·गुरुदेव-पुष्पाञ्जलि।
काश्यां पुय्यां श्रममतितरां सर्वविधाप्रदेशे
कृत्वा विद्यालयमनुपर्म स्थापयामासिषान् यः ।
अश्या हिंसामपकरुणतां काशिराजस्य योग
लत्रा शाला पशुदितकरीमप्युदनप्रतापः ॥
(२)
समुत्पाद्य प्राज्ञान् विशदमुपनीय प्रकटतां
पुराणां सद्ग्रन्यायलिमकृत विद्याप्रसरणम् ।
'निराकृत्याऽऽरेका विधिधविषयाः प्राच्ययिदुपां
तथा पाश्चात्यानां जिनपथ विकास व्याधित यः ॥
(३)
गत्वाऽ-बा-मगधादियु दूरदूर
देशेषु संविदितवानभिभापणानि ।
दिसानिधविषय च सहस्रसंख्यान
मांसाशिनोऽनयत यः पर्षी कृपायाः ॥

·[४]
प्रामुख्ये काशिराजः प्रवरकृत धियां मण्डलैः सहकुलायां
धर्माचार्य महद्भिनिभिरपि परै पितायां सभायाम् ।
नैकट्ये जैनधर्मानुघर-बहुमत-भेष्ठिचूडामणीना-
माचार्याख्यप्रतिष्ठा-पदवितरणतःसत्कृतोयोषभूषान्॥
"आ"-तीर्थ जिनालयेषु बहुशोऽगच्छन्नुपानद्युताः
पाश्चात्या निरचीकरत् तदिदकं दुःखाकृदाशातनम् ।
श्रीमजोधपुरै पुरे व्यररचत् "साहित्य-सम्मेलनं "
प्रज्ञालरधिकारिभिश्च बहुभिः सम्पूजितो योऽभवत् ।।
अनेक भूपालाः प्रथितयशसो भारतभुवी
न्यपुर्यव्याख्यानामृतरसमनल्पादरतया।
तथा "धोम्बे"-नेता निजनिकटमाहूय महता
प्रमोदेनार्चद् यश्चरण-कमले उत्सुकमनाः ।।
(७)
दुग्धमधुरन्धराय भुयनप्रख्यातनाम्ने पुनः
श्रीजैनेश्वर-शासनामर पथाभोगप्रभामालिने ।
सूरीन्द्राय युगप्रधान-यशसे भट्टारक-स्थामिने
श्रीश्रीभीतधर्मसूरि-गुरवे भूयानमः कोटिशः ॥

·[५] तब प्रसादात् गुरु-देवते ! मया काश्यां स्वदनि-दुतले प्रभाधिनि । स्थित्या सुम ज्ञानलयः समर्जितः গাহিয়াচঁথি মুনি। तयोपकारोऽयमनलाम्प क्षणे क्षणे में स्मरण समेति । स्मृति-क्षणेऽणि पतन्ति दरभ्यां त्वडिप्रयोगाति निपीडितस्य । (१०) शल्य पुनमें दृदयस्थमेत विशेषती मां भगवन् ! दुनोति । यथोचित कर्तुमपारयं न सेषां त्वदीय-अमयामलस्य इदं लघु व्याकरणाख्यपुष्प- निर्यापधाय हि पुरस्तय स्नात् । आश्वास में मनसोऽधमर्ग- शिरोमणेदर्दीन-विहीनशक्तेः ।।

·धर्मदीपिकामां आर्थिक सहायक सद्गृहस्थोनी
शुम नामावली.
नकलो
१२५ आदरिनिवासी शेठ लीलाधर लक्ष्मीचन्द-मुंबइ.
८५ पोन्दिरनिवासी मास्तर हाम्वचन्द कपरचन्द-मुंबई.
५० मांगरोळनिवासी शंठ प्रेमचन्द नागरवासनां मातुश्री
बाइ रळीभात-मुंबई.
आगरानिवासी सद्गत शेठ चान्दमलनी नादानां
धर्मपत्नी श्रीमती वसन्तकुंवरी-आगरा.
२५ नागपुरनिवामी श्रीमान् शेट केशरीमनी मानमलजी
जोही.
२५ अमलनेरनिवासी गंठ मरीलालनी हीरालाटनी.
अमलनेरनिवासी शेठ कस्तूरचंदनी तेनानी,
१३ आगरानिवासी शेठ अमरचन्दनी वेदना सोपाग्यवती
धर्मपत्नी पाई उदयकुमारी-आगरा.
१३ घीणोननिवामी शेठ रवचंद कागद.

·प्रस्तावना। , उपयोगि सलु भाषाप्तीछवाय सदृष्यवहारसिद्धये न म्याकरणम् । संस्कृत-मस्याः पुनमधुरतया, मनीरसक्नया, चित्ताकर्षक्तया, सन्तोपानन्दावहतया च मीणिवाणीतयत्र प्रसिद्धाया अनुभवसिद्धायाधसधिगमो निःश्रेयसायापि तत्पति- पादकशास्त्रानुप्रय शारितया पते । संस्कृतम्याकरणानि अन-नेतराभिरूपप्रणीतानि सन्ति सम्प्रत्यपि बहूनि । तत्र व नैनव्याकरणानामप्रसिद्भावस्थायां पतितत्वेन पाणिनीयादिव्याकरणानि पठन-पाठनमोचातया सुव्यापक प्रचारमशतवन्ति सुप्रसिद्धनामध्य-भगवत्पाद- श्रीहेमचन्द्राचार्यविरचित " सिद्धहेम" नामशब्दानुशासनात्य विशतितो वर्पतो यदाध्ययनं चाध्यापनं च ममारब्धं सममात् मगत्पूज्य गुरुदेव-शास्त्रविशााद-जैनाचार्यश्री १००८ श्री विजयधर्मसूरिस्थापिन-संस्कृत विद्यालये काश्यो, तदा काशोथ पैयारणचूडामणिविषुपानामन्तःकरणानि तत्य सरशैली- मुचितपद्धर्ति सुगमामय च साडोपाड़ा प्रतिपादनमरणी च प्रति नम्रीभूतानि लब्धत्रञ्च तेषां धेनस्सु रत् सुयोग्यप्रतिष्ठास्थानम् , समारब्धवाश्च तस्य महिमयशःमम्भारेण प्रसरता सह पठन- पाठनप्रवृत्तरपि प्रचारः। । - ·[१०] तस्य चातिविस्तृततया समधिन-प्रज्ञा-समयव्ययसाध्यत्वेन, वव्या वृत्तेरपि बृहद्वृत्तिवद् अष्टाध्यायीकममहिततया चन्द्रप्रभा- हैमघुप्रक्रियाभ्यामपि च सरलरीतिप्रकारेण सस्कृत-व्युत्पादन समभिलाषुकेण निर्मितं मयेदमपं व्याकरणम् । अत्र च पूर्वाध पञ्च सन्धय., पड्लिङ्गानि, युष्मदस्मत्प्र. किया, अव्ययप्रकरणम्, स्त्रीप्रत्ययः, कारकाणि, समास-तद्धित- प्रकाणे च समावेशितानि ।। उत्तरार्धे पुन --दश गणा , यन्त्र च १७०० धातः प्रायो निर्दिा वर्तन्ने, दश प्रक्रिया, कृत्यप्रक्रिया, पूर्वकृदन्तानि, उणादय , उत्तरकृदन्तानि, अन्येऽपि चोपयोगिनो विषया निवेशिताः सन्ति धातुपाठ-न्याय-द्रव्य-गुण-जात्यादिलक्षणादयोऽपि विषया. समुपन्यस्ता सन्ति । प्राय २४० पृष्ठेषु पूर्वार्धम् , १०० पृष्ठेषु चोत्तरार्ध समाप्तिमाप्नुत । भाषायाः सरलतायामप्यादितोऽवमानपर्यन्तं यावदुपयोगोदय विहित प्रयत्न । प्रकाशमधिगच्छति चायेतिहास- तत्त्वमहोदधिनाचार्यश्रीविजयेन्द्रमूरि-सुप्सानिध्यतः । कायें चास्मिन् न्यायविशारद-न्यायतीर्थपदालड्कृतेनापत्स- तीव्यन निम्र धनापि विहितानेकगद्यपद्यहृयग्रन्थेन श्रीमन्न्याय- विजयेन विदुपा शान्तमूर्तिमुनिराजश्रीजयन्तविजयादिना च असङ्गोचितां सहायता प्रदागाहं प्रोत्साहितस्तथा च पृफसंशोधनादौ

·१]
विशेषतः परिश्रमवता भगवान्दासप्रेष्टितनुनेन पण्दिनलालचन्द्रेण
विशदीत्यैटू व्याकरणं विपूर्ण प्रापितम; अतोऽनान् प्रति
कृतज्ञताऽऽविष्क्रियतेऽन्तःकरणतो धन्यशदपुरस्सरम् ।
मकिशुद्ध कार्य विरल मृदुलम चेति तु मवनीतम् ।
अत एव सम्वन्त्यगुट्योऽन संशोधयिष्यन्तं विद्वभिः, अधिम्य
नता मयि पस्तिमपि करा करियां, इत्यस्य ।। कुर्वागो
पिरमति-
-महलविजयी
-

·विषय-सूची पूर्वाधे- - पृष्ठमस्या १ .... १२-१३ विपयनाम मालाचरणम् संज्ञाप्रकरणम् स्वरसन्धिः प्रकृतिभावः व्यञ्जनमन्धिः विसर्गसन्धिः पलिकमकरणम् युष्मदस्मत्प्रक्रिया अव्ययप्रकरणम् ... स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् कारकप्रकरणम् समासप्रकरणम् तद्धितप्रकरणम् पूर्ण-मूत्रानुक्रमणिका २०-२४ .... .... .... .... ९७-९९ १००-११- १११-१२८ १२९-१६१ २१२-२.. १-४३ - . ....

·[१५] उत्तरार्धे- । .... .... .... ..... ... .... .... .... झनादिगणः अदादिगणः हादिगणः दिवादिगणः ..... स्वादिगणः तुदादिगणः .... रुधादिगणः .... तनादिगणः प्रत्यादिगणः चुमादिगणः दशप्रक्रियाः कृत्यप्रक्रिया मृत्प्रत्ययप्रक्रिया उणादिगणः उत्तरकृन्प्रत्ययप्रकरणम् प्रयाप्रशस्ति: .... ८४-१०७ १०७-११४ ११४-१३० १३०-१३७ १३७-१४९ १५०-११५ १५६-१५८ १५९-१६९ १६९-१८३ १८४-२६८ .... २६९-२७४ २७५-३१५ ३१५-३६६ ३६७-४०३ ४०४-१११ .... .... .... .... .... .... .... परिशिष्टे- परिमापाप्रकरणम् .... सड़ग्रहलोकाः ४१३-४१५ ११-४१८ ...

·[१५]
....
....
अनुसन्धान निरूपणम्
गृत-गणक निरूपणम्....
धातुगठसूची
उत्तरार्धमूत्रानुक्रमणिका
शुद्धिपत्रकम्
....
....
४१८-४१९
४२०
४२१-१५७
४५९-९१२

·: श्रीविश्वनाथाः शरणम् । इह खलु नानाविधमारनीप्रपामास्वरे भारतऽयावधि परम- करुणाकान्तस्वान्तः परोक्षापरोसतानगौरवाधरीकृतान्यपान्त- जातविपश्चिातर्महामहिमशालिभित्रिस्नतिप्रतियोगिकमादृश्यानु- योगिभिद्विवरिष्ठः प्रणीता भूयासो ज्याांसो लचीयांमश्च शब्दशास्त्रारण्यविहरणमानममनीपिकमरिननानन्दसन्दोहमम्पादकाः হাহনগমা সানাথনবিশসাশমানঃ গ प्रत्यक्षीनियन्ते । तेषु निखिलशास्त्रीयविषयान करकमलामलकबह बीक्षमाणैः सुपतीतनामधेयराईतमतावतंसमुतैः श्रीमद्धेमचन्दाचार्य भूरिवय्यः सम्पादितः स्वोपक्षहवृत्तितमतः सिदहेमनामको ग्रन्थः प्रायः सर्वान् नुतनानतिशेठे । तस्य च तीक्ष्णबुद्धिवेमवैरपि दुरवगाहतया तत्प्रणीतल्यवृत्तेश्च सूरक्रमण निर्मिततया सस्कृते प्रविविक्षूणां बालानां सुगमत्या अशक्यरोधविषयत्वात् परमका- रुणिकैः सकलशासनिष्णातम्वान्तः श्रीमन्मुनिप्रवरमाळविजयः सकुतूहले सम्पादितः सद्यः शमसाधुत्वतमादकोऽत्मीयता प्रयलेन हृदयग्राह्यः सिद्धहमपयोनिधिदुग्धसारमूतोऽयं धर्मदीपिकामिको अन्योऽवश्य संस्कृतमाहित्यमुमेरुशिखरावरुधुन् बालान् स्वास्वा- देनातितरां सन्तोषयदिन्याशास्त्र--- काशीत्यविश्लाविद्यालय-व्याकरण- सं. १९७९ साहित्य-न्यायप्रधानाध्याकः, व्याकरणोपाध्यायः सभापतिशोपाध्यायः } ·न्यायतीर्थ-न्यायविशारद- उपाध्याय श्रीमंगलविजयजी कृत अन्यान्य ग्रन्थो. ? जैन साहित्यमां पदार्थनी व्यवस्था. हिन्दी भाषामा २ जैन तत्त्वप्रदीप सस्कृत भाषामा जैन दर्शनमा प्रतिपादित पदार्थोने जाणवा माटे न्याय शैलीमा मुख्य साधनरूप छे. आ प्रथमा दरेक पदार्थन लक्षण प्रदर्शित फरया पूर्वक स्वरूप समजाषयामा आयेल , तेमा सात अधिकार राखधामा आव्या छे. मूल्य रू.१ ३ सप्तभंगीप्रदीप गुजराती भापामा स्याबाद-सप्तभंगीना स्वरूपना बोध सियाय जैनदर्श नमा मधेश थया मशक्यप्राय होघाथी तेनोदरेक लोको लाभ ले, ते खातर नवीन शैलीथी गुजराती भापामा आ अन्य ग्चषामा आव्या छे. ग्रन्यना प्रमाणमा किमत घणी थोडी राखयामा आयो छे. पृष्ठ १५०. मूल्य रू. ० ४ तत्त्वाख्यान (पूर्वार्ध) गुजरातीमा पौड, नैयायिक,साख्य अने पैशेषिक आ चार दर्शनोनी साचार, पदार्यानी व्यवस्था घिगरे जाणया माटे ला पक

·[३]
अपूर्व साधन उ. दरेक दर्शननी समालोचना पण घणी
सम्म युक्तिपूर्वक करनामा आयेली होशायी दरेश विद्वान्नु
मन ते जोत्रा उरकटित यायतेनी उपर घणा विद्वानोना
उच अभिप्रायो पण आपी गया है, नकलो थोडी जे अने
मागणी घणी छ. व्हैलो ते पहैलो. पृष्ट ३१५ प्रय जोता
किमत घणी ज थाडी .
मूल्य रु.
५ द्रव्यप्रदीप
गुजरातीमा
षड् द्रश्यनु स्वरूप न्यायशीथी युत्तिपूर्वक जाणवा
माटे जैनोमा आ एक अपूर्व माधनरूप छ मथ नानो होवा
छता पण विषयो गभीर हानायी घशी सरल मापामा
निरूपण परवामा आव्यु है पृ ६४
६ धर्मप्रदीप
गुजरातीमा
भिन्न विषयो पर द्रव्यानुयोगने लयमा राखी पद्यमा
चोपोश तीर्थरोना स्तवनो आपचामा आव्या छ. तेमा
खास परमपूज्य आचार्य श्री विजयधर्मसूरिजीकृत स्तवनोलो
पण समावेश के साथ साथ तेओश्रोनी अटकारी पूजा
पण आपयामा आची छ. पृष्ट ९६ मूल्य रू -
७ तत्त्वाख्यान (उत्तरार्ध)
গৰানী
आमा वेदात, मीमासा अने जैनदर्शन आ धनु
धमा विस्तारपूर्वक निर्वचन छे. साडासो पृष्ट रू
८ धर्मदीपिका (व्याकरण) सनमा
नयीन पद्धतियो लखायेल व्यापरणशानी आ पक्ष

·[४]
अपूर्व ग्रंथ छे. लोकप्रमाण लगभग सात हजार जेटल छै.
मूल्य रू. ४-०-०
आ
छपाववाना ग्रंथो.
९ सम्यक्त्व प्रदीप
१० धर्मजीवनप्रदीप (विजयधर्मसूरिरास)
२१ प्रदीपप्रकाश.
गुजराती
जैनतस्य प्रदीप "नुं गुजराती भाषामा तपार
ययेलु विवेचन छे. लगभग एक हजार पृट जेटलो आग्रंथ,
थशे.
१२ व्युत्पत्तिवाव्याख्या
संस्कृतमा
पनामनी न्यायना ग्रंथनी टीका नव्यन्यायमा लगभग
हजार लोक जेटली थशे.
१३ शक्तिवादटिप्पन
संस्कृतमा
नष्य न्याय शैलीमा लगभग पांचसो लोक जेटलं.
प्राप्तिस्थान--
भी यशोविजय जैनग्रंथमाला.
हेरीसरोड, भावनगर.
(काठियावाड)

·क Pी अहम् ॥ नमः श्रीप्रभुधर्मसूरयें। धर्मदीपिका । ४ नत्वा वीरं जगदन्यं धर्मसूरि गुरुं तथा । सिद्धहेमप्रवेशाय क्रियते धर्मदीपिका ॥१॥ अई।११।। 'अहं' इत्येतदक्षरं परमेश्वरस्य परमेष्ठिनो वाचकं शाखस्यादौ प्रणिधेयम् । सिद्धिः स्याद्वादात् । १।१।२। कथंचित् सर्वदर्शनमतसद्भतनित्यानित्यादिवस्त्वंशानां मियः सापेक्षतया वदनं स्याद्वादः । अघका नित्यानित्यायनकर्मशारी- कवस्त्वभ्युपगमः स्याद्वाद. } तस्मात् प्रस्तानां शब्दानां सिद्धि- निष्पत्तितित्र्या। औदन्ताः स्वराः ।। १४ । अकाराद्या औकारान्ता वर्णाः स्वरसंक्षकाः स्युः । ते व अ आ इ ई उ ऊ ऋ ऋलस ए ऐ ओ औ।

·ल्दन्ताः सपानाः ।।१।७। लुकारान्ता वर्णा अ आ इ ई उ ऊ ऋ ऋ ल ल इत्येते समानसज्ञका स्यु । अनवर्णा नामी । १ ।१।६। अवर्णरहिता स्वरा नामिसंज्ञका स्यु । इ ई उ ऊ ऋ ऋ ल ल ए ऐ ओ औ। ए ऐ ओ औ सन्ध्यक्षरम् । १।१ । ८ । ए ऐ ओ औ इत्येते वर्णा सन्ध्यक्षरसज्ञका स्यु । अ अ अनुस्वारविसर्गौ। १।।।९। अकारावुच्चारणार्थो । अ इति नासिक्य , अ इति च कण्ठ्य तौ क्रमेणानुस्वारविसर्गसंज्ञको स्याताम् । एकद्वित्रिमात्रा इस्वदीर्घप्लुताः।१।१५ 1 मात्रा कालविशेषः । एक-द्वि-युच्चारणमात्रा औदन्ता वर्णा. ब्रमेण इस्वदीर्घप्लुतसज्ञका स्युः। अ इ उ ऋ ल ह्रस्वा , आ ई ऊ म टु ए ऐ ओ औ दीर्घाः, आईऊ इत्यादय प्लुता। अर्धमात्रिक च व्यञ्जनम् प्रतिपादितमन्यत्रापि- "एकमात्रो भवेद् इस्वो द्विमानो दीर्घ उच्यते। त्रिमावस्तु प्लुतो ज्ञेयो व्यञ्जन चार्धमात्रकम् " ॥२॥ "चापस्त्वेका वदेन्मात्रां द्विमात्रां वायसो घदेत् । त्रिमात्रांत शिखी धूयाद् नकुलश्चार्धमात्रकम" ||२|| .

·N . चा (३) तथा उच्चवरेणोपउभ्यमानो वर्ण उदात्तः, नीनः स्वरेणोपल- भ्यमानो वर्णोऽनुदात्तः, समवृत्या चोपत्र्भ्यमानो वर्णः त्वरितः । तदुक्तम्-उच्चैस्दात्तः, नीचैरनुदात्तः, समाहारः स्वरितः इति । कादिय॑ञ्जनम् । १ । १ । १० । कादयो हपर्यन्ता वर्णा व्यन्जनमंजका भवन्ति । क ख ग च छ ज झ ञ, ट ठ ड ढ ण, तथदघन, प फ ब भ म, य र ल व श प म ह इति । पञ्चको वर्गः।१।१।१२। कादिवणेषु यो यः पञ्चमंत्र्यापरिमाणः प्रसिद्धः, स वर्गपंज्ञः स्यात् । क ब ग घ ड, च छ ज झ ञ, ट ट उदण, त यह घन, प फ ब भ म । अपञ्चमान्तस्यां धुट । १ । । ?? | वर्गपञ्चमान्तम्यावनः कादिवर्णो धुटमनः स्यात् । क ख ग घ, च छ न म, टटर, त य द घ, प फ ब म, श प म ह । आयद्वितीयशपसा अघोपाः । १ । १ । १३ । वर्गाणामायद्वितीयवर्णाम्तया शपसाश्चायोपसंज्ञाः स्युः । टट तथ पक अन्यो घोपवान् । १।१।१४।

·ड ढ ण
अघोपादन्ये वर्णा घोषवत्सज्ञका स्यु । ग घ ड ज झ ञ
दधन बमम य र ल ब ह इति ।
अं अका(पशपसाः शिद । १।१।१६ ।
अकपा उच्चारणार्या , अनुस्वारविसर्गी वज्रगनकुम्माकृती
शषसाश्च वर्णा शिटसज्ञका स्यु ।
य-र-र-वा अन्तस्था: ।।१। १५ ।
निरनुनासिक-सानुनासिकभेदभिन्ना य र ल वा अन्तस्था
सज्ञका स्यु ।
तुल्यस्थानास्यप्रयन्नः स्वः ।। १ । १७ ।
भाषावर्गणापुदलस्कन्धम्य यत्र वर्णभावापत्तिम्तत् स्थानम् ।
आस्ये मुखे प्रयत्न आस्यप्रयत्न ,
आन्तरिकव्यापारविशेष ।
तुल्यौ वर्णान्तरेण सदृशौ स्थानास्यप्रयत्नौ यस्य स वर्णस्त प्रति
स्वसज्ञक स्यात् । तत्र वर्णाना स्थानानि-
"अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा ।
जिहामूल च दन्ताय नासिकोष्ठौ च तालु च"||१)
अवर्ण क्वर्ग ह-विसर्गा कण्ठस्थाना , इवर्ण चवर्ण-य शास्ता-
उवर्ण पवर्गापध्मानीया ओष्ठस्थाना , स्वर्ण टवर्ग र पा
मूर्धन्या , लवर्ण तवर्ग-ल सा दन्त्या, ए ऐ तालव्यौ, ओ औ
ओष्ठयो, वकारो दन्त्यौष्ठय , मिहामूलीयो मिड्य , नासिक्योऽ
नुस्वार , डमणनमा स्वस्वस्थाना नासिकास्थानाश्च । वर्गाणा
पञ्चमेर्युक्तोऽन्तस्यैश्च युक्तो हकार उर स्थानीय , तदुक्तम्-
लच्या
,

·"हकारं पञ्चमैर्युक्तमन्तस्यैश्च संयुतम् । उर संस्थं विजानीयात् कण्ठयमाहुरसंयुतम्" ॥१॥ अयात्यप्रयत्नः-स्पृष्टकरणं स्पर्शानाम् , ईपस्पृष्टकरणमन्त- स्थानाम् , ईपद्विवृतकरणमूष्मणाम् , विवृतफरणं स्वराणाम् । तत्र क ख ग घ च छ ज झजट इण त थ द ध न प फ भ म एते स्पर्शाः । य र ल वा डेपम्पृष्टाः । श प स हा एत ऊम्माणः । स्वरा विवृता', तत्राकारस्तावन् त्रिविधः, उदात्तानुदात्त- स्वरितभेदात् ; प्रत्येक सानुनासिफनिरनुनामिकभेदात् पोढा, एते हस्वस्य भेदाः । एवं दीर्यप्लुतयोरपि तथा चाष्टादश भेटा अवर्गस्प ज्ञातव्या । एवमिवर्णादीनामपि तावन्तो भेदा विनयाः। मन्ध्यक्षराणां टूम्बा न सन्तीति तेपांद्वादश भेदाः सन्ति । वग्याः पञ्च पञ्च परस्पर म्बमक्षकाः । यवानां सानुनासिक-निरनुनामिकमेटी मियः स्वी अप्रयोगीत् । १ । १ । ३७ । इह शास्ने उपदिश्यमानो वर्णस्तन्ममुदायो का कार्य गृहीतः सन् लौकिकप्रयोगे न दृश्यते स एनि-अपगच्छनीति इत्संज्ञा स्यात् । गुणोऽरेदोत् । ३ । ३।२॥ अर एतू ओत् इत्येते प्रत्येकं गुणमनकाः स्युः वृद्धिारदोत् । ३।३।१। आ आर ऐ औ इत्येते प्रत्येक वृद्धिमंज्ञका: स्युः। एवं म्यादयस्त्यादयश्च विमक्तिसनकाः, विभनयन्ताः पदसंज्ञकाः, ।

·, पुरो वर्णानुच्चारणमवमानं विरामः । स्यमौजसः स्त्रियो., नपुंसके जस्शप्तादेशः शिश्च घट्संज्ञकाः, संवोधनार्थ सिं विना घुटः शेपघुट- संज्ञकाः। अन्त्या वर्णात् पूर्वो वर्ण उपधा। अननुस्वारादिपरो इस्वो लघुसंज्ञकः । दी? गुरुसंज्ञकः, अनुस्वार-विसर्ग-संयोगपरो हस्वोऽपि गुरुः । स्वरानन्तरितन्यञ्जनसमुदायः संयोगः । शत्रुवद् आदेशः । मित्रवद् आगमः । लुक् लुम् लोपश्च अदर्शनम् । अन्त्यस्वरात् परस्य अन्त्यस्वरस्य च टिसंज्ञा, इत्यादयोऽनुक्ता उक्ताश्च संज्ञा वेदितव्या है इति संज्ञाप्रकरणम् । अथ स्वरसन्धिः। दधि+अत्र इति स्थिते इधर्णादेरस्वे स्वरे यवरलम् । १।२ । २१ । इवर्गोवर्णऋवर्णलवर्णानामस्खे स्वरे ययासंख्यं यवरला इत्येते, आदेशाः 1: स्युः, संहिताया विषये । यदुक्तम्- "संहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोः । नित्या समासे वाक्ये तु सा विवक्षामपेक्षते ॥ १ ॥" ध्य+अन इति माते ·(७) अदीयाद् विरामैकव्यञ्जने । १।३।२ । दीपवर्जितात् स्वरात् परम्य रकार-हकार-स्वरवनितस्य वणम्य द्वे रूपे वा स्याता विरामे असयुक्तव्यजने च परे । इति धकारम्य वा द्वित्वं दध्य अत्र इति नाते तृतीयस्वतीयचतुर्थे ।।३। ४२ । धुट स्याने तृतीये चतुर्ये च परे तृतीय म्यात्। इति प्रथम- धारस्य दत्वं टङ्ख्य+अन इति जाते स्वरहीन परेण सयोज्य दयन इति सिद्धम् । नहि अन इति स्थित 'इवर्णादीनामस्व स्वरे' इत्यादिना यत्व न[+अन इति जात अटीर्वाद् ' इत्यादौ रसार-हकार-स्वरवर्ननाद नह इत्यस्य न द्वित्व किन्तु तत्र- हदिईस्वरस्यानु नवा । ? । ३।३। स्वरान् पराभ्या रेफ हकाराच्या परम्य रेफ-हसार-स्वर- वर्जितम्य वर्णम्य द रूपे वा स्याताम् । इति यफारस्य द्वित्वे नय्यत इति सिद्धम् । एवं गौरी+अन-गोर्य्यत्र जलालाचुन्यायेन रेफम्योर्ध्वगमनम् , उक्त च शास्त्रान्तरेऽपि "तुम्मिका-तृण-काष्ठं च तैलं जलममागमे । अर्चस्थान समायान्ति रेफाणामीदृशी गतिः ॥६॥ पक्षे द नान गौर्यत्र । एव मधु अत्र-मध्यत्र, मचा । पितृ+अर्थ -पित्रय । ल+अनुबन्ध -लनुबन्ध । लु+आकृति - छाकृति इत्यादीनामपि ययासूनप्राप्ति सिद्धितिया।

·एदेतोऽयाय । १।२।२३ । एफारैकारयो स्याने स्वरे परे यथामख्यमयाय इत्येतौ स्याताम्। ने+अनम्-नयनम् , ए+अनम्-अयनम् , नै+अ-नायक, रे+अकः-रायक. । ओदौतोऽवाव । १।२ ओकारौकारयो स्थान यथासंग्व्यमवावौ स्याता स्वरे परे । लो+अनम्-लवनम् , पो+अनम्-पवनम् , लो+अक -लावक , पौ+अक --पावक । गोशब्दम्य यूतिशब्दे परेऽवपरिमाणे चौका- रस्यावादेश , गन्यूति गोशद्रयम् । स्वरे वा। १ । ३1०४। अवर्णान् परयो पदान्तम्थयोर्यकारवकारयो स्वरे परे वा लुक स्याद् न च सन्धि । ते आगता इति स्थिते एदेतोऽयाय । इति अपादेशे तय आगता , अनेन का लुकि त आगता , तमागताः । पटो इह इति स्यिते । ओटौतो' इत्यादिना अवादेशे पटव दह इति ज्ञाने वा लुकि पट इह पटविह । एस तम्मै इदम्-तम्मा दं तम्मायिटम् , तो इह-ता इह-ताविह । गोर्नाम्न्यमोऽसे ।।। २ । २८ । पटान्तम्यम्य गोरोकारत्याशब्दे परे संज्ञायामत्र इत्य- गारान्त आदेश स्यात् । गो+अक्ष अनेनावादेशे कृते 'समाना- नाम् ' इन्यादिना टी कृते गम यातायन ।

·(९)
स्वरे वाऽनक्षे । १।२ । २९ ।
अक्षशब्दवनित स्वरे परे गोरोकारस्यावादेशो वा स्यात् ।
गो+भनिनम्-गवाजिनम्, गो अग्रम्-गवानम , 'वाऽत्यसन्धिः'
इत्यनेन वा प्रकृतिमावे च गोअग्रम् , पक्षे 'एडोत पदान्तेऽम्य
लुक' इति टुकि गोऽयम् । गो+दंगितम्-गर्वगितम् ।
इन्द्रे च ।। २ । ३० ।
इन्द्रशन्दे परे पदान्तम्यन्य गोरोफारस्य निन्यमवादेशः
स्यात् । गयेन्द्रः।
अवर्णस्येवर्णादिनदोदरल् । १।२।६।
भवर्णस्य वर्ण-वर्ण-वर्ग-लवर्गः सह ययासंख्यमेद्
ओत् अर् अल् इत्येते आदेशाः स्युः । तव+ददम्-तकेदा , मम
+उदकम्-ममोदकम् ,गङ्गा उदयः-गंगोदयः,तव ऋद्धि.-तदिः,
मम ऋद्धिः-ममद्धिः, तालकार:-तवलकारः, मम+लकारः-
ममल्कार।
समानानां तेन दीर्यः । । ।२।१।
समानानां तेन परेण समानेन सह दीयः स्यात् । दण्ड+
अग्रम्-दण्डानम् , दधि+इदम-दवीदम् , मधु+उदकम्-प्रधुकम् ,
पितृ ऋकार:-पितृकारः।
ऐदौतौ सन्ध्यक्षः । १ । २ । १२ ।
+

·अवर्णस्य एकारकाराभ्या तयौकारौकाराभ्यां सह यथासंख्यं
औ इत्येतौ स्याताम् । तव+एषा-तवैपा, तब+ऐश्वर्यम्-तवैश्वर्यम् ,
तव+ओदन -तपादन , रमा+ओदन -रमौदन , तव औन्नत्यम्-
तन्नित्यम् , खट्या+औन्नत्यम्-खदौन्नत्यम् ।
स्वरैस्वैर्यक्षौहिण्याम । १ । २ । १५ ।
स्वैर स्वैरिन् अक्षौहिणी इत्येतेषु अवर्णस्य परेण स्वरेण सह
ऐ औ इत्येतौ स्याताम् । स्व+ईर -स्वैर , स्व+ईरिणी-स्वैरिणी
अक्ष+हिणी-अक्षौहिणी सेना ।
एदोतः पदान्तेऽस्य लुक् । १ । २ । २७ ।
पदान्ते धिताभ्यामेसरोकाराभ्या परस्याकारस्य लुक्स्स्यात् ।
ते अन-तेऽत्र, पटो+अत्र-फ्टोऽन । 'शकन्ध्वादिषु टेर्लोपो वाच्य
शक+अन्धु शकन्धु , कर्क+अन्धु -कर्कन्धुः, कुल+अटा-कुलटा,
हलाईधा- हलीपा, मनस्+ईपा-मनीषा, सीमन्+अन्त -सीमन्त ,
आकृतिगणोऽयमिति एतादृशा प्रयोगा अन्येऽपि मार्तण्ड इत्या-
दय शान्ध्वादिगणे ज्ञात-या ।
ओमाहि। १।२ । १८ ।
अवर्णस्य लोप. म्यादोमि आडादेशे च परे । अद्याओम्-
आ+उदा-ओदा-अद्योटा
प्रत्यारुपसर्गस्य । १।२।९ ।
अद्योम् ,

·ऋकारादौ धातो परे ऋता सहोपसर्गस्यम्यावर्णप्यार् स्यात् ।
प्र+ऋच्छति-प्राईति, उप+ऋच्छति-उपार्चति । नामावयव
ऋकारादी धातौ परे वाऽऽर ज्ञेयः । प्रपिभीयति-प्रार्पभीयति,
प्रर्पभीयति ।
ऋते तृतीयासमासे । १ । २ । ८ ।
अवर्णस्य ते परे तृतीयासमासे ऋकारेण सहार स्यात् ।
शीतेन+ऋतः-शीताः । तृतीयासमासे इति किम् ? परमश्चासौ
ऋतश्च परमतः ।
लतः रल ऋलभ्यां वा । १ । २ । ३ ।
लतः ऋलभ्यां सह यथामख्य रल इत्येतावादेशौ वा
स्याताम् । लकारः-कारः, ललकारः लूकारः ।
तो वा तौ च । १।२ । ४ ।
ऋत. ऋलभ्यां सह ययाख्यं रल् इत्येतौ विलक्षणावादेशी
वा स्याताम् । पितृ ऋषभ-पिवृषभः। होतृ लकार:-होत्सृकारः।
तौ च ऋतः ऋलभ्यां मह ऋकारलकारावपि होतृ ऋकार:-
होतृकारः, होतृ+लकारः-होल्लकारः, पक्षे पूर्ववत् पितृऋपम
इत्यादयः ।
ऋस्तयोः। १ । २ । । ।
तयोः लकारऋकारयोः ऋकार-लकाराभ्यां सह ऋ इति
दीर्यादेशः स्यात् । ल+ऋपमा-ऋषमः।होतृपयकार:-होतृकारः।
ऋकारे लकारे च परे समानस्य इस्वोऽपि वा भवति ।

·(१२) चौष्ठौत्वोः समामे । १।२। १७ । ओष्ठौत्यो परयोः समासेऽवर्णस्य लुग् वा स्यात् । बिम्ब ओष्ठ -बिम्बोष्ठ , पक्षे बिम्बौष्ठ । स्थूल+ओतु --स्थूलोतु., पक्षे स्थूलौतुः। इति सन्धिप्रकरणम् । अथ प्रकृतिभावः। १ 2 अदोमुगी। असशसम्बन्धनौ मुमी इत्येतावन्धी स्य ता स्वरे परे । अमुमुईचा, अमी अधा । अदस इति किम् ? अमी+अत्र-अम्पत्र, अत्र अमिशब्दो रोगिप्रतिपदक । ईदेद्विवचनम् । १ १ २ ३४ । ईत उत् एत् इत्येवमन्त द्विवचनान्त स्वरे परऽसन्धि स्यात् । मुनी अत्र, भानू एतौ, पचेते इमो । मणी वत्यादौ तु इवार्यक- स्य वन्य प्रयोग, न इवशनम् । चादिः स्वरोऽनाङ्१।२ । ३६ । आवश्नादिव्यय स्वर. स्वरे परेऽपन्धि' स्यात् । अ ।

·भपेहि, इ इन्द्रं पश्य, उ उत्तिष्ठ, आ एव विल मन्यसे, आ एवं नु तत् । अनाडिति किम् ? आ ईपद् उष्णम्-ओष्णम्, आ आगच्छ-आगन्छ, आ उदकान्ताद्-ओदकान्तात् । ईपदर्थे नियायोगे मर्यादायामभिविधौ आ इत्यव्ययं डित कथ्यते, अन्यत्र तु अडित् बोध्यम् । ओदन्तः । १।२ । ३७ । ओकारान्तश्चादि स्वरे परेऽपन्धि स्यात् । अहो अत्र, उताहो अत्र । प्लुतोऽनितो 17 | २ ॥३२॥ स्वाभाविकोच्चारणापेक्षयाऽधिकोच्चारण तद् दूरं आमन्त्रणमभिमुखीकरणम् दूरादामन्त्रणार्थे वर्तमानस्य वाक्यस्य हेः प्लुतमज्ञा ज्ञेया । इतिवर्ने स्वरे परे प्लुतोऽसन्धि स्यात् । मो देवदत्त ३ एहि, देवदत्त ३ अन न्वसि । अनिताविति रिम्। सुश्लोक ३ इति-मुश्लोकेति । इति प्रकृतिभावः समाप्तः । यत्र

·मम्य शपों।१।३१६१।
सकारम्य म्यान शकारेण चवर्गेण च योगे शकारः म्यात् ।
तया पकारेण टवर्गेण व योगे शकारः स्यान्। कमोते-करशेने,
कम+चरनि- धरति, सर्पिषमु-मर्पिप्पु, कम+टीमने-कष्टीकते।
नशा ।।३१६२ ॥
सकारात परम्य नवर्गम्य चार्गो न स्यात् । प्रश्नः, अना',
पि तवर्गस्य ।। १६४।
पदान्त वर्तमानम्य तवर्गस्य म्याने टवर्गो न स्यात् पारे
परे । भवान् पष्ठ ।
लि को।१।३।६५
पदान्त वर्तमानस्य तवर्गम्य स्थाने आसन्नो लकार: स्यात् ।
त नाति-तल्टुनाति, मवान् लिम्वनि-मवाल्दिवति ।
पदान्ताहवर्गादनामनगरीनवतेः ।१।३१६३ ।
पदान्ते वर्तमानात् वर्गात् परस्य नामनगरीनप्रतिवर्मिनस्य
तवर्गस्य सकारस्य वस्याने टवर्ग-पफारौ न म्याताम् । पडनयनम् ,
पट् सन्ति । पदान्तादिति किम् ? ईहै। अनाम्नागरीनातेरिति किम् ?
पण्णाम्, पण्णगरी, पण्णवतिः।
न शिञ्च् । १।२ । १९ ॥
.

·अथ व्यञ्जनसन्धिः । धुटस्तृतीयः । २ ।। 1 ७६ । पदान्त वर्तमानस्य धुट स्थाने तृतीय स्यात् । वाफ ईश वागीश, षट्+अन्न-पडन्न । तृतीयस्य पश्चमे । १ । ३।२। पदान्ते वर्तमानस्य तृतीयस्य स्थाने पञ्चमे परे आसन्नो वाऽनु- नासिक: स्यात्। पड्मम पण्मम । प्रत्यये पञ्चमे नित्य पण्णाम् , वाडमयम् । प्रथमादधुटि शछः । १।३ । ४ । पदान्ते वर्तमानात प्रथमात् परस्य शकारस्याधुटि परे छो वा स्यात । वाक् शूर -वार , तत+श्लोकेन-तच्छ्लोकेन । ततो हश्चतुर्थ ।।३।३ । पदान्ते वर्तमानात् तृतीयात् परस्य हकारस्य स्थाने पूर्ववर्णसवग- श्चतुर्थो वा स्यात् । वाग्घीन , वागहीन । तद् हित, तदधितम् । तर्गस्य वर्गवांभ्या योगे चटवा । १ । ३ !६०। तर्मन्य स्थाने शकारेण चवर्गेण च योगे चार्ग स्यात्, तया पसारेण स्वर्गेण च योगे वर्ग: स्यात । तत्+शेते-तच्छेत, मवान्+शेते-भानशेते, तत्+नितम्-तधिनम्, पेष्+ता-पेप्टा, तत+टीफ्ते-तट्टीकते ।

·सस्य
शों
सकारस्य म्यान शकारेण चवर्गेण च योगे शकारः म्यात् ।
तया पकारेण टवर्गेण च योगे शकारः स्यात् । कमशेतकरशेते,
कसचरति-कन्यरति, सपिएम-मर्पियु, कमीका-कष्टीकते।
न शात् ।।३।६२॥
शकारात परम्य नवर्गस्य चार्गो न स्यात् । प्रश्नः, अनाति,
विश्नः।
पि तवर्गस्य । १।३१ ६४।
पदान्त वर्तमानम्य तवर्गम्य स्थाने ट्वर्गा न स्यात् पकारे
परे । भवान् पष्ठ..
लि लो। १३१६५।
पदान्त वर्तमानम्य तगम्य स्थाने आसन्नो लकार: स्यात् ।
तद टुनाति-तल्लुनाति, मवान् लिखनि-मवाहिँवति ।
पदान्तावर्गाटनाम्नारीनवतेः । १।। ६३ ।
पदान्ते वर्तमानात् वर्गान् परस्य नामनगरीनवतिबनिनस्य
तवर्गस्य सकारस्य च स्याने टवर्ग-पकारौ नम्यानाम् । पडनयनम् ,
पट् सन्ति । पदान्तादिति किम् ! ईट्टे । अनामनगरीनवनेरिति किम् ?
पग्णाम् , पण्णगरी, पण्णवतिः ।
न मिञ्च् । १।२ । १९ ।
.
"

·पदान्ते वतमानस्य नकारस्य :शकारे परे च् इत्यादेशो
पा स्यात् । भवान्+शूर - भवाञ्चशूर इति नाते ' प्रधमादधुटि
इत्यादिना छत्वे भवाञ्छर इति सिद्धम् ।
इनः सः त्सोऽश्च । १।३ । १८ ।
पदान्ते वतमानाद् डकाराद् नकाराञ्च परस्य सकारस्य स्थाने
त्स इत्यादेश स्यात् ।श्चावयवश्चेत् सकारो न स्यात्। पड्+सीदन्ति-
पडसीदन्ति, भवान्+साधु-भवान्त्साधु । अश्चेति विम् पद
2
श्योतन्ति ।
नोऽप्रशानोऽनुस्वारानुनामिको च
पूर्वस्याघटपरे । १।३।८।
पदान्तस्यस्य प्रशान्वनशब्दसम्बन्धिनो नस्य चत्तषु सद्वि
तीयेषु अधुपरेषु शपमा यथासंख्य स्यु , अनुस्वारानुनामिको च
पूर्वस्य । भवान्+चारु -भवाश्चारु , भवाश्चारु । मवान+छेक
भवा छेक , भवाश्छेक । भवान्+क-भवाष्टक ,भवाष्टक ! भवान्।
ठकार -भाछकार , भवाँष्ठकार । भवान्। तनु-भवास्तन् । भवाँ
लनुः । भवान्+थद्धति-भवास्थुइति, भवॉन्धुति । प्रशान्वर्मन
किम् । प्रशान+चर -प्रशाश्चरः । अधुडिति रिम् । भवान
त्सरुकः।
पुमाऽशिट्यघोपेऽख्यागि रः ।। ३ ।।

·पुस्शब्दम्य संयोगलुक्यनुकरण पुम् इति । पुमो मस्य अधुर परो
यस्मात् तादृशो यः शिल्यावनितोऽघोपः तस्मिन् परे रादेशः
म्याद । पूर्वस्य चानुम्बारानुनासिौ क्रमेण ।
पुंसः । २१३१३
पुमो रकारस्य कखे पंफ च परे सू स्यात् । पुम्+कोकिल:-
कोकिलः पुम्कोकिलः।
नृनः पेषु वा । १।३।१०।
नृनो नकारस्य पे परे रकारः स्याद् । पूर्वस्य चानुस्वारानु-
नासिकौ कमेण । नृत्+पाहि-नरपाहि पाहि न पाहि न:
पाहि नृत्पाहि ।
हस्त्राद् गणनो ।। १।३। २७ ।
हत्वात् परेषां पदान्ने वर्तमानानां गणना स्वरे परे द्वे रूपे
स्याताम् । इम्ते-कुडडास्ते, सुगह-सुगण्णिह,
पचन्न आस्ते-पचन्नास्ते ।
स्वरेभ्यः । १।३।२५ ।
स्वरात परस्य पदान्नेऽपदान्ते च वर्तमानस्य छकारस्य द्वे
रूपे स्पाताम् | तब छत्रम्-तवछत्रमिति नाते ।
अयोपे प्रथमोऽशिटः । १३ । ५० ।
2

·(१८) अयोपे परे शिवनस्य धुट: प्रथमः स्याद् । अनेन प्रपम- कारस्थ चत्वे कृते तवच्छत्रमिति सिद्धम् , एवं इच्छति गन्ती स्यादयो ज्ञेयाः। अनामाडो दीर्वाद् वा च्छः । १।३ । २८ । आह्मावर्जदीर्यात् परस्य छकारस्य द्वे रूपे वा स्याताम् । कन्या+छत्रम्-कन्याच्छन्त्रम्, पक्षे एवम् । अनाडमाडिति किम् । आच्छाया, माच्छिदत् इत्यादौ नित्यमेव । तौ मुमो व्याने स्वौ । १ । ३ । १४ । मोर्म इत्यागमस्य मकारस्य पदान्तस्थस्य च मकारस्य व्य- नने परे परन्यञ्जनस्यैव स्वसंज्ञावनुस्वारानुनासिको क्रमेण स्या- ताम् । चक्रम्यते, चक्रम्यते; त्वंकरोपि, त्वड् करोपि, त्वं पचसि, त्वम्पचसि; संयन्ता, मयन्ता; संवत्सरः, सत्सरः; त्वं लासि, स्वल्लासि । म्नां धुवर्गेऽन्त्योऽपदान्ते । १।३।३९ । अपदान्ते वर्तमानानां मकारनकाराणां धुसंज्ञक वगें परे तस्यैव स्वोऽन्त्यः स्याद् । गम्+ता-गन्ता; शन्+किना-शंकिता। शिदोऽनुस्वारः।१।३।४। अपदान्तस्पानां मकारनकाराणां शिटि हे च परेऽनुस्वारः स्याद् कम्+म:-कसः; यशान्+सि-यशांसि । .

·((१) मनयवलपरे है।।३।१५। मनयवलपरे हकारे पदान्तस्थस्य मकारस्यानुस्वारानुनासिको स्वौ फ्रमेण स्थाताम् । विलयति, किम्झन्थ्यति; किंनुते, किन्नुने; किंहालयति, कि लयति; विहादयति, किहला- दयति । स्सटि समः । १।३। १२ । समित्येतस्य स्सटि परे सकारोऽतादेशः स्याद्, अनुस्वारा- नुनासिकौ च पूर्वस्य । सम+स्कर्ता-संस्कर्ता, सँस्कर्ता। लुक । ।३ । १३ । समित्येतस्य मकारस्य लुक स्याद् , पृथग्योगाद् नानुम्वानु- नासिको स्तः । सस्का । लोः कटावन्तौ गिटि नवा । १।३ । २७ । कारणकारयोः शिटि परे कटावन्तौ वा स्याताम् । प्राइ- शेते- प्राशेते, प्राक्छेते; सुगण पष्ठः, सुगण्ट्पष्ठः । इति व्यअनसन्धिः ·(१०) अथ विसर्गसन्धिः चटते सद्वितीये । १ ।३ । ७ । पदान्ते वर्तमानस्य रफारस्य सद्वितीयेषु चटनेषु परेषु यथा- संख्यं शपसा इत्येते आदेशा स्यु । कर+चरति-कश्वरति, कर+टीको-कष्टीकते, कर तरति-स्तरति । शिट्यघोपात् । १।३ । १५ । अघोपात् परे शिटि परे पदान्ने वर्तमानस्य रेफस्य विसर्ग एव भवति । र सरुक:-कत्सरुक, वासर+झौमम्-वासः सौमम् , सपि+साति-पपि प्लाति । व्यत्पये लुग् वा । १।३१ ५६ । शिट परोऽघोप इति व्यत्ययस्तस्मिन् परे पदान्ते वर्तमा- नस्य रेफस्य लुगू वा स्यात् । कन्ठीवति-कप्ठीवति, पक्षे काठठीवति, क. टीवति । शपसे शपसं वा।१।३।६। पदान्ते वर्तमानस्य रेफस्य शपसेषु परेषु यथासंख्यं शपसा वा स्युः । कर+शेते-शेते, क शेत; कर+पण्ड-कप्पण्डः, कः पटा कर+साधुः-स्साधुः, कः साधुः पक्षे 'र: पदान्ते विसर्ग- स्तयोः । इत्यनेन विमर्ग ।

·(२१) २ः करखपफयोक-पौ। १।३।५। पदान्ते रेफस्य-पौ यथासंख्य वा स्याता कल-पफयो. 'पायो । शेति-काकरोति, पक्षे विसर्ग के करोति एवं कर सनति-काखनति, २ खनति, वरन पचति-क- पचति, क पति, कर नति-करफलति, क फलति । कस्+साधु अन 'सोरु ' इत्यनेन रुत्वे कर+माधुरिति जाने र: पदान्ते विसर्गस्तयोः । १।३।५३ । पदान्ते वर्तमानस्य रेफन्त्य विसर्ग स्याद्, विरामेऽगोपे च परे 1 क साधु । वाचस्पत्यादय सज्ञाशब्दा निपातनात सिद्धा भवन्ति वाचम्पति , बृहस्पति दिवस्कर , तत् शब्दस्य रे परे चौरा वाच्ये तस्कर इत्यादय । अङ्गः ।२।२१७४। अहनशब्दम्य पदान्ते रुरित्ययमादेश म्याद । स च परे सर्वत्रासन-पूर्वन च म्यादिविधौ । दीर्धाणि अहानि यस्मिन् स दोहो निदार । रो लुप्यरि ।।१।७५ । अन् शब्दस्य लुपि मन्यामरफे परे पठान्ते र इत्य-तादेवशः स्यात् । अहण , अहरधीते । जीति विम । अहोन्पम, अहो- रानम्, अहोरथन्तरमि यादो रफादेशामागाट ने रत्वं च ' असा इत्यादिनौत्ये ने स्वाणि मियन्ति । ~ ·(२२) अतोऽति रो रु।१।३ । २० । पदान्ते वर्तमानादकारात् परस्य रोरकारे परे उ इत्ययमादेशः स्याद् । कर+अर्थः इति स्थिते का अर्थ इति जाते । अवर्णस्ये- त्यादिनौत्वे कृने को अर्थ. इति जाते ' एदोतः पदान्तेऽस्य मुक् । इत्यनेनाकारस्य लुकि कोऽर्थः इति सिद्धमेवं देवोऽर्यः इत्यादयः । रो रे लुक् दीर्घश्वादिदुतः । १ । ३ । ४१ । रेफस्य रेफे परेऽनु लुफ स्याद् । पूर्वस्य चाकारस्येकारस्यो- कारस्य च दीर्घः स्याद् । पुनर+रमते-गुना रमते; अग्निमयेन- अग्नीरथेन, पटुर+राना पटूराना । दस्तड्ढे । १।३।२४। दकारस्य तन्निमित्ते ढकारे पोऽनु लक स्याद, पूर्वम्य च दीर्घः। लि दम्-लीढम्। घोपवति । १३ । २२ । पदान्ते वर्तमानस्याकारात परस्य रो घोपवति परे उ इत्या- देशः स्यात् । वर+गन -को गनः, देवर याति-देवो यानि । अवर्णभोभगोऽयो लुगसन्धिः । १।३।२२। अवर्णाद मोभगोऽधोभ्यश्च परस्य रोलुक म्याद घोपवति परे। देवार+यान्ति-देवा यान्ति, भोर याहि-भोय हि, भगोर याहि- मगोयाहि । अघोर पति-अघोहससि । -- ·(२३) रोषः। १३ । २६ । अवर्णाद मोभगोऽयोम्यश्च परम्य पदान्त वर्तमानस्प रो स्वरे परे य इत्यादेश स्याद् । तम्य च 'स्वरे वा ' इत्यनेन वा टक् । देवार अन-देवायन, देवा अत्र । कर+इह-वयिह, क इह । भोर +अन-मोयन, मो अन ओगोर्+त्र-भगोयत्र, अघोअत्र। मगोर+अन-भगोयत्र, भगोभत्र । अत्र लुकि सत्या सन्धिर्न भवतीति । वाहपत्यादयः।१।३१५८। अहर्पत्यादय शब्दा निपातनात साधो भवन्ति वा । अह- पति, अह पति , अह-पति , गीपति, गी पति , गी:पति , धूपति , धू पति , धृपति इत्यादय । एतदय व्यजनेऽननञ्सपासे । १।३ । ४६ । एतटस्तदश्च परस्य मेटुक त्याद व्यञ्जने परे। अकि प्रत्यये नममासे च न म्याद् । स+चति-स चरति, एष गच्छति-एप गच्छति । अनगिति किम् । एपको याति । अनसमासे किम् । अनयो याति । तदा सेः स्वरे पादा। १।३।४५ । तट परम्य सेक् स्यात् घरे पर। सा चेत पाढार्था- पाटपूरणी स्याट। सैप टागरथी राम सैप रामा युविष्ठिर । - 1 ·सैप करें महात्यागी सैप भीमो महाबलः । १। बाहुलकादपि किश्चिन्ज्ञातव्यम् , तदुक्तम्-- कचित् प्रवृत्तिः कचिदप्रवृत्तिः क्वचिद् विभाषा कचिदन्यदेव विधेर्विधान बहुधा समीक्ष्य चतुर्विध वाहुलकं वदन्ति ॥१॥ अनुक्तं सिद्धहेमन्याकरणादवसंयम् । इति विसर्गसन्धिः अथ विभक्तिर्निगद्यते स्त्यादिविभक्तिः ।। १ । १९ । अत्र स् इति त्यक्तानुवन्धस्य सेर्गहणम्, तीति त्यक्तानुव- न्यस्य तिव् इत्यम्य ग्रहणम् , स्यादयः सुपर्यन्नास्तिवादयः स्या- महिपर्यन्ताश्च विमक्तिसंज्ञाः म्युः । तदन्तं पदम् । १।१ । २० स्याद्यन्तं त्याद्यन्तं च नाम पदम भ्याट् । अधातुविभत्तिवाक्यमर्थवनाम | नाम्नोऽर्थी द्विविधा-याच्यो धोत्यश्च । तत्र वाच्योऽर्थः स्वार्थद्रव्यलिङ्गसंन्याराफिभेदात् पचाकारः यमाभिय शन्दोऽर्थः ·. . अम् टा रुपने प्रवर्तते स स्वार्थत्त्वतलापमिव्ययः नात्यादिरूपः । द्रव्यं. तदाश्रयीमूतं घटादिरूपम् | लिङ्गं पुंस्त्वादि । संख्या एक- त्वादिका । शक्तिः कर्तृत्वादिरूपा । द्योत्योऽयः समुच्चयादिरूपः । तद्वच्छन्दरूपं धातुविमकिवाक्यवनितं नामसंझं स्याद् । नाम्नः पराः स्यादयः सप्त विभकयो भवन्ति- एकवचनम्, द्विवननम, बहुवचनम्, सि जम् प्रथमा औ शस् द्वितीया भ्याम मिस तृतीया भ्याम रसि पञ्चमी ओस् आम् पष्टी सुप् सप्तमी औ जस् संबोधनम तनाकारान्तपुंलिङ्मो जिनशब्द । निन सि । इति स्थिने इ इत्यस्य इत्संज्ञायां सत्याम् । सो रु।२१। ७२ । पदान्ते वर्तमानस्य समारस्य रिन्यादेशः स्याद् । उकार: 'रोपः। इत्यत्र विशेषणार्थ. | ततः रः पद ने विसर्गस्तयोः भ्यस् चतुर्थी। " डि सि ·इत्यनेन विसर्ग सति जिनः इति सिद्धम् । द्वित्वविवक्षायां जिन औ -जिनौ । बहुत्वविवक्षायां जिन जस् इति स्थिते, जकारो जसीति विशेषणार्थ. । जिन अस् लुगस्यादेत्यपटे । २।१।११३ । अपदाढावकारे एकारे च परेऽकारस्य लुक् स्याद् । इति अ- कारस्य लुच. प्राप्तौ । अत आः स्यादौ जस्भ्याम्ये । १।४।१ स्यादौ जसि भ्यामि यकारे च परेऽकारस्याकार स्यात् । इत्यनेन बाधनाद कारस्य आकारे कृते दीवविमर्गी जिना । द्वितीयैकवचने जिन अम् इति स्थिते-- समानादमोऽतः । १ । ४ । ४६ । समानात् परस्यामोऽकारम्य लुक् स्याद् । निम् , बहुत्व विवक्षाया जिन रस् इति स्थिते-- शसोऽता सच नः पुंसि । १ । ४ । ४९ । शत्यधिनोऽकारेण सह पूर्वसमानस्यासन्नो दी देशः स्याद्, तत्संनियोगे च पुलिड्गविपये शर• मझारस्य नकारादेश स्यात् । मिनन् । तृतीय कवचने जिन श इति स्पिने- टाटसोरिनस्यौ।१।४।५। अकारात् परयो. म्याद्यो टाडसोर्ययामख्यमिनस्यौ स्याताम् । जिनौ। - ·- (२७) अवर्णस्येवर्णादिनतिसूत्रेण एवं कृते जिनेन । निन भ्याम् इति स्थिते अन आः स्यादौ । इत्यादिना दीकृते मिनाम्याम् । बहुत्वविवक्षायां जिन पिम् इति स्थित । मिस ऐस । १।४।२। अकारात् परस्य मिस ऐसादेशः स्याद् । 'ऐद्रौत सन्ध्य- सरैः । इति निनः । चतुश्यक्रवचने जिन डे इति स्थित-- उडस्योर्यातो । १।४।६। अकारात् परयोः स्यादिसंबन्धिनोटेंडस्योः स्याने ययासंख्यं य आत् इत्यादेशौ स्तः। अत आ' इत्यादिसुत्रेण दी. जि- नाय । निनाम्याम् । बहुत्वविवक्षायां नि र म्यस इति स्थित-~- एद् बहुस्मोसि । १।४।४। बर्षविपये सकारादो मकारादी ओसि च परेऽकारस्यकार: स्याट । निनेभ्यः । पञ्चम्य स्वचने जिन हसि इति स्थिते 'डम्योर्याती' इत्यनेन आति कृते दीवेंच जिनात! जिनाम्याम् । जिनमः । षष्ठ्येकवचनं जिन हम इति स्थित 'टायोरिनत्यो, इत्यनेन म्यादेश निनस्य । जिन ओस् इति स्थित एबहुस्मोसि' इत्यनेन एकारे 'एदैतोऽयाय ' इत्ययादेश निनयोः । षष्ठीबहुव- चने मिन आम् इति स्थिते । इस्वापच । १।४।३२। ।

·(२८). इस्वान्तादावन्तात् स्त्रीदूदन्ताञ्च परस्यामः स्थाने नामादेशः स्याद् । जिन नाम् इति जाते- दीर्थो नाम्यतिसृचतसृपः । १। ४ । ४७ । तिसृचतसृषकारान्तरेफान्तवर्जितस्य शब्दसंबन्धिनः समा- नस्य दीर्घादेशः स्याद् नामि परे । जिनानाम् । सप्तम्येकवचने निन डि इति स्थिते ' अवर्णस्येवर्णादिनेति । सुत्रेण एत्वे जिने । जिनयोः । बहुत्वविवक्षायां जिन सु इति स्थिते 'एट् बहुस्भोसि' इत्यनेनैत्वे कृते । नाम्यन्तस्थाकवर्गात् पदान्तः कृतस्य- सः शिड्नान्तरेऽपि । २ । ३ । १५ । नाम्यन्तादन्तस्यात् कवर्गाच्च परस्य पदमध्ये स्थितस्य विहि- तस्य कृतसंबन्धिनो वा सफारस्य पकारादेशः स्याद्, शिटा नका- रेण च व्यवधानेऽपि । जिनम्। संबोधनविवक्षायामेक्यचने जिन सि इति स्थिरे । अदेतः स्यमोलक।१।४।४४ । आमंत्रणायें वर्तमानादकारान्तादेकारान्ताच परयोः स्यमोः लुक् म्याद् । हे निन । है जिनौ । हे निनाः । एवम् अनिा संमवादीनामपि झाणि बदितव्यानि । अकारान्तसादीना तु विशेष:--पर्वः । मवौं । मर्य नम इति स्थिते

·।
(२९)
जस इ।१।४।९।
सर्वादेरकारान्तसंवन्धिनो जप्त : स्यात् । प्रत्ययस्य ' इति
सदिशे त । स सवौं सर्वान् । सर्व टा इति स्थिते टाप्रत्ययस्ये-
नादेशे कृते अवर्णस्येत्यादिना एत्वे कृते ।
रपृवर्णाद् नो णः एकपदेऽनन्त्यस्या-
लपटतवर्गशसान्तरे । २ १३ । ६३ ।
रेफपकारवणेभ्यः परस्य रपृक्र्णैः सहकपदे स्थितस्यानन्त्यस्य
नकारस्य प्रकारादेशः स्यात् । न चे निमित्तनिमित्तिनोरन्तरे
लकारचटतवर्गाः शसौ च सन्ति । सर्वेण । सर्वाभ्याम् । सः ।
सर्व डे इति स्थिते-
सर्वादेः स्मैस्मातौ । १।४।७।
अकारान्ततर्वादेः सम्बन्धिनोडेंडस्योः स्थाने यथांसंख्य
स्मस्माती । स्तः समै सर्वाभ्यां सर्वेभ्यः । सर्वस्मात सर्वाभ्यां
सर्वेभ्यः । सर्वस्य सर्वयोः । सर्व आम् इति स्थिते ।
अवर्णस्यामः साम् । ११ ४ ११५ ।
अवर्णान्तस्य सदिरामः स्पाने सामादेशः स्याद् । शेष
पूर्ववत् सर्वेपाम् । सर्व डि इति स्थिने ।
लेस्मिन् । १।४।८।
सर्वादेरकारान्तसम्बन्धिनो डे: स्थाने स्मिन् इत्यादेशः स्यात् ।।
-

·. सर्वस्मिन् सर्वयो सर्वेषु । हे सर्व हे सर्वी हे सर्वे । सर्व विश्व उभ उमयट् अन्य अन्यतर इतर उतर उतमत्वद् नेम, समसिमौ सर्वार्थी, पूर्वपरापरदक्षिणोत्तरावराधरा एते सप्त व्यवस्थार्थी, स्वशन्द आत्मात्मीयार्थ, अन्तर अपूर्वहियोगार्थ उपसंन्यानार्यश्च, स्यद् तद् यद् एतद इदम् अदस् एक द्वि युष्मद् अस्मद् भातु किम् एते सर्वादयोऽसजाया सर्वादिकार्यमानो भवन्ति । उभ- शब्दो नित्य द्विवचनार्थ उभो उभो उभाभ्या उभाभ्या उभा म्या उभयो उभयो । नास्य सर्वादिनिमित्तक विभक्तिकार्य गणपाठस्तु हेत्वर्थप्रयोगे सर्पविभक्त्यर्थ , उभा हेतू, उभाभ्या हेतुभ्याम्, उभयो हेत्वो । उभयद इत्यन टकारो डोप्रत्यार्थ उभयीदृष्टि । उभयटशब्दस्य द्विवचन नास्नि, केपाचिद् मते द्विवचन मपि तन्मते सर्वशब्दवद् रूपाणि । उभय उभये । उभयम् उभ- यान। उमयेन उभयै । उभयस्मै उभयेभ्य. उभयस्माद् उभयस्य । उभयेषाम् । उभयस्मिन् उभयेषु । अन्य अन्यौ अन्ये । अन्यम् अन्यौ अन्यान् इत्यादय । तरोत्तरपदोऽन्यतरशब्दऽव्युत्पन्न , अन्यतर अन्यतरौ अन्यतरे इत्यादय । डतरडतमी प्रत्ययौ ततस्तद न्ता• कतरकतमादय शब्दर ग्राह्या एतौ च स्वार्थिको प्रत्ययाविति प्रकृतिमहणेनैव तदहणसिद्धे तयोरस्मिन् प्रकरणे ग्रहणमन्येपा स्वापिस्प्रत्ययान्तानाम् निषेधार्थ पृथक्त्वेन कृतम् । कतर क्तरी कतरे । क्तरम् क्तरौ कतरान कतरेण. कतरस्मै क्तरस्माद क्न रेपाम कतरस्मिन् । एव क्तम । पूर्व पूर्वी ।

·नवभ्यः पूर्वेभ्य इस्मास्मिन् वा । १।४।१६ ॥
पूर्वादिभ्यो नाभ्यः परे येड स्मात् स्मिन् आदेशा उक्ता-
स्तै वा स्युः । पूर्व पूर्वाः । पूर्वस्मात् पूर्वात् । पूर्वस्मिन् पूर्वे।
एवं परादीनाम् । शेपं सर्ववत्
तीय डिस्कायें वर।१।४।१४ ।
तीयप्रत्ययान्तं डित्कायें सर्वादि; स्याद् । द्वितीयत्मै
द्वितीयाय । द्वितीयस्माद् द्वितीयाद् । द्वितीयस्मिन् द्वितीये !
शेष रामवद् ।
नेमार्थप्रथमवरमतयायाल्पकतिपयस्य वा । १।४।१०॥
नेमादीनि नामानि तयायौ प्रत्ययौ तेषां जस वा स्यात् ।
नेमे नेमाः शेष सर्ववत। अधैं अर्धाः। प्रथमे प्रथमाः। परमेचरमाः।
द्वितये द्वितयाः । द्वये द्वयाः । अस्पे अल्पाः । कतिपये कति-
पयाः। शेष मिनवत । अकारान्तलिङ्गो मासशब्दः । मासः
मासौ मासाः । मासं मासी।
मासनिशासनस्य शसादौ लुग् का । २१ । १०० ।
एपां शसादौ म्यादौ परे लुगन्तादेशो वा स्याद् । मामः
पासान् । मासा मासेन । माभ्यां मासाभ्याम् । माभिः मासैः मासे
• मासाय'। माभ्यां मासाभ्याम् । माम्यः मासेभ्यः। मासः मासात् ।
पाम्यां माताभ्याम् । माभ्यः मासेभ्यः । मास: भातस्य भासोः
.

·मासयोः। मासां प्राप्तानाम् । मासि मासे । मासोः मासयोः। मास्सु मासेषु । आसूना आसनेन । आकारान्तपुंलिङ्गः सोमपा- शब्द:- सोमपा सोमपौ सोमपाः । सोमपाम् सोमपौ । लुगातोऽनापः । २।१।१०७ : आबनितस्याकारस्यडीस्याद्यस्वरे परे लुम्म्याट्। सोमपः। सोमपा सोमपाभ्याम् सोमपाभिः सोमपे सोमपाभ्यां सोमपाभ्यः । सोमपः सोमपाम्यां सोमपाभ्यः सोमप. सोमपोः सोमपाम् सोमपि सोमपोः सोमपासु हे सोमपाः हे सोमपौ हे मोमपा । एवं विश्वपा शंखध्मा हाहा इत्यादयः । इकारान्तपुंलिड्गो मुनिशब्दः-मुनि: मुनि औ इति स्थिते इदुतोऽवेरी । १। ४ । २१ । खीवर्जिनस्येदन्तस्योदन्तस्य च औता सह यथासंख्यमादृता- वादेशौ स्याताम् । मुनी ! मुनि जस् इति स्थिते । जस्वेटोत् । १।४।२२ । इदन्तस्योदन्तस्य च जसि परे यथासंख्यमेदोतौ स्याताम् । अयादेशे मुनयः। मुनिम् । मुनी। मुनीन् । मुनि टा इति स्पिते- टः पुंसि ना १ । ४।२४ । इदन्तादुदन्ताच परस्य टाप्रत्ययस्य स्थाने ना इत्यादेशः स्याद् मुनिना । मुनिम्याम मुनिभि. | मुनि के इति स्थिते ! हिस्पदिति ।। ४ । २३ । .

·अदिति डिति स्यादौ परे इदन्तायोदन्तस्य च यथासंख्यमेदोतो
स्याताम् । मुनये । मुनिभ्याम् । मुनिम्य
एदोनयां उसिम्सो २ः । ११४१३५
एदोनयां परयो मिड सोः स्थान र इत्यादेशः स्यात् ।
मुनः। मुनिभ्याम् । मुनिभ्यः । मुनेः । मुन्योः । मुनीनाम् ।
मुनि+हि इति स्थिते ।
डिडी । १।४।२५॥
इदुदन्तात् परस्य डिप्रत्ययस्य डी इत्यादेशः स्यात् ।
डित्पन्त्यस्वरादेः।२।१।११४ ।
डिति परेऽन्त्यस्वरादेर्लक् स्यात् ! मुनौ । मुन्योः। मुनिषु।
सम्बोधने मुनि+सि इति स्थिते ।
इस्वस्य गुणः।१४।४१॥

·(३४) हे कुन्यो । हे कुन्थू । हे कुन्थव । सखिशब्दस्य विशेष.- सखि+सि इति स्थिते । अदुशनस्पुरुदंशोऽनेहसश्च से । १।४। ८४ । सकारान्तादुशनस पुस्दशस इकारान्तसखिशब्दाच्च पर- स्य शेषस्य से देश स्यात् । डिवादन्त्यस्वरादेलपि सखा । शै- पस्येति विशेषणाद हे सन्वे । सम्नि-औ इति म्यिने । सरयुरितोऽगावैत् । १।४।८।। इदन्तस्य सखिशब्दस्य बन्विनि वाऽन्यमम्बन्धिनि शि- वर्जिते शेपे पुटि परे एकारान्तादेश स्यात् । आयाटेशे सग्वायो । सरनाय । सखायम् । सम्बायो । सग्वीन् । सखि+टा इति स्थिते। न नाडिदेत् । १ । ४ । २७ । कैवल्सखिपतिम्या परस्य टाप्रत्ययम्य नादेश , डिति परे एकारश्चोत स न स्यात् । सग्या । सरािभ्याम् । सखिमि । सरये । सखिभ्याम् । सखिभ्य । सखि+डसि इति स्थिते डका- रस्येत्सम्झाया मत्याम् ' वर्णादे ' इत्यादिना यत्वे सख्य+अस् इति जाते ! खितिवीतीय उर । १।४। ३६ । खितिसीतीसम्बन्धिन इवर्णस्य स्थाने यो यारम्नस्मात् परयो सिडसो स्याने उरादेश स्मात् । सरयु । मग्विभ्याम् ।

·सखिभ्यः । मायुः। सख्योः । मद्रीनाम् । सखि+डि इवि स्थिते । केवलसग्विपत्तेरौ। ११४१२६ । क्षुदन्ताम्यां केवलमग्विपतिम्या परस्य डेरी इत्यादेशः स्याता मस्यौ । सन्यो । मखिषु । हे सखे । हे सग्वायौ । हे सखायः। एवं पतिः पती पतयः । पतिम् पती पतीन् । पन्या पतिभ्याम् पतिभिः । पत्ये पतिभ्याम् पतिभ्यः । पत्युः पतिभ्याम् पतिभ्यः पत्युः पत्योः पतीनाम् । पत्यो पत्योः पतिए । काउति विशेष शात् ममासे तु मुनिवद्-भूपतिः मूपती भूपतयः । मूतिम् मूपती भूपतीन् । भूपतिना भूपतिभ्याम् भूपतिमिः । मूरतये भूपतिभ्याम् भूतिभ्यः । भूातः भूपतिभ्याम् भूपतिभ्यः । मूरतः मूपत्योः भूपतीनाम् । पनौ भूपत्योः भूपतिः । एवं मुसखा सुसखायौ सुमवायः। सुमखायम् सुसम्बायो मुसखीन् । सुमलिना मुसखिभ्याम् सुमग्विभिः स्यादयः । नित्यद्विवचनानो द्विशब्दः-- द्वि+औ इति स्पिते । आ देरः।२।१॥४१॥ द्विशब्दममियाप्य त्यदादीनामन्त्यस्य तत्सम्पम्बिनि स्यादी परे तमादौ च तद्धिने पोशारादेश: स्यात् । हस्औ द्वौ द्वी! दाम्याम् । द्वाभ्याम् । द्वाभ्याम् । इयोः। वयो । विशब्दो नित्य बहुवचनरन्त.. अय। बीन् ! प्रिमिः त्रिम्य इत्रिन्य. निम्आम् इति स्थिते।

·स्त्रयः । १।४।३४। आम्सम्बन्धिनः त्रिशब्दस्य त्रयादेशः स्यात् । त्रयाणाम् । त्रिषु ! कतिशब्दो नित्यं बहुवचनान्त: त्रिषु लिङ्गेषु सदृशश्च । कति जस् इति स्थिते । उत्यतु संख्यावत् । १।१।३९ । इतिप्रत्ययान्तमत्वन्तं च नाम संख्यावत् स्यात् । इतिष्णः संख्याया लुप् । १।४।५४ । डतिप्रत्ययान्तात् पकारान्ताद् नकारान्ताञ्च संख्यावाचिनः परस्य नसशसोटुप् स्यात् । कति । कति । कतिभि । कतिभ्यः । कतिभ्यः । कतीनाम् । कतिपु । लुक् इत्यनेन सिद्धे लुबिधानं स्थानिवद्भावबाधनार्थम् । ईकारान्तपुंलिङ्ग सुश्रीशब्दः । सुश्रीः मश्री+औ इति स्थिते । बातोरिवणोवर्णस्येयुत् स्वरे प्रत्यये ।२।११५० । धातोरिवोवर्णयो. स्वरादौ प्रत्यये परे यथासंख्यमियों स्याताम् । सुश्रियौ । मुश्रियः । मुश्रियम् । मुश्रियो । मुश्रियः। सुश्रिया । सुश्रीभ्याम् । सुश्रीभि वेयुवोऽस्त्रिया , इत्यनेन मुश्रियै मुश्रिये । मुश्रीभ्याम् । सुश्रीभ्यः । मुश्रिया. मुश्रियः । मुश्रीभ्याम् । सुश्रीभ्यः। मुश्रियाः मुश्रियः । सुश्रियो । श्रियाम् सुश्रीणाम् । मुश्रियां मुधियि । सुधियोः । मुश्रीपु : हे मुश्रीः ·(३७) सुश्रियों मुनियः । क्रोमित्यादीनां नित्यत्रीत्याभावाद् दै दास् दास दाम् इत्यादय आदेशा डिताम्प्रत्ययस्याने न भवन्तीति यवक्रिये । यवक्रियः । यवक्रियः। यत्रक्रियाम् । यत्रक्रियि । शेष मुश्रीवत् । एवं स्वयम्भूः स्वयंमुवौ स्वयंभुवः । स्वयंमुवम् स्वयं- मुवौ स्वयंमुवः। स्वयंमुवा स्वयंमूम्यां स्वयंभूमिः । स्वयंमुवे स्वयं- मूम्यां स्वयंभूम्यः । स्वयंभुवः स्वयंमूम्यां स्वयंभूभ्यः । स्वयंमुषः -स्वयंमुवोः स्वयंभुवाम् । स्वयंभुवि स्वयंभुदोः स्वयंभूत् । आमो नाम् वा । १।४।३१। इयुत्सम्बन्धिनी यौ नित्यस्त्रीदूतौ ताभ्यां परस्य तत्सम्बन्धिनो वायसम्बन्धिन आमो नाम् वा स्यात् । सुश्रीणां सुप्रियाम् । सेनानीशब्दस्य विशेषः-सेनानीः । क्वित्तेरमुधियस्तौ । २।१ । ५८ । विष्प्रत्ययान्तेनैव या समासवृत्तिस्तस्याः सुधीशब्दादन्यस्याः सम्बन्धिनोः धातोरिवर्णोवर्णयोः स्वरादौ स्यादौ परे यथासंख्य य - इत्येतो आदेशौ स्याताम् । सेनान्यौ सेनान्यः । सेनान्यम् सेनान्यो सेनान्यः । सेनान्या सेनानीभ्याम् सेनानीभिः । सेनान्ये सेनानीभ्याम् सेनानीम्यः । सेनान्यः सेनानीम्यां सेनानीभ्यः । सेनान्यः सेनान्योः सेनान्याम् । सेनानी+डि इति स्थिते । निय आम् । १।४।५१। नियः सम्बन्धिनो डेराम स्यात् । सेनान्याम् सेनान्योः सेना- ·नीषु । हे सेनानी सेनान्यो सेनान्य । एव ग्रामणी । यक्लू यवल्वौ यवल्व । यवल्वम् यवल्वौ याल्व । यावा यालूभ्यां यवसूभिः । यवल्वे यवलूभ्या यवलूम्छ । यवस्म यवलूभ्याम् यवलूभ्य । यवल्व यवल्वो यवल्वाम् । यवल्लि यवल्वो यव- लूषु । हे यवलू यवल्वौ यवल्व । हन्पुनर्वकारैर्भुव । २ । १ । ५९ । हनादिभि सह या त्रिवृत्ति तत्सम्बन्धिन एव मुवोधातोरु- वर्णस्य स्वरादौ स्यादौ परे व् आदेश स्यात | इन्भू हुन्थ्यो द्वन्द । हन्म्यम् हनम्वौ हन्न । इन्भ्वा दृन्भूभ्याम् हन्भूभि । दृन्वे इन्भूम्य म् भूम । हम्ब हन्भूभ्याम् दृ-भूभ्य । इन्भ्व- हन्भ्वोः हाम्वाम् । दृन्त्रि हुन्थ्यो छन्भूषु । हे हन्भू हन्भ्वौ हन्म्वः। 'विधवृत्ते -' इत्यादिना सिद्धे पृथग्योगारम्भ मुव एमि- खेति नियमार्थम्तन सायमुसावित्यादावुवादेश एव । ईकारान्तो वाना मीशन -वातप्तमी: वातप्रम्यौ वातप्रम्य । वातप्रमीम् वातप्रम्यौ वातप्रमीन् । वातप्रम्या वातप्रमीभ्य म् वातप्रमीभि । वातप्रम्ये वातप्रमीम्या वातप्रमीम् । वातप्रम्य वातप्रमीम्या वातप्रमीम्य । वातप्रम्य वातप्रम्यो वातमम्याम् । वातप्रमी वातप्रभ्यो वातप्रमीषु । हे वात्प्रमी वात्प्रम्यौ वातप्रम्य । जारान्तो हूहूशब्द । इहू हवी हुव 1 हूम् इदौ हुन् । द्वा हूहूभ्पा हूहूनि । हू। हुम्मा हम्य । दूत ·. हूहुभ्यां हुहुभ्यः । हूतः इहोः हूह्वाम् । ह्वि हूहोः हृद्दषु । हे हूहूः हूझो हूल्ह्यः । ऋकारानः पितृशब्दः । पितृति इति स्थित 'ऋदुनशस्पुरुदंशो-' इत्यादिना से , हित्वादन्त्यस्वरादिलोपे पिता । पितृ औ इति स्थिते । अडौं च।१।४।३९ ऋकारान्तत्य को घुटि च परे अर आदेशः स्यात् । पितरौ पितरः । पितरम् पितरौ पितॄन् । पित्रा पितृभ्यां पितृभिः । पित्रे पितृभ्यां पितृभ्यः । पितृ इति इति स्थिते । ऋतो डुर् । १।४। ३७१ अकारात् परयोईप्तिडतोः स्याने डुरित्यादेशः स्यात् । पितुः पितृभ्यां पितृभ्यः । पितुः पित्रोः पितृणाम् । पितरि पित्रोः पितृपु । आमन्त्रणे ' हूत्वस्य गुण । इति गुणे हे पितः पितरौ पितरः । एवं जामातृ-मातृ-प्रभृतयः । ना नौ नरः । नरम् नरौ नृन् । ब्रा नृभ्यां नृभिः । ब्रे नृभ्यां नृभ्यः । नु नृभ्यां नृभ्यः । नुः त्रोः । न+आम् इति स्थिते नामादेशे । नुर्वा । ११ ४१४८। नृशब्दम्य नामि परे दीर्थो वा स्यात् । नृणां नृगाम् । नरि नोः नृषु । हे नः नरौ नरः । कर्तृ+सि कर्ता | कऔि इति स्थिते ।

·(३०) तृ-स्वस-नप्तृ-नेट-क्षत्-होतृ-पोतृ-प्रशाखो घुट्यार । १।४।३८ । तृ इति तृच्-तृनोर्ग्रहणम्, तदन्तस्य स्वस्रादेश्च ऋतः स्थाने धुटि परे आर् आदेशः स्यात् । कर्तारौ कर्तारः । कर्तारम् कर्तारी कर्तृन् । क; कर्तृभ्यां कर्तभिः । कर्ने कर्तृभ्यां कर्तृभ्यः । कर्तुः कर्तृभ्यां कर्तृभ्यः । कर्तुः कोः कर्तृणाम् । कर्तरि कोः कर्तृषु । हे कर्तःकर्तारौ कर्तारः। एवं नप्ता नप्तारौ नप्तारः। नेष्टा नेप्टारौ नेप्टारः। क्षत्ता क्षत्तारौ क्षत्तारः । होता होतारी होतारः । पोता पोतारौ पोतारः । प्रशास्ता प्रशास्तारौ प्रशास्तारः । इत्यादय. । क्रोष्टु+सि इति स्थिते । क्रुशस्तुनस्तुच् पुंसि । १३ ४ १९१ । क्रुशः सम्बन्धिनस्तुनः शेषे घुटि परे तूचादेशः स्यात् । कोष्टा कोष्टारौ कोष्टारः । कोष्टार क्रोप्टारौ क्रोएन् । कोष्टु+टा इति स्थिते । टादौ स्वरे वा।१।४ । ९२ । टादौ स्वरादौ परे क्रुशस्तुनस्तृच् वा स्यात् । क्रोष्ट्रा क्रोटुना । नोप्टुया बोटुभिः । कोप्टू कोप्टव । क्रोटुभ्यां क्रोष्टुभ्यः । मोटुः क्रोटोः । क्रोटुभ्यां क्रोटुम्यः । क्रोष्टः क्रोटोः। कोट्वोः। को। आम् इति स्मिते नित्यानित्ययोनित्यविधेर्बलीयस्त्वात् प्रथममेवामो नामि ने क्रोटूनाम् । कोप्टर क्रोष्टौ क्रोष्ट्वोः क्रोष्टुपु । सम्बोध- ·(११) ने सौ शेपचुटोऽभावान् तचोऽमावाद् हे फोटो कोदारों क्रोप्टारः। एकारान्तः अतिहेशद्ध.-अतिहेः अतिहयौ अतिहयः । अतिहयम् अतिहयो अतिहय । अतिहया अतिहेम्याम अतिहेमिः । अति- हये अतिहभ्याम् अतिहेभ्यः । अतिहेः अतिहेम्याम् अप्तिहेभ्यः ! अतिहेः अतिहयोः अतिहयाम् । अतिहयि अतिहयोः अतिहेषु । सम्बोधने अतिहे+सि इति स्थिते । 'अदेतः' इत्यादिना से कि हे अतिहे अतिहयो अतियः । ऐकारान्तः सुरैशब्दः । सुर+सि इति स्थिते । आ रायो व्याने । २१११५॥ शब्दस्य तत्सम्बन्धिनि व्यन्ननादौ स्यादौ परे आकारः स्यात् । पुरा सुरायो पुराय । सुरायम् सुरायौ मुरायः। मुराया। सुराभ्याम् सुराभिः । मुराये मुराभ्याम् मुराभ्यः । मुरायः सुरा- म्याम् सुराभ्यः । मुरायः सुरायोः सुरायाम् । मुगयि सुरायोः मुरासु । हे मुराः सुरायो मुरायः । एवम् अतिरै-अमृतयः । ओ- कारान्तलिछो गोशब्दः । गो+सि इति स्थिते । ओत औः।१।४।७४। ओकारस्य चुटि परे औकारादेशः स्यात् । गौः गावो गावः। गो अम् इति स्पिते । आ अम्शसोऽवा 11४१७५ । ओकारस्य अमः शमश्थाकारेण सह आ: स्यात् । गाम् गायों i

·.
(४२)
गाः। गवा गोभ्यां गोभिः । गवे गोभ्यां गोभ्यः । गोः गोभ्यां
गोम्यः । गोः गवो: गवाम् । गवि गवोः गोषु । हे गौः गावों
गावः। एवं मुद्यो-प्रभृतयः। औकारान्तो ग्लौशब्दः । ग्लौः ग्लाची
ग्लावः । ग्ला ग्लावो ग्लावः । ग्लावा ग्लोभ्यां ग्लोभिः । ग्लावे
ग्लोम्यां ग्लौम्यः। ग्लाव: ग्लोभ्यां ग्लौम्यः । ग्लायः ग्लावोः
ग्लावाम् | ग्लावि ग्लावोः ग्लौषु । हे ग्लौः हे ग्लावौ हे ग्लावः।
इति स्वरान्तपुंलिङ्गप्रक्रिया समाप्ता।
अथ स्वरान्ताः स्त्रीलिङ्गाः
आचन्तः सुमद्राशब्दः-सुभद्रा+सि इति स्थिते ।
दीर्घड्याव्यञ्जनात् सेः । १।४। ४५ ।
दीर्घाभ्यां ड्या बन्नाभ्यां व्यञ्जनाच परस्य सेर्टक् स्यात् ।
सुभद्रा । सुमद्रा+औ इति स्थिते ।।
औता।१।४।२०।
आचन्तस्य सम्बन्धिना औकारेण सह आपः स्याने एकारादेशः
स्यात् । सुभद्रे । सुभद्राः । 'सुभद्राम् सुभद्रे सुभद्राः । सुभद्रा+
टा इति स्यिते ।
गैस्येत् । १।४।१९

·आवन्तस्य एकारः स्यात्, टा मोह इत्येतयोः परयोः। मुम- द्रया सुमद्राम्यां मुभद्रामि. समदा+दे इति स्पिते । आपो हिन्तां यं यास् यास् याम् । १।४।१७ । आवन्तस्य रितां टेडसिडसहीनां स्थाने यथासंस्यं यै यात याम् याम् इत्येते आदेशा मवन्ति ।मुमदाय मुभद्राम्यां सुभदाभ्यः। मुमद्रायाः मुमद्राभ्यां मुमद्राभ्यः । मुमद्रायाः सुभद्रयोः सुभद्रा णाम् । मुभद्रायां मुमद्रयोः मुपद्राम् । सम्बोधने सुभद्रा मि इति स्थित एदापः।११४॥ ४२ । आमन्यायें वर्तमानम्यानन्तस्य सिना सहकारादेशः स्यात् । है मुमते है सुमढे हे मुमदाः । एवं चन्दना-मा-उपा-यक्षा-- शाला-माला-हेलर-दोलाऽऽदीनां रूपाणि नेयानि । नित्यदिद्विस्वराम्बार्थस्य इस्त्रः।१।४।४३ । येभ्यः गन्देभ्यः परेषां हितां स्थान दे-दामादय आदेशा नित्यं स्युस्ने निन्यदिन., तेषां द्विस्वराणामम्बार्यानामारन्तानां चामन्त्रणायें सिना सह हम्नः स्यात् । हे अम्ब । है अक्क । हे अल्ल। शेष सुमद्रावत् । अम्बाडा-अम्बाला-अम्बिकादीनां द्विमा- रामावाद् इस्वामवनेन सुभद्रावत् सर्वाणि रूपाणि | आग्लानां सर्वादीनां रित्प्रत्यये विशेषः । सर्वा हे इनि रिते। ये इयादेशे कृत।

·सर्वादेर्डस्पूर्वाः । १।४।१८॥ सर्वादेरान्तस्य परेपा ढितां स्थाने ये ये-यास्यास-याम् आदेशाः कथितास्ते डस्पूर्वाः स्युः। डिवादन्त्यस्वरादिलोपे सर्वस्थ । सर्वस्याः । सर्पस्याः । सर्वासाम् । सर्वस्याम् । शेपं सुमद्रावत् । एवं विश्वादीनामपि स्त्रियां रूपाणि बोध्यानि । उभयशब्दस्य टिवाद् डीप्रत्यये एकवचने बहुवचने च नदीवद् रूपाणि । तीयप्रत्ययान्तानां द्वितीयादीनां डिकायें सर्वादिवद् विकल्पन भवनाद् द्वितीयस्यै द्वितीयायै । द्वितीयस्याः द्वितीयायाः । द्वितीयस्याः द्वितीयाया:! द्वितीयस्याम् द्वितीयायाम्। शेपं सुमद्रावद् । आकारान्तो जराशब्दः । जरा । जरा+औ इति स्थिते । जराया जरस् वा। २।१।३। स्वरादौ स्यादौ परे जरापा नरसादेशो का स्यात् । नरसौ जर । नरस: जराः । नरसं नराम् नरसौ नरे जरस: नराः। नरसा जरया जराभ्यां जराभिः । जरसे जरायै नराम्यां जराभ्यः। जरसः ज़राया: जराम्यां जराभ्यः । जरस: जाया: जरसोः जरयो: जरसा नराणाम् । नरसि जरायां जरसोः नरयोः नरामु। हे जरे हे नरसौ नरे हे जरसः नराः । जरामतिकान्तः अतिनरः । अत्रापि 'एकदेगविकृतमनन्यवद्' इति न्यायाद् नर इत्यस्य नरसा- देशो मवति । अतिनरः अतिनरसो अतिनरी अतिनरसः अति- जराः। अतिनरसम् अतिनरम् भतिनरसो अतिनरी अविनरसः ·(४५) असिनरान् । अतिनरसा अतिनरेण अतिजराभ्याम् अतिजासैः अतिनीः । भतिजरसे अनिजराय अतिजराम्याम् अतिरेभ्यः । अतिजरम: अतिजराद अतिनराभ्याम् अतिमोम्यः । अति- अतिनस्य अतिजरसोः अतिगरयो. अतिकरसाम् अतिनराणाम् । अतिनरप्ति अतिजरे अतिजरसोः अतिनायोः अतिरेषु । हे अतिर हे अतिनरसौ अतिजरौ हे अतिनासः अतिनराः । केचित्तु टाप्रत्ययस्य इनादेशे उसेश्चादादेशे सति पश्चाद् जरसादेशमिच्छन्ति तन्मते अतिनातिना । अतिनरसाद । इति विशेषः । अतिजाशब्दस्य स्त्रियामपि अतिजा । तस्य न जरसादेश इति सुभद्रावद् रूपाणि । इकारान्तस्त्रीलिङ्गो बुद्धिशब्दः। बुटि परे मुनिवद्-युद्धिः बुद्धी बुद्धयः । युद्धिं बुद्धी बुद्धीः । बुद्धया बुद्धिम्यां बुद्धिभिः । बुद्धि डे इति स्थिते। स्त्रिया डितां वा दै दास् दास दाम् । १।४।२८ । स्त्रीलिङ्गे वर्तमानादिदुदन्तात् परेपा डितां स्थाने दै दास दास दाम इत्येते आदेशा का स्युः । दकारो नित्यदिदिति विशेषणार्थः । बुद्ध बुद्धये बुद्धिम्या बुद्धिभ्यः। बुद्ध्याः बुद्धेःबुद्धिम्या बुद्धिम्यः । नुदाः बुद्धेः सुद्धयोः बुद्धीनाम् । बुद्ध्यां बुद्धौ बुद्धयोः बुद्धिषु । हे बुद्धे हे बुद्धी हे बुद्धयः एवंधति-पति-कीर्ति-कान्ति-प्रभृती-- नामपि रूपाणि । धेनु-तनु-रज्जु-प्रभृतीनामपि तैस्तैरेव सूत्रः बुद्धिवद्याणि सिद्धयन्ति । धेनुः धेनू धेनवः । धेनुं धेनू धेनुः धेन्ता ·(४६) धेनुभ्यां धेनुभिः। धेन्वै धेनवे धेनुभ्यां धेनुभ्यः । धेन्वाः धेनोः धेनुभ्यां धेनुभ्यः। धेन्वाः धेनोः धेन्वोः धेनूनाम् । धेन्वां घेनी धेन्वोः धेनुषु । हे धेनो धेनू धेनवः । डीप्रत्ययान्त ईकारान्तो नदीशब्दः । नदी+सि इति स्थिते ' दीर्घडयाव्-' इत्यादिना सेलुधि नदी नद्यौ नद्यः । नदी नद्यौ नदीः । नद्या नदीम्यां नदीभिः । नदी डे इति स्थिते । स्वीदूतः।१।४।२९। नित्यत्रीलिड़गे वर्तमानादीकारान्तादूकारान्ताच परेषां डितां स्थाने यथासंख्य दै दास् दास दाम् इत्येत आदेशा निन्यं स्युः । नथै नदीभ्यां नदीभ्यः । नद्याः नदीभ्यां नदीभ्यः । नया: नयोः नदीनाम् । नद्यां नद्योः नदीषु । हे नदि हे नद्यौ हे नद्यः । एवं ब्राह्मी-कुमारी-सुन्दरी-उभयी-गौर्यादीनामपि । - स्त्रियाम् । ११४ । ९३ ॥ क्रुशः परस्य तुनः स्त्रियां तृनादेशः स्यात् निर्निमित्त "एव । तत ऋकारान्तत्वाद डीप्रत्यये क्रोष्ट्री । तस्य नदीवद्रूपाणि । ईकारान्तो लक्ष्मीशब्दः । तस्य डीप्रत्ययान्तत्वाभावान सेलेक् । सभी लक्ष्म्यो लक्ष्यः । हे लक्ष्मीः हे लक्ष्म्यौ है लक्ष्म्यः । एवम् अवी-तरी-तन्त्री-ही-धी-श्रीणां सेलुग् न भवति । अवी। तरीः । तन्त्रीहीः ] धीः । श्रीः । शेपं नदीवत् । ह्री-धी- ·(४७) श्रीणां तु विशेषोऽये वक्ष्यते । ईकारान्तो डीप्रत्ययान्तः स्त्रीशब्दः स्त्री । स्त्री+औ इति स्थिते । स्त्रियाः।२।१।५४ । स्त्रीशब्दस्य स्वरादौ स्यादौ परे इयादेशः स्यात् । लियो । स्त्रियः। बागसि । २११।५५ ॥ स्त्रीशब्दस्यामि शसि च परे इयादेशो वा स्यात् । त्रिय स्नीम् । स्त्रियौ । स्त्रियः स्त्रीः । स्त्रिया स्त्रीम्यां स्त्रीभिः । द्विता दे-दाताद्यादेशे सति इयादेशे च स्त्रिय स्त्रीभ्यां स्त्रीभ्यः । स्त्रियाः स्नीम्यां स्त्रीभ्यः। स्त्रियाः स्त्रियोः स्त्रीणाम् । स्त्रियां रिद्रयोःस्त्रीषु । हे त्रि हे स्त्रियौ हे स्त्रियः । ईकारान्तश्रीशब्दः । ननो यां श्रयने सा श्रीः । स्वरादौ परे 'धातोरिच!-- इत्यादिना इयादेशे थियौ श्रियः । श्रियं श्रियो श्रियः । श्रिया श्रीभ्यां श्रीभिः । श्री के इति स्थिते । वेयुवोऽस्त्रियाः।१।४। ३० इयुस्यानिनौ यो नित्यत्रीलिडगे वर्तमानावीकारोकारी तदन्तात् परेषां हितां स्थाने दै दास् दाम् दाम् इत्यादेशा का स्युः । स्त्रीशब्दं दायित्वा । श्रिय श्रिये श्रीभ्यां श्रीभ्या श्रियाः श्रियः श्रीभ्यां श्रीभ्यः । श्रियाः श्रियः श्रियोः श्रीणां श्रियाम् ।

·(१८) त्रियां श्रियि श्रियोः श्रीषु । हे श्री: हे श्रियौ हे श्रियः । एवं ह्री-धीप्रभृतय । ऊकारान्तो भ्रूशब्दः। भ्रः । भू+औ इति स्थिते भ्रू-श्नोः । २।१। ५३॥ भू-भोरुवर्णय स्तरादौ स्यादौ परे उवादेशः स्यात् । ध्रुवौ भ्रवः 1 5वं यौ भ्रवः । भ्रवा भ्रूभ्या भ्रभिः । भुवै ध्रुवे भ्रूभ्यां अभ्याभ्रुवाः भ्रवः भ्रूभ्यां भ्रूभ्यः। भ्रुवाः भुवः भ्रुवोः ध्रुवां भ्रूगाम् श्रुवां ध्रुवि भ्रुवो: भ्रूषु। हे भ्रूः ध्रुवौ ध्रुवः। एवं सुधूः। हे सुभु इति तूङन्तस्य । ऊडन्तो वधूशब्दः । वधूः वध्वौ वध्वः । वधू वनौ वधूः । वध्वा वधूभ्यां वधूभिः । वध्वै वधूभ्यां वधूभ्यः । वघ्याः वधूभ्यां वधूभ्यः विघ्नाः वध्वोः वधूनाम् ।वध्वां वध्वोः वधूषु । हे वधु हे वयो हे वध्वः । एवं करमोरू-जम्बूप्रभृतीनां रूपाणि ज्ञेयानि । 'ऋकारान्तः स्वशब्दः । स्वसा स्वसारी स्वसारः । स्वसारं स्वसारी स्वसः स्त्रीबाट नत्वाभावः । स्वस्रा स्वसृभ्यां स्वसृभिः । स्वले स्वसभ्यां स्वसृभ्यः । स्वसुः स्वसभ्यां स्वसम्पः । स्वसुः स्वस्रोः समृणाम् । स्वसरि स्वलोः स्वसृषु। हे स्वस हे स्वसारौ हे स्वतारः। मातृशब्दः-माता मातरौ मातरः । मातरं मातरौ मातृः । शेष पितृवत् । एवं ननान्द [ रैशळम्य सुरैशब्दवद्रूपाणि | नौशब्द- स्य ग्लौशब्दवद्-नौः नावी नावः । नावं नाचौ नावः । नावा नौम्यां नौमिः । इत्यादयः । इति स्वरान्तस्त्रीलिङ्गमकरणम् ।

·यय स्वरान्तनपुंसकलिङ्गाः।
अकारान्तो नमरुलिङ्गः कुलशब्दः कुल+सि इति स्थिते ।
अतः म्यमोम् । ? | ४१ ५७।
अकारान्तनमामन्बन्धिनोः स्थमारमादनः स्यात् । कुलम् ।
'कुछ भी इति स्थित
औरी:11४१५६।
नमकमन्त्रन्धित औमत्ययम्य स्थान ईकार: स्यात् । कुले।
कुलननम् इति यिन
-
नपुंसकस्य शिः।१।४।१५।
नसासम्बन्धिनोनम-शसोः शिः स्यात् । शकारः 'शिर्वाद
इत्यत्र विशेषणार्यः । कुलम इति स्थिते ।
स्वराच्छौ । ११४।६५।
नप्त-शसादेशे शो परे स्वरालाद् नपुंसकात् परो नोऽन्तादेशः
स्यात् ।
नि दीर्यः । ११४१८५
शेष धुटि परे यो नकारतस्मिन् परे पूर्वम्य स्वास्य दीर्घः
स्यात् । कुलानि । कुलं कुले कुठानि । दोपं देववत् । एवं धन-वन
मूट-फल-सर्व-विश्वादयः ।। अन्य+सि इति स्थिते
पञ्चतोऽन्यादेरनेकतरस्य दः।१।४।५८॥
.

·(५०) नपुंसमानामन्यान्यतरेतर-डतर-डतमानां पञ्चानां सम्बन्धिनोः स्यमोः स्थाने द् स्यात्, एकतरं वर्जयित्वा । अन्यद् अन्ये अन्यानि । अन्यद् अन्ये अन्यानि । अन्यतरद् अन्यतरे अन्यतराणि । अन्य- तरद अन्यतरे अन्यतराणि । इतर इतरे इतराणि । इतर इतरे इतराणि । कतरद् कतरे कतराणि । कतरद् कतरे कतराणि । कतमद् कतमे कतमानि । कतमद् कतमे कतमानि । सम्बोधनेऽपि हे कतमद् इत्यादयः। अत्र प्तिस्थानीयस्यामो लुम्विधानात् 'अदेतः स्यमोटुक्' इति द्ळु न भवति । शेपं सर्ववत् ॥ प्रथमं प्रथमे प्रथमानि । द्वितीयं द्वितीये द्वितीयानि । द्वयं द्वये द्वयानि । चरम चरम चरमाणि । एकतरम् एकतरे एकतराणि इत्यादयः ।। इकारान्तो नपुंसकलिङ्गोऽस्थिशब्द:- अस्थि+सि इति स्थिते अनतो टुप् । १ । ४ । ५९ । अकारान्तमिन्नस्य नपुंसकस्य सम्बन्धिनोः स्पमोलुप् स्यात् । अस्थि अस्थि औ अत्री इत्यस्य औरीः' इत्यनेन ईकारादेशे। अनाम्स्वरे नोऽन्तः । १।४।६४ । नाम्यन्तस्य नमकस्य आम्वनस्वरादौ स्यादौ परे नोऽन्तः स्यात् । अस्पिनी । अस्यि+नस् इति स्थिते 'नासोः शिर 'स्वराच्छो नि दीः इत्येते: अस्थीनि । पुनरपि अस्यि अस्थिनी अस्पीनि । अस्यि+टा इति स्थिते

·,
(५१.).
ध्यस्वि-सक्थ्यक्ष्णोऽन्तस्यान् । १।४।६।
एपां नपुंपकनाभ्यन्तानां तदतत्सम्बन्धिनि यादौ स्वादौ परेड
न्तस्य अन् स्यात् । इत्यन्तस्यानादेशे
अनोऽस्य । २।१।१०८।
अनोऽकारस्य दीप्रत्यये स्याययुटम्बरादौ च परे लुक् स्यात् ।
अस्ना अस्यिभ्याम् अस्थिमिः । मस्य्ने अस्यिम्याम् अस्थिभ्यः।
अस्नः अस्यिम्याम् अस्यिम्यः । अस्टनः अस्नोः अस्माम् ।
अत्यन्+डि इति स्थिते
ईडौ वा ।२।१ । २०९।
अनोऽकारस्य औरत्ययादेशे इंकारेटौ च परे सुश वा स्यात् ।
अस्ति अस्यनि अनोः अस्थिषु । सम्बोधन
नामिनो लुग वा । १।४।६।
नाम्यन्तस्य नपुंसकस्य स्यमोलुंग वा स्यात् । मुत्रः स्यानि-
वद्धान ' इस्वस्य गुणः' हे अस्य । लुगमायो स्वादनात
तस्य च स्थानिवद्भावामदनाद् है अप्रिय अथिती अयोनि ।
एवं दधि दृषिनी योनि । दृषि धिनी योनि दिन्न दृषिम्या
दधिमिः । दप्ने दृषिम्यां दविभ्यः दिलः दपिन्यां दविन्यः ।
दन्नः दलोः दनाम दिग्नि दवनि दुनः दुविधा हे दा है
दपि हे दधिनी हे योनि । एवं समयमांग ॥
इकारान्तो नक्करिहा नौदला-

·(५२ क्ली वा । २।४।९७ । स्वरान्तस्य नपुंमकस्य हूस्वः स्यात् । ग्रामणि+सि । सेलृपि. ग्रामणि ग्रामणिनी ग्रामणीनि । ग्रामणि ग्रामणिनी ग्रामणीनि। ग्रामणी+टा इति स्थिते वान्यतः पुमांष्टादौ स्वरे । १ । ४१६२ । यो नाम्यन्तशब्दोऽन्यतो विशेषवशाद नपुंसको जातः स टादौ स्वरे परे पुंषद् वा स्यात् । अन्यतो नपुंसकस्य 'उक्तपुंस्कार इति पारिभाषिकं नाम तत्स्वरूपम्-एक एव हि यः शब्दः, त्रिषु लिङ्गेषु वर्तते । एकमेवार्थमाख्याति, उक्तस्कं तदुच्यते ॥ १ ॥ ग्रामणीशब्दोयथा पुंलिङ्गे वर्तमानो आमकर्मकनीधात्वर्थ क्रियारूपं स्वार्थमभिवते तमेव स्वार्थरूपमर्थ नपुंसके वर्तमानोऽपीति स उतपुंस्कः । न च पीलुशब्दः, पुस्खे वृक्षत्वनातिरूपस्वाभि- धानात क्लीवे फलत्वनातिरूपस्वाभिधानाच्च । घुबद्भावपक्षे गत्वमन्यत्र नोऽन्तत्वम् । प्रामण्या प्रामणिना ग्रामणिभ्यां ग्राम- णिभिः । ग्रामण्ये ग्रामणिने ग्रामणिभ्यां ग्रामणिभ्यः । ग्रामण्यः प्रामणिनः ग्रामणिभ्यां ग्रामणिभ्यः । ग्रामण्यःग्रामणिनः ग्रामण्योः ग्रामणिनोः ग्रामण्यां ग्रामणीनाम् । 'निय आम ग्रामण्यां ग्रामणिनि प्रामण्योः ग्रामणिनो:ग्रामणिषु। हे ग्रामणि हे ग्रामणे हे ग्रामणिनी है प्रामणीनि॥ यवक्रीशब्द:-यवक्रियवत्रिणी यवक्रोणि पुनरपि तदेव । यवनिया याकिणा पुंवत्पले 'संयोगाद' इतीयादेशः । यवनियां ·(५३) यवकिभिः ! यवक्रिये यवक्रिणे यवनिम्यां यवक्रिम्यः । यवत्रियः यवरिणः यवनिम्यां यवनिम्यः । यवनियः यवत्रिणः यवनियोः ययक्रिणोः यक्रिया यवक्रीणाम् । यक्रियि यवनिणि यात्रियोः यवत्रियोः यवनियु। हे यवक्रे यवक्रि यवक्रिणी यवक्रोणि ॥ प्रधि- शब्द:-अधि प्रधिनी प्रधीनि ! पुनरपि तदेव । प्रन्या प्रधिना पुंव- मावे ' क्विवृत्तेः-- इत्यादिना यत्वंड्यादिपरे च दै-दासादयः । प्रधिम्यां प्रधिभिः प्रध्यै प्रधिने प्रधिभ्यां प्रधिम्यः । प्रध्याः प्रधिनः प्रधिभ्यां प्रधिभ्यः । प्रध्याः प्रधिनः प्रध्योः प्रधिनोः प्रवीनामि- त्येकमेव । प्रध्यां प्रधिनि प्रध्योः प्रधिनोः प्रधिषु ॥ सुधीशब्दस्य तु 'विन्वृत्तेः- इत्यादौ वर्ननाद् यत्वामावेन इयादेशे युवोs- स्त्रियाः' इत्यनेन विकल्पेन दै-दासादिभवनेन प्रधीशब्दाद विशेषः। मुधियै सुधिये सुधिने । मुधियाः मुषियः सुधिनः । सुधियाः मुधियः सुधिनः । 'आमो नाम वा' सुधियां सुधीनाम् । सु- धियां सुधियि सुधिनि। शेपं अधिशब्दवत् ॥ आकारान्तः सोमपा- शब्दः, तस्यापि ' क्लीवे । इति हस्खे सोमपं सोमपे सोमपानि । सोमपं सोमपे सोमपानि । शेपं कुलवतावारिशब्द: वारि वारिणी वारीणि । वारि वारिणी वारीणि । वारिणा वारिम्यां वारिमिः। वारिणे वारिभ्यां वारिभ्यः । वारिणः वारिम्यां वारिभ्यः । वारिणः पारिणोः पारीणाम् । वारिणि वारिणोः वारिपु । हे वारे पारिवा- रिणी वारीणि ॥ उकारान्तः पीलुशब्दा-पीलु पीलुनी पोनि पुन- रपि तदेव । पीलुना पीलुभ्यां पीटुभिः पीटुने पीटम्यां पीलुभ्यः ·(५४) -- पीलुनः पीलुभ्यां पीलुभ्यः। पीलुन: पीलुनोः पीलूनाम् । पीलुनि पीलुनोः पीलुषु । हे पीलो पीलु पीलुनी पीलूनि । उकारान्तः सुलुशब्दः- मुल सुलुनी सुलनि । सुलु सुलुनी सुलुनि । विकल्पेन ऍबद्भवनाद- मुल्या सुलुना सुलुभ्यां सुलुभिः। सुल्ले सुलुने सुलुभ्यां सुलुभ्यः । सुल्वः सुलुनः सुलुभ्यां सुलुभ्यः। सुल्वः सुलुनः सुल्वोः सुलुनोः सुल्वां सुलनाम् । सुल्वि सुलुनि सुल्वोः सुलुनो: सुलुपु । सम्बोधने पीलुवत् । एवं यवपु-वृक्षधु-प्रभृतीनाम् ।मधुशब्दस्य तु पीलुवत् ।। शोमना रा यस्य तत् सुरि । सुरैशब्दस्य इस्वत्वे सुरि सुरिणी सुरीणि । पुनरपि तदेव । विकल्पेन पुंवद्भावे सुराया सुरिणा । सुराये सुरिणे । सुरायः सुरिणः । सुरायः सुरिणः । मुरायां सुरीणाम् । मुरायि सुरिणि । मुरायोः मुरिणोः । शेपं वारिवत् ॥ ऋकारान्तो नपुंसकलिङ्गः कर्तृशब्द:-कर्तृ कर्तृणी कतृणि । कर्तृ कर्तृणी कर्तृणि । कर्म कर्तृणा कर्तृभ्यां कर्तृभिः। को कर्तृणे कर्तृभ्यां कर्तृभ्यः । कर्तुः कर्तृणः कर्तृभ्यां कतृभ्यः । कर्तुः कर्तृणः कोंः कर्तृणोः कर्तृगाम् । करि कर्तृणि कर्बोः कर्तृणोः कर्तृषु । हे कर्तः हे कर्तृ हे कर्तृगी हे कर्तृणि ॥ शोभना द्यौर्यस्मिन् तदिति वठीवे इस्वत्वे सुधु सुधनी सुथूनि । पुनरप्येवम् । पुंवद्भावे मुद्यवा सुद्यना। सुद्यवे सुधुने । मुद्योः सुयुनः । सुद्योः सुझुनः सुद्यवोः सुद्युनोः मुद्यवां मुयूनाम् । सुचवि सुयुनि सुद्यवोः सुयुनोः। शेष पीलुवत् । इति नपुंसकलिङ्गमफ्रिया समाप्ता। ..

·अथ व्यजनान्ताः पुंलिङ्गाः। कारान्तोऽनशब्दः-अनडुसि इति स्पिने वाः शेपे।१।४।८२॥ आमन्न्यविहितात् सेरन्यः शेषः । शेषे त्रुटि परेऽनहुह उका- रस्य चतुर उकारस्य च वाः आदेशः स्यात् । अनट्वा+सि इति स्थिते अनडुहः सो।।। ७२ । धुढन्तस्यानडहो धुटः प्रारु सौ परे नोऽन्तः स्यात् । अनड़- वान्दसि इति जाते पदस्य।२१।८९ । पदान्त वर्तमानस्य संयोगम्य लुगन्तादेशः स्यात् । 'दीर्थ- त्याव-' इत्यादिना सेलुकि च अनट्वान् । अनहाही अनट्वाहः। अनझाहम् अनड्वाही अनडुहः । अनहा । अनडुङ्+म्याम् इति स्थिते संस-ध्वंस-पत्रस्सनहुहो दः ।।१।६८ ॥ संग-सोः सन्तस्य स्प्रत्ययान्तस्यान हश्च पदाने वर्त- मानस्य दः स्यात् । भनहुद्याम् अनन्द्रिः) अनडुहे अनदयाम् ·(५६) अनमयः । अनहः अनन्याम् अनडु यः। अनः अन- दुहोः अननुहाम् । अनडुहि अनहोः अनडुत्सु । सम्बोधने उतोऽनडच्चतुरो वः । १।४।८१ । आमच्या वर्तमानयोरनडुच्चतुरोरुतो यः स्यात् । हे भगवन् ।हे नड्वाही हे अनड्वाहः ।। हकारान्तो गोदुशब्दः- गोदुष्ट+सि इति स्थिते । सेलुकि पदान्तत्वाद् भ्वादेर्दादेघः। २।१1८३ । भादेर्धातोर्यो दादिरवयवस्तस्य हकारस्य चुटि प्रत्यये परे पदान्ते च धादेशः स्यात् । गोदुय्+इति नाते गडदवादेश्चतुर्थान्तस्यैकस्वरस्यादे- चतुर्थः स्वोश्च प्रत्यये । २।१।७७ । गडदयादश्चतुर्थान्तस्यैकस्वरस्य धातुरूपशब्दावयवस्यादेः स्थाने चतुर्थः स्यात् मादौ ध्वादौ प्रत्यये पदान्ते च ] गोधु इति जाते धुटस्तृतीयः । २।१।७६ । पदान्न धु-स्तृतीयः स्यात् । गोधुम् । अत्र विरामे वा।१।३।५१ । वि. पायाशिये धुटः प्रथमो वा स्यात् । गोधुर गोधुम् गोदही . हा गोदुहं गोदुही गोदर मोदहा गोधुग्भ्यां गोधु- ग्भिः ।. गोधुग्भ्यशं गोधुग्भ्यः । गोदुः गोधुग्भ्यां गोधु- ·. (१७) ग्भ्यः ।गोदुहः गोदुहोः गोदुहाम् ।गोदुहि गोदुहो: गोधुरक्ष, षु । हे गोधुक् गोधुर गोदुहौ गोदृहः ॥ हकारान्तो मधुटिहंशब्दः- हो धुट्-पदान्ते । २।१।८२ । धुटि प्रत्यये पदान्ते च हकारस्य दादेश: स्यात् । मधुलिट मधुलिङ् मधुलिही मधुटिहः । मधुरिहं मधुलिहौ मधुरिहः । मधुलिहा मधुलिड्म्यां मधुलिइमिः । मधुलिहे मधुलिड्म्यां मधुलि- इम्यः । मधुलिहः मधुलिड्म्यां मधुलिइभ्यः । मधुलिहः मधुलिहोः मधुलिहाम् । मधुलिहि मधुलिहोः मधुलिट्स मधुलिठ्नु । हे मधुलिट् मधुलि हे मधुटिही हे मधुरिहः ॥ तत्त्महशब्दः- तत्त्वमुसि इति स्थित मुह-गृह-प्णुह-प्णिहो वा ।२।१।४ एवा हकारस्य धुटि प्रत्यये पदान्ते च घादेशो वा स्यात्।पक्षे ढत्वम् । तत्त्वमुक्, तत्त्वमुग, तत्त्वमुट्, तत्त्वमुड् तत्त्वमुहौ तत्त्वमुहः । तत्त्वमुहं तत्त्वमुहौ तत्समुहः । तत्वमुहा तत्त्वमुग्भ्यां, नत्त्वमुड्भ्यां तत्त्वमुग्भिः, तत्तमुनिः । तत्त्वमुहे तत्त्वमुग्भ्यां तत्त्वमुभ्यां तत्त्व- मुगभ्यः तत्त्वमुम्यः। तत्त्वमुहः तत्त्वमुग्भ्यां तत्त्वमुटम्यां तत्त्वमुग्भ्यः तत्वजम्मः। तत्त्वमुहः तत्त्वमूहोः तत्त्वमूहाम् ।तत्त्वमुहि तत्वमुहो: तत्त्वानुमृस्थ, मुष्ट मुदसु । हे तत्त्वमुक्, मुग, मु, मुद्र तत्त्वमुद्री नवादः ॥ मिनशब्दस्य तु मित्रभुक् मित्रभुग मित्रभु मित्रभुद ·(१८) मित्रद्रुहौ मित्रगुह । मित्रगृह मित्रद्रुहौ मिनट्ठह । मित्रगुहा मित्रवाभ्या, मित्रध्रुड्भ्या मित्रध्रुग्भि , मित्रभिः । मित्रदुहे मित्रध्रुग्भ्या, मित्रध्रुड्म्या मित्रध्रुग्भ्यः, मित्रध्रुड्म्य । मिनद्रुह मित्रत्रुग्भ्या, मित्रघ्रड्म्या मित्रघुग्भ्य , मित्रभुड्म्य । मिनद्रुह मित्रहो मित्रगृहाम् । मित्रगुहि मित्रद्रुहो मित्रध्रुशु, ध्रुषु ध्रुट्सु, ध्रुठसु । हे मित्रध्रुक, , ध्रुद्, ध्रुड् मित्रद्रुहौ मित्रद्रुह । एव तत्त्वस्नुहु-चेलस्निहादीना यथायोगरूपाणि वक्तव्यानि॥रेफान्तश्च- तुर्शब्दो नित्य बहुवचनान्त -चतुर्+जस् इति स्थिते 'वा शेषे ' इति वाऽऽदेशे रुत्वे विसर्गेच चत्वार । चतुर । चतुर्भिः । ऋतुर्म्य । चतुभ्यं । चतुर्णाम् । चतुर्ष । अत्र रो विसगै प्राप्त अरो मुपि सः।। ३।५७ । रोरन्यस्य रकारस्य सुपि परे र् एव स्यात् । इति न विसर्ग ॥ प्रियाश्चत्वारो यस्येति विग्रहे प्रियचतुर्शब्दस्य सौ परे वादेशे सेलुकि विसर्गे च प्रियचत्वा प्रियचत्वारौ प्रियचत्वार । प्रियचत्वार प्रियचत्वारौ प्रियचतुर । अत्र शेपघुटोऽभावाट् न वाऽऽदेश । प्रियचतुरा प्रियचतुा प्रियचतुर्भि । प्रियचतुरे प्रियन्त्रता प्रियचतुर्म्य । प्रियचतुर प्रियचतुर्या निय- चतुर्य । प्रियचतुर प्रियचतुरो. प्रियचतुराम् ।अन नतुरो गौण- त्वात् तत्सम्बन्धिन आमोऽभावाद् न नामादेश । प्रियाणा च तेपा चतुर्णी चेति कर्मधारये तत्पुरुपे वा चतुर प्राधान्यात् प्रियचतुर्णा- ·(५९) मिति भवत्येव । प्रियचतुरि प्रियचतुरोः प्रियचतुर्यु । सम्बोधने सौ परे ' उतोऽनटुञ्चतुरो वः' इति वादेशे हे प्रियवत्वः प्रियच- लारौ हे प्रियचत्वारः ।। नकारान्तों रानन्शब्द:--राजन्+सि इति स्थिते । 'नि दीर्घः' इति दीवें सेटुकि नाम्नो नोऽनङ्गः १२।११९१ । पदान्ते वर्तमानस्य नाम्नो नकारस्य लुक् स्यात् , स चेदह्नः शब्दस्य न स्यात् । राना राजानौ रानानः । राजानं रागानौ। रानन् +शस् इति स्थिते अनोऽकारम्य लुकि ' तवर्गस्य-'इत्यादिना नो कले झोः संयोगे शते राज्ञ । राज्ञा राजभ्यां राममिः । राजे राजभ्या रानभ्यः । राज्ञः राजभ्यां राजभ्यः । रातः रानोः राज्ञाम् । ' ईडौ वा ' राज्ञि राजनि रातोः रानम् । नामन्ये । २१११९२ ॥ आमच्यायें वर्तमानस्य नाम्नो नस्य लुग् न स्यात् । हे राजन् हे रानानौ है राजानः 13 नकारान्तो यन्वन्शन्दः- यज्वा यज्वानौ यज्वानः । यन्वान यज्वानौ । न वमन्तसंयोगात् ।२।१११११ ॥ वकारान्ताद मकारान्ताच संयोगातू परस्यानोऽय लुग न स्यात् । यज्जनः । यज्वना यज्वम्यां यज्वभिः। रजने यज्ञम्यां ·(६०) यज्वभ्यः। यज्वनः यज्वभ्यां यज्वभ्यः। यज्वनः यज्वनोः यज्वनाम। यज्वनि यज्वनोः यज्वसु । हे यज्वन् हे यज्वानौ हे यज्वानः ।। एवम् आत्मा आत्मानौ आत्मानः । आत्मानम् आत्मानौ आत्मनः । आत्मना आत्मभ्याम् आत्मभिः । आत्मने आत्मभ्याम् आत्मभ्यः। आत्मन: आत्मभ्याम् आत्मभ्यः। आत्मनः आत्मनोः आत्मनाम्। आत्मनि आत्मनोः आत्मसु । हे आत्मन् आत्मानौ आत्मानः ।। एवं सुधर्मा सुधर्माणौ सुधर्माणः । सुधर्माण सुधर्माणौ सुधर्मणः । इत्यादयः॥ श्वन्-युवन्-मघवन्-शब्दानां धुटि राजन्यत् । श्वाश्वानी श्वानः । श्वान श्वानौ । एवं युवा युवानौ इत्यादयः । श्वन+शस् चन्-युवन-मघोनो टीस्याद्यधुस्वरे व उः । २११५१०६ । एपां सस्वरस्य वकारस्य डीप्रत्ययेट्स्वरादौ च स्यादौ परे उ: स्यात् । शुनः । शुना श्वभ्यां श्चभिः । शुने श्वभ्यां श्वभ्यः । शुनः श्वभ्यां श्वभ्यः । शुनः शुनोः शुनाम् । शुनि शुनोः श्वस्तु । हे श्वन् श्वानी हे श्वानः । एवं यूनः । यूना युवभ्यां युवभिः । मघोनः । मघोना मघाभ्यां मघवभिरित्यादयः । मववच्छब्दस्य तु भवच्छन्दवद्रूपाणि मघवान् मघवन्तौ मयवन्तः । मघवन्तं मघवन्तो । मघवता भववद्भयां मघवद्भिः । मघवते मघवद्भयां मव- वनय । मयवतः मधवाद्यां मघवद्भयः । मघवतः मघवतोः मघव- त' । मधवति मचवतोः मश्वत्सु । हे मघवन् हे मघवन्तौ है । वैदिकस्य अनिशब्दस्य तु ननहितस्य तु इत्यन्तादेशः मन ·स्यात् , सिमिनाविभक्तौ परायाम् । भर्वा अवन्तौ अवन्त । अर्थ न्तम् अन्तिौ भवतः । अवता अर्थदयाम् अधि । अव अर्द- द्याम् अभय । भवत अर्बयाम् अद्भय । अर्वन अवतो अवताम् । भवति अवतो अवसु । अननिति किम् । अनर्वा अणिौ अनर्वाण. इत्यादय । नकारान्त पथिगन पयिन् +सि इति स्थिते पथिन्मधिन्नुभुक्षः सौ। १।४।७६ । प याटीना नान्ताना सौ परेऽनस्य आगर स्यात् । पथि +आ+सि। ए:।११४१७७। पथ्यादीना नान्तानामिकारम्य सौ परे आकार भ्यात् । था +आ+सिमन समानानाम् ' इत्यादिना दी। यो न्य् । १।४।७८॥ पयिन्-मपिन पकारस्य घटि परे न्यू इत्यादेश स्यात् । सेवि समें पन्या ! पन्यानो पन्यान ! पन्यान पन्यानो । पथिन् शम् इति म्यिने इन् टी-स्वरे तर । १।४ । ७९ । नानाना पयादीनामिनो दीप्रत्ययेऽम्बरादौ स्यादौ । परे डा स्यात् । पथ । पपा पथिन्या पथिमि । पर्थ पथिम्या ·(६२) पथिभ्यः । पथः पथिभ्यां पथिभ्यः । पयः पयोः पथाम् । पथि क्योः पथिषु । हे पन्थाः हे पन्थानौ हे पन्थानः। एवं मन्था मन्थानौ मन्थानः । मन्यानं मन्यानो मथः । ऋमुक्षाः ऋमुक्षाणौ ऋमु- क्षाणः। ऋमुक्षाणम् ऋमुक्षाणौ ऋमुक्षः । ऋमुक्षा ऋभुतिभ्याम् ऋमुक्षिमिः । ऋभुक्षे ऋमुक्षिभ्याम् ऋमुक्षिभ्यः इत्यादयः ॥ इन्नन्तो दण्डिनशब्दः- दण्डिन्+सि इन्हन्पूपार्यम्णः शि-स्योः। १ । ४ । ८७ । इन्नन्तस्य हनादीनां च स्वरस्य शौ शेषे सौ च परे दीर्घः स्यात् । 'नि दीर्घः' इति सिद्धे नियमार्थोऽयं योगः, तेनैपामन्य- स्मिन् स्यादौ परे दीर्थो न भवति । दण्डी दण्डिनौ दण्डिनः । दण्डिनं दण्डिनौ दण्डिनः। दण्डिना दण्डिम्यां दण्डिभिः । दण्डिने दण्डिभ्यां दण्डिभ्यः । दण्डिनः दण्डिभ्यां दण्डिभ्यः। दण्डिनः दण्डिनोः दण्डिनाम् । दण्डिनि दण्डिनोः दण्डि । हे दण्डिन् हे दण्डिनौ हे दण्डिनः । एवं ब्रह्महा ब्रह्मणो ब्रह्महणः । ब्रह्महणं ब्रहणौ। हनो झोघ्नः ।२।१।११२ । हन्तेईन इति रूपस्य नादेशः स्यात् । ब्रह्मनः । ब्रह्मन्ना ब्रह्महभ्यां ब्रह्महभिः । ब्रह्मने ब्रह्महभ्यां ब्रह्मभ्यः । ब्रह्मनः ब्रह्म- हभ्यां ब्रह्महम्यः । ब्रह्मनः ब्रह्मनोः ब्रह्मप्ताम् । सप्तम्येकवचने ·1 'इंडो वा' इति अकारस्य वा लोपमवनाट् ब्रह्मग्नि ब्रह्महणि ब्रह्मनोः ब्राहमु । हे ब्रह्महन् है ब्रह्महणौ है ब्रह्महणः । एवं वृत्रहन- कर्महनादीनामपि ॥ पृपा पूषणौ पृपणः । पृपणं पुषणों 'अनोऽम्य' इत्यकारलोपे पृष्णः । पृष्णा पूपम्यां पूपमिः । पूष्णे पूपभ्यां पृषभ्यः । पूष्णः पूपभ्यां पूअभ्य. | पृष्णः पृष्णोः पूष्णाम्। पूपणि पणि पूष्णोः पूपम् । हे पूषन् है पूषणौ हे पृपणः । एवम् अर्यमा अयमणौ अर्यमणः । अर्यमणम् अर्यमणौ अर्यम्णः इत्यादयः॥ संख्यावाची नकारान्तः पन्चन्शब्दो नित्य बढुवचनान्त:--'इतिष्ण' इत्यादिना जम्शसोलुंकि पन्च । पन्च । पञ्चमिः । पञ्चम्यः । पन्चभ्यः । पवन+आम् संख्यानां पर्णाम् । ११४१३३१ रकार पकार-नकारान्तानां संस्यावाचिनां सम्बन्धिन आमः स्थाने नामादेशः स्यात् । 'दीर्वो नाम्य-' इत्यादिना दी 'नाम्नो इत्यादिना नो लुकि पन्चानाम् । पन्चम् । एवं सप्तन्-नवन्-दशन इत्यादयः । अष्टनशब्दस्य भेदः- अष्टन्नम् वान आः स्यादौ।१।४।१२। अष्टन्शब्दस्य तदतत्सम्बन्धिनि स्यादौ परे आकारोऽन्तादेशो वा स्यात् । अष्ट और्नस्-शसोः । ११४१५३ ॥

·(६४) , , अष्ट इत्यष्टनशब्दस्य कृतावस्य रूपम् । अष्टाशब्दस्य जस्-शमो. स्थाने औकारादेशः स्यात् । अष्टौ । आचाभावपक्षे जस्शसोलुंकि अष्ट । अष्टौ, अष्ट । अष्टाभि, अष्टभि । अष्टाभ्य अष्टम्यः । अष्टाभ्य , अष्टभ्य । अष्टानाम् । अष्टासु, अर । प्रिया अष्ट यस्येति विग्रहे तु प्रियाप्टा , पियाष्टा प्रियाप्टौ, प्रियाष्टानो प्रियाष्ट', प्रियाष्टण । अष्टन आत्त्वेऽपि अटाशब्दसम्बन्धिनो- जस्शसोरभावेन न औकारादेश, इति जसि बीविमौ । शसि 'लुगातोऽनाप:' इत्याकारलोप । आस्वाभावपक्षे राजनवकार्यम् । प्रियाप्टा प्रियाष्ट्रणा, प्रियाप्टाभ्यांप्रियाप्टम्याम् , प्रियाष्टाभि प्रियाप्ट- भिः । प्रियाष्टे प्रियाटणे, प्रियाष्टाम्या प्रियाष्टम्याम्, प्रियाटाभ्यः प्रियाप्टभ्य । प्रियाप्ट प्रियाष्ट्ण, प्रियाप्टाम्या प्रियाप्टम्याम्, प्रियाष्टाभ्यः प्रियाष्टभ्य । प्रियाट प्रियाष्ट्णः, प्रियाष्टोः प्रिया- ट्णोः प्रियाया प्रियाणाम् , अत्राष्टनो गौणत्वात् संख्यााचिनः सम्बन्धिन आमोऽमावाद् न नामादेश । प्रियाष्टि प्रियाणि, प्रियाष्टोः प्रियाष्ट्रणोः प्रियाष्टासु प्रियाष्टसु । हे प्रियाटन हे प्रियाष्टा , हे प्रियाष्टौ हे प्रियाष्टानौ, हे प्रियाप्टा हे प्रियाष्टानः॥ मकारान्त सर्वादि इदम्शब्द -इटम्+सि इति स्थित अयमियं पुस्त्रियोः सौ । २।१ । ३८ । त्यदादिसम्बन्धिनि सौ परे इदमः स्थाने पुसि स्त्रियां च अमेणायमियमौ स्याताम् । अयं पुमान् । इदम् औ इति स्थिते

·(१५)
आ ढेरः' इत्यन्त्यत्याले 'गया' इत्यादिना पूर्णस्याका-
रस्य कि
दो मः स्यादो।२।१३९ ।
त्यदादिसम्बन्धिनि स्यादौ परे इदमो टकारभ्य मार. म्यात् ।
'ऐटीत् मन्यसरः । इमौ । जस : ' इमे । टम इमो इमान् ।
इदमाटा इति श्यिते
टॉस्यनः ।२।१ । ३७।
त्यदादिमन्वन्धिनि टायामोमि च परेऽवर्जिनभ्येदमः स्यान
अनादेशः स्यात् । अनेन ।
अनक।२।१।३६
त्यदादिमम्बन्धिनि व्यन्ननादों स्यादौ परेऽवजितम्येमो
अः स्यात् । अमेदनिर्देशः सर्वादेशार्थः ।
आद्यन्तवदेवस्मिन् '
इति न्यायेन ' अन आ. इत्यादिना आकारे आम्याम् । एमिः
इत्यत्र
इदमदसोऽक्येव । १।४।३।
एतयोरक्यव सति मिम ऐः स्याद् नान्यया इति नियमाट्
नसादेशः । इदम् इति स्थित अन्त्यस्याचे सर्वादित्वात् म
आदेशे इमोऽबारादेशे च अम्मै आम्याम् एभ्यः । अमाद्
भाभ्याम् एभ्यः । अस्य अनयोः एपाम् । अस्मिन् अनयोः
.
,

·एए । त्यदादीना सम्बोधनं नेच्छन्ति । अन्वादेशे तु द्वितीयायां टायामोसि चेदम एनादेशो वक्तव्यः । एनम् एनौ एनान् । एनेन । एनयो । मकारान्त किम्शब्द:---- किम कस्तसादौ च । २।१ । ४० । त्यदादिसम्बन्धिनि स्यादौ तसादौ च परे किम स्थाने क इत्यादेश. स्यात् । क को के । क को कान् । केन काम्या कैः । कस्मै काम्या केभ्य । कस्मात काम्या केभ्यः । कस्य कयोः केपाम् । कस्मिन् कयो केषु । मकारान्त. प्रशाम्शब्द - मो नो स्वोव।२।१।६७ । धातोर्मकारस्य नकारादेशः स्यात् पदान्ते म्वोश्च परयोः । সয়াল সয়ামী ময়াদ। মহাস মহাদী মহাস। সমা प्रशान्भ्याम् प्रशान्मि असत्वान्न नलोप । प्रशाम प्रशान्म्यां प्रशान्म्य । प्रशाम प्रशान्भ्या प्रशान्म्यः । प्रशाम प्रशामोः प्रशामाम् । प्रशामि प्रशामोः प्रशान्सु।धकारान्त: तत्तबुधशब्द गडदवादश्वतन्तस्यैकम्वरस्यादेश्चतुर्थ स्योश्च प्रत्यये पुट- स्तृतीय, विरामै वा ' तत्त्वमुट् तत्त्वमुत् तत्त्वयुधौ तत्त्वबुध । तत्त्वबुध तत्त्वबुधौ तत्त्वबुधः । तत्त्वमुधा तत्त्वभुम्या तत्त्वभुद्भिः । तत्त्वबुधे तत्त्वभवन्या तत्त्वमुदभ्यः । तत्त्वमुध तत्वभुझ्या तत्त्व- मुद्यः । तत्वबुधः तत्वयुधोः तत्त्वबुधाम् । तत्वबुधि तत्त्वयुधो: तत्त्वमुत्सु । हे तत्वमुद् हे तत्त्वभुन् हे तत्वयुधौ है तत्त्ययुषः।

·. 'विराम वा नकारान्तः सत्रान्शहः-विवन्त रानतो परे समो मकारस्य मार एवं नानुम्बारो मवति । सम्रान्+सि इति स्यने से कि यनसृजमृजराजन्नाजस्जवथपरिवानःशःपास1१1८७। यनादीनां धातुन चोः कारस्य च बुटि प्रत्म्ये परे पदान्ने च ५: स्यात् । 'घुटम्तृतीयः मन्त्रा सम्राट् सन्नानी सन्नानः । सम्रानं सन्नानी सम्राजः । सन्नाना सत्राभ्यां सम्रामिः । सम्राने सत्राइभ्यां सम्राभ्यः । मन्नानः सन्त्राइम्यां सत्राइम्य: । सन्नानः सम्रानोः सम्रानाम् । समानः सम्रानो : मन्त्राइम सम्राइस । एवं मूलवृश्चशब्दस्य मूलवृट् मूल- चूड् मूलवृधी मूलश्वः । मूलवृड्म्यामित्यादयः । नकारान्तो गुन्शब्द:- यु+सि इति स्थिते युनोऽसमासे । १।४।७२। 'युजम्पी योगे' इत्यस्यासमासे धुदन्तस्य पुटः प्राग् चुटि परे नोन्तः स्यात् । युन्न। सि इति स्पिन सैलुकि जन्ध लुकि युजञ्च-क्रुञ्चो नो ङः।२।११७१। गुनन्य-अन्वा नकारस्य पदान्ते इकारः स्यात् ।युड् युन्नी गुन्नः । युन्नं युजौ युनः । युना। चनः कगम् । २।१।८६ । कारनकारयोधुटि प्रत्यय पान्ते च कगौ स्याताम् । गुग्भ्यां युग्मिः । युजे युग्म्यां युग्भ्यः । युनः युग्भ्यां युध्यः । 1 ·। (६८) युनः युजोः युजाम् । युनि युनोः युक्षु । समासे तु युज्शब्दस्य धर्मयुक् धर्मयुनौ धर्मयुनः इत्यादयः । दकारान्तो द्विपादशब्दः-- द्विपाट् द्विपात् द्विपादौ द्विपाद: । द्विपादं द्विपादौ । यस्सरे पादः पदणिक्यधुटि । २ । १ । १०२ । णिक्य-धुट्-वर्ने यकारादौ स्वरादौ च परे पादः पदादेशः स्यात् । द्विपदः । द्विपदा द्विपाभ्यां द्विपाद्भिः द्विपदे द्विपादम्या द्विपाभ्यः । द्विपदः द्विपाद्भ्यां द्विपाभ्यः। द्विपदः द्विपदो: द्विप- दाम् । द्विपदि द्विपदोः द्विपात्सु । एवं सुपा-निपाद् । ढका- रान्तः सर्वादिस्तदशब्दः । सौ परेऽन्त्यस्य ' आ द्वेः' इत्यकारे तः सौ सः। २ । १। ४२ । आ द्वेस्त्यदादीनां शब्दानां तत्सम्बन्धिनि सौ परे तकारस्य सकारः स्यात् । सः तो ते । तं तौ तान् । तेन ताम्यां तैः । तस्मै ताभ्यां तेभ्यः । तस्मात् ताभ्यां तेभ्यः । तस्य तयोः तेषाम् । तस्मिन् तयोः तेषु । एवं त्यद्शब्दस्य स्यः त्यो त्ये । त्यम् त्यो त्यान् । त्येन त्याभ्यां त्यैः । त्यस्म त्याभ्यां त्यम्यः । त्यस्माद् त्याभ्यां त्येभ्यः । त्यस्य स्ययोः स्येपाम् । त्यस्मिन् त्ययोः त्येषु । यदशब्दस्य- यः यौ ये । यं यो यान् । येन याभ्यां यैः । यस्मै याभ्यां येभ्यः । यस्माद् याम्यां येभ्यः। यम्य ययोः येपाम् । यस्मिन् ययोः येषु । दकारान्तस्य एतदशब्द. स्याप्येवम् एपः एतौ एते । एतम् एतौ एतान् । एतेन एताभ्यां ·एतः । एतामै एताभ्याम् एतभ्यः । एतस्माद् एताभ्याम् एतेभ्यः । एतन्य एतयोः एतेपाम् । एतस्मिन् एतयोः एनेषु । अन्नादेशे तु त्यदामेनदेतदो द्वितीया-टोस्यवृत्त्यन्ते । २।१।३३। किन्चित कार्य त॒मुपात्तस्य कार्यान्तरं कर्नु पुनरुपादान- मन्यादेशः । त्यदादिमम्वन्धिन एतदोवादेशे वाच्चे द्विनीयायां रायामोसि च परे एनदित्यादेशः स्यात् । एनम् एनौ एनान् । एनेन । एतयोः । एनयोः । उद्दिष्टमेतदव्ययनमयो एनदनुना- नीत । सुशीलावेतौ एनौ गुरवो मानयन्ति । छकारान्तस्तत्वप्रा- प्शन्दः-'अनुनासिक च्छोः शुद्ध' इति छः शकारे 'यजना इत्यादिना शस्य पत्त्रे 'घुटस्तृतीयः' इति तृतीये 'विरामे वा इति वा प्रयमे तत्त्वप्राट् तत्त्वप्राइ तत्वप्रान्छो तत्त्वाच्छ । तत्त्वपाच्छं तत्तप्राच्छौ तत्त्वप्राः। तत्त्वाच्या तत्त्वाइम्यां तत्त्वप्रादभिः तत्त्वाच्छे तत्त्वप्राड्भ्यां तत्त्वप्राइम्य तत्वप्रायः तत्त्वप्राभ्यां तत्त्वप्राड्म्यः तत्त्वप्राच्छा तत्त्वप्राच्छो. तत्त्वप्राच्छामा तत्वप्राच्छि तत्त्वप्राच्छोः तत्त्वमाइत्सु तत्त्वप्राट्सु । हे तत्त्वप्राइ तत्वनाच्छौ हे तत्त्वप्राच्छः। थकारानोऽग्निमश्राब्द.-'धुटतृतीयः विराम वा' अग्निमद् अग्निमत् अग्निमयौ अग्निमयः । अग्नि- मथम् अग्निमयौ अग्निमय । अग्निमया अग्निमभ्याम् अग्नि- मभिः । अग्निमये अग्निमभ्याम् अग्निमभ्यः । अग्निमयः भग्निमभ्याम् अग्निमदम्यः । अग्निमयः अग्निमयोः ·(७०) अग्निमयि अग्निमयोः अग्निमत्सु ! हे अग्निमद् अग्निमयों अग्निमथ । एव वारिमथादय । चकारान्त प्रत्यञ्च्शब्द - अश्चोऽनायाम् । ४।२।४६ । अन यामन्चते! लुक् स्यात् । प्रत्य+सि इति स्थिते अचः । २ । ४ । ६९ । अञ्चतर्धातोर्युडन्तस्य तदतत्सम्बन्धिनि घुटि परे धुट प्राग नोऽन्त स्यात् । शेप कुल्च्वत् । प्रत्यड् प्रत्यञ्चौ प्रत्यन्च । प्रत्यञ्च प्रत्यञ्चौ। अच्च् प्राग् दीर्घश्च ।।१।१०४। लुप्तनकारस्यान्चते णिक्यवर्जिते यकारादौ स्वरादौ प्रत्यये परेऽच च स्यात् । पूर्वस्य च स्वरस्य दीर्घ । प्रतीच । प्रतीचा प्रत्यग्म्या प्रत्यभि । प्रतीचे प्रत्यम्म्या प्रत्यग्भ्य प्रितीच प्रत्य- ग्भ्या प्रत्यग्म्य । प्रतीच प्रतीचो प्रतीगम् । प्रतीचि प्रतीचो प्रत्या। हे प्रत्यइ प्रत्यन्चौ प्रत्यञ्च । पूना तु प्रत्यड् प्रत्य- चौ प्रत्यञ्च । प्रत्यञ्च प्रत्यञ्चौ प्रत्यञ्च । प्रत्यश्चा प्रत्यड्भ्या प्रत्यभि । प्रत्यञ्चे प्रत्यड्भ्या प्रत्यभ्य । प्रत्यञ्च प्रत्यड्या प्रत्यड्म्य । प्रत्यञ्चः प्रत्यञ्चो प्रत्यञ्चाम् । प्रत्यञ्चि प्रत्यञ्चो. प्रत्यत्पु प्रत्य 'ड्णो कटावन्तो शिटि नवा इति विक स्पेन कन्ते कृते रूपद्धयम् । हे प्रत्यर प्रत्यचौ प्रत्यन्च । तिरम्पूर्व- पदस्यान्चतस्तु- - ·(७१) तिरसस्तियति। ३।२। १२४ ॥ अकारादौ क्टीवन्तेऽञ्चनौ परे तिरस्शब्दस्य तिरि इत्यादेशः स्यात । तिर्य तिर्यचौ तिर्यचः । तिर्यचं तिर्य-चौ। शमादौ खरे तु अनचन्वे अकारादेरन्यवरमावन तिर्यादेशामावाद् तिरथः तिरश्चा तिर्यगुम्यां तिर्यग्मिः । तिरश्चै तिर्यग्म्यां तिर्यग्भ्यः । तिरश्चः तिग्म्यां तियाभ्यः । तिरश्चः तिरश्चोः तिरश्चाम् । तिरश्चि तिरश्वोः तिर्यच । सम्बोधन प्रथमावत् । अस्यापिअर्चायां तु सर्वत्र तियादेशेन प्रत्याणि । अमुम् भवतीति विग्रहे भदसू+अच् इति स्थित । सादिविष्वग्देवाड् ढद्रिः वव्यञ्चौ। ३।२।१२२ सर्वादिविप्वग्देवशब्देभ्यः परो दृद्रिः स्यात क्विवन्तऽञ्चनाबु- चरपद परे । डिवादन्त्यस्वरादेलोपे अदहि अच् इति स्थित यत्त्वे अद्रय+सि इति स्थित वाटी ।२।१।४६। अदमोऽद्रावन्ने सति दकारम्य मकारो वा स्यात् । अत्र द्वौ दुकाराविति रूपचतुष्टयम् । मादुवर्णोञ्ज । २१११४७ ॥ अनमः सम्बन्धिनो मकारात परस्य वर्णमात्रस्यासन्न अवर्णः स्यात् । अनु कार्यान्तरात् पश्चाद् । शेष प्रत्यक्त् सापनीयम् ।

·(७२)
अम्मयड् अमुयड् अमुद्यङ् अदद्यड्। अत्र-परतः केचिदि-
च्छन्ति केचिदिच्छन्ति पूर्वतः । उभयोः केचिदिच्छन्ति केचिदि-
च्छन्ति नोभयोः। ॥१॥ अमुमुयञ्चौ अमुमुयन्चः । अभुमु-
यन्चम् अमुमुयञ्चौ 'अच्च् प्राग दीर्घश्व' इति अमुमुईचा अमुमु-
यम्भ्याम् अमुमुयग्मिः । अमुमुईचे अमुमयग्भ्याम् अमुमुयाम्यः ।
अमुमुईच: अमुमुयाभ्याम् अमुमुयम्भ्यः । अमुमुईचः अमुमुईचोः
अमुमुईचाम् । अमुमुईचि अमुमुईचोः अमुमुयक्षु । अदमुयन्चौ
भदमुयञ्चः । अदमुयञ्चम् अदमुयञ्चौ अदमुईचः । अदमुईचा
अदमुयग्म्याम् अदभुयग्भिः । अमुद्यन्चौ अमुद्यञ्चः । अमुद्यञ्चम्
अमुद्यन्चौ अमुद्रीचः । अमुद्रीचा अमुद्याभ्याम् अमुग्भिः ।
भयन्चौ अदयञ्चः । अयचम् अदद्यचौ अन्द्रीचः ।
अद्रीचा अद्यग्भ्याम् अदयग्भिः । अयक्षु इत्यादीनि ।
उदच्शब्दस्य तु उदड् उदश्चौ उदयः । उदश्चम् उदञ्चौ।
उदचः उदीच । २।१।१०३ ।
उत्पूर्वादश्चतः णिक्य ट्वर्जिते यकारादौ स्वरादौ च
प्रत्यये परे उदीच इत्यादेशः स्यात् । उदीचः उदीचा उदग्भ्याम्
उदग्भिः । उदक्षु इत्यादीनि ।
सह-समः सध्रि-समि । ३।२। १२३ ।
पिरन्तेऽवतौ परे सहस्य सध्रि समेः समि इत्यादेशी
स्याताम् ।सध्यड् सध्यञ्चौ सध्यञ्चः सध्या सध्यन्चौ सभीचः।

·(७३)
सधीचा सध्याभ्यां सध्यम्भिः । सधीचे सध्यग्भ्यां सम्पग्भ्यः ।
सधीचः सधीचोः सधोचाम् । अधीनि सधीचोः मध्यक्षु । एवं
सम्यड् सम्पन्चौ सम्यन्वः । सम्यञ्च सम्पन्चौ समीच समीचा
सम्याभ्यां सम्यगमिरित्यादयः इतकारान्तो मरुच्छन्दः- मस्त मराट्
मल्लो मरुतः । मरुतं मरुतो महतः । मस्ता मन्दम्यां मरुद्भिः ।
मरते मरुद्भवां महदयः। मस्तः मरुदयां मरुनयः । मरुतः
महतो मस्ताम् । मति मरुनोः मरुत्सु । हे मत् मस्तौ मरुतः।
एवं काष्ठचित् । तकारान्तो महच्छन्दः--
अदुदितः । १।४।७० ।
ऋदित उदितश्च धुटन्तस्य धुरः माग घुटि परे नोऽन्त:
स्यात् ।
स्पहतो । १४१ ८६ ।
नम् इत्यन्तस्य महच्छब्दस्य च सम्बन्धिनः स्वरस्य शेये पुरि
शौ च परे दोषः स्यात् । पदस्येति लुकि महान महान्तौ महान्तः ।
महान्तं महान्तौ महतः । हे महन् महान्तौ महान्तः। शेष महत्।
सकारान्तः कमशब्दः-कन् कमो कंमः । कंस सौ सावमा
काम्यां कन्मिः । कसे कन्भ्यां कन्यः । सः कल्यां कम्यः ।
संसः कमोः कमाम् । कंसि कमोः कन्स कन्सु । है कन् कमा
संसः । उदित् भवच्छन्दः-
अभ्वादेरससः सौ । १।४ १९०।

·. (७४) अत्वन्तस्यासन्तस्य च धादिवर्जितस्य स्वरस्य शेषे सौ परे दीपः स्यात् । भवान् भवन्तौ भवन्तः। भवन्तं भवन्तौ भवतः । भवता मबयां मवद्भिः भवते मवद्यां मवद्यः। भवतः भवद्भयाँ मकद्यः । भवतः भवतोः भवताम् । भवति भवतोः भवत्सु । है भवन् भवन्तौ भवन्तः । अम्वादेरिति किम् । पिण्डं ग्रमतीति पिण्डग्रः इत्यत्र न दीर्घः। पिण्डग्रस पिण्डग्रसौ पिण्डप्रसः । पिण्ड- असा पिण्डग्रोम्यां पिण्डप्रोमिरित्यादीनि । शतृप्रत्ययान्तस्य भवच्छ- ब्दस्य तु अत्यन्तत्वाभावाद न दीर्घः । 'ऋद्धदितः । इति नोऽन्ते पदस्या संयोगान्तलोपे भवन् भवन्तौ भवन्तः । भवन्त अवन्तौ भवतः इत्यादीनि रूपाणि । एवं पठन् पठन्तौ पठन्तः । पठन्तं पठन्तौ पठतः । पठता पठद्भयां पठद्धिः । पठते पठद्भया पउद्भयः । पठत: पठद्यां पठद्भयः । पठतः पठनोः पठनाम् । पठति पठतो: पठत्सु । हे पठन् पठन्तौ पठन्तः। एवं कुर्वत्-पचत्- गदत्-हरदादयः। दददित्यादौ तु द्विलतानां जक्षादीनां पञ्चानां च नित्यं नोऽन्तस्य प्रतिषेधान पुंलिड्गे नोऽन्तो न भवति । दट ददतौ ददतः । जसद् नक्षतौ नक्षतः । जाग्रत् जाग्रतो जाग्रतः । एरिद्रत दरिदती दरिद्रतः । नपुंसके तु शौया भवतीति ददति,ददन्ति इत्यादीनि भवन्ति । शकारान्तो विश्शब्दः- यनम्न-' इत्या- दिना पत्वे 'धुटस्तृतीयः' इति तृतीये विट् विद् विशौ विशः । विम्या विश विमु । पकारान्तो नित्याननान्तः संध्या- चाची पप्शब्दः-पट् । पढ् । पदभिः। पदम्यः । पम्यः । .

·3
--
(७५)
पण्णाम् । पत्सु । पट्स । पकारान्तो दोशब्दः-
णपमसव पर स्यादिवियों च ।२।१।६।
इतः परकायें कर्तव्य पूर्वस्मिश्च स्यादिविधौ च विधानन्ये
गंकारपकारावसदिन स्याताम् । अत्र पत्वस्य रुत्वरूपे परकायें
सत्त्वात् ' सो रु: ' इति रूले विसर्गे च दोः दोपौ दोषः। दोप
दोषौ दोपः । दोपया इति स्पिते
दन्तपादनासिकाहृदयामृग्यूपोदकदोर्यकृच्छकृत्तो-
दत्पन्नसहदसन्यूपन्नुदन्दोफ्न्यकन्शकन् वा।२।१।१०१॥
दातादीनां शसादौ स्यादौ परे दत् इत्यादय आदेशा या
स्छुः। दोपन्+टा अनोऽकारस्य लुकि णत्वे च दोष्णा पक्षे दोपा,
दोपम्यां दोाम्, दोपभिः दोमिः । दोणे दोपे, दोषयां
दोाम् , दोषम्या दोभ्यः । दोणः दोपः, दोषम्यां दोाम्,
दोपभ्यः दोयः । दोष्णः दोपः, दोष्णोः दोपो, दोप्णां दोपाम् ।
दोणि दोषणि दोपि, दोष्णोः दोपोः, दोषतु दोषु दोप्पु । अत्र
माम्यन्तस्यन्यादिना सुपः पत्वम्, 'शपसे शषसं वा' इति रो
चिकल्पन पत्त्व पक्षे विमर्गे रूपद्वयम् । आदेशाभावे एकमिति
रूपत्रयम् । सनुपशब्द:--
सजुपः।२।१।७३ ।
सनुपः पदान्ते रुः स्यात् । पत्वस्य वामावेन 'रोली
इत्यप्राप्ती योगारम्भः।
.

·(७६), पदान्ते ।२१।६४। पदान्ते वर्तमानयोबदि रकारवकारयोः परयोस्तस्यैव वादे मिनो दीर्घः स्यात् । सः सजृषौ सजुषः । सजुएं सजुषो सजुपः । सजुपा सो समिः । सपे सा सर्म्यः । सनुपः सनुपोः सनुपाम् । सजुपि सनुपोः सनुःषु सजुष्पु । सकारान्तः शब्द:- पुंसोः पुमन्स् । १ । ४ । ७३ । धूत इत्युदितत्तदतत्सम्बन्धिनि घटि परे पुमनम् इत्यादेश: स्यात् । 'स्महतो.' इति दीघे पुमान् पुमांसौ पुंमांसः । पुमांस पुमांसी पुंसः सा पुम्यां पुम्मिः। से पुम्म्यां पुम्भ्यः पंतःपुम्भ्यां पुम्म्यः । पुंसः पुंसोः पुंसाम् । पुंसि पुंसोः पुंसु । हे पुमन् पुमांसौ पुमाप्तः। सकारान्तो विद्वम्शब्दः-उदित्त्वाद् नोन्त्र विद्वान् विद्वाप्ती विद्वांसः । विद्वांसं विद्वांसो । विद्धम+शम् इति स्थिते पवमुश् मतौ णिक्यघवनिते यकारादौ स्वरादौ मतौ च प्रत्यये परे क्वसोः उप स्यात् । विदुपः विदुपा 'संस्-ध्वस्-' इत्यादिना दत्तले विभ्यां विद्वदभिः । विदुपे विद्वद्भ्यां विद्वद्भ्यः । विदुषः विभ्यां विट्म्यः । विदुषः विदुपोः विदुपाम् । विपि विदुपोः विद्वत्सु । हे विद्वन् विद्वांसौ विद्वांसः । एवं तस्पिवान् तस्यि- पांसौ तस्पिांसः । तस्थिवांस तल्यिासौ तस्युपः अन निमि- ·(७७) सामारे नैमित्तिकस्याप्यभावः' इति न्यायाट् क्यनिवृत्तौ तन्निमि- तस्येटोऽपि निवृत्तिः । तस्थुपा तस्थिवद्भ्यां तस्थिवद्भिरित्या- दीनि शुश्रवसूशब्दस्य शसादी स्वरे उपादेशे सति घातोरिवर्णी, इत्यादिना उवादेश इति विशेषः । शुश्रुवान् शुश्रुषांसौ शुश्रुवांसः । शुथुवांस शुश्रुवासौ शुथुनुपः । शुश्रुषा शुश्रुवभ्यां शुथुवद्भिः शुश्रुषुषे शुश्रुवम्यां शुश्रुवम्यः । शुश्रुप. शुश्रुवयां शुश्र- वभ्यः । शुश्रुषुपः शुश्रु पोः शुश्रव॒पाम् । शुश्रुत्रुपि शुश्रुवुपोः शुश्रुवता । एवं पेचिवान् पेचिवाँसौ पेचिवांसः । पेचिवांस पेचि- सौ पैचुपः । पेचुषा पेचिवद्भ्यां पैचिवमिः । पैचुपे पेचिवद्भ्यां पेचिद्भ्यः । पेचुपः पचिवद्भ्यां पेचिवम्यः । पेचुपः पेचुपोः पंचुपाम् । पेचुपि पेचुपोः पेचिवरसु । अग्मिवान् जग्मियांसौ जग्मिवांसः । अग्मिवासं अग्मिवांसो जग्भुषः । जग्मुपा जग्मि- वदम्यां नरिमवद्भिः । जग्मुपे मग्मिवस्या जग्मिवद्भ्यः । जग्मुपः जग्मिवद्भ्यां जग्मिवयः । जग्मुपः जामुपोः नग्मु. पाम् । जग्मुपि जग्मुषोः नग्मिवत्सु । हे जग्मिवन् जग्मिवांसो नम्मिवासः । सकारान्तश्चन्द्रमशब्दः---अभ्वादेरिति दी चन्द्रमाः चन्द्रमसौ चन्द्रमसः । चन्द्रमसं चन्द्रमसौ चन्द्रमसः । चन्द्रमसा चन्द्रमोभ्यां चन्द्रमोभिः । चन्द्रमसे चन्द्रमोभ्यां चन्द्र- मोभ्यः । चन्द्रमसः चन्द्रमोम्यां चन्द्रमोम्यः । चन्द्रमस. चन्द्रमसोः चन्द्रमप्ताम् । चन्द्रमसि चन्द्रमसोः चन्दमस्ट चन्द्रमा है चन्द्रमः चन्द्रमसौ चन्द्रमसः । एवं सुवचा दुर्वचम्-मुक्यातादयः।।

·(७८) उशनस सौ विशेष 'दुशन इत्यादिना सेडर्डी डिवादन्त्यस्व- रादेलोप उशना उशनसौ उशनसः । सम्बोधने वोशनसो नश्थामन्त्र्ये सौ । १।४। ८० । आमच्यार्थे वर्तमानस्योशनस सौ परे नारो वा स्यात्, सृक् च वा स्यात् । हे उशनन् लुकि हे उशन उभयाभावे हे उशन उशनसौ उशनस शेष चन्द्रमस्वद् । पुरदशस्-अने- हस्शब्दयो उशनसूशब्दवत् । सम्बोधनकवचने चन्द्रमशब्दवत् । पुरुदशा पुरुढशसौ पुरुदशस । हे पुरुदश हे पुरुदशसौ हे पुरू- दंशस । अनेहा अनेहसौ अनेहस । हे अनेहः हे अनेहसौ हे अनेहस इत्यादीनि । सन्तोऽदस्शब्द -अदस्+सि इति स्थिते अदसो दः सेस्तु डौ।२।१।४३ । त्यदादिसम्बन्धिनि सौ परेऽदसो दकारस्य सकार स्यात्, सेस्तु दो स्यात् । असौ । सर्वन स्यादावत्त्वे कृते अद+औ इति स्थिते मोऽवर्णस्य । २ । १ । ४५ ॥ अवर्णान्तस्य त्यदादेरदसो टकारस्य 'मादुवर्णोऽनु' इति एक्मानिक्स्य स्याने आसन्न एक्मात्रिको द्विमात्रिकम्य स्याने च द्विमानिक उकार 1 अमू । अट+जस् इति स्थिते जस इत्वे एकारादेशे च वहुवेरीः ।।१। ४९ । मकार स्यात् ।

·.
(७९)
बहुप्वर्येषु वर्तमानादसो मकारात परस्यैकारस्य ईकारःस्यात् ।
अमी । अमुम् अमू अमून् । अहा इति स्थिवे इनादेशे प्राप्ठे
मागिनात् । २ । १ । ४८
अदप्तो मकारात् परस्य वर्णमात्रस्य स्थाने इनादेशात् प्राग
उ इत्यादेशः स्यात् । पश्चाद् 2 सि ना ' इति नादेशे अमुना
अमूम्याम् अमीभिः । अमुष्मै अमूम्याम् अमीभ्यः । अमुस्मात्
अमूभ्याम् अमीभ्यः । अमुप्य अमुयोः अमीपाम् । अमुस्मिन्
अमुयोः अमीषु ! अक्पत्ययान्तस्य तृ सौ
अमुको वाकि । २।१।४४ ।
त्यदादीनामदासः सौ परे अमुक इति वा निपात्यते ।
अमुकः असकौ अमुको अमुके । अमुकम् अमुको अमुकान् ।
अमुकेन अमुकाभ्याम् अमुकैरित्यादीनि सर्ववद्रूपाणि ।
इति व्यग्रनान्तलिङ्गमकरणं समाप्तम् ।

·अथ व्यञ्जनान्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् ।
हकारातः स्त्रीलिङ्ग पानच्छन्दः-
नहाहोर्धतौ । २ । १ । ८५ ॥
नहेब्रुम्थानीयस्याहरूपादेशस्य च धातोः सम्बन्धिनो हकारस्य
शुटि प्रत्यये पदान्ते च यथासंख्यं धकार-तकारादेशौ स्याताम् ।
उपानद् उपानत् उपानही उपानहः । उपानहम् उपानही उपानहः ।
उपानहा उपानद्भयाम् उपानन्दिः । उपानहे उपानद्भयाम् उपा-
नदयः । उपानहः उपानद्याम् उपानद्भयः। उपानहः उपानहोः
उपानहाम् । उपानहि उपानहोः उपानत्यू ! सम्बोधन प्रथमावत् ।
वकारान्तो दिवशब्दः-
दिव औः सौ । २१ ११७ ।
दिवोऽतत्य स्थान सौ परे औरित्यादेशः स्यात् । यले
योः दिवो दिवः । दिवं दिवो दिवः । दिवा ।
उपदान्तेऽनूत् । २ । १।११८ ।
पदान्ते वर्तमानस्य दिवोऽन्त्यस्य ड इत्यादेशः स्यात्, स
चोकारो दीर्घा न स्यात् । धुम्यां द्युभि. 1 दिवे धुभ्यां युभ्यः ।
दिवः घुस्यां द्यभ्यः । दिवः दिवोः दिवाम् । दिवि दिवोः द्युए।
है द्यौः दिवौ दिवः । एवं मुदिव्-प्रियदिव-प्रभृतयः । रेफान्तो
नित्यं बहुवचनान्तः स्त्रीलिङ्गश्चतुर्शब्द:--

·त्रि-चतुरस्तिस-चतम स्यादौ ।२.१।१। नियां वर्तमानयोः त्रि-चतरोः स्थान तिन चत इत्यादेशी म्याताम्। तत्रयः ऋकारः अवद् भवतीति न अरादेशः चनतः। चनसः । तमिः । चतनृभ्यः । चतभ्यः । चतन्त्रगाम् । चत- सुषु। एवं निशब्दस्यापि तिवः। तिन्यः । तिमिः । तिमभ्यः। तिवणाम् । ति । नियामिति त्रिचतुरो:विशेषगवेन प्रिया- नयोः याया इत्यत्र समुदायस्य श्रीत्यऽपि निशब्दस्य पुंस्त्वाद् नादेशः, तन प्रियत्रिः नियत्री नियन्त्रयः । नियत्रि नियत्री प्रिपत्री: । प्रियच्या प्रियविभ्यां प्रियत्रिभिः । प्रिय थै नियत्रये प्रियत्रिभ्यां प्रियत्रिभ्यः । प्रिययाः प्रिय प्रियत्रियां प्रियत्रिम्यः । प्रियव्याः प्रियोः प्रिययोः प्रिपत्री- णाम् । प्रिपन्या नियंत्रौ प्रियव्योः प्रियत्रिषु इति पतिवद्रूपाणि । यदा च प्रियास्तिस्रो यस्येति विग्रहावस्यायां समुदायस्य पुस्लेऽपि त्रिशब्दान्य स्त्रीलाद्भवत्येवादेशः। प्रियतिमा प्रियतिखो प्रियतिस्रः। प्रियतितं नियतिलो नियतिखः । प्रियतिया प्रियतिसम्यां निय- तिमिः । प्रियतिने प्रियतिसम्यां प्रियतिमृभ्यः । प्रियतितः प्रियतिसभ्यां प्रियतिसम्यः। नियतिवः प्रियतियोः प्रियतिसगाम्। प्रियतिलि मियतिरोः प्रियतिस्पु । नियास्तिो यस्य त,दिति वटी तु-प्रियतिम प्रियत्रि, प्रियतिमणी प्रियतिमृणि द्वितीया- यामप्येवम्। सम्बोधने प्रिंपतिसः प्रियत्रि, प्रियतिनणी प्रियतिसृणि ·(२) टादौ स्वरे विकरपेन बद्भावभवनाद् प्रियतिसृणा उभयत्रापि सदृशम् । नियतिसृभ्यां प्रियतिसृभिः । प्रियतिस्त्रे प्रियतिसूणे प्रियतिसम्यां प्रियलिसभ्धः । प्रियतिखः प्रियतिमृणः प्रियतिसृभ्यां प्रियतिसृभ्यः प्रिपतिस्त्रः प्रियतिसृणः प्रियतिखोः प्रियतिसृणोः प्रियतिथ्णाम् । मियतित्रि प्रियतिसृणि प्रियतिस्रोः प्रियतिमृणोः प्रियतिमषु । एवं प्रियचतुशब्दस्यापि । गृ कृ पृ इत्यादीनां धातूनां क्विपि इर् उरादेशे गिर किर् पुर् इत्यादिशब्दानां स्वादिधातृत्वात पदान्ते ' इति दीघे गी: गिरौ गिरः । गिरं गिरौ गिरः । गिरा गीर्यो गीमिः । गिरे गीर्यो गीर्यः । गिरः गीयो गीर्यः । गिरः गिरोः गिराम् । गिरि गिरोः गीर्ष । एवं कीः किरौ किरः। पुरी पुरः । धूः धुरौ धुरः इत्यादीनि । धकारान्तः समिध शब्दः- तृतीये वा प्रयमे च समित समिद्, समिघौ समिधः । समिधं समिधौ समिधः । समिधा समिद्भयां समिद्भिः। समिधे समिद्भया समिद्धयः । समिधः समिद्भयां समिद्भयः। समिधः समिघोः • समिधाम् । समिधि समिघोः समित्सु । हे समित् समिघों समिधः। भकारान्तः ककुमशब्द:- ककुप् ककुन् ककुमौ ककुमः । ककुभं ककुमौ ककुमः । वकुमा ककुत्र्भ्यां ककुमिः । ककुभे ककुष्म्यां ककुव्म्यः । ककुभः ककुभ्यां कुब्भ्यः । ककुमः ककुभोः ककुमाम् । ककुभि ककुमोः ककुप्सु । हे ककृप् ककुब ककुमौ ककुभः । दकारान्ताः त्य-तद्-यद्-एतद्शब्दाः, तेषाम् आ द्वेरः' इत्यत्त्व 'लुगन्येत्यादिना अकारलोपे । 'आत् ' इति स्त्रियामापि ·(८३) 'दीच्या इति सेर्टकि स्या त्ये स्या: । त्यो त्ये त्या:। स्यया स्याम्यां स्यामिः स्यात्य त्याम्यां स्याभ्य, । त्यस्याः स्याम्यां त्याभ्यः । त्यस्याः त्ययोः त्याप्ताम् । त्यस्यां स्ययोः त्याच । एवं सा ते ताः । या ये याः। एसा एते एताः । एताम् एते एताः । अन्वादेशे एनाम् एने एनाः । एनया । एन- योः । एतया एताम्यां एतामिः । शेषं त्यवत् । किमशब्द- स्प तु कादेशे का के काः । कां के काः । शेपं सर्वावत् । मका- रान्त इदमशब्द:- 'अयमियं स्त्रियोः सौ इति इयमादेशे इयं इमे इमाः । इमाम् इमे इमाः । अन्वादेशे एनाम् एने एनाः । अनया एनया आभ्याम् आमिः । अस्यै आम्याम् आभ्यः । अस्याः आभ्याम् आभ्यः । अस्याः अनयोः एनयोः आसाम् । अस्याम् अनयोः एनयोः आसु। चकारान्तस्त्वशब्द:- चन: काम । इति कत्ये त्वा स्वम् त्वचौ त्वचः । त्वचं त्वचौ त्वचः । त्वचा त्वम्भ्यां त्वग्भिः । त्वचे त्वग्भ्यां त्वग्भ्यः । इत्यादीनि । एवं अन् । सन्शब्दस्य सृष्टू सङ् सृजौ मनः । स मृनौ समः । सुना सृड्भ्यां सृभिरित्यादीनि । पकारान्तो नित्यं बहुवचनान्तः अपशब्द:- अपः।१।४।८८1 अपशब्दस्यस्य स्वरस्य दीर्वः स्यात् शेषे घुटि परे । आपः। अपः । अद्भिः । अदम्य । अदम्यः । अपाम् । मासु । शोममा ·आपो यस्यासौ स्वाप् स्वापो स्वापः । स्वाप स्वापो स्वपः । स्वपा स्याम् । अत्र अपोऽद् भे।२।१।४। अप्शब्दस्य तदतत्सम्बन्धिनि भादौ स्यादौ परे अद् इत्या- देशः स्यात् । स्वद्भिः । स्वपे स्वद्भयां स्वद्भयः । स्वपः स्वद्भयां स्वद्भयः । स्वपः स्वपोः स्वपाम् । स्वपि स्वपोः स्वप्सु । है स्व स्वापो स्वापः । शकारान्तो दिश्शब्द:- दिश+सि इति स्थिते ऋत्विज्दिदृश्स्पृशत्रज्दधृपुष्णिहो ग1१।१।६९ । एपामन्तस्य पदान्ते गः स्यात् । सेटुकि दिक् दिगु दिशौ दिशः । दिशं दिशौ दिशः 1 दिशा दिग्म्यां दिग्भिः । दिशे दिग्म्यां दिग्भ्यः । दिशः दिग्भ्यां दिग्भ्यः । दिशः दिशोः दिशाम् । दिशि दिशोः दिक्षु । हे दिक् दिग् दिशौ दिशः । एवं दृक् दृग् दृशौ दृशः । ऋत्विक् ,म् ऋत्विनौ ऋत्विजः । स्पृक् स्टम् स्पृशौ स्पृशः । स्रा स्नग् स्रनो सनः। दधृग् दधृक् दधृषौ दधृपः। उष्णिक ,ग् उपिणही उणिहः इत्यादीनि। पकारान्त: विपशब्दः- तृतीये वा प्रथमे च विद् स्विड् विपो विप. । विपं लिपी स्विषः । त्विया विड्म्यां विभिः । विपे विड्भ्यां विड्म्यः । विषः विड्म्यां विड्म्य. । विपः विपोः विपाम् । विपि विपोः विट्ट वित्सु । हे विट् त्वि स्विपौ विषः । पका- -

·(८५)
रान्त आशिपशब्द:- पत्वस्यासिद्धत्वात स्त्वे पदान्ते' इति
दी व आशीः आशिपो आशिषः । आशिषम् आशिषा
आशिषः । आशिपा आशीाम् आशीभिः । आशिष आशी-
याम् आशीHः । आशिषःआशीयाम आशीर्यः । आशिपः
माशिपोः आशिपाम् । आशिपि माशिपोः आशी.पु भाशिष्षु ।
सकारान्तः स्त्रीलिङ्गः अदमगन्दः ९ पुंटिगवद् असौ
द्विवचनादी आ द्वेरः' लुगस्यादेत्यपदे । मात् समा-
नानां तेन दीवः 'पद् विभक्तिकार्यम् अमू अमूः । अमुम्
अमू अमू । अमुया अमूम्याम् अमूमिः । अनुष्य अमूम्याम
अमूम्यः । अमुप्याः अमूभ्याम् अमूम्यः। अमुप्योः अमुयोः
भभूपाम् । अमुप्याम् ममुयोः अमूषु ।
.
इति व्यञ्जनान्तस्त्रीलिङ्गंभकरणं समाप्तम् ।

·। (८२) अथ व्यजनान्ता नपुंसकलिङ्गाः। स्कारान्तो पार्शब्दः- दाः वारी वारि 'जस्-शसोः शिः। पुनरप्येवम् । वारा वायों वार्मिः । वारे वायों वार्यः । वारः वायो वार्यः । वारः दारोः बाराम् । वारि बारोः पाएं अत्र सम्बन्धिनो रेफस्याभावाद् विसर्गामावः । हे वाः वारी वारि । नित्यवहुवचनान्तः चतुर्शब्दः- चत्वारि । चत्वारि । चतुर्भिः । चतुभ्यः । चतुर्म्यः । चतुर्णाम् । चतुर्थ नकारान्तोऽहन्शब्द:- स्यमो पि रो लुप्यरि' इति अन्तस्य रकारादेशे तस्य च विसर्गे अहः । 'ईडौ वा' अहनी भनी, अहानि । पुनरप्येवम् । ' अनोऽस्य ' इत्यकारलोपे अना अ. होम्याम् अहोभिः। अहने अहोभ्याम् महोम्यः। अह्नः अहो- भ्याम् अहोम्यः । अझ्नः अनोःअनाम्। अनि अनि अहूनोः अहः अहस्सु । हे अहः हे अनी अहनी हे अहानि। नका. रान्तो नामन्शब्दः- नाम नामनी, नाम्नी नामानि । नाम भाम्नी, नामनी नामानि । नाम्ना नामम्यां नामभिः । नाम्ने ना- मभ्यां नामभ्यः । नाम्नः नामम्यां नामभ्यः । नाम्नः नाम्नोः नाम्नाम् । नाम्नि, नामनि नाम्नोः नामसु । नाम्नो नकारस्य नलीरे सम्बोधने वा लुग् इति हे नामन् हे नाम, हे नाम्नी है नामनी, हे नामानि । ब्रह्मन्-चर्मन्-कर्मन्-प्रतीनां न वमन्त- संयोगात्' इति निषेधाद् नानोऽकारस्य लुगिति ब्रह्म ब्रह्मणी ब्रह्माणि। - ·ब्रह्म ब्रह्मणी ब्रह्माणि । कर्म कर्मणी कर्माणि । इत्यादीनि । व्योमन्शब्दस्य तु नामन्बत् । स्यदादीनां तु स्यमो पि सेरमा- वाद् आ द्वेरः' इत्यत्वं न 'विरामे वा' त्यद् त्यत्, द्विवच- नादौ अत्त्वे स्ये स्यानि पुनरप्येवम् । एवं तत् ते तानि । यद् ये यानि । एतद् एते एतानि । किं के कानि । इदम् इमे इमानि । इदम् इमे इमानि । शेष लिङ्गवत् । चकारान्तः प्रत्यचशब्दः- प्रत्यक प्रत्यग्, 'अच्च् प्राग' इत्यादिनाऽचश्चत्त्वे पूर्वस्य च दी प्रतीची। शो तु 'धुदां प्राग् । इति नोऽन्तादेशे तवर्गस्य : इत्यादिना नकारस्य प्रकारे प्रत्यश्चि । प्रत्यग् प्रतीची प्रत्यश्चि । पूजायां तु प्रत्यड् प्रत्यञ्ची प्रत्यश्चि । शेष पुंवत् । जगद् जगत् जगती जगन्ति । पुनरप्येवम् । महत् महद् महती महान्ति । पयः पयसी पयांसि 'शिड्हे ' इत्यादिनाऽनुस्वारः। वचः वचप्ती वचांसि । यशः यशसी यशांसि । तेजः तेजसी तेजांसि । तेनो- म्यां तेनोभिरित्यादीनि । सकारान्तोऽदसशब्द:- अदः। द्विवचनादौ आ द्वेरः' इत्यत्त्वे ' मोऽवर्णस्य ' इति दो मत्त्वे 'मादुवर्णोऽनु' इत्युवणे अमू । ' जस्-शसोः शिः । इति शौ कृते स्वराच्छौ, इति नान्तादेशे 'नि दीर्घः' इति दीर्घ ' मादुवर्णोऽनु र इत्युवर्णे अमूनि । पुनरप्येवम् । शेपं पुलिड्गवत् । इति ध्यानान्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणं समाप्तम् ।

·अथ युष्मदस्मदोः प्रक्रिया ।
युष्मदस्मदोस्निपुलिड्गेषु समानानि रूपाणि, अलिड्गवीता
युप्म+ति इति स्थिते
त्वमह सिना माक् चाक: । २।११ १२ ।
युष्मदस्मदोस्तदतत्सम्बन्धिना सिना सह क्रमेण स्वम् अहम्
'इत्यादेशौ स्याताम् । तो चाकः प्रसङ्गेऽकः प्रागेव स्याताम् ।
"त्वम् अहम् । औप्रत्यये
मन्तस्य युवावौ द्वयोः । २।१।१०।
द्वित्वविशिष्टेऽर्थे वर्तमानयोयुष्मदस्मदोर्मकारावसानस्यावयवस्य
तदतत्सम्बन्धिनि सरादौ स्यादौ परे गुत् आव् इत्येताकादेशी
क्रमेण स्याताम् । युव+अट्औ, आव+अ+औ 'लुगस्य ।
इत्यादिना पूर्वस्याकारस्य लुकि युवद औ, आवद् औ इति स्थिते
अमौ मः।२।१।१६ ।
युप्मदस्मद्भया परयोः तदतत्सम्बन्धिनो कम् औ इत्येतयोः
स्थाने म् इति व्यन्जनमात्रादेशः स्यात् ।
युष्मदस्मदो । २।१।६।
युष्मदस्मदोस्तदतासम्बन्धिनि व्यञ्जनादौ परे आकारोऽन्तादेशः
स्यात् । दीर्घ युवाम् । आवाम् ।

·- यूयं वयं जसा ।२।११ १३॥ युष्मदस्मदोस्तदतत्सम्बन्धिना नसा सह यूयं वयम् इत्यादिशौ मेण स्याताम् । यूयम् । वयम् ॥ मम्प्रत्यये परे स्व-मौ प्रत्ययोत्तरपदे चैकस्मिन् ॥ २॥ १ ॥ ११ ॥ एकत्वविशिष्टायें वर्तमानयोयुष्मदस्मदोर्मान्तावयवस्य तदत- सम्वन्धिनि स्यादौ परे प्रत्ययोत्तरपदयोश्च, परयोः क्रमात् त्व म इत्येतो सस्वरावादेशौ स्याताम् । व+अ+अम् । माअद् अम् इति स्थितेऽकारस्य लुकि अमो मादेशेऽन्तस्य चाऽऽत्व त्वाम् मा । युवाम् । आवाम् । शसो नः ।२।१।१७॥ युष्मदस्मद्भयां परस्य तदतत्सम्बन्धिनः शसः स्थाने न इत्या- देशः स्यात् । ' युप्मदस्मदोः' इत्यात्त्व युप्मान् । अस्मान् । टाइयोसि यः।२।११७॥ युप्मदस्मदोस्तदतत्सम्बन्धिषु टा डि ओस् इत्येतेषु परेषु यका- रोन्तादेशः स्यात् । दकारस्य यकारे शेषं पूर्ववत् त्वया मया । म्यामि युवावादेशेऽन्तम्य आत्त्वे युवाभ्याम् । आवाभ्याम् । यु- माभिः । अस्माभिः। तुभ्यं मा उया।२।११२४ ।। युष्मदस्मदोः स्यान्यसम्बन्धिना चतुध्यकवचनेन टेप्रत्ययेन ·(९.) सह तुभ्यं मह्यम् इत्यादेशौ क्रमेण स्याताम् । तुभ्यम् । मह्यम् । युवाभ्याम् । आवाभ्याम् । अभ्यम् भ्यसः ।२।२।१८। युष्मदस्मदोः परस्य स्वान्यसम्बन्धिनः चतुर्थीबहुवचनस्य म्य- सोऽम्यम् आदेशः स्यात् । शेपे छुक् ।२।११८ यस्मिन् प्रत्यये परे युष्मदस्मदोरात्त्वयत्त्वादिकार्यमुक्त ततोड़- न्यः शेषः । तस्मिन् शेषे परे तयोरन्तस्य छुक् स्यात् । युप्म- भ्यम् । अस्मभ्यम् । डसेश्चात् । २।१।१९। युष्मदस्मद्भयां परस्य स्वान्यसम्बन्धिनो डसेस्तत्सहचरितप- ञ्चमीबहुवचनस्य भ्यसश्च स्थाने अद् इत्यादेशः स्यात । अकारो व्यन्ननादित्वनिवृत्यर्थः । त्व-मादेशे अकारलुकि शेषे च लुकि पुनः अकारलुकि स्वत् । मत्। युवाम्याम् । आवाम्याम् । युष्मत् । अस्मत । तव मम इन्सा ।२।१।१५ । युष्मदस्मदोस्तदतत्सम्बन्धिना डसा सह क्रमेण तव ममादेशौ स्याताम् । अकः प्राग् । तव । मम । ओसि युवावादेशेऽन्त्यस्य च यत्वे युवयोः । आवयोः ।

·आम माकम् । २।१॥२०॥ युप्मदस्मद्यां परस्य स्वान्यसम्बन्धिन मामः स्याने आक्रम् आदेशः स्यात् । 'शेपे सुक्' इति दलोपे युष्माकम् । अस्माकम् । त्वयि । मयि । युवयोः । आवयोः। युटमा । भस्माट । भयानयोगौणत्व स्पाणि निरुप्यन्ते-लां मां वाऽतिकान्तः इति विप्रहे युष्मदस्मदोरेको वर्तमानत्वेन सर्वत्र स्यादौ त्व-मादेश- मानात् समासे अतिसद् अतिमद् इत्येवरूपो शब्दो तान्यो, ततोऽये स्यादयः । अतित्वछन्दत्य रूपाणि- अतित्वम् अतित्वाम् अतियूयम् 1 अतिवाम् २ अतिवान् । अतित्वया अतित्वाभ्याम् अतित्वामिः । अतितुभ्यम् अतित्वाम्याम् अतित्वभ्यम् । अति- स्वद अतित्वाभ्याम अतित्वत् । अतितव अतित्वयोः अतिवाकम अतित्वयि भतिलयोः अतित्त्वाम् । अतिमच्छब्दस्य-अत्यहम् अतिमाम् अतिश्यम् । अतिमाम् अतिमाम् अतिमान् । अतिमया अतिमाभ्याम् अतिमामि: । अतिमह्यम् अतिमाम्याम् अतिमम्पम् । अतिमद् अतिमाभ्याम् अतिमत् । अतिमम अतिमयोः मतिमा- कम् । अतिमयि अतिमयोः मतिमा । युवामावां वाऽतिकान्त इति विग्रहे सर्वत्र युवापादेशमत्रनाट् अतियुबट्-अत्याव-शब्दो बोपन्यो । अतियुक्दशब्दस्य रूपाणि- अतित्वम् अतियुवाम अतिययम् । अतियुवाम् अति युवाम् अतियुवान् । अतियुवया अतियुवाम्याम् अतियुवाभिः । अतितम्यम् अतियुवाभ्याम अवि- युवम्यम्। अतियुक्द मतियुवाम्याम अतियुवा अतितव अतियुश्यो:

·(९२) अतियुवाकम् । अतियुवयि अतियुक्योः अतियुवाप्सु ! अत्यावच्छ- दरूपाणि- अत्यहम् अत्यावाम् अतिवयम् । अत्यावाम् अत्यावाम् अत्यावान् । अत्यावया अत्यावाम्याम् अत्यावाभिः । अतिमह्यम् अत्यावाभ्यामू अत्यावभ्यम् । अत्यावद्, अत्यावाभ्याम् अत्यावत् । अतिमम अत्यावयोः अत्यावाकम् । अत्यावयि अत्यावयोः अत्या- वासु । युप्मानस्मान् वाऽतिक्रान्त इति विग्रहे युष्मदस्मदोर्बहुत्वे वर्तमानत्वात् समासें त्व-म-युवावादेशा न भवन्तीति अति- युप्मद्-अत्यस्मद्-शब्दौ, ततोऽप्रे विभक्तयः । अतियुष्मब्द- पाणि- अतित्वम् अतियुष्माम् अतियूयम् । असियुमीम् अतियुष्माम् अतियुष्मान् । अतियुष्मया अतियुष्माभ्याम् अति- युप्माभिः । अतितुभ्यम् अतियुष्माभ्याम् अतियुष्मभ्यम् । अति- युष्मद् अतियुप्माभ्याम् अतियुष्मत् । अतितव अतियुष्मयोः अतियुष्माकम् । अतियुष्मयि अतियुप्मयोः अतियुष्मासु । अत्यस्म- च्छब्दस्य--अत्यहम् अत्यस्माम् अतिवयम् । अत्यस्माम् अत्यस्माम् अत्यस्मान् । अत्यस्मया अत्यस्माभ्याम् अत्यस्माभिः । अतिमह्यम् अत्यस्माभ्याम् अत्यस्मभ्यम्। अत्यस्मद् अत्यस्माभ्याम् अत्यस्मत् । अतिमम अत्यस्मयोः अत्यस्माकम् । अत्यस्मयि अत्यस्मयोः अत्य- स्मासु । तथा चोक्तं पाणिनीये- समस्यमाने द्वयेकत्व-वाचिनी युप्मदस्मदी । समालार्थोऽम्पसङ्ख्यधेद् युदावौ वन्मदावपि ॥१॥ ..

·. मुना देवस्थ परन आदेशाा म्युः सवैन । त्वाही यय-चयो तुभ्यं मी तब-ममावपि का २१ एते परवाट वान्त युवादी विषये स्वर । वन्मदावपि वायने पूर्वविप्रतिपेषतः ॥ ३॥ द्वकमख्यः समासार्यों बडु मुमदामदी। तयोरद्वयकतार्थत्वाद न युवावी त्वमावपि ॥ ४ अय तयोरदेशा निरायन्ते- पदाधुग्विभवत्पैकवाक्ये वस्-नसौ वहुत्वं । २॥ १॥२१॥ द्वितीया चतुर्थी पष्ठी च मुग्विमतिः, तया साकं पदात् परयोर्युप्पदास्मदोः स्थाने क्रमाद् वाम्-नसावादेशौ म्याताम् । तच्चन पदं गुप्मदस्मदो चैस्मिन् वाक्य स्याताम् । धर्मो : पापाद् रक्षतुः धर्मो युष्मान् पापाद् रक्षतु । धर्मो नः सदा मुनि नयतु । धर्मोऽस्मान् सदा प्रगति नपतु । धर्मों को धन ददातु । धर्मों युष्मभ्यं धनं ददातु । एवं धर्यो नो बानं ददार, आमभ्यं वा । स्वामी दो बलवान् धर्मः, युन्माकं वा । स्वामी नो वीतरागो देवः, अस्माकं वा । पदादिति किम् । युष्मान रसव । एकवाक्ये इति किम् । ओदनं पच युष्मा मविपति । द्विते वाम-नौं ।२११॥२२॥ मुग्यिमतिद्विवचने. सद पदात् परयोर्युन्मदस्मदोस्पाने बाम ·नौ इत्येतावादेशौ वा स्याताम् । जिनोऽयं वां नौ पातु, युवाम् आवां वा । अक्षयसौख्यं वां नौ दद्याद्, युवाम्याम् आवाभ्याम् वा । जिनोदिते घमें प्रसन्न मनो वा नौ सदा भूयाद्, युवयोरा- वयो। हे-ङसा ते-मे।२।१।१३ । पदात् परयोयुष्मदस्मदो-इसा सह ते मे इत्यादेशौ वा स्या- ताम् । धर्मस्ते कल्याणं ददातु, तुम्य वा। धर्मो मे चारित्रं ददातु, मह्यं वा । जिनसेवा ते धनमस्ति, तव वा । शीलं मे धनमस्ति, -मम वा। अमा स्वा-मा । २।१।२४ । पदात् परयोयुष्मदस्मदोद्वितीयैकवचनेनामा सह त्वा-मा इत्या- देशो स्याताम् । जिनस्त्वा नरकाद् रक्षतात्, त्वां वा, मा पालेयद्, मां वा । नित्यमन्वादेशे ।२।१।३१। उक्तस्यानुवचनमन्वादेशः, तद्विषये पदात् परयोर्युप्मदस्मदोर्यत् काय कथित तन्नित्यं स्यात् । यूयं सुशीलास्तस्माद् गुरवो वो मान- यन्ति । वयं विनीता अत उपाध्याया मो मानयन्ति । असदिवामन्त्र्यं पूर्वम् ।२।११२५ । युष्मदस्मद्भयां पूर्वमामन्त्र्यं पदमसदिव स्याद्, अतो वस्न- सादयो न स्युः । मो आचार्या युष्मान् रक्षतु धर्मः ।

·(९५) जस् विशेष्यं वाऽऽमध्ये । २१११२६॥ युप्मदस्मद्रयां पूर्व विशेष्यं नस्प्रत्ययान्तं सम्बोधनवाचि पर्द तद्विशेपणभूते सम्बोधनवाचिनि पदे परेऽसदिव वा स्यात् । विक- सार्यों योगारम्पः । निनाः शरण्या गुप्मान् शरणं प्रतिपद्यामहे । पक्षे निनाः शरण्या वः शरणं प्रतिपद्यामहे । नाऽन्यत् । २।१।२७ । युष्मदस्मद्धयां पूर्व नम्प्रत्ययान्तादन्य विशेष्यं सम्बोधनवाधि पदं तद्विशेषणमुते सम्बोधनवाचिनि पट्टे परेऽसदिव न स्यात्।आचाय भगवन् ला शरणं प्रतिपद्ये । आचार्य भगवन् वा शरणं स्वीकृचे। दृश्यर्यश्चिन्तायाम् ।२।१।३०। चिन्तायां वर्तमानश्यर्यकधातुमियोग वस्नसादि न स्यात् । मनसा त्वां समीक्षते ध्यायति स्मरति वा । परम्परासम्बन्धेऽपिन स्पात । मकस्ता सं घ्यायति, अत्र ध्यानेन तह सम्बद्धं रु तेन सह सम्बद्धस्य तवैत्यस्य परम्परासम्बद्धत्वाद् न माति । सपूर्वात प्रथमान्नाद् का 1211। ३२ । पूर्वपदमहितात् प्रपमान्तात् पदात् परयोयुष्मदस्मदोरनादेश वम्नमादय आदशा या स्युः । यूयं विवेकिनस्तर गुरखो वः -सम्मानयन्ति, सद् गुरवो युष्मान सम्मानयन्ति वा।

·चाह-ह-वैव-योगे। २।२।२९-
च अह ह वा एव इत्यतैोंगे सम्बन्धे सति पदात् परयोर्यु-
प्मदस्मदोर्यदुक्तं तन्न स्यात् । आचार्यस्त्वां मां च रक्षतु । अन
योगग्रहणेन साक्षात् सम्बन्धे सति निषेधः सूचितः, परम्पराप्तम्बामे
तु स्यादेव ।
इति पलिङ्गमकरणं समाप्तम् ।

·(९७.) अथ अव्ययप्रकरणम्। अल्ययान्यलिङ्गकानि, यमुक्तम्- सदशं विपु लिङ्गेषु सर्वासु च विसति। वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तव्ययम् ॥१॥ चादयोऽसचे।१।१। ३१ । सत्त्वं लिद्गमस्याबद्, लिङ्ग-सइये न विद्यते यस्मिन् तदसद् अद्रव्यम् । तस्मिन्नद्रव्ये वर्तमानाश्चादयोऽव्ययसंज्ञकाःस्पः। चवा ह अह एव एवं नूनं पर विना नाना म्वस्ति अस्ति दोपा मृपा मिथ्या मियम् भय अयो ह्यम् श्वस् उच्चैम् नीचेम् इति चादिः, आकृतिगयोऽयम् । स्वरादयोऽव्ययम् । १।१।३०। स्वरादयः शन्दा अन्ययमक्षकाः स्युः । स्वर अन्तर् प्रातर पुनर् म्यम् आहोस्वित् सह नमम् भने अन्तरेण अन्तरा असम माराट् दूराद् मुशमित्यादिः । आतिगणोऽयम् । खरादीनां वाच्यरूपोऽयवादीनां च धोत्परूपोर्थः । अधण-वस्वाधास।१।१।३२ ॥ पग्वनितास्तमममृतयः शस्पर्यन्ता ये प्रत्ययास्तदन्तं नामा- व्ययं स्यात् । देवा मनतोऽमान् , अर्जुनपक्षेऽभवन्नित्यर्थः । ततः 7

·(९८)
तत्र इह क्व कदा एतहि अधुना इदानीम् सद्यः परेयवि पूर्वेयुः
उमयेयुः परुत् परारि ऐपमः कहि यथा कथम् पञ्चधा एकदा
ऐकव्यम् द्वेधम् द्विः पञ्चकृत्वः सकृत् बहुधा प्राक् दक्षिणतः पश्चात्
पुरः पुरस्तात् उपरि उपरिष्टात् बहुशः । अधणिति किम् । पथि-
द्वैधानि संशयत्रैधानि । आ शत इति किम् । पचतिरूपम् । ये
चायतर्गणभूताः प्रादयास्ते धातोः प्रागुपतर्गतज्ञका भवन्ति। अपरा
अफ् सम् अनु अव निम् निर् दुम् दुर् त्रि आङ् नि अधि अपि
अति च उत अभि प्रति परि उप श्रद् अन्तर् आविस् एते प्रादयो
पातोः प्राक् प्रयोक्तव्याः।
वत्तस्याम् । १।१1३४॥
वत्-
-तसि-आमित्येतत्प्रत्ययान्तं नामाव्ययं स्यात् । मुनिना
तुल्यं मुनिवद् वृत्तम्। उरसैका दिग् उरस्तः । आम् तद्धितस्यैव
प्रायः उच्चस्तराम्।
क्त्वा-तुमम् । १।१ । ३५ ।
क्वा-तुम्-अम्-प्रत्ययान्तं नामान्ययं स्यात् । कृत्वा,
कर्तुम्, यावजीवम् ।
गतिः । १।१1३६ ।
गतिसन्क्षकं नामान्ययं स्यात् । अदः कृत्वा, अत्राव्ययत्वाद्
मतः कृतमि-'इत्यादिना सकारो न नातोऽतो विसर्ग एव ।
अव्ययस्प ।३।२।७।

·. (९९) अव्ययसम्बन्धिनः स्यादेर्खा स्यात् । तया अवोपसर्गस्य तनिकीणारयोः परयोनिकल्पेन वादेशः, · अध्युपमर्गस्य च पाग्नहोः परयोविकरपेन पि इत्यादेशच अवतंसः वतप्तः, अब माया वस्यः; अपिधानं पिधानम्, अपिनद्धः पिनद्धः । केचित्तु सर्वत्रैवेच्छन्ति, तया चोक्तम्- एष्टि मागरिरद्धोपमवाप्योरुपसर्गयो। आपंचव हसन्तानां यथा वाचा निशा दिशा ॥१॥ इति अव्ययमकरणं समाप्तम् ।

·(१००) अथ स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । आत् । २।४।१८। स्त्रियां वर्तमानादकारान्ताद् नाम्नः पर आप् प्रत्ययः स्यात् । सुभद्रा । सीता । चन्दना । यक्षा। शाला । माला । माया । दोला। अजादेः । २।४ । १६ । अनादिसम्बन्धियां स्त्रियां वर्तमानेभ्योऽनादिभ्यः पर आप् प्रत्यय: स्यात् । जातिलक्षण-पोलक्षणादिङयादिनाधना व्यन्ज- नान्तानां चाप्राप्तौ विधानार्थ वचनम् । अना खट्वा एडका अश्वा चटका मुपिका कोकिला इत्यादौ जातिलक्षणो डीन भवति । बाला वत्सा होडा भन्दा विलाता एषु वयोलक्षणो डीनं भवति । कुच्चा उष्णिहा देवविशा एषु व्यञ्जनान्तानामपि आब् भवति । ज्येष्ठा कनिष्ठा मध्यमा एषु पुंयोगेऽप्याप् । नन्पूर्वाद् भूलादपि आप् अमूला। अस्यायत्तक्षिपकादीनाम् । २।४ । १११ । यत्-तत्-क्षिपकादिवर्जितस्य नाम्नोऽकारस्य स्याने निद्धि- अप्रत्ययावयवे आप्परे ककारे परे : स्यात् । आप्पर इति आवेद परो यस्माद् न विभक्तिः स आप्परः, तस्मिन्नापरे इत्यर्थः । .

·५ 1 6236 सर्विका पाठिका कारिका हारिका मदिका । अस्येति किम। गोका । निदिनककारे परे इत्येव जीवकी नन्दका, अमाशिषि कन् प्रत्ययः । आप्पर इत्येव । कारकः । इचापुंसोऽनिक्याप्परे । २।४।१०७ । अदिद्गाच्छन्दाद् विहितस्थापः स्याने झारो इस्तश्च वा स्यात्, नकारानुबन्धवनितप्रत्ययावयवभूते आप्परे ककारे परतः । अन्सा खट्वा खट्विका खट्वका खट्दाका । गहिगका गाय गङ्गाका । कप्रथये तरादौ च परे पूर्वल्य इस्लो वा भवति । तर-तम-रूप-कल्पादयः तरादयः। तरादौ च ऍट् वा वेण्येव वैणिका वेणीका । नदी एवं नदिका नदीका । अतिशयेन प्रशस्या श्रेयसी अतिशयेन श्रेयसी श्रेयसितस श्रेयसीतरा बन्दावे च श्रेयस्तरा। बहुमीही चावन्तानाजन्तानां वा हस्यः बढुमालाकः बट्टमालकः । स्त्रियां नृतोऽस्वस्रादेहीः ।२।४।१। त्रियां वर्तमानाद् नकारान्ताकारान्ताच स्ववादिवर्जिताट् नाम्नः परो डीप्रत्ययः स्यात् । रानी। दण्डिनी। करिणी। मालिनी । शूनी । की । ही । अस्ववादेरिति विम् स्वसा तिन श्चतयश्च ननान्दा दुहिता तया । याता मातेति सप्तैव स्वनादय उदाहृताः ॥ १ ॥ अधानरहितः । २।५।।

·(१०२) धातुवर्नो य उदित् ऋदिच्छ प्रत्ययोऽप्रत्ययो वा तदन्ताद् नाम्नः स्त्रियां डीप्रत्ययो भवति । भवन्ती 1 पचन्ती । पठन्ती । वा पादः।२।४।६। पादिति कृतसमासान्तः, तदन्तात् स्त्रियां डो; स्यात् । द्विपदी द्विपाद । सुपदी सुपाद् । ऋषि पादः पात्पदेति निपातो त्रिपाद् ऋक्, त्रिपदा गायत्री । द्विपदा । एकपदा । णस्वरायोपाद् वनो रश्च । २।४ । ४ । णकारान्तात् स्वरान्तादघोपान्ताच्च विहितो यो वन्प्रत्यय- स्तदन्ताद नाम्नः स्त्रियां डीः स्यात् । तत्संनियोगे च वनोऽन्तस्य रः स्यात्।वनिति चम्-क्वन-क्वनिपां सामान्येन ग्रहणम् । उणवन् इति स्थिते 'वन्याड् पञ्चमस्य' इति णकारस्यात्त्वे उकारस्य च गुणेऽवादेशेअवावा नरः, स्त्री चेद् अवावरी ब्राह्मणी । एवं धाधातोः मीवरी । पाधातोः पीवरी । श्वातोः मेरुश्वरी इत्यादिः । वा बहुव्रीहे । २।४।५। वहनीहौ तु वा स्यात् । प्रियावावरी प्रियावावा । ताभ्यां वाप् डित् । २ । ४ । १५ 1 मनन्तादनन्ताच्च बहुव्रीहेः स्त्रियामा वा स्यात्, सच डित् । सीमा सीमे सीमाः, पक्षे सीमा सीमानौ सीमानः । बहुराना बहुराजे बहुरानाः, पक्षे वहुराना बहुरानानौ बहुरानानः।

·(१०३) नहुरानानौ वा पाद: ।२।४।६। पादिति बहुव्रीहिनिमित्तकः कृतसमासान्तः पाच्छन्दः, तद- न्तात् स्त्रियां दीर्वा स्यात् । द्विपदी द्विपाट् । त्रिपदी त्रिपाद् । मनः।२।४।१४ । मनन्तात् स्त्रियां टीन स्यात् । सीमा सीमानौ सीमानः । अनो वा । २।४। १२ । अनन्ताट् बटुवीहेः स्त्रियां दीर्वा स्यात् । बहुराती बगुराइयो नहुराक्ष्यः । पक्षे डाप् बहुराना बहुराने बहुरानाः, तस्याप्यमाके बहुरानानः । नोपान्त्यवतः । २ । ४ । १३ । यस्योपान्त्यलोपो नास्ति स उपान्त्यवान्, तम्मादनन्तान बटुनीहेः स्त्रियां दीन स्यात् । पर्वा पर्वाणी मुपर्वाणः । दाम्नः । २।४।१०। संस्त्यादेमन्शब्दान्तान नहुप्रीहेः स्त्रियां सरीः स्याता विदा- म्नी। बिदाम्नी। पूर्व सइस्यावाचिनोऽमावे तु दामानं पश्य । अणमेपेकण्ननष्टिताम् । २।४।२०। अण् मन् एय इवण नन् न रित एपा प्रत्ययान्तानां योऽ- कारस्तदन्ताद् नाम्नतेपामेमाणादिसम्बपिन्यां नियां वाच्यायां टोः स्यात् । औपगवी । वैदी । सौपगेयी । आक्षिी | नेणीपास्नी नानुनी । पन्नायी। उमयी। ।

·. (१०४) गौरादिभ्यो मुख्याद्कीः ।।४।१९ । गौरादिगणपठिताद मुख्याई नाम्नः त्रियों कीप्रत्यय: स्यात् । गौरीशचली। नदी । करमापी। सारगी। नर्तकी अनड्वाही। अनही। पीप्पटी। आकृतिगणोऽयम्। संख्यादेहोयना वयसि ।२।४।९। संख्यादेहायनान्ताद नाम्नः स्त्रियां 'डीप्रत्ययः स्याद्, ययसिं गम्यमाने । द्विहायनी । 'चतुस्नेत्यनाद् वयंसि । इति नस्य णत्वे चतुर्हायणी । निहायणी । पुरुपाद्वा ।२।४ [२५ । प्रमाणवाचिपुरुपान्ताद् द्विगोः त्रियां डोर्वा स्यात् तद्धित- कि । द्विपुरुषी'द्विपुरुषा परिखा। वरुणेन्द्ररुदभवशमृडादान् चान्तः । २ । ४ । ६२ । एभ्यो धववाचिनामभ्यस्तद्योगे स्त्रियां डी: स्यात, तसंनि- योगे आन् चान्तः । वरुणानी । इन्द्राणी। रुद्राणी। भवानी । शर्वाणी। मृडानी । मातुलाचार्योपाध्यायेम्योडीस्तद्योगेवाऽऽन् चान्त. । मातुलानी मातुली । आचार्यानी आचार्या उपाध्यायानी उपाध्यायी। आर्यसत्रियाद् वा ।२।४। ६६ । आभ्यां हीर्वा स्यात्, तत्सन्नियोगे आन् चान्तः स्वार्थे ।

·- आर्याणी आर्या । क्षत्रियाणी क्षत्रियाग प्रयोगे तु आर्यस्य स्त्री मार्थी, क्षत्रियी। हिमारण्ययोमहत्त्वेऽथे वाच्ये डीस्तत्संनियोगे चान् । महद् हिम हिमानी, महदरण्यसरण्यानी यवनाचे लिप्यां यवनस्य लिपिः यवनानी । यवाद् दोघे दृष्टा यवा पवनी । द्विगो: समाहारान् । २। ४१२२१ अकारान्तसमाहारद्विगो: स्त्रियां डीः स्यात् । त्रयाणां लो- कानां समाहारः त्रिलोकी । पञ्चरानी । पानावन्तानां डीन पञ्च- पात्रं त्रिभुवनं चतुष्पपम् । अकारान्तादिति पन्चाग्नयः समाहृताः पन्चाशि, समाहारस्य नपुंसकत्वं इस्वत्वं च । त्रिफला इति स्वनादिपाठात् । धवाइ योगादपालकान्तात् । २।४ । ५९ । घको मर्ता, सदाचिनोऽकारान्ताट योगात् सम्बन्धात् नियां वर्तमानाद् नाम्न. परो डीः स्यात्। गणकस्य खी गणकी। प्रष्ठस्य स्त्री प्रष्ठी । शूद्रस्य स्त्री शूद्री । अपालकान्तादिति किम् । गो- पालाम्य स्त्री गोपालिका । एवम् अश्वपालिका । मूर्याद् देवतायां वा ।२।४।६४ । धववाधिनः सूर्यशब्दाद् योगात् वियां वर्तमानाद् दर्ग स्यात्, तद्योगे आन् चान्तः । सूर्यस्य श्री देवता सूर्याणी सूर्या था । अन्यत्र मानुप्या सूरी। " ·(१०) जातेरयान्तनित्यस्त्रीशूद्रात् । २।४।५४ । जातिवानिनोऽकारान्ताद् नाम्नः नियां दीः स्याद्, न चेत्त यान्तं नित्यत्रीजातिवाचि शूद्रशब्दश्च स्यात् । तत्र जातिरनुगत. संस्थानन्यख्या एका यथा गोत्वादिः, सकृदुपदेशव्ययस्वे सत्य- त्रिलिङ्गान्या यथा ब्राह्मणी, गोत्रचरणलक्षणाऽपरा यथा कठी; तथाचोकम्- आकृतिग्रहणा जातिलिड्गानां न च सर्वमान् । सकृदुपदेशनिर्माह्या गोत्रं च चरणैः सह ॥ १॥ कुक्कुटी । तटी। पात्री । वृपली । डायनी । बढची। मातेरिति किम् मुण्डा, शुक्ला । अयान्तेति किम् इम्या । गवय-हय-मुकय-मनुष्य-मत्स्यानां तु गौरादिपाठाद् गवयी हयी भुकयी मनुपी मत्सी । नित्यस्त्रीति किम् युका खट्वा । शूद्वेति किम् शूदा । महाशूद्री इति स्वाभीरजातिविशेपः, पुपोगे तु महाशूद्रस्य स्त्री महाशूदी। वयस्यनन्त्ये । २।४ । २१ । अन्त्यवयोवर्जिताद् वयोवाचिनोऽदन्ताद् नाम्नः स्त्रियां डीः स्यात् । कुमारी । वधूटी । चरटी । तरुणी । अनन्त्य इति किम् स्थविरा। असह-न-विद्यमान-पूर्वपदात् स्वाङ्गादक्रोडादिभ्यः । २।४।३८ । सह-न-विद्यमान-वर्जितपूर्वपदं यत् कोडादिवर्गस्वाई तदन्ताद- .

·कारान्तात् त्रियां दीर्वा स्यात् । मुमुखी अतिकशी पक्षे मुमुखा अतिकशा । असहनभिस्यादि किम् सहकेशा, अकेशा, विद्यमान- केशा, कल्याणीकोडा इत्यादौ न भवति । अत्र स्वागं पारिभा- पिकं ग्रामं यदुकम्-- अविकारोद्भवं मूर्त प्राणिस्य स्वागमुच्यते । च्युतं च प्राणिनस्तत् तन्निमं च प्रतिमादिषु ॥ १॥ तेन मुशोफा इति विकारत्वात् , मुस्वेदा इति द्रवत्वान्, मुज्ञाना इत्यमूर्तत्वाद् डीमानो न भवन्ति । मुकेशी रध्या, मुमुखी मतिमा इत्यादी स्वस्यागत्वामावेऽपि पारिमापिकस्वागवाद दी। नासिकोदरोष्ठनडादन्तकर्णमृगाणगावकण्ठात् ।२।१३९ अमहादिपूर्वपट्टेम्य एम्यो डोर्वा स्यात् । मुनासिकी मुनासिका। कृशोदरी कृशोदरा । लम्बोष्ठी सम्बोष्टा रणनधी लक्ष्णनदया। श्वेतदन्ती श्वेनदन्ता । सुन्दरफी मुन्दरकर्गा । वक्रमी वक- शृगा । बलबद्दानी बढ्यदाना। शहकण्ठी शहकण्ठा । पूर्णत सिद्ध बहुम्वरस्य संयोगोपान्त्यस्य च स्वागस्य यदि टीस्तदा एपामेव तेनान्येषां न पवतीति नियमार्य सूत्रम् । नसमुखाइनाम्नि । २१४६४० । आभ्यां साह्याभ्याममन्दायामत्र होर्वा स्यात् । सूर्पनखी मूनिखा । चन्द्रमुखी चन्द्रमुखा । अयमपि नियमार्यरतनैतदन्तयो- रसन्तायामेवेति । सूर्पणम्दा सन्तायाम् ।

·इतोऽक्त्यात् ।२।४ । ३२ ।
क्यर्थप्रत्ययान्तवनितादिकारान्ताद् नाम्नः स्त्रियां ही
स्यात् । रात्री रात्रिः । घूली धूलिः । शकटी शकटिः। भूमी
यूमिरित्यादिः । अपर्यादिति किम् कृतिः, अनननिः ।
मनोरौ च वा ।२।४।६।
मनुशन्दा धवयोगात् नियां वर्तमानाद् कीर्वा स्यात्,
तत्संनियोगे च औकार एकारश्चान्तादेशः स्यात् । मनोः खी
मनावी मनायी मनुः ।
पूतक्रतुपाकप्यग्निकुसितकुसिदादौ च ।२।४।६०।
धवयोगात् स्त्रियां वर्तमानेम्य'एम्यो कीर्वा स्यात्, तत्सनि-
योगे चैकारोऽन्तादेशः स्यात् । पूतक्रतोः स्त्री पूतकतायी। वृपा-
कपायी । भग्नायी । कुसितायी । कुसिदायी।
सपल्यादौ ।२।४।५० ।
पत्यन्ताद् स्त्रियां नित्यं डीनकारश्चान्तादेशः । समान:
पतिर्यस्याः सपत्नी । एकपत्नी। वीरपत्नी इत्यादिः ।
पतिवल्यन्तर्वल्यौ भार्यानार्मिण्योः ।२।४ । ५३ ।
मार्या जीवभर्तृका, तस्यां वाच्यायां पतिशब्दाद् जी,
प्रकृतेश्च पतिवलादेशः पतिवत्नी। गर्मिण्यांवाच्यायामन्तर्वच्छब्दा
की:, अन्तर्वत्नादेशश्न अन्तर्वनी । वीरहितायां त्रिया केवळपति-

·.
(१०९
शृन्दादपि होर्नान्तादेशश्च वकव्यः । पनी । पाणिग्रहीवि
इत्यादिशब्दा निपातनात् साववो ज्ञेयाः। अशिशुशब्दादू बहुवीही
अशिधी। नारी-सखी-पशू-धश्रूणामपि निपातना सिदिवेदितव्या।
अञ्च:।२।४।३॥
अचन्तात स्त्रियां दी: स्यात् । सविता प्राग् गच्छति
यस्यां सा प्राची दिग् । पश्चाद् गरउति सा प्रतीची । एवन
उदीची । समीची । प्रान्ची इत्यादयः ।
स्वरादुतो गुणादखरोः । २ । ४ । ३५ ॥
स्वरात् परोऽदिक्वर्णमात्रत्र्यवहितो य उकारस्तदन्तात्
सरुवनिताद् गुणवचनाद् नाम्नः स्त्रियां डीवा स्यात् । पदवी
पटुः । मृट्वी मृहः । तन्वी तनुः । सात्री साधुः । स्वरादिति
किम् पाण्डुमिः। उदिति विम् शुचिः गुणादिति किम भानुः।
अखरोरिति विम् सरु ।
उतोऽमाणिनश्चायु-परम्बादिभ्य कर।२।४।७३।
उकारान्तादप्राणिशचिनो मनुयनातिवाचितश्च नाम्न नि-
या प्रत्ययः स्पा, युशब्दान्तं रन्विादिशन्दं च वयिता ।
कुरः । स्या- । अठावः । कर्कन्धः । उदिति किम विद ।
पुरज्यादिवर्ननाद् अध्वर्युः ररित्यादौ उह न । युवशब्दातू

·(११०)
तिर्वाच्यः युवतिः । ड्यां सर्वत्राकारलोपो वक्तव्यः । मानादीनां
पक्वादो माजी पक्वा, कारी केशपाशः। उपमानप्तहितादि-
पूर्वादूरोरुड् करमोरू: । सहितोरूः । वामोरूः। की-आदीतां
के परे इस्वः कचि परे ह्रस्वामावश्च । अनुक्तं सर्व सिद्धहेमशब्दा-
नुशासनाट् वेदितन्यम् ।
इति स्त्रीप्रत्ययमकरणं समाप्तम् ।

·अथ कारकप्रकरणम् । क्रियादेतः कारकम् । २।२।१। क्रियाया हेतुः कारणं घु-कर्म-करणादि तत् कारकसन् स्यात् । तच शक्तिविशेषरूपम्, शक्ति-शक्तिमतोरमदाद मैत्रादीनां कारकत्वम् । करोतीति कारकमित्यन्दमन्तासमाश्रयणेनानाविष्ट- व्यापाराणां हेत्वादीनां निमित्तपात्रत्वात् कारकसन्ता न भवति । स्वतन्त्रः कां।२२।२। क्रियायां हेतुभूतः क्रियासिद्धावपराधीनतया प्रवानीमतरह- तपात्वर्यज्यापाराश्रयत्वेन विवक्षितः कारकविशेपः कर्तृपन्तकः स्यात् । मिनेन्द्रगोपदिष्टं प्रवचनम् । श्राद्धेन क्रियत निनमन्दिरम् । नाम्नः प्रयक-द्वि-यहो । २।२।३१ । एकत्ल द्वित्वबहुत्वविशिष्टेऽथे वर्तमानाद् नाम्नः परात् क्रमेय सि-ओ-नमुना प्रपमा विभक्तिः स्यात् । कर्मादिकार अनुक्तेषु द्वितीयादीनां विधास्यमानत्वेन प्रहने व विशेषानमिधानेनाविशि- ष्टार्थमात्र प्रयमा विज्ञया । तत्र मर्यो द्विविधः अमिषेयरुसो घोत्यरूपश्च । तत्रायः स्वार्यद्रयलिगाइरयाशचिसागः पञ्चकः समग्रोऽसमग्रो वा नामार्थः । शब्दस्यायें प्रती निमित्त मतः स्वरुप-नाति-गुण-क्रिया सम्बन्धादिरूपः स्वार्यः । यत्तदादि- ·(११२) " , शब्दाभिधेयं सत्त्वमूतं विशेष्यं दृष्यम् । स्त्रीस्व-स्त्व-नपुंसकत्वरूपं. ही-आप-उडादिप्रत्ययहेतुभूतं लिङ्गम् ,तच शब्दधर्मोऽर्थधर्मो वा। संख्या एकत्वद्वित्वादिरूपा । शक्तिः क्रियोत्पत्ती हेतुभूता कारक- त्वरूपा । पञ्चको नामार्थः डित्थः, ढवित्थः, गौः, शुक्लः, कारकः, दण्डी इत्यादौ नम्, अहम्, पञ्च, कति इत्यादौ चतुष्क.; अलिङ्ग- त्वात ! धवश्च खदिरश्त्यादौ चाव्ययस्य धोत्यरूपोऽर्थः ।, आमन्त्र्ये । २।२। ३२ । प्रसिद्धतत्सम्बन्धस्य किमप्यारज्यातुं संमुरवीकरणमामन्त्रणम्, तद्विषय आमाध्यः । तस्मिन्नथें वतमानाद् नाम्न एकद्विबहुत्व- विशिष्टार्थे सि-औ-जस्लक्षणा प्रथमा स्यात् । हे देव ।। हे देवी! । हे देवाः ।। कर्तृाप्यं कर्म । २ । २ । ३ । का स्वक्रियया यद् व्याप्तुमिष्यते तद् व्याप्यं सत् कारक कर्मसन्तं स्यात् । तच्च निर्वर्त्य-विकाय-प्राप्यभेदात् त्रिधा भिद्यते । तद्रूपव्यक्त्याऽसत् यत् सजायते सद्वा जन्मना प्रकाश्यते तद् निवर्त्यम् कटं करोति, पुत्रं प्रसूते । प्रकृत्युच्छेदेन गुणान्तराधानेन वा यद् विकृतिमापद्यते तद् विकार्यम् काष्ठं मरम करोति, सुवर्ण कुण्डलं करोति । यत्र तु दर्शनादनुमानाद् वा क्रियाकृतो विशेपो नाप्यते तत् प्राप्यम् आदित्यं पश्यति, ग्रामं गच्छति । कर्तः किम मापेप्वश्व बध्नाति, अत्र कर्मणोऽवरूपस्य व्याप्या मापा , ·, न कर्तुः। वीति किम् पयसा ओदनं मुङ्क्ते, अत्र करणात्य मा भूत्। पुनस्तत्-कर्म विविधम् इष्टमनिष्टमनुभयं च । यदिच्छाविषयीभूत सदाप्तुं क्रियामारभन तदिष्टं घादि । यद् द्विष्टं रत् प्राप्यने तनिष्ट विपादि विपं मक्षयति, अहिं लवयति । यत्र नेच्या न च द्वेषस्तदनुभयं यथा ग्राम गच्छन् तृणं स्पृशति । पुनस्तद् द्विविधं प्रधानतरभेदात्, तच द्विकर्मघातूनां क्षयम् । दुहि-भिति-रधि- प्रच्छि-चिग्-ग-शास्वर्थेषु याचि-जयति-प्रभृतिषु च सत्सु यया गां दोग्धि पयः, पुरोहितं गां मिलयते, धनं गामवरुणद्धि, छात्रं पन्यानं पृच्छति, वृक्षं फलान्यवचिनोति, शिप्यं धर्म ते शास्ति च, कुद्धं शान्ति याचते, याचिरिहानुनयार्थस्तेन भिस्याद भेदः, गर्गान् शतं नयति, अमृतमम्मोधि मनाति, देवदतं शतं मुष्णाति। तथा नी-ह-वहि-कृषीणां च ग्राममनां नयति हरति वहति कर्पति वा, तन्दुलान् ओदनं पचति । 'स्मृत्यर्थदयेशां व्याप्यं वा कर्म ' मातरं स्मरति, मातुः स्मरति पक्षे पछी। कालावभावदेशं वाऽकर्म चाकर्मणाम् । २।२।२३ । कालः मुहूर्तादिरूपः, अध्वा गन्तव्यं क्षेत्रं क्रोशादिः, भावः क्रिया, देशो जनपदः, अकर्मकघातूनां योगे य: कालादिराधारःस कर्मसन्तो वा स्याद्, अकर्म च कर्माकर्ममन्दो युगपद् भवतीत्यर्थः मासमास्त, माप्त आत्यते। क्रोशं सपिति, क्रोशः मुध्यते । गोदो. हमास्ते, गोदोह आस्यते। कुरुन् आम्ते, कुरव आस्यन्ते । युगपद्- 8 ·(११४) विधानाद् माप्तमात्यने । पक्षेऽधिकरणत्वाद् मासे आस्ते इत्यादि । 'अविवक्षितपण सर्मका अप्यकर्मका स्यु' मास पचति, मात पच्यते, मासे पचतीत्यादि । गतियोधाहारार्थ-शब्दकर्म-नित्याकर्मणामनीखायदि- ह्वा-शब्दाय-क्रन्दाम् । २।२।५। गत्यायर्याना, शब्दः त्रिया येपा ते अथवा शब्दरूपं कर्म येपा ते शब्दकर्माणस्नेषामकर्मकाणां चाणिगवस्थायां य कर्ता स णौ सति कर्मसन्त स्याद्, न्यादि धातु वर्जयित्वा । गच्छति मैनो ग्राम, गमयति मैत्रं ग्राम चैत्र । नानाति शिप्यो धर्म, ज्ञा- पयति शिष्य धर्म गुरु । भुकने पुन ओदनं, भोमयति पुत्र- मोदन माता । नस्पति जिनदासो द्रव्य, जल्पयति निनटासं द्रव्य जिनदत्त । शृणोति जिनपाल• शब्द, श्रावयति निनपाल शब्द धर्मपाल । नित्याकर्मकः- आस्तै कुमारपाल , आसयति कुमारपाल हेमचन्द्र | कालाध्वभावदेशै. सर्वेऽपि धातव सर्मका एवेत्यन्या- पेक्षया नित्यार्मिकत्व ज्ञेयम् । न्यादिधातूना वर्ननाद् नयति ग्राम- मना मैन , नाययति ग्राममना मैत्रेण चेत्र इत्यादौ कर्तृत्वात् तृतीयैव । प्रयोजकन्यापारण प्रयोज्यकर्तुाप्यमानत्वात् कर्ममता सिद्धेवेति प्रयोजकल्यापारेण व्याप्यमानत्वेन कर्तुर्यदि कर्मसन्क्षा तपामेवेति नियमार्थ आग्म्मम्तेन पचत्योदन शिवदत्तः, पानयत्योटन शिवदत्तेन यज्ञदत्त इत्यादौ पूणापि ममन्नामावात् ·(२१५); } करि तृतीयैव । कोरणिको वा कर्मत्वम् । पहेरपि क्वचिद वहति भार तुरङ्गमः, वाहयति मारं तुरङ्गमेण ब्राह्मणः । कर्मणि । २।२।१०। गौणाद नाम्नः कर्मणि कारक द्वितीया स्यात्। आख्यातपदे- नासामानाधिकरण्यं गौणत्वम् । घ2 करोति । जिनेन्द्रं पश्यति । गुरुं प्रणमति। त्यादि-कृत्-तद्धित-समासादिमिक् तु कर्मणिप्रयमेव 'उक्तार्यानां नानुप्रयोगः इति न्यायात् । घटः क्रियते । जिनेन्द्रो दृष्टः । नानीयं चूर्णम् । दानीयो मुनिः । गोमान् चैत्रः । शतेन क्रीतः शत्यः। नता देवेन्द्रा यं स नतदेवेन्द्र इत्यादि । नी-हरल्या- दीनामुभयकर्मणां धातूनां कर्मणोः प्रधानेतरता, यस्मै क्रियाऽs- स्यते तद् दुग्धादि प्रधान कर्म, यत्तु तसिद्धचै क्रियया व्याप्यते गवादि तद् गौणम्, गोपालो गां पयो दोन्धि । यदा पयःप्रभृत्यर्या कर्नादः प्रवृत्तिरविवक्षिता तदर गवादरेव भुस्यता । तत्र दुह्यादीनां गौणे कर्मणि कर्मन्प्रत्ययो मवति । गोपालऊन गौः पयो दुह्यते । गुरुणा शिप्योऽर्यमुच्यते । न्यादीनां धातूनां तु मुख्य कर्मणि नीयते गौहिनामम् । उह्यते मारो ग्रामं चणेत्यादयः । मर्याभयाभिपरिणा तसा । २१२१३५ । तस्प्रत्ययान्तस्सादिभिर्युक्तान गौणाद् नाम्नो द्वितीया , स्यात् । सर्वनो ग्राम नदी वहति । अभितो ग्राम नदी वहति । उमयतो ग्राम पर्वताः । परितो जिनेन्द्रमिन्द्राः ।

·द्वित्वेयोऽध्युपरिभिः ।२।२१ ३४ । एपा द्वित्वे सति एभिर्युक्तान गौणाद् नाम्नो द्वितीया स्यात्। अधोऽधो ग्राम वनानि सन्ति । अध्यधि ग्राम क्षेत्राणि । उपर्युपरि श्राद्धं याचा पतन्ति । गौणात् समया-निकपा-हा-धिगन्तराऽन्तरेणाति-येन- तेनैर्द्वितीया । २।२।३३॥ एभियुक्ताद् गौणाद् नाम्नो द्वितीया स्यात् । समया ग्राम क्षेत्राणि वर्तन्ते । निक्पा ग्राम जिनेन्द्रसमवसरणम् । हा जिना- भक्त तस्य शोचत इत्यर्थ । धिर मिथ्यादृष्टिम् । अन्तरा निपधं नील च मेरु । जिनदर्शनमन्तरेण न सम्यगवाप्ति । अति कुरुन् महद् बल कुर्वतिक्रमेण वृद्धमित्यर्थ । येन पश्चिमा गत । तेन पश्चिमा नीत । लक्षण-वीप्स्येस्थम्भूवेवभिना । २ । २ । ३६ । लक्षण चिह्नम्, समुदायस्यावयवश क्रियाभि कृत्स्नेन प्राप्तुमिच्छा वीसा तत्कर्म वीप्स्यम्, केनचिद् विवक्षितविशेषेण माव इत्थम्भूतम्, एषु वर्तमानाट् गौणाद् नाम्नोऽभिना युक्ताद् द्वितीया स्यात् । वृक्षमभि विद्योतते विद्युत् । वृक्ष वृक्षमभि सि- ञ्चति । साधु निनदत्तो मातरमभि । रक्षणेत्यादि विम् यदा ममामिन्यात् तद् दीयताम् । भागिनि च प्रतिपर्यनुभिः । २१ २ ३७ ।

·-- (११७) स्वीकारविषयीभूतोंऽशो मागस्तत्पतिर्मागी, तस्मिन् लक्षणा- दिप्वर्येषु च वर्तमानाट् गौणाद् नाम्नः प्रतिपयनमिक्ता द्वितीया स्यात् । यदन्न मां प्रति परि अनु स्यात् योऽत्र मम भागस्त दीयतामित्यर्थः । वृक्ष प्रति परि अनु विद्योतते विद्यत् । वृक्षं वृक्ष प्रति परि अनु वा सेचनम् । साधु मिनरक्षो मातरमनु प्रति परि था। कालाधनोाप्तौ ।२।२१४२ ॥ स्वकीयसम्बन्धिना द्रव्य-गुण-क्रियारूपेण सह सम्बन्धोन्याप्ति- रत्यन्तसंयोग इत्यर्थः । तस्यां धोत्यायों कालेऽवनि च वर्तमानाद गौणाद् नाम्नो द्वितीया स्यात्। मासं गुडधाना: । मासं कल्याणी । मासमधीते । कोश पर्वनः । कोश कुटिला नदी। कोशमधीते । हेतु कई-करणेत्यम्भूतलक्षणे । २१ २ ४४ । फलसाधनयोग्यः पदार्थी हेतः, इत्यादिमाधारणत्वे सति निव्यापारसत्यापारसाधारण हेतृत्वम्, क्रियासिद्धी प्रश्योपका- रकं नियतन्यापारोपबद्धं करणं क्रियामात्रविषय न्यापारनियत चैत्यर्थः, कञ्चित् प्रसारमापन इन्यम्भूतः स लक्ष्यते येनेनि इत्यम्भूतरक्षणम, हेत्वादिषु वर्तमानाद् गोगाद मानस्तृतीया स्यात् । धनेन पुत्रम्, मन वा । दण्डेन घटः । पुण्यन दृष्टो निनः वस्तुपाझेन तं निगमन्दिरम् । कुमारपान्देन रुवा महिमा- मपी मेदिनी। दाग ट्रनाति धान्यम् ।रनोहरणेन मैनगुनिः रनो- रणज्ञाम्यननमुनिन्नविशिष्ट इत्यर्थः ।

·(११८) यद्भदैस्तदाख्या ।२।२। ४६ । यस्य भेदिनः प्रकारवतोऽर्थस्य भेदैः प्रकारैर्विशेपेस्तद्वतः पदार्थस्य निर्देशः स्यात् तद्वाचिनो गौणा नाम्नस्तृतीया स्यात्। अक्ष्णा काणः। पादेन खनः । शिरसा खल्वाटः । प्रकृत्या चारुः । गोत्रेण गार्यः । प्रायेणालप्तः । प्रायेण नैयायिकः । कर्माभिमेयः सम्प्रदानम् । २।२।२५ । कर्मकारकैन क्रियया वा करणभूनेन यमभिप्रेयते श्रद्धानु- ग्रहादिकाम्यया यमभितम्बध्नाति स कर्माभिप्रेयः कारकै सम्प्रदान- सद्भ स्यात् । तच्च त्रिविधम् त्यज्यमानरूपेण कर्मणा प्राप्त सत् प्रेरकम्- देहीति यत् प्रेरयति याचफाय गां ददाति । अनुमन्तु- दायकेन अहमिदं दामीत्युके 'ओम्। इत्यनुमन्यते यत् श्राद्धो गुरवे भिक्षा ददाति । यच्च नानुमन्यते न च निराकरोति तदनिरा- कर्त- जिनायायै ददाति । गुरवे कार्य निवेदयति । पत्ये शेते । युद्धाय संनह्यते । यत्र श्रद्धादिना नानुसम्बन्धस्तत्र पष्ठ्येव । राक्षो दण्डं, रजकस्य वस्त्रं ददाति । चतुर्थी । २।२। ५३ । सम्प्रदानसन्काट् गौणाद् नाम्नश्चतुर्थी स्यात् । धर्माय यतते । घनाय गच्छति । जिनमुवनाय सहस्रं ददाति । अपायेऽवधिरपादानम् । २ । २ । २९ !

·. अपायो विश्लेषो विमागो वा तत्र योऽवषिश्चलत्वेनाचलत्वेन वा विवक्षितः स अपादानमन्तकः स्याद् , अथवा सावधिक गमनं तत्र यदवधिभूतम् अपायेनाधिष्ठितं तत्कारकपपादानं स्यात् । ग्रामादायाति । घाबनोश्वात् पतति इति कायिकोऽपायः ।। बुद्धिमन्मापाय:-अधर्माट् जुगुप्सते विरमति वा, वर्मात प्रमाति, चौरेभ्यो विभेति, यवेभ्यो गां रक्षति निवारयति का, आध्याया- दन्तपत्ते । पञ्चम्यपादाने । २।२।६९ ॥ अपादाने वर्तमानात् कारकात् पन्चमी स्यात् । अरण्यादा- गच्छति । चौरम्यो रक्षति । कुण्डा निष्काशयति । शेपे ।२।२८१ कर्मादिम्योऽन्यः स्वस्वामिमावादिसम्बन्धः शेषः, तस्मिन् वर्तमानाद् गौणाद् नाम्नः पष्ठी स्यात् । राज्ञः पुरुषः । पित्रोरेतत् पुननम् । गुरूणां वचनं पथ्यम् । कर्मादिकारकाणामपि सम्बव- मात्रविवसया १ष्टी भवत्येव माषाणामश्नीयात्, मुमापितस्य शिक्षते, सतां गतमित्यादौ मनामपि कर्मादीनामविवक्षा । क्रियाश्रयस्याघारोऽधिकरणम् । २।२।३०। क्रियाश्रयस्प कर्तुः कर्मणो वा य आधारः स अधिकरण- सन्तक: स्यात् । सप्तम्पधिकरणे । २।२।९५ ।

·J (१२०) अधिकरणकारकेऽथें वर्तमानाद् गौणाद् नाम्नः सप्तमी स्यात् । तच पविधम्- औपश्लेषिक वैपयिकममिव्यापक सामीप्यकं नैमित्ति- कमौपचारिकं च । तत्रैकदेशमात्रसंयोग उपश्लेषस्तत्र भवमोपले- पिकम्- खट्वायां शेते, कटे आस्ते। अनन्यत्रभावो विषयस्तस्मै प्रमवति वैषयिकम्- भुवि मनुष्याः, दिवि वैमानिकाः सन्ति । य- योराधाराधेययोः सर्वावयपसंयोगस्तदभिव्यापकम्-तिलेषु तैलम, दनि घृतम् । आधेयप्सन्निधिमात्रं सामीप्यकम्- गङ्गायां घोषः, वटे गावः । निमित्तमेव नैमित्तिकम् - शरदि पुप्प्यन्ति वनानि । उपचारः प्रयोजनं यस्य तदौपचारिकम्- मम मुष्टिमध्ये राजाऽस्ति, अगुल्या अने करिणां शतम् । यद्भावो भावलक्षणम् । २ । २ । १०६ । यस्य क्रिययाऽन्या क्रिया लक्ष्यते ज्ञायते या ततः सप्तमी स्यात् । गोषु दुयमानासु जिनदत्तो गतः । देवे वर्षति श्राद्धः समागतः। सप्तमी चाविभागे निर्धारणे । २।२। १०९ । जाति-गुण-क्रियादिभि. समुदायादेकदेशस्य बुद्धया पृथक्करणं निर्धारणम्, तम्मिन् वर्तमानाट् गौणाद् नाम्न सप्तमी वा स्याद्, अविभागे अवयवावयविनो. कथञ्चिदैक्ये शब्दाद् गम्यमाने सति। नृणां नृषु वा क्षत्रियाः शूरा । गवां गोषु वा कृष्णा बहुक्षीराः । गच्छतां गच्छासु वा धावनक्रियाकर्ता शीघ्रतर. । .

·स्वामीपराधिपतिदायादसाक्षिमतिभूमसूतैः । २।२१९८१ एमियोंगे गौणाद नाम्नः षष्ठी सप्तमी च स्यात् । गवां गोषु वा स्वामी, ईश्वरः, अधिपतिः, दायादः, साक्षी, प्रतिमः, प्रसूतः। पृथग्-नाना पञ्चमी च । २१२१११३ । आम्यां योगे गौणाट् नाम्नः पन्चमी तृतीया च स्यात् । पृयग् निनदत्ताद् जिनदतेन वा। नाना निनपालाद् निनपालेन वा। विना वे तृतीया च १२१२१११५ । विनायोगे ते द्वितीया-पन्चम्यौ तृतीया च स्यात् । विना धर्म धर्माद् धर्मेण वा कुनः मुखम् । ऋते द्वितीया च । २१२ । ११४ । गले वर्जनार्थकमव्ययम्, तद्योगे गौणाद् नाम्नो द्वितीया पन्चमी च स्याताम् । ऋने पुण्यं निर्धनत्यम् । ऋले सम्यग्दर्शन- ज्ञान-चारिनेम्यो न मुक्तिः। उपान्वव्या-वसः ।२।२।२१। उप अनु अवि आङ् एभियुक्तस्य पसराधारः कर्मसन्तः स्यात् । उपवमति धर्मपालो ग्रामम् । एवमन्वमति, अधिवसति, भावसति। अधेः शीर-स्थाऽऽस आधारः१२१२१२०। .

·m
(१२२)
अधिपूर्वाणां शीड्-स्थाऽऽसूघातूनामाधारः कर्म वा स्यात् ।
अधिशेते अधितिष्ठति अध्यास्ते वा स्वर्ग स्वर्गे वा देवः ।
वाभिनिविशः । २।२।२२।
अमिनीत्येतत्समुदायपूर्वस्य विश्वातोराधारः कर्म वा स्यात ।
प्राममभिनिविशते । 'व्यवस्थितविभापाश्रयणात् क्वचिन्न' निःश्रे-
यसि अभिनिविशते ।
सहार्थे । २।२। ४५ ।
सहा:- तुल्ययोगो विद्यमानता च, तत्र गम्यमाने गौणादू
नाम्नस्तृतीया स्यात् । पुत्रेण सहागतः पिता। शिष्येण सार्धमागतो
गुरुः । नयनाम्यां साकं श्लक्ष्णा दन्ताः । शिष्यैः सहावश्यक
करोति गुरुः ।
दामः सम्पदानऽधम्य आत्मने च । २ । २ । ५२ ।
सम्पूर्वाद दाम्धातोरधर्म्यरूपे सम्प्रदाने वर्तमानाद् गौणाद्
नाम्नस्तृतीया स्यात्, तत्संनियोगे च दाम आत्मनेपदं स्यात।
दास्या सम्प्रयच्छते कामुकः । धम्य तु मार्याय सम्प्रयच्छति ।
कृतायैः ।२।२।४७।
निषेधार्यककृतादिमियोंग गौणाद् नाम्नस्तृतीया स्पात् ।
कृतं तेन । अलं प्रसङ्गेन । किं गतेन ।
शतार्यवपदनमः स्वस्तिस्वाहास्वधाभिः । २।२।६८।

·(१२३) एमियोंगे गौणाद् नाम्नश्चतुर्यां स्यात् । शत्को निनदत्तः शिवदत्ताय । वषड् इन्द्राय । नमो जिनेन्द्राय । स्वस्तिशब्दः क्षेमार्यः स्वस्ति श्रीविनयधर्मसूरये, आशिष्यपि स्वस्ति सड्याय भूयाद् । अग्नये स्वाहा । पितृम्यः स्वधा । रुचिक्तृप्यर्थधारिभिः मेयविकारोत्तमणेषु । २१२१५५ । रुच्यर्थके: वलून्यर्थकैर्धारिणा च योगे यथासङ्ख्यं प्रेये विकारे उत्तमणे पायें वर्तमानाट् गौणाद् नाम्नश्चतुर्थी स्यात् । देवदत्ताप रोचते जैनधर्मः तस्यामिलापमृत्पादयतीत्यर्थः । मूत्राय कसते यवागूः । सहस्र धारयति चैत्रो मैत्राय, उत्तमर्णो घनस्वामी पूर्व परस्य ऋणदाता, ऋणग्राहस्वयमणः । ममृत्यन्यार्यदिशब्दवहिरारादितः । २१२१७५ ॥ प्रभूत्यर्थैरन्यादिक्शन्दैवहिर आराट् इतर इत्येतैर्युक्ता गौणाट् नाम्नः पन्चमीस्यात् । कार्तिक्या: प्रभृति । वमन्तादारभ्य । अन्यो विष्णुदत्ताद् निनदत्तः । भिन्नः शिवदत्ताद् विशुदत्तः । ग्रामात् पश्चिमायां दिशि वमति । पूर्वोऽवन्त्या गोनर्दः । वहिमाद् वरः । आराट् प्रामात् क्षेत्रम् । इतरश्चैत्रात । गुणादस्त्रियां नवा । २ ॥२॥ ७७ । हेतुभूताद् गुणवाचिन: स्त्रीलिङ्गे वर्तमानाद् गौणाद् नाम्नः पन्चमी वा स्यात् । नाध्याद नाहथेन वा बद्धः । प्रतायाः प्रक्षया वा मुकः। -- ·(१२४) कृत्यस्य था।२।२।८८ । कृत्यप्रत्ययान्तस्य कर्तरि षष्ठी वा स्यात् । मया मम वा पूज्या विनयधर्मसूरयः। कर्तरि ।२।२।८६ । कृत्प्रत्ययान्तस्य कर्तरि पछी नित्यं स्यात् । भवतःशायिका । चैत्रस्य स्वापः । देवदत्तस्य भोजनम् । जिनदत्तस्य पठनम् । कर्मणि कृतः । २।२। ८३ । कृदन्तस्य सम्बन्धिनि कर्मणि गौगाद् नाम्नः पष्ठी स्यात् । तीर्थस्य कर्ता । ग्रामस्य गमनम् । ओदनस्य पाकः । तृन्नुदन्ताव्यय-क्वस्वानातृश्-शतृ-डि-णकच-खत्वर्थस्य ।२।२।९० । तृनन्तस्योदन्तस्यान्ययाल्य क्वसोरानस्यातृश: शतुडेंर्णकचः खल्वपत्य च प्रत्ययात्य कर्मकोंः षष्ठी न स्यात् । वदिता जनापवादान् । शत्रून् निष्णुः । देवार्चनं कृत्वा । ओदनं भोक्तुम् । पायं पायं पयो गच्छति । तपः तेपिवान् । प्रवचन विद्वान् । आनति कानशानाऽऽनशां ग्रहणम्, पटं चक्राणः । ग्राम पवमानः । ओदनं पचमानः । सूत्रमधीयन् । पटं कुर्वन् । परीपहं सासहि- मुनिः । घटस्य पूरकः । सुकरो घटस्त्वया ! द्विषो वाऽनृशः । २ । २ । ८४ ।

·(१२५) अतृशन्तस्य द्विषः कर्मणि पष्ठी वा स्यात् । चौरस्थ चौरं का द्विपन् । चकत्र द्वयोः।२।२ । ८५ । द्विकर्मकघातोद्वयोः कर्मणोरेकस्मिन् पष्ठी वा स्यात् । अनाया ग्राम नेता ! अनां ग्राम नेता । ग्रामस्यानां नेता। ग्राममनां नेता। क्तयोरसदापारे । २१२।९१ । सतो वर्तमानादाधाराच्चान्यत्रायें विहिती यौक्त क्तवतु तयोः कर्मकाः पछी न स्यात् । कुटालेन घः कृतः । कुलाटो घर कृतवान् । अमदाधार इति क्रिम् राज्ञां ज्ञानः, इदमेषां शयित- मित्यादौ पष्ठयेव । 'तृप्तावातूनां करणे वा षष्ठी' फलानां फलेवा सः। देवधैंस्कृतीपायाः । २१२ । १२८ । हेतुनिमित्तं तदर्थ. शन्दैर्युकात् तैरव समानाधिकरणाद् गौणाद् नाम्नस्तृतीयाद्या विमलयः स्युः । विद्यया हेतुना, विद्यार्य हेतवे, विद्याया हेतोः, विद्याया हेतोः, विद्यायां हेतो वा वसति । एवं निमित्त-कारण-अयोजनादयः प्रयोकल्याः । सदिः सर्वाः ।२।२।११९ । हेत्वयुक्तात् तैरेव समानाधिकरणाद् गौणात् सदिर्नाम्नः सर्वा विमतयः स्युः ! को हेतुः, के हेतुम्, केन हेतुना, काम ·- : (१२६) हेतवे, कस्माद् हेतोः, कस्य हेतोः, कस्मिन् हेतौ या वसति । एवं निमित्तादीनां योगेऽपि । आडावधौ । २।२।७० । आडा युक्कादवधिवाचिनो गौणाद् नाम्नः पञ्चमी स्यात् । आ पाटलिपुत्राद् वृष्टो मेवः पाटलिपुत्रं मर्यादीकृत्य तदभिव्याप्य वा मेयो वृष्ट इत्यर्थः 1 आ बालेभ्यो जिनभक्तिः। आ आग्ल- मूमेविनयधर्मसूरीणां कीर्तिः । पर्यपाभ्यां वज्य । २।२।७१ । आभ्यां युक्ताद् वर्ननीयेऽथें गौणाद् नाम्नः पञ्चमी स्यात् । परि त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो मेघः, अप त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो मेघः त्रिगत मुक्त्वा वृष्ट इत्यर्थः । आख्यातर्युपयोगे । २ । २ । ७३ । आख्याता वक्ता, नियमपूर्वकविद्याध्ययनमुपयोगः, आख्या- तृवाचिनो गौणाद् नाम्नो नियमपूर्वकविद्याग्रहणविपये पञ्चमी स्यात् । उपाध्यायादिन्द्रविनयादधीते निधानविनयः । उपयोग इति किम् नटस्य गायां शृणोति । तादर्थे । २ । २। ५४। कम्चित् पदार्थ निष्पादयितुं यत् प्रवृत्तं तत् तदर्थम्, तस्य मायस्तादय सम्बन्धविशेष इत्यर्थः, वस्मिन् घोत्ये गौणाद् नाम्न-

·(१२७)
चतुर्थी स्यात् । संयमाय ध्रुतं धत्ते । धर्माय संयमम् । धर्म मो.
क्षाय । धनं दानाय मुक्तये वा।
अद्-दृहेाऽसूयार्थैर्य प्रति कोपः । २१२ । २७ ।
अधाद्यर्यानां धातूनां योगे यं प्रति कोपः स सम्प्रदानसन्तः
स्यात् । चैत्राय क्रुध्यति । जिनदत्ताय द्रुह्यति । धर्मपालायेय॑ति ।
पार्श्वदत्तायासूययति । अत्र सिंहावलोकनन्यायो द्रष्टव्यः ।
नोपसर्गात् क्रुद्-दहा । २।२।२८ ।
उपसर्गात् पराम्यां अद्-हिम्यां योगे यं प्रति कोपस्तत्
सम्प्रदानसन्तं न स्यात् । चैत्रममिक्रुध्यति । ऋप मदतममिलते।
गम्ययपः कर्माधारे । २१२७४
प्रयोगेऽपठितस्य यन्तस्य कर्मवाचिन आधारवाचिनश्च गौ-
णाद् नाम्नः पन्चमी स्यात् । प्राप्तादात् प्रेक्षते प्रासांदमारह्म
प्रेक्षत इत्यर्थः । श्वशुराद् जिहेनि श्वशुरं वीक्ष्य नितीत्यर्थः ।
मासनात् प्रेक्षते आसने उपविश्य प्रेक्षत इत्यर्थः ।
तद्भद्रायुध्यक्षमायिनाशिपि । २।२। ६६ ।
हिताश्च सुखार्थर्भदायर्युक्ताट् गौणाट् नाम्न आशिपि
चतुर्थीवास्यात्। हितं जीवानां जीवेभ्यो का भूयात्। मुखं प्रनाना
प्रनाम्यो वा भूयात् । भद्रं शासनाम्य शासनाय वा । आयुर्देवदत्तस्य
देवदत्ताय बाभूयात् । क्षेमं क्ल्याणं श्राद्धानां श्राद्धेभ्योवा भूयात् ।
अर्पश्चैत्रस्य चैत्राय पा मयाद् ।
.

·(१२८) तद्युक्ते हेतौ। २ । २१ १००। तेन व्याप्येन युक्ते तयुक्त हेतौ वर्तमानाद् गौणाट् नाम्नः ससमी स्यात् । चर्मणि दीपिनं हन्ति, दन्तयोर्हन्ति कुञ्जरम् । केशेषु चमरी हन्ति, सीम्नि पुष्कलको हतः ॥ १ ॥ पष्ठी वाऽनादरे । २ । २ । १०८ । अनादरे गम्यमाने यद्भावो यस्य मावस्य लक्षणं तद्वाचिनो गौणाद् नाम्नः षष्ठी वा स्यात् । राजा बहुप्वसाधुषु वदत्सु प्रात्रा- जीत् । बहुषु साधुषु वदत्सु स्वयमार्यो भगवान् साधुमागेंग गतवान् । एवं बहुषु साधुषु वदत्सु अनार्योऽनार्यमार्गेण गतवान् । पक्षे बहूना साधूनां वदतामिति पष्ठी । कर्ता कर्म च करणं सम्प्रदान तथैव च । अपादानाधिकरणमित्याहुः कारकाणि पट् ॥१॥ द्वितीया कर्मणि ज्ञेया कर्तरि प्रपमा यदा । उक्तवतप्रयोगे तु प्रयमैव प्रयुज्यते ॥२॥ यदा कर्तरि तृतीया कर्मणि प्रथमा तदा । उक्तकर्मप्रयोगे तु क्यो न स्याच परस्मैपदम् ॥३॥ इति कारकमकरणं समाप्तम् । १ गुद-मैदान्तराला; सीमति प्रोच्यते धुः। पुषलको मृगभेदः स्याद् वन्योऽसौगन्धहेतुकः ॥

·(१९९) अथ समासप्रकरणम् । समयः पदविधिः । ७।४ १२२२ । यः कश्चिदिह शास्त्रे पदविधिः श्रूयते स समर्थो ज्ञातव्यः, विधीयत इति विधिः पदानां पदयोः पदस्थ वा विधिः पदविधिः स पुनः समाप्तादिः समर्यः शकः। विग्रहवाक्यामिषाने यः शक्तः स समर्थो नाम शको वोद्धन्यः । तच्च सामर्थ्यमका(मावलक्षणम्, एका मावश्च परस्परान्वयित्वेन मिलिनानां पदानामेनियात्र- यिस्वरूपम् । अथवा समर्थानां सम्बद्धार्थानां परस्पर संशष्टार्थानां पदानां विधिः समर्थपदविधिर्वोद्धव्यः । नाम नाम्नकार्ये समासो बहुलम् । ३।१।१८। नाम नाम्ना सह परस्परान्वयरूपे ऐकार्यरूपसामध्ये सति समाससंतं बहुलं स्यात् । लक्षणमधिकारश्चेदं सूत्रं तेन यत्र विशेष- सन्ताऽभावः तत्रानेनैव समासविधिः । विसष्टं पटुः विस्पष्टपटुः इत्यादिः । नामेति किम् चरन्ति गावो धनमाय । नाम्नेति किम्, चैत्रः पचति । क्वचिदनामापि, माति अर्को यत्र तद् भात्य: नमः । क्वचिदनाम्नाऽपि अनुष्यचलत् । ऐकायें । ३।२।८! ऐकार्यमैकपचमेकविमक्तिकत्वं च तनिमित्तस्य स्यादेविमक्के- 9 ·. J (१३०) ई स्यात् । पूर्व भूत - भूतपूर्वः । राज्ञ पुरुष'- राजपुरुषः । बहुलाधिकारात् क्वचिदिवेन समासो विभक्तरलोपश्च जीमूतस्येव इत्यादि । समासश्चतुर्धा-अव्ययीभाव-तत्पुरुप द्वन्द्व-बहुव्रीहिभेदात् । अयं च प्रायोवादः-भूतपूर्व, इन्भू, कारभूः, आयतस्तु, विस्पष्टपटु- रित्यादीना समस्यमानत्वेऽप्यसंग्रहात् । तथाऽपरोऽपि प्रायोवाद--- पूर्वपदप्रधानोऽज्ययीमावः, उत्तरपदप्रधानस्तत्पुरुषः, उभयपदप्रधानो द्वन्द्व , अन्यपदप्रधानो बहुव्रीहिश्चेति; उन्मत्तगङ्गमित्यादावन्ययी- भावेऽपि पूर्वपदप्राधान्याभावाव्ययीभावलक्षणम्यान्याप्तेरन्यपदा- धानरूपबहुव्रीहिलक्षणस्यातिव्याप्तेश्च, एवं सूपप्रति इत्यत्रोत्तरपदार्थ- प्राधान्यात् तत्पुरुपलक्षणस्यातिव्याप्तिरन्ययीभावलक्षणस्याव्याप्तिश्य, अर्धपिप्पलीत्यत्र तत्पुरुषे पूर्वपदप्राधान्यादव्ययीभावलक्षणातिव्या- प्तिस्तत्पुरुपलक्षणाव्याप्तिश्च, द्वित्रा इत्यादौ बहुव्रीहौ द्वयपदापप्राधा- न्याद् द्वन्द्वलक्षणस्यातिन्याप्तिर्बहुव्रीहिलक्षणम्याव्याप्तिश्व, शशकुश- पलाशम् इत्यत्र समाहारद्वन्द्वे समाहाररूपान्यपदार्थप्राधान्यान बहुव्रीहिलक्षणातिव्याप्तिर्द्वन्द्वलक्षणाव्याप्तिश्च । तस्मानैतानि अन्य- यीमावादीना लक्षणानि, किन्तु-अव्ययीभावाधिकारपठितत्वमव्ययी- भावत्वं, तत्पुरपाधिकारपठितत्वं तत्पुरुषत्वं, द्वन्द्वाधिकारपठितवं द्वन्द्वत्वं, बहुव्रीयविकारपठिनत्वं बहुनीहित्वम् । विभक्ति-समीप-समृद्धि-व्यद्धयर्थाभावात्ययासम्मति-पथा- कम-ख्याति-युगपत्-सदृर-सम्पत्-साकल्यान्तेऽव्य- यम् । ३।१।३९ ।

·निलम्पकम् । अत्ययो नामातीतत्वं विद्यमानस्यातिक्रमः- अतीतानि शीतानि निःशीतं वर्तते । असम्प्रति- वर्तमानकाले उपभोगाभावः- कम्बलस्य सम्प्रति उपभोगाभाव इति अतिकम्वलम्-कम्बलमूवनं तस्यायमुपभोगकालो न भवतीत्ययः । पश्चात्- रथस्य पश्चादतुरयं पदातिर्याति । क्रमः-आनुपूर्वी ज्येष्ठस्य क्रमेणेति अनुज्येष्ठं गच्छ- न्तु भवन्तः-ज्येष्ठानुपूा गच्छन्तु इत्यर्थः । ख्यातिः-प्रथा- इतिहेमचन्द्रम् इतिधर्मसूरि हेमचन्द्रस्य धर्मसूरेश्च ख्यातिरित्यर्थः । रोगपद्यमेककालता चक्रेण सहककालं गदा धेहीति सचक्रम्, अत्र 'अकालेऽव्ययीभावे' इति सहशब्दस्य सादेशः । सहग्- व्रतेन सदृशमिति सवतम् । सम्पत्-अनुरूप आत्मभाव: साधूनां ब्रह्मणः सम्पदिति सब्रह्म-साधूनां सम्पन्नं ब्रह्मेत्यर्थः । साकल्य- मशेषता-सतृणमभ्यवहरति न किञ्चित् त्यतीत्यर्थः । अन्त:- समाप्तिः सपिण्डैपणमधीते पिण्डैपणापर्यन्तमधीत इत्यर्थः । योग्यता-चीप्सा-ऽर्थानतिवृत्ति-सादृश्य।३।१।४०। एष्वर्षेषु वर्तमानमव्ययं नाम नाम्ना सह समस्यते, सच समासोऽव्ययीभावसम्झक: स्यात् । योग्यता- रूपस्य योग्यमनु- रूपं चेष्टते । वीप्सा अर्थमर्थं प्रति प्रत्यर्थम् । शक्तिमनतिक्रम्य पठतीति यथाशक्ति । शीलस्य सादृश्यम्-सशीगनयोः समान- शीलतेत्यर्थः । यथाऽथा।

·(१३२) निलम्पकम् । अत्ययो नामातीतत्वं विद्यमानस्यातिकम:-- अतीतानि शीतानि निःशीतं वर्तते | असम्प्रति- वर्तमानकाले उपभोगामावः- कम्बलस्य सम्प्रति उपभोगाभाव इति अतिकम्वलम्-कम्बलमूर्णावस्त्रं तस्यायमुपभोगकालो न भवतीत्ययः । पश्चात्- रथस्य पश्चादनुरयं पदातिर्याति । क्रमः-आनुपूर्वी ज्येष्ठस्य क्रमेणेति अनुज्येष्ठं गच्छ- न्तु भवन्तः-ज्येष्ठानुपा गच्छन्तु इत्यर्थः । ख्यातिः-प्रथा- इतिहेमचन्द्रम् इतिधर्मसूरि हेमचन्द्रस्य धर्मसुरेश्च ख्यातिरित्यर्थः । गोगपद्यमेककालता चक्रेण सहककालं गदा धेहीति सचक्रम्, अत्र 'अकालेऽव्ययीभावे' इति सहशब्दस्य सादेशः । सहा- व्रतेन सहशमिति सवतम् । सम्पत्-अनुरूप आत्ममाव:- साधूनां ब्रह्मणः सम्पदिति सब्रह्म-साधूनां सम्पन्नं ब्रह्मत्यर्थः । साकल्य- मशेषता-सतृणमम्यवहरति न किञ्चित् त्यनतीत्यर्थः । अन्तः- समाप्तिः सपिण्डैएणमधीते पिण्डैपणापर्यन्तमधीत इत्यर्थः । योग्पता-चीप्सा-र्थानतित्ति-सादृश्ये । ३।१॥ ४०॥ एप्वयु वर्तमानमव्ययं नाम नाम्ना सह समस्यते, स च समासोऽव्ययीभावप्सन्जकः स्यात् । योग्यता- रूपस्य योग्यमनु-- रूपं चेष्टते । वीप्सा अर्थमय प्रति प्रत्यर्थम् । शक्तिमनतिक्रम्य पठतीति ययाशक्ति । शीलस्य सादृश्यम्-सशीलमनयोः समान- शीलतेत्यर्थः। यथाऽथा।३।१।४१ ।

·निर्लुम्पकम् । अत्ययो नामातीतस्वं विद्यमानस्यातिक्रमः-अतीतानि शीतानि निःशीत वर्तते । असम्प्रति-वर्तमानकाले उपभोगाभावः- कम्बलस्य सम्प्रति उपभोगाभाव इति अतिकम्बलम्-कम्बलमूर्णावलं. तत्यायमुपभोगकालो न भवतीत्यर्थः । पश्चात्- स्थस्य पश्चादनुरथं पदातिर्याति । कमः-आनुपूर्वी ज्येष्ठस्य क्रमेणेति अनुज्येष्ठं गच्छ- न्तु भवन्तः-ज्येष्ठानुपूर्व्या गच्छन्तु इत्यर्थः । ख्यातिः-प्रथा- इतिहेमचन्द्रम् इतिधर्मसूरि हेमचन्द्रस्य धर्मसूरेश्व ख्यातिरित्यर्थः । योगपद्यमेककालता चक्रेण सहककालं गदा धेहीति सचक्रम्, अत्र 'अकालेऽव्ययीभावे' इति सहशब्दस्य सादेशः । सहग- व्रतेन सहशमिति सव्रतम् । सम्पत्-अनुरूप आत्मभावः साधूनां ब्रह्मणः सम्पदिति सब्रह्म-साधूनां सम्पन्नं ब्रह्मेत्यर्थः । साकल्य- मशेषता-सतृणमभ्यवहरति न किञ्चित् त्यमतीत्यर्थः । अन्त:- समाप्तिः सपिण्डैषणमधीते पिण्डैषणापर्यन्तमधीत इत्यर्थः । योग्यता-चीप्सा-ऽर्थानतिवृत्ति-सादृश्ये।३।१।४०। एष्वर्येषु वर्तमानमव्ययं नाम नाम्ना सह समस्यते, सच समासोऽव्ययीभावप्तञ्जकः स्यात् । योग्यता-रूपस्य योग्यमनु- रूपं चेष्टते । वीप्सा अर्थमर्थं प्रति प्रत्यर्थम । शक्तिमनतिक्रम्य पठतीति यथाशक्ति । शीलस्य सादृश्यम्-सशीलमनयोः समान- शीलतेत्यर्यः । यथाऽथा । ३।१।४१ ।

·-- (१३२) निलम्पकम् । अत्ययो नामातीतत्वं विद्यमानस्यातिकप:-- अतीतानि शीतानि निःशीतं वर्तते । असम्प्रति- वर्तमानकाले उपभोगाभाव:- कम्बलास्य सम्प्रति उपभोगाभाव इति अतिकम्बलम्-कम्बलमूर्णावस्त्रं तस्यायमुपभोगकालो न भवतीत्यर्थः । पश्चात्- स्थस्य पश्चादनुरथं पदातिर्याति । क्रमः-आनुपूर्वी ज्येष्ठस्य क्रमेणेति अनुज्येष्ठं गच्छ- न्तु भवन्तः--ज्येष्ठानुपूर्व्या गच्छन्तु इत्यर्थः । ख्यातिः-प्रया- इतिहेमचन्द्रम् इतिधर्मसूरि हेमचन्द्रस्य धर्मसूरेश्च ख्यातिरित्यर्थः । गोगपद्यमेक्कालता चक्रेण सहककालं गर्दा घेहीति सचक्रम्, अत्र 'अकालेऽव्ययीभावे' इति सहशब्दस्य सा । सहगं- व्रतेन सदृशमिति सनतम् । सम्पत्-अनुरूप आत्ममावः साधूनां ब्रह्मणः सम्पदिति सब्रह्म-साधूनां सम्पन्नं ब्रह्मेत्यर्थः । साकल्य- मशेषता-सतृणमभ्यवहरति न किञ्चित् त्यतीत्यर्थः । अन्तः- समाप्तिः सपिण्डैपणमधीते पिण्डैपणापर्यन्तमधीत इत्यर्थः । योग्यता-वीप्सा-र्थानतिवृत्ति-सादृश्ये। ३।१। ४०। एप्वर्थेषु वर्तमानमव्ययं नाम नाम्ना सह समस्यते, सच समासोऽव्ययीभावसम्झक: स्यात् । योग्यता-रूपस्य योग्यमनु- रूप चेष्टते । वीप्सा अर्थमय प्रति प्रत्यर्थम । शक्तिमनतिक्रम्य पठतीति यथाशक्ति । शीलस्य सादृश्यम्सशीलमनयोः समान- शीलतेत्यर्थः यथाऽथा। ३।१।४१ । r ·- सूत्रम्। थाप्रत्ययरहितं ययेत्यव्युत्पन्नं नाम नाम्ना सह समस्यते पूर्व- "पदार्यानिधेये । यपाद्धं श्राद्धान् आमन्त्रयान-ये ये वृद्धास्तान् इत्यर्थः । अयेति किम् , यथा त्रस्तया मैत्रः । पूर्वेणैव सिद्ध सादृश्यप्रतिषेधार्थ यावदियाले । ३११।३१। यावदित्यन्ययमवधारणे वर्तमानं नाम्ना सह सपस्यते, सच समायोज्यपीमावसन्तकः स्यात् । यावदनं श्राद्धान् मोनय- यावन्त्यमत्राणि सम्भवन्ति तावतो मोजयेत्यर्थः । नित्यं प्रतिनाऽल्पे ।३।१। ३७ ॥ अल्पायें वर्तमानेन प्रतिना सह नाम समस्यते, स चाव्ययी- -मावः । शाकस्याल्पत्वं शाकप्रति। सूपप्रति। इत्यव्ययीभावसमासप्रकरणम् । अथ तत्पुरुषः। श्रितादिभिः । ३।१।६२। द्वितीयान्तं नाम श्रितादिमिनमिमिः सह समस्यते, सच समासस्तत्पुरुषसंज्ञ. स्यात् । जिनं निनः निनश्रितः। संसारमतीत: संसारातीतः । नरकं पतितः नरकपतितः । पाटलिप्तं गमी पाद- लिगमी । तुहिनमत्यस्तः तुहिनात्यस्तः । प्राप्तापनी तयाऽच्च । ३।१।६३ ।

·(१३४) तया द्वितीयान्तेन नाम्ना प्राप्ताऽऽपन्नौ समस्येते, स च' समासस्तत्पुरुषसञ्ज्ञ स्यात् । तत्सन्नियोगे चानयोरन्तस्याऽकारा- देश स्यात् । जीविका प्राप्त प्राप्तजीविक । जीविकामापन्न आपननीविक । अद्वचन स्त्रीलिङ्गार्थम् । प्राप्ताजीविका | आप नाजीविका । श्रितादित्वाच जीविका प्राप्त जीविकाप्राप्त, जी विकामापन्न जीविकापन्न । द्वितीया खट्वा क्षेपे । ३।१।५९ । खट्वेति द्वितीयान्त नाम नाम्ना सह समस्यते क्षेपे गम्ये । क्षेपो निन्दा स च समासार्थ, तेन विमाषाधिकारेऽपि नित्यसमास एवायम् । खट्वारोहण च विमार्गप्रस्थानस्योपलक्षण तेन सर्वावि नीतशिरोमणि खटवारूढशब्देनोच्यते । खट्वामारूढ खट्वारूदो जाल्म -अपथप्रस्थित इत्यर्थ । कारक कृता ।३।२।६८ । कर्तृकरणरूप कारक तृतीयान्त कृदन्तेन नाम्ना सह सम- स्यते, स च समासस्तत्पुरुष स्यात् । आत्मना कृतमात्मकृतम् । कृट्महणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणमिति न्यायेन नखैनिर्मिन्न - नखनिर्भिन्न । परशुना च्छिन्न-परशुच्छिन्न । तृतीया तस्कृतैः।३।१।६५। तृतीयान्त नाम तत्कृतैर्गुणवचनैर्नामभि सह समस्पते । उत्कृतैरिति तदर्थकृतस्तेन तृतीयान्तार्थकतैर्गुणवचनैरिति ग्राह्यम् । .

·(१३५) शकुलया खण्ड. शकुलाखण्डः- शड्कुलया कृतः खण्ड इत्यर्थः । किरिणा काण:-किरिकाण । धान्येनार्थ-धान्यार्थः । तत्कृतैरिति किम् , अक्ष्णा काणः । चतुर्थी प्रकृत्या । ३।१।७० । चतुर्थ्यन्तं विकृतिवाचि नाम प्रकृतिवाचिना नाम्ना सह समस्यते, स च समासस्तत्पुरुप स्यात् । घटाय मृत्तिका-घटम- त्तिका । कुण्डलाय हिरण्यम्-कुण्डलहिरण्यम् । यूपाय दारू- ८ यूपदारु । । हिंतादिभिः । ३ । १ । ७१ । चतुर्यन्तं नाम हितादिमिर्नामभि सह समस्यते । साधुम्यो हितम्-साधुहितम् । श्राद्धाय सुखम्-श्राद्धसुखम् । श्राविकायै रक्षितम्-श्राविकारक्षितम् । भूताय बलि - भूतबलिरित्यादिः । तदर्थार्थेन । ३।१।७२ । चतुर्य्यन्तं नाम तदर्थेन चतुर्थ्यनार्थशब्देन सह नित्यं समस्यते, स च समासस्नत्पुरुषः । वाच्यलिङ्गता । कुमारपा- लायेदग-कुमारपालार्थमिदं राज्यम् । श्राद्धायेयं यवागू-श्राद्धार्था यवागू । उदकायायम्-उदकार्यों घटः । पञ्चमी भयाद्यैः । ३ । १। ७३ । पञ्चम्यन्तं नाम भयाटुर्नाममि सह समस्यते स च समासः । तत्पुरुष, स्यात् । नरकेम्यो भयम्-नरकमयम् । धर्मादपेत - ·धपितः । सुखापेतः । कल्पनाप्रौढः । अधर्माद् जुगुप्सुः-अध- मजुगुप्सुः । सुखपतित इत्यादिः। पत्तेनासचे।३।१।७४ । असत्त्वे वर्तमाना या पञ्चमी तदन्तं नाम क्तप्रत्ययान्तेन नाम्ना सह समस्यते, स च तत्पुरुषः । स्तोकान्मुक्तः । अन्तिका- दागतः । अभ्याशादागतः । दूरादागतः। विप्रकृप्टादागतः। कृच्छान्मुक्तः । ' असत्त्वे डसे: ' इत्यलुक्समासः । 'परःशताद्या निपातनाद् ज्ञेयाः' शतात् परे, सहस्रात् परे, लक्षात् परे; परः शताः, परस्सहस्राः, परोलक्षा इत्यादयः । पष्ठ्ययत्नाच्छेपे । ३ । १ । ७६ । शेपे या पष्ठी तदन्तं नाम नाम्ना सह समस्यते, न चेत् स शेषो यत्नाद् विहितः स्यात् । कर्मसम्ज्ञायां सिद्धायां पक्षे च कर्माविवक्षायां सम्बन्धमात्रविवक्षया षठ्यां सिद्धायां सत्या या सूत्राप्यस्य कर्मसञ्ज्ञा विकल्पिता पक्षे च पष्ठी कृता सा सर्वा पछी यत्नपष्ठी, यत्नात् शेषे पष्ठी जातेति यत्नशेषपष्ठी कथ्यते । ' नाथः । 'स्मृत्यर्थदयेश: ' इत्यादिना यत्नाद् विहितः शेपः-यत्नशेष इत्यर्थः, तं यत्नशेष वर्जयित्वा या पष्ठी तदन्त नाम समस्यत इत्यर्थः । राज्ञः पुरुष.-राजपुरुपः । गृहस्थानां गृहम्-गृहस्थगृहम् । गवां क्षीरम्-गोक्षीरम् । अयत्नादिति किम्, मातुः स्मारकः, सर्पिपो नाथकः अत्र सम्बन्धषष्ठी, न कृदन्तकर्म- निमित्ता।

·(१३७" कृति । ३।११७७॥ 'कर्मणि कृतः । ' कर्तरि ' एतत्सूनद्वयन कृत्प्रत्ययनि- मित्ता या पठी उका तदन्तं नाम नाम्ना सह समस्यते । सिद्ध- सेनस्य कृति:-सिद्धसेनकृतिः। गणघराणामुक्तिः-गणघरोक्तिः । इध्मवृश्चनः । पलाशशातनः । सप्तमी शौण्डायैः । ३।१।८८ । सप्तम्यन्तं नाम शौण्डादिमिर्नाममिः सह समस्यते, सच वत्पुरुषसक्षः स्यात् । अक्षेषु शौण्ड:-अक्षशौण्डः, इह शौण्ड- शब्दो व्यसने वर्तते । अक्षपूर्तः । अक्षकितवः । वृत्तौ प्रसक्ति- क्रियाया अन्तवाद् अक्षादिप्वधिारणे सप्तमी । बहुवचनमा- कृतिगणार्यम् । 'काकाद्यानां क्षेपे गम्यमाने समासो वाच्या तीये काक इव-तीर्थकाकः इत्यादि । 'पात्रेप्तमितादयो निपातनात् साधवः' पाने एव समिता न तु कायें इति पानेसमिताः, पात्रे- बहुलाः, गेहेशूर इत्यादयः । अनावाहितः--आहिताग्निरित्यादी पूर्वप्रयोगः क्वचिद् द्रष्टव्यः । नन् । ३।११५१। भत्रिति नाम नाम्ना सह समस्यते, सच समासस्तत्पुरुषः स्यात् । नन् द्विविधः, यदुक्तम्- उमौ नौ समाख्याती पदासप्रसज्यको । पर्युदासः सहामाही प्रसन्यस्तु निपेघहत् ॥ १॥ .

·W (१३८) प्राधान्यं तु विधेयंत्र प्रतिपेधेऽप्रधानता । पर्युदासः स विज्ञेय उत्तरपदगतो नञ् ॥ २ ॥ अप्राधान्यं विधेर्यत्र प्रतिषेधे प्रधानता । प्रसन्यप्रतिषेधोऽयं क्रियया सह यत्र नञ् ॥ ३॥ न मनुष्यः- अमनुष्यः, न सूर्य पश्यन्तीति-असूर्यम्पश्या राजदाराः । पुनरपि तत्सदृश-तद्विरुद्ध-तदन्य-तदभावभेदात् स नन् चतुर्धा । न बामणः अब्राह्मणः ब्राह्मणसदृश इत्यर्थः। न धर्मोऽधर्मः तद्विरुद्ध इत्यर्थः । न वायुः अवायुः वायुभिन्नः पदार्थ इत्यर्थः । न वचनमवचनं वचनामाव इत्यर्थः । प्रथमत्रयाणां पर्युदासे चतुर्थस्य प्रसज्ये चान्तर्भावः । नमत् । ३।२ । १२५ । नशब्दस्य स्थाने अकारादेशः स्यादुत्तरपदे परे । अब्रा- खणः । अहिंसा । असत्यम् । अस्तेयम् । नखादयः । ३।२। १२८ । नखादयः शब्दा अकृतनकारादेशा निपात्यन्ते । नास्य खं विद्यते इति नखः । न भ्राजत इति नभ्राट् । न पातीति नपात् । न विदन्तीति नवेदाः । सत्सु साधुः सत्यः, न सत्यः असत्यः, न असत्यः नासत्यः । न मुञ्चतीति नमुचिः । नास्य कुलमस्तीति नकुलः । न पुमान् न स्त्रीति नपुसकः । न क्षरति क्षीयते वेति नक्षत्रम् । न कामतीति नकः । नास्मिन् अकं दु.खमस्तीति 7 ·1 नाकः । न विद्यन्ते माः श्रियः छन्दांति वा पत्येति नमः।न गच्छतीति नगः । न भगः नागः । एवं नमेरुः, ननान्दा, न- भागः, नान्तरीयः । नवाद इत्यादयः । -अन् स्वरे । ३।२ । १२९ । स्वरादावुत्तरपदे परे नभित्यस्य अनित्यादेशः स्यात् । न विद्यते अन्तो यस्येति अनन्तः । न अश्वः-अनधः । न अनः- अनजः। इति नभ्समासमकरणम् । विशेषणं विशेष्येणेकार्थ कर्मधारयश्च । ३।११९६ । भेदकं विशेषण, भेद्यं विशेष्यम् । भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तयोः श- 'ब्दयोरेकस्मिन्न वृत्तिरकायें सामानाधिकरण्यम् । विशेषण- वाचि नाम विशेष्यवाचिना समानाधिकरणेन नाम्ना सह समस्यते, सच समासस्तत्पुरुषसन्नः सन् कर्मधारयसन्क्षः स्यात् । नील च तदुत्पलं चेति नीलोत्पलम् । रक्तं च तत् कमलं च रक्तकम- लम् । कृष्णा चासौ शाटी च कृष्णशाटी। पुमांश्चासौ गौश्च पुनः । विशेषणमिति किम् ,तक्षकः सर्पः । विशेष्येगेति किम्, लोहितः तक्षकः | विशेषण-विशेष्ययोः सम्बन्धिशब्दत्वेनेकतरो- पादाननैन सिद्धे उमयोरुपादान परस्परव्यवच्छेद्यायवच्छेदकाने { समासो यया स्यात् ।

·।
-
-
(१४०)
उपमान सामान्यैः ।३।१।१०१
उपमीयतेऽनेनेत्युपमानम् ।
वाचिभिरेव नाममि समस्यते, स च तत्पुरुषः
स्पात् । उपमानोपमेयोमयगतसाधारणधर्मः
भास्त्री, शस्त्री चासौ श्यामा च शस्त्रीश्यामा ।
मानमिति विम्, देवदत्तः श्यामा ।
इव बलाहका।
उपमेयं व्याघ्रायः साम्यानुक्तौ । ३६१
उपमेयवाचि
सह समस्यते, स च तत्पुरुषकर्मधारयसनः ५
नोपमेययोः साधारणधर्मवाची शब्द. प्रयुज्यते।
पुरुपश्चासौ व्याघ्रश्च पुरुषव्याघ्रः । पुरुषसिंहः ।
किम्, पुरुषो व्याघ्र इव शूरः।
पुंवत् कर्मधारये ।३।२ । ५७।
उडन्तवर्ना परत. स्त्री कर्मधारये समासे । रुयेकाय
परे पुंबटू भवति । प्रतिषेधनिवृत्त्यपमिदम् ।
च कल्याणप्रिया ।।मद्रिका चासौ भार्या च मद्रकभार्या ।
वृन्दारिका । चन्द्रमुखभार्या ।
डस्युक्त कृता । ३।१॥४९ ।
नाम
-
।

·(११) कृत्प्रत्ययविषायके सूने इसिना पन्सम्यन्तेन नाम्ना यदुक्त तद् स्युक्तम् । इस्युक्तं नाम कृत्प्रत्ययान्तेन नाम्ना सह नित्य समस्यते, स च समासत्तत्पुरुपसो भवति । कुम्भं करोति- कुम्मकारः । शरलावः । 'तृतीयोक्तं तु वा समस्यते। मूलकोपदंश मुक्ते, मूटकेनोपदर्श मुक्ते वा । प्रादयो गत्याद्यर्थे प्रथमान्तेन, अत्यादयः कान्ताद्यर्थी द्वितीयान्तेन, अवादयः क्रुपाद्य तृतीया- नेन, पर्यादयो ग्लानाद्ययं चतुर्थ्यन्तेन, निरादयः क्रान्ताद्यर्षे पञ्च- म्यन्तेन समस्यने, स च समासस्तत्पुरुषः। प्रगत आचार्यः-प्राचार्यः।। खट्वामतिकान्त:-अतिखट्वः । कोकिलया अबक्रुष्टः-अवकोकिलर अध्ययनाय परिग्लान:-पर्यध्ययनः । कौशाम्च्या निष्क्रान्तः- নিষ্ক্রীয়াৰি। सख्या समाहारे च द्विगुश्वानाम्न्ययम् । ३।१।९९ । अनेकस्य कथञ्चिदेकत्वं समाहारः । सङ्ख्यावाचि नाम परेण नाम्ना सह समात्यते, सज्ञाविपये तद्धितविपये उत्तरपदे च परे समाहारेऽभिधेये च, स च तत्पुरुषः कर्मधारयश्च स्या अयमेव समासोऽसम्ज्ञायां द्विगुश्च स्यात् । सज्ञाविपये- पञ्च च। ते प्रामाश्व-पञ्चप्रामाः, सप्तर्पयः तद्धितविषये-योर्मात्रोरसाय पुमान द्वैमातुरः, पन्चनापितिः । उत्तरपदे- पञ्च गावो धनमत्य पञ्चगवधनः, दशनामधनः । समाहारे-पञ्चानां पूलानां समाहार:- पञ्चपूली, पञ्चफली । समाहारे चेति किम् , अष्टौ प्रवचनमातरः । --

·(१४२)
को कर तत्पुरुपे।३।२।१३० ।
स्वरादावुत्तरपदे परे तत्पुरुषसमासे कुशब्दस्य कदादेशः
स्यात् । कुत्सितमन्नम्-कदन्नम् । कदश्वः ।
स्थ-चदे । ३।२।१३१ ।
कुशब्दस्य रथे वदे चोत्तरपदे कदादेश: स्यात् । कद्रथः ।
कद्वदः।
काऽक्ष-पथोः।३।२।१३४ ।
कुशब्दस्य कादेशः स्यादनयोः परयोः । काक्ष । कापथः ।
'पुरुषे वा' कापुरुपः, कुपुरुषः । 'अल्पास्यापि कोः काऽऽदेश
कामधुरम् अल्पमधुरमित्यर्थः ।
का-कवौ वोणे । ३।२।१३७।
उष्णे उत्तरपदे का कवौ वाऽऽदेशौ स्याताम्। ईपदुष्णम्-
कोणम्, कवोणम् । पक्षे यथाप्राप्तमिति तत्पुरुषे कदुष्णम्।
बहुत्रीही कूष्णः।
परतः स्त्री पुंवत् स्येकार्थेऽनू । ३।२। ४९ ।
अन्यतो विशेष्यवशात् स्त्रीलिङ्गः स्त्रियां वर्तमाने तुल्याधि-
करणे उत्तरपदे परे पुंवत् स्यात् । न तूडन्तः । दर्शनीया भार्या
यस्य स दर्शनीयभार्यः । पट्वी भार्या यस्य स पटुमार्यः ।
परतः स्त्रीत्यादि किम्, गगाभार्यः, गृहिणीनेत्रः । अनूडिति किम् ,
बलवन्यूमार्यः।

·फ्यङ्-मानि-पित्तद्धिते । ३ ॥२॥५०॥ क्यड्प्रत्यये मानिनि चोत्तरपदे परे पित्तद्धिते च परत: स्त्री पुंवत् स्याद्, भनूड् । श्येनी इवाचरति-श्येतायते, एनीवाचरति- एतायते । दर्शनीयां मन्यते-दर्शनीयमानी अयमस्याः । दर्शनी. यकल्पा । अनथ्यं यूथम् । नापियादौ । ३।२।५३ ॥ पूरण्यप्प्रत्ययान्ते ध्येकायें उत्तरपदे प्रियादौ च पुंवद्धावो न मवति । कल्याणी पञ्चमी यासु ता: कल्याणीपञ्चमा रात्रयः। कल्याणीप्रिया यस्य स कल्याणीप्रियः । एवं प्रियासुमगः, भव्या- प्रियः । प्रिया, भक्ति, मनोज्ञा, सुभगा, दुर्भगा, क्षान्ता, कल्याणी, चपला, सचिवा, समा, वामा, कान्ता, बाला, तनया, दुहित, स्वस इत्यादिप्रियादयः । तद्धिताककोपान्त्यपूरण्याख्याः । ३।२१५४ तद्धितप्रत्ययस्याक्प्रत्ययात्य च यः कः स उपान्त्यो यासा ताः पुरणप्रत्ययान्ताः सन्ताध परतः स्त्री पुंवद् न भवति । मद्रिका भार्या यस्य स मद्रिकामार्यः। लाक्षिकामार्यः। अक- कारिका भार्या यस्य स कारिकामार्यः, हारिकामार्यः । पूरणी- द्वितीया मार्या यस्य स द्वितीयमार्यः, पञ्चमीमार्यः। आख्या- दत्ता भार्या यस्य स दत्तामार्यः । तद्धिताविशेषणं किम्, पाका मार्या यस्य स पाकमायः। स्वाजादू डोर्जातिवामानिनि । ३।२।५६ ।

·- (१४४) स्वाङ्गाद् विहितो यो डीस्तदन्तो जातिवाची च परतः स्त्री पुंवद् न भवति, मानिनि परेन । दीर्घकेशी मार्या यस्य स दीर्घ- केवीमार्यः । एवं चन्द्रमुखीभार्यः। जाति: ब्राह्मणी भार्या यस्य स ब्राह्मणीमायः । अमानिनीति किम्, दीर्वकेशमानिनी । कठ- मानिनी इत्यादि । तद्धितः स्वरद्धिहेतुररक्तविकारे । ३।२१५५ । स्वरस्थानाया वृद्धहेतुभूतो रक्तविकाराच्चान्यत्रार्थे विहितो यस्तद्धितस्तदन्तः परतः स्त्री पुंवद् न भवति । मैथिली भार्या यस्य स मैपिलीमार्यः । एवं माथुरीमार्यः । वैदर्भीमार्यः । तद्धित इति किम, कुम्भकारी मार्या यस्य स कुम्भकारभार्यः । वृद्धिहेतु- रिति किम, शोभनतरा भार्या यस्य स शोभनतरभार्यः । अन्ये तु वृद्धिहेत्वोस्तद्धितप्रत्यययोः ब्णितोरेव प्रतिषेधमिच्छन्ति, तन्मते वैयाकरणीमार्यः इत्यादिर्भवति । अरक्तति किम् , कपायेण रक्ता काषायी, कापायी वृतिका यस्य स कापायवृहतिक, लोहस्य विकारो लौही, सा ईपा यस्य स लौहेपः । .. , - इति तत्पुरुषसमासप्रकरणम् ।

·बहुनाहिसमासप्रकरणम् एकार्य चानकं च-1३११ १२२ । एकः समानोऽर्थोऽधिकरणं यस्य तदेका समानाविकरणमिति यावद् । एकमनेके चैकार्य नामाव्ययं च नाम्नां सह समस्तं भवति द्वितीयाद्यन्नस्यान्यपदस्याथे वाच्ये सति; सच समातो बहुची- हिसन्तको भवति । प्राहमुदकं यमसौ प्राप्तोदको ग्राम:, उनो रपो येन स जनरथोऽनट्वान्, उपहतो बलियामै उपहतबलि- यक्षः, उघृत ओदनो यस्याः सा उद्धृनौदना स्पालिः, वीराः पुरुषा यस्मिन् स वीरपुरुषो रणः, चित्रा गावो यस्य स चित्रगु- देवदत्तः। अनेक- शोमना मूहमा जटा केशा यस्यासौ असूक्ष्मनट- केशः, मुलममनिन वासो व्यस्मिन् तत् सुलभानिनवासः क्षेत्रम् । अन्ययम्- उच्चैर्मुखं यस्य स उचैर्मुखः, एवं नीचैर्मुखः, कर्वकामः, अन्तरङ्गम् । व्यधिकरणत्वेनाव्ययस्य प्राप्त्यमावाटू चपदेन तदनु- कर्षणम् । रबीहिििवधः तद् गुणसंविज्ञानोद्गुणविज्ञानध। प्रधानस्यैकदेशो विशेषणतया यत्र ज्ञायते स तद्गुणविज्ञानो यया लम्नकर्णश्चैत्रः, यत्र न ज्ञायते सोनद्गुणविज्ञानो यथा पोत- समुद्रः । 'उष्ट्रमुखादयो बहुबीहिसमासान्ता निपातनाट् वैदिकन्या: उदस्य मुखमिद मुखं यस्य स उट्रमुखः, अत्र त्यधिकरणसमासो मुखशब्दत्येक्शब्दस्य च लोपश्च :निपातनात् विधेयः । एवं 10 ·, हरिणाक्षी, हंसगमनाऽऽदयोऽस्मिन् गणे द्रष्टव्याः । प्रादिपूर्व धातुज पदं समस्यते, विकल्पेन उत्तरपदलोपश्च । प्रपतितानि पनि यस्य स प्रपर्णः, न विद्यमानः पुत्रो . यस्य स अपुत्रः, पक्षे 'प्रपतितपर्णः, अविद्यमानपुत्र इति । सहस्तेन । ३।१।२४ । तुल्ययोगे विद्यमानाय च वर्तमान सहेति नाम तृतीयान्तैन माम्ना समस्यते, अन्यपदार्थे स च बहुव्रीहिः ।। तुस्ययोगो द्रव्य- गुणकियया । पुत्रेण सह गोमान सपुत्रो गोमान् , पुत्रेण सह स्थूल सपत्रः स्थूछा, 'पुत्रेण सहागत: सपुत्र आगतः । विद्यमानता-- सह कर्मणा वर्तत इति सकर्मा जीवः, सलोमकः पुरुषः । सहेति किम्- . “साकं पुत्रेण । सहस्य 'सोऽन्यार्थे । ३।२।१४३ । उत्तरपदे परे बहुवीही सहस्य स आदेशो वा स्यात् । सपुत्रः, सच्छात्रः । विशेषण-सर्वादि-संख्य बहुग्रीहौ । ३।१।१५० । विशेषण सर्वादि-संख्यावाचि च बहुमीही प्राग् 'निरतति । चित्रगः, कालकण्ठः, मोक्षबुद्धिः, सर्वशुक्तः, त्रिकृष्णः । प्रियशब्दो संवा प्राग् निपतति' गुडप्रियः, प्रियगुडः-1 :- गधादिभ्यः ।३।१५ १५५ ·- (१४७ एम्पः सप्तम्पन्तं बहुबोहो पा पानिपतति। विशेषणत्वात् सप्तम्यन्ताम्य पूर्वेण पूर्व निपाते नित्यं प्राप्ते योगो विकल्पार्पः । 'कण्ठेगडुः गडकण्ठः । 'प्रहरणार्यादिन्द्रादिगणाच्च सप्तम्यन्त प्रा में निपतति असिपाणिः, इन्दुमौलिः । का।३।१।१५१॥ शान्तं महुवीही सर्वत्र पाक प्रयोक्तव्यम् । कृतकटः । "आहितान्यादिषु तु कान्तं वा प्रार प्रयोजनीयम् आहिताग्निः, अग्न्याहित. । एवं 'प्रहरणार्यापि तान्तं विकरुपेन पूर्व पातनी- यम् उद्यतासिः, अभ्युद्यतः । उद्यतमुशलः, मुशलोद्यत इत्यादि । नातिवाचि-कालवाचि-सुवादिभ्योऽपि तान्तं वा पूर्व पातनी- यमर सरजग्धी, माँसनाता, सुखनाता। पक्षे नग्धवजूरा, भात- "मांसा, जातसुखा। द्विपदाइ धर्मादन् । ७१३ । १४१ । धर्मशब्दान्ताद् द्विपदान बहनोहेरन् मवति । शोमनो धमी यस्य समुधर्मा जैन द्विपदादिति किम्- परम स्वो धर्मो यस्य स परमस्वधर्मः । जापाशब्दम्य बहुप्रीही जानिरादेशो वक्तव्यः । मुवतिनानिः ।, मपुत्युत्सरभर्गन्धादिद् गुणे । ७ । ३ । १४५ । एम्य, पराद गुणायें वर्तमानाद् गन्धशब्दाद् नहुंनीही इद् मवति । मुगन्धि, पतिर्गन्धि, उदन्धि, मुरमिगन्धि वस्तु । गुण , ·(११८० इति किम्- द्रव्येऽथे वर्तमानाद् न मवति शोभना गन्धा द्रव्याणि यस्य स सुगन्ध आपणिकः । आहायें गुणे वा इद् वक्तव्यः' शोभनो गन्धो यस्य स्त् सुगन्धि सुगन्धं शरीरम्। 'अल्पार्थाद गन्धशब्दाद् विकल्पेनेद् वाच्यः' सूपगन्धि, घृतगन्धि भोजनम् । 'उपमानार्थात पराद् गन्धशब्दापि उत्पलगन्धि मुखम् । 'सम्पूर्वात् प्रपूर्वाञ्च जानुशब्दत्य बहुयीहौ.जुज्ञातादेशौ वाच्योर संजः, संज्ञः, प्रजुः, प्रज्ञः । 'मन्दाल्पाभ्यां पराद् मेधाशब्दस्यापि बहुव्रीही अस समा- सान्तो वाच्यः' मन्दा मेधा यस्यासौ मन्दमेधा एवमल्पमेधाः । स्त्रियामूधसो न् । ७।३।१६९ । स्त्रियां वर्तमानस्योधसो बद्दनीही न् स्यात् । कुण्डमिवोधो यस्याः सा कुण्डोनी गौः। स्त्रियामिति किम्- कुण्डोधागोगणः। 'खर-खुरशब्दात् परस्य नासिकाशब्दस्य सज्ञायां नसादेशः स्यात्' खरणा, खुरणाः । 'उपसर्गात् परस्य नासिकाया नसादेशो वाच्यो महुवीही प्रणसं मुखम् । वरुपसर्गातु नासिकाया ख-ख-या आदेशा बोध्या: विगता नासिका यस्यासौ विखुः, विखः, विनः । 'धनु:- शब्दस्य बहुवीही धन्वन् वक्तव्यः पुष्पधन्वा । सक्थ्यक्ष्णः स्वाङ्गे।७।३ । १२६ ।-, सागायौँ यो सक्थ्यक्षी तदन्ताद् बहुव्रीहेप्टो भवति । दीर्घ- साथी, विशालाक्षी । स्वाइ इति किम्- दीर्घसक्यि शकटम् । प्रमाणीसंख्याद् डा । ७।३।१२८ । , ·(१४९) प्रमाण्यन्तात् संरूपाय बहुवीहेर्दो मवति । स्त्रीप्रमाणा गृहया, द्वित्राः। जारीयः सामान्यवति । ७।३।१३९ । जात्यन्ताद् बहुव्रीहेरीयो भवति सामान्याश्रयेऽन्यपदायें। वैश्यनातीयः, क्षत्रियनातीयः । सामान्यातीति किम्- बहुजाति- मिः । 'हत्यादिवर्नादपमानात् परस्य सोः संख्यायाध परस्य बहुवीही पादस्य पाद वक्तव्यः व्याघ्रपाद् । मुपाद् । द्विपाद । इति बहुव्रीहिसमासमारणम् ।

·अथ इन्द्वसमासप्रकरणम् ।. चाथै द्वन्दः सहोक्तौ । ३।१।११७ चार्थे वर्तमानं नाम नाना सह सहोक्तिविषये समस्यते, स च समासो द्वन्द्वसन्नो भवति । समुच्चयान्वाचयेतरेतरसमाहारभे- दात् चतुर्विधश्चार्यः । अनेकस्य क्रियाकारकादेरेकस्मिन्न तुल्यब.. लतया दौकनं समुच्चय । यथा विप्रः पठति पचति च, चैत्रो मैत्रश्च पठति । गुणप्रधानभावमात्रविशेषः समुच्चय एवान्बाचयो यथा हे बटो मिक्षामट, गां चानय । समुच्चयान्वाचयरूपे चार्थे - न्योन्यापेक्षाभावाद् न भवति समासः । द्वयोस्तु इतरेतरसमाहार- योर्भवति । अन्योन्यसापेक्षाणामेव व्याणामुद्भूतावयवभेदसमूह इतरेतरयोग. । अनयपालश्च विनयपालश्च जीवादिपदार्थ जानीत -इति अजयपालविनयपालौ जीवादिपदार्थ जानीत । धयश्च तक्षश्च घवप्लसो, धाश्च खदिरश्च पलाशश्व धवखदिरपलाशा ; अत्रावयवा- नामुद्भूतत्वात् तन्निबन्धनं द्वित्वं बहुत्वं च भवति ।न्यग्भूतावयवभेदः, समूहः समाहार । धवश्च खदिरश्चानयो. समाहारः धवखदिरम्, धवश्च पलाशश्च न्यग्रोधश्चैपां समाहारः धवखदिरन्यग्रोधम् । अत्रा- वयवानां न्यग्भूतत्वात् समुदायस्य च प्राधान्यात् तस्यैकत्याच्चैक- वचनम्। पढ़ेः प्रत्येक पदार्थानां युगपदभिधान सहोक्तिः। चैत्रमैत्री ·धर कुविन चैत्रशब्दो द्वययों मैत्रशब्दोऽपि द्वयर्थः, चकारेण तुः लक्ष्यतेऽयमर्थः । समानानामर्थेनका शेप । ३।१।१२८ ॥ समानार्थानां शब्दाना महोती गम्यमानायामेकः शिष्यतेड- दिन्ये छुप्यन्ते । वक्रय कुटिलश्च वक्रौ कुटिलौ वा । अन समानानामिति किम्- प्लान्यग्रोधौ । सहोताविति किम्-वस्थ्य कुटिलच दृश्यः। स्यादावसंख्येयः ।३।१।११९ । सर्वस्यां त्यादौ विभक्तौ तुल्यरूपाणां सहोकौ गम्यमाना- यामेक शिप्यते, संख्येयवाचि शब्दरूपं वयित्वा । अक्षश्वशक्ट.,. अक्षश्च देवना, अक्षश्च विभीतक इति अक्षा.। एवं घटाः पटा देवा इत्यादयः । 'त्यदादिमिरन्येन सहोतो त्यदादिक शिष्या सच चैत्रश्च तौ । 'भ्रातर्यस्य स्वयन सहोक्तौ भात्रय एकः शिष्यते 'पुत्रायस्य दुहिनयन सहोक्तौ पुत्रार्थश्चैकः शिष्यते' नाताच स्वसा च भ्रातरौ, पुनश्च दुहिता च पुनौ । 'मातृशब्देन सहोक्तो पितृशब्द एको वा शिप्यते माता च पिताच पितरौ मातापितरीवा। वृद्धो यूना तन्मानभेदे । ३।११ १२४ । वृद्धप्रन्ययान्तस्य युवा ययान्तेन सहोक्तो वृद्धप्रत्ययान्त एक शिष्यते, तम्मानभेदे एव न तु प्रतिभेदेऽपभेदे वाऽन्यस्मिन् भेदे 4

·-
सति गायेय गाायणश्च गाग्यौं। तन्मात्रभेद इति किम्-
गायधात्स्यायनी।
पुरुषः स्त्रिया।३।१।१२६ ।
पुरुषशब्दः प्राणिनि पुत्ति वर्तते । रूढस्नीकाचिना सहोतो
पुरुष एकः शिष्यते, तन्मात्रभेदे । ब्राह्मणश्च ब्राह्मणी च ब्राह्मणौ ।
'लीव नामाक्लीवेव सहोतावेकं शिष्यते तन्मात्रभेदे, तच शिष्टमे-
कार्य वा भवति' शुक्लं च शुक्लश्च शुक्ले वा ।
विरोपिनामद्रव्याणां नवा द्वन्द्वः स्वैः ।३।१ । १३० ।
न्य गुणक्रियावत् । विरोधिकाचिनामद्रयाणां स्वनातीयैरे-
वारब्धो द्वन्द्व एकार्यो वा भवति । सुखं च दुःखं च सुखदुःखे
सुखदुःखं वा ।
प्राणितूर्याङ्गाणाम् । ३ । १ । १३७ ।
प्राणितूर्ययोरङ्गार्थाना स्वजातीयारन्धो द्वन्द्व एकार्थी नित्यं
भवति । कर्णनासिकम् । मार्दङ्गिकपाणविकम् । सेनाबाचिना
क्षुद्रनन्तुवाचिनां च स्वैर्द्वन्द्व एकार्थी नित्यं भवति । रथाश्चाश्वाश्च
स्याश्चम् , यूकालिक्षम् । 'येषामध्येतॄणां निकट, पाउस्तेषां स्वैर्द्वन्द्व
एकार्थः स्यात्, पदकक्रमकम् । 'जातिवैराणामपि' अहिनकुलम् ।
यतिब्राह्मणम् ।
पाव्यशूद्रस्य ।३।१।१४३ ।
यैर्मुक्त पात्रं संस्कारेण शुध्यति ते शूदा
पात्रमहन्तीति

·(१९३) पान्या: 1 पात्राहशूद्राचिनो स्वर्द्वन्द्व एकार्यों माति । तक्षाय- स्कारम् । रनम्तन्तुवायम् । एकवद्भावे नपुंसकत्वं यदुक्तम्- " द्वन्द्वकत्वाऽध्ययीमावौ क्रियाव्ययविशेषणे । कृत्याः कानाः खलनिनः मावे आ स्वात् समूहनः " ||१|| छन्दैकत्वम्-सुखदुःखम् । अन्यपीभाव:- दण्डादण्डि । क्रियाया मन्ययस्य च यद् विशेषणं तद्वाचि नाम-साधु पचति,प्राग रमणीयम्। भावे विहिताः कृयाः प्रत्ययः, आनेति कान आनशौ, अनडपि इत्येते प्रत्ययाः तदन्तं च-चैत्रेण कार्य कर्तव्यं कृतं पेचान पत्र्य- मानं लवनं स्थानं इत्यादयः । खलप्रत्ययान्तम्- दुराढ्यंभवं मैत्रेण। मिन् सांराविणम् । 'भावे स्वतल्' इत्यारम्प 'ब्राह्मणत्वः इति त्वमभित्र्याम्य ये प्रत्ययास्तदन्तंच नाम नपुंसक भवतीत्यर्थः। लंबारातरखीदुत्स्वराबदल्पतराच्यमेकम् ।। १११६ सम्वक्षरं सखियनितमिकारोफारान्त स्वराधकारान्तमल्पावर पूज्यवाचि चकं द्वन्द्वे प्राक् प्रयोक्तव्यम् । लध्वक्षरम्-शरशीर्पम् । आमखीहत- अग्नीपोमो, पटुगुप्तौ । स्वरायत्-अस्त्रशस्नम्, उधु- खरम्, उष्ट्रशशकम् । अश्वरपेन्द्राः इन्द्ररथाश्चाः भत्रैकस्यैव नियमः 'सबै परम् । इति न्यायात् । अल्पावरम्-प्लान्यग्रोधौ,घवखदिरप- लाशाः । अय॑म्-श्रद्धामधे । एकमिति किम्- शहादुन्दुभि- वीणाः, वीणादुन्दुमिशहा नाऽत्र वीणाशवयोर्युगपत् पूर्वनिपातः । आ इन्वे । ३।२।३९। .

·विद्यायोनिसम्बन्धनिमित्तानासुकारान्तानां यो द्वन्द्वात्तस्मिन् सत्युचपदे परे; पूर्वपदस्याऽऽद मयति। होता च, पोताच होतापोतारौ । माता पिताच मातापितरौ । यातामनान्दरौ। पुत्रशन्दे परेऽपि द्वन्द्वे पकारस्याकारो भवति पितापुत्रौ । वेदसहश्रुवावायुदेवतानाम् । ३१२१ ४१॥ एषां द्वन्द्वे पूर्वपदस्य आ भवति उत्तरपदे परे । येषां साह- चय लोके प्रसिद्ध वेदे च सहभावना निर्देशः कृतस्ते वेदसहश्रुताः । इन्द्रासोमौ । इन्द्रावृहस्पती । वायुवर्मनान वानी । ई: पोमवरुणेऽग्ने । ३ । २। ४२ । अग्निशब्दस्येकारादेशो भवति पोमे वरुणे च परे, वेदसहश्रु- तावायुदेवतानां द्वन्द्वै । अग्नीपोमो । अनीवरुणौ । दिवों द्यावा । ३ । २ । ४४ । देवताद्वन्द्वे उत्तरपदे परे दिवो द्यावादेशो भवति । द्योश्च भूमश्च धावाभूमी। 'पृथिवीशब्दे उत्तरपदे दिवस-दिवः इत्येतावादेशी वा भवत. दिवस्पषिव्यौ, दिव.पृथिव्यौ, द्यावापृथिव्यौ । 'मातृ- पित्रोर्द्वन्द्वे ऋकारस्यार वोभयोः पदयोर्निपात्य. मातरपितरयोः मातापित्रोः। परस्परान्योन्येतरेतरस्याम् स्यादेर्वाऽपुंसि । ३ । २।१॥ अपुंसिप्रयुज्यमानानां परस्परादीनां सम्बन्धिनः स्यादेः स्थाने , ·(१९९) वाऽऽमादेशो भवति । एते च परस्परादय स्वमावादेवस्व'स्व- वृत्तयः कर्मन्यत्तिहारविषया. । अन्योऽयमेकमियारणं कर्मव्यति- हार. । इमे सख्यौ कुले वा परस्परां परसरं वा मोनयन । से सल्यौ कुले वाऽन्योऽन्यमन्योऽन्या वा मोजयत ।आमि. सीमिः, इतरेतरा वा इतरेतरेण भोज्यते इत्यादि। ३ . -- अथालपसमास:- असवे इसे । ३१२। १० । असत्त्वे विहितो यो दसिस्तस्योत्तरपदे परे लुत्र न भवति । स्तोकान्मुक्तः । कृच्छ्रान्मुक्त । ओजोऽसहोऽम्भस्तमस्तपसप्टः । ३।२। २२ । एभ्य परस्य तृतीयैकवचनस्य टाप्रत्ययस्य हुन् न मवति । ओजसाकृतम् । अञ्जसाकृतम् । सहसाकृतम् । अम्भसाकृतम् । तमसाकृतम् । तपताकृतम् । 'पुसोऽनुने, अनुपोधे, आत्मनश्च पुरणप्रत्ययान्ते उत्तरपदे टाप्रत्ययस्य लुम् न वाच्य पंसाऽनुन । मनुपाऽन्य । आत्मनाद्वितीय । परात्मभ्या डे: ।३।२।१७॥ आम्या परस्य चतुयेस्वचनस्योत्तरपदे परे सम्झाया लुन् न भवति । परस्मैपदम् । आत्मनेपदम् । तत्पुरपे कृति । ३।२।२०॥

·JA (१५६) अकारान्ताद् व्यन्जनान्तच्चि परस्प सप्तन्याः कृदन्त उत्तर- "पदे परे तत्पुरुषे समासे लुन् न भवति । स्तम्वेरमः । कर्णेनपः । अस्मनितम् । अपो य-योनि-मति-चरे । ३।२१२८ । अस्मात् परस्य सप्तम्या यप्रापये योनि-मति-चरेषु चोत्तर- पदेषु छुन् न भवति। अप्सु भवः अप्सभ्यः । अप्सुयोनिः (अम्मू- गतिः । अप्सुचरः । 'मध्यादन्ताच्च सप्तम्या गुरौ परे सुम् न वाच्यः' मध्येगुरुः । अन्तेगुरुः । अमूर्धमस्तकात स्वाङ्गादकामे । ३।२ । २२ । मूर्ध-मस्तकवनितात् स्वागवाचिनोऽद्व्यन्जनात् परस्याः सप्तम्या: कामवर्जित उत्तरपदे परे लुब् न स्यात् । उरसिलोम । शिरसिशिखः । उदरेमणिः । कण्ठेकालः । पश्यद्-वार-दिशो हर-युक्ति-दण्डे । ३।२। ३२ । हर-युक्ति-दण्डे उत्तरपदे एभ्यः परस्या पाठया टुब् न मवति । पश्यतोहरः । वाचोयुक्तिः। दिशोदण्डः । 'देवानांप्रिय इत्यटुब् निपात्यः। ऋदुदित्तरतमरूपकल्पब्रुवचेलड्गोत्रमतहते वा इस्वश्व ।३।२।६३। परतः स्त्रीलिङ्ग बादुदित् शदातरादिप्रत्यये भुवादावुत्तरपदे च परे ह्रस्वान्तः पुंवच वा भवति । पचन्तितरा, पचत्तरा, पचन्ती- .

·, F . (११७) तरा । श्रेयसिनमा, श्रेयस्तमा, श्रेयसीतमा। विदुपिपा, विद्वद्रूपर, विदुपीरूपा । पचन्तिकला, पत्करला, पचन्तीकला। पचन्ति. चुदा, पचढवा, पचन्तीवुवा पचन्तिचेली, पचच्चेली,पचन्तीचेली।. पचन्तिगोना, पचह्नोत्रा, पचन्तीगोत्रा । पचन्तिमता, पचन्मता, पचन्तीमना । पचन्तिहता, पपद्धता, पचन्तीहना । गौणस्याविमो गोशब्दस्य याद्यन्नत्य चान्त वर्तमानस्यापि हलो वैदितन्या- पन्च गादो यस्य स पञ्चगुः, अतिकुमारित, अतिवन । 'इयन्त- स्यकावराणां विकल्पनान्येषां नित्यं हस्वस्तरदिपु परेपु वेदितव्यः, नितरा, स्त्रीतरा । गौरितमा। 'महच्छब्दस्योत्तरपदे क्वचिद् डा वाच्यः महावीरः, महाकरः। गोस्तत्पुरुपान् । ७ १३ । १०५। गोशब्दान्तात् तत्पुरुषादद् भवति । राक्षो गौः राजगी। राजन्सखे।७।३।१०६ । एतदन्तात् तत्पुरुषाड् भवति । पञ्चानां राज्ञां समाहार: पन्चराजी । रक्षः सखा रानसखः । ऋःपध्यपोन् । ७१३७६ । ऋगाद्यन्तात् समासाट् मवति । अधः। त्रिपुरम् । नल- पषः । द्वीपम् । 'धुरन्तादद् वाच्यश्चेद् धूर्नाक्षल्या रामधुरा । 'उपसर्गात् परस्यावनः समवान्म्यश्च तममोऽद वकन्याः- प्राध्यः, सन्तमसम्, अवतमसम्, अन्धतमसम् । ।

·.
पति-परोऽनोरव्ययीभावात् । ७.३ । ८७ ।
प्रत्यादिपूर्वादश्यन्ताव्ययीभावादद् भवति ।। प्रत्यक्षम् ।
पोतम् । अन्वक्षम् । 'अनन्तादव्ययीभावादद्वाच्या उपतक्षम् ।
'गिरि-नदी-पौर्णमास्याग्रहायण्यपचयाँई
वी । ७।३१ ९०1
एतदन्तात् पञ्चमवर्जवर्गान्ताच्चाव्ययीभावाद् वा भवति ।
मन्तगिरम्, अन्तगिरि । उपनदम्, उपनदि । उपपौर्णमासम्,
उपपौर्णमासि । उपामहायणम्, उपानहायणि । उपंचम्,
उपसुक् । 'संख्यार्थात् पराभ्यां नदी-गोदावरीभ्यां तु नित्य
वक्तव्यः । पञ्चनम् , द्विगोदावरम् ।
जांत-महद्-द्धार्दुषणः कर्मधारयात् । ७।३।१६।
एभ्यः परो ये उक्षशब्दस्तदन्तात् कर्मधारयाद् भवति ।
मातोक्षः । महोक्षः । वृद्धोक्षः।
खियाः पुंसो द्वन्द्वाच । ७।३।९६ ।
स्त्रीशब्दात् परो.यः प्रेमान् तदन्ताद् द्वन्द्वात् कर्मधारयाचा
भवति । स्त्रीपुसौ । स्त्रीप्रसः। 'सामे, कायनुपम्, धेन्वन
सुहौ, वाड्मनसे, अहोरात्रः, रात्रिंदिवम्, नक्तंर्दिवम्,अहर्दिवम,
अमेठीवम् पदष्ठीवम्, अभिभुवम्, दारगवम् । एते अदन्ती
-द्वन्द्व निपात्याः ।
.
-

·चचर्गदपहः 'समाहारे ॥७॥३॥९८1
समाहारा देतदन्ताद् द्वन्द्वादद् भवति । वात्वचम् । संप-
द्विपदम् । वात्तिवपम् । छनोपानहम् ।
द्विगोरनझोष्ट १७१३ १९९१
भन्नन्तादहन्नन्ताच द्विगुसमाहाराट् भवति । पञ्चानां
न्तक्ष्णा समाहार पन्चतक्षी । यह । 'खार्यन्ताद्या वाच्या
द्विखारम, द्विखारि।
नावः। ७१३ । १०४ ।
अर्थात् परो यो गौशब्दस्तदन्तात् 'समासाद द्विगोश्वार
भवति । अनावी । पचनावम् ।
प्राणिन उपमानात् ।।७।३ ११२॥
प्राण्यर्यादुपमानात् परो य वा तदन्तात् तत्पुरुषादद् भवति ।
व्याघव' व्याघ्र इव वा इत्यर्थ । 'महनन्तात् तत्पुरुषाद
वाच्य' परमहि ।
सशिसंख्याऽव्ययात् । ७।३।११८॥
सर्वशब्दादशार्थात् संख्या व्यपार परो योऽहनशब्दस्तद्-
न्तात् तत्पुरुषादद् भवति, अहोऽहनादेशश्य । सहि । पूर्वाह्नः ।
द्वयनः । अत्यही ।
अतोऽहस्य ।२१३॥७३॥

·(.१६) रेफादिमतोऽकारान्तात् पूर्वपदात् परस्यानत्य नो ण् भवति । पराह्नः। अक्ष्णोप्राण्यङ्गे । ७।३।८५ । अप्राण्यड्गादिश्यन्ताददन्तो भवति । लवणाक्षम् । शकटाक्षम्। संख्यातकपुण्यवर्षादीर्घाच रानरत् । ७ । ३ । ११९ । एम्पः सर्वांशादेश्व परो यो रात्रिशब्दस्तदन्तात् तत्पुरुषाद मवति । संख्यातरात्रः । एकरात्रः । पुण्यरात्रः । वर्षारत्रः । दीर्घ- रात्रः । सर्वरात्रः । पूर्वरात्रः । द्विरात्रः । अतिरात्रः । ननव्ययात् संख्यायो डः । ७।३ । १२३ । आभ्यां परो यः संख्यावाची शब्दस्तदन्तात् तत्पुरुषाद् हो मवति, अदृशाः । निस्त्रिंशः । संख्याऽव्ययाभ्यां परो योऽगुलिस्तदन्तात् तत्पुरुषाद् दो वाच्यः' । द्वयडगुलम्, निरगुलम् । न-मु-व्युप-नेश्चतुरः । ७।३।१३१ । एभ्यः परो यश्चतुःशब्दस्तदन्ताद बहुबोहेव भवति । अन्तुरः । सुचतुएँ। विचतुरः । उपचतुराः । त्रिचतुराः । चयसि दन्तस्य दवः । ७।३ । १५१ । सुसंख्यापूर्वस्य दन्तस्य बहुव्रीही दतृ आदेशो भवति, वयसि गम्ये । शोमना दन्ता यस्य स सुदन कुमारः । द्विदन . , ·वालः । 'सुपूर्वन्य हृदयस्य बहुधीही मित्र दुःपूर्वन्य चामित्रे हृद् निपात्यः । सुहृद् मित्रम् । दुहृदमित्रः । इनः कन् । ७।३।१७० । इनन्ताद् बहुव्रीहेः स्यात् कच् भवति । बहवो दण्डिनो यस्यां सा बहुदण्डिका सेना । 'ऋकारान्ताद् नित्यदिदाताच्च बहु- नोहे: कच् वकज्यः' । बहकर्तृकः । बहुनदीकः । शेपाद् वा । ७ । ३ । १७५ ॥ उक्तातिरिक्ताद बहुग्रीहे: कच वा भवति । बहुखट्नका, बहखट्सः । ईयसो।।७।३ । १७७॥ ईयस्वन्तादू बहुग्रीहेः कच न भवति । बहुश्रेयप्ती साध्वी । 'पोडश, पोडा, पड्ढा, पोहत् इत्यादयस्तु निपातनाद्ग यन नित्य- समासस्तत्रास्वपदविग्रहो विधेयो यया स्त्रियामिति अधिस्त्रि । इति समासंपकरणं समाप्तम् । 11 ·अथ तद्धितार्थों निरूप्यते । तद्धितोऽणादिः । ६।१।। इतो वक्ष्यमाणा अणादिप्रत्ययास्तद्धितसज्ञका भवन्ति । पौत्रादि द्धम् । ६।१।२। पौनप्रभृति अपत्यं वृद्धम् । अपत्यवतः परमप्रकृतयत् पौत्रा- धपत्यं तद् वृद्धसन्ज्ञकं भवति । गर्गस्यापत्यं पौत्रादिः गार्यः । नडस्यापत्यं पौत्रादिः नाडायनः । पौत्रादीति विम्-गर्गस्यानन्त- रापत्यं गार्गिः । चंश्यज्यायोभ्रात्रोजीवति प्रपौत्रायली युवा ।६।१।३। वंश्यः पित्रादिः, ज्यायान् भ्राता वयोधिक इत्यर्थः, सक- पितृकः एकमातृको वा, प्रपौत्रो मूलप्रकृतेश्चतुर्यः । वंश्ये ज्येष्ठ- भ्रातरि च नीवति सति त्रीवर्जितं प्रपौत्राद्यात्यं युवज्ञकं भवति। गायस्य युवाऽमत्य गाया यश. । श्यन्यायोमात्र रितिकिम्- गायः । जीवतीति किम्-मृते गायः । अग्रीतिफिम्-ग्री गार्गी सपिण्डे वयःस्थानाधिके जीवद्यां । ६।२।४ । ययोः सप्तम एस. पृरुपस्तो मिथः सपिण्टौ सः। वयो यौवनादि । स्थानं पिता पृनादि च । द्वाभ्यां वयात्यानाम्या- मपि सपिण्डे जीवति सति प्रकृतेः प्रीवन्य प्रपौवाद्यात्य ·जीवदेव युवसम्झं वा भवति । गास्यापत्य जीवन गार्ग्यः गाय-- यणो वा । वात्स्यः वात्स्यायनः । सञ्ज्ञा दुर्वा । ६।११६। हठात् या सन्ना सा दुसन्क्षा वा भवति । चैत्रीयाः चैत्राः। सदादिः । ६।१।७। असो दुमज्ञो भवति । ' दोरीयः' इति ईये त्वदीयः । तदीयः । मार जितादण् । ६।१।१३1 'तेन जितजयदीव्यत्खनत्सु ' इत्येतस्मात् सूनात् प्राग येऽपत्यादयोऽस्तेिप्यण् वा भवत्यपवादविपर्य मुक्त्या । उपगोर- पत्यम्-औपगतः । मञ्जिष्ठेन रतम्-माशिष्ठम् । उसोऽपत्ये । ६।१ । २८ । पठ्यन्ता नाम्नोऽपत्यऽ यथाविहितमशादयो भवन्ति । उपगु+अण् इति स्थिते ण इत्सम्तायां सत्या दृद्धिः स्त्ररेप्वादेणिति तद्धिते ।७।४।१। मिति णिति तद्धित परे महतः प्रथमस्वरस्य वृद्धिर्भवति। 'इत्यादिस्वरस्य वृद्धौ औपगुना इति स्थित अस्वयंभुवोस् ।७।४।७० स्वयंमूवनयोवर्णान्तस्यापदस्य तद्धिने परे मवति । अवा- देशे औपगवः।

·(१६४) धनादेः पत्युः। ६।१ । १४ । धनादिगणपउिताच्छन्दात् परो यः पतिशब्दस्तदन्तात प्राजितीयेऽर्थेऽज् भवति । धनपतेरपत्यं तत्र मवो वा धानपतः । अश्वपतेः आश्वपतः । अनिदम्यणपवादे च दित्यदित्यादित्ययम- पत्युत्तरपदाइ भ्यः । ६ ।। १५ । दित्यादिशब्दात् पत्युत्तरपदाच्चेदमर्थवनिने प्रागनितीयेऽर्थेऽप- याद्यस योऽणोऽपगदम्नद्विपये च न्यः भवति । दिनपत्य दैत्यः । अदितेरपत्यमादित्यः । आदित्यो देवता यस्य तद् आदि- स्स्यम् । यमस्यापत्यं याम्यः। वृहस्पतिदेवताऽस्य वार्हस्पत्यम् । इदमर्यवर्जनाद् आदित्यस्येदम्-आदितीयं मण्डलम् । कल्यग्नेरेयण् । ६।१ । १७ । आम्यां प्राग्मितीये एयण् भवति । कलिदेवताऽस्य तत् कालेयम् । आग्नेयम् । उत्सादेर । ६।१।१९ । अस्मात् प्राजितीयेऽनिदम्यगपवादे चान् माति । उत्स- स्थापत्यम्-औत्सः । तरुग्या अपत्यम्-तारुणः । मा स्थाम्नः ।६।२।२२। स्याम्नः प्रागनितीये अः भवति । अचत्यामः । .

·(१६५)
लोग्नोऽपत्येषु । ६।१।२३।
आस्मात् प्रागनितीये बह्वपत्यायें अः माति । एकत्वे
द्विले प बाहयादित्वादिन् । उडुलोम्नोऽप्रत्यानि-उठुलोमाः।
एकस्वे द्वित्वे च औडुलोमिः औहुलोमी।
द्विगोरनपत्ये यस्वरादेर्लुवादिः ।६।१।२४।
अपत्यादिन्यत्र प्रागनितीयेथे विहितस्य द्विगोः परस्य
यकारादेः स्वरादेश्व प्रत्ययस्य हुन् भवति, न तु द्विः। द्वयो रथयो-
ोटा द्विरपः ' स्थान सादेश्च वोदहे' इति यः । पन्चम् कपालेषु
संस्कृतः पञ्चकपाल । द्विगोरितिकिम् - पूर्वस्यां शालायां मव:-
पौर्वशालः । यसरदेरिति रिम् - पञ्चम्यो गोम्य मांगवं
पन्चगुमयम् ।
न मारजितीये स्वरे । ६।१ । १३५ ।
गोरे उत्पन्नस्य प्रत्ययस्य बहुवचन' या टुन् पक्ष्यते सा
प्रागनिनीयेऽयें यः स्वरादितद्धितो विधीयते तस्मिन् विषये न
मयति । गर्गाणां छापा गार्गीयाः । वात्सीयाः।
तद्धितयस्वरेऽनाति । २।४।१२।
व्यन्जनात् परस्यापत्यप्रत्ययमम्बन्धिनो यारस्य तदिन यका-
रादायाफारवर्नम्वरादौ च प्रत्यये परे ग् माति । गाग्य साधु-
गायः । गर्गागां समूहो गार्गकम् । यम्पर इति किम् - गाया
दागर्न मार्यमयम् । अनातीति पिम् - मायणः ।

·--
( १६९)
अत इय।६।१।३१।'
पष्ठयन्ताददन्तादपत्ये इम्पू भवति । दाक्षिः।
गर्गादेर्यञ् । ६।११४२
एभ्योऽपत्ये वृद्धे यञ् भवति । गर्गस्य वृद्धापत्यं गाग्यः ।
वात्स्यः जामदग्न्यः। धौम्यः । धानंजय्यः । विदादीनामञ्
वाच्यो वृद्धेऽपत्ये। विदस्य वृद्धापत्य वैदः ।
नडादिभ्य आयनण् । ६।१।५३ ।
नड इत्यादिभ्यो वृद्धापत्ये आयनण् भवति । नाडायनः ।
चारायणः । वृद्धप्रणादनन्तरापत्ये तु नाडिः, चारिः इत्यादिः ।
यविनः ।६।१।५४ ।
युद्धेऽथे यो त्यनिनौ तदन्ताद् युवापत्ये मायनण् भवति ।
वृद्धाद् यूनि । ६।१।३०।।
युवापत्ये यः प्रत्ययः स वृद्धप्रत्ययान्ताद् भवति । गर्गस्य,
युवापत्यं गाायणः । वत्सत्य वात्स्यायनः । दक्षात्य दाक्षायणः।
शिवादेरण् । ६ ।१।६० ।
शिवादिगणपठिनाइपत्येऽणू भरति । शेषः, प्रौष्ठः, चाण्ड
इत्यादिः ।
- झापटप्ण्यन्धककुरुभ्यः ।६।१।६२ 1
ऋपया प्रसिद्धी', वृष्णयः भन्याकुरवः इति च पंशाल्पा
.

·(.१६७) ऋष्यादिवाचिभ्यो नामभ्योऽपत्येऽण् भवति..। वशिष्ठस्यापत्यं वाशिष्ठः । वैश्वामित्रः । वसुदेवस्यापत्यं वासुदेवः। आनिरुद्धः । श्वफलकस्यापत्य श्वाफलकः । सहदेवस्यापत्यं साहदेवः । नाकुलः । सह्यासंभद्राद् मातृर्मातुर्थ । ६ ।। ६६ । संख्यावाचिनः शब्दात् संमद्राम्यां च परो यो मातृशब्द- स्तदन्तादपत्येऽऽण् भवति । मातुश्च मातुरादेशः । द्वयोर्मातोरपत्य द्वैमातुरः । पाण्मातुरः । सामातुरः । माद्रमातुरः। कन्यात्रिवेण्याः कनीनत्रिवणं च । ६।१।६२ आम्यामपत्येऽण् ययासस्य व कनीनत्रिवणावादेशौ भवतः। कन्याया अपत्यं कानीनः । त्रिवेण्या अपत्यं त्रैवणः । दितयण् वा । ६ । १ । ६९ । दितिशब्दाद् मण्डूकशब्दाच्चापये एयण वा भवति । दिते- रपस्यं देतेय, दैत्यो वा । मण्डूकम्यापत्य माण्डूफैया, माण्डकि मण्डूक्स्याणपि माण्डूकः । उचाप्त्यूडः।६।१। ७०। ड्यन्तादानन्तात् त्यन्तादूटनाचापत्ये एयण् भवति । सुपा अपत्यं सौपर्णेयः । विनताया अपत्यं पननेयः । युक्त्या अपत्यं यौवनेयः । कमण्डल्या अपत्यं कामण्डलेयः । पीलासास्वा- म्यामणपि' लेयः, पैः । सालयः, सात्वः ।

·(१७०) भृग्वगिरस्कृत्सवशिष्ठगोतमाः। ६।१ । १२८ । एभ्यो यगोत्रार्थत्य प्रत्ययस्य सुबू मवति, न तु स्त्रियाम् । भृगूणामपत्यानि भगवः । अङ्गिरसः । कुस्साः। वशिष्ठाः । गोतमाः 1 अत्रयः । यूनि'लुप् । ६ । १ । १३७। यून्युत्पन्न प्रत्ययस्य प्राम् नितीयेऽर्थे स्वरादौ प्रत्यये विषय- भूते लुब् भवति, लुपि सत्यां यः प्राप्नोति स भवेद् । पाण्टाहन- स्थापत्यं पाण्टाहृतिः, तस्य युवापत्यं पाण्टाहृतः, तस्य च्छात्रा इति प्राग् नितीयेऽथे स्वरादौ प्रत्यये चिकीर्पिते णप्रत्ययस्य लुन जात- स्ततः ' वृद्धेजः । इत्यनेना पाण्टाहताः। पाण्टाहृति-मिमता- म्यामपत्यमाने ण आयनिञ् च वक्तव्यः । राष्टक्षत्रियात् सरूपाद्राजापत्ये दिरञ् । ६११।११४ । सरूपाम्यां राक्षत्रियाभ्यां यथासंख्यं राजापत्येऽञ् माति सच द्विः । विदेहाना रामा अपत्यं वा वैदेहो बहुत्वे तु विदेहा रानानोऽपत्य नि वा। शुरुमगधकलिगसूरमसादिस्वरादण् ।६।१।११६ । - .

·रागाही रक्ते ।६।२।१। रज्यतेऽनेनेति राग कुम्मादिः, तम्माद् रागविरोषवाचिन- स्तृतीयान्ताटतमित्ययें ययाविहिन प्रत्यया भवन्नि। पायेण रकं पन्नं कापायम् । मनिटेन रक माञ्जिष्ठम् । कुमुम्मन रक कौमुम्मन् । लाक्षारोचनादिरुण ।६।२।। तृतीयान्ताम्यामाभ्या रक्तमित्यर्थे इम् भवति । लासया रकं टाक्षिक वन्नम् । रोचनेन रकं रोचनिकम् । नीलपीतादकम् । ६१२१४। तृतीयान्ताम्यामाम्या रचमिन्य यथासंख्याको भवन । नीलेन रक्त नीयम् । पीनेन रक्तं पीतकम् ! उदितगुरोर्माद् युक्तेऽदे।६।२।५। सदितो गुरुहस्पतिस्मिन् नक्षने तदर्याद् टान्ताट मुक्केड- ब्दरूपय यथाविहितं प्रत्ययो माति । उदितगुरुगा पृप्येण मुक्त व पोप वर्षम् । चन्द्रयुक्तान काले टुप् स्वप्रयुक्त । ६।२६। चन्द्रयुक्त यनक्षत्र तदर्याद प्रत्ययान्नाद गुक्त काले यथाविहित प्रत्ययो भवति । चन्द्रपुचन पृष्येण नक्षत्रेग युक्त इ. पोपमह । पोपी रायी। मार दितम् । मापी रात्रि ।

·(१७१) 'कालवाचिनः शब्दस्याप्रयोगे तु टुब् भवति' अद्य पुष्यः । अद्य कृतिका। श्रवणाश्वत्थानाम्न्यः।६।२181 चन्द्रयुक्तात श्रवणादश्चत्यात् टाप्रययान्ताद् युक्त कालेऽथे संज्ञायामः भवति । श्रवणेन चन्द्रयुक्केन युक्ता सत्रिः श्रवणा रात्रिः । अश्वत्येन चन्द्रयुक्तेन युकमहः आश्वत्यमहः । हो साम्नि नाम्नि ।६।२। १३३ । टाप्रत्ययान्ताद् दृष्टं सामेत्य ययाविहितं प्रत्ययो भवति । कञ्चेन दृष्ट साम क्रौञ्चं साम, अनाण् । कलिना दृष्टं साम काले- यम्, अत्रैयण । तेन च्छन्ने रथे १६ । २ । १३१ । तृतीयान्ताच्छन्ने रथेऽथें यथाविहितं प्रत्ययो भवति । पत्रेण- वास्त्रो स्थः । पाण्डुकम्बलात् तु इन् पायः पाण्डु- कम्बलेन च्छन्नो रथ: पाण्डुकम्बली । साऽस्य पौर्णमासी । ६।२।९८ । सेति प्रथमान्तादस्येति पष्ठयय यथाविहितं नाम्नि प्रत्ययो भवति, प्रथमान्त चेत् पौर्णमासी। पौपी पौर्णमासी मस्य सपौषो मासोऽर्थमासो वा । आग्रहायण्यश्वत्थात् त्वनायें निस्य, चैत्री- कार्तिकी-फारगुनी-श्रवणाम्यस्तु विकरपेनेषण पातव्यः । आर- शपणी पौर्णमास्यायत आमाहायणिको मासः । अयत्या पौर्ण ·(१७३) मास्यस्य स भावत्यिक:। चैत्री पौर्णमास्यस्य स चैत्रः, चैत्रिको .मासोऽर्षमासो या। एवं कार्तिकः, कार्तिकिकः । फाल्गुनः, फायनिकः । श्रावणः, श्रावणिकः । देवता ।६।२।१०१। देवतार्धात् प्रयमान्तात् पष्ठयथें यथाविहितं प्रत्ययो भवति । मिनो देवताऽस्यासौ जैनः। शिवो देवताऽस्यासौ शेवः । एवं वौद्धः । श्रीदेवताऽस्य श्रायम् । 'शुकात् तु इयो वाच्यः शुक्रो देवताऽस्य शुक्रिय हविः । शतरुदात्तु इय ईपश्च निस्पं, महेन्द्रा- तु वा वाच्यौ शतरुद्रो देवनाऽस्य शतरुद्रिय, शतरुद्रीयं हविः, महेन्द्रो देवताऽस्य महेन्द्रीयं माहेन्द्रम् । पष्टयाः समूहे । ६।२।९ पष्ठयन्तात् समुद्देऽथे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । चपानां समुहः चापम् । वकानां समूहो पाकम् । स्त्रीणां समूहः स्त्रैणम् । गयां समूहो गन्यम् । मिक्षाणां समूहो मसम् । गर्भिणीनां समूहो गार्मिणम् । गोत्रोक्षवस्सोटद्धाजोरभ्रमनुष्यराजराजन्यराजपुत्रादकम् ।६।२॥१२॥ गोत्रप्रत्ययान्तादुलादेश पठचन्तात समूहेका भवति । गर्याणां, समूहो गार्गकम् । औपगवानां समूह औपगयकम् । औस- कम् । वात्सकम् । औष्ट्रकम् । वार्द्धकम् । आनकम् । औरभ्रकम् ।

·(१७४) मानुष्यकम् । राजकम् । राजन्यकम् । राजपुत्रकम् । 'केदारात् ग्योऽकनिकणौ च वाच्यौ' कैदार्य,केदारकम् , कैदारिकम् । 'कवचि- हस्तिभ्यामचित्तवाचिनश्चकण वाच्यः । कावचिकम् । हास्ति- कम् । अपूपानां समूह आपूपिकम् । शाप्कुलिकम् । 'अनपूर्वाद धेनो रिकण वक्तव्यः धेनूनां समूहः- धेनु+इकण इति स्थिते । ऋवोंवर्णदोसिमुसशश्वदकस्माच इकस्येतो लुक।७।१७१ ऋवोवर्णान्ताभ्यां दोस इसुसन्ताभ्यां शश्वदकरावात् तान्ताभ्यां च परस्येफस्थस्येतो लुग् भवति । धेनुकम् । ब्राह्मणमाणववाडवाद् यः ।६।२।१६ । एक्यः समूहे यो भवति । ब्राह्मणानां समूहो ब्राह्मण्यम् । एवं माणव्यं, वाडव्यम्। 'गणिकाया ण्यो वाच्या गणिकानां समूहो गाणिस्यम् । 'पाशादिशब्दाद् गवादेश्च ल्यो वक्तव्यः' पाशानां समूहः पाश्या, तृणानां समूहम्तण्या, गवानां समूहो गव्या स्थानां समूहो रथ्या, लकारः स्त्रीलिङ्गार्थः । ग्रामजनयन्धुगजसहायात् तत् । ६।२ । २८ । एम्यः समूहे तल् भवति । ग्रामता । जनता । चन्धुता। गनता । सहायता । 'गोरथवाताद् यथासख्यं बल्कटयलूलं वाच्यम्' गवां समूहः गोत्रा, रपकट्या, वातूलः । श्वादीनाम वाच्यः शूनां समूहः शौवम्, अहां समूहः आह । 'पर्युशब्दात् । ड्वण वक्तव्यः पशूनां समूहः पार्श्वम् ।

·- N योपयोजनाद् युद्धे ।६।२।११३ ॥ योधर्यात् प्रयोजनार्याच अपमान्ताद् पष्ठय युद्धे यथावि- हितं प्रत्ययो भवति । विद्याधरा योद्धारो यस्य युद्धस्य तद् युद्ध वैद्याधाम, ए सौभद्रम् । भावोऽस्यां णः ।६।२।११४ । मात्र अजन्तात् प्रयमान्तादम्यामित्यर्थे जो भवति । प्रकृष्टः पातो यस्यां सा प्राता तिथिः। श्येनंपातातलंपाततितु निमात्यो श्येनानां पातो यम्यां तिथौ क्रियायां भूमौ क्रीडायां का सा श्येनंगाना तिपि. मृमि: किया क्रीडा वा, एवं तैम्पाता । प्रहरणात् कीडायां पा ३६।२।११६ । प्रथमान्नात् पहरणार्थीहस्यामिति क्रीडायां जो भवति । दादः प्रहरणं यस्यां कीडायो सा दाण्डा किया । विकारे।६।२।३०। पष्ठयन्ताद् विकार यथाविहितं प्रत्ययो भवति । सुवर्णत्य, विकारः सौवर्णमगुलीयम् । अश्मना विकार 'आश्मनः, आश्मः । पाण्योपचिोभ्योऽत्रय च ।६।२।३१। पाठचन्तभ्यः प्राणिवाचिभ्य औरविवाविम्यो वृक्षवाचिभ्यश्च विकारेऽवयत्र चाय यथाविहितं प्रत्ययो भवति । कपोतस्य विका- रोऽवयवो वा कापोत सक्यि मांसंवा । दूर्वाया विकारोऽजयवो वा दौ मस्म काण्डं वा । एवं बलम् । ..

·.
(१७६)
अपुजतोः पोन्तश्च । ६।२, १३॥
आभ्यां विकारेऽण् भवति, पश्चान्तः । त्रापुपम् । जातुषम् ।
उष्टादकञ् । ६ । २ । ३६ ।
अस्माद् विकारेऽवयवे चाकञ् भवति । उष्ट्रस्य विकारो:-
वयवो वा औष्ट्राम् । 'शमीशब्दाद् लो वाच्यः' शामील भस्म
काण्ड वा ।' पयोद्रोर्यः । पयस्यम्, द्रव्यम् ।
एण्या एयञ्'
एण्या विकारोऽवयवो वा ऐणेयं मांसमङ्गम् ।
शुरुषान् कृतहितवधविकारे चेयम् । ६।२।२९ ।
पुरुषशब्दादेवर्षेषु समूहे चैयन् भवति । पुरुषाणां कृतो
हितं वो विकारः समूहो वा पौरुषेयो ग्रन्थः, पौरुषेयं पथ्यम्,
पौरुपेयो वधो विकारो वा,
पौरुपेयः
समूहः ।
अर्दुग्घे सोहसमरीसम् । ६ । २ । ६४ ।
अविशव्दाद् दुग्धेऽयं एते प्रत्यया भवन्ति । अवर्दुग्धम्--
अविसोर्ट, मविसम्, अविमरीसम् ।
पितृमातुर्येहुलं प्रातरि ।६।२। ६२ ।
पितृमातृभ्यां भ्रातर्य व्यडुलौ मदनः । पितुर्भ्राता पितृव्यः ।
मातुर्भाता मातुलः । 'पिनमातृभ्यां पितृमानोम्नु डामह वाच्यः
पितुः पिता माता या पितामहः पितामही, मातुः पिता माता का
मावामहः मातामही।

·..
(१७७)
राष्ट्रेऽनङ्गादिभ्यः । ६।२। ६५ ।
अनादिवर्जात् पाठयन्ताद्राष्ट्रेऽर्थेऽण् भवति । शिवस्य राष्ट्र
शैवम् । वीरस्य राष्ट्र वैरम् । कुमारपालस्य राष्ट्र कौमारपालम् ।
भारतम् । 'राजन्यादीनामकञ् वाच्या राजन्यानां राष्ट्र राजन्यकम् ।
निवासादूरभवे इति देशे नाम्नि । ६।२।६९ ।
पठयन्ताद नानो निवासादरभवयोर्यथाविहितं प्रत्ययो भवति
तदन्तं नाम चढ़ वेशनाम स्यात् । शिबीनां निवासः शैवं
पुरम् । विदिशाया अदूरभवं वैदिशं नगरम् ।
तदवास्ति । ६।२ । ७० 1
तदिति प्रथमान्तात्रेति सप्तम्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो
भवति । प्रथमान्त चेदस्तीति प्रत्ययान्तं चेद् देशनाम । उदुम्बराः
सन्नि यस्मिन्-औदुम्बरो देश ।
'तेन निर्टचे च । ६।१।७१ ।
तृतीयान्नाद् नित्तेऽये यथाविहितं प्रत्ययो भवति, देश.
नाम्नि । कुशाम्नेन निर्वृत्ता नगरी कौशाम्बी
मध्यादेः । ६० । ७३ ।
एभ्यो निवासाद्यथचतुप्फे यथायोग मतुः भवति, देशनाम्नि ।
मधुमान् ।
शिखायाः। ६२ । ७६ ।
13

·(१७८)
अनचातुरपिको बलः भवति, देशनाम्नि । शिखावल परम् ।
रोऽश्मादेः । ६ । २ । ७२ ।
अस्माचातुरधिको रो भवति, देशनाम्नि। अश्मनों निवासः-
अमरः।
मेक्षादेरिन् । ६।२।८० ।
अतश्चातुर्थिक इन् मवति, देशे नाम्नि | प्रेक्षी । फल की ।
तृणादेः सल् । ६ । २१८१ ।
अस्माचातुरर्थिकः सल भवति, देशनाम्नि । तृणमा नदसा ।
काशादेरिलः । ६।२।८२
अरमाचातुरथिक इलप्रत्ययो भवति, देशे नाम्नि । काशि-
रम् । वाशिलम् ।
अरीद्दणादेरकण् । ६ । २।८३ ।
चातुरधिकोऽमादरण भवति, देशे नाम्नि | आरीहणाम् ।
खाण्डवरम् ।
मुपन्ध्यादेपः । ६।२।८४ ।
अतधानुरथिको देशनाम्नि यो भाति । सौपन्थ्यम् ।
सौवनव्यम् ।
सुतहमादेरिय् ।६।२३८५।
भस्माचातुरपिंफो देश नाम्नि इञ् भाति । सौतमिः।
मौनचित्तिः ।

·. वलादेयः।६।२।८६ अतश्चातुरथिको देशनाम्नि यो भवति । बलस्य-नियमोऽङ्क- रमा वा नगरं वत्यम् । अहरादिभ्योऽञ् । ६।२।८७ । अतो देशनाम्नि चातुरर्थिकोऽन् भवति । आह्नम् । शैम् । सख्यादेरेयम् । ६।२१८८ ॥ देशे नाम्नि चातुरर्षिक एयण भाति । सासेय. । साखि- दत्तेयः पन्ध्यादेरायनण् ।६।२।८९ । अतधातुर्यिको देशनाम्नि आयनण भवति । पान्यायनः । पाक्षायणः॥ कर्णादेरायनि । ६१२१९०। चातुरधिको देशे नाम्नि आयनिन् भवति । कार्णायनिः । वासिष्ठायनिः। उत्करादेरीयः । ६।२।९११ चातुरपिको देशनाम्नि ईयो भाति । उत्करस्य निवासोऽदूर- म उत्करीयम् । उत्कराः सन्त्यस्मिन् उत्करीयो देश.। उत्करण निर्वृत्तमुत्करीयं नगरम् । 'नदादीनां कीयो वाच्यः' मडकीय:, ससकीयः। शाश्चादेरीपण । ६।२।१३।

·(१८०)
अतश्चातुर्थिको देशे नाम्नि इयण भवति । काश्विीयः ।।
आरिष्ठीयः।
ऋश्यादेः कः । ६।२।९४ ।
चातुरर्थिको देशे नाम्नि को भवति । ऋश्यकः । न्यग्रोधकः ।
चराहादेः कण् । ६२ । ९५ ।
चातुरधिको देशे नाम्नि कण भवति । वाराहकम् ।
पालाशकम् ।
कुमुदादेरिकः । ६।२ । ९६ ।
अतश्चातुरर्यिको देशे नाम्नि को भवति । कुमुदिकम् ।
इक्कटिकम् ।
अश्वत्थादेरिकम् । ६।२।९७ ।
अस्माद् देसे नाम्नि चातरर्थिक इण् भाति । आश्चत्यि-
कम् । कौमुदितम् ।
तत्रोद्धृते पानेभ्धः । ६ । २ । १३८ ।
पात्रार्थात् सप्तम्पन्तादुद्धृतेऽथे यथाविहिनं प्रत्यया भवन्ति ।
शरावे उधृतः शाराव ओदन. । 'सप्तम्यन्तात् म्याण्डिलशब्दात् शेते
प्रीत्यर्थे ययायोग प्रत्ययो वाच्य ' स्पण्डिले शेने स्याण्डिलो
भिक्षुः । निर्भावस्थान स्थण्डिलमुच्यते ।
सद् पेपचीते।६।२।११७ ।
तदिति द्वितीयान्ताद् येति अधीत वेत्यर्थयोर्यपाविहित

·(१८) "प्रत्ययो भवति । व्याकरणं वेत्ति वाऽधीने 'ऐकाये । इति विपक्टुपि व्याकरणमिण इति स्पित- या पदान्ताइ मागदौत् । ७।४।५ “मिति णिति वद्धित परे दवविर्णयो द्विपाप्ती सत्यां तयोरेर - स्थाने यो यारदकारी पदान्ती माती ताम्यो यकारवकाराम्या 'नाग यथासंख्यटौती भवनः । वैयाकरणः । एवं न्यायमधीते वेत्ति वा नैयायिकः। न्यायादेरिकण् । ६ । १ १ १९८ । अतो वैत्ययीते वैत्यय कण भवति । नैयायिकः । नया-. सिकः । सैद्धान्तिः। पदक्रमशिलामीमांसासाम्नोऽकः।६।२।१२६ । एभ्यो वेत्त्यधीने त्या भाति । पदं वेत्यधीते चेति शिसः, मीमांसा, सामकः । संख्याकात् देने ।६।२१ १२८ ! संख्यावाचकात् परो यः कः तदन्तात् सूत्रार्थाद् वैत्यधीत वेत्यर्षे प्रत्ययस्य सुम् भाति । अष्टकाः पाणिनीयाः । प्रोक्ताम् ॥ ६ २ ॥ १२॥ प्रोकार्यप्रत्ययान्ताद् पैत्त्यधीने वेत्यर्थे प्रत्ययस्य लुब् मयति । गोतमेन प्रोक्तं गौतमम्, गौतम वेत्ययीते वति गौतमः । एवं कम ·(१८२) . संस्कृते भक्ष्ये । ६।२।१४० । सप्तम्यन्तात् संस्कृत मध्येऽर्षे यथाविहित प्रत्ययो भवति । भ्राष्ट्रे संस्कृता अपूपा भ्राष्ट्रा. । 'क्षीरशब्दादेयण, दधिशब्दाचा वक्तव्यः क्षीर संस्कृता क्षरेयी यवागूः, दृनि संस्कृतं दाधिकम् । 'अन्यत्राऽपि क्वचित् ययाविहितं प्रत्यया भवन्ति । चक्षुषा गृहने चाक्षुष रूपम् , अश्वेनोह्यते आश्वो रथः, दृषदि पिष्टा दार्पदा उदुखले क्षुण्ण, औदुखलः, चतुभिरहते चातुरं शक्टम, चतुः दश्यां दृश्यते चातुर्दशम् इत्यादयः ।

·(१८३) अथ शेषाधिकारः। शेपे ।६।३।१॥ 'सोऽपत्ये' इत्यतोऽपत्यार्थमारभ्य संस्कृत भश्ये इति संस्कृतभश्या यावद् येऽर्थान्तभ्योऽयोऽर्थः शेषः । प्राग- नितीये शेपेऽयं इतोऽनुगम्यमाणं ज्ञातव्यम् । नद्यादेरेयण् । ६।३।२। अस्मात् प्रागनितीय शेपेऽथें एयण भवति । नद्या भवो नातो वा नादयः । वने भवो वानेयः । शेष इति किम्-समूहे तु नदीनां समूहो नादिकम् । 'दूरादेत्यः' दूरे भवः दृरेत्यः । 'पारा- वारादीनः । पारावारे भवः पारावारीणः । सुमागपागुदक्मतीचो यः।६।३।८।। दिवशब्दात् प्राच् अपान् उदच प्रत्यच् इत्येतेभ्यश्चान्ययान- ध्ययेभ्यः शेपेऽये यो भवति । दिवि मा दिव्यं सुम्बम् , पाच्यम्, अपाच्यम्, उदीच्यम्, प्रतीयम् । 'ग्रामशब्दातु एयकम् ईन, यथा ग्रामे मवो मामेपर, ग्रामीणः, प्राम्यः । कुलकृषिग्रीवाच्छ्याश्यलझारे। ६ । ३ । १२ । एभ्यो यथासंख्य शेपेऽये एयान् भवति । कुरे भातः,

·( १८४).
कौलेयक श्वा । कुक्षौ भवः कौक्षयकोऽसिः । ग्रीवायो भवो
अवेयकोऽलङ्कारः।
दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यण् । ६।३ । १३ ।
एम्यः शेपेऽथें त्यण् भवति । दक्षिणस्यां दिशि भवो
दाक्षिणात्यः । पश्चाद् भवः पाश्चात्यः । पुरो भवः पौरस्त्यः ।
निशब्दाद् वड, निस्शब्दाच्च गतेऽये त्यच वाच्यः । नित्य
ध्रुवमित्यर्थः । वणेभ्यो निम्तो निष्टयश्चण्डाल.
क्वेहामात्रतसस्त्यन् । ६ । ३ । १६ ।
एभ्यस्नतस्प्रत्ययान्तेभ्यश्च त्यच् भवति । क भवी जातो
था वन्यः । इद भवो नातो या इत्यः । अगा भात्यः ।
तत्र भवस्तवत्यः । कुत आगतः कुतस्त्यः ।
ऐपमो-:-श्वसो वा । ६।३ । १९ ।
एभ्यः प्रागनितीये शेपे त्यच् वा भवति । ऐपमस्त्या,
ऐपमस्तनम् । हात्यम्, हस्तनम् । श्वस्त्यम् , यस्तनम् ।
शकलादेर्यमः ।६।३।२७ ।
अस्माद् यजन्तात् शेपेऽञ् भवति । शाफ्ल्ये जातः शाकल।
दृद्धेऽत्रः।६।३ । २८ ।
गुदनन्तात् शेपेऽन् भवति । दाक्षी मयः दासः ।
भवतोरिकणीयसी।६।३.! ३० ।
.
।
:

·- भतः शेषेऽयें इमणीयसो भवतः । मतोऽयं भारत 'ऋवर्णावर्ग' इत्यादिनेकण इकारस्य टुका भवन भादीयम् । परननसन पातु अकीयो वाच्यः परस्यायं परकीयः, जायेर्द जनकीयम् , राज्ञोऽयं राजकीयः। दोरीयः । ६।३ । ३२॥ दुसन्कात् शेड ईयो भवति । देवदत्तस्यायं देवदत्तीयः, तस्पायं तदीपः। राप्टेभ्यः।६।३१ ४४। राष्ट्रम्यो दुन्सलकेभ्यः शेपेऽनन् भाति । अभिताराणामयमा- भिसारकः । पृथिवीमध्याद् म-यमश्वास्य । ६।३१६४। अतो देशार्थात् शेपेइयो भवति प्रकृतेमध्यमादेशश्च । मर- मीयः । वा युष्मदप्मदोऽत्रीनौ युप्माकास्माकं चास्यकत्वे तु तयक्रममकम् ।६।३।६७। युष्मदस्मद्भयां शेषेऽर्थे वाऽजीनौ तत्सन्नियोगे च यथासख्य सुष्मदस्मदोयुप्माकास्माकाबादेशौ,एसत्वे तु तवकममकावदेशौ मा युक्योर्युप्माकं वेदं योप्माकं, यो माकीणं पक्षे युप्मदीयम् । तवेर्द तापकं, तावकीनं पक्षे लदीयम् । आवयोरस्मा. वैमात्माकम् , आस्माकीनं पक्षे दुसन्तत्यादीयः अस्मदीया, मगाय माम माम- कीनः, पक्षे मदीयः।

·. . . (१८६). अमोऽन्तावोऽधसः।६।३ । ७४ । एम्यः शेषेऽमो भवति । अन्तमः, अवमः, अधमः । पश्चादायन्ताग्रादिमः।६।३ । ७५ । पश्चात् आदि अन्त अग्र इत्येतेभ्यः शेपेऽथें इमो भवति । पश्चाद् भवः पश्चिमः, आदौ भव आदिमः, अन्ते मोऽन्तिमः, अग्ने भयोऽग्रिम मध्याद् मः ।६।३ । ७६ । मन्यशब्दाच्छेपे मो भवति । मध्यमः। अध्यात्मादिभ्य इकण् । ६ । ३ । ७८ । एभ्यः शेषेऽये इरुण भवति । आत्मनीत्यध्यात्म तत्र भव- माध्यात्मिकम्, एवमाविदैविकम, आधिभौतिरम्, और्ध्वदेहिकम् इत्यादि। वर्षाकालेभ्यः । ६ । ३ । ८० । वर्षा शब्दात् कालविशेषवाचिनश्च शेपेऽथे झण् भवति । यतयां भयं वार्षिकम् ; मासे भां मासिकम, संवत्सरे म सांव- स्मारिकं प्रतिक्रमणम् । : निशाप्रदोषात् ! आम्यां तु वा; निशायां मा नै नैशि वा, एवं प्रादोपं प्रादोपितम् । श्वसस्तादिः । ६३ । ८४ । अस्मात् कालार्थाच्छपे इकण वा स्यात्, सच तादिः) ग्यो भवः शौवस्तिक - .

·(१८७) चिरपरुत्परारेः नः । ६ । ३ । ८५ । एम्यः कालार्थाच्छेपेऽये लो वा भवति । चिरत्नम्, पर- लम्, परारित्नम्। पूर्वाणापराह्णात् तनट् । ६ । ३ । ८७ । आम्यां वा तनड् भवति । पूर्वाहणे भवः पूर्वाह्नतनः भत्र कालात्तनतर-- इत्यादिना सप्तम्या वा लुक् पूर्वाहणेतनः । एवं अपराहणेतनः, अपराननः । सायंचिरंमाणेमगेऽव्ययात् । ६।३।८८ । एभ्योऽव्ययाच कालार्थाच्छेपे तनड् नित्यं स्यात् । सायं- तनम्, चिरंतनम्, प्राणेतनम् ; प्रगेननम्, दोषाननम् , दिवातनम्, ह्यस्तनम्, श्वस्तनम्, सनातनम्, पुरातनम्, 'पुराशब्दाद नोऽपिर पुराणम् । भर्नुसन्ध्यादेरण् । ६ । ३ । ८९ । नक्षत्रार्थादृत्वर्थात् सन्ध्यादेश्च कालार्याच्छेपेऽथेऽण् भवति । पुष्ये भवः पोपः, ग्रीष्मे भवः प्रथमः, सन्ध्यायां मवः सान्ध्यः, अमावास्यायां भवोऽमावास्यः । 'हेमन्तस्य तु वाऽण् , तद्योगे च तक हेमन्ते मवो हमनो, हेमन्तः पक्षे हैमन्तिः । प्राथप एण्यः' प्रावृपेण्यः। ता कृतलब्धक्रीतसंभूते ! ६ । ३ । ९४ । ।

·(१८८)
,
सप्तम्यन्तादप्वयु यथायोगमणाय एयणादयश्च भवन्ति ।
उत्से कृतो लब्ध. क्रीनः संभूतो ना औत्म. । बहिः कृतः लब्धः
क्रीतः संभूतो वा बाह्य । नद्यां कृतो रब्ध. क्रीनः संभूतो वा
नादेयः । एवं राष्ट्रीयः, पारीण, दाक्षिणात्यः, ग्रैमः, प्रांवपेण्यः,
नेशः, नैशिकः।
कुशले । ६।३१९५
सप्तम्यन्नात् कुशलेऽय ययाविहितमणेयणादयश्च भवन्ति ।
माथुरः, नादेयः ।
जाते।६।३।९८ [.
सप्तम्यनाजातेऽर्थे यथाविहितमणेयणादयश्च भवन्ति ।
माथुर , औत्सः 'पापातु जातेऽथे इको वाच्यः प्रापि जातो
प्रावृषिकः।
कालाद् देये ऋणे । ६ । ३ । ११३ ।
सप्तम्यन्नात् कालार्थाद् देये ऋणे यथाविहितमणादयो
भवन्ति । मासे देयं मर्ग मासिकम्, एवं वार्पितम् ।
साधुपुप्यत्पच्यमाने । ६ । ३ । १२७ ।
कालविशेषाधिनः सप्तम्यन्तात् साधौ पुष्यति पच्यमाने
चाय यथाविदितं प्रत्ययो भवति । हेमन्जे साधु हैमन्तिरम् ।
वमन्ने पृथ्णति वामन्ती कुन्दाशरदिपच्यन्ने शारदाःशालयः।
उते । ६१३:१८

·. (१८९) कालार्यात् सतम्यन्तादृप्तऽ यथानिहितं प्रत्ययो भवति ।। शरदि उताः शारदाः शालयः । हेमने उता हैमनाः, हैमन्ताः, हैमन्तिका यत्रा: 'मी मसन्नाभ्यां तूप्त अञ् वा वाच्या ग्रीमे उतं ग्रेप्मा, प्रेम का । मन्तै उतं वासन्तक वामन्नं वा धान्यम् । व्याहरति मृगे।६।३।१२१ । सप्तम्यन्नात कालार्थात् व्याहरति मृगेऽयं ययाभिहित प्रत्ययो भवति । निशायां व्याहरति नैशो, नैशिको वा शृगालः। एवं प्रादोपिका, मादोपः। जविनि च।६।३। १२२ । नमः प्रमहामन्यात: स विद्यते यस्यासौ नयी । स्तम्य- नात् माल्वाचितो जयिन्य धाविहितं प्रथयो भवति । निशा. सहचरितमध्ययनपपि निशा तस्यां नयी नेशो नैशिको वा । भवे ।६।३।१२३३ सतम्यन्ताद् भवऽ यथाविहितं प्रत्ययो भाति । बन्ने भत्रः सौमः, नद्यां भवो नादयः, हेमन्ते भवी हेमनो हैमन्तो हैमन्तिको या दिगादिदेहाशाद् यः । ६।३ । १२४ । दिगादिम्गो देहावयश्वाचिम्यश्च सप्तम्यन्नंम्यो मो.यो माति । दिशि मंत्री विश्यः । मूर्षि भो मूर्धन्यः । 'वर्गान्तारा इयो वाच्यः कवगै भवः कवर्गीयः । 'निडामूलागुलिम्यां मध्य .

·(१९०)
,
नद्या
शब्दाचापि' निहामूले भवः जिह्वामूलीयः, अङ्गुलौ भन: अगु-
लीयः, मध्ये भवो मध्यीयः । 'गम्भीरपञ्चमनचाहिदेवात् ब्यो
योध्यः । गम्भीरे भवो गाम्भीयः, एवं पाश्चनन्यः, बाह्यः,
देव्यः ।
तत आगते । ६।३।१४९ ।
पञ्चम्यन्तादागतेथे यथापूर्वोतं प्रययो भवति । कुमारपाला-
दागतः कौमाग्पाल: सचित्रः, निनादागनं जनं शासनम् ,
आगतो नादेयः, ग्रामादागतो ग्राम्यः ।
नृहेतुभ्यो रूप्यमयटौ वा । ६।३।१५६ ।
नृवाचिभ्यो हेत्वच तत आगतेऽय रूप्यमयटौ वा भवतः ।
मिनदत्तादागर्न मिनदत्तरूप्यम, निनदत्तमयम, निनदत्तीयं वा ।
एवं समरूप्यं, सममय, समीयम् ।
प्रभवति । ६।३।१५७ ।
पश्चम्यन्नात् प्रभवत्यय यथोक्तं प्रत्ययो मति । हिमवतः
प्रभवति हैमवती गङ्गा, एवं काश्मीरी वितस्ता । 'त्यदादिभ्यस्तु
प्रभवत्यर्षे मयइ वाच्या तामाट प्रमाति तन्मयम् । भवन्मयी।
तस्येदम् । ६।३।१६० ।
पष्टयन्तादिदमित्यय ययोत प्रत्ययो भवति । तवदं बदी-
यम्, पूर्णचन्द्रम्येदम् पूर्णचन्द्रीय सारस्वतम्, उपगोरिदमौपमपम,
- नया इदं नादेयम् ।
तेन मोक्त।६।३।१८१ ।
-
.
३१२८१

·(१९१) तृतीयान्तात् प्रोक्ते इत्यय यथाविहितं प्रत्ययो भवति । मद्र- माहुना प्रोकानि वस्तूनि भाद्रवाहवानि वाननि। तीर्थकरेण प्रोक्ता तैपडकरी त्रिपदी । गणधरेण प्रोक्तं गाणघ द्वादशाङ्गम् । पाणि निना प्रोक्तं पाणिनीयम्, हेमचन्द्रेश प्रोक्तं हेमचन्द्रीयम्, वृहस्प- तिना प्रोकं वाहस्पत्यं शास्त्रम् । उपज्ञाते ।६।३ । १९१३ प्रथमतः प्रागुपदेशेन विना ज्ञातमुपज्ञातम् । उपनाते टान्ताद् यथाविहितं प्रत्ययो भवति । पाणिनिना उपज्ञातं पाणिनीयम्। श्रेयांसनोपनातं श्रेयांसीयं दानम्, निगेन्द्रेणोपज्ञातं मैनेन्द्र व्याकरणम्। कृते । ६।३१ १९२। तृतीयान्तात् कृतेऽथें ययोकं प्रत्ययो भवति । सिद्धसेनेन कृतः सिद्धसेनीयः स्तवः । इष्टकामिः कृन ऐटकः प्रासादः । एवं माक्षिकम् । अमोऽधिकृत्य ग्रन्थे । ६।३१ १९८ । द्वितीयान्तावधिकृत्य कृते ग्रन्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । सुभद्रामधिकृत्य कृतो ग्रन्या सुमद्रीयः । गच्छति पयिदृते ।६।३ । २०३ । अमन्ताद् ययोकं प्रत्ययो भवति । गमनकर्ना चेत् पन्या दूतो वा । मधुरां गच्छति यः पन्था दूतो वा माथुरः, एवं सौम।

·(१९२) . भजति ।६।३। २०४ । द्वितीयान्ताद् भनत्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । सुन मनति, निन भनति, युद्धं भनति, विष्णु भजति, शिवं भगति, कपिलं भजति वा सौन, जैन, बौद्धः, वैष्णवः, शैवः, कापिलो वा। इति शेपाधिकारः । माग्जितीयार्थोऽपि समाप्तः । इकण्। ६ । ४ । २। इतः 'तमर्हतिः चावद इकणधिकृतो वेदितव्यः । अधिका- रार्थमिदम् । तेन जितजयद्दीपत्खनत्सु । ६। ४ । २ । तृतीयान्तादेपर्येषु रण भवति । अनित, जयति, दीव्यति चाऽऽतिम्, फुद्दालेन खनति कौद्दालियः। संस्कृते । ६।४।३। तृतीयान्तात् संस्कृते झण् भाति । दुधना संस्कृतं दाधिकम्, विद्यया संस्कृतो वैधिकः । उपाध्यायेन संस्कृत औपाध्यायिको विशालविंगय. । नयनविनयेन् संस्कृतो नान्तपिनपिश्चिमरेन्द्र- विनयः । संसृष्टे । ६।४।५। तृतीयान्तात् संशेऽथे झम् भाति । मिश्रणमानं संशवार्थः । दशा समृष्टं दाविरम् । 'लपणशब्दात्तु : घाच्या' पणेन संसृष्टो गवणः सूः 1 चूर्णमुद्गाभ्यामिनको चूर्णेन संस्ष्टाः चूर्णितः। गद्न संसा गौदी।

·(१९३)
व्यानेभ्य उपसिक्ते । ६।४।८।
तृतीयान्ताद् व्यञ्जनवाचिन उपसिके इण मवति ।
न्यञ्जनं सूगदि । सूपेनोपसिकः सौपिकः, तिटेनोपसिक्कं तैलिक
शाकम्।
तरति ।६।४।९।
तृतीयानात् तरत्यय इण् भवति । उडुपेन तरति औडु-
पिकः। तुम्बन तरति तोम्बिक, एवं घाटिक, दार्तिकः। नौद्वि-
स्वरादिकः ' नावा तरति नाविकः । बाहुभ्यां तरति वाहुकः ।
चरति । ६।४।११ ।
टान्ताच्चरत्ययें इकण भवति । हस्तिना चरति हास्तिकः।
दुना चरति मक्षयति दाधिकः । 'पदिको निपात्यः । पादाम्यां
चरति पदिकः ।
वेतनादेनीवति । ६।४ । २५ ।
वेतनादिभ्यस्तृतीयान्तम्यो जीवत्ययें इकण मवति । वैतनेन
नीवति वैतनिकः पण्डितः, वादेन जीवति वादिकः, कटहेन
नीवति कालहिकः । 'क्रयविक्रयादिको वाच्य क्रयविक्रयेण नीवति
क्रयविक्रयिक आग्लदेशः, क्रयेण जीवति ऋयिका इदानींतनी
भारतमः, विक्रयण जीवति विक्रपिकः नर्मनदेशः। 'आयवादी-
यश्च । आयुधेन जीवति मायुधीयः, आयुधिकः ।
निर्दृतेऽद्यूतादेः। ६।४।२०।
"
13

·(१९४) अक्षयूत इत्यादिभ्यस्तृतीयान्तम्यो निवृत्तेऽथे इकणू भवति । समजूतेन निवृत्तमाक्षातिक पैरम् , नवाप्रहतेन निर्वृत्तं जाडामह- तिक्म् । 'भावार्थादिमो वाच्यः : पाक्न निर्वृत्तं पाकिमम् । हरत्युत्सङ्गादेः । ६ । ४ । २३ । उत्सङ्गादिभ्यस्तृतीयान्तेभ्यो हरत्यय भावे इकम् भवति । उत्सङ्गेन हरति औसकिम्, एवमौटुपिकम् । ओजःसहोऽम्भसो वर्तते । ६।४।२७ । तृतीयान्तेभ्य ओग इत्यादिभ्यो वर्ततेऽ इषण भवति । ओजसा बलेन वर्तते औजसिका, साहसिकः, आम्भसिकः । रक्षदुञ्छतोः । ६ ! ४ । ३० । द्वितीयान्ताद् रक्षदुतोरिकण भवति । नगरं रक्षति नाग- रिका । बदरमुन्छति वादरिकः । पक्षिमत्स्यमृगार्याद् घ्नति । ६।४।३१। पश्ययमत्स्यार्यमृगार्थवाचिम्यो द्वितीपान्तभ्यो नत्ययें इस भाति । पक्षिणो हन्ति पाक्षिकः। मत्स्यान् घ्नन्ति मास्यिकाः । मृगान् हन्ति मार्गिकः । हरिणं हन्ति हारिणिकः । परिपन्या तिष्ठति च । ६।४ । ३२ । द्वितीयान्तात् परिपपात् तिष्ठति प्रति चा सण मवति । परिपन्यान् हन्ति पारिपाम्पिाः, परिपन्यं तिष्ठति पारिपापि पोरः।

·. (१९५) यदेहति गर्यो । ६ । ४ । ३४ ॥ द्वितीयान्ताद् वृद्धिवर्नाद गृहत्य इकण भवति । योऽal गृहाति स चेद् निन्यो भवेत् । द्विगुणं गृहाति बैगणिकः, गु- णिकः । अवृद्धेरिति किम्-वृद्धि गृहातीति वाक्यमेव । परदारादिभ्यो गच्छति । ६।४।३८ । परदारादिभ्यो द्वितीयान्तम्योः गच्छत्यर्थे इऋण मवति। पर- दारान् गच्छति पारदारिकः, गुस्तसं गच्छति गौरतरिपकः, भ्रातनायां गच्छति भ्रातृनायिकः । पश्चात्यनुपदात्' ' अनुप चावति आनुपदिकः । मुस्नातादिभ्यः पृच्छति । ६।४।४२ मुस्नातादिम्यो द्वितीयान्तम्यः पृच्छत्य इण मवति । मुस्नातं पृच्छति सौस्नातिकः, सुखरात्रि पृच्छति सौखरात्रिकः । प्रभूतादिभ्यो युवति । ६।४।४३ । प्रमूतादिभ्यो द्वितीयान्तेभ्यो वत्यय इकण भवति । प्रमूर्व चूने प्राभूतिका, पर्याप्तं ब्रवीति पायर्याप्तिकः । वैलियः । समूहार्यात् समयते । ६।४। ४६ । समूहह्वाचिम्यो द्वितीयान्तेभ्यः समवेतेऽये इकण भवति । समूह समवैति सामूहिकः । समानं समवैति सामानिकः । 'पर्ष- दोण्यः ' पर्पदि समवैति पार्पद्यः ।

·. धर्माधर्माचरति । ६।४।४९ । आभ्यां द्वितीयान्ताभ्यां चरत्यर्थे झम् भवति । धर्म चरति धार्मिकः, अधर्म चरति आधर्मिकः । पपया धर्ये । ६।४।५० । पष्ठयन्ताद् धर्येऽर्थे इकण भवति । 'न्यायानुवृत्त आचारो धर्मः, तस्मादनपेत धर्म्यम् । शुल्कशालाया धर्म्य शौकशालिगम्। अवक्रये । ६।४। ५३ । पाठ्यन्तादवक्रयेऽर्थे इण् भवति । अवकयो माटकम्, आ- पणस्यावक्रय आपणिकः । शक्टस्यावक्रयः शाकटिकः । सदस्य पण्यम् । ६।४ ५४] तदिति प्रयमान्तादस्येति षष्ठयय इण् भवति । तच्चेत् प्रय- मान्तं पण्यं भवेत् । अपूपाः पण्यं विकेयमस्य आपूपिकः । शिल्पम् । ६ । ४ । ५७ । प्रथमान्तात् पष्ठय इण् भवति । तचत् प्रथमान्तं शिल्स भवेत् । नृत्तं शिल्पमस्य स. नार्तिकः । अध्यापनं शिल्पमस्य स गाध्यापनिमः। शीलम् । ६ । ४।५९ । प्रथमान्नाच्छीलार्थात् पछय इकण मवति । पठनं शील- मस्य पाठनिकः । ईर्ष्या शीलमस्य स ऐयिको नालगः । समा शीलमायस क्षामिको जैनमुनिः । .

·( १९७) , भहरणम्।६।४। ६२ । रथमान्तात् पंठ्ययें इकण भवति । तच्चत् प्रहरणं प्रथमान्त मवत् । अतिः प्रहरणमात्यातो आसिक, चाकिका, मौष्टिकः, घा- नुष्कः । शक्तियष्टिम्यां तु टीकण याच्यः शक्तिः प्रहरणमस्यासों शाक्तीकी एवं याटीकी !' नास्तिकास्तिकदैष्टिकानि तदात्येत्यर्षे 'निपात्यानि नास्ति स्वर्गपृण्यादि इत्येवं मतिर्यस्यासौ नास्तिको जगन्मिथ्यावादी । आस्तिको जनमुनिः, दैटिकः । भक्ष्य हितमस्मै । ६ । ४ । ६९ । प्रथमान्तादस्म इति चतुर्ध्यर्थे इकण भवति । तच्चेत् प्रथमान्तं मध्यं हितं भवेत् । अपूपा भक्ष्यं हितमस्मै आपूपिकः, शाप्कुलिक, ताक्रिकः। नियुक्तं दीयते । ६॥ ४॥ ७० ॥ प्रथमान्तादस्मै इति चतुर्थ्यर्थे इकण भवति । तत् प्रथमान्त नियुक्त दीयते । अग्रपोजनं नित्यं दीयतेऽस्मै स आप्रमोननिकः । तत्र नियुक्ते । ६ । ४ । ७४ । सप्तम्यन्ताद् नियुक्त इकण भवति । शुल्कशालायां नियुक्तः शोकशालिगः । साधारणद्रव्यरक्षायां नियुक्तः साधारणद्रव्याक्षिक: देवव्यरक्षायां नियुक्तो दैवद्रव्यरतिक, रक्षा नाम योग्यस्याने । - - व्ययः। निकटादिषु वसति १६ । ४.१७७ । सप्तम्यन्तेम्य एभ्यो वसत्यर्थे इसण भाति । अरण्ये 'वसने ·. ८ १९८), भारण्यिकः । उपाश्रये वसति औपाश्रयिकः । वृक्षमूले वसति वामूिलिका | 'सतीर्थ इति तु निपातनात् । समाने तीर्धे-गुरौ बसति सतीर्थ्यः । चन्द्रायणं च धरति । ६ । ४ । ८२ । अतो गोदानादिभ्यश्च द्वितीयान्तेभ्यश्चरत्यर्थे इकण भवति । चन्द्रायणं चरति चान्द्रायणिकः । गोदानं चरति गौदानिकः । आन दित्यवतिकः । क्रोशयोजनपूर्वाच्छताद् योजनाचा- भिगमाहे । ६ । ४ । ८६ । कोशशत-योननशताम्यां योननाच्च पञ्चम्यन्तादभिगमाहें इकण् भवति । क्रोशशतादभिगमनमर्हति क्रौशशतिकः, योनन- शतादभिगमनमर्हति यौ ननशतिको भैनमिक्षुः, योजनादमिया मर्हति यौननिकः । संशयं प्राप्त ज्ञेये । ६।४।९३ । संशयमिति द्वितीयान्तात् प्राप्तेऽये इण मवति, प्राप्तं चेद् ज्ञां मवेत् । संशयं प्राप्तः सांशयिको दिगम्बर शिवभुतेरथः । तस्मै योगादेः शक्ते । ६।४।९४ । योगादिम्यश्चतुर्थ्यन्तम्यः शक्तों इषण भवति । योगाय शक्तो यौगिको जयन्तविनयो मुनिः, सन्तापाय शक्तः सान्ता• पिको परः। " .

·(१९९)
यज्ञानां दक्षिणायाम् । ६।४।९६ ।
यज्ञवाचिभ्यः पश्यन्तम्यो दक्षिणायाम न भवति
अमिधोमस्य दक्षिणा माग्निष्टोमिकी । वाजपयिकी।
काले कार्ये व भववन् । ६ । ४ १९८ ।
कालवाचिनः सप्तम्यन्ताद् देय काय चायें भववत् प्रत्यया
भवन्ति । वर्षानु मामि यत्र यथा ' वर्षाकालेभ्य ' इतीरण, एवं
वर्षा देयं वा कार्य तनार्थेऽपि वार्षिक देव कार्य वा ।
तेन हस्ताद् यः ।६।४।१०१ 1
तृतीयान्ताद् हम्तशब्दाद देये कायें चाय यो भवति
हनेन देयं कार्य वा हास्यम् ।
शोभमाने । ३।४।१०२ ।
तृतीयान्ताच्छोममाने इण भवति। शीलेन शोमते शैलिको
रानीमती । कर्णीष्टकाम्या शोभते कार्णवटकिरम् । वानयुगिर्क
शरीरम् ।
कालान् परिजटयलभ्यकार्यहरे।६।४११०४
तृतीयान्तात् कालविशेषवाचिनः परिजग्ये रम्ये कार्ये सुमारे
चार्य इकण भवति । मासेन परिजग्यो रोगो मासिा मासेन लम्
वेतनं मासिक वेतनम् । मामन कार्यः प्रासादो मासिक । मासेन
मुकर मासिकं तम् । संवत्सरेग कार्यो ग्रन्या सावत्सरितो मन्य।

·(२००) . निते।६।४।१०५ । तृतीयान्ताद निवृत्तेऽर्थे इकण भवति । अहा नित्तमाहिएम् । मासिकम् । तं भाविभूते १६ । ४ । १०६ । । द्वितीयान्तात् कालार्थाद् भाविनि भूते चार्थे इमण भवति । मासं भावी मासिक उत्सवः, मासं भूतो मासिको व्याधिः । तस्मै भृताधीष्टे च ।६।४ । १०७ । चतुर्यन्तात् कालवाचिनो भतेऽधीटे चार्थे इकण भवति । मासाय भृतो मासिकः, मासायाधीष्टो मासिकोऽध्यापकः । चेतनेन क्रीतो भृत उच्यते, सत्कारपूर्व व्यापारितस्त्वधीष्टः कथ्यते । सोऽस्य ब्रह्मचर्यतद्वतोः । ६१४ । ११६ । प्रथमान्तात् कालविशेपवाचिनोऽम्येति षष्ठय इण भाति ब्रह्मचर्य ब्रह्मचारिणि चार्थे । मासोऽप्य ब्रहाचर्यस्य तद् मासिक ब्रह्मचर्यम् , एवं वार्षिकम् , मासोऽस्य ब्रह्मचारिणो मासिको ब्रह्म- चारी । वार्पिको ब्रह्मचारी । प्रयोजनम् । ६ । ४ । १२७ । प्रथमान्तादस्येति पष्ठवर्षे इक्ण् भवति । प्रथमान्तं प्रयो- मनं चेत् । मिनमहः प्रयोजनमस्य तद् नमहिकं देवागमनम् , निनशासमोद्धारः प्रयोजनमत्याः सा जैनशासनोद्धारिकी इदानी- तनी देपद्श्यचर्चा विनयधर्मसूरीणाम् । समयाद माता ।६।४।१२४ ।

·(२.१) 6236 प्रथमान्तात् समयावस्येति षष्ट्य इऋण मवति । प्रथमान्ने चेत् प्राप्त माति । समयः प्राप्तोऽत्यासो सामयिको विवादः । विचदिधतेर्डकोऽसंज्ञायामाईदर्थे ।६।४।१२९ । त्रि.द्विातिशदाम्पामाईदर्याट् योऽर्षी कथा वन उक्मत्ययो भवति, अमन्दाविषये । विशना क्रीतं निशकम् । विशत्या कीनं विशति+रक इति स्पिद- वितस्तेदिति १७ १८ १६७ ! अपदस्यास्य तहिति परे तद्धिते लुम् भवति । विशकम् । सख्याडतेयाशत्तिष्टेः कः । ६।४।१३० । शदन्त-त्यन्त-यन्तदनितायाः सहायाया हत्यन्तात् विश- विंशतिम्यां चाय को भवति । हाम्यां कोतं द्विरम्, मट्ठम्यां कीनं बहुक्म्, एवं यावत्यम्, पतिउम्, त्रिंशत्कम्, विंशति- कम् । अशतिष्टेरिति विम-चत्वारिंशत्यम्, साप्ततिाम, पाष्टि- चम् ।' यस्तोरिकः । यारतिरुमपि ! 'शतशब्दाद् यौवाच्या शवेन कौतः दान्यः, शतिरुः । सूर्शत् तु याऽन् वक्तव्यः सूरण स्न ससौकिम्। अनाम्यदिः प्टुरे।६।४।१४१ द्विगोराहदय नातस्य प्रत्ययाय लुम् मवति स प पिन्, अनानि न तु द्विः । दाम्यां कमाम्यां झीनं द्विकपम् । मनां, म्नीति विम्-पसमिः लोहितः मातं पापलोहितिकाई । अदि- ·(२०२ रिति किम-द्वाभ्यां सूर्याभ्यां क्रीतं द्विसूर्पमत्रान इकणो वा बुन, जाता, पुनश्च द्विसूण क्रीतं द्विप्तौपिकमत्र न लुन् । मूल्यैः क्रीते । ६।४ । १५० ] मूल्यार्थात् तृतीयान्तात् कीतेऽर्थे यथाविहितमिकणादयो मान्ति । प्रत्येन क्रीतं प्रास्थिक्म्, त्रिंशता क्रीतं त्रिंशकम् । तस्य पापे ।६।४।१५१ पष्ठयन्ताद् वापेऽयं यथाविहितं प्रत्ययो भवति, वापः क्षेत्रम्। प्रस्थस्य वापः प्रास्थिक क्षेत्रम्, द्रोणस्य वापः द्रोणिस्म् । हेतौ संयोगोत्पाते । ६ । ४ । १५३ । पष्ठयन्ताट् हेत्वथें यथोक्तमिकणादयो भवन्ति । यो हेतु: स चेत् संयोग उत्पातो वा। संयोग.-सम्बन्धः, उत्पात शुभाशुभ- सूचको भूविकारः । शतस्य हेतु शत्य शतिको वा राजसंयोगः । सोमग्रह्णस्य हेतुरुत्पातः सौमग्रहणिको भूमिकम्पः । 'पुत्राट येयौ ' पुनस्य हेतुः संयोग उत्पातो वा पुज्या, पुत्रीयः। वातपित्तश्लेप्मसन्निपाताच्छमनकोपने । ६.४ । १५२ । एम्यः षष्ठ्यन्तेभ्यः शमने कोषने चाय यथोकमिण भवति । वातस्य शमनं कोपनं वा वातिरम्, एवं पैत्तिकम्, मोमिकम्, सानिपातिकम्। लोकसर्वलोकात् शाते । ६।४। १५७ । -

·(२०३)
आभ्यां पष्टयन्ताभ्यां ज्ञातेऽये यथोक्तं प्रत्ययो भवति ।।
लोकस्य ज्ञातो लौकिकः, सर्वलोक्य ज्ञातः सार्वलौकिकः ।
तं पचति द्रोणा वाऽञ् । ६।४।१६१ ।
द्वितीयान्ताद् द्रोणशब्दात् पचत्ययेऽञ् या भवति । द्रोणं
पचति द्रौणी, दौणिकी।
सम्भवदवहरतोश्च। ६ । ४ । १६२ ।
द्वितीयान्ताद् नाम्नः सम्भवति अवहरति पचन्यय चकणादयों
भवन्ति । धेयस्य प्रमाणानतिरेकेण धारणं सम्मर, अतिरकेग
धारणमवहरः । प्रस्थं सम्मवति अवहरति पचति वा प्रास्थिका
स्टारः । खारीकः । कौडविकः ।
वंशादेराद् हरवहटावहत्स। ६ । ४ । १६६ ।
वंशादिपराद् मारशब्दा हरति वहति आवहति पायें यथा-
विहितं प्रत्यया भान्ति । वंशमारं हरति वहति आवहति पशि-
मारिखः, एवं कौटमारिकः ।
मानम्। ६।४।१६९ ।
प्रथमानात् पष्टययें यथापिहिलं प्रत्यया भवन्ति । प्रथमान्तं
चेद् मानं भवेत् । प्रायः मानमस्य प्रास्पिको राशिः, एवं द्रौणिकः,
सारीमः।
तमइति । ६।४।१७७॥

·(२०)
द्वितीयान्तादईत्य पूर्वोकाः प्रत्यया भवन्ति। श्वेतपटमर्हति
चैतपटिकः । सहस्रमर्हति साहस्रः । शिक्षामहति शैक्षिकः ।
इकणधिकारः समाप्तः।
..
यः । ७।१।१।
इत उर्व यदनुक्रमिष्यामस्तत्र ईयप्रन्ययादुर्वाग् योऽधिकृतो
वेदितव्यः ।
वहति रथयुगपासङ्गात् । ७।१ । २ ।
एभ्यो द्वितीयान्तेभ्यो वहत्यर्षे यो भवति । रयं वहति रथ्यः ।
युगं वहति युग्यः । प्रासड्गं वहति प्रासङ्ग्यः । 'धुरो येयम् ।
गुरं वहति धुर्यः, धौरेयः ।
हलसीरादिकण् ।७।१।६।
आभ्यां वहत्य इकण भवति । हलं वहति हालिकः, एवं
सैरिकः । शकटशब्दादण वाच्यः शकटं वहति शाक्टो गौः।
विध्यत्यनन्येन । ७।१।८।
द्वितीयान्ताद् विध्यत्यय यो मति, न चेदात्मनोऽन्येन
फरणेन विध्येत् । पादौ विध्यति पद्यः कण्टकः । अनन्यनेति
किम्-चौरं विध्यति चैत्रः ।
धनगणालयरि । ७।१९।

·(२०५)
द्वितीयान्ताभ्यामाभ्यां सन्धर्व यो मति । धनं रव्या
धन्यः, एवं गण्यः ।
न्यायादिनपेते । ७।१।१३।
पन्चम्यन्ताम्यामाभ्यामनपत यो भवति । न्यायादनपेते
न्याय्यम, एवमर्यम् । 'मतमदाम्यां षष्ठयन्ताभ्यां करणे यो वाच्य.
मतस्य मदात्य वा काणं मन्यं मधम् ।
तत्र साधों।७।१।१५।
सप्तम्यन्तात साधावयें यो भवति । समायां साधुः सभ्यः।
ईयः । ७१११२८॥
आ तदो वक्ष्यमाणेश्वयु ईयोऽपिटतो वंदितव्यः ।
उवर्णयुगादेर्यः।७।१।३०।
उवर्गान्ता युगादेधातदोऽधु पो मति पात्र हित
इश्यम् । युगाय हिनं युग्यम्, इविषे हितं हविन्यम् ।
तस्मै हिने । ७।११३५॥
धतुर्यन्नाद् दिलऽयं यापिनं प्रत्ययो माति । परसाय
हितं वसीयम्, गाय हिलं पाया । 'पापायों तु तदर्थे यान्ती
निपायो । पादार्थ पायदतम् ,
आयमध्ये
रनम्।
अव्यमान् ध्य, ७१११३८ ।
आम्यां उस्मे हिप्पर भाति । अपये हिनमदिरम्पम् ।
সব হিসাব।

·पञ्चसर्वविश्वाजनात् कर्मधारये । ७।१।४१ । पचादिपराज्जनात् कर्मधारयवृत्तेस्तस्मै हित ईनो भवति । स च ते ननाश्च सर्वजनाः, तेभ्यो हितं सर्वननीनम् । एवं पञ्चजनीनम् । विश्वननीनम् । 'महत्सर्वादिषण । महांश्वासौ जनश्च महाजनः, तस्मै हितं माहाननिकम्, एवं सार्वजनिकम् । 'सर्व- शब्दात् तस्मै हितेऽर्थे जो वा वाच्यः' सर्वस्मै हितः सार्वः, . सर्वीयो वा । परिणामिनि तदर्थे । ७।१।४४ । चतुर्थ्यन्ताचतुर्थ्य परिणामिनि यथाधिकृतं प्रत्ययो भवति । अङ्गाराय परिणमति आशारीयं काष्ठम् । शङ्कव्यं दारु । परिखाऽस्य स्यात् । ७ ।। ४८ । स्यन्तादतः पठ्यर्थे परिणामिनि एयण भवति । परिखा आसां स्यात् पारिखेय्य इष्टकाः । अत्र च । ७।१।४९ । परिखायाः स्यादिति सम्भान्यायाः प्रथमान्ताया अनेति सप्तम्यर्षे एयण मवति । परिखा अस्यां स्यात् पारिखेयी भूः तद् । ७।१।५०। स्यादिति सम्मान्यात प्रयमान्तात् पष्ठयथें परिणामिनि सप्त- -म्पर्षे च यपाधिकृत प्रत्यया भवन्ति । प्राकार आसा स्यात ·(२०७) . प्राकारीया इष्टकाः, परशुरस्य स्यात् परदाव्यमयः, प्रासादो स्मिन् स्यात् प्रासादीयो देशः। ईयाधिकारः समासः। तस्याहे क्रियायां वत् । ७१११५१। तस्येति पठयन्तादहेंयें वत् भवति, मह चेत् किया मवेत् । राज्ञोऽह राजपद् वृत्तम् , साधोरहै साधुवत् । स्यादेवि । ७१। ५२ ॥ स्पायन्तादिवायें सादृश्ये वत् भाति । तच्चत् सादृश्य क्रियाविषयं मति । श्वान इस युध्यन्ने श्ववद् युध्यन्ते, देवमिव देववत् पश्यति मुनिम्। तत्र । ७।११५३. सप्तम्यन्तादिवाथें वद् भवति । वाराणस्यामित्र वाराणसी प्रयागे प्रासादः। वस्य ।७११.५४॥ तस्यति पष्टयन्नादिवायें व मवति । रखनालस्यैव रखनालवत् मुगुलाटस्य स्वमावः। भारे लतल । ७१११५५ पष्टयन्ताद् भावेऽयं त्वलौ भवतः । शब्दस्यायें प्रतिहेत- गुणो भावः स च नातिगृणाक्रियाद्रव्यलम्सादिरूपः । गोलम, शुरुवम्, कारकत्वम्, दण्डित्वम्, खन्यम् । गोता, शुहता, कारकता, दण्डिना, खता। -

·(२०८)
पृथ्वादेरिमन् वा।७।११५८।
पृथु इत्येवमादिभ्यः पच्यन्तेभ्यो भावेथे इमन् वा भवति ।
पृयोर्मावः
पृथु इमन् इति स्थिते-
पृथुमृदुभृशकृशढपरिढस्य ऋतो ः।७।४ । ३९ ।
एपामृकारस्येम्नि ज्यादौ च परे रो भवति । प्रथु+इमन्
इति स्थिते--
ज्यन्तस्वरादेः । ७।४। ४३ ।
तृप्रत्ययात्यानन्यस्वरादेवांशस्येम्नि णौ इठे ईयसौ च परे यू
भवति । उकारलोपे प्रथिमा, पृथुत्वम्, पृथुता, पार्थवम् । एवं
म्रदिमा, मृदुत्वम् , मृदुता, मार्दवम् ! बहुलस्य माव. बहुल इमन्
इति स्थिते-
पियस्थिरस्फिरोरुगुरुवहुलतृमदीर्घवृन्दारकस्येमनि
च मास्यास्फावरगरवहनपद्रायवर्षवृन्दम् ।७।४।३८॥
प्रियादीनां यथासम्भवमिमनि ज्यादौ च यथासंख्यं प्राइत्या-
द्यादेशा मवन्नि । हिमा । एवं प्रियस्य मावः प्रेमा, स्थिरस्य मावः
स्थमा, परिमा, गरिमा, त्रपिमा, द्राधिमा, पर्पि, वृन्दिमा ।
बहोमय. यदु +इमन् इति स्थिते-
भूलम्चेवर्णस्य । ७ । ४ । ४१ ।
होरीयसी इमनि न परे मूगदेशो मति । अनयोरिवर्णय
-
1

·(२०९) लुक् च । भूमा ! पक्षे सर्वत्र वनली । ' वर्णवादिम्यष्टयण वा' शुहम्य मावः शौक्ल्यम्, शुष्टिमा, शुलत्वम्, शुलना शितोवः सत्यम् , शितिमा, शितितम्, शिनिता, शैतम् । दृदम्य भावः टाढयम, दिमा, दृढत्वम् , दृटना । पतिरानान्तगुणाहरानादिभ्यः कर्मणि च । ७१? १६० । परयन्नाद् रानान्नाद् गुणोऽहं प्रवृत्ती हेतुपा तेम्यो राना- देव भार नियायां च ट्यण् भवति । अधिपनेर्भावः कर्म या आ- विश्यम, अधिनित्वम्, अधिनिता ! एवमाधिराज्यम्, अधि. रानवम्, अविसमता । मोट्यम्, मुदत्वम्, मूदता । राज्यम् , रानन्यम, रानता । कान्यम्, कवित्वम् , कविता । अर्हनस्तो न्द च।७।११६१। भास्तग्य भाव काणि च व्यण भवति । तयोगे तस्य तादेशः । महतो भाव आईन्त्यम, अहत्तम्, हत्ता । ' महाय- शब्दातु या ट्यश् नोभ्यः साहाग्यम्, महायाम, सहायत्वम्, सहायता। पुवाटेर । ७११६७१ एम्यो मात्र कर्मणि पाण पनि । पूनो भाष' योपनम्, युक्रम, युयता। प्वांवाटे।७।११६९ । समीर पाम् उमार्गानी तदलेग्यतम्य भावं कर्मणि . - 14 ·.. (१०) घाण भवति । शुचेर्भावः कर्म पा शौचम्, शुचित्वम , शुचिता । पटोर्भावः कर्म वा पाटवम्, पटुत्वम्, पटुता । बन्धो वो वा कर्म भान्धरम्, बन्धुत्वम् , बन्धुता । पितुर्भावः कर्म वा पैत्रम्, पितृ- स्वम्, पितृता। योपान्त्याद् गुरूपोत्तमादमुमख्यादकम् । ७ । १।७२ । त्र्यादीनामन्त्यमुत्तमम्, तत्समीपमुपोत्तमम् , तद् गुरु यस्य तस्माद् युपान्त्यात् सुप्रख्यवर्मात् तस्य मावे कर्मणि चाकम् भवति । रमणीयस्य भावः कर्म पा रामणीयम्, रमणीयस्वम्, रमणीयता । एवम् आचार्यकम् , आचार्यत्वम्, आचार्यता । शाकटशाकिनौ क्षेत्रे । ७।१। ७८ । पष्ठयन्तात् क्षेत्रेय एतौ भवतः । इझूणां क्षेत्रम् इक्षुशाक- रम्, शाकिनम्, शाकस्य क्षेत्रं शाकशाकटम् , शाकशाकि- मम् । 'धान्यवाचिभ्यः षष्ठयन्तेभ्यस्तु क्षेत्रे ईनञ् वाच्यः' मृदानां क्षेत्रं मौद्गीनम् , एवं कौलत्यानम्, कोद्रवीणम् । 'मीहिशादिया- मेयण मीहीणां क्षेत्रं हेयम्, शालीनां क्षेत्र शालेयम् । यवयवकपष्टिकाद् यः । ७।१।८१ । एभ्यस्तस्य क्षेत्रेय यो भवति । यवानां क्षेत्रं यत्र्यम्, एवं ‘यवस्यम्, पष्टिक्यम् । 'वाणुमापातू । अणूनो क्षेत्रमाणधीनम, अणश्यम्, माषाणां क्षेत्र माप्यम्, मापीणम्, यो वा भवनात पसे इनन् ।

·(२१)
अलाबाश्च कटो रजसि । ७।१।।
अलावृशब्दात् चकारादुमामङ्गातिलेम्यश्च तस्य रमस्य कटो
भवति । अलावूना रनः मलावूकटम्, एवमुमाकटम् , भङ्गाक्टम् ,
तिलकटम ।
पीवादे कुणः पाक । ७।१।८७।
पष्ठयन्तेभ्य पील्वादिम्य पाकेऽयें कृणो भवति । पीलूनां
पार पीढणः, एवं शमीकुण, कर्वन्धूकुणः ।
कर्णादर्मूले जादः । ७।१।८८ ।
पष्ठयनेम्य कर्णादिम्यस्तस्य मूलेऽथे जाह प्रत्ययो भवति ।
कणयोर्मूलं कर्णनाहम्, एवमसिनाम् । 'कुलशब्टाजसथे ईनम्
वाच्य.' कुलस्य जल्प. कोलीनः । 'पक्षशब्दात् मूले तिर्वाच्या
पक्षस्य मूलं पक्षति.।
हिमादेलुः सद्दे । ७।१।९० ।
अतस्तस्य सहेऽथे एलुर्भवति । हिम सहमानो हिमेलु ।
शीतोष्णकृपादाटरसहे । ७।१।९२ 1
एभ्यस्तस्यासहमानेय आलुर्भवति । शीतस्यासहः शीतालु,,
एवमुष्णालः, तृपाट ।
पेविस्तृत शालशइटी । ७।१।१२।।
अतो विस्तृतेऽर्थे शालशकटौ भवतः । विस्तृत विशालः,
विशड्क्टः । क्टोऽपि विक्टः ।

·(२१२) समोने संकीर्णप्रकाशाधिकसमीपे । ७।१।१२५ । समः संकीणेऽथे, प्रात् प्रकाशेऽर्थे, उतोऽधिके, ने: समीपे च कटो भवति । संकटः संकीर्णः, प्रकटः प्रकाश, उत्कटोऽधिका, निक्टः समीप इत्यर्थः। अवान् कुटारथावनते । ७।१।१२६ । अवशब्दादवनतेऽर्थे कुटारकटौ भवतः। अवनत इति अवकुटारः, अवरुटः । , नासानतितद्वतोप्टीटनाटभ्रटम् । ७।१।१२७ । अवाद् नासानतौ तद्वति चार्थे टीटनाटनटा भवन्ति । नासाया नमनम्-अवटीटम् , अयनाटम् , अवभ्रटम्; तद्योगाट नासिका, पुरुपोपि तथोच्यते-अवटीटा, अवनाटा, अवटा नासिका । अन- टीटः, अवनाटः, अवध्रटः पुरुषः । नेरिनपिटकाश्चिचिचिकश्यास्य ।७।१।१२८ । निशब्दाद् नासानतौ तद्वति चायें इन पिट क इत्येते प्रत्यया भवन्ति । तयोगे च नेर्यथासंख्यं चिक चि चिक इत्येते आदेशा भवन्ति । चिकिनम् , चिपिटम, चिकं नासानमनम् । चिकिना चिपिटा, चिक्का नासिका । चिकिनः, चिपिट, चिकः पुमः। 'निशब्दाद् नीरन्धेऽय! नासानतितद्वतोश्चार्य विडविरीसौ प्रत्ययौ वाच्यौ निविहाः, निविरीसाः केशाः । निविटम् , निविरीसम् नातिकानमनम्, निविडा निविरीसा नासिका, निविहः निरीिसो नरः अवनतनासिकावानित्यर्थः ।

·छिनालमपि चिपिलचुल् चास्य । ७।१।१३० हिनशब्दाचशुध्यर्थे लो भवति । तत्सन्नियोगे च क्लिनश- ब्दस्य मिल् पिलू चुल् इत्येते आदेशा भवन्ति । चिल्लम्, पिल्लम्, चुद्धं चक्षुः। अवेः संघातविस्तार कटपटम् । ७११ । १३२ ॥ अतः पाठयन्तात् संवाते विस्तारे वायें यथासंख्यं कटपटी मक्तः । भवीनां संवातोऽविकरः । अवीनां विस्तारोऽविपटः । 'उपत्यकाधिन्यो निपास्यौ' उपत्यका पर्वतासन्ना भूः, मयिका पर्वताविरूदा मूः। पशुभ्यः स्याने गोष्टः । ७।१।१३३ पशुवाचिम्पः पश्यन्तेभ्यः स्यानेऽये गोष्ठो भवति । अधानां स्थानमश्वगोष्ठम् । महिपीगोष्टम् । तिळादिभ्यः स्नेहे तैलः ।७।१।१३६ । पष्टयन्तेभ्यस्लिादिभ्यः स्नेहेऽयं तेलो भवति । तिटानां स्नेहः तिलौलम्, सर्पपतैलम्, एरण्डतलम् । 'कर्मणि घटने इत्य कर्मः वदस्य संजातं तारकादिभ्य इतः । ७।१११३८ । प्रपमान्तेभ्यस्तारकादिभ्यः पठध इतः प्रत्ययो भाति । चारका संगाता आयेति तारकितं नमः । पुष्पाणि संगातान्यस्य पुरिपतस्तरः ।

·प्रमाणान् मात्रट् । ७।१।१४० । प्रथमान्तात् प्रमाणवाचिनः पछ्यय मात्रड् भवति । नानुनी प्रमाणमार्यामोऽस्य भानुमात्रमुदकम् । एवं रज्जुमात्री, तन्मात्री मूमिः । 'हस्तिपुरुषाभ्यामणपि वाच्यः' हम्ती प्रमाणमस्य हस्ति- मानम्, हास्तिनम्, हस्तिनम् । हस्तिद्वयाम् । पुरुषमाप्रम, पौरूपम्, पुरसदनम्, पुरुपद्वयसम् । वो दनदद्वयसट । ७।२ । १४२ । ऊर्य यत् प्रमाणं तदर्थात् प्रथमान्ताद् पाठय दानवासटौ पक्षे मात्रट् । उरुः प्रमाणमात्य उस्दनम्, उदय- सम्, उरुमात्र जलम् । उर्वमिति किम्-ग्नुः प्रमाणमस्या रन्नुमात्री भूमिः। मानादसंशये लुप् । ७।१।१४३ । यःप्रमिनो मानमानी शब्दोरम्नविनम्त्यादिन तु रम्मादिः स स्क्षणया प्रमाणे वर्मते; तस्मात् परम्प मारलादेः प्रत्ययस्या- संशये गम्ये स्ट्रप माति । हस्तः प्रमाणमा हा, एवं पितस्तिः । मानादिनि विम्-उरमाप्रम् । अमंशा नि फि-रानमा वा भवतः, स्यात् । 'मानान्नाट Trrr."

·(२१५ प्रथमान्ताद् मानवाचिनः पष्ठय मात्र मति संशये थे। प्रम्यमानं स्यात् । इदंकिमोऽनुरियकिय चास्य । ७ । १ । १४८ । माना वर्तमानाभ्यामाभ्यां पष्ठ्य मेयेऽतुर्मवति । तद्योगे चानयोर्ययासंध्यमियकियो । इदं मानमत्य इयान्, कि मान- मस्य कियान् पटः । यत्तदेतदो डावादिः । ७।१।१४९ । मानवृत्तिभ्यः प्रथमान्तेभ्य एभ्यः षष्टयर्ये प्रत्ययो भाति, स च डावादिः । यत् तद् एतत् प्रमाणमस्य सं यावान्, तावान् , एतावान् । यत्तत्किमः संख्याया इतिर्वा । ७१ । १५० । संख्यारूपमानार्थगृत्तिम्यः प्रथमान्तभ्यो यत् तत् किम् इत्येतेभ्यः षष्ठवर्षे उतिर्वा भवति । या सा का संख्या मानमेपां यति तति कति, पक्षे यावन्तः तावन्तः कियन्तः । अवयवात् तयट् । ७।१।१५१ ॥ आयववाचिनः संख्यार्थात् स्यन्तात् पष्ठयये तयड माति। चम्बारोऽवयवा अस्याः सा चतुष्टयी, एवं पञ्चतयी। द्वित्रि- म्यामयड् वा ' द्वाववयवावस्य तद् द्वयं, द्वितयम् । योऽपया अस्य श्य, नितयम् । संख्यापूरणे इट् । ७१? | १५५ । , ·. २२१६) संख्यावाचिनः संख्या पूर्यते येनेत्यय इट् प्रत्ययो भवति । एकादशानां पूरणः एकादशः, एवं द्वादशः । द्वादशी, त्रयोदशी, चतुर्दशी। विंशत्यादेर्वा तमट् । ७।१ । १५६ । संख्यावाचिनो विशस्यादेः संख्यापूरणे समडू भवति वा । विंशतः पूरणः विंशः, विंशतितमः । त्रिंशत्तमः, त्रिंशः। एकविंश- तितमः, एकविंशः। पथ्थादेरसङ्ख्यादेः । ७।१।१५८ । नास्ति संख्यावाची आदिरवयवो यस्य तस्मात् पष्टयादेः सत्यापूरणे तमड् भवति । पष्टेः पूरणः पष्टितमः । सप्ततेः पुरणः सप्ततितमः । असंख्यादेरिति विम्-एकपष्टः । नो मर । ७।१। १५९ । असरूपादेर्नान्तसंख्यायाः संख्यापूरणे मद् भवति । पम्नाना पुरकः पञ्चमः । एवं सप्तमः, अष्टमः, नवमः, दशमः । असंख्या- देरित्येय-द्वादशः। पित् तियट् यदुगणपुगसहान् ।७।१।१६० । महगणासंघेभ्यः पुरणेऽ विपद् प्रत्ययो भवति स प पित् । बहूनां परकः बहुतिपः, एवं गणतिपः, प्रगतियः, सक्षतिप । भदोरियट् । ७११ । १६१।

·-
.
(२९७)
अवन्तात् संख्यापूरणे इयट् प्रत्ययो भवति, स च पित् ।
इयतां पूरणः इयतियः, तावतिथी, यावतियः ।
पद्कतिकतिपयात् थट् । ७ । १ । १६२ ।
एम्यः संख्यापूरणे घड भवति । पण्णां परणी पष्ठी, एवं
कतिषः, कतिपययः ।
चतुरः।७।१। २६३ !
अतः संख्यापूरणे थट् भवति । चतुर्थों पूरकः चतुर्पः ।
चतुर्थी तिपिः।
येयो चलुक् च । ७।१।१६४ ।
चतुरः संख्यापरणे येयो भवतः, तद्योगे चस्य लुक् । चतुर्णा
पूरणः तुर्यः, तुरीयः।
देस्तीयः ।७।१।१६५ ।
द्विशब्दात संख्यापरणे तीयो भवति । द्वयोः पूरकः द्वितीयः।
प्रेस्तु च । ७।१।२६६ ।
त्रिशब्दात् पूरणेऽये तीयो माति, तद्योगे च त्रेस्तुरादेशः
त्रयाणां पूरकः तृतीयः ।
पूर्वमनेन सादेश्वेन् । ७ । १ । १६७ ।
पूर्वमित्यमन्तात् केवलात् सपूर्वाञ्चानेनेति टायें करीन
भदति । कृतः पूर्वमनेनेति कृतपूर्थी कटम्, मुक्त वमोति
मुक्तपूर्वी धनम् । पीत पूर्वी पयः ।

·(२१८) इन्द्रियम् । ७।१।१७४ । इन्द्रशब्दादियो निपात्यते । इन्द्रस्य लिङ्गमिन्द्रियम् । तेन विते चचुचणौ । ७.१।१७५ । तृतीयान्ताद् वित्तेऽर्थे चञ्चुचणौ भवतः । विद्यया वित्तः विद्याचन्चु , विद्याचणः । पूरणाद् ग्रन्थस्य ग्राहक को लुक् चास्य । ७ । १ । १७६ । पूरणप्रत्ययान्तात् तृतीयान्ताद् अन्यस्य ग्राहक को मवति। तद्योगे च पुरणप्रत्ययस्य लुक्न द्वितीयेन रूपेण अन्धस्य माहकः द्विकः शिष्यः। सोऽस्य मुख्यः ।७।१।१९० । प्रथमान्तात् पठ्ययं को भवति । प्रथमान्तं चेट, मुख्य 'भवेत् । रत्नलालो मुख्योऽस्य स रत्नलालकः तीर्थप्रवाप्तः [ उन्म- नस्य उत्कः, उत्सुकः । साक्षाद् द्रष्टा साक्षी। तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुः । ७ ॥ २ ॥ १।। तदिति प्रथमान्तादस्येति पष्ठ्ययऽस्मिलिति सप्तम्यर्षे का .मतः प्रत्ययो भवति । यत्. प्रथमान्तं तचेदस्तीति । गावोझ्य सन्तीति गोमान् निन्दतः, वृक्षा अस्मिन् सन्तीति : वृक्षवान् 'पर्वस', एवं धनवान्, प्क्षवान् । अस्वीति यतमानकालोपादानेन ·- ८.२१९) भतमविष्यतोने मवति ! गावोऽस्याऽन् भविष्यन्ति येति पाक्य-- मेव । इतिकरणाद् विषयनियम:- भूमनिन्दाप्रशंसानु नित्ययोगेऽतिशायिनि । संसर्गेऽस्तिविवक्षायां मवन्ति मतृवादयः ॥ १ ॥ • भम्नि गोमान्, निन्दायां कुष्ठी, प्रशंसायां रूपवती कन्या, नित्ययोगे क्षीरिणो वृक्षाः, अतिशायिनि उरिणी स्त्री, संसर्गे दण्टी । भूमादिविषयनियमोऽपि प्रायिकः तेन व्याघवान् पर्वत इत्यादौ सत्तामाऽपि । मत्वर्यान्ताट् मत्वर्थीयप्रत्ययो न भवति तथा चाहः-- शैपिकाच्छपिको नेष्टः स्वरूप: प्रत्ययः क्वचित् । .. समानवृत्तौ मत्वर्याद मावीयोऽपि नेप्यते ।। १.१ विरूपप्रत्ययस्तु भवत्येव दण्डिमती शाला । विरूपप्रत्ययोऽपि समानवृत्तौ न भवति–दण्डोऽन्त्यस्य दण्डिकःस सोऽस्ति अत्यति इन्मतू न स्याताम् । 'असक्षामृतात् कर्मधारयात् म यो न भवति । वीराश्च ते पुरुषाश्च वीरपुरुषास्ने सन्ति यस्मिन् प्राम। 'गुणे गुणिनि चायें ये शब्दा वर्तन्ते तेभ्योऽपि मन्दीयो न भवति । शुक्लो वर्णोऽस्यास्तीति प्रत्ययमन्तीण देशासनिकने सामर्थ्यदर्शनाद्, गुणमात्रवृत्तिभ्यनु मददेव कटी मीठा । मावर्णान्तोपान्तापञ्चमवर्गान् मृद्रोपों ः था मश्वावर्गश्चेति मावर्णी तो दन्द्रो प्रयास पञ्चमवर्नवर्गान्ताच नाम्नः परम्पटनामदति। ति ! कि ·. (२२०) स्तीति किंवान् । मकारोपान्त्याद्-शमीवान् । अवर्णान्तात्-वृक्ष. वान् । अवर्णोपान्त्यातु-अहर्वान् । अपञ्चमवर्गात-मरुत्वान् । न स्तं मत्वर्थे । १।१। २३ । सान्तं तान्तं च मत्वर्थे परे पदं न भवति । मरुस्थान, यशस्वी। नामिन ।२।१।९५ । सज्ञायां मतोर्मकारस्य वो भवति । अहीवनी, ऋपीदती नाम नद्यौ । 'चर्मण्वत्यादयः सज्ञायां निपात्यन्ते' चर्मण्वती, अष्ठीवान्, चक्रीवान्, कक्षीवान् , रुमवान् । 'उदकशब्दस्य मत्व- न्तस्याव्यौ वाच्ये सन्क्षायां च उदन्वान् निपात्यः उदन्वान् घटा, समुद्रः, मेवश्च । उदन्वान् ऋपिः, आश्रमश्च । 'रामवान मुराज्ञि । राजन्वत्यः प्रजाः । नावादेरिकः । ७ । २ । ३ । नौरिस्यादिम्पो मत्व इको भवति । नाविकः पक्षे भा यविधेः मतोरप्यधिकाराद् नौमान् । शिखादिभ्य इन् । ७।२।४। शिखादिभ्यो मत्व हुन् भवति । शिखी, शिखावान् । माळी, मालाधान्। ब्रीयादिम्पस्तौ । ७।२।५। बीमादिभ्यो मरवये इन्इको मदतः । श्रीहिः, प्रीही, मोहिमान् । ..

·(२२१)
-
4
अनोऽनकस्वराद्ध । ७।२६।
अकारान्तादनेकस्वराद् मन्वय इनिको मदतः । दण्डिकः,.
हुण्डी, दण्डवान् । एवं छत्री, छत्रिक, छत्रवान् ।
बीद्यर्थतन्दादेरिलश्च । ७।२।९।
श्रीहिनाचिभ्यस्तुन्दादिम्यश्च मत्वर्ये इल इकनों च भवतः ।
शालिलः, शालिका, शाली, शालिमान् ! तुन्दिलः, तुन्दिकः,
तुन्दी, तुन्दशन् । 'विपद्धोपाधिकात् स्वाहात् मत्व पूर्वोक्ता:
प्रत्यया वाच्या महान्ती वणा म्तोऽस्य कर्णिया, कर्णिका
कर्णी, कर्णवान् । एवमोष्ठिः, ओष्टिक, ओष्ठी, ओष्ठवान् ।
'वृन्दशब्दादारको वाच्य' वृन्दारकः, पृन्दवान् ।
फलवहांचनः । ७१२ ! १३॥
आभ्यां गृगाच्च मत्त्वयें इनो मवति । फलानि सन्त्यात्य
फटिनः, फयान् । बहिणः, बर्दवान् । गृद्विगः, गृहवान्, गृहातु
आरकोऽपि गृहारकः ।
मरूपर्वणस्त: १७ १२१ १५ ।
महापर्वम्या मस्वयं तः प्रत्ययो मति । मरुत्तः, मरत्वान् ।
पानः, पर्ववान् ।
वलिबटितुण्डर्भः।७।२।१६।
मत्त्व एभ्यो मो मवति । पलिमः, पटिपः, तुण्डिमः।
परिमान्, बटिमान्, तुण्डिमान् ।

·-- , (२२२) ऊर्णाऽहंशृभमो युस १.७ । २॥ १७ ॥ एभ्यो मत्वर्षे युस् भवति । ऊर्णाऽस्यास्तीति ऊर्णायुः, एवमहंयुः, शुभंयुः । कंशंभ्या युस्तियस्तुतरभम् । ७।२।१८। आभ्यां मत्व युस् ति यस् तु त व भ इत्येते प्रत्यया भवन्ति । कंयुः, कतिः, कंयः, कंतुः, कंव:, कंभः । शंयु, शंतिः, शयः, शन्तुः, शन्तः, शवः, शंभः । पाण्यगादातो लः । ७।२।२०। आकारान्तात् प्राण्यङ्गवाचिनो मत्वर्षे लो भवति । चूडाऽरत्य- स्येति चूडाला, चुडावान | शिखालः, शिखावान । पलवातदन्तललादालः । ७।२।१९ । एभ्यो मत्वर्षे ऊलो भवति । बलमस्यास्तीति बलूलः, बल वान्, वातूल., वातवान् । दन्तूलः, दन्तवान् । लाटूलः, ललाट- वान् । 7 सिध्मादिक्षुद्रजन्तुरुभ्यः।७।२।२१ । सिध्मादिगणात् क्षुद्र नन्तुवाचिम्यो सार्याच - मत्वर्षे लो मवति । सिघ्मानि सन्याय सिमलः, सिध्ममान् । क्षुद्रनन् :- युकालः, पकादान् । पूर्वाल, मूवान् । पानापर्णोदकफेनाल लेलो।२२। - ·.. (२२३) सभ्यो मत्वर्षे लहलौ भवतः । प्रतालः, प्रशिला, प्रज्ञावान् । पर्णल:: पर्णिलः, पर्णवान् । उदकलः, उदकिलः, उदकवान् । फेनलः, फेनिलः, फेनवान् । वाच भालायौ।७।२।२४ । क्षेपे गम्ये मत्व यावशब्दादेतो भवतः । वाचाल, ग्मिन् । ७ । २१२५॥ पापरब्दाद् मत्यर्षे ग्मिन् मवति । वाग्मी, पाग्वान् । मधादिभ्यो २०१७॥२॥ २६ ॥ एम्यो मल्वय २ः प्रत्ययो भवति । मधुरः स्वरः । महत् कण्ठोऽस्त्यस्य खरः । मुखरः। कृप्यादिभ्यो बलन् । ७१२१२७ ! एभ्यो मत्वर्षे बलबू भाति । कृपीना फुटम्नी । आहती. मऊ: काशपाउः। लोमपिच्छादेः लम् । ७१२१२८ । लोमादिभ्यः पिच्छादिभ्यश्च पपासल्यं मत्वर्य श इलय भवति । छोमानि तपस्येति लोमशः, लोमवान् । एवं गिरिश, गिरिमान् । पिच्छिल, पिच्यान् । रासिला, उरस्वान् ।। मोवाद।७१२१२९॥ -

·-
.
(२२४)
अङ्ग इत्यादिभ्यो मत्वर्थे नो भवति । अङ्गना । पमनः ।
वामनः ।
प्रज्ञाश्रद्धा वत्तेर्णः। ७।२।३३ ।
एभ्यो मत्वर्थे जो भवति । प्रज्ञाऽस्त्यस्य प्राज्ञः, प्रज्ञावान् ।
श्राद्धः, श्रद्धावान् । आर्च', अर्चावान् । वार्तः, वृत्तिमान् । 'उन्न
तोपाधिकाद् दन्ताद् डुरो वाच्य ' उन्नता दन्ताः सन्त्यस्य दन्तुरः।
मेधारथाद् नवेरः । ७।२। ४१ ।
आभ्यां मत्वर्थे इरो वा भवति । मेधिरः, मेधावान् , मेघावी ।
रथिरः, रविका, रथी, रथवान्। 'कृपाहृदयाभ्यामालाच्यः कृपालु,
कृपावान् । हृदयालु, हृदयवान्, हृदयिक, हृदयी । 'केशाद्
मत्वय वो वा वाच्यः। केशाः सन्त्यस्य केशवः, केशी,
कैशवान् , केशिकः।
अस्तपोमायामेधास्रजो विन् । ७।२४ ४७ ।
अप्तन्तेम्यः तपप्लादेश्च मस्वयं विन् भवति । तेनात्वी,
यशस्वी, तपस्वी, मायावी, मेधावी, स्रग्वी, तेनस्वान् इत्यादिः।
आमयाद् दीर्घश्च । ७।२।४८ ।
गतो मत्वर्थे दिन् भवति, तद्योगे दीर्घध । आमयावी,
आमयवान् ।
स्वाद् मिमीशे ।७।२। ४९ ।
.

·{१२५१ ईशेऽर्थे मत्वयऽतो मिन् भवति, प्रतश्च दीर्वः । स्वमात्यस्यति स्वामी, अन्यस्तु स्ववान् । 'गोः गोमी, गोमान् । गुणादिभ्यो यः । ७१२।५३ । गुणादिशब्देस्यो मन्वये यो मवति । गुणाः सत्त्याय गुग्यः, गुणवान् । हिम्यः, हिमवान् पर्वनः । इस पक्षे मतनं मति । पूर्णमासोऽण् पूर्णमासोऽस्यामस्तीति पौर्णपामी । नात्र पक्षे पतुः। 'मालामाब्दात् क्षेपे इन् वाच्यः' माली, क्षेपामा मालावान् । वर्णाद् ब्रह्मचारिण १७१२।६९ । वर्गशब्दद् मत्वर्थे रन् भवति, ब्रह्मचारिणि अभिधेये । वर्णो ब्रह्मचर्यमस्यास्तीति वर्गी ब्रह्मचारी। इति मत्वर्याधिकारः। प्रकारे जातीयर। ७१२ ॥ ७९ ॥ अपमान्तात् पयर्षे भातीयर भवति, यत् प्रथमान्तं तत् प्रकारो भवेत् । पदः प्रकारोऽस्य पटुनातीयः। एवं मृदुनातीयः । नानानातीयः । कोशवादेः१७१२ १७६ एल्यः प्रथमानेभ्यः पष्टय को माति, प्रथमान्तं चेत् प्रकारः । मणुः प्रकारोऽध्य मणुका, स्थलकः । भूतपूर्व चरद । ७ 121७८॥ मूतपूथि वर्तमानात् साथै चार मति, सरिन् । पूर्व , 15

·( २२६
भूतो भूतपूर्वः, भूतपूर्व आक्ष्य आध्यचरः । पकारः प्रवद्रावायः
भूतपूर्वा आल्या आढ्य वरी।
पष्ठया रूप्यप्चरट् ।७।२।८०।
पष्ठयन्ताद् भूतपूर्वेऽयं एतौ भवतः। जिनदत्तस्य भूतपूर्वः
जिनदत्तम्प्यः, जिनदत्तचरः ।
व्याश्रये तसुः । ७।२।८१ ।
पष्ठयन्ताद् व्याश्रये गम्ये तसुर्भवति । नानापक्षाश्रयो
च्याश्रयः। विद्वांसो धर्मसूरितोऽभवन् देवद्रव्यचर्चायां-धर्मसूरिपक्षा-
वलम्बिनो विद्वांस इत्यर्थः ।
रोगात् प्रतीकारे । ७। २ । ८२ ।
षष्ठयन्ताद्रोगार्थात् प्रतीकारेऽयें तमः प्रत्ययो भवति ।
प्रवाहिकाया अपनयनं प्रवाहिकात. कुरु । एवं प्रच्छर्दिकातः
कर- रोगस्य चिकित्सां कुर्वित्यर्थः ।
पयः सर्वोभये । ७।२।८३ ।
सर्वोभया यथासत्यमापां तमुर्भवति ।' परितः सर्वत्र
इत्यर्थः । अमितः उमयत इत्यः ।
आधादिभ्यः । ७ । २१ ८४ ।
संमवद्विमात्यन्तम्य आद्यादिभ्यस्तमुर्भवति । आदी भारे:
आदये आदिना देवि गादिनः । एवं मध्यतः, अन्ततः, भात,
मुम्वतः ।
पाँचत', पृष्ठ

·- (२२७) फिमयादिसर्वाधवपुल्यबहोः पिन् तस् । ७१२।८९ किंशब्दार द्वयादिवनितम्यः सर्वादिम्योऽवपल्यार्थाद वहोश्च पञ्चम्यन्तात् तम् , तप पिद् भवति । कस्मादिति कुतः । सर्व- स्मात् मतः । विश्वनः । गुम्यो बट्टतः । इतोऽनाकुतः । ७१२११०। एने त प्रत्ययान्ता निपातनीयाः । अस्मादिति इदंशब्दम्य "१ आदेशे इतः । एतस्मादिति एतच्छन्दस्य अकारादेगे अतः । करमादिति किंशब्दस्य '' आदेशे कुनः । भवत्वायुप्पद्दीर्घायुर्देवानांप्रियकार्यात् । ७।२१९१६ भवतु आयुप्मद् दीर्घायुस, देवानां प्रिय इत्योः सह समानाधिकरणेभ्यः किमद्वयादिवधिपत्यवहुभ्यः सर्वस्याद्य- न्त्रेभ्यः 'पित् तम् वा भवति । स भवान् , वे भवन्तः,, ततो मवातः । स आयुष्मान्, तंत्र आयुष्मान् । तमायुष्मन्तम्, तत आयुष्मन्तम् । तेनायुप्मता, तत आयुग्मता । तस्मै आयुष्मते, तत आयुप्मते । तस्मादायुप्मतः, तत आयुप्मतः । तस्यायुप्मनः, तन आयुप्मनः । तस्मिन्नायुम्मति तत मायुष्मति । स दीर्वायुः, ततो दीर्वायुः। स-देवानांप्रियः, ततो देवानां प्रिय इत्यादिः । 'एवमभ्यन्नमत्ययोऽपि वा चोभ्यः स भवान् , तन मवान् । तं मवन्तम्, तत्र मवन्तम् । सआयुप्मान , तनायुप्मान् । स दीर्घायुः, तत्र दीर्घायुः । स देवानांप्रियः, तत्र देवानांप्रिय इत्यादिः । ततो भवान्।

·(२२८), क्वकुनाने । ७।२।९३ क्क कुत्र अत्र इह इत्येते शब्दा प्रवन्ता निपात्यन्ते । कस्मि-- निति क, कुन । एतस्मिन्निति अन । अस्मिन्निति इह । सप्तम्या: । ७।२।९४ । सप्तम्य-ने-५ किमद्वयादिसर्वाद्यवैपुल्यबहम्य अब भवति । कस्मिन्निति कुन । सर्वस्मिन्निति सर्वत्र । तस्मिन्निति तन । बहुषु इति बहुत्र । किंयत्त सक्कान्यात् काले दा । ७ । २ । १५ । एभ्य सप्तम्यन्ते-य कालेऽभिधेये दाप्रययो भवति । फरिमन् काले कदा, एव यदा, तदा, मर्वदा, एकदा, अन्यदा । सदाऽधुनेदानींतदानीमेतहि । ७. १९६ । काले वाच्ये एते निपात्यन्ते । सर्वस्मिन् काले सदा । अस्मिन् कालेऽधुना, इदानीम् । तस्मिन् काले तदानीम् । एत- स्मिन् काले एतर्हि । सद्योऽद्यपरेयव्यति। ७।२।९७ । एते काले निपात्यन्ते । समानेऽहि सद्य । अस्मिननि अद्य । परस्मिन्नहि परेद्यवि । पूर्वापराघरोत्तरान्यान्यतरेतरादेधुस् । ७ । २ । ९८ । ए-4 ससम्यन्तेभ्योऽहि काले में एद्याम् भवति । पूर्वम्मि- ·" (२२९७ शनि पूर्वेयुः, एक्सपायुः, अपरेयुः, उत्तोपः, अन्येद्यः, अन्पत रेयुः, इतरेषुः । 'उमयशब्दाद् धुपद्यमी वाच्यो : उभयद्यः, उम येयुः । वर्षेथे एपमः परत् पारि एने प्रयो निपात्याः । अमयतने हिः।७। २११०१।। सम्पन्तादनयनकालार्यात् किरादिस चाहत्यन्हो: हिः प्रत्ययो भवति, अनद्यने । वस्मिन् काले इति कहि, एवं यहि, एतहि, तर्हि, अमुहि, बर्हि । प्रकारे था।७।२११०२३ प्रकारायें वर्तमानात संभवत्स्यायन्तान् किमयादिसाय- वैपुल्यवहोर्या पाति । सर्वप्रकारणेनि सपा, एवं यथा, तया समयया, अन्यथा, भारया । 'कथमित्यम्' केन प्रकारेण कयम्, मनेन प्रकारण दल्यम् ! संख्याया घार ७१२११०४१ प्रकारे वर्तमानात संन्यावाचिनो घाप्रत्ययो भवति । एकेन प्रकारेण एकवा । कत्तिमिः प्रकार: कतिघा । द्वेषा, श्रेया । एक- शब्दादू ध्यानदि ऐकम्यम्-एकेन प्रकारेणेत्यर्थः । विचाले च७ि॥२॥ १०५ एकम्पानेकीभावोऽनेकस्य चैकीमावो विचार तस्मिन् गन्यमाने संख्याचिनो पा वा मातिएको राशिः हो किंवा

·(१३०)
वा क्रियते अनेकमेकमेकधा वा क्रोति । 'एकाद् ध्यमत्रपित
अनेकमेकमैमध्यं क्रोति ।
विवर्षमनेघौ वा । ७।२।१०७ ।
प्रकारे वर्तमानाम्यां द्वित्रिभ्यां विनाले च गम्ये एतौ वा
भवत । द्वैधम्, द्वेधा, द्विधा, त्रैधम्, त्रेधा, त्रिधा भुक्ते । एक
राशिं द्वौ करोति द्वैघ, द्वेषा, द्विधा वा करोति । एवं त्रैध, बेधा,
.
।
त्रिधा ।
तद्वति धण् । ७ । २ । १०८ ।
प्रकारवति विचालवति चार्थे द्वित्रिभ्यां धणं भवति । द्वैधानि,
वैधानिा
वारे कृत्वस् । ७।२। १०९ ।
यारे वर्तमानात् संख्यार्थाद वारवति धात्वयं कृत्वस भवति ।
पौन पुन्य वार
। पञ्चवारं मुक्ते पञ्चकृत्वो मुझने । एवं
पटकृत्व इत्यादि।
द्वित्रिचतुरः सुच । ७ । २३ ११० ।
वारेऽथे वर्तमामेभ्य एभ्य सुच भवति । द्विः, त्रि, धतुन
मुक्ते।
एकात् सञ्चास्य । ७।२।११२ ।
वारार्थादेक्शब्दात् मुच् भवति, प्रकृतेश्च सदादेश ।
एकवारमिति सहा गुक्ते, क्रोति, गच्छति ।
.
.
1
-
,

·(२३१) अध्यांद्विरिष्ठाताबुपश्चास्य । ७१२१११४ दिग्देशकाडेषु वर्तमाना शब्दात् प्रथमा-पञ्चमी-सप्तम्य- न्ताद् रिरिष्टातौ प्रत्ययो भवतः, ऊर्चस्य चोपादेशः । ऊर्जा दिम्, ऊों देशः कालो वा रमणीयः, उपरि उपरिष्टाद् रमणीयः। ऊ या दिशः, उर्ध्वाद देश त् कालाट वाऽऽगतः उपरि आगतः उपरिष्टाद् वा उर्मायां दिशि, जन्में देशे काले वा वमति उपरि उपरिष्टद् वसति । पूर्वावराघरेभ्योऽसस्नाती पुरवपथपाम् । ७।२।११५ दिगदेशकारवृत्तिभ्यः प्रयमापञ्चमीपप्तम्यन्तेभ्य एभ्यः अस् अस्ताच्च भवति, यथासंख्यं चैपां पर अव अव् चादेशाः । पूर्वा दिगु देशः कालो वेन्यादि पुरः, अवः, अधः, पुरस्ताद, अवस्ताद्, अपाता रम्यमागतो वासो वा । परावराद स्ताद । ७१२१ १२६ । आम्यां दिगादिवृत्तियां प्रथमाघन्ताम्यां स्तात् प्रययो भवति । परस्ताद रमणीयम् , परस्तादागतः, परस्नाद मति । एवम् अवरस्तात् । .

·१२१२).. आभ्यां पूर्वोक्तार्थाभ्यां स्वायत् भवति, चकाराद् दक्षिणी- त्तराभ्यां च । अपरस्य पश्चादेशः । अधरात्, पश्चात् , दक्षिणात्, उत्तरात् । आही दुरे । ७।२ । १२० । दूरदिग्देशार्थात् प्रयमासप्तम्यन्ताद् दक्षिणादा आहिश्च भवति । दक्षिणा, दक्षिणाहि रम्यं वातो का । उत्तराद् वा वाच्योर उत्तरा, उत्तराहि पक्षे उत्तरत. उत्तराद् रम्यं वासो वा । अदूरे एनः । ७ । २ । १२२ । अवधेरदूरे वर्तमानाद् दिगाद्या वर्तमानाच्च प्रथमासप्तम्य- न्ताद् दिक्शब्दाद् एनो भवति । पूर्वेगास्य रमणीयम् । भ्वस्तिभ्यां कर्मकर्तृभ्यां प्रागतत्तत्त्वे चिः।७।२।१२६॥ कर्थाित् क्रोतिना योगे कर्थाच्च मस्तिभ्यां योगेऽभूतत- द्भावे गम्यमाने चिः प्रत्ययो भवति । अशुक्ल शुक्ल करोति शुक्ली- करोति पटम् । अशुक्ल शुक्लो भवति शुक्लीमवति पटः । शुक्ली- स्याद् वस्त्रम् । ईश्वाववर्णस्यानव्ययस्य । ४।३ । २११ । अव्ययवर्मितस्यावर्णान्तस्य चौ परे ईर्भवति । मालीन्यात् । अरुर्मनश्चक्षुश्वेतोरहोरजसा लुक् च्चौ । ७ । २ । १२७ । एपां चौ गरेऽन्तस्य लुम् भवति । अनरुः अरुः करोति ·(२३३ अस्करोति 'दीपिच्वयड्यक्येषु च । इति दीर्घः । अखत्यान, मरूमवति । एवमुन्मनीभवति, स्यात् , करोति । चशूस्यात्, चेतीभवति, रहीस्यात् , रमीस्यात् । इसनस्य च्चो बहुल दुग् वाच्यः सीकरोति, सीमवति, सीस्यात् । धनूरोति, धनूमवति, धनस्यात् । क्वचिच न भवति-सर्भिवति इत्यादिः । ध्यानस्यान्त ।।७१२॥ १२९ । व्यन्जनान्तत्य च्यौ परे बहुलपीकारोऽन्तो भवति । पदी- भवति। व्याप्तौ स्सात् । ७।२।१३० । चिविपये सादिः सात् प्रत्ययो भवति ।अभूततद्भावस्य चेत् सर्वात्मना द्रव्येण सह सम्बन्धो गम्येत । सवै काठमनिमनि करोति अग्निप्तात् करोति काछम् । एवमिताद् भवति, अमितात स्यात् सर्व काठमानग्निरग्निर्भवति, स्याद् वेत्यर्पः । तत्राधीने । ७१२ । १३२ । सप्तम्यन्तादधीनेऽथे कृम्वस्तिसंपद्योगे स्सात् प्रत्ययो मवति । राज्ञि आयतं राजसात् करोति, रानसाद् भवति, सन- सात् स्यात्, राजसात् संपद्यते । 'देये वा च ' राज्ञि अधीन देयं करोति रामना करोति, देवत्रा करोति । वीयशस्वचीजा कृगा कृपौ टाच् । ७१२।१३५ ॥

·-- (२३४), तीयान्ताच्छम्बबीनाभ्यां च कृगा योगे, कृपौ विपये हाच् मवति । द्वितीयाबरोति द्वितीयवार पतीत्यर्थः । शम्बाकरोवि क्षेत्रम्-अनुलोमकृष्टं पुनस्तिर्यक् र्पतीत्यर्थः । बीजाकरोति- उप्ते सति पश्चाद् बीजैः कर्पतीत्यर्थः । मियमुखादानुकूल्ये । ७ । २ । १४० । । आभ्यां कृगा योगे आनुकूल्ये गम्ये डाच् भवति । प्रिया- करोति, सुखाकरोति गुरम् । 'दुःखात् प्रातिकूल्ये डाचू वाच्य.' दुखाकरोति शत्रुम् । वह्वल्पार्थात् कारकादिष्टानिष्टे प्रशस् । ७ । २ १५० । कारक्वाचिभ्यां बह्वल्पाभ्यां यथासंख्यमिष्टेऽनिष्टे च विपये पित् शस् वा भवति । बहु अतिथिभ्यो ददाति बहुशो ददाति धनम् । अल्पं ददाति अल्पशो ददाति धनं चण्डालाय । ग्रामे बहु बहुशो ददाति । श्राद्धे अल्पमल्पशो ददाति । संख्यकार्थाद् चीप्सायां शस् । ७ । २ । १५१ । संख्यायाचिन एक्त्वविशिधार्थवाचिनश्च कारका द्वीप्तायां शस् वा भवति । एकैकं ददाति एक्शो ददाति । द्वौ द्वौ ददाति द्विशो ददाति । निशो ददातिमापं मापं ददाति मापशो ददाति । संख्य कार्यादिति विम्-मापौ मापौ दत्ते । वर्णाव्ययान स्वरूपे कारः । ७ । २ । १५६ ।.

·। 1 (२३६: स्वरूपात्तिभ्यो वर्णवाचिम्योऽव्ययम्यश्च कारो भवति । अकारः, इकारः, ओंकारः, चकारः, नमस्कारः । शब्दादेको वा वाच्यः' रेफा, रकारः। नामरूपभागाद् धेयः । ७१२ । १५८ ।। साथै धेयः प्रत्ययो भवति । नामधेयम् , रूपधेयम् , माग- घेयम् । नवब्दात् स्वार्थे ईन तन न यस्येने प्रत्यया नक्शब्दस्य च नू आदेशो वाच्यः' नवीनम्, नूतनम, नन्नम्, नन्वम् ।' देव- शब्दात् स्वायें दल् देवता । प्रज्ञादिम्योऽण् । ७१२ । १६५ । एभ्यः स्वायऽऽ मत्रति : प्रज्ञ एव प्राहा, वणिय बाणिनः । विनयादिभ्यः । ७१२१ १६९ । एभ्य इव स्वायें स्वति । विस्य एव वे यिः । सामायिकम् । - प्रकृते मयद । ७।३।१। प्राचुर्येण प्राधान्येन वा कृतं प्रतम् । तदये वर्तमानातू स्वाथें मयडू भवति । प्रचुरमन्नमन्नमयम् । प्रचुर प्र. का दधि दधिमयम् । पूनामयम् । अस्मिन् । ७।३१२ ·(२३६) प्रकृतेऽथे वर्तमानादस्मिन्नित्यय मयड् भवति । प्रकृतमन्नम- स्मिन् अन्नमयं भोजनम् । प्रधाना अपूपा यस्मिन् तद् अपूपमयं पर्व । निन्ये पाशप् । ७।३।४। निन्द्येऽथे वर्तमानात स्वा पाशब् भवति । निन्द्यो वैया- करणो वैयाकरणपाशः । नैयायिकपाशः । प्रकृष्टे तमप् । ७।२।५। प्रकृप्टेऽथे वर्तमानाट् नाम्नः तमप् प्रत्ययो भवति । अयमेषां प्रकृष्टः शुक्लः शुक्लतमः। एवं साधकतमः, कारकनमः, उपकारक- समः । द्वयोविभज्ये च तरप । ७।३।६। द्वयोर्गुणयोरर्थयोर्मध्ये यः प्रकृष्टस्तस्मिन् द्वयोर्विमज्ये च वर्तमानात् तर प्रत्ययो भवति । अनयोरयं प्रकृष्टः पटुः पटुतरः, सुकुमारतरः, साड्काश्येभ्यः पाटलिपुत्रका आध्यतराः । क्वचित् स्वार्थेऽपि अभिन्नमेवाभिन्नतरक्म्, उच्चैस्तराम् । गुणानाद् वेष्ठेयम् । ७।३ । ९ । गुण एवाझं प्रवृत्ती हेतर्यस्य तस्मात् तमप्तरपोपिये यया- संख्यमिष्ठ ईयश्च भवतः । अयमेपामतिशयेन पटुरिति पटिया, पटुतमः । अयमनयोरतिशयेन पटुरिति पटीयान् , पटुनरः । अयमेषामनयोऽतिशयेन प्रशस्य इति इठेयसौ परे- मशस्यस्य श्रः।७।४।३४ ।

·- -- (२३७) अस्य गीष्ठयपुषु परेषु श्रादेशो भवति । श्रेष्ठः, श्रेयान् । दृद्धस्य च ज्य: । ७४ । ३५ । भस्य प्रशस्यस्य च णीछेयसुषु ज्यादेशो भवति । ज्येष्ठः ।। अयमेषामतिशयेन वृद्धः ज्येष्ठः । ईयसो तु अनयो: ज्यायान इति निपात्यः' अयमनयोरेषां वाऽतिशयेनान्तिक इति इठेयसौ परे- वाढान्तिकयोः साधनेदो।७।४।३७ । अनयोादौ परे यथासंख्य साधनेदावादेशौ भवतः । नेदी- यान, नेदिष्टः । अयमेषामनयोर्वाऽतिशयेन युवा इति इष्ठेयसी परे--- अल्पयूनोः कन् वा । ७ १ ४ । ३३ । अनयोष्ठेियसुषु परेषु क्न् वा भवति । कनिष्ठः, कनीयान् । पक्षे युरन् इष्ठ इति स्थिते- स्थूलदूरयुवहस्वसिमक्षुद्रस्पान्तस्थादेर्गुणश्च नामिनः ॥४२॥ एपामिमनि गीष्टेयसुषु च परेषु अन्तस्थादेरवयवस्य लश नामिनश्च गुणो भवति । यविष्ठः, यवीयान् । एवं स्थविष्टः, स्थवी. यान । दविष्ठः, दवीयान् । इसिष्ठः इसीयान् । क्षेपिष्ठः क्षेपीयान्। क्षोदिष्टः, क्षोदीयान् । 'णीष्ठेयसुषु विन्मतोटु वाच्य. अयमेषा. मनयोर्वाऽतिशयेन सम्की खजिष्ठः, ननीय न् । एवं त्वविधा, त्वचीयान् । अतिशयेन ग्रहः गरिष्ठ, गीयान । - ·(२३८) त्यादेच प्रशस्ते रूपए ।७।३ । १० । त्याद्यन्ताद् नाम्नश्च प्रशस्तेऽथें रूपप् भवति । प्रशस्तो वैया- करणो वैयाकरणरूपः । नैयायिकरूप: । पचतिरूपम् । पश्यतिरूपम् । अतमवादेरीपदसमाप्ते कल्पपदेश्यप्देशीयर् । ७।३।११। ईपदपरिसमाप्तावथें वर्तमान त् तमत्राद्यन्तवर्जितात् त्यायन्ताद् नाम्नश्च क्ल्पप् देश्यप् देशीयर् प्रत्यया भवन्ति । ईपदपरिसमाप्तं पचति-पचतिकल्पम् , पचतिदेश्यम्, पचतिदेशीयम् । ईपदपरि- समाप्ता पट्वी-पटुकल्पा, पटुदेश्या, पटुदेशीया 'क्यड्मानिपि- त्तद्धिते' इति पुंवद्भाव । 'ईषदपरिसमाप्तेऽर्षे नाम्नः प्राक् बहु- प्रत्ययो वाच्य : ईपदसमाप्त पटु घडपटुः । त्यादिसर्वादेः स्वरेप्वन्त्यात् पूर्वोऽन् । ७ । ३, २९। त्याद्यन्तस्य सर्वादीनां च स्वराणां मध्ये योऽन्त्यः स्वरः तस्मात् पूर्वोऽक् भवति । कुत्सितमज्ञातमल्पं वा पचति पचतकि । सर्वका युष्मदस्मदोऽसोभादिस्यादेः।७।३। ३०1 अनयोः शब्दयोः सकारौकारभकार दिवर्जिनस्याचन्तयोः स्वराणां मध्येऽन्त्यात् स्वरात् प्रागा भवति । त्वया, मया । युष्माककम्, अस्माकम् । असोभादिस्यादेरिति क्म्-ियुष्मकासु, युक्क्यो, युवकाम्याम् । अव्ययस्य को द् च । ७।३ । ३१ ।' - -- ·( १३९) भन्ययस्य स्वराणां मध्येऽनयात् स्वरात् पार कप्रत्ययो भवति, तद्योगे को द च भवति । उच्चकैः, - नीवकः, धकिन । कुत्सिताल्पाज्ञाते । ७१ ३ १ ३३ । एप्वर्षेषु वर्तमानाट् नाम्नो यथायोग कलादयो भवन्ति । कुत्सितोऽल्योऽज्ञातो वा अश्वः अधिकः, गर्दभकः । अनुकम्पायां तकनीतौ च गम्यमानायां नाम्नो यथायोग कादयो भवन्ति । अनुकम्पित. पुत्रः पुत्रकः । स्वपिपकि पुत्रक । एहकि कर्दमकेन दिग्धकोऽसि पुत्रक। अजाते१नाम्नो पहुस्वरादियेकेलं वा ।७।३ । ३५। अजातिमनुष्यनाम्नो बहुस्वरादनुकम्पायां एते प्रत्यया वा मवन्ति । देवत्तियः, देवदत्तिकः, देवत्तिलः, देवदत्तकः । पूर्वपदस्य वा । ७।३ । ४५ । अनुकम्पायां स्वरादौ प्रत्यये परे पूर्वपदस्य लुम्वा भवति । त्तियः, देवियः, एवं देविकः, देविलः द्वितीयास्वरादूर्ध्वम् । इति लुकि सत्याम् । 'हस्तेऽये यथायोगं कबादयो वाच्या इस्वः परः पटकः । एवं पुस्तककम् । वैकाई द्वयोनिर्येि उतरः । ७।३ । १२ । समुदायादेकदेशो नातिगुणक्रियाद्रव्यर्बुद्धया पृथक् क्रिय- माणो निर्धार्यः । द्वयोरेकस्मिन् निर्धायऽये एकशब्दाद् इतरो वा " --

·(२४०)
भवति । भवतोः एकतरः का पटुर्गन्ता मैत्रो दण्डी वा, पो
एककः।
यत्तत्किमन्यात् । ७।३।५३ ।
एभ्यो द्वयोरेकरिपन् निर्यिऽयं वर्तमानेम्यो डतर प्रत्ययो
भवति । यतरो भवतो कठः ततरो भवतोः पटु । कतरो भवतो
गन्ता । अन्यतरो भवतो देवदत्तो दण्डी वा ।
बहूनां प्रश्ने डतमश्च वा । ७।३। ५४ ।
बहूना मध्ये निर्धार्येऽथें वर्तमानेभ्य एभ्यो इतमो वा भवति,
डतरश्च । यतमो यतरो वा भाता कउम्ततमानतरो वाऽऽगच्छन्तु ।
कतरः, कतमः, अन्यतम , अन्यतर | पक्षे यक, सका, क्का,
अन्यकः ।
। इति तद्धितप्रकरणं समाप्तम् ।
A इति पूर्वार्धः -
.

·अहम्
धमदीपिकाव्याकरणस्य
सूत्रानुक्रमणिका-
(पूर्धिस्य)
।
अ
अ.
पा.
४
अं अ. अनुस्वारविमर्गी
२
अंभ-क) पशपसाः शिट् । १ । १ ।
अ.स्यान्नः
२२ । १६४
अक्ष्णोऽप्राण्यहे
अगोपे प्रयमोऽशिटः
अच
अच् च प्राग दीर्यश्च
।२।१ । १०४ ।
मनाते नाम्नो-येकेठ वा
२६ । २३९
अनादे
अधः
भयोऽन याम् । । ४ । २ ।
मणनेपेकणून अन्नन्दिताम् । २।४ । २० । १०३
.

·(२) पा. अत इञ् . अनच अ. सू. पृ. भन स्यादौ नसूभ्याम्ये १ । ४ । 1६।१।. ३१ । १६६ अतः स्यमोऽम ४९ अतोऽति रोरुः २० । २२ अतोऽनकस्वरात् ६ । २२१ अतोऽहम्य ४९ । २०६ अदमो दः सेस्तु डौ । २ । १ । ४३ । भदीर्वाद विरामैकव्यजने ३२ । अदूरे एनः । ७ । २ । १२२ । २३२ अदेतः स्यमोटर ४४ २८ अदोमुमी अघरापराचात् । ७ । २ । ११८.। २३१ अघण्तस्वायाशस: अधावविभक्तिवास्यमर्थवन्नाम । १ । १ 1, २७ ! भवातूदितः । २ ।। अधेः शीड्स्याम आधारः २० । १२१ अध्यात्मादिभ्य इण् । ३२ । ९७ - अनरू अनइहः सो ५६ ·अनतो लप अ. पा ५९. ५० । ७ । २ । १०१ । २२९ अनद्यतने हि भनवर्णा नामी अनाड्याडो दीर्वाद वा छ अनामस्वरे नोऽन्त अनाम्न्यद्वि प्रप अनितम्यणपवादे-त्र्य १८ 1६ । ४ । १४१ । २०१ जनो वा सन् मरे अनोऽस्य । ३ । २ । १२९ । १३९ अन्यो पोपवान् -अप ८८। अपञ्चमान्तम्यो धुट ३ अपायेऽवधिरपालानम् । २ । २ । २९ 1 ११८ अपोट में । २ । २ । अपो ययोनिमतिचरे अप्रयोगीत अभ्यम् भ्यम ।२ । अभ्वादेरत्वम सौ अमन्ययीभावम्यानोऽपञ्चम्या । 13 . 11 ० ।

·(४) अ. पा. अमा त्वामा अमूर्धमस्तकात्-कामे अमोऽधिकृत्य ग्रन्थे अमोऽन्तावोऽधसः । २ । १ । २४ । । ३ । २ । २२ । १५६ । ६ । ३ । १९८ । १९१ ७४ । १८६ अमौ मः म ४ । ३९ । न्त् च अयमियं पुस्त्रियोः सौ । २ । १ । ३८ । भरीहणादेरका भर्मनश्चनु-चौ । ७ । २ । १२७ । २३२ अरोः सुपि : अहौंच अर्हतस्तो । ७ । १ । अहम् अलान्याश्च कटो रजसि अल्पयूनोः कन् वा अवक्रये अवयवात् तय । ७ । १ । १६१ । २१५ अवर्णभोभगोऽवोटुंगमन्धिः ।। ३ । २२ । २२ अवर्णस्यामः साम् भवर्णव्यैवर्गादिनदोदर अवात् फुटारयावनने । ७ । १ । १२६ । २१२ ३३ । २३७ ·(६). . अ. पा. पृ. अवृद्धहणति गहों ३४ । २९६ अवैः संघातविस्तारे कटपटम् ७ । १ । १३२ । २१२ अर्दग्धे सोन्दूसमरीमम् २ । अव्यनात् ध्यपू २८ । २०६ अध्ययम्य अव्ययस्य को द्च अधन्यादेरिवण ९७ । १८० अष्ट औःशमोः ।१।४ । असत्त्वे उसेः १०।१५५ अप्सदिवामन्त्र्यं पूर्वम् अमुको वाऽकि अस्तपोमायामेधात्र नो विन् । ७ । २ । ४७ । २२४ मस्मिन् २ । २३५ अस्यायत्तत्क्षिपकादीनाम् अस्वयम्मुवोऽव् ७० । १६३ भहरादिभ्योऽन् ८७ । १७९ । २ । १.. -७४ । २१ आ भाल्यातयुपयोगे आदाजधौ ७३।१२६ ७. 1, १२ ·अ. पा. सू. पृ. आत् यायद्वितीयशपसा अघोपाः आद्यादिभ्यः ८४ । २२६ आ द्वन्द्वे ३९ । १५३ आ ढेरः । २ । १ । ४१ । आपो डितां यै यास् यास याम्। १ । ४ । ४३ • आम आकम् आमन्त्र्ये ३२ । ११२ ४८ । २२४ आमो नाम् वा आ रायो व्यजने आर्यक्षत्रियाद् वा आही दूरे । ७ । २ । १२० । २३२ १ . आमयाद् दीर्वश्च इचापुंमोऽनिक्याप्परे इतोऽतः कुत किमोनुरिय किय् नास्य समदमोऽभयत्र तोश्रीदूत् इन का । २ । ४ । १०७ । १०१ । ७ । २ । ९० । २२७ ७ । १ । १४८ । २१५ । ७ । ३ । १७० । ११ ·- अ. पा. सू. . ७९ । । ७ ।१ । १७४ । २१८ ९ इन् डीस्वरे लुक् इन्द्रियम् इन्द्रेच इन्हन्धुपार्यम्णः शिष्योः ई. इंटी था ईश्वावपूर्णल्यानव्ययस्य ईदूदेद् द्विवचनम् ईयः ईयसोः ई: पोमवरणेऽ । २ । १ । १०९ । । ४ । ३ । १११-१२२२ . . २८ 1..२०५ । ७ । ३ । १७७ । १६१ ४२ । १५४ उः पदान्तेत उतोऽनडुश्चतुरो वः उतोऽप्राणिन:- उत्करादेरीयः उन्साइरन् । उदच उदीच उदितगुरोर्माधुरतेऽन्दे उपक्षाने उपमान सामान्यः १९ । १११ .

·अ.
उपमेयं व्याघ्राथैः साम्यानुफ्तौ । ३ । १ । १०२ । १४०
उपान्वध्याड्वसः
२१ । १२१
उप्ते
उवर्णयुगादेय.
उष्ट्रादकल
३० । २०५
ऊर्णाहशुभमो युस्
ऊर्बाद रिरिष्टातापश्चात्य
१७ । २२२
। ७ । २ । ११४ । २३१ ।
.
३९
ऋपू पथ्यपोऽन्
ऋते तृतीयासमासे
ऋने द्वितीया च
ऋतो
ऋतो वा तौ च
ऋत्यारुपमर्गस्य
ऋत्विन दिश-प्णिहो ग. । २ ।।
ऋदुदितः
ऋदुदित्तरतम-हस्वच
ऋदुशनसरुदंशोऽनेहसश्च सेहः। १ । ४ ।
ऋवर्गोवर्ग-टुक
७३

·(९) भ. पा. पृ. ऋश्यादेः कः पिवृष्ण्यन्वक्कुरुभ्यः सू. ९४ । १८० स्तयोः लतः ल ऋलभ्यां वा ११ सूदन्ताः समाना. ७७ ] ए ऐ ओ औ सन्ध्यक्षरम् एकद्वित्रिमाना इस्वदीर्घप्लुता' । १ २ एकात् सचाम्य । ७ । २।१११ । २३० एकाप चानकं च २२ । १४५ एतदृश्य व्यञ्जनेऽनग्नन्समासे । १.। ३ । २३ एदापः ४२ । एदेतोऽयाय २३ । एट्रोतः पदान्तेऽस्य लुक् एदोम्यां इसिसो ः ।१।४। ३५ । १३ एद महुस्मोसि । १ । ४ । २७ ·अ. पृ गुणोऽरेदात् गोत्रोक्षवत्सो-दक १२ 1 १७३ गोस्तत्पुरषात् । ७ । ३ । १०५ । १५७ गौणात् समया-द्वितीया । २ । २ । गौरादिभ्यो मुख्याद डी १९ । १०४ हमन् २५ । २२३ ग्रामजनबन्धुगनसहायात् तल् । ६ । २ । २८ ।-१७४ " * घ योपवति २२ । २ । १ । उसेश्चात डमोऽपत्ये उस्पृक्त कृता डित्यदिति डिडी । ३ । १ । २८१६३ ४९ । १४० २३ । ३२ २५ ॥ २९ २३ । - के. स्मिन् डेडसा तेमे डेडस्योर्याती कूणो कटावन्तौ शिटि नवा याप्त्यूड. .

·(१५) 'पा. अ. ।२।१। चनः काम् पस्ने सद्वितीय . २० चतुरः चतुर्थी . . ।'२ । २ । चतुर्थी प्रत्या ७० ।.१३६ चन्द्रकान् काले लुपु सप्रयते। ६ । २ । चरति । ११ । १९३ जवादषहः समाहारे ९८ । १५९ घादयोझाव चादिः स्वरोऽनाह चाय द्वन्द्वः सहोती । ३ । १ । ११७ । १५० पाहहदैवयोगे २९ । चिरपरुत्परारेस्त्नः --- ३ । १२२ । १८९ नयिनि च . जराया जरम् वा जस . जस्येदोत् नस्विगेयं वाऽऽमन्व्ये २९ । २ ।। २२ । २६ 1 ·अ. पा. पृ. जातमहवृद्धादुरणः कर्मधारयात्। ९५ । १५८ जातेरयान्तनित्यनीशूद्रात् । २ । ४ । जातेरीयः सामान्यवति । ७ । ३ । १३९ । १४९ ९२ । १६९ जातौ राज्ञः - २४ । ३२ २१ टः पुंसि ना टाडसोरिनल्यौ टाइयोसि यः टादौ स्वरे वा टौस्यनः टौस्येत् ।१।४ । ९२ । ४० ४२ डतिष्णः संख्याया लप डत्यतु संख्यावत् डित्यन्त्यस्वरादेः ५४ । ३६ ३९ । ३६ ड्नः स. सोऽश्य २२ दस्त ण णपमसत् परे स्यादिविधौ च । २ । १ ।

·१७) . ता आग पा. . तदन्न पदम् ७० ततो हरचनुः तत्पुरुष कृति २० । १५५ तन्न ५३ । २०७ तत्र तलपक्रीनसमूत्र ९४ । १८७ तत्र नियुके ७४ । १९७ तत्र माघी १५ । २०५ तमाघीने 1७ । २ । १३२ । २३३ तत्रोधी पाग्रेभ्यः तदयाम्नि २० । २४ तदयाधन दरम्य पश्यम् ५१ । १९६ रदाय मनानं तारकादिम्प सः। ७ । १ । १३८ । २१३ नदम्गायम्मिमिति मतुः तद से परे पादायां द পরিবাের । २ । १ ॥ ९२ । १९५ तद्धितः परद्धि-विकारे ११४ तदिनाघोगन-मया: तदिनोगादिः १ । ११२ तददायुष्यशेमापविनाशिषि ।२ । २ । ६६ । १२७ ·(१८) अं. पा. तयुक्त हता . तदति घण । ७ । २ । १०८ । २३० . तद् वेत्त्यधीते तमर्हति । ६ । ४ । १७७ । २०३ तं पचति द्रोणाद् वाञ् । ६ । ४ । १६१ । २०३ तं माविभूते । ६ । ४ । १०६ । २०० तरति नव मम डसा ९० तवर्गस्य श्चवर्ग-चटवर्गों ६० । ११ तस्मै भृताघीप्टे च । ६ । ४ । १०७ । २०० तस्मै योगादेः शक्त ९४ । १९८ तस्मै हिते 1 ७ । १ । ३५ । २०५ नस्य ५४ । २०७ नस्य वापे । ६ । ४ । १५१ । २०२ तस्याहे क्रियायां वत् ५१ । २०७ तस्येदम् । ६ । ३ । १६० । १९० नादथ्ये । २ । २ । ५४ । १२६ ताभ्यां वापू डित् तिरसस्तियति । ३ । २ । १२४ । ७१ तिलादिभ्यः स्नेहे तैम: । ७।१।१३६ । २१३ तीयशनवीनात् कृगा कृषौ हाच। ७ । २ । १३५ । २३३ न ·: . तीय हिरकायें वा तुभ्यं मा डया तुल्यस्यानास्यप्रयत्नः स्वः तृणादेः सन् . तृतीय-तृतीयचदथें १९ । तृतीयम्य पन्चमे नृतीया तत्वनैः सन्नदला यय-खल्यस्य । २ । २ । ९० । १२४ तृवसनन-फुट्यार तेन उन्ने स्थ । ६ । २ । १३१ । १७२ तेन नितनयद्दीव्यत्खन २ । १९२ तेन निवृते च ।६।२।१।१७७ तेन प्रोको ।। ३ । १८१ । १९० तैन वित्ते चन्चुचणौ । ७ । १ । १७५ । २१८ तेन हस्ताद् यः ।६।१ । १०१ । १९९ तो मुमो व्यञ्जने सो ।१।३ । १४ । १८ तः सोम: स्थदादिः त्पदामेनदेतदो-अत्यन्ते त्यादिमादेः खरेप्यात्यात् पूर्वो। ७१३ । २९।२३० त्यादेश प्रशस्ते रुप । ७ । ३ । १० । २३८

·(२०)
अ.
.
पा.
पुनतोः पोऽन्तश्च
३३ । १७६
त्रिचतुरस्तिसृचतसृ स्यादौ
त्रिशशितेर्डकोऽसंज्ञायाम् ।। ४ । १२९ । २०१
वेस्त च
त्रेस्त्रयः
व्यन्त्यस्वरादेः
त्वमहं सिना प्राक् चाकः । २ । १ । १२ ।
त्वमौ प्रत्ययोत्तरपदे चैकस्मिन् । २ । १ । ११ । ८९
थोन्थ्
दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्य
१३ । १८४
दक्षिणोत्तराच्चातम् । ७ । २ । ११७“। २३१
दध्यस्थिसाथ्यक्ष्णोऽन्तस्यान् । १ । ४ ।
दन्तपादनासिका-शक्न वा । २ । १ । १०१ ।
दामः सम्प्रटानेऽधर्म्य आत्मने ।। २ । २ ।
५२ । १२२
दाम्नः
। २ । ४ । १० । १०३
दिगादिदेहांशाद् यः
३२ । १८५
दितेश्चैयण या
दिव औ सौ
। २ । १ ।११७ ।

·पा. है. ४२ ? ६९. । । २ । १ । ९५ । ६ । २ । १०१1१७३ दिवो द्यावा दीर्घा द्याव्यञ्जनात् सेः दीर्घा नाम्न्यतिसूचतसृपूः हत्पुनर्वकार्मुकः दृश्ययधिन्वायाम् दृष्टे साम्नि नाम्नि देवना दो मः म्यादी दोरीया युनागपागुस्तानीचो यः द्वयोर्विमन्ये तस्स ममाहारात् द्विगोरतरत्ये वृद्धिः द्विगोरननोऽ द्वितीया खट्ना पे द्विनिचनुरः मुन् मिनेनौ वा द्वित्वेनोऽन्युपरिमिः द्वियं वाम्-नी द्विपदाद् धर्मादन् ३२ । १८५ द्विगोः २२ 1 १०२ २४ । १६५ । ७ । ३। १४ । १२४ ९९ । १३३ । ७ । २ । ११० । ७ । २ । १०७ । २३० ३४ । ११६. । १ । १४१ । ११५ ·(२२) अ. पा. - द्विपो वाऽतशः सू. ८४ । १२४ द्विस्वरादनद्याः द्वेस्तीयः ।६ । ३ । ३२ । १८५ ९ । २०४ घनगणालब्धरि धनादेः : पत्यु धर्माधर्माचरति घवाद योगादपालकान्तात् धातोरिवर्णो-स्वरे प्रत्यये धुटस्तृतीयः । २ । १ । . . नखमुख दनाम्नि नखादयः नजत् जययात् सङ्ख्याया डः न नसुव्युपत्रेश्चतुरः । २ । ४ । । ३ । २ । १२८ । १३८ । ३ । २ । १२५ । १३८ । ७ । ३ । १२३ । १६० । ७ । ३ । १३१ । १६० नहादिभ्य आयनण द्यादेरेयण २ । १८३ ·भ. पा. पृ. न नाडिदेत् ३४ नमकस्य शिः न प्राग्जितीये स्वरे ।६।१ । १३५ । १६५ नवभ्यः पूर्वेभ्य इ-वा न वमन्तसंयोगात् ন হার, न स्तं मत्वर्थ २३ । २२० नहाहोती ८६ । नान्यत् नाप्रियादौ नाम नाम्नकाव्ये समासो बहुलम्। ३ । १ । १८ । १२९ नामध्ये ९२ । नामरूपभागाद् धेयः १६८।२३५ नामिनो लुगू वा नाम्नः प्रथमैकदिवही गाग्नि ९५ । २२० नाम्नो मोऽन्हा ५९ गाभ्यन्नस्याक्वर्गात्-न्तरेऽपि । २ । ३ । १५ । २८. नावादरिक्त । ७ । २ । ३ । २२० 1 ७ । ३ । १२३ । १६० नाम:

·(२४) पा. . . . निन्द्ये पाप निय आम् अ. नाताननि तद्वतो-मटम् । ७ । १ । १२७ । २१२ नासिकोदौष्ठ-कण्ठात् ३९ । १०७ निकटादिषु वसति नित्यदिद्विस्वराम्बार्थस्य हस्यः। १ । ४ । ४३ ! ४३ नित्यमन्वादेशे २५ । ९४ नित्य प्रतिनाऽल्पे नि दीर्यः । १ । ४ । ४९ ४ । २३६ । १ । ४ । ६१ 1. ३७ नियुक्तं दीयते निवृत्त निवृत्त अधुनादः २० । १९३ निवासादरमवे इति देशे नाम्नि। ६ । २ । नीलपीतादक ४ । १७१ नुर्वा ४८ । नदेतुभ्यो रूप्यमयटी वा नृनः पेषु वा नेमार्थप्रथम-कतिपयस्य वा नेरिनपिटकाश्चिचिचिकश्चास्य । ७ । १ । १२८ । २१२ । ७ । ३ । २९ । २२३ or नगादः

·पा.
नोपसर्गात कुटुहा
.
२८ । १२७
१३ । १०३
नोपानयत्रतः
नोऽप्रशानोऽनुम्बारा-परे
नः शिन्न्
न्यायादेरिकण
न्यायाांदनपेते
समहतो
१३ । २०५
।१ । ४ ।
प
पतिपस्यमृगार्थाद प्रति
२१ । १९४
पन्चको वर्ग:
३
पन्चतोऽन्यादर-दः
पञ्चमी भयायः
पन्चम्यपादाने
पन्चसर्वविधान्मनात् कर्मधारये । ७ । १। ४१ । २०६
पतिरानान्तगुणाकर्मणि च
पतिवन्यन्तर्वत्न्यो -योः
पयिन्मदिनुभुक्षः सौ
पदनमशिक्षामीमांसासाम्नोऽः। ६ । २ । १२६ । १८१
पद

·(२६) अ. OF पा. पदाागविमवत्यै-बहुत्वे २१ । ९.३ पदान्तादृवर्गादनामनगरीनवतेः । १ । ३ । पदान्ते पन्थ्यादेरायन ८९ । १७९ परतः स्त्री पुंवत च्येकार्थेऽनूड् । ३ । २ । ४९ । १४२ परदारादिभ्यो गच्छति परस्परान्योन्ये-पुसि परास्मभ्यां डे १७ । १५६ परावरात् स्तात परिवाऽस्य स्यात् ३८ ।.२०६ परिणामिनि, तदथें परिपन्थात् तिष्ठति च ३२ । १९४ पर्यमेः सर्वोभये पशुभ्यः स्थाने गोष्ठः । ७ । १ । १३३ ।। २१३ पश्यद्वादिशो हायुक्तिदण्डे । ३ । २ । ३२ । १५६ पाध्यशूदस्य । २ । १ । १४३ । १५२ पितृमातुर्व्यडुलं भ्रातरि ६२ । १७६. पीस्वादेः कुणः पाके ८७ । २११ पुमोऽशिट्यपोपेऽख्यागि र पुंवत् कर्मधारये ५७ । १५०

·(२७)
पा.
पाट् वा
पुरुषः स्त्रिया
अ.
पृ.
पुंमः
मो. पुमन्स्
पुष्पात् धनहितवयविकारे चैयम्। । । २ । २९ । १७६
६० । १०८
।३।१।१२६ । १५२
पूतनपात्रप्यग्नि-दादौ च । २।४ ।
पूर्वापराघरोतरा-धम् । ७ । २ । ९८ । २२८
पूर्वावराघोम्योऽपाम् । ७ । २ । ११५ । २३१
মৃনাহুতাবাগোর নন
८३ । १८३
पर नाना पञ्चमी च
३९ । २०८
पृवादरिमन् वा
पृथ्वीमध्याद् मध्यमश्वाम्य
६१ । १८५
पौत्रादि वृद्धा
प्रकारे नातीपर
प्रकारे पा
। ७ । २ । १०२ । २२९
प्राने मपट
प्रट तम्
महादिभ्योऽ
प्रतापोदानावरे
प्युश-मनोर

·(२८) प्रथमोतं प्राक् अ.. पा. पृ. प्रज्ञाश्रद्धा वृत्तेर्णः ३३ । २२४ प्रतिपरोऽनोरव्ययीभावात् प्रथमादधुटि शश्छः । ३ । १ । १४८1१३१ प्रमवति । ६ । ३ । १६७ । १९० प्रभूतादिभ्यो ब्रुवति ४३ । १९५ प्रभृत्यन्यार्थदिक्शब्द-दितः । २ । २ । ७५ । १२३ प्रमाणाद् मात्र प्रमाणीसडूख्या : । ७ । ३ । १२८ । १४८ प्रयोजनम् । ६ । ४ । ११७ । २०० प्रशस्यस्य श्रः ३४ । २३६ प्रहरणम् ६२ । १९७ प्रागिनाट् । २ । १ । प्राग् निनादण् प्राणिनूर्याशाणाम् । ३ । १ । १३८ । १५२ । ७ । ३ । १११ । १५९ प्राण्यहादातो लः । ७ । २ । २० । २२२ प्राण्यौपधिवृक्षेभ्योऽययये च ३१.1 १७५ । ३ । १ ।.६३ । १३३ प्रियसुखादानुकूल्ये । ७ । २ । १४० । २३४ प्राणिन उपमानात प्राप्तापनी तयाच्च ·(२९) अ. . प्रियस्थिरस्फिर-वृन्दम् प्रेक्षादेरिन् मोकात् सू. पृ. ३८ । २०८ ६ । २ । १२९ । १९१ प्टतोऽनिती फळबच्चिनः : । ७ । २ । १३ । २२१ य ८६ । १७४ नद्रादेर्यः बहुप्रीः बहूनां प्रभवा बवापार्यात्-प्शस् मादान्तिकयोः साधनेदो ब्राह्मणमाणववाडवादयः ५४ । २४० । ७ । २ । १६० । २३४ ३७ । २३७ मक्ष्यं हितमस्मै मनति मनुसन्ध्याकम् मरतोरिकगीयमो । ६ । ३ । १०४ । १९२ ८९ । १८७ ३० । १८४ ·(३०) पा. • मक्त्वायुष्मदीर्घायु:द्ि मवे भागिनि च प्रतिपर्यनुभिः मावघनोऽस्यां णः मावे स्वतलो मिप्त ऐस् भृतपूर्व चरट भूटुक् चेवर्णस्य भृग्वगिरस्-गोतमात्रेः भ्रूश्नोः भ्वादेर्दादेः । ७ । २ । -९१ । २२७ । ६ । ३ । १२३ । १८९ 1 २ । २ । ३७ । ११६ । ६ । २ । ११४ । १७९ ५५ । २०७ २ । २७ ७८ । २२५ 1 ६ । १ । १२८ । १७० मध्यानमः मध्वादिभ्यो र मध्वाः मनयवलपरे हे . । ७ । २ । २६ । २२३ । ६ । ३ । ७६ । १८६ मनोरौ च वा मनोर्याणौ पश्चान्तः -मनः ।।२।४ । १४ । १०३ ·'(३१) . पा. मन्तस्य युवावौ द्वयोः . मनपर्वगस्तः मातृपिनुः समः १५ । २२१ । २ । ३ । १८।१६८ ९० । १६८ । ७ । १ । १४५।२१४ । ६ । ४ । १६९ । २०३ ९४ । २१९ मातृपियादेवणीयौ मानद मानम् 'मानात संशय टुप् मावर्गान्तोपान्ता-वः मामनिशामनम्य-वा मुहहष्णुहप्णिहो वा मूल्यैः की मेगरपाद् नवरः मोनो म्बोध मोऽवणाय म्नां वर्गऽन्त्योऽनदान्त ६ । ४ । १५० । २०२ ४१ । २२४ ६७ । य ८७ 1 यननमृमरानभ्रान-शः पः । २ । १ । यज्ञानां दक्षिणायाम् ९६।२८४ यनमोऽश्यापर्णान्तगोपवनादेः । १ ।१ । १२६ । १६९ ·(३२) 7 भ. पा. सू यभित्रः यत्तत्किमन्यात् ५३ । २४० यत्तकिमः सख्याया डतिर्वा । ७ । १ । १५ ० । २१५ यत्तदेतदो डावादिः । १ । १४९ । २१५ यथाऽपा ४१ । १३२ यद्भावो भावलक्षणम् । २ । २ । १०६ । १२० यदैस्तद्वदाख्या ४६ । ११८ ययो चलुक । ७ । १ । १६४ । २१७ यरलवा अन्तस्थाः यवयवकपष्टिकादयः ८१ । २० यस्वरे पादः पदणिक्यधुटि । २ । १ । १०२ । यानदियत्त्वे युजच्क्रुञ्चो नो डः । २ । १ । ७१ । युजोऽसमासे गुनादरण ६७ । २०९ युष्मदस्मदोः । २ । १ । युष्मदस्मदोऽप्सोमादिस्यादेः ३० । २३८ ।६।१ । १३७ । १७० यूयं वयं जप्ता १३ । ८९ योग्यतावीप्सार्थानतिवृत्तिसादृश्ये। ३ । १ । । ७ यूनि लुप् ·(३३) पा. पृ. योद्धप्रयोजनाद् युद्ध योपान्त्याट् गुरूपोत्तमा दकन् । ७ । १ । ७२ । २१० प्युवर्णाजवादेः ६९ । २०९ वः पदान्तात प्रांगदौत र रसदुन्छतोः ३० । १९४ स्थवदे स्पृवर्णानो ण एक-शसान्तरे । २ । ३ । रागाहो रक्त रामन्सखेः १०६ । ११७ राष्ट्रक्षत्रियात्-दिरञ् ६ । १ । ११४ । १७० ट्रिनहादिम्य ६५ । १७७ ४४ । १८५ रुचिकलुप्यर्थधारिमि -मणेषु । २ । २ । ५५. १२३ रोगात् प्रतीकारे ८२ । २२६ रो रे टुग् दीयादिदुत. २२ रोर्य २३ -- -- लक्षमवीपयेत्यभूनेम्वमिना 3 । २ । २ । ३ । ११६ -- ·(३४) अ. पा. पृ. लघ्तक्षरासखी-मेकम् साक्षारोचनादिका २ १७१ लि लौ C लुगस्यादेत्यपदे लुगातोऽनापः लोमपिच्छादेः शेलम् लोम्मोऽपत्येषु २२ २८ । २२३ । ७ । २ । य -- वत्तस्याम् वयसि दन्तस्य दतः वयस्यनन्त्ये वराहादेः कण वरुणेन्द्र-चान्तः वर्णादब्रह्मचारिणि वर्णाव्ययात् सरूपे कारः वर्षाकालेम्पः वहति रथयुगप्रासङ्गात् ९५ । १८० ६२ । १०४ ६९ । २२५ । ७ । २ । १५६ । २३४ ८. १८६ २ । २०४ २४ । २२३ वाच आलाटी । ७ । २ ।

·(३६)
६२ ।
६२
वाऽद्रो
मान्यतः मांयादौ सरे
वा पादः
या बहुप्रीहेः
শিলিবিয়ঃ
S৪
वा युष्मदस्मदो-ममकम्
२२ । १२२
।२।१।
वारे कृत्वम्
। ७ । २ । १०९ । २३०
बाः शेपे
वाऽटन आः स्यादी
६२ ।
३० ३ १७९
। ७ । २ । १०६ । २२९
। ७ । २ । १६९।२३५
बाहर्पत्यादयः
विकारे
विचानेच
विष्यत्पनन्येन
विनयादिभ्यः
विना ते तृतीया च
विमक्तिममीप-व्ययम्
विरामे वा
विरोधिनापद्रव्याणां-वैः
विशतेस्तेदिति

·पा. पृ. रविंशत्यादेवी तमट् । ७ । १ । १५६ । २१६ विशेपणं विशेष्येणै-श्च ९६ । १३९ विशेषणसदिसंख्यं बहुबीहो । ३ । १ । १५० । १४६ वृद्धस्य च ज्यः वृद्धाद् यूनि ३० । २६६ वृद्धिरादौत् वृद्धिः स्वरेष्वादेणिति तद्धिते । . वृद्धन १८४ वृद्धो यूना तन्मात्रमेदे । ३ । १ । १२४ । १५१ वेतनादेविति वेदमहश्रुतावायुदेवनानाम् वेयुवोऽस्त्रियाः देविस्तृते शालशङ्कटौ । ७ ।। १२३ । २११ । २ । २ । ८५ । १२५ वैकाद् द्वयोर्निर्धायें डतरः ६२ । २३९ । १ । १४२ । २१४ वोशनसो नश्चामध्ये सौ वंशादेर्भाराद् हरवहदावहत्तु । ६ । ४ । १६६ । २०३ पश्यन्यायोनात्रो-युवा व्यञ्जनस्यान्त ई: । ७ । २ । १२९ । १३३ ४७ वैकत्र द्वयो बोच दन्नट् द्वयसट ·(३७) न्यजनेभ्य उपसिक्के भ. पा. स. १ प. व्यत्यये लुग् वा स्याती सात व्याश्रये तमः २१ । ७ । २ । १३० । २३३ ८१ । २२६ व्याहरति मृगे घोहयर्थतुन्दादेरिलच ब्रीह्यादिभ्यस्तो ९ । २२१ ५ । २२० शालादेर्यन. चावपट्नम--स्वधामिः .पसे, शपत वा शसोऽना सश्च नः पृसि २७ । १८४ ६८ । १२२ २६ शसो न शाक्टशाकिनी क्षेत्र शिखाटिभ्य इन् शिखायाः शिल्पयोपात शिइहेऽनुम्वार. शिसम् ४ । २२० ७६ । १७७ । ६५। ६७ । १९ ·अ. पा. पृ. ९२ । २११ । ७ । ३ । १७५ । १६१ । २ । २ । शिवारण शीतोष्णतृषादालुरसहे शीलम् शेषाद् चा शेपे शेपे शेपे टुक् शोभपाने श्रवणाश्वत्थान्नाम्न्यः निनादिभिः श्वन्युवन्मघोनो-व उः श्वसनादिः । ६ । ४ । १०२ । १९९ ८ । १७२ ८४ । १८६ प पद्कतिकतिपयात् घट् पष्ठी वाऽनादरे पप्ठ्ययत्नाच्छेपे षष्ट्यादेशमङ्ख्यादेः पच्या घम्य पष्टया स्प्यप्-परटौ । ७ । १ । १६२ । २१७ । २ । २ । १०८।१२८ ७६ । १३६ '५० । १९६ ८० । २२६ । ७ । २।

·(३९)
पा.
पप्ठ्याः समूह
पितर्गस्य
६४ ॥
Aणः स्वाई
मस्यावरेय
८८1१७९
सस्युरितोऽशवित्
। १ ।।
सहस्यात् ने
।६।२ । १२८ । २८१
सम्न्याश्चागतिटः कः ।६।१ । १२० । २०१
सन्यात कपूण्य-प्रेत् । ७।३ । ११९ । १९०
मन्यादेगनाद क्यसि
सस्याना नाम्
मद्यापूरण इट
सइयाया घा
सण्या ममाहारे प-यम्
सम्पासम्पदाद मावर्मातरम।।।।।
तर्मयादि वीमायां शम् । ७ ।
सन्ना दुर्दा
मदानुनदानविदानीमहि । ७ । २ 1: ९६ । २९८
मयोऽपापरहित
सादी

·(४०) समर्थः पदविधिः पा. सविण्हे वयःस्थानाधिके जीवद्वा । ६ । १ । सपूर्वात प्रथमान्ताद् वा सप्तमी चा विमागे निर्धारणे । २ । २ । १०९।१२० सप्तमी शौण्डाये ८।१३७ सप्तम्यधिकरणे 1 २ । २ । ९५ । ११९ सप्तम्या: ९४ । २२८ पमयात् प्राप्त: J४ । १२४ । २०० ।४ । १२२ । १२९ समासादमोड: २६ समानानां तेन दीर्घः समानानामनैकः शेपः । ३ । १ । ११८ । १५१ समूहात् समते ४६ । १९५ सम्प्रोन्नेः संकीर्ण-समीपे ७ । १ । १२५ । २१२ सम्रानः क्षत्रिय सर्यादिविष्वगवाद-न्यो 1 ३ । २ । १२२ । सदिः सर्वाः । २ । २ । ११९ । १२५ सदिः स्मस्माती सर्वोशसस्याव्ययात् । ७ । ३ । ११८ । १५९ सर्वोमयामिररिणा तमा । २ । २ । २९ सस्य शपो' ·पा. पृ. 1३।२।१२३ । ७२ ।६।३ । ११७ । १८८ ९८ । १७२ सहसमः सध्रिपमि सहस्तेन सहाय सोन्याय सहाय साधुपृष्यत्पच्यमान सायंचिरंप्राइमंगेऽन्ययात् मान्य पौर्णमासी सिद्धिः म्यांद्वादात मिष्मादिदमन्तुरुभ्यः मुतन्मादेरिन् मुपन्ध्यादन्यः मुफ्त्युत्पुरमर्गन्धादिद् गुणे मुस्नातादिम्यः पृच्छति मर्याद देवनायो वा सेनान्तकारलक्ष्मणादिन घ सोहः मोऽम्य ब्रह्मपर्वतद्धताः सोऽन्य मुम्यः संयं प्रात ये २१ । २२२ २ । ८४ । १७८ । ७।३।१४४.1 १४७ ४२ । १९५ ६४ । १०५ ७२ । संरक पाये ३ । १९२ ·(४२) + भ. पा. पृ. संसृष्टे स्यादिविमक्तिः २४ स्त्रिया डितां या दैदास्दास्दाम् । १ । ४ । २८ । सियां नृतोऽस्वखादेीः स्त्रियाः पुंसो द्वन्द्वाच्च ९६ । १५८ खियामधसो न । ७ । ३ । १६९ । १४८ स्त्रियाम् स्वीदून: ।१ । ४ । २९ । स्थूलदुरयुक्हस्व-नामिनः ४२ । ३३७ स्यादावसङ्येय. स्यादेखि ५२ । २०७ संस्ध्वस्क्यस्मनडुहो दः ५५ स्वतन्त्रः कर्ता २ । १११ स्वराच्छौ स्वरादयोऽध्ययम् स्वगदुतो गुणादखरोः । २ । ४ । स्वरेभ्यः स्वरे वा स्वरे वाऽनक्षे स्वागाद् डी तिश्चामानिनि । ३ । २ । २९ । ५६।१४३ ·(४३) अ. पा. स्वाद मिन्नी ।। २ । ४९ । २२४ ९८ । १२१ १० १२ । स्वामीश्वगधिपति-प्रसूतैः स्वरस्वर्यक्षौहिण्याम् स्सटि समः ह हनो नो घः हरमुस्तहादेः हल्सीरादिक हिनादिमिः हिमादेशः सहे हेतुस्त करणेत्वम्मृतलक्षणे हेतौ संयोगोताते हेत्व तृतीयायाः हो घुट्पदाने इस्वम्य गुणः । २ । १ । ११२ । २३ । १९४ । २०४ । । ४ । १६३ । २०२ । २ । २ । ११८ । १२५ स्वाद् मनो द्वे वापध २७ धमंदीपिकायाः पूपित्य एवानुपमणिका समाता।

·पूर्वार्धस्य शुद्धिपत्रकम्। अशुद्धम् सम पृ. पं. १० १ चवर्ण दीवः स्वर- -वर्णस्य वाक - शुद्रम् सद्भ चवर्ग दीर्घः स्वैर- -वर्णम्य वाक् वाइ वर्तमानान् ८ १२ १४ ? वर्तमानात तन तत् स्पात वनमानय स्यात् वर्तमानस्य टे: सकार: ३ बारित मशः पवार१. कोक्तिः रगना ·अशुदम् शुद्धम् पं. पृ. २२ अघोर अत्र अघोर अत्र ६ . पर्वः क्रोट्वोः १९ २० १ तचोऽमावाद् "धति श्रिय श्रिय १।१।२७॥ पूर्वः क्रोष्ट्रोः क्रोष्ट्वोः तृचोऽभावाट धृति श्रियं श्रियै भ्रूः भ्रवः भ्रूभ्यः प्रियाष्टाः प्रियाष्टान: ७ २ ४८ भ्रवः भ्रभ्यः ६ १७ यत्र नसादेशः कीबन्ते दीघः ऋद्वद काय यवनी ७४ नसादेशः क्विाने दीर्घः ऋद्ि कार्य यवानी ३ १६ १०१ ·(१७) पं. शुदम् तुरंगमंग वाप्रमः पहप माथुर द्वितीयमार्यः प्रोन हद तम्या शुदम् तरमा वामगः পাথুথু द्वितीयामायः १२८ पुगेन दृर तम्या .. प्प. पाच्य भो १७१ १७७ समीप या ~ परनी पष्टपथ भूरे स्वादिः मपीर पा २०९ पुरणी पपय माय पपमेः पमः किणदिसले. स्पिादिमाये.

·। आम् ॥
श्रीप्रभुधर्ममूग्य।
ममो नमः
धर्मदीपिका
उत्तरार्द्धम् ।

·ईकारतो गकारतश्च धातोः कर्तर्यात्मनेपदं वा भवति । शेषात् परस्मै । ३ । ३ । १०० । पूर्वोक्तनिमित्तरहिता धातो: 'कर्तरि परस्मैपदं भवति । नवाऽऽद्यानि शतक्वसू च परस्मैपदम् । ३1३। १९ । सर्वाता विभक्तीनां मध्ये आद्यानि नव नव वचनानि शतृ- क्वसू च प्रत्ययौ परस्मैपदं भवति । पराणि कानानशौ चात्मनेपदम् । ३।३।२० । सर्वानां विभक्तीनां मध्ये पराणि नव नव वचनानि काना- नशी च प्रत्ययो आत्मनेपदं भवति । वर्तमाना- ति, तस्, अन्ति; सिव् , थस्, ध; मिव , वस्, ते-आते, अन्ते से, आथे, ध्वेप, वहे, महे । ३१३६' तिवादीनां वर्तमानाप्सन्ज्ञा भवति, केषांचिद् मते एषां सज्ञा स्ट् । प्रारब्धापरिसमाप्तो वर्तमानस्तदर्थाद् धातोर्वर्तमाना विधेया । श्रीणि त्रीण्यन्ययुष्मदस्मदि । ३।३ । १७ । सर्वासां विभक्तीनां त्रीणि त्रीणि वचनानि अन्यस्मिन्नर्थे युप्मदर्थेऽस्मंदथे च वाच्ये यथाक्रम भवन्ति । प्रथमपुरुष-मध्यम- पुरुषोत्तमपुरुष इति अन्य-युप्मदस्मदा यथाक्रमं नामान्तराणि । अन्यस्मिन् वाच्ये-स पचति, तो पचनः ते पचन्ति । युष्मदि- मस्।

·त्वं पचसि, युवा पचपः, यूयं पचय । अस्मदर्थे अहं पचामि,
आवां पचारः, वयं पचामः । एवं सर्वत्र । द्वयोः प्रयाणां वा
युगपट् योगे सूत्रापेक्षया पराश्रितमेव वचनम् स च त्वं च पचयः,
अत्र पचत इति न भवति, सूने गुप्मदः परपठितवन तदाधि-
तस्यैव द्विवचनस्य भवनात् । स च त्वं चाहं च पवामः ।
एफद्वियहुषु । ३।३ । १८ ॥
अन्यादिषु यानि त्रीणि श्रीयुक्तानि तानि एकद्विबहुप्चयेंषु
यथासंख्यं भवन्ति । अर्थादेकरिमन्नय एकवचनं द्वयोर्दिवचन बहुषु
च बहुवचनम् । 'भू सत्तायाम् '. मू इति परम्मपदिनो वातोः .
कर्तरि तिवादयो भवन्ति । तत्रैकवविवक्षायां भू+तिव् इति स्थित
वकारो विकार्यापः।
कर्तर्यनद्यः २ १३ १४ १७१ ॥
अदादिवर्माद धातोः कर्तरि शब् प्रत्ययो भवति शिति परे ।
संकारवकारौ शिद्विकार्याथी । भू+म+ति इति स्यिते---
गुणोऽदोत् । ३1३१२
अर् एत् ओत् एते प्रत्येक गुणसन्का मदन्ति ।
नामिनो गुणोऽविति । ४।३।।
किद्धिनिते प्रत्यये परे नाम्यन्तस्य धातोर्गुणों माति,
स चासन्नः। भो+म+ति अवादश माति । द्वित्वविवक्षायां मनुः
बहुत्वे मा अन्ति सुगस्यादन्पपई ' मन्ति । मध्यम
4-
.

·'चने भवसि, द्विवचने भवथः, बहुवचने भवथ । उत्तमपुस्पैकवचने भव+मि इति स्थिते-- मव्यस्याः । ४ । २। २१३ । घातोपिहिते वादी मादौ प्रत्यये परेडकारस्याकारो भवति । भवामि, भवावः, भवामः । अन्यपुरुपेऽन्यत्वं युष्मदस्मच्छब्दापेक्ष तथा च भवच्छब्देनोच्यमानो न युष्मदर्थः । भवान् भवति, मान्तौ भवतः, भवन्तो भवन्ति । विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नमार्थने ।५।४।२८। विधिः क्रियायां प्रेरणा, यस्याः प्रेरणाया प्रत्याख्याने प्रत्यवायस्तनिमन्त्रणम् , यस्यां प्रेरणायां प्रत्याख्याने कामचार- स्तदामन्त्रणम् , सत्कारपूर्विका प्रेरणा अधीष्टम् , संप्रधारणा संप्रश्ना, याब्धा प्रार्थनम् । विव्यादिविशिष्टेषु कर्तृकर्मभावेषु प्रत्ययार्येषु सप्तमीपञ्चम्यौ भवेताम् । सप्तमी यात् यातां युस् , यास् यातं यात, यां याव याम । ईत ईयाताम् ईरन्, ईथास् ईयाथाम् ईध्वम्, ईय ईवहि ईमहि । ३।३।७। यातादीनां सप्तमीसन्ज्ञा भवति, अन्येषां मते विधिलि- सन्ज्ञा । भव यात् इति स्थिते- यः सप्तम्या: ।४।२।१२२. अकारात् परस्य सप्तम्या याशब्दस्य इकारादेशो भवति ।

·.
* भवर्णस्येवणीदिना ' इति मोत् , मयेताम् । म+युम् इति
स्मिते-
याम्युसोरियमियुसौ । ४१२१ १२३ ।
अकारात् परयोर्यामियुसोर्ययासंख्यमियमियुतौ भवतः ।
मवेयुः । मवेः, मवेतम्, भवेत । भवेयम् , मवेव, मोम ।
"
-
पञ्चमी तुम् , ताम् , अन्तु; हि, तम् , त; आनि, आयू,
आमन् । ताम्, आताम्, अन्ताम् । स्त्र; आयाम, ध्वम्।
ऐ, आवहैन्, आमहैन् । ३।३।८।
तुवादीनां पन्चमीसन्ना भाति । कारा विकार्यार्थाः
मवतु।
आशिपि तुझ्योत्तातह। ४१२१ ११९ ।
आशीरर्थयोस्तृह्योस्तात वा मति । मातात्, माता,
मवन्तु ।
अतः प्रत्ययाल्लुरु।४।२।८५।
धातोः परो योऽदन्तप्रत्ययातस्मात् परस्य हेला भाति ।
भव, मत्तात्, मातम्, मवन । मानि, भाव, भाम पर
मवानि, अन्तर+मानि इति स्थिते-
अदुरुपसर्गान्तरो गहिनुमीनानेः ।२।३१७७ ॥

·तुर्वनितोपसर्गस्यादन्तःशब्दशाच्च रपृवर्णात् परस्य गोपदै-
शस्य धातोः हिनुमीनानीनां च नकारस्य णो भवति । प्रभवाणि,
अन्तर्भवाणि । दुर्वर्जनात् दुर्भवानि । मनि+भवति इति स्थिते-
अकखाद्यपान्ते पाठे वा । २३ । ८० 1
पाठे धातूपदेशे ककारादिः खकारादिः पकारान्तश्च यो
धातुस्तदन्यसिन् धातौ परे अदुरुपसर्गान्तःस्थाद्रादेः परस्य
नेनमारस्म णो वा भवति । प्रणिभवति पक्षे प्रनिभवति ।
प्रैपाऽनुज्ञाऽवसरे कृत्यपञ्चम्यौ । ५।४। २९ ।
न्यत्कार पूर्विका प्रेरणा प्रैपः, कामचारोऽनुज्ञा, अबसरः
प्राप्तकालता । एप्वयेंषु धातोः कृत्यप्रत्ययाः पञ्चमी च भवति ।
अनद्यतने ह्यस्तनी । ५। २१७॥
आन्याय्यादुत्थानादान्याच्याच संवेशनादहरुमयतः सार्धरात्रं
वाऽद्यतनकालः तस्मिन्नप्तति भूतेऽर्थे वर्तमानाद्धातोः हस्तनी
विभक्तिर्भवति ।
हस्तनी दिव् , ताम्, अन् ; सिव, तम्, त; अम्ब , व,
म । त, आताम् , अन्त; धास्, आधाम् । वम् ,
वहि, महि । ३ । ३ । ९ ।
इमानि वचनानि शस्तनी भवन्ति, पाणिनीये स्वेपो रक्षा
लह । एकवितक्षायां भू++दि इति स्यिते-
4.

·(७)
अ६ घातोरादिस्तिन्यां चामान।४।४ । २९ ।
ह्यातन्यामद्याभ्यां क्रियातिपत्तौ च परे घातोरादिड् भाति ।
न तु माटो योगे । अ+भू+अ+दि इति स्थिते गुणे अमवंद्,
अभवताम् , अभवन् । अमः, अमानम्, 'अभवत । अभवम्,
अभाव, अमंबाम ।
एताः शितः । ३ । ३ । १०
वर्तमाना सप्तमी पुन्चमी घस्तनी एता: - शितो भवन्ति
शकारानुबन्धा वेदितव्या इत्यर्थः । तेन जुहोतीन्यादयः सिद्धाः ।
परोक्षे ।५।२।१२।
भूनानद्यानारोक्षार्थाद घातोः परा परोसा भाति ।
परोक्षा णव , अतुम् , उम्, थव , अथुम्, अ; , य,
म । ए, आते, इर से, आये, वे ए, यहे,
महे । ३।३।१२।
एते णवादयः .प्रत्ययाः परोक्षासन्ता भवन्ति, पाणितीये
तु लिट्पन्क्षा । मृ+गा इति स्थित णकारका गिद्वित्कार्य था।
द्विर्धातुः परोक्षाहे मारत स्वरे स्वरवियः । ४।१।१।
परोक्षायाँ टेप प्रत्यये धातृद्विभाति । दो द्विन्यनिमित्त
प्रत्यये परे तु सरस्य क यत् प्राव । भू++अ ,ति स्थित
दिनीयतुर्ययोः पूर्वी । ४ । १ ।।४२ ।
मातोद्रिय प्तति पूयि तिीय पाने आदर्यस्य च

·(८)
स्थाने तृतीयश्च आसन्नो भवति । इति भकारस्य बकारे वूभूमि
. इति स्थिते--
भूस्वपोरदुतौ । ४ । १ । ७० ।
भावपोः परोक्षायां द्वित्ये सति पूर्वस्य यथासंख्यमदुतौ भवतः ।
+भू+अ इति स्थिते 'धातोरिवणोवर्ण-- इत्यादिनाउवादेशे सति-
भुवो वः परोक्षाऽद्यतन्योः । ४ । २ । ४३ ।
कारान्तस्य भुव उपान्त्यस्य परोक्षायामद्यतन्यां च उद
भवति । बभूव।
इन्ध्यसंयोगात् परोक्षा किद्वत् । ४ । ३ । ११ ।
इन्धेरसंयोगान्ताच धातोः परा याऽवित् परोक्षा सा किद्वद्
भवति । बभूवतुः, बभूवुः । ब+भू+थव् इति स्थिते-
स्क्रसूत्रभृस्तुदश्रुस्रोर्व्यअनादेः परोक्षायाः । ४।४।८१॥
स्कृगः खादिवर्जेम्यः सर्वधातुभ्यश्च व्यञ्जनादेः परोक्षाया
इड् मवति । शेषं पूर्ववत् बभूविथ, बभूवथुः बभूव । बभूव, वभूति,
ममूविम।
आशिष्याशीः-पश्चम्यौ । ५।४ । ३८ ।
आशीविशिष्टार्थाद् धातोराशीः पञ्चमी च भवति ।
'आशीः क्या , क्यास्ताम् , क्यासुस्; क्यास्, क्यास्तम् ।
क्यास्त ; क्यासम् , क्यास्त्र, क्यास्म । सीट,
रसीयास्ताम् , सीरन्; सीप्टास्, सीयास्था,
सीध्यम् सीय, सीवहि,सीमहि ।३।३।१३।

·-(९) रमानि वचनानि आशीः भवन्ति, पाणिनीये शाने आशी- दिसम्ता । किवाद् गुणामावः । भूयात् , स्याम्ताम, भूयात यूयाः; भूयास्तम्, भूयास्त; भूयासम्, भूयास्त्र, भूयास्म । अनयतने श्वस्तनी।५।३।। नास्त्यद्यतनो यस्मिन् तस्मिन् वास्यत्ययं वर्तमानाद् पातो: परा श्वस्तनी माति। श्वस्तनी ता, तारो, तारम् ; तासि, तास्यम, तास्य; तास्मि, नास्त्रस्, तास्मम् । ना, तारी, तारस्; वासे, वासाये, ताध्य ताहे, तास्त्रहे, तास्महे । ३।३।१४ । इमानि वचनानि श्वासनी मन्ति, पाणिनीये मते एप ट् सन्ता। भूता इति यिन- स्तायशितोऽत्रोणादेरिद । ४।४ । ३२ । धानो: परम्य साहः तादेवाशित भादिरिद् भवति । गुणे- यादेश व मसिा, मवितारी, मविवारः । मविलासि, मविवास्या, भविनास्थ; मविनानि, भविताया, पविताःमः । भविष्यन्ती।५।३।४। पाहिद धानोः पा मविपन्नी माति । मियाया किमार्थायां तुम् णक भविष्यन्ती।। ५।२१३॥ याबाट भानोजुपादिविज्ञानं तद्वाराच्या किया मर्यः ·. (१०) प्रयोजनं यस्याः तस्यां कियायागुपपदे यदर्थाद्धातोः तुम्-गण- वच्-भविष्यन्त्यो भवन्ति । भविष्यन्ती स्यति, स्यतस्, स्यन्ति; स्यसि, स्वस्थस्। स्यथा स्यामि, स्यारस् , स्यामस | स्यते, स्येते, स्यन्ते; स्यसे, स्येथे, स्यध्ये स्ये, स्यावहै, स्यामहे । ३ १३ । १५॥' मविष्यति, भविष्यतः, भविष्यन्ति । भविष्यति, भविष्यष, मति- प्यथ । मविप्यामि, भविष्याव , भविष्यामः । सप्तम्यर्थे क्रियातिपत्नौ क्रियातिपत्तिः। ५ । ४।९। सप्तम्या अर्थी निमित्तं हेतुफल-स्थनादिसामग्री । कुतश्चिद् 'वैगुण्यात् क्रियाया अनभिनिवृत्ति कियातिपत्ति , तस्या सत्या भविष्यदर्थाद् धातोः सप्तम्यर्य क्रियातिपत्तिर्भवति । क्रियातिपत्तिः स्यत्, स्यताम् , सन् ; स्यस्, स्यतम्, स्यता स्यम्, स्याव, स्याम। स्यत, स्येताम, स्यन्त; स्यथास, स्येथाम, स्यध्वम् ; स्ये, स्यावहि, स्यामहि ।।१३।१६ इमानि वचनानि क्रियातिपत्तिः भवन्ति, पाणिनीये लडू इति सम्ज्ञा। अड् धातोरादिः इति अडागमे इटि गुणेऽवादेशे च अभविष्यत्, अभविप्यनाम्, अभविन्यन् । अमविष्या, प्यतम्, अभविष्यत ।अमविष्यम्, अभविन्याय, अभविप्याम ! अभविष्यद् युद्धशान्तिरिदानी समय वस्तु समागमिप्यत् । , अभवि

·प्रयोगने यस्याः तय कियापार वोर्सधातोःतुम्-
बन्-मयन्त्यो मन्ति।
भविष्यन्ती स्पति, स्यतर, स्यन्ति स्पसि, स्वस्थल,
स्मथः स्वामि, सारस, स्पामस । स्पो, स्येते, स्पन्ते
स्पसे, स्पेये, स्पध्यः स्ये, स्यारहे, स्यामहे ।३।३।१५॥
भविष्यति, भविन्या, भविष्यन्ति । भरिपरि, भविष्यमा, भरि-
प्यप । भविन्यामि, भविश्यान, भविष्यामः।
सप्तम्पये क्रियातिपत्तो क्रियातिपत्तिः। ६।४।९।

·.
अद्यतनी 15.21४॥
भूनेऽथे वर्तमा.द्धातोरातनी मति ।
अद्यतनी दि, ताम, अन; सि, तम् , त अम्, व, म ! त,
आताम, अन्त थाम्, बायाम, ध्वम् इ, बहि, महि।
इमे प्रत्यया अयतनी मवन्ति, पाणिनीय तन्ने एपां लदिति
सन्दा । भू+दि इति स्थित
सिजयतन्याम् 1.३१४१५३ ।
तोः परः तिच् भवति, अद्यतन्यां पास्याम् । भू++दि
इतियो-'अ लोदिः ' इत्यादिना डगमे अभू+म+दि
इति स्थिते-~-
पिथेतिदाभूस्थः, सिचो लुष पररमै न चेह। ४।३।६६ ।
देति दाहक्षा घातको प्रामाः । पिव इश दा भू स्था इत्ये-
नेयः परस्य परम्भपाय मिचो टुर भवति । लुपयोगे न चट् ।
मित्रो लुपि गुणे प्राप्ते -
भवतः गिलुपि । ४।३।१२।
मुंव. तिचो लुपि गुणो न भवति । अत् , अभूताम् अभू
अन् इति स्थिते उवादेशे पात्यायोले अभूदन् । अभू , अभूतम,
अमून ! अभूवम्, भभूव, अभूम । 'भूइ प्राप्तौ इति त्यात्मनेपदीति
मवते, माआते इति गिते--

·,
'(१२)
आतामाते आथामाथे आदिः।४।२।१२१ ।
अकारात् परेपामेपामात : भवति । अवस्येवर्णादिना
इत्येकारे भवेते, भवन्ते । भवसे, भोथे भवध्वे । भवे, भवावहे,
भवामहे । सप्तम्यां भवेत भवेयाताम् भवेरन् । मवेथाः भवेयाथाम्,
भवेध्वम् । भवेय, भवेवहि, भवेमहि । पञ्चम्यां भवताम्, भवेताम्,
भवन्ताम् । भवस्व, भवेथाम्, भवध्वम् । भवै, भवावहै, भवामहै ।
ह्यरतन्याम्-अडागमे अभवत, अमवेताम्, अभवन्त । अभवथाः,
अमवेथाम् अभवध्वम् । अभवे, अभवावहि, अभवामहि । परोक्षा-
याम्-बभूवे, बभूवाते, वभूविरे । बभूविषे
स्क्रप्रवृ-' इती,
बभूवाथे, बभूविध्ये पक्षे
हान्तस्थानीड्भ्यां वा । २ । १। ८१ ।
हकारादन्तस्थायाश्च परो यो निरिड् च ताभ्यां
परासां परोक्षाऽद्यतन्याशिपां धो द वा भवति । बभूविट्वे । वमूके,
कभू विवहे, भूविमहे । आशिपि भविषीष्ट, भविपीयास्ताग,
मविपीरन् । भविपीष्ठाः, मविपीयास्याम् , भविपीबम् ,
मविपीध्वम् । भविषीय, भविपीवहि, मविपीमहि । श्वस्तन्याम
-भविता,भवितारो,भवितारः । मवितासे, भवितासाये, मविताये।
पविताहे, भवितास्वहे, भवितास्महे । मविप्यन्याम्-भविभ्यते,
मवियेते, भविष्यन्ते । भविष्यसे, मविप्येथे, भविष्यध्वे । भविष्ये,
पविप्यावहे, भविष्यामहे । क्रियातिपत्तौ-अमविष्यत. अमनिष्ो.
.

·- है (१३) ताम्, अभविष्यन्त। अमविप्ययाः, अभविष्येथाम,अमविष्यध्वम्। अभविष्ये, अभविष्यापहि, अमविप्यामहि । अद्यतन्याम्-अडा- गमे सिंचि इटि गुणे च अभविष्ट, अभविपाताम्, अभविष+अन्त इति स्थिते- अनतोऽन्तोदात्मने । ४ । २ । ११४ । अनतः परस्यात्मनेपदत्यान्तो भवति । अभविषत । अभ- विष्ठा, अमविषायाम, अभविध्वम् अभविढ्वम्। अमविपि, अम.. विश्वहि,अभविष्महि । 'पां पाने परस्मैपदी, वर्तमानकालविवक्षायां वर्तमानायर्या शवि पा+अ+ति इति स्थिते--- औतिकवुधिबृपाघ्रामास्थाम्नादाम्दृश्यतिशदसदः शृषि- पिचजिप्रधमतिष्ठमनयच्छपश्यर्छशीयसीदम् । ४।२।१०८। अत्यादौ शिति परे औत्यादिनां शू इत्यादयो यथाक्रममा- देशा भवन्ति । पित्रादेशे पिवति, पिवनः, पिबन्ति । पिपसि, पिवयः, पित्रय । पियामि, पित्रावः, पिनामः । सप्तम्यां पिवेत, पिवेताम्, पिनेयुः। पियः, पिवेतम्, पिबेत । पिनेयम्, पित्र पियम पञ्चम्यां पिस्तु पिस्तात्, पिस्ताम्, पिबन्तु । पिस्तात् पिन, पिचतम् , पिवत । पिबानि, पिबाव, पिनाम । हस्तन्याम्- अपिरत्, अपित्ताम्, अपिबन् । अपित्रः, अपिबतम्, अपित्रत। अपिवम्, अपित्राव, अपिधाम । परोक्षायां पाणवू इति स्थिते. द्वित्वे पा++गव् इति स्थिते- . " - ·- , आतामाते आधामाथे आदि।४।२।१२१। अकारात् परेपामेपामात इः भवति । अवस्येवर्णादिना । इत्येकारे भोते, भवन्ते । भासे, भोथे भवध्वे । भवे, भवावहे, भवामहे । सप्तम्यां भवेत भदैयाताम् भवेरन् । मवेथाः भवेयायाम् , मध्वम्। भवेय, भवेवहि, भवेमहि । पञ्चम्यां भवताम्, मवेताम, भवन्ताम् । भवस्व, भवेथाम्, भवध्वम् । भवै, भवावहै, भवामहै । हस्तन्याम्-अडागमे अभवत, अभवेताम्, अभवन्त ! अभवयाः, अमवेथाम्, अमवध्वम् । अभवे, अभवावहि, अभवामहि । परोक्षा- याम्-बभूवे, बभूवाते, बभूविरे । बभूविषे 'स्क्रसव-- इती, बभूवाये, वभूविध पक्षे हान्तस्थानीड्भ्यां वा । २ । १ । ८१ । हकारादन्तस्थायाश्च परो यो निरिड् च ताभ्यां परासां परोक्षाऽद्यतन्याशिपां धो द्वा भवति । बभूविद्वे । बभूवे, भूविवहे, बभूविमहे । आशिषि भविपीष्ट, भविपीयास्तरम्, मविपीरन् । भविपीठाः, भविषीयास्याम् , भविपीवम् , भविपीध्वम् । भविपीय, भविपीवहि, भविषीमहि । श्वस्तन्याम -भविता,मवितारौ,भवितारः । भवितासे, भवितासाथे, भविताये । भविताहे, भवितास्वहे, भवितास्महे । भविष्यन्न्याम्-भविश्यते, मयिष्येते, भविप्यन्ते । भविग्यसे, मविष्येये, भविष्यत्वे । भविष्ये, भविन्यावहे, भविष्यामहे । कियातिपत्तौ-अभविष्यत, अमविष्ये- ५ ·(१३) - ताम्, अमविन्यन्त। अमविप्ययाः, अमविप्येथाम् , भभविष्यध्यम्। अमविष्ये, अभविष्यावहि, अभविष्यामहि । अद्यतन्याम्-भडा- गमे मिचि इटि गुणे व अमविष्ट, अमविपाताम्, अमविप+अन्त इति स्थिते- अनतोऽन्तोऽदात्मने । ४ । २ । २१४ । अनत. परस्यात्मनेपदस्यान्तोऽन् भवति । अभविपत । अभ- विष्ठाः, अमविषायाम, अमविश्वम् अभविढ्वम्। अमविपि, अम- निवहि,अमविष्महि । 'पा पाने परस्मैपदी, वर्तमानकालविवक्षायां वर्तमानायां शवि पा+अ+ति इति स्थिते- श्रौतिकृचुधिधुपामाध्मास्थाम्नादाम्पतिशइसः कृषि- पिवजिघ्रधयतिष्टमनयच्छपश्यर्छशीयसीदम् । ४।२।१०८। अत्यादौ शिति परे औत्यादिनां शृ इत्यादयो यथाक्रममा- देशा भवन्ति । पिनादेशे पिवति, पिता, पिपन्नि । विघसि, पिश्यः, पित्रय । पिचामि, पित्रावः, पिनामः । सप्तम्यां पिनेत्, पियेताम्, पिनेयुः। पियः, पिनतम्, पिनेत । पिनेयम्, पित्र , पिरेम (पञ्चम्यां पिबतु पिनतात्, पिवताम्, पिबन्तु ३ पिवतात् पित्र, पिस्तम्, पिवन । पिवानि, पिघाव, पिमाम । ह्यम्तन्याम्- अपिरत्, अपिवताम्, अपिबन । अपित्रः, अपिबतम्, अपित्रता, अपिषम्, अपिवाय, अपित्राम । परोक्षायां पा+णव् इति स्थिते द्वित्वे पागव इति स्थिते- , , .

·-
इस!४!२ । ३९ ॥
धातोदित्ने सति पूर्वय हामो भवति। पपा+णवू इति
रिपो-
आतो णव औः।४।२ । १२० ।
आकारान्तधातो परस्य णव औ इ यादेशो भवति । पपौ।
पापा+अतुस् इति स्मिते-
इडेपुसि चावो लुक् । ४ । ३ । ९४ ।
कित्यशिति स्वरे इटि एति पृसि च पर आदन्तस्य धातो-
राकारस्य लुग् भवति । पस्तु , पषु । परा+य इति स्थिते-
सृजिशिस्कृस्वरात्वतस्तुनित्यानिटस्थवः। ४।४।७४।
सजिशिम्या स्कृग स्वरान्नाद-वतश्च तृचि नित्यानिटो
विहितस्य थव आदिरिड् वा भवति । आकारलुकि पपिथ पक्षे
पपाय, पपथु , पप । पपौ, पपिर, पपिम । आशिपि-पापात्
इति स्थिते-
गापास्थासादामाहाकः । ४ । ३ । ९६ ।
एपामन्तस्य कि इत्याशिपि परे ए माति । पेयात्, पेया-
नाम् , पेयास । पेया, पेयास्तम्, पेयास्त । पेयासम्, पेयास्व,
पेयास्म । श्वस्तन्या पा+ता इति स्मिते, इटिप्राप्ते-
एकस्वरादनुस्वारेतः ।४।४ । ५६ ।

·. . अपा एकम्बरादनुम्बारतो धातोविहितस्य स्लायशित नादिष्ट्ि न भवति । पाता, पातारी, पातार. { पानातिपातास्य पातास्थ । पातान्धि, पातास्त्र , पातास्म । भविष्यन्त्याम-पास्यति, पाम्यतः, 'पास्यन्ति । पास्यति, पास्य, पास्यय । पास्यामि, पास्चार पास्याम । चियातिपत्ती-अपास्यत्, अपास्यनाम्, अपास्यन् । अपास्य, अपास्यतम् , अाम्यन | अपास्यम, अपास्याव, स्याम । अधान्या टिपरे सिचि अटागमे सिचो छुपि इहामावेच अपात् , अपाताम् , अपरन् इति स्थिते- सिविदोऽभुवः । ४ । २ । ९२ सिंच प्रत्ययाद् विदश्च घातो परस्यान पुस् भवति । न तु मुव । अ । अपा ,अपातम्, अपात ! अपराम, अपाव, अपाम। अय शिप्यबुद्धिवेशधार्थमनिटप्रकरणमुच्यते--- चित्रिडीशीयुमझुण्णुस्नुभ्यश्च पुगो वृड । उदन्तयुनादिभ्य स्रान्ता धातोऽपरे ॥ १ ॥ पाठ एकतरा घुर्येऽनुम्बारेंत इमे स्मृता । द्विवियोऽपि शकिचैन वत्रिविचिरिची पचि ॥ २ ॥ सिचतिष्ठचिरतोऽपि गृच्छति भ्रस्निमस्जिमुनयो युनियनि । प्वजिरजिस्नयो निनिर्वित पजिमलिममय सनत्पनी ॥ ३॥ सन्टिविद्याविटल वित्तयो नुटि विद्यति शदिमढी भिदिछिदी। सुद्यही पदिहदी सिदिशुदी राधिपाधिसुधयो युधिष्पयो ।'

·बन्धिबुध्यरुषयः कृषिक्षुधी सिध्यत्तिस्तदनु हन्तिमन्यती। आपिना तपिशपिक्षिपिछुपो लुम्पतिः सृपिटिपी पिस्वपी ।। ५५ यभिरमिलभियमिरमिनमिगमयः क्रुशिलिशिरुशिरिशिदिशतिदशयः। सशिमशतिविशतिशिशिष्लशुपयस्त्विपिपिपिविप्लकृषितुपिदुपि- पुषयः॥ ६॥ लिप्यतिद्विपिरतो पतिवसती रोहतिलहिरिही अनिङ गदितौ । देग्विदोधिलियो मिहिवहती नातिर्दहिरिति स्फुटमनिटः ॥७॥ अनिट्कारिकायाः संक्षेपतोऽर्थः प्रदश्यते-दर्शितात् परे ये स्वरान्ता धातवस्ते सर्वेऽनिटः स्युः, ये च दर्शिताः श्चि भादयस्ते सेटः, दीर्घोकारान्ते दीर्घौरान्ते च युनादौ च सर्वे सेट: । पाठे- धातुपाठेऽर्यादुपदेशावस्थायां ये एकस्वरा अनुस्वारेतश्च धातवस्ते सर्वेऽनिटो भवन्ति । व्यन्जनान्ते तु ये दर्शितास्ते सर्वेऽनिटः स्युरन्ये सेटः स्युरिति । घा गन्धोपादाने वर्तमानकालविवक्षायां तिवि शदिौति- ऋतु ' इत्यादिना भिघ्रादेशे जिघ्रति, निघ्रतः, निघ्रन्ति । जिघ्रति, निमयः, निप्रय । निमामि, जिघ्रायः, जिघ्रामः । सप्तमी निघत्। पञ्चमी निघतु 1 शस्तनी अडागमे अनिघत्, अनिघताम्, भनिनन् । अनिनः,अनितम्, अनिघत । अनिघ्रम् , अनिघाव, अनिघाम । परोक्षा--प्रा+ण द्विले पूर्वस्य हस्ते 'द्वितीयतुर्ययोः पूर्वी ' इति घकारस्य गकारे- ·(१७) गहोजः।४।१॥ ४०॥ द्वित्वे सति पूर्वय गकारहारयोन देशो भवति । नम्रा+ण इति स्थिते । आतो णव औ. ' इति णवः स्थाने औकारादेशे जघौ । इडेत्पुसि चातो लुक्' इत्याकारस्य लुकि जनतः, जघुः। লখি সমাগু, লগ্ন, সঙ্গ। লগ্ন, লঘিষ, সদিন। সাবিধি- . घा+यात् इति स्थिते-~- , संयोगादेवोऽऽशिष्येः । ४१३ १९५॥ संयोगादेरादन्तस्य धातोः विडति आशिपि एकारो वा भवति । घेयात्, प्रेयास्ताम्, घेयासु. प्रेयाः प्रेयास्तम् , घेया- स्त । प्रेयासम्, प्रेयास्व, घेयास्म । पक्षे घायात, प्रायास्ताम्, प्रायासुः । वस्तनी-प्राता, मातारी, घातारः । प्रातासि घाता- स्यः प्रातास्थ । प्रातास्मि प्रातास्तः घातास्मः । भविष्यन्ती- घास्यति, प्रास्यतः, प्रास्यन्ति । मास्यसि, प्रास्यथः, प्रास्यथ । भास्यामि, प्रास्याव: प्रास्यामः । क्रियातिपत्ति.---अप्रास्यत्, अघास्यताम्, अनास्यन् । अप्रास्यः, अप्रास्यतम्, अप्रास्यत्त । अवास्यम्, अधास्याव, अवास्याम । अद्यतन्याम्- क्षेघाशाच्छासो वा । ४।३।६७ । एम्यः परस्य सिचो लुब् वा मवति परस्मैपदे । लुब्योगे चेह न मवति । अनात्, अघाताम्, 'सिनविदोऽभुवः । अनुः । अप्राः अपातमा अधात । अनाम् , अभाव, अनाम । पशे- - ·यमिरमिनम्यातः सोऽन्तश्च । ४।४।८६ । एभ्य आकारान्तेभ्यश्च परस्य परस्मैपदे सिच आदिरि भवति । एषां च सोऽन्तः । अडागमे अघ्रा+स+इस+द् इति स्थिते--- सः सिजस्तेर्दिस्योः । ४ । ३ । ६५ । तिजन्तादस्तेश्च सकारान्ताद् धातोः परयोः दिस्योरादिरी- कारो भवति । इट इति । ४ । ३ । ७१ ॥ इटः परस्य सिज ईति परे लुम् भवति । दीघे च कृते अनासीद्, अनासिष्टाम्, अनासियुः । अनासीः, अनासिष्टम् , अनासिष्ट ! अघ्रासिषम्, अघ्रासिष्व, अवासिष्म ! मां शब्दाशि- संयोगयोः '-धमादेशे धमति । धमेत् । धमतु । अधमत् । अध्मा- सीत्, अध्मासिष्टाम्, अध्मासिषुः । परोक्षायां द्वित्वे अनादिव्य- अनस्य लुकि हस्खे चतुर्थस्य तृतीये णवश्वौकारे दध्मौ, आकार- लोपे दध्मतु , दध्मुः । दधिमथ, दध्माथ, दध्मथुः, दध्म । दध्मौ, दमिव, दधिमम । ध्मेयात्, मायात् । ध्माता । गस्यति । समास्यत् । 'छो गतिनिवृत्तौ-'श्रीतिमबु- इत्यादिना तिष्ठा- देशे तिष्ठति । तिष्ठेत् । तिष्ठतु। अतिष्ठत् । परोक्षायां 'पः सोऽष्टथै- छिववष्का इति सत्ये स्था+या+ण इति स्थिते- अघोपे शिटः । ४ । १ । ४५ !

·द्वित्वं सति पूर्वस्य शिस्तित्सम्बन्धिन्यवाघोदे परे लग् भवति । 'धकारस्य तकारे तस्यो, 'तस्पतः, तस्थुः । तस्थिय तस्थाथ, तस्पयुः, तस्य । तस्यौ, तस्थिव, तस्थिम । स्थयात् । स्याता । स्थास्यति । अस्यास्यत् । अद्यतन्याम् -अन्यात, अस्थाताम्, अस्थः । अस्याः, अस्थातिम्, अस्थात । अत्याम्, अस्थाव, अस्थाम । 'नां अभ्यासे ' मनादेशे मनति । मनेत् । मनतु । अपनत् । अन्नासीत् ; अन्नासियाम् , अशासिपुः अन्नासो:, अन्नासिष्टम् , अन्नासिष्टे । अन्नासिपम्, अनासिव, अनासिम । .मन्नौ, मन्नतुः, मम्नुः । मनिय मनाथ । मायात्, म्नेयात् । नाता । नास्यति । अनास्यत । 'दा दाने' यच्छादेशे यच्छति । यच्छेत् । यच्छतु । अयच्छत् । अद्यतन्यां सिन्धुकि अदात्, अदाताम्, अदुः । अदाः, अदातम्, अदात । अदाम्, अदाव, बदाम । ददौ, ददतः, ददुः । ददिय ददाय, ददथुः, दद। दौ, ददिक, ददिम | देयात्, देयास्ताम्, देयासुः । दाता। हास्यति । अदास्यत् । “नि जिं अभिमवे -जयति । जयेत् । नयतु । अनयत् । अद्यतन्याम् सिचि अागमे इति च कृते सिचि परस्मै समानस्पारित्ति। ४१ ३३४४ समानान्तस्य धातोः पृद्धिर्भवति, डिद्धिने परस्मैपदविषये च मिचि परे । पत्ये अनैपीत, अनेटाम्, अनेषुः । अपी:, अनेष्टम्, अनैट । अनैपम्, अमेव, अनेम । परोक्षायां द्वित्वे

·,
जेर्गिः सन्परोक्षयोः। ४।१।३५ ।
द्विस्खे सति पूर्वस्मात् परस्य गिर्भवति सन्परोक्षयो
परयोः । जि+गि+अ इति स्थिते-
नामिनोऽकलिहले।४।३।५१ ।
कलिहलिवर्जितम्ब नाम्यन्तस्य निति णिति प्रत्यये परे
वृद्धिर्भवति । जिगाय, जिग्यतुः, जिम्युः । जिगयिर्थ निगेय
निग्यथु , जिग्य । निगाय, निगय जिग्यिव निग्यिम ।
दीर्घश्चियङ्यक्येषु च । ४।३।१०८ ।
धातोरन्त्यस्वरस्य दीर्घा भवति, च्ची यदि यकि क्येषु
यकारादावाशिपि च परेषु । जीयात् , जीयास्ताम्, जीयातुः ।
जेता, जेतारौ, जेतारः । जेष्यति, जेष्यत', जेष्यन्ति । अजेप्यत्त
अजेप्यताम् , अजेष्यन् । जयति । जयेत् । जयतु । अज्रयत् ।
अझैपीत् । निनाय निनियतु. जिनियुः । जीयात् । नेता।
प्रेप्यति । अमेष्यत् । 'झिं क्षयै' क्षयति । क्षयेत् । क्षयतु ।
अक्षयत् । अक्षेपीत्, अझैशाम्, अझैषुः । चिक्षाय चिक्षियतः
चिक्षियुः । क्षीयात् । क्षेता । क्षेष्यति। अक्षेष्यत् । 'इं गौ अयति ।
अयेत् । अयतु ।
स्वरादेस्तासु । ४।४ । ३१ ।
स्वरादेतोतिर्भवति । अद्यतनी-हास्तनी-नियातिपत्तिषु .

·.. (२१) परामु । आयत् आयताम् आयन् । ऐपीत्, ऐट म्, ऐषुः ।. 'परोक्षायां द्विखे--- पूर्वस्यास्व स्वरे खोरियुद्। ४।१।३७] दिल्ले सति यः पूर्वस्तत्सम्बन्धिनोरिखणोवर्णयोरव स्वरे परे इयुवौ भवतः । इयाय ' योऽनेकवरस्य । इयतुः, इयुः । इययिय, इयेथ, इयधुः, इय । इयाय, इश्य इयिव, इयिम् । एता ! एप्यति । ऐप्यत् । 'दु छै शुं खं गतौ । दवति । दवेत् । दातु । अदवत् । दुदाय, दुदुक्तः, दुः । दुविध दुदोष । दूयात् । दोता । दोप्यति । अदोप्यत् । अदौपीत् । एवं द्रवति । द्रवेत् । द्रवतु ! अद्रवत् । दुद्राव । द्रुयात् । द्रोना । द्रोप्यति । अद्रोप्यत् । अद्यतन्याम्--- मिश्रिद्रुखुकमा कर्तरि ङः । ३।४ १५८ ।, ण्यन्तात् श्रिद्गुलुकमुम्यश्च धातोः कर्तर्यद्यतन्यां को भवति । अदृद्रुवत् अदृक्ताम्, अद्वन् । अदुद्रुवः, अदुद्वतम्, अदुवत । भदुद्रुक्म, अदुवाव, अहवाम । शति । शवेत् । शस्तु । अशावत् । शुशाव । श्रूयात् । शोला । शोति । अशोप्पत् । अशोपीत् । साति । स्रोत् । स्वतु । अशक्त । 'सुखावे । खूयात् । स्रोता । स्रोप्यति । अस्रोप्यत् । असुमुक्त, अमृखुवताम्, असुलुइन् । 'ध्रु स्थैर्य । प्रवति । श्रोत् । प्रवतु । अधदत् । दुवाद ! भूयात् । भोता घोप्यति । अघोप्यत् । अधौपीत् ।' प्रधर्षपोः।

·.
.
(२२)
सवति । सदेत् । सवतु । असवत् । मुसाव । सूया
सोष्यति । असोप्यत् । अद्यतन्याम्-
धूग्सुस्तोः परस्मै । ४ । ४ । ८५ ।
एभ्यः परस्य परस्मैपदविषये सिच आदिरिड् भवति । असा-
वीत, असाविष्टाम, अमाविपुः। असावी, असाविष्टम्, असाविष्ट ।
असाविषम्, अप्तानिन, असाविष्म .स्म चिन्तायाम-स्मरति ।
स्मरेत् । स्मरतु । अस्मरत् । परोक्षायां द्वित्वे
ऋतोऽत् । ४ । २ । ३८॥
द्वित्वे सति पूर्वस्य ऋकारस्यादित्यादेशो भवति । सस्मार ।
संयोगादृदत्तः । ४।३।९।
संयोगात् परो य ऋत् तदन्तस्यातेश्च धातोः परोक्षायां
गुणो भवति । न तु कोपलक्षितायाम् । सस्मरतः । सस्मरुः ।
नीतः।४।४।७९।
ऋदन्तात् तृनित्यानिटो विहितस्य थव आदिरिट्न
भवति । सस्मर्थ, स्मरथुः, सस्मर । सस्मार सस्मर, सस्मरिव,
सस्मरिम ।
क्ययडाशीयें। ४।३।१०।
संयोगात् परो य सारस्तदन्तस्याश्च धातो क्ये यङि

·(२३) आशीय च परे गुणो भवति । स्मर्यात्, स्मर्यास्ताम् , स्मर्यासुः । स्मर्ता। हनृतः स्यस्य ।४।४। ४९। हन्तेः मदन्ताय धातोः परस्य स्यप्रत्ययस्यादिरिड् भवति । स्मरिष्यति । अस्मरिष्यत् । अद्यतन्यां सिचि 'सिचि परस्मै समानस्याडिति । इति वृद्धौ अस्मापत्,ि अस्माष्टम, अस्मार्पः । अमापी , अस्मार्टम्, अस्मार्ट। अस्मार्पम्, अस्मार्च, अस्मान। धू सेचने ! गरति । गोत् । गरतु । अगरत् । नगार, जनवः, जग्रु. । नगर्थ, जग्रथः, जय । नगार जगर, जमिव जग्रिम । रिः शक्याशीर्य । ४।३।११० । अदन्तस्य धातोः ऋतः शे क्य आशीये च परे रिः मवति । नियात् । गर्ता । गरिष्यति । अगरिन्यत् । अगाति । घरति । घोत् । पातु । अपरत् । जबार । घियात् । धर्ता । घरिष्यति । आरिप्यन् । अवार्षीत् । और शब्दोपतापयो.' स्वरति । स्वरेत् । स्वरतु । अस्वरत् । सस्वार, सस्त्रस्तु, सस्वस्यि, सस्वरिव सस्त रिम । स्वर्यात्, स्वर्यास्ताम्, स्वर्यासुः । धूगौदितः । ४ । ४ । ३८॥ धूम्घातोरौदितश्च परस्य साद्यशित आदिरिड् वा भाति । स्वरिता स्वर्ग । स्यप्रत्यये तु परत्वाद् नित्यमिड् । तरिष्यति । अपरिपत् । अद्यतन्यामिडागमे अस्वारीत्, अस्वारिष्टाम् , ·(२४) अस्वारिपुः । इडमावे अस्वार्षीत्, अस्वाम, आवायुः इत्यादयः। 'व्र वरणे' । द्वरति । द्वरेत् । द्वरतु । भद्वरत् । दद्वार, ददरतुः, दहरुः । दद्वर्थ । दद्वश्वि । दद्वरिम । द्वर्यात् । दर्ता । द्वरिष्यति । अद्वरिष्यत् । द्वार्षीत् । 'सं गतौ : सरति । सरेत ! सरतु ! भसरत् । सप्तार | स्त्रियात् । सो । सरिष्यति । असरिष्यत् । सयतर्वा ।३।४।६१। आभ्यामड् वा भवति कर्तर्यद्यतन्यां परायाम् । असरत् , भसरताम् , असरन् । असरः, असरतम्, असरत। असरम्, असराव, अससम । पक्षे अस पीत्, असाम्,ि , असावुः। असार्षीः, असाष्टम, असाट । अप्लार्पम् , असार्व, असाम।' भापणे च' अरति । ओत् । अस्तु । आरत् । परोक्षायां द्वित्वे 'ऋतोऽन्' इत्यत्वे अस्थादेरा परोक्षायाम् । ४।१।६८। परोक्षायां द्वित्वे पूर्वम्याइरकारस्याऽऽकारो भवति । उत्तरप वृद्धौ ' समानानाम् । इति दी| आर । आरतुः, आरुरित्यादौ तु गुणः। ऋत्रव्येऽद इट् । ४।४।८० । एभ्यः परस्य ५६ आदिरिड् भवति । भारिथ, आरथुः, और । अर्यात । अर्ती । अरिष्यति । आरिप्यत् । अद्यतन्या .

·(२९) 'सर्त्यत्ते' आरत, आरताम्, आरन् । पक्षे आपति, आम्, आयुः । 'तृ प्लवनतरणयो । तरति । तरेत् । तरतु । अतरत् । ततार। मतोऽकि परोक्षायाम् । ४१३1८1 स्कृ मच्छ-मदन्तानां धातूनां सम्बन्धिनो नामिनो गुणो मवति परोक्षायां, न तु कोपलक्षिनायाम् । त+अनुस् तनपफलभजाम् । ४।१।२५। एषां स्वरस्यै मपति अवित्परोक्षायां रेट्यवि च परे, न तु द्विः । रतु. । तेर. । तेरिथ, तेरधु, तेर । ततार, ततर तेरित तेरिम। ऋतां विडतीर । ४।४ । ११६ । ऋदन्तस्य धातोः किति डिति च परे ईरादेशो माति । तीर्थात् , तीर्यास्ताम् । वृत्तो नयाऽऽनाशी:सिपरस्मै च । ४६ ४ ॥ ३५ ॥ वृभ्यामृदन्तम्यश्च परस्येटो दीर्थो वा मति, परोक्षायामा- शिपि परस्मैपदे तिचि च परे न स्यात् । तरीता, तरिता । री- प्यति, तरिष्यति । आरिप्यत्, अतरीप्यत् । अतारीत, मा- तारिष्टाम् , अतारिपु. । 'धे पाने । धयति । घरेत । घयतु , अघयत ।

·.
.
आत् सन्ध्यक्षरस्य । ४।२।।
सन्ध्यक्षरस्य धातोराद् भवति ।
न शिति । ४।२।।
सन्ध्यक्षरस्य धातोः शिद्विपये आ न भवति । दधौ । 'इडे-
त्पुति चातो लुक् ' दधतः, दधुः । दधिय दधाथ । दधिव ।
दधिम । 'गापास्थासादामाहाकः । धेयात् । धाता । धास्यति ।
अधास्यत् । अद्यतन्यां 'टूधेप्राशाच्छाप्तो वा अधात्, अधा-
ताम, अधुः । अधा, अधातम्, अधात । अधाम्, अधाव,
अधाम । सिग्लुगभावे अधाप्तीत् , अधासिष्टाम्, अधासिपुः ।
अधासी, अधासिष्टम्, अधासिष्ट । अधाप्तिपम्, अधासिप्व,
अधासिम ।
धेश्वेर्वा । ३।४। ५९ ।
आभ्या कर्तर्यान्यां डो वा माति । अदक्त् , अदधताम् ,
अदधन् । अदध , अदधतम् , अदधत । अधम् , अद्घाव, अधाम।
पक्षे पूर्ववत् । 'दे शोध । दायति । दायेत् । दायतु । अदायत्।
ददौ, ददतु , ददु । ददिय ददाथ । दासन्जाऽभावादेवाभावः ।
दायात् । दाता । दास्यति । अदास्यत् । अदासीत् । 'ध्यै चिन्ता-
याम्
; ध्यायति । ध्यायेत् । ध्यायतु । अध्यायत् । ट्यौ
ध्यायात्, ध्येयात्। ध्याता । ध्यास्यति । अध्यास्यत् । अध्यासीत् ।
हर्षक्षये' । ग्लायति । ग्लायेत् । ग्लायतु । अग्लायत्। जन्लो,

·.(२७) - जालतुः, जग्लुः । ग्लापात, ग्लेयात् । ग्लाता । ग्लास्यति ।। भग्लास्यत् । अग्लासीत् । 'म्लैं गात्र विनामे । म्लायति । म्ला- येत् । म्लायतु ।अम्लायत् । मम्लौ। म्लायात्, म्लेयात् । म्लाता। म्लास्यति । अम्लास्यत् । अन्ट्रासीत् । 'द न्यड्करणेः । द्यायति । घायेत् । बायतु । अद्यायत् । दयौ । चायाद्, घेयात् । द्याता । यास्यति । अद्यास्यत् । अद्यासीत् । एवं ' स्वप्ने । तृतौ। के# ₹ शब्दे कायति । कायेत् । कायतु । अकायत् । चको कायात् । काता : कास्यति । अकास्यत् । अशाप्तीत् । गायत्ति । गायेत्। रायति । रायेत् । ट्रय स्त्यै संघाते च प्रथम पोपदेशः, द्वि- तीयास्त्वसोपदेशः। स्न्यायति । स्त्यायेत् । स्त्यायतु । आत्यायत् । 'तस्त्यौ । प्रष्टयायात, प्रष्ट्ययात्। प्रत्यायात, प्रस्त्येयात् । ई में संक्षये क्षापति । क्षायेत् । क्षायतु । अक्षायत् । चक्षो। क्षायात्, क्षेयात् । क्षाता । क्षास्यति । अक्षास्यत् । अक्षाप्तीत । एवं ' से . पाका श्रायति । श्रायेत् । श्रायतु । अायत । शत्रौ । थायात, श्रेयात् । श्राता । श्रास्यति । अश्रास्यत् । अशासीन् । '३ ओवें शोषणे' पायति । पायेत् । पायतु । अपायत् । पपौ। प्य त् । पाता 1 पास्यति । अपास्यत्। अपासीत् । वायति । वायेत्। वायतु । अवायत् । ददौ । वायात् । वाता। वास्यति । अवास्यत । अवासीत् । 'प्ण वेष्टने । स्लायति । सरनौ । अनासीत् । नीचर्गतौ ! फकति । फक्रेत् । फक्तु । अफक्त् । पफक, पफ. चतुः, पफकु: । फक्यात । फकिता ! फक्रिष्यति । अफकिप्यत । - ·(२८) अफकीत् । 'तक हसने । तति । तकेत् । तरतु । अतक्त् । तताक। अनादेशादेरेकच्यजनमध्येऽतः।४।१।२४१ अनादेशादियों धातुस्तत्सम्बन्धिनः म्वरस्यातोऽसहायव्यञ्जन- मध्यगतस्य अविपरोक्षायां सेटि थवि च परे एकारो भवति । तेकतुः । तेकुः । तेकिय तेकथुः क । तताक, ततक तेकिक तेकिम । तक्यात् । तकिता । तकियति। अतकिप्यत्। अद्यतन्याम्- व्यञ्जनादेवोपान्त्यस्यातः । ४।३।४७ ॥ व्यञ्जनादेर्धातोरपान्त्यस्यातः परस्मैपदे सेटि सिचि परे वृद्धिर्वा भवति । अताकीत्, अतकीत्, अकिपुः । निक कृच्छूनीवने - उदितः स्वरामोऽन्तः ।४।४।९८ । उदितो धातोः स्वरात् परो नोऽन्तो भवति । तति । तब्येत् । तस्तु । अतकत् । ततद्क, ततड्कतुः, ततड्कुः । तक्या उदित्वाद् 'नो व्यन्जनस्यानुदितः । इति दुग्न भवति । तड्किता । तकिप्यति । अट्कि यम् । अतकीत् । 'शुक गंतो' । शुकति । शुशोक शुशुक्तः शुशुकु । अशोकीन् । "क भपणे' बुधति । अघुकीत् । 'उस राख लाल द्वारा धातु शोषणालमर्थयोः- ·(३०) . - मलतु । अमहत् । मास । मङ्ख्यात् । मड़िता। मतिप्यति ।। अमहिप्यत् । अमजीद। ईसति । ईझेत् । ईहतु। ऐतत्। परोक्षा- याम्-इहम्णवू इति सिते गुरुनाम्यादेरनृच्छ्रोः । ३ । ४।४८ । गुरुनामी आदिर्यस्य तस्मारच्छूर्णवर्नादू धातोः परस्याः परोक्षाया आम् भवति । आमन्ताच परे परोक्षान्ताः कृभ्वस्तयः प्रयुच्यन्ते । आमः कृगः।३।३।७५ । आमः पादनुप्रयुक्तात् कृग आम एव प्राग् यो धातुस्तस्मा- दिव कर्तर्यात्मनेपदं भवति । भवति च न भवती यर्थः । आमः प्राक् धातुर्यदि परस्मैपदी तदाऽनुप्रयुज्यमानात् कृगः परस्मैपदं, यदि चात्मनेपदी तदाऽऽत्मनेपद, यजुभयपदी तदोमयं भरतीत्यर्थः । ईइत्+आम्+++गत् इति स्थिते 'ऋतोऽत् । इत्यत्त्वे 'कड- थन् ' इति चत्वं वृद्धी इंसाचार, ईसाञ्चरतः, ईसाश्च । इंसाचार्य, ईलाकथः, ईवाचक । ईशान्चकार, ईसान्चकर, ईवाचकृत ईड्खाम्चक्रम । मुव्यनुप्रयुज्यमाने , ईसाम्बभूवः ईडखाम्बमूपता, ईखाम्बभूवुः । ईसाम्बपूविय, ईदखाम्बभूवः, ईलाम्बभूव । ईलाम्मभूष, ईइलाम्भूविच, ईसानभूविम । अस्यनुप्रयुन्यमाने ईलामास, ईलामासतुः ईसामासुः। ईखा. मासिथ, इंसामासथ, ईसामास । ईलामास, ईसामासिर, - ·(३०) मलतु । अमहत् । माल । मङ्ख्यात् । महिता। महिप्यति भमातिप्यत् । अमहीन । ईति । ईवेत् । ईहत । ऐसत् । परोक्षा याम्-ईहरणब् इति सिते गुरुनाम्यादेरच्छ्रोः। ३।४।४८ । गुरुर्नामी आदिर्यस्य तस्मादृच्छूर्णवर्नादू धातोः परस्याः परोक्षाया आम् भवति । आमन्ताच परे परोक्षान्ताः कृभ्वस्तयः प्रयुज्यन्ते । आमः कृगः । ३।३ । ७५ । आमः परादनुप्रयुक्तात् कृग आम एव प्राग् यो धातुस्तस्मा- दिन कर्तर्यात्मनेपदं भवति । भवति च न भवती यर्थ. । आमः प्राक् धातृर्यदि परस्मैपदी तदाऽनुप्रयुज्यमानात् कृगः परस्मैपदं, यदि चात्मनेपदी तदाऽऽत्मनेपदं, यमयपदी तदोमयं भवतीत्यर्थः । ई+आम्कृ+कृणव इति स्थिते 'ऋतोऽ' इत्यत्त्वे 'कड- श्चन् ' इति चत्वे वृद्धौ ईशावकार, ईहाचतुः, ईलाच । ईसाञ्चकर्थ, ईलाञ्चकः, ईटाञ्चक । ईड्वाञ्चकार, ईटाञ्चकर, ईड्लान्चकृव ईड्खाश्चम । मुव्यनुप्रयुज्यमाने ईजाम्बभूव, ईटखाम्बभूवतुः, ईलाम्बमूवुः । ईलाम्बभूविष,ईड्खाम्बभूवचः, ईलाम्बभूव । ईड्खाम्बभूव, ईड्खाम्बभूविव, ईड्खाम्बभूविम । अस्यनुप्रयुज्यमाने-ईड्खामास, ईलामासतुःईलामासुः। ईला- मासिथ, ईड्खामासथ , ईड्खामास । ईडखामास. ईड्खामासिव, - ·. , Jy मङ्खतु । अमसत् । माल । मङ्ख्यात् । मतिता। मलिष्यति ।। अमलिप्यत् । अमसीद् । ईसति । ईवेत् । ईड्तु । ऐड्सत् । परोक्षा- याम्-ईहणव् इति सिते गुरुनाम्यादेरनृच्छ्रोंः। ३।४।४८ । गुरुर्नामी आदियस्य तस्मादृच्छृणुवर्जादू धातो. परस्याः परोक्षाया आम् भवति । आमन्ताच परे परोक्षान्ताः कृबस्तयः प्रयुच्यन्ते । आमः कृगः।३।३।७५ । आमः परादनुप्रयुकात् कृग आम एव प्राग यो धातुस्तस्मा- दिन कर्तर्यात्मनेपद भवति । भवति च न भवती यर्थ । आमः प्राक् धातुर्यदि परस्मेपदी तदाऽनुप्रयुज्यमानात् कृग. परस्मैपदं, यदि चात्मनेपदी तदाऽऽत्मनेपदं, याभयपदी तदोभय भवतीत्यर्थः । ईव्+आम्+++ण इति स्थिते मतोऽत् । इत्यत्त्वे 'कड. श्चन् ' इति चत्वे वृद्धौ ईसञ्चकार, ईशाश्चतु, ईलाञ्चकु । ईजाश्चर्थ, ईलान्चक्रथु , ईलाञ्चक । ईलान्चकार, ईड्डाञ्चकर, ईखान्चकृव ईड्खाञ्चकृम । भुव्यनुप्रयुज्यमाने ईलाम्बभूव, ईडखाम्बभूस्तु , ईलाम्बभूवु.। ईड्खाम्बभूविय, ईलाम्बभूवथुः, ईखाम्बभूव । ईलाम्बभव, ईलाम्बभूविव, ईलाम्बभूपिम । अस्यनुप्रयुन्यमाने-ईड्खामास, इंसामासतुः ईङ्खामासु । ईला- मासिथ, ईड्खामासथु, ईखामास । ईड्खामास, ईड्खामासिव, .

·महतु । अमर । मम । मङ्ख्यात् । मसिता । मलिष्यति ।। अमहिप्यत् । अमली। इसति । ईलेत् । ईहत । ऐसत् परोक्षा- याम्-ईणि इति सिते गुरुनाम्यादेरनृच्छ्रोंः। ३।४।४८ । गुरुर्नामी आदिर्यस्य तस्माच्छृणुवादू धातोः परस्याः परोक्षाया आम् भवति । आमन्ताच परे परोक्षान्ताः कृभ्वस्तयः प्रयुच्यन्ते । आमः कृगः । ३।३। ७५ । आमः परादनुप्रयुक्तात् कृग आम एव प्राग् यो धातुस्तस्मा- दिन कर्तर्यास्मनेपदं भवति । भवति च न भवती यर्थः । आमः प्राक् धातुर्यदि परस्मैपदीतदाऽनुप्रयुज्यमानात् कृगः परस्मैपदं, यदि चात्मनेपदी तदाऽऽत्मनेपदं, याभयपदी तदोभयं भवतीत्यर्थः । ईख़्+आम्+++णव् इति स्थिते । अतोऽत् । इत्यत्त्वे 'कड. श्वम् ' इति चत्वे वृद्धौ ईहाच कार, ईलाचतुः, ईहाश्चाः । ईटाञ्चकर्थ, ईटाञ्चक्रथुः, ईटाञ्चक्र । ईहान्चकार, ईह्वाञ्चकर, ईखाम्चकृव ईड्खाश्चम । मुन्यनुप्रयुज्यमाने ईहाम्रभूब, ईडसाम्बभूवतुः, ईट्खाम्त्रभूवुः । ईड्साम्बभूविय, ईलाम्पभूवथ', ईसाम्बभूव । ईट्खाम्बभूव, इंड्खाम्बभूचिव, ईट्खाम्बभूपिम । अत्यनुप्रयुज्यमान-ईड्खामास, ईलामासतः ईलामासुः । ईड्डा- 'मासिथे, ईखामासधु , ईड्खामास । ईड्सामास, ईड्तामासिव, .

·(३०) मलतु । अमसर । माल । मङ्ख्यात् । मङ्खिता। मलिष्यति ।। अमलिप्यत् । अमसीन। ईसति । ईछत् । ईसातु । ऐड्डत् । परोक्षा- याम्-ईस+णव् इति सिते गुरुनाम्यादेरनृच्छणोंः। ३।४।४८ । गुरुर्नामी आदियस्य तस्मादृच्छृणुवादू धातोः परस्याः परोक्षाया आम् भवति । आमन्ताच परे परोक्षान्ताः कृभ्वस्तयः प्रयुच्यते । आम: कृगः।३।३।७५ । आमः परादनुप्रयुक्तात् कृग आम एव प्राग् यो धातुस्तस्मा- दिन कर्तर्यात्मनेपदं भवति । भवति च न भवती यर्थ. । आमः प्राक् चातुर्यदि परस्मैपदी तदाऽनुप्रयुज्यमानात् कृगः परस्मैपदं, यदि चात्मनेपदी तदाऽऽत्मनेपदं, ययुभयपदी तदोभयं भवतीत्यर्यः । ई+आम्+++णव् इति स्थिते 'ऋतोऽत् । इत्यत्वे 'कड- श्चम् ' इति चत्वे वृद्धौ ईवाचकार, ईशाञ्चकन्तुः, ईडाचक्रुः । ईलाञ्चकर्थ, ईटाञ्चकथुः, ईड्डाञ्चक्र । ईड्डाञ्चकार, ईड्डाचकर, ईलाम्बव ईलाञ्चकम | मुव्यनुप्रयुज्यमाने ईसाम्बभूव, ईडखाम्बभूवतुः, ईखाम्बभूवुः । ईड्खाम्बभूविय, ईलाम्बभूवथु', ईलाम्बभूव । ईलाम्बभूव, ईलाम्बभूविव, ईखाम्नभूपिम । अत्यनुप्रयुज्यमाने-ईड्सामास, ईलामासतुः ईड्खामासुः। ईङ्ला- 'मासिध, ईङ्खामाप्तधुः, ईड्खामास । ईलामास, ईसामासिव, - ·इलामासिम । ईङ्ख्यात् 1 ईखिता। ईइखिष्यति । ऐखिप्यत् । ऐड्लीट् । 'वाम गु लमु तमु धगु ला अशु वगु मगुस्वगु इगु उगु रिगु लिगु गतौ । वलाति । वरगेत् । वल्गतु । अवगत् ।. वाल्ग । वलयात् । कलिगता । वलिंगप्यति । अबल्गिप्यत् । अव- गीत् । रङ्गति । रङ्गेन् । रङ्गतु । अरगत् । सड्न । ग्यात् । रद्विता । रङ्गिप्पति । आमिप्यत्। आगीत । इङ्गति । इङ्गता इङ्गह। ऐड्रगत्। परोक्षायां गुरुनाम्यादित्वाद् इशाञ्चकार, इगाच- क्रतुः, इड्गाञ्चः । इङ्गाम्बभूव । इङ्गामास । इग्यात् । इगिता । इगिप्यति । ऐट्गिप्यत । ऐड्गीत् । उङ्गति। उगेत । उक्त। औङ्गात् । उडाञ्चकार । उगान्बभूव । उड्गामात | उड्यात् । उगिता । उमिप्यति औमिप्यत् । औडगीत । अत्र सर्वत्र उदितत्वान्नोन्ते कृने नकारस्य 'म्नां धुड्वगें । इति निमित्तस्यै- वाऽन्त्यो भवति, केपांचिन्मतेऽनुस्वारोऽपि । नाति । तद्धगेत् । दङ्गतु । अड्गत् । ताइग ! तड्प्यात । तड्गता । तङ्गि- ध्यति । आमिष्यत् । अनडगीत् । 'त्वगु कम्पने चामत्वङ्गति। मत्वगत । तत्वङ्गा अवगीत । 'युगु जुगु बुगु वर्नने युद्धगति। युशेत् । युगत । अयुड्गत । युयुडग । युट्यात । युगिता युगिन्यति । अयुनिष्यत् । अयुमीत् । गम्य हमने (गाति । गगन ! अगरवीत्। 'दयु पालने । ड्वति । दड्येत् । दड्वतु । जद्चत् । ड्य । दयात् । दलिता । दबिप्यति । अघियत् । अदछीत् । शिघु आधागे । 'मधु मण्डनेस ·(३२) लव लघु शोषणे शिड्यति । शिघेत् । शिड्यतु । अशिवत् । मवति । लङ्घति । लयति । लघेत । लयतु । अलपत् । दलाघ, 'लेयतः, लेघः । लेघिय, लेघवः, लेध । ललाच ललब, लेधिव, लेघिम । लध्यात् । लविता। लविष्यति । अलधिप्यत् । अलावीत्, अलपीत । शुच शोके । शोचति । शोचेत् । शोचतु । अशो- चत्त । शुशोच । शुच्यात । शोचिता । शोचिष्यति । 'अशो- चिप्यत् । अशोचीत् । 'कुच शब्दतारे । 'कुञ्च गतौ । अञ्चति । चक्रञ्च । अनुचीत् । क्रुच्यात । 'कुञ्च कौटिल्याल्पीभावयोः । 'टुन्ध अपनयने अपनयनम्-केशादीनां दूरीकरणम् । लुञ्चति । लुम्चेत् । लुम्चतु । अलुञ्चत् । लुलुब्च । इन्थ्यसंयोगात् परोक्षा किदत् । ४।३।२१ । इन्धिधातोरसंयोगान्ताय परा विद्धिन्ना परोक्षा किद्वद् भवति । लुटुचतुः, लुलुम्चुः । लुलुम्चिय । लुच्यात् । लुञ्चिता । लुञ्चि- प्यति । अलच्चिप्यत । अलुञ्चीत् । 'अर्च पूनायाम् । अर्चति । अत् । अर्थतु । आर्चत् । परोक्षायाम्--- अनातो नवान्त ऋदाद्यशौसंयोगस्य । ४११६९ ऋदादेरभातेः संयोगान्तस्य च परोक्षायां द्वितते सति पूर्व- स्यास्थानादन्यस्यास्य आ भवति, कृताकाराद् नोऽन्तश्च आनर्च, आनर्चतुः, आनचुः । आननिथ, आनचथुः । आनर्च । आनर्षिक, - ·r (३३) आनर्चिम । अात् , अर्चिता। अर्चिष्यति । आर्चिष्यत् । मात्रीत् । अञ्चू गतौ । उदित्करणात् क्त्वाप्रत्यये इविकल्पः । अश्चति । अश्चेत् । अश्चतु । आश्चत् । आनञ्च, आनश्चतुः, आनन्चुः । अच्यात् । अश्चिता । मञ्चिष्यति । आश्चिप्यत् । आश्चीत् । वन्चू चञ्चू तन्चू त्वञ्चू मन्चू मुञ्चू चुन्नू मुचू म्लुचू ग्लुचू ग्टुम्बू पश्च गतौ । वञ्चति । पञ्चेत् । बञ्चतु । अव- श्चत् । ववञ्च, ववश्चतु , क्वन्चुः । वत्र्यात् । वञ्चिता । बचप्यति । 'अवञ्चियत् । अवश्चीत । चञ्चति । त-चति । त्वञ्चति । मञ्चति । मुश्चति । श्रुञ्चति । म्रोचति । म्रोचेत् । स्रोचतु । अम्रोचत् । मुम्रोच । मुच्यात् । म्रोचिता । प्रोचिप्यति । अम्रोचिष्यत् । भयतन्याम्- अदिच्चिस्तम्भूम्रचुम्लुचूगुचूग्लुचूग्लञ्चुलो वा 1 ऋठितो धातोः ल्यादेश्व कार्यवतन्यां परस्मैपदेऽड् वा भवति । अZचत् । अम्रोचीत् । म्लोचति । म्लोचेत् । म्लोचतु। भम्लोचत् । मुम्लोच । म्लुच्यात् । म्लोचिता । म्रोचिप्यति । अम्लोचिष्यत् । अम्लुचत्, अम्लोचीत् । ग्लोचति । ग्लोचेत् । ग्लोचतु । अग्लोचत् । जुम्लोच । ग्लुच्यात् । ग्लोचिता । ग्लोचि- प्यति । अग्लोचियत् । अग्लुचत्, अग्लोचीत् । ग्लुश्चति । ग्लुश्चेत् । ग्लुयन्तु । अग्लुचत् । जुग्ध । ग्लुच्यात् । ग्लुचिता। 3 ·रश्चिष्यति । अग्लुश्चिष्यत् । अछि अग्लुचत् अग्लुची । गुचू ग्लुचू स्तेये । ग्रोचति । ग्रोचेत् । पोचत् । अयोचत् । जुनोच । गुच्यात् । प्रोचिता । प्रोचिष्यति । अप्रोचिप्यत् । अग्रुचत् , अग्रोचीन् । म्लेच्छ अव्यक्तायां वाचि । म्लेच्छति । म्लेच्छेत् । म्लेच्छतु । अम्लेच्छत् । मम्लेच्छ । म्लेच्छ्यात् ।। म्लेच्छिता । म्लेच्छिन्यति । अम्लेच्छिष्यत् । अम्लेच्छीत् । लच्छ लाच्छु लक्षणे । लच्छति । लच्छेत् । लच्छतु । अलच्छत् । ललच्छ । लच्छयात् । लाञ्च्छति । लाञ्च्छेत् । लाञ्च्छतु । अलाञ्च्छत् । लिलाञ्च्छ । अलाञ्च्छीत् । वाच्छु वाच्छायाम् । वाच्छति । वाञ्च्छेत् । वाच्छतु । अवाञ्छत् । ववाच्छ । वान्च्यात् । वाभिच्छता । वाच्छिष्यति । अवान्छिन्यत् । अवाच्छीत् । भाछु आयामे। आगच्छति । आच्छेत् । आम्च्छतु। आच्छत् । आन्ध्छ, आम्च्छतुः, आगच्छु' । आन्च्यात् । आजच्छीत् । हीच्छ लज्जायाम् । हीच्छति । हीच्छेत् । होच्छतु । अहीच्छत् । जिहीच्छ । अच्छिीत् । मूळ मोहसमुच्छ्यययोः । मूर्च्छति । मूर्छत् । मूर्च्छतु । अमूर्च्छत् । मुमूर्छ । मूछात् । मूञ्छिता । मूछियति । अमूञ्छित्यत् । अमूीत् । स्फूज़ स्मू विस्मृतौ । युछ प्रमादे। यच्छति । युच्छेत् । युन्त । अयुच्छत् । युयुच्छ । युच्छ्यात् । युच्छिता । युटिष्यति । भयुच्छिष्यतू । अयुच्छीत् । इत्ति छान्ता धातवः । वन धूर ध्वज बजु धज भनु वन बज पस्न गतौ । धर्नति ! धनेंत्.! धनंत- - ·अधर्मत् । दधर्म । धन्यात् । धनिता । धनिष्यति । अधनियत् । अवीत् । धृजति । धृजेत् । अतु । अञ्जत् । वृज । धृळ्यात् । धुजिता । धृजिप्यति । अधृजिष्यतू । अजीत् । भवति । दध्वन । अध्वानीत् अध्वजीत् । ध्वजति । अध्व- जीत् । प्रनिति । अधनीत् अधानीत् । धजति। अधजीत् । वनति। वस्तु । ववाज, ववनतु , ववजु । अवानीत् अवनीत् । मनति बनेत् । बजतु । अवनत् । वनाज, वनतुः, वानु. । व्रज्यात् । निता । ननिष्यति । अनिष्यत् । अद्यतन्या 'व्यञ्जनादेर्वोपा- त्यस्यात,' इति का वृद्धौ प्राप्तायाम्- चवनलू। ४।३१४८ ॥ वदन्ननोई काररकारान्तयोश्च धातोरुपान्त्यस्याकारस्य परस्मैपदे सेटि सिचि परे वृद्धिर्भवति। अमानीत् , अब्राजिष्टाम्, सवानिपुः । भवानी., आनिष्टम्, अनानिष्ट ) अनानिपम्, अवाजिक, अनाजिम । समति । सजेत् । सन्तु । असजतू | सराज । सन्न्यान् । सजिता । मजिष्यति । असजिन्यत् । असनीत् । अन क्षेपणे च । अनति । अनेत् । अन्तु । आजत् । अयक्पयलच्यजेवौं । ४ । ४ ॥२॥ धनु-क्यबलचूवनितेप्रशिति विपये अनेवी इत्यादेशो भवति । मनुस्वारः इनिषेधार्य । विवाय, विन्यतु , विन्युः । विवयिषु J . ..

·- - विवेथ, दिव्यथः, विव्य । विवाय विवय । विव्यिव । विलियम । वीयात् । वेता । वेष्यति । अवेष्यत् । अवैषीत् । तृप्रत्यये अनप्र- त्यये च परे 'त्रने वा ' इति विकल्पः-प्रवेता प्राजिता । अन्ये तु अनप्रत्यये यकाररहिते व्यजनादौ च सत्र विकल्पमिच्छन्ति। उन्मते थवि आनिय विवयिय विवेय । आजिव, विव्यिव । आजिम, विन्थिम । अजिता, वेता | अनिष्यति, वेष्यति इत्यादी रूपद्वयम् । कुजू खुजू स्तये । कोजति । कोजेत् । कोनतु । अकोजत् । चुफोन । अकोनीत् । खोजति । चुखोज । असो- जीन। अर्ज सर्न अर्जने । अर्जति । आनन । आनत । सति । ससन । असीत । कर्न व्यथने । खर्न मानन च। खति। नसर्न । अखनीत्। सन मन्थ । सनुगतिकल्ये। खजति समतु। भखञ्जत् । चखा । खळ्यात् । खजिता । सञ्जिष्यति । अखजिप्यता अखजीत् । एनृ कम्पने एनति । एजेत् । एनतु । ऐनन् । एना- चकार । एनान्यभूव । एनामाप्त। एग्यात् । एजिता । एनिष्यति । ऐजिष्यत् । ऐनीत् । खोस्फूर्जा वननिर्याप । ट्वित्करणमधुप्रत्य- यार्थम् । ओदित्करणं क्तप्रत्ययस्य नत्वार्यम् । स्फूर्नति । स्कू- नेत् । स्फूर्जतु । अस्फूर्नत् । अनीत् । क्षीन कून गुन गुनु भव्यक्तशन्दे । गुअति । गुञ्जत् । मुअतु । अगुअत् । जुगुञ्ज। गुन्यात् । गुजिता । गुञ्जिष्यति । अगुजिष्यत् । अगुमीत् । लन लनु तर्न भर्त्सने । तति । तर्नेत् । तर्नतु भतर्नत् । नतर्न । भतीत् । लान लानु भनन न । लानति । ललान । अलानीत् ।

·,
+
१३.)
लाजति । लाजेत् । लाजतु । अलाञ्जत् । ललाङ्ग, लाळ्यात
लाजिता । लाजिष्यति । अलालिप्यत् । अलाजीत् । न ननु
युद्धे । ननति । जगान । अनानीत् ,अजनीत् । ननति । नजेत् ।
जनन । अनजीत् । तुन हिंसायाम् । तुनु क्लने. च ! तुञ्जति ।
तुतुन्छ । अतुञ्जीत् । गर्न गजु गृन गृनु मुम मुजु मृज मृजु मन
शन्दे । गन मदने च । त्यने हानौ । त्यजति । त्यजेत् । त्यजतु ।
अत्यनत् । तत्यान । तत्यजिय, तत्यक्य । त्यन्यात् । त्यका
त्यकारौ, त्यक्तारः । त्यतासि, त्यक्तास्था, त्यक्तास्थ । त्यस्यति।
अत्यत्यत् अत्यल्यताम् अत्यत्यन् ।
व्यन्ननानामनिटि ।४।३१४५।
ध्यञ्जनान्तत्य धातोः परस्मैपदविषये अनिटि मिचि परे
समानस्य वृद्धिर्भवति नस्य चत्वे कन्चे सस्य च पत्यै वायोगे
क्षत्ये अत्यासीत् ।
धुहस्वाल्लुगनिटस्तथोः । ४।३१७०।
धुढन्ताद् इवान्ताच धातोः परस्यानिटः मिचौ लुए
भवति तादौ थाहौ च प्रत्यये । अत्याक्ताम् । अत्याधुः।
अत्याक्षीः, अत्याक्तम्, अत्याक्त । अत्याक्षम्, अत्याचा
अत्याक्ष्य । पजं सने।
दंशसनः शवि।४।२१४९॥
भनयोरुन्त्यस्य नस्य शविं परे हुन भादि । सनति ।
।
1

·(३८ सनेत् । सनतु । असमत् । ससञ्ज । सन्यातू। सक्ला । सध्यति । असङ्ख्यत् । असाझी, असाताम् । 'असाक्षुः असाझीः । असाङ्गम् । असाल । असासम् । असाव ।' असाड्म ! उपसर्गपूर्वात्तु 'स्थासेनिसेधसिचसनां द्वित्वेऽपि' अभिपनति । अभिपपञ्ज [ अभ्यपासीत् । इति नान्ता धातवः । कटे वर्षावर णयोः । कटति । कटेत् । कटतु । अकटत् । चकाट । कट्यात् । कटिता । कटिष्यति । अकटिष्यत् । न विजागृशसक्षणहम्येदितः । ४ । ३ । ४२ । श्विनागृशसक्षणां हकारमकारयकारान्तानामेदितश्च धातूनां परस्मैपदे सेटि सिचि वृद्धिर्न भवति । अकटीत् , अकटिष्टाम्, अकटिषुः । अक्टीः, अकटिष्टम् , अकटिट। अफटिपम् , अकटिप्व, अकटिष्म । शट रुनाविशरणगत्यवसादनेषु । शटति । शटेत् । शटतु । अशरत् । शशाट । शेटतुः । शेटुः । शेटिय । शट्याद् । शटिना । शटिप्यति । अशटिप्यत् । अशाटीत्, अशटीत् । वट नेष्टने । वदति । वटेत् । वटतु । अंवटत् । ववाट । न शमददिवादिगुणिनः । ४।१।३० । शसिदद्योर्वादीनां गुणिनां च धातूनामेकारो न भरति । 'अनादेशादरेकन्यजनमध्येऽतः' इत्यस्यापवादः । ववतुः, ववदः । मट्यात् । वटिता । वटिष्यति । अवटिष्यत् । अवाटीत् , अवटीत् । किट खिट उत्वासे । शिट पिट अनादरे । नट झट समाते । पित ·(३९) शन्दे च । केटति । चिकेट । अकेटीत् । सति । असाटीत् ।' अखटीत् । शेटति । जति। अटति । नझाट । अझाटी ,अमटीन।। पेटति । पिपेट । अपेटीत । भट भृतौ । भटति । वभाट। अभाटीत् , अभटीत् । तद उच्चाये । तति । तटेत् । अतारीन् , अतटीत् ।। खट काइझे । पट,नृत्तौ । नटति । ननाट। अनीत् ,अनाटीत्। हट दीप्तौ । पट अवयव । लूट विलोटने । लोटति । लोदेत् । लोटतु।' अलोटत् । लुलोट । लुलोटिय । अलोटीत् । चिट प्रै ये। विट शन्दे । हेट विवावायाम् । हेटति । निहेट । अहेटी । अट । पर इट किट कट कटु कटै गतौ ऐदित्करण क्त्वास्तवत्दोरि शिनपेघा-. र्थम् । अति । अटेत् । अस्तु ! आटत् । आट, आस्तुः, आट। आटिय, आटथुः, आट । आट, आटिव, आटिम । - अट्यात् । अटिता । अटिप्यति । आटिप्यत् । आटीत् । एति ऐटीत् ।' कुटु वैकल्ये । कुण्टति । चुकुण्ट । अकुण्टीत् । मुर प्रमर्दने ।। चुट चुटु अल्पीभावे । वटु विभाजने । रुटु टुटु स्तये । स्फट स्फुट्ट विशरणे । स्फोटति । स्फोटेत् । पुस्फोट । अ फुटत् , अस्फोटीत् । रट परिभापणे । इति टान्ता धातवः । रठ परिमा- पणे । ठति । रठेत् । अरटत् । रराट रेटतुः । रेटिय। अरा- ठीत् । पठ व्यक्तायां वाचि । पठति । पपाठ, पेटतुः, पेतुः । पेठिय । अपाठीत् अपठीत् ।। वठ स्पौल्ये वठति । क्वाठ । धवन टतुः, ववतुः । ववठिय । अवाठीत् , अवठीत् । मठ मद-निवा- सयोश्च । कल कृच्छनीवने । कति । अकळत् । चकाउ, चकलतः, ।

·(४०) पकः । अकाठीत्, अकठीत् । हठ बलात्कारे । उठ रुठ सुल उपघाते । पिठ हिंसासक्लेशयोः । पेठति । पेठेत् । पेठतु । अपेठत् । पिपेठ । अपेठीत् । शठ कैनवे । शठति । शशाउ शेठतुः शेतुः । शेठिय । अशाठीत् , अशठीत् । शुठ गतिप्रतियाते । कुछ लुलु भालस्ये च । कुण्ठति । चुकुण्ठ । अकुण्ठीत् । शुद्ध शोपणे । अठ स्ठु गतौ । अठति । अठेत् । अठतु | आठ । अठ्यात् । अठिता । अठिष्यति । आठीत् । इति ठान्ता धातवः । पुडु प्रम- देने । पुण्डति । पुपुण्ड। अपुण्डीत् । मुडु खण्डने च । मडु भूपा- याम् । गडु वदनैकदेशे । शौड गर्ने । यौड सम्बन्धे । मेड ब्रेड म्लेड लोडउन्मादे। रोडरौत्तौडअनादरे । कौड विहारे । क्रीडति। कीडेत् । कीडतु । अक्रीडत् । चिकोड । क्रीडिष्यति । अनीडि- प्यत । तुट्ट तोडने ! हुट्ट हट्ट हट्ट होड गती। खोड प्रतिघात ! विड आकोशे । अड उद्यमे । लडग्लिासे । लडति, ललति।लडेत् । लडतु । अलइत् । ललाड, लेडतुः, लेडु. । लेडिय । अलाडीत्, अलडीत् । कडु मदे । कड्ड काश्ये । अहु अभियोगे । चुछ हावकरणे । इति डान्ता धातवः । अग रग वग प्रण वण मण भ्रण मण पण ध्वण घण कण क्वण चण शब्दे । अगति । अणेत् । अणतु ! आणत् । आण। आगी। रणति । रराण, रंशतः, रेणुः । अरागीत्, भरणीत् । वणति । यवाण, यवतुः, पवणुः । अवाणीत्, अवगीत् । चति। चनाण, गतः, चेणुः । पणिप ! अचाणीन, अनमीत् । भोण अपनयने । ओणति ।

·ओणेत् । ओणतु | औणत् । ओणाञ्चकार । ओणाम्मभूव । ओणामास । ओण्यात् । ओगिता । भोणियति । औणि- प्यत् । औणीत् । शोण वर्णगत्योः । श्रोण लोण संघाते । पश गतिप्रेरणश्लेषणेषु । इति णान्ता धातवः । चितै सन्ताने । चेतति । चेतेत् । चेतत् । अचेतत् । चिचेत । चित्यात् । चेतिता । चतिश्यति । अचेतियत अचेतीत् । अत सातत्यगमने। अंतति । अतेत् । अतनु । आतत् । आत, आततः, आतुः । अत्यातू । अतिता! अतिन्यति । आतिन्यत । आतीत् । सक्ने । योतति । मोतेत् । योततु । अच्योतत् । चुन्योत, चुच्युततुः, चुच्युतः । अच्युतत् , अच्युतताम्, अच्यु- तन् । अच्योतीन् अच्योतिष्टाम्, अच्योतिषुः । चतृ श्री अच्युत क्षरणे । बोतति । चुचोत । अचुतत् , अचोतीत् । अयोतीत् , अश्चुतत् । अच्युतत् अश्च्योतीत् । जुतृ भासने । जोतति । नोतेत् । जोतनु । अनोतन् । जुनोत । अजुतत् , अनोतीत् । अंतु बन्धन । अन्तति । अन्तत् । अन्ततु । आन्तत् । आनन्त। अन्त्यात् । अन्तिता । अन्तियति । आन्तियत् । आन्तीत् । किन निवासे । केतति । केतेत् । केततु । अफेतत् । चिकेत । अकेतीत् । ऋत घृगागतिस्पर्धेषु । अर्तति । अर्तेत् । अर्ततु । आतत् । आनर्त, आनर्ततुः, आनर्तुः । ऋत्यात । अर्तिता । अतिप्यति । आर्ति यत् । आतीत् । इति तान्ता धातवः । कुथु पुंथ लुथू मथ मन्यं मान्य' हिंसासंदेशयोः । कुन्यति । कुन्थेत् । ।

·कुन्यतु । अकुन्यत् । चुकुन्थ । कुन्थ्यात् । कुन्थिता । कुन्थि- प्यति । अकुन्थिन्यत् । अकुन्धीत् । पुन्यति । लुन्यति । मयु- मन्थ्याद् । मथ्याद् । इति थान्ता धातवः । साह भक्षणे। खादति। खादेत् । खादतु। अखादत । चखाद । अखादीत् , अखदीत् । बद स्थैर्ये । बदति । बदेत् । बबाद, वेदतुः, वेदुः । वेदिध । अवा- दीत्, अबदीत् । खद हिंसायाम् । गद व्यक्तायां वाचि । गदति । गदेत् । गदतु । अगदत् । जगाद । गद्यात् । गदिता । गदिष्यति । अगादीत् । अगदीत् । नेमादापतपदनदगदवपीवहीशमृचिग्यातिवाति 'द्रातिप्साविस्यतिहनिदेग्धौ।२।३ । ७९ । इमेति माड्मैडोर्ग्रहणम् । अदुरपसर्गान्त शब्दात्याद् रघुव- र्णात् परस्योपसर्गस्थस्य ने कारस्य माडादौ परे गो भाति । प्रणि- गदति । प्रण्यगदत् । प्रणिनगाद। प्रण्यगदीत् । रद विलेखने । रदति । रदेत् । रदतु । अरदत् । रराद, रेदतु , रेदुः । रेदिय । अरादीत्, अरदीत् । पद स्विदा अव्यक्ते शब्दे । मदति । प्रणिनदति । नदैत् । ननाद नेदतुः नेदुः । अनादीत् अनदीत् । नित्करण वर्तमाने क्तप्रत्ययार्यम् । स्वेदति । चिश्वेद । वेद्यात् । अश्वेदीत् । अर्द गतियाचनयोः । अर्दति । अत् । आनद । आदीत् । नई गर्द गर्द शन्दै । नर्दति अणोपदेशत्वात् प्रनर्दति । गोपदेशस्य तु नदेति प्रणति गर्दति । भगर्द। अगदीत् । तई ·. हिंसायाम् । कदै कुत्सिते शब्द। खर्द दशने । अदु बन्धने अन्दति । अन्देत् । अन्दतु । आन्दत् आनन्द । अन्यात् । अन्दिता । अन्दिप्यति। आन्दिप्यत् । आन्दीत । इदु परमैश्चयें। इन्दति । इन्देत् । इन्दतु । ऐन्दत् । इन्दाञ्चकार । इन्दाम्बभूव । इन्दामास । इन्द्यात् । ऐन्दीत् । विदु अवयवे । विन्दति । विन्देत् । विविन्द । अविन्दीत् । णिदु कृत्सायाम् निन्दति । प्रणिन्दति । निनिन्द । अनिन्दीत् । टुनदु समृद्धी नन्दति । नन्देत् । नन्दतु । अनन्दत् । ननन्द । अनन्दीद् ।' चद् दीप्त्यालादनयो । चन्दति । चचन्द। चन्द्यात् वन्दीत् । दु चेष्टायाम् । यदु ऋद क्लदु रोदनाद्वानयोः। कन्दति । चन्द। कन्यात् । अकन्दीत् । कन्दति । चान्द । अमान्दीत् । हल्दति। चन्द्र। अहन्दीत् । हिन्दु परिदेवने । हिन्दति । हिन्देत् । हिन्दतु । अहिन्दत् । चिहिन्द । अहिन्दीत् । स्कन्दं गतिशो- पणयोः । स्कन्दति । स्कन्देत् । स्कन्दतु । अस्कन्दत् । स्कन्दा स्कद्यात् । स्वन्ता । स्वन्तस्यति । अस्कन्तयत् । अस्कान्सीत्, अस्कान्ताम्, अस्कान्सु. । अस्कान्त्सी', अस्कान्तम् , अम्का- न्त । अस्कान्सम्, अस्कान्स्व, अस्कान्स्म । अहि पक्षे अस्कन्दत, अत्किन्दताम्, अस्कन्दन् । अस्कन्दः, अस्वन्दतम्, भास्कन्दत । अस्कन्दम्, अवन्दाक, आफन्दाम । इति दान्ता भातवः ! पिधू गत्याम् । सैवति । सेधेत् । संघतु ! असेधत् । सिपेध । सिध्यात् । सविता ! सेधिप्यति । असिध्यात् .

·(.४४) असेधीत् । पिथौ शास्त्रमागल्ययोः । संपति । संधेत् । संवतु । असेधत् । सिपेध । सिध्यात् । सेषिता । संधियति । असेधियत् । असेधीत् । पक्षे सेद्धा । सेत्स्यति । असेत्स्यत् । असत्सीत्, भौदित्करणाद विकल्पेनेडू । शुन्ध शुद्धौ । शुन्धति । शुशुन्ध । शुयात् । शुन्धिता । शुन्धियति । अशुन्धिप्यत् । अशुन्धीत् । इति धान्ता धातवः । स्तन धन ध्वन चन स्वन वन शन्दे । स्तनति । स्तनेत् । स्तनतु । अस्तनत् । तस्तान । अस्तानी , अस्तनीत् । धनति । दधान । अधानीत्, अधनीत् । ध्वनति । दध्वान । अध्वानीत् अध्वनीत् । चनति । चचान, चेनतः, चेनुः । अचानीत् अचनीत् । स्वनति । सस्वान । वनति । ववान, ववनतुः, ववनुः । वन्यात् । अवानीत, अवनीत् । वन पन सम्भत्तो । संनति । ससान, सेनतुः, सेनुः । असानीत्, असनीत् । कने दीप्तिकान्तिगतिषु । कलति । चकान । अकानीत् , अग्नीत् । इति नान्ताः । गुपौ रक्षणे गुपौधूपविच्छिपणिपनेरायः । ३।४।१। एभ्यो धातुभ्यः स्वायें भायः प्रत्ययो भवति । गोपायति । गोपायेत् । गोपायतु । अगोपायत् । अशषि ते वा।३।४।४। गुपादिम्यास्त आयादयः प्रत्यया अशपिया भान्ति ।

·गोपायाञ्चकार । गोपायाम्बभूव । गोपायामास । नुगोप ।। जगुपतु, जुगुपु । अतः।४।३।८२ । - मदत्ता धातोविहितेऽशिति प्रत्यये परे घातोरकारस्य लुन् भवति । गोपाय्यात्, गुप्यात् । गोपायिता । औदित्वादिडियाल्प गोपित्ता, गोप्ता । मोपायिष्यति, गोषिष्यति, गोप्पयति । अगो- पायिष्यत् , अगोपिप्यत्, अगोप्पयत् । अगोपापी अगोपा- यिष्टाम् , अगोपायिषु । अगोपीत्, अगोपिष्टाम्, अगोपिषु । अगौप्तीत् , अगौताम् , अगौप्सु । अगौप्सी , अगौप्तम् , अगौत। अगौप्तम् , अगौरव, अगौपम । तप धूप स्तापे । तपति । तपेत् । तपत । अतपत् । तताप, तेपतु , तेषु । तेपिय । तम्यात् । तसा । तप्स्यति । अतप्स्यत् । अताप्सीत् , अताप्ताम् , अताप्सु । अताप्सी । धूपायति । धूपायेत् । धूपायतु । अधूपापत् । धूपापाचार। धूपायात्रभूव। धूपायामाप्त।चूप्यान् । धूपायिता, धूपिता । धूपायिष्यति, यूपिष्यति । अधूपायिन्यत् , अधूपिप्यत् । अधूपायीत्, अपूपरीत् । पल्प जल्प व्यकवचने । सति । रपेत् । राप, रस्तु, रेषु । रेपिय। अरापीत्, भरपीत् । रपति । स्टाप, लेपतु , हेपु । लेपिप । अलापीत्, भरपीत । जल्पति । जल्पेत् । नल्पतु । अनल्पत् । जनल्प, ननल्पतु , ननल्ए । अमल्पीत् । नप मानस न । नपति । ननाए, नेपत, ·- . जेषु । जेफ्थि । अनापीत् , अनीत् । चप सान्त्वने । चपति । चचाप, चेपतु , चे । चेपिय । अचपीत्, अचापीन् । पप समवाये । सपति । ससाप, सेपतु , सेपु ! असागरीन् , असतीत् । साल गतौ सति । सत् । सर्पतु । असर्पत् । ससर्प, सस्पतु , ससृप । ससपिध, सपथु । सृथ्यात् । सर्ता 'शादित्समो वा' स्त्रप्ता। सर्व्यति, खप्स्यति । असय॑त् , अस्त्रप्स्यत् । अद्यतन्याम्-- सृदियतादिपुष्यादेः परस्मै । ३।४।६४ । लदिता शुतादे पुष्यादेश्च धातो कर्तर्यद्यतन्या परस्मैपदेऽड् भवति । अस्पत् । अस्पताम् , असपन् । असूप, अस्पतम्, अस्पत । अस्पम्, असपाव, अस्पाम । चुप मन्दायाम् । चोपति । चुचोप, चुचुपतु , चुचुपु । अचोपीत् । तुप तुम्प त्रुप त्रुम्प तुफ तुम्फ नुफ तुम्फ हिंसायाम् । तोपति । तुतोप । अतोपीत् । तुम्पति । तुम्पेत् । तुम्पतु । अतुम्पत् । तुतुम्प, स्योगान्तत्वात् तुतुम्पतु, तुतुम् । सकारन: शफारश्चेत् पादृवर्गस्तवर्गः । नकारजावनुसारपञ्चमौ धुटि धातुपु ॥१॥ इति नगेपे तुप्यातू । अतुम्पीत् । त्रोपति । तुत्रोप । अनो- पीत । त्रुम्पति । तुनुम्प । इति पान्ता घातकः । तोफति । तुतोफ । अतोफीत् । तुम्फति । तुतुम्फ ! अतुम्कीत् । प्रोफति । तुत्रोफ ।

·। नगर्न (४७) भनोफीत्।न्मनि । तत्रुम्फ । अत्रुम्फीत्। वर्फ रफ रफ गनी (क- फंति यन् । तु । अन् वा । अफीतू । फति । राक, रेपतुः, फु। अराफीत्, अरफीत् । रम्फति । सम्फ । अम्मीन् । इति फाना पाताः अर्थ कम गर्न नई नी पर्व शव पर्न सर रिकु खु गतौ । अति । आन । आत् ि। कति। पः । अतीन् । चर्च । अस्तीत् । गति भीत् । चति । चनौ । अनीत् । तति । तत्र । ति । नन । अनीत् । पति । पर्व। अपनीत् । दशति । राशन अशीत् । सति । समर असतीत् । रिम्यति । तिरित्र । रम्पति। ररम्ब । अरवीत् । कुन भाडादने । सुतु तु अन । यु पस्तमयोगे । चुन्वति मुखम् । चुचुन्न। अनुम्बीन् । इति वान्ता भातवः । बभूसम्म विभू पिम्भू भी हिंसायाम् । मर्मति । सम सभः । भ्यात् । समिता । ममिन्यति । अनभिप्यन् । भगति । एम्भति । सभ । अयम्भीत् । सेमति । मिसंभ । अबभीन् । मिति । मिपिन्भ । मिस्यात् । अस्मिीत् । शुम्म भान ! शुभति । य नभ मधुने । यति । ग्यान, येतुः । गया, कमारी, यभारः । पनि, पन्यता, यस्यन्ति । भयस्यत् । भयभीत , अगाधान, भयानः । भगाप्सीः, भयान, अगाल । अयानन्, भगान, भयापमानमति । नद । नाम, नन्नु, मेनुः । लेमिप । नभ्याइ । नभिदा । मनासन, मनगर । इति माता ·। धातवः । चमू छम नमु ाम निमू अदने । चमति चमेत् । चमतु । अयमन् । चचाम, चेमतः, चेमुः। अचामीत् । अचमीत् , आङ्यु- त्ति छिवुलम्याचमः ' आचामति । आचामेत् । आचामतु । छमति । चछाम चच्छमतुः । अछामीत् , अच्छमीत् । नमातिए जजाम । झमति । जझाम । अामीत्, अझमीत् । जेमति जेमेत् । जेमतु | अजेमत् । निजेम मिनिमतुः । अजेमीत् । जेमिता । क्रमू पादविक्षेपे। भ्रामभ्लासभमक्रमलारमिटिलपियसिसंय- सेर्वा ।। ।। ७३ । एभ्यः कर्तरि शिति श्यो वा भवति । क्रमो दीर्घः परस्मै । ४ । २ । १०९ । क्रमेः परस्मैपदनिमित्ते शिति परे दीर्थो भवति । काम्यति । काम्येत् । काम्यतु । अक्राम्यत् । श्याभावे कामति । कामैत् । कामतु । अक्रामत् । चनाम । म्यात् । क्रमिता । क्रमिष्यति । अक्रमिष्यत् । न श्विनागृ-' इत्यादिना वृद्धिनिषेधे अक्रमीत् । यमूं उपरमे- गमिषद्यमश्छः । ४।२।१०६ । एषामत्यादौ शिति परे छो भवति । पष्ठयाऽन्त्यस्य यच्छति । यच्छेत् । यच्छतु । अयच्छन् । ययाम, येमतुः, येमुः । , । .

·यमिय। यन्यान् । यन्ता । यस्यति । अयंत्यत् । अयंपीत् अयं-
मिशान अमिपुः । अयंनीः असिष्टम् अवमिष्ट । अयमिपम्
अयंमित्र अगमिन्न । म्यमू शन्दे । स्यमति । णनं पश्ये ।
जमति निमंत् । नमत् । अनमत् । ननाम नेमतुः ननुः । नेमिय।
नम्यात् । नयति । अनन्यत् । अनसीन् अनंमिष्टाम् अनं.
मिपुः । अनंमी. अनंमिष्टम् अनंमिष्ट । अनंमिपम् अनं-
सिव्य अनमिन्म । पम हमालये। समति । मनाम समनुः
समः । अमामीत् । म्नमति । स्तमन् । म्तमतु । अन्तमत् ।
तस्नाम तम्तमनुः तम्तनुः । अस्तामीत् । अम शब्दभक्त्योः ।
अमति । अमेत् । अमतु । आमत् । आम आमतुः आनः ।
आमीत् । अम दम हन्म मीट गम्लं गौ । द्रमति । द्राम ।
अमीन् । हम्मति । नहन्म । अहम्मीत् । मीमति । मिमीम ।
अभीमीत् । 'ममिपद्यमः ः गच्छति । गत् । गच्छतु ।
भगच्छत् । जगाम नग्मतुः नग्मुः । जग्मिय, नगन्य । गन्ता ।
गमोऽनात्मने । ४।४।५१ ।
गमः परम्य हाशितः साइरिङ् भाति, न त्वात्मनेपदे ।
गमिप्यति । अगमिप्यत् । अवतन्याम्-अगमत् अगरनाम्
भगमन् । भगनः अगमतम् अगस्त। अगमम् अगमात्र
भगमाम । इति मान्ना धानाः । इस हय सान्तो ।
हपनि । नहाय। अत्यात् । हर्यति। नय। अहयान्। मन्य

·(६०) बन्धने । मत्र्यति । ममन्य । अमव्यीत् । सूर्य मं ईर्घ्य ईप्या- ः । सूय॑ति । सुसूर्य । असूयात् असूयिष्टाम् असू- दियपुः । यति । ईयाश्चकार । ईयाम्बभूव । ईयामास । ईर्ष्यात् । ईश्यिता 1 ईयिष्यति । ऐयिष्यत् । ऐयीत् । ईर्ण्यति ईञ्चिकार । ईर्ष्याम्बभूव । ईर्ष्यामास । ऐयीत् । शुच्यै धुच्यै अभिपवे । शुन्यति । शुशुच्य । शुच्य्यात् । अशुच्यीत् । चुच्यति । चुचुच्य । चुच्य्यात् । अचुच्यीत् । इति यान्ता धा- तवः । त्सर छद्मगतौ । त्सरति । त्सरेत् । त्सरतु । अत्सरत् । तत्सार । अत्सारीत् । क्मर हृच्छने । क्मरति । चमार । अक्म- रीत् । अन वध्र मध्र गतौ । चर भक्षणे च । घोर गतिचातुयें। खोर प्रतिघाते । धोरति । दुधीर । अधोरीत् । खोरति ! चुखोर । अखोरीत् । इति रान्ता धातवः । दल त्रिफला विशरणे । दलति । दंदाल देलतुः देलु । देलिथ । अदालीत् , अदलीत् । फलति । फैलेत् । पफाल फैलतुः फैलुः । अफालीत् , अफलीत् । भील श्मील स्मील क्ष्मील निमेषणे । मीलति । मिमील. । अमीलीत् । एवं श्मीलादीनाम् । पील प्रतिष्टम्भ । पीलति । पिपील। अपी- लीत् । गील वरणे । नीलति। निनील । अनीलीत् । शील समायौ । शीलति । शिशील । अशीलीत् । कील बन्धे । की- लति । अकीलीत् । कूल आवरणे । कूलति । चुकूल । अकूलीत् धूल रुजायाम् । शूलति । शुशूल । अशूलीत् । तूल निष्क। ठूलति । तुतूल। अतुलीत् । 'पूल संघाते । मूल प्रतिष्ठायाम् । फल - ·निष्पत्तौ । फुल विकसन । फुल्लति वनं विकमतीत्यर्य. । चुल्ल हाक करणे । चिल्ल शैथिल्ये च । पेल फेल, शेल. पेल. सेल वेल सल तिल तिल पल्ल बलु गतौ । केल. क्वेल. खेल पेल पेल्ट स्सल चटने । स्खति । चस्वाल । अस्खालीत् । एवं खल संचये च । श्वछ वल्ल आशुगतौ । गल अदने इत्ति लान्ता पा- तकः । पूर्व प म पुरणे । पूर्वति । पुपूर्व । अपूर्वात् । पर्वति । पपर्व । अपर्वीत् । मर्वति । मम । अमीत् । गई अभिनिवेशे । गर्वति । नगई । अगीत् । ठिवू क्षिबू निरसने- प्ठिवृतम्बाचमः । ४।२।११० । एपां त्यादिभिन्ने शिति परे दीर्थो भवति । ठीवति । ठीवर । ठीवतु । अष्ठीवत् । तिष्ठियः ।४।१। ४३ । छियो द्वित्व सनि पूनस्य ति इत्यादेशो वा भवति । तिन तिष्ठिवतुः तिष्ठित्रुः । तिछविध । पक्षे टिप्ठेव टिष्ठिवतु. टिष्ठिवः । टिठेविय । वादे मिगो दीवा जिने ' ठीच्यात् । ठेविता । ठेविष्यति। अप्ठेविष्यत् । अठेवीत् । क्षेवति । चिक्षेव। अक्षेवीत् । जीव प्राणवारणे । जीवति । निनीव। अनीवीत् । पीर मीच तीव नीव स्थौल्ये। पीवति । पीवेत् । अपीवीत् । मीवति । तीवति । नीवति । पियु मिवु नियु सेचन । पिन्वति । पिपिन्छ । अपिवीत्। हिबु दिवु निपु प्रीणने । हिन्वति । निहिन्न । अहिन्वीत। । ।

·(५२ दिन्यति । दिदिन्न । अदिन्वीत् । जिन्वति । निजिन्व । अजि- चीत् । इयु व्याहौ । इन्वति । ऐन्धत् । इन्वाञ्चकार । इन्वाम्ब- भूव । इन्वामास । ऐन्वीत् । अव रक्षणगतिकान्तिप्रीतितृप्त्यवगमन- प्रवेशश्चवणानाम्यर्ययाचनक्रियेच्छादीप्त्यालिङ्गनहिंसादहनभाववृद्धि- पु । अवति । आव । अव्यात् । अविता। आवीत् । इति वान्ता धातव । कश शब्दे। कशति । चकाश । कश्यात् । अकाशीत् , अकशीत् । मिश मश रोपे च । मेशति । मिमेश । अमेशीत् । शश प्लुतिगतौ । शशति । शशाश। अशाशीत्., अशशीत् । णिश समाधौ । नेशति । निनेश । अनेशीत् । दृशुं प्रेक्षणे । 'श्रौतिकृयु'-इत्यादिना पश्यति । पश्येत् । पश्यतु । अपश्यत् । ददर्श दद्दशतु ददृशु । ददर्शिथ पक्षे- आ सृजिदृशोऽकिति । ४।४।१११ । अनयो स्वरात् परोऽधन्तो भवति धुडादौ प्रत्यये परे, न तु किति । दद्रष्ठ । दृश्यात् । द्रष्टा । द्रक्ष्यति । अद्रक्ष्यत् । अद्यतन्या तु अपक्षे- अवर्णशोऽङि।४।३।७। स्वर्णान्तानां शेश्च गुणो भवति अडि परे। अदर्शत् अदर्शताम् अदर्शन् । पक्षे अद्रासीत् । 'धुड्ड्स्वानुगनिटस्तथो. इति सिन्लुकि अद्राष्टाम् । अद्राश्च । अद्राक्षीः अद्राष्टम् अद्राष्ट। अद्राक्षम् अद्राश्व अद्राक्ष्म । दश दशने । दशति ।

·। दशेत् । दशतु । अदशत् । दश । दश्यात् । दष्टा । दृत्यति । अड्ड्यत् । अढाक्षीत् अदाष्टाम् अदाइछु । इति शान्ता घातक । धुप शन्ले । घोषति । जुयोष । अपत् , अपोपीत्। थप प्रसवे । जप रुनायाम् । अपति । ऊराञ्चकार । पाम्बभूव । मामास । उप्यात् । उपिता । उपिप्यात । औषिप्यत् । औपीत् । ईप उच्छे । ईपति । इपत् । ईपतु । ऐपत्। ईपाञ्चकार । ईसाम्बभूव । ईपामास । ऐपीत् । कृप विलेखने । पति । कर्प। चकर्पियाध्यात् । स्पृशादिसृपो वा । ४ । ४ । ११२ । स्पृशमशापतृपटपा सपश्च म्बरात् परो धुडादौ प्रत्यये परे अदन्तो वा भवति, न तु मिति । ऋया पक्षे का। प्रक्ष्यति पक्षे य॑ति । अत्यत् , अमर्यत् । स्पृशमशकृपहपहपो वा । ३।४।५४। एभ्यो धातुभ्योऽद्यतन्या मिन् का भवति । अकार्षीत् अका- नि अकार्छ । अकार्की अमार्टम् अकार्ट । राम् अमान अार्म । अकारागम अनासीत् । सिनोऽभावे- .हशिटो नाम्युपान्त्याददृशोऽनिरः सह । ३ ३ ४ ॥ ५५ ॥ हकारान्ताद् इशिभिन्नात् शिडन्ता नाम्युपान्त्यादनिटोऽध- तन्या सा भवति । अक्षत् महक्षताम् अक्षन् । भवृक्षः अक्षतम् अहस्त । अक्षम् अक्षाव अक्षाम । - .

·। शिप जप अप वप मप मुप रुप पि यून जूप शप चप हिंसायाम् । कृयू संघाते च । भय भर्त्सन । निपू विधू मिषू निषू प्पू वृषू सेचने । मृषू सहने च । उधू श्रिपू श्लिषू षू प्लुधू दाहे। ओपति । उवोप । औपीत् । वृषू संघ । हषू अलीके । घर्पति । नवर्ष । अघर्षीत् । हर्पति । जहर्ष । अहीत् । पुप पुष्टौ । पो- पति । पुपोप । अपोपीत् । भूव तसु अलङ्कारे । भूपति । बुभष। अभूयीत् । इति धान्ता धात्व. । तंसति । ततंस । अतसीत् । लस शोषणक्रीडनयोः । लसति । ललास लेमतुः लेसुः । लेसिय । अलासीत् । बस्लं अदने । वसति । यसेत् । जघास । गमहनजनखनघसः स्वरेनडि क्ङिति । ४१२१४४। एषामुपान्त्यस्याङ्ज स्वरादौ विडति परे लुग भवति । घस्वसः । २ । ३ । ३६ । नाम्यादेः परम्य घस्वपोः स पो भवति । नक्षतुः जक्षुः । गरसिथ, जवस्थ । प्रयत् । यस्ता घस्तारौ यस्तारः । सस्तः सि । ४।३।९२ । धातोः सन्तस्याशिति सादौ प्रत्यये विषयभूते तो भवति । पस्यति। अयत्स्यत् । अवसत् अघसताम् अघसन् । अघसः अघस- वम् अघसत । अघसम् अघसाव अनसाम । हसे हसने । हसति । हास । अहसीत् । पिस-पेत्तु वेस गतौ । पेसति । पिपैठ पिप. 5 ।

·सतु पिपेसुः। अपसीत् । शसू हिंसायाम् । शसति । शशास अशा- सीत् , अशसीत् । शंसू स्तुतौ च इति सान्ता धातवः । मिहं सेचने। महति । मिमेह । मिह्यात् । मेढा । मेक्ष्यति । अमेश्यत् । अमेक्षत् अत्र सरु अमेक्षताम् अमेक्षन् । अमेक्ष अमक्षतम् अक्षत । अमे- सम् अमेक्षा अमक्षाम। दहं भत्मीकरण । दहति । दहेत् । दृहतु। अदहत् । दवाह देहतु देहु. । देहिय, ददग्ध । दह्यात् । दग्धा । धक्ष्यति । अधक्ष्यत् । अधाक्षीत् अदाग्धाम् अधाशु । अधाक्षी अदाग्यम् अदाग्ध । अधाक्षम् अधास्त्र अधाम । रह त्यागे। रहु गतौ । रंहति । ररंह । अरंहीत् । इह दृगु बृह वृद्धौ । बृह वृहु शब्द च । पर्हति । वर्ह । अद्यतन्यामडि अवृहत् अबृहताम् अबृहन् । अभाव अवीत् अबर्हिष्टाम् अवर्हिपुः । बृंहति । रह । अबृहीत् । उह तुह दुह अने । ओहति । औहत् , औहीत् । तोहति । तुतोह । अतुहत् , अतोहीत् । दोहति । 'दुदोह । अदुहत् , अदोहीत् । अर्ह मह पूजायाम् । अर्हति । आनह । आहोत् । महति । ममाह मेहतु मेहु. । अमहीत् । इति हान्ता धातब । उक्ष सेवन । उक्षति । उक्षाञ्चकार । उक्षा- बभूव । उक्षामात। औक्षीत् । रक्ष पालने रक्षति । ररक्ष। अरक्षीत् । मक्ष मुक्ष संघाते । सुक्षति । मुमुक्ष । अमुक्षीत् । .अक्षौ व्याप्तौ च। वाऽक्षा 1३1४।७६ । अक्षधातोः कर्तरि विहित शिति प्रत्यये नुर्वा भवति ।। ग ·उनोः।४।३।२। तो परयोरुनो. प्रत्यययोः स्थाने गुणो भवति, अक्डिति -प्रत्यये परे । अक्ष्णोति अक्ष्णुतः अणुवन्ति । अक्ष्णोपि अक्ष्णुय. अणुथ । अक्ष्णोमि अक्ष्णुवः अक्ष्णुम । अ-गुयात् । अक्ष्योत्तु, अक्ष्णुतात् अक्ष्णुताम् अक्ष्णुवन्तु । अहि, अक्ष्णुतात् । आक्ष्णोत् । पक्षे अक्षति । अक्षेत् । अक्षतु । आक्षत् । आनक्ष । आनसिय, आनष्ठ। अक्ष्यात् । अक्षिता, अष्टा । अक्षिष्यति, अक्ष्यति । आतिप्यत् , आस्यत् । आक्षीत् आक्षिष्टाम् आक्षिपुः । इडभावे आप्टाम् आशु. । आष्टम् आष्ट । आक्षम् आश्व आक्ष्म । तक्षौ त्वक्षो तनूकरणे । तक्षति । ततक्ष ततक्षतुः । ततक्षिथ, ततष्ठ । तस्यात् । तक्षिता, तष्टा । तक्षियति, तभ्यति । अतक्षिप्यत् , अतक्ष्यत् । अतक्षीत् अतक्षिष्टाम् अतक्षिषुः । इडभावपक्षे अताक्षीत् अताधाम् अताक्षु । त्वक्षति । तत्वक्ष । अत्वक्षीत् , अत्वाक्षीत् । 'णिक्ष चुम्बने । वक्ष रोषे । त्वक्ष त्वचने । सूर्स अनादरे । काक्षु याच माक्षु काकायाम् । मुं गतौ सरति । सरेत् । सरतु । असरत् । वेगे सान् । ४ । २ । १०७ । वेगे गम्यमाने सुधातोरत्यादौ शिति परे धावादेशो भवति । धावति । धावेत् । धावतु । अधावत् । ससार सततः सः । सर्ताः सरिष्यति । असरिष्यत् ।

·सर्यते । ३१,४१६१।
आभ्यां कतद्यतन्यामङ वा भवति । असरत् असरताम्
अमरन् । पक्षे अमापीत् असाटम् असार्पः इत्यादीनि रूपाणि ।
इति भ्वादिगणे परस्मैपदं समाप्तम् ।
अथात्मनेपदम् ।
।
गाङ् गतौ · इडितः कर्तरि ' इत्यात्मनेपदम् । शावि - दीर्य
च गाते, गाते।
अनतोऽन्तोऽदात्मनेपदे । ४ । २ । ११४ ॥
अनत. परस्यात्मनेपदस्यस्यान्तोऽद् भवति । गाते 1 गास
गाय गाय । 'इडेत्पुति चातो लुक् ' इति गे गावहे गामहे ।
गेत गेयाताम् गेरन् । गेथाः गेयाथाम् गेवम् । गेय गेवहि
गेमहि । गाताम् गाताम् गाताम् । गास्व गायाम् गाध्वम् । गै
गावहै गामहै । अगान अगाताम् अगात । अगायाः अगाथाम्
अगाध्वम् । अगे अगावहि अगामहि । जगे जगाते जगिरे।
जगिषे जगायें जगिध्वं । जगे जगिवहे नगिमहे । गासीष्ट गाती-
यास्ताम् गासीरन् । गासिधाः गातीयास्याम् गासीध्वम् । गासीय
गासीवहि मासीमहि । गाता गातारौ गातारः । मातासे गातासाय

·गाताध्वे । गाताहे भातास्वहे गातास्महे । गास्यते गास्येते गा- स्यन्ते । गास्यसे गास्येथे गास्यध्वे । गास्ये गास्यावहे गास्या- महे । अगायत अगायेताम् अगायन्त । अगास्यथाः अगा- स्येथाम् अगायध्वम् । अगाये अगास्यावहे अगास्यामहे । अद्यतन्याम्-अगास्त अगासाताम् अगास्त । अगास्थाः अगा- सायाम् अगाद्ध्वम् । अगासि अगास्वहि अगास्महि । मिङ् ईपद्धसने । शवि गुणे व स्मयते स्मयेत्ते स्मयन्ते । स्मयसे स्मयेथे स्मयध्वे । स्मये स्मयावहे स्मयामहे । स्मयेत स्मये- याताम् स्मयेरन् । स्मयेथाः स्मयेयाथाम् स्मयेध्वम् । स्मयेय स्मयेवहि स्मियेमहि । स्मयताम् स्मयेताम् स्मयन्ताम् । स्मयस्व स्मयेथाम् स्मयध्वम् । स्मयै स्मयावहै स्मयामहै । अस्मयत अस्मयेताम् अस्मयन्त । अस्मयथाः अस्मयेथाम् अस्मयध्वम् । भस्मये अस्मयावहि अस्मयामहि । परोक्षायाम्-सिमिये सिमि- याते सिष्मिायरे । सिमियिषे सिप्मियाथै सिम्मियिवे, सिम्मि- यिध्वे । सिष्मिये सिप्मियिवहे सिम्मियिमहे । स्मैपीष्ट स्मैपीया- स्ताम् स्मैपीरन् । स्मेता स्मैतारौ स्मेवारः । स्मैतासे । स्मष्यत स्मेष्येत्ते स्मघ्यन्त। अस्मेष्यत अस्मेष्येताम् अस्मेष्यन्त । अद्य- तन्याम्-अस्मेष्ट अस्मेपाताम् अस्मेपत । अस्मष्ठाः अस्मैपाथाम् अस्मेड्ड्वम् । अघि अस्मेष्वहि अस्मेमहि ॥ डीद् विहायतां गतौ डयते । डयेत । डयताम् । अडयत । डिड्ये डिड्याते दिडियरे । डयिपीष्ट । डयिता । डमिप्यते । अडयिष्यत । अङ्ग- ·यिष्ट अडयिपाताम् अडयिषत। उंड कुड़ गुंड धुंड् डुड् शब्दे । अवते । अवेत । अवताम् । आवत । ऊ ऊवाते अविरे । ओपीट। ओता।ओप्यते। औष्यत ।औष्ट औपाताम् औपत । क्वते ।चुकुवे। गवते । जुगुवं । अगोष्ट । पवते । जुवे। अघोष्ट । उपते । झुडुवे । अडोष्ट । च्युड् ज्युंड् लुंड गुंड प्लुड् गतौ । च्यवते । च्यवेत । च्यवताम् । अच्यवत। चुच्युवे । च्योपीष्ट । च्योता। च्योप्यते । अच्योष्यत । अच्योट । रुड् रोपणे । रखते । रुरुते । अरोट । पूडू पवने । पवते । पर्वत ! पवताम् । अपवत । पुपुर्व । पविपीष्ट । पविता । पविष्यते । अपविष्यत । अपविष्ट अपविपाताम अपविपत । मूड बन्धने । मवते । मवेत । मवताम् । अमवत । मुमुवे । मविपीष्ट । मविता । मविष्यते । अमविव्यत । अमविष्ट । 'धृङ् अवध्वंसने । धरते । दधे । अधरिष्ट । मेड् प्रतिदाने । मयते। मयेत । मयताम् । अमयत । मम । अमास्त अमासाताम् अमाप्तत । अमात्या. अमाप्तायाम् अमाद्ध्वम् । अमासि अमास्वहि अमात्महि । देड् बेड् पालन । दयते । दयेत । दयताम् । अदयत । परोक्षायाम्-- देदिगिः परोक्षायाम् ।४।१॥ ३२ ॥ देड्धातोः परोक्षायां दिगिराईशो भवति, न च द्विः । दिग्ये दिग्याते दिग्यिो । दामीटदाना। दास्यंत । अदास्यत। अद्यतत्यामा ·(६." इश्च स्थादः । ४।६३ | ४१। स्थाधातोर्दासंज्ञकाच्चात्मनेपदविषय - सिन् विद्वद् भवति । तियोगे चानयोरि । 'धुड्डूस्वाद इत्यादिना सिच्लुकि अदित अदिपाताम् अदिषत । अदिया अदिपाथाम् अदिद्ध्वम् । अदिपि अदिष्वहि अदिष्महि । बकुड् कौटिल्ये । वङ्कत । धबके । अवङ्किष्ट । अकुछ लक्षणे ! अङ्कते। अङ्केत । अङ्कताम् । आङ्कत । आनके । अङ्किपीष्ट ! अङ्किता । अशिष्यते । आति- प्यत । आविष्ट । शीकृङ् सेचने । शीकते । शीकेत । शिशीके। अशीविष्ट । लोकृड् दर्शन । लोकते । लुलोके। अलोकिष्ट । लीकृङ् संघाते । देकडू घेङ् शब्दोत्साहे । रेकृङ् शकुड शङ्कायाम् । ककि लौल्ये। ककते । ककेत । ककताम् । अककत । चकके चकमाते चककिरे । ककिपीष्ट । ककिती । करिष्यते । अककिष्यत । अफकिष्ट । कुकि वृकि आदाने । चकि तृप्तिप्रति- घातयो । ककुड् श्चकुड् कुङ् श्रकुङ् लकुङ् दौकङ् श्रीकृ म्वष्कि वस्कि मस्कि तिकि टिकि टीकृड् सेक्कङ् सेकृङ् रघुङ लघुड गतौ । कङ्कते । चरुके । अकङ्किष्ट । ढोकते । डुढौके । अढौविष्ट । लङ्घते । ललछ । अलविष्ट । अधुङ् वधुड् गत्याक्षेपे । आद्दिष्ट । अवद्दिष्ट । माड् कैतवे च । मद्यते । अमद्दिष्ट । श्लाघृड् कत्यने । शायते । लोवृड् दर्शने । लोचते । लुलोचे । अलोचिष्ट । पचि सेचने । सचते । कचि बन्धने । कचते। चकचे। अकचिष्ट । वर्चि दीप्तौ । मचि मुचुङ् कल्कने । मुञ्चते । मुमुञ्चे ।

·अमुच्चिष्ट । पचुइ व्यक्तीकरणे पञ्चते । पपश्च । अपश्चिष्ट ! ए- नृ वेन्द् प्रानि दीप्तौ । एनते । एनाञ्चके । एजाम्बभूवे । जस्तेः सिहस्त्वेति ।। ३ । ७३ ॥ अस्तं. सः सादौ प्रत्यये परे स्नु भवति, एति परे तु सो हः स्यात् । एनामाहे । एनिपीष्ट । एजिता । एजिप्यते । ऐनिप्यत । ऐनिष्ट । इजुद् गतौ । इजते । इजाचके । इजाम्बभूवे । इजा- माहे । इजिपीष्ट । इलिता । इजिप्यते । ऐजिभ्यत । ऐजिष्ट । ऋमि गति यानाननोपार्जनपुः। अर्जत । आनृजे। आनिष्ट । ऋजुड् भनड् भन्ने । ऋञ्जत। आन्झे । आर्जिष्ट । तिनि क्षमानिशानयोः समायां 'गुप्-तिमः' इति तितिक्षते चेष्टि चेष्टायाम् । चेष्टते । अचेष्टिष्ट । एठि हेठि विवावायाम् । एटते ! एठान्चके । एताम्बभूव । एठामाहे । ऐटिट । हेठते । मिहेढे । महेटिष्ट । मछुट् कठुद् शोके । मुलुङ पलायने । मुण्टत । मुमण्ठे। अमुण्टिष्ट । अठुर पछुट् गतौ । अण्ठते आनण्ठे। आण्टिष्ट । पण्ठते । पपण्ठे । अपण्टिष्ट । हुडुङ् पिडुङ् संघात । हिडड् गती चाहिएदते । निहिण्डे । अहिण्डिष्ट । शड्डङ स्नायां च । घोण्डत । शशण्टे । अशण्डिष्ट । तडुङ् ताडने । तण्डते । ततण्डे। अतण्डिष्ट । विशुद् चुणुछ घृणुद् ग्रहणे । विष्णते । निविणे। अधिमिट । पणि व्यवहारस्तुत्यो । 'गुपौधूप-' इत्यादिनाऽऽय-- प्रत्यये । अनुबन्धस्याशवि परे आयप्रत्ययान्ताभावपक्षे चरितार्य: लाद् आयप्रत्यये सति आत्मनेपदं न भवति । पगायति । पणा- ·(२) . । येत् । पणायतु । अपगायत् । पणायाञ्चकार, पणायाम्बभूव, पणा- यामास । पेणे पेणात पेणिरे । पणाय्यात् , पणिपोष्ट । पणा- यिता, परित्ता । पणायिष्यत्ति, पणिव्यते । अण्णायियत् , अप- णिभ्यत । अपणायीत्, अपणिष्ट । यतैड् प्रयत्ने । यतते । यतेत। यतताम् । अयतत । येते येताते येतिरे। येतिषे येताथे येतिध्वे । येते येतिवहे येतिमहे । यतिषीष्ट । यतिता । यतिष्यते । अयति- प्यत । अयतिष्ट । युतृङ् जुतृड़ भासने । योतते । युयुते । अयो- तिष्ट । जोतते । जुजुते । अजोतिष्ट । नायडू उपतापैश्वर्याशी.पु च । नाथते । नाथेत । नाथताम् । अनायत । श्रथुङ् शैथिल्ये । अन्यते । प्रथुड् कौटिल्ये । ग्रन्यते । जग्रन्थे । अग्रन्थिष्ट । कत्यि लाधायाम् । कत्थते । चकत्थे । अकत्थिष्ट । विदुड् श्वैत्ये । श्विन्दते । शिश्विन्दे । अश्विन्दिष्ट । वदुल स्तुत्यभिवादनयोः । वन्दते । ववन्दे । अवन्दिष्ट । भदुड् सुखकल्याणयोः । भन्दते । बभन्दे । अभन्दिष्ट । स्पदुइ किश्चिञ्चलने । स्पन्दते । पस्पन्दे । अस्पन्दिष्ट । क्लिदुड् परिदेवने । मुदि हर्षे। मोदते । मुमुढे । अमोदिष्ट । ददि दाने। दढते। ददेत । ददताम् । अदद्दत । दुदे । दिपीष्ट । ददिता । ददिप्यते । अददिष्यत । अदादिष्ट । हर्दि पुरीपोत्सर्गे। हदते। हदेत । हताम् । अहदत । जहदे । हत्सीष्ट । हत्ता । हत्स्यते । अहत्त्यत । अहत्त अहत्साताम् अहत्सत ! वदिस्वदिस्वादि आस्वादने । स्वदते । सस्वदे । अस्वदिष्ट । उदि मानकीडनयोश्च । उर्दत । उदेत । उर्दताम् । औदत । उर्दाञ्चके ।

·उम्बिये । उर्दामाहे । उर्दिपीष्ट । उदिता । उर्दिप्यते । और्दि- प्यत । ओर्दिष्ट । पदिक्षरणे । पर्दिकुत्सिते शब्द। स्कुदुइ आप्रवणे । स्कुन्दत । चुम्कुन्दे । अस्फुन्दिष्ट । एधि वृक्षौ । एधते । एत । एषताम् । ऐधत । एधाश्चके । एषाम्बभूव । एधामाहे । एधिपीष्ट । एधिता। एधिप्यते । ऐधिप्यत । ऐधिष्ट । स्पर्धि संघ । स्पर्धेत। पस्पध । अस्पर्धिष्ट । गाड् प्रतिष्ठालिप्साग्रन्थेषु । वाधड़ रोटने । वाधत । दधि धारण । दधते । अदधिष्ट। नाधृह उपतापैश्वर्याशीःषु च । पनि स्तुती । पनायति । पनायेत् । पनायतु । अपनायत् । पनायाश्चकार । पनायाम्बभूव । पनायामास । पेने । पनाय्यात् , पनिपीप्ट । पनायिता, पनिता । पनायिष्यति, पनिष्यते । अपनायि- प्यत् , अपनिप्यत । अपनायीत, अपनिष्ट । मानि पूनायाम् । विचारे 'शान्दान्मान्-' इति मीमांसते । । तेपङ कम्पने च । अपौपि लज्जायाम् । पतं । अपेत । त्रपताम् । अत्रपत । ' तत्रप- फलमनाम् ' पे पात घेपिरे । पिपे पार्थ पिये। ये पिवहे पिमहे । पिपीट, अप्सीष्ट 'धूगौदितः' इति विक- ल्पेट । अपिता, ऋता । अपिण्यते, अप्स्यते । अत्रपिप्यतः, अत्र- प्स्यत । अत्रपिष्ट, अत्रप्त । गुपि गोपन-कुत्सनयोः । गर्दायां । 'गुप्-तिनः' इति जुगुप्सते अजुइ खुशब्द। अम्बते । आनम्। आम्बिष्ट । रम्बते । ररम्ने। अरम्बिए । कटवणे । क्ली- वृह अधाये । क्षीवृट मदे। वल्भि भोनने । गल्मि धाये । रमि रामस्ये। रभते । रभेत । रसताम् । अरभात ।

·(१४) रेभात रेभिरे । रप्ती । रब्धा । रप्स्यते । अरपत्यत । अब्ध अरप्साताम्, अरप्सत । अरब्धाः । डुलभिप् प्राप्तौ । लभते । लभेत । लभताम् । अलभत । लेभे । लब्धा । लप्स्यते । अलफ्यत । अलब्ध । भामि क्रोधे । क्षमौपि सहने । क्षमते । क्षमेत । क्षमताम् । अक्षमत। चक्षमे । क्षमिपीट, क्षेसीष्ट । समिता, क्षन्ता । क्षमिप्यते, क्षस्यते । अक्षमिष्यत, अक्षस्यत । अक्षमिष्ट । अस्ति अक्षसाताम् अक्षंसत । अक्षस्था. अक्षसा- याम् अक्षद्ध्वम् । अक्षति अक्षस्वहि अक्षंस्महि । कमूड कान्तौ । . , कमेणिङ्।३।४।२। कर्मः स्वार्थे णिड् भवति । कामयते । कामयेत । कामय- ताम् । अकामयत । कामयाञ्चके, कामयाम्बभूवे, कामयामाहे । चक्रमे चकमाते चकमिरे ।' चकर्मिषे । 'अशवि ते वा। कामयिपीष्ट, कमिपीष्ट । कामयिता, कमिता । कामयिष्यते, कमिष्यते। अकामयिष्यत, अकमिष्यत । 'णिश्रिद्रुनुकमः कर्तरि अचकमत । णिपक्षे तु ' असमानलोपे सन्वल्लघुनि हे', लयो|स्वरादेः' इति अचीकमतः । अयि वयि पयि मयि नयि चयि रयि गतौ । अयते । प्रअयते- उपसर्गस्यायो। २।३।१००।- उपसर्गस्थत्य रकारल्यायचातौ परे लकारो भाति । प्लायते । पलायने । अयेत । अयताम् । आयत । C. - - ।

·है - दयायास्कासा ॥३४॥४७॥ एभ्यो धानुभ्यः परस्याः परोक्षाया आम् भवति । आम- न्ताच परे कृन्वस्तयः परोक्षान्ता अनुप्रयुज्यन्ते । अयाञ्चके उसथाम्बभूवे । अयामाहे । अयिपीष्ट । अयितासे । अयिष्यते । आमिप्यत । आयिष्ट । वयते । पयते । नयते। रयते । तयि णयि रक्षणे च । तयते । तेये। अतयिष्ट । नयते । नेये। अन- विष्ट । दयि दानगतिहिंसादहनेषु च । दयते । दयेत! दयताम् । अदयत । दयाञ्चक्रे । दयाम्बभूवे । दयामाहे । दयिषीष्ट । दयिता। यिप्यत । अदयिष्यत । अविष्ट । मायैड् विघ्नन । ६मायते । क्ष्मायेत । क्ष्मायताम् । अस्मायत । चक्ष्माये । स्मायिषीष्ट । मायिता । मायिप्यते । अक्ष्मायिष्यत । अक्ष्माविष्ट । स्फायैङ् ओप्यायैड् वृद्धौ । स्फायते । स्फायेत । स्फायताम् । अस्फा, यत । पस्फाये। अस्फायिष्ट । प्यायते । प्यायेत । प्यायताम् । अप्यायत । परोक्षायाम्- प्याय: पीः ।४।११९२ । प्यायः परोक्षायडोः पीभवति । पिप्ये आपिप्ये। अद्यत- न्याम्- दीपजनवुधिपूरितायिप्यायो वा । ३।४ । ६७ । एभ्यः कर्नर्यद्यतन्यास्ते परे भिवा भवति, सटुम् च । अप्यायि, अप्यायिष्ट । तायड संतानपालनयोः । तायते । तताये। अतायि, अतायिष्ट । वलि वलि सवरणे । वलते । नवले । अव- । 4 5 ·(६) लिष्ट । शठि चलने च । शलते । शेले । अशलिष्ट । कलि शब्द- संन्यानयो 1 करते । चकले । अकल्टि । काशृइ दीप्तौ । का- शते । चरो । अकाशिष्ट । क्लेशि वित्राधने । क्लेशते । चक्लेशे । अशिष्ट । भापि व्यक्ताया वाचि । भाषते । वभापे । अभापिष्ट । ईपि गतिहिंसादर्शनेषु । ईपते । ईपाञ्चके । ईपाम्बभूव। ईयामाहे । ऐपिष्ट । कास्ड शन्दफुत्सायाम् । कासते। कासाञ्चके। कासाम्बभूवे । कासामाहे । अफासिष्ट । भासि टुभ्रामि टुम्ला- सृड दीप्तो । भ्रासते 'भ्रासम्लास-' इत्यादिना वा श्ये कृते भ्रा- स्यते । भ्लासते, भ्रास्यते । राड् णासृड् शब्दे । रासते । ररासे । अरासिष्ट । नासते । ननासे । अनासिष्ट । णसि कौटिल्य। नप्तते । नसे। अनसिष्ट । भ्यसि भये। न्यसते । वन्यसे । अभ्यसिष्ट । आङ् शसुर् इच्छायाम् । आशमते । आशशसे । आशंसिष्ट । ईहि चेष्टायाम् । ईहते । ईहाञ्चक्र । ईहाम्बभूवे । ईहामाहे । ऐहिष्ट । ऊहि वितर्के । उहते । उहाञ्चक्रे । औहिट । गाहौड विलोडने । गाहते । जगाहे। गाद्दिपीष्ट, पातीष्ट । गाहिता, गादा। गाहिल्यते, बास्यते । अगाहियत, अघाश्यत । अगाहिट, अगाढ । अगाहिपाताम् , अघासाताम् । अगाहिपत, अवाक्षत । अ- गाहिष्ठा , अगाटा अगाहिषायाम् , अयाक्षायाम् । अगाहिड्दवम् , अगाहिड्वम् , अगाहिध्वम् , अधागूइवम् , अपाट्वम्। अक्षि, अगाहिपि । अगाहिल्यहि, अधावहि । अगाहिम्महि, अधाश्महि । ग्राहौई महणे । ग्लाहते । दक्षि शेयू चादक्षत दक्षे ।अदलिष्ट ·(६७) शिक्षि विद्योपादाने । शिक्षते । शिक्षेत । शिक्षताम् । अशिक्षत। शिशिशे । शिक्षिपोष्ट । शिक्षिता ! भिक्षिप्यने । अशिक्षिप्यन । अशिक्षिष्ट । मिति याचायाम् । मिक्षते । विभिने । अभिलिष्ट । दीक्षि मौण्डयेश्योपनयननियमबतादेशेषु । दीक्षने। दिदीक्षे । अदीदिष्ट । इति दर्शन । ईश्ने । ईक्षाबने। शाम्बभत्र । ईक्षामाहे । ऐशिष्ट । दत्यात्मनेपदं समाप्तम् । अधोमयपदिनः। भिम् सेवामान 'इंगित.' इति फलपति निर्यात्मनेपदमन्यथा परस्मैपदम् । श्रयते । श्रयेत । अयनाम् । अनयत । शिश्रिये । अयिपीष्ट । श्रयिता । अपिन्यते । अभायप्चन । अद्यतन्याम्-- "णिधि-' इत्यादिना प्रत्यये द्वित्वे अशिनियत । अयति । श्रयेत् । अयतु । अश्रयत् । शिवाय । श्रीयात् । श्रयिता । अयिप्यति । अप्रयिष्यत् । अशिनियत् । णींग प्रापणे । नयति । नयत । नयेत् । नयेत । नयतु । नयताम् । अनयत् । अनयन । निनाय । नित्ये । नीयात् । नेपोष्ट ! नेतानि । नेनासे । नेप्यति । नेप्यने । जनेयत् । अनेप्यत । अनपीत् । अनेष्ट । हंग हरणे । हरति । हरते । नहार । नहूँ । ऋवर्णात् । ४।३।३६। क्वान्ताद् धातोरनिटामात्मनेपद्रषियो तिनाशिपो विद्

·(६८)
भवतः । शीष्ट रिः शक्याशीय' हियात् । हर्ता । हरिष्यति ।
हरिप्यते । अहरिप्यत् । अहरिप्यत । अहापीत् । सिचः कित्व
गुणाभावे सिन्छकि अन अपाताम् अहृपत । मुंग भरणे ।
भरति । भरते। भार बनतुः बः । वर्य वभ्रथुः वत्र ।
वभार, बभर वन वझम । वने वनाते वनिरे । वभृये वभ्राथे
बभूव । बभ्रे वभवहे । वभृमहे । भ्रियात् । भृषीष्ट । अभाषीत्
अभार्टीम् अमायुः । अमृत अभपाताम् अभ्पत । डुकृग् करणे
छगस्तनादेरुः । ३ । ४। ८३ ।
कृगस्तनादेश्च कर्तरि विहिते शिति परे उर्भवति । कृति---
उन्नोः । ४।३।२ ।
वातोरुनोः प्रत्यययोरक्डिति गुणो भवति । कृ+ओ+ति
'नामिनः-' इत्यादिना गुणे करोति । तसि-
अत: शित्युत् । ४।२। ८२ ।
अविति शिति परे य उप्रत्ययः तन्निमित्तस्य कृगोऽकारस्य
उमारो भवति । कुल्तः । कुर्वन्ति । करोपि कुल्यः कुरुय । करोमि
कृगो यि च । ४।२।८८।
कृगः परस्योतो यादौ वमि चाविति लुम् भवति । कुर्वः
कुर्मः । कुरुते कुतिं कुर्वते । कुरुषे कुर्बाथे कुरुवे । कुर्वे
कुर्वहे कुर्महे । कुर्यात् कुर्याताम् कुर्युः । कुर्याः कुर्यातम् कुर्यात ।
مم

·(६९) . -- कुर्याम् कुर्याव कुर्याम । कुर्वीत कुर्वीयाताम् कुरिन् । कुर्वीयाः कुर्वीयायाम् कुध्दिम् । कुर्वीय कुर्वीवहि कुर्वीमहि । करोत, कुरुतात् कुताम् कुर्वन्तु । असंयोगादोः।४।२।८६ । असंयोगात् परो य उस्तदन्तात् प्रत्ययात् परस्य हेढुंग भवति । कुरु, कुस्तात् कुरुतम् कुस्त । करवाणि करवाय करवाम । कुर- ताम् कुर्वाताम्, कुर्वनाम् । कुरुष कुर्वाधाम् कुरुध्वम् । कर रवावहै करवामहै । रोत् अकुरुताम् अकुर्वन् । अकरोः अकुरुतम् अकुस्त । अकरवम् अकुर्व अकुर्म । अकुस्त अकुर्वाताम् अकुर्वन । अकुरुयाः अकुर्वायाम् अकुरुध्वम् । अकुर्वि अकुर्वहि अकुमहि । चकार चक्रतुः चनः । चर्य । च चकाते चक्रिरे । चकृपे । क्रियात् । कृषीष्ट । कर्नासि । करिष्यति । करिष्यते । अमरिप्यत् । अफरिप्यन । महापीत् अ- कार्यम् अकार्पः । अकृत अकृपाताम् अपत धारणे । धरति । धरते । धरेत् । धरेत । धरतु । घरनाम् । अधरत् । अधरत । धार । दूधे । प्रियात् । पीष्ट । धर्तासि । धासे । चरिष्यति । धरिष्यने । अधरिष्यत् । अधरिष्यत । अधापात् । अधृत । ड्याचग याचायाम् । याचवे याचति । ययाचा यया। अयाचीत् । अयाचिष्ट । हुपनी पाके पति । पारे । पचेत् । पवेत । पचतु । पचताम् । अपचत् । अपचन । पपाच पेनत ·(७०), , पेचुः । पेचिय, पपस्थ । पेचे पेचाते पनिर । पेचिपे । पच्यात् । पक्षीट । परतामि । पत्तासे । पश्यति । पक्ष्यते । अपश्यत् । अपक्ष्यत । अपाक्षीत् अपास्ताम् अपाच. । अपक्त अपक्षा- ताम् अपक्षत । रान्ग टुभ्रानी दीप्तौ। राजते । रानति । रराज रेजतुः रेनुः । रजे स्नात रेजिरे । अराजीत् । अराजिष्ट । भनी सेपायाम् । भनति । भजते । भजेत् । भजेत । भन्तु । भन- ताम् । अमजत् । अभजन । बभाज तृत्रपफलभनाम् ' भेजतुः मैजु । भेजे नेजाते भनिरे । भन्यात् । भक्षीष्ट । भक्तासि । भातासे । भक्ष्यति। भक्ष्यत । अभक्ष्यत् । अभक्ष्यत । अभाक्षीत् अभास्ताम् अभाक्षु । अभनत अभक्षाताम् अभक्षत । जी रागे अघिनोश्च रो। ४।२।५०। रञ्जरकटि चिनगि शवि च परे उपान्न्यस्य नो लुग् भवति । रनति । रनत [ रजेत् । रजेत । रजतु । रजताम् । अस्नत् । अरगत । ररञ्ज रक्षतु रन्जु । ररले ररझाते ररजिरे । रज्यात् । रक्षीट । रडता । रक्ष्यति। रइश्यत । अराक्षीत् अराइक्ताम् अराछु । अण्डक्त अरजाताम् । रेट्टग परिभाषण- बाचनयोः । रेटति । रेटते । रिरेट । रिरेट । अरेटीत् । अरेटिष्ट । रेग गतिज्ञाननिन्तानिशामनवादिरमहणेषु । देणति । वणते । विवण । विषेणे । अपेणीत् । अवेणिष्ट । चतेग याचने.। चतति । अनते। चयात । चुने । अचवीत् । अचतिए । प्रोथग- पर्याप्तौ।

·- मिश्रृग् मेवासियोः । मेयर संगमे च । चद्देग् याचने । ओबुन्दन निशामने । बुन्दत । बुन्दति । बुन्देत । बुबुन्द। बुबुन्दे । बुयात् । युन्दिपीष्ट । अधुदत्, अबुन्दीत् । अबुन्दिष्ट । गिदग ' गेदृग् कुत्सामनिर्पयोः । मिट्टर मेदग मेधाहिंसयो. । मेग गमे च। बुधृग् बोधनं । बोधति । बोधते । बुबोध । बुधं । अवु- धत् । अवोधीत् । अवोधिष्ट । सन्ग् अवदारणे । सनात। खनते। चखान 'गमहन-' चन्नतुः चरुनुः चान्ने नानात चाल्नरे। ये नवा । ४।२।६२। सनिसनिननां ये डिति परे आ: भवति । सार्यात्, ख- न्यात् । खनिता । खनिप्यते । अवनिप्यत । अखानीत् , 'अख- नीत् । अखनिष्ट । शी आमोशे। शानि । शपतं । शपेत् । शपेत । शपतु । शपताम् । अशपत् । अशपन । शशाप शेषतः शेषः । शेपे शेपाते गेपिरे । शप्यात् । शप्सीष्ट । शतासि । शप्तास । शप्स्यति । शप्स्यते । अशप्स्यन्, अशप्पत्यत । अशाप्मीत् । अशप्त । चात्यग् पूनानिशामनयोः । चायति । चायने । ननाय । बनाये । अनायीत् । अनायिष्ट । व्ययी गती। ब्ययने । बन्याय । वव्यये। अव्ययीत् । अन्ययिष्ट । 'धाग गतिशुद्धयोः । धावति । धावतं । दया । दक्षा। अधावीत् । अधाविष्ट । दाशृग् दान । दाशति । दाशते । ददाश । ददाशे। अदाशीत् । अदाशिष्ट । लगी कानौ । अनि । लपते । ललाप ।

·(७२) लेपे । अलापीत्, अलपीद्, अलपिष्ट। ची लक्षणे । छपी हिंसा- याम् । विपी दीप्तौ । त्वैपति । त्पते । तित्वष । तित्विषे । विष्यात् । सिजाशिपावात्मने । ४।३।३५ । नाम्युपान्त्याद् धातोरात्मनेपदविषयावनिटी सिनाशिषौ कि द्वद् भवतः । विशिष्ट । त्वेष्टासि । त्वेष्टासे । त्वैश्यति । त्वेक्ष्यते । अत्वेक्ष्यत् । अत्वेक्ष्यत । अत्वेक्षीत् । अत्विष्ट, अत्विपाताम् । अपी असी गत्यादानयोश्च । दाटग् दाने । दासति । दामते । ददास । ददासे । अदासीत् । अदासिष्ट । माग माने । माहति । माहते । ममाह ! ममाहे । अमाहीत्। अमाहिष्ट। गुहाग् संवरणे। गोहः स्वरे । ४ । २ । ४२ । कृतगुणस्य गुहेः स्वरादौ प्रत्यये परे उपान्त्यस्य ऊद भवति । निगृहति । निगूहते । निगृहेत् । निगृहेत । निगूहु । निमूहतान् । न्यगृहत् । न्यगृहत । निजुगूह निगुतुः निगहु । निहिय । निजुगुहे। गुह्यात् । गूहिषीष्ट औदित्त्वाद्विकल्पेट रित्त्वे च घसीट । गृहिता, गोदा । गृहितासे, गोढासे । निमूहिष्यति, नियोक्ष्यति । निगूहिप्यते, निघोक्ष्यते । अगूहिप्यत् , अमोक्ष्यत् । अगूहिष्यत, अधोक्ष्यत । अगृहीत् अहिधान् अहिपुः । इडभावपक्षे ' हशिटो नाम्युपान्त्याद्' इत्यादिना मुझ अधुक्षत अघुक्षताम् अबुक्षन् । अक्षः अत्रुक्षतम् अघुक्षत । अधु-सम् अघुताव अघुक्षाम । अहिए हिपाताम् ,

·(७३)
.
अगहिपत । अंगूहियाः अगूहिपाथाम् अगूहिद्द्वम् । अा-
हिपि अगूहिप्वहि अगूहिप्महि । इटभावं सकि
दुइदिहलिहाहो दन्त्यात्मने वा सकः । ४।३।७४।।
एभ्यः परस्य सको दन्त्यादावात्मनेपदे लुवा भवति । अगूद,
अक्षत । अवक्षाताम् अक्षन्त । अगूढा, अवृक्षथाः
अवृक्षायाम् अवृक्षचन, अघुवम् । अधुक्षि अधुक्षावहि,
अगृहहि अधुक्षामहि, अगुहमहि ।
अथ व यनादिः।
यनी देवपूनासंगनिकरणदानेषु । यति । यते । गजेन् ।
यजेत । यनतु । यनताम् । अयनत् । अयनत । परोक्षायाम्-
यजादिवरावचः सस्वरान्तस्था मृत् । ४ । १। ७२ ।
यनादेशवचोश्च परोक्षायां द्वित्ले पूर्वस्य सस्वरान्तस्या
इउन्नरूपा स्मृद् भवति । इयाज ।
यजादिवचे किति । ४।१ । ७९ ।
यनादीना वर्चश्व सम्परान्तम्या किति परे वृत् भवति ।
ईजतुः ईजु । इयनिम, स्पष्ठ ईनथुः ईन । इयान, इयन
इयनिव इयनिम । ईजे ईगते ईनिरे । इन्यात् । यतीष्ट ।
यष्टाप्ति । यष्टाते । यत्यति । यस्यने । अयत्यत् , अयस्यत ।
अयाक्षीत् अयाटाम. . भयाभुः । अयाक्षीः अयाटम्
अयाट । अयाक्षम् अयारव अयात्म । अयष्ट अयतावाम्
4
-

·आत्
.
(७)
अयक्षत । व्ग संवरणे । व्ययति । व्ययते । व्ययेत् ।
व्ययेत ! व्ययतु । व्ययताम् । अव्ययत् । अव्ययत । परोक्षायाम्---
ज्याव्यमधिव्यचिव्यथेरिः।४।१ । ७१ ।
एषां धातूनां परोक्षायां द्वित्वे सति पूर्वम्य इर्भवति ।
व्यस्थवणावि । ४।२।३।
व्येधातो. थवि णवि च विषये आद् न भवति ।
सन्ध्यक्षरस्य '. इत्याल्यापवादोऽयम् । वित्र्याय वित्र्यतुः विव्युः ।
'ऋवृव्येऽद ' विन्ययिय विव्यथ वित्र्य । वित्र्याय, विव्यय
विन्यिव विन्थिम । विव्ये वित्र्याते विन्धिरे । विब्यिषे
विव्याथे विव्यिध्ये, विव्यिने । वीयात् । व्यासीट । व्याता !
व्यास्यति, व्यास्यते । अव्यास्यत् , अत्र्यास्यत् । अव्यासीत्
अन्यासिष्टाम् अन्यासिषुः । अव्यास्त। वेंग तन्तुसन्ताने । वयति,
वयते । वयेत् , क्येत । क्यतु, वयताम् । अवयत् , अवयत ।
वेर्वय् ! ४१ ४ । १९ ।
वंगः परोक्षायां वय् वा भवति । उवाय
न वयो । ४।१ । ७३ ॥
वेगो क्यो य परोक्षायां य्वृट् न भवति । ऊयंतु . उयुः ।
वयिथ उययुः ज्य । उवाय, उवय उरिव उयिम । प्रक्षे-
वेश्यः ।४।१।७४।
--

·अनन्तस्य वेग परोक्षायां पूर्वम्य परस्य च न भवति ।
वौ।
अपिति वा ।४।१ । ७५ ।
वंगोऽन्तम्याविति परोक्षाया य्यद् वा भवति । वातु , उत्तु
क्छ , उबु वविध, ववाय । वाथु उवयु । वव, ज्वावोवविव,
उवित्र वविम, उविम । मे उवात उविरे. ऊये जाते उयिरे।
ववे वत्राते वविर । उयात् । वामीष्ट । वाता | वाता। वास्यति ।
वाप्स्यते । अवाम्यत् । अवाप्यन । अवामीत् अवामिष्टाम् ।
अवास्न ! हेंग स्पर्धाशळ्यो । यति । हुयते । हुयेत् । इयंत ।
इयतु । हयताम् । अद्यत् । अयंत ।
द्विले हः ।४। 1८७॥
हगो द्वित्वपिये सम्वरान्तम्या मृत् भवति । नुहाव जुहु-
वनु जुहुर । नुहविय, जुहोर जुहुवर्षं जुट्ठव । नुहाउ, जुहब
जुहुरिव नहुविम । जुट्ठव जुहुवान नुहृविरे । जुषिष जुहुवाथ
जुहुविदा, तुझुवित्र । जुहुव जुहुविवहे विमरे । हयात् ।
हासीष्ट । हाता । हाता । हाम्यनि । हास्यने । अहाम्यत् ।
अवाप्यत ।
हालिप्सिचः । ३।४।६।
एभ्य कर्तद्यतन्यामड भवति । अहुत् अहताम् अन् ।
यहूव. अनुम् अत । अहवम् अहवान अहवाम ।
१

·वाऽऽत्मने । ३।४।६३ । हालिप्सिचा कर्तर्यवतन्यामात्मनेपदे वाऽड् भवति । अहुत अहुताम् अहुन्त । पक्षे अहासाताम् अहासत । टुवपी वीज- सन्ताने । वपति । वपेत । वपेत् । वपतु । वपताम् । अवपत् । अवपत । उवाप ऊपतुः उपः । ऊपे ऊपाते उपिरे । उन्यात् । चप्सीष्ट । वप्ता । वप्ता। वप्स्यति । वक्यते । अवप्स्यत् । अव- प्स्यत । अवाप्सीत् । अवप्त । वहीं प्रापणे। वहति । वहते । चहेत् । वहेत । वहतु । वहताम् । अवहत् । अवहत । उवाह उहतुः जहुः । उवहिथ, उवोढ उहथुः उह । उवाह, वह ऊहित । ऊहिम । उहे उहाते उहिरे । उहिले उहाथे ऊहिवे, अहिध्वे । उहे उहिवहे उहिमहे । उह्यात् । वक्षीष्ट । वोढा । वोढा । वक्ष्यति । वक्ष्यते । अवक्ष्यत् । अवक्ष्यत । अवाक्षीत् अवोढाम् अवाक्षु । अवोढ अवक्षाताम् अवक्षत । इत्युभयपदिनो धातवः। होश्वि गतिवृद्ध्योः । श्वयति । श्वयेत् । श्वयतु । अश्वयत् । परोक्षायाम्- वापरोक्षायङि । ४।१।९। श्वेः परोक्षायडोः सस्वरान्तस्था म्वृद् वा भवति । शुशाक शुशुवतुः शुशुवुः । शुशविथ शुशुक्थुः शुशुव । शुशाव, शुशव शुशुविव शुशुविम ! शिवाय शिश्चियतुः शिश्वियु: । शिश्वविध - ·. (७७) विश्वियिय शिधिय । शिवाय, शिक्ष्य शिश्वियित शिश्वियिम । शूयात् 'दीर्घमवोऽन्त्यम् । इति वृतो दीर्घत्वम् । श्वयिता । श्वयिष्यति । अश्वयिप्यत् । राधे' , इति विकल्पेन डे अशिधियत् अशिश्चियताम् अशिश्चियन् । पक्षे ऋदिपिस्तम्भून इति वाऽकि अधत् अवताम् अश्चन् । पक्षे अधयीत अश्वयिष्टाम् अवयिपुः । बद व्यक्तायां वाचि । कति।। वदेत् । वदतु । अवदत् । वाद उद्तु उदुः। उवदिय उदथुः । उद। उवाद, उक्द उदिन दिम । स्यात् । वदिता । वदिष्यति।। अवदिप्यत् । अवादीत् अवादिष्टाम् अवादिषुः । वमं निवासे । वमति । वसेत् । वस्तु । अवमत् । स्वास उपतुः 'घस्वसोः' इति पत्वम् उियुः। स्वस्थ, उवसिथ उपयुः । उप्यात् । वस्ता । वस्यति । अवत्स्यत्। अवात्सीत् अवात्ताम् अवात्सुः । इति यजादिगणः समासः । अथ वाद्यन्तर्गणो युनादिः। अत्र सर्वे आत्मनेपदिनः । द्युति दीप्तौ । योतते । घोतेत। योतताम् । अद्योतत परोक्षायां दुद्युते इति जाते---- धुतेरिः।४।१३४१।। द्युतेत्तेि सति पूर्वस्येकारो भवति । दिद्युते दिद्युताते दिद्यु- तिरे । योतिषीष्ट.1 घोतिता । योतिप्यते । अयोतिप्यत । अद्य- तन्याम्-- ·शुद्भ्योऽयतन्याम् । ३।३1४४ . धुतादिभ्योऽद्यतनीविषये कर्तर्यात्मनेपदं वा भवति । अयो- 'तिष्ट अद्योतिपाताम् अद्योतिपत । पक्षे ' लदिदातादि-' इत्या- दिना परस्मैपदेऽडि अद्युतत् अद्युतताम् अद्युतन् । रुचि अभि- प्रीत्यां च । रोचते । रुरुचे । अरोचिष्ट, अरुवत् । त्रुटि परिवर्तने । बोटते । जुबुटे । अवोटिष्ट, अधुरत् । रुटि लुटि लुठि प्रतिवाते । रोटते । रुरुदे । अरोटिष्ट, अस्टत् । लोटते.। टुलुटे । अलोटिष्ट, अलुटन् । लोठते । लुलुठे ! अलोटिष्ट, अलुटत् । श्चिताड परणे । श्वतते । शिन्धिते । अश्वेतिष्ट, अश्वितत् । जिमिदाड् स्नेहने । मदते । मिमिदे । अमेदिष्ट, अमेदत् । जिश्विदा निविदाटू मोचने च । चिश्विदे । अस्वेदिष्ट, अश्विदत् । सिविदे । अस्थे- दिष्ट, अस्विदत् । शुभि दीप्तौ । शोभते । शुशुभे । अशोभिष्ट, अशुभन् । भुमि सञ्चलने । क्षोभने । चुचमे। अक्षोभिष्ट, अक्षुभत् । णभि तुभि हिंसायाम् । नभते । नेमे नेभाते नेभिरे । अनभिष्ट, अनभत् ।। तोभते । तुतुभे । अतोभिष्ट, अतुभत् । संभू विश्चासे । स्वम्भते । सत्रम् । अनम्भिष्ट, अखभत् । भ्रंशू ख्रसूड अव- स्रंसने । भ्रंशते । वभ्रंशे । अभ्रंशिष्ट, अभ्रंशत् । वंसते 1 सनसे । -अस्रसिष्ट, अलसत् । ध्यसूड् गतौ च | ध्वंसते । दध्वंसे । अध्वं-- •सिष्ट , अध्वसत् । अथ द्युताअन्तर्गणो वृतादिः । तूड् वर्तने । वर्तते । वर्तेत । वर्तताम् । अवर्तत । वन्ने । । । 1 ।

·(७९) टदयः स्यसनो: । ३।३।४५ ॥ वृतादिभ्य पचभ्च म्यादी प्रत्यो सनि च विपये कर्नर्यात्म- नेपदं या भवति. वर्तिया । न वृद्मः।४।४।५५ । पृतादिपञ्चात् लायशित आदिरिद न भवति, न चटमा आत्मनेपदनिमित्त भवति । वस्यति । अवर्तिप्यत । अवर्क्सन् । अवतिष्ट । अतत् । सन्दौद लणे । सन्दते । सन्देत् । त्यन्टनाम् । अम्पन्दन । सम्यन्दे । सन्दिपीट, लन्लीष्ट । स्थन्दिता । म्यन्ना । स्यन्दिप्यते, स्यन्तस्यते । म्यन्त्यति । अस्यन्दिन्यत, अन्यन्तम्यन 1 अम्यन्स्यत । अम्यन्टिष्ट, अस्यन्त । अम्बदन् । वृद्वौ । वति । वर्धेत । वर्धनाम् । अर्धत । वृधे । पर्मिपीष्ट । वर्षिता। वरिप्यते । वयनि । अर्पियत, अवत्म्यंत् । अवष्टि । अपत् । चूद् शब्दकुत्ला- याम् । शति । शंत । शर्यताम् । अशर्यत । शश। शर्धिपीष्ट । शर्थिता । पिप्यते । शस्यति । अशर्मिप्यत । अशय॑न् । अशर्षित् । अतृवत् । कृपोड् सामध्ये तर लुलं कृपोऽकृपीटादिपु । ।३९० । पे क्तो लुत् रम्य च लू मवति, न तु कृपीटाढिविषयस्य । कल्पते । कल्पत । कल्पताम् । अक्ल्यत । चरलपे । कल्पिपीष्ट, क्लप्मीष्टा ·। (८०) कपः श्वस्तन्याम् । ३।३।४६। कृपः श्वस्तनीविषये कर्तर्यात्मनेपदं वा भवति । कल्सासि । कल्पितासे, कल्प्तासे । कल्पिप्यते, कल्प्स्यते । कल्प्स्यति । अकल्पिप्यत, अकल्पयत । अकल्प्स्यत् । अकल्पिष्ट, अक्लप्स । अक्लुपत् । इति वद्-धुतादिगणः समाप्तः । अश * धन्तर्गणो ज्वलादिः । ज्वल दीप्तौ । ज्वलति । ग्लेत् । ज्वलतु । अज्वलत् । जज्याल । ज्वल्यात । ज्वलिता । ज्वलिष्यति । अञ्चलिप्यत् । अभ्यालीत् । कुच सम्पर्चनकौटिल्यप्रतिष्टम्भविलेखनेषु । कोचति । चुकोच । अकोचीत । पत्ल पतने । पतति । पपात पेततुः पेतुः । अद्यतन्याम् लदिद्युतादि-' ' इत्यादिनाऽडि श्वयत्यमबचपनः श्वास्थवोचपप्तम् । ४।३।१०३ । एपामडि यथासङ्ग्यं वादयो भवन्ति । अपप्तत् । अप- ताम् अपप्तन् । क्वथे निष्पाके । स्वयते । चत्वाथ । अक्वधीत् । मथे विलोडने । मथति । ममाथ मेथतु: मेथुः । अमथीत् । पलं विशरणगत्यवसादनेषु । 'श्रौतिकृवु-'इत्यादिना सीदादेशे। सी- दति । सीदेत् । सीदा । असीदत् । ससाद सेदतुः सेदुः । सेदिय । सत्ता । सत्स्यति । असत्स्यत् । असदत् असताम् अस- दन् ! 'सदोऽप्रते. परोक्षायां त्वादे.' निपीदति । निपसाद । प्रतिपीदति । शलं शातने । । .

·(८१) शदेः शिति । ३ । ३१४१ । शिद्विपयाच्छदेः कर्तर्यात्मनेपदं भवति । 'औतिमवु-'शी- यते । शीयेत । शीयताम् । अशीयत । शशाद शेदतुः शेदुः । शैदिय । शद्यात् । शत्ता । शत्स्यति । अशत्स्यत् । अशदत् । बुध अवगमने । वोधति । बुबोध । अबोधीत । टुवमू उद्दिरणे । वमति । जूनमवमत्रसफणस्यमस्वनराजनाजधासभ्लासो या ।४।१ । २६. एपां स्वरस्यावित्परोक्षासेट्यवोरो भवति, न च द्विः। ववाम ववमता, वेमतुः ववमुः, वमु । मिथ, क्वमिथ वैमधु , वक- मथु वेम, यवम । वदाम, ववम वेमिव, ववमिव वमिम, ववमिम । अवमीत् । भ्रमू चलने । भ्रासभ्लासभ्रमकम-' इत्यादिना भ्रा- म्यति, भ्रमति । बभ्राम बभ्रमतुः, भ्रमतुः भ्रम,, भ्रमुः। अभ्रमिय, भ्रमिय । अनमीत् । क्षर सञ्चलने । क्षरति। असारीत्। चल कम्पने । चचाल चेलतुः । अचालीत् । जल घात्ये । जनाल जेलतुः । अनालीत्, । टल ट्वल वैक्लव्ये । छल स्थान । तस्थाल । अस्थालीत् । हल विलेसन । जहाल । अहालीत् । णल गन्धे। ननाल नेलतु. नलुः । अनालीत् । वल प्राणनधान्यावरोधयो । अवालीत् । पुल महत्त्वे। पुपोल । अपो- लीन् । कुल बन्धुसंस्त्यानयोः कोलति । चुकोल । पल फल शल 6 ·(८२) गतौ । पपाल पेलतुः पेलुः । अपालीत् । शशाल शेल्तुः शेलुः । अशालीत् । हुल हिंसासंवरणयोश्च । होलति । जुहोल । अहो- लीत् । कुशं आह्वानरोदनयोः । कोशति । चुक्रोश ! क्रोश्यति । भक्रोक्ष्यत् । सकि अक्रुक्षत् अनुक्षताम् अनुक्षन् । ,कस गतौ । कसति । चकास । अकासीत्, अकसीत् । रुहं जन्मनि । रोहति । रुरोह । रोटा । रोक्ष्यति । अरोश्यत् । सकि अक्षत् । रमि क्रीडायाम् । रमते । रेमे रेमाते रेमिरे । रंसीष्ट । रन्ता । रंस्यते । अरस्वत । पहिं मर्पणे । सहते । सेहे । सहिपीष्ट । सहलुभेच्छरुपरिपस्तादेः।४।४।४६ । एभ्यः परस्य स्त्याद्यशितस्तादेरिड् वा भवति । सहिता, सोदा । सहिष्यते । असहिष्यत । असहिष्ट । इति ज्वलादिगणः समाप्तः । अथ भ्वाधन्तर्गणी घटादिः। यटिप् चेष्टायाम् । घटते । जघटे । अघटिष्ट । क्षजुङ् गति- दानयो । व्यथिए भयवलनयो । व्यथते । विन्यथे विन्ययाते विव्यथिरे । व्यथिषीष्ट । व्यथिता । व्यथिष्यते । अन्ययिष्यत । अन्यथिष्ट । प्रथिषु प्ररव्याने । प्रथते । पप्रथे। अप्रविष्ट । नदिप मर्दने । प्रदते । मन्नदे। अम्नदिष्ट । स्खदिप खदने । -खिदते । चस्वदे । अस्खदिष्ट । कदुइ दुइ क्लदुड वैलव्ये। ऋपि कृपायाम् । क्रपते । चक्रपे 1 अक्रपिष्ट । नित्वरिप् सम्भ्रमे । ।

·(८३) त्वरते । तत्वरे । अत्वरिष्ट । प्रसिप विस्तारे। प्रसते । पप्रसे अप्रसिष्ट । दक्षि हिंसागत्योः। दक्षते । दक्षे। अदक्षिष्ट । 'श्रां पाके' अदादौ द्रष्टव्यः । स्मृ आध्याने । स्मरति । स्मरेत् । स्मरतु । अस्मरत्। सस्मार सस्मरतुः सम्मरुः । स्मर्यात् । स्मा। स्मरिष्यति । अस्मरिष्यत् । अस्मापीत् । दृ भये । नू नये । एक स्तक प्रतिवाते । चक तृप्तौ च ।अक कुटिलायां गतौ । कखे हसन । अग कुटिलायां गतौ । रगे शङ्कायाम् । रगति । रराग रेगतुः रेगुः । अरागीत् । टगे सङ्गे । लगति । ललाग लेगतुः लेगुः । लेगिय । अलगीत् । हगे लगे पगे सगे प्टगे स्थगे संवरणे । वट भट परिभापणे । वटति । क्वाट क्वटतुः क्वटुः । अवाटीत् , अवटीत् । णट नृत्तौ । नटति । ननाट नेटतुः नेटुः । अनाटीत् , अनटीत् । गह सेचने । गडति । नगाड । अगाडीत् , अगडीत् । हेड वेष्टने । हैडति । जिहेड । अहेडीत् । लड निबोन्मन्यने । लडति । ललाइ । अलाडीत् , अलदीत् । फण कण रण गतौ । फणति । पफाण पफणतः, फेणतुः पफणु', । फेणिय, पफणिय । अकाणीत् , अकगीत् । रणति । रराण रेणतुः अरणीत् । चण हिंसादानयोश्च । चणति । चचाण । अचाणीत् । शण श्रण दाने । स्नय क्नय क्रय क्य हिंसायाम् । छद उनने । मदै हर्पग्लपनयोः । मदति । ममाद । अमादीत् । टन स्नन ध्वन शन्दे। स्वन अवतंसने संस्थान सस्वनतुः सस्वनुः । अस्वानीत् , अस्वनीत् । चन अराणीत् , --

·(८४)
हिंसायाम् । चचान चेनतु. चेनुः । अचानीत् , अचनीत् ।
न्वर रोगे । जन्वार। अन्वारीत् , चल कम्पने । चचाल
चेलतुः चेलु । अचालीत् । ड्वल मल चलने । ज्वल
दीप्तौ च ।
इति भाद्यन्तर्गणघटादेः समाप्तौ समाप्तो भ्वादिगणः।
अथ अदादिगणः।
कानुबन्धा अदादय । अदं प्साक् भक्षणे । वर्ननाद् नात्र
शव् । अत्ति अत्त अदन्ति । अत्सि अत्य अत्य। अद्मि अवः
अझ. । अचात् अद्याताम् अद्य । अया अद्यातम् अद्यात ।
अद्याम् अद्याव अद्याम । अत्त, अत्तात् अत्ताम् अदन्तु ।
हुधुटो हेर्षिः। ४।२।८३ ।
होवुडन्ताच्च परस्य हेधिर्भवति । अधि, अत्तात् अत्तम्
अत्त । अदानि अदाव अदाम ।
अदश्चाद् । ४।४।९।।
अत्तं दादिपञ्चकाच दिस्योः शितोरादिरडू भवति । आदत्
आत्ताम् आदन् । आद आत्तम् आत्त । आदम् आद्व आद्म ।
परोक्षायां नया । ४।४।१८।

·(८५) अदेः परोक्षायां यस्ल आदेशो वा भवति । आद आदतुः आदुः। ऋत्येन्द्र इट्' आदिय आदथुः आद। आद आदिव आदिम । पक्षे जघास — गमहन-' इत्यादिनोपान्त्यलोपे नक्षतः लक्षुः । जवसिय जक्षयुः नक्ष। नघास, जवम नक्षित जलिम । अद्यात् । अत्ता । अत्स्यति । आत्स्यत् । अद्यत- न्याम्- घस्ल सनद्यतनीपत्रचलि । ४।४।१७। एप्वदेस्ल भवति । अवसत् अघसताम् अघमन् । अवसः अयसतम् अबसत । अघमम् अवसाद अवमाम । प्साति । मा- यात् । प्सातु । अप्सात् अप्माताम् । वा द्विपातोऽनः पुस् । ४।२।९१ ॥ द्विप आदन्ताच्च परम्य शितोऽवितोऽन, स्यान पुम् वा भवति । ' इत्पुसि-' इति आलुकि अप्सुः, अप्मान् । असा: अप्सातम् अप्सात । अप्साम् अप्साव अप्साम । पप्सी पप्सतुः पप्सुः । पप्सिय, पप्साथ । प्सायात, प्सयात् । प्साता। पाा- स्यति । अप्सास्यत् । अप्सासीत् अप्सासिष्टाम् अप्सासिषुः । भा टीप्तौ । भाति भात मान्ति । भायात् । भातु । अभात् अभाताम् अभु , अमान् । वभौ । भायात् । माता । भाम्यति । अमास्यत् । अभासीत् । यांक प्रापणे । कां गतिगन्धनयोः । .प्णांक् शौचे । स्नाति । सम्नौ । स्नायात, स्नयात् । भस्ना-

·(८)
सीत् । श्रांक पाके। द्रांक कुत्सितगतो । पांक रक्षणे पाति ।
पायात् । पातु ! अपात् । पपौ पपिथ, पपाथ । पेयात् । पाता ।
पास्यति । अपात्यत् । अपासीत् । लांक आदाने । दांच्क् लवने
दासम्ज्ञाऽभावात् प्रनिदाति । ख्यांक प्रकयने । ख्याति । ख्या-
यात् । त्यातु । अख्यात् । चख्यौ। ख्यायात्, ख्ययात् ।
ख्याता । ख्यास्यति । अख्यास्यत् ।
शास्त्यमुवक्तिख्यातेरङ । ३।४।६० ।
एभ्यो धातुभ्यः कर्तयद्यतन्यामङ् भवति । आख्यत् आरज्य.
ताम् आत्यन् । प्रांक पूरणे ।मांक माने। माति। ममौ । मेयात् ।
माता । नास्यति । अमान्यत् । अमासीत् । इंक स्मरणे अयं
प्रायेणाधिपूर्वकः । अध्येति । एनि । इतः ।
इको वा।४।३।१६ ।
इंकवातोपिदिन्नस्वरादी शिति परे य् वा भवति । यन्ति,
इयन्ति । अधियन्ति, अधीयन्ति । अध्येपि अधीयः अधीय ।
अध्येमि अधीव. अधीमः । अधीयान् । अध्येतु, अधीतात्
अवीताम् अधीयन्तु, अघियन्तु । अधीहि, अधीतान् अधीतम्
अधीत । अध्ययानि अध्ययाअध्ययाम ।
एत्यस्ते दिः।४।४।३०।
इणिकोः अस्तश्चादेबस्तन्यां विषये वृद्धिर्भवति, न तु माला)
अध्येत् अध्यनाम् अन्यायन् । अध्यः अध्यतम् अभ्यत ।

·(८७) अध्यायम् अध्यैव अध्यम । अधीयाय अधीयतः इयतः 'योऽनेक- स्वरस्य' इति यत्वम् अधीयुः । अधीयात् । अध्येता । अध्ये- प्यति । अध्यष्यत् । इणिको । ४१ ४१२३।। इणिकोरचतन्यांगा भवति । अध्यगात् अध्यगाताम् अध्यगुः। इंणक गतौ । एति इतः । हिणोरप्रिति व्यो। ४।३।१५। होरिणश्च नामिनः स्वरादावपित्यविति शिति यथासक्य व्यौ भवतः । यन्ति । एपि इयः इथ । एमि इवः इमः । इयात् । एतु, इतात् इताम् यन्तु । इहि, इतात् इतम् इत। अयानि अयाव अयाम । ऐत् ऐताम् आयन् । ऐः एतम् ऐत । आयम् ऐव ऐम । इयाय । इणः।२॥१॥५१॥ इण्धातोः स्वरादौ प्रत्यये परे इयादेशो भवति । इयतुः ईयुः। इययिथ, इयेथ ईयथुः ईय । इयाय, इसय ईयिव ईयिम । ईयात् 'दीर्घत्रिध्वयङ्यक्येषु च' इति दीर्घः । उपसर्गात् तु-~- आधिपीणः।४।३।१०७ ! उपसर्गात् परेस्येण ईतः विडति यादावाशिषि इस्वो भवति । उदियात् । एता । एष्यति । ऐष्यत् । अगात् अगाताम् अगुः ।

·। . (८८) पीक प्रजनकान्त्यसनखादने च । वेति वीतः वीयन्ति । वीयात् । पेतु । अवेत् । विवाय विव्यतुः विव्युः । विवयिथ, विवेथ विव्ययुः विन्य । विवाय, विवय विन्यिव विव्यिम । वीयात् । वेता । वेष्यति । अयेष्यत् । अवैपीत् अवैष्टाम् अवैषुः। धुंकू अभिगमने । उत और्विति व्यञ्जनेऽद्वेः। ४।३।५९ । अद्वयुक्तस्योदन्तस्य धातोर्व्यन्जनादौ विति परे और्भवति । चौति युतः युवन्ति । द्यौपि युथः घुथ । द्यौमि युवः धुमः । घुयात् । द्यौतु । थुहि । यवानि । अद्यौत् अद्युताम् अधुवन् । अद्यौः अद्युतम् अद्युत । अद्यावम् अद्युब अद्युम । दुद्याव । घूयात् । द्योता । चोष्यति । अद्योप्यत् । अद्यौपीत् । पुरु प्रसवैश्वर्ययोः । सौति । सुयात् । सौतु। असौत् । सुपाव ! सूयात् । सोता । सोप्यति । असोप्यत् । धूपसुस्तोः परस्मै । ४ । ४ । ८५ । एभ्यः सिच आदिः परस्मैपदे इड् भवति । असायीत् असाविष्टाम् असावियुः । तुंम् वृत्तिहिंसापूरणेषु । तौति । यतुरू- ' इति नीति । तुयात् । तवीतु, तौतु । अतीत् , अतावीत् । तुताव तुतविय, तुतोय । तूयात् । तोता । तोप्यति । अतोप्यत् । अतौपीत् । युक् मिश्रणे । यौति युतः । युयात् । यौतु । अयौत् । युयाव । यूयात् । यविता । यविप्यति । अपविष्यत् । अयावीत् । गुरु स्तुतौ । नौति नुतः नुवन्ति । नुयात् । नौतु । अनौत् । नुनाव । नूयात् । नविता । नविष्यति । .

·(९) अनविष्यत् । अनावीत् । क्ष्णुक् वेजने ।क्ष्णौतिक्ष्णुतःक्ष्णुवन्ति। स्णुयात् । क्ष्णौतु । अल्गोत् । चुक्ष्णाव । क्ष्णूयात् । क्ष्णविता । क्ष्णविष्यति । अक्ष्णविष्यत् । अक्ष्णावीत् । , स्तुम् . प्रस्नवने । स्नौति । स्नुयात् । स्नौतु । अस्नोत् । संस्नी । अस्नोत् । सुस्नाव । स्नूयात् । स्नविता । स्नविष्यति। अस्नवियत । अस्नावीत् । टुक्षु रु कुंक् शन्दे । क्षौति । क्षुयात् । सौतु । अक्षौत् । चुक्षाव । स्यात् । सविता । क्षविष्यति । अक्षविप्यत् । अक्षावीत् । रौति 'यड्तु-' इति स्वीति स्तः वन्ति । स्यात् । रौतु अरौत् । रुराव । रूयात् । रविता । रविष्यति । अरविष्यत् । अरा- वीत । कौति । कुयात् । कौतु । अकौत् । चुकाव । कूयात् । होता । कोप्यति । अकोप्यत् । अौपीत् । रुदृक् अध्रुविमोचने। रुत्पञ्चकाच्छिदयः । ४।४1601 दादेः पञ्चतः परस्य व्यञ्जनादेः शितोऽयादेरादिरिद् भवति । रोदिति रुदितः दन्ति । रोदिपि रदियः रुदिय । रो; दिमि दिवः रदिमः । रुद्यात् । रोदितु, रुदितात् रुदिताम् दन्तु। रूदिहि, रूदितात् रुदितम् रुदित । रोदानि रोदावरोदाम। 'दित्यो- रीट्' 'अश्वाट्' अरोदीत् , अरोदत् अरुदिताम् अस्दन् । अ- रोदीः, अरोदः अरुदितम् अरुदित । अरोदम् अरुदिव अरुदिम । सरोद । रुद्यात् । रोदिता । रोदिप्यति । अरोदिष्यत् । अरुदत् अदताम् अल्दन् । अल्दः अदतम् अदत । पक्षे अरोदीत अरोदिष्टान् अरोदिपुः । निप्वपंक् शये । स्वपिति स्वपितः म्व- ।

·(९०) -- पन्ति । स्वपिपि स्वपिधः स्वपिय । स्वपिमि स्वपितः। स्वपिमः । स्वप्यात्। स्वपितु, स्वपितात् स्वपिताम् स्वपन्तु । स्वपिहि स्वपितम् स्वपित । स्वपानि स्वपाव स्वपाम । अस्वपीत्, अस्वपत् अस्वपि- ताम् अस्वपन् । अस्वपः, अस्वपीः अस्वपितम् अस्वपित । अस्व- पम् अस्वपिव अस्वपिम । परोक्षायां तु · भूत्वपोरदुतौ ' सुप्वाप स्वपेर्य च । ४।१।८० । स्वपेर्यडि के किति च परे सस्वरान्तस्या य्वृद् भवति । सुपुपतुः सुपुपुः । सुप्वपिय, सुप्वन्ध सुयुपथुः सुषुप । सुप्वाप, सुष्वा सुपुपिव सुषुपिम । निःसुविपूर्वस्य ' अवः स्वपः' इति निःषुषुपतुः, दुःपुषुपतुः, मुषुपुपतुः, विपुषुपतुः । सुप्यात् । स्वता । स्वप्स्यति । अस्वफ्यत् । अम्वाप्सीत् अस्वा- प्ताम् अस्वाप्सुः । अन श्वसर प्रागने । अनिति अनितः अनन्ति । अन्यात् । अनितु अनिताम् अनन्तु । आनीत, आनत् आनिताम् आनन्। आनीः, आन: आनितम् आनित । आ- नम् आनिव आनिम | आन आनतुः आनुः । आनिप आनधुः आन । अन्यान् । अनिता । अनियति । आनिप्यत् । आनीत्। 'द्वित्वेऽप्यन्तऽप्यनितः परस्तु वा' प्राणिति । पर्यगिति, पर्य- निति । श्वसिति श्वासितः धमन्ति । श्वमिपि चमिषः वस्ति । असिमि श्वासकः श्वासिमः । वस्यात् । अमित, असिताम् असि- ताम् धमन्नु । वसिहि । अश्वमन् , अधीन् अवसिताम् अभः

·(९१)
.
सन् । बस्यात् । श्वसिता (श्वसिष्यति । अवसिष्यत् । अश्वसीत् ।
जक्षर भक्षहसनयोः । अक्षिति नक्षितः जक्षति । लिपि नक्षियः
नक्षिय । नक्षिमि जतिव, जतिमः । नस्यात् । नक्षितु । अनक्षत् ,
अनक्षीत् अनसिताम् ।
युक्तजक्षपञ्चतः ।४।२।९३ ।
द्वयुक्तात् नक्षादिपञ्चकाच धातोः परस्य शितोऽवितोऽनः प्रमा
भवति । अनक्षुः । अनसः, अनक्षीः अनक्षितम् अनक्षित।
अनसम् अनक्षिव अनक्षिम । ननक्ष । नस्यात् । अक्षिता
नक्षिप्यति । अनक्षिप्यत् । अनक्षीत् । दरिद्राक् दुर्गनौ ।
दरिद्राति।
इर्दरिद्रः। ४ १२ १९८१
दरिद्रो व्यजनादौ शित्यवित्यान इभवति । दरिदि... .
नश्वातः । ४,२९६
द्वयुस्तनक्षपश्चतः भाप्रत्ययस्य चात. शित्यविति परे लग
भवति।
अन्तो नो लुक् । ४।२।९४ ।
इयुक्तनक्षपञ्चकात् परस्य शितोऽवितोऽन्तो नो लुग् भवति ।
दरिद्रति । दरिद्रासि दरिद्रियः दरिद्रिय । दरिद्रामि दरिद्रिवः-
दुरिद्रिम. । दरिद्रियात् । दरिद्रातु । अदरिद्रात् अदरिदिन

·.
ताम् अदरिद्रुः । अदरिद्राः अदरिदितम् अदरिद्रित । अदरिदाम्
अदरिद्रिय अपरिद्रिम | परोक्षायाम्---
धातोरनेकस्वरादाम् परोक्षायाः कृस्वस्ति चानु
तदन्तम् । ३।४।४६ ।
अनेकस्वराद् धातोः परस्याः परोक्षायाः स्याने आम् भवति ।
आमन्ताच परे कृवस्तय. परोक्षान्ता अनु प्रयुज्यन्ते । दरिद्रा-
चकार । दरिद्राम्बभूव । दरिद्रामास ।' आतो
णव
औः।
इत्यत्र
ओकारणव सिद्धे औकारविधानात् दरिद्रारामादेशस्यानित्यत्वाद्
ददारिद्रौ ददरिद्रतुः ददारिदुः। ददरिद्रिय ददरिदधुः दददि ।
दरिद्री दरिद्रिव ददरिद्रिम इत्यपि सिद्धम् ।
अशित्यस्सन्णकच्णकानटि । ४।३ । ७७ ।
सादिसनादिव नैवेऽशिति प्रत्यये विपये दरिद्रातेरन्तस्य लु।
भवति । दरिद्यात् । दरिद्रिता । दरिद्रिष्यति । अदरिदिप्यत् ।
दरिद्रोऽद्यतन्यां वा । ४।३।७६ ।
दरिद्रातेरद्यतन्यां विपये लुग् वा भवति । अदरिद्रीत्, पक्षे
'यमिरमिनम्यातः ' इति सोऽन्तः अदरिद्रासीत् । नागृा निद्रा-
सये । नागर्ति नागृतः जाग्रति । नागर्षि जागृयः जागृप ।
जागर्मि जागृवः नागम 1 नागयात् । जागर्नु । जागृहि ।
मागराणि नागराव जागराम । हस्तन्यां गुणे सति
व्यभनाद् देः सथ दः । ४ । ३ १७८ ।

·(९३) व्यञ्जनान्ताद् धातोः परस्य देला भवति, यथासम्भवं धातो. सो दश्च भवति । अनाग: अजागृताम् अमागहः पुसि पुस्पो' इति गुणः । जाग्रुपसमिन्धेर्नवा । ३ ४ | ४९ । एभ्यः परस्याः परोक्षाया आम् वा भवति । आमन्ताच परे कृभ्वस्तयः परोक्षान्ता अनुप्रयुन्यन्ते । नागराञ्चकार नागराम्ब- मूव नागरामास । पक्षे जनागार । जासुः किति । ४ । ३।६। नागृधातोः किति प्रत्यये परे गुणो भवति । ननागरतुः जनागरुः । ननागरिथ जमागरथुः जनागर । जनागार, ननागर ननागरिव जनागरिम । जागर्यात् । नागरिता । जागरिष्यति । भनागरिष्यत् । अनागरीत् । चकासक् दीप्तौ । चकास्ति चकास्तः नकासति । कास्सि चकास्यः चकास्य । चकास्मि चकास्व:- चकाम्मः ! कास्यात् । चकास्तु चाम्ताम् कास्तु । हेधितं, चकाधि पक्षे सो धिया ।४।३।७२ । धातोर्यादी प्रत्यये सो लुम् वा भवति । चशाधि । चकास्तम् कास्न । चकासानि चकामाव चकामाम । अषकात् अपका- स्ताम् अचकामुः। सेः सद्या च रुवा ।४।३१७९ ।

·व्यञ्जनान्ताद् धातोः परस्य से ग् भवति, यथासम्भव सदधां वा स्व । अचकाः, अचकात् अचकास्तम् अचकास्त । अचकासम् अचकास्व अचकास्म । चकासाञ्चकार, चकासाम्बभूव, चकासामास । कास्यात् । चकासिता । चकासिष्यति । अच- कासिष्यत् । अचकासीत् । शासूकू अनुशिष्टौ । शास्ति इसासः शासोऽव्यअने । ४।४ । १२८ । शास्तेः आस अङि क्डिति व्यञ्जनादौ च परे इस भवति । शिष्टः शासति । शास्सि शिष्ठः शिष्ठ 1 शास्मि शिष्वः शिष्मः । शियात् । शास्तु, शिष्टात् शिष्टाम् शासन । - शासस्हनः शाध्यधिनहि । ४ । २ । ८४ । शाम्-अस्-हनांछन्तानां यथासल्यं शाधि एधि नहि इत्यते भवन्ति । शाधि शिष्टम् शिष्ट । शासानि शाताव शासाम । देलकि सो दले अशात् अशिष्टाम् अशासुः । अशात् , अशाः अशिष्टम् अशिष्ट । अशासम् अशिष्व अशिष्म । शशास शशासतुः शशासः। शशासिय शशामधुः शशास । शशास शशासिव शशासिम । शिप्यात् । शासिता । शामिष्यति । अशासिप्यत् । 'शास्त्यसू- वकिल्यातेरङ्' इति अशिपत् अशिपताम् अशिपन् । पर्नर परिभापणे । वक्ति वक्त: वन्ति । वक्षि वक्यः वस्थ । वच्मि पत्रः वच्मः । वच्यात् । वक्तु, वस्तात् वक्ताम् वचन्तु । पग्धि, यस्तात् वस्तम् वस्त । यचानि वचाव वधाम । अवर अस्ताम्

·अवनन् । अवम् अक्क्तम् अक्क्त । अवचम् अवच्च अवच्ने ।
परोक्षायां तु उवाच उत्रनुः ऊचुः। उवचिय, उवक्य अवयुः उच।
उात्र, उवच उचिव उचिम । उच्यात् । वक्ता । वस्यति ।
अवक्ष्यत् । अवोचत् अवोचताम् अबोवन् । अवोचः अवोचतम्
अवोचत । अवोचम् अबोचाव अबोचाम । मृनौक् शुद्धौ ।
मृगोऽस्य वृद्धिः । ४ । ३ । ४२ ।
मृगुण मत्यकारम्य वृद्धिर्भवति । भाटि भृष्टः ।
ऋतः स्वरे वा ।४।३१४३
मृनः ऋकारस्य स्तराहो प्रत्यये परे वृद्धिर्वा भवति ।
मानन्ति, मृनन्ति । मार्ति मृष्टः मृष्ठ । मामि मन्त्रः मृन्म. ।
मृन्यात् । माटु, मृष्टात् मृष्टाम् मार्गन्तु, मृनन्तु ! मृति मृष्टम्
मृष्ट । मा नि मानव मामि । अमार्ट अमृष्टाम् अमानन्,
अमृनन् । अमारी अमृष्टम् अमृष्ट । अमानम् अमृन्व अमृन्म ।
ममान ममृतु , ममार्ननुः ममृनु , ममार्जुः । ममानिथ मनपुः,
ममानयुः ममृन । ममान, ममर्न मनिव, ममानिव ममूनिम,
ममार्निग । मृन्यान् । मानिता, मार्दा ! मार्निभ्यति, मायति ।
अमानिप्यत् । अमार्ण्यत् । अमानीत् अमानिष्टाम् अमानिपुः ।
अमासीत् अमाष्टीम् अमाझुः । विदक्क्षाने । वत्ति वित्तः विदन्ति ।
वत्मि वित्यः वित्य । वनि विद्धः विमः ।
तियां पकः परस्मै । ४।२।११७॥

·- वैत्तेः परेपां परस्मैपदानां तिवादीनां परस्मैपदान्येव णवादयो नव यथासङ्ख्यं वा भवन्ति । वेद क्दितुः विदुः । वेत्य विदधुः विद। येद विद्व विद्म । पक्षे पूर्ववत् । विद्यात् विद्याताम् विद्युः । पश्वम्याः कृग् । ३।४। १२ । वत्तः परस्याः पञ्चम्याः किदाम् वा भवति, आमन्ताच परः पञ्चम्यन्तः कृगनुप्रयुज्यते । विदाङ्करोतु, विदाङ्कुरुतात्. विदाङ्- कुरुताम् विदाङकुर्वन्तु । विदाकुरु, विदाकुरुतात् विदाकुरुतम् , विदाकुरुत । विदाकरवाणि विदाङ्करवाव विदाकरवाम । वेत्तु, वित्तात् वित्ताम् विदन्तु । विधि, वित्तात् वित्तम् वित्त । वे. दानि वेदाव वेदाम । अवेन् अवित्ताम् अविदुः । अवे, अवेत् अवि- त्तम् अवित्त । अवेदम् अविद्व अविन । वेत्तेः किन् । ३ । ४ । ५१ । वेत्तेः परस्याः परोक्षाया आम् किद् वा भवति । आमन्ताच कुभ्वस्तयः परोक्षान्ता अनुप्रयुज्यन्ते । विदाञ्चकार, विदाम्बभूत, विदामास । विवेद विविदतुः विविदुः । विद्यात् । वेदिता । वेदि- प्यति । अपेदिप्यत् । अवेदीत् । हनं हिंसागत्योः । हन्ति यमिरमिनमिगमिनिमनिचनतित्तनादेधुटि विति ।४।२। ५५ एषां तनादीनां च धुडादौ विडति लुम् भवति । हतः । 'गमहन'-इत्यादिना अकारलोपे' हनो हनी प्र.' इति प्रन्ति ।

·(९७) हंसि हयः ह्य । हन्मि हन्यः हन्मः । हन्यात् । हन्तु, 'हतात हताम् नन्तु । नहि, हतान् हतम् हत। हनानि हनाव हनाम । अहन् अहताम् अनन् । अहन अहतम् , अहत । अहनम् अहन्न अहन्म । परोक्षायाम्- विगवि घन् । ४।३। १०१। नौ णवि च परे हुन्तयन् भवति । नवान नमतुः ननुः । नवनिय, नवन्य जनयुः नन । नयान, नवन जन्निव जनिम । हनो वध आशिष्यजौ।४।४।२१ । आशाविपये हन्तेर्वधादेशो भवति, न तु निटि । वन्यात् । हन्ता । 'हनतः स्यस्य इति हनिप्यति । अहनिष्यत् । अद्यतन्यां वा वात्मने । ४ । ४ । २२ । अद्यतन्यां विपये हनो वधादेशो भवति, आत्मनेपदे तु वा; अवधीत् अवधिष्टाम् अवधिपुः । वशम् कान्तौ । वष्टि वोरयढि ।४।१।८३॥ वशेः सस्वरान्तस्या अयकि छिति य्यद् भवति । उदः, शन्ति । वक्षि उष्ठः उष्ठ । वरिम उवः उमः । उश्यात् । वष्टु, उष्टात् उष्टाम् उशन्तु । उदि, उष्टात् उष्टम् उष्ट । व- शानि वशान क्शाम । अवट्, अब ओटाम् औशन् । अष्ट, अबडू औष्टम् औष्ट । अवशम् औख भौश्म । आश' उशनुः

·।
९९८),
अशुः । उश्यात् । वशिता । पशिष्यति । अवशिष्यत् । अवा-
शीत् , अवशीत् । असक् मुवि । अस्ति
इनास्त्योर्मुक् । ४ १२२१९०॥
नप्रत्ययस्यास्तेश्याकारस्य शित्यविति लुगू भवति । स्तः
सन्ति
अस्तेः सि इस्त्वेति । ४ । ३।७३ ।
अस्तेः सकारस्य सादौ प्रत्यये परे लुम्, एति परे तु हो
भवति । असि स्थः स्य । अस्मि स्वः स्मः । स्यात् स्याताम्
स्युः । स्या. स्यातम् स्यात । स्याम् स्याव स्याम । अस्तु,
स्तात् स्ताम् सन्तु । एषि, स्तात् स्तम् स्त । असानि असाव
असाम । ' एत्यस्तेर्वृद्धिः' इति वृद्धौ 'सः सिजस्तेदिस्यो.' इति
इति आसीत् आस्ताम् आसन् । आतीः आस्तम् आस्त ।
आसम् आस्व आस्म ।
अस्तित्वोभूषचावशिति । ४।४।१।
अस्तित्रुवोर्ययासयं भूवचावादेशौ भवतः, अशिति विपये।
बभूव । भूयात् । भविता । भविष्यति । अभविष्यत् । अभृत् ।
इत्यदादिपरस्मैपदं, समातम् ।
1

·(१९९). अथात्मनेपदम् । . इंक् अध्ययने । अर्थात अवीयावे 'अनतोऽन्तोदात्मने। अवीयते । अाप अधीया अवीव । अधीय अपीवहे अधीमहे । अधीयीन अधीयीयाताम् अधीयोरन् ।अधीताम् अधी- याताम् अधीयताम् । अधीष्य अपीयायाम् अधीनम् । अध्य- ये अध्ययावहै अव्ययामह । अन्यत अध्ययानाम् अध्ययत । अध्ययाः अध्येयाधाम् अत्र्यध्वम् ।अध्ययि अध्यत्राहि अध्याहिा गा: परोक्षायाम् । ४१४ १ २६ । इवातोः परोक्षाविषये गा भवति । अधिगे अधिनगाते अधिनगिर । अध्यपीट । अध्यता । अध्यध्यते । वाऽद्यतनोकियातिपयोगीइ ।४।४।२८ । अद्यननीनियातिपत्त्योरिडा गीड् वा भानि । अध्यप्यत, मध्यगीप्यत । अज्येष्ट अध्यैपाताम् अध्यपन । अन्यगीष्ट अन्यगीपानाम् भध्यगीपन | शीत स्तन्ने पीपः शिति । ४।३।१०४। शिति पो शीर एभवति । शेने शयाने। वीडो रन् । ४।२।११५ ॥ - ·(१..) शीड: परस्यात्मनेपदस्यत्यान्तो रत् भवति । शेरते । शेपे शयाथे शेध्वे । शये शेवहे शेमहे। शयीत शयीयाताम् शयीरन् । शेताम् शयाताम् शेरताम् । अशेत अशयाताम् अशेरत । शिश्ये शिश्याते शिश्यिरे। शयिपीष्ट । शयिता।शयिष्यते । अशयिष्यत।. अशयिष्ट। हनुंकु अपनयने नुते । पूडौक् प्राणिगर्भविमोचने । सूते सुवाने सुवते । सुपे सुवाथै सूध्वं । सुवे सूबहे सूमहे । मुवीत सुवीयाताम् सुवीरन् । सूताम् सुवाताम् मुक्ताम् । सूप्व, मुंवाधाम सूचम्। सूतेः पञ्चम्याम् । ४।३।१३ । सूतेः पञ्चम्यां गुणो न भवति । सुवै मुवावहै सुवामहै ।असूत असुवाताम् असुवर्त । सुषुवे । सोपीष्ट, सविपीए । सोता, सविता । सोप्यते, सविप्यते असक्ष्यित, असोप्यत । असविष्ट, असोष्ट । पृचैड़ जुङ् पिजुकि सम्पर्चने । पृक्त पृचात पृचते । गृचीत । एताम् । अपृक्त । पटचे । पचिपीष्ट । पर्चिता 1 पनिप्यते । अपनिष्यत । अपनिष्ट । गृक्त गृजाते पूजते । शृझे पृजाये गृध्ये । गुजे पृन्वहे गृन्महे | गृमीत । पृताम् । अप- क्त । पजे । जिपीष्ट । पृजिता । गमिप्यते । अमिप्यत । गरजिष्ट । पिजत । पिपिप्ले। अपिन्निष्ट । वृनैकि वर्नने । णिक विशुद्धौ । निक्ते । निजीत । निक्ताम् । अनित । निनिझे । निदीष्ट । निङ्क्ता । नित्यने । अनित्यत । , 1 ·. . .६.१०१ ) . 6230 अनित । शि[कि अन्य शन्दे । शिकं शिजाने शिजते । शिक्षीत । शिताम् । अशिड्छ । शिशिजे। शिजिपीष्ट । शिलिना । शिङ्गिन्यते । अशिलिप्यन । अशिजिष्ट अशिनिपात ताम् अशिक्षिपन । ईडिस्तुतौ । ई ईडाने इंडने । ईग्रीड सेध्वस्वध्वयो।४।४।८७। आया वर्तमानासध्ययोः पञ्चमीस्वञ्चमोश्यादिरिद् माति । इंटिमे ईटाय इंडि। ईडे ईटिवहे ईडिमहं । ईटीत ईडीयाताम् ईडीरन् । हाम् ईडाताम् इंडताम् 1 ईटिव इंदायाम् इंदिध्वम् । इंटे इंझावह इंदामहै। ऐट्ट ऐडाताम् ऐटन । रेवाः एटापान ऐड्वम् । ऐटि ऐड्वाहि ऐमहि। ईडाचक्र, इंदाम्बभूर, ईटामास । इंडिपीष्ट । ईडिना । इंडियन । ऐडिव्यत । ऐट्रिष्ट पटिपानान ऐडिरत । ईरिक गतिकम्पनयोः।ईत ईरान ईरने १ ईबर ईराबन्द, ईरामास ऐरिष्ट । दंशिर ऐश्चयें । इट ईशांत इंनादेशिदिशा -इशिनं । शीत । इप्टाम् इंशाताम् ईशताम् । इमिन ईशल्यान इंसिल्वम् । ऐट ऐशानाम् ऐदान सम्य । देशवन। ईशामास । ऐशिष्ट। पमित आमदने । बलं । कीन।

·(१०२) आशासिष्यत । आशासिष्ट । आमिक उपवेशने । आस्ते। आसीत | आस्ताम् । आन्त । आसाञ्चके। आसाम्बभूव । आसामास । आसिपीष्ट । आसिता । आसिप्यते । आसिप्यत । आसिष्ट । कसुकि गतिसातनयोः । कान्ते । कमीत । कंस्ताम् । अकंस्त । चकंसे । कंसिता। कंसिपीष्ट । कंसिप्यते । अकंसि- प्यत । असिष्ट । णिमुकि चुम्बने । निस्ते । अनिस्त। निनिसे। निसिता । अनिमिष्ट । चक्षिा व्यक्तायां वाचि ! 'संयोगस्यादौ स्कोलुक ' इति चष्टे चक्षाते चक्षते । चक्षे चक्षा चड़वे । चक्षे चश्वहे चत्महे । चक्षीत । चष्टाम् चक्षाताम् चक्षताम् । नस्व नक्षाधाम नवम् । चक्ष चक्षावहै चामहै। अचष्ट अनक्षाताम् अनक्षत । अचष्ठाः अपक्षायाम् अनवम् । अचति अचश्वहि अनक्ष्महि । परीक्षायां तु नवा परोक्षायाम् । ४।४।५। चक्षा वाच्य शांग्ग्व्यांगो परोक्षायां वा भवनः । गित्त्वा. दुभयपदी नागौ चाशतः चम्शु । वाशे चक्शाने चरिशर । नल्यौ चग्भ्यतुः नग्न्युः । दख्य नान्यात चग्धिर । पक्षे चनक्षे जनसात वनाक्षिा। चक्षा वाचि क्शाप ख्यांग । ४।४।४। वागन्य नक्षाऽशिति विश्य रशंग्ज्यांगो भवतः ।क्यायात्, कशेयात् ।म्भायात् , म्न्येयात् । क्शामीष्ट, ग्यामीट । शिाताति, रशानासे ! म्गातामि, ख्यातासे । शिाम्यति, शास्यवे। ख्या.

·. (१.३० स्थति, ख्यात्यते । अक्शास्यत्, अक्शास्यत। अख्यात्यत्, अख्यात्यत । अक्शासीत् , अक्शास्त । अडि अख्यत्, अख्यत । इत्यात्मनेपदं समाप्तम् । अयोभयपदिनः। उर्जुग आच्छादने वोणाः। ४।३१६०॥ अद्वयुक्तस्योयजनादौ विति और्वा भवति । ऊौति, ऊोति उर्णतः अणुवन्ति । उ#पि, उषि उर्णयः उर्णय। उणीमि, उर्जामि उर्णतः अशुमः । उति उर्जुवात ऊर्युवते । उप उर्णवाधं उणुध्वं । उणुर्व अर्णवहे उर्णनहें। अयात्, अर्जुवीत । अर्णोत, ऊौंतु, अर्घतात् अणुताम् उर्णवन्तु । उर्ण- ताम् अर्जुवाताम् उणुक्ताम् । न दिस्योः।४।३१६१। जीदिम्योः परयोरौन भवति । और्णोत् औणुताम् औM- और्णाः औणुतम् और्णत। औणुत और्ण वाताम् औदन। परोक्षायाम स्वरादेर्द्वितीयः । ४.१।४। राक्तिभानो पातोदितीयों परो द्विभाति,! अनेन 'गु' इत्यस्य द्वित्व प्राप्ले अयि र।४।१।६। बन्।

·-- (१०४) स्वरादेर्धातोद्वितीयस्यांशस्यैकस्वरस्य सयोगादी रो द्विर्न भ- घति । इति रकारस्य निषेधे ऊर्णनाव उर्णनुवतः ऊर्णनुवः । वोपण।।४।३१९॥ ऊोरिड् वा छिवद् भवति । उर्णनुविय, उर्णनविय । अर्णनुवे उर्जुनुवाते उMनुविरें। उयात् । उर्णविष्ट, उर्जुनविष्ट । वर्णवितासि, उर्णनुवितासि । उर्णनवितासे, उर्जुनवितासे । उर्ण- विष्यति, ऊणुनुविष्यति । ऊर्णनविष्यते, उर्णनविप्यते । औणवि- म्यत्, औषुनुविष्यत् । और्णनविष्यत, औ नुविष्यत । वोर्तुगः सेटि । ४।३। ४६ । ऊर्णो: सेटि सिचि परस्मैपदे वृद्धिर्वा भवति । और्णावीत् , और्णवीत् , औMवीत् । और्णविष्ट, औ विष्ट । टुंग्क् स्तुतौ । स्तौति स्तुतः स्तुवन्ति। स्तौपि स्तुपः स्तुथास्तौमि स्तुवः स्तुम,। यत्रुस्तोर्बहुलम् । ४ ३ ३ । ६४ । यङ्लुबन्तात् तुरुस्तुभ्यश्च व्यजनादौ विति ईत् भवति बहु- स्टम् । स्ततीति, स्तवीमि इत्याद्यपि । स्तुते स्तुवावे स्तुवते । स्तुयात् । स्तुवीत । स्तोतु । स्तुताम् । अस्तौत , आस्तुत । दृष्टाव तुष्टुवतः तुष्टुवुः । तुष्टुवे । स्तूयात् । स्तोपीष्ट । स्तोतासि, स्तोतासे। स्तोप्यति, स्तोप्यते । अस्तोष्यत्, अस्तोप्यत । सुस्तोः परस्मै' इति तिचि अस्तावीत् अस्ताविटाम् अस्ता- विपुः । अस्तोष्ट | गुरु न्यक्तायां वानि । - + - ·। तः परादिः । ४.३॥३ ब्रुव उतः व्यञ्जनादौ विति परादिरीद् मवति । ब्रवीति बूतः ब्रुवन्ति । ब्रवीपि यः श्रूय । ब्रवीमि वः ब्रूमः । गः पञ्चानां पञ्चास्था ४१२ । १२८॥ गः परेषां तिवादीनां पञ्चानां यथासङख्य पञ्च वादयो भवन्ति, तद्योगे बेग आहश्श ! आह आहतुः आहुः । 'नहाहो- धतो' आत्य आहथुः । ब्रूते बुवाते । ब्रूयात् । ब्रवीत । ताम् बुवाताम् ब्रुवताम् । प्रवीतु, बूतात् बेताम् ब्रुवन्तु । ब्रूहि । वाणि ब्राव बवाम । अब्रवीत् अबूताम् अद्र्वन् । अत्रवीः । अबूत अनु- वाताम् अत्रुवत । परोक्षायां वचादेशे उवाच उचतुः ऊचुः । ऊचे उचाते उनिरे । उच्यात्, वसीट } वक्तासि, वश्वासे । वक्ष्यति, वक्ष्यते । अवक्ष्यत् , अवक्ष्यत । अवोचत् अवोचताम् अवोचन् । अबोचत अवोचेताम् अवोचत । द्विषीं अप्रीती । द्वेष्टि द्विष्टः द्विपन्ति । द्वेक्षि द्विधः द्विछ। द्वेष्मि द्विप्वः द्विष्मः । द्विष्टे । द्विप्यात् । द्विपीत । द्वेष्टु द्विष्टाम् द्विषन्तु । द्वेहि द्विष्टम् द्विष्ट । द्वेषाणि द्वेषाव द्वेषाम । द्विष्टाम् द्विपाताम् द्विपताम् । अद्वेट् अद्वि- धाम् वा द्विपातोऽनः पुस्' अद्विपुः, अद्विषन् । अद्विष्ट अद्धि पाताम् अद्विपत । दिद्वेप दिद्विपतुः । दिद्विपे दिद्धिपाते दिद्विपिरे । द्विन्यात्, द्वितीय । द्वेष्टासि, द्वेष्टासे । द्वेश्यति, द्वेत्यते । अद्वे- श्यत्, अद्वेष्यत । अद्यतन्यां सकि अद्विशत् अद्विशताम् अद्वि- क्षन् । अद्विक्षत ।

·(१०६) स्वरेऽतः।४।३।७५ । सकोस्य स्वरादौ प्रत्यये परे लुग् भवति । अद्विक्षाताम् अद्विक्षत । दुहीक क्षरणे : भ्वादेर्दा देघः । 'अधश्चतुर्थात् तयोधः' दोधि दुग्धः दुहन्ति । धोक्षि 1 दुग्धे दुहाते दुहते । दुधात् , दुहीत । दोग्धु, दुग्धात् दुग्धाम् दुहन्तु । दुन्धि । दुग्धाम् दुहा- नाम् दुहताम् । धुश्व दुहाथाम् धुग्ध्वम् ।दोहै दोहावहै दोहामहै। अधोक् अदुग्धाम् अदुहन् । अदुग्ध अदुहानाम् अदुहत । अदु- ग्धाः । दुदोह। दुदुहे । दुह्यात्, धुक्षीष्ट । दोग्धा । धोक्ष्यति, धोक्ष्यते । अधोक्ष्यत् , अधोक्ष्यत । अधुक्षत् अधुक्षताम् अधु- क्षन् । आत्मनेपदे ' दुहदिह- इत्यादिना दन्त्यादी सको वा लुक् अदुग्ध, अधुक्षत अधुक्षाताम् अधुक्षन्त । अदुग्धाः, अधु- क्षयाः अधुक्षायाम् अधुग्ध्वम् , अंधुक्षध्वम् । अधुक्षि अधुक्षा- बहि, अधुग्वहि अधुक्षामहि, अधुग्महि । दिहींक उपलेपे । देधि, दिग्धे । दिद्यात्, दिहीत । देग्धु, दिग्धाम् । अधे, अदिग्धं । दिदेह, दिदिहे । दिह्यात्, धिक्षीष्ट । देग्धा । धेक्ष्यति, धेल्यते । अधेल्यत्, अधेल्यत । अधिक्षत् अधिक्षताम् अधि- क्षन् । अदिग्ध, अधिक्षत अधिक्षाताम् अधिक्षन्त । लिहींक आ- स्वादने । लेदि लीटः दिहन्ति । लेक्षि । 'हो. भुट्पदान्ते' 'अधश्चतुर्थात् ' इति थस्य धत्वम्, तवर्गम्य' इति भो ढत्यम् ' दस्तइहे ' इति दो लुक् दीपलं न लेटः लीह। लेगिम लिइः लिङ्मः । लीटे लिहाते लिहते । निशत् । लिहीत दत्यम्।

·। (१.७ लेख, लीद्वाम् । अलेट्', अलीढ़ । लिलेह, लिलिहे। लिह्यात्, लिक्षीट । लेना । लेक्ष्यति, लेक्ष्यते। अलेक्ष्यत् , अलेक्ष्यता अलिक्षत् अलिक्षताम् अलिक्षन् । अलीद, अलिक्षत अलिक्षाताम् अलिक्षत । मलीदाः, अलिक्षयाः अलिक्षाधाम् ‘अलिक्षध्वम्, अलीदम् । अलीक्षात्रहि, अलिहहि अलिक्षामहि अलिहूमहि । इत्युभयपदं समाप्तम् ।। अध हादयः । हादयोऽपि कानुबन्धाः । हुंक् दानादनयोः । हवः शिति ।४।१।१२ । जुहोत्यादयो धातवः शिति द्विर्भवन्ति । जुहोति जुहुतः जुवति । जुहोपि जुहुयः जुहुध । जुहोमि जुहुव: जुहुमः । जुहुयात् जुहुयाताम् जुहुयुः । जुहोत, जुहुतात् जुहुताम् जुह्वतु । नुहुधि, जुहृतात् जुहुतम् जुहुत । जुहवानि जुवाव जुहवाम । अनुहोत् अजुहुताम् अजुवुः 'अतः' पुसि गुणे च सिद्धम् । अ- जुहोः अजुहुतम् अहुत । अनुहवम् अजुहुव अनुहुम । परोक्षायाम्-~~ भीहीभृहोस्तिवत् । ३ । ४॥ ५० ॥ एभ्यः परस्याः परोक्षाया आम् वा भवति, स च तिव्वत् इति हतः शिति' इति द्वित्वम् । जुहवाञ्चकार, जुहवाम्बभूव,

·-
(१०८)
जुहवामास । पक्षे जुहाव जुहुवतुः जुहुवुः । जुहविष, जुहोय ।
हयात् । होता । होष्यति । अहोप्यत् । अहौषीत् अहौष्टार
महौषुः । हाक् त्यागे । जहाति । 'हाकः 'जहितः । पले
एषामीWआनेऽदः । ४।२।९७।
द्वयुक्तानां जक्षादिपञ्चानां भाप्रत्ययस्य चातोऽविति शिति
परे ईर्भवति । जहीतः, जहति । जहासि जहीयः, जहियः जहीप,
जहिय । जहामि नहीवः, नहिवः महीमः, जहिमः ।.
यि लुक् । ४१२॥ १०२ ।
यादौ शिति परे.हाक आतो लुग भवति । जह्यात् । जहात,
जहीतात् , जहितात् जहिताम् , जहीताम् जहतु ।
आ च हौ। ४।२।१०१।
हाको हौ आत् इश्य वा भवति । जहिहि, नहीहि, जहाहि ।
नहीतात् , जहितात् महिताम् , जहीताम् जहीत, जहित । जहानि
जहाव नहाम । अनहात् अनहीताम् , अनहिताम् अनहुः ।
मनहाः अनहीतम् , अनहितम् अनहीत , अनहित । अनहाम्
मनहीव, अनहित अनहीम, अजहिम । जहाँ नहतुः जहुः ।
महिथ, नहाय नहयुः जह । जहाँ नहिव जहिम । हेयात् ।
हाता । हास्यति । अहास्यत् ।महासीत् । निभीक भये। विभेति।
भियो नवा ।४।२।९९ ॥

·.
।
०९)
भियों व्यसनादौ शिल्यविति य भवति । विभीतः, निभितः ।
विभ्यति । विभपि विमीयः, विभियः विभीय, विभिय । रिममि
विभीवः, विभिः विभिमः, विभीमः । विभीयात् , विभियात् ।
विभत, विभीतात् , विभितात् , विभीताम् , त्रिभिताम् विभ्यतु ।
विभीहि, विभिहि । अविभेत् अविभीताम् , अविभिताम्
अविभयुः । विभयाधकार । विभयाम्बर । विभयामास । रिमाय
विभ्यतुः विभ्युः । भीयात् । भता । भेप्यति । अभेष्यत् । अभपीत्
अभेष्टाम् अभयु' । ही लवायाम् । निति निहीत. निष्ट्रियति ।
निट्टीयात् । निहत । निहीहि निहपाणि । अनिद्रेत् अनियुः।
अनिः । नियायकार, निहयाम्बभूग, निद्रयामास । निहाय
निहियतुः निहियुः । हीयात् । हेता। हेप्यति । रेष्यत् ।
अपीत् 1 पृरु पालनपूरणयोः।
पृभृमाहादामिः।४।१।५८॥
एषां द्वित्वं सति शिति प्रात्य भाति । मिति
ओष्ठपादुर । ४।४१ ११७ ॥
पानी: सम्मन्भिन ओछमात् परम्य ऋकारस्य उमातिस्थितिr
पिता, पितरति । पिपरि पिपूर्णः पिपूर्ण । पिपनि पिप पिपूर्मः
पिपूर्यान् । पिपत, पिस्तात् । अपितः अपिताम् अपि SITE
फारतुः पर परिपपूर्गात् 'नो नानाशी-मिचरस्मै नाति
परीता, पग्निा ( परिष्यति, परीभ्यति । भपरप्पन, अपरिप्यत् ।

·। ११३ अपारीत् । हस्वोऽपि पृ पिपति षिवृतः पिप्रति इत्यादयः । रक् गतौ इयर्ति इयतः इयूति ! इयर्षि इयूथ. इयूथ । इयर्मि झ्यवः इयूम' ! इयूयात् । इयतुं, इगृतात् इयताम् झ्यूतु । ड्यूहि । इयराणि इयरार इयराम । ऐं ऐवृताम् ऐयरुः। ऐः ऐवृतम् ऐयत । ऐयरम् ऐयव ऐयुम । आर आरतुः आरु; । आस्थि । क्ययाशीयें। भर्यात् । अर्ता । अरिष्यति । 'सर्त्यते' आरत् आरताम् आरन् पक्षे आपीत् आर्धाम् आर्युः । इति द्वादौ परस्मैपदं समाप्तम् । अथात्मनेपदम् । ओहांकु गतौ । निहीते निहाते निहते । निहीपे निहाये निहीवे। निहे निहीवहे निहीमहे । निहीत निहीयाताम् मिहीरन्। निहीताम् निहाताम् निहताम् । जिहै निहावहै निहामहै । अनिहीत अनिहाताम् अनिहत । अनिहीयाः अनिहाथाम् अनिहीध्वम् । अनिहि अनिहीवहि अमिहीमहि । जहे जहाते जहिरे । जहिपे। हासीष्ट । हाता | हास्यते । अहास्यत । अहास्त अहासाताम् अहासत । माड् मानशब्दयोः । मिमीते मिमाते मिमते । मिमीपे मिमाथे मिमीचे । मिमे मिमीवहे मिमीमहे .1 मिमीत मिमीयाताम् मिमीरन् । मिमीताम् मिमाताम् मिमताम् । अमिमीत भमिमाताम् अमिमत । ममे ममाते ममिरे । मासीप्ट । मातासे । मास्पते । अमात्यत । अमास्त । इत्यात्मनेपदं समाप्तम् ॥

·-- अयोभयपदम् । इदांग दाने । ददाति । श्वातः इत्याकारलुकि दुतः ददति । ददाति इत्यः दत्य । दामि दुवः दद्मः । दत्त ददाते ददते । दत्से दाये दद्ध्ये । दे वहे दद्महे । दद्यात् दद्या- ताम् दधुः । इदीत ददीयाताम् ददीरन् । ददातु, दत्तात् दत्ताम् ददतु। हो दः ।४।१॥ ३१॥ दासदाम्य हो परे एमवत्ति, न च द्विः। देहि दत्तम् दत्त । ददानि दवाव ददाम । दत्ताम् ददाताम् ददताम् । दत्स्व । अद दात् अदत्ताम् अददुः । अदाः । अदत्त अदाताम् अढ़त । ददौ ददातुः ददुः । दवे ददाते ददिरे। देयात् । दासीष्ट। दातासि, दातासे । दास्यति, दास्यते । अदास्यत्, अदास्यत । पिति- इत्यादिना सिनो टुक् अदात् अदाताम् अदु। अदाः अदातम् अदात । अदाम् अदाब अदाम । 'इश्श स्यादः' पुस्वान्-' इति अदित अदिषाताम् अदिएन ! अदिया: भदिपायाम अदिवम् । अदिपि अदिष्वहि अदिप्महि । दुचांगा धारणे च । दधाति । घागस्तयोथ।२।११७०। धागधतुर्थान्तस्य दादेरादेर्दस्य तयोः सञ्चोश्च प्रत्यययोः परयोश्चतुर्यो मसति । धसः दधति । दवासि पत्यः पत्य । दधारी ·. दध्वः दध्मः ! धत्ते दधाते दधते । धत्से दुधाथे धध्वे । दुधे दध्वहे दध्महे । दध्यात् । दधीत । दधातु, धत्तात् धत्ताम् दधतु । भेहि, धत्तात् क्त्तम् धत्त । दधानि दधाव दधाम । धत्ताम् दुधाताम् दधताम् । धत्स्व दधायाम् धद्ध्वम् । दधै दधावहै दधामहै। अदधात् अपत्ताम् अदधुः । अघत अदधाताम् अदधत । अपत्या. अदधायाम् अधध्वम् । अदधि अदध्वहि अध्महि । दधौ धतुः दधुः । दध दधाते दधिरे । धेयात् । घासीप्ट । धाता । धास्यति । धास्यते । अधास्यत् । अधास्यत । अधान्. अधाताम् अधु. । अधित अधिपाताम् अधिपत । अधिया अधिपाथाम् अघिद्वम् । अधिपि अधिष्वहि अधि- महि । 'टुडुगर पोपणे च'1'माहादामिः । भिति' विभृतः निभ्रति । विमर्षि विभृयः विभृथ । विभर्मि विभूवः विभूमः 1 विभृते विभ्राते विभ्रते । विभूपे विनाथे निभृध्वे । विने विभूवहे विभूमहे। विभूयात् , विधीत । निभर्तु, त्रिभृतात् विभृताम् विभ्रतु । विभूहि । विभराणि विभ- राव विभराम । निभृताम् बिभ्राताम् विभ्रताम् । विभृत्व विभ्रा- भाम् विमृध्वम् । अविभः अविभृताम् अविभरुः । अविभूत अग्भ्रिाताम् अपिभ्रत । निभराशकार, भिराध निमराम्बभूप निभरामास । बभार । बभ्रे । नियात् । . अवर्णात् । ४।३। ३६ ॥ मार्णान्ताद् पातोरनिटावात्मनेपदविषयो सिनाशिौ रिद्वद् .

·(११३)
भवत । भृषीष्ट । भर्ता । भरिष्यति । भरिप्यने । अभरिष्यत् ।
अभरिप्यत । अभापीत् अभाटीम् अभार्युः । अभृत अभृपाताम्
अभृषत । णिरॉफी शौचे च ।
निनां शित्येत् । ४ । ११५७।
निन्विन्विपा शिति विषये हित्वं मति पूर्वम्यद् भवति ।
नक्ति ननिक्त, ननिनति । ननेक्षि नेनिस्यः ननिस्य । नन्मि
नेनिन्न ननिन्म । ननिक्के ननिमाते ननिन । नेनिले नेनिनार्थ
ननिग्ध्वं । नेनिन नेनिन्वहे नेनिन्महे । ननिन्यात् । नेनिनीत ।
नस्तु ननिताम् ननिनन् । ननिन्धि ननिकाम् नेनिनाताम्
नेनिनताम् । ननिश्व नेनिनाधाम ननिम्वम् । नेनेने नननादै
नेनेनामहै । अनेनेक अननिक्ताम् अनेनिनु । अननित अने,
निनाताम् अननिनत । निनन । निनिने । निन्यान् । निसीप्ट ।
नेका । नक्ष्यति, नश्यते । अनेस्यत्, अनध्यन । अनैशीन
अनैकाम अने । अनिक अनिक्षाताम् अनिक्षत। पिनगी
पृथग्भाव । वैवक्ति वविक्त. वनिति । वविक्त वैविमात वविनते।
केविन्यात् । वविनीता वस्तु । वविताम् । अंकभवित
विवन । विविने। विन्यात् । विभीष्ट । वंचा। वक्ष्यतिवयन ।
अवश्यत् । ओक्ष्यत । मादित्वादहि अविनन् । पले अवलीत
औक्ताम् अवेच.।' अविक्त अविज्ञानाम् अविकत । विन्टक
व्याप्तौ विष्टि विट वरिपनि वरिष्ट । वरियान ।
-
॥
-
8

·(११४) ववेष्टु । वेविष्टाम् । अवेवेट् अविष्टाम् । विवेष । विविषे। विप्यात् । विक्षीष्ट । वेष्टा । वेक्ष्यति । वेक्ष्यते । अवेक्ष्यत् । अवेक्ष्यत । लदित्त्वाति अविपत् अविपताम् अविषन् । सकि अविक्षत अविक्षाताम् अविक्षन्त । अविक्षयाः अविक्षाथाम् अविक्षध्वम् । अविक्षि अविक्षावहि अविक्षामहि । इत्युभयपदं समाप्तम् । इति हादिगणः समाप्तः । अथ दिवादिगणः। चानुबन्धा दिवादयः । दिवूच क्रीडामयेच्छापणिद्युतिस्तु- तिगतिपु। दिवादः श्यः ।३।४।७२ । दिवादिभ्यः कर्तरि विहित शिति परे श्यः प्रत्ययो भवति । 'भ्वादेनामिनः' इति दीन्यति दीव्यतः दीव्यन्ति । दीव्यसि दीव्यथः दीव्यय । दीव्यामि दीव्यावः दीन्यामः । दीव्यत् दीव्ये- ताम् दीन्येयुः। दीव्यः । दीव्यतु, दीन्यतात् दीव्यताम् दीन्यन्तु। दीच्य । अदीश्यत् अदीन्यताम् अदीयन् । अदीव्यः अदीत्यतम् अदीन्यत । अदीन्यम् अदीन्याव अदीन्याम । दिदेव । दीन्यात् । देविना देविप्यति। अविष्यत् । अदेयीन अदेविष्टाम् अदविषुः । नप् मप्म् नरमि। .

·1
ऋतां विस्तीर । ४ ८ १ १०६ ।
अदन्तस्य धानोः किति किनि च परे सकारम्य इर् भवति ।
दी व जीयति नीयतः नीयन्ति । भीर्यन् । नार्यतु । अर्थिन् ।
मनार जेरतुः, जगन्तुः नेरुः, ननहः । नरिथ, नगरिय रथः,
जनरथुः गैर, नगर । . जनार, मनर नेरिख, नमन्त्रि रिम,
जनरिम । नीर्यात् । नरीता, जरिना । नरिप्यनि, जरीप्यनि ।
সলনি, সননি। হিন্দি-নি ব্যর সন
भनरताम् अनन् । पक्षे अनार्गन् । मौर्यनि । मीत् । नीयत ।
अमीर्यत् । नमार नमन्तुः । प्रीयान् । अग्निा, अरीता ।
झरिष्यति, मरीप्यति । अमरिष्यत् , अमरीप्यत् । अमरन् ,
अमार्गन् । शोन् तक्षणे।
ओतः दये।४।२।१०३ !
पानोरोकारस्य श्यप्रत्यये पर लुम् भनि । श्यति यतः
श्यन्ति । श्यामि श्यया यर । श्यामि स्यावः श्यामः । श्येन
श्येतान् श्ययुः । श्यः चनन् यन । श्ययन, श्येव श्येम ।
श्यतु यनात् श्यताम् दयन्तु । र इयतम् श्यन ।
श्यानि श्यार श्याम । अध्यत् अश्यतान अश्यन् ।
अश्यः अश्यनम् अश्यत । अश्यम् अश्याल अश्याम ! शशी
दारातः रामः । शशिय, शशाय । शायात् । शाता साम्यति ।
अशात्यत् । ' माशाखामी या' अशात् अशानाम् अशुः ।

·~ पते अशासीत् अशासिष्टाम् अशासिपु. । दो छोच छेदने । यति । येत् । यतु । अद्यत् । ददौ ददतु ददुः । ददिय, ददाथ । देयात् । दाता । दास्यति । अदास्यत् । अदात् अदाताम् अदुः । छयति । ज्येत् । छ्यतु । अच्छ्यत् । चन्छौ । छायात् । छाता। छास्यति । अच्छास्यत् । अच्छात् , अच्छामीत् । पोंजू अन्तर्मणि। सति । स्येत् । स्यतु । अस्यत् । ससौ । सेयात् । साता। सा- स्पति । असाम्यत् । अमात् असाताम् अमुः । असासीत अमामिधाम् अमासिपुः । बीडचू लजायाम् । नीड्यति । नीयत् । नौड्यतु । अबीड्यत् । विबीड । प्रोड्यात् । बीटिता। नीदिष्यति । अनीमिप्यत्। अनीडीत् । नृतैच नर्तन । नृत्यति । नृत्येत् । नृत्यतु । अनृत्यत् । ननत ननृततुः ननृतु । ननर्तिय । नृत्यात् । नर्तिता । कृतघृतनृतच्छदतदोऽसिचः सादेवा । ४ । ४ । ५० । एथ्य परम्यामिन मादरशित आदिरिड् वा भवति । नर्ति- प्यति, नयति । अनर्तिप्यत्, अनत्य॑त् । अनीत् । कुथम् प्रतिभाव । कुथ्यति । मुख्यत् । कथ्यतु । अथ्यत् । चुकोय । कुथ्यात् । कोथिता । कोथिष्यति। अफोषिष्यत् । ओयीत् । पुषन् हिसायाम् । पुथ्यति । पुज्यत् । पुथ्यनु । अपृथ्यत् । पुपोग । पृथ्यात् । पापिता । पोषिष्यति । अपाथिप्यन् । अपो- भीन् । गुधन परिवष्टने । गुथ्यति । गुज्येत् 1 गुन्यतु। अगुध्यन् । नुगो।। गुन्यात् । गोविना । गोपियति । अगाविष्यत् ।

·(११७) भगोधीत् । राधंच वृद्धौ । राध्यति । राध्यन् । राध्यतु । भरा- ध्यत् । राध अविपरोसैद्यकोरेः।४।१।२३ ! राधेहिसार्थम्यावित्परोक्षायां सेटि पवि व परे. एर्भवति, न च द्विः । रेषतः रेशुः । धिय ग्धः ध । रराध रोधिप रेधिम । हिंमार्थम्यामा आरराधतुः आराधुः । राध्यान् । राधिना । राषिष्यति । अराधिप्यत् । अरात्मीत् अराधाम् अग्र- तः । व्यभंन तादन। ज्याव्ययः विति।४।१1८२ । न्याययोः सत्वरान्तस्या फिति रिति य्यद मातिा विध्यति। विष्यन् । विध्यतु । अविध्यन् । परोक्षायां : न्यायव्यपिय- नित्ययरिः । विन्याध पिपिचतुः विधिः । रिथ्यात् । व्यवधा । व्यत्म्यति । अन्यत्स्यन् । अन्यात्मीन् अव्यायाम अध्यात्मः । तिन् प्रेरण । शिष्यति । शिप्येत् । सिम्यनु । अक्षियन् । विशेष । शियात् । शेप्ना । क्षेत्स्यति । अक्षेप्म्यत् । अक्षेप्सीन ईप्ताम् अक्षयः । अमीः । पृष्पन किमने । पुष्यति । पुप्प्येत् । पुष्प्यतु । भयुष्यत् । पुष्प | पुण्यात् । पिना । पन्यति । अभिया । भीत् । निम नीम टिम टीम आदिभार । सिन लो ! मी यति । मीन्येन् । सीयतु । अमी- यत् । भिर मांगन सरिता । संविध्यति । अमेरिया।

·असत्रीत् । श्रि गतिशोपणयोः । छिबू सिन् निरसने । छीत्र्यति । पीव्यत् । पीव्यतु । अष्ठीव्यत् । 'निर्वा विनः तिष्ठेव तिष्ठिवतुः तिष्ठिवुः । पक्षे टिठेव टिष्ठिवतुः टिष्ठिाः। ठी- व्यात् । ठेविता । छेविष्यति । अप्ठेविष्यत् । अठेवीत् । क्षीव्यति । सीव्येत । क्षीयतु ! अक्षीयत् । विक्षेत्र । शीव्यात् । क्षेविय । क्षेविष्यति । अक्षेविष्यत् । अक्षेवीत् । इपच् गतौ । इप्यति । इयत् । इप्यतु । ऐप्यत् । इयेप ईपतु ईपुः । इयेपिथ। इप्यात् । 'एपिता । एपिष्यति । ऐपिप्यत् । ऐषीत् । ष्णसून निरसने । स्नस्यति । मम्नास । म्नसिता । अम्नामीत्, अम्नमीत् । कनसूच वृतिदीप्त्योः उनम्यति । नानाम । अनिमीत्, अनामीत् । मैच भये । म्यति । अस्येत् । म्यतु । अत्रस्यत् । म्यान् । रमिता । अमिष्यति । अनमिष्यत । अनामीन , अत्रमीत् । परोक्षायाम् तमाम तनमनु', प्रेमतुः तासु., बेमुः। मिय, तमिथ । 'भ्रामभ्लामनमनमामि । इत्यादिना वा श्य । पक्षे त्रमति । अमेत् । मनु । अत्रान् । प्यसन दाहे । रह पहन सानी । मद्यनि । महन् । सत्यतु । अम- सत्। सपाह संह: मंहु । संहिय । मयात् । महिता, मोदा। सहिप्यनि । अमहिप्यत् । अमाहीत् , अमहीत् । अध पुपादिः। पुपन पुटौ । ऽप्यति । पुष्यत् । पुप्यतु । अपृष्यन् । पुपोष। ऽणान् । पोष्टा । पेक्ष्यान । अमे.त्यत्। पुपादिवाद अपत ·-- . उवच् ममवाथै । उच्यति । उयेन् । उच्यतु । औन्यत् । उचोच । उच्यात् । ओचिता । ओचिष्यति । औचियत् । औचत्- औचताम औचन् । लुटच् विलोटन । लुट्यति । लुट्येन् । लुट्यतु । अलुम्यत् । लुलोट । लुम्यात् । लोटिता लोटिप्यति । अलोटिप्यत् । अलुटत् अलुटताम् अल्टन् । विदांच गात्रप्रक्षरणे । विद्यानि । स्विद्येत् । स्विद्यतु । अस्विद्यत् । सिवंद । विद्यात् । बत्ता । स्वंत्स्यति । अस्वत्स्यत् । अस्वि- दुत् अस्विदताम् अस्बिदन् । क्लिटोच आर्द्रभाव । क्लियति । विलेन । क्लेदिता । अक्लिदत् । निमिदान् स्नेहने । मिदः इये। ४।३१५ मिदरुपान्त्यस्य श्ये परे गुणो भवति । मेयति । मरेत् । मेद्यतु । अमेयत् । मिमंद । मिद्यात् । मेदिता । मैदिप्यनि । अमे. दिप्यत् । अमिदत् अमिदताम् । निश्विद्वान् मोचने च । वि. यति । अश्विद्यत् । विश्वेद । विद्यात् । क्ष्वंदिता । अस्वैदि- प्यत् । अश्विदत् । क्षुधंच मुमुक्षायाम् । शुश्यति । यत् । क्षुध्यतु । अशुध्यत् । चुक्षाघ । सुध्यात् । सादया । स्यति। अक्षोत्म्यत् । अशुधत् । शुधच शौच । गुनि शुगोष! अशु- धत् । कुर्वच कोपे । त्यति । यत् । यत् । अन्यन् । चुक्रोध । कुख्यात् । अन् । गत मंगढी भित्र्यति मिपंध। मिन्यान् । सदना । सम्पनि । अन्यत् अस्थित् ऋचु वौ।

·। (१२०) ऋभ्यति। अध्येत् । ऋभ्यतु । आध्यत् । आनध | ऋध्यात् । अर्धितामध्यिति । आधिष्यत्। आवेत्। गृधूच् अभिवासायाम्। गृध्यति। गृध्येत्। गृध्यतु । अगृध्यत् । नगर्ध । गृध्यात् । गर्धिता । गर्विष्यति । अगधिष्यत् । अगृधत् । रधौच हिंसासंराद्धयोः । रध्यति । रध्येत् । रध्यतु । अरध्यत् । रघ इटि तु परोक्षायामेव । ४ । ४ । १०१। रक्षः स्वरात् परः स्वरादौ प्रत्यये परे नोऽन्तो भवति, इटि तु परोक्षायामेव । ररन्ध ररन्धतुः सन्धुः । ररन्धिय ररन्धिव रर- धिम । रध्यात् 'धूगौदित.' रधिता, रद्धा । रविष्यति, रत्स्यति। अरधिष्यत् । अरत्स्यत् । अरधत् अरधनाम् अरधन् । तृपौच प्रीतौ । तृप्यति । तृप्येत् । तृप्यतु । अतृप्यत् । ततर्प. तपतुः ततृपः । तृप्यात् । 'स्पृशादिसपो वा ' प्रप्ता, ता, तर्पिता । अप्स्यति, तपति, तर्पिप्यति । अवम्यन् , अनर्पिप्यत् , अत- य॑त् । 'स्पृशमृशकृपतृपदपो वा इति वा सिचि अताप्सीत्, अवाप्सीत , आदित्त्वाट वटि अतीत्, पुपादित्वादडि अनृपत् । पौच हर्पसंमोहनयोः । दृप्यति । दृप्येत् । दृप्यतु । अदृप्यत् । ददर्प ददृपतु दहपुः दृप्यात् । दर्ता, दर्पिता, दप्ता । दर्पियति, दय॑ति, द्रप्स्यति। अदपिप्यत् , अदपयत , अदपस्यत् । अद्रा- भीत्, अदाप्मात् , अदपीत्, अपत् । फुपन् क्रोधे । कुप्यति । अन्येत् । कुप्यतु । भकुप्यत् । चुकोप ।कुयात्। कोपिता। कोपि- . - ·प्यति । अकोपिष्यत् । अकुपत् । गुपच् व्याकुलत्वं । गुप्पति । जुगोप । गोपिता । अगुपत् । युप रुप लुपथ् विमोहने । डिपच् क्षेपे । दिप्यति । डिडेप । हेपिता । अटिपत् । पचू समुच्याये। लुभच् गाध्यें । लुभ्यति । लभ्येत् । सुभ्यतु । अलुभ्यत् । लुलोभ । अलुमत् । शुभन् संचलने । गभ तुभ हिमायाम् । नभ्यति । मनाभ नेमतुः नेमुः । नभिय । नभ्यात् । नमिता । नभिष्यति । अनभिप्यन् । अनभत् । नशौच अदर्शन । नश्यति । नश्येत् । नश्यतु । अनश्यत् । ननाश नेशतुः नेशुः । नशिथ । नश्यात् । नशो धुटि । ४।४ । २०९॥ नशे स्वरात् परो धुडादौ प्रत्यये परे नोऽनो भवति । नंदा, नशिता । नत्यति, नशियति । अनड्क्ष्यत्, अनशिप्यत् । नगेर्ने वाऽडि । ४।३ । १०२ । नशेरडि पर नेश पा नवति । अनेशत्, अनशत् । उप मर्गात-- नराः ना।२।३१७८॥ अदुरुपसान्त.म्याद्रादेः परस्य शन्तस्य नशा नो णो भवति । कुशच् श्लेपणे । कुश्यति । अकुश्यत् । चुकोश । अकुशन् । भृशू शून् अथ पतन । भृश्यति । अभृश्यत् विमर्श । भर्शिता । अमशत ! नश्यनि । अनश्यत् । वनंश । भ्रश्यात् । अंशिता । . .

·:(-२२२
भंशिष्यति । । अभ्रशत् । वृशन् वरणे । वृश्यति । अश्यत् !
अवशत् । कृशन् तनुत्ते । कृश्यति । कर्श । अझशत् । शुन्
गोपण । शुष्यति । शुशोप । शुष्यात् । शोष्टा । शोस्यति ।
अशोक्ष्यत् । अशुपत् । दुपंच वैकृत्ये । दुप्यति । अदुप्यत ।
दुदोष । दुप्यात् । दोष्टा। दोश्यति । अहोभ्यत् । अदुपत । विपन्
आलिङ्गने । लिप्यति । अश्लिप्यत। शिश्लेष । सिध्यात्। श्या ।
त्यति । अश्लल्यत् ।
+
श्लिपः । ३।४।५६
अनिटः श्लिपोऽद्यतन्यां मा भवति । आश्विक्षत कान्नां
शिवदत्तः । आशिक्षताम् आश्निन् ।
नासत्वापे । ३।४।५७ ।
अप्राण्यापार्यात् सिपः मग न भानि । उपाणिन् नतु
काठं । आश्विानाम् आश्विान् । प्लान दाहे । प्लुप्यति ।
पुप्लोग । अप्लुपता नितान पिपामायाम् । तृन्यति । तृ चन् ।
तृप्यतु । अनृत्यत्। नन । अतृपन् । तुप पन तुष्टौ । तुम्यान ।
अतुष्यत । तुताप । अतुपन । यति । हन्येत । इप्यतु ।
अन्यत् । ना ! हायान । हर्षिता । हापयनि । महाप्मन् ।
अदपत् । न रोप । एम्यनि । लोप । स्यात् । रोटा, ग्लिा।
पश्यति । अरेस्यत् । अस्पत। न प्रेरणे । विस्यति ।
।

·विवस । अविमन् । कुसच् श्लेषे । कुस्यति । कुम्येत् । अस्यतू! चुकोस । अकुमत् । असूच क्षेपणे । अस्यति । अस्येत् । अस्यतु आस्यत्) आम आमतुः आसु । अस्यात् । असिता । असिष्यति । आमिप्यत् । आस्थत् आम्थताम् आस्थन् । यसूच् प्रयत्नं । 'भ्रासम्लास-' इत्यादिना वा श्य.। यम्यति। यस्येत् । यस्यतु । अयम्यत् । यमति । यमेत् । यसतु । अयसत् । ययाम येप्सतु येसु । येमिय । यम्यात् । यमिता । यसिध्यति । अय- सिष्यत् । अयमत् । नसूच् मोक्षणे । तमू टसूच उपक्षये। वमून् स्तम्भे । वुसच् उत्सर्गे । मुमच् खण्डन । मुस्यति । मुमोस । अमुसत् । ममे परिणाम । शमू दमून् उपशमे । शमससकस्य श्ये । ४।२।११।। शमाढीना सप्ताना श्ये परे दीर्यो भवति । शाम्यति । शाम्येत्। शाम्यतु । अशाम्यतु । शशाम शेमतु शेन । शमिय । शम्यात् । शमिता। शमिप्यति । अशमिप्यत् । अशमत । टाम्यति । दाम्यत ! दाम्यतु । अढाम्यत् । ददाम देमतु टेमुः। दम्यान । दमिता । दमिष्यति । अदमिप्यत् । अदमत । तमून् कालायाम् । नाम्यति । तताम तमतु तमु । तमिथ । तम्यात । तमिता | नमिष्यति । अतमिप्यत ! अतमत् । अमूचे खंदतपमो- श्राम्यति । श्राम्येत् । बाम्यतु ! अश्राम्यत् । शनाम । अस्यात् । अमिना । अमिष्यति । अश्रमिप्यत् । अश्रमत । भ्रमूच अनवर .

·(.१२४) स्थाने । ' भ्रासम्हासभ्रम-'इति भ्राम्यति,,भ्रमति । भ्राम्येत् , भ्रमेत् । भ्राम्यतु, भ्रमतु । अभ्राम्यत् , अभ्रमत् । बभ्राम वन- मतुः, भ्रमतुः बभ्रमः, भ्रमुः। वभ्रमिथ, प्रेमिथ । भ्रम्यात्।भ्रमिता । भ्रमिष्यति । अभ्रमिप्यत् । अनमत । क्षमौच सहने । साम्यति । क्षाम्येत् । साम्यतु । अक्षाम्यत । चक्षाम चक्षमतुः चक्षमः । क्षमिता, क्षन्ता । क्षमिष्यति, संस्यति । अक्षमिप्यत् , अक्षस्यत् । अक्षमत् । मदैच् हर्षे । माद्यति । मायेत् । माद्यतु । अमाद्यत् । ममाद मेदतुः मैदुः । मेदिय । मद्यात् । मदिता । मदिप्यति । अमदिष्यत् । अमदत् । क्लमूच् ग्लानौ । 'ठिवलम्वाचम:' क्लाम्यति । क्लाम्येत । क्लाम्यतु । अक्लाम्यत् क्लामति क्लामेत् । लामतु । अल्लामत् । चक्लाम । क्लम्यात् । क्लमिता । क्लमिप्यति । अक्लमिप्यत् । अक्लमत् । मुहोच वैचित्ये । मुह्यति । 'मुह्येत् । मुह्यतु । अमुह्यत् । मुमोह । मुह्यात् । मोहिता, इडभावे मुहगृहप्णुहष्णिहो वा ' मोग्या पक्षे दुत्वं मोढा । मोहिष्यति, मोक्ष्यति । अमोहियन्, अमोक्ष्यत् । अमुहत् । दुहीच नियां-- सायाम् । द्रुह्यति । द्रुह्येत् । गृह्यतु । अद्रुह्यत् । दुद्रोह । Bह्यात् । द्रोहिता, बीग्धा, द्रोदा । दोहिप्पति, प्रोक्ष्यति । अद्रोहिप्यत, अधोक्ष्यत् । अतृहत् । ष्णुहौन् उद्भिरणे । स्नुह्यति । स्नुह्येत् । स्नुह्यतु । अस्नुह्यत् । सुप्णोह । स्मुद्यात् । लोहिता, स्नोग्धा, मोदा । मोहिप्यति, नोक्ष्यति । अन्नोहिप्यत, अनोक्ष्यत् । अस्नुहन् । रिणहीच प्रीतौ । नियति ! मिसेत् । मिहतु । . .

·अस्निात् । सिह । स्निह्यात् । नेहिता, स्नेग्धा, स्नेहा । स्नेहि- प्यति, स्नेक्ष्यति । अस्नेहिप्यत् , अस्नेत्यत् । अन्त्रिहत । इति पुपादिः परिसमाप्तः। पूडी प्राणिप्रस । सूयते सूर्यते सूयन्ते ।.सूयसे सूर्यथे सूयध्ने । सूये सूयावहे सूयामहे । सूर्यत सूयेयाताम् सूयेरन् । सुयताम् सूर्यताम् सूयन्ताम् । सूयम्ब १ असूयत । सुपुर्व सुषुवाते सुपुविरे । मविपीट, सोपीष्ट } सविता, सोता । सविष्यते, सो- प्यते । असविष्यत, अमोप्यत । अमविष्ट, अमोष्ट । दू परि- तापे । दूयते । दूयेत । दूयताम् । अदूयत । दुदुवे । दविता । दविप्यते । अविष्यत । अदविष्ट । दीड्च् सये। दीयते । दीयेत। दीयताम् । अदीयत। दीय दीङः विछति स्वर । ४ । ३१९३। दीडः विडत्यशिति स्वरे दीय् भवति । दिदीये दिदीयावे दिदीयिरे। यवक्छिति । ४।२।७। दीडो यपि चाक्डिति विषये आद् भवति । दासीष्ट । दाता । दास्यते । अदास्यत। अदास्त अदासाताम् अदासत ) घीङ्लू अनादरे धीयते । धीयेत । धीयताम् । अधीयत ) दिध्ये। पीष्ट । धेता । धेष्यते । अधेष्यत । अधेष्ट अधेषाताम् अधे- . - ·(१२८) अनयोः मिति णिति कृति नौ च परे वृद्धिर्न भवति । मननि, अजनिष्ट अजनिषाताम् अननिपत । दीपैचि दीप्तौ । दीप्यते । दीप्येत । दीप्यताम् । अदीप्यत । दिदीपे दिदीपाते दिदीपिरे । दीपिपीष्ट । दीपिता । दीपिप्यते । अदीपिप्यत । अदीपि, अदीपिष्ट अदीपिपाताम् अदीपिपत । तपिच् ऐश्वर्य वा । तप्यते । अतप्यत । तपे तेपाते तेपिरे । तप्सीष्ट । तप्ता । तस्यते । अतप्स्यत । अतप्त अतप्साताम् अतप्मत । पूरैनि आप्यायने । पूर्यत । पूर्येत । पूर्यताम् । अपूर्यत । पुपूरे । पूरिपीष्ट । पूरिता । पूरिप्यते । अपरिप्यत । अपूरि, अपूरिष्ट अपूरिपाताम् अपरिपत । धुरैड़ जूरैचि जरायाम् । पूर्यते । अधूर्यत । जुधुर । घरिपीष्ट । पूरिता । घरिप्यते । अधरिष्यत । अघरिष्ट । जूर्यते । अर्यत । जुरे । जूरिता । रिपीष्ट । जूरिप्यते । अजूरिष्यत । अरिष्ट । धूरेङ गूरैनि गतौ । तूरैचि त्वरायाम् तूर्यते । तूर्येत । तूर्यताम् । अतूर्यत । तुतूरे । तूरिपीष्ट । तूरिता । तूरिष्यते। अनूरियत । अतू- रिए । घरादयो हिंसायां च । चूरैचि दाहे । क्लिशिन् उपतापे । क्लिश्यते । चिक्लिशे । क्लेशिपीष्ट । क्लेशिता । क्लेशिप्यते । आलेशिप्यत । अग्लेशिष्ट | लिशिंच् अल्पत्वं । लिश्यते । अलिश्यन । लिलिश । लिक्षीष्ट । लेष्टा । लक्ष्यत । अलेक्ष्यत । अलिक्षत अलिक्षाताम् अलिक्षन्त । काशिन् दीप्तौ । काश्यते । काश्यत । चकाशे। काशिणीष्ट । काशिता | काशिन्यने ।

·(१२९) अाशिष्यत । अाशिष्ट । इत्यात्मनेपदं समाप्तम् ॥ शकौंच मर्पणे। शस्यते । शायत । शस्यताम् । अशक्यत । शेके। शक्षीष्ट । शक्ता । शस्यते । अशक्यत । अशक्त अशक्षाताम् अशक्षत । शस्यति । शक्येत् । शक्यतु । अशक्यत् । शशाक शेकतुः शेकुः । शस्यात् । शक्ता । शक्ष्यति । अशक्यत् । अशाक्षीत् अशाक्ताम् अशाः । शुत्गैच् पृतिभावे । शुच्यति । शुच्यते । अशुच्यत् । अशुच्यत । शुशोच । शुशुचे। शुच्यात् । शोचिपीष्ट । शोचिता । शोचिष्यति । शोचिष्यते । अशोचेप्यत् । अशोचिप्यत । अशु- चत् , अशोचीन् । अशोचिष्ट । रजींच् रागे। अकटपिनोश्च रोः। ४।२॥५०॥ अकटि विनणि शवि च परे रज्जेरुपान्त्यम्य नो लुग् भवति । रन्यति । रन्यते । रज्येत् । रज्येत । रन्यतु । रन्यताम् । अरन्यत् । अरन्यत । रन्ज ररक्षतु ररजः । ररले ररजाते रजिरे । रन्यात् । रशीद । रता। रक्ष्यति । रक्ष्यते । अरड्यत् । अरक्ष्यत । अराशीत् अराजाम् अराड्छु । अरल अरहाताम् अरञ्जत । शपींच आकोशे। शप्यति । शप्यते । अशप्यत् । अशप्यत । शशाप शेपतुः शेपुः । शेपे शेपात शेपिरे। शप्यात् । शप्सीए । शप्ता । शप्पयति । शप्स्यते । अशप्स्यन् । अशप्स्यत । अशाप्सीत् अशाप्ताम् अशाप्सुः । अशप्त अशप्सा. ताम् अशप्सत । मृपीच तितिक्षायाम् । मृप्यति । मृप्यते । 9 ·. (१३०) अमृष्यत् । अमृप्यत । ममर्प । ममषे । मृष्यात् । मर्पिषीष्ट । मर्पिता । मर्षिष्यति। मर्षिप्यते। अमर्षिष्यत् । अमर्पिष्यत । अम- पीत् । अमर्पिष्ट । णहीच बन्धने । नाति । नह्यते । नह्येत् । न त । नातु । नाताम् । अनह्यत् । अनहत । ननाह मेहतुः नेहुः । नेहे नेहाते नेहिरे । नयात् । 'नहाहोर्धतौ' नत्सीट । नधा । नत्स्यति । नत्स्यते । अनत्स्यत् । अनत्यत । अनात्सीत् अनाद्धाम् अनात्सु. 1 अनद्ध अनत्साताम् अनत्सत । अनद्धाः अनत्साथाम् अनद्ध्वम् । अनत्सि अनत्स्वहि अनत्स्महि । इत्युभयपदं समाप्तम् । इति दिवादिगणः परिसमाप्तः । अथ स्वादिगणः। स्वादयः पुंगटु अभिपवे- स्वादेः : शुः । ३ । ४।७५ । स्वादे. कर्तरि विहित शिति अनुर्भवति । 'उनी' इति गुणे सुनोति सुनुतः सुन्वन्ति । मुनोपि सुनुथः सुनुय । सुनोमि । वम्यविति वा ।४।२।८७१ भसंयोगात् परो य उस्तदन्तस्य प्रत्ययस्य लुवा भवति ·बमादौ अविति परे । सुन्यः, सुनुवः सुन्मः, सुनुमः । सुनुते मुन्वाने सुन्वते । सुनुपे सुन्याथे मुनुले । सुन्न मुन्नहे, सुनुन्हे मुन्महे, सुनुमहे । सुनुयात् । सुन्वीत सुन्त्रीयाताम् मुन्वीरन् । सुनोतु, सुनुतात् सुनुताम् सुन्वतु । सुनु, सुनुतान् सुनुतम् सुनुत । सुनवानि मुनवाव सुनवाम। सुनुताम् सुन्वाताम् सुन्वताम् ।सुनुष्य सुन्वायाम् सुनुध्वम् । सुनकै सुनवावहै सुनवामहै। असुनोत् असुनुताम् असुन्वन् । असुनोः असुनुतम् अमुनुत । असुनवम् असुनुव, असुन्व असुनुम, असुन्म । असुनुत्त असुन्वाताम्. असुन्वत । असुनुयाः असुन्वायाम् असुनुध्वम् । असुन्वि असुनुवति, असुन्वहि असुनुमहि, असुन्महि । सुपाव सुषुवतुः सुपुरः । सुपुचे सुपुवाते मुपुविरे । सूयात् । सोपीष्ट । सोता । सोप्यति । सोप्यते । असोप्यत् । असोप्यत । सुस्नोः परस्मै ' असावीत् असाविष्टाम् असाविपुः । अमोष्ट अमोपाताम् असोपत । उपसर्गात तु- उपसर्गात् मुम्सुवसोस्तुस्तुभोऽध्यप्यदित्ये । २१३ ॥ ३९ ॥ द्वयुक्ताभावे उपसर्गम्याद नाम्याई:- परम्य मुनोत्यादेः पू भवति, अव्यवधानेऽपि । अभिषणोति । पर्यपुणोत् । पिंगट बन्धनं । मिनोति । सिनुन । सिनुयात् । मिन्धीत । सिनोतु । सिनुत्ताम् । अमिनोन् । अमिनुत्त । मिपाय । मिथ्ये।सीयात् । सपीष्ट । संता । सप्यनि । संन्यत । अमप्यत् । असेप्यत । असे- ·(१३३) 'धोप्यते, धविष्यते । अधोप्यत् , अपविष्यत् । अवोष्यत, अपवि- प्यत । अधावीत् , अधौपीत् । अधविष्ट, अधोष्ट । स्तूंगष्ट आच्छादनं । स्तृणोति । स्तृणुते । अस्तृणोत् , अस्तृणुत । तस्तार 'संयोगादतः। तस्तरतुः तस्तरुः । तस्तथ । तस्तरे तस्तराते तस्तरिरे । 'क्ययहाशीय' इति गुणे स्नात् । संयोगादतः।४।४ । ३७ । धातो. संयोगात् परो य ऋफारम्तदन्तात् परयोरात्मनेपद- विपययोः सिनाशिपोरादिरिद वा भाति । स्तरिसीष्ट, स्तृपीष्ट । स्तसि । स्तरिष्यति । स्तरिष्यते । अम्नग्यित् । अस्तरियत । अस्तापात् अस्ताम् अस्ताएः । आत्मनेपदे इट्पर्श अस्तरिष्ट अस्तरिपाताम् अम्नरिपत । अस्तृत अस्पाताम् अम्तृपत । इंगट हिंमायाम् । कृणोनि । कृणुतं । अकृणोत् । अणुन । चकार । न । क्रियान् । कृपीष्ट । कर्नामि । कमि । करिष्यति । करिष्यते । अफरिष्यत । अकरिष्यत् । अंकापीन् । अकृत अकृपा- ताम् अकृषत । गट वर्ण । तृणोनि !/ वृणुने । वृणुयान् । वृण्वीत । अवृणोत् । अकृणुन । यवार चतुः वः । वाग्यि । 'वने कात वनिर । नियात् । इद् सिजाशिपोरात्मने । ४ । ४ । ३६ । वृतः परयोरात्मनपविश्य मिनाशिपोरादिरिड् वा भाति । परिपीट, कृपीट । 'वृतो नवा ' इत्यादिना वरितामि, वरीता। । . भार

·(१३४)
चरितास, वरीतास । वरिष्यति, वरीप्यति । रीप्यत, वरिष्यते ।
भारीप्यत् , अनरिष्यन् । अरीप्यन, अपरिप्यन । आरीन्
तारिष्टाम् अवारिपुः । अररिष्ट, आरीष्ट अपरिपानाम्, भारी-
पाताम् अपरीपत, अपरिपत । पतं आत अपानाम् अपन।
इत्युभयपदिन. स्वादयः ममाप्ता' ।

·अस्मृणोत् । सस्मार सस्मरतुः सत्मरुः । सस्मथ । स्मर्यात् । स्मर्ता । स्मरिष्यति । अस्मरिष्यत् । अस्मात् । शालंद शस्तौ। शानोति । अशक्नोत् । शशाक शेकतुः शेः। शैकिय, शशक्य । शक्यात् । शक्तासि । शस्यनि । अशस्यत् । अशक्त् अशक्ताम् अशान् । तिफ तिंग पषट् हिंसायाम् । तिक्नोति । अतिक्नोत् । तिनेक । अतेकीत् । निग्नोति । तिनंग । अवगीत् । सब्नोति । सनुयात् । मनोतु । असञ्नोत् । ससाघ सेवतुः सेतुः । सेघिय । सव्यात् । मषिता । सविध्यति । असधि- ध्यत् । असावीत् , अपवीत् । राधं साधंट संमिडौ । रानोति राध्नुतः रानुवन्ति । राघ्नोपि रानुय. राघ्नुय । राप्नोमि रानुवः रानमः । राध्नुयात् । रानातु । अराध्नोत् । रराष धनुः रेधुः । रेघिय रेषयुः रेष । राध्यात् । राद्धा । रात्स्यति । अरात्स्यत्। अरात्सीत् अराद्धाम् अरात्सुः । सानोति ।माध्नुयात् । मानोतु । असाध्नोत् । ससाथ । साध्यात् । साधा ! मात्स्यति । असात्स्यत् । अमात्मीत् असाद्धाम् असात्सुः । मधूट वृदयौ ऋनोति । आर्नोत् । आनर्ध आनुवतः आन्धुः। मव्यात् । अर्षिता । अविष्यति । आधिप्यत् । आधीत् । आप्लंट न्याहौ। आप्नोति । आप्नुयात् । आप्नोतु । आप्नोत् । आप आपतुः अपुः । आपिय। आप्यात् । आप्ता । आप्स्यति । आप्स्यत् । लादित्वादहि आपत् आपताम् आपन् । आपः । तृष्ट प्रीणने । तृप्नोति । अतृप्नोत् । ततपं तनृपतुः तनृपः ।

·, (१३४) वरितासे, रीतासे । वरिष्यति, वरीष्यति । वरीष्यते, वरिप्यते । अवरीप्यत् , अवरिष्यत् । अवरीप्यत, अवरिष्यत । अवारीत अवारिष्टाम् अवारिषुः । अवरिष्ट, अवरीष्ट अवरिपाताम् , अवरी- पाताम् अवरीपत, अवरिपत । पक्षे अवृत अवृपाताम् अपत । इत्युभयपदिनः स्वादय समाप्ता । अथ परस्मैपदिनः स्वादयः । हिंट् गतिवृयोः । हिनोति। हिनुयात् । हिनोतु । अहिनोत् ।' अङे हिहनो हो घः पूर्वात् । ४।१ । ३४ ॥ हिहनोर्डचनें प्रत्यय पर द्वित्वं सति पूर्वम्मात् परस्य हो घो भवति । निघाय नियतु निघ्युः । निययिय, निधेय निध्ययु' निध्य । निघाय, निघय निध्यिव निध्यिम । हीयात् ।। हेता । हेन्यति । अहेव्यन् । अहषीत् अहेष्टाम् अहेषुः । श्रंट श्रवणे । 'श्रौति देयादिना 'शृ' आदशे शृणोति । शृणुयात् । शृणोतु । अशृणात् । शुश्राव शुध्रुवतुः शुश्रुट । शुश्रीय । श्रूयात् । श्रोता । श्रीप्यति । अश्राप्यत् । अश्रौपीत् । इंद् उपतापे । दुनोति । दुनुयात् । दुनोतु । अदुनोत् । दुदाव । दुनिय, दुदोष । दूयात् । दाता । दोप्यति । अटोप्यत् । अदी- पीत् । पूंट पीती । पृणोति । पृणुयात् । पृणोतु । अणोत् । पपार पपतुः पाः । प्रियात् । पर्ता । परिप्यति । अपरिष्यत् । अपार्षीत् । स्मृट पालने च । स्मृणोनि । स्मृणुयात् । स्मृणोतु । ।

·। । अस्मृगोत । सस्मार सम्मरतुः सम्मरुः । सस्मर्य। स्मर्यात् । स्मता| स्मरिष्यति । अस्मरिष्यत् । आमापीत् । शालंद शाती। शानोति । अशानोत् । शशाक मेकतुः शेः । शकिय, शशक्य । शवयात् । शक्तासि । शल्यनि । अशस्यत् । अशक्त् अशानाम् अशकन् । तिक तिग पचट् हिमायाम् । तिस्नोति । अतिस्नोत् । तितक । अंकीत् । निमोनि। तिनंग। अतेगीत् । सनोति । सनुयात् । मनोतु । असनोत् । ममाष सेवतुः सेयः। सेविय । मत्र्यात् । मथिता | सबिभ्यति । अमधि- ध्यत् । असावीत् , अपवीत् । राचं साट् संमिद्धौ। रानौति रान्नुतः रानुवन्ति। राप्नोपि राध्नुय. राख्नुय । राप्नोमि राध्नुवः रानमः । राख्नुयात् । रानातु । अराध्नोत् । रराष धनुः रेषु. । रेविय रेवयुः रेख । राव्यान् । राद्धा । रान्स्यति । अरात्स्यत् । अरासीत् अराद्धाम् अरान्मुः। सानोनि । मानुयात् । सानोतु । अमाध्नोत् । समाप । साव्यात् । साधा । मात्स्यति । असात्स्यत् । अमात्मीत् अमाधाम असात्सुः । अधूट वृद्धौ। ऋनोति । आम्नान् । आन आन्वतः आन्थः । मध्यात् । अर्पिता । अधियति । आधिप्यन् । आधीत् । आप्लंट व्याप्ती आप्नोति । आप्नुयात् । आप्नोतु । आप्नोत् । आप आपतुः आधुः। आपिय। आप्यात् । आप्ता । आस्यनि । आम्म्यत् । लदित्वादडि आपत् आफ्नाम् आरन् । आपः। तृष्ट्र प्रीणने । तृप्नोति । अतृप्नोत् । ततर्प ततृपतुः ततः ।

·(१३६
तृप्यात् । तर्पिता । तपियति । अतपिप्यत् । अतीत् । दाष्ट्र
दम्भे । दन्नोति । दम्नुयात् । दम्नोतु । अदम्नोत् । ददम्भ ।
दम्भः ।४।२।२८।
दम्भेः स्वरम्यावित्परोक्षायामकारो भवति, न च द्विः ।
देभतुः देमुः ।
थे वा ।४।१। २९ ।
दम्भः स्वरस्य थवि परे एवो भवति । दम्भिय, दभिय
देमथुः देभ । ददम्भ देभित्र देभिम । दभ्यात् । दम्भिता । दम्भि-
प्यति । अदम्भियत् । अदम्भीत् । कृउट् हिमाकरणयोः ।
भौतिकृयु-' इत्यादिना 'कृ' आदेशे । कृणोति । कृणुयात् ।
कृणोतु । अकृणोत् । नकृन्न नहन्यनु. न्युः । कन्व्यान् ।
कुन्धिता। कृन्तिप्यति । अन्त्रिन्यन् । अकृतीत् । धियुट् गती।
धिनोति । धिनुयात् । धिनातु । अधिनोत । विधिन्न । पिन्न्यान् ।
चिन्निना । चिन्विन्यति । अधिन्विभ्यत् । अधिन्वीत् । निधृपाट्
प्रागल्भ्ये धृष्णोति । भृष्णुयात् । धृणोतु । अवृष्णोत् । दी।
धर्पिता । अधीत् । इति परस्मैपदम् ।
1 अधात्मनेपदम्।
टिपिट - आस्कन्दन । स्तिन्तुने स्तिनुपात स्ति-
नु। तिनुगन । म्तिन्नुनाम् । अस्मिन्नुत । लिटि
तिदिना निमिगिरे। स्वरिपीट । लन्तिाग। म्तशिप्या ।

·। अनैविध्यः । अस्तविष्ट । अशोटि व्याप्ती । अश्नुते । अश्नु- चीत । अश्नुताम् । आनुत । आनशं आनशात आनशिरे । अशिपीष्ट, असीट। अभितासे, अष्टासे । अशिष्यते, अस्यते । आशिष्यत, आत्यन । आशिष्ट आशिपानाम् आशिपत | पो आष्ट आक्षाताम् आक्षन । आष्ठाः आक्षायाम् । 'सो विवा' इति मिन्लुकि 'यजमून'प्रत्यादिना पत्ये 'तृ- तीयस्तृतीयचतुर्थ इति टत्वं तवर्गम्य' इत्यादिना को ढत्वे आइट्यम् । आलि आध्वहि आत्महि । इत्यात्मनेपदं ममाप्तम् । इति सादयः समाना। अथ तुदादिगणः। तानुबन्धास्तुद्वादय । तुर्दीत् व्ययंन । नुदादेः श:1३1४१८१॥ एभ्यः करि विहित शिति दाप्रत्ययो भवति । तुदति तुदतः तुदन्ति । तुदामि तुदय तुदय । तुदामि तुदावः तुदामः । तुदते तुदते तुदन्त । तुम तुर्थ तुदव्यं । तुद तुदावहे तुदामहे । तुदेव तुदेताम् तुयुः । तदेः तुइतम् तुदत । तुइयम् तुईव तुदेम । तुदत तुदेयाताम् तुदरन् । तुदेयाः तुईयायाम् तुदेवम् । तुदेय तुदेवहि तुमहि । तुदतु, तुदतात् तुताम् तुदन्तु । तुद, तुतात् ·(१३८) तुदतम् तुदत । तुदानि तुदाव तुदाम । तुदताम् तुताम् तुदन्ताम् । तुदस्व तुदेथाम् तुदध्वम् । तुदै तुदावहै तुदामहे । अतुत् अतुद- ताम् अतुदन् । अतुट अतुदतम् अतुदत । अतुदम् अतुदाव अतुदाम । अतुदत अतुदेताम् अतुदन्त । अतुद्रथा अतुईयाम् अतुध्वम् । अतुदे अतुदावहि अतुदामहि। तृतोद तुतुदतु तुतुदु । तुतोदिथ । तुतुदे तुतुदाते तुतुदिरे । तुद्यात् । तुन्सीष्ट । तोत्तासि । तोत्स्यति । तोत्स्यते । अतोत्स्यन् । अतोत्म्यत । अतीत्सीत भौताम् अतोत्. । अतीन्सी । अतृत्त अतृत्माताम् अनुत्सत। क्षिपीत् प्रेरणे । क्षिपति । क्षिपतं । सिंपत् । क्षिपन । क्षिपतु । सिपताम् । अक्षिपत् । अक्षिपत । चिशेप । निक्षिपे । क्षिप्यात् । सिप्झीए । क्षेप्तासि । क्षेप्तास । क्षेपयति । क्षेप्यत । अझेपयत्। अक्षेप्यत । अक्षप्पीत् । अक्षिप्त । श्रमजीत् पार्क । ग्रहनधनस्जमाछः ।४।१।८४। एपा मस्वरान्तस्था य्यत् भवनि, मिडनि पर । नत शत्वं शस्य नत्वं च भृजनि भृजत । भृन्नेत् । नेत । जनु । भज्जताम् । अन्नत् । अभृजन । भृन्ना भर्ज । ४।४।६ भृग्नेरशिति पिये मना भाति । भर्न भन्नु भर्नु । मर्निय, वा भर्ना भन । भर्न बर्निर उर्निम । नत्र भ्रनु भन्मु. ! जिय, वष्ठ कमलधु बनन । प्रज्ञ मन्य .

·वनजिव बभ्रजिम । भर्ने बभनति भर्जिर । नग्न वनजाते बभ्रजिरे । भृन्न्यात् , भात् । भीष्ट, अक्षीष्ट । भ्रष्टाति, भ. सि । भ्रष्टास, भष्टासे । प्रक्ष्यति, भयति । अभ्यते, भयते । अनस्यत्, अभयत् । अनस्यत, अभयंत । अधाशीत् अभ्रा- टाम् अभ्राशु. । अभाीत् अभाटाम् अभाई । अभ्रष्ट अवता- ताम् अभ्रक्षत । अभर्ट अमाताम् अभत्ति । दिशीत् अतिस- नने । दिशति । दिशते । दिशेत् । दिशेत । दिशतु । दिशताम् । अदिशन् । अदिशत । दिदेश । दिदिशे। दिश्यात् । दिक्षीट । देष्टासि । देष्टासे । देश्यति । देश्यते । अदेत्यत् । अदस्यत । सकि अदिक्षत् अदिक्षताम् अदिक्षन् । अदिक्षत अदिक्षाताम् अदिक्षत । कृषीत् विलेखन । कृपति । कृपते । अकृपत् । अE- पन । चर्प । चपे । कृप्यात् । कृशीष्ट । नटामि, कर्दाप्ति । अष्टासे, कसे । त्यति, कयति । वक्ष्यते, पय॑ते । अक्र- स्यन् , अकय॑त् । अश्यत, अमीत । अमाक्षीन् अक्रा- टाम् । अकाक्षीत् अकाम् । पक्षे सकि अकृक्षत् अक्षनाम् अकृक्षन् । अष्ट- अहक्षाताम् अक्षत। अथ तुदाधन्तर्गणो मुत्रादि । मुलती मोक्षणे। मृचादितफहफगुफशुभोभा शै।४।४१ ९९ । एपा शे पर स्वरान्नोन्तो भवति । मुश्चति । मुदते । मुश्चेत् । मुम्बत । मुञ्चतु । मुञ्चताम् । अमुञ्चत् । अमुञ्चत । मुमोच । मु- मुचे । मुच्यात् , मुक्षीष्ट । मोक्तासि। मोक्तासे । मोत्यति । , ·(१४०) मोत्यते । अमोत्यत् । अमोक्ष्यत । अडि अमुचत् अमुचताम् अमुचन् । अमुक्त अमुक्षाताम् अमुक्षत । पिचीत् क्षरणे । सिञ्चति । सिञ्चते । असिञ्चत् । असिञ्चत । सिषेत्र । सिपिचे । सिच्यात् । सिक्षीष्ट । सेक्वामि । सेक्तासे । सेक्ष्यति । सेक्ष्यते । असेक्ष्यत् । असेक्ष्यत । अडि असिचत् असिचताम् असिचन् । 'वाऽऽत्मने' असिचत असिचेताम् अश्चिन्त । पक्षे असिक्त असिक्षाताम् असिक्षत । असिक्था. स्थासेनिसि. चमिचमजाम् ' इत्यादिना उपसर्गात् परम्य द्वित्वेऽपि अभ्यपि पत्तम् । अभिपिञ्चति । अभिपिपेच । विदलनी लाभे । विन्दति । विन्दते 1 विन्देत् । विन्देत । विन्दतु । विन्दताम् । अपिन्दत् । अपिन्दन । विवेद । विविद । विद्यात् । पिसीप्ट । वत्तामि । वतामे । वत्स्यति । वागते । अवत्स्यत् । अवम्यत । अविटन् अविडताम् अविदन् । अवित्त अवित्साताम् अविस्मत । लुप्लंनी छेदने । लुम्पति । लुम्पते । लुम्पेत् । लुम्पेत । लुम्पनु । लुम्पताम् । अलुम्पत् । अलुम्पत । लुलोप । मुलुपे । लुम्यात् । लुप्सीप्ट । लोप्तासि । लोप्तासे । लोफ्यति । लोप्यते । अलोप्स्यत् । अलोप्स्यत । अलपत् अलुपताम् अलुपन् । अलुप्त अलुप्साताम् अलुप्मत । लिपीत् उपदेहे । लिम्पति । लिम्पते । अलिम्पत् । अलिम्पन । लिलप । लिलिप । लिप्यात् । लिप्मीष्ट । रेप्तामि । लेतासे । लेप्स्यति । लेपत्यने । अलेप्प्यन् । अलेप्स्यत । अलि- । ।

·(१४१) . पत् अलिपताम् अलिपन् । अलिपन अलिपेताम् अलिपन्त । पसे अलिस अलिप्साताम् अलिप्सत । इत्युभयपदिनः धातवः । रत् छेदने कृन्तति । सन्तत् । इन्ततु । भहन्तत् । चत । त्यात् ।कर्तिता । कतिप्यति, कर्त्यति । अतिष्यत् , अरस्य॑त् । अस्तीत् अतिष्टाम् अतिषु । विदत् परिघात । विन्दति। अग्विन्दत् । निखेद । विद्यान् । खेत्तामि! सेत्स्यति । अखे- त्स्यत् । अखत्मीत् असत्ताम् असन्सुः । पिशत् अवयव पिंशति। अपिंशत् । पिपेश । पिश्यात् । पेशिता । पशिष्यति । अपेशि- प्यत । अपेशीन् । इति मुचादिगम समाप्तः ।। रि पित् गतो रियनि । रियेत् । रियतु । अरियत् । रिराय रिर्यतु । रियात् । रेतामि । रेप्यति । अन्यत। अरैपीत् । पियति । पिपाय । पैता । वित् धारणे । धियति । धियेत् । धियतु । अधियत् । दिवाय दिध्यतुः। धीयात् । धेता । धेष्यति । अधेष्यत । अधे- पीत । सिंत निवासगत्यो । धूत प्रेरणे । सुवति । अमुवत् । सुपाव । सूयात् । सवितासि । सविप्यति । असविष्यत् । असा- वीत । मृत् प्राणत्यागे। नियतेरद्यतन्याशिपि च ।३।३।४२ अस्मादयतन्याशीविषयात् शिद्विषयाच कार्यात्मनेपद भवति । 'शिक्याशीय' नियते । म्रियेत । नियताम् । + ।

·. (१४२) अनियत । ममार मन्नतुः मनुः । ममर्थ । मृषीट मासि । मरिष्यति । अमरिष्यत् । अमृत अमृपाताम् अमृषत । कृत् विक्षेप 'ऋतां विडतीर् ' किरति । किरेत् । किरतु । अकिरत् । चकार चकरतुः चकरुः । चकरिथ। कीर्यात् । करितासि, करीतासि । करिष्यति, करीप्यति । अकरीप्यत् , अकरिष्यत् । अकारीत अकारिष्टाम् अकारिपुः । गृत् निगरणे गिरति । गिलति । गिरेत् । अगिरत् । नगार नगरतुः नगरुः । गीर्यात् । गरितासि, गरीतासि । गरिष्यति, गरीप्यति । अगरिष्यत् अगरीप्यत् । अगारीत् । लिखत् अक्षरविन्यासे । लिखति । लिखेत् । अलिखत् । लिलेख लिन्यात् । लेखिता। लेखिप्यति । अलेखिप्यत् । अलेतीत् । गर्न अत् परिभापणे । त्वचत संवरणे । त्वचति । तत्वान । अत्वाचीत् । ऋचत् स्तुतौ । ऋचति । ऋचेत् । ऋनतु । अमानत । आनर्च । ऋच्यात् । अर्चिता ! अर्विष्यति । आनीत् । ओवधीत ग्रहनश्चनम्जपच्छ ' वृश्चति । वृश्चेत् । पृश्यतु । अश्वत् । निश्च वनश्चतुः वनम्युः । श्च्यात् । प्रश्चिता, भ्रष्टा । प्रधिप्यति, मत्यति । अनधिप्यत् , अमक्ष्यत् । अनधीत् अनधि- धाम् अनश्चिपुः । अराक्षीत् अमाप्टाम् अनाचः । करत् इन्द्रिय- प्रव्यमूर्तिभायोः । ऋति । कच्छेत् । कच्छतु । आन् । भान आनतुः भान ः। कञ्यान् । ऋछिना। मच्छिप्यप्ति । आरिप्यन् । आच्छत् आरिटाम् आमिषुः । विछन् गनौ । ' गुगोधूप ' इत्यायादेशे विच्चायति । विजयन् । डेदन ।

·, अविच्छापत् । विच्छायाञ्चकार, विच्छायाम्बभूष, विच्छायामास । पक्षे विविच्छ । विच्छाय्यात् , विच्छ्यात् । विच्छायिता, वि- च्छिता । विच्छायिष्यति, विच्छिम्यति । भविच्छायिप्यत , अविच्छिन्यत् । अविच्छायीत् , अविच्छीत् । उठेत् विवासे उच्छति । उच्छेत् । उच्छतु । औच्चत् । उच्छाचकार, उच्छा- म्बभूव, उच्छामास 1,उच्छ्यात् । उच्छिता । औच्छीत् । प्रत झीप्सायाम् । स्वृति पृच्छति । पृच्छेत् । पृच्छतु । अपृच्छत् । पप्रच्छ पप्रच्छतः पप्रच्छुः । पच्छिय, पप्रष्ट । पृच्च्यात् । प्रष्टा । प्रत्यति । अप्रत्यत् । अप्रासीत् अप्राधाम अप्राशुः । उन्नत् आज । सुनत् विमर्ग। सृजति । सुनेत् । सृजत् । अस्मत् । समर्न ससनतुः सन्जुः । ससनिय, सखष्ठ । सन्यात् । वटा ! खस्यति । अवश्यत् । अनाक्षीत् अनाष्टाम् अत्राः । रुनोत् भने । रुमति । अरुनत् । सरोज । रुन्यात् । रोता । रोक्ष्यति । अरौक्षीत् । मुनोत् कौटिल्ये। मुनति । अमुनत् । चुभोन । अभीक्षीत् । टुमजोत शुद्धौ । मजति । अमजत् ममम ममजतुः ममन्सुः । ममजिय, ममष्ठ । मन्न्यात् । मस्जे सः ।४।४।१०। मस्नः स्वरात् परस्य धुटादी प्रत्यये परे नोन्तो भवति । मङ्क्तानि । मध्यनि । अमइत्यत् । अमासीत् अमाइक्तान अमाइः । गर्न अप्रत् परिभाषणे । उझत् उत्सर्ग जुटन् गतो जुदति । अनोटीत् । कइन मद्दे । कति ! अकाडीत , अकडीत् । ।

·गुणत् पीणने । पृणति । पपर्ण । पर्णिता । अपर्णीत् । तुणत् कौटिल्ये । मृगन् हिंसायाम् । दुणन गति- कौटिल्ययोश्च । घुग घूर्णन् भ्रमणे । घूर्णति । नुपूर्ण। घुर्णिता । अघूर्णीत् । णुदत् प्रेरणे । नुदति । अनुदत् । नुनोद। नुद्यात् । नोत्ता । नोल्स्यति । अनोत्स्यत् । पलंत् अवमादने । 'श्रोति- कृबुधियु-' इति सीदादेशः । सीदति । मसाद । तृफ तृम्फत् तृप्तौ । 'मुचादितृफटफ-' इति नकारे तृम्फति । अतृम्फन् । ततर्फ । तर्फिता। तृफति । अतृफन् । ततृम्फ । तृम्फिता। हफ इम्फन् उत्क्लेशे । इम्फति । अहम्फन् । ददर्फ । दर्फिता । अद- फीत् । हफति । अहफन् । दहम्फ । दम्फिता । अहम्फीत् । गुफ गुम्फत् ग्रन्यने । गुम्फति । अगुम्फत । जुगोफ । गोफिता। गुफति । अगुफत् । जुगुम्फ 1 गुम्फिता। उभ उम्भत् पूरणे । उम्भति । उसोभ । उभिता । औभीत् । उभति । उम्भाञ्चकार । उम्भिता । औम्भीत् । शुभ शुम्भत् शोभार्थे । पूर्ववत् । भैत् ग्रन्थे । भति । दभेत् । भनु । अदृभन् । ददर्भ ददृभतुः दमुः। दृभ्यात् । दृर्भिना । दर्मियति । अदर्भिन्यत् । अदीत् । लुभतु विमोहने । लुभति । अलुभत् । लुलोभ । लुभ्यात् । लोभिता, लोधा । लोभिप्यति । अलोभीत् । कुरत् शन्दे कुरति । अकुरत् । चुकोर । करचुरः' इति दीर्याभार वादरिति दी कुर्यात् । कोरिता । अोरीत् । क्षुरत् विखनन । शुरति । चुक्षोर। सूर्यात् । सारिना । अक्षोरीन् । खुरत् छदने च । खुरति । चुसोर 1. ।

·। सारिता । भखोरीत् । पुरत भीमाशब्दयोः । घुरति । जुगेर । घोरिता । अयोरीत् । पुरत् अग्रगमने । पुरति । पुपोर । पूर्यात् । पोरिता । अपोरीन् । मुरत् मवेष्टने । मुरति । मुमोर । मोरिता । सुरत् ऐश्वर्यटीप्त्यो. । स्कर स्फलन् स्कुरणे । इलन् मतिम्बमक्षेप- गेषु । इलति । ऐलत् । इयेल इल्तुः ईलु । इल्यात् । एलिता। एलियति । ऐलीत् । चलत विल्मने । चलति । अचन्दत् । घचाल । चलिता । अचालीत् । चिलत् वमन । चिलति । चिचल चलिना । अचेलीत् । विलत् वरणे । विलति । विवेल । वेलिता। अवेटीत् । मिलत् श्लेषणे । मिलति । अमिलत् । मिमल मिमि- गंतु. मिमिलु. । मेलिता। मेलिप्यति । अमेलीत् । स्पृशन् मंम्पर्श । शतिस्शेत् । अस्पृशत् । पस्पर्श पस्पृशत पस्यशुः । स्पृश्यात् । स्पष्टा, स्पा । स्प्रत्यति, स्पयति । अम्प्रत्यत्, अम्पय॑त् । अस्माक्षीत् अस्प्राष्टाम् अप्राचः । अस्पाक्षीत् अस्पार्टाम् अल्पा । पक्षे सकि अस्टक्षत् अस्यक्षताम् । रुशं रिशंन् हिंसायाम् । रुशति । अरुशत् । लोश । रोष्टा । रोश्यति। अरोत्यत् । अस्मत् अक्षताम् अस्सन् । रिशति । अरिंशत् । रिश । रिश्यात् । रेष्टा । रेस्पति । अरेस्यत् । अरिक्षत् । विशंत प्रदेशने । विशति । विशतु । अविशन् । विवेश, विविशतः विविशुः । विवेशिय । विश्यात् । वेष्टा । वक्ष्यति । अवेस्यत् । अविक्षत् भविक्षताम् भविक्षन् । शंत् आमशने । मृशति । अमृशत् । ममर्श ममर्शिय, मनष्ठ । मृश्यात् । स्रष्टा, 10 .

·, मों । प्रत्यति, मयति । अनस्यत् , अमर्त्यत् । अनाक्षीत, धमार्सीत् , अमृक्षत् । लिशं ऋपैत् गतौ। लिशति । अलि- शत् । लिलेश । लिश्यात् । लेष्टा । लेक्ष्यति । अलेक्ष्यत् । भलिक्षत् । इपत् इच्छायाम् । इच्छति । इच्छेत् । इच्छतु । ऐच्छन् । इयेष ईपतु. ईपुः । इप्यात् । एटा, एपिता । एपि- प्यति । ऐपिप्यत् । ऐषीत् । मिपत् स्पर्द्धायाम् । वृहीत् उद्यमै । पृहति । अवृहत् । वई । वृह्यात् । वहिता, पर्दा । वहिष्यति, वय॑ति । अवहिष्यत् , अवय॑त् । अवहीत् । अवृक्षत् अवृक्ष- ताम् अक्षन् । तृहौ हौ स्तृहौ स्तुहौत् हिंसायाम् । तृहति । तृहेत् । तृहतु । अतृहत् । ततह । तृह्यात् । तर्हिता, तर्दा । ताहण्यति, तय॑ति । अतहिप्यत्, अतय॑त् । अतीत्, भतृसत्। हेर्नलोपे तृहति । ततूंह । तृयात् । तूंहिता, तृण्डा । हॅहिप्पति, तृडक्ष्यति । अहिप्यत् , अतृड्क्ष्यत् । अर्तृहीत्, अताईक्षीत् । अथ कुदादिगणः। कुटत कौटिल्ये । मुटति । चुकोट । कुट्यात् । फुटादेटिदणित् । ४।३। १७ । सुटादेः परो जिङ्गिदर्नप्रत्ययो हिद्वद् भवति । कुटिता । फटिष्यति । अकुटिम्यत् । अकुटीत् । गुत् पुरीपोत्सगें। गुवनि । गुवत् । गुक्तु । अगुवत् । जुगाव जुगुवतः जुगबुः । गूयात् । गुतासि । गुप्यति । अगुष्यत् । अगुपीत् । धुड्स्वादित्यादिना सिनो लोप भगुताम् अगुपः । भगुपीः अगुतम् अगुत । भगु- , ·पम् अगुष्व अगुष्म । धुत् गतिस्पैर्ययोः । घुवति । अध्वत् । हुधाव । धूयात् । धुता । ध्रुष्यति । अध्रुष्यत् । अधुपीत् अधु- साम् अधुपुः । अधुपीः अध्रुतम् अंध्रुत ।'णूत् स्तवने । सुवति । नुवेत् । अनुवत् । नुनाव । नूयात् । नुविता । नुविष्यति। अनुविष्यत् । अनुवीत् । धूत् विधूनने । धुवति । धुवेत् । धुव- ताम् । अधुवत् । दुधाव दुधुवतुः दुधुवुः । धूयात् । धुविष्यति । अधुविष्यत् । अधुवीत् । कुचत् संकोचने । कुचति । चुकोच । कृचिता । व्यचत व्यानीकरणे । म्यचोऽनसि।४।१। ८२॥ व्यचेः सस्वरान्तस्या य्यत् भवति, अस्पर्ने विडति प्रत्यये परे । विचतिः। विचेत् । विचतु । अविचत् । विव्याच विविचतुः विविचुः । विव्यचिथ विविचथुः विविच । विव्याच, विव्यच वेविचिव विवित्रिम । विच्यात् । विचिता । विचिप्यति । अवि- चिप्यत् । अव्याचीत , अन्यत्रीत् । गुनत् शन्दे । गुजति । अगु- नीत् । घुटत् प्रतीपाते । घुटति । घुटेत् । घुटतु ।। अघुटत् । घोट । बुरिता । घुटिप्यति । अधुटीत् । चुट छुट त्रुटत् छेदने । दुरंत कलहकर्मणि । मुटत् आक्षेपप्रमर्दनयोः । स्फुटत् विकसने । स्मटति । पुस्फोट । स्फुटिता । स्फुटिष्यति । अस्फुटिष्यत् । भस्फुटीत् । पुट लुटत् संश्लेषणे । कृडत् घसने । फुडत् बाल्ये च । गुडत रक्षायाम् । गुडति । जुगोड । गुडिता } अगुटीत् ।

·(१४८" जुडत् वन्धे । तुडत् तोडने ! लुड थुड स्थुडत् संवरणे । वुडत् उत्सर्गे च । ब्रुड भ्रुडत् संघाते । दुड हुड त्रुडत् निमन्जने । चुणत् छेदने । चुगति । चुचोण । चुण्यात् । चुणिता । अचुणीत । डिपत क्षेपे । छुरत् छेदने । रति । अच्छुरत् । चुच्छोर । छुरिता । अकुरीत् । स्फुरत् स्फुरणे । स्फुरति । स्फुलत संचये च । इति परस्मैपदं समासम् । अधात्मनेपदम् । कुंङ् कूत् शब्दे । कुवते । कुवेत । कुवताम् । अकुक्त । चुकुचे । कुपीष्ट । कुतासे । कुप्यते । अकुष्यत । अकुत अकु- पाताम् अकुषत । कुवते । कुवेत । चुकुवे। कुविता । गुरैति उद्यमे । मुरते । मुरिता । अगुरिष्ट । इति कुटादिगणः समासः ॥ पूंजतु व्यायाम । प्रियते । प्रियेत । प्रियताम् । अमियत । पत्रे प्राते पपिरे । पीष्ट । पांसे । परिप्यते । अपरिप्यत । अत । हंतु आदरे । प्रायेणायमापूर्वः, आद्रियते । आद्रियेत । आद्रियताम् । आद्रियत । आद्ने । आइपीष्ट । भादर्तासे । गादरिप्यते । आदरियन । आहत आहषाताम् आहपत । धुंस्तु स्याने । धियते । धियेत । ध्रियताम् । अधियत । दधे । दधिप। भूपीट । धर्ता । धरिष्यते । अवरिप्यत । अधृत । ओविमेति भयननयोः उद्विनने । उद्विननाम् । उदविनत । उद्विदिने । उनिनााउनिम्यते । उवनिष्ट । ओठन ओलम्मति मोरे । ।

·,
(१४९)
लनते । लेने । लनितास । जलनिष्ट । लजने । ललजे ।
सुजिता । अलन्जिट । वजित सड्ने 'नो व्यञ्जनस्य इत्या-
दिना नो लुकि स्वनंत । स्वजेत । स्वमताम् । अस्वस्त ।
स्वमश्च ।२३।४५ ॥
उपसर्गस्याद् नाम्यादे परम्य स्वजे सकारस्य पकारो
भवति, द्वित्वेऽपि, अट्यपि । अभिप्वनने । अभिप्वनेत । अमि--
प्यताम् । अभ्यप्वजत।
स्व नवा ।४।३ । २२ ।
स्वजे परोक्षा विद्वद वा भवति । इति नटुगभाव मस्बजे,
परिपस्वछे । पक्षे सस्वजे । परिपस्वने परिपम्बनाते परिपम्वनिरे ।
स्वक्षीप्ट । स्वइक्तासे । म्वरक्ष्यते । अस्वक्ष्यत । नना निर्दि-
यस्यानित्यत्वादिटि अम्बनिए । जुपति प्रीतिसंवनयो । जपते ।
अपेत । जुपताम् । अपन । जुजुपे । भोपिपीष्ट । गोपिनासे ।
नोषिप्यते । अनोपिप्यताअनापिष्ट अनोपिपाताम् अन्नोषिपत ।
॥ इति तुदादिगणः समाः ॥

·अथ, रुधादिगणः । पानुबन्धा रुषादयः ! रुधूपी आवरणे । आवरणं व्यापित्वम् । रुधा स्वराच्छ्नो नलुक् च । ३।४।२। रुषादीनां स्वरात् परः कर्तरि विहिते शिति भो भवति, तद्योगे च प्रकृतेर्नो लुक् च यथासम्भवम् । शकारः शित्कार्यार्थः । डित्त्वाद् गुणाभावे नफारस्य णकारे तफारस्य च धुकारे धातोध- फारस्य दकारे रुणद्धि । अविति शिति 'नास्त्योर्छन् ' इति अकारस्य लुकि रुन्द्धः । ननु अन णत्वं कयं न ? उच्यते नां धुर्गेऽन्त्योऽपदान्ते' इत्यत्र 'नां' इति बहुवचनत्वेन णत्व- स्याप्यपवादभूतमिदं सूत्रमिति ज्ञाप्यते, तेनानेन नस्य न एव । रुन्धन्ति । स्णसि रुन्धः रुन्छ । रुपनि रुध्वः रुन्ध्मः। रुन्दुधे रुन्धाते रुन्धत । रुन्त्से रुन्धार्थ रुन्चे । हल्धे रन्ध्वहे रुध्महे । रुन्ध्यात् रून्ध्याताम् रुन्ध्युः । रुन्ध्याः रुन्ध्यातम् रुन्ध्यान । रन्ध्याम् रन्ध्याव सन्ध्याम । रुन्वीत रन्धीयाताम् रुन्धारन् । स्न्धीया सन्धीयाथाम् रून्धीध्वम् । रूत्वीय रुन्धी- पहि रूल्धीमहि । रुगधु रुन्धात् रुन्दधाम् स्न्धन्तु । रुन्धि, रुन्द्वात् धम् रुन्ध । रुणधानि रुगवाव स्गधाम । स्न्दधाम् रयाताम् रून्यताम् । रुन्त्स्व स्वायाम् रुन्द्वम् ।रूपधै स्णधार है रेणधामहै । अस्णन् अल्वाम् अरुन्धन् । सेलोपे वस्य च ·सत्वे विमर्गे अरुणः, अल्ल्धम् अल्दव । अरुणवम् अरूल्य अरुन्धम । अरुन्ध अन्धाताम् अरुन्धत। अस्न्वा अरन्या- माम् अरुन्ध्वम् । अरुन्धि अन्त्यहि अरुन्महि । स्रोध रूरू धतुः । रोधिय सरोद्ध । रूपे । रुल्यात् । ल्सीप्ट । रोद्धाति । रोदधासे । रोत्स्यति । रोत्स्यते । भरोत्स्यत् । अरोत्स्यत । ऋदित्वाद्यतन्यामडि अरुषत् अरुपताम् अरुधन् । पक्षे अरोत्सीत् अरौदाम् भरौत्सुः । आत्मनेपदे भर अरूत्साताम् अस्त्सत । रिपी विरचने । विरेचनं नि सारणम् । रिणक्ति रिक्तः रिश्चन्ति । रिपत रिचात रिशते । रिन्च्यात् । रिचीत । रिणक्तु । रिक्ताम् । अरिणम् । अरिक्त । श्चि । रिरचिय, रिरेक्य । रिरिचे । रिच्यात् । रिक्षीष्ट । रेस्तामि । सत्तासे । रस्यति । रेस्यते । अरेभ्यत् । अत्यत । भरिचन् , अरेसीत् । अस्ति । विपी यम्भारे । निक्ति । बिहाते। विन्च्यात् । विचीत्त । विनम्त विड्वताम् । अग्निम् । अविस्वत । विवन । विवचिय, विवस्य । विचिचे। विच्यात् । विशीष्ट । वक्तासि । वातास । त्यति । वक्ष्यते । अवस्यत् । अवश्यत । अविचन् , अवैक्षीन् । भविस्त । युशी योगे । युनक्ति गुञ्जत युनि। युझ्त मुनाने युञ्जते । युन्न्यान् । युजीत । युनातु । युक्ताम् । अयुनर । अयुक्त । गुयोन । युयुने । युन्यान् । युतीष्ट । योनामि । योक्तास । योत्यति । योस्यते । अयोध्यत् । अयाक्ष्यत ।

·अयुमत् , अयोक्षीत् । अयुक्त । क्षुद्रूपी संपेपे । पुणत्ति शुन्तः शुन्दन्ति । शुन्ते शुन्दाते चन्दते । शुन्यात् । चन्दीत । क्षुणतु । अन्ताम् । अक्षुणत् । अक्षुन्त । चुक्षोद । चुक्षुदे । क्षुद्यात् । शुल्सीष्ट । क्षोत्तासि । क्षोत्तासे । क्षोत्स्यति । क्षोस्यते । अक्षो- त्स्यत् । अक्षोत्स्यत । अक्षुदत् । अक्षौत्सीत् । अक्षुत्त अक्षु- साताम् अक्षुत्मत। भियूपी विदारणे । भिनत्ति । भिन्ते । भिन्द्यात् । भिन्दीत । भिनतु । भिन्ताम् | अभिनत् । अभिन्त । विभेद । बिभिदे। भिद्यात् । भित्सीष्ट । भेत्ताप्ति । भेत्तासे । भेत्स्यति । भेत्स्यते । अभेत्यत् । अमेत्स्यत । अभिदत् , अभैत्सीत् । अभित्त । छिपी द्वैधीकरणे अद्वैवस्य पृथक्त्वे । छिनत्ति । छिन्ते । छिन्द्यात् । छिन्दीत । छिनत्तु । चिन्ताम् । अन्छिनत् । अच्छिन्त । चिच्छेद । चिच्छिदे । छिद्यात् । छित्सीप्ट । छेत्तामि । छेत्तासे । छेत्स्यति । छेत्स्यते । अञ्छे- तस्यत् । अछेत्स्यत । अच्छिदत् , अच्छेत्सीत् । अच्चित्त । ऊपी दीप्तिदेवनयोः । कृणत्ति । दृन्ते । द्वन्यात् । हन्दीत । मुणतु । कृन्ताम् । अच्छृणत् । अन्त । चई चच्छईतुः पर्दुः । पच्छ्दै । च्यात् । छर्दिपीष्ट । छर्दितासि । छर्दितासे । छर्दिष्यति, धयति । छर्दिप्यते, रयते । अच्छर्दिप्यत् , अच्छय॑त् । अच्छदिप्यत , अच्छत्यंत । अच्दत् , अन्ध- पीत् । अच्छर्दिष्ट । अपी हिंसाऽनादरयोः । तृणत्ति । तृन्ते । तृन्यात् । तृन्दीत । तृगत । तृन्ताम् । अतृणत् । अतृन्त ।

·(१५) नत । ततृदे। तृवान् । तर्दिपीट । तर्दिनामि । तदितासे । सर्दिष्यति, सस्यति । तदिप्यत, नत्यंत । अनादिप्यन, अन- पत् । अत्तदिप्यत, अनपेन । अतृदन, अतीत् । अतर्दिष्ट । इति रुधादिगणे उभयपदिनो धाता समाप्ता. ॥ , नेप् मम्प । पूक्ति । पृन्च्यात् । पृणस्तु । अणम् । पर्न पश्चः । च्यान। पर्चिता । पर्विष्यति । अपर्चियत् । अपनीत् । चिप वरणे । वृणक्ति युक्त यन्ति । च्यात् । भवृणन् । वार्न वनः । चर्चिता। अवचीत् । तन्नू तोप संमोचन । तनक्ति । अननस् । तनच। तस्यान् । तश्चिता । नश्चिप्यति । अतधियत् । अतचीत् । तनस्ति । अतनक् । तनज । तन्यात् । तजिता, तड्यता । तजिप्यति, तस्यति । अतजिप्यत् , अतइत्यत् ! अतीत् , अताइसीत् । भजॉप आमने । मनस्ति । अभनक । मज । भन्यात् । ममता । भइत्यति । अभक्ष्यत् । अमाइतीत् अभाहताम् अभाउ । मुनष पालनाम्यवहारयो । अभ्यवहारी भोजनम् । मुनस्ति मुन्यात् । अमुना । युभोज । मुन्यात् । भोस्तासि । भोल्यति । अभोक्ष्यत् । अभौसीत् । त्राणादन्यन मुनन इत्यात्मनेपदे हविमुड्यते । बुमुने । अमुक्त । अन्नापू न्यरितम्रक्षणगतिः । व्यक्तिः प्रस्टता, प्रक्षणं धृतादिसंकः । अनक्ति । अन्न्यात् । अनातु । आनक । आनन्न। अ- ·ज्यात् । अग्नितासि, अङ्क्तासि । अजिष्यति, अक्ष्यति । आमिष्यत्, आत्यत् । सिचोऽ।४।४।८४ । -अजेर्धातोः सिन आदिरिद् भवति । आसीत् आजिष्टाम् आजियः । ओविमैप भयचलनयोः । विनक्ति । विक्तः । वि. च्यात् । विनक्तु । अविनक । विवेन । विजेरिट् । ४।३।१८। विनेरिडू द्विद् भवति । विविनिय । विन्यात् । विनिता । विनियति । अविनिष्यत् । अविनीत् । तैप वेष्टने । कृणत्ति कुन्तः । कृन्त्यात् । अकृणत् । चकन। कृत्यात् । कर्तितासि । • कस्य॑ति, कर्तिप्यति । अस्यत् , अर्तियत् । अतीत् । उन्दै क्लेदने । उनति । उन्यान् । औनन् । उन्दाधकार । उन्दाम्बभूव । उन्दामास । उद्यात् । उन्दिता । इन्दिप्यति । औन्दीत् । शिपलंए विशेपणे। विशेषणं गुणान्तरोत्पादनम् । शि. नष्टि । शिप्यात् । शिनष्टु । अशिनद । शिगेप। शिष्यात् । चोष्टा । शल्यति । अशेष्यत् । अशिपन् अशिपनाम् अशिषन् । पिन्ट सन्चूर्णने । पिनष्टि पिष्टः पिपन्ति । पिनति | अपिनट् । पिप । पिप्यात् । पेष्टा । पश्यनि । अपेक्ष्यत् । अपिपत् । हिट तुरूप् हिमायाम् । हिनस्ति हिस्तः हिंसन्ति । हिनस्ति । हिस्यात् । हिमन्तु । हो ' हुटो हर्षिः' इति हेपित्तं 'सोनि ·. M या' इति सो क्षुति हिन्धि पक्षे हिन्धि । अहिनत् । निहिंस। हिस्यात् । हिसिता । हिप्तिप्यति । अहिंसीत् । तृहर भादीत् । ४१३१६२। तृहेः भात् परो व्यञ्जनादौ विति परे ईद् भवति । तृणेदि तृण्ड. हन्ति । तृणेक्षि तृण्डः तृण्ड । तृणेखि तेहः सः। तृशाता तृणेदु । तृण्डिः । तृणहानि तृणहाव तृणहाम । अतृणेट् । ततह । यात् । तर्हिता । तर्हिष्यति । अतर्हिप्यत् । अतहीत् । इति परस्मैपदं समाप्तम् । अयात्मनेपदम्- खिदिप् दैन्ये । खिन्ते खिन्दाते सिन्दते । खिन्दीत । ति न्ताम् । अखिन्त । चिखिदे । वित्तीष्ट । खेत्तासे । खेत्स्यते। अखेत्स्यत । अखित्त अखिसाताम् अखिसत । विदिपू विचा; रणे । विन्ते । विन्दीत। विन्ताम् । अविन्त। विविदे। वित्सीट। वैत्तासे । वेत्स्यते । अवेत्स्यत । अवित्त । निइन्वैपि दीप्तौ। इन्धे, इन्ः एव यथायोगं ' धुटो धुटि स्वे वा ' इति वा दला विधेय । इन्धाते इन्धते । इन्धीत । इन्द्धाम् । ऐन्ध । 'जाग्रुप, समिन्धेर्नवा ' समिन्याञ्चके, समिधाम्बभूव, समिन्धामास । पक्षे कित्त्वात् नो टुकि समीधे समीपाते समीधिरे । इन्धिपीष्ट । इन्धि, तासे । इन्धिप्यते। ऐन्धिप्यत । ऐन्धिष्ट । इति रुषादिगण समाप्त । . , ·. अथ तनादिगणः। यानुबन्धास्तनादयः । तनुयी विस्तारे 'कृग्तनादेहः । इति फर्तरि शिति परे उप्रत्यये 'उनोः' इति अक्किति परे गुणे बनोति तनुतः तन्वन्ति । तनोपि तनुयः तनुय । तनोमि । वन्य- विति वा ' इति तनुवः, तन्वः तनुमः, तन्मः। तनुते तन्वाते तन्वते। तनुपे तन्वाथै तमुध्ये ! तन्ये तनुवहे, तन्वहे तन्महे, तन्महे । तनु- यात् तनुयाताम् तर्नुयुः । तनुयाः तनुयातम् तनुयात । तनुयाम् वनुयाव तनुयाम । तन्वीत तन्वीयाताम् तन्वीरन् । तन्वीपाः तन्वीयायाम् तन्वीध्वम् । तन्वीय तन्वीवहि तन्वीमहि । तनोतु, वनुतात् तनुताम् तन्वन्तु । तनु, तनुतात् तनुतम् तनुत । तनवानि तनवाद तनवाम । तनुताम् तन्वाताम् तन्वताम् । तनुष्व तन्वायाम् तनुध्वम् । तन तनवावहै तनवामहै। अतनोत् अतनुताम् अतन्वन्। अतनोः 1. अतनुतम् अतनुत । अतनवम् अतनुव, अतन्व अतनुम मतन्म । अतनुत अतन्वाताम् अतन्वत अतनुपाः,अतन्वाथाम् अतनुध्वम् । अतन्वि अतनुवहि, अतन्वहि अतनुमहि, अतन्महि । ततान तेनतुः तेनुः । तेनिय तेनथुः तेन । ततान, ततन तेनिक तेनिम । तेने तेनाते तेनिरे । तेनिपे तेनाथे तेनिध्वे । तेने तेनि- रहे तेनिमहे । तन्यात् तन्यास्नाम् तन्यासुः 1 तन्याः तन्यास्तम् । पात्त । तन्यासम् तन्यास्व तन्यास्म । तनिपीष्ट तनिपीयास्ताम् वनिपीरन् । तनितासि । तनितासे । तनिप्यति । तमिप्यते । अत- निष्यन् । अतनिष्यत। अतानीत् , अतनीत् अतनिष्टाम् अतनिपुः ।

·तन्भ्यो वा तथासिन्णोध । ४।३।६८। तनादिभ्यः परस्य सिवः ते थासि च हुन् वा, तयोगे न्णोच लुच् न चेड् भवति । अतत, अतनिष्ट अतनिपाताम् अत- निपत । अतथाः, अतनिष्ठाः अतनिपायाम् अतनिढयम् , अतनि- ध्वम् । अतनिपि अतनिप्वहि अतनिष्महि । पायी दाने। सनोति । सनुते । सनुयात् । सन्वीत । सनोतु । सनुताम् । अस नीत् । असन्त । सप्तान सेनतुः सेनुः । सेने सेनाते सेनिरे। सन्यात् । सनिपीट । सनितासि । सनितासे । सनिष्यति । सनि- प्यते । असनिष्यत् । असनिष्यत । असानीत् , असनीत् । सनस्तत्रा वा।४।३१६९ । सनो लुपि सत्यामा वा भवति । अतात, असत, भसनिष्ट असनिपाताम् असनिपत । असायाः, असनिष्ठाः असनिपायाम अमनिध्वम् , असनिड्ड्वम् । असनिपि असनियहि असनिम्महि । क्षणा क्षिणूयी हिंसायाम् |क्षणोति । क्षणुते । क्षणुयात् । क्षण्वीता भक्षणोत् । अक्षणुत । चक्षाण । चक्षणे । क्षण्यात् । क्षणिपीट। क्षणितासि । क्षणितासे । क्षणिष्यति । क्षणिप्यते । भक्षणिप्यत् । भसमिष्यत । व्यञ्जनादेरिति वा वृद्धन वि-नाप्रिति प्रतिष अक्षणीत् । अक्षत, अक्षणिष्ट । अक्षयाः, अक्षणियाः क्षिणोति। क्षिगुते । तिणुपात् । सिग्वीत । क्षिणोतु । सिणुताम् ।, भति, . , ·गोत् । अक्षिणुत । चिक्षेण । चिक्षिणे । क्षिण्यात् । क्षेणिपीष्ट । सेणितासि । क्षेणिप्यति । क्षेणिष्यते । अक्षेणीत् । अक्षित । अक्षेणिष्ट । अक्षेयाः, अक्षेणिष्ठाः । ऋणूयी गतौ । भर्णोति मणुते । अणुयात् । अण्वीत । अर्णोतु । अणुहि । अणुताम् । मार्णात् । आर्णत । आनण आनृणतः आनृणुः । भानुणे । ऋण्यात् । अर्णिपोष्ट । अगितासि । अणितासे । अर्णिष्यति । भर्णिष्यते । आणिष्यत् । आणिष्यत । आणीत् आणिष्टाम् माणिपुः । आर्त, आणिष्ट आर्थाः, आणिष्ठाः । तृणूयी अदने । तर्णोति । तर्णते । तर्णहि । तर्णताम् । अतर्णात् । अतर्णत । ततर्ण । ततृणे । तृण्यात् । तर्णिपीष्ट । वर्णिता । तर्णिष्यति, तर्णिष्यते । अतर्णिप्यत् । अतर्णिष्यत । अतीत् । अतर्त, • भतर्णिष्ट । अतः, अतर्णिष्ठाः । घृणूयी दीप्तौ । पर्णोति । ते । जवर्ण । जघृणे । पर्णिता । अघर्त, अघर्णिष्ट । अघर्षाः, भर्णिष्ठाः । इति तनादिगणे उभयपदं समाप्तम् । अयात्मनेपदम्-- यि याचने । वनुते । वन्वीत । वनुताम् । अवनुत । वक्ने पवनाते ववनिरे । वनिपीष्ट । वनिता । अवनिष्यत । अवत, अव- निष्ट । अवयाः, अवनिधाः । मयि बोधने । मनुते मन्याते मन्वते । मनुमहे, मन्महे । मन्वीत मन्वीयाताम् मन्वीरन् । मनुताम् मन्वाताम् मन्वताम् । अमनुत । मेने मेनाते मेनिरे । मनिपीष्ट । मनिता । अमत, अमनिष्ट । अमयाः, अमनिष्ठाः इत्यात्मनेपदं समाप्तम् । इति समाप्तः तनादिगणः ॥ . , .

·(१९९)
अथ यादिगणः।
शानुबन्धाः यादयः । डुक्रीगर द्वन्यविनिमये। विनिमयः
परिवर्तः ।
.
मयादेः। ३।४।७९ ।
कवादः कर्तरि विहिवे शिति भा भवति । मीणाति
* एपामीर्यजनेऽदः ' कोणीत: 'भश्चातः ' क्रीगन्ति । क्रोणाति
कोणीयः क्रीणीप। क्रोणामि मीणीवः क्रीणीमः । कोणीत
मीणाते कोणते । क्रीणीपे क्रीणार्थ क्रीणीध्वे । क्रीणे' क्रीणीवहे
कीणीमहे । क्रीणीयात् क्रीणीयाताम् श्रीणीयुः । क्रीणीत
फ्रीणीयाताम् कीणीरन् । कोणातु, क्रीणीतात् क्रीगीताम् क्रीणन्तु ।
कोणीहि क्रीणीतम् क्रीणीत । श्रीणानि कोणाव झीणाम ।
मीणीतम् कोणाताम् क्रीणताम् । क्रीणीव क्रीणायाम् कीणी-
ध्वम् । कोणे क्रीणावहै क्रीणामहै। अक्रीणात् अनीपीताम्
अक्रीणन् । अक्रीणाः अक्रीणीतम् अफ्रीणीत । अक्रीणम् अनी-
णीव अक्रीणीम । अक्रीणीत अक्रीणाताम् अक्रीणत । भक्रीणीयाः
भक्रीणाधाम भकीणीध्वम् । अक्रीणि अक्रीणीवहि अफ्रीणीमहि ।
विकाय चिनियतुः चिनियुः । चिनिये। क्रीयात् । केपीष्ट !
तासि । केनासे । यति । क्रेप्यते । अन्यत् । अय्यत ।
अपीत् । अष्टाम् अन्नपुः । अमेष्ट अनेपाताम् अपत ।
पिंग्श् चन्वने । सिनाति । सिनीत । सिनीयात् । सिनीत ।

·, (१६.) सिनातु । सिनीताम् । असिनात् । असिनीत । सिपाय । सिष्ये । सीयात् । सेपीष्ट । सेतासि । सेतासे । सेष्यति । सेव्यते । असेष्यत् । असेज्यत । असैषीत् । प्रीश् तृप्तिकान्त्योः । प्रीणाति । प्रीणीते । अप्रीणात् । अप्रीणीत् । पिप्राय । पिप्रिये । प्रेता । प्रेष्यति । प्रेप्यते । अप्रैपीत् । अप्रेष्ट । श्रीगश् पाके । श्रीणाति । श्रीणीते । शिनाय । शिश्रिये । श्रीयात । श्रेषीष्ट । श्रेता। अप्रैपीत् । अश्रेष्ट । मीग्श् हिंसायाम् । मीनाति । प्रमीणाति । मीनीते । मीनीयात् । मीनीत । मीनातु । मीनीहि । मीनीताम् । अमीनात् । अमीनीत् । मिग्मीगोऽखलचलि इति अक्डिति आत्वे ममौ मिम्यतु, मिम्यु । ममिय, ममाप मिम्ययुः मिम्य । मिमाय, मिमय मिम्यिव मिम्यिम । मिम्ये मीयात् । मासीट । मातासि । मातासे । मास्यति । मास्यते । अमास्यत् । अमात्यत । अमासीत् । अमास्त । युंग्श् बन्धने । युनाति । युनीते । गुनीयात् । युनीत । युनातु । युनीताम् । अयुनात् । अयुनीत । युयाव । युयविध, युयोय । युयुवे । यूयात् । योपीष्ट । योता । अयौपीत् । अयोष्ट । स्कंग भाप्र; वर्ग । भाप्रवणमुद्ररणम् । स्तम्भूस्तम्भूकम्भूस्तूम्भूस्कोः श्ना च । ३।४।७८ । स्तम्भ्वादेः सौत्रधातोःस्कुगश्च कर्तरि विहित शिति भानुश्व भवति । स्वनाति, स्कनीते । स्कुनोति, स्तुनुते । महनीयात्, ·स्कुनीत । स्कनुयात्, स्कुन्वीत । स्कुनातु, स्कुनीताम् । स्कु- नोतु, स्कुनुताम् । अस्कुनान्, अस्कुनीत । अस्कुनोत्, अस्क नुन । चुस्काव । चुस्कुर्व । स्यात् । स्कोपीष्ट । स्कोता । म स्कोपीत् । अस्कोट । क्नूगश शब्दे । क्नूनाति, कनूनीते ! चु- क्नाव। चुक्नुवे । वनविता । क्नविष्यति । स्नविष्यते । अनावीत् । अक्नविष्ट । द्रुगा हिमायाम् । द्रुणाति । द्रुणीत । अद्रूणात् । अद्रूणीत । दुद्राव । दुर्दुवे । ठूयात् । द्रविपीष्ट । द्रवितासि । द्रवि- तासे । अद्रावीत्। अद्रविष्ट । ग्रहीपादान । उपादानं स्वीकारः। गृहाति । गृहीत ग्रहाश्व-' इत्यादिना व्यत् । गृहीयात् । गृहीत । गृह्णातु । ८ व्यन्ननाच्छ्नाइरानः । ३।४ । ८० ॥ व्यञ्जनात् परस्य नायुक्तस्य हेरानो भवति । गृहाण । गृही- तात् । गृह्णीताम् । अगृह्णात् । अगृहीत । जग्राह । जगृह नगृ- हात नगहिरे । गृह्यात् । गृहोऽपरोक्षायां दीर्घः । ४ । ४ । ३४ । ग्रहातोविहित इड् दीर्घा भवति, न तु परोक्षायाम् । ग्रही- पीए । ग्रहीतासि । ग्रहीतास 1 ग्रहीप्यति । ग्रहीप्यते । अग्रही प्यत् । अग्रहीन्यत । 'नश्वि' इत्यादिना वृद्धिनिषेधात् मह 11 ·-- अहीराम अग्रहीषुः । अग्रहीष्ट अग्रहीपाताम् अग्रहीपत् । अथ क्रयायतर्गणः प्वादिः। पादेईस्त्रः । ४ । २ । १०५ प्वादेरत्यादौ शिति ह्रस्वो भवति । पूगश् पपने । पवन शुद्धि । पुनाति । पुनीते । अपुनात् । अपुनीत । पुपाव । पुपुवे । पूयात् । पविपीष्ट । पवितासि । पवितासे । पविष्यति । पविप्यते । अपावीत् अपाविष्टाम् अपाविपुः । अपविष्ट अपविषाताम् अपविपत । लूगुश् छेदने । लुनाति । लुनीते । लुनीयात् । लुनीत । लुनातु । लुभीताम् । अलुनात् । अलुनीत । लुलाव । लुटुवे । अलावीत् । अल विष्ट । धूगश् कम्पने । धुनाति । धुनीते । धुनातु । धुनीताम्। अधुनात् । अवुनीत । दुधाव । दुधुवे । धूयात् । विपीट । घो- तासि, धवितासि । धोतासे, धक्तिासे । धविष्यति । धविष्यते । अधविष्यत् । अधविप्यत । अधावीत् । अघोप्ट, केचित् सुसाह- चर्यात् तन सूत्रे प्वादेर्महणादस्य अधविष्ट इतीच्छन्ति । स्तुगश आच्छादने । स्तृणाति । स्तृणीते । स्तृणीयात् । स्मृणीत । अस्तृणात् । अस्तृणीत । तस्तार तस्तरतुः तस्तरुः । तस्तरिय । तस्तरे तम्तराते तस्तरिरे । स्तीर्यात् । ' इट् सिमाशिपोरात्मन' इति वा इट् स्तरिपीट, स्तीपीष्ट । ' वृतो नवाऽनाशीसिच्परम्म च' इतीटो का दीय स्तरीतासि, स्तरितासि । स्तरीतासे, स्तरि- तास । स्तरीप्यति, स्तरिष्यति । स्तरिप्यते, स्तरीप्यते । अस्त- ·- । - रिष्यत् , अस्तरीयन् । अस्तरियत, अस्तरीष्यत । अस्तारीत् अस्तारिदाम् अस्तारिषुः । अस्तरिष्ट अस्तरिपाताम् अस्तरिपत । भस्तरिष्ठाः अस्तरिपायाम् अस्तरिइवम्, अस्तरिद्वम् , अस्त- रिध्वम् । अस्तरिपि अस्तरिष्वहि अस्तरिम्महि । पक्षे दीर्घः भस्तरीय अस्तरीपाताम् अस्तरीपत इत्यादिः । इभावे तु वर्णात् ' इति किले अस्तीट अस्तीपीताम् अस्तीपत । कग हिंसायाम् । कृणाति । कृणीवे । चकार चारतः चरुः । चकरिय । चार चकराते फरिरे । कीर्यात् । करिपीट, कीपीट। करितासि, करीतामि । करितासे, रीनासे । करिष्यति, करी- प्यति । करिप्यते, करीप्यते ! अकरिष्यत् , अकरीप्यत् । अक- रियत, अफरीप्यत । अझारीत् । अरिष्ट अफरिपानाम् अमरि- पत । अफरीष्ट अफरीपाताम् अफरीपन । अफीट अफीताम् भकीर्पत । वृगश् वरणे । वृणीयात् । वृणीत । कवार करतुः सरुः । सरिय । वार कराने पवरिर । उरादेशे दी च चूर्यात् । वरिपीट, यूपीट । परितामि, वगैतामि । पग्निासे, वर्गतामे । वरिष्यति, वरीप्यति । वरिप्यंत, वरीप्यते । अपरिप्यत्, अवरी- प्यत् । भवरिष्यत, अवरीप्यत । भवारीत् अरारिष्टान् भवारिपुः । अवरिष्ट अपरिपानाम् अपरिपत । अरीष्ट अवरीयाताम् अवरीपत। भवष्ट अनूपीताम् अर्पत । इत्युभयपदम् ॥ न्यांग हानी 'न्यायवः पिरति' इनि गृति दीपयोऽन्त्यम् । ४।१।१०३ ॥

·- (१६४) वावर्नस्य य्वृदन्त्यं दीर्घ भवति । प्वादित्वाद् हस्ते जिनाति । जिनीयात् । निनातु । अजिनात् । 'ज्याव्येव्यधित्र्यचिव्यधेरिः इति द्वित्वे पूर्वस्य इत्वे निन्यौ । 'ज्याव्यधः' इत्यादिना यति निन्यतुः जिन्युः । जिज्यिथ, जिन्याय निन्यथुः जिन्य । जिन्यौ निन्यिव निन्थिम । जीयात् । ज्यातासि । ज्यास्यति । अन्यास्यत् । अज्यासीत् अन्यासिष्टाम् अज्यासिपुः। रीश् गतिरेपणयोः । रिणाति । रिणीयात् । रिणातु । अरिणात् । रिराय रिर्यतुः रिर्यु. । रीयात् । रेतासि । अरैपीत् । लींश लेपणे । लिनाति । लिनीयात् । लिनातु । अलिना लिाय ।

·।
रीता । भकरिष्यन, भवीन्यत् । अनारीन् । भग भने ।
भूगाति । बभार वभरतुः । अमरिय। भूर्यात् । भरिता, मरीना ।
भरिप्यनि, भरीष्यति । अभरिप्यन् , अभीप्यत् । अभारी दा
विदारणे । शाति । भागात् । ददार ददातुः, दद्रतः दहरु., द्रः।
ददरिय । दीर्यान् । मदारीत्। जन योहानी । नग नये । नमाति ।
अनृणात् । ननार ननग्नु. ननरः । नीयात् । नरिता, नरीतां ।
भनारीन् । गा शब्द । गगीयान् । नगार नगरतुः । गीर्यान्
गरिता, गीता । गरिष्यनि, गर्गप्यनि । भगारीन् । सारा गती।
ऋगाति । आगान् । भारभारीन् । अरिता, भरीना ।
एनि चादिमा समान !
अशोरने ।
ना जाननात्यादी नानानि ।
जानीयात् । अनानान् । नदी नानु न । नहिर, दाप ।
या , काया तामिकाभ्यति । अगाम्य । हामी
मियान् । मापान । सिंगानि । दिनानु । शिक्षण
निक्षिपः विसपु. । ता । यति नक्षेप । तीन
मार ग्ने। मीगानिसमा मिस्त्यिनुः मिनियुः । । श्रीर
भाने । गानि । निधाय पिनियतः विनियः ।।
भनी । म भूमा। हाम्वति नभ्य हो।
हेदनाति । दान । नादि । देटिना । अंदी।
सरल नगर्ने । गरमान । गुरनानु । गृहात । मई मगर ।
मात्र
।

·, ८ ममर्डिय । मर्डिता । अमर्डीत् । श्रन्यश् मोचनप्रतिहर्पयोः । श्रथ्नाति । श्रथ्नातु । श्रयान । शश्रन्थ वा श्रन्थग्रन्थोर्नलुक् च अनेन अवित्परोक्षासेट्थवोरर्वा तद्योगे नो लुक् न च द्विः इति श्रेयतुः, शश्रन्थतुः । श्रेथुः, शश्रन्थः । श्रेथिथ, शश्रन्थिय । श्रथ्यात् । श्रन्थिता । अश्रन्धीत् । मन्यश् विलोडने । मथ्नाति । मथ्नातु । मधान । अमथ्नात् । ममन्थ । मथ्यात् । मन्धिता । अम- न्थीत् । ग्रन्थश् संदर्भ ग्रथनाति । ग्रथ्नीयात् । प्रथ्नातु । ग्रयान । अग्रप्नात् । जग्रन्थ जग्रन्थतुः, ग्रेयतुः जग्रन्थुः, ग्रेथुः । जग्रन्थिय, थिय । ग्रथ्यात् । ग्रन्थितासि । ग्रन्थिष्यति । अग्रन्थिष्यत् । अग्रन्थीत् । कुन्थश् संक्लेशे । कुथ्नाति । कुथान । चुकुन्थ । कुथ्यात् । कुनिता। अकुन्धीत् । मृदश् क्षोदे । मृद्नाति । मृनातु मृदान । ममर्द ममृद्तुः । मर्दिता । अमर्दिष्यत् । अ- मर्दीत् । गुधर रोषे । गुध्नाति । गुधान । जुगोध । गोधिता । अगोधीत् । बन्धश् बन्धने । वध्नाति । बध्नीयात् । बध्नातु । बधान । अवघ्नात् । बन्ध । बबन्धिथ । बबन्ध । बन्दधासि । भन्स्यति । अभन्त्स्यत् । अभान्त्सीत् अबान्ताम् अभान्त्सुः। णभ तुभश् हिंसायाम् । नम्नाति । 'नभान । ननाभ नेम नेभुः। नेभिय । नभिता । अनाभीत् । तुम्नाति । तुभान । तुतोभ तुतुभतुः तुतुभुः । तोभिता । अतोभीत् । क्लिशौश् विवा- धने । क्लिभाति । क्लिनातु । लिशान । चिक्लेश । क्लिश्यात् । 'सेशिता, रेष्टा । लेशिष्यति, क्लेश्यति । अक्लेशीत्, अशिक्षत् ।

·. । निष्करें। (१६७) अशर भोजने । अनाति । अभीयात् । अन्नातु । अशान । आश्नात् । आश आशतुः आशुः । अशिता । अशिष्यति । आ- शीत् । इपश् आभीरण्ये । आभीक्ष्ण्यं पौन- पुन्यम् । इष्णाति । इप्णीयात् । इप्णातु । इपाण । ऐप्णात् । इयेप ईपतुः ईपुः । इयेपिय ईपथः । ऐपीत् । विपश् विप्रयोगे । विष्णाति । विपाण। विष । वपिता । वेपिप्यति। अवैपीत् । मुपश्स्तेये । मुष्णाति । मुप्णीयात् । मुष्णातु । मुपाण 1 अमुगात् । मुमोष । मोपिता। मोयिष्यति । अमोपीत् । पुपश् पुष्टौ । पुष्णाति । पुष्णीयात् । पुप्णातु । पृपाण । पुपोप । पोपिता। अपोपीत् । कुपश कुष्णाति । कुम्गीयात् । कुष्णातु । कुपाण । अकुप्णात् । चुकोप। कुप्यात् । कोपिता । कोपिप्यति । अकोषीत् । निप्कुपः । ४ । ४ । ३९ । नि पूर्वात् कुप. परस्य म्तायशित आदिरिड् वा भवति । निकोष्टा, निष्कोपिता । निष्कोश्यति, निष्कोपिश्यति । निरको- स्या, निरकोषिष्यत् । निरकुक्षत् निरकुक्षताम् निरकुक्षन् । निरकोपीत् । कुपिराप्ये चा परस्मै च । ३ । ४ । ७४ । आभ्यां कर्मकर्तरि शिद्विपये परस्मैपद वा भवति, तद्योगे च श्यः। रोगः पादं कुष्णाति, रोगः किम् ? पादः स्वयमेव कुष्यति, - ·कुष्यते वा । कर्मकर्तुरभावे रोगः पादं कुष्णातीत्येव । अथ स्त- म्भू स्तुम्भू स्कम्भू स्कुम्भू एते सौत्रा धातवस्तेषामपि अनुपक्षे भाभवनात् रूपाणि दयन्ते-स्तम्नाति । स्तम्नीयात् । स्तम्नातु । स्तभान । अस्तम्नात् । तस्तम्भ । स्तभ्यात् । स्तम्भिता । अस्तम्भीत्, अस्तभत् । स्तुभ्नाति । स्तुभ्नीयात् । स्तुभ्नातु । अस्तुभ्नात् । तुस्तुम्भ । स्तुभ्यात् । स्तुम्भिता । स्तु- म्भिष्यति । अस्तुम्भीत् । स्कम्नाति । स्कमान । अस्कभ्नात् । चस्कम्भ । स्कभ्यात् । अस्कम्भीत् । स्कुम्नाति । स्कुम्नीयात् । स्कुम्नातु । स्कुभान । अस्कुभ्नात् । चुस्कुम्भ । स्कुभ्यात् । स्कुम्भिता । स्कुम्भिष्यति । अस्कुम्भीत् । . - इति परस्मैपदं समाप्तम् ॥ वृड्श् संभक्तौ । संभक्ति, संसेवा । वृणीते वृणाते वृणते । वृणीत वृणीयाताम् वृणीरन् । वृणीताम् घृणाताम् वृणताम् । अवृणीत अवृणाताम् अवृणत । वने वनाते पत्रिरे । वृषीष्ट वृपीयास्ताम् वृषीरन् । वरितासे, वरीतासे । वरिष्यते, वरीष्यते । अवरिप्यत, अवरीप्यत । अवरिष्ट अवरिपाताम् अवरिपत । अवरिठाः, अवरिषाथाम् अवरिवम्, अवरिडवम् । अवरिपि अवरिप्वहि अवरिष्महि । पक्षे दीर्घे अवरीष्ट अपरीपाताम् अवरीपत । अवरीष्ठाः अवरीषायाम् अवरीढ्वम् , अवरीड्ड्यम् । अवरीपिअव- हरीष्वहि अवरीष्महि । सिचोऽभावे अवृत अवृषाताम् अवृपत ।

·अष्ठाः, अपायाम् अहम् , अटवम् । अपि अवृष्यहि अवृष्महि । इति समाप्तः ऋयादिगणः। अथ चुरादिगणः । णानुबन्पायुरादय । चुरण स्नेये । चुरादिभ्यो णिच । ३ ४॥ १७ ॥ चुरादिधातुभ्यः स्वाथै णिच् प्रत्ययो भवति । ' शेपात् ' इति परस्मेपदे चु++ति इति स्थित गुणे कृते चोरि+ति इति स्थिते शवि कृते गुणे च अयादेशे च चोरयति चोरयतः चोरयन्ति। चोरयसि चोरयय चोरयय । चोरयामि चोरयावः चोरयामः। 'चोरयेत् चोरयताम् चोरयेयु.। चोरयः चोरयेतम् चोरयेत । चोर- येयम् भोरयेव चोरयेम। नोरयत, चोरयतात् चोरयताम् चोरयन्तु घोरय, चोरयतात् चोरयतम् चोरयत । चोरयाणि चोरयाव चोर- याम । अचोरयत् अचोरयताम् अचारयन् । अचोरयः अचोरयतम् अचोरयत । अचोरयम् अवोरयाव अचोरयाम । चोरयाञ्चकार चोरयाम्बभूव । चोरयामास !

·(१७०) णेरनिटि ।४।३.१८३ । अनिटि अशिति प्रत्यये गेलुंग भवति । चोर्यात् । चोर- यिता। चोरयिष्यति । अचोरयिष्यत् । अद्यतन्यां 'णिश्रिद्रुबुकमः कर्तरि डः' इति डे कृते 'आधोंडश एकस्वरः' इत्यनेन आद्यस्य एकस्वरवतोऽवयवस्य द्वित्वे चो+चोर++अ+त् इति स्थिते द्वित्वे पूर्वस्य इस्वे. उपान्त्यस्यासमानलोपिशास्वृदितो डे । ४ । २ । ३५ । समानलोपिशास्वृदिदर्नस्य धातोरुपान्त्यान्य उपरे णौ हस्वो भवति । इति इस्वे कृते- . लघोर्दीर्घोऽस्वरादेः । ४ । १।६४ । आस्वरादेरसमानलोपे उपरे णौ द्वित्वे पूर्वस्य लचोलचुनि धात्वक्षरे परे टी? भवति । अडागमे च णेर्लोपे च अचूचुरत् अचूचुरताम् अचूचुरन् । अचूचुरः अचूचुरतम् अचूचुरत । अचूचुरम् अचूचुराव अचूचुराम । पृण पूरणे । णौ 'नामिनोऽ कलिहलेः' इति वृद्धौ आरादेशे शवि गुणे च पारयति पारयतः पारयन्ति । पारयेत् । पारयतु । अपारयत् । पारयाञ्चकार । पारयाम्बभूव । पारयामास । पार्यात् । पारयिता । पारयिष्यति । अपारयिष्यत् । अद्यतन्यां दिप्रत्यये के च कृते पार++अात् ·(१७१) इति स्पिते द्विले तस्य च हत्यत्वे पार++अत् इति स्थिते उपान्त्यस्य इस्वं कृते पपर+३+अ+त् इति भाते . असमानळोपे सन्वल्लघुनि डे । ४ । १ । ६३ । 'न विद्यते समानस्य लोपो यस्मिन् तस्मिन् डपरे गौ द्वित्वे पूर्वस्य लघुनि धात्वक्षरे परे सनीव कार्य भवति । सनि परे द्वित्ये पूर्वस्याफारस्य यंथा इत्वं भवति तथाऽनापीत्यर्थः । अडागमे अ- पिपर++अत् इति जाते 'लघोदींव' इत्यादिना दी 'णेरनिटि इति पर्लोपे अपीपरत् अपीपरताम् अपीपरन् । घृण् स्त्रवणे । पार- यति । धारयेत् । धारयतु । अपारयन् । घारयाश्चकार । धारया- म्बभूव । पारयामाप्त ! घार्यात् । धारयिष्यति । अनीवरत् अनी- घरताम् अनीघरन् । बल्क वल्कण भापणे श्वल्कयति । अश्वल्कयत्। घल्कयाञ्चकार । श्वल्क्याम्बभूव । श्वल्कयामास । श्वल्क्यात् । अश्वल्कयिष्यत् । परस्मिन् लघुधात्वक्षराभावात् न दीर्घः अशव- पत् । नक धक्का नाशने । नयति । अननकत् । धयति । अदधकात् । चक्क चुक व्यथने । त्यति । अचचकत्।चुक्कयति। अचुचुक्त् । टकुण बन्धने । रक्षयति । टयाश्चकार । अटकत । अर्कण स्तवने। अर्कयति। आर्कयत् । अयाचकार । अात् । अर्कयिता । अर्कयिष्यति । स्वरादेद्वितीयः।४।३।४।

·(१७२) द्वयुक्तिमानः स्वरादेर्धातोद्वितीयोऽश एकस्वरा द्वभवात । इति किं । इत्यस्य द्वित्वे प्राप्ते । अयि स।४।१।६। स्वरादेर्धातोर्द्वितीयस्यांशस्यैकस्वरस्य संयोगादी रो द्विर्न भवति, न तु रादनन्तरे यि । आर्किकत् आर्किकताम् आर्किकन् । ङपरे णौ लवक्षराभावात् न सन्वत्कार्य दीर्घश्च। पचुणू विस्तारे पञ्चयति। अपञ्चयत् । पञ्च्यात् । पञ्चयिता । पञ्चयिष्यति । अपञ्चयिष्यत् । अपपञ्चत् भपपञ्चताम् अपपञ्चन् । म्लेच्छण् म्लेच्छने । म्लेच्छ- यति । म्लेच्छ्यात् । अमिम्लेच्छत् अमिम्लेच्छताम् अमिम्ले- च्छन् । ऊर्जण बलप्राणनयोः । प्राणनं जीवनम् । ऊर्जयति । और्जयत् । ऊर्यात् । ऊर्जयिता । उर्मयिष्यति । और्जयिष्यत् । औजित् औजिताम् औनिनन् । तुजु पिजुण हिंसाबलदान- निकेतनेषु । तुञ्जयति । पिञ्जयति । अपिपिजत् अपिपिञ्जताम् अपिपिञ्जन् । पूजणू पूनायाम् । पूजयति । पूजयाञ्चकार । पूज्यात्। पूजयिता । अपूपुजत् अपूपुजताम् अपूपुजन् । तिजण् निशाने । तेजयति । तेजयतु । तेनयामास । तेन्यात् । अतीतिनत् अती- तिनताम् अतीतिनन् । वन बनण मार्गणसंस्कारगत्योः । मार्गणो बाणम्तस्य संस्कारे गतौ च । अवीवजत् । अवित्रनत् । रुनण हिंसायाम् । नटण अवस्यन्दने । अवास्यन्दनं भ्रंशः । तुट चुट चुटु छुटुण् छेदने । कुट्टण् कुत्सने च । घुट मुटण संचू- भने। लुण्टण स्तेये । लुण्टयति । अझुण्डत् 1 स्फुटण परिहासे ।

·(१५) वटुण् विभाजन । शुठणू आलस्ये । शोठयति । अशूशुन् । गुठण वेष्टने । लटण उपसेवायाम् । लाडयति । लाड्यात् । अलीलइन् । उस्य लत्व लालयति । स्फुडा परिहासे । ओलडुण उत्क्षेपे । ओलण्डयति ओदिदयमित्यन्ये तन्मते लण्डयति । पीडण गहने । गहनं बाधा । पीडयति । भ्राजभातभापदीपपीडजीवमीलफशरणवणभणश्रणदेठ- लुटटुपलपां नवा । ४।२। ३६ । एषां डपरे गानुपान्त्यम्य इम्बो वा भाति । अपीपिटत्, अपिपीटत् । तदण् आवाते । कडा खण्डने च । चुडुण, छेदने । मडण् भूषायाम् । मण्डयति । मण्टयाभार । अममण्डत् । भडण कल्याणे । भण्डयति । अवभण्डत् । ईटण स्तुतौ । ईट- यति । ऐडिडत् । चहुण् कोपे । चण्टयति अचवण्टत् । चूण तूणण संकोचने । चूणयति । अचूचुणत् । तूगयति । तूण्यात् । अस्तुणत् । श्रण दाने । श्राणयति । अशिप्रगत, अशवागन् । चितु स्मृत्याम् । चिन्तयति । अचिचिन्तत् । पूल बुला आदरानादरयो । पुस्तयति ? पुस्ताञ्चकार । पृन्यात्, अनन् । चुम्तयति । अनुस्तन् । मुस्ता संपाते । म मान्दने । कृतः कीर्तिः । ४।४।१३२॥ कृतण. कीर्तिर्भवति। कीर्तयति । अदा कीर्तयाबदार। ऋद नवर्णस्य 1 271 ·H । उपान्त्यऋवर्णस्य डपरे णौ वा ऋर्भवति । अचीकृतत्, अचिकीर्तत् । श्रयण प्रतिहपें । पृथण् प्रक्षेपणे। पर्थयति । प्रथण् प्रख्याने। छदण् संवरणे ।चुदा संचोदने । संचोदनं नोदनम् । चोद- यति । चोदयाञ्चकार । अचूचुदत् । मिदुण स्नेहने । मिन्दयति । छर्दण् वमने । छर्दयति । छर्दयाञ्चकार । अचच्छदत् । वुधुण हिंसायाम् । बुधयति । वर्धग् छेदनपूरणयोः । वर्धयति । गर्धण अभिकासायाम् । गर्धयति । वन्ध बधण संयमने । बन्धयति । अबवन्धत् । बाधयति । बाधयाञ्चकार । अवीवधत् । छपुण् गतौ । टूपण समुच्छ्राये । स्तूपयति । क्षपुण् क्षान्तौ । डिपण क्षेपे । दपु डिपुण संचाते । शूर्पण माने । शूर्पयति । अशुशूर्पत् । डयु िण् क्षेपे । लुबु तुबुण अर्दने । पुर्वण निकेतने। यमण् परिवे- पणे । यमयति । अयीयमत् । व्ययण क्षये। यत्रुण संकोचने । यन्त्रयति । यन्त्रयाञ्चकार । अययन्त्रत् । तिलण स्नेहने । जल अपवारणे । क्षरण, शौचे। पुलण समुच्छ्राये। बिलग् भेदे । तलण प्रतिष्ठायाम् । तुलण उन्माने । दुलण उत्क्षेपे । बुलण निमज्जने । मूल रोहणे । कल किल पिलण् क्षेपे । पलण रंक्षणे । पालयति । पालयाञ्चकार । अपीपलत् । इलण प्रेरणे । एलयति । एलयाञ्चकार । एल्यात् । ऐलिल्त् । चलण सान्त्वण सामप्रयोगे । धूशण कान्तीकरणे । लूपण हिंसायाम् । रूषण रोषे । रोपयति । रोपयाञ्चकार । रोप्यात् । अरूरुषत् । नसुण रक्षणे । भक्षण अदने । पक्षण परिग्रहे । पक्षयति । पक्षया- भृतौ ·(१७५) धकार । अपपक्षत् । लक्षीम् दर्शनाङ्कनयोः । लक्षयति । लक्षया- श्वकार । अललक्षत् । बाण मारणादिनियोजनेषु । अतिरीक्लीहीक्नूयिक्ष्माययातां पुः । ४।२१२१॥ एपामादन्तानां च गौ पुरन्तो भवति । मारणतोपणनिशाने जय । ४।२१३० । मारणादिप्वयेषु वर्तमानस्य जानातेर्धातोणिचि अणिचि च गौ परे इस्यो भवति, भिणम्परे तु वा। मारणे सक्षपयति पशून् हिनस्तीत्यर्थः । तोपणे विज्ञपयति गुरून् तोपयतीत्यर्यः । निशाने प्रक्षायति शस्त्रम् तीक्ष्णयतीत्यर्थः । अन्यत्र तु आज्ञा- पयति भृत्यान् आज्ञां करोतीत्यर्थः । ज्ञपयति । अनिक्षपत्' अनिज्ञपताम् अजिज्ञपन् । भूण अवकल्कने । अवकल्कने मिश्रीकरणम् ।दना मोदनं भावयति। अन्ये त्ववकल्कने नेच्छन्ति तन्मते साधुः समयं भावयति विचारयतीत्यर्थः । भावयेत् । भावयतु । अभावयत् । भावयाञ्चकार । भावयाम्बभूव । भावया- मास । भाव्यात् । भावयिता । भावयिष्यति । अभावयिष्यत् अवीभवत् । लिगुण चित्रीकरणे । लिगयति। चर्चण अध्ययने । चर्चयति । अचचर्चत् । अञ्चण विशेषणे । विशेपणमतिशयः अञ्चयति भुवः प्रमोचने । अर्नम् प्रतियत्ने । भजण् विश्राणने । चट स्फुटण भेदे । चाट्यति । उचाटयति । स्फोटयति । आस्कोटया- ·श्वकार। णिचोऽनित्यत्वात् चटति, स्फोटति । घटण संपाते । अर्था- न्तर घटिप् चेष्टायाम् , अयमेवार्थान्तरे वटादौ वाध्य इत्यर्थः । घटादेहस्वो दीर्घस्तु वा भिगम्परे । ४ । २ ॥२४॥ घटादीनां धातूनां णौ पर इस्वो भवति । निणम्परे तु णौ वा दीर्घः । घटयति । घटयेत् । घटयतु । अक्टयत् । बट्याश्चकार । घट्याम्बभूव । घट्यामास । अनीवरत् अनीघटताम् अनीघटन् । हन्त्यर्थाश्च ये धातवोऽन्यत्र पटिता हिसास्तेपामपि चुरादौ पाठो बोव्यः । यतण निकारोपस्कारयोः । यातयति शत्रून् चैत्रः। उपस्कारे यातयति दरिद्रः परस्य बनम् । अयीयतत् । निरश्ध प्रतिदाने निःपूर्वो यत्धातुश्चुरादौ ज्ञातव्य , स न प्रतिदानेऽर्थे । 'निर्यातयति भणम् । शब्दण् उपमर्गाद भाषाविष्कारयोः । शन्द- यति । अशशब्दत् । प्यदण् आस्वादने । स्वादयति । असिवदत्। मुदण् संमनें । मोदयति सस्तून् सर्पिपा संयोजयतीत्यर्थः । नमुण् नाशने । अमण रोगे । चरण असंशये । पूरण आप्यायने । दलण विदारणे। पश पपण वन्धने । पुपण धारणे । उपृण विशन्दने। विशन्दनं विशिष्टशब्दकरणं नानाशब्दनं वा । घोपयति । अपत्। ऋदित्करणात् अनिन्यो णिन् चुरादीनामिति ज्ञापितं तेनाडि अनुषन् अपताम् अत्रुपन् । अर्थान्तरे तु उप शन्दे घोषति भैनः शादं करोतीत्यर्थः । आइ. परस्नु चषण कन्दायें क्षेपः, आयोपयति कन्दत इत्ययः । ना तमुण अलकारे । भूपयति !

·(१७७) तपयति कन्याम् । अवतंसति । उसयति । अतसत् । जसम् ताइन । नामयति । अनीनमत् । मग वारणे त्रासयति. मृगान् व्यावः । अनित्रमत् । वरम् म्नेहच्छेदारहरणेषु । वामयति । अत्रीवसत् । प्राय जसो । ग्रमण ग्रहले । लमम् शिल्पयोगे । अहण पूजायान । अहंयनि । आर्हयत् । अयाचकार, अहया- त्रमत्र, अहवामात । अात् । अर्हयिता । अर्हयिष्यति। आई- वियत् । आनिहत् । मोक्षग अमने । दोक तर्क ख ला लोच विच्छ अजु तुच पिड लनु हुनु भनु पट पुट लुट बट घट्ट वृत पुय नद वृष गुप धूप कुप चीत्र दशु कुशु तमु पिमु कुमु मु वह युट्ट बन्द अहु बहु महण मामाः । लोकन्यति । ऋदित्त्वा- दुपान्त्यहस्वाभाव अल्लोक्त् । लोचयति । अलुलोचत् । अञ्ज- यति । आजिनत् । तुन्जयति । अनुनुजन् । जयति ! अलग- जत् । मयति ।अतमन् । इति परस्मैपदं समाप्तम् । अधात्मनेपदम्- युणि जुगुप्तायाम् । यायन । याश्येन । याक्यताम् । अयावयत । यावयाचक्र । यायिपीष्ट । यावयितासे यायिय्यते। अचावयिष्यत । अतन्यां गी कृतस्य स्यानिकहवना 'यु' इत्यस्य द्विन्द ' अममानठाप मन्वयनि इइत्यनेन सनीव कायें कृत भात्य बातोः सनि तु 'आनन्निस्याराजगं' इति 12 ·(१७६) श्वकार। णिचोऽनित्यत्वात् चटति, स्फोटति । घटण् सपाते । अर्था- न्तरे घटिप् चेष्टायाम् , अयमेवार्यान्तरे वगदौ बोध्य इत्यर्थ । घटादेहस्यो दीर्घस्नु वा निगम्परे । ४।२।२४ । वाटीना धातूना णौ पर इस्त्रो भवति । त्रिणम्परे तु णौ वा दीर्घ । घश्यति । घटयेत् । घन्यतु । अपटयत् । पत्याखकार । घटयाम्बभूव । घश्यामास । अनीपत् अनीताम् अनीघट्न् । हन्त्यर्थाश्च ये धातवोऽन्यत्र पठिता हिंसास्तेिषामपि चुरादौ पाठो बोध्य । यतण निकारोपस्थास्यो । यातयति शनून चैत्र । उपस्कारे यातयति दरिद्र परस्य धनम् । अयीयतत् । निरश्च प्रतिदाने नि पूर्वो यत्वातुश्चुरादौ ज्ञातव्य , स च प्रतिदानेऽर्थे । निर्यातयति मणम् । शब्दण् उपसर्गाद् भापाविष्कारयो । शब्द- यति । अशशब्दत् । प्वदण् आस्वादने । स्वादयति । असिवदत्। मुद्रण ससर्गे । मोदयति मातून सर्पिपा सयोनयतीत्यर्थ । जमुण् नाशने । अमण रोगे । चरण असशये । पूरण आप्यायने । दग्ण विदारणे । पश पपण बन्धन । पुपण धारणे । अषण विशन्दने। विशन्दन विशिष्टशब्दकरण नानाशलन वा । घोपयति । अनुगपत् । ऋदित्वरणात् अनित्यो णिच् चुराठीनामिति ज्ञापित तेनाडि अपत् भगुपताम् अगुपन् । अर्थान्तर तु शब्दै घोपति नेत्र शट रोतीत्यर्थ । आइ आपोषयति कन्दते इत्यर्थ । प तमुण अलकार । भूषयति । परस्तु उपृण नन्दायें ज्ञेय, ।

·(१७९). गरिण उद्यम । गुरयते । अगुरत । ललिण ईन्सायाम् । लाल- यते । अलीललत । दंशिण दशने । यक्षिण पूजायाम् । यक्षयते । अययक्षत। इत्यात्मनेपदं समाप्तम् ॥ अथ अदन्ता धातवः- अङ्कण लक्षणे । अङ्कयति । आचिरत् । सुख दु.पण तत्रि- यायाम् । अतः।४।३।८२ । अदन्नाट धाताविहितेऽशिति प्रत्यये परे धातोरकारम्य लुगू भवति । मुखयनि । नन्वत्र अकारलुकि गुणः कयं न भवतीति चेत्, स्थानिवद्भावात् । सुग्वयेत् । अमुखयत् । सुग्वयाञ्चकार । असुसुखत् समानलोपित्वात् मन्वद्भावीत्वयारभाव. । अवादी- नामदन्तेषु पाट. पूर्वाचार्यानुरोधादेव, णिजभावनेम्वरत्वेन यह- प्रत्ययाभावार्थ इत्यन्ये । केचित्त एवंविसनामदन्तत्वविधानसाम- •देवालोपाभावं मन्वाना. मिणति परे वृद्धौ प्वागर्म च अङ्काप- यति इत्यादीन्युदाहरन्ति । एवं सुखापयति, दुखापयति, वण्टापयति, कमापयति, अर्थापयतं, सूत्रापर्यने, गर्वापयत इत्यादीन्यपीच्छन्ति। रचणू प्रतियत्न । रचयति । रचया-चकार । अरचयत् । अररचत् । सूचण पैशून्ये । मानण् पृथकर्मणि । सभानग् प्रीतिमेवनयोः । फूटण दाहे । पट बटण ग्रन्य । खेटण् भक्षणे । खोटण क्षेपे ।

·(१७८) पूर्वम्योकारस्येत्वमिति अयियरत् । गणि रिक्षाने । गारयतेवत्रिण अलम्भने । प्रलम्भनं मिथ्याफलारन्यानम् । श्चयते । अवञ्चयत । पश्चयाञ्चके । वञ्चयाम्बभूव । वञ्चयामाम! वश्चयिपीट विचयितासे । वञ्चयिष्यने । अवश्चयिष्यत । अक्वञ्चत अवचेताम् अवश्चन्त । इदित्वादेव णिगन्तादप्यान्मनेपद सिद्धे 'प्रलम्भे गृधिषचे । इत्य- नैनात्मनेपदविधान णिगन्तादफलवति कर्नर्यपि आत्मनेपदविधाना- र्यम् । मदिण तृप्तियोगे । मादयते । मादयताम् । मादयाश्चक्रे । मादयिष्यते । अमीमदत अमीमदेताम् । विदिण नेतनाख्याननिवा- सेय । वेदयते । वेदयेत । वेदयाचने। वदयिष्यते । असीवित अवीविदेताम् अवौविदन्त । मनिम् स्तम्भ । स्तम्भो गर्मः । मानयते गर्व करोतीत्यर्थ । मानयाश्चक । मानयारभूत । मान- यामास । अमीमनत । बलि भक्षिण आभण्डने । आमण्डनं निम्- पणम् । वालयते भालयते रूपं निरूपयतीत्यर्थ । भालयाचके भालयामाम । स्त्रीमलन । दिविण परिकूजने । देवयते । देवय- ताम् ।.अदेवयत । देवयाचक्रे । अदीदिवत । लक्षिण आयोजन । लक्षयते । अलक्षयन । लक्षयाश्चक्रे अलरक्षत । कूटिण् अप्रमाद । शदिण् साधायाम् । कृगिण संकोचनं । तूणिण पूरणे । अग्रिण् आशायाम् । निविण संवेदनं । वस्ति गविण अईन । शमिण भाद्रोचन । ' अमोऽकम्यमिनमः ' इत्यनेन इस्त्र प्राप्त 'शमोs. दर्शन ' इत्यनेनादर्शन एवं गौ परे शमो हास्वत्वकरणान् वाम यो । निशामयने । अशामयन । शामयाचके । अशीशमन ।

·(१८१) मृपण साली । रसग आस्वादम्नहनयोः । पासण उपसंायाम् । निवाम आच्छादने । चहणू कल्कने । महण पूनाथाम् । रहा त्यागे । स्टहण टमायाम । क्षण पारुल्ये । गुन्भान्स्यत्वेन गुणाभाव मिडन्तत्वमध्ये पाठः मिनभावेऽपि अदन्तत्वाव्या नाम्नानकम्बाताद यह न भवनि । इति परस्मैपद समाप्तम। अधादन्नेप्वात्मनेपदम्। मृगणि अन्वेषण । मृगयने । अममात ! अणि उपयानना पदणि गतौ । मंत्रामणि युद्धे । मंग्रामयते । शूर वीरणि विक्रान्नो। मणि सदाननियायाम् । म्युलणि परिवहणं । गागि मान । गृहणि ग्रहण । उहणि विमाफ्ने । मृह्यने । अचुहत । इत्यात्मनेपदम् ; इत्यदन्ना पातव समाप्ता । पर वृत् युनादिः । युना मान- युजार्नवा । ३।४।१८ एभ्यो धातुभ्यो णित वा भरति ! योनयति । अयोजयत् । योनया चकार । योनयिता । अयूयुनत् । पक्षे योमति । योजेत् । योजतु । अयुनत् । युयुन । युन्यात् । योनिता । योनिप्यति । अयोनीत् । लीण् द्रवीकरणे-~~ लियो नोऽन्तः स्नेहाचे । ४।२।१५ ·. (१८०) दण्डण् दण्दनिपातने । गणण मध्यान । गणयति । गणयेत् । गगयतु । अगणयन् । गणयाचकार । गणयिता । गगयिष्यति । अद्यतन्या ड कृते इच गणः।४।१।६७ । गणे इपरे णौ द्वित्वे पूर्वस्व र्टरश्च नरत । अनीगणत् अनीगणताम अनीगणन् । अजगणत् अनगणताम् अनगणन् । अढन्तत्व सुखादीना णिज्योग एवानोऽनित्यत्वेन णिनोऽभावे जगाण जगणतु. जगणु । आनङ्क आनऋतु आनकु इत्यादीन्येव, नानाम् । पतण गतौ वा । वाशब्दो णिजदन्तत्वयोर्युगपद्विकल्पार्थ । वातण गतिसुखसेवनयो । कथा वास्यप्रवन्धे । कथयति । अच- कथत् । छेदण् द्वैधीकरणे । गढ' गर्ने । अन्धण् दृष्ट्युपपाते। स्तन गर्ने । ध्वनण शब्दे । म्तेन चौथे । उनग् परिहाणे । उनयति । औनिनत् औनिननाम् औनिनन् । मा भवान् उनिनत् । रूपण रूपक्रियायाम् । भामण कोधे । गोमण उपलेपन । सामण सान्त्वने । स्तोमण सापाशम् । व्ययण वित्तममुत्पर्गे । सूत्र विमोचने । मूत्रयति । असुमूवत् । मूत्रण प्रनवणे । मूत्रयति । अमुमूत्रत् । पार तीरण कमसमाप्तौ । पारयति । पाग्याञ्चकार । आशारत् । तीरयति । तीरयाञ्चकार । अतितीरत् । चित्रण चित्रक्यिाक्दाचिनहटयो । वरण टसायाम् । शारण दौर्बल्ये कुमारण क्रीडायाम् । कल्ण मठ्यानगन्यो । शीलण उपधारणे । चैल कारण उपदेशे । पृल्यूला कवनपक्नयो । गवेषण मार्गणे । ।

·(१८१७ मृपण क्षान्तौ । रसण आस्वादनहनयोः । वासण उपसेवायाम् । निवासण आच्छादने । चहण कल्कने । महणू पूजायाम् । रहण त्यागे ! स्पृहण ईप्सायाम् । सक्षण पारूल्ये । गुरुपान्त्यत्वेन गुणाभावे मिद्धऽदन्तत्वमध्ये पाटः गिनभावेऽपि अदन्तत्वख्याफ्- नाथस्तनानकस्वरत्वाद यह न भवति । इवि परस्मैपदं समाप्तम् । अधादन्नेप्यात्मनेपदम् । मृगणि अन्वेषण । मृगयने । अममृगत । अर्थणि उपयाग्ने। पदणि गतौ । मंग्रामणि युद्धे । संग्रामयते । शूर वीरणि विक्रान्ती। सत्रणि संदानक्रियायाम् । स्थूलणि परिवहणे । गगि मान । गृहणि ग्रहणे । कुहणि विस्मापन । कुह्यत । अचुकुहत । इत्यात्मनेपदम् ; इत्यदन्ता धातवः समाप्ताः । अय वृत युजादिः । युजण मंपर्चने- युजादेवा । ३ । ४॥ १८ ॥ एभ्यो धातुभ्यो णिज् वा भवति । योजयति । अयोनयत् । योनयाञ्चकार । योनयिता । अयूयुनत् । पक्षे योनति । योनेत् । योनतु । अयुनत् । युयुन । युज्यात् । योजिता । योनिप्यति । अयोनीत् । लीण् द्रवीकरणे- लियो नोऽन्तः स्नेहदवे । ४।२।१५॥ - ·(१८२) लोधातोः स्नेहवे गम्यनाने णो परे नोऽन्तो वा भवति । घृतं विलीनयति । पक्षे वृद्धौ विलाययति । 'लीडलिनोर्ग' इत्यननारी कनिदिच्छन्ति तन्मते आत्त्वं कृते लो लः । ४।२।१६। लारूपस्य धातोः णौ परे स्नेहवे गम्यमाने लोऽन्तो वा भाति । विलालयति पक्षे विलापयति इत्यादीनि भवन्ति । विली- नयेत् । विलाययेत् । विलीनयाञ्चकार । विलाययाश्चकार । व्यलीलिनत् , व्यलीलयत् , व्यलीललत्, व्यलीलपत । प्रीगण तर्पणे । धूगण कम्पने । गित्तमुभयपदार्थम् । धूग्मीगोनः । ४ । २ । १८ । अनयोगी परे नोऽन्तो भवति । 'नगति । धूनयते ।। प्रीणयति । प्रणयते । धूनयात्रकार । प्रीणयाश्चकार । अदूधुनत् । 'अपिप्रिणत् । वृगण आवरणे । वारयनि ! नृग् वयोहानी । जारयति । चीक शीकण आमर्पण । मार्गण अन्वपणे ।मार्गयति। मार्गयाञ्चकार । पृषण सम्पचन । रिण वियोजने च । रेचयति । वचण भाषणे । वाचयति । अचिंग पूजायाम् । अर्चयति, पक्षे इदित्वादात्मनेपद शवि अर्चते । वृनै वर्नने ! मृगौण शौचालङ्का- रयोः । ' मृनोऽस्य वृद्धौ' इति मार्नयति । मार्जयेत् । अमान- यत् । मार्नयाञ्चकार । अमीमृजत् , अममानत्। णिजभाव मानति । मार्मेत् । अमाक्षीत् , अमानीत् । कटुण शोके । कण्ठयति । उत्कण्ठयति । उदचकण्ठत् । कण्ठति । अकण्टीत् । क्रय अर्दिम् ·हिमायाम् । वदिण भाषणे । वाट्यति । वढने । अवीवदत् । द्रण अपवारणे । आड मटण गतौ । आमादयनि । पसे आमीदति। सदिता । अमढीत् । मानण पृजायाम् । मानयति । मानति । अमीमनत् । तपिण दाहे । तापयति, तपते। अतीतपत् । आप्लण् लम्भन । आपयति । प्रापयति । आफ्पिन् । पक्षे आपति । आपिना । आपत् । ईग्ण क्षेप । टरयति । ऐरिरत् । इरति । इराधार । ऐरीत् । मृपिण तितिक्षायाम् । मर्पयति । अमीमपन् , अममर्पत् । पक्षे इटित्त्वादात्मनेपद मर्पते । अमर्पिष्ट । शिषण अपर्वापयोगे ! असर्वापयोगोऽनुपयुक्तत्वम्। पयति । अशीशिपत् । विपूर्वस्तूत्व। विभपयति । पॉशंपति । शंपिता । अशेषीत् । धृ. पण प्रमहने । प्रसहनमभिभव । धर्षयति । अदीवात् , अधर्षत् । पई वर्षति । अवति । हिमण हिमायाम । हिप्सयति, हिंसति । अनिहिमत् । गर्हण विनिन्दन । यति, गर्हति । अजगर्हत् । पहम् मर्गणे । साहयति । अमीरहन् । महति । सहिता। असाहीत , लमहीत् । एतग्दिर्शन बहुल द्रष्टव्य तनातापटिता अपि कविप्रभतया लोस्मिा ,म्नम्भ्वादयश्च मोना, चुलुम्पादयश्च वास्यारणीया धातव उदाहरणीया-दिति ग्रहा विक्लवन्त विच्छायीभवन्तीय । उपक्षपयति प्राद् आसनीभक्तीत्यर्थ , उत्तभ्नातीन्यादय । इति युनादिगणः समाप्तः, समाप्ता समानथुरादिगणो पि।

·अथ णिगन्तप्रक्रिया। प्रयोक्तृव्यापारे णिम् । ३ । ४।२०। कुर्वन्तं यः प्रयुझने तम्य व्यापारे वाच्य धातोः णि वा भवति । चैत्रो भवति, भवन्तं चैत्र मैत्र. प्रेरयतीति भावयति चैत्रं मैत्रः । गित्त्वादात्मनेपदमपि भावयत । भावयेत् । भावयेन ! भावयतु । भावयताम् । अभावयत् । अभावयत । भावयाञ्चकार । भावयाञ्चके । भावयात्रभूव भावयामास । भाव्यात् । भावयिपीष्ट । भावयिष्यति । भावयिप्यते । अद्यतन्यां तु णौ कृतस्य कार्यस्य स्थानिवद्भावाद् अबुभव्+इ+अ+त् इति स्थिते 'असमानलोपे ' इत्यादिना सन्वत्कायें सनि च 'ओन्तिस्थाप- वर्गेऽवणे' इतीकारे तस्य च - लबोटीव-' इत्यादिना टी. अवी- भव्+++त् णे€कि अवीभवत् अवीमवताम् अत्रीभवन् । अवीभवत अत्रीभवेताम् अवीभवन्त । जु गतौ । जवन्तं प्रेरयति जावयति । जावयते । अजावयत । अभावयत । जाव्यात् । जाव- यिपीट। अजीजवत् अजीजवताम् अजीजवन् । अनीजवत अजीजवेताम् ।युंक् मिश्रणे ।यावयति । यावयेत् । यावयाञ्चकार । याव्यात् । यावयिषीष्ट । ज्यीयवत् । अयीयवत । रि गतौ । राययति । अरीरयत् । अरीरयत । श्रृंट् श्रवणे। श्रावयति । श्रावयेत् । श्रुमुद्रमालुच्यो । ४।१।६१।

·(१८५)
J
एषां धातूनां सनि परे द्वित्वं सत्ति पूर्वस्योकारस्य इत्वं वा
भवति, अवर्णान्तऽन्तःस्थायां परे । असमानलोपसन्वलघुनिडे'
इति अशुभात्, अशिधवत् । अशुश्रवत, अशिनवत । खाव्यति ।
स्रावयते । वावयेत् । असुववत्, असुखक्त । असिस्त्रवत् ,
भसिम्वत । अदिवत्, अदिद्रवत । अदुवन्, अदुद्रवत ।
अपिप्रवत् , अपुग्नवत् । अपिप्लवन् , अपुष्टवत् । च्यावयनि ।
अनिच्यवन् , अचुच्यवत् ।
णिति चात् । ४।३ । १०० ।
निति णिति च प्रत्यये परे हन्तर्वातादेशो भवति । नन्त
प्रयुक्त वातयति, घातयने । घात्यात् । पातयिपीष्ट । अनी-
यतत्, अनीवतन।
शदेरगतौ शात् । ४१२१२३ ।
अगत्यर्थे वर्तमानस्य शदिधातोः शातादेशो भवति, यो
परे । शातयति । अशीशतत् । शात्यात् । छा गतौ स्थापयति ।
स्थापयते । स्थापयेत् । अस्यापयत् ।
तिष्ठतेः । ४।२।३९
स्थाधातोपान्त्यस्य डपरे पो इभवति । अतिष्ठिपत्
स्याप्यात् । प्रा प्रापयति । प्रापयेत् । प्रापयेत ।
जिघ्रतेरिः।४।२१३८ ।
घ्राधातोरुपान्त्यस्य डपरे णौ इर्वा भवति । अनिधिपत्,
अजिघ्रपत् ।

·ऊद् दुपो णौ । ४ । २१४० । दुधातोरुपान्त्यस्य गौ परे उद् भवति । दूषयति । दूषयते । अदू दुपत् । डे न ह्रस्व इत्यन्ये अदुदूपत् । दूप्यात् । चित्ते वा ।४।२। ४१ । चित्तकर्तृकस्य दुष्धातोरुपान्त्यम्य णौ वा अद् भवति । चित्तं दूपयति, दोपयति वा ] णौ क्रीजी ।४।२।१०। एपां धातूनां णौ परे आद् भवति । कापयति । अचिक्रपन् । जापयति । अजीजपत् । अध्यापयति । अध्यापयते 1 अध्यापव- ताम् । अध्यापिपत् । सिम्पतेरज्ञाने । ४।२१? । अज्ञानार्थे वर्तमानम्य सिध्यते. णौ आठ भवति । मन्त्रं साधयति । असीपवत् । अज्ञानादन्यत्र तप तापमं सेधयति । चिस्फुरोर्नवा । ४ । २ । १२ । अनयोर्णी आत्त्वं वा भवति। चापयति, चाययति । अची- चपत्, अचीचयत् । स्फारयति, म्फोस्यति । अपिम्फरत् , अपस्फुरत् । वियः प्रजने । ४।३ । गर्भाधानार्थे वर्तमानस्य वियो णौ आत्त्वं वा भवति । पुरो बातो गाः प्रवापयति, प्रवाययति । प्रावीवपत् , प्राचीवयत् । रुहः पः।४।२।१४ ।

·(१८७) मीणो पो वा भाति । रापयति, रोहयति । अारपत्, अम्म्हत्। पानेः।४।२।१७। पावातोणी लोऽन्तो भवति । पालयनि । अपफ्लिन् । वो विधुनने नः १ ४ १२ । १९ । विधूननाथ वर्तमानस्य काधानो णौ नोडलो भवति । पो. णोपतानयनि । उपाचीवनन् । पाशारजासाव्याहो यः । १२ १२० । एपा गो पर योऽन्नो भवति । पापयति । हे पिपीप्य् ।४।१॥ ३३ ॥ ण्यन्तम्य पाधानो परे पीप्याटेगो भाति, न च वि। अपीप्यत् । शाययति । अशीशगत् । अययति । अनिरयन् । सापयति । अमीपयन् । वायपति । अक्यिता व्याययति । भी. व्यगन् । हारयति। जो इसनि । 111601 संगपानी उपा मगर न णौ सम्बगतमाया पट भातिक भानभाग-' इत्यादिना हम्मे जुशन, नरस्त । स्फाय स्फार।४।२॥२२॥ गोसाय म्माादशी माति । सायन्ति । अपिम्फात्। घटादेखिो दीप का विणपरे । ४।२।१४।

·(१८८) घटाढीना णौ इस्वो भवति, भिणम्परे तु वा दीर्य-! घट- यति । अनीघटत । जिपरे अघाटि, अघटि । वाट घाटम्, वर्ट वाम् । व्यथयति । अविश्यथत् । अव्याधि, अव्यथि कमेवनूमनैनसः । ४१२ १ २९ ॥ एपा गौ एम्ब , भिणम्परे तु वा दीर्घा भवति । कगयति । अलीकगत् । अकागि, अकगि । काग कागम् , कंग कगम् । वनयति । अवीवनत् । अवानि, अवनि । जनयति । अजीजनत् । अजानि, अजनि । जान जानम् , जन जनम् । अमोऽकम्यमिचमः । ४ । २ । २६ । अमन्तस्य वातो णौ परे हूस्वो भवति, जिणम्परे तु वा दीर्घ , न तु कम्यमिचमीनाम् । रमयति । अरीरमत् । अरामि, अरमि । कम्पपिचमीना वर्जनात् कामयत । आमयति । चामयति, आचामयति । अचामि । चाम चामम् । पर्यपात् स्खद । ४ । २ । २७ । आभ्यामेव परस्य स्खदे जो इस्वो भवति, भिणम्परे तु वा दीर्घ । परिस्खदयति । पर्यस्खादि, पर्यस्खदि । अपस्वदयति । एव- मदर्शनार्थे शम । शमयति । अशामि, अशमि । अशीशमत् । अपरिक्षणार्थस्य यमोऽपि । यमयति । अयीयमत् । अयामि, अयमि । मारणतोपणनिशानेष्वर्थेषु ज्ञाधातोरपि । ज्ञपयति । अजिज्ञपत् । ज्ञाप ज्ञापम् , ज्ञप ज्ञपम् । अज्ञापि, अज्ञपि ।

·..
( १८९).
चहपाः शाध्ये । ४।२।३१।
शाच्या वर्तमानम्याम्य णिचि जो हस्वो भवति, निणम्परेतु-
वा दीर्चः । चहयति । अचहत् । अवादि, अनहि नाहं चाहम् ,
चहं वहम् ।
सल-हल-झल-ग्ला-ना-वनवमनमोऽनुपसर्गस्य
वा । ४।२।३२!
उपसर्गरहितानामेषां गौ हस्वा वा भवति । वलयति,
नायनि । मलयनि, झालयति । कयि शन्द।
खोः पयव्याने लुक । ४ । ४ । १२१ ॥
पो यवनव्यञ्जनादी व परे स्वोर्तुग भवति । झापयति ।
अचानुपन् । मापयति । अनिश्मपन् ।
रभोऽपरोक्षावि । ४ । ४ । १०२ ।
रमेः स्वरान् परो नोऽन्नो भवति, परोक्षाशवनें स्वरादी
प्रत्ययं परम्भयनि । भररम्मत् । परोक्षाशयोः आरभे । आरभते।
.लभः।।१।१०३।
भूधाता: सरान् पर नोन्ता मानि, पक्षाशपर्ने,
स्वरादी प्रत्यय । लम्भयनि । अग्लम्मत् । हि गनिद्धयोः ।
हापयति । अनीटात् । स्मारयति । अमिस्मरन् । दास्यति ।
अदीदग्न् ।
पो मगरम।१।२।५।।

·स
(१९०)
रजधातोरुपान्त्यस्य नो णी पर लुग भवति, मृगाणां
क्रीडायाम् । रजयति मृगं व्यावः । अरीरनत् ।
वा पेष्टचेष्टः । ४ । १।६६।
अनयोर्शत्वोरममानलोपे डपर णौ द्वित्वं सति पूर्वस्याद् वा
भवति । अववेटत् , अविवेष्टत् । अचचेष्टत् , अचिचेपत् ।
स्वफ्धातोः स्वापयति । अद्यतन्याम्-
स्वपेर्यड़े च । ४।१।८० ॥
स्वपधातोर्यडि उ किति च सस्वरान्तस्था य्वृद् भवति । असू-
पुपन् । सोपुप्यते । मुप्यते । श्चि-श्वाययति ।
वेर्वा । ४।१ । ८९॥
विधाताः सस्वरान्तस्था इपरे सम्परे च णो विषये
य्यद
भवति । अशूशवत्, अशिश्वयत् । इंकू स्मरणे । इणक् गतौ-
णावताने गमुः। ४ । ४ । २४ ।
अज्ञानार्थे वर्तमानयोः इणिको जो गम्वादेशो भवति ।
अधिगमयति प्रियम् । अध्यनीगमत् । गमयति । अजीगमत् ।
ज्ञाने तु प्रत्याययति शब्दोऽयम् ।
इति णिगन्तप्रक्रिया।
वा
--

·अथ सन्नन्तप्रक्रिया। तुमहादिच्छायां सनतत्सन. । ३।४।२१।। यो धातुरिपेय॑तो कर्म तथेपित्रातुना सह ममानार्तृरुः स तुमाह', तम्माद वातो इञ्चार्थे सन् प्रत्ययो भवति । इच्छा- सन्नन्तान् पुनरिच्छाया मन् न भवनि । भवितुमिछत्ति मू इनि स्पिते । सन्यथ।४।१।३३ सन्प्रत्ययान्नस्य यप्रत्ययान्तम्य च धातोराद्य एकस्वरों- शो विर्भवति । भूमिस पूर्वस्य भव्य वत्वे स. पत्वे निवि शवि व बुभूपति । युभूपेन् । बुभूपतु । अनुभूपत् । बुभूपाचकार । बुभ- पाम्बभूव । युभूपामाम । बुभूप्यात । युभूपिना । चुभूपिप्यति । अमूपिप्यन् । भभूपी अवुभपिष्टाम् भूपिषुः । कर्तुमिच्छति- अवर्णयुण्णुगः कितः । ४।४।५७ । कार्यान्नाट अंर्णाश्च धातारकम्बराद् विहितस्य कित आदिरिइ न भवति । स्वरहनगमाः सनि धुटि । ४।१।१८४ । स्वरान्तम्य हनो गमोध धुटाटी सनि परे दी: भवति । परेंग इनिषेधे 'मता विस्तीर्' इतीरादेश द्वित्वं चन्चे पत्ते ·(१९०) चिकीर्षति चिरीत् । चिकीर्पत । अचिर्पित् । चिसञ्चिकार । निकीयात् । चिकीर्पिता । चिकीर्पिष्यति । अचिकीत् । तरितुमिच्छति । इवृध-' इत्यादिना वटि वृतो नवा इत्यादिना वा दीरें । तितीपति, तितरीयति, तितरिपति । अतितीपीत् , अतितरिपीत् , अतितरीपीत् । ग्रहीतुमिच्छति । ग्रहगुहश्च सनः । ४।४ । ५९। आ-यामुवर्णान्नाच विहितम्य सन आदिरिड न भवति । रुदविदमुपग्रहस्वपप्रच्छ सन् च । ४ । ३ । ३२ ॥ एभ्य क्त्वा सन् च विद्वद् भवति । ग्रहनश्च-' इत्या- दिना य्वृति, द्वित्वे पूर्वस्यात्व- सन्यस्य । ४।१।५९ ! सनि परे द्वित्वे सति पूर्वस्याकारम्येकारो भवति । निवृक्षति। "निवृक्षेत् । निवृक्षतु । अनिवृक्षत् । जिवृक्षाञ्चकार । निवृक्ष्यात्। निवृक्षिता । निवृक्षिष्यति । अभिवृक्षीत् । अष्टुमिच्छति । ऋस्मिपूडअशोकगृह मच्छः । ४।४। ४८ । एभ्यो धातुभ्य सन आदिरिद् भवति । पिच्छ्यिति । पिच्छिपतु । अपिच्छिपत् । पिच्छिपाञ्चकार । पिच्छिप्यात् । पिपृच्छिपिता । पिच्छिषिष्यति। अपिच्छिषिप्यत्। अपिच्छिपीत्। कुरुदिपति । अरुदिपीत् । विविदिपति । अविविदिपीत् । मुमुपि- ·(१९३) पति । अनुभुपिपीत् , किलान गुणः स्वम्-मुषुप्तति ।मुषुप्सेत् । मुपुप्यतु । अमुपुप्मत् । मुषुप्सावकार । मुषुप्च्यात् । मुप्पिना! मुसुमित्यति । अमुमीत्। -अरिरिपति। अरिरिपेन्। अरिरि- पतु ।आरिरिपत्। अरिरिपाचकार ।आरिरिपीन्। स्मि-सिम्मयिपते। अमित्मयित । मिन्मयिपाचके। असिस्मविपिष्ट पूड-पिपविपने । पिपवित। पिपविषताम् । अपिपविपत । अपिपपिपिए। अन्ज-अ- जिनिपति। अन्जिनिपायकार। आजिनिगीत।अशो-अशिशिषने। आमिशिस्त । अशिशिपायन । आशिगिपिट । र-निररिपति, चिरीपति । निकरिपन , चिकनपेत् । अधिकरीपन् । निकरीपाच- कार भनिरोपीत् । ग-निगगैपनि, निगरिपति, निगडिपनि । निगरीपतु। अनिगर्गपन् । निगरीराधकार । अनिगरीपीन् । दृद्-- दिपरिपते । आदिद्वारपी। आहिरिन। आदिवरिपतान् । आदि- दरिन्न । आदिदरिपिषीष्ट । आदिदरिपिट । पृr-दिवरिपन । निरिपेन । दिपरिपतान् । अदिनारिपन । दिनगिपिता। अदि- भगिपिष्ट । दि- स्टपत्रस्नदम्भश्रियणुभरवपिमनिनानिपति- पदरिदः सनः ।। ४ । १७ । दसन्नाद् कादिभ्यः कदन्तंभ्यर यातुन्यो दरिद्रश्च मन आदिरिद वा भाति। उपान्ये । ४।३।३४॥ नाम्गुपान्त्यम्य पालोः परनिद् मन् दि भाति । . 13 ·- ( १९२) त्रिकीपति चिकीत् । चिकीर्णतु । अचिकीत् ।निकीश्चिकार । चिकीर्ष्यात् । चिकीर्पिता। चिकीपिप्यति । अनिकीत् । तस्तुिमिच्छति 'वृष-' इत्यादिना वटि बनो नत्रा' इत्यादिना वा दीयें । तितीर्पति, तितरीपति, तितरिपति । अतितीपर्षीत् , अतितरिपीत् , अतितरीपीत् । ग्रहीतुमिच्छति । ग्रहगुहश्च सनः ।४।४ । ५९ । आभ्यामुवर्णान्ताच विहितस्य सन आदिरिड न भवति । रुदविदमुपग्रहस्वपमच्छ. सन् च ।। एभ्य क्त्वा सन् च किन भवति । इत्य दिना य्वृति, द्वित्वे पूर्वस्यात्व- +

·।
सोप्साञ्चकार । नीप्मिना । नीप्पियति । अनीमियत् । अती-
सीन् । पक्षे निजपयिपनि-न। भनितपपिपीत् । आपू-प्सनि ।
सनि । ४।२।६१॥
सन्मन्ननां धानूनां धुटादौ सनि आत्त्वं भवति । सियासति-वे,
निसनिपनि । चिखामति, चिवनिपति । निनामति, जिननिपनि।
तिनंसति, तितनिपनि।
रमलभशपतपदामिः । ११ ।२।।
एप स्वरम्य सादौ मनि परे इकारो भवति, न न दिः ।
रिप्सते, आरिम्मत । आरिप्सेन । आरिफिट । लिसने ।
भलिप्सिष्ट शिक्षति । अशिक्षीत् पित्मति, पिपतिप्रति। अपित्सीत् ।
पित्सते । अपिलिट । पति, विग्पिति, विवरीपनि । तिती-
प्रति, तितरिपति, तितरीपति । दिदारिद्वामति, दिदरिदिपनि ।
शान्दान्मानवधा निशानानवविचारवरूप्ये
दीर्पयतः 1३111
निशानायरेभ्य एभ्यो ययामडन्न्यं स्वारे मन् भवति, द्वित्वे
पूर्वस्येतो दोध । शीशांमनि-ने। दोदांसति-ने। मीमांसने ।
नीमतरते । भवान्तर न भाति ।
गुणिनी गातान्ती सन् । ३१४ १५ ॥
गुपंगहीयां तिनः क्षान्सी म्बायें सन् भवति । 'स्वार्थ' इति
नंद जुगुप्सतं । तितिक्षने। अन्यत्र प्राण त्यादयो न भान्ति
उन सन्यायानेऽन्यात्मनेपदम् । अान्तर गो गोपयतिदिननन् ।

·(१९४) . अनुत्तासिके च च्वः शूटु । अनुनासिकादौ क्वौ धुडादौ च धातोः च्छ्योर्यषासङ्ख्यं शूटौ भवतः । दुचूपति । दुघ्षेत् । दुयूपतु । भदुद्यूपत् । दुयूपाचकार । दुधूपिता । दुबूपिष्यति । अदुपीत् । पो दिदेविपति । दिदेविपेत् । दिदेविषतु । अदिविषत् । अदिदेविषीत् । ऋध ई । ४।१।१७ ॥ •अध्धातोः सादौ सनि परे ई देशो भवति । इसति । इत्तेत् । ईतु । ऐसत् । इश्चिकार । ऐसीत् । इपक्षे अर्दि- धिपति । आर्दिधिपीत् । श्रज्-बिमक्षति, विभ्रक्षति, विर्निपति, विभ्रज्जिपति । दम्भ- दम्भो धिप् धीप् । ४ । १ । १८ । दम्भे. सादी सनि धिप-धीपौ भवतः । पिप्पाति, धीप्सति । धिप्सेत् , धीप्सेत् । धिप्सतु, धीप्सतु । अधिप्सत् , अधीप्सत् । भधिप्सीत, अधीप्सीत्। पक्ष दिदम्भिपति । दिदम्भिषेत् । दिन- म्भिपतु । अदिम्भिपत् । अदिदम्भिपीत् । त्रि-शिश्रीपति-ते, शिश्रयिषति-ते। यु-युयूपति, यियविषति । उd-प्रोणुनूपति-ते, प्रोणुनविषति–ते, प्रोर्णनुविषति-ते। भृ-बुभूति-ते, विभ- रिपति-ते । अबुभूीत् , अविभरिपीत् । ज्ञ- ज्ञप्यापो ज्ञीपीए न च द्विः सि सनि । ४।१।१६ । सप् -आफ्धातोः सादौ सनि परे ययासमयं जीपीपौ भवतः, न च द्वित्वम् । जीप्सति-ते । जीप्सेत् । ड्रीप्सतु ] अजीप्सत् ।

·जीप्साशकार । नीप्सिता । नीपिरयति । अनीप्सिन्यत् । अनी-
प्सीन् । पले निजपयिपति-ते। मनिज्ञपपिपीत् । आप-प्मति ।
सनि।४।२।६।।
खनमन्ननां वातूना टाटौ सनि आत्त भवति । सिपासति-ने,
मिमनिपति-ते। रिसामति, चिवनिपति । निनामति, मिननिपनि ।
तितंसति, नितनिपति ।
रमलभशापतपदापिः ।। १ १ २१ ।
एका स्वरम्य सादौ मनि परे इकारो भाति, न च द्वि.।
रिपसते, आरिपते । आरिप्सेत । आरिसिट । लिने ।
मलिसिट शिक्षति अशिक्षीत्। पित्मति, पिपतिपति। अपित्सीत् ।
पित्सते । अपिसिट । वर्षति, विवरिपति, विवरीपनि । तिती-
पति, तितरिपति, तितरीपति । दिग्विासति, दिदरिदिपनि ।
आन्दान्यानाधा निशानानाविचारसरूप्ये
दीर्घवेतः ।३१।।
निशानार्थभ्य एभ्यो यथारग्य स्वाय मन् माति, द्वित्वे
पूस्येितो दी। शीशामति-ने । दीठासति-ने। मीमामने ।
बीमन्सते । अयान्तर न भाति ।
गुप्तिमो गर्दाक्षान्ती सन् । ३ १४ १५ ॥
गुपहाया तिन क्षान्ती मा मन भानि । 'सार' इति
नंद गुप्मने । तिनिक्षते । अन्यत्र प्रायेण त्यायो न मान्ति
नसल्यानेऽप्यान्मनेपदम भर्यान्तरे गौ गोषयनितिनन ।
-
।

·(१९६)
कितः संशयमतीकारे । ३ । ४।६।
संशयप्रतीकारार्थात् कित स्वार्थे सन् भवति । विचिकित्सति
मे मनः । व्याधि चिकित्सति । अन्यत्र केतयति ।
अव्याप्यस्य मुचेर्मोग वा । ४ । १ । १९ ।
अर्मकम्य मुचे सादी सनि मोग् वा भवति, न च द्विः ।
मोक्षति-ते। मुमुक्षति-ते । व्यारे
तु मुमुक्षति वृत्सम् ।
>

·(१९७) अथ यङन्तप्रक्रिया। उपननादेरेकस्वराद् भृशाभीक्ष्ण्ये यश् वा ।३।।९। गौणक्रियाणामधिश्रयणादीनां क्रियान्तरान्यवधानेन सम्पत्तिः फलातिरेको वा भृशत्वम, प्रधानक्रियाया विक्लेदादः क्रियान्तरा- व्यवधानेनाऽत्तिराभीक्ष्ण्यम् ; तद्विशिष्टार्थे वर्तमानाद धातोर्यद प्रत्ययो भवति । भृशं पुनः पुनर्वा पचति इति पन्य 'सन्या' इति द्वित्वेऽनाळजनस्य लुकि प+पन्य इति जाते आगुणावन्यादेः।४।१।४८ । यदन्तस्य धानोद्वित्वं सति न्यायागमवर्जितस्य पूर्वत्य आकारगुगौ भवत । पापच्यधातुत्वात् त्यादौ शवि अतो लोपे पापच्यते । पापत्र्येत । पापच्यताम् । अपापच्यत । योऽशिति। ४।३।८। व्यन्जनान्ताद् धातोः परस्य यकारस्य भशिति प्रत्यये ला भवति । पापचाञ्चके { पापचिपीष्ट । पापचिता। पापविष्यते । अपापचिप्यत । अपापविष्ट । पुनः पुनरतिशयेन वा भवति वोभूयते । वोभूयेत । वोभूयताम् । अवोभूयत । वोभूयाञ्चो । पोभूयाम्वभूध, वोभूयामास । बोभूयिषीष्ट । योभूयिंतासे । ।

·4.
।
कित्तः संशयप्रतीकारे । ३।४।।
संशयप्रतीकारार्थात् किंत स्वायें सन् भवति । विनिकित्सति
मे मन । व्याधि चिकित्सति । अन्यत्र केतयति ।
अव्याप्यस्य मुर्मोग् वा । ४ । १ । १९ ।
अकर्मम्म्य मुचे सादौ सनि मोग् वा भवति, न च द्वि ।
मोक्षति-ते । मुमुक्षति-ते । व्याप्ये सति तु मुमुक्षति वत्सम् ।
मिमीमादामित् स्वरस्य । ४ । १ १ २० ।
एपा दासज्ञाना च स्वरस्य सादौ सनि परे इत् भवति, न च
द्वि । मित्सति । मित्सते । मित्सते । दित्सति, दिल्सते । धित्सति,
वित्सते।
राधेर्वधे । ४ । १ । २२ ।
हिंमार्थस्य राध्धातो स्वरस्य इर्भवति सादौ सनि । प्रति-
रित्सति । वध इति किम् । आरिरात्सति गुरुम् ।
इति सनन्तक्रिया समाप्ता।

·(१९७) अथ यङन्तप्रक्रिया . पानादेरेकस्वराद् भृशाभीक्ष्ण्ये यङ्वा । ३॥ ४ ॥९॥ गौणक्रियाणामधिश्रयणादीनां क्रियान्तराज्यवधानेन सम्पत्तिः फलातिरको वा भृशत्वम्, प्रधानक्रियाया विक्लेदादः क्रियान्तरा- व्यवधानेनाऽऽत्तिराभीक्ष्ण्यम् ; तद्विशिष्टार्थे वर्तमानाद् धातोर्यटन प्रत्ययो भवति । भृशं पुन पुनर्वा पचति इति पय 'सन्याया। इति द्वित्वेऽनादेयंजनस्य लुकि प+मन+य इति जाते आगुणावन्यादेः । ४।११४८। यदन्तव्य वातोदित्वं सति न्याद्यागमवनितस्य पूर्वस्य "आकारगुणौ भवत । पापच्यवातुत्वात् त्यादौ शनि अतो लोपे पापच्यते । पापच्येत । पापच्यताम् । अपापच्यत । योऽशिति। ४।३।८। व्यञ्जनान्ताद् धातो. परस्य यफारस्य भशिति प्रत्यय ला भवति । पापचाश्चके । पापचिपीए । पारचिता। पापविन्यते । अपापचिप्यत। अपापविष्ट । पुन. पुनरतिशयेन वा भवति वोभूयते । नोभूयेत । वोभूयताम् । अवोभूयत । वोभूयाश्च । वोभूयाम्बभूव, वोभूयामास ! बोभूयिपीष्ट । बोमूर्षितासे । बोभयियते । अबोभायप्यत । अोभयिष्ट । .

·(१९९) व्यजनांदेरेकस्वराद् गत्यर्यान् कुरिले एवार्ये घातोयड् भवति । कुटिलं बनति वामन्यते । वात्रनायके । वात्रनिपीष्ट । अवाननि- प्यत । अवाननिष्ट । अन्यत्र भूश बनतीत्येव वाक्यम् । गलुपसदचरजपजभदरादहो गर्यो । ३ । १ । १२ । एभ्यो धातुभ्यो गर्थे एवं यद् प्रत्ययो भवति । गर्हितं गिलति नेगिन्यते । जेगिलाच । अनगिलिष्ट । रोलुप्यते । लोलुपिप्यते ! अलोलुपिष्ट । मामयते । अमासयत । मामदाश्च । सामदियत । अमामदिप्यत । अमामदिष्ट । चरफलाम् । ४।। ५३ । एषा यान्तानां धातूनां द्वित्वं मनि पूर्वम्य नुरन्तो भवति । उसार उच्चारणार्थ । ति चोपान्त्यातोऽनोदुः। 3 ! १ । १४ । यङन्ताना चरफला तादौ च प्रत्यये परे आन्न्यन्यानारम्य उर्मवनि, तम्य व आत्त न मवति । चन्चूयते । कन्चुराधके । अचन्चुरिष्ट । पम्फुल्यते । पम्फुलाचने । अपम्फुलिष्ट । जपजमददशमनपशः। ४ । ११ ५२ । एपा यडन्तानां वातूना द्वित्वं सति पूर्वत्य मुरन्तो भाति । नक्षप्यने । अनापिष्ट । दन्दह्यते । अदन्दहिष्ट । दन्दश्यते। अदन्दशिष्ट । सम्मन्यते । अवम्मनिष्ट । पम्पश्यने अपम्पशिष्ट।

·(१९८) न कवतेय 121१।४७ । यङन्तस्य कतद्धित्व सति पूर्वस्य कस्य चकारो न भवति । दीर्घत्रिध्वय इत्यादिना दीये कोकूयते । कोक्यताम्। भकोक- यत। कोन्याश्चके । कोयिपीट । अकोकूयिष्ट । कततेरिति वचनात् कौतिकुवत्योर्भवत्येव चोकूयते । अटचिमूत्रिमूत्रिमूच्योः । ३।४।१०। एभ्यो भृशाभीक्ष्ण्ये यङ् भवति । अटाट्यते । अटाब्येत । अटाट्यताम् । आटाट्यत । अटाटाश्चक्रे । अटाटिपीष्ट ।. अटाटि- प्यते । आटादिष्ट। अयि र । ४ । १।६। स्वरार्धातोद्वितीयांशत्यैकस्वरस्य संयोगादी रो द्विर्न भवति, न तु रादनन्तरे य.। और्णोनूयत । अनन्तरे ये अरार्यते । भरायेंत । अरार्यताम् । आरायत । अराराचक्र 1 अरारिपीट । भरारिता । अरारिप्यते । आरारिप्यत । आरारिष्ट । सोसूत्र्यते । सोसूत्राश्च के । असोसूत्रिष्ट । मोमूत्र्यते । मोमूत्राश्चके । अमोमू- -त्रि! । सोसूच्यते । सोसूचाञ्चके । असोसूचिष्ट । अशाश्यते । भशाशाश्चके । आशाशिष्ट । पोर्गोनूयते । प्रोर्णोनूयेत । प्रोर्णोनू- बवाम् । प्रौर्णानग्रत । प्रोर्णान्याञ्चक । प्रो!यिपीट । पोर्णोनू, पिता । मोर्णोधिप्यते । पौर्णोनूयिष्यत 1,प्रौर्णोनू यिष्ट । गत्पर्धाद कुटिले । ३।४ । ११ । . ।

·(१९९) ध्यञ्जनांदेरेकस्वराद गत्यर्थात् कुटिले एवा धातोर्यद् भवति। कुटिलं व्रजति वानन्यते । वाचनाचके । वाननिपीष्ट । अवावनि- ध्यत । अत्रावनिष्ट । अन्यत्र भृशं बनतीत्येव वाक्यम् । गृलुपसदचरजपजभदशदहो गये । ३ | ४ ॥ १२ ॥ एभ्यो धातुभ्यो गर्थेऽयें एवं यद् प्रत्ययो भवति । गहित गिलति गिल्यते । जेगिलाच्च । अगिलिष्ट । लोलुप्यते । लोलुपिप्यते । अलोलुपिष्ट । मासयते । अमासयन । सासदायक। सातदिप्यते। अमातदिप्यत । अमासदिष्ट । चरफलाम् ।४।११५३ । एषां यहन्तानां धातूनां द्वित्वं सनि पूर्वम्य मुरन्ती भवति । उकार उचारणार्थः। ति चोपान्त्यातोऽनोदुः। ४ ! १ । १४ । यजन्तानां चरफलां तादौ च प्रत्यये परे उपान्त्यस्याफारस्य उभवति, तम्य च ओवं न भवति । चन्चूयते । चन्चुराश्चक्रे । अचञ्चुरिष्ट । पम्फुल्यते । पम्फुलाञ्चक । अपम्फुलिष्ट । जपनभदइदशमन्नपशः। ४ । ११५२ । एषां यान्तानां धानूनां द्वित्वं सति पूर्वन्य मुरन्तो भवति । जाप्यने । अनन्तपिष्ट । दन्दह्यते । अदन्दहिष्ट ! दन्दश्यते । अदन्दशिष्ट । रन्मन्यते । मरम्मनिष्ट । पम्पश्यते । अपम्पशिष्ट ।

·(२००) न गृणाशुभरुचः । ३।४ । १३ एभ्यो यङ् न भवति । निन्दित गृणाति । भृशं शोभने । भृशं रोचते। बञ्चलंसध्वंसनंशकसपतपदस्कन्दोऽन्तो नी:४११५०॥ एषां यहन्तानां द्वित्वं सति पूर्वस्य नीरन्तो भवति । वनी- 'विच्यते । अवनीवचिष्ट। सनीवस्यते। असनीखसिष्ट । दुनीध्वस्यते । अदनीध्वसिष्ट । वनीनश्यते । अवनीभ्रशिष्ट । चनीकमन्यते । अचनीकसिष्ट । पनीपत्यते । अपनीपतिष्ट । पनीपद्यते । अपनीय- दिष्ट । चनीस्कयते । अचनीस्कदिष्ट । मुरंतोऽनुनासिकस्य । ४ । १ । ५१ । आत् परोयोऽनुनासिम्तदन्तम्य यउन्तस्य पातोद्विवं सति पूर्वस्य मुरन्तो भवति । वम्मण्यते । चक्रम्यते । ननन्यते । यंयम्यते । रंरण्यते । चङ्कण्यते । अत इति रिम् तेतिम्यते । अनुनासिकस्येति किम् । पापच्यते । ऋपतां रीः । ४ । १ । ५५ । ममता यहन्तां धातूनां द्वित्वे सति पूर्वम्य रीरन्नो भवति । नरीनृत्वते । चरीत्यते । वरीवृश्ययते । जरीगृह्यते । पीपयते । चरीरलप्यने । वशेरयहि ।।१।८३ 1 . ।

·(२०२) .
व्येस्यमोर्यडि ।४।१ । ८५ ।
व्येगस्यमोः सस्वरान्तस्या यहि वृद् भवति । वसीयते ।
वीयाश्चक्रे । अवेवीयिष्ट । सेसिम्यते । अससिमिष्ट ।
द्वित्वे हः ।।।। ८७ ।
हुग्धातोः द्वित्वविषये य्वृद् भवति । जोडूयते । जोया-
चक्र। अमोहयिष्ट ।
प्यायः पीः ।।।।।९।
प्यायधातोः परोक्षायडि पीभवति । पेपीयते । पपीयाञ्चके ।
अपेपीथिष्ट । 'चायः कीर्वक्तव्य' चकीयते । भचकीर्यिट। शीक्षा-
तोस्तु शयादेशे शाशय्यते । शाशयाचक्र । अशाशयिष्ट । सिन्-
घातोयदि पत्वं न भवति । समिच्यते । सेसिनाधके ।
'अससिनिष्ट ।
इति यन्तप्रक्रिया समाप्ता ।

·(२०३
अथ यलुवन्तप्रक्रिया।
1
बहुलं लुप् । ३।४।१४
यको लुन् बहुलं भवति । लुपि सत्यां तन्निमित्त कार्यमपि
न भवति, तेन यड्लुयन्तात् परस्मैपदं भवति । यङ्लुबन्तानां
घातूनामदायन्तर्गणहादौ पाठाद विकरणप्रत्ययाभाव ।
यन्नुरुस्तोबडुलम् । ४ । ३ । ६४ ।
यडलबन्तात् तुरुस्तुभ्यश्च पर ईभवति व्यञ्जनादौ विति परे,
स च परादिः । बाहुलकात् क्वचिद् विकल्प , क्वचिदविकल्पः
बोभवीति, बोभोति वोभूत बोमुवति । वोभवीपि, बोभोपि
वोभूयः बोभूय । बोभवीमि, वोभोमि बोभूव- वोभूमः । बोभूयात्
वोभूयाताम्वोभूयुः । बोभूयाः योभूयातम् वोभूगत । वोभ्याम् वोभू
यात्र वोभूयाम । बोभवीतु, बोभोत, बोभूतात नोभूताम् बोमुन्तु।
वोभूहि, बोभूतात् बोभूतम् वोभूत । बोभवानि वोभवाव बोभवाम।
अवोभवीत, अबोभोत अरोभूताम् अबोभवः । अवोभवी:,
भवोभोः अबोभूतम् अयोभत । अबोभम् अत्रोभूव अनोभूम।
बोभवाञ्चकार । बोभवाम्बभूव । वोभवामास । बोभूयात् । बोभ
विता । बोभविष्यति । अबोभदिप्यन् । अबोभूवीत् , अनोभोत् ।
पायीति, पापक्ति । पापचीपि, पापक्षि । पापच्यात् । पापचीत
।
-

·(२०४) ‘पापक्तु । अपापचीत , अपापा । पापचाञ्चकार । पापच्यात् । पापचिता । पापचिप्यति । अपापचिप्यत् । अपापवीत् । युक्तोपान्त्यस्य शिति स्वरे । ४ । ३ । १४ । द्वयुक्तस्य धातोरुपान्त्यम्य नामिनो गुणो न भवति, स्व- रादौ शिति परे । नेनिनीति, नेक्ति नेनिस्तः । नेनिनीपि, नेनेति । नेनिन्यात् । नेनिजीत, नेनेस्तु । अनेनिनीत्, अने- नेक् । अनेनिनी, अनेनेः । नेनेजाचकार । नेनियात् । नेने- मिता । नेनेनिप्यति । अनेनेनिप्यत् । अनेनेनीत् । बोमुनीति, बोभोस्ति । वोमुज्यान् । बोमुनीतु, वोभोक्तु । अमोमुनीत्, अबोभोक् । बोमोनाञ्चकार । वोभुज्यात् । बोभोजिता । योभो- नियति । अबोमोजिष्यत् । अवोभोजीत् । वद व्यक्तायां वाचि। ज्याम्दीति, वावत्ति । वावद्यात् । वाक्दीतु, वावत्तु । अनावदीत् , पारत् अवावत्ताम् अवावदुः । सेः स्-द्-धां च । ४ । ३ । ७९ । व्यजनान्ताद् धातो. परस्य सलगभवति, यथासम्भव स-ट्-चां च या भवति । अवाव , अवावन् । वावदाञ्चकार । वादद्यात् । चारदिता । वावदिप्यति । अवावदिष्यत् । अवावदीत् । घट चेष्टा- याम् । नावटीति, नापट्टि । नाघट्यात् । नावटीतु, नायटु । अनारसीत , अनापट् । नायटाचकार । नारट्यात्। नाघटिता । जापटिप्यनि। अनापरिप्यन्। अनावटीत् । स्पर्ष संप! पास्पति, , - ·- (२०६) पास्मर्चिपास्पर्द्धः पास्पर्वति पास्पीपि, पास्मसि । पाल्पात् । पास्पर्धात, पास्पधु। हो पाम्पद्धि । अपास्पर्धात्, अपाम्पत् अपा- स्पर्दधाम् अपास्पर्धः । अपास्पीः, अपास्पष, अपास्पाः । पास्पा- श्चकार । पास्पर्ध्यात् । पाम्पधिना । पास्पषिष्यति । अपास्पर्षि- प्यन् । अपार्षीत् । गाई प्रशंसालिप्सामन्येषु । जागाधीति, नागादधि । नागावीपि, नागात्ति । जागाध्यात । जागावीतु, जागाधु । अनागावीत, अगागात् । नाय या चायाम् । नाना- थीति, नानाति । नानाथ्यात् । नानाथीत, नानात्त । अनाना थीन , अनानात् । नानाथाचकार । नानाध्यान् । नानामिप्यति । मनानाथिप्यत् । अनानायीत् । दधि धारणे । दादधीति, दादद्धि। दादधीपि, दादत्सि । दाव्यात् । दादधीतु, दाधु । अदादवीत, अदावत् । अदादधः, अदावत् । दादधाश्चकार । दादश्यात् । अदादधीत् । मुदि हरें । मोमुद्रीति, मोमोत्ति । मोमुद्यात् । मोमुद्दीत, मोमोत्तु । अमौमुदीत , अमोमोत् । अमोनुदीः, • अमोमोत् , अमोमोः । मोमोदाञ्चकार । मोमोदिता । मोमोदि- प्यति । अमोमोदीत् । कुर्दि गुर्दि (खर्दि) गुदि क्रीडायाम् । चोछ- दीति, चोकूर्ति । चोर्यात । चोर्डीतु, चोकोतु । चोदर्षि । अनोकूदीत् । अवोकः, अचोरले , अचोकहींः । चोविकार । चोकूदिता । अचोकर्दिष्यत् । अचोदात् । कृ~ रिरो च सुपि । ४ । १३५६ । मनां धातूनां यहो लुपि द्वित्वे मति पूर्वस्य रिरी ·(२०६) रोधान्तो मवति । चरिकरीति, चर्करीति, चरीकरीति, चरिकर्ति, चर्कर्ति, चरीकति । चरिकृतः, चकृतः, चरीकृतः । चरिक्रति, चक्रति, चरीकति । चरिकरीपि, चरीपि, चरीकरीपि। चरिकर्षि, चर्कर्पि, चरीकर्पि । चरिकृयः, चयः, चरीकृषः । चरिकृय, चर्कथ, चरीकृय । चरिकरीमि, चकरीमि, चरीफरीमि,चर्कर्मि, चरिकर्मि, चरीकर्मि । चरिकृवः, नवः, चरीकृतः। चरिकृमः, चक्रमः, चरीकृम । चरिकृयात् , चयात् , चरीकृयात् । चरिकरीतु, चर्क रीतु, चरीकरीतु, चरिकतु, चर्कर्तु, चरीकर्तु। अचरिकरीत् , अचर्क- रीत्, अचरीकरीत् , अर्कः, अचरिकः, अचरीक. । अचरिकरीः, अर्चारी , अचरीकरीः,अचरिक', अचर्क,अचरीकः । चरिकराञ्च- कार, चर्कराशकार, चरीकराशकार चिरित्रियात्, चक्रियात् , चरी- क्रियात् । चरिकरिता, चर्करिता, चरीकरिता । चरिकरिष्यति, चर्क- रिप्यति, चरीकरिष्यति । अचरिकरिष्यत् , अचर्करिष्यत् , अच- रीकरिप्यत्। अचरिकारीत् , अचर्कारीत्, अचरीकारीत् । वृ वरणे। परिवरीति, वर्वरीति, वरीवरीति, वरिवर्ति, वर्वति, वरीवति । परि. यात्, वयात् , वरीयात् । वरिवरीत, रीतु, वरीवरीत, परिवर्तु, वर्त, वरीयतु । अवरिवरीत् , अवर्वरीत, अवरीवरीत्, अवरिवः, अवर्व, अवरीवः, । वरिवराञ्चकार । अपरिवा- रीत् , अपरीवारीत्, अवारीत् । वृत्-वरिवृतीति, वतीति, चरीमृतीति, परिवर्ति, वति, वरीवति । वरिवृत्यात् , t. त्यात्, परीत्यात् । वरिपतीत, वर्तृतीतु, वरीवृतीतु, परिवर्त, ·. (२०७) वर्द , वरीवर्तुं । अपरिपृतीत , अवतीत , भवरीवृतीत , भवरिवर्त, अववत्, अवरीवत् भवरिवृती , अवती., अवरीवृतीः, अव , अवरिव, अवरीवर्त , अवरित्र, अवर्वः, अवरीवः । वरिवर्ता- चकार, वर्वाञ्चकार, वरीवर्ताञ्चकार । वरिवृत्यात, त्यातू, वरीवृत्यात् । परिवर्तिता, वर्वतिता, वरीवर्तिता । वरिवर्तिप्यति, वर्वतिष्यति, वरीवर्तिप्यति । अवरिवर्तिप्यत् , अवर्तिप्यत् , अव- रीवतिष्यत् । अवरिवर्तीत् , अवर्तीत् , अवरीवतीत् । कन्- बनीञ्चोति । वश्चत्रेस-' इत्यादिना पूर्व नोऽन्त, वनीवक्ति । वनीवञ्चीपि, वनीवति । वनीवच्यात । वनीवञ्चीत, वनीवक्तु । वनीवन्धि । अवनीवश्चीत् , अवनीवन् । वनीवञ्चाञ्चकार । वनीवच्यात् । वनीवञ्चिना । वनीवञ्चिष्यति । अवनीवश्चीत् । गम्ल- जङ्गमीति, नङ्गन्ति । जङ्गतः 'यमिरमि' इत्यादिना मो लुक् । नङ्गमति । जङ्गमीषि, जहंसि जनयः मङ्गय । जगमीमि, जगन्मि ननन्व जगन्म.. जगम्यात्। अङ्गमीतु, महन्तु । जहि । अनङ्गमीत , अनङ्गन् । नङ्गमाच- कार । नङ्गम्यात् । नङ्गमिता । अजगमीत् । हन्-वधेथे नीः जेनेति, जेन्नयीति । जेनीयात् । जेनेतु, जेध्नयोतु । जेनीहि । अनेन्नयीत् , अजेनत् । जेन्नयाश्चकार । अनेनायीत् । रवादन्यन गतौ नइनीति, जवन्ति महतः जनति । जनीपि, नईसि जवयः जय । नवनीमि, जन्मि जइन्वा नन्मः ! नान्यात् । नवनीतु, जहन्तु । हौ तु जहि ।

·। . (२०८) अनानीत् , अभइन् अनयताम् अनन्नुः । जवनाञ्चकार । अनवनीत् । ये तु यमिरमि-' इति लुगभावं विडति चं अहन्पञ्चमस्य ' इति हन्तेरपि दीर्घत्वमिच्छन्ति तन्मते दति जड्वान्तः । नचान्यः । हौ नचाहि इत्याद्यपि भवति । आशिषि वध्यात् । अग्रतन्याम् अवधीत् प्रकृतिग्रहणे यड्लपोऽपि ग्रहणात् । पर भक्षणे चन्चुरीति, चन्चूर्ति चचूत चन्चुरति । चञ्चू-' यात् । चन्चुरीतु, चञ्चूर्तु । चन्चूर्हि । अचन्चुरीत् , अचञ्चूः । चन्चुराञ्चकार । चञ्चूर्यात् । अचञ्चुरीत् । स्मुदु-नोस्कुन्दीति, नोस्कुन्ति चोस्कुन्तः चोस्कुन्दति । चोस्तुन्द्यात् । चोस्कुन्दी- तु, चोस्कुन्तु । चोस्कुन्द्धि । अचोस्कुन्दीत् , अचोस्थन् अचो. स्कुन्ताम् अचोस्कुन्दुः । अचोस्कुन्दीः, अचोस्कुन् । चोल्कुन्दा- चकार । चोस्कुन्दिता । अचोस्कुन्दीत् । खन् चलन्ति, चटनीति । चहातः 'आः खनिसनिजन इत्याः । चवनति । चहनीपि, चहंसि चढायः चहाथ । चसनीमि, चसन्नि चहन्वः चड्सन्मः ।'ये नवा ' बसन्यात् , चलायात् । चहनीतु, चहन्तु, चह्वातात् चहाताम् चड्नतु । चहाहि । अचङ्ग, नीत् , अचसन् अचलाताम् अचानुः । बसनाचकार । नहन्यात् । चलनिता । चहनिप्यति । अनलनीत् , अच- शानीत् । यु-योयवीति, योयोति योयुतः योयुवति । केचितु औत्वमपीच्छन्ति योयोति । योयुयात् । योयबीतु, योयोतु । अनोयसीत् , अयोयोत । योयवाचकार । अयोगातीत् । शु .

·(२०९) नोनवीति, नोनोति । अनौनवीत् , अनोनीत । अनोनावीत । हा- नहेति, जहाति ‘न हाको सुपि' इति पूर्वमात्त्व न । जहीत जहति । नहीयात् । जहेतु, जहात । अनहेत्, अन- हात् अजहीताम् अनदु । जहाञ्चकार । नहीयात् । जहिता। जहित्यति । अनहासीत् । दा-दादेति, दादाति दात्त टादति। दाटेपि, टाटासि दात्य । दाद्यात् ।। दादेतु, दादातु, दात्तात टात्ताम् । देहि, दात्तात् दात्तम् दात्त । अदादेत्, अढादात् अढात्ताम् अटादु । टाटाचार । ढादेयात् । दादिता । दादि- प्यति । अदाढात् । धे- टाधेति, दाधाति । दाध्यात् । टातु, दाधातु । धेहि । अढावेत् , अाधात् अवात्ताम् अदाधु । दाधाचार । टाधेयात् । अटाधात् , अढाधामीत् । दैव् शोपने दाव लवने टाढाति, टादेति । दाटीयात् । दादेतु, टाढातु । दादीहि । अदादेत् , अदादात् । अदादासीत् । स्वप्-यड्छुप्यपि यति सोपुपीति, सोपोप्ति सोपुप्त सोपुपति । सोषुप्यात् । सोधुपीतु, सोपोप्तु । असोपुपीत्, असोपोप् । सोपुपाश्चार । सोपुप्यात् । सोषुपिता । सोषुपिप्यति । असोपुपिप्यत् । असो- पोपीत् । केचिद् य्वृत नच्छन्ति तन्मते सास्वप्ति । साम्वन्यात् । सास्वन्तु, सास्वपीत । असास्वप् , अमास्वपीत् । सास्वपाश्च- कार । सासुष्यात् । सास्वपिता । असास्वापीत्, असास्वपीत् । ऊ विक्षेपे- चापरीति, चाकति चार्ति चारिति । थाकीर्यात् । चारीतु, चारत, चामीर्तात् । चाहि । अत्राप्रीत्, अचाक 14 ·, (२१.) अचाकीर्ताम् अचाकरुः । चाकराञ्चकार । चाकीयर्यात् । चाक- रिता, चाकरीता । चाकरिष्यति, चाकरीष्यति । अत्राकरिष्यत् , अचाकरीष्यत् । अचाकारीन् । तृ-तातरीति, तातति तातीतः। तातीर्यात् । तातरीतु, तातर्तु । अतातरीत् , अतातः । तातराच- कार । तातीर्यात् । तातरीता, तावरिता । तातरीप्यति, तातरि- प्यति । अतातारीत् । ऋ- यड्लुपि द्वित्वै पूर्वस्य ऋतोऽत्व 'रिरौ च लुपि' इति रागमै भर इति रूपम् ; रिरी आगमे च अरित्रा, अरीऋ तत्र 'पूर्वस्यास्वे स्वरे' इतीयादेशे अरिय । अन केचि- दियादेशं नेच्छन्ति इति यत्वे अर्य इति रूपं भवति ततो विभक्तिः । स्वमते तु अर-अरिय-इत्येतयोः विभक्तौ रूपाणि लिख्यन्ते अररीति, अरर्ति अरतः। अन्ति प्रत्यये अर+अन्ति इति स्थिते 'इवर्णादेः । इति रत्व ' रो रे लुक्' इति रो सुकि पूर्वस्य दीर्घत्वे च आरति । अररीपि, अरर्पि अयः अथ । अररीमि, अरमि अवः अगमः । अयात् अयाताम् अयुः । अररीतु, अस्तु, भरतात् अस्ताम् आरतु । अहि, अस्तात् अस्तम् अरत । भरराणि अरराव अरराम । आररीत् , आरः आरताम् आररुः । आररीः, आरः आकृतम् आरत । आरम् आरव आरम । अरराश्चकार, अरराम्बा, अररामास । आरियात् 'रिः शस्याशीये' इति रिः । रोरे टुम् ' इति लुग्दीची च । अररिता । अररिप्यति । आररिप्यत् । आरारीत् आरारिष्टाम् आरारिषुः । आरारीः आरारिष्टम् आरा- ·(२१) रिष्ट । आरारिपन् आरारिष्व आरारिप्म ! अरिय इत्यस्य रूपाणि- अरियरीति, अरियति अस्मृितः.अरियति । अस्यियात्। अरियरीत, अस्यितु । आरियरीत्, आरियः आस्य॒िताम् आरि- यहः । अरियराचार । अरियियात् । अरियरिता । अरियरि- प्यति । आरियरिप्यत् । आरियारीन् । गृह मणे । नरिटहीति, नरीगृहीति, नहीति, नरिगर्दि, नरीगर्डि, जर्गतिं । नरिगृढः; जरीशः, नटः । नरिगृहति, नरीगृहति, नर्गृहति। नरिगृयात्, नरीगृहान्, अद्यात् । जरिगृहीतु, भरीगृहीतु, नर्गहीत, जरिगई, जरीगई, जगई। हो नरिगृति, जरीगृदि, नदि । अनरिगृहीत, अनरीगृहीत , अनगृहीत् , अनरिय, अनरी- घई, अनघ । नरिगर्दाञ्चकार । नद्यात्, नरिगृह्यात, जरीय- यात् । परिमहिता, नरीगहिता, जाहिंता । अनरिगहीत्, अन- रीगीत्, अनर्गहीन् । ग्रह उपादान इन्यन्यापि य्यद्भवनादेव- मेव । र भभिकासायाम् । नरिवीति, नरीगृधीति, नर्गनीति, नरिगर्दिथ, जरीगर्दिव, नर्गर्दिछ । जरिगृद्धा, जरीगृधः, नद्धः । जरिवति, जीवति नापति । जरिगृध्यात् , जरीगृभ्यात् , नयात् । नरिगवीत, जरीगृवीतु, नवीत, जग्गिडु, जरी- गर्घ, नर्गर्छ । अनरिगृधीत, अनरीगृधीत् , अननीत , अन- रिक्त, अनरीवत, अनर्वत । अनरिघाः, अनरीपाः, अनाः, अनरिव इत्यादि । जरिगर्वाञ्चकार, जरीगर्धाञ्चकार, जर्गचिकार । नरिगर्धिता, जरीगर्षिता, जर्गर्धिता । जरिंगर्वि- , ·(२१२) यति, जरीगर्षिष्यति । अजरिगर्धिप्यत् , अनरीगर्धिष्यत् । अनरिंग/त् , अजरीग/त्, अजगंधर्षीत् । प्रच्छ् ज्ञीप्सायाम् । अत्रापि ग्रद्धातोरिव लुप्यल्लेनन् । ७ । ४ । ११२ । इत्यत्र य्यद्वर्ननाद यलुपि य्यूट् भवति । परिपृच्छीति, परीच्छीति, पर्पछीति । म्वृति द्वित्वे ' अनुनासिके' इति च्छ: शले ' यनभमन-' इति शः पत्वं गुणे च परिपष्टि, परीपार्ट, पर्पष्टि । परिपृष्टः, परीष्टः, पर्पष्टः । परिपृच्छति, परीपृच्छति, पर्पच्छति । परिपृच्छ्यात् । परिच्छीतु, परिपर्दु । हो परिएड्डि । अपरिटच्छीत् , अपरिपई। परिपञ्चाश्चकार । परिटच्छिता । परि- पृच्छिम्यति । अपरिच्छिप्यत्। अपरिपृच्छीत् । हय् गतौ । जाहयीति, जाति जाहतः जाहयति नाय्यात् नाहीतु, जाहतु । जाहहि । अनाहयीत् , अजायत् । जाह्याञ्चकार । अनायीत् । हर्य गति- कान्त्यो. । नाहींति, जाहति जाहर्तः जाहर्यति । अनाहीत् । मध्यविधिविज्चरित्वररुपान्त्येन।४।१।१०९ । एपां धातूनामनुनासिकादौ यो घुडादौन प्रत्यये परे वारस्यो पान्त्येन सहोट भवति । न्य-जान्वरीति, नाति नाजूतः नान्य- रति । नाजूर्यात् । जान्वरीत, नाचूर्तु । अनान्वरीत् , अनाजूः। नान्यरायकार । जान्चरिता। नान्नारियति । अनान्वरीत् । त्या-तात्वरीति, ताति अतात्वारीत् , अतात्वरीत् । मत्-मामवीति, .

·(२१३)
मामोति मामूतः मामवति । मामवीमि, मामोमि मामूप
मामूमः । हो मामूहि । अमामवीत् , अमामोत् । अमामावीत,
अमामवीत् । तूर्ती पूर्वी दूर्वी धूर्वी हिंसायाम् । सोतूर्वीति ।
राल्लुका ।४।१।११० ॥
रस्कारात् परयोः च्छोरनुनासिकादौ क्यो धडादौ च प्रत्यय
परे टुम् भवति । तोतोति तोतूतः तोतूर्वति । अतोतूर्वीत् ।
अतोतोः । एवं तोधूनीति, योर्ति तोधूर्तः तोधूवति । दोदूति,
दोदोर्ति । मूठ-मोमूीति, मोमोति मोमूतः । मोमूति,
मोमोतु । मोमूहि । अमोमूछीत् , अमोमोः । मोमूञ्चिकार ।
अमोमूच्छीत् ।
इति यङ्लुयन्तप्रक्रिया समाप्ता ।

·(२१४) अथ नामधातुप्रक्रिया। . . द्वितीयायाः काम्यः । ३।४ । २२ । •द्वितीयान्ताद् नाम्न इच्छार्थे काम्यः प्रत्ययो वा भवति । इमिच्छतीति इदंकाम्यति । इदकाम्येत् । इदंकाम्यतु । ऐदंका- भ्यत् । इदंकाम्याञ्चकार । इदकाम्य्यात् । इदंकाम्यिता अत्र 'योऽशिति' इति यस्य लुग् न धातोयंजनात् परस्य यस्या- भावात् । इदंकाम्यिष्यति । ऐदंकाम्यिप्यत् । ऐकाम्यीत् । पुत्र- मिच्छति पुत्रकाम्यति । अपुत्रकाम्यत् । पुत्रकाम्या चकार । पुत्र- काम्यिता । अपुत्रकाम्यीत् । स्व. इति स्व काम्यति । दिवमि- च्छति झुकाम्यति । अथुकाम्यीत् । मामिच्छति मत्काम्यति । युग्मानिच्छति युष्मत्काम्यति । रानकाम्यति । धू काम्यति । अधू काम्यीत् । भवत्काम्यति । एककाम्यति । धनसाम्यति । स्वस्तिकाम्यति । हविष्काम्यति । सर्पिप्काम्यति । धनुष्काम्यति 'नामिनस्तयोः प.' इति प । तेनस्काम्यति । श्रेयस्काम्यति रोः काम्ये' इति स । अमाच्ययात् क्यन् च ।३।४। २३ । मकारान्तं नामाश्ययं च पर्जिवा द्वितीयान्ता नाम्न इञ्चार्य क्यन् काम्यश्च वा भात । पुअमिञ्चति इति क्यनि-. .

·- क्यनि । ४।३।२१२॥ क्यनि परे अवर्णस्य ईकारो भवति । पुत्रीयति । पुत्रीयेत् । पुत्रीयतु । अपुत्रीयत् । पुत्रीयाञ्चकार । पुत्रीयिता। पुत्रीयिष्यति। अपुत्रीयिष्यत् । अपुत्रीयीत् । खट्वामिच्छति खट्वीयति । माली- यति । निधीयति 'दीर्घत्रिचन-' इति दीर्घः । पटूयति । दात्रीयति तो रीः' इति रीः। पित्रीयत्ति । मात्रीयति । स्वस्त्रीयति । रायमिच्छति रैयति । गामिच्छति गन्यति, नावमिच्छति नान्यति 'य्यक्ये ' इत्यवावौ । गामिच्छति गार्गीयति आपत्यस्य क्यच्योः' इति यस्य लुम् । रानीयति । अहः इच्छति अहयति । यमिच्छति यद्यति । तद्यति । एतयति । अदस्यति । सर्पिष्यति । क्षुधातः सनशनमिच्छति अशनायति, तृपातः सन्नुदकमिच्छति उदन्यति, गृद्धः सन् धनमिच्छति धनायति एते त्रयः 'क्षुत्तृड्ग- धेऽशनायोदन्यधनायम् ' इति निपात्यन्ते । अन्यत्र अशनीयति, उदकीयति, धनीयति । पमिच्छति वृपात्यति, अधमिच्छति अश्व- स्यति पाश्वाद् मैथुनेस्सोऽन्तः' इति स्सोऽन्तः। वृपस्यावस्यशब्दो मैथुनेच्छापर्यायौ मनुप्यादावपि प्रयुज्यते । लक्ष्मणं सा वृपस्यन्ती, सा तम् अश्वस्यति । मैथुनादन्यत्र वृपीयति, अश्वीयति । तृष्णायां 'अस्तु च लौल्ये' इति अस् सधान्तो भवति । लोलुपः सन् दधि इच्छति दध्यायति, दधिस्यति । एवं मध्वस्यति, · मधुस्यति । मान्ताभ्ययनिषेधात् इदमिच्छति, किमिच्छति, स्वस्तीच्छतीत्यादौ चाक्यमेव। " .

·(२१६)
आधाराधोपमानादाचारे 1३।४।२४।
मान्ताव्ययवनितापमानवाचिनो द्वितीयान्तादाधाराच नाम्न
आचारार्थे क्यन् वा भवति । पुत्रमिवाचरति पुत्रीयति च्छात्रमुपा-
ध्यायः । प्रासादे इवाचरति प्रासादीयति कुट्यां भिक्षुः ।
कर्नुः क्विय् गल्भक्लीयहोडात् तु ठित । ३ । ४ । २५ ।
क रुपमानवाचिनो नाम्न आचाराथें क्विन् वा भवति, स च
गल्भक्लीबहोडात् डिद् भवति, तेनात्मनेपदम् । जिन इवाचरति
निनति । बुधति । अ इवाचरति अति अतः अन्ति । असि
अथ ।
आमि
आम । एत् एताम्
एयु । ए. एतम् एत । एयम् एव एम । अतु अतात्
अताम् अन्तु । अ, अतात् अतम् अत । आनि
आव आम । आत् आताम् आत् । आ. आतम्
आत । आम् आव आम । आ
| इथ ।
आथु आ। आ एवं एम । यात् यास्ताम् यासु 'अत.'
इत्यकारलोप । इता इतारौ इतार । इप्यति इप्यतः इप्यन्ति ।
इप्यत् इप्यताम् इप्यन् । इत् इप्टाम् इषु । 'सर्वेभ्यो लोपः'
इति न्यायाद्, अन्यथा वृद्धौ ऐप्यत् ऐप्यताम् ऐप्यन् । ऐत्
ऐप्टाम् एषु । मालेवाचरति मालाति । मालायात् । मालातु ।
मालाहि । अमालात् । मालाचकार । मालिता। मालिप्यति ।
अमालासीत् । कविरिवाचरति कवयति । कवयेत् । कवयतु ।
अथः
आव
आतु. ओः

·(२१७)
-
मकवयत् । कवयाचकार । कवीयात् । कवयिता । अक्वयिष्यत् ।
मकवयीत् । गल्भते । क्लीयते । होडते । पय इवाचरति
सो वा टक्च ।३।४।२७ ।
सकारान्तात् कर्तरुपमानवाचिनो नाम्न आचारायें क्यड् वा
माति, तद्योगे सो वा लुक् च । पयस्यते, पयायते । यशस्यते,
यशायते । चन्द्रमाम्यते, चन्द्रमायते ।
फ्यह।३।४।२६।
करुपमानवाचिन आचारायें क्यङ् वा भवति । हंस झा-
घरति हंसायते ।
ओजोऽसरसः । ३।४ । २८ ।
आभ्यां कर्तरुपमानाभ्यामाचारायें क्यडू भवति वा, सश्च लुक
च । ओनस्वीपाचरति रोजायते । अप्सरायते ।
७पर्धं भृशादेः स्तोः ।।४।२९ ।
फर्तपमानाद् भृशादनानः च्य] स्यट् वा भाति । यथा-
सम्म स्तोः एम् च। अभूततदाापी । अभृमो भृशो
मति भृशायते । उन्मनायने । अन् वहद् भवति वेहायने ।
करित्येर अभशश करोति । य इति रिम् भूशा भवति ।
रा-लोहितादिभ्यः पिन् । ३।४।३०.
दामन यो लोहितादिन्यच कर्तः च्या पिच
भाति । पपगायत्रे, पायनि । योहिनायवे, है

·"
(२१८)
कर्तुरित्येव अपटपटा पटपटा करोतीत्यत्र न भवति। च्च्यर्ष
इत्येव । लोहितो भवति ।
कष्टकक्षकृच्छ्रसत्रगहनाय पापे क्रमणे ।३।४।३१ ।
एभ्यः पापवृत्तिभ्यः चतुर्थ्यन्तेभ्यःक्रमणेऽयें क्यड् वा भवति ।
कम्प्साय क्रमते कष्टायते । एवं कक्षायते, कृच्छायते, सत्रायते,
गहनायते पापायोत्सहत इत्यर्यः ।
रोमन्थाद् व्याप्यादुचर्वणे । ३ । ४ । ३२ ।
अभ्यवहृतं द्रव्यं रोमन्था, उदीर्य चर्वणमुञ्चर्षणम् । अस्मि-
नये रोमन्थात् कर्मणः क्यड् वा भवति। रोमन्यमुच्चयति रोमन्या-
यते । उच्चर्षण इति किम् , कीटो रोमन्यं वर्तयति।
'फेनोप्मयाप्पधूमादुमने । ३ । ४ । ३३ ।
एभ्यः कर्मभ्य उद्वमनेऽथे क्यङ् वा भाति । फेनमुद्रमति
फेनायते । उप्मायते । बाप्पायते । धूमायते ।
मुखादेरनुभये । ३ । ४ । ३४ ।
मुसादिभ्यः कर्मवाचिभ्योऽनुभोऽर्थे क्यङ् वा भवति ।
मुखमनुभाति सुखायते । दु खायते ।
शब्दादेः कृतौ वा । ३ । ४ । ३५ ।
एभ्यः कर्मभ्यः कृतावर्षे क्यड् का भाति 1 शब्दं करोति
शब्दायते । वैरायते । पक्षे णिन् शब्दयति । वरयति ।
1

·भाण्डाद समाचितौ।
(२१९)
अङ्गाद निरसने णिङ् । ३।४।३८ ।
अङ्गवाचिनः कर्मणो निरसनेऽर्थे णिङ् वा भवति । हस्तं
निरस्यति हस्तयते ।
पुच्छादुत्परिव्यसने । ३ । ४ । ३९ ।
पुच्छात् कर्मण उदसने पर्यसने व्यसने असने चार्थे णिक
वा भवति । पृच्छमुदस्यति पर्यस्यति व्यस्यति उत्युच्यते । परि-
पुच्यते । विपृच्छयते । पुच्च्यते ।
। ४ । ४०।
भाण्डात् कर्मणः समावितायें णि वा भवति । भाण्ड
समाचिनोति सम्भाण्डयते । एवं परिभाण्डयते परिवानाने
चीवरादपि वक्तव्यः' चीवरं परिधत्ते परिचीवरयते । संचीवरयते।
तपसा क्यन् । ३।४ । ३६।
अस्मात् कर्मणः कृतार्थे क्यन् भाति । तपः. करोति
तपस्यति ।
नमोवरिवभित्रको सेवाऽऽर्थे । ३।४।३७ ।
एभ्यः कर्मभ्यो ययामव्यमर्चादिपु क्यन् वा मवति । नमः-
अळं करोति नमस्यति । वरिवस्यति विनयधर्मसूरि सिंहः। चित्रं
करोति चित्रीयते ।
सुनहगशनायोदन्यधनायम् । ४।३।११३ ।

·(२२०) एप्वर्थेषु यथासङ्ख्यमेते क्यनन्ता निपात्यन्ते। अननायति। उदन्यति । धनायति । क्षुधादाविति किम् । अशनीयति, उद- कीयति, धनीयति दानाय ! वृपाश्चाद् मैथुने स्सोऽन्तः । ४ । ३ । ११४ । मैथुनाभ्यामाभ्यां क्यनि स्सोऽन्तो भवति । वृपस्वति । अश्वस्यति । अस् च लौल्ये । ४।३।११५ । लौल्ये गम्ये क्यनि परे नाम्नोऽस सश्चान्तो भवति । लवण- स्यति उष्ट्रः । णिज् बहुलं नाम्नः कृगादिपु । ३ । ४ । ४२ । कृगादीनां धातूनामर्थे नाम्नो णिज् बहुलं भवति । मुण्डं करोति मुण्टयति । पटुमाचष्टे पटयति । कृतं गृह्णाति कृतयति । वस्त्रं समाच्छादयति संवस्त्रयति । लवणं करोति लवणयति व्यन्जनम् । मिधं करोति मिश्रयति धान्यम् । बताद् भुजितनिवृत्योश्च । ३।४।४३ । शास्त्रविहितो नियमो व्रतम् । व्रतशब्दाद् मुन्यर्थे तन्निवृत्त्यर्ये च वर्तमानात् कृगादीनामयें गिन् बहुलं भवति । पयसो व्रतं करोति पयो व्रतयति पय एवाद्य मया भोक्तव्यं नान्यदिति व्रतं करोतीत्यर्थः । सावद्यान्नस्य व्रतं करोति सावद्यान्नं व्रतयति सावद्यान्नं मया न भोकल्यमित्यर्थः ।

·(२२१) सत्यार्थवेदस्याः । ३।४।४४ । एषां णिच्सनियोगे आकारो भवति । सत्यमाचष्टे करोति वा सत्यापयति । अर्यापयति । वेदापयति । श्वेताश्चाश्वतरगालोडिताहरकस्याश्वतरेतकल।३।४।४५॥ एपां णिच्पनियोगे वथासङ्ख्यमश्वादिशब्दस्य लुगू भाति । श्वेताश्चमाचष्टे क्रोति वा घेतयति । एवम् अधयति । गालोटयति । आहरयति । 'प्रियादिशब्दानां णौ प्रादय आदेशा वस्तन्याः' प्रियमाचष्टे प्रापयति, अपिप्रपत् । स्थिरमाचष्टे स्थापयति, अति- छपत् । स्फिरमाचष्टे स्फापयति, अपिस्फात् नकावराणामिति निषेधाद् न समानलोपित्वम् । ऊँ वरयति । गुरु गरयति, अन- गरतः। बहुल वहयति, अअवहत् । तृपं उपयति, अतत्रपत् । दीर्य- माचष्टे द्रावपति, अदद्रयत् । वृद्धं वर्षयत्ति, अववर्षत् । पृन्दारक वृन्दयति, अवन्दत् । वाढमाचष्टे साधयति, अससावत् । अन्ति नेदयति, अनिनेदत् । वृद्धं ज्ययति, अनिन्यत् । प्रशस्यं श्रपति अशिश्नत्-एकस्वरत्वान्न लुगिति न समानलोपित्वम् । एवम् अल्पं कनयति, अल्पयति । युवानमाचष्टे कनयति, अचीकनत् वा यक्पति, अययवत् । पृथं प्रययति, अपप्रयत् । मुटुं मृदयति, अमनदत् । शं भ्रशयति, अवनशत् । शं कशयति, अचाशत् । दृदं हयति, अद्रदत् । परिचूदं परित्रायति, अपपरिनतत् । बहुँ भूपयति, अभुयत् । स्यूलं स्थवयति, अतस्थवत् । दूरं दवयति, अददवत् । , A ·(२२) द्गास्वं हसयति, अमहसत् । क्षिप्रं क्षेपयति, अनिक्षेपत् । शुद्र क्षोदयति, अचुलोदत् । पढें पट्यति 'नामिनोऽकलिहलेः । इति कलिहलिवर्जनात् पूर्व वृद्धौ पश्चाद् औकारलोपेनासमानलोपित्वात् अपीपटत् । अढिमाचष्टे उदयति, औजिदत् । शूनीमाचष्टे पुंवदा- वाद् नैकस्चराणाम् ' इति अन्त्यस्वरादिलोपनिषेधाच श्वानयति कलिहलिपन्नाद् नानोऽपि गौ परे वृद्धिः ज्ञापितेति वृद्धिः विद्वांस विद्वयति, अविविद्वत् । उदञ्चमाचष्टे 'उदच् उदीच्' इत्यत्र णेवर्ननात् उदयति । प्रत्यञ्च प्रत्ययति । श्रियं भाययति । गां गवयति । रायं राययति । नावं नावयति, अनूनवत् । स्वः स्वयति अन्ययानामन्त्यस्वरादेर्लोपः । स्त्रग्विणं खनयति, श्रीमन्तं श्राययति, धीमन्तं धाययति णों मत्वीययोः विन्मतोर्छन् । प्रयस्विनी पययति । त्वामाचष्टे त्वदयति । युवां युष्मान् वाऽऽचष्टे युप्मयति । सध्याचं सध्ययति, अससभ्यत् । देवय, देवयंयति, अदिदेवद्यत् । अदाचं अद्ययति, अद्यत् । अमुमुयश्चमाचष्टे अगमुययति, आमुमुययत् । सध्यंचादौ निमित्तापाये नैमित्ति- कस्याप्यभावः । न चिन्त्यते, अन्यथा सहयति वा सधाययति देवद्राययति, अमुमुआययति इत्यादयो भवेयुः । इति नामधातुप्रक्रिया समाप्ता ।

·(२२३) अथ कण्ड्वादिप्रक्रिया। , धातोः कण्ड्वादेर्यक् । ३ । ४१ ८. एभ्यो धातुभ्यः स्वाय या प्रत्ययो भवति । कण्डूगू गान- विवर्षणे । कण्डूयति, कण्डूयते । महीड् पूजायाम् महीयते । मन्तु अपराधे रोपे च मन्तूयति । वल्गु पूजामाधुर्ययोः वल्गूयति । असू असूम् उपतापे च असूयति, असूयते । लेट् लोट् धौत्ये दीप्तौ । लेट्यति । लोट्यति । इरस इरन् इरम् ईार्याः इर- स्यति, इरज्यति, ईर्यति, ईर्यते । उपस् प्रभातीभावे, उपस्थति, वेद् धौत्य स्वप्ने च वेद्यति । मेधा आशुग्रहणे, मेधायति । कृपुस् क्षेपे कुपुभ्यति । मगध परिवेष्टने मगध्यति । नीच दास्ये नीच्यति । तन्तस् पम्पत् दु खे तन्तत्यति, पम्पस्यति । सुख दुख तनि- यायाम सुख्यति, दु.ख्यति । सार् पूनायाम् सपर्यति । अरर आराकर्मणि अर्यति । भिपन् चिकित्सायाम् मिपन्यति । भिष्णन् पसेवायाम् भिष्णन्यति । इषुध् शरधारणे इयुध्यति । चरण वरण् गतौ चरण्यति, वरण्यति । चुरण चौये चुर- ण्यति । तुरण त्वरायाम् तुरण्यति । मुरण धारणे पोपणे च मुर- ण्यति । गद्द्वारस्खलने गद्दयति । एला केला खेला विलासे । एलर- यति, केलायति, खेलायति । लेखा लेख्यति। लिट् अल्पकुत्सनयोः लिदयति लानीवने लाट्यति । हणीइ लज्जानोपयो: हणीयते रेखा ·(२२४) श्लाघासादनयोः रेख्यति । द्रवस् परिताप-परिचरणयोः द्रवस्यति । तिरस अन्तधौं तिरस्यति । अगद् नीरोगत्वे अगद्यति । उरस् बलार्थे उरस्यति । तरण गतौ तरण्यति । पयत् प्रसृतौ पयस्यति । सम्भूयस् प्रभूतभावे सम्भूयस्यति । अम्बर सम्भर संभरणे अम्बयंति, सम्भर्यति । आकृतिगणोऽयम् । इति कण्वादिगणः समाप्तः । अथ प्रत्ययमाला । POORanPor- कण्डूयितुमिच्छतीति सनि — सन्यड इति एकस्वरस्या- द्यवयवस्य द्वित्वे प्राप्ते कण्ड्वादेस्तृतीयः । ४।१।९। कण्डवादेर्द्धित्वभान एकस्वरोंऽशः तृतीय एवं द्विर्भवति । कण्डूयियिपति । असूयियिपति । नाम्नो द्वितीयाद् यथेष्टम् । ४।१।७। स्वरादे मधातोत्लिभामो द्वितीयादारभ्यैकस्यगेऽशो यथेष्ट द्विभ- वृति । अश्वमिच्छति अश्वीयति । अश्वीयितुमिच्छति अशिश्वी- विपति, अश्वीयियिपति, अश्वीयिषिषति । अन्यस्य ।४।१।८।

·.. “(२२५) व्यञ्जनादेन मधातोत्विमान एकस्वरोंऽशो यथेष्टं प्रथमाद द्विर्नवति पुरमिच्छति पुत्रीयति, पुत्रीयितुमिच्छति पुपुत्रीयिपति, पुतित्रीयिपति । पुत्रीयियिपति । पुत्रीयिपिपति । यिः सन् वयः । ४ । १ । ११ । द्वित्वभान ईर्ष्याः सन् यिश्च वा द्विर्भवति । इप्यियिपति। इंयिपिपति । प्रियमाचष्टे प्रापयति, प्रापयितुमिच्छति पिनापधि- पनि, प्रापिपयिपति, प्रापयियिपति, प्रापयिपिपति । पुनः पुनः भवन्तमिन्तं प्रयुयुक्षते अर्थात् पुनः पुनः बुभूपन्तं प्रयुयुक्षते इत्यत्र यइ सन् णिग् सन् इति प्रत्ययचतुष्टयान्तस्य वोभूयिषयिषति द्वित्वे कृते पुनः द्वित्वं न भवतीत्येकमेव रूपम् । पून. पुनः भवन्तं प्रयुयुक्षते इति यग्रिसन्नन्तस्य वोभूययिपति । इति तिवाद्यन्तप्रत्ययमाला समाप्ता ।

·(२२६) अथ पदविभागप्रकिया। । , पराणि कानानशौ चात्मनेपदम् । ३ । ३ । २० । सर्वविभक्त नां पराणि नव नव वचनानि कानानशौ चात्मने- पदानि भवन्ति । ते, आते, अन्ते । से, आथे, ध्वे । ए, वहे, महे इत्यादयः । इङितः कर्तरि ! ३ । ३ । २२ । इदितो डितश्च धातोः कर्तर्यात्मनेपदं भवति । एधते । एच. मानः । शेते । शयानः । क्रियाव्यतिहारेऽगतिहिंसाशब्दार्थहसोहबश्वान- न्योन्यार्थे । ३।३।२३। अन्यस्य कर्तुमिच्याविषयीभूतायाः क्रियाया अन्येन करणं क्रियाव्यतिहारः । तदर्याद् गतिहिंसाशब्दार्थहसवनिताद् हृबहिभ्यां च कर्नर्यात्मनेपदं भवति, न तु अन्योन्येतरेतरपरस्परशब्दयोगे। क्रियाव्यतिहारब व्यतिना द्योत्यते इति व्यती प्रयोक्तव्यौ । व्यतिलुनते । व्यतिहरन्ते । व्यतिवहन्ते । गत्यादिवर्ननं किम् ? व्यतिसर्पन्ति, व्यतिहिंसति, व्यतिजल्पन्ति । अनन्योन्यार्थ इति किम् !-परस्परं व्यतिलुनन्ति ।

·(२२७) . . निविशः ।।३।३.१ २४ । निपूर्वाद् विशेरात्मनेपदं भवति । निविशते । उपसदस्योहो वा । ३१३॥ २५ ॥ उपसर्गपूर्वाभ्यामाभ्यां कर्तर्यात्मनेपदं वा भवति। विपर्यस्यति, विपर्यस्यते । समूहति, समूहते । उत्स्वराद युजेरयासत्पात्रे । ३।३।२६ । उत्पूर्वात् स्वरान्तोपतर्गपूर्वाञ्च गुजेः कर्तर्यात्मनेपदं भवति, न चेद् यज्ञे यत् पानं तद्विषयो युध्यात्वर्थः । उद्युक्ते । उपयु- ङ्क्ते । उत्स्वरादिति किम् ? संयुनक्ति । अयलतत्पात्र इति किम् । द्वन्द्वं यज्ञपात्राणि प्रयुनक्ति । परिव्यवात् क्रियः । ३ १३१२७ । एभ्यः क्रियः कर्तर्यात्मनेपदं भवति । परिक्रीणीते । विक्री- गीते । अवक्रीगीते | उपसर्गादित्येव उपरि क्रीणाति । परावेजें: । ३1३१२८॥ आभ्यां परात् जयतेः कर्तर्यात्मनेपदं भवति । परामयते । विजयते । उपमर्गादित्येव बहुवि जयति वनम् । समः णोः ॥ ३ ॥ ३ ॥ २९॥ सम्पूर्वात् गौतेः कर्तर्यात्मनपर भरति । सत्गुते शसम् । समिति किम् ? क्ष्णौति । उपसर्गादित्येव आयतं णौति । । +

·(२२८)
अपस्किरः । ३ । ३ । ३० ।
अपात् किरतेः सत्सद्कात् कर्तर्यात्मनेपदं भवति ।
अपाश्चतुप्पात्पक्षिशुनि हृष्टान्नाश्रयार्थे । ४।४ । ९५ ।
अपपूर्वात् किरते: चतुष्पदि पक्षिणि शुनि च कर्तरि
यथासइयं हटे अन्नार्थिनि आश्रयार्थिनि चायें स्सहादिर्भवति
अपस्विरते गौ हृष्ट , कुक्कुटो अन्नार्थी, श्वा आश्रयार्थी च ।
वो विकिरो वा । ४ । ४ । १६ ।
पक्षिणि वाच्ये विपूर्वात् किरतः स्सडादिर्वा भवति। विष्किरः,
विकिरो वा।
मात् तुम्पतेर्गवि । ४ । ४ । ९७ ।
प्रपूर्वात तुम्पतेः गवि कर्तरि स्सडादिर्भवति । प्रस्तुम्पति गौः।
ज्दश्वरः साप्यात् । ३।३।३१ ।
उत्पूर्वात साप्यात् चरतेः कर्तर्यात्मनेपदं भवति । मार्गम् ।
उचरते माप्यादिति किम् ? धूम उच्चरति ।
सपस्तृतीयया । ३ । ३ । ३२ ।
तृतीयान्तेन योगे सति सम्पूर्वाञ्चरतेः कर्तर्यात्मनेपदं भवति ।
अधेन संचरते ।
--
क्रोटोऽकूजने । ३ । ३ । ३३ ।
कूननमव्यक्तशब्दः, ततोऽन्यार्थात् संपूर्वात् क्रीडतेः कर्तर्या-
त्मनेपदं भवति । संक्रीडते । समित्येव क्रीडति । अकूमन इति
किम संकीडन्ति शक्टानि ।
7

·(२२९) अन्वाइपरेः । ३१३ । ३४॥ एभ्यः कीडतः कर्तर्यात्मनेपदं भवति । अनुकीरते । भानीढने । परिकी डने । अप उपलम्भने । ३।३।३॥ उपन्लम्भनं प्रकाशनं शपयो वा । तदर्थात् शपः कर्नर्यात्मनेपद मवति । मैत्राय शाने शपयपूर्व स्वाभिप्राय मैत्रं ज्ञापयतीत्यर्थः। उपलम्पने इति किम् ? मैत्रं शनि । आशिपि नायः । ३।३।२६। आशिष्यर नापधातोः पर्यात्मनेपदं भवति, नान्यर। सर्पिः नायते सर्पिमें भूयादित्याशास्तं । आशिरोऽन्यत्र नापति ईष्टे इत्ययः, यावते, उपतापयति वा । भुननोऽत्राणे । ३।३ । ३७ ॥ अपादनार्या मुनस्तेः कर्तयांत्मनेपदं भवति । ओदनं मुक्ने । मुनन इति किम ! ओष्ठौ निर्मुनति । अवाण इति किम् ? महीं मुनक्ति। हगो गतवारछील्ये । ३॥ ३ ॥ ३८॥ 'गत सादृश्यं, ताछील्यं तस्वमायना सदृशस्वभाव इत्याः, हर वर्तमाना हगः कपात्मनेपदं भाति । पैतृमम् अधा मर हान् पिनुरागतं सादृश्य शोपन्तीत्यर्पः। मन गारोप्नुहाल्ने। .

·(२२०)
गतं इति किम् पितुः हरति जोरगतीत्यर्थः । ताच्छील्यादिति किम्
नटो राममनुहरति । कृष्णमनुहरति ।
गूजाऽऽचार्यकभृत्युत्क्षेत्रज्ञानविगणनव्यये नियः । ३।३१३९।
पूनादिषु गम्यमानेषु नयतेः कर्तर्यात्मनेपदं भवति । नयते
विद्वान् स्याद्वादे । माणवकमुपनयते । कर्मफरान उपनयते । शिशु-
मुदानयते नयते तत्त्वाथें। कारं विनयन्ते मद्राः । शतं विनयते ।
एग्विति किम् अजां नयति ।
कर्तृस्थामूर्ताऽऽध्यात् । ३ । ३ । ४० ।
कर्तृस्थममूर्तमाप्यं कर्म यस्य तस्माद् नयतेः कर्तर्यात्मनेपदं
भवति । श्रम विनयने । कर्तृस्थेति किम् ? शैवो वैष्णवस्य मन्यु
विनयति । अमूर्तेति किम् ? श्लेष्माणं विनयति । आप्य इति
किम् ? बुद्ध्या विनयति।
शः शिति । ३।३।४१ ।
शिद्विषयाच्छदेः कर्तर्यात्मनेपदं भवति । शीयते । शितीति
किम् ? शेत्स्यति।
म्रियतेरद्यतन्याशिपि च । ३ । ३ । ४२ ।
अद्यतनीविषयादाशीविषयाछिद्विपयाच नियतेः कर्तर्यात्म
नेपदं भवति । अमृत अमृषाताम् अमृपत । मृपीट । म्रियते।
नियेत । म्रियताम् । अनियत । अन्यत्र ममार ।

·(२३१॥ क्यदपी नवा । ३ । ३ | ४३ । क्यड्यन्तात् कर्नयात्मनेपदं वा भाति । लोहितायति, लोहि- तायते । निद्रायति, निद्रायते । युद्भचोग्यतन्याम् । ३ । ३ । १४ । युतादिभ्योऽधान्या कनर्यात्मनेपदं वा भाति । त्र्ययुनत् , व्यद्योतिष्ट । अरुवत् , अरोचिष्ट । अबुटत् , अपोटिष्ट । अल्टत् , अरोटिट। अलुटत् , अलोटिष्ट। अश्चितत् , अचेतिष्ट । अमिदत् , अमेदिष्ट । अश्विदत् , अश्मंदिष्ट । अस्विदत्, अस्वैदिष्ट । अशुभत्, अशोभिष्ट । अशुभत् , अक्षोभिष्ट । अनभत्, अनभिष्ट । अतुभन्, अतुम्भिष्ट । अस्त्रमन, अनम्भिष्ट । अध्वसत्, अध्वंसिष्ट । अभ्रंशत् , अभ्रंशिष्ट । अवृतन, अव. तिष्ट । अस्यदत्, अस्यन्दिष्ट । अवृधत्, अवर्धिष्ट । अशृवत्, अशर्धिष्ट । अलपत्, अल्पिष्ट । वृद्भयः स्यसनोः।३।३।४५ वृतादेः पञ्चतः स्यादौ प्रत्यये सनि च विषये कर्तर्यात्मनेपदं वा भवति । वर्त्यति, वर्तिप्यते । स्यन्त्यति, स्यन्दिप्यते, स्यन्त्स्यते। वयति, वर्षियते । शर्त्यति, शर्षिष्यते । करगम्यति, कत्तिप्यते। कृपा वस्तन्याम् । ३।३} ४६ ।

·(२३२)
स्तनीविषये कृपेः कर्तर्यात्मनेपदं वा भवति । कल्प्ताप्ति,
कल्पितासे ।
क्रमोऽनुपसर्गात् । ३ । ३ । ४७ !
अविद्यमानोपसर्गात् क्रमे कर्तर्यात्मनेपदं वा भवति । क्रमते,
कामति । उपसर्गात्तु संक्रामति ।
वृत्तिसर्गतायने । ३।३ । ४८ ॥
वृत्तिरप्रतिबन्ध., सर्ग
उत्साह,
तायनं स्फीतता । एतदर्थात्
क्रमः कर्तर्यात्मनेपदं भवति । क्रमतेऽस्य बुद्धि शास्त्रे अप्रतिहता
सती शास्त्रमवगाहत इत्यर्थः । सूत्राय क्रमते उत्सहत इत्यर्थः ।
क्रमन्तेऽस्मिन् योगा वर्धन्त इत्यर्थ ।
परोपात् । ३ । ३ । ४९ ।
आभ्यामेव परात् वृत्त्याद्यर्यात् क्रमे कर्तर्यात्मनेपदं भवति
परनमते । उपक्रमते । अन्यत्र तु अनुक्रामति । वृत्त्यादावित्येव
पराकामति ।
वेः स्वार्थे । ३ । ३ । ५० ।
स्वार्थ . पादविक्षेपस्तदर्थात् विपूर्वात् क्रमेः कर्तर्यात्मनेपदं
मवति । साधु विक्रमते गन । स्वार्थ इति किम् ? गनेन विकामति ।
मोपादारम्भे । ३।३।५१ ।
आरम्भार्थात् प्रपूर्वात् क्रमः कर्तर्यात्मनेपदं भवति । भोक्तुं
प्रक्रमते । उपक्रमते । आरम्भ इत्येव प्रक्रामति गच्छत्तीत्यर्थः ।
।

·(२३३) -- - आओ ज्योतिरुद्गमे । ३।३।५२ । चन्द्रायुगमार्यादापुर्वात् क्रमः कर्तर्यात्मनेपदं भवति। आन- मते चन्द्रः सूर्यो वा । न्योतिरुद्दम इति किम् ? आक्रामति कृतपं बटुः । दागोऽस्वास्यप्रसारविकाशे । ३ । ३ १५३ । स्वास्यप्रसारविकाशादन्यत्रार्थे वर्तमानाद् दागः कर्तर्यात्मने- पदं भाति । आइत्ते विद्याम् । स्वास्यप्रसारविकाशवर्नन किम् । उष्ट्रो मुखं व्याददाति । कूलं व्याददाति । नु-मच्छः । ३१३१५४ । आइपुर्वाभ्यामाभ्यां कर्तर्यात्मनेपदं भवति । आनुते शृगाल.। आयच्छते गुरुन् । गः क्षान्तौ । ३।३।५५ । काठहरणार्यादाडपूर्वाद् गमेः कतर्यात्मनेपदं भवति । आग- मयते गुरुम्-कंचित् कालं प्रतीक्षते । क्षान्ताविति किम् । विद्या- मागमयति । हा स्पर्धे । ३ । ३ । ५६ । आङ्पुर्वाद् इयतेः स्पर्धे गम्ये कर्नर्यात्मनेपदं भवति । मो. महमाहुपते संनिवेः । ३ । ३१५ ।

·+ (२३४) एभ्यो यतेः वर्तर्यात्मनेपदं भवति । सहुयते । निहुयते । विदुयते। उपात । ३ । ३ । ५८ । आद् यतेः कर्तर्यात्मनेपदं भवति । उपहुयते । यमः ससीकारे । ३ । ३१ ५९ । उपपूर्वाद् यमे स्वीकारे कर्तर्यात्मनेपदं भवति । उपयच्छते , कन्याम् । उपायंस्त महास्त्राणि। विनिर्देशात् शादझान उपयच्छति। देवार्चामैत्रीसंगमपथिकर्त कमन्त्रकरणे स्थः । ३ । ३ । ६० । एषु वर्तमानादुपपूर्वात् तिष्ठते कर्नर्यात्मनेपदं भवति । जिनेन्द्रमुपतिष्ठते । पथिको रथिकान् उपतिष्ठते । यमुना गङ्गामुप- तिष्ठो, । वाराणस्यामुपतिष्ठते पन्था.। ऐन्धा ऋचा गार्हपत्यं नाम कुण्डमुपतिष्ठते । 'उपालिप्सायां वा वाच्यम् । दातृकुलमुप- तिष्ठने उअतिष्ठति वा भिक्षुकः । उदोऽन्हे । ३ । ३ । ६२ । ईहा चेष्टा, अनूा या चेष्टा तदर्थात् उत्पूर्वात् तिष्ठते: मनर्यात्मनेपदं भवति । मोक्षे उत्तिष्ठते । अनूइँह इति किम् ? आसनादुत्तिष्ठति । 'संविप्रावेभ्योऽपि वाच्यम्' संतिष्ठते, वितिष्ठते, प्रतिष्ठते, अवतिष्ठते । शीप्सा-स्येये।३।३।६४॥

·(१२३५),
..
जीप्सा आत्मप्रकाशनम्, स्थेयः सभ्यः । ज्ञीप्सायां स्थेथे
च विपये स्याधातोः कर्तर्यात्मनेपदं भवति । तिष्ठते कन्या. च्छा
धेभ्यः । त्वयि तिष्ठते विवादः ।
प्रतिज्ञायाम् ! ३ १३१६५।
एतदर्थे स्थाघातोः कर्तर्यात्मनेपदं भवति । नित्य शब्दमा-
तिष्ठन्ते वैयाकरणाः।
समो गिरः | ३ | ३ । ६६ ।
सम्पूर्वाद् गिरतेः कर्तर्यात्मनेपदं भवति, प्रतिज्ञायाम् । स्याद्वाद
संगिरन्ते जैनाः । 'अवादपि वक्तव्यम्' अवगिरते ।
निसचे ज्ञः ।३।३।६८ ।
निहवोऽपलापः, तवृत्त धातोः कर्तर्यात्मनेपदं भवति । शत.
मपनानीते ।
संमतेरस्मृतौ । ३।३।६९ ॥
स्मृतेरन्यार्यात् संप्रतिभ्यां परात् ज्ञाधातोः कर्तर्यात्मनेपदं
भवति । अनेकान्तं संमानीते, प्रतिमानीते । स्मृतौ तु माता,
संनानाति ।
अननोः सनः । ३।३।७० ।
सन्नन्ताद ज्ञाधातोः कर्तर्यात्मनेपदं भवति, न तु अनुपूर्वात् ।।
धर्म मिजासते । अननोरिति किम् ? धर्ममनुनिज्ञासति ।
वोऽनाइ-पतेः । ३।३१७१।
:
-

·सन्नन्तात् शृणोतेः कर्तर्यात्मनेपदं भवति, न तु आपति- पूर्वात् । गुरुं शुश्रूषते । अनामतेरिति किम् ! आशुनपति । प्रतिशुपति । स्मृदृशः।३।३।७२ । आभ्यां सन्नन्ताभ्यां कर्तर्यात्मनेपदं भवति । सुस्मूर्पते । दिदृक्षते । शको जिज्ञासायाम् । ३ । ३ । ७३ । जिज्ञासायो वर्तमानात् सन्नन्तात् शके कर्तर्यात्मनेपदं भवति। विद्यां शिक्षते । जिज्ञासायामिति किम् ? शिक्षति । प्राग्वत् । ३ । ३ । ७४ । सन्प्रत्ययात् पूर्वो यो धातुस्तस्मादिव सन्नन्तात् कर्तर्यात्मने- पदं भवति । शिशयिपते । अश्वेन संचिचरिपते । आमः कृगः ।३।३ । ७५ । : आमः परादनुप्रयुक्तात् कृग आम एव प्राग् यो धातुस्त- स्मादिव कर्तर्यात्मनेपदं भवति । स्याञ्च न स्यादिति विधिनिषेधौ । ईहाचक्रे । विभराधके, विभराचकार । कृग इति किम् ! ईक्षामास, ईशाम्बभूव । गंधनावक्षेपसेवासाहसपतियत्नमकथनोपयोगे। ३११७६। एतदर्थात् करोतेः कर्तर्यात्मनेपदं भवति । गन्धनं द्रोहण 'परदोपोद्घाटनमुत्कुरुते । अवक्षेपः कुत्सनम्-दुर्वृत्तानवकुरुते ।

·. (२३७) सेवा महामात्रानुपकुरुते । साहसमविचार्य प्रवृत्तिः परदारान् प्रकृ. रुते । प्रतियत्नः गुणान्तराधानमेधोदकमुपस्कुरुते । प्रायनम् परा- पवादान् प्रकुरते । उपयोगो धर्मादिषु विनियोगः शतं प्रकुरुते ।। अयः प्रसहने । ३।३।७७ । प्रसहने वर्तमानादधेः परात् कृगः कर्तर्यात्मनेपदं भवति । प्रतहनं परेणाभिभवः, परस्य पराजयो वा। तं हा अविचके। प्रसहनं किम् ? तमधिकरोति । दीप्तिज्ञानयत्नविमत्युपसंभाषणोपमन्त्रणे बदः । ३।३१७८ एषु गम्यमानेषु वदते. कर्तर्यात्मनेपदं भवति । दीप्तिर्भासन विद्वान् वदते स्याद्वादे । ज्ञाने धीमान् तत्त्वार्ये बढ़ते । यत्ने तपत्ति चदते । नानामतिः विमति धर्मे विवदन्ते । उपसंभाषणमुपसान्त्वनं कर्मकरानुपवते । उपमन्त्रणं रहस्युपच्छन्दन कुलभार्यामुपवदते । व्यक्तवाचा सोक्तौ । ३ । ३ । ७९ । व्यक्तवाचो रूड्या मनुप्यादयः तेषां सम्भूयोचारणार्थाई वदतः कर्तर्यात्मनेदं भवति ।सम्प्रवदन्ते ग्राम्याः ।व्यक्तवाचामिति किम् । शुकाः संप्रवदन्ति । 'विवादे का वाच्यम्' विप्रवदन्ते, विप्र- वदन्ति वा मौर्तिकाः। अनोः कर्मण्यसति । ३1३1८१ व्यक्तवाचामयें वर्तमानादनुपूर्वाद् वदतः कर्मण्याप्तति कर्ता- त्मनेपदं भवति । अनुबदते । कर्मण्यसतीति किम् ! उक्तमनुवदति ·(२३८) ज्ञः।३।३।८२। जानानेः कर्मण्यसति कर्नर्यात्मनेपदं भवति । सपिपो जानी। फर्मग्यसतीत्येव तैलं सर्पिपो जानाति । उपात् स्थः । ३।३।८३। पपूर्यात् तिहतेः कर्मण्यसति कर्यात्मनेपदं भवति । योगे योगे उपतिष्ठते । कर्मणि तु रानानमुपतिष्ठति । समो गमृच्छिमच्छिथुवित्स्वरवर्तिदृशः। ३ । ३ १.८४ । सम्पूभ्य एभ्यः कर्मण्यसति कर्तर्यात्मनेपदं भवति । संग- च्छते । समृच्छते । सम्पृच्छते । संशृगुते । मंविते । संस्वरते । समियते । सन्पश्यते । कर्मणि सति तु मै संगच्छति । वैः कृगः शन्दे चानाशे । ३।३।८५ । अनाशार्याद विपूर्वाद् कृगः कर्तर्यात्मनेपदं भवति, कर्मण्यसति मन्दे च कर्मणि । विकुर्वते सैन्धवाः । कोटा स्वरान् विकुरुते । शन्दे चेति किम् मृदं विकरोति । अनाश इति किम् ! अध्याय . विकरोति। 4 आडो यमहन: स्वेङ्गे च । ३।३।८६ । आक्षराम्यां यम्हन्भ्यां कर्मण्यसति स्केच कर्मणि कर्नेर्यात्मनेपदं भाति । आयच्छते, आहते । भायने आहते का पादम् । स्वेऽ) चेति पिम् । आयच्छति रन्नुम् ।

·(२३९) युदस्त।३।३।८७॥ आभ्यां तपः कर्मण्यसति स्ने च कर्मणि वनर्यात्मनेपद मवति । वितपते, उत्तपते सूर्य । दितरते, उत्तपते पाणिन् । भलम्भे गृधि-यः । ३1३1८९ । आम्यां जिगन्ताम्यां प्रलम्भने वर्तमानाम्या कर्तर्यात्मनेपद भवति । बटुं गयो वञ्चयते का प्रलम्भ इति किम् ? श्वानं गयति। लीछिनोर्चाभिभये चाचाकर्तर्यपि । ३।३।१०। अभिभव-प्रलम्भनार्थाभ्यामाभ्यां कर्तर्यात्मनेपदं भवति । आ- कारश्चानयोरफर्तर्यपि भवति । रनोहाणेन आलापयते । श्येनः पनिकामपटापयते । कान्त्वामुछापयते । स्मिः प्रयोक्तः स्वार्थे । ३ । ३ १९१ । प्रयोक्तृतो यः स्वार्थः स्मया, ताद् णिगन्तात् मि कर्तर्यात्मनेपदं भवति, आच्चाकर्तर्यपि । जटिलो विस्मापयते । प्रयोक्तुः स्वार्य इति किम् ? रूपेण विस्माययति । विभेतेीप च । ३ । ३ १९२ प्रयोक्तुः यः स्वार्थातदान जिगन्ताद् विमतेः कर्तर्यात्मनेपद भवति, आचाकर्तर्यपि, पक्षे मीपादेशः । मुण्टो भीपयते, भापयते । स्वार्य इत्येव कुञ्चिाया भाययति । मिथ्याकगोऽभ्यासे । ३३३९३ ।

·. (२४०) मिथ्यायुक्ताद् णिगन्तात् कृगः क्रियाभ्यासे कर्तर्यात्मनेपदं भवति । पदं मिथ्या कारयते । मिथ्येति किम् ? पदं साधु कारयति । अभ्यास इत्येव सकृत् पदं मिथ्या कारयति । परिमुहायमायसपाटधेघदवसदमादरुचनृतः फलवति । ३ । ३।९४ । एभ्यो णिगन्तेभ्यः फलवति कर्तर्यात्मनेपदं भवति । परिमो- हूयते चैत्रम् । आयामयते सर्पम् । आयासयते जिनदत्तम् । पाय- यते शिशुम् । धापयते वटुम्।वादयते शिशुम् । वासयते पान्थम् । दमयते अश्वम् । आदयते चैत्रेण । रोचयते मैत्रम् । नर्तयते नटम्। ईगितः । ३ । ३ । ९५ । ईदितो गितश्च धातो. फलवति कर्तर्यात्मनेपदं भवति । यनते। कुरुते । फलवतीत्येव यजति पराय । पचन्ति देवदत्ताय । ज्ञोऽनुपसर्गात् । ३ । ३ । ९६ ॥ ज्ञाधातोः फलवति कर्तर्यात्मनेपदं भवति, न तूपसर्गपूर्वात् । गां जानीते । फलवतीत्येव परस्य गां नानीते । वदोऽपात् । ३ । ३ । ९७। अपपूर्वाद् वदधातोः फलवति कर्तर्यात्मनेपदं भवति । एका- न्तमपबदते । फलवतीत्येव स्वभावात् परमपवदति । समुदाडो यमेरग्रन्ये ! ३ । ३ । ९८ ।

·एभ्यः पराद् यमः अनन्यविषये फलवति कर्तर्यात्मनेपदं भवति । संयच्छते नीहीन् । उद्यच्छते भारम् । आयञ्चते वस्त्रम्। अनन्य इति किम् ? चिकित्सामुद्यच्छति । फलवतीत्येव संयच्छति। पदान्तरगम्ये वा ।३।३१ ९९ । प्रकान्तसूत्रपश्चके यदात्मनेपदमुक्तं तत्र फलवकर्तृत्वं यदि पदान्तरण बोभ्यते तदाऽऽन्मनेपदं वा भवति । स्वं शत्रं परिमो- हयनि, परिमोहयते वा। स्वं यज्ञयनति, यनते वा ।स्वंगां नानाति, मानीते वा। स्वं शत्रुमपददति, अपबदते वा । स्वान् श्रीहीन संयच्छति, संयच्छते का। इत्यात्मनेपदप्रक्रिया। थथ परस्मैपदमक्रिया। शेपा परस्मै । ३ ३ ३ । १००१ • एभ्यो धातुम्यो येन विशेषेणात्मनेपदमुक्तं ततोऽन्यस्माद धानोः कर्तरि परस्मैपदं भवति । भवति । पिवति । धयति । अत्ति। जुहोति । दीव्यति । तुदति । सुनोति । रुणद्धि । चोरयति । परानोः कृगः । ३।३।१०११ परानुपूर्वात् कृगः कर्तरि परस्मैपदं भवति । पराकरोति । अनुकरोति । 16

·(२४२)
प्रत्यभ्यतेः क्षिपः । ३।३।१०२ ।
एभ्यः परात् क्षिपेः कर्तरि परस्मैपदं भवति । प्रतिक्षिपति ।
अभिक्षिपति । अतिक्षिपति वटुम् ।
माद्वहः । ३।३।१०३।
अस्मात् कर्तरि परस्मैपदं भवति । प्रवहति ।
परेस॒पश्च । ३।३।१०।
परिपूर्वात् मृपे. वहेश्च कर्तरि परस्मैपदं भवति । परिमृष्यति।
परिवहति ।
व्यापरे रमः । ३।३।१०५ ।
एभ्यो रमते कर्तरि परस्मैपदं भवति । विरमति । आरमति।
परिरमति । ' उपाद् वा वक्तव्यम् ' उपरमते, उपरमति भार्याम् ।
अणिगि प्राणिकर्तृकानाप्याण्णिगः । ३।३।१०७ ॥
अणिगवस्थायां य प्राणिकर्तृकोऽकर्मक्श्च धातुः तस्माद्
णिगन्तात् कर्तरि परस्मेपदं भवति । आसयति चैनं मैनः ।
अणिगीति किम् ? स्वयमेवारोहयमाणं गनं प्रयुक्त आरोहयते।
अणिगीति गकारः किम् ? चेतयमानं प्रयुक्ते चेतयति । प्राणि-
कर्तृकादिति रिम् ? आतपो प्रीहीन शोपयते । अनाप्यादिति
किम् ? कटं कारयते ।
चल्याहारापट्युधयुधपानराजनः । ३।३।१०८॥

·(२४३) चल्याहारार्येभ्य दादिभ्यश्च णिगन्तभ्यः कर्तरि परस्मैपर्द भवति । चलयति । कम्पयति । भोनयति, आशयति चैत्रमन्नं मैत्रः । सूत्रमत्र्यापयति शिन्यम् । रविः पनं वोधयति । योधयति । प्राव- यति । द्रावयति । खावयति । नाशयति । जनयति । इति पदविभागमक्रिया समाता। अथ भावकर्मप्रक्रिया। क्यः शिति । ३।४।७०। भावकर्मविहिते शिति प्रत्यये परे धातुभ्यःक्यः प्रत्ययो भवति । तत्साप्यानाप्यात कर्मभावे कृत्यक्तखलाश्च । ३१३॥ २१ ॥ तदित्यात्मनेपदं कृत्यस्तखलाश्च प्रत्ययाः सकर्मकाद् धातोः कर्मणि, अकर्मकादविवक्षितकर्मझाच भावे भवन्ति । कर्मणि तु युप्मदस्मयां सामानाधिकरण्यसम्भवाद् एक-द्वि-बहुवचनादि युप्मदस्मत्सम्बन्धि भवति, भावं तु युप्मदस्मभ्यामसामानाधिक- रण्यात् अन्यसम्बन्धी एव प्रत्ययस्तत्रापि क्रियायाः प्राधान्यात् तस्याङ्ककत्वाझाव एकवचनमेव । रिः शम्याशीय' इति रि: क्रियते कटः चैत्रेण । गम्यसे त्वं मैत्रेण शय्यते मैत्रेण इत्यादीनि उदाहर्तव्यानि । क्रियते क्रियन्ते । क्रियेत । क्रियताम् । अक्रि.- ' ·, (२४४) पत। भूयते त्वया । भूयेते भूयन्ते । भूयेत । भूयताम् । अभू- यत । चक्रे चक्राते चक्रिरे । चकृये चकृट्वे । स्वरग्रहदशहन्भ्यः स्यतिजाशीश्वस्तयां निड् वा ।३।४।६९। स्वरान्ताद् ग्रहादेश्च धातोः भावकर्मविहितासु स्यसिनाशी:- श्वस्तनीषु परासु बिड् वा भवति । कारिपीष्ट, कृषीट । कारिता, फर्ता । कारिष्यते, करिप्यते । अकारिष्यत, अकरिष्यत । पभूवे । भाविपीट, भविपीष्ट । भाविता, भविता । भाविष्यते, मविप्यते । अभाविष्यत, अभविष्यत । भावकर्मणो।।३।४।६८। भावकर्मविहितेऽद्यतन्याः सम्बन्धिनि ते परे धातोः निचू भवति, तस्य च लुक् । अकारि अकारिपाताम् , अकृपाताम् अकारिपत, अकृपत । अकारिठाः, अकृयाः । अभावि अभा. विपाताम् , अभविपाताम् अभाविपत, अभविषत । गृह्यते । गृधेत । गृह्यताम् । अगृह्यत । जगृहे । प्राहिपीट, ग्रहीपीष्ट । ग्राहिता, ग्रहीता । ग्राहिप्यते, ग्रहीप्यते । अग्राहियत, अग्रही- प्यत । अग्राहि अग्राहिपाताम् , अग्रहीपाताम् । दृश्यते । दृश्येत । दृश्यताम् । अदृश्यत । ददृशे । दर्शिपीट, सीए । दर्शिता, द्रष्टा । दर्शिप्यते, दश्यते । अदर्शिप्यत, अद्रश्यत । अदर्शि अदर्शिपाताम् , अदृक्षाताम् । हन्यते । हन्येत । .

·(२४५) इन्यताम् । अहन्यत । ननं नन्नाते ननिरे । चानिपीट, यधिपीप्ट । घानितासे, हन्तासे । पानिप्यते, हनिप्यते । अया- निप्यत , अहनिष्यत। विणचि घन । ४ । ३ । १०१। भिणवि पर हन्तनादशो भवति। अपानि । अपानिपातान, 'अद्यतन्यां वा त्वात्मने ' इति वा वधादेशे अवधिपाताम् पक्षे अहसाताम् । 'अर्मका अपि सोपसर्गाः सर्मका भान्ति स्वामिना सुखमनुभूयते । रजायर्या धातवोऽकर्मकास्तदुक्तम्- " लज्जासत्तास्थितिजागरणं वृदिक्षयभयजीवितमरणम् । शयनक्रीडारचिदीप्त्यर्थे धातुगणं वमकर्मफमाहुः" ॥१॥ लक्षणं त्वतेषां फटन्यापारयोरावाराभेदेऽर्मकत्वमाधारभेद च सर्मकत्वम् , तदुस्तम्- " फलन्यापारयोरेकनिष्ठतायामकर्मकः । धातुस्तयोधर्मिभेदे सकर्मक उदाहृतः अन्यच--- " धातोस्थान्तरे वृत्तेर्धात्वर्येनोपसंग्रहात् । प्रसिद्धरविवक्षातः कर्मणोऽमिका किया" ॥ ३ ॥ एवं च लक्षणमभ्यूल सकर्मकत्वमकर्मक्तं च धातोदित- व्यमिति ।

·+ - क्ङिति यि शय् । ४।३।१०५ । किति डिति च यादौ प्रत्यये शीड्धातोः शयादेशो भवति । शय्यते । शय्येत । शय्यताम् १ अशय्यत । शिश्ये । शायिषीष्ट, शयिपीष्ट । शायितासे, शयितासे । शायिष्यते, शयिष्यते । अशायिष्यत, अशयिष्यत । अशायि अशायिपाताम् , अशयिपाताम् अशायिपत, अशयिषत । अशायिष्ठाः, अश- यिष्ठाः । भञ्-भज्यते । अभज्यत । भञ्जनौं वा । ४।२। ४८ । भञ्जनौं परे उपान्त्यस्य नो लुग् वा भवति । अभानि, अभञ्जि । अभजिपाताम् , अभासाताम् वेट्त्वात् । जन्धातोः- ये नवा । ४।२। ६२ । सनखनजनां ये विडति परे आकागे वा भवति । जायते, जन्यते । जायेत, जन्येत । जायताम् , जन्यताम् । अनायताम् । अनन्यताम् । सायते, सन्यते । सायेत, सन्येत । सायताम् , सन्यताम् । असायत, असन्यत। खायते, खन्यते । खायेत, खन्येत । खायताम् , खन्यताम् । अखायत, अखन्यत । जले। अननि अजनिपाताम् । सेने । असनि असनिपाताम् । चुहने । अखानि अखानिपाताम् । तनः क्ये । ४।२।६३।

·(२४७) तन्यातोः क्ये परे आत्वं वा भवति । तायते, तन्यते । तायेत, तन्येत । तायताम्, तन्यताम् । अतायत, अतन्यत । अनानि । भान्यते । भाव्येत । मान्यताम् । अभाव्यत । भावया- चक्रे, भावयाम्बभूव । अस्तैः सि इस्त्वति । ४ । ३ । ७३ । अस्तेः सकारस्य सादौ प्रत्यये परे लुग, एति परे तु सस्य हो भवति । भावयामाहे भावयामासात भावयामामिरे । भावयिपीष्ट, भाविपीष्ट । भावयितासे, भावितासे । भावयिप्यते, भाविष्यते । अभावयिष्यत, अभाविप्यत । अभावि अभावयि- पाताम्, अभाविपाताम् । सन्नन्तात् वुभूप्यते । बुभूयेत । बुभुप्यताम् । अबुभूष्यत । बुभूषाञ्चके । भवुभूपि । यहन्तात् बोमय्यते । बोभूय्येत । वोभूय्यताम् । अवोभूय्यताम् । बाभूया- चक्र । अबोभूयि । यलगन्ताद् बोभूयते । वोभूयेत । बोभूय- ताम् । अवोभूयत । वोभवाचक्रे । वोभाविपीट, योभविष्ट । अबोभावि । स्तूयते । अस्तादि । ऋधातो:--' क्ययहाशी' इति गुणे अर्यते । आर्यन । आरे । आरिपीष्ट, ऋषीष्ट । आरितासे, अर्तासे । आरिप्यते, अरिष्यत । आरि । स्मयते । स्मारिता, स्मर्ता । इन्यते । ईने । यक्षीष्ट । यष्टासे । अयानि । तपेः कर्वनुतापे च । ३।४।११। तपेः कर्मकर्तरि कर्तरि अनुतापे च भिन् न भवति ।

·। (२४) अन्ववातप्त कितवः स्वयमेव । साधुः तपांसि अतप्त । चैत्रेण अन्वतप्त । अन्ववातप्त पापः कर्मणा । अन्यत्र अतापि पृथ्वी राजा । आदन्तानों धातूनाम् ‘आत ऐ: कृम्नौ' इत्यनेनैकारे आयादेशे च अदायि अदायिपाताम् , अदिपाताम् 'इश्च स्यादः' इतीः । दायिपीट, दासीप्ट । दायिता, दाता । धीयते। धीयेत । धीयताम् । अधीयत । अधायि अधायिपाताम् , अधिपाताम् । धायिपीट, धासीष्ट । शम्यते । शम्येत । शम्यताम् । अशम्यत । अशमि 'मोऽकमि' इत्यादिना निषेधात् न वृद्धिः । ण्यन्तस्य तु. 'शमोऽदर्शने' इति वा दीर्वे अशमि, अशामि । विरुणमोर्वा । ४ । ३ । २०६। औ हणमि च परे लभधातोः स्वरात् परो नोऽन्तो वा पवति । लभ्यते । लभ्येत । लभ्यताम् । अलभ्यत । लेभे लेभाते लेभिरे । लब्धा लब्धारौ लब्धारः । लप्स्यते लप्स्येते लग्न्यन्ते । अलम्भि, अलाभि । यद्यपि सकर्मकाणां कर्मणि प्रत्ययः, तथापि द्विकर्मकत्वे नियमः, तदुक्तम्- "गौणे कर्मणि दुयादेः मधाने नीहरुपिबहाम् । बुद्धिभक्षार्थयोः शन्दकर्मणां च निजेच्छया ॥२॥ प्रयोज्यकर्मण्यन्येषां प्यन्तानां त्यादयो मताः" इति गौः दुह्यते पयश्चरण, धुक्षीट । अना नाम नीयते । बोध्यते माणवकं धर्मः, माणको वा धर्मम् । भोज्यते मात्रा माणवकमोदनः, ·(२४९) मागवको बौदनमित्यादयः । येषामनर्मकाणां योगे कालाधावा- राणां काम च सन्ता युगपद् भवनि, तेषां सत्यपि कर्मणि भाने प्रत्ययो भवति। माममाम्यत चैत्रेण कर्मसज्ञात्वाद् द्वितीया, आर्म सन्नात्वाञ्च मात्र प्रत्यय । मास आस्यते इत्यपि भवति, कम- सन्ताया अपि सत्येन सर्मकत्वात् कर्मण्यपि प्रत्ययः । यदा तु कर्मिसन्दाया वैकल्पिकत्वादभवनं तदाऽऽधारत्वाद् अर्मकत्वेन माव एवं प्रत्यय. मासे आम्यते । ण्यन्तात् प्रयोन्ये मासमास्यते मागचत्रण। इति भावकर्मप्रक्रिया समाप्ता। अथ कर्मकर्तृप्रक्रिया। . एकराती कर्मक्रिययकाकर्मकिये । ३।४ । ८६ । एकस्मिन् धातो मति पूर्वदृष्ट्या कर्मम्यया क्रियया एका अभिन्ना मप्रति धार्मिका क्रिया यम्यस्तम्मिन् कर्तरि अर्थात् कर्मतिरि पातो क्यिात्मनेपदानि भवन्ति यथा पूर्व विह्निानि । चेत्र ओदनं पचति तन मौकात् कर्तृन्यापारो न विवस्यते तदा चैत्रः किमादन पचति ? ओदन स्वयमेव पत्र्यते इति भवति। एवं वियते । नियत । क्रियताम् । अम्यित । चन। कृपीष्ट । कर्तास । करिप्यते । अकरिष्यत । भकारि । एकवाताविति किम् ?

·(२५०) नेत्रः ओदन पचति, ओदनः स्वयमेव सिध्यति । कर्मकिययेति किम् ! चैत्र असिना च्छिनत्ति, असिः स्वयमेव नित्ति। एक- क्रियेति किम् ! स्त्रवत्युदकं कुण्डिका । कुण्डिकाया उदकं स्रवति। अकर्मक्रिय इति किम् ! भिद्यमान. कुशूल. पात्राणि भिनत्ति। पचि-दुहेः । ३।४।८७ ॥ एकधातौ कर्मस्थक्रियया पूर्वदृष्टया अकर्मिकया वा सकर्मि- कया एकक्रिये कर्मकर्तृरूपे कर्तरि आभ्यां धातुभ्यां मिश्यात्म- नेपदानि भवन्ति । पच्यते ओदन स्वयमेव । पच्येत । पच्यताम्। अपच्यत । पेचे । पक्षीष्ट । पक्ता । अपक्ष्यत । अपाचि । दुह्यते गौः स्वयमेव । दुह्येत । दुह्यताम् । अदुह्यत । दुदुहे । धुक्षीष्ट । दोग्धा । धोक्ष्यते । अधोक्ष्यत । अदोहि, अदुग्ध अमे विकल्पो वश्यते । न कर्मणा निन् । ३।४।८८ । पचिदुहिभ्या कर्मणा योगे अनन्तरोत वर्मकरूपं कर्तरि भिन् न भवति । उदुम्बर फलं स्वयमेव पच्यते, अपस्त । दुह- धातोस्तु फिरादौ पाटाद् नित्यनिषेधेन दुग्धे । धोक्ष्यते । अदुग्ध गौः पयः स्वयमेव । कर्मणति विम् ! अपाचि ओदन. स्वयमेव । अनन्तरोक्त इति किम् ? अपाचि उदुम्बरः फलं वायुना । धः ।३।४।८९ ।

·(२६१) रुपेरनन्तरोत्ते कर्तरि मिच्न भवति । अरुद्ध गौः स्व- यमेव । अन्यत्र अरोधि गोगांपादकेन । स्वरदुहो वा । ३।४।१०। स्वरान्ताद् दुहेश्चानन्तरोस्त कर्तरि निन् वा भवति। अकृत, अकारि कटः स्वयमेव । अदुग्ध, अदोहि गौः स्वयमेव । णिस्नुयात्मनेपदाकर्मकात् । ३।४।९२ । ध्यन्तात् स्वश्रिभ्यामात्मनेपदेऽमर्मभ्यश्च कर्मकरि नि न भवति । मैत्रः चैत्रेणीदनमपीपचत् , ओदनः स्वयमवापिचत । प्राप्नोष्ट गौः स्वयमेव । उदशिधियत दण्टः स्वयमेव । व्यस्त कटः स्वयमंत्र। भूपार्थसकिरादिभ्यश्च विक्यौ । ३ । ४ । ९३ भूपार्थेभ्यः सनन्तभ्यः किरादिभ्यो ण्यादिभ्यश्च कर्मकतरि नियो न भवतः ! अलंकरते कन्या स्वयमेव । अलमहत कन्या स्वयमेव । अचिकीर्पिष्ट कटः स्वयमेव । किरादि- किरते, अकोर्ट पांशुः स्वयमेव। नगीट, गिरते वा ग्रासः स्वयमंत्री ण्यादि-कार- यने कटः स्वयमेव । चोरयते गौः स्वयमेव । प्रस्तुत गौः स्वयमेव । उच्च्यते दादः स्वयमेव । आत्मनेपदार्मकस्य विकुते सैन्धवाः स्वयमेव । करणक्रियया क्यचित् । ३.४३९ ।

·एकपातौ पूर्वदृष्टया करणस्यया क्रियया अभिन्नाकर्मक्रिये
पतरि जिक्यात्मनेपदानि भवन्ति क्वचित् । परिवारयन्ते कण्टका
वृक्ष स्वयमेव । क्वचिदित्यन न साध्वसिः छिनत्ति ।
एनः श्राद्ध भिक्यात्मने तथा।३।४1८४ ।
सून श्रद्धावति कर्तरि निस्यात्मनपदानि भवन्ति, यया पूर्व
विहितानि । असनि, सृन्यते, वक्ष्यते मालां धार्मिकः । श्राद्ध
इति किम् ? व्यत्यसृष्ट माले मिथुनम् ।
तपेस्तपःकर्मकात् । ३।४।८५ ।
तप कर्मकात् तपते कर्तरि भिक्यात्मनेपदानि भवन्ति, तथा ।
तप्यते, तेपे, अन्वतप्त तप साधुः। तप इति किम् ? उत्तपति स्वर्ण
स्वर्णकार । कर्म इति किम् ? तप. साधु तपति ।
कुपिर व्याप्ये वा परस्मै च । ३.४।७४ ।
आभ्यां व्याप्य तरि शिद्विपये परस्मैपदं वा भवति ।
तयोगे च श्यः कुष्यति, कुप्यते या पाद- स्वयमेव । रन्यति, रन्यते
वा पलं स्वयमेव । व्याप्ये करीति किम् ! कुष्णाति पार्ट रोगः ।
इति कर्मकर्डप्रक्रिया समाप्ता ।
,

·(२५३) अथ यादिविभक्त्यर्थप्रक्रिया । . श्रुसदवस्भ्यः परोक्षा वा ।५।२।१। भूतायें वर्तमानभ्य एभ्यो धातुभ्यः परोक्षा वा भवति । उपशुश्राव पक्षे उपाश्रौपीत्, उपाशृणोत् । उपससाद, पक्षे उपास- दत्, पाप्तीदत् । अनूवात पक्षे अन्ववात्सीत् , अन्ववसत् । अद्यतनी ।५।२।४। भूतार्याद् धातोरद्यतनी भवति । अझापीत् । विशेपाविवक्षाव्यामि।।५।२।५। अनद्यतनादिविशेषत्याविवक्षायां व्यामिश्रणे च भूतार्थाद् बातोरद्यतनी भवति । रामो वनमगमत् । अद्य हो वाऽमुक्ष्महि । रात्रौ वसोऽन्स्पयामास्वप्तर्यय ।।५।२।। रात्रौ भूतार्थवृत्तेर्वसतेरघतनी भवति, स चेदर्यो यस्यां रानी भूतस्तम्या एवान्त्ययामं व्याप्य कर्तरि अस्वप्तरि सति भवति । अद्यतनवान्त्ययामेनावच्छिन्नेऽद्यतने चेत् प्रयोगोऽस्ति, नाचत- नान्तरे । अमुचावात्सम् । रात्रावन्त्ययामे मुहूर्तमपि स्वापे अमुत्रावसमिति । अनयतने बस्तनी।५।२१७॥ आ न्याय्यादुत्यानादा न्याय्याच संवेशनादहरुभयतः सार्ध- , ·(२५४) रानं या अद्यतन , तस्मिन्नसति भूतार्थाद् धातोर्खस्तनी भवति । कटमकरोत् । ख्याते दृश्ये ।५।२।८। ज्याते-लोकविज्ञाते प्रयोक्तुः शक्यदर्शने भूतानद्यतनेऽर्थे वर्तमानाद् धातोास्तनी भवति । महात्मना गान्धिक्मोहनलालेन निर्णीतमसहकारधोरणमुत्तीर्णमकरोत् नागपुरे भारतीया महा- सभा । अरुणत् जर्मनसम्राट् फ्रान्सम् । ख्यात इति किम् । कंट चकार । दृश्य इति क्म् ि। रुरोध कोणिको विशालाम् । अयदि स्मृत्यर्थे भविष्यन्ती । ५।२।९। स्मृत्यर्थे धातायुपपदे सति भूतानद्यतनार्थे वर्तमानाद् धातो- मविप्यन्ती भवति, न तु यद्योगे । स्मरति साधो ! स्वर्गे स्था- स्पाम । अयदि किम्-अभिजानासि मित्र ! यत् वाराणस्याम- पताम। वाऽऽकाक्षायाम् । ५।२।१०। स्मृत्यर्थधातावुपपदे प्रयोक्तुः क्रियान्तराकासाया भूतानद्य- तनार्याद् धातोभविष्यन्ती वा भाति । स्मरसि मिन ! काशीपाठ- अवसाम वा; तन सह व्युत्पत्तिवादं पठिप्यामः, अपठाम वा। उसास्मरणातिनिहये परोक्षा ।५।२।११। स्तस्यापि कार्यस्यास्मरणे सति अत्यन्तनिहरे वा गम्ये भूता- शाटायां वत्स्याम, .

·(२५५)
नद्यतनादि धातोः परोक्षा मवति । सुप्तोऽहं किल विलाप ।
शत्रुञ्जये त्वयाऽकार्य कृतम्, नाहं शत्रुञ्जयं जगाम ।
परोक्षे।५।२।१२॥
भुतानद्यतनपरीक्षार्याद् धातोः परोक्षा भवति । धर्म विदेश
तीर्थङ्करः ।
इशश्वयुगान्तःपच्छ्ये हस्तनी च।५।२।१३
हाब्दप्रयोगे शवति च प्रयुक्ते पञ्चवर्षमध्ये प्रच्छ्ये व
भूतानद्यतने परीक्षेऽयं वर्तमानाद् धातोः हस्तनी परोक्षा च भवति ।
इति ह वकार, इति हाकरोत् । शवदकरोद्, राचन् चकार ।
किमगच्चस्तं सिद्धगिरिम् ? किं जगन्य त्वं मिद्धगिरिम् ।
अविवक्षिते । ५।२।१४ |
भूतानयतन परोक्षे परोक्षत्वनाविवक्षितेथें वर्तमानाद् घातो-
स्तनी भवति । अहन् कंसं कि वासुदेवः ।
वाऽद्यतनी पुरादौ । ५.२ । १५ ।
भूतान्यतन परोक्षे वापरोक्षे चार्षे वनमानाद् धातोः
पुरादायुपपद मनि अद्यतनी या भवति । अवात्मरिह पुरा जैनाः
पक्षे अक्सन् , पुर्वा । तदाऽभापिट गौतमः, पक्षे अभापत,
कमाये ।
स्मे च वर्तमाना। ५१२।१६।

·(२५६)
भूतानद्यतनार्थे वर्तमानाद् धातोः स्मे पुरादौ चोपपदे वर्तमाना
भवति । पृच्छति स्म प्रश्नान् विनयधर्मसूरिम् । सन्तीह पुरा
जिनालयाः ।
ननौ पृष्टोक्तौ सद्वत । ५। २ । १७ ।
ननावुपपदे पृष्टस्य प्रतिवचने भूतार्थे वर्तमानाद् धातोः
वर्तमानेव वर्तमाना भवति । हे छात्र ! किमकापीः पाठम् !,
ननु करोमि भो !, पाठं कुर्वन्तं मां पश्यत ।
नन्यो । ५। २। १८ ।
नन्वोरुपपदयोः पृष्टोक्तौ भूतार्थे वर्तमानाद् धातोर्वर्तमाना
वा भवति, सा च सद्वद् । किमकापी पटं मैत्र !, न करोमि
भोः ! न कुर्वन्तं मां पश्य, नाकार्पम् । नु करोमि, नु कुर्वाणं मां
पश्य, न्वकार्पम् ।
सति । ५।२। १९ ।
वर्तमानार्थाद् धातोर्वर्तमाना भवति । अस्ति । पठति ।
पचति । भक्षयति । अधीमहे । तिष्ठन्ति ।
भविष्यन्ती 1५।३।४।
भविष्यदर्थाद् धातोभविष्यन्ती भवति । भोक्ष्यते । गमिष्यति
चैत्रः । पक्ष्यते।
अनघतने श्वस्तनी । ५।३।५।
नास्त्यद्यतनो यत्र तस्मिन् , अनद्यतने भविष्यदथें वर्तमानाद
धातोः यस्तनी भवति । कर्ता । हर्ता । पक्ता । अनद्यतने

·(२५७)
.
किम् ?--अब वो वा गमिष्यति ग्रामं चैत्रः । अनुशोचनऽपि
इयं तु कदा गन्ता यैवं पादौ निवत्ते ।
पुरा-यावतोर्वर्तमाना। ५।३।७।
अनयोरुपयोः भविष्यदाद् धातोर्वनमाना भवति । पुरा
मुक्ने । यावद् मुक्त।
कदाकोनवा । ५।३।८।
अनयोरुपपदयोर्मविष्यदर्याद् घातोर्वर्तमाना वा भवति । कदा
भुते, मोक्ष्यते, भोत्ता । कहि मुङ्क्ते, मोक्ष्यते, भोक्ता।
किंटते लिप्सायाम् ! ५।३।९।
स्यादिविमक्त्यन्तम्य इतरहनमान्नस्य च किमो वृत्तं
फित्तम् , तस्मिन्नुपपदे प्रष्टुलिप्सायां गम्यायां भविष्यदर्याद
धातोर्वर्तमाना वा भवति । को भवतां मिक्षां ददाति, दास्यति,
दाता वा । कनमो भवतां मिक्षा ददाति, दास्यति, दाता वा।
किंवृत्त इति रिम् !-मिक्षां दास्यनि । लिप्सायामिति किम् !-
कः परं यास्यति ।
लिप्स्यसिद्धौ । ५।३।१०।
उन्धुमिप्यमाणाद् भक्ताः फलादाप्तौ गम्यायां भविष्यददि
धानोर्वतमाना का भाति । यो मिक्षां ददाति, दाम्यति, दाता वा;
स स्वर्गलोकं याति, यास्यति, याना वा ।
पसम्पर्यहतो । ५। ३ ! १? |
,
17

·(२९८) पञ्चम्या अर्थ प्रमादिस्तस्य हेतुरुराध्यायागमनादि , तस्मि- नयें भविष्यत्काल्केि वर्तमानाद् धातोर्वर्तमाना वा भवति । उपाध्यायश्चेदागच्छति, आगमिष्यति, आगन्ता वा, अथ त्व भगवतीमधीष्व । सप्तमी चोर्ध्वमौहर्तिके । ५ । ३ । १२ । मुहूर्तादूर्ध्व भव उर्ध्वमौहर्तिक , तस्मिन् पञ्चम्यर्थहेतो वपत्ययें वर्तमानाद् धातोः सप्तमी वर्तमाना च वा भवति ऊर्ध्व मुहूर्तात् चेदुपाध्याय आगच्छेत् , आगच्छति, आगमिष्यति, आगन्ता वा, अथ त्व नन्दिमधीष्व । सत्सामीप्ये सद्वद् पा । ५।४।१। समीपमेव सामीप्यम्, वर्तमानस्य सामीप्य भूते भविष्यति चार्ये वर्तमानाद् धातो वर्तमाना इव प्रत्यया वा भवन्ति । कता वत्स ! आगतोऽसि ।, अयमागच्छामि, आगच्छन्तमेव मा वित्त । पक्षे अयमागमम् , आगच्छम् । क्दा चैत्र । गमिष्यसि १, एप गामि, गच्छन्तमेव मा जानीत । पक्षे गमिप्यामि, गन्तास्मि, गमिप्यन्त मा जानीत । भूतवचाशस्ये वा । ५। ४ । २ । अनागतस्यार्यस्य प्राप्तुमिच्छा आशसा तद्विपय आशस्य , तदर्थाद्धातोर्मूतवत् सद्वद्य प्रत्यया भवन्ति। उपाध्यायश्चेदागमत् , एते तर्कमध्यागीमहि । उपाध्यायश्चेदागउति, एते तर्कमधीमहे . .

·(२६९) पक्ष उपाध्यायश्चेदागमिष्यति, आगन्ता वा; एते तमन्येप्यामहे, अन्येताम्महे वा। शिमासार्ययोभविष्यन्ती-सतम्यौ । ६।४।३। क्षिप्राशंमार्थयोपपदयोराशंस्यार्थाद् वातोः यथासल्यं मदि- प्यन्तीससम्यौ भवतः । उपाध्यायचेट् आगच्छति, आगमत् , आगमिप्यति, आगन्ता वा; तदा शीनं क्षिप्रम् आशु एते मिद्धान्तमध्येप्यामहे । आध्यायश्चदागति, आगमिप्यति, आगमत् , आगन्ता वा; आशंस, सम्भावये युक्तोऽधीयीय । सम्भावने सिद्धवन् । ५।८।। हेतोः सामय॑स्य श्रद्धा ममावनम् , तस्मिन् विषयेऽसिद्धेऽपि वस्तुनि सिद्धवत् प्रत्यया भवन्ति । ममय चन् प्रयन्नोऽभूह उद्वन् विभूतयः । नानद्यतनः प्रवन्यासत्योः।५।४।५। धात्वर्थस्य प्ररन्पे आसत्तौ च गम्यमानायां धातोरनबनन- विहित. प्रत्ययो न भवति । यानजी भृशमनमदान् , दास्यति का । यदिदं पर्युषणार्य अनितान्तमतम्मिन् जिनोत्माः प्रावर्निष्ट । येयं पौर्णमासी आगामिनी, पतम्या निनायागोसतः प्रातिप्यते। एप्यत्यायों देशस्यावागभागे ।।४।। दशस्य योऽवधिस्तद्वाचिन्युपपदे देशम्येवाग्रिभागे य ·.. (२६० एष्यदर्थस्तत्र वर्तमानाद् धातोः अनद्यतनविहितः प्रत्ययो न भवति । योऽयमध्वा गन्तव्यः, आ शत्रुञ्जयात् तस्य यदवरं वलभ्यास्तत्र द्विभॊक्ष्यामहे मोदकान् । काळस्यानहोरात्राणाम् । ५।४।७। कालस्य योजधिस्तद्वाचिन्युपपदे कालस्यैवाग्भिागे यो भविष्यदर्थस्तस्मिन् वर्तमानाद् धातोरनद्यतनविहितः प्रत्ययो न भवति । न चेत् सोऽर्वाग्भागोऽहोरात्राणाम् । योऽयमागामी , संवत्सरस्तस्य यदवरमाग्रहायण्यास्तत्र जिनपूनां करिष्यामः । अनहोरात्राणामिति किम् ?-योऽयं मास आगामी तत्य योऽवरः पञ्चदशरात्रतत्र युक्ता द्विरध्येतास्महे । परे वा ।५।४।८। कालस्य योऽवधिस्तद्वाचिन्युपपदे कालस्यैवानहोरात्रप्तम्भ धिनि परे भागे य एष्यदर्यस्तवृत्तेर्धातोरनद्यतनविहितः प्रत्यपो पा न भवति । आगामिनः संवत्सरस्याग्रहायण्याः परस्ताद् द्विः भाष्यमध्येष्यामहे, अध्येतास्महे वा । सप्तम्यर्थे क्रियातिपत्तौ क्रियातिपत्तिः ।५।४।९। सप्तन्या अर्याः निमित्तं हेतुफलकथनादिसामग्री । कुतविद् वैगुण्यात कियाऽनभिनित्तौ सत्यामेव्यदाद धातोः सप्तम्यर्थे निया- तिपत्तिमाति । असहकारः सम्पूर्णतयाऽमविष्यद्न परदेशिराज्य- मस्मिन् वर्षेश्यास्यत् ।

·(२६१) भूते । ५।४।१०। भूतार्याद् धातोः क्रियातिपत्तौ सत्यां सप्तम्यय क्रियातिपत्ति- भवति । दृष्टो मयाऽनायी चक्रम्यमाणस्तक पुनोऽपरब्धातिव्ययी, यदि स वेन दृष्टोऽभविष्यदुतामोक्ष्यत, अन्यभोल्यत । वोतात् । ५। ४ । ११ । सप्तम्युतायो दे ' इति सूने यदुतशब्दकपनं ततः प्रावर सप्तम्यर्थे किन्यातिपत्तौ सत्या भूतार्थाद् धातोर्वा क्रियातिपत्तिर्भवति । क्यं नाम संयत. सन्ननागाहे तत्र भवान् अनम असेविष्यत, घिग गर्हामहे । पक्षे कयं सेवेत, धिम् गर्हामहे । उतान् प्रागिति किम् !- कालो यदमोक्ष्यत भवान् । क्षेपेऽपिनात्वोर्वर्तमाना। ५। ४ । १२ । अपिनात्वोरुपपदयोः क्षेपे गम्य वातोर्वतमाना भवति । अपि तनभवान् नन्तून हिनस्ति । नातु तत्रभवान् भूतानि निस्ति, विगू गहीमहे । कथमि सप्तमी च वा ।५।४।१३ | कयशब्दे उपपदे दोपे गम्ये धातो. सप्तमी वर्तमाना च वा भवति। कयं नाम तर मवान विदेशभवं वस्त्र धारयेत् , धारयति वा, गर्हामहे अन्याय्यमेतत् । पक्षे अदीपरत्, अधारयत्, धारया- चकार, धारयिता, धारयिष्यति । अन स्तमीनिमित्तमस्तीति भूते क्रियातिरतने वा क्रियातिपत्तिः । म्यं नाम तनभवान् विदेशम ·(२६२) वनमधारयिष्यत् । पक्षे यथाप्राप्तम् । भविष्यति क्रियातिपतने तु नित्यमेव क्रियातिपत्तिः । कथं नाम तत्रभवान विदेशभवं वस्त्रमधा- रयिष्यत् । किंवत्ते सप्तमीभविष्यन्त्यौ।५।४।१४। किंवृत्त उपपदे क्षेपे गये धातोः सप्तमीभविष्यन्त्यौ भवतः । किं तत्रभवान् अनृतं ब्रूयात, वक्ष्यति वा । को नाम, कतरो नाम, कतमो नाम, यस्मै तत्रभवाननृतं ब्रूयात् , वक्ष्यति वा । अश्रद्धाऽमऽन्यत्रापि । ५॥ १ ॥ १५ ॥ अकिंवृत्ते किंवृत्ते चोपपदेऽश्रद्धाऽमर्पयोः गम्यमानयोः सप्त- मीभविप्यन्त्यौ भवतः । न श्रद्दधे, न सम्भावयामि तनभवान् नाम अदत्तं गृह्णीयात्, प्रहीप्यति वा । न श्रद्दधे किं तत्रभवान् अद- समादीत, आदाप्यते वाहन मर्पयामि, न क्षमे तत्रभवानदत्तं गृह्णीयात् , ग्रहीप्यति वा । फिकिलास्त्यर्थयोभविष्यन्ती १५१४ । १६ । किंकिले अस्त्यर्य चोपपदेश्श्रद्धाऽमर्पयोर्गन्यमानयोः भविप्यन्ती भवति । न श्रधे, न संभवयामि किंकिल नाम तनभवान् परदारान उपरिप्यते । न श्रद्दधे, न मर्पयामि अस्ति नाम, भवति नाम, विद्यते नाम तत्रभवान् परदारानुपकरिष्यते । जातु-पद-यदा-पदो सप्तमी।५।। १७ ।

·१२६३) एपूपपदेषु अश्रद्धाऽमर्पयोः धातोः सप्तमी भवति । न श्रद्दधे, न क्षमे नातु तत्रभवान् सुरां पिवेत् । एवं यद् यदा यदि मुरां पित्। क्षेपे व यच-यो। ५।४।१८। पचययोरुपपदयोः क्षेपे अश्रद्धाऽमर्पयोश्च धातोः सप्तमी भवति । यत्र यत्र वा तत्रभवान् अस्मान् आक्रोशेत् । न श्रद्दधे, न क्षमे यच यन वा तरमवान् परपरिवाद कपयेत् । चित्रे।५।४ । १९. भाश्चयें गम्ये यच-यत्रयोरुपपदयोः सप्तमी धातोः भवति । वित्रमाश्चर्य यत्र यत्र वा तत्रभवान् असेयं सेवेत । शेपे भविष्यन्त्ययदौ । ५१ ४ ३२० । यचयनराम्यामन्यस्मिन्नुपपदे चित्रे गम्ये धातोः पविष्यन्ती भवति, न तु यदिशन्दे । चिनमाश्चर्यमन्धो नाम गिरिमारोश्यति । सप्तभ्युताप्यो दे । ५१ ४ १ २१ ॥ वाढायोल्ताप्योरपदयोः धातोः सप्तमी भवति । उत कुर्याद अपि या बाद इति किम् -उत दण्डः पतिप्यति । अपिधास्यति द्वारम् । सम्भावनेऽलमये तदर्थानुक्तौ । ५।४।२१। अटमोथे शस्तौ यत् सम्भावनं तस्मिन् गम्ये अलमर्याप- स्पाप्रयोग धातोः सप्तमीमाति । अपि मासमुपवसेत् । असमर्प इति

·..
(२४)
किम् !-निदेशस्थायी मे चैत्रः प्रायेण यास्यति । तदानुक्ता-
निति किम् ?-शक्तः सिद्धपुत्रो धर्म करिष्यति ।
अयदि श्रद्धापाती नवा । ५।।। २३ ।
सम्भावनार्ये धातावुपपदेऽलमविषये सम्भावने गम्ये धातोः सप्तमी
वा भवति, न तु यच्छन्दे । श्रधे, संभावयामि मुजीत भवान् ,
पक्षे भोस्यते, भमुक्त, अमुक्त। अयदीति किम् ! सम्भावयामि
यद् मुजीत भवान् । श्रद्धाधाताविति किम् !-अपि शिरसा पर्वत
भिन्द्यात् ।
सतीच्छाव । ५। ४ १ २४ ।
सदर्थे इच्छार्थाद् धातोः सप्तमी वा भवति । इच्छेत् , इच्छति।
वस्य॑ति हेतुफले । ५। ४ । २५ ।
हेतुभूते फलभूते च भविष्यत्कालार्थे वर्तमानाद् धातोः सप्तमी
वा भवति । यदि गुरुनुपासीत शास्त्रान्तं गच्छेत् । यदि गुस्नुपा-
सिप्यते, शास्त्रान्तं सगमिप्यति । वर्त्यतीति किम ! दक्षिणेन चेद्
याति शकटं न पर्याभवति ।
कामोक्तावकचिति । ५। ४ । २६ ।
इच्छाप्रवेदनगन्चे सप्तमी भवति , न तु रचितप्रयोगे। कामो
मे मुनीत भवान् । अकधितीति किम् ? वचिद् जीवति में
माता।
इच्छा सामोपसम्पौ।।।। २७ ।

·- इच्छाथै धातायुपपदे कामोस्तो गम्यमानायां धातोः सप्तमी- मञ्चम्यो मवनः । इच्छामि मुजीत, मुक्तां वा भवान् । विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थने । ५१४॥२८॥ विध्यादिविशिष्टेषु कर्तृकर्मभावेषु प्रत्ययायेंषु धातोः सप्तमीपञ्चम्या मवतः । विधिः-क्रियायां प्रेरणा । कं कुर्यात् , करोतु भवान् । प्रेरणायामेव यस्यां प्रत्याख्याने प्रत्यवायस्तन्निमन्त्रणम् द्विमन्थ्य- भावश्यकं कुर्यात् , करोतु वा। यत्र प्रेरणायामेव प्रत्याख्याने कामचारस्तदामन्त्रणम् । इह आसीत, आस्तां भवान् । सत्कारपूर्विका प्रेरणाऽवीष्टम् व्रतं रक्षतु, रक्षेत् संप्रश्नः-सन्मधारणा । किन्नु भोः पूज्याः ! अहं व्याकरणमधीयीय, अध्ययै उत सिद्धान्तमधीयीय, भव्ययै । प्रार्थनं यात्रा । प्रार्थना में तर्कमधीयीय, अव्ययै । पानुनाऽवसरे कृत्य-पञ्चम्यो । ५१ ४।२९ । ग्रंपादिविशिष्टे क_दायें कृत्याः पञ्चमी च भवन्ति । न्य- कारपूर्विका प्रेरणा प्रैपः । भवता खलु पटः कार्यः । भवान् कटं करोतु । भवान् हि प्रेपितोऽनुज्ञातः, भवनोऽवतरः कटकरणे। सप्तमी चोर्षमौहर्तिक । ५।४।३० । पादिषु गम्येषु उमौर्तिके व वर्तमानाद् धातोः सप्तमी.. पचन्यौ कृत्याच भान्तिा ऊर्य मुर्तात् कटं कुर्यात् , करोतु, करा कृत्यश्च भवान् हि प्रपितः, मनुज्ञातः, भवतोऽवसरः कटकरणे। से पत्रपी।५१४।३१।

·(२६)
स्म उपपदे प्रैपादिषु गम्येषु ऊमौहर्तिकाद् धातोः पञ्चमी
भवति । ऊर्ध्व मुहूर्ताद् भवान् कटं करोतु म । भवान् हि प्रेषितो-
ऽनुज्ञात; मवतोऽवसरकटकरणे।
अधीष्टौ । ५।४ । ३२ ॥
स्मे उपपदेऽध्यपणायां गम्यमानायां धातोः पञ्चमी भवति
अङ्ग स्म हे विद्वन् ! अणुव्रतानि रक्ष ।
सप्तमी यदि । ५।४।३४।
यच्छन्दप्रयोगे कालादिषूपपदेषु धातोः सप्तमी भवति । कालो
यद् अधीयीत भवान् । वेला यद् मुञ्जीत ! समयो यच् छ्यीत ।
आशिष्याशी:-पञ्चम्यौ।५।४ । ३८।'
आशीविशिष्टार्थादाशी- पञ्चम्यौ भवतः । जीयात् भवान् ।
जयतु राजन् । आशिपीति किम् ? चिरं जीवति सिद्धपुत्र 1.
माइन्यद्यतनी।५।४। ३९ ।
माडि उपपदे धातोरद्यतनी भवति । मा कापीत् । मा गमः।
सस्मे ह्यस्तनी च ।५।४।४०॥
स्मयुक्ते माडि उपपदे धातो ह्यस्तन्यद्यतन्यौ भवतः । मा
स्म करोत् , मा स्म कापीत् ।
धातोः सम्बन्धे प्रत्ययाः ।५।४।४१ ।
मात्वर्यानां सम्मन् विशेषणविशेष्यभावे सति भययाकालमपि

·(२६७) प्रत्यया भवन्ति । विश्वदृया अस्याः पुत्रो भविता । भावि कृत्य- मासीत् । गोमान् भातीत् । भृशांभीक्ष्ण्ये हिस्वी ययाविधि तध्वमौ च तयुष्मदि ।५।४।४२ । भृशाभीक्ष्ण्ये सर्वकालार्थे वर्तमानाद् धातोः सर्वविभक्तिसर्ववच- नविषये हिस्वौ भक्तः, यस्मादेव धातोर्यस्मिन्नेव कारके हिस्वौ तत्का- कविशिष्टस्यैव तस्यैव धातोः अनुप्रयोगे सति । तथा पञ्चम्या एवं तध्वमौ तयोः सम्बन्धिनि बहुत्वविशिष्टे युष्मदर्थे हिस्वौ च भवतः, ययाविधि धातोः सम्बन्धेऽनुप्रयोगे सति । लुनीहि लुनीहि इत्येवार्य टुनाति, इमौ लुनीत', इमे लुनन्ति। त्वं लुनासि, युवा लुनीथः, यूयं ठुनीय । पक्षे लुनीत लुनीतेति यूयं लुनीय । अहं लुनामि, आवां टुनीवः, वयं जुनीम ! लुनीहि लुनीहि इत्यामयं लविष्यति, अला: वीदित्यादीन्यपि । अधीष्व अधीष्व इत्येवायमधीते, अधीयाते, अवीयते । अधीपे, अधीयाथे । युष्मद्वहुत्वे तु अधीप्य अधीप्य इति यूयमधीध्ये वा अधीध्वमधीध्वमिति यूयमपीध्य इनि प्रयोग- द्वयम् । अधीये अधीवहे अधीमहे । ययाविधीति किम ! तीहि लुनीहीत्येवायं लुनीते छिनत्ति लूयते इति वाताः स्यन्ये न स्वति। प्रचये नवा सामान्यार्यस्य । ५११४३१ धात्वर्थानां समुच्चये गम्ये सामान्यान्य धातोः सन्द सति धातोः परौ हिस्वी तत्वो व तयुष्मदि वा स्वर।" , " .

·, (२६८) वा, लुनीहि, पुनीहि इत्येव यतते यत्यते वा । सूत्रमधीष्व, नियुक्ति- मधीष्व, भाप्यमधीप्व इति अधीते, पठ्यते । पक्षे सूत्रमधीते, निर्यु- क्तिमधीते, माष्यमधीते इत्येव, अधीते पठ्यते । नीहीन वपत लुनीत पुनीतेत्येव यतध्वे। त्रीहीन वप लुनीहि पुनीहीत्येव चेष्टने पक्षे त्रीहीन् वपथटुनीथ पुनीय इत्येव यतध्वे। सूत्रमधीध्वम् , निर्यु- क्तिमधीध्वम् , चूर्णिमधीध्वमित्येवाधीचे पक्षे सूत्रमधीध्ने,नियु- क्तिमधीध्वे, भाष्यमधीध्ये इत्येव अधीध्वे । सामान्यार्थस्येति किम् । मीहीन वप लुनीहि पुनीहि इत्येव वपति लुनाति पुनातीति मा भूत्। इति विभक्त्यर्थमक्रिया समाप्ता। . Mram- इत्याख्यातप्रक्रिया। दति समाप्ता श्रीधर्मदीपिकाया द्वितीया वृतिः।

·(२६९) नमो नमः श्रीप्रमुधर्मसूरथे। अथ कृदन्तप्रक्रिया। अथ कृत्मत्यपान्तर्गता कृत्यप्रक्रिया । था तुमोऽत्यादिः कृत् 1५1१1१। तुमभित्र्याप्य त्यादि वयित्वा ये प्रत्ययास्तं कृतसंक्षका भवन्ति । धनवात्यः । ऋवर्णव्यञ्जनान्ताद् घ्यण् ।५।१ । १७ । ऋवर्णान्ता व्यञ्जनान्ताच धातोः त्र्यम् भवति । कृत्यत्वात् 'तत्साप्यानाप्याद्' इति कर्मणि भावे व क्रियते यत् तत् कार्यम् । पच्यते इति पाक्यम् 'क्तेऽनिश्चनोः कगौ ' इति सूत्रेण चस्य कन्यम्। पाणिसमधाम्पा सृजः।५।१।२८ । आभ्यां बन्धातोः ध्यण् भवति । पाणिभ्यां सुन्यते पाणि समवसा उवर्णादावश्यक।५।१ । १९ । उवर्णान्तादावश्यकै गम्ये घ्यम् भवति । अवश्यं भूयते अवश्यमाव्यम् । आमयुवपिरपिलपित्रपिदिपिदभिचम्यानमः । ५॥ १ ॥२०॥ सा रन्, ·(२७०) आड्पूर्वाभ्यां सुनमाभ्यां यौत्यादेश्य घ्यण भवति । आसा- व्यम् । पाव्यम् । वाप्यम् । राप्यम् । लाप्यम् । त्राप्यम् । डेप्यम् । दाभ्यम् । आचाम्यम् । वाऽऽधारेऽमावस्या । ५।१ । २१ । अमापूर्वाद् वस्भातोः आधारे ध्यण भवति, इविश्व वा । अमा सह वसतः सूर्याचन्द्रमसौ यस्यां तिथौ सा अमावस्या, अमावास्या वा तिथिः । संचाय्यकुण्डपाय्यराजसूयं कतौ । ५।१! २२ ॥ एते मतावर्षे घ्यण्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । संचाय्यः । कुण्डेन पीयते यस्मिन् स कुण्डपारयः । राजभिः सूयते रानसूयः यहः । प्रणाय्यो निष्कामासम्मते । ५। १ । २३ । प्रपूर्वा नयतेः ध्यभायादेशश्च भवतः, निष्कामेसम्मते चायें। प्रणाय्यः शिष्यः, चौरो वा । घाय्यापाय्यसानाय्यनिकाय्यमृग्मानहविनिवासे ।५।१।२४ एते ऋगाद्ययपु व्यणन्ता यथासंख्यं निपात्यन्ते । धाय्या कर । पाय्यं मानम् । सानाय्यं हविः । निकाय्यो निवासः । परिचाय्योपचाय्यानाय्यसमूचित्यपनौ । ५। १ ॥ २५ ॥ एते अग्नावयें निपात्यन्ते । परिचाय्यः, उपचाय्या, भानाय्पः, समूहः, चित्योऽग्निः ।

·२७१)
म
याज्या दानर्चि।५।१।२६॥
करणेदानय॑भिधेयायां यन्धातोः घ्यण् निपात्यते । याच्या ।
तव्यानीपौ।५।११२७ ।।
धातोः परौ भावे कर्मणि एतौ भवतः । कर्तव्यम् । हर्तव्यः
पठनीयम् ।
यएच्चाकः । ५१३२८।
स्वरान्ताद् धातोः यः प्रत्ययो भवति, आकारस्य चैकारः।
चेयम् । हेयम् । धेयम् । देयम् । पेयम्
यतिकिचतियतिसिसहियजिभजिपवर्गात् ।। १।२९।
एभ्यः पवर्गान्तेभ्यश्च धातुम्यो यो भवति । शक्यः ।
तस्यम् । चत्यः । यत्यः । शल्यः । सह्यम् । यन्यम् । भन्यम्
तप्यम् । गम्यः।
क्षय्य-जय्यौ शक्तौ।४।३१९०१
एतौ शक्तौ गम्यमानायां यान्तौ निपात्येते । क्षय्यो व्याधिः ।
जय्यः शत्रुः । शाताविति किम् ? क्षेयं पापम् । जेयं मनः
करायः ऋयार्थे । ४।३। ९१ ।
अपायें ऋय्य इति निपात्यते । अय्यः गौः । ऋथ्यो इति
किन् ? नेयं धान्यं न च प्रसारितम् ।
यममदगदोऽनुपसर्गात् । ५। १ } ३० }
', उपसर्गरहितेभ्य एभ्यो यः प्रत्ययो भवति । यम्यम् ।
मद्यम् । गद्यम् ।

·(२७२)
-
चरेराहस्त्वगुरौ।५।१।३१ ।
अनुपसर्गाचरतेः आपूर्वात् तु अगुरावयें यो भवति ।
चर्यः । आचर्यो देशः । गुरौ तु आचार्यः ।
वर्योपसर्यावधपण्यमुपेयर्तुमतीगविक्रेये।५।१ । ३२ ।
उपेयादिप्ववत यथासंख्यं निपात्यन्ते । वर्या कन्या।
उपसर्या गौः । अवयं गद्यम् । पण्या गौः ।
स्वामिवैश्येऽर्यः।५।१ । ३३ । ,
स्वामिवैश्ययोर्वाच्ययोः ऋधातोः यः प्रत्ययो भवति । अर्यः
स्वामी, वैश्यः । आर्योऽन्यः ।
वा करणे।५।१ । ३४ ।
वहेः करणे यो भवति । वह्यं शक्टम् । अन्यत्र बाबम् ,
नाम्नो वदः क्यप् च ।५।१।३५ ।
अनुपसर्गाद् नाम्नः पराट् वदतः क्यप्यौ भवतः । ब्रह्मोद्यम् ।
ब्रमययम् । 'भावे हत्याभूयौ निपात्या' ब्रह्महत्या, देवभूपन् ।
अनिचित्या ।५।१ । ३७।
अग्नेः परात् स्त्रीमा निनोतेः क्यञ् भवति । अग्निचित्या।
खेय-मृपोये।५।१।३८ ।
एतौ क्यान्तौ साधू भवनः। खेयम् । मृपा उद्यते मृपोयम् ।
कुप्पभियोध्यसिम्पतिप्यपुप्ययुग्याज्यपै नानि ।।१।३९
,

·. (२७३) एते सन्तायां क्यचन्ता निपात्यन्ने। कुप्यं धनम् । भियः उद्व्यः । सिव्यः । तिव्यः । पृथ्यः। युग्यं वाहनम् । आन्य घृतम् । सूर्यो रविः। दृग्स्तुजुपतिशामः । ५।१४० । एभ्यः क्यम् भवति । आइत्यः। आमृत्यः। स्तुत्यः । गुप्यः । इत्यः । शिष्यः । इंस्वस्य तः पित्कृति । ४।४ । ११३ ॥ हस्वान्तस्य धातोः पिति कृति परे तोऽन्तो माति । तया चोदाहतानि । ऋदुपान्त्यादपिदृचः ।५।१।४१ । कृपिवृतिझचिवनिताद् ऋदुपान्त्याद् धातोः क्यञ् भवति । वृत्यम् । गृध्यम् । वृध्यम् । अकृपीत्यादि किम् ? कल्प्यम्। वर्त्यम् । अय॑म् । कपिमृनिशंसिराहिदुहिजपो वा ।५।१॥ ४२ ॥ एभ्यः क्यच् वा भवति । कृत्यं, कार्यम् । वृष्यं, वय॑म् । मृन्यं, मार्यम् । शस्यं, शंस्यम् । गुह्यं, गोह्यम् । दुा, दोह्यम् । जयं, नाप्यं वा। जिविपून्यो हलिमुञ्जकल्के । ५। १ । ४३ । जयतेः विपूर्वाभ्यां पूनीभ्यां च ययासंख्यं हनिमुस्कल्करूपेषु कर्मसु वाच्येषु क्यब् भवति । नित्यो हलिः । विपुयो मुजः । विनीयः कल्कः। 18 ·(२७४) पदास्वैरिवाह्यापश्ये ग्रहः।५।१।४४ । एप्वर्थेषु वाच्येषु गृह्णाते क्यत् भवति । प्रगृह्य पदम् । गृह्या परतन्त्रा । ग्रामगृह्या बाह्या इत्यर्य । गुणगृह्या गुण- पक्ष्या इत्यर्थ । भृगोऽसज्ञायाम् ।५।१।४५ । अमरज्ञाया भृग स्यम् भवति । भृत्यो योज्य । मज्ञाया तु समो पा ।५।१।४६ । सम्पूर्वाद् भृग क्यन् वा भवति । सम्भृत्य , सम्भार्य । ते कृत्याः।५।।। ४७ । म्यतत्र्य अनीय य क्यम् एते प्रत्यया कृत्यारा भान्नि । एते सर्मसात् कर्मणि, अर्मादविवक्षितर्मकाय भावे मवन्ति, तथैवोदाहृता । इति कृत्मत्ययान्तर्गता कृत्यप्रक्रिया समाप्ता । भार्या पत्नी।

·(२७५) अथ कृत्यभिन्नकृत्प्रत्ययप्रक्रिया। बहुलम् । ५।१।२। निर्दिष्टादर्थादन्यस्मिन्नर्थे कृत्प्रत्यया बहुलं भवन्ति । पादाभ्यां हियते पाढहारक. । मुह्यते आत्माऽनेन मोहनीय कर्म । सम्प्र- दीयतेऽस्मै सम्प्रदानम् । कर्तरि ।५।१।३। अर्थविशेपोस्ति विना कृ-प्रत्या कर्तरि वेदितव्याः । करो- तीति कर्ता, कारक । व्याप्ये घुरकेलिमकृष्टपन्यम् । ५।१।४। घर-केलिमी प्रत्ययो पृष्टपन्यश्च व्याप्य तरि भवन्ति । भन्यते स्वयमेवेति भद्गुरं काष्टम् । भिदुरम् । विदुरः । पच्यन्ते 'स्वयमेवेति पचेलिमा मापा । भिदलिमा । पृष्टे स्वयमेर पच्यन्त इति पत्र्याः शालय । 'संगतेऽयें अजय निपात्यम् ' अनर्यमा- यसंगतम्, अन्यन अनर पट । रुच्याव्यथ्यवास्तव्यम् । ५।१।६। एते कर्तरि निपात्यन्ते । रोचते इति स्च्यो वमः । न व्ययवे इति भव्य यो मुनि । वपतीति वास्तव्यः । भव्यगेयजन्यरम्यापात्याप्लान्यं नवा । ५।१।७। :

·(२७६) एते कर्तरि वा निपात्यन्ते । भवतीतिभव्यः, पक्षे भत्र्यमनेन । गायतीति गेयः साम्नाम् , पक्षे गेयानि सामानि । एवं जन्यः, जन्यमनेन । रम्यः, स्भ्यमनेन । आपात्यः, आपात्यमनेन । आप्लान्यः, आप्लान्यमनेन । मवचनीयादयः।५।१।८। एतेऽनीयप्रत्ययान्ताः कर्तरि वा निपात्यन्ते । प्रवस्तीति प्रव- 'ननीयो गुरुः शास्त्रस्य, पक्षे प्रोच्यते इति प्रवचनीयं शास्त्रं गुरुणा। एवमुपस्थानीयः शिष्यः गुरोः, उपस्थानीयो गुरुः शिष्येण । श्लिपशीस्थाऽऽसवसजनरुहभनेः क्तः 1५।१।९। एभ्यः क्तप्रत्ययः कर्तरि वा भवति । आश्लिष्टः चैत्रः का- न्ताम् , आशिष्टा कान्ता चैत्रेण । अतिशयितो गुरुं शिष्या, अतिशयितो गुरुः शिष्येण । उपस्थितो गुरु शिष्यः, उपस्थितो गुरुः शिष्येण । उपामिता गुरु शिष्याः, शिष्यैरुपासितो गुरुः । अनूपिता गुरुं शिष्याः, शिष्यैरुलूपितो गुरुः । ते तामनुनाताः, तैः साऽनुनाता । चैत्रोञ्चमारूदः, चैत्रेणाध आख्दः । ते कामु. कास्तामनुनीर्णाः, तैः साऽनुनीर्णा । ते धनं विभरताः, तैः धनं विमानम् । आरम्भे ।।१।१०। आरम्भार्याद् धातोः भूतादौ यः क्तः स कर्तरि वा भवति । वे गट प्रस्ताः, पक्षे तैः कटः प्रतः ।

·(२७७) गत्यर्धाकर्मकपिवभुनेः । ५॥ १ ॥११ भूतादौ यः क्तः स एभ्यः कर्तरि वा भवति । स ग्रा गतः । असौ आसितः । ते पयः पीताः । तेऽन्नं मुक्ताः । पक्ष तेन ग्रामो गन इत्यादि। अद्यांचाधारे । ५।१ । १२ । आहारादि गत्यर्यादिश्च यः क्तः स आधारे वा भवति । इमेषां जग्धम् । इदमपां यातम् । इदमेपांशयितम् । इमेपामासितम् । इदं गवां पीतम्। इदंतेप मुक्तम् ।पक्षे तैरस्मिन् जग्धम् । एतैरस्मिन् यातम् । एभिरस्मिन् शयितम् , आसितम् । गोभिरस्मिन् पीतम् । तैरस्मिन् मुस्तम् । गत्यादीनां पले कर्तर्यपि भवनात् एतेऽस्मिन् याताः । एतेऽस्मिन् शयिताः । गावोऽस्मिन् मुस्ता इत्यादि । भीमादयोऽपादाने । ५ ।।१४ भीमादयः शब्दा अपादाने निपात्यन्ते । विभति अस्मा- दिति भीमः, भयानकः । असरूपोऽपयादे योत्सर्गः पार क्तेः । ५।१।१६। एतत्सूनादारभ्य 'स्त्रियां क्तिः' इति सूत्रात् प्राग् योऽपवादास्त- द्विपये असरूप उत्सर्गोऽपि प्रत्ययो वा भवति । अवश्यलान्यम् , अवश्यन्द्रवितव्यम्। णक-चौ । ५।१।४८॥ .

·कर्ता धातोः परावेतो भवतः । करोतीति कारकः, 1 हारकः सादकः । पाचकः-। हो । स्वादिता । परता। अहे तृच् । ५।४ । ३७ ! अहें कर्तरि धातोस्तृच भवति । भवान् छेदसूत्रस्य बोढा । कन्याया बोदा । अच् । ५।। ४९। धातोः करि अच् भवति । करः । हरः । पचः । भिः । णिन् चावश्यकायमण्यं । ५१४१ ३६ । अवश्य भाव आवश्यकम् , ऋणेऽमः अधमर्णस्तस्य भाव आधमय॑म् । आवश्यकाऽधमर्ययो गन्यमानयोः धातोः करि णिन् कृत्याश्य पान्नि। अवश्यं करोतीति काग। हारी। अपश्य- कारी । अवश्यगेय सानाम् । शनं दायी । महज़ दायी । लिहादिभ्यः । ५ ।। १० । एभ्यो धातुभ्यः पतयंच प्रत्ययो भनि। लेदीनि लेहः । शेपः । अचि । ३।४।१५। अपि प्रत्यये परे यो हुन् भाति । चेयः । नन्यः । न वृद्धियापिति विलोपे।४।३1?? | अपिति प्रत्यये परे यः सिो डिन लोपस्तस्मिन् सनि

·( २७९)
गुणवृद्धीन भवतः।नेन्यः । चेयः । मरीमृगः । 'गोऽपि ब्रुवादेशो
नक्तत्र्य. ब्राह्मणत्रुवः ।
नन्यादिभ्योऽनः । ५।१ । ५२
एभ्यो गणलेभ्यः कर्नर्यन. प्रत्ययो भवति । नन्दनः ।
वाशनः । सहनः । संक्रन्दनः । सर्वदमनः । नर्दनः ।
ग्रहादिभ्यो गिन् । ५। १ । ५३ ।
एभ्यः कर्तरि णिन् प्रत्ययो भवति । ग्राही । स्यायी । दायी।
नाम्युपान्त्यपीकृगृतः कः ।५।१ । ५४ ।
नाम्युपान्त्येभ्यः प्रीकृगृज्ञाभ्यश्च कर्तरि को भवति । विक्षिपः।
प्रियः। किरः। गिल. । ।
गेहे ग्रहः । ५।१ । ५५ ।
गेहेऽथे वाच्ये प्रहयातोः क
प्रत्ययो भवति । गृहम् ।
गृहाः दारा इत्यर्थः ।
उपसर्गादातो डोश्यः । ५।१।५६ ।
श्यैद्वनिनादुपसर्गात् परादादन्ताद् धातो. इ. प्रत्ययो
भवति । आः । प्रल । उपमर्गादिति किम् ? दायः । अश्य इति
किम् ? अवश्याय ।
व्याघ्राले प्राणिनसोः।५।१। २७ ।
एतौ ययामख्यं प्राणिनि नासिकायां चार्थे निपान्येते।
व्यानः प्रागी । आमा नासिका ।

·(२८०)
घ्राध्मापाट्धेदृशः शः।५।१।५८ ॥
एभ्य कर्तरि शः प्रत्ययो भवति । शित्त्वाद् निप्राद्यादेशा ।
निन्न । उद्घम । पित्र ।धय । उत्पश्य ।
साहिसातिवेद्युदेनिधारिपारिचतैरनुपसर्गाद । ५१११५९ ।
अनुपसर्गेम्यो ण्यन्तेभ्य एतम्य शो भवति । साहय ।.
सातय । वेदय । उदेजय । धारय । पारय । चेतय ।
लिम्प-विन्दः ।।१।६० ।
अनुपसर्गाभ्यामाभ्या शो भवति । लिम्पतीति लिम्प ।
विन्दतीति विन्द ।
निगवादेनाम्नि । ५।१।६१॥
निपूर्वाद् रिम्पे गवादिपूर्वाञ्च विन्दे सझाया को भवति ।
निलिम्पा देवा । गोविन्द । कुविन्द ।
वा ज्वलादिदुनीभूग्रहासोणः । ५ । १ । ६२ ।
स्वलादि-यो दुनोत्यादिभ्य आस्रोश्चानुपसर्गेभ्योण प्रत्ययो
वा भवति । स्वल, न्याल । चाल, चल । दाव, दव ।
नाय , नय । भाव , भव । ग्राहो मकरादि, ग्रह सूर्यादि ।
आखाव', आस्रव ।
अवहसासंस्रोः । ५।१।६३ ।
अवपूर्वाभ्या हसाभ्या सम्पूर्णच स्रोश्च प. प्रत्ययो भवति ।
भवहार । अवसाय । सम्वाद ।

·(२८१)
तनव्यधीवसातः ।५।१ । ६४ ।
एम्यो धातुभ्य आदन्तेभ्यश्च णप्रत्ययो भवति। तानः ।
व्याधः । प्रत्यायः । श्वासः । अवश्यायः ।
नृत-खन्-रत्र शिपिन्यकद । ५।।।६५ ।
एभ्यो धातुभ्यः शिल्पिनि वाच्ये अक्ट् प्रत्ययो भवति ।
नर्तकः । नर्तकी । खनक. । ' अक्ट-विनोश्च रजः' इति नटुकि
रजकः । शिल्पिनीत्येव नर्तिका ।
गस्थका।
गाधातोः शिल्पिनि यकः प्रत्ययो भवति । गायकः ।
टनण् । ५।। ६७॥
.शिल्पिनि वाच्ये गावातोप्टनण् भवति । गायनी ।
ह कालवीयोः। ५।१।६८ ।
हाको हाडो वा कालवीयोर्वाच्ययोः कर्तरि टनण् भवति ।
हायनः वर्षम् । हायना नीहयः ।
मुमृल्लोका साधौ । ५ ॥ १।६९ ।
एम्यो धातुभ्यः साधावय अकः प्रत्ययो भवति । साधु प्रवते
इति प्रवकः । सरकः । लवकः । अन्यन प्रावकः ।
आशिष्यकन् । ५।१।७०।
आशिपि गम्यमानायां धातोः कर्तर्यरन् प्रत्ययो भवति ।
बतात जीवकः । आशिपीति किम् ? जीवतीति जीविका ।

·(२८२)
तिक्कृतौ नाम्नि । ५।१।७२ ।
आशीविपये सज्ञायां गन्यमानायां धातोः तिन् कृत्संज्ञकाश्च
प्रत्यया भवन्ति । शान्तिः । वीरभूः । वर्धमानः ।
कर्मणोऽण् । ६।१।७२।
कर्मणः पराद् धातोः अण् प्रत्ययो भाति । कुम्भ करोतीति
कुम्भकार ।
शीलिकामिभक्ष्याचरीक्षिसमोणः ।।१।७३ ।
कर्मणः परेभ्य ए-यो धातुभ्यः कर्तरि ण. प्रत्ययो भवति ।
धर्मशीला । धर्मकामा । वायुभक्षा । कल्याणमाचरति कल्याणा.
चारा । सुखप्रतीक्षा । वहुक्षमा ।
गायोऽनुपसर्गात् टक् । ५ । १ । ७४ ।
कर्मणः परादनुपसर्गाद् गायतेष्टक् प्रत्ययो भवति । वक्रगी।
उपसर्गात्तु खरुमंगाया।
मुरासीघोः पिकः । । । १।७२ ।
आभ्यां कर्मभ्यां परादनुपसर्गात् पित्रतेष्टक नाति । सुरापी।
सीधुपी ।
आतो डोऽहावामः । ५ ।। ७६ ।
कर्मण परादनुपसर्गाद् हावामावनितादादाताट धाताः करि
डो भवति । गां ददाति गोदः । अहानाय रति क्रिम ! स्वर्गहायः,
तन्तुवायः, धान्यमायः ।
.

·समः ख्यः।५।१।७७॥ कर्मणः परात् सम्पूर्वात् ख्यातः टो भवति । गां संख्याति गोमख्यः। दया।५।१ । ७८ । कर्मणः परादाइपूर्वाद दागः च्यातेश्च डो भवति । दायमा- ददाति दायादः । नयाख्या । माज्जय।५।११७९ । कर्मणः परात् प्रोन को दश्च टप्रत्ययो भाति । पथि- प्रज्ञः । प्रपाप्रदः। आशिपि इनः । ५1१1८० । कर्मगः पराद् हन्ते. आशिपि गम्यायां कारि डो भाति । शर्नु वध्यात् शत्रुहः। क्लेशादिभ्योऽपात् ।५।१।८१ । देशादिकर्मण' पराद् हन्ने वर्तरि दः प्रत्ययो भवति । केश- मपहन्ति देशापहो मुनि । तमांत्यपहन्ति तमोपहः सूर्यः । कुमारशीगिन् । ५ । १ । ८२ । आभ्यां कर्मभ्यां पराद हन्तणिन् प्रत्ययो भवति । कुमार-. घाती । शीपवाती। अचिचे टस् । ५1१1८३ ।। कर्मणः पराद् हन्तरचित्ताति कतरिक भाति । वातन्ने तेलम् । अपित्त इति किम् ? पापरातो यतिः ।

·(२८४) जायापतेथिति ! ५ ॥ १।८४। आभ्यां कर्मभ्यां पराद् हन्तेः निहवति कर्तरि टक् प्रत्ययो मवति । जायाघ्नः । पतिघ्नी कन्या । ब्रह्मादिभ्यः । ५। १ । ८५ । एभ्यः कर्मभ्यः पराद् हन्तेः टक् प्रत्ययो भवति । ब्रह्मन्नः । गोघ्नः पापी। हस्तिवाहुकपाटाच्छक्तौ।५।११८६ । एभ्यः कर्मभ्यः पराद् हन्धातोः शक्ती गम्यमानायां कर्तरि टक् प्रत्ययो भवति । हस्तिनः । वाहुघ्नः । कपाटघ्नः । 'राज्य इति निपात्यः' राजानं हन्ति रामयः । नगरादगजे । ५ । १ । ८५ । अस्मात् कर्मणः पराद् हन्तेरगजे कर्तरि टक् प्रत्ययो भवति। नगरनो व्याघ्रः । अगन इति किम् ? नगरयातो हस्ती । 'शि- स्पिनि पाणिवताडयौ निपात्यौ। कुक्ष्यात्मोदराद् भृगः खिः।।१।९० । एभ्यः कर्मभ्यो भृगः सिः भवति । कुक्षिम्भरिः । आत्म- म्भरिः । उदरम्भरिः ।। अहोऽन् । ५ । १ । ९१ कर्मणः पराईतेरच् प्रत्ययो भवति । पूनामर्हतीति पूजाऱ्या वीतरागमूर्तिः । पूनाईन् ।

·(२८५)
धनुर्दग्दत्सरुल्लाहलाकुर्टियष्टिशक्तितोमरपटाद्
ग्रहः ।५।१।९२॥
एभ्यः
कमभ्यः पराद् ग्रहेरन् प्रत्ययो स्वति । धनुग्रहः ।
दण्टग्रहः । त्सस्यहः । लाद्गलप्रहः । अनुशप्रहः । ऋरिग्रहः ।
यष्टिरहः । शास्तिग्रहः । तोमरमहः । प्रहः ।
मूनाद पारणे । ५।९३ ।
सूत्रात् कर्मणः पराद् प्रहातोः ग्रहणपूर्वरतारणार्याद अच
भवति । सूर्य ग्रहाति सूरग्रहः प्रातः सूत्रधारो वा ।
आयुधादिभ्यो गोप्दण्डादेः । ५. ११९४ ।
दण्डादिवमितादायुगादेः कर्मणः पराद् धृगोऽन् भाति । भनु-
धरः । भूधरः । दण्डादिपूर्वात् तु दण्डवारः, कुण्डधारः ।
हगो वयोऽनुगमे ।।१।९३ ॥
कर्मणः पराद् हरवेः वयसि भनुदमे व गन्येऽन् भनि
भस्यिहरः वशिशुः । अंशहरो दायादः । मनोहरा माला ।
आलशीले ।।१।९६ ।
कर्मणः परादाइपदि दयः सीदे गम्यऽन् प्रत्ययो भाति ।
पुप्पाहरः । शील इति छिन् । पुप्पाहार ।
दृति-नापात् पशादिः ।।१।९७१
भान्यां स्मभ्यां परान एनः पशो कर्तरि : प्रत्ययो भानि।
दृनियरिः धा । नापहरिः मिहः।

·(२८६) .. रजः-फले-मलाद् ग्रहः । ५। १ । ९८ । एभ्यः कर्मभ्यः पराद् यद्धातोः इ: प्रत्ययो भवति । रजोग्रहिः । फलेपहिः । मलयहिः । देव-वातादापः १५ । १ । ९९ । आभ्यां परादाप्धातोरिः प्रत्ययो भवति । देवापिः । वातापिः । शकृत्स्तम्बाद् वत्सत्रीहौ कुगः । ५। १ । १०० । आभ्यां कर्मभ्यां परात् कृगो ययासंख्यं वत्सनीह्योः कोरिः भवति। शकृत्करिः वत्सः । स्तम्बकरिः ब्रीहिः । 'किंयत्तबहुभ्यः कृग. अ. वाच्यः' किकरः, यत्करः, तत्करः, तस्करः चौरश्चेत्, वहुकरः । संख्याहर्दिवाविभानिशापभाभाचित्रकाधन्तानन्तकारवाह- रुधनुर्नान्दीलिपिलिवियलिभक्तिक्षेत्रजङ्घाक्षपाक्षणदार- जनिदोषादिनदिवसाहः । ५।१ । १०२ । एभ्यः कर्मभ्यः कृग: टः प्रत्ययो भवति । संख्याकरः । द्विकरः । अहस्कर. । दिवाकरः । विभाकरः । निशाकरः । प्रभाकरः । भास्करः । चित्रकरः । कर्तृकरः । आदिकरः । अन्तकरः । अनन्तकरः । कारकरः । बाहुकरः । अरुकरः। घनुष्करः । नान्दीकरः । लिपिकरः । लिविकरः । बलिकरः । भक्तिकरः । क्षेनमारः। नहाकरः । क्षपाकरः । क्षणदाकरः । रननिकरः । दोपाफरः । दिनकरः 1 दिवसकरः । संख्याकरी । . न ·(२८७) . हेतुतच्छीलानुलेऽशब्दश्लोकालहगाथावरचाटुमूत्र- मन्त्रपदाद । ५ । १ । १०३ । शब्दादिवनितात् कर्मणः परान् ऋगटस् प्रत्ययो भाति, हेतृतच्छीलानुढेषु कर्तृषु । यशस्करी विद्या । श्राद्धकरो ब्राह्मणः । प्रेपगाकरः । शब्दादिवर्ननं रिम् ? शब्दकारः । श्लोक- कारः । कलहकारः । गायाकारः । वैरकारः। चाटुकारः । सूत्रकारः । मन्त्रकार. । पदकारः । भृनों फर्मगः । ५ । १ । १०४ । कर्मगः कर्मगः पराद भृतो गम्यमानायां कृगटर भाति । कर्मफरी दामी । क्षेम-मिय-मा-भद्रान् साम् । ५ । १ । १०९। पभ्यः कर्मभ्य परात् ग. रोष्णश्च भातः । क्षेमकरः, क्षेमकारः | प्रियदरः, प्रियकारः । मद्रकरः, मद्रकारः । मकरः, भद्रकारः। मेवर्तिभयाभयान खः ।। ५ ।। १०६ । एभ्यः कर्मयः कृगः खो भाति । माङ्करः । ऋतिकरः । भयकरः । अभयहरः। प्रिय-पवाद् यदः ।५।१ । १०७। आन्यां कर्मयां बदलः कतरि सः प्रत्ययो भरति। प्रियंवदः । यशंदा द्विषन्ता-परन्तो तरि ज्यन्तस्य नपः निलो द्विपतः तापयति विपन्तपः । एवं परन्तपः ।

·.. (२८८) परिमाणार्थमितनखात् पचः।५।१।१०९। परिमाणार्थात् मितनखाभ्यां च कर्मभ्यः परात् पचेः खो भवति । प्रस्थम्पचा । नखम्पचः । कूलाभ्रकरीपात् कपः । ५।१।११० । एभ्यः कर्मभ्यः कपतेः खो भवति । कूलङ्कपा । अङ्कपः । करीपङ्कपः । सर्वात् सहश्च । ५ । १ । १११ । सर्वशब्दात् परात् सहेः कपेश्च खः प्रत्ययो भवति । सर्व- सहो मुनिः । सर्वकपः खलः । भूवृजितृतपदमेश्च नाम्नि । ५ । १ । ११२ । कर्मभ्यः परेभ्य एभ्यः सहतेश्च संज्ञायां खो भवति । विध- म्भरा मेदिनी । पतिंवरा कन्या । शत्रुञ्जयः अद्विः । रयन्तरं साम । शत्रुन्तपो राजा । बलिन्दमः कृष्णः । शत्रुसहो राना । नाम्नीति किम् ? कुटुम्वभारः । धारर्धर च ।५।१ । ११३ कर्मणः पराद् धारः सन्ज्ञायां खो भवति, धारेः धरादेशश्च । वसुन्धरा पृथ्वी। पुरन्दर-भगन्दरी । ५ ।। ११४ । एतौ सन्तायां निपात्यते । पुर दणाति पुरन्दरः शक्रः । भग दास्यति मगन्दरो व्याधिः। ते गम्ये वानंयमो निपात्यः वानंयमो प्रतीत्यर्थः ।

·(२८९) मन्पाणिन।५।११११६ । कर्मण परात् मन्यतेनिन् प्रत्ययो भवति । पण्डितमानी बन्यो । कर्तुः खम् । ५। १ । ११७॥ प्रत्ययार्थरूपात् कर्तृरूपात् कर्मण परात् मन्यते खश् प्र- त्ययो भवति । आत्मार पण्टित मन्यते इति । खित्यनव्यपारुपो मोन्तो इस्वश्च । ३ । • । १११ । स्वरान्तस्याश्ययमिन्नस्यारपश्च सित्प्रत्ययान्ते उत्तरपदे परे मोऽन्तो यथासम्भव हत्यश्च पण्डितम्मन्य सम्मन्य अन्तुद। 'कर्मण परादेजे खर वाच्य ' जनमेजयो नाम राना । शुनीस्तनमुनफूलास्यपुष्पात् दधेः । ५। १ । ११९ । एभ्य कर्मभ्य. दधे कर्तरि खश् प्रत्ययो भवति ।शुनिन्धयः। स्तनन्धय । मुजन्वय कन्वय । आस्यन्वय । पुष्पन्वय । साडीघटीखरीमुष्टिनासिकासाताद् पथ ५११६२२० । एभ्य कर्म यो धमते क्यतेश्च कर्तरि खश् प्रत्ययो भवति । नाडिन्धम । नाडिन्वय । बरिन्धम । परिन्धय । खरिन्धम । सरिन्वय । मुटिन्धम । मुष्टिन्धय । नासिकन्धम नासिरन्धय । वातन्धम । वातन्धय । पाणि-करात् । ५1१।१२। आभ्या धमते सश् प्रत्ययो भवति । पाणिन्धम । रन्धम । 19 .

·- (२९० फूलादुद्रुनोद्वहः'।५।१ । १२२ । अस्मात् पराभ्यामाभ्यां खम् भवति । कूलमुदुनः । कूल. मुद्रह । वहाभाल्लिहः ।५।१।१२३ ॥ वहानाभ्यां कर्मभ्या परात् लिहे खश् भवति । वहलिहः । भनंलिह । बहुविध्वस्तिलात तुः । ५ । १ । १२४ । एभ्य कर्मभ्यः परात् तुदतेः खशू भवति। बहुन्तुदः । विधु. न्तुद । अरुन्तुदः । तिलन्तुदः । ललार-पात-शर्थात् तपानहाकः । ५।१ । १२५ । एभ्य. कर्मभ्यः परेभ्यो यथासंख्यं तपानहाभ्यः कर्तरि सय प्रत्ययो भवति । ललाटन्तप सूर्य । वातमज. मृगः । शर्वजहः । असूर्योग्राद दृशः ।५।१।१२६ । आभ्यां पराद् दृशेः कर्तरि खश् प्रत्ययो भवति । न सूर्य पश्यन्तीति असूर्यम्पश्या रानदारा. । उग्रम्पश्यो राना । इरम्मदः ।५।१ । १२७ । इरापूर्वाद् माद्यतेः कर्तरि खश् प्रत्ययो भाति । इत्या माद्य- तीति इरम्मदः । नाम्नो गमः खट्टौ च विहायसस्तु विदः।५।१।१३१॥ नाम्न पराद् गाउलेः एते सगुखाः स्यु, विहायसस्तु विहा-

·.
(१९१०),
देशश्च । तुरं गच्छतीति तुरङ्गमः । विहायसा गतीति विहगमः
पक्षी । सुतगमो मुनिः । तुरगः । विहगः । तुरङ्गः । विहङ्गः ।
मुग-दुर्गमाघारे ।५।१ । १३२ ।।
सुदुर्यो पराद् गमेराधारे दप्रत्ययो भवति । सुखेन गम्यते-
ऽस्मिन्निति सुगः । एवं दुर्गः ।
निर्गो देशे । ५ । १ । १३३ ।
निर्वाद् गमेः देशेऽये डप्रत्ययो भवति । निर्गो देशः ।
शमो नाम्न्यः।५।१ । १३४ ।
शमो नाम्नः पराद् धातोः सक्षायामः प्रत्ययो भवति ।
शम्भवो नामाईन् ।
पार्धादिभ्यः शीङः । ५। १ । १३५ ।
एभ्यो नामभ्यः परात् शीङः अप्रत्ययो भवति । पार्श्वशयः ।
ऊर्धादिभ्यः कर्तुः। ५ । १ । १३६ ।
एभ्यः कर्तृवाचिभ्यः परात् शी अप्रत्ययो भवति । ऊर्च.
शयः । उत्तानशयः।
आधारात् । ५। १ । १३७ ।
आधारवाचिनो नाम्नः पराञ्छीडः अः प्रत्ययो भवति ।
होते सशयः ।
चरेष्ट: ।५।१ । १३८ ।
आधाराचरतेष्टः प्रत्ययो भवति । कुरुपु चरति कुल्पी
गूर्नरचरा मुनयः ।
10

·(२९२) भिक्षा-सेना -दायात् । ५।। १३९ । । एभ्यः पराञ्चरतेष्टः प्रत्ययो भवति । भिक्षाचरी । सेनाचरः। आदायचरः। पुरोऽग्रतोऽने सर्तेः । ५११ । १४० । एभ्य आधारेभ्यः परात् सरतेष्टः प्रत्ययो भवति । पुरः- सरः । अग्रत सरः । अग्रेसर । पूर्वात् कर्तुः।५।१।१४१ । कर्थे वर्तमानात् पूर्वात् परस्य सरतेप्टो भवति । पूर्वः सन् सरति पूर्वसरः। स्था-पा-स्ना-त्रः कः।१।१४२ ॥ नाम्नः परेभ्य एभ्य क. प्रत्ययो भवति । समस्यः । मच्छपः । नदीष्णः । धर्मत्रं छत्रम् । योकापनुद-तुन्दपरिमृज-स्तम्बरम-कर्णेजपं मियालस- हस्तिसूचके । ५।१।१४३ ॥ एते प्रियाद्यर्थेषु यथासंख्यं कात्ययान्ता निपात्यन्ते । शोकमपनुदति शोकापनुद प्रियजनः । तुन्दं परिमार्टि तुन्दपरि- मनोऽलसः । स्तम्ब रमते स्तम्बेरमो हस्ती । कर्णे जाति ऋणेजपोऽतिखलः । मूलविभुजादयः १५।१ । १४४ । एते कप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । मूलविमुनो रथः । कुमु फैननम्। -

·दुहेर्डयः ।५।१।१४५॥
नाम्नः पराद दुहेः डुः प्रत्ययो भवति । कामान दोग्धि
कामदुधा गौः।
-
.
-
f
मजो विण । ५।१११४६
नानः पराद भनतेविण प्रत्ययो भाति । अर्थ मनले
अर्धभाक् ।
मनवन्पचनिपविच क्वचित् । ५११।१४७ ।
नानः पराद् धातोरते प्रत्यया भवन्ति । इन्द्रशर्मा | देवशमा ।
निनशर्मा । विजारा यावा । अवावा । सुवीवा । शुभयाः ।
क्विए।५।१ । १४८
नान्नः पराद् धातोः स्वित् भवति । कार्य करोति कार्यकृत् । .
हरतीति हृत् ।
स्पृशोऽनुदकात् । ५११। १४९ ।
१. उदकर्जाद नाम्नः परात् स्यश: सिन भवति । घृतस्टा ।
अनुदादिति किम् ? उदकम्पर्शः ।
अदोऽननात् । ५। १ । १५० ॥
अन्नवर्नाद नाम्नः पादः श्विा भानि । आमात् ।
अनन्नादिति पिम् ? अन्नादः ।
व्यात कयादारामपवादौ ।५।१ । १५१ १. ..
' कन्यपूर्वादतरेती ययासंख्यमामादयस्वादयोः मानू भाव
मल्यात् आममांसभक्षः । कन्यादः परवमांसमक्षः ।
1

·(२९)
त्यदायन्यसमानादुपमानाद् व्याप्ये दृशष्टक-सको
.
उपमानरूपव्याप्येभ्य एभ्यः पराद् शेः व्याप्येऽर्थे एव दक्-
सकौ क्विा च भवन्ति । स्य इव दृश्यते त्यादृशः, त्यादृक्षः,
त्यादृक् । तादृशः, तारक्षा, ताक् । अन्याहशः, अन्यादृक्षः,
अन्याहा । अमूदृशः, अमूहक्षः, अमूहक् । सदश , सदृक्षः, सहक ।
कर्तुणिन् । ५। ११ १५३ ।
कर्तुपमानात् पराद् धातोणिन् प्रत्ययो भवति । उष्ट्र इस
कोशति उष्ट्रकोशी।
अजाते. शीले । ५।११५४ ॥
अनात्याद् नाम्नः पराद् शीलेऽर्थे णिन् भवति । उष्णं
मुझे तच्छील उष्णभोजी।
साधौ।५।१।१५५ ।
नाम्नः परात् साध्वर्थाद् धातोः णिन् भवति । साधुकारी ।
माधुपाठी।
।१।१५६ ।
ब्रह्मणः पराद् वदेणिन् भवति । ब्रह्मवादी ।
बताभीक्ष्ण्ये ।५।१।१५७
व्रताभीक्ष्ण्ययोः गम्ययोः नाम्नः पराद् धातोणिन् प्रत्ययो
भवति । स्थण्डिले वर्तते स्थण्डिलवर्ती । क्षीरं पुनः पुनः पिबन्ति
सीरपायिण उशीनराः।
.
ब्रह्मणो वदः।

·. (१९६१ करणाद् यजो भूते । ५.१ १.१५८ करणार्थाद् नाम्नः पराद् भूतार्थाद् यनधातोः णिन् भवति । भग्निष्टोमेन अयादीन् अग्निष्टोमयानी । निन्ये व्याप्यादिन विक्रियः १५॥१॥ १९॥ व्याप्याद् नान्नः पराद् भूतार्थात् विपूर्वात् क्रियः । निन्ये कतरि इन् प्रत्ययो भवति । सोमनिक्रयी । 'व्याप्यात् पराद् हन्ते: मुतादि णिन् वाच्यः, निन्द्य कर्तरि सति' पितृवाती ।मातृवाती। ब्रह्म-भ्रूण-वाद विप् ।५।१।१६१ । एभ्यः कर्मभ्यः पराद् भूतार्थाद् हन्तेः स्विच भवति । ब्रह्माणं हतवान् ब्रह्महा । भ्रूणहा । वृत्रहा। गः सुपुण्यपापकर्ममन्त्रादात् । ५। १ । १६२ । एभ्यः पराद भूतार्याद ग क्विम् भवति । मुकृत् । पुण्यकृत् । पापकृत् । कर्मत् । मन्त्रात् । पदान् । सोमात् मुगः ।। ११ । १६३ । सोयात् कर्मणः पराद् भूतार्यान् सुग. क्विय् भवति । सोमसुत् । 'अग्नेः कर्मणः पगट् मृतार्थात् चिनोत: स्वित्वाच्य.।' अनि चितवान् अग्निचित् । कर्मण्यन्यर्थे ।५।१1१६५ । कर्मणः पराद् भूतार्यात् चिनातेरग्निरूपे कर्मणि स्विद् भवति । श्येनचित् ।

·(२९)
८
:
दृशः क्वनिप् । ५।१ । १६६ ।
व्याप्यात् पराद् भूतार्थाद् दृशेः क्वनि भवति । बहुदृश्वा ।
सह-राजभ्यां कृर-युः।५।१ । १६७ ।
आभ्यां कर्मभ्यां पराभ्यां भूतार्थाम्यां कृम्युधिभ्यां क्वनिन्
भवति । सहकृत्वा । सहयुध्वा । राजकृत्वा । राजयुध्वा ।
अनोजनेडः । ५।१।१६८।
कर्मणः परादनुपूर्वाजनेः भूतार्याद छः प्रत्ययो भवति ।
पुमनुना
सप्तम्या:।५।१ । १६९ ।
सप्तम्यन्तात् पराद् भूतार्थाजनेः उः प्रत्ययो भवति । मन्दु.
रायां जातः मन्दुरजः ।
अजातेः पञ्चम्या ।५।१ । १७०।
अनात्यर्थात् पञ्चम्यन्तात् पराद् भूतार्थाद् जनेईः प्रत्ययो
भवति । बुद्धांता बुद्धिना कल्पना । जात्यर्थात् परात्त गनानातः
इत्येव, न प्रत्ययः ।
क्यचित् । ५। १ । १७१ ।
उस्तादन्यत्रापि क्वचिद् र प्रत्ययो भवति । किनः ।
अनुजः । अजः । स्त्रीनः । ब्रह्मज्यः । वराहः ।
सुयजो इसनिप् । ५। १ । १७२ ।
आभ्यां भृतार्याभ्यां ड्वनिप् प्रत्ययो भवति । सुत्वानौ ।
.
यन्वा।

·(२९७) अपोः।५।१।१५३ । भूनायाद् नपरतः प्रन्ययो भवति । नरती । नरन् ।' नग्नपलितमियान्यस्थूलमुभगान्यवदन्ताळ्यर्य:- चर्मुवः खिष्णु-सुरुली । ५। ११ १२८ । नग्मादिभ्यः कंपन्यत्नदन्तव्यच च्यसें वर्तमानेन्यः अच्यन्तभ्यः पराद मुगः विष्णु-तुकली मातः । अनमो नमो मातीनि न भविष्णुः, नग्नंभागुफः । पलिभविष्णुः, पलिनमानुकः। प्रियंभविष्णु , प्रियंभावुकः । अन्यभविष्यः, अन्माएकात्यून मविष्णुः, म्लभायुकः । सुभगंभरिः, मुभगंभारकः । भाइय- मविशुः, आसानुकः । तदन्त. गुन भरिणः । . गः न्वन करणे । ६ ।। १२९ । अन्यन्त ययात्तिभ्यो नग्नादिभ्यः परात् गः करणे राना प्रत्ययो भनि । अनमो नमः किस्तऽनेनेति न करणं पूनम् । परिकरणम् । प्रियंकरणम् । अन्यकरणम् । म्रकरणम्। मुनगंकरणम् । आकरणम् । भारे नागिताद गुपः सः । ५।१ । १३९ । आशितान् पगद् भूमातोः मार करने न समयमा मानि आशिनम्मा भोदनः। शवानचाप्यति व सस्यौ।।।२॥२०॥ .

·, (२९८) वर्तमानार्याद् धातोः शबानशौ भवतः भविष्यति तु स्पयुक्ती जातः । गच्छतीति ग्रन्छन् । यातीति यान् । शेते इति शयानः । पचमानः । गमिष्यतीति गमिष्यन् । यास्यन् । शयिष्यमाणः पश्य- माणः। 'माड्युपपदे आक्रोशेऽपि वक्तव्यो' मा पचन् वृपल ! ज्ञास्यसि । मा पचमानोऽसौ मर्तुकामः । वा वेत्तेः क्वसुः।५।२१२२ वर्तमानार्याद वैत्तेः क्वमुर्वा भवति । वत्तीति विद्वान्, विदन् . पू-यनः शान: ।५।२।२३ । आभ्यां वर्तमानार्थाभ्यां परः शानः प्रत्ययो भवति । पयतें इति पवमानः । यजमानः । वय:-शक्ति-शीले।५।२।२४ । वर्तमानादि धातोः परः शानो भवति, एषु अर्येषु गम्येपु। स्त्रियं गच्छमानः । समश्नानः । निन्दमानः । धारीढोऽकृच्छेतश् । ५।२।२५ मानार्थाद् धारेरिडश्च परः अकृच्छेऽयेऽतृश् प्रत्ययो भवति। धारयन् आचाराङ्गम् । अधीयन् । सुद्विपाई सत्रिशत्रुस्तुत्ये । ५। २ । २६ । वर्तमानार्थेभ्य एभ्यो यथासंख्यं सत्रिशत्रुस्तुत्येऽर्थे कर्तरि अतृश् प्रत्ययो भवति । सर्वे सुन्वन्तः । चौरं द्विषन् । पूजामहन् ।

·इन् शील-धर्म-साधुषु । ५ १२१२७ । वर्तमानकालार्याद् धातो शीटायर्थेषु तनु प्रत्ययो भवति । करोति तच्छील कर्ता कटम् । मुण्डयितारः श्राविष्ठायनाः । गता खेलः। भ्राज्यलंगनिराळगभूसहिरुचिरचिटद्धिचरिमजनापत्रप इप्णुः।५।२।२८। वर्तमानकालेभ्य एभ्यः शीलाद्ययेंषु इप्णुः प्रत्ययो भवति । भानिष्णुः । अलंकरिष्णुः । निराकरिष्णुः । भविष्णुः । सहिष्णुः। रोविष्णुः । वर्तिष्णुः । वर्धिष्णुः । चरिष्णुः । प्रननिष्णुः । अपपिप्णुः। उदः पचि-पनि-पदि-मदेः।५।२।२९ । शीलादिसदभ्य एभ्य इप्णुः प्रत्ययो भाति । उत्पविष्णुः । उत्पनिष्णुः । उत्पदिष्णुः । उन्मदिप्णुः । भ-जे दणुक । ५ ॥२॥३०॥ आभ्यां शीलादिमदाभ्यां प्णुरु भवति । भूप्णुः । मिष्णुः । स्थाम्याम्लापविपरिमूनिक्षेः स्तुः ।५।२।। एभ्यः सदस्य. शीनदोस्तुः भाति । स्यास्तु । ग्यास्नु , मलास्नुः । पतुः । परिमाणुः । गुः। अति-गृधि-पि-क्षिपः पनुः । ५१२ ३२ ॥ शीआदिसदभ्य एभ्य. स्नुः मानि । प्रस्तुः । गृप्नुः कृणुः। सिग्णः।

·(३०.) सभिक्षाऽऽसेहः । ५।२।३३। शीलादिसदभ्यः सन्नन्तभिक्षाप्रशंसिम्य उःप्रत्ययो भवति । लाप्सुः । चिकीर्षः । भिक्षुः । आशंसुः । विन्दिच्छु । ५। २ । ३४। शीलादिसदाभ्यामाभ्यां वेत्तीच्छिभ्यां यथासंख्यं नुपान्त्य- च्छान्तादेशौ च निपात्येते । वेत्ति तच्छीलः विन्दुः । इच्छुः । शृ-चन्देरारुः ।५।२।३५ । शीलादिसदाभ्यामाभ्यामारुः भवति । शरारुः । विशरारुः । चन्दाहः । दा-धे-मि-शद-सदोहः।५।२।३६। शीलादिसदर्थेभ्य एभ्यो रुः प्रत्ययो भवति । दारुः । धारुः । सेरुः । शगुः । सद्भुः। शीशद्धानिद्रातन्द्रादयिपतिगृहिस्पृहेरालुः । ५। २ । ३७ । शीलादिसदर्थेभ्य एभ्य आलुः प्रत्ययो भवति । शयालुः । श्रद्धालु' । निद्रालु । तन्द्रालुः । दयालुः । पतयालु. । गृहयालुः । स्हयालुः । ङी सासहिवारहिचाचलिपापति । ५ । २ । ३८ । एते यडन्ता डिप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । सासहि. वावहिः । चाचलिः । पापतिः । सस्त्रि-चकि-दधि-जशि-नेमि । ५।२। ३९ । एते यडन्ता डिप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । सलिः । चक्रिः । धिः । जज्ञिः । नेमिः ।

·. शकमगमहनवृषभूस्थ उकण् । ५ । ३,१४०॥ शीलादिसदर्येभ्य एभ्य उमण भवति । शारकः । कामुकः । गामुकः । घातकः । वर्षकः । भावुकः । स्यायुकः। लप-पत-पदः। ५१२। ४१ । एभ्यः शीलादिसदर्ये उकण भवति । अभिलाषुकः । पातुकः पादुकः । 'भूपानोधार्थजुसृषिज्वलचश्वानः । ५। २ । ४२ ॥ भूपार्येभ्यः कोधाभ्यो न्वादिभ्यो लपादिभ्यश्च शीलादिस- दभ्यः अनः भवति । भूपणः । क्रोधनः । कोपनः । नवनः । सरणः । गर्धनः । ज्वलनः । शोचनः । लपणः । पतनः । पदनः।- चलशब्दार्थादकर्मकात् । ५ ॥ २ । ४३ । चटमार्थाच्छन्दादिकर्मकात् शीलादिसदर्ये अनो भवति । चलनः । खणः । अकर्मकादिति किम् ? पठिता विद्याम् । इडितो व्यन्ननायन्तात् । ५१२।४४ । । व्यजनमादि अन्तं च यस्य तस्मादिदितो रित्तश्च शीलादि सदथे अनो भवति । सर्वत बच्छीलः स्पर्धनः । वर्तनः । 'पहन्ताभ्यां मनमाभ्यामनो वाच्यः । दंद्रमणः । चंक्रमणः । न मिद-प-मूद-दीप-दीक्षः।५।२१४५॥ णिन्ताद् यन्तात् सूदादिभ्यन्य शीलादिसदभ्य अनः

·(३०२)
प्रत्ययो न भवति । मावयिता ।क्ष्मायिता । सूदिता । दीपिता ।
'दीक्षिता।
यजि-जपि-दंशि-बदादकः । ५।२।४७ ।
एभ्यो यन्तेन्यः शीलादिसदर्थेभ्यो उकः भवति ।
यायजूकः । मंगपूकः । दंदशूकः 1 वायकः । 'जागृधातोरपि उको
यक्तव्यः' जागति तच्छीलो जागरूकः ।
शमष्टकाद् घिनण् । ५ ।२ । ४९ ।
एभ्यः शीलादिप्तदर्थेभ्यो विनण् भवति । शमी । दमी। तमी।
श्रमी । भ्रमी । क्षमी । मादी । लमी ।
सुजभुजमजत्यजरअद्विपदुपद्रुहदुहाभ्याइनः । ५ । २ । ५० ।
शीलादिसदर्थेभ्य एम्यो घिनण् प्रत्ययो भवति । योगी ।
मोगी । भागी। त्यागी । रागी । द्वेषी । दोषी । द्रोही । दोही ।
अभ्याघाती। आइपूर्वाभ्यां क्रीड-मूपाभ्यामपि वक्तव्यः' आक्रीडी,
मामोपी । 'प्रपूर्वाभ्यां मथ-लपाम्यां बिनण् वाच्य' प्रमाथी,
अलापी । 'आड्पूर्वाभ्यां प्रपूर्वाभ्यां च यम-यसाभ्यां घिनम्
कर्तव्यः' प्रयामी, आयामी । प्रयासी, आयासी ।
वेर्विचकत्थसम्भकपकसलसहनः ।५।२ । ५९ ।
विपूर्वादेभ्यो घिनण् शीलादिसदथे भाति । विवेकी
विकत्थी । विनम्भी । विकापी । विकासी । विलासी । विघाती
व्यपाभेलप:।।२।६० ।
,

·--- . (३०३) । एभ्यः पराद् लपेः शीलादिमदथे धिनम् भवति । दिलापी । भएलापी । अमिलापी । 'संपाभ्यां पराद् वसाद् विना वाच्य संतासी, प्रवासी। समत्यपाभिव्यभेश्वरः।५।२।६२। एभ्यः पराचरतेः धिनम् भवति । संचारी। अतिचारी। अपचारी । अभिचारी । व्यभिचारी। समनुव्यवाद रुषः।५।२।६३ । एभ्यः सद् रुघे. शीलादिमदये घिनण भवति । सरोधी भनुरोधी । विरोधी । अवरोधी । “पिपूर्वाद् दहेः, परिपूर्वाद् देवि- गृहि-दहि क्षिर-टिभ्यश्च बिनण् वाच्यः' । विदाही, परिदेवी, परिमोही, परिदाही, परिक्षेपी, परिराटी । पादेव तक 1 ५ । २।६७। परिपूर्वात् क्षिप-रटि-यां वादेश्च णकः प्रत्ययो भवति । परि- क्षेपक । परिराटकः । परिवादकः । निन्द-हिंस-फ्लिश-खाद-विनाशिव्या-मापासूपानेक- सरात् ।५।२।६८॥ एभ्यः शीलादिसदथें णकप्रत्ययो भवति । निन्दः हिंसाः। क्लेशकः । खादकः । विनाशकः । व्याभापकः । असूयकः बकासकः । 'उपसर्गात् परेभ्यो देव-देवि-शिभ्यः शीलादिसदो गको वाच्यः आदेवकः, परिदेवका, आक्रोशकः । .

·( ३०४) तृभितिलण्टिजल्पिकुटात् टाकः । ५.२ । ७० । एभ्यः टाकप्रत्ययो भवति । वराकी । भिक्षाकः । लुण्टाकी। जल्पाकः । कुट्टाकः । सृ-घस्यदो मरक् । ५। २ । ७३ । एभ्यः शीलादिसदर्थेभ्यो मरक् भवति । समर. । धस्मरः । अमरः । भलि-भासि-मिदो पुरः । ५।२।७४ । एभ्यः शीलादिसदर्थेभ्यो घुरो भवति । भड्गुरम् । भासुरः । मैदुरः। वेत्ति-च्छिद-भिदः कित् । ५ १२ । ७५ । एभ्यः शीलादिसदर्थे घुरो भवति, स च कित् । विदुरः । छिदुरः । मिदुरः कुठारः । भियो रु-रुक-लुकम् । ५।२।७६ । अस्माच्छीलादिसदर्यादेते भवन्ति। भीरुः । भीरुकः। भीलुकः। स-जीण-नशष्ट्वरप । ५ ! २ । ७७ । शीलादिसदर्येभ्य एभ्यः ट्वरप् भवति । सत्वरी । जित्वरः । इत्वरः । नश्वरः । 'गमेष्टुरपि गत्वर इति निपात्यते' गत्वरी। स्म्यजसहिंसदीपकम्पकमनमो रः । ५। २ । ७२ । भ्यः शीलादिसदय रः प्रत्ययो भवति । स्मेरम् । अन- रुम् । हिंस्रः । दीप्रः । कम्प्रः । करः । नम्रः ।

·(३.५) तृपि-पि-स्वपो ननिह।५।१।८० ! एभ्यः शीलादिसद ननिङ् भवति । तृष्णा । धृष्णन् । स्वार । स्धेश-भास-पिस-कसो वरः । ५।२।८१ । एभ्यः शीलादिसदयेभ्यो वरः भवति । स्यावरः । ईश्वरः । भाम्बरः पेस्वरः। कम्वरः । 'यदन्तयाधातोः यायावर इति निपात्यः। मात् सू-जोरिन्। ५१२१७१ । प्रान् पराभ्यामाभ्यां शीलादिमदाभ्यामिन् प्रत्ययो भवति। प्रमी। प्रनवी। जीक्षिविधिपरिभूवमाभ्यमाव्यधः । ५।२।७२ एभ्यः शीलादिमदथे इन् भवति । नयी । अत्ययी। आ- दुर्ग। क्षयी। विश्रयी। परिभवी । वमी। अभ्यमी । अन्यथी। दियुद्दहजगज्जुहू-बार-माद-धी-श्री-दसू ज्वायतस्तू- कटम-परिवाइ-भ्रानादयः विपः ।।२।८३ । एते स्विचन्ता निपात्यन्ते । दिद्युत् । दत् । नगत् । नुहः । वार । शब्दप्राद् । धीः । श्रीः । शनः । खूः । जूः । आयतनूः । कपः । परिमाइ । विभ्राड़, । माः । शं-सं-स्वयं-पिपाइ भुवो दुः ।।२।८४ । एभ्यः परान् मदद् भातः दुः प्रत्ययो भाति । शंमुः। मंमुः । स्मुः । निमुः। प्रमुः। 'पूधातोरियो वायो दाते या ·पवित्रोऽर्हन् । 'ऋपावणे सञ्ज्ञायां च पूधातोः करणे नो वक्तव्या'। पुनात्यनेनेति पवित्रः ऋपिः, दर्भो वा । लू-धू-सू-खन-चर-सहाः। ५।२। ८७ । ए-यः सदर्थेभ्यः करणे इत्रो भवति । लवित्रम् । पवित्रम् । सवित्रम् । खनित्रम् । चरित्रम् । सहिनम् । अरित्रम् । नीदांशसयुयुजस्तुतुदसिसिचमिहपतपानहषट् । ५।२।८ एभ्य' सदर्थेभ्यः करणे त्रड् भवति । नेत्रम् । दात्रम् । शस्त्रम् । योत्रम् । योक्त्रम् । स्तोत्रम् । तोत्रम् । सेत्रम् । से- क्त्रम् । मेम् । पत्तम् । पात्रम् । नधी । 'पूधातोः हलास्ये क्रो- डास्ये च करणे अट् वाच्यः' पोत्रं हलमुखं क्रोडमुखं वा । 'दशेः करणे दष्ट्रा निपात्यते' "धाधातोः कर्मणि धात्री निपात्यते' । क्त क्तवतू । ५।२। २७४ । भूतार्थाद् धातोः क्त-क्तवतू भवतः । कृतः। भूतः । पक्वः । एधितः । भूतवान् । कृतवान् । अत शवऱ्याझ्यः क्तौ भावारम्भे । ४।३।२६ । उकारोपान्त्येभ्यः शवहेभ्योऽदादिभ्यश्च धातुभ्यः परौ भावारम्भ विहितौ क्त-क्तवतू सैटौ वा विद्वद् भवतः । कुचितम् , कोचितमनेन । प्रकुचितः, प्रकोचितः। प्रकुचितवान्, प्रकोचितवान् । रुदितम्, रोदितं तैः । प्ररुदितः, प्ररोदितः । प्ररुदितवान् , प्रेरोदितवान् । न डोदशीपमृपिक्ष्विदिस्विदिमिदः ।। ३।२७ ·। - (१०७) एभ्यः परौ सटौ क्त-क्तवतू क्विद् न भवतः । उयितः। उयितवान् । शयितः । शयितवान् । पवितः । पवितवान् । घर्पितः। धर्पितवान् । वदितः । क्ष्वेदितवान् । स्वदितः । स्वदिनवान् । मेदितः । मेदितवान् । सेटावित्येव डीनः । टीनवान् । मृतः क्षान्तौ। ४ । ३ । २८ । क्षमार्याद मृप्धातोः सेटौ क्त-क्तवतू द्विद् न भवतः । म- पितः । मर्पितवान् । हादो हद् क्तयोथ । ४ । २।६७। हादः कनयोः क्तौ च परेषु हृद् भवति । हुन्नः । हन्नवान् । हृत्तिः । अल्वादेरेपां तो नोऽमः । ४ । २ । ६८ । पृवर्माद् ऋदन्ताट् ल्वादिभ्यश्च परेपां क्त-क्तवतु-क्तीनां तस्य नो भवति । तीर्णः । तीर्णवान् । तीणिः । लूनः । लूनवान् । लूनिः । पूनः । धूनवान् । धूनिः । अप्र इति किम् । पूर्तः । पर्तु- वान् । पूर्तिः । स्दादमूर्छमदः क्तयोर्दस्य च । ४ । २ । ६९ ।। मूर्चिमदिरनिनाद.रकारान्ताट् दकारान्ताच धातोः परयोः क्तस्तवत्वोः तो नो भवति, तत्संनियोगे धातोर्दस्यापि नो भवति । पूर्णः । पूर्णवान् । गुर्णः । पूर्णवान् । मिनः । भिन्नवान् । डिनः । छिन्नवान् । अमूमद इति किम् ! मूर्तः, मूर्तगन् । मत्तः, मत्स- वान्। दादिति किम् ? चरितम्, मुदितम् अत्रेटा व्यवधानान्न भवति।

·सूयत्यायोदितः। ४ । २ । ७० ।
नवभ्य सूयत्यादिभ्य ओदिभ्यश्च पत्यो क्तयो तो नो
नवति । सून । सूनवान् । दून । दूनवान् । लग्न । लग्नवान् ।
उद्विग्न । उद्विग्नवान् । पीन । पीनवान् । शून । शूनवान् ।
व्यञ्जनान्तस्थातोऽख्याध्यः । ४।२ । ७१ ।
न्याध्यावर्जस्य धातोर्यद् व्यञ्जन तस्मात् परा याऽन्तस्या
तस्या परो य आकार तस्मात् परयो क्तयो तो नो भवति ।
स्त्यान । स्त्यानवान् । व्यञ्जनेति किम् ? यात । अन्तस्था
इति किम् ? स्नात । आत इत्येव च्युत । अख्याध्य इति
किम् ' ख्यात , ख्यातवान् , ध्यात , ध्यातवान् । आत परस्येति
किम् ? दरिद्रित ।
पूदिव्यञ्चे शाङ्तानपादाने । ४ । २ । ७२ ।
एभ्यो यथासख्य नाशाद्यभ्य परयो क्तयो तो नो भवति।
घूना यवा । आधून
समन्नौ पक्षौ । नाशाद्यूतानपादान इति
किम् ? पृतम् , द्यूतम् , उदक्तम् ।
सेसे कर्मकर्तरि । ४ । २ । ७३ ।
से परयो क्तयो ग्रासे कर्मकर्तरि तो नो भवति । सिनो
प्राप्त स्वयमेव । कर्मकर्तरीति किम् ? सितो ग्रासो मेरेण ।
क्षेः क्षी चाध्यार्थे । ४।२।७४ ।

·व्यणोऽर्यो भावकमणी, ततोऽन्यस्मिन्नये क्तयोः तः क्षेः परस्य नो भवति, योगे क्षेः भी चाक्षीणः क्षीणवान् । अत्र्यार्थ इनि किम् ? क्षितमस्य । याऽऽक्रोश-देन्ये । ४ । २ । ७५ ॥ आमोशे देन्ये च गम्य क्षेः परयोः क्तयोः नो नो वा भवति, तद्योगे की च । क्षीणायुः, शितायुाल्म । क्षीगकः, क्षितकः तपस्वी। ऋ-ही-मा-धा-त्रोन्द-नुद-विन्तेर्वा । ४।२।७६ एभ्यो वातुभ्यः परस्य क्तयोः तकारस्य वा नकारो भवति । ऋणम् , मतम् । होणः, हीनः । प्राणः, प्रातः । श्रीगः, प्रातः। भागः, बानः । समुन्नः, समुत्तः । नुन्नः, नुत्तः । विन्नः, पित्तः । ऋणवान् , क्तवान् । हीणवान् , दीनान् । पाणवान् , मानवान् । प्राणान , वातान् । विनवान् , वित्तवान् । दुगोरु च ।। १२ । ७७ । अनयोः नियोः नकारच नकारो भवति, तद्योगेऽनयोक्कार- धान्नादेशः । दूनः । दूनकान् । गूनः । गूनवान् । -पि-पचो म-क-चम् । ४ । २ । ७८ । एभ्यः परयोः स्तयोः ययासंख्यं मरता भवन्ति । क्षामः। सामान् । शुष्कः । शुक्लान् । पयः । पतवान् । 'भगाते कतरि निगो नितात्यः निर्माणो मुनिः। बावे पर्तरि नितिः . ,

·(३१०)
अनुपसर्गाः क्षीपोल्लाघ-कृश-परिकृश-मुल्होत्फुल्छ-संफुल्ला
४।२।८०।
उपसर्गरहिता एते क्तान्ता निपात्यन्ते । तीय मदे क्षीवः ।
ला सामर्थ्य उल्लाघः । कृश तनुकरणे कृशः, परिकृशः । जिफला
विशरणे फुल्लः, उत्फुल्लः, संफुल्लः ।
भित्तं शकलम् । ४।२।८१ ।
भिदेः
: परस्य क्तस्य शकलपर्याये नत्वाभावो निपात्यते ।
भित्तं शकलमित्यर्थः ।
वित्तं धन-प्रतीतम् । ४।२।८२ ।
रिन्दतेः परस्य क्तस्य धनप्रतीतरूपे पर्याये नत्वाभावो
निपात्यते । वित्तं धनमित्यर्थः । वित्तः प्रतीत इत्यर्थः । अन्यत्र
विनः ।
माद् दागस्त भारम्भे ते । ४ । ४।७।
प्रपूर्वादारम्भावस्य दाग क्ते परे त्तो वा भवति । प्रत,
प्रदत्तः।
नि-वि-स्वन्ववात् । ४।४।।
एभ्य. परस्य दागः क्ते परे त्तो वा भवति । नीत्तम् ।
निदत्तम् । वीत्तम् , विदत्तम् । सूत्तम् , सुदत्तम् । अनूतम् ।
अनुदत्तम् । अवत्तम् , अवदत्तम् ।
स्वरादुपसर्गाद दस्ति कित्यधः। ४।४।९।

·(३१)
स्वरान्तादुपसर्गात् परस्य दाक्षिकस्य तादौ laitan
भवति, धाधातुं वयित्वा । प्रतः । प्रत्तवान् ।
दत् । ४ । ४ । १०॥
धावनितस्य दातन्तकस्य तादौ किति परे दत् भवति
दत्तः । दत्तवान् ।
दो-सो-मा-स्थ: । ४ । ४ । ११ ।
एप तादौ किति परे इर्भवति । निर्दिनः। सित्वा । मितिः ।
स्थितः । स्थितवान् ।
छा-यो । ४।४।१२।
अनयोः तादौ फिति परे इकारो वा भवति । अवच्छतः,
अवान्छितः । निशितः, निशातः ।
हाको हिः क्वि । ४।४।१४।
हाफः क्त्वाप्रत्यये परे हिः भाति । हिला । क्लीति
किम् ! हीनम् ।
धागः।४।४।१५।
भागस्नादी मिति पर हिः भवनि । हितः । विहितः ।
हिन्ला ।
अर्गाद । ४।४।५८
उान्तिाकस्सराट् धातोलिम्प नि आदिरिद न
भाति । युतः।नः।
टोप व्यदितः कायो।। ४।४।१।

·.
डीडनुभातोः ऐदिद्यन्ध धातुभ्यः क्तयोरादिरिद न
मवति । डीनः । डीनवान् । शूनः । शुनवान् । त्रस्तः ।
वस्तवान् ।
वेटोऽयतः । ४।४ । ६२ ।
विकल्पेनेट् येभ्यस्तेभ्यः पत्लूवर्नेभ्य एकस्वरेभ्यः क्तयोरा-
दिरिडू न भवति । रद्धः । रतवान् । अपत इति किम् ?
पतितः ।
सं-नि-वेरर्दः । ४।४।६३ ।
एभ्यः परादः क्तयोः आदिरिड् न भवति । समणः ।
समर्णवान् । न्यणः । न्यर्णवान् । व्यणः । व्यर्णवान् ।
अविदूरेऽभेः । ४ । ४ । ६४ ।
अभैः परादरविदूरेऽर्थे क्तयोरादिरिड् न भवति । अभ्यर्ण ।
अभ्यर्णवान् ।
वर्तेर्वृत्तं ग्रन्थे । ४ । ४ । ६५ ।
प्रयन्ताद् वृत्तेः क्तप्रत्यये प्रन्यविपये वृत्तमिति निपात्यते ।
वृत्तो गुण छात्रण।
धृप-शसः प्रगल्भे । ४ । ४ । ६६ ।
आभ्यां क्तयोरोदिरिड् न भवति प्रगल्भेऽर्थे । धृष्टः ।
विशस्तः प्रगल्भ इत्यर्थः ।
.कपेः कृच्छू-गहने । ४।४।६७ ।।

·हितम् , (३१६ कप्तानोः परयोः कृच्छ्रे गहन चायें क्तयोरादिरिद्र ने भवति । कटोऽमिः । कटं बनम् । घुपेरविशन्दे । ४।४।६८ भविशब्दार्याद बुपेः कनयोरादिरिद न भवति । घुष्टा रन्जः । घुष्टवान् । चलि-स्थूले दृदः । ४।४।६९ । बलवति स्यूले चायें हेः हेहेर्वा क्तान्तस्य दृढ इति निपात्यते । शुनः अली स्यूलो वा । बलिस्यूल इति किम् ? इंहितम् । शुन्धविरिष्यस्वान्तवान्तलमम्लिटफाष्टवाहपरिवृहं मन्यस्त्र- रमनस्तमासक्तास्पष्टानायासभृशम्भो । ४।४।७० । एत क्तप्रत्ययान्ना मन्यादिप्वर्येषु निपात्यन्ते । शुधः सरित्पतिः । विरिन्धः स्वरः । स्वान्नं मनः। ध्वान्तं तमः। लनमामातम् । म्लिष्टमस्पष्टम् । फाण्टमनायाससाभ्यम् । बाद भृशम् । परितः प्रभुः। आदितः।४।४।७१। आदितो धातोः परयोः क्तयोरादिरिद् न भवति । मिनः । मिन्नवान् । नवा भारम्भ।४। ।७२॥ आरम्भः प्रथमा किया। आदितो पातोः आरम्भे मात्र चार्य' ·क्तयोरादिरिड् वा भवति । मिन्नमनेन, मेदितं वा । प्रमिन्नः, अमेदितः । प्रमिन्नवान् , प्रमेदितवान् । शकः कर्मणि । ४।४ । ७३ । शकः कर्मणि क्तयोरादिरिड् वा भवति । शक्तः, शकितो वा पटः कर्तु चैत्रेण । णौ दान्तशान्तपूर्णदस्तस्पष्टच्छन्नज्ञप्तम् । ४ । ४।७४ । दमादीनां धातूनां णौ सति क्ते परे एतानि निपात्यन्ते वा। दान्त, दमितः । शान्त, शमितः । पूर्णः, परितः । दस्तः, दासितः । स्पष्टः, स्पाशितः । छन्नः, छादित' । ज्ञप्ता, ज्ञापितः । श्वसनपवमरूपत्वरसंघुपास्वनामः । ४ । ४ । ७५ । एभ्यो धातुभ्यः क्तयोरादिरिड् वा भवति। श्वस्त , श्वसितः। जप्तः, जपितः । जप्तवान् , जपितवान् । वान्तः, वमितः । वान्तवान् , वमितवान् । रुष्ट , रुपित' । रुष्टवान् , रुषितवान् । तूर्गः, त्वरितः । तूर्णवान् , त्वरितवान् । संघुष्टम् , संवपितम् । संघष्टवान् , संवुपितवान् । आस्वान्त , आस्वनितः । अभ्य- मित हृपेः केशलोमविस्मयप्रतीघाते । ४ । ४ । ७६ । हृषैः केशाधर्येषु क्तयोरादिरिड वा भवति । केशलोमकत- का क्रिया केशलोमशब्देनोच्यते । हृष्टाः, हृपिता वा केशाः । ह्वानि, हपितानि वा लोमानि । ह्टः, हृपितो वा निनदत्तः । , अभ्यान्तः । .

·हटा, इपिता वा दन्ताः प्रतिहता इत्यर्थः ! 'अपपूर्वात् भावधातो: स्तान्तस्येडाभावः चिश्चादेशो निपात्यते । अपचितः । 'अनुपस- गत्य प्यायतेः क्तयोः पी' इति पीनः । पीनवान् । पीनवद् मुखम्। अथोणादिगणः। कुरापाजिस्वदिसाध्यशोदृस्नासनिननिरहीणभ्य उण् ॥१॥ सत्ययें वर्तमानेभ्यःकरोत्यादिभ्यो धातुभ्यः सम्प्रदानापादा- नाभ्यामन्यस्मिन् कारके भावं च सन्क्षायां विपये बहुलमुण प्रत्ययो भाति । करोति कृणोति वा कारः नापितादिः, इन्द्रश्च । वाति वायति वा द्रव्याणि वायुः नमस्वान् । पिवत्ति तैलादि द्रव्यमनेन पायुः अपानमुपस्यश्च । नयति रोगान् शेप्माणं वाऽनेन जायु: औषध पित्तं वा । स्वद्यतेऽनेनेदं वा स्वादुः रुथ्यः । सानोति उत्तमक्षमादिभिः तमोविशेषः भावितात्मा स्वपरकार्याणीति साधुः, वा सम्यग्दर्शनादिभि, सानोति परमं पदं साधुः संयतः, लोकं साधयतीति सापुः धर्मशीलः । अश्नुते तेनमा समिति आशुः सूर्यः। अश्नुते आशुः शीघ्रगामी । दरति दृणाति वा दारु काष्ठम् । स्नायति स्नायुः अस्थिनहनम् । सनात सनोति वा मगादीनिति सानुः पर्वतरदेशः । जायते आकुचनादि उमय- .

·अनेन जानु उरुजड्यासन्धिमण्डलम् । रहति गृहीत्वा सूर्याचन्द्र-
मसौ स्वशरीरं वा राहुः सैहिकेयः । एतीत्यायुः पुरुषः शकटम्
औषध जीवन पुरूरवःपुत्रो वा । एवं जरायुः गर्भवेष्टनम् । जटायुः
पक्षी । धनायुः देशः । रसायुः भ्रमरः ॥ १ ॥
सर्वधातुभ्यो यथायोगमकारः प्रत्ययो भवति । भवः । तरः।
वरः। शयः । स्तवः । प्लवः । परः । करः । चरः। क्दः
इत्यादि ॥ २ ॥
नमः ऋमिगमिशमिखन्याकमिभ्यो डित ॥३॥
नञः परेभ्य एभ्यः अः प्रत्ययो भवति, स च ठिन् । न
जामति नकः जलचरो ग्राहः । न गच्छति नगः पर्वतः वृक्षश्च । न
शाम्यति नशः यक्षः पिशाचो वा । न खनति नखः करजः।
नात्राकमस्तीति नाकः स्वर्गः ॥ ३ ॥
कृगो द्वे च ॥ ७॥
करोतेः किदप्रत्ययो भवति, धातोश्च द्वित्वम् । करोतीति
चक्रं रथाङ्गमायुधं च ॥ ७ ॥
पृ-पलिभ्यां टित् पिप् च पूर्वस्य ॥ ११ ॥
आभ्यामः प्रत्ययो भवति स च टिद , अनयोश्च सरूपे वेरूपे
पूर्वस्थाने पिपादेशश्च भवति । गृणाति च्छायया पिप्परी वृक्षजातिः ।
पलति आतुरं पिप्पली औपपजातिः ॥ ११ ॥

·(३१७). दृश्नसृश्यमस्तकुक्षुलञ्चिचरिचटिकटिकण्टिचणियपिफ- लियमितम्पविदेविवन्धिकनिजनिमशिक्षास्कूिरितिवल्लि- मल्लिसल्लयलिभ्योऽकः ॥ २७ ॥ एभ्यो धातुभ्य अक: प्रत्ययो भवति । दृणाति दरकः भीरु करकः जलभाजनम् कमण्डलुश्च । करका वर्षपापाणः। नरक: निरयः । सरकः मद्यविशेषः । सरका मधुपानवारः । भरकः गौ- ण्यादिः । परकः मुवन्मिाननियुक्तः । वरकः वधूनातिसहायः वृक्षनातिविशेषश्च ! मरकः जनोपद्रवः । स्तवकः पुष्पगुच्छः । कवकम् अभक्ष्यद्रव्यविशेषः । क्षकः राजसर्पपः । लङकः रोप- जीवी । चरकः मुनिः । चटकः पक्षी । कटकः वलयः । कण्टकः तरु- रोम । चणकः मुनिः धान्यविशेषश्च । चपकः पानभाजनम् । फलका खेटकम् । वमकः कर्मकरः। तमका व्याधिः कोषश्च। अवका शैलम् । देवका अप्सराः । देविका नदी । बन्दकः चारकपालः । क्नकं सुवर्णम् । जनकः सीतापिता । मशकः क्षुद्रनन्तुः ।। क्षारकं वारनुकुलम । कोरकं प्रौदमुकुलम् । वर्तका वर्तिका वा शकुनिः । वलसी वीणा । मटकः शरावः । मल्लिका पुप्पनातिः दीपाधारश्च । सर: सौत्रो धातुः सरकी वृक्षः । अलकः केशवि-- न्यासः । अलका पुरी ॥ २७ ॥ कोचपेचकमेनकाकरमावधकळपकनहरकैडकारमक- लमकक्षुल्लकवयकारकादयः ।। ३३ ॥ कीचकादयः शब्दा अप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । कचिः ॥

·(३१८) वन्धने कीचकः वंशविशेषः । पचीप् पाके पेचकः करिजघनभागः । मचि कल्कने मेचकः वर्णः । मनिच् ज्ञाने मेनका अप्सराः। ऋ गतौ अर्भकः बालः । ध्मां शब्दाग्निसंयोगयोः धमकः कीटा, कारश्च । हन्क् हिंसायां वधकः हन्ता व्याधिश्च । वधकं पद्मबीजम् । वृत्रवधः शक्रः । लघुड् गतौ लवकः असमीक्ष्यकारी । जहकः निर्मोचकः काल. शुद्रश्च । ईरिक गति-कम्पनयोः एरका उदकणजातिः । इंडिक् स्तुतौ एडका अविजातिः । अशौटि व्याप्तौ अश्मका जनपदः । रमिं क्रीडायां लमकः ऋपिविशेषः । क्षुट्टपी संपेपे । क्षुल्लक दभ्रम् । क्षुधं लातीति क्षुल्ला, क्षुल्ल एव क्षुल्लकः । वट वेष्टने ट्वका तृणपुञ्ज' । आड्पूर्वाद् ढौकतैः आढकं मानम् । आदिग्रहणात् कला आपिबन्तीति कलापकाः शास्त्राणि । कथयतीति कथक' तोटकानामाख्यायिकादीनां त्र वर्णयिता ॥ ३३ ॥ 'शलिवलिपतिवृतिनभिपटितटितडिगडिभन्दिवन्दिमन्दिनमिकु- दुपूमनिखजिभ्य आक: ।। ३४॥ एन्यो धातुभ्य आकः प्रत्ययो भवति । पल फल शल गतौ, शलि चलने वा शलाका एपणी पुरणरेखा द्यूतोपकरणं सूची च । बल प्राणनधान्यावरोधयोः वलाका जलचरी शकुनिः । पत्ल गतौ पताका वैजयन्ती । वृतूङ् वर्तने वर्ताका शकुनिनातिः । णभच् हिंसायां नभाकः चक्रवाकजातिः तमः काकश्च । पट गतौ पटाका वैजयन्ती पक्षिजातिश्च । तट उच्छाये तटाकं सरः । तडण् आयात

·(३१९)
तडार्क सरः । गह सेचने गडाफः शाकनातिः । भदुङ् सुखकल्या-
गयोः भन्दाकं शासनम् । वदुइ स्तुत्यभिवादनयोः वन्दाकः चीवर-
भिक्षुः । मदुइ स्तुत्यादिषु मन्दाका औपी । णमं प्रहुत्वे नमाका
म्लेच्छनातिः । कुंड् शब्द कवाकः पक्षी । टुदुट् उपनापे दवाक:
म्लेच्छ: 1 पूड् पवन पवाफा वात्या । मनिच ज्ञाने मनाका
हस्तिनी । सन मन्य खनाफः आकरः मन्याः दर्विः आकाशं
बन्धकी शरीरं पक्षी च ।। ३४ ॥
माफ-श्यामाफ-वाताफ-वृन्ताक-ज्योन्ताक-गूवाक-
भद्राकादयः ॥ ३७॥
एत आमपन्ययान्ता निपात्यन्ते । मत्र्य वन्वने मवापर
रेणुः । श्वेट गनौ श्यामाकः जयन्यो त्रीहिः । वृतूड़ वर्तन वार्ताकी
शाफविशंपा तत्कळ वार्ताकम् । म्वरानोन्तश्च वृन्ताकी उचहती
तक वृन्नारुम् । न्युड् गती स्विद्यमानो न्यवतेऽस्मिन्निति
न्योन्ताकम् स्वदमनविगेपः । गुत् पुरीपोत्संगे, गुङ् शन्दे वा
गृया पगफलम् । भदुद्द मुखे कल्याणे च भद्राफः अकुटिल ॥३॥
क्रीकल्यलिदलिस्फटिपिभ्य इकः ॥ ३८ ॥
एभ्य इतः प्रत्ययो भवति । हुकींग द्रव्यविनिमये ऋयिकः
ता। कलि शब्द-संस्न्यानयोः कलिका कोरकः । उत्कालिका
उमिः । अली भूपणादी अलिफ ललाटम् । दल विशरणे दलिय
दारु । स्स्ट स्फुह विशरणे स्फटिकः मणिः। दुपंच वैकृत्ये दूपिका
नेग्रमलः ॥ २८॥

·(३२०)
आड: पणि-पनि-पदि-पतिभ्यः ॥ ३९ ॥
आड्परेभ्य एभ्य इक प्रत्ययो भवति। पणि व्यवहारस्तुत्यो
आपणिक पत्तनवासी व्यवहारज्ञो वा । पनि स्तुती आपनिक
स्तावक इन्दनील इन्द्रकीलो वा । पदिच् गतौ आपदिक
इन्द्रनील इन्द्रकीलो वा । पत्ल गतौ आपतिक पथि वर्तमान
मयूर श्येन कालो वा ॥ १९ ॥
नसि-वसि-कीसभ्यो णित् ॥ ४० ॥
एभ्यो णिद् इक प्रत्ययो भवति । णसि कौटिल्ये नासिका
घ्राणम् । वस निवासे वाप्तिका माल्यढामविशेष । कस गती
कासिका वनस्पति ॥ ४० ॥
पालिकृषिशिवश्चिभ्यः कित् ॥४१॥
एभ्य किद इक प्रत्ययो भवति । पापाने पिक कोकिल ।
पुल महत्त्वे पुलिक मणि । कृषीत् विलेखने कृषिक पामर ।
क्रुश आहानरोदनयो क्रुशिक क्रोष्टुक उलूकन्ध । ओवश्वौत्
छेदने वृश्चिक सविप कीट राशिच नक्षत्रपादनवरूप ।
प्राडः पणि पनि-कपिभ्यः ॥ ४२ ॥
प्राङ एतस्मादुपसर्गसमुदायात् परेभ्य एभ्य किटिक प्रत्ययो
भवति । पणि व्यवहारस्तुत्यो प्रापणिक वणिक् । पनि स्तुती
ग्रापनिक पथिक । कप हिंसाया प्राकपिक वायु खल नर्तक
मालाकारश्च ॥ ४२ ॥

·. - (३२१) मीकास्तीकपत्तीफपूतोकसमीकवाहीकवालीफवल्मीफफल्म लीकतिन्तिडीकडणी फकिङ्किणीकपुण्डरीकचञ्चरीक- फर्फरोकासरीकचरीकादयः ॥५०॥ एते स्दिीप्रत्ययान्ता निपात्यन्त । स गतौ सणांकः वायुः अग्नि. अशनिः उन्मत्तश्च । वणीका लाला। असूर मुवि अ. स्तीक: जरत्कारमुक्तः । प्रां पूरणे प्राति शरीरमिति प्रतीको वायु: अवयव मुखं च । सुप्रतीकः दिग्गनः । पृड् पवन पूतीक तृणनातिः । इण् गतौ संयन्ति अस्मिनिति ममी संग्रामः। वहीं प्रापणे, वह गतौ वाहीक: वाहीकः एतौ दशौं । बल नंबरणे वल्मीकः नाक । कल मंत्र्याने कल्मलीकं ज्वाला । तिमः तिन्ति- डीस पक्षी वृक्षाम्लश्च । चमग्यतः कङ्कण च कङ्कणीफः घटाना- लम् । किमः परात् कणतः किङ्किणीका पण्टिका । पुणेः पुण्डरीक पमं च व्याघ्रश्च । चच्चेः चरीफः भ्रमरः । पिप- तद्वित्वं गुणः पारयोः फत्वं रश्च पूर्वस्यान्तः फर्फरीकं पल्लं पादुका मदलिका च । मीर्यतेः द्वित्वं तृतीयाभावः पूर्वस्य रश्चान्तः मारीकः देहः । मौरीका वादिनभाण्डम् । घग्तेः परीका घण्टिका ॥२०॥ कमांशुरुनंशुकाकुसहिचु कचिचुकनम्बुकनुलुाचूनुको मुझमाधुकधुकमधुकादयः ।। ५७ ॥ एते पिदुकप्रत्ययान्ता निपात्यन्ने । कनि बन्धन, भोटि 7

·-
(३२२)
'भ्याप्ता, नशौच अदर्शने एपा स्वरानोन्तश्च कन्चुक कूर्षास ।
अंशुक वस्त्रम् । नशुक रणरेणु प्रवासशील चन्द्र प्रावरण च ।
पचे पाक् च पाकुक. लघुपाची सूप. सूपकार. अध्वर्युश्च । हिनो-
तिचिनोतिनमतीना बोऽन्तश्च हिबुकं लग्नाचतुर्थस्थान रसातल च ।
चिबुक मुखाधोभाग । जम्बुक शृगाल । चुलुम्प सौत्रो धातुः
अन्त्यस्वरादिलोपञ्च चुलुक करकोश । चतेश्चूच च चूचुक
स्तनाग्रभाग । घलेरुल्म् च उल्मुकम् अलातम् । भातेर्वोन्तश्च
भावुक भगिनीपति । प्रथिप प्रख्याने पृथुक शिशु मीह्याद्य-
भ्यूपश्च । मचि कन्कने धन्तादेशश्च मा यष्टिमधु ।। ५७ ।।
मृमन्यनिलिवलितलिमलिमल्लिभालिमण्डिवन्धिस्य
ऊकः ॥५८॥
एभ्यो धातुभ्य ऊक प्रत्ययो भवति । मृत् प्राणत्यागे
मरूक मयूर मृग निदर्शनेभ तृणं च । मनिच ज्ञाने मनूक. कृमि-
जाति । अनौप व्यक्तिम्रक्षणगतिषु अजूक हिंस्र ] जल घात्ये
जलूका जलजन्तु । बल प्राणनधान्यावरोधयो बलुक उत्पल्मूल
मत्स्यश्च । तल्ण् प्रतिष्ठाया तलूक स्वस्कृमि । मलि धारणे मलक
सरोनशकुनि । मल्लि धारणेमल्लूक कृमिनाति । मल्णूि आमण्डने
भालूक सक्ष । मडु भूपाया मण्डूक दुर्दुर । बधश् बन्धने
बन्धूक बन्धूजीव ॥ ५८ ॥
शम्बूरुशाम्बूकधूकमधूकोलूकोरबूकवरूकादयः ॥ ६१ ॥

·(३२३) । 4 एत ऊम्प्रत्ययान्ता निपात्यन्तं । शमून् उपशम शम्बूक, शाम्बूकः शङ्खः । वृश वरणे वृधूक: मातृवाहकः । वृधूकं जलम् । मदेः मधुकः वृक्षः । अलेः उलूकः काकारिः । उहपूर्वाद् यातः उस्बूकः एरण्डः । वृधेः वरूकः तृणनातिः ॥ ११ ॥ जीवरातको जैव च ॥ ६॥ जीव प्राणवारणे इत्यामादातृका प्रत्ययो भवति, नैव इत्या- देशश्च । वातृा. आयुपमान् चन्द्रः आम्र. वैद्यः मेवश्च । जवा- तृका जीवद्वत्मा बी ।। ६७ ॥ कृति-पुति-लति-भिदिभ्यः रित् ॥ ७६ ॥ एम्यः कित् निकः प्रत्ययो भवति । तत् छेदने कृत्तिका न:- त्रम्। पतिलती सौत्रौ पृत्तिका मधुमक्षिका । लत्तिका वाद्यविशेष: गौः गोधा च । गोपूर्वाद गोलतिका गृहगोलिका। अवपूर्वाद् अक्- लतिका गोवा । आलत्तिका गानप्रारम्भः । भिट्टपी विदारणे भित्तिका कुड्यन् माषादिचूर्ण शरावती नदी च ॥ ७६ ।। चण्डि-भलिभ्यामातकः ॥ ४२ ॥ आन्यामातकः प्रत्ययो भवति । चहुड् को चग्दात तस्यादिवासः । मद्धि परिभाषहिंसादान' भल्लातकः वृतः ॥८२॥ शेमानकानातमामिलान सपिष्टातमादयः ।। ८३ ॥ एते आतस्पत्ययान्ता नित्यन्त। वियः माताः ·(३२४) कफेलु । अमण रोगे आम्रातक वृक्ष. । नञ्पूर्वात् म्लैधातोः मिलादेशे अमिलातक वर्णपुष्पम् । पिपे पिष्टातम वर्णचूर्णम् ॥८॥ गम्यमिरम्यजिगयदिछागडिसडिगृभृवृस्तृभ्यो गः ॥ २ ॥ एभ्यो ग प्रत्ययो भवति । गम्ल गतौ गङ्गा देवनदी । अम् गतौ अङ्गम् शरीरावयव । अग समुद्रः वहि राजा च । अङ्गा जनपद । रमि क्रीडाया रन नाट्यस्थानम् । अज क्षेपणे च वेग त्वरा रेतश्च । गढ व्यक्ताया वाचि गद् वाग्विकल. । अटक भक्षणे अद् समुद्र अग्नि पुरोडाशश्च । छोच् छेदने छाग बस्त । गड सेचने गड्ग मृगनाति । खटण भेदे खड्गः मृगविशेप असिश्च । गृत् निगरणे गर्ग ऋषि । टुडुमँगक पोपणे च भर्म रुद्र सूर्यश्च । वृगट वरणे वर्ग समात । औस्वृ शब्दो- पतप्पयो. स्वर्ग नाक ॥ ९२ ॥ पति-तमि-तृ-पृक-शू-स्वादेरङ्गः ॥९८॥ एभ्योऽङ्ग प्रत्ययो भवति । पत्ल गतौ पतन पक्षी शलभ सूर्य शालिविशेषश्च । तमूच कासाया तमग हHनियूहः । तृ प्ल्यनतरणयोः तरङ्गः ऊर्मि । पृश् पालनपूरणयो परङ्गः खग वेगश्च । कृत् विक्षेपे करग. कर्मशील । शृश् हिंसायाम शरड्न पक्षिविशेषः । लूगश् छेदने लवङ्ग सुगन्धिवृक्ष ॥९८ ॥ मनेर्मद-मातौ च ॥ १० ॥ मनिच् ज्ञाने इत्यस्माद् धातो अङ्ग प्रत्ययो भाति, मत्मातौ ·चादेशौ भवतः । मतगः अपिः- हस्ती च । मातङ्गः हस्ती अन्त्यनातिश्च ॥ १०० ॥ पिशेराचक् ॥ ११६ ॥ पिशत् अवयव इत्यस्मादाचा प्रत्ययो भवति । पिशायः व्यन्तरजातिः ॥ ११६ ॥ निपतेरीचए ॥ ११८॥ मृत् प्राणत्यागे इत्यस्मादीचण प्रत्ययो भवति । मारीचा रावणमातुल: ॥११॥ तुदिपदिपद्यदिगुगमिकचिभ्यश्चक् ॥ १२४ ॥ एभ्यः छम् प्रत्ययो भवति । तुर्दीत् व्ययने तुच्छ स्तोकः । मदैच् हर्षे मच्छ मत्स्यः प्रमत्तपुरुषश्च । मच्छा स्त्री। पदिच् गतौ पः शिला । अदंर भक्षणे अच्छः निर्मलः । गुंड शब्दे गुच्छः स्तवकः । गम्लं गतौ गच्छः क्षुद्रपृक्षः । कचि बन्धन कच्छः कूर्मपादः कुतिः नद्यवकुटारश्च । कच्छा जनपदः ॥१२४॥ पी-पूडो इस्वश्च ।। १२५ ॥ आभ्यां छक् प्रत्ययो स्वश्च भवति । पी पाने पिच्छे शकुनिश्त्रम् । पि: गुणविशेषः, यद्वान् पिच्छिल उच्यते । पूर्व पवने पुच्छ वालधिः ॥१२॥ वियो जक् ।। १२७ ॥ वींक प्रननकान्त्यसनखादनेषु च इत्यस्माद् धातोः ना प्रत्ययो भवति । बीजम् उत्पत्तिहेतुः ॥ १२७ ॥ न्य ·(३२६) . भिभिष-भिष्णौ च वा ॥ १३ ॥ भिषेरज प्रत्ययो भिपभिष्णौ चादेशौ वा भवत । भिपिः सौत्रो धातु भिपन , भिष्णन वैद्य । भैषजमौषधम् ॥१३१॥ मुर्वेमुर् च ॥ १३२॥ मुंबै बन्धने इत्यस्मादन प्रत्यय , अम्य च मुरित्यादेशश्च भवति मुरज मृदङ्ग ॥ १३२ ।। उटजादयः ।। १३४॥ उटनादय शब्दा अजप्रत्ययान्ता निपात्यन्त । वटेवम्योत्त्वं च उदन मुनिकुटीर । आदिशब्दाद् भून भरुज इत्याद- योऽपि ।। १३४ ॥ दिव्यविश्रुकुर्विशतिकतिरूपिचपिचमिकम्येधिकिमर्कि- कक्खित्मभृवृभ्योऽटः ॥ १२ ॥ ए-यो धातुभ्योट प्रत्ययो भवति । दिबूच् क्रीडादौ देवट देवकुलविशेष शिल्पी च । अव रक्षणादौ अवट प्रपात. कूपश्च। श्रृट अवणे प्रवट छत्तम् । कुन शब्द का उच्छिष्टम् । कर्व गतौ कर्वट क्षुद्रपत्तनम् । शलट शस्तौ शक्टम् अनः । ककुड् गतौ क्ङ्कट सन्नाह 1 कङ्कट सीमा । कृपौद् सामर्थे कपट वास । चप सान्त्वने चपट रस । चम् अदने चमट घस्मर । कम कान्तौ क्मट वामन । एधि वृद्धौ एधट वल्मीक । कर्कि-परौं सौनौ धातू कर्कट कपिल कुलीरश्च । कर्कटी पुसी।

·मर्कटः कपिः क्षुद्रनन्तुश्च ! रक्ख हसने कबखटः कशः । तू, .प्लवनतरणयोः तरटः पीनः । हुडंग करणे करटः काकः करिक पोलश्च ! सुं गतौ सरंटः कृकलातः । टुडु गक् पोपणे च भरटः भृत्यः कुलालः प्लाविशेषश्च । वृन्टू वरणे वरदः शुत्रवान्यं प्रहारश्च ॥१४२ ॥ कपट-कीकटादयः ॥ १४४ ॥ कपटादयः शन्दा अप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । कम्पनलोपश्च कपटं माया । करत ईच कीकटः कृपणः। आदिशब्दात् लघटः, पर्पट इत्यादयः ॥ १४४ ॥ तृ-क-कृपि-कम्पि-कृषिभ्यः कीटः ॥ १५१ ॥ एम्यो धातुभ्यः किटीट: प्रत्ययो भवति । तृ प्लवनतरणयोः तिरीट कूलवृक्षः मुकुटं वैष्टनं च । कृत् विक्षेप किरीटं मुकुट हिरण्यं च । कृपौड् सामये कृपोटं हिरण्यं जलं च । कपुड़ चलने कम्पीट कम्पः कम्प्रं च । कृपीत विटेखने कृषीटं जलम् ॥१५॥ वन्यः ॥ ११७॥ वश बन्धने इत्यस्मात् किटूटः प्रत्ययो भवनि ! वधूटी प्रयमवयाः स्त्री ।। १६७॥ कृ-शक्-शाखेरोटः ॥ १६०॥ एममो धातुभ्य ओटा प्रत्ययो भवति । डुइंग करणे करो ·. (३२८) मृत्यः शिरः कपालं च । करोटं भाननविशेषः । शक्लंट् शक्ती शकोटः बाहुः । शाख लाख व्याप्तौ शाखोटः वृक्षविशेषः ॥१६०॥ • बनि-कणि-काश्युषिभ्यष्टः ॥ १६२ ॥ एभ्यो धातुभ्यः ठः प्रत्ययो भवति । वन भक्तौ वण्ठः अनिविष्टः । कण शब्दे कण्ठः कन्धरा। काशृङ् दीप्तौ काष्ठं दारु । काण दिक् अवस्था च । उषू दाहे ओष्ठः दन्तच्छदः ॥१६२॥ पो-विशि-कुणि-पूपिया कित् ।। १६३ ॥ एभ्यः कित् : प्रत्ययो भवति । पीङ्च् पाने पीठम् आसनम् । विशंत् प्रवेशने विष्ठा पुरीपम् । कुणत् शब्दोपकरणयोः कुण्ठः अतीक्ष्ण । पृषु सेचने पृष्ठ अड्कुश शरीरकैदेशश्च ॥१६॥ कुर्वा ।। १६४ ॥ कुप्श् निष्कर्षे इत्यस्मात् ठः प्रत्ययो भवति, सच किद्धा कुष्ठं च्याधि. गन्धद्रव्यं च । कोष्ठः कुशूल: उदरं च ॥ १६४ ॥ शमेलक् च वा ॥ १६५ ॥ शमूच उपशमे इत्यस्मात् ठः प्रत्ययो भवति, अन्त्यस्य च वा लुक् । शठ, धूर्त । शण्ठः धूर्त. नपुंसकं च ॥ १६५ ।। मजकम्पमिरमिरपिभ्योऽध: ।। १६७ ॥ एभ्यो धातुभ्यः अठः प्रत्ययो भवति । भृत् प्राणत्यागे मरठ: अतिद्रवीभूतं दधि कृमिनातिः कण्ठः प्राणश्य । जपूच .

·(३२९) नरसि नरठः कठोरः । शृश् हिंसायां शरठः आयुधं पापं क्रीडन- शीलय । कम्इ कान्तो कमठः भिक्षामानन कूर्मास्यि कच्छपः मयूरः वामनश्च । अम गती अमठः प्रकर्षगतिः । रमि कोढायां रमठः देशः कृमिनातिः क्रीडनशीलः म्लेच्छ: देवश्च दिलातानाम् । रप व्यक्ते वचने रपठः विद्वान् मण्डूकश्च ॥१६७॥ पञ्चमात् ॥ १६८॥ पञ्चमान्ताद् धातोः डः प्रत्ययो भवति । पण मरतो पण्डः वनं चुपभश्च । भण शब्दे भण्डः प्रहसनकरः वन्दी च। चण शन्दे चण्डः क्रूरः । पणि व्यवहारस्तुत्योः पण्डः शण्ठः। गणण संख्याने गरः पौरुपयुक्तः पुरुषः । मण शब्द मण्डः रश्मिः अग्रम् अन्नविकारश्च । वन भक्तो वण्डः अल्पशेफः निधर्माप्रशिक्षश्च । शमू दमूच् उपशमे शण्डः उत्सृष्टः पशुः ऋषिश्च । दण्डः वन- सतिप्रतानः राजशातनं नाले प्रहरणं च । रमि क्रीडायां रण्डः पुरुषः, रण्डा स्त्री, रण्डमन्तःकरणम् एतत् त्रयमपि स्वसम्बन्धि- शुन्यमेवमुच्यते । तमेस्तनेर्वा तण्डः ऋषिः । वितण्डा तृतीयकया । गमेः गाहः कपोलः । भामि क्रोधे भाण्टमुपस्करः ॥ १६८ ॥ कुगुहुनीकुणितुणिपुणिमुणिशुन्यादिभ्यः कित् ॥ १७० ॥ एभ्यो धातुभ्यः किद् डः प्रत्ययो भवति । कुड् शब्दे कुडा: घटः हलं च । गुंड शन्दे गुडः गोलः इशुविकारश्च ।गुडा सन्नाहः । हुंक् दानादनयोः हुइः मूर्खः मेपश्च । णींग प्रापणे नीडं कुलाया। -- ·(३३०) कुणत् शब्दोपकरणयोः कुण्डं भाजनं नलाधारविशेषश्च । कुण्ठः भर्तरि जीवति जारेण नातः अपट्विन्द्रियश्च । तुणत् कौटिल्ये तुण्डं मुखम् । पुणत् शुभे पुण्डः भिन्नवर्णः । मुणत् प्रतिज्ञाने मुण्डः परिवापितकेशः । शुनत् गतौ शुण्डा सुरा हस्तिहस्तश्च । आदि- ग्रहणादन्येभ्योऽपि भवति ॥ १७० ॥ शमि-पणिभ्यां ढः ॥ १७९ ॥ आभ्यां ढः प्रत्ययो भवति । शमूचू उपशमे शण्डः नपुंसकम् । पण भक्तौ षष्ठः स एव ॥ १७९ ॥ कुणेः कित् ॥ १८०॥ कुणत् शब्दोपकरणयोरित्या मात् किद्दः भवति । कुण्डः धूर्तः ॥ १८ ॥ नत्रः सहे. पाच ॥ १८१ ॥ नसपूर्वात् पहि मर्षणे इत्यस्माद् ढ प्र ययः, पा चास्यादेशो भवति । आपाढा नक्षत्रम् ॥ १८१ ॥ इविशावेणिकृवतजूसृपिपणिभ्यो नः ॥ १८२ ॥ एभ्यो णः प्रत्ययो भवति । इंक गतौ एण कुरङ्गः । उ हिंसायाम् उर्गा मेपादिलोम इवोरन्तरावर्तश्च । शोंच तक्षणे शाणः परिमाण शस्त्रतेननं च । देणूग गतिज्ञानचिन्तानिशामनवादित्रग्रह- गेषु वेण्णा कृणवेण्णा च नाम नदी 1 पृश पालनपुरणयोः पूर्ण ·पा शिरश्च । कृत् विक्षेप कर्ण अवण कौन्तेयश्च । वृश वरणे वर्णः शुशादि ब्राह्मणादि अकारादि यश स्तुति प्रकारश्च । तृ प्लव- नतरणयो तर्ण वत्स । नृपच् जरसि नर्ण चन्द्रमा वृक्ष कर्कः सयधर्मा शकुनिश्च । दृड्त् आढरे दर्ण पर्णम् । मप्ल गतौ सपूर्ण मरीसृपजाति । पणि व्यवहारस्तुत्यो पण्ण व्यवहार ॥ १८२॥ तृपभृशुरुरुहिलक्षिविचलिचुक्युिक्तिइग्यङ्गिमविकङ्कि चरिसमीरेरणः ॥ १८७॥ एभ्य अग प्रत्ययो भवति । तृ प्लवनतरणयो तरणम । कृत् विक्षेपे करणम् । शृश् हिंसाया शरण गृहम् । पृश पाल्नपूर- णयो परणम् । टुडुभृगूक् पोपणे च मरणम् । वृष्ट वरणे वरण उस सेतुबन्धश्च । वरण क्न्याप्रतिपादनम् । श्रुट श्रवणे श्रवण कर्ण भिक्षुश्च । रुकू शब्द, ड्रेपणे वा स्वण परभ अग्नि द्रुमः वायु भृङ्ग शकुनि सूर्य घण्टा च । रह जन्मनि रोहण गिरि । लक्षीण दर्शनाङ्कनयो लक्षणव्यारण शुभाशुभसूचक रेखातिलकादि अङ्कन च। चभिक व्यस्ताया वाचि विचक्षण विद्वान् ।चुतण व्यथने चुक्ण व्यायामशील । बुक भाषणे बुकण या वावदूरश्च । तगु गतो तङ्गगा जनपद । अगु गतौ अङ्गणम् अनिरम् । मकुङ् मंग्डने मङ्कण ऋपि [ फुड् गतौ कङ्कण प्रतिसर । चर भक्षणे न चरण पाद् । ईरिक गतिकम्पनयो सम्पूर्व समीरण वात॥ कृपिविपिपिपिपियुपिटुहिनहराणम् ॥ १९१ ।। -

·(३३२)
एभ्यो धातुभ्य आणक् प्रत्ययो भवति । कृपौङ् सामथ्य
आण खड्न । वियू सेचने विपाण शृङ्ग करिदन्तश्च । वृष सेचने
वृपाण । जिधृपाट् प्रागल्भ्ये धृपाण देव । मृधू सहने च मृपाण ।
युपि सेवने सौत्रो धातु युषाण । गुहौच निघासाया द्रुहाण
मुखर । ग्रहीश उपादाने गृहाण । विषाणादय स्वप्रकृत्यर्थ-
-पाचिन कर्तरि कारके ज्ञेया । १९१ ॥
पपो णित् ॥ १९२ ॥
पपी बाधनस्पर्शनयो इत्यस्माद् आणक् प्रत्यय , स च गिद्ध
भवति । पाषाण प्रस्तर ॥ १९२ ॥
मु-सि-नि-तुसेर्दीपश्च । ॥ २०३ ॥
एभ्य कित् त प्रत्ययो दीर्घश्च वा भवति । पुगट अभिपव
सूत सारथिः । सुत पुत्र । पिंगटु बन्धने सीता जनकात्मजा
सस्य हलमार्गश्च । सित वर्ण वन्पश्च । तनूयी विस्तारे तातः
पिता पुत्रेष्टनाम च । तत विस्तीर्ण वाद्यविशेषश्च । तुम् शन्दे
दूस्तानि वस्त्रदशा 1 तुस्ता जा प्रदीपन च ॥ २०३ ॥
ह-श्या-रुहि-शोणि-पलिभ्य इतः ॥ २१०।।
एभ्य इत प्रत्ययो भवति । हग् हरणे हरित वर्ण । श्ये
ग्रतौ श्येत वर्ण मृग मत्स्य श्येनश्च । रुह वीजजन्मनि रोहित
वर्ण मत्स्य मृगजातिश्च लत्वे लोहित वर्ण । लोहितम् अस्क।
शोण वर्णगत्यो शोणित रुविरम् । पल गतौ पलित श्वेतकेश ॥२१॥

·कुलि-मयिभ्याम्तम् ॥ ११ ॥ आभ्यामूतक् प्रत्ययो भवति । कुल बन्धुसंस्त्यानयोः कुल्ताः ननपढ़ः । मयि गतौ मयूता वभक्तिः ॥ २१॥ फवरोतः प् च ।। २१७ ॥ कवृद्ध वणे इत्यस्माद् ओतः प्रत्ययः, पश्चान्नादेशो भवति। कपोतः पक्षी वर्णश्च ॥ २१७ ॥ सीमन्त-हेमन्त-भदन्त-दुष्यन्तादयः ।। २२२ ।। एत अन्तप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । सिनोतः सीम् च समन्तः केशमार्गः ग्रामक्षेत्रान्तश्च । हन्तहिनोवेर्वा हेम च हेमन्तः ऋतुः । भन्दतः नयुक् च भन्दतः निन्धिषु शाक्येषु च यः। दुर्योऽन्तश्च दुप्यन्तः राना ॥ २२२ ।। शुकरुन्तः ॥ २२३॥ शक्लंट शक्तौ इत्यस्माद् उन्तः प्रत्ययो भवति । शकुन्तः पक्षी ॥ २२३ ॥ कमि-पु-गाऽतिभ्यः यः ॥ २२५ ।। एभ्यः यः प्रत्ययो भवति । कमङ् कान्तौ कन्या प्रावरणं नगरं च । प्रुङ् गतौ प्रोषः प्रियः युवा शूकरमुखं घोणा च । में. शब्दे गाया श्लोकः आर्या वा ! गनौ अर्थः नीवानीवादिपदार्यः प्रयोजनम् अभिधेयं धनं याना निवृत्तिश्च ।। २२५ ॥ . .

·(३३४) " अवाद् गोऽञ्च वा ॥ २२६॥ अवपूर्वाद् गायतेः थः प्रत्ययः, अचान्तादेशो वा भवति । अवगयः, अवगायः अक्षसंचात. प्रात सवनं रथयानं साम पन्याश्च ॥ २२६ ॥ नीनूरमितृतदिवचिरिचिसिचिश्विहनिपागोपावोगाभ्यः कित् ॥ २२७॥ एभ्यः कित् यः प्रत्ययो भवति । णींग प्रापणे नीथं जलम् । सुनीयो नाम राना नीतिमान् धर्मशीलः ब्राह्मणश्च । णूत स्तवने नूथं तीर्थम् । रमि क्रीडायां रथः स्यन्दनः । तृ प्लवनतरणयोः तीर्थ जलाशयावगाहनमार्गः पुण्यक्षेत्रमाचार्यश्च। तुदीत् व्ययन तुत्यं चक्षुष्यो धातुविशेषः । वचं भाषणे उक्यं शास्त्रं सामवेदश्च । उक्थानि सामानि । रिपी विरेचने रिक्थं धनम् । पिचीत् क्षरणे सिक्यं मदन पुलाकम्ध । खोश्वि गतिवृधोः शूथः यज्ञप्रदेशः । हनक हिंसागत्योः हयः पन्थाः कालथ्य । पां पाने पीथं वालघृत- पानम् अम्भः नवनीतं च । पीथः मकरः रविश्च । गोपूर्वाद् गोपीयः तीर्थविशेषः गोनिपानं जलद्रोणी कालविशेपश्च । गै शन्दे अवगी- थम् यज्ञकर्मणि प्रात शंसनम् । उद्गीयः शुनामूर्ध्वमुखानां विरावः सामगानं प्रथमोच्चारणं च ॥ २२७ ॥ न्युभ्यां शीङ: ॥ २२८ ॥ न्युत्पूर्वात् शी स्वप्ने इत्यस्मात् कित् यः प्रत्ययो ·(३३५) भवति । निशीयः रामः रात्रिः प्रदोपश्च । उच्चीपः स्वप्न: टिट्टिमश्च ॥ २२८॥ सतेर्णित् ।। २३० ॥ में गतौ इत्यस्मात् णित् यः प्रत्ययो भवति । सार्यः समूहः पधयूथधकृधनिधनियमूरथादयः ॥ २३१ ॥ एवं थान्ता निपात्यन्ते । पलतेः लो लुम् च पयः पन्थाः । यौनमुक्तेश्च दीर्घश्च यूयं ममूह' । गूपम् अमेध्यं विष्ठा च । किरतः करोतेर्वा कुश्च कुषः कुया वा आदतरणम् । तनोतेः तिष्ठ- तेर्वा तिश्च तियः कालः । तिम्यतः तियः प्राहकालः । नयतेः इस्वश्च नियः पूर्वक्षत्रियः कालश्य । सुपूर्वाद् रमः सूरयः दान्तः मृदीपिशमिगमिरमिबन्दियश्चिजीविप्राणिभ्योऽयः ॥२३२॥ एभ्यः अय. प्रत्ययो भवति । टुडुभंगा पोपणे च भरपः फैकयीमुतः अग्निः लोकपालश्च । शीडा स्वप्ने शयय, अनगरः प्रदोषः मत्स्यः वराछ । शी आकोशे शपथः प्रत्ययकरणमा- कोशश्च । समुन् उपशमे शमयः समाधि आश्रमपदं च । गम्लं. गतौ गमय, पन्याः पयिस्य । रमि क्रीटायां रमयः प्रहर्षः। वदुङ् स्तुन्यभिवादनयोः वन्दय स्तोता स्तुत्यश्च । वन्यू गतो क्षः अध्या कोफिलः काकः दम्भय । जीव प्राणवारणे जीवयः ·अर्थवान् जलम् अन्नं वायुः मयूरः कूर्मः धार्मिकश्च । अनक् प्राणने प्राणयः बलवान् ईश्वरः प्रजापतिश्च ॥ २३२ ॥ आपोऽप् च ॥ २३८ ।। आप्लंट् व्याप्तौ इत्यस्माद् दः प्रत्ययो भवति, अस्य चाप आदेशः। अब्दं वर्षम् ॥ २३८ ॥ गोः फित् ।। २३९ ॥ गुंत् पुरीपोत्सर्गे इत्यस्मात् किद् दः प्रत्ययो भवति । गुदम् अपानम् ॥ २३९ ॥ कुमुद-बुद्वदादयः ॥ २४४ ॥ एते उदप्रत्ययान्ता नित्यन्ते । कमेः कुम् च । कुमुदं कैर- वम् । बुन्देः किन् वोऽन्तश्च बुबुदः जलस्फोटः । बुबुदं नेत्रगो व्याधिः । आदिशब्दाद दोहदः अमिलापः ॥ २४४ ॥ स्कन्द्यमिभ्यां धः ॥ २५१ ॥ आभ्यां धः प्रत्ययो भवति । स्कन्दं गतिशोपणयोः स्कन्ध बाहुमूर्धा ककुदं विभागश्च । अम गतौ अन्धः चक्षुर्विकलः ॥२१॥ नेः स्यरधक् ।। २५२ ॥ निपूर्वात् पोंच् अन्तकर्मणि इत्यस्माद् अधक् प्रत्ययो भ- चति । निपधा जनपदः । निषधः पर्वतः ॥ २५२ ॥ पराच्छो डित् ।। २५५ ॥ .

·(३३) परपुर्वात् शृश् हिंसायामित्यस्माद् ठिद् वधः प्रत्ययो भवति । परश्वधः आयुधनातिः ॥ २५५ ॥ कोरन्धः ।। २५७ ॥ कुंछ शब्दे इत्यस्माद् अन्धः प्रत्ययो भवति । कवन्धः छिन्नमूर्धा देहः ।। २५७ ॥ प्याधापयनिस्वादिस्वपिवस्थज्यतिसिविभ्यो नः ॥२५८॥ • एभ्यो नः प्रत्ययो भवति । प्ये वृद्धौ प्यानः समुदः च- न्द्रश्च । डुधांग्क् धारणे व धाना भृष्टो यव. अङ्कुरश्च । पनि स्तुतौ पत्नं नीचैः करणं सर्व निहा च । अनक प्राणने अन्न भक्तम् आचारश्च । प्वदि आस्वादने स्वन्नं रुचितम् । निष्वक् शये स्वप्नः मनोविकारः निद्रा च । वसं निवासे वस्नं वासः मूल्यं मदम् आगमश्च । अन क्षेपणे च वेनः प्रजापतिः ध्यानी राजा वायुः यज्ञ प्राज्ञः मूर्खश्च । अत सातत्यगमने अत्नः आत्मा वायुः मेषः प्रजापतिश्च । पिवून् उतौ स्योनं सुखं तन्तुवायसूत्रसंतानः ममुद्रः सूर्यः रश्मिः आस्तरणं च ।। २५८ ।। पसेर्णित् ॥ २५९॥ पता स्वप्ने इत्यस्माद् णिद् नः प्रत्ययो भवति । साना गोकण्ठावलम्बि चर्म निद्रा च ॥ २५९ ॥ जीएशोदोबुध्यविमीभ्यः किन् ॥ २६१ ।। एभ्यः किद् नः प्रत्ययो भवति । मि अभिभवे जिनः भईन् ·(३३८) बुद्धश्च । इण्क् गतौ इनः स्वामी सन्निपातः ईश्वरः राजा सूर्यश्च । शीकू स्वप्ने शीनः पीलुः । दीडच् क्षये दीनः खिन्नः कृपणश्च । बुधिंच ज्ञाने बुघ्नः मूलं पृष्ठान्तः रुद्रश्य । अव रक्षणादौ उनम् अपरिपूर्णम् । मीड्च् हिंसायां मीन मत्स्यः राशिश्च ॥ २६१ ॥ सोरू च ॥ २६३॥ पुंगट अभिपवे इत्यस्माद् नः प्रत्ययः, ऊकारश्चान्तादेशो भवति । सूना घातस्थानम् दुहिता पुत्रः प्रकृतिः आघाटम्यानं , रमेस्त् च ॥ २६४ ॥ रमि क्रीडायाम् इत्यस्माद् नः प्रत्ययः, तश्चान्तादेशो भवति। रत्न वनादि ।। २६४ ॥ खसिरसिरुचिजिमस्जिदेविस्यन्दिचन्दिमन्दिमण्डिमदिद- विद्यादेरनः ॥२६९ ॥ एभ्यः अनः प्रत्ययो भवति । युक् मिश्रणे यवनाः जनपद । यवन मिश्रणम् । असूच क्षेपणे असनः बीजकः । रसण आस्वा- दनस्नेहनयोः रसना निहा । रुचि अभिप्रीत्यां च रोचना गोपि- तम् । रोचनः चन्द्रः । विपूर्वाद् रोचतेः विरोचनः अग्नि. सूर्यः इन्दुः दानवश्च । निं अभिभवे नयनम् उर्णापटः । टुमरीजोत् शुद्धौ मज्जनं स्नानं तोयं च । देवृड् देवने देवनः अक्षः कितवश्य । म्य- न्दौड लवणे स्यन्दनः रथः । चद् दीप्त्यालादयोः पन्दन गन्धद्र- ..

·।
-
M
व्यम् । मदुइ स्तुत्यादी मन्दनं स्तोत्रम् । मड़ भूपायां मण्डनम्
अलंकारः । मदैन् हर्षे मदनः वृतः कामः मधुच्छिष्टं च । दई
भस्मीकरणे दहनः अग्निः । वहीं प्रापण वहनं नौः । आदिग्रह-
मात् पः पचनः अग्निः । पुनातेः पवनो वायुः । विभः भरणं
साधनम् । नयतेः नयनं नेत्रम् । श्रुतेः द्योतनः आदित्यः । रने
'स्चना वैचित्र्यम् । गृजे. गृजनम् अमत्यदत्यविशेषः । प्रस्क-
न्दनः । प्रपतनः इत्यादया भवन्ति ।। २६९ ॥
पटेणिव ।। २८७॥
पठ व्यस्तायां वाचीत्यम्माद् णिद ईन' भवति । पाठीन
मत्स्यः॥ २८७॥
पिशि-मिथि-क्षुधिभ्यः कित् ॥ २९० ॥
एभ्यः किदुनः प्रत्ययो भवति । पिशत् अवयवे पिशुना
खलः । पिशुनं मैत्रीभेदकं वचनम् । मिङ भेषाहिंसपोः मिथुन
स्त्रीपुंसद्धन्दम् राशिश्च । शुपंच बुमुक्षायां शुधुन कीटकः ॥२९॥
फलेगोंऽन्तथ ॥२९१॥
फल निप्पत्तौ इत्यस्मादुनः प्रत्ययः, गश्चान्तो भवति । फल्गुन.
अर्जुनः । फल्गुनी नक्षत्रम् ॥ २९१ ॥
वी-पति-परिभ्यः तनः ॥ २९२ ॥
एभ्यः तनः प्रत्ययो भवति । वीक प्रजनादौ वेतनं मृतिः ।
पल गती पत्तनम् । पट गतौ पट्टनं द्वावपि नगरविशेषौ ॥२९॥

·"(३४."
पृ-पूभ्यो कित ॥ २९३ ।।
आभ्या फित् तन प्रत्ययो भवति । पृङत् व्यायामे पृतना
सना । गश् पवने पूतना राक्षप्ती ॥ २९३ ॥
कृत्यशोभ्यां स्नम् ।। २९४ ।।
आभ्या स्नर प्रत्ययो भवति । कृतेत् छेदने कृत्स्न सर्वम् ।
अशौटि व्याप्तौ अक्ष्ण नयन व्याधि रज्जु तेजनम् अखण्ड
च ।। २९४ ॥
भापाचणिचमिविषिमुपतृ शीतल्यलिशमिरमि-
वपिभ्यः पः॥ २९६ ॥
एभ्य प प्रत्ययो भवति । भाक् दीप्तौ भाप आदित्य ज्येष्ठश्च
भ्राता । पाक् रक्षणे पाप कल्मपम् । पाप पोर । चण हिसादा-
नयोश्च । चण्पा नगरी । चम्प वृक्ष । चमू अदने चम्पा नगरी।
विली व्याप्नो कम परमात्मा स्वर्ग आकाशच । निपूर्वाद
नियेष्प अप गर्भ कूप वृक्षजाति अन्तरिक्ष च । सू
गतो सर्प
अहि । पृश् पालनपूरणयो पर्प प्लव शङ्ख समुद्र शस्त्र च ।
तृ प्लवनतरणयो तर्प उडुप नौश्च । शीङ् स्वप्ने रोप पुच्छन् ।
तलणू प्रतिष्ठाया तल्प शयनीयम् अड्न दारा युद्ध च । अली
भूपणादौ अल्प स्तोकम् । शमून् उपशमे शम्पा विद्युत् काञ्ची
च। विपूर्वाद् विशम्प दानव । रमि कीडाया रम्पा चर्मकारोपक
रणम् । टुवपी बीजसताने वप्प पिता ॥ २९६ ॥

·युमुकुस्तुच्पुरत्वादेरुच्च ।। २९७ ।। एभ्य १, आरश्चान्तादेशो भवति । युक् मिश्रणे यूप यज्ञपशुबन्धनकाष्ठम् । ग्ट अभिपवे सूप महाटिभित्तत । कुर शन्दे कूप प्रहि । रुक शब्द रूप देतादि गवण्य स्वभावश्च । तुक वृत्त्यादौ तूप आयतनविशेष | च्युड् गतो च्यूप आदित्य वायु समापश्च । टगा स्तुतो स्नूप बोधिमत्त्वभवनम् उपायतन जिननिर्वाणस्थानोपरि चिहविशेष ॥ २९७ ॥ --सभ्य उर चान्तस्य ।। २९८ ।। ए य प प्रत्ययो भवति, अन्तस्य च उर् । कृत् विक्षप कूर्प भ्रूमव्यम् । शुश हिंसाया शूर्प पान्यादिनिप्पवनभाएर सल्या च । सृ गतो सूर्प भुजगम मत्स्यजातिश्च ॥ २९८ ।। नियो वा ॥३०२॥ णीग प्रापणे इत्यस्मात् प प्रत्ययो भवति, स च विद् वा । नीप कदम्ब । नप नय पुरोहित वृक्ष भृतरश्च । नेपम् उटर यान च ।। ३०२॥ शंसे: श इन्चातः ।। ३०६॥ शस स्तुतौ चत्यस्माटप प्रत्यय , तालव्य शकान्ता देश , अकारस्य चेकारो भवात । शिशपा वृक्षविशेष ॥३०॥ विएपाप-वातपादयः ॥ ३०७ ॥ - ·(३४२) विष्टपादयः शब्दाः फिदपप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । विषे- स्तोऽन्तश्च । विष्टपं नगत् सुकृतिनां स्थानं च । वलेल् च उलप पततृणं पङ्कजं जलं च । उलपः अपिः । वातेस्तोऽन्तश्च वातपः ऋषिः । आदिग्रहणात् खरपादयो भवन्ति ॥ ३०७ ॥ कलेरापः ॥ ३०८॥ कलि शब्दसंख्यानयोः इत्यस्माद आपः प्रत्ययो भवति । कलापः काञ्ची समूहः शिखण्डश्च ॥ ३०८ ॥ दलेरीपो दिल् च ॥ ३१०॥ दल विशरणे इत्यस्मादीप: प्रत्ययो भवति, दिल चास्या- देशः । दिलीपः राजा ॥३१० ।। उडेरुपक् ॥ ३११ ॥ उघ संघाते इत्यस्मात् सौत्रादुएक प्रत्ययो भवति । उडुपः प्लवः । नादित्वद् वत्वं उडुवः ।। ३११ ।। अश ऊपः पश्च ।। ३१२ ॥ अशौटि व्याप्ती इत्यम्माद् ऊपः प्रत्ययः, पश्चान्तादेशो भवति । अरूप: पक्वान्नविशेष ॥ ३१२॥ सतः पपः । ३१३॥ सं गतौ इत्यस्मात् पपः प्रत्ययो भवति । सर्पपः रसोनं द्रव्यं शक च ।। ३१३॥ री-शंभ्यां फः ।। ३१४ ॥

·आभ्यां फः प्रत्ययो भवति । ड्च् लवणे रेफ कुत्सितः ।
शोक स्वप्न शेफः मेदूः ॥ ३१४ ॥
कलि-गलेरस्योच ॥ ३१५ ॥
आभ्यां फः प्रत्ययः, अकारस्य चोकारो भवति । कलि
शब्दमख्यानयोः, गल अदने कुल्कः, गुल्फः जवाडिघमन्धिः ।
गुल्फः पदोपरिग्रन्थिः ॥ ३१५ ॥
शफ-कफ-शिफा-झोफादयः ॥ ३१६ ॥
शकादयः शब्दाः फप्रत्ययान्ना निपात्यन्त । श्यतेः
कायतेश्च इस्वश्च । शकः बुरः प्रियंवदश्च । कफः श्लेष्मा ।
श्यतेरित्वमोत्वं च शिफा वृक्षनटा । शोफ श्वयर्थः बुरश्च ।
आदिशब्दाद् रिफा नफा-मुनफादयः १५ ३१६ ॥
• शम्यमेणिद् वा ।। ३१८ ॥
आभ्यां वः प्रत्यय , स च णित वा । शमूच उपशमे शत्रः
बन कपणविशेपः बेशुदण्डः तोत्रम् अस्त्रिं च । शम्ब-शाम्बी
जाम्बवतेयौ । अम्बा माता । आधा अपहवः ॥ ११८ ॥
शल्यलेरुच्चातः ॥ ३१९।
आभ्यां : प्रत्ययः, अझारम्य चोकारो भवति । पल फल
शल गतौ शुरुवं ताम्रम् । अली भूपणादौ उल्वं रजतं गर्भवेष्टनम् ।
शुलं वः तरक्षश्च ॥ ३१९ ।।
कृ-कडि-काटि-घटेरम्बः ॥ ३२१॥

·(३४४)
एभ्योऽम्बः प्रत्ययो भवति । डुवंग करणे क्रम्बः दध्यो-
दन दधिसक्तवः पुष्पं च । कडत् मदे कडम्बः जातिविशेष
जनपदश्च । कटे वर्षावरणयो. क्टम्बः पक्वान्नविशेष. वादितं च ।
कडम्बकटम्बो वृक्षौ च । वट वेष्टने वटम्ब शैल तृणपुजश्च॥३२१॥
डोनीवन्धिशृधि लभ्यो डिम्बः ॥ ३२ ॥
एभ्यो डिटिम्बः प्रत्ययो भवति । डीड् विहायता गतौ
डिम्ब. रामोपद्रन । गीग् प्रापणे निम्न वृक्षविशेषः । बन्धंश
बन्धने विम्बं प्रतिच्छन्द देहश्च । बिम्बी वल्लिनातिः । शृधूड्
शब्दकुत्साया शिम्ब मृगजाति , शिम्बी निप्पाववली च । चल
कम्पने चिम्बा यवागूजाति ॥ ३२५ ॥
गदरमिइनिजन्यतिदलिभ्यो ॥ ३२७ ॥
एभ्यो भ प्रत्ययो भवति । गृत् निगरणे .गर्भ जठरस्थ
प्राणी । दृश् ब्दिारणे दर्भ कुश । रमि नीडाया रम्भा अप्सरा
कदली च । हनक हिंसागत्यो हम्मा गोधेनुनादः । जनैचि
प्रादुर्भावे जम्भ दानव दन्तश्च । जम्मा मुखदिदारणम् । नंक
गतौ अर्भ शिशु । दल विदारणे दल्म ऋपि वल्कलं विदा-
रणं च ।। ३२७ ॥
इणः रित् ॥ ३२८॥
इणक गती इत्यस्मात् स्दि म. प्रत्ययो भवति । इभ.
हस्ती ॥ ३२८ ॥

·कृमगलिकलिकहिगर्दिरासिमिडिवल्लेरभः ॥ ३२९ ।।
एभ्योऽभः प्रत्ययो भवति । कृत् विक्षेपे करमः त्रिवर्षः
उदः । न हिंसायां शरमः श्वापदविशेषः । गृत् निगरणे गरमः
उदरस्थो जन्तुः । पल फल शल गतौ शलभः पतङ्गः कलि शब्द-
संस्म्यानयो कलम यौवनाभिमुखो हस्ती। कटत् मदे कडमः
हस्तिपोत 1 गई शब्द गर्दभः खरः 1 राड् शब्दे रामभ
वरः । रमि क्रीडायां रमभ प्रहर्षः । वटः सौत्रो धातुः वडी
वेश्यामभूमिरा, लत्वं च वलभी। वल्लि संवरणे बल्लभः स्वामी
दृयितश्च ।। ३२९ ॥
पि-वृपि-लुसिभ्यः कित् ।। ३३१ ॥
एभ्यः विदभः प्रत्ययो भवनि । ऋषत् मलौ, या सेचने
ऋषभः, वृपभध पुङ्गवः भगवावादिनीर्थकरः । अपभः वायु. ।
लुसिः सौत्र. लुमभ. वि. मत्तहस्ती वन च ॥ ३३१ ॥
सि-टिकिया ममः सैर-दिदटौ च ॥ ३३२॥
आभ्यामिभः प्रत्ययो भवति, दन्त्यादिः सैरः रियादेशी
ययास्यं भवतः । पिंगट् बन्धने सैरिभः मक्षिः । टिकि गतो
टिट्टिमः पती ॥ ३३२॥
अतीनिर मुहर धृशक्षिक्षमावाव्यांबापायाय लिपदिनी-
भ्या ॥१८॥

·ए-यो म प्रत्ययो भवति । स गतौ अर्म अक्षिरोग ग्राम स्थल च । ईरिक गतिफम्पनयो ईर्म व्रण । टुगक स्तुती स्तोम समूह यज्ञ स्तोत्र च । पुग्ट अभिपवे सोम चन्द्र वली च । हुक् दानादनयो होम आहुति । स गतौ सर्म नद कालश्च । सर्म स्थान सुख च। घृ सेचने धर्म ग्रीष्म ।धृत् स्थाने धर्म उत्त, मक्षमादि न्यायश्च । शृश् हिंसाया शर्म सुखम् । क्षित् निवास- गत्यो क्षेम कल्याणम् । यक्षिण पूजाया यक्ष्म व्याधि । भाक् दीप्तौ भाम क्रोध । भामा स्त्री । वाक् गतिगन्धनयो वाम प्रतिकूल सव्यश्च । व्यंग सवरणे व्याम वक्षोमुजायति । डुधागा धारणे च धाम निलय तेजश्च । पा पाने पामा क्च्छू । याक् प्रापणे याम प्रहर । वलि सवरणे वल्म ग्रन्थि । पर्दिच गतो पद्म कमलम् । णीम् प्रापणे नेम अर्ध समीपश्च ॥ ३३८ ॥ ग्रसि-हाम्भ्या ग्रा-जिहौ च ॥ ३३९ ॥ आ-या म प्रत्यय , अनयोश्च ग्राजिही आदेशौ यथासल्य भवत । ग्राम समूहादि । जिह्म कुटिलश्च ॥ ३३९ ॥ विलिभिलिसिधीन्धिधुसूशा यारुसिविशुपिमुपीपिसुहियुधि- दसिभ्य पित् ॥ ४० ॥ एभ्य किदु म प्रत्ययो भवति । विल्त् वरणे विल्म प्रकाश । भिलि सौत्र भिल्ल भास्वरम् । पिधू गत्या सिध्म रिक्षम् । श्यैङ् गतौ श्याम वर्ण । श्याम नभ । श्यामा रानि औपधिश्च ।

·(३४७) ध्ये चिन्तायां ध्यामः अत्र्यातवर्णः । रुक् शन्दे रुमा लवण- भूमिः ! पिच उतौ स्यूमः रश्मिः दीर्घः सूत्रतन्तुश्च । स्यूमं मलम् । शुपंच शोपणे शुष्मं बलं नई संयोगश्च । भुपर स्तेये मुष्मः मुपिकः । इंप उच्छे इंप्मः वसन्तः वाणः वातश्च । पुहन् शस्तो मुलाः जनपदः । मुझः राना। युधिच् संग्रहारे युध्मः शरत्कालः शूरः शत्रुः संग्रामश्च । दसूच उपक्षये दस्मः हीनः बहिः यतश्च ।। ३४० ॥ क्षु-हिभ्यां वा ॥ ३४१ ॥ आभ्यां मः प्रत्ययः, स च रिद वा भवति । शुक् शब्द हमा मतसी । क्षोमं वत्रम् । हिंट् गतिवृद्धयोः हिमं तुपारः । हेमं सुवर्णम् ॥ ३४१ ॥ स्थाआमासासूमन्यनिरुनिपसिपलिकालिशलिशी- पिसाहिबन्धिभ्यो यः ।। ३५७ ॥ एम्यो य. प्रत्ययो भवति । छां गतिनिवृत्तौ स्यायः स्थानम्। म्याया भूमिः । दो छोच् छेदन छाया तमः प्रतिरूपं कान्तिश्च । मांक माने माया छद्म दिव्यानुभावदर्शनं च । पोच अन्तर्मणि सायं दिनावतानम् । पूत् प्रेरणे सत्यः बामः दक्षिणश्च । मर्निच् ज्ञान मन्या धमनिः । अनक प्राणन अन्यः परः। कनै दीप्त्यादिषु कन्या कुमारी । पसक स्वप्ने सस्य क्षेत्रस्य गोधूमादि । पल गौ पल्पः कामसूलः ! कलि शब्दमख्यानयोः कल्यः नीरोगः ।

·(३४८) पल फल शल गतौ शल्यम् अन्तर्गतं लोहादि । शक्लंट् शक्तो शस्यमसारम् । ईयिः ईर्ष्यार्थः ईय॑ति ईjणं वा ईर्ष्या मात्स- यम् । पहि मर्षणे सह्यः पश्चादर्णवपार्श्वशैल ।बन्धंश बन्धने बन्ध्या अप्रसूतिः ॥ ३५७ ॥ नमो इलि-पतेः ॥ ५८ ॥ नपूर्वाभ्यामाभ्यां यः प्रत्ययो भवति । हल विलेखन अहत्या गोतमपत्नी । पत्ल, गतौ अपन्यं पुत्रसन्तानः ॥ ३५ ॥ सभे च ॥ ३५९ ॥ पनं सङ्गे इत्यस्माद् य प्रत्यय , धकारश्चान्तादेशो भवति । सन्ध्या दिननिशान्तरम् ॥ ३५९ ॥ मृ-शी-पसि-वस्यनिभ्यस्तादिः ।। ३६० ॥ एभ्यस्तकारादिः च प्रत्ययो भाति । मंत् प्राणत्यागे मर्त्यः मनुष्यः । शीडा स्वप्ने शेत्य शनि संवत्सरः अजगरश्च । पति निवास सौत्रो ठन्त्यान्त पस्त्यं गृहम् । वसं निवासे वस्त्य. गुरु । अनक प्राणने अन्त्य निरवस्तिः चण्डालादिश्च ॥३६०॥ ऋशि-जनि-पुणि-कृतिभ्यः पित् ॥ ३६१ ।। एभ्यः विद् यः प्रत्ययो भवति । ऋश् गतौ स्तुतौ वा स्व. रादिस्तालव्यान्त ऋश्यः मृगजातिः । जनैचि प्रादुर्भाव जन्य संग्रामः । जाया पत्नी ये नवा ' इत्यात्त्वम् । पुणत् शुभ पुर्घ्य सन्कर्म । कृतेत छेदने द्वन्तति कृत्या दुर्गा ॥ ३६१ ॥ . .

·(३४९) कुलेई च वा ।। ३६२ ॥ कुल बन्धुसम्न्यानयो. त्यम्मात् किट यः प्रत्ययः, डकार, भान्नादेशो का भवनि । कुछ भित्तिः । कुल्या सारणी ॥३६२॥ अग-पुलाभ्यां स्तम्भेडित् ॥ ३६३ ।। अग पूल इत्येताभ्यां परस्मात् स्तम्भः सौत्रात् डिद् यः प्रत्ययो भवति । अगस्त्य पुलस्त्यश्च ऋपि ॥१६३ ॥ कुगुवलिमलिकणितन्याम्यक्षेरयः ।। ३६५ ॥ एभ्यः अय प्रत्ययो भवति । कुंकू शब्दे कवयः ऋषिः पुरीडाशश्च । गुंड शब्दे गवय गवाकृतिः पशुविशेषः । बलि मंत्ररणे वलयः कटकः । मलि धारणे मलय पतिः । कण शब्दे रुपयः आयुधविशेषः । तनूयी विस्तारे तनय. पुत्रः । अमण रोगे णिचि च आमयः व्याधिः । अक्षी व्याप्तौ च अक्षयः विष्णु. . चायः केन च ।। ३६६ ॥ चायग् पुनानिशामनयोः इत्यस्मादयः प्रत्ययः, अस्य च कंक इत्यादेशरे भवति । केकय. क्षत्रियः ।। ३६६ ॥ कुलि ललि-कलि-कपिभ्यः कायः ॥ ३७२ ॥ एभ्यः क्विाय प्रत्ययो भवति । कुल बन्धुसंस्त्यानयोः ·. (३५०) कुलायः नीडम् । लुलिः सौत्रः लुलायः महिषः । कलि शब्द- संख्यानयोः कलायः त्रिपुटः । कप हिंसायां कपाय: कल्कादिः ॥३७२ ॥ घेतेस्तादिः ॥ ३७८ ॥ वी प्रजनादावित्यस्मात् तकारादिर्णिदालीयः प्रत्ययो भवति । वैतालीयं छन्दोनातिः ॥ ३७८ ॥ धागाजिशरमियाज्यतैरन्यः ॥ ३७९ ॥ एभ्योऽन्यः प्रत्ययो भवति । डुधांगा धारणे च धान्य सत्यनातिः । राजृग् दीप्तौ रानन्यः क्षत्रियः ज्योतिः भगिश्च । शुश् हिंसायां शरण्यः त्राता । रमि क्रीडायां रमण्यं शोभनम् । यनी देवपूनादौ यानन्यः क्षत्रियः यज्ञश्च । ऋक् गती भरण्यं वनम् ॥ ३७९ ।। वदि-सहिभ्यामान्यः ॥ ३८१ ।। आभ्यामान्यः प्रत्ययो भवति । वद व्यक्तायां वाचि वदान्यः दाता गुणवान् चारुभापी वा । पहि मर्पणे सहान्यःशैलः ॥१८॥ भीषिरुधिरज्यगिरमियमिवपिजपिशफिस्फायिवन्दीन्दिप- दिमदिमन्दिचन्दिदसियसिनसिहस्यसिवासिदहिसहिभ्यो र: ॥ ३८७ ॥ । ..

·एभ्यो र प्रत्ययो भवति । निभीक मये भेरः भेदः करमः
शरः मण्डूकः दुन्दुभिः कातरश्च । ऋफिडादित्वात् लत्ये भेल:
चिकित्साग्रन्थकारः शरः मण्डूकः प्रहीण: अप्राजश्च । वृधू
वृद्धौ वर्धः चर्मविकारः चन्द्रः मेघश्च । रुपी आवरणे रोधः
वृक्षविशेष । वन गतौ वत्रं कुलिशं रत्नविशेषश्च । भग कुटि-
लायां गनौ अन. प्राम्भागः श्रेष्ठश्च। रमि क्रीडायां रम्रः कामुकः।
टुक्मू उद्भिरणे वनः धर्मविशेषः धूमश्च । वत्री उपदेहिका । टुवर्षी
वीनसंताने वप्रः केदारः प्राकारः वास्तुभूमिश्च । नप मानसे च
मनः माह्मणः मण्डूकन्ध । शक्लंट शस्तौ शक्रः इन्द्रः । स्कार्यक
वृद्धौ स्फारम् उल्वणं प्रभूतं च । वदुङ् स्तुत्यभिवादनयोः वन्द्रः
वन्दी केतुः कामश्च । चन्द्रं समूहः । इदु परमैश्वर्यं इन्द्रः शक्रः ।।
पदिच् गतौ पद प्रामादिनिवेशः शून्यं च। मदैच् हमें मद्राः
जनपदः क्षत्रियश्च । मद्रं सुखम् । मदुङ् स्तुत्पभिवादनयोः मन्द्रः
मधुरः स्वरः, मन्द्रं गभीरम् । चदु दीप्त्याहादयोः चन्द्रः शशी:
सुवर्ण च । दसूच,उपक्षये दखः शिशिर चन्द्रमाः अश्विनोन्यष्टश्च ।
दसौ अश्विनौ । यस्लं अदने घनः दिवसः। गसि कौटिल्य नतः
नासिकापुटः ऋषिश्च । हसे हसने हसः दिन घातुकः हर्पलश्य ।
हलं बलाघानं संनिपातश्च । सहस्रं दश शतानि । असूचु क्षेपणे
अस्रम् अश्रु । वासिन् शन्दे वास्त्रः पुरुषः शब्दः संघातः शरमः
रासभ पक्षी च । वात्रा धेनुः । दहं भस्मीकरणे दहः अशि: शिनः
सूर्यश्च । पहि मर्पणे महः शैलः ॥ ३८७ ॥

·(३५२) ऋज्यजितञ्चिवश्चिरिपिमृपिपिपिचुपिक्षिपिनपिखुदिमुदिरुदि- छिदिभिदिखिान्दिदम्भिशुभ्युम्भिदं शिचिसिवहिवि- सिवसिशुचिसिधिगृधितीन्धिश्वितिवृतिनीशीसु- सुभ्यः कित् ॥ ३८८॥ एभ्यः किद रः प्रत्ययो भवति । ऋजि गतिस्यानार्जनो- जनेषु ऋनः नायकः इन्द्रः अर्थश्च । अज क्षेपणे च वीरः वि- क्रान्तः । तञ्चू वञ्चू गतौ तक्रम् उदश्चित् । वक्रः कुटिल: अङ्गा- रकः विष्णुश्च । उभयत्र न्यज्ञादित्वात् कत्वम् । रिपिः सौत्रः रित्रं कुत्सितम् । मुग्लं गतौ सुन चन्द्रः । सूत्रं मधु । सुप्रा नदी। तृपौच प्रीतौ तृपं मेघान्तमः आन्यं काष्ठं पापं दुःखं वा । दपौच हर्षमोहनयो दृनं वलं दुखं च । दृप्रा बुद्धि । चुप मन्दायां गतौ चुप्रः वायु. । क्षिपीत प्रेरणे क्षिप्रं शीघ्रम् । धुपि मादने सौत्र. थुप्र तुहिनं कण्टकिगुल्मफच । क्षुद्रंपी सपेपे क्षुद्रम् अगु जलगर्नय । क्षुद्रा मधुर्यः । शुद्रः हिंस्रः । मुदि हर्षे मुद्रा निहकरणम् । रुट्टा अवविमोचने रुटः शम्भुः। छिपी द्वैधीकरणे छिद्रं विवरम् । भिदृषी विदारणे भिद्रम् अदृढम् । भिद्रः शरः । वित् परिवाते खिद्रं विनः । खिद्रः विषाणं विपादः चन्द्रः दीनथ । उन्दै क्लेदने उद्र. ऋषिः मत्स्यश्च । सम्पूर्वात् समुन्दन्ति आभान्ति वेलामाले नद्योऽस्मादिति समुद्रः सागरः भीमादित्वा- दपादाने । दम्मू दम्भे दधः अल्पः चन्द्रः कुशः कुशलः सूर्यश्च ।

·( ३५३) शुभ दीप्तौ शुनः अवदातः । उम्भत् पूरणे उभ्रो मेषः पलवश्च । दंशं दशने दशः दन्तः सर्पश्च । चिंगट' चयने चिरम् अशीमम् । पिंगट बन्धने मिरा रुचिरमोतीवाहिनी नाडी । वहीं प्रापणे उहः अनवान् । विसच् प्रेरणे विन्त्रम् आम- गन्धि ! वसं निवासे उसः रश्मिः । उता गौः । शुच शोके शुक्रः ग्रहः मासः शुरुय । शुक्र रेत । लत्वे शुक्लः वर्णः, कत्वं तु न्यवादित्वात् । पिधू गत्यां सिधः साधुः वृक्षः मांसप्रभेदश्च । गृधू अभिकाज्ञायां गृधः श्येनः लुब्धकः कङ्कश्च । जिइन्वैपि दीप्तौ विपूर्वान् वीघ्रः अशिः वायुः नमः निर्मल: पूर्णचन्द्रमण्डलम् । -श्विताड वणे चित्रं श्वेतकृष्टम् । वृत्इ वर्तने वृत्रः दानवः वलयान रिपुश्च । वृत्रं पापम् । णींग प्रापणे नीरं जलम् ।। शीक् स्वप्ने शीर• अनगरः । पुंग्ट अभिपर्व सुरः देवः । सुरा मद्यम् । पुडौच् प्राणिप्रसवै सूरः आदित्यः रश्मिश्च ॥ ३८८ ॥ इण्-धाग्भ्यां वा ॥ ३८९ ॥ आभ्यां रः प्रत्ययो भवति, स च वा वित् । इंफू गतो इरा मदनीयपान विशेषः मेदीनी च । एरा एडका । डुधांग्क् धारणे च धीरः सत्त्वान् धृतिमांश्च । धारा जलयप्टिः सगावयवः अश्व- गतिविशेपश्च ।। ३८९ ॥ भन्देर्वा ॥ ३९१ ॥ भदुड सुखकल्याणयोः इत्यस्माद् रः प्रत्ययः, नकारस्य च लुग वा भवति । भद्रं भन्द्रं च कल्याणं सुखं च ।। ३९१ ॥ h 23

·(३५४)
चिजिशुसिमितम्यम्मदीघश्च ॥ १२ ॥
एभ्यो र प्रत्ययो दीर्घश्वेपा भवति । चिंगट् चयने चीर
जीर्ण वस्त्र वल्लल च । निं अभिभवे जीर अमामी अग्नि वायु
अश्वश्च । जीरम् अन्नम् । लत्वे नील चर्मपुर । शु गतो
शुर
विकान्त । पिगट बन्धने सीर हलम् । मीरा हलविलेखिता लेखा।
डुमिग्र प्रक्षेपणे मीर समुद्र । मीर जम् । मीरा मास्पचनी
देवसीमा च । तमू कालाया ताम्र वर्ग शुल्व च । अम गतौ
आम्र वृक्ष । अर्द्ध गतियाचनयो आई सरमम् ॥ ३९२ ॥
अवे च वा ॥ ३९८ ॥
अव रक्षणादावित्यस्माद अर प्रत्ययो धकारश्चान्तादशो
वा भवति । अधर हीन उपरिभावस्य प्रतियोगी दन्तच्छदश्च ।
अवर परप्रतियोगी ॥ ३९८ ।।
मृयुन्दिपिटिकुरिकुदिभ्यः फित् ॥ ३९९ ॥
एभ्योऽर प्रत्यय मिट भवति । मृदश् तोदे मृदर
व्याधि अतिकाय सोदश्च । उन्द्रप क्लेदने उदर जठर व्याधिश्च ।
पिठ हिंमासस्शयो पिठर भाण्डम् । कुरत् शब्दे कुरर नलपक्षि-
नाति । कुहणि विस्मापन कुहर गम्भीरगत ॥ ३९९ ॥
काश्यमित्रासिमसिम युन्दिमन्दिचतिचापतिपिच-
सिन्धिभ्य उरः ॥ ४२३॥

·। (३५५) एभ्य उर प्रत्ययो भवति । काशिच् शब्द वाशुर शानि गर्दभश्य । वारा रानि । असूचु लेपणे अपुर दाना । वास उपसेपाया बासुरा रात्रि मपुरा च । मसेच् परिमाणे ममुरा पण्यत्री । मजुर उमापन वान्यविपन्च । मये विटोदन मथुरा नगरी। न उन्दुर मुपिर । मदुइ स्तुत्यादो मन्दुरा वानिशाला। चतग याचने चतुर. दिग्ध । पङ्कि सोर चट्पति चेटते चास जनवम्बितच । अकुर क्षणे अडसर प्ररोह तत्प्रनानभन च । पन्युर्मात्य नहुर मिति बहुरयानात् दीत्व "कर । गतो परेर शबढ । चकि तृप्तिप्रतिया- तयो चकुर देशन । यश वने वन्धुर मनोज्ञ नम्॥ श्वशुर उन्दुरदर्द निचुराचुरचिकुरकुरकुमार उर्धारशर- नृपुरनिप्ररिपुरमद्गुरयागुरादयः ॥ २६ ॥ एत विदुरप्रन्ययान्ता निपात्यन्त । आशुपूर्वात् शुपद्ि वा अनान रक्षातर्षा आकारलोपश्च । शुर नम्पत्यो पिता। कुपूर्वात् गपगुट आप्रपणे इत्यम्मात् सलम् च ! कुकुन्दरी नितम्बको । णात ऽन्तश्च दर्दुर मण्डूक मश्च । निपूर्वात प्रपूर्वात् चिनात अस्तर्वा डिञ्च निचुर तरशिप निगुर । प्र प्राय 1 चकरिश्चात्य चिकुर युपतीनामी- पनिमील्तिमसि । विकरा केशा । कुक कोऽन्तो वा कुकुर यादव । उखुर या। किर कुर कोऽन्तश्च पुर श्या । । लत्वे ·(३५६) शृश् हिंसाया गुण कोऽन्तश्च शरि तरुण । णूत् स्तवने पोऽन्तश्च नूपर तुलाकोटि । निपूर्वात् तिष्ठते निष्ठुर पश । निष्ठुर काहलम् । व्यर्विथ् च व्यथतेऽस्माजन इत्यपादानेऽपि विथुर राक्षस | मदिवात्योर्गोऽन्तश्च मदगुर मत्स्यविशेप । वागुरा मृगानाय । आदिग्रहणाद् मन्यतेर्धश्च मधुर रसविशेप इत्यादि ॥ ४२५ ॥ मीमसिपशिखरिखडिसर्जिकर्जिसर्जिकृषिवाल्लिमण्डिन्य ऊरः ॥ ४२७॥ एभ्य ऊर प्रत्ययो भवति । मीडच हिंसाया मयूर शिखी। मह्या रौतीति वा मयूर पृपोदरादिषु सञ्ज्ञाशब्दानामनकधा व्युत्पत्ति लक्षयति । मसेच परिमाणे मसूर अवरधान्यजाति चर्मासन च । पशि सौत्र पश्यते गम्यते इति पशूर ग्राम । खट काङ्ग्रे खटूर मणिविशेप । खडण मैदे खडूर खुरलीस्थानम्। खज मार्जने च खर वृक्षविशेप । व्यथने कर स. एव मलिनश्च । सर्न अर्जने सर्जूर अह । कृपौड् सामर्थ्य कर्पूर गन्धद्रव्यम् । वल्लि सवरणे वल्लर शुप्फ मासम् । मडु भूषाया मण्डूर धातुविशेष ॥ ४२७ ॥ अन्नोतेरीचादेः ॥ ४४२ ॥ अशौटि व्याप्तो इत्यस्माट् वरट् प्रत्यय, इकारश्चादेर्भवति । ईश्वर विभु । ईश्वरी स्त्री ॥ ४४२ ॥ प्रद ॥ ४४६॥ , ·(३६७) सर्वधातुभ्यः बटू प्रत्ययो भवति । छादयतीति छनं छत्ती वा धर्मकारणम् । पातीति पात्रम् अर्जितगुणाधारः साध्वादिः । पात्री भाननम् । स्नायते स्नात्र स्नानम् । राजते इति राष्ट्र देशः । शिष्यतेऽनेनेति शास्त्रं गन्यः । असूच क्षेपणे अस्त्रं धनुः ॥४४ ६॥ स्त्री ॥ ४५०॥ स्यतः सूतेः स्त्यायतेः स्तृणातेर्वा बट् भवति, स च दित् । स्त्री योपित् ॥ ४५० ॥ शामाश्याशक्यम्ब्यमियो लः ॥ ४६२ ।। एभ्यो ला प्रत्ययो भवति । शोंच तक्षण शाला सभा मांक माने माला सम् । श्येड् गतौ श्यालः पत्नीभ्राता । शालंद शास्तों शाला मनोज्ञदर्शनः मधुरवाक् शातश्च । अबुड् शब्दे, अम गतौ अम्लः अन्तश्च रसः ॥ ४६२॥ शुरु-शी-मूभ्यः कित् ।। ४६३ ॥ एभ्यः किन्दः प्रत्ययो भवति । शुक गतौ शुक्लः सितो वर्णः । शीट् स्वन्ने शीलं स्वभावः तं धर्मः समाविश्च । मूड वन्धने मूलं वृक्षपाहावयवः आदिः हेतुश्च ॥ ४६३ ।। नहि-लङ्गेश्च ।। ४६६ ॥ आभ्याम् उरलः प्रत्यय , अनयोध दीवों भवति । महीच म्लेच्छः । लगु गतौ लागलं हलम् ॥ ४६६ ।। -लेोऽन्तश्च ॥ ४६७ ॥ . बन्धने नाहल ·(३५८) आभ्यामलः प्रत्ययो गकारधान्तो भवति । ल् गती अर्गला परियः । जनैचि प्रादुर्भाव जङ्गलं निर्मलो देशः ॥४६७॥ कुलिपिलिविशिविदिमृडिकुणिपोमीभ्यः वित् ॥ ४७६ ॥ एभ्यः फिदाल: प्रत्ययो भवति । कुल बन्युमस्त्यानयोः कुलाल: कुम्भकारः । पिलत् क्षेपे पिलालं शिष्टम् । विशंत् प्रदेशने विशालं विस्तीर्णम् । विड आमनेशे विडालः मार्जारः । लत्वे विलाल: म एव । मृणन् हिमायां मृगाले विमम् । कुणत् शब्दोप- करणयोः कुणालः कृतमालः कठविशेषय । कुणाले नगरं कटिनं च । पोड्च् पाने पियाल• वृक्ष, पियाल शाकं वीरुध । प्रीन् प्रीती प्रियालः पियाल. ॥ ४७६ ॥ कल्यनिमहिनामिजटिभटिकटिचण्डिशण्डितुण्डिपिण्डिभृकुरिभ्प इल: । ४८१ ॥ एथ्य इल. प्रत्ययो भवति । कलि शब्द-संन्यानयोः कलिलं गहनं पापम् आत्माधिष्ठितं च शुमार्तवम् । अनक प्राणन अनिलः वायुः । मह पूनायां महिला बीम गो द्रमिला. त्रैरान्य- वासिनः । नट अट संवात जटिल: जटायान् । भट भृतौ भटिल: श्वा सेवकन्ध । कुटन कौटिल्ये कुल्लिं वनम् । चटुङ् कोपे चण्टिलः श्या क्रोधनः नापितध । शडङ् स्नायां शरिदलः मपिः । तुडुङ् तोटने तुण्टिलः वाग्जाली । पिडु संगाते पिण्डिलः मेयः हिंघः हिमः गणरुश्च । भू सत्तायां भविल: मुनिः समर्थः गृहं बहुनता च । कफि आदान कोकिलः परभृतः ॥ ४८१ ॥ .

·(२२९)
गुपि-मिधि-ध्रुभ्यः फित् ॥ ४८३ ॥
एभ्यः किद इलः प्रत्ययो भवति इ. गुपौ रक्षगे मुफ्टिं
गहनम् । मिग मेवामियोः मिथिला नगरी। धुं स्थच ध्रुविलः
ऋपिः॥१८३ ॥
महरेलः ॥ ४९२॥
मह पृनायामित्यम्मादलः प्रत्ययो भवति । महेला
स्त्री ॥ ४९२।।
कटिपटिकण्डिगरिसकिपिदिभ्य ओला ॥ ४९३ ॥
.९भ्य ओटः प्रत्ययो भवति । को वापरणयोः कटोलः
कटविगेपः वादिनविपञ्च । कटोला ओपधिः । पट गती पटोला
बड़ी विशेषः । क्हु मदे कण्टोल. विदलभाननविशेषः । गड
वनक्शे गरटोल कृमि विशेषः । शलं शस्तौ शोलः शस्तः।
कपिः गौरः कपोलः गण्ड ।वह कल्कने नहोल: उपद्रवः ॥४९३॥
ग्रवादयः फिद ॥ ४९४॥
प्रहराकारान्तभ्यश्च धातुभ्यः फिदोलः प्रत्ययो भवति ।
ग्रहीश उपादाने गृहोलः पालिशः । कायत: कोल: बदरी वरा-
हर । गायने: गोल: वृत्तानिः । गोला गोदारी कटरमण-
साईन । पात: पोला तादास्यं कपाटबन्धन परिता वालातः
टोलः चालः । ददात ईयनयनेर्वा दोला ग्रहणम् ॥ ४९४ ॥

·(३६०) यमि-कमि-पलिभ्यो वलः ॥ ४९९ ॥ एभ्यो बलः प्रत्ययो भवति । शमूच् उपशमे शम्बलं पाथे- यम् । कमूड कान्तौ कम्बलः ऊर्णापटः । पल गतौ पल्वलम् अकृ- त्रिमोदकस्थानविशेपः ॥ ४९९ ॥ लटिखटिखलिनलिकण्यशौसशकगृदृपृशपिश्याशालापदिह- सीएभ्यो वः ॥ ५०५ ॥ एभ्यो व. प्रत्ययो भवति । लट वाल्ये लट्वा क्षुदचटका कुसुम्भं च । खट काझे खट्वा शयनयन्त्रम् । खल संचये च खल्वं निम्नं खलीनं च । खल्वा दृति । णल गन्धे नल्ल भूमानविशेष । कण शब्दे कण्व ऋषिः । कण्वं पापम् । अशौटि व्याप्तौ अश्वः तुरगः । गतौ सर्वः शम्मु । शृश् हिंसायां शर्व शम्भुः । कृत् विक्षेपे कर्वः आखु. समुद्रः निष्पत्तिक्षेत्रं च । गृत् निगरणे गर्वः अहङ्कार. । दृश् विदारणे दुर्वा जनपदः । टर्व. हिंस्र । पृश् पाल- नपूरणयो पर्व रुद्र' काण्डं च । शपी आक्रोशे शव. आमोशः । श्येद् गतौ श्याव वर्ण । शोंच तक्षणे शाव तिर्यग्वालः । लाक् आदाने लाव. पक्षिनाति । पर्दिन् गतौ पः रय. वायुः भू.- कध । इस शब्दे हम्बः लघु. । इग्क् गतौ एवः केवलः । एवं इत्यवधारणे निपातश्च !! ५०५ ।। शीठापो इस्वश्व वा ॥ ५०६॥ आभ्या क. प्रत्ययः, स्वध वा भवति । शी स्वप्ने शिव

·(
क्षेम सुख मोक्षपदं च । शिवा हरीतकी । शेवं धनम् । शेषः
अजगरः सुखच । शेवा प्रचला निद्राविशेषः मेश्च । आप्रंट
व्याप्तौ अध्वा देवायुधम् । आप्वा वायुः ॥
उदे च ॥ ५०७॥
उदि. मानक्रीडयोश्चेत्यस्माद् कः प्रत्ययः, धश्चान्तादेशों
भवति । ऊर्ध्वः उद्वर्मा। उर्वम् उपरि । ऊर्च परस्तात् ॥५०७॥
लिहेजिङ् च ॥ ५१३ ॥
लिहीक आस्वादने इत्यस्माद् वः प्रत्ययः, अस्य च निह्
इत्यादेशो भवति । निहा ॥ ५१३ ॥
मणि-बसेणित् ।। ५१६ ॥
आभ्यां गिद् अवः प्रत्ययो भवति । मण शब्दे माणवः
शिष्य । वसं निवासे वासवः शक्रः ॥ ११६ ॥
मले; ॥ ५१७॥
मलि धारणे इत्यस्मादव. प्रत्यय , स च णिद् वा भवति ।
मालवा जनपदः । मलयः दानरः ॥ ६१७ ॥
प्रयेरिवट् पृथ् च ॥ २१ ॥
प्रथिप प्रख्याने इत्यस्माद् इव प्रत्ययः, अस्य च पृय इत्या-
देशो भवति । पृथिवी भः ॥ ५२१ ॥
पा-दा-चम्पमिभ्यः शः ॥ ५२७ ॥

·. कनै दीप्त्यादावित्यस्मादाश: प्रत्ययः, ईकारश्चाकारस्य भवति। कीनाशः कर्षक: वर्णसंकरः कदर्यश्च । तथा लुधा कीनाशः स्यात् कीनाशोऽप्युच्यते कृतमश्च । योऽभाति वाऽऽममांसं सच कीनाशो यमश्चैव ॥ ५३४ ॥ कुलिकनिकणिपलिवडिभ्यः किशः ॥५३५॥ एभ्यः किद् इशः प्रत्ययो भवति । कुल बन्धुसंस्त्यानयोः कुलिशं वनम् । कनै दीप्त्यादी कण शब्दे कनिशं कणिशं च सस्यमञ्जरी । पल गतौ पलिशं यत्र स्थित्वा मृगा व्यापाद्यन्ते । वढ आग्रहणे सौत्रः वडिश मत्स्यग्रहणम् ॥ ५३५ ॥ बलेणिनः वा ॥ ५३६ ॥ बल प्राणनवान्यावरोधयोरित्यस्मात् किशः प्रत्ययः, सच णिद् वा । बालिश', बलिशः मूर्खः । बलिशं बदिशम् ॥९३६॥ मज्याङ्कभ्यामुशः ॥ ५३८ ॥ आम्यामुशो भवति टुमस्नोत् शुद्धौ ‘न्यद्गमेवादयः इति गः मद्गुशः नफुला अकुड लक्षणे अशः सृणिः।।१३८॥ ह-कृ-8-मीन-माभ्यः पः ॥ ५४० ।। एभ्यः पा प्रत्ययो भवति । वृगट वरणे वर्षः भर्ता । वर्ष संवत्सरः। वर्षा ऋतुः । कृत् विक्षेपे कर्मः उन्मानविशेषः । प्लवनतरणयोः तर्पः पुनः हर्षश्च । मीड्च् हिंसायां मैषः उरभ्रः । मांक माने • मापः धान्यविशेषः हेमपरिमाणं च ॥ ५४॥ ।

·(३६२) एभ्यः शः प्रत्ययो भवति । पांक् रक्षणे पाशः बन्धनम् डुदांग्क् दाने दाशः कैवर्त । टुवमू उद्भिरणे वंशः वेणुः । अम गतौ अंशः भागः ॥ ५२७ ।। कृ--भृ-निभ्यः कित् ॥ ५२८ ॥ एभ्यः चित् शः प्रत्ययो भवति । डुग् करणे कृशः तनुः। घृग परणे वृशं शृङ्गवेरं मूलक लशूनं च । डुडुभंगा पोपणे च भृशम् अत्यर्थम् । वन भक्तौ वश आयत्तः ॥ ५२८ ।। कोर्वा ॥ ५२९ ॥ कुंड् शब्दे इत्यस्मात् श प्रत्ययः, च गिद् वा भवति । कुश दर्भः । कोशः सारं कुड्मलं च ॥ ५२९ ॥ लिश के च ॥ ५३० ॥ लिशोश् विवाधने इत्यम्मात् शः प्रत्ययः, अस्य च के इत्यादेशो भवति । केशाः मूर्धनाः ॥ ९३० ॥ कलेष्टित् ॥५२॥ कलि शब्दमख्यानयोरित्यस्मात् टिद अशा प्रत्ययो भवति । करशः कुम्भः । कलशी दधिमन्यनभाजनम् ॥ ५३२ ॥ पलेराशः ॥ ५३३॥ पल गतावित्यस्मादाशः प्रत्ययो भवति । पाशः ब्रह्मवृक्षः ॥ ५३३ ॥ कनेरीश्चातः ।। ५३४ ॥

·.
कनै दीप्त्यादावित्यस्मादाशः प्रत्ययः, ईकारचाकारस्य भवति।
कीनाशः काकः वर्णसंकरः कदर्यश्च । तपा 'ब्धः कीनाशः
स्यात् कीनाशोऽप्युच्यते कृतनन्ध । योऽनाति वाऽऽममांसं सच
कीनाशो यमश्वर ।। ५३४ ११
कुलिकनिकणिपलियटिभ्यः किशः ॥५.३५॥
एभ्यः फिद इशः प्रत्ययो भवति । कुल बन्धुसंस्त्यानयोः
कुलिशं वनम् । कतै दीप्त्यादी कण शब्द कनिशं कणिशं च
सत्यमञ्जरी । पल गतौ पलिशं यत्र स्थित्वा मृगा व्यापाद्यन्ते ।
वट आग्रहणे सौत्रः वदिशं मत्स्यग्रहणम् ।। ५३५ ॥
वलेणिद्वा ॥ ५३६ ॥
बल प्राणनशन्यावरोधयोरित्यस्मात् किशः प्रत्ययः, सच
गिद् वा । बारिशः, बलिशः मूर्खः । वलिशं बडिशम् ॥१३॥
मज्यविन्यामुशः ॥ ५३८ ।।
आभ्यामुशोभिवति टुमस्नोत् शुद्धौ ‘न्यद्गमेवादयः'
इति गः मद्गुशः नकुलः। अफुड लक्षणे अङ्कुशः वृणिः।।५३८||
--तृ-मोह-माभ्यः पः ॥ ५४० ॥
एभ्यः पःप्रत्ययो भवति । वृगट वरणे वर्षः भर्ता । वर्ष संवत्सरः।
वर्षा ऋतुः । कृत् विक्षेपे कपः उन्मानविशेषः । तृ प्लवनतरणयोः
तर्पः प्लवः हर्षश्च । मीड्चू हिंसायां.मेपः उरभ्रः । मांक माने
मापः धान्यविशेषः हेमपरिमाणं च ॥ ५४० ॥

·योरूच वा ॥ ५४१॥ युक् मिश्रणे इत्यस्मात् प प्रत्यय , ऊकारश्चान्तादेशोवा । यूप पेयविशेष । यूपा छाया । योपा स्त्री ॥ ५४१ ॥ महविभ्यां टित् ॥ ५४७॥ आभ्या टिदिप प्रत्ययो भवति । मह पूजाया महिष स- रिभ राना च । महिषी राजपत्नी सरिभी च । अव रक्षणादौ अविष समुद्र राना पर्वतश्च । अविपी द्यौ भूमि गड्डा च॥१४७॥ विदि-पृभ्यां कित् ॥ ५५८ ॥ आभ्या क्दुिप प्रत्ययो भवति । विदक ज्ञाने विदुप विद्वान् । पृश् पालनपूरणयो पुरुष पुमान् आत्मा च ॥ ५५८ ॥ कलेमपः ॥ ५६२ ॥ पलि शब्दमख्यानयोः इत्यस्मात् मप प्रत्ययो भवति । कल्मप पापम् ॥ ५६२ ।। मावास्यमिकमिनिमानिकप्यशिपचिमुचिपनिवतृभ्य: सः ॥५१४॥ एभ्य स प्रत्ययो भवति । माक माने मास निशदात्र । वाम गतिगन्धनयो वास आटन्या । वद व्यक्ताया वानि वत्सः तर्गा कागि प्रियम्य न पुत्रत्याध्यानम् । अम. गौ असः कान्ती कम लोहनाति मिणोरराति. हिर- मुमशिखरम् । मूड

·ग्यमानं च । हनक हिंसागत्योः हंसः श्वेतच्छदः । मानि
मांस तृतीयो धातुः । कर हिंसायां कक्षः तृणं गहनारण्य शरीराक-
यवश्च । अशौटि व्याप्तौ अक्षाः प्रासकाः । अक्षाणि इन्द्रियाणि
रथचमाणि च । हुपत्रींप् पाके पक्षः अर्धमाप्तः वर्गः शन्यायवः
सहायः साध्यं च । मुच्हती मोक्षणे मोक्षः मुक्ति । यी देव-
पुनादौ यक्षः गुत्यकः । वृगा वरणे वर्म देशः समुद्रश्य । त प्टय-
नतरणयोः तर्सः वीतंसः सूर्यश्च ॥ ५६४ ॥
सृ-वयिभ्यां णित् ।। ५७० ॥
आभ्यां गिदसः प्रत्ययो भवति । मुं गतौ सारसः पक्षिविशेषः
वयि गती वायसः काकः ॥ ५७० ॥
क-कुरिभ्यां पासः ।। ५८३ ॥
आभ्यां पासः प्रत्ययो भाति । डुटंग करणे कोसः पिचु-
प्रकृतिः वीरुच । कुरत् शब्दे कृप्तिः कन्चुकः ॥ १८३ ॥
कलि-कुलिभ्यां मासह ॥ ५८४ ॥.
आयो फिद मासः प्रत्ययो भाति । कलि शब्दसंख्यानयोः
कमास शबदम् । कुल बन्नुसंस्त्यानयोः कुल्मामः अधस्विनं
भाषादि ।। ५८४ ॥
लूगो हः ॥ ५८६ ॥
टुनातेः हः प्रत्ययो भाति । लोहं सुवर्णादि ॥ ५८६॥

·कितो गे च ॥ ५८७॥ कित निवासे इत्यस्माद् हः प्रत्ययः, अस्य च गे इत्यादेशो भवति । गेहं गृहम् ॥ ५८७ ॥ अनेरोकहः ॥ ५९५॥ अन प्राणने इत्यस्मादोकहः प्रत्ययो भवति । अनोकहः वृक्षः ॥ ५९५ ॥ इति सिद्धहेमव्याकरणत उद्धृतोऽयमुणादिसंक्षेपः समाप्तः। नत्समाप्तौ च समाप्तमिदं पूर्वकृदन्तप्रकरणम् ॥

·(३६७) .
अयोत्तरकृदन्तप्रकरणम् ।
तन क्यमु-कानौ तद्वत् । ५।२।२!
सर्वधातुभ्य परोक्षाविपये क्वसुकानौ भवतः, तौ च परोक्षात्
स्थानाम् । पचिवान , पेचानः । शुश्रवान् , शुश्रवाणः । सेदिवान् ।
अपिपान् । भाग्याम्बभूवान् ।
येविन्दनादन चानम् ।५।२।३।
एवं मुनापिये स्वयुकानान्ता कर्तरि वा निपात्यन्ते ।
समीयिवान् । अनाधान् । अनूचानः । पसे । अगात् । ऐत् ।
इयाय । नाशीत् । नानात् । नाश । अन्योन् । अन्यवक ।
अन्वनतीत् । अनूगाच ।
चयनि गम्यादिः।५।३। ? |
मपिन्यदये गन्यादयः गन्दा दनन्ता यथायोग साधको
भान्ति । गभी ग्रामम् । आगामी जिनमुवनम् । माती पुतः ।
वा हेतुसिद्धो क्तः।५।३।९।
कायदाट धानोः बालहतोः सिद्धौ मत्यां क्तमत्ययो
वा भानि । पश्चद् पृष्टः, सम्पन्नाः सम्मपन्त वा शाय्यः ।
क्रियायां क्रिया यां तुम्णक भविष्यन्ती । ५।३।१३।

·.
(३६८)
यस्माद् धातोः तुमादिस्तद्वाच्या क्रिया अर्थः प्रयोजनं
यस्याः क्रियायाः, तस्यां क्रियायामुपपदे सत्यां धातोः तुम् णकच,
भविष्यन्ती भवन्ति । कर्तुं याति । कारक याति । करिष्यामीति
याति । क्रियायामिति किम् ? याचिये इत्यस्य पुस्तकम् ।
क्रियार्यायामिति किम् ? धावतस्ते वामः पतिष्यति ।
कर्मणोऽण् । ५ । ३ । १४ ।
क्रियायां क्रियार्थायामुपपदे कर्मणः पराट् भविष्यदर्थाद् धातोः
अण् प्रत्ययो भवति । कुम्भकारो गच्छति । काण्डलावो याति ।
भाववचनाः । ५ । ३ । १५ ।
नियार्थायां क्रियायामुपपदे भविष्यदर्याद घातोः भाववचना
घनादयः प्रत्यया भवन्ति । पाकाय ननति । परतयं गच्छति ।
पचनाय याति ।
पद-रु-जविश-स्पृशेर्घश् । ५ । ३ । १६ ।
एभ्यो धातुभ्यो घन् प्रत्ययः कर्तरि भाति । पद्यत पत्स्यो
अपादि वा इति पादः । रुमतीति रोगः । विशति वेशः । स्पशः।
भावाकों। ५ । ३ । १८ ।
सर्वधातुभ्यो भावे कर्तृवनिते च सर्वस्मिन् कारकं वाच्ये
धम् प्रत्ययो भवति । पाकः । रागः ।
र वा।९।३।१९ ।
.

·(३७०) :- निनादः । निगदः, निगादः। निपठः, निपाठः ।, निस्वनः, निस्वानः । निक्वणः, निक्वाणः । वैणे क्वणः५ । ३ । २७ । वीणायां भवो थैणस्तस्मिन् वर्तमानादुपसर्गपूर्वात् क्वणेः भा- वाकोरल वा भवति । प्रक्वणः, प्रक्वाणो वा वीणायाः । एवं निक्वणः, निक्वाणः । युवर्णवशरणगमृद्ग्रहः । ५ । ३ । २८ । इवर्णान्तेभ्य उवर्णान्तेभ्यो वृवशरणगमिभ्यः ऋकारान्तभ्यो ग्रहश्च भावाकोरल् भवति । धनोऽपवादः । चयः । निश्चयः । जयः । क्षयः । यवः । रवः । पवः । स्तवः । लवः । वरः । दरः ।वशः रणः । गमः । अवगमः । विगमः । करः । गरः । तरः । ग्रहः । समुदोऽजः पर्यो । ५ । ३ । ३० । आभ्यां परादजेः पशुविषयधात्वर्थे सति भावाकोरल भ- वति । समनः पशूनाम् समूह इत्यर्थः । उदनः पशूनां प्रेरण- मित्यर्थः । अन्यत्र समानः । सृ-ग्लहः प्रजनाक्षे । ५।३१३१॥ प्रजनविपयेऽक्षविपये च धात्वर्थे ययासंख्यम् आभ्यां भावा- कोरल् भवति । प्रननो गर्भग्रहणं तदर्थ स्त्रीषु पुंसां प्रथम सरणम् उपसरः । अक्षाणां ग्लहः ग्रहणमित्यर्थः । पर्माने ।।३। ३२ । .

·" (३७१) माने वर्तमानात् पणेः भावाकरिल भवति । मूलकस्य पणः । शाकपणः । मूलकादीनां व्यवहारार्थ परिमितो मुटि: इत्यर्थः। 'समदनमदो ह निपात्यो । संमदः कोकिलानाम् । प्रमदः कन्यानाम् । अन्यत्र संमादः, प्रमादः इति पन् । हनोऽन्तर्यनान्तणो देशे। ५ । ३ । ३४ ! अन्तः पूर्वाद् हन्धातोः अल् प्रत्ययः बनवणादेशौ च देशे- ऽभिधेये भावारों निपात्यते । अन्तर्हन्यतेऽस्मिन्निति अन्त- धनः अन्तर्वणो वा वाहीकेयु देशविशेषः । अन्यत्र तु अन्तर्धातः। मयण-प्रयाणौ गृहाशे । ६१३१३५ । प्रपूर्वाद् हन्धातोः गृहांशेऽभिधेये अल् प्रत्ययस्तद्योगे घ घणघाणी निपात्यते । प्रहन्यतेऽसौ प्रवणः, रालिन्दकः । अन्यत्र प्रयातः । नियोधतंयोद्घनापचनोपघ्नं निमितप्रशस्तगणात्याधाना- हासनम् ।।३।३६ । हन्धातोः निबादयः यथासंख्यं निमितादिप्वर्थेषु वाच्यषु अल्प्रत्ययान्ता निवारयन्ते । समन्ततो मितं तुल्यं वाऽविशेषेण मितं निमित तुल्यारोहपरिणाहमित्यर्थः । निया वृक्षाः, निवा: .शालयः तुल्यारोहपरिणाहवन्त इत्यर्थः । यद् वा निर्विशेष निध- येन वा हन्यन्तं ज्ञायन्ते इति निघा वृक्षाः निश्चयेन निर्विशेषेग वा ज्ञाता इत्यर्थः । निया बृहतिका । निवं वनम् । उप" प्रघाणो वा गृहद्वा- .

·(३७२)
प्रशस्त । गण समूह । सहति संघ । अत्याधीयन्ते छेटनार्य
काठादीनि यन तदत्याधान उद्घन । काष्ठोधन । अन शरीरा-
वया अपहन्यतेऽनेनेत्यपवन अङ्गम् । उपहन्यते समीप ज्ञायते
इत्युपन्न आसन्न । गुरूपघ्न । ग्रामोपन्न ।
मूर्तिनिचिताभ्रे धनः।५।३ । ३७ ।
मूादिष्ययपु हन्तेरा प्रत्यय , पनादेशश्च निपात्यते ।
मूर्ति काठिन्यम् । अभ्रात्य घन काठिन्यमित्यर्थ । निचित निरन्तरम् ,
बना केशा । घना शालय । अन्न मेघ , पन मंघ ।
व्ययोद्रोः करणे । ५ । ३ । ३८ ।
वि अयस् दु इत्येतेभ्य पराद् हन्धातो करणेऽल्, घनादे-
.शश्च निपात्यते। भावस्य कारन्तरस्य च निपधार्थ करणरहणम् ।
विन्यते तिमिरमनेनेति विघन । वय पक्षिणो रन्यतेऽनेनेति
वा विधा । अयो हन्यतेऽनेनेति अयोग्न । है हन्यतेऽननेति
दान कुठार । स्त्रिया तु परत्वादनडेव विहन्यतेऽनया विहननी ।
.
.
भयोहननी । दुहननी।
स्तम्बाद् ध्नश्च । ५। ३ । ३९ ।
स्तम्चशदात् पराद हन्धातोरन्न् प्रन्यय , नि-नो चादेशी
करणे पिात्यते । स्तम्ब हन्यतेऽनेन स्तम्बघ्न दण्ट । स्तम्न.
घनो यष्टि । नियामनन

·व्यध-जप-मद्भ्यः।५।३।४७॥
एभ्योऽनुपसर्गेभ्यो भावाकोरल् भवति । व्यथ । अप ।
मद । अनुपसर्गादित्येव आव्याध । उपनाप । उन्माद ।
नवा क्षण-यम-हस-स्वनः।५।३। ४८ ।
अनुपसर्गेभ्य एभ्यो भावाकोरल् वा भवति । क्वणः,
क्वाण । यम, याम । हस, हास । स्वन, स्वान ।
चर्पविन्नेऽवाद् ग्रहः। ५। ३ । ५० ।
अवपूर्वाद् ग्रहेविन्ने वाच्ये भावापोरल वा भवति ।
अवग्रह , अवग्राह वृष्टे प्रतिवन्ध इत्यर्थ ।
गो वस्त्रे । ५ । ३ । ५२ ।
प्रपूर्वाद् गोते वस्त्रविशेपे वाच्ये भावारनरिट वा भवति ।
प्रवर, प्रावार ।
'यु-पू-द्रोर्धन् । ५।३।५।।
उत्पूर्वेभ्य एभ्यो भावाकान् भवति । उद्याप । उत्पाव ।
उद्भाव । समाहुय इति द्यूते, आहुय इति च सज्ञाया निपात्यौ।
समाढ्य द्यूतम् । आहय नाम ।
चितिदेहावासोपसमाधाने क्श्चादेः। ५। ३ । ७२ ।
चिति योऽग्निविशेप , तदाधारो वा । देह शरीरम् ।
आराम निवास । उपसमाधानमुपर्युपरि राशीकरणम् । एप्वयें।

·चिनो। भातापिन् तत्सनियोगे बाद कसारादशो भवति । आक्रायमग्नि चिन्वीत | देह काय शरीरम् । आवासे सपि- निकाय । उपसमाधान गोमयनिकाय । गोमयपरिकाय । माने । ५।३।८१ मान गम्ये धातो भावार्ता पम् भवति । मानमियत्ता, सा च द्वेधा सख्या परिमाण च । एक निघाप्त । द्वा निगसौ। समित्सग्राह । तण्डुलमग्राह मुष्टिरित्यर्थ । मन्येऽपवाला पूर्वान् विधीन् बावन्त नोत्तरानिति अल एवायमपवाद , क्त्यानिमिस्तु बान्यत । एका तिरोच्छिति । द्वे प्रस्ती। स्थाऽऽदियः कः।।३।८० ॥ स्थादिभ्यो धातुभ्यो भाषा के प्रत्ययो भवति । आम्बू मामुत्यानम् आवृत्य वर्तत । शडभोत्व । प्रतिष्ठन्त्यस्मिनिति प्रस्थ मानु । सतिष्ठन्तऽम्यामिति सस्था । व्यवस्था । प्रपित्रन्त्य- स्यामिति प्रपा । विष । आविध । विन। चितोऽयुः। ५१३1८21 वितो बातो भावास्तरिय प्रयया मातिावा विमः। यथ । स्फूर्नयु । बाम । नन् । शवथ । व्वयु । इहितविपर तत्तूतम् । ५ ३1८८ ! टितो धानो सावारा चि भवनि, न ।

·- (३७६) कृतं निर्वृत्तमित्यस्मिन्नधे । पाकेन निवृत्तं पत्रिगम् । कृत्रिमम् । लब्धिमम् । याचित्रिमम् । यजिसपिरक्षियतिप्रच्छो नः। ५।३।८५ । एभ्यो भावाकोंः न प्रत्ययो भवति । यज्ञ । स्वप्नः । रक्ष्ण । यत्न. प्रश्न. । उपसर्गाद् दः किः । ५।३।८७ । उपसर्गपूर्वाद दापनकाद् धातोः भावाको किः भवति । आदिः । प्रधि । आविः । निधिः । संधि । समाधि । पाण्यादाधारे । ५ । ३ । ८८ । कर्मण. पराद् दासम्मकाद् धातो. आधारे कारके फिर्भवति । जलं धीयतेऽस्मिन्निति जलधि । शरधिः । इयुवि । बालधि । शेवधि ! अभिव्याप्तौ भावेऽननिन् । ५।३।९० । क्रियया स्वसम्बन्धिन साकल्येनाभिसम्बन्धोऽभिव्याप्तिः । तस्या गम्यमानाया धातो भावेऽनभिन् इत्येतो प्रत्ययौ भवतः । समन्ताद् रामः संरवणम् । साराविण वर्तते सेनायाम् । सियां क्तिः ।।३।९। धातोः भावाकोः स्त्रियां तिर्भवति । स्त्रियामिति प्रत्ययार्य- विशेपणम् । कृतिः । इतिः । चिति । नीति. । नुतिः । विभति ।

·, . (३७७) ध्यादिभ्यः । ५ । ३ । ९२ ॥ शूगोत्यादिभ्यो धातुभ्यः स्वीलिने भाषाकोः तिर्भवति । वश्यमाणे. विवादिभिः सह समावेशाय वचनम् । श्रुतिः, प्रतिश्रुत । स्तुतिः, प्रतिस्तुत् । संपत्तिः, संपत् । विपत्तिः, विपद | आसत्ति , संमद । संवित्तिः, संवित् । पक्तिः, पचा । इष्टि , इच्छा ! मतिः, मन्या इत्यादि समिणामुगः । ५।३।९३१ मन्यू दिग आपूत् सुगश्च बियां क्ति मपति । क्यपोड़ पवादः । ममितिः। आसुति । अन्यत्र इत्या, सुत्या इति क्यमेव । सातिदतियूनिजूतिज्ञप्तिकीर्ति । ५।३।९४ । एवं स्तिप्रत्ययान्ताः स्त्रिया निपात्यन्त । मिनोतेः सुनोते: स्यतर्वा आत्वमित्वाभावश्च निपात्यते सातिः । हिनोतेः हन्तेर्वा हेति. । यौत: यूति । नवते जूति' । ज्ञपयतः ज्ञप्तिः । कीर्तयतेः कीर्ति... ज्ञपि-कीयोः ण्यन्त क्षणोऽनो न भवति गा-पा-पचो भावे । ५ । ३ । ९५ । एभ्यो भाऽर्थे स्त्रियां क्तिर्भवति । संगीतिः । पिचते. प्रपीतिः । पक्तिः । भावग्रहणादन्यन कर्तृभिन्न कारके स्तिवाव- कोऽडेव भवनि गापचो; पायातोस्तु आधारे स्यादिभ्यः कः, अपादान उपसनादातः इत्य । 'स्थावातोः भावे वा रितांच्या --

·प्रस्थिति । उपस्थिति । पक्षेऽपि प्रस्था। आस्था । व्यवस्था ।
उपस्थेत्यादयोऽपि।
आस्यटि-ग्रज-यजः क्यप् । ५।३।९७ ।
एभ्यो भावे स्त्रिया क्यम् भवति । आस्या । अट्या ।
चन्या । इज्या।
भृमो नाम्नि । ५।३१९८ ।
भृग परो भावेऽखिया सज्ञाया क्यव् भवति । भरणं
भृत्या । नाम्नीति किम् ३ भृति । भाव इत्येव भियते इति
,भार्या वधू ।
समनिपनिपद्शीदसुविदिचरिमनीण । ५। ३ । ९९ ।
एभ्यो धातुभ्यो भावारों खिया क्यच् भवति । सममन्ति
अस्यामिति समस्या । निपतन्त्यस्यामिति निपत्या । एव निपद्या।
शेतेऽस्या शय्या । सुत्या । हिताहित विदन्ति तयेति विद्या ।
चर्या । मन्या । इत्या ।
कृगः शचवा। ५। ३ । १०० ।
कृधातो भावानों लिया श प्रत्ययो वा भवति,
चकारात् क्यप् च । निया, वृत्या। पक्षे कृति ।
'मृगयेच्छायाच्यावृष्णापामाश्रद्धान्तर्धा । ५।३।१०१।.
एते स्त्रिया निपात्यन्ते । तच्छा भावं, शेषा भाषाों ।
रागयते मृगया । इच्छते इच्छा। अनयो । प्रत्यय ।

·.
(३७९)
याचितृप्योः ननही याञा । तृष्णा । कपरट् रेफस्य च ऋकारः।
कृपा ! भातेरड् भा। प्रत्पूर्वाद् अन्त.पूर्वाच्च दधानः अङ
श्रद्वा । अन्तर्षा।
परेः स-चरेयः। ५। ३ । १०९।
परिपूर्वाभ्यां चरिभ्यां मावाकोः स्त्रिया यः प्रत्ययो
भवति । परितः सरणं परिसर्या । परिचर्या ।
वाटाय्यात् । ५ । ३ । १०३ ।
यदन्ताददतः त्रियां यः प्रत्ययो वा भवति भावारी ।
अटाच्या पक्षे अटाटा ।
जागुरथ ।।३। २०४।,
नागृधातोः भावार्ताः स्त्रियामः यश्च प्रत्ययो भवति ।
नागरा; नागया।
चंसिपत्ययात् । ५।३।१०५ ।
शंस्थातो. प्रत्ययान्ताच धातोः भागारला नियामः प्रत्ययो
भाति । प्रशंमा । भोपाया। ऋतीया । मीमांमा | निसरी ।
पुनकाम्या । पुतीया।
ग्नेटो गुरोर्यअनान् । ५। ३ । १०६ ।
क्तत्वेट् यम्मात् तस्मात् स्तटो गुरुमनोन्यजनान्नाद्धातो:
भापाकोः नियामः प्रत्ययो भाति । ईहा । उहा । ईसा।
शिक्षा | मिक्षा । दीक्षा । व्यतीहा । बनेट इति रिम् । यस्तिः ।
जम्नि.। आप्तिः । गरोरिति रिम् ! स्मृतिः। व्यानादिति
रिम् ! संशीतिः।

·।
( ३८०)
पितोऽछ । ५।३ । १०७ ।
पिदधातुभ्य भावाकों. खियामद् भवति । डुपनी पाफे
पचा । क्षमा । घटा । त्वर । व्यथा । प्रथा । जरा !
भिवादयः । ५।३ । १०८।
मिदादयः शब्दाः त्रियामड्प्रत्ययान्ताः भावाकर्नोः निपा-
त्यन्ते । भेदनं विदारणं भिदा । एवं छिड़ा । विदा ) मृना । दया।
रुना । अनुकम्पा । पृच्छा । क्षिपा । चूड़ा ।
भीपिभूपिचिन्तिपूजिरुधिम्बिचचिस्पृहितोलिदोलिभ्यः
५। ३ । १०९।
एभ्यो ण्यन्तेभ्यः भावाका स्त्रियामड् भवति । ण्यन्तत्वा-
ढने प्राप्त वचनम् । भीपा । भूषा । चिन्ता । पूना। कथा ।
कुम्ना । चर्चा । म्गृहा । तोला । दोला ।
उपसर्गादातः । ५ । ३ । ११० ।
उपसर्गपूर्वादाकारान्ताद् धातोः भावाकोः खियामद
भवति । उपदा । उपधा । प्रधा। विधा । संवा । प्रमा । प्रमि-
तिस्तु वादित्वात् ।
णि पयासअन्धघट्टचन्देरमः । ५।३।१११ ।
प्रयन्तेभ्यो वेत्त्यादिभ्यश्च धातुभ्यः स्त्रियां भावाकोः अन
प्रत्ययो भवति । कारणा । वारणा । धारणा । कामना । भारना।

·(२८१)
वेदना । आसना । अन्यना । घट्टना । वन्दना । वत्तीति तिनि-
देशाद् ज्ञानार्य एघ परिग्राह्य ।
इपोऽनिच्छाराम् । ५ । ३ । ११ ।
अनिच्छाया वर्तमानादिये भावावा विवामनो भवति ।
एपणा । अन्वेपणा । पिण्डेपणा । अनिच्छायामिति निम् । इष्टि ।
वितपणा, प्राणेषणा, परलोरेपणा इत्यादयस्तु बहुराधिकारात् ।
पर्या ।५।३।१०३ ।
पर्यपिपूर्वादिय भावार्ता नियामनिच्छारा वर्तमानाद अनो
वा भवति । पयपणा, परीटि । अव्येपणा, अधीष्टि ।
दु-सम्पदादिमा विप। ५ । ३ । ११४ ।
अनुपसंगपूवम्य धादिभ्य समादिपूभ्यश्च पदादिभ्य
स्त्रिया भावाती. वियत् भवति । उन् । युन् । क्षुत् । तृड ।
रुक । शुरु । मुत् । सम्पद् । विपद् । आपद् । प्रतिपद् ।मसत् ।
परिपत् । भाशी 1 प्रति तत् । उपानत् । समित् । आकृति-
गगोऽयम् ।
भ्यादिभ्यो वा । ५ । ३ । ११५ ।
विभेत्यादिभ्यो धातुभ्य स्त्रिया भावानॊ विप् वा भवति।
भी, भीति । ही, हीति । लू, लूनि । भू, भूति ।
काडू, कण्डूया । कृत्, इति । भिद्, भित्ति । दृा, दृष्टि ।
नम्, नटि । ज्वरे बू, जुर्ति ।

·(३८२) व्यतिहारेऽनीदादिभ्यो नः।५।३।११६ । अन्योन्यस्य कृतप्रतिकृतिः व्यतिहारः । व्यतिहारविषयेभ्यः धातुभ्यो ईहादिवनितेभ्यः स्त्रियां नः प्रत्ययो भवति । परस्परमा- कोशनं व्यावकोशी । व्यावमोपी । व्यावहासी । व्यावलेखी । व्यावची । व्यात्युक्षी । व्यातिचारी । ईहादिवर्ननाद् व्यतीहा । व्यतिगृच्छा। नमोऽनिः शापे । ५।३ । १२७ । नमः पराद् धातोः शा ये भावाकर्नाः स्त्रियामनिः भवति । अनननिः ते वृपल भूयात् । एवम् अजीवनिः, अगमनिः, अक- रणिः, अप्रयाणिः। ग्ला-हा-ज्य: ।५ । ३।११८ । एभ्यो भावानोंः स्त्रियामनिः भवति । ग्लानिः । हानिः । न्यानिः । प्रश्नाख्याने वेश् । ५।३।११९ । प्रश्ने आख्याने च गम्ये स्त्रियां भावाकोः धातोः इनें प्रत्ययो वा भवति । प्रश्ने कां त्वं कारिमकाः । कां कारिकां कियां कृत्यां कृति वाकापीः ? । आल्याने सर्वो कारिमकार्पम् । सर्वो कारिका क्रियां कृत्यां कृति वाऽकार्पम् । पर्यायाईणोत्पचौ च णकः ।५।३ । १२० । प्रश्नाख्यानयोः गम्यमानयोः एषु पापु नियां भाषाओं:

·(३८३) धातोः णकः प्रत्ययो भवति । क्त्याद्यपवादः । पर्यायः क्रमः परि- पाटिरिति यावद् । भवतः आसिका, शायिका, अग्रगामिका आतितुं शयितुमने गन्तुं च भवत्तः क्रम इत्यर्थः । अर्हगमहः यो- 'ग्यता। अर्हति भवान् इक्षुभक्षिकाम्, ओदनमोनिकाम् , पय.पायि- काम् । ऋणं यत् परस्मै धार्यते इशुभक्षिकां मे धारयसि । उत्पत्तिः जन्म इमक्षिका मे उदपादि। प्रने का वं कारिकामकापीः । आल्याने सर्वा कारिकामकार्षम् । नाम्नि पुंसि च । ५।३ । १२१ । धातोः स्त्रियां भावाक!ः सम्ज्ञाया णका प्रत्ययो भवति । यथादर्शनं पुंसि च । प्रच्छर्दनं प्रच्यतेऽनया वा प्रच्छर्दिका । एवं प्रवाहिका । विचचिका । विपादिका । एता रोगसमक्षा. । उद्दाल- कम्प्पाणि मन्यन्ते यस्यां सा उद्दालकपुष्पभज्जिका । एवं वारणपुष्पप्रचायिका। अभ्योपखादिका । शालभस्त्रिका । एवंनामानः क्रीडाः । पुमि अरोचनं न रोचतेऽस्मिन्निति, वा अरोचकः । अनाशकः । उत्कन्दकः । उत्कर्णकः । भावे । ५।३। १२२ । भावे धात्वर्य निर्देशे स्त्रियां धातोः णकः प्रत्ययो भवति । आसिका। शायिका । जीविका । कारिका । क्लीवे क्तः।५।३१.१२३ । नपुंसकलिङ्गे भावेऽथें धातोः क्त, प्रत्ययो भवति । हसितं + ·(३८४) छात्रस्य । नृत्तं मयूरस्य । व्याहृतं कोकिलस्य । गतं गजस्य। लीन इति किम् ? हप्तः । हासः । अनट ।। ३ १२४ क्लीने भावेऽये धातो अनट् प्रत्ययो भवति । गमनम् वचनम् । हसनम् । यत्कर्मस्पर्मान् कर्वमुखं ततः । ५ । ३ । १२५ । येन कर्मणा संस्पृश्यमानस्य पर्नुः अङ्गस्य सुखमुन्पद्यते ततः कर्मणः पराद् धातो. क्लीने भावेऽनड् भवति । पुण सिद्ध नित्य- समासार्थ वचनन् । पय पानं सुम्नम् । ओदनभोजनं मुसम् । कर्मेति किम् ? तूलिकाया उत्यानं सुखम् । स्पर्शादिति लिन ? अग्निकुण्डस्योपासनं मुखम् । कनिति किम् ? शिष्येण गुरोः स्नापनं सुखम् । अति किम् । पुत्रस्य परिप्पानं मुर्गम् । मुसमिति किम् ? कण्टकानां मर्दनं सुखम् । रम्यादिभ्यः कर्तरि । ५ । ३ । १२६ । रम्यादिभ्यो धातुभ्यः कर्नर्यनड् भवति । रमणी। कमनी । नन्दनी । कारणम् ।५।१।१२७ ॥ ऋग्वातोः कर्नर्गन प्रत्ययो पृद्धिय निवत्या । रोनाति कारणम् । भुजि-पत्पादिभ्यः कर्मापादाने । ५।३ । १२८ । . 4 ' ·-- मुन्यादिभ्यः पत्यादिभ्यश्च धातुभ्यो यथासंख्यं कर्मण्यपा- , दाने चानड् भवति । मुन्यते इति मोजनम् । निरदन्ति तदिति निर- दनम् । अपादान-प्रपतत्यस्मादिति प्रपतनः । प्रस्कन्दनः । निर्म- रणः । अपादानम् । करणाधारे।५।३। १२९ । करणे आधारे चार्यो धातोरनट् भवति । करणे एपणी । लेखनी । विचयनी । इध्मत्रश्चनः । पलाशशातनः । श्मधुकर्तनः । आधारे गोदोहनी । सस्तुधानी । तिलपीडनी । शयनम् । आस- नम् । अधिकरणम् .। आस्यानम् । पुनाम्नि य: ।५।३१ १३० । पुंसः नाम नाम, तत्र गम्यमाने करणाधारयोः धातोः यः भवति । करणे प्रच्छदः । उरच्छदः । दन्तच्छदः । आधारे आकर। भवः । लयः । विपयः। गोवरसंचरवबजव्यजखलापणनिगमवकभगकपाकप- निकपम् । ५। ३ । १३१॥ एते करणाधारयोः घप्रत्ययान्ता निपात्यन्तै पुंनाम्नि'। गाव- श्वरन्त्यस्मिन्निति गोचरः देशः । इदं व्युत्पत्तिमात्रं विपयस्य । सन्ता। सर्वप्तविदामनेकान्तात्मकं वस्तु गोचरः । संचान्तेऽननेति "संचरः । वहन्ति येन' बहः वृपस्कन्वदेशः । ब्रमन्त्यस्मिन्निति 'बमा व्यनत्यनेनेति व्यनः । वलन्त्यस्मिन्निति खलः। एत्य । 25 ·(३८६) पणायन्ति यस्मिन् स आपण । निगच्छन्ति यत्रेति निगम । वक्तीति बक । भन्यतेऽस्मिन्निति भग । भगमिति तु बाहुलकात् क्लीवऽपि घे सिद्धे सिद्धम् । कपत्यस्मिन्निति कप । एवमाक्प. ! निकप । व्यअनाद् घञ्।५।।१३२ । व्यजनान्ताद् धातो पुनाम्नि करणाधारे घञ् भवति । विद- त्यनेनेति वेद । चेष्टतेऽनेनेति चेष्ट बलम् । एवमापाक । आ- राम । लेख । बन्ध । वेग ।राग । रङ्ग । प्रामाद ।अपामार्ग । अवात् तृस्तृभ्याम् । ५।३ । १३३ । अवपूर्वाभ्या तृस्तृभ्या करणाधारे पुनाम्नि छन् भवति । अव- तरन्त्यस्मिन्निति अवतार । अवस्तृणन्त्यस्मिन्निति अवस्तार बाहुलकादसायामपि । अवतारो नद्या । न्यायावायाभ्यायोद्याचसंहारावहाराधारदारजारम् ।५।३।१३४॥ एते शब्दा धनन्ता पुनाम्नि करणाधारयो निपात्यन्ते । वस्यापवाद । निपूर्वम्येण नीयतेऽनेनेति न्याय । एत्य वयन्ति यस्मिनिति अवाय । अधीयतेऽनेनास्मिनिति वाऽध्याय । उयु- पन्ति येनेत्युद्याव 1 सहरन्ति येन सहार । अवहरन्ति येनाव- । आध्रियत यनेत्याधार । दीयन्ते एभि दारा ।

·(३८) जीर्यतेऽनेनेति जार । दारयन्तीति दारा इत्यपि । 'जाले वाम्ये आनायो निपात्य ' आनायो जाल मत्स्याना मृगाणा का। उदकोऽतोये । ५।३। १३५ । उत्पूर्वादश्चते पुनाम्नि करणाधारयो अन् निपात्यते, अतोये तोयविषयश्चेद् धात्वों न भवति । तेसोदक । धृतोदक । अतोय इति सिम् उदकोदश्चन । खनो डडरेकैकवरूपं च ।५।३ । १३७ । खने पुनाम्नि वरणावारयो डडरसायन् प्रत्यया भवन्ति । आखायते आसन्यते वाऽननास्मिन् वा आस । आसर । आखनिक । आखनिम्त्रक । आखन । आखान । इकिस्ति स्वरूपार्थे ।५।३।१३८ । धातो स्वरूपऽर्थेऽभिधेये च इरिस्तिव् इत्येते प्रत्यया भवन्ति । भजि ।कुधि । बुधि । मनि । अर्ये यजेरङ्गानि । मुजि वियते । पचतिर्वर्तते । गछति । दुःस्वीपनः कृच्छाकच्छ्रार्थात् खल् । ५। ३ । १३९ । कृच्छ्र दु खम्, अकृच्छू सुसम्, कृच्यार्थवृत्ते दुर साम- दिन्धावृत्तिभ्या स्वीपझ्या पराद् धातो भावमगोरथयो खल् प्रत्ययो भवति । दुखेन शय्यते इति दु शयम् , सुखेन शय्यते इति सुशयम् , ईपच्छ्य भवता । सुखेन क्रियते इति सुक्र, ·(३६८) दुःखेन क्रियते इति दुष्करः, ईपत्करः कठो भवता । दुष्करम् , सुकरम् , ईपत्करं भवता । च्व्यर्थे कम्प्याद् भूकगः । ५।३।१४० । कृच्छ्राकृच्छाभ्यो दुःस्वीपद्भ्यः पराभ्यांच्यये वर्तमानाभ्यां कर्तृकर्मवाचिभ्यां शब्दाभ्यां पराभ्यां यथासंख्यं भूकृग्भ्यां पुरेः खल् प्रत्ययो भवति । दु.खेनानाढ्येनाव्येन भूयते दुराड्यंभवं त्वया। सुखेनानाज्येनाढ्येन भूयते स्वाट्यंभवं मया । ईपदाढ्यंभवं भवता । दु खेनानाड्य आढ्यः क्रियते दुराड्यंकरः मैत्रो भवता । सुखेना- नान्यः आठ्यः क्रियते स्वाड्यंकरो मैत्रो भवता । ईपदाढ्यकरो मैत्रो भवता । वीरणानि सुखेनाफटः कटः क्रियन्ते इति सुकटंकराणि वारणानि । मृत् सुखेनाघट. घटः क्रियते इति सुघटंकरा मृद् । व्यर्थ इति किम् ? दुराढ्येन भूयते । स्वाव्येन भूयते । ईपदाव्येन भूयते । आड्य एव किश्चिद् विशेपमापद्यते । एवं दुराड्यः क्रियते। शासूयुधिशिपिमृपातोऽनः । ५।३।१४१ । कृच्ट्राच्यार्थकदुःस्वीपत्पूर्वेभ्यः शासूप्रभृतिभ्य आदन्त- भ्यश्च धातुभ्यो भावकर्मणोरनः प्रत्ययो भवति । दुःखेन शिप्यते इति दु:शासन. । सुखेन शिप्यते सुशासनः । ईपच्छासनः । एवं दुर्योधन । दुर्दर्शनः । दुर्धर्पणः । दुर्मर्पणः । आदन्तः दुरत्यानं त्वया । सूत्यानं चैत्रण । ईपटुत्यानं भाता । दुप्पानं दुग्धं कण्ठ- रोगना । सुपानं पयः भाता 1 इंपत्पानमित्यादि । .

·(३८९) निपेधेऽलं-खल्वोः क्त्वा ।५।४।४४ । निषेधार्ययोरलंबल्बोरुपपदयोः धातोः क्त्वा प्रत्ययो वा भवति । अलं कृत्वा । खलु कृत्वा । न कर्तव्यमित्यर्थः । पो ययाप्राप्तम् । अलं क्स रोदनन । अलं रुदितन । परावरे ।५।४।१५। परावरयोः गम्यमानयोः धातोः क्त्वा प्रत्ययो वा भवति । अतिक्रम्य वलभी शनुजय', वलभ्याः परः इत्यर्थः । यौवनमति- ऋम्य वार्धकम् यौवनात् परमित्यर्थः । अवर अप्राप्य नीं पर्वतः नया अगित्ययः । अप्राप्य यौवनं वान्यम् । निमील्यादि-मेङ तुल्यकर्ता के । ५ । ४ । ४६ । धात्वर्यान्तरण तुल्यः यस्य स तुरपातकः, तस्मिन्नये, वर्तमानेभ्यो निमील्यादिभ्यो. मेडश्च वातोः सम्बन्ध सति कला वा भवति । नेने निमील्य इमति । मुख ज्यादाय स्वपिति । दन्लान् प्रकाश्य जल्पति। अपमाय अपमित्य याचते । निमिल्यादीनां समा- नकालार्थः, मंडः परकालार्थश्चारम्भः । पूर्व हि याचवे पश्चादपमयते। पाकाले।५।४।४७] परकालेन धात्वयन तुल्यरत के प्राकालेऽथ वर्तमानाद् धातोः धातोः सम्बन्ध कन्या वा भवति । आसित्ता मुरते । मुस्त्वा नति । स्नात्वा मुस्तै । पीत्वा वनति । पक्षे आस्यले भोक्तु- मित्यादि । प्राकाल इनि किम ! भास्यते, मुन्यते, पीयते । - - ·(३९०) ख्णम् चाभीक्ष्ण्ये । ५ । ४।५८ । आभीक्षाययुक्ते परकालिकवात्वर्येन सह तुल्यकर्तृके प्राका- लेऽथ वर्तमानाद् धातोः धातोः सम्बन्धे ख्णम् चकारात् क्त्वा च वा भवति । भोनं भोज वनति । भुक्त्वा मुक्त्वा ब्रमति । पार्य पायं गच्छति । पीत्वा पीत्वा गच्छति । पूर्वाग्रे प्रथमे । ५। ४ । ४९ । पूर्वादिषूपपदेषु प्राकालार्थे वर्तमानाद् धातोः .धातोः सम्बन्धे ख्णम् वा भवति । अनाभीक्ष्ण्यार्थवचनम् । पूर्व भोज नमति । पूर्व मुक्त्वा व्रजति । अग्रे भोज याति । अग्रे मुक्त्वा याति । प्रथम मोनं गच्छति । प्रथम मुक्त्वा गच्छति । पूर्व भोजनं कृत्वा ततः एतीत्यर्थ. । अन्यथैवंकथमित्थमः कृगोऽनर्थकात् । ५ । ४।५०। एभ्यः परात् तुल्यकर्तृकेऽयें वर्तमानात् करोतेरनर्थकाद् धातोः सम्बन्धे रुणम् वा भवति । अन्यथाकारं मुक्ते । एवंकारं मुड़- कते । कथंकारं मुड्क्ते । इत्यंकारं मुफ्ते । पक्षे पत्वा अन्यया कृत्वा भुछते इत्यादि । करोतेरन्ययादिभ्यः प्यगर्याभावादनक- त्वम् । यावता अन्यया मुझते इत्युच्यते, तावता अन्ययाकार- मित्यप्युच्यते । अत्र समासोऽपि नित्यः इत्यस्तत्वात् । यया-तयादीप्र्योत्तरे।५।४ । ५१॥

·ययातपाभ्यां परात् तुल्यातकेय वर्तमानाद् अनर्यकात् कृगः धातोः सम्बन्धे हणम् वा भवति, ईय॑श्चेदुत्तरं करोति तत्र । क्य भवान् भोत्यते ! इति पृष्टः सन् असूयया तमुत्तरयति यया- कारमहं भोक्ष्ये, तयाफारमहं भोक्ष्य किं तवानेन । शापे व्याप्यात् । ५।४।१२। कर्मणः परात् तुल्यक्त केऽर्थे वर्तमानात कृगः धातोः सम्बन्धे ख्णम् वा भवति, आक्रोशे गम्यमाने । चौरंकारमाक्रोशति-चौरं कृत्वा चौरशब्दमुच्चार्याक्रोशतीत्यर्पः, चौरोऽमीत्याकोशति इति फलितोऽर्थः। स्वादददीर्घात् । ५।४।५३ । स्वाद्वर्षे वर्तमानादवीर्यान्ताद्व्याप्यात् परम्मात् तुल्यकतकर्ये वर्तमानात् करोतः धातोः सम्बन्थे रणम् वा भवति । स्वाइंकार मुख्यते । मिटकार मुक्ते । पक्षे स्वादु हत्या, मिष्टं पल्ला मुस्ते । अदीर्घादिति किम् ? स्वाद्वी कृत्वा यवागू मुवते । विद्-भ्य: काय गम् । ५.४१५४ 1 कास्युस्तन्यान्यान् परेभ्यस्तुन्या वर्तमानम्यो विदि- भ्यः हरोध धातो: सम्बन्धे णम् वा माति। अतिथिवदं मोनयति। यं यमतिर्षि नानाति भने विचारयति वा त तं कन्यादेश परयति यां यां कन्या पश्यति तां सौ वरयतीत्यर्थः। बहुवचनात् प्रयोऽपि विदो गृहन्ते । . नयतीत्ययः।

·(३९२) यारतो विन्द-जीक । ५१४१५५ । कात्यंयुक्तव्याप्याद् यावच्छन्दात् पराभ्यां विन्दनीविभ्यां तुल्यकर्नुके वर्तमानाभ्यां धातोः सम्बन्धे गम् वा भवति । याववेदं मुक्ते यावल्लभते . तावद् मुड़क्ते इत्यर्थः । यावजीवमधीते याव जीवति तावधीत इत्यर्थः । चर्मोदरान पूरेः । ५ । ४ । १६ । चर्मोदराभ्यां व्याप्याभ्यां परात् तुल्यकर्तृकऽथें वर्तमानात् पूरेः णम् प्रत्ययो वा भवति । चर्मपूरमास्ते चर्म पूरयित्वा आस्ते इत्यर्थः । उदर रं शेते उदरं पूरयित्वा शेते इत्यर्थः । राष्टिमाने ऊलुक चास्य वा ।५।४।१७। कर्मणः परात् पूरयतेर्धातोः धातोः सम्बन्धे णम् पा भवति । अस्य च पूरयतेत्यकारस्य लुग का भवति । समुदायन • चेद् गृप्टेरियत्ता गम्यते । गोप्पदनं गोप्पदपूरं वा वृष्टों मेवः । मनापं गंगापूर वा वृष्टो देवः । यावता गोम्पहादिः पूरणो भाति तावद् वृष्ट इत्यर्यः। . चेलादि क्नोपेः । ५१४।५८। चेलार्थाद न्यान्यात् परात् तुत्यक कार्यात् क्नोपयतः पृष्टि- माने गम्ये धातोः सम्बन्धे पम् या भवति । चेल्सनोपं वृष्टो देवः । एवं पत्रानो वसनानोपं वा वृष्टो मेयः । यावता चेलमामाति तावद् पृष्ट इत्यर्पः। .

·-
.
t
"
F
-
(३९३)
यात्र-पुरुषाच स्तः १५१४ ! ५९ ।
गावरूपात् पुरुषरूपाच श्याप्यात् परादतर्भूतण्यर्थात् स्नातक
स्तुल्यकर्तृकेऽथे वर्तमानाद् वृधिमान गम्ये धातोः सम्बन्धे णम् या
भवति । गात्रस्नायं वृष्टो देवः। पुरुषस्नायं वृष्टो मेयः । यावता मान
एपश्च नाप्यते तावद् वृष्टः ।
शुष्क-चूर्ण-रुक्षात् पिपस्तस्यैव । ५।४।६।
एभ्यो व्याप्येभ्यः परात् पिषः तस्यैव धातोः सम्बन्धे णम्
वा भवति । शुष्कर्ष पिनष्टि । चूर्णपेपं पिनष्टि । रूक्षपेपं पिनष्टि ।
शुष्कं चूर्ण रूक्ष वा पिनष्टीत्यर्थः ।
कृग-ग्रहो कृत-जीवात् । ५।४।६।
अकृत-जीवाभ्यां व्याप्याभ्यां पराभ्यां कृग-महिभ्यां यथा-
संख्यं तस्यैव धातोः सम्बन्धे गम् वा भवति । अफनकार करोति
अकृतं करोतीत्यर्थः । मीत्रग्राहं गृह्णाति जीवन्नं गृहातीत्यर्यः ।
निमूलात् कपः। ५१४ । ६२ ।
निमूला व्याध्यात् परात् कपेस्तायैव धातोः सम्बन्ध णम् वा
भवति ।निमूलका काति निमूलं कपतीत्यय' ! पो निमूलस्य क्राएं
कपति ।
हनव समूलान् । ५।४।६३!
समूला व्याप्यात् पराद् हन्तः कर्पश्च तात्यैव धातोः सम्बन्धे

·( १९४) , णम् वा भवति । समूलका कपति समूलं कपतीत्यर्थः । समूलपातं हन्ति समूलं हन्तीत्यर्थः । करणेभ्यः।५।४।६४ । करणात् कारकात् पराद हन्तेः णम् वा भवति तस्यैव धातोः सम्बन्धे । पाणिघातं कुड्यमाहन्ति, पाणिना कुड्यमाहन्तीत्यर्पः, बहुवचनात् करणपूर्वाद हिंसादपि हन्तेरनेनैव णम्, न तु 'हिंसादेकाप्यात्' इत्यनेन । अस्युपधातमरीन् हन्ति । अनेन णमि नित्यसमासः । स्वस्नेहार्थात् पुष-पिपः।।४। ६५ । करणवाचिनः स्वार्थात् स्नेहार्थाच्च पराद यथासंख्यं पुपः पिपश्च तस्यैव सम्बन्धे सति गम् वा भवति । स्वपोषं पुष्णाति । आत्मपोपं पुष्णाति । स्वशब्दस्यात्मात्मीयज्ञातिधनार्थत्वेन गोपोप महिपीपोपं मातृपोपं धनपोषं च पुष्णातीत्याद्यपि । स्वादिभिः पुष्णातीत्यर्थः । स्नेहार्याद् उदपेपं पिनष्टि । घृतपेपं तैलपेपं क्षीर- पेपं वा पिनष्टि । उदफादिना पिनष्टीत्यर्थः । हस्तार्थाद् ग्रह-वर्ति-वृतः। ५।४। ६६ । हस्तार्यककरणवाचिनः पराद् ग्रहवर्तितः तस्यैव सम्बन्धे णम् वा भवति । हस्तप्राहं गृह्णाति । करणाहं गृह्णाति । पाणिपाहं गृह्णाति । हस्तेन गृह्णातीत्यर्थः । हस्तवत वर्तयति हस्तेन वर्त- यतीत्यर्थः । हस्तवर्त वर्तते । करक्त वर्तने । हस्तेन वर्तत इत्यर्थः वर्तिवृत इति वृतेर्यन्तस्याण्यन्तस्य च ग्रहणम् ।

·चन्धेनाम्नि। ५४।६७।
बन्धिः प्रकृतिः नामविशेषणं च, बन्धनस्य यद् नाम तद्वि-
ग्यात् बन्ध्यर्षम्य कन्वेः करणत्राचिनः परात् तस्यैव सम्बन्ध णम्
वा भवति क्रौञ्चवन्य बद्धः।मरटबन्ध बद्धः । मयूरिकारन्वं बद्धः।
क्रौचायाकारो वन्यः कौञ्चादिशब्दनोच्यते, तेन बन्वेन बद्धः ।
कौवायाकारण बन्धेन बद्ध इत्यर्थः ।
आधारान् । ५।४।६८।
आधारवाचिनः पराद् अन्यस्तस्यैव सम्बन्ध सति णम् वा
भवति । चक्रवन्ध बद्धः। चारक्वन्ध बद्धः। गुप्तिबन्ध बद्धः
चक्रादिषु बद्ध इत्यर्पः ।
कर्तुनीव-पुत्पाद् नर-वहः।५।४।६९ ।
कर्तृवाचिम्यां जीव-पुरुषाम्यां पराभ्यां ययासंख्यं नशि-
पहिभ्यां तस्यव धातोः सम्बन्ध णम् वा माति । नीवनाश
नश्यति जीवन् नश्यनि । पुस्यवाहं वहति पुरयः प्रप्यो
.
मूचा वहतीत्यर्थः ।
.
.
अान् पूःशुपः । ५। ४१७०।
कर्तृवाचकाऊवंशब्दात् पूरः शुपश्च सत्यैव धातोः सम्बन्चे
सति णन् वा मवति । अथ्वपूरं पूयते । उलः पूर्यते इत्ययः ।
उर्वशोपं शुष्यति जर्मः शुप्यतीत्यर्पः।
न्यायाचवात् 1५1४१७१।

·( ३९६), उपमानार्याद व्याप्यात् कर्तव्य पराद धातोः तस्यैव सम्बन्धे णम् वा भवति । सुवर्गनिधायं निहितः सुवणमिव निहित इत्यर्थः । रत्ननिधायं निहित । ओदनपाकं पक्वः । कर्तुः काकनाशं नष्टः । काक इव नष्ट इत्यर्थः । जमालिनाशं नष्टः । अभ्रविलायं विलीनः अन्नमिव विलीन इत्यर्थः । उपात् किरो लबने । ५।४।७२। लवनेऽर्थे वर्तमानादुपपूर्वात् किरतेः अन्यधातोः सम्बन्धे णम् वा भवति । लवनग्रहणात् तस्यैव संवन्धे इति निवृत्तम् । उपस्कार । मद्रका लुनान्ति विक्षिपन्तः लुनन्ति इत्यर्थः । दशेस्तृतीयया । ५।४।७३ । तुल्यकर्तृके वर्तमानादुपपूर्वाद् दंशेस्तृतीयान्तेन योगे सति अन्त्यस्य धातोः सम्बन्ध सति णम् वा भवति । मूलकेनोपदंश मुक्ते । अत्र 'तृतीयोक्तं वा' इति समासस्य विकल्पनाद गूलकोपर्दशं मुक्ते इत्यपि । पक्षे मूलकेनोपदश्य मुक्ते । एक- माईकोपदंशम् , आईफ्रेणोपदंशम्, आईकमुपदश्य मुड्क्ते इत्यादि। हिंसार्थादेकाप्यात् । ५।४।७४ । हिंसाद् धातोः सम्बध्यमानेन धातुना सहकाऱ्यात् तृतीया- नोन योगे तुल्यकर्तृकेऽर्थे वर्तमानाद् णम् वा भवति । दण्डेनोपयात दण्डोपघातं गाः सादयति । खड्रेन प्रहारं बरप्रहारं शत्रत विनं.

·. (३९७) यते । दण्डेनाताई दण्डाताई गाः कलयति । पक्षे दण्डेनोपहत्ये- • त्यादि । हिंमार्यादिति किम् ? चन्दनादिना महावीर पुनयति । एकाप्यादिति किम् ? दण्टेनाहत्य चत्रं गोपाल धनू - खेटयति उपपीड-रुप-कर्पस्तत्सप्तम्या १५१ ४१७१ । तृतीयायुक्ता सप्तमी तत्सप्तमी । तृतीयान्तन सप्तम्यन्तेन व योगे सति उपपूर्वेभ्यः पीडरुषाभ्यस्तुल्यकर्तेकडो वर्तमानभ्यो धातोः सम्बन्धे णम् वा भवति । पार्थाभ्यामुपपीट पार्थीपपीट शेते । पार्धयोरुपपीई पाधापपीड शेते । जनोपरोवं मनोपरोवं गाः सादयति । मने उपरोधं ननोपरोधं गाः स्थापयति । पाणिनोपको पाण्युपर्य धाना. पिनष्टि । पाणापकर्ष पाण्युपकर्ष धाना गृहाति । कतिः शो निर्देशाई भौवादिकस्य ग्रहणं न तौदादिरस्य । तेन भूमौ उपप्य तिलान् वपति इति विलेखनार्थस्य न णम् । प्रमाण-समासत्योः ।५।४ । ७६ आयाममान प्रमाणम् , समासत्तिः सरम्भपूर्वकः सन्निरूर , तयोः गम्यमानयोः तृतीयान्तेन सप्तम्यन्तेन च योगे तुल्यकर्तृ- के वर्तमानाद् धातोः धातो. सम्बन्धे सति गम् वा भवति । दशगुलेनोकर्प द्वघडगुलोत्कर्म गण्दिकाः उिनत्ति । द्वयाले उत्कर्ष दयगुलोत्कार गण्डिकानिइनत्ति । समासत्तिः फैशेहि केशनाई युध्यन्ने । कोषु प्राई केशमाहं युध्यन्ते । पर्छ दुरगुटेनोत्कृप्य द्वगुले उत्कृप्य गण्डिका. नित्ति इत्यादि। - ·(३९८). । पञ्चम्या त्वरायाम् । ५।४।७७) त्वरा औत्सुक्यम् , तस्यां गम्यमानायां पञ्चम्यन्तेन योगे तुल्यकर्तृकेऽर्थे वर्तमानाद् धातोः धातोः सम्वन्धे णम् वा भवति । शय्याया उत्थायं शय्योत्थाय धावति । पक्षे शय्याया उत्थाय चावति। द्वितीयया । ५।४ । ७८ । द्वितीयान्तन योगे तुल्यकर्तृके वर्तमानाद् धातोः सम्बन्वे णम् वा भवति त्वरायां गम्यायाम् । लोष्ठान् ग्राहं लोठमाई युध्यन्ते । एवं यष्टीः ग्राहं यष्टिग्राहं युध्यन्ते । दण्डमुद्यामं दण्डो- द्याम धावति । एवं योद्धं त्वरन्ते यदायुधग्रहणमपि नाद्रियन्ते। यत्कि- चिदाप्तन्नं तद् गृह्णन्ति । पक्षे लोष्ठान् गृहीत्वा युध्यन्ते इत्यादि। स्वाङ्गेनाध्रुषेण । ५१४।७९ । व्याकरणशास्त्रोक्तं स्वाङ्गमत्र ग्राह्यम् 'अविकारोऽद्भवमित्या- दिलक्षणम् , यस्मिन्नङ्गे च्छिन्ने प्राणी न म्रियते तदध्रुवम्, अधु- वेण स्वाड्रेन द्वितीयान्तेन योगे सति तुल्याकऽर्थे वर्तमानाद् धातोः सम्बन्धे तति णम् का भवति । भुवी विक्षेपं भूविक्षेप जल्पति 1 अक्षिणी निकाणम् अक्षिनिकाणं हसति । केशान् परि- धार्य केशपरिधायं नृत्यति । पक्षे ध्रुवौ विक्षिप्य जल्पति । स्वाड्रेनेति किम् ! कफमुन्मूल्य जल्पति । अध्रुवणेति किम् ? शिरः उत्क्षिप्य कपयति ।

·३९९) परिक्लेश्यन11४.८० परिपीध्यानेन द्वितीयान्तन स्वान योगे दुल्यानकों वर्तमानाद् धातोः सन्चन्वे णम् वा भवति । उरांसि प्रतिपेपन उरः प्रतिपेपं युध्यन्ते । शिरांसि च्छेद शिरश्छेदं युध्यन्ते। पक्ष उरांसि प्रतिपिण्य शिरांसि ठित्वा युध्यन्ते । विश-पत-पद-कन्दो बीसाभीक्ष्य । ५।४।८१॥ क्रियाभिः पदापानां व्याप्तुमिच्छा वीप्सा, प्रकृत्ययस्य पौनःपुन्येनासेवनम् भाभीक्ष्ण्यम् ; द्वितीयान्तेन योगे विशादिभि- स्वल्यकर्तृक वर्तमानेभ्यो धातु-यो वीप्सायामामीण्ये गम्य- माने धातोः सम्बन्ध णम् वा भवति । गेहं गेहमनुप्रवेशं गेहानु- प्रवेशमास्तं । गेहमनुप्रवेशमनुप्रवेशं गेहानुप्रवेशमास्ते । गेहं गेह- मनुप्रपात गेहानुपपातमास्त । गेहमानुपातमनुप्राप्त गेहानुप्रपा- तमास्त । एवं गेहं गहमनुप्रपादं गेहानुप्रसादमित्यादि । गेहं गेह- मवस्कन्दं गेहावस्यन्दमित्यादि । प गेहं गेहमनुप्रविश्यास्ते । गेहमतुप्रविश्यानुप्रविश्यास्त गेहानुप्रसंशामित्यत्र वीप्सायामाभीक्ष्ण्ये चन द्वित्वं, शब्दशस्तिस्यामान्यान् समासेनोक्तवाद्, न च स्वभावः पर्यनुयोगमहतीति । विकल्पनोपपदममासार्य वचनम् । कालेन तृप्यस्कः क्रियान्तरे । ५।४।८२ । कियामन्तरयति व्यापत्त इति नित्यान्तरः, तस्मिनये वर्त- मानाम्यां नृत्यमूम्यां धातुभ्यां द्वितीयान्वेन काल्वाचिना योगे .

·(४००) यता सम्बन्ध णम् वा भवति। द्वयहं तर्प द्वयहत गावः पिबन्तिा द्ववहमत्यासं व्यहात्यासं गावः पिबन्ति । अद्य पीत्वा द्वयहम- तिक्रम्य पिबन्तीत्यर्थः । नाम्ना ग्रहादिशः ।।४।८३ । द्वितीयान्तेन नामशब्देन चोगे तुल्यकर्तृको वर्तमानाद् घातोः ग्रहेरादिशश्च धातोः सम्वन्धे ,णम् वा भवति । नामानि प्राहं नामग्राहमाहुयति । नामान्यादेशं नामादेशं ददाति । पक्षे नाम - गृहीत्वाऽऽहयति, नामादिश्य दत्ते । कृगोऽब्रयेनानिष्टोक्तौ क्त्वा-णमौ। ५१४१८४.। अव्ययेन योगे कृग्धातोरनिष्टोक्तौ गम्यायां तुल्याकड वर्तमानाद् धातोः सम्बन्धे णम् क्त्वा च या भातः । ब्राह्मण ! पुत्रस्ते जातः, किं तर्हि वृपल ! नीचः कृत्वा नीचैः कृत्य नीः कारं नीचैः वृपल ! कारं कथयसि । प्रियं नामोचैराख्ययन् । हे ब्राह्मण ! कन्या ते गर्भिणी जाता किं तर्हि शूद्र ! उच्चैः कृत्य उच्चः कृत्वा उच्चैः कारम् उच्चः नाम कारं कययसि । अप्रियं हि नीचैराग्यातञ्यं भवति । अनिष्टोक्ताविति किम् ? उचैः कृत्वाऽऽचष्टे हे ब्राह्मण ! तब पुत्रः जातः, नीचेः 1: कृत्वाऽऽचष्टे कन्या त गर्भिगी जातत्यन न भवति । तिर्यचाऽपरगै । ५।४।११ नियाममाप्तिरपवर्गः, वा क्रियासमातिपूर्वकस्त्यागः। तस्मिन् .

·(४ गम्ये तिर्यच् इत्यन्ययेन योगे करोतेः तुल्याकेऽथे क्त्वा णम् च वा भवतः । तिर्यम् कृत्वा, तिर्यकृत्य, तिर्यकारमास्ते । समाप्य विरम्य उत्सुन्य वाऽऽस्त इत्यर्थः । स्वागतः व्यर्थे नानाविधाधार्थेन भुवश्च ५१४१ ८६ । तस्प्रत्ययान्तेन स्वाङ्गेन व्यत्तिभि नानाविनाभ्यां धार्थप्रत्ययान्तैध योगे भुवः कृगश्च तुल्यरतके वर्तमानाद् धातो. सम्बन्धे क्त्वा णम् च भवतः । नात्र यथासंध्यं वचनभेदात् । मुखतो भूत्वा, मुखतोभूय, मुखतोभावमास्ते । मुखतः कृत्वा, मुखतः कृत्य, मुखतः कारमास्ते । पातो भूत्वा, पार्वतोभूय, पार्वतोभावं शेते । पार्थत कृत्वा, पार्वतः कृत्य, पार्थतः कारं शेते ।ळ्यर्थे अनाना नाना भूत्वा गत इति नानाभूत्वा, नानाभूय, नानामावं गतः । अनाना नाना कृत्वा गत इति नानाकृत्वा, नाना- कृत्य, नानाकारं गतः । एवं विनाभूत्वा, विनाभूय, विनामावं गत ; विनाकृत्वा, विनाकृत्य, विनाकारं गतः । धार्य न द्विधा अद्विधा अद्विधा द्विधा भत्ता यातः इति द्विधाभूत्वा, द्विधाभूय, द्विधाभावं यातः । एवं द्विधाकृत्वा, द्विधाकृत्य, द्विधाकार यातः । ऐकभ्यं भूत्वा, ऐकध्यंभूय, ऐकध्यंभावं गतः । द्वेधाकृत्वा, द्वेषा- कृत्य, द्वेधाकारं गतः । स्वाङ्गेति किम् ? सर्वतो भत्वाऽऽस्ते । तसिति किम् ! मुखे भूत्वा गतः । व्यर्थ इति किम् ? नाना कृत्वा भक्ष्याणि मुडक्ते। । 26 ·(४०२) तूष्णीमा ।५।४। ८७ । तूष्णींशन्देन योगे मुवोः धातोः सम्बन्धे क्त्वाणमौ प्रत्ययो भवतः । तूष्णीभूत्वा, तूष्णीभूय, तूष्णींभावमास्ते । तूष्णींशब्दस्य मौने मौनवति च वर्तमानत्वेन मौनेन सह भूत्वा वा मौनवान् भूत्वाऽऽस्ते इत्यर्थः । आनुलोम्येऽवचा ।५ । ४ ! ८८ । परिचित्ताराधनमानुलोम्यमनुकूलता इत्यर्थः । अन्ववन्ययेन योगे भूधातोः तुल्यकतृकार्थस्य धातोः सम्बन्धे क्त्वा णम् • च भवतः आनुलोम्ये गम्ये । अन्वग्भूत्वा, अन्वग्भय, अन्वरभाव- मात्ते । अनुकूलो भूत्वा तिष्ठतीत्यर्थ । आनुलोम्य इति किम् ! अन्वग् भूत्वा शत्रुन् नयति-पश्चाद् भूत्वा जयतीत्यर्थः । शकषज्ञारभलभसहाईग्लाघयस्तिसमर्थार्थे च तुम् ।५।४।९० । शक्त्याद्यर्यकेषु धातुषु समर्थिकेषु च नामसुचकारादिच्छा. केषु च धातुघूपपदेषु कर्मभूताद् धातोः तुम् प्रत्ययो भवति । शक्नोति भोस्तुम् । पारयति भोक्तुम् । धृष्णोति भोक्तुम् । अध्यवस्यति भोक्तुम् । भोक्तुं वत्ति वा नानाति । प्रक्रमते आर- भने वा भोक्तुम् । लभते विन्दते वा भोक्तुम् । सहते क्षमते वा भोक्तुम् । अर्हति प्राप्नोति वा भोक्तम् । ग्लायति म्लायति वा भोक्तम् । घटते सुन्यते वा भोक्तुम् । अस्ति भोक्तुम् । वियत्रे । । ।

·(४०३) 4 भोक्तुम् । समर्थः भोक्तुम् । अलं भोक्तुम् । प्रभवति भोक्तुम् । इंटे भोक्तुम् । इच्छायेंषु इति भोक्तुम् । वाञ्छति पटितुम् । भमिलपति निनं पूनितुम् । आकाङ्क्षति प्रतिष्ठाप्यमानां श्रीविनय- धर्मसूरेभृति द्रष्टुं पूजितुं वा । इति समाप्तमुत्तरकृदन्तप्रकरणम् । तत्समाप्तौ च समाप्त धर्मदीपिकाव्याकरणम् । RELEAXEEXXSI.SAXSEX इति नन्द-ऋषि-ग्रह-भूमिमिते विक्रमीयेऽन्दे नयनमिते च श्रीविजयधर्मीयेऽन्द विनयदशम्यां शास्त्रविशारद-- नैनाचार्य-श्रीमद् विजयधर्मसूरीश्वरचरणारविन्दे भृङ्गाय- माणेन श्रीमन्न्यायविशारदन्यायतीत्युपाधियुक्तेन रचित- न्याय-धर्मविपयानेकशास्त्रेण प्रवर्तकेन साम्प्रतं समुपजातो- पाध्यायपदेन मुनिरानश्रीमङ्गलविजयेन रचिता धर्मदीपिका संमाता । ॐ शान्तिः । शान्तिः । शान्तिः ।

·ग्रन्धकर्तुः प्रशस्तिः। 4 [१] चेतश्चमत्करणकारितया विपश्चितां तत्त्वप्रबोधनविधौ समता-विकासने । विभ्राजते कलियुगेऽपि यदीय-शासन तस्मै नमो भगवते “ त्रिशलाङ्गजन्मने [२] जीयाद् गणेशोश्य महेश्वरस्य " श्रीइन्द्रभृति " हतविघ्ननालः । पयोनिधिलब्धि-तरंगिणीनां दावानलः कटकनावनीनाम् ॥ . " [३] नन्द्यात् सुधर्मा भगवान् मुधर्मा श्रीवीरपट्टादिमसूत्रधारः। यदीय एकादश-संख्यकाङ्ग- दीपो जगद् दीपयतेऽधुनापि ॥

·[४]
नपट्टानोऽजानि नाम “ जम्बू"-
स्वामी, महामुन्दर-रूपधेयम् ।
आसाद्य यं निति-सुन्दरीह
नाद्याप्यहो ! कंचन सवृणीते ।
"
.
ततो बभूवत्सु महामहस्सु
सूरिज्वनेषु तदीयपट्टे ।
रमाद् बभूवान् प्रमु-"हीरमूरिः
सूरीन्द्रमौलीमुकुटायमानः ॥
[१]
महीमुन श्रीमदाबरादयोऽ
नके यदीयं पद पायामलम् ।
स्वनम्रमौटीमुकुटप्रभाम्युना
प्रक्षालयन्ति स्म मुहुर्मुहुर्मुदा ॥
[७]
त्तदीयपट्टेशपरम्पराया
तपोधनाग्रेतरपूजितानि ।
निशेपदृष्टचामपारशा
स्माद् बभूवान् गुरु-" वृद्धिचन्द्र" ॥
.

·(४०.) [८] आर्चच " भावनगरा" वनिनायको यं सद्भक्तिभावभरनिर्भरमानसेन । चारित्र-संयम-शमाः सुभटाः कषायान् नैव प्रवेष्टुमददुनिकटे यदीये ॥ [९] तदीय-सम्पन्निधि-पादनीरजो- पास्ति-प्रभावोदितगौरवश्रियः । स्वनाम-धन्या गुरुराजशेखरा जयन्ति विश्वे प्रभु-"धर्ममूरयः ॥ .[१०] इंग्लीशवाइयविगाहसमर्थवुद्धिः साहित्य-शोधक-पुरागततत्ववेत्ता । प्राप्तेतिहासविषयप्रखरप्रभुत्वो देदीप्यते क्षितितले. “ विजयेन्द्रमरित" ।। [११] धर्मोपदेशामुतशक्तिशाली सम्प्राप्त-"पंन्यास" पदप्रमुत्व. ! सैद्धात्तिकः शासनदीप्रदीप- स्यकास्ति " भक्तविजयो" महात्मा ॥

·(१०७)
[१२]
प्रचण्डवक्तृत्वबल-प्रसारि-
यश प्रभोद्दीपितदिङ्मुखान्नः ।
विद्धन्मणि प्रौद्धनिबन्धका
विमाति “ विद्याविजयो मुनीन्दः।।
[१३]
कवित्वशक्तिप्रसरधश धी-
स्तप्रवन्याप्रतिपातिमेव ।
न्याये गतम्तीय-विशारदत्वे
न्यायादिमोनो विनयो बमस्ति ।।
[१४]-
गभीरशास्त्रानुमवाप्रगग्यः
परोपकारप्रवणान्तरात्मा।
शान्तेषु दान्तेषु मतद्विमा च
श्रीमान् " जयन्ताद्-विजयो" महरि ।
[१५]
" श्रीरत्न"-" मिही" श्रमगो, "हंश"
मृगेन्द्र " ममना नवराः।
भदप्योदुप्यनुपा विशेषा
पुमत्रदेव कनिषित मसारयन् ।।
स्तया

·(.४०८)
नैयायिका केचन केऽपि शाब्दिका
न्यौतिर्विदश्यागमिकाश्च केचन ।
कवित्वसाहित्य-धुरन्धराः परे
सुग्रन्थकाराश्च महोपदेशकाः ॥
-
तपस्विनः केऽपि निवृत्तिसङ्गिन.
कण्ठीरवा. केचन वादि-कुम्भियु ।
ईदृग् यदीयः परिवार उत्तमो
भमण्डले गर्नति विस्फुरत्प्रभः ॥
[१८]
तेषां प्रज्ञाविनितदिविपन्नायकाचार्यधीनां
सचारित्रोन्न्वउरुचिसमाकृष्टभूमीधवानाम् ।
स्फूर्नतर्काभुगभरपराभूतवादीश्वराणां
चश्चञ्चन्द्रद्युतिसितयशोच्याप्त विश्वायनीनाम् ।।
[१९]
जगतिपादानो माहात्म्यश्रीमणीपयोधीनाम् ।
" शास्तविशारद-जैनाचार्यश्रीविनयधर्ममूरीणाम् " !
-

·(४०९) । . [२०] पादद्वयेनैव महोदयेनाs- भ्युद्धृत्य माहक महतात्मपङ्कात् । ईकृतियारचनस्य मर्मी सम्प्रापितो नाम किमत्र चित्रम् ॥ (एकादशमिः कुलकम् ।) [२१] . यतः । रविरसंतापित्वाद् रजनिरमणो लाञ्छनितया पयोधिः क्षारत्वात् सुरमणिरपि प्रस्तरतया । पशुत्वात् स्वर्धनुर्विषफलिन काठकतया न यत्साम्यं धत्ते सरपलतया वारिमुगपि ॥ [२२] " लीच "-ग्राम उदार " गूर्जर " मुवामर्हन्निकेतोन्न्वले " म्हेसाणा " भिष-पत्तनस्य निकटे यस्य प्रतिष्ठास्पदम् । श्रेष्ठी "श्रीभगवान" भूजनयिता जनेन्द्रमार्गाध्वगः "श्रीअम्बा" शुचिशीलशीलनपरा सुश्राविकाऽस्वा पुनः [२३] यः "श्रीकाश्यां" गुरुपदयुग सेवमानोऽष्टवर्षी शाद-न्याय-प्रभृति-विषयान्यविद्या पठित्वा "

·(४१०)
"
न्याये "तीर्य "-स्थितिमुपगतः कालिकाता-नगयों
"वैशारद्य" प्रधनमपि सम्पादितो "प"-विज्ञैः ।।
[२४]
श्रीमद्गुरूणां कृपया प्रभूतया
प्रवर्तकत्वे
"विनियोनितो यकः ।
स्वनन्धु-वात्सल्यमपि स्फुरत्तर
व्यवाद् “ उपाध्याय" पदान्वितं च यम् ।।
[२५]
सतामनुचरः सोऽहमेतद् वालक चापलम् ।
यथाशक्ति शुमं कार्यमित्यभिप्रायतो व्यधाम् ॥
(चभिः कलापकम् )
[२६]
जानाम्यहं व्याकरणस्य निर्मितिः
काठिन्यपूर्णा, तदपीह चेष्टितम् ।
व्युत्पत्तिसिद्धये सरलाध्वयोजना-
प्रादुप्चिकीर्यावशतो ममामवत् ॥
[२७]
दोपान् समीक्षा-सुलभान् विलोक्य
संशोधयिन्यन्ति कृपार्दचित्ताः ।
-

·परोपकाराऽऽशयनोदितस्य
घाट्य ममोपेक्ष्य मनीषिणोऽत्र ॥
[२८]
इदं लघु व्याकरणं पठन्तु
व्युत्पित्सवोऽल्पश्रमतः सहर्षम् ।
शाब्दप्रबोधं प्रतिपद्य सम्यक
कल्याणलक्ष्मी च समृद्वहन्तु ।।
इति प्रशस्तिः।

·परिशिष्टम् । [१] परिभाषाप्रकरणम् । स्वं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा 11१1 आद्यन्तवदेकस्मिन् ॥२॥ एकदेशविकृतमनन्यक्त् ॥ ३॥ भूतपूर्वकम्नदुःपचारः ॥ ४ ॥ माविनि भूतबदुपचारः ॥५॥ यथासख्यमनुदेशः समानाम् or विवक्षातः कारकाणि ॥ ७ || अपेक्षातोऽधिकारः ॥८॥ अर्थ- शाद्विमतिपरिणामः ॥९॥ अर्थवदग्रहणे नानकस्य ॥१०॥ लक्षणपतिपदोक्तयोः प्रतिपदोकस्यैव ग्रहणम् ।। ११ ॥ नाममहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ॥१२॥ प्रकृतिग्रहणे यळुबन्तस्यापि ॥१३|| सनितातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्य ॥१४॥ असिद्धं बहि- रक्षामन्तरङ्गे ॥ १५ ॥ गौणमुल्ययोर्मुख्य कार्यसंप्रत्ययः ॥१६॥ कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे ।। १७ ॥ कचिदुभयगतिः ॥ १८ ॥ सिद्धे मत्यारम्मो नियमार्थः ॥१९॥ धातोः स्वरूपमहणे तत्प्रत्यय कार्यविज्ञानम् ॥ २० ॥ उतार्थानामप्रयोगः ॥ २१॥ निमि. तामावे नैमित्तिकस्याप्यभावः ॥२२।। सन्नियोगशिष्टानामेकापाये. ऽन्यतरस्याप्यपायः ॥ २३ ॥ निरनुबन्धग्रहणे न सानुबन्धकस्य ॥ २४ ॥ एकानुबन्धमहणे न द्वयनुबन्धकस्य ॥ २६ ॥ पूर्वेऽप- ·(४१४) वादा अनन्तरान् विधीन् बाधन्ने नोत्तरान् ॥२६॥ मध्येवादा: पूर्वान् विधीन् बाधन्ते तोत्तएन् ॥ २७ ॥ बलवन्नित्यमनित्यात् ।। २८ ॥ उपपदविमक्तेः कारकविभक्तिः ॥ २९ ॥ लुबन्तरङ्गे- भ्यः ॥३०॥ मवेभ्यो लोपः ॥३१॥ नित्यादनाङ्गम् ॥ ३२ ॥ उत्सर्गादपवादः ॥ ३३ ॥ अपवादात् क्वचिदुत्सगोंऽपि ॥ ३४ ॥ नानिष्टार्था शास्त्रप्रवृत्ति ॥३५॥ प्रकृतिग्रहणे स्वार्थिकप्रत्ययाना- नामपि ग्रहणम् ॥ २६ ॥ प्रत्ययाप्रत्ययोः प्र-ययस्यैव ॥ ३७॥ वर्णग्रहणे नातिग्रहणम् ॥ ३८ ॥ वर्णकदशोऽपि वर्णमहणेन गृह्यते ॥ ३९ ॥ तन्मध्यपतितम्नग्रहणेन गृह्यते || ४० || आगमा यद्- गुणीमतास्तद्ग्रहणेन गृह्यने ।। ४१ ॥ स्वाङ्गमव्यवधायि ॥४२॥ उपमर्गो न व्यवधायी ॥ ४३ ॥ सकारापदिष्ट कार्य लकारस्यापि ॥ ४४ ॥ सकारापदिष्ट कार्य तदादेशस्य शकारस्यापि ॥ ४५ ॥ त्वदीपिदिष्ट कार्य न प्लुतस्य ॥ १६ ॥ श्रुतानुमितयोः श्रौतो विधिलीयान् ॥ ४७ ॥ अन्तरङ्गानपि विधीन् यत्रादेशो बाधते ॥ ४८ ॥ पूर्व पूर्वोत्तरपदयोः कार्य कार्य पश्चात् सन्धि- कार्यम् ॥ ४९ ॥ पापेक्षमसमर्थम् ॥ ५० ॥ णौ यत्कृनं कार्य तत्सव स्थानिपद् भवति ।। ५१ ॥ आत्मनेपदमनित्यम् ।। १२ ॥ अनित्यो णिच्चुरादीनाम् ॥५३॥ णिलोपोऽप्यनित्यः ॥ १४ ॥ णिमन्नियोगे एव चुरादीनामदन्तता ॥ ५५ ॥ धातवोऽनेकार्थाः ॥ ११ ॥ गत्यर्या ज्ञानार्याः ॥ १७ ॥ उगादयो अव्युत्पन्नानि नामानि ॥ येन धातुना युकाः प्रादयस्वं प्रत्येवोपसर्गसंज्ञा ·(४१५) ॥ ५९ ॥ सम्मवे व्यभिचारे च विशेषणमर्थवत ॥ १०॥ सर्व वाक्यं सावधारणम् ।। ६१ ॥ द्वौ नौ प्रकृतम गमयतः ॥१२॥ व्यारूपातो विशेषार्धप्रतिपत्तिः ॥ १३॥ शित् स्त्रस्य ॥ १४ ॥ पाच्या निर्दिष्टस्य तदन्तस्यैव ग्रहणम् ॥ ६५ ॥ तपरः तत्कालस्य ॥१६॥ सप्तम्या निर्दियस्य तव्याहितपूर्वस्य ॥१७॥ पञ्चम्याः परस्य ॥ १८ ॥ सझदुचारितशब्दः सहदेवार्थ गमयति ॥ १९॥ निर्दिश्यमानस्यैशदेशा मन्ति ॥ ७० ॥ कृग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम् ॥ ७१॥ सुत्रे लिङ्गवचनमतन्त्रम् ॥ ७२ ।। प्रकृतिवदनुकरणम् .।। ७३ ॥ तिवा शवाऽनुवन्धेन निर्दिष्टं यट् गणेन च । एकस्वरनिमित्तं च पञ्चैतानि न यपि ॥७४ | समासतद्धितानां वृत्तिर्विकल्पेन वृत्तिविषये च नित्यैवापदा- दवृत्तिः ॥ ७५ ॥ द्विद्धं पुत्रद्ध भवति ॥७६॥ किन्ता धातुत्वं नोन्झन्ति शब्दत्वं च प्रतिपद्यन्ते ।। ७७ ॥ नामाहणे प्रायेणा- पसर्गस्य न ग्रहणम् ||७८॥ सामान्यातिदेशे विशेषस्य नातिदेशः ॥ ७९ ॥ प्रत्ययलोपेऽपि प्रत्ययलक्षण कार्य विज्ञायते ।। ८० ॥ न्यायाः स्थविरयष्टिप्रायाः ॥ ८१ ।।

·(४१६)
[२]
अथ संग्रहश्लोकाः।
। संहितानिरूपणम् ।
संहितैकपदे नित्या नित्या धातुपसर्गयोः ।
नित्या समासे वाक्ये तु सा विवक्षामपेक्षते ॥ १ ॥
। माननिरूपणम् ।
उर्ध्व मान किलोन्मानं परिमाणं तु गतः ।
आयामस्तु प्रमाणं स्यात् संख्या बाद्या तु सर्वतः ॥२॥
। स्वांगनिरूपणम् ।
अविकारोऽद्रव मूर्त प्राणिस्थं स्वांगमुच्यते ।
च्युतं च प्राणिनस्तत्तन्निमं च प्रतिमादिषु ॥ ३ ॥
। जातिनिरूपणम्।
आकृतिमहणाजातिलिंगाना न च सर्वमाक् ।
सकृदाख्यातनिर्माद्या गोनं च चरणैः सह ।। ४ ॥
1 गुणनिरूपणम् ।
सत्ते निविशतेऽति पनातिपु दृश्यते ।
आधेयश्चाक्रियानश्च सोऽसत्त्वप्रकृतिर्गुणः ॥ ५ ॥

·(११८)
। गौणमुख्यकर्मनिरूपणम् ।
न्यादीनां कर्मणो मुख्यं प्रत्ययो पति कर्मनः ।
नयते गौर्द्विनी भारो ग्राममयोद्यते ।। १३ ॥
गौणं कर्म दुहादीनां प्रत्ययो वक्ति कर्मनः ।
गौः पयो दुह्यतेऽनन शिष्योऽथ गुरुणोच्यते ॥ १४ ॥
। धातुपसर्गजन्यभेदप्रकाशनिरूपणम् ।
बीनकालेषु सम्बद्धा यथा लाक्षारतादयः ।
वर्णादिपरिणामेन फलानामुपकृर्वते ।। १५ ॥
बुद्धिस्थादपि सम्बन्धात् तथा धातूप नर्गयोः ।
अभ्यन्तरीकृतो भेदः पदकाले प्रकाश्यते ॥ १६ ॥
निपाताश्योपसर्गाश्च धातयश्चेत्यमी वयः।
अनेकार्थाः स्मृताः सर्वे पाठम्तेपा निदर्शनम् ॥ १७ ।।
अनुवन्धफलनिरूपणम् ।
उधारणेऽस्त्यवर्णाद्य आक्तयोरिग्निपेधने ।
इकारादात्मनेपदमीकाराचोमयं भवेत् ॥ १ ॥
उदितः स्वरान्नोन्तश्चोस्कादाविटो विकल्सनम् ।
रुपान्स्य के परे इस्व कारादविकल्सकः ॥२॥

·लकारादङ् समायास्येः सिचि वृद्धिनिषेधकः । ऐस्कयोरिनिषेधः स्यादोस्तयोस्तस्य नो भवेत् ॥ ३ ॥ औकार इविकरपार्थेऽनुशरोऽनिविशेषणे । लकारश्च विसर्गश्चानुबन्धे भक्तो नहि ॥ ४ ॥ कोऽदादिर्न गुणी प्रोक्तः खे पूर्वस्य मुमागमः । गेनोमयपदी प्रोक्तो घश्च चनोः कगौ कृतौ ।। ५ ॥ आत्मने गुणारोधे डचो दिवादिगणो भवेत् । लो वृद्धौ वर्तमाने तः यः स्वादिष्ठाकारकः ॥ ६ ॥ त्रिगो डकारः स्याण् णचुरादिश्च वृद्धिकृत् । तस्तुदादौ नकारश्चासीति विशेषणे ॥ ७ ॥ रुपादौ नागमे पो हि मो दामः सम्प्रदानके । यस्तनादेरकारः स्यात् पुंबद्भावार्थसूचकः ॥ ८ ॥ स्त्रीलिझाधे लकारो हि उत और्विति वो भवेत् । शः कयादिः क्यः शिति प्रोक्तः पः पितोऽडविशेषणे ॥९॥ पदत्वा फारो हि नोक्ता अत्र न सन्ति च । धातूनां प्रत्ययानां चानुन्धः कथितो मया ॥ १० ॥ ॥ इत्यनुबन्धफलम् ॥

·(११८)
। गौणमुख्यकर्मनिरूपणम् ।
न्यादीनां कर्मणो मुख्यं प्रत्ययो वक्ति कर्मनः ।
नयते गौद्धिमि भारो ग्राममयोह्यते ॥ १३ ॥
गौणं कर्म दुहादीनां प्रत्ययो वक्ति कर्मनः ।
गौः पयो दुह्यतेऽनेन शिष्योऽर्थ गुरुणोच्यते ॥ १४ ॥
। धातूपसर्गजन्यभेदप्रकाशनिरूपणम् ।
बीनकालेषु सम्बद्धा यथा लाक्षारतादयः ।
वर्णादिपरिणामेन फलानामुपकृर्वते ॥ १५ ॥
बुद्धिस्थादपि सम्बन्धात् तथा धातूपमर्गयोः ।
अभ्यन्तरीकृतो भेदः पदकाले प्रकाश्यते ॥१६॥
निपाताश्योपसर्गाश्च धातवश्चेत्यमी त्रयः ।
अनेकार्थाः स्मृताः सर्वे पाठस्तेपा निदर्शनम् ॥ १७ ॥
अनुपन्धफलनिरूपणम् ।
उच्चारणेऽस्त्यवर्णाद्य आस्चयोरिनिषेधने ।
इकारादात्मनेपदमीकारायोभयं भवत् ॥ १ ॥
उदितः स्वरानोन्तधोस्तादाक्टिो विकल्पनम् ।
रुपान्स्ये के परे इस्व कारादविकल्पकः ॥२॥

·लकारादन समायात्यः लिचि वृद्धिनिषेधकः । ऐक्कयोरिनिषेधः स्यादोरक्तयोस्तम्य नो भवेत् ॥ ३ ॥ औकार इड्विकामार्थेऽनुश्वारोऽनिविशेषणे । लकारश्च विसर्गश्चानुबन्ध भवतो नहि ॥ ४ ॥ कोऽदादिन गुणी प्रोक्तः खे पूर्वस्य मुमागमः । गेनोमयपदी प्रोक्तो घश्व चनोः कगौ कृतौ ॥५॥ आत्मने गुणारोधे डवो दिवादिगणो भवेत् । को वृद्धौ वर्तमाने का टः स्वादिष्टद्युकारकः ॥ ६ ॥ निमार्थो ढकारः स्याण णचुरादिय वृद्धिकृत् । तस्तुदादौ नकारश्चचापीति विशेषणे ॥ ७ ॥ रुवादौ नागमे पो हि मो दामः सम्प्रदानके । यम्तनादरकार: स्यात् बद्भावार्थसूचकः ॥ ८ ॥ स्त्रीलिमा लारो हि उत औषिति वो भवेत् । शः मयादिः क्यः शिनि प्रोक्तः पः पितोऽविशेषण ॥९॥ पदत्वा सकारो हि नोका अत्र न सन्ति च । धातूनां प्रत्ययानां चानुबन्धः कथितो मया ॥ १० ॥ ॥ इत्यनुबन्धफलम् ॥ .

·(४२०) [४] धृतगणफलनिरूपणम्। शुतादेरद्यतन्यां चाडात्मनेपदमिष्यते । वृदादिपञ्चकेभ्यो वा स्यसनोरात्मनेपदम् ॥ १ ॥ ज्वलादेगों मवेद वृद्धिर्यमादेः संप्रसारणम् । घटादीनां भवेद् इस्वो णौ परेऽनीघटत् सदा ॥ २ ॥ अद्यतन्यां पुपादित्वादड् परस्मैपदे भवेत् । . स्वादिस्वाच्च कयोस्तस्य नकारः प्रकटो भवेत् ॥ ३॥ प्वादीनां गदितो इस्वो ल्वादेस्कक्तयोश्च नो भवत् | गुनादयो विकल्पेन ज्ञेयाश्चुरादिक गणे ॥ ४ ॥ भुचादे गमः शे च कुठादित्वात् सिचि परे । गुणवृद्धेरभावश्च करितो हेमसुरिणा ॥ ५ ॥ अदन्तानां गुणो वृद्धिर्यचुरादे श्च नो भवेत् । संक्षेपेण फलं चैतदीपितं या नरेण हि ।। ६ ।।

·(१२२) ओख, राख, लाख, दाख, ध्राख शोपणालमर्थयोः पृ. २९ शाख, लाख व्याप्ती उख, नख, णस. वख, मख, रख, लख, मखु, खु, लखु, रिखु, देव शोधने ध्ये चिन्तायाम् ग्लैं हर्पक्षये पृ. २७ म्हें मात्र विनामें थें न्यङ्करणे. दे स्वप्ने 4 तृप्तौ के, में, शब्द ध्य, स्त्य संघात छ। क्षे, जै, मैं क्षय में, 2 पाके 4, ओ३ शोषणे पूणें वेष्टने इख गतो वल्ग, रगु, लग, तगु, श्रगु, लनु, अगु, गु, मगु, स्वग, इ, उ, निग, लिगु गतौ त्वगु कम्पने च युगु, जुगु, वुगु वर्मने गम्ब हसने दघु पालने शिवु आघाणे मघु मण्डने - फाक नीचर्गतो पृ. २८ तक हसने तक कृच्छूनीवने पृ. ३२ शुक गौ बुक भा(भ)पणे लघु शोपणे शुच शोक ·कच शन्दे वारे मेध गतो न च कौटिल्यापीमावयोः हुश्श अपनयने मर्च पूनायाम् धृनज, अन, अनु, धन, वन, मन, पान गतो 2.३५ अन क्षेपणे व 2. ३६ कुन्, खुन् स्तेय अर्न, सन अनि कर्म पथन अन्चू गतो वन्यू, च, तन्न्, वन्य, मन्च, मुल्यू, घुन्च, च, ग्टुन्, पान गतो - खर्न मानन न बन मन्य एनृ कम्पन मुग, त्रु नये म् अव्यक्तायां मावि छालानुलक्षणे वा धान्यायाम छोरा बनिषि सीन, कन, गुन, गुनु अन्यके शब्द बन, लन, तर्न मत्सने लान रानु भनन च भानु,आयाम 2. ३७ हो रायाम् मूज मोहममुहायपोः मार्ग मूर्ग विस्ती नन, ननु युद्ध तुन हिमायाम् तनु बल्ने च पुस्प्रमाई गर्न, ग, म, गुन ·(४२) चिट प्रैप्ये विट शब्दे शब्दे मुन, मुजु, मृजु, गन मदने च स्य हानी पन्नं सगे हे विधायाम् कटे वर्षावरणयोः शट, रुमाविशरणगस्यवसादनेषु घट वेष्टने किट, खिट उत्नासे शिद, पिट अनादरे नट, झट संवाते अट, पट, इट, किट, कट, कटु, कैटै गतो कुटु वैकल्ये मृट प्रमर्दने चुट, चुटु अस्पीभाव चटु विभाजन रुटु, टु स्तेये स्कट, स्फुट्ट विशरणे रट, रठ परिमापणे पठ व्यक्तायां वाचि वठ स्पौल्ये मठ मद-निवासयोश्च क्ठ कृष्टमीवने पिट शब्दे च पृ. ३९ . मट भृतो तट उच्ट्राये खट काळे गट नृत्तो हट दीप्तो पट अवयव ल्ट बिलोटने हठ बलात्कार उठ, स्ट, लुठ उपघाते पिठ हिंसा-संक्लेशयोः शठ कैनवे च ·शुद्ध चोपणे अठ, स्ठु गती पृडु प्रमईने मुडु खण्डने च (१२५) शुठ गतिमतीपाते अहु अभियोगे. कुछ, ठु आरस्येच चुड्डू हावकरण अण, रण, वण, व्रण, बग, मण, अण, मण, घण, ध्वण, धण, कण, क्वण, चण राने मड भूपायाम् ओण अपनयने गड वदनैकदेशे पृ. ४१ गौड़ गर्ने शो वर्णगत्योः यो सम्कः श्रोण, श्लोण संवाते मेह वेट्ट, म्लेड, लोट्ट उन्मादे वै] गति-प्रेरणा लेपणेषु रोह, , तौढ अनादरे चित संज्ञाने की विहारे अत सातत्यगमने वह तोरने हुहा हट्ट, हह, हौद गती च्युत आसेचने चुन, चन, च्युत क्षाने सोड प्रतीपाते पिर आक्रोश जन मामने अतु कयने . अर उपने र विलास पित निवासे जगामतिस्पषु कुप, पृथ, दुध, मप,नन्य, मान्य, हिमा-देशयोः कादिये ·कद, दु, लदु रोदनाह्वानयोः स्कन्दं गतिशोषणयोः खाह पक्षणे बद स्थैयें पिधू गत्याम् पिधौ शास्त्रमाङ्गल्ययोः शुन्ध शुद्धौ खद हिंसाया च गद व्यक्काया वाचि रद विलेखने पद स्विदा अव्यक्तेश अर्द गति-याचनयोः नर्द, गर्द, गर्द शव्दे तर्द हिंसायाम स्तन, धन, ध्वन, चन, स्वन, वन शब्दे वन, पन भक्तो कने दीप्ति-कान्ति-तिषु गुपौ रक्षणे पृ४३ कर्द कस्सिते शव्दे खद दशने : पृ. ४५ तप, धूप सतापे रप, लप, जस व्यक्त वचने जप मानसे च अदु बन्धने इदु परमैश्चर्य विदु अवयवे णिदु कुत्तायाम् इन समृद्धी चप सान्त्वने पप समवाये सप्लं गतौ चद् दीप्त्याह्लादयोः क्लिदु परिदेवने प्रदु चेष्टायाम् चुप मन्दायाम् तुप, तुम्प, त्रुप, त्रुम्प, तुफ, ·(४२७) तुम्फ, त्रुफ, त्रुम्फ हिंसायाम् वर्फ, स्फ, स्फु गतौ अर्थ, कर्व, सर्व, गर्व, चर्च, नर्व, नर्व, पर्व, वर्ष, शर्व, पर्व, सर्व, रितु, खु गतो कुबु आच्छादने व, यु अर्दन चुचु कक्यसयोगे सुभ, सम्भू, विभू, पिम्भू, भर्भ हिमायाम शुम्भ मापणे च यभ, जम मैथुने पृ.४८ चमू, उमू, जमू समू, निमू अदने कमू पादविक्षेपे पम, एम वैक्लम्ये अम शब्द-मच्योः अम, द्रम, हम्म, मीम, गम्लं गतौ हय, हर्य क्लान्तो पृ. ५० मव्य बन्धने सुर्य, ईर्थ, ईर्य ईष्यार्थाः शुच्यै, चुच्य अभिषवे सर उद्मागतो क्मर इर्छन अभ्र, वभ्र, मध्र गतो चर भक्षणे च धोर गतिनातुयें खोर प्रतिघात दल, निफळा विशरणे मील, श्मील, स्मील, मीस निमेपणे पील प्रतिष्टम्भे णील वणे शील समायो कील कन्धे . . यमू उपरम पृ. ४९ स्यमू शन्दे गमं प्रहत्वे ·(४२८) कूल आवरणे शूल रुजायाम् तुल निष्कर्षे पूल संघाते मूल प्रतिष्ठायाम् फल निष्पत्ती , फुल्ल विकसने चुल्ल हावकरणे चिल्ल शैथिल्ये च पेल, फेल, शेल, पेल, सेल, वेहल, सल, तिल, तिल्ल, पल, वल्ल गतो कैल, वेल, खेल, वेल, चेल, स्खल चलने खल संचये च श्वल, श्वल आशुगतौ गल अदने पूर्व, पर्व, मई जीव प्राणधारणे पीव, मीव, वीव, नीव स्थौल्ये पिनु, मिवु, निवु सेचने हिनु, दिवु, जिवु प्रीणने पृ. ५२ घु व्याप्तीच अव रक्षण-गति-कान्ति-प्रीति- तृप्ति-अवगमन-प्र न–प्रवेश-श्रवण- स्वाम्यर्थयाचनक्रियेच्छादीत्यवा- प्त्यालिङ्ग नहिंसादह्नमाववृद्धिषु कश शब्दे मिश, मश रोपेच शश प्लुतिगतो णिश समायो - गर्व अमिनिवेद ठिवू, क्षिति ·रह त्यागे (४२९) ईप कृपं विलेन शसु स्तुती मिहं सेचन कप हिंसायाम् दहं मम्मीकरणे पृ.५४ शिप, जप, अप, तप, मप, मुष, रूप, रिप, यूप, जूप, शप, चप हिंसायाम् दृह, दृह, वृह वृद्धो वृष संघात च ह, वृह शब्दे च भप मर्सने उह, तृह, दुहृ अर्दन निपू, विषू, मिपू, निपू, अर्ह, मह पूनायाम् उक्ष सेचने पृष, वृपू सेचन रक्ष पाल्ने मृधू सहने च मक्ष, मुक्ष संवाते उप, भिष, लिप, , प्लुपू दाहे| अक्षौ व्याप्ती च . वृष संघ हा अलीके पुप पृष्टो तक्षों, त्वक्षौ तनुकरणे णित चुम्बन भूप, तमु अलङ्कारे लस श्लपणकोडनयोः घालं अदन हसे हमने पिन, पेट, वेस गती वक्ष रोपे त्वक्ष त्वचन मूर्भ अनादरे का, वाश, माशु काक्षायाम शम् हिसायाम संगतो इति परस्मैपदम् ।

·(४२८) कूल आवरणे शूल रुमायाम् तुल निष्क पूल संघाते मूल प्रतिष्ठायाम् फल निष्पत्ती जीव प्राणधारणे पीव, मीव, तीव, नीव स्यौल्ये पिवु, मि, निबु सेचने हिंखु, दिवु, नियु प्रीणने फुल विकसने चुल्ल हावकरणे खु व्याप्तौ च अव रक्षण-गति-कान्ति-प्रीति- तृप्ति-अवगमन-प्रवेश-श्रवण- स्वाम्ययाचनक्रियेच्छादील्यया- स्थालिङ्गनहिंसादहनमाववृद्धिषु कश शब्दे मिश, मश रोषे च शश प्लुतिगतो णिश समाधी , चिल्ल शैथिल्ये च पेल, फेल, शेल, पेल, सेल, वेहल, सल, तिल, तिल्ल, पल्ल, वेल्ल गतो केल, वेल, खेल, वेल, चेल, स्खल चलने खल संचये च श्वल, श्वल्ल आशुगतौ गल अदने पूर्व, पर्व, मर्प पूरणे गर्व अभिनिवेशे छिबू, लिवू निरसने दृशुं प्रेक्षणे दशं दशने है चुप शब्द पूष प्रसवे उप मायाम् ·रह त्यागे हु गतो. . . (४२९) ईप उडे शंसू स्तुती कृपं विलेखन मिहं सेचन कप हिंसायाम् दहं भस्मीकरणे पृ. ५४ शिप, जप, अष, वप, मप, मुप, रुप, रिप, यूप, जूप, शप, चप हिंसायाम् दृह, दृह, यह वृद्धौ ह, वृह शब्दे च वृफू संघात च भप मर्सने उह, तह, दुह अर्दन निपू, विपू, मिपू, निपू, अर्ह, मह पूनायाम् धू, यूपू सेचने रक्ष पाटने मृयू सहने च मक्ष, मृक्ष संवाते उप, श्रिय, श्लिप, पु, प्लुपू दाहे| अक्षौ व्याप्तौ च पृ. ६६ तक्षी, त्वक्षो तनुकरणे भूप, तम् अलङ्कारे लस लेपणकीडनयोः घालं अदने त्वक्ष स्वचने हसे हमने मूर्त अनादरे पिन, पच, वेनु गतौ काश, वा, मा काक्षायाम रामु हिंसायाम् इति परस्मैपदम् । उक्ष सेचने . घृणू संघ हृधू अलीके पुप पृष्टो णिक्ष चुम्बन वक्ष रोपे सं गतो ·गाड् गती , (४३०) अधात्मनेपदम् लोकृङ् दर्शने श्लोकृड् संघाते देकृङ्, धेकृड् शब्दोत्साहे पृ. ६८ रेकृङ्, शकृड् शङ्कायाम् मिडू ईपद्धसने ककि लौल्ये डीड् विहायतां गतो कुकि, वृकि आदाने पृ.५९ चकि तृप्ति-प्रतीधातयोः उड्, कुंड , गुड्, घुङ, डुंड् शब्दे ककुड, वकुड्, कुड्, अंकुड्, च्युड्, ज्युड्, जुइ, पुंड्,प्लुइ गतौ | श्लकुङ्, ढौकृड्, श्रीकृड्, प्वकि, वस्ति, मस्कि, तिकि, टिकि, टीकृड्, सेकृड्, नेकृङ्, रघुड्, पवने रंडू रेपणे च लघुड् गतो मूड बन्धने धृड अवध्वंसने में प्रतिदाने दें, पालने अघुड, वधुड् गत्याक्षेपे मधु तिथेच लाघृड् कत्थने लोचद् दर्शने पचि सेचने कचि बन्धने वर्चि दीप्तो मचि, मृचुड् कल्कने बकुद कौटिल्ये अकुड् लक्षणे शीकृट् सेचने ·(४३१) पचुङ व्यक्तीकरण एजुङ, श्रेजुङ्, भ्रानि दौती श्रथुङ् शैथिल्ये मथुङ कौटिल्ये कत्यि श्लावायाम् इजुङ्गो अनि गतिस्पानाननोनेषु ऋजुइ, भृनड् भन्ने तिनि क्षमानिशानयोः एठि, हेठि विवाधायाम् माइ, कटुडू शके विद् श्वैत्ये पदुद् तुत्यभिशाइनयोः मदुइ मुखकल्याणयोः स्पदुइ किश्चिचटने क्लिदुइ परिदेवने मुदि हर्षे ददि दाने हर्दि पुरीपोन्समें प्वदि, स्वर्दि, स्वादि आस्वादने उर्दि मान-कीडनयोश्च मुठुङ पलायने अठुइ, पडु गो हृदुइ, पिहुङ् संवात नहुक्ताडने शडुड रुजाया च गतो विड, पुणुङ, घृणुङ् ग्रहणे पणि व्यवहार स्तुत्योः हिट पूदि क्षरणे पदि कुत्सिते शब्द स्कुदुड् आप्रवणे यतेन प्रयत्ने युत, अतृङ् मासने नाथ उपतांपैश्चर्याशी.पु च एघि वृद्धौ स्पद वर्षे गाधड प्रतिष्ठालिप्सामन्येषु ·नाधृट रोटने दधि धारणे. नाधृक् उपतापैश्वर्या शीर्याचासु पनि स्तुती , मानि पूजायाम् चयि, रयि गतो पृ.६५ तयि, णयि रक्षणे च दयि दान-गति- हिंसा-दहनेषु च मायैड् विधूनने स्कायैङ् ओप्यायडू वृद्धौ नायूङ संतानपालनयोः वलि, वलि संवरणे तेपृड् कम्पने च त्रपौपि लजायाम् कबृड् मुपि गोपन-कुत्सनयोः अवुड, रबुड् शन्दे वणे क्लीबृड् आधाट्थे क्षीवृड् मदे बल्भि भोजने गरिम धाईये रमि रामस्ये शलि चलने च कलि शब्द-संख्यानयोः काशृङ्दीप्तो हुलभि प्राप्ती भामि क्रोधे भापि व्यक्तायां वाचि ईपि गतिहिंसादर्शनेषु कासृड् शब्दकुत्सायाम् भासि टुभ्रासि टुम्लासड् दीप्ती रासङ्णासृङ् शब्दे णसि कौटिल्ये भ्यसि भये आङः शसुङ् इच्छायाम् क्षमौषि सहने कमूह कान्तो अयि, वयि, पयि, मयि, नयि, ·(४३३) धुंग धारणे इंहि चेष्टायाम् ऊहि त गाहौर निलोडने ग्लाहौर महणे दक्षि शैध्यू च शिति विद्योपादाने भिक्षि याश्चायाम् दीक्षि मौल्येज्योपनयन- नियमनतादेशेषु ईक्षि दर्शने इत्यात्मनेपदिनः। डुयाग याम्चायाम् हुपीए पाके पृ .७० राग् टुभ्रानि दीप्तो मनी सेवायाम् रजी रागे रेटा परिमापण याचनयोः वैर गति-ज्ञान-चिन्ता- निशामन-वादित्रग्रहणेषु चतेग याचने . मोर पर्याप्ती अशोभयपदिनः। श्रिा सेवायाम् fী মাদল हूंग हाणे मिगू मेधाहिंसयोः मेर संगमे १ चदेग याचने उसुन्दर निशामने णिहग, गेडा कुत्सासनिकर्षयोः गिहा, भेग मेधाहिंसयोः मेग सगमे च ग मरण इहंम् करणे 28 ·(४३४) बुधग् बोधने पृ.७४ व्यग् संवरणे वेग् तन्तुसंताने खनूग् अवदारणे शी आकोशे चायग् पूमानिशामनयोः व्ययी गतो धावूग् गतिशुद्धयोः दाशृग् दाने लपी कान्तो हुँग् स्पर्धाशब्दयोः पृ. ७२ चपी भक्षणे छपी हिंसायाम विपी दीप्तौ अपी, असी गोदानयोश्च । टुवपी बीजसंताने वहीं प्रापणे होश्चि गतिवृद्धयोः पृ. ७७ वद व्यक्तायां वाचि वसं निवासे हत् यजादयः। धुति दीप्तौ पृ. ७८ रुचि अभिप्रीत्यांच घुटि परिवर्तने रुटि, लुटि, लुठि प्रतीपाते श्विताड वरणे जिमिदाङ् स्नेहनें निविदा निविदा मोचने च शुभि दीली दासग दाने माग माने गुहाग् संवरणे इत्युभयपदिनः। पर्नी देवपूजासंगतिकरणदानेषु २ ·(४३६) पृ.८१ शुमि सन्चलने णमि, तुमि हिंसायाम मृड् विश्वासे भ्राइ, संसूङ् अक्ससने ध्वंसु गतौ च बुध अवगमने टुवम् उद्गिरणे प्रभू चलने वृतुइ वर्तने स्पन्दौर स्रवणे वृधूड् वृद्धौ सा संचरने चल कम्पने जल पात्ये स्ट, स्वल कैालये एल स्थाने हल विलेखने पल गन्धे वल माणनधान्यावरोधयोः पुल महत्त्वे कुल बन्धुरस्स्यानयोः मल, फल, शल गतो शृधृड् शब्दकुत्तायाम् कृपौड् सामध्ये टत् धुतादयः। ਝ ਵੀ कुच सम्पर्धनकौटिल्य- प्रतिष्टम्भाविलेखनेषु हुल हिंसामरणयोग क्रुश आमोदनयोः पल गतौ कम गना मथे विलोडने । पद्ल विशाणगत्यवसादनेषु शदलं शातने रमि कीझयाम् ·रगे शङ्कायाम् लगे सङ्गे (४३६) पहि मर्पणे अक कुरिलायां गतो हत् ज्वलादयः। कखे हमने घटिए चेष्टायाम् अग कुटिलायां गतो क्षजुड़ गतिदानयोः व्यथिप भयचलनयोः प्रथिः प्रख्याने हूगे, इलगे, पगे, सगे, म्रदिए मर्दने एगे, स्थगे संवरणे स्वदिप सदन वट, भट परिमापणे कदुड, दुइ , कदुङ् वैकल्ये गट न(न)तो गह सेचने जित्वरिप सम्भ्रमे हेड वेटने रख निहोन्मन्पने पृ.८३ फण, कण, रण गती प्रसिप विस्तार चण हिंसादानयोश्च दक्षि हिंसागस्योः शण, श्रण दाने श्रा पाके स्नय, कनप, कप, क्लप हिंसायाम् स्{ आध्याने भये मदै हर्पग्लपनयोः प्टन, स्तन, घन शब्दे एक, स्तक प्रतीवाते स्वन अवतंसने चक तृप्तौ च पन हिंसायाम् ऋपि कृपायाम् उद ऊर्जने न नये ·ख्यांक प्रप(कथ) ने ज्वर रोगे प्रांक पुरणे मांक माने इंक् स्मरणे चक कम्पने वक मल चलने स्वल दीप्तौ घ वृत घटादयः। इति भ्वादिगणः । इंण्क् गों अथ अदादिगणः। अदं, प्लाक मक्षणे वी प्रजनकान्त्यमनखादने च धुक् अभिगमने पुंक् प्रतवैधयो टुक् वृत्तिहिंसापूरणेषु पृ. ८५ मांक दीक्षा यांक प्रापणे वाक् गदिगन्धनयोः ष्णांक शौचे युक् मिश्रणे एक् स्तुती एक् तेनने श्रांक पाके द्रांक कुत्सितगतो पांक रक्षणे लांक् आदाने दांक् वने स्तु प्रस्नवने दृश्शु, रु, कुंक्श दृक् अश्रुचिमोचने भिष्वपंक शये २ :: पृ.९० भन, श्वास प्राणने ।

·(१३८ शीड्क् स्वप्ने नक्षक भक्षहसनयोः दरिद्राक् दुर्गती जागृ निद्राक्षये चकार दीप्तो शामुक् अनुशिष्ठी वर्चक भापणे ढुंङ्क अपनयने पृडौक् प्राणिगर्मविमोचन पृचैड्, पुजुङ्, पिजुकि सम. नृनैफि वर्जने णिजुकि शुद्धो पृ.१०१ शिजुकि अन्यके शब्द ईडिक् स्तुती ईरिक् गतिकम्पनयोः ईशिक् ऐश्चयें वसिक आच्छादने आडः शामूकि इच्छायाम पृ. १०२ भासिक उपवेशने क्सुकि गविशातनयोः णिमुकि चुम्मने चक्षिा व्यकायां वाचि मृगौक् शुद्धी विदक् ज्ञाने पृ. ९६ हनक हिंसागत्योः पराक् कान्तो ए. ९८ भसा मुनि . अधात्मनेपदिनः। रंडक अध्ययने. ऊ[गुरु आच्छादने ·पृ १०४. टुंगक् स्तुती भोहाइकु गतो मांदूक मानशब्दयोः बुंग व्यक्तायां वाचि द्विपीक अप्रीती हुदांग दाने डुपांग धारणेच टुडुमंग पोपणे च दुहीक क्षरणे दिहींक उपलेपे दिहीक आस्वादने गिकी शौचे । विकी पृथग्मावे विप्लंकी व्याप्ती पृ. १०७ अथ हादयः अथ दिवादिगणः। . ईक् दानादनयोः पृ. १०८ ओहांक त्यागे निकि भये दिवून् क्रीडानयेच्छा- पणिद्युतिस्तुतिगतिषु अपच जाति हीक लजायाम् पृक् पालनपुरणयोः शोंच दक्षणे अंक गती दो च् छेदने ·(४४०) पोच् अन्तामणि ब्रीडचू लजायाम प्युप्तच् दाहे पह, पुच् शहौ पुपंच पुष्टी नतेच् नर्तने कुथच् पूतिमावे पुपच हिंसायाम् गुषच् परिवहने उच्च् समवाये लुटच् विलोटने राघच वृद्धौ व्यपंच ताहने शिपंच प्रेरणे पुप्पच् विकसने विदांच गानप्रसरणे क्लिदोच् आर्द्रभाने मिमिदाच स्नेहने निक्षिपदाच मोचन च क्षुधच् धुमुक्षायाम् शुधं शौचे विम, वीम, हिम, टीमच् आईमावे क्रुधन् कोपे पिळूच संरादौ पिच उतौ मधून् वृद्धी भिवच गतिशोषणयोः ठिचू सिवच निरसने इपच गतो णसून् निरसने मनसून हति-दीक्योः पोन् मये पृ.१२० . गृश्य अभिकाहापा रघौच हितासरायोः तृपोच भीती हपौन इपमोहनयोः कुपच् को ·विसन प्रेरणे गुपच् व्याकुलत्वे युप, रुन, लुपच् विमोहने डिपच् क्षेपे प्पच समुच्याये लुमच् गाध्ये शुमच् संचलने गभ, तुमच् हिंसायाम् नशौच अदर्शने कुशच श्लपणे भृश, अंशूच् अधःपतने पृ. १२२ वृशन् परणे कृश तनुत्त शुपच् योषणे दुपंच वैकृष्ये श्लिषच आलिइने प्पूच् दाहे मितृपच् पिपासायाम् तुपं, हषच तुष्टौ श्प रोपे छस लेपे असूच क्षेपणे यसूच प्रयत्ने नमूच् मोक्षणे तमू। सूच् उपतये वसूच स्तम्भ सञ् उसमें मुस खण्डने मसेच परिणाम शमू, दमुत्र उपशमे तमूच् कासायाम् श्रमूचे खेदतपसोः भ्रमूच् अनवास्थाने क्षमौच सहने मदै हर्षे क्समूच ग्लाग महौच वैचित्त्ये, दुहाच् निवासायान ·(४४२) प्णुहौन् उद्भिरणे ष्णिहौच प्रीती धूडोच् प्राणिप्रसवे दूइच् परितापे दीडच् शये धींच् अनादरे मीच हिंसायाम् लीड्च् श्लेषणे डीडूच् गतौ नींड्च् वरणे पींड्च् पाने ईडच गतौ मीच् प्रीती युनिच समाधौ सुनिच विसर्गे वृतूचि वरणे पर्दिच गतो पृ. १२७ खिर्दिच् दैन्ये युधिंचू संप्रहारे अनो रुधिन् कामे युधि, मनिच ज्ञाने अनिच् प्राणने जनैचि प्रादुर्भाव पृ. १२८ दीपैचि दीप्तौ तर्पिच ऐश्वयें वा पूरैचि आप्यायने घरेङ, नचि जरायाम् धूरै, गूरैचि गती तूरैचि त्वरायाम् घुरादयो हिंसायाम् च चूरैचि दाहे क्लिशिच् उपतापे लिशिंच अल्पत्वे काशिच् दीप्तौ पृ. १२९ शकींच मर्पणे शुचगेच तिभावे विवि सत्तायाम ·(१४३) रखींच रागे शपच आक्रोशे मृपीच तितिक्षायाम् । हिंट् गतिवृष्भ्योः पृ. १३० णहीच बन्धने इत्ति दिवादिगण छुट् श्रवणे टुइंट् उपतापे ट् प्रीतो स्टेंट पालने च अथ स्वादयः। पुंगट अभिषवे शक्लट् शक्ती तिक, तिग, पघट हिंसायाम् राध, साधंट् संसिद्धौ मधूट वृद्धौ पिंटू बन्धने पृ.१३२ शिंगटू निशाने दुर्मिन्द प्रक्षेपणे चिंगट् चयने आप्लंट व्याप्ती तृपट् प्रीणने धूगटू कम्पने स्तुंगद् भाच्छादने शृंगटू हिंसायाम् दम्भूट दम्मे कृवट् हिंसाकरणयोः धिवृट् गौ निघाट मागरम्ये गद् वरणे टिपिट आस्कन्दने ·अशौटि व्याप्ती इति स्यादयः। (४४४) खिदत् परिघाते पिशत् अपयवे रिं, पित् गतौ धित् धारणे क्षित् निरासगल्यो घूत् प्रेरणे मृत प्राणत्यागे -- अथ तुदादिगणः। तुदीत् व्यथने पृ.१३८ लिपीत् प्रेरणे भ्रनीत पाके पृ. १३९ दिीत अतिसनन कृपीत् विलेखने मुलंनी मोक्षणे फत विक्षेपे गत् निगरणे लिखत् अक्षरविन्यास जर्च, झर्चत् परिमापणे सचत् संवरणे ऋचत् स्तुती ओपश्चौत् छेदने ऋत् इन्द्रियालयमूर्तिमाषयो विस्तू गो पिचर्चीत् क्षरणे विलंती लाभे लुप्लंनी वेदने ठिीत् सदहे. हत् छेदने उठेत् विवासे प्रत् नीप्सायाम ·उजत् भानव सुनंत विसर्ग रुनोत् भो मुनोत् कौटिल्ये टुमस्नोत् शुद्धौ गर्न, सीत् परिमापणे शुभ, शुम्मत् शोभाय दृमेत् मन्ये हुमत् विमोहन करत् शब्दे चरत् विखनने सरत् छेदनेच उद्मत् उत्सगें जुत् गती कहत् मदे .. पत् प्रीणने वपत् कौटिल्ये मृणत् इिंसायाम द्रुणत् गति-कौटिल्य योग धुण, पूर्णत् प्रमणे शुदंत प्रेरणे पद्लंत अवसादने तृफ, तुम्फत् तृप्तौ दृक, दृष्फत् उत्क्लेशे राम, गुम्मत् ग्रन्यने उप, उम्मत् पूरणे सुरत् भीमार्थशब्दयोः पुरत् अग्रगमने मुरत् संवेटने सरत् ऐवर्यदीपयोः स्फर, सरत् करणे इयत् गतिस्वप्नक्षेपणेषु चरत् पिलाने चिलर वसने पिछत् धरणे मिलत् श्लेषणे स्मृति समशे रु, रित् हितायाम विर्शत् प्रवेशने मृशंत आमर्शने ·लिशं, अपैत् गतौ इसत् इच्छायाम् मिषत् स्पर्धायाम् वृहौत उद्यमे कृडत् धसने कुडत् बाल्ये च गुडत् रक्षायाम पृ. १४८. तृहौ, तहो, स्तृहौ,स्तृहौत हिंसायाम् लुड, थुङ, स्युहत् संवरणे जडत् बन्धे तुडत् तोडने कुटत कौटिल्ये गुंत् पुरीपोत्सर्गे पृ. १४७ श्रुत गतिस्पैर्ययोः णूत् स्तवन धूत् विधूनने कुचत् संकोचने पचत् व्याजीकरणे गुजत् शब्दे धुरत् प्रतीपाते चुट, छुट, त्रुटत् छेदने तुटत् कलहकर्मणि झुटत आक्षेपप्रमर्दनयोः स्फुटत् विकसने प्रद लुटत् संश्लेषणे वुडत् उत्सर्गे च. बुड, ध्रुडत् संवाते दुड, हुड, त्रुडत् निमज्जने चुणत् छेदने डिपत क्षेपे स्फुरत् स्फुरणे स्फुलत् संचये च . अथात्मनेपदिनः । कुंड्, कूत् शब्द गुरैति उद्यमे घृत व्यायामे हंड्तु आदरे धुक्त स्थाने ओविनति भयचटनयो ·(४४७) बोलनेह, ओस्नेवि नीटे वर्जित् सद्गे जुपैति प्रीतिसेवनयोः इति तुदादिगणः। अथ रुपादिगणः । रईपी आवरणे वृचप वरणे तञ्चू , तोप संकोचने भन्नाप आमदने भुजपू पालनाभ्यवहारयो अन्नौप व्यक्ति प्रक्षग-गति पृ १५४ ओविनै भयचटनयोः कृतैप वेष्टने उदै क्छेदन शिष्लप विशेषणे पिप्लंपू सत्वूर्णने हिस, तृहप् हिंसायाम् प. १५६ खिदिप दैन्ये विदिए विचारणे निदन्वैपि दीक्षा इति रुपादिगणः समाः । पृ. १५६ जय तनादिगण वनूयी विस्वारे " रिपी विरेचने विध्रुपी पृथामा युपी योगे पृ. १५२ सुपी संपेषे भिंडपी विकारणे छिटपी वैधीकरण उसपी दीप्तिदेवनयोः उत्तरी हिंसाऽनादरपो. , पृचैप संप ·(४४८) स्कंग आमवणे पणूयी दाने क्षण, क्षिणूयी हिंसायाम क्नूगश् शब्दे इगा हिसायाम् ग्रहीश् उपादाने ऋणूपी गती तृगयी अदने घृषयी दीप्तो वयि याचने मधि बोधन इति तनादिगणः। पूगश पवने लगश् छेदने धूगश् कम्पने स्तगश् आच्छादने गश् हिंसायाम् अथ प्रयादिगणः। गर वरणे न्यांश हानी डुकीगर द्रव्यविनिमये पिंग्श् पन्धने रीं गतिरेषणयो. लीश् श्लेषणे न्छीज परणे মীহ নূদিনাশী श्रींग्श पाके वीश् गतौ मांगश हितायाम् कु. मु, शश् हिंसायाम् पृश् पालनपूरणयोः झंगा बन्धन वृश् मावोरणे ·णम, तुमश् हिंसायाम् हिशोश् विवाघने भए मनन च इश् विदारणे तर वयोहानी श् नये पश शब्दे कर गो ज्ञाश अयोधने अशर भोजन इपश् आमीक्ष्ण्ये विपश् विप्रयोगे मुपश् स्तेये पुषश पृष्टये कृपश् निष्कर्षे क्षिप्श् हिंसायाम् मीश् वरणे ीश मरणे हेठश् मृतप्रादुमति मृडश् मुखने वृश संमको इति क्रयादिगणः। अय चुरादिगणः । चुरण स्तये पृ. १७० श्रन्यश् मोचनप्रतिहर्पयोः मन्थम् विलोडने मन्यश् संदर्भ कुन्यश् सक्लेशे दश् क्षोदे गधश् रोपे बन्ध बन्धन 29 पृष्ण पूरणे पृ.१७१ घृण खवणे श्वल्क, वरकण भापणे ·(१५०) नक्क, धक्कण नाशने वटुण विभाजन चक्क, चुक्ण् व्यथने शुठण आलस्ये कुण् बन्धने अर्कण स्तवने गुठुण वेटने लडण उपसेवायाम् स्फुडण परिहासे पचुण विस्तारे ओलडुण् उत्क्षेपे म्लेच्छण म्लेच्छने पीडण् गहने ऊर्जण बल-प्राणनयोः तडण आघाते तुजु, पिण् हिंसावलदाननिकेतनेषु कडुम् खण्डने च पूनण् पूजायाम् चुडुण् छेदने तिजण निशाने मडुण भूषायाम् बन, प्रजण मार्गणसंस्कार-गत्योः, भडण् कल्याणे रुन हिंसायाम् नटण् अवस्यन्दने तुट, चुट, चुटु, छुटण् छेदने चूण, तूणण संकोचने कुहा कुत्सने च श्रणण् दाने पुट, मुटण संचूर्णने चितुण् स्मृत्याम् खण्टण् स्तेये स्टु(ट)ण परिहासे पुस्त, बुस्ता आदरानादयोः मुस्तण् संघाते कृतण संशब्दने इंडण् स्तुती घडण् कोपे ·(४५) यमण परिवेषणे व्ययण् क्षये यत्रण संकोचने तिलण स्नेहने जलण् अपवारणे सळण् शौचे पुलण् समुच्याये विटण भेदे दलण प्रतिप्शवाम् श्रयण प्रतिहर्षे पृषण् प्रक्षेपणे प्रथण प्रख्याने छदण संवरणे चुदण् संचोदने मिण स्नेहनं दणू वमने वृधण् हिंसायाम् वर्धण छेदन-पूरणयो যত সিফামায়া बन्ध, बधण् सयमने छपुणू गौ क्षपूण् क्षान्तो प्पण् समुच्चाये डिपण क्षेपे डप, डिपुण् सवाते शूर्पण माने ड, डियुण क्षेपे टुस, तूण अर्दने । पुर्वण निकलने तुलण उन्माने दुलण उत्क्षेपे बुलण निमज्जने मूलण रोहणे कल, किल, पिरण क्षेप पला रक्षणे इल प्रेरणे चलण भृतौ सान्वश् सायप्रयोगे शण कान्तीकरणे लूपम् हिंसायाम् रुपण रोपे ·(१९२) अमण रोगे १. १७५ लक्षीण दर्शनाड्कनयोः ज्ञाण मारणादिनियोजनेषु भूष, तमुण् अलङ्कारे पृ. १७७ नसूण रक्षणे नभुण नाशने मक्षण् अदने पक्षण परिग्रहे चरण असंशये पूरण आप्यायने दलण् विदारणे पश, पपण बचने भूण् अवकल्कने पुषण धारणे लिगुण चित्रीकरणे घुषण विशब्दने चर्चण अध्ययने अधण विशेषणे मुचण् प्रमोचने अण् प्रतियत्ने जसण ताडने नसण वारणे मजण् विश्राणने वसण स्नेहच्छेदावहरणेषु चट, स्फुटण भेदे भ्रसण् उक्षेपे मस ग्रहणे घटम् संघाते लसण शिल्पयोगे यता निकारोपस्कारयोः शब्दप उपसर्गाद भाषाविष्कारयोः मोक्षण अमने प्वदम् आस्वादने मुदण् संसमें अर्हण पूजायाम् लोक, तर्क, घु, लघु, लो, विच्छ, अजु, तुजु, पिजु, लनु, ·(४५३) लुना मजु, पट, पुट, लुट, या, भूणिण आशायाम् घटु, घृत, पुष, नद, वृध, गुरु, चितिण् संवेदन धूप, कुप, चीव, दशु, कुशु, घटवस्ति, गन्धिण् अदन पिसु, कुसु, दसु, वई, वृह, वल्ह, शमिण आलोचनं अह, पह, महुण् भासार्याः पृ.१७९ अधात्मनेपदिनः। गृरिण उद्यमे युणि जुगुप्सायाम ललिण् ईप्सायाम् दशिण दशने पृ. १७८ अथादन्ताः। गृणि विज्ञान यक्षिण पूनायाम् वञ्चिण् प्रलम्भने मदिग् तृप्तियोगे सुख, दुःखण तस्त्रियायाम् विदिण् चेतनाख्याननिरासेषु मनिण् स्तम्भ । सुचण पैशून्ये बलि, मटिण भामण्डन मानण पृथक्कमणि दिविणू परिजने समान्य प्रीति-सेवनयोः आलोचने कटिण अप्रमादे पट, वरण अन्धे शठिण् श्लाघाययम् खेटण् मक्षणे कूणिण संकोचन खोटश् क्षेपे বুগি अङ्कण लक्षणे रचण् प्रतिपने लक्षिण कूटण दाहे ·(१५४) दण्डण् दण्डनिपातने गणण संख्याने पतण् गतो वा वातण् गतिसुख-सेवनयोः कथण वाक्यप्रबन्धे छेदण द्वधीकरणे चित्रण चित्रक्रिया-कदाचिदृष्ट्योः वरण् ईप्सायाम् शारण दौर्बल्ये कुमारण् क्रीडायाम करण संख्यानात्योः शीलण उपधारणे कालण् उपदेशे पल्यूलण् लवन-पवनयोः गषेपण मार्गणे दल, पृ. १८१ गदण् गर्ने अन्धण् दृष्ट्युरघाते स्तनण् गजें ध्वनण् शब्द स्तेनण चौर्य ऊनण् परिहाणे रूपण रूपकियायाम् भामण् क्रोधे गोमण उपलेपने सामग् सान्त्वने मृपण शान्ती रसण आस्वादन-स्नेहनयोः वासण उपसेवायाम् निवासण आच्छादने चहण करकने महण पूजायाम् मनोमण लावायाम् रहण त्यागे व्ययण वित्तममुस सूत्रण विमोचने मूत्रण प्रस्रवणे पार, तीरण कर्मसमाप्तौ स्पृहण् ईप्तायाम् लक्षण् पारुप्ये मृगणि अन्वेषण ·अर्थणि उपयाचन पदणि गतो अर्चिए पनायाम् संग्रामणि युद्धे न बनने मृनौण शौचालकारयोः कठुण शोके शुर, वीरणि विक्रान्तो मत्रणि संदानक्रियायाम् न्यूलणि परिबृंहणे गणि माने गृहणि ग्रहणे कुहणि विस्मापने पुनण् संपर्चने ठीण द्रवीकरण पृ.१८२ प्रोग्ण तर्पणे धूगृण कम्पने पृश्ण आवरणे जूण् वयोहानो चीक, शीषण आमर्पणे मार्ग अन्वेपणे चण् सम्पर्ची रिमण् वियोनने च क्रय, अर्दिण् हिंसायाम गृ. १८३ वदिण् भाषणे छदण् अपवारण आङः सदण् गतो मानण् पूनायाम् तपिण् दाहे अप्लण् लम्भने ईरण क्षेपे मृपिण् तितिक्षायाम् शिषण असपियोगे वृषण् प्रमहने हिण् हिंमायान् गई विनिन्दन पहण मर्पण बचण् मापणे इति चुरादिगणः।

·(४५६) अथ णिगन्तप्रक्रिया । पृ. १८४ नाथ याञ्चायाम् दधि धारणे मुदि हर्षे कुर्दि, गर्दि (खुर्दि), मुदि कीटायाम् पृ. २०६ गुंक मिश्रणे रि गो श्रृंट श्रवणे वरणे पृ. २०९ छां गतों क विक्षेपे दैव् शोधने दांव बने पृ. १८९ यि शव्दे पृ. १९० इंक् स्मरणे गृह ग्रहणे ग्रह उपादाने इश्क् गौ इति णिगन्तप्रक्रिया । प्रच्छ शीप्सायाम् हय गौ अथ यङ्लुयन्तप्रक्रिया। पृ.२०४ स्पर्घ संवर्षे पृ. २०५ गाधू प्रतिष्ठालिप्पामभष हर्य गति-कान्त्योः पृ.२१३ तूर्वी, पूर्वी, दुर्वी, पूर्वी हिंसायाम इति यङ्लुबन्तप्रक्रिया।

·चरण , वरण गती चुरण चौथे तुरश् वरायाम् मुरण् धारणे पोपणे च गद्गद वाम्खलने एला, केला, खेला विलास लिट् अपकुत्सनयोः लाद नीवने अय कण्ड्वादिगणः। १.२२३ कण्डा गाविवपणे मही पूनायाम् वगु पूना-माधुर्ययो: अम, अमृग उपतापे च लेट् , लोट् धोत्ये दीनो दरम्, इरन् , सग ईार्याः उपम् प्रभातीभाव वेद पौत्य स्वप्ने च मेवा आशुग्रहणे छपम् क्षेपे मग परिवहने नीच दास्य वन्तस्, पम्पसू दुःखे सम्व, दुःख तक्रियायाम सपा पूनायाम् अरर आराकर्मणि मिपन् चिकित्सायाम् मिष्णन् उपसेवायाम् पुष् शरधारणे हणीट् बानोपयोः रेखा श्लावासादनयोः पृ. २२४ दवस् परिताप-परिचरणयोः तिरस अंगद नीरोगत्व जास बला तण गती ११ असतो सम्मूयम् प्रभूतमावे अम्बर, सम्मर सम्मरण इति कण्वादिगणः। समासोऽयं धातुपाठा ·॥ अहम् ॥ धर्मदीपिकाया उत्तरार्धस्य सूत्रानुक्रमणिका । पा. सू. पृ. ५० । ३७ । २७२ अ अकखाद्यपान्ते पाठे वा अघिनोश्च गजेः अग्निचित्या अवञ्क्यबलच्यनेवीं अघोषे शिटः अहाद् निरसने णिड् अडे हिहनो हो घः पूर्वात् । ४ । १ । अच् अचि ३८ । २१९ ४९ । २७८ १५ । २७८ अचित्ते टक् अनातेः शीले ।५ । १ । १५४ । २९४ अट्यत्तिमूत्रिमूत्रिमुच्यशूर्णोः । ३ । ४ । १० । १९८ अह धातोरादिद्यतन्यां चामाडा २९ । अणिगि प्राणिकर्तृकानाप्याण्णिगः।३ । ३ । १०७ । २४२ ८२ । १७९ भतः प्रत्ययाल्टा ।४ । २ । ६ ७ अतः ·(४६०) .अ. पा. . अनः शिल्युत् । ४ । २ । अश्चात् ९० । अदुरुपसर्गान्तरो गहिनुमीनानेः । २ । ३ । ७७ । अदोऽनन्नात् ।५।१ । १५० । २९३ अद्यतनी ४ । ११, ar अद्यतन्यां वा स्वात्मने २२ । अद्यर्याचाधारे १२ । २२७ अधीशे अनट् । ५ । ३ । १२४ । ३८४ अनतोऽन्तोदात्मने । ४ । २ । ११४ । अनद्यतने श्वस्तनी अमद्यतने हस्तनी अनातो नश्चान्त ऋदाद्यशौ- संयोगान्य । ४ । १ । अनादेशादेरेकग्यञ्जनमध्येऽतः । ४ । १ । २४ । २८ अनुनासिके च च्छ्छः शूट । ४ । १ । १०८।१९४ अनुपसर्गाः क्षीवोल्लाघ-कृश-परिकृश- फुल्लोफसफलाः अनोः कर्मण्यसति ८१ । २३७ ·अ. पा. । १ । १ । १६८ । २९६ , अनोजनेटः अन्तो नो लुक् अन्यथैवकपमित्यमः कृगोऽन- कात अन्वाइपरेः अपस्किरः अभिल्याप्तौ भावेऽननिन् अमान्ययात् क्यन् च अमोऽकम्यमिचमः अयदि स्मृत्यर्थे भविष्यन्ती १० । ३९० ३४ । २२९ ३० । २२८ ९० । ३७६ २३ । २१४ २६ । १८८ ९ । २५४ अयि र अतिरीन्लीह्नीक्नयिक्ष्माय्याता अहें तृच् अोऽच् अवहसासंस्रो भवात् तृस्तृभ्याम् अविति वा अविपरोक्षासेट्थवोरेः अविवक्षित । ४ । २ । २१ । १७५ ३७ । २७८ ९१ । २८४ १३ । २८० ५ । ३ । १३३ । ३८६ ७५ । ७५ । -- १४ । २५५

·(४६२)
अ.
पा.
सू.
१.
१९ । १९९
अव्याप्यस्य मुचेर्मोग वा
अशवि ते वा
अशित्यम्सन्णकच्णकानटि
भश्रद्धाऽमऽन्यत्रापि
असमानलोपे मन्बल्लघुनि डे
अरूपोऽपादे बोत्सर्गः प्राक्
क्तः
१६ । २७७
। ४ । ३ । ११५ । २२०
अस् च लौल्ये
अस्तः सि हस्त्वति
अस्यादेराः परोक्षायाम
असंयोगादोः
६९
आ

·पा. -- । . अ. आतो डोऽहावामः मातो णव और । ४ । २ । १२० । आत् सन्ध्यक्षरस्य आदिन आधाराचोपमानादाचारे २४ । २१९ आधारात् आधारात् ६८ । २५१ आमः कृग आयुधादिभ्यो धृगोऽदण्डादेः । ५ । १ । ९४ । २८१ आरम्भे १० । २७१ आशिपि तुह्योस्तात १ आशिषि नाथ: ८.। २८३ आशिपीण आशिप्यान् ७०।२८१ आशिष्याशी:-पञ्चम्यो । आशीः क्यात् क्यास्ताम् । क्यापुस्- आसुयुवपिरपिलपित्रपिदिपिदमिच-या- आशिषि हन -- ·अ. पा. सू. पृ. १९ । १९६ अव्याप्यस्य मुचेर्मोग वा अशवि ते वा अशिस्य सन्णकच्णकानटि अश्रद्धाऽमऽन्यत्रापि असमानळोपे मन्बल्लघुनि डे अमरूपोऽपवादे बोत्सर्गः प्राक् क्तेः ९२ १५ । २६२ अस् च लौल्ये अस्तः सि हस्त्वेति अस्यादेशः परोक्षायाम असंयोगादोः १६ । २७७ । ४ । ३ । ११५ । २२० ९८ २४ आ . आङः शीले ।५।१ । ९६ । ९८५ ५२ । २३३ ८६ । २३८ ४३ । ३७३ आ च हो आतामाते आथामाथे आदिः । ४ । १ । १२१ । आ तमोऽस्यादिः कृत् आडो ज्योतिरुवने आडो यमहनः स्वऽने च आलो युद्ध ·अ. 1 । ५ । १ । '७६ । २८२ । ४ । २ । १२० । , आतो डोऽहावामः मातो णव औः आत् सन्ध्यक्षरस्य आदिन. आधाराच्चोपमानादाचारे आधारात् आधारात् 1५।१ । १३७ । २९१ ६८ । ३९५ आमः कृगः आयुधादिभ्यो धृगोऽदण्डादेः । ५ । १ । ९४ । २८५ आरम्भे १० । २७६ आशिपि तुह्योस्तात आशिपिनायः ३६ । २२९ आशिपिहनः आशिपीणः 1.४ । ३ । १०७ । ८७ आशिप्यन् ७० । २८१ आशिष्याशीः-पञ्चम्यो आशीः क्यात् क्यास्ताम् क्याम्- आमुमुवपिरपिलपित्रपिडिपिदमिवस्या- - 1 नमः ·अ. पा. आत्यटि-नन्-यनः क्यप् ९७ । ३७८ आहाबो निपानम् ४४ । ३७३ इ इकिस्ति स्वरूपा इको वा इजितः कर्तरि २२ । २२६ इडितो व्यञ्जनाद्यन्तात् । ५ । २ । इडोऽपादाने तु टिद् वा १९ । ३६८ इच्छा सप्तमी-पञ्चम्यौ २७ । २६४ इंट ईति ७१ । इट् सिनाशिपोरात्मने । ४ । ४ । ३६ । १३३ इडेत् पृसि चातो लुक् इणः । २ ।। इणिको इन्ध्यतयोगात् परोक्षा किद्वत् । ४ । ३ । इरम्मद इर्दस्दिः इश्व स्यादः इपोऽनिच्छायाम !५ । ३ । ११२ । ३८१ इप्सासः शाप्तोऽव्याने ।४।४।११८। ९५ ·(४१५) ई पा. सू. इंगितः ईच गणः इंजनेऽयपि ईशीडः सेध्वस्वध्वमोः ९७ । २०१ ज उत औविति व्यजने उति शवयः कतौ मावारम्भ २६ । ३०६ उत्स्वराद् युजेरयततत्याने २६ । २२७ उदः पचिपतिपदिमः २९ । २९९ उदकोऽतोये ३५ । ३ । १३५ । ३८७ उदितः स्वरान्नोऽन्तः २८ उदोहे ६२ । २३४ उपपीड-रुध-कर्पस्तत्सप्तम्याः।। ४ । ७५ । ३९७ उपास्यायो उपसर्गात् सुगमुक्सोस्तुस्तुभोऽध्यप्य- द्विस्वे ३९ । १३१ उपसर्गादस्योहो ।३।३। २५ । २२७ उपसर्गादातः 1५। ३ । ११० ।.३८९ 30 वा ·(४६६) भ. सू. पृ. उपतगादातो डोऽश्य: ।५।१ । १६ । २७९ उपसर्गाद दः कि: उपात् ६८।२३४ उपात् किरो लवने ७२ । ३९६ उपात् स्थः ८३ । २३८ उपान्त्यस्यासमानलोपिशा. दितो डे उपान्त्ये उवर्णात् ९८ । ३११ उवर्णादावश्यके १९ । २६९ उनोः । ४ । ३ । उद् दुपो णौ ।४।२। ऊर्ध्वात् पृःशुषः ऊर्जादिभ्यः कः ।५।१।१३६ ।।२९१ क । ४ ।४ । ७९ । २२ ऋतः कतः स्वरे वा तोऽत् ।१।। ३९। २२ ·(४६७) ऋतोरी। अ. पा. 5 पृ. ऋद् ऋवर्णस्य ४ । ३ । १०९।२०१ अनुपान्त्यादपिच्चः ४१ । २७३ ऋष देत १७ } १९४ ऋमतारीः ५५ । २०० काललं कृपोऽकृपीटादिषु ७९ ऋस्वादरेषां तो नोऽप्रः सवर्णशोऽडि ऋवर्णन्यञ्जनान्ताट् न्य १७ । २६९ स्वर्णभ्यूणुगः कितः ६७ । १९१ महान्येऽद इस ऋस्मिपुङञ्जशौकगधृप्रच्छः । ४ । ४ ! - ४८ । १९३ म.शुद्धपः २० । १६५ -ही-प्रा-ध्रा-धोन्द- ।१ । २ । ७६ । ३०९ . प नुद-विन्वा ऋतां विडतीर ऋदिच्चित्तम्भूमुम्बुपचू- ग्लुचालुन्जो वा २५ ·(४५८ ल पा. ४६ लयितादिपुप्यादेः परस्मै ।३। ४ । ३ एकद्विवहुए एकपाती कर्मक्रिययैकाकर्म- किये एकस्वरादनुस्वारेतः । ४ । ४ । ८६ । २१९ ७ एताः शिवः एत्यस्तवृद्धिः एपामीनद्धः ।४ । २ । एप्पत्यवधौ देशस्यार्वाग्भागे ।५ । ४ । ६ । २५९ ओ ओनोऽन्सरसः ओतः श्ये ओप्ठ्यादुर 1४।४ । ११७ । १०९ क २५ । १८८ करोन्ननैनपतसन्नः कण्वाइस्तृतीयः कथमि स्तमी च वा १३ । २९७ ·अ. पदारयाना ८।२५७ कर्णि करणक्रियया कचित् करणाद यनो भूते ।५।१ । १५८ । २९५ ৰা ।६।३ । १२९ । ३८५ करणेभ्यः ६० । ३९३ कतरि कर्तर्यनम्न्यः भव् कुर्नुः स्वित्र गत्मालीवहोटात् तुहित् २५ । २१६ । ५ । १ । ११७ 1 २८९ कर्तुषि-गृहपाट् नश्-वहः । ५ ! ४ । ६९ । ३९५ गणिन् ।५।१ । १५३ । २९४ क्यामूर्ताऽऽप्यात् ४० । २३० कर्मणोऽ ७२।२८२ कर्मणोऽम् 1५। ३ । १४ । ३६८ कर्मण्यग्न्य ।५।१ । १६५ । २९६ कपः कृच्ट्र-गहने १।४। करक्षकन्सनगनाय पापे क्रमणे । ३ ।। ३१।२१८ कंतुः सर ·(४७०) अ. पा. कामोकावकञ्चिति ।६।४ । २६ । २६४ कारणम् । ५ । ३ । १२७ । ३८४ कालस्यानहोरात्राणाम् कालेन तृप्यस्व क्रियान्तरे ८२ । ३९९ किविद्यास्त्यर्थयोभविप्यन्ती ।५ । ४ । १६ । २६२ किंवृत्ते लिप्सायाम् ९ । २५७ किंवृत्ते सप्तमीभविष्यन्त्यौ । ५ । । । १४ । २६२ कुझ्यात्मोटराद् भृगः खिः कुटादेडिन्गित् कुप्यभिद्योध्यसिध्यतिप्य- पुप्थयु-याज्यसूर्य नाम्नि ३९ । २७२ कुमारशीगिन् ८२ । २८३ कुपिरजाप्ये वा परस्मै च । ३ । ४ । कलादृदुनोदहः ।५।१ । १२२ । २९० दूलाबकरीपात् कपः । ५ । १ । ११० । २८८ कृग मनट करणे ।५।१ । १२९ । २९७ कृगः शचवा । ५ । ३ । १०० । ३७८ कृगः मुपुण्यपापकर्ममन्त्रपदात् । ५ । १ । १६२ । २९६ कृगस्तनादेः ।३।४ । ६८ 1 ४ । २ । ८। कृमो यि च ·(४७१) 2. क्त्वा- . जपो वा अ. पा. सू. रूगोऽन्ययेनानिष्टशेती णमो ८४ । ४०० कृतनमृतच्दतृदोऽसिचः सादेवी कृतास्मरणातिनिहीं परोक्षा । । । ११ । २५४ कृरः वस्तन्याम् कृषिनिशंसिगृहिदुहि- ४२ । २७३ क्त-तातु । ५ । १ । १७४ । ३०६ केटो गुरोर्व्यन्जनात् । ५ । ३ । १०६ । ३७९ क्यः शिति ७० । २४३ क्यपो नवा क्यनि । ४ । ३ । ११२ । २१५ क्ययहाशीय २२ कमो दीर्घः परम्मै नमोऽनुपसर्गात ४७ । २२२ नय्यः स्यायें कया । ३।४ । कम्यात्-कन्या वावा- . कियापों धातुः १ ·(४७२) पा. पृ. । ३ । ३। २६ । २२६ ३३ । २२८ क्रियाव्यतिहारेशातिहिंसा- क्रीडोऽकूजने कुसंपदादिभ्यः किम् क्लीवे क्तः वचित् ।६।३।१२३ । ३८३ 1५।१।१७१ । २९६ ।५।१ । १४८ । २९३ खनो डडोकेकवचं च खित्यनव्ययारूपो मोन्तः- ३ ५। ३ । १३७ । ३८७ । ३ । २ । १११ । २८९. रूणम् चाभीक्ष्ण्ये स्याते दृश्ये । ६ । २ । ८।२५४ गत्यर्थाकर्मकपिलमुनेः ११ । २७७ गत्यर्थात् कुटिले गधनावक्षेपसेवासाहसप्रति- १३ । ३ । गमहनजनखनघतः स्वरेs- गमिषद्यमश्छ गमेः क्षान्तो गमोडनात्मने । ४ । ४ । ५१ । ४९ ·(१७३)" पा. अ. पृ. गापः ६६ । २८१ गहोः गानपुरुपात स्न: ६९ । ३९३ गापापचो माव ९५ । ३७७ गापास्पासादामाहारः १४ गाः परोक्षायाम २६ । गायोऽनुपसर्गात् टक् । २८२ गुणोऽरदोत् गुपौधूपविच्छिपणिपनरायः गुप्तिनो गहक्षिान्तौ सन् ५ । १९५ गुरुनाम्यादरनृच्छूर्णाः । ३ । ४ । राणोऽपरोक्षायां दीपः गलपसदचरमपनमदशदहः- १२ । १९९' ५५ । २७९ गोनरसंचरवहननयनखला ।५।३ । १३१ । ३८५ गोहः स्वरे । ४ । २ । ४२ । महगुहश सनः ६९ । १९२ महमधानमः ८१ । १३८ सदादिम्यो मिन् ग्या-हा-च्यः ।५ । ३ । ११८ । ३८२ गेहे ग्रहः ·(१७५) अ. पा. . १९ । २३६ चित्रे चिस्फुरोर्नया चुरादिभ्यो णिन् चः कि चेलार्थात् क्नोपेः उभ्यर्थ कळप्या भूहगः च्य-शादेःस्तोः ५८ । ३९२ ५। ३ । ११० । २८८ २९ । २१७ তাহাব। नाणः मिति ९३ । ४ । २ । १०४ । १२७ १७ । २६२ ८४ । २८४ नायुगनिन्धेर्नवा नाज्ञामनोऽन्यादी नानुपटयदायदो सप्तमी সায়াহিরি मित्रतरित निविन्यो हटिमुन्नाके नमन्वयमाणापमान- नपोऽनः 1५।१।१७३ । २९७

·(४७६)
अ.
पा.
जेगिः सम्परोक्षयोः
ज्याव्यधः किडति
ज्याव्येव्यघिन्यचिन्यथेरिः । ४ । १ ।
ज्वल हवट-झलमला-स्ना-वनू-। ४ । २ ।
सू. पृ.
३५ । २०
८१ । ११३
३२ । १८९
भ
। ४ । ४ । १०६ । २४८
निगमो
मिन् ते पदस्तटुक् च
जिणवि घन्
णिति
गिति पात्
२९
।४ । ३ । १०० । १८%
N
१७
२५
टूधवाशाच्छामो वा
धेश्वेर्वा
दिवतोऽयुः

·ण सू. २४ । १९० ४२ । २२० २६ । २७८ णावज्ञान गमुः णिम् बहुलं नाम्नः कृमादिषु । ३।४। णिन् चावश्यकाषायें णित्यामधन्यबन्दरनः णिभिदुलकमः कर्तरि हः ।३।४। णिस्नुश्यात्मनेपदाकर्मकात् परनिटि जौनीनीटः ५४ । २१ ९२ । २५१ जो इसनि जो दान्तगान्तपूर्णदस्त- उन्नजप्तम् जो मृगमन ७४ । ३१४ तर घा-कानौ तद्वत् तरसाप्यानाम्यात कर्ममाव- ।३।३॥ वनः क्ये तनन्यवीयमावः तन्भ्यो वा तयासि न्णोध ।४ | ३ । तरसः पन् ८।२५७ ·(४७६), पृ. ३५ । २० जेनिः सम्परोलयोः ज्याव्यधः क्डिति ज्याव्येव्यधिन्यचिन्यथेरित ज्वल-हवल-झल-ला-स्ना-वनू-1 ४ । २ । ३२ । १८९ ज । ४ । ४ । १०६ । २४८ निरूणमो भिच ते पदस्तलुक् च जिणवि इन् । ४ । ३ । १०१ । ब्णिति गिति घात् ० द टूवेचाशाच्छासो वा क्षेश्र्वा दिवतोऽथुः ६७ । ૨૬ ५। ३ । ८३ । ३७५ । ३ । ४ । डाच्छोहितादिम्यः पित् डीयश्व्यदितः क्तयोः डितखिमक तत्कृतम् गम-तृची ८४ । ३७५ ८।२७७ ·पण पा. सू. णावताने गर्नुः णिन् बहुलं नाम्नः कृयादिषु । ३।४ । ६२ । २२० णिन् चावश्यकाधमन्य गिरत्यामधन्यवदन्दरनः ।५ । ३ । १२१ । २८० मिभिद्युममः कर्तरि डः णिश्वात्मनेपदाकर्षकात् ।३।४। ९२ । १२१ मेरनिटि जो कीनीरः ८८।१८७ जो दान्नशान्तपूर्णदाय- सन्नदसम् गौ मृगरपणे जो उसनि तम समु-कानो वात तरसाप्यानाप्यात कर्ममारे ।।३। २१ । २१३ द्वनः स्य तनम्यभौमसावः उन्म्यो वा तथासिन्गोध दरमः पन् ।३।१।२६।२१९ ·(४७८) अ. पा. सू. पृ. तपः कर्वनुतापेच •1 ३ । ४ । ९१ । २४७ तपेस्तपःकर्मात् ८५। २५२ तण्यानीयौ २७ । २०१ तिक्तो नाम्नि ६१ । २८२ ति चोपान्त्यातोऽनोद २४ । १२९ तिर्यचापबगे ८५ । ४०० तिर्वा ष्टिवः ४३ । तिवां गवः परम्मै तिष्ठतेः ३९ । १८५ तुदादेः शः तुमर्हादिच्छायां सन्नतत्सन २१ । १९१ तृपिधृपिस्वपो ननिडू ८० । ३०५ तृहः भादीत् । ४ । ३ । ६२ । १५५ तत्रपफलमनाम् २५ 1 ४७ ! २७४ त्यदायन्यसमानादुपमानाद्- ५।१।१५२ । २९४ प्रसि-धि-पि-क्षिपः कनुः । ५ । २ । ३२ । २९९ बीणि वीण्यन्ययुष्मदस्मदि । ३ । ३ । ते कृत्याः येवा ।४ । १ । २९ । १३३ ·(४७९) अ. पा. । ४ । ४ । ४७ । दत् दम्मः २८ । १३६ दम्भो धिप धीप् १८ । १९४ दयायास्कास: दरिद्रोऽद्यतन्यां वा ९२ दृश्याडः ७८ । २८३ दंशसब्जः शवि । ४ । २ । ४९ । दशेस्तृतीयया ७३ । २९६ दागोऽस्यास्यप्रसारविकाशे ५३ । २३३ दा-धे-सि-शद-सदोरुः दिद्युद्-दृज्जगज्जुस्वाक्प्राइ-। ५ । २ । ८३ । ३०५ दिवादेः श्यः ७२ । ११४ दीपजनबुधिरितायिन्यायो वा । ३ । ४ । दीय दीङः किति स्वरे ९३ । १२५ दीप्तिज्ञानयत्नविमत्युपसमा- । ३ । ३ । दीर्घमवोऽन्त्यम् । ४ । १ । १०३ । १६३ दीश्चिययस्येषु च । ४ । ३ । १०८। दुगोरूच । ४ । २ । ७७ । ३०९ दुहदिहविग्रहोदन्त्यात्मने वा .

·. (४८.) म. पा. दुहेर्डवः ।५।१ । १४५ १.२९१ दुःस्वीपतःकृत्ट्राकृच्छ्रार्थात् खल्। ५ । ३ । १३९ । ३८७. दृति-नाथात् पशाविः ९७ । २८५ दगन्तुजुपतिशासः ४० । २७३ दृशः क्वनिम् ५। १ 1 १६६ । २९६ देर्दिगिः परोक्षायाम् देव-वातादापः ९९ । २८६ देवार्चामैत्रीसंगमपथिकर्तृकम- ६० । २३४ द्युतेरिः ।४।१। युद्ध्योऽद्यतन्याम् ४४ । द्वितीय तुर्ययोः पूर्वी द्वितीयया ७८ । ३९८ द्वितीयायाः काम्यः २२ । २१४ न्त्रकरणे स्थः ४ ७७ द्वित्व हवः द्विर्धातुः परोक्षा प्राक् तु स्वो स्वरविधेः द्वयुक्तनक्षपश्चतः द्वयुक्तोपान्त्यस्य शिवि स्वरे ।४ । ३ । ९३ । ९९ १४ ।.२०४ ·ध अ. पा. धनुर्दण्डत्सरुलाङ्गलाकुशर्षिय- हिशक्तिनोगरपटाद् प्रहः सू. धाग: ९२ । २८५ धागस्तपांच धातोः कण्ड्वादेर्य ८ । २२३ घातोरनेकस्वरादाम् परोक्षायाः कृम्वस्ति चानु तदन्तम् ९२ धातोः सम्बन्धे प्रत्ययाः ४१ । २६६ घाय्यापाय्यमानायनिकाय्य- मृग्मानहविशिस २४ । २७० धागडोऽकृच्छ्रेऽतश २५ । २९८ धारवर व ।५।१ । ११३ । २८८ धुस्वारगनिटस्तथोः ३७ घूगोदितः २३ १८ । १८२ धूगमुस्तोः परस्मै धूगुमीगोन: घषशतः प्रगल्भ २२ ·(४८२) पा. पृ. न कवर्यः ४७ । १९८ नंगरादगजे ८७ । २८४ न गृणाशुभरुचः । ३ । ४ । १३ । २०० नग्नपलितप्रियान्धस्थूलसुभगाढ्य- तदन्ताच्च्व्यर्षेऽच्चे वः खिष्णु- खुको न जनवधः । ४ । ३ । ५४ । १२७ नमोऽनिः शापे 1 ५ । ३ । ११७ । ३८२ न डीशीभृषिविदिस्विदि- मिदः २७ । ३०१ न णिड्-यसूद-दीप-दीक्षः न दिस्योः ननी पृष्टोक्तौ सद्वत् १७ । २५६ नन्यादिम्योऽनः १२ । २७९ मन्यो ।६।२ । १८ । २५६ ने प्रादिरप्रत्ययः नमोवरिवश्चित्रकोऽर्चासेवाऽऽश्चर्ये। ३ । ४ । ३७ । २१९ न वयो य नवा क्वण-पम-हस-स्वनः ४८ । ३७१ नवा परोक्षायाम् ·(४८३) पा, . नशेनेश् वाऽङि नवा भावारम्भ न वृद्धिश्चाविति किन्होपे ११ । २७८ न वृदयः ७९ न शसदिवादिगुणिन नशःशः ७८ । १२१ ।४ । ३ । १०२ । १२१ नशो धुटि ।४।४।१०९ । १२१ न विनागृशसक्षणम्येदितः । ४ । ३ । ४९ । नाडीपटीखरीमुष्टिनासिकावाताद् घ्मश्च । ५ । १ । १२० । २८९ नानद्यतनः प्रबन्धासत्त्योः ५ । २५९ नामिनोऽकलिहलेः २० नामिनो गुणोऽक्किति ३ नाम्ना ग्रहादिशः नाम्नि पुंसि कः । ६ । ३ । १२१ । ३८३ नाम्नो गमः खड्डौ च विहायात- १३१ । २९० नाम्नो द्वितीयाद् ययेष्टम् ७ । २२४ नाम्नो वदः क्यपू च ३५ । २७२ माम्युपान्त्यप्रीकृाज्ञ. कः ५४ । २८९ स्तु विहः ·(१८७) पा. प. सू. पर्ययात् स्वदः पर्यायाहणोत्पत्तौ च णकः । ५ । ३ । १२० । २८२ पाणिकरात् ।५।१ । १२१ । २८९ पाणिमभवाम्यां सृजः १८ । २६९ पातः १७ । १८७ पाश्चादिभ्यः शीट पाशाच्छासावेव्याद्वा यः २० । १८७ पिबतिदारस्यः सिचो लुप् परस्मै न चेट पुच्दुत्परिव्यसने ३९ । २१९ पुनाम्नि वः । ५ । ३ । १३० । ३८५ परन्दर-मा.न्दरी । ५ । १ । ११४ । २८८ पुरा-यावतोर्वर्तमाना ७ । २५७ पुरोऽग्रतोऽग्रेसः । ५ । १ । १४० । २९२ पृदयन. शानः २३ । २९८ पूनाऽऽचार्यकभृत्युत्क्षेपक्षान विगणनव्यये नियः ३९ । २३० पुदिन्यञ्चन याङ्तानपादाने पूर्वस्यास्व स्वरे स्वोरियु २१ पूर्वाग्रे प्रथम १९ । ३९० ·(४८९) अ. पा. पृ. परावर परावेनें: २८ । २२७ परिक्लेश्येन ८० । ३९९. परिचाय्योपचाय्यानाय्यसमू- यचित्यमग्नौ २५ । २७० परिमाणार्थमितनखात् पचः ।५।१।१०९ । २८८ परिमुहायमायसपाटूधेवदवसद- मादरुचन्तः फलवति ९४ । २४० परिव्यवात् क्रियः २७ । २२७ परेपश्च परे वा । ५ । ४ । परेः सु-चरेयः ।६।३ । १०२ । ३७९ परोक्षा गव् अनुस् उस्, थव अधुम् अ, ण व म, ए आते झे, से आधे घ्वे, ए वहे महे १२ । परोक्षायां नवा परोक्ष परोपात् पर्या ।१।२ । १२ । १९ । २३२ ।६।३ । ११३ । ३८१ ·(४८७) अ. पा. पर्ययात् स्वदः २७ । १८८ पर्यायाहणोत्पत्तौ च णः । ५ । ३ । १२० । २८२ पाणिकरात् १२१ । २८९ पाणिभवाम्यां सनः १८ । २६९ पात: ।४ । २ ॥ १७ । १८७ पार्धादिभ्यः शी ।५ । १ । १३५ । २९१ पाशाच्छासावेव्याहतो यः २० । १८७ पिनैतिदा स्थः सिचो छुप् परस्मै न पेट पुच्यादुत्परिव्यसन ३९ । २१९ पुनाम्निवः ।'५ । ३ । १३० । ३८५ पुरन्दर-भगन्दरौ ।५।१।११४ । २८८ पुरा-यावतोर्वर्तमाना ७ । २५७ पुरोऽग्रतोऽग्रे सतेः १ । १४० । २९२ पृह-यन. शानः २३ । २९८ पूनाऽऽचार्यकभृत्युत्क्षेपज्ञान- विगणनव्यये नियः ३९ । २३० पदिन्यो शायूतानपादाने पूर्वस्यास्व स्वरे बोरियुत् ।४।१ । १७ । पूर्वाग्रे प्रयमे १९ । १९० .

·(४८८ अ. पा. ।१।१ । ११ । २९२ ।४ । १ । २३ । २७० १५ । २३५ । ३ । ३ । १०२ । २४२ प्रत्यभ्यतः पूर्वात् कर्तु पभृमाहाडामि प्यायः पी. प्रपण-वाणी गृहाशे प्रचये नवा सामान्यार्थस्य प्रणाय्या निष्कामासम्मते प्रतिक्षायाम क्षिपः प्रमाण-तमासत्योः प्रयोक्तवापार णिग प्रलम्भे गृधि-वधेः प्रवचनीयादयः प्रश्नाख्याने वे प्राकाले प्रारक्त प्राज्ञध प्रात् तुम्पमावि पात् मू-नोरिन् पाद दागत आरम्भे के . <९ । २३९ । ५ । ३ । ११९ । ३८२ ७४ । २३६ ७९ । २८३ ९७ । २२८ ७१ । ३०५ माद वह ।३।३।१०३ । २४२ ·पा. म. पृ. प्रियवशाद बदः अनुत्तोऽकसम्धी पाऽनुताऽमरे कृत्यपञ्चम्यो । ५ । ४ । २९ । योपादाम्मे ५१ । २३२ प्वाइस्यः । ४ । २ । १०५ । १६२ . फेनोप्मनाप्पधूमादृद्वपने ३३ । २१८ बन्धेनाम्नि बलिस्थूछे हृदः बहुलम् बहुलं लु बहुविध्वस्तिलात् तुदः विभेतभाप च ६७ । ३९५ १९ । ३१३ २ ! २७५ । ३ । ४ । १४ । २०३ ।५।१ । १२४ । २९० ९२ । २३१ । ६ । १ । १५६ । २९४ ।६।१ । १६१ । २९५ ब्रह्मणो वदः ब्रह्म-भ्रूण-नात् विप् ब्रह्मादिभ्यः । गः पञ्चाना पच्चाहश्च चूतः परादिः । 4 ·(४९.) . भ पा. पृ. भनो विण । ५ । १ । १४६ । २९३ भन्जि-भासि-मिदो धुरः ७४ । ३०४ भन्नेनों वा ४८ । २४६ भक्तेः सिग्लुपि भविष्यन्ती । ५ । ३ । भविष्यन्ती स्यति स्यवस् स्यन्ति, स्यसि स्यथस् स्थय, स्यामि स्यावस स्यामस् भव्यगेयनन्याम्यागत्याप्लान्यं नवा ।५।१ । ४० । २१९ मावकर्मणोः ६८।२४४ भाववचना: भावाकोः माव । ५ । ३ । १२२ । ३८३ भाष वाशिताद् भुवः सः । १ ।१ । १३० । २९७ भावेऽनुपसर्गात् । ४ । २ । ।५।३।१०८ । २८० माण्डात् समाचितो मित्तं शकलम् भिदाश्यः ·(१९१) प मियो ना ९९ । १०८ मियो -क-मन ७।३०४ भीमादयोऽगदान २४ । २७७ भीषिमृपिचिन्तिपूनिकयिक- बिचम्मृिहितोडिदोलिम्यः । ५। ३ । १०९ । ३८० मीहीभृहोस्नियत् ५० । १०७ मुनि-पत्य दिभ्यः कर्मापादाने । ५ । ३ । १२८ । ३८४ २७ । २२९ मुवो वः परोक्षाऽद्यतन्यो मू-जे: प्णुक् ३० । २९९ २ । २५८ अनमोयाण भूतवचाशंम्य वा मृत मू-त्र्यदोऽन् भूषानोवार्यनुमगृधिजटशु- ९३ । २५१ भूपार्थस्न किरादिम्यश्च निस्यो । ३ । ४ । मुम्बगोरगुती भृगो नाम्नि भृगोऽसंज्ञायाम् भूनो मर्न ·(४९२) . भृतौ धर्मण ।५।१ । १०४ । २८७ भृमिततपदमेश्च नाम्नि । ६।१ । ११२ । २८८ भृशाभीक्ष्य हिस्सो यथाविधि ४२ । २६७ भ्यादिभ्यो वा । ५ । ३ । ११५ । ३८१ भ्राज्यलंकृग्निराकम्भूतहि- रुचिपृत्तिवृद्धिचरिप्रनना- तध्वमौ च तदूयुष्मदि पत्रप इप्णः भ्रानभासमापदीपपीडजीवमी- लकणरणवणमणश्रगहवेहेठ- टुटलुपलपा नवा । ४ । २ । ३६ । १७३ भ्रास जासनमक्रमलमनभित्र- टिलपियसिसंयसे म मनास्वनिषिच क्वचित् । ५ । १ । १४७ । २९३ गन्याष्णिन् ।५।१ । ११६ । २८९ मन्यविधिविन्धरित्वरेस्पान्त्येन । ४ । १ । १०९ । २१२ मन्यस्याः मजे स. मायद्यतनी ·(१९३) म. पा. . पृ. मारणतोपणनिगान ज्ञश्च ३० । १७५ मिग्मीगोऽखल नलि मिथ्यागोऽभ्यास ९३ । २३९ मिदः श्य ५ । ११९. मिमोमादामित स्वरस्य २० । १९६ मुवादितृफडफगुमशुभोभः शे । ४ । ४ । ९९ । १३९ मुरतोऽनुनासिकम्य ११ । २०० मुर्तिनिचिनामे बनः ३७ । ३७२ मूल वमुनादयः । ५ । । १४४ । २९२ मृगयेच्छायाच्यातृष्णाकृपामा- प्रदान मृनोऽम्य द्धिः मेघर्तिमयामयात् वः । ५ । १ ।१०६ । २८७ म्रियतेरद्यतन्याशिषि च ४२ । १४१ य य एचानः २८ । २७१ यतुरुस्तो हुन्टम् ६१ । १०४. पनादिवः विति ७९ । यनादिवश्वचः सस्वरान्नस्सा वृत् ·(१९४) अ. पा. सू. यनि-जपि-दंशि-वदादूकः ४७ । ३०२ यनिस्वपिर'क्षयतिप्रच्छो ना ८५ । ३७॥ यत्कर्मस्पर्शात् कर्मसुखं ततः । ५ । ३ । १२५ । ३८४ ययातथादीप्र्योत्तरे ५१ । ३९० यत्रकिडति ७ । १२५ यममदगदोऽनुपसर्गात् ३० । २७१ यमः स्वीकारे ६९ । २३४ यमिरमिनमिगमिहानिमनिवन- तितनादेधुटि विति यमिरमिनम्यातः सोऽन्तश्च । ४ । ४ । ८६ । यः सप्तम्या: ।४।२ । १२२ । याज्यादानर्चि २६ । २७१ याम्युसोरियामि युसो । ४ । २ । १२३ । यावतो विन्द-जीवः ।५।४ । ५६ । २९२ यि हुन् । ४ । २ । १०२ । १०८ वि:मन् वेयः ।४।। युनभुनमनत्यनाअद्विपद्पत्रुहद्ध- हाभ्याहनः युनादनवा यु-प-द्रोपन् ।६।३। ५४ । ३७१ ·(१९५० अ. पा, पृ. युवर्णपदृवशरणगमृदाहः ये नवा खो: प्वयू व्यम्जने सुक् ६२ । ७१ 1 ४ । ४ । १२१ । १८९ र रनाफडेमलाद ग्रहः ९८ । २८६ रदायमूर्छमदः क्तयोर्दस्य च । ४ । २ । रघ इटि तु परोक्षायामेव । ४ । ४ । १०१ । १२० रमलमशकपनपदामिः २१ । १९५ रमोऽरोलावि । ४ । ३ । १०२ । १८९ रम्यादिभ्यः कर्तरि । ५ । ३ । १२६ । ३८४ रात्रौ वसोऽन्त्ययामाम्बप्तर्यद्य । ५ । ३ । गंधर्व २२ । १९० राल्टुकः ।४।१।११०।२१३ रौि च लुपि ५६ । २०६ शिक्याशीय रुच्याव्यध्यवास्तव्यम् सत्यवाच्छिदयः ८९ दविदमुपग्रहम्वापच्छः मन् च । ४ । ३ । ३२ । १९२ ८९ । २५० ·(४९६) अ. पा. . रुषां स्वराच्छ्नो नलुक् च । ४ । २ । रोमन्थाद् व्याप्यादुचर्वणे रोरुपसर्गात ८२ । १५० १४ । १८६ ३२ । २१८ २२ । ३६९ . लबोरुपान्त्यस्य २९ लघोदीर्घाऽस्वरादेः । ४ ।। । ४ । ४ । १०३ । १८९ ललाटवातशर्धात् तपाजहाः । ५ । १ । १२६ । २९० लिप्स्यसिध्धी १० । २५७ लिम्पविन्दः ६० । २८० लियो नोऽन्तः स्नेहवे लिहादिभ्यः ५० । १७८ लीलिनोऽर्चाभिभवे चाचा- कर्तर्यपि २० । २३९ लीलिनोई । ४ । २ । टुप्यवृल्लेनत् । ७ । ४ । ११२ । २१२ लू-धू-सू-खन-चर-सहातः । ५ । २ । लो ·(४९७ ) व वश्वप्रेमध्वसभंशकसपतपदाक न्दोऽन्तो नीः ५० । २०० बदबनल बटोऽपात् ९७ । २४० बन्यविति वा वर्तमाना तिन् तर अन्ति, सित् ५५ थ, मिन् वस् मम्, ते आत अन्त, से आधे ,र वहे महे । ३ । ३ । २ बतेंवृत्तं ग्रन्थे वर्म्यति नम्यादि वय॑ति हेतुफले २५ । २६४ वर्योपसर्यावधपण्यमुपेयर्तुमतीग- हविक्रये वविघ्नेऽवाद ग्रह. ५० । ३७४ पशेरयडि यहाभाटिहा 1५। १ । १२३ । २९० वक्ष करणे १०।२६४ वाऽऽइसायम् वाऽमोग्दैन्ये ·(४९८) अ पा, चादेश्च तक चाऽक्ष. वा ज्वलादिदुनीभूग्रहास्त्रोर्णः चाऽगट्यात् वाऽऽत्मने 1 ३ । ४ । ६३ । ७६,२०१ ।५ । २ । ६७ । ३०३ वाऽद्यतनीक्रियातिपत्त्योर्गीड् । ४ ! ४ । २८ । वाऽद्यतनी पुरादौ वा द्विपातोऽनः पुस् । ४ । २ । वाऽऽधारेऽमावस्या २१ । २७० वा परोक्षायडि । ४ । १ । वा वेत्ते. क्वमु. २२ । २९८ चा वेष्टचेध. . १८ । १५४ ८२ । ३१० . । ४ । २ । वा हेतुसिद्धौ च: विजेरिट वित्त धन-प्रतीतम् विद्-दृग्भ्यः कातनयें णम् विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्ट- संप्रभप्रार्थने विन्द्विच्छू वियः प्रजने २८ । ४ ३४ । ३०० ·( १९९) पा. विश-पत-पदान्दो वीप्ताऽऽमीक्ष्ण्ये ८१ । ३९९ विशेषाविसाध्यामि। १। २५३ गो वस्त्रे ६२ । ३७४ वृशिक्षिलुण्टिनदिन- कुटात् टाकः ७० । ३०४ वृत्तिसप्तायन ४८।२३२ वृद्धय स्यसनो पाधाद मैथुने मोऽन्तः ।४।३ । ११४ । २२० वृष्टिमाने उलुक् चाम्य वा वृतो न्वाऽऽनाशीः सिचरस्मै ।। ४ । ४ । वेगे सत्तेर्वाद ।४ । २ । १०७ । वटोऽरतः वेत्तिचिदमिर क्ति वत्ते. कित २९ बयिवदनाश्वानूचानम् वरयः वर्ष चर्विचक्त्यसम्मकपकसलमहन. । ६ ।। ५९।३०२ वगः शये चानाशे ७४ ·(९०३) . पा. म अ. शेप भविष्यत्ययदी शोकापनुद-नन्दपरिमृत्र-स्त- मरम-कर्णन-प्रियालस- -हस्तिसूचक 1५।१ । १४३ । २९२ मित्ययात् शं-सं-स्वयं-वि-प्राद मुवो हु.। ५ । २ । निश्चातः ।४।२ । मात्यालक ९० । श्रुवोऽनाड-प्रतः शुसदवाभ्यः परोक्षा वा १ । २५३ धुवुद्रगुप्लुच्योर्वा श्रौतिकृयुधियुपाघ्रामास्थाम्न दाम दृश्यतिशदमदः शृकृधि. पिकनिकमतिष्ठमनपरपश्य- शीयसीदम् । ४ । २ । १०८ । वादिभ्यः ९२ । ३७७ क्लिप: ५६ । १२२ लिपशीथाऽऽसवसामानहान- ९ । २७६ श्वयत्यवचपतः श्वास्थवोचपतम्। ४ । ३ । १०३ भनेः त.

·(५१२) अ. पा. म. हिणोरवितिन्यो क्षिनाशतार्ययोभविष्यन्ती- सतम्यौ ३ । २५२ क्षुत्तुड्गधेऽशनायोदन्यधनायम् । ४ । ३ । ११३ । २१९ क्षुब्धविरिब्धवान्तध्वान्तलम- म्निष्टफाण्टवादपरिवृदं मन्य- स्वरमनस्तमासकास्पष्टाना- यासभृशप्रमो क्षेपेच यच्चयो क्षेपेऽपिमावोव माना क्षेमप्रियम्दभद्रात् खाण ।५।१।१०।१८ क्षेःक्षा चाध्याय -शुप-पत्रो म-क-नम् । ४ । २ । । हमारे पाँच न च द्विः निपनि होम पेये नव ·उत्तरार्द्धस्य शुद्धिपत्रकम् । पृ. पं. ७ ४ शुद्धम् गिद्वित्कार्या स्मृशि निषेत् स्कृच्छ्नोऽकि तृत्रपफन्टमनां प्रपमस्तु २५ , २७ अशुद्धम् णिद्विका था पशि निघत कच्छृतोऽकि तमपफलमना प्रयमः भवति च ना पातीत्यर्थः । वध गुञ्जन उलति अस्कन्दत् इत्यादि असिध्यात् धुमप पसघ भन्याश्यत् भवति न मवति चेत्यर्थः ३० चक्रय गुजतु ૨૨ ८ १५ ४० or भत्कददू इत्यादि असेधिप्यत् युमुष पसर्व भन्यास्पत kar ·(५१२) पा. सू. ४. हिणोरप्वितिव्यो क्षिप्राशंसायोर्भविष्यन्ती- सप्तम्यौ । ५ । ४ । ३ । २५९ क्षुत्तुड्गर्धेऽशनायोदन्यधनायम् । ४ । ३ । ११३ । २१९ शुन्धविरियस्वान्तध्यान्तलम- म्बिटफाण्टबाढपरिवृदं मन्य- स्वरमनस्तमासक्तास्पष्टाना- यासभृशप्रभौ क्षेपे च यच्चन्यत्रे क्षेपेऽपिनात्योवर्तमाना १२ । २६१ क्षेमनियमभद्रात् खाण सेक्षी चाध्याय -शुपि-पचो म-क-म् । ४ । २ । ७८ । ३०९ सम्यापो शोपीप् न च द्विः सिसनि ज्ञोप्सा- ज्ञोऽनुपमर्मात् । ४ ।। १६ । १९४ । ३ । ३ । १६ । २४० ·उत्तरार्द्धस्य शुद्धिपत्रकम् । पृ. प. भशुद्धम् मिद्विकार्याथा पशि निघत 'स्कच्छतोऽकि तत्रपफलमनां ४ शुद्धम् गिद्वित्कार्याय स्मृशि निवेत् स्कृच्छृतोऽकि तृत्रपफलमनां प्रयमस्तु भवति न भवति चेत्यर्थः। ४ प्रयमः ૨૭ मवति चन मवतीत्यर्थः भवति । ३० चनश्च ८ गुजतु . ४० ४३ गुञ्जन ल्लति अस्कन्दत् इत्यादि असध्यात् उमप पसघ भन्यास्यत् २२ अकदद इत्यादि असे धिम्यत् पुमुप पस्पर्ध अन्यास्यत ६४ १ ७१ ·पृ. ६. अशुद्धन अनन्तस्त्र वेगोऽन्तस्य हयात् स्पन्देत् १ " " ७९ ७ " सर अगत् करी पाय शुद्धम् अयन्नस्य वेगोऽयन्तस्य हर्यात् स्पन्देत शृधून राधे भगत पी यथासंख्य गान् अभिकक्षायो उमति उम्मति ७ प्थन् अभिनासायां १२० ૧ सम्मति उमति मेन त . ति ·(९१५) पं. मां वित्त इत्योमग . ३ वितात तिग्णुः म्य: पद-र-मदिरा Fr: समावेशाप नागया शुद्धम् 2 मां विद्धि २५८ इत्यय आनाम्यम् २७० जीवतात २८१ क्षिप्नुः २९९ एभ्यः ३०४ पद-इन-विरा-सर्वन्३५८ स्पर्शः समावेशार्थ नागर्या ૨૭૬ शाप इत्य मर्दनं ३८४ टुनन्ति ३९६ मूमण्डले ४०८ ४०९ ३ मर्दन मुलं सुशान्ति ममंडळे मी . ८ सुमी मनये ३ ने नये है १७