजे तवैव सन्सर्वहायाइहास्तु ।। भवाशों मुदत शर्भ यच्छ मयसिम्परित धत्तमायुः। ५ रक्षोहण वाजि०१॥ स्वाति मे यावापृथिवी स्वाक्ति मित्रो अकरय। स्वाक्ति में ब्रह्मणस्पति स्वाति सविताकरत ॥७॥३०॥ वर्म में यावापृथिवी स्वस्त्ययनोक्ता | ऐंद्रास वर्म० १ इयमपि तत्र ॥ वर्म मलमय मणि फालाज्जात' करिष्यति । पूर्णामधेन मागमइसेन सह वर्चमा । 'मित्र' पृथिव्योवकामचा पुर' प्रणयामि वः। तामाविशतता प्रविशल सा व शर्म च वर्म यच्छतु । १. वायुरंतरिक्षणोदः । सूर्योंदियो। चद्रमानक्षत्रे । सोम अपधीरु० । यज्ञोदक्षिणाभिरु० । समुद्रो नदीभिरुः । ब्रह्म ब्रह्मचारिभिरु० इन्द्रो वीर्येणी । देवा अमृतेणो । प्रजापति प्रजापतिमिरु०॥ अप म्यधु पौरुषेयं वध यमिंद्रामी धाता सविता बृहस्पतिः । सोमो राजा वरुणो अश्विना यम पूधास्मान्परिपातु मृत्यो ॥१॥ यानि चकार भुवनस्य यस्पति, प्रजापतिर्मातरिश्वा प्रजाम्पः । १५ प्रदिशो थानि बसते दिशव तानि मे धर्माणि बहुलानि सतु ॥२॥ यते तनूवनात देवा बुराजयो देहिनः । ईछो यचके वर्म तदस्मान्यातु सर्वतः॥ ३ ॥ कर्म मे यावापृथिवी स्वास्थयमोक्ता। असपनं पुरस्तात्पश्चानो अभय कृत । सविता दक्षिण उत्तरा माशचीपति ॥ १॥ विवो मादित्या रक्षतु भूम्या रक्षत्वप्रयः । इद्राशी रक्षता मा पुरस्तादश्विनावभित शर्म यछत्ता। २० तिरश्वीनघ्न्या रक्षतु जातवेदा भूतकृतो मे सर्वत सतु वर्म ॥२॥ इति शर्मवर्मगण । अथ पूर्वोक्ता अशीयुत्तरात श्लोका । सुरास्वामभिषिचतु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । बासुदेवी जगन्नाथस्तथा सकर्षणो विभुः ॥१॥ प्रधुमश्चानिरुदश्च भवतु विजयाय ते । आखडलोऽनिर्भगवान यमो वै निर्जतिस्तथा ॥२॥ वरुण पवनश्चैव धनाध्यक्षस्तथा शिव । ब्रह्मणा सहित शेषो दिक्पाला' पातु ते सदा ॥ ३ ॥ २५ रुद्रो धर्मो मनुक्षी रुचि श्रद्वा तु पार्थिव । मृगुरत्रिवसिष्ठश्च सनकश्च सनैइन ॥ ४ ॥ सनाकुमारश्च तथा भगवानपि चागिराः । पुलहश्च पुलस्त्यश्च मरीचि कायपः प्रभु ॥ ५॥ एते स्वामभिषिचंतु प्रजाघ्यक्षा. समागता. । प्रभाकरा वहिषदो अमिष्वाचास्तथैव च ॥६॥ अव्यादाश्वोपहताश्व आज्यपाश्च सुकालिनः । एते स्वामभिषिचतु पितरश्चाग्निभिः सह ॥ ७ ॥ लक्ष्मीदी शची स्थातिरनसूया तथा स्मृतिः। सभूति. सन्चतिथैव क्षमा प्रीतिस्तथैव च ॥ ८ ॥ घनईरवट-कलाज्जातः । २१ वे १९१९११-१11 ३ अ ये १९३२ । ध-भाता । ५. १५0141-६५ च्युत ।

·मयूखः] पहावयः। १७ स्वाहा स्वधा व ते राजन्नभिषिचतु माता कीतिलक्ष्मीधृतिर्मेधा पुष्टिलक्ष्मीस्तथा क्रिया ॥ ५॥ बुद्धिज्जा वपुः शातिस्तुष्टि सिद्धिश्च पार्थिव । एतास्त्वाममिविचतु धर्मपल्यः समागताः ॥१०॥ अरुचती वसुर्यामी लचाभानुकत्वती । सकल्पा च मुहूर्चा च साध्या विश्वा तथैव च ॥ ११॥ वर्मपत्न्यो दशाम्यास्त्वामभिषिचतु पार्थिव । अदितिदितिनु काला सुखष्टामायुषामुनिः ॥ १२॥ कवू कोधवशा प्राची विनता सुरभिस्तथा । एतास्त्वामभिषिचतु कश्यपस्प प्रिया निय॥१३॥ ५ पत्नी ते बहुपुश्य सुपुवा या च भामिनी । समायात्वभिषेकाय विजयाय च पा1ि॥ कृशाश्वपत्नी च तथा सुप्रमा तु जया तथा । भुदर्शना तयो. पुत्रो विजय विदधातु ते ॥१५॥ मनोरमा भानुमती विशाला या च बाहुवा । अरिष्टनेमिपत्न्यस्त्वाममिचितु पार्थिव ॥१५॥ कृत्तिका रोहिणी देवी विशास्था च तथा नृप । अनुराधा तथा ज्येष्ठा मूल च वसुधाधिप ॥१७॥ आधादा च तथा पूर्वा तथा या चोत्तराब्दया । आभिजिम तथा श्रुत्या धनिष्ठा च तयेव च ॥१८० १. तथा शतभिषक् चैव पूर्वाभादपदा तथा । उत्तरा रेवती राजन अश्विनी भरणी तथा ॥ १९ ॥ एतास्त्वामभिषिचतु सोमपल्या समामता । मृगी च मृगचर्मा च श्वेतभट्टैचरा हरि ॥ २०॥ पूता च कपिता दष्ट्रा सुर सुलमा तथा । एताः पुलस्त्यपत्न्यस्त्वामभिषिचंतु पार्थिव ॥ २१ ॥ श्येनी भासी तथा फौची धृतराष्ट्री तथा शुकी । पत्त्यास्वामभिषिचतु अरुणस्यार्कसारथेः ॥ २२॥ आयतिनियतिमेव रात्रिनिद्रा च पार्थिव । एतास्त्वामभिषिचतु लोकसस्थानहेतव ॥ २३ ॥ उमा सेना शची चैव धूमोर्णा निर्भतिस्तथा । गौरी शिवा च बुद्धिश्च वलया चैव नंबना॥२४॥ आनुक्याच तथा ज्योत्स्ना याच देवी वनस्पतिः । एतास्त्वामभिषिचतु कालस्यावयवाः शुभा ॥२५॥ आदित्यश्चद्रमा भौमो बुधजीवसितार्कजा । बहास्त्वामभिषिचत राहु केतुष्य तर्पिताः । स्वायभुवो मनो पुत्रो मनु स्वासोचिषस्तथा । औतमस्तामसश्चैव वितश्चाक्षुषस्तथा । वैवस्वतोय लाव! वक्षवद्मसुतावुभौ । धर्मपुत्रो रुद्रपुत्रो रौथ्यो भौत्यश्च यो मनुः ॥ एते त्वामभिषिचतु मनवान चतुर्दश। विश्वभुग्विश्वपावित्रसुझात ससुखी विभु । मनोजवस्तथौजम्वी बलिरफतांतिकौ ॥ वृषश्च कतिधामा च दिविस्मृक शुचिरेव च । एते त्यामभिषिचंतु देवपालाचतुवंश । रेवतश्च कुमारश्च तथा वची, कुमारकः । वीरभद्रश्च नदी च विश्वकर्मा पुरोजसः । एते त्वामभिषिचतु सुरमुख्याः सभागता । आत्मा शासुमतो वक्ष पटु प्राणस्तथैव च । २५ हविष्यश्च गविष्ठश्च त सत्यश्च पार्थिव । अभिषिचतु राजस्वा देवा त्यंगिरसो दश । फतुर्दशा बसु सत्यः कालकामो मुनिस्तथा । धृतिमान्मनुजश्वेष रोचमानस्तथैव च । एते त्वामभिषिचतु विश्वेदेवास्तथा वश । मजैकपावहिर्बुधः पुष्पकेतुस्तया बुः । भरतश्च तथा मृत्युः कापालिरय किकिणिः ॥ एकादशैते रुद्रास्वामभिषिचतु पार्थिव । ३० भवनो भावनश्चैव सुजन्य, सुजनस्तथा । ऋतु सुवर्णवर्णश्च व्यजन व्यसुतस्तथा ॥ प्रसबचाव्ययश्चैव दशश्च भनुजारिष । एते स्वामभिषिचतु भगवो नाम देवताः । मनोपकश्च प्राणश्च नरोपानश्च वीर्यवान् । चितिहयो नयश्चैव हसो नारायणस्तथा। विभुश्चापि विविश्रेष्ठस्तथान्यश्च जगद्धितः । एते त्वामभिषिचंतु साध्या द्वादश पार्थिव पाता मिबोऽर्यमा यूषा शोऽशो वरुणो मग । त्वष्टा विवस्वान्सविता विष्णद्वादशमः स्मृतः । ३५ १धक्ष-ला स्वाभिरैवच । र घानारबदय वरा । ३ घस मुसा । १क्षा एतेरा।

·१८ गंधर्वाप्सरसादीला गणाः । 1 ऐते त्वामामचितु कास्यपा दितिसमवाः ॥ एकदित्रिचतुज्योति पञ्चज्योतिस्तथैव च । एकशको विशाल विशाल महाबलः ॥ इंदच गत्या दृश्यते ततः प्रतिसकतया । मितव समितवैव अमितच महाबल। प्रातजित्सत्यजिवेव सुपेयः पनजित्तथा । अतिमिवस्तश्चामियः पुरुजिच्चापराजितः । ५ तश्च अतवार धाता कणो विभूतो धुवः । विधारणो महातेजा वासवस्य परः सस्था । ईदगम्याइसम्मेष एताहगमिताशनः । कीटनश्च तथा शक्तिः सभरच महायशाः॥ धातुम्यो मुनिर्मीमो अतिमुक्छः क्षिप सह । युतिर्वपुरनाधृष्यो वास कामो जयो विराट् । एते त्वामभिषिचंतु मरतश्च समागताः । वेवा होकोनपचाशन्महावलपराकमाः ॥ चित्रांगदचित्ररथश्चित्रसेनश्च वीर्यवान् । ऊर्णायुरनधश्चैव उग्रसेनन वीर्यवान् । १० धृतराष्ट्रश्च सोमश्च सूर्यवर्चास्तथैव च । दुरावस्वष्णया कनिदिश्वित्रस्तथवे ॥ कलिश्चाप्यगिरा राजन पर्जन्यो नारदस्तथा । वृषपर्वा च हंसश्च हाहाहूनस्तथैव च ।। विश्वावसुस्ताम्रकश्च तथा च मुकाचश्च यः । एते त्वामभिषिचतु गर्धवाः पृथिवीपते । आहूत्यः शोमयंत्यश्च वेगवत्यस्तथैव च । आप्नुवत्यस्तथोर्जश्च तथा वेकुरुपचुभाः ॥ बधवचा तरुचो भुवझव रुचस्तथा । भीरवः शोचयंत्यञ्च दिव्या बप्सरसा गणा । १५ एतात्यामभिषिंचंतु कामिन्यस्तरुणप्रिया.॥ अनुसमा सुख्थर व मुकेशी च मनोवती । मेनका सहजन्या च पर्णाशा पुजिका स्थला । कतुस्थला वृत्तची च विश्वाची पूर्वचित्यपि । प्रम्लोचायाप्यनुम्लोचा रंभा वोर्वशी तथा। पचचूठा सामवती चित्रलेखा तु पार्थिव । मित्रकेशी सुगंधिश्च विपुत्पर्णा तिलोत्तमा । अष्टलक्ष्मणा क्षेमा मसिता रुचिका तथा । सुबता च सुबाहुश्च सुबोधा सुवपुस्तथा । २० पुंडरीकामुदारा च सुराधा सुरसा तथा । हेमा सरस्वती चैव कामला सून्तालया । सुमुसा हंसपाली च वासोली रतिलालसा । एतास्वामभिषिचतु राजन्नप्तरस शुभाः । महादश्च महातेजास्तथा राजन विरोचनः । धन्वी बाणस्तथान्ये च वितिपुत्राः समागता. ॥ आभिषिचंतु दैत्याश्च दिव्येऽन्याप्यंभसा स्वयं ॥ विप्रचित्तिमुखाः सर्वे दानवास्त्वा समागताः । अभिषिचतु राजान राज्यं कर्तुं सुसत्वरा ॥ २५ हेत्यश्चैव प्रहत्पश्च सलिलेंजस्तथैव च । सुकेशी पौरुषेयश्च यज्ञहा पुरुषावकः । विद्युत्सूर्यस्तथा व्यासो वधश्च रसनस्तथा । पते त्वामभिर्विश्चतु समागम्याय राक्षसाः । सुसिद्धो माणिमय सुमनो नंदनस्तथा। कंचूतिः पचमश्चैव मणिमान्दसुर्मास्तथा। सर्वानुभूतिः शत्तश्च पिंगाक्षश्चतुरस्तथा । यमो मदरसो भीम. पद्मचद्रः प्रभाकर । मेघवर्णश्च भव्यश्च प्रयोतश्च महायशा । भूतिमान्केतुमांश्चैव मौलिमाश्च चतुर्वशः ।। ३० इयतश्च विपुल क्षेत्र प्रद्युम्नच जयावह । पक्षयक्षो वलाकश्न कुमुदध बलाहकः । पद्मनाभ- सुगंधाक्ष भुवीरो कृतिः। पौर्णमासो हिरण्याक्ष. शतजिव्हश्च वीर्यवान । पते त्याममिर्षितु राजवाश्च सत्तमाः। ।

·२९ । P हाँस्व पद्मश्च राजेंद्र मकर' कञ्चपस्तथा । महापश्च नीलम सर्वः कुथो पुकवकः । एते त्वामभिषिचतु निघयस्तु समामता ॥ छगला कवकाच वे च सूचीमुखा नृपाः। दुःपूरणा विधावाब जालनामारकास्तथा। कुंभभात्रा प्रतुढाश्च उपवीरा उलूखला । अकर्णायकवाय तया ये याप्रयाण पसिन वितुडाश्च विपुणा. कदनास्तथा । एते त्यामभिषिचतु पिशाचाना तु बातयः । ब्रह्मचर्ये स्थिता दांता सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः । नानाप्रकारवदना नानावाशिरोधराः । चतुष्पचपराद्वालशून्यालयनिकेतनाः । त्रिपुरारि भव देव ये गता मनुजेश्वर । ते त्वामयामिषिचंतु गणा भूतपतेः स्वय ॥ महाकाल पुरस्कृत्य नरसिंह च मातर. । सर्वास्स्वामभिषिचतु राजाज्ये नाविण ॥ ग्रह स्कदो पिशाचश्च नैगमेयस्तथैव च । गाभिषिचंतु राजस्त्वां सर्वे कंपहा. डाकिन्यो याश्च योगिन्य खेचर्यो भूवरास्तथा । सर्वास्त्वामभिषिचतु समेत्य मनुजेश्वर । गरुडश्चारुणश्चैव अरुणिश्च महावगः । संपाती विनतश्चैव विष्णुधकुमारक। एते सामभिषिचंतु सुपर्णाः पृथ्विपते । अनंतश्च महानागो वासुकि शेषतक्षको । सुपारिश्च कुंभश्च धामनोवांजनोतम । ऐरावतो महापद्माः कंबलाश्वतरावुभौ । ऐलापत्रश्च सडच कर्कोटकचनजयौ । महाकर्णो महानीलो धृतराष्ट्रवलाहको । कुमार, पुष्पदतच गंधर्वश्च मनस्विकः । नहुष, स्वररोमा च शंखपालस्तथैव च । पद्मश्च कृलिकश्चैव पाणिरित्येवभावयः ॥ नागास्त्वाममिचितु राजगज्ये नराधिप । कुमरावतो पना पुष्पवंतोऽथ वामनः । मुमतीकोऽजनो नीलः पातु त्वा सर्वतो दिपा । पैतामहास्तथा हसा वृषभ, शांकरस्तथा । उच्च भवाश्चाश्वपतिस्तथा धन्वन्तरिन । कौस्तुभ शवराजश्च पातु त्वा सर्वतः सदा । चकं त्रिशूल बज्रच नवकोऽस्त्राणि चाप्यय । सर्वेऽभिषेक दत्वा च दिशतु विजय भूव। धर्मश्च वृशालाश्च सत्यं दान तपस्तथा । यशो यज्ञास्तथैवायुर्बह्मचर्य दमः शमः । एते त्वा मभिषिचंतु चित्रगुप्तश्च पार्थिव । दंड पिंगलकश्चैव मृत्यु कालांतकावुभौ । बालखिल्यास्तथा सर्वे मवंतु विजयाय ते ॥ दिग्धेनवश्चतनस्यां सुरभिश्च तथा नृप । अभिषिचतु सर्वाभिमाभिः साई नरेश्वर । वेदव्यासश्च बाल्मीकि शमनोऽथ पराशरः । देवल पर्वतश्चैव दुवीसा भाभुरि शुचि । याज्ञवल्क्या सजावालिर्जमदग्निः शुचित्रयाः । विश्वामित्रः स्थूलकच्छो पर्वनोऽबिर्विदूरवः । एकतश्च धितश्चैव सा मोतमगालयौ । शाहिल्पद भरद्वाजो मोल्यो वेवाहनः । वृहदश्वः मिहो जपजानुषंटोदरः । यवक्रीतोऽथ भ्य आत्मा धामन्च जमिनिता ऋषि. सारंगवश्चैव तथागत्यो महातपाः । षमिशश्चैव बंधयाहुमहावयः । कात्यायनश्च कण्वश्च वलाकश्मनंदनः । एले त्वाममिचितु मुनयः पार्थिवेत्तम । घृदिलीपो भरतो पुष्यंतः शत्रुजिद्ली । मनु ककुस्थश्चानेना युवनाश्को जथदथः ॥ १ घब-य-या पात्रमाणाव । ३ फ्यअवार। २. २५ २० ·वर्षपर्वता वेदावधा मांधाता मुचकुदश्च तथा राजा पुरूरवाः । श्वाकुन यश्चैव पुरभूरिअवास्तथा । अबरीपश्च नाभागो वृहदश्वो महाहनु । प्रधुमश्चाथ सुयुमो मूरिधुमश्च संजयः । एते चान्ये च राजगनस्तव राजन् दिवंगता । समायालभिषेकाय विजयाय तथा लिये। पर्जन्यायास्तथा भूप मेधाः सर्वे समागताः । [माश्चौषधयो रत्न बीजानि विविधानि च ॥ ५ सर्वे त्वामभिषिचेतु राजराज्ये सुमत्वरा ॥ पुरुषश्चाप्रमेयात्मा महाभूतानि यानि च । पृथिवीवायुराकाशमापोज्योतिस्तथैव च । मनो बुद्धिस्तथैवात्मा अव्यक्तश्च महीपते । एते त्वामानिर्षिचतु समेता सुधाधिप । रुपयभीम. शिलाभौम पातालो नीलमत्तिकः । पीतरक्कासिताश्चैव श्वेतभौमास्तथैव च ॥ एते स्वाममिचितु विजयाय महीपते । १० मूलोकोऽथ मुवोंक स्वर्लोकोऽय महर्जनः । तप सत्यं च राजेंद्र विजयाय भवंतु ते ॥ जब शाक कुशः क्रौंच. शाल्मलीद्वय एव च । पुक्षश्च पुष्करचैव स्वस्वाम्य पदिशंतु ते ॥ उत्तरा कुरवः पुण्या रम्या हैण्वतास्तथा । मद्राश्वः केतुमालच वर्षश्चैव इलावत । हरिवर्ष. किंपुरुषो वर्षा भारतसशक. । पते त्वामभिषिचतु समेत्य वसुधाधिप । बाबीपः कसेरुश्च ताम्रवर्णो गमास्तिमान् । नागद्वीपस्तथा सौम्यो गंधों वरुणस्तथा । १५ अय च नवमस्तेषा स्वस्थाम्य प्रदिशतु ते । हिमवान हेमकूटश्च निषधो नील एव तु । श्वेत,गोगवान्मेरुमाल्यवद्धमादना ॥ महेंद्रो मरूष सह्यः शुक्तिमानृक्षवास्तथा । विध्यश्च पारियात्रश्च सर्व एव महीधराः । समागम्याभिषिचतु त्वामद्य वसुधाधिप । अग्रदोऽथ यजुर्वेद सामवेवस्तथैव च । अयविदो वेदास्वा अभिषिचतु पार्थिव ॥ २० इतिहासो धनुर्वेदो गाधर्वश्चायुसज्ञितः । सप्तापवेदाश्च तथा विजयाय भवतु ते॥ शिक्षा कल्पो व्याकरण निरुक्त ज्योतिर्धा गतिः । लदो बिबितिषठानि विजयाय भवतु ते॥ अंगानि वेदाश्चत्वारो मीमांसान्यायविस्तरः । धर्मशास्त्रं पुराणं च विद्या त्येताश्चतुर्दश ॥ साख्ययोमः पांचराम्रो वेदः पाशुपतं तथा । कृतातपचक चैव शास्त्राणि विविधानि च ॥ गायत्री पापशमनी गया देवी महा शिवा । गांधारी च तथा मारी विजय प्रविशतु ते ॥ २५ देवदानवगंधर्वा यक्षराक्षसपन्नगा. | ऋषयो मनवो गावी देवमातर एव च । देवपाल्यो दुमा नागा वैत्याचाप्सरसा गणा' । अस्त्राणि सर्वशस्त्राणि राजानो वाहनानि च ॥ औषधानि च रत्नानि कालस्यावयवाश्च ये । स्थानानि च समस्तानि पुण्यान्यायतनानि च ॥ जीमूलानि च सर्वाणि तद्विकाराश्च सर्वश । उक्तानि चाप्यनुक्तानि विजयाय भवतु ते । लवणक्षारतोयाश्च घृतमंडोदकास्तथा । वधिमडोवकाश्चैव सुरोवश्च नराधिप । ३० तथैवेक्षुरसोदश्च तथा स्वावूदकश्च यः । गर्भोदकश्च तोयैस्त्वामभिर्विचतु पार्थिव ॥ चत्वारः सागराश्चैव स्वेन तोयेन पार्थिव । समागम्याभिषेके तु बिजयं प्रदिशतु ते । पुष्करच प्रयागश्च प्रभासो नैमिष तथा । तथा ब्रह्मसर' पुण्यं गयाशी च पार्थिव ॥ कालोबको नैविकुस्तथैवोत्तरमानस । स्वर्गमार्गपदश्चैव तथा पचनदश्च य । १२ पाठ । २ अनयबध-पति । ३-निविति । ४-कामिनी । ५ ध-म यो ·मयूखः] पुण्याश्रमः। भगतीर्थ प्रमासश्च तवामरकटक । आश्रम, कालिकायाम तृणविदोस्तथाश्रम' " गोती चाग्नितीर्थ च विमलः स्वर्ग एव च । जंबूमार्गश्च विमल पुण्यस्तंडलिकाश्रम ॥ कपिलश्च तथा तीर्थो तीर्थो वातिकखाडिका महासरस्तथागस्त्यकुमारीतीर्थमेव च ॥ अगदार कुशावर्तो बिल्वको नीलपर्वतः । वाराह पर्वतश्चैव तीर्थ कनखल तथा । मुगधा च धरा कुमास्तथा शाकभरीति या । भूगुतुग सकुब्जाम्रः कपिलाय तथाश्रम । चमसो इन पुण्यस्तथा विनशन शुभ' । अजतुमश्च मोचन अश्वगधश्च पार्थिव ॥ कालजर सकेदारो रुद्रकोणिस्तथैव च । महालयन राजेंद्र वदर्याश्रम एव च । नदा च सोमतीर्थं च सूर्यतीर्थ शतक्रतो । अश्विनोर्वरुणस्थाथ वायोर्वश्रवणस्य च । बाणश्चैव शर्वस्य यमस्य व्यवनस्य च । विरूपाक्षस्य धर्मस्य तथा चाप्सरसा नृप । अधीणा च वसूना च साध्याना मरुना तथा । आदित्याना च रुद्राणा तथा चागिरसा नृप । विश्वेदेवगणा च तथान्येषा च मानद । लक्षणम्रवणश्चैव सुपुत्रा च नराधिप । शालग्रामसरश्चैव वाराहो मानसस्तथा । कामाश्रमस्रिकूटश्च चित्रकूटस्तथैव च ॥ सपूर्व' कतुसारश्च तथाविष्णुपदं भरः । कापिलं च तथा तीर्थ वासुस्तीर्यमेव तु । सिंधूत्तमस्तपोवारोऽयथ सूर्यारकुमका। पुडरीकश्च राजेन्द्र गगासागरसगम । सिंधुसागरयोश्चैव संगमः सुमनोहर । तथा कुंभामसुदश्च मानसं च तथा सरः ॥ तथा बिदुसर पुण्य परस्त्यच्छोदकं तथा । धर्मारण्य फल्गुतीर्थमविमुक्त तथैव च ॥ लौहित्यश्च तथा पुण्यो पदरी पावनः शिव । तीर्थ सप्तक्षीणां च वन्हितीर्थ तु पार्थिव । पुण्यवस्त्रापथो मेषछागलेशस्तु पार्थिव । पृष्यन्यासस्तथा चैव तीर्थो हसपइस्तथा ॥ आश्चतीर्थश्च कर्णाश्वो मणिमयस्तथैव च । देविका इद्रमार्गश्च स्वर्णबिन्दुस्तथैव च ।। आहाय्यकस्तथा तीर्थस्तीर्थश्चैरावतस्तथा । ऐरावती समुद्भदे तीर्थ भोगयश-पर । करवीराव्हय चैव नागमो वणिकस्तथा । पापमोचनिकश्चैव ऋणमोचनिकस्तथा । उभेजनस्तथा पुण्य. सपूज्यः सरसा धरः । देवब्रह्मसर पुण्य सपिवधि तु पार्थिव ॥ एते चान्ये च बहवः पुण्यसकर्चिना. शुभा.। लोथैस्त्वामभिषिचतु सर्वपातकनाशनः । मगा महानदी पुण्या ह्रदिनी ह्रादिनी तथा । पावनी च तथा सीता चक्षु सिंधुश्च नर्मदा ॥ सुप्रभा काचनाक्षी च विशाला मानसी ह्रदा । सरस्वत्योयनादी च सुवेधा विमलोदका ॥ शिप्रा शोणश्च तश्च सरयूगडकी तथा । अछादा च विभागा च चमागा इरावती ॥ वितस्ता देविकारमा केशा वेवदा शिवा । तथा चेञ्जमती पुण्या कोशिकी यमुना तथा ॥ गोमती धूतपापा च बाहुदा तु सरस्वती । निर्विन्ध्या च तृतीया च लोहितश्च महानद.॥ देवस्मृतिमाता वेवपुर्धरदा तथा । पर्णाशा वदना चैव सदानीरा कुमुद्रती । पीता चर्मण्यती धूमा विदा वेणुमत्यपि । अवती च तथा कुती सुरसा च पलाशिनी ॥ भदाकिनी दशार्णा च सिंधुरेखा कुमुदती । तपती पिप्पली श्येनी करतोथा पिशाचिकी। चित्रोपला चित्रपर्णा मजुला वाकुलामती । शुक्तिमती सिनीवाली मणी तृपिका कपू । तापी पयोष्णी निर्विध्यासिता च निषधावती।वष्णा वैतरिणी भीमा मव एव तथा कुह । २० १५ ३० १२ टकघअमय-बनायो । यअनच मांगरमों। नट-पटौषरा ·१ सप्तांग राज्यम् । [गोलि . तोया चैव महामारी दुर्गतिमिणिला तथा । गोदावरी मीमरथी कृष्णवर्णा भयकरा । तुगभदा सुपकारा वात्या कारिख च । कृतमाला ताम्रवर्णी पुष्पमद्रोत्पलावती । नृसमा ऋषिकुल्या च इसका त्रिदिवालया। लागलिनी वंशधरी जबूश्च सुकलावती । भाषिका वरवेमाचमनंगा मववाहिनी क्षमा देवी दयाज्योमा पयोष्णी कालवाहिनी । ५ कपना च विशाला च करतोया सुधाहिनी । ताप्रारुणा वेत्रवती सुभद्रा चाश्ववत्यपि । अद्रिका च मा वेव सुभकारा हिरण्मयो । आपगालोपलाभासी सध्या तु वदवानदी। महेंद्रवाणी शाला च मालिका वलयावती । मीलोडतकरा चैव बाहुदा वनवासिनी॥ नवा चापरनंदा व सुना बसुवासिनी । एताश्चान्याश्च राजेंद्र नयस्त्वां विविधोदका। सर्वपापप्रशमनाः सर्वलोकस्य मातरः । सतोयपूर्ण कलशेरभिषिचतु पार्थिव ॥ १० पर्ययोके पराजराज्ये वचाभिषेक पृथिवीं समया । ससागरा व चिर च जीव । धर्मे च ते बुद्धिरतीव चास्तु । इति श्रीमाशकरात्मजमहनीकककृते राजनीतिमयूले राज्याभिषेकप्रयोग । एव कृताभिषेको राज्यं कुर्यात् । तच्च सप्तांग ॥ तानि च 'स्वाम्यमात्यसुत्कोशराष्ट्रदुर्ग- बलानि चेति ॥कामवकोऽपि । (१।१५) १५ " स्वाभ्यमात्यश्च राष्ट्र च कुंर्ग कोशो बङ सुत्थत् । एतावदुच्यते राज्य सत्वबुद्धिच्याश्रय" नीतिशास्त्रस्य सार्थत्वास मेऽभिनिवेश कार्यः । तत्र स्वामी राजा। तब देवानामेशा सतीत्याह मनु' (७४) "हानिलयमाकीणा भमेश्च वरुणस्य च। इवितेशयोश्चैव मात्रा निहत्य शाश्वती ॥ “यस्मादेषां सुरेंद्राणो मात्राभ्यो निर्गतो नृप' । तस्मादमिभवत्येव सर्वमूतानि तेजसा । २. 'सोऽनिर्भवति वायुश्च सोई सोमः स धर्मराट् । स महेंद्र सश' स कुबेरश्च प्रभावन" इति । कामकोऽपि (११९-११, १५-१५) राजाऽस्य जगतो हेतुवदामिसमत । नयनानन्दजननः शशाक इव तोयधे । "यदि न स्थाभरपति- सम्यक नेता ततः प्रजा । मकर्णधाराजलधौ विप्रवेतेह नौरिख । "धार्मिक पालनपरं सम्बपरपुरजयं । राजानमभिमन्यन्ते प्रजापतिमिव प्रजा । ५५ "न्यायप्रवृत्तो नृपतिरामानमय च प्रजाः । त्रिवर्गणोपसयचे निहति ध्रुवमन्यया । "धर्माद यवनो राजा विधाय बुमुझे भुवं । अचमचिव नहुष प्रतिपेदे रसातल । तस्माधर्म पुरस्कृस्य यतेतार्थाय पार्थिक । धर्मेण वर्चत राष्ट्र तस्य स्वाइ फळ प्रियः।" राजगुणास्तदुर्च च नीतिलारे (कादकीये १-१८-२०) "न्यायेनार्जनमर्षस्थ रक्षण वर्धन तथा । सत्यात्रप्रतिषनिश्च राजवृत्तं चतुर्विध । . 'नयस्थ बिनयो मूलं विनय शाखनिश्चयः । विनयो होम्नियजयस्तयुक्तः शासमुश्चति । " तथा (१२९१-२५) शान प्रशाभूतिदस्यि पागम्य पारविष्णुमा । उत्साहो वाग्मिता दाब आपके शसहिष्णुता ॥ प्रभाव शुचिता मैत्री त्यागः सत्य कृतज्ञता । कुल शील मञ्चति गुणाः सपत्निहेतवः । " " । 44 ·पञ्चविषयाः। विषयासकस्य मतिः । " “ 4 १० " आत्मान प्रथम राजा विनयेनोपपादयेत् । ततोऽमात्यास्ततो भृत्यान तत पुस्तितः प्रजा ॥ सदानुरक्तप्रकृति प्रजापालनतत्परः । विनीतात्मा हि नृपतिर्भूयसीं श्रियमभुते ॥ “प्रकीर्णविषयारण्ये धावत विप्रमाथिन। ज्ञानाकुशेन कुर्वीत वश्यमिदियदंतिन ॥" तथा (१२५,३६-३८,४०) "विषयामिषलोमेन मन प्रेरयतींदिय । तनिकव्यात्मयनेन जिते तस्मिन् जिद्रिय ॥ "एवं करणसामात्सयम्बात्मानमात्मना । नयापनयविदाजा कुर्वीत हितमात्मनः ।। “पकस्यैव हि योऽशको मनस सचिवहणे । महीं सागरपर्यंतो स कथ बजेष्यति । “कियावसानविरसैबिषयरपहारिभिः । गच्छत्याक्षिमजदय. करीव नृपतिह ॥ शब्दः स्पर्शश्च रूप च रसो गधश्च पचम । एकैकमलमतेषा विनाशप्रतिपत्तये ।" पंचाना निदर्शनमाह (१२४१-४७) “शुचिदाकुराहारो विदूरभ्रमणक्षम । लुब्धकाहीतलोमेन मृगो मृगयते वधम् । “ गिरीदशिखराकारो लीलयोन्मूलितद्रुम । करिणीस्पर्शसमोहादालान याति वारण । “बिग्धदीपशिखालोके विलोकितविलोचन । मृत्युमृच्छति संमोहात्पतग सहसा पतन ॥ “दूरेऽपि हि मयन्दृष्टेरगावसालेले वसैन् । मीनस्तु सामिषं लोहमास्वादयति मृत्यवे ॥ "दिरेको गथलोभेन कमले याति बघन । एकैकशी विनिम्नति विषया विष साविभा. ॥ १५ “श्यी तु स कथ नस्यायुमपत्य व सेवते ॥ मेवेत विषयाम्काले मुक्त्वा तत्परता वशी । सुख हि फलमर्थस्य तनिरोधे वृथा श्रिय ।। 'धर्मादर्थोऽर्थत काम कामात्सुसफलोदय । आस्मान हति तो हत्वा युक्त्या यो न निषेवते ॥४९ । सकामासक्तमनसा कातामुखविलोकने । गलति गलिताश्रणा यौवनेन सह श्रियः ॥ “नामापि नीति सल्हादि विकरोत्येव मानस । कि पुनर्दर्शन तस्या विलासोलसितभुन । रह प्रचारकुशला मृद्गगदभाषिणी । क न नारी रमयति रक रक्तातलोचना ॥५१॥ " मुनरपि मनोऽवश्य सराग कुरुतेंना।" ॥ १२ ॥ तत्र कानिचिनिदति ( १९४०-५८) मृगयाशास्तथा पान गहितानि महीभुजा । दृष्टास्तेभ्यस्तु विषद पाडुनषध वृष्णिषु ।। कामः क्रोधस्तथा मोहो लोभो मानो मवस्तथा । षडबर्गमुत्सृजेदेनमस्मिन् त्यक्ते मुखी नृप । दडक्यो नृपति कामाक्रोधाच जनमेजय । लोमावेलस्तु राजर्षिातापी मोहतोऽसुर ॥ २५ " पोलत्यो राक्षसो माना मवाहभोद्भवो नृप । प्रयाता निधन ह्यते शत्रुघर्गमानिता ॥ शत्रुधदुर्गमुत्सृज्य जामदान्यो जितेदिय । अधरीषों महाभागो बुझजाते चिर महीन । "वर्धयनिह धर्मार्थों सेवितो सान्द्रावरात् । निगृहीतद्रियग्राम कुवीत गुरुसेवनम् ।। शास्त्राय गुरुसंयोग शास्त्र विनयवृत्तये । विद्याविनीतो नृपतिर्न कृच्छ्रेम्ववसीदति ॥ ५९॥ वृद्धोपसेवी नृपति सता भवति समत. । ३० १शस्यांकराहारो इति मुद्रितशमन्दकीयपाठ । १ चरन् इति मुस्तिपाद । ३ गन्धजन्यो मधुको दानासवनि- वाच्या इति मादलपाठ । ४ क्षेमी तु स्थावकथ ना सम पश्च सेवते ( मु पाठ )।५ निकाम (म. पाठ )। ६ इर्षतो मुपा । वृद्धरे--पाठ । २० " . - " “ ·३४ विधानिरूपणम् । दंडनीविलक्षणम् । [नौति 4 ५ . " " " " प्रमाणोऽभ्यसवृत्तै कार्येषु प्रवर्तते । आवदानः प्रतिदिनं केला. सम्यक् महीपतिः । "जितेवियस्य नृपतेनीतिशास्त्रानुसारिणा । मबत्युज्वलिता लक्ष्म्यः कीर्तयश्च नमस्पृश" तथा "वयं हि लोके व्यतिरेक्यातिनी समावत' पापिक्ता समुदता ।। “बलात्तवेन विनये नियोजयेत्रयस्थ सिद्धी विनयः पुरस्सरः ॥१४॥ गुरुस्तु विद्यापिगमाय सेव्यते श्रुता च विद्या मतये महात्मना । श्रुतौनि पुण्यानि मतानि वेबसमसंशय साधु भवति भूतये ॥ ६६ ॥ वेबसा पूर्वपुरुषाणा । विधानिकपण नीतिसारे (२२२-७) " आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता बटनीतिश्च शाश्वती । विवाश्यतन एवैता इति नो गुरुवर्शन" आन्वीक्षिक्यात्मविज्ञान धर्माधर्मो त्रयीस्थितौ । अर्थानों तु वा यो बढनीतो नयानयो।" १० आन्वीक्षिक्या तर्कशासवदांतायतीवः । अथ्यां भीमासास्त्यावे । तथा (२०१०-१६) "वर्णाः सर्वाप्रमाक्षेत्र विद्यास्वासु प्रतिष्ठिता । क्षणाक्षणाचासा तदर्मस्याशभाक् नृपः ॥ आन्धीक्षियात्मविया स्यादीक्षणात्सुखदुःसयोः । ईक्षमाणस्तथा तत्व हर्षशोको व्युवस्यति ॥ मायजु-सामनामानखयो वेदासयी मता। उमौ लोकमयामोति अथ्या तिष्ठन् यथाविधि । " अगानि वेदाश्चत्वारी मीमासान्यायविस्तरः । धर्मशास्त्र पुराण च त्रयीद सर्वमुच्यते । १५ " पाशुपाल्य कृषि. पण्य वार्ता बानुजीव्यपि । संपन्नो वार्तया साधुन वृत्तेर्मयमृच्छति । "दमो दद इति ख्यातस्तस्माद्दडेन्महीपतिः। तस्य नीतिदंडनीतिर्नयनामीतिरुच्यते ।। तयारमान च शेषाश्च बिया पायान्महीपतिः। विधा लोकोपकारिण्यस्तत्पाता हिमहीपतिः ॥३२॥ अहिंसा सूनृता वाणी सत्य शौच दया क्षमा । वर्जिना लिंगिना चैव सामान्यो धर्म उच्यते॥३३॥ "स्वर्गानन्याय धर्मोऽय सर्वेषो सलिंगिनी ॥ " तथा ( २३४-३५) सर्वस्यास्य न्याय भूपति सप्रवर्तक । तस्याभावे धर्मनाशस्तदभावे जगच्युति । " वर्णाश्रमाचारयुक्तो वर्णाश्रमविभागवित् । पाता वर्णाश्रमाणा च पार्थिव सर्वलोकभाक । तथा (३६-१) আলুৰুষ । परो धर्म सर्वप्राणभृता यतः । तस्माद्राजाऽनृशस्येन पालयेत्कृपण जनम् ॥ " हि स्वसुखमन्निन्छन् पीडयेत्कृपण नृपः । कृपण पीच्चमानो हि मन्यना हति पार्थिवम् । २५ " को हि नाम कुले जात सुखलेशोपैहित । अल्पसाराणि भूतानि पीडयेदविचास्यन् । " आधिव्याधिपरीताप अथ श्वो वा विनाशने । को हि नाम शरीराय धर्मापेत समारह ॥" तथा (११३१६) "स्वजनै सर्जन कुर्याद्धर्माय च सुखाय च । सेव्यमानस्तु स्वजनैर्महानति विराजते । "हिमाशुमाली न तथा न चोत्कुलोत्पलं सरः । आनदयत्ति चतासि यथा सज्जनवेशितः । ३० “ग्रीष्मसूर्याशुसता मुद्रेजनमनाश्रय । मकस्थलमिवोदन त्यजेहुजनसंगत । " 4 २० " १यअनकअक्ट-गामा । समुपता शु पाठ । ३भूतानुबन्धीनि-मु-पाठ । ४ योगक्षेमाय देविला-मु-पाठ, लोकमस्थिानोतर इत्यपि पाठान्तरे, ५ विद्या स्वाध इति शादिपाठ । ६ वर्षिबिगना इति अपार । ७ मुखलेशेन लोभित म पाठ 1 ८ सक्त इति भुषण्ठ ।

·-नौति] " " नृपतेर्गुणा । अष्टादशव्यसनानि । "निश्वासोदीर्णहुतभुक् धूमधूनीकृतानने । वरमाशीविषेः सग याच वेव दुर्जनः । “क्रियते यहणीयाय स्वजनाय ययालि । तत साधु नर कार्यावर्जनाय हितार्थिना ॥ २१ ॥ " नित्य मनोपहारिण्या वाचा प्रल्हादयेजगत्। उद्देजयति भूतानि करवानधनकोऽपि सना(२३) "विविद इवात्यय यथा सतप्यते जनः । पीडितोऽपि हि मेधावी न ता वाचमुदीरयेत् ॥ (२५) "प्रियमेवाभिधातव्य नित्य सासु द्विषत्सु वा । शिखीय केकी मघा वाच ते जनमिया (२६) ५ मदरक्तस्य हसस्य कोकिलस्य शिवहिन । हरति न तथा वाचो यथा साधु विपम्भिताम् ॥(२८) "ये प्रियाणि प्रभावते प्रियपिच्छति तत्कृत । श्रीमतो क्यचरिता देवास्ते नरविग्रहा ॥"(३०) तथा ( ३।३१-३१) शुचिरास्तिक्यपूतात्मा पूजयेद्देवता. सदा । देवतावद्गुरुजनमात्मवञ्च सुल्हन्जनम् ॥ " प्रणिपातेन हि गुरून सतोनूचानचेष्टितैः । कीताभिर्मतान भूत्यै देवान मुकृतकर्मणा । १० अन्चान' श्रोत्रियस्तस्य चेष्टितानि तत् किया इत्यर्थ । " सद्भावेन हरेन् मित्र सद्भावेन च बाधवान् । स्त्रीभृत्यान् प्रेममाना-या दाक्षिण्येनेतर जनम्॥ (३३) प्रागैरम्युपकारित्व मित्रायान्यभिचारिणे । गृहागते परिब्दग शक्त्या दान सहिष्णुता ॥ १५ ॥ 'स्वसमृद्रिष्वनुत्सेकः पाभरेष्वमत्सर । "चभिर्वघुतयोग स्वजने चतुरम्रता । तश्चित्तानुविधायित्वमिति वृत्त महात्मना ॥ ३६ ॥ 'अनन गच्छनियत महात्मनामिम च लोकच पर च विदतीति"॥३७ अन्यानपि गुणानाह याज्ञवल्क्य ( आ. ३०९-११) 'महोत्साह. स्थूललक्ष कृतज्ञो वृद्धसेवक । बिनीत सत्वसपना कुलीन सत्यवाक शुचिः । " गदीर्घसूत्र स्मृतिमान अश्द्रोऽपरुषस्तथा । धार्मिकोऽव्यसनश्चैव प्राज्ञ शरो रहस्यक्ति । " स्वरधमोनाऽन्वीक्षिक्या दहनीत्या तथैव च । विनीतस्त्वर्थवार्ताया गया चैव नराधिप । स्थूललक्ष. स्थूल महत लक्षमद्देश्यमस्यासी। कुलीन कन्यादानग्रहणयो सत्कुलसबधेन कुलमर्यादा- रक्षणपर । अदीर्घसूत्र कार्येषु स्वसवान् । स्मृतिमानविस्मरणशील । अधुबोडोषषी। अपरूप परदोषाकीर्तन । अव्यसन व्यसनहीन व्यसनानि चाष्टादशाह मनु ( १७४७-४८) गयाक्षा दिवा स्वाप परिवाद खियो मद । तौर्यविक वृथाट्या च कामजो दशको गण। “पशुन्य साहस द्रोह वासुपाऽपण । वाग्दान च पारुष्यं कोधजोऽपि गणोऽटक ।" २५ तत्र सन कटतमान्याह मनु (७५०-५२) "पानमक्षा स्त्रियश्चैव मृगया च यथाकम । पतत्कष्टतम बिद्याच्चतुष्क कामजे गणे । दहस्थ पातन चैव यापासण्यार्थदूषणे । क्रोधजेऽपि गणे किंशकष्टमेतत्रिक सदा ॥ वर्गस्य सर्वत्र नवगिणः । पूर्व पूर्व मुरुतर वियाव्यसनमात्मन ।' परिवार परनिंदा । धाट्या वृथाउन । पैशुन्यमज्ञातपरदोषज्ञापन । साहस साधोधनाविनिमहः । ३० । " २० 44 " 44 समकस्यास्य माने पहारिया मु पार । २ केकामपुर धिमालय इसिम पार । ३ प्रयच्छति व साहति श्रीमनमोऽनि मन्तिा इति मु पार ।। मुखान् इति मुपाः । स्वविनर, शाः । ६ दावान्या स. पाठ 1 रईपटक धन-दोषारकी-क्ष-अपर दोनातन ।

·- । -- । " ३६ भूगयादोषा गुणाश्च । [नीति द्रोह छावध । ईा परगुणासहिष्णुता । परगुणेषु दोषाविष्करणमसूया । अर्थदूषणमर्थापहारो देवानामदानं च । पारुष्यं आक्रोशादि । मधे बोषाधिक्यमाह वराहमिहिर "पनीयत्यपि मातर मदरशात्पनी च मात्री यति । श्वधीवत्यपि मदिरं दृदशिल कूप च गेहीयति । 'स्वल्प वायुदधीयतीश्वरमया मोहात्स्थलीयत्यपिामित्रीयत्यपि विद्विष किमपर कुयान यन्मथवः॥ २ नीतिसार (१४५९) "वमैन निर्गुणरव च सज्ञानाशो विवस्वता । असवाला पित्त्वाकरमान्यसन मह ॥ “मद्भिवियोगोऽसद्रिश्च सयोगोऽनर्थसगमः । स्वलन वेपथुस्तद्रा चिंतातखीनिषेवण "॥ सकल्पमैव स्त्रीसम इत्यादि पानव्यसनमत्यत सदिहित । तया " श्रुतशीलबलोपेला पानदोषेण भूयसा । क्षयमक्षीणनामानो जग्मुधकवृष्णाय ॥ ६२ ॥" १० एव पाने वर्जितेऽपवादो योगयात्रायां “अभ्यासनोत्सवभिषग्वचनोपदेशः काम पिवेदमतिलोपकृष्प्रकाश । तदेकनाश्यरोगादौ तदचरित्यर्थ । यूते दोषानाह कामदक (अ १४॥४४-५०) "लोमो धर्मकिथालोप कर्मणामप्रवर्तन । मत्समागमविच्छिनिरसद्धि सह वर्तन । "स्वल्येऽप्यर्थे निरामित्वमसत्यपि च साशेता। १५ "प्रतिक्षण कोचहाँ विषावश्च प्रतिक्षण । प्रतिक्षण च सश्लेष साक्षिप्रा प्रतिक्षण । 'अन्यावाचोंगदौर्बल्य शास्वार्थापत्यवेक्षण । गृहन मूत्रशकृतोः क्षुत्पिपासोपपीडन । "इत्यादीन शासनिपुणा यूते दोषान् प्रचक्षते । "पाडवो धर्मराजस्तु लोकपाल इवापरः । यूतेन द्विषता विद्वान्कलवाण्यापहारितः । नलम राजा यूतेन हते गज्यमहोदये । धर्महारान्वने त्यक्त्वा परकर्माकरोत्प्रभु । २० " यूतादनर्घसरभो यूतास्नेहक्षयो महान्द । पक्षाणां संहताना च यूतान्नेव प्रवर्नत "५ ५३॥ इति । मृगयादोषा उक्ता नीतिसारे (अ.१४११३८२०) " यानक्षोभी थानपीतो यानाभिहरण तथा । क्षुत्पिपासाश्रमायासशीतवातोश्णपीडन ॥ "अभियानस्य सपत्या यानन्यसनज महत् । दु ख प्रतासिकताकुशकटकभूमय । “कक्षाजगरमातगसिहन्यानभयानि च । इत्यादिपृथिवींद्राणा मृगयाव्यसन महदिति(२३-२४) २५ अन्येष्वपि व्यसनघु लोकतो यथायथ दोषा अया। विस्तरभयात्तु न ते सर्वे प्रपचिता । गुणेषु केवाचियवस्थामाह मनु (अ. ७३२) "स्वराष्ट्रे न्यायवृत्त स्याद्भश चडच शत्रुषु । मुहलपजिमः स्निग्धेषु माह्मणेषु क्षमाबित " याज्ञवल्क्य. (आचारे ३३४ ) " स्यादाजा भूत्यवर्गे च प्रजासु च यथा पिता ॥" अन्येऽपि गुणा उक्का योगयात्राया ३० “मेधावी मतिमात्रीनवचनो वक्ष क्षमावानृजधर्मात्माऽप्यनसूयको लघुकर पाडण्यविच्छक्तिमान् । “उत्साही परधवित् कृतकृतिवृद्धिक्षयस्थानविच्छूरो न व्यसनी समरत्युपकृत वृद्धोपसेवी च य" १ममन विहलवच झतिमु पाठ । ( यमन यथा तथा सतरण । बिहलल मनायत्त शरीर । इति कायो । १४४६.1 १४६१ ४ सत्यप्य इति मु-पाठ । ५ रागिता इति मु फार। ६ व्यायामोडगोधरूप-यानवतो इति मु पाठ । कषनव-या व्यपि इति पाऊ । ८-ता रिअनटवषच “ R ·पात्रापात्रदाने ३७ तथा " 4 " 7 परीक्ष्यकारी न विकत्वनश्च दृवपतिज्ञोऽतिहमहारी। जितेंद्रिय पाजिलकोपलोभनिद्रालस स्थानपरिग्रहव । " त्यागी विनीत प्रियदर्शनश्च व्यपेतमोह. पतिपत्तियुक्तः । "देशस्य कालस्य च भागवेचा स्वय च य स्याव्यवहारदशी। शब्दार्थविज्ञानपटु प्रगल्भ. सग्रामबियाकुशलोऽमिजात । “मिताभिभाषी मितसत्यबका देवान्वितो यश्च स धाम लक्ष्म्या ।। त्यागीयुक । तत्र पात्रे दातव्यमपात्रं दातुरनिष्टमुक्त मिहिरण गुणैः समस्तैरपि सप्रयुक्ता कन्येव पित्रा विगुणाय दत्ता । "करोत्यकीर्ति मुखविनहानि शास्त्रेतरज्ञाननडाय दातु ॥ अपात्रेऽपि कचिहानमुक्त भारते “यो ज्ञातिमनगृह्णाति दरिद्र दीनमातुर । सपुत्रभु यहुद्धि च श्रेयश्चानत्यमश्नुते ।। "ज्ञालयो बनीवास्तैर्य इन्छ या मन शुभ । विगुणाश्चापि सरख्या ज्ञातयो भरतर्षभ । 'किपुनर्मुगवन्तस्ते मसादाभिकाक्षिग । ज्ञातिभिर्विग्रहस्तात न कर्तव्यो भवानिति ॥" तस्य कृत्यमुक्त मिहिरेण "विचिन्य कार्याणि मिशावसाने विषस्तुहन्महलसश्रितानो । १५ “बलार्थदेशेष नियाजिताना समाभिताना च कृताकृतानि ॥ तथा “ सवेणुवीणापटहस्वनेन गीतन पूर्व व्यपनीत निन् । 'शय्या त्यजेनुर्य्यरवायसाने शुण्यन गिरो मगनपाठकाना ॥" तवृत्तग्माचारमयूखाता प्रकारेण शोचवतधावनं कुर्यात् । तत्र देतधावनत्यागे परीक्षाका योगयाबाया "अभिमुखपतित प्रशासकिय अममतिशोभनमवसस्थित च । " अशुभकरमतोऽन्यथाप्रविष्ट स्थितपनित च करोति मिष्टमन ॥" श्मश्रकर्मणि विशेष राज्ञ कार्य प बमे पचमेऽम्हि की वा इम, तस्योदये वा ॥ स्यका तारा सात पचत्रिपूर्वा यात्राका नेव कार्य न यद्धे ॥" ततश्च पचामादिश्रवणमुकम् । " श्रुत्वातिथि भनाबासर च प्राति धर्मार्थयशोसि सौख्य। " आरोग्यमाथुर्विजय भ व तु स्वप्ननाश च तथा विदस्यात् ।।" आयर्जन विजयाथै दुःस्वपनाशक च कर्म कुर्यादित्यर्थ । दु स्वमानाचारमयूख उक्ता । तच्छातयः शातिमयूखे वक्ष्यत । तत कृत्य प्रणम्य देवश्च मुखश्च पूर्व दत्वा च गा वत्सयुता हिनाय । दृष्ट्वा मुख सपिधि दर्पणे च सर्पिश्च दबा सहिरण्यमेव" ततश्च पर्वादी भूदान निवघाविदान च कुवित्याह याज्ञवल्क्य' (आचारे ३१८) दत्वा भूमिं निवध वा कृत्वा लेख्य च कारयेत् । आमामिभवनृपतिपरिज्ञानाय पार्थिव निधो निः । भद्रो धार्मिक । लेस्पप्रकारमपि स एवाह ( आधारे ३१९।२०) २० 4 ·लत्यप्रकारः। मृपतीना पचयज्ञाः [नीति " ब “पटे वा ताम्रपडे वा स्वमुद्रोपरिचिन्हितं । अमिख्यात्मनो वश्यान आत्मान च महीपति । 'प्रतिग्रहपरीमाण दानछेदोपवर्णन । स्वहस्तकालसपस शासन कारयेविधरन ।” प्रतिगृह्यत इति प्रतिमहो भनिचधादि । तस्य परिमाण । दान दीयमानक्षेत्रादि तस्य छेदो मर्यादा । स्वहस्तेन स्वहस्तलिखितेन । कालेन च शकवर्षमासपक्षनिरूपेण कारयेत्स- ५ घिमिहादिकारिणा "सधिविग्रहकारी तु भवयस्तस्य लेखक । स्वय राज्ञा समादिष्ट म नि वेदाजशासनमिति"मरण तु ।। सधा "प्रेषयेच तथा चारान्वेष्वन्येषु च सादर । ऋत्विपुरोहिताचार्यैराशीभिरभिनदितः ॥ "दृष्ट्वा ज्यातिविंदो वैवान दयाहा काचन महीं। नैवेशिकानिच तथा श्रोत्रियाणा गृहाणि च ॥" १० नैवेशिकानि विवाहोपयोगीनि । ततश्च सभा प्रविशेवियुक्त मिहिरेण मितप्रसन्नप्रयमाभिभाषिते प्रसाददृष्टया करसग्रहश्च । यथानुकूल हदयान्याचे दिषा प्रसादयन् बर्मसभा समाप्रान्त ॥ समाप्रवेशनानन्नरमाह मनु (अ ७१४७) तत्र स्थित प्रजा सर्वा प्रतिनय विसर्जयेत् । विसृज्य च प्रज्ञा सर्वा मत्रयेन्सह मत्रिभिः।" १५ तब च दम्यान दडयेदित्याह वराहमिहिर "मभान्वितोऽस्मीति विचिंय चैत्र इत्येषु इडझमन में । "वप्रमावो हि स दुर्जनस्य हानेन यो जीशते जीववर्ग ॥ "सुतरामभिवर्द्धतेऽभिमानो नीचाना क्षमयान्विते नृपे च । अत उगतरेण ते निवा येनान्येऽपि बलास्तथा न भूय ॥ २० " यस्मिन् गृहीते सहशापराधो महाजनस्वासमुपैति तस्मिन् । "दडो निपात्यो मनुजेश्वरेण कालातरेन्यद्यपानिय कार्य ॥" दडावरयो चानिये । यथोक्त द्विरद इश्व मदेन विप्रयुको विधरहितो भुजगो व्यसि का । " परिभवमुपयानि नापराधे यदि मनुजाधिपति करोति दछ ।। दहश्च योग्य एवं कार्य इत्युक योगयात्राया २५ “एकस्य तुल्योदरपाणिपादवद्धाय मीता पणमति मा । अत्युग्रहादपि चोदिजते इडोपराधमतिमः शिवाय ॥" केषाचित्र पचयज्ञवदावश्यकत्वमुक्त मिहिरेण 'दृष्टस्य दा पुजनस्य पूना न्यायेन कोशस्य च सप्रति । "अपक्षपातोऽर्थिषु राष्ट्ररक्षा पचैव यज्ञा कथिता नृपाणा" मनु (अ५१५३-१५५) ३० न्याना सप्रदान च कुमारणा च रक्षण । दूतसप्रेषण चैत्र कार्यशेष तथैव च ।। 'अत.पुरप्रचार च प्रणिधीना च चेष्टित । कुरस्न चाष्टविध कम पचवर्ग च तत्वत । अनुरामापरागौ च प्रचार महलस्य च ।। अष्टविध कर्म आह "मादाने च विसर्गे च तथा प्रेषनिषेधयो । पचमे चानुवचने व्यवहारस्य चेक्षणे ॥ 6 । " A 4 " 17 १श-प्रीतिप्रष्ट ।

·मयूखः] मोजनम् । अचपरीक्षा। । " - "दहशुयोः समायुक्तस्तेनाष्टमतिको नृपः। ॥ शुद्धि प्रायश्चिल । पचवर्ग सहाया साधनोपाया विभागो देशकालयो। विनिपातप्रतीकार सिदि पचागमिष्यते ॥" 'मनु (४२१९) “ उपेतारमुपाय च सर्वोपायाश्च कृत्लश । एतवर्य समाश्रित्य प्रयतेतात्मसिद्धये।" ततश्च भोजनमुक्त योगयात्रावां श्रातच तस्मिन्विनियुज्य साधून समामवियादिविभक्तकालः । "सर्वाणि कार्याणि यथाक्रमेण कृत्वा गृह भोक्तुमथो विशेस "मनुरपि (१७७२२०१२२) एव सर्वमिदं राजा सह समय मंत्रिभि । व्यासज्याप्लुस्प मध्यान्ह भोक्तमत पुर बजेत् ॥ " विवरगदेश्वास्य सर्वव्याणि योजयेत् । विषन्नानि च रत्नानि नियतो धारयेत्सदा ।।" भोजनमाह स एव (७५२२१) १० "तात्मभूतै. कालज्ञै रक्षार्थ परिचारक । मुपरीक्षितमन्नाय अयान्मविषापई ॥" कामदकोऽपि (९-१०) " याने शय्यासने पाने भोज्ये बसे विभूषणे । सर्ववैवाप्रमत्त स्यान्नुध्येत विषदूषितं । " विषदकै नातो विषप्रमाणभूषित । परीक्षित समश्नीयाज्जागलीविहभिषनवृत । जागली आरण्यवृश्चिकादि । विष । तद्वित तत्परिहारविदित्यर्थ । तत्र भोजनसमये विषदिग्धान्न- १५ परीक्षार्थ पक्षिण स्थायाः । तेषा च चेष्टया विष शेय। यथोक्त नीतिसार (११-१३) 'भृगराज शुकश्चैव सारिका चेति पक्षिण । कोशति भृशमद्विमा विपनगदर्शनात् । "चकोरस्य विरज्येते नयने विषवर्शनात । " विरज्येते निमीलिते भवत । "व्यक्त च मायति कौंचो नियते मर्चकोकिल । जीव जीवस्य च म्लानिर्जायते विषदर्शनात ।" ग्लानी रोगाबूलता। “एवामन्यतमेनापि समश्नीयात्परीक्षित " । परीक्षामाह कामवक (१५-१७) " भोज्यमन्त्र परीक्षार्य पदयात्पूर्वमग्नथे । वयोम्पश्च ततो दयानत्र लिगानि रक्षयेत् ।। अग्निमध्ये क्षिपदित्यर्थ.। धूमाचिनीलता बन्हे शब्दस्फोटश्च जायते । अनेन विषदन्धन वयमा मरण भोत"। व्यविशेषेण परीक्षामाह स एव (७२०) २५ रसस्य नीला पयसश्च तामा मयस्य तोयस्य च कोकिलामा । "श्यामा च देवो विषवूषितस्य बन्हौ भवत्यूर्ध्वगता च लेखा । विषदिग्धवस्त्रपरीक्षोक्ता नीतिसार (२३) पावाराभरगाना च श्यामभललकीणता । ततूंलीपक्षनणा लोम्नां स्याशिव विवाश्रयात् ॥" कर्णावस्त्राणा लोमा प्रश स्यादित्यर्थः । विषदायिना च पुरुषाणा लक्षणमुक्तं नारदेन मुखस्य श्यामवर्णवं स्वरभेदो जुंभण मुहू । स्खलन वेपथ स्वेद आवेशों दिग्विलोकनम् ॥ २० " " " " ॥ १ न्यायम्बेसि मुदित मनु पाठ । २ आगुलावीद् मुद्रित मु मठ । ३ नुध्यक्त-मु पाठ । ४ कोकिल किल मु पाठ । ५ नित्य मु पाठ । ६ पन्ध्रा म. पाठ । ७ तन्तूनां इति पाठ ।

·४० स(युपद्रवनिराम्रोपायः। [नीति . “ " " " 4 4 " स्वकर्मणि स्वभूमौ स्यादनबस्थानमेव च । लिंगान्येतानि निपुण लक्षपोषदायिनामिति" गृहे सर्पायुपदवनिरासार्थमुपायमाह कामवक (१४) " मयूरपृषलोत्सगे न भवति भुजगमा । तस्मान्मयूरपृषताम् भवने नित्यमुत्सृजेत् । शषनस्य गृहे तान्नकुलं स्थापयन्नुप" इति । इति विषपरीक्षा । ५ पूर्व परीक्षितमन्नमनेकविध भक्ष्यमोज्यादिकमाचारमयूखोकरीत्या भुजीत तत्र च मक्षिकानिवारणार्थ व्यजनार्थ च स्वीमिः स्पर्शमनुजानाति मनु (अ ७७२२३-२४) 'परीक्षिताः स्त्रियश्चैव व्यजनोदकधूपनै । वेषामरणसयुक्ताः सस्पृशेयु समाहिताः । एवं प्रयत्नं कुर्वीत पानाम्यासनाशने । स्नाने प्रसाधने चैव सर्वालकारकेषु च। इति भोजनम । मनु (अ.२२५-२२६) १. " भुक्तवान्विरेनेव खीभिरत पुरे सह । विस्य च यथाकाम कुन कार्याणि चितयेत् ॥ अलकृतच सपश्येदायधीय पृथा जन । बाहनानि च सर्वाणि यखाण्याभरणामि च ॥ ततः पुनः प्रसाधनादि कार्य ( क मन्दकीये १२८-२९) 'प्रसाधनादि यत्किंचित्तत्सर्वं परिचारका । उपनिन्यूनरेन्द्राय सुपरीक्षितमुद्रित । परस्नादागतं तच तत्र सर्व परीक्षयेत् । सदा स्वेम्बा परेपश्च रक्षेबाजा सुरक्षित"॥ १५ गनतरं च मृगयाद्यर्थ यानाद्यारोहेदिति कामदक (७३०) पान वाहनमारोहेन शात यात्रोपपावित । अविज्ञातेन न तथा सकटेन न सबजेत् ॥" ज्ञातमन्य. परीक्षित । यात्रोपपादित तत्तयात्राया योग्य । यथा व्याधादिभृगयाया हस्त्यादि । तवा र सङ्गायपि विभूयात् । तत्र खलक्षण योगयात्राया अगुलशतार्द्धमुत्तम ऊन स्यात्पचविंशति खड्गः। “ अंगुलमानात् ज्ञेय समागुलस्थो बण शुभव " । केचनव्रणा शुभवा इत्युक्त श्रीवृक्षवर्द्धमानातपत्रशिवलिंगकुडलाजानां । एते बणा प्रशस्ताऽभ्वायुधस्वस्तिकाना च"॥ बणानामशुभत्वं तत्रैव "कलासकाककर्कक्रव्यादकवधवृश्चिकाकृतय । वङ्गे व्रणा न शुभदा यशानुगता प्रभूताश्चेति "। तदाकारस्तव २५ "गोजिव्हासंस्थानो नीलोत्पलवंशसहाश्च । करवीरपसहशश्चडकरो महलाम प्रशस्तश्च ॥" मंडळायः सः । तथा " नाकारण न विवणयाद न विपट्टयेञ्च । पश्येच तब बदन न वदेञ्च मूल्यम् । “वेश न चाम्य कथयत्प्रतिमानयेच्च । नैव स्पृशेन्नुपतिरप्रयतासि यदि ।" प्रतिमानयत्पूजयेत् । अप्रयतो शुचि । खनाविसंस्कारमाह वराहमिहिर ३. अ पयोहतविषाणमधीसमेत पाराक्तालुमवता च युतमलेप । 'शास्त्रस्य तैलमपितस्य ततोऽस्य पान पश्चास्थितस्य न शिलासु भवेदिधात । झारे कदल्यामथितेन युक्ते विनोषिते पायितमायुध यत् । २० " -भूपते । २ रयवधअनट-अचसमे।। घमनटयरच-मायुझन । शविरपपनकट-का, घ-कसक ।

·मयूलः] मृगया । जले, स्वले । । " १५ “ सम्यक स्थित चाश्मनि नैति भगन चान्यलोहेष्वपि तस्य काव्य ॥" इति सङ्गलक्षण । अश्वादिलक्षणानि बटनिरूपणे वक्ष्यामः । अथ मृगया । सा त्रिविचा। जलस्थलातरिक्षभेदात् । सा च यद्यपि पूर्व व्यसनमध्ये परिगणिता तथापि “अन्यकार्यविरोधेन कुर्यादाखेटक नृप " इत्याविवचनादत्यनासकेन कार्या । अस्यां च गुणोऽयुक्त कालिवामेन (शाकुन्तले २।५) " मेदच्छेदकशोदर लघु भवत्युत्थानयोग्य वपु । सत्वानामपि लक्ष्यते विकृतिमचित्त भयोधयो । "उत्कर्ष स च धन्विना यदिषव मिश्यति लक्ष्येऽचले। मिध्यैव व्यसन वदति मृगयानीहग्विनोद कुतः ॥" कामदकोऽपि "आमादयो हि जीर्यते सा योग्यैव विवानिर्ग। चरेषु यत्र लक्ष्येषु बाणसिद्धिश्च जायत" इति। तत्र जलमृगयामाह कामदक (३४) १. "परितापिषु वासरेषु पश्यन् तटलेखा स्थितमाप्तसैन्यचक्र । "सुविशोधितनकमीनजाल व्यवगाहेत जले सवत्समेत. तथा (३२) 'अधार्मिकाञ्च कुराश्च दृष्टदोधानिराकृताबापरेभ्योऽभ्यागताश्चैव दूरेणैव समाचरेत् तथा (७।३३) महावातसमुद्भूतामपरीक्षिननाविका । अन्यनौप्रतिबद्धा वा लोपयेनावमातुर ।' लोपत्रागीकुर्यात् इत्यर्थ । तत्र च 'जालश्च बहिशेश्चैव शक्तिभि कटकैस्तथा । मस्यकच्छपराजीवान हन्याद्विगतसभ्रम ॥" इति जलमृगया । स्थलमृगयामाह चाणक्य 'सुपरिक्षितरक्षिताना तु सीम्रो लधुयानस्त मृगाटवीमुपेयाविति " । कामक्कापि ( १४५२८) अथ चेन्मृगयाक्रीडा वाढत्तनगरातिके । कास्येन्मृगयारण्य कीडाहतोमनोरम । 'अंकटकलतामुम विषपातपवर्जित । शोचितमाहसलिल सुगीरजलाशय । " नानापुष्पसमाकीर्ण सस्मिनीकलभान्वितम् । अगम्य रिपुसन्याना मन प्रीतिविवर्द्धन । "तवन चराचित्तशे केशायाससह । मृगयापक्षिमि स्वाने प्रक्रीबीरमानसः ।। वनेचरा मृगादयस्तेषा क्रोधमयाविष्ट चित जाति ते । " तत्कर्मों तु नरेंद्रस्य जनो जितपरिश्रम । कीडनायास्य विविधा मृगजाती प्रवेशयेत् ॥ ३८ ॥ यदा च प्रविशेद्राजा कीडनार्य तथा बहिः । सबद यन्नतस्तिष्ठेसेन्य दुरालगोचरम् ॥ ४० ॥ २५ " विधिरेव समाविष्टो समयाक्रीदने वर । न गच्छेदन्यथा राज। मुगया मृगयर्थथा" ॥ ४२ ॥ लुब्धकवदेकाकी न गच्छवित्यर्थ । एवमनासक' श्यनादिऋरपनि भिन्तरिक्षमृगयामपि कुर्यात् । इति मृगयानिरूपणम् । ततो गृहमागत्य सायकृ-य कार्यमित्याह मनु ( अ २५-२२९) 'सन्या चोपास्य कृष्णयादतर्वेश्मनि शखभूत् । रहस्याख्यायिना चैव प्रणिधीना च चेष्टितम् । ३० 'गत्वा कल्यातर सम्यक समनुशाप्य त जन । प्रविशेदोजनार्थ तु स्त्रीमिरत पुर पुन || " २. " । १अमटयवकरव-बडे । २ कामन्दकीये १४३ ३ सम्भूतमलदाशम इति मुद्रितपाठ १०४३ । ४ नानाविहगसकुन्त इति मुक्तपाठ (२१)।५ तमोमो मुपाय।

·४२ विबिके मंत्रप्रकार । [नीति 7 4 'तत्र भुक्का पुनः किंचितचोदै प्रहर्षितः । संविशेञ्च ययाकाल मिति ॥ विविक्ते च मैत्रं कुर्यादित्याह मनु (अ ९८,६०-६२) 'सर्वेषा तु विशिष्टन ब्राह्मणेन विपभिता । मधीस पर मत्र राजा बाहुण्यसंयुतम् ॥ " अन्यानपि प्रकुर्वीत शुचीन प्राज्ञानवस्थितान् । सम्यगर्यसमाहर्तृन सामान्यान्सुपरीक्षितान् । " निवतास्य यावद्भिरितिकर्तव्यता नमि । तावतोऽतान्तिान दक्षान् प्रकुर्यात विचक्षणान् ॥ "तेषा मध्ये नियुजीत शूरान दक्षान् कुलोद्गलान् । श्रुचीनाकरकति मारूनतनिवेशन ॥ आकरा. सुवर्णायुत्पत्तिस्थानानि । कर्माते धान्यादिसग्रहस्थाने । अन्तनिवेशने शयनाविगृहे भीरून । शरा हि तत्रैकाते कदाचित राजान निहन्युः। अध्यक्षाद विविधान कुर्यातत्र तत्र विपश्चित । ( १८१) तत्र तत्र हस्त्यश्वाहा। १. "दूत चैव प्रकुर्यात सर्वशास्त्रविशारद । इगिताकारचेष्टाज्ञ शुचि दक्ष कुलोद्गत ॥ "अनुरक्तः शुचिर्दक्ष स्मृतिमानवेशकालवितायपुष्मान बीतभीर्वाग्मी तो राज्ञ प्रशस्यते" (७६३-६४) पूर्वश्लोकोक्तयो शुचिदक्षत्वयोरव पुनाने प्रशसार्था । तत्रैव विविक्के शखबरश्वाराहीनामशस्वघराणा वाक्यानि शृणुयात् । तदनम तत्र शस्त्राणि धार्याणि चाराणा मेदशकयेति ।। १५ तत्र सर्वदा । राजसमीपवर्तिना सबकानां लक्षणमाह कामदक(५२१-३०) 'मर्नुरासने दृष्टि मुहूर्नान्यत्र निक्षिपेत् । कोऽत्यहमिति बयान सम्यमाज्ञापयति च । आज्ञा चावित कुर्यायथाशक्यविचित । 'उच्च प्रहसन काल ष्टीवन कुत्सन तथा । जृभण गात्रभग च पास्फाट च वर्जयेत् ॥ प्रविश्व सानुरागस्य चित्तज्ञस्य च समत । समर्थयश्च सत्पक्ष सा भाषेत भाषिते ॥ "तनियोगेन वा भूपावर्थ सुपरिनिश्चित । सुस्ववधगोष्टीपु विवादे बादिना मत । "विज्ञानन्नपि न बूया क्षिप्तोत्तर वच । प्रवीणोऽपि च मेवानी वर्भयेदभिमानिता ॥ 'यदप्युच्चैर्विजानीयानीचैस्तदपि कीर्तयेत् । कर्मणा तस्य वैशिष्टय कथयेविनयान्वित । 'आपथुन्मार्गगमने कार्यकालात्ययेषु च । अपृष्टोऽपि हि नान्वेषी व्याकल्याणमाधितम् ॥ प्रिय तथ्य च पथ्य च वेधर्मार्थमेव च । परार्थ देशकालज्ञो इश कार च साधयेत । २५ सतोषायबसरे परोपकारमपि कुर्यादित्यर्थ । तथा ( १५३) "अपि स्थाणुवदासीद शुष्यन् परिगत' अधा । न त्वेवानर्थसंपन्नाहृत्तिमीहेत पडित "" नया 'गु कर्म च मत्र च न भर्तु सप्रकाशयेत् । विवध च विनाश च मनसाऽपि न चितयेत् । "स्वाभिस्तइसिमि पारिभूतनिराकृते । एकार्थचर्या साहित्य समर्मं च विवर्जयेत् ॥ ३. “वर्षभाशनुकरणा न कुर्यात्पृधिर्वापते । मपन्नोऽपि च मेधावी पद्वैत न च तद्गुणे । पक्ष-गिरिशिखरे अरण्ये मा। २ यवअनट-दलान् । । तषामचे इति माना पाठ । ४ संकय- अबमटब-सुष्मान् । ५ अनटयवर्धा-नान्यस्वविक्षिपेत, भर्तुरन्यासने तिछन् दृष्टिबान्यत्र विक्षिपेदिति मु पाठ, श-मान्यत्र । ६ थी मु पाट । - प्रबुद्ध मु ॥ ८ स्थाणुश्विासान । विभि। १. दतै । ११ वेशभाषानुकरण। 1 ए " , ·। - सेवककृत्य, उमाण वा स्वामित्यम् ।। "रागापरागो जानीयादर्नु कुशलकर्मवित् । इगिताकारचेष्टाभ्यस्तवभिप्राथावित्तथा । " तदर्थी तस्कृता बोचराकर्णयाति तत्कथा । लापते श्लाघनीयेषु क्लायमान व नवति"" राज्ञा कस्यश्चित्स्तुतौ कियमाणाया सयमभ्यभिनदन कार्यमित्यर्थः । " कथातराणि स्मरति प्रकृष्टान् कीर्सयेवणान निर्माण स्यपि भार आपत्स न परित्यजेत् ॥ ४ ॥ भारते " अशि दीप्तमिवामीदेत राजानमुपशिक्षित' । आशीविषमिव कुद्ध प्रभु माणधनेश्वरम् ॥ " यत्नेनोपचरोनित्य नाहमामीति चिंतयेदिवि" । राजा नियतीति मत्या नावगणनीय । किंतु यथा सर्प सावधानता तथा प्रमौ कार्येत्यर्थ । 'तत परतगे नास्ति य आपसूपतिष्ठते । स्वस्थवृत्तेषु सावाया नैवयात्यभिलक्ष्य ते ॥ * विषत्सु धर्मधुर्याणां तेषा नामातिरिच्यते । श्लाघ्यायानदनी चैव महतामुपकारिता ॥ १. "काले कल्याणमाधत्ते स्वल्पापि सुमहोदये। जयाज्ञापय जीवति नाथ देवेति चावरान । "रक्षास्यपि हि गृह्यते नित्य छदानवृत्तिनि । धीसत्वोयोगयुक्ताना कि दुराप महारमन ॥ 'छदानुवर्चिना लोके क परः प्रियवादिना । 'अलसस्याल्पदोषस्य निर्विवस्याकृतात्मन । प्रवानकाले भवति मातापि हि पराडमुखी ॥ “ये शूरा ये च विद्यासो ये च सेवाविपश्चित । तेषामेव विकाशिन्यो भोग्या नृपतिसपना । १५ आजीव्य सर्वभूताना राजा पर्जन्यवद्रुवि । अन्नाजीव्य त्यजत्येन शुष्क वृभिवाङजा ॥" चाणक्योऽपि सुवणपपिता पृथ्वी विचिन्वति त्रयो जनाः । शूगश्च कृतवियश्च यश्च जानाति सेविता"तथा कुल वृत्त तथा कार्य समेत न गम्यते । तेऽम्यकुलीनेऽपि जनो दातरि रज्यते । इत्यादिसेवकलक्षणम् । अथ स्वामिकृत्य नीतिसार ( 4/६४-६६) “ अपेक्ष्यं हि नूप काल भूत्यानामनुविना । कर्मणामानुरूप्येण वृचि समनुकरुपयेत् । “स्थाने काले च पात्रे च न हि वृत्ति विलोपयेत् । एतदृतिविलोपेन राजा भवति गहित । " अपात्रवर्षण जातु न कर्यात्म विगहित । अपात्रवर्षणावन्याटिक स्याकोशक्षयाहते ॥ कुल विद्या श्रुत शौर्य सौजील्य भूतपूर्वता । वयोवस्था च सप्रेक्ष्य आद्रियेन महात्मन ॥ २५ "कुलीनानावमन्येत सम्यग्वृत्तान्मनस्विन । त्यजत्येते च भार प्रति वा मानहेतुना ॥ "निरालाके नि लोकऽस्मिन नासते तत्र पहिता जात्यस्य हि मणेत्र काचेन समतामता ॥७॥ "कृशोऽपि हि विवेकज्ञा याति सश्रवणीयता ॥ ७० ॥ यथा "सर्वगुणविहानाऽपि स राजा य प्रतापवान् । प्रतापयुक्तात्रस्यते परे सिंहान्ममा योत ॥" विरक्तस्वामिलक्षणमुक्त कामक्कन ( ५।४२-४६) अकोपोऽपि सकोशभ प्रसन्नश्चापि नि फल । बदत्यकस्मातुष्टेति लक्ष च मुहुर्राक्षते ॥ . 4 “ to ३० - कृत् । इगिताकारसिङ्गाम्यामिनिताकारतत्ववित् ॥ ३४ ॥ इति मुपाट । तामु ३ आयमान 4-110)। थान्तरेभु प्रहाः (३७)। ५ महापयन्नप -मु पाठ । (अवटमय- रबक-कोण । महात्मवान् । ८ वमन्तार । निम्फाल ।

·विरकस्वामिलक्षणम् । संधिविग्रही। [नीति " " 14 " “ विज्ञाग्यमानो वृत्यर्थं सरसोत्थाय मच्छति । सभावयति दोघेण वृत्तिछेद करोति च । "साधूनमपि तदाक्य समर्थयति चान्यथा । आचाणक्यामंग करोति विरसीभवन् । 'उपास्यमान शयने सुप्तवतत्र तिवति । योन बोध्यमानोऽपि सुप्तवञ्च विचेटते । इत्यादि धनुरक्तस्प विरक्तस्य च लक्षण । रक्तावृत्रि समीहेत विरले च परित्यजेदिति । ५ अत्र पाइगुण्यसथुतामिति माविशेषणमुक्त । तानाइ मनुः (१६१) “सधिं च विग्रह चैव यानमासनमेव च । देवीभाव सश्रय च धागुण्य चिंतयेत्सदा ॥ तन्त्र कामदक सधि निरूपयति (९१) " बलीयसाऽभियुक्तस्तु नृपोऽनन्यप्रतिक्रिय । आपन साविमन्विरेत्कुर्वाण कालयापनामिति ॥" तत्र नीतिसारे । यमप्यनेकविधस्तथा उपहारसधिमैत्रीस योरेव प्राधान्यमुक्त (९।२१-२२) एक एखोपहारस्तु संधिरेव तो हिन । उपहारस्य भेदास्तु सर्वेऽन्ये मेववर्जिता ॥ “ अभियोक्ता बलीयस्वादलको न निवते । उपहाराहते यस्मात्सधिग्न्या न विद्यते ॥' मीसविस्तु समयोरेव । कचिदन्यजयाथै विषमयोरपि भवति । "कन्यादानायुपकारसध्यस्तु अनारेयोबातर्भवति । अतो न ते पृथक निरूपिता । अत्रासधेयानाह कामंदक (९-२१२४) १५ “बालो वृद्धा दीर्घरोगस्तथा शातिबहिष्कृतः । भीरुको भीरुजनो लुब्धो लुब्धजनम्तथा । " विरक्तप्रकृतिश्चैव विधयेष्वतिसक्तिमाः । दुर्भिक्षव्यसनाघेतो बलव्यसनासकल ॥ २१ ॥ " अक्षेशस्थो बहरिपुर्युक्त, काले न यश्चन । एते. सचिन कुवात विगुण्हीयान केवल ॥ एते विगृह्यमाणा हि क्षिप्र याति रिपोवंश " २६ २७ ।। तथा ( ९/४५४६) " सधिः कार्योऽयनार्येण सप्राप्योत्सादयेदि म । सवातवान्यथा वेणुनिविटे करकैत । न शक्यते समुच्छेत् प्रातमधातवास्तथा ॥ " बलिना सह योद्वध्यमिति नास्ति निदर्शने । प्रतिवात हि न घन कदाचिदुपसर्पति ॥ ४२ ॥ बलीयास प्रणमता काले विक्रमतामपि । सपदो न विसर्पति प्रतीपमिव निमगा ॥५०॥ 'राजान गच्छेद्रिश्वास सथितोऽपिहिधुद्धिमाना अद्रोहसमय कृत्वा बमिद्र पुरावधीविनि॥५१॥ इति सधिः । अथ विग्रह उक्तो नीतिलारे (१०२) २५ “आत्मनोभ्युदयाकामी पीयमानः परेण वा । देशकालबलोपेत पारमेतेह विग्रह ॥" तन्त्र विग्रहकरणाबाह कामदक (१३) " राज्यस्त्रीस्थानदेशाना पानस्य च धनस्य च । अपहारो मदो मान पीडा वैथिकी तथा ।' " वैषयिकी देशसवधिनी । मित्रार्थ चापमानश्च तथा वधुविनाशन ॥" मतानुग्रहविच्छेदस्तया महलदूषण । एकाथामिनिवेशित्वमिति विग्रहयोनय ” ॥ ४५ ॥ ३. कर्तव्याकर्तव्यविग्रहावाह स एव ( १०२१) "तदात्ये फलसथुकमायया भवति । अपत्या फल्सयुक्त तदात्वे विफल स्मृत ॥ १ अपव्र्वति । २ बलेन । ३ तत्रा४ यबअनटघरई-दियेत् । ५. अस्मान । घनध-अधा। . किमान् । ८ अवेसस्यो। ९ नजानु । १० अनदयबध-मानस्य । १ घयवअनट-पचनस्यच । ११-आयत्या, कधबअनई-बाबत्यो। " २० 6 " ।

·मयूसः] यान । तत्काल मेदान । बासन-देभीमा-आश्रया । " " १. 4 " उभयो कलवानुत्तमः । एव त्रैविष्य । उभयमपि मध्यम । यस्तु तदात्यायस्योरफल' सोऽधम.) विग्रहशमन चावश्य कुर्यादित्याह स एव (१०१२-१३) कुर्यादर्षपरित्याग एकार्थाभिनिवेशने । धनापचारजाते न विरोध न समाचरेत् ॥ 'कदाचिविषहे पुसा सर्वनाशस्तु जायते । सर्वोपायरतो राजा विग्रह न समाचरेव । " उपायातरनाको तु स्व त विग्रहमाचरेदिति ।" इति विग्रहः ।। यानमाह कामदक (११-१) “गुणानुरागप्रकृतेर्यावा यानमिति स्मृतमिति ।" तत्काल मनुराह ( अ ७१८३-१८४) 'मार्गशीर्ष शुमे मासे यायायात्रा नहींपति । फाल्गुने वाथ चो वा मास प्रति यथावल । 'अन्येष्वपि च मासेषु यदा पश्येदध्रुवं जय । यहा यायादिगृहयैव व्यसने चोत्थिते रिपो." वीदिनपीत्यर्थः । मिहिरोऽपि 'यात्रा नृपस्य कारवीष्ट फला मधौ च छिद्र रिपोर्न नियमोऽस्ति तु केचिाहुरिति ।" तद्रेवा उक्ता नीतिसार (११।२-६,९-11) “विगृह्य सधाय तथा समयाथ प्रसपतः । उपेक्षया च निपुणैर्यान पचविश्व स्मृतं ॥ “विगृह्य याति हि यदा सीन शत्रोणाच बलात् । विगृह्मयान यानज्ञास्तवाचार्या. प्रचक्षते । "अरिभित्राणि सर्वाणि स्वमित्रै सर्वतो बलात् । विगृह्य चारिभिर्गतु विगृह्य गमन स्मृत ।। १५ सधायान्यत्र या यात्रा पार्णमाहेण शत्रुणा । सचाय गमन प्रोक्त तज्जिगीयो फलार्षिन । 'एकीभ्य यदैव सामतें सापरायिकः । शक्तिशीर्थयुतैर्यान सभूयगमन हि तत् ।। "अन्यत्र भस्थित. सगादन्पबेव च गच्छति । प्रसगयान तत्प्रोक्तमत्र शल्योनिदर्शन। 'रिपु यातस्य वलिन सप्राप्याचिकृत फल । उपेक्ष्य तस्मिन्यथानमुपेक्षायानमुच्यते । “निवातकाचानिहत्वा हिरण्यपुरवासिन । उपेक्षायानभास्थाय निजपान धनजय " इति । २० যাল দ্বায় বৃননিৰিাম । রি আন। आसनमुक्त नीतिसारे (११।१३) "परस्परस्य सामर्थ्यादिघालादासन स्मृतमिति ।" तथा (१२१५-१५) यदा दुर्गस्थित शहिति नैव शक्यते । विगृह्येनं तवाऽमीत छिन्चास्यासारखीवधान ॥ “विभिनवीबधासार प्रक्षीणयवसेंधन । विगृह्यमाणप्रकृति कालेनैव शम नयेत ॥ २५ " अवेश्च विजिमीयोश्च विग्रहे हीयमानयो । सञ्चाय यदवस्थान सधायासनमुध्यते ॥' सर्वत्र च देशकालानुरोधेनासन कार्यमिति । इत्यासन । द्वैधीभावोऽयुक्तो नीतिसारे (१११२४)"देवीभावेन तिहत काकादिवर्लक्षित" इति । तथा " ट्रेधीमावो द्विधा पोक्तः स्वतःपरतत्रयो । स्वतन्त्र उक्तो धन्यस्तु य स्थावुभयवेतनः ॥२७॥ पति देव ॥ आश्रय उक्त कामवकेन ( ११२८) "उचिबमानो बलिना निरुपायपतिकिया । कुलोद्गत सत्यमार्यमाश्रयेत बलोस्कटम् । 4 " १ तबिरोध न नफा । २ उपेक्षा चेति । ३ वात्रायो । ४ वर्तत । ५क्ष-काकाविषय। (कलोवृत ।

·राजमवलम् । सामाथुपाया:। [ नीति " 'बुध्मेवोपका श्रेयाव फलनिष्पत्तये सदा । उपायेन पदं मूप्रिं न्यस्यते मत्तहस्तिना ॥ ४६ ॥ "अयोऽभेषमुपायेन द्रषतामुपनीयते । ४७ ॥ लोकप्रसिद्ध वैतत वारि वन्दनियामक ४ ४९ ॥ "उपायोपगृहीतेन तेनैतत्परिशीष्यते ॥ ५०॥" उपाय. बटाहादिप्रक्षेप । अतः सर्वमुपायेन कुर्यादित्पर्षः । मनुः (१७७) "यदि तत्रापि सपश्येद्दोष सश्रयकारेत । सुयुद्धमेव तत्रापि निर्वितर्क, समाश्रयेत् ॥” इत्याश्रय । एवविध मंत्र मंबिभिबामण्यविदा ब्राह्मणेन च सह कुर्यात् । मनु' (१७८) " सोंपायैस्तथा कुर्यानीतिज्ञः पृथिवीपति । यथास्याभ्यपिका न स्युमित्रोदात्रीनशत्रव" । इति । तान दायशराजमहलोक्याह याज्ञवल्क्य. (आचारे ३४५) " अरिमित्रमुदासीनोऽनंतरस्तपरस्पर । कमशो महल चिंत्य सामादिभिरूपकमै ।। १० ते च यस्विविधा । सहजाः कृषिमा प्रानाश्चेति सब सहजोऽरि सापनभातृपितृव्यसन्धुबादि । कृत्रिमो रिपुर्यस्थापकृतं येनापत वा । प्राकृतश्चानतरदेशाधिपतिः । सहज मित्र भागिनेयषेत- स्वनीयमावृध्वस्त्रीयादि । कृत्रिम मित्र येनोपकृत यस्य चोपकृत । प्राकृत मित्रमेकातरित- देशाधिपतिः । सहजकृत्रिमशत्रुमित्रलक्षणरहितो सहजकृत्रिमोदासीनो । प्राकृतोदासीनो व्यतरवेशाधिपतिः॥ १५ अरिः पुनश्चतुर्विध । यातव्याछेत्तव्यपीडनीयकर्शनीयभेदेन । तत्र यातव्योऽनतरदेशाधिपति । व्यसनी हीनयलो रिक्तप्रकृति । विदुर्गा मित्रहीनो पुलचोछेत्तव्य 1 पीडनीयो मनचलहीनः । प्रबलमप्रयुक्त' कर्शनीय । तथा च राजमानसोल्लासे " निर्मूलनाशमुच्छेद पीडन बलिनियह । कर्शनं तु पुन माह कोशवडापकर्शनादिति ॥ मित्रच विविध । वृहणीय कर्शनीयमिति । कोशवलहीन वृहणीयं । कोशबलाधिक कर्शनीय । २० माकृतारिमित्रोदासीनानाह - अनतरस्तत्पर पर" इति । अनतर प्राकृतोऽस्तित्पर प्राकृत मित्र । तस्मात्परः प्राकृत उदासीन । शेषा पुन' प्रसिद्धवानोक्ताः । एतद्राजमडल क्रमश. पूर्वाविक्रमेण चिन्त्य। एव चर्दिन । त्रयस्रय आत्मा चैक इति त्रयोदशराजक महल पद्माकार। ये च पाणिग्राहालयस्तेऽयवेवातर्भवति । सामादिभिरित्युक्त तान्सामादीनुपायानाह यान- वल्क्य (आचारे ३४६) २५ उपाया साम दान च मेदो दस्तयैव च । सम्यक् प्रयुक्ता सिद्धयेयुर्दस्त्वगतिका गति ॥ भेद शत्रुसामतादीना परस्पर रोत्पादन । स एवं " स जेतु न्यायतोऽशक्यो लुब्धमाकृतबुद्धिना । सत्यसवेन शुचिना तु सहायेन धीमता ॥ यथाशास्त्र प्रयुक्त व सदेवासुरमानुय । जगदानदयेत्सर्वमन्यथा तु प्रकोपयेत् ।। "अधर्मदहन स्वर्गकीर्तिलोकविनाशनम् । सम्यक्त दहन राशः स्वर्गकीजयावह ॥ मनुः(८०१२९) ३० “ अवस्यान्वयन राजा वन्याधेवाप्यायन । अयशो महदामोति नरक चैव गच्छतीति ।।" " तेनैव मु पा ·मयूखः] दडयकारी व्यवस्था । ४७ " । 41 46 46 वंडप्रकार वैल्यायव्यवस्था व्यवहारमयूसे (पृ.१०१) बर्शयिष्यामः । एव मत्रयित्वोजापुर शोधयित्वा प्रविशेन । पयोत (नीतिसारे ॥३७) "कारयेद्भवनशोधनमाचौ मातातिकमपि प्रविविक्षु । आप्तशरुधनुगतश्च विशेष संकटे च गहने च न तिछेत् ।" नचा "निर्गमे च प्रवेशे च राजा मार्गे समतल । प्रोत्सारितजन गच्छेत्सम्ममाविष्कृतोत्राति. (३९)। ५ "पात्रोत्सवसमाजे तु जलसबापशालिन । प्रदेशामावगाहेत नातिवेल व सपत् ॥ ४॥ निधेवितो वर्षधरै, कभुकोष्णीषशालिभि । अत पुरे च विचरेत्कुजरातवामने ।। ४१ ॥ " नीचरत पुरामात्याः शुचयश्चित्तवेदिन । शस्त्राणिविषवर्ग हि नयेयुर्महीपनि" ॥४२॥ अत पुरशोधनमाह कामवक (४४) "आशीतिकाश्च पुरुषाः पचाशीत्यश्च योषित । बुवेरभवरोधानां शौचमामारिकाम ये। १. अभ्यतरगतोऽपीह विश्वास स्त्रीषु न बजेत् ॥५॥ “ देवीगृहगतं भ्राता भद्रसेनमहारयत् । मातु शय्पतिरे लीन कारूप चौरस सुतः ॥ ५१॥ नहि देवीगृह गच्छदारमीयात्सनिवेशनात् ॥ ५० ॥ तथा वीणा परितमुक्त नीतितारे ( ७५२१५५) "विशेषण तु सयोज्य मधुनेति विलोमित । देवी तु काशिराजेंद्र निजवान रहोगते । विधानेन च सौवीर मेखलामणिना नृप । वेण्या शश्वी सपावाय तथा चापि विवस्य । “इति वृत्त परिहरेनरीश्चापि प्रयोजयेत् ॥ 'यस्य दारा सुगमा स्युः पौधेराप्तकारिमि । सर्वलोकोन्वित तस्य हस्ते लोकदय स्थित एवं सावधानोऽन पुर प्रविशेत् । अथ भार्यागमनमुक्त कामदकेन (७५६) “धर्ममिच्छन्नरपति सन्दिारामनुकम । गच्छेदनुनिश नित्य वाजीकरणबृहितः” । बाजीकरणाविकच कामशास्त्रादवगतस्य । विस्तृतिमयामेह निरूपित । नीतिसारे "विचार्य कार्यावयवान् विनक्षये विसृज्यलोक अमदाहतक्रिय । " सविधेन हि साधुपाणिना स्वपित्सक परमातरक्षित " "नयेन जान यनिश नरेन्चरे मुख स्वपतीह निराधय प्रजा। “प्रमत्तचित्ते सति जाग्रति प्रजा प्रजागरेणास्थ जगत्वचायते ॥ ५८ ॥ इति ।। २५ एव तिष्ठत फलमाह वराहमिहिर आचारस्थ सागराता परिची भुके दीर्घ कालमुत्वान शव ॥ 'यत्राचारस्तव धर्मस्य वृदिधर्माद्रोगान्देहमेवेऽवि मुक्त।" मारते “तिः शमो बम शौच कारुण्य वागनिहग । मित्राणा चानमिद्रोह एलाश्च समिधः श्रिय.." समिधो वनानि । इति सपरिकरस्वामिनिरूपण । २० ॥ तथा ३. 1 थालि । २ 14 1 1 सामान् विदेश सयोज्य 1 - विदिग्वेन । ५ पाये। भीवृत्त । च्छयों व पि । ८ पुरी । ९ मोगा। १०।११ बाशयबन्धेन । १२ स्वपदेसक समिताद - अभयार।

·५८ अमाल्याराजपुर। " अथामात्य । तत्र पुत्रोऽप्यमात्यमध्ये परिगणितो नीतिसारे * अमात्यो युवराजश्व भुजावती महीपतेरिति । राजपुत्रस्य कृत्यमुक्त" 'पितृसेवापरस्तित्कायवाल्मानसे सदा । तत्कर्म कुर्यानियतं येन तुष्टो मवेत्पिता। 'तम कुर्याधन पिता मनागपि विषीवति ।" तथा * यस्मिन पितुर्भवेत्यतिः स्वयं तस्मिन् प्रिय चरेत् । यस्मिन् द्वेष पिता कुर्यात्स्वस्थापि देष्य एव सःn " असमत विरुदं च पितु व समाचरेत् । प्राप्यापि युवराजत्व प्रामुयाविकृति न च ॥ स्वसपनिमदाभव मातर पितरं तया । मातर भगिनीं चापि अन्यान्वा राजवल्लभान् । “ महाजनांस्तथा राष्ट्रे नावमन्येन पीडथेत् । प्राप्यापि महतीं वृद्धि वर्तेत पितुराज्ञया । 'पुत्रस्य पितुराशा हि परम भूषण स्मृत । सोदरेषु च सर्वेषु नाधिक्य संप्रदर्शयेत् ॥ १० "भ्रातृणामवमानेन बहवो हि विनाशिताः । मितुराज्ञोलधनेन प्राप्यापि पदमुत्तमम् ॥ 'तस्माद्भष्टा भयतीह दासवदाजपुत्रकाः। 'एष गृहाविरोधेन राजपुत्रो वसन् गृहे ! त्यागी च सत्वसपन्न सर्वान्कुर्षादशे स्वके ॥ "शन शनै. प्रवर्दैत शुरूपक्षमृगाकवत् ॥ 'एव वृत्ता राजपुत्रो राज्य प्राप्याप्यकंटक । सहायवान महामात्यो चिर मुक्त वसुंधरा ।। १५ एतच राजपुत्रेविशेषमात्रमुक्त । सामान्यास्तु पूर्वोक्ता वक्ष्यमाणाश्च गुणाः सर्वे अपेक्षिना एव । तेर्षा राजपुत्राणां रक्षण प्रयत्नतः कुवित्याह कामदका (७१-६) "प्रजार्य श्रेयसे राजा कुर्वातात्मजरक्षण । लोल पमानास्तेऽयेषु हन्युरेनमरक्षिता । राजपुत्रा मदोद्धृता गजा इव निरकुशा । आतर चोमिनिम्नति पिता चाभिमानिन । “राजपुत्रमंदो त प्राय॑मानमितस्तत । दुःखेन रक्ष्यते राज्य ब्याबामातमिवामिर्ष । २० रक्ष्यमाणा यदि छिद्र कथचित्प्राप्नुवति ते । सिंहशावा इव प्रति रक्षितारमसंशयम् ॥ “बिनयोफ्यहान मृत्यै कुर्वीत नृपति सुतान् । अविनीतकुमार हि कुलमाशु विनश्यति ॥ "विनीतमौरस पुत्र यौवराज्येऽन्यथेचयेत् । दुष्ट गजमिवोहन कुर्वीत सुखबधन ॥" तथा “सालनीय. पालनायो भूषणीयस्तथैव च । अर्थशास्त्र शिक्षणीया यया स्यादिनयी सूतः ॥" दुर्वृत्त प्रत्याह (७७-८) २५ “राजपुर मुक्ति परित्याग हि नाहति । हिश्यमान स पितर परामाश्रित्य हति हि । "त्यसने सजाम न हि कुशयेयसनाश्रयरिति ।" इति राजपुननिरूपयाम् । अमात्यनिविध । उत्तममध्यमा बमभेदात् । तदुक्त महाभारते ( "त्रिविया पुरुषा लोके उत्तमाञ्चयमध्यमा । तेषां च समवेताना गुणदोषान्वदाम्यह ॥ " मात्रमिहितसयुक्त समर्थैरर्थनिश्चये। मित्रापि समानाधिवैरप्यमहित । ३० " समनायित्वा य कर्मप्रारमे सप्रवर्तते । धेर्याच कुरुते यत्र तमा. पुरुषोत्तम ॥ " एकोऽविमशयेको धर्मे व कुरुते मति । एक कार्याणि कुरुते तमामध्यम नर । "गुणदोषावनिश्चित्य देवमेव व्यपाश्रित । कग्ल्यिामीति य कार्योंपेक्षक स नराधम ॥" इति " ) १वा वि।२पते।

·2. मयूखा] मजिण । पुरोहितादयः। ४९ 4 याज्ञवल्क्य (आ २१२) "समत्रिण प्रकृति माशान्मौलान स्थिरान शुचीनाते सार्दै चितयेदाज्य विप्रेणाच तत स्त्रयमिति।" मनु संख्यामप्याह (५४) "मौलान् शास्त्रविदः शूरान् लब्धलक्षान् कुलोदवानासचिवान सास चायौ वा कुर्यात परीक्षितानिति" लब्धलक्षाश्चतुरान । मौलान्स्ववंशपरंपरायातान् । नीतिसार (४।२५) 'कुलीना भुचय. शूरा श्रुतवतोऽनुरागिण । बैंडनीते'. प्रयोकार सचिवा. स्युर्महीपते.. तथा “स्मृतिस्तत्परतार्थेषु वितको ज्ञाननिश्चय । हडतामनुगुमिश्च मत्रिसपत्रकीर्तिता ॥ " सज्जमानमकार्येषु निरुभ्युमैत्रिणो नृप । गुरूणामिव चैतेधा शुणुयादचन नृप ।" पुरोहितकत्यं तत्रैव (१४१) 'त्रय्या च दहनीत्पां च कशलोऽस्य पुरोहित । अथर्वविहित कर्म कुर्याच्छतिकपौष्टिक । " ताइक्सावत्सरोऽम्यस्य ज्योति शाखस्य चिंतक । प्रश्नाभिधानकुशलो होरागणिततत्वविद ॥" इत्यमात्याविनिरूपणम् । मुनिरूपणं तु प्रायश पूर्व कृतमेव । गुणास्तु केचनोम्यन्ते । अमात्याना सेवकमध्येऽतर्भाव । सुहवस्तु मित्राणीति भेव तेषांकृत्यमुकंकामाकेन(४।४४-४६) नृपस्थ ते हि सददस्त एष गुरषो मता । य एनमुत्पथगत वारयत्यनिवारिता । " सज्जमानमकार्येषु सुदो धारयति ये । सत्य तेनैव सुचनो गुरघोगुरवो हि ते ॥ "कृतविद्योऽपि वलिना व्यक्तरागेण रज्यते । रागानुरकचित्तः सन किन कुदिसौमत।" तथा (४६८-६९) " त्यागविज्ञानसत्याच महापक्षं प्रियवद । आयतिक्षेममद्देम्य मित्र कुचात सत्कुल । "समुत्पन्नेषु कृच्छ्रेषु दारुणेष्वन्यसशय । दर्शयत्यच्छदय कुलीनतुरसता ॥ "धर्मार्थकामसयोगो मित्रात्तु विविध फल । यस्मादेताय न स्थानम सेवेत पहित ॥ ७ ॥ २० "शुचिता त्यागिता शौर्य समानसुखदु खता । अनुरागश्च दाक्ष्यं च सत्यता च सुखदुणा ॥५॥ " तहानुरागश्च सक्षित मित्रलक्षण । यस्मिन्नैतन्न तन्मित्र चत्रात्मान न निक्षिपेत् ॥ ७६ ॥ न विश्वसेदित्यर्थः। "प्रायो मित्राणि कुर्वीत सर्वावस्थासु भूपतिः । बहुमित्रो हि शक्रोति वशे स्थापयितु रिपून , न तब तिधति भ्राता न पिताऽन्योऽपि बा जनः । पुंसामापरमतीकारे सन्मित्र यत्र तिमति । २५ “शमिवाम सर्वतो मित्रनिगृहीयाहनमतरित " ॥ इति सुनिरूपण । अथ कोश । तस्य मुख्यत्वमाह वराहमिहिरः " कोशो हि राज्यतरुमूलमतो हि शाखा पक्षी विपक्ष व निधन करोति । "अन्नाविकेंद्रियगणो बसुतस्तयानं तत्माप्तिरक्षणविवृद्धिषु यत्नवानयात् " | मारते "मभदोह बुहेबाष्ट्र भ्रमराव पादपावत्यापेक्षी दुहेश्चैव स्तनाश्च न विकृपयेत् विकुधयेच्चोधयेतातथा ३० “य. कश्चिजनयेवर्ष राज्ञा रक्ष्यः स मानव' । यो गजकोशं नश्यतमाचक्षीत युधिष्ठिर । १नति पुपा मु.पा ७-८ THE KUPPUSWIMY SASTRI, RESEARCH INSTITUTE, B4. R.H ROAD MADRAS. 4.

·५० कोशः। " "श्रोतव्यमस्य च रहो रश्यश्चामास्यतो भवेत् । अमात्या अपहार शाति का प्रति भारत उपहार राज्ञे निवेदयितार। " राजकोशस्थ गोप्तार राजकोशाधिगोपका । सर्वे तमनुधावति स विनश्वत्यरशित ।" अनुधावति मारयितुं पार्वतीत्यर्थः । कामदका (६२-६३) 'वर्द्धमानोऽल्पनिनाव. ज्यात पूजितवैवतः । ईप्सितद्रव्यसपूर्णो हय आप्तैरघिठितः ॥ 'मुक्ताकनकरत्नाट्य पितृपैतामहोचित । गजेश्वारोपित' साचु शीघयामेरविहित ॥ 'यत्र राजा तब कोश कोशाधीना हि राजता 1" तथा "धर्माणिती व्ययसहः कोश. कोशज्ञसंमतः ॥१३॥ "धर्महतोस्तथार्थाय मृत्थानां भरणाय च । आपदर्थ च संरक्ष्यः कोशः कोशवता सदा॥ ६४ ॥ १. "पुत्रादपि हि संरक्ष्यो भार्यायाः मुहातथा "नीतिसारे 'नान्याय्य च व्ययं कुर्यात्प्रत्यवेक्षेत चान्वह । कृर्विणिक्पयो सेतु कुंजस्वधनं । वन्य' करधनादान स्वस्थचित्तोऽपि बर्द्धयेदिति" भागा उकाः शिवधर्म " तस्मानिमाम विचस्य जीवनाय प्रकल्पयेत् । भागदयं तु धर्मार्थमनित्य जीवित यतः । भागत्रय चित्तस्य एको जीवनाय दो धर्माय । भागपचक कृत्वा त्रितय जीवनाय भागद १५ धर्मायेति हेमादिः । कृपणाशकविधये भारते "एको मां वशमुर्दवादश वनाञ्च गोशती । शत सहनगर्दद्यात्सर्वे समकमा स्मृता " इति । दशांश दद्यादिति भावः । इति कोश । राष्ट्रमुक नीतिसारे (६३) " राज्यांगाना तु सर्वेषां राष्ट्राद्भवति संभवः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन राजा राष्ट्र प्रसाधयेत् ।। तस्मावसाधून पापिष्ठान निम्नन्पापैन लिम्यते । ये ये प्रजा प्रवाधेरन्स्तास्तान छियान्महीपतिः। “यमार्या क्रियमाणं हि सत्यागमवेदिनः । स धर्मोऽय विगर्हति तमधर्म प्रचक्षते ॥७॥ "धर्माधर्मों बिजानन हि कासनेऽभिरत" सता जा रक्षेन्नृप साधु हन्याच परिपथिनः ॥८॥ "राष्ट्रपघात कुवीरन्द ये पापा राजक्समा । एकैकशः सहतान्वा दूष्यास्तान्परिचक्षते ॥९॥ 'ध्यानुपाशुदडेन हन्याद्राजाविलवित । अदृश्य वा प्रकाश वा लोकद्वेष समाश्रितान्।रा तथा 'भरक्ष्यमाणा- कुर्वति पस्किचिकिल्बिर्ष प्रजा । तस्मात् नृपतेरी यमादृव्हात्यसौकरान् । २५ " सर्वतो धर्मवहभागो राज्ञो भवति रक्षितु । अधर्मादपि षड्भागो भवस्थास्य हरक्षितु । यथा चीजांकुर सूक्ष्म परिपुशेऽभिरक्षितः । काले फलाय माति साधुतदादिय प्रजा. उद्देजयति तीक्ष्णेन मृदुना परिभूयते । तामायथाहतो बङ नये पक्षमनाश्रित।" याज्ञवल्क्यः (आ ३३६) “पीड्यामाना मना रक्ष कायस्वैश्व विशेषत" इति । भारतेऽपि "उछियते धर्मवृत्तमघो वर्चते महान् । भयमाहुर्दिवरात्रं यदा पापो नवार्यत"। इति । राजधर्मेद ३. "विक्रय यमध्वान भक च सपरिव्ययं । योगक्षेम सप्रेक्ष्य वणिज कायाकान् । "उत्पति दान िव शिल्प समेश्य वासकृत् । शिल्प प्रतिकरानेव शिल्पिनः प्रतिकारयेत् । 'तथा पथा न हीयेरन प्रमा कुर्यान्महीपतिः । संत्यजति परख्यात राजानमतिखादिन। । - २० 4 मानोऽपम् मु.पा । १श-यो । ३ अटनयम-राज्य ·मयूल] 6 " एवं भ-जनपद-पुरादि। दुर्गप्रकारा । ५१ "न कर्म कुरुते वत्सो मृश दुग्धो युधिष्ठिर । राष्ट्रमप्यतिदुग्ध हि न कर्म कुस्ते महत् । "यो राष्ट्रमनुघृण्हाति परिगृह्य स्वय नृप । सजातमुपजीवन्स लमते सुमहत्फल । "पौरान जानपदाम्सर्वान समितोपाश्रितास्तथा। यथाशक्त्यनुकपेत सर्वानप्यघनानपि " तथा प्रचार भृत्यमरण व्यसन ग्रामतो भय । योगक्षेम च सप्रेक्ष्य गोमिन कारयेत्करं।" तया " दयावानप्रमत्तश्च करान्सप्रणयेन्मुनिति" इति राष्ट्र । दुर्गकरणार्य भुवमाह कामक (४५०-५१) भूगुणवधते राष्ट्र तदृषिपद्धये । तस्माद्वणवती भूमि भूत्यै भूगस्तु कारयेत् ॥ 'सस्याकरवती पुण्या खनिद्रव्यसमन्विता । मोहिता भूरिसलिला पुण्यैर्जनपदैर्वृता ॥ रम्या सकुजरवना वारिस्थलपथान्विता । अदेवमातृका चेति शस्यते भूर्विभूतये । निषिद्धभूमिमाह स एवं "सशर्करा सपाषाणा साटवी निस्यतस्करा । कक्षा सकटकवना सव्याला चेति भूरभू । रूमाऽन्यदेशापेक्षया चतुर्गणपचगुणादिजलसेकेन सस्यजननी । जनपदमाह स (४१५४-१५,१६-१७) "स्वाजीव्यो भुगगेयुक्त मान्य पर्वताश्रय । मृद्रकास्वमिनायो महारमकृषीवलः । 'सानुरागो रिपुद्वेषी पीडाकरसह पृथु । नानादेश्य समाकीर्णो धार्मिक पक्षुमान धनी । "त वयेत्प्रयत्वेन तस्मात्सर्व प्रवर्तने "पुरमाह "पृथुसीपमहाखातमुच्चप्राकारगोपुर । समावसेत्पुरं शैल सरिम्मरुवनाश्रय " ॥ याज्ञवल्क्य. ॥ (आ ३२१) रम्य पाध्यमाजीय जागल देशमावसेत् । तत्र दुर्गाणि कुर्वीत जनकाशात्मगुप्तये । पशव्य पशुद्धिकर । कदमूलफलादिमिराजीव्य। जांगल सजलतरुपर्वत । दुर्गमाह मनु (७०) २० “धन्वदुर्ग महीदुर्गमन्दुगै वार्थमेव च । नृदुर्ग गिरिदुर्गच समाश्रित्यावसे पुरं"। कामदकस्तु (०५९) ऐरिणमपि पाठ "औदक पार्वत वाई ऐरिण धन्वमानव । प्रशस्त शास्त्रमतिभिमै दुर्गोपचिंतक " ॥ इरिणमूषर । धन्य निरूदक स्थल मम्ममिरित्यर्थ । महीदुर्गमित्यत्र मह्या दुर्ग । महीरूपमेव वा । तञ्च मातिक पाषाणमेधक ना । तथा च महाभारत (गा प ८५।५) महीदुर्गापेक्षया २५ मृदुर्गस्य पृथधिश कृत “धन्वरी महीदुर्ग गिरिदुर्ग तथैव च । मनुष्यपुर्ग मुदुर्ग वनदुर्ग च तानि वदिति ।" बधुदुर्भ सोदराविधना राजगृहस्थ परित स्थानानि । तन्त्र वधुदुर्गमनुष्वर्गयो पृथग्रहण गो बलीवईन्यायेन । अतरगत्वालाच मंधूनां पृथकनिर्देश २० यावयधुदुर्ग सभवति ताववितरमनुम्पदुर्ग न कुतिति । एव च पूर्णस्य नवत्व संपारे । अन्नदुर्ग महीदुर्गमित्यत्र दे । जलदुर्ग। वृक्षदु । दुर्ग। गिरिसु । बलाँ। 6 - तथा १ षबाटनई-क्या।

·१२ [नीति 4 " । Fe दुर्गगुणा । बलम् । ऐरिणदुर्ग । महीदुर्गे तु मृदादीना विशेषः पूर्वमुक एव । दुर्गस्य गुणमाह मनु (७४) "एक शत योधयति प्राकारस्थो धनुर्द्धर । शत दशसहस्राणि तस्माहु समाश्रयेत् ।। शतगुणा अपि पराभव प्राप्नुवतीत्यर्थ । तत्र सर्वदुर्गाणां प्राशस्त्ये च गिरिदुर्ग विशेषमाह मनुः (1) ५ " सर्वेण तु प्रयत्नेन गिरिदुर्ग समाश्रयेत् । एतेषी बाहुगुण्येन गिरिदुर्ग विशिष्यते "। एतेषामिति निरिणे षष्ठी । तद्विशिनष्टि मनु (४७५) तत्स्यावायुधसपमधनधान्येन वाहने । बाह्मण शिल्पिमिर्मयवसेनोवकेंधनैः । मन्त्रैः साविमत्रविद्धिमनुष्यरित्यर्थ । भारते दुर्ग प्रकृत्य "न्यिजनसपन्न ब्रह्मघोषानुनावितं । बश्यामात्यबलो राजा तत्पुर स्वयमाविशेत।" १० "तब कोश बल मित्र व्यवहार च वर्धयेत् " इति । मनु' (१७६) तस्य मध्ये तु पर्याप्त कारयगृहमात्मन । गुप्त सर्वतुक शुभ्र जलवृक्षसमन्वितमिति ।" सर्व क आरामादिषु तत्तदृनुफलिवक्षसहित । तत्तहतूद्भवफलपुष्पादिसहित वा । तत्वहतूपयोगिक्षामग्रीसहित सर्ववस्तुसमन्वितमित्यर्थ । इति दुर्ग। अथ बलम् । तत्र मुहतायपेक्षया बलस्य प्राधान्यमाह वराहमिहिरा "ग्रहक्षतिथ्युद्गमराशिहोरादेकाणमागायनुकूलमात्रा मवेयिथासो यदि सिञ्चिहेतुः स्वयमवेद्दवविदेव राजा "मत्राभिषेकमणिबधनशातिकमहोमोपवाससुरयागजपादिमात्र । " स्यात्सिदितस्य चेदिजिगीषतोरीन्कस्मात्तदा नरपतिर्न भवेत्पुरोधाः ॥" तथा 'बुधवाऽर्थशास्त्राण्यपि मत्रिणोऽपि कुर्य प्रणाम न नरेश्वराणा । " ययाभिजात्यद्विपवाजिपत्तिकोशागपेक्षा न भवेत्नधान । २० अतोऽवश्यं वलकोशाधीन राज्य । ननु । जयपराजयाविक सर्व कर्माधान तत्र किं बलादिनति चेत् । उच्यते । न केवल सर्व कर्माधीन कितु पुरुषकाराधीनमापे। उक्त च याज्ञवल्क्येन आ ३५१) पथा अकेन चक्रेण न रथस्य मतिर्मवेत् एव पुरुषकारेण बिना दैव न सिद्धयति ॥ मावेऽपि "नालवते वैटिकता न निधीवात पोमधे । शब्दार्थो सत्कविग्वि दय विद्वानपेक्षत ।" हाते। कथ तर्हि चित्पुरुषकारे कृतेऽपि न फलप्राप्त । उच्यते । न वय कर्मण' कारणत्वमेब २५ खड्यामः कितु तन्मात्रस्य । वस्तुतस्तु न हि कर्म पुरुषकारापेक्षया भिन्नमस्ति । पूर्वजन्मार्जितः पुरुषकारो हि कमोच्यते । अतो यदिह जन्मनि द्वाभ्यामेकजातीथे प्रयन्ने कृत फलावाप्ति- रेकस्यैकस्य न ततो नूनमेकस्य पाकन पुरुषकारो नास्ति । पापरूपी का सपतिबधक इति कम्यते । अतः सर्व कर्मापरपर्याय पुरुषकाराधीनमेव । अत एवोक्त मारते "सकर्मणाशुभेनापि शुमेनाप्यय वा जनः । फल तदनुरूप हि पामोति भरतर्षभ "। १ अरर्वतकपटयच-दश । २ क-ते एषा । ३ पदयचनई-एषामिति ।। बनयटध- शदान्यवन ·मयूख ] पुरुषकारणाशस्त्य । बलभेवा । ॥ - अत एबोत्तरमीमासायां कस्यचिदर्तमानजन्यनि कर्मभिः पापक्षये जाते सन्यासोत्तर मुक्ति । यत्र तु कर्मस्वकृतेषु सन्यासोचर मुक्तिस्तत्र पूर्वजन्मार्जितानि कर्माणि कल्प्यते । अत एच क्षत्रियजनकस्य ज्ञानोत्पत्ति दृष्टा माननः संन्यासोऽपि कल्प्यत इत्युक्त । अतो यत्र लोकस. शास्त्रतो दृढतरः कार्यकारणभावोऽवगतस्तत्र कार्य दृष्टा कारणमनुमीयतेति । अतः सर्वत्र प्राक्तन ऐतिको वा पुरुषकार कारणमिति । अतः पुरुषकार एवं राज्ञा कर्तव्य इति । सच बलाधीन हत्यवश्यं बलसमह कार्यः । अभ बल पडिपमा कामइक (१८२) "बडिच तु बल न्यूह्य द्विषतोऽभिमुख बजेदिति ।" "वधि बलमादाय प्रतस्थे विजिगीषयोत" (रघुवशे) कालिदासोऽपि । तद्रेवा उता नीतिसारे (१४) " मोल भूत श्रेणिसुहब्दिवाटविक बल : पूर्व पूर्व गरीयस्तु बलानो न्यसन स्मृतमिति" पूर्वपूर्वस्य नाश कठिन इत्यर्थ । तब मौल नाम परपरागत । भूत यावद्विमवस्थायि । श्रेणि १. गमनमार्गे स्थाने स्थाने निवेशित । मुद्दन्मित्रबल । दिधता स्वाधीन यजात तवृदिषदल । "आटबिक अरण्यसवधि । तब दूरदेशादौ मूलसहितो गच्छेवित्याह ( १८।१२।१४) " प्रकृष्टेऽध्वनि काले वा मच्छेन्माले समावृन ! मौलास्तु वीर्घकालेऽपि क्षयव्ययसहिष्ण " एष वस्तूप मेधावीभूतादीनि विवर्जयेत् । दीर्धाध्यकालनिमेष तेषु भवभय भवेत् ॥ "बहुत्वाद्भुतसैन्याना दीर्घकालाय स्वत । निर प्रवासायासाभ्या भेदोऽदय प्रजायते ॥ भेद स्वामिपरित्याग । एवमन्येषामपि वलाना गुणदोषा ऊहनीया । तत्र कस्मिन्काले किं बल माद्यमित्याह कामदक (१८०१०-११) 'स्फीतसारानुरकेन बलेनोपचित पर । तनुल्येनेच यातव्य क्षयव्ययसहिष्णुना काचिद्भूतमपि ग्राह्यमित्याह स एव ( १८१५) प्रभत स्व भूतबल मौलमल्पमसारवत् । अख्यिात्मनस्तधि विपरीत जयेवरी ।" २. भूतबलेन मौल जपेदिति विपरीत । श्रेणिवलस्योपयोगमाह ( १८१८) "स्फीत श्रेणिवलं शक्यमाधातु यानवमनि । नित्य प्रयामध्यायाममिनि श्रेण्या समुत्पतेत् ।" मित्रबलस्योपयोगमा ( १८२०) "मित्रसाचारणे कार्य मित्रायत्ते फलोदये । अनुपाये च पीये च मित्रेणैव सह बजेत ।" अरिसैन्यस्योपयोगमाह (१८२१) "प्रभतेनारिसैन्येन योधयेन्महतो रिपून् । अत्युचिकृत कोपनयाव-यासेन रिपोल ॥ "वासयेत्कर्षयेच्चैन दुर्गकटकशोधन " (२२) आटर्षिकस्योपयागमाह “नित्यमाटविक सैन्य दुर्गकटकशोधने । परदेशप्रवेशे च पुर कुर्वीत पति ।" इनि पूर्वोक्तचलस्य चतुरगतामाह । “हस्त्यावरथपादात सेनागं स्याश्चतुर्विधमिति ।" अब गजनिरूपणम्। चतुर्विधा मा । मद्रा मदा मृगा मिश्राश्चेति। तहक्षणमाह वराहमिहिर (अ६५) मध्वाभदता. सुविमतदेहा' न चोपदिग्धा नशा क्षमाश्च । " गावे. समैश्चापसमानवशावराहतुल्यैर्जघनैश्च भवा ॥१॥ चाप प्रशस्या तत्स्यपृष्ठाः । "वक्षोयकक्षा बलप काथाश्च लबोवरस्त्ववृहत्तीगलव । " २. १श-पातव्या । १ त्रीगीति मुपा । ३ल मु पा । ४ अनबटनरपाप-वेशा ।

·५४ मज। [ नीति t " " स्थला च कुक्षि सह मेचकेन सही चहक मदमतगजस्य ॥२॥" कक्षाप्रयिमपावदयारूधिः। सेही सिंहसहमतिरित्यर्थः। 'मुमास्तु हस्वापरबालमेढ़ास्तन्वत्रिकठदिजहस्तका । "त्यूलेक्षणाश्चेति ययोतमिल सकीर्णनामा व्यतिमिन्नसंका॥ ३॥" मित्रत्व भदाणा मदादिसगेन ।। ५ एवमन्यत्रापि । अप परिमाणमाह "पचोनति सप्तमृगस्य देय अहौ च हस्ता परिणाहमान । 'एकधिवृद्धावय मदमो सकीर्णनागो नियतप्रमाण ॥४॥"मदस्य पनाति । अहो देव्य । नवा- दर परिणाह । भद्रस्य सप्लोम्नति । नव देय । दश परिमाहा । अन्यस्पष्ट । अब हस्तस्तिर्य- ग्यबोदराणीति कल्पनेन कार्य । तेषा भदवर्णमाह स एव १० भद्रस्य वा हरितो मदस्य मदस्य हारिद्रकसनिकास। 'कृष्णो मृगत्याभिहितो मदस्य संकीर्णनागस्य मदो विमिन ॥५॥" गजपाशस्त्यमाह "तामोठतालुवदना कलबिकने निधोमताप्रदशनः पृथुकायतास्था । "चापोग्रतायतनिमग्रनिगूढवशास्तन्वरोमचितकर्मसमानकुभा. ॥ ६ ॥ कलविकश्चटक । तनून्येकजातीयानि रोमाणि । तै । तथा १५ “ विस्तीर्णकर्ण हनुनाभिल्लारगुह्या कूमानतेदिनविंशतिमिनश्च "रेखायोपचिावृत्तकरा. सुबाला धन्या सुगधिमदपुष्करमास्ताविति ॥ ७ ॥ दिनवाष्टादशविंशतिर्वा नखानि कमानतानि । पुष्कर शुद्धाम । तथा " मूलमध्यदशनाप्रतस्थिता देवदेवमनुजा- क्रमाता । दतभगफलमत्र दक्षिणे भूपदेशबलविववाद ॥ अमतः सुतपुरोहिते भयं हति साटविकदारनायकान् ।' " आदविकोटच्यामधिकृतस्तत्सहिता दारनाथका दाराधिकृता पुरुषास्तान हति । भयं करोतीत्यध्याहार । तथा आदिशेवुभयगर्मदर्शनात्पार्थिवस्य सकल कुलक्षय । "साम्पलमतिधिमादिभि शुभ बढते शुभमतोऽन्यथापर ॥ क्षीरमिटकलपुष्पपादपैश्चापमातटविघटनेन चावाममयरदभगवडन श्वनाशकवतोन्यथापर॥ ১৮ “কর্মকাণাচল জুকদল দিয়া গুৱত্রিয়াকুত হিননিন্মম্বী। 'भक्ष्यासन्नाहकाले जनयति च मुटु शीकरे वृहले वा तत्काल वामदानिर्जयकृदय रद वेष्टयन दक्षिण च। "स्वलितगतिरकस्मातकोऽतिदीन श्वामिति मदुसुदीर्थ न्यस्तहस्त पृयित्या। “द्रुतमकुलितदृष्टि स्वमशीलो विलोमो भयकवहितमक्षी नैकशोऽमृक शकूच "" 46 " " २० 6 ·मजवधनभूमष । गजशाला । " ॥ 6 " अहिलमक्षी रोगजनकतृणादिमक्षी । अमुक रुधिरं तत्सहित अकृत् । तथा * प्रवेशन बारिणि वारणस्य ग्राहेण नाशाय मवेकृपस्य । "ग्राह गृहीत्वोचरण दिपस्य तोयास्थले वृद्धिकर पर स्यात् बंधनभूमीराह "भद्रमंद ममिश्रदंतिनां श्वेतर तकनकोपमा सिला । भूभयो हिदपुष्टिवृद्धिदा मभुजामवि यशःसुखावाहा " । झाला आह ज्येष्ठा चतुर्विशतिरेव हस्ताहियनिते मध्यजपन्यशाले । “बिस्तारतस्तदिगवान दीर्घा लभान विस्तारसमुन्धिता' स्थु ।" पते न शालास्तमा । अब पूर्वोक्तपरिमाणमध्ये बहूना हस्तिनामसनिवेशात्प्रतिहास्ति पूर्वोका शाला शेया। स्तमामा परिणाहमाह " पेष्ठोगुलानि बहलो वशषड्युतानि मध्यस्तु पचवशकन्यसकोगुलो न ॥ संभप्रमाणविपुला क्रमशो निषगा पीकागलाईसदृश बहुलत्वमेषा ।" निषगा बंधनरजवः । वारमाठ 'दागेच्या कुजरयामतुल्ये विस्तारोऽस्य न्यशहीन स एव । "हीनो भषश्वात्मषष्ठाशकेन शालादार प्रागुवकच प्रशस्त । मग पुन आत्मनरूपशस्य वष्ठान विस्तार । एव च द्वारमुपरि सूक्ष्ममधोभागे महाच संपन भवति। ६ " बधनार्थ वृक्षानाह २० 4 बदनार्जुनशिरीषमधुका देवदारुसरलार्जुनशाला । 'रोहिणीखविरचपकक्षाका स्थदन सक्दवविशोका। “सीता शिवाश्च द्विपवचनामते द्रुमाः पुष्टिकरा द्विपाना । "स्तमार्यमन्येऽपि हि सारवंत. कार्या प्रशस्ता गुणसपयुक्ता. ॥" तथा 'पूर्वाभिमसो निवध्यते यक्षिपस करोतिविक्रम । राज समरेम्वनिर्जितो दीर्थ चायखानुयाइन." "उदङ्मुखो वधमुपैति नागो योऽर्थस्य वृद्धि न करोति भर्नु । "प्रायोति पुष्टिं शिजीविताच सग्रामकालेष्वपराजय चेति । अन्यविङमुखेऽनिटमाह * दक्षिणदिग्वदनस्य च ममोजीवितनाशकरो विश्व स्पात । 'पश्चान्मुखो बधमवाप्य मागो नित्य मवेदोमनिपीडितांग । नाश च वित्तस्य करोति राजस्तस्मान्स ग्राम्यापरदिग्विवय." इति । बधस्तममानमाह "विश्यशान्या वधनार्थ द्विपाना स्तभा राश.श्रेयसे इतिनश्चेति। अन्यविश्यनिष्ट । तत्परिमाणमा “ज्येष्ठो वशोच्चो नवमध्यमश्च स्तमोधहस्त. कवित कनीयान । “सर्व निसाताश्चतुरश्च हरता मानाधिकोनाच शिवाय न स्यु ३० गजाना मदन्ननकान्यौषधानि तु हस्तिचिकित्सायां दृष्टव्यानीति ने प्रपंचितानि । इति सपरिकरगजनिरूपण। THE KUPPU. AM SA TRE RESEARCH INSTITUTE, MADRAS-4 . " ·अश्वलक्षणम् । अवचेष्टितानि । हेषितपरीक्षा । [ नीति 4 " " अधाश्यलक्षाणमुक्त योगयावायो (म ६६१) “दीर्घमीबाझिकूटन्त्रिकइदयपृथुस्तानताबोधजिव्हा सूक्ष्मत्वकेशवालः सुशफमतिमुस्यो ह्रस्वकर्णोधपुच्छः। "जबाजानुस्वृत्त समैसितदशनश्चारुसंस्थानरूपी। वाजी सांगशुद्धो मबति नरपतेः शत्रुनाशाय नित्या" कूट ललाटोर्ध्वभाग । त्रिक कटिप्रदेशः । केशा शरीरास्थिता बाला शीवापुच्छगता । गोबलीवर्दन्यायेन पृथग्गृहणं । जघायां जानुनि वृत्त । मंडलाकार । समा निनोचतत्वरहिता । ५ सिता श्वेता. यानिष्ठमाह (अ.९३) "उत्सर्गाप्रशुभवमासनापरस्य वामे च ज्वलनमतोऽपरत्र शस्त । "सांगज्वलनमवृद्धिद हयाना व वर्षे वहनकणाश्च धूपन च ॥१॥ 'अत पुर नाशमुपैति मेरे कोश' झय यात्युदरे प्रदीले । 'भूयस्य पायो च पराजय स्थानोत्तमोगज्वलने जयश्च ॥ २॥ स्कंधासनासज्वलन जयाय वधाय पादज्वलनं प्रविष्ट । 'ललाटवक्षोक्षिभुजे च धूम' पराभवाय ज्वलन जयाथ ॥ ३ ॥ प्रदेषो यवसभसा प्रपतन स्वेदोनिमित्तादिना कपो वा बदनाञ्च रक्तपतन भूमस्थ वा सभः ।। अस्वमश्च विरोधतो निशि दिवा निद्रालसम्यानता सादोधोमुखताविचेष्टितमिद नष्ट स्मृत वाजिना॥५ हेषितपरीक्षामाह मिहिर (अ ९३) १५ “कौचवद्रिपुवधाय हेषितं ग्रीवया त्वचलया च सोन्मुख । " स्निग्धमुश्चमनुनादिष्टवदग्रासरूद्धवदनैश्च वाजिमि ॥७॥ " पूर्णपावधिषिप्रदेवतागचपुष्पफलकाचनादि वा । "द्रव्य मिष्टमधवापरं भवेद्धेषता यदि समीपतो जय ॥ ८॥ “वामैश्च पादैरभिताडपतो मही प्रवासाय भवति मर्नु । २. “ सध्यासु पीतामवलोक्यतो हेति चेन्दधुपराजयाय । ९॥ " आरोहति क्षितिपतौ विनयोपपभो यात्रानुगोऽवतुरम प्रतिषित च । “वक्रेण वा स्पृशति दक्षिणमात्मपा योऽश्वः स भ रचिरात्मकरोति लक्ष्मीम् ॥ १३ ॥ " मुहुर्मुलनशकुन्कोति न ताब्यमानोऽप्यनुलोमयायी । " अकार्यभीतोऽविलोचनश्च शिव न भर्नुस्तुरगोऽभिधत्ते १४ ग्थपतिलक्षण लोकत एव ज्ञेय । २५ इत्यञ्चादिलक्षणम् । अथाभियोज्यनृपाः। योगयावायो "शब्दायते मुहुरवि शिक्षा गर्दभध्वानतुल्य । त्यक्तस्नेहा परिजनमुहृत् वाहनोधस्करेषु । कष्ट को नः शरणमिति या वादिनो यस्य सैन्ये विविष्टा वा प्रचुरपुरुषा सोऽभियोज्यो नृपेण। "कापोत कोलूकमधूनि यस्य समाभयते ध्वजचामराणि । छत्रायुधादीनि च सोभियोज्यो यस्थाथवानाहततूर्यशब्द । " १ पक्षम-पाट-स्मि । २-वल्या दिल्यमिति मु.पा । ४कशीषो । ५-चि।

·अभियोज्यान । मेवकरणम् । बूतभेदाः । ५७ 4 6 “ "तीपगल सरितामिषोध शोषोऽय वाऽशोध्वजलाशयानां । " अवारिक्शे सलिलप्रवृत्तिरम्पैकतं चाप्सु तरेच्छिलावा. " मंगपातचलनान्यनिमिन रोदनानि च सुरप्रतिमाना । “अनिरूपमनलेन विना का निश्चलानि च यदा प्रचलति ।। " प्रसूतिवैकृत्यमकालपुष्पाण्यरण्यसत्वस्य पुरप्रवेश । " प्रदोषकाले कुकृवाकशब्दाहिमागमे चान्यभूतप्रलाप ॥ ॥ अन्यभव कोषित। "दीय दीन सहताः सारमेयाः कोशत्युञ्चेनित्यमेवानृतौ च। हन्युयोपा थोषितो निपुणाश्च श्वेत काको नकमिदायुध च ॥ अनृतौ शरत्कालादन्यत्र । अनृतावितींद्रायधेपन्वेति । “अहातिरिक्त पवनोऽति चडो गर्वसशस्य मवेत्पुरस्य । १० व्यक्तिमवेचाहनि तारकापा नक्त च तारागणासपणा ॥ एव निमित्तानि यदा भवति तवाभियोज्या क्षितिन देशा।" नीतिप्लारे (१७२५।२९) "भेद कुबीत यनेन मध्यामात्यपुरोधसा । तेषु मिन्नेषु भेदे हि युबराजे तयोजित ।। “अमात्यो युवराजश्च भुजावतौ महीपते । मबी नेत्रे हि भिन्नेऽस्मिोकास्मिपि तद्विषः । १५ " सर्वावस्य हि मेधावी न कुलीन विकारयेत् । तत्रोपनाप कक्तयो य कोषानु महक्षम । आगतान्पूजयेत्स्वामी निजाच परिसादयत् ॥३७॥ भेद कुर्यात मतिमाभिगृहीतो बलीयसा ॥३९॥ "डेन हि समाहन्याद्रित्वारे सहत जल । भिन्न हितकामिव जतुजव विशीर्यते ॥ ४॥ मेद नृपः कृत्वा ततो यायाद्रिपा पुरमिति । एव सामदानममयादिना भेव कृत्येत्यर्थ । अथ व्रतमेषणमाह कामन्दक (१२१) “यातव्याय परिनुयादृत्त दस्यामिमानिन" । २० न विशिष्टि (१२) प्रगल्भ स्मृतिमान्याम्मी शाखे चावे च निष्ठित । अभ्यासकामिरतो दूतो मस्तुिति ।" तविध्यमाह (१२१३) “निमुष्टार्थों मितार्थश्च तथा शासनबाहक "। तत्र यो शिक्षितमव देशकालोचित यथायोग्यमन्यस्याने क्वति स निसृष्टार्थः । यथा पाडवाना दूतो बासुदेव । यावत्सदिष्टवका मितार्य । शासनहार प्रसिद्ध । दूत प्रथाह (१२६८) २५ “ नाविज्ञान पुरे शबा प्रविशेच न ससदि । कालपीक्षेत कार्यायमनुज्ञातच निष्यतेत ।" निष्यतेनुपविशेत् । मारवचा च राष्ट्रस्य दुर्ग तद्गुप्तिमेव च । छिद्र शत्रोर्विजानीयाकोशयित्रबलानि च । “ उद्यतेम्वपि शम्नेषु यथात शासन वदेन । रागापरागो जानीयात्यकृतीनां च मर्तरि ॥ "फलेन नाना द्रव्येण कर्मणा च महीयसा । कुञ्चितुर्विध स्तोत्र पश्योरुभयोरपि । (११) १० "तीर्थाश्रमपुरस्थाने. शास्त्रविज्ञान हेतुना । उशिव्यं जनोपेते स्वचरे, सह सवदत् ॥ (१३) " " । “ - १ रयवनअई-विना-निव श-विगाहा क्ष-पाळ श्रमाय ।तपति - २ अध्यस्तकर्यानृपते । ३ तीर्था- ·" १ । " " दुतकर्म । चराः । चरमेदा । दर्शनशकुना । [नीति "प्रताप कुलमैश्वर्य त्यागमुत्थानसौष्टम् । अक्षुद्रता च दाक्यच मर्नु सर्वत्र कीर्तयेत् ॥ (१४) " सहेतानिष्ठवचनं काम कोध च वर्जयेत् । वेतसीमाश्रयत्ति नान्यवृझानिता भदा । (१५) मान्य शयेन भाव स्वं ववेदिचात्परस्य च । भावमंतर्गत गुप्त सुतो मत्तम भावते ॥ "सस्मावेक स्वपश्चित्य सीमये च विवर्जयेत् ॥ 'राष्ट्राटव्यतपालाना आत्मसात्करण तथा । युद्धापसारभूज्ञान दूतकति कथ्यते ॥ (२३) दूतेनैव नरेंवस्तु कुवीतारिविमर्षण । स्वपक्षे च विजानीयात्परबूतविचेष्टित ॥ (२४) व कर्म निसृतार्थस्यैत्र । चरा उता नीतिसारे ( १२०२६-२९) "तपस्विलिंगिनो धूर्त्ता पण्यशिल्पोपजीविन । चराश्चोयु परित. पिबतो जगतां मन । 'निर्गन्छेयुविशेयुश्च सर्वच विदोऽन्वा । सूक्ष्मसूत्र हि चारेण पश्येद्विविधचेष्टित । १. “स्वपमपि हि जागर्ति चारचक्षुर्महीपति । “विवस्वानिय तेजोभिर्नभस्थानिव चेष्टिते । राजा चरैर्जगत कृषस्न स्यामुयालोकसमते । एतेयास्तु सचाराः सर्वे नान्यो न्यवेदिन । प्रकाशाप्रकाशश्व चरस्तु दिविध मत । "अप्रकाशोऽयमुदिष्ट' प्रकाशो दुत इष्यते ॥" तथा ( १२२४२-४३) " जडम्कांचबधिरपान बहकास्तथा । किराता वामना कुन्जास्तद्विधा ये च कार । "भिक्षकाचारणा दास्यो नानाकार्यकलाविद । अत पुरगत बाती आहरेयुरलक्षिता । उत्रव्यजन गारयानवाहनधारिणी । महामा बाबहिर्वानी विधान्ये च सगता ॥ सूदा व्यजनकर करूपकाः सूचिकास्तथा । प्रसाधका भोजकाच गालवाहका अपि । "जलतालकुसमगधभूषणदायका । कर्तव्य' वशमा होते ये चान्ये न्यासलिन । इति इत्तचारप्रपच । अथ प्रयाणे योधस्वरूपमाह मिहिर भरकतासमहाकुलजाता स्वामिहिता बनिन कृतयज्ञा । 'दृष्टगुणा बहुमाधवामित्रा नागकोरुभना कठिनागा । 'च्याचमुगेश्वरगोवृषनाकार श्येनदृश शुक्सन्निभनासा । "केकरजिलानिमीलितनेत्रा' पुण्यकृता समरेघु सहाया ॥ "देशगुणैः पचिताश्च पुरोगास्ते बहवो गणालझणलक्ष्या । २५ " काकभुतो भष्टीकृतबका धर्मभृतो विविधायधहस्ता " ॥ अथ प्रथाणे विशेषो योगयात्रायां अत पुरादा स्वनिवेशनादा सिंहासनादगिपरित्तरादः । 'कुर्यानन्द्र प्रथम प्रयाण चिप्रै शता कृतमालाशीः । “हिजो विष्णुक्रमाद्भूप मनेणानेन शपयेत् । इन विष्णुविचकम इति पाद समुद्धरेत्" । अमुकस्य बघाय दक्षिण मितियो न्यसेत। "मगलानि सत' पश्यन्स्पृशन शपवन नृपो बजेत् ॥ ॥ अथ दर्शनशकुन वराहमिहिर. “वाच. शुभा सारसच्चापबहिण. कादबहसा सजीवजीवकाः ॥ काश्च पकाक्तवराहपृष्ठमो श्रीवृक्षवालव्धजनानि चदनम् । " शुभा वाचो बामणा- नामिति पूर्वेणान्वय । 6 " " २० . " १चन्ता ।कारका ।३।४ क्ष पाठ ।

·स " । t भयस] अनिष्टफलानि । प्राणिशकना । " दधिम बुधतरोचना कुमारी ध्वजकनकायुजभद्रपीठ सिक्षा । 'सितवृषकुसुमाबराणि मीनदिजमणिकाजनाश्च चारवेषा । "ज्वलितशिलिफलाशतेनु नश्यदिदमुद कुशचामरायुधानि । 'मस्कतकुरुपिंदपद्मरागा स्फटिकमणिप्रमुखाश्च स्वमेवाः । स्क्यमय रचितान्यवनतो वा पथि यदि कथितानि भवति मालानि । " म जयति सकला ततो धरित्री प्राणहगालभनथुतेपास्या ।" इद मगल ग्राह्य द्रष्टव्य स्प्रष्टव्य श्रोतव्य चेत्यर्थ । अनिष्टकलान्युकानि तेनैव कार्यासौषधकृष्णधान्यलवणाक्षीवास्थितेल वशापकागारगृडाहिकीकृत केशायत व्याधिता । वातान्मत्तधनास्तगतुषक्षक्षामतकारया मुद्दा यकविमुक्तकेशपतिताः काषामिण वाशुभा . यानदिने सम्यगवर्जन तु ज्योति शास्बे जय । एव मगलागलाभनदर्शनानिष्ट नापीष्टलाम १. इति शेय। देशविशेषे विशेषमाइ "छुदरी थूकरिका शिवा व श्यामारला पिगलिकाऽन्यपुटा । दामा प्रशस्ता मूहगोधिका च पुसज्ञका ये च पलात्रिणश्च ॥ तथा श्येनो हरु पूर्णकुट, कपिश्च श्रीकर्णरिकारकपिपिकाजा । खोस शैता ये च शिविद्विषो च यान हिता दक्षिणभागसस्था । आस्फोटिताऽपवेडितशस्तूर्यपुष्पाहवेदध्वनिगीतशब्दा । प्रयाण शुभदा नराणामाकादेत दक्षिणत परेषा। आस्फोटित मलयुद्ध । आक्ष्वेडित मुखशब्द । भारद्वाज्यजयहिचापनकुला सकीर्तनादर्शनारक शतश्च शुभमदानसरटो दृष्ट शिवाय कचित् । “ मोधाशकरजाह काविशशका पापामतालाइने धन्य कीर्तन नृक्षवानरफल तव्यत्ययाच्छोभनं ॥ २७ नकुलम्य मृगस्थ पक्षिणा बामोदक्षिणभागसेचन शुभद। श्वशृगालयोरिख व्यत्ययेन फलव प्रशस्यते । "चायो नकलश्न वामभायो विवसाद्धोत्परत शुभप्रदौ । मृगवश बनेषु कुक्कुरा शलपत्रोऽस्तमये च दक्षिण "कचिदपवादमा “निरुपहतमनोजवृक्षसस्था शुश्चिचिरावनिसस्थसंस्थिताश्च । भतिथिदिवसर्कलमकाले शुभफलाऽपि शुभप्रद प्रविष्ट । पभशशुमदुमकटकेषु श्मशानभस्मास्थितुषाकुलेषु । ‘সাক্ষাযহ্ল্যাকহী মাগীব যাণ হন মঞ্চ दवानरोगादितमीतमत्तवैरायुद्धाधिकाक्षिणश्च । सीमालनयतरिताश्च सर्वे न चित्तनीया सदसत्फलेष " ॥३ति प्राणियान । अथापाणिन । स एवं ३० 'रिक्तोनुकूल ग्लशो जलार्थम- प्रयत सिद्विार प्रयाणे । " विद्यार्थिना चौर्यसमुत्थिताना वविविया यच्चमिनामतीय । " विशषमाइ वामा 4 " 4 11 तथा “ १श- माक्ष-मम । क्ष-पाठ । (ध-मिदाधिन ।

·६० अप्राणिशकुना । स्कंधावार । [ नीति 'यान धुरेण रहित बृहती च कन्या गर्भण चातिमहता पुरतः स्थिता स्त्री । आगच्छ तिष्ठ विश गच्छसि वा किमर्थ शब्द स्थिरश्च गमन प्रतिषेधयति ॥ श्रुते आह " सर्वत्र पाप अतमुदिशति गोस्तु क्षुत मृत्युकर थियासो. । 'माजारराखलन च यातुर्नस्तस्य मंगश्च न शोभनाय " ॥ तथा ५ “ द्रव्याणि शुक्लानि तुरगमश्च पूर्वेण याम्येन शव च मांस । पश्चात्कुमारी दधि चातिशस्त सौम्येन गोबामणसाघवच" ॥ तथा “का श्रुभो दक्षिणताच तेषामन्येषु वेशेषु विपर्ययेण"। पूर्वशे दक्षिण' का शुभ अन्यस्मिन्याम इत्यर्थ । तथा "कोशावू शकुनविरुत निष्फल प्राहुरेके तबानिष्ट प्रथमशकुने मानयेत्पच षट् च । १. "विज्ञो यामापति शुमे घोडशे वा द्वितीये प्रत्यागोत्स्वमवन मिति ययनिष्टस्तृतीय " ॥ प्रयाणे प्रथम यत्राशकुन जात तत्रैव स्थित्वा एकादशयामानतिवाहयेन । पुन प्रस्थाने याशकन तत. षोडश । ततोऽप्यशकुने गृहे आगमन । एव शकुनानि यहचलादीनि वीक्ष्य राजा स्वय यायात् । स्वस्य ग्रहाचानुकल्याभावे तदत यशस्विनममात्यं जयार्थ प्रेषयेत् । यथोक्त योगयात्राया "शत्रोधाय सचिव शुभदेक्युक्त आज्ञापयनृपतिरात्मनि देवहीने " इति । १५ ग्रहायानुकूल्य ज्योति शास्त्राववातम्य । अथ स्कधावारस्थल नीतिसारे “यायाइरिपुराभ्याशे भूभागे साधुसमते । स्कथावारविशेषज्ञ स्वधावार निवेशयेत् । भूमिप्रवेशे सामर्थ्यादगारमुपकल्पयेत् । गुप्त स्वच्छ पुराकार महाद्विपसमावृत ॥ "पाणिग्राहेण शुद्ध च स्थपत्तिसमावृत । तन्मध्ये मानसाल्हादि महन्मोल वलावृत्त ।। “अंत कोशग्रहोपेत कारयेदाजमदिर । मौलभूतीणेसुहृद्विविघाटबिक बल । "राजहये समावृत्य क्रमेण विनिवेशयेत् । " अते श्चगणिन शरान लुभकान् दुष्कर्मण । पर्याप्तवेतनानातान्भहले विनिवेशयेत् ॥ "हस्तिनो लब्धनामानस्तुरगास्तु मनोजवा । गृहोषकठे नृपतेर्वसेय. स्वातरक्षिता ॥ “युद्धयोग्यो महामत्री सन्नइ सावधिष्ठित । तिन्नरफ्तेदारि वेगवाश्च तुरगम ॥ “निशितान्यो बहिर्गोदच्छेदारिवास्ति । सज्जोपकरण तिष्ठत्सर्व कार्योन्मुखो जन तथा २५ बहिश्व खातान्सछन्नान तृणोपरि सवृतान् । परसैन्यविधातार्थ सर्वा भूमि बिनाशयेत् ॥ “कचित्कटकशास्खामि कचित्तोलेर योमुखें । दूषये परितो भूमि प्रदपवरैरपि ॥ निगूढापपाषाणस्थाणुवल्मीकनिन्हुता" ॥ उत्तममध्यभभेदास्तत्रैव " यस्मिन्देशे यथाकाल सैन्यच्यायामभूमय । परस्थ विपरीताश्च स्मृतो देश स उत्तम । आत्मनश्च परेषा च तुम्यव्यायामभूमय । यत्र मध्यम उद्दिष्टो देश शास्त्रार्थचिंतकै ॥ २० " अरातिसैन्यव्यायाम पर्याप्तमहीतल । आत्मनो विपरीतश्च स वै देशोऽधम स्मृतः ॥ स्कधावार विशिनष्टि कामंदका "दिव्यांतरिक्षरुत्पातः पार्थिवैश्वाप्यषितः । नीचे प्रवृत्तपवनो भगालीततमगल. ॥ "पुष्तजनः माधु सुगविज्वलितानन । इत्यादिलक्षणोपेत स्कचावार प्रशस्यते । “शस्ते तस्मिन्दिषो मंगो शेयोऽन्यस्मिन्निपर्यय " शनायुपेते जयोऽशकुनाौते मग इत्यर्थः। २० 4 " " -काल न्यु।

·स " मयूसः] सेनापति । व्यूहभेदाः । तेषा रचना । सेनापतिकको नीतिसारे " कुलोद्भुत जानपद मत्रज्ञ भविसमत । दडीते प्रयोनार अध्येतार च यत्नत.॥ “प्रभावोत्साहमपनमाजीग्यमनुजीविना । नित्याकारणाराणामकरिमनाविल ॥ 'श्रुतानुबधिकर्माणमल्पामित्र बहुश्रुत । गजाश्वरथचर्यासु शिक्षितं त्यागिन सह । 'युद्धभूमिविभागज्ञ सिंहषदविक्रमम । अदीर्घसूत्र निस्तदममर्षणमनुद्धत ॥ हस्त्यश्वरवालाणा सम्पकूलक्षणोदिन । देशभाषास्वभावज लिपिज्ञ सुदद स्मृत । “निशाप्रचारकुशल कुशलज्ञाननिश्चित । विदेशमार्गविज्ञानसंपन्न तवसेवितं । " श्रुत्पिपासाश्रमवासशीलवातोष्णवृष्टिभिः । अनातितभयग्लानिशत्रुपक्षभयावह ॥ "भेत्तार परसैन्याना कुःसाध्याहितनिश्चय । भनाना च स्वसैन्याना अवष्टंभस्य कारकै ॥ " चरदूतपचारझं महारमफलोपग । शश्वत्ससिद्धकर्माण सिद्धिकर्मनिषेवित ॥ "इत्यादिलक्षणोपेत कुति स्वजिनीपति" ॥ तस्य त्यमुक्त। "वजिनीं च सदोयुक्त स गोपायहि कानिश । " मद्यविनदुर्गेषु यत्र यत्र भय भवेत् । सेनापतिस्तत्र तत्र गोमूलीकृतले ॥" व्यूहस्तु मकर- श्वेनसूचीशकटवज्रसर्वतोभद्रभेदात् घोदा । तेका विनियोग उको महामारते "यायाच्चूहेन महता मकरेग पुरोभये । श्येनेनोभयपक्षेण मूच्या वा धीरचकया । पश्चाद्भये तु शकट पाइवयोवज्रसहित” । अन्ये च गरूडाक्यो व्यूहमेवा नोकाः। तेषामेव्ये- वातर्भावात् । " सर्वतोभद्र मषे ब्यूह प्रकल्पयेत् ॥" रचनोक्ता नीतिसारे 'नायक पुरतो यायात्प्रवीरपुरुषावृतः । मध्ये कलत्र कोशश्च स्वामी फल्गु च यदन" । नायक सेनापतिः । फल्गु अन्नादि । लक्षणीयमित्यर्ध । " पाइयोरुभयोरश्वा बाजिना पार्श्वयो स्था । रथाना पार्श्वयोनागा नागानां चाटवीबल ॥ "वश्वासेनापति सर्व पुरस्कृत्य कृती बल । याया सन्नद्धसैन्याँध विनाश्चाश्चासयन जनान" पूर्व सेनापतेरये यानमुक्त अबुना पश्चाद्यान । अतो ज्ञायते अग्रे याता पश्चामाता चति सेनापतिदयामिति । इति सेनापतिन्यूहनिरूपण । अब कूटयुद्धेन शत्रुमारणसमय उको नीतिसारे " दीर्घावनिपरिभात मुस्पिपासाहतश्रम । व्याधिदुर्भिक्षमर पीडित दस्युषितं । "घोरामिभयवित्रस्त दृष्टिवालसमाहत । पकपासुजलस्कचव्यस्त श्वासातुर तथा ॥ 'प्रसुप्त मोजने म्यममभूमिटममस्थित । एवमाविषु जाप्तेषु व्यसनेन समाकुल ॥ "स्वसैन्य साधु रक्षेत परसैन्य च धातयेत् । विशिष्टो देशकालाम्या युक्त प्रकृतिभिर्बल । “कुर्यात्पकाशयुद्ध च कूटबद्ध विपर्यये" । कूटयुद्ध नामविषाक्त शस्त्रादिना घातम लोके प्रसिद्ध किञ्चिदुक्त नीतिसारे "पुरस्ताद्विषमे देश पश्चाद्धन्यात्तु वेगवान् । जितमेव विश्वस्त हन्यान्यनु व्यपाश्रितः ॥ "विलोभ्यापि परानीकमधमत्तो विनाशयेत् । अवस्कर यादात्री प्रजागरकृतश्रम। . " १ चयवनभर-लिपि । श-हित । ३क्ष-पाठ ।

·कूटयुद्धम् । धर्मरणम् । [नीति 6 M " दिवासुप्त समाहत्याभिदाव्याकुलसैनिक। प्रातः संगवसन्नद्धमपराहे विनाशयेत् । निशि विसंमस सुप्त तत्सौतिकविधानवित् । "इत्येव कूटयुद्धेन हन्याच्छनलस्थित । वदति समित्यादि सत्रवत्सप्रकीर्तितः । "अरिनाशो महीपाना नयनामविशारद ।" साधु प्रमत्त व्यवसायवर्ती बेन प्रकारेण घर निहन्यात् ।। "चौ समावेदिततत्यचारः शकेत तेनैव ततोऽप्रमत्त ॥ “नियतमिति निहन्यात कूटयुबेषु शत्रु न हि तिश्यति धर्म छद्मना शत्रुनाशः । " अचकितमिव सुप्त पांडवानामनीकं निशि सुनिशितशखो द्रोणसूनुर्जघान ॥" अत्र नामाणवज हन्यात् । ब्राह्मण तु स्वस्थ वधार्थमायात निवारयेत् । यदा निवारणमपि १० कर्तुमशक्तस्तदा हन्यादेव । यथाह मनु (१३५१-५२) गुरु वा बालादा वा ब्राह्मण या बहुश्रुत । आततायिनमायात हन्धादेवाविचारयन् ।। "नाततायिवधे दोषो हतुर्भवति कश्चनेति ।" कात्यायनोऽपि " आततायिनमायातमपि वेदांतग रणे । जिघासत जिवासीयान लेन ब्रह्महा भवेदिति ॥" अतो जिघासत एवं विप्रस्य मारण न सुप्तावे. । अत्र विज्ञानेश्वर मनुवाक्ये वाशब्दा- १५ कात्यायनवाक्येऽप्यपिशब्दान प्रामणवधे तात्पर्य । किंवताहशो ब्राह्मणोऽपि वध्य किमुतान्य इति के मुतिकन्यायेनैतादृशान्यवधपरमित्याह । वस्तुतस्तु स्ववधोयतो ब्राह्मणोऽपि वध्य एव । पूर्वोकवचनयोः स्वार्थत्यामेऽसाधारणमानाभावात् । गालवस्तु अहनने दोषमाह उद्यम्य शवमार्यात भ्रूणमप्याततायिन । निहत्य भ्रूणहा न स्यादलत्या भ्रूणहा मवेदिति "। २० आत्मघाती भवेदित्यर्थ । बृहस्पतिरपि 'स्वाध्यायिन कुले जात यो हन्यादाततायिन। अहत्वा भ्रूणहा स स्यान्न हत्वा भ्रूणहा भवेदिति” । " सर्वत एवात्मानं गोपायदिति श्रुतिरपि । अत स्ववधार्थमागच्छन् ब्राह्मणो वध्यः । परवघार्थ गठन्स्वपन वध्य इति तात्पर्य । एतत्परमेव बार्हस्पत्य 'आततायिनमुकृष्ट वृत्तस्वाभ्यायसयुत । या न हन्यायप्राप्त सोऽश्वमेधफळं ठमेदिति” । २५ एवमेव चविकाशय । यत्त धृष्टद्युम्नस्य द्रोणवघे कुत्सन कृत । न तद्वाझणवधनिमिचमेव किंतु न्यस्तशस्त्रवधनिमित्त । तादृशस्य ब्राह्मणस्य वधेऽन्यापेक्षया दोषातिशयात् । प्रजापीडनमुक्त मारते "उपरुपति राजानो भूतानि विविधानि च । त एव विजय प्राप्य वर्द्धयति पुन प्रजा । तथा "तावलुटेरपीइयेच शत्रो प्रकृतय स्वय । वश जाते पुनस्तासु पितृवादत्तिमाचरेत् ॥" अथ धर्मरणमाह मनुः (६८८, ९०) " समोचमाघभे राजा लतः पालय प्रजा । विनिवर्तत समामा क्षत्रधर्म मनुस्मरण" तया " आहयेषु मियोऽन्योऽन्य जिघांसतो महीक्षिा । युद्धयमानाः परं शक्त्या स्वर्ग व त्यपाङ्मुखाः । योधान्प्रत्युपदेश उक्को वराहमिहिरेण " ·" - ॥ 41 योधान्प्रत्युषवेश। "अभिजनयुता यूयं शौर्य जना कथयति वो धनुषि परशो शक्त्या चके तय कृतनमः । "मपि च भवतामस्ति स्नेह कथ न जयो मम विरवतुरगस्यावाकात भवजिरिव यदा"। तथा पुराणोपदेशैश्च तान्प्रवर्तयेत् । तथाहि । ज्योतिष्टोमादियझे. स्वचाप्तिस्तत्र च ज्ञानायनेक साधन महत्कष्टायाससाध्य । तथोपासनाया पचान्यादितपस्सु च केशादिक स्पष्टमेव । योगोऽपि वायुनिरोधनाहारनिदा ५ व्यायामनिरोधनादिना दु.साध्य एव । सवत्र च कीर्तने कृते पुण्पक्षय । अत' सर्वापक्षया रणमरणमेव स्वरूपायाससाध्य साीय । तत्राले पापिनामपि स्वर्ग किमुतान्यस्य । सवुक्त योगयावाया। "पायनेन मुनिना मनुना च धर्मा युद्धेषु ये निगदिता विदितास्तु ते ।। स्वाम्यर्थमोदिजहिते त्यजतो शरीर लोका भवति सुलमा विपुले यशव । १. " तपस्विमियाँ सुचिरेण लभ्यते प्रयत्नत सत्रिमिरिज्यया च या। "ब्रमति तामाशुपति मनस्विनो रणाश्वमेधे पशुतामुपागता ।। 'स्वर्गस्य मार्गा बहव अदिवास्ते कृन्नसाच्या कुटिला. सविधाः । “निमेषमात्रेण महाफलोर्यमृजुन्य पयाः समरे व्यसुल्वमित्यवि" । तथा 'सरक्ष्यमाणामपि ना शमुव्यवश्य एलच्छीरमपहाय महत्सुतार्थान् । १५ तत्किं वर प्रलुपता सुहशो समक्ष कि नियतः परवल भृकुटीमुखस्य । 'हा तात मातेति च वेदनाः किरन शकुन्मूत्रककानुलिप्त । वर मृत. किं भवने किमाजी सदष्टदतच्छवभीमक्क " तथ्या 'यस्थ तपो न जनाः कथयति नो मरण समरे विजय वा। श्रुतदानमहाधनता वा तस्य भवः कृमिकीटसमानः। "लोकोऽशुभस्तिष्ठतु तावदन्यः पराङ्मुखाना समरेषु पुसौ । "पन्योऽपि तेषा न हिया मुखानि पुरसखीनामवलोकयति । 'शत्रुसैन्यमवदार्य वर्णतां यत्सुख तु कथयामि तादृश । श्रृण्वता स्वयशसोपपलवान दिग्वधूवनकर्णपूरकान् ॥ “निपतति शिरसि द्विषस्य सिंह. स्वतनुशताधिकमासराशिमूर्तिः । २५ " पिबति च तदमृमदेष्टगध वदनगताय शनै प्रमृज्य मुक्कान् । भारते इद्रावरीषसवादे इंद्री यज्ञत्वेन रणवर्णन कृत्वा तन्मध्ये यो मृतस्तस्य फलमाह 'भरथं तु य शूरो विक्रमेदामिनीमुले । भयान्न विनिवत तस्य लोका यथा मम ॥ यश्च नावेक्षले कचित्सहार्य विजये स्थित । जीवनाह प्रगृहाति तस्य डोका यथा मम । " आहवे निहत शूलैर्न शोचेत कदाचन । अशोध्यो हि हत शूर स्वर्गलों के महीयते । ३ न ह्यन्नं नोदक तस्य न लानं नाप्यशौचकं । हतस्य अमिच्छति तस्य लोकाम शृणुष्व में। 'घरासरस्सहखाणि शूरमायोधने हतं । वरमाणा प्रधावति मन मत्ती मवेदिति । स्तनपश्च पुण्प च धर्मश्चैव सनातन' । चत्वारस्थाश्रमास्तस्य यो युद्ध न पळायते" तथा " 40 " न २० “ 4॥ “ - ·4 ६४ अद्धमहिमा। [नीति " हि मौर्यात्पर किंचित्रिषु लोकेषु विद्यते । शूर सर्व पालयति सर्व शूरे प्रतिष्ठितं ॥ चराणामचरा अन्न अदष्ट्रा वैष्ट्रिणामाप । अपाणय पाणिमतामच शूरस्थ कातराः॥ " समानपष्ठोदरपाणिपादा. पञ्चायू भीरखोऽनुवति । “अतो भया. प्रणिपत्य मूयः कृत्वाऽजलानुपतिक्षति शूरान् " ॥ योगयात्रायामपि "चिमत्कुचनाएपंजरे हरिणाझ्यः प्रवरोरुपीडन । "रमयंति विमानसंस्थिताः सुरवघ्नोति मुदा रणार्चितान। " एकतोस्य सुरसुवरीजनः श्री प्रतीच्छति युयुत्सतोऽन्यत- । 'पाप्मना सह पलायते यशश्चकत कुलकलककारकं ॥ तथा “चित्र किमस्मिन्नद साहस वा यत्स्वामिनायें गणपति नासून । १० "युद्धादप्रमष्टो विदितोऽरिमध्ये यदालिशस्तिष्ठति साहस तत् ॥ " न केवल गात्रविभूषणानि क्षतानि शूरस्य रणे कृतानि । " यशस्तरोर्मूलकृषिक्षतानि तान्येव वशस्य विभूषणानि । मैगे जाते प्रत्यावृत्तों कजातिशयम्सचैक 'मग्नेषु योधेष्ववपूर्य शम्राण्याजो प्रवृत्ता व्यसवः कृता थे। "ऊर्ध्वानना वाजिकृतामलोकास्तेषा विमानान्यवलोकयति" । १५ अश्वमेधप्राप्तकोडेभ्योऽप्युत्तमं लोकं यांतीत्यर्थः । "रश्वमेधो विहित' फले वा देवेदिवा श्रुतिशावकारे । "तेरेव भगे प्रतिलोमगस्य पड़े पदे वाजिमख- प्रदिष्ट ॥ " समूति सयुगसपहार पश्यति सुप्तप्रतिबद्धतुल्य । आत्मानमकेषु समानानां महाकिनीमारनवीजतागा" ॥ यत्तु पराशरवचन २० " द्वाविमौ पुरुषो लोके सूर्यमहलमेदिनौ । परिबाड्योगयुक्तश्च रणे चाभिमुख हत" इति तत्र परिवाणहतस्यापि मोक्ष इति केचिव्याचक्षते । युक तु 'तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेती' त्यादिमि श्रुतिमिमोक्ष प्रति साधनवासमावणम्य च ज्ञानसाधनत्वाभावेन ज्ञानानुत्पत्तेर्न मोक्ष" इति । यत्तु वचन तइसाधारण्येन रणस्य मोक्षफल ब्रवीति । योगयुक्तश्चात पद योगे जाते ज्ञानोत्पत्ते प्राक् मृतस्य ये लोकास्ते रणमृतस्य भवतीत्येत्परत्वेनाप्युपन्न न रणमरणस्य मोक्षसाधनत्व गमयति । योगस्य तु मुक्त्यहेतुत्वमतेन “ योग प्रत्युक्त" इति सूत्रे निरूपित- २५ मुत्तरमीमांसाया। यस्तु काशीमरणेन मोक्ष इति तत्रापि न काशीमरणा साधन कितु ज्ञानमेव । ज्ञान च विशिधगुरोः शिवस्योपदेशाडीघ्रमेव जायत । इति विस्तरस्तु बिस्तरमिया नेह प्रतन्यत इति दिक् । भगवद्गीतायामपि श्रीभगवता युद्धमेव क्षत्रियस्योत्कृष्टमुक्त ( अ २।३१-३७) ३० "स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकवितुर्मामि । धाद्धि युद्ध छेयोऽन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते । 'यदृच्छया चापपन्न स्वर्गद्वारमपावृत्त । मुसिन क्षत्रिया पार्थ लभते युद्धमीहा ॥ " U " - ·मयूख] पलायने दोष। " " " . . " ॥ अब वेचमिमै धाथै सयाम न करिष्यसि । तन. स्वधर्म कीनि च हित्वा पापमचाफ्यासि । " अडीति चापि भूतानि कायम्पति तेऽव्यया । समावितस्य चाकीर्तिमरणावतिरिभ्यते । भयावणादुपरत मस्यते त्वा महारथा । येषां च व बहुमतो भूत्वा यास्यसि काधव । अवाच्यवादाश्च बहून्वदिष्यति तवाहिता- निदतस्तव सामर्थ्य ततो दुसतर नु कि। हतो वा प्रास्यसि व जित्वा वा भक्ष्यसे महौं। तस्मादुनिष्ठ कौतेय युद्धाय कृतनिश्चय" इति ५ तथा विशेषो भारते "गजो गजेन पातव्यस्तुरगेय तुरगम । रथिना च रथी योज्य. पत्तिना पत्तिरेव च ॥ " यथायोग्य तु सयोज्य अन्न धर्मग न हीयते " । एवमसभवे प्रकार उक्त कामदकेन 'अञ्चस्य प्रतियोद्धारो भवति पुरुषालय । प्रतिकरूपास्त पञ्चाश्चा विधेया जरस्य चेति"" पलायने दोषमाह मनु (७९४-९५) यस्तु भीत. परावृत्त सश्रामे हन्यते परे । यत्किचिकृत भर्नुस्तत्सर्व प्रतिपद्यत । यञ्चास्य सुकृत किंचिदमुत्रार्थमुपार्जित । भर्ना तत्सर्वमादसे परावृत्त हतस्य च उपदेशो योगयात्राया "जीवतोऽपि निहतस्थ वा रणे धर्म यहि नरस्य युध्यत । निश्चयान मरण हि सगरे नैव भीरजरामर चित् ॥ मानमात्रमचलव्य पृथ्यते कीटकोऽथ विहगोऽय वा पक्ष 'को हि नाम पुरुषस्त्यजेद्रण स्वर्गमानसुखकीर्तिवित्तद " " नारायणोऽपि (३) 'यदि समरमपास्य नास्ति मृत्यायमिति युक्तमतोऽन्यतः प्रयातु । अथ मरणमवश्यमेव जता किमिति मुधा मलिन यश कुरुभ्वमिति अवध्यानाह मनु (८९) न च हन्यास्थलारुढ न कीथ न कुताजलि । न मुक्तकेशमासीन न तपास्मातिवादिन। नबिसन्नाह न न न मिरायुध । नायुध्यमान पश्यत न परेण समागत ॥ 'म भीत न परावृत्त सता धर्ममनुस्मर " " राजधर्मेधु 'वृद्धो बालो न हतम्यो नैव स्त्री नैव च विनः। तृष्णपूर्णमुखश्चैव तवास्मीति च यो ववेत दाख म पानीय पिबत न भुजान नोपानहीं अमुचत नावर्माण सवर्मा न स्त्रिय न करेण न वाजिन न सारथि न दूत न ब्राह्मण न राजानमराजा इन्यात् ।। रणे च वानमुक्त नीतिसारे "प्रत्यो कर्मणि कृते श्लाघमान कृतादरः । योधेवस्तु ततो दयाको हि दातुन युध्यते" तथा रूप्य हेम च काय यो यो यजपति तस्य तत् । दयाहस्त्वनुरूप च दृष्टो योधान्पहर्षयनिति" शति वीरोत्साहम वर्मयुद्धा एव राजा परराष्ट्र विनित्य ता एव प्रजाः पितृवापालपन् । तशोक। पूर्वमेव । अथ वीगे माहमा निकापीहार । भारत युधिष्ठिरप्रश्री भीष्म प्रति “अवधर्मान पापीयान धोऽसि मरतर्षभ । अभियाने च ब च राजा हति महाजन ।। अथ स्म कर्मणा केम लोकान् जयति पार्थिव । विवन जिज्ञासमानाय अहि भरतर्षभ। भीष्मवचन "निग्रहेण च पापाना साध्वनुग्रहणेन च । पदनिश्व राजानो भवति शुभयोऽमलाः ॥ " उपञ्चति राजानो मतानि विजयार्थिनः । त एक विनय प्राप्य पद्धयति पुनः प्रजाः ॥ "मपबिभ्यति पापानि दानयज्ञतपोबले । अनुमहेण भूताना युभ्यमेषां विवर्द्धते । ॥ २. 4 न - " " ३० " ·कोडा। [नीति । " " "एवं शस्त्राणि मुचतो प्रति वध्याननेकधा । तस्यैषा निष्कृतिष्ठा भूताना भावन पुनः ॥ " यो भूतानि धनाज्जात्या वधाकुंशाच रक्षति । वायुभ्य प्राणदानाच स धर्म सुखदो विराट् ॥ “स सर्पयज्ञैरीजानो राजाथाभयदक्षिण । अनुभूयेह भदाण प्रामोतदिसलोकता॥ "ब्राह्मणाचे समुत्पन्ने योऽमिनिःसृत्य युवयते । आत्पान यूथमुत्सृज्य स यज्ञोऽनतदक्षिणः । "अभीतो विहिरन शबून प्रतिगृपहन शरास्तथा । न तस्मात्रिदशा श्रयो भुवि पश्यति किंचन ॥ 'यस्य यावति शस्त्राणि तनु मिदति सयुगे । तावत. सोऽभुते लोकान् सर्वान्कामदुधो क्षयान् ।। "यदस्य रुधिर गात्रादाहवेषु प्रवर्तते । स हनेनैव रक्तन सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ " यानि दुखानि सहते वणानामभिपातने । न तपोभिस्ततो भूष इति धर्मविदो विदु." ॥ तथा "पतत्यभिमुख. शूर. परागीतः पलायते । आस्याय स्वार्थमध्वान सहायान्विषमे त्यजेत् ॥ १. मा स्म तौस्ताहशास्तात मरिष्ठा. पुरुषाधमानाचे सहायान रणे हित्वा स्वस्तिमतो गृहान्ययु ॥ " अस्वस्ति तस्मै कुति देवा इद्रपुरोगमा । त्यागेन यः सहायाना स्वप्राणाखातुमिच्छति । काष्ठलोप्टै; बहे गुर्वा कटासना । पशुबन्धारयेयुर्वा क्षत्रिया य ह्यनीहशा "॥ अनीहश.। अभीरवः शूरा प्रत्यर्थ । "अधर्मक्षत्रियस्यैष यच्छय्यामरण भवेत् । विसृजन श्लेष्मपितानि कृपणं परिदेवयन् । " अविक्षतेन वेहेन प्रलय योऽधिगच्छति । क्षत्रियो नास्य तत्कर्म प्रशसात पुराविदुः ॥ "न गृहे मरणे तात क्षत्रियाणां प्रवर्तते । शौं डीराणामौंडीरमधर्मकृपण च यत् ॥ 'रणेषु कवन कुवा ज्ञातिभि परिवास्ति' । ताश्यो. शन्वे. सुनिभिन्न क्षत्रियो ववमहति ॥ 'शूरो हि सत्वमन्युभ्यामाविद्धो युद्धयते भूश । कृत्यमानानि गात्राणि परेनवाबबुध्यते ॥ " ससंस्थे निधन प्राप्य प्रशस्त लोकपूजित । स्वधर्भ विपुलं प्राप्य समस्येति सलोकता। यत्र तत्र हतः शर. शमि परिवारित । अक्षयान लमते लोकान यदि दैन्यं न भाषते "" इति वीरोत्साहम विचिकित्सापाहिारः । अथ कीडा 'नुपाहता राजनीतिमुक्ता शंकरनदनः । श्रीनीलकंठो वदति क्रीडा बुद्धिबलानिता ॥ "पटे फले वा भुवि याऽथ कार्य प्रागोरयानवक तथैव । " उदाग्रिगम नवक समानमेव चतु षष्टिपद हि तत्स्यात् ॥ १॥ २५ " कोणेष्वथो हसपदैस्तवकयेतत्यतिम दिक्षु पवयं इय । " मध्ये चतुष्क च समक्य तन्त्र स्थाव्य च समामिकसैन्ययुग्म ॥२॥ "अंत्येष्ववपदेषु मध्यपदयो राजा च मत्री तयोरुष्ट्री पार्श्वगतो तयोरपि तथा बाहो तयोर्दतिनौ । "तमारपक्तिगावसुमिता स्थाप्या युधै पत्तयः स्थाप्य चाप्यपरत्र सैन्यगुभय चैकरणायोयत॥३॥ राजा विक्षु विविक्ष चाटपइगो मत्रीबिडिमात्रगश्चैकैक करमस्तु अस्वलतया मध्य विषयावरं। ३. "बाजी विक्पदतोविदिग्गतपदेष्वस्वथोकुजरःपको सर्वपदेष्ववक्रगतिमान् पति. पुरो गच्छति॥४ "एकैक विनिहति वक्रगमनेनेव पदे चाति प्राप्तो मैत्रविदेष जायत इतौ वृत्तः पवे पूर्वगे। " असे हंसपदे स चेयुपगतस्तत्रैव मत्री भवेनोपूर्व परिवर्तने न कथिता भाषेह सम्यक मादय५ " अनावृत्तिपरावृत्तिभिवा क्रीडा द्विषेष्यते । पत्तस्याभ्यभेदेन तथाप्याद्या द्विधा मता ॥६॥ " ·३७ " " " न " " मयूखJ अन्याय चतु-पष्टिपदगमनप्रकार । सचिषामगतो तत पदाती सचिवो ताक्नु तत्र चालनीयो। "पदयुग्ममितीह संप्रदाय पनगोन्पोऽपि पर अवयतेऽत्र ॥ ७॥ "गतागते हयोष्ट्रयोर्न चातरानिवर्तक । पुर स्थिता यावयो मजस्य ते निवर्तका ॥८॥ "मविण' पृष्ठकोणस्थौ स्याप्यो पत्ती स्थिरावुभौ । तथा कमेलकस्यापि पश्यावृखलगावुभौ ॥ "व्यूहद्वयमिद चक्रव्यूत्यत्परमारण । द्वित्रिप्रकारो यमन दुरोलस प्रकीर्तितः ॥१०॥ परस्य राज्ञोमिमुख द्विध संस्थाप्य मध्यत ।स्वीयाम्यस्थापसरणाकोटीश स प्रकीर्तितः॥११॥ नसायामिक कोपि सस्थापनीयो विना सश्रय सश्रयो नीच इट। वै संश्रयो भूपतेरन्य इष्टो न वा मारण भूपतेस्त्विष्टमेव । "सरोधन राजजयो मतोऽत्र तद तैकाक्तिया प्रदिष्टा । सा चेञ्चतु षष्टिमिता कमेण स्थर्यस्य सोऽप्यन परानित स्यात् । “विरुद्धराजाशयुतो न चेत्स्यात् न चास्य पक्षे गतिमान द्वितीय । "प्रमापयेत्सोऽथ विपक्षपक्षे समीपम स्वस्थ निरोधनक्षमा । “निकायमानत्य नृपस्य सार्थे शिष्येत योकतरस्सदैव । तकीडक सगणयेत्पतीयालेष्वात्मनो दावच तान दिनिधान् । कृत्या तदकान् गणयेत्पतीपकोटाश्चतु वष्टिमिता" स हीन । तन्मभ्य एवास्य पराजयः स्याततोऽधिको सौ विपरीतकम"॥१५॥ अधाश्वस्य चनु पष्टिपद्गमनप्रकार.। सिहलीपराज. सोको सिनहीवनिवप्रशापाकश्रीदेमनीविल । बाहलपमहुनततिमेपतुणपधानिक । " श्रीसिहणमहीपालमेधाविकुलक बहु । पदेन वाजिनो ज्ञान चलन प्रतिवेश्मनि"। अब चतुष्टिपद मडल कृत्वा तब नैतीमारभ्य सिनहीत्यादि लोकाक्षराणि लिखित्वा पुनस्तान्येवेशानीतो लिखित्वा श्रीसिहोत्यादि श्लोकाक्षाणि वाचयनश्च नयेत् । इति । अथ तातचरणाना श्लोको " निनाशत्रिशमेजव्हकममभिषणावसाराविरोतिषभरानिवायवेसाटिहयो । "नारायणाव्हरार्मशभुजनि प्रतिसानि । निनाय शकरो बाल स्वगेहारसनिषष्टिमित् ॥ अथ मामक.प्रकार "आय ववेकमष्टादिशिविविधुपद वन्हि ज नदिसज्ञ नदेव पचयुग्म शरहरनयन स्वाथुम वित्रिकुर्क। "अश्वादिव्योमचा युगमितमुडगडक्षिपत्रिपचे पायेवस्वधिभूमिज्वलममुवधिकृदेवत्रिदियछ । 'षट्चद्र नेत्रयम मुनिजमुदधिरडणवन्द्याअगाग्धिव्योमवधीषुवेत्य पुनरनयवितो वाजिन नीलकठ । इतिश्रीजगद्मनारायणभसूरिसूनुपडितशिरोरखमीमांसाद नसामाज्यधुरघरभवशकरात्मजमत. रंगनाथदामोदरनसिंहानुनमथनीलकण्ठेनकृते मास्करे नीतिमयूलः समाप्तः । . 14 १४-मोदीश ।

·No text on this page.

·एतत्पुस्तकोतऋषिवचनाना ऋषीणां च अकारादिवर्णनः सूची। १३ १-८ १ ... " .. " " " ५ ऋषि. अश्वशान्ति आचारमयूख उत्तरमीमासा कामदक- (मीतिसार) झापाखौषधकृष्णधान्य मदत जानपद दिमान्तरिलोत्पात दीर्घावानपरिधान्त नायक पुरतो यावा पुरस्ताद्विषमे देशे वापारिपुराभ्याशे ... " ग Y. . ४१ . 1 ४७ १ ६१ ६१ १४ १५-१ २१ २८-२९-२... १२-१४ ३७ ४४-५८ ६३-६४ ८१ . ११-२७ " .. ४१ " .. " " me ४४ ३२ १ १ । " " CY ॥ " ४५ . १३ १५,१६ १८-२५ २७ १० ... " ४४ 4 १२-१५ २१ २० १ " . २५-३० -2 , " ४९ ११ १ " " " 6F 11-४ ५८-५८ " . " " " " 13-10 ४-२८ " " ५७ " ५ ३४ ५८ ५८ । . " १४ . " १-१२ ५ " " " ६-२. 2-4 १८-२. २३-१४ ४४-५० ५९ २५-२१ २-४ ११-१४ २०-११ २३ । १७ " ५. F १"--1 ५२ SA cA १८ (८-[. ३ १.. १२.५ ६/-६६ " " ४० " . " , दर ·७० ऋपिवचनानां सूची. पृ.। मनुस्मृति अ . ४१ १२ ४ श्लो ५५-५६ ८८-९० २ ४ ३२ 1७-४८ ५२ (२ १ २२ ३६ ३५ . M ४३ ६२ " M कालिदासः (पाकुतले २०३) मेवच्छेदस्योदर गजशांति गोपथ ब्राह्मणम् चाणक्य सुपरिक्षितरक्षिताना सुवर्णपुष्मिता पृथ्वी तातचरणा चाविका नाव मुखस्य श्यामवर्णव भट्टनारायण, पराशर द्वाविमो पुलो भोके पूर्वमीमांसा अबेश्यविकरणम् प्रचेताः भावाने व विसर्गेच ९ ४२ ३९ ५४ ५८ ६० ६२ " " ५१ " ६४ " 43 " १ " ६५ १ ur २४-१५ १४. १५१-१५५ " ३८ 2 N " " ४ " ८६ . ३ १ पुराणानि देवीपुराणम् हैम व समत तान सर्वमानमालका महाभारतम आमि दीप्तमिवासीदेत एकां गो दागद्यात भधर्मा पापीयान १७७-१७८ १८३-१८॥ २१९ २०० " 16 ३९ . " २२१ " ४३ २७ " " ४. . यो गजेन याता त्रिविधा पुस्खा राजन ४१ ६२ , . १७ (५ २२७-२२९ ६५ ३५१-५२ ४० १२१ ५१ याज्ञवल्क्यस्मृति ३. आचाराध्याये ३०१-११ " ३२ ३१० ३१५-२. ३२१ ६२ धन्यदुर्ग महोबुर्गी सोशातिमनहाति रान्यजनसंपल वृहस्पति भारतापिनमुक्का स्वाध्याचिन कुले बात भमबहीता ( २५३१-३७) समर्ममपि वाक्य . ३५ ४९ ७ ६२ " " ... " " ५१ ३६ ... . " ...

·मयूखः] ऋषिनामसूची अ श्लो १. " ५. " १६ ५३ ४५ ५९ " " २२ पत्रम् ऋषि पनीयस्यपि मातरं मच्चा भक्ताः (६७) बात्रा नृपस्थ शरदि रिक्तोऽनुकूल वाच शुभा विचिन्त्य भार्याणि राजमहाकुनजाता समें विमायामा स्मितप्रसवप्रथमाभि वृहत्साहिताया अ लो ६ 6. ७ ३८ ३८ ४. . ५५ ५२ ७ ९३ ४ " १ ३५१ ऋषि योगयात्रा भभुलातावमुत्तम अमिमुखपतित अभ्यासनोत्सव एकम्य तुल्योदरपाणि कृकलासकाककक गोजिव्हागभानो जीवतोऽपि निहतस्य दीर्षनीवाहिकूट द्वैपायनेन मुनिना नाकारण न विवृणुष परीक्ष्यकारी मेधावी गतिमान रुचिमचबाहुपजरे राज कार्य पनि शत्रावैधाय सचिव शब्दायते मुहुरगी श्रीपक्षवमाना श्रान्तश्च तस्मिन् राजमानसालासा বিকাছা मराहसहिता वराहमिहिर. भाभिजन अकंपयोमुविधा आचारस्थ सागरीता कार्याधोपामिन कोशो हिराध्यतकमूल कौनफरिपुवधाय पमानितोऽस्मीति पुणे समस्तरैपि विविधस्तस्योट्राय पष्टय १-१ विश्वकर्मा ध्यानध्याळगजा विष्णुधर्मोत्तर इविसमससभार तत सपनाम शताबिक पात्रेण विज्ञानेश्वर व्यवहारमयूख १५ शान्तिमयूख शिवधर्म तस्मादिमाग विश्य सवर्त हेमादि । ६७ ५९ २ श्रुतिडपनानि. अथर्ववेदसंहिता. . ११1३-४ १४१६ अ २. .. ... .. २१ PRG २८ ७ ३ १८ . " २५ २१ 2011 २४१-4 M .. 13 ·ऋविनामसची ऋ 19-6 १९४८ पू २३ २. " .. " " " PM isit ॥२२ LAR २. २३ १७ २३ २ " ५४ १६-6. प अ २० १३॥२३ २५ २५ ८ " १५ 3. ५ ८110 २. १११११-१५ २३ ५११९ . २४ १0.1 १११४१ " २० १२।११११११२ २५ १,११५ १४१११३५-४० २१२२ 1P२१ -२ १1१1१-३. २. १९१४ १९४१६१- ११११११-११ २५ १० तमेव विदित्वाऽतिमत्युमेति सर्वत एवामान गोपावत् . ३० ३ न्यायाः २० २४ कपिंजलग्याय २. कैमुतिकन्याग " २१ १-८ የነፃነት -- " Ur १८ .३ AR . " " १ १ ३८,३० ४०१ ४१।१-२ " " . ६७ heb २. "bo . M > TRI ६ ,

·No text on this page.