·TRIVANDRUJI SANSKRIT SERIES
No. CXXXII.
sri Citrodayamanjari.
No. XXI.
THE
TANTROPĀKHYĀNA
TDITED BY
K. SĀM BASIVA SĀSTRĪ,
Curator of the Department for the Publication
of Oriental Manuscripta, l'espamalrum.
PUBLISIIFD UNDER TIIE AUTTIORITY OF THE GOVERVSFXT OF
HIS HIGGYESS THE MAHARAJA OF TRAVAYCORE.
TRIVANDRUS:
PRINTED BY THE SUPPRINTEDENT, GOVERNJIEYT DRESS,
1938
(All Rights Reseried.)

·अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः
।
ग्रन्थाङ्क: ९३२.
श्रीचित्रोदयमञ्जरी।
ग्रन्थाङ्क: २१..
तन्त्रोपाख्यानम्
पौरस्त्यग्रन्थप्रकाशनकार्याध्यक्षेण
के. साम्बशिवशास्त्रिणा
संशोधितम् ।
तेच
अनन्तशयने
महोन्नतमहामहिमश्रीचित्रावतारमहाराजशास
राजकीयमुद्रणयन्त्रालये तदध्यक्षेण
मुद्रयित्वा प्रकाशितम् ।
कोलम्बाम्दा: 11३. भैरतान्दा। १९५८.

·॥श्रीः॥
श्रीमूलावनिपालमालिमणिना सझल्पितश्रीरिव
श्रीमूलात्मजनिस्तथा सहजया लक्ष्म्या च सम्भावितः।
स्वातिज्योतिरिवादितः समुदितश्चित्रावतारः स्वयं
मार्ताण्डाग्रसरो विराजति महाराजः स रामामिषः ॥
मास्वद्वर्णमणिः प्रवालमृदुला श्रुत्याधलङ्कारिणी
श्रीमदचिवसुन्धरानवयशाराशिप्रकाशात्मिका।
उत्फुल्लत्सुकृतिप्रसाधनघृतामोदोन्नदाहिण्डिमा
श्रीचित्रोदयमञ्जरी सुमनसां सर्वस्वमुज्जृम्भताम् ।।
के. साम्यशिवशास्त्री.

·PREFACE Tin tropakhyana, 1 cimrle prose production will indubitably be of profound utility to the beginners in the study of Sanskrit The apolognos drawn from the animal kingdom have each como moral to inculate and hence, I think, the work is aptly designated Tantropalhrina There are three Prakirani, mit In these, the yuthor attenip's to bring out bs means of fables of bull, ssan, fro: etc., setting forth then Trell being and prosper ty, the importance of shunning bad company and thoughtless artions, and the desirability of winning steads friends II his expressed this explicitly in the following lines इश्वराणामिद तन्त्र प्रायेणीमुक्यमावहेत् । यतरितरचा चरितीतिमार्ग प्रदश्यते ॥ अर्थ भवेक्षयज्ञानमाख्यानश्रवणे सुसम् । ज्ञानार्थं च सुखाथै च तन्त्रोपारयानमुन्यते ॥ दुर्मह वान्महच्छान भातुरालस्यमावहेत् । इतिहासे कृन शास्त्रमतो नीतिनिवन्धनम" (TO 9. ) -A) The celebrated Puncatantra of Vişgušarma aims at imparting useful instruction, on the principles of ethics, to princes of tender age through simple stories, classified under the five Tantras Vitrabbeda, Mitraprūpi, kakolukıy!, Labdhaprinaša and Aparıkşıtıkarab1 Nothing is plausible to disclo e whether the present tales are an adaptation of Piñatantry, or a ex of the ideig embodied ein The book however, contributes a good deal to the know ledge of moral philo ophy bs the exposition of the two Tantras, namely, the vinnig of friends and thoughtful actions No clue is erinced by this work for the deter minition of its author Let me, however, clo e for the pre ent with the sanguine hope of finding a better oppor. tunity to penetrte into the thickly enshrouded questions of his time and place The publication is based on the minu crip's obtained from the library of budallur Brahmadattın Nampurippad, Pittambı, to rhom my grateful thanks are due I have great pleasure in introducing this book to the enlightened public Triandrum, h SAJIBASILA SASTRI 13-19 112 ·॥श्रीः॥ निवेदना। तन्त्रोपाख्यानं नाम किमपि लघुतरंगद्यनिबन्धनमिदं पाठालयेषु बालानां प्रथमशिक्षाकक्ष्यासूपयोगाय प्रचुरतरं पर्याप्तम् । पक्षिमृगादीनास्पदी- कृत्य तन्त्रेण सदुपदेशपर्यवसायिनः संख्याधिकाः कथाभागा इहोपाख्याता मन्ये नामघेयमन्वर्थ तन्त्रोपाख्यानमिति वदन्ति । अत्र च प्रकरणत्रयी दृश्यते । यस्यां -वृषभं हंसं मण्डूकं च प्रवेश्य तदीययोगक्षेमकथाप्रसङ्गैः नीचसंसर्ग- परिहाणमविमृश्यकारितापरित्यागं सुमित्रसम्पादनश्रद्धां च रोकाः समुपदि- श्यन्ते । अन्थकारप्रतिज्ञयैव तदिदं सुष्ठु स्पष्टम् । तथाहि "ईश्वराणामिदं तन्त्रं प्रायेणौत्सुक्यमावहेत् । यतस्तिरश्चां चरितैनीतिमार्गः प्रदर्श्यते ।। अर्थे भवेन्नयज्ञानमाख्यानश्रवणे सुखम् । ज्ञानार्थ च मुखार्थ च तन्त्रोपाख्यानमुच्यते ॥ दुर्घहत्वान्महच्छास्त्रं श्रोतुरालस्यमावहेत् । इतिहासे कृतं शास्त्रमतो नीतिनियन्धनम् ।।" (पृ० १. श्लो० ३-५.) मस्ति च सुप्रसिद्ध पञ्चतन्त्रं नाम विष्णुशर्मप्रणीतं सुकुमारमतीन् राजकुमारान् नयशास्त्राणि सुललितेन कथानकेन पथा ग्राहयितुम् । तत्र च मित्रमेद-मित्रप्राप्ति काकोलकीय-लब्धप्रणाशापरीक्षितकारकाल्यानि पञ्च त- त्राणि प्रयन्ते । मन्ये तदिदं सारभूतं ततो वा सञ्चितसगृहीतमुताहो तदेवेतो विपुलितप्रतिफलितमिति वस्तुतत्त्वं विविच्य निर्धारयितुं न समनु- कूलाः पन्थानो विवृताः । सर्वथा निर्वाधां मित्रप्राप्तिं विमृश्यकारिताविन- म्भितां तन्त्रेणोपदिशती द्वे अपीमे निवन्धने नीतिशास्त्रसारसम्पुटिते नितरा सोपयोगे इति निश्चमचम् ।

·२ प्रस्तुतस्योपास्यानस्य कर्ता तु क इति न ज्ञायते । देशकालादिरप्यस्य जीवितसमयादिवस्तुशसी काममन्धकारमस्तो न दृष्टिपथमवतरतीति तदीय- तत्त्वविचिन्तनायै समुचितशुभोदर्कमयसर प्रतीक्षमाण सद्यो विरमामि । अम्य च प्रसाधनावरम्बभृता मातृका ब्रह्मश्री कृटलूर ब्रह्मदसन् नम्परिप्पाटुप्रन्यालयादधिगलेति तत्स्वामिभ्यो महती कृतज्ञतामनुस्मरन्नस्मि तदिदमुपाख्यान सादर महता समक्षमुपहरामि ]] अनन्तरायनन्, के. साम्बशिवशास्त्री. १३-१२-२१२ ·॥ भीः । तन्त्रोपाख्यानम्। १. नन्दप्रकरणम् । देवदेवं जगद्योनि प्रणम्य वृपमध्वजम् । तन्त्रोपाख्यां प्रवक्ष्यामि मृणुतैनां मनीषिणः! ॥१॥ यदिहाम्ति तदन्यत्र यहास्ति न तत् कचित् । इति वाक्यं मुनेस्तस्मादियं सा भारती कथा ॥ २ ॥ ईश्वराणामिदं तन्वं मायेणौत्सुक्यमावहेन् । पतस्तिरश्चां चरिनीतिमार्गः प्रदर्यते ॥३॥ अर्थे भवेन्नयज्ञानमाख्यानश्रवणे सुखम् । ज्ञानार्थं च मुखार्थ च तन्त्रोपाख्यानमुच्यते ॥४॥ दुर्घहत्वान्महच्छास्त्रं श्रोतुरालस्यमायहेत् । इतिहासे कृतं शास्त्रमतो नीतिनिबन्धनम् ॥५॥ हिताहितप्राप्त्यवमर्शपेशला कुतस्तिरश्वामियमीदृशी गतिः । कुतश्च वागित्यावेचा केवलं कवेरभिमायगतं निबोधत ॥६॥ अस्ति खलु जम्यूडीपललामभूतं कैलासशिखरमासादसहस्रं दृढनिबदकबाटवारणरुचिरद्वारममरनगरमिन भूमायवतीर्ण पाटमपुत्र नाम नगरम् । तत्र भरतकुलप्रसूतः सर्वजननिर्वहः स्वगृहनिविशेप- मुपभुज्यपानविभवो दुर्व्यवहारविमुखः सुव्यवहारकुशलः सकलजन- मनोभिरामरूपो धर्मस्वामी नाम अंष्टिपुत्रो बभूव । स कदाचिच्छकट- सहस्राण्यायोग्य व्यापारनिमित्वं नगरजनसमुदितामवन्तीजन(पद?). पदालङ्कारभूतां राज्ञा हेहयकेतुना शिवेन च महाकालेन सनिवेशिता- मुज्जयिनी प्रति जगाम । ततो द्विजातिशूद्रनैश्यापूपिकताम्बलिक- गन्पमालाकारपौर्तिकादिमिरन्यैश शिल्पिपापण्डप्रभृतिमिरनुगदो GPT.1816000771111 D ·२ तन्त्रोपाख्याने महासाथी सम्जनपरितः सर्जार्जुनकदम्बनिम्बपुभागनकुलसरक- पम्पकाशोकादिमिरन्यैश्च महीरुदैरुपशोभितामटवीमाससाद । खरतर- किरणपरिशोभितभुवनतले गगनतलमध्यमधिवसति सहस्रदीभिती तस्स सार्थवाहस्य सर्वपकटामधुरन्धरो जवप्रकोपपमः पाण्यरात्र- सन्निकाश: प्रलयसदृशपोपो महामाणः सौवर्णमण्टिकाजालपरिवतो- रस्को नन्दको नाम धुर्यो गमनवहनपरिश्रान्तः क्षुत्पिपासाभिभूतः सहसैव मूर्षिछतो भूमौ निपपात । ततः शाफटिकः शकटादवतीर्यो- दीक्ष्य दुःखितो निवेदनाय स्वामिनमगमत् । ततश्च वमुपचारेणान्नलिं छत्वाब्रवीत् । आर्य । नन्दकस्तावद् भूमौ निधेष्टः पतितः, तदेनं द्रष्ट- भागम्यतामिति । स तु सार्थवाहस्तस्य वचनं श्रुत्वा नैतच्छोभनं भविष्यतीति त्वरया जबसम्पनमश्चमारुह्य कतिपयजनपरिवृतो गत्या ममा निश्चेष्टं पतितं हवा नन्दकं दुःखितोऽप्रवीत् । अदो नन्दक ! त्वमिमां दशा सम्प्राप्तः । अहो मे मन्दभाग्यता | क इदानी निम्नो- मवेषु पदेशेषु कर्दमेषु च भारमाक्रष्टुं समर्थः । सार्थस्तावदिमां दु. स्तरामटवी माप्तः पञ्चत्वमापनः । अहो कृतान्तो निघृण इत्यश्रूणि विमुच्य ब्राह्मणानाहूय सुगतिरयं भवविति स्वस्तिवाचं वाचयित्वा नन्दकरक्षार्थ चतुरपुरुषान् स्थापयित्वा, 'यदि जीवति तदा परिपाल्य शनैः शनैरानीयताम् । यदि न जीवेत् वदा अगरुचन्दनादिभिर्दग्ध्वा- गन्तव्यमिति निर्दिश्य पस्थितः थेष्ठिपुत्रः। ततस्तेषु नन्दकराक्षको. ऽब्रवीत् । किमिह चिरमास्महे । धुवमयं न जीविष्यति । इयं चाटषी पहुःपालमृगदस्युतस्कराणां निवासभूमिः । अत्र स्थास्यामो यदि पयं न जीविष्यामः । सर्वो लोकः स्वार्थमेव करोति । स्वाधीनं परिपाठ- पति । अस्मासु नष्टेषु अस्मत्पुत्रमित्रकपत्रादयोऽपि नश्येयुरिति । नवममिहिते विवेकोऽग्रवीत् । श्यमेव स्वार्थ क्षीणकर्माणः। अतो- ऽस्मानेव नियुज्य मस्थितः येष्ठिपुत्रः। प्रायोऽस्यां रजन्यामेव नन्द पास्मांध घ्पामादयो मक्षपिप्पन्ति । भेष्ठिपुत्रस्प रक्षिणः पुरुषा बहनः सन्ति । ततो योरेफोऽब्रवीत् । वयं तु परस्परं शपथं कलात्मकार्प करिष्यामः | अप्रपाददेशे फतिचिद् दिनानि नीत्या नन्दको मत इति स्वामिने निवेदपिप्पाग इति । अन्योनवीन तस्मिन्छपथं फरिप्या- मीति । परस्परं उपधं करवा ले स्वामिनं प्रति ययुः । चेच प्रस्थितेषु , ·नन्दकप्रकरणम् । सायाहसमये महता शन्देन पर्जन्यो वर्षति स्म । तेन वर्षेणाप्यायितो नन्दक उन्मील्प वनमालिकासुरमिमन्दवन्यानिलविरचितसुधाशीकर- शिशिरं शशिकिरणं चानुभूय समाश्वस्य तैः समीपविन्यस्तं पानीयं पीत्वा तैरेव रो विन्यस्तं तृणकवलं गृहीत्वा वालुकाकरिपतनपा- समीपे पादपमालम्ब्य शनैश्शनरुदतिष्ठन् । उत्थाय भूमिगतं पानीयं पीत्वा स्वस्थवरितुमारब्धः। अथ तृतीयेऽहनि तं देशपतिक्रम्य जलघर इस नादयंश्च बनान्तरं चक्रम्यमाणस्तस्मिन्नेव बनान्तरे हंसचक्र- पाकमधुरस्वरां खादको नीलोत्पलादिविराजिता नलिनीमाससाद । तस्यां स्वादु प्रसममम्भः पीत्वा कूलमुत्पाटयन्तं नन्दकं दृष्ट्वा तद्वन- निवासिनः क्षुद्रमृगा भीता महाकायमतिगम्भीरध्वनिमनं खरा(?) निवेदयितुमगमन् । ततः स्वदरीगृहद्वारि शिलातलोपविष्टं पहुव्यालमृगै- ससेव्यमानं स्वरा(जाज) वीक्ष्य त्रायस्व त्रायस्वेति गाढं प्रचुक्रुशुः। ततश्चण्डपिङ्गलो नाम स राजा तान् मा भैप्ट मा भैरेत्युक्त्वा कुतो युष्माकं भयमिति पर्यपृच्छत् । ते स्वामिना पृष्टाः, श्रूयताम् , तद खल वयं न विमः, यत् किचन महाभूतमेकाकि सर्वानेव मृगगणां- वासयद् भ्रमतीत्याचचक्षिरे । तच्छ्रुत्वा राजा पार्श्वगतान् श्रमसहान् निर्भयान् वृकयूनः प्राहिणोत , तस्य निवासं रूपं च ज्ञात्वा शीघ्रमा- गम्यतामिति । ततस्ते स्वामिना प्रेषिता (मृग ? वृक)युवानः प्रागमन् । ततः शङ्कितं मृगेन्द्रं दृष्ट्वा तस्य सभायां शम्बरो नाम जम्बुका साचिन्ये नियुक्तः स मया निगमानं निदर्शनं त्वेकमिदमाख्यान श्रूयतामिति मृगेन्द्राय व्यज्ञापयत् । स तेनैवं विज्ञापितोऽन्नवीत् । किं किमेतदित्यु- च्यतामिति । ततः शम्बरा कथयितुमारब्धः भस्ति कौशाम्बरी नाम नगरी । वन विष्णुयतो नाम राजा चतुरङ्गेन बलेन म्लेच्छानभिभूय महान्तं सवामं कृत्वा ततस्तैर्भग्नो स्थमन्यत्राग्वमन्यत्र पदातिमन्यत्र स्थापयित्वैक एव एकनाश्वेन स्व. नगरं प्राविशत् । ततः कश्चिज्जम्बुकस्तदरण्यवासी महा(न्तं?) युद्ध पश्यमासीनो मेरी निनादं भुत्वा विस्मयमाविष्टः सस्पामभूमि गत्वा नरगजतुरगान् परित्यज्य भेरीमासाद्यानेन हन्यमानेन महासन्दा ·: तन्त्रोपाख्याने कृतः । ध्रुवमनेन मेदसा पूर्णेन भवितव्यमिति मत्वा यथेष्टं भसया- मीति सम्जाताशी भेरीरज्जुं गृहीत्वान्तः प्रविश्य किश्चिन्नापश्यत् । स चे श्लोकमत्रगीत - श्रुत्दैव तुमुठं शन्दं मन्येऽहं गेदसा कृतम् । अन्तः प्रविश्य जानामि यथा चर्म च दारु च ॥७॥ इति । तस्माच्छन्दमात्रेण बहुमतिर्न कार्यत्युक्तवान् । ततो एकयुवानो दूत एव न्यग्रोधाधोगतं नन्दकं ट्वा नित्ता स्वामिनं भणम्य मोचुः । स्वामिन् ! सरस्तीरे न्यग्रो प्रति- जसति महारूपो यः कश्चिन्महावलोऽदष्टपूर्वोऽस्माभिरिति । तच्छुत्ला राजा युष्माभिरिदेव स्थातव्यमिति ध्यपदिश्य तं देशमगात् । अब मृगपतिर्नन्दोपपन्नः शारदशशिकिरणविकीर्णसटाछटो मचमातङ्ग- रुधिररशितनखमुखोऽपि साशवं नन्दकामिमुखमाससाद । आसाथ को भवानित्यपृच्छत् । ततः स पभवर! स्वभावधीरो मेघस्तनित. गम्भीरस्वरेण मृगेन्द्र प्रत्यवोचत् । सुपूज्यान्वयो गवां लोके हितार्थ स्वर्गादवतीर्णोऽस्मि । कस्त्वमिति भवान् कपयतु । ततो मृगेन्द्र माह - अस्मिन्छतयोजनविस्तीर्णे भने सर्वश्वापदानामधिपतिरहे पपिङ्गलो नाम भवन्तं द्रष्टुमागत इति । एवं तयोरन्योन्यसम्माषणं हतो। परमप्रीत्या गच्छति काले शम्बर। श्वापदव्याघ्रादिभिर्मन्त्र- पित्ला, राजा चिरापते, किंनुखलु मोत्, गत्वा जानीम इति सवें राजपामगमन् । ततस्तान् दूरत एव स्थितान् दृष्टना नन्दको नगाद फ इमे भवन्तमनुपान्तीति । चण्डपिङ्गलोऽब्रवीत् -नन्ते स्वभृत्या इमानाज्ञापपेति । नन्दकोऽब्रवीत् -ये भवतो भृत्यास्ते सयेति । पण्डपिङ्गलोऽनबीदेतत् सत्यमेवेति । एवमन्योन्यं महर- स्नेहयोरनपोः सखित्वेन सुसं गच्छति फाले कदाचिद् दुष्टात्मा श. बस स्वयमपिन्तयत् । राजानस्तावदशवनो भृत्येषु प्रयोजनामारा दुराराधा पेपरस्पन प्रवर्तन्ते । तदमुना ते विरोध जयमपि किञ्चि- कारिणो भवाम इति श्वापदानाहूयेदमनवीद । किमप्यस्माकं मन्त्र- पितप्पमस्ति, व्याघ्रप्रभृतया सर्व पाहूयन्तामिति । सर्वे मिथ भाप पम्भय स्थिताः । ततः पम्बर भार । राजा अपमं सहायं सम्मा ·नन्दकप्रफरणन् । ५ मदुक्तं पध्यमपि नाभिनन्दति । युप्मास्वपि न यथापूर्ण वर्तते । पूर्व- भपरिपितमपि गजगरयरुरुमभृतीन् इत्लास्माकं मांसं प्रयच्छति । इदानी हननान्नियो वृषभसंसर्गाद स्वयं र तृणं चरिष्यतीवि मन्ये । व तृणभक्षणमस्माकमपि भविष्यत्येव । तदशक्यं श्वापदानाम् । तस्माद् भयं नो मादागमिप्य (ती)ति । यथा शुको गवाशनसंसर्गाद् गवायनाचमुपशिक्षितवानिति । तच्छुत्वा कव्यादाः सर्व एव कथं शुको गवापानानां शीलमुपशिक्षितः कथ्यतामित्यूचुः । भूयतामिति बम्बरः कथयितुमारभा- कचिव राजा मृगयार्थमरण्ममनुप्रविष्टो वातायमानायौवनान्तरे परिभ्रमन् कश्चन स्करं दृष्ट्वा तं महर्तमनुसृत्य पलायमानो गवाश. नानामागास प्राप्तः । पुरै गवाशनाः काधि चदिरगच्छन् । तत्र गिरिको नाम कः पन्चानं द्रष्टुं वृक्षोपरि स्थितवान् । स दूरत एम राजानं दृष्ट्वा पसौ विधूय पन्चुमपि चटचटं रुत्वा, प्रहर प्रहर, राहाण गृहाण, मारय मारयामुग्मात् सर्वस्त्रं गृह्यता, हत्येमं वभ्यो दीयतामित्युचैस्तरामाक्रोद्यति स्म । तदुत्वा निस्मितो राजा ने देश दूरतरमतिक्रम्य पुनीनामाश्रयं जगाम । तत्र चाश्रमवासी शुकोऽथ राजानं दृष्ट्वा स्वागतमार्य ! प्रविश्यताम् । आसनं पाचमाचमनीयं घानीयताम् । अय सनाथमाश्रमपदम् । स्वादुफलानि पवानि मू- गानि चोपहरतेत्यतीत् । ततो राजा तवचनं श्रुत्वा पिस्तिः शुकं पर्यपृषण् । भस्मिन् बनान्तरे शुघरकुटीरे नियसता केनापि शुकेन सन्वर्य परुपमुक्तः । इदानी तव वास्मरमृतोपमः सन्तर्पितोऽस्मि । कयं युयोरेकजासिप्रस्तपोवीळविपर्यासः । ततः शुका मार- भस्त्येष मम कनीयान् स इति । लोकावयवी- माताप्येका पिताप्येको मम तस मुकस्य च । पर मुनिमिरानीता स चानीतो गवाशनः ॥ ८॥ अहं सनीनां रचनं शृणोमि गायनाना स रामगोति । प्रत्यक्षमेत भरताप रष्टं संसर्गना दोरगुणा भवन्ति ॥९॥ . - ·तन्त्रौपाल्याने कृतः । ध्रुवमनेन मेदसा पूर्णेन भवितव्यामिति मत्वा यथेष्टं भसया- मीति सम्ञाताशी भेरीरज्जु गृहीत्वान्तः प्रविश्य किनिन्नापश्यत् । स चे श्लोकमवनी -- श्रुत्वैव तुमुलं शब्दं मन्येऽहं मेदसा कसम् । अन्तः प्रविश्य जानापि यथा चर्म च दारु च ॥ ७ ॥ इति । तस्माच्छन्दमात्रेण बहुमतिर्न फायैत्युक्तवान् । ततो वकयुवानो वरत एव न्यग्रोधाधोगतं नन्दकं रट्वा नित्ता स्वामिनं प्रणम्य मोचुः । स्वामिन् ! सरस्तीरे न्यग्रोभे प्रदि- नसति महारूपो या कश्चिन्महापलोऽदष्टपूर्वोऽस्मामिरिति । तन्छुत्ला राजा चष्माभिरिदेव स्थातव्यमिति ध्यपदिश्य त देशमगात् । अय मृगपतिन्दपोपपन्नः शारदशशिकिरणविकीर्णसदाच्छटो मचमाता- रुभिररजितनखमुखोऽपि साशङ्ख नन्दकामिमुखमाससाद | आसाद को भवानित्यपृच्छत् । ततः स वृषभवरा स्वभावधीरो मेषस्तनित- गम्भीर स्वरेण मृगेन्द्र प्रत्ययोचत् । सुपूज्यान्वयो गवा लोके हितार्थ स्वर्गादयत्तीर्णोऽस्मि । कस्त्वमिति भवान् कथयतु । ततो मृगेन्द्र अस्मिन्छत योजनविस्तीर्ण पने सर्वश्वापदानामधिपतिरह पण्डपिङ्गलो नाम मनन्तं द्रामागत इति । एवं तयोरन्योन्यसम्भाषणं हतो परममीत्या गच्छति काके शम्भरः श्यापदच्याघ्रादिभिर्मन्त्र- पित्ला, राजा चिरायते, किंनुखल मरेत्, गत्वा जानीम इवि सवें राजपामगमन् । ततस्तान् दूरत एव स्थिवान् दृष्ट्ना नन्दको नगाद क इमे भवन्तमनुमान्तीति । चण्डपिङ्गलोऽववाद - नन्नेते त्वभृत्या इमानाज्ञापयति । नन्दकोऽवचीत् --ये भवतो भृत्यास्ते तयैवेति । पदपिङ्गलोऽवनीदेतत् सत्यमेवेति । एवमन्योन्यं प्रवृद्ध- नेपोरनपोः सखित्वेन सुसं गच्छति काले कदाचिद् दुष्टात्मा श- म्बरः स्वयमपिन्वयत् । राजानस्वावदशत्रनो भृत्येषु प्रयोजनामावाद् दुराराधा पख्येन प्रवर्तन्ते । तदनना ते विरोधे वयमपि किञ्चि- स्कारिणो भयाम इति यापदानायेदमनवीन । किमपस्माकं मन्त्र. पितम्पमस्ति, न्याममभूतया सर्व भागन्तामिति । सर्वे मिथ माय एम्भय स्पिनाः । ततः पम्बर भार! राजा पर्भ सशयं सन्या - ·नन्दप्रकरणम् । मदुक्तं पथ्यमपि नाभिनन्दति । युष्मास्वपि न ययापूर्व वर्तते । पूर्व- मपरिचितपपि गजगनयहरुप्रभृतीन् इत्यास्माकं मांसं प्रयच्छति । इदानी हननान्निवचो वृषभसंसर्गात् स्वयं ग तणं चरिष्यतीवि मन्ये । तत् तुमभक्षणमस्माकमपि भविष्यत्येव । तदशक्यं श्वापदानाम् । तस्माद् भयं नो मादागमिष्य(ती)ति । यथा शुको गवाशनसंसर्गाद गवायनशीलमुपशिक्षितवानिति । तच्छ्रुत्वा व्यादाः सर्व एव कथं शुको गवामनानां नीलमुपशिक्षितः कथ्यतामित्यूचुः । श्रूयतामिति वम्बरः कथयितुमारधा - कचिव राजा मृगयार्थमरण्पमनुप्रविष्टो वातायमानायो वनान्तरे परिभ्रमन् कश्चन सूकरं दृष्ट्वा तं प्रहर्तमनुसृत्य पलायमानो गवाश- नानामावासं प्राप्तः । पुरैव गवाशनाः कार्याध बहिरगच्छन् । तत्र गिरिको नाम शुकः पन्थानं द्रष्टुं वृक्षोपरि स्थितवान् । स दूरत एम राजानं दृष्ट्वा पक्षी विधूय पन्चुमपि चटचटं कत्वा, प्रहर प्रहर, गृहाण गृहाण, मारय मारयामुष्मात् सर्वस्त्रं गृह्यता, हत्त्वेमं श्वभ्यो दीयतामित्युचस्तरामाकोशति स्म । तच्छुत्वा विस्मितो राजा तं देश दूरतरमतिक्रम्य मुनीनामागं जगाम । तत्र चाश्रमवासी शुकोऽथ राजानं दृष्ट्वा खागतमार्य ! प्रविश्यताम् । आसनं पाद्यमाचमनीयं चानीयताम् । अब सनाथमाश्रमपदम् । स्वादुफलानि पक्वानि मू- मानि चोपहरतेत्यत्रयीत् । ततो राजा तद्वचनं श्रुत्वा विस्मितः शुक्र पर्यपृरए । भस्मिन् बनान्तरे शवरकुटीरे निवसता केनापि शुकेन सन्तर्य परुपमुक्तः । इदानीं तव वास्मेरमृतोपमैः सन्तर्पितोऽस्मि । कयं युनयोरेकजासिप्रस्तरोः श्रीकविपर्यासः । ततः शुकः माह- अस्त्येव मम कनीयान् स इति । श्लोकावप्याब्रवीत् - माताप्येका पिताप्येको मम तस्य शुकस्य च । मां मुनिमिरानीता स पानीतो गवाशनः ॥ ८॥ अहं मुनीनां वचनं शृणोमि गपासनाना स वचः शृणोति । मत्यक्षमेतद् भवताम इट संसर्गजा दोगुणा भवन्ति ॥९॥ - - ·तन्त्रोपाख्याने यथा घृपमसंसर्गाद दोपवान् न भविष्यति राजा, वयं तथा प्रवर्मामहे । मम वाक्यं साधु रोचतां युप्माकम् । मुहृदचनाकारिणा कच्छपस्येव युष्माकं सपा विनाशो मा भूवित्युक्तवान् । ततः सर्व एव ते कच्छपविनाशं श्रोतुमिच्छाम इत्यन्नुवन् । ततः शम्बरप्राह अस्ति खल महत्याटव्यन्तरे विपुलविस्तीर्ण सरः । तस्मिन् सरसि मानसवासिनो हंसाः केनापि कच्छपेन सह प्रतियसन्ति स्म । मथ कदाचित् सरो ग्रीष्मकाले स्वल्पोदकमभूत् । तस्मिन् प्रतिवसित- मशक्नुवन्तो इंसाः सरश्शोपदुःखितं परममित्रं चरमवयाप्राप्तमूचुः । मानसोपिदैरस्माभिर्मवत्सौदाचिरमत्रोपितम् । इदमपि शुष्कं पका- वशेषमभूत् सरः । ततो वयं मानसं सरः प्रतियास्यामः । त्वयामदनु- कम्पयामाभिः सहागम्यताम् । केनाप्युपायान्तरेण भवन्तमादाय गन्तुं सपर्था इति । एवं श्रुत्वा कच्छपोऽपि भवद्भिः सहागपिप्यामीति प्राह । त्वयैतत् काष्ठमध्यं दट्वा स्थातव्यम् । अस्माभिः काष्ठकोटिट्यं दना नेतव्यमिति । केनापि (न?) त्वं पृष्टः प्रतिवचनं मा देही- त्युपदिश्य तथा खमुत्पेतुः । अथ कम्बिद कोष्टा भार्यया सह बदर. फलानि खादमासीन आकाशे नीयमानं कच्छपमालोक्य विहसैव. मत्रवीत् -- भद्रे! पश्य भिमाजातीयदेशान्तरवासिभिः परवानापटी- योभिनीयमानं कच्छपमूर्खमिति । तच्छ्रुत्वा कच्छपोऽस्यन्तरोषेण ईसो- पदिष्टं वाक्यं विस्मृत्य किं ते शिरोरोगस्त्वं मूर्ख इति वक्तुकामो भूमौ निपपात । पतितं कच्छपं दृष्ट्वा द्रुतवरमागम्य भार्यया सह भक्षितवान् कोष्टी । ततो हंसाः परित्रातुमशक्नुमन्तः साश्रुमुखाः पर- पचनापटीयांस स्वार्थसाधकमपि गर्हयन्तो निरगमन् । ततस्तनिरीक्ष्य पमुभागः श्लोकमवोचत् - मित्रानो हितकामानां यो वाक्यं नानुतिष्ठति । स कूर्म इव दुर्षदिः काष्ठाद् भ्रष्टो विनश्यति ॥ १०॥ एवं पम्परवायं भुला सर्व एवानुमान्य श्वापदस्वामीव वयं पास्या मापदः परिरक्षणीपा इत्यभिधाय स्वं स्वं वासं जग्मुः । ततः कदा. - .

·नन्दकप्रकरणम् । चिच्छम्बरः चण्डपिङ्गलस्य पमस्य च विरह लन्ध्या भेदाय वृषभं स विनयेनोपगम्य(स्थितः)किमागमनप्रयोजनमिति नन्दका पप्रच्छ । पम्ब(रो? रेण) रहस्येव कथयामीत्युक्तो नन्दको निश्शमभिधीयतामि- त्यसोचत् । ततःवम्बर आह-मवत्स्नेहान्मम दोपावहमपि कथयामि। धव प्रसन्नगम्भीरमधुरस्वरं च सदयं निरक्षिणं च सर्वप्राणिपरिरक्षणं महासत्वं च बहुधा विकल्प्य त्वय्यस्माकं महान् प्रवर्तते स्नेहः । कंवा महानुभावपुणो नानुरजयेत् । तत(स्त ? स्त्ववचनं कस्मैचिन्नाभिधा- स्यामि इति तं प्रत्पर्य कारयित्वा कथयति स्म । एतद्वनवासिनः परा- धीनाः । त्वयि प्रवृद्धस्नेहानस्मान् सर्वानालक्ष्य भवतो निरतिशय- वीर्यशीलदाक्षिण्यादिगुणान् बहुया विकरप्यास्माकं राजा त्वय्युत्पन्न शको भूत्वास्माकं पूर्वपत्तमाख्यानं प्रमाणभूतमकथयत् । नन्दकस्त- न्टुत्वा कथमित्याह । अम्बरः कथयति- कस्यचिद् राधः शयनप्रवरे आपाढसंज्ञको युका प्रतिवसति स्म मुखसम्वाराहारशयनः । वत्र कदाचिन्मत्कुरम स्वयमागतं दृष्ट्वा यूकः पप्रच्छ- कोऽत्र भवान्, कस्मादागत इति । मत्कुणः प्राह- पत्कुणश्चाण्डिलनामधेयोऽहममुप्माद् भित्तिच्छिद्रादागत इति । यूको- ऽब्रवीद - भवांस्तीक्ष्णश्वपलः । न त्वं मामनुवर्तसे । अस्यां राजश- व्यायां किश्चिदप्यशोभनं मा कार्कीः । अहं तु पुनरन्यासु शय्यासु जनेषु मुखसुप्तेषु गत्वा रुधिरं पीत्वा पुनश्चास्यामग्रमादायां पय्यायां राहः प्रतिवसामि । प्रस्तरोपनयनकाले शय्याया अयोदेशं प्रविशामि। पुनः प्रस्तरे प्रसारित शधनतलमारय सुखं प्रतिवसामि । कदाचि- दप्यत्र दृष्यं मया नाचरितम् । त्वयाइमिव वर्वसे यदि मुखं निव- सेति । एवं श्रुत्वा मत्कुणस्तथा करोमीत्यब्रवीत् । ततो यूकः प्राह बहून्यत्र दुर्निमित्चान्यालक्ष्य वयस्य ! पश्यास्मद्विनाराशंसीनि निमित्तानि । चपलस्त्वं प्रसुप्ते राजनि अनार्यमाचरिष्यसीति शडे । करोपि यदि कर्फटकाद् बकस्येव विनाशो मविप्यतीति । मत्कु- पस्तं पप्रच्छ– कथं कर्कटकाद् कस्य विनाश उपगत इति । यूको प्रवीत् ।

·तन्त्रोपाख्याने फषि पकाकस्मिाधित् तदाककृले वसति स्म। तस्मिनगाचे तटाके मत्स्थादानं कर्तुमशक्तः प्रत्युत्पन्नमतिर्वक्रहदयस्तटाफाभ्यास उपविश्य भृशं रोदिति स्म । रुदन्तं दृष्ट्या मत्स्याः कि रोदिपीति पर्यपृच्छन् । स फस्तान् दृष्ट्या मत्स्यादीन भवतां गिनाशः प्रत्या- सम्म इति विचिन्त्य रुदामीति । ते मत्स्याः कथमस्माकं विनाश इति पृच्छन्ति स्म । स करुः प्रत्युवाच । इत आरभ्य श्रीन वत्सरानना- दृष्टिरस्वतीत्याश्रमवासिनो मुनयः कथयन्ति स्म । तदाश्रमवासिनो मे शकुनयः कथयन्ति स्म । ततः स्वल्पजलवासिनो मृगाः पक्षिणश्चम परित्यज्याक्षयजलानि सरांसि नदीथ प्रतिपद्यन्ते । अहमप्येतचटाफ- पही रहवासी चक इत्यवगन्तव्यः । ममापि जिगामेपोजलसम्चरणोचि- तान् युप्मानालोच्यतस्मिन् सरामि शुप्के कथं जीविष्यन्तीति कपा सम्जातेति । तद्वार्ता श्रुसा मत्स्या विषण्णमनसा मोचुः । आर्य तर्हि सजावमृत्ययो वयं त्वरणशरणमात्रैकप्रतिक्रिया जाताः । अस्ति यदि स्नेहोऽयेचास्मत्परित्राणोपायश्चिन्त्यतामिति । पकः प्राह नातिदूरे मुनीनामाश्रमपदम् । तदनुभावादेव तत्र निवसन्तो हिस्स- जातिसंभूता अपि मृगाः पक्षिणश्च स्वपरदेहयोरभेददर्शिनः प्रतिव- सन्ति स्म । विशेषतोऽहं शिखण्डी भूत्वा पाकिजल्कशैवालादिमिः कृतात्मधारणस्नपथर्यया कालं गमयामि । सोऽहमनुदिनं यया- शक्ति युप्मामु धिदुपादायोत्तरदिग्भागे नित्यजलप्रवाहपूरितार्या महानया प्रवेशयामीति । युप्मभ्य रोचते यदि यूयं सर्वे सम्भूप मन्त्रयित्वा मां कथयतेत्युक्त्वा क्यापि गतः । ततः सर्वे मत्स्याः सम्भूय गन्तयामा । तप्वेकोऽयनी -मास्तावजातिधर्मत एवाम्मान भक्षयित्वा जीवन्ति स्म । तत् कयमन विश्वास इति । अन्योनगाव कजातिस्तापदविश्वसनीयैय। असावाश्रमवासी शिशबी भृत्वा नपरित्ता सर्वमाणिपु सम्प्रीत्या वर्तते । तद् विश्व- मनीय इति । परोजी मनुष्या अपि श्रेपानियेकाहे बुद्धयो वल्यान प्रति मिथ्यावादिनो भवन्ति । कयं तिरथो वचनं श्रद्धेय. मिति भन्योऽमीन् भनिगरपाक्षिकमिनारमपान सघो विनाश नानुपन्यन्ने बुद्धिपन्त इनि । नतः पढ़ासदो नाम मत्स्योऽनवीत् - - ·९ नन्दकप्रकरणम् । आं तु पुनर्बहुपुत्रः । पुत्रास्त सुकुमाराः सुदर्शनीयाश्च । अस्मिन् सरसि क्षीणजले लुठतः काकगृध्रादिमिर्मक्ष्यमाणान् द्रष्टुं नोत्सहे। असौ कदाचित् प्रत्यागमिष्यति चेत् यथाहं तां नदी तेन दर्शितवान् पुनः प्रविटो भवामि, म तथा करोति चेद् निश्वसनीयः । अन्यथा मदना. गमनादवमाक्षितं मामवगग्छत । उभयथा पुत्रविनाशदी न भरि प्यामीति । गते तस्मिन् दिवसे पका मातरेवाभ्ययात् । तं दृष्ट्वा मत्स्या इर्पनिर्मरमनस इतस्तत अपप्लुतैः शिरोभिः प्रणामं कुर्वन्त इव पहुविधाचारं कृत्वा यथाभिमायं प्रशयंसः । ततः पङ्कसङ्गोऽब्रवीव- मामादाय गत्वा नदी दर्शयित्वा पुनरेतत् तटार प्रापयेति । स वादमित्युक्त्वा तुण्डाभ्यां तमादाय विहायसा निर्गच्छन्नेवमचिन्तयत् । अर्स मधयिष्यामि यदि एतत्माप्तिमात्रं फलं प्राययो भवेत् । तेन महानदी दर्शयित्वा प्रत्यागमय्य मत्स्यान् विश्वास्य पुनरेकर्फ मधयिष्यामीति निश्चित्य नद्यां बिससर्ज । स ततो दिवसेऽतीते नद्यास्तीर्थकदेशे सङ्केतभूमिमुपसत्य स्थितः । स मत्स्यः स्वादु स्वो. चितमाहारं भक्षयित्वा सन्तुष्टहृदयः सङ्केतदेशे स्थिवं वकं प्रसृत्य प्रोवाच--- भवतः सत्यवादितामस्मदीयेभ्यो निवेद्य त्वत्तुण्डसंस्पर्श- मात्रेण पवित्रीकृतेनामुना मदीयेन गात्रेण पुत्रान् परिष्वज्य विगत- किल्विषान् कृत्वा भवदनुग्रहफलमेतैः सह महानद्यामनुभयेयमिति । पकस्तयेति तुण्डाभ्यां तमादाय गत्वा तटाकं प्रवेशयामाम । मत्स्यस्तेभ्यो यथावृत्तं निवेदयति स्म । तस्मिन् दिवसेऽतीते प्रात. रेव एका मायात् । तस्मिन्नागते मां नय मां नयेत्यहमहमिकया प्रवर्त- यन्ति स्म । यः प्राह- पूर्व तव भ्रातॄन् सुतांथ नीत्वा पश्चादन्यान् नयिष्यामीति पङ्कसङ्गं प्रति वपथः कता, इत्युक्त्वा पङ्कसङ्गपुत्रे- प्रेकमादाय गत्वार्धपथे शिलातलं दृष्ट्वा तत्रैवावतीर्यामक्षयत् । एवं प्रतिदिनमेकैकमादाय भक्षयतो गच्छति कालः । तत्रत्यः कश्चित् कुलीरो नाग कर्कटका एकमामाद्यानचीत् --- अहमपि भवदीय एव । मामपि भवान् नेतुमर्हतीति । ततो बकस्तमपि ग्रीनामारोप्याकाश गत्वा मत्स्यभक्षणात् सञ्जावमत्स्यरसः परितप्तः, इदानी कर्कटक- मांसरसास्वदनकुतूहमा शिणतले निक्षेप्तुमारब्धः । वयः कर्कटक: C ·१० तन्योपाख्याने किमनेन व्यवासितमिदं न शोभनं भविष्यति । जन शिकात मत्स्पा. स्थीन्याणि शुष्काणि च सर्वाण्येव सर्वतो दृश्यन्ते । प्रायः पापेना- खना मत्स्या विमान्धा भक्षिताः । भवत्येवं करिष्यामीति नि- श्चित्य पादभृताभ्यां प्रीवा निप्पीड्य विगतसचमकरोत् । तं घटना पसुभागः श्लोकमयोपत् - न जानन्ति न जानन्तीत्यन्यान् या परिवापते । स नाशं स्वयमाप्नोति नफा कर्कटफाद् यथा ॥ ११ ॥ एषमुक्त्वा यूको वासमदात् । अब रजन्यां तस्यां शय्यायां राजा सुप्वाप । मत्कगोराबानं दृष्ट्वा अद्य सर्वनिराणि मया पीवानि । सम्मति राजरुधिरस्य रसविशेष ज्ञास्यामीति सश्चिन्त्य राबः सुवर्ग- कदलीस्तम्भसदृशम् ददंश । ततो राजा प्रबुद्धः शय्यामन्यामारुह्य भयनपालानादृयास्मिन्छयने मत्कृणो मामदंशयत् । तदनुदृश्पवामि- स्यादिदेश । ततो राज्ञो वचनं श्रुत्वा मत्खणः सत्वरं पार्श्वगताया पित्तेर्विवरं प्राविशन् । ततः शयनपालका दीपिकामादापानुपम शूनं दृष्ट्वा कथमत्र मम्भव इति राजे दर्शयित्वा नखदयेन निप्पीड्य तं ससीत्कारममारपन् । संवा वसुभागः श्लोकमवोचत्- शीलतमविज्ञाय यो ददाति प्रतिश्रयम् । सोऽचिरानश्यति यथा यूको मत्कुणकादिव ॥ १२॥ इति । भवन्तं प्रत्यर्थवदीदृशी कथामकथयद् राजास्माकम् । तस्मात् प्रमादिना न भवितव्यं भवतेत्यभिवाय शम्बरः स्वस्वामिनमेकाकिन- मुपागमत् । ततरतं विनयेनोपगतं चण्डपिङ्गलः क गत्वा चिरा- दागनो भवानित्यमयीव । ततः शम्यरो यद्ययससे दीयते, कथया- पीत्याइ । सस्त्वां निरुणद्धि, कथ्यतामित्याह राजा । शम्बरोऽब्रवीत् । भवन्तमनुप्रजन्न मां नन्दफः संजया समाहूय पुरावृत्तमेफमाख्यान- मधयद । ततपण्डपिलेन किं तदित्युक्ता शम्बरः कथयितु. मारब्धः- कथित् फिल सार्धान् परिभ्रष्टो निकटो नागोट्रो महत्वप- स्तरे नगाग्रजातान्यभिनवानि पहपानि भक्षयित्वा सरसि पानीयं ·नन्दप्रकरणम् । पीत्वा परितृप्तचरन सिंहशार्दूलद्विपजम्नुकादिभिः सख्यमकरोत् । एवं सिंहादिभिर्निरन्तरप्रवृत्तसौहार्दस्य विकटनान्न अष्ट्रस्य गच्छति काले कदाचिन्मत्तमातङ्गमस्तकविन्यस्तभग्नपादनखरस्य सुम्पसञ्चाराशक्तस्य गुहागतस्य सिंहस्य सिद्धार्थको नाम जम्युकभिन्तको नाम काकश्व सचिवौ स्याताम् । ततः सिद्धार्थकः प्रोवाच सर्वेष्वनुजीविष्या- सीनेषु-विकट! वं कृशोऽसि, श्रान्तोऽसि, किमुपचरितुं न प्रया. सीति । एवमुक्तो विकटः प्राह-स्वामिन्यस्वस्थ ममाहारोऽपि न रोचत इति । तच्छुत्वा मृगपतिराह-नैवं कर्तुमिहार्हसि । मदचनाद् ग्रज चरितमिति पुनः पुनरत्रवीत् । एवं मृगपतिना निर्वध्योक्तो विकटश्चरितुं निरगाछन् । तस्मिन् निर्गते सर्व एव प्राञ्जलयो भूत्वा विज्ञापयन्ति स्म-स्वामिन् ! सर्वमिदं धनमस्माभिरन्वेपितमामिपार्थम् । न फश्चित् क्षुद्रमृगोऽप्यस्माभिरासादितः । किमिदानी कर्तव्यमिति । विपण्णरेवमभिहिते चिन्तको नाम काकसचिवो विहस्य नीनिसारमिम श्लोकमत्रवीत्- कर्मणा येन केनापि मृदुना दारुणेन वा । उद्धरेद् दीनमात्मानं पश्चाद् धर्म समाचरेत् ॥ १३ ॥ इति । ततः सिद्धार्थको नाम सचिवः कमधिकृत्यैवमभिहितमिति पर्यपृच्छन् । ततश्चिन्तफा सर्वसत्वान् निरीक्ष्यात्रवीत्-तृणभक्षैः श्वापदानां का सम्बन्धः । तत् साधु विकटं मारयित्वा तस्य मांस. रुधिरैराप्यायितः परितृप्तो भवतु राजा । वयं चर्मास्थीनि भलयित्वा भुत्प्रशमनं करिष्याम इति । तन्दूत्वा मिद्धार्थकः प्राह-तस्य पराक्रम सम्पन्धिनां च वृत्तान्तं ज्ञास्त्रोदृत्त इव प्रलपसि । शृणु मूर्ख! पुरा- पृतमाख्यानमिति कथयितुमारयः । झपमकरनक्रतिमितिमिशिलाधनेकग्राहमङ्कुलस्य पवनवललोल- महोर्मिमालाकुलस्य कुम्भयोनिपानभीत्येवानवरतप्रवृत्तगम्भीराम्भो- विध्वनिषधिरदिक्चरवालस्य महोदधेर्वेलायां किञ्चन टिट्टिममिथुन प्रतिवसति स्म । अथ रिटिभी प्रियंवदानामात्मनः प्रमत्रममयमालक्ष्य स्वमारमुचानपादं पप्रच्छ -आर्य! कस्मिन् देशे मया प्रसवित- -- ·तन्त्रोपाख्याने व्यमिति । ततो भाववीत् -निर्मलस्फटिकशिलापूर्णसूक्ष्मवालके- स्मिन् सैकतमण्डले तरुणपल्लवपर्यदितायां मनोहराय्यायां प्रसवितु. मईसीति । तच्छ्रुत्वा मिपंचदानवी-नन्विह बेलायां बहुचीचितो महाभयमस्तीति । उत्तानपाद ईपद विहस्य सभ्रूभङ्गमप्रवीत् --ममा- पत्यविशेषमपि क्षुद्रसमृद्रवीचयो नापहरन्तीति मूढे ! न मेतव्यमिति । तच्दूत्वा प्रियंवदा तथाहि सर्यास नारीणां भर्तृवाक्यमेव प्रमाणमि- स्युक्त्वा तत्र प्रस्ताभवत् । ततटिट्टिम्यां चरितुं गतायामुत्तानपाद: पुत्रपरिपालनं करोति स्म । कदाचिदुत्तानपादे चरितुं गते प्रियंवदा. यामात्मजान् परिपालयन्त्यां समुद्रो ज्ञानवृत्तान्तः अहो! तिर्यग्यो. निगतानां दर्प इति सविस्मयस्तदभिप्राय जिजामुनिशाकरकरनि- करोमिकरान् पसार्य दिट्टिमीपुत्रानग्रसीत् । ततः प्रियंवदा पुत्रविर- हिता अतिकरुणं विलपन्ती समुद्रेणापहृतानात्मजान भर्तुनिवेदयित्वा मूर्षियता भूमौ न्यपतत् । नत्वोत्तानपादोचवीत् --- शृणु भद्रे ! समुद्रेण हृतांस्तनात्मजानचिरेण यदि नानयिष्यामि, निपादकतं पापं यत् तदुपैमीति । तस्त्वा प्रियंवदा निपादकृतं पापं कीदशमिति पृच्छनि स्म । उसानपादः श्रूयतामिति कथपिनुमारब्धः।। अस्ति शम्बरविपये कश्चित् सर्वभूतनिर्दया पापको नाम निपादः । स कदाचिन्मृगार्थमग्ण्यमनुनविष्टस्तत्रासी सुकुमाराङ्ग- मामिपार्थमरण्यं पर्यटन्तं व्याघ्रमाससाद । तं व्याघ्रं दृष्ट्वा सरभसं परिधावन् कश्चिद् बटवृक्षमाससाद । ततस्तमुद्विममारोहन्तं वट- गृक्षगता शनरी न भतव्यं न भेतव्यमित्युक्त्वा तस्य निपादस्य हम्ना पटीत्वा वृक्षमागेयत् । ततश्च गर्जन् व्याघ्रो वटवृक्षस्याध. हनादिनस्ततः परिभ्रमति स्म । स पापफा क्षुत्पिपासाभिभूतस्तदनु- धया तस्याः पयगमादनाया अहे मुग्याप । ततो व्याघ्रः शयित तमुपलक्ष्य भेदनादस्यायमवसर इति मत्रा वानरीमवोचत् ---वरा- नने! पनवामिन्याम्तच प्राम्यगावेन किं प्रयोजनम् । एतत् साधु- वपन गेयताम् । गामनं देहि । स्वयोपरा संस्मृत्य प्रत्युपकत प्रगमिष्यामि । नामेण मनुष्या एम कठिना न पृमा इति रोकवादः ·नन्दकप्रकरणम् । भूबते । यदि मद्वचनं पध्यमिति मन्यसे, स्वयैतत् पुरावृत्तमाख्यानं भयतामिति कथयितुमारब्धः ।। भस्ति वेण्णाफटकं नाम नगरम् अनवरतममृतनिवहं वहन्त्या देणया महानद्योपशोभितं दुर्मिक्षरोगतस्करवय॑म् 1 तव कश्चिद् पत्रस्वामी नाम ब्राह्मणः प्रतिवससि स्म । स कदाचिद् तीर्थयात्रा- निमित्तं प्रायात् । ततोऽध्यगमनपरिश्रान्तः क्षुत्पिपासाभिभूवस्तृण- छ कञ्चित् कूपमाससाद । आसाद्य दृढामेका वल्ली गृहीत्वा तां कुण्डिकाग्रीवायां समयं जलादानाय कूपे व्यालम्बयत् । तत्र पूर्व- पतिता नरवानरव्याघ्रसर्पा बभूवुः । तेषु वानरो वल्लीमालम्बितां दृष्ट्वा हस्तपादाभ्यां गृहीत्वा लघुचेष्टः स्थलमारुह्य तं ब्रवीति स्म । भवत्मसादादहं न मृतः । मधुराधिपतेरुद्यानमहं प्रतिवसामि । तत्र पद्यागमनं भवतो भवेद्, अहं शुश्रूपां कर्तुं समर्थः । पुनरप्य- स्मिन् रूपे व्याघ्रसर्पमनुप्याः सन्ति । तेषु व्याघ्रसपा कूपादप- नेतव्यौ । मनुष्यो नापनेनव्य इत्युक्त्वा प्रतिगतो वानरः । ततो ब्राह्मणः सर्पच्याघी कृपादपनीतवान् । तायाहतु:-मनुष्यो नाप- नेवव्यः। आवां भवता आपत्काले स्मर्तव्यावित्युक्त्वा गच्छतः । तसो ब्राह्मणस्तेषां वचनमनादृत्य कृपया मनुप्यमप्यपनीतवान् । सो- ऽपि नमस्कृत्याह-माधुरोऽई जात्या सुवर्णकारः । नाम्ना निपुण- कोऽस्मि । तत्रागम्यते यदि भवता मम दास्यं द्रष्टव्यमित्यभिधाय प्रायात् । ततो ब्राह्मणस्तीर्थान्यनगाह्य निवर्तमानो मधुरामाससाद । भासाय चाध्वगमनपरिश्रान्तो नानातरुपण्डमण्डितमतिशिशिरवारि- नीरजराजिविराजितदीर्घिकालकृतमुपवनं प्रविश्य तत्रोवशि- खाकलापिनीमलिकुलपरित्यक्तामिर चलत्किसलयवतीमशोकपटियप- गम्म विश्रान्तो बभूव । ततस्तेन ब्राह्मणेन कूपादपनीतः कृतज्ञो पानरस्तं हवा अमृतरसोपमानि फलान्यादाय पणैः परिवेष्टयोपनीय ममतावानेव विभव इति फलानि प्रदाय तदभिमुख एवास्ते। ब्राह्मणस्तानि फलान्युपयुज्य गतक्लशो भूत्मा गच्छामीत्युक्त्वा निर- गात् । बानरस्तमनुसृत्यानुज्ञातः प्रतिनिवृपः । ततो ब्राह्मणः श्मशा- नाम्मा कोष्ठमाससाद । तत्र च मांसान्वेषणाय परिभ्रमन्तं शा ·- सन्त्रोपाम्पाने दृष्ट्वा प्रधावितुमारब्धः । ततो व्याघ्रः परिधावन्तं ब्रामणं दृष्ट्या क्षुभा परिपीडितस्य मे मनुष्यः स्वयमेवामिपार्थमुपगत इति सत्वरम- पसत्य सातपस्यमिझो भो मो अस्मत्माणदान भेतन्यं न भेतव्यम् । पस्त्वयाभिरक्षितः कपया, तं मां विशि। भगरंस्तव पाणिस्पर्शमाणा पचित्रीकर्तव्योऽहमित्यभिधाय नमस्कृत्याप्रतः स्थितः । ब्राह्मणोऽपि निर्मयो भूत्वा परमया मैत्र्या शिरसि पस्पर्श । ततो व्याघोऽब्रवीत -भगवन् ! अस्मिन् वनगहने नातिरेऽस्मद्गुहा । तत्र गन्तव्य- मित्यभिधायाग्रतो गच्छति स्म ब्राह्मणस्तमन्वसरद । ततो गुहा समीपे खनितान्याभरणानि दर्शयित्वा कश्चित् पुरुपो मृगयाव्यापूतो अविनाश्वेन परिभ्रमन् गुहासमीपे मया निहत्य भक्षितः । तस्येमा- न्याभरणानि । यदि मध्यनुग्रहस्तत् स्वीफर्तव्यानीत्यब्रवीत् । ब्राह्म- णस्तान्याभरणानि उत्तरीये बद्ध्या तमाशीभिर्वर्धयित्वा निरगच्छत् ।। व्याघ्रस्तमनुसृत्याभ्यनुज्ञातः प्रतिनिवृत्तः । ब्राह्मणोऽपि नगरं प्रवि. इयास्यां नगर्या मम परममित्रं कश्चित् स्वर्णकारो निपुणको नाम प्रतिवसति । इमानि केवलं निष्करूपाणि कारयित्वा सुखं जीविप्यार मीति स्वनकारश्रेणि गत्वा निपुणकगृई केति पर्यपृच्छत् । तेनादिष्ट, वस्य एरं दृष्ट्वा प्राविशत् । ततो निपुणकः प्रविशन्तं दृष्ट्वा सञ्जात- प्रत्यभिज्ञः सन् अतिषपसा निर्जीडा ब्राह्मणजातिः, किश्चिदभ्यर- हारादिकं मामपेक्ष्यागसः, नदजानन्नित्र तूष्णीमासितव्यमित्यास्ते । ततोऽयं ब्राह्मणः स्वयमेन गत्वा सनिवृत्तः । पुनः स्थित्वाविचिन्त्य महता कालेन मामयं विस्मरतीति तदासमवर्ती भूत्वा तवृत्तान्तमच. गमय्य यथावन्मामवयोध्येतान्याभरणानि दर्शयिष्यामीति सश्चिन्त्य, समुपगम्य पुनः साहय पार्थगवान सानि गमपिता यशानदभि- पाय परायाभरणानि दर्शितवान् । एषु यदिच्छसि तदेकं गृथताम् ।। पाणि महा विक्रीयन्तामित्युक्तवान् । सोऽपि तानि दृश्या इटिल दयस्तरक्षणमुत्पन्नमत्यभिन्न इव तं प्रणम्प पिष्टरमुपानीय पादाक्षा. लनं हत्या व्यमनेन वीजयित्वा ताम्बूलादिकं दया कुत इसानि सम्पानीति पर्यपृरएन् । नतो माह्मणो यथावृतान्तमभिहितवान्। स पापपस्तान्याभरणानि सावधान निरीक्ष्य अहो। कट. पया। , -- ·नन्दकप्रकरणम् । मंदीयैः सहेमान्याभरणानि मदीयराजकुमारकनीयसा कतानि । स ता- चन्मृगयाच्यावृतो वनगहनं प्रविष्टो नाद्यापि प्रतिनिवृत्तः। तदन्वेषणाय प्रहितर्वनचरपुलिन्दादिभिर्न दृष्ट्वा प्रतिनिवृत्तम् । न जायते क गत इति । एवेकस्मिन्नपि रष्टे मयि दोपमारोपयिष्यति । वदेनमेव राजे दर्शयित्वास्मत्कुटुम्रपरिरक्षणमेव धर्म इति सञ्चिन्त्य दधिघृतगुडा- दिभिः सह तण्डुलान् ब्राह्मणगृहे पाकाय भदाय लैलाम्यङ्गं कार- यित्वा सुश्लक्ष्णमामलकपिण्डं दत्त्वा सात्वागन्तव्यमिति तटाकमुपा- नयत् । तस्मिन् गते पापकस्तान्याभरणानि तदुत्तरीये पिनद्धान्या- दाय गत्वा राज्ञे दर्शयित्वा सर्वमकथयत् । ततो राजा नूनमनेन पापीयसा मे पुत्रो हत इति सञ्चिन्त्य हन्यतामयं दुरात्मा मत्कुमारहा इति घातकानादिदेश । ते ब्राह्मणं पद्ध्वा राजमार्गे राजकुमारघाती पापोऽयं ब्राह्मण इत्युद्घोप्य वध्यस्थानाभिमुखा निरगच्छन् । तनो ब्राह्मणो रक्तकरवीरमालाधरो रक्तेष्टकाचूर्णलिप्ताहः श्वपाकैर्नीयमानो बानरच्याघ्रसर्पवचनमनुसरन् उद्यानसमीपे श्लोकाभिम पठम् जगाम--- व्याघ्रवानरसर्पाणां यन्मया न कृतं वचः । सेन कृपापनीतेन मनुष्येणास्मि वश्चितः ॥ १४ ॥ इति । तस्मिन्नुघाने दन्दको नाम सर्पो वल्मीका यात्रार्थ निगमिपुरुग्रीवः परितो विलोक्येमं श्लोकं श्रुत्वा पादपमाल्य ब्रा- ह्मणमपश्यत् । अहो मे प्राणदायी ब्राह्मणः कष्टामिमां दशां प्राप्तः । हा धिग् , यस्तदामना परिरक्षितः स किलापदोऽस्य हेतुः । अहमपि जीवितनिरपेक्ष एतान घातकान् यथाशक्ति दष्ट्या प्राणान् परित्य- ज्यास्प प्राणदो भषिप्यामीति विचिन्त्य वृक्षापादनतवार । ततोऽव. तीर्य स्थितो बहुधा चिन्तयामास । अविचार्य प्रयुक्तो दुर्नयो नि- फल एव । दष्टेप्येतेषु कतिषु पुनरप्यन्ये बहवः सन्ति घातकाः । मय्यप्येतैईते ब्राह्मणस्य हननं सम्पद्यत एव । तदा ममाशमात्रफल एव प्रयासः स्यात् । न शरीरत्यागमात्रेण प्रत्युपकर्ता भविष्यामि । तस्मादई गत्वा राजदारिका पादे दशामीति मत्वा द्रुततरं गत्वा राजगृहं प्रविश्य गृहोद्याने चवीभिः सह पुष्पाणि विचिन्वत्या राज. दारिकायाः पादाहुठे ददंश । तना पा मञ्छिता न्यपतत् । ततो ·तन्त्रोपाख्याने घवस्याः सोरस्ताडनाः पादे निपत्यार्ताः कुरर्य इच विक्रोशन्त्यो राक्षे घ्यजिज्ञपन् । ततो राजा सम्भ्रान्तः सत्वरमुपसृत्य परिवम्य स्वर- मेव गृहीत्वा गृहमानीय विपद्यानाहूय (वि)चिकित्सन्तु मवन्त इत्युक्तवान् । तेषु प्रधानविपवैद्यः पश्य राजन् ! निरतिशयप्रभावा कि- यामित्युक्त्वा नागदूत्या विद्यया तत्रत्यान् नागानाहूयते' इमां द- एवान् यः स तावत् तिष्ठतु अन्ये गच्छन्तु इत्युक्ते विधावलात् तस्थौ। इतरे निर्जग्मुः । सतो दटनागस्य शक्ति रामकुमारिका(या)मावेश्य किमर्थमियं दऐति पप्रच्छ । ततो नागशक्त्याविष्टा राजदारिका नाग- भाचे अवीदि स्म । केचिन्मनुष्यवानरव्याघावादमपि प्रमादेन महा. टव्यां पे निपतिताः । कश्चिद् ब्राह्मणः पिपासयागत्यास्मान् दृष्ट्वा दयालरुदहरन् । म पापको मनुप्याधमः फिलास्य प्राणदायिनो भरणहेतुरिति तमुदन्तममुष्मै निवेदयितुमेना दवानस्मि । ग वाव- मिथ्या राजकुमार हतयानिति घातर्विध्यस्थानं नीयते । नापं राज- इमारहा । यद्यसागरागत्य विषमानेप्यति ध्रुपमियं जीविष्यत्येवेति । ततो राना निरपकारव्यापा(?)द्विगुगदुःखितस्तं हततरमानयेति पार्थस्थानादिदेश । ततस्तैरानीतं प्रात्मणं दृष्ट्या कृताअलिपुटो राजा क्षन्तव्योऽय भवता महानपराधः, प्रसन्नो भर, इमा मे दारिकां भीवप, ते राज्याचं दाम्यामीत्पुक्तवान् । ततः सो ब्राह्मणपादपार्षे निपरयात्मानं निवेद्य यथावृत्त कवयित्वाह भगवन् । पाणिस्पर्श- मात्रणे निर्विषा भविष्यतीत्यकथयत् । सोऽप्यविजातपिहरणवि- पोऽपि तत्सत्यपान कन्पका पस्पर्श । सा च निर्षिपामनत् । ततस्तु- ऐन राशास्मै राम्पा दत्तम् । ततो राजा सर्णकारमाय चर्मपष्टि- महारादिगिहुधा पीडां कृत्वा रात्यं यदेति पृच्छति स्म । स च य. पापन् सर्वमकापन् । तो राजा ग्राह्मण पनन्छ । भगवन् ! कत इमान्यामरणानि लब्धानि । ग्रामणोऽब्रवीत् । सम्प्रत्येनं पाप्रमा- नायमं समर्पयामीति वनं प्रविश व्याप्रमाप राज्ञ दर्शयित्वा मट. प्योऽयमिरपुनपान । ततो राशा पृष्टः गमकथयन् -पथिन् - मारी मगयापानी जस्निान परिश्रमन् गम गुराममीरमागतो निय पपा मधितः । समान्यामरणानि । नारमा प्रप्पादाना- - ·नन्दकप्रकरणम् । ममीभिा प्रयोजनम् । असौ तावत् प्राणद इत्यमुष्मै दत्तानीति । ततो राजा पुनः सर्वमेतदुपपन्नमित्यभिधाय स्वपुत्रबार्तापरितमहदयो बहु- विधमपि सकरुणमालप्य, नास्यापराधः मान्यादानामयं वृत्तिधर्म इति व्याघ्र विसृन्य पुत्रस्य परलोकार्य कर्म कारयिता सुवर्णकार- माहूय क्षणमपि पापोऽयं निरीक्षितुं नाईतीत्युक्त्वा शूलमारोहयत् । ब्राह्मणोऽपि लब्याघराज्योऽमिष्टोमादीन् कृत्वा मधुरायामहरहरिमं श्लोकदाहरति - मानुपेषु कृतं नास्ति तिर्यक्ष्वेव कृतं वरम् । च्याघवानरसाणां कृतमेव स्मराम्यहम् ।। इति । एतत् सर्व दृष्ट्वा वसुभागः श्लोकमवोचत् नराः कृतघ्नाः पापिष्ठा न मृगा न च पन्नगाः । नरेण पितो विमो भोगिना परिमोचितः ।। तस्मान्मानुपेषु कृतं नास्तीति मह्यमेनं देहीत्यवोचच्छार्दूलः । सतो वानरी ब्रवीति स्म- अयुक्तमेतद् भवताभिहितम् । ननु स- वैया शरणागतो रक्षितव्य इति सम्प्रवादः । पुनश्च विदितं मया ध्याण सङ्गतिर्नास्तीति । ततो व्याघो रुटो जगाद । कथं व्या. घेण सङ्गतिर्नास्तीति । अथ वानरी प्रायोचत् -- मूर्ख! श्रूयता पुरातनमिदमाख्यानमिति कथयितुमारब्धा वानरी। कश्चित् किल वैषः शास्त्राभ्यासं कृत्वा निवर्तमानो महत्वट- व्यन्तरे नानाश्वापदमृगसेविते सर्पदष्टं निश्चेटं (वानरं ? व्याघ्र) दृष्ट्या शास्त्रज्ञानेन विपदष्टमनुगतमाणं च विज्ञाय रहसि विद्यासामर्थ्य ज्ञातु- कामा पुनश्च नवं ज्ञानं परीक्षितव्यमिति निश्चित्य गुरूपदिष्टेन मार्गेण विपहरणविधां प्रयुज्य व्याघं चिकित्सति स्म । तनो विद्यापभावेन विजृम्भमाणो च्याघ्रः समुत्थाय क्षुधाभिभूतः पार्थस्थं वैद्यमवलोक्य ग्रीवायामुत्तुत्य गृहीत्वा यथासुखममक्षयत् । तं दृष्ट्वा जातिस्मरः कश्चित् गानरः श्लोकमवोचत् - नवं ज्ञानं नवं वित्तं नवैश्वर्यं च गौवनम् । पण्डितानपि पाधन्ते किं पुनस्तानपण्डितान् ।।

·१८ तन्त्रोपाख्याने तं दृष्ट्या वसुभागः श्लोकमवोचत् - कृतघ्ने विहित कार्य कतारमपि पीडयेत् । नासयत्यधमो चैद्यं व्याघ्रः स्वं जीवकं यथा ।। तद्वद् त्वय्युपकृतमेव नास्तीति बदन्त्या मानां निपादः प्रतियुद्धः । साच वानरी निपादस्याङ्के सुध्वाप । अभ व्याघानुचरो जम्युका व्याघ्रमुपगम्य पादपसुखमनुभवन् वृथा फिमत्रोपविष्टवानिस्यनवाद । ततो व्याघ्रो मत्सख्या वानर्या सईकयुक्तं कार्यमस्ति । तदनसर- मालोक्यासीनोऽस्मीति माह । त्यज वानरीसरूपम् । तद् दोपवद् भवति भवते । एतदिच्छतास्मिन् नियुक्तेन मया हेतुमद् वक्ष्यमाणं पाक्यं भरता बोद्धव्यम् । यथा सूचीमुखी नाम चटकी वानरीस- ख्याद् दोपमाप्तवतीत्यवोचत् । व्याघ्रस्तमयोचत्-सूचीमुख्या वा. नरीसख्याद् दोपः कथं प्राप्त इति । मृगालः प्राह - श्रूयतामिति कपितुमारब्धः। फस्याञ्चिदटव्या विविषमधुरफलासुमकिसलयविटपिवनगु. ल्ममालिफायामत्तिशपितामृतरससलिलनिवहनचाहोपशोभितायां तत्र यटरक्षस्य माता शारखाने काचित् पचीमुखी नाम पटकी प्रतिनसवि एम ! तम्मिन्नेव चटक्षे वानरी च प्रतिवसति स । अथ कदाचिमि. विरजलनिवनिपननासारधाराशीफरान्धीतसकल दिशि काले शी- गवातेन सद्कुचितसर्वाङ्गी वानरी दृष्ट्वा पथामुरा डोलायमानकलाये निसीपमाना गचीमुखी जगाद- इस्तवान् पादयायव मतिमायेन वानर! । शीतपातपरिवाणी किं दुटींग करिष्यसि ।। .ति। वावा अस्माकं तु पूर्वानुमत्तभृतपो निराध रामचोदिताः परमार्येषु व्यचरन् । गृहकर्म न पान . मिल्पपण्डिता इति अपन सहो गृक्षाने स्पा आसयकुलायं वि. नयति स्म । ततः प्रचीनमी दुःपिता पार्थनम्नातिनं मिग्रमाो. - भगरता पाय मारेंग वानरंण दुरात्मना तच्नेयोऽभिदधानाया जागा पिनाशिनः । नवनं श्रुत्या मित्रमाणेचन्- नानागं नाग का नामोमिनि । गुनायि! पिज्ञानीरि नाशिष्य हितगुच्यने ।। समोथं पाह . - ·नन्दकप्रकरणम् । १९ नदव पसुमागः । एवं तव वानरीसम्यं मा भूढ़िाते त्यां याचेह- मित्युक्त्वा मृगालः पुनरप्याह निपादं प्रति । तवाप्यवहितपेतच्छ्र. यतां निषाद! पुरावृत्तं वानरीमरूपपिति कयथितुमारब्धः। अथ कश्चिन्मधुराधिपतिः राजा देव्या मह वसन्तकाले गृ. होद्यान प्रविश्य सर्वमेत्र परिवार द्वारे स्थापयित्वा सुशिक्षितेन वान- रेण गृहीतखड़गेन पर्यटस्तत्रैव रक्तकिमलयनरून् कुसुमितलतालि. नितान् दृष्ट्वा विथमितुं माधवीमण्डपस्याधः सुरुचिरे म्फटिकशिला- तले निपद्य कञ्चिदप्पागनं वारयेति निर्दिदय वानरं तया देच्या सह मुम्बाप । अथ मृत राजनि कश्चिन्मधुकरः विविधकुसुमबत्यो मालायां पार्षिक्स्पोपरि निपपात । अथ तं दृष्ट्या अयं मधुकरः स्वामिनमभिभवतीति मत्वा नानाभावान् पार्थिवस्य खडगमगीर्य त. स्पोपरि प्राहरन् । स च तेन प्रहारेण देव्या सह पश्चत्वमगमन् । तं दृष्ट्वा वसुभागः श्लोकयवोचत् - परमः पण्डितः शत्रुनं च मित्रमपण्डितः । पम्प नानरमूर्खेण राजपुनो विनाशितः ।। किंबहुना भाषितेन, अस्माकं गृहं गत्वा भवत आहारमिहानयामी- त्युक्त्वा दुष्टनम्वुकः सनश्शनैरगमत् । अध व्यानो मनुष्यमत्र- वीत् - वानरी मह्यं दीयताम् । अहं भवन्तं विमुच्य गच्छामीति । द- च्छत्वा वानरीमङ्कगता कृतन्नो निपादो भूमौ न्यपातयन् । पतनसमये प्रवुद्रा व्याघ्रपरिगृहीता वानरी व्याघ्रम्य - स्थानवीन् । किमिति व्याकुलयसि उपाघ्र । तर बाट वृत्तिः। प्राणिनां प्राणस्थानं न जानामि ! यदि मन्डी मे लाङ्गुलाग्रं गृहाण । तत्र मे नीतः। अन्दर मटन नापि । तच्छुत्वा व्याघ्रो दुर्मनिग्रीवा न माननग्रांट- मारब्धः । ततो व्याघ्र पन्चपिना दिय- पर्युत्पपात । तं दृष्ट्या मुमारः पन्द्र- प्रत्युत्पन्न करना; मनिस्टक सरका: .

·२० तन्त्रोपाख्याने ततो वृक्षगतां वानरी दृष्ट्वा निपादः सकम्प पि(भ्य भे)ति स्म । अतिचकितं निपादं घना वानरी न भेतस्पं न भेतव्यमिति मत्स- वादीत् । अहमेव विस्मृत्यान्यत्र निरीक्षणात् त्वदात् परिभ्रष्टा भूपी निपतितास्मीति । पुनरपि समेवाचास्य गते व्याघे मम निरासं गच्छाप इत्युक्त्वा क्षुत्पिपासाभिभूतं निपादं स्वपृष्ठमारोप्य स्वगृहगुहां प्रविश्य निपादमयरोप्येहास्यतामित्युक्त्वा गृहाम्यन्तरस्थान् शिशूनाहूय भ- वता मातुलेनानेन सह क्रीडमाना यूयमासितुमर्हतेति व्यादिश्य फ- लान्वेषणाय जगाम । ततो वानरीपुत्राः कुतुहलदर्शना निपादमुपै- सत्य पादौ संवाहयन्नन्यः पिटकाच्छिदन्यो गुफानि विचिन्वन् निपादं रमयाम्बभूवुः । अथ निपाद इतस्ततो विलोक्य काष्ठाभ्या. मग्निं विमथ्य गुल्मसळूट विशमानाञ्छिशूनाहय एकैकं निर्दयो नि- पायो ग्रीवायां निष्पीड्य दग्ध्वा प्रभक्ष्य इस्ती पादाम्यां प्रमृज्य पूर्व मिर तत्रास्ते । अथ तस्मिन् काले अपतरसोपमानि कदलीफला- दीनि पकानि वानरी पर्णैः परिवेष्टच समुपागमत् । ततो वानर्यनु- मानेन मम पुत्रा अनेन मक्षिता इति ज्ञात्वा फिञ्चिदप्यसम्बद्धं ना. भिमाप्य मम पुत्राणां फलानि पश्चात् दास्यामीत्युक्त्वा त्वं यथा- कामं भक्षयित्वा स्वगृहं गच्छति तस्मै तानि फलानि प्रदाय तब नि- यासं त्वां प्रापयामीति तं स्वपृष्ठमारोप्य गन्तुमारब्धा । स तामारुध गच्छन्नात्मनः सुचरितां भूमिमवाप्येदानी मम निवासं माप्तो रिक- पाणिः कथं प्रविशामीति सञ्चिन्त्य क्षुरिकापुत्क्षिप्य विकोण छत्वा वो गतप्राणामकरोत् । तन्मात विभज्य कोदण्डस्योभयकोय्यामा- लम्ब्य स्कन्धगारोप्य गन्तुमार-धो दूरत एव स्थितं पूर्वदृष्टं व्याघ्र ददर्श । तसो मांसमुत्सृज्य पलायमानं निषादमालोक्य घ्याम्रोऽत्र- चीन- मित्रघ्नं समपाद् भ्रष्टं कतघ्नं पहुकिल्विपम् । न भक्ष्यामि त्वां पाप! गच्छ शीघ्रं ममामतः ॥ दत्यपरका व्याघ्रो जगाम । तं दृष्ट्या पसुमागः शोकमयोचत् -- निर्यग्योनिगमापि कृतघ्नो नोपभुज्यने । निषाद पथ्य पापिष्ठं व्याण परिवर्जितम् ।।

·गन्दकप्रकरणम् ! तो धर्मः स्वं रूपं दयित्वा वानरदेहं परित्यज्य अतिसुकुमारनि- रूपितप्राप्तदेवतारूपां सुप्रतिष्ठित कूर्मचरणामनुबद्धपिण्डिकां सुनिर्मित- गूदनानुसन्धि कदलीस्तम्भसुवृत्तसपनिरन्तरोरुगलां विपुलपृथुरुचि- रश्रोणीफलका कन्दर्पानिघूमरेखोपममहस्तमृदुसूक्ष्मस्निग्धसहिनरोप- राजिशोभनस्वच्छोदरी गावर्तप्रदक्षिणतरङ्गरभसा रविकिरणविवाध्य- मानकमलगम्भीरवियतनामि (१) करपरिमितमध्यां कनककरण्टकोपम- पीनोन्नतकान्तपोवरा समवृत्तपीवरलाई निरन्तररक्तकराजुलीका प्र- वालविम्यफलाधरोष्ठी मुक्ताफकरुचिरदन्तामशोकपल्लवाकारतालुजिह्वां शुकलक्षणसमन्विततुङ्गनासां विष्फारितकुवलयवरकमलशवरनयना- मचिरोद्तबालचन्द्ररुचिरललाटिकामनाशरासनरुचिरभुवं कमनीय- कर्णिकाशोभितकर्णाममितकुश्चितदीर्घकेशी शक्रध्वजमत्स्ययुगलकमल- प्रशस्तबहुविधलक्षणधरां कुवलयकुसुमसुगन्धिशतपत्रनिःश्वासगन्धांक- रईसललितचारुगमनां कोकिलमृदुमधुरस्वराम् अप्सरोमिः मित- चारुचामरैर्दोधूयमानालको वानरी तां स्वपुत्रैः सह स्वर्गमारोहयत् । ततो धर्म वानरी पाह मम भ्रातायं निपादः किं कुर्यादिति । स धर्मस्तां प्रत्यवोचत् - तब च तव पुत्राणां च यावन्ति रोमाणि, तावन्ति वर्पसहस्राणि महारोरवे नरके प्रपच्यते । पथाम्नरफेवेकश्चि- तिषु क्रमशः कोटिकोटिवण्यधशिराः पच्यते । कुतस्तस्य स्वर्ग इत्युक्त्वा जगाम । इत्येवं पापिष्ठो निपाद इति कथयित्वोचानपादः शोकं मा कार्की, शोकं या कास्त्विमिति भार्यामावास्य जलस्थल- चराणां शकुनीनां मम पुत्राः समुद्रेणापढ्ता इत्याचच(क्षिरे?क्षे)। तच्छ्रुत्वा सर्व एच पक्षिणः सुपर्णनिलयमगमन् सोऽस्माकं राजेति । ततस्तत्रस्थान् कृनमाञ्जलीन् पक्षिणो दृष्ट्वा गरुडोऽनेकगरुडैः परिवृतः सिंहासनस्थो भवतां फिमागमनप्रयोजनमित्युक्तवान् । ततः सर्व एव पक्षिणोऽस्य टिहिमस्य पुत्राः समुद्रेणापहता इत्यूचुः । तच्छृत्वा गरुडा स्वपरिपा(कार्यलाय)करणे स्वापिनो दुर्बलत्वं लोके मसिद्धं भवति । पापं च महत् स्यादिवि निश्चित्य भगवतो विष्णोः सकाशं गत्वा साप्यार प्रणम्य स्वामिन् ! मम भृत्यस्य टिहिभस्य पुत्राः समुद्रेणापता इति व्यानिशपन् । ततो भगवान् पुण्डरीकनयनस्त्रिलोकनाथश्चराचर- गुरुः धियं प्रेक्ष्य किश्चित् प्रहस्य पार्षस्थितं सुदर्शनमाज्ञापयत् । . ..

·तन्त्रोपाख्याने मुदर्शनो गरुडेन सह निमेपार्धमात्रेण वरुणालयं प्राप्य वरुणस्याग्व्याय टिटिमपुत्रान् मोचयित्वा गरुडाय प्रादात् । गरुडस्तु द्विजकलेभ्या, द्विजकुलानि टिट्टिभमुलेन्या, टिट्टिभाचोतानपादाय, उत्तानपादे भार्यायै प्रादात् । तं दृष्ट्वा वसुभागः श्लोकमवोचत्- सूत्रोराकान्तिमझात्वा वैरमाचरते तु यः। स पराभवमाप्नोति समुद्र इस टिट्टिभात् ।। स्मात् तस्याकान्तिमज्ञात्वा पैरमनारब्धव्यमिति सिद्धार्थनैवमुक्ते चिन्तको नाम स्वाक्षो ग्रामनगरखेटपत्तनानां गन्ताहमस्माक- माक्रमितुं शक्य एव (सा? सार्थपरिभ्रष्टोष्ट्र पवेति प्राह । सिद्धार्थको जगादाधर्मी भविष्यतीति । चिन्तक माह-यभाधर्मो न भविष्यति, था ममा तर्कित इति । हरिरामवीत् - कथं मित्रघातकस्य पापं न स्यादिति । यथा पापं न भवति, तथा पलूपापः प्रतक्तिोऽस्माभिः सरित्युक्त्वा वायसः स्वयमेन गत्वा विकटमाहृय तेन सहागत्य स्वामिपार्षे निपसाद । अथ पूर्नमन्धितोपापेषु काक उत्थाय सर्व- नेदमप्रवीत् । यदि भवन्तः क्षुधापीडिताः, परममित्रं मां भक्षय- न्तिति श्लोकमुक्तवान्- यदि क्षुधान्विता यूयं मित्रं मा भक्षयिष्यथ । इहलोकसुसं मित्रं न मित्रं पारलौकिकम् ॥ इति लोश्वारः श्रूपते । तात्मा त एवमूचुः-- कथं परममित्रं भ- पन्तं भक्षयामः । यद्यपि सर्वे म्रियामहे, भवन्तं न भक्षयामः । भवतो पमित्पाद क्षुत्पिपासापर्याप्तिरस्मा न भविष्यति । केवलं मित्र- हननमेव फलं स्पादिति । तन्दुत्वा विकटो जम्बुकल्याप्रकाकानुप- पारण मां मक्षयतेत्युक्तमान् । एवं विकटस्य वाफ्यं श्रुत्वान्योन्य- मभिसमीक्ष्य तमाप्लुत्य नित्य इस्तचरगवदनैर्षिफटपिशितं यथेष्ट भशयामासुः । त दृष्ट्वा वसुभाग: इलोकपपोचत सहयः पण्डिताः शुद्राः सर्वे मायोपजीपिनः । Hदेषिपदोपं या उष्टुं काकादयो पथा ।। इत्येवं पभेण कथितमिति घम्परो जगाद । अथ चण्डपिङ्गलस्तच्छुत्वा विधाभूतहरयः पिं पार्यमुनाहोस्पिदयामिति चिन्तयन् परिभ्रमति स्म । भय पदानिच्छम्परो उपभ ग्नियेनोपगम्य चिचमेदं फरोमीर , ·। नन्दकमकरणम् । वृषभमुपगतवान् । अय तं दृष्ट्वा नन्दकस्तमुद्वीक्ष्य तब राज्ञः के वृत्तान्त इति पमच्छ । शम्बरः कथितवान् । स्वामी मष्टोऽधन तव कञ्चिद् दोषमुत्पादयति । कुञ्जरोऽज्ञानाद् बहुविरोधं कृत्वा यथाभूतः, तथैव भविष्यसि । नन्दकः कुञ्जरो यहविरोधं कृत्वा कथं विनष्ट इति पप्रच्छ । ततः शम्बरः कथयति स्म । कस्मिश्चिन्महारण्ये नानापक्षिसमाकुले मदान्यो इस्ती परिभ्रमन् कस्मिविद् भूतले निहितान् लट्नामुतान् नातितवान् । ततो लवा चरितुं गता प्रत्यागम्य द्विपेन परिमृदितान् मुतान् दृष्ट्वा मित्रः परिवृतस्य भर्तुः पादयोः पतिता भृशं रोदिति स्म । अथ तां लवा- मुत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रे ! फिमर्थ रोदिपीत्युक्ता लट्वा अहा स्तिना तवा- त्मजा मृदिता इत्यगोचद् । तच्छ्रुत्वा मार्यामावास्य विमृज्य बाप्पा पर्याकुलेक्षणचिरं निवस्य काकदुमकुमण्डूकनीलमक्षिकादीनि इद वचनमत्रवीत् --- अहो नु खलु पुत्रमरणं श्रुत्वा प्रनिकर्तुमशक्तस्य में पचनं श्रूयतामिति श्लोकमचोचन् -- यः पुत्रमरणं श्रुत्वा शोकग्रस्तपडिन्द्रियः । शत्रुप्वशक्तवीर्यस्य तस्या मरणं वरम् ॥ थेयो नरस्य मरणं भीरोः शत्रुप्वशक्तवीर्यस किनस्य जीविनफलं परिभवशोकाभिभूतस्य । ननोऽरिष्टनामा काको मित्रं मा योचेन्युक्त्वा इमं श्लोकमब्रवीत् - नातिकान्नानि शांत प्र(स्थि? स्तु)नान्यागतानि चिन्त्यानि । शोचनतीतमयं न च मते ते नु नव लभ्यन्ने ।। इति । ततः पुनरपि शोकापनयनार्थ पुरावृत्तमाख्यानं कथयितुमारब्धः। थमराधिपनेर्देवस्य कथिन् फिल पादनिष्णो नाम कुतूहल- दर्शनो देवाप्सरोयक्षगन्धर्वकिन्नरकिम्पृरुपमहीणां प्रतियता शुक- पोतो बभूव । प्रथमयावनोत्तमगुणयपविलासिनीमिर्हस्तिहस्तप्रमाण- विस्तीर्णधरुभिर्नानाविभदिव्यगन्धानुलेपनामिनचकुसुमषिकीर्णकेश- कलापाभिः, रम्भामेनकातिलोत्तमोर्वशीनित्रलेखालम्बालकापुग्दरी- कातरुणीसुलक्षणाभामिनीमनोरमासितामुवाहुप्रियासुगन्भासुमालिनी- -- ·तन्त्रोपाख्याने कन्यकाकामशरारुन्धतीहेमाकृतिस्थलाविमलाविश्रुतावृताचीमुकेशी- मन्जुघोषाप्रभृतिमिनित्य नपाननविशेषजनितकर्कशगुणस्तनामिः परमसचिरपविलासिनीभिरुत्पलतनुरक्तागुफफूलपट्टकौशेयान्तरस- न्दृश्यमाननरमणिमेखलाकलापालकृतपृथुतरमुभगगुरुजयनामि- कटाक्षविक्षेपेण विलासितेन ललितमुदिवयितमनोनयनहारिणीभि- रन्याभिश्च नृतगीतवाद्यविक्षेपवियषणाभिनित्योत्सवपिनोदालक- वायो तस्यां सुपर्मायां पसभापामीश्वरेण सहासीना शुकः स किन यमं भगवन्तमावजन्तं दृष्टवा सिंहासनस्य पार्धे मीतो निलीयते स्म । सतो यमराजो यानद् गच्छति स्म, तावत् सुराधिपतिः शुकं पर्व- पृच्छत् । किमर्थं भवान् यमं दृष्ट्या निमेति । शुकः सुरेन्द्र प्रत्याह- मम मरणभयादिति । ततस्तस्य शुफस्योत्पन्नमरणभयमपैर विनाश- पिप्यार्माति स्मृत्वा पुप्पोदकैवैतरणीभिरळकृतं प्रेतराजपुरं प्रत्यै. रावतमारुह्य देवराजो जगाम । ततः प्राप्तनित्यान्धकारेषु व्यपगव- प्रहनक्षत्रचन्द्रसूर्येषु रुधिरमांसास्थिकफपित्तननितपूतिगन्धेषु सरव महारीवस्त्रारीचीसप्ततालहम्मीनरपण्डपावैतरणीतोष्णकासवात- प्रभृतिषु मीमनरकेप्नेकविंशविप्वनेकसहस्राणि दुःखान्यनुभरतो दुष्कृतिनो निरीक्षमाणो यमभवनं प्राविशत् । ततो दूरत एवेन्द्र दृश्या मत्युदरम्याध्यगाम्यर्य भगवन् ! किमागमनप्रयोजनमित्युक्तवान् । ततः बक्रा प्रत्युवाच- अस्ति ममातिप्रियः शुकः । तस्याजरामरणत्वं दिश त्यमित्ति । थम आर-आमायुर्दातुं न शक्तः । उभाव- यात्रा फालस्यालयं गच्छाव इति । ततः कालभमनमगच्छताम् । काला सद्यः सत्वरमिन्द्रयमावागतौ रटवा प्रत्युगम्यायेणाभ्यर्य लोकेश्वरयोरन फिमागमनप्रयोजनमित्युक्तौ प्रभू जचतुः- भवानस्य शुकस्थाजरामरणत्वं प्रयच्छत्विति । कार आह- आपुर्दात नाह प्रत्तः। चित्रगुप्तस्य पाच गच्छामो वयमिति चित्रगुप्तमवनं ययुः । नताश्वगुरु इन्द्रयमफालानागतान हट्वा प्रत्युद्गम्याघ्र्येणाम्यर्च्य मानांकिमागमनप्रयोजनमत्युक्तवान् । तेऽस्मै मत्यूचुः- भवानस्य गरपाजरापरणत्वं दिपत्चिति । ततचित्रगुप्तथि स्मृत्वा प्राह- .

·मन्दकपकरणम् । २५ महो निरर्यकं भवतामागमनम् । अप्रियमप्येतच्छ्यताम् । अपवार सुकत्यायुःप्रमाणं मया लिखितमिति । इमं लोकं चाभावयत्- यदा को यमवैव कापच सहिवालयः । चित्राप्त गमिम्बन्ति मरिष्यति तदा शुकः ।। ततः श्लोकमिदं भुत्ला फिञ्चिदप्पनुक्त्वा स्वं स्वं वासं जग्मुः। तस्मान् तादृशेरपि प्रमाणनिवन्धनं न शक्यतेऽन्यथाकर्तुम् । किं पुनरीमिरस्माभिरित्युतवान् काका । अप मण्डूको लवा- द्रुमघटवायसनीलमक्षिकादीनि इदं वचनमब्रवीन् । कदाचिन्महोदरे- कायां सर्वे कूर्माः पिग्रिता बभूवुः । ते सर्वे गरुडस्य भक्षत्व- मुपागताः । ते विमृश्य भागतं गरुडमूचुः मोः पतिराज! भरतोऽस्माकं च पवस्था भवतु । त्वमस्माभिः सह पावतात् , ततः परिवादता भरता वयं जिता यदि तदा भक्षपितव्याः इति । अय तचनं श्रुत्वा तार्य ईपत् प्रहस्य इमे किस मया सह भाव- न्विति प्रघाचितुमतीवोत्सुक इदमावर्पमिति सश्तूहलमेवमस्तु धाराम इत्यावीत् । ततस्ते कच्छपा गस्दवचनं श्रुत्वान्योन्म कार्य विचार्य यावत् समुद्रस्य दे तावदेकै प्रसारयामामुः। तवो मनोजवस- म्पमो गरुड आकाशे धावति स्म । अधैकः कच्छपः पुरस्तादात्मानं दर्ययित्वा भो मो भवानवाप्यौ(ती)त्युक्त्वा निलीयते स्म । एवमेव सर्वे फछपामः । सर्वेपां कच्छपानामपस्थितो धावन्दं गरुहं द्रव एर टूएबापाप्पस्मानप्राप्तस्तस्मात् त्वं जितोऽस्माभिरित्यव्रवीत् । गरुहः प्रहस्य जितोऽस्मि, भद्यममृति मत्तो मरणमयं नास्ति युष्मा- मित्युक्त्वा भागात् । सर्वमिदमुवीक्ष्य बमुभागः श्लोकमवोचत् ।। बान्धवाः सहिताः सः भन्योन्यवशवर्तिनः । निर्जयन्ति रणे शत्रून् गरु फच्छपा यथा ।। तद् यपमन्योन्यवशवतिनो भूत्वा हजरं नापियाम इत्याह महफः। ततो तवा प्रार - ·२५ मन्त्रोपापल्याने नदी गतनला वापि स्यात् वर्पशवादपि । स्थानं तत्र न कुति पुनरागमनया ॥ एवमेव मनुष्येषु तेषु पूर्वापारिषु । विश्वासो नोपगन्तन्यो नदी गतजला गया । एवमध्यसौ कुअरः सदारण्यवासी गुल्मशय्या प्रत्यटति पुना प्रतिनियतः पीडयिष्यति । यथा शबररानो निरुपायेन गोफलं न प्राप्तवान् , तथानुपायेन फायं कर्तुं न शक्यने । तस्मादापृच्छव भवतो गन्तुमिच्छामीति गन्तुमारब्धः। ततस्वं गच्छन्तं नितन्य कर्ष शुषरराजो गोफलं न पासवानिति मण्डूकादयः पृच्छन्ति स्म । धूयतामिति लट्वाका कथयितुमारब्धः- फश्चित फिल ब्राह्मणो धेनुं गृहीत्या शवरविषयं प्राविशत् । ततः पविश्य शवराधिपनि हया नित्यमुपायनं चके कदाचित् सर्पिः कदाचित् ता । एवमेव गच्छति काले शवरराजस्तं पमच्छ - समिमानि पयोदधिमर्पिस्त काणि कुतः पुनरानयसीति । ततो द्विज आठ थस्ति गे गौत्तस्या इमानि पयोदधिसपीपीति । राजा पाह गौनाम किंवृक्षो वा गुल्मो वा लता वा तथ्यं हीति । ब्राह्मण चतुरस्तनी हा सुरविपाणगांसास्थिभती गौ म । तस्या। फलानि पयोदधिरापीपीति । ततः स राजा गां पश्यामीत्युक्त्वा प्रामाणेन दत्तामगगत् । आगम्य सर्वतस्तामवलोक्यानीतिः विस्मितो प्राणाय गापसहसं दत्त्वा तामाहीत् । ततो माह्मणोऽपि सालमाष एन्वा स्वविपयं प्रायात् । अथ शपरराजा स्वगृहमानीय गन्धमा- स्यैरभ्यर्य काजलिः पयोधिसपीपि मे देदीति तामनधीत् । पुनवेत्रमहारगासयित्या सपीगि में देहीति प्रवीति स्म । कथश्चिदपि सागौन ददाति स्म । अहो द्विजेन वञ्चितोऽस्मीति गामरण्ये मुमोच। में दृष्ट्या सुमागः श्लोफमवोचत् भभमेणानुपापेन कर्मारम्भो न सिध्यति । इपिसम्:िपासीय शपरस्य पथा हि गो।। - ·मन्दकमकरणम् । २७ इति । तस्मादनुपायेनारिषु प्रतीकारा कर्तुगशक्य इलि सर्वानेवानुमन्य द्रुमर्थकमाख्यानं कवयितुमारब्धः कश्चित् फिल महारण्ये शलयरति स्म । स रुदाचिद् दंष्ट्रान्तरे गाढमस्थ्ना दष्टे वेदनातरोनोच्छूनकपोलदार्ण गाहारमाहर्त न समर्थः करन दुमकृट्टाश्रितन्यग्रोधमाससाद । तं दृष्ट्वा झुमकुट्टा पृच्छति स्ममृगाधिपते ! किमस्वस्थ इव दृगसे इति । तवस्तं म्यानः शनैश्शनैराह-मम दंष्ट्रान्तरगतमझमस्मि विद्यते । तुभ्यं शशहरिणगवयवृषभमहिपररुपृपतादीन् हत्वा दिने दिने प्रभूतं मांस दास्यामि । तदस्थि निरुपेति । तच्छुत्वा हमयुट्टस्तरोरवरुह्य व्याघ्र- मासाद्यास्यमुद्घाटयेत्युक्तवान् । तत उद्घाटितं वदनमनुप्रविश्य द्वाभ्यां तुण्डाम्यां कम्पयित्वोत्कृप्यापकर्पति स्म । अथ स्वस्थी भूत्वा व्याघ्रो जगाम । कदाचिद् वृपभमेकं हत्ना भक्षयन्तं व्या दृष्ट्वा द्रुमकुट्टो ममापि मांसं देहीत्युक्तवान् । ततो व्याघ्नः कस्त्व मित्यवोचत् । ततो द्रुमकुट्ट उवाच गवता विस्मृतं ननु । तब दंष्ट्रान्तरनिलपमस्थ्युत्कृष्टयानस्मि । ततो व्याघ्रो दुमदृस्य वननं भुत्वा प्रहस्यानधीत् - दुग्धे पीनेऽय भेन्ना या तिन्दुक्या घा फलाशिनः । उत्तीर्णस्य च नावा चा पुनर्नास्ति प्रयोजनम् ।। इति । दुमकुट्टः प्राह पुनर्धेन्वा भयेद् दुग्मं पुनः फलति विन्दुफः । तीर्णस्य च नावापि पुनरस्ति प्रयोजनम् ।। उपकारिणः पुरुपस्य सत्पुरुषो दुर्लभ इत्यत्रवीत् । एवमुक्तो व्याघ्रो- तिरुटो भो दुर्यसस्य पक्षिणो दर्प इति श्लोकं जगाद - सदा शोगितभक्षस्य सर्वजीवानुपातिनः । दंष्ट्रान्तरविनिर्मुक्तः किं नु लामं न मन्यसे ।। उच्छुत्या मकुट्टोऽस्य व्याघ्रस्य नेत्रमुद्घाटयामीति निश्रित्य कदा- चिद - सुप्तस्य व्याघ्रस्य एकं नेत्रं तुण्डाम्यामुद्धृत्य शाखाग्रगतः मोकमुवाच - ·२८ -- तत्रोपाध्याने धरुचाई समर्थश्च उभे नो निपातितम् । एकनेत्रविनिर्मुक्तो लाभमेतत् तु मन्यसे ।। तं हवा वसुभागः लोकमचोचन --- येन रोपवलं मत्वा वन्धुमन्तं प्रपीडयेत् । स दोपं व्याप्रवद् सत द्रुगकुट्टाद् यथाधमः ॥ तस्मादहमपि कुम्नरस्यैकमक्षणोद्धारयामीति । काका माह -- चैकमक्ष्युत्कोमीति । नीलमक्षिकः माह-अहं कृमीनुत्पादपामीति । दईरः प्राह-विषमजले स्थित्वा जलमण्डल इव कोशामीति । पुनः सर्व लट्वामिया यथापूर्वमुक्त्वा तथा द्विपमुत्क्रम्प चनुः । अथ गजो- उन्धो भूत्वा कोशति स्म । इतस्ततः परिभ्रमन् कृपारितोयमन्त्रिप्य दर्दुरध्वनि श्रुत्वा जलाशया महति कूपे पतितो ममार । तं दृष्ट्वा पसुभाग: श्लोकमपोचत् - उत्साहपन्ता पुरुपा दुर्बला बलिन रिपुम् । हनिष्यन्ति हि संयाता यथते पञ्च कुञ्जरम् ।। काफश्च द्रुमकुथ मण्डफो नीलमक्षिकः । लट्वया सह पञ्चते गजं जघ्नुरुपायतः ॥ वस्माद् यहुविरोधो भविष्यसीयुक्तवान् शम्बरः । ततो मन्दक थाह यदि चण्डपिङ्गालो मां मारयितुमिच्छति, चण्डपिङ्गल एव मम कनान्तेन मृत्युर्विहित एव मन्ये । पुनः कृतान्तविहितं यत् फर्म तदन्यथाकतुं न शक्यते पण्डितरिखदशैरपि यथा पटुतस्करः सुबट एर मृतः सर्वधा प्रयतमानोऽपीत्युक्तवान् । शम्बरः पृच्छति स्म । फयं मुवट एव पटुतस्करो मृत इति । अथ नन्दकः श्रूयता. मिति कवयितुमारब्धः- अस्त्युग्जयिनी 1 तत्र शौनापारवृत्तसम्पनो यमाध्ययनदान- प्रतिग्रहोपरासनिरतः प्रातमध्याह्नसायानेष्वनध्ययनसन्ध्योपासन- संस्थाभिः समुदितवेदविद्यो भातसकलधर्मशास्त्रो ब्रह्मसममतापशापा- नुनहरायः शिवस्वामी नाम बामणः प्रतिवसति स्म । तस्यामिहोने प्रवासन पटुनस्फरो नाम तस्करः कदाचित् सुवर्णमापत्रयं निधिप्य + ·- नन्दकप्रकरणम् । गच्छति । शिवस्वामी च वेन निक्षिप्तं मापत्रयं गृहीत्वा द्रुततरं गृहं नपति स्म | अथापरेद्यः गिवस्वामी ग्रामणः केनेदं मापत्रयं मम प्रशासने निक्षिप्तम् । सोऽद्यागच्छति चेन् वं द्रक्ष्यामीति मत्वाग्निहोत्रे निलीन थास्ते । ततः पटुतस्करचौर्य कत्ला रात्रौ मापत्रयं निक्षेप्तु- मारब्धः । तं विप्रो ददर्श । दृष्ट्वा च तं प्राह पुत्रक! सदा मम प्रशासने मापत्रयं नितिपसि । एतावन्तो मापा मम पर्याप्ताः । कि- मिदानी तव सापयामीति । पटुतस्कर माह गम भवन्द्रिः सर्व माषितमेव । फिन्तु कदा कस्मिन्न मरिप्यामीनि भवान् कथयितुमई- तीति । तं ब्राह्मणः प्रत्यवोचत् -पुत्रक! यद्यपा चिन्ता, अप कृष्ण- पक्षचतुर्दश्यां इमशानं गत्वा तत्र कश्चिन्मृतोऽक्षतशवोऽस्ति नास्ति वेति रष्ट्वा शीघ्रमागच्छेति । स तेनैवमुक्तस्तदनन्तरं श्मशानं गत्वा शब- मेकमक्षतं दृष्ट्या पुनरागम्य मृतो मनुष्यः श्मशाने दृष्ट इति ब्राह्मणा- पाचचक्षे । ततस्तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणस्तस रक्षां कृत्वा त्वया पूर्वदृष्टं शव- मन्पत्र निक्षिप्य विगतसाध्यसो भूत्वा तत्र वित्रासनां नगणयित्वा तत्र स्याने त्वं शेष्य । ततः शयित्या तस्य वचनं श्रुत्वा मम समीप- मागच्छेत्युक्तवान् । विप्रेणैवमभिहितः स श्मशानं गत्वा तस्य शबस्य पादौ गृहीत्वान्यत्र निक्षिप्य तस्य साने मुप्याप । पथ शवो महान् भीमं रूपं करवा त्रासयन् कोऽयं मम स्थाने शयित इत्युक्तवान् । सोऽपि तस्य रुपमविगणय्य प्राह - पदुतस्करनामास्मीति । शवस्तं प्रत्यवोचन्- नेदं तव स्थानं, पाटलीपुत्रे सुबटो नाम वटो विद्यते । स तब स्थानमिति । तच्छुत्वा पटुतस्करः प्राइ यद्येवं गच्छामि । तव स्थानं गृद्यतामिति । तमेवमुक्त्वा ब्रामणसमीपमागम्य यदान भवता तत् नपाकृतं मया । इदं च गवेनोक्तमिति ब्राह्मणाय शशंस। ततो ब्राह्मणः प्रत्यवोचत् । पाटलीपुत्रे सुवट उद्धन्धन प्राप्स्यसि । न कदाचिन पाटलीपुत्रं गच्छेति । तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणमापृच्छय स्वगृह नगाम । स कदाचिनिदेन चोरकर्म परित्यज्य किमनेन नगरमवेशनेन पोरकर्मणा वा कार्यमनित्ये मानुष्य इति पर्यटन पाटलीपुत्रस्याति. रतो योजनानमपससार । तत्र कस्मिंश्चिदरम्ये पर्यटन्तं पटुतस्कर ·२८ वन्त्रोपाख्याने परतथा समर्थच उभे नो निपावितुम् । एकनेत्रविनिर्मुक्तो लाथमेतत् तु मन्यसे ।। संवा वसुभाग: अलोकमबोचन - येन रोपपलं मत्वा वन्धुमन्त प्रपीडयेन् । स दोपं व्याप्रवद् सत द्रुमकुट्टाद् यथाधमः ।। तस्मादहमपि कुन्जरस्यैफमक्ष्णोषद्धारयामीति । काका माह मां चैकश्युत्कर्यामीति। नीलमक्षिका पाह-आं कृमीनुत्पादयामीति । दर: माह--विषममले स्थित्वा जलमण्डल इव क्रोशामीति । पुन: सर्वे लट्वामिश्रा यथापूर्वमुक्त्वा तथा द्विपमुत्क्रम्य चक्रुः । अथ गलो. उन्धो भूत्वा कोशति स्म । इतस्ततः परिभ्रमन् तपातस्तोयमन्निध्य दर्दुरध्वनि श्रुत्वा जलाशङ्कया महति कूपे पसितो ममार । वं दृष्ट्वा पसुभागः श्लोकमपोचत्- उत्साहवन्तः पुरुषा दुर्बला बलिनं रिपुम् । हनिष्पन्ति हि संयाता यथैवे पश्च कुञ्जरम् ।। काकश्च द्रुमकुट्टव मण्डूको नीलमक्षिकः । लवया सह पञ्चैते गज जघ्नुरुपायतः ॥ यस्माद् बटुविरोधो भविष्यसीत्युक्तवान् सम्परः । ततो नन्दक भाइ- यदि चण्डपिङ्गालो मां मारयितुमिच्छति, चण्डपिङ्गल एव मम कृतान्तेन मृत्युविहित एव मन्ये । पुनः कृतान्तविहितं यत् फर्म तदन्यथाकर्तुं न शक्यते पण्डितविदशैरपि यथा पटुतस्करा मुक्ट एव मृतः सर्वधा प्रयतमानोऽपीत्युक्तवान् । शम्बरः पृच्छति रुग । फयं मुवट एव पटुतस्करो मृत इति । अथ नन्दकः श्रूयता- मिति फथयितुमारन्धः अस्त्युज्जयिनी । नत्र शोचाधारपृचसम्पन्नो यमाध्ययनदान- प्रतिग्रहोपरासनिरतः प्रातर्मध्याह्नसायानेष्वनध्ययनसन्ध्योपासन- संस्थाभिशा सहदिनदविपो सात सकलपर्मशास्त्रो नासपातापशापा- नुग्रहगर्थः शिवस्वामी नाम बामणः प्रतिवसति स्म । तस्यामिहोने प्रवासने पद्धतस्फो नाम तस्करः कदाचित् सुवर्णमापत्र निक्षिप्य .

·। नन्दकप्रकरणम् । गच्छति । शिवस्वामी च तेन निक्षिप्तं मापत्रयं गृहीत्वा द्रुततरं गृह नपति स्म । अथापरेद्यः शिवस्वामी ब्रामणः केनेदं मापत्रयं मम मलासने निक्षिप्तम् । सोऽद्यागच्छति चेत् सं द्रक्ष्यामीति मत्वामिहोने निलीन भास्ते । ततः पटुतस्करचौर्य कृत्वा रात्री मापत्रय निक्षेप्तु- मारब्धः । तं विप्रो ददर्श । दृष्ट्वा च तं प्राह पुत्रक! सदा मम प्रशासने मापत्रयं नितिपसि । एतावन्तो मापा मम पर्याप्ताः। कि- मिदानी तर साधयामीति । पटुतस्कर माह गम भवद्भिः सर्व साधितमेव । किन्तु कदा कस्मिन्नई मरिष्यामीति भवान् कथयितुमई- तीति । तं ब्राह्मणः प्रत्यवोचत्-पुत्रका यधेपा चिन्ता, अद्य कृष्ण- पक्षचतुर्दश्यां श्मशानं गत्वा तत्र कनिन्मृतोऽक्षतशवोऽस्ति नास्ति वेति दृष्ट्वा शीघमागच्छेति । स तेनैवमुक्तस्तदनन्तरं श्मशानं गत्वा शव- मेकमक्षतं दृष्ट्वा पुनरागम्य मृतो मनुष्यः श्मशाने दृष्ट इति ब्राह्मणा. पाचचक्षे । ततस्तच्छुत्वा ब्राह्मणस्तस्य रक्षां कृत्वा त्वया पूर्वदृष्टं शव- मन्पत्र निक्षिप्य विगतसाध्वसो भूत्वा तत्र विवासनां नगणयित्वा तत्र स्थाने स्वं शेष्व । ततः शयित्वा तस्य वचनं श्रुत्वा मम समीप- मागच्छेत्युक्तवान् । विप्रेणैवमभिहितः स श्मशानं गत्वा तस्स शवस्स पादौ गृहीत्वान्यत्र निक्षिप्य तस्य स्थाने सुष्वाप । अथ शवो महान् भीमं रूपं कृत्वा त्रासयन् कोऽयं मम स्थाने शयित इत्युक्तवान् । सोऽपि तस्य रूपमविगणय्य प्राह - - पटुतस्करनामास्मीति । शवस्तं प्रत्यवोचत् - नेदं तव स्थानं, पाटलीपुत्रे सुवटो नाम वटो विद्यते । स तब स्थानगिति । तच्छुत्वा पद्धतस्करः माह - ययेवं गच्छामि । तव स्थानं गृह्यतामिति । तमेवमुक्त्वा ब्राह्मणसमीपमागम्य यदाज्ञप्तं भवता तत् तथाकृतं मया । इदं च शवेनोक्तामति ब्राह्मणाय शशंस। ततो ब्रामणः प्रत्यवोचत् । पाटलीपुत्रे सुबट उद्वन्धन प्राप्स्यसि । न कदाचित् पाटलीपुत्रं गच्छेति । तच्छुत्वा ब्राह्मणमापृच्छय स्वगृह जगाम । स कदाचिनिदेन चोरकर्म परित्यज्य किमनेन नगरमवेशनेन घोरकर्मणा या कार्यमनित्ये मानुष्य इति पर्यटन पाटलीपुत्रस्याति- दरतो योजनशतमपससार । पत्र कस्मिश्चिदरम्ये पर्यदन्तं पटुतस्करं - ·तन्त्रोपाख्याने दृष्ट्वा मृत्युः स्वमायया परमरूपदर्शनीया युवतिर्भूत्वा पटुतस्करमास । साद ! तो इवा जातमन्मथः पप्रच्छ-फा त्वं पृथुजघने ! मध्यदरिद्रे!' पयोधरममृद्ध! यौवनरुचिरानि। नभास्थले चन्द्रलेखेव विराजमाने इति । सा तेनैवमुक्ता घसुमती नाम पणिग्दारिका महति साथै वन्धुन जनपरिम्रा माग्यशेपाद् भवन्तमुपागता मम भवान् गतिः, पतिना भवत्विरयुक्तवती । स तस्या वचनं श्रुत्वैवमस्त्वित्यवोपत् । कवित्वमारोग्यमवीव मेधा स्त्रीणां प्रियत्वं कनकस्य लामा । स्वमेषु तथ्यं स्वजनेषु पूजा स्वर्गच्युतानामिह चिदमेतत् ।। इति गृहीत्वा सुहद्वान्धवानां विश्राव्य महोत्सवेन विवाहं कृत्वा वसु मती प्राप्तवान् पटुतस्करः । तस्यां मियायामनुरागेण चिरकाले ग- यति मा फदाचिद् वसुमती तस्याग्रतो नित्यमेव रोदिति स्म । ततः स्तेन किमर्थ रोदिपीनि पृष्टा वसुमत्याह-पाटलीपुत्राभ्याशे चित्र प्रामो नाम ग्रामोऽस्ति । तस्मिन् मम गुरवश्व सुहग्जनाश्च प्रतिवसन्ति । तान् कदा नु द्रक्ष्यामीत्यहोरात्रं चिन्तयन्ती रोदिमीति । तच्छुत्वा। पटुतस्करो भने! पाटलीपुत्रं मम गन्तुगशक्यमित्युक्तवान् । भूपण तया नियमाना पटुतस्करः प्राह - तव मीतिकरस्य मम मरणा- चिन्ता नाकार्या। पनुष्याणां प्रियः पुत्रः पुत्रादपि धनं प्रियम् । धनादपि प्रियाः प्राणा: माणादप्यगनाः प्रियाः ।। इत्येवमुक्तति पटुनम्बरे गानसी - उपनगरमिति । पदुतस्सारण प्राद-भपतु पाटलीपुत्र गति तया सह शहटयानमारय गन्त- मारपः । तस्मिन् पाटलीपुत्रस्योपनगरं गच्छति नगरे परस्प मेप- गरिरपल इनिन मार्गमागरारक्षिपुरुः म प्राशः वितप्रेसमुक्तस्गिष्ठ, निष्ट नर शाटयाने फि. मेपो विद्यत इति । पदतस्करः प्राह शरपाने पी नाग्नि । मम भार्येयमिति । भारधिमपुरपामाह- ना शक्टयान परिसदनीपं नो दयित्ता प्रमादिनास्ति यदीति, पोदारमाराममाय भकटयानपारण मेरापरं मृत्युपपायत् । -1 ·मन्दफप्रकरणम् । करवायं मेपचोर इत्यवोचत् । ततः सर्व दय सम्भूय पद्धतस्करं चला 'राज्ञः सकाशं नीत्वा अयं चौर इति राज्ञे दर्शयित्वा तस्य वटस्प शाखायामुद्रध्यारक्षिकाः स्वदेशं गताः । मृत्युश्च गतः। तं दृष्ट्वा वसु- मागः श्लोकमवापत् - तेन नालिन् गते मृत्युरिति ज्ञात्वा न मुच्यते । जानन्नपि गतो नाशं सुवटे पटुतस्करः ।। माप्तव्यं लभते वित्तमप्राप्तव्यं न लभ्यते । विहित प्राप्तवान् मृत्यु सुवटे पटुतस्करः ॥ इति ब्रवीति स्म नन्दकः। अथ तद्वचनं श्रुत्वा शम्बरी जगाद- - यद्भविष्य इव त्वमपि सीदसीति । तं प्रत्याह नन्दको यद्भविष्य श्रोतुमिच्छामीगि । ततः शम्बरः श्रूयतामिति कथयितुमारब्धः-- फस्मिंश्चित् किल महातटाके कारण्डवचक्रवाकहंसजलकुक्कुटा. 'दिभिरूपशोभिते पद्मोत्पलसौगन्धिककुमुदकलारकुवलगसङ्घले स्फटिक- सहाशे अनागत विधाता च प्रत्युत्पन्नपतिथ यद्भविष्यश्चेति त्रयो मत्स्पाः प्रतिवसन्ति स्म । कदाचिद् भिन्ने तटाके तेवनागतविधाता सोलमा गत्वा नदीमेव त। प्रविवेश । अथाल्पजले तटाक मात्सिको 'प्रक्षिप्यमाणेषु जालेपु प्रत्युत्पन्नमतिबिंगतासुरिव जलस्योपरि शिश्य। तं गृहीत्वा मात्मिकः प्रक्षालयितुं नदी प्राविशत् । स च तद्धस्ता- दाप्मुत्य नदी प्राविशत् । ततस्तयोर्गनयोरपि यद्भविष्यो यथापूर्वमेव जले शिश्ये । अथ कदाचिन्मात्सिकस्तं गृहीत्वा जगाम । तं दृष्ट्या “वसुभागः श्लोकमवोचत् । अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिय यः । हाविमौ सुखमेधेते यद्भविष्यो विनश्यति ॥ देवं मत्वा निरुत्साह ध्रुवं नाशमवाप्नुयात् । देवं मत्वा यथा नष्टो गद्भविष्यो द्विजोतमः ।। इति । तस्मादनागतकार्यक्षेन वा मत्पुत्पन्नमतिकुशलेन चा भवि. वन्यमिति । अतः परं फिश्चिन्नोक्त्वा ममाभिमेतमेव भविष्यतीति ·३२ सन्त्रोपाख्याने चिन्तयित्वा स्वस्वामिसमीपं जगाम । दूरतः स चण्डपितं नमस्कृत्य ममाधमस्यापि वाक्यं श्रोतुईसीति । यथा वस्तवाश्यं राजा शुथावे- स्याह । अथ सिंहः कथं तदित्यवोचत् । स च श्रूयतामिति फथपितु- मारमा पस्त्ययोध्या नाम नगरी । तस्यामनरण्यो नाम राजा पभूव । स कदाचिन्मृगयार्थमरण्यमनुपविष्टो मृगान् हत्वा परिभ्रमन् नहातीरे केनपिदधमसर्पण मैथुनं कुर्चती नागकन्यका ददर्श । तं या मत्पालित विषय ईदृशो धर्मलोपो न भवेदिति नागकन्यको वेत्र- प्रारधियित्वा तमधमसर्प द्विधा छेदायित्वा स्वपुरं जगाम । नतो गते राशि नागकन्यका द्विधा छिन्नं वकान्तं दृष्ट्वा स्वशरीरे प्रकट एश्य- मानान् पेत्रमहारांश दृष्ट्या प्राकृतपुरुपेण निष्करुणेनेदं फरफर्म कव- मिति गजराजपरिक्षुभिता जाहवीव परिम्लाना पितुः सकाशं गला सलग्नायनतमसी स्वकुचकुम्भी नयनवारिणा स्नापयन्ती सन्ध्योपा- सनं कुर्वता पितुः सकाशे तस्थौ । अथ नागपतिस्तस्याः शरीरे क्षेत्र- प्रहारांश्च तां रुदती च दृष्ट्वानुष्ठितसन्ध्योपासना केन दुरात्मनेमा- मवस्था प्रापितासीति ता पर्यपृच्छत् । ततः सा भुजगकन्यकाति- दुःसिता प्रमूज्य नेत्रे भागीरथीतीरे क्रीडन्ती मापेकाकिनी दृष्ट्यायो- पाधिपतिः सर्या दिगो विलोक्य मापात्मयशा कर्तुमसमयों वेत्रदण्डेन वाडयित्वा जगामेति व्यायचक्षे। ततोऽस्या वचनं श्रुत्वा सपिपज्वाले निःश्वस्य पितो मातुः सफाशं ब्रज त्यमयैव तमधर्माचारमयोध्याधि- पनि गत्या विनाशपामीत्युक्त्या जगाम । तत्र गत्वा च विद्रुमस्तम्भ- रातामयकृतसूवर्णमितिविचित्रस्फटिकतलं नानासुमविभूपित राज्ञो पास भविश्य शयने प्रियया सह शयानं दृष्ट्या जने निलीने देयो मुसायामिमं दंशयामीवि शिश्ये । ततो राजमहिपी जागरिता राजान. मार्य ! मृगयौ गतेन मयता फिशिद् दृष्टमाश्चर्पमस्ति नास्ति वेति प. मानो राना प्रोवाच । भद्रे! मया दृष्टमायर्य कथयामि । काथ- इममसर्पः कयाचित्रागफन्यया सह प्राम्यपर्म पूर्वाणो मया दृष्टः । सो वा दृष्टरपं रट्वा कुपितोऽपमसर्प विधा दायित्वा नाग- ·नन्दकपकरणम् । ३३ कन्यकां वेत्रदण्डैस्ताडयित्वागतोऽस्मीति । तच्छुत्वा देवी विडम्य सुष्वाप । राजा जागर्ति स्म । ततो नागराजः राज्ञ स्वरूपं दर्शयित्वा सुष्टु मत्सुतां शासितवानसि । तस्माद् वरं वृणीवेत्युक्तवान् । तच्छुत्वा राजा भवता यदि वरं दीयते पशुमृगव्यालपक्षिसरीसृपाणां वचनं श्रोतुमिच्छामि । तस्मात् तदेव दीयतामित्युक्तवान् । ततो नागराजः पश्चादीनां वाक्यतो भविष्यसीति । मदनुज्ञया तेषां वचनानि केपा- चिन्मा कथय । यदि कथयसि तदा मरिष्यसीत्युक्त्वा जगाम । अथ कदाचिद् भित्तितले मिथः कलहयद् गृहगोलिकमिथुनमपश्यत् । तत्र पुमान् प्रतिकूलया प्रियया सह शयितः स्त्रियमुक्तवान् - भद्रे! त्वमेवं नित्यप्रतिकूलासि । मद्वाक्यं न करोपि । पश्य नृपं कान्तयानुकूलया सह शयानामिति । एवं भार्यया विवदन्तं गृहगौलिकं दृष्ट्वा राजा जहास । अथ प्रबुद्धा देवी प्राइ- आर्य! किमर्थं हससीति । राजा न किश्चिदस्तीत्याह । ततो देवी यदि न कथयसि तव मम च पुनरे- तावदेवेत्युवाच । राजा कथयामि चेदहं निये इत्युवाच । देवी यद्यपि नियेथास्तथापि कथयेत्युवाच । राजा तस्यामनुरक्तः कामातुरश्च प्रिये! कथय कथयति ब्रवीपि चेत् तत्कथानन्तरं मम मरणं भविष्यत्यथापि ते वरोरु ! कथयिष्यामि । श्मशानं गच्छाव इति प्रोच्य बहिर्नगरे चितां कारयित्वा देव्या सहासीनः मरणे कृतनिश्चयोऽगच्छत् । परिखातटे जनानां समूहमपश्यत् । तस्मिन् समूहेऽजैका मेपं प्रत्याह प्रियावामसरन्ती तृणवल्ली तरुणीमानय । नानयसि चेत् तव भार्या न भवामीति त्रुवन्तीमजां मेपोऽब्रवीत् । किममुं नृपतिमिव मामपि जडं मन्यसे । त्वं म्रियसे यद्यपि तृणवल्लीं नानयामि । किं स्वया कार्यम् । ममानेका भार्याः सन्तीति । अथ नृप एवं ब्रुवतो बस्तस्य वचनं श्रुत्वा तथ्यमेतत् नानाविभ्रमपधारिणीनां युवतीनां शतानि सन्ति ममापि साधुरनेन वस्तवाक्येनोपायः प्रवृत्त इति मत्वा कृपितो राजा हस्तिनो देवीमवतार्य कर्णनासे छेदयित्वा द्विपाध्यक्षेभ्यो हस्तिनां पचनं प्रादात् । तं दृष्ट्वा वसुभागः श्लोकमवोचत् - उत्चमाधममध्यानां श्रोतव्यं वचनं बुधैः। तत्र चात्महितं ग्राह्य वस्तवाक्यं यथा नपः ।। F ·तन्त्रोपाख्याने एवं कथयित्वा दुष्टजम्बुको दुखितस्य मृगपतेः पुनरकथयनन्दक: शृङ्गैस्तीक्ष्णीकुर्वन्नासीनो मया दृष्टः । यादे नन्दकस्य समीपं गच्छे. स्तदा मा प्रमादः काव्यः । अथवा न गन्तब्ध भवानद्धः। नन्दका धृगवान् बलवांथ । विद्भिरभिहितोऽपमेकः श्लोकः श्रूपताम् - नदीनां च नसीनां च भृङ्गिणां शस्त्रपाणिनाम् । विश्वासो नोपगन्तव्यः स्त्रीपु राजकुलेषु च ॥ इति । तद्वचनं श्रुत्वा चण्डपिङ्गलो द्विधाभूतहृदय एवं यदि तस्याभिप्राय ज्ञातुमिच्छामीति । शम्परेण सह गत्वा न्यग्रोधपार्श्वमुपरिवेश । अथ चरितुं गतो नन्दकस्तत्क्षणे व पतितेरिकृतशृङ्गो पटकक्षाभि- मुसो गन्तुमारब्धः । अथ तं दृष्ट्वा क्षुद्रसृगालः अस्य चरितमिदं. मदास्यमिदं न श्रद्दधाति भवान् । भवन्तं नहर्तुमागतं नन्दकं पश्ये- त्यभिहितवान् । अथ शम्बरस्य वचनेन तं निरीक्ष्य ध्रुपमयं प्रहर्तु- मागच्छत्तीति मत्वा नन्दकमाप्लुत्य पादैन भस्तके माहरत् । अथ गोपतिश्च प्रहतमस्तकः सुरैरवनितलं कृपन् क्षुभितमहार्णव इव गर्नन् सिंहं पातायेत्या शृङ्गेण वामपाधैं निविभेद । अथ वृपभेण परिक्षतो मृगपतिः पुनरुत्थायाप्लुत्यातिकुपितः पादाभ्यां कर्ण गृहीत्या ककुद भिन्दन वृषेणोरसि गादं प्रहृतः क्षितितले प्रलवितचरणो वृपस्य कण्ठं दष्ट्या पतितः स्वर्यातो मृगपतिः । वृषभः सम्भिन्नमस्तकककुत्कण्ठः कालधर्ममुपायया । अथ घृपभो वृपमध्यजस्य फैलासशिखरं प्रायात् । स च कण्ठीरवो पैगुण्टं जगाम । यमुभागः श्लोकमवोचत् । निग्धान प्रीवान् साहदेनार्थवद्धान् प्रायो दृष्ट्वा भेदयन्त्येव नीचाः । पश्पेदानी तादृशं मनभावं दुष्टः मोटर गोमगायाँ पिमेद ।। न नीचजनमंगमरो भद्राणि पश्यति । पमिदगना प्रीतिर्नम्युफेन पिनाशिता ।। पनो नीचन संगत पसिंहा निपानिता नम्माननीय प्रा गर्यान् कदाचन ।। - ·पक्षिप्रकरणम् । क्षुद्रं मित्रं न कुर्वीत नोपसेव्यं कदाचन । पश्य सिंहवृपा वीरौ सुगालेन विनाशिता ।। इति तन्त्रोपाख्याने नन्दकपकरणं समाप्तम् ॥ अथ पक्षिप्रकरणम् । सर्वलोकनकर्तारं प्रणम्य गरुडध्वजम् । पक्षिप्रकरणं वक्ष्ये नयमार्गाश्रितं हितम् ॥ पुरा किल सर्वभूतसमुत्पचिकाले सुरासुरगणभुजपरिगृहीतभुज- गमपतिभोगरजुपरिणद्धमध्यनमन्मन्दरमन्धोन्मधिवकलकलायमान महोमिमालोत्पतितफेनतिमितिमिगिलायनकसत्त्वसमाकुलसलिलस्य भगवतो नारायणस्याहिप्रवरगयनभृतस्य महोदधेर्वेलायां हंसकारण्डव- चक्रवाफजलकुक्कुटवायलाहकारक्रौञ्चशुकमारिकाभृङ्गाराजजीवनी- वकमयूरकलविङ्ककपिजलद्रुमकुट्टलद्वातित्तिरिचातककोकिलचकोरका. शिकनत्यूहकाफकद्दश्यनगृध्रकपोतप्रभृतयोज्ये च जलस्थलचराः प- क्षिणः सर्वे सम्भूयासते स । तेषु पक्षिपु केचिदूचुः - इह बलवान् दुर्वलं हन्ति । स्वचारित्रं च न करोति । एवमेव कर्तारो बहवः सन्ति । एपा परिपद् दुर्लभेति विचिन्त्व अस्मदिन्नापनमिति । तच्छुत्वा पर- मविद्वान् शुकः प्राह- बलवान् दुर्यलं हन्ति हीनान् हन्ति तथा वरः! भूमौ यथा नराः सर्वे हीनान् हन्ति तथा वयम् ।। अराजके तु लोकेऽस्मिस्तस्माद् राजा विधीयताम् । राजा राज्ये चिरं रक्षा कृत्वा स्वर्गमवाप्नुयात् ।। इति । सुष्टु शुकवचन मिति सर्व एवोचुः - को नु खल राज्याहः कस्मै राज्यं ददाम इत्य त्रुवन् । तत्र नौच्चा ऊचुः इंसेप्यन्यतमाय ·तन्त्रोपाख्याने राज्यं दीयताम् । हंसा महाकुलीना विविधदिपकुसुमायकोणे महा- सरसि मानसेऽधिवासाः सकलजनमनोभिरामरूपगतयो नरलोक- मलंकुर्वन्तस्ते राज्याः। तेप्वेकः सामर्थ्ययुक्तोऽस्मत्परिपालने निय- म्यतामिति । ततस्तच्छ्रुत्वासमीक्षितपूर्वापरः परमद्वेषी नाम काक उत्थाय स्वजातिसंसिधाष्टात् सहसाब्रवीद -केन खलु इंसे राज्याहता दृष्टा । स्त्रीष्विव विलासकान्तिमाधुर्यस्वरमानमेतेषु दृश्यते ! न दूरपातित्वश्रमसहत्वादयो गुणा विद्यन्ते इगते । ततो हंसा धैर्य- गुणयोगादविभावितमन्यवः किश्चित् मयमानाः प्रत्यवोचन् -यदि वयमदूरपातिनः सामर्थ्यरहिता भीरवः श्रमासहिष्णवश्च तदधैव परी- क्षन्तामस्मदीयेन केनचित् प्रत्ययपरेण । युष्मदीयानां भावितैकः समु- द्रस्योपरि पततु । तत्रास्माकं भवतां च दूरपातित्वं श्रमसहत्वं च शौर्य चाचैव व्यक्ति गमिप्यति । अयं खलु समुद्रस्योपरि शतसहस्राणि योजनान्युदर्तते । अस्माकं शक्तिरस्ति चेदेको विधीयतां युप्माकम् , योऽसावेतत् करोति स प्रधानम् , अन्योऽधम इति । अथ ध्वाक्षा अविदितपरात्मसामर्थ्याः स्वधाष्टर्यात् तत् तथेत्युपगम्य विविधो- च्छिस्थिरपावराङ्गायलयरसमाज्ञातं काफमनुशंसुः । अथ इंसा अन्त- मुखावगृह्यमाणहासाः फश्चिदेव इंसपोतकं सापझं समीक्ष्य शीघमुत्प- वेत्यचुः । स वाढमित्युक्त्वा पोतक उत्पपात ! काकच पदशतैरपि हसं न प्राप्तः । ततो हंसपोदको चीरस्वनानि कुर्वन्नुत्पपात । काको द्वीपद्रुमानपश्यन् कनु पतामीति भीतश्चाकाशे परिभ्रमति स्म । भ्रान्तो भूत्वा समुद्रमध्ये पपात । ततस्तत्र पतन्तं पादाभ्यां तुण्डेन च सलिले स्पृशन्तं विक्रोशन्तं कार्फ दृष्ट्या किमु पतीत्येवमुक्त्वा विहस्य पायसें पदंचों गृहीत्वा पक्षिसमुदायमागम्य दांगतवान् । ततो द्विजा इंसपोतं प्रमुः। काफस्य निन्दा प्रचक्रिरे । ततस्तं ट्विा वगुभागः शोकमयोचद् । दर्पादनवयुदामा विटा बलवत्तर।। पराभवमयानोनि मर्यादा वार्णवे।। परलो नव याप्पः शापि पदाचन । विष्टं पापम् पाप सिन पिनिपातितम् ॥ .

·पक्षिप्रकरणम् । इति । कानिमित्तविरोधाद्धंसानां राज्यप्राप्ति सीन् । तनस्तस्मिन् पीमसमुदाय येना ऊचुः-- गृप्यन्यतमाय राज्यं दीयतामिति । तच्छुत्वा दीर्घजयो नाम काक उत्थाय प्राह-गृधेभ्यो राज्यं न प्रदातव्यम् । रक्तकर्णनामानं गृधं राजानं कृत्वा यथा मृगपक्षिणो नष्टास्तथा विनायो मा भूदिति सर्वानेव वारयति स्म । ततस्ते रक्त- कर्णनामानं राजानं कथयस्वत्यूचुः । तनो दीर्घनवः कथयनि स्म । पुरा किल रक्तकर्णनामा राजा यभृव । तस्य मार्दूलमृगान्ला- चमात्यावास्ताम् । तो मृगपक्षिण आहृयोचतु:-अस्मिन्नरण्य राजानम- संचमाना भवन्तः किमर्थमत्र चरनीति त्रासचित्ता तान् भृत्यकर्मणि न्ययुजाताम् । स ततो गृध्रराजः मृगालममात्यं व्याघ्र सेनापतिमकरो। ततः शार्दूल सृगाली प्रीतिनिरन्तरमानसी मृगपश्निपण्डं गत्वा दिने दिने राने पक्षिभिः पञ्चदश पक्षिणो दातव्या मृगर्दशेत्येवं स्वामी आजापयतीत्युक्त्या तैर्दत्तान् मर्यान् पक्षिणो मृगांव भक्षयतोर्गच्छति फालः । प्रतिदिनं भक्ष्यमाणा मृगपक्षिणः क्षयमुपागमन् । ततो वच- नमवोचत् ।। रक्तकणों महाराजोऽमात्यः सर्पमातुला! सेनापतिश्च पिङ्गाक्षस्तन पुनर्न चिरं भवेत् ॥ सेनापना नृपेष्मात्ये दुष्ट सत्यचिराद् ध्रुवम् । विनश्यन्ति नराः सर्वे गृधान्मृगगणा इव ।। इत्युक्ते गृध्रा ऊचुः -अस्माकं यदि राज्यं न प्रदीयते काकानां प्रवराय दीयवामिति तच्मृत्वा नीतिचपलो नामोलूक आह- काफेम्यो राज्यं न प्रदातव्यम् । मांसभक्षाः काकाः मुद्राथ। ये मांस- मैच चरन्ति ते धर्माधर्म न चिन्तयन्ति, वृद्धव्याघ्रवदिति । ततः पधिणः प्राहः, वृद्धव्याघ्र श्रीनृमिच्छामीति । श्रूयतामिति स कय- यति स्म । अस्ति शिल तमसा नाम नदी । तस्यास्तीरे महान शाल्म- लीवृक्षः। तस्मिन् कृतमतिश्रयः प्रतिवसामानि तस्याधस्तादन्यव्यानो नाम व्याघ्रः प्रदिवसति स्म । तस्य समीप कुन्दगुल्मे शमशः प्रतिवसति ·- । तन्त्रोपाख्याने स्म । स कदाचिन्महारण्यमनुपविष्टः संवत्सरं नागात् । अथ कपि- जलस्तस्य निवासं प्रतिवसति स्म । अथ पूर्ण संवत्सरे शय आगम्य स्वनिवासस्थं कपिञ्जलं वीक्ष्याह-को भवानस्मिन् निवास आसीन इति ! कपिजलः प्राह कथं ते निवास इति । शशः प्राह । कथं ते निवास इति । कपिजलः प्राह-किमर्थमायोर्विवादः । एतस्य शाल्मलीवृक्षस्याधस्तात् कश्चिद् व्याघ्रस्तपः कुर्वन् प्रतिवसति स्म । आवयोर्यथान्यायं स परीक्षिप्यति । तत्र गच्छाव इति । ततस्तौ तस्य समीपं गत्वा जरितशार्दूलं दूरत एवं प्रणम्य स्थितौ । ती दृष्ट्या हृष्टो च्यात आहारभृताविमौ प्रजापतिनोपपादितौ ममेति मत्वा उपायेन भक्षयामीति परितुष्टमना एवमुवाच--- अहं वार्घकान शृणोमि । उमावपि कौँ समाश्रित्य कथयतामिति । ततस्तो तच्छ्रुत्वा तं विवादं तस्य कर्णयोः कथयितुमारब्यौ । सोऽपि वामपादेन कपि- मजलं दक्षिणपादेन शशं च गृहीत्वा यथेष्टमभक्षयत् । ततो वचनम- घोचत्- क्षुद्रमर्थहरं चापि न विवाद समाचरेत् । उभावषि विनश्येतां यथा शशकपिजलो ।। क्षुद्रमर्थपति माप्य द्वावपि व्यवहारिणौ । सममेव विपद्यते यथा शशकपिजलौ ॥ इति या पाठः । तस्मादयं क्षुद्रा काफी मांसभक्षी राज्या) न भवे- दिव्युवाच स उलकः । ततश्चकोर उचाच-जीवजीवको राजा भव- स्थिति । ततोऽमर्पको नाम काक उत्थायावदत् -- मूर्सा अशक्ता जीवनीयका इति । ततः पक्षिणः पप्रच्छुः कथं ते मूर्खा इति । बलि- मोजिनः कथयन्ति स्म । कश्चित् सार्यभीमो नाम राना कुष्ठेनाभि- भूमो बंद्यानाहूय य इमं च्याधिमपनयिप्पति तं साधु पूजयामि । ततः प्रधानो वद्य आह --- यदि जीयजीयक आनीयते तो व्याधिमपन- यामीति । बरहरवा राजा शाकुनिकानाहूय मम जीवजीवकमानयन्तु भवन्तः साधया, पूजयामीत्यवोचत् । तेवकः शानिक आनयामी- मामाक्षायादवी प्राविर । ततो हिमपा मारतीलतापरि- ·३९ पक्षिप्रकरणम् । वृतम् , अतिमधुरमृणालकोमलकमलकुमुदकुवलयकहारपरिमललोलुप- निलीनसकलजलपतत्रिजातरम्यं सरः समाससाद । तस्मिन् सरस जीवंजीवकस्य प्रचारन उन्मा प्रसार्य निक्षिपति स्म । जीवंजीव- कश्च तत् सन शाकुनिकस्यारम्भं वीक्ष्य तं देशं नागमत् । तस्य सद्दचरः कश्चिद् वकः पाशे निपतितः । तं दृष्ट्वा जीवनीवकस्त्वां मोचयामीति पागे निपतितः। तत आत्मानं प्रच्छाद्य स्थितः शाकुनिका पारी निपतितं तं दृष्ट्वा परितुष्टो विक्रीणामीति । ततस्तमाह जीवंजी. घका-तब सुवर्णस्याप्टमारं दास्यामि, मां मुञ्चेति । ततःशाकुनिको जन्ननः प्रभृति विहङ्गमानेव मारयामीति केनापि पक्षिणा सुवर्ण दास्यामीति नोक्तम् । तस्माद् त्वचनमपि न श्रद्धेयनिति तं गृहीत्वा रानादर्शयत् । वैद्यस्तमादाय भद्रासने राजानमुपवेश्य शातकुम्भमयं घटसहस्रं सर्वतीर्थोदकसम्पूर्ण दक्षिणहस्तेन तं जीयंजीवक राज्ञो मूर्धनि निक्षिप्तं गृहीत्वा तीर्थोदकेनाम्यपेचयत् । रानि जीवंजीवक- स्योपरि स्राव्यमाणा जलधारापनन् । ततस्तत्क्षणेनैव राजा नीरोगो- ऽभवत् । ततो राजा स्वस्यो भूत्वा परितुष्टः किश्चिन्न विगणय्य जीवंजीवकं मुमोच । वैद्याय ग्रामशतं प्रादान । शाकुनिकाय कोद्रव------ कुम्भं मुराकुम्भं च दत्तवान् । ततः प्रासादशृङ्गे स्थितो जीवंजीवकः लोकमुवाच- त्रयो मूर्खा महाराज कृस्नेऽस्मिन् पृथिवीतले । भवान् शाकुनिकश्वाहं जीपंजीयक एव च ॥ फस्मान्मूलत्वमिति चेत् अहं पाशं दृष्ट्वा निपतितः । शाकुनिकश्च मया दीयमानं सुवर्णस्याष्टभारं नाहतवान् । त्वं च गृहीतं मां मो- चितवान् । यदि मम मांसं भुक्तवान् जरामरणं न प्राप्मयसीत्युक्त्वा खमुत्पपात । राजा प्रतिवाक्यमदत्वा शनश्शनः शयनं गत्वा विपा- दमगात् । तत्र वचनमबोचन प्रमादो नैव कर्तव्यो नरेण शुभमिच्छता। प्रमादाच्छोचते राजा जीवंजीवकतो यथा ॥ :

·तन्त्रोपारुपाने तस्मात् सहितपरहित रेव राजभिवितव्यम् इति । अव चिन को- तोऽत्रवीत्-शुकानामन्यतमाय राज्यं दीयतामिति । ते वुद्धिमन्नो नीतिमन्तः पतिकर्तु च समर्था इति । तत् कथमिति चेच्यतापिति क्थतिमारब्धः - कश्चिन् किल वैश्यकुमारो रूपवान् सुकथनो नाम सुराष्ट्र बभूव । स कदाचिन्महेश्वरस्यतनार्थ गृहादापती सपीभिरनुगतां सागमनोहरा देवकन्योपमा स्त्रीगुणपिलाससौर- भ्यादिभिरुवंशीसदृशीं गुणवती नाम वणिग्दारिकां ददर्श । दृश्वर कामाभिभूतो गृहमागम्प स्नानभोजनापनुष्ठाननिचामिलापो नैक- हृदयः पर्यमधिशेते । ततोऽस्य पिता धर्मस्वामी नाम तवृत्तान्तम. खिलमरगम्य पुरपियत्वात् तदहरेव तद्गृहं गत्वा तत्पितरं शिवस्मा- मिनमनीत मम पुत्राय तर दुहिता दातव्येति । शिवसामी तंभ- त्युवाच -तस्मै मदातुं नेच्छामि । यम्मै स्वयं महेश्वेरी देवो देहीति भामाज्ञापयति तस्मै ददाम्यहमित्युक्तवान् । तच्छ्रुत्वाविरुष्टः स्वगृह- मागम्य पुत्रायाचचक्षे । तद्वाक्यं यत्या वश्यकुमारो चाई मदनाभि- भृत दीर्घराने तामेव चिन्तयन् कुतो मर लभ्येति कृशशरीरो व. भूव । तम्य शुकः शिक्षितो गृहवालि मातिभियः कनरूपजरस्थस्त- मतिकृशं दृष्ट्या किं भद्रमुख! गार्ड कोऽमीत्यत्रयीत् । ततस्तच्छ्रुत्वा मिते नवीमि, प्रयोजन नास्ति तथापि श्रूयतामित्यत्रवीत् । एका वश्यदारिको दृष्ट्वा फन्दर्पचण्डानाभिभूतोऽस्मि । तां प्राप्तुमुपायं चिन्तयन्नतिमोऽस्मि । कथं सा दुर्लभतमा लभ्येति । शिरसामी चनमन्त्री --यम्यचरः स्यमानापयति तस्मै ददाम्यहमिति । तच्हुवा म शुकः अहमस्मिन् कर्मण्युपायं जानामीति । महेश्वरायतनं गवान्तः प्रविश्य देवस्य पृष्ट निलीनः प्राह -भो भो शिवस्मा- मिस्न्यामानापयामि-मुग्धनो पैश्यामारः सुतरां मगनः, तस्म ना दुहितरं गुणनती प्रपच्छ । पुरा सम गणपनिः कस्मिमिदपराधे महापादयोन्पन इति । तच्छुत्वा परसम्भ्रान्नः अहो कृतार्थोऽस्ति, भी प्रमो भगवान् महेयर इदानी मे दुहितुर्जन्ममापन्य प्राप्त मिति इष्टमना देवं प्रणम्य निर्गत्य भयमेर धर्मस्वामिगृई गना मत्या भवता महदाययं भूयताम् । इदानी में महेयरेण स्वप - ·पक्षिप्रकरणम् । .४१ मेष कथितम् । अहं तासन्मदेश्वरं प्रणतो दण्डवन्नमस्कृत्य निद्रया- क्रान्तः कश्चित् कालं विलम्बितवान् । तत्र भी प्रतियोध्य देवः सुकथनाय तव दुहितरं देहीत्याज्ञापितवान् । तच्छुत्वा सम्भ्रान्तो- ऽहमुपागतोऽस्मि । धन्योऽहं तव सम्बन्धादिदानी तन पुत्राय दुहि- तरं दास्यामि । शीघ्र विवाहः क्रियतामिति पुण्ये दिवसे विवाहमका- रयत् । शुकोऽपि तद्द्वान्तं सर्व मुकथनाय ब्रवीनि स्म । तन्द्रत्वा सुकथनः शुकं पूजयित्वा गुणवतीं प्राप्य पूर्णमनोरथो भूत्वा सुखं विजहार । अथ कदाचित् प्रणयकलहाद् गुणवती भतारं प्रत्याह कि त्वं श्लायसे । यदि देवः स्वयं नाज्ञापयेत् कथमई त्वया लभ्येति । तच्छुत्वा सुकथनः महरयेदमत्रवीत- अहो मुग्धे ! भ्रान्तासि । देवः कथमस्मादृशैः सम्भापते । श्रूयतामिदानीमयं शुको देवस्य पृष्ठतो निलीनस्तत् सर्वमनवीत् । तच्छत्वा तव पिता मोहाविष्टो महेश्वर- वचनमिति मन्यमानस्त्वामस्माकं दत्तवान् । अद्यापि त्वया विज्ञा पितं साधु सम्पन्नमिति परिहसन्नववीत । ततो गुणवती ब्रीडिता च रुष्टा च पितुः सकाशं गत्वा साश्रुपातमकथयत् । तच्छ्रुत्वा पिता नि. विष्णो भूत्वा शुर्फ प्रति महान्तं कोपमकरोत् । अहो दुरात्मना वि. जाधमेन वञ्चितोऽस्मि । कथं नरम प्रतिकरोमीति विचिन्त्य गृहस्था शिक्षितां शुकीमाहृयेदमब्रवीत् - एथेहि शुकाइने! धर्मस्वामिना शुक यथाकथञ्चिदस्मद्गृहं प्रापय । तव बाङ्माधुर्यविलासादिभि- को नाम वञ्चितो न भवेत् । तरिमन कार्ये कृते त्वं मम पूज्यमानाः सीत्युक्ते शुकी तस्य गृहं गत्वा कतिपयदिवसैस्तमात्मवशं चकार । कदाचित नेन शुकेन मह क्रीडमाना ते प्रत्यवोचद-कान्तक- स्मान्मम गृहं नागच्छसीति । शुकः प्राह त्वत्प्रियं चेदिदानीमनं . गच्छामीति तया मह शिवम्वामिनो गृहं प्रविवेश । तं दृष्ट्वा शिव- स्वामी गृहीत्या केशपक्षरोमाण्युत्पाट्य मम शत्रोर्मासमवश्यं प्रक्षया- मीति पार्थस्थं भृत्यं महानसे निक्षिपेन्युक्त्वा निर्गतः । रा च.नं- ग. हीत्या महानसे तस्य भार्याय प्रादात् 1 सापि पाढीमत्युक्त्वाभ्यन्तरं गत्वा प्रविश्यान्यान्यपि कार्याणि चकार । तत्रान्तरे शुकोऽपि किचन .

·तन्त्रोपाख्याने पुनरन्यो राजात्मनो बहुमतस्य तटारस्य कञ्चन मृत्यं मत्स्या यक्ष- मागेत, । स हि नित्यमात्मनो मत्स्यमे गृहीत्वा राजो महानसे मत्म्यगतं प्रक्षिपत्ति स्म । ततस्तमविश्वस्य द्वारध्यक्षी कृतवान् । तावप्यनिरस्य त्रीन् ताप्यविशस्याध्यक्षशतं कृतवान् । नत स्तैस्ते मत्स्या भक्षिताः । तस्यां वाप्यामकोऽप्यौपधार्थ मत्स्यो न पभूव । पुनरन्यो राजा वभर । तस्यैका गौरस्ति । स विष्ट तां व्याघ्रभयादभ्यन्तरे निरुप्यारक्षत । मा गो. कृया पमार । तद्वीक्ष्य पसुभागः श्लोकमघोचन - चन्दनवनपतिलोभादस्याधानाद् धनस्य कोशधिः । अध्यक्षझपनिकरो गारप्यतिरक्षणानष्टा ।। ततो विडा उचु. कमधिकृत्य भवनोक्तमिति 1 काकः मोनाच एवमेवातिनिर्व-सारिणो दानवीला का इति । यथा काऽत्यन्नदानशील स्यात् पर्व शुशोच तच्चूयतामिति कथयि तुमारब्धः - ·- - पक्षिप्रकरणम्।। १५ अल्पसारोऽपि यो मोहाद् विस्तार कतपिच्छति । पश्चाच्छोचनि दुर्बुद्धिनौलिकैरवको यश ।। इत्येवं विचिन्त्य गाभिहितम् (इति) दानशीला बया राज्या न भवन्तीति । ततः कुररा ऊचुः टमासिक व्रतं ये चातका- श्वरन्ति तेप्पन्यतमाय राज्यं दीयतामिति । कश्चिदतिपञ्चको नाम फाक, . उत्थायावदत् । तद् व्रत पिलाजवतमिति मन्ये । पक्षिणः कथामिति पप्रच्छुः । उवाच काका कश्चिन्मानारो मूलफलानि स्वयं पतितानि पत्राणि पुरो निधाया(?)ग्नानिवृत्त इव पापेभ्यो मृपिकविलद्वारे प्रतिवसति रम तपस्नीव । मूपिकाञ्च तं दृष्ट्या बिलानिर्गत्य त प्रदक्षिणीकृत्य प्रति- वसन्ति स्म । स तु मार्जार' सर्वेषां चरमचर मृपिकं प्रतिदिनं गृहीत्वा भक्षयता गन्छति स्म कालः । अथ सजाति क्षीणासु वज्रदन्तो मूपिक उपाच फिमम्माकं निरुपद्रवण प्रजाः सीयन्ते । किमि दानी मूर्सलेन किञ्चिदपि नावयु यत इति । अपिचास्मजाविशत्रु- जिारोऽस्मद्वारसमीपे तप गेति । यदा नेन तप. प्रारब्धं तदा प्रभृत्यस्मा प्रजाः सीयन्ते निरुपद्रविण इति । रोमशो नाम मूपिको मारिसमीपमगमत् परीक्षणार्थम् । माजीरश्च रोमामेका- किनं दृष्टया तं गृहीत्वा यथाकाममभक्षयत । नरिमन्ननागतेऽन्याश्व- सारस्तत्प्रेपया मृपिस निधन । ते च गत्तस्ततो निलोक्य रोमश- स्पास्थीनि रोमाणि च पिछायां दृष्ट्वा ततो गत्ना मर्चपामवोचन् । तन्मृत्वा सो भागम्य माजीरमूचुः नेदं शीलञ्च धर्मश्च चिहेतोरिद नपः । न मृलफठभक्षम्य निष्ठा भरति रोमगा ।। इति । तिम्त घोपयित्वा विश्वासघागिन् । पापण्डिन् ! इत्यप्रियमुक्त्वा मूषिका नी पिलपान्य जग्मु. नो लुभागः लोकममोचन --- यस धर्मघमा नितां मुर पज इमोन्तिः । अनानि च पापानि मानारगिर त त्यजेन ।। - ·N छन्त्रोपाख्याने तस्मात् नादृशेषु कृतवतेषु चातकेषु राज्यं न प्रदातव्यम् । राज्यार्हता परीक्ष्य निधीयतामित्याह काफः । तत उल्लकमहचरो विपमगिरिगहरान्तराश्रयः स्थिरपीनवक्षा नीलघुयलयसदृशनयनो एल्गुल उत्थायाब्रवीत् - उलूकानामन्य- नमाय राज्यं दीयतामिति । तनस्तद्वचन श्रुत्ला सस्मितं सशिर:- कम्पं कारचपलो नाम फाक उत्थायाब्रवीत् साधयं लोकनादः सदृशमम्यन्धियोगी कृतान्त इति । तच्छुत्वा पक्षिणः पान्छु: कीशी कथा लोकनादजामिनि । ततः काकः कथयति स्म अस्त्युत्तगपचे मधुरा नाम नगरी । तस्या बहिः पूर्वोत्तरस्या दिशि गोकपिलो नाम ब्राह्मणः शौचाचारसम्पन्नः पुत्रदारदुहितगो गाहिंपदामीठामपरिन्झदयुक्तो नामगारफान यापयन् पतिवमति म्म । चम्पकार पुन्नागसर्जुिनकदम्नसहकारमालनीमाधवीमल्लिका- मलयजासुगरजोविकीर्ण राजमार्ग दक्षिणापथे मधुरा नाम नगरी अमृत । तस्या नगर्या चातुर्वण्यपरिचारको विश्वकर्मनामा नाविको ना । रा पदाचिदन्गनाविक दास्त्र कोरिद गौरमिपुज्यमान दृष्ट्वा शृशमुल्पनानिटिरनस्मार तदानीमेन नगगनिरगन्छन् निर्गत्य तु ब्राह्मणवेपोऽचिरण पालनोत्तरमधुरा प्रानिशत् । तत्र प्रनिश्य क नु खलु मगागंतव्यमिति सर्वतः परिभ्रमन अध्ययनपाठाह्मणदारफैः सुनसरिनारमध्यापयन्त ब्राह्मणमद्रासीत् । दृष्टया च शिप्यपद् विन- यनोपगम्या यवनार्थमभ्यागतमध्यापयितुमर्हसीत्युक्त्या कृनशुपणो- अचिरेण कालेन वेद शामजी बन्न । स कदाचिदुपा-यायोऽधिगत दवा मान्यैः मील निधासम्पनः वदारिका प्रतियाप्य गरीन प्रत्यारयायायमेन विद्यया व मत्महशो भवतीति तरी पद्धता मादान् । एवं गति काल नार.कदाचिदन्यो दाक्षि णान्या मयुगयाग्नीगानानिगिनं गता यह गोचरमथुरां प्रषिक्ष्य चामाना मध्य सामगोपधारिणमामने मुगालीन विकर्मसंन नाविक या हो दक्षिण गगरामगदीगो विधागनामा गानिक- चातुरयारिचारक तागण: मंत्रा इत्युपरनिधाय यथेष्ट गतवान् । अध दिनवननं पचपातमदृशं गन्द्रियविक्षोभक निगम्य ·. - पक्षिप्रकरणम् । मरणे कृतव्यायाम प्रागीन् । ब्राहाणश्व नच्छूला अहो वञ्चकोऽसीति सन्त्यज्य परुपमुक्त्वा परित्यज्य गनः नास्तं नीदिनमुख विपणाना- ग्निप्रवेशभृगुपतनादिभिरात्मानं हन्तुकामं जामातरं दृष्ट्वा पशुरः पुत्र मागसगिय हस्ते गृहीत्याभ्यन्तरं प्रविश्य कुद्दालनात निगलं खात्वा भूमा चिरेण निक्षिप्तानि नाविकोपकरणानि दर्शयित्वा मा भूत् खेद- म्तव , अन्योन्यगामाययोः कुलगिति व्याचचक्षे । ततो विश्वकर्मा च विगतलज्नः संवृत्तः । तं दृष्ट्वा वसुभागः श्लोकमत्रोचन- नासमानः समानेन वन्धुत्वमुपगच्छति । उभौ ता नाविको पथ्य दक्षिणोत्तरमाधुरौ । ततो वालोऽपि स्यवचननिर्यानक कायारां श्रुत्वा स्फुरि- ताधरोष्ट्रमसं व्यावृत्यानवीन । रे रे मलासन काकाधम ! भद्यापि लोक प्रथिताः काका दुष्टा इति । यथासौ दुष्टजम्युक इति । पक्षिणस्तदुपश्रुत्यान्योन्यं मुखमुद्दीन प्रोचुः - काकारगुलयोमत्त- रांतरकाशलं शृणुम इति । नतः कथमसी दुष्टजम्युकस्तत् कथ्यतामिति तं प्रत्यूचुः । ततो वल्गुलः श्रूयतामित्यस्थयत्- अम्नि काम्पिल्या नाम नगरी । तस्या अभ्यारो महत्यटव्य- न्तरे व्याघ्रजम्युकाबन्योन्यं मध्यमकुरुनाम् । नतो व्याघ्र राजानं या दृष्टजम्युकोऽमात्यकर्मणि निचरति स्म । अग कदानिजम्युको यनकनाप्युपायेन वञ्चयित्वा व्याघ्र सर्वान् मृगानहमेव भक्षयिष्या- मीति विचिन्त्य च्याघमत्रवीन अहमिद यत्किश्चिद सचं मृगं या यविधायित्वत्समीपम्धं करोमि । स्ययात्रा स्थातव्यमिति । व्याघम्नन्यस्या स्थिनः । म जम्बुका गर्ने महारण्यमुवीक्ष्य यकि- धन मञ्चजातं नापश्यन् । ततः शुलामाण्ठो निदाघतृप्मानिबाधितो लचितशिगंधरः केगनमानानिमारनपुखपुराम्यागे निविष्टचिरं मत्स्याशनं न मनि मिचिन्त्य नमानरंगन्छन् । तता यल्गुलता- तरप्रदेश मनोहराणि हमानि चरन्नं रजकनामानमवतरपपश्यत् । ने रएया पगं प्रीतिमुपगम्गरचिन्तयन् । यद् ग्राम्योन्यं पशुगरण्येन मया यं विमम्मो भविष्यनीनि । दृश्यने हितविषम्मी जराचारिण. ।

·५८ तन्त्रोपाख्याने शिंशुमारेण वनचारी यानर इत्यावसत् । इत्येतच्छुत्वा विहगा ऊचुः-- पश्चाच्छोप्यामो जम्बुककथाम् । अथ नीतिमान बुद्धिाम्पनी वानरः जल्चारिणा शिंशुमारेण कथं विस्तम्भमुपागमत् । तत् कथ्य- ताम् । श्रोतुमिच्छामी चयमिति । ततो चल्गुलः सृगालमनोगत. मायानं कथयति स्म तरङ्गालगम्भीरघोपानर्जललीनमकरकूर्गशिंशुमारतिमितिमि- हिलाकुलस्य सलिलनिघेर्वेलायामगस्त्याश्रमप्रदेशे शासामशाखाख. चितकल्लोलपलपनिरन्तरवनच्छायो मधुरमहाफलोपेत आम्रोऽस्ति । तस्मिनकाकी दीर्घजीविको नाम वानरस्तस्य फलाढी प्रतिवमति स्म । तस्याधस्तानिरन्तरपतिमांसादनाद्विममनाः शिंशुमारो जला- दुीर्य वानरभुक्तोझितफलानि सर्वाण्याहत्य स्वयं तत्रैव प्रकाम भक्षयित्वा म्वभार्याय निन्यमेवोपहरनि स्म । कदाचित शिशुमार स्वभावमृदुत रद्दया शिशुमारी पग्रन्छ- स्वामिन्! ईशान्यगृवस्वादु. फलानि कनो लभन्त इति । ततः कर्णरसायनममारीकृतसंसाररसा- मृतं प्रेगसीवचन निशम्य शिंशुमारः शृणु भद्रे ! परममित्रमगस्त्या. श्रमगमीपे आग्रफलदो मित्रवत्सलो दयालुः कृतची वानरोत्तमः । तेन दतमेतत् सर्वमित्यकथयत् । ततः कदाचिद् धृतगर्भलक्षणां पाण्डु- गाडमण्डितादनापापीनस्तनकृष्णायमाननृचु सुलक्ष्णरोमराजिवि- राजिनमध्यप्रदेशां भायां दृष्ट्वा गाहमालिदग्य शिशुमार! माह - भद्र मातिमृन्दगि किपिदमन्तर्वनीव दृश्यग । किं ते दोहदमिति । तन्दुवा निशुमारी निजानतया तीरभानढोपेण चपलल्या च पनि प्रत्गाद-ना नियमिवाय हृदयं महलगेदुररसं भक्षयितुं मम दौड्दम् । गतिमृदमधुरफल भक्षणान्मधुरवगमिनि मन्ये । तदान- पनि । गवं नयांतः शिशुभारम्नायं पर्म का नमन । सा च नदलानमन्तापेन शुप्पच्चरीरयणी गनिन्दियं न स्वपिनि । ततः मनापांगरणे ननिय रया शुभाजनरपि निर्वध्यमानो दयिता- पन्नापमपनध्यामीगि मानिष्टन् । समाजवानिधः सदगुधीर्या- भापदं गला वानरेण समरयामीन् स्वामिना ममानुग्रह कर्तुमिच्छमि - ·पक्षिप्रकरणम् । यदि गृहागमनेन प्रसादं कर्तुमर्हसि इति । तच्छुत्वा वानरः माह- किमावयोनिरन्तरसौहार्देन वर्तमानयोगुहागमनेन प्रयोजनम् । अपि च महार्णवजले मम गतिर्न विद्यते । तस्मादपि (न) शक्यमिति । शिशुमार आह -यदि स्वामिन्। मामाज्ञापयसि, मम पृष्टमारोह । भवन्तं सप्तसमुद्रान्तीपगतान् विचित्रपल्लवफलशोभितानुद्यान विशेपानपि दर्शयितुं समर्थः । अन्यच्च तब भगिनी चिराय सर्वदेवतामसङ्गान सा च मयोक्तवमाह - यः खलु तब प्रियसखः करुणाकृतहृदय: सर्वजन्तुसन्तापं स्वमनुभवमिव मन्यमानो नित्यं मम मधुरफलदाता कश्चिदिति लयोक्तः । तदर्शनमेव दोहदमित्युक्तवती । सा च सुशीला तवानुग्रहार्दा । मम पृष्ठारोहणं कर्तुमईसीति विरचिताञ्जलिरवनितल- गतशिरा याचते म । ततः स दानरः समुद्भूतकुतूहलोऽनुकम्पया परवशीकृतहृदयः शिंशुमारपृष्ठमारुरोह । ततः शिंशुमारस्तं गृहीत्वा जलनिधिमवगाह्य प्रयातः। ततो गृहसमीपं गत्वाब्रवीत् -प्रथमो. त्पन्नदौदया मग भार्यया सखे ! तब हृदयभक्षणं काझमाणया निर्व- ध्यमानेन मया सर्वलोकगर्दितमीदृशं कार्यमध्यवसितम् । त्वां हत्या हृदयमादाय दास्ये त्वयानुमन्यतामिति । ततः स वानरस्तच्छुत्वा विचलितेन्द्रियो धृतिसञ्चसम्पन्नो ध्यात्वा सुचिरं प्रहस्यात्रवीत् -- कि त्वया प्रागेव नाभिहितं, दुर्युद्भिरसि । प्रागेवं तब न विदितम् । अपि यानराणां दृदयानि शरीरे न भवन्तीति, इस्तावलम्बितान्येव यत्र कापि वृक्षाने निक्षिप्य सञ्चरन्ति वानरा इति, किं त्वया न श्रुतपूर्वमिति । शिंशुमार आहः हन्त ते कथमिव न दृश्यते इति । वानः प्राह-मागेव क्षुधाभितप्तेन मयामृतरसमयानि भक्षयता शासावलम्बितं हृदयम् । अन्यरपि क्षुधाभिभूत हवाई समर्थः शाखावल- बिनानि हृदयानि । त्वया न तु असा दृष्ट! इति श्रुत्वा तथ्यमिति मन्यमानस्तदानयनार्थ वानरं तव निवृत्त्य तीरमन यत् । ततो वानर- स्तरूपकण्ठभूयहमालोक्य जलान्तर्गत एव सहमोत्छुत्य शासायमारुध प्रहस्येमं श्लोकमपठन् - न नीचजनसंसर्गमिन्टेन साधुः ममाहितः । अहंदर्युदिना पद्धः स्वयुदया परिमोचितः ।। ।

·तन्त्रोपाख्याने इत्युक्त्या सुखमयसत् । तं दृष्ट्वा वसुभागः श्लोकमवोचत् - साधु वानरशार्दूल ! मतिमानमि सर्वथा । शिंशुमारगृहीतस्य यस्य ते बुद्धिरुत्तमा !! चुद्धिसच्चसमायुक्तो नरोऽनर्धाद् विमुच्यते । यथैव शिंशुमारेण हृतो जीवति वानरः ।। प्रत्युत्पन्नेपु कार्येषु यस्य बुद्धिन हीयते । स निस्तरति कार्याणि जलमध्ये कपिर्यथा ॥ अनुष्ठितेपु कार्येषु यो गुह्यं न प्रकाशयेत् । स तत्र लभते सिद्धिं जलमध्ये कपिर्यथा । स पुनर्जम्बुकोऽब्रवीत् --- 'यत्किञ्चिबुद्धिसम्पन्नो महान्तमपि निस्तरेदिति वचनादपि महाकायमश्वतरं क्षुनिवर्हणार्थ ममावासं नयामि । आश्रितस्य मम गृहमागच्छत्यश्वतरे स्वयमेव तथापि त्रि- लोकाधिपतिनारायणोऽपि वनचारिणा गजेनातिवाहितस्तस्य स्थानं गत्वा वरं दच्या गत इति श्रूयत इति जम्बुको निश्चितकानित्याह वल्गुलः। अथ पक्षिणस्तच्छुत्वा सर्व एवोचुः -सर्व तावत् तिष्ठतु । सर्वेपा. मस्माकं विस्मयकरमिदमाख्यानं कथ्यतामिति । बल्गुल आइ एतदारयानं मया वक्तुमशक्यमिति चिन्तयति स्म । तत्र तत्क्षणेन कधिन्महापिदिवोदासो नाम देवाराधनतत्परविकालदर्गी कुरापुप्पस- मिदन्यपणार्थ चरन गशिप्यः पक्षिणां वाचोयुक्ति श्रुत्वा तुष्टस्तव तम्धी । तं दृष्ट्वा पक्षिणःप्रोनु:-भगन् अस्माकमप्यनुग्रहः क्रियते पन् त्वामाश्रिनम्यास्य भगवतो नारायणस्य कथा बस्तुगईसीति । तात्या गाषिः कृपया वस्तुमारब्धः- अस्ति गनु पारिजानचम्पकालाशोफरवकोनसीरुदम्बो. दुम्माजम्मीरजापुनागनागार्जुनमान्टकालयफ्सहकारागरप्रभृतिभिर पंगाभिवतीरमदे किमपि गरः । देवरियाधकिमाफिम्पुरुपमागगण- मंपिनशानदेय यजनहर्यगगरिनर्मालगुवर्णरननप्रभाभिः प्रति. दिनमादर्शिनपुगहननापसयारास व व्यवस्थितम्य फेसरिनमररुरु- -- ·पक्षिप्रकरणन् । 9632 पभमहिपगर्दभगवयहरिणगणविगजिनरुचिरप्रदेशस्व चवत्तीप्रस- वणस्य सुमेरुसुतस्य त्रिकुटगिरेस्तटप्रदेशे पयोत्पलसांगन्धिककहार- फोकनदसमाकुलमतिविशालमत्यगाधं सरः । तस्मिन् सरसि भीम- रूपः शिंशुमारः प्रतिवसति स्म । सर्वग्राणिनां हन्ता महाबलः । अथ कश्चित् गजोऽनवरतमदम्रतिजर्जरितकपोलदंशः स्वयूथरनुगम्यमानः कुलगिरिरिव विराजमानो दिवाकरकरपरितप्तस्तत् सरः प्राविशत् । स तेन ग्राहेण गृहीतो यथावलं चेष्टते स्म । ततस्तस बलेनाभिभूतो निश्चेष्टः परमविष्णुभक्त आक्रोश - बुद्ध्याभिवीक्ष्य ममेयमापद् बलवती भवनितरामहो पापमिदं दुस्तरं निस्तरेयमिति परमात्मानं लोकनाथं चराचरगुरुं परं पुरुपं त्रिलोकनाथं भक्तवत्सलमभक्तदुरधि- गममचिन्त्यमचिन्त्यकर्माण भगवन्तं नानयणमनुस्मरति स्म । तत्व- नव सर्वेपामन्तर्गतचिन्तितागतं बनतेयमारुह्य शङ्खचक्रगदाशार्ङ्ग- नन्दकैरनुगम्यमानस्तस्य भक्तस्यापदमुग्जिही : सत्वरं तत् सरः प्रविश्य मिंशुमारकचरावन्योन्यं गुध्यमानाववलोक्य चक्रमुद्यम्य तं ग्राई विगतामुमकरोत् । तनो गजपतिरपि शिशुपारेण बन्धुभिः सह विष्णुलोकं जगाम । एतदुक्तं मया सर्वमेतन तथ्यं शुभावहम् । भगवन्तं प्रपन्नोऽस्मि नमो नारायणाय च ।। इत्युक्त्वा दियोदामो गच्छति स्म । तद् दृष्ट्वा वमुभागः श्लोक- पोचत् - हितं वाप्यहितं वापि यत् कर्म कुरले नरः । तत् साधुवेव कर्तव्यं गजग्राहयदीगम् ।। उभयोरपि निम्नतुं शक्तः माधुस्तथापदम् । शत्रोः स्वस्य च निस्तीगौं गजग्राही ययापदम् ॥ तकृत्या पक्षिणो विस्मिताः सम्भ्रान्तपनसो पागलं प्रेक्ष्य कथा- शेपः कथ्यनामित्याहुः । भृयो यल्गुळ आह - - तस्मात् तिर्यम्पोनिपु पृधामातीनां च स्यते विचम्भ इति युध्या दुष्टः न जम्बुको रजक- नामानमश्चतरमुपसृत्व मणम्याह -यामिन्! मृगराजस्यामात्यपष्टगुण- 407 ·सन्त्रोपाख्याने युक्तं नीतिशास्त्रविशारदं बुद्धियुक्तं विद्धि माम् । मृगाधिपतिरप्यात्म- वान् उशलः कल्याणवृत्तिर्वीर्यसत्यधर्मयुक्तम्तादृशैर्महात्मभिराहतवान सम्बन्धम् । स मृगपतिस्ते कुशलप्रश्नमावेद्य त्वया सम्बन्धमाकाङ्क्ष- माणस्त्वामेवमनवीत् -- अस्माकं स्थानमिदमतिमृदुलतृणोदकबहुल- मतिरमणीयं देवलोकमिव मनुष्यैरगम्यं तदागम्य निवृत्तसारम्भमुख प्रतिवत्स्यसि । वयं च मारताहाराः। तदद्यैव गम्यतामित्युक्त्वा प्रा. अलि मा निपपात तस्य पादयोः । ततोऽवनितले पतितं स्कन्धेनो- त्थाप्पातितुष्टचिरतरं परिचारकजातनिदो जम्कोक्तं सर्व तथ्य- मिति मन्यमान अमात्यवचनान्यकर्तव्यान्यपि करणीयानि । किं पुना राजाम् । गच्छाग्रत इति पुरो गच्छता जम्बुकेन सह प्रायात् । ततो च्यानः सृगालेनायान्तमश्वतरं दृष्ट्वा कृतमनेन कार्यमिति विजृम्भितो दी(कृतोत्रकायो मृगरुधिररञ्जिततीक्ष्णदंशः म वदनं विदार्याप्लुत्य ग्रहीतुमुद्यतः । तं दृष्ट्याश्वतरः आयुप्यं सर्वथा रक्ष्य प्राणिनामिह धीमता । अप्पल्पगुणसम्पन्नो जीवन् भद्राणि पश्यति ॥ इत्युक्त्वा स्वस्थानाभिमुखो जगाम । तस्मिन् गते जम्बकोऽपि हा मूर्ख! घिर ते मृगपतित्यमित्यादिपरुपवचनस्तं विगर्हयित्वा शा- लम्, इतः परं ग्राई लधुमशक्यमित्युक्त्वा तूष्णीमास्ते । ततस्त्र जम्युकं पाम्रो भापते स्म- मातुल ! भवतकोऽपराधो मृष्यताम् । अत ऊन विमोक्ष्यामीति तेन सानुनयमुक्तः सृगालो दुष्मति- स्वरमाणो गत्वा तमुदिनमम्पतरमाय धमापे-धिर ते जीविताशाम् । मारमिदं तं भवता । चिराभिलषितं मिनं त्वामागच्छन्तं दृष्ट्वा प्रत्यालिगनार्थमसी यक्षःस्थलं विशालीकृत्याप्टत्यागतवान् मृगराज स्नुपरवी । तं दृष्ट्वा त्यमतिभीनों गतः । इदानी पिं. मग जीवितेन मिग्रेमासातस्येति स्नानादिनियमनतमपि न करोति । लया रोपां परिप्पामकारो न प्रातः । तादास्तेपा परिपामफारः । वस्य धर्मा- नभिनन त्वया पदर्थीहतीदं बायपहिप्कृनो ग्राम्य इति वक्तव्यः । इदानीं मम प्राणः शापिताऽगि: आगन्छेति यायो दुष्टसगारेन यापितः म दुर्मतिः पुनरपनीनः । तमालोक्य पुनरागतं शाला ·पक्षिप्रकरणम् । किमप्यजाननिय तूष्णीमास्ते । ततस्तमासन्नमभिधीक्ष्य स्वागतं चक्तु- काम इवास्यं च्यादायालिङ्गानार्थमिव पूर्वकार्य विशाल कृत्यापरगात्रेण स्थित्वा नखदंष्ट्रायुधैस्तमश्चतरं प्रगृह्य प्राणैर्वियोजयामास । ततः शालो जम्बुकमाह- एतस्य वसास्थिचर्ममज्जामेदोमांसानि पृथक पृथग विभजस्वेति । एवमुक्त्वा स्वयं वृक्षच्छायाभिमुखो जगाम । ततः सृगालः प्रत्युत्पन्नमतिस्तं विश्वस्योत्कृप्य क्रमेण सर्व विभज्य कर्णी हृदयं च स्वय भुक्त्वा श्रान्त इव व्याघ्रमुवीक्ष्य तृप्णीमास्ते । ततो मृगाधिपतिरागत्यावयवं समालोक्य कणों हृदयं चादृष्ट्वा त- माह -कर्णी हृदयं च नापश्यम् । मर्यं मातुलकमैतदिति । ततो ज- म्युको हस्तेन हस्तं ता(ड्य? डयित्वा) विहस्याब्रवीत् -अहो राजानो मूढा भवन्तीति लोकवादस्तथ्यं सलु महाराज! किं न जानीपेऽश्वतरस्य कर्णहृदयौ मृतसमकाल एव विनाशमुपगम्य भक्ष्यमाणे दंष्ट्रान्तरमाव- सन्तीति(?) । तच्छ्रुत्या वसुभागः श्लोकमवोचत् - मृगपक्षिमनुप्येषु धाष्र्यमेव हि शोभते । जम्बुकेनातिधृष्टेन मृगेन्द्रं पश्य वञ्चितम् ॥ एवमेव काकाच धृष्टा भवन्तीत्युक्तवान् बल्गुलः । अथापरः काकोड- त्यन्तरोपेण सामर्प उत्थाय पदानि कानिचिद् गत्वोचैल्गुलं पाह- सर्वलोकविख्यातान् वीर्यवतो गगनोत्प्लवनसमर्थान् काककण्ठीरवान् मईयसीति प्रहरीकाम उत्पपात । वल्गुलोऽपि तं निर्भय प्रन्युद्गच्छति स्म । ततो भारतरामायणव्याख्यानकुशलेन गृध्रेण प्रतिनिवारितो यथा सरटयुद्धेन क्षपणफजलवासिनामपि विनाशोऽभूत् तदस्माकमपि विनाशो मा भूदिति । ततस्ते पप्रच्छु: कथं तत् कथ्यतामिति । गृध्र आह कस्मिचिन्महत्यटभ्यन्तरे तटाकमेकं पयोत्पलादिभिरकटतं नानामीनसमाकुलमस्ति । तनीरे केचन प्रासादा एकभूमिका द्विभूमिकाविभूमिकाचभूमिका मण्डपगोपुरमण्डिना विशाल भूमिका अनपानीयसम्पन्नास्तेपु महसमः कपटव्रतधारिणः कुण्डिकामण्डित पाणयः फेचन क्षपणकाः मनिवसन्निम्म । तत्राने विविधपक्षिगण- सेरितोग्नेकमरटाचासो विविधशासीपशासाभवालमनोहरो महापटो नाम वनस्पविरभूत् । तस्मिन् वसतां सरदानां कदाचित् कलहोऽभूत् । - ·तन्त्रोपाख्याने अन्योन्यदंष्ट्रान् वहन्तः कृतलासा जातटोपोपरक्तनयना व्यादाया- स्यं परस्परं सादयन्ति स्म । ततो दुर्वलः सरटः पलहयातनाभीतः पलायने जातमतिः क गन्तव्यमिति पर्यापलो गतिमलभमानोऽभूत् । तस्मिस्तटाके दिनकर करपरितापप्रनिचिकीपुर्जलमगायोद्धृतपद्यो- स्पलकुमुद पृष्टभागमावृत्त्य जलं नयतो मदजलकलितजलान् व्यपास्य सर्वतः प्रसारितकरस्य मदोन्मत्तस्य गजपते सिकारन्ध्र प्रविष्टः । स मातगोऽपि कृकलासनिवेशदुःखितः शिरस्करौ विधुन्वन्नितस्ततः प्रधावन् व्यारलितेन्द्रियः सर्वानेव जलचरान् स्वगानेण चूर्णीकृता- वयवान् कृत्वातिक्षोभेण कर्दमीभूतमहाजलप्रवाहस्तस्मादुत्तीर्य तीर- गतान् क्षपणकप्रामादमण्डपान् महाहस्तनिपाणपादपातश्चूर्णीकृत्य ततोऽज्यनुपरतगो धारन मुहुर्मुहुर्घन झनदन् सर्वत्र भ्रान्तः सहसा तं महातरुमपि च गृह्य दन्तमुसलैर्भग्नमूल पायित्वा तच्छासागतानि कृकलासकुलानि पातयित्य। पादैनिदत्य यथाकथञ्चिद्धस्तरन्ध्रनिविष्ट- मपि सरटं विधन्वन् निपत्य गतसेदोऽभूत् । तं दृष्ट्वा यसुभागः शोमवोच - सरटा: क्लहान्नधाचपलाश्च दिगम्पराः। तम्नात् फ्लहमसृष्टान् दूरतः परिवर्जयेत् ।। जलजानाः स्थले जाता निहतास्तेन हस्तिना। म दोऽपि महाशाखः फलदानियन गतः ।। पुनरम्याच क्याः श्रूयन्तामिति गृध्रः कथयितुमारब्धः-- अध यम्यगिन् राशोऽन्तःपुरद्वारे युद्धप्रतियुद्धाशलो मेप: प्रनिरमति स्म । नय तम्य परिचारफाः प्रतिसन्ति स्म । ग मेषः सर्वदा राजमपन गरमागम निगप्रशनपरा. मर्गनायन मचरनि म । म च सर्वदा रानपास्थिता दामिनीमशिरमा नारयितुमारब्ध याहरदृश्यते इति ने रन्तुगामा पदाचिद् गी नियनी दामिश परालिकिया मप प्रनपान । नत उत्पानि: धर्णन गम्मिन् निपनि नजाल ।

·। पक्षिप्रकरणम् । स मेपोनिदाहविवशो दुरतरकोपाच पाशं छित्वा तां दासिका पृष्ठे चोरसि पार्षे भृगपुन्ममाय । तेन नाडिता सा निपत्योत्याय क्रोशमाना प्रधावति स्म । मेपोऽपि वेदनातः परिभ्रमन्नितस्तत उष्णनिर्वापणपरो राज्ञो वाजिमन्दुरां प्रविवेश । तद्दहनो मन्दुरां ददाह । राजप्रधानाथ केचित् सत्वरं भयाद् दाहसंभ्रमात् पाशान् वित्रुथ्य जयेन धावन्ति स्म । स्तोकदग्धाः केचित् तत्रैव विलपमाना निधनं गताः । ततो राजा सर्वांनाहयाग्नि शमयति स्म । तग्मिन् प्रशान्ते इयानां चिकित्सार्थ सर्वानेय भिपजो राजाचवीत - एतेषां वेदनोपशपनोपायं कुरुध्यमिति । ते च भिपजो राजानं प्रत्यूचुः -- यदि राजन् ! कपीनां चर्माणि यमाश्च विद्यन्ते तैः शक्यते वेदनां शमयितुं नान्यथेति । ततो नरेन्द्रस्तच्छुत्वा भृत्यानाबापयति स्म । यत्र यत्र पयो विद्यन्ते तत्र तन गत्वा तान् हत्वा चर्माणि बसाश्चानयन्विति । ततस्ते सर्व उद्यानं गत्वा कपीन हत्वा चणि यसाचानयन् । ततस्ताभिः कपिचर्मवसाभिरवभिपजोऽधान् स्वस्था- नकुर्वन् । अथ कपीनामत्यन्तपिनाशं दृष्ट्वा वसुभागः श्लोकमवोचत ।। दासीमेपविरोधेन वानरा निधनं गताः । तस्मात् कलहसंसृष्टान् दूरतः परिवर्जयेत् ।। अतो मधुकुम्मभेदकलहोत्पन्नश्च श्रूयतम् अस्ति गङ्गायमुनयोर्मध्ये पुरूरवसाधिष्ठितं प्रतिष्ठानं नाम नगरम् । तमिन् सर्वोपधिरत्न कयविक्रयवणिग्जनालेऽन्तरापणे कश्चित् ग्रामवासी दारुभारोहनस्फुटितकिणीकृतस्कन्धदेगा मलिन- बमानः गलापत्रहलोऽस्वाजिरथान्तरे रथ्याफुले शिश्यावलम्बितेन घटेन मधुपूर्णनान्यत्र निरीक्षमाणः मास्सलन् । स्वलिनपादे च तस्मिन् घटं पतितं दृष्ट्या नागरिका श्लोकमपठन् क्षेत्र गृहे च सननं फिल गधिनस्य गोभिः मम गलितपोवनविभ्रमस्य। पेशागनासभामु यहितस्य ग्रामयास लरितानि मुदारुणानि ।। ..

·- तन्त्रोपाख्याने इति । ततस्तस्मिन् भिन्नघटप्रदेशे मधुपानलोलुपा मक्षिका भ्यपतत् । कश्चिज्जालकृमिः पृष्ठावलम्बितेन सूत्रेण निपपात | अथ जालकृमि दृश्या कुड्यादवीर्य गृहगोलिका शनैश्शनैरुपससाद । ततस्तां गृहगालिकां दृष्ट्वा समुचितकरचरणमायः प्रस्पन्दमान- सितीस्वपुच्छाग्रं सञ्चालयन् मार्जार उपससाद । अथ तत्र राज्ञः श्वणिकस्य श्वा मृगबन्धग्रहणकुशलो माजीरमभ्यगात् । ततो मा- जीरं हन्तुकामं वानं दृष्ट्वा मार्जारस्वामी वणिक् श्वगणिकाधिपात्र वी।। यदि मार्जारं दंशयसि अद्यैव वैवस्वतं द्रक्ष्यसि तव श्वेति यष्टिमुद्यम्यास्ते । श्वगणिकाधिपश्च यदि मम श्वानगसायपि हन्तु. मागच्छेत् तदन्तरे निमेपमात्रेणास्य शिरच्छेत्स्यामीति सड्गमुद्य- म्याध्यतिष्ठन् । ततः शनरुपेत्य जाल कृमिर्मक्षिकामग्रहीत् । कृमि गृहगालिकाग्रसत् तस्मिन्नवसरे गृहगालिका मार्जारोऽध्यदंशत् । मार्जार सापि ममदंशत् । श्वानमपि वणिम् यल्या जधान ! धगणिकाधिपतिश्च तद्धातिनं सङ्गेनापातयत् । तं वणिज पतितं दृष्टया नागरिकाः सर्वे अगणिकाधिपतिमवधिपुः । ततः श्वगणिका- शिपति हतं श्रुत्वा राजातीय रुष्टो नागरिकान् सर्वान् हत्वा बद्ध्या- गच्छेनि स्वसन्यमाज्ञापयत् । तच्छुत्या नागरिकाः स योवु पिण्डी. भृता बभूवुः । अथ महासैन्यं च व्यूढवान् स्वामी । अथ व्यूहशब्द भेरीपणवपटहमिहनादपिकृतशब्दान् विसृजन्तः शरनाराचार्पणतो. परभिण्टिपाल मुमलमुगलचक्रवलयान परशुशूलादीनुभये प्रत्यर्पः । उनी रयीमगुरोदभूतरेपन्यकारे मांगमनामधिरकर्दमे मदमागर्या. हमारनिर्जिनास्तस्मिन युद्धस्पनर फालेनोभयबलपुरुषाः सर्य एर निधनं गताः। दृग याभागः सोमसोचम् - अनिरोधी न पनप्यः मोपो माति नागनः । गागननगर्ग मष्टा गोन मधुपिन्दुना । निनिनाः प्रामण मानेन म गर्दैनन । नातं यान्ति महमा लानामरिया यशा। 1 ·५७ - पक्षिप्रकरणम् । विनाशितं क्षणे व नानाजनसमाकुलम् । प्रतिष्ठानं मुखस्थानमेकेन मयुविन्दुना। एवमस्माकमपि विनाशो मा भूदिनि बल्गुलकारुपक्षपातिनः सन्नद्धा मया निवारिता इत्युक्त्वा गृध्रो विरराम । तस्मिन् मुखनियाणे पक्षिणां सम्हे मा प्रलपनेत्युत्थाय शुकशेत आद पण्डिनको नाम सर्वजनमनोहरविडुमनिमतुण्डः । मृदुमारु- तोद्धृतमचरीकृतचामरस्य तपनीयकर्णिकारवटवेष्टितस्य निरन्तराव- बयनकुरवककुमावदानामस्य नानाकारतरुकुसुममकरन्दास्वादन- मदमृदितकलरवनिगलितवनदेवतावरणयुगलमधुकरपतिवृन्दस्य दे- वस्य वसन्तस्य दूतभूतानां कोकिलानामन्यतमाय राज्यं दीयताम् । तच्छुत्वा चण्डनुण्डो नाम काक उत्थाय प्रायेण नीचाः कृतनाथ को- किलाः । तेभ्यो राज्यं न प्रदातव्यमित्यत्रवीन यथा वा च मृग. राज्यं प्राप्य सिंहत्वान्मुक्तः स्वां प्रकृति गनानिति । ततः सर्व एव पतत्रिणस्तां कयां पप्रच्छुः । काकः कथयति स्म- अस्ति विदेहा नाम जनपदः । तस्मिन् दक्षिणागन्यो नाम ग्रामः । तत्र चको निणदो मृगमांसोपजीवी प्रतिवसति स्म । स कदाचिद् दिवाकरकरनिकरनिर्दधमर्मगयमाणदुमगुन्मवर्ण दुस्सहग- मस्तिमन्दग्धजलाशयवनमृगतृणिका(म?)नुचरन्मृगकुल ग्रीष्मकाले बहुभिः चभिः परिवृतो मृगयार्थमरप्यं प्रविश्य चरन् दवामिभयचकि- तागातिविलवान् बहुमृगारेण हत्वा निवृत्तः । तत्र कःश्वा गौरवों निदायवृष्णावेदनापरिपीडितः काश्चिन्छायामधिगम्य स्वपन्नस्य वे- लिनशब्दं न युवोध । गुनां वृन्दाव परिम्रटमनागतं तमनात्वा स निपादो गतः । अथ या चापराह प्रतिबुद्धो निर्गतय यूयं मतः परिसम्यादृष्ट्वा कर्तव्यताम्हो भूत्वतस्ततः परिभ्रमन् मार्गमेकमुपलम्य तेन मार्गेण दूरमध्यानं गत्या विविधतरुनिकररमुमफलरुचिरमति. धार्मिकस्य सर्वप्राणिनोऽनुकम्पमानस्य प्रतिनियमनपहोमस्वाध्याय- युक्तस्पानिधिपूजादयतस्य ग्रापानुग्रहममर्थस्य दीर्घनपमा गौतमस्या श्रमपदं परमरम्यं ददर्श । नमानेकविधपुप्पबालमुगन्धमलसम्पूर्ण गौतमतीर्थ नाम सरो ददर्श । उदुदकमास्वाय विगनश्रमो भूत्ता ।

·५८ तन्त्रोपाख्याने तत्रैवास्ते । अथ तनैनासीनो महर्षिगाँतमोऽपि तं दृष्ट्वानुगृह्य तस्मै फलानि प्रायच्छत् । तथा गच्छति काले महर्पिस्तं श्वान स्वाश्रमे निवासमनुकम्पया किमर्थमपवित्ररूप इहास्ते । मदनुग्रहेण सुमङ्गालो भवरिवति तं कृष्णमृगगकरोत् । तथा गच्छति काले महपिरभ्यगा- तेनातिभयङ्करेण व्याघेण विद्राव्यमाणं दृष्ट्वा अहो अयं मृगो मया कृनोपकारः सर्वेषां श्वापदानामाहारभूतस्तेभ्यो विभेति । अथ सर्व- श्वापदमृगाधिपो व्याघ्रो भूत्वा सर्वान् मृगान् परिभर्स्यन् शार्दूलो भव- त्विति तं शाईलमकरोत् । सोऽपि सर्यान् मृगान् परिभर्सयश्वरति स्म। अथ कदाचिदाश्रमपार्धे सिंहः स्वनखकुलिशविदलितकरिपतिकटि- तटविगलितगोणितारुणसटाकलाप आमिपार्थी वननिरागरिप्रदेशान् परिभ्रमच्छादलं ददर्श । तं दृप्या विजृम्भमाण आस्पं ज्यादायाद्रवत् । भयचकित शाईलमतिरभसादागच्छन्तं सिंहं च दृष्ट्या महर्षिः सर्व- श्वापदानां सिंहो बलवानिति ज्ञात्वायमपि सिंहो भवत्विति तं सिंह- मकरोत् । ततः सिंहो भूत्वाश्रमे प्रतिवसति स्म । ततो हिमवत्सुतान महाकुलीनान् सिंहानुपागम्यानवीत् -- मम विपयाद् गच्छताथवा कन्याविवाहसम्बन्धेन जीयनेति । तच्छुत्या सर्व एव हरयो विचार्य प्रोचुः-जामातृभायेन त्वां गृहीमः । अस्मिन् हिमवत्पार्धेऽदृष्टपूर्वी भवान् । तस्मात् पृच्छामो वयं मातापित्रोस्तवान्चयमिति । तैरेवमुक्त- विरं ध्यात्वा पोऽनवीन् अगस्त्याश्रमे गुणी मुनि गौतमस्तिष्ठति । मोपम्माकं नामधेयं फुलं च फयिप्पति तं पृच्छध्वमिति । त- न्या हरयः मोनु: --- अहो युक्तमुदाहृतं, युप्माकं गोमं च कुलं च यदि गीतमा शाम्यति गुणी म एवाम्माकमपि प्रमाणमिति । ते सर्व पर व कमिटेन गट जगाः | : कृत कमिहो वामदानी गानमः गायपादित्वेन एतः मन्यं निरेदनियति चेत् तं इत्यामिति निमित्य जगाम । म मुनिग्नं निघांगुमायान् शानचा विलोपन मार नीररुपगम्भा कानी दुर्वलाशयः । पन्जियांगसि मागेर गन् पुनः या मविप्याग ।। प्याप प मृगत्यं पहिरवं प गया कनम् । भाना दुगपास पनिनः 'भा भविष्यसि ।। - ·पधिप्रकरणम् । म पुनः शापाद् विलुप्तलोमन्चमुक्तिकाच्छन्नो विकृतदेहः श्वानो भृत्वा धूलिधमगे विरमस्वैविक्रोगन् परिभ्रमति स्म । तं दृष्ट्वा वसु- मागःश्लोकमवोचत्- दुर्जनः सत्कृतो यापि म्फीतां श्रियमाय वा । ग्वामिन्येवापत्रुते यथा वा गुणिगौतमे ॥ तव कृतघ्नाः कोकिला गज्याही न भवन्तीन्युक्या विरराम काफः । अथ तस्वामेव सभायां बलाहकः कश्चिदुत्थागह-पृदुपद- विलासविन्यामानां गढन्छन्दवपुपा गुराणामन्मतमाय राज्यं दीय- ताम् । ततस्तद्वचनमसहमाननीयरोपी नाम कासः उत्थायोचियो बवाहकमुद्दिश्याह- अहो निलज्जास्ते वीसभागाः पुररा राज्याहाँ न भवन्तीति । तदा तस्य वचनं मांजनविद्वेष फग्मतिनिष्ठुरं निशम्य चोर उत्थाय गुरुरिव निप्यं विनयमानः का कमित्युवाच ---किमिदं कर्णशूलभृतं यचनमविमृश्य पूर्वापरमनिगपेन शरीरमनुत्येन भापमे, त्वमतिरोपेग बिनादां गमिप्यमि, येधातिरोपेणापरीक्ष्य भुभितेन्द्रिय- मना ग्रामणीति । ततश्रकोरं विहाना ऊचुः- कथमतिरांपेण प्रा- ह्मणी पमानापेन नटेनि । चकोर: कथयनि स्म- अस्ति मिथिला नाम नगरी । तस्या नभ्यागे ब्राह्मणाधि- टितो मूलफलममित्कुगोपेतो भटवटो नाम नामः । तत्र चाग्रहारे पामनिरतः कपिलो नाम प्रानगः प्रनिवसति स । तस्मिन ग्रामा- भ्यारो गुल्ममन्योपरि लोहिनमणिमय भावतो निर्मलास्पदयनो हरिलोहितललोमन्छ नगरीरो नपललोनकोऽभूत् । न गुल्नादुन्प- साहारार्थ ऋमिकीटदेशमन्वपगो ग्रामरथ्याचारी तब बामगोभिर- स्माकं (गृहा)सरीसृपपिता न भविष्यन्नि । पपि सर्वमेव यतभा पदमनुरिराष्टं भविष्यतीनि मत्या नाजनीभिगटनम्नानिधमानः मगुल्मपिसष्टवादप्रीति प्रतिपयमानः साया पाशं सयमे मिग- र विरेण नायगचालिगजानन माम माना ग. घामाम । मनत्र च परिवान्न नपाननस नामगः पगप्रीनि- मुपागमन् । नापनेन मिनरी पर्यायानपि।पि ·-- तन्त्रोपाख्याने च सर्वमेव सुग्भाण्डादिकमनुच्छिष्टं भविष्यतीति । अथ तत्राय हरिर्मा- जनेऽवशिष्टं इविस्तस्मै ददाति स्म । तेनैव नकुलो निर्भयो निर्विशको विस्रम्भमगमत् । अथ ब्राह्मणो नकुलेन पुत्रवानिव परिहष्ट आवयोः पुत्रानुभवरसोऽस्नीत्ति ब्राह्मणीमुवाच । एवं गच्छति काले कदाचित गामिनो ब्राह्मणस्य पत्नी देवेन गर्भमुवाह । सा च कालेन प्रसूते स्म । अथ तस्मिन् वर्धमाने दारके मातापित्रोः सम्पूर्णमनोरथयोर्ग- च्छति कालः । कदाचिद् ब्राह्मण्यां केनीचत कारणेन बहिर्ग- तायां तस्मिन्नेव मार्गशीपमासान्त उचरायणकाले प्रतिवेशिको नाम श्रेष्ठी परिपकनित्यकर्मरतो धर्मपरायणस्तं ब्राह्मणं प्राञ्जलिरुपेत्य स्वामिन्। प्रतिग्रहार्थं मम निलयानुगमनेन ममानुग्रहं कर्तुमर्हसीत्याह । अथ प्राक्षणो विचारयन् काकतालीयमिव ब्राह्मण्या निर्गमनप्रतिन- होत्सादनमभूत् । दारकस्य रक्षणं न दृश्यते । उद्यतस्य प्रत्याख्याने नरको भविष्यति । इत्थं विचिन्त्य नरकभीरुः स्वसमीपवर्तिनं नकु- कपोतमाह- वत्स ! नकुलश्रेष्ठ ! कीटसरीसृपगृपिकादिभ्यो भ्राता ते कनीयांस्त्वया परिपालनीय इति । इत्थं दारकरक्षणार्थ नकुलं च्यादिश्य वणिजा सह निरगमत् । नकुलश्च दारकसमीपे पर्यटति स्म । अथ तस्मिमेव काले कश्चित् कृष्णसर्प आमिपान्वेपणार्थी गृह- स्योपरि चरन्तं पिकमवेक्ष्य धावति स्म । मूपिकोऽपि भयाद् भूमी निपत्य समन्तात् परिधावन् मुप्तस्य ब्राह्मणदारकस्य पर्यसमीपे चिलमासाय माविशत् । ततस्तमनुमृत्य मूपिकमनवेक्षमाणः सर्पो नमस्य पुरतो पभूव । तस्यात्पन्तवेरी नकुलपोतस्तं भुजङ्गमं दृष्ट्वा- विरतानपनः गहमीपमृत्य परितो भुजगमस्य धावन् व्याकुलीकृत्य पावसातीक्ष्णदएः गुण्डयित्या बिगनामुमफरोन् । अथ भुजगरुधि- रापरणमुरानसामः समवस्थितय । पलीयान् वो सुमहमो मया पुर्व छत्पेनि सापनीयमात्मनः फर्म निरपितुफामो द्वारस्तम्भ- माश्रित्य नव मुशार । अध वायगः नानानान्मृतस्य महान मम्पामुन्धिनम्य शिरम जम्युकासम्पण्डिनम्प छिनपादाइलीशका- ममादाय नत्र सम्भापरिनिय पनि म । गम्ग मुपान् परि. घर माह पयः पादानुल नालम्प पार्थ न्यपनन् । भय !

·पक्षिप्रकरणम् । तस्मिन्नवसरे बहिर्गता ब्राह्मणी प्रत्यागत्य द्वारदेशे प्रसुप्तं नकुलं रुधिरा तिरक्तचरणनखाग्रं दृष्ट्वा तत्पार्च साङ्गुलीयकं शिशुचरणा- गुलिशकलं च निरीक्ष्यात्मनो दारकस्येति मन्यमाना अहो नकुलेन मत्कुलोच्छेदः कृत इति दुःखात् चञ्चलत्सर्वेन्द्रिया क्रोधान्धा भूत्वा दुरात्मना तिर्यग्योनिनानेन दुष्कृनं कृतमिति स्वहस्तावलम्बितेन खदिरमुसलेन प्रसुप्त नकुल ग्राणैर्वियोजयामास । अथ ब्राह्मण्यन्तर्गृह प्रविश्य रुधिरसिक्तभूमिभागे शकलीकृत्य राशीभूतमहिं ददर्श । तत आत्मनच दारक पर्यगतं हस्ताभ्यां पादाङ्गुष्ठं पके कृत्वा पीत- मपि पूर्वचरितं सश्चिन्त्यैव स्मयमानं दृश्या विह्वलीभूतसन्दिया मूछिनाभवत् । कथञ्चित् प्रतियुद्धा ततो ब्राह्मणी स्वसाहसं दृष्ट्वा हादेति मोहमुपागम्य पुनः पुनरपि घोरेण कर्मणा भृशं विनिन्द्यात्मानं लोकगर्हितं कर्मापि विनिन्ध पुनरपि नकुलं परामर्शन निपातितं दृष्ट्वा भूमौ निपत्य पश्चात्तापेन तप्यमाना पापकारिण्या मया कृत- मीदृशं कर्म हवा किं करिष्यति मम स्वामीति भयेन च विमोहमुप- गता पुनरप्युत्थाय स्वामिनी भीत्या सर्प विनिक्षिप्य रुधिराक्तं भूमि प्रक्षाल्य गोमयेन च विलिप्य पूर्वमिव स्थिता । अब ब्राह्मणः स्ना- त्वाग्निहोत्रोपकरणान्याहृत्य गृहं प्रत्यागतवान् । ततः स पादौ प्र- क्षाल्य देवतार्चनवैश्वदेवालिहरणाद्याहिकं कृत्वा भोक्तुमुपक्रान्तो नकुलपोतकमायेति ब्राह्मणीमुक्तवान् । तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणी चाहुलीधि- भज्य भयचलिता ब्रवीति स्म । भोक्तव्यं भवद्भिः, उपागच्छत्येव नकुलपोतक इति । तां ब्राह्मणोऽब्रवीद । तमदृष्ट्वा प्राणाहुतीर्न क- रोमि, शीघ्रमुपानयेत्युक्त्वा किन्विदानीमन्यथैव दृश्यसे । तथ्यं व्ही. त्युक्तवान् । सापि यथायथं सर्वमकथयत् । अथ ब्राह्मणः श्रोत्रे पिधाय हा हा कष्टमुभयलोकगर्हितं संवृत्तमिति बहुधा विलप्योद्गत्य एतन्म- हापातकनक्षालनार्थ भागीरथीं प्रवेल्यामीति निर्गतः । ब्राह्मणी तु दारकमादाय तस्य पुरतः सप्रणामा भूमौ निपत्य स्वामिन् ! अह- मपि तयानुगमनं करिष्यामीत्वाह । तन्द्रत्वा मोऽपि हस्नी विध्य महापातफिनि ! तब मुसालोकनजिहीर्पया मया गम्यते । किं मां रतमपि इसीति प्रत्याख्याय गन्तुमयुक्तः । ततः साई मरिप्ये । तर ·तन्त्रोपाख्याने दारकः किं करिष्यतीत्युक्त्वा प्रणमाम । ततो ब्राह्मणः करुणा कृतहृदयो भूत्वा श्लोकमिमं लिखित्वा सहसकनकदायिने ददखे. त्युक्त्वा गतवान् । रातो ब्राह्मण्यपि कतिपयदिवसैः पश्चात्तापं शोकं चापनीय लिखित श्लोकपत्रं गृहीत्वा प्रत्यापणं श्लोकविक्रयार्थमहमा- गता, तद् ग्रहीतुं किमपि वाञ्छास्तीति पृच्छन्ती पर्ययासीत् । तत्र केचनोन्मत्तेयं प्रलपतीति केचन तूष्णीं स्थिताः । केचन कियदस्य मूल्यमिति पृच्छन्ति । केचन विहस्य गच्छेत्यब्रुवन् । ब्राह्मण्यपि वि- मुखा यान्ती कचनाधिकृतसकलकलाकलापमानितमिव विविधधन- राशिं जितमकरध्वजरूपकान्ति नियमितसकलेन्द्रियमतिसुकुमारंपोडश- चर्पदेशीय सायानिकयुवानं ददर्श । शनैः शनैस्तषुपसृत्य वत्स! श्लो- कविक्रयार्थमहमागता । भवतो याछा कि विद्यते इमं परिग्रहीतुमिति पर्यपृच्छन् । सोऽपि तत् पत्रमादाय श्लोफमुवाच । ततः कियन्मूल्य- मस्येत्युक्तवान् । सा चावगीत-मुवर्णसहस्रदायिने मुं श्लोकं ददस्वेति स्वामिनोका । नदेव जानागीति । स तु युवा मनासि स्त्रीत्वादियं चास्य मूल्यं न जानात्यधिकमूल्येन भवितव्यमिति विचिन्त्य तप्त- जाम्वृनदमस वरय दचा श्लोकमग्रहीत् । तत्पर्य शयनस्थानोपरि पद्ध्याचलम्बितवान् । ततः प्रभृति प्रतिदिनगुत्थाय तत्पत्रगतं वाच- यित्वा तार्थ मनसि ध्यायन्य सर्वकार्याणि परीक्ष्य पुर्यतस्तस्य भू- पान लामोऽभरत । एनं गच्छति काले कदाचिदस्य पित्रा सायामि- फेण जलयात्राममाजिनविविधाने धनपूरिनमहापोतपतिनेपनपोडश- वर्षण प्रविनिमस्ता चलासमीप सर्वान् पोतान् प्रतिष्ठाप्य तेनेति परिगिन्तिनम् -- मग गमनकाले भार्या चान्तर्वत्नी गुतं प्रसोध्यति । राव नमुपायलोकलामृतरमपानमुखानुपरभाग्यं मग कि भविष्पति नया इनि ! गारता कालेन पुत्रोऽप्यविपरिणतो भवेत् । अथ पा. जि. नगनानामनियरियालीमायाचनानामेकमपि म. दफार विमा गायः या पनि । मदपि युपनि जननन्मेति च । विधाता नापगन्नाबी गालंपु च।

·- पक्षिप्रकरणम् । इति पुराविदो बदन्ति । तत् किं भविष्यतीति । सा चेदानी किं कुर्वती कीहग्भूतेति विज्ञातव्यमिति मनसि कृत्वा स्वयमेकाकी निशीथे निजवेश्म केनापि प्रकारेण प्रविश्य तत्रातिमनोहरविशालपर्यङ्किकालस्कृते उभय- पार्थनिवेशितकनकदीपिकाकाण्डोलमदीपप्रदेशे पुत्रेण सह शयानां भार्यामपश्यत् । ततः कोऽयं युवानया शेत इति सन्जातरोपः क्षुरि- कामुद्गृह्यामं हत्वा पुनरेनां हनिप्यामीति तत्समीपमुगागमत् । ततो ललाटे विघट्टितं तत्र लम्बितं पत्रमालोक्य किमिदमिति दीपे पत्र- मवाचयत् - अपरीक्ष्य न कर्तव्यं कर्तव्यं सुपरीक्षितम् । पश्चाद् भवति सन्तापो ब्राह्मणी नकुले यथा ।। इति । तर्हि परीक्ष्यैव करिप्यागीति क्षुरिकां सकोगां कृत्या स्वभार्या माबोधयत् । सापि स्वकान्तमायान्तमात्मनः प्रियाणि वदन्तं पार्थस्थ- मेव पश्यन्ती सरभसगुद्विग्नवोदतिष्ठत् । ततः सत्वरमवतीर्य सविस्मयं तं प्रणम्य सुतमपि विषयोभ्य तय पितरं नमस्कुर्वियादिदेश । सोऽपि पादाबुपसृत्य भूतलस्पृष्टललाटतटं प्रपनाम । ततः पोतवणिमप्या- मजमालिनचानाय च मूवघ्राय चानर्गलनिर्गन्दत्सखेदानन्दा- श्रुपयाहेण तं सिञ्चति स्म । ततः शय्यायां मुहृत तूरणी स्थित्वा तमात्मनं लिखितश्लोकमिदं पत्रं केन दत्त नावलग्वितमिनि पर्य- पृच्छत् । सोऽपि सविनयमाह-स्वामिस्तान! याचिद् हिजयोपया सहस्रजाम्यूनदमूल्यं दत्तमिदं प्रीत्वावलम्बिनं मयेति । तद्वत्लेदानी तां ब्राह्मणीमाहृय पुनरपि तावत् तप्तजाम्यूनदं ददस्येति तेनवादाप- यत् । एतज्ज्ञानात् पूर्वापरं कार्यमनवेक्ष्यकारी विनाशमुपगच्छनीति मया निवारितः काक इति चकोरोऽनवीन् । तं दृष्ट्या मुभाग: श्लोफमयोचत् - यस्तु कार्यमविनाय कोचान्धो मारयेन्नरः । सह त्यजति मित्रापि ब्राह्मणी नकुलं यथा ॥ विचारयित्वा कर्नन्यं स्वं निहन्त्यविचारिनम् । ब्राह्मणी नफुलं हत्वा पश्चात्तापन तापिता ।।

·- ६४ सन्त्रोपाख्याने अय तस्मिन् पक्षिसमूहे चक्रवाक उत्थाय काकाय राज्यं दास्यन्तु भवन्त इत्युक्तवान् । ततो वल्गुलस्तं प्रत्यभापत कथं भरता- विचार्याभिहितम् । काकाः क्रूरोपायशाः पापकर्माणः । यथा काकै- रुलूका दग्धाः तथा विनाशो मा भूदिति । अथ पतत्रिणः माहुः कथं काकैरुलूका दग्धा इति । बल्गुला माह- अस्ति विपुलेऽरण्ये गहने बहुमृगश्वापदसमाकुलो महापर्वतः । तस्य गुहायामुलूका बहवः प्रतिवसन्ति स्म । ततः समाज कृत्वा काकास्तत्र जग्मुः । अथ तत्र गुहाद्वारे स्थित्वा ध्रुवन्ति स्म कोऽत्र भोः प्रतियसतीति । तच्छुत्वा कश्चिदुलूकोऽब्रवीत् वयमुलूका इति । अथ काका चुवते- शृण्वन्तु भवन्तो यूयं वयं च केनचिनियताः कश्चित् कालं वर्तयिष्यामः । अथोलकाःयोचुः कथं नियमो नामेति । काका: प्रोचुः भवद्भिर्वयं रात्रौ न भक्ष्याः अस्माभिर्दिवा भवन्त इति । एवमेवेति सर्वे तुण्डैरूणि गृहीत्वा शीतनिवारणार्थ द्वार मात्य गुहायां सह निवसन्ति स्म । ततः कदाचित काका गुहा- द्वारापरणकाष्टनिचयेऽग्नि प्रक्षिप्य स्वमालयं जग्मुः । गुहान्तर्गता उलूकाः सर्व एव याला वृद्धाश्च दग्धाः । तं दृष्ट्वा (वसुभागः श्लोक- मयोचत्-) न विश्वसेत् पूर्व विरोधि(न)स्तु शत्रोः पुनर्मित्रमुपागतस्य । दग्धा गुहां पश्य दिवान्धपूर्णी काकप्रणीतेन हुताशनेन । एवं फाका दृष्टा उलूकानामियास्माकमपि नाशो मा भूदिति । ततः सर्व पक्षिणः प्रोच!-अस्माकमन्योन्यकथाश्रवणेन कालाविक्रमो मा भृत् । इदानीमकं प्रधानमभिजन्मसम्पन्न नीतिशास्त्रविशारदं चेद- शानिहागपुराणकांविदं पीपलसम्पन्न धर्ययुक्त कार्याकार्यकोचिदं फारणिधर्मशायविशारदं धनधान्यगमृद्धं त्यागिनमजिमपनविकान्त- मर्यादं जितेन्द्रियं पितृवत् परिपालक सपा मित्र यद् विश्वसनीय शिष्ट- जनपक्षपाशिनं पवनमपतननिपननोरपतनायतव्यायतपतनसम्पवन- धापनसमर्थ गर्मगुणगम्पन पशिरानं मानेन परिपालिनाः सर्व पयं मनियमाम इति । इत्थं परिमन सर्च गुणा इति पायो पिचार्य ते गरुडे मर्यगस्तीति गम्प्रचार्य यस्याभिषका तदालयं जग्मुः। ततस्तमासाय ·मण्डूकप्रकरणम् । ६५ सर्वे सम्भृतसम्भारा भगवन्तं गरुडं भद्रामने विधिवदुपयेश्य पुण्य- दिवसे सर्वदेवानां मध्ये व्यासवमिष्ठतुम्युरुनारदकाश्यपदक्षसनकसन- न्दनसनत्कुमारसनातनादिभिर्मपिभिरभिपेचयित्वा सर्वपतत्रिणा मयमिन्द्र इति नपस्कृल्ल द्विजानयित्वा रम्भामेनकाद्यप्मगंगणैरन्यैश्च सिद्धगन्धर्वविद्याधरैर्नृत्तगेयादिना तुम्युरुनारदकिन्नगर्दाि रुपपीणि- तस्य वैनतेयस्य नानाविधनवमहारत्नरलकृतं द्वादशादित्यसमूहनिय विराजमान विश्वकर्मणा सद्यो निर्मितं मकुटमनुपमं तस्य शिरसि विनिक्षिप्य फर्णपूरकेयूरहारवलयकटिसूत्रोदरबन्धनपुरादिभिराभरण- मुख्यैरनेकरवरचितर्जाम्यूनदमयैरलङ्कृत्य स्वस्ति नोऽरित्वत्युक्त्वा स्वामिनानुज्ञाताः स्वं स्वं वासं पक्षिणो जग्मुः। इति तन्त्रोपाख्याने पक्षिप्रकरणं ममाप्तम् ॥ आसीदतिकुसुममारावनतशासोपशोभितैरनिललोलपल्बदुकूला- लङ्कृतलतालिङ्गित निजकुसुमामोदमतमधुपादनामगीतमनोहरः युन्द- मन्दारचन्दनचम्पकागोकपुन्नागरुटचपाटलीपकुलमहकारफुरवमतिल- कतालनागपुन्नागकर्णिकारप्रभृतिभिरनेकपादपैगना निशिननिज- नम्बदलितफरिफरटगलगलितरुधिरजलपाटलि विनया पन्ध्याराग- रजिनपयोधरनिकरायमाणः केसरियविष्ठिना मनमानीन महीधरो- पशीभिना स्नानभूमिरिय सिंहासना यासिनमादेना समुद्रगोलेप याग- शतोद्भामिनी गिरिपरिमतेव दाननीलकष्ठपदा मुग्परिपदिय मामा. धापगोभिता कानिमालटयो । तम्यां कम्मिविद गिविन्दर दोनिःश्वागरिपोसिक्तकाननः रचिन्महानागाधिनगनि म । ग कदाचिदनाया निसिलेन्मिन फानने परिशुभगि पाpun. वत्स ममन्तगचेपु पिपागाभिभूनोऽनिकष्टां दगामापनी ना গাই মানমন্বনামধনবমলjir यचिम्पपिनियन्वनमण्डपमतरप्युपिताम्यन्न ।

·तन्त्रोपाख्याने ततस्तमुपसत्य समन्ततो विलोक्य तज्जलावलोकमात्राद् दाहश्रम- मपनयामीति विचिन्त्यान्यत्र गत्वा यथाभिमतमाहारमुपभुज्य तनी. रेऽहरहा मतियसति स्म । एवं गच्छति काले किचिद् विगतश्रम- श्चतज्जलाम्यन्तरं प्रविश्य पातुमलभमानोऽपि । एतत्कूपनिवासिना सर्वेषां मण्ड्कानामधिपो महागजो नाम दर्दुरस्त्वभितः स्तुतिचतुरै- निजभुजपरिपालितः प्रतिदिनमभिवन्धमानस्तान् सर्वांनभ्यन्तरे निपत्य दिवा परिपालयन् गत्री सतीरमारुह्य स्नपिति । एवं गच्छत्सु कतिपयदिनेषु कस्याञ्चिनिशि तत्तीरोपशयितं नागं दृष्ट्वा भयाविष्ट- हृदयः को भवानत्र शेत इत्युक्त्वाद्यप्रभृतीयं महत्यापत् प्राप्ता । वयं कास्म(है) । छिद्रान्वेपणपरो वसतीत्येवमादि चिन्तयनिम श्लोक- मवोच. रौद्रया वीक्षिते दृष्टया कौटिल्यचरिते मृदु । बूरे हि भवन प्राप्ते तद् गृहं न शुभं भवेत् ॥ नछुत्या सजातभयेषु तेषु कृष्णाभिधानो मण्डूकस्तानवोचत् पुरा फिल विद्याधरलोके रजतगिरिशिखरमलछुर्ववो भगवत- स्न्यम्बकस्य सर्वेषु विद्याधरेषु प्रतिसवत्सरं महोत्सवं कुर्वन्तु तद्दर्शनो- रगुकतया विद्याधराः सर्वे निजवनिवाभिः सह महोत्सचदर्शनसुखं प्रतिसंवत्सरमनुभवन्ति स्म । एवं गच्छति काले कदाचित् सम्मा महोत्सचे करिमभित् संवत्सरे काचिद् विद्याधरी गर्भिण्यभवत् । नां च महोत्गदर्शनाय गन्तुमशता रामआतकुतूहला सिनामवलोक्य सत्म्णा हिमगहमानो भद्रे! अहमपि न गमिप्यामीति प्रत्याह विचाधरः। एव पमिदिना तेन विद्याधरी त्वं च न गमिष्यसि चेद- हमवश्यं द्रक्ष्यागि। यावदहं महात्मवं दृष्टागमिष्यामि नावदिम गर्भ धत्वरपयांगन् । तनहन्या विवाधरथ तत्प्रेम्णानुरक्तचित्तः फामरूपस्तधेन्युपन्या गर्म धरा । मा च विगतगर्भभरकलेशानिमुभगा. निर्मदात्मातिरक्षयान्यविचाधरः मह जगाम । एवं प्रम्बिनायां तस्यां गवंषु फतिपयदिनेषु संपधिनगी विद्याधरो दुर्भरगीमान्तगरीरः ·मण्डूकपकरणम् । १७ सातदुःखोऽतिकष्टां दशामापन्नः । सा विह सुखासीनाई न पुनर्गर्भलीलापनुभवितुमुत्सहे । सम्यग् जानामि प्रसवव्यसनमित्येव- मादि चिन्तयन्ती निवृत्तागमना यथाभिमतेन विद्याधरेणान्येन यूना सह विषयसुखमनुभवन्ती तं देशं नागच्छन । विद्याधरश्च परिपूर्णमासेन तेन गर्भेण प्रतिपथमलभमानेन निप्पीड्यमानस्तां वेदनां सोदुमशक्तो ममार । तं दृष्ट्वा यमुभागः श्लोकमवोचत् - दाक्षिण्यं कुरुते योऽसौ दाक्षिण्येन विनश्यति । अतिदाक्षिण्यदोषेण यक्षो भवति गर्भवान् ।। एवं दाक्षिण्यान्मत्स्वामी चास्य विपोरगस्य प्रतिश्रयं दास्यति चेद् दृढमस्मत्कलविनाशो भविष्यतीत्युक्त्वा विरराम । एवं गच्छति काले कदाचित् स दुष्टोरगस्तस्मिन् कूपतीरे सुखासीनं महागज- मुपागम्य सोपचारमुवाच । स्वामिन् ! अस्मिन् विमलजलपरिपूणे सुखं जीवसि । अहमतिदाहाभिभूतो न जीवामि । तद् भवानभ्यन्तर प्रवेशोपायेन रक्षितुमईति । इतः परं विमुक्तरोपो युप्माभिः सहैव नीवामि । न कदाचिदप्यपराधमाचरिष्ये इत्युक्तवति तस्मिन् महागजः स इमं श्लोकं निजगाद- सर्पाः रा महादोपा मन्त्रौषधवशानुगाः । नहि खल्वधर्म शान्तिस्तस्मात् त्याज्या विपोरगाः ॥ एवं जातिकौटिल्यं निरीक्ष्य किञ्चिदाराङ्के । अथाप्यावयोः प्रेमसम्बन्धो भविष्यतीति सर्वे मण्डकाश्चिन्तयन्ति । अहमपि किमत्र कर्तव्यमिति व्याकुलहृदयस्तर्कयामीत्युक्तवान् । तच्छ्त्वा दुष्टसर्पस्त्वं हि लोमाद् वदसि । लोभवतां सर्वधा विनाशो दृश्यत इति । कथं लोभवतां विनाश इति गजन पृष्टा दुटसर्पः कथयितुमारख्यः -- कदाचित् कारपनिनाम राना मद्रपदाधिपेन राजा सह फलदायमानोऽतितमुलं संग्राम चकार । तावपि निमितनिशिंगप्रसार- विधनाझी शानिकरोक्तचगजरचतुरगपदाती संममर्द(त? तुः) । ततः कश्चिजम्युकस्तस्या युद्धभूमी निपतितगजरथतुरगपदाति वर्गमणि- ·: " " तन्त्रोपाख्याने समीक्ष्य सन्तुष्टमनाचतेहिं मम चिरकालस्याहारो नित्तः । न हीपानद्य भक्ष्यामि । इदानीमेतच्चापानकोटिनिवई वार्धकं भक्ष्या- मीति तच्चर्म ददंश । ततो दशनान्तलग्नवार्धकमुत्पाटयितुमसमर्थों ममार । तं दृष्ट्वा वसुभागः श्लोकमवोचत्- अतिलोमो न कर्तव्यः कर्तव्यस्तु प्रमाणतः । अतिलोभजदोपेण जम्युको निधनं गतः ॥ एवं लोभवतामवश्यं विनामो भविप्यतीतीशमन्यदपि पुरावृत्त माख्यान श्रूयतां नाव - पुरा किल कश्चिद् बनेचरो विविधतरुनिकरनिरन्तरं वनमहिप- विपाणकोटिनिप्पाटितमृगकुलक्षतक्षरितरुधिरबिन्दुसिक्ताभ्यन्तरमगा- धपल्वलपिलकर्दममर्दनदर्पितवराहपथनि?पभीषणं क्वचिद् विराट- नगरमिव कीचकशतैः, कचित् पुरुहूत शरीरमिय सहस्रनेत्रैः, कचित् फैलासशिखरमिय प्रवृत्तनीलकण्ठविलासः, कचिद् राजनगरमिवोच्च सालमण्डली, कचिदनगयपुरिव मदनशिखरैर्विराजमानं महदटव्यन्तरं प्रविश्यामिपान्येपणार्थं पर्यटन् किश्चित् करटतटपरिगलितमदजलामोद- निपतितमधुपकुलपटलायतितीर्पया कटपट पिटपिषु विघट्टयन्तं मातङ्ग- मेकाकिन दृष्ट्या कश्चिद् वल्मीकानं सरभसमारुह्याकर्णपूर्ण धनुराकप्य वस्य मस्तके मायकं निचखान । ततः स तेनाभिहसमस्तकोऽतिगम्भीरं नादयन् भूमौ निपपात । अथ तमतिभयङ्करं गनप्रणादं श्रुत्वा भ्रान्त- चित्ती महानागस्तरमा वल्मीकामानिर्गत्य तस्य पादे ददंश । ततस्तं पनेचरस सुरिकामुत्पाट्य द्विधा छिचा विपाभिभूतघेता विगतासुरभूव । रादा फथिग्जम्युफरतान् विगतप्राणानभिसमीक्ष्य प्रदृष्टपैतानि या मभृत्लनेकदिनेषु (भ ? भो)शिष्ये । अद्य तावद् धनुष्कोटिलमं चर्म (भ? भो)श्यामीनि विचिन्त्येमं श्लोकमवोचत् पण्मासस्य भयेभागः मारावस्य मानवः । एफगरम्य मर्पः स्यादध (भ? भो)त्याम्यहं धनुः ।। एजसमन्या धनुष्कोटिलपा धर्मरज्जु निचमाद । ततस्तेनाच्छिन्नगुणेन धनुर्दाडेनागिरतमम्नको माग | एवं मोहयनां विपनिरीय दृष्टा । त- मामोरं मा कृथाः। भपिपतदप्याम्पानं पुरावृत्तं श्रूयतां नाय - ·मण्डूकप्रकरणम् । ६९ अस्ति समस्तदिग्वस्तिमस्तकन्यस्तविसृतयशोशुभिरनेक विद्या. नयद्यैर्धर्मकनिरनिजरूपविलासापहसितमन्मथः स्थवृत्तवृत्तः पौरैरधि- प्ठिता हिमालयविशालसालमण्डलावृता, गोपुरशिखरोपरि कल्पितनीलो- पलपमान्धकारितदिगन्तरा, मलयानिलोचलितध्वजपटोल्लिह्यमानजल- घरपटलरलघुमणिनिकररचितोपरिस्थलतया गगनपथगमनश्रममपने- तुमिव निपण्णस्य तिग्मरुर्विम्यं विभ्रद्भिर्लीलाविलोलविलासिनी- जनविश्वधितचिकरभारच्युतामुमनिकरमभित्रपद्भिः प्रतप्तजाम्बूनदो- परि कल्पितवातायनविवरैरत्यन्तरमणीयस्तत्प्रभोत्सारितमिवान्धकार- मगरुचन्दनवहलधूमपटलमुहहद्भिः प्रासादसहस्रः सड्कुला, मलिका- लिङ्गितचन्दनगमुखानेकविटपिनिबिडमन्निद्रपुप्पमकरन्दपानमत्तमधु- करपण्डमण्डितमाधवीमण्डपान्तः शिखण्डिताण्डवमनोहरः कुमुदकुव- लयकहारकमल नीलोत्पलकलिकालङ्घनसरोविगेपरम्यरनङ्गोत्सव- पुराङ्गनारब्धसङ्गीतमनोहररुपवनरावृता राजधान्युज्जयिनी नाम । तस्यां कश्चनार्थभेष्ठी धनधेष्ठिना वणिजा सह सख्यमकरोत । तयो- रतिलब्धस्नेहयोर्गच्छति काले तावप्यनेककोटिशतमायसपिण्डं मम्भृत्य कसिंचिद् यानपात्रे निक्षिप्य केचिनावावभिरुह्य जिनाभिधानद्वीपा- न्तरमुपजग्मतुः । प्राप्तसागरमध्ययोरन्यतरं कश्चिद् विपमानिलो (ना)वा सार्घमुजयिनीमुपानयत् । अपरं जिनाभिधद्वीपान्तरं प्रापयत् । सोऽर्यश्रेष्ठी भूयोऽप्युज्जयिनी प्राप्यातिसन्तप्यमानहृदयः स्वभवनं माप्य पुरा क्षिप्तधनगेपमाहृत्य वाणिज्यं वितन्वन् पुत्रः मह कयश्चि- ज्जीवति स्म । धनश्रेष्ठीच विपमानिलप्रदर्शितमार्गों जिनं प्रविश्याय- सपिण्डान्यनेकसुवर्णभारस्य क्रीणन् मुवर्णभारान् कृत्वा तैर्यानपात्राणि परिपूर्य भूयोऽप्युज्जयिनी रात्री प्रविवेश । अथ मध्यरात्रे निजभवनं प्रविश्यान्परविनायमानस्ताथेटका यत्र क्वचित् क्षिप्तवान् । ततः कपट- दरिद्रवेपं जीर्णवासोक्सानमतीव दुःखार्तमासीनं दृष्ट्या सर्वे कुत्र गतो भवानतिकृशोऽभवदित्यन्वकम्पयन् । अर्थश्रेष्ठी न तदागमनं श्रुत्वा मरमममुपागम्य तं दृष्ट्वानिगाडमालियानदुःखहृदयश्विरम- धृणि चिमुच्य ननमिदमावयोः पुराकृतं पापकर्म नदेव पर्यपृच्छन् । यदाययोनीवितं लब्धम् । किंबहुना, कुत्र भवन्तं प्रक्षिप्तवान् मारुतः ।

·तन्त्रोपारल्याने कस्मादिदानीमागतोऽसि, कथं वागतवानन भवान् । किं कृतवा- नायसपिण्डानीति पर्यपृच्छत् । स चानेन पृष्टो व्यादिश्य तस्य सुत- मानयवामिति स्वभृत्यान् प्रेषयामास । ततस्ते धनश्रेष्टिभवनं प्रविश्य तस्म तथैवाशशंमः । धनश्रेष्ठी च तच्छुत्वा(गत) स्वपुत्रमाहूर्यनमादाय गच्छतेत्यादिदेश । तमादायागम्यार्थश्रेटिने समदर्शयत् । स च तमा- दाय निजगृहाभ्यन्तरं प्रविश्य गुप्तमुपपेश्यान्वेपणार्थमागतान् नहि वर्य तं पश्याम इत्यूचे इति निजगृहजनानादिश्यानतशिराश्चातिदुपखित इव वस्त्रेण मुखमावृत्त्य निपसाद । ततः क्षणे गते धनश्रेष्ठी भृत्यान् पुत्रमादायागन्छतेत्युक्तवान् । ततस्ते तद्गृहं गत्वास्मत्स्वामिनो भो. जनवेला वर्वते । स च पुत्रागगनभीक्षमाणस्तिष्ठति क वत्स इति तगृहजनानपृच्छत् । तन्छुत्वा किश्चिदप्यनुक्त्वा शयिनवानर्थश्रेष्ठी । ततो धनष्ठिभृत्याः स्वस्यामिसकाशं सरभसमुपागम्य स्वापिस्तत्र पुत्रं न पश्यामः । अर्थश्रेष्ठी किञ्चिभानुभाषत इत्याचचक्षिरे । तच्छ्रुत्वा मसम्भ्रममुत्थाय मित्रफलमादिभिरनुगम्यमानो हस्तावुत्तमा निधाय विसपरतगृहमुपगमा वसनच्छातिमुसमवाशिरसमर्थश्रेष्ठिनं दृष्ट्या मम पुत्रं दर्शय । कासीनः, किं कृतवानसि । अहो किमापतितमित्य- पृच्छत । ननोऽश्रेिष्ठी कथञ्चित् मत्रीडं मुखमुस्लिप्य पुत्रं मया सह शुजानं कचिन्ताजीरः शिरसि नाडयित्वा नद्धृत्य समधावदिति माह। नाहना पापिष्ठ! निफरण! किं कृतवानसि मम चित्तदारि अग्लम् । भपन्नः शृणुनास्यायुक्तभापणम् । शक्तः किल विडालः पूर्व तु, किसमेत नपान । सामधुना राने रिजाप्य पन्धयामीति नितम्प राजगवनं प्राप्प गजानं या व्यजिसपत् । देन! मम पुन्या पिरादिति मिथ्यानददर्थश्रेणी । तमाह्य प्रामई- नीति । अपमिश नगन्गा भापयित्वार्धष्ठिनमात्य किं कृत. पानाय धनष्ठिनः पृाः, पथमेनन् प्रचमिति रहसि पृष्टपति राशि म रतनयंगष्टी । देव! भाग्योरनि यस्तूनि नौ सम्भृत्य लामागम मगनुमािर इत्युक्ता पवं त्या देशान्तरं गत्वा गद् रिमायामभार मा गित्या वयभर जाहेति । तत्वा ·मण्डूकप्रकरणम् । तमन्यत्र स्थापयित्वा धनश्रेष्ठिनमाहूय कथमेतत् प्रवृत्तम् । त्वमस्य वस्तुजातमादाय देशान्तरं मत्वा वाणिज्यलब्धं धनमेनं वञ्चयित्या त्वमेव गृहीतवानसि किमिति पृष्टवान् राजा । सोऽपि निजगाद- देव! तत् सत्यं, पापात् किन्तु न लब्धं धनम् । यथावृत्तं श्रूयतां तावत् । भावयोः सर्वस्वं विक्रीयायसपिण्डान् सुगृह्य कस्मिंश्चिन् यानपाने निक्षिप्य व्यापारनिमितं देशान्तरं गत्वा कस्मिविद् वणिग्गेहे चैतानि निक्षिप्तवानस्मि । अथ तान्यायसानि तद्गृहवासिनो मूपिकाः सर्वेऽप्यपिवन् । ततश्चाहारमात्रमप्य लभमान आगतोऽस्मि । तच्छुत्वा राजा किञ्चिद् विहस्यावीत् । एतदेवं न स्यात् । सर्व तस्मै दास्य- तीति तमन्यत्र स्थापयित्वार्थश्रेष्ठिनमाहूय तद्वस्तुजातं मूपिकैर्भचिन- मित्युक्तवानेपः । कथं तावन्मार्जारः पुत्रं हर्तुं शक्नोतीति निजगाद। तच्छुत्वार्थश्रेष्ठी विहस्येदमब्रवीत् - शठस्य गत्वा शठतां प्रतीकारं शठो व्रजेत् । आयसं ह्यासुभिभुक्तं निडालेन हृतः सुतः ।। देव! युक्तं किं धनस्वामिनस्तस्य वचनं, शक्ताः किमायसं मूपिका भक्षयितुं, विडालोऽपि शक्त एव पुत्रमुद्धर्तुम् । किं बहुना, स गाह निर्भत्स्यैवं प्रष्टव्य इति । राजा तु साध्याभिहितं भवता । ममैव प्रज्ञापराध इत्युक्त्वा धनश्रेष्ठिनमाहूय पुरतो निवेशयित्वा कोपादतिरक्तनयनः एवमयादीत् । धुवमनृतवादिनं त्वां वधिप्ये । यथावृतं कथयेति । ततः स कोपोद्गतभ्रुकुटिललाटमवलोक्य नृपतिं यदि सत्यं न वक्ष्यामि ध्रुवमयं वधिप्यतीति मत्वा प्रकम्पमानसवियवो गद्दबागेचमुक्तवान धनश्रेष्ठी – देव! मोहात तथोन मया । आक्योरायसभारं विक्रीय देशान्तरादपनीतमनेकं स्वर्ण गृहे निक्षिप्तमस्ति । तत् सर्व दास्यामि । पाहि मामित्यभिवन्द्य सानुकम्पभवोचत् । तच्छुत्वा राना प्रहस्यैन मनृतभापिणमकरुणं दुष्टहृदयं मत्पुरतो पहिनिनीयास्य सर्वस्वमर्थ- श्रेष्ठिन एव दापयतेति पुरुषान् व्यादिदेश । अर्थश्रेष्ठी च - तदर्थ- मेवालं मम । तस्यवापरं दातव्यम् । प्रमीद । कोपं मुञ्चतु स्वामी. त्यवोचत् । राजा तु प्रहहदयः- अहो साध्यभिहितं भवता । धर्मिष्ठो- ऽर्थश्रेष्ठी । तया कुरुध्यमित्याज्ञतवान् । धनश्रेष्ठी च तत् सर्व धनं ·तन्त्रोपात्याने विभज्य तस्या ददौ । अथार्थश्रेष्ठी च तद् धनमादाय तस्य पुत्रं दत्त्वा विमुक्तमत्सरम्तेन सुखं जीवति स्म । अत एवं मोहवतां विपदेव भविष्यति । तस्मान्मोई मुक्त्वा ममाप्येतज्जलदानेन बान्धवैः सार्ध रक्षितुमर्हसीत्याह नागः । पुनरप्याह दुष्पोरगः । तव विश्वावसो- रिव नृपतेरतिलोभाद् विनाशो मा भूदिति । तच्छुत्या कथमतिलोभाद् विश्वावसुनिष्ट इत्यपृच्छन्महागजः । सोऽप्यस्ति चेत् कुतूहलं श्रूयतां तहीत्यारब्धवान् वक्तुम् --- आस्ति सिन्धुविपयाधिपतिर्निजभुजचलितनिखिलारातिमही- पालाचतो विश्वावसुर्नाम क्षमापालः । तस्य चन्द्रसूर्याविव दशाशावे- शितयशोशुशुभ्रीकृतविश्वविश्वम्भराधको चक्रधरविक्रमी विश्वावसु- कश्मीरनामानी पुत्री यभृवतुः । स कदाचिद् पयःपरिणामादुपनतं यमलोकं विज्ञाय तो निजमुसानन्दकरावाहूय स्वराज्यधुरं समं विभज्य पुवाभ्यां चिरं जीवता(१) महीभार इति समादिश्य स्वर्लोकमगात् । सवस्तापपि कनाभिपेकौ राज्यधुरं समं विभज्य समुद्रहतः । एवं तयो- निरतिषयभूनिमनुभवतोर्गच्छति काले कदाचिद् विश्वावसुरहो ममा- राज्यमनेन भुज्यते । कथं मयि जीवति राज्याई: कनीयान् । फेनोपाये- नेम इत्वेदमात्मसात् करिष्ये । व्यक्तं चेद्धनिप्यामि सुमहान् परिपाद इति विचिन्त्य फइपीरं प्रति कृतसंरम्भो विदिताभिनायं समीपवर्तिनं प्रधानमन्त्रिणं मुमुसनामानमवलोक्य आहूयतां वत्सकश्मीरश्चिरविरहा- दतिवर्धते कानुहलमित्यादिदेश । ततः गुमुखस्तथैत्युक्त्या कश्चित् फम्युफिनमाय नी गजापानीयतां कश्मीर इति प्रेपयामास । तनम्नृणं गत्वा कमीरगृहं प्राप्य गत्कालोचिताचारं तं दृष्ट्या पहीनले निहितारमालिरभिमन्य सविनयं विनापयामास । देव- दर्शनातायः पानी पिधाराः, गदासया देवानयना मुमुमेन प्रेपितोऽस्मि । त्या नन्वारनीगा गुरोरामा, भरतु गन्छाम इन्युन्या गगम्भ्रममुन्धायानीमनामय इति सरभसापनीतमधमारा प्रधातुमाग्रभान पामीरः । नहानायोपरि उदयगिरिशिखरमार- दम्प परिपवनयमानाप धियमहदन् विपमाणधेनातपयविभवः गमवारपा । मस्स पुरतो नागभानमारनिफरचिया मुकुन्दकरार- ·मण्डूकपकरणम् । ५३ विन्दाक्रान्तमन्दरगिरिनिर्मधितपयोदरिफनपट-मुपाण्डुरकल्लोलल- क्ष्मीः पताका, ततो बलारातिहत्तो, बुननामततदागमनापेशुन: शङ्खः, स्वपसरतणनिमित्तं शरणागताः प्रम्यानसेनोयनाः कनकगिरि- मिव महीभृतम् परिवारयाञ्चनु, । ततस्तैपनिपालैः सह स्वभपना- निप्रम्य रानमार्गाभिमुखो बभूव । ततो निपततां सांधवातायन- विपरनिर्गताना पुरसुन्दरीजननयनशराणामफलक्षोऽनेकालयच्छ- विना चक्षुपा निखिलमिन जनहृदयमनुरञ्जयन् निनाग्रजभवन माससाद । ततस्तुरगादपतीर्य सरभसप्रमारित कञ्चुक्निः करमवलम्ब्य तस्मोचिवजनपरिवृतो भ्रातृसकाशमविशन् । अध दूरादेवागच्छन्तं दृष्ट्वा मिथ्यामाम्राश्रमभिव्यजयन्नुदतिष्ठद् विश्वा- मुः । कश्मीरस्तं दृष्ट्या कृतार्थः सत्ययं जनो यदस्मत्वामी सम्मानयत्येवमित्यभिवन्ध तच्चरणनसनिकरमुरोदरेषु निजमुख- प्रतिविम्बानि पश्यनेमानेक इव तस्मै प्रणाम चकार । स चैन गाढमालिङ्गन्यामन समारोप्यातायोत्तमाझे कुशलं पप्रच्छ । देव! क्थं सल्वकृपाल नु भवेव तब कुशलिन एव कनीयस इत्युक्त मन्तं कदमीरमन्तः प्रविश्य गृहजन भालोक्यतामित्यादिदेश । तथेत्युक्त्वा गिरिगुहामिव रेसरी गृहाभ्यन्तर प्रपिग कश्मीरः । तस्मिन् गतेऽहो निमर्यादः सलु राजलक्ष्म्याः पक्षपात इत्यन्तर्जल ईरानलेन दामानहदयो यथामिगतन निोदनेन दिवसशेषमनयत् । अयानीताया तु शर्मयों प्रभात एव तुरगखुररवमुसरितगिरिगहरविवर चटुलभटजनोर कवारनिहितमणिपाटलितरिटपिनिविडमधगणनिशि तदशनामुनिशदशाश कश्मीरेण ना मृगयाभिलापया बनमनि छन् । पथ तावपि माजवावापास्य मृगान्वेषणार्थमितस्ततः मयावन्तौ कञ्चिद् वराहमतिरभसमुच्चरन्त वा नियामया उसन्यमपास्यानिदरमुत्पततुः ततो विश्वासुः कुटिलहृदयः परित गिलोय निर्मनुष्यं वनान्तरं पश्यन्नयमसर प्राप्त इति विचिन्न तत्क्षणं मृगमासनगुपगम्य तजियांहरित कश्मीरमधीद । ततो प्रतिनिवल समन्ताद मिलोसमीपपर्तिनी काञ्चित् तरुशाख K ·पीत्वा दाहश्रममपनयन ततो गते तस्मिन् दिवसे परेधुस्तेन मार्गेण मण्ड्केषु सर्वे मण्डूका महागजमभिवन्ध स्वामिन् ! यदा त्वेष दुष्टस- र्पोऽस्मिन् प्रविष्टस्तदापभृत्यस्पकूपमल्पमिव दृश्यते । नूनमनेन भवि- तम्यं भक्षितम् । भीता वयम् । देव! बायस्वेति व्यजिज्ञपन् । अहो । कटमभिहितमिदम् । नहि माम(न)नुमन्य किश्चित् करोति स साधुः । भवद्भिरवं वक्तुपयुक्तम् । विगतमियो भवन्तु भवन्त इ. त्याह । अलं प्रतिकूलेन देवेन कदाचित् तज्ज्ञास्यत इति अचोचन् मण्डकाः । एवं गतेषु फतिपयदिनेयु कस्मिंश्चिद् दिने महागजः पुण्ड- रीकरिपुमण्डलमिव राहुणा दुष्टोरगेण शनैः शनयमाणं मण्डूकमण्ड. लपवलोक्य अहो वृन्दमिदं दर्दुराणां दुरात्मना दुष्टोरगेण भक्षित- मायमिव दृश्यते । तदस्माकं पुरैलोक्तं मण्डूकमैया प्रष्टव्योऽयं पापक- मण्डूकप्रकरणम् । तथैवापतितम् । धिग जीवितेन परिवादेकभाजनेन । अहं न जीवा- मीति स्वयमात्मानं हत्वा विश्वारसुर्ममार । तं दृष्ट्वा वसुभाग: श्लोकमवोचत्- भृत्यवैरं समुत्पन्नमिति निश्चित्य नीचवत् । विश्वावसुर्नृपः स्वेन दुःखेन भरणं गतः ॥ तस्मादतिलोभो न कर्तव्यो ममाप्येतत्कूपप्रवेशपायेनागर्तन जठ- दानेना(नु)गृहाणेत्युक्तवन्तं दुष्टसर्प प्रत्यभापत महागजः । सखे ! साध्याभिहितं भवता, अद्यप्रभृति ममाप्यतिलोभो न कर्तव्य इति । तच्छुत्वा कृपवासिनो मण्डूकाः सर्वे हन्त स्वशतामनयत् स्वामिनं दुष्टोरगः । इतःप्रभृति किं बहुना अस्माकमुपागतः खलु विनाशकाल इति तवसुः । एवमन्योन्यं प्रवृद्धस्नेहयोगच्छति काले कस्मिंश्चिद् दिवसे पिपासाकुलं दुष्टोरगं दृष्ट्वा सञ्जातकरुणः, फोऽत्र दोपः, ना- नेनातिचिरकालपरिचितौ विरुद्धाचारोऽनुष्ठितः, युक्तपस्योपदेष्टुं जर- स्कृषप्रवेश इति विचिन्त्य तत्प्रवेशमार्गगुपादिशत् । ततः सन्तुष्टो दुष्टोरगो महागजोपदिष्टमार्गेण कूपाभ्यन्तरं प्रविश्य भयवशात् तरल तारकाणामेकत्र पिण्डीभूतानां मण्डूकानामायुरपचयमिच जलमागलं रूपं प्रविश्य दिवान् मण्ड्कानभक्षयत् । एवमहरहस्तेन भक्ष्यमाणेषु .

·७४ -- तन्त्रोपाख्याने प्रकम्पिा ददर्श । तां दृष्ट्या ससाध्वसहृदयथाशयेदमब्रवीद केनेयं कम्पिता शाखा वानरेण वा । यद्ययं पुरुषः स स्यात् तदोष कथयिष्यतीत्येवमाशङ्कय सर्व न कथञ्चिद् व्यक्तं भविष्यतीति विपण्णहृदयस्त देशमतिक्रम्य स्वसैन्यं दृष्ट्वा तत्क्षणात् खां पुरी प्राविशत् । तं दृएवाभ्युत्थिताः सर्व पौराः देव ! कश्मीर: गतवान्, नात्रागत इत्यपृच्छन् । तच्छुत्वा अहं खलु किं नावागतः, कश्मीर नझहमद्राक्षमित्युक्त्वा सानुकम्पं तदन्वेपणार्थ कांश्चित् पुरुषान् सम्पयामास । तस्मिन् वने समन्तात् परिदृश्य ते वितथप्रयत्नाः प्रविनिवृत्य नहि तं पश्याम इति तस्मै व्यजिज्ञपन् । तत्वा विश्वावसुनिर्विण्ण इव तेन प्रकम्पितशाखाशल्येन प्रदापानः कञ्चिन कालमनयद । ततः कदाचिनगरपरिशोधनार्थ कञ्चकावरछन्नशरीरे दृढोत्पीडो ध्वान्तज्वालामालयेव नीलजलदः प्रतिरथ्यं प्रतिद्वार रात्री तो पुरी पर्यटन् यदृच्छया फस्यचित् तक्ष्णो गृहपार्श्व- पगात् । तदा स तक्षा निजदयितावियोगजनितान्तश्शोकापास्तनिद्रो- ऽनवरतं तामेव चिन्तयन्निदमवोचत्- मुमुचे। पद्मपत्राक्षिा हंससारसगापिनि! । हृदये मम तिष्ठन्ती शाखा विश्वावसोरिव ।। इति । तच्छुत्वा निसातशल्यमिव हृदयमुद्वान् परितो विलोक्य फय- मनेन ज्ञातमिति बहुधा विचिन्त्य च्याकुल हृदयः स्त्रभवनमुपगम्य नएनिद्रः प्रोपितधिपणः क्षणदाशेपमनयत् । सत्तः यायश्चिदपनीताया शर्ययाँ प्रभात एवोत्थाय सं लक्षाणमाहूय किमुक्तं त्वया शर्ययों, सध्यं वदेत्युतवान् । देव ! मम प्रियां मृतामपि नगौरवात् तामेव ध्यापन्निदमन गुपनेति । तच्छुत्या (फे) नेदं त्वया विशातमिति पृष्ट. पान विधानमुः। स तु पिशापयामाग-कस्यचिद् गृहसाधनाय गुम्निग्धांतानन्येपयित्वा वृक्षशायाधिस्टेन मया राजा हन्यमानो रए कश्मीरः । न या मतिनिवृशं प्रकम्पितशासामरलोक्य भीत. रपिरहन्न पाद्रासमिति विनापयामाम । अहो यथोक्तं मया पूर्व ·श्लोकमबोच- मण्डोष स मण्डका महागजमभिवन्ध स्वामिन् ! : पोऽस्मिन् प्रविष्टस्तदामभृत्यस्पत्कृपमल्पमिव दृश्यते । नूनमनेन मषि- तस्पं भक्षितम् । भीता वयम् । देव! त्रायस्वति व्यजिज्ञपन् । अहो! कष्टमभिहितमिदम् । नहि माम(न)नुमन्य किञ्चित् करोति स साधुः भवद्भिवं वक्तुमयुक्तम् । विगतभियो भवन्तु भवन्त इ. पाह । अलं प्रतिकूलेन देवेन कदाचित् तज्ज्ञास्यत इति अवोचन मण्डका । एवं गतेपु फतिपयदिनेषु कस्मिंश्चिद् दिने महागनः पुण्ड- रीकरिपुमण्डलमिच राहुणा दुष्टोरगेण शनैःशनैद्यमाणं मण्डफमण्ड- उपरलोक्य अहो वृन्दमिदं दर्दुराणां दुरात्मना दुष्टोरगेण भक्षित- मापमिव दृश्यते । तदस्माकं पुत्रोक्तं पण्ड्कमया प्रष्टपोऽयं पापक मण्डूकप्रकरणम् । तथैवापतितम् । बिग् जीवितेन परिवादकभाजनेन । अहं न जीवा- मीति स्वयमात्मानं हत्वा विश्वारसुर्ममार । तं दृष्ट्वा वसुभाग: भृत्यवैरं समुत्पन्नमिति निश्चित्य नीचवत् । दिवावसुर्नृपः स्वेन दुःखेन मरणं गतः ॥ वस्मादतिलोभो न कर्तव्यो ममाप्येतत्कृपप्रवेशोपायनागतेन जल- दानेना(न)गृहाणेत्युक्तवन्तं दुष्टसर्प प्रत्यभापत महागजः । सखे ! माधाभिहितं भवता, अयप्रभृति ममाप्यतिलोभो न कर्तव्य इति । ननुत्या कृपवासिनो मण्डूकाः सर्वे इन्त स्वशतामनयन स्वामिनं दुष्टोग्गः । इतःप्रभृति किं बहुना अस्माकमुपागतः खलु विनाशकाल हति नत्रसुः । एवमन्योन्यं मद्धनहयोगच्छति काले कस्मिंश्चिद् दिवसे पिपासाकुलं दुष्टोरगं दृष्ट्वा सञ्जातकरुणः, कोन दोपः, ना- नेनातिचिरकालपरिचिती विरुद्धाचारोऽनुष्ठितः, युक्तमस्योपदेष्टुं जर- तपप्रवेश इति विचिन्त्य तत्प्रवेशमार्गमुपादिशत् । ततः सन्तुष्टो दृष्टोरगो महागजोपदिष्टमार्गेण कूपाभ्यन्तरं प्रविश्य भयवशात् तरल तारकाणामेकत्र पिण्डीभूतानां मकानामायुरपचयमित्र जलमागलं पीता दाहश्रममपनयन ततो गते तस्मिन् दिवसे परेशुस्तेन मार्गेण वर्ष प्रविश्य दिवान् मण्डकानमक्षयत् । एवमहरहस्तेन भक्ष्यमाणेषु दुएस- . . यदा त्वेष ·तन्त्रोपाख्याने मेंति विचिन्त्य तं दृष्ट्वा पुरा खल्वस्मकूपे मण्डकाः सख्याः समूह विनाशो (१) भविष्यति । किं भवता पुनर्भक्षिता इत्यवोचत् । ततस्तेन पृष्टो महोरगो महागजं सविनयेनोपगम्य एवमवादी -~~-आवयोर. भेद एवोच्यते विनाशस्तेपाम् । इदानी किश्चित् मार्थनीयमस्ति । य इतःपूर्वमविचार्य भक्षिताः सर्वे । इदानी तव मित्राणि दर्शय । नहि तानि भक्षयितुमुत्सहे । ततः प्रभृति स्वमित्रमनुभव । तव भया सह सुखं जीवितुं युक्तम् । अत्रभवतः किमिदानीमन्यपृन्दरक्षणे दृष्टं प्रयोजनमित्युक्तवति सस्मिस्तं विलहयितुमसमर्थों महागजस्तान् प्रतिदिनं दर्शयति स्म । स दुष्टसर्पस्ततः प्रभृत्यविशतिस्तान् भक्ष- पितुमारब्धवान् । एवं गच्छति काले महाहिनसनभीतांस्तान मण्ड- कानवलोक्य नीलो नाम मण्डूका किश्चिद पुरावृत्तमाख्यानं वक्तुकाम एवमयोचत् -- अस्मत्स्वाम्येवास्मान् इन्तुकाम इवारभते । अहो मुदिविस्तारता दुष्टोरगस्य । मृगाधिपतिमिव बुद्धिमान् यस्तोऽस्म- स्वामिनं वामपति स्म दुष्टरार्पः । सर्वथा बुद्धिहीनस्य जीवितुमश- क्यमित्युक्तपत्ति तस्मिन् सबै मण्डूका कथं बुद्धिमता बस्तेन सिंहो (६१ मी)त इति तं पर्यपृच्छन् । ततः कथयितुमारन्धरान नीला-- पुरा किस गोकुलालोलबालानिलानर्तितदशान्तदुकूलपल्लवा- मिर्गमनश्रमोहसरस्वैदानलफलिकालट्कृतललाटिकाभिरुत्लवमानस्त- नफलमाभिटीभिरिव पल्लवी भिरनुगम्यमानोऽनेकमदिपाश्वगजल- परपुगेधूनधूलिधूसरितदिगन्तरो पालालकालापवाचालोतिहामान- गौस्तनक्षरक्षीरधारापर्पशीसरीशशिरा फम्विद् घोपसार्यः पूपितदेश- भरसच्य देशान्तरं प्रति गच्छन् काग्निदीं फूटजपाटलपफुलसहका. रमवग्पदिरपुरपफर्णिकारप्रभृतिविटपिनिपिडामाससाद । तवो भग. पनि मध्यन्दिनमल पुरनि भारफर यनपरभयान त्वरयनि साथै फाषिद् परतोऽवगमनपरिधान्तो निजपून गन्तुमानाः सार्धात् लिशित विलम्पिः ततो पोषपुरापास्नं गहगमना(मम) या फिमेनं फरि- प्पाम इनि पिनयमानापनेचरपरिभवभियानरमपर नानपत्य यथा- पिप देश नागः । अप गने पोपपन्दे म पम्तयण्टफिरणापरण्ट (फर)- पौरिगन्तप्यमानो गमनपरिथमपरनयः फम्पचिदातरमणीयाभिः ·UV मण्डूकप्रकरणम् । श्रीडामिनिजरमणैर्विषयसुखमनुभवन्तानां पुलिन्दसुन्दरीणां रातश्रम. च्छेदचतुरैर्मधुकरनिकराधूतकेसरकुसुमोदरपतितासवासारशीकरैः शि- शिरीकृतघनच्छायस्याधस्तान्माधवीवोपकल्पिततल्पोपविष्टानां प्रो- पितकिम्पुरुषाणामुपरि मदनशरनिकरमिव निजकुसुमप्रकरं विकिरतो मनोभववासभवनस्य वकुलपादपस्याधस्ताव कलकोकिल कूजितस्तेन सदयमिवाहूत उपससाद । पस्मिन् क्षणमिव विश्रमसुखमर्नुभूय विगताध्वश्रमः पिपासामिभूतस्तस्मानिर्गत्य जलान्वेषणार्थं दक्षिणा- शामुखो जगाम । ततः किचिदपि गत्वा निरन्तरविमलकलिकालक- तवनमल्लिकामुकुलमीपदुन्मिपितविलोलकल्लोलामलजललवहारिणा के रवकोकनदामोदपरिमलेन जलाशयपिशितेन प्रतिकूलमागतेन सायन्त- नपवनेनोपदेशितमार्गो नूनमनेन समीपवर्तिना सरसा भवितव्यमिति भूयोऽपि तामेव दिशमनुगच्छन् उन्मदराजहंसकलालापवाचालितकूलं जलचरविहङ्गगणकलक्काणितरमणीयं किश्चिदुभिद्रकुमुदवनजनितामो- दपरिमलितमुपान्तोत्थितकेतकीकुसुमपुटो(वा ? दान्तपरागधूसरित सरो ददर्श । ततस्तु तं दृष्ट्या महाराहदयः सरभसमुपसृत्याच्छतया स्पर्श- नुमेयं जलं पीत्वा नवफिसलयानि परंस्तत्तीरोपरि समारुरोह । ततो- ऽस्तंगतवति तिग्मदीधितौ निजदयितसनाधचनेचरवनितावदनैः सार्ध- सत्फुल्लयति कुमुदवनमिन्दो चन्द्रमवलोक्य नन्दयति शिशून् पुलिन्द- हन्दे तस्मिन्नेव स निद्रामुखमनुयभूव । ततः प्रभाते मदनानल- सन्तप्यपानविरहिजनवासैरिव मलिनत्वमुपगतवति शशलाञ्छने स. वितर्युदयगिरिशिखरमलकुर्वति सति च रात्रिजागरणनिद्रापरवशमिव मुकुलपति कुमुवनमीपदुल्लसितमाधवीचूतकेतकीपाटलयकुलामोद- परिमले नीहारशीकरः शिशिरयति ग्राभातिकमारुते तुहिनकरकर- निकरदइनविदग्धविरहिजनहदयानि जलचरविदङ्गकुलालापैरिव र- हितनिररविन्दः सा प्रबुबोध । अथ स्पष्टतरमदितवति भगवति गभस्तिमालिनि स्वैरं सञ्चरत्सु मृगफलेषु तस्मानिष्क्रम्य वनाभ्यन्तरं मविश्य यथाभिमतं वृणपल्लवानि चरन् तद्नयासिभिः क्षुद्रमृगैः सह रमते स्म । एवं गतेषु कतिपयदिन कस्मिंश्चिद् दिवसे प्रफेश- मनुषं महारूपमतिमीमाकृति निजाकतिमवलोक्य सर्वान् मृगांवास- यन्नं वनवासिनां मृगाणामधिपतेर्महीपनाम्नो मृगाधिपतेर्मन्त्री तस्करो ·रामनभमापनिनीपया किञ्चित् स्निग्यच्छायं दमलमुपगम्य तस्याध- जले प्रक्षिप्य गच्छति स्म । ततोमगर मुपगतात पिवस्वाति मध्व- मण्डूकप्रकरणम् । जीवितुमराक्यम् । यथापिशर्मा नाम ब्राह्मणस्तीर्थयात्रा पर्यटनस- हायो दुष्टमर्पण विनाशं गतवान् तथा वयमप्यनेन दुष्टोरगेण विनाश गमि-याम इत्युक्त्वा पिरराम । गच्छत्ला मण्डकाः सर्व उत्कण्ठित- मनमः क्यमसहायो ब्राह्मणो दुष्टमण विनाशं मन उति पर्यपृच्छन् । तरेवं पृष्टः श्वेताभिधानो मण्डूकः क्वयितुमारल्यवान् - अस्ति समस्तवस्तुविस्तीर्णरापणमागरतिरमणीयस्तुद्गारधा- मोपरिस्थलालीनरत्नज्वालावलीढजलदपटलमनेकदेशभापानिपुणैर- विनिपुणमतिभिरनवद्यविद्यादिभिरभिनवरूपशोभापइसितमनोभव नन्तगुणापिष्टानः पोरैरधिष्ठितमुक्तिमालमण्डलपाण्डरासमुद्रासि वादगन्तरसम्बरमिव विनिपतितं पारागनापागरिक्षपगक्षत ग्गमानस- पिटजनत्यकल्पितप्रवालगयनसहस्रोपशोभितोद्यानशतावृतापकण्ठं श्वे- तबरं नाम नगरम् । तस्मिन्नधीतवेदशास्वेतिहासपुराणाव्यनाटकप्रव- कानिशर्मा नाम ब्राह्मणोऽधिवसति स्म । स कदाचिमिजपुत्रमरण- जनितवेदः स्वमिश्कलबाटिकमपहाय वाक्यानाभिलापयासहायो देशान्तरं पर्यटन् पन सपाटलटचरकुलकेतकीचूतपुन्नागतालतमाल- हिन्तालसरलसालकुन्दमन्दारचम्पकचन्दनाद्यनेकपादपोपदोभितां म- न्दमारताच तसहकारफसुपोदरपरिगलितमधुशीकरशीतन्छाया वरल. वारकमृगागनानयनश्रेणीरमणीयां मधुपानमत्तमुन्दरीन्दाध्यासित- माधवीमण्ड पैम्पशोभितां काचिदटवी प्रतिवेग । ततस्तस्यां पिपासा- मिभूतो जलान्वेपणार्य ममन्तात् पर्यटन्नुभिद्रकोक्नदकुवलयकटहार- जनिवचन्द्रकातोद्भासितं जरे विहरन्तीना शवरसुन्दरीणां कुचभर युगलपक्षालनपिशङ्गितं मरों ददर्श । ततस्तद् दृष्ट्वा प्रहृष्टहृदयस्त- स्मिन्नवगाह्य मुदीतलं जन्मागलं पीत्वा विगनश्रमः कमण्डलौ ज ठमादाय तम्मानिर्गत्य यथाभिमतं देशं गच्छन् कस्याश्चिद् रिक्तो- दकाया केदारफुल्यायां दिवाकरकरनन्तप्यमानमन्यत्र गन्तुमशक्त कश्चित् वर्कटक दृष्ट्वा तदुःखदर्शनाद्भूतानुकम्पत्तमादाय कमण्डल ..

·७८ तन्त्रोपाख्याने जम्बुको ददर्श । स च तं दृष्ट्वा अपूर्वोऽयं मृगः। कुतोऽस्य सम्भवो- ऽस्मिन् वने । ग्राम्येण भवितव्यम् । शीघ्रमिदानी राज्ञो विज्ञाप्यनं इत्या भक्षयाम इति विचिन्त्य त्वरिततरं महीपसकाशं गत्वा दूत पव प्रणम्य स्वामिन् ! शीघं गन्तव्यं देवेन, किश्चिदामिपजातमदृष्टपूर्व मयेति व्यनिवपत् । तच्छुत्वा कीरविधं दृष्टम् । किं तदिति महीप- स्वमपृच्छत् । नूनं ग्राम्येण तेन भवितव्यम् । तत्र गत्वा ज्ञास्पसि देव इत्यवदत् तस्करः । तथेत्युक्त्वा तेन निर्दिश्यमानमार्गस्तदन्तिकमगा न्महीपः । यस्तथ दूरत एवागच्छन्तं मृगराजं दृष्ट्वान्तःसञ्जातभयो मयुध्या जेतव्योऽयमिति मन्यमाना भृङ्गमुदकम्पयत् । अहो भीमा- कतिर न केवळ ग्राम्यो भविष्यति । तं पृष्ट्वा ज्ञास्यामि इति विचिन्त्य मृगपस्तदन्तिरुमागत्य को भवान् । कस्मादागतोऽसि । कस्मिन् नि- पससीति तमपृच्छन् । यस्तस्तच्छुत्वा किश्चिद् विहस्स मा कचित् पृच्छसि । धूयतां तावत् । यो हि दिवौकसां मध्ये यज्ञ इति विद्यते तं मां विद्धि । सोशमनेफसुरवृन्दवन्धमानपदारविन्दस्य भगवतः पारशासनस्य शासनान्महीमुरागामनुग्रहार्थमागतोऽस्मि । अत्र च निहतमत्तमातङ्गररिक्राहमहिषामिपोऽधिरसामीत्ययदद । तत्वा जनिठमयो नूनमयं प्राप्तोऽस्मन्मरणालः । कथमस्माद् गमिप्यामीति विचिन्त्य तपनुगमनायं फिमन भवान् प्रवृद्धशमशु विपि । एतानि नय प्रभार चयन्तीरयषचन्मदीपा । यम्नम्तद्वचः श्रुत्वा किशिद् शिम्प ममेदं प्रतमित्यादन् । किं तदिति पर्यपृहन्मदीपः । यस्तम पाई थोरयं भवोन्यनुगृहन इमं लोकगरदन ---- दना मा पनं यात्रा पा सिंहायपो गजाः । एपनिहमदाप स्वरगं धारयाम्यहम् ॥ हनि । मदीपाननगन्नजनितमयाविदयमानदयः षष्ठं किमया गापिमा रहदगन नप पशिनोऽस्मि । कथमम्मा गमिध्या- मानि पिपिमा प्राधिनु भान । प्रहमानिरादर नर बनापनेच्या मीति नमागाप भरारी म । एवं पुष्पा निनिनवानम्मरला. पिन मानागापा पिराग नीर: 1 मर गन्यम्नतमानान पिशवपाभिमानी मरः प्राह. मधा वाभिदप्यमापनयन ·गमनभमापनिनीपया किञ्चित् स्निग्धच्छायं पक्षमूलमुपगम्य तस्याध- जले प्रक्षिप्य गच्छति स्म । ततो भगव....मुपगतवति विवस्वति अध्व- मण्डूकप्रकरणम् । जीवितुमशक्यम् । यथानिशर्मा नाम ब्राझणस्तीर्थयात्री पर्यटनस- हायो दुष्टसर्पण विनाशं गतवान् तथा वयमप्यनेन दुष्टोरगेण विनाश गमियाम इत्युक्त्वा विरराम । तच्छत्वा मण्डूकाः सर्व उत्कण्ठित- मनसः कथमसहायो ब्राह्मणो दुष्टसपेण विनाशं गत इति पर्यपृच्छन् । तरेचे पृष्टः श्वेताभिधानो मण्डूकः कथयितुमारब्धवान् -- अस्ति समस्तवस्तुविस्तीर्णैरापणमागैरतिरमणीयैरुत्तुङ्गसौधधा- मोपरिस्थलालीनरत्नज्वालावलीढजलदपटलमनेकदेशभापानिपुणैर- तिनिपुणमतिभिरनवद्यविद्यावेदिभिरभिनवरूपशोभापहसितमनोभवै नन्तगुणाधिष्ठानः पौररधिष्ठितमुच्छ्रितसालमण्डलपाण्डरांशुसमुद्भासि- तादिगन्तरसम्बरमिव विनिपतितं पौराङ्गनापाङ्गविक्षेपणक्षतक्षुण्णमानसै- बिटजनैरुपकल्पितमवालशयनसहस्रोपशोभितोद्यानशतातोपकण्ठं श्वे- तवरं नाम नगरम् । तस्मिन्नधीतवेदशास्खेतिहासपुराणकाच्यनाटकाव- काग्निशर्मा नाम ब्राह्मणोऽधिवसति स्म । स कदाचिनिजपुत्रमरण- जनितखेदः स्वमित्रकलबादिकमपहाय वाथयात्राभिलापयासहायो देशान्तरं पर्यटन पन सपाटलकुटचबकुलकेतकीचूतपुन्नागवालठपाल- हिन्तालसरलसालफुन्दमन्दारचम्पकचन्दनाद्यनेकपादपोपशोभितां म- न्दयाक्तावधूतसइकारकुसुमोदरपरिगलितमधुशीकरशीतच्छायां तरल- तारकमृगाङ्गनानयनश्रेणीरमणीयां मधुपानमत्तसुन्दरीन्दाध्यासित- माधवीमण्डपैरुपशोभितां काचिदटवीं प्रविवेश । ततस्तस्यां पिपासा- मिभूतो जलान्वेपणार्थ समन्तात् पर्यटन्नुभिद्रकोकनदकुवलयकल्हार- जनिबच्चन्द्रकशतोद्भासितं जले विहरन्तीनां शचरसुन्दरीणां कुचभर- युगलपक्षालनपिशङ्गितं सरो ददर्श । ततस्तद् दृष्ट्वा प्रहहृदयस्त- स्मिन्नवगाह्य सुशीतलं जलमागलं पीत्वा विगतश्रमः कमण्डलौ ज- लमादाय तस्मानिर्गत्य यथाभिमतं देशं गच्छन् कस्याश्चिद् रिक्तो- दकायां केदारकुल्यायां दिवाकरकरसन्तप्यमानमन्यत्र गन्तुमशक्तं कञ्चित् कर्कटक दृष्ट्वा तदुःखदर्शनोद्भूतानुफम्पस्तमादाय कमण्डलु- ·। तन्त्रोपाख्याने जम्बुको ददर्श । स च त दृष्ट्वा अपूर्वोऽयं मृगः । कुतोऽस्य सम्भवी- ऽस्मिन् वने । ग्राम्येण भवितव्यम् । शीघमिदानीं राज्ञो विज्ञाप्यनं इत्वा भक्षयाम इति विचिन्त्य त्वरिततरं महीपसकाश गत्वा दूरत पव मणम्य स्वामिन् ! शीघ्रं गन्तव्यं देवेन, किश्चिदामिपजातमदृष्टपूर्व मयेति व्यजिज्ञपत् । तच्छ्रुत्वा कीरग्विधं दृष्टम् । किं तदिति महीप स्तमपृच्छत् । नूनं ग्राम्येण तेन भवितव्यम् । तत्र गत्वा ज्ञास्यसि देव इत्यवदत् तस्करः । तथेत्युक्त्या तेन निर्दिश्यमानमार्गस्तदन्तिकमगा न्महीप: । वस्तथ दूरत एवागच्छन्तं मृगराजं दृष्ट्वान्तःसजातभयो मयुध्या जेतव्योऽयमिति मन्यमानः शृङ्गमुदकम्पयत् । अहो भीमा. कृतिरयं न केवलं ग्राम्यो भविष्यति । तं पृष्ट्वा ज्ञास्यामि इति विचिन्त्य मृगपस्तदन्तिकमागत्य को भवान् । कस्मादागतोऽसि । कस्मिन् नि यससीति तमपृच्छत् । वस्तस्तत्वा किश्चिद् विहस्स मां कथित पृच्छसि । श्रूयतो तावत् । यो हि दिवौकसां मध्ये यज्ञ इति विद्यते तं मां विदि । सोजमनेकसुरवृन्दवन्धमानपदारविन्दस्य भगवतः पास्यासनस्य शासनान्महीमुराणामनुग्रहार्थमागतोऽस्मि । भन च निहतमत्तमातङ्गहरिचराइमहिपामिपोधिनसामीत्ययदद । तच्छुत्वा जनितमयो नूनमयं प्राप्तोऽस्मन्मरणकालः । कथमस्माद् गमिप्यामीति विचिन्त्य तमनुगमनार्य किमन भवान् प्रवृद्धकेशश्मश्रु निभर्पि । एतानि तर प्रभावं पचयन्तीत्यमोचन्गहीपा । यस्तस्तद्वचः श्रुत्वा किश्चिद् निास्प ममेदं प्रतमित्यपद । मि तदिति पर्यपृच्छन्महीपः । वस्तथ पाद श्रोतव्यं भवतेत्यनुगृहन इमं श्लोकमवदत् - हता मया पतं व्याघ्राः पञ्च सिंहासयो गजाः । एपसिंहमदृष्ट्याय स्वोयं धारयाम्यहम् ।। इति । महीपस्नन्ठरवान्तर्जनितभयाग्रिदाणानहृदयः पदं किममा गनोऽस्मि । दुहृदयन नस्सरेण वशिनोऽस्मि । कथमस्माद् गमिष्या- मीति विचिन्त्य प्रसदितु भवान् । अहमचिरादेव वर वतमपनेप्या- मीति नमान्य प्रधापनि स्म । एवं बुद्ध्या निजितवानस्मरता. मिनं महानाग इत्युक्त्वा मिरराम नीलः । अथ सन्त्रस्तचेतसस्तान पिरोपय घेताभिधानो मण्डूकः प्राह- सर्वधा कपश्चिदप्यसहायनेयेन ·मण्डूकप्रकरणम् । जीवितुमशक्यम् । यथाग्निशर्मा नाम ब्राह्मास्तीर्थयात्रा पर्यटनस- हायो दुष्टसर्पण विनाशं गतवान् तथा वयमप्यनेन दुशोरगेण विनाश गमिष्याम इत्युक्त्वा घिरराम । गच्छत्वा मण्डूकाः सर्व उत्कण्ठित- मनसः कथमसहायो ब्राह्मणो दुष्टसर्पण विनाशं गत इति पर्यपृच्छन् । तैरेवं पृष्टः श्वेताभिधानो मण्डूकः कथयितुमारब्धवान् - अस्ति समस्तवस्तुविस्तीर्णरापणमागैरतिरमणीयरुत्तुगसीधा- मोपरिस्थलालीनरत्नज्वालावलीढजलदपटलमनेकदेशभाषानिपुणैर- तिनिपुण मतिभिरनवद्यविद्यावेदिभिरभिनवरूपशोभापहसितमनोभवै नन्तगुणाधिष्ठानैः पोरैरधिष्ठितमुच्छ्रितसालमण्डलपाण्डरांशुसमुद्भासि- तदिगन्तरसम्बरमिव विनिपतित पौराङ्गनापाङ्गविक्षेपणक्षतक्षुण्णमानसै- पिटजनैरुपकल्पितमवालशयनसहस्रोपशोभितोद्यानशतातोपकण्ठं श्वे. तवरं नाम नगरम् । तस्मिन्नधीतवेदशास्त्रेतिहासपुराणकान्यनाटकप्रव- क्ताग्निशर्मा नाम ब्राह्मणोऽधिवसति स्म । स कदाचिनिजपुत्रमरण- जनितखेदः स्वमित्रकलबादिकमपहाय वाथयात्राभिलापयासहायो देशान्तरं पर्यटन् पनसपाटलकुटचवकुलकेतकीचूतपुन्नागतालतमाल- हिन्तालसरलसालकुन्दमन्दारचम्पकचन्दनाद्यनेकपादपोपशोभितां म- न्दमारुतावधूतसहकारकुसुमोदरपरिगलितमधुशीकरशीवच्छायां तरल. तारकमृगाङ्गनानयनश्रेणीरमणीयां मधुपानमत्तसुन्दरीधन्दाध्यासित- माधवीमण्डपैरुपशोभितां काश्चिदटवीं प्रविवेश । ततस्तस्यां पिपासा- भिभूतो जलान्वेपणार्थ समन्तात् पर्यटन्नुभिद्रकोकनदकुवलयकल्हार- जनिवञ्चन्द्रकशतोद्भासित जले विहरन्तीना शबरसुन्दरीणां कुचभर- युगलपक्षालनपिशङ्गितं सरो ददर्श । ततस्तद् दृष्ट्वा प्रहृष्टहृदयस्त- स्मिन्नवगाह्य सुशीतलं जलमागलं पीत्वा विगतश्रमः कमण्डलौ ज- लमादाय तस्मानिर्गत्य यथाभिमतं देशं गच्छन् कस्याशिद् रिक्तो- दकायां केदारकुल्यायां दिवाकरकरसन्तप्यमानमन्यत्र गन्तुमशक्तं कञ्चित् कर्कटकं दृष्ट्वा तदुःखदर्शनोद्भूतानुकम्पस्तपादाय कमण्डलु- जले प्रक्षिप्य गच्छति स्म । ततो भगव....मुपगतवति विवस्वति बघ- गमनभमापनिनीषया किञ्चित् स्निग्धच्छायं पक्षमूलमुपगम्य तस्याध- ·तन्त्रोपाख्याने स्तादभिनवकल्पितपल्लवशयनेषु सुप्वाप । ततोऽस्मिन् वृक्षे फौचित काकसविन्योन्यं प्ररद्धस्नेही प्रतिवसतः स्म । तस्य काफस्प भार्या गर्मिणी तस्मिन् प्रसुप्ते तं हवा तस्य दृष्टिमुद्धृत्य मह्यं देहीत्यवदत् । तया पैचमुक्तः स कथमस्य जीवतो दृष्टिमुद्धरिष्ये । अशक्यमिदं कर्तुम् अस्मत्प्राणान्तृकर्मेदमित्यवदत् । तच्छुत्वा तत्समीपकोटरगत- स्तद्वन्धुभूतो दुष्टोरगस्तं प्राह - भद्र! शक्यमेवास्य दृष्टिमद्धर्तुम् । कथमिति चेत् सोऽहमिमं दृष्ट्वा विगतासुं करिष्यामि । ततोऽस्य विगतप्राणस्य दृष्टियथेष्टमुद्धरणी (या) भविष्यतीत्युक्त्वा कोटरानिर्ग- त्यास्याङ्गुष्ठ ददंश । नतः स विषाभिभूतो ममार । काकस्तद् दृष्ट्वा मृतकस्य दृष्टिस्त्वयोत्पाटयितव्येति स्वभार्या प्राह । तेनैवमभिहिता सा फाकवधूस्तथेत्युक्त्वा वृक्षादवतीर्य तच्छरीरसमीपवर्तिनः कमण्डलो- रुपरि स्थित्वा तस्य दृष्टिमुद्धर्तमुदनीनमत् । ततः सर्वमेतच्छुत्वा कम- ण्डलुमध्यवर्ती काकीपादपरिपीडितः कर्कटक: अये मत्प्राणोपकारिणः प्राणापकारिणीयम् । अस्मत्पादेनास्या ग्रीवायां पीडयामीति विचिन्त्य पादमुन्नमय्य तस्या ग्रीवायां जग्राह । ततः सा काफवधूस्तेन पीडिता फाकेति भृशं विक्रोशति स्म । तां दृष्ट्वा अहो कष्टां दशामापन्नेय- मस्मन्नार्या इति सरमसमुत्थाप उपसृत्य काफः अहे ! स्वविपमादत्स्व दुएकर्कटकपरिपीडिता मरिष्यतीति सर्पायाशशंस । तेनैवमुक्तः सर्पः स्वविपमादत्तवान् । ततो ब्राह्मणोऽपि बुबोध । ततः कर्फटकव तां फाकर— मुमोच । अथ तद् दृष्ट्वा ब्राह्मणोऽनेन जीवितं लब्धम् , महो मद्भाग्यवशाहन्धोऽयमित्युक्त्या तमादाय तस्मानिर्गस्य तस्मिन् विमलजलपरिपूर्ण महातटाके प्रक्षिप्य देशान्तरं जगाम । तद् दृष्ट्या पमुभागः श्लोकमयोचन - एकर न गन्तव्यं फाय.सर्पस्य कारणाद् । फफ्टस्य प्रसादेन ग्रामणो जीवितो यथा ॥ तम्मादमायवतां जीवितुमशक्यम् । अस्माकमपि असहाययतामाधिरा- देव पिनाशी भविष्यतीत्युपत्ता विरराम । तमुटुत्या भीतेषु सर्षेषु पापु मइटाभिधानो मण्डकास्तस्मात् विहस्प प्राद- अहो अस्म- - ·मण्डूकप्रकरणम् । स्वामिसम्बन्धोऽस्माकं (न) युक्तमेव । पूर्ववैरिस्वमस्य ज्ञात्वैव केनचि. दागन्तुना दुष्टसर्पण मैत्रं कस्वास्माकं विनाशो भवति । वयमपि चिर- कालस्य दुर्बुद्ध त्यत्वमुपगताः स्मः । सोऽयमद्यापि संहरत्यक्षमत्कुल- मित्यवोचत् । पिशाचानां विवाहेप गर्दभाः फिल गायकाः। तेपां गीतिरसं श्रुत्वा सुगाला विस्मयं गताः ।। एवं गतेपु दिनेषु कस्मिश्चिद् दिवसे पञ्चपदसप्तमात्रावशिष्टान् मण्ड- फानभिसमीक्ष्य महागजो महानागं प्रत्यवोचत् । पुरा किळ मण्ड्- कानां शतसहस्रमनेकवर्णानां सुखमधिवसति स्म । त्वरीव ते सर्वे भक्षिताः । पूर्वमुक्तवानसि स्वां त्वद्वन्धूंथ न भक्षयामीति । तथा प न कृतं त्वया । एतांश्च भक्षयित्वा पश्चान्मामपि भक्षयितुमुत्साहो दुरात्मनस्तवेत्युक्तवन्तं महागज प्रत्याह महानागः-भो भो मा भैस्त्वमद्य प्रभृति एतान् भक्षयित्वा पथात् त्वं चाहं चास्मिन् कूपे सुखं जीवार इत्युक्तवति तस्मिन् महागजो दुःखितः कष्टं मयैव मृत्युरु- स्पादितो ध्रुवमयं मामप्यचिराद् यधिष्यति दुरात्मा दुष्टसर्पः । अहो विधेः पावल्यं पश्य । पुरा किलास्मिन् कूपेऽनेकसहस्रमण्डूकानां कुलं निवसति स्म । इदानी मन्मात्रावशिष्टं तदस्मत्कुलमासीत् । सर्वथा विधिवयमुल्लङ्घयितुमशक्यमित्येवमादि चिन्तयन् निजगाद- देवासुरमनुष्याश्च वैवस्वतमशानुगाः। तिर्यमाणभृतः सर्वे भूमौ जीवन् न तिष्ठति ॥ इति । एवं गच्छत्सु दिनेषु कस्मिंश्चिद् दिवसे दुःखितं महागजमुप- गम्य स दुष्टोरगश्चैषमरदत्-भो प्रियसखे! पञ्चपड्दिनप्वतीतेषु अहं गङ्गास्नानार्थमुत्तरापथं गमिष्यामि । यावदहमागमिष्यामि ताव. दिह सुखं किं भवानधिरससीत्युक्तवन्तं दुष्टसर्प प्रत्युवाच महा- गजः किं भवानपहसति मामपि । न जहाति मां भक्षितुम् । किमे वक्तव्यमित्युक्त्वा तूप्णीमास्ते महागजः। एवं गतेपु दिनेषु कस्मिंश्चिद् दिने स दुष्टोरगः क्षुत्पिपासाभिभूतो महागजं प्रय भवितुमारेभे । ततयोच्चतरमाक्रोशन्वं महागजं प्रत्येवमवोचद स दुयो- रगः क्षुत्पिपासाभिभूतोऽहम् । H ·तन्त्रोपाख्याने किमाक्रोशेन दुर्बुद्धे ! स्वपक्षक्षयकारक ! ! मया विनाशिताः सर्वेऽत्रातः शनिहन्यते ।। एवमुक्त्वा यथेष्टं भक्षयामास । तद् दृष्ट्वा वसुभागः श्लोकममो- चत् - कुमित्रमहितं त्यक्त्वा सुमिनमखिलं मज । ऋरसर्पण मित्रत्वं मण्डककुलनापनम् ।। इति तन्नोपाख्याने मण्डप्रकरण समाधम् ॥ देवदेवं जगद्योनि प्रणम्य गरुडध्वजम् । सन्त्रोपाख्या प्रवक्ष्यामि शृणुतैनां मनीषिणः ॥१॥ ईश्वराणामिदं तन्त्रं प्रायेणौत्सुक्यमावदेत् । यतस्तिस्थां चरितैीतिमार्गः प्रदश्यते ॥ २ ।। अर्थ भवेन्नयज्ञानमाख्यानश्रवणे सुखम् । झानार्थ च सुखार्थ च तन्त्रोपाख्यानमिष्यते ॥ ३॥ श्रुत्त्वैव तुमुलं शब्दं मन्येऽहं मेदसा कृतम् । अन्तः प्रविश्य जानामि यथा चर्म च दारु च ॥ ४ ॥ मावाप्येका पिताप्येको मम तस्य शुकस्य च । अहं मुनिगिरानीतः स यानीतो गवाशनैः ॥ ५ ॥ अहं मुनीनां वचनं शृणोमि गवागनानां स वचः शृणोति । प्रत्यक्षमेतद् भयसाध दृष्ट संसर्गजा दोपगुणा भरन्ति ॥६॥ मित्राणा हितकामानां यो वाक्यं नानुतिष्ठति । स मर्म इष दुद्धिः काष्ठाद् भ्रष्टो विनश्यति ॥ ७॥ न जानन्ति न मानन्तीत्यन्यान् यः परिवाधते । स ना स्वयमामोति गया पटमाद् गया ।। ८ ।।

·नन्दकपकरणम् । शीलवृत्तमविज्ञाय यो ददाति प्रतिश्रयम् । सोचिरानश्यति यया यूको मन्मुणकादिव ॥९॥ कर्मणा येन केनापि मृदुना दारुणेन वा । उद्धरेद् दीनमात्मानं पचाद् धर्म समाचरेत् ॥ १०॥ व्याघ्रयानरसाणां यन्मया न कृतं वचः। तेन कृपापनीतेन मनुष्येणास्मि बञ्चितः ॥११॥ मानुपेषु कृतं नास्ति तिर्यश्चैव कृतं परम् । व्याघवानरसणां कृतमेष स्मराम्यहम् ॥ १२ ॥ नराः कतन्नाः पापिष्ठा न मृगा न च पन्नगाः । नरेण पितो विप्रो भोगिना परिमोचितः ॥ १३ ॥ नवं ज्ञानं नवं वित्तं नवैश्वर्य च यौवनम् । पण्डितानपि वाधन्ते किं पुनस्तानपण्डितान् ॥ १४ ॥ कृतघ्ने विहितं कार्य कर्तारमपि पीडयेत् । नाशयत्यधमो वैधं व्याघ्रः स्वं जीवकं यथा ॥ १५ ॥ नानम्यं नम्यते काष्ठं व शस्त्र क्रमतेऽश्मनि । सूचीमुखि! विजानीहि नाशिप्ये दिवमुच्यते ॥१६॥ परमः पण्डितः शत्रुर्न च मित्रमपण्डितः । पश्य वानरमूर्खेण राजपुत्रो विनाशितः ॥ १७ ॥ प्रत्युत्पन्न कार्येषु यस्य युद्धिर्न हीयते । स निस्तरति कार्याणि यथा जीवति वानरी ॥१८॥ मित्रघ्नं समयाद् भ्रष्टं कतघ्नं बहुकिल्विपम् । न भक्षयामि त्वां पाप! गच्छ शीत्रं ममाग्रतः ॥ १९ ॥ तिर्यग्योनिगनथापि कृतघ्नो नोपभुज्यते । निपादं पश्य पापिष्ठं च्या ण परिवर्जितम् ॥ २० ॥ शबोराकान्तिमज्ञात्वा वैरमाचरते तु यः। स पराभवमाप्नोति सक्षुद्र इव टिट्टिमात् ।। २१ ॥ यदि क्षुधान्क्तिा यूयं मित्रं मां भक्षयिप्पथ । इहलोकसखं मित्रं न मित्रं पारलौकिकम् ।। २२ ।।

·तन्त्रोपाख्याने घहवः पण्डिता क्षुद्राः सर्वे मायोपजीविनः । कुर्युपमदोपं वा उष्ट्रं काकादयो यथा ।। २३॥ यः पुत्रमरणं श्रुत्वा शोकनस्तपडिन्द्रियः । शत्रुप्वशक्तवीर्यस्य तस्याशु मरणं वरम् ॥ २४ ॥ श्रेयो नरस्य मरणं मीरोः शत्रुप्वशक्तवीर्यस्य । किं तस्य जीवितफलं परिभवशोकाभिभूतस्य ।। २५ ।। नातिकान्तानि शोचेत प्रस्तुतान्यागतानि चिन्त्यानि । शोचन्नतीतमर्थ न च लमते ते तु नेव लभ्यन्ते ॥२६ ।' यदा शको यमथैव कालच सहितात्रयः। चित्रगुप्तं गमिप्यन्ति मरिष्यति तदा शुकः ॥२७॥ बान्धवाः सहिताः सर्वे अन्योन्यवशवर्तिनः। निर्जयन्ति रणे शत्रून् गरुडं कच्छपा यथा ॥ २८ ॥ नदी गतजला चापि स्याचेद् चर्पशतादपि । स्थानं तन न कुर्वीत पुनरागमशङ्कया ॥ २९ ॥ पवमेव मनुष्येषु तेषु पूर्वापकारिपु । विचासो नोपगन्तव्यो नदी गतजला यथा ॥३०॥ अक्रमेणानुपायेन कारम्भो न सिध्यति । दधिसपियांसीव शबरस्य यथा हि गोः ॥३१ ।। दुग्धे पीतेऽध धेन्या वा तिन्दुक्या वा फलाशिनः । उत्तीर्णस्य च नावा वा पुनर्नास्ति प्रयोजनम् ।। ३२ ॥ पूनम्यां भवेद् दुग्धं पुनः फलति तिन्दुकः । उत्तीर्णस्य च नावापि पुनरस्ति प्रयोजनम् ।। ३३ ।। सदा शोणितमक्षस्य सर्वजीवानुपातिनः । दंष्ट्रान्तरविनिर्मुक्ता किं नु लाभं न मन्यसे ॥ ३४ ॥ शक्तथाई समर्थश्च उभे नेत्रे निपातितुम् । एफनेविनिर्मक्तो लाभमेतत् तु मन्यताम् ।। ३५ ।। येन रोपपलं मत्वा यन्धुमन्तं प्रपीडयेत् । स दोपं घ्यामय शुतो हमहाद् यधाधमा ।। ३६ ॥

·नन्दकप्रकरणम् । उत्साहवन्तः पुरुषा दुर्वला बलिनं रिपुम् । इनिप्यन्ति हि संयाता यथैते पञ्च कुञ्जरम् ।। ३७ ।। काकश्च द्रुमकुट्टश्च मण्डको नीलमक्षिकः । लट्यया सह पञ्चते गजं जघ्नुरुपायनः ॥ ३८ ॥ मनुष्याणां नियः पुनः पुत्रादपि धनं प्रियम् । धनादपि प्रियाः प्राणाः प्राणादप्यङ्गनाः प्रियाः ॥ ३९ ॥ तेन नास्मिन् गते मृत्युरिति ज्ञात्वा न मुच्यते । जानन्नपि गतो नाशं सुवटे पटुतस्करः ॥ ४० ॥ प्राप्तव्यं लभते वित्तमप्राप्तव्यं न लभ्यते । विहिते प्राप्तवान् मृत्यु सुवटे पटुतस्करः ॥ ४१ ॥ अनागत विधाता च प्रत्युत्पन्नमतिश्च यः । द्वाविमो मुखमेधेते यद्भविष्यो विनश्यति ॥ ४२ ।। देवं मत्वा निरुत्साहो ध्रुवं नाशमवाप्नुयात् । देवं मत्वा यथा नष्टो यद्भविष्यो द्विजोत्तमः ॥ ४३ ॥ उत्चमाधममध्याना श्रोतव्यं वचनं बुधैः । तत्र चात्महितं ग्रायं यस्तवाक्यं यथा नृपः ॥४४॥ नदीनां च नखीनां च शृङ्गिणां शस्त्रपाणिनाम् । विश्वासो नोपगन्तव्यः स्त्रीषु राजकुलेषु च ॥ १५ ॥ स्निग्धान प्रीतान् सौहृदेनार्थवदान् प्रायो दृष्ट्वा भेदयन्त्येव नीचाः । पश्येदानी तादृशं मंत्रभावं दुष्टः क्रोष्टा गोमृगायी विभेद ॥ ४६ ॥ न नीचजनसंसर्गानरो भद्राणि पश्यति । यूपसिंहगना श्रीनिर्जम्युकेन विनाशिता ॥४७॥ यतो नीचेन संसर्गाद धृपसिंहौ निपातिता। सस्मान्न नीचसंसर्ग प्राज्ञः कुर्यात् कदाचन ॥४८ !! 12 ·तन्योपाख्याने क्षुद्रं मित्रं न कुर्वीत नोपसेव्यं कदाचन । पश्य सिंहपौ वीरौ सुगालेन विनाशितौ ।। ४९ ॥ इति नन्दकपकरणं समाप्तम् ॥ बलवान दुर्वलं इन्ति हीनान् हन्ति तथा बरः 1 भूमौ यथा नराः सर्वे हीनान् हन्ति तथा वयम् ॥ १ ॥ अराजके तु लोकेऽस्मिस्तस्माद् राजा विधीयताम् । राजा राज्ये चिरं रक्षां कृत्वा सर्गमवाप्नुयात् ॥ २ ॥ दर्शदनवयुद्धात्मा विगृह्य बलवत्तरैः। प भवमवाप्नोति हंसो इयार्णवे ॥३॥ परपो नैव वक्तव्यः शत्रुष्वपि कदाचन । विनुष्ट वायसं पश्य हंसेन विनिपातितम् ॥ ३॥ रक्तकों महाराजोऽमात्यः सर्पमातुलः । सेनापतिश्च पिङ्गाक्षस्तत्पुनर्न चिरं भवेत् ।। ५ ॥ सेनापतौ नृपेऽमात्ये दुष्टे सत्यचिराद् ध्रुवम् । विनश्यन्ति जनाः सर्वं गृध्रान्मृगगणा इव ॥ ६ ॥ शुदमर्थहरं चापि न विचादं समाचरेत् । उभावपि विनश्येतां यथा शशकपिजली ।।७।। क्षुद्रमर्थपति प्राप्य द्वावपि व्यवहारिणौ । सममेव विपद्येते यथा शशकपिजली ॥ ८॥ इति वा पाटः प्रयो मूर्खा महाराज ! कृत्स्नेऽस्मिन् प्रथिवीतले । भवान्छाकुनिकथाहं जीवनीवक एव च ॥९॥ ममादो मैव कर्तव्यो नरेण शुभमिच्छता । प्रमादाच्छोचते राजा जीवजीवकतो यथा ॥१०॥ स्वया मे लुन्छिना पक्षी मया ते मुण्डितं शिरः । इते भतिक कार्य मुण्टने प्रतिमुण्डनम् ।। ११ ।।

·पक्षिप्रकरणम् । वरं मतिमता नैव कार्यमात्महितैपिणा । कुर्वन् मतिमता वैरं वणिक् प्राप्तस्तु मुण्डनम् ॥ १२ ॥ पातितः शत्रुणा शत्रुमित्रं मित्रेण तोपितम् । शुक्या तु मारितः शत्रुनीवियुक्तेन कर्मणा ॥ १३ ॥ चन्दनबनमतिलोभादत्याधानाद् धनस्य कोशधिः । अध्यसैपनिकरो गौरप्यतिरक्षणामष्टा ॥ १४ ॥ अल्पसारोऽपि यो मोहाद् विस्तारं कर्तुमिच्छति । पथाच्छोचति दुर्बुद्धिर्नालिकेरत्रको यथा ॥ १५ ॥ यस्य धर्मध्वजो नित्यं सुरध्वज इयोच्छ्रितः । प्रच्छन्नानि च पापानि मार्जारमिच तं त्यजेत् ॥ १६ ॥ नासमानः समानेन वन्धुत्वमुपगच्छति । सभी तौ नाविको पश्य पश्चिमोत्तरमाधुरौ ।। १७॥ न नीचजनसंसर्गमिच्छेत् साधुः समाहितः । अहं दुर्बुदिना बद्धः स्वधुद्धथा परिमोचितः ॥१८॥ साधु वानरशाल! मतिमानसि सर्वथा । शिंशुमारगृहोतस्य यस्य ते बुदिरुत्तमा ॥ १९ ॥ घुद्धिसत्त्वसमायुको नरोऽनर्थाद् विमुच्यते । ययन शिशुमारेण हतो जीवति वानरः ॥ २०॥ अनुष्ठितेषु कार्येषु यो गुह्यं न प्रकाशयेत् । स तत्र लभते सिद्धि जलमध्ये कपिर्यथा ॥२१॥ एतदुक्तं मया सर्व हितं तथ्यं शुभावहम् । भगवन्तं प्रपन्नोऽस्मि नमो नारायणाय च ॥ २२ ॥ हित वाप्यहितं वापि यत् कर्म कुरुते नरः। तत् साधुष्वेव कर्तव्यो गजग्राहयदीदृशम् ॥ २३ ॥ उभयोरपि निस्ततु शक्तः साधुस्तधापदम् । शत्रोः स्वस्य च निस्तीणों गजग्राही यथापदम् ।। २४ ।।

·तन्त्रोपारूपाने
मृगपक्षिमनुप्यपु धाष्टमेव हि शोभते ।
जम्बुकेनातिधृष्टेन मृगेन्द्रं पश्य बश्चितम् ॥ २५ ॥
सरटाः कलहानशाचपलाभ दिगम्बराः ।
तस्मात् कलहमंसृष्टान् दूरतः परिवर्जयेत् ।। २६ ।।
जलजाताः स्थले जाता निहनास्तेन हस्तिना ।
सक्टोऽपि महाशाखः फलहानिधनं गतः ॥ २७॥
दासीमेपविरोधेन वानरा नियनं गताः।
तस्मात् कलहसंसृष्टान दूरतः परिवर्जयेत् ॥ २८॥
अतिक्रोधो न कर्तव्यः क्रोधो भवति नाशनः ।
सा राजनगरी नष्टा त्वेकेन मधुविन्दुना ।। २९ ।।
निर्जिताः क्रोधवरेण मानन च मदेन च ।
नाशं प्रयान्ति सहसा लाटनागरिका यथा ॥ ३० ॥
विनाशितं क्षणेनैव नानाजनसमाकुलम् ।
प्रतिष्ठानं सुरसस्थानमेकेन मधुपिन्दुना ।। ३१ ॥
त्वं नीचकुलसम्भूतः कृतमथ दुराशयः ।
यज्जियांससि मामेव तत् पुनःश्वा भविष्यसि ।। ३२ ।।
ध्याघ्रत्वं च मृगत्वं च सिंहत्वं च मया कृतम् ।
भकृतज्ञो दुराचारः पतितः श्वा भविष्यसि ॥ ३३॥
दुर्जनः सत्कृतो चापि स्फीतां थियमवाध्य था।
स्वामिन्येवापपुरुते यथा श्वा गुणिगौतमे।। ३४ ॥
अपरीक्ष्य न कर्तव्य पर्वव्यं सुपरीक्षितम् ।
पश्चाद् भनि सन्तापो बाह्मणी नाले यथा ।। ३५॥
पस्तु कार्यमविज्ञाय शोधान्धो मारयेन्नरः ।
सतु त्यजति मित्राणि ब्राह्मणी नकुलं यथा ॥ ३६॥
विचारपित्या कर्तव्यं स्वं निहन्त्यविचारितम् ।
मायणी नकुलं हत्वा पभात्तापेन वापिता ॥ ३७॥

·मण्डूकप्रकरणम् ।
न विश्वमेव पूर्वपिरोधिनस्तु
शत्रोः पुनर्मित्रमुपागतस्य
दग्घां गुदां पश्य दिवान्धपूर्णा
काकगीतेन हुताशनेन ॥ ३८ ॥
इति तन्त्रोक्ष्याने पक्षिप्रकरण
समाष्टम् ॥
दाक्षिण्यं कुरुते योऽसौ दाक्षिण्येन विनश्यति ।
अनिदाक्षिण्यदोपेण यो भवति गर्भवान् ।। १ ।।
अतिन्टोभो न कर्तव्यः कर्तव्यस्तु प्रमाणतः ।
अविलोभनदोपेण जम्बुको निधनं गनः॥२॥
पण्मासस्य भवेन्नागः मप्तरात्रस्य मानवः ।
एकरात्रस्य सर्पः स्यादद्य (भ? भो) याम्यहं धनुः ॥ ३॥
शठस्य गत्ता गठतां प्रतीकारं गठं व्रजेन् ।
आयसं पाखुभिर्भुक्तं विडालेन हृतः सुतः ॥ ४ ॥
सुकृत्ते ! पद्मपत्राक्षि! हंससारसगामिनि! ।
हृदये मम तिष्ठन्ती भाखा विश्वावसोरिव ॥ ५॥
मृत्यवरं समुत्पन्नमिति निश्चित्य नीचत्रन् ।
विचारसर्चपः स्वेन दुःखेन निधनं गतः ॥ ६ ॥
इता मया मृतं व्याघ्राः पञ्च सिंहालयो गजाः ।
एकसिंहमदृष्ट्वाद्य स्वकेगं धारवाम्यहम् ॥ ७॥
एकपुंसा न गन्तव्यं काफसर्पस्य कारणात् ।
कर्कटस्य प्रसादेन ब्राह्मणा जीचिनो यथा ॥८॥
पिशाचानां विवाहेषु गर्दभाः किल गायकाः ।
तेषां गीतिरसं श्रुत्वा सृगाला विस्मयं गताः ॥९॥
देवासुरमनुष्याथ वैवस्वनवमं गताः ।
तिर्यकमाणभृतः मर्वे भूमौ जीवन् न निष्ठति ॥१०॥

·4032 सन्त्रोपाख्याने मण्डूकपकरणम् । किमाक्रोशेन दुर्बुदे! स्वपक्षक्षयकारक।। मया विनाशिताः सर्वेऽत्रातः शत्रुनिहन्यते ॥ ११ ॥ कुमित्रमहितं त्यक्त्या सुमित्रमखिलं भज | क्रूरसर्पण मित्रत्वं मण्डूककुलनाशनम् ॥ १२ ॥ इति भण्डप्रकरणं समाप्तम् ।। 9032 शुभ भूयात् ।

·LIST OF SANSKRIT PUBLICATIONS FOR SALE. RS. AS. P. # Bhaktimanjari (Stuti) by H. H Svāti Sri liảma Varma Bahārājr. 100 Baina gaungana: Syanandurapuravarnanaprabandha (Kavya) by H. H Syatı Sri Rama Varmı Jaharajı, with the commentary Sundarī of Rajaraja Varm: Koil Tampuran. 2 0 0 Trivandrum Sanskrit Series. No 1- Daiva (Vyakar.ına) by Deva with Puruşıhåra of Kșşnalilagukamuni (out of stock). 100 No 9-अभिनयकौस्तुभमाला-दक्षिणामूर्तिस्तवो Abhinavakaustubhamala and Daksinamurtistava by birşnalīlasukamuni (out of stock). 0 2 0 No. 3-Fogu: Nalabhyudaya (Kavya) hy Vamana Bhaçta Bana (second edition). 0 No. 4-facaeteroret. Sivalilarnava (Kávya) by Nílakanta Dilşita (out of stock). 2 0 0 No. 5-oqimitat: Vyaktiviveka (Alankara) by Mahima-Bhatta with commentary (out of stuck). 2 12 0 No. 6-azala: Durghatavrtti (Vyakarana) by Sarapideva (out of stock). 2 0 7-ब्रह्मतत्त्वमकाशिका Brahmatattvapraka. sika (Vedānta) by Sadasivenarasarasyati (out of stock). 2 4 0 No. 8-aara Pradyumnabhyudaya (Nataka) by Ray Varma Bhopa (out of stock). 1 0 0 0 Xo ·RS 2 AS P. No 9-विरूपाक्षपञ्चाशिका Virupaksapancasika (edant ) by Vrūpīkşıntthr with the commentu y of Vidyacakra vartin (out of stock) 0 8 0 No 10–11gctat Matangalıla (Gajilaksan.) by Milakuntla (out of stock) 0 8 0 No 11-तपतीसवरणम् Tapatisamvarana (Natal) lwy Sulselhura Varmn with the commentary of Sivirama (orit of stock) No 12-TARVETTA Paramarthasara (Vedanta) by Adiseșt with the commentary of naghirananar (out of stock) 0 8 0 No. 13 -शुभदाधनञ्जयम् Subhadradhananjaya (Natal) by hulasekhira Virma with the comnientury of Sıvırama (out of stock) 0 0 No 11-agt Nitisara (Nati) by Iunindaku, With the commentary of Sankalarga (out of stock) 8 0 No 17-स्थानयासवदत्तम् Sxapnavasavadatta (Natha) by Bha-? (second edition) 1 8 No 16-Apaari TFTTTTH Pratijnayaugandharayana (Natch ) by Bhica (out of stock) 8 No 17- Pancaratra (Nataka) by Bhası (out of stock) 1 No 18--17Th Narayaniya (Stuti) by \Arizm Bhatton with the comment- 415 of Dekuning lavarja 100 (se ond edition). Yn 11- Arara Manameyodaya (Mimams) boy raynıtı Bhattinnd Narayann l'aydit ( ut of stock) No 20-aaray Avimaraka (Nataka) lng Bhr (out if stock) do 21-aralan Balacarlia (Natika) by Dbasa (out of stocks 1 0 0 3 0 1 0 1 1 8 ·RS. 48. 7. No 22-मध्यमव्यायोग-दूतवाक्य-दूतयटोत्कच-कर्णभारो- 5HTfa Madhyamavyayoga-Duta - vakya-Dutaghatotkaca-Karnabhara and Urubhanga (Mataha) br Bhast (out of stock) 1 8 0 No 23-ituada Nanartharnavasam - ksepa (Kow) by Leśavastanın (Part I, 1st and 2nd bandas) (ou of stock) 1 12 0 No 24 uur Janakiparinaya (h ivy?) by Cakra Lavi (out of stk) 1 0 0 No 25-Flurraren Kanadasıddhantacandrika (Nyaya) by Gingadbira- -uri (out of si eh) 0 120 No 26 - METAL Abhisekanataka by Bha (out of stock) 0 120 No 27-THEFFE Kumarasambhava (h ivya) by Luldaswith the two conmentaries, Pmhasibi of Arunaguinatha and rana of Narayını Pandita (l'art I, 1st and 2nd Surgas) (out of stuck). 1 12 No 28-T Vaikhanasadharmaprasna (Dharmasutra) by Fikhanas (out of stock) 0 8 0 1029-नानार्थार्णवसक्षेप Nanartharnayasam ksepa (losa) by heśarasvumin (Part II 3rd Kandı) (out of stock) 4 No Naira Vestudya (sima) (vulv stork) 0 12 0 No 31-arrieriviente Nanartharnarasain - ksepa (koša) by Kesayıstanın (Part III, 4th, 5th and 6th håndas) 1 0 0 No 32-*HTCRF Kumarasambhaya(karya) by kalidasi with the two commentanes, Prakaşıká of Aranagunatha and Virina of Narayana Pandita (Part II, 3rd, 4th an.) 5th Sargas) (out of stuct). 2 8 0 0 ·1 RB. AB, P. No 33-चारराचसग्रह Vararuoasangraha (Vyakarpa) zıth the commentary Dipnpribh& of Narayana (out of stock) 08 No 4-Afro Manidarpana (Nyiya) by Räjicaļāmínimakhin 1 4 0 No 33-HTETC Manisara (Nyaya) by Gopipatha 8 0 No 36-Tara Kumarasambhava (havya) by Kalidası with the two commenturies, Prakasila of Arunngirmatha and 'Vivarant of Narayana Pandıta (Part III, 6th, 7th and 8th sargas) 3 0 0 No 37—are 44 Asaucastaka (Smrti) by Tararucı with commentary 0 No 38-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (kośa) by Amirsimha with the comrentary Tibāsarvast i of Vandyaghitfyn Saryanrnda (Part I, 1st Kanda) 2 0 0 do Samatta a Caradatta (Națaba) by Bhasa (out of stock) 0 12 0 No 40-rcq Alankarasutra by Rijánaka Ruyada with tlic AlankiinnrOva of Minnhhaha and its coinmentary by Samudrabu dha (second edition) 2 8 0 No, 41-EDTC49E37 Adhyatmapatala (Ve. dánta) by A pastamb? 17th Vay trņa of Sci Sinkarı Bhagas at Pada (out of stock) 0 Mo 42-APAT247 Pratimanataka by Bhasa (out of stock) 1 8 No 13-apahigaya Namalinganusasana (host) by Ain ir lyimlin with the two commentanes, Amroodgbatana of hinyanın and Tikisarvasva of only.latryn Surs linn (Part II, 2.1 hand. 16 yirgas) 2 8 0 No. 44-at Tantrasuddha ly Bhittarika Vedottatua (out of stock) 0 ·BS. 48. . No. 45-49 TG4 Prapancahrdaya. 10 C No. 46-THREA: Paribhasavrtti (Vyakaraña) by Nilakanţa Dikşita. No. 47-ferramenty Siddhantasiddhanjana (Vedānta) by Kpoņānanda Sarasvati (Part 1.) 1 12 0 No. 48-सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Do, Do. (Part II). 2 No. 49-Teth Goladipika (Jyotişa) by Paramešvara. 0 4 0 No. 50-Targar: Rasarnavasudhakara (Alankara) by Singa Bhūpala, 3 0 0 No. 11-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (Koba) by Amarasimha with the tiro commentaries, Amarakośodghātana of kşīrasyāmin and Tikāsarvasva of Vandyaghatiya Sarvānanda (Part III, 2nd Kanda, 7-10 vargas)2 0 0 No. 52-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (Košal) by Amarasimha rith the commentary Tika sarvasva of Vandyaghațiya Sarrânanda (Part IV, 3rd Kảnda). 1 8 0 No. 53-mafurat: Sabdanirnaya (Vedanta) by Prakâbâtmayatindra, 012 No. 54 FIFA ratuitars: Sphotasiddhinyayayicara (Vyakaraņa). 04 0 No. 55-भत्तविलासप्रहसनम् Mattarilasaprahasana (Nataka) by Mahendravikrama- Farinan. (out of stock). O 0 No. 56—HTETETT Manusyalayacandrika (Silpa) (out of stock), 0 8 No. 57-yesafiah Raghuviracarita (Kârga). 1 40 No. 58-सिद्धान्तसिद्धाजनम् Siddhantasiddhanjana (Vedanta) by kfsnánuda Sarasvati (Part III), 2 0 0 0 8 0 ·RS. AS P. No 59-AMET Nagananda (Natahn) by Harşıdera with the commentary, Vimaránl of Sivaramı (out of stock). 3 40 No 60-geafa Laghustuti by Laghubhattárba with the commentary of Rslaviua da. O 8 0 No 61-सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Siddhantasiddhanjana (Tedânta) by kr$inandı Sarasıntı (Part IV) No 62-FACHE Sarvamatasangraha (out of stock) 0 8 0 No 63-Rear Kiratarjanya (husa) by Bhimavi with the commentary Sa bdârthndipılı of Citrabhani (1, 2 wd 3 Surgas) 2 80 No 64 - rereg Meghasandesa by I thdası with the commentary Predpi of Dilsiniz artanatha 0 12 Yo 65-THIÆ Mayamata (Sılı - log layn inun (out of stock) No 6-महार्थमञ्जरी Mal hamanjırı (Darsina) with the commentary Parim la of Daherrânanda No 67-FZETT Tantrasamuccaya (Tantra) by Nirigam with the conincatury lim reml of Sunları (Part I, 1- Patalás) (oul sfoca) 3 10 lvo 69-7XT Tattvaprakasa ( ima) by Sri Blogidesa with tlıc cunmentary 1&tjaryadip ha of Sri Luinam 1 12 No, GJ शानशिपगुग्देयपद्धति' Isanasiyagurudevapaddhati(Tantra) y 181n1bis gurudes amiérı l'urt I, Simanya ild) 8 0 No 70-मार्यमन्जुश्रीमाप Aryamanjusrimula kalpa (l'art I). 0 3 0 2 0 1 ·3 3 4 0 0 0 RS. AS, E No. 71-ZERET: Tantrasamaccaya(Tantra). - by Narayana, with the commentary Vimarsinſ of Sankara(Part II, 7--12 Patalas) (out of stock). 8 0 No. 72–Anta: Isanasivagurudesapaddhati (Tantra) by Lbānasiyaguruderamiśra (Part II. Jantrapāda), A 0 0 No. 73-895ara gratulat: Isvarapratipattiprakasa (Vedanta) by Jindhusudanasarasvati. 0 4 0 No. 74–crieria: Yajnavalkyasmrti with the commentary Balakridâ of Visvarapâcârya (Part I Acara and Vyavahâra Adhyayās). No. 35—TOTAE Silparatna (Šilpa) by Scikumấra (Part I). 2 12 No. 76—4rühstartet: Aryamanjusrimulakalpa (Part II). 3 0 No. 77-BAfaqa fet. Isanasivagurudevapaddhati (Tantra) by Isanasiva. gurudevamisra (Part III, kriyāpāda 1-30 Patalās). 3 0 0 No. 78-31TSTCRAFTERTEAsyalayanagrhyasutra with the commentary Anāvilā of Hararlattācārya. 6 0 No. 79-ear Arthasastra of lantalya sith commentary by Mahāmahopadhyāya T. Garapati Sastri (Part 1, 1 & 2 Adhikaraņās), 3 12 No. 80-farer Do. Do. (Part II, 3–7 Adhikarañas). No. 81-Taciraf:Yajnavalkyasmrti with the commentary Balakrida of Visyarūpācārya (Part II. Prayascittadhyâya). 2 OO No. 82—üzey Arthasastra of Kautalya with commentary by, Mahimabopā. dhyāya T. Ganapati Sastri (Part III, 3-15 Adhikarunia). 0 ·QC RS AS 3 0 0 2 8 0 1 S 0 1 No 83--arafatgefa Isanasıyagaru devapaddhati (Tantr) by Ibana bivagurudevamión (Part IV, knya pada 31-64 Patalks and Yogapada) 8 0 No -आर्यमन्जुश्रीमूलकल्प Aryamanjusrimulakalpa (Part III) 2 No 85-acusticar Visnusamhita (Tantra) No 86--Tatar Bharatacarita (Lavy?) by kreņikava No 87--सङ्गीतसमयसार Sangitasamayasara (Sangita) of SurgitAkara Purávadeva No 88-Fa Kavyaprakasa (Alankára) of Hanimitabhatgn with the two com mentaries the Sampradayaprakasınf of Sri Vidyacahmvártın “ind the Salıtyicâdâmum of Bliattrgopalı (Part I, 1- Ull&sas) No 89--- Sphotasiddhi (1 yāharina) by Bharatamıśrı 080 No 90-tafett Mimamsaslokavartıka with the corrmentury haozh& ot Sucaritamisra (Part I) No 91-er Horasastra of Varthamihirr crrya with the Vivarana of Rudru 3 0 0 No 02-रसोपनिपत् Rasopanisat 2 No 03-वेदान्तपरिभाषा Vedantaparibhasa (Terlantu) of DhariotrajdharIndru with the comment iry Prakasıkı of Peddadībaita 8 do 94-left Brihaddesi (Singſta) of 3Intanguinuth 1 18 0 llo 15-tatt Ranadipika (Jyoti$ 1) of Kunamgapuka 3 0 2 8 0 0 1 ·RS, A8. P 0 2 No. 96-THREAT Rksamhita with the Bhasya of Skandasvamin and the commentary of Venkatamadhavărsa (Part I, 1st Adhyāya in Ist Aştaka). 1 8 0 lo 97—Thgefeat Naradiyamanusamhita (Smộti) with Bhāşya of Bhavasvá min. 2 0 No. 98-PICTGH Silparatna (Silpa) by Srikumára. (Part II) 8 0 So. 99----Taiers Mimamsaslokayartika (Jlīmāmsa) with the commentary Kasikā of Sacaritamiéra (Part II). 2 0 0 ko. 100-7727: Kavyaprakasa (Alankāra) of Mammatabhatta with the two com. mentaries, Sampradayaprakabinl of Srividyācakravartin and Sahityacndamaại vf Bhatfagopila. (Part II, 6-10 Uìgás). 5 0 0 No. 101m 144 Aryabhatīya (Jyotisa) of Aryabhatācārya with the Bhāgya of Nilakaộthasoma sutvan (Part I. Gaạita pada) 8 0 No. 102-ach Dattila (Sangīta) of Dattilamuni, 0 0 No. 103- Hamsasandesa (Vedanta) with cominentary. 0 8 0 No. 104-ETFUTSETT Sambapancasika (Stuti) with commentary. No 105-fafaneta: Nidhipradipa of Siddha. Srikanthaſambhu. So. 106–ofile Prakriyasaryasya (Vyakaraña) of Śrī Nārāyapa Bhatta with commentary (Part I.) 100 2 4 1 0 + 0 ·10 RS.AS. 1. 0 No. 107–114TG19 Kavyaratna (harsa) of Arh ddası 0 12 0 No. 108—ICHTUCH Balamartandavijaya Nataba) of Devarljiku. I 8 No. 109-POLETT: Nyayasara with thic coinmentary of Vasudev8sQrı No. 110--ariaz14 Aryabhatīya (Jyotiga) of Aryabhatācārya with the Bhasz? of Nīlakanţiinsomsutvun (Init Il. Kalikriyāpāda) 1 0 0 No. 111- Equi: Hridayapriya (Vaidyaba) by Paramesvarı, 3 0 0 No. 112-maturen AsturAN I Kucelopakhyana and Ajamilopakkyana (Sangſta) by H. H. Svatı SuI Rama Varmı Maharaja 0 4 0 No. 113– ustaget. Sangitakrtis (Gann) of H I Svātı Sri Rām Varma Mahārajı 1 0 0 No. 114-AIR TAIAT Sahityamimamsa (Alankara) 1 0 0 No. 115-citat Rksamhita (with the Bliaş) of Shand ısı åmin and tlie commentary of Ichhatamådbr. varya) (l'art II 2.1 Adhyāya in Ist Aogba.) 1 8 0 No. 116--6144 Vakyapadiya (Vyakarana) with the cominent iry Trabſrpakaprakaka by Helıraja ron of Dlatıraja. (Part 1). 1 8 0 ·. 1 RS. AS. P. 0 0 No. 117–ciufTOTH Sarasvatikantabharana (Vyākaraḥı) by Bhojareva with the commentary of Sri Narayaņa Dandanátha, (Part I). 1 8 0 No. 118-WHITECH Balaramabharata (Nātya) by Bā larāma Varin. Vanci Mābāraja. 9 8 0 No. 119-Fa Firing: Vivekamarthanda (Vedānta) of Višvarūpadeva 8 No. 120-tie Saunakiya, Smrti) 8 No 131-ANHATTA: Vaikhanasagama (Tantrut) of Marici, 20 No. 122- Tauta Prabodhacandrodaya (Nágaka) by Kriņamiśrayati with the commentary Natakibbaraya of Sri Govindâmſtabhagavān. 0 0 No. 123—thartica: Sangramavijayodaya(Jyotiga). 2 0 No. 124-Hao Haramekhala (Vaidyaka) of Jahuka with commentary (Part I chapters 2, 3 & 4) 1 No. 125-1 An: Kokasandesa (Kavya) by Vişnutrāti. 0 8 0 No. 126-aara: Karanapaddhati (Jyotişa). O 0 No. 127-ACETTETHLUTA Sarasvatikantabharana (Vyakaranı) by Bhojadeva with the cornmentary of Sri Nārāyana Daņdanátha. Part II) 1 8 0 No. 128-17: Bhringasandesa. (Kārsa) by Vásudeva. 0 0 No. 129-CHAT: Hamsasandesa (Kirya) 040 2 0) 6

·12
DS. A. I.
8
0
0
No. 130_EFURT: Mahanayaprakasa.
(Vedanta) by abhinavaguptärirya.
No 131-वृत्तवार्तिकम् Vrttavartika
(Chand is) by Ilamapinivada.
No. 133-aranema (Tantropakhyana)
(Kasya)
Apply to:
The Superintendent,
Government Press,
Trivandrum