·and propounded as many theories as the Vedantic philosophers on the Brabma knonledge taught in the Vedanta Sutras of Badarayana The dames of a few famous commentators are given in their chronological order determined by Bhattavamana in his Sanskrit Introduction to lus edition of the Kavyapralaga with bis own commentary called Balabodhını 1 Manikyachandraguri, a Jaina scholar, and contemporarv of Jayasımha Ling of the Ghurjaras, and disciple of Devasuri, wrote his commentary called Sanketa in Vikrama Samvat 1216=1160 AD (Vide colophon of his commentary herein published) He mentions in his commentary Bhojaraja's Sarasvatihanthabharana aud Mukula's Abhidhamatnha 2 Sarasvatitirtha known as Naraharı before ho became an ascetic, born 10 Tribhuvanagiri in VS 1298 =1242 AD, and well versed in logic vedanta, Mımansa, Sanklya, and Vyakarana wrote his commentary, called Balacbittanuranjadi at the closing period of his life in Benares He mentions Bhoja Vamana, and Bhamaha in his commentary His other works are Smrtıdarpana, Tarbaratna, and Tarkaratnsdipika 3 Jayanta who wrote his commentary entitled Kavyapral a Badipiha in Vihrama 1350-1291 AD was the son of Bharadvaja, minister and priest of Sarangadeva, king of the Gurjaras Somesvara, whose time and place are not known 18 the author of the comprentary called Kavyadarsa or Sanketa on the havyaprahasa As be las not mentioned the name of any com mentators and lias referred only to Bhattanayaka, Bhattatauta, Bh amuhul. amaba, Rudrats, and other authors, be 19 beleived to be one of the earliest commentators Vigyapatba, the author of Sabityadarpana, Narasimba Vijaya and Chandrakala a drama, the grandson of Narayanadass, Dlarınadlbar in the Court of Narasimhadora, king of Kalinga and the son of Chandrasekhara, seems to have lised about the beginning of the 14th century, as he has mentioned the name of Al uddin Khilji (1290 1321) in bis Sahityadarpanı (P 232, Burabay Edition, 1902) llis commentary on the Kavyaprakasa 13 called Kavzapralasadarpana 6 ·6 Parmananda (bakr itarti refers in his commentary entitled Vastanka to Jajanta and Visvanatha 7 Anandahavi called his commentary Sarashlauchchaya and also Nularyana Chakravarti a Vietauha is mentioned 10 hrs commentary. 8 Vahesvarabhattacharya 18 believed to have been a scholar at the close of the 16th or at the beginning of the 19th century 1114 commentary is called Adar 9. Srvatsa-lanchhuna-bhattacharya, probably of the 17th cintury called his commentary Sarabollum 10 Coundathallura, the author of Kavyapraklıpr on Kavyaprakasa, 18 said to have lived about the beginning of the 17th century HI13 genealogy, published for the first time in the Kasimula, 1« found copied in the intruduction to the revised edition of the Kavyaprahasa with Bhattaramanacharya's Balr bodhını, Bombay 1901 11 Kamalakarabhatta rufers in 2014 Tile to Sarasvatiturtha, Pidmanabha, Someswara, Paramananda Chakravartı, Devanatha, Srivats lanchbada, and Pradipahare and says that he completed it in Virma Sam 1668--1012 A.D. 12 Narasimhathahhura refers to Chandidasa, Latabhaskara, Subuddhymigra, Jodbomatikara, hanmudirit, llohakrit, Vaso. dharopadhyaya, Maniza1a, Ruchimisan, l'aramanaudichakravarthi, Govindathakkura, tho author of Praslira, and others in his commentary called Narasimhamanisha words of Kamalakarabljatta though without mentioning his name, he 18 believed to have been later than Kamalakarabhatta 13 Vaidranatha, author of Kuvılayananda Chandnka srote bis commentary called Udalaranachandtila in 1740 (Vik rama or Ssha ?) 14 Dihshitabhimaena coinpleted hug commentary called Sudhasagara in Vikrama Sain 1779-=1723 2D other rork called llantharasar ddbana in his commentary. 15-16 Nagojibhatta commented upon Gonadathakkura's Kassa Pradipa un ler tle patronage of Rama imha, ling of Sringibera As he has quoted the lle refers to his lle is the disciple of Handik-hita, son of ·Bhattopudikshita įthe author of Sudelhantal aumudi & sell known work on Pininis rammar lle rate to commentaries on havyapradija and called then I _lupr ndipo lots, and Brihatpra dipodiati ex the gather of several words such 18 balxdenduse khari Pinbhashenduseh bara Vyakarana Mahabhasyodyota and others munt oned in detail by Bhattayamantobarja in hre Sanskrit Introduction to his commentary on the haryaj rahaa 17 Rngharı whose date 18 unknown and who 19 believed to have been qmte a recent wntur commented opon the Karyaprahaga only upto the muddle of th 7th Oliva His commentary 18 caled Asachun 18__19 Valesachan 112 and Bhatta lamanachars a wrote their.ommentaries called Tatparynvilarna and Balabodhar in the latter part of the 19th century In addition to the aboy pin te commentators whose worla arn till found extant there are some more commentators whore commentarite are yet to be dt coi end They are Sridharu 2 Chandidası 3 Devantha Bhashara 5 Subudhimirea b Padmanabh. 7 Achyuta & Ratnapani sin of the above Ichruti 9 Ruvunnol Ratnapi 10 Ruchaly 11 Jayaram 12 Yawliara 13 Tadyasalar, 14 Vururimera, 15 Wanitara 16 l'alsundhara 17 Ramanathia 18 Jagnd14a 19 Ga ladhara 20 Phashara 21 Ramalcısına 22 lorhispany There are also goine commentarica nluch are mentioard by their cities *ithout long aysociates with tler 72ps of three respecti authors They are -Tatrıbodbini, ? houny ! 3 Hloha, 4 Udahariwadırıda, and 5 bar burs Ti toxt of the harı sprabass consists of three parts (1) Definitions in verscs, (?) explanation in pros illustrat ons in the form of Sanent prakrit verece The MLCOD : jart is adınited to live cite work of flammata bunsell lle alles mitor sepatu are all e linittull: selrcted from ancient author thateausannelit va las succemleri in tracing many of the settes In tott urces and Identifnin, liir author vusa J Natal hara 11 napuana halili's Paghmamet hilarauullis Neplavota Salontals Viramariaa 1 ind (3) ·V11 mits Dialavikugnimitra Bhavis hiratarjuniya, Bliartrihans Talragyasıtske, Mayura's Sulyasitaku, Jajanaharatnabara & Harivijaya, Bualtat ts blallatsatska Damodaragupta s Kuttini. Bhasa's work, Dovilaghustava, Amarusataba II ila's Sapt isatı, Anandavardhanas Pancha banalıla Bhattı s puetical works Blavabhuti s Valatimadlava and Viracharita, Har ha's Nagananda and Ratvavalı Rajasekhars's harpuramanjan, Viduhsalabhanjika, Balaramayana, and Balablarati, Nararanadiksbita's Venisambara Suriaka's Mrichhahatika Hanumangataka, Hayagrivavadha and Ushaharananataba art some of the works from which illustrative verses lase been selected by Vammata Jo his Sanskrit Introduction to the havyaprakasa, Bliattavamana quotes sotae verses which could not be identified Commentators are, however, divided in their opinioni as to the authorship of the definitive verses known under the double name, karıka and sutra In the beginning of hus Lavyaprabasa dassa Mabesvara Nyuyalıakare uttsbutes the authozalı) of the harhas to the famous dramatist Bharata and adduces the following Tessons in support of his vies -- “ \s the hanhas are found in Bharata', Samhita," their author 18 Bharata Hence in commenting upon the first viiso Vimmata says that tbu author sings of bis Goddess. IIed Mateo mata however been the uthor of the harika he would have said Again though only eight Rasas or Emotions or moods of mod are onumerated in thu karika, Vammata yļraks of muth qultistic mood If he had been the author of the hurik is, he could have mentioneel une Rasts in the harkus is well Ayudin in defining a comų luto metaphor (s 7) the karika says tlat when things compared with exc's other aro ali mentioned it is i complete meta bor In commenting upon this ver e Vamnata says that as there are only two tll!!93 here 112, tlte thug com. pared as well as the thing to shich it is compared plural in th hinha sup fluous und unnecesauri sof the harsha as well, le coull base omittel uile plural and used only the dunt It may huncler be urged asian objection against thie in that in the fourth chapter of the husjad rukes llanu I sipg . If he had been the author ·matu m ntiung Bhajali in support of something mentiuned in the harika aud that if Ilarat bad been the author of the karika, Malumatı sul not 1214 referred to inm by 119 namu But it should be noted that the word Bh rata,' not Bharatena' means Bluratanaty'ısastra dramatury of Bharata Accordingly there 13 not. 171 02814101 with uslag in referring to an author's grond work in that onmentaries on different work of the same Author Another objection urged grust this buy the who rehand Immunta sa the author of the kira as well us that in clcmna dhal iruupiha or chain of metaphora the kurka compres it to Vulopain or chna of smiles which is illustrated ont in the lurtka lut in the cylanatory notes of Vammala and that this procedure of trc itinent signilies the wentity of tho anthur of this barchi rith that of the explanatory notes 10 thus it may be replied thi the MIspam i is implere tww.sh not yerdually utzted, in the kirike and that the Malarupia is compurod? tu the implıcıl Muloy na Otlicis liold thin the lirihey are the work neither of Mont- Iluta nor of Bharata but ol yume unknuwn prison ur persuas anal tlat larunata nuzlit luse luu ell conposed or inunded a few of them According to the statesuent made b: Bhunasena in lng coin mentary entiti i Subashiri on the bavsapral asa Mainmula Why the feest wou of Jurita 1 l shuun in Pandit luis 01:) raunzer Brestdiese bein: Kny?12, th liter of Isasika on l'atam Jili's llahtlashud au mita # 1811101 tomcntator on the hl. Yajurveda Vanmali rucelled 113 edu, otion froin tbe lest Pin 1119 of luis time in Beuares and became as crialist in rhetoric, while Auvati, bus brother anılan que distinguished wcholar went t Valun and wrote fus commentars on the bedrs unler 18. uronage of Bhi ya long ví Dlinia in Malayn lerhangi liir sau in tłu author at Sireztatzhanth ul harını from seveda Vam mata' gw inne sync quotations in lus huszajrakusu Tapu to li muluha sa tu thier i dimentators on the hasvalir ihnea 191470 to a rota li { 1542 rohani onlı 12 to the ligure of Sporch well if there in itu setla srurh faite od $84 mrle by ·Vilatsumi Who is tlas Iltasand when and lere helmed i pot hand. Sallusu arı yichara is in the treatjar attrilutol to Vlaamta and a manu cript copy of this work is said to exist in the Dehhan Cullele Librars in Poona 1 Esot tince the composition of Ramazana katta by Valmıhı, a num lyor of poete seem to have taken to ka sa composition of the epic tgp The singing of ballads by wandering bards might lease Liven rive to the composition of lyrics and drama. The more tion of Nnth Sutra iu tlic Satris ol Panini and Ramdhanataka by l'antanjali boude to the cocclusion that dramatio furformance was an attractise profession in the fourth and filtlı cintunes, B C. The inclusion of actors among chome or soblems of publer wealth in the Artmetra quex to slow that statramen of philosophuc tornjurament of the tipe « linnahsa lugan to look aping the stage and the ar x1 Monumie evile anledonkees presenting 11 entrine of fors into il 2,04 Jest it mm.lt artrat them progra** of agriculton piration From 11a-It follows that like Nata Sutra trung closin mules for the fundant of actors there tilleght las been havs linhara sutras for ile guidance of meta Among the ttant works on this muluject the Natra-setra of Dhr. Puttanut hysslares of Dandi seem to be the patient lam101 hari tanh tasutta 8th unturi Rultablatta nurutlaka "ith intus ! 1) and linnamaas Durijuho lix's ventury AD at believed to fine field the ground before thor hassanesh song mplare? Thein in the 1111 crylar ID Sin Lut Qlirtonctang diride loetry into txo clanzes Prasya kasya auhiblr portrs, ani! PnggalinyFreille portrg. l'pica arllr es come under there forint kicsd and Dranna un ler the Latter In the law of the occupy the end of poting in groaal is inlarindaycarls, fessurs of the accomplished readers or **tatore. Seert aal latte somn la inte form of allter alion eut din e diction pleating and suggestive of love, BILATE**7** sa Ini Istrito y Hollrather on the Karvanera ·7 herogi pything wonder, smile or laughter, terror, fear, dregust or tranquility arc considered to be various means of bringing unmunisipale nyliro to the reader oi the spectator The charm of poutry is consid red to be nthor in the indicated than the literal meaning of the ecntenco Sentines conteung a honratite gonge pp considered to be more armninr than literal ani mdicated meanings Tigrutine 4cuses are luc to the use of various fignius of speich such as sinle, inetaphor, metonymy, and others of which a hundred varieties are di tin ruslint and defined in worhs on rlictoric Smile 19 regarded as the root uſ all tim se vinetics and is talen to be of two linds natural and technical The latter is based upon u cepted views of th poets For examplo Sansl rit ports are wont to regard faino is wlute and therefore lil en it to the food of the culestia, Ginges or moonlight, onto 1 rud of white flowers or a nechlaco of pearls and the mic Sinulari Sukrit prouts have their own Vics of personal beants, such as lotus lihe rice, hall like uves, Coral like lips might likn krir and the lile All these accepted fancies or concerts play an important part in what is called Rupakatiga yoktı 7 figure of speech, which consists 10 indicating or suggesting a thing comparıd by a thing to which the thing to be suggested it is usual to compare For examplo, the poetical expression two star lilies on n lotus flower mcans or indicates to a Sanskrit poet too long and blue eyes in the face of a woman To jerson who is not babituated to thin! like a Sanskrit poet, the above cxpre49103 would be liarelly intelligible and scarcely pleasing To ad 1 to thre difficulty there 14 what is called slesba, pun which is based upon the double meaning of words, which are quite common in Sanskrit literature, For example the word 'Sabısralara' means one who has 1 thousind rays or tires Accordingly Sanskrit poets are wont to simpara bing to the sun by using this word The whole of Suliandhus V 19zvadatta is full of sleshas qubbling og sords con scurcels be pleasing to such as have not tulid Sanskrit punning as well as such figures of speech as are based upon what is called Kavisamaya or accepted poetica, Such punding or ·the Kavyaprakash it may be inferred that Mansmats himeck succeeded in getting rid of old works by making such improvements as would render thou to be his own. What appears to be strange is that even sucb almost contemporary writers as Mammata, Manikyachaudra and Ilemachandra should make unacknowledged excerpts with no thought of being charged with plagiarism. It is hosever probable that Sanskrit s riters of acknowledged merit regardled plagiarism as no heinous literary crime. Another glariug blunder which Sanskrit writers appear to be in the habit of committing is later interpolation made with the Lope of bringing credit to old favourite authors Sonne late interpolations when uudetected are likely, as they Luve often been, to make old morhs appear quite recent. The one decisive advantage of plagiarism in commentaries lies in tlie preservation of traditional or accepted interpretation of old texts. It follonx thiercioro Mapıl yachandra's commentary un the Kavyaprahad may be accepted as traditional and autliuritative. गौणाऽर्थनिरूपणावसरे हेमचन्द्रीयकाव्यानुशासनवृत्ती, काव्यप्रकाशे द्वितीयालासे प्रथमाध्याये. २४ पृ. १० पटौ. ३४ पृ. १ पट्टी "अत्र स्वार्थसहचारिणो गु अत्र हि स्वार्थसहचारिणी णा जाव्यमान्द्यादयो लक्ष्यमा-गुणा जाड्यमान्द्यादयो लक्ष्य. णा अपि गोशब्दस्य परार्था माणा अपि गोशब्दस्य परा- भिधाने निमित्तत्वमुपयान्तीति थाभिधाननिमित्तत्वमुपयान्ती • केचित् ॥ स्वार्थसहचारिगुणाभे-ति कचित् । स्वार्थसहचारि देन परार्थगता गुणा एव ल-गुणाऽभेदेन परार्थगता गुणा क्ष्यन्ते, न तु परार्थोऽभिधीयत एव लक्ष्यन्ते न तु परार्थोऽभि- इत्यन्ये" इति. धीयत इत्यन्ये" इति. - ·लाऽथनिरूपणावसरे काव्यानुशासनहत्तौ. काव्यप्रकाशे द्वितीयोल्लासे प्रथमाध्याये २५ पृ.९ प २९ पृ. ६ प. "गौरनुबन्ध्य इति तु नोदा. 'गौरनुबन्धा इत्यादौ श्रुति हरणीयम् । अत्र हि श्रुतिनोदि-चोदितमनुवन्धनं कथं मे स्या तमनुबन्धनं जाती न संभव. दिति जात्या व्यक्तिराक्षिप्यते, तीति जात्यधिनाभावित्वाद्वय न तु शब्देनोच्यते 'विशेष्यं क्तिराक्षिप्यते, न तु शब्देनो- | नाऽभिधा गच्छेत् क्षीणशक्ति- च्यते, 'विशेष्य नाभिधा गच्छे-विशेषणे, इति न्यायात् , इत्यु. क्षीणशक्तिर्विशेषणे, इति न्या- | पादानलक्षणा तु नोदाहर्तव्या । यात् । न चात्र प्रयोजनमस्ति । न ह्या प्रयोजनमस्ति, नया अविनामावादाक्षेपे च यदि ल- रूढिरियम् । व्यक्त्यविनाभावि स्यत्वमिप्यते तदा क्रियतामि । वास्तु जात्या व्यक्तिराक्षिप्यने । त्यत्र कर्तु , कुरु इत्यत्र कर्मण., यथा क्रियतामित्यत्र कर्ता, कु. प्रविश पिण्डीमित्यादौ गृहं वित्यत्र कर्म, प्रविश पिण्डी- भक्षयेत्यादेश्च लक्ष्यत्वं स्यात् । मित्यादी गृहं भक्षयेत्यादि च । 'पीनो देवदत्तो दिवा न भुते' पीनो देवदत्तो दिवा न भुले' इत्यम न पीनत्वेन रात्रिभोजनं इत्यत्र न रात्रिभोजनं लक्ष्यते । लक्ष्यते, अपि त्वर्थापत्याऽऽक्षि- श्रुतार्थापत्तेरापत्ते प्यते इति ' इति विषयत्वात्" इति. रसस्वरूपनिरूपणावसरे काव्यानुशासनसत्तौ काव्यप्रकाशे चतुर्थोल्लासे द्वितीयाध्याये ६६ पृप ८० पृ.१ प. स च न विभावादे. कार्य "सच न कार्य, विभावादि. तद्विनाशेऽपि रससंभवप्रसङ्गा- विनाशेऽपि तस्य संभवप्रस- तु। नापि ज्ञाप्य, सिद्धस्य | हात् । नापि ज्ञाप्य , सिद्धस्य तस्याभावात् । कारकशापका- । तस्यासंभवात् । अपि तु विभा- तस्य " ·JIY भ्यामन्यत्क इष्टमिा। चत्, न । यादिभियानतश्चर्वणीय । का. कचिदृष्टमित्यलाकिकसिद्ध - रकशापकाभ्यामन्यत्क दृष्टमिति णमेनन दूषणम् ।” हात चेत् न कचिहष्टमित्यलौकिक सिद्धर्भूपणमेतन दूषणम् इनि व्यञ्जनावृत्तिस्थापनाऽवसरे काव्यानुशासनविवेक काव्यप्रकाशे पञ्चमोल्लासे प्रथमाध्याय २७ पृ २५ प १६८६प 'यदप्युच्यते-- 'नैमित्तिका यदप्युच्यते--'नैमित्तिा- र्थानुसारेण निमित्तानि कल्प्य-नुसारेण निमित्तानि कल्प्यन्ते, न्ते इति । तन निमित्तत्व | इति । तत्र निमित्तत्व कार- कारकत्वज्ञापकत्वचा। शब्द कत्व ज्ञापकत्व वा । शब्दस्य स्य प्रकाशकत्वान्न कारकत्वम् । प्रकाशकत्वान्न कारकत्वम । शापकत्व त्वज्ञातस्य कथम् ।शा. झापकत्र त्वज्ञातस्य कथम् तत्वं च सकेतेनैत्र । स चान्वित शातत्व च सकेतनव । स चा मान । एव च निमित्तस्य नियत-न्वितमाने । एव च निामत्तस्य निमित्त यावन्न निश्चित ता नियतानमित्तत्व यावन्न निश्चित घनैमित्तिकस्य प्रतीतिरेय कथ तावनैमित्तिकस्य प्रतीतिरेव क मिति नैमित्तिकार्थानुमारेण नि. 'थम' इति नामेत्तिकानुसारेण मित्तानि करप्यन्त इत्यविचारि निमित्तानि कल्प्यन्त इत्यवि तामिवानम्' इत्यादि - चारिताभिधानम् ' इत्यादि. - शान्तरसविक्षावादिनिरूपणावसरे हेमचन्द्रकाव्यानुशासनवृत्तो काव्यप्रकाशसङ्केते चतुर्थोल्लासे द्वितीयाध्याय २९५ 'बराग्यससारभीरतातत्व 'वैराग्यतत्वज्ञानसशानु शानवीतरागपरिशीलनपरमेश्व ग्रहादिविभागो यमनियमाध्या रानुग्रहार्दािवभावा यमनियमाऽ त्मशास्त्रेक्षणाद्यनुभावो धृनि ११.८५ ·- ध्यात्मशास्त्र चिन्तनाद्यनुभावो स्मृत्यादिव्यभिचारी निर्वेदस्था- धृतिस्मृतिनिर्वेदमत्यादिव्याभ यिभावशान्त । न चायं विप- चारी तृष्णाक्षयरूप शमस्था- | यजुगुप्सारूपत्वाद्वीभत्सेऽन्तर्भा यिभावश्चर्षणां प्राप्तश्शान्तो र- वयितुं युक्त । विषयजुगुप्सा न चास्य विषयजुगु- ह्यस्य व्यभिचारिणी, न तु स्था- प्सारूपत्याद्वीभत्सेऽन्तर्भावे यु- यितामेति । तस्यानिर्वाहे मूलो- क्तः । जुगुप्सा ह्यम्य व्यभिच्छेदात् । न च धर्मवीरे, चारिणी भवति, न तु स्थायि अहमेव विध इत्येवं प्राणो- नामेति पर्यन्तनिर्वाहे तस्या त्साहरूपतया तस्य गर्वमय- मूलन एवोच्छदात् । न च त्वेन व्यवस्थानान् , अस्य च धर्मवीरे, तस्याभिमानमयत्वेन | गर्वप्रशमैकरूपत्वात् । ईहामय- व्यवस्थानान् अस्य चाहंकार त्वनिरीहत्वाभ्यां विरुयोरपि- प्रशर्मकरूपत्वात् । तथाऽपि | तयोरैक्ये क्रमेण कामार्थधर्मा तयोरेकत्वपरिकल्पनेन धीररो- जनोपयोगेन तुल्यरूपत्यादवि- द्रयोरपि तथा प्रसद्गः । धर्मः | रुद्धयो रौद्रवीरयोरप्यैक्यप्रस.. चीरादीनां चित्तवृत्तिविशेषाणां | इः । धर्मवीरादीनां चित्तवृ- सर्वाफारमहंकाररहितत्व शा. त्तीनां सर्वथा निरहकारत्वे न्तरसप्रभेदत्व, इतरथा तु वी-शान्तरसभेदन्वं, इतरथा तु ररसप्रभेदत्वमिति व्ययस्थाप्य- चीररसभेदत्यमिति व्ययस्थायां माने न कश्चिद्विरोध." इति. न कश्चिद्दाप जातिशक्तिवादनिरूपणावसरे काव्यानुशासनविवेक प्रथमा काव्यप्रकाशंसकते द्वितीयोल्लाम ध्याये २३ पृ.२० प क्रियाशदानामपि गुडति. लतण्डुलादिद्रव्याश्रिता ये - 'लादिदव्याश्रिता ये पाकादयोऽ- कादयोऽन्योन्यमन्यत्वेनावस्थि. न्योन्यमन्यत्वेन स्थिताः क्रिया. क्रियाविशेषास्तत्समवेतं विशेषास्तरसमवेनं सामान्यम- सामान्यमेव वाच्यम् । यह स्ति । यदशेनायं पाक पाक न्छाशम्दाना तु डित्यादीनां शु. । इत्यभिन्नाभिधानप्रत्ययौ स्याता- " इति. . क्रियाशब्देष्वपि गुडतण्डु- नाः ·IPI कसारिकामनुप्यायुदीरितेपुष्टि | म् । डिस्थादिशम्देयिनि । यह- त्यादिशब्देषु समवेतं डिस्थच्छाशब्देषु शुकसारिकायुदी. त्वादिकं सामान्यमेव यथायोग | रितेपु भिन्नेपु डित्थशब्दत्वा- सशिप्पध्यस्तमभिधेयम । यदि दिफ सामान्यमेव यथायोग चोपचययोगितया डित्थादो स- संशिष्यध्यस्तमभिधेयम् । पदि- शिनि प्रतिकलं भिद्यमानेऽग्य- | वोपचयापचययोगितयाडित्था- भिद्यमानो यन्महिम्रा डित्थोडि | दो संक्षिनि प्रतिक्षण भिद्यमानेऽ स्थ इत्येवमादिरूपत्वेनाभिन्ना- | प्यभिधमानो यन्महिम्ना डित्था कारः प्रत्ययो बाधशून्यस्संजा• डिस्थ इत्येवमादिरूपत्वेनाभि- यते तत्तथाभूत डित्थादिशब्दा-नाकार प्रत्ययस्स्यात्तत्तथाभूतं घसेयवस्तुसमवेतमेव डित्थत्वा- डित्यादिशब्दावलेयवस्तुसमवे दिसामान्य मोटव्यम् । तञ्च डि- | तमेव डित्थत्वादिसामान्यं, तच त्यादिशब्देराभिधीयते इति गुण | डिस्थादिशब्दैराभिधीयत इति क्रियायहच्छाशब्दानामपि जा-गुणाक्रिया यदृच्छाशब्दानामपि तिशब्दत्वाजातिरेकश्शब्दार्थ जानिरेवैक शब्दार्थ इति' इति" इति-- इति - ·सङ्केतटीकायां स्मृता निबन्धारः. अभिनवगुप्तपादः .... ... " ... ... आनन्दवर्धन. 40 77 101 224 278 308 " .... " उद्ट .....269 " .... 16 7 20 15 10 10 19 15 21 17 8 19 18 18 21 12 12 .... " .... " " " .... " 324 326 363 372 402 422 428 454 22 92 27 183 ... " " .... कणादः कापिलाः कुमारिलभट्ट ... .... .... ... .... " .... कोहळः जमिनिः दण्डी 198 101 171 6 16 18 7 3 12 15 19 .. .... 291 294 KAVYAPR INASA C ·Triii प. दण्डी 296 .... " "" 17 14 15 19 " .... " -- 11 .... .... धर्मकीतिः पतञ्जलिः प्रभाचन्द्र प्राभाकरा: भट्टतोतः भट्टनायकः, हृदयदर्पणप्रणता .... 5 17 10 19 13 18 .... .... " .... " " ... .... भट्टोद्भटः भरतमुनिः 16 6 .... 297 379 69 23 23 168 69 6 72 89 147 289 66 67 77 85 991 292 293 295 356 996 297 297 27 JHI 201 .... .... .... " .... " 8 14 14 11 14 10 .... .... .... " .... .... 6 16 6 8 .... भमित्र. भामा 17 .... ...

·xix भामहः ... .... .... 18 16 13 13 भाष्यकार: भोजः 12 - .... 13 .... " 9 " .... 5 मङ्गलः .... 428 444 361 295 300 335 338 339 292 29 31 32 35 36 38 308 379 386 .... 19 16 .... 9 .... .... 11 19 .... यायावरयिः 8 .... .... " 18 10 15 12 12 14 .... 400 414 " .... " .... ....417 " ... 421 426 " .ra 16 21 " .... लोलटः .... " .... 82 117 84 287 यामना .... 13 ·वामनः .... " ... ... 200 291 293 294 296 18 17 12 .17 " .. 12 21 .... " 297 6 " 8 " ... 10 " .. 18 शङ्कका 299 369 147 66 143 5 .... 6 17 सातवाहनः ·सङ्केतटीकायां स्मृता निबन्धाः. प. 272 21 .... 7 14 274 18 .... 23 ... 5 289 16 कादम्बरी काव्यकोतुकम् कुमारसंभवः न्यायकुमुदचन्द्रः भामहवृत्तिः भारतम् राघवानन्दः घकोक्तिजीधितम् विषमयाणलीलाकथा.... घेणीसंहारः हाख्यायिका 132 .... 16 140 16 41 267 21 245 .... 22 .... 273 6 ·.... ....8-9 - काव्यप्रकाशस्थ विषयाणां सूची. प्रथमोल्लास:. विषयाः- पृष्ठसपाः मंगलाचरणम् कविब्रह्मनिमित्यो. वलक्षण्यम्, जिधातुबलात् प्रणामलामः काव्यप्रयोजनम् 5-7 कविताहेतुः काव्यस्वरूपम् 9 कापतिपदतात्पर्यम् 9-10 अस्फुटाऽलङ्कारोदाहाणम 10 काव्यमेदेषु उत्तम काव्य 11 वुधपदार्थः, तत्कथिले भौचित्य च 12 उत्तमका यस्योदाहरणम् लक्षणसमन्वयश्च 13 मध्यमका-यलक्षणम् तदुदाहरणं, गुणीभावोपपादनं च ....14 भवरकाव्यलक्षणम्, अन्यायपदार्थः उदाहरणम् ... 11 15-16 ....17 ....17 द्वितीयोल्लासः शब्दाना विध्यम् अर्थाना च तथा तात्पर्यार्थः तदुपपत्ति अन्विताभिधानवादे तदभाव: प्रायस्सर्वे शब्दाः व्यजकाः तत्रोदाहरणम् उपपादनं च लक्ष्यस्य प्याकले उदाहरणम्, व्यद्गयस्य जकत्वे, उपपादनं च वाचकलक्षण, तद्विभाग व्यक्तः वाच्यत्वदृषण, तद्विशेषणजात्यादेरेव वाच्यत्वं च उपाधिविभागः है 17 18 18 18 .... .... .... 19-20 20 ..120-21 ·पृष्टसह था. 22 23 ... 25 " ... ... 20 26 27 29 29 29-30 30 31 32 33 ... .... 1 विषयाः- सकेतचातुविध्ये भाष्यसम्मतिः परमाण्वादेः गुणत्यम् गुणशब्देषु व्यक्तिवाच्यत्वपक्षीयदूषणशङ्का, आनन्त्यपरिहारः गुणशब्दरपि जातिरेव वाच्यति पक्षः अपोहशक्तिवादिमतम् वाचकस्यैव मुख्य इति व्यवहारः लक्षणात्तिस्वरूप तदाश्रयय रूढिफलफलक्षणोपपादनं प्रयोजनलक्षणाया. प्रदर्शन शुद्धलक्षणाद्वविष्यम् उपादानलक्षणाया स्वरूपम्, प्रदर्शनं च कुलभट्टाभिमतोपादानलक्षणोदाहरणदूषणम् लक्षणलक्षणाया. प्रदर्शनम् अनयोमेंदयोगित्यादिना (ताटम्प्येलक्षणा) शुद्धेति परमतनिरासः सारोपलक्षणास्वरूपम्, साध्यवसानलक्षणया: खरूपम् सारोपसाध्यवसानयोः द्वैविध्यम् गोणलक्षणाविषये मतभेदाः शुद्धसारोपायाः प्रदर्शनं. प्रयोजनोपपादनम् उपचारहेतवः • आहल लक्षणाऽवान्तरभेदसङ्ख्या रूढिप्रयोजनलक्षणयोः भेद, व्ययद्वविध्यम गूढव्यद्गयसोदाहरणम् अगढव्यायसोदाहरणम् अगूढलोपपादनम् व्ययप्रयुक्तं लक्षणात्रैविध्यम् लाक्षणिकपदस्यार्थ. व्याथार्थोपस्थिती वृत्तिः व्यसना स्यअनावृत्तिसाधनम् अभिधामूलव्यभनास्वरूपम् अभिधानियन्त्रणरेतब , तदाहरणानि च अभिधामूलम्यमनासायनम् .... ....34-35 .. 35-36 36 .... ... 38 38-39 39-40 41 41 42 42 12 . 42-45 15-16 46-47 48 + ....

·XXT विषया:-- अभिधामूलव्यानीदाहरणा ध्यअकपटस्याऽर्थः शाब्दव्यञ्जनाया अर्थस्यापि सहकारितया व्यञ्जकलम् पृष्ठमधा: 18 48 .... 49 . तृतीयोल्लासः अर्थानो व्यजकत्वम् .... 50 5051 51-57 अर्थाना व्यञ्जनले सहकारिण: वक्रादिवैशिष्टयसहकृतव्यमकतायां क्रमेणोदाहरणानि आर्थव्यन्जनाया शब्दस्य सहकारिता .... .... ....58 1 ...59 59-60 60 61-62 .... .... • .62 62 .... तुरीयोल्लासः , काव्यभेदप्रदर्शन सङ्गतिः उत्तमकाव्यविभाग: अर्थान्तो परिणामे हेतुः अर्थान्तरसङ्कमितवाच्यस्योदाहरणम अत्यन्ततिरस्कृतवास्योदाहरणम् विवक्षिताऽन्यपरवाच्यस्वरूपम् विवक्षितान्यपरवाच्यद्वैविध्यम् अलक्ष्यव्यङ्गयक्रमत्वानिर्वाहः अलक्ष्यक्रम न्यायध्वनर्विभागः अलक्ष्यव्यायस्य प्राधान्य एव ध्वनित्वम् रसस्वरूपम स्वोके रसस्वरूपे भरतमुनिसम्मतिः तद्विवरणे लोलटादिमतम् श्रीशङ्ककमतम् भट्टनायकमतम् अभिनवगुप्तपादाचार्यमतम् KAVYAPRAKASA 02 62 62 ...03 ...03 .... . 04 64-05 00.00 72-74 77-82 d ....

·XII पृष्ठसाया, 83-84 84 विषया:- विभाकादिप्रत्येकमात्रोपादानश्यलेऽपि इतगऽऽक्षेपण प्रयाणा- संयोगनिदः रसविशेषाः माररसविभागः सम्भोगमारस्यानन्तप्रभेदस्वादेकभेदतयैव गणन सम्भोगक्षारोदाहरणम् विप्रलम्भङ्गारस्य पाचविध्यम् .... 85 .... 85 .... .... " उदाहरणानि " 86-80 80 80-89 89-02 92 97-98 98 99 99 102 102-103 103 .... " हास्यादिरसोदाहरणम् मागदीना स्थायिभावाः व्यभिचारिण: व्यभिचारिपु निर्वेदस्य प्रथमगणने हेतु. शान्तरसः शान्तरसोदाहरणम् भावः भावोदाहरणानि रसाधामासस्वरूपम् तदाहरणम भावाभासोदाहरणम् भावशान्त्यादीनामुदाहरणम् रसवति काव्ये मावशन्त्यादीनां मुख्यत्वम् मावशान्त्यादीनामनित्वे दृष्टान्त: सलक्ष्यक्रमभ्ययध्वनिविभाग: शब्दशक्तिमूलव्यायध्वने. स्वरूपम् वस्त्वेवेत्यत्र एवकारफलम शब्दशतिमलोपमाया, विरोधाभासस्य, व्यतिरेकम्य च ध्वनः उदाहरणानि शब्दशक्तिमूलवस्तुध्वनेरुदाहरणम् अर्थशक्ति मूलध्वने. विभाग .... 104 105-100 106 107 107 107 107 .... ... ....107-110 .... 110-111 111-112 ·xxvii पृष्ठसद्ध थाः .... " " ... 112-113 113 I13 114 115 115-116 116 116 " " .... 1 .... " " " " विषयाः- अर्थशक्तिमूलध्वनिषु स्वतस्सम्भावना वस्तुना वस्तुध्वनेरुदाहरणम् " अलङ्कार वनेकदाहरणम् अलकारण वस्तुध्वने उदाहरणम् अलङ्कारध्वनेरुदाहरणम् कविप्रोटोकिसिद्धेन वस्तुना वस्तुध्वनेरुदाहरणम् अलकारध्वनः अलवारण वतुरध्वने: अलकाध्यने: कविनिवद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धन वस्तुना वस्तुवने: उदाहरणम् अलधारध्वनेकदाहरणम् अलङ्कारेण वस्तुध्वने: अलङ्कारध्वनेः शब्दार्योभयशक्तिमूलध्वनेरुदाहरणम् आहत्य वनेः परिगणनम् रसादीनामानन्त्येऽपि रसादिश्वने; असंलक्ष्यक्रमलेन एक भेदत्वेन गणनम् शब्दार्थोभयशक्तिमूलध्वनेर्वाक्यगतत्वेनैकत्वम् उभयशक्तिमूलातिरिक्तध्वनीना पदवाक्यगतत्वेन द्वैविध्यम् पदद्योत्येनाऽपि व्यङ्गपेन काव्यस्य वनित्वम् पदप्रकाश्यस्य अर्थान्तरसमितवाच्यध्वनेरुदाहरणम् अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यध्वने. असंलक्ष्यकमव्यकपविप्रलम्भध्वने. सम्भोगनारध्वनः सलक्ष्यक्रमव्यापध्वनिषु शब्दशक्तिमूलम्वनी पदप्रकाश्यस्य वस्तुना अलङ्कारध्वनेरुदाहरणम् 117 117-118 118 118-119 119 .... " " ".... ....120 .... .... 120 121 121 121 122 122 123 123 " .... " " " " " ....124 " वस्तुवने. 124 अपश्चिमूलप्वनिषु पदप्रकाश्यले स्वतम्सभ्मविना वस्तुना वस्तुध्वनेरुदाहरणम् , अलारध्यमे .. 125 125 ·vit - " " " " " " " " " . " " " विषया पृष्ठसहया पदप्रकाश्यत्वे स्वतस्सम्भविना अलकारेण वस्तुवने उदाहरणम् 120 अलङ्कारध्वने 126 कविप्रोटोक्किासद्धन वस्तुना वस्तुवनेरुद हरणम् 127 भलकारधने 121128 अलङ्कारण वस्तुध्वने 128 अलवारध्वने ॥ 129 कविनिवप्रोटोकिमिद्धेन वस्तुना प्रस्तुध्वनरुदाहरण 129 " अलहारस्वन 130 अलकारेण वस्तुध्वने 130 फविनियद्धप्रौढोक्तिसिद्धन अलङ्कारेण वस्तुवने उदाहरणान्तरम् 131 " अलङ्कारध्वन 131 भईशक्तिमूलव्यङ्गयध्वने प्रपन्धगतलेन भेदान्तरसत्वम् 132 प्रयन्धप्रकाश्यले स्वतस्सम्भावना वस्तुना वस्तुपनेरुदाहरणम् 132 " उदाहरणान्तरम् 133 असंलक्ष्यक्रमव्याय बने पंदेकदेशादिगतत्वेन विभाग. 133 धातुरूपेण पंदेकदेशेन प्रकाश्यस्य सम्भोगशृक्षारध्वनेरुशहाणम् 134 प्रातिपदिकरूपेण 135 प्रत्ययरूरेण 135 सुप्तिरूपेण विपरम्भमारस्वने 136 षष्ठीरूपेण शृङ्गारध्यने 136 लटात्मकेन रौदरसध्यने 137 वचनात्मकेन विलम्मशारध्वनेः 137 स्यत्यासेन- विहित पुरुषात्मन शान्तरसध्वने पूर्व निपातप्रकाश्यस्य भाववनेरुदाहरणम् 138 उपपदविभक्तिरूपण पदकदेशेन प्रकाश्यस्य मातध्वनेरुदाहरण 138 तद्धितरूपेण विप्रलम्भशारध्यने 139 उपसर्गरूपेण 139 " " " " -- " " " " " " 138 " " " ·पृष्टसक्षयाः " " .... विषया- निपातरूपेण पंदेकदेशेन प्रकाशस्य वीररसध्वनेः भावःवनेरुदाहरणम् 140 सर्वनामरूपेण, तदन्यरूपेण, वचनरूपण च 140 तद्धितेन, अव्ययीभावरूपेण, आधारकर्मकारकविभक्तधन्तरूपेण च पदेन प्रकाश्यस्य च शृङ्गार वनेरुदाहरणम् 111 उदाहृतम्वनिप्रभेदपरिगणनम् 142 सहीणध्वनिभेदपरिगणन 142 विनिद्वयसन्दहसहरस्योदाहरणम् 143 अङ्गाङ्गिभावप्रयुक्तस्य, एकव्यजकानुप्रवेशकृतस्य च धनिसक- रस्य समृधेश्वोदाहरणम् 144-147 पञ्चमोल्लास. 148 148 ....148 148 1.49 .... -149 150 मध्यमकाव्यनिरूपणे सहुति: मध्यमकाव्यभेदाः अगूढव्यङ्गयस्य गुणीभावः अर्थान्तरसङ्कमितवाच्यस्य अगूढव्यायस्योदाहरणम् अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्य अर्थशक्तिमलस्य संलक्ष्यक्रमस्यागढव्यङ्गयस्यौदाहरणम् उदाहरणे उचित पाठान्तरम अपराऽपदार्थः करुणरसाङ्गशृङ्गारव्यङ्गयस्योदाहरणम् भावामशृङ्गारव्यङ्गयस्योदाहरणम् भावाभावध्यङ्गयस्योदाहरणम् भावायो. रसाभासभावाभासयोरुदाहरणम् भावाभावशान्तेरुदाहरणम् भावाभावोदयस्यौदाहरणम् भावाभावसन्धरुदाहरणम् भावाङ्गमावशवलताया उदाहरणम् गुणीभताना व्यङ्गयरसदनिमिव रसवदायलद्वारव्यपदेश: ....150 ....150 ... .... 150-151 151 152 152 152 153 153 154 ..... ... ....

·- " .... .... " an " .... .... विषया.- पृष्ठसहपाः भावोदयादित्रयस्य प्राक्तनैरलङ्कारतयाऽनुक्तावपि तदौचित्यम् 154 उत्तमकाव्य अन्धान गथमादाय गुणीभूतव्याघव्यवहारपरिहारः ..154 शब्दशक्तिमूलस्य सलक्ष्यक्रमस्य वाच्यालङ्कारव्यङ्गयस्यादाहरणम् .... 154-15 अर्थशक्तिमूलस्य वाच्याङ्गस्य वस्तुव्यवस्थादाहरणम् 156-156 वाच्यसिद्धपास्य व्यङ्गस्योदाहरणे 156-157 प्रथमाद्वितीयोदाहरणयो _लक्षण्यम् 157 अस्फुटव्यापस्योदाहरणम् 157 सन्दिग्धपाधान्यस्य व्ययस्योदाहरणम् 157-168 तुल्यप्राधान्यस्य 158 काकक्षिप्तस्य व्यङ्गयस्य उदाहरणम् 169 असुन्दरस्थ 159-160 गुणर्णाभूतव्यज्ञावान्तरभेदपरिगणनम् 160 वस्तुना अलङ्कारो यत्र व्यज्यते न तत्र गुणीभूतव्यायस्वम् 160 गुणीभूतयव्याधरूपविजातीययोगप्रयुक्तध्वानेवभेदाः तेषामानन्त्य च 100-162 सङ्केपेण ध्वनेः गुगीभूतथ्यापस्य च त्रैविध्यम् 162 व्यायस्य वाच्यतासहस्त्वतदभावाभ्यां भेद. 162 अविचित्र विचित्रमिति च वाच्यत्वसहस्य द्वविध्यम् ध्यपगत्वालङ्कारत्वयोः सामानाधिकरण्येन प्यवहारोपात्त: 162-103 सादिरूपस्य गापा सर्वया याच्यत्वासहत्वम् 103 रसादिरूपास्य अन्वयव्यतिरेकाभ्यां विभावाध्यभिधानध्यायत्वमेव नवाच्यत्वसम्भव, न.पि लक्षणा प्रयोजनलक्षणायों व्यापार्यस्यैव सहकारितया वस्तुमात्रेऽपि ध्याय 163 शम्दशाफिमूलव्याशा व अमिधालक्षणयोः अप्रसका व्यापत्वस्य निर्वियारसम् 164 अभिहितान्ययसाद अर्पशक्तिमूलेऽपि अमिधेयस्य सम्भावनामारः....161 अग्विताभिधानवादिमते प्रतिप्रहप्रकार: 101-100 सामान्यरूपेण मारेराहेऽपि विशेषरूपणोपस्थिति निवांहः 100-167 मपितानियानयादिमतेऽपिणापत्य अभियतहानवकाशः.... 167-16 .... .... " .... ....168 .... .

·.... .... विषय:--- पृष्ठसङ्ख्या व्यापार्यप्रतीतौ शब्दस्यैव निमितत्वात् तयोः अमिधया पोध्यबोधन- भाव. कल्प्यत इति वादिना निरास. 168-169 अभिधायलादेव व्यायप्रतीतिरिति वादिनो लोलटादेः मतस्य निरास: 160-175 व्यसनापश्यनङ्गीकारे अश्लीलार्थकपदानामप्रयोज्यत्वानुपपत्तिः 176 नित्यानित्यदोपविभागानुपपत्तिः 175 पर्यायपदपु काव्यानुगण्यतदभावानुभवविरोध: 176 व्यङ्गयार्थः तत्तत्प्रतिपत्तभेदेन गिद्यते वाच्यस्त्वेकरूप एवेत्य- तोऽपि व्यङ्गपार्थस्य नाभिधया प्रत्यायननिर्वाह: 176 वाच्यव्यङ्गपयोः स्वरूपभेदस्य, प्रतीतिकालभेदस्य, प्रत्यायकाश्रय भेदस्य, कार्यमेदस्य योदृभेदस्य, विषयभेदस्य रातितार्थ- बोधकत्वतदभावकृतमेदस्य संख्या भेदस्य च व्यपस्थाs. भिधयताविरहोपपादकता .... 176-180 गुण भूतव्यं ये शब्दानां म्ववाच्यमात्र विश्रान्त्या प्रतीयमानव्याया पलापापस्या व्यञ्जकत्वमन्यदेव 180 प्रस्तावादिभेदालक्ष्यार्थस्याप्यनेकप्रकारतया प्रतीयमानस्य नानाखेऽपि लक्ष्यत्वोपपत्तिशङ्का 180-181 लक्षणीयनानात्मेऽपि नियतसम्बन्धतया, नियतानियतसम्बन्धस्य सम्बद्धासम्बद्धसाधारणस्य प्रतीतेयंप्रकत्वमन्यत् भण्डयुद्धिनिर्मायो वाक्यार्थ एव वाक्यवाच्य इति यायोऽपि तथेति वादिनां मते व्यजकत्वमावश्यकम् महिमभानुमतम्य व्यङ्गयानुमेयत्वस्य अनुगदो निरासश्व ... .... 1 181-183 , .... 183-184 184.187 पष्टोल्लासः अधमकाव्यभेदयोः शब्दचित्रप्राधान्ये अर्थचित्रत्यागवान्यम् अन्यदा तु शब्दचित्रस्याप्राधान्यम् 188 शब्दचित्रकाव्येऽर्थालारस्य अर्थचित्र शब्दालारस्य च अवश्यकत्वम 188 ....

·Xxxin पृष्ठसहया: 188-189 विषयाः- तत्र प्रमाणं भामहवचः क्रमेण शब्दार्थचित्रयोदाहरणम् उक्तोदाहरणेपि तत्तगयप्रत्यायनसम्मवेन अधम काव्य लक्षणापेक्षः स्फुटन्गङ्गायविरहपयुक्तोऽव्यमयत्वव्यपदेश इति तत्पाहारः .... 189-100 190 190 सप्तमोल्लासः 191 191-192 102 192.113 193 .. " .... दोषनिरूपणे मालि., दोषसामान्यलक्षम् , तदाश्रयप्रदर्शनम् , हतिपदार्थ पददोषाः निकटुपदत्य वर्ष उदाहरण देषस्य साक्षादायप्रदर्शनम् प्युतसंस्कृतिपदस्य, अप्रयुक्तपदस्य असमर्थपदस्य निहतार्थपदस्य अनुचितार्थपदस्य निर्यपदस्य योगिकस्य विवक्षितरूप सक्तिविरहिण भवानकस्य " ... 183 " 194 104 . " " " " " ...191 197 115 " " " .... विवक्षित धर्मणि पफिनिम्य सीलदस्य सन्दिग्धस्य अवतपदाय अर्थ. " " " " .... 196 100-197 197 197-108 109 108 . नयापंपदम्य " " " ·xxxiii . ... " .....199-202 " " " .... - " .... .... .... " " ... " १ .... " " .... " .... विषयाः पृष्ठसहयाः क्लिटत्वादानां समासमात्र दोषता, अन्येषां उभयदोषता च 198 क्लिष्टपदस्य अर्थः उदाहरणम् दोषस्य साक्षादाश्रयः 198-199 अविमृष्टविधेयोशपदस्य विरुद्धमतिकृत्पदस्य 202-203 समासे श्रुतिकटुवस्य 203 च्युतसंस्कृत्यसमर्थनिरर्थकाति- रिक्तदुष्टत्वं वाश्ये पदाशे च 203 वाक्ये श्रुतिकटुत्वस्य 204 , अप्रयुक्त खस्य 204 निहतार्थत्वस्य 204 अनुचितार्थत्वस्य 204-205 अवाचकत्वस्य 205 अश्लीलत्वस्य 205-208 सन्दिग्धत्वस्य 207 अप्रतीतखस्य प्राम्यस्य नेयार्थत्वस्य 207-208 क्लिष्टत्वस्य 208 भविमृष्टविधेयांशत्वस्य 208-209 न्यकारेत्यादि पद्ये तुरीयपादे प्रसङ्गादोषान्तरप्रदर्शनम् 209 आविष्टविधेयांशलस्य वाक्यदोषता विधेयानुपस्थित्या तदोषे उदाहरणं दोषस्य साक्षादाश्रयश्च अपाझेत्यादिपद्ये अदश्शब्दस्य अनुवाद्यमानार्थकत्वस्य युक्तया साधनम् 203-314 वाक्ये समासस्थले अविमृष्टविधेयांशत्पस्य उदाहरणम् दोषस्य साक्षादाश्रयः 214-215 वास्ये विरुद्धमतिकृत्त्वस्य उदाहरणम् दोषस्य साक्षादाश्रय, 215 पंदेकदेशे श्रुतिकटुत्वस्य 215-216 अन्यत् 216 KAVYAPRABASA ". " " " " " " ... " " .... .... .... .... .... .... .. " ....

·ΧΣΣvi पृष्ठसहयाः 265-256 256 ... " ... विषयाः अनुवादायुक्तत्वस्य उदाहाणम् दोपस्य साक्षादाश्रयः त्यक्तपुनस्वीकृतत्वस्य अश्लीलत्वस्य उकोदाहरणेषु प्राय एककदोपभानप्रदर्शने हेतुः विषयविशेपे दोपाणां दोपत्वेन अगणनम् तदुदाहरणं च दोषस्य गुणत्वं गुणस्य दोपता च तदुदाहरण च रसदोपविभागः- व्यभिचारिण: स्वशब्दवाच्यतायाम् उदाहरणम् रसस्य स्थायिभावस्य कष्टकल्पनया विभावादिव्यक्तः प्रतिलविभावादिप्रहस्य पुनः पुनः अपाण्डे प्रथनस्य अकाण्डे छेदस्य अस्य अतिविस्तारे आनोऽननुसन्धाने प्रतीना विपर्ययशब्दार्यः अनम्याभिधाने 256-260 260-208 268 268-269 269-270 270 270-271 .....271-272 272 " " " ... " .... " " " 272 " .... " " " .273.276 270 " सूत्रस्थल ईदृशपदस्पार्थः .... .... .... विषयविदो शब्दवाच्यताया अदे पतायो उदाहरणम् 276-277 प्रतिस्सविमावादिषद पदोपतायामुदादरणम् 277-279 रसधिपरिहारोमयः 279-280 रस रायरोधप्रयं ममेण तदाहरण य, अनिन्याले, अन्यायुफरा- परतायो, भात मुख्य प्रत्यायले मान च 1283-285 अष्टमोठामः गुगानरूपी सातिः 2-6 ... -- ... मानो सक्षम ... " ·XXXyli । .... " ... .... " " .... " ....289 .... गुणाना विभागः विषया:- पृष्ठसङ्ख्या: शौर्यादिदृष्टान्तेन गुणानां साक्षादसधर्मत्वम् 286 वामनाभिमतस्य वर्णेषु माधुर्यादिगुणव्यवहारस्यायुक्तता 286-287 वर्णाना तत्तद्गुणव्यजकत्वमातम् 287 अलङ्काराणां स्वरूपम् अलङ्कारस्य शब्दद्वारेण रसोपकारकले उदाहरणम् 288 अलङ्कारस्य अर्थद्वारेण रसोपकारले रसानुपकारकत्वे अर्थमानोपकारकले विवरणं च भोद्भटाभिमतस्य गुणालङ्कारयोः स्वरूपस्य निरासः वामनाभिमतस्य गुणालङ्कारयोः स्वरूपस्य निरास: 289-290 291 माधुर्यलक्षणं आश्रयश्च 291 माधुर्य रसान्तरेऽपि 292 ओजसो लक्षणं आश्रयश्च 292 रसान्तरेऽपि तत्सत्वम् प्रसादस्य लक्षणं आश्रयश्च शब्दार्थयो. गुणव्यवहारस्य गौणता 294 त्रिष्वेव गुणेष पराभिमताना दशाना केषांचिदन्तीवः केषाचिद- गुणत्व केषांचिद्दोघाभावमात्रत्वम् 294-801 वर्णसमासरचनाना रसध्यजकत्वम् ....301 माधुर्यगुणव्यधकवर्णपरिगणना, माधुर्यगुणत्या समासरचनयो, स्वरूपम्, उदाहरणं च 301 ओजोगुणव्याकवर्णगणना, समासरचनयोः स्वरूपम् 302 प्रसादव्यज्ञकाः तदुदाहरपंच- 302-303. रचनावृत्तिवर्णनां गुणपारतस्यस्य क्वचित् कचिदभाव उदाहरण च 303-305 .. :... 292 ... 293 .... ... . .... अथ नवमोल्लासः शब्दालङ्कारनिरूपणे सङ्गतिः .... 306 ·XXXYUL .. " ... " ... कोमलायाः, " .... " .... .... . .... विषयाः- पृष्ठमरूप वक्रोतः :: अलद्वारस्य लक्षणम् 306 विभाग. उदाहरण 306-307 वर्णानुप्रासस्य, 309-310 उपनागरिकावृत्ते स्वरूपम् 310 परुषायाः उदाहरण 310-311 311 आसां वृत्तीनां वामनाभिमतानि नामानि 311 पदानुप्रास (लाटानुप्रास) स्वरूप, उदाहरणम् 311-312 भेदान्तरम् 312-313 लाटानुप्रासभेदोपसंहारः 313 यमकस्य लक्षण तस्यानेकत्वं, उदाहरणम् 313-320 शेपस्य लक्षण, तद्विभागः, उदाहरणम् 320-323 अभगक्षेपस्य उदाहरणम् 323-324 अर्यालकारत्वशङ्का तमिरासश्च 324-331 चित्रालङ्कारलक्षणम्, उदाहरणम् 331-331 पुनरुक्तवदाभासलक्षणम्" 335-337 दशमोल्लासः अर्थालछारेपु- उपमालक्षणम् । 333-310 उपमावभागः 310-311 पूपिमाया विभाग: उदाहरणानि च 312-343 चित्रकारी पनिगुणीभूतव्यजपान्यत्रत्मसम्भवशा, तमिराशय 313-311 पूर्यापरसन्दर्भविरोधाशश, समाधान च लुप्तोपमाविभाग उदाहरणम् .311-353 अनन्ययरक्षणम् 353 उपमेयोरमाया सागम 353-351 उत्प्रेक्षायाः 371-355 ससादहस्य ...350357 हपस्य 318 .... .... .. ...311 .... " " ·XXXix उदाहरणम् .... " ... विषयाः रूपकविभाग: अपहते: लक्षणम् श्लेषस्य समासोके: निदर्शनाया. अप्रस्तुतप्रशंसाया. लक्षणम् विभागः " " पृष्ठसहयाः 359-365 366-368 368 369 370-372 372 372 373-378 .... .... " .... अतिशयोक्तेः लक्षणम् 378 380, " " .... .... "" V " प्रतिवस्तूपमायाः दृष्टान्तस्य दृष्टान्तस्य दीपकस्य लक्षणम् तुल्ययोगितायाः उदाहरणम् व्यतिरेकस्य लक्षणम् विभागः उदाहरणम् आक्षेपस्य लक्षणम् " .... 380-381 381 382 383-384 384 385 385-386 386-387 .... 387-391 392 393 394-395 396 397 .... 1 " उदाहरणम् " " " विभावनायाः लक्षणम् विशेषांक: यथासङ्ख्यस्य अर्थान्तरन्यासस्य विरोधस्य विभागः खभावोके: लक्षणम् व्याजस्तुते उदाहरणम् 397-399 " .... उदाहरणं च 309 400-402 403 :...403 " .... 11404 ·R .. विषयाः सहोक्तेः लक्षणम् सहोक्तेदाहरणम् विनोक्तेः लक्षणम विनोक्तेः परिवृत्तेः पृष्ठसहयाः 404 .405 405 .... उदाहरणम् ...406 " भाषिकस्य " . .... काव्यलिङ्गस्य, " " पर्यायोक्तस्य , ... उदात्तस्य समुच्चयस्य , पर्यायस्य अनुमानस्य, .... " ... पारिकरस्य .497-408 408 408 409-410 .410 411 112-413 413-417 417-419 418 420 42 421 422 422-423 123.421 421-425 126 426-128 128-129 :...-129 129 130 130 1 " न्याजोके." *. .... परिसलमाया लक्षणम् .... " " कारणमालाया. अन्यान्यस्य उत्तरस्य सूक्षमस्य पारम्य असते " .... .... " ... समाधः " ..131 " ·" ... " " .... " .... .... विषयाः विषमस्य लक्षणम् अधिकस्य उदाहरणम् प्रत्यनीकस्य लक्षणम् उदाहरणम् मालितस्य लक्षणम् उदाहरणम् एकावल्या: लक्षणम् उदाहरणम् स्मरणस्य लक्षणम् उदाहरणम् भ्रान्तिमतः लक्षणम् उदाहरणम् प्रतापत्य लक्षणम् उदाहरणम् सामान्यस्य विशेषस्य तगुणस्य अतद्रुणस्य उदाहरणम् व्याघातस्य लक्षणम् उदाहरणम् " पृष्ठसह्वयाः .432-433 433 434 434 435 435 436 437 437 438 438 439 439-441 441-442 442-444 444 444-445 445 445-446 446 " .... .... " " .... .... .... . .... संघटे: सक्षणम .... उदाहरणम् सहरस्य लक्षणम् 446 447-448 448-456 ... प्राचीनोक्तानामलहरदोषार्गा काव्यदोषेष्वन्तर्भावः तदुदाहाणं च.... 456-466 KAVYAPRAKASA ·the शुद्ध मूलरूदव्यङ्गय त्यस्ता पृष्ठे 60 61 63 64 65 84 90 पड्डौ 10 18 13 8 17 20 टिप्पणे प्रेयः . 93 96 101 अशुद्ध. मूलव्यङ्गय त्यन्तो प्रेयस्वत् नयमिता: गवस्था कमार्थ लोहरस्मै रस्यात्मकस्थो स्थायिरूप भाव तथापि तन्मते घातायते नियामिते निर्माते स्थपि बाधक्षणदा द्धार्यमाण विवेकित्वमिति गतोद्यपि नाफारिका नागारिका " . 107 15 18 7 8 12 14 17 टिप्पणे 17 12 13 16 13 नयात्मिका प्रागवस्थो 'कामार्थ लेदरस्म स्त्यात्मकावस्यो स्थायिभावरूप तथात्र त्वन्मते स्वानायते नियामितैः निर्मिमीते स्थापि या पक्षणदा-दिन, सा क्षणदा द्वार्यमाण विधेकित्वमिति व्यापम् । गतोऽद्यापि नागरिका मागरिका 108 117 " r 126 128 132 126 137 " " " 18 15 141 143 नेप्यन्तीति मणता म रति नेयन्तीति মণিরা कापस 15 " " 111 ज्यान ॥ न पनयन मन्धा . " ·xlv जो अशुद्धः बम्धा पृष्ठे 144 153 155 156 वाघः तदपर शुखः दन्धा योधः तदन्यतर •न्तोऽर्था प्रकाश्यो 17 18 8 17 14 टिप्पणे न्त अर्या प्रकाशो 158 179 त्यर्थ " त्यर्थः विषयमिति तदुप गूपं 187 206 विषयमिति: तदुत्प यू) 6 18 208 211 213 222 230, 233 " 243 11 कर्तव्ये कते 20 स्वच्छन्दा स्तच्छन्दो 114 214 22 स्वयाव स्खव्यव 20-21 सन्तिसों सन्ति इति सवा टिप्पणि नरूप निरूप लेखाप्रति लेखोप्रति 14 गन्धेति निन्दास्तुयोर्थ निन्दास्तुत्यौहेतु रुधिन्धित 16 सनियमा सहनियमा 16 हदि 21 शतून् शतन 17 प्रष्टुतिथि मटुंमतिथि 14 सिहः सिद्धिः 16 नद 14 लोकवाक्यवाधिना लोकयान टिप्पणे रूपेत्यर्थः रूपेणत्यर्थः 18 रसावामस्नेही " + 244 245 247 260 252 254 258 277 रसा पारदोही ·xii पृष्ठे पतो 284 13-14 যুর करुण विरुद्धनापि शृङ्गारण शुद्धः करुणः विरुदेनाऽपि पोध्यते पातस्तु भृक्षारपोषितेन करुणेनात्र मुख्य एव प्रमावातिशय उद्गतपल क्रियत इत्यर्थः, गुणः इति शारे ध्रव्य नेपथ्या पश्चात्सुख मरणमदन्तुरं दन्तुरवे हि 20 291 293 18 19. 294 टिप्पणे 16 294 296 श्रव्य नेपथ्य पश्चासुख मरणपदपुर दन्तुरत्वे हि मसूणत्व दण्डी बन्धश्च. ददि तदा किारे तदभावना काकुनिरामाक्षा 14 " 18 15 5 मरणत्व दण्डी बन्धाध दण्डी तदमीकारे तदभावेन 297 305 306 307 20 11 सन्दव्युत्पत्तिः) काकुशब्दव्युत्पत्तिः 13 308 309 311 312 314 317 322 325 327 329 331 331 6 विदधदमवस्य नामभयमिति 15 आवृति 4 लटानुप्रासः 7 वास्यापीनरुक्तयेऽपि 12 अप्रतन टिप्पणे वाञ्छ'यति 20 योग्यता टिप्पणे 12 15 निप्परहारता 16 इत्यर्थ विदधदमावस्य नमेभयमिति आवृत्ति लाटानुप्रास' वाच्या पीनरुक्तयेऽपि अप्रेतन वाञ्छावती योगिता पाता अल इति नामा नहीने लिप्यलशारता पातालं इत्याध्या इत्यध ·rani पृष्टे तथ d अगुह तथा कार्येषु काव्यषु प्रत्यनाकि प्रत्यनीक रेकत्रा रेफतरत्रा दनुचार दनुच्चारणे भवन् ब्रुवन् शभली शमली तु शब्दः नुशब्द धर्मिण्याचा अपि धर्माद्या अपि प्रकृतले प्रकृतत्वन याथा याचना कुकूला कुरुला तुल्यातुल्य तुल्यात्तुल्य अलोकजो अलीक्वची कुसुदेति योग्यता योगिता वृक्षो वृषा प्रस्तुतत्वादव प्रस्तुतलादेव स्पुटो निवर्तनेननावश्य निवर्तनेनावश्य समा काठिण्य काठिन्य त्वसङ्गत्याद्यौ त्वसमस्याप्यो लास्य " 335 19 330 5 17 340 17 344 19 346 15 349 18 358 7 368 16 18 " 376 11 13 टिप्पणे 377 18-19 385 12 14 390 11 392 13 303 17 394 5 397 20 401 17 403 10 407 15 414 16 17 420 16 426 17 427 16 " 'कुमदेति " ताशेरेव भूस्खा " कारुण्या पाद्य इसाना परिसत्कए लास्या ताशेरेव दूरत्या तारुण्या पटौघः यत्तु इसाना परिसमा

·xlviij
पती
अशुद्धः
शुद्धः
पृष्ठे
428
429
436
438
444
21
14
20
16
मागवधिः
रूपकत्वं
इखप्राप्तिः
करीर
भागोऽवधिः
रूपत्वं
हस्वाप्राप्तिः
फरीरं
16

·श्रीः श्रीमन्मम्मटअट्टविरचितः. काव्यप्रकाशः. सङ्केतटीकायुतः. गले 4 प्रथमोल्लास . ग्रन्धारम्भे विघ्नविघाताय समुचितेष्टदेवतां ग्रन्थकृत्परामृशति- ** सर्वज्ञवदनाम्भोजविलासकलहंसिकाम् । विशुद्धपक्षद्वितयां देवीं वाचमुपास्महे ॥१॥ नानाग्रन्थचतुप्पथषु निमृतीभूयोञ्चयं कुर्वता प्राप्तरर्थकणैः कियद्भिरमितः प्रज्ञार्धशून्यात्मना । सलिकतिफालभूषणमणी काव्यप्रकाशे मया वैधेयेन विधीयते कथमहो सङ्केतकत्साहसम् ॥ २॥ न प्राग्ग्रन्यरुतां यशोधिगतये नापि ज्ञताख्यातये स्फूर्न द्धिजपा न चापि विदुषां सत्पीतिविरफीतये । प्रक्रान्तोऽयमुपक्रमः खलु मया कि तीगर्यक्रम स्वस्थानुस्मृतये नडोपरुतये चेतोविनोदाय च ॥ ३ ॥ समुचितेति ॥ इह खलू लोके त्रिविधा देवता समुचिता इष्टा समुचितेष्टा च । क्वचित्समुचितायारस्तुतियथा-नीतिकामशास्त्राग्रारम्भ • सर्वशी जिनविधी, सर्वे ज्ञाः कषयथ । विलासेन कला हासका, विला. साय फलहसिका वा । विशुद्धा निर्मलधरली । नियानित्यरूपा पक्षद्वितया । KAVYAPRAKASE.

·2 सतटीकासमेत वाव्यप्रकाशे नियतिकृतनियमरहितां हादैकमयीमनन्यपर- तन्त्राम् । नवरसरुचिरा निर्मितिमादधती भारती कवेर्जयति ॥१॥ महीपतिमन्मथादेः स्तुतिः । क्वनिदिष्टाया यथा-रघुमहाकाव्य भारम्मे महेश्वरगार्योः। क्वचिञ्च समुचितष्टाया यथा-अत्रैव । तथाहि-यत्किल काव्यालङ्कारलक्षण वस्तु प्रकृतं तदधिदैवतरूपा भारती समस्तमनसंमता च। तदुक्तम्- स्तुत्यं तन्नास्ति नूनं नगति न जनता यत्र बाध्यं विदध्यात अन्योन्यस्पर्धिनोऽपि त्वयि तु नुतिविधी वादिनो निर्विवादा यत्तचित्रं न किञ्चित् स्फुरति मतिमता मानसे विश्वमातः ब्राह्मि त्वं येन धत्से सक्लनयमय रूपमहन्मुखस्था ॥ इति । अतस्ता ग्रन्थकार परामृशति लोकोत्तरचमत्कारकार्यशेष विशेषशालिवेन विमृशति, न तु ध्यायतीति, चिन्तामात्रप्रतीते .समुचिता समवेता इष्टा देवता यस्या परायामिति समासे * पराम शतीत्यत्र पैदभङ्गोऽपात्यपि व्याख्यातत्व स्वयमूह्यम् ॥ नियतीत्यादि। नियति' सर्वपदार्थाना निनानिजसस्थानमानवर्णादिव्यवस्थानियमहेतुर्दैव पर्यायान्तरं पञ्चभूतपञ्चकर्मेन्द्रियपञ्चबुद्धीन्द्रियपञ्चविषयतत्त्वादिशिव तत्त्वपर्यन्तशैवशास्त्रोक्तट्त्रिंशत्तत्वमध्योकं तत्यान्तरं, बल्कतेन निय मेन रहिता ता तथा । यतोऽस्या चेतना अपि भावा. कविभि बध्यमाना अचेतनवत् अचेतना अपि चेतनवत् प्रतिभासन्ते . * परी मृशति. इति पदविभाग इत्याशयस्स्यात् ·प्रथमोल्लास: 3 .. नियतिशक्तया नियतरूपा, मुखदुःखमोहस्वभावा, पर- मावाद्युपादानकर्मादिसहकारिकारणपरतन्त्रा, पडूसा, न हथैव तैः, तादृशी ब्रह्मणो निर्मितिः निर्माणम् । . तथा एकः प्रकृतो यस्यां सा * तथा । 'प्रकने मयट्' इति मयट् । ततो हानैकमयी सा तथा ॥ अनन्यपरतन्त्रामिति ॥ इयं ताव- निर्मितिः परतन्त्रैव । पारतन्त्रयेऽपि किं सर्वस्यापि परतन्त्रा उत न वेत्याह-अनन्येति ॥ कवेरपेक्षयाऽन्यशब्दनिर्देशः। ततो ना- न्येषामन्यैर्वा परतन्त्रा सा तथा । कवेरेव केविनैव वा परतन्त्रेत्यर्थः । ननु अनन्यतन्त्रा इत्येतावतेव स्वार्थसिद्धेः परशब्दोऽपुष्टार्थ इत्याशङ्कयाह ! । अथवा तन्त्रशब्दो भावसाधनस्ततो नान्यपरोड- न्यनिष्ठः तन्त्रः अंधीनत्वं व्युत्पादनं वा यस्यास्सा तथा । तथा नवरसा चासौ रुचिरा चेति विग्रहः .कार्यों न पुनर्नवसहखयो- पलक्षितैः रसैः रुचिरेति । इति कृते हि ब्रिाह्मीनिर्मितेः वचनगु- म्फस्वभावायाः सकाशात् ब्रह्मनिर्मितेः सङ्ख़ययैव हीनत्वं स्यान्न रुचिरत्वेन | यदि सङ्ख्ययैव हीनत्वमभिप्रेत स्यात्तदा ग्रन्थकत् 'पड़सा न च हृद्यैव तैः' इति व्याख्यां न कुर्यात् । अपर च नवरसैः रुचिरा इति वृत्तौ पडूसायाः सृष्टेराधिक्यं स्यादिति । 'तथा भारती चिद्रूपाऽत्राधिष्ठातृभारतीदेव्या सहामेदाध्यवसाये समुचितेष्टदेवता स्यात् । कविरेव कविः ब्रह्मेति लिटशब्द- हेतुकं रूपकम् । इति सति वाकसृष्टिब्रह्मसृष्टेराधिका, कवि ह्मणोऽधिक इति ॥ - * 'तैः, ब्रह्मणो. एकमयी इत्यर्थः, । कवित्रा निर्मिते., रति स्थान.

·6 सङ्केतटोकासमते काव्यप्रकाशे - --- . स्वादनसमुद्भूतं विगलितवेद्यान्तरमानन्दं (प्रभुसम्मितशब्दप्रधान वेदादिशास्त्रेभ्यः सुहृत्सम्मितार्थतात्पर्यवत्पुराणादीतिहासभ्यत्र शब्दार्थयोर्गुणभावेन रसागभूतव्यापारमवणतया विलक्षण प्रभुसम्मितति॥ शब्दपरावृत्त्यसहत्वेनाज्ञाप्रधानेभ्यः॥ वेदादीति ॥ आदिशब्दान्मानवधर्मचिकित्सितादिपरिग्रह' ॥ मुहत्साम्मतेति ॥ अस्येदं वृत्तमस्मात्कर्मण इत्येवं युक्तियुक्तकर्मफलसम्बन्धप्रकटनका रित्वादर्थप्रधानेभ्यः । पुराणेतिहासादीना लक्षणमन्यतो ज्ञेयम् । केचित्पुराणस्य शब्दप्राधान्यमाहु.। तदुक्तम्- पुराणं मानवो धर्म. साङ्गो वेदश्चिकित्सितम् । आज्ञासद्धानि चत्वारि न हन्तव्यानि हेतुमि ॥ इति ॥ एतत्पक्षाश्रयणे पुराणादीतिहासेम्य इत्यादिशब्दोऽवय. वार्थस्तत्पुरुषवृत्त्या व्याख्येय । तत. पुराणस्य शब्दप्राधान्यं तद वयवानामितिहासानामर्थप्राधान्य सिद्धम् । पुराणावयवविशेषणविशि- ऐतिहासज्ञापनेन वर्तकल्पितेतिहासाना नार्थमाधान्यम् । इत्थंव्या ख्याने चादिशब्दस्यास्थानपतितत्वं परिहतम् । अन्यथा पुराणे- तिहासादीति ब्रूयात् ॥ रसाहेति ।। रसस्याङ्गिनो योऽङ्गभूतो व्यज- नाव्यापारस्तत्परतया विलक्षणं शब्दार्थयोर्गणमावेन काव्यं पूर्वे भ्यो विलक्षणं विसदर्श रसानभूतमवणतया च विलक्षणं, विशि हलक्षणं चारुस्वरूपमिति रहस्यम् । यद्भट्टनायक * शब्दप्राधान्यमाश्रित्य तत्र शास्त्र पृथग्विदु । *लोकोऽश हृदयदर्पणोक्त इति हेमचन्द्रकान्यानुशासने - ·प्रथमोलास awonrmmarane यत्काव्यं लोकोत्तरवर्णनानिपुणकविकर्म तत्कान्तव सरसतापा- दनेनाभिमुखीकृस "रामादिवर्तितव्यं न रावणादिवत्" इत्यु- पदेशं च यथायोगं कस्सहृदयस्य' च करोतीति सर्वथा तत्र यतनीयम् ॥ अर्थे तत्वेन युक्ते तु वदन्त्याख्यानमेतयोः। द्वयोर्गुणत्वे व्यापारमाधान्ये काव्यगीर्भवेत् ॥ इति । ननु व्यञ्जनव्यापारस्य विश्वान्तिधर्मत्वाभावेन वाक्यार्थ- स्वाभावाद्विपयमुखेन च स्वात्मलामात् तत्प्राधान्येन प्राधान्यात् स्वरू- पेण विचारासमत्वात् गुणालङ्कारोपकर्तव्यस्य व्यङ्गयनाम्नो विषय. स्यैव काव्ये प्राधान्यं, न व्यापारस्य । तत्कथं व्यापारप्राधान्ये काव्यगीरित्युक्तम् । उच्यते-~-महानायकाभिप्रायेण प्रयोजनविशे- पवशात् इत्यमूचे न स्वाभिप्रायेण । पुरस्स्वयमेव काव्ये व्यङ्गय प्राधान्यस्य प्रतिपादयिष्यमाणत्वात् ॥ वर्णनानिपुणेति ॥ तथा चो- के काव्यकौतुके- प्रज्ञा नवनवोलेखशालिनी प्रतिमा मता। तदनुप्राणनाजीवद्वर्णनानिपुणः कविः ॥ तस्य कर्म स्मृतं काव्यं इति । 'यथायोगमिति ॥ यशः कवेरेव, न सहृदयस्य । ननु कवेः कथं रसास्वादस्सम्पद्यते यतस्तस्य काव्यार्थचिन्तनपरस्य सर्वदेव दुःखममत्वात् । यदुक्तम्- कविरेव विजानाति कवे. काव्यपारश्रमम् । इति । न, तस्यापि भावकत्वलक्षणद्वितीयावस्थाया रसास्वादः सम्पद्यत एव । प्रथमकारकत्वावस्थाया तु भवतु वा दुःखम् । स्य करातीति. .. ।

·8 सईतटीकासमेते काव्यप्रकाशे एवमस्य प्रयोजनमुक्त्वा कारणमाह- शक्तिनिपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात् । काव्यज्ञशिक्षयाऽभ्यास इति हेतुस्तदुद्भवे ॥ ३ ॥ शक्तिः कवित्ववीजरूपः संस्कारविशेषः कश्चित. यां विना 'काव्यं न प्रसरे, प्रस्तं वोपहसनीयं स्यात् । लोकस्य स्थावरजामात्मकलोकवृत्तस्य, शास्त्राणां छन्दों व्याकरणा- भिधानकोशकलाचतुर्वर्गगजतुरगखड्गादिलक्षणग्रन्यानां, का. व्यानां च महाकविसम्बन्धिनां, आदिग्रहणादितिहासादीनां च विमर्शनाढ्युत्पत्तिः । काव्यं कर्तु विचारयितुं च ये जानन्ति परमार्थतः कविर्मावकावस्थायां सहृदय एवेति प्रीतिस्सहदयस्यैव | 'भूतपूर्वकस्तद्वदुपचार.' इति न्यायात्तु कवेरप्युपर्यत इति सर्व सुस्थम् ॥ एवं काव्यप्रयोजनान्युक्ता तदङ्गान्याह-शक्तिरिति संस्कार ति ॥ वयंपदार्थनवनवोल्लेखशालिनी प्रतिभा, तल्लक्षणो विशेषः । यदुक्तम्-'प्रतिभाऽस्य हेतु.' इति । यदि वा तस्य विशेषो रसा- वेशचारुकाव्यकरगक्षमत्वम । प्रधानकारणत्वादस्या• प्राइनिर्देश. ॥ न प्रसरे न निप्पयेत ॥ लोकस्येति । तास्थ्योपचारालोक वृत्तस्य । प्रधानमङ्गमदः, तत्प्रतिपादनपरत्वाकाव्यस्य ॥ छन्दोव्या- करणेति ॥ एतेषा पूर्वपूर्वप्रधानता, काव्यबन्धेऽपेक्षणीयत्वात् । व्यु- त्पत्तिरिति ॥ सकलपदार्थपौर्वापर्यपालोचनकौशलम् । 1 कवित्व न 2 च्यापरणकोश.

·प्रथमोल्लास 9 HAAR तदुपदेशन करण योजने च पौनःपुन्येन प्रवृत्तिरिति त्रयस्समुदिताः न तु व्यस्ताः, तस्य काव्यस्य उद्भवे निर्माणे समुल्लासे च,हेतु: 'न तु हेतवः॥ एवमस्य कारणमुक्ता स्वरूपमाह- तददोषौ शब्दार्थो सगुणावनलंकृतीपुनःक्वापि। दोपगुणालंकारा वक्ष्यन्ते । कापीसनेनैतदाह- 1 उपदेशेनेति । नदीजलाशयाद्रिप्रभृतिषु सामान्येवप्यसत्पद्महं- सरत्नादिवर्णनमुपदेशः । करणे योजने चेति । विशवलितरूपेण प्र- बन्धादीना गुम्भरूपे च । यदि वा काव्य कर्तुं ये जानन्ति तदुपदेशेन करणे निष्पादने, ये च काव्यं विचारयितु जानन्ति तदुपदेशेन योजने विचारणे । उद्भव इति । उद्भवनमुद्भव इति व्युत्पत्या निर्माण प्रादुर्भावे, उत्कृष्टं भवनमिति व्युत्पत्त्या समुल्लास इति ॥ तदिति काव्यम्, शब्दार्थों मिलितौ जातिव्यक्तिवदन्योन्याव्य भिचारित्वेन । एतेन शब्दार्थयोर्भेदवाचिन, प्रत्युक्ता । तैर्युक्त मुखे शब्दमुपलभामहे इति। एतेन कविनिर्मितकमनीयतातिशायिनो शब्दार्थ योः प्रत्येक काव्यत्वमिति पक्षद्वयमपि निराकृतम् | यतो द्वयोरा हादकारित्वं न तु प्रत्येकम् । द्विवचनेन च शब्दार्थजातिद्वित्वमभिः धीयते । व्यक्तिद्वित्वाभिधाने त्वेकपदस्थयोरपि काव्यच स्यात् । म गुणाचिति । अनेन शाकटिकवारपाना कापल निरस्तम् । दो पगुणेति । श्रुतिकटुप्रभृतयोऽनित्या दोपा माधुर्यादयस्त्रयो नित्या न च हेतव वापीसनेन नैतदाह KAVYAPRAKASA.

·10 सङ्केतटोकासमेते काव्यप्रकाशे nown . यत्सर्वत्र सालंकारौ । 'कचितु स्फुटालंकारविरहेऽपि न काव्य- त्यहानिः । यथा- यः कौमारहरस्स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपाः ते चोन्मीलितमालतीसुरभय. प्रौदा' कदम्बानिलाः । सा चैवास्मि तथाऽपि तर सुरतव्यापारलीलाविधी रेवारोधसि वेतसीतरुतले चेतस्समुत्कण्ठते ॥ १ ॥ गुणा रसस्यापकर्षोत्कर्पहेतवः । ते चान्वयव्यतिरेकानुविधानाद्रमान यास्तद्धर्माश्च । भक्तया तु तदुपकारिणोः शब्दार्थयोः । एवमलङ्कारा अपि । एतदने विस्तरेण व्याख्यास्यते । अनलंकृती इति । अत्र ननोऽल्पार्थतया काप्यस्फुटालकृती इति ज्ञेयं, न तु सर्वथा निरलतो इति । निर्दोपसगुणकाव्यस्यालकारमात्राव्याभिचारात् । अत एव स्फुटा- लकारविरहेडपीत्युक्तम् । अन्यथा त्वलकारविरहेऽपीति यूयात् । पिरहशब्दोऽपि सर्वथा नाभाव सूचयति, तत्र संयोगाशासद्भावात् । न काव्यवहानिरिति । अत्र क्वेः कर्म काव्यं तस्य माव' का. व्यत्वमिति व्युत्पत्तिः । यदि वा * 'क्वृ वर्णे' इत्यस्य धातोः कव्यते काव्यं, तस्य भावः तत्त्वमिति व्युत्पत्तिः ।। य. कौमारेति । अत्र रेवारोवसि यद्वेतसीतरुनल तत्र य. पूर्व सुरतविधि तत्र चेतः समुत्कण्ठत इति सम्बन्धः। सुरभिकदम्बानिलो- क्तिलादर्कगतचित्राया भवाश्रेत्राताश्च ता. क्षपाश्चेति व्याख्या । यदा तु चैत्रस्य वसन्तस्य सपा इति पक्ष. तदोत्कर्षेण मोल्लिाः विकाशर- हिता गा मालत्यस्ताभि सुरमयः सुभगा, तासामविकाशे हि कदम्बोत्कर्ष इति व्याख्या । यद्वा उन्मीलितमालतीच सुरमय पचिरस्फुटारहार * यद्यपि घातपाटे ‘क्य वर्गे' ति दृश्यते, तथाऽपि परयोरभेदानिमायणेयमति ·प्रथमोल्लास: 11 .. अत्र स्फुटो न कश्चिदलंकारः। 'रसस्य च प्राधान्यामा. लंकारता ॥ तद्भेदान् क्रमेणाह- इदमुत्तममतिशयिनि व्यङ्गये वाच्यावनिर्बुधैः कथितः इत्यपि व्याख्यानम् । तथा यः कौमारहरः स एव हि वरः इत्याद्यनुत्कण्ठाकारणसम्भवेऽप्यनुत्कण्ठालक्षणफलस्यानुत्पत्तौ विशे. पोक्तिरलङ्कारः । सा च फलस्यानुत्पत्तिः चेतस्समुत्कण्ठत इति विरुदफलोत्पत्तिमुखेनोपनिवहा । अत एव विशेषोक्तरस्फुटत्वमि त्याह- स्फुटो नेति । यदि तु वरादेः कारणस्य सामग्र सत्यापि सुरतविधेः कार्यस्यानुक्ते. विशेपोक्तिरिति व्याख्यायते तदा . स्फुटत्वं विशेषोक्तेः किन्तु स्फुटत्वं स्यादिति । अकस्य तमी- तरुतलात्मनोऽन्यस्य कस्यापि वा कारणस्य वैकल्याद्विशेषोकेरकु. टत्वं व्याख्यास्यते, तदसत् । कारणसामग्रयमावेनैव विशेषोक्त रुत्पत्तिस्तिति कस्यास्फुटत्वं कल्पयम् । न च रमबदन धरः । यतो यंत्र प्रधानत्वेन वाक्यार्थीभूतस्यान्यार्थस्याङ्ग रस तत्र रस वदलङ्कारः। यत्र त्वङ्गी रस' तत्र प्रधानवादलङ्कार्यों रमध्वनिरिति । रसस्य हीति । सूक्ष्मेक्षिकया तु ता एव ते या भेटेs. भेद इति अतिशयोक्ति स्फुटवेत्युदाहरणान्तरमन्वयम |* तथाऽ- त्रालङ्कारान्तरं व्याख्यानान्तरं चास्तीति स्वयमूहनीयम् ॥ काव्यविशेषानाह-ढपिनि । ग्सस्य हि प्राधान्यान कदम्पानिला इलस मरम्मा अनिय इति बयानन्तर द्यमित्याशय . * व्यतिदिम बनाउमुझ्नु योगितादिशमलारान्ता ·12 सतटीकासमेते काव्यप्रकाशे, इदमिति काव्यम् । बुधैः वैयाकरणैः प्रधानभूतस्फोट. रूपव्यङ्गयव्याकस्य शब्दस्य ध्वनिरिति व्यवहारः कृतः । ततस्तन्यतानुसारिभिरन्यैरपि न्यग्भावितवाच्यव्यङ्गधन्यजनक्ष मस्य शब्दार्थयुगलस्य । यथा-' वाच्यादतिशायिनि व्यङ्ग्य वस्त्वलङ्काररसरूपे उत्तम काव्यम् । काव्यविशेषो ध्वनिः । बुधैः इति बहुवचनेन ध्वनिव्यवहारस्याना दित्वं सूच्यते । ननु चन्यते द्योत्यते इति व्यङ्गय, स न काव्यात्मा, तत्कथं काव्यं ध्वनिरित्याह? आत्मात्मवतोरभेदेनोपचारात् । यदा तु ध्वन. तीति ध्वनिः इति कर्तृव्युत्पत्तिः तदा नोपनारः। स्फुटति विकसत्य योऽस्मादिति स्फोटः । स्फोटरूपव्यङ्ग्यव्यञ्जकत्येति । श्रूयमाणस्य शब्दस्य प्राक प्रत्येक मेव तत्तद्वर्णात्मतया स्फोटमस्फुटं व्यञ्जतः पूर्व- विषयसंस्कारसाचिव्यात्पश्चादन्ते स्फुटं स्फोटमाभासयतः प्रयत्नभेदानु. पातिनो वायवीयवरित्यर्थः। यद्यपि धननमिति भावव्युत्पत्या ध्वनिः शब्दार्थव्यापारः, ध्वन्यत इति कर्मव्युत्पत्त्या व्यङ्गयोऽर्थः, ध्वनीति कर्तृव्युत्पत्त्या घनिः शब्दोऽयों या शब्दार्थयुगळं काव्यरूपं वा, तथाs. वि कारिकायां शब्दार्थसमुदाय एव काव्यरूपो मुख्यतया ध्वनिनाम्रा प्रख्यापितः ययोक्तप्रकारध्वनिमयत्वात् । न्यग्भावितवाच्यव्यय. ध्यानसमस्येति । उच्यते येनार्यः स वाच्यः शब्दः बाहुलकाव ध्यम् । यदि या यानि साधुर्वाच्यः । * साधी यः । उच्यते कण्ठा- दिभिरिति वा पायशब्दः । उच्यतेऽसाविनि याच्योऽर्थः । वन मानिया देमपन्दीयमानुशासनरीत्या पोया। प्रायोज प्रकिया हेमचन्मयावरणरोपा प्रत. . .

·प्रथमोस.
13
निश्शेषच्युतचन्दनं स्तनतट निर्मष्टरागोऽधरो
नेत्रे दूरमनाने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः ।
मिथ्यावादिनि दूति वान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे
वापों स्नातुमितो गताऽसि न पुनस्तस्याधमयान्तिकम् ।।
अत्र तदन्तिकमेव रन्तुं 'गताऽसीति प्राधान्यनाधमपदेन
व्यज्यते ॥
तौ वाच्या शब्दार्थो न्यग्भावितौ उपसर्जनीकृतौ येन व्यगयेनार्थन
स तथा, स व्यङ्गयश्च, तस्य व्यञ्जने समस्य शब्दार्थयुगलस्य
काव्यमिति व्यपदेश्यस्य व्यजकत्वसामान्यान् * ध्वनिव्यवहारः ।
हृदयदर्पणकता न्यग्भावितशब्दार्थस्वरूपता व्यञ्जनव्यापारस्ययोक्ता ।
मम्मटस्य तु व्यञ्जनव्यापारविषयस्य व्यङ्गयस्येति तात्पर्यार्थः । व्याय
वार्थों वस्त्वलङ्काररसादिमदास्त्रिविधोऽपि वाच्याहूरं भिन्न , तथा-
हि-आदिमो भेदस्तावहाच्यादन्य , स हि विधौ प्रतिषेधरूप', प्रति-
धे विधिरूपः॥
प्रतिषेधे विधिरूपो यथा---
-~-निश्शेपेति
क्षालितं । क्षाळितमित्युक्ते व्यङ्गयार्थप्रतीतिरेव न स्यात, वाप्यामव
साळनभावात् । निदृष्टो न तु किञ्चिन्मृष्ट' । दूरमनञ्जने निकटे
तु साञ्जने । पुलकिता तन्वीति चोभयं विधेयम् । व्यङ्गयपक्षे
अधमपदस्याधमपदसहायाना चन्दनच्यवनादाना न व्यञ्जकत्वमित्ये.
पोऽर्थशक्तिमूलो वाक्यप्रकाशो ध्वनि. । तथाऽत्रैव स इव त्वं त्वमिव
सोऽप्यधम इत्युपमेयोपमालङ्कारो व्यङ्गयः ॥
गताऽसीत्येव मा. प्रागन्येन व्यज्यते साम्यात् इति पाठान्तरम्,
जवाक्यन प्रकाशो यस्येनि विग्रह , वाक्यप्रकाश्य इति युफम्.
.
च्युतं न तु
R

·सतटोकासमेते काव्यप्रकारे - अताशि गुणीभूतव्यङ्गय व्यङ्गये तु मध्यमम्। अताशि वाच्यादनतिशायिनि । यथा- ग्रामतरुणं तरुण्या नववञ्जुलमञ्जरीसनाथकरम् । पश्यन्त्या भवति मुहुनितरां मलिना मुखच्छाया ॥३॥ अत्र 'वजुललतागृहे दर्तसङ्केता नागता' इति व्यङ्ग यं गुणीभूतम् । तदपेक्षया वाच्यस्यैव चमत्कारित्वात् । विधौ निपेघरूपो यथा--*भम धम्पियेति । कस्याश्रि.सं. केतस्थानं धार्मिकसञ्चरणान्तरायदोपात् तदवलुप्यमानपछवादिविच्छा यीकरणाच नातुमियमुक्ति । धार्मिकेति । पुप्पाद्यर्थ युक्तं ते भ्रमणम् । विस्तब्ध इति । शङ्काया अभावात् । स इति । यस्त्वा समयमरूत । तेनेति । य प्राक् त्वया कर्णपरम्परया श्रुत । अत्र भमति विधी तन्न गहने सिंहोऽस्ति, त्वं च शुनोऽपि विभपि, तत्त्वया तर न गन्तव्यमिति निषेध । एवमलङ्काररसादयश्च याच्यादिन्ना अग्रे कयख्यास्यन्ते ॥ तदपेक्षयेति । नागतेति । व्यङ्गयस्यार्थस्य 'मलिना मुगः छाया' इत्येतयैवोक्तया विषयीलतत्वमिति वाच्यमेव चमत्का. रोति । तदिदमन तत्व--यथा मुसमारिन्यच्छायया कामिन्याः कामुक प्रति रागोत्कर्ष प्रतिपाद्यते न तथा व्यङ्गन । प्रेमिण हि खलु संकेतच्युताया मुखमालिन्यभावान् । व्यञ्च वन्यथाऽपि स्यादिति ॥ गय वाच्यं कालमापनानाचित्रसभाक्तचि रसादिव्य सोकोऽय पनमामासान्ते द्रव्य ·प्रथमालारा: 15 शब्दचित्रं वाच्यचित्रमव्यङ्गयं त्वरं स्मृतम् ।। चित्रमिति गुणालंकारयुक्तम् । अव्यङ्गयमिति 'स्फुटम. तीयमानार्थरहितम् । अवरं अधमम् । यथा- स्वच्छन्दोच्छलदच्छकच्छकुहर च्छातेतराम्बुच्छटा- मूर्छन्मोहमहर्पिहर्पविहितस्नांनाहिकांदाय यः । भिद्यादुद्यदुदारददुरदरीदीदरिद्रुम द्रोहोटेकमहोमिमेदुरमदा मन्दाकिनी मन्दताम् ॥ ४ ॥ गयार्थरहितत्वेन काव्यानुकारिताद्विस्मयकारिवृत्तादियोगाद्वाऽऽलेख्य- सादृश्याद्वा कलामात्रत्वादिना वेत्याह-शब्दचित्रमिति । अव्यङ्गय- मित्यत्र नशब्दस्यपदर्थत्वेन इर्पत अस्फुटतम व्ययं यत्र तत्तया न तु सर्वया निर्यङ्गयम् , यतः स नास्ति कचिद्विपयो यत्रान्तता वि भावादिरूपतया रसपर्यवसायिता नास्तीत्युत्तरत्र वक्ष्यमाणत्वादिति । स्फुटमतीयमानेति । अत्र स्फुटं प्रतीयमानार्थेन रहितमिति विग्रहः, न तु स्फुटेन प्रतीयमानेन रहितं इति । एवं रुने ह्यस्फुटव्यङ्गय- युक्तत्वप्रसङ्गः । ततोऽस्फुटनामा मध्यमकाव्यमेदस्यात् । अतिस्फुटवे त्वगूदाख्यो म-यमकाव्यभेदः । तदिदमत्र तत्वं यदस्फुटनामव्यङ्गयस- दावेऽप्यव्यङ्गयमेव काव्यं भाण्यं, यतस्तन्नास्ति किमपि काव्यं, यत्रान्ततो विमावादिरूपतया रसपर्यवसायिवं नास्तीति पटोल्लासे भणिप्यमाणत्वात् ॥ स्वच्छन्दति । छातं रशम् । मूर्छन् अपगच्छन् मोहः अज्ञानं येषां ते तथा । यदि वा मूर्छन् ' बहूभवन् ब्रुडनिकावशात् मोहः श्वासानरोधात्मको येषाम् ॥ स्पुटप्रतीयमानव्यङ्गयार्थ - 'राईतम् । यथा- ३ अतैतराम्भश्उा.

·16 सईतटीकासभेते काव्यप्रकाशे. वाच्यचित्र यथा- विनिर्गत मानदमात्ममान्दरात् भवत्युपश्रुत्य यदृच्छयापि यम् । ससम्भ्रमेन्द्रद्रुतपातितार्गला निमीलिताक्षीव भिया मरावती ॥ ५ ॥ इति श्रीकाव्यप्रकाशे काव्यस्य प्रयोजनकारणस्वरूप विशेषनिर्णयो नाम प्रथम उल्लास चिनिर्गतमिति । अमरावती भातत्यिन्वय । तथा द्रुतपातित. मयापक्षया उपश्रुत्येत्यत्र पूर्वकालता । अर्गनगशब्द सामीप्यलक्ष या क्वाटवृत्ति । अभिधया वा विधायकत्वमानाभिधायी ॥ सदाशिरीरांग कासारव्यवस्थितिः । गावकल्याणमाणिक्यप्रवन्धो न निरीक्ष्यते ।। इत्याचार्यधीमाणिक्यचन्द्रपिराचिने काग्यप्रकाशसरते पाट्यप्रयामाप्रथमोलाससत..

·अथ द्वितीयोल्लासः .. क्रमेण शब्दार्थयोस्स्वरूपमाह- स्याहाचको लाक्षणिकःशब्दोऽत्र व्यञ्जकस्त्रिधा। अत्रेति काव्ये । एपां स्वरूपं वक्ष्यते । वाच्यादयस्तदर्थाः स्युः वाच्यलक्ष्यव्यङ्गया। तात्पर्यार्थोऽपि केपुचित् ॥६॥ आकाडासन्निधियोग्यतावशाद्वक्ष्यमाणस्वरूपाणां पदा- र्थानां परस्परसमन्वये तात्पर्यार्थों विशेषयपुरपदार्थोऽपि वा. अथ द्वितीयोल्लासः " विषयभेदाच्छन्दमेदो न स्वामाविक इत्याह-वान्यादय इति । तात्पर्यार्थोऽपि केष्विति । केविति अभिहितान्वयवा- दिषु भट्टेषु । वक्ष्यमाणस्वरूपाणामिति । जात्यादि तिरेव वेत्यत्र । बोडु सम्बन्धिषु निज्ञासा अकाड्डा । आकाहितस्यानन्तर्य सन्निधिः । योग्यता सम्बन्धाहत्वम् । अभिधानतरमन्वयप्रतिपत्तिनि मित्त तात्पर्यशक्तिरप्यस्ति । ततस्तद्विधयस्तात्पर्यलक्षणोऽर्थोपि समस्ति । तौ वाक्यविषयावेवेत्याह-अपदार्थोऽपीति । आकाड्डादिवशा- दन्योन्यमन्विता पदार्थास्तात्पर्यान्यनामधेयं वाक्यार्थ प्रतिपादयन्ति । पदार्थाना समन्वये इति पाठान्तरम्. KAVYAPRAKASA, १ ·18 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे. १ NEHINR क्यार्थः समुल्लसतीत्यभिहितान्वयवादिनां मतम् । वाच्य एवं वाक्या इत्यान्विताभिधानवादिनः ।। सर्वेषां प्रायशोऽर्थानां व्यञ्जकत्वमपीष्यते । * तत्र वान्यस्य यथा- माए घरोवअरणं अज्ज हु णस्थिति साहिअं तुमए । ता भण किं करणिज्ज एमेण वासरो ठाइ ॥६॥ छाया-मातगृहोपकरणमय खलु नास्तीति साधत त्वया । तद्भण किं करणीय एवमेव न वासर. स्थायी ॥ अत्र स्वैरविहारार्थिनीति व्यज्यते। प्राक् सामान्यार्थप्रतीतिः ततोऽन्वये सति पदार्थेम्यो विशिष्टाप्रतीतिः। यदुक्तं 'पदानि स्वस्वमर्थमुक्त्वा निवृत्तव्यापाराण्यथैदानीमर्थोऽवगतोऽ. र्थान्तरं बोधयति' इति । मामाकरपक्षे त्वाकाहादिषशान्मिथः सामान्य तयाऽन्वितानि पदान्येव प्रधानगुणत्वेन मियोऽनुगतपदसमूहरूपं विशे- परूपतया पात्यार्थ वदन्तीति वाच्य एवं वाक्यार्थः, पदान्येव पाक्यम्, पदार्थएव तदर्थः, न तु पदार्थेभ्यो वाक्यार्थः ।। सर्वेषां भायश इति । न केवलं प्रत्येयत्वं व्यञ्जरत्वमपी. त्यपिशब्दार्थः। यतबोद्धव्यादिवैशिष्टयादयांना व्यजकत्वम् । नत्र पशिष्टयाधषा--माए घरोवरणमिति । अत्र तस्या असावीवेडागते व्यायप्रतीति । .

·द्वितीयोल्लास: 19 1 .. M लक्ष्यस्य यथा- साहेन्ती सहि सुहअं खणखणे दुम्मिआसि मज्झकए । सम्भावणेहकरणिज्जसरिसरं दाव विरइअं तुमए ॥ ७॥ छाया-साधयन्ती सपि सुभग क्षणक्षणे दूनाऽसि मत्कृते । सद्भावस्नेहकरणीयसदृश तावद्विरचित वया ॥ अत्र, 'मलियं रमयन्त्या त्वया शत्वमाचरितमिति लक्ष्यम् । तेन च कामुकविपयं सापराधत्वप्रकाशनं व्यङ्गघम् । व्यङ्गयस्य यथा- उअ णिचलणिप्पंदा भिसिणीपत्तम्मि रेहइ, वलाआ। हिम्मलमरगअभाअणपरिट्टिआ सङ्खमुत्तिन ॥ ८॥ छाया---पृश्य निश्चलनिष्पन्दा मिसिनीपने राजते बलाक। निर्मलमरकतमाजनपरिस्थिता शङ्खशुक्तिरिव ॥ अत्र निप्पन्दत्वेनाश्वस्तत्वं, तेन च जनरहितत्वं, अतः बोद्धव्यविशेषाद्यथा-साहेन्तीति । साधयन्ती कथयन्ती प्रतिपादयन्ती वा । अत्र विपरतिलक्षणया वाक्यस्य शत्रुत्वं ल. क्ष्योऽर्थः । तन्मूलं सांपराधत्वप्रकाशन व्यङ्गयम् । तेनाप्यधमेन किं कार्यमित्यर्थः । प्रयोजनं त्वत्यन्तानुपकारित्वादि लाक्षणिकवा- क्यमूलमिति नार्थप्रकाश्यम् |-- निश्चला इति बहिरङ्गव्यापारस्य निवृत्तिः, निस्पन्दा इत्यन्तरङ्गस्य । 'मिसिणीपत्तम्मि रेहइ चलाआ' इति वचनात् विपरीतरतादिकं व्यङ्गवं स्वयमूह्यम् । एतत्तृतीयोल्लासे वक्ष्यते । . मम प्रिय ·20 . सहेतटीकासमेते काव्यप्रकाशे. सङ्केतस्थानमेतदिति कयाचित्कञ्चित्प्रत्युच्यते । अथवा मिथ्या 'वदास न त्यमत्रागतोऽभूरिति व्यज्यते । वाचकादीनां क्रमेण स्वरूपमाह - साक्षात्तङ्केतितं योऽर्थमभिधत्ते स वाचकः॥७॥ इहागृहीतसंकेतस्य 'शब्दस्यार्थप्रतीतेरभावात्संकेतसहाय एव शब्दोऽर्थवशेपं प्रतिपादयंतीति यस्य यत्राव्यवधानेन सङ्केतो गृह्यते स तस्य वाचकः ॥ 1. संकेतितश्चतुर्भेदो जात्यादिर्जातिरेव वा। यद्यप्यर्थक्रियाकारितया प्रवृत्तिनिवृत्तियोग्या व्यक्तिरेव, तथाऽप्यानन्यात् व्यभिचाराच्च तत्र संकेतः कर्तुं न शक्यत इति 'गोः शुक्लः चलः डिस्थः' इसादीनां शब्दानां विषय- विभागो न-माप्नोतीति च तदुपाधावेव संकेतः । यस्यति । शब्दस्य । यत्रेति । जात्यादौ । आनन्त्यादिति । योकस्मिन् गोपिण्डे सङ्केतः क्रियते तदा अन्येषु कर्तुं न शक्यते । व्यभिचाराचेति । यो हि पिण्डः संकेतविषयः क्रियते स व्ययहारकाले अभिवरति बाल्यादिभेदात् । गौशृल इति । गोत्व शुक्लत्वचलत्वविशिष्ट एवं गोपिण्डे सङ्के. ताः शुशल इलादीना विषयो नास्ति, ज्ञातार्थानामप्रयो. ज्यत्वात् । तदुपाचारिति । व्यक्तिविशेषणे। विमिर तानागतो. शदादविरोषप्रतिपत्तेग्मायान, ध्यमिनार.तत्र प्रा.तात तपाभावे व .. नियुज्यते - ·द्वितीयोल्लासः 21 -- 'उपाधिश्च द्विविधः-वस्तुधर्मों वकृयदृच्छासन्निवेशितश्च । "वस्तुधर्मोऽपि द्विविधः-सिद्धः साध्यश्च ।। सिद्धोऽपि द्विविधा---पदार्थस्य प्राणप्रदो विशेषाधानहेतुश्च । तत्राची जातिः । उक्तं हि वाक्यपदीये--'न हि गौः स्वरूपेण गौः नाप्यगौः गोत्वाभिसंबन्धात्तु गौः' इति । द्वितीयो गुणः । शुक्लादिना हि लब्धसत्ताकं वस्तु विशिष्यते । साध्यः पू. परीभूतांवयवः "क्रियारूपः । डित्यादिशब्दानामन्यबुद्धिनि- : ग्राह्य संहृतक्रम स्वरूपं वक्त्रा यदृच्छया डिस्थादिष्वर्थेषूपाधित्वेन संनिवेश्यत इति सोऽयं संज्ञारूपो . 1 यदृच्छात्मक इति । मान . पदार्थस्य प्राणप्रद इति । न हि कश्चित्पदार्थो जातिसम्बन्धमन्तरेण स्वरूप लभते । द्वितीय इति । लब्धस्वरूपवस्तुनः पटादेः पश्चात्सम्ब- ध्यविशेषाधानहेतुः। यदि हि पटादिना गुणः सहभावीप्यते तदा पटादी, रूपादय इति प्रतीतिर्न संगच्छेत । न हि शुक्लादेर्गुणस्य पटा- दिस्वरूपप्रतिलम्भहेतुत्वम् । जातिमहिम्नैव पटादेः प्रतिलव्यस्वरूप. 'त्वात् । तदेवं यस्य प्राणप्रदोपाधिनिबन्धनत्वं स जातिशब्दो ग- वादिः । यस्मात्तु लब्धस्वरूपस्य वस्तुनो विशेषाधानहेतुरर्थः प्रतीयते स गुणशब्दः । साध्य: तुषबुसादिप्रतेपछेदादिरूपी अवयवौ यस्याः क्रियायाः तद्रूपः । अन्त्यवृद्धिनिर्ग्राह्यमिति । 1 उपाधिश्च वस्तु. वस्तुधर्मोऽपि सिद्धः. तति क्वचिन्न दृश्यते. विचित्समस्तपाठः. 10 यदृच्छात्मक उपाधिरिति, पूर्वापरीभूतेति । पूर्वापरीभूती . डिशब्दोचारे त्यशब्दः H 2 ३ सिद्धोऽपि पदार्थम्य. हि. इति चिन ते वा इति वचनास्ति. वियन. समझारपी. .

·22 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे. .. "गौश्शुक्लश्चलो डित्थः इसादौ चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्तिः' इति महामाष्यकारः। "परमाण्वादीनां तु गुणमध्यपागत्पारि- भापिकं गुणत्वम् । त्थशब्दोच्चारे वा डिशब्दः । अत एव संहृतक्रमं स्वरूपम् । तत्खलु तांतां अभिधाशक्तिमभिव्यञ्जयता वक्त्रा यढच्छयोपाधितया संक्षि- नि तस्मिस्तस्मिन्निवेश्यते । तस्माच्छन्दप्रवृत्तिनिमित्ताना चतृष्ट्वा- न्मुख्यः शब्दार्थश्चतुर्विधः । ननु विशेषाधानहेतुर्गुणः शुक्लादिरिति पूर्वमुक्तम् । ततश्च परमाणुत्वादयो गुणाः परमाण्वादिद्वव्याणां न विशेषाधानहेतवः, नित्यत्वात् ।. अनित्याना हि विशपाधानहेतुत्वम् । पूर्वापरकालविषयो हि विशेष्यविशेषकमावः । तत्कथं तेषा गुणत्वमि- त्याह-परमाणुत्वादीनां गुणमध्यपागदिति । 'अणु महद्दीर्घ तस्वं च' इति कणादवचनात् । अन्यथा जातिशन्दत्वं स्यात् । न खलु स्वयं परमाणुः नाप्यपरमाणुः परमाणुत्वयोगात् परमाणुरिति । ननु परमाणुपु परमाणुत्वं कस्मान्नेप्यते । उच्यते-पार्थिव- परमाणो पृथ्वीत्वपरमाणुत्वयोः परापरव्यवस्थाया अभावात् । यदि पृथ्वीत्वमपरं तदा घटेऽपि परमाणुत्वप्रसङ्गः । अपरसदावे परस्य सद्भावप्रतिपादनगत .। अथ परमाणुत्वमपरं तदा तेन.परमाणुप्पपि पृथ्वीत्वप्रसङ्गः । तस्मान्न नातिशन्दलम् । परमाणुत्वादीत्यत्रादि- शब्दाषा प्रागुक्तगुणलक्षणामावोऽय च गुणत्वेनेष्टास्ते पारिमा- गौरपुरुषटति दिए. "परमाणुत्वादीना' इति सतटीकासमतः पाठः ·द्वितीयोलासः 23 - गुणक्रियायहच्छानां वस्तुत एकरूपाणामप्याश्रयभेदानेद इव लक्ष्यते, 'यथैकस्य मुखस्य खड्गमुकुरतैलाद्यालम्बनभेदात् । ण्डल्यादयो ग्राह्या । परिमण्डलाः परमाणवः तेषां भावः पारि- माण्डल्यम् । 'अनुशातकादीनाम्' इत्युभयपवृद्धिः । तच्च वर्तुलत्वं इति न्यायकुमुदचन्द्रे प्रभाचन्द्रो व्याख्यातवान् । अपरे तु पारिमाण्डल्यं परमाणुपरिमाणमाहुः । पारिमाण्डल्यादीत्यत्रादिशब्दात् आकाशादीनां परिमाणादयो ग्राह्याः । ननु गुणक्रियायदृच्छाशब्दानामानन्त्यात्कथं तेषु सङ्केतः । यतः प्रत्येकं सङ्केत कर्तुं न शक्यते जाति विनेत्याशाङ्कचाह- गुणक्रियायदृच्छति । गुणक्रियायदृच्छादीनां परमार्थत एकत्व- मेव । यदुक्तम्- कमेकं जातिरप्येका जगत्येकः स्थितो गुणः । इति । यस्तु भेदः प्रतीयते स आश्रयभेदान्न वस्तुतः, अत आह- आश्रयभेदाद्भद इव लक्ष्यत इति । न तु भेद एव । शुक्लादीनामाश्रया भिन्नाः शङ्खाद्या', यढच्छाना च शुकायुक्ता , भिन्ना ध्वनयो- बालाद्यवस्था वा । दृष्टान्तद्वारेण द्रढयति-यथैकस्य मुखवेति । यथा हि मुकुरतैलकपाणादीना प्रतिविम्बनिबन्धनाना भेदादेकमेव मुखं नाना- कारमवभासते तथैव शुक्लादिव्यक्तिरेकैव शङ्खाद्याश्रयवशेन नाना- स्वेन स्फुरति । तस्माद्गुणादरेकत्वाज्जात्यभावे गुणादिशब्दानां गुणादौ सङ्केत इति महाभाप्यकारमतम् । - पाकादाना तण्डुलाद्याः, 1 यथैकस्यापि मुखस्य.

·24 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे 'हिमपयश्शज्ञाद्याश्रयेषु परमार्थतो भिन्नेषु शुक्लादिषु यहशेन शुक्ल: शुक्ः 'इसाघभिन्नाभिधानमसयोत्पत्तिः तच्छु. लत्वादि सामान्यम् । 'गुडतण्डुलादिपाकादिष्वेवमेव 'पाकत्वा- दि। वालवृद्धशुकायुदीरितेपु डित्यादिशब्देषु च प्रतिक्षणं भिद्य- माने 'डित्थाद्यर्थपु वा डिस्थत्वावस्तीति सर्वेपां शब्दाना जातिरेव प्रवृत्तिनिमित्तमित्यन्ये । अन्ये तु गुणक्रियायदृच्छादाना वस्तुत एव भेदो नाश्रयभेदा दिति मन्यमाना सर्वत्र जोतेरेव प्रवृत्तिनिबन्धनत्वं मन्वत इति तन्मतं व्या. कुर्वनाह-हिमपयश्शवादीति । अभिधानं शब्द.। प्रत्ययो ज्ञानम् । पाकादिविति । क्रियाशब्देष्वपि गुडतण्डुलादिद्रव्याश्रिता ये पाका- दयोऽन्योन्यमन्यत्वेन स्थिताः क्रियाविशेषाः तत्समवेत सामान्यम- स्ति । यदशेनायं पाक पाक इति अभिन्नाभिधानप्रत्ययौ स्याताम् । डित्यादिशब्देविति । यदृच्छाशब्देषु शुक्रसारिकाद्युदीरितेषु मिनेषु डिल्थशब्दत्वादिकं सामान्यमेव यथायोगं सक्षिप्वध्यस्त माभिधेयम् । यदिवा उपचयापचंययोगितया डित्यादौ सज्ञिनि प्रति क्षणं भिद्यमानेऽप्यभिद्यमानो यन्महिम्ना डित्यो हित्य इत्येवमादि रूपत्वेनामिलाकार . प्रत्ययस्यात् तत्तथाभूतं डित्यादिशब्दारसेयव स्तुसमवेतमेव डित्यत्वादि सामान्यं, तच डित्यादिशब्दरभिपीयत इति गुणक्रियायहच्छाशब्दानामपि जातिरेवेक शब्दार्य इति । हिमपाहादिषु इत्यायशुगतामिम 'गुतण्डुल पामादि. बाकादिलम हित्याय या नित्यादिवमानीति 2 ·द्वितीयोलास; 25 harma Ao 1 तद्वानपोहो वा शब्दार्थः कैश्चिदुक्त इति ग्रन्थगौरवभयात्म- कृतानुपयोगाच ने 'दर्शितम् ॥ स मुख्योऽर्थस्तत्र मुख्यो 'व्यापारोऽस्याभिशा घोच्यते ॥८॥ स इति साक्षात्संकेतितः । अस्येति शब्दस्य ।। मुख्यार्थवाधे तद्योगे रूढितोऽथ प्रयोजनात् । तद्वानिति । जातेरर्थक्रियाकारित्वाभावाद्विफलस्संकेतः, व्य- क्तस्त्वयक्रियाकारित्वेऽप्यानन्त्यव्यभिचाराभ्यां न सङ्केतः कर्तुं शक्यते इति जातिमती व्यक्तिः शब्दार्थ इति वैशेपिकादयः ! अपोह इति । जातिव्यत्तितद्योगजानिमगुद्दयाकाराणां शब्दार्थत्वस्यानुपपद्यमानत्वान गवादिशब्दानामगोव्यावृत्तयादिरूपोऽपोहः शब्दार्थ इति बौद्धाः। शब्दस्य मुख्येन - लाक्षणिकेन व्यञ्जनात्मकेन वा व्यापा रेणाविगतिहेतुत्वमिति मुख्यं तावदर्थमाह-स मुख्योऽर्थ इति । सः साक्षात्संकेतिनः । मुखमिव हस्ताद्यवयवेभ्योऽर्थान्तरेभ्यः प्रामक शाज्ञायमानत्वात् मुख्यार्थविषयः शब्दोऽपि मुख्यः । तत्रोत । अर्थविषये। समयापेक्षा वाच्यावगमनशक्तिरभिधाशक्तिः ।। अथेदानी लाक्षणिकस्य लक्ष्यार्थदर्शनद्वारेण व्यापारमाह- मुख्याति । मुख्यस्यार्थस्य अनुपपत्तेरनुपयोगाच्च प्रत्यक्षादिप्रमाणेन बाधे, तेन मुख्यनार्थेन सह लक्ष्यार्थस्य योगे सम्बन्थे साह- - 1 दर्शित . KAVYAPRAKASA. 4 ·26 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे क्रिया ॥ ९ ॥ अन्योर्थों लक्ष्यते यत्सा लक्षणाऽऽरोपिता ॥ ९ ॥ रतः 'कर्मणि कुशलः' इत्यादौ 'दर्भग्रहणाद्ययोगात् 'गङ्गायां घोपः' इत्यादौ च गगादीनां घोपाद्याधारत्वासंभवात् मुख्या- थस्य वाघे, विवेचकत्वादी सामीप्ये च संवन्धे, रूढितः प्रसिद्धः, श्यादौ सति, रूढेः प्रयोजनाद्वाऽतिपावित्र्यशैखादेरशब्दान्तरवा- च्यात्ताद्रूप्यप्रतीत्यादिरूपादन्योऽर्थो यलक्ष्यते सा स्यादमुख्यः शब्द- व्यापारो लक्ष्यार्थनिष्ठो लक्षणाशक्तिः । यदिति वाक्यार्थनिर्देशः । सेति विधीयमाना लक्षणा । सर्वनामपदं हि कदाचिदनूद्यमानलि- झमादत्ते कदाचिद्विधीयमानलिङ्गामिति । उदाहरणद्वारेण व्याकरोति-कर्मणीति । कुशान् लातीति दर्भग्रहणायोगान्मुख्यार्थबाधे विवेचकत्वादी सम्बन्धे रूदे, प्रवी. णोऽयों .लक्षणाव्यापारण लक्ष्यते । आदिशब्दाविरेफद्विकानुलोम्य- लावण्यादयः । द्विरेफशब्देन हि रेफद्वितययोगिभ्रमरशब्दलक्षणा. र्थलक्षणाद्वारेण रूप्यनुवृत्तिरेव पट्दादौ क्रियते- * तुरङ्गकान्ताननहव्यवाहज्वालेव मित्त्वा जलमुल्ललास । इसादौ तु तुरङ्गकान्ताननहव्यवाहशब्दो बडयामुखाम्रो लक्षणया- प्रयुक्तः, न च तत्र रूढः, व्यवहारेऽनम्यनुज्ञातत्यादिति दुष्टत्वम् । मति. तु गुप्मार्थप्रतिपादनादिप्रयोजने एवंविधलक्षणा, अध्यागुष्टाः । दर्मग्रहणायोगा. मुख्यायाधे. * 'मध्येसमुद ककुम विशार्या फुर्वती पावनभूमि(धप्र)मासा' इति पूर्वार्धम् । गायकाच्यम्-२-२२. .. - ·द्वितीयोल्लास: 27 . तथा गङ्गातटे घोप इत्यादेः प्रयोगापां न तथा प्रतिपत्ति. स्तेपां पावनत्वादीनां धर्माणां तथाप्रतिपादनात्मनः प्रयो जनाच मुख्येनामुख्योर्थो लक्ष्यते यत्स आरोपितः शब्द- व्यापारः सान्तरार्थनिष्ठो लक्षणा ।। यदकुमारिल:- निरूढा लक्षणाः काश्चित्सामर्थ्यादभिधानवत् । क्रियन्ते साभतं काश्चित्काश्चिन्नैव त्वशक्तितः ॥ निरूढा इति । भ्रष्टोपचारप्रतीतयः । लक्षणा इति | लक्ष. णाशब्दाः। अभिधानवत, वृक्षादिनामवत् । तथा गङ्गेति । गङ्गा- तटे घोष इत्युक्तेऽपरिमितपावित्र्यादीना न प्रतिपत्तिः । तथेति । अपरिमितत्वेन । अन्योऽर्थो लक्ष्यस्तटादिः । सान्तरार्थेति । स. व्यवधानस्तटादिलक्षणोऽर्थस्तदाश्रया क्रिया शब्दव्यापारो लक्षणा । तथाहि-गगाशब्सभिधेयस्य स्रोतसो धोपाधारतानुपपत्तेः मुख्या- र्थवाधे योऽयं समीपसमीपिभावात्मा सम्बन्धः तदाश्रयेण तट लक्ष- यति । लक्षणायाश्च प्रयोजनं तटस्य मनोरमत्वशैत्यादिप्रतिपादन व्यङ्ग्यम् । न हि तत्पुण्यत्वादि शब्दा. न्तरैः स्पृष्टुं शक्यते । तद्योगश्च मुख्यार्थासन्नत्वम् । तत्पञ्चधोक्तं भर्तृमित्रेण- अभिधेयेन सम्बन्धात् सादृश्यात्समवायतः । गङ्गात्वैकार्थसमवेतपुण्यत्व- - मुख्येनामुख्यो लक्ष्यते 'मुस्यनान्योऽर्थ ' इति सकेतटीकासम्मत पाद .

·28 सहेतटोकासमेते कात्यप्रकाशे वैपरीत्याक्रियायोगाल्लक्षणा पञ्चधा मता ॥ सम्बन्धाद्यथा--गङ्गाया घोपः । सादृश्याद्यथा-गौर्वाहीकः। गौरे- वायमित्यादी मुख्यस्यार्थस्य सास्नादिमत्त्वादे प्रत्यक्षादिप्रमाणेन चाधेऽभि- धेयेन सादृश्यात्तद्गतनाड्यमान्द्यादिगुणसदृशनाड्यमान्द्यादिगुणयुक्तो वाहीको लक्ष्यते । प्रयोजनं ताद्रूप्यप्रतिपत्त्यादि । एते च सारोपसाध्य- वसानलक्षणगौणलक्षणाया उदाहरणे । समवायः साहचर्य, यथा- कुन्ताः प्रविशन्तीत्यादौ । कुन्तादीनां प्रवेशानुपपच्या मुख्यार्थबाधे साहचर्यात्पुरुपा लक्ष्यन्ते । प्रयोजनं च रौद्रत्वादोना सातिशयाना प्रतिपादनम् । वैपरीत्यात्-भद्रमुखः । अत्र भद्रमुखशब्दस्याभद्रमुखे प्रयोगात्स्वार्थवाधः। अतोऽसौ स्ववाच्यभूतभद्रमुखत्ववैपरीत्यादभद्र- मुखत्वं लक्षणयाऽवगमयति । प्रयोजनं तु गुप्तासम्यार्थप्रतीति । किंच यत्र वाक्यार्थः प्रथमं घटितस्सन् वक्त्रादिवेशद्यादन्यमर्थ प्रत्याययति स त्वन्योऽर्थों मुख्यमर्थ मिथ्यात्वेन गमयति, न तु बाधते । तत्र मुख्यार्थवाघाभावान्न लक्षणा । यथा--अत्ता इत्येति । यत्र तु मुख्योऽर्थो वक्तादिवशादन्वयमगच्छन् वैपरीत्याद्वाध्यते तत्र मुख्यार्थवाधः । यथा-'साहती साह सुयम्' इत्यत्र । क्रिया योगाद्यथा-महति समरे शत्रुधस्त्वमिति । अत्राशत्रुने शत्रुध्रप्रयो- भारत्वाकायः । शत्रुमशब्दाशने हननक्रियाकर्तृत्वयोगायत णया प्रयुक्त । प्रयोजनं च वर्ण्यमानशत्रुघ्नशब्दाभिषेयनृपताप्रति- पादनम् ।

·29 मसाला .. H हन्तव्यः । विशेपण इति। जानिलक्षणे उपाधों । उपादानलक्ष द्वितीयोलासः पान स्वसिद्धये पराक्षेपः परार्थ स्वसमर्पणम् । २ उपादानं लक्षणं चेत्युक्ता शुद्धैव सा द्विधा ।। 'कुन्ताः प्रविशन्ति' "यष्टयः प्रविशन्ति' इत्यादौ कुन्ता. दिभिः आत्मनः प्रवेशसिद्धयर्थं स्वसंयोगिनः पुरुषा आक्षिप्यन्ते। तत उपादानेनेयं लक्षणा । 'गौरनुबन्धयः' इत्यादौ श्रुतिचोदितमनुवन्धनं कथं मे स्यादिति जासा व्यक्तिराक्षिप्यते, न तु शब्देनोच्यते । 'विशेष्यं नाभिधा गच्छेत् क्षीणशक्तिविशेषणे, इति न्या- यात्, 'इत्युपादानलक्षणा तु नोदाहर्तव्या । न ह्यत्र प्रयोजन- एवं निरन्तरार्थनिष्टः शब्दव्यापारोऽभिधा । सान्तरार्थनि- ठस्तु लक्षणा । तेन अभिधैव मुख्यार्थ बाधिता सती अचरितार्थ- त्वादन्यत्र प्रसरति। तत्पुच्छमूतव लक्षणा । सा च लक्षणा द्विधा- शुद्दा उपचार मिश्रा च। तत्र शुद्धाऽपि द्विधेत्याह-स्वसिद्धय इति ध्येयम्। प्रयोजनतो या लक्षणा तस्या एतौ भेदौ । रूदितस्तु या लक्षणा सा लोके प्राचुर्य गतेति न लक्ष्यस्यानयत्य, अभिवाव्यापारतुल्यै- वासाविति भावः ।। कुन्तादिभिरिति । स्वार्थमत्यनविरिति क्षेयम् । अनुबन्ध्यः 4 - णा तु न वाच्येति ।। यपाऽन्यैर्मुकलादिमिरुता । न च क्रमेण इ. 1 2 मारमप्रवेशनार्य पुरुषा यष्टयः प्रविशन्तीति पचिर रसने, इति न्यायादिति चिन्न दृश्यते. सदेतटासम्मतः पाठः 'इत्युगदानरक्षमा न वाच्यति ·B0 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे . मस्ति । न वा रूहिरियम् । व्यक्तयविनाभावित्वात जासा व्यक्तिराक्षिप्यते । यथा-क्रियतामित्यत्र कर्ता, कुचिसत्र कर्म, प्रविश पिण्डीमिसादौ गृहं भक्षयेसादि च । 'पीनो देवदत्तो दिवा न भुते' इत्यत्र 'च रात्रिभोजनं न लक्ष्यते । श्रुतार्था पत्तरापर्वा तस्य विषयत्वात् । 'गङ्गायां घोपः' इत्यत्र तटस्य घोपाधिकरणत्वसिद्धये गङ्गाशब्दः स्वार्थमर्पयतीत्येवमादौ लक्षणेनैपा लक्षणा । उभयरूपा योर्वाच्यता, विरम्यव्यापारद्वयाभावात् । शन्दबुद्विकर्माणि हि विरम्य व्यापार न कुर्वन्तीत्यर्थ । पीनो देवदत्त इति । अत्रापि भोपादानलक्षणा । यथाऽन्यै रसायनाद्यभावे पानवलक्षणकार्येण रात्रिभोजनात्मककारणस्य स्वसिद्धये समाक्षेपादुक्ता । श्रुतार्थाप- त्तरिति । दृष्टः श्रुतो वाऽर्थोऽन्यथा नोपपद्यत इत्यर्थरल्पनमापत्ति । एतत्प्रमाकरो व्याख्याति-- दृष्टश्श्रुत इति । लोकप्रसिद्धचा उप- लम्भमाने वर्तते, अन्यथा नोपपद्यते अर्थापत्तिव्यवस्थाप्यम विना न घटत इति याऽर्थस्य कल्पना साऽर्थापत्ति ॥ श्रुताच्छन्दात् अपस्यार्थप्रातिपतिव्यवस्थाप्यस्य आपतनं, तेन श्रुतार्यापत्तो रानी भुक्त इति शब्दः कल्पते, अर्थात् अर्थस्यापननं अर्यापति , अर्यापत्तौ तु रात्रि- भोजनमर्ष एति अभिधैर स्वात्मनिहाय शब्दान्तरमर्थान्तरं याऽऽर्पयतीति मीमासकाः । लक्षणेनेपा लक्षणेति । अयमभिः प्राय -यत्र शब्दः साया स्वमयं त्यनन् अन्य लक्षयति, तत्र लक्षणेन चसी पनि दस्यते 'भूतापित्यायांपत्तयां ·द्वितीयोलास 31 चेयं शुद्धा, (उपचारेणामिश्रितत्वात् । अनयोर्भदयोर्लक्ष्यस्य लक्षकस्य च न भेदरूपं ताटस्थ्पम् । तटादीनां गङ्गादिशब्दैः *प्रतिपादने तत्त्वप्रतिपत्तौ हि प्रतिपिपादयिपितप्रयोजनसंप- त्ययः। गङ्गासम्बन्धमात्रप्रतीतौ तु गङ्गातटे घोप इति मुख्य- शब्दाभिधानालक्षणायाः को भेदः ॥ तटादिज्ञापनेन लक्षणा । यत्र तु स्वार्थमपि वदन् अन्यमुपादत्ते तत्रोपा- दानेनेति । उपचारेणेति । यथा 'गौर्वाहीकः' इत्यत्र वस्त्वन्तरे वस्त्वन्तरमुपचर्यते तथा तत्रेति भावः । अत्र स्वभेदप्रतिपत्तिपूर्वमेवाभेदः, तत्र भेदपूर्वम् । एतदेव द्रढयति-अनयोरिति । तदादीनां लक्ष्याणां प्रतिपादने भेदात्मकं न ताटस्थ्य, किन्तु कुन्तपुरुपयोः गङ्गातटयोश्चामेद एवेति । यदन्यैस्ताटस्थ्ये लक्षणा शुद्धेत्युक्तं तपितमित्याह- तत्त्वप्र- तिपत्ती हीति भेदे तु गङ्गासम्बन्धमात्रप्रतीतेन लक्ष गाविशेषः । नन्वत्र कुन्ता एव प्रविशन्ति नान्ये, गङ्गायोमेव घोपो नान्यत्रेति विवक्षाया कुन्तगङ्गानिगीर्णतया कुन्तवत्तटयोः प्रतीतौ साध्यवसानलक्षणथैव तत्व- प्रतीतिप्रयोजनादिसाध्यसिद्धे किंलक्षणान्तरकल्पनया । यदाह-*'सह- चरणस्थानतादर्यवृत्तमानधरणसामीप्ययोगसाधनाधिपत्येभ्यो ब्राह्मणम- चकटरानसक्नुचन्दनगङ्गाशाटकानपुरुषेप्वतन्दावेऽपि तद्वदुपचारः' इति। 1 उपचारेणामित्रत्वात् 2 प्रतिपादनेन तत्व सहचरणायथा-~-पहबाह्मणसहचरणात् शेऽपि ब्राह्मण । स्थानात्-- मयाः कोशन्ति । तदार्थ्यात्-कटानि तृणानि क्ट. । वृत्तात् - राजवनालं- पारादिभिः मामान्यपुमानपि राजा। मानात् आटपरिमित सक्तुमादकमश्नाति। धरणात् - तुराधृतं चन्दन तुला । सामीप्यात्-गवाया घोषः । योगात्- 4 ·- 92 सनटीपासमते काट्यप्रकाश सारोपाऽन्या त यत्रोक्तो विषयी विषयस्तथा। आरोप्यमाण आरोपविषयश्च यनानपतभेदो सामाना धिकरण्येन निर्दिश्यते सा लक्षणा सारोपा || विपय्यन्तःकतेऽन्यस्मिन सा. स्यात्साध्यवसा. निका ।।११॥ मुकुलस्याप्यदोऽनुमतम् । अत्रोच्यते-यत्रारोप्यारोपाविषयभावतयाऽ त्यन्तासनत्वन भेदे सत्यभेदः, तत्र साध्यवसानता । अत्र त्यारोप्यारो पविषयभायं विना मूलन एवाभेदप्रतीतिः, पूर्वत्र पूर्व भेदप्रतीतिः पश्चा- दभेदप्रतिपत्तिः । इदमत्र तत्वं-अनयोरुदाहरणयोरारोप्यारोपविषय- भावं प्रति नित्तमेव न धावतीत्यत्र मचेतसः प्रमाणम् ।। शुद्धां द्विषोक्ता उपचारमिश्रा सारोपामाह-सारोपाऽन्येति । विषयी गवादिः, विषयो वाहीकादिः । अनपढ़तभेदाविति । अन. पद्भुतस्वरूप एव वस्तूनि वस्त्वन्तरस्याधिकस्यारोप्यमाणत्वान् । सा. { मानाधिकरण्यं मिनार्थयोरेकत्रार्थे वृत्तिः, नीलोत्पलवत् । सादृश्य- हेतुका चैपा उपमानोपमेयभावस्य विद्यमानत्वात् रूपकालंकृत:- जम् । यत्र त्वारोप्येण गवादिना निगीर्णतयाऽऽरोपविषयस्य वा. होकादेः प्रतीतिः तत्र साध्यसाना । इयमतिशयोक्त/नम् । यथा- * 'अनासमाख्यं करणं मदस्य ' इत्यत्र/मदयोभिन्नत्वेऽपि अभेदः । शाटकपरिधानात्पुरुषोऽपि शाटकः । साधनात् - मेघे ऽन्न वर्षति । आधिपत्यात्- पुरुषवदाधिपत्य कुर्वाणा प्रमदाऽपि पुरुषः ॥ * असभृत मण्डनमङ्गयटेरनासवाय करण मदम्य । कामस्य पुष्पव्यतिरिक्तम चाल्यात्पर साथ ( साधु) वय. प्रपदे ।। कुमारसभवर-१-३१. .

·द्वितीयोलास: 33 विपयिणाsरोप्यमाणेनान्तःकृते निगोणे अन्यस्मिन्नारो- पविपये सति सा 'साध्यवसाना स्यात् ।। भेदाविमौ च सादृश्यात् सम्वन्धान्तरतस्तथा। गौणौ शुद्धौ च विज्ञेयौ, इमावारोपाध्यवसानरूपों सादृश्यहेतू भेदो गोर्चाहीक इसत्र गौरयमित्यत्र च ॥ 2 ܕܐ ܐܐܐ 4 ननु पूर्वस्यामपि अभेदोऽस्ति रूपकस्याभेदात्मत्वात् । सत्यम्, तत्रासन्नतामात्रेणाभेदः, इह त्वसासन्नतयेति । कार्यकारणभावा. दिलक्षणायां तु न रूपकादिविषयता, सादृश्याभावात् । यथा--- आयुर्घतं यशस्सागो मयं चोरः सुखं प्रिया। वैरं द्यूतं गुरुर्ज्ञानं श्रेयः सत्तीर्थसेवनम् ॥ ॥ तथा अप्रस्तुतप्रशंसाप्रकारस्य कस्यचिदन्यापदेशलक्षणस्य साध्य- वसानलक्षणात्वं यथा- अनयः कोऽप्यन्तस्तव हरिण हेवाकमहिमा स्फुरत्यकस्यैव त्रिभुवनचमत्कारजनकः । इसत्र हरिणेनेहू सह प्रतीयमानस्याभेदः ॥ सारोपसाध्यवप्तानयोश्च गौणशुद्धभेदाम्यां वैविध्यमित्याह भेदाविमाविति । यत्रोपमानगतगुगतुल्यगुणयोगलक्षणं पुरस्सरी- कृत्योपमेये उपमानशब्द आरोप्यते तो गौणौ गुणेम्य आगत. वागीणशब्दवाच्यौ। .. - . 1 साध्यवसानिका स्यात् . १ इमी सारोपसाध्यवसान. + श्रेयस्तीनिषेवणम्, इति वामनीयटीकायाम् . KAVYAPRAKASA, ·34 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे अत्र हि स्वार्थसहचारिणो गुणा जाड्यमान्धादयो लक्ष्य- माणा अपि गौशब्दस्य परार्थाभिधाने प्रवृत्तिनिमित्तत्वमुपया न्तीति केचित् । स्वार्थसहचारिगुणाभेदे परार्थगता गुणा एव लक्ष्यन्ते न तु परार्थोऽभिधीयत इत्यन्ये । स्वार्थेति । स्वार्थों गोशब्दस्य गोत्वं पिण्डारुती वा, व्यक्तयार तिजातयस्तु पदार्थः स्वार्थ इति वचनात् । पदार्थो वाहीकः । तथाऽत्र गोशब्दो वाहीकशब्देऽनुपपद्यमानसामानाधिकरण्याद्वाधि तस्वार्थस्सन् स्वाभिधानपूर्व स्वार्थसहचारिजात्यादिगुणान् लक्षयित्वा तत्तुल्यवाहीवस्थनाड्यादिगुणलक्षणद्वारेण गोगतगुणतुल्यगुणेपिते वा. हकि उपचरितः । शब्दोपचारस्यार्थोपचाराविनाभाविवात्तदर्थेऽपि केचिच्छन्दोपचारमेव मन्यन्ते । एवमन्यत्रापि । तेनेयमुपचारमिश्रा। लक्षणाद्वयगीकारेण चतुर्थकक्षाया लक्षणेति ननुकसावं लक्षणाया अभिघापेक्षया नेयम् । लक्ष्यमाणगुणमुसेन गोशब्दो वाहीके लक्षा- णया प्रवर्तत इत्यर्थः । गर्भलक्षणयोरन्त्यलक्षणार्थ प्रवृत्तत्वात्तत्मयो- भनेन प्रयोजनयत्त्वं, न तु तयोभिन्नं प्रयोजनम् । न तु पदार्थोs भिधीयत इति । गौशब्देन स्वार्थसहचारिगुणलक्षणापूर्व तदभेदेन वा- हीकस्या. स्वतुल्या गुणा य लक्ष्यन्ते । मव्यवधानव्यापारान्न वाही. कार्योऽभिधीयत इत्येकलक्षणगर्भयं तृतीयकमाया लक्षणेन्याहः । अभिधीयत इति । रश्यते ।

·पस्थितिरेव लक्षणा तदा तु प्रतीयत इति प्रतीतिः, उपस्थिति भावे तिन्. 35 * प्रतीयतेऽनेनेति प्रतीति , प्रतीतिसाधनभूतो व्यापार इत्यर्थ । यद्यु- द्वितीयोल्लास: साधारणगुणाश्रयणन परार्थ एव 'लक्ष्यत इत्यपरे ।। उक्तं चान्यत्र-- भिधेयाविनामतमतीतिर्लक्षणोच्यते । लक्ष्यमाणगुणैर्योगात्तेरिष्टा, तु गौणता ।। समा इति । अविनामावोऽत्र सम्बन्धमात्रं नतु नान्तरीयकत्वम् । 'त- थात्वे हि मञ्चाः क्रोशन्तीत्यादी लक्षणा न स्यात् । अविना- भावे चाक्षेपेणैव सिद्धलक्षणाया नोपयोग इत्युक्तम् ।। 'आयुर्घतम्' 'आयुरेवेदम्' इत्यादौ च सादृश्यादन्य- मुकुलस्त्ववमाह-यथा गोशब्दः स्वसदृशवाहीकगतजाड्यादिगुणान् लक्षयित्वा वाहीकं लक्षयति । माधारणेति । गोहीकस्य च मा- धारणास्तुल्या ये गुणा' तदाश्रयेण वाहीक एव लक्ष्यते । अभिधेयेति । मुख्येनार्थनाविनाभूतस्य केनापि सम्बन्धेन सम्बद्ध- स्यास्य वस्तुनो या * प्रतीति' सा लक्षणा शुद्धत्यर्थः । लक्ष्यमाणे- र्गुणै ज्यादिभिः सम्बन्धाद्या तु वृत्तिः सान्तरार्थनिष्ठशब्दव्यापारः सा गौणी । नान्तरीयकत्वमिति । नान्तर अविना जीम, तत्र सर्व नान्तरीय, गहादित्वादीयः । तदेवनान्तरीयकं अविनाभावि, येन दिना यन्न भवति तन्नान्तरीयकम्, तादात्म्यतदुत्पत्तिलक्षणं कृत. कत्वादि नित्यत्वादिवत् । तत्त्वे हीति । नान्तरीयकत्व इत्यर्थः । न हि .मञ्चपुरुपयोरविनाभावोऽस्ति । इत्युक्तमिति । गौरनुबन्थ्य 1 'लक्ष्यते' इति क्वचिमात्ति इत्यत्र ॥ तखे सति मचा ·. 36 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे कार्यकारणभावादि सम्बन्धान्तरम् । एवमादौ च कार्यकार- णभावादिलक्षण पूर्व आरोपाध्यवमाने । अंत्र गौणभेदयो देऽपि ताप्यप्रतीतिस्सर्वयवाभेदावगमश्च प्रयोजनम् । शुद्धभेदयो- स्त्वन्यवैलक्षण्येन अव्यभिचारेण च कार्यकारित्वादि प्रयोजनम् । कचित्तादादुपचारः, यथा--इन्द्रार्था स्थूणा इन्द्रः । कचित् स्वस्वामिभावाद, यथा--राजकीयः पुरुषो राजा । कचिदव- यवायविभावाद, यथा-अग्रहस्त इत्यत्र अग्रमात्रे अवयवे हस्तः। क्वचित्तात्का, यथा--अतक्षा तक्षा ।। एवमादौ चेति । आयुपः कारणे घृते तद्गतकार्यकारणभावलक्षणा- पूर्ववनायुष्टु कार्यमुपचरितम् । तेनेयं कार्यकारणमावलक्षणागभी- कारेण लक्षणा । मुकुलस्याप्यदो मतम् । सप्रयोजना च लक्षणत्याह- गौणभेदेति। अन्यवैलक्षण्येनेति । क्षीरादिवैसादृश्येन । ययाऽऽयु:- कारणं घृतं न तथा क्षीरादि । आयुष्वाञ्च न व्यभिचरतीति कार्य- कारित्वादि प्रयोजनम् । सम्बन्धाश्च वहवः, यदुक्तम् 'एकशनं पष्ठवर्याः' इति । अत आह-क्नचित्तादादित्यादि । क्वचि. न्मानाच्या आदकमश्नाति । क्वचिद्धरणाद्यया-तुलाधनं चन्दनं तुला | क्वचिदाधिपत्याद्या-पुमानयं गोत्रम् । स्थानाद्यया-मचाः क्रोशन्तीत्यादयः स्वयं ययालक्ष्यं लक्षणीयाः । एप शुद्धा लक्षणा काचिद्रूया काचित्प्रयोजनार, काचित्सारोपा यानित्साध्यासाना प, इत्युपचारमिना चतुर्षोक्ता । पूकि पारोएसापपाने. १ 'प्रयोजनम्' इति चिमादिम. - ·. 4 - . , प्यर्षे पारिभापिकः क्वापि नैमित्तिकः समयापेक्षाविशिष्टज्ञानजन- कलेऽपि, यथा आकाशशब्दो व्योमालोकयोः । समयोऽपि देषा- द्वितीयोलासः .37 ननु गङ्गादिशब्दः समयापेक्षस्तटादिप्रत्यायक , अन्यथा वा, पूर्वपक्षश्चेत् तर्हि मुख्यः, तत्र कृतसमयत्वात वृक्षादिवत् । अनेकार्थे- प्वपि सङ्केतितो हरिशब्दादिवन्मुख्य एव । अथोत्तरः पक्षः, तदा नार्थप्रतीतिकृत् । न हि शब्दो दीपवद्ययोग्यतयैवार्थ प्रकाशयति, किन्तु लिङ्गवत्सम्बन्धग्रहणबलात् । गङ्गादिशब्दः साक्षात्सम्बद्धः प्रवाहादी, तेन सह तटादेः सम्बन्धः । ततः साक्षात्सम्बन्धामावा तत्रार्थे गङ्गादिशब्दस्यामुख्यतेति चेन्न । सक्षात्सम्बन्धस्तावन्न श- व्दानां केनाप्यस्ति, गुणत्वात् । समवायस्तु व्योम्न्येव । सङ्केतस्तु साक्षादेवास्ति, नटादिप्रत्यायकत्वात् । न हि सम्बद्धसम्बन्धाद्भूतलश- ब्दात्तत्स्थेषु वृक्षादिषु प्रतीतिरस्यात् । स्याहा सम्बद्धसम्बद्धात्प्र. तीतिः, तथाऽपि नामुख्यता, विशिष्टज्ञानकारित्वात् । न हीन्द्रियं. सम्बद्धसम्बन्धाद्गुणादी विशिष्टं ज्ञानं कुर्वन्गौणं । अविशिष्टज्ञान- कारित्वे तु शब्दस्याप्रयोज्यतैव । उच्यते-लोकादेव च शब्दा- र्थानां मुख्यामुख्यत्वम् । सङ्केतित एवार्थे केन चिनिमित्तेन प्रवर्त- मानो मुख्यः शब्दः, केनचिद्भाक्त इति । यया एकस्मिन्नेव पर्वते. भूधरोऽस्तीत्यादिः क्रियाशब्दः, पर्वत इत्यादि तिशब्दः । तदेवं नि- मित्तभेदाच्छन्दाना संज्ञा मिद्यने । यया वा स एव शब्दः क्वा- साधारणासाधारणत्वेन । तत्र यः पूर्व, यथा वृद्धिशब्देनाधिकीभाव उच्यते । यस्तु न म सर्वलोकशास्त्रे व्यवहारहेतुः स ·38. सङ्केतटोकासमेते काव्यप्रकाश . . . । लक्षणा तेन पड्डिधा ॥ १२ ॥ 'आद्यभेदाभ्यां सह । सा व्यङ्गयेन रहिता रूढौ सहिता तु प्रयोजने । प्रयोजनं हि व्यानच्यापारगम्यमेव । मतदात लोके शास्त्रे वा तथा स हितीयः, यथा वृद्धिशब्देन आदौत उच्य- न्ते । लोकेऽपि च गवाद्यर्थेषु व्यवहाराय गङ्गाचन्द्रिकेत्यादिशब्दोऽ पूर्वः सङ्केत्यत । तत्रासाधारणसमयापेक्षी शब्दो यन्त्र सङ्गेतितस्तत्र तथाऽर्थप्रत्यायकस्सन् मुख्यः । साधारणसमयापेक्ष्यपि यो जात्यादि निमित्तेन समितः तन्निमित्तयोगिप्वर्थेषु मुख्य एव । निनिमित्तोऽ- पि व्योमादिशब्दो यत्रार्थे परिभाषितस्तत्रार्थे मुख्य एव । यस्तु सामीप्यादिनिमित्तेन सङ्केतितः स सर्वलोकशास्त्रेषु भाक्तः · प्रसिद्ध इति सर्व शुभम् । तथा गङ्गादिशब्देभ्यः प्रयाहाद्यर्थप्रतीतिपूर्व सामीप्यादिहेतुना विवेकतस्तटादिधीः । रजतमिदमिन्यत्र विदंशब्दा- मृष्टशक्तिमविविधैव रजतधी, तेनात्र भ्रान्तिः, पूर्वत्र तु नैवम् । ए. तेन अतस्मिस्तदिति ज्ञानं भ्रान्तमिति न्यायादगङ्गादौ तटादौ ग- गादिज्ञानं भ्रान्त, तहेतुश्च शब्दो न प्रयोगार्ह इति प्रश्नस्यानव काशः । एवञ्चातस्मिस्तदिति अनान्तज्ञानहेतुः शब्दोऽमुख्य इति ॥ तेनेति ।। उपसंहारे आद्यभेदाम्यां सह सङ्कलने पोटा । संक्षेपे णेवार लक्षणाविचारः कृतः । विस्तरेण तु मुकुलादिरचिताभिवामा- तृकादिग्रन्येभ्यो ज्ञेयः॥ 1 आदिभेदाभ्या.

·द्वितीयोलास 39 तच गूढमगूढं वा, तञ्चेति व्यङ्गयम् । गूढं यथा-- मुखं विकसितस्मितं वशितवक्रिममेक्षित समुच्छलितविभ्रमा गतिरपास्तसंस्था मति । उरो मुकुलितस्तन जघनमंसवन्धोडुरं - मुखमिति । अत्र विकसितशब्दो बाधितव्याकोशात्मस्वार्थ , पुष्पध- मत्वाद्विकासस्य, ततः सच्छायत्वविस्तारित्वसादृश्यात् स्मिते उपचरितः। व्यङ्ग्यं च हृद्यत्यसुगन्धित्वादि । अत्र हि वाच्यस्य विकासस्या- नुपपद्यमानत्वादत्यन्ततिरस्कृतवाच्यो लक्षणामूलो ध्वनिः । तथा वशि- तशब्दोऽचेतने वक्रिमण्यसम्भवत्परतन्त्रस्वार्थः सहचारित्वतन्मुखप्रेक्षि- त्वादिसादृश्याद्वक्रिमाणं लक्षयति । सर्वथा तदनुसरणं; न कदाऽप्य- न्यत्र सद्भाव इत्यादि ध्वन्यम् । समुच्छलितशब्देन बाधितसामस्त्यो- प्रशलनस्वार्थेनाकस्मादधिकीभवन् साम्याद्विभ्रमं लक्षयता प्रौढत्व- बद्धास्पदत्वसर्वननस्पृहणीयत्वादि व्वज्यते । अपास्तशब्देनामूर्तमत्या- श्रितमर्यादायाममूर्तीया बाधितापक्षेपणात्मार्थेन स्वत्वनिवृत्तिसादृश्यात् संस्थां लक्षयता भूयोस्वीकरणानवलोकनादि व्यङ्गयम् । मुकुलितशब्दो बाधितकोरकत्वस्वार्थोऽभिनवोद्भदसाम्यात् स्तनं लक्षयति । व्यङ्गयं चाभिलपणीयत्वचारुवास्पदत्वमन्मथसमुद्दीपनत्वादिकम् । उडुरशब्दो बाधित पुतौन्मुख्यस्वार्थ उन्नतत्वसाम्यादंसबन्धवत् नधनं लक्षयति ।

·40 सङ्केतटीकासमेने काव्यप्रकाशे. वतेन्दुवदनातनौ तरुणिमोद्गमो मोदते ॥ ९ ॥ पीनत्वस्मरनिकेतनत्वादि व्यङ्गयम् । इन्दुवदनेत्यत्र यदोपचारतदेन्दु- शब्दो बाधितस्वार्थः सुवृत्तत्वादिसाम्यात् वदनं लक्षयन् स्मरगर- विधुरीकतत्रिभुवनजीवयितृत्वादिकं धनयति । उद्गमशन्नो बाधितो- नयात्मस्वार्थों नवोद्भेदसाम्यात्तारुण्यं लक्षयन् सर्वजनाहादकत्वं व्य. नति। मोदतेश-दो बाधितहत्मिकस्वार्थोऽवितर्दकत्वादसाश्या- दुद्गमं लक्षयन् उच्छृखलवाभिलपणीयत्वप्रभृति व्यनक्ति । यथा वा-- गअणं च मत्तमेहं धारालुलिअज्जुणाइय वणाइम् । निरहङ्कारमिअंका हरन्ति नीलाओ वि निसाओ ॥ चशब्दोऽप्यर्थे । न केवलं खं सतारं, मत्तमेघमपि । न केवल मलयानिलान्दोलिताम्राणि वनानि, धारालुलितर्जुनान्यपि । न केवलं शशिसिता निशाः, निरहङ्कारमृगाङ्का नीला अपि । हरन्त्युत्सुक- यन्तीत्यर्थः । मत्तशब्दो बाधितक्षीवात्मकस्वार्थों मर्यादोहनसाह- श्यात् मेघान् लक्षयन् असमञ्जसकारित्वदुर्निवारत्वादि ध्वनयनि । निरहङ्कारशब्दोऽपि विच्छायतासादृश्याञ्चन्द्र लक्षयंस्तत्पारतन्त्रमनी- वन्मृतप्रायत्वाकिञ्चित्करत्वसदविद्यमानत्वादि व्यनक्तीति लोचनकारः । वक्त्रोक्तिकारोऽपि- तरन्तीवाङ्गानि स्खलदमललावण्यनलधौ प्रथिन. प्रागल्भ्यं स्तननघनमुन्मुद्रयति च । दशोलीलारम्भा स्फुटमपवदन्ते सरलता अहो सारङ्गाश्यास्तरुणिमनि गादः परिचयः ।।

·- तेषां राक्षणिकदनां पारस्यमाधिस्य नकष वापये प्रोग्यमिदमूगई:. द्वितीयोल्लासः 41 अगूदं यथा- श्रीपरिचयाज्जडा अपि भवन्सभिज्ञा विदग्धचरितानाम् । उपदिशति कामिनीनां यौवनमद एव ललितानि ॥१०॥ अनोपदिशतीत्यनायासेन शिक्षादानमभिधेयवत्स्फुटं प्रतीयते । इत्यत्र सादृश्योपचारमूचे । यथा चोपचारस्तथा वक्रोक्तिनी- वितग्रन्यात् ज्ञेयः । पूर्वग्रन्थकारानुसारेण · सादृश्यलक्षणेयमभि- हिता । यावता तु लक्षितलक्षणाऽपि स्यात् । तथाहि-विकसि- तशब्दः. स्मितविशेषणत्वानुपपत्त्या बाधितार्थः स्वसहचारिणं सच्छा- यत्वविस्तृतसुरमित्वादीनां एकस्य कस्यचिद्विशेषणतासिद्धये स्वार्थ- मर्पयति । ततस्सच्छायं विस्तृतं सुरभि वा स्मितमिति लभ्यते । विकसितं . हि लोकलाचनलोलकं स्यादित्यतो लक्ष्यस्य सच्छाय- वादीकाहादित्वं प्रतीयते, तद्वारेण च स्मितस्यापीति । एवमेवं. रीत्या वशितेत्यादिवपि । ननु न लक्षणावहुत्वं कार्य, शक्यते ोक- स्यावाचकस्य वाचकवद्भावः कल्पयितुं, तदिदं दुष्टमिति चेन्न । अहृद्यलक्षणाविषयं वामनीयं कविशिक्षापदमिदं ज्ञेयं, न हृद्यलक्षणा. विषयम् । ननु अहृद्या लक्षणेकाऽपि दुष्टा, सन्तु दूरे बद्दय इति चेन्न । एकस्या अद्याया • अपि सरसान्यवाक्यसङ्गेन कयञ्चन शक्यते हृद्यता आपादयितुं, बहीनां न तथा ॥ अनोपदिशतीति । अगूढव्यङ्ग्यव्यञ्जकं पदामिदम् । तथाहि- यौवनमदस्य अचेतनत्याटुपदेशैन बाधितस्वार्थेन वक्रमेक्षणादिव्यवस्था * ' न तदाहुल्यमेकत्र' इति फाल्यालारसूत्रम् अधि ६ अध्या १ १६, KAVYAPRAKASA. .

·सइतटीकासमेते काव्यप्रकाशे wwwmandari तदेषा कथिता त्रिधा ॥ १३ ॥ अव्यगया गूढव्यङ्गया अगूडव्यङ्गया च ॥ तद्भूलक्षिाणिकः, शब्द इति संवध्यते । तद्भः तदान५. । तत्र व्यापारो व्यञ्जनात्मकः । कुत इसाह- यस्य प्रतीतिमाधातुं लक्षणा समुपास्यते॥१४ फले शब्दैकगम्येऽत्र व्यञ्जनानापरा क्रिया । प्रयोजनमतिपिपादयिपया यत्र लक्षणया शब्दप्रयोग- ज्ञापकत्यादिसाम्यान्मदं लक्षयताऽजयासेन शिक्षादानं वस्तु व्यङ्गयम. मिवयवदतिस्फुटतया प्रतीयते । तेनानागूढनामा गुणीभूतव्यङ्गयभेदः । एवं यत्र झटिन्येच व्यङ्गयस्य प्रतीतिः तत्रागूढत्वम् । यत्र लशब्दान्तर- वाच्यस्य तस्यैव निधानवमूढत्वेन प्रतातिस्तत्र गूढत्वम् ।। मुख्यार्थबाधादिसहचार्यपेक्षा अर्थमासनशक्तिः लक्षणाशक्तिः, तदाश्रयं लाक्षणिकं शब्दं वदन्तीत्यार-तरिति । तत्र व्यापार इति। तन प्रयोनने गूदागूढे व्यअनात्मा व्यापारः । तत्रेति विषयसप्तमी । तेन सदस्य परिणये, व्यसनव्यापार क्युलं स्यात् । यस्येत्ति । प्रयोननभूतफल्यावगमस्य मुखसम्पत्तये हि स लक्षणाशब्दस्तस्मिन्न मुख्य प्रयुज्यते । यदि न सिंहो माणवक इति शोर्यातिशयेऽव्यवगमयिनाये रखलद्गतिवं शब्दस्य किमर्थ तस्य ·. - तटस्य मुख्यार्थिवाधः घोषाधारत्वोपपत्तेः । तथा न पावनत्वाचे न च प्रयोजने लक्ष्य प्रयोजनान्तरमस्ति । तुमसमर्थः । स्वलन्ती चाधकन्यापारेण विधुरीक्रियमाणा गतिः अवबोधनशक्तिर्यस्य शब्दस्य, तयापारो हि लक्षणा । हि प्रयोजनमवगमयतस्तटवृत्तर्गहाशब्दस्य वाचकयोग । पदि । न च प्य. 'ये' निवि शाले, द्वितीयोल्लास: 43 स्तत्र 'नान्यतस्तत्प्रतीतिः अपितु तस्मादेव शब्दात् । न चात्र व्यञ्जनाढतेऽन्यो व्यापारः । नथाहि- नाभिधा समयाभावात् नाति 'गङ्गायां घोपः 'इत्यादौ ये पावनत्यादयो धर्मास्तटादी प्रतीयन्ते न तत्र गङ्गादिशब्दास्संकेतिताः। हेत्वभावान लक्षणा ॥१५॥ मुख्यार्थवाधादित्रयं 'हेतुः । तथा च, लक्ष्यं न मुख्यं नाप्यत्र 'वाधो योगः फलेन नो। न प्रयोजनमेतस्मिन च शब्दः स्खलद्गतिः॥१६॥ प्रयोगः । गम्ये' इति ण्यन्तो निर्देशः । शन्दावगमयितव्य इत्यर्थः । नान्यत इति । अभिधानलक्षणाव्यापारात् । शब्दा. दिति । गङ्गादेः । लक्ष्यं न मुख्यामिति । यदि हि लक्षगाव्यापारगम्य प्रयोजनमिप्यते तदा लक्ष्यं तटं तावन्मुख्यं न भवति । नच लक्ष्यैरसम्बन्धः । तपा • तत्र प्रयोनेने व्यङ्गये शब्दो न रखलगतिः प्रतिपादणि 3 मान्यतस्तत्प्रतिपत्ति. 5 राधादि. 6 हेतुः। ए. पाया.

·44 सङ्केतटीकाससते काव्यप्रकाशे यथा गङ्गाशब्दः स्रोतसि सवाघ इति तटं लक्षयति तयदि तटेऽपि सवाधस्स्यात्तत्प्रयोजनं लक्षयेत् । न च तट मुख्योऽर्थः । नाप्यत्र 'चाधः । न च गहाशब्दार्थस्य तटस्य पावनत्वाद्यैर्लक्षणीयैस्संवन्धः । नापि प्रयोजने लक्ष्ये किभि- स्मयोजनम् । नापि गङ्गाशब्दस्तटमिन 'प्रयोजनं प्रतिपादाय. तुमसमर्थः॥ एवमप्यनवस्था स्याद्या 'मूलक्षयकारिणी । एवमपि प्रयोजनं चल्लक्ष्यते तत्मयोजनान्तरेण तदपि प्रयोजनान्तरेणेति प्रकृतामतीतिरूदनवस्था भवेत् ।। ननु पावनत्वादिधर्मयुक्तमेव तटं लक्ष्यते, गङ्गाया- स्तटे घोप इत्यतोऽधिकस्यार्थस्य प्रतिपत्तिश्च प्रयाजनमिति 5 --- - प्रयोनने अवगम्ये स्खलनतित्वं तत्तस्य प्रयोगे दुष्टतैष स्यादित्याह- नापि गजाशब्द इति। यथा तटस्य प्रयोनने प्रतिपाद्ये असामर्थ्य न जथा गाशब्दस्य। तस्मादभिधालक्षणाभ्यामन्यस्तच्छक्तिद्वयोपननिताविग. मपवित्रितप्रतिपत्तृप्रतिमासहायार्थद्योतनशक्तिः ध्वननारमा व्यापार । वेन यत्वेननिल्लसितक्षणेनि नाम स्ल तयसनमानं, तयामपि न प्रयो- मने लक्ष्य प्रयोजनान्तरान्वेषणेनानवस्यानादतिप्रसक्किः, ततश्र मूल सतिरित्याह-एवमपीति । प्रतिपत्तियनि । ९पाऽपि स- नोश. पाधा प्रतिपादयितु समपं . ' मूलमतिकारी. "एमपति. , ·45 1 - - 6 मङ्केतस्प अविशेषेण व्यक्तावात् अनकार्थानां निगनाप्रित्याय: कत्वे संयोगादिसहितानां नियतानां नियतार्थप्रत्यायकत्वं स्पादित्याह- न्यप्रने नेस्याह. प्रत्यक्षादिनीलादि. नेवा पाण्यानम. द्वतीयोलासः विशिष्ट लक्षणा । तत्कि व्यजनयेत्याह- प्रयोजनेन सहितं लक्षणीयं न युज्यते ॥१७॥ कुत इत्याह- ज्ञानस्य विषयो ह्यन्यः फलमन्यदुदाहृतम् । . प्रत्यक्षादेहि नीलादिविपयः । फलं तु प्रकटता संवित्तिर्वा । विशिष्ट लक्षणा 'नैवं, निगदेन व्याख्यातम् । विशेपास्स्युस्तु लक्षिते ॥ १८ ॥ 'लक्षिते 'तटादौ ये विशेपाः पावनत्वादयः ते चाभिधा. तात्पर्यलक्षणाभ्यो व्यापारान्तरेण गम्याः । तच व्यञ्जनध्वनन- घोतनादिशब्दवाच्यमवश्यमेपितव्यम् ॥ एवं 'लक्षणामूलं व्यञ्जकत्वमुक्तम् । अभिधामूलं त्वाह-- अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते।. णाव्यापारविषया। फलमिति ॥ प्रकटत्वं भट्टमते, संवित्तिः प्राभा. करे । प्रकटत्वं वस्तुधर्मः संवित्तिस्तात्मनः । यथाऽऽत्मना स्वमहत्त्वेन व्याप्तं शरीरमेव जीवदिति व्यपदिश्यते न घटादि, नया ध्वनिनाऽपि. गुणालङ्कारमारुशव्दार्थावेष व्याप्ती काव्यमिनि व्यपदेश्या न नि - गालङ्कारी । तेन गोहीक इत्यादी सव्यङ्गयत्वेऽपि न काव्यता । -- . विशिरलक्षणा निगदव्याख्यातम.. माध्य. सिक्षिते' इति कनिम पाने. रक्षणामलथ्य. स्दा वि ·46 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे. ध्यामारु "व्यंजन संयोगाद्यैरवाच्यार्थीकव्यापृतिरञ्जनम् ॥१९॥ 'संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता । अर्थः प्रकरणं लिङ्ग शब्दस्यान्यस्य संनिधिः ।। सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्तिस्वरादयः । शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः ॥ इत्युक्तदिशा सशङ्खचक्रो हरि. अशङ्खचक्रो हरिरित्युच्यते । 'रामलक्ष्मणौ' इति दाशरथौ । 'रामार्जुनगतिस्तयोः' इति भार्गव कार्तवीर्ययोः। 'स्थाणु भज भवच्छिदे' इति हरे । 'सर्व जानाति देवः' इति युष्मदर्थे । 'कुपितो मकरध्वजः' इति कामे । 'देवस्य पुरारातेः' इति शम्भौ । 'मधुना मत्तः कोकिलः' इति वमन्ते । 'पातु वो दयितामुख' इति सांमुख्ये। संयोगाचैरिति । सशचक्रोचक विप्रयोगाम्यां विष्णुरेवोच्यते । स्थाणुं भजेति । अर्थात् प्रयो- जनात् शम्भो । सर्व जानातीति । प्रकरणाद्युप्मदर्थे । प्रक. रणमशब्द, अर्थस्तु शब्दवानित्यनयोर्भेदः । कुपित इति । को- पलक्षणं हि लिङ्गं कामस्य नाब्धेः, अनेतनत्वात् । देवस्येति । पुराराने रिति शब्दसनिधैर्देवशन्द शम्भौ। मधुनैति। वसन्तस्यैव पिक्मदननने साम- ध्यमिति स एव मधुशब्दवाच्या पाविति । बहुप्रकारं हि रक्षण, तदा दयितामुखमपेक्ष्यौपित्यानसादसाम्मुख्यमेन पालन नियम्यते ।। I'समग विप्रयोगय' इति देमचन्दकायानुदाराने हसने. इत्यत्र संयोग- .

·द्वितीयोल्लास - - - 'भासत्र परमेश्वरः' इति राजधानीरूपदेशादाननि । 'चित्र- भानुविभाति' इति दिने रखो, रात्रौ वहीं । 'मित्रं भाति' इति मुहदि । 'मित्रो भाति' इति रवौं । इन्द्रशत्रुरिसादौ वेद एव न काव्ये स्वरो विशेपमतीतिकृत् । आदिग्रहणाद- एद्दहमेतत्थणिया एइहमेनेहि अच्छिवत्तेहिं । एदहमेनावस्था एदहमेत्तेहिं दिअएहिं ॥१॥ छाया--एतावन्मात्रस्तनिका एतावन्मात्राभ्यामक्षिपत्राभ्याम् । एतावन्मात्रावस्था एतावन्मात्रैदिवस ॥ इसादावभिनयादयः । इत्थं संयोगादिभिरर्थान्तराभिधाय- कत्वे निवारितेऽप्यनेकार्थस्य शब्दस्य यत्कचिदर्थान्तर- - रे . - इन्द्रशनुरिति । इन्द्रशत्रुर्वर्घवत्यत्र इन्द्रश्चासौ शत्रुश्चेति कर्मधारये 'समासस्य' (पा.सू. ६-१-२२३) इति सूत्रेणान्तोदात्तत्वम्, बहु- वीही तु 'बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदं ' (पा.सू. ६ २-१) इति सूत्रेण पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वे इन्द्रशब्दस्यान्तोदात्तत्वमिति स्वरो वेद इव काव्ये न विशेषप्रतीतिरुत् । वेदे तु विशेषप्रतीतिलत् । तथाहि- मन्त्रो होनस्स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्यजो यजमानं हिनस्ति यपेन्द्रशनु, स्वरतोऽपराधात् ।। अभिनयादय इयत्रादिशब्दादपदेशर्मज्ञानिर्देशेगिताकाराः ।। चित्रभानुपिराजत इत्यहि रवी. धायित्वे श्यतिश्चिद्रान्तर ·48 सकेतटोकासमेत काव्यप्रकाशे प्रतिपादनं तत्र नाभिधा, नियमनात्तस्याः। न च लक्षणा, मुख्यार्थवाधाघभावात् । 'अपित्वअनं व्यञ्जनमेव व्यापारः । यथा- भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोविशाल- वशोन्नत कृतशिलीमुखसंग्रहव । यस्यानुपप्लुतगते परवारणस्य १ दानाम्बुसेकम्मुभगस्सततं करोऽभूत् ॥ १२ ॥ तयुक्तो व्यञ्जकश्शब्दः तद्युक्तो व्यञ्जनयुक्तः। यत्सोऽर्थान्तरयुक्तथा। भद्रेति । भद्र कल्याणप्ररुतिः, भद्रा हस्तिना विशिष्टा नाति । वंश पृष्ठनाडिरन्वयश्च । शिलीमुखा शरा भ्रमराश्च । परान्वारयति पर प्रष्टो वारणो हस्ती च । दानं त्याग मदश्च । अत्र राजवर्णन प्रकरणेन नियमिताभिधानशक्तयों भद्राद्याश्शदा एकमेवार्थमुक्ता सार्थका एव । अनन्तर वावगतिर्खननव्यापारादेव, शब्दशक्तिमूल वात् । अत्र पदानि शव्दशक्तया गमवृत्तान्त व्यञ्जन्तीति वाक्य- प्रकाशो वस्तुध्वनि । यदा तु प्रस्तावादिनियमो न स्यातदा द्वयोर र्थयो वाच्यत्वात् श्ठेपालङ्कार एव, न शब्दशक्तिमूलो पनि ॥ अर्थान्तरेति ॥ भयान्तरेण द्वितीयेनार्थेन युक्त । यद्वाऽर्थ अपित्यानमैप ·49 द्वितीयोल्लास अर्थोऽपि व्यञ्जकस्तत्र सहकारितया मतः॥२०॥ तथेति व्यञ्जकः॥ इति श्रीकाव्यप्रकाशे शब्दनिर्णयो (शब्दार्थस्वरूपनिर्णयो) नाम द्वितीय उल्लास . अन्तरे युनक्तीति स तथा । सहकारितयेति । यद्यप्यविवक्षितवाच्ये लक्षणाभिधामूले शब्द एव व्यञ्जकस्तथाऽप्यर्थस्य सहकारित्वं न हीयते । इतरथा त्वज्ञातार्योऽपि शब्दस्तस्य व्यञ्जकः स्यात्, केवलं शब्दस्य मुख्यत्वात् । तत्राविवक्षितवाच्यध्वनौ मुखं विकसितेत्यादिवाक्यमभिधया पदार्थमुक्वाऽन्वयं च तात्पर्यशक्तयाऽवगमय्य वाधकेनान्वयं व्यपहत्य लक्षणया लक्ष्य लक्षयित्वा ध्वन्यं घनयति । तेनात्राभिधातात्पर्यलक्षणा- ध्वननाख्याश्चत्वारो व्यापारा.। विवक्षितवाच्य तु त्रयम्, तत्र लक्ष णाया अभावात् ॥ सम्यक्शब्दविभागश्रीस्तेपा न स्यादवीयसी । परिच्युता न सङ्केतापा मनिनितम्बिनी ॥ इत्याचार्यश्रीमाणिक्यचन्द्रविरमिते काव्यप्रकाशसकते द्वितीयोल्लासमत. Kirar IASI. 7 ·- अथ तृतीय उल्लासः, अर्थाः प्रोक्ताः पुरा तेषां अर्था वान्यलक्ष्यव्यङ्गयाः। तेषां वाचकलाक्षणिकव्यअकानाम्। अर्थव्यञ्जकतोच्यते। कीटशीसाह- वक्तृवोद्धव्यकाकूनां वाक्यवाच्यान्यसनिधेः ॥ अथ तृतीयोल्लासः. अर्थव्यञ्जकतेति । अर्थो व्यक्षको यदि निरपेक्षस्तत्सदा 'तमर्थमवगमयेत् । अथ सापेक्ष. किं तस्यापेक्षणीयमित्याह-व बोद्धव्येति । बोहव्य इति अन्तर्भूतण्यर्थः । वाक्यवाच्याम्या यु. कोऽन्यप्सन्निवि. वाक्यवाच्यान्यसान्निधि तस्येति विग्रहो न समाहार', तस्य नपुंसकत्वात् सन्निधिन इति स्यात् । वयन्त्वस्य श्लोकस्य द्वितीयं पाद 'अथ व्यञ्जकतोच्यते' इति इत्वा पठाग. । व्या- ख्यामश्रेत्य-अर्या वाच्यादयः पुरा प्रोक्ताः। अथ नेपामाना व्यमरुतोच्या इनि । मूलव्यायाया त्वथशब्दस्य गम्यमानता व्या. ख्येया। किञ्च अविभावादिरूपस्यार्थस्य अन्यायधीहेतुले कादि वैशिष्ट्यापेक्षा न विभावादिरूपस्य, सोऽनपेक्ष एवं रसादिव्यजक । एतेन प्रयोजनस्य व्यङ्गयत्वोक्या धनिरविवक्षितवाच्यो धर्मी उछि यीश त्याह .

·तृतीयोलासः 51 । । - प्रस्तावदेशकालावैशिष्ट्यात्प्रतिक्षाजुपाम् । योऽर्थस्यान्यार्थधीहेतुर्व्यापारो व्यक्तिरेव सा॥ योद्धव्यः प्रतिपाद्यः । काकुः ध्वनेर्विकारः । प्रस्तावः करणम् । अर्थस्य वाच्यलक्ष्यव्यङ्गयात्मनः । क्रमेणोदाहर- गानि- हापिहुलं जलकुंभं घेत्तूण समागदमि सहि तुरिअम् । सम्सेअसलिलणीपासणीसहा चीसमामि खणम् ॥१३॥ छाया-अतिथुलं जलकुम्भं गृहीत्वा समागताऽम्मि ससि त्वरितम् श्रमस्वरसलिलनिवासनिस्राहा विश्राम्यामि क्षणम् ॥ अत्र चौर्यरतगोपनं गम्यते । गितः । अभिधामूलव्यङ्गयत्वोक्त्या शब्दशक्तिमूलो धी। अर्थस्य विभावाद्यविभावादिरूपस्य व्यजकत्वोक्त्या क्रमादसंलश्यमलक्ष्यक्रमो अर्थशक्तिमूदी धामणौ । त एते उछिरिस्ता धर्मिणश्रतुर्योंहासे सविस्तरं वक्ष्यन्ते । प्रस्तावदेशति । स्फुटम् । अइपिडुलमिति | अन्न कानिदसती सना गनुरुपसला काय- गतविकारविशेषापहवेनामिधत्ते । तस्यावासाचीऽगते नृतीयस्य तटस्थस्य प्रतिमानुषो व्यङ्गयानीतिः । न हात्र बोव्यादीनां सामथ्र्य, सत्या पात्ले सति ते हि विधार्य ध्यमलम् । निवियर.

·52 सङ्केतटोकासमेते काव्यप्रकाशे ओणिदं दोब्बल्लं चिन्ता अलसत्तणं सणीससिअम् । मह मन्दभाइणीए केर सहि तुहवि अहह परिहवद ॥१४॥ छाया-ओनिद्रय दौर्बल्य चिन्ताऽसत्वं सनिश्स्वसितम् । मम मन्दभागिन्या. कृते ससि त्वाम(तवा)प्यहह परिभवति ॥ अत्र दुत्यास्तकामुकोपभोगो व्यज्यते । तथाभूतां दृष्ट्वा नृपसदसि पाचालतनयां वने व्याघस्सा सुधिरनुपितं पल्कलधरैः । विराटस्यावास स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरुः खेदं खिन्ने मयि भजति नाथापि कुरुप ॥१५॥ तुहवि द्वितीयार्थे पठी, त्यामपीत्यर्थः । कायस्यन्तिरमिति काकुः । यदि वा काकुः जिवा, तयापारविशेषसम्पाद्यत्वाद ध्वनर्षिकारोऽपि काकुः । यदि वा 'कफि लोल्ये ' इति धातोः काकुशन्दः, मरुतातिरिक्तमपि वान्तीति लौल्यमस्याभिधीयते । यद्वा ईपदर्थे कुशब्दस्य कादेशः । तेन हृदयस्थवस्तुप्रतीतेः ईपभूमिः काकुः । ननु काव्ये स्वरो न विशेषप्रतीतिरुदिति प्रागुतं तत्कथं काकु स्वरोऽत्र काव्योपयोगी प्रोक्तः । सत्यं, प्रस्तापि- क्षया काव्ये स्वरो नोपयोगीति यम्, व्यङ्गयापेक्षया तु काव्यो- पयोगी लक्ष्यानुसारतः प्रतिपत्तव्यः, यथाऽत्र । तशिएचायथा-तथाभूतामिति । (कोरवैयुपिटिरं प्रति प्रधानाः प्रेषिताः, तेन सन्धिमता भीमानुनयनार्थ सहदेशः मेषितः) स न कोपमपरिहरन् सहदेवं प्रति कायेदमाह--गुरुः खेदं कोपं मयि भीमे भनतीति । (नायं यदरिगयोध्य पारान्दा पमिहार स्या) ·. मोच्यत इयूचुः, तत्पक्षाश्रयणे पूर्वोक्तरीत्यनपेक्षया काकालिप्त- तृतीयोल्लास: 53 अत्र माये न योग्यः खेदः 'कुरुपु तु योग्य इति 'काका प्रकाश्यते । न च वाच्यसिद्धयङ्गमत्र काकुरिति गुणीभूतव्यङ्गयत्वं शङ्कयम्, प्रश्नमात्रेणापि काकोर्विश्रान्तः ॥ ननु तथाभूतामित्यादिवाच्यसिद्धचै काकुरयं स्वरविशेषः कारण- मिति गुणीभूतव्यङ्गयभेदः कथं न स्यादित्याशङ्कयाह-न च वाच्येति । हे सहदेव कुरुपु किं. न खेदो गुरोर्यन्मयि खेद इत्येवरूपप्रश्नमात्रेण काकोविश्रान्तेः । काकोस्तु यद्वैशिष्टयं तत्प लिोचनया सहदेवस्य व्यङ्गयप्रतीतिरिति नैप काकाक्षिप्तो गुणी-- भूतव्ययभेदः । अयमाशयः--काव्ये अर्थानुपपत्तिसम्भवे सति व्य. गयाद्यदा काव्यार्थोपपत्तिः तदा वाच्यसिद्धयङ्गाख्यो मध्यमकाव्य- भेदः । यदा स्वर्यानुपपत्तिसम्भव एवं सति काकोयट्यविश्रा- न्तिद्वारेण काव्यार्थोपपत्तिः तदा काकाक्षिप्तता, यथा 'मथ्नामि कौर- वशतम् ' इत्यत्र । तथाहि -अत्र भीमा न मनामीति वक्तुं समेऽ. पि न सम्भाव्यत इति काव्यार्थानुपपत्तौ सत्यां काकुपगचार्थ. विश्रान्तिद्वारेण काव्यार्थमुपपादयति । यदा पुनर्व्यङ्गचविश्रान्ति विनै प्रश्नमात्रविश्रान्तः काकुः काव्यार्थमुपपादयति तदा न का- क्वाक्षिप्तता, यथाऽत्र । अत एव काका प्रकाश्यत इति पई काका काकुविशिष्टेन प्रकाश्यत इतीत्यं व्याख्येयमिनि शुधन्युदाहरण. वादिना पक्षः । ये तु धनिमा प्रत्येवार्थस्य व्यञ्जकताऽर्थप्रकरणे व्यङ्ग्यता या । तथा दृष्ट्येति क्रिया या गुरुकर्तृका तदा . 'परषु योग्य 'काग व्यज्यते ·54 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे. तइआ मह गण्डस्थलणिमिअं दिवि ण णोस अण्णत्तो । एहि सच्चेअ अहं ते अकबोला ण सा दिट्टी ॥ १६ ॥ छाया--तदा मम गण्डस्थलनिमन्ना दृष्टिं न नयस्यन्यत्र । इदानीं सवाई तौ च पोलो न सा दृष्टिः ।। अत्र मत्सखी कपोलपतिविम्बितां पश्यतस्ते दृष्टिरन्यैवा- भूव । चलितायां तु तस्यामन्यव जातत्यहो प्रच्छन्नकामुकत्वं त इति व्यज्यते ॥ उद्देशोऽयं सरसकदलीश्रेणिशोभातिशायी कुमोत्कर्पाकरितरमणीविभ्रमो नर्मदायाः । किञ्चैतस्मिन् सुरतसुहृदस्तन्वि ते वान्ति वाताः येपामग्रे सराति कलिताकाण्डकोपो मनोभूः ॥ १७ ॥ अत्र रतार्थ गविशेति व्यङ्गयम् । स्थितोपिनेत्यत्र भावतान्तत्वे सनि कर्मता व्याख्येया । यदा तु अस्म स्कर्तृका तदा ययपि तथापीति पदद्वयाध्याहारेण व्याख्या कार्या ! अपराऽप्यसङ्गतिरस्य श्लोकस्य मरुतानुपयोगात्सङ्केतकरणस्य प्रस्तुत त्वाचन प्रकाशिता ॥ वाक्यविशेपाद्यथा--तइआ इति । अत्र नास्योपात्तपद- समन्वयान्यथानुपपत्तेवियपर्यालोचनया प्रच्छन्न कामुकलं व्यज्यते । न नात्र यकृयोद्धव्यवैशिष्ट्यं यतस्तयोपैशिष्ट्ये मत्यपि एधिया क्याभावे व्यङ्गयामिनीतः। उद्देश इति । न बन परसभावपरिशीलनोपयोगो नापि यानये पदाना व्यरमन्तरेणान्नयानुपपारी, किन्तु पाच्यविशे. पस्वरूपाचारण रताय प्रविशति व्यज्यते । भर दिलीप पशिलन्यप. महिपनि 1 ·तृतीयोगासः 56 णोल्लेइ अणद्दमणा अत्ता मं घरभरम्मि सअलम्मि । खणमेत्तं जइ संझाइ होइ ण व होइ वीसामो ॥ १८ ॥ छाया-नुदत्यनार्दमना श्वश्रूर्मी गृहभरै सक्ले । क्षणमात्र यदि सन्धयायां भवति न वा भवति विश्रमः अत्र सन्धया संकेतकाल इति तटस्थ मति कयाचियोत्यते ।। सुबइ समागमिस्सदि तुज्झ पिओ अज्ज पहरमत्तेण । एमेअ कित्ति चिदृसिं ता सहि सजेसु करणिज्जम् ॥१९॥ (छाया-श्रूयते समागमिष्यति तय प्रियोऽद्य प्रहरमाण । एवमेव किमिति तिष्ठसि तत्सपि राजय करणीयम् ॥ 'अनोपपति प्रदाभिसर्त प्रस्तुता न युक्तमिति कयाचिनिवार्यते । अन्यत्र गृयं कुसुमापचार्य कुरुध्वमत्रास्मि करोमि सख्यः । नाई हि 'रं भ्रमितुं समर्थी *प्रसीदतायं रचितोऽअलिर्वः ॥२०॥ * . अन्यसन्निधैर्यथा-णोल्लइ इति । नुदति प्रेरयति । अणहमना इत्यस्य अनामनाः इति संस्कृतम् । अत्र प्रच्छन्नकामुके कापि देशे सान्निध्यमानि सति सखी प्रति स्वैरिणी गाधां पठन्त दृष्ट्वा चतुर्य स्सहचरो व्यङ्यार्थ प्रत्येति । यद्यपि सन्ध्यायामवसरो भवत्येवेति विवक्षितं तथाऽपि तदुच्यमानं परस्य लक्षणीयं मातीति तथा नोक्तम् ।। देशविशेषाद्यथा--अन्यत्रेति । उद्देश इत्यादिवृत्ते समग्र- स्यापि वाच्यस्य वैशिष्टचं, इह तु देशस्येति भेदः । 1 कयाचिद्बोध्यते. अत्रोपपतिमभिसर्तुः दो. प्रसंदताय विदिता.

·56 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे 1 3 - 'अत्र 'विविक्तोऽयं देशः' इति, 'प्रच्छन्नकामुक त्वयाऽभिसा- र्यताम्' इत्याश्वस्तां प्रति कयाचिनिवेद्यते ॥ गुरुअणपरवस पिअ किंभणामि तुइ मन्दभाइणी अहकम् । अज्ज पवासं वञ्चसि वच्च स जेब सुणसि कराणज्जम् ।। छाया-गुरुजनपरश प्रिय किं भणामि तव मन्दभागि-यहकम् । अद्य प्रवासं मजसि ब्रज स्वयमेव जानासि करणीयम् ॥ अनाद्य मधुसमये यदि व्रजसि तदाऽहं तावन भवामि, तव तु न जानामि गतिमिति व्यज्यते । आदिग्रहणाचेष्टादेः । तत्र चेष्टाया यथा- द्वारोपान्तनिरन्तरे मयि तया सौन्दर्यसारश्रिया मोलास्योरुयुगं परस्परसमासक्तं समासादितम् । आनीत पुरतश्शिरोंशुकमधः क्षिप्ते चले लोचने वाचस्तत्र निवारितं प्रसरणं संकोचिते दोलते ॥२२॥ अन चेष्टया प्रच्छन्नकान्तविषय आस्तविशेपो ध्वन्यते । 'निराकाङ्कमतिपत्तये प्राप्तावसरतया च पुन:पुनरुदाहियते । द्वारोपान्तेति । अन मयोति प्रच्छन्नकामुके । ननु द्वितीयो- हासेऽपि वाच्यलक्ष्यव्यङ्गयानामर्थाना व्यास्त्वमुक्तं तकि पुनरुक्त मित्याह-निराकाङ्केति । षक्तृयोद्धव्येत्यादिक्रमेणोक्त निश्चिता प्रतीतिः स्यादित्यर्थः ॥ 14हिरिविक्षो खया रिसर्य इत्या वस्ता कयाचिनवद्यते (त्यया विसज्य इत्यालग प्रति क्याचिद्दपोत्सते ) 3 'म' इति चिनास्ति । तदई " वाचस्व निपारित निराकाहत्वप्रतिपत्तये ·इतायोल्लास. 57 What are yourging . वक्रादीनां मिथसंयोगे 'द्विकादिभेदेनानेन क्रमेण लक्ष्यव्य- गययोश्च व्यअकत्वगुदाहार्यम् । द्विकभेदे वक्तृबोदव्ययोगो यथा- अत्ता एत्य णिमज्जइ एत्य अहं दिअहए पलोएहि । मा पहिअ रसिअंधिअसेज्जाए मह णिमज्जहिसि ॥२३॥ n छाया-श्वश्रूरत्र निमजति अत्राह दिवसकं प्रलोकय। मा पथिर्क रात्र्यन्ध शय्यायामावंयोनिमड्क्ष्यसि ॥ . मिथस्संयोग इति । तत्र वक्तृबोद्धव्ययोगे यथा- अत्ता एत्थेति । अत्ता श्वश्रूरित्यसहना, न तु माता, तेन गुप्तमभिलाप, पोप्यः । एत्येति अत्र दूरे सा शेते । अत्र त्वन्मार्ग- निकटे | अहं उपभोगयोग्या । साम्प्रतं विनकारित्वात् कुत्सितं दिवस दिवसकम् । प्राकते पुन्नपुसकयोनियमः । तस्मात्सप्रति विलोकय । मिथो वक्रावलोकनेन दिनातिवाहनं कुर्वस्तावदित्यर्थः । पथिकेति । पतितेऽपि तव न दोपकाराति न भेतव्यम् । रात्रौ रक्त्या वा स्मरोद्रेकादध शय्याविभागानभिज्ञ | शय्यायां मा शयिष्ठाः, अपि तु मयि | मा आवयोः । मा शयिष्ठाः, अपि तु प्रहरचतु. टयमपि कोडावः । काञ्चित्प्रोपितपतिका तरुणी विलोक्य जातकामः सम्पन्नः पान्थोऽनेन निषेधद्वारेण तयाऽङ्गीकत इति निषेधाभावोऽन्न विधिः, न तु निमन्त्रणरूपोऽप्रवृत्तप्रवर्तनास्वरूपः, 1 द्विकादि भेदे क्रमण KAVYAPRAKASA.

·58 सकेतटोकासमेते काव्यप्रकाशे शब्दप्रमाणवेद्योऽर्थो युनक्तयर्थान्तरं यतः । अर्थस्य व्यञ्जकत्वे तच्छब्दस्य सहकारिता ॥२३॥ शब्देति । न हि प्रमाणान्तरवेद्योऽर्थों पक्षकः ॥ इति श्री काव्यप्रकारों अर्थ (न्यजकता) निर्णयो नाम तृतीयोल्लासः. सौभाग्याभिमानरपण्डनपंसद्वान् । मह इति निपात आवयोरित्यर्थे । ममेत्युच्यमाने व्यङ्गयस्याभिधेयत्वमेव स्यात्. | अत्र निषेधे यकृ बोद्रव्यपालोचनया विधिरूपव्यङ्गयार्थप्रतीतिः। एवं विकाटियोगे सयमूह्यम् । सहकारितेति । विवसिनवाच्येऽर्थशक्तिमुले शब्दस्यापि महकारित्वमस्ति, यतो विशिष्टशब्दाभिधेयतया विना अर्थस्याव्य- अक्त्वात् , ततो द्वयोरपि व्यक्त्वम् । केवलमर्थस्य मुख्य व्यन्ज कत्वं, शब्दस्य तु सहकारिभान ।। मनोवृत्ते! भोक्तुं निविडनडिमोदापि परितः परस्मै चेत्काच्या तपरिमलाय स्पृहयास । समुद्यदिग्य वनिमुभगसमर्थिजनने तदा सकतेऽस्मिन् अवहितानी सूत्रय रतिम् ।। इत्याचार्यश्रीमाणिक्यनन्द्रपिरचित काव्यप्रकाशमकते तृतीयोछाममरता. . - .

·अथ चतुर्थ उल्लासः. यद्यपि शब्दार्थयोनिर्णये कृते दोपगुणालंकाराणां स्वरू- पमभिधानीय, तथाऽपि धर्मिणि प्रदर्शिते धर्माणां हेयोपादेयता ज्ञायत इति प्रथम काव्यभेदानाह- '' अविवक्षितवाच्यो यस्तत्र वाच्यं भवेद्धनौ। अर्थान्तरे संक्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम् ॥२४॥ लक्षणामूलगूढव्यगधमाधान्ये 'सत्येवाविवक्षितं वाच्य अथ चतुर्थोल्लासः - स्वरूपमभिधानीयमिति। अभिधानीयं वक्तव्यमिति प्रस्तुतम् । अन्ये तु हितो योग्यः साधुरित्येषां शब्दानामेकार्थत्वेऽभिधानाय हित- मभिधानीगं, वक्तुं योग्यमित्यपि व्याख्यान्ति । काव्यभेदानिति । यथाक्रममुछासत्रयेणोत्तममध्यमाधमानाहेत्यर्थः । अर्थान्तरे समितमिति । संक्रमितशब्दो यदा णिगन्तः तदाऽर्थान्तरे सहकारिसहितव्यजनव्यापारेण संक्रान्तिनीत वाच्यमिति व्याख्येयम् । यदा पुनरितनत्ययान्तस्तदा अर्थान्तरे संक्रान्तमिति । व्याख्याद्वयं चाने 'कविदर्थान्तरे परिणमति' 'क्वचिदन्तरे परि- णतम्' इति पाठद्वयदर्शनास्क्रियते । लक्षणायूलेति । लक्षणामूळे यहूदव्यगचं तस्य प्राधान्ये । गदैत्यनुवाद्यतया विशेषणं न यतया, प्राधान्योक्तचैव गूदत्वस्य लब्धत्वान, न हयगूद प्रधानं स्यात् । । सन्यविवक्षित ·80 सकतटीकासमेते काव्यप्रकाशे - 3 यत्र 'स ध्वनावित्यनुवा दाढनिरिति ज्ञेयः । तत्र च वाच्यं कचिदनुपयुज्यमानत्वादर्थान्तरे परिणमितम् । यया- स्वामस्मि वच्मि विदुपा 'समावायोऽत्र तिष्ठति । आत्मीयर्या मतिमादाय स्थितिमत्र विधहि तत् ॥२४॥ अत्र वचनाद्युपदेशादिरूपतया परिणमति । क्वचिछक्षणामूलज्ञातव्यङ्गन्यप्राधान्य इति पाठ । तदा चैव व्याख्या- लक्षणैव मूल ततो ज्ञातं यद्वयङ्गयं तस्य प्राधान्ये इति । अस्मिश्च पाठेऽयं गुण यल्लक्षणभेदी भवत । सर्वत्र हि सामान्यलक्षणानुवादेन विशे. पलक्षणं विधेयमिति न्यायात् । अवोत्तमकाव्यमेदप्रस्तावे लक्षणामू- व्यङ्गचेति सामान्यलक्षणमनूध प्राधान्य इति विशेषलक्षणं कृतम् । एवं विवक्षितवाच्यादिभदेवगन्तव्यम् । स्वामस्मीति । वच्मि आप्ततयोपदिशामि न तु वचनमात्र ब्रवीमि । मतिमादाय सावधानीभूय । वचनरूपत्त्या- र्थस्य साक्षागृह्यमाणत्वात् वच्मीत्यस्यानुपयुज्यमानत्वे मुख्यार्थवाध , तुल्ययोगहेतुनन्यत्वं योग । बुद्धिपूर्वक्त्यमत्यत्वाशेषविशेषकयनाकीर्ति- भ्रंशाधं च प्रयोजनम् * | अत्र च वचनस्योपदेशपरिणत्या स्वपरत्वे. नानुपात्तं वाच्यं; तेनाविवक्षितं न पुनरत्यन्तं तिरस्टत, उपदेशस्यापि अत्र 4 'स' इति चिनदृश्यते यादास जनिरिति तय वाय. समुदायोऽत्र. वर्तते 6मतिमास्थाय • विमान्यन पर्यायवे पानरल स्यार । पामा प्रतिपाये तु पुष. पस्यादरामावाद्वचनविरोप उपदेशो ल,यते । सामान्यविशेषमावस्यवन्ध । प्रयो जन स्वन्यजन्दावाच्य धर्मान्तरम् । आदायेति । मूर्तधर्मस्यासनस्य मतापभ. पात्मातिमान रक्ष्यते । हेतुहेतुमद्रावस्सयन्ध । गृहीता मतिनं परिलाग्पति व्याप फरम्' इति सुत्यन्तरे।।

·चतुर्थोलासः 61 - ३ 'कचिदनुपपद्यमानतयाऽसन्तं तिरस्कृतम् , यथा-- उपकृतं बहु यत्र किमुच्यते राजनीति मुजनता प्रथिता भवता परम् । विदधदीशमेव सदा सखे मुखितमास्स्व ततश्शरदां शतम् 11 २५॥ वचनरूपत्वात् । वचनादात्यत्रादिशब्दादस्मीत्यादेः उपदेशादीत्यादिश ब्दात् अत्याप्तत्वादेश्च स्वीकारः । अत्र च विषयिणा वचनेन लक्ष्योपदेश. रूपोऽर्थः स्वविषयो निगीर्ण इति साध्यवमाना, सम्बन्धान्तरनिमि- सत्वात् शुद्धा लक्षणेयम् । न पत्र वचनोपदेशयोऽलेशेनापि सादृश्यं पश्यामः, येनेमा गोणी साध्यवसाना ब्रूम । साध्यवसानात्वं चास्या लक्षणाया: 'अत्र वचनाद्युपदेशादिरूपतया परिणमति' इत्यक्षरापेक्षया व्याख्यातम् । यावता तूपादानलक्षणाऽपि स्यात् । तथाहि-यत्रारो पविषयं मनसिकत्यात्यन्ताभदप्रतिपत्तये ह्यारोप्यं निवेश्यते तत्र सा- ध्यवताना शुद्धलक्षणा, यथा • अयुरेवेदमित्यत्र । यत्र त्वारोपवि. पयं प्रति मनोऽपि न घावति तत्रोपादानलक्षितलक्षणे । न पत्रारोप- विषयमुपदेशादि मनसि कृचाऽत्यन्तभियुदये वचनादि विपयिरूपं प्रयुज्यते । तस्माद्वच्मीत्याद्यनुपयुज्यमानं स्वसिद्धये परस्योपदेशादराक्षेप करोति। उपकनमिति । यत्रेत्युपरते । अनुपकारिण प्रत्युपरुतम् । मुखितमारलेल्युलरनुपपद्यमानावे मुग्न्यायाधः । वैपरीत्यं च सम्ब. न्धः । ततोऽनुपरतत्र दोन्यादिकं दुखितत्वेनावस्थानं च लक्ष्यते। चित्पुनरनुपपरमानवादयन्तं, * 4 ·62 सङ्केतटीकासमेते कायप्रकाशे एतदपकारिणं प्रति विपरीतलक्षणया कश्चिदक्ति ।। विवक्षितं चान्यपरं वाच्यं यत्रापरस्तु सः । अन्यपरं व्यङ्गयनिष्ठम् । एप च, कोऽप्यलक्ष्यक्रमव्यङ्गयो लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमः परः।। अलक्ष्येति । न खलु विभावानुभावव्यभिचारिण एव रस अपितु रसस्तैः हत्यस्ति क्रमः, स तु लाघवाल लक्ष्यते ॥ रसभावतदानासभावशान्त्यादिरकमः । गुप्तासम्यार्थप्रतिपादनेनाशु म्रियस्वेत्यादि व्यङ्ग्यम् | यदि वोपकार- ‘कारिणा श्लाध्यत्वमिति व्यङ्गयम् । शुद्धा साध्यवमान लक्षणेयम् । अत्रोपकृतत्वादेः वाच्यस्पात्यन्ततिरस्कार , अनुपहनत्यादिना- यन्तिरेण सर्वथा अनन्वितत्वात् । तदयं भाव -~~~-यत्रानुपयुज्यमान तया मुख्यार्थवाधस्तत्रान्तरसवामितवाच्यो , यत्र स्वनुपपद्य- मानतया तत्रात्यन्ततिरस्कृतवाच्यता । विवक्षितमिति । अत्र अन्यपरत्वेनैव विवक्षणात् विवासित चेत्कथमन्यपरमिति विरोधो नाशयः । अपरस्तु सः विवक्षि तान्यपरवाच्य इत्यर्थः । न लक्ष्यत इति । शतपत्रपत्रसूचीभेदवत् । रसादियों वाच्येन विभावाद्यर्थेन म्ममेव प्रतीयत इत्यर्थ अलक्ष्य- क्रमत्वप्रतिपादनाच लसणागन्योऽप्यन नास्ति । स तु न नश्यते .

·• तुधायास भिन्नो र साद्यलंकारादलंकार्यतया स्थितः ॥२६॥ अदिग्रहणादावोदयगावसन्धिभावशबलत्वानि । प्रधान- तथा यत्र स्थितो रसादिस्तत्रालंकार्यः । यथोदाइरिष्यते । अन्यत्र तु प्रधाने याक्याथै यत्रानभूतो रसादिस्तत्र गुणीभूत- व्यङ्गधे रगतमेगजस्वित्समाहितादयोऽलंकाराः । ते च 'गुणीभूतव्यङ्गयाभिधाने उदाहरिष्यन्ते ।। तत्र स्वरूपमाह- कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च।, रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाव्ययोः।। 'विभावा अनुभावाश्च कथ्यन्ते व्यभिचारिणः । व्यक्तस्स तैर्विभावाद्यैः स्थायी भावो रसस्स्मृतः॥ ग्मायलकारादिति । रसादीनामलङ्कार इति विग्रहे रसालङ्कारो रसवत. भावालङ्कारः प्रेयस्वत्, तदाभासालङ्कार उनस्वि, भावशान्तिर- लङ्कार. समाहितमिति । परविश्रान्तिरूपतया रसस्य न शान्तिरिति भावस्यैव शान्तिरुक्ता । प्रधानतयेति । अङ्गितया प्रधानतयेत्य- साधारणं विशेषलक्षणं काव्यभेदानामुत्तमन्यनिवन्धनम् । अतः सर्वो. तमकाव्यभेदेषु प्रधानतयेत्यनुषजनीयम् । भेदोपलक्षिताविवक्षितविव- क्षितवाच्यसंलक्ष्यासंलक्ष्यक्रमत्वं तु मध्यमेकाव्येप्वपि सम्मवात् सा. मान्यलक्षणम् । विशेषलक्षणं सामान्यलक्षणाव्यपिचारि स्यात् । सामा- न्यलक्षणं तु न विशेषलक्षणाव्यभिचारि ॥ , ३ लिसमाहतादय. 2 गणीभूतथ्याघे उदाहरिष्यन्ते. अनुमायास्तकृप्यन्ते ·64. सकेतटीकासमेते काव्यप्रकाशे उक्तं हि भरतेन- 'विभावानुभावव्यभिचारि 'संयोगा द्रसनिष्पतिः' इति । एतद्विवण्यते-'विभावै । ललनोद्याना- दिभिरालम्बनोद्दीपनकारण स्थायी रत्यादिको भावो जनित अनुभावै कटाक्षभुजाक्षेपप्रभृतिभिः कार्यैः प्रतीतियोग्यः कृत व्यभिचारािम निर्वेदादिभिः सहकारिभिरुपचितो मुख्यया वृत्त्या रामादावनुकायें तद्रूपतानुमन्धानान्नर्तके'ऽपि प्रतीयमानो रस ' ." एतदिति । भरतमुनिसूत्रम् । विभावरिति । * वांगङ्गामि नयत्मिका स्थाय्यादिचित्तवृत्तयो विभाव्यन्ते विशिष्टतया ज्ञायन्ते सम्यरेमि. रुवेति विभावा । अनुभावैरिति । वागनसत्वाभिनयै- श्चित्तवृत्तिरूपमर्थमनुभवन्त अनुभाव्यन्ते साक्षात्कार्यन्त जना एभिरिति । अनुभावा । ते चात्र न रसजन्या ग्राह्या, तेषा रसकार्यत्वेन गणनानहत्यात्, अपितु स्थायिनामेवे येऽनुभावा । व्यभिचारिभि रिति । विविधमाभिमुख्येन स्थायिधीपजीवनस्वधर्मार्पणाम्या चरन्तीत्येवशीला व्यभिचारिण । अथवा व्यभिचरन्ति रसाधुपयोगेन जन्ममध्ये न सर्वथा भवन्त्यपीत्ययशीला । निर्वेदादिभिस्सहकारि भिरिति । चित्तवृत्तीना क्रमाभावित्वात् व्यभिचारिरूपाश्चित्तवृत्तयों यद्यपि स्थायिरूपचित्तवृत्तिमि सम न सहकारिता यान्ति, तथापि व्यभिचारिचित्तवृत्त्युदये स्थायिचित्तवृत्तीना वासनात्मतया सद्भावात् स्थायिभिस्सह व्यभिचारिण सहभाविन । प्रतीयमानो रस इति । * वागनाभिनयाना आरमायत्ताभ्यचित्तवृत्तिभ्य तास्तथा । बहवो विभाष्यन्ते यागाभिनयारमरा । मनेन यास्मासनाय विभाव इति सहित ।। सयोगादयस्य निष्पत्ति समानु. ये प्रता ·. हास्यरसस्य न स्यु.। अपरं च प्रागवस्थाभावः स्थायी, रमीमवति तु क्रमेणोपचित इत्यत्रापि त्यत्ययो दृश्यते, यस्मादिष्टवियोगनो महान् शोकः क्रमेण शाम्यति, न तु दृढीभवति । घोरमाहातमा निननिनकारणोद्भूता अपि कालवशादमर्पस्थैर्य सेवाविपर्ययेऽचीन। चतुर्थीलास 65 इति भट्टलोल्लटमभृतयः । अयं मावः-विभावनितोऽनुमावैः प्रतीति नीतो व्यभिचारि- मिरुपचितो मुख्यया वृत्त्याऽनुकार्ये तद्रूपतानुसन्धानात् अनुक- नर्यपि प्रतीयमानः स्थायीभावो रस इति । विभावानुभावव्यमि- चारिसंयोगात्स्थायी परिपुष्टो रसता यातीति तात्पर्यम् । एतन्नेति श्रीशङ्ककः । तथाहि--विभावाद्ययोगे स्थायिनोऽ- वगमो न घटते, अवगमकस्यासत्वात् । न हि धूमं विना पर्वतस्थोऽ निरवगम्यते । अपिच स्थायिनः संयोगाद्रीभवन्तीत्येतद्यदि मुनेर्मत स्यात्तदा स्थायिभावानामुद्देशं लक्षणं चादावेवाभिदध्यात् । अथ मादी रसानामुद्देशलक्षणे अभिहिते, कुतश्च रसानामेव विभावानुभावान् विस्तारेण पूर्वमुक्ता तानेर स्थायिना लेशेन पुनराह । न चोत्पत्तो पदार्थानां कारणमुक्ता पुप्यता पुनस्तदुत्पत्तिकारणं वक्तव्यं, देय. र्यात् । विश्च अनुपचित स्थायी भावः, उपचितो रस. स्यादित्युच्य- माने एकैकस्य . स्थायिनो मन्दतरमन्दतमादिविशेषापेक्षयाऽऽनन्त्य स्यात् । रसम्यापि तीव्रतीव्रतरतीव्रतमादेरसङ्ख्यत्वं प्रसज्येत । अब उपचयं प्राप्त एव रस उच्यते, तर्हि स्मितावहसितविहसिताद्या पड़ेदा . " साहगितातिसितानि पर ·66 सङ्केतटोकासमेते काव्यप्रकाश राम एवायं अयमेव राम इति, न रामोऽयमित्यो, तरकालिके वाचे रामोऽयामति, रामः 'स्याद्वा न वाऽय: मिति, रामसदृशोऽयमिति च सम्यतिथ्यासंशयसादृश्यप्रतीतिभ्यो 1 विलक्षणया चितुरगादिन्यायेन रामोऽयमिति प्रतिपत्त्या ग्राहो नटे.. तन्न भावपूर्वक्त्वं रसस्य, अपितु तद्विपर्यय एव । यदाह मुनि-- 'रसपूर्वकत्वं भावाना' इति । भावपूर्वकत्व रसस्य विषयविशेषापेक्षया। तथाहि प्रयोगेऽनुकतरि रसमारवादयतामनुकार्ये भावप्रतीति यत इति प्रथमपक्षोत्यानम् । लोके तु मावदर्शनात्तत्स्वरूपरसनिष्पत्तिरिति । वय तु चूमोऽत्र मते लौकिकस्य साक्षाद्रामादिगतस्य रसस्य लोकोत्त- रस्य च नाध्यादिप्रत्येयस्य सम्यरमनीयस्य नान्तरं किमपि विभाव्यते । अन्यच्च नटेऽनुक्र्तरि यदि रस स्यात्तदा तस्य रुयाद्यननुमरण प्रस- ज्येत । नटेन ग विभावाद्ये काव्यशिक्षादिप्रकाशितैरनुकार्यगता विभावादय एवानुक्रियन्ते, नानुकार्यगो रमः, परचित्तवृत्तीना अल- क्ष्यमाणत्वेनानुक्र्तुमशक्यत्वात् । तस्मादन्यथोच्यते--राम एवायमिति । अनाये रामस्य प्राधान्यम्, इदमर्थस्य तु द्वितीये । अनेनोल्लेखयुगछेन सम्यक्मतीति । रामोऽयमिति प्रतीति मिथ्या न रामोऽयमित्येवरूपवाधारयोत्तरका. यिस्य समुदयात् । चिति । चिचिन्तितुरगदृष्टान्तेन | तदाह - प्रया - स्यान वेति ·67 चतुर्थोल्लासः . . . सेयं ममाझे सुधारसच्छदा सुपूरकर्पूरशलाकिका दृशः। मनोरथश्रीर्मनसशरीरिणी प्राणेश्वरी लोचनगोचरं गता ॥२६॥ दैवादहमद्य तया चपलायतनेत्रया 'वियुक्तश्च । अविरलविलोलजलदः कालस्समुपागतश्चायम्॥२७॥ 'इसादकाव्यानुसन्धानवलाच्छिक्षाभ्यासनिवर्तितस्वकार्यप्रकट- प्रतिभाति न सन्देहो न तत्त्वं न विपर्ययः । धीरसावयमित्यस्ति नासावेवायमित्यपि ॥ विरुद्धबुद्दयसभेदादविवेचितविप्लवः । युक्तया पर्यनुयुज्येत स्फुरन्ननुभवः कया ॥ इति । अत्र च विरुद्धाः सन्देहादिरूपाः। अविवेचितविप्लव:-असे- विज्ञातानेकरूपत्वावभासः। एतेन लोकोत्तरा नटयाहिका प्रतीति- रित्यर्थः । काव्यानुसन्धानेति । अत्र प्रथमात्काव्याद्रामोक्तत्वेनानु- संहितादालम्बनविभावः, द्वितीयात्तु कारणरूप उद्दीपनविभावः प्र. काश्यते । शिक्षाभ्यासेति । यथोपदेशं परिशीलनेन स्थायिकार्या: कटाक्षादयोऽनुसन्धीयन्ते । न हाशिक्षितोऽनम्यासी च नटो रोमान. स्वेदानुभावामिनयनक्षमः । अभ्यासेत्यादि । अम्यासन निर्व- तितं यद्यभिचारिकार्याणां कृत्रिमनिनानुभावानां प्रकटनं तेन । व्य. विमुक्तश्च. 2 इत्यादिकारणपलात् - F ·68 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे -- - नेन च नटेनैव प्रकाशितैः कारणकार्यसहकारिभिः कृत्रिम रपि तथाऽनुभिमन्यमानैर्विभावादिशब्दव्यपदेश्यैः संयोगात् 'गम्यगमकभावरूपादनुमीयमानोऽपि वस्तुसौन्दर्यवलादसनीय- त्वेऽन्यानुमीयमानविलक्षणः स्थायित्वेन संभाव्यमानो रखा. भिचारिणोऽनुसन्धेयाः, निर्वेदादयो हि व्यभिचारिणः स्वस्वरुदि- ताद्यनुभावस्वरूपकार्यकारिण' सर्वेऽपि प्रत्येकं भवन्त्येव । स्थायी तु काव्यवलादपि नानुसन्धयः । रतिरशोक इत्यादयो हि शब्दा रत्ण- दिकमभिधेयीकुर्वन्त्यभिधानत्वेन, न तु वाचिकाभिनयरूपतयाऽवगम- यन्ति । न हि वागेव वाचिकं अपितु तया निवृत्तम्, औरि वाङ्गिकम् । तेन- विवृद्धात्माऽप्यगाधोऽपि दुरन्तोऽपि महानपि । वाइवेनेव जलधिः शोकः क्रोधेन पीयते इत्येवमादौ न शोकोऽभिनयः, अपित्वभिधेयः । कृत्रिमरपीति । नाध्यकाले मुख्यरामाद्यमावाल्कत्रिमत्वम् । तथेति । कृत्रिमतया । संयोगादिति । सम्बन्धात्, सबन्धमात्रेऽपि संयोगशब्दः, स भ गम्यगमकभावात्मा । तत्र रसो गम्य , विभावादिगमकः । वस्त्विति । रसरूपम् । रसनीयत्वेनेति । कपायफलचर्वणपरपुरुषदर्शनप्रभवमु. खप्रसेककलनाकल्पनया रसनीयस्वरूपतयाऽन्येभ्योऽनुमीयमानेभ्यो वि. लक्षण. | सम्भाव्यमान इति । हेवादिदर्शने सति हेतुमद्भिर्माव्यमिति - ॥ ! गम्यगमक्स्पा, ·69 चतुथालासः दिर्भावस्तवासनपि सामाजिकानां वासनया चळमाणो रस इति श्रीशङ्ककः ॥ सम्भावना । तत्रेति । नटे वस्तुतोऽसन्नपि । सामाजिकानामिति । सम्यानां मुख्यरामाद्यनुगतस्थाय्यनुकरणरूपः । अनुकरणरूपत्वादेव घ नामान्तरेण व्यपदिष्टो रत्यादी रस. । तेन रतिरनुक्रियमाणा शृङ्गारः, एवं हासोऽनुक्रियमाणो हास्यरस इत्यादि । मिथ्याज्ञाना- दप्यर्थक्रिया स्यात् । यदाह धर्मकीतिः- मणिप्रदीपप्रभयोमणिबुद्धयाऽभिधावतोः ।। मिथ्याज्ञानाविशेषेऽपि विशेषोऽर्थक्रियां प्रति ॥ इति ॥ नैतदपीति भहतोतः । तथाहि-अनुकरणरूपो रस इनि वदेत् तन्न, किञ्चिद्धि प्रमाणेनोपलब्धं तदनुकरणमिति सक्यं पक्तम् । यथा एवमसौ सुरां पिवतीति सुरापानानुकरणत्वेन जलपाने प्रत्यक्षेक्षित भाति । इह च नटगतं किञ्चिदुपलब्धं स इत्यनुकरणतया भातीति चिन्यम् । तहपुस्तनिष्ठं प्रतिशीर्षकादि रोमाञ्चगद्गदिकादि भुजाक्षेपवल- 'नादि भ्रूक्षेपकटाणादि च न चित्तवृत्तिरूपरतैरनुकारत्वेन कस्यचिद्राति, जडत्वमिन्नन्द्रियग्राह्यत्वभिन्नाधिकरणत्वैस्ततोऽतिवेलक्षण्यात् । तपाहि- नटवपुरादानां जडत्वं चक्षुर्ग्राह्यत्वं, रतेरजडत्वं मनोग्राह्यत्वं च । प्रति- शीर्षकादीनां वपुरधिकरणं, रतेस्तु मनोऽधिकरणमिति । मुल्यद- शेने च तदनुसत्याभासः । न च रामरतिमुपलब्धपूर्वी कश्चित् । एतेन रामानुकारो नट इत्यपि निरस्तम् । अथ नगता चित्तवृत्ति- ·70 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे रेव प्रतीता सती रत्यनुकारः शृङ्गारः । तत्रापि किमात्मकत्वेन प्रतीयत इति चिन्त्यम् । ननु प्रमदादिभि कारणादिभिः लिङ्गैर्या लौकिकी कार्यकारणसहचररूपा चित्तवृत्ति प्रतीतियोग्या तदात्मकत्वेन सा नटचित्तवृत्तिर्भाति । हन्त तर्हि रत्याकारेणैव सा भातीति दूरे रत्यनु. कृतिवाचोयुक्ति । ननु ते विमावादयोऽनुकार्ये वस्तुसन्त , इहं त्वन कर्तरि न तथेति विशेषः । अस्त्वेवं, किन्तु ते विभावादयो अनन्तका- रणानन्तकार्यानन्तसहचररूपा अपि काव्यशिक्षादिवलानीताः कृत्रि मास्सन्त. किं कृत्रिमत्वेन सभ्यर्गृह्यन्ते न वा । यदि गृह्यन्ते तदा तैः कथं रतेरवगति । नन्वत एव तत्प्रतीयमानं रत्यनुकरणं मुग्ध. बुद्धे । हेत्वन्तरजाते हि कार्य विशेषविदा हेत्वन्तरनत्वेन ज्ञाते रत्यनु काररूपवस्त्वन्तरस्यानुमानं तावद्युक्तम् । अविशेषविटा तु तस्यैव मुख्य. रतिरूपस्य प्रसिद्धस्य हेतोः । यथा वृश्चिकविशपाद्नामयस्यैव अनुमान सर्पस्य वा वृश्चिकस्यैव वा तत्पर मिथ्याज्ञानम् । अयं भाव'-प्रसि- द्धाद्रामादिगतान रतिरूपादेतो. रत्यनुकरण नाम हेवन्तरं, तज्जाश्चे- दनुभावारस्युः । तथैव च विशेषविदा यदि ज्ञायेरंस्तदा रत्यनुकर गरूपवस्त्वन्तरस्यानुमानं युज्येत । न चैवं, तत्कथमिव रत्यनुकार- प्रतीतिः । अविशेषविदा च तथाविधानुभावादिदर्शने रतिरेवानु- मायते तच्च मिथ्याज्ञानमेवेति । यत्रापि लिङ्गज्ञान मिथ्या तत्रापि तदाभासानुमानमयुक्तम् । न हि धूमत्येन ज्ञानाद्वाप्पादनचनुकारानु. मिति । तदनुकारत्वेन भाममानादपि लिङ्गान तदनुकारानुमान युक्तम् । धूमानुकारत्वेन हि ज्ञायमानासुपारान् न वहयनुशारजपापुअप्रती तिर्दष्टा । नन्वमुद्धोऽपि नटः कुन्द इव भाति, सत्यं, कुद्धेन , ·चतुर्थोल्लास. 11 , सदृशः, सादृश्यं च 'भृकुट्यादिभिगोरिव गवयन- मुखादिभिरिति नैतावताऽनुकारः कश्चित् । नापि सम्यानां सादृश्यं माति । अतो हेतोः सभ्यानां च न भावशून्या नर्तके प्रतिपत्तिरित्युच्यते । अथ च तदनुकारमतिपत्तिरिति, स्ववचनविरोधः । यञ्चोक्तं रामोऽयमित्यस्ति प्रतीतिः, तत्रापि यदि न बाधकोदयः भत्कथं न सम्यज्ज्ञानम्, 'बाध- कोदयश्चेत्कथं न मिथ्या । वास्तवेन च वृत्तेन बाधकानुदयेऽपि मिथ्याज्ञानमेव स्यात् । तेन 'विरुद्धबुद्धयसम्मेदात् ' इत्यतत् । नर्तकान्तरेऽपि रामोऽयमित्यस्ति प्रतीतिः । ततश्च रामवं सामान्य. रूपमित्यायातम् । विभावाच काव्यादनुसन्धीयन्त इत्यपि न । न हि ममेयं सीता काचिदिति स्वात्मीयत्वेन प्रतीतिर्नटस्य । अय सभ्यस्य तथा प्रतीतियोग्याः क्रियन्त इत्येतावदेवानुसन्धान, तर्हि स्थायिनि सुतरामनुसन्धानं स्यात् । तस्यैव हि मुख्यत्वेन अस्मिन्न- यमिति सभ्यानां प्रतीतिः । * तन्न सभ्यतीत्यनुसारेण स्थाय्यनुकरणं रसः । न चापि नटस्येत्थं प्रतीतिः, मं तदति वाऽनुकरोमि इति । सदृशकरणं ह्यनुकरणमनुपलब्धप्रकृतिना न कर्तुं शक्यम् । अथ पश्चात्करणमनुकरणं तल्लोकेप्चनुकरणात्मता प्रसक्ता .अथ न नियतस्य कस्य चिदनुकारः, अपितूत्तमप्रकृतेः शोकमनुकरोमीति, तहिं केनेति चिन्त्यम् । न तावच्छोकेन, उत्तमप्रकृतेः शोकामावात् । न चानुपातादिना शोकस्यानुकारः, तद्वैलक्षण्यादित्युक्तम् । इयत्त स्या- त् उत्तमप्रकृतेर्थे शोकानुभावाः ताननुकरोमीति । तत्रापि कस्योत्तमत- कः ? यस्य कस्यापीति चेत्सोऽपि विशिष्टतां पिना कथं बुद्धावा रोप्यते । य एवं रोदिनीति चेन्, तर्हि स्वात्मानमपि नटोऽनुकरोती. * तत् तस्मादित्यर्थः ·72 संस्तटीकासमते काव्यप्रकाशे - न ताटस्थ्येन नात्मगतत्वेन रसः प्रतीयते नोत्पद्यते त्यायातम् । तस्यापि रोदनसावादिति गलितोऽनुकार्यानुकर्तृभावः । योच्यते----वर्णकैहीरतालादिभिः संयुज्यमान एव गौरित्यादि, तत्र यद्यमिव्यज्यमान इत्यर्थो मतः, तन्न, न हि वर्णकैः पारमाथिको गौरमिव्यज्यते, यथा दीपायैः, किन्तु तत्सदृशः समूहविशेषो निर्व- त्यो । त एव हि वर्णका गवाक्यवसान्निवेशसहशेन सन्निवेशन स्थिता गोसदागति प्रतिमासमुत्पादयन्ति, नैव विभावादिसमूहो रतिसादृश्य- प्रतीतिग्राह्यः । न न स्थाय्यनुकरणं रस इति मुनिना क्वपि दप्युक्तम् । * तन्न भावानुकरणं रसः । अन्यान्यपि दूषणानि सन्ति । परं पिस्तरभारुभिः नोक्तानि । वयन्तु चूमोऽत्र मते नटगतत्वेना. नुमीयमानः स्थायी सभ्यानां रस इत्युचे । तत्रानुमायमानत्वमनुभव- विरुद्ध, तस्प विगलितवेद्यान्तरत्वेन रस्यमानत्वात् । तस्मादन्यपोच्यते नायकेन-न ताटस्थ्यनेत्यादि । ताटस्थ्यं स्वव्यतिरिक्ताश्रयत्वम् । तद्तत्वेन हि रतिप्रतीती घटादिवन रसनीयत्व स्यात् । स्वगनत्वेन तु रतिप्रतीती स्वात्मनि रसस्योत्पतिरित्यङ्गीकृत स्यात् । सा च न युक्ता, सीतादेः सम्पान् प्रत्यविमावात् । कान्तादित्वं साधारणं पासनायिकासहेतुर्विभावीभाविष्यतीनि मेत, देवतावर्णनादी तदपि कमम् । न प थकान्तादिस्मरणं मध्ये संवेद्यने । लोको. सरस्य च रामादे मेतुरन्धादयः ते कथं साधारणास्स्युः । न पोत्सादिमतो रामादेः स्मृति , अननुमतत्वात् । शब्दादेरपि तामतीत न रमोत्पतिः प्रत्यक्षादिव नायकामथुनमतीती, प्रत्युत रजादेरुप- 1 ता तामादिल ·चतुर्थीलासः 73 . W नाभिव्यज्यते, 'किन्तु काध्ये 'नाट्ये चाभिधातो द्वितीयेन विभावादिसाधारणीकरणात्मना भावकत्वव्यापारेण माध्य तिरस्यात् । किञ्चोत्पत्तिपक्षे सीतादिपु कामित्वं स्यात्, करुणस्यो. पादाइ खित्वं च । ततस्तत्प्रेक्षासु पुनरप्रवृत्तिः स्यात् । विभावा दिनिवृत्तावपि कार्यरूपरसस्य घटादिवदवस्थानं प्रसज्येत । न चेव- मस्ति, विमावादिनिवृत्तौ रसस्यापि निवृत्तेः, तन्नोत्पत्तिरपि । ना प्यभिव्यज्यते दीपादिप्रकाश्यघटादिवत् तस्य पूर्वसिद्धत्वाभावात् । अथ शक्तिरूपतयाऽस्ति चेत्, तदा तदभिव्यक्तौ विषयानतार- तम्यप्रवृत्तिः स्यात् । तत्रापि च स्वगतोऽभिव्यज्यते परगतो वेति पूर्ववदेव दोषः। तत्कथमयमनुभूयत इत्याह-किन्तु काव्य इत्यादि । काव्ये अनभिनेये, नाट्य अभिनेये | तन्मते हि वाच्यविषयाभिधा- व्यापारानन्तरमावी रसादिविषयो भावकत्वनामा व्यापारः स्वी- कृतोऽस्ति । स च चेतसो घननिविडसमोहसंकटत्वं निवार्य विभावादीन स्वस्य नटस्य च साधारणान् करोति । अत एव न ताटस्थ्यात्मग- तत्वे । अयं भाव'---यदि ह्यभिवाव्यापारानन्तरभावी भावकत्व- व्यापारो नाङ्गीक्रियते तदा शास्त्रम्य काव्यनाध्ययोः किमन्तरं स्यात् । तस्मात् द्वितीयोऽस्ति रसभावनाख्यो व्यापारः, यदशा- द्विभावाना साधारणत्वापादनं त्यात् । भाविते च रसे तस्य भो- गस्स्यादित्याह-भोगेनेति । यस्स्वयं भुज्यते रस्यते परस्मै दी- यते च स भोगः, स चानुभवस्मृत्यादिविलक्षण एव । तहिशेषण- अपितु नाम्य वाऽभिधाता 10 . . 1.VVAPRALASA.

·74 asvir सङ्केतटीकासभेते काव्यप्रकाशे . artin पह- मानः स्थायी सत्वोद्रेकप्रकाशानन्दमयसंविद्विश्रान्तिसतत्वेन भोगेन भुज्यत इति भट्टनायकः । माह-सत्वैति । यदा हि रजसो गुणस्य द्रुतिः तमसोवि- स्तरः सत्वस्यातिविकासः तदानीं 'भोगः स्वरूपं लभते । सत्वो देके चानन्दो भवति । सत्वोद्रेकेण प्रकाशः प्रकटो य आन- न्दस्तन्मयी या मंवित् तस्यां विश्रान्तिः, सा सनत्वं परमार्थो यस्य- स तथा । स च परब्रह्मास्वादमोदरः सहृदयविषयः । एनेन काव्ये व्यापारत्रयं याच्यं रससहृदयविषयमाभधाभावनाभोगात्मकमुक्तम् । अ- त्रोच्यते-रसस्वरूप एव तावद्विप्रतिपत्तिः प्रवादिनाम् । तथा हि-प्रागवस्थाया यस्स्थायी स एव विभावादिभिः प्राप्तपोपोऽनु- कार्यगत एव रसोऽनुक; नाट्ये प्रयुज्यमानत्वान्नायरस इति केचित् । प्रवाहधर्मिण्यां चित्तवृत्तौ · चित्तवृत्तेश्चित्तवृत्त्यन्तरेण का पोपार्थः, विस्मयशोकक्रोधादेश्च क्रमेण तानवं दृष्टं न पोषः, नन्नानुकार्ये रसः, अनुकतर्यपि न, लयाद्यननुसरणप्रसङ्गात् । सभ्य- गते च कश्रमत्कारः, प्रत्युत करुणादौ दुःखम् । तस्मान्नायं पक्षः कस्तहि, इहानन्त्यानियतानुकारो न शक्यो निष्प्रयोजनश्च, विशि- प्टताप्रतीती ताटस्थ्येन व्यत्पत्यभावात् । तस्मादनियतावस्यात्मानं भावमुद्दिश्य विभाषादिभिः संयुज्यमानरयं रामः सुखीति स्मृति- विलक्षणा स्थायिनि प्रतीतिगोचरतयाऽऽस्वादरूपा प्रतिपत्तिरनुरु- वलम्बना नायकगामिनी रसः । तस्य चानुकार्याभिनत्वाभिमतो .

·16 सङ्केतटोकासमेते काध्यप्रकाशे व्या-रसनाचगाचमत्कारास्वादभोगलयादिशब्दवाच्या । सा च नाव्ये लौकिकानुमानप्रतीतिविलक्षणा । सा च ता प्रमुख उपायतया सन्दधाति । एवं काव्येऽप्यन्यशब्दप्रतीतेविलक्षणा परं प्रमुखे उपायत- या तामपेक्षते । लौकिकप्रमाणादिन्युत्पन्नहृदयो हि लोकोत्तरं व्यव- हारमाकलयति । एवं च प्रतीत्यादिव्यतिरिक्तो न मोगः, प्रतीत्या- द्यव्यतिरिक्तत्वात् भोगो रसना भविष्य त्यपि, रसनाऽपि प्रतोतिरेव भोगीकरणव्यापारः काव्यस्य रसविषयो व्यञ्जनरूपो नामा न्तरेण पर. स्मृतः । किश्च उत्पत्त्यभिव्यक्तिद्वयानभ्युपगमे नित्यो वा असन् वा रस इति न तृतीया गतिस्यादिति निष्टकाय . मत्रायमाशय ~त्यपन द्विविध, एक कारणे सूक्ष्मतया स्थितस्य स्थूलरूपत्व, यथा दुग्धावस्थायां शमयवस्थस्योत्तर दधिरूपत्यम् । इद र प्री- त्यनपक्षमेव केवलयस्तुसमवेत यानम् । द्वितीय तूपाचप्रतीतिसापेक्ष उपेयमता त रूपम् । यथा प्रदीप घटादी प्रदीपप्रतीतिसाहित्येनेव घटप्रतीति , प्रदीपरा ध्या- कसान, तथेह रसविमाव दीनां व्यापव्ययभायो व्याख्येय , विभागादिप्रतीति- साहिलेनैव रसपताते । ततो रसायाप्रयेगालक्ष्यक्रमायाया। व्याने प्रदीप- घटदृष्टान्तता च प्रोता । एप रसादी मममप्युपारपत्रसतभेदनगायेर म लक्ष्यते। यतस्तत्र प्रालिन्यपका प्रायन्ते पधायामाहलेनं न्याय प्रनीयते । रामयाये तु व्याकप्रतांतिपूर्ण व्यायप्रतीतो प्रमो मत एव । तदुकम्- न हि प्याये प्रतीयम नै वाच्यमनीतिभयतीति । एवमेव चैतदपा पनीति- सदाये हिम्मतीतिरुपयुवा न प्याकस्तानी व्यायप्रति घटप्रदापयदेव प्रदीपती: फैलाया धपि मायार । तदेय विमापादयो व्यजका , रसायरा पाति स्थिते ध्यान च्यास्थित ।

·77 ते, .. यथा शेपेण सम्बन्धिविशेषाणां वा यो स्वीकारपरिहारौ यस्तयोनियमः चतुर्थोनाम: लोके प्रमदादिभिः स्थाययनुमानेऽभ्यासपाटववतो का. • व्ये नाट्ये च तैरेव कारणत्वादिपरिहारेण विभावनादिव्यापार वत्वादलौकिकविभावादिशब्दव्यवहार्यैः 'ममते, ' 'गोरे- वैते 'तटस्थते' न ममेवेते, न शत्रोरेवैते, न तटस्थस्यै- इति संवन्धिविशंपस्वीकारपरिहार नियमानवसाया- साधारण्येन, प्रतीतैरभिव्यक्तः सामाजिकानां वासनात्मतया श्रीमानभिनवगुप्तः प्राह-लोके ममदादिभिरित्यादि । लोके धूमदर्शनानन्तरं अग्नयनुमानं धूमाग्नचोरपि नियतदेशादि. तया यत्राग्निस्तत्र धूम इति व्याप्तिनिश्चयश्च, तथा विमावादि- प्रतीत्यनन्तरमेव रत्याद्यनुमान नियततया यत्र विभावादिः तत्र रत्यादिरिति व्याप्तिग्रहोऽपीत्यर्थः । नाय्ये चेति । नाट्येऽपि तव कारणादिमिः विभावादिवाच्यैः स्थायी व्यक्तः, काव्येऽपि च लोक- नाट्यधर्मिस्थानीयेन स्वभावोक्तिवक्रोक्तिप्रकारहयेनालौकिकप्रसन्नमधु- रोनस्विशब्दसममेमाणविभावादियोगात् इयमेव रसवार्ता । * यन्मुनिः 'काव्यानि भावयन्तीति भावाः' इति । असाधारण्यप्राधान्याभ्यां का- व्यार्थी रसाः, पदार्थवाक्यार्यों तु रसेषु पर्यवस्यतः । अर्थ्यन्ते प्राधान्ये नेत्यर्थाः, न त्वर्थशब्दोऽभिधेयवाची, रसादेः स्वशब्देनानभिधेय. त्वात् । मते इत्यादिकं साधारण्यप्रतीतो हेतुः । 'स्वस्य शत्रो रुदासीनस्येति पक्षत्रयेण सर्वसम्बन्धिनां दर्शनम् । सम्बन्धिनां वि 1प्रमदा देभि. कारणादिभि. सवन्यविशेष नियमानध्यवसायात्' 2 । . परिशुद्धितत्व उक्तमेव मुनिना-काव्यार्थान्' भावयन्तीति भावाः' इति हैमकाव्यानुशासने.

·78 सङ्केतटोकासमेते जाव्यप्रकाशे स्थितः स्थायी रत्यादिको नियतप्रमागतत्वेन स्थितोऽपि साधारणोपायबलात्तत्कालविगलितपरिमित भमातृतावशोन्मी लितज्ञेयान्तरस्पर्शशून्यापरिमितभावेन प्रमात्रा सकलहृदयमं वादभाजा साधारण्येन स्वाकार इवाभिन्नोऽपि गोचरीकृत तस्यानवसायोऽपरिच्छेदः तस्मात् । नियतप्रमागतत्वेनेति । यः कोऽपि विदग्यः स नियतः । साधारणोपायेति । विभावादयो हि सर्वेषां तुल्यत्वेन प्रतीतिगोचराः। तत्कालेति । तत्कालं विभावा दिदर्शनश्रवणसमकालं विगलिता या परिमितप्रमातृता तद्वशाहुन्मी लिनो ज्ञेयान्तरस्पर्शशून्योऽपरिमितभावोऽपरिमितत्वं यस्य स तथा, तेन प्रमात्रा। स्वगतत्वेन हि रतिप्रतीतौ कामित्वं, परगतत्वेन तु पादिताटस्थ्यं वा घटादिवत् । सर्वसाधारणप्रतीतो ताटस्थ्यमे न रसनीयत्वम् । रसनीयतायामपि मुखवन्नियतनिष्ठत्वे कामित्वम्। तस्मा. दनियतनिष्ठत्वेन यो रसनीयः सर्वप्रंमातृतावलम्बनेनैव स रस्यते । अत एव रङ्गमण्डपान्तःप्रविष्टाना सर्वेषां हृदयसंवादयागित्यमुच्यते । अत एव च रङ्गभूमावहृदयानामपि. साधारण्यप्रतीतये सहृदयीकर- णाय साधारण्यमहिना सकलमोग्यत्वमहिणुभिः शब्दादिविषयमयै- रातोद्यगानविचित्रमण्डपनिदग्धगणिकादिभिरुपरजनमाश्रितम् । अम्मा- देव पसाधारणसंवादकार्युपरञ्जनसमाश्रयगान मुगादिमतात्या न प्रमा. ता विषशी भानि । अपियशीभूतथा रसममिद यस्त्वन्तरे विश्रम यति- -साकार इयोति । यथा स्वात्मानमहमात्मना नानामी. मावमारपोनिमपितारसंपन्य सरमा ·तेन स्थायिप्रतीतिः अनुमितिरूपा याच्या, न रसः । अत एवं - . कारणादिभिः लौकिकी कारणत्वादिभुवमतिकान्तैर्विभावनानुभावना- किकनिर्वितसंवेदनात्मकचर्वणागोचरचर्वणकसारः स्थायिविलक्षण एवं प्यमानो रस्यमानत्वाद्रस उच्यते, एवं हि लोकेऽपि रसः स्यात्। असतोऽपि हि यत्रं रसनायता तत्र वस्तुसतः कथं न भविष्यतीति । चतयोगत: श्चर्यमाणतकमाणो विभावादिजीवितावधिः पानकरसन्यायन चंयंपाणः पुर इच परिस्फुरन् हृदयमिव प्रविशन् सर्वाङ्गी- णमियालिगन् अन्यत्सर्वमिव तिरोदधत् 'ब्रह्मानन्दास्था- दमिवानुभावयन् अलौकिक चमत्कारकारी शृङ्गारादिको रसः। त्यत्राभिन्नोपि स्वाकारो ग्राह्यः । ग्राहकता हि सर्वत्र भेदे स्यात्, अत्र त्वभेदेऽपीत्यपिशब्दार्थः । चळमाणतेकेति । न सिद्धख- भावोऽपि तु तात्कालिक एव । न च चर्वणातिरिककालस्थायी, अत एव विभावादिनीवितावधिः । विभावादीनां च यावज्जीवितसत्ताम- तीती तावद्रसस्य जीवितसत्ताप्रतीती । अत एर रसो न कार्यः । न हि कार्य स्वज्ञानकाले कारणनीवितप्रतीती अपेक्षते । पानकरसेति। यथा हि पानकरसास्वादो गुडमरिचादिपु वस्तुपु मध्ये एकस्मिन् वस्तुनि चर्वहिरवधारयितुं न शक्यते तथाऽयमपि । अनुभावय- निति । साक्षात्कारयन् । रस इति । अयमाशयः-प्रमदादिभिः । समुपरजकत्वमाणैः अत , एवालौकिकविभावादिशब्दव्यपदेश्यरलो- . रसः, न तु यथा शङ्ककादिभिरम्यीयत । स्थाय्येव विभावादिप्रत्या- 1 ब्रह्मास्वादः ·822 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे लौकिकानन्दमयस्य तस्य स्वसवेदनसिहत्वात् । 'उभयाभाव- स्वरूपस्य चोभयात्मकत्वमपि पूर्ववत् "लोकोत्तरतामेव गमयति न तु विरोधीमति श्रीमदाचार्याभिनवगुप्तपादा ॥ व्याघ्रादयो विभावा भयानकस्येव वीराद्भतरौद्राणां, अश्रुपातादयोऽनुभावाः शृङ्गारस्येव करुणभयानकयो, चिन्ताद- यो व्यभिचारिणः शृङ्गारस्येव वीरकरुणभयानकानामिति पृथग नैकान्तिकत्वात्मने 'मिलिता एर निर्दिष्टा ॥ . न च नियतपरात्मैकगततया, येन दुखद्वेषकामित्वाद्युदय । तेन साधा रणीभूता सतानवृत्तरेक्स्या एव वा सविदो गोचरीभूता रति शृङ्गार साधारणी भावनदिभिरिति । अत्र सङ्केतस्य प्रस्तुतत्वा इसविचार सभेपादुक्त । विस्तरेण तु लोलटादिविरचितरस विवरणभ्यो ज्ञेय । पादा इति बहुवचनोक्त्या ग्रन्थकारस्तन्मत बहुमतवानिति । व्याघ्रादय इति । विपावादय प्रत्येक रसेप पृथगुच्यमाना अनैकान्तिकता भजन्ते, सयोगस्त्वव्याभिचारी । त्था हि-यत्र बन्धु विनाशो विभाव अश्रुपातादिश्चानुभाव चिन्तादैन्यादिश्च व्यभिचारी सोऽवश्य शोको रस, इत्येवमन्यत्रापि । अश्रुपातादय इति । तत्र वीरेऽश्रुपातो माघे निवदो यथा- * स वमन् रुपाऽश्रु घनधर्मविगलदुस्गण्डमण्डल । स्वेदनलाणकरालवरो व्यरुनात्मभिन्न इव युजरस्तिथा । इति । मिीलता इति । सयोगरूपतया । । उमयामावरू"स्वामयालय पोत तमय मयति ३ श्रीमद भायगुप्तपदाचा 'मिासता निर्दिश *(मा १) ·चतुर्थोल्लासः 83 Hd वियदलिमलिनाम्बुगर्भमेघं मधुकरकोकिलकूजितैदिशां श्रीः । धरणिरमिनवाङ्कुराइटङ्का "प्रणतिपरे दयिते प्रसीद मुग्धे ॥ २८ ॥ इत्यादौ परिमृदितमृणालीम्लानमङ्गं प्रवृत्तिः कथमपि परिवारमार्थनाभिः क्रियासु । कलयति च हिमांशोनिष्कलङ्कस्य लक्ष्मी 'अभिनवकारिदन्त च्छेदकान्तः कपोल ॥ २९ ॥ इसादा. दुरादुत्सुकमागते "विवलितं संभाषिणि स्फारित संश्लिष्यत्यरुणं गृहीतवसने किश्शाश्चितभूलतम् । वियदलीति। टको बन्धः । अत्र केवलविभावसद्भावेऽप्यन्यत. मद्दयाक्षेपकत्वेन रसपुष्टिः ।तेन नानकान्तिकत्वम् । अन्यतमद्वयाक्षेपश्च प्रसीदेति पदाप्रसन्नावलोकनमुखप्रसत्तिप्रसादवचनादिरनुभावर्गः, प्रण- तिपर इति पदाचौत्सुक्यातिलापदै यादिः मुग्धपदाहा त्रासपाहपादि- यभिचारी च समाक्षिप्यत इति । परिमिलितेति ।' अत्र कथमपिपदात ग्लान्यालस्य श्रमप्रभृ. तिभिचारिंगणः, अझं प्रवृत्तिः कपोल इति पदेभ्यः कस्या अङ्गमित्याद्यपेक्षायां विभावश्च लभ्यते । दूरादुत्सुकेति। अत्रौत्सुक्यादिव्यभिचार्यनुगतत्वेन दूरादित्यादि- 1 छेदपाण्डः कपोल. विचलित.. कापाश्चितभूलतम्. - ·86 सङ्केतटीकासमेते क व्यप्रकाशे स तथा- त्वं मुग्धाक्षि विनैव कक्षुलिकया धस्से मनोहारिणी लक्ष्मीमित्यभिधायिनि प्रियतमे तद्रीटिकासंस्पृशि । शय्योपान्तनिविष्टसस्मितसखीनेत्रोत्सवानन्दितो निर्यातश्शनकैरळीकवचनोपन्यासमालीजन ॥ ३२ ॥ अपरस्तु अभिलापविरहेाप्रवासशापहेतुक इति पञ्चविध । क्रमेणोदाहरणानि- प्रेमाः प्रणयस्पृशः परिचयादुद्गाढरागोदयाः तास्ता मुग्घदृशो निसर्गमधुराश्चेष्टा भवेयुमयि । जागत्याशयेन । अत्र गण्डयो पुलकोद्गमेन निद्राव्यानावगत्या नायिकाया लज्जाभाव । त्वं मुग्धाक्षीति | वीटिका कशासयोजनपाश , जालिकति यावत् । सम्भोगग्य तात्कालिक फलं परीरम्म , स च कक्षुलिका- सद्भावेन तथाविधी न स्यादित्याशयेन विनैव कक्षुलिक्येत्युक्तम् । सस्मिता या सखी सैव नेत्रोत्सव. तेनानन्दित , समिपोपन्यास यथा भवतीत्यर्य। अपरस्त्विति । पूर्वमसङ्गे सभेच्छा अभिलापः। प्रतिनियतेऽ पि सङ्गे कुताश्चत्कारणात् असयोगो विरह । सपनीष कान्तकृतप्त न्मानाद्यसहन ईर्ष्या । देशान्तरगमन प्रवासः । कुपितदेवादिस्तो वाग्दण्ड शापः। प्रेमाः इति । प्रणयस्पृश स्वयमानुपादियानास्पृशः । परिषया पुन करणादुगाढरागोश्या तास्ताष्टा मयि मयु तल्पात.

·चतुर्थोल्लास: 87 . ध यास्वन्तःकरणस्य वाह्यकरणव्यापाररोधी क्षणात् आशंसापरिकाल्पतास्वपि भवत्यानन्दसान्द्रो लयः॥३३॥ अन्यत्र व्रजतीति का खलु कथा नाप्यस्य 'ताह सुहत् पर यो मो नेच्छति 'नागतश्च हहहा कोऽयं विधेः प्रक्रमः । इत्यल्पेतरकल्पनाकवलितस्वान्ता निशान्तान्तरे वाला वृत्तविवर्तन व्यातकरां नाप्नोति निद्रां निशि ।। एपा विरहोत्कण्ठिता- सा पत्यु: "प्रथमापराधसमये सख्योपदेशं विना Pare नो जानाति सविभ्रमानवलनावक्रोक्ति समूचनम् । शर्थ भवन्त्विति आशंसापरिकल्पितामु मनोरथविषयीलतासु, लयः चेष्टानां . साक्षादनुभव इव । अन्यत्रेति । अन्यत्र नायिकायाम् । एतेन, स्वस्मिन् पत्यनु- राग उक्तः । नाप्यस्य तागित्यादिना तु परिवारानुकूलत्वमुक्तम् । निशान्तान्तरे गृहान्तः न बहिः, ऐतन सतीत्वमुक्तम् । सा पत्युरिति । अत्र सव्युर्भावः सख्यं मैत्री । *'सखिवणि- ग्दूताद्यः' इति यः । तेनोपदेशस्तं तथा । अथवा सख्यां साधुरुचितः 'तत्र साधौ' इति यः । स चासावुपदेशश्च ते तथेति । रोदनस्य सश- व्दत्वपरिहारायाश्रुभिरित्युक्तम् । अश्रूणामेव च प्राचुर्याय लोलो. दकैरिति चोक्तम् । स्वच्छे रित्यनेन तु चिरकालं रोदनं लम्यते न. क्षणमात्र, क्षणमात्ररोदने हि किचिदानसदाबादश्रूणां ने स्वच्छता Jताहग्जनौ या. नागतय गहसा कोऽय ध्यतिकरामामोति. प्रयमेऽपराधसमये, * हेमशब्दानुशाराने " अध्या १५१५ सू । हेमन्दानुशासनं ७ अध्या . . '3 पालानामविवर्तन. " समूचिमा पास ·88 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे + 4 स्वच्छरन्छ'कपोलमूलगलितः पर्यस्तनेत्रोत्पला वाला केवलमेव रोदिति लुठल्लोलादकैरश्रुभिः ॥ ३५ ॥ मस्थानं वलयैः कृतं भियसखैरौरजस्रं गतं धृत्या न क्षणमासितं व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुर। यातुं निश्चितचेतमि मियतमे सर्वे सम प्रस्थिताः गन्तव्ये सति जोवित मिय सुहृत्सार्थः 'किमु त्यज्यते॥३७॥ स्यात् । प्रागश्रूणि विन्दुतया कपोलमूले पतन्ति, पशात्तत्र मिलि. तानि लुठल्होलोदकतया परिणमन्तीति तात्पर्य । प्रस्थानमिति । अत्र गतमासितमित्यारम्भे तो 'गतीते । अतीतक्ते हि तयोरतीतवात्सुहृत्सार्थ किमु त्यज्यत इत्यवार्थासङ्गति स्यात् । जीवित नियत्यामन्त्रणम्, इदं पदद्वयम् । प्रियेति तु सुहृद्वि- शेषणे प्रियसखैरिति विशेपणं न वाच्य स्यात् । अथवा प्रियस्य पत्युमित्राणि वलयानि तद्भावमावित्वादिति यदा व्याख्या, तदा प्रिय इति सुहृद्विशेपणनया वाच्यम् । प्रियतमे अत्यन्तवलमे न तु भर्तरि । तदयं तात्पर्यार्थ -- हे प्रिय प्रियवादेव व भण्यसे, पश्चादपि यातव्ये सुहृत्सार्थ किमिति त्यज्यते, पश्चान्महबु ग्वमनुभविष्यसीति किमु इति पदं काका प्रश्नेन वा व्याख्येयम् । यदि च प्रियेण सनाथ. सुहृत्सार्य प्रियसुहृत्सार्थ इति मध्यमपदलोपी समासः । ततोऽयमर्थस्तावदेक सुहासार्थ अन्यश्च प्रिययुक्त , तद्गन्तुमुचितमे- वेत्यपि व्याख्या । • 1 कोलपारिपलिते "लुटौलालकै. उसस्सम प्रस्थित 'किमुत्यज्यते . - ·चतुर्थोल्लास 89 5 त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैश्शिलायां Antos आत्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम् । अप्रैस्तावन्मुहुरुपचितैदृष्टिरालुप्यते में क्रूरस्तस्मिन्नपि न सहते सङ्गमं नौ कृतान्तः ॥ ३७॥ हास्यादीनां क्रमेणोदाहरणानि- आकुञ्चय पाणिमधुचिं मम मूनि वेश्या मन्त्राम्भसा प्रतिपदं प्रपतै पवित्रे । तारस्वरं प्रयितथूत्कमदात्महारं हाहा हतोऽहमिति रोदिति विष्णुशर्मा ॥ ३८॥ हा मातस्त्वरिताऽसि कुत्र किमिदं हा देवताः काशिपः धिक्माणान् पतितोऽशनि तवहस्तेऽङ्गेपु दग्ने दृशौ । त्वामालिख्येति । आत्मानमधिगतं यावदालेख्यतया साक्षादिव चेच्छामि तावदालेख्येऽपि साक्षादिव तद्विभावनादधृद्गमः । तस्मिन्न- पीति । चित्रे तथाऽत्र मनसैव तस्याचित्रविषयनयनं तस्य च पादविष- यपतनं न बहिर्वर्णकादिभि करणमित्यपि व्याख्यातम् । व्याख्यायेs. यत्र सहृदयः सारेतरता विभाव्या ॥ आञ्चति । अत्राशु वाम अशुनिक्रियाकारणत्वात्पा णिम् । हा मातरिति । काश्मीरराममातृमरणे भनारायणवि. काव्यमिदम् । अशनि तवहो वनाग्निः। मध्यं रुद्ध यथा ताभिस्तया । स्ते प्रदान KAYAMBAKASH 13 ·90 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे इत्थं घर्घरमध्यरुद्धकरुणाः पौराङ्गनानां गिरः चित्रस्थानपि रोदयन्ति शतधा कुर्वन्ति भित्तीरपि॥३९॥ कृतमनुमतं दृष्टं वा यैरिदं गुरुपातकं मनुजपशुभिर्निर्मर्यादेर्भवद्भिदायुधैः । नरकरिपुणा साध तेषां सभीपकिरीटिनां अयमहमसलेदोमांसैः करोमि दिशां वालिम् ॥ ४०॥ क्षुद्रा ! संत्रासमेते विजहित 'हरयः क्षुण्णशक्रेभकुम्भाः "युष्मदेहेपु लज्जां दधति परममी सायका निष्पतन्तः। . सौमित्र ! तिष्ठ पात्रं त्वमसि न हि रुपां नन्वहं मेघनादः किश्चिमङ्गलीलानियमितजलधि राममन्वेषयामि ॥४१॥ ततो घर्धरादित्रिपदकर्मधारयः । घर्षरा अव्यक्ताः । कृतमिति । अत्र नरकरिपुरच्युतः । किरीटी अर्जुनः । क्षुद्रा इति । विजहितेति नहातेः * पञ्चमीपरस्मैपदमध्यबहुवचने +'हाकः' इत्याकारस्येत्वम् । मौमित्रे इति। मातृतनयत्वनावीरत्वं ख्या- प्यते । वीरत्वादि हि पितुर्धर्मः, कोलीन्यादिकं च मातुः । मेघनाद इति । अत्र मेघनादे वक्तरि मेघनाद इत्यनुपयुज्यमानत्वाद्वाधितम्वार्थः स्ववाच्यभूनाथगामित्वरूपत्सिम्बन्धादिन्द्रनेतृत्वस्वर्गपर्यवस्कन्ददातृत्वा- द्यर्थान्तरं लक्षयदनन्यसामान्यविक्रमादिकं ध्वनयति । इयं शुद्धा सारोपलक्षणा सादृश्यव्यतिरिक्तसम्बन्धान्तरनत्वात्, आरोग्यस्य मेच. नादशब्दस्यारोपविषयस्याहंशब्दाभिधेयस्य चोकत्वात् । अत्र मेघ 1 हरयो सिमसारभकुम्भाः युध्महात्रेषु लोहरस्मैपदममपुषयहवच इत्यर्थः । हेमसूत्रम्. ४-३-१००. .

·चतुर्थोल्लास 91 5 ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने दत्तदृष्टिः कसली पश्चार्धेन प्रविष्टश्शरपतनभयाद्यसा पूर्वकायम् । दभैरर्धावलीद्वैश्श्रमविस्तमुखभ्रंशिभि. कीर्णवा पश्योदग्र'प्लुतत्वाद्वियति बहुतर स्तोकमुर्त्या प्रयाति ॥४२॥ 'उत्कृत्योस्कृत्य कृत्ति प्रथममथ पृथत्सेधभूयांसि मांसा- one न्यंसस्फिक्पृष्ठ'पिण्ड्याद्यवयवमुलमा न्युग्रपूतीनि जग्ध्वा। आर्तः पर्यस्तनेत्र: प्रकटितदशनः मेतरङ्कः करवात् अङ्कस्थादास्थसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ॥४३॥ नादरूपं वाच्यं स्वपरत्वेनानुपातं, पणयार्थान्तरपरिणतत्वात् । तस्मादविवक्षिमेव वाच्यं... नात्यन्ततिरस्कत, व्यङ्गयार्थाधारण तस्याप्युपयुक्तत्वात् । यदि वा शुइसांध्यवासानाऽपि लक्षणा स्यात् । तथाहि-त्रारोपविषयः शक्रनेतृत्वादिर्य आरोप्येण मेघनादान विषयिणा निगीर्ण इति । एतच्च युक्तमिव पाख्यान भाति । यते। यत्र लक्ष्यलक्षणयोः विषयविपगिभावेन ताटस्थ्यं स्यात्तत्र सारोपत्वम् । पूर्वव्याख्याने तु न हि मेघनादनाहंभावो लक्ष्यते, किन्तु शक्रनेतृत्वादीति । अर्थान्तरं च लक्ष्यं कार्यम्, यत्र वाच्यं परि- गम्यते न पुनव्यङ्गयम् । किञ्चित्संरम्भया लीलया क्रीडया बंद्धाब्धिम् । रमते क्रीडतीति व्युत्पत्याऽन्त्रितनामानं राममन्वेपयामीति ॥ अनुपततीति । पृष्टापातिनि । उत्कृत्येति । अथेति सामस्त्ये चार्थे वा । स्थपुटगनं विषस्थानस्थमपि । प्रतिवाद्वियति. प्यूच्छोभूयाति. पिम्डायवयव, युप्रगन्धानि भात्तस्नायत्रनेत्रः पृथुतरजर प्रेत दस्यिशेष... A . .

·92 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे २२ चित्रं महानेप बतावतारः क कान्तिरेपाऽभिनवैव भनि । लोकोचर धैर्यमहो प्रभावः काऽप्याकृतितन एप सर्गः ॥४४॥ एपां स्थायिभावानाह- रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साही भयं तथा । जुगुप्सा 'विस्मयश्चेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः ॥ - स्पष्टम् ॥ तत्र इत्यष्टौ रसास्सुखप्रधाना , स्वसविञ्चर्वणरूपस्यैकघनस्य प्रीति. सारत्वात् । तथाहि-एक्घनशोकसविचणेऽपि लोके स्त्रीलोकस्य हृदयविश्रान्तिरन्तरायशून्यविश्रान्तिशरीरत्वात । अविश्रान्तिरूपतव च दु खम्, तत एवाहु कापिला रजोवृत्तिता वदन्तो दु खस्य चाञ्चल्यमेव प्राणा इति । तस्मादानन्दरूपास्सर्वरसा किन्तूपरञ्जक विषयवशात्केषामपि कटुतास्पर्शोऽस्ति वीरस्येव । स हि क्लेश सहनादिप्राण एव । रतीयादि । अन्योन्यास्थाबन्धामिका रतिः । चित्तस्य विकासो हासः । वैधुर्य शोकः । तैक्षण्यप्रबोध क्रोधः। स्थेयान सरम्भ उत्साह । वैलव्य भयम् । सङ्कोचो जुगुप्सा। विस्तरो विस्मयः। तत्रैषा विभावानुभावव्यभिचारिण क्थ्यन्ते--मिथ स्त्रीपुप्ता- 1महानष तवावतार 'एव सर्ग अविस्मयश्चाष्टौ स्थायि ·चतुर्थोसः 08 . बलम्बनरूपतदुपयोगिपवनारामचन्द्राऊदयास्तजलक्रीडाद्दीपनरूपयि • मावा सम्भोगे सुखमयहादिव्यभिचारिणी रोमाञ्चस्वेदाश्रुकम्पश्व सितकेशबन्धांशुकसंयमनभूपामाल्यादिसम्यहीनवेशचाटुप्रभृत्यनुभावा, विमलम्भे तु दुःखप्रायशोत्सुक्यमदग्लानिनिद्रानिर्वेदमरणादिव्यभिचा- रिणी सन्तापनागरकशताविलापदीनवचनलेखनवाचनवामिभमरणोद्य- मसन्देशाद्यनुमावा रतिर्जुगुप्सालस्योग्यवर्जिता शृङ्गारः। स्थायी चर्व- णतां गतो रसस्स्यात् इति सर्वत्र ज्ञेयम् । यद्यपि रतिश्रमरुतं निद्रादि सम्भोगेऽप्यास्त, तथापि तद्वतौ चित्रतामाधत्ते। विप्रलम्भे तु तद्रतिमात्र- नापरम्परोदितमेवेति युक्तीवात्र सुखमयत्वम् । त्रिलम्भे च मरण- मचिरकालपत्यापत्तिमयमिष्टं, येन न शोकावेशः । अथवा चैतन्या. वस्थितैव प्राणत्यागकर्तृतत्मिका पूर्वक्रियेव पाशबन्धाद्यवतरगता मन्तव्या, न तु प्राणत्यागः । तथा विप्रलम्मे उन्मादापरमारव्या- धीनां या नात्यन्त कुत्सिता दशा सा काव्ये नाव्ये च दर्शनीया । यदि वा तादृश्यां दशायां स्ववितनिन्दात्मिकायां तदेहापभोग- साररत्यात्मकस्थो बन्धादिविच्छियन एयति कुस्मितशाया असम्भ- व एव। विकृतकैशबन्धवेषनर्तन गत्यनुकरणान्यागांवदनादिविमा। नासौटकपोतस्पन्दननेत्रविकासमुख रागपाश्वग्रगानुमायः अपायहि- पनिद्रालस्यादिव्यभिचाती ·94 सङ्केतटीकारुमते काव्यप्रकाशे धमेषु स्मितविहसितापहसितस्त्रेधा । *तत्र कपोलोलासमात्रमदृश्यदन्त स्मिनम् । मधुरं सस्वन सास्यरागं कालागतं विहसितम् । निर्हेतुकं साश्रुनेत्र कम्पितासशिरस्कमपहसितम् । एतेपा स्मितादीना क्रमेण सङ्कमर्हसिनोपहसितातिहसिते परस्थमपि त्रेधा । उपह- सितातिहसितयोरुपसर्गभेदेनार्थभेदः । उत्फुल्लास्यनेनं विकासिगण्द किश्चिदृश्यदन्त हसितम् । उत्फुल्लनासं विजिह्मदृष्टिीनरीक्षण नि. कुञ्चितासशिरस्कमुपहसितम् । ससंरम्भसाश्रुनेत्रमुद्धतं सशब्दं सक राघातमतिहसितम् । अयं भाषः-परं हसन्तं दृष्ट्वा स्वयं वि- भावानपश्यन्नपि हसन् लोके दृष्ट , तथा विभावदर्शनेऽपि गाम्भीर्या- स्कोऽपि न हसति, परहासेक्षणे च तत्क्षण हसति । यथा अम्लदाडिमादिरसास्वादोऽन्यत्रापि दन्तोदकविकारानुरूपदर्शनात्सङ्क मणस्वभाव , तथा हासोऽपि सङ्कामति, नान्ये रसा । यस्तु स्वामि- शोक मोऽन्य एव शोरवस्वामिविभावको वि भावभेदात् । इह च तद्विभावक एव हास सङ्कामतीत्यर्थः । इष्टानिष्टवियोगसयोगाविभावो निश्वासमुखशीपाश्रुपातभूलुठना ऋन्दाद्यनुभावो निददैन्यविषादमरणादिव्यभिचारी शोक करुण । दारापहारदेशमातिविद्यानिन्दाकोशादिविभावो नेतरागभ्रुकुटी. करणदन्तोष्ठग्रहणाद्यनुभाव औग्रयावेगामदिव्यभिचारी क्रोधो शोकात् भृत्यस्य विपक्षगतनयासमाहाध्यवसायप्रतापविक्रमाधिपादिविभाव. इषाद्वकसितगण्डै कटाक्षेस्तौष्ठवान्विते । अलक्षितद्विजं धीरमुत्तमाना मित भवेत् ॥ आकुचिताक्षिगण्ड यत्सस्वन मधुर तया। कालागत मास्यरा तद्वै विहसित भवेत् ॥ अस्थानहसित यत्तु साश्रुनेत्र तथैव च । उत्कम्मितासक शिरस्तच्चापहीमत भवेत् ॥ अत्रेमानि भरतमुनिपद्यान्यनुसन्धेयानि ।

·चतुर्थोलास- 95 स्थैर्यधैर्यगॉम्भार्यत्यागाद्यनुभावो धृतिस्मृतिगयीमादैिव्यभिचार्यत्साहो वारः । स च त्रेधा धर्मदानयुद्धभेदात् । धर्मादित्रयं तु विपक्षगतं साई- मावरूपं स्यात्, स्वपक्षगतं त्वनुभावरूपमिति । इह च विपत्प इनिममतास्वल्पमंतोपमिथ्याज्ञानान्यपास्य यस्तत्वनिर्णयरूपोऽसंमो हाध्यवसायः स एवोत्साहहेतु. प्राधान्येन | रौद्रे तु ममताप्राधा- न्यादशास्त्रितानुचितयुद्धाद्यपीति मोहविस्मयप्राधान्यमिति विवेकः । पिशाचादिविकृतस्वरश्रुतितहाष्टिशून्यगृहारण्यगमनादिविभावं करहत्पादकम्पमुखमालिन्याद्यनुभावं शङ्कादैन्यादिव्यभिचारि स्त्री नीचादीना सहनमुतमाना कृतकं भयं मयानकः । उत्तमा हि मया- भावेऽपि गुरुरानादिम्यो भयं दर्शयन्तः सुतरामुत्तमास्युः । प्रभुमक्तिश्च सनिवादीना, यथा स्वेच्छाचारी पीत एवास्मीति । ननु रानादयः विमिति गुर्वादिभ्यः ऋतकं भयं दर्शयन्तो मृदून करकम्पादीन् दर्श- यन्ति । किमिति च भय एव कृतकत्वं, सर्वस्य हि स्तकत्व सम्भाति, यथा +वेश्यार्थिनां झनझां रति स्पष्टयति । उच्यते-नये हि दाईत गुरुविनीतं मन्यते, मृदुचेष्ट या नाधमप्रतिमेन गण- यति । रुनकरत्यादेश्योपदिष्टान्न किश्चित्फलम् । यत्र तु राना परानुग्रहाय क्रोधविस्मयादीन् दर्शयति, तत्र व्यभिचारितव तेष, न स्थायितेति । धमनयणपूतिविधाकामिकीटादिदर्शनश्श्रवणादिदिमावा गात्रसही- पद्दष्टासनासाविकूणनपिधानयूकाराद्यनुभावा मोहापस्मा प्रचादिव्य भिचारिणी जुगुप्सा, बीभत्सः । • दानवोर धर्मवीरं युदवार तथैव च । रस वीरमपि प्राइ प्रभावियमेव हि ॥ नाय मरतमुनिश्शकोऽनुसन्धेय . विधायनी कृतको ·96 सङ्घतटीकासमंत काव्यप्रकाश - दिव्यविमानमायेन्द्रनालावदातकर्मेप्सितावप्तिप्रभृतिविभावो नि- निर्मपाक्षिविकासरोमाञ्चप्रीत्यर्श्वसाधुवादप्रसादानाद्यनुभावो हीवेग- जाड्यादिव्यभिचारी विस्मयः अद्भुतः । भावयन्ति ठगा मुवन्ति सभ्यानां मन इति भावाः । यद्वा लोकोत्तरवाचिकाद्यमिनयश्चित्तवृत्तय एव भावयन्ति लोकदशायामनास्वाद्यमप्यास्वाद्यं स्वं कुर्वन्तीति भावाः, स्थायिनो व्यभिचारिणश्च । नात एव हि जन्तुरप्याभिसंविद्भिर्युज्यते। तयाहि-दुःखद्वेपी मुखलुब्धः सर्वोऽपि रिरंसते, हसति, शङ्कया शोचति, परस्मै कुप्यति, हितायोत्सहते, बिभेति, परं जुगुप्सते, ततश्च स्वपरकर्तव्याचव्यदर्शनाद्विस्मयते, केवलं कस्यचित् काचिदधिका- चित्तवृत्तिः, काचिदूना, कस्यचिदुचितविषयनियन्त्रिता, कस्याप्यन्य- था, तत्काचिदेवोपयोगिनीत्युपदेश्या, तद्विमागकृतश्चोत्तमादिव्यव- हारः। ये त्वमी व्यभिचारिणस्ते रसायनमुपयुक्तवतो ग्लान्याल- स्यश्रमप्रभृतयो जन्ममध्ये न भवन्त्येव । यस्यापि वा वि. भाववलाद्भवन्ति तस्यापि हि हेतुक्षये क्षीयमाणाः संस्कारशेषतां नावश्यमनुवन्ति ।- रत्यादयस्तु कृतस्वकर्तव्यतया संस्कारशेषता नातिवर्तन्ते, वस्त्वन्तरविषयस्य रत्यादेरनुच्छेदात् । तस्मात् स्था: थिरूपभावसूत्रस्यूना एवामी स्वमुदयास्तमयवैचित्र यशतसहस्रधर्माण लभमानाः स्थायिनं विचित्रयन्तो भान्तीनि व्यभिचारिणः । तथा- हि-ग्लानोऽयमित्युक्त कुत इति हेतुप्रभेनास्थायिता अस्य मू- व्यते, न तु राम उत्साहशक्तिमानित्यत्र हेतुप्रश्नमाहुः । अत एव विभावास्तत्रोद्वोधकास्सन्तस्स्वरूपोपरजकत्वं कुर्वाणा रत्युत्साहादे- .

·चतुर्थोल्लास: 97 न्यभिचारिणो ग्रूते- निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथाऽसूयामदश्रमाः । आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता'मोहः स्मृतिधृतिः॥ ब्रीडा चपलता हर्प आवेगो जडता तथा । गर्यो विषाद औत्सुक्यं निद्राऽपस्मार एव च ॥३२ रुनितानुचितत्वमा वहन्ति, न तु ते । तदभावे स्थायिनः सर्वथैव निरु- पाख्याः, वासनात्मतया तेषां स्थितत्वात | व्यभिचारिणां स्वविभावाभावे नामापि न स्यात् । तथा एपी विभावबहुत्वे स्थायित्वं, तदल्पत्वे तु व्यभिचारित्वम् । यथा रावणादौ मिथःप्रतीत्यमावात् रतिय॑भि- चारिणी, तथा गुर्वादिषु च वीरशृङ्गारादौ रोपो व्यभिचार्येव । एवं भावान्तरेषु वाच्यम् ॥ निर्वेदः स्वावज्ञा । ग्लानिः बलापचयः। शङ्का अनिष्टोत्प्रेक्षा। असूया अक्षमा । प्रीतिसंमोहसंभेदो मदः । खेदः श्रमः। कार्य- प्वनादर आलस्यम् । दैन्यं अनौजस्यम् । चिन्ता ध्यानम् । मोहो मूढता । स्मृतिः स्मरणम् | धृतिः संतोषः । ब्रीडा मनस्सकोचः । चपलता चेतोऽनवस्था । हर्पः चित्तप्रसत्तिः। आवेगः सम्भ्रमः । जडता अर्थाप्रतिपत्तिः । गर्वः परावज्ञा | विपादः चित्तपीडा । औत्सुक्यं विलम्बासमत्वम्। निद्रा मनस्संमीलनम्। अपस्पारः आवेश 1 मोहो घृतिस्मृति. . 'निदा विस्मृतिरेप KYYTIPS ·987 सहेतटोकानमत काव्यप्रकाशे १ 'सुप्तं प्रवोघोऽमर्षश्चाप्यवहित्यमथोग्रता । । मतियाधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ॥३३॥ त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः। त्रयस्त्रिंशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः॥३४ निर्वेदस्य अपगलमायस्य प्रथममनुपादेयत्वेऽप्युपादानं व्यभिचारित्वेऽपि स्थायिताभिधानार्थम् । मुप्तं निद्रागादावस्था । विवोधो विनिद्रता । अमर्षः प्रतिकर्तुमिच्छा | अवहित्यं आकारगोपनम् । उग्रता चण्डत्वम् । मतिः अनिर्णयः । व्याधिः मनन्तापः। उन्मादः मनोविप्लवः | मरणं म्रियमाणता! वासः चित्तत्रमत्कारः। वितर्कः सम्भावनम् । त्रयस्त्रिंशदिति नि- यमार्थम् । तेनान्येऽत्रैवान्तर्भवन्ति । तथा हि-दम्भोऽवाहित्ये, उद्वेगो निदे, क्षुत्तृष्णादि ग्लानी । अन्ये त्वेवमाहुः-त्रय. स्त्रिंशतैव स्थायी चर्वणायोग्यः स्यादिति त्रयस्त्रिंशदित्युक्ताः। एपां विभावानुभावाः स्वयमूह्याः, न तु व्यमिचारिणः ।. एवं हि तदास्वाद रसान्तमपि स्यात् । यत्रापि व्यभिनारिणि व्यभि. चार्यन्तरं 'स्याद्यथा, पुरूरवम उन्मादे वितर्कचिन्तादि, तत्रापि रनिस्यायेमावस्यैष व्यभिचार्यन्तरयोगः, स वितर्कादिः केवलमुन्मादेन रुतोपराग इति । एते च मिथः क्वापि विमावानुमावा भवन्ति । तथाहि -~-गर्वोऽध्यात्मशास्त्रावेक्षणाद्यनुभावः आवेगमोऽसूयारत् इ. त्यादि । निर्वेदस्त्यति आदी गासः स्यायिनामन्ते नेकटयेन सामीप्यार्थ । स्विनं भाभी .

·चतुथाल. भावः 'निर्वेदस्थायिभावोऽस्ति शान्तोऽपि नवमो रसः। यथा- अहो वा हारे वा कुसुमशयने वा हपदि का मणो वा लोठे वा वलवति रिपो वा सुहृदि वा । तुणे वा स्वणे वा मम समटशो 'यान्ति दिवसाः 'क्वचित्पुण्येऽरण्ये शिव शिव शिवति मलपतः ॥ ४५ ॥ तेनेति । वैराग्यतत्वज्ञानसर्वज्ञानुग्रहादिविगावो यमनियमाध्या. स्मशास्त्रेक्षणानुमावो धृतिस्मृयादिव्यभिचारी निर्वेदापायी शान्तः । न चायं विषयजुगुप्सारूपत्वात भीभत्मेऽ. न्तर्भावयितुं युक्तः । विषयजुगुप्सा ह्यस्य व्यभिचारिणी, न तु स्थायितामेति । तस्या निर्वाहे मूलोच्छेदात् । न च धर्मवीरे, अहमवविध इत्येवं प्राणोत्साहरूपतया तस्य गर्वपयत्वेन व्यव- स्थानात् । अस्य च गर्वप्रशमैकरूपत्वात् । ईहामयत्वनिरीहत्वाम्यां विरुदयोरपि तयोरेक्ये क्रमेण कामार्थधर्मार्जनोपयोगेन तुल्यरू. पत्वादविरुद्धयो रोद्रवीरयोरप्यक्यप्रसङ्गः । धर्मवीरादीना चित्त- वृत्तीना सर्वपा निरहङ्कारत्वे शान्तरसभेदत्वप, इतरथा तु वीररस- भेदत्वमिति व्यवस्थाया न कश्चिदोषः । तया-यथा धर्मार्थका- मेष योग्पा रत्यादिनित्तवृत्तयः कविनटव्यापारणास्वाधना ताना- दृग्वृदयमवादवनः सम्पान् प्रति रसन्य यान्ति, तथा मोक्षायपरा. निवेदयायिभावाध्यशान्तोऽपि यान्तु दिवसा: पाचपुग्यारण्ये .

·98 सङ्केतटोकानमते काव्यप्रकाशे 'सुप्तं प्रवोधोऽमर्षश्चाप्यवहित्थमथोग्रता । मताधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ॥३३॥ त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः। त्रयस्त्रिंशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः॥३४ निर्वेदस्य अमङ्गलमायस्य प्रथममनुपादेयत्वेऽप्युपादानं व्यभिचारित्वेऽपि स्थायिताभिधानार्थम् । सुप्तं निद्रागादावस्था | विवोधो विनिद्रता । अमर्षः प्रतिकर्तुमिच्छा । अवहित्यं आकारगोपनम् । उग्रता चण्डत्वम् । मतिः अनिर्णयः । व्याधिः गनन्तापः । उन्मादः मनोविप्लवः । मरणं म्रियमाणता। त्रासः चित्तवमत्कारः। पितर्कः सम्भावनम् । त्रयस्त्रिंशदिति नि. यमार्थम् । तेनान्येऽत्रैवान्तर्भवन्ति । तथा हि-दम्भोऽवहित्य, उद्वेगो निदे, क्षत्तृष्णादि ग्लानी । अन्ये त्वेवमाहुः-त्रय. विशव स्थायी नर्वगायोग्य. त्यादिति त्रयस्त्रिंशदित्युक्ताः । एषां विमावानुभावाः स्वयमूह्या., न तु व्यभिचारिणः । एवं हि तदास्वादे रसान्तमपि स्यात् । यत्रापि व्यभिनारिणि व्यभि- मार्गवरं 'स्यायपा, पुरुरवात उन्माद पितर्कचिन्तादि., सावि रतिस्थायिभावस्यष गमिनार्यन्तरयोग , म विनादिः केवलमुन्मादेन कृतोपराग इति । एते च मिथः क्यापि विभावानुमाषा भवन्ति । सपाहि-गर्योऽध्यात्मशाक्षिणायनुभायः आयेगगोऽभूयारत् . त्यादि।॥ निदरगान आदी नगासः स्थामिनामन्ते नेक्टयेन मामीप्यार्थम् । स्य प्रायो ·चतुर्थोलत: 99 Marur- /(. तेन- 'निर्वेदस्थायिभावोऽस्ति शान्तोऽपि नवमो रसः। यथा- अहो वा हारे वा कुसुमशयने वा यदि वा मणौ वा लोष्ठे वा वलवति रिपौ वा मुहृदि वा । तुणे वा रणे वा मम समदृशो 'यान्ति दिवसा. क्वचित्पुण्येऽरण्ये शिव शिव शिवति प्रलपतः ॥ ४५ ॥ तेनेति । वैराग्यतत्वज्ञानसर्वज्ञानुग्रहादिविभावो यमनियमाध्या- নয়াবান্তনুদান धृतिस्मृन्यादिन्यभिचारी निर्वेदस्थायी न चायं विषयजुगुप्सारूपत्वात भीमत्सेs न्तर्भावयितु युक्त । विषयजुगुप्सा ह्यस्य व्यभिचारिणी, ना तु स्थायितामेति । तस्या निर्वाहे मूलोच्छेदात् । न च धर्मवीरे, अहमेवंविध इत्येवं प्राणोत्साहरूपतया तस्य गर्वमयत्वेन व्यव- स्थानात् । अस्य च गर्वप्रशमैकरूपत्वात् । ईहामयत्वनिरीहत्वाभ्यां विरुद्वयोरपि तयोरेक्ये क्रमेण कामार्थधर्मार्जनोपयोगेन तुल्यरू- पत्वादविरुदयो रौद्रवीरयोरप्यैक्यप्रसङ्ग । धर्मवीरादीना चित्त- वृत्तीना सर्वयो निरहदारत्वे शान्तरसभेदत्वम्, इतरथा तु वीररस- भेदत्वमिति व्यवस्थाया न कश्चिद्दोषः । तथा-यथा धर्मार्थका- मेषु योग्या रत्यादिचितवृत्तयः कविनटव्यापारणास्वाद्यता नीतास्ता- दृग्घृदयसवादवतः सम्पान् प्रति रसत्व यान्ति, तथा मोक्षाख्यपरा- 1निर्वेदस्थायिभावाध्यशान्तोऽपि यान्तु दिवसा: भाव. शान्त । . क्वचित्युग्यारण्ये ·100 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे थोचिताऽपि निर्वेदरूपा चित्तवृत्ती रसता यातीति । तथा चास्य निर्वेदस्थायिनो लौकिकरत्यादिलोकोत्तरश्रृद्धारादिरूपा चित्तवृत्ति सर्वाऽपि व्यभिचारिणी, तदनुभावा एव च यमनियमाद्युपकता अनुमावा. विभावा अपि सर्वज्ञानुग्रहाद्या प्रक्षयोन्मुखाश्च रत्या- दयोऽत्र स्वाद्यन्ते। परं यथा विप्रलम्भे औत्सुक्यं संभोगेऽपि वा प्रेमासमाप्तोत्सवभिति, यथा च रौद्रवीरभयानकाद्भुतेषु क्रमे- गौग्रयधृतित्रासहर्षा व्यभिचारिणोऽपि प्राधान्येन भान्ति, तथा शान्ते जुगुप्साद्या , सर्वथा रागविपक्षत्वात् । स्वात्मनि कृतक- त्यस्य परार्थ एवोद्यम इत्युत्साहोऽस्य परोपत्रिकीर्षाप्रयत्नरूपो दया. परपर्यायोऽभ्यधिकोऽन्तरङ्ग । अत एवान्ये दयाधर्मवीरत्वाम्यामेन. मृचु । ननूत्साहो गर्वप्राण शान्तस्तु गर्वशैथिल्यात्मा । ननुकिमतः ! -1 व्यभिचारित् हि विरुद्वस्यापि नायोग्य, रताविव निर्वेादेः । परोपकारक्रियायामुत्साहस्यैव प्रकर्ष । न चोत्साहशून्या काs प्यवस्था । इच्छाप्रयत्नव्यतिरेकेण पापाणतापत्ते । यत एव शान्तात्मा तत्वज्ञतया स्वात्मोद्देशन कार्यविमुख , अत एव परो- पकाराय शरीरादि त्यजति । चिन्तयति चैवं यथा कथञ्चित्त्या- ज्य शरीरं यदि परार्थ त्यज्यते तत्किमिव नार्जित स्यात्, इति । तदिदं तत्वम्---तत्वज्ञानितया शान्तात्मा परार्थे निराकाहतया शरीरादि त्यजति । अत एव युद्धवीर. स्वदेहत्याग परविनयो- देशेन कुर्वाणो न शान्तात्मा । भृग्वादिपात्यपि शुमान्यदेहम:- 'कान; पूर्वदेहत्यागेऽपि न तया । नदा दयारूपोम्युत्साह' प्रधा- ·चतुर्थोल्लासः 4045- 101 नम् । अन्येऽपि व्यभिचारिणो ययायोग्यं स्युः । ननु नायं सर्वस्य वाघास्पदं, तत्कथं रसः । तर्हि मुनीनां शृङ्गारोऽपि न लाध्य इति सोऽपि रसत्वात् च्यवताम् । ।'यैरपि तृष्णाक्षयरूपस्थाय्यसायुक्तः, तन्मते तृष्णाया क्षयोऽभाव इत्यायानम् । तदभावेऽपिच रत्यादि- चित्तवृत्तीनामप्यभावः, तृष्णाविकारत्वात्तासाम् । एतच्चित्तवृत्त्यभाव- एव यदि शमस्तदा शमस्य चित्तवृत्तित्वाभावः, अमावस्यावस्तुत्वात् । अथाधर्म इत्यत्र धर्मविरोधि पापं लभ्यते न धर्माभावो यथा, तथापि तृष्णात्मरत्याद्यमावो रत्यादिचित्तवृत्तिविरोधी चित्तवृत्तिविशेष. तदाऽ- स्मन्मते तस्य निर्वेद इति नाम, तन्मते तु शम इति । अनधिकारक. त्वेन तु शान्तो रसो न निबध्यत इति चन्द्रिका । तदेवं नवैव रसाः, पुमर्योपयोगेन रअनाधिक्येन चोपदेश्यत्वात् । तेनातास्यायो स्नेहो रसः, गर्धस्थायि लोल्यं रस इत्यसत् । तयोः क्रमेण रत्यादी हासरत्यादो चान्तावात् । तथाहि-तरुणस्य मित्र स्नेहो रतो, लक्ष्मणादेतरि स्नेहो धर्मवीरे, वालस्य मात्रादिषु वृद्धस्य पुत्रादिपु स्नेही भये विश्रान्तः । तदिदमत्र तात्पर्य-स्नेहः भाक्तिः यात्सल्यं मैत्री आवन्ध इति रतैरेव विशेषाः । तुल्ययोर्या मियो रतिः स स्नेहः, प्रेमेति यावत् । तथा तयोरेव निष्कामतया मियो रतिः सा मंत्री । अवरस्य वरे रतिभक्तिः । सव विपरीता वात्सल्यम् । सचेतनानामनेनने रतिरावन्ध इत्याद स्वयमह्यम् । विस्तरविनारस्तु कोहललोननादिग्रन्यात ज्ञेयः । - ·102 सङ्केतटीकासमेत काव्यप्रकाशे रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथाऽजितः॥३५ भावः प्रोक्तः, आदिशब्दात् मुनिगुरुनृपपुत्रादिविपया। कान्ताविषया तु व्यक्ता श्रृङ्गार ॥ उदाहरणम्- कण्ठकोणविनिविष्टमीश ते कालकूटमपि मे महामृतम् । अप्युपाचममृतं भवद्वपुः भैदवृत्ति यदि मे न गेचते ॥ ४६ ॥ हरत्यघ सपति हेतुरेष्यतः शुभस्य पूर्वाचरितैः कृत शुभैः। शरीरभाजा भवदीयदर्शन व्यनक्ति कालवितरेऽपि योग्यताम् ॥४७॥ एवमन्यदप्युदाहार्यम् । आश्रितव्यभिचारी यथा- जाने कोपपराङ्मुखी मियतमा स्वप्नेऽध दृष्टा मया 'मा मा संस्पृश पाणिनेति रुदती गन्तु प्रस्त्ता पुरः। कान्तादिविषया रति शृङ्गार, देवादिविषया व्यक्ता सती मावो व्यभिचारी चेत्याह-रतिरिति । जाने इति । अत्र गन्तु प्रवृत्तेत्याँचित्यादाश्वासयामीत्यत्र 1 . ३ अप्युदात्त यदि रोचते न मे मा मा संस्कृत एपमन्यदाहायम् । प्यभिचारी यपा- ·चतुर्योल्लासः 103 नो यावत्परिरभ्य चाटुशतकैराश्वासयामि प्रियां भ्रानस्तावदह शठेन विधिना निद्रादरिद्रीकृतः ॥४८॥ अत्र विधि प्रत्यस्या तदाभासा अनौचित्यप्रवर्तिताः। 'तदाभासाः रसाभासा भावाभासाश्च । तत्र रसाभासो यथा- स्तुमः कं वामाक्षि क्षणमपि बिना यं न रमसे विलेभे क प्राणान् रणमखमुखे ये मृगयसे । मुलग्ने को जातश्शशिमुखि यमालिङ्गासि बलात् तपश्श्रीः कस्यैषा मदननगरि ध्यायसि तु यम् ॥ ४९ ।। अत्रानेककापुकविपयमभिलापं तस्या. स्तुम 'इत्याद्यनुगतं बहुव्यापारोपादानं व्यनक्ति । भावाभासो यथा- . आश्विति भिन्न व्याख्येयम् । गच्छन्त्या हि मागासनं पश्चादाश्वासनं युक्तम् । शठेनेत्यर्थसाहाय्यादन्यपदार्यानां व्यञ्जकत्वम् । स्तुम इति । विलेभे व्ययितवानिति । अत्रानेकेति । स्तुमः कमित्याद्यनुगतमेस्त्रीविषयं रमणमृगणालिदानध्यानरूपं “बहुव्या-- पारग्रहणं कर्तृ वहुकामिविषयं प्रेम व्यनक्ति। तच्च प्रेमानुचितं, अन्योन्यास्थाबन्धात्मिकाया रतेः शृङ्गारत्वप्रतिपादनात् । 1 निद्रादरिदः कृतः. 2 इत्याद्यनुचितं.

·104 सहेतटोकासमेने काव्यप्रकाशे राकासुधाकरमुखी तरलायताक्षी' सा स्मेरयौवनतरङ्गितविभ्रमास्या । तत्किं करोमि विदधे कथमत्र मैत्री तत्स्वीकृतिव्यतिकरे क इवाभ्युपाय. ॥५०॥ अत्र चिन्ता अनौचिसमवार्तता । एवमन्येऽप्युदाहा.॥ राकति । अत्र स्मेरयौवनेन तरङ्गितविभ्रमा आस्था अवस्थान यस्यास्सा तथा, न तु तरङ्गितविभ्रमं आस्थं, पौनरुक्तयात् । त्यदो वा स्येति रूपम् । अत्र चिन्तति । अत्र नार्याः परपत्नीत्वचिन्ता इहानौचित्यप्रवृत्ता । नन्वेकपाक्षिक्या रतेः सद्भावाद- सामासत्वं युक्तं वक्तुं, न चिन्ताविभावानाम्, प्राधान्येन तस्या एव चम- त्कारित्वात् । 'प्राधान्येन च व्यपदेशा भवन्ति' इति भावाभासत्तम । अयं भाव'-यद्यपि रसेनैव काव्य जीवति, तथापि तस्य रसस्य नानाव्यजपान कस्यैवैकघनास्वादात्मनोऽपि कुताश्चिदशादावादिरूपा- दुद्रिक्तावस्थामापन्नाचमत्कारातिशयो भवति यदा, तदा भावादिध्वनि- रेव । यदा तु विभावाभासाद्रत्याद्याभास , तदा विमावानुमावामा साञ्चर्वणामास इति रसाभास । एव भावाभासोऽपि । रसध्वनेरेवामी रसभावाभासवनिप्रभृतयो निप्यन्दा. आस्वादे प्रधान प्रयोजक- मंशं विभज्य पृयक् व्यवस्थाप्यन्ते, यया पानकयुक्तिहरेकसमर्छित- रसोपभोगेऽपि सुपरिशुद्धद्राक्षाया प्रयुक्तोऽयं रस इति । तथा निरिन्द्रियलतातरुनदाशैनादे. सेन्द्रियपश्वादश्च य काव्ये कामादि- व्यवहारः तत्र रसमावामासता। एवमन्येऽपीति । रसामासा भावामासाश्रेत्यर्थः। ५ करोमि कपमा तनोमि मैत्री. सिस्मेर, ·चतुर्थीलासः 105 भावस्य शान्तिरुदयः सन्धिश्शवलता तथा ।। क्रमेणोदाहरणानि--- तस्यास्मान्द्रविलेपन स्तनतटमश्लेपमुद्राद्वितं किं वक्षश्चरणानतिव्यनिकरव्याजेन गोपाय्यत । इत्युक्ते क तदित्युदीर्य सहसा तत्संप्रमा? मया संश्लिष्टा रभमेन नत्सुखावशात्तच्या च तद्विस्मृतम् ॥ अत्र कोपस्य। एकस्मिन शयने विपक्षरमणीनामग्रहे मुग्धया सद्यो मानपरामुखग्लपितया चाटूनि कुर्वन्नपि । आवेगादवधीरितः मियतमस्तूष्णी "स्थितम्तक्षणं मा भूत्सुम इत्यमन्दवलितग्रीयं पुनीक्षितः ॥५२॥ अनौत्सुक्यस्य । उत्सितम्य तपःपराक्रम निधेरभ्यागमादेकतः सत्सङ्गमियता च वीररभमोल्लासश्च मां कर्पतः । तस्या इति । स्तनतटस्य प्रश्लेपेण या मुद्रा प्रतिविम्वं तयाऽ कितम्, अन्यदपि यहस्तु मुद्राङ्कितं तत्केनापि व्यामेन रक्ष्यत इत्युक्तिलेशः । अत्र स्त्रीकोपस्य शान्तिः । एकस्मिन्निति । मानेन कोपेन परायूसी चासौ ग्लपिता च | मुप्त इस प्रार्थनाविमुखः। अत्र स्त्रीगतौमुक्यस्यादयः । उरिसक्तेति । गर्वात्तपोविकमयोरुत्कर्षसम्भावना। सत्सङ्गप्रियता तपोनिधित्वात् । वीरभमोल्लासश्च पौरुषनिधित्वात । पूर्वस्मिन्नमें 1तायुगप्रक्षेप तिम्तगा. "निरभ्यद्रमादेस्तः वीरममोगाला 1 वात्तस्याय. मागपरिग्रहम्लपिता. G 17 ·106 सतटोकासमेते काव्यप्रकाश वैदेहीपरिरम्भ 'एप च मुहुश्चैतन्यमामीलयन् आनन्दी हरिचन्दनेन्दुशिशिरः स्निग्धो रुणयन्यतः ॥ अत्रावेगाहर्पयोः । "काकार्य शशलक्ष्मणः क च कुलं भयोऽपि दृश्येत सा 'दोपाणां प्रशमाय नश्श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम् । किं वक्ष्यन्त्यपकल्मपाः कृतधियः स्वमेऽपि सा दुर्लभा चेतः स्वास्थ्यमुपैहि कः खलु युवा धन्योऽघरं धास्यति॥ अन वितात्मुक्यमतिस्मरणशङ्कादैन्यधृति चिन्तानाम् । भावास्थतिस्तूक्ता, उदाहृता च जाने कोपपराङ्मुखीसादिना । मुख्ये रसेऽपि तेऽगिन्त्वं प्राप्नुवन्ति कदाचन । . आवेगः, अपरस्मिन् हर्ष, तयोस्सन्धिः तुल्यतया मिथोऽनानाधया च स्थितिः । अत एव च प्रियता नोडासश्चत्यत्र चकारद्वयम् । काकार्यमिति । अत्र किंशब्दः कुत्सार्थः प्रश्नार्थशावृत्या व्याख्येयः । तथाऽत्र विनोत्सुक्ये मतिस्मरणे शद्वादन्ये धृतिनिन्तने मियो बाध्यबाधकतया तिष्ठन्ती चिन्तायामेव पर्यवस्यन्ती परमास्वाद- स्थानम्। चितादीनां शबलतेति योगः। भावस्थितिरिति । रतिर्देवादी. त्यत्र भावस्य स्थितिरेव केवलोका, न शान्त्यादिविशेपेण विशिष्ट । ननु मुख्य रसस्यैवाणितं पातुं युक, तत्कथं भावप्रशान्त्या. दीनां तदुक्तमित्यार-मुख्य रसेऽपीति । हर्षगो: गन्धि । एप पहुशत य. दोपानामुपशान्तये हत्य. धिताना वासना प्रशमाय मन ·चतुर्थोहास 107 -- ते भावशान्त्यादयः । अगित्वं राजानुगतविवाहमहत्त- भृत्यवत् । अनुस्वानाभसंलक्ष्यक्रमव्यङ्गन्यस्थितिस्तु यः।। शब्दार्थोअयशक्त्युत्थस्त्रिधा स कथितो ध्वनिः। शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्यङ्गया, अर्थशक्तिमूलानुरण- नरूपच्यगधः, उभयशक्तिमूलानुरणनरूपश्चेति त्रिविधः । तत्र- अलंकारोऽथ वस्त्वेव शब्दाद्यत्रावभासते। प्रधानत्वेन स ज्ञेयः शब्दशक्त्युद्भवो द्विधा । वस्त्वेवेत्यनलंकारं वस्तुमात्रम् । आयो यथा--- उल्लास्य कालकरवालमहाम्युवाह शालि अलक्ष्यक्रममुक्त्वा लक्ष्यक्रमं त्रिधा ध्वनिमाह-अनुस्वाना- भेति । वाच्योऽर्थो घण्टाघातायते, व्यङ्गयस्त्वनुरणनायत इति स्थित्या व्यङ्गचमनुरणनरूपम् । तति । तेषु मध्ये । शब्दमूलमाह-अलङ्कार इति । वस्त्वेवेति । रसस्याल- क्ष्यक्रमत्वेन पूर्वमुक्तत्वाद्वस्तुनश्च लक्ष्यक्रमत्वेनात्राभिधायमान बादलङ्कार एव व्यवच्छेद्यतयाऽशिप्यते, अतोऽनलंकारमित्युक्तम् । प्रधा- नत्वेनेति । शब्दस्य मुख्यतया व्यञ्जकत्वमर्थस्य तु सहकारित. येति माव। उल्लास्येति । शत्रुविषये संतापरुत् प्रसिद्धः प्रतापः । आनि च राजानुगत. "त्रिपा. वस्त्वत्सलकारभिन्न वस्तुमान.

·108 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे देनेन येन जरठोजितगार्जितेन । निर्वापितस्सकल एव रणे रिपूणा धाराजलैस्त्रिजगति ज्वलित मतापः॥ ५५ ॥ साक अत्र यदा राजवर्णनप्रस्तावानियामिनाभिधा कालादिशब्दा एकमेवा. थमुक्त्वा सार्थका , अनन्तर त्वर्थान्तरप्रतीति' शब्दोत्थध्वननादेवेति मेघवृत्तान्तरूपवस्तु पनित्वम् । यदा तु ध्वन्यवाच्यार्थयार्वाक्यार्थस्या सम्बद्वाभिधायकचमित्यादिनयेन मिथस्सङ्गतिरस्यात्तदाऽलंकारध्वनि- त्वमपि । अयं भाव-सादृश्यरूपेणार्थसामथ्र्णेन द्वितीयाभिधैव प्रतिप्रसूयते । ततश्च द्वितीयोऽर्थ उच्यत एव न ध्वन्यते । तदनन्तरं तु तस्य द्वितीयार्थस्य प्रतिपन्नस्य प्रथमार्थन प्रतेन या रूपणा सा तासद्विभात्येव । न चान्यत सा- शब्दादिति धननव्यापारात्तत्राभिधाशक्त कस्याशिदनाशवचत्वा- दिति प्रस्तापनवाक्यायो साम्य दवो देव एवेति रूप धन्यते । अत्र पक्षे पदै प्रस्तावनियमिते मेघवृत्तान्तोनिता पदार्था उच्यन्ते । तत प्रस्तावस्य शब्दशक्तया वाक्योपपत्तिमहायया न्यायति यते । ततो मेघवृत्तान्तोचितवाक्यार्थप्रतिपत्ति । ततो वाक्यार्थद्वयस्य साम्यं, व्यअनपापारात् । यदा तु पदममूह एव शब्दशक्त या मेघवृत्तान्तं व्यनतीति वाक्यार्थ तदा वस्तुवनिरेव । अलङ्कारध्वनिपक्षे छेपोऽ- यक्षिप्तो न शब्दोपारूद इति साम्यध्वनिरेवति न पविषयता। पदा तु प्रस्तावादिनियमो न स्यात्तदा द्वयोरप्यर्थयोर्वाच्यत्वे श्लेपाल. झार एक, न शब्दोत्यास्त्वलकारम्बनित्यम् । देवेनेति । एकत्र ·चतुर्थासस 109 . अत्र वाक्यस्यासंबद्धार्थाभिधायकत्वं मा मसावीदित्य- पाकरणिकमाकरणिकयोरुपमानोपमेयभावः कल्पनीय इत्यत्रो- पमालङ्कारो व्यङ्ग्यः। तिग्मरुचिरमतापो विधुरनिशाकृतिभो मधुरलीलः । मतिमाननत्ववृत्तिः प्रतिपदपक्षाग्रणीर्विभानि भवान् ॥ अत्रकस्य पदस्य द्विपदत्वे विरोधाभास । Stor अपितस्समित प्राप्तरुत्क ईर्पदः मभो। अहितः सहितः साधुयशोभिरसतामसि ।।५।। अत्रापि विरोधाभासः। प्रस्तावावया, अन्यत्रन्द्रेण, इन्द्रो वै वर्षतीति । एवं 'भद्रात्मनः' इत्यादिष्वपि । तिग्मरुचिरिति । अत्र समासे सत्यैकपद्यं ' विरोध- त्यागच । असमासे तु द्विपदत्वं विरोधश्च । तथाहि यस्तिम्मरुचिः मूर्यः स कथं अप्रतापः। यो विधुश्चन्द्रः स कथमनिशाकन् । यश्च मधुश्चैत्रः स कथमलीलः । यश्च मतिमान स कथमतत्ववृत्तिः । या च । प्रतिपत् सा कथमपक्षाग्रणीः पक्षस्यानादिः । जनं विधुरयन्तीति विधुरा रिपवः तेषां निशारून् मृत्युकत् । मतो माने तन्वे च तानि वा मतिमानततत्वानि वृत्तिर्यस्य । प्रतिपदं प्रतिप्रयोजनम् । पक्षस्य निजस्य। अमित इति । समितः सङ्गामात् प्राप्त मत्कर्षगह. धायित्व प्रसाडोदिति प्राकणिकापाराणिकयो. हर्षद प्रमो. 2 ·110 सङ्केतटीकासमते काव्यप्रकासे Hindi निरुपादानसंभारमभित्तावेव तन्वते । जगचित्रं नमस्तस्मै कलाश्लाघ्याय शूलिने ॥ ५८ ॥ अत्र व्यतिरेकः । अलंकार्यस्यापि ब्राह्मणश्रमण- न्यायेनालंकारता । वस्तुमात्रं यथा- पन्धिअ ण एत्थ सत्थरमत्थि मणं पत्तरस्थले गामे । उण्णअपओहरं पेक्खिऊण जइ वससि ता बससु ॥५९॥ छाया-पथिक नात्र सस्तरमस्ति मनाक स्तरस्थले प्रामे ।। उन्नतपयोधरं दृष्टा यदि वससि तदा यस ॥ S व . तानां हर्पदः प्रीतिच्छेदी । अत्र दृष्टान्तद्वयऽपि द्योतकस्या पिशब्दादेरभावाद्विरोधो व्यङ्गयः। अत्र पदयामिन्नयोरेव विरोध इति पूर्वोदाहरणारेदः। निरुपादानेति । उपादानं वर्णकादि । अभित्तौ निराश्रय- त्वात् । चित्र विचित्रमालेख्यं च । कला शिल्पं चान्द्री च । अत्र तुशब्दादोतकस्याभावाद्वयतिरेको व्यङ्गयः । अलमिति । अन्य- त्रालंकारतया दृष्टवाद्वयङ्गयत्वेऽलंकार्याणामप्यलंकाराणां अलंकार व्यपदेशः पूर्वप्रत्यभिज्ञानवलान् ॥ पन्धि इति । तृणादिशय्या स्वस्तरम् । मणं मनागपि । उन्नतं पयोधरं मेवं प्रेक्ष्य स्रस्तराद्यभावेऽपि यदि वससि तहस । अत्र स्वस्तरनिषेधप्रस्तरोन्नतपयोधरादिशक्ति प्रहरचतुष्टयोपभोगा- निद्रातुं लभ्यत इति, सर्वे ह्याविदग्धा इति, तदुन्नतप- नात्र ·चतुधालारः 111 अत्र यापभोगक्षमोऽसि तदाऽऽस्वेति व्यज्यते । शनिरशनिश्च तमुञ्चनिहन्ति कुष्यसि नरेन्द्र यस्मै त्वम् । यत्र प्रसादसि पुनः स भात्युदारो-नुदारश्च ।। ६० ॥ अत्र विरुद्धावपि त्वदनुवर्तनाथमेकं कार्य कुरुत इति व्यत्य येन व्यज्यते । 'अर्थशक्त्युद्भवोऽप्यों व्यञ्जकस्संभवी स्वतः।। प्रौढोक्तिमात्रासिद्धोवा कवेस्तेनोम्भितस्य वा। योधरा मामालोक्योपभोक्तुं यदि वससि तदाऽऽस्वेति च वा च्यव्यङ्गयमुपभोगक्षमोऽसीत्यनेन क्रोडकित्य दर्शयति-अत्र य- धुपभोगेति । वाच्यबाधेन च व्यङ्गयस्य स्थितत्वात्तयोमियोऽस गत्या नोपमानोपमेयभाव इति नालङ्कारो व्यङ्गयः, किन्तु वस्त्वेव । 'पंथि न इत्य •सत्थर अमथि णं पत्थरत्थले गामे' इति पाठे तु सत्थर अं शास्त्ररतं यदि वा शास्त्रोक्तं च तद्रतं च शास्त्ररतं नास्ति ग्राम्पानामविपश्यत्वादिति । अस्मिन् पाठे चायं गुणः-श्लिष्टश ब्दाना बहुत्वाद्वाक्यत्वे वाक्यप्रकाश्यत्वम् । पत्यरत्थल इत्युक्त्या एकान्तसूचापि । व्यत्ययेनेति । शनिरशीनीरत्यादिरूपेण शब्द- द्वारकेणैव कार्य निहननमानात्मकं त्वदनुवर्तनामिवेत्युत्प्रेक्षानुगृहीत पस्तुस्वभावं कुरुत इति व्यज्यते । अशनिः वजम् । अनुदारः अनुगतदारोऽपि । चकारश्चात्र विरोधवाचीति विरोधो वाच्य एव, न तु व्यङ्गय इत्याहुः । तेन वस्तुभ्वनौ द्वितीयमुदाहरणम् । तेनोम्भितस्य वेति ॥ तेन कविना उम्भितस्य निबद्धस्य । यस्म प्रसीदास ' इति ध्यन्यते. अर्थशफ्युद्भवेऽप्यर्थे.

·112 सतटीकासमेते काव्यप्रकाशे वस्तु वाऽलंकृतिति पभेदोऽसौ व्यनक्ति यत्।। वस्त्वलंकारमथवा तेनायं द्वादशात्मकः । अर्थो द्विविधः, स्वतस्संभवी इदंप्रथमकल्पितश्चति । तत्र स्वतस्संभवी न केवलं भणितिमात्रनिष्पन्नो प्यावहिर- प्यौचित्येन संभाव्यपान । कविना प्रतिभामात्रेण पहिरस. न्नपि निर्मितः कविनिव द्वेन वा वक्त्रेति द्विविधोऽपर इति त्रिविध । वस्तु वाऽलंकारोऽसाविति पोडा व्यजकः । तस्य वस्तु वाऽलंकारो वा व्यङ्गय इति द्वादशभेदोऽर्थशक्त्युद्भयो ध्वनिः। कमेणादाहरणानि- अलससिरोमणि धुत्ताणमग्गिमो पुत्ति धणसमिद्धिमओ। इअ भणिएण णअङ्गी पप्फुल्लीवलोअणा जाआ॥ ६१ ॥ इदंप्रथमकल्पित इति । अयं प्रथम स चासो कल्पितः इदंप्रथम- कल्पित, कविब्रह्ममुष्ट इत्यर्थः । तत्र स्वत इति व्यापकलात्मागनु, कोऽपि स्वतसम्भवी पूर्व व्याख्यात, सूत्रक्रमापेक्षा वा प्रथमं व्या.. ख्यातः । अपर इति । इदंप्रथमकल्पितः। इह प्रौढोक्तिनिमित्तत्वमात्रे. व साध्यसिद्धेः अन्यभेदद्वयकथनं प्रपञ्चार्थम् । यतस्स्वतस्सम्भव्यप्यर्थः कविप्रौढोक्तचैव नीवति, कविप्रौटोक्तिरेव च तन्निवद्धप्रौढोक्तिरिति । अलसेति। समृद्धिमयः समिद्धमदो वा। अन्यासामप्रौढस्त्रीणां नीरसोऽपि मम चातुर्याद्वशीभूत इत्यभिप्रायः । अत्र गाथावस्तुना 1 यद्वहिरोचियेन. कविना प्रौढोक्तिमात्रण प्रतिभानमात्रेण! निर्मित ·चतुर्थोडासः 113 १ छाया- -अलसशिरोमणि●ीनामग्रिमः पुत्रि धनसमृद्धिमयः। इति भणितेन नताङ्गी प्रपुलविलोचना जाता ॥ अत्र ममैवोपभोग्य इति वस्तुना वस्तु व्यज्यते । धन्याऽसि या कथयसि प्रियसङ्गमेऽपि विश्रब्ध चाटुकशतानि रतान्तरेषु । नीवी प्रति प्राणहिते तु करे पियेण सख्यः शपामि यदि किश्चिदपि स्मरामि ॥ १२ ॥ अत्र त्वमधन्या, अहं तु धन्येति व्यतिरेकालंकारः। दन्धिगन्धगजकुम्भ कपाटफूट- सङ्क्रान्तिनिघ्नघनशोणित शोणशोचिः । वीरैर्यलोकि युधि केपकपायकान्तिः काळीकटाक्ष इव यस्य करे कृपाणः ॥ ६३ ॥ . ममैव भोग्य इति वस्तु व्यज्यते । धन्याऽसीति । हे सख्यः शपामि शपेऽहम् । अत्र शपामीति शपेवाचरामीति व्युत्पत्तिः । यदि वा स्वामित्यध्याहारेण कोशामीत्यपि । अन्यथा परस्मैपदं चिन्त्यम् । रतान्तराणि रतविशेषाः । सख्य इति । धन्याऽसि येत्यत्रार्थासङ्गत्यालोचने 'सख्याः शामि' इति युक्तः पाठः । संख्या इति पष्ठ्यन्तम् । यदि वा सखि आः इति भिन्न व्याख्येयम् । दन्धेिति । कुम्भा एव कपाटानां कूटः समूहः कूटा इवोन्नतप्रदेशा वा तेषु सङ्कान्तेन सङ्कमणन यत् निनं खड्गस्य परवशं 1 ममैव भोग्य. चाटुवचनानि. ३ कपाटकाटिसकान्तिनिन. + शोणरोचिः. KAVYAPRAKASA 15 ·114 सकताकासमेते काव्यप्रकाशे अत्रोपमालंकारेण सकल रिपुवलक्षय. क्षणाकरिष्यत इति वस्तु । गाढकान्तदशनक्षतव्यथा- IRAKernener संकटादरिवधूजनस्य य । ओष्ठविद्रुमदलान्यमोचयत् निर्दशन् युधि रुपा निजाधरम् ॥ ६४ ॥ अत्र विरोधालंकारेण अधरनिर्देशनसमकालमेव शत्रवो व्यापादिता इति तुल्ययोगिता, मम क्षत्याऽप्यन्यस्य क्षतिनि वर्ततामिति तद्युद्धिरुत्मेक्ष्यत इत्युत्मेक्षा च । एपूदाहरणेषु स्वतस्संभवी व्यञ्जकः। “घनशेोणित तेन शोणशोचि । उपमालङ्कारणेति । विशेषणवल समुत्थेनेति शेष । तेन वाक्यवाच्यत्व लभ्यते । गाढेति । अत्र गो हि निजमप्यधर दशति स क्थं परेषामध रान् मोचयतीति विरोध , पर विरोधद्योतकाभावात्तस्य वाच्यता चिन्त्या | चित्तु निनाधरमित्यत्रापिशब्दगर्भितत्वेन विग्रह कुर्वाणा विरोधस्य वाच्यतामाङ । परमय समास स्यान्न वेति व्याख्यान्तरमप्यस्ति । अवाधरमोचनोक्तिभङ्गया शत्रवो व्यापादिता इति पर्यायोक्तालङ्कारो वाच्य । विरोधस्तु व्यङ्गय । मम ससा पीति । अत्रापिशब्द प्रश्नार्थे युक्तमेतदित्यर्थे वा लेशार्थे वा व्याख्यय । निवर्तता इत्यादौ एक इति शब्द स्वरूपे, द्वितीयस्समाप्ती, तृतीय प्रकारे स्वयमूह्यम् । 1 रिपुक्षय 'क्षतिानवर्यतामिति 3 एप चतुर्धा स्वतस्सभवी ·चतुर्योल्लास 115 कैलासस्य प्रथमशिखरे वेणुसंमूर्छनाभिः श्रुत्वा कीर्ति विवुधरमणीगीयमानां यदीयाम् । स्रस्तापाङ्गास्सरसविसिनीकाण्डसंजातशङ्काः दिङ्मातगाश्श्रवणपुलिने हस्तमावर्तयन्ति ॥ ६५ ॥ अत्र वस्तुना येपामप्यर्थाधिगमो नास्ति तेपामप्येवमादि- बुद्धिजननेन चमत्कारं करोति त्वत्कीर्तिरिति वस्तु ध्वन्यते । केसेसु वलामोडिअ तेण समरम्मि जअसिरी गहिआ। जह कंदराहिं विहुरा तस्स दिदं कंठअम्मि संठविआ ॥ छाया-केशेषु य लारकारेण तेन समरे जयधीहीता । 40" २ अत्र केशग्रहणावलोकनोद्दीपितमदना इच कन्दरास्तद्विधु- रान् कण्ठे गृहन्तीत्युत्भेक्षा, एकत्र सङ्गामे विजयदर्शनात्तस्या. यक्षेशप मशाग्रेण तेन समरे जयची होता... कैलासस्येति । प्रथम प्रधाने । स्वस्तापागाः वक्रीकृतनेत्रो- पान्ताः । एवमादिबुद्धीति । न हि गजाः कीर्ति बिसिनीत्वन शङ्कन्ते पशुत्वात , परं कविना प्रौढोक्तया त्वत्कीर्ति ते तथा शङ्कत इत्युक्तम् । त्वत्कोतिरित्या त्वच्छब्दो न युक्तः, पश्चादामन्त्रणपूर्व राज्ञोऽस्तूयमानत्वात् । अयं चार्थों यदीयामिति पदेन प्रतिष्टितः । तर्कीर्तिरिति युक्तः पाठः। केमेसु इति । बलामोडी बलात्कारः । विधुराः रिपकः ।

·116 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकार Marga 'रयः प्रपलाय्य गुहामु तिष्ठन्तीति काव्यहेतुरलकार न पलाय्य गतास्तद्वैरिणः, अपि तु तव पराभवं सभाव्य तान् कन्दरा न त्यजन्तीत्यपद्धतिश्च । गाढालिङ्गणरहसुजअम्मि दइए लहु समोसरड् । माणसिणीणं माणो पीलणभीअन्य हिअआहि ॥६७|| छाया--गायलिशनरभसोद्यत दयिते त्गु समपसरति । मनस्स्विनीनां मान पाडनीत इस हृदया। अनोत्प्रेक्षया प्रत्यालिङ्गनादि तत्र विज़म्भत इति वस्तु । जा ठेर व हसन्ती कइवथणाम्मुरुहबद्धविणिवेसा । दावेइ भुअणमण्डलमण्ण विअ जभइ सा वाणी ॥६॥ nidateछाया-या स्थविामिव हस ती कविादनाम्बुरुहयद्धविनिवेशा। दर्शयति भुवनमण्डलमन्यदिव जयति गा वाणी ॥ काव्यहेतुरिति । काव्यलिङ्ग नामालाकार । अत्र होकत्र रणे तद्विजयदर्शन रिपूणा गुहावस्थानवाक्यार्थतया हेतु । तत इति । राज्ञस्सकाशात् । कन्दरा इति । गुहाभिस्त्वगीकना न तु नष्टा । अत्र वस्तुनोत्प्रेक्षाकाव्यहत्वपडुतिरूपालकारत्रय ध्वन्यत इति योग । अत्रोन्मेक्षयेति । हृदयापाडनभीत इवेतिरूपया। अय भाव यदि कामिनी प्रत्यालिङ्गनादि न कुरुते तदा क्थ पाडन, तदभावे च न भीतत्वात्प्रेक्षण, प्रत्यालिङ्गनादेच तस्या मानोऽपमृत , माना पसरणकार्यत्वात् तस्य । तावदेतौ मत्तत्वान्मिथ स्व पाडयत , 1 रयो गुहास 3 प्रत्यालिगनादिक जृम्भते ·चतुशास. 117 पाटील वस्तु अनोत्प्रेक्षया चमत्कारैककारणं नवनवं जगदजडावस्था निर्मिमीत इति व्यतिरेकः । एषु कविप्रौढोक्तिमात्र निष्पन्नो व्यञ्जकः। जे लसागिरिमेहलासु खलिआ संभोअखिण्णोरई- फारुफुल्लफणावलीकवलणे पत्ता दरिद्रतणम् । ते एण्हि मलआणिला विरहिणीणीसाससंपत्रिणी जादा झत्ति सिमुत्तणेवि वहला तारुण्णपुण्णा विअ.॥६९ छाया ---ये लङ्कागिरिमेखलास स्खलिता सम्भोगखिन्नोरगी- Jonaharucts स्फारोत्फुलपणावलीकवलने प्राप्ता दरिद्रत्वम् । त इदानी मलयानिला विरहिणीनिश्श्वाससपणि जाता झटिति शिशुत्वेऽपि यहलास्तारुण्यपूर्णा इव ॥) अत्र निश्वासै प्राप्तेश्वर्या वायवः किं किं न कुर्वन्ती- ति वस्तुना वस्तु व्यज्यते । सहि विरइऊण माणस्त मज्झ धीरत्तणेण आसासम् । पिअदसणविहलालखणम्मि सहसत्ति तेण ओसरिअम् ।। ततोऽहं किमित्यन्तरा क्रिय इति । व्यतिरेक इति । ब्रह्मा हि जडे जलेज स्थितरसन्नचमत्कारि पुराणं जगन्निर्माते, पाणी तु कविसचे. तनवक्त्राब्जस्थिता पूर्वोक्तविपरीतं तद्दर्शयतीति भावः। किंकिं न कुरुत इति वस्तु वस्तुना वृत्तोक्तेन व्यज्यते । सहीति । धैर्येण की मानविषयमाश्वासं मे कृत्वा कम्पादिना विशृङ्गलयतीति विशृङ्गले प्रियदर्शनक्षणे तेन विश्वास- निष्पनशरीरो ध्य क. जगदजडावस्थऽपि निर्मिमीते प्राप्तैश्वर्या किं किं न कुर्वते.

·118 सद्देतटीकारामेते काव्यप्रकाशे छाया-सखि विरचय्य मानस्य मम धीरत्वेनाश्वासम् ।। प्रियदर्शनविशृङलक्षणे सहसेति तेनापसृतम् ॥ अत्र वस्तुना अकृतेऽपि प्रार्थने प्रसन्नेति विभावना, मियद- र्शनभ्य सौभाग्यवलं धैर्येण सोढुं न शक्यते इत्युत्प्रेक्षा वा । ओल्लोलकरअरअणक्कएहिं तुह लोअणेमु मह दिण्णम् । रत्तंसुअं पसाओ कोवेण पुणो इमे ण अक्कमिआ ॥७॥ छाया-आदीदकरजरदनक्षतस्तव लोचनयोर्मम दत्तम् । रकाशुक प्रसादः कोपेन पुनरिमे नाक्रान्ते ।। अत्र किमिति लोचने कुपिते वहसि, इत्युत्तरालकारेण न केवलमानखक्षतानि गोपायसि यावत्तेपामई प्रसादपात्रं जातेति वस्तु। महिलासहस्सभरिए तुह हिअए मुहअ सा अमाअन्ती । अनुदिणमणण्णकम्मा अझं तणुअं वि तणुएइ ॥७२॥ -महिलासहसभरिते तव हृदये सुभग सा अमान्ती।। अनुदिनमनन्यकर्मा अङ्ग तनुकमपि तनयति ॥ 5 छाया- } घतिना अपमृतम् । अकृतेऽपीति । प्रसन्नत्वस्य हेतौ प्रार्थनेऽकृतेऽपि तदुत्पत्तिरिति विभावना। ओल्लोल्लेति । आद्रोः करजादिक्षतैः सपत्नीदत्तैः । इमे न अक्कमिआ प्रारूतत्वात्पुरत्वम् । वहसीत्येवरूपस्य. प्रश्नस्य स्वयं गम्यस्य यद्गाथोक्तं वस्तु तदुत्तरतयोतमित्युत्तरालङ्कारः। 1अकृते प्रार्थने. " इत्युत्प्रेक्षा च.

·चतुर्थोल्लास 119 अत्र हेत्वलकारेण तनोस्तनकरणऽपि तब हृदये न वर्तत इति विशेपोक्तिः एषु कविनियमोढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरो व्यञ्जक। एवं द्वादश भेदाः । शब्दार्थोभयभूरेकः, यथा- अतन्द्रचन्द्राभरणा समुद्दीपितमन्मथा । तारकातरला श्यामा सानन्दं न करोति कम् ।।७३ ॥ अत्रोपमा व्यङ्गया। विशेपोक्तिरिति । अत्र मानहतुभूते तनास्तनूकरणेऽपि सा यत्तव हृदये न वर्तते न माति, तत्कारणे सत्यपि कार्यानुत्पत्तिरिति विशेषो- क्तिय॑न । अतन्द्रति । चन्द्रौ स्वर्णकर्पूरावपि । समुत सहर्षा । तारका कनीनिकाऽपि | श्यामे रात्रिस्त्रियौ । सानन्दं क पुरुष । सा श्यामा कमानिर्वचनीयमानन्दम् । अत्र यदि स्त्री प्रस्तुता रात्रिर्वा तदा द्वितीयार्थो वस्तुरूपा व्यङ्गय , . ध्वन्यवाच्ययोश्च मिथस्सनत्योपमा- नोपमेयभाव उपमाऽपि । द्वयोर्वाच्यते श्लेप एव वाच्यो न किञ्चि द्वयङ्गयम् । अत्र चातन्द्रचन्द्रादिशब्दानामेकनैकार्थाना परावृत्तिस- हासहत्वेन क्रमेणार्थशब्दशक्तिप्राधान्यम्, तेनोभयमूलत्वम् । तथाऽन्त्र यद्यधर्योऽपि व्यञ्जकस्तथापि श्लिष्टशब्दशक्तिरेव व्यङ्गयमुन्मीलयति नार्थशक्तिरिति शब्दोत्थ वानरेव न द्युत्य इति तत्वम् ।

·120 सङ्केतटीकासमते काव्य का Ke भेदा अष्टादशास्य तत् ॥ ४१ ।। 'अस्यति ध्वनेः॥ ननु रसादीना 'बहुभेदत्वेन कथमष्टादशैत्यत आई- रसादीनामनन्तत्वात् भेद एको हि गण्यते । अनन्तत्वादिति । तथाहि-नव रसाः, तत्र शृङ्गारस्य ही भेदौ, सभोगो 'विमलम्भश्च । संभोगस्यापि 'परस्परावलोक- नालिङ्गनपरिचुम्बनादिकुसुमोचयजलकेलिमूर्यास्तमय चंद्रोदयपं इतुवर्णनादयो बहवो बहवो भेदाः। "विमलम्भस्याभिलापा- दय उक्ताः । तयोरपि विभावानुभावव्यभिचारिवैचित्र्यम् , तनापि नायकयोरुत्तमाधममध्यम प्रकृतित्वम्, तत्रापि देशका लावस्थादिभेदा इसेकस्यैव रसस्यानन्त्यम्, का गणना त्व. न्येषाम् । अमंलक्ष्यक्रमलं तु सामान्यमाश्रित्य रसादि ध्वनि भेद एक एव गण्यते ।। भेदा इति । अविवक्षित याच्यस्यार्थान्तरसङ्कमितात्यन्ततिरस्स- तवाच्यो दो भेदो, विवक्षित गन्यस्यालक्ष्यक्रम एक । तथाऽस्यैव लक्ष्य- क्रमशब्दोत्यौ द्वो, अर्थोत्या द्वादश, इयुत्य एक, एवमष्टादश । नायकयोरिति । नायकश्च नायिका च तयोस्तथा । अन्येपा- मिति । हास्यादीनाम् । यभेटे क्यमयदरतेयत अविप्राम्भवति । 'परस्सानालिन पन्द्रोदयतुषट्रवादयो विप्रलम्भरमामि मातिवनम् स्वरकमेदए। 1 थस्थान ·चतुर्थीलारा: 121 वाक्ये युत्या, . द्वयुत्थ इति । शब्दार्थोभयशक्तिमूलः । पदेऽप्यन्ये अपि'शब्दाद्वाक्येऽपि । एकावयवस्थितेन भूपणेन कामिनीव पदयोत्येन व्यङ्गधेन वाक्यव्यङ्गयाऽपि भारती भासते ! "तत्र पदमकाश्यत्वे क्रमेणोदाहरणानि- , . द्रुचत्य इति । द्वाभ्यामुत्थानं यस्य स तथा । सर्व हि सावधारणं वाक्यं स्यादिति नयेन वाक्य एव हुयय इत्यवधार्यम् । अन्य इति । सप्तदश । ननु भारती काव्यरूपा वाक्याव्यङ्गय यस्या इति व्युत्पत्या वाक्यव्यङ्गया ‘सती क्रियाप्समाप्तया वाक्यपूर्णत्वे सति माति, यतः काव्यविशेषो विशिष्टार्थप्रतीतिहेतुः सन्दर्भवि- शेपः, काव्यविशेषता च न पदप्रकाश्यत्वे घटेत, पदानां स्मृतिहे- तुत्वेनावाचकत्वादिति भावार्थः, तत्कथं पदोत्येन भातीत्याह-- एकावयवेति । यथा दीप एककोणस्थोऽपि सर्व गृहं प्रकाशयति तथैवेदमिति । यथा (श्रुति) दुष्टपेलवादिपदानामसभ्यार्थ प्रति न वाच. कलं किन्तु स्मारकत्वं, तद्वशाच्च चारुरूपं •काव्यं (श्रुति) दुष्टम- न्वयव्यतिरेकाम्यां भागेषु व्यवस्थाप्यते.तथा प्रकृतेऽपि पदानां व्यञ्जकत्वमुखेन ध्वनिव्यवहारः । न च ध्वनिव्यवहारे वाचकलं प्रयोगक, व्यञ्जकत्वेन व्यवस्थानादिति भावः । शब्दाद्वाक्ये. याक्यद्योत्याऽपि. प्रअ पद. 16 ·122 सकतीकासमेते काव्यप्रकाशे यम्य मित्राणि मित्राणि शत्रशत्रवस्तथा । अनुकम्प्पोऽनुकम्प्यश्च स जातः स च जीवति ॥१४॥ अन द्वितीयामिनादिशब्दा आश्वस्तत्वनिर्य-प्रणीयत्वस्नेहपा ऋत्वादिभिरर्थान्तरसंक्रमितवाच्या । खलव्यवहारा दीसन्ति दारुणा जहवि तहवि धीराणाम् । हिअअवअस्सबहुमआ ण हु ववसाआ विमुज्झन्ति ॥७५॥ (छाया-खलव्यवहारा दृश्यन्ते दारुणा यद्यपि तथाऽप धी। हृदयययस्ययहुमता न खलु यवमाया विमुन्ति ॥ अत्र विमुह्यन्तीति । . यस्येति । अत्र द्वितीयमिनशब्दोऽनुपयुज्यमानत्वाद्बाधित - स्वार्थ स्वाभिधेयभूतार्थगामिचरूपसम्बन्धाद्विश्वसनीयता लक्षयन् सर्व- स्वरहस्यापणाख्यानादि धनयति । इय शुद्धा सागपा साध्यवसाना वा लक्षणा, तंयुक्तिश्च पूर्वोक्तमेपनादशब्दवत् । एवं द्वितीयशत्रु- शब्दोऽपि नितरा यन्त्रणीयत्व क्षयन् निरुच्छासनादि वनयति । एवमनुकम्प्यशब्दोऽपि स्नेहपात्रत्व लक्षयन् सपत्प्रसादसपादनादि ध्वनयति । अत्रापि लक्षणा पूर्ववत् । एषोऽर्थान्तरसङ्कमितमेद । हियएति । हृदयमेव वयस्यस्तस्य बहुमना । अत्र वि. मोहस्य चेतनधर्मत्वात् विमुह्यन्तीति पद बाधितस्वार्थ चेतनगतास्खलि. तत्वादिसादृश्यात व्यवसायान् लक्ष्मयदारब्धकार्यनिर्वहणादि ध्वन. यति । इयं गोणी लक्षणा अय॑न्ततिरस्स्तभेदश्च ।

·चतुर्थोलासः 123 . लावण्य सदसौ कान्तिस्तद्रूपं स वचाक्रमः | तंदा सुधास्पदमभूदधुना तु ज्वरोपमम् ॥७६ ॥ अत्र तदादिपदेरनुभवैकगोचरा अर्थाः प्रकाश्यन्ते । यथावा- मुग्धे ! मुग्धतयैव नेतुमखिलः कालः किमारभ्यते मानं धत्स्व धृति वधान ऋजुतां दूरे कुरु मेयसि । सख्यैवं मतियोधिता प्रतिवचस्तामाह भीतानना नीचैश्शंस हादि स्थितो हिनन में प्राणेश्वरः श्रोष्यति॥७॥ अलक्ष्यक्रम भेदं वृत्तद्वयेनाह-लावण्यमिति । अत्रानुभवै. 'कगोचराः तदादिस्मारिता विभ्रमरूपा अर्थाः रसं व्यन्ति । स्मरणोल्लिसितं तल्लावण्यादि सातिशयं रसस्य विभावतां यातीति भावः । तदेति ! सम्भोगे' अधुना विरहे । ज्वरोपमं सन्तापहेतृत्वात् । ज्वरो महानिति वा पाठः । मुग्धे इति । तिर्धरणं संपननमिति यावत् । प्रति- बोधिता प्रतिकूलं मानादिकरणं ज्ञापिता । भीतानना ससम्भ्रमं भ्रमितानना । भयकार्यस्य नेत्रभ्रमसङ्कोचोषाधोमावसम्भ्रमवादे. मुखे दर्शनातदेव भीतमुक्तम् । नीचेश्शंसनं तु मौनम् । मौनं कृषि- त्युके मसी मनसि दूयते अहं फिमिति निषिद्धति, तां प्रति नाः प्रीत्यभार उकास्यात् । प्रियश्च शङ्कने यदेषा निषिद्धा तदाम्या मन्ये माय किमपिनिरु पालेच्या इति । 'दूरीपुर स्थितीप्रतिचतुर. प्रागेश्वरः. - । मग महान.

·1211 सहतटीकासमेते काव्यप्रकाशे अत्र भीताननेति, एतेन हि नीचैश्शंसनविधानत्य युक्तता गम्यते ।। भावादीनां पदप्रकाश्यन्वेऽधिकं न बेचिश्यामति न तदुदाहियते । भारत रुधिरविसरप्रसाधितक रवालकरालरुचिरभुजपरिधः । झटिति भ्रकुटिविटङ्कितललाटपट्टो विभासि नृप भीम।।७८॥ अत्र भीपणीयस्य भीमसेन उपमानम् । भुक्तिमुक्तिकृदेकान्तसमादेशनतत्परः । कस्य नानन्दनिस्यन्दं विदधाति सदागम ॥७९॥ काचित्संकेतदायिनमेवं मुख्यया वृत्त्या शंसति । . एतेन हीति । भयस्याकृत्रिमत्वदर्शनेन । एतदृष्टान्तद्वये रसस्य पदन काश्यत्वमुक्तम् । एकत्र तदादीति शब्दैक्ये पदत्वमुक्तं, अन्यत्र तु भीताननेति शब्दद्वैयक्ये पदत्वं, अत एव यथा वेत्युक्तम् । भावादयस्तु वाक्यप्रकाशकत्व एव वैचित्रयभान इत्याह--भावा- दानामिति । द्विधाशब्दोत्यध्वनौ पदप्रकाशत्वमाह-उपमानमिति । प्रसन्ताप्रकृतयोर्भीमशब्दार्थयोरमम्वद्धत्वं मा प्रसाहीदिति न्यायेन तयोरुपमानोपमेयभाव इत्युपमा व्यङ्गया । मुक्तीति । *मुक्तिद्वेगव्यापारादपि । मुक्ति कान्तोपभोगोऽपि । एकान्तः सङ्केतस्थानं निश्चयश्च । सन् शोभन आगम' सिद्धान्तः सुभगस्यागमन च । मुख्ययेति । प्रकृतेनार्थेन सङ्केत काचि- दाशंसतीनि वस्तु सदागममुखेन व्यज्यते । अनायोसादृश्या- न्नापमा । 1 करालकरवाल 'मुक्तिरभेदव्यापारादपि' इति हेमका यानुशासने ·चतुर्थोप्लासः 125 सायं स्नानमुपासितं मलयजेनाङ्ग समालेपित यातोऽस्ताचलमौलिमम्बरमणिसिन्ध'मत्रागतिः । आश्चर्यं तव सौकुमार्यमभितः क्लान्ताऽसि येनाधुना नेत्रद्वंद्वममीलनव्यतिकरं शक्नोति ते नासितुम् ॥८॥ अत्र वस्तुना कृतपरपुरुप परिचया क्लान्ताऽमीति वस्तु अधुनापदद्योत्यं व्यज्यते । तदमाप्तिमहादुःखविलीनाशेपपानका । तञ्चिन्ता'विपुलाउादक्षीणपुण्य'चया तथा ॥८॥ चिन्तयन्ती 'जगत्सूर्ति परब्रह्मस्वरूपिणम् । निरुच्छासतया मुक्तिं गताऽन्या गोषकन्यका ॥ २॥ अत्र जन्मसहस्ररुप भाक्तव्यानि दुष्कृतसुकृतफलानि वियोग- 'दुःखचिन्ताहादाभ्यामनुभतानीत्युक्तम् । एवं चाशेष चयशब्दद्योसे अथात्थं द्वादशधा ध्वनि पदप्रकाश्यमाह-सायमिति । अत्र स्नानविलेपनास्तिमन्दागमनैः लमहत्वभाव उक्तः । एवं कारणाभारे मस्तवेति वस्तुना पुरुषसङ्ग स्त्वा स्नाताऽसीति वस्तु अधुनापदेन व्यज्यते, अन्यदाऽप्यागमने माभावात् । तदमाप्तीति । एतौ श्लोको विष्णुपुराणे । तस्य विष्ण). रप्राप्तिः । निरुच्छवासतयेनि । एकत्र ध्यानेनान्यत्र चिन्तया तद्ग- तया । मुक्तिः प्राणवियोगोऽपि । अशेषचयशव्देत्यत्र शब्दशब्दे नाने कार्यत्वात् पदमुच्यते ।. अन्यथा शब्दद्यात्य इत्युक्त्या शब्दमू- 2 परिचया माताऽसाति. जगयोनि पर. चियपदयोसे. 1 मन्दा गति.. चा सती. मिरादाद भोग्यानि.

·120 सोतटीकासमते कायप्रकाशे २ अतिशयोक्ती। क्षणदासावक्षणदा वनमयनं व्यसनमव्यसनम् । वत वीर तव द्विपतां पराङ्मुख त्वार्य पराङ्मुखं सर्वम् ।। अत्र शब्दशक्तिमूलविरोधाङ्गेनार्थान्तरन्यासेन विधिरपि त्या- मनुवर्तत इति सर्वपदद्योइं वस्तु । तुह वल्लहस्स गोसम्मि आसि अहरो मिलाणकमलदलो। इअ णवय हुआ सोऊण कुणह वअणं महासमुहम् ॥८४॥ छाया तब वहमस्य प्रभाते आसीदधरो म्लावकमलदलम् । इति नववा श्रुत्वा करोति वदनं महीसमुखम् ॥ लत्वमाप्तया अर्थमूलम्वनिमस्तावो न सङ्गच्छेत । अतिशयोक्ती- असन्धे सम्बन्वरूप ॥ क्षणदेति । यथा घृतकार्यत्वादायुरपि घृन तथा क्षणका- र्यत्वात्सुखमपि अगम् । वनं शून्पोद्देश । व्यमनं सप्ताहानामन्यतमस्य परस्मादुपापः जूतादि वा । ननु यदि रात्रिररात्रिनमवनामित्या- दिरूपतया व्याख्या सदा रावयमावो दिनमित्यादि लम्यते, ततः पराइ मुसत्वेन न द्विपा किनिद्विरूपं, ततो विरोध एपा पदानां वपरीत्येन व्याख्येय. । विरोधपरिहारस्तु बाह्यक्षगदा! दिनपि नष्ट- स्वातपामवन रक्षक वनम् । अवीनामसन खेटन व्यसनम् । प्रय. मव्याख्याने तु विरोधपरिहारी सुगमो। शन्देति । अत्रान्ति- रन्यास शत्मविरोधाभृतः, तत्साहाय्यान सर्वपदयोत्यं वस्तु व्यनक्ति। उदेति । गोसम्म प्रमाते । दो इति पुसा मार- ·चतुर्थोल्लास 127 . अत्र 'रूपकेण त्वयाऽस्य महुहुः परिचुम्बनं तथा कृतं येन म्लानत्वमिति "मिलाणादिपदद्योत्यं काव्यालिङ्गम् । एपु च स्वतस्संभवी व्यंञ्जकः।।. राईमु चन्दघवलामु ललिअमप्फालिऊण जो चावम् । एकच्छत्तं विअ कुणड भुअणरज्जं विजम्भन्तो ॥८॥ छ'या- रात्रीषु चन्द्रधवलासु ललितमास्फाल्य यश्चापम् ।। एकच्छत्रमिव कराति त्रिभुवनराज्य विजृम्भमाण ॥ अत्र वस्तुना येषां कामिनामसौ 'राजा स्मरस्तेभ्यो न कश्चिदपि तदादेशपराङ्मुख इति जाग्रनिरुपभोग परेरेव तौ - शाऽतिवाह्यत इति भुअणरज्जपदद्योत्यं वस्तु प्रकाश्यते ॥ निशितशराधियाऽर्पयसनगो दृशि सुदृशः स्वयलं वयस्यराले । Avoiree दिशि निपतति यत्र सा च तत्र .... तत्वात् । कचिद्दलमिति पाठः । मिलागादीति । मिलाणकम. लदली इति रूपं यत्पदम् । अयं भाव.-मिलाणकमलदलो इति रूपकेण म्लानत्वान्यषानुपपत्तेः मुहुथुम्वनं विहितवतीत्यर्थः । अत्र वस्तुनेति । गायोक्तेन । तदादेशति । नायद्भिर्मो- गपरैः निशाऽतिवाहोति हि स्मरादेशः। निशितेति | अराले वझे वयसि तारुण्ये इत्यर्थः । पण तथा मृत. त्वया गुदर्भ मिलाणपद गिजा पामरनेया पिरतिनिशा. भुवनरागपद.

·128. सङ्केतेटोकासमेत काव्यप्रकाशे - व्यतिकरमेत्य समुन्मिपन्त्यवस्थाः ॥८६॥ अत्र वस्तुना युगपदवस्थाः परस्परविरुद्धा अपि प्रभवन्तीति व्यतिकरपदद्योयो निरोधः। वारिज्जन्तो विपुणो सन्दायकदथिएण हिअएण । यणहरवस्सएण विसुद्धजाई ण चलइ से हारो ॥८॥ छाया-वार्यमाणोऽपि पुनस्सन्तापकदयितेन हृदयेन । स्तनभरवयस्येन विशुद्धजाति चलत्यस्या हारः। अत्र विशुद्ध जातित्वलक्षणहेत्वलंकारेण हारोऽनवरतें कम्प. मान एवास्न इति चलइपदद्योत्यं वस्तु । व्यतिकरं मिश्रीभावम् । अवस्थाः अमिलापनिन्तादयः । अयं भाव:अवस्थानां योगपद्येनोत्पत्तौ मिथो विरोधः। वारिज्जतो इति । विरहे हारस्यासुखायमानत्वाद्धार्यमाणत्वम् । स्तनमर एव वयस्यो यस्य सोऽपि विषमोन्नतत्वाद्यनश्चलयत्येनम् । अत एव मित्रीभूत स्तनभरः । मित्रं हि स्वमित्रानिष्टं वारयति । परं हारो न नलति ने वृक्ष्यतिं किन्तु कम्पमान एवास्ते । हृदयं सन्तप्तं सत् हार त्वं मा तापयसीति तं निवारयति । मम तु स्तनभर एव वयस्यः सन्तापभागित्वादिति स एव मया साध तापमनुभवितुं व किमित्यत्रेति वार्यमाणोऽपि विशुद्धनातिवादेतोः न नलति,किन्तु किमत्र भावीति कम्पते । --- -- जातिलगेर देवरक्षोण. न चलतीति. अपि भवन्तीति. पदन्याप.

·चतुर्थोहास 129 2 मो मुद्धसामलगो धाम्मल्लो कलिअललिअणिभदेहो । तीए खन्धाहि वलं गहिअ सरो सुरअसंगरे जअइ ॥८॥ छाया--स मुग्धश्यामलाहो धम्मिल्ल कलितललितनिजदेह । । तस्या. स्कन्धाद्वले गृहीत्वा स्मरः सुरतसगरे जयति ॥ अत्र रूपकेण 'मुहुर्मुहुराकर्षणेन तथा केशपाशः स्कन्धयोः माप्तो यथा रतिनिवृत्तावप्पनिवृत्ताभिलापः कामुकोऽभूदिति स्कन्धपदद्यात्या विभावना । एपु कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्प- नशरीरः।। णवपुण्णिमामिअङ्कस्स मुहम को तंसि भणसु मह सच्चम् । का सोहग्गसमग्गा पओसरअणिय तुह अन्ज ।। ८९॥ (छाया--नवपूर्णिमामृगाकस्य सुभग कस्त्वमसि भग मम सत्यम् का सौभाग्यसममा प्रदोपरजनोव तवाद्य ॥ अत्र वस्तुना मयीवान्यस्यामपि प्रथममनुरक्तस्वं न तत इति णवेत्यादि-पओसेत्यादिपदद्योत्यं वस्तु व्यज्यते । अत्र रूपकेणेति । सरों स्मर इवेति रूपकम् । स्मरो हि किलाभि. लापमुत्पादयति । णवेति। पूर्णेन्दुरपि क्षणमेवानुरज्यने तथा प्रदोपरजन्यपि । कोतसि केन सौजन्येन सम्बद्धो भवसीत्यर्थः । 1 महराकर्षण तथा. KAVYAPRAKASA 1 ·130 सङ्केतटोकासमेते क व्यागशे सहि णवाणिहुवणममरम्मि अडचालीनहीए णिविडाए | हारो णिवारिओ रिअ उचेग्न्तो तदो कह रमिअम्॥१०॥ छाया-सखि निधुवनसमरेऽङ्कपाल सव्या निविद्यया । हारो वारित एवोच्छ्रियमाणस्तत Tथ रमिता ॥ अत्र वस्तुना हारच्छेदादनन्तरमन्यदेव रतमपश्यमभूत, तत्कथय कारागिति व्यतिरेकः 'कहंपदगम्यः । पविसन्नी घरवार विवलिअवअणा विलोइऊण पहम् । खन्धे घेत्लूण घर्ड हाहा णद्वेत्ति रुअमि सहि किं ति ॥ ९१ छाया-प्रविशन्नी गृहद्वार तिवदना विरोम्य न्यानम् । स्क धे गृहीत्वा घट हाहा नष्ट इति रोदिरि ससि किमिति अत्र हेत्वलङ्कारेण मंकेतनिकेतनं गच्छन्तं दृष्ट्वा यदि तत्र गन्तुमिच्छसि तदा अपरं घटं गृहीत्वा गच्छति वस्तु किमि- . सहीति । अङ्कपाली आलेपः, सैव ससी निविडा घनान्तरङ्गा च । अङ्कपालीसख्या हार उच्छेरन्तः इयोस्तृतीयतया स्पर्शवि- महेतुतया वाऽधिकीभवन निवारित एव नोटित एव, ससी मुरते मानुपान्तरमुत्मारयति यन । हारन्छेदादनन्तरमिति । हारच्छेद यावन्मयाऽप्यालेयादि दृष्टं, तदनन्तरं किं जातमिति न जाने । व्यतिरेक इति । उपमाभूतेभ्यो रतान्तरेभ्यस्तस्य रतस्याधिकलादिति ध्यतिरेकः। संधा इति । स्कन्मानिमिप्य अमरोदने नएल हेतु । भत्र हाच्छेदानन्तरमेव . कापदगम्य:

·चतुर्थीलास:
131
ति'पदद्योत्यम् । यथावा-
विहलंखलं तुर्म सहि दिट्टण कुडेण तरलतरादिट्टिम् । ।
वारप्फंसमिसेण अप्पा गुरुओत्ति पाडिअ विभिण्णो ॥९२
छया-विशृङ्खलो त्वा सखि दृष्ट्वा कुटेन तरलतरदृष्टिम् ।
अत्र नदीकूले लतागहने कृतसंकेतमप्राप्त गृहप्रवेशावसरे
'पश्चादागतं दृष्ट्वा पुनर्नदीगमनाय 'द्वारोपघातव्याजेन बुद्धिपूर्वक
व्याकुलया त्वया घटः स्फोटित ' इति मया चेतितं, तत्कि-
मिति निश्वसिपि, तत्समीहितसिद्धये बज, ते श्वश्रू निकटे सर्वे ।
समर्थयिष्य इति द्वारस्पर्शनव्याजेनेत्यपढ्या 'वस्तु ।
जोहाड महुरसण अ विइण्णतारुण्णउसुअमणा सा ।
बुट्टा वि गवोढविअ परवहुआ अहह हरइ तुह हिअअम् ।।
छाया-ज्योत्स्नया मधुरसेन च पितीर्णतारुण्योत्सुकमना सा।
वृद्धाऽपि नवोदेव परवधूरहह हाति तव हृदयम् ॥
विहलंखलामति । विश्थूल खलामुच्छृङ्खला साविकमावाद ।
कुडेन घटेन । तरल राष्टं अनुरागवशात् । अयं भावः---यो
हि गुरुस्स्यात्स किश्चिदुच्छ्सलं चपलप्रकृति च दृष्ट्वाऽऽत्मानं
ततः पृथक्करोति येन केनापि
त्युक्तिलेशः । चतितं ज्ञातम् ।
समयीयप्य इसन्तं वस्तु अपत्या व्यज्यत इति योगः ।
जोहाइ इति । अत्र ज्योत्स्न.मधुरसी वाक्यार्थतयोपनिवडौ
हेतू, वितीर्णतारुण्पादि साध्यं, एक ताव परवधूरन्पञ्च वृद्धा साऽपि
1 पदन्यास
नदीतारे ता. पवादासतम्.
।इति तव चैटित मय (झात) चिनिात. निटे अमर्थ प्ये, वस्तु व्यज्यते,
3
द्वारापात.

·182 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाश -11 अत्र काव्यलिङ्गेन 'पृदा परवधूं त्वमस्मानुजित्वाऽभिलप- सीति त्वदीयमाचरितं वक्तुं न शक्यामित्याक्षेपः 'परवहुपदमका- | श्यः । एषु-कविनिवद्धवक्तप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरः । वाक्य- प्रकाश्ये तु पूर्वमुदाहृतम् । शब्दार्थोभयशक्त्युद्भवस्तु पदप्रकाश्यो 'न भवतीति पञ्चत्रिंशद्भेदाः ॥ प्रवन्धेऽप्यर्थशक्तिभूः ॥ ३७ ॥ यथा गृधगोमायुसंवादादौ, तथा च- अलं स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन् गृध्रगोमायुसङ्कले । *(कङ्कालवहुले घोरे सर्वमाणिभयंकरे ॥९४ ॥) . न चेह जीवितः कश्चित्काल धर्ममुपागतः ।। *(मियो वा यदि वा द्वेष्यः माणिनां गतिरीदृशी॥१५॥)। इति दिवा प्रभवतो गृध्रस्य पुरुपविसर्जनपरमिदं वचनम् । त्वयामिलप्यत इत्यही कामान्धत्वेनाविवेकित्वमिति । भेदा इति । पूर्वाष्टादशमलने सप्तदशैते भेदाः पञ्चत्रिंशद्भवन्ति । अलं स्थित्वेति । अनोपयोगित्वादर्धद्वयेनैक एव श्लोक उदाहतः। भारते तु लोकद्वयम् । तत्रालं स्थित्वेत्यस्येतदुत्तरार्धम् । यथा-- कंकालबहुले घोर सर्वप्राणिमयडूरे । इति । न चेह जीवित इत्यस्य तु- प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः प्राणिनां गतिरीदशी। परवधूमस्मानुग्मिला. नसश्यत इत्याक्षिपः. परवपद. •न सम्भवतीति धर्ममपे येवान. 'एतदूपाख्यानानुरोपात् गुण्डालरामिद कादयम्. 1 ० या दुर.

·चतुर्थोशात 133 आदित्योऽयं स्थितो मूढाः स्नेहं कुरुत साम्मतम् । बहुविघ्नो मुहुर्तोऽयं जीवेदपि कदाचन ॥ ९७ ॥ अमु कनकवर्णाभं वालमप्राप्तयौवनम् । गृध्रवाक्या कथं वालास्त्यजध्यमविशतिताः ॥ ९८॥ इति निशि विजृम्भमाणस्य गोमायोजनव्यावर्तन निष्ठं च वच- नमिति प्रबन्ध एव प्रथते । अन्ये त्वेकादश भेदा ग्रन्थ 'विस्तरभयानोदाहृताः, स्वयं तु 'लक्षणतोऽनुसतव्याः । अपि- शब्दात्पदवाक्ययोः॥ पदैकदेशरचनावर्णेष्वपि रसादयः । T MyPr . इति । स्थित इति । नाद्याप्यस्तमित । कनकवर्णामिति । कनकवर्णवदाभातीति, यदि वा कनकव। र्णयोहेमकुङ्कमयोरिवाभा यस्येति तत्तथा, न पुनः कनकवर्णस्ये- वामा यस्येति, अनुपपद्यमानत्वात् । बाला. मूर्खा',* त्यक्ष्यध्वमित्या- स्मेनपदक्रियातिपत्ती आपत्वात् । निष्ठं चेति । वचनामति योगः। प्रबन्ध एवेति । भारतोक्तगृध्रगोमायुसंवादनामप्रबन्धप्रतिपाद्येनार्थेन गृध्रगोमावोर्भक्षणाभिप्रायो व्यज्यते । स चामिप्रायः शान्तरसनिष्ठः । वर्णेष्वपीति । निमित्तसप्तमीयम् । तेन रसादयः पदैकदेशा- दिनिमित्तेत व्यङ्गया भवन्तीत्यर्थः । यदा विशिष्टेन पदाशादिना केनाप्युपकृता विभावादयो रसास्वादातिशयं कुर्वन्ति, तदा पदांशा- कथ मूढास्त्यजध्व निष्ठ चति प्रबन्ध विस्तरभिया नो. 'त्यक्ष्य वमिति पाठाभिप्रायेणेद, अडभावोऽप्यावेन समाधः क्रियातिपत्तिरन लड्. हैमव्याकरणे ह्येव दृश्यते. सर्वन मूले त्यजध्वमित्येव पाठ उपलभ्यते. 1 4 लक्ष्यतो.

·186 सङ्केतटीकासमेत काव्यप्रकाशे 4 ra लिखन्नास्ते भूमि वहिरवनतः प्राणदयितः निराहारास्सख्यः सततरूदितोच्टूननयनाः । परित्यक्तं सर्व हसितपठित पारशुकैः तवावस्था चेयं विसृज कठिने मानमधुना ।।१०१॥ अत्र लिखन्निात न तु लिखतीति, तथा आस्त इति न सा. सित इति अपि तु प्रसादपर्यन्तमास्त इति, भूमिमिति न तु भूमाविति न हि 'बुद्धिपूर्वकमपरं किञ्चिल्लिखतीति तिङ्मविभ- क्तीनां व्यगयम् । सम्बन्धस्य यथा- गामारुहम्मि गामे वसामि णअरदिई ण आणामि । णारिआणं पइणो हरोम जा होमि सा होमि ।।१०२॥ छाया-प्राममहा प्रामे बसामि नगरस्थिति न जाना। नागरिकाणा पतीन् हरामि या भवामि सा भवामि ।। मसादपर्यन्तमिति । लिखतीत्युक्त प्रसादपर्यन्तमिति न लभ्यते । तेन लिखनिति युक्तम् । सर्वत्र मुयादीनामाकूतविशेषव्यजकत्वम् । ‘स त्याकृतो व्यक्तः सन् यथायोगं विमावादिरूपताद्वारण रसादिक व्यनक्ति । न स्वासित इति । नलिखित्वा गतोऽद्यपि लिखन्व- तते । भूमापिति । आधारवे हि चित्रलेखनस्यैव प्राधान्यं न तु तस्याः प्रसादस्य, अतो भूमिमित्युक्तम् । गामेति । ग्रामरुहा ग्रामीणा । नागरिकाः विदग्धाः। 1दाय विशिमताति. शपरम् ·चतुर्थोल्लास 137 . अत्र नागरिकाणामिति पष्ठयाः । 'रमणीयः क्षत्रियकुमार आसीत्' इति कालस्य । एपा हि 1 भानमहेश्वरकार्मुकं दाशरार्थे पनि कुपितस्य भार्गवस्योक्तिः । वचनस्य यथा- ताणं गुणग्गहणाणं नाणुकण्ठाणं तस्स पेम्मस्स । ताणं भणिआणं सुन्दर एरिसिभ जाअमवसाणम् ॥१०३॥. छाया -तेषां गुणग्रहणाना तासामुत्कण्ठाना तस्य प्रेम्ण तासा भणितीना सुन्दरदृश जातमवसानम् ॥ अत्र गुणग्रहणादीनां वहुत्वं प्रेम्णश्चैकत्वं द्योत्यते । पुरुपव्यत्ययस्य यथा- २रे चञ्चललोचनाञ्चितरुचे चेतः! प्रमुच्य स्थिर- पष्टया इति । व्यजकत्वमिति योग. । समासे हि सम्बन्धगूढवे सति नाकारिकाणामभावो लम्यते । असमास तु साक्षात् पठीत्वात् नागारिकाणा सद्भाव. । तदयमर्थः-या नागारिकाः सौभाग्या दिना सत्वेन च जीवन्त्यस्तासु प्रसक्तानपि पतीनपहरामीति । आसीदित्यतीतनिर्देशाद्दाशरथे. कथाशेपत्त व्यज्यते । वहुन्वमिति । अनेकशो गुणग्रहणादि कनवानित्यर्थः । स्मर्थमाणं हि वस्तु रसमुद्दीपयतीति भाषः । एकत्वमिति । अद्वितीय-वम् । एरिस अमित्यत्र कात्ययोनीव निन्धं वैराग्यं वक्ति । रे इति । र चञ्चलयोर्लोचनयोरञ्चिता अपचिता रुचिः . भामाश्वरकामुक KAVYAPRAKASA 18 ·138 सङ्केतटीकासमेते कास्यप्रकाशे प्रेमाण महिमानमेणनयनामालोक्य किं नृत्यसि । 'किं मन्ये विहरिष्यसे बत हतां मुञ्चान्तराशामिमां एपा कण्ठतटे कृता खलु शिला संसारवारांनिधौ ॥१०४॥ अत्र प्रहासः। पूर्वनिपातस्य यथा- एपां दोलमेव दुर्वलतया ते सम्मतारतरपि मायः केवलनीति रीतिशरणेः कार्य किमुर्वीश्वरैः । ये माशक! पुनः पराक्रमनयस्वीकारकान्तकमा ते स्यनेन भवादशास्त्रिजगति द्विनाः पवित्राः परम् ॥ १०५ अत्र पराक्रमस्य प्राधान्यमवगम्यते । विभक्तिविशेषस्य यथा- प्रधनाध्वनि धीर धनुर्ध्वनिभृति विबुधैरयोधि तय दिवसम्। दिक्तेन तु नस्प भवानयुद्ध सिथिसिद्धसाधुवादपदम्।। रमिलापो यस्य । यहा चञ्चले लोनने अश्चिता गमि।। रुचिर्येन चेतसा तस्यामन्त्रणम् । किं मन्य इति । त्वमेवं मन्यसे यदहं तया सह क्रीडिप्यामीति अन्तर्मध्ये या आशा ता मुञ्च । अत्र मन्य इत्यत्र मध्यमपुरुपप्राप्तायुत्तमस्य विधानाद्वयत्ययः, तेन प्रहासो व्यज्यते । दोलमेवेति । न तु नीतिबदम् । अति | अल्प- स्वरत्वात् नयशब्दस्य पूर्वनिपाने प्राप्तेऽपि विक्रमस्याचिालेन नि. पातस्तस्यार्थिनत्व व्यनक्ति । प्रधनति । प्रधनं युधम् । दिवसमिति । 'कालाधनो. रत्यन्तसंयोगे' इत्याधारद्वितीया । दिनान्न क्षणमपि युद्धशून्यं समन्ये शरिरालः कार्य प्राधान्य गम्यते.

·चतुर्थोलास 189 अत्र 'दिवसेनेत्यपवर्गे तृतीया फल प्राप्ति द्योतयति । भूयोभूयः सविधनगरीरथ्यया. पर्यटन्तं दृष्ट्वादृष्टा भवनवलभीतुङ्गवातायनस्था। साक्षात्कामं नवमित्र रतिर्मालती माधवं यत् गादोत्कण्ठाललितलालतरङ्गकैस्ताम्यतीति ॥१०७॥ अत्रानुकम्पानुवृत्तेः करूपतद्धितस्य । शार परिच्छेदातीतः सकलवचनानामविपयः पुनर्जन्मन्यस्मिन्ननुभव पथं यो न गतवान् । विवेकमध्वंसादुपचितमहामोहगहनः विकारः कोऽप्यन्तर्जडयति च तापं च कुरुते ।। १०८॥ न तैः स्थितम् । फलप्राप्तिस्तु तवेवाभूदित्याशयः-अत्रेति । अपवर्गः फलप्राप्ती सत्या क्रियानिप्पत्ति । तथाच युद्धफलं जयरूपं तवैव जातमिति भावः । अत एव साधुवादपदमित्युक्तम् । भूय इति । सविधे समीपे या नगरी रथ्या तया । नवमिव पुनर्जीवितमिव, ललितललितैः वीप्सयाऽनीय रम्यैः । यदि वा ललितानि चारूणि विलासा येपामिति । कचिच लुलिनेति पाठ । तदा च लुलितानि तन्मयीभूतानि ललिनानि विलासा येपा, न कदाचिनिर्विलासानीत्यर्थः । इतिरनुभयप्रकारे । तद्वितस्येति । अभिआपरसस्य सौकुमार्यस्य चात्र व्याकः तद्धितकप्रत्ययः । पुनर्जन्मनीत्यत्र द्वितीयारमात्रे पुन- 1दिवसेनेति हपवर्गे प्राप्तिं दर्शयति. गाडेकण्ठालालतललित, पई यो, च तनुते.

·140 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाश . अत्र प्रशब्दस्योपसर्गस्य । कृतं च गर्वाभिमुख मनस्वया किमन्यदेवं निहिताश्च नो द्विपः । नमास तिष्ठन्ति हि तावदंशुमान् न यावदायात्युदयाद्रिमौलिताम् ॥ १० ॥ अत्र तुल्ययोगितायोतकस्य 'च' इति निपातस्य । रामोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिद्धिं परां अस्मद्भाग्यविपर्ययाद्यदि परं देवो न जानाति तम् वन्दीप यशासि गायति मरुयस्यैकवाणाहति- श्रेणीभूतविशालतालावरोद्गीणस्वरेस्सप्तभिः ।। ११०॥ अत्र अमायिति भुवनप्पिति गुणैरिति सर्वनाममातिपदिक- शब्द. । प्रशब्देति । प्र ध्वंसान्निर्मूलकापङ्कपिनो विवेक इति ध्वन्यते । च इतीति । अत्र चकारस्तुल्ययोगिता जल्पन् वीर- रसं विश्रान्तिप्रधानतया व्यनक्ति । पदसम्बद्वा एव चादयः स्यरित्येपा पदैकदेशता ॥ रामोऽसारिति । रामानन्दे * कुम्भकर्णोक्तावत्र प्रस्तावाद देवः त्वमित्यर्थः । एकवाणाहत्या श्रेणीभूतपिशालनालानां यद्विवरं तेनोद्गीर्णः । मर्वनामोति । सामान्येन यन्नाम तत्प्रातिपदिकम् । यह, विशिष्टं सर्वादिगणोर तुमनाम । वननाना एकादत्रयादि. रूपाणा, त्या कत्ममिति गोगः । तेनामी प्रतिद्धोऽद्वितीयः भुवनेषु न त्वस्मिन् भुवने, गुणरनन्तै न तोनति धन्यते ॥ रविणमविश्य भिीषणेभिरय मत्सुद्योतादी हदयरो.

·चतुर्थोल्लास 141 वचनानां न त्वदिति न मदिति अपित्वस्मदिसस्य सर्वा- क्षपिणो व्यञ्जकलं भाग्यविपर्ययादित्यन्यथासम्पत्तिमुखेन, न स्वभावमुखेनाभिधानस्य। तरुणिमनि कलयति कलामनुमदनधनुर्धयोः पठसग्रे । अधिवसति सकलललनामाँलिमियं चकितहारणचलनयना।। अत्रेमनिजव्ययीभावकर्मभूताधाराणां स्वरूपस्य तरुणत्व- इति धनुपस्समीप इति मौलौ 'वसतीति त्वादिभिस्तुल्ये: प्येपां वाचकत्ते अस्ति कश्चित्स्वरूपस्य विशेपो यश्चम- न त्वदिति। त्वदित्युक्ते हि रावणस्यैव मदित्युक्ते वक्तुरेव भाग्यव्यत्ययो धन्यते । अस्मच्छन्दे तु बहुवचनान्नतयोक्ते तव च मम कुलस्य चेति सर्वेषां आक्षेपः । अन्यथेति । भाग्यानामभावात् इति नोक्तम्, किन्तु विपर्यादिति, यान्येव भाग्यानि अस्माकं प्रभुत्वायाभूवन तान्येवान्यथा सम्पन्नानि सन्ति, क्षयहेतुत्वायत्ययरूपाणि जातानि । पुण्याभावे हि प्रभुत्वमेव न स्यान्न पुनः प्रत्युतक्षया स्यात् । अयं भाव:- पुण्यान्येवापुण्यतया परिणतान्यस्मत्कुलं क्षयं नेप्यन्तीनि व्यज्यते । तरुणीति । मदनश्च प्रस्तावात्तस्य धनुश्च ते तथा, तयोरस- भोपे । अयंभावः-यत्तारुण्यं कला कलयति तत्तस्य स्पर्धयेत्र भ्रवो. रग्रभागः कला पठति । एतेनोपाध्यायवक्रचे शिप्यस्यातीय वक्रचं ध्वन्यते । यस्या. भूतारुण्यात्मकान्यनान्यपि परस्परस्पर्वया सविना • माणि, सा तदाधार. सकानां चतुराणा समस्ताना या लल. क्षिपिका भाग्य. - 'पसनीयर व विभि ·149 सङ्केतटीकासमते काव्यप्रकारे स्कारकारी स एव 'व्यजकत्वं प्राप्नोति । एवमन्येपामपि बोद्ध- व्यम् । वर्णरचनानां व्यञ्जकत्वं गुणस्वरूपनिरूपण उदाह- रिष्यते । अपिशब्दात्मवन्धेषु नाटकादिपु । एवं रसादीनां पूर्वगणितभेदाभ्यां सह पड्भेदाः ॥ भेदास्तदेकपञ्चाशत, व्याख्याताः। तेपां चान्योन्य योजने ॥ १३ ॥ संकरेण त्रिरूपेण संसृष्ट्या चैकरूपया। न केवलं शुद्धा एवैकंपञ्चाशद्भदा भवन्ति यावत्तेपां स्वमभेदैरेकपक्षाशता संशयास्पदत्वेन अनुग्राह्यानुग्राहकतया ए- नानां कथं न मौलिमधिवसति । चकितेति विशेषणपदम् । एतेन- - नेत्रविभ्रम उक्तः । स एवेति । स एव विशेषः । व्यअफवं इमनिनादीनां व्यङ्गयव्यञ्जकविभावादिद्वारतया पारम्पर्येणेत्यर्थः । अन्यपामपीति । पदैकदेशानाम् । वर्णेति । आसां साक्षान्मा- धुर्यादिगुणव्यञ्जकत्वमेव, तद्वारेण तु रसेपूपयोगः । भेदाभ्यामिति । पूर्वोक्ताम्यां वाक्यपदप्रकाश्याभ्याम् । तपामिति । प्रत्येकमिति शेपः । स्वमभेदेरिति । स्वस्थ प्रभेदैः स्वेन च प्रभेदेति चार्थः । अयं भावः-शुद्धभेदानां मध्यादेकस्य कस्यापाष्टमदस्य शेपः पञ्चाशदेः स्वेन च यदा योगस्तदा मौलिस्यभेदादिया एकपञ्चाशझेदाः स्युः । परमेकयोगे कल्पनेयं, न द्विकादियोगे, ध्यप्रक: प्रासोति. निर उदाहायचे. योजनम् । .

·चतुर्थोगस 143 कन्यञ्जकानु प्रवेशेन चेति त्रिविधेन संकरण परस्परीनिरपे- क्षरूपयैकप्रकारया संसृष्टया चेति चतुर्भिर्गुणने, वेदखाधिवियञ्चन्द्राः (१०४०४) शुद्धभेदैः सह, . शरेषुयुगखेन्दवः (१०४५५) ॥४४॥ तत्र दिमात्रमुदाहियते- छणपाहुणिमा देअर ! जााए मुहअ किंपि दे भणिआ। रुभइ पडोहरवलहीघरम्मि अणुणिजउ वराई ॥ ११२ ॥ (छाया-क्षणप्राघुणिका देवर ! जायया सुभग किमपि ते झणिता।) रोदिति गृहपश्चाद्भागवलभीगृहे अनुनीयता वराक।। अत्रानुनयः किमुपभोगलक्षणेऽर्थान्तरे संक्रमितः क्वाचियभिचारात । एवमन्यभेदेष्वपि ज्ञेयम् । तस्मिद्धमेतदेकपक्षा. शन्मूलभेदानां प्रत्येकं स्वव्यतिरिक्ता एकपञ्चाशद्वेदाः स्युः । छणेति । पडोहरं पश्चादोकस्तटं तत्र यहभीयुक्तगृहम् । पलहीहरेति पाठे पलही कर्पामस्तस्य मर कसनरुवनमित्यर्थः। यद्वा वलहिशब्दोऽपि कर्पासार्थः । पुरोहरमिति वा पाठ., तत्र पुरोहरं पछोकडमिति सातवाहनः । विपममित्यन्ये । अन्ये तु पलहिय प्रसिद्धिः तदर्गमाहुः । अत्रेति । अत्र विदिनप्राचु. णिकासकपतिवृतान्तपत्नीगिरा रोदनास्प्रस्तावादेवानुनगे तब्बे = अनुनीयतामित्यनुपगुज्यमानत्वादापितार्य असत्यनुनयस्यानोनित्याता प्रशेन विपिन निरोक्षस्यम्पयकरूपमा. मिनि यस्य ·144 सद्देनटीकासमते काव्यप्रकाशे किमनुरणनन्यायेनोपभोग एव व्यङ्गये व्यञ्जक इति संदेहः । तथा- निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेल्लद्धलाका धनाः वाताश्शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः । बाधितार्थ स्वविषयभूतार्थविषयत्वे योगे सत्युपभोगरूपमर्थान्तरं लक्षयत् तोपोत्पादनादिकं ध्धयति । इयं शुद्धा साध्यवसाना लक्षणा । किमनुरणनेति । किमनुनय स्ववाच्यं वदन्नेत्र सुभगशब्दालव्या- वकाशमुपभोगं व्यक्ति । अयं पदप्रकाशोऽर्थशक्तिमूलो धनि । अत्र द्वयोरपि व्यगचभेदयो सम्भवादेकस्य कस्यपि अनिश्चि. तत्वे संशयास्पदवेन संकर । सिम्पति । स्निग्या जलसम्बम्घात्सरसा कान्तिश्चाकचक्यम् । घना इति भणनात निविडत्वमपि व्यगायत् । वेल्लन्य. कात्स्न्ये परभागवशात् प्रहर्षाच्च । एतेन धनराकाशस्य दुप्प्रेक्ष्यत्वं सम्भोगस्मारकर चोक्तम् । वाता इति वहुवचनेन तेषां सर्वगत्वं अप्रतीकार्यत्वं नोक्तम् । शीरिग इति । तेपामेव मन्दबमदस्म रकत्वं चोक्तम् । तर्हि गुहासु प्रविश्यास्यतामित्याह-पयोदेति । पयोदाना मुटदो ये, मेघभाव तेषां शोभनचित्तता स्थादित्ययः । केकाभिर्मुशमन्येऽपि वी. स्मरणादित्यर्थ. | ताश्च क्ला इति भणनात् पइनसंवादास्थयमाप दुस्महा इति सर्मनादीपनायिभायाना विद्यमानत्वम् । एवमुद्दीपनविमाव- बोधितविप्रलम्भोऽन्योन्याश्रयत्वाद्रतेविमायाना साम्यं मत्वा इस एय 1 1'या' इति बाधिनास्ति.

·चतुर्थोलासः 145 काम सन्तु दृढं कठोरहदयो रामोऽस्मि सर्व सहे। वैदेही तु कथं भविष्यति ह हा हा दवि धीरा भव ॥ अत्र लिप्तेति पयोदसुहृदामिति चासन्ततिरस्कृतवाच्ययोः संस्- प्रमृति प्रियां हदिन्यस्यैव वं वृत्तान्तं रामस्तावदाह-काम सन्विति । काम विभावाः सन्तु, अहं तु कठोरहृदयोऽस्मिा रामशब्दार्थव्यङ्गय- विशेषावकाशदानाय कठोरहृदयपदम् । अन्यथा रामपदं दशरथकुलो- त्पत्तिकौसल्यानहपात्रत्वबाल्यचरित्रताटकावधादिधर्मान्तरपरिणमितम- यं कथं नु नयेत् । अस्मि स एवाई भवामीति । सर्वसहे न तु सर्वसहः । कद्वृत्तौ हि . सहने कत्रंशस्यैव च मुख्यता स्यात्, न सर्वार्थस्य कर्मणः । ततोऽविमृष्टविधेयांशदो. पस्स्यात् । सर्व सहे इत्युक्ते तु यद्यत् निपतति तत्तत्सह इति मावः । भविष्यतीति क्रियासामान्यं, तेन किं करिष्यतीत्यर्थः । अथवा भवनमेवासम्भाव्यमिति । उक्तप्रकारेण चित्तन्यस्ता प्रियां विमावानां साधारण्यादिना स्मरणेन वैदेहीति शब्देन कथं भ.. विष्यतीति विकल्पपतया च प्रत्यक्षीकतां हृदयस्फोटोन्मुखी स. सम्भ्रममाह-ह हा इति । देवीविभवयुक्तं धैर्यम्, देव्या हि रुताभिषकत्वेन रानतुल्यत्वादिति भावः । अप्रेति । लिप्तशब्दः कान्तेः कुदमादिवछेपहेतुत्वामायाद्वाधितार्थः सन्नीपत्तिरोधीयमानत्वा- दिसादृश्यात्कान्तियुक्तमयं लक्षयन् कुकमादिलिप्तववादिसारूप्या- KAVYAPRAKASH, 19 ·146 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे ष्टिः । ताम्यां सहार्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य अनुग्राह्यानुग्राहक- 'भावेन रामपदलक्षणैकव्यञ्जकानुप्रवेशेन चार्थान्तरसक्रमितवा तीतिद्वारेण चारुत्वमारोद्दीपकत्वादि व्यक्ति । अत्र लिप्तत्वमा- रोप्य आरोपविषयच नम इति द्वयोरुक्तत्वाद्रौणी सारोपलक्षणा । तथा सुहृच्छब्दोऽपि घनानामचेतनत्वन मैत्रीयोगामावाद्वाधितार्थ सुहृ- सामुख्यादिधर्मसादृश्यात्पयोदाभिमुखान् मयूरान् लक्षयन् मित्ररूप- ताप्रातपत्तिद्वोरण तदर्शनानन्यसामान्यप्रमोदमेदुरत्वादिध्वनयति । पयो- दसुहृच्छठेदनारोप्येणारोपविषयाणा शिखिना निगीर्णत्वादियं साध्य वसाना । उभयत्रापि स्वार्थोपमितवस्तुपरत्वेनात्यन्ततिरस्कृतवाच्ययोलिप्त सुहृच्छब्दयो सक्तस्य व्यङ्गयद्वयस्य मिथो निरपेक्षत्यात्स्वपदप्रधानयोः संसृष्टि । रामोऽस्मीति । अत्र प्रस्तावादभिधेयप्रतिपत्तौ रामशब्दोऽ. नुपयुज्यमानत्वाद्वाधितार्थः साभिधेयभूतार्थगामित्वरूपसम्पन्धाद्राज्य- भ्रंशयासपितृसीतावियोगादिदु खपात्रल रक्षयन्नमामान्यनिदादि व्यनक्ति । लक्षणा तु मेघनादेशब्दवत् । अत्र लिप्तपयोदसुदृच्छन्दव्य- नयावर्षावनुग्राहको, रामशब्दोत्यस्त्वनुग्राह्य , उद्दीपनवशेनैव निदा. दीना स्पुरणादित्यनुग्राह्यानुप्राहकसकर । रामपदेति। यया राम शब्दो निदादीन् व्यक्ति, तथा विमरम्ममपीत्युमयसाधारणरा- मशब्दरूपव्याकल्पङ्गवत्वेन द्वयोपगचयोरेवव्यअकानुप्रवेशेन सं- . -

·चतुर्गोल्लास.
147
च्यरसचन्योः संकरः। एवमन्यदप्युदाहार्यम् ।।
इति काव्यप्रकाशे ध्वनिनिर्णयो नाम
चतुर्थ उल्लासा.
कर' । अन्यदपीति | ध्वनिमेदनातम् ॥
न वेत्ति यस्य गाम्भीर्य गिरितुगोऽपि लोलटः ।
तत्तस्य रसपाथोधेः कथं जानातु शङ्ककः ।।
भोगे रत्यादिभावाना भोग स्वस्योचितं ब्रुवन् ।
सर्वथा रससर्वस्वमस्पिाक्षन्नि नायकः ।।
इत्याचार्यश्रीमाणिक्यचन्द्रविरचिते काव्यप्रकाशसङ्केते
फापप्रकाशचतुर्थोल्लाससङ्केता.
M

·अथ पञ्चम उल्लासः - एवं ध्वनौ निर्णीते गुणीभूत व्यगयस्य प्रभेदानाह- अगूढमपरस्याङ्ग वाच्यसिद्धयङ्गमस्फुटम् । सन्दिग्धतुल्यप्राधान्ये काक्वाऽऽक्षिप्तमसुन्दरम् ॥ व्यङ्गन्यमेवं गुणीभूतव्यङ्गन्यस्याष्टौं भिदास्स्मृताः । कामिनीकचकलशवत् गूढं चमत्करोति । अगूढं तु स्फुट- तया वाच्यायमानमिति 'गुणीभूतमेव । अगूढं यथा- यस्यामहत्कृततिरस्कृतिरेत्य तप्त. मूचीव्यधव्यतिकरेण युनक्ति कौँ । काचीगुणग्रधन भाजनमेप सोऽस्मि जीवन संमति भवामि 'किमावहामि ॥ ११४ ॥ अथ पञ्चमोल्लास:. - अथ मध्यमकाव्यभेदानाद-अगूढामिति । अगूढमतिस्फुट, अनतिस्फुटं तु ध्वनेर्मार्गः । अस्फुटस्य गुणीमूतता वक्ष्यते । सन्दिग्धतु- ल्यप्राधान्य इति । वाच्यव्यगचयोः प्रत्येकं चमत्कारकारित्वात्सन्दिग्धे तुल्ये च प्राधान्ये सन्दिग्धप्राधान्यतुल्यप्राधान्यरूपं भेदद्वयं स्यात् । यस्य मम । काञ्चीति । स्त्रीति भावः । अत्र जीवनिति। जी. यतैव यात्रा नीयन्निति मणनान्जीवन्निति पदमनुपयुज्यमानतया वाधिता. यं सत्प्राणघारणयोगादकिनिकरत्वसदविद्यमानत्यमीवत्कार्याकारित्वा- व्यापप्रभेदानाद. मिदा मता. गूमेव पम रोति. 'गुमीमतव्ययमेव. भाजनमेव सोऽरिम. क्षमापहामि. 1 T ·पञ्चमोलासः 149 अत्र जीवन्नित्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य । उन्निद्रकोकनदरेणपिशङ्गिताड़ा अवन गायन्ति मजु मधुरा गृहदीर्घिकासु । एतच्चकास्ति च रवनववन्धुजीव- पुष्पच्छदाभमुदयाचलचुम्बि विम्बम् ।। ११५ ॥ अत्र चुम्बनखात्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्य । अत्रासीत्फणिपाशवन्धनविधिश्शक्तया भवद्देवरे गाद वक्षसि ताडिते हनुमता द्रोणाद्विरत्राहृतः। अनि दिव्यैरिन्द्रनिदत्र लक्ष्मणशरै लोकान्तरं प्रापितः केनाप्यत्र मृगाक्षि! राक्षसपतेः कृत्वा च "कण्ठाटवी ॥ द्यान्तरसङ्कमितवाच्यम् । अन्ये तु जीवन्न भवामीति वाक्यस्य भीवतो वकुरुक्ती सत्यामनुपपद्यमानतयाऽन्यन्ततिरस्कनपाच्यतामाहुः । अत्र विक्रमरहितत्वस्य व्यङ्गचस्य झदिति प्रतीयमानतयाऽतिस्फुट- त्वादगूढता । तेन व्यङ्गयस्याप्राधान्यं, गूटस्यैव चमत्कारकारित्वात् । चुम्बनस्पेति । पुम्बीति पदं वक्त्रसंयोगस्यानुपपद्यमानतयाऽत्यन्तति- रस्कृतवाच्यं सत् संयोगसाम्याद्विम्यं लक्षात् चारुत्वशोमावहत्वा- दिकं स्फुटमेव व्यनीति बनेरगूढता । अन्ये तु चुम्बिशब्दः पाद- स्पर्शसम्भावनां लक्षयतीत्याहुः । अप्रासीदिति । द्रोणाद्री संरोहिण्योपधयः सन्ति यतः । अत्र केनापीत्युक्ते मयेति व्यङ्ग्यस्य अडिति प्रतीयमानत्वादगूढता । रोकान्तरं रमिगत घण्टावली, ·150 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे यारम . अत्र केनाप्यत्रेसर्थशक्ति'मूलानुरणनरूपस्य । 'तस्याप्यत्र' इति युक्तपाठः। अपरस्य रसादेर्वाच्यस्य वा (वाक्यार्थीभूतस्य) अहं रसादि अनुरणनरूपं वा। अयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविप्रेसनः कर ॥ ११७ ।। अत्र शृङ्गारः करुणस्य। कैलासालयफाललोचनरुचा निर्वतितालक्तक- तस्याप्योति पाठे तु मयेति व्यगचं गूढं स्यात् । रसादेरिति । रसादेवाक्यार्थभूतस्य प्रधानभूतस्य रसाद्यगम्, वाच्यस्य तु वस्त्व लङ्काररूपस्यालङ्कारवस्तुरूपं व्यङ्गय गुणीभूतमेव, अपराङ्गत्वात् । अयमिति । रतिकाले रशनामू कर्पतीति रशनोत्कर्षी । अयं स रशनोत्की नीवीविस्त्रंसन कर। नाम्यूरुजघनस्पर्शी पीनस्तनविमर्दन । इति पाठो युक्त, सम्भोगक्रमभणनात्, पर शोकार्ततया व्यत्ययो न दुष्टः । शृङ्गार इति । रणभुवि भूरिश्रवस हत्तहस्तप्रेक्षणेन पूर्वरतवृत्तान्त स्मर्यमाणः सम्प्रति ध्वस्ततया यतः शोकविमा- वता यात्यत: करुणस्याङ्गिनोऽङ्ग विप्रलम्भ । कैलासेति । कैलासालयश्शम्मुः यतः प्रसादनार्य गौरी- मूलानुस्वानरूपस्य ५ ।

·पञ्चमोहास 151 व्यक्तिः पादनखातिनिरिभुवस्सा वस्सदा त्रायताम् । स्पर्धावन्ध समृद्धयेव सुदृढं रूढा यया नेत्रयोः कान्तिः कोकनदानुकारसरसा सबस्समुत्सार्यते ॥ अत्र भावस्य रसः। अत्युच्चाः परितः स्फुरान्ति गिरयः स्फारास्तथाऽम्भोधयः तानेतानपि विभ्रती किमपि न क्लान्ताऽसि तुभ्यं नमः । आश्चर्येण मुहर्मुहुः स्तुतिमिति पस्तौमि यावद्भुवः तावद्विभ्रदिमां स्मृतस्तव भुजो वाचस्ततो मुद्रिताः ॥ अत्र भूविषयो रत्याख्यो भावो राजविपयस्य रतिभावस्य । पादयोः पतितः तेन नखातिः सालक्तकव्यक्तिः सालक्तकच्छायेत्यर्थः । नेत्रयोः कान्तिरिति । प्रणते शम्भौ कोपना नेवारुणता गतेत्यर्थः । अत्र कवेAधीगतरतिभावस्य शृङ्गारोऽङ्गम् । अत्र पूर्वत्र च रसवदल- कारः। यथा पद्मादिना वस्तुनोपमितं मुखादि वस्तु चारुतया भाति, तथा रसादिनाऽपि रसायुपस्रुतं भातीति वस्तुन इव रसादेरप्य- लट्कारत्वम् । नपत्रोदाहरणद्वयेऽपि क्रमेण करुणरसमावौ व्यङ्गयौ, तयोश्च मुख्यतेति कथं गुणीभूतव्यङ्गयता । सत्यं, मुख्यावपि न तथा चमत्कुरुत', यथाऽत्र गौणोऽपि शृङ्गार इति तेनैव व्यप- देशः, एवमन्यत्रापि भाव्यम् । अति । भूपगतायाः कविरते - विपया रतिरेवाङ्गम् । अन्योन्यास्थाव-धरूपरतेरमावान्नात्र शृङ्गारः । सतः प्रेयस्वदलङ्कारः। . मिट्येय. योक्नदानुकारिसरसा. भूविषयरत्याख्यो.

·168 सकतटीकासमेते काव्यप्रकाशे वन्दीकृत्य नृपद्विपां मृगहशस्ताः पश्यतां प्रेयसा श्लिष्यन्ति मणमन्ति लान्ति परितश्चुम्वन्ति ते सैनिका। आस्माकं सुकृतशोनिपतितोऽस्यौचित्यवारांनिधे विध्वस्ता विपदोऽखिलास्तदिति तैः प्रत्यर्थिभिः स्तुयसे । अत्र भावस्य रसाभासभावाभासौ प्रथमद्वितीयायोल्यो । अविरलकरवालकम्पनर्धकुटीतर्जनगणनर्मुहुः । ददृशे तव वैरिणां मदः स गतः कापि तवेक्षणे क्षणात् ।। अत्र भावस्य 'भावमशमः। साकं कुरङ्गकदृशा मधुपान लीला क? मुहभिरपि वैरिणि ते प्रवृत्ते । अन्याभिधायि तव नाम विभो! गृहीतं केनापि तत्र विपमामकरोदवस्थाम् ॥ १२२ ॥ अत्र त्रासस्योदयः। बन्दीति । अत्र पश्यतामित्यनादरे पष्टी, पश्यतः प्रियाननाद- त्येत्यर्थः । भावस्यति । रिपुस्त्रीणां रत्यभावे सैनिकानां हठात् प्रवृ- त्या रसाभासः । शत्रूणा च रत्यमावे देन्याद्यनुचितमित्युत्तरार्धे भावामासः । तौ च राजविषयरतेङ्गम् । अत्रोर्जस्यलङ्कारः । अविरलेति । अत्र तवेक्षणेक्षणादिति भिन्नं व्याख्येयमभिन्न वा । तथा तच्छन्दः पूर्ववस्तुवाचको निर्दिष्टः, तेन यत्पदं नापेक्षते । अनापि रानविषयरतेर्मदभावप्रशमोऽङ्गम् । प्रशमसमाहितयोरैका - दत्र समाहितालङ्कारः। अत्र त्रासस्योत। मावस्य रतेरङ्गीमति योगः । अत्र मावोदयालङ्कारः। । भावस्य प्रशमः. लीला.. त्रासादयः, ·पंञ्चमोल्लास. 158 V L असोढा तत्कालोल्लसदसहभावस्य तपसः कथानां विश्रम्भेष्वय च रसिकश्शैलदुहितुः । प्रमोदं वो दिश्यात्कपटकटुवेपापनयने त्वराशथिल्याभ्यां 'युगपदभियुक्तः स्मरहरः ॥१२॥ अत्राधेगधैर्ययोः सन्धिः। पश्येत्कश्चिन्चल चपल! रे का त्वराऽहं कुमारी हस्तालम्वं वितर हहहा व्युत्तमः कासि यासि । इत्थं पृथ्वीपरिढ ! भवद्विद्विपोऽरण्यवृत्तेः कन्या कञ्चित्फलकिसलयान्याददानाऽभिधत्ते ॥१२४॥ अत्र शङ्कासूयाधुतिस्मृतिश्रमदैन्यविबोधौत्सुक्यानां शवलता। असोढेति । तपो मुञ्चत्वेपेति भगवतोऽपेक्षितमित्यक्षमा । विश्रब्धनल्पितश्रवणे रसिकः, स्मरेणोपलक्षितो हरः स्मरहर इत्यु- चितं, न तु स्मरं हरतीति । अत्र शिवविषयरतेः सन्धिरङ्गम् । पश्येदिति । वने काचित्कन्या रतार्थिनं पान्यं प्रत्या. हं । पश्येत्कश्चिदित्याशङ्का । चञ्चल चल गच्छेत्यसूया । का त्वेरति धृतिः । कुमार्यस्मीति स्मृतिः । * हस्तालम्ब वितरेत्यौत्सुक्यम् । हहति श्रमः । हेति दैन्यम् । व्यत्क्रम इति बाधः । क्वासि या- सोत्यौत्सुक्यम् । एपा पूर्वपूर्वोपमर्दैन बन्धः शबलता नृपविषय- 1युगपदभिभूत . "हस्वालम्ब वितरेति धमः, हहहेति 'दन्यं, शामि यासीत्योसुस्य, इत्यु- हपातादी. अत्र तु याययद्वयेन द्विवारमौतुक्य प्रदर्शितम्. । असीति लमित्य. KAVYAPRAKASA F- 20 ·164 सङ्केतटीकासमते काव्यप्रकाशे ~ एते च रसवदाधलङ्काराः। यद्यपि भावोदयभावसन्धिभाव- शवलत्वानि नालंकारतयोक्तानि तथाऽपि कश्चियादियेव- मुक्तम् । यद्यपि स नास्ति कश्चिद्विपयो यत्र ध्वनिगुणी- . भूतव्यङ्गघयोः स्वप्रभेदादिभिस्सह संकरस्संसृष्टिी नास्ति, तथापि माघान्येन व्यपदेशा भवन्तीति कचित्केनचिद्वयव हारः॥1 जनस्थाने भ्रान्तं कनकमृगतृष्णान्वितधिया वचो वैदेहीति प्रतिपदमुदश्रु मलपितम् । रतेरङ्गम् । एते चेति । एतेनान्यत्र तु वाक्यार्थेऽगिनि यत्राङ्ग रसा दिस्तत्र रसवदादयोऽलङ्काराः। रस. शृङ्गारादिः, प्रेयः प्रिय- तराख्यानं, ऊ! पलं, तानि विद्यने येपु निवन्धनेषु तानि रस- धदादीनि । कश्चिदिति । प्राश्निकाधुनिक | एवमिति । अलङ्कारत- या। उक्तमिति । अस्माभिरिति शेप' । यद्यपीति । अयं भाव:- यद्यपि रसादितात्पर्यालोचनेन मध्यमकाव्येऽपि पुनर्वनायेव विश्रा. तिरिति ध्वनिगुणीभूतबन्यो सर्वत्र सङ्करः संसृष्टिा, तथाs- पि यत्र यस्माचारुताप्रतिपत्तिस्तत्र तेन व्यपदेश. कार्यः, ततोऽत्र गुणीभूतव्याचमेव मधानं न वनिरित्यर्थ । स्वमभेदादिभिरिति । आदिशब्दादलकारा ग्राह्या । जनस्थान इति । ननस्यानं दण्डकारण्य, जनाना स्थान । फनरमृगे तृष्णा भ्रान्तिः, कनके च मृगतृष्णा रिप्सा । पैदेहीनि पदद्वयं, सीता च । स्कार्नुः पदनेषु मुस्पु दशमु घुघटना - मिायोदयसन्धिशाररवानि वधियादित्येपोकम्.

·पश्चमोग्लासः 155 कृतालंकाभर्तुर्वदनपरिपाटीपुघटना मयाऽऽप्तं रामत्वं कुशलवसुता नवधिगता ॥१२५ ॥ अत्र शब्दशक्ति'मूलानुरणनोपमो रामेण सहोपमानोपमेय- भावो वाच्यागतां नीतः। आगत्य संपति' वियोगविसंष्ठलाही अम्भोजिनी कचिदपि क्षपितत्रियामः। एता प्रसादयति पश्य शनैः मभाते तन्वगि! पादपतननेन महसरविमः ॥१२६ ॥ - वाणयोगः । अलमतिशयेन कुत्सितस्य भर्तुर्पदनपङ्कियु वचन श्रेणिपु घटना आदेशकारितेत्यर्थः । कुशलवो सुतो यस्यास्सा तया सीतेत्यर्थः, कुशलवसुनो भावस्तत्ता शुमधनतेत्यर्थः । अनुरणनो. पम:- अनुस्वानन तुल्यो व्यङ्गय इत्यर्थः । वाच्याङ्गतामिति ।' व्यङ्गयोपमयैव रामत्वे लब्धे यद्रामत्वं इत्युक्तं *तदपरवाच्यस्य व्यङ्गयोपमाऽङ्गता नीतेत्यर्थः । आगत्येति । अत्र विसंतुलाङ्गीव विसष्ठलाङ्गी तां तथेति विग्रहः । वहुव्रीही तु डीप्रत्ययाप्राप्तिः । क्वचिदपि द्वोपे क्षपिता त्रियामा येन, दिनं कृतमित्यर्थः । पादपतनेन दीप्ति- योगेन, प्रसादयति विकासयतीत्यर्थः । समासोक्तौ वस्तुरूपनायकवृत्तान्तस्य सामर्यादागतत्वादगत्वम् । मलोऽनुरपनम्प.. *रामवरूपापरपाच्यस्येलयं. तदिति तस्मादित्यर्थ था. लक्षणया अत्र ·156 सङ्केतटोकासमेते काव्यप्रकाशे - अत्र नायकत्तान्तोऽर्थशक्तिमूलो वस्तुरूपो निरपेक्षरवि कमलिनी' वृत्तान्ताध्यारोपेणैव स्थितः । वाच्यसिद्धयङ्गं यथा- भ्रमिमरतिमलसहृदयतां प्रलयं मूर्छा तमश्शरीरसादम् । । मरणं च जलदभुजगजं प्रसह्य कुरुते विपं वियोगिनीनाम् ।। अत्र हालाहलं व्यङ्ग्यं भुजगरूपस्य वाच्यस्य सिद्धिकृत् । गच्छाम्यच्यत! दर्शनेन भवतः किं तृप्तिरुत्पद्यते निरपेक्षेति । न हि रविपद्मिन्यौ नायकवृत्तान्तमाकाहूतः । नाय कश्च नायिका च तो नायको, तद्वृत्तान्त अर्यादापतित. । अध्या- रोपणेति । न ह्यत्र नायकवृत्तान्तो रविपद्मिनीवृत्तान्तवत्प्राधान्य लभते, कुतः ? रविपमिनीवृत्तान्तस्य प्रभातप्रस्तावाहाच्यस्य सतोऽ- अता नीतत्वात् रविपद्मिन्यो यकवृत्तान्त आरोपित इति मायः । भ्राममिति । भ्रमिः चित्तस्यानवस्थितत्वम् । अति ह्यार्थेषु । प्रत्यः इन्द्रियाणामल्पा शक्तिः । तेषा चित्तस्य च शतिरोधो मूर्छ । सत्येव चेतसीन्द्रियाणामशक्तिस्तमः । विपं प्रस्तावाजलम्, तच्च भ्रमिप्रभृतिकार्यविशेषोत्यापनेन कालकूटमिति व्याख्या । अन्यथा मेघानां मुनङ्गत्वं न सिध्यति । अयं शब्दशक्तिमूलप- दप्रकाशो पीनः । मेघानां कृष्णत्वेन भुनगत्वसिद्धया विपस्य जलस्य गरलरूपता सिध्यतीति व्याख्याने तु उत्तमत्वमेय । अच्यतेति । हे अच्युत हो अक्षरणशील! दर्शनेन संमो- वृत्तान्तोऽध्यारोपणे भुजगरपस्या त्याप मृछातमे।स्य. शिसस्त्यवते.

·157 1 एकत्रेति । भ्रमीत्यत्र । एको वक्ता परि | अति गच्छामीत्यत्र, पूर्वार्धे गोपी, उत्तरार्धे तु रविकाना एक पश्चमोल्लास' कित्येवं विजनस्थयोईतजनस्संभावयत्यन्यथा । इत्यामन्त्रणभगिसूचितपथावस्थानखेदालसा आश्लिप्यन् पुलकोत्कराञ्चित तनुर्गोपी हरिस पातु वः ।। अत्राच्युतादिपदव्यङ्गयमामन्त्रणेत्यादिवाच्यस्य । एतच्चैकत्र- कवक्तृगतत्वेनापरत्र भिन्नवक्तगतत्वेनेसनयोर्भेदः। अस्फुटं यथा- अदृष्टे दर्शनोत्कण्ठा दृष्टे "विच्छेदभीरुता । नादृष्टेन न दृष्टेन भवता लभ्यते सुखम् ॥ १२९ ॥ अनादृष्टो यथा न भवसि वियोगभयं च यथा नोत्पद्य तथा कुर्या इति लिष्टम् । सन्दिग्धमाधान्यं यथा- गविकलेन । विजनस्ययोः एकान्तस्थयोः । सम्मावयति मन्यते । मवा स्तावदच्युतः उदासीनः तत्किमित्यात्मानं बन्धयावः । आमन्त्रण अच्युतेति रूपं हूतिकरणं । वाच्यस्येति । सिहावलीमान योग। अत्र वाच्यं स्वोपस्कारात् व्यङ्ग्यात् स्वार्थोपपत्ति लममान के ग्य प्रतिपादयत् व्यङ्ग्यमर्थ गौणयति । एतच्चेति । व्यङ्गमद । इति । एपंसं यहचणचं तस्य तथा चमत्करोतीति लिष्टम् । स्फुटन न प्री, अंग , कि धैर्य तनुं गोपी ·158 सकतटीकासमेते काव्यप्रकाशे हरस्तु किश्चित्परिवधैिर्यः चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः। उमामुखे विम्बफलाधरोष्टे व्यापारयामास विलोचनानि १३० ॥ । अवाधरं परिचुम्बितुमैच्छादति किं प्रतीयमानं किं वा विलो. ननव्यापारणं वाच्यं प्रधानमिति संदेहः । तुल्यमाधान्यं यथा- ब्राह्मणातिकमसागो भवतामेव भूतये । जामदग्नयस्तथा मित्रमन्यथा दुर्मनायते ॥ १३ ॥ अत्र जामदग्नयस्सर्वेपां क्षत्रियाणामिव रक्षसां क्षणाक्षयं - उमेति । विम्बफलमधरयतो विम्मफलाधरी, तादशायोष्ठी यत्र मुखे तत्तथा । त्रयाणा मुखे अधरे ओष्ठे पति स्थानत्रये व्यापारणं सचमत्कारम् । अत एव विलोचनानीति बहुवचनोक्ति- युक्तिमेति । यदि या अवरश्वामी ओठन स तपा, विम्यकलाका- रोऽधरोष्ठी यत्र तत्तपा । स त्रैर्मुखायलोकने मुसस्य सौन्द- योतिशयः प्रतीयते। सन्देह इति । द्वयोरपि नमकारकारि- खात् एक्स्यापि निर्धारणं कर्तुं न पार्यते । ग्राह्मणेति । विनायनात्यागो माता मति अहमित्राम- सेकोपक्रमे पार्यद्वयं सिध्यनीति महानमसरकारीत्यर्थ, । इयं भित्र परिपुरिया पक्षमा याय.

·पञ्चमोल्लास 159 करिष्यतीति व्यङ्गयस्य 'वाच्यस्य च दुर्मनस्त्वस्य समं प्रधान्यम् । काकाक्षित यथा- मध्नामि कौरवशतं समरे न कोपात काvasn दुश्शासनस्य रुधिरं न पिवाम्युरस्तः । संचूर्णयामि गदया न मुयोधनोरू सन्धिं करोतु भवतां नृपतिः पणेन ॥ १३२ ॥ अत्र मथ्नाम्येवेत्यादि व्यगचं 'वाच्यनिषेधसहभावेन स्थितम् । अमुन्दरं यथा--- वाणीरकुडंगुड्डीणसउणिकोलाहल मुणन्तीए । घरकम्मवावडाए बहुए सीअन्ति अंगाइम् ॥ १३३ ॥ * रावणपुरुपं प्रति भार्गवोक्तिः । वाच्यस्यति । दौमनस्यरूपस्य । व्यङ्गयमिति । काकाक्षिप्तमिति संबन्धः। वाच्येति । वाच्यश्चासी निषेधश्च तत्सहभावेन । अयं माव-पूर्व निषधस्य प्रतीतिः ततोऽप्राधान्येन व्यङ्गयस्येति नास्ति, किन्तु यस्यापि समं प्रतीतिः । •न चार विपरीतलक्षणा, यत उच्चारणकाल एव न कोपादिति दीप्ततार- मद्गदसाकाह काकुबलान्निपेघस्य निषेध्यमानतयैव युधिष्टिरेटसन्धेरक्ष- मणरूपत्याभिप्रायेण प्रतीनिरिति मुख्यार्थवाधाद्यमावात् । वाणीरेति । गृहकर्मव्याप्तायाः अन्यकर्मरताया अपि । पध्वाः सातिशयलज्जापरवशाया आँप । अङ्गानीति बहुवचनेनैकमपि न तादृशमहं यदात्मानं संवरीतुं शक्नोति । सादन्ति आस्ता गृहकर्म, 1 याच्यस्य च मम. वाच्यसहभावेन राषण प्रति परमुरामदतोत्तिरियमित्युयोतादी दृश्यते.

·160 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे } . छाया -वानीरनिकुओडोनशकुनिकोलाहल शृण्वन्त्याः । गृहकर्मव्यापृताया वध्वा सीदन्सनानि । अत्र दत्तसंकेतः कश्चिल्लतागहनं प्रविष्ट इति व्यगधात्सी- दन्त्यङ्गानीति वाच्यं सचमत्कारम् । एषां भेदा यथायोगं वेदितव्याश्च पूर्ववत ॥ यथायोगमिति । व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण यदाऽलंकृतयस्तदा । ध्रुवं ध्वन्यङ्गता तासां काव्यत्तेस्तदाश्रयात् ॥ इति ध्वनिकारोक्तदिशा वस्तुमात्रेण यत्रालंकारो व्यज्यते न तत्र गुणीभूतव्यङ्गयत्वम् । • 'सालंकारैर्ध्वनेस्तैश्च योगस्संसृष्टिसंकरैः । स्वमपि नालं धर्तुं, गृहकर्मयोगे च तथा स्पुटमलक्षमाणानीत्यस्मा- हाच्यादेव स्मरपारवश्यप्रतीतेश्चमत्कारः । वाच्यं स्वात्मानमुन्मजय व्यङ्गय निमन्जयतीत्यर्थः । एपां भेदा इति । यावन्तो भेदाः शुहम्बनेस्तापन्तो गुणी- भूतव्यङ्गयस्यापि मवन्तीत्यर्थः । ध्वन्यगतेति । व्यञ्जकत्वेन व्यङ्ग्य- वेन च द्विधा वन्यङ्गता । तत्र प्रस्तावात् वभ्यङ्गता व्यङ्गयत्वेन ग्राह्या ध्वनिरूपतेत्यर्थः । तदाश्रयादिति । यतोऽलकारेपु काव्य तिर्विश्राम्यति । सेपा च गुणीभूततायर्या चाव्यं वाक्यमानं भोत् । नर वाक्ये यरतुमारे काव्यव्यवहारः । . .

·पञ्चमोल्लासः 161 सालंकारैरिति तैरेवालंकारैः अलंकारयुक्तैश्च तैः । तदुक्तं ध्वनि- रुता- - स गुणीभूतव्यङ्गयैः सालंकारैस्सह प्रभेदैस्वैः। संकरसंसृष्टिभ्यां पुनरप्युद्दयोतते बहुधा ॥ इति । तैरेवेति । गुणीभूतव्यङ्गथैरेव । अयं भावः :-अत्र पक्षत्रयी, शुद्धध्वनिः केवलालङ्कारयोग इत्येकः पक्षः, द्वितीयः केवलगुणी- भूतव्यङ्गययोगः, तृतीयस्तु अलंकारयुक्तगुणीभूतव्यङ्गययोगश्चेति । तैरिति । गुणीभूतव्यङ्गयैः। स गुणीभूतव्यङ्गचैरिति । सः- ध्वनिः स्वैः प्रभेदैः संकरसंसृष्टिभ्यां कृत्वा बहुधा स्थादित्यर्थः । एकस्मिन्नेव वृत्ते ध्व- 'निगुणीभूतव्यङ्गयं चालंकारश्च स्यादिति भावः । ध्वनिगुणीभूतव्य- जययोः समाष्टर्यथा-- पटतर्कीललनाललामनि गते यस्मिन् मुनिस्वामिनि स्वर्ग वाग्जननी शुचां परवशा काश्मीरमाशिश्रियत् । . सत्रापि स्फुरिता रतिर्भगवती नाने हिमाद्रिं गता तापं तादृशपुत्ररत्नविरहे सौटुं न शक्ताऽन्यथा । *स्वमेतत् । अत्र ललनाललामनीति अविवक्षितवाच्यो ध्वनिः । • नाने तादृशेति पदे गुणाभूतव्यङ्गये। जाने इति पदेनोत्प्रेक्ष्यमाणा- नन्तधर्मव्यञ्जकेनापि वाच्यमेवोत्प्रेक्षणरूपं वाक्यार्थीक्रियते । तादृशेति पदेनासामान्यगुणोघो व्यक्तोऽपि गौणः, स्मृतिरूपस्य वाच्यस्य * आत्मीयमिद पद्यमित्यर्थ.. M KAVYAPRAKASA

·162
सङ्केतटीकासमेते कायप्रकाशे
अन्योन्ययोगादेवं स्याद्रेदसंख्याऽतिभूयसी ।
एवमनेन प्रकारणावान्तरभेदगणनेऽतिपभूततरा गणना, त.
थाहि-शृङ्गारस्यैव भेदप्रभेदगणनायामानन्त्यं का गणना तु
सर्वेपाम् । 'संकलनेन पुनरस्य ध्वनेः त्रयो भेदाः, व्यङ्गयस्य
त्रिरूपत्वात् । तथाहि-किञ्चिद्वाच्यतां सहते किश्चित्त्वन्यथा।
तत्र वाच्यतासहमविचित्र विचित्रं चेति । अविचित्रं वस्तु
मानम्, विचित्रं त्वलंकाररूपम् । यद्यपि प्राधान्येन तदलं-
.
.
0
।
प्राधान्येन चारुत्वहेतुत्वात् । तयोस्सङ्करो यथा-
'न्यकारो ह्ययमेव मे यदरयस्तत्राप्यसौ तापस.
इति। अत्र रौद्ररसध्यनिर्वाक्यार्थीभूत. । तस्य व्यङ्गय विशिष्टवाच्यवा-
चिमिः पदैस्सङ्करः विभावादिरूपतया मेऽरय इत्यादिकं रौद्रमेय
पुष्णाति । पाच्यस्यैव क्रोधोद्दीपकत्वात् गुणीभूतव्यङ्ग्यता (ध्वनेर्वाच्या-
लङ्कारसंसृष्टिसङ्करविषयदृष्टान्ताः सुलभत्वानोक्ताः । सरसालङ्कारकाव्ये
स्वयमूयाः।
अन्योन्यति । न केवलं धनः स्वप्रमादिभिः संकरसंसृष्टी,
यावत्तेषामपि मियो योगात्ते स्माताम् । किश्चिदिति । व्यञ्चम् ।
अय -वस्त्वलंकाररसादितया त्रिया व्ययम् । तत्र
वस्वलङ्काररूपस्य वाच्यताय ग्यताऽस्ति, न तु यदेर बङ्गयता
तदैव वाच्यतेनि । अन्यथेति । रसादि कदाचनापि वाच्यता न
सहत इत्यर्थः । वस्तुमात्रमिति । मात्रशब्दादेतदुच्यते यद्विधि-
रेन मदनभेद भेदगणना. गणना संचा, संलो पुनरस्य.
भाव:-
.
।

·माभिधीयत प्रयोगे प्रतिपत्ते. उन रक्षगार. 'वाच्ययोस्तु वस्तुमात्ररूप. पञ्चमोल्लास: Iba . कार्यम्, तथापि ब्राह्मणश्रमणन्यायेन तथोच्यते । रसादि- लक्षणस्त्वर्थः स्वप्नेऽपि न वाच्यः । स हि रसादिशब्देन शहारादिशब्देन वाऽभिधीयेत, 'न चाभिधीयते । तत्मयोगेऽपि विभावाद्यप्रयोगे तस्यामतिपत्तेः तदप्रयोगेऽपि विभावादि प्र- योगे तस्य प्रतिपत्तेश्चत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां विभावाभिधान- द्वारेणैव प्रतीयते इति निश्रीयते । तेनासो व्यङ्गय एव । मुख्यार्थवाधाद्यभावात् 'न पुनर्लक्षणीयः ।। अर्थान्तरसंक्रमितात्यन्ततिरस्कृत वाच्ययोः वस्तुमात्ररूपं व्य- गयं विना लक्षणैव न भवतीति प्राक् प्रतिपादितम् । श- , निषेधतदुभयात्मतारूपेण वस्तुनो ध्वनिः संक्षिप्तः, न त्वलङ्काराणां, वहुत्वात् । तथेति । ध्वनिरप्यलकारतया निर्दिश्यत इत्यर्थः । लक्षणस्त्विति । रसादेर्वाच्यतायोग्यताऽपि नेत्यर्थः । केवलं व्यञ्जन- व्यापेरणास्वाद्यमाननीवतया भाति, न व्यापारान्तरेणेत्याह-स होति। तत्प्रयोगेऽपीति । रसादिशृङ्गारादिशब्दप्रयोगेऽपि । तदप्रयोगेs. पीति । रसादिशृङ्गारादिशब्दाप्रयोगेऽपि । प्रतीयत इति । प्रतीति. विपयः । मुख्याति । न हि विमावादी मुख्येऽर्थे वाघोऽस्ति, येन लक्षणा स्यात् । वस्तुमारेति । आस्तां रसरूपं व्यङ्गयं दूरे तावदि- त्यर्थः । मागिति । 'साहिता तु प्रयोजने' (३८ पु.) इत्यत्र । एतेन लक्ष. गाऽपि व्यङ्गय विना न स्यादित्यर्थः । ततो यदा रक्षणाया वस्तु. रूपमपि व्यङ्गय न लक्ष्यत्यमागतं तदा क्थं रमादेलक्ष्यता । .

·164 सङ्केतटीकासमते काव्यप्रकाश ब्दशक्ति'मूले तु अभिधाया नियन्त्रणेनानभिधेयस्य अर्था- न्तरस्य तेन सहोपमादेरलंकारस्य च निर्विवादं व्यङ्गयत्वम् । अर्थशक्तिमूलेऽपि विशेपे संकेतः कर्तुं न युज्यत इति सामान्यरूपाणां पदार्थानामाकाक्षासंनिधियोग्यतावशात्परस्पर- संसों यनापदार्थोऽपि विशेपरूपो वाक्यार्थः तत्र अभि. हितान्वयवादे का वार्ता ध्यद्गचस्याभिधेयतायाम् ।। येऽप्याहुः-शब्दवृद्धाभिधेयांश्च प्रयक्षेणात्र पश्यति । श्रोतुश्च प्रतिपन्नत्वमनुमानेन चेष्टया ॥ तेन यदा । अर्थान्तरस्येति । अप्राकरणिकस्य । तेनेति । अर्थान्तरेण सह उ- पमादेरलङ्कारस्य । न युज्यत इति । सङ्केतो हि न लियते विशवाशे, आ नन्त्यायभिचाराच्च । संसर्ग इति । विशेषणविशेप्यमावरूपोऽ- न्वयः । अपदार्थोऽपीति । अपिशब्दोऽत्र व्यवहितक्रम, वाक्यार्थोऽप्यपदार्थो नाभिधेयः, तदोक्ताना पदाना उत्तरकालम- न्वयमन्योन्यामुक्तत्वरूपं वदता मते व्यङ्गयोऽर्थोऽपदार्थ एवा. नभिधेय इत्यर्थः । विशेषरूप इति 'सामान्यानन्ययासि- विशेष गमयन्ति हि' इति न्यायात् । येऽपीति । अन्विताभिधानादिमतमेतत् । शब्दति । शब्दः गण. प्रत्यक्ष , वृद्धघटादिरूपाभिधेय? तु चक्षुषा । प्रतिपक्ष त्वमिति । अनेनायमों ज्ञात इति प्रतिपत्ति । पदार्यानयनादि नेष्टाहेतुकानुमानेन पश्यति परिच्छिनत्तीत्यर्थ । मूळे लभिधायिन्त्रण ·पञ्चमोहास: 165 अन्यथानुपपत्या. 'तू चौधेच्छक्ति द्वयात्मिकाम् । अर्थापत्त्याऽवबुध्यन्त संवन्धं त्रिममाणकम् ॥ इति प्रतिपादेतदिशा 'देवदत्त! गामानय' इत्याद्युत्तम- वृद्धवाक्यप्रयोगात् देशाद्देशान्तरं सास्नादिमन्तमर्थ मध्यमद्ध नपति सति अनेनास्माद्वाक्यादेवं विधोऽर्थः प्रतिपन्न इति 'तचेष्टयाऽनुमाय तयोरखण्डवाक्यवाक्यार्ययोरापत्त्या वाच्य. वाचकभावलक्षणसंवन्धमवधार्य वालस्तत्र व्युत्पद्यते । द्वयात्मिकामिति । वृद्धज्ञानान्यथानुपर्पच्या शब्दे वाचिका पदार्थे प वाच्यां शक्तिमिति। क्वचिच्च 'द्वयाश्रिताम् । इति पाठः। द्वयं शब्दार्थ- स्यभावम् । एवं विप्रमाण सम्बन्धमपित्येव नानते। साक्षाच्छक्तिविषयः तया हि व्यापारादपिरोः कारणता, पूर्वयोस्त्वितिकर्तव्यतारूप- नेति मायः । किशापरं व्याख्यान-ज्ञानान्यथाऽनुपपत्यार्थी- पत्तिप्रमाणेन याश्रितां शक्ति पश्यति वालः । इत्यं त्रिप्रमा- Pणं सम्बन्धमवयुध्यन्ते चुधाः प्रतिपादयन्तीति मावः । तच्चेष्ट- येति । मध्यमद्धनेष्टया । सत्रेति । वाक्याक्याविषये । अख- ण्डेति याक्यवारयाविशेषणं लोकरूडचोक्तं, यावता त्वन्वितादि. ना मते असण्डौ वाक्ययाक्यायौँ न स्तः । व्ययरर्तृगतयोः शब्दा. योगार्थप्रतीत्योरनिकोद्देशवाक्यवाक्यानिटनया पूर्व क्षेतुमद्धावाव- गतो सत्यामरतण्डत्यप्रतीतिस्थादित्यर्थः। 'भापरला बकुपाते (अपर मुस्यन्ते). मुध्यरसि पोलो मत पवि.

·166 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाश परतः 'चैत्र! गामानय, देवदत्त! अश्वमानय, देवदत्त! गां नय' इसादिवाक्यप्रयोगे तस्यतस्य शब्दस्य तंतमर्थमवधारयतीति अन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रवृत्तिकारि वाक्यमेव प्रयोगयोग्यमिति चाक्यस्थितानामेय पदानामन्वितैः पदार्थैरन्वितानामेव संकेतो गृह्यत इति विशिष्टा एव पदार्था वाक्यार्थः, न तु पदा- र्थानां वैशिष्टयम् । यद्यपि वाक्यान्तरमयुज्यमानान्यपि परत इति । तदनन्तरं 'चैत्र गामानय' इत्यादिवाक्येषु कदाचित्कस्यापि शब्दस्योद्वापः परावृत्तिरिति यावत् । व्यतिरेकाभ्यामिति । पदानां सङ्केतो गृह्यत इति योगः। निवृत्तिकारीति ।' प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपो वृद्धव्यवहारः, प्रवृत्तिनिवृत्ती च विशिष्टार्थनिटे, अतो विशिष्ट एवार्थे पदानां सम्बन्धावगतिः । वाक्यमेवेति । अनन्वितार्थपदप्र- योगे काऽपि प्रवृत्तिर्न सिध्यति । पदानामिति । अन्वितानामि- ति योगः । अन्वितैरिति । पदान्तः पदाना अर्थान्तरैरर्थानाम- न्वय इति भाव. । विशिष्टा एवेति । विशिष्टा एवान्विताः पदार्थाः पदानामभिधेयाः, न तु पदार्था एव केवलाः । अय- माशय'--वाक्यार्थस्तावत् क्रियाकारकयोगात्मा । कारकक्रियाश्च सम्बन्धाभिमुख्येन मियो विरहासहिष्णुत्वेनान्विता एव स्वशब्दैरुच्यन्त इत्यर्थः । न विति । सामान्यत्वेनोक्ताना पदार्थाना पश्चाद्वैशिष्ट्यं स्यादिति । यद्यपीति । सङ्केतगोचर इति योगः | अयं भावः- यदि पदार्थाः पदार्थान्तरविशेपरन्वितासङ्केतविषयाः स्युस्तदा मैत्र ·169 सतटोकाममेते काव्यप्रकाश वाक्यार्थान्तर्गतोऽसंकेतितत्वादवाच्य एवं यत्र पदार्थः प्रति- पद्यते तत्र 'दूरेऽर्थान्तरभूतस्य निश्शेषच्यतेसादौ विध्यादे- चर्चा अनन्वितोऽर्थोऽभिहितान्वये । पदार्थान्तरमात्रेणान्वित- स्त्वन्विताभिधाने । अन्वितविशपस्त्ववाच्य एवेत्युभयनयेऽ- प्यपदार्थ एव वाक्यार्थः।। यदप्युच्यते- 'नैमित्तिकानुसारेण निमित्तानि कल्प्यन्ते' इति । तत्र निमित्तत्वं कारकत्वं ज्ञापकत्वं वा । शब्दस्य प्र. काशकत्वान्न कारकत्वम् । ज्ञापकत्वं त्वज्ञातस्य कथम् । "ज्ञातत्वं च संकेतेनैव । स चान्वितमात्रे । एवं च निमित्तस्य यति । वाक्ये । यदाऽन्वितामिधानकादे सामान्योऽप्यों ने वाच्यस्तदा का वार्ता व्यङ्गन्यस्य वाच्यतायाम् । अनन्वित इति । अविशिष्टः सामान्यरूपः पदानामर्थः सङ्केतस्य विषय इति शेषः । अन्वितेति । वाक्यार्थस्त्वपदार्थ एवेति योगः | अन्वित- विशेषः-सर्वाङ्गसम्पूर्णः केवलविशेषरूपः । एतत् वाक्यार्थविशेपणम्, इति पक्षद्वयेऽप्यपदार्थ एवं वाक्यार्थः । यदपीति । अन्विताभिधानवादिभिः प्राभाकरैः । नैमित्ति- कार्थेति । वाक्यार्थतात्पर्य नैमित्तिकोऽर्थः । निमित्तानीति । प्रस्तान, वाच्छब्दाः, ततस्तात्पर्यानुसारेण यदा शब्दाः कल्प्यन्ते तदा व्यङ्गवं वाच्यमेवेति भावस्तेपाम् । अन्वितमात्र इति । सामान्या- वच्छादितविशेषरूपे ॥ परेऽन्तरस्य. अनन्वितार्थो. सातत्व संकेतेनैव. 3 ·".... पञ्चमोल्लास 169 PESH नियतनिमित्तत्वं यावन्न निश्चितं तावन्नौमित्तिकस्य प्रतीतिरेव कथम्? इति 'नैमित्तिकानुसारेण निमित्तानि कल्प्यन्त इत्य- विचारिताभिधानम् । 1 ये त्वभिदधति 'सोऽयमिपोरिव दीर्घदीर्घतरो व्यापार इति, यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति च विधिरेवात्र वाच्य इति' तेऽप्यतात्पर्यज्ञास्तात्पर्यवाचोयुक्तर्देवानांप्रियाग तथा हि-'भूतभव्यसमच्चारणे भूतं भव्यायोपदिश्यते' इति कारक- निश्चितमिति । निमित्तेपु सङ्केतो न नैमित्तिकेऽर्थे, तत्कयं नैमि- त्तिकस्य साक्षात्मतीतिः, तदप्रतीतौ कथं पदार्थावगतिनियतनि- मित्ता स्यादिति । इपोरिवेति । यथा शरो वर्मोरसी भिवा जीवितमादत्ते प्रवृत्तिभेदाभावेऽपि तथा वाक्यमप्यभिधयैव वाच्यव्यङ्गये वक्तीति मावः । अभिधा हि यत्पर्यन्ता तत्रैवाभिधायकत्वम् , तत्पर्यन्तता च प्रधानध्वनावेव । एतेन वाच्यव्यङ्गययोरभिधैव व्यापारः । विधिरेवेति । विधिरेव वाच्यो न पुनर्निषेध', भवान्तरत्वात्, विधेस्तु निर्वाहत्वाद्वाच्यतेति भावः । अत्रेति । निश्शेषच्युते- त्यादौ । अतात्पर्यज्ञा इति । 'यत्परश्शब्दः स शब्दार्थः' इत्येतन नानन्तीत्यर्थः । भूतमिति । प्रमाणान्तरेण सिद्धम् । भन्यं भवती- ति व्युत्पत्तेः भव्यं साध्यमिति यावत् । कारकेति । यथा चैत्रः काठः स्थाल्यामन्न पचतीत्यादावन्नपाकश्चेदन्यतस्सिद्धः, तदा स्थाल्या- 1 नैमित्तिकार्यानुसारेण. KATHAPRAKASAR -- दार्थो व्यापार. 92 ·170 . सहत टीकासमेत काव्यप्रकारी पदार्थाः क्रियापदार्थेनान्यीयमानाः 'प्रधानक्रियानिवर्तकस्वकि- याभिसंबन्धात् साध्यायमानता प्रामुवन्ति । ततश्चादग्धदहन- न्यायेन यावदमाप्तं तावद्विधीयते 1 यथा ऋत्विाचरणे प्रमाणान्तरात्सिद्धे 'लोहितोष्णीपा ऋत्विजः प्रचरन्ति' इसत्र लोहितोष्णापत्वमा विधेयम् । हवनस्यान्यतस्सिद्धेः 'दना जुहोति' इत्यादौ दध्यादेः 'कारणत्वमानं विधेयम् । क. चिदुभयविधिः, कचित्तिविधिरपि । यथा 'रक्तं पटं चय' इत्यादौ एकविधिविविधितिविधिर्वा । ततश्च यदेव विधेयं तत्रैव तात्पर्यमित्युपात्तस्यैव शब्दस्यार्थे ' तात्पर्य न तु प्रतीत माने । एवं हि 'पूर्वो धावति' इत्यादाव पराद्यर्थेऽपि कचि- धारत्वमेव विधेयम्, तस्यैव साध्यत्वात् । प्रधानोति । प्रचर णरूपा क्रिया । स्वक्रियेति । लोहितोजीपत्वविधानाद्याः क्रियाः । साध्यायमानतां साध्यरूपताम् । यावदमाप्तमिति । यावन्मानं साध्य तावन्मात्र विधेयमिति भावः। लोहितोष्णीपत्वमात्रमिति । यत्तस्यैव सर्वैः कारकैः साध्यत्वात् । अस्मिन् दृष्टान्तद्वये वस्त्वेकमेव विधेयमिति मात्रशब्दालभ्यते । रक्तं पटमिति । अत्र त्ववयनपटभवनानां क्रमयोगपद्याभ्यां साध्यत्वे एकद्विवचादिविधिः । उपात्तस्यैवेति । उपात्तस्यैव शब्दस्य सम्बन्धिन्यर्थेऽभिधेये तात्पर्य, न तु हेत्वन्तरेण ज्ञातमात्रे व्यगयेऽप्यर्थे तात्पर्यप्रसङ्गः । एवमिति । ज्ञातमात्रे तात्पर्यप्रसङ्गेऽङ्गीक्रियमाणे । पूर्वशब्दस्य प्रियाभिनिवर्तक. करणत्व. ३ प्रतीतिमात्रे, परार्थेऽपि.

·पश्चमोलास 171 . . तात्पर्यः स्यात् । यत्तु विपं भुक्ष्य मा चास्य गृहे भुड्क्याः' इत्यत्र एतगृहे न भोक्तव्यमित्यत्र तात्पर्यमिति म एव वास्यार्थः, इति । उच्यते--तत्र चकार एकवाक्यतासूचनार्थः । न चाख्यातवा- क्ययोईयोरङ्गाङ्गिभाव इति विपभक्षणवाक्यस्य मुहृद्वाक्यत्वे. नाङ्गता कल्पनीयेति 'विषमक्षणादपि दुष्टमेतद्गृहे भोजनमिति सर्वथा माऽस्य गृहे भुयथाः' इत्युपात्तशब्दार्थ एव तात्पर्यम् । सापेक्षत्वादपराद्यर्थोऽपि ज्ञायत इति तत्रापि कि तात्पर्यम् ।। कचित्प्रतीतमात्रेऽपि रात्पर्य स्यादित्याशङ्कयाह-यविति । 'भुइक्या इत्यत्रत्यन 'अत्र' इति वाक्यद्वये, न भोक्तव्यमित्यत्रेत्यत्र अर' इत्यर्थे, उच्यत इत्याचार्योत्तरम् । तोति । भवदुक्त विष भोयत्यादिवाक्यद्वये । न चैतद्वाक्यद्वयमित्याह-चकार इति । तथाऽऽह जैमिनि:- 'विमागे मनि साकाङ्क्ष नेत् भवेत्तत एकवाक्यमर्थैकत्वात् ' इति । अत एव:- * न दूये नः पूर्व नृपतिमनरण्यं यदवधीः इत्यादौ द्विवाक्यत्वेऽपि साकाइसवेनैकवाक्यताया वस्नमादयः सिद्धाः। यच्छन्दादिश्च साकादक्षताहेतुः । यदि तु विमागे निरा. काइ तदा हे वाक्ये, अर्थद्वयवशात् | उपात्तेति । न हि मि. त्रादेः कोऽपि भोजननिपेघनं कुर्वाणो विषमनुमन्यत इति ज्ञात- बर्ष मक्षय मा चास्य रहे भुसवलत. मुडायमुपात • बमपरायवनाटो G4258ो. . -- .. 'वास्ययौरवाहि ·172 सङ्केत टीकासमेते काव्यप्रकाशे यदि च शब्दश्रुतेरनन्तरं 'यावानर्थो लभ्यते तावति शब्दस्याभिधैव व्यापारः, 'ततः कथं 'ब्राह्मण! पुत्रस्ते जातः' 'ब्राह्मण ! कन्या ते गर्भिणी' इत्यादौ हर्षशोकादी- नामपि न वाच्यत्वम् ? कस्माच लक्षणा? लक्षणीयेऽप्यर्थे दीर्घ दीर्घतराभिधान्यापारेणैव प्रतीतिसिद्धः, किमिति च श्रु तिलिङ्गवाक्यमकरणस्थानसमाख्यानां पूर्वपूर्ववलीयस्त्वम् , इस वक्तादिस्वरूपी बोद्धा गरप्रसनानुमत्या तद्गृहे भोजनमतिदुष्टं ता- त्पर्यंतो जानातीत्यत्राप्युपात्त एव तात्पर्यम् । हति । हादिकं हि पुत्रस्ते जात इत्यादिवाक्यार्थप्रतीत्या जन्यत । न च शब्दस्य प्रकाशकत्वाद जनकत्वं, किन्तु ज्ञापकत्वमिति जननाद्भिन्नं व्यञ्जनम् । अयं भाव:--सङ्केतापेक्षी शब्दोऽर्थ वक्ति, न निरपेक्षः । यत्रैव वाच्यस्य सङ्केतस्तत्रैवाभिधा नार्थान्तरे, तत्र सङ्केता- भावात् । मामासकं प्रत्याह-कस्माच्चेति । श्रुतीति । यस्याभिधेये- नार्थेन सह नैकट्यं स बलीयान् । यस्य च व्यवहितत्वं स दुर्बलः । व्य वहिताव्यवहितत्वे च नाभिधागम्ये, किन्तु व्यङ्गये । एतच्च त्वया नेष्यते । तत्कथमेकस्य बलीयस्त्वं, श्रुत्यादीनामभिधाव्यापारस्य समानत्वात् । प्रकृतिप्रत्ययश्रुत्यो स्वार्थाभिघायकत्वेन पदस्य का- रकविभक्तीना च विनियोजकत्वेन लिङ्गादीना विधिसामर्थेन वेति क्रमणामिधात्रीविनियोक्तीविधात्रीसंज्ञा तितश्श्रुतयः । यदर्थस्या- यावानर्थोऽवगम्यते तत्कयं. ३ वर्षाभिधा.

·पञ्चमोलास:
178
.
-
2
4
भिधानं शब्दश्रवणमात्रादेवावगम्यते सा श्रुतिः । अङ्गत्वापादनं
प्रधाने श्रुत्यादीनामर्थः । क्रमेणोदाहियते-
"ऐन्द्रया गार्हपत्यमुपतिष्ठते' अत्र गार्हपत्योपस्थाने ऐन्द्रया
ऋचो विनियोगस्तृतीयोक इति विनियोक्ती श्रुतिः ।
'बहिर्देवसदनं दामि। अत्र दामीति लवनलिङ्गादेवाश्रयो
दर्भाऽनेन मन्त्रणोत्पाद्य इति प्रतीयते ।
श्वतं छागमालमते' अत्रैकवाक्योपादानात् श्वेतगुणस्य छा-
गावच्छेदकत्वेन क्रियाङ्गमावो गम्यते । यथा वा--
अरुणयैकहायन्या पिङ्गाक्ष्या सोमं क्रीणाति'
इत्यत्र अरुणादीनां क्रयेण सम्बन्धः श्रौतः, अरुणैकहायन्यादीनां
मिथः पुनर्वाक्यीयः।
दर्शपूर्णमासप्रकरणे समिधो यजति' 'तनूनपातं यजति'
'इडो यति' 'बहिर्यजति,' 'स्वाहाकारं यजति' इति पञ्च प्रयाना
उक्ताः। ते च दर्शपूर्णमासयोरेव क्रियन्ते, तदङ्गत्वमवगम्यत
इत्यर्थः । “अमेरहं देवयज्ययाऽन्नादो भूयासम् ' 'दब्धिरस्यमध्वो
भूयासं तदमें दभेयम्' 'अनीपोमयोरहं देवयज्यया वृत्रहा भूयासम् ।
इति मन्त्रत्रयादमियो यागः उपांशुयागः अग्नीपोमीयो यागश्चेति
यागत्रयं क्रमेण स्थितम् । तत्र प्रथमतृतीयमन्त्राभ्यां देवयज्या-
लक्षणालिङ्गादाद्यन्तौ यागावाक्षिप्यते । द्वितीयेन मन्त्रेण द्वितीयो
यागः। यागस्तु उपाशुयागः स्फुरदोष्ठमुद्रस्वरस्थानवशात।
1. स.5-5.1.
उतै-सं. 1-6-11
ते. स. 6-1-6.
4-सं. 1-6-2

·174 सङ्केतटीकासमैते काव्यप्रकाशे उद्गाता अध्वर्यु. होतेति उद्गायतीत्यादि समाख्यया अन्व- थसंज्ञावलान् मामयजुसग्वेदेष्वाधिकृत इति निश्चीयते । तेप्वगभाव इत्यर्थ । ऐन्द्रेचत्यत्र ऐन्द्रया ऋच इन्द्रप्रकाशनसामर्थ्यलक्षणालि. गादिन्द्रोपस्थापनविनियोगो गार्हपत्यमिति द्वितीयाश्रुत्या बाध्यते । तेनैन्द्रयाऽप्येतया गार्हपत्यस्यैवोपस्थापनं भवति । . अथवेत्थमपि श्रुत्यादीना पूर्वपूर्वबलीयस्त्वं, यथा-भो सैन्ध- वमानयेत्यन समाख्यया नाम्ना सैन्धवशब्दो लवणादिस्वार्थस्सन् स्थानेन रसवक्या? समाव्या वाधित्वा लवणार्थ कृत , अत' स्थानं बलीयः। स्थानेऽपि यदाऽश्ववार्ताप्रस्तावः तदा तेन स्थानोचितलवणवाधेन अश्वार्थः कृत , अतः प्रस्तावो बली । प्रस्तावार्पितमप्यसामान्य त्यक्त्वा कर्मरूपे विशेषे वर्तत इति प्रस्तावाद्वाक्यं बलीयः । वाक्याप्तिमपि सामान्यं कर्मत्वं त्यक्त्वा चित्तलादिना ? स्त्रीपुस्त्वादिना वा लिङ्गेन विशिष्टेऽश्वे वर्तत इति वाक्यालिङ्गं चलीयः । लिङ्गा- लोऽप्यश्वविशेषे यदाऽऽनयेत्यत्रोदात्तश्रुति. तदाऽऽनयेति विधेयं, सर्वमप्यन्यदनुवाद्यमिति सर्वेभ्यः श्रुतिरधिका । श्रुनिनिरन्तरार्थनिष्ठ. शब्दव्यापार । यहा-- -अयमेवार्थ प्रकारान्तरेण कथ्यते, यथा-उच्चै- श्श्रवसं तेजसा भान्त वेगोपेतं सुभगं श्वेत कटकयोग्यं मन्दु. राया. सैन्धवमानय । अत्र पूर्वपूर्वबलीयस्त्वं स्फुटम् ।।

·पञ्चमोल्लासः 115 न्विताभिधान'वादेऽपि विधरपि सिद्धं व्यङ्गयत्वम् । किं च कुरु सोचम्' इति पदयोवैपरीत्ये काव्यान्त. प्रतिनि कथं दुष्टत्वम् ? न • ह्यबासभ्योऽर्थ. पदार्थान्तरैन्वितः, इत्यनभिधेय एवेत्येवमाद्यपरित्याज्यं स्यात् । यदि चवाच्यवाचकत्वव्यतिरेकेण व्यङ्गयव्यञ्जकभावो नाभ्युपेयते तदाऽसाधुत्वादीनां नित्यदोपत्वं कष्टत्वादीनाम- नित्यदोपत्वमिति विभागकरणमनुपपन्नं स्यात् । न चानुपपन्नम्, सर्वस्यैव विभक्ततया प्रतिभासात् । वाच्यवाचकभावव्यतिरे- केण व्यङ्गयच्यञ्जकताश्रयणे तु व्यहचस्य बहुविधत्वात् कचि- देव कस्यचिदेवौचित्येनोपपद्यत एव विभागव्यवस्था । विधरपीति । निश्शेपच्युतेत्यत्र यो विधिः सर्वसम्मतस्तस्यापीत्यर्थः। वैपरीत्य इति । रुते सतीत्यध्याहार्यम् । सार्च कुरु इतिरूपं वैपरीत्यम् । काव्यान्तर्वर्तिनीत्यस्याभिमायः-यकाव्यमध्यस्थापित वैपर्गत्ये दोप., अन्यत्र तु का दोपचर्चा । असभ्योऽर्थ इति । चिङ्करितिरूपः । योन्यन्तर्वी मणिश्चितः । एवमादीति । रुचि कुर्वित्यादि । अन्विताभिधायिना दूषणमतत् । विभागकरणामिति । अयं भावः-असाधुत्वादयो लक्षणवैल्यादयो दोषा दोपा एव, कष्टत्वादयस्तु श्रुतिदुष्टादिरूपाः स्वार्थवाचकत्वे समानेऽपि गृहा- रादौ दोषाः, रौद्रादौ तु गुणा', न तु दोपा ॥ . पादे विशेरपि. 'वाच्यवाभावयतिरण. ३ एवेयं वि.

·176
सङ्केतटीकासमेत काव्यप्रकाशे
'द्वय गतं संप्रति शोचनीयता समागममार्थनया कपालिन'
इत्यादौ 'पिनाक्यादिपदवैलक्षण्ये किमिति कपाल्यादिपदाना
काव्यानुगुणत्वम् ।
अपि च वाच्योऽर्थः सर्वान् प्रतिपत्तन् प्रत्येकरूप एवेति
नियतोऽसौ । न हि ‘गतोऽस्तमर्कः' इत्यादौ वाच्योऽर्थः
कचिदन्यथा भवति । प्रतीयमानस्तु तत्तत्मकरणवक्तप्रतिपत्ता
दिविशेषसहायतया नानात्वं मजते । तथा च 'गतोऽस्तमर्क'
इत्यत सपनं प्रत्यवस्कन्दनावसर इति, अभिसरणमुपक्रम्यता-
मिति, माप्तमायस्ते प्रेयानिति, कर्मकरणानिवर्तामह इति,
सान्ध्यो विधिरुपकम्यतामिति, दर मा गा इति, मुरभयो
गृहं प्रवेश्यन्तामिति, सन्तापोऽधुना न भवतीति, विक्रेयवस्तूनि
सहियन्तामिति, नागतोऽद्यापि मेयानित्यादिरनवधिय॑ङ्गयोऽर्थे
तत्र तत्र प्रतिभाति।
वाच्यव्यगचयो निश्शेपेत्यादौ निषेधविध्यात्मना,
,
किमितीति । यदि व्यङ्गन्यव्यअकभावो नेप्यत इति शेष ।
पुनरप्यन्विताभिधायिन दूपयति-अपिचति । तत्रतत्रेति ।
प्रस्ताववक्तृप्रभृतिविशेपे ।
विध्यात्मनेति । स्वरूपस्य भेदेऽपि यधेकत्वमिति योग ।
निषेधो वाच्यो विधिश्च व्यङ्गय । तथा सशयो वाच्य , शान्त.
शृङ्गारिणोरेकतरनिश्चयश्च व्यङ्गय ।
1 पिनाकिपद
नागतोऽद्य या
तत्र भाति

·पञ्चमोल्लास: 117 मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य कार्य आर्याः समर्यादमुदाहरन्तु । सेव्या नितम्याः किमु भूधराणां उत स्परस्मेरविलासिनीनाम् ॥ १३४ ॥ इत्यादौ संशय-शान्तशृङ्गार्यन्यतरनिश्चय-रूपेण, कथमवनिप! दो यन्निशातासिधारा- दलनगलितगृभी विद्विपां स्वीकृता श्रीः । ननु तव निहतारेरप्यसौ किन नीता त्रिदिवमपगताङ्गेल्लभा कीतिरेभिः ॥१५॥ इत्यादौ निन्दास्तुतिवपुपा स्वरूपस्य, पूर्वपश्चादावेन प्रतीतेः कालस्य, शब्दाश्रयत्वेन 'शब्दतदेकदेशतदर्थवर्णसघटनाश्रय- त्वेन चाश्रयस्य, शब्दानशासनज्ञानेन प्रकरणादिसहायमति- भानर्मल्यसहितेन तेन चावगम इति निमित्तस्य, अपगताना मृता। बल्लभा भार्या| अपि नीता उद्दालिताऽपि निन्दा वाच्या स्तुनिश्च व्यङ्गया । स्वरूपस्येति । वाच्यव्यङ्गययोः स्वरूपस्य । कालस्येति । प्राग्वाच्यं ततो व्यगचमिति व्यक्तः पूर्वापरमावः । शब्देति । वाच्यस्य शब्द एव एक आश्रयः। व्यङ्गयस्य तु शब्दैकदे- शादिकमाश्रयः । एपां व्यसकत्वं प्रागुक्तम् । शब्दशब्देनात्र प्र. कृतिः पदं वाक्यं चाभिधीयते । निमिचस्पेति । वाच्यस्य शब्दशास्त्रज्ञानं हेतुः । व्यग्न्यस्य तु प्रस्तावादिसहायप्रतिभाशुद्धिसाहित शिलादेकदेश. शब्दार्पशासन, PR पर Kavyar ISASA ·178 सप्तटीकासमेते काव्यप्रकाश चोडमात्रविदग्धव्यपदेश्ययो प्रतीतिमानचमत्कृत्योश्च करणात्का यस्य, 'गतोऽम्तमर्क' इत्यादौ प्रदर्शितनयेन संख्यायाः, कस्स व ण होइ रोसो दठूण पिआइ सव्वणं अहरम्। सभमरपडमग्याइणि वारिअवामे सहसु एyहिम् ॥ १३६ छाया--कस्य वा न भवति रोघो दृष्ट्या प्रियाणस्सवणमधरम् । सभ्रमरपद्माघ्राधिाण वारतवाम! सहस्वेदानाम् ।। तच्छन्दशास्त्रज्ञानमिति स्पष्टो निमित्तभेद । वोहमाति । वाच्यवेदी बोद्धा, व्यगचवेदी तु विदग्धः । तथा वाच्योऽर्थ प्रतीतिमात्र, व्यङ्गयस्तु चमत्कार करोतीति कार्यभेद । सख्याया इति । एतद्विचार प्रागुक्त । कस्स वेति । कस्य वा अनायोलोरपि । सव्वण सव्रणम् । सभ्रमरपद्मस्याघ्रात्रि आघ्राणशीले ! । अत एव वारिते वारणाया वामे तदनङ्गीकारिणि! | सहखोपालम्भानिति शेष । इदानी सहस्त्र' इति वाच्य सखीविषयम् । 'भृङ्गेणाधर खण्डितो न त्वन्येन तन्निरपराधैवेयम् ' इति व्यङ्गय पतिविषयम् । 'अद्य मया समर्थित पुन प्रकट दशनक्षतादिक न कार्यम् इति जारविषयम् । 'प्रियाया' सवणाघरावलोके रोपरस्यादप्रियायास्तु त्यागहेतु प्रीतिस्तदानन्दो मा क्रियता युप्माभिरिति अहो सौभाग्यमस्या ' इति सपनीविषयम् । 'अबार्थेऽधुनैप किंचिद्वक्ष्यति, व च प्रियत्वादन्यायित्वेन कुप्यन्ती ·पश्चमोल्लास 179 - . इत्यादी सखीतत्कान्तादिगतत्वेन विषयस्य च भेदेऽपि यद्येकत्वं तत्कचिदपि नीलपीतादौ भेदो न स्यात् । उक्तं हि- "अयमेव हि भेदो भेदहेतुवा यद्विरुधर्माध्यासः कारणभेदश्च' इति । वाचकानामर्थापेक्षा व्यञ्जकानां तु न तदपेक्षत्वमिति न वाचकत्वमेव व्यञ्जकत्वम् । पादपातादिभिः प्रार्थ्यसे, सहस्त शोमस्व' इति सौमाग्यख्यापन । व्यङ्ग्यं सखीविषयम् । 'अयेत्थं, नान्यथाऽस्या शङ्कनीयम्' इति प्रातिवेश्मिकविषयम् । अनया युक्तया मयैव संवियते अपराधस्स. ख्याः' इति स्वगर्वख्यापनं विद विषयम् । अद्येत्थं संवृतं, मूयस्सा- वधानया भवितव्यम् ' इति सखीविषयम् । 'असत्योपपतिपाश्चात् चुम्बनायव * कार्य न सतादिकं' इत्युपदेशरूपं व्यङ्गयमसतीविष- 'येन विना म्रियते तस्य प्रियस्यागः सोढव्यं, नोद्धाटनीय' इति पत्युः पाण्डित्ये सति तद्विपयं व्यङ्गयम् । भेदेऽपीति । स्वरू- पकालांश्रयनिमित्तकार्यसंख्याविषयाणा भेदेऽपि यद्येकत्वमिति योगः। अयमेव हीति । अयमेव घटपटयोआंदो यजलाहरणादिशीतत्रा- णादिविरुद्धधर्माध्यासो मृत्पिण्डारितन्त्वादिकारणभेदश्च । अयमेव- पटपटयो दहेतुर्यजनाहरणादीति पूर्वोत्तमेव । यदिवा अयमेव भेदो यविरुद्धधर्माध्यासः, अयमेव भेदहेतुर्यकारणभेदशेति क्रमः । वाच. कानामिति । अयं भावः-सङ्केतितार्याभिधायित्वार्थापेक्षिणः शब्दा., 1 नील नालादा. अयमर भदो तु न तदपेक्षत्वमपाति * कार्यकारयितन्यमित्सर्यग्यन्तावप्रययः. शेप । संथाच 'प्रियेयमिति कृत्वा अस्या अपगयसहस्त यम्। प्रित्येति । जनस्येति इति व्याप विग्यविषयाम ते सिद्धम्.

·-ov सतटाकासमत काव्यप्रकाश . किञ्च वाणीरकुडग्वित्यादौ प्रतीयमानमर्थमभिव्यज्य वाच्य स्वरूप एव यत्र विश्राम्यति तत्र गुणीभूतव्यङ्गधेड तात्पर्यभूतोऽप्यर्थः स्वशब्दानभिधेयः प्रतीतिपथमवतरन् कस्य व्यापारस्य 'विपयतामवलम्बतामिति ।। ननु 'रामोऽस्मि सर्व सहे' इति, 'रामेण प्रियजीवि तेन तु कृतं प्रेम्णः प्रिये ! नोचितम्' इति 'रामोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिद्धि पराम्' इत्यादौ "लक्षणी योऽप्यों नानात्वं भजते, विशेषहेतुश्च भवति, तदेवगमश्च व्यञ्जकास्तु मृदुवर्णादयोऽर्थनिरपेक्षा , तत्कथ याचकत्वमेव व्य- अकत्वम् । वाच्य स्वरूप एवेति । इदं मर्म-प्रथमं वाच्य तावत् स्वं प्र काश्य व्यङ्गय प्रत्याययति। ततस्तृतीयकक्ष्याया तदेव प्राधान्येन प्रत्या वृत्य स्वरूप एव विश्राम्यति । अचारुत्वाइनन नोन्मालयतीत्यर्थ । अतात्पयति । व्यङ्गयमप्रधान, तहाच्यत्वन तात्पर्यवाद्यपि न मन्यते, अतत्परत्वाच्छब्दस्येति भिन्नं वाचकत्वायजकत्वम् । अनभिधेय इति । रसादिरूप । कस्येति । अर्थाद्वयानव्यापारस्यैव । ननु यथा व्यङ्गय प्रस्तावादिवलादनेकस्तथा लक्ष्योऽपीति तत्र व्यङ्गयस्यान्तीवो लक्ष्य इत्याह-ननु रामोऽस्मीति। अत्र वनवासा- दिरनन्तो लक्ष्योऽर्थ । रामेणेति । अत्र रामपद साहसैकरसत्वाद्य- नन्तलक्ष्यार्थसङ्क्रमितवाच्यम् । विशेपेति । यथा व्यङ्गयवेदी विषयतामवलम्वताम् । लक्षणीयोऽर्यो ·पश्चमोल्लास: 181 शब्दार्थायत्तः प्रकरणादिसव्यपेक्षश्चेति कोऽयं नूतनः प्रतीय- मानो नाम? | उच्यते-'लक्षणीयस्यार्थस्य नानात्वेऽपि अने- कार्यशब्दाभिधेयवान्नियंतत्वमेव । न खलु मुख्येनार्थेन अनि- .. यतसंघन्धो लक्षयितुं शक्यते । प्रतीयमानस्तु प्रकरणादिविशेष- वशेन नियतसंवन्धोऽनियतसंबन्धः संवद्धसंवद्धश्चति द्योत्यते। न च अत्ता एत्थ णिमन्जइ एत्य अहं दिअसए पलोएहि । मा पहिअ रत्तिअंधअसेज्जाए मह णिमन्जिहिसि ॥ (छाया-श्वभूरय निमजति अनाहं दिवसके प्रलोकय । मा पथिक राजधन्ध शय्यायामावयोनिमडक्ष्यसि ॥ इसादौ विवक्षितान्यपरवाच्ये ध्वनौ मुख्यार्थवाधः, तत्कथमत्र लक्षणा? लक्षणायामपि व्यञ्जनमवश्य माश्रयितव्य- मिति प्रतिपादितम् । यथा च समयसव्यपेक्षाऽभिधा तथा विदग्ध इति व्यपदिश्यते तथा लक्ष्यादा लक्ष नामेत्यसूयायाम् । अनेकार्थेति । हरिशब्दार्थवत् । न खल्विति । अनेन तद्योगादिकं नियतत्वमुक्तं, यथा गङ्गाशब्दो मुख्येन स्वार्थेन सम्बद्धं तटादि लक्षयति न तथा वनादि लक्षयितुं शक्नोति । ध्वनिस्तु प्रस्तावादिसामग्रीवशाद्विचित्रो माति । अत्तति । द्वस्वं दिवसं दिवसकम् । दिवसशब्दः पुल्लोवः । ततो ऽल्पं दिनमस्ति तस्मात्प्रलोकय । यदि वा * 'कालावभाव' इत्याधारे द्वितीयेति । तत्कथमिति । लक्षणां विनाऽपि व्यञ्जकत्वं स्यादित्यर्थः, लक्षगीयार्थस्य. माश्रयणीयमिति. * घालावभाव वा फर्म चाकर्मणाम्, है-सू-२-२-२३. लक्षक इत्यपि तुल्यम् ·182 सरतटोकासमेते काव्यप्रकाशे मुख्यार्थवाधादित्रयसमयविशेपसव्यपेक्षा लक्षणा । अत एवा- भिधापुच्छभूता सेत्याहुः । न च लक्षणात्मकमेव ध्वननम्, 'तदनुगमेन तस्य दर्श- नात् । न च तदनुगसमेव, अभिधावलम्बनेनापि तस्य भावात् । न चोभयानुसार्येव, अवाचक वर्णानुसारेणापि तस्य दृष्टेः । न च शब्दानुसार्येव, अशब्दात्मकनेत्रत्रिभागावलोकनादिगत- त्वेनापि तस्य प्रसिद्धः, इत्यभिधातात्पर्यलक्षणात्मकव्यापारत्र- यातिवी ध्वननादिपर्यायो व्यापारोऽनपक्षयनीय एव । । यतोऽत्राभिधामूलत्वम् । अभिधापुच्छेति । अमुख्यया वृत्त्या सङ्के- तग्रहणस्यापि तत्र भावादभिधावयवत्वमेव लक्षणायाः, *नदेवाभिधा व्यापारमाश्रिता, लक्षणायास्तद्वाधेनोत्थानात् | ध्वनेस्तु अभिधान्यापा- रोत्तीर्णत्वादिति कथं भिन्नविषयत्वेन व्यञ्जनलक्षणयोरैक्यम् । तदनुगमेनेति । लक्षणानुगमेन धननस्य दर्शनात् । तदनुगतमेवति । लक्षणानुगतमेव । तस्योति । ध्वननस्य । भावा- दिति । न हि व्यङ्गये प्रतीयमाने वाच्याद्बुद्धिर्दू भवति । न चोभयेति । अभिधालक्षणारूपमुभयम् । अवाचकेति । अर्था- नुपयोगेऽपि कोमलादिवर्णाना रसव्यजकत्वदर्शनात् । अशब्दति । अभिधान्यापागस्पृष्ट इत्यर्थः । अवलोकनादीत्यादिशब्दात् बाप्पावे. शकुचकम्पादि । तस्येति । ध्वननस्य । अनपढ़वनीय एवेति । तत्र नाभिधा सङ्केताभावात् । अन्वयप्रतीतावेव क्षीणशक्तिकवाद न तात्पर्यम् । अस्खलद्रगतित्वान्न लक्षणा । तदनुगमनेन, वर्गासारेणापि व्याघस्यैष्टे , 'तदेव तस्मादेवेत्यर्थ.. 1 ·पश्चमोल्लास. •183 . तत्र 'अत्ता एत्थ' इत्यादौ नियतसंवन्धः, 'कस्स ण होइ रोसो' इसादावनियतसंवन्धः, विवरीअरए लच्छी व दळूण णाहिकमलट्ठम् ।। हरिणो दाहिअणअणं रसाउला झत्ति ढक्केइ ॥ १३७ ।। छाया–विपरीतरते लक्ष्मी ब्रह्माण दृष्ट्वा नाभिकमलस्थम् । ) हरेर्दक्षिणनयनं रसाकुला झटिति स्थगयति ॥ इसादौ संवद्धसंवन्धः । अत्र हि हरिपदेन दक्षिण- नयनस्य सूर्यात्मकता व्यज्यते, तनिमीलनेन सूर्यास्तमयः, तेन पद्मस्य संकोचः, ततो ब्रह्मणः स्थगनम्, तथा सति गोप्या- इस्यादर्शनेनानियन्त्रणं निधुवनविलसितमिति । 'अखण्डबुद्धिनि ह्यो वाक्यार्थ 'एव वाच्यो वाक्यमेव च वाचकम्' इति येऽप्याहुः तैरप्यविद्यापदपतितैः पदपदार्थकल्पना तत्रेति । *तेपु । अत्तेति । अत्रैव शेवेति नियतसम्बन्धः, नियतेन नियनत्वेन इयत्तया नियन्त्रितः सम्बद्ध. | कस्स वेत्यादी पुनरनियत. सम्बद्धः । सम्बद्धसम्बन्ध इति । सम्बद्धस्य व्यङ्गयस्य सम्बन्धो व्यङ्गयोऽर्थः । येऽपीति | महाः शब्दब्रह्मवादिनः । वाक्यार्थ एवार्थ इति । न पदार्थ इत्यर्थः । वास्यमेवेति । न पदमित्यर्थः । तैरपति । भट्टैरपि । देशकालावच्छेदेन सर्वव्यवहर्तुनिष्ठतया कल्पि- तपदार्याश्रयेण वाच्यवानककल्पना क्रियत एवेति तन्मतेऽप्यो. न्तरमतीतो व्यञ्जकत्व न वाचकत्वम् । एवं पदार्थवाक्यार्थन्यायो सनिमीलने सूर्यास्तमय , एवार्थो वाच्यो. •नियतसपन्धादिवित्यर्थः । अन. तेन प्रमण..

·184 सङ्केतटीकासमेत काव्यप्रकाशे कर्तव्यैवेति तत्पक्षेऽप्यवश्यमुक्तोदाहरणादौ विध्यादिव्यय एव । ननु वाच्यादसंवद्धं तावन्न प्रतीयते, यतः कुतश्चि- द्यस्य कस्यचिदर्थस्य प्रतीतेः प्रसङ्गात् ( एवं च संबन्धाद्वध- गयव्यनकभावोऽ प्रतिवन्धेऽनश्यं न भवतीति व्याप्तत्वेन नि- यतमिनिष्ठत्वेन च त्रिरूपाल्लिङ्गाल्लिङ्गिज्ञानमनुमानं यत्तद्रूपः पर्यवस्यति ।। तथा हि- भम धम्मिा वीसद्धो सो सुणओ अज्ज मारओ देण । गोलाणईकच्छकुडंगवासिणा दरिअसीइण ।। १३८॥ छाया-भ्रम धार्मिक विश्रब्ध स शुनकोऽद्य मारितस्तेन । गोदानदीकच्छनिकुञ्जवासिना दृप्तसिंहेन । an न तात्पर्यशक्तिसाधक इति ज्ञापितम् । उक्तोदाहरणेति । निश्शेषच्यु तत्यादी । वाच्यादिति । व्यञ्जकत्वं शब्दाना गमकत्वम्, तच्च लिङ्गत्व- मेव । अतो व्यङ्गयप्रतीतिलिाङ्गेमतोतिरेवेति, तथा मति लिझिलिङ्ग- तैव व्यङ्ग्यव्यञ्जकतेत्यर्थः । सम्बन्धादिति । गम्यगमकतारूपात् । अमतीति । अविनाभावाभावे । एतेनान्वयव्यतिरेकात्मकसपक्षसत्त्व. विपक्षासत्वस्वरूपा व्याप्तिदर्शिता । नियतधर्माति । एतेन पक्ष- धर्मतोक्ता । पक्षधर्मसपक्षसत्वविपक्षव्यावृत्तयो रूपत्रयो । लिङ्गिनीति | अनुमेये । तद्रूप इति । निर्वाहेऽनुमानमेव व्यङ्गयोऽर्थ इत्यर्थः । भमेति । अत्र सिंहस्योत्तमत्वेन श्ववघोऽनुचित इति * 'दरियरिरकेण' - 1हरणादिषु विध्यादि 'प्रतीतिप्रसमात्.. 3 प्रतिवन्धे चावश्य. हप्तश्केण' इति च्छाया. -- .

·पञ्चमोल्लास 185 . अत्र गृहे श्वानिवृत्त्या भ्रमणं विहितं गोदावरी'तीरे सिंहो- पलब्धरभ्रमणमनुमापयति । यद्यद्भीरुभ्रमणं तत्तद्भयकारणनिः वृत्युपलब्धिपूर्वकम्, गोदावरीतीरे च सिंहोपलब्धिरिति व्या. पकविरुद्धोपलब्धिः । अत्रोच्यते-भीरुरपि गुरोः प्रभोर्वा निदेशैन मियानुरागेणान्येन चैवंभूतेन हेतुना सत्यपि भयका- रणे भ्रमतीसनकान्तिको हेतुः । शुनो 'विभ्यदपि वीरत्वेन सिंहान्न विभेतीति विरुद्धोऽपि । गोदावरीतीरे सिंहसद्भावः प्रत्यक्षादनुमानाद्वा न निश्चितः, अपि तु वचनात् । न च वच- नस्य मामाण्यमस्ति, अर्थेनामतिवन्धात् , इत्यसिद्धश्च । तत्क- इत्यन्ये पठन्ति । गृह इति । यत्र सा दुश्शीलाऽस्ति, तत्र विधि- वाच्यो निषेधस्त्वनुमेयः । कच्छकुडङ्गस्य धर्मित्वनिर्देशः । सिहसदा- वस्य हेतुत्वम् । वासिणेति विशेषणेन धर्मिणि सिंहस्य सद्भावो दर्शितः । भीरुभ्रमणं व्याप्यम्, भयहेतुनिवृत्तिापिका, सिंहास्तित्वं व्यापकविरुहोपलब्धिनामा हेतुः । अनैकान्तिक इति । व्यभि- चारी। विभ्यदिति । अधमत्वादिति हेतु. । अमतिवन्धादिति। अयं भावः-वचनार्थयोस्तादात्म्यतदुत्पसिलक्षणो सम्बन्धौ न घटेते। तथाहि-तयोस्तादात्म्ये मोदकादिवचनोच्चारे मुखादेः पूरणादिन- सङ्गः । तदुत्पत्तौ हि किं वचनादर्थस्योत्पत्तिः, किं वा अर्थाद्वच- नस्य । उभयमपि न घटते, वचनस्य ताल्वादिकम्य उत्पत्तः । लब्धेरिति 1तर चसिंहो. KAIYAPPALATA विभ्यदपि धीरत्वेन. 24 ·186 सकतटीकासमेते काव्यप्रकाश TRI यमेवंविधादेतोस्साध्यसिद्धि । गी तथा निश्शेपच्युतेत्यादौ गमकतया यानि चन्दनच्यवना- दीन्युपात्तानि तानि कारणान्तरतोपि भवन्तिा अतश्चात्रव स्नान. CHINTA कार्यत्वेनोक्तानीति नोपभोग एव प्रतिवद्धानीत्यनैकान्तिकनि । व्यक्तिवादिना चाधमपदसहायानामेषा व्यञ्जकत्वमु. क्तम् । नचात्राधमत्व प्रमाणपतिपत्रमिति कथमनुमानम् ? एवंविधादर्थादेवंविधोऽर्थ उपपत्त्यनपेक्षत्वेऽपि प्रकाशत इति अर्थस्य तु मृत्पिण्डादिस्वकारणात् । किञ्च-वचनादर्थोत्पत्तिस्वी- कारे राज्यादि मे भूयादित्युक्तौ तत्स्यात् । अर्थाच्च वचनोत्पत्तिस्वी. कारे अर्थे पृष्टे शब्दैर्भाव्यमेवेति स्यात् । एवंविधादिति । अनैकान्तिकविरुद्धासिद्धरूपाद्धेतो साध्यस्य व्यङ्गयस्य सिद्धि । जानकात्तिा लानं कारणान्तर, न. परं चन्दनच्यवनादिक. सभोगाद्भवति, किन्तु स्नानरूपाकारणान्तरादपि स्यादित्यर्थ । अतश्चेति । अत एवेत्यर्थ । अत्रैवेति । अत्रापीत्यर्थ । व्यक्तिवादिनेति । ध्वनिवादिना । एपामिति । चन्दनच्यवना दानाम् । अधमपदसाहित्येनाव्यभिचारीणि चन्दनच्यवनादीनि अनुमा- पकानि भविप्यन्तीत्याशङ्कयाह-न चानेति । एवंविधादिति । नि- श्शेपेत्यादिमोक्तात् । एवंविष इति । उपभोगादिरूप । उपपत्य- नपेक्षत्वेऽपीति | अनुमानादिरूपा पपपत्ति । प्रत्यक्षादिप्रमाणा- कारणातरेऽपि ·पञ्चमोल्लास: 187 व्यक्तिवादिनः पुनस्तदपणम् । इति श्री काव्यप्रकाशे ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयसंकीर्णभेद- निर्णयो नाम पञ्चम उल्लास: न्तरप्रतीतोऽर्थोऽनुमानाङ्गं यतो धूमवत् । साहित्ये हि अर्थप्रतीतीनां लोकोनरचमत्काररूपमोतिविश्रान्तिरेव साध्या, न सत्यासत्यानरूप- णति तदपपत्यनपेक्षत्वम् । अदूपणं-न दुष्टमित्यर्थः ।। सङ्केतगमने दत्तां मनस्सुमनसां जनः । ध्वनियंत्र गुणीभूतः श्रोत्रानन्दी निरूपितः ॥ इत्याचार्यश्रीमाणिक्यचन्द्रावराचते फाव्यप्रकाश- सङ्केते काव्यप्रकाशपञ्चमोल्लास:

·188 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे . अथ पष्ठ उल्लासः, शब्दार्थचित्रं यपूर्व काव्यद्वयमुदाहृतम् । गुणप्राधान्यतस्तत्र 'स्थितिश्शब्दार्थचित्रयोः॥ न तु शब्दचित्रेऽर्थस्याचिनत्वम्, अर्थचित्रे वा शब्दस्य । 'तथा चोक्तम्- "रूपकादिरलङ्कारस्तस्यान्यैहुधोदितः । न कान्तमपि निर्भूपं विभाति वनिताननम् ॥ अथ पटोल्लास अथावरकाव्यभेदावाह-शब्दार्थेति । सन्निवेशविशेपेण य- थाक्रमं शब्दार्थो चित्रो यत्र, शब्दार्याम्या वा चित्र यतत्तथा । पूर्वमुदाहृतं प्रोक्तमित्यर्थ , न तूदाहत दृष्टान्तीकृतमिति । गुणेति । गुणश्च प्रधान नेति विग्रहे भावप्रत्ययः । फनिनुत्तरपदस्यापीति वृद्धि । यहा गुणश्च इत्यलंतलया। गुणीकरणं च प्राधान्यं चेति । तति । शब्दार्थचित्रकाव्ययोः । अयं भाव ---यत्र शब्दचित्रं प्रधानं तत्राप्ययनितं गोणमस्त्यः । एवमर्षचित्रेऽप्यूहाम् । न पुनरेवेकनि कावि काव्य स्यात् । तथा चोक्तमिति | मामहेनेति शेप । तस्येति । याव्यस्य । न कान्तमपीति । यथा सााण्यमपि मुखं निभूप सस माति, तथा शब्दार्थशरीरमपि काव्य सगुणमपि निरलवार न मातीत्यर्थः । अपरे तु काव्यमरूपातमनत्येन रूपराधर्षाद्वारा पहि- रङ्गनां मन्यानाः मुतिद्व्यत्यो कागस्यम्पसमानान्तरमास. गरपतिपिप्रायो .

·189 ५ अत्र शब्दालङ्कारश्छेकानुप्रासः । अरुणादेरिव छायादिर्यस्येति. पष्ठोल्लासः रूपकादिमलंकारं वाह्यमाचक्षते परे। सुपां तिङ च व्युत्पत्तिं वाचां वाञ्छन्त्यलंकृतिम् ॥ तदेतदाहुः सौशब्द्यं नार्थव्युत्पत्तिरीदृशी। - शब्दाभिधेयालङ्कारभेदादिष्टं द्वयं तु नः॥" इति । .शब्दचित्रं यथा- प्रथमतरुणच्छायस्तावत्ततः कनकप्रभः तदनु विरहोत्ताम्यत्तन्वीकपोल तलद्युतिः । उदयति ततो ध्वान्तध्वंसक्षमः क्षणदामुखे... सरसविसिनीकन्दच्छेदच्छविमंगलाञ्छनः ॥१३९॥ द्वारतामाहुरित्याह-रूपकादिमिति । गोडमतमेतत् । तदेतदिति । सुप्तिहात्मकम्, सौशव्यं शब्दवैचित्रयम् । शब्दालङ्कारसाधकमे तत् ! अर्थव्युत्पत्तिरर्थवैचित्री पुनरर्थालङ्कारसाधिका । नेदृशी न मुप्तिडात्मिकेत्यर्थः । अथवा अर्थव्युत्पत्तिरीलङ्काररूपा रूपकाद्य- लङ्कतिरीहशी अन्तरङ्गा न, किं तर्हि गौणीत्यपि व्याल्या । अथ- च अर्थव्युत्पत्तिरपि काव्ये प्रयोज्यत्वेन मतेत्याह-द्वयं तु न इति । मामहः शब्दस्यार्थस्य चालङ्कारानिष्टवान्, परं गुणप्राधान्येन । प्रथमेति । अत्र क्षणदामुखे प्रदोपे प्रथममरुणच्छायः सन्नि- न्दुरुदयति अर्ध्व गच्छति, ततः कनकप्रमरसन्नित्यादि योज्यम् । अर्थचित्रं यथा- वृत्त्याऽरुणच्छाय " इत्यादिषु पुनरुपमाऽर्थलकारः । बार याच्यमापक्षते. 2 कनक्युतिः तत्प्रभा.

·190 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाश ते दृष्टिमात्रपतिता अपि कस्य नात्र क्षोभाय पूक्ष्मलदशामलकाः खलाश्च । नीचास्सदैव सविलासमली'कलग्नाः ये कालतां 'कुटिलतामिव नं त्यजति ॥१४॥ यद्यपि सर्वत्र काव्येऽन्ततो विभावादिरूपतया रसपर्य- वसानं तथाऽपि स्फुटस्य रसस्यानुपलम्भादव्यङ्गयमेतत् काव्यद्वयमुक्तम् । अत्र च शब्दार्थालंकारभेदाबहवो भेदाः, ते चालंकारनिर्णये निर्णेष्यन्ते ॥ इति श्रीकाव्यप्रकाशे शब्दार्थचित्रनिरूपणं नाम पष्ट उल्लास:. ते दृष्टीति । अत्रालका इव खला इत्युपमालङ्कारः शब्द. श्लेषप्रतिमोत्पनिहतुरिति मम्मटः । उपमाप्रतिमोत्पत्तिहतुर्थश्लेषः, 'स्वयं च पल्लवाताम्रभास्वत्करविरामिनी' इतिवदिति तृटः । अत्राली केति परावृत्त्यसहत्वेन शब्दश्छेप- साधकम् । कुटिलतामिवेति समुश्चितापमया व्याख्येयम् । कालतां कुटिलतां च न त्यजन्तीति भावः, ततोऽर्थसङ्गतिः । अनुपलम्भा- दिति । ईपदुपलम्भादित्यर्थः । अत्र चेति । शब्दार्थचित्रकाव्ययोः । सङ्केतरोतिरेषैव ज्ञानश्रीमुक्तयेऽद्भुता । वर्णनाविषयीचक्रे यत्र वाणीगतध्वनिः ॥ इत्लाचार्य श्रीमाणिषयवन्द्रविरक्तेि साम्यप्रकाशसदेते काव्यप्रकाशपष्ठोल्लाससकेत:: 1 *गटिलतां ननु संलजन्ति. फममा:: रसः पर्यवस्यति तथाऽपि. अस्य च.

·सप्तमोलासः 191 अथ सप्तम उल्लांसः - . काव्यस्वरूपं निरूप्य दोषाणां सामान्यलक्षणमाह- मुख्यार्थहतिर्दोषो रसश्च मुख्यस्तंदाश्रयाहाच्यः। उभयोपयोगिनः स्युःशब्दाद्यास्तेन तेष्वपि सः॥ इतिः अपकर्षः। 'शब्दाद्याः' इसाद्यग्रहणाद्वर्णरचने । विशे- पलक्षणमाह- दुष्टं पदं श्रुतिकटु व्युत्तसंस्कृत्यप्रयुक्तमसमर्थम्। निहतार्थमनुचितार्थं निरर्थकमवाचकं त्रिधाऽली- लम् ॥ ५० ॥ - अथ सप्तमोल्लासः मुख्याति । एतेन रसापकर्षहेतुत्वं दोपाणां सामान्यलक्षणमु- कम् । तदाश्रयादिति । तस्य रसस्याश्रयभूतत्वात् वाच्योऽप्यर्योऽपि मुख्यः । अपिशब्दोऽत्र लुप्तो ज्ञेयः । उभयति । रसवाच्यौ । तेव. पीति । नकेवलं रसवाच्ययोः शब्दादिषु स दोपो वाच्या, शब्दादीनां रसे वाच्ये चोपयोगसद्भावाहोपात्स्युरित्यर्थः । विशेपेति । दोपाणामिति शेषः । मुख्यतया रसे दोषाः, भकया शब्दार्थयोः । 'मुखे शब्द- मुपलमामहे' इति नयेन शब्दप्रतीतिपूर्वाः सर्वा रसादिमतीतयः। शब्दश्च पदवाक्यरूप इत्यतः सूत्रकममुष्ठहच प्राक्पददोपानाह- दुष्टमिति ।

·1921 सईतटोकासमेते काव्यप्रकारे -- । सन्दिग्धमप्रतीतं ग्राम्यं नेयार्थमथ भवेक्लिष्टम्। अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकृत्समासगतमेव।। १ श्रुतिकड (परुपवर्णरूप) दुष्टं यथा- अनङ्गमङ्गलगृहापागभङ्गितरङ्गितैः । आलिगितस्स तन्वद्या कार्थ्यं लभते सदा ।।१४२॥ अत्र कार्यिमिति । च्युतसंस्कृति (व्याकरणलक्षणहीन) यथा- एतन्मन्दविपकतिन्दुर्कफेलश्यामोदरापाण्डर- मान्तं हन्त पुलिन्दसुन्दरकरस्पर्शक्षम लक्ष्यते । तत्पल्लीपतिपुत्रि! कुअरकुलं कुम्भाभयाभ्यर्थना. दीनं त्वामनुनाथते कुचयुगं पत्रातं मा कृथाः ॥ १४३ ॥ अथेति । क्लिष्टाधास्त्रयः समासपदेष्वेव दुष्टास्स्युर्नान्य इत्यर्थः । अनड्रेति । अनङ्गमङ्गलगृहस्यापाङ्गस्य मङ्गया विच्छित्त्या तरङ्गितैर्युक्तया। कार्य कृतार्थताम् | व्याकरणति । न च्छन्दः- प्रभृतिलक्षणहीनं, तस्य विरत्यादिरूपत्वेनापदविषयत्वात् । एतदिति । तिन्दुकफलं, तद्भयस्य दिम्बरूपमिति, ख्यातिः तदिव श्यामादरमापाण्डुरप्रान्तं च । अयं भावः-यथा स्तनतटी- दर्शनात्सरागाः सन्तस्त्वा भनन्तश्रुयतवार्यतया कुम्भिकुम्भान्न मिन्दन्ति भिल्लाः । अत्र काप्यन्यत्र न 'पदैकदेशोऽपि पदम्' इति ·मतमोग्लासः 193 -- . . 'अत्रानुनाथत इति सर्पिपो नाथत इत्यादावाशिष्येव नायते. 'रात्मनेपदं विहितं 'आशिपि नाथः' इति । अत्र तु याचन- मर्थः । तस्मात् 'अनुनाथति स्तनयुगं'. इति पठनीयम् । - अप्रयुक्तं-तथाऽऽनातमपि कविभिर्नादृतम्, यथा- प्राज। यथाऽयं दारुणाचारः सर्वदैव विभाव्यते । तथा मन्ये दैवतोऽस्य पिशाचो राक्षसोऽथवा ॥ १:४४ ॥ अत्र दैवतशब्दो 'देवतानि पुंसि वा इति पुंस्थानातोऽपि न केनचित्प्रयुज्यते । असमर्थ-यत्तदर्थ पठ्यते न च तत्रास्य शक्तिः। यथा-- तीर्थान्तरेषु स्नानेन समुपार्जित सत्कृतिः । सुरस्रोतस्विनीमेप हन्ति संप्रति सादरम् ॥ १४५ ॥ न्यायादनुनाथत इति पददोपत्वम् । यत्तु 'अपास्य च्युतसंस्कारमसम- र्थम्' इत्यत्र च्युतसंस्कारादिवर्जनं चक्रे तद्वाक्यविषयमेव, न पदां. शविषयम् । पदांशविषयता च प्रपञ्चायोक्ता, यावता तु पदविष- यतयेव सिध्यति । दैवत इति । देवताधिष्ठातेति यावत् । दैवतानीत्यत्र बहुत्वं लिङ्गानुशासने पूर्वपदसंलग्नत्वात् । असमर्थमिति । अर्थान्तराद्वयाचाताभावेऽपयुक्तम् । अर्था- न्तरेणष्टार्यस्य व्याघाते • स्वस्य चानुपपत्तावसमर्थम्, तथा हन्ती- त्या गत्यर्थ वधार्थो व्याहन्ति, स्वयं च न घटते, गङ्गाया वधानुपपत्तेः । निहतार्थे वान्तरं घटतेऽपि, पादप्रहारे रुधिरस- म्भवात् । 1 सर्पिषोऽननायते दत्वादाविमाशिध्येव. * इत्यामातोऽपि - . . उपदं नियमित. यदय 6सक्रियः. KAYAPRAKASA 25 ·194 सङ्केतटीशसमेते काव्यप्रकाशे निहतार्थ-यदुभयार्थमप्रमिद्धेऽर्थे प्रयुक्तम् यथा- यावकरसाईपादमहारशोणितकचन दयितेन | मुग्धा साध्वसतरला विलोक्य 'परिरस्य चुम्बिता सहसा॥ अत्र शोणितशब्दस्य रुधिरलक्षणेनार्थेन "उज्ज्वलीकृतत्वरू- पोऽर्थो व्यवधीयने । अनुचितार्थं यथा- तपस्विभिर्या सुचिरेण लभ्यते प्रयनतस्सत्रिभिरिप्यते च या। भयान्ति तामाशु गति यशस्सिन रणाश्वमेवे पशुतागुपागताः ॥ १४७ ॥ अब पशुपदं कातरतामभिव्यनक्तीत्यनुचितार्थम् । *निरर्थक, पादपूरणमानमयोजनं चादिपदम् । यथा- उत्फुल्लकमलकेसरपरागद्यते ! मम हि गारि!। अभिवाञ्छित प्रसिध्यतु भगवति! युप्मरमसादेन ॥१४८॥ अन हिशब्द । शोणितेति । शोणिता वर्णान्तरापादिता अत एवोज- ला कान्तिमन्त कचा यस्य । अन्योऽप्यर्थ -महाराद्यच्छो- कचा यस्य । यहाकाश्मीरमापयोज्जुलशब्दोऽ- णित तद्युक्ता रुणार्थ ! - सत्रिीभरिति । यानि । युष्मदिति । गौरीमेकत्वेनामन्त्रय युप्मदिति बहुत्व असत् । पारचुम्बिता : उग्राकृतरपो निरर्थक पूरणमात्र ·सप्तमोल्लासः 195 - . 4 अवाचकं यथा- अवन्ध्यकोपस्य विहन्तुरापदा भवन्ति वश्याः स्वयमेव देहिनः । अमर्पशून्येन जनस्य जन्तुना- न जात'हार्देन च विद्विपादरः ॥ १४९ ॥ अत्र जन्तुपदमदातर्यर्थे विवक्षितं, तत्र च नाभिधायकम् । यथावा- हा धिक् सा किल तामसी शशिमुखी दृष्टा मया यत्र सा सदिच्छेदरुजाऽधकारितमिदं दग्धं दिनं कल्पितम् । किं कुर्मः कुशले सदैव विधुरो धाता न चेत्तत्कथं तादृग्यामवतीमयो भवति मे नो जीवलोकोऽधुना ॥१५०॥ अत्र दिनमिति 'प्रकाशमयमियर्थे अयाचकम् । अवन्ध्येति निहन्तुरिति पदाम्या - सामोदारत्वे लभ्ये । तेन ह्यसामर्पोऽमयकारी रुपणश्च विपद्यते । एतदेव व्यतिरेकेणाह- अमर्षेति । हार्द मेत्री। हा धिगिति । अनेकार्थत्वातामसी रात्रि तामसी तमोमयी व्यावृत्तिः, यस्या तामस्या निशि सेन्दुमुखी दृष्टा तामसी तमोमयी चक्रे, यत्र तु दिने सा वियुक्ता तदिन प्रकाशमयं चक्र इत्यही धातु. कुशले सत्कर्तव्ये मुख्यमित्यर्थः । दिनशब्द- स्त्वनेकार्थत्वाभावे प्रकाशमयत्वस्यावाचक । आवृत्त्याऽत्र दिनश- ब्दस्यावाचकता, पूर्वत्र तु नैवम् । हान न निद्विपादर नर ताभिशप 3 त देशगरमा प्रकाशमामित्या सा' धात्रा है ·196 सतटीकारामते काव्यप्रकाशे 7 यचोपसर्गसंसर्गादर्थान्तरगतम् । यथा- जधाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसत्केसरालाकरालः प्रत्यग्रालक्तकामामसरकिसलयो पक्षमजीरभृङ्गः । भर्तुर्वृत्तांनुकार जयति निजतनुस्वच्छलावण्यवापी- संभूताम्भोजशोभा विद्यदभिनवो दण्डपादो भवान्याः॥ अत्र 'ददियर्थे विदधदिति । विधेति, ब्रीडाजुगुप्साऽमङ्गलव्यअकत्वात् । यथा- साधनं सुमहद्यस्य यन्नान्यस्य विलोक्यते । तस्य धीशालिनः कोऽन्यः सहेतारालितां भ्रवम् ॥१५॥ लीलातामरसा हतोऽन्यवनितानिश्शकदष्टाधर: कश्चित्केसरदूपितेक्षण इव व्यामील्य नेत्रे स्थितः । मुग्धा कुट्मलिताननेन दधती वायुं स्थिता 'तस्य सा भ्रान्सा धूर्ततयाऽथयों नतिमृते तेनानिशं चुम्विता ॥ ८ अर्थान्तरमिति । यदप्यवाचकमित्यन्वयः । दण्डेति । नृत्ये अगिति पादोर्ध्वकरणं दण्डपादः, दण्ड- रूपत्वात् । विदधदिति । विशेषेण बिभ्राण । अरालितामिति । कुटिलताम् । लीलेति । अत्र अन्यवनिता सपनी। विनाशादिति । अमावात् अदर्शनादित्यर्थः। 1 दधदित्यत्रा ३ हतोऽन्यदयिता गत तदप्यवाचकम् । यथा- तत्र सा ·निस्तपनाऽद्य जातः विलारत . नमरासमत ज्यातिगारताशय. wh197 - सम्यगिति । ज्ञानेन दलितो विघटित आशयो वासना सुखदुखे यस्य तस्य मावस्तत्ता। वासना हि मुखदुख। यहा दलितो विकासी आशयो यस्य विशदाशय इत्यर्थः । सप्तमोल्लास मृदुपवनविभिन्नो मत्पियाया विनाशात् घनरुचिरकलापो निस्सपनोऽस्य जातः । रति विगीलतवन्धे केशपाशे मुकेश्या: सति कुसुमसनाथे किं. हरेदेप वहीं ॥ १५४ ॥ एप साधनवायुविनाशशब्दाः नीडादिव्यञ्जकाः । संदिग्धं यथा- आलिङ्गितस्तत्रभवान् संपराये जयश्रिया। आशी-परंपरां वन्यां कर्णे कृत्वा, कृपां कुरु ॥ १५५ ॥ अत्र वन्द्यां किं हठहृतमहिलायां, 'किं वा नमस्यामिति सन्देहः । . अमतीतं यत्केवलं शास्त्रे प्रसिद्धम् । यथा- सम्यगज्ञानमहा ज्योतिर्दलिताशयताजपः । निस्सपन इति । तदभावादेतोर्घनरुचिरो निस्सपनो जातः कलाप इत्यर्थः । अस्येति । बहिणः । अत्र श्लोके 'घनरुचिर , 'अस्य' इत्यादिस्थानेष्वन्यान्यपि दूषणान्यप्रकृतत्वादनुक्तानि, स्वयमू- ह्यानि । एवमग्रे पश्चादपि शेयम् ॥ वन्द्यामिति । द्वितीयासप्तम्यन्ततया सन्देहः । अप्रतीतमिति । अस्य योगशास्त्रादावेव प्रसिदिर्न लक्षणादौ । अप्रयुक्तस्य तु सर्वशास्त्रप्रसिद्धावपि कवीनामनावृत्ति प्राणाः ।

·198 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे - विधीयमानमप्येतन्न भवेत्कर्म'बन्धकम् ।। १५६ ।। अनाशयशब्दो 'वासनापर्यायो योगशास्त्रादावेव प्रसि- द्धः। 'ग्राम्यं यत्केवले लोके स्थितं, यथा- राकाविभावरीकान्तसंक्रान्तद्युति ते मुखम् । तपनीयशिलाशोभा कटिश्च हरते मनः ।। १५॥ अन कटिरिति । { नेयार्य, “निरूढा लक्षणाः काश्चित् सामर्थ्यादभिवानवत् । क्रियन्ते सामतं काश्चित्काश्चिन्नैव त्वशक्तितः" ॥ इति यन्निपिद्धं लाक्षणिकम् । यथा- शरत्कालममुल्लासिणिमाशर्वरीप्रियम् । करोति ते "मुखं तन्वि ! चपेटापातनातिथिम् ॥ १५८ ॥ अत्र चपेटापातनेन निर्जितत्वं लक्ष्यते । अथ समासगतमेव दुष्टमिति संबन्धः । अन्यत् केवल समासगतं च। क्लिष्ट, यतोऽर्थप्रतिपत्तिय॑वहिता । यथा- एतदिति । प्रस्तुत किञ्चिन्न कर्मणो बन्धकम् । यद्वा एतत् कर्म पापस्य न बन्धकमिति । काश्चिदिति । रक्षणा लक्षणाशब्दा नैव क्रियन्ते अर्थ. प्रत्यायने सामर्थ्याभावादिति कुमारिल | निर्जितत्वमिति । परा- भव । अन्यदिति। शेषदोपजान च्युसंस्कन्यादि । पन्धनम्. प्रयुक्त ग्राम्य विले. वासनापरपर्यायो मुखं चण्डि चोटा पार्थ ·प्रकारेण । इत्थं च नोक्त, किन्तु समासेन विशेषणतया सिद्ध मतमोल्लास 109 अत्रिलोचनसंभूतज्योतिरुद्मभासिभिः । सदृशं शोभतेऽत्यर्थ भूपाल! तब चेष्टितम् ॥ १५९॥ अत्रात्रिलोचनसभूतस्य चन्द्रम्य ज्योतिरुद्रमेन भामिभिः कुमुदॆरित्यर्थः । अविमृष्टः प्राधान्येनानिर्दिष्टो. विधयांशो यत्र तत्, यथा- मूर्नामदृत्तकृत्ताविरलगलगलद्रक्तसंसक्तधारा- धौतेशाद्धिप्रसाटोपनतजयजगजातमिथ्यामहिम्नाम् । कैलासोल्लासनेन्छाव्यतिकरपिशुनोत्सपिंदोडुराणां दोष्णां चैपां किमेतत्फलमिह नगरीरक्षणे. यत्मयासः ।। अत्र मिथ्यामहिमत्वं नानुवाद्यं, अपितु विधेयम् । यथावा-- अत्रीति । अत्रैकपदप्रत्याय्योऽप्यर्थः कैरवात्मा अत्रीत्या- दिनानापदार्थालोचनाव्यवधानेन क्लिश्यमानो वाचकस्य क्लिष्टता. वहः । प्राधान्येनेति । साध्यत्वेन । विधेयांश इति । वाक्य तात्पर्यम् । अत्रानुवाद्यविधेयाशावेकानेकपदगतत्वेन सर्वैस्समासैः निवे. श्यावित्याह-मूर्धामिति । उदृत्तकृत्तेभ्योऽविरलगलेम्यो गलद्रक्तसं. सला निरन्तरा या धारेति योग । प्रयाम इति । पुरात्राणा- सामर्थ्यम् । विधेयमिति । उपनतजगज्जयान्मिथ्यामहिमा मूर्धामिति . । त्वेनोक्तम् । विधेयोऽशो ·200 महेतट कासमेते काव्यप्रकाशे सस्तां नितम्बादवरोपयन्ती पुनःपुनः केसरदामकाञ्चीम् । न्यासीकृता स्थानविदा स्मरेण द्वितीयमौवामिव कार्मुकस्य ॥ १६ ॥ 'अत्र द्वितीयत्वमानमुत्मेक्ष्यम् । 'मौर्वी द्वितीयां' इति युक्त पाठः। यथा वा--- वपुर्विरूपाक्षमलक्ष्यजन्मता दिगम्बरत्वेन निवेदित वसु । घरेपु यद्वालमृगाक्षि । मृग्यते तदस्ति किं व्यस्तमपि त्रिलोचने ॥ १६ ॥ अत्र 'अललिता जनिः' इति वाच्यम् । यथा वा- आनन्दसिन्धुरतिचापलशालिचित्त- । । उत्मेक्ष्यमिति । मौर्वी चापस्य तावत्सिदैव, न तु द्विती. यात्वम् | अतो द्वितीयामिवेति पृथग्विणतया वक्तु युक्तम् । एवं हि द्वितीयात्वस्य प्राधान्यं अन्यथा तु गौणता । अलसितेति । जन्मनो हि अलक्ष्यत्व याच्यत्वेन या मिष्टम् । समासे सत्यरत्त्व न प्रधानस्यात् । जनिरिति । अस्मादपि 'अलक्षित ननु' इति पाठे सपा छोत्रत्वमिति निहाइमप्रकमत्वमपि त्यक्त स्यात् । नितम्यादयरम्यमाना पुन पुन सपकायाम् द्वितीयामिति द्वितीय समानमरणश्यम् “युतम् यपा 'भत्र मां ·सप्तमोल्लासः 201 मा.सन्दाननैकसदनं क्षणमप्यमुक्ता । या सर्वदेव भवता तदुदन्तचिन्ता तान्तिं तनोति तव संपति धिग्धिगस्मान् ।। १६३ ।। अत्र 'न मुक्ता' इति निषेधो विधेयः, यथा- नवजलधरस्सन्नद्धोऽयं न दृप्तनिशाचरः मुरधनुरिदं दूराकृष्टं न शरासनम् , तस्य सन्दाननेति । संयमनम् | तान्तिमिति । खेदं, विरक्तत्वात् । "विग्धिगिति सखीवचः । विधेय इति । या प्राक् त्वया प्रियंत्वेन क्षणमपि न मुक्तेति रूपेण विधेयो योऽर्थः स वृत्त्या गुणी- भूतः । किच्चामुक्तेत्यत्र प्रसज्यो नञ् , क्रियया सह सम्बन्धे सति प्रतिषेधप्राधान्यात् । अतो नसमासोऽपि न युक्तः । तस्य हि पर्युदास एव विषयः, तत्रैव विशेषणत्वान्नञः स्याद्यन्तेनो त्तरपदेन सम्बन्धोपपत्तेः । न च पर्युदासोऽत्र युक्तः, अर्थस्यासङ्गते. । मुक्तत्वनिषेधो ह्यष्टो नामुक्तत्वविधिः । तस्मादस्य नो विधेया- धनिष्ठतया प्रधानस्य तथाऽनूद्यमानार्थपरतया तद्व्यस्तवृत्तिना मुक्त- शब्देन समं वृत्तिनैवेष्टा, यदाह- नर्थस्य विधेयत्वे निषेध्यस्य विपर्यये । समासो नेप्यतेऽर्थस्य विपर्यासप्रसङ्गतः। इति । 'अमानोनाः प्रतिषेधवाचकाः' इत्युक्त्याऽत्र अकार एव नमर्थः पृथग्व्याख्येयः । ततो विधेयत्वे सत्यदुष्टत्वमित्यपि व्याख्या । यथोति । यथा नवजलेत्यत्र वृत्ते निषेधो विधेयतया न नाम शरासनम् KAVYARALASA 26 ·202 स तटीकासमेते काव्यप्रकाशे ? ኣ अययपि पटुर्धारासारो न वाणपरपरा कनकनिकपस्निग्धा विद्युत्प्रिया न ममोर्वशी || १६४ ॥ इत्यत्र । न त्वमुक्ततानुवादेना-यदन किञ्चिहिहितम् । यथा- जुगोपात्मानमस्तो भेजे धर्ममनातुर । , अगृध्नुराददे सोऽर्थानमक्तः • सुखमन्वभूत् ॥ १६५ ॥ इत्यत्र 'अनस्तत्वाद्यनुवादनात्मनो गोपनादि । विरुद्धमतिकृद्यथा- सुधाकरकराकारविशारद विचेष्टितः। अकार्यमित्रमेकोऽसौ तस्य किं वर्णयामहे ॥ १६६ ॥ अन कार्य विना मिसमिति विवक्षितम्, 'अकार्येषु मित्रमिति तु प्रतीतिः । यथा वा- चिरकालपरि प्राप्तलोचनानन्ददायिन । कान्ता कान्तस्य सहसा विदति गलग्रहम् ॥ १६७ ॥ अन कण्टग्रहमिति पान्यम् । यथाना--- न भ्रस्त यदि नाम भनकरुणासन्तानशान्तात्मन तेन व्यारुजता धनुर्भगरतो देवाद्भवानीपतेः । मुख्य ऊस, तया नामुक्तेत्यत्र । गोपनादिति । वियमित्यर्थ । विरुद्धमतीति । अस्य च समासासमाहितशब्दप्रत्ययाने- कार्यशदादय प्रयोगमा । भवानीति । भवन्य पनी भाानी, तस्गा पतिरित्युक्त सरत्यागादन्योऽपि मन, तनेत्रपनीपतिरित्युक्त उपपनि म्यते । वस्त !! APRIR उपाय मि १ "Ind LU ·सप्तमोल्लास 203 - . तत्पुत्त्रस्तु मदान्धतारकवधाद्विश्वस्य दत्तोत्सवः स्कन्दः स्कन्द इब मियोऽहमथवा शिष्यः कथं विस्मृतः ।। अन भवानीपतिशब्दो भवान्याः पत्यन्तरे प्रतीति करोति, 'इन्द्रवरुणभव' इसादिना पुंयोगात् डीपप्रत्ययेन भवस्य पनी भवानी । यथावा गोरपि यद्वाहनतां प्राप्तवतस्सोऽपि गिरिसुतासिंहः । सविधे निरहंकारः पायाहस्सोऽम्बिकारमणः ॥ १६९ ॥ अत्राम्विकारमण इति विरुद्धां धियमुत्पादयति । श्रुतिकटु समासगतं यथा- सा दूरे च 'सुधासान्द्रतरङ्गितविलोचना । वहिनिहदिना)ऽयं कालश्च समुपागतः ॥ १७० ॥ पवमन्यदपि ज्ञेयम् । अपास्याच्युतस्संस्कारमसमर्थ निरर्थकम्। वाक्येऽपि दोपास्सन्त्येते पदस्यांशेऽपि केचन॥ आका. विरुद्वामिति । यतोऽम्बिका माताऽपि । रमणौ प्रियरासमौ । वाक्येऽपीति । सविशेषणमाख्यातं वाक्यं, अथवा कायोग्यतासन्निधिमतां पदार्थाना अन्वये वाक्यम्' इति वाक्यलक्षणम् । तञ्च च्युतमस्कारादौ मिथोविशेप्यभावाकावाद्यभावान्न स्यादिति न तत्र वाक्यदोषता । पददोषता तु स्यदेव । विभक्त्यन्तं पदमिति पदलक्षणस्योपपत्तेः । सुधासिन्धुस्तरहित 1 निर्झदनोऽपीह कालश्व.

·204 सङ्केतटीमासमेते काव्यप्रकाश केचन, न पुनस्सर्वे । क्रमेणोदाहरणम्- सोऽध्यैष्ट वेदांस्त्रिदशानयष्ट पितृनताप्र्सीत् समर्मस्त बन्धून् । व्यजेष्ट पड्वर्गमरंस्त नीती समूलघातं न्यवधीदरीश्च ॥ १७१ ।। 'स रातु वो दुश्चयवनो भावुकानां परंपराम् । अनेड मूकताद्यैश्च द्यतु दोपैरसम्मतान् ।। ५७२ ॥ अत्र दुश्चधवन इन्द्र, अनेडमूको मूकबधिर । सायकसहायवाहोमकरध्वजनियमितक्षमाधिपते । अजरुचिरभास्वरस्ते भातितरामवनिप! श्लोक ॥१७॥ अब सायकादयश्शब्दा सगाब्धिभूचन्द्रयशःपर्यायाश्शरा द्यर्थतया प्रसिद्धाः। र कुचिन्दस्त्वं तावत्पटयसि गुणग्राममभिन यशो गायन्त्येते दिशिदिशि बनस्थास्तव विभो।। 'जरजपोत्सागोरस्फुटविकटनर्वावसुभगा कमेणेति । श्रुतिकवादिना। अताप्मदित्यन्तर्भूतेनर्थम् । पवर्ग कामक्रोधादि । स रात्विति । भावुकानि मङ्गलानि । अत्राप्रयुक्त, पूर तृ श्रुतिक्टु । गरादीति । शरस्मरक्षानिपङ्कना. खड़ादयो मिह- तार्थी। कुविन्द इवि । कु ग्वी, ता पिन्दति लभते य स तगा। प९ पटं वा क्रोनि । वनस्थी किसरधीगे । यनमामोऽपि । स पातु. - मयसारित या दिरिदायनमास्तर रवारमा धनगट- ।

·सामोलास 205 तथाऽपि त्वत्कीर्तिभ्रमति विगताच्छादनमिह ॥ १७४ ।। अब कुविन्दादिशब्दोऽर्थान्तरं प्रतिपादयन्नुपश्लोक्यमानस्य तिरस्कारं व्यनक्तीसनुचितार्थः। । माभ्रभ्राड्डिष्णुधामाप्य विपमाश्वः करोत्ययम् । निद्रां सहस्रपर्णानां पलायनपरायणाम् ॥ १७५॥ अत्र-माभ्रभ्राडू-विष्णुधाम-विषमाश्व-निद्रा-पर्णशब्दाः प्रकृष्टजलद-'गगन-सप्ताश्व-संकोच-दलानामवाचकाः । भूपतरुपसर्पन्ती कम्पना वामलोचना । श ४ तथाऽपीति | यः किल पटकृत्तत्पनी कथं विगताच्छादना स्यात् । कीर्तिपक्षे विगताच्छादनमस्खलितमित्यर्थः । अर्थान्तरामिति । कुविन्दपदात्तन्तुवायत्वं, वनस्था इति पदात्कौपीनादिदानशीलत्यं, जरजचोलेनत्यादिपदान्जीर्णत्वं, विगतेति पदान्नमत्वमित्यादि । प्राधेति । * प्राभं प्रक्रप्टोऽब्दः तद्वत् भ्राजते यत् खं तत्तथा। प्राभ्रादीनामन्वयेनैतदर्थवाचकत्वेऽप्यवाचकता रूढ्योक्ता । कम्पनेति । कम्पना सेना, व द्विपो मे सन्तीत्थं वामा. नरीन् लोचते वीक्षते । वाम वा विरुदं लोचनं यस्यास्सा तथेति वाच्यम् । स्त्री तु व्यङ्गया । अत एवं कम्पनैव वामलोचनेति न 1 गगनतर्यसकोचपत्राणामवाचकाः नृपते * एतेन प्राभ्रशब्दस्यैव प्रकृष्टान्दार्थकत्ववर्णनेन उत्तरत्र मूले 'प्रानभ्राहिष्णु- धामविषमाश्वनिद्रापर्णशब्दा ' इत्यस्य स्थाने 'प्राभ्रविष्णुधामविषमाश्वनिद्रापर्णश- ब्दा ' इति पाठस्सूच्यते । अत एवोत्तरत्रापि 'माधादीनामन्वयेन ' इति वक्ष्यति प्रानभ्राह्' इति पाठे तु अत्रे गगने भ्राजते शोभत इत्सद्मभ्राट् जलद, " । - प्रष्टोऽ- भ्रभाट् यत्रेत्यादिरयों पोदव्य .

·206 सईतटीकासमेते काव्यप्रकाशे तत्तत्महरणोत्साहवती मोहनमा दधौ ।। १७६ ॥ अत्र उपसर्पण पहरण-मोहनशब्दा बीडादायित्वादश्लीला: तेऽन्यैर्वान्तं समश्नन्ति परोत्सर्ग च भुञ्जते । इतरार्थग्रहे येपां कवीनां स्यात्मवर्तनम् ॥ १७ ॥ अत्र वान्त-उत्सर्ग-प्रवर्तनशब्दा जुगुप्सादायिनः । पितृ वसतिमई बजामि तां सह परिवारजनेन यत्र मे। भवति सपदि पावकान्वये हृदयमशेपितशोकशल्यकम् ॥ १७८ ॥ अत्र "पितुहमित्यादी विवक्षिते इमशानादिमतीतारम - इलार्थत्वम् । रूपकम् । इत्थं ह्यपरोऽर्यो वाच्यत्वानालीलः स्यात् . व्यजकत्ये ह्यश्लीलम् । एवमन्यत्राप्यूह्यम् । स्त्रीपक्षे मा कोऽपि द्रक्ष्यतीति कम्पते इति व्युत्पत्तिः । उपमर्पणं रताय गमनमपि । प्रहरणे, प्रहरणं रतगतव्यापारः । मोहने रतमू । वान्तमिति । येपागितरस्य करितराणा था तुच्छानामांना ग्रहे प्रवृत्तिस्मात् हेऽन्यन्ति चर्वितं त्वतं च भुजत इन्ये कोऽभः। अन्यस्त्यश्लीलः । उत्सर्गों गुथम् । प्रवर्तनमपानवायुः । पाचोति । पाव पविस्महान्यगे गोगे मनि गत मे मुलं स्यात् । अन्यत्र तु पायो यहि । . तसत्प्राणनारमाही यतिम प्रयामि परिपारगोन प्रणतमेहन. " विमित्यादी ·सप्तमोल्लास. 207 मुरालयोल्लासपरः प्राप्तपर्याप्तकम्पनः । मार्गणश्वणो भास्वतिरेप विलोक्यताम् ॥ १७१ ।। अत्र किं मुरकम्पनमार्गणभूतिशब्दाः देवसेनाशरविभूत्याः? किं मदिराद्यर्थाः? इति संदेहः । तख्याधिमात्रोपायस्य तीव्रसंवेगताजुपः । दृढभूमिः पियमाप्तौ यत्नस्सफलितस्सखे । ॥ १८० ॥ अत्राधिमात्रोपायादयश्शब्दा योगशास्त्रमात्रमयुक्तत्वादमतीता.। ताम्बूलभृतगल्लोऽयं भल्लं जल्पति मानुषः । करोति खादनं पानं सदैव तु यथा तथा ॥ १८१ ॥ अत्र गल्छादयश्शब्दा ग्राम्याः। वस्त्रवैदूर्यचरणै क्षतसत्वरजःपरा । निष्कम्पा रचिता 'नेत्रयुद्धं वेदय सांप्रतम् ॥ १८२ ॥ सुरेति । रिपूणा रणे वातान्नाकोल्लासपरः । कम्पनं भयेऽपि । मार्गणा अधिनोऽपि । भूतिः भस्मापि। रणस्यभूपवर्णनेयम् । तस्येति । अत्र मृदुमध्याधिमात्रोपायत्वात्रिधा योगी । स कैको मृदुमध्यतीव्रसंवेगत्वात्रिधा । एवं नव योगिनः । तत्राधि मात्रोपायस्य तीव्रसंवेगस्यासन्ने समावेलभिफले । सतताभ्यस्तो दृढ. भूमिः । प्रियं मोक्षोऽपि । चेतोवृत्तिनिरोपसाधनं यनः । पक्षे तस्या- विकोपायस्य दृढरागस्य प्रियं स्त्रीमयम् । वोति । अम्बररनं रविः । सत्वरन.परं तमः, वस्त्रमम्बरम् । वर्य रत, नरणाः पादा. । युई द्वन्द्वम । वोधयति । नागृहीत्यर्थः। गुरादिसन्दा.. शासाफ. मानव . 4 नग्रयुग्म वेदय. 3 ·210 सङ्केतटीमासभेते काव्यप्रकाश है द्वयं गतं सपति शोचनीयता समागममार्थनया कपालिन । कला च सा कान्तिमती कलावत स्वमस्य लोकस्य च नेरकोमुदी ॥ १८७ ।। उत्कम्पिनी भयपरिस्खलिताशु'कान्ता ते लोचने प्रतिदिश विधुरे क्षिपन्ती । रेण दारुणतया सहसैव दग्धा- 'धूमान्धितेन दहनेन न वीलिताऽसि ॥1८८ ॥ यच्छब्दस्तूत्तरवाक्यान गतत्वनोपात्तः, सामर्थ्यात्पूर्ववाक्या नुगतस्य तच्छब्दस्योपादान नापेक्षते । यथा- साधु चन्द्रमास पुष्कर कृत मालितं यदभिरामताधिके । उयता जयिनि कामिनीमुखे, तेन साहसमनुष्ठित्त पुनः ।।१८९ ॥ प्रागपात्तस्तु येन्छब्दस्तच्छब्दोपानानं विना साकाक्षः। सेति प्रसिद्धा। ते इनि। मापने दह्यमानप्रियावस्था ध्यायन् विल्पति कोऽपि। ते यथाऽनुभृते । यच्छन्द विनारयति-~-यन्टस्विति ! पुष्फरेरिति । पौरिन्दृदये साधु रन यन्मीरितमिति तदो नापेक्षा । उपता उद्गन्ता । तेन न्दुना । प्रमिद्धमिति । यथा । -- -- m तापरral -धमान पाफ्यायात साक्षेप ·सप्तमोलास 211 . यथा अत्रैव श्लोके आद्यपादयोय॑त्यासे । द्वयोरुपादाने 'तु निराकाइक्षत्व प्रसिद्धम् अनुपादाने ऽपिसामर्थ्यांकचिद्वयमपि गम्पने । यथा- ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवज्ञा जानन्ति ते किमपि तान् पति नैप यत्र । उत्पत्स्यतेऽस्ति मम कोपि समानधर्मा ..२५ कालो ह्ययं निरवधिविपुला च पृथ्वी ॥ १९० ॥ अत्र य उत्पस्यते तं प्रतीति । एवच-तच्छब्दानुपादा- नेऽत्र साकाक्षत्वम्, न च असाविति तच्छन्दार्थमाह । असौ मरुञ्चुम्बितचारुकोसर य. करोति स कर्तव्येत्यन । ये नामेति । नामेत्यमूयायाम् । इति । प्रअन्धे देशे काले वा । किमपि स्वल्प, उपहासे तु लोकोत्तरम् । एप शास्त्रनिर्माणविषयो यत , कान प्रति होत्याह-उत्पत्स्यते विति । मदसद्व्यक्तिको भावी कश्चिदिति सम्भाव्यते । इत्य यत्तदः विचार्य योऽमाविति मस्तुते निर्वाहयति- एवं चेति । अति । योऽसावित्यत्र श्लोफे यच्छन्दानन्तर तच्छन्दो नोक्त , फिन्त्वदश्शन्द । न चादशब्द एव तच्छन्दार्यवानीत्याह- न चेति। . 1ननि. नेपियमा करिसामागम्यते ३ कुत्रचित.

·212 सङ्केतटोकासमेते काव्यप्रकाशे . प्रसन्नताराधिपमण्डलाग्रणी। वियुक्तरामातुरष्टिवीक्षितः वसन्तकालो हनुमानिवागतः ॥ १९१ ॥ अत्र हि न तच्छन्दार्थप्रतीतिः। प्रतीतो वा, करवालकरालदोस्सहायः + युधि योऽसौ विजया'र्जुनैकमल्लः । . यदि भूपतिना स तत्र कार्ये 'विनियुज्येत ततः कृतं कृतं स्यात् ॥ १९२ ।। अत्र स इसस्यानर्थक्यं स्यात् । 'अथ, योऽविकल्पमिदमर्थमण्डलं पश्यतीश! निखिलं भवद्वपुः 'आत्मपक्षपरिपूरिते जग- त्यस्य नित्यसुखिनः कुतोभयम् ॥ ३९३ ।। इतीदंशब्दवत् अदश्शब्दस्तन्छब्दार्थमभिवत्त इति । . . असाविति । मरुद्वायुर्मासतिपिता च, केसरशब्दो वकुल. सटार्थः । ताराधिपो सुग्रीवेन्दू । मण्डले विम्बराष्ट्र। रामा नार्यो, रामो भरताग्रजः । आनर्यक्यामिति । पुनरुक्तन्यात् । योऽविकल्पमिति । वस्तुगात निश्शकं त्वदङ्गात्मतया य' पश्यति विचारयतीत्यर्थः । स्वात्मपक्षेति । मुटु आत्मपक्षेण । यदि वा सेन आत्मपलेणेति । अस्यनि । तस्येन्यर्थः । जिनेक भात 3 ननु स्मात्म, ·मनमोहासः 213 कन्या पाहता Rutgood though उच्यते-तत्रिंब वाक्यान्तरे उपादानमहति 'न तत्रैव । यच्छ- ब्द 'हि निकटे स्थितस्तच्छब्दः प्रसिद्धि परामशति । यथा- यत्तर्जितमत्युग्रं क्षात्रं तेजोऽस्य भूपतेः। दीव्यतास्तदाऽनेन नूनं तदपि हारितम् ॥ १९४ ॥ इत्यत्र तच्छब्दः । ननु कथं, कल्याणानां त्वमास महसां भाजनं विश्वमूर्ते ! 'धुर्या लक्ष्मीमथ मयि भृशं धेहि देव! प्रसीद ।। यद्यत्पापं प्रतिजहि जगन्नाथ नम्रस्य तन्मे भद्रं भद्रं वितर भगवन् ! भूयसे मङ्गलाय ॥ १९५ ।। अत्र यद्यदुक्तथा तन्म इत्युक्तम् । उच्यते-यधदिति येन तीति । यथाऽत्र वृत्ते वाक्यान्तरे प्रयुक्तः तथाऽन्यत्रापि प्रयोक्तव्यः, न तु यत्रयत्रयच्छन्दस्तत्रैव । नचेति । चः पुनरर्थे । यत्तदिति । इत्थं यत्त*द्यत्वमेव न ,विधेयत्वं क्वचित्तु वाक्या- न्तरगतत्वेन यच्छन्दनिकटेऽप्युच्यमानोऽवश्शब्दो भिन्नविभकितया तच्छब्दार्यप्रतीतिरुत् । यथा लीलया जगती जिग्ये येनासौ जयतु स्मर। कल्याणति । अत्र पूर्वार्धे यत्तदोर्गम्यमानता । तथाहि-- यस्त्र कल्याणाना पुण्यश्रीणा च विधानेन प्रभु अनो दृग्दानरूपं प्रसादं कुरु । उत्तरार्धे तु प्रसादप्रकारोक्ति । भद्रामिति । पुण्या- नुमन्धकं पुण्यं देहीत्यर्थः । तन्म इति । अत्र द्वितीयस्तच्छन्दो लमिमहतामीशिषेत्व विधत्मे, যুহার यामनुवायत्वम् इति पाठे सम्यक् स्यादिति माति नचत. स्यनि 4 देहि.

·114 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे केनचिद्रूपेण स्थितं सर्वात्मकं वस्त्वाक्षिप्त, तथाभूतमेव तच्छब्देन परामृश्यते । 'यथावा- किं लोभेन विलद्वितस्स भरतो येनैतदेवं कृत मात्रा स्त्रीलघुतां गता किमया मार्तव में मध्यमा । मिथ्यैतन्मम चिन्तितं द्वितयमप्यार्यानुजोऽसौ गुरुः माता तातकलंत्रमियनुचितं मन्ये विधात्रा कृतम् ॥१९६।। नोक्त इति भाव । सूर्यस्तुतिरेपा, अत क्रूरग्रहदृष्टिन मङ्गळायेति विरुद्धमतिक पणं न भक्तिप्रस्तावात् । यत्तच्छन्दो विचार्याविमृष्टविधेयाशे पुनरुदाहरति-किं लोभेति । मध्यमा माता कैफेयीत्यर्थ । समास इति । भिन्नवि- भक्तिनिर्देशे हि तातार्ययोर्विधयचे विवक्षितस्य प्रकर्ष प्रती यते । नन्वसमासेऽपि रुते गौणत्वमेव, यतो गौणात् पष्ठी स्यादिति स्थिति.. सत्यं, लक्षणमापयेदं गौणत्वम् । साहित्यमापया त्वसमासे विधेयत्वमेव । अयं भाव-समासाना विशेषणविशेष्योमयाशसंस्पार्श- स्वेऽपि यदा विशेपणाश. स्वाश्रयोत्कर्पाधानमुसेन वाश्यार्थचमत्कार- हेतुतया प्राधान्येन विवक्षितो विधेयस्यात् अन्यस्त्वनूद्यकल्पतया गौण इव, तदाऽसौ न वृत्तोपय स्यात् । तस्या हि स प्रधा- नेतरभाव तयोनिश्येन् । विशेषणमवच्छेदकत्वाद्गीणं, विधेयं प विवक्षित-बात प्रधान, तदेतयोमियोपिरोधे एकत्र योगासम्मयात समाम एव न घटत इति न याच्यम् । विरोधस्योभगवस्तुनिष्ठ. तथा-किला ·सप्तमालास 215 . अत्र 'आर्यस्य' इति 'तातस्य' इति च वाच्यम् , नत्व- नयोस्समासे गुणीभाव' कार्यः । एवं समासान्तरेष्वप्युदाहा र्यम् ॥ विरुद्धमतिकृद्यथा- श्रितक्षमा रक्तभुवः शिवालिङ्गितमूर्तयः । विग्रहक्षपणेनाद्य शेरते ते गतामुखाः ॥ १९७ ॥ अत्र क्षमादिगुणयुक्ताः सुखमासत इति विवक्षिते हता इति विरुद्धार्थम तीतिः ॥ पदैकदेशे यथासमय क्रमेणोदरिषणानि- अलमतिचपलत्वात्स्वममायोपमत्वात् परिणतिविरसत्वात्संगमेनागनायाः। इति यदि शतकृत्वस्तत्त्वमालोचयामः तदपि न हरिणाक्षी विस्मरत्यन्तरात्मा ॥ १९८ ॥ त्वाच्छीतोष्णादिवत् । न च वस्तुता द्वयोस्स्यात् । एकस्यैव वास्तव- त्वादन्यस्य वेवक्षिकत्वेन व्यत्ययात, सत्येभकल्पनासिंहयोरिव, न च. वस्तुनोविरोध' । फलभेदस्तु स्यादेव, तथाहि-एकस्य सर्वगम्यं शाब्दि कैकविपयः पदार्थसम्बन्धमात्रं, अन्यस्य तु सहृदयवेद्यः कवीनामेव- गोचरो वाक्यार्थचमत्कारातिशयः । एवमिति | समासान्तरोदाहर- णानि विस्तरभयान्नोक्तानि । श्रितेति । सोपशमा. रमापतिताश्च । रक्का भूर्येपां, रक्तस्य या भुव. स्थानम् । शिवं श्रेयः । शिवा मृगाली । विग्रहो रणदेहीं । अमुखं दुःख, अमवश्व खानि च । * . 1 इति, वाच्यम्. कदार्थम्.

·216 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे अत्र त्वादिति । यथावा- तद्गच्छ सिद्धय कुरु देवकार्य अर्थोऽयमर्थान्तरलभ्य एव। अपेक्षते प्रत्ययमङ्गलब्ध्य वीजाङ्कुरः प्रागुदयादिवाम्भः ॥ १९९ ॥ अत्र 'भै' 3 'ब्ध्यै' इति कट । यश्चाप्सरोविभ्रममण्डनानां संपादयित्रीं शिखरैविभाति । वलाहकच्छेदविभक्तरागां अकालसन्ध्यामिव धातुमत्ताम् ॥ २०० ॥ अत्र मत्ताशब्दः क्षीवार्थे निहतार्थः । अर्थोत्तर इति । धर्मार्थेति पाठापेक्षयाऽर्थोत्तरः कामः । कष्टमिति । ननु प्रकृतिप्रत्ययसम्बन्धवचनपुरुषव्यत्ययपूर्वनिपाततद्धित- 'विभक्तिविशेपोपसर्गनिपातनामसमासादिरूपपदांशः स्यादिनि दयै व्य- इति प्रत्येकदेशरूपत्वान्न पदांशः सत्यं, परमूहकानामेवात्रोधिकार इति ज्ञापनार्थमेवमुक्तम् । अत एव । भेदाविमौ च सादृश्यात्सम्बन्धान्तरतस्तया' इत्यत्र प्रस्तावे आचार्यमतद्वयं न निपिहम् । तन्निपेधः क्रमेण यथा गोशब्दप्रवृत्या तत्सहनरितानां गुणानां लक्ष्यमाणत्वं लक्ष्य- माणाना च गोशब्दप्रवृत्तिहेतृत्वमित्यन्योन्याश्रयत्वम् । तस्मात्स्वार्थ- सहचारिगुणाभेदेनेति गाणलक्षणायाम् | गुणानां निमित्तत्यमेव न पुनर्लक्ष्यत्वं ततः साधारणगुणेति । 1 अघोत्तालभ्य इति पटं संस्तान्मनुतं. यमुत्तममा भत्र सिद्धप लप इति क्यम् . बरे ·सप्तमोल्लास: •217 . आदावअनपुअलिप्तवपुपां श्वासानिलोल्लासित प्रोत्सपीद्वरहानलेन च ततस्सन्तापितानां दृशाम् । सम्खेव निपेकमश्रुपयसा देवस्य चेतोभुवः मल्लीनामिव पानकर्म कुरुते कामं कुरङ्गेक्षणा ॥ २०१॥ अत्र दृशामिति वहुवचनं निरर्थकम्, कुरङ्गेक्षणाया एकस्या एवोपादानात् । नच- अलसवलितैः प्रेमार्मुिहुर्मुकुलीकृतैः क्षणमभिमुखर्लज्जालोलॅनिमेपपराङ्मुखैः । हृदयनिहितं भावाकूत वमाद्भरिवेक्षणैः कथय मुरुती कोऽयं मुग्धे त्वयाऽद्य विलोक्यते ॥२०२॥ । आदाविति । दृशां स्मरमल्लीनामिति रूपके सति एकत्रोत्प्रेलितत्वेन यत्रार्या बहवो मताः । तत्रेवादिः प्रयोक्तव्यः प्रधानादेव नान्यथा ॥ इति न्यायायुक्ता, पानकर्मण उत्प्रेक्षा । अन्यथा तुं व्याख्यायां भष्ठीपानकर्मविषयमुत्प्रेक्षाद्वयमापद्यते । तत इवशब्दद्वयं प्रसज्यते, अत्र लेक एवेवशब्दः । किञ्च मल्ल्युत्प्रक्षायां तासामसत्यत्वन पानकर्मक्रियाऽप्यसंगता । अन्यच्च दृशः कामस्य भल्य इवेति न; किन्तु मल्य एवेति रूपकव्याख्या श्रेष्टा । अलसेति। अत्र वृत्ते ईक्षणैरिति पदमस्ति, तस्य च व्यापारमे- KAVYAPRAKASI 28 ·218. सङ्केतटीकासमते काव्यप्रकाशे है . इत्यादिवव्यापारभेदादहुत्वम् । व्यापाराणामनुपाच त्वात् । न च व्यापारेऽत्र दृक्शळो वर्तते । अत्रैव 'कुरुते' इत्यात्मनेपदमप्यनर्थकम् । प्रधानक्रियाफलस्य कसंवन्धे कत्र भिप्रायक्रियाफलाभावात् । चापाचार्यस्त्रिपुरविजयी कार्तिकेयों विजेय शस्रव्यस्तस्सदनमुदधिभीरय हन्तकारः। अस्त्येवैतत्किमु कृतवता रेणुकाकण्ठवाधा वद्धस्पर्धस्तव परशुना लजते चन्द्रहास ॥२०३।। अत्र विजेय इति कृसप्रत्ययः क्तमत्ययार्थेऽवाचकः । अतिपेलवमतिपरिमितवर्ण लघुतरमुदाहरति शब्दम् । परमार्थतस्सहृदयं वदति पुन कालकूटघटितमिव ॥२०४ अत्र पेलवशब्दः। य पूयते सुरसरिन्मुखतीर्थसार्थ स्नानेन शाखपरिशीलनकीलनेन । सौजन्यमान्यजनिर्जितमूर्जिताना सोऽयं दृशो पतति कस्यचिदेव पुंसः ॥ २०५ ॥ दाबहुत्वं युज्यते । प्रधानेति । कामिनी हि दशा निपेकफलं न लमते, विरहावस्थायास्तथैवाद्यपि सद्भायात् । 'पण्ड इति । लीव इत्यर्थ । य इति । मुखेति प्रभृत्यर्थ । कीलन सम्बन्ध । सौजन्पेन मान्या जनिर्जन्म यस्य स तथा । पष्ट इति दोनास्ति त काव्यप्रकारे, अलसकरितरिति प तुरी. यपाद कोय मुग्धे इत्खय कय पद ति पाठ मन्यत इति माति- , ·सप्तमोलास 219 - अत्र पूयशब्दः । विनयमणयैककेतनं संततं योऽभवदङ्ग! तादृशः कथमद्य स तद्वदीक्ष्यतां तदभिप्रेतपदं समागतः ॥२०॥ अत्र प्रेत शब्दः। कस्मिन् कर्मणि सामर्थ्यमस्व नोत्तपतेतराम् । अयं साधुचरस्तस्मादलिर्वध्यतामिह ॥ २०७॥ अत्र किं पूर्व साधुः ' उत 'साधुपु चरति' इति संदेहः । किमुच्यतेऽस्य भूपालमौळिमालामहामणे । सुदूर्लभं वचोवाणैस्तेजो यस्य विभाव्यते ॥ २०८ ॥ अत्र वचश्शब्देन गीश्शब्दो लक्ष्यते । अत्र न केवलं पूर्वपदं बिनयेति । अत्र प्रेतपदमिति । पदाशः श्मशानार्थः । उत्त. पत इति । समुल्लसति । साधुप्विति । अयं प्रझनोर्थः । उत्तरपदमिति । बाण- स्थानेऽन्यः कोऽपि शरादिशब्दो न निवेश्य इत्यर्थः । जलेति । परिवर्तन न क्षमत इति योगः। जलमृद्रित्युत हि मेवस्य प्रती. तिन व्धेः । यद्यपीति । अनाहतत्वात्, निहतार्थत्वात्, अवाचकत्वात सन्धिग्धत्वात, केवलशास्त्रप्रयुक्तत्वात्, कल्पितार्थत्वाञ्च विवक्षितमर्थ ‘यकुमशक्तं यत्तदसमर्थमिति । ततोऽप्रयुक्तादयो दोपा अत्रान्तर्भवन्ति। एवमन्येऽपि यथासम्भवमन्ताव्याः । . 1मेष. सन्दोऽमहिला ·220 सङ्कतटीकासमते काव्यप्रकाशे यावदुत्तरपदमपि पर्यायपरिवर्तन न क्षमते । जलध्यादावुत्तर- पदमेष, वडवानलादौ 'पूर्वपदमेव । यद्यप्यसमर्थस्यैवामयुक्तादय केचन भेदा, तथाऽप्यन्यै रलंकार कारैविभागेन प्रदर्शिता इति भेदप्रदर्शनेनोदाहर्तव्या इति च विभज्योक्ताः॥ प्रतिकूलवर्णमुपहतलुप्तविसर्ग विसन्धि हतवृ- तम् । न्यूनाधिककथितपदं पतत्प्रक समाप्तपुन- रात्तम् ।। ५३॥ अर्थान्तरैकवाचकमभवन्मतयोगमनमिहितवा- व्यम् । अपदस्थपदसमासं संकीर्ण गर्भितं प्रसि- दिहतम् ॥ ५४॥ भग्नप्रक्रममक्रमममतपरार्थं च वाक्यमेव तथा। रसानुगुणरय वर्णाना पक्ष्यते, तद्विपरीत मतिकूलवर्णम् । यथा श्रृङ्गारे- अकुण्ठोकण्ठया पूर्णमाकण्ठं कलकण्ठि। माम् । कायुक्ण्ठयाः क्षणं कण्टे कुरु कण्ठाार्तिमुद्धर ॥ २०९ ॥ रोद्रे यथा- देशस्सोऽयमरातिशोणितजलैस्मिन् हदा पूरिताः प्रतिकुलेति । वर्णग्रहणम्योपरमाणत्वात्समामरनने अपि ग्राहो। देश इति । यत्र देशे जमदाने पेशेषु गृहीत तरेत्यर्थ । द, पांतर रामरिक AL प्रतिमा - an ·- सप्तमोल्लास.. 221 क्षत्वादेव तथाविधः परिभवस्तातस्य केशग्रहः । तान्येवाहितश'लघस्मरगुरुण्यत्रोण भास्वन्तिमे यद्रामेण कृतं तदेव कुरुते द्रोणात्मजः क्रोधनः ॥२१॥ अत्र हि विकटवर्णत्वं दीर्घसमासत्वं चोचितम् । यथा- . प्रागमाप्तनिशुम्भशाम्भवधनुट्टेधाविधाविर्भव क्रोधप्रेरितभीमभार्गवभुजस्तम्भापविद्धः क्षणात् । उज्जालः परशुर्भवत्वशिथिलस्त्वत्कण्ठपीठातिथिः येनानेन जगत्सु खण्डपरशुर्देवो हरः ख्याप्यते ॥२१२॥ पत्र तु न क्रोधस्तत्र चतुर्थपादाभिधाने तथैव शब्दप्रयोगः । उपहत उत्वं प्राप्तो लुप्तो वा विसर्गो यत्र तत् । यथा- धीरो विनीतो निपुणो वराकारो नपोऽत्र सः । पस्य भृत्या क्लोसिक्ता भक्ता बुद्धिम भाविताः ॥२१२॥ सत्रे प्रस्तावात्सहस्रार्जुनः । रामः परशुरामः । पाण्डवैः केशाकृष्टे द्रोणे अश्वत्थामक्तिरियम् । आहिताना शस्त्राणां घस्मराणि च तानि गुरुरण घ तानि तया। सामान्यमायुधं शस्त्रम् । मन्त्राधि- ठितमस्त्रम् । मागिति । निशुम्भो मङ्गः । अपविद्धः उल्लालितः। तथवेति । येनाऽनेनेत्यादिनया क्रोधाभावोचितमृदुवर्णन्यासदीर्घममासवर्ननाम्याम् । प्रतिकूल वर्णादिन्यासी गुणव्यत्यास एवेत्यन्ये । वीर इति । एवं हि सन्दर्मसाटवं न स्यात् । विमगम्यो. समामिलनिभमनात् । पररूपकल्यादिनोपहनये मनि बन्धपोष्टमा प्रदान. 'देति. ३ तदय कांपना, (इयत) 6प्रभान्विताः १४:पादिना रति गद हत श्रेय ·222 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे विसन्धि सन्धेरूप्यं, विश्लेपः अश्लीलत्वं कष्टत्वं च । तत्रा' यथा- राजन्] विभान्ति भवतश्चरितानि तानि इन्दोर्युतिं दधति यानि रसातलेऽन्त । धीर्दोवले अतितते उचिता मुत्ती आतन्वती विजयसपदमेत्य भातः ॥ २१३ ॥ यथा वा- तत उदित उदारहारहारि द्युतिरुचैरुदयाचलादिवेन्दुः। निजवश उदात्तकान्तकान्तिः बत मुक्तामणिवञ्चकास्पनर्धः ॥ २१४ ॥ संहिता न करोमीति स्वेच्छया सकृदपि दोप । प्रगृह्यादि हेतुकत्वेत्व सकृत् । वान्नदुष्टत्वम् । सन्धेरिति । सधि स्वरयोस्ममवाय । सहिता कार्येण क्षीरनीरयोरिव कामाव । कपाटवत्तयोर्व्यञ्जनाना च नैकव्यमा- त्ररूपो वा। राजीनति । तत इति स्थानद्वयेऽप्यत्र स्वरयोध्यमात्ररू पस्सन्धि । स्वेच्छेति । "विरक्षितश्च सन्धिर्भवती" स्युक्त्याश्रयेण 'तानि इन्दो ' इत्यत्र सन्ध्यभावो इष्ट एव । प्रगृयति । 'अयादीना यालोप 'इति ' द्विवचनमनावित्यादिसूत्रैर्यत्र प्रहतिम्स्यात्तत्मगृह्य पदम् । आदिशब्दाद्विमर्गलोपे यत्र न सन्धिस्तदपि गृह्यते । असकृर्दिति । प्रतिस्स्व यवधानम् । 'धोदविले' इत्यादाविव, गदा उचितार्य सपदम (घनत्व 3 4 उदारकात ·सप्तमोल्लास 223 . वेगादुट्ठीय गगने चलण्डामरचेष्टितः । अयमुत्तपते पत्री ततोऽत्रैच रुचिंकुरु ॥ २१५ ।। अत्र सन्धावश्लीलता। उर्व्यसावत्र ताली मर्वन्ते चाव्यवस्थितिः । नार्जु युज्यते गन्तुं शिरो नमय तन्मनाक् ॥२१६ ॥ इत लक्षणानुसरणेऽप्यश्रव्य, अमाप्तगुरुभावान्तलघु, रसा- ननुगुणं च वृत्तं यत्र तद्धतवृत्तम् । क्रमेणादाहरणानि- अमृतममृतं कस्संदेहो मधून्यपि नान्यथा मधुरमधिकं चूतस्यापि प्रसन्नरसं फलम् । सकृदपि पुनर्मध्यस्थस्सन् रसान्तरविज्जनो वदतु यदिहान्यत्स्वादु स्यात्मियादशनच्छदात् ॥ २१७ ॥ अत्र 'यदिहान्यत्स्वादु स्यात्' इत्यश्रव्यम् । यथा वा-- पुन. पुनः क्रियते तदा दोष , समत्तु न दोषः । वेगादिति । अत्र चलन्नित्यत्र नस्य डढणेति सूत्रेण णत्वे 'लण्डेति,' रूचि कुर्वित्यत्र चिंकुरिति । अत्र व्यञ्जननकक्ष्यमा- प्ररूपसन्धि । उत्तपते । भाति । स्वरयोरेकीभावे सन्धिर्यथा-उर्वीति । अत्र मरोरन्ते तरूणामुर्वी रम्यावस्थितिश्च पतिरस्ति । ततः मनु प्राञ्जलमागच्छे. त्यर्थः । इतमिति । हतं वृत्तं यत्रेति योगः। लक्षणं छन्दसा. मनेष्टम् । यदिहेति । हरिणीछन्दास वदतु यदिहा' इत्यत्र पठा- चार्यव नागर्जु क्षमते - ·224 सङ्केतटीकासमेत काव्यप्रकाशे छाया- जं परिहरिउं तीरइ मणअं पि ण सुन्दरत्तणगुणेण । अह णवर जस्स दोसो पडिबवाई पि पडिवण्णो ॥२१८ -यत्परिहत तीर्यते न मनागपि सुन्दरत्वगुणेन । अथ केवलंस्य यस्य दोष प्रतिपक्षरपि प्रतिपन्न अत्र द्वितीयतृतीयगणों सकारभकारी । विकसितसहकारतारहारि परिमलपुजितगुजितद्विरेफः । नवकिसलयचारुचामरश्रीः हरति मुनेरपि मानसं वसन्तः ॥ २१९ ॥ अत्र हारिशरदः । 'हारिप्रमुदितसौरम' इति पाठो युक्तः । क्षरविरती लक्षणानुसरणेऽप्यश्रव्यत्वं, 'न्यत्वादु' इत्यत्र तु दूपणा न्तरामति भावः । जम्परीति । एवं नाम सुन्दरस्स्मर , यत् क्षणमपि त्यक्तुं न शक्यते इतीहग्दोपो यस्य विपक्षैरपि मुनिभिरपि प्रतिपनी- आनन्दवर्धनीयपञ्चवागलीलाकयागाधयम स. कारेति । पथ्याया सभी निरन्तरौ न कार्यवित्येके । एतेन छन्दोलक्षणच्युतात्माऽपि दोपो हतवृत्तेऽन्तर्भूत । भा एव ययावति, प्रकारान्तरोक्तिः । यतिभ्रष्टमप्यत्रैवान्तर्भाव्यम्, वृत्तस्य यत्यात्मक त्वात् । अन्ये तु सकारभकारों नापि च्छन्दसि निपिटी, किन्स स्मिन्ननिश्चिते छन्दसि अश्रव्यावित्याहुः । गुण एवेत्यर्थः ।

·सप्तमोल्लास 225 - थावा- अन्यास्ता गुणरत्नरोहणभुवो धन्या पदन्यैव सौ संभाराः 'खलु तेऽन्य एव विधिना यैरेप सृष्टो युवा । श्रीमत्कान्तिजुपां द्विपां करतलात् स्रीणां नितम्यस्थलात् दृष्टे यत्र पवन्ति मृढमनसामखाणि वस्त्राणि च ॥२२०॥ अत्र वस्त्राण्यपीति पाठे लघुरपि गुरुतां भजते । हा नृप हा बुध हा कविवन्धो विमसहस्रसमाश्रय देव!। 'मुग्धविदग्धसभान्तररत्न, कासि गतः क वयं च तवैते ॥ २२१ ॥ हास्यव्यअकमेतद्वृत्तम् । न्यूनपदं यथा-- तथाभूतां दृष्ट्वा नृपसदसि पाञ्चालतनयां ण्यकारस्य * कन्येति । कुमारिकामृत् यया यादृश्य वा, अन्यः कोपि पूर्व न सृष्ट इति यावत् । सम्भाराः करणानि मृदन्तोप्याणि । सृष्टो हि भूमृत्सम्भारा हेतरः स्युः । लघुरपीति । महामाणस्य सन्निधौ लघुरपि पाश्चात्यो यथा गुरुः स्यात्तथा महाप्राणस्य सन्निधावनिमोऽपि वनिल्लघुर्गुरुता यातीत्यप्यान्नायः । समान्तरेति । मुग्धविदग्धानां मुग्धविवग्धं वा समान्तरं समाविशेषो न तु सभामध्यं, अचमत्कारितात् । हास्यति । दोष कादिकं छन्दो हास्यरसयजमवात् रुगादी मोचितमिति भावः । रिल. 'एस. * कन्यामृदिति पाठ या यानुशासने, तदनुसारेण यमपि. 29 . न KAVY IRAK ISA ·220 सङ्कतटोकासमत काव्यप्रकाश बने व्याधस्सा सुचिरमुपित वल्कलधरैः । विराटस्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरु खेदं खिन्ने मयि भजति नायापि बुरुपु ।। २२२ ।। अत्र अस्माभिरिति, खिन्ने इत्यस्मात्पूर्व इत्थमिति, च । अधिकं यथा- स्फटिकाकृतिनिर्मलः प्रकामं पतिसंक्रान्तनिशातशास्त्रतत्वः । अविरुद्धसमन्वितोक्तियुक्त प्रतिमल्लास्तमयोदयस्स कोऽपि ॥ २२३ ॥ अत्राकृतिशब्दः । यथावा- इदमनुचितमक्रमश्च पुंसां पदिह जरास्वपि मान्मथा विकराः । अस्माभिरिति । अस्माभिरित्यमिति च कृते न न्यूनत्वम् । अत्र न्यूनः पदविना काव्यार्थ एव न घटते । अनभिहितवाच्ये तु विरुद्धार्थस्येष्टार्थसङ्गतिविघातस्य वा प्रतीतिरित्यनयोर्भेद । अधिकमिति । दळत्कन्दळभाग्भूमिः सनवाम्बुदमम्मरम् । वाप्यः फुल्लाम्बुजयुनो याता दृष्टिषिपं मम || अत्र भनिस्सहशब्दो युनिश्चाधिकः । बहुव्रीहिणैवार्थावगतिसिद्धौ मत्वर्थीयाधिक्यं यथा- युक्ति. मानमयो विकार a ·सप्तमोल्लास. 227 - यदपि च न कृतं नितम्विनीनां स्तनपतनावधि जीवित रतं वा ॥ २२४॥ अन 'कृत' इति । कृतं प्रत्युत प्रक्रमभङ्गमावहति । तथा च 'यदपि च न कुरङ्गलोचनानां' इति पाठे निराका व प्रतीतिः। कथितपदं यथा- अधिकरतलतल्पं कल्पितस्वापलीला-- परिमिलननिमीलत्पाण्डिमा गण्डपाली । सुतनु कथय कस्य व्यञ्जयत्यञ्जसैव स्मरनरपतिलीलायौवराज्याभिषेकम् ॥ २२५ ॥ अत्र 'लीलेति । . 'कोकप्रीतिचकोरपारणपटुग्योतिष्मती' . इत्यादि । तथा: "सौवर्णपदृरुचिरास्तदीयफरिणः शिताः । तटित्वतीमनु ? चक्रु प्रावृषेण्यधनावलीम् " इत्यत्र नहिताधिक्य, षष्ठीसमासेनैव तदर्थावगतेरित्यादि स्वय मूह्यम् । यदपीति । योपिता कुचपातेऽपि यन्न । मृत्युरताभावी तदप्यनुचितमक्रमश्वेत्येतावतैव स्वार्थे, सिद्धे किं कृतग्रहणेनेति भावः । प्रत्युतति । पूर्वार्धे कनपदाभावात् प्रक्रमभङ्ग इत्यर्थः । कथितमिति । एकस्यैव पदस्य द्विःप्रयोगः कथितत्वम् । F ति, क्र. 2 लीलालीलेति.

·228 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे पतत्मकर्प यथा-- -- कः कः कुत्र न घुर्घरायितधुरीघोरो घुरेत्सूकरः कः कः कं कमलाकर विकमलं कर्त करी नोयतः । के के कानि बनान्यरण्यमहिपा नोन्मूलयेयुर्यतः सिंहीनेहविलासवद्धवमतिः पञ्चाननो वर्तते ॥ २२६ ।। समाप्तपुनरात्तं यथा- कारः स्मरकार्मुकस्य सुरतक्रीडापिकीनां रवः झङ्कारो रतिमअरीगधुलिहां लोलाचकोरीध्वनिः । तन्व्याः कञ्चलिकापसारणभुजाक्षेपस्खलरकंकण- काण प्रेम तनोतु वो नववयोलास्याय वेणुस्वनः ॥२२७ द्वितीयार्धगतेकवाचकशेप प्रथमाध यथा- मसृणचरणपातं गम्यतां भूस्सदर्भा विरचय सिचयान्तं मूनि धर्मः कठोरः । का क इति । अत्र क्रमात् क्रमादनुप्रासो घनीयतव्य', सपतन्निवद्धः । घुरी भाण्डवाद्यविशेषः । घुर्घरायिता चासौ सा च, तहद्धारः। तनोत्विति । अत्र समाप्ते वाक्ये नववय इत्यादि पुच्छ. प्रायं पुनरुपात्तम् । पूर्वोत्तरार्धयोय॑त्यासे तु न दोपः । मटणेति । यद्भूः सदा तन्मसृणचरणपानं गम्यता, यञ्च धर्मः कठोरः तन्मू िवस्त्रान्तं कुरु, इति शिक्षिता, अश्रुपूर्णैः नेवीक्षिता चेत्यन्वयः । अत्र पूर्वार्धसतं तच्छब्दरूपं शब्दशेपमुत्तरार्थे न्यस्तम्। व्यत्ययोऽपि दृश्यते, यथा- . 15 के फ.. शेष प्र.

·929.
सप्तमोग्लासः
"
तदिति जनकपुत्री लोचनै रश्रुपूर्णः
पथि पथिकवधूभिवाक्षिता शिक्षिता च ॥२२८||
अभवन् मतः इष्टः योगो यत्र तत् । यथा--
येषां ताखिदशेभदानसरितः पीताः प्रतापोष्मभिः
लीलापानभुवश्च नन्दन तरुच्छायासु यैः कल्पिताः ।
येपां हुंकृतयः कृतामरपतिक्षोभाः क्षपाचारिणां
किं तैस्त्वत्परितोषकारि विहितं किञ्चित्मवादोचितम् ।।
अत्र 'गुणानां च परार्थत्वादसबन्धस्तमत्वात्स्यात् ' इत्युक्त
नयेन यच्छन्दनिर्देश्यानामर्थानां परस्परमसमन्वयेन रिपत्र
विशेष्यस्याप्रतीतिरिति । 'क्षपाचारिभिः' इति पाठे युज्यते
समन्वयः। यथावा---
किं करोमि व गच्छामि कस्य वाऽऽख्यामि नेत्रयोः ।
अनयोवल्लभा लोके निवृत्ता न यदीश्वरः ।।
गुणानामिति । विशेषणानां यदर्थानां विशेष्यानुयायित्वेन
समत्वे सत्यन्योन्यं न सम्बन्ध इति बहुभिर्यदैथै क एवार्थों निर्दि.
श्यत इति यैरित्यत्र विशेष्यस्याप्रतीतिः । क्षपाचारिणामिति च पदं
येषामित्यस्य विशेष्यत्वेनोक्तमिति कथं तत्र विशेष्यत्वेन स्यात् ।
क्षपाचारिभिरिति तु .पाठे योऽपि यच्छदार्थाः समशीपिकया
धाविचा तैः क्षपाचारिभिरिति विशेष्येण प्रतिस्वमाञ्जस्येनैव योग
यान्तीत्यर्थः । अङ्गाङ्गिनोरेव यत्तदर्थयोः सम्बन्धो न त्वङ्गाना
यदर्थानामन्योन्यं इति भावः ।
+
।
रखपू.
शिक्षिता वीक्षिता. 3 यत्र । यथा.
4 धन (चंदनवन) 5थे, ये.

·230
संकेतटीकासभेते काव्यप्रकाश
.
त्वमेवंसौन्दर्या स च रुचिरतायाः परिचितः
कलानां सीमानं परमिह गुवामेव भजतः । '
अपि द्वन्द्वं दिष्टया तदिति मुभगे संवदति वां
अतश्शेष यत्स्याज्जितमिह तदानी गुणितया ।। २३० ॥
अत्र यदिसत्र तदिति, तदानीमित्यत्र 'यदेति' वचनं नास्ति
'चेत्स्यात् ' इति युक्तःपाठ ' यथावा-
संग्रामाङ्गणमागतेन भवता चापे समारोपिते
देवाकर्णय येनयेन सहसा यद्यत्समासादिनम् ।
कोदण्डेन शराशरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं
तेन त्वं भवता च कीर्तिरतुला कीर्त्या च लोकत्रयम् ॥ २३१
अनाकर्णनक्रियाकर्मत्वे कोदण्डं शरानित्यादि, वाक्यार्थस्य
कर्मत्वे कोदण्डश्शरा इति प्राप्तम् | न च यच्छन्दार्थस्तद्विशेषणं
यत् स्यादिति । अन रोपं यत्तद्यदा स्यात नितमिह
तदानामिति कते कविमतोऽन्वय स्यात् । योगमात्रं त्वग्रेऽप्यस्ति ।
यदा यच्छन्दो यदार्थो व्याख्यायते, परं नैप मतो योगः। अन
एव न न्यूनपददोष । तत्र हि पदाभावे योग़मात्रमपि न स्यात् ।
तथाहि-वल्कलधरैरिति विशेपणं विशेष्यं विना कथं स्यादि-
त्यादिस्वयमूह्यम् । अथ व्याधैरित्यस्य विशेष गमिदं तर्हि नितराम
नुपपत्तिः । अन्ये तु न्यूनपदमिदमाहुः यतः काव्यान्तः पदेषु
मत्स्वेवाभवन्मतयोगत्वमिष्टम् । वाक्पार्थेति । यथा स्वर्गे देवाः सन्ति,
,
प

·सप्तमौलासः 231 वा कोदण्डादि । न च केन केनत्यादि प्रश्नः । यथावा- चापाचार्यत्रिपुरविजयी कार्तिकेयो विजेयः शस्त्रव्यस्तस्सदनमुदधिभूरियं हन्तकारः। अस्यैवैतत्किमु कृतवता रेणुकाकण्ठवाधां पद्धस्पर्धस्तव परशुना लजते चन्द्रहासः ॥ २३२ ।। इत्यादी भार्गवस्य निन्दायां तात्पर्यम् । कृतवतेति सा 'परशौ प्रतीयते । कृतवतः' इति, तु, पाठे मतयोगो भवति । यथावा- चत्वारो वयमृत्विजस्स भगवान् कर्मोपदेष्टा हरिः संग्रामाध्वरदीक्षितो नरपतिः पनी गृहीतत्रता। कौरव्याः पशवः मियापरिभवक्लेशोपशान्तिः फलं राजन्योपनिमन्त्रणाय रसति स्फीतं हतो दुन्दुभिः ॥२३३ अत्राध्यरशब्दस्समासे गुणीभूत इति न तदर्थस्सस्संयुज्यते। सर्वोऽपि जानाति । नचेति । येन येनेति यच्चन्दौ न कोदण्डाद्यों येनैतद्वारेण कोदण्डपदादेतद्विभक्तिः स्यात् । तदर्थत्वे वा शरैरिति बहुत्वं कथं स्यात् । नापि येनयेनेत्यादेः विशेषणं कोदण्डादि । प्रश्न इति । येन कोदण्डेनेत्यादौ तृतीयस्यात् । चत्वार इति । नरपतिः युधिष्ठिरः । अत्रावरशब्दात्साक्षात्स- प्तमी धर्तु युक्ता, येनाध्वरशब्दार्थः सर्वैः ऋत्विगादिपिः सम्बध्यते । है ·233 सहेतटीकासमेते काव्यप्रकाशे यथावा- जाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसत्केसरालोकरालः प्रत्यग्रालतकामाप्रसरकिसलयो मङ्घमीरभृङ्ग । भर्तृत्तानुकारे जयति निजतनुस्वच्छलावण्यवापी संभूताम्भोजशोभां विदधदभिनवो दण्डपादो भवान्याः॥ अन्न दण्डपादगता निजतनु प्रतीयते । भवान्यास्संवन्धिनी तु विवक्षिता। अवश्यवक्तव्यमनुक्तं यत्र । यथा अमाकृतस्य चरितातिशयैश्च दृष्टैः अत्यद्भुतेरपहृतस्य तथाऽपि नास्था । कोऽप्येप वीरशिशुकाकृतिरममेय- माहात्म्यसारसमुदायमयः पदार्थः ।। २३८ ॥ अत्र 'अपहृतोऽस्मि' इत्यपहृतत्वस्य विधिर्वान्यः, तथापी- त्यस्य द्वितीयवाक्यगतत्वेनैवोपपत्तेः। यथावा- एपोऽहमद्रितनयामुखपूजन्मा प्राप्तस्मुरासुरमनोरथदरवर्ती । अवश्येति । अनुक्तमनभिहितमवश्यवक्तव्यं यत्रेति भावः । अप्राकृतेति । रामदर्शने जामदायोक्तिरियम् । अत्रापहृतोऽ- स्मीत्युक्ते, तथाऽपि नास्थेति, द्वितीयवाक्यत्वेनार्थोपपत्तिः । अन्यथा- खन्यार्थता तथाऽपि हृतस्य मम चरितैर्नास्थेतिरूपा स्यात् । एप इति । हरगोर्योरुषाख्या सुता केनापि वृत्तान्तेन .

·सप्तमोल्लास: 238 - स्वप्नेऽनिरुद्धघटनाधिगता'भिरूप- लक्ष्मीफलाममुरराजमुतां विधाय ।। २३६ ।। अत्र मनोरथानामपि दूरवर्तीत्यप्यर्थों वाच्यः । यथावा- *त्वयि निवद्धरतेः प्रियवादिनः प्रणयमनपराङ्मुखचेतसः।. कमपराधलवं मम पश्यसि त्यजास मानिनि! दासजनं यतः ।। २३७ ॥ अत्र अपराधस्य लवमपीति वाच्यम् ॥ अस्थानस्थपदं यथा- मियेण संग्रथ्य विपक्षसंनिधौ उपादितां वक्षसि पीचरस्तने । सज न काचिद्विजहौ जलापिलां वसन्ति हि प्रेमिण गुणा न 'वस्तुपु ॥ २३८ ॥ अत्र काचिन्न विजहाविति वाच्यम् । यथावा- वाणासुरपुत्रीति ख्याता । ता च स्मरसुतेन अनिरुद्वाख्येन स्वप्न परिणाय्य कोऽपि स्वं प्रशंसन्निदमाह--घटनेति । घटनयाऽधिगत- मभिरूपलक्ष्म्याः फलं ययेति वृत्तिः । अप्यर्थ इति । अपि शब्दभावाभावयोरुत्कपिकम्यिा दूरवर्तित्वं स्यादित्यर्थः । अपराधस्येति । अप्यभावे राशिमिति प्रतीयते । न काचिदिति । किन्तु सर्वाऽपीत्यर्थः । न विनहावि- त्युक्ते त्वेकैव काचित्प्रतीयते । 1 गतानिरूप. प्रथमाद्वतीयप दयो 'वपरीत्येन पाठ क्वचित. निवेशिता * वस्तुनि. 5 चित्रलेखाप्रति अनिरुद्धस्यक्तिरिति सुधासागरे, कदर्पस्योकि- रित्युद्दयोते. KAVYAPRAKASA 30 ·234 सहतटीरासमेत काव्यप्रकाशे लग्नः केलिकचग्रहश्लयजटालम्बेन निद्रान्तरे भुद्राकशितिकन्धरेन्दुशकलेनान्तः कपोलस्थलम् । पार्वत्या नखलश्मशङ्कितसखीनमस्मित'हीतया पोन्मृष्टः करपल्लवेन कुटिलाताम्रच्छविः पातु वः॥२३९॥ अत्र नखलक्ष्मेत्यतः पूर्व कुटिलाताम्रति वाच्यम् । अस्थानस्थसमासं यथा- अद्यापि स्तनशैलदुर्गविषमे सीमन्तिनीनां हदि स्थातुं वाञ्छति मान एप धिगिति क्रोधादिवालोहितः । प्रोद्यद्दरतरप्रसारितकरः कर्पत्यसौ तत्क्षणाव फुल्लत्कैरवकोशनिस्सरदलिअंगीकृपाणं शशी ॥२४॥ अत्र क्रुद्धस्योक्तो समासो न कृतः, कवेरुक्तौ तु कृतः । संकीर्ण, यत्र वाक्यान्तरस्य पदानि वाक्यान्तरमनुप्रविशन्ति । यथा- लग्न इति । जटालम्बेनेति शशिशकलविशेषणम् । पूर्वामिति कुटिलाताम्रवे हि प्रागुक्त नखलक्ष्मशङ्का स्यात् । कौटिल्यादि. धर्मो यतस्तस्या हेतुः । अस्थानस्थपददोपे काव्यमध्ये पदेषु सत्स्वेवास्थानस्थायित्वेन विरुद्धार्थस्येप्टार्थसंगतिविघातस्य वा प्रतीतिः प्राणः । तेनार्धान्तरैकवाचकादिदोषाणा केपाञ्चिद्विवेकः स्यात् । अद्यापीति । अत्र पूर्वार्धे क्रुद्धस्योक्तिरग्रे तु कवेः । प्रति- कूलवर्णदोपः पूर्वाध । अग्रे तु न दोषः नापि गुण इत्येके । तिवीडया. पङ्कजेन. अरपदानि वाक्या.

·सप्तमोल्लासः 235 - किमिति न पश्यसि कोपं पादगतं बहुगुणं गृहाणेमम् । ननु मुञ्च हृदयनाथं कण्ठे मनसस्तमोरूपम् ॥ २४१ ॥ अत्र पादगतं बहुगुणं हृदयनाथं किमिति न पश्यसि, इमं कण्ठे गृहाण, मनसस्तमोरूपं कोपं मुञ्चेति । एकवाक्यता'यां तु क्लिष्टमिति भेदः। गर्भितं यत्र वाक्यस्य मध्ये वाक्यान्तरमनुप्रविशति । यथा- परापकारनिरतैर्दुर्जनस्सह संगतिः । वदामि भवतस्तत्वं न विधेया कदाचन ॥ २४२ ।। अत्र तृतीयपादो वाक्यान्तरमध्ये प्रविष्टः । यथावा- लग्नं रागावृताङ्गचा "सुदृढमिह ययैवासियष्टचारिकण्ठे मातङ्गानामपीहोपरि परपुरुपेर्या च दृष्टा पतन्ती । तत्सकोऽयं न किञ्चिद्गणयति विदितं तेऽस्तु तेनास्मि दत्ता भृत्येभ्यश्श्रीनियोगाद्गदितुमिव गतेसम्बुधिं यस्य कीर्तिः। अत्र विदितं तेऽस्त्वित्येतत् । कृतं मत्युत लक्ष्मीस्ततोऽपस- रतीति विरुद्धमतिकृत् । किष्टमिदमित्याशङ्कयाह-एकेति । वाक्यान्तरामति । पूर्वत्र दोषे वाक्ये वाक्यान्तरपदप्रवे- शोऽत्र तु वाक्यान्तरप्रवेशः । परेति । अधियोयत्यासे न दोप.। विरुद्धेति । हे जनक अब्धे! तवैतत् ज्ञातमास्तामित्युक्ते ततोऽन्यत्र साऽप्यपसरतीति लभ्यते । तियातु. मुचिरमिह.

·400 स तटीकासमेते काव्यप्रकाशे 'मजीरादिपु रणितमायं पक्षिषु च कूजितप्रभृति । स्तनितमणितादि मुरते मेघादिषु च गर्जितममुखम् ' । इति प्रसिद्धिमतिक्रान्तम्-यथा- महाप्रलयमारुतक्षुभितपुष्करावर्तक- प्रचण्डघनगजिनप्रतिस्तानकारी मुहुः । रवश्रवणभैरव स्थगितरोदसीकन्दरः कुतोऽद्य समरोदधेरयमभूतपूर्वः पुरः ।। २४४ ॥ अत्र रखो मण्डूकादिषु प्रसिद्धो न तूक्त विशेपे सिंहनादे । भनः प्रक्रम. प्रस्तावो यत्र, यथा-- नाथे निशाया नियतेनियोगात् अस्तं गते हन्त निशाऽपि याता। कुलाङ्गनानां हि दशानुरूपं नात' परं भद्रतरं समस्ति ॥ २४५ ॥ अत्र 'गता' इति प्रकान्त 'याता' इति प्रकृतेः। गता निशाऽपि' इति तु युक्तम् । ननु 'नैकं पदं द्विः भन्न इति । एप हि यथापक्रममेकरसप्रमृताया बोद्धृप्र- तेः रोधेनैव स्खलनखेददायी रसभङ्गाय जायते । प्रकृतिप्रत्ययादेर्भाग क्रमेणाह--नाथ इत्यादि । गता शाऽपीति ! एंव विधस्य प्रक्रमाभदाख्यस्य शन्दौचित्यस्य विध्यनु. भावप्रकारत्वोपगमात्, यथा-"ताला जाअन्ति" इति । प्रतिरवानुकारी. विशेषणे चास्ति ·सप्तमोलासः 237 i प्रयोज्यं मायेण' इत्यन्यत्र, 'कथितपदं दुष्टम् ' इति चेहैवोक्तम्, तत्कथमेकस्य द्विःमयोगः१ । उच्यते --उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यव्यति- रिक्तो विषय एकपददि भयोगनिषेधस्य तद्वति विपये प्रत्युत तस्यैव पदस्य सर्वनानो वा प्रयोग विना दोषः । तथाहि- उदेति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च । संपत्तों च विपत्तौ च महतामेकरूपत्ता ॥ २४६ ॥ अत्र रक्त एवास्तमेतीति यदि क्रियेत तदा पदान्तरपतिपा- दितस्स एवार्थोऽर्थान्तरतये व मतिभासमानः प्रतीति स्थगयति । (*अन्न ताहगवति पाठे वा न दोप.)। सर्वनाम्न प्रयोगात् । यशोऽधिगन्तुं मुखलिप्सया वा मनुष्यसंख्यामतिवर्तितुं वा। निरुत्सुकानामभियोगभाजां समुत्सुकेवामुपैति सिद्धिः ॥ २४७ ॥ अत्र प्रसयस्य । 'सुखमीहितुं वा' इति 'युक्तः पाठः। ते हिमालयमामत्रय पुनः प्रेक्ष्य च शूलिनम् । सिद्धं चामै निवेद्यार्थ तद्विसृष्टाः समुद्ययुः ।। २४८ ॥ अत्र सर्वनान्नः । 'अनेन विमृष्टाः' इति तु वाच्यम् । अन्यत्रेति । आमनादौ । तदतीति । उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यवाते । अययोद्देशं प्रतिनिर्देशस्तु दोषस्यास्य विषयः । ताम्र एचति । अत्र तागेवेति पाठे वा न दोषः प्रत्ययस्येति । भयप्रक्रमत्वमिति सर्वत्र योज्यम् । युक्तइति । एवं चातुल्यकक्षतया विकल्पार्थवृत्तेः वाशब्दस्य न विषयोऽ यमित्यपि परिहतम् । * 1ो..' तुविषये, तत्पदा, यव, ठेन, लक्ष्मीः, इति तु यक्तम 'भयंप्रन्यः प्रायोधिकः, टmma.'

·238 सङ्केतटीमासमेते काध्यप्रकाशे . महीभृतः पुत्रवतोऽपि दृष्टिः तस्मिन्नपत्ये न जगाम तृप्तिम् । अनन्तपुप्पस्य मधोर्हि चूते द्विरेफमाला सविशेपसङ्गा ।। २४९ ॥ अब पर्यायस्य । 'महीभृतोऽपसवतोऽपि ' इति युक्तम् । अत्र ससपि पुने कन्यारूपेऽप्यपत्ये सस्नेहोभूदिति केचि समर्थयन्ते। विपदोऽभिभवन्सविक्रम रहयसापदुपेतमायतिः । "नियता लघुता निरायतेः अगरीयान्न पद नृपश्रिय ॥ २० ॥ अग्रोपसर्गत्य पर्यायस्य च । 'तदभिभवः कुरुते निराय- तिम् । लघुता भजते निरायतिर्लघुतावान्न पद नृपश्रियः' इति युक्तम् । काचित्कीर्णा रजोभिर्दिवमनूपिद गौ मन्दववेन्दुलक्ष्मीः अश्रीका काश्चिदन्तर्दिश इस दधिरे दाहमुद्दान्तसत्वाः । महीति । अत्रादौ पुत्रवतोऽपीत्युक्तौ अपत्य इत्ययुक्तम् । चूत इति । चूतपुष्पे । उपसर्गम्येति । आदौ पदे विरुपमर्ग पश्चादाडिति प्रक मभङ्ग । पर्यायस्येति । आदो लघुतेत्युक्त पश्चादगरीयानिति, अत पर्यायमङ्ग । उपत्ये स्न, लघुता नियता निरा * अत्र समानार्थकनिर्दोषवाक्यप्रदर्शन ता पथै नतु नाप्येग तद्वृत्तघटकर . मातदोभादा ·सप्तमोल्लास 239 - . भ्रेमुर्वात्या इवान्याः प्रतिपदमपरा भूमिवत्कम्पमानाः प्रस्थाने पार्थिवानामशिवमिति पुरोभावि नार्यश्शशंसुः ॥२५१ अत्र वचनस्य । 'काश्चित्कीर्णा रजोभिर्दिवमनुविदधुर्मन्द- वक्वेन्दुशोभा निश्श्रीकाः' इति, कम्पमाना इसत्र 'कम्पमापुः' इति च पठनीयम् । • गाहन्तां महिपा निपानसलिलं शृङ्गीहुस्ताडितं छायावद्धकदम्बकं मृगकुलं रोमन्थमभ्यस्पतु । विश्रब्धैः क्रियतां वराहपतिभिर्मुस्ताक्षतिः पल्वले विश्रान्ति लभतामिदं च शिथिलज्यावन्धमस्मद्धनुः ॥२५२ अत्र कारकस्य । 'विश्रब्धा रचयन्तु सूकरवरा मुस्ताक्ष- तिम्' इसदृष्टम् । अकलिततपस्तेजोवीर्यप्रथिन्नि यशोनिधौ अवितथमदाध्माते रोपान्मुनापभिधावति । अभिनवधनुर्विद्यादपक्षमाय च कर्मणे स्फुरति रभमात्पाणिः पादोपसंग्रहणाय च ॥ २५३ ॥ अत्र क्रमस्य । पादोपसंग्रहणायेति हि पूर्व वाच्यम् । मृगकुलमिति । मृगाणां कुटुम्ब, न तु समूहः. कदम्बकेत्यत्रा सिङ्गतेः। पूर्वमिति । अकलितेत्यादेः, पूर्वोक्तत्वानुसारेण । कर्तृव्यत्यासो नाम गुण एव, प्रक्रमभङ्गदोपभ्रमस्तु ! * भ्रम एव । तत्र "यदि पर देवो न जानाति तम्' इत्यत्र देवशब्दस्त्वमित्यर्थस्य व्यत्यासेनोक्तः । तयाच 'चापानार्य ' इत्यत्र हि कृतमातृकण्ठच्छेदेन त्वया बद्ध * दोष इतितु, इति युज्यते इति भाति.

·240
सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकारे
-
एवमन्यदप्यनुसतव्यम् ।
अविद्यमानः क्रमो यत्र । यथा-
द्वयं गतं संमति शोचनीयता
समागममार्थनया कपालिनः।
कला च सा कान्तिमती कलावत:
त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी ।। २५४ ॥
अत्र त्वंशब्दानन्तरं चकारो युक्तः । यथावा-
-
स्पर्धोऽहं लज्ज इति वाच्ये वारुत्वाय युष्मदस्मदर्थयोः कर्तृत्व
परश्वधखड्गविषयत्वेनोक्तम् । एवमन्यदप्यूह्यम् ।
त्वंशब्दादिति। समुच्चयद्योती हि चकार. समुञ्चीयमानार्थादन
न्तरमेव वाच्य इति क्रमः । एवं पुनश्शब्दोऽपि व्यतिरिच्यमानार्थान
न्तर्येणैव प्रयोज्योऽन्यथा त्वक्रम वाच्यछ । यधा "तेन साह
समनुष्ठितं पुन" अत्र पुन शब्दस्तेनेत्यनन्तर वक्तुं योग्य. । 'द्वयं
गतम्' इत्यत्र लोके केचिन्यूनपददूपणमाहु । तथाहि-यदि
कपालिपदं विशेष्य, तवा गर्हितत्वप्रतीतयेऽपर कपालिपदं वाच्यम् ।
विशेषणं चेत्तदा तदाश्रयप्रतिपत्तये तेनैव तत्पर्यायेण सर्वनाम्ना वा
विशेष्यं वाच्यम् । येन तस्येष्टार्थस्य सिद्धावार्यों हेतुभाव स्यात् ।
तत्र तेनैवोपादाने यथा--कपालीति, न वोढुमुचित । पर्यायेण यथा-
शक्रस्य वचपाणे क प्रतिमल्ल.' अत्र राक्रस्येति पर्यायशब्दार्थस्य
बज्रपाणित्वं प्रतिमहत्वामावे आर्थो हेतु । अन्यथा शक्रेति वृथा

·सप्तमोल्लासः 241 . . . शक्तिर्निस्त्रिंशजेयं तव भुजयुगले नाथ! दोपाकरश्रीः स्यात् । सर्वनाना यथा-'दृशा दग्धं मनसिजम्' इत्यादि । अत्रापि 'ता' इति सर्वनामोपात्तस्यार्थत्य वामलोचनात्वं कामदाह जीवनयोमिथोविरुद्धयोरप्यभिन्नहेतुकत्योपपत्तावार्थो हेतु. ! अन्यथा वामलोचनात्वस्य पुनरुपादानप्रसङ्गः । न चाहेतुरावृत्तिः कपा- लिपदस्य परार्थप्रतिपत्तये कल्पयितुं शक्यत इति न्यूनपदत्वम् । न, यदि हि शब्दस्याभिधैव वृत्तिः स्यात्तदैवमपि स्यात्, किन्तु व्यञ्जनावृत्तिरप्यस्ति । ततोऽपदार्थोऽपि घटते । अत एव शम्भु. वाचकसहस्त्रसम्भवेऽपि कपालीति तद्वाचकतयोक्तम् । इत्थं च जु- गुप्सनीयत्वं लम्यते । सम्प्रति'. द्वयं चेत्यतीव चारु, यत्किल प्रागेका सेवास्थानपातन शोच्याऽभून, इदानीं तु त्वया तस्यास्तथा. विधदुरध्यवसायसाहाय्यमिवारब्धम्, इत्युपहस्यते | काकतालीयन्या- येन कपाल्याप यदि स्यादस्तु न पुनः केनापि प्रगार्थ्यत इति प्रार्थनाऽप्ययुक्ता । कपाल्यर्थे तपस्यादिव्यानेनानेम *(१) नादिक. : मपि मण्डितमित्यर्थः । 'सा च त्वं' चेति द्वयोरपि लावण्यादि. साम्यप्रतीतये प्रयुक्तम् 'कलावतः कान्निमती' ति व मतुः प्रशं. सामतीतिरुत् । स्वं यथावा- हित्वा श्रीः पुण्डरीकाक्षं यदेनं सुमगं श्रिता । इतीवाय विरूपाक्षो गौरी वपुषि वद्धवान् ।। शक्तिरिति । निस्विंशी खड्गनिर्दयो । दोपाकरश्चन्द्रो *भवेतनादिकमपि इति वा स्यात. 31 KAVYAPRAKASA, ·242 सङ्केतटीकासमेत काव्यप्रकाशे वके पार्थे 'तथैपा प्रतिवसति महाकुट्टनी सङ्गयष्टिः । आज्ञेयं सर्वगाते विलसति च पुन किं मया वृदया ते प्रोच्येवेत्थं प्रकोपाच्छशिकरसितया यस्य कीर्या प्रयातम्॥ अत्र 'इत्थ पोच्येव' इति न्याय्यम् । तथा 'लग्नं रागा वृताङ्गथा' इत्यादौ 'इति श्रीनियोगात् ' इति वाच्यम् । अमत. प्रकृतविरुद्धः परार्थो यत्र । यथा- F दोषाणामाकरच । कुहिनी महावेश्या महाकुटाकी च । सर्वगेति । किमपि गम्यागम्य न विचारयतीत्यर्थ । वृद्धयेति । एतेन निर्दोपतोक्ता । श्रीनियोगादितीति । तदुक्तम्- * "उक्तिस्वरूपावच्छेदफलो यत्रेतिरिष्यते । न तत्र तस्मात्प्राकिञ्चिद्रुक्तरेन्यत्पद वदेत ॥ १ ॥ उपाधिभावात्स्वा शक्ति स पूर्वबादधाति हि । न च स्वरूपावच्छेदः पदस्यान्यस्य मम्मतः ॥ २॥ इतिनेवेतरेपामप्यव्ययाना गतिस्समा । ज्ञेयेत्यमेवमादीना तज्जातीयार्थयोगिनाम् ॥ ३ ॥ यतस्ते चादय इव श्रूयन्ते यदनन्तरम् । तदर्थमयावच्छिन्द्युरासमञ्जस्यमन्यथा" ॥ ४॥ इति । कोचिवक्रममर्थान्तरैकवाचकं च दोपमस्थानस्थपदेऽन्तर्भावय- न्त, अनभिहितवाच्यं तु न्यूनपदे । । तवैषा, " कटिनी, 3 प्रसरतिपुरत , 4 पुर , 5 पासितकर * इत्य, इति, एव, इत्यादीना अव्ययानो स्वाव्यवहितपूर्वोपस्थितानुपूर्वी तदर्थान्यतर परत्मात् तयोरव्यवधानेन निर्देशोन्याय्यः अन्यथा तु असामज- स्थम् इति ५१चतुष्टयाशय . .. 4 ·सप्तमोहास 243 -- . - .. राममन्मथशरेण ताडिता दुस्सहेन हृदये निशाचरी। गन्धवधिरचन्दनोक्षिता 'जीवितेशवसति जगाम सा ॥ २५६ ॥ अत्र प्रकृते रसे विरुद्धस्य शृङ्गारस्य व्यञ्जकोऽपरोऽर्थः । अर्थदो पानाह- अर्थोऽपुष्टः कष्टो व्याहतपुनरुक्तदुष्क्रमग्राम्याः॥: संदिग्धो निहेतुः प्रसिद्धिविद्याविरुद्धश्च अनवी- कुतः सनियमानियमविशेषाविशेषपरिवृत्ताः॥५६ साकाङ्क्षोऽपदयुक्तः सहचरभित्रः प्रकाशित विरुद्धः। विध्यनुवादायुक्तस्त्यक्तपुनवीकताऽ- श्लीलः ॥५७ ॥ दुष्ट इति संवध्यते । क्रमेणोदाहरणानि-" रामेति । निशानरी अमन्यपि । गन्धेति (?) निन्दास्तुयोर्थ रुधिरचन्दनं कुङ्कमेऽपि । जीविनेशो मृत्युप्रियो । अत्र मरतः करुणः। , अर्थ इति । प्रसिद्धिविद्याभ्यां विरुदः स तथा । सनियमानि- गमयोपिशपाविशेषयोः परिवृत्तेन वर्तने ते तथा । विध्यनुवादाम्यां अयुक्तोऽनुपपनः । दुष्ट इतीति । दुष्ट पदमित्यनः पूर्वमाछिगन्यत्ययेन सम्बध्यो। दोषमाद. मृत्त.. ५ ·241 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाश अतिविततगगनसरणिप्रसरणपरिमुक्तविश्रमानन्दः। मरुदुल्लासितसौरभकमलाकरहासकृद्रविजयति ॥ २५७॥ अत्रातिविततत्वादयोऽनुपादानेऽपिप्रतिपाशमानमर्थं न वा घन्त इत्यपुष्टा, न वसगताः पुनरुक्ता वा । सदा मध्ये यासामियममृतान स्स्यन्दसु'रसा' मरस्वत्युद्दामा वहति बहुमार्गा परिमलम् । प्रसाद ता एता धनपरि चिता केन महता महाकाव्यज्योम्नि म्फुरित मधुरा यान्तु रुचय ॥२५८॥ अतीति । अन गगनप्रसरणमुक्तविश्रम कमलाकरहातक दित्येतावताऽपि स्वार्थसिदि । शेप त्वचमत्कार्येव नाधिक अधि कपददोषे हि प्रस्तापेक्षया सार्थकत्वे सत्यधिकाना पदानामर्थ स्तात्पर्यतया स्वान्नभूत पाश्चात्यै पदै प्रतिपाद्यते, अत्र तु नैव- मिति भाव । यदा विशेषेण ततामिति तदा अतिशब्दो निर र्थक पुनरुक्तार्थो वा ज्ञेय । नत्विति । पराशयेनेदमुक्तम् । रुद्रटो हदिमे काव्यमसङ्गताख्यदोपमूने । त प्रत्युच्यते, किम त्रासङ्गतम् अर्थस्य विशेष्यविशेषणरूपस्यात्र सम्भवानासङ्गति का पि । पुनरुक्ता वा इति तु स्पेष्टदोषाशयेनोक्त, न ह्यत्र किमपि पुनरुक्तमिति । सदेति । विस्पन्दो निस्स्यन्द । सरस्वती गङ्गा । अत्र महाकाव्यव्योम्नीत्युक्ते । परिमलौ गन्धचमत्कारौ । रुचय प्रतिभा कान्तयश्च । इतरेति । अभिनयकाव्यवत् । अत्रोपमानोपमेयभावे . लावलिदास निष्यन्द 3 सरसा (सरससरस्व) चया . रुचिरा ·सप्तमोलास 245 त अत्र यासां कविरुचीनां मध्ये सुकुमारविचित्रमध्यमात्मकत्रि- मार्गा भारती चमत्कार वहति ताः गम्भीरकाव्यपाराच- ताः कथमितरकाव्यवत्मसन्ना भवन्तु, यासामादित्यमभाणां मध्ये त्रिपथगा वहति, ताः मेघपरिचिताः कथं प्रसन्ना भव- तांति संक्षेपार्थ इति कष्टम् । जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः प्रकृतिमधुरास्सन्त्येवान्ये मनो मदयन्ति ये। . मम तु यदियं याता लोके विलोचनचन्द्रिका नयनविपयं जन्मन्येकम्स एव महोत्सवः ॥ २५९ ॥ अनेन्दुकलादयो यं प्रति पस्पशपायाः स एव चन्द्रकलात्व.. मुत्कर्षार्थमारोपयतीति व्याहतत्वम् । 'कामनुमतं दृष्टं वा यरिदं गुरुपातकम् मनुजपशुभिर्निमर्यादैर्भवद्भिदायुधैः । नरकरिपुणा सार्धं तेषां समीमकिरीटिनां अयमहमस्मृङ्मेदोमांमैः करोमि दिशां वलिम् ॥ २६० ॥ अत्रार्जुनार्जुनति भवद्भिरिति चोक्ते मभीमकिरीटिनामिति किरीटिपदार्थः पुनरुक्तः । यथावा- कष्टत्यमर्थस्येत्यर्थः । स एवेति । य एव योपितामनुरक्तः सन् ज्योत्स्नादेः पस्पशतां असारतामूने स एव चन्द्रिकेति रूपकेण तम्या एवोत्कर्ष भावितवान् । -'कदर्य । देहि दान, 'निश्शत्रो नहि शतून, इत्यादि । उक्त इति । वेणीसंहारे अश्वत्यानीत शेषः । ३ यास- घन.' भवन्विति. संक्षेपार्थः । जगति. * कृतमनुमतमित्यादि-अर्जु. अर्जु.

·246 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे अस्त्रज्वालावलीढमतिवलजलधेरन्तरौर्वायमाणे सेनानाथे स्थितेऽस्मिन्मम पितरि गुरौ सर्वधन्वीश्वराणाम् । कर्णालं संभ्रमेण नज कृप! समर मुञ्च हार्दिक्य ! शङ्का ताते चापद्वितीये वहति रणधुरां को भयस्यावकाशः ॥ अत्र चतुर्थ पादवाक्यार्थः पुनरुक्तः । भूपालरत्न ! निर्दैन्यमदानप्रथितोत्सव । विश्राणय तुरङ्गं मे मातङ्गं वा मदालसम् ॥ २६२ ॥ अत्र मातङ्गस्य प्रानिर्देशो "युक्तः । अस्त्रेति । अस्त्राण्येव ज्वालाः तद्युक्तो यः प्रतिस्यैन्या ब्धिस्तस्यान्तः । ममेति अश्वत्थामोक्तिः। कृपहार्दिक्यौ भूपौ । समरं सदनं वा । पूर्वन भिन्नवाक्यत्वमत्र वेकवाक्यत्वमिति, यथा चेत्यु तम् । यथावा 'अश्वीयपतयः' 'जनतास्समीयुः । स्थानद्वयेऽप्यत्र क्रमेणाश्वीयेति समूहााया प्रकृते. पलेश्व, जनता इत्यत्र तद्धितार्थस्य बहुत्वस्यार्थस्य च पौनरुक्त्य । विशेषणादिशेपानवगतौ विशेष्योक्ति पुनरुक्ता यथा ---इन्दुमौळिश्शियो जीयादित्यत्र शिवोक्तिः । विशेषा- वगतौ तु न पौनरुक्त्य, यथा-'शक्रस्य वज्रपाणे. पुमानपि हरामि श्रियम् । इत्यत्र शकशब्दस्य । अथ यथाऽत्र पुमानपत्यिस्माद्विशेष्यं विनाऽप्यर्थद्वयप्रतीति. स्तथाऽत्राप्यस्तु । न । हामीति निर्देशेनास्मदर्थरूपं विशेष्यम त्रास्त्येव । प्रधानस्यार्थस्य पूर्व निर्देशः क्रमः, तस्य दुष्टत्वे दुष्क्रमत्वं यथा--भूपालेति । न्याय्य इति । यदा चतुर्थे पादेवा. . न्याय्य..

·सप्तमोल्लास 241 स्वपिति यावदयं निकटे जनः स्वीपमि तावदहं किमपैति ते । 'तदाय ! सांप्रतमाहर कृपरं त्वरितद्रुमुर्दश्चय कुञ्चितम् ॥ २६३ ॥ एपोऽविदग्धः। मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य कार्य आर्यास्समर्यादमुदाहरन्तु । सेव्या नितम्बा "किमु भूधराणां 'उतस्मरस्मेरविलामिनीनाम् ॥ २६४ ॥ + अन प्रकरणायभावे संदेहः, शान्तशृङ्गार्यन्यतराभिधाने तु निश्चयः। गृहीतं येनासी परिभवभयानोचितमपि प्रभावावस्याभून्न खलु तव कश्चिन्न विषयः। . परित्यक्तं येन त्वमसि मुतशोकान तु भयात् तूदारसन्चो गुर्वादि बलाद्ग्राह्यमाण क्रमं दोपयति तदा न दोपः। क्रमानुष्ठानाभावो वा दुप्क्रमत्वं, या- क्षोरं विधाप्य स्नानादि भोजनादि विधायच ।। कश्चिञ्चचाल दैवज्ञ *प्रष्टु तिथिवारकान् । अतिशयोक्तो कार्यकारणयो. दुष्क्रमत्वेऽपि न दोपः । 'श्वत. श्यामद्युतीयाता कृष्णरुद्रौ' इत्यादिषु तु यथासंख्यं पदरचनावे. परीत्या प्रक्रममङ्ग । स्वपितीति । निद्राति । स्वपिमीति । कामाय । आहर- गृहाण। सदयि सहर रमायतम्, “किमरमर, समितिस्यात् मायमुरसान्यादि, अत्र, खलु, ·218 सङ्कतटोकासमेत काव्यप्रकाश विमोक्ष्ये शस्त्र ! त्वामहमापि 'यत. म्वस्ति भवते ॥२६॥ 'अत्र द्वितीयशस्वमोचने हेतुर्नोपात्त । इदं ते केनोक्तं कथय कमलातङ्कवदने ! . यदेतस्मिन् हेन्नः कटकमिति धत्से खलु धिंयम् । इदं तदुस्साधाक्रमणपरमात्रं स्मृतिभुवा तब भीसा चक्रं करकमलमूले विनिहितम् ॥ २६६ ॥ अत्र कामस्य चक्र लोकेऽ प्रसिद्धम् । यथावा- उपपरिसरं गोदावर्याः परित्यजताध्वगाः! सरणिमपरो मार्गस्तावद्भवद्भि'रिहेक्ष्यताम् । इह हि विहितो रक्ताशोकः कयाऽपि हताशया चरणनलिनन्यामोदञ्चन्नवाङ्करकञ्चकः ।। २६७ ।। अत्र ‘पादघातेनाशोकस्य पुष्पोद्गमः कविपु प्रसिद्धो न पुन रङ्करोद्गम । नोचितमपीति । ब्राह्मणत्वात् । सुतेति । अवधेऽपि 'हतोऽश्वत्थामा कुञ्जर' इति युधिष्ठिरोक्तं श्रुत्वा द्रोणाचार्यस्य शोकोऽभूत् । मुक्ते च शस्त्रे हतः । तत्मुत इदमाह । 'यत' इति तत इत्यत्रार्थे । हेतुरिति । पितुः शस्त्रमोक्षे सुतशोको हेतुः सुतस्य तु न कोपीत्यर्थः । हेतुतया परस्याकाडाया निर्हेतुत्वं, अहेतुतया तु सका इत्त्वमिति । इदमिति । कमलस्यातङ्कमि (१) नन्तत्वेनातङ्ककारि वदनं यस्या- स्सा तथा । एतस्मिन्निति । स्वर्णवलयात्मनि पदार्थे । उपेति । अत्र परित्यजतेत्यत्र त्यजन्त्वनाऽध्वगाः इति पाठे भवद्भिरित्यत्र प्रक्रमभङ्गो न स्यात् । प्रसिद्ध इति । नैवाङ्करोगमः । शस्त्रमोचनेहे (मोचनेहे,। तहुस्साभ्याक सिव. भविश्यता, (द्भिरि यतां.) तित. 3 लोकेड- ।

·पपतिपावें । क नासीत्यत्र छनास्तीति पाठा युक्तः। 249 सप्तमोल्लास मुसितवसनालंकारायां कदाचन कौमुदी - मद्दसि सुदृशि स्वैर यान्यां गतोऽस्तमभूविधुः । तदनु भवतः कीर्ति केनाप्यगीयत येन सा प्रियगृहमगान्मुक्ता शङ्का क्व नासि शुभप्रदः ॥ २६८ ॥ अत्रामूर्ताऽपि कीर्तिज्योत्स्नावत्मक्राशरूपा कथितेति लो- काविरुद्धमपि कविप्रसिद्धर्न दुष्टम् । सदा स्नात्वा निशीथिन्या सकलं वासरं बुधः। नानाविधानि शास्त्राणि व्याचष्ठे च शृणोति च ॥२६९॥ ग्रहोपरा गादिकं विना रात्री स्नानं धर्मशा खेण विरुद्धम् । "अनन्यसदृशं यस्य वलं बाहोस्समीक्ष्यते । पाइगुण्यानुस्मृतिस्तस्य सत्यं सा निष्पयोजना ॥ २७० ॥ एतदर्थशास्त्रेण ।, । विधाय दूरे केयूरम'नगाङ्गणमगना । यभार कान्तेन कृतां करजोल्लेखमालिखां ॥२७१ ।। स. अत्र केयूरपदे नखक्षतं न विहितमिति एतत्कामशास्त्रेण । महसीति । महश्शन्द उत्सवार्थोऽपि । स्वैरामिति । उ- मसिद्धिविरुद्धमुक्त्वा धर्मशास्त्रादिविद्याविरुद्धमाह-सदेति केयूरेति । कामशास्त्र केयूरस्थाने नखक्षतं नोक्तमित्यर्थः । वि, पति. स्यानिष्प्रयोजना शम् का रागे पि, अनन्यमहर्श यार्पल यस्य विलोक्यते, ना । (बाद) KAVY APR IKASA 83 ·250 सङ्केतटीकासमते काव्यप्रकाशे - अागयोगपरिशीलनकीलनेन दायर दुस्माधसिद्धिसविधं विदधद्विदूरे । असादयन्नभिपतामधुना विवेक- ख्याति समाधिधनमौलिमणिविमुक्तः ॥ २७२ ।। अत्र विवेकख्यातिः, ततरसंमज्ञातसमाधिः, पश्चादसंभज्ञातः ततो मक्तिः, न तु विवेकख्यातौ । एतयोगशास्त्रेण। एवं विद्यान्तरैरपि विरुद्धमुदाहार्यम् । प्राप्ताश्रियस्सकलकामदुधास्ततः किं दत्तं पदं शिरसि विद्विपतां ततः किम् । 'संतर्पिताः प्रणयिनो विभवैस्तनः किं कल्प स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम् ॥ ५७३॥ अष्टाजति । यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणध्यानस- माधयोङ्गानि, परिशीलनमभ्यास', कीलनं स्थिरीकरणं, योगस्य परिशीलनेन कीलनमित्यर्थः। दुस्साधसिद्धः सविधयति यत्, ता' एव वाऽणिमादय. सविया यस्य तन् । विदूरे दूरस्याभावो विदूरम् तस्मिन्निति व्युत्पत्त्या निकटे कुन ख्याति च लभमान. कोऽपि समाधिधनाना चूडामणिर्मुक्त । संप्रज्ञावे सविकल्पे । 'प्राप्ता इति । प्रस्तावैक्यसम्बद्धत्व सत्यपि निरपेक्षतयाs वश्यवाच्यतया पर्यायान्तरभावाच एककाव्यमध्ये भिन्नवाक्यगनवेन शब्दार्थयोः पौनरुतयऽसौ दोपः, विपर्यये तु कथितपदपुनरुक्ता- तिः, संप्रज्ञात• पश्चाद प्रशातः तनो विमुक्ति नतु विवेकख्याता. द्वितीयतृतीयचरणयोः व्यत्यासेन पाठोप्यस्ति. समानता:. .

·सप्तमोलास 251 - अत्र ततः 'किमिति न नवीकृतम् । तत्तु यथा- यदि दहत्यनलोऽत्र किमद्भुतम् यदि चंगोरवमद्रिपु किं ततः । लवणमम्बु सदैव महोदधेः प्रकृतिरेव सतामविपादिता ॥ २७४ ।। यत्रानुल्लिखितार्थमेव निखिलं निर्माणमेतद्विधेः “उत्कर्पप्रतियोगिकल्पनमपि न्यकारकोटिः परा। याताः प्राणभृतां मनोरथगतीरुल्लच यत्संपदः तम्याभासमणीकृताश्मनु मणरश्मत्वमेवोचितम् ॥२७॥ ख्यौ शब्दार्थयोपि। ननु-कथितपदे शब्दपोनरुक्तयादर्थपौनरुतचं बलादप्यायात- मित्यनयोरयमेव वक्तुं युज्यते । नैवं-आपातमात्रेण प्रनीतिमाझे शब्द- स्यार्थस्य वा पानरुतये पयितपदपुनरुक्तदोषी यतः स्याताम् । यदीति । अत्र किमद्भुतं सदै। प्रकृतिरेवेत्यादीनां ततः किमित्यर्थचं तात्पर्यतया न पर्यायान्तरतया ज्ञेयम् | अनो न पुनरुक्तदोपप्रसङ्गः । निर्वेदपरस्गेयमक्तिस्ततः प्रत्युत शान्तरसपोप इति नायं दोपः इत्येके । योति । यत्र जगदिदमनुल्लिखिनाक्षमनभिव्यक्ताकारं, यस्या- कारो जगनाऽपि नोडिल्य निर्गीन । यहा-अनुल्लिखितान्ययमी- दागित्यनिर्णयपरराण्यक्षाणि यस्येति नत्तथा । उत्कय प्रतियोगिनः कमियनगी, सासामे । यत्रानभिविनाश ताक्षा) इति पाठद्वयं सोते इयत. -- ·AJA सकतटीपारामेते काव्यप्रकाशे न अत्र 'च्छायामात्रमणीकृताश्ममु मणेस्तस्याश्मतैचोचिता' इति सनियमत्वं वाच्यम् । वक्त्राम्भोजं सरस्वयधिवसति सदा शोण एचाधरस्ते बाहुः काकुत्स्थवीर्यस्मृतिकरणपदुर्दक्षिणस्ते समुद्र । वाहिन्यः पार्थमेता क्षणमपि भवतो नैव 'मुञ्चन्त्यभीषण स्वच्छेऽन्तनिसेडस्मिन् कथमवनिपते! तेऽम्बुपानाभि लापः ॥ २७६॥ अत्र 'शोणएव' इति नियमो न वाच्यः । श्यामां श्यामलिमानमानयत भोस्सान्दैर्मपीकूर्चकैः मन्त्रं तन्त्र'मथ प्रयुज्य हरत श्वेतोत्पलानां श्रियम् । चन्द्र चूर्णयत क्षणाच कणशः कृत्वा शिलापट्टके येन द्रष्टुमहं क्षमे दशदिशस्तद्वक्त्रमुद्राङ्किताः ॥ २७७ ॥ अत्र ज्योत्स्त्रीमिति श्यामाविशेपो वाच्य । कल्पनं चिन्ता । आमासेनेव मणीकृता अन्याश्मानो येन स चासो सुमणिश्च स तथा । अत्र एव शब्दाभावे सनियमत्व परिवृत्तम् । छायामात्रेत्युक्तौ तु मात्रशब्दानियमो लभ्यते । न वाच्य इति । अवधारणे हि कने द्वद एवाधरो न रक्त इति प्रतीतिः, तस्मादनियमो वाच्यः । श्यामामिति । तस्या वक्तमुद्राङ्किताः काष्ठा पाश्चात्योद्दी पनविभावैरालोकयोग्या । श्यामत्युक्ते सामान्या নিহা। लम्यते न राकासामान्यमिति । कुना 1 मुश्शन्ति देव, स्मिन्नवरति कयतेऽम्यु. ३ मपि प्र, ज्योस्त्री.

·सप्तमोलास 253 . - कल्लोलवेलितपत्परुपमहारैः रत्नान्यमानि मकरालय! माऽवमस्थाः। कि कौस्तुभै न विहितो भवतो न नाम याच्आमसारितकरः पुरुपोत्तमोऽपि ॥ २७८ ।।' अत्र 'एतेन किं न विहितो भवनस्स नाम' इति सामान्य वाच्यम् । अर्थित्वे प्रकटीकृतेऽपि न फलमाप्तिः प्रभोः प्रत्युत द्रुह्यन् दाशरथिर्विरुद्धचरिनो युक्तस्तया कन्यया । उत्कर्ष च परस्य मानयशसोर्विासनं चात्मन' स्त्रीग्नं च जगत्पतिर्दशमुखो देव कथं मृष्यते ॥२७९॥ अत्र स्त्रीरनमुपेक्षितुमित्या कायति । न हि परस्येत्यनेन संम्ब न्धो "योग्य। आमा शक्रशिस्त्रामणिप्रणयिनी शास्त्राणि चक्षुर्नवं भक्तिर्भूतपतो पिनाकिनि पदं लङ्केति दिव्या पुरी। उत्पत्तिहिणान्वये च तदहो नेदग्वरो लभ्यते स्याचेदेप न रावणः क नु पुनस्सर्वत्र सर्वे गुणाः ।।२८०॥ अत्र 'स्यांचदेप न रापण' इरान्तपत्र सौप्यम् । न कौस्तुभेनेति । विशेषः । न हीति । परस्य रामस्य स्त्रीरतमिति योगो न तया प्रतीत्यभावात् । एपा रावणमातामहमाल्यवदुक्तिः । समाप्यामिति । अयं भार.-सण इत्येतत् जगदानन्द कारित्वाद्यर्थान्तरं वदन्जनकस्य धर्मवीरं प्रत्यनुमावतामेति । ऐश्वर्य रारमा (रामय) न भवतो विहितीन, ति, याच्यं सामान्य, ति, का. योग्यः वहितवान्, 'व एव

·251
सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे
श्रुतेन बुद्धिर्व्यसनेने मूर्खता
मदेन नारी सलिन्टेन निम्नगा
निशा शशाङ्केन धतिस्समाधिना
नयेन चालक्रियते नरेन्द्रता ॥ २८१ ।।
अन श्रुतादिभिरुत्कृष्टत्सह चरित. व्यसनमूर्खतयोनिकृष्टयो.,
भिन्नतम् । 'विनयेन धीरता' इति पाठो युक्तः ।
लग्नं रागावता गया मुदृढमिह ययैवासियष्टयाऽरिकण्ठे
मातङ्गानामपीहोपरि परपुरुपैर्या च दृष्टा पतन्ती ।
• तत्सकोऽयं न किञ्चिद्गणयति विदितं तेऽस्तु तेनास्मि दचा
भृत्येभ्यश्श्रेनियोगाद्गदितुमिव गतेत्यम्बुषि यस्य कीतिः।
२८२॥
इत्यत्र विदित तेस्तु' इत्यनेन श्रीस्तस्मादपसरतीति
विरुद्धं मकाश्यते ।
प्रयनपरिबोधित. स्तुतिभिरद्य शेपे निशां
पाण्डित्य • परमेशभक्तिर्देशविशेषोऽभिनन इत्येतत्सर्व लोकवाक्यवा-
धेनाधर्मपरस्य निष्फलमिति तावतोऽर्थस्य तिरस्कारकत्वेनैव रावणचे-
टित निर्याहणीयम् । यत्त्व यदुपातं व नु पुनरिति तद्यदि ससन्देहत्वेन
योज्येत अथालेपलेनाद्यापि नेहग्वरो लभ्यते इत्यत्रान्तिर-यासत्वेन
तथापिऽप्रकृतस्य धर्मवीरस्य न कथंचिन्निहि ततोऽस्थानमुक्तः। दोपो
मिन्नत्वमिति योग ।
प्रयत्नति । दुर्योधनं प्रति अश्वत्थामाऽऽह, सतद्रोणाचार्यपदेन
मया सर्वेषु हतेषु अरिपु त्वं निश्चिन्त शयित सन् स्तुतिभिरेव यदि
1 चौर्य त्वम् लग्न,
ताजेयत्यत्र,

·सप्तमोल्लास
25
www virum
अकेशवमपाण्डवं भुवनमद्य निस्सोमकम् ।
इयं परिसमाप्यते रणकथाऽद्य दोश्शालिनां
अ'पैतु'रिपुकाननातिगुरुरद्य भारो भुवः ॥ २८३ ।।
अत्र शयितः प्रयत्नेन चोध्यसे इति "विधेयम् । 'सुखेन
शयितश्चिरादुपसि वोध्यसे मागधैः' इति युक्तम् । यथावा-
वाताहारतया जगद्विपधरैराश्वास्य निश्शेपितं'
ते ग्रस्ताः पुनरभ्रतोयकणिकातीव्रतहिभिः ।
तेऽपि क्रूरचमूरुचर्मवसनै ताः क्षयं लुब्धकै
दम्भस्य स्फुरितं विदन्नपि जनो जाल्मो गुणानीहते ।।२८४
अत्र वाताहारादित्रयं व्युत्क्रमेण वाच्यम् ।
अरे रामाहस्ताभरण भमलश्रेणिहरण
स्मरक्रीडाब्रीडाशमन विरहिमाणदमन ।
सरोहंसोत्तंस प्रचलदल नीलोत्पल ! सखे
सखेदोऽह मोहं श्लथय कथय केन्दुवदना ।। २८५ ॥
A
तथा
परं बाध्यसे । अत्र शेपे इति न विधेयं किन्तु माध्यस इति ।
शयित इत्यनुवादे वाच्ये शेपे इति विधिरुक्तः । तथा प्रयत्नेन परि-
बाध्यसे इति विधी वाच्ये परिबोधित इति उक्तमित्यनुवादायुक्तत्वमपि ।
ईहत इति । दाम्भिकप्विति शेष । व्युत्क्रमेणेति । न हि वाता-
हारत्वादधिको दम्भोऽमकरसतं, नापि ततोधकं दम्भनवं मृ.
गानिनवसनमिति । व्युत्क्रमोफिस्तु मरुतस्य दम्भप्रापप्रभावतिरस्क
तगुणानुशौचनमयनिर्वेदस्याङ्ग स्यदिवेति विध्ययुक्तल्यम् ।
.
1पति,
विधयं यथावा.

·256 सहेतटाकासमेत काव्यप्रकाशे , अत्र 'विरहिमाणदमन' इति नानुवाद्यम् । 'लग्न रागास्ताङ्गया' इसादि ॥ २८६ ॥ अत्र 'विदितं तेऽस्तु' इत्युपसहृतोऽपि 'तेन इत्यादिना पुनरुपात्त । 'उद्यतस्य पर हन्तुं स्तब्धस्य विवरैपिण । यथाऽस्य जायते पातो न तथा पुनरुनतिः ॥ २८७ ॥ अन पुव्यञ्जनस्यापि प्रतीति । यत्रेको दोपः प्रदर्शितः तत्र दोपान्तराण्यापि सन्ति, तथाऽपि 'तेपा तत्राप्रकृतत्वात्प्रकाशन न कृतम् । कर्णावतंसादिपदे कर्णादिध्वनिनिमितिः । संनिधानादिवोधार्थ अवतसादीनि कर्णाद्याभरणादीन्येवोच्यन्ते । तत्र क र्णादिशब्दाः कर्णादिस्थितिमतिपत्तये । यथा- अस्वा कर्णावतसेन जित सर्व विभूपणम् । तथैव शोभतेऽत्यर्थपस्याश्श्रवणकुण्डलम् ॥ २८८ ।। न्यच्च अपूर्वमधुरामोदप्रमोदितदिशस्ततः । आययुर्घङ्गमुखराः शिरश्शेखरशालिनः ।। २८९ ॥ नानवाद्यमिति । अत्रकिमित्यस्मत्प्राणान् दमयसीति विधी वाच्य प्राणदमनेत्यनुवादोऽयुक्त । पुव्यञ्जनस्यति । इहान्वयव्यतिरेकाम्यामर्थ एवाश्लील , पश्चात्तु पदवाक्ये अश्लीले इति भाव । पौनरुक्त्यापवादमाह | कर्णेति । ह तुमेव प्रवृत्तस्य स्तब्ध यथाशु 1वहि, 4तेषा तथा ·सप्तमोलास 257 अत्र कर्णश्रवणशिरश्शब्दाः सन्निधानमतीत्यर्थाः । विदीर्णाभिमुखारातिकराले सङ्गरान्तरे। धनुर्व्याकिणचिह्नन दोष्णा 'विस्फुरितं तव ॥ २९० अत्र धनुश्शब्द आरूढत्वावगतये । अन्यत्र तु-- ज्यावन्धनिष्पन्दभुजेन यस्य विनिश्वसद्वक्रपरम्परेण । कारागृहे निर्जितवासवेन लद्देश्वरेणोपितमामसादात् ॥ २९ ॥ "इत्यत्र केक्लो ज्याशब्द । माणेश्वरपरिष्वनविभ्रमप्रतिपत्तिभिः । मुक्ताहारण लसता हसतीव स्तनद्रयम् ॥ २९२ ॥ अत्र मुक्तानामन्यरत्नामिश्रितत्ववोधनाय मुक्ताशब्दः । शालिन इति । नरा इति शेषः । अत्र कर्णेति । विलासनिवाहार्थ प्रतिनियतस्वप्रदेशसन्निहिते- भूपणैः प्रयोजनमिति तदर्थ प्रयुक्ता इत्यर्थः । अत्र धनुरिति । अन्यथा ज्याकिणचिन दोणत्युक्त नि- त्यनिबिडाकाष्टकतकिणत्वं दोनोन प्रतीयेत दीर्घज्यावेष्टनेनापि किण- चिह्नोत्पत्तेः। अन्योति । आरूढत्वावगत्यभावे । मुक्ताशब्द इति । उत्प्रेत्यमाणस्य कट्टेकस्य हो- सस्यातीव शुभ्रत्वप्रतिपत्तये साधकतमस्य हारस्प केवलमुक्तालता म विदीर्णाभि, सयुगान्तरे दोरा वि. विस्पर्मितं इति मेडलो. KATYATHIHASA . 1 33 ·258 सतटीकासमेते काव्यप्राशे . सौन्दर्यसपत्तारुण्यं यस्यास्ते ते च विभ्रमाः । पददान् पुष्पमालेव 'कान् नाकति सा सखे ! ॥ २९३ अत्रोत्कृष्ट पुष्पविपये पुष्पशब्दः । निरुपपदो हि माला शब्दः पुप्पसजमेवाभिधत्ते । स्थितेष्वेतत्समर्थनम् ॥ ५० ॥ न खलु कर्णावतंसादिवत् जघनकाञ्चीत्यादि क्रियते । जगाद मधुरां वाचं विशदाक्षरशालिनीम् ॥ २९४ ॥ इत्यादौ क्रियाविशेषणत्वेऽपि विवक्षितार्थप्रतीतिसिद्धौ ‘ग- तार्थस्यापि विशेष्यस्य विशेपणदानार्थ क्वचित्मयोगः कार्यः' इति न "युक्तम् । युक्तले वा- वेष्टितत्वप्रतीत्यर्यमुक्त इत्यर्थः । पुष्पेति । विदग्धविलोभनक्षमकामिन्युपमानभावन मालाया उपादानादद्भुतपुप्पग्रथितत्वमवगमयतीत्यर्थः । पुष्पसजमिति । सामा- न्यपुष्पस्त्रजम् । 'त्यज करिकलभ ! प्रेमवन्धं करिण्याः' अत्र करिशब्दात्तादूप्यावगतिः। स्थितेष्विति । प्रयुक्तेषु । काञ्चचादीति । आदिशब्दादु- ट्रकरभादि । सङ्केतव्यवहाराभ्यां हि शब्दार्थनिश्चयः क्रियते न यथाकथंचित् क्रियते,* मधुरमिति रूपे । गतार्थस्येति । गदनस्य वायूपत्वात वाचमिति विशेष्यं गतार्थमित्यर्थः । A . . 1केना. 2 पुष्पाधिये 3 युक्तम् . क्रियाविशेषणो, इति प्रतीतगादाय, मधुरं इति रूपेत्पर्य इति विवर- णायक स्यात् ·सप्तमोल्लास 259 चरणत्रपरित्राणरहिताभ्यामपि द्रुतम् । पादाभ्यां दूरमध्वानं 'जन्नेप न विद्यते ॥ २९५ ॥ इत्यायुदाहार्यम् । ख्यातेऽर्थे निहतोरदुष्टता यथा- चन्द्रं गता पद्मगुणान् न भुते पमाश्रिता चान्द्रमसीमभिख्याम् । उमामुखं तु प्रतिपद्य लोला. द्विसंश्रयां प्रीतिमवाप लक्ष्मीः ।। २९६ ।। अत्र रात्री पद्मस्य संकोचः, दिवा चन्द्रमसश्च निमः भत्वं, लोकमसिद्धमिति न मुले इति हेतुं नापेक्षते ॥ अनुकरणे तु सर्वेपाम् । सर्वेषां श्रुतिकटुमभृतीनां दोपा'णाम् । यथा- पादाभ्यामिति । व्रमन्नित्युक्त पादाम्यामिति लब्धमेव, परं यदुच्यते तच्चरणोति विशेषणसिद्धये । विशेषणसिद्धिश्चात विशेप्यं विनाऽन्यथा न स्यादिति वाच्यमेव विशेष्यं । इत्यादीति । युक्तत्वेति । यदा--अभ्युपगमेन व्याख्यायते तदेत्याद्येवोदाहाय न पुनर्नगादेत्यादि । क्रियाविशेषणत्वेनैव अत्र साध्यासिद्धेः । यदात्व- मूगया व्याख्यायते तदा *(नाह) इत्यादप्युदाहायं न केवलं नगाद मधुगमितीती मावः । - पिस्टम. प्रजनपि. पान दुष्टत यया. +भत्र ता इति अनुपयुक्तम्, प्रमापतितं माति, ·260 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे . म मृगचक्षुपम'द्राक्षमित्यादि कथयत्ययम् । पश्यैप च गावत्या सूत्रामाणं यजेति च ॥ २९७ ॥ वकाद्यौचित्यवशाहोपोऽपि गुणः क्वचिक्क- चिन्नाभौ ।। ५९ ॥ वक्त-प्रतिपाद्य-व्यङ्गय-वाच्य-प्रकरणादीनां महिना दोपोऽपि कचिद्गुण', 'कचिन्न दोपो न .गुणः । तत्र वैया करणादौ वक्तरि प्रतिपाद्ये 'च, रौद्रादौ च रसे व्यङ्गधे कष्टत्वं गुणः । क्रमेणोदाहरणानि- दीधीदेवीड्समः कश्चिद्गुणवृद्धद्योरभाजनम् । किमत्ययनिभः कश्चिद्यत्र सनिहिते न ते ॥ २९८ ।। यदा त्वामहमद्राक्षं पदविद्याविशारदम् । उपाध्यायं तदाऽस्मार्प समस्माक्षं च सम्मदम् ॥ २९.९॥ अन्त्रप्रोनबृहत्कपालनलकरकणत्कङ्कण- प्रायद्वितभूरिभूपणरवैराघोपयन्त्यम्बरम् । पीतच्छर्दितरक्तकर्दययनमाग्भारपोरोछम- द्यालोलस्तन भारभैरववपुर्द पोद्धतं धावति ॥ ३०॥ मृगेति । अद्राक्षीद, गवित्याह. मुत्रामाणं इत्यादी श्रुति- कटुन्युतसंस्रत्यप्रयुक्तदोपाः । इत्यानि सर्वत्र गोज्यम् । कचिन्नेति । कनिन्न दोपो न वा गुण इत्यर्थः । *क्षिदिति । कानुबन्धो इ.नुमन्या । ने इति । गुणवृद्धी । अन्नोति । नलक: दूरं कणता करणप्रायाणाप्रेलितानां 1 द्वाक्षीदिन्यादि चारोहे. विद्या, ततोऽ. (मान् . " भारभारवन्धोदतम् , *किरप्रत्ययभिम इति यान्याशायनेपाल, तनुसारंग मिति, इति पदो- तस्यात, स्यापत्रक ·सप्तमोल्लास 261 चाच्यवशाद्यथा- 'मातङ्गाः । किमु पल्गितैः किमफलैराडम्वरैर्जम्बुकाः! सारङ्गा! महिपा ! मद 'बजत किं शून्येषु शूरा न के । कोपाटोपसमुद्भटोत्कटेसटाकोटोरभारे पुरः सिन्धुध्वानिनि हुंकृते स्फुरति यत्तद्गार्जितं गणितम् ॥३०१ अत्र सिंहे वाच्ये परुपाश्शब्दाः। मकरणवशाद्यथा- रक्ताशोक! कृशोदरी क नु गता त्यक्त्वाऽनुरक्त जनं नो दृष्टेति मुधैव चालयसि किं वातावधूत शिर । उत्कण्ठाघटमानपट्दघटासघट्टदष्टच्छद तत्पादाहतिमन्तरेण भवतः पुष्पोद्गमोऽयं कुतः ॥३०२॥ अन शिरोधूननेन कुपितस्य वचसि । कचिन्नीरसे न गुणो न दोप । यथा- शीर्णघाणाद्विपाणीन् वणिभिरपघनघर्घराव्यक्तघोपान् दीर्घाघातानघौघे पुनरपि घटय'त्येक उल्लाययन् य । धर्माशोस्तस्य वोऽ-तदिगुणधनघृणानिम्ननिर्विघ्नवत्तेः दत्तार्यास्सि हसद्धैर्विदधत घृणयश्शीघ्रमहोविघातम्॥३०३ चलिताना भूरिभूषणाना रवै । प्राग्भार । अत्र रौद्रो रसो व्यङ्गय । वचसीति । कष्टत्वं गुण इति योग । शीर्णेति । अपघनैरहैरित्यत्रोपलक्षणे तृतीया। घटयति-नवान् कगेतीत्यर्थ । उल्लाघयनीमनीकुर्वन् । घृगानिमा कपापक्ता निर्विधा वृत्तिर्यस्य तस्य तथा । 1 व्रजय 2 द्रवोत्क 3 रेशनै सिद्ध 4 वाताभिभूतम् शिरो वियू भीन् घणि तिष उ 8 स्वाक द्वगुण ·262 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाश . . - अप्रयुक्तनिहतार्थी 'श्लेषादावदुष्टौ । यथा- येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरात्रीकृतः "यश्चोवृत्तभुजङ्गहारवलयोगगां च योऽधारयत् । यस्याहुश्शशिमच्छिरो हर इति स्तुत्यं च नामामराः पायात्स स्वयमन्धकक्षयकरस्त्वां सर्वदोमाधवः ॥३०४॥ अत्र माधवपक्षे शशिमदन्धक क्षयशब्दावमयुक्तनिहतार्थो । अ. 'श्लीलं कचिद्गुणः, यथा सुरतारम्भगोष्ठयाम् -- 'ताम्बूलदानविधिना विसृजेद्वयस्यां दृश्यर्थः पदैः पिशुनयेच रहस्यवस्तु ।' इति कामशास्त्रस्थिती- करिहस्तेन संवाघे प्रविश्यान्तर्विलोहिते । उपमर्पन ध्वजः पुंसस्साधनान्तर्विराजते ॥ ३०५ ॥ येनेति । अनश्शकटम् | अभवेनासतारेण । वाले दैत्यं जित वान्य. कायः स पूर्व सुधाहनौ स्त्रीचके। मुनङ्गहा-कालियाहियाती। रवलय शब्दब्रह्मलयः । अगं शैलं गां च क्षमाम् । शशिनं मन्यति यो राहुस्तस्य शिरोहर | अन्धका वृष्णयः। क्षयो निवास । सर्वदः सर्वदाता। उमाधवपक्ष-यलिजनो हरेः कायः पुरेवस्त्रीचके । शशियुक्त शिर., हर इति नाम न यस्याहुः । अन्धको दैत्यः । करीति । "तन्यनामिके श्लिष्टे मध्यमापृष्ठतस्तयोः । करिहस्त इति प्रोक्तः कामशास्त्रविशारदैः" ॥ संबाधस्साध्योन्योः, नः पनाकावचिहं लिङ्गं च मानं योनिरपि । पादीन दु. योऽगांच दोऽन्यदक्षयरो ' सोप्यादिष्टगुमा- क्षयरसदा . पारपरयस्त्वा ·मप्तमोल्लास: 263 - शमकथासु- उत्तानोच्छूनमण्डूकपाटितोदरमनिभे । क्लेदिनि स्त्रीवणे सक्तिरकृमः कस्य जायते ॥ ३०६ ॥ निर्वाणवैरदहनाः प्रशमादरीणां नन्दन्तु पाण्डुतनयास्सह माधवेन । रक्तप्रसाधितभुवः क्षतविग्रहाश्च , स्वस्था भवन्तु कुरुराजसुतास्सभृत्याः ॥ ३०७ ॥ अत्र भाव्यसगलसूर्चकम् । संदिग्धमपि वाध्यमहिम्ना कचिनियतार्थ प्रतीति कृत्वन व्याजस्तुतिपर्यवसायित्वे गुणः । यथा- पृथुकार्तस्वरपात्रं भूपितनिश्शेपपरिजनं देव! । विलसत्करेणुगहनं संप्रति सममावयोस्सदनम् ॥ ३०८ ॥ पतिपाद्यमतिपादक योर्जत्वे सत्य प्रतीतं गुणः । यथा- रक्तति । रक्तं सानुरागं, रक्तेन च रुधिरेण प्रसाधिता आनिता मण्डिता च भूयः । विग्रहो पैरं वपुश्च । स्वस्थाः, स्वर्गस्थाः कुशलिनश्च । पृथुकेति । पृथुकानां बालानां आर्तस्वरा एतेषां पात्रं, पृथोः कार्तस्वरस्य हेम्नः पात्राणि यत्र । भुवि उपितो भूपितोऽलरतश्च । विलसत्कैः रेणुमिः विलसद्भिः करेणुभिश्च । अत्र राजकविपक्षयो. 1 प्रतिपत्ति हलव व्या. . कृदयाज. योस्तावे. 4 प्रतीतोगुण.

·264 सङ्केतटीकासमेत काव्यप्रकाशे आत्मारामा विहितरतयो निर्विकल्पे समाधी 'ज्ञानोद्रेकाद्विघटिततमोग्रन्थयस्सत्वनिष्ठाः । यं वीक्षन्ते कमपि तमसा ज्योतिषां वा परस्तात् तं मोहान्ध कथमयममु वेत्ति देवं पुराणम् ।। ३०९ ॥ स्वयं वा परामर्शे यथा- पढधिकदशनाडीचक्रमध्यास्थतात्मा हृदि विनिहितरूपस्सिद्धिदस्तद्विदां यः । अविचलितमनोभिस्साधकर्मग्यमाणः स जयात परिणद्धश्शक्तिभिशक्तिनाथः ॥ ३१० ।। अधमप्रकृत्युक्तिषु ग्राम्यो गुण । यथा- फुल्लकर कमल कूरणिहं वहन्ति जे सिन्धुवारविडवा मह वल्लहा दे। जे गालिदस्स महिसीदहिणो सरिच्छा दे किं च मुद्धविअइल्लपम्णपुञ्जा ॥ ११ ॥ -पुष्पोत्कर कमर क्रनिभ वहन्ति ये मिन्धुवारविटपा मम वालभास्ते । ये गालितस्य महिपीनस्सहक्षा ते किंच मुग्धविचकिलप्रसूनपुआ ॥ नियतार्थप्रतीतौ व्याजस्तुतिपर्यवसायित्वाद्गुणत्वम् । निर्विकल्प इति । भेदससर्गाम्या ज्ञानं विकल्प। पडिति । इडापिङ्गळामुपुम्नागान्धारीहस्तिजितापूपामुयशोऽ. लम्बुसाकुहूप्रभृतिवाताश्रितपोडशनाडीचक्रस्य मध्ये स्थित आत्मा यस्य । हृदीति । हचके । रूप ज्योतिरादिरूप अकार । सिद्धिर्भुक्ति मुक्तिरूपा ज्ञानेच्छाझियाद्या शक्तय , तासा न्यग्मावोद्भावनप्रभु । छाया- an Jaममवरन्ति ·सप्तमोलास 265 .'न्यूनपदं क्वचिद्गुणः । यथा- गाढालिगनवामनीकृतकुचमोद्भूतरामोद्गमा "सान्द्रस्नेहरसातिरेकविगलच्छ्रीमनितम्बाम्बरा । मा मा मानद माऽति मामलमिति क्षामाक्षरोल्लापिनी सुप्ता किं नु मृता न कि मनसि मे लीना विलीना न किम्।। कचिन्न गुणो न दोप । यथा- ३१२॥ तिप्कोपवशात्मभावपिहिता दीर्घ न सा कुप्यति स्वर्गायोत्पतिता भवेन्माय पुनर्भावामस्या मनः । तां हर्तु विबुधद्विपोऽपि न च मे शक्ताः पुरोवर्तिनी सा चात्यन्तमगोचरं नयनयोर्यातति को यं विधिः॥३१३ अब पिहितेत्यतोऽनन्तरं 'नैतद्यतः' इत्येतेषूनः पदैविशे- पवुद्धेरकरणान्न गुण । उत्तरा प्रतिपत्तिः पूर्वा प्रतिपत्ति वाधत इति न दोपः॥ अधिकपदं क्वचिद्गुणः । यथा- पश्चनाहितमति चाटुगर्भ कार्योन्मुख खलजन कृतकं प्रवीति । मामेति । मामेत्यादिनिधपदेषु कदयेत्यादि. काऽपि क्रिया नास्तीति न्यूनत्वं । उत्तरेति । पूर्ण तिष्ठेदित्यादिका प्रतिपत्ति वाधित्वा दी' न सेत्यादिरुत्तरा 'नैतद्यतः' इति विनाऽपि प्रतिपत्तिः स्यादित्यर्थः । पुन हार्द अधिक प. KAYALI ALASA 34 न्यून पद 2 सान्द्रानन्दर, योति ·266 सङ्केत टीकासमेते काव्यप्रकाश तत्साधवो न न विदन्ति विदन्ति किंतु कर्तुं वृथा प्रणयमस्य न पारयन्ति ॥ १४ ॥ अत्र विदन्तीति द्वितीयमन्ययोगव्यवच्छेदपरम् । यथावा- वद वद जितस्स शत्रुर्न हतो 'जल्पंश्च तव तवास्मीति । चित्र चित्रमरोदीद्धा हेति परं मृते पुत्रे ॥ ३१५॥ इत्येवमादौ हर्प भयादियुक्ते वक्तरि । 'कथितपदं कचिद्गुणो लाटानुमासे, अर्थान्तरसंक्रमितवाच्ये, विहितस्यानुवाद्यत्वे च । क्रमेणोदाहरणानि- सितकरकररुचिरविभा विभाकराकार धरणिधर ! कीति। पौरुपकमला कमला साऽपि तवैवास्ति नान्यस्य।।३१६॥ ताला जाअन्ति गुणा जाला ने सहिअएहि घेप्पन्ति । रइकिरणानुग्गहिआहिं होन्ति कमलाई कमला ॥३१॥ छाया-तदा जायन्ते गुणा यदा सहदर्यान्ते । रविफिरणानुगृहीतानि भवन्ति कमनि कमलरानि । - अन्ययोगति । सन्त एव जानन्तीति भार । हर्षेति । आदिशब्दात् हाहेति शोकः | पौरुपैति । पीरुपलदमारे तव लक्ष्मीरिति व्याख्याने लाटा. नुप्रासः । पौरुषमेव कमलं यस्या कमलाया इति व्याख्याने तु तात्पर्यमात्रभेदाभावाद्यमकत्वमेव । तालेति । ताला तदा नाला यदा । अत्रापर कमलाशब्दो जि स्पस्तुत भयशोधादि थित पद गुमो लाटा, ·सप्तमौलास 267 A . जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप्रकर्पो विनयादवाप्यते । गुणप्रकर्षण जनोऽनुरज्यते जनानुरागप्रभवा हि सम्पदः ॥ ३१८॥ पतत्सकर्पमपि कचिद्गुणः, यथा-उदाहृते 'भागप्राप्त' इत्यादी। समाप्तपुनरात्तं कचिन्न गुणो न दोपः, यत्र न "विशेषण- मात्रदानार्थ पुनर्ग्रहणं, अपि तु वाक्यान्तरमेव क्रियते, यथा- अत्रैव प्रागमाप्त' इत्यादौ । अपदस्थसमासं कचिद्गुणः, यथा-उदाहृते 'रक्ताशोक । इसादो। गर्भितं तथैव । यथा- हुमि अवहथिअरेहो णिरङ्कसो अह विवेअराहओ वि । विकसितत्वादिगणार्यान्तरवाची। मागिति । अत्र हि चतुर्थपादे जामदग्नयस्य शम्भो भक्तिरे- वोक्ता सा च पतत्प्रणव वक्तुं योग्या । अत्रैवेति । अयं भावः भवत्वशिथिल इत्यादिना समा- सेऽपि परशुवर्णने ग्रेनानेनेति वाक्यान्तरेण पुनस्तस्यैव वर्णनमारब्धं न दुष्टं, वाक्यानन्तर्गतत्वेनोक्तत्वात् । विशेषणत्वेनोक्ती तु दुष्टत्वमेव । यथा-नवयोलास्याय वेणुस्वन इत्यादौ । रक्तति । अत्र विरहिवाक्ये दीर्घसमासता नोचिता । परं शिरःकम्पावलोकात् कुपित इव विरहाति कुपितोको न दोपाय । तथैवेति । वनिद्गुण इत्यर्थः। हुमीति । विपमबाणलीलाकथागायेयम् । स्मरं प्रति कारु- गुणाधेि पुति ज. 'णदा. वाश्यान्तरखनातलात् इनितु सरसम् ·268 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे सिविणेवि तुमाम्म पुणो पत्तिहि भत्तिं ण पसुमराामे||३१९ HAI (छाया-भवाम्यपहस्तितरेखो निरङ्कुशोऽथ वियेकरहितोऽपि । स्वप्नेऽपि त्वयि पुन प्रतीहि भक्तिं न प्रस्मरामि ॥ अत्र प्रताहीति मध्ये दृढप्रत्ययोत्पादनाय । एवमन्यदपि 'लक्ष्याल्लक्ष्यम् ॥ व्यभिचारिरसस्थायिभावानां शब्दवाच्यता। कष्टकल्पनया व्यक्तिरनुभावविभावयोः ।।६०॥ प्रतिकूलविभावादिग्रहो दीप्तिः पुनःपुनः । अकाण्डे प्रथनच्छेदावङ्गस्याप्यतिविस्तृतिः ॥६१ अङ्गिनोऽननुसंधानं प्रकृतीनां विपर्ययः । अनङ्गस्याभिधानं च रसे दोपास्स्युरीदृशाः॥६२ स्वशब्दोपादान व्यभिचारिणो यथा- मत्रीडा दयितानने सकरुणा मातगचर्माम्बरे सनासा भुजगे सविस्मयरसा चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि । से| जमुतावलोकनविधौ दीना कपालोदरे पार्वत्या नवसङ्गममणयिनी दृष्टिश्शिवायास्तु वः ॥३२०॥ अन जीडा दीनाम् । ण्योक्तिरेपा । रेसा मर्यादा । कप्टेति । अनुभाषोक्तौ विभावस्य कप्टेन व्यक्ति । विमावोको चानुभावस्य । बीडादीनामिति । स्वशब्दोपादानमिति योग । यात्प्रेक्ष्य (रक्ष्य, व्यभि) १ना वाच्यत्य ·सप्तमोलासः 269 , व्यानम्रा दयितानने मुकुलिता मातगचर्माम्बरे सोत्कम्पा भुजगे निमेषरहिता चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि । मीलङ्गस्मुरासन्धुदर्शनविधौ म्लाना कपालोदरे' 'इसादि तु युक्तम् । रसस्य स्वशब्देन श्रृङ्गारादिशब्देन वा वाच्यत्वम् । क्रमेणो- दाहरणम्- तामनङ्गजयमङ्गलश्रियं किश्चिदुचभुज़मूललोकिताम् । । रसस्य सामान्यविशेषभावात् द्वैरूप्यमिन्याह । स्वशब्देनेति । स्वशब्दो रस इति रूपः । वाच्यत्वमिति । वाच्यत्वं हि रसादे स्वशब्दनिवेदितत्वेन वा, स्पाद्विभावादिप्रतिपादनमुखेन वा पूर्वास्मिन पक्षे स्वशब्दनिवेदि- तत्वाभावे मिमावादिप्रतीतो रसादेरप्रतीतिप्रसङ्गः । न च केवल. । शृङ्गारादिशब्दान्विते विभावादिप्रतिपादनरहिते काव्ये मनामपि रस- वत्त्वप्रीतिः, यथा-'शृङ्गारहास्यकरुणाः' इत्यादौ । तस्माद- न्वयव्यतिरेकाम्यामभिधेयप्तामथर्याक्षिप्तत्वमेव रसादेन त्वभिधेयत्वं क- यश्चिचदिति स्वशब्दवाच्यता दोष इत्यर्थः । एवं द्वितीय एव पक्षो न्याय्यः । एतेन शृङ्गाराद्याः शब्दा, शृङ्गारादेर्वाचकाः इत्युद्भटोक्तं निरस्तम् । तामिति । भुनमूलं कक्षौ तत्र जनैर्या लोक्यते ता तथा । 'दियु. व ताम.

·270 सङ्केतटीकासमेत काव्यप्रकाशे - नेत्रयोः कृतवतोऽस्य गोचरे कोऽप्यजायत रसो निरन्तरः ॥ ३२१ ॥ 'आलोक्य कोमलकपोलतलाभिपिक्त- व्यक्तानुरागसुलभामभिरा'मरूपाम् । पश्यैप वाल्यमतिवृत्य विवर्तमानः श्रृङ्गारसीमनि तरङ्गितमातनोति ॥ ३२२ ॥ स्थायिनो यथा- सम्पहारे प्रहरणैः महाराणां परस्परम् । ठणकारैश्श्रुतिगतैरुत्साहस्तस्य कोऽप्यभूत् ॥ ३२३ ॥ अत्रोत्साहस्य । कपूरधूलिधवलद्युतिपूरोत- दिमण्डले शिशिररोचिपि तस्य यूनः । लीलाशिरोंशुकनिवेशविशेपक्लुप्ति- व्यक्तस्तनोन्नतिरभून्नयनावनी सा ॥ ३२४ ।। अत्रोद्दीपनालम्बनरूपाः शशारयोग्या विभाषा *अनुभावा- पर्यवसायिनः स्थिता इति कटकल्पना । अभिषिक्तो न्यस्त । व्यक्त इति । पुलकादिनेति शेषः । सम्प्रहार इति । प्रहरणैः शस्त्रैर्ये घातास्तेषां ठणकाररित्यर्थः । यत्रापि स्वशब्दनिवेदितत्व विभावादिप्रतिपादितत्वमप्यस्ति तत्रापि विभावादिमुखेनैव रसादिप्रतीतिः, स्वशब्देन सा केवलमनूद्यते । लोलेति । लीलया शिरस्यंशुकस्य निवेशविशेषेण या . प्तिस्तया । रूपा इति । शशिकान्निदिक्तीरूपाः । अनुमा. Iम मति. 'झगकार . अमाप पर्यवमायिन इति सप्तानुसारी पाठः • आरसादापायपायिन इति प्रदीरे दृश्यते तदनुसारेणत अनुभावापर्यसायन इति पाठः । अनुभावपर्यवर गायिन इत्यपिपाठः देशेन'नुभ पाल यका इति तदर्थः.

·सप्तमोल्लास 271 . v परिहरति रति मतिं लुनीते 'स्वलति भृशं परिवर्तते च भूयः । इति वत विपमा दशाऽस्य देई परिभवति प्रसभं किमत्र कुर्मः ॥ ३२५ ॥ अत्र रतिपरिहारादीनामनुभावानां करुणादावपि संभवा कामिनीरूपो विभावो यत्नतः प्रतिपाद्यः। प्रसादे वर्तस्व प्रकटय मुदं संत्यज रूपं प्रिये ! • शुष्यन्त्यङ्गान्यमृतमिव ते सिञ्चतु वचः । निधानं सौख्यानां क्षणमभिमुखं स्थापय मुखं न मुग्धे प्रत्यतुं प्रभवति गतः कालहरिण ॥ ३२७॥ अत्र शृङ्गारे प्रतिकूलस्य शान्तस्य अनियताप्रकाशनरूपो विभावः तत्प्रकाशितो निर्वेदश्च व्यभिचार्युपात्त । चेति । शृङ्गारी. चेावा सम्भवन्ति तथाविधानुमावाः, शान- श्चेन्न सम्भवन्ति, तं प्रति विभावानामाकञ्जित्करत्वादिति शृङ्गारि- त्वसन्देहे सन्नोऽपि विभावा' लीलादिप्वनुभावेषु नपर्यवस्यन्ति । नापि 'वियदलिमलिना' इत्यादिवदत्र विभावस्यासाचारणतयाऽन्यतमाले- पहेतुः किमपि पदमस्ति । प्रतिकूलस्येति । कालो मृगचलः प्रयात पुनरेतीत्यादि वैराग्यकथाभिः प्रियाप्रसादनं निर्पिणस्यैव कस्या- पीति शृङ्गारप्रतिकूलत्वं शान्तस्य। विभाव इति । एतेन विभाव- प्रातिकूल्यम् । निर्वेदति । निदोऽप्या सदत इति व्यभिचा- । स्पतितरापरिवर्तते स म प्रयात एवं न भवादीना ·272 सङ्केतटीकाममेते काव्यप्रकाशे णिहुअरमणम्मि लोअणवहाम्म पडिए गुरूण मज्झम्मि । सअलपरिहारहिअआ वणगमणं एवं महइ बहू ।।३२८ अत्र सकलपरिहारवनगमने शान्तानुभावो। इन्धनाधानय- नव्याजेनोपभोगार्थ वनगमनं चेन्न दोपः । दीप्तिः पुनःपुनः यथा-कुमारसंभचे, रतिमलापे । अकाण्डे प्रथनं यथा-वेणीसंहारे द्वितीयेऽङ्के, अनेकवीर- संक्षये प्रवृत्ते भानुमत्या सह दुर्योधनस्य शृङ्गारवर्णनम् । अकाण्डे छेदो यथा-वीरचरिते द्वितीयेऽद्दे, राघवभार्गवयोर्श- राधिरूढे वीररसे 'कवणमोचनाय गच्छामि इति राघवस्योक्तौ । अगस्य अमधानस्य अतिविस्तरेण वर्णनं, यथा- हयग्रीव. वधे हयग्रीवस्य । रिप्रातिकूल्यम् । शान्तं प्रति निर्वेदस्य व्यभिचारित्वं परमतेन । स्वमते तु विचार्यम् । एवं शृङ्गारवीमत्स्योः वीरभयानकयोः शा. न्तरौद्रयोरपि विभावादिप्रातिकूल्यं ज्ञेयम् । णिहुयेति । निमृतरमण उपपति । वनगमनं सङ्केतगृहम् । दीसिरिति । उपभुक्तो हि रसः स्वासामग्रीलब्धयोगः पुनःपुनः परामर्शन मालतीमालेव म्लायति । धारामाप्ते हि रसे तदापिष्टाना * तत्परवशनामुक्तिरल्पीयस्येय निर्यातीत्यर्थः। संक्षय इति । मीमादिवीरलक्षाणाम् । हयग्रीवेत्ति । विपक्षोत्कर्षेण मूलनायकस्य विष्णोर्महोत्कर्ष इति सध्विदमिति, (?) तस्मादित्यं वाच्यम् तथा हि कादम्बयां 'रूपविलासे' त्यादिनी महाविप्रलम्भवीनमुपसिष्य, तदनुपयोगिना- मटवीशचरेशाश्रममुनिपुरीनृपादीना JVघरम * तत्परयशा. महारयया शिक्षिता.. ..

·सप्तमोलासः 273 अङ्गिनोऽननुसंधानं, यथा-रत्नावल्यां चतुर्थेऽङ्के वाभ्रव्या- गमने सागरिकाया विस्मृतिः। प्रकृतयो दिव्या अदिव्या दिव्यादिव्याश्च, वीररोद्रशृङ्गार- शान्तरसमधाना धीरोदात्तधीरोद्धतधीरललितधीरमशान्ताः, 'उ- त्तममध्यमाधमाश्च । तत्रं रतिहासशोकाद्भुतान्यदिव्योत्तमप्रकृति- हख्यिायिकायां वा-'जयति ज्वलादत्यादिना' होत्कर्पवद्विजय. पीजे अनुपयोगिबाणान्वयस्य वर्णनं, तदित्थं महाकवयोऽप्यन्य द्वाजमुपक्षिप्य तदसतशृङ्गारागमूततत्तहतूपवनविहारपुष्पापचयनलके ल्यादीनां प्रस्तुतरसतिरस्कारिणीं वर्णनां कुर्वन्तो दृश्यन्त इति- त एवात्र तत्वज्ञाः ।। विस्मीतरिति । अनुसन्धान हि सहृदयतायाः सर्वस्वं । प्रकृतय इति । स्वभावाः | धीरोदात्तेति । धर्मयुद्धवी. रप्रधानो धीरोदात्तः । धीरोहता दत्रयेऽपि क्रमेण रौद्रशृङ्गार- शान्तरसमाधान्येऽप्यवश्यंभावित्वादुत्साहस्य वाररसप्राधान्यमपि- नेयम् । तनो वीररोद्राभ्यां वीरशृङ्गाराम्यो दानधर्मवीरशा. न्ताभ्यां प्रधानाः धीरोद्धनादयः स्युः । दिव्यादिप्र. तित्रिकस्य प्रत्येकमुत्तममध्यमाधमभेदत्वेन विधात्वे सति नवधा- त्वम् । नवभेदानामपि प्रत्यकं घीरोदात्तादित्वेन चतुत्वे पट्- त्रिंशदत्वम् । अदिव्योत्तपेनि । अदिव्या मानुपी सा चासा- युत्तमप्रतिशेति सा तथा । अभिनयानमिनेययोः काव्ययोर्ययो- 1 उत्तमाघममध्यमाच. KarTAPRAKASA. 35

·274
सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे
चदिव्येष्वपि। किंतु रतिस्संभोगशृङ्गाररूपा उत्तमदेवताविपया न
वर्णनीया । नवर्णन हि पित्रोसंभोगवर्णनमिवात्यन्तमनुचितम् ।
क्रोधं 'प्रभो! संहरसंहरेति
यावद्भिरः खे मरुतां चरन्ति ।
तावत्स वतिर्भवनेत्रजन्मा
भस्मावशेपं मदनं चकार ।। ३२९ ॥
"इत्युक्तवत् बृकुट्यादि विकारवर्जितः क्रोधस्सद्यःफलदः
स्वर्गपातालगगनसमुद्रोलचनाद्युत्साहश्च दिव्येष्वेव । 'दिव्येपु
तु यावदवदानं प्रसिद्धमुचितं चा तावेदेवोपनिवद्धव्यम्, अ.
धिकं तु निवध्यमानमतथ्यप्रतिभासेन 'नायकवर्तितव्यं न
त्तमप्रकृतिराजादेरुत्तमस्त्रीभिः सह ग्राम्यं सम्भोगविप्रलम्भवर्णनं त.
थैव दिव्येषु । सम्मोगश्च न सुरतात्मैवैको यावदन्योऽपि मियो
दर्शनादिको ग्राह्यः । एवं हास्यादावप्यौचित्यं वाच्यम् । दि.
व्येषु रतेवण्यत्वेन सामान्येनोक्तो उत्तमदेवताविषयत्वेनापि सा स्या-
दित्याशङ्कयाह । किन्विति । अनुचितमिति ।
आस्वादका-
ना हि यत्र चमत्काराविघातस्तदेव रससर्वस्वं, आस्वादायत्तत्वात,
पित्रोसम्भोग इवैतवर्णने लज्जातङ्कादिना अचमत्कार इत्यर्थः।
यथा कुमारसम्भवेऽष्टमसर्गे ।
क्रोधइति । भृकुट्यादिविकारवास्त्वदिव्येष्वेव ।
अवदानामति । सातिशयं कर्म । अधिकामिति । अयं
भावः । स्व.पातालगमनाधिलद्धनादिकमादेव्यस्य वर्ण्यमानमसम्भा-
1 विभो! 2 इत्यतिवत् .
3 विकार विवाजतः सद्य. फलमा
- दिव्येषु च या ।
4
कोपः । स्व:पा।

·275 . त्यादिशब्दादाकारवचनादय । व्यवहारादीति देशादिभिः प्रत्येक सप्तमोल्लासः प्रतिनायकवत्' इत्युपदेशे न पर्यवस्येत् । दिव्यादिव्येपूभ- यथाऽपि । एवमुक्तस्यौचित्यव दिव्यादीनामिव धीरोदात्ता- दीनामप्यन्यथा वर्णनं विपर्ययः । तत्रभवन् भगवन्नित्युत्त. मेन नाधमेन, मुनिप्रभृती न राजादौ, 'भट्टारकति नोत्तमेन राजादो प्रकृतिविपर्ययापत्तेर्वाच्यम् । एवं देशकालवयोजा- त्यादीनां वेप व्यवहारादिकमुचितमेवोपनिवडव्यम् । व्यतयाऽलीकामिति चिन्तयन्तो विनेया उपदेशस्य चतुर्वर्गो- पायस्याप्यलीकता कल्पयन्ति सर्वमिदं शास्त्रोक्तमसम्बद्धमितीति । (भावः) । उभयथापीति । रामपाण्डवादौ दिव्यादिव्यसम्बद्ध वाच्यमित्यर्थः। मुनिप्रभृताविति । वाच्यमिति योगः। प्रकृति विपर्ययापत्तेरिति हेतुः । देशे तु विश्वं, विश्वैकदेशाश्च देशः । एक हे त्रीणि सप्त चतुर्दशैकाविंशतिर्वा विश्वानि स्युः । स्वर्ग- मर्यपाताळमहर्जनस्तप सत्यैः सप्तभिश्च वायुस्कन्धैः सप्तभिश्च पाताऊँ । विशेषविवक्षायामनेकत्व, सामान्यविवक्षायां त्वैक्यम् । तत्र भूमध्ये जम्मूद्वीपप्लक्षशाल्मलिकुशक्रौञ्चशाकपुष्कराद्याः सप्त द्वीपाः । अष्टादशेत्येके । एकस्त्रयः चत्वारः सप्ताब्धयो वाच्या इत्यादिकविप्रसिद्ध्या सर्व घटते । काल ---काष्ठाकलामुहूर्तरात्रिदि- नपक्षमास वर्षादिभेदभिन्नः । पयः शैशवादिकम् । जातिः स्त्रीपुंसादिका, ब्राह्मणत्वादिका वा आदिशब्दाविद्यावित्तकुलादयः । व्यवहारादी. दि समुचित. भट्ट के ति राजादी परमश्वरेति मनिप्रभृतो प्रक

·276
सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे
-
--
अनङ्गस्य रसानुपकारकस्य वर्णनं यथा-कर्पूरमार्यो
नायिकया स्वात्मना च कृतं वसन्तवर्णनमनाहत्य चन्दिव
णितस्य राज्ञा प्रशंसनम् ।
'ईदृशाः' इति । नायिकापादप्रहारादिना नायककोपा-
दिवर्णनम् । उक्तं हि ध्वनिकृता-
अनौचित्याने नान्यद्रसभङ्गख्य कारणम् ।
औचित्योपनिवन्धस्तु रसस्योपनिषत्परा ॥ इति ।।
इदानी कचिददोपा अप्येत इत्युच्यन्ते ।
न दोषस्स्वपदेनोक्तावपि संचारिणः क्वचित् ।
यथा-
औत्सुक्येन कृतत्वरा सहभुवा व्यावर्तमाना हिया
तैस्तैर्वन्धुवधूजनस्य वचनैर्नीताऽऽभिमुख्यं पुनः ।
दृष्ट्वाऽग्रे वरमानसाध्वसरसा गौरी नवे संगमे
संरोहत्पुलका हरेण हसता श्लिष्टा शिवायास्तु वः ॥३३०
अत्रौत्सुक्यशब्द इव तदनुभावो न तथा प्रतीतिकृत् ।
योज्यम् । तेन देशवेषादेरौचित्येन निवन्ध कार्य इत्यर्थः । एवं
कालादौ योज्यम् ।
* तस्येति । वसन्तस्य ।
एत इति । दोषा इत्यर्थः ।
न तथेति । यथोत्सुक्यनामा सञ्चारी साक्षात् स्वपदेनो-
तश्चमत्कारी न तया तदनुमावश्चिन्तादिरूपश्चमत्कारीति स्वशब्दे.
नोत्सुक्यनामा संचारी सम्प्रोक्तः ।
च वसन्तस्यवर्ण।
वर्णितस्य इत्येतदुत्तरं वस्रोति पाठं मनुते.

·सप्तमौलास: 277 - - अत एव 'दूरादुत्सुकं' इत्यादों ब्रीडाप्रेमायनुभावानां विच. लितत्वादीनामिवोत्सुकत्वानुभावस्य सहसाप्रसारणादिरूपर तथा प्रतिपत्तिकारित्वाभावादुत्सुकमिति कृतम् । संचार्यादेविरुद्धस्य वाध्यस्योक्तिर्गुणावहा॥६३ वाध्यत्वेनोक्तिर्न परमदोपः, यावत्मकृतरसपरिपोषकत् । यथा 'काकार्य शशलक्ष्मणः क च कुलं' इत्यादौ । अत्र वितर्कादिपूगतेष्वपि चिन्तायामेव विश्रान्तिरिति प्रकृतरसप. - रिपोपः। पाण्डु क्षामं वदनं हृदयं सरसं तवालसे च वपुः । आवेदयति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सखि! हृदन्तः ॥३३॥ इत्यादौ साधारणत्वं पाण्डुतादीनामिति न विरुद्धत्वम् । ग्रीडादीति । ब्रीडाहर्षकोपासूयाप्रसादाः । तदनुमावाः विव- लनस्फारणारुणत्वाञ्चितभूलतात्वबाप्पाम्बुपूर्णत्वस्वरूपाः। तथा प्र- तिपत्तीति । चमत्कारकारित्वाभावादित्यर्थः । क्याकार्यमिति । अत्र वितर्कोत्सुक्ये मतिस्मरणे शङ्कान्ये धृतिचिन्तने मिथो बाध्यबाधकतया भवन्ती चिन्तायोमेव विश्राम्यन्ती "परमास्वादस्थानम् । पाहु . सामामिति । रसावामस्नेही क्षेत्रियरोगः क्षयरोग उद्गारश्च । न विरुद्धत्वमिति । पाण्डुतादयो हि' क्षयरोगना जारचिन्तोन्याश्च मृत्यवे भवन्तीति करुणविप्रलम्भयोः समाः । 1 वक्त्रं.

·278 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे . सत्यं मनोरमा रामाः ससं रम्या विभूतयः । किंतु मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गलोलं हि जीवितम् ॥ ३३२ ॥ इत्यत्रायमर्धं वाध्यत्वेनैवोक्तम् । जीवितादप्यधिकमपा- द्गभङ्गस्यास्थिरत्वमिति प्रसिद्धभङ्गरोपमानतयोपात्तं शान्तमेव पुष्णाति, न पुनश्शृङ्गारस्यात्र प्रतीतिः, तदङ्गापतिपत्तेः । न तु विनयोन्मुखीकरणमत्र परिहार., शान्तशृगारयोनैरन्तय ख्याभावात् । नापि काव्यशोभाकरणम् , रसान्तरादनु मास- मात्राद्वा तथाभावात् ॥ सत्वमिति । अत्र शृङ्गारविभावप्रतिपादकं पूर्वार्य बाध्य- वैनवोक्तं न तु शिप्योन्मुख्यार्थ काव्यशोमार्थ वा । ध्वनिकारस्तु शिष्योन्मुख्यार्य काव्यशोभार्यत्वाम्या शान्तशृगारयोविरोधं परि' 'हरति, शृङ्गारादि काव्यं चारु स्यात, मृदुमतयश्च नृपाया- अडित्यभिमुसीभूताः शान्ते सुमं स्थाप्यन्तै, सदसत् अनयोनरन्तर्यस्य भरतेन निषिद्धत्वात । प्रसिद्धेति । प्रसिद्धेन तेनाधिकत्याग्व्येन गुणेन योपमानता तयोपात्तमस्थिरत्वं कर्तृ शान्तं पुष्णाति । यहा प्रसिद्धः आधिक्याख्यो गुणो यस्य, प्रस्तावादपाङ्गभङ्गस्य स तय स उपमानं यस्य यत्र वा, तत् प्रसिद्वतद्गुणोपमानं, तस्य मावस्तत्ता, तयोपात्तं प्रस्तावान्जीवितं (1) द्वितीया वा कर्तृ । तदनेनि । शृङ्गारा झानाम् । रसान्नरादिति । अत्रोक्तशान्ताव्यरसात् । मात्रावति । मत्ताननेत्यादिरूपात् । तथेति । गुंफशोभाभावादित्यर्थ । सेट्तद्गुणोरमानना इति सदेतागुगारी पाट स, सात मिनयो. 'प्रासादा ·सप्तमोल्लास 270 आश्रयैक्ये विरुहो यस्स कार्यों भिन्नसंश्रयः रसान्तरेणान्तरितो नैरन्तर्येण यो रमः ॥६४॥ वीरभयानकयोरेकाश्रयत्वेन विरोव इति प्रतिपक्षगतत्वेन भयानको निवेशयितव्यः । शान्तशृङ्गारयोस्तु नैरन्तर्येण विरोध इति रसान्तरमन्तरे कार्यम् । यथा नागानन्दे शान्तस्य जीमूत- वाहनस्य ' अहो गीतमहो वादिन ' इत्यद्भुतमन्तनिवेश्य मलय वती प्रति शृङ्गारो निबद्धः। न पर प्रवन्धे, यावदेकस्मिन्नपि वाक्ये रसान्तरव्यवधिना विरोधो निवर्तते । यथा- भूरेणुदिग्धान्नवपारिजातमाला रजोवासितवाहुमध्या । गाढ शिवाभि परिरभ्यमाणान् सुरागनाश्लिष्टभुजान्त राळा: ॥ ३३३ ॥ सशोणितेः कव्यभुजा स्फुरद्भिः पक्षैः खगानामुपवीज्यमानान्। सवीजिताश्चन्दनवारिसेकेस्सुगन्धिभिः कल्पलतादुकूलै ॥३३४ विमानपर्यङ्कतले निपण्णा कुतूहलाविष्टतया तदानीम् । निर्दिश्यमानान् ललनाडुलोभिवासस्स्वदेहान् पतितानपश्यन् प्रतिपक्षेति। अन्यस्थानगत्वेनेति तात्पर्य न तु प्रतिपक्षो भीरुरिति निश्चय क्वापि । प्रतिपक्षस्य धीरोद्धतस्यापि रावणादे प्रसिद्धत्वात् । रसान्तरमिति | अविरुद्धमिति शेष । 1 रेणु दा घान 2 रजा रजित ·280 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे अत्र वीभत्सशृङ्गारयोरन्तर्वीररसो निशितः । स्मर्यमाणो विरुद्धोऽपि साम्येनाथ विवक्षितः। अङ्गिन्यङ्गत्वमाप्तौ यौ तौ न दुष्टौ परस्परम् ॥६५॥ यथा- अयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवाविप्रेसनः करः ॥ ३३६ ॥ एतद्भूरिश्रवसस्समरभुवि पतितं हस्तमालोक्य तद्वधूरभिदधौ । अत्र पूर्वावस्थास्मरण शृङ्गारागमपि करुणं पोपयति । , १ A निवेशित इति । एतेन विरोधों निवृत्तः । “वीराः स्वदेहान् " इत्यादिनोत्साहाद्यवगत्या कर्तृकर्मणोः समस्तवाक्यार्थानुयायितया प्रती- तिरिति मध्यपागमावेऽपि सुतरा वीरस्य व्यवधायकता । स्वदे. हानित्यनेनैव स्वाभिमानादायक्यम् । अन्यथा भिन्नविषयत्वे को विरोधः इत्यर्थः । नन्वत्र रतिजुगुप्से,एव वीर प्रति संचारीभूते लक्ष्येत न तु शृङ्गारवीमत्सौ रसौ । सत्य । तथाऽपि प्रकृतोदाहरणता युज्यत इति रतिजुगुप्सयोरपि हि न विरोधः । अयमिति । अत्र स्मर्यमाणः शृङ्गारः करुणस्य प्रकृतस्य विरुद्धोऽपि पोपक । यतस्स्वभावसुभग वस्तु शोच्यता गतं प्रागव. स्थामाविभिर्विलामे स्मर्यमाणैर्गाद शोकं जनयति । -- ·मतमोल्लासः 281 दन्तक्षतानि करजैश्च विपाटितानि पोद्भिन्नसान्द्रपुलके भवतश्शरीरे । दचानि रक्तमनसा मृगराजवध्वा जातस्पृहमुनिभिरप्यवलोकितानि ॥ ३३७ ॥ अत्र कामुकस्य दन्तक्षतादीनि यथा 'चमत्कारीणि, तथा जिनस्य । यथा वा परश्शृङ्गारी तदवलोकनात्सस्पृहः तद्वदे- तद्दशो मुनय इति साम्यविवक्षा। दन्तेति । स्वडिम्भभक्षणप्रवृत्तसिंहिकायाः स्वाङ्गं ददतो बुद्ध- स्य केनापि चाटुः क्रियते । पुलकोद्रेदः परार्थसम्पादनसुखाम्याम् । रक्तमसृगनुरक्तं च । मुनयश्चोबोधितस्मरावेशाचेति विरोधः । जा- तस्पृहैरिति च । वयमप्येवं कदा कृपालंवो भविष्याम इति पर इति । श्लोकोक्तकामिव्यतिरिक्तः । तदवेति । कामिद- न्तक्षतेक्षणात् । एतदृशं इति। एतेषां जिनदन्तक्षतादीनां दर्शनेन ।' साम्येति । अयं भावः यथा कोऽपि मनोरथशताप्तप्रेयसीरत- काले जातपुलकस्तथात्वं परार्थकारणाय स्वाङ्गदान इति द्धन शृङ्गारेण शान्तः पोप्यत एव । यत्र तु नैवं तत्र दोष एवं यथा-'राममन्मथशरेण' इति । अत्र प्रकृतस्य करुणस्य विरुद्धः शृङ्गारो न पोषकः इति साम्येऽपि दुष्टत्वम् । हौ विरुद्धौ अङ्गित्वे दुष्टौ नाङ्गतायाम् । सा चाङ्गता सहनारोपनी- वा । तत्र येषां सहना तेषां तावदुक्तावविरोध एवं, यथा--- भावः। . विरु: दन्तै क्ष. 'चमत्कारणानि. KAYAPRAKASHA 36 ·282 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे क्रामन्त्यः क्षतकोमलाङ्गलिगलद्रक्तैस्सदर्भाः स्थलीः पादैः पानित यावकैरिव पतद्वाप्पाम्बुधौताननाः। भीता भर्तृकरावलम्बित करात्त्वच्छत्रुनार्योऽधुना दावाग्निं परितो भ्रमन्ति पुनरप्युद्यद्विवाहा इव ॥ ३३८ ॥ अत्र चाटुके राजविषया रतिर्या प्रतीयते तत्र करुण इव श्रृङ्गारोऽप्यगामति तयोर्न विरोधः । विप्रलम्भे तदङ्गाना । ते हि निरपेक्षमावतया सापेक्षभावविरोधिः न्यपि करुणे सर्वथाऽङ्गत्वेन टा. | यथा--'भ्रमिमरतिमलसे त्यादि । 'आरोपिताङ्गता यथा-'लीलापद्मकशाघातै कान्ताभि- कोऽपि हन्यते' इत्यत्र हन्यत इति । रौद्रानुभावाना रूप कबलादारोपिताना चौरवदित्यनुक्तस्तदनिर्वाहादेवाङ्गत्वम् । इयं चान्यागता । यदाधिकारिकत्वात्प्रवान एकस्मिन् काव्यार्थे रसौ भावी वा मिथो विरुद्धावङ्गता यातस्तत्रापि न दोषो यथा-- 'कामन्त्य' इनि नविरोध इति । पराङ्गत्वेऽपि कथं विरोधिनारीवरोध इति चेदुच्यते । विधौ विरुदसमावेशो दुष्टो नानुवादे यथैहीत्यादि । नह्यत्र विधिस्तदेव तदेव कुरु माकारितिवदेकदा प्राधान्यरूप अपित्वन्याङ्गतानुरूपोनुवाद । अन्यागता च क्रीडनापेक्षया, यदैव होहीत्यादि ब्रूयात् तदैव यदि गच्छेत्यादि चूयात्तदा विरोध- स्स्यात् । इद तत्वं । मामग्रीविशेषगत्वेन मावाना विरोधाविरोधी न यावकरिव ग. ३ करा स्तरिना.

·सप्तमोल्लासः 1288 , यथा- एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ वद मौनं समाचर । एवमाशाग्रहग्रस्तैः क्रीडन्ति धनिनोऽथिभिः ॥ ३३९ ॥ अत्र एहोति क्रीडन्ति. गच्छति क्रीडन्ति, इति 'क्री- डनापेक्षयोरागमनगमनयोर्न विरोधः । क्षितो हस्तावलग्नः समयभिहतोऽप्याददानोंशुकान्तं गृह्णन् केशेष्वपास्तश्चरणनिपतितो नेक्षितस्संभ्रमेण । आलिङ्गन्योऽवधूतत्रिपुरयुवतिमि स्साश्रुनेत्रोत्पलाभिः कामीवापराधस्स दहतु दुरितं शाम्भवो वश्शराग्निः॥ इत्यत्र त्रिपुरारिमभावातिशयस्य करुणोऽङ्गम्। 'तस्य तु, शृङ्गारः । तथाऽपि न करुणे विश्रान्तिरिति तस्याङ्तेव । स्वभावेन, भिन्नदेशयोः शीतोष्णयोरपि विरोधाभावात् । न च रसेषु विध्यनुवादौ न स्यातामिति वाच्यम् । तेषां वाक्यार्थत्वेना- म्युपगमात् ॥ वाक्यार्थस्य च वाच्यस्य यौ विध्यनुवादौ तौ तदा सितानां रसानामपि भवतः । अन्धमानविभावाद्याक्षिप्तत्वाद्रप्ताना- मनूद्यमानतेति यावत् । प्रभावातिशयस्यति । रतेः। विश्रान्तिारोति । तस्येति । तस्य करुणस्य तत्पोषकशृङ्गारस्यापि रतावेव विश्री- तिरित्यर्थः । , 7 2 क्रीडापेक्षयोर्गमनागमनयो. एचमाशाशतन. सासूने. 5 तस्य ३ प्रसभमभिहितो ·284 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे अथवा प्राग्यथा कामुकं आचरति स्म, तथा शरानीति शृङ्गारपोपितेन करुणेन मुख्य एवार्थ उपोदल्यते । उक्तं हि- गुणः कृतात्मसंस्कारः प्रधान प्रतिपद्यते । प्रधानस्योपकारे हि तथा भूयासि वर्तते ॥ इति । पाक्प्रतिपादितरूपस्य रसस्य रसान्तरेण न विरोधः, नाप्यङ्गाङ्गिभावो भवतीति रसशब्देनात्र तत्स्था- यिभाव उपलक्ष्यते ॥ इति श्री काव्यप्रकाशे दोपदर्शनो नाम सप्तम उल्लासः अथवेति । पूर्वम्सिन पक्षे करुणं पुप्यन्नपि शृङ्गारः प्रमा- वातिशयेऽङ्गमावगमनादविरोधी प्रोक्तः । अधुना तु स शृङ्गारः करुण स्यवाजतां गतो न विरोधीति । तथाहि-करग्रहणासहनादि नार्याः शृङ्गारवृत्तान्तः स्मर्यमाणः सम्प्रति विध्वस्ततया शोकविभावतां प्रकृष्टं यातीति वाक्यार्थीमूतः करुणः । विरुद्धेनापि शृङ्गारेण कृतसंस्कारो गुणः-करुणो रसः, प्रधान- प्रभावातिशयं । तथेति। कृतसस्कार इत्यर्थः । प्रधानस्य भूयमे उप- काराय स्यादिति भावः । रसस्यति । करुणस्य | रसान्तरेणेति । शृ. झारेण । रसशब्देनेति। “अङ्गिन्यङ्गत्वमाप्तौ" इत्यत्राङ्गिनि रस इत्युक्तं, तत्र रसशब्देन स्थायी रत्यादिर्वाच्य तथैव चाङ्गितयोदाहृतः, तपाङ्गत्वमाप्तौ रसौ न दुष्टावित्युक्तं, ततोऽप्राधान्यादेव शृङ्गारकरुण- योः स्थायिनी रतिशोकाख्यो ज्ञेयौ।

·सप्तमोल्लास 285 यत्रापि समप्राधान्येनानेकस्य मावस्य न्यासो यथा- " एकत्तो रूअइ पिआ अन्नत्तो समरतूरनिग्योसो। नेहेण रणरसेण य भढस्स दोलाइयं हिययम् ।" इत्यादौ रत्युत्साहयो "मात्सर्यमुत्सार्ये,, त्यादौ रतिशमयो । अत्राप्युच्यते न हि द्वयो. समप्रधानयोमियोऽनुपकारकयोः एक- वाक्यत्वं युज्यते । तस्मादेकत्र भटस्येत्युक्तिवलाद्वार एव विश्रा- न्ति । न हि रणतूर्यनादे भटाः समरालसाः स्युः। अन्यत्र तु चिरन्तनरतिवासनाया हेयत्वेनोपादानाच्छमैकपरत्वं, आर्यास्सम- दिमित्युक्तिबलात् । एवमन्यत्रापि ज्ञेयम् ॥ , सङ्केतवर्मनाऽनेन सम्यग्घटनतत्पराः ।। मदयन्ति विदग्धाना मनासि सुमनोगिर"॥ इत्याचार्यश्रीमाणिक्यचन्द्रविरचिते काव्यप्रकाश सङ्केते सप्तमोल्लाससोत. * सम्यग्घटनत परा इति स्वरस स्यात.

·अथाष्टमोल्लासः. एवं दोपानुवा, गुणालङ्कार विवेकमाह - ये रसस्याङ्गिन्नो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः । उत्कर्पहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः॥६६॥ आत्मन एव हि यथा शौर्यादयो नाकारस्य, तथा रसस्यव माधुयाँदयो गुणा न वर्णानाम् । कचित्तु शौर्यादि समुचितस्याकारमहत्त्वादेर्दर्शनादाकार एवास्य शूर इत्यादे. र्व्यवहारादन्यत्राशूरेऽपि वितताकृतित्वमात्रेण शूर इति, कापि श्रेऽपि मूर्तिलाघवमात्रेणाशूर इति, अविश्रान्तप्रतीतयो यथा व्यवहरन्ति, तन्मधुरादिव्यअकसुकुमारादिवर्णानां, मधुरादि- अथाअष्टमोल्लासः अर्हम् । ये रसस्यति । रसोऽङ्गी वाच्यवाचकावङ्गम् । अचलेति । एतेन काव्ये गुणानामवश्यंभावः । तथाहि-अनलं. कागऽपि वाक् सगुणा रोचते, यथा-"यः कौमारे" त्यादी। निर्गुणा तु सालंकाराऽपि न रोचते यथा- स्तनकर्परपृष्ठस्था वाजिनीच्छदमण्डकाः । वियोगाप्रयूप्मणा पक्काः कन्दुकिन्येव ते स्त्रिया । न वर्णानामिति । उत्कर्पहतव इति शेपः । रसस्येव यन्मा- धुर्यादि तत्कथं मधुरोजस्विप्रसन्ना वर्णा इति मतीतिरित्याह- चित्विति । शौर्यादीति । शोर्यादिसंयुक्तस्य । आकार एवेति। यथा शौर्यमुपचारात् तद्वचमके काये व्ययद्वियते, तथा वर्णाना मधुरादिरसव्यञ्जकानां माधुर्यादीति मावः । मधुरादीति । शृंगारा- दियकमाद एव शार्यादयो यथा माऽधारस्य मधुरादिरसम्यक. - ·अष्टमोल्लास. 287 व्यवहारमवृत्तेरमधुरादिरसाङ्गानां वर्णानां सौकुमार्यादिमा- त्रेण, माधुर्यादि, मधुरादिरसोपकरणानां तेपामसौकुमार्यादे- रमाधुर्यादि, रसपर्यन्तविश्रान्तमतीतिबन्ध्या व्यवहरन्ति । अ. त एव माधुर्यादयो रसधर्माः समुचितैर्वर्णैर्व्यज्यन्ते, न तु वर्ण- मात्राश्रयाः । यथतेषां व्यञ्जकत्वम्, तथोदाहरिष्यते । उपकुर्वन्ति तं सन्तं येऽङ्गन्दारेण जातुचित्। हारादिवदलङ्कारास्तेऽनुप्रासोपमादयः ॥६॥ ये वाचकवाच्यलक्षणाङ्गातिशयमुखेन, मुख्यं रसं संभ- विनमुपकुर्वन्ति ते कण्ठाद्यगानामुत्कर्षाधानद्वारेण शरीरिणोड- प्युपकारका हारादय इवालङ्काराः यत्र तु नास्ति रसरतत्रो- क्तिचित्रघमात्र पर्यवसायिनः । कचित्तु सन्तमपि नोपकुर्वन्ति दिमधुरो रसो वारादिस्त्वमधुरः। सौकुमार्यादीति । माधुर्यादि- विरहेऽपि गुम्फस्य मृदुत्वादिमात्रेण मधुर्यादि व्यवहरन्तीत्यर्थः । तेपामिति वर्णानाम् | बन्दया इति । वामनाद्याः समुचि. तैरिति । योग्यत्वेनोक्तः। नत्विति । रसाश्रया एव गुणाइत्यर्थः । एपामिति । वर्णानाम् । शीरणोपीऽति । आत्मनोऽपि । उक्तीति । शब्दार्थ. वैचित्रय एव विश्रान्ताः । क्वचित्विति । जातुचिदित्यस्य व्याख्या । 1 समुचितवणैः. वैचित्रपपर्य. ३ पर्यवसिता.. - Pune ·288 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाश 'यथाक्रममुदाहरणानि । अपसारय घनसारं कुरु हारं दूर एव किं कमलैः । अलमलमालि! मृणालैरिति वदति दिवानिशं वाला ॥ इसादौ वाचकमुखेन । "मनोरागस्तीनं विपमिव विसर्पसविरत प्रमाथी निधूंमं ज्वलति विधुत पावक इव | हिनस्ति मत्यङ्गं ज्वर 'इव गरीयानित इतो न मांत्रातुं तातः प्रभवति नचाम्बा न भवती ॥३४२॥ इत्यादी वाच्यमुखेनालङ्कारौ रसमुपकुरुतः। चिचे विहट्टदि ण "ट्टादि सा गुणेसु सज्जामु लोहदि विसहदि दिम्मुहेसु । बोलम्मि वदि पवद्ददि कन्ववन्धे झाणे ण टुदि चिर तरुणी तरही ॥ ३४३ ॥ इसादी वाचकमेव । अपेति,। अत्रोद्दीपनविभावाः । वर्धिष्णुतया विद्वेप्य- लेनोक्ताः। मन इति । मनोरोगः कामनः । भवती सखीत्यर्थः । रसमिति । एकत्र कोमलानुप्रासोऽन्यत्र तु मालोपमेति शब्दा- थीलङ्कारौ विप्रलम्मरसमुत्कर्पयत । रसाभावे तूक्तिवैचित्रयविश्रा- न्तिधान्त । पाठोडासोक्तत्वात्पुनःक्तः। चित्त इति । वहदि निखाता भवति । खुदृदि न न्यूनतामेति । विसदि विकसति । तरधीप्रौदा । 1 या अपसारय. ' मनोरोग इति सङ्केतानुरोधी पाठ. निधूमो ज्वलति। मा तातात. दि इति सहपाठः, 3 4 इव पलीया.

·मित्रे कापि गते सरोरुहवने बद्धानने ताम्यति क्रन्दत्सु भ्रमरेपु वीक्ष्य 'दयितासन्न पुरस्सारसम् । 'चकाहेन वियोगिना विसलता नास्वादिता नोज्झिता कण्ठे केवलमर्गलेव निहिता जीवस्य निर्गच्छतः ॥३४॥ इत्यादौ वाच्यमेव न तु रसम् । अत्र "विसलता न जीवं रोढुं क्षमेति प्रकृताननुगुणोपमा । एप एव च गुणालङ्कारमावि- भागः। एवं च समवायवृत्त्या शौर्यादयः संयोगवृत्त्या हारा. दय इत्यस्तु गुणालङ्काराणां भेदः । ओजःप्रभृतीनामनुमासमभृ. तीनां चोभयेपामपि समवायवृत्त्या 'स्थितिरिति गडालिकाम- वाइणैपां भेद इसभिधानमसत् । यदप्युक्तं काव्यशोभायाः मित्र इति । स्थानद्वयेऽप्यत्र क्रमात् परुपानुप्रासोपमाख्या- पलङ्कारो शब्दमर्थ चोपकुरुतो न प्रकृतं . सन्तमपि विप्रलम्भरसं । रोर्बु नेति । अतिसूक्षत्वात् जीवस्य । एप इति । योऽस्माकं मतः । भेद इति । एतेन शौर्या दिहारादिकल्पाः गुणालंकाराः। अभिधानमिति । शब्दार्थालङ्काराणां गुणवत्समवायेन स्थितिरिनि भामहवृत्तौ भट्टोद्भटेन भणनमसत्, त- थाहि-शृङ्गारादिरसे गुंफे प्राच्यस्यालङ्कारस्योत्थापने गुम्फस्य न दोषो नापि पोपः न किञ्चिद्वा स्थाप्यते तथाऽपि न दोपः। तत्रालङ्कारस्थोत्थापनेऽन्यस्य तादृशः स्थापने स्वोक्तं यथा- सतामपि महाद्वेषः स्यादेकगुणजीविनाम् वैमुख्यमेकमालाया यथा सुमनसां मिथः ॥ दयितासक्तं. चक्राङ्गेन. लता जीव रोद्ध न क्षमेति. 'स्थितिर्गडीलका. KAVYAPRAKASA 37 ·290 सकतटीमासमेते काव्यप्रकाशे कर्तारो धर्मा गुणास्तदतिशयहेतवस्त्वलद्वारा इति तदपि न युक्तम् । यतः किं समस्तैर्गुणैः काव्यव्यवहारः उत कतिपयैः ? यदि समस्तैः तत्कथमसमग्रगुणा गौडी पाञ्चालीच रातिः काव्यस्यात्मा? अथ कतिपयैः ततः ॥ आदावत्र प्रज्वलत्यग्निरुचैः प्राज्यःमोद्यन्नुल्लसत्येप धूमः । इत्यादावोजः प्रभृतिषु गुणेषु सत्सु काव्यव्यवहारमाप्तिः । स्वर्गप्राप्तिग्नेनैव देहेन वरवणिनि! । अस्या रदच्छदरसो न्यक्करोतितरां सुधाम् ॥ ३४८॥ इत्यादी विशेपोक्तिव्यतिरेको गुणनिरपेक्षा 'काव्यव्यवहारस्य प्रवर्तको। यथाच-न किं सुमनसा मिथः । शब्दालङ्कारस्योत्थापने स्वोक्तं यथा । दुष्टस्सुतोपि निर्वास्यः स्वामिना नयगामिना । ग्रहप ग्रहाधीशः शनिमन्त्ये न्यवीविशत् ॥ यथाच-विभुना नयशालिना । एवमलङ्कारान्नरेष्वपि ज्ञेयम्। गुणाना तु नैषा युक्तिः तत्रैव गुंफे माधुर्यमुत्सायौँ नोन्यासे दोपप्रस- जात । असमस्तेति । वैदर्भी तु सर्वगुणा | वामनमतमदः । स्वगति । अत्र स्फुटस्य कस्यापि गुणस्यानुपलम्भेऽपि काव्य- स्वम् । स्वरमाप्तिरूपरेनुसामयये सत्यपि दिव्यदेहरूपकार्यस्यानुले विशेषोक्तिः । पूर्वदेहत्यागामावेऽपि स्वर्गाप्तिफलस्यक्तिर्विभावनापि । न्यकरोतीति व्यतिरेकः। व्यवहारप्रवर्तकी. - ·प्रसादयो. पुनः सममनुभवप्रतिज्ञति दृष्टान्तामिदिः । यहा सारस- + 293 . शेप्याणामुक्तिः । वामनोले शैथिल्यं प्रसादः ओजोव्यत्ययादोपोयं, तर्हि गाढत्वसंप्लुतं शैथिल्प प्रसाद इति चेन्न । मिथोपिरोधिगाढव- इत्युक्त्या संप्लव. सिक्ष्यतीति चेत्तयोंजस्यन्तोव इति वक्ष्यते । वस्तुवृत्त्या तु सम्याना नाव्ये करुणवासिताना प्राक् दुःख नेपय्या- दिर्दशनेन च पश्चासुखमिति क्रमात सुखद् सानुमतिः | ओनः अष्ठमोहास: शुष्कन्धनाग्निवत्स्वच्छजलवत्सहसव यः।।७०॥ व्याप्नोत्यन्यत्प्रसादोसौ सर्वत्र विहितस्थितिः। अन्यदिति व्याप्पमिह चित्तम् । सर्वत्रेति सर्वेषु रसेषु वामनोक्तश्चार्थगुणो द्विविधोऽप्यग्ने चर्चिष्यते । वीरबीभत्सान्तः पाठाद्यानकेऽप्योज इत्यके । शुष्केति । शुष्कन्धनस्यानिः स यथा, तथा यश्चित्तं व्यामोति स प्रसादः किंभूतः शुष्कन्धनानिवदित्यदितुल्यार्थे वतिः । शुष्के- न्धनस्याग्निः स्वच्छ्रस्य वस्त्रादेर्नलं यथा शीघ्रं व्याप्तिसत्तथा चित्तस्य प्रसाद इत्यर्थः। विभक्तवाच्याचकयोगादनुक्तयोरपि शब्दार्थयोः प्रतिपत्तिः प्रसाद इति तु भरतः । प्रसिद्धार्थपदतेत्ति भावः । पदपू- विका तदर्थावगतिरिति शब्दार्थयोहणम् । सेयं विशेणाधारवि. शैथिल्ययोरेकत्वसंप्तवासिद्धेः । करुणप्रेक्षगायेषु सप्लवः सुखदु खयोः । यथाऽनुभवतः सिद्धस्तथैवौनः प्रसादयो."

·292 सक्षेतटीकासमेते काव्यप्रकाशे . करुणे विप्रलम्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम् असन्तद्रुतिहेतुत्वात् । दीप्त्यात्मविस्तृतेर्हेतरोजो वीररसस्थिति ॥६९॥ चित्तस्य विस्ताररूपदीप्तत्वजनकमोजः । " ... वीभत्सरौद्ररसयोस्तस्याधिक्यं क्रमेण च । वाराद्वीभत्से ततोऽपि रौद्रे सातिशयमोजः । करुण' इति । अत्र क्रेमेणेत्यर्णनात्सम्भोगात् करुगे ततो विप्रलम्भे ततोऽपि शान्ते सातिशयं माधुर्य न, किन्तु सम्भोगात्करुणादौ समतयाऽधिकमित्यर्थः । अन्ये तु क्रमेणेति व्याख्यान्ति । वीरेति । वीररसे प्रधाना स्थितिर्यस्य । यहा स्थान स्थित तद्विद्यते यस्य तत् स्थिति, वीररसे स्थिति स्थितिमत्तत्तथा । विस्तारेति । विस्तारो विकासः दूपदीप्तत्वमोजसो लक्षणं सत्, न तु हानमवगीतं वा वस्तु शब्दार्थसंपदा यदुल्लप्यते नदोन इति भरतोक्तम् । अहीनानवगीतस्यापकर्षणेनौनसोऽपि गुणस्य माः । द्वयोरुदाहृतिः स्वा यथा- लघुम्यो यादृशी कीतिर्महदयस्पान्ने तादृशी। अरण्यं समृगं स्थान नगरं कीटकाश्रितम् ।। साहित्यदिगेपा यत्तिमपि कदाचित्कञ्चित् वयेते तत्क- थमिवायं गुणः । । दण्ज्यक्त समासदेयमोन इत्यपि न रीतित्रये. प्योजस साधारणत्वात् गौडीयानिर्देशो न युक्तिमानिति वापरमङ्गलो । तस्माद्दाढत्यमोन इत्यपि न शुद्धम् वन्धगाढवं प्रत्युतीनो हानिहेतुः, यथा देन्त्येन्द्र दागिद्रे इत्पीपरौद्रः। स्टष्टमात्रं वरुरः नखायक। * समासपशिपिविपरिचित्रय पदम् । सा! तुस्वकरच तदोमः परिकायते । इति भरवनव्यसाये हस्पते. ओजस्यमासभ्यस्त्वमवयस्य जीवितम् । पर्यवशाक्षिनासानामिदमे परायणं । वि दण्डिनः प्रच्याद . गावपन्धलमोगः इति वामनरमम.

·293 . प्रसादयोः पुनः सममनुभवप्रातति दृष्टान्तासिद्धिः । यद्वा सर्वरस- अष्ठमोल्लासः । शुष्कन्धनाग्निवत्स्वच्छजलवत्सहसव यः॥७०॥ .. व्याप्नोत्यन्यत्प्रसादोसौ सर्वत्र विहितस्थितिः अन्यदिति व्याप्यमिह चित्तम् । सर्वत्रेति सर्वेषु रसेषु वामनोक्तश्चागुणो द्विविधोऽप्यने चचिप्यते । वीरबीभत्सान्तः पाठाद्भयानकेऽप्योज इत्यके । शुष्केति । शुष्कन्धनस्यामिः स यथा, तथा यश्चित्तं व्यामोति स प्रसादः किंभूतः शुष्कन्धनानिवदित्यदितुल्या वतिः । शुष्के- न्धनस्यामि स्वच्छत्स्य वस्त्रादेर्जलं यथा शीघ्रं व्याप्तिकृत्तथा चित्तस्य प्रसाद इत्यर्थः। विभक्तवाच्य चकयोगादनुक्तयोरपि शब्दार्थयोः प्रतिपत्तिः प्रसाद इति तु भरतः । प्रसिद्धार्थपदतेति भावः । पदपू- विका तदर्यावगतिरिति शब्दार्थयोहणम् । सेयं विशेणाधारवि. शेप्याणामुक्तिः । वामनोक्ते शैथिल्यं प्रसादः ओजोव्यत्ययादोपोयं, तर्हि गाढत्वसंप्लुतं शैथिल्यं प्रसाद इति चेन्न । मिथोधिरोधिगाढव- शैथिल्ययोरेकत्वसंप्लवासिद्धेः । करुणप्रेक्षणीयेषु संपवः सुखदुःखयोः । यथाऽनुभवत. सिद्धस्तथैवौजः प्रसादयोः" इत्युक्त्या सप्लवः सिक्ष्यतीति चेत्तर्योजस्यन्तर्भाव इति वक्ष्यते । वस्तुवृत्त्या तु सम्याना नाव्ये करुणवासिताना प्राक् दुःख नेपथ्या- दिर्दशनेन च पश्चासुखमिति क्रमात सुखदुःखानुभूतिः । ओना ·294 सकतटीकासमेते काव्यप्रकाशे सर्वासु रचनासु च । गुणवृत्त्या पुनस्तेषां वृत्तिश्शब्दार्थयोर्मता॥७१ गुणवृत्या उपचारेण । तेषां गुणानां आकारे शौर्यस्येव । कुतस्वय एव न दशेत्याह ।। केचिदन्तर्भवन्त्येषु दोपत्यागात्परे श्रिताः। अन्ये भजन्ति दोपत्वं कुत्र चिन्न ततो दश ॥७२ वहूनामपि पदानां एकपदवद्भासनात्मा यः श्लेषः, यश्वारोहावरोहकमरूपस्समाथिः, या च विकटत्व लक्षणादा- प्रतातिरानन्दरूपैवेति दृष्टान्तासङ्गतिः। अर्थगुणस्तु प्रसादोऽये च. " चिप्यते ।। गुणति ॥ मुख्यया वृत्त्या गुणा रसे, शौर्यमिवात्मनीत्यर्थः ।। एप्विति ॥ रसध्वनिगुणालकारेषु ॥ 'दोपेति ॥ पूक्किदोष त्यागात्केचिलब्धाः । परोक्तशेपशब्दार्थगुणानां क्रमेणान्तर्भावस्वीका- रदोषत्वान्याह-बहूनामिसादि । 'स्वभावस्पष्टं विचारगहनं वचः श्लिष्ट' मिति भरतः। विचारगहनं गंभीरार्थम् । अभिधानाभिधेयव्यव- हारे वैदग्धीयं, न च गुम्फधर्मः। गुम्फधर्मा हि गुणाः। तस्मात 'ममृणल पः यस्मिन् सति वहून्यपि पदान्येकपदपदान्ती' ति वामनः, यथा- 'अत्युत्तरस्या दिशि देवतात्मा" इति ममृणपदं* पुरंदन्तुरखे हि रीतिवंशसोपनिपातः । तं चान्यतर- निर्वाहे, (.) निपान्ते तस्मात् “अशिपिठं Pिइति दण्डी । स्वं • अन्यतररसानह हवि काथ्यानुरासन ध्याख्याने ममृनपददन्तुरखे इतिस्यार.

·अष्टमोल्लासः 295 - यथा- अपकारिण्यपि प्रायः स्वच्छास्स्युरुपकारिणः । मारकेभ्योऽपि कल्याणं रसराजः प्रयच्छति ॥ औज एवेदम् | गौडगुम्फादर्शिनो वा मतमिदम् । ते हि, शिथिल- प्रियाः । स्वं यथा- नीचा स्वशीलं मुञ्चन्ति नोपकारापकारयोः । आरटन्त्येव करभा भारारोहावरोहयोः ॥ एकपदवद्वान्तीत्युक्तो वस्तुवृत्त्या तु पृथक्पदत्वमेव सत्यमिति माधुर्यमेवेदम् । "अर्थस्य गुणान्तरसमाधानात्समाधिः" इति भरतः । समाधानमारोपः यथा-- कीर्तिः पल्लवितेवासीद्गुणैः कुन्देन्दुसुन्दरि ! ॥ इति सोऽयमतिशयोक्तिविशेषः । तस्मात् समाधिः" इति वामनः । तदिदं गुरुलघुवर्णसंचययोः मियोs- न्तरणमिति दण्डिभोजी । तस्मादन्यधर्मस्यान्यत्र समाधानान्स- माधिः । यथा--" मुखं विकसितस्मितम्" इत्यादि । लक्षणेयं ने गुण इति । स्वमतेत्वोजः । "बहुभिस्सूक्ष्मैश्च विशेषैः समेत- मुदारम्" इति भरतः । यथा प्रथममरुणच्छायः" इत्यादि। उल्लेखवानसावर्थो न गुणस्तस्माद्विकटत्वमुदारता । यस्मिन् सति नृत्यन्तीव पदानि इति प्रतीतिरिति वामनः । स्वं यथा । यद्यशःकैरवारामे वैरिणामपकीर्तयः । भ्रमगामनाभीमगीकुर्वन्ति हेलया। RAM "आरोहावरोहक्रमः ·296 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे ६ रता, यश्चौजोमिश्रितशैथिल्यात्मा प्रसादः तेपामोजस्यन्तर्भावः। पृथक्पदत्वरूपं माधुर्य भङ्गया साक्षादुपात्तम् । प्रसादनार्थ- व्यक्तिहोता। मार्गाभेदरूपा समता कचिदोपः तथाहि-. मनागमसूणानुप्रासप्रभावोऽयं न गुणः । स्वमते वोनः “यस्मिन्नतथास्थितोऽपि तथास्थित एवार्थ प्रतिभाति सोऽर्थव्यक्तिर्गुण इति भरतः। स्वोक्तं यथा- "तदम्भः किं वाच्यं तनयिषु जगज्जीवनकर श्रियः क्रीडागारं जयति जलनं यस्य तनयः । कथं वा निर्वाच्यं सरसिजमिदं यस्य भुवन- त्रयीत्रष्टा स्रष्टा समननि सुतः सर्वमहितः ।। प्रसादान भेदोऽस्येति वामनीयाः। तस्माद्यत्र प्रागिवार्थस्या- वगतिः पश्चादिव वाचां साऽर्थव्यक्तिः । यथा-" वागर्थाविव संप्टक्तौ" इति । सोऽयमुक्त्यन्तरोक्तः प्रसाद एवेति', दण्दी । तस्मादनेयार्थत्वमर्थस्यार्थव्यक्तिः। दोपाभावोऽयं न गुणः "परस्प- रविभूषणालङ्कारग्रामः समम् इनि भरतः । भिनाधारा गुणालद्वारा: कथमन्योन्यं भूपयेयुरिति दण्डी। ठेपयमकचित्राणि भूरिरनुमासन प्रत्युत गुणान् विगृहन्ति । तस्माद्वन्धेष्वविषम समम् । वन्धश्च प्रौदमृद्धमध्यवर्णारब्धलात्ताहाशास्त्रयः । अत्र दृष्टन्ताः मुलमत्वान्ना- च्यन्ते । एवं पश्चादने च ज्ञेयम् । तदिदं वृत्ति पन्तर्मयतीति । तस्मादारधरीतिनियाहः सममिति वामनीया इत्यपि दूप्यते । मार्गा- भेदेति । कचिदिति । कुत्रचिदित्यस्य व्याख्येयम् ।

·अष्टमोल्लासः
297
"मातङ्गाः किमु पल्गितै' रित्यादौ सिंहाभिधाने मसूणमार्गसागो
गुणः । कष्टत्वग्राम्यत्वयोर्दुष्टत्वाभिधानाचन्निराकरणेनापारुष्य.
रूपं सौकुमार्यम्, औज्ज्वल्य'रूपा कान्तिश्च स्वीकृता । एवं
न दश शब्दगुणाः।
तस्मात्समता न गुणः । अपारुष्येति । " सुखशब्दार्थ सुकुमारम्'
इति भरतः । सुखशब्दमेवोत तु वामनः । तदिदं माधुर्य 'कष्टत्व
दोषाभावो वा । कान्तिरिति । श्रोत्रमनःप्रीतिकृत् कान्तिः"
इति भरतः । 'माधुर्यमेवेदं, 'तस्मादौज्वल्यं कान्तिरि' ति वामनः ।
यस्यां सत्यां नव्या गुम्भच्छायेयमिति प्रतीतिः । स्वं यथा-
अस्तावनी विगलितोप्मणि संसृतेऽर्के
दिकामिनीषु रुदतीपु विहङ्गनादैः ।।
सौरभ्यनीलमधुपालिमिपेण राज्ञा
मृत्पिण्डमुद्रितमुखा इव पद्मकोशैः ।।
ओजोप्यौज्ज्वल्यतस्तहि कान्तिः, तस्माठोकसीमानतिक्रमः कान्ति
रिति दडि । सा चोपचारात् प्रशंसनाच्च । कमेणोदा-
एते वयममी दाराः कन्येयं कुलजीवितम् ।
बूत येनात्र कः कार्य अनास्था बाह्यवस्तुपु ॥
तदास्यमनु भृङ्गाळी गन्धलोभा मन्त्यभात् ॥
ध्रुवं भुवं गतस्येन्दोः भ्रात्या सेनेव तामसी ।
स्वमिदम् । एवं चेत्तर्हि लोकसीमातिक्रमोऽकान्तिस्स्यात् ।
रूपा च क नतः स्वी.
KAVYAPRAKASA
38

·298 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे . / पदार्थे वाक्यरचनं वाक्यार्थे च पदाभिधा । पौडियाससमासौ च साभिप्रायत्वमस्य च ॥ इति या प्रौढिः ओजः इत्युक्तं तद्वैचित्र्यमा न गुणः । तदभावेऽपि काव्यव्यवहारप्रवृत्तेः । अपुष्टार्थत्वाधिकपदत्वान- वीकृतत्वामङ्गलरूपाश्लीलग्राम्याणां निराकरणेन. च साभि: पदार्थ इति । पदार्थे वाच्ये वाक्योक्तियथा-चन्द्र- पदे वाच्येऽत्रिनयनसमुत्थं ज्योतिरित्युच्यते । वाक्यार्थे पदोक्तिर्यथा-दिव्यैषा न स्यात् किन्तु मानुपीति वाच्ये निमिपतीत्युक्तिः। वाक्यार्थव्यामो यथा- "सुखं क्वचित्क्वचिदुखं सुखदुःखं क्वचित्पुनः ।। 'नचिन्न दुःखं न सुखमिति चित्रा भवस्थितिः" । स्वमिदम् । तस्यैव समासो यथा- "ते हिमालयमामन्य" इति । साभिमायत्वेति । वाम- नोकोऽयं द्वितीयो भेदः । न स्वस्य । नइत्वान्नाभिप्रायः। वक्त ओत्रोः स इति चेत्, तद्रतोऽर्थस्य गुण इति कथम् । अथ वस्त्वन्तराक्षेपकत्वमेव तस्य गुण इति भूपे, तहस्त्वन्तरमाक्षेप्यं वस्त्राभिप्रायरूपम् । एवमाक्षेपकत्वमपि कविव्यापारादेव, तथा तया विनिवेशमकारयोगे तथा भावात् । अत एव मौदिर्थस्तुतो यक्तृग- तापूपचर्यते। रचना वाक्यार्थे, ' चा न्यायसनासी चोते या कृताम, निराकरणे , ·अष्टमौलासः 299 -- पायत्वरूपमोजः, अर्थवैमल्यात्मा प्रसादः उक्तिवैचित्र्यरूपं मा- धुर्य, अपारुष्यरूपं सौकुमार्यम्, 'अग्राम्यत्वरूपोदारता च स्वीकतानि । अभिधास्यमानस्वभावोत्क्यलङ्कारेण रसध्वनि- गुणीभूतव्यङ्गयाभ्यां च वस्तुस्वभावस्फुटत्वरूपार्थव्यक्तिः दीप्त "रसत्वरूपा कान्तिश्च स्वीकृते । क्रमकौटिल्यानुल्वणत्वोपपत्ति- योगरूपघटनात्मा श्लेपोपि विचित्रत्वमात्रम् । अवैषम्यरूपा : यथा- अर्थेति । प्रयोनकपदोक्तिमल्यम् । उक्तीति । नवीक. तत्वे युक्तयो विचित्रा स्स्युः । अपारुष्पेति । अत्रार्थगतमपारुप्यं यशश्शेष इति । यहोक्तिविशेषोऽसौ पर्यायोक्तम् । उदारतति । " त्वमेव सौन्दर्या स च रुचिरताया" इत्यादि । दीप्तति । वामनमतमिदम् । यथा -"प्रेयान् *सोऽयमपासत." इत्यादि । रोद्राद्याः दीप्ता रसाः, शृङ्गाराद्याः न, ततस्तद्वैपरीत्यादकान्ति- रपि स्यादित्यप्युत्तरम् । क्रमेति । नेत्रपिधानादेर्यः क्रमा यच्च कौटिल्यं तयोरनुलणत्वेनाग्राम्यत्वेनोपपत्त्या युक्ततया यद्योननं यो- गस्तद्रूपा घटना या तदात्मा श्पः । यथा-- दृष्?कासनसङ्गते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरात् एकस्या नयने पिधाय विहित की डानुवन्धच्उलः । पहक्रितकन्धरः सपुलकस्सेदोसन्मानता. मन्तहसिलसरकपोलमुलको पूर्वोऽपरा नुम्बति । न रक्षपा. उभापति. भिप्राम्पत्यपुरुततर. सायमितिकाम्यागसने मधुमेमोसन्मानममिति, उपोते पाट.. .

·300
सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाश
समता दोपाभावमानं न पुनर्गुणः । कःखल्वनुन्मत्तोऽ'न्यस्य
प्रस्तावेऽन्यदभिदध्यात् । अर्थस्यायोनेरन्यच्छायायोनेर्वा याद
न भवति दर्शनं तत्कथं काव्यम् ? इत्यर्थदृष्टिरूपस्समाधिरपि
न गुणः।
.
अत्रेका प्रिया अक्षिपिधानकेलिनाऽन्या चुम्बनेन रञ्जितेति सवि-
धानकभवं वैचित्र्यमात्रमिदं न तु गुणः। कः खल्विति । एकमर्थं
प्रक्रम्य तत्यागादन्यैनार्थेन कस्सुधीनिर्वाहं कुर्यादित्यर्थः । अर्थ
दृष्टीति ।
स्वं यथा-
सर्वथा नष्ट कव्यं विपदे वृत्तशालिनाम् ।
वारिहारिघटे पार्श्व ताज्यते पश्य झल्लरी ।।
तस्मात्समाधिः काव्यार्थ एव न तु गुणः ।
"व्यामावलम्बनं समाधिः" इति तु भोजः यथा-
'दर्भाङ्करण चरणः क्षत इत्यकाण्डे
तन्वी स्थिता कतिचिदेव पदानि गला"।
इत्यादि एतदपि वैचित्र्यमात्रम् ।
अविच्छेदेन विच्छेदेनारोहावरोहाम्यां ससौष्ठवतया स्थानस्या-
नुञ्चनीचतया च पाठे क्रमेणौनःप्रसादमाधुयौदार्यसाम्यानीति गुणाः
पञ्चेत्येके । तदसत् । न हि विषयविभागेन पाठनियमोऽस्ति, किमपि
कदाचित्कथञ्चित् पटात इति पाठनियमः कल्पित इति चेत्सोऽलीक.
त्वान गुणहेतुः॥
अन्य प्रस्तावे.

·अष्टमालास HS BUL य॑जनयो अनुपपत्तौ दस्तान्तरितोपनिनन्धे लघुत्वं कल्प्यते । तथेनि। तेन नार्थगुणा 'वाच्याः। वाच्या वक्तव्या' । प्रोक्ताशब्द गुणाश्च ये। वर्णास्समासो रचना तेषां व्यञ्जकतामिताः ।। के कस्येत्याह- मूर्ध्नि वर्गान्त्यगा स्पर्शाः अटवर्गा रणौ लघू । अवृत्तिर्मध्यवृत्तिर्वा माधुर्ये घटना तथा॥७॥ ट, ठ, ड, ढ, वर्जिताः कादयो मान्ता: शिरसि निज. वर्गान्त्ययुक्ताः, तथा रेफणकारौ हस्वान्तारताविति वर्णा समासाभावो मध्यमस्समासो वेति समासः, तथा माधुर्य- वती पदान्तर योगेण रचना माधुर्यस्य व्यक्षिका । स्रग्धरादावोन इन्द्रवजादी प्रसाद, मन्दाक्रान्तादो माधुर्यम्, शार्दूलादौ साम्यम्, विषमवृत्तेप्वौदार्यमिति उन्दोविशेषसाध्या गुणाः इत्येके। तदप्यसत् । स्रग्धराद्यादिप्वपि प्रतिगुणं यथोक्तवर्णरचनास- मासाद्यभावे गुणान्तरप्राप्ते । यथा-"नहाकाण्डोरुनाल" इति । एवमिन्द्रवजादिप्वपि ज्ञेयम् । तेपामिति । ये माधुर्याद्या गुणा शब्दगतत्वेनोक्ता. तेपा, वर्णाद्या व्यकता गता इत्यर्थ । वाच्या. मोक्ता * मध्यमसमासो, *गुणास्तु ये योगे रचना. ३ वर्जा कादयो व्यशिका तयादाहरर.

·302 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे उदाहरणम्- अनगरङ्गमतिमं तदहं भङ्गीभिरङ्गीकृतमानताझ्याः । कुर्वन्ति यूना सहसा यथैता स्वान्तानि शान्तापर चिन्ति ताति ॥ ३४९ ॥ योग आद्यतृतीयाभ्यामन्त्ययो रेण तुल्ययोः । टादिश्शपौ वृत्तिदैर्ध्य गुम्भ उद्धत ओजसि ॥ वर्गप्रथम तृतीयाभ्यामन्त्ययोः द्वितीयचतुर्थयो रेफेण अध उपरि उभयत्र वा यस्य कस्य चिव तुल्ययोः तेन तस्यैव संवन्धः वर्गोऽर्थात् णकारचर्जः शकारपकारी दिर्घसमासः विकटा सघटना ओजस । उदाहरणम्- मूर्धामुद्दत्तकृत्तेत्यादि । श्रुतिमात्रेण 'शब्दातु, येनार्थप्रत्ययो भवेत् । साधारणस्समग्राणां स प्रसादो 'गुणो मतः॥६॥ समग्राणा रसाना सघटनानां च । उदाहरणम्- माधुर्यानुकूला, सर्शा इत्यादि पञ्जकतामिता इति सम्वन्ध । अनङ्गेति। एता भङ्गय । स्वान्तानि योपाङ्गमेव ध्यायन्तीयर्थ । अत्र ग, न्त, गो, त्यादिरूपतया वर्णा मूध्रि स्ववर्गान्त्यमा समासरचने च शृङ्गारस्य व्यञ्जका ! * तद्वितीयेनि । च्छ ह. त्य प्फ इत्या दिरूपतया । अध इति । क. के केन्यादिरूपतया तुल्ययोरिति । क च. ६. ते त्यादिरूपतया । तृतीयाभ्या द्वितीय 3 दीर्घस्समास. शब्दाना 5 गुण स्मृत द्वितीयचतुर्थयोरित्यस्य स्थाने तद्वितीयचतुथयोरिति पाठ मनुते चिन्तनानि रिसाना समासाना स ·अष्टमोलास: 303 परिम्लानं पीनस्तनजधनसनादुभयतः तनोमध्यस्यान्तः परिमिलनमप्राप्य हरितम् । इदं व्यस्तन्यासं श्लधभुजलताक्षेपवलनैः कृशायासन्तापं वदति विसिनीमत्रशयनम् ॥ ३५०॥ यद्यपि गुणपरतन्त्रास्सङ्घटनादयस्तथागि । वक्तृवाच्यप्रवन्धानामौचित्येन क्वचित्क्वचित् । रचनावृत्तिवर्णानामन्यथात्वमपीप्यते ॥ ७७ ।। कचिद्वाच्यप्रवन्धानपेक्षया वनौचित्यादेव रचनादयः । यथा-- मन्थायस्तार्णवाम्भाप्लुति'कुहरचलन्मन्दरध्यानधारः कोणाघातेषु गर्जत्पलयघनघटाऽन्योन्यसाहचण्डः । कृष्णाक्रोधाग्रदूतः कुरुकुलनिधनोत्पातनिर्यातवातः केनास्मसिंहनादप्रतिरसितसखो दुन्दुभिस्ताडितोऽसौ ॥ अत्र हि न वाच्यं कोधादिव्याकम् । अभिनेयार्थं च काव्यमिति तत्मतिकूला उद्धता रचनादयः । वक्ता चात्र भीमसेनः। परीति । दाहाविक्येनाधोमुखी स्त्री शयने लुठिता अतः स्तनजवनस्थानयोग्लोनिः । मन्थेति । मन्थेनायस्तं यदर्णवाम्मः तत्प्रतिकुहरं चलन् यो मन्दर इति योगः । कृष्णा द्रौपदी । केन ताडितोऽयं दुन्दुभिरीगभू- दिति निवृत्तार्थः। अति यदिहि क्रोधादिव्यञ्जकं वाच्यमत्र स्यादिदं च काव्यं कुहरगलन्मन्दर । कुहारणन्मन्दर । कहरवलन्मन्दर तारितोऽयम् भननवाच्या *अभिनया.

·304 सङ्केतटोकासमेते काव्यप्रकाशे कचिकृप्रवन्धानपेक्षया वाच्यौचिसादेव रचनादयः । यथा- पौढच्छेदानुरूपोच्छलनस्यभवत्सँहिकेयोपघात- वासाष्टाश्वतिर्यग्वलितरविरथेनारुणेनेक्ष्यमाणम् । कुर्वत्काकुत्स्थवीर्यस्तुतिमिव मरुतां कन्धरारन्ध्रभाजाम् • भावारीसमेतनिपतति 'वियतः कुम्भकर्णोत्तमाङ्गम् ॥३५२॥ कचिद्वक्तवाच्यानपेक्षाः प्रबन्धोचिता एव ते। तथाहि । आख्यायिकायां श्रृङ्गारेऽपि न ममणवर्णादयः । कथायां रौद्रे- पि नासन्तमुद्धताः । नाटकादौ रौदेऽपि न दीर्घसमासादयः । अनभिनेयार्थ स्यात्तदाऽनुमन्येतोद्धत रचनादि । अभिनेयार्थ हि नाटकादि, तत्र रौद्रादापि न दीर्घवृत्त्यादि कार्यम् । न मसणेति । विकटगद्यवन्धाख्यायिका, बन्धस्य च वैकल्यं न मृदुवर्णैः स्यात् । कथायामिति । मृदुवर्णा कथा । नाटकेति । न केवलं करुणविप्रलम्भयो । रौद्रेऽपि न दीर्घवृत्त्यादिकं कार्यम् । यतो रसप्रतीतौ विरोधिनो व्यवधायकाश्च त्याज्या एव । एवं दीर्घवृत्तिः, वृत्तानां नानाविधसम्भावनया रसप्रतीति कदाचिद्वयवदधातीति ताम्यां'न भरः कार्यः, विशेपेण काव्येऽभिनेयार्थे । तत्रापि विप्रलम्भ- करुणयोः, तयोहि सुकुमारत्वादल्पेऽप्यस्वच्छत्वे शब्दार्थयोः प्रतीतिः मन्दा स्यात् । रसान्तरे तु रौद्रादी मध्यवृत्तिरपि धीरोद्धतव्यापारौधि- त्यादर्घिवृचिरपि वा तदाक्षेपाविनाभाविरसौचितवाच्यापेक्षया न पिगुणा स्यादिति साऽपि स्वीकार्या । प्रसादस्तु सरससाधारण इत्युक्तत्वात् वियतः कोम्भवणी. मराणा वर्मा. है ·अष्टमोलास 305 एवमन्यदप्योचित्यमनुसतव्यम् । 'इति काव्यप्रकाशे गुणालङ्कारभेद नियत गुणनिर्णयो नामाष्टम उल्लासः ॥ सर्वत्र ज्ञेयः । तत्त्यागे प्रवृत्तिरपि न, करुणविप्रलम्भयो, व्यक्षिका । तदङ्गीकारे मध्यवृत्तिरपि न व्यक्षिका अत एव . "कृतमनुमतं दृष्ट वा यः " इत्यादी प्रसाद एव न माधुर्य नाप्योन' दीर्घवृत्याद्यमा- वात् न चाचारुत्वम्. इष्टरसप्रतीते. । एवामिति । एकद्वित्रिचतुर्मिश्छ- न्दोमिरथसमाप्तौ मुक्तकः । सन्दाानितक, विशेषक, कलापकानि सर्वभाषाणि स्यु. । पञ्चादिचतुर्दशान्तैस्तु कुलकम् । चतुर्दशोर्ध्वमप्येके। मुक्तकैरेकविषया पद्धति. पर्या । स्वपरसताना सूक्तीना मीलनं कोशः । एकानेकपघटकविषयत्वेनैककविकताना तु मीलनं सवाटकसंहिते । तन्त्रैपा मध्ये मुक्तकेषु रसबन्धाश्रयेण न दीर्घा वृत्ति कार्या। अन्यथा तु स्वेच्छा । सन्दानितकादौ विकटवन्धत्वेन वृत्त्यभावस्तयाज्यः । प्रबन्धाश्रितेऽनुमुक्तकादौ यथोक्तप्रवन्धविशेषा आराध्याः । पर्या- बन्धेषु तु दीर्घा वृत्तिस्तयाज्या । कदाचिौद्रादिविषये दीर्घाया- मपि वृत्तौ परुपाग्राम्ये वृत्ती त्याज्ये ! एक पुमर्थमुद्दिश्य प्रकारभ- गया भूरिवृत्तान्तवर्णनारूपाया परिकथाया वितिवृत्तस्य न्यासे भर. कार्यों न रसानाम् । मध्यादुपान्ततो वा ग्रन्थान्तरप्रसिद्धमिति. वृत्तं यस्या वर्णचने सा खण्डकया। पूर्णकथा तु प्रसिद्धा । तयोः कुल. कभूयस्त्वाद्दीर्घाऽपि वृत्तिरविरुद्धा। सर्गवन्धे तु रसा एव आराध्या इति । वाणी काव्यप्रकाशस्य गुणतत्वविवेचिनी । सङ्केतेनैव धटते यदि कस्यापि धीमत. ॥ इत्याचार्यश्रीमाणिक्यचन्द्रविरचिते काव्यप्रकाशसद्देते अटमोल्लाससङ्केत ॥ -- KAYAPRALASII 1 39 ·अथ नवमोल्लासः, - गुणविवेचने कृते. अलङ्काराः मासावसरा इति संपति शब्दार्थालङ्कारानाह- यदुक्तमन्यथा वाक्यमन्यथाऽन्येन योज्यते । श्पेण काका वा ज्ञेया सा वक्रोक्तिस्तथा द्विधा ॥ ७८॥ तथेति श्लेपवक्रोक्तिः काकुवक्रोक्तिश्च । तत्र पद भङ्गश्लेपेण यथा नारीणामनुकूलमाचरसि चेज्जानासि कश्चतनो वामानां प्रियमादधाति हितकनवावलानां भवान् । युक्तं किं हितकर्तनं ननु वलाभावप्रसिद्धात्मनः सामर्थ्य भवतः पुरन्दरमतच्छेदं विधातुं कुतः ॥३५३॥ अथ नवमोल्लाससहितः . अर्हम् । यदुक्तीमति । अन्येनान्यथोक्तमन्येनान्यथा योज्यत इत्ययः । श्लपेण काकेति । हेतो तृतीया। तथेति । शेषकाकुम्याम् । तत्रेति । पदाना मङ्गाभङ्गाभ्यां श्वेपवक्रोक्तिः स्यादिति भावः । नारीणामिति । चेजानासि नाराणामनुकूलमाचरसीति योगः। नारीणा स्त्रीणाम् । भङ्गे तु न अरीणाम् । वामाः स्त्रेियः प्रति. कूलाच । हिनदिति । हितं करोति सन्तति च । वलं शक्ति बलो दैत्यश्च तदभावनाप्रतिद्वात्मा दुर्वलो विडोनाश | मतममी- भले वामानां हितमातनोति.

·नवमोल्लास 307 अभङ्गश्लेपेण यथा- अहो केनेडशी बुद्धिारुणा तव निर्मिता । त्रिगुणा श्रूयते बुद्धिर्न तु दारुमयी कचित् ॥ ३५४ ॥ काका यथा- 'गुरुजन परतन्त्रतया दूरतर देशमुद्यतो गन्तुम् । अलिकुलकोकिललालते नैष्यात सखि! सुरभिसमयेऽसौ।। नारीणाम् । प्टम् । अनाभङ्गभङ्गाम्या उक्तिप्रत्युक्ती। दारुणेति । प्रथमान्ततया रोद्रा। तृतीयान्ततया काष्ठेन । केन काष्ठेनेति योग । सत्वरजस्तमासि गुणा । काकेति । काकुनिराका६॥ शब्दव्युत्पत्तिस्तृतीयोल्लासे कृता । वाक्यस्य साकडूनिराकाहुत्वाम्या काकुईिवा । निराकाडा साकाडा च। यस्माद्वाक्याद्यादश सनेनार्थ प्रतीयते न ताडगेव किन्तु न्यूनाधिक प्रमाणवलेन निर्गययोग्यस्तहाक्य साकाइमन्यथा तु निराकारम् । वक्तुराकाडा वाक्ये उपचर्यते । सा च प्रस्ताववशान्निणीयते विशिष्टविषयता चास्या प्रस्तावादेव वाच्या। विषयोऽप्यथान्तर। तद- थगत एव विशेष , तदर्थाभावो वा इति त्रिधा यथा -"देशस्सोड यमराति" इति । अत्र साकाहू का कुप्रभावात्ततोऽम्पधिक कुरुत इत्यर्थान्तरे गति । स यस्य दशकन्धरं रुतवतोऽपि कक्षान्तरे 2 गुरुपरतन्त्रतया वत द परतन्त्रतया यत दूर देश सखि नैध्यति.

·308 सङ्केतटीकासमेत काव्यप्रकाशे ॥ गतः स्फुटमवन्ध्यतामधिपयोधि सान्थ्यो विविः । तदात्मज इहाङ्गदः प्रहित 'एव सौमित्रिणा क स क स दशाननो ननु निवेद्यतां राक्षसाः! अत्र तदात्मन इहाङ्गगद इति साकाड्या काका स्वगता वालि- पुत्रतोचिता विशेषा अर्यन्ते । “निर्वाणवरैदहना" इत्यत्र भव- न्तीति वचनोच्चारणं त्वर्थे संभावनां विदधदमवस्य निषेधात्मनो विपयं भवनलक्षणमर्पयति । न भवन्त्येवेत्यर्थः । "अभिप्रायवान् पाठधर्मः काकुः स नालङ्कारी स्यादिति " तु यायावरीयः । शब्द- स्पृष्टत्वेन अर्थान्तरप्रतीतहेतुत्वाद्गुणीभूतव्यङ्गचभेद एवायम् । यदाह ध्वनिकारः अर्थान्तरगतिः काका या चैपा परिदृश्यते । सा व्यङ्गयस्य गुणाभावे प्रकारमिममाश्रिता ।। इति । तन्मते काकुवक्रोक्तिः नालङ्कारः यथा च पाठधर्मत्वं काकोस्तथा भरतात् ज्ञेयम् । वस्तुस्वाभाव्यात्काः श्रुतम- र्थमनाहत्यार्थान्तरं वक्तीत्येके । अन्ये वेवमाहुः-इह यैपा प्रथ- मेन संवित्स्यन्देन प्राणालासनया वर्गादिविशेषहीना वाक् जन्यते सा नादरूपा सती हर्षदिचित्तवृत्ति विधिनिषेधाद्याशयं वा तत्का- ये लिङ्गतया वा तादात्म्येन वा गमयति । दृश्यते हि भृगश्वादे- रपि नादश्रुतौ भारोपशोकादिप्रतिपत्तिः । नादाश्चित्तवृत्त्याद्यनु- मानमित्यर्थः । ये लेते वर्णविशेपास्ते तन्नानारूपसामान्यात्म- एष इति काव्यानुशासने दृश्यते. .

·नवमोल्लासः
309
विrney
वर्णसाम्यमनुप्रासः।
स्वरवैसादृश्येऽपि व्यजनसदृशत्वं वर्णसाम्यम् । रसायनु-
गतः प्रकृष्टो न्यासोऽनुमासः ।
छेकवृत्तिगतो द्विधा ।
छेका विदग्धाः वृत्तिनियतवर्णगतो रसविपयो व्यापारः
गत इति छेकानुप्रासो'वृत्त्यनुमासश्च ।
किं तयोस्वरूपमित्याह ।
सोऽनेकस्य सकृत्पूर्वः।
कवाक्तन्तुग्रन्थिमया इव प्राच्यप्रयत्नातिरिक्तनिमित्तान्तरापेक्षाः त
एवान्यत्राप्यभिप्रेतेऽन्यथाऽपि प्रयोक्तुं शक्या.। अत एव दृष्टा-
भिचाराः । नादस्तु झटित्युदिन्नमुखरागपुलकस्थानीयो नान्यथा कर्तु
पार्यते इत्यनन्यथासिद्धोऽन्यथासिद्ध शब्दार्थ बाधत एव वा। यथोकं-
'भीरुनामेभयमिति?' अन्यप्रकारता वाक्यार्थस्य विशेषणार्पणेन
विधत्ते । वामनस्तु साढश्यालक्षणा वक्रोक्तिरिति वक्रोक्तिलक्षणमाह ।
वर्णस्यैकस्यानकस्य घटपटेत्यादिशब्दरूपराहतस्य साम्यं सादृश्यम् ।
स्वरेति। स्वरव्यञ्जनसादृश्ये यमकं स्यादिति वर्णसाम्यमु-
तम् । एकस्यैव पुन.पुनर्निवन्ध. साम्यवृत्तिरिति भाव.
प्रकृष्ट
इति । अदूरान्तरित इति शेषः।
पूर्व इति । छेकानुप्रासः। अनेकस्यति । अयं भावः-यत्रानेक
रसायनुगुणः.
--

·310 सङ्केतटोकासमेते काव्यप्रकाशे ." अनेकस्य अर्थाड्यञ्जनस्य सकृदेकवारं सादृश्य डेकानुप्रास: उदाहरणम्- तत्तोऽरुणपरिस्पन्दमन्दीकृतवपुः शशी। दः कामपरिक्षाम कामिनीगण्डपाण्डुताम् ॥ ३५६ ।। एकस्याप्यसकृत्परः॥ ७९ ॥ एकस्य 'अपिशब्दादनेकस्य व्यञ्जनस्य द्विवकृत्वो वा साढ- श्यं वृत्त्यनुमासः। . माधुर्यव्यञ्जकैर्वर्णैरुप नागरिकोच्यते ओज 'प्रकाशकैस्तैस्तु परुपा, व्यञ्जनं द्विवयादिव्यञ्जनसमुदायः सकदेकवारमावर्यते तत्र छेका- नुप्रासः । ततोऽरुणेति । अत्र रु,रि,न्द,न्दो,ण्ड,ण्डु, इत्याद्यनेकव्यञ्जनं सरुदावृत्तम् । कामपरिक्षामकामिनीत्यत्र तु कामेत्यनेकस्य व्यअनस्य द्विरावृत्तत्वादृत्त्यनुप्राप्तः । एकस्येति । असमुदायरूपस्य, केवलस्येति यावत् । तस्या- सरुद्वहुरुत्वः सादृशे चारु अनेकस्य तु द्विवहुरुचो वा । तति । वृत्यनुप्रासे। अपिशम्दादनेकन्यमनस्य. नागरिकप्यते. प्रकाशकस्तष.

·नवमोल्लास J 311 -- उभयत्रापि प्रागुदाहृतम्, 'अनझरनेयादि । मूभीमुद्दृत्तसादि। कोमला परैः॥२०॥ परैः शेपैः। तापेर केचिदग्राम्येति वदन्ति । उदाहरणम्- अपसारय घनसारं कुरु हारं दर एव किं कमलैः । अलमलमालि! मृणालै- रिति वदति दिवानिशं वाला ॥ ३५७ ॥ केषां चिदेता वैदर्भाप्रमुखा रीतयो मताः । एतास्तिस्रो वृत्तयो वामनादीनां मते वैदर्भी गोडी पाञ्चाल्याख्या रीतयो मताः। 'शाब्दस्तु लाटानुप्रासो भेदे तात्पर्यमात्रतः उभयत्रापति । उपनागरिकापरुपयोः। प्रागिति। "अन- . गरने" त्यादि "मूर्धामुत्ते" त्यादि न। अनगर)त्यत्रैकस्य गकारस्य बहुवारमावृतिः । अग्राम्येति । ग्राम्येति नानि तात्पर्य । न तु दुष्टले न हि सर्वग्राम्यं दुष्टमेव, ग्राम्यमपि किमपि रम्य भवतीति नामान्तरतत्परता खल, अपेति । अत्र वर्णसमुदायस्य बहुवारमावृत्तिः । रीतय इति । एतेन रीतयो वृत्यात्मिका इत्यर्थः । शान्दस्विति । न तु वार्णः 1 तात्पर्यमावेति । यमफव्यवच्छे. दार्थ । तात्पर्यमन्यपरत्वं तेनैव भेदोऽत्र न शब्दार्थस्वरूपेण प्रागुदाहृतम् ! हमला इति तानुमतपाठ:. 'अवतारयेत्यादि । का. रीतर उच्यन्ते । शादस्तु.

·314 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाश तदेवं पञ्चधा मतः ॥२॥ अर्थे सत्यर्थभिनानां वर्णानां सा पुनश्श्रुतिः । यमकम् ॥ समरसमरसोयमित्यादावेकेपामर्थवत्वेऽन्येपामनर्थकत्वे भि- नार्थानामिति न युज्यते वक्तुमित्यर्थे 'सतीत्युक्तम् सेति सरो रस इत्यादिवलक्षण्यन तेनैव क्रमेण स्थिता । "नेत्रेऽननेत्रे ! तव" इत्यादौ तु विभक्त्यादौ वास्यापीन. रुक्तयेऽपि बहुतरशब्दार्थपौनरुक्त्यात् लाटानुप्रास एव । यमकस्ये- वास्यापि प्रायेण भेदाः स्युः । वर्णानामिति । स्वरयुतानामिति शेषः। तथा “सूत्रे लिङ्गवचने अतन्त्र" इति न्यायाद्वर्णस्य वर्णयोश्च पुनः श्रुतौ यमकत्वम् । परं वर्णस्य पादान्तरगतत्वेन पुनःश्रुतौ वैचित्रयाभावात तस्मिन्नेव पादे पुनः श्रुतिः कार्या । पुनःश्रुतिरावृत्तिः । वर्णस्य पादादिमध्यान्तप्वावृत्तिः यथा- 'नानाशं शंकरो मम वर्णयोर्वर्णाना च तस्मिन्नेव पादे पादान्तरे वाऽऽवृत्तिः स्वय- मूह्या । यमौ द्वौ समजातो, तत्प्रतिकृतियमकम् तेनैकस्याक्षरस्य द्वयोर्चहूना वाऽन्यासदृशं निरन्तरं सान्तरं वा शोभाजनकमल कारः । अनर्थकत्व इति । "मधुपरानिपराजितमानिनी इत्यादौ द्वयोरनर्यकत्वे वेति शेपः । न च तदर्थ एव शब्दः 1 सतीलादकम् । सतीत्युक्तम । साश्रुतिः मरो . " ·६ नवमोल्लास 315 पादतद्भागवृत्ति तद्यात्यनेकताम् ॥३॥ (१) प्रथमो द्वितीयादो (३) द्वितीयस्तृतीयादौ (२) त- पुन प्रयुज्यते, पौनरुत्यप्रसङ्गादिति । सामर्थ्यलब्धेऽप्यर्थभिन्नत्वे यत्र स एवार्थ प्रसङ्गेन पुनर्वक्तुमिष्टस्स्यात् बन्धबन्धुरत्वादिना च प्रयुक्त एव शब्द पुन प्रयुज्यते "उदेति सविता ताम्रस्तान एव" इत्यादौ तत्र पौनरुक्त्यदोपाभावाद्यमकत्व प्रसज्येतेत्यर्थभि- नानामित्युक्तम् । तथा-दन्त्यौठ्योध्यवकारवकारादिवर्णभेदे लघुप्र- यवतरालघुप्रयनतरहने च भेदे सयुक्तयो सनातीययोर्वर्णयोस्तिये विशेपे यमरुबन्धो न विरुष्यते लोकप्रतीत्या तत्रापि श्रुतितुल्य- त्वात् । स्व यथा- यथा नश्यन्ति विधानि यथा नश्यन्ति न द्विप । तथा कुरु गुणालम्ब रुपाल वरसदा * मत ॥ अत्र श्यन्तीयकत्रैकश्शकारोऽन्यत्र हो । तत्रैकत्र बो. ध्योऽन्यन वो दन्त्योष्ठय । तथा गुणालम्बेत्यत्र लकारी लघुन यततर, रुपा लातीति कृपालमित्यत्र त्वलघुप्रयत्नतर । तथा नकारणकाराभ्या अस्वरमकारनकाराम्या विसर्गभावाभावाम्या च न विरोध - स्व यथा " अप्रमाणमम्मानमङ्गोकुर्वन् गुणव्रजम् । देवदेवरसमासापि साधूनामध्वनि प्रजन्" । इत्यादि । लोकादन्यदप्यूह्यम् । मन इति स्याद ·316 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे 1 तीयश्चतुर्थे (१) प्रथमविष्वपि (१) इति सप्त । 'प्रथमो द्वितीये तृतीयश्चतुर्थे प्रथमश्चतुर्थे द्वितीयस्तृतीये इति वें । तदेवं पादज नवभेदम् । अर्धावृत्तिः श्लोकावृत्तिश्चेति दे । द्विधा विभक्ते पादे प्रथमादिपादादिभागः पूर्ववद्वितीयादिपादादिभागेष्वन्तभागोऽ. न्तभागेष्विति विंशतिभेदाः । श्लोकान्तरे हि नासौ तदेवं पादजमिति । अत्र' प्रथमस्त्रिष्वपीति भेदवर्न पादस्य सरदावृत्त्या भेदा ज्ञेयाः । तेन प्रथमे द्वितीयतृतीययोः द्विती- यचतुर्थयोः तृतीयचतुर्थयोः. द्वितीयः तृतीयचतुर्थयोरिति चतुर्भेदी. सत्यपि न गणिता । नवभेदमिति । प्रथमस्य क्रमेण द्वितीयत. तायचतुर्थैः पादैस्सह, द्वितीयस्य तृतीयचतुर्थाभ्या तृतीयस्य चतु- र्थेन सादृश्ये पढ़ेदाः । चतुष्पादसादृश्ये सप्तमो भेदः । अर्धति । द्वे अप्यधैं सदृशे ।। श्लोकेति । द्वौ श्लोको सदशावित्यर्थः । प्रथमपादादीति । प्रथमपादस्यादिभागः स तथा। द्वितीयादयश्च ते पादाश्च तेपामादिभागास्तेषु तथा । प्रथमपादादिभाग इत्यत्रादिशब्दः प्रथमादिपादादिमाग इत्येवंरूपतया ज्ञेयः । ततो , ग्रन्थो युज्यते । अन्यथा तु दशभट्टी नोतिष्ठते । यहाऽऽदिशब्दं विनाऽपि पुर उक्तस्येतिशब्दस्य प्रकारार्थता ज्ञेया । ततो ग्रन्थोक्तं युज्यत इति ॥ श्लोकान्तरे हीति । अत्र हि भागस्यावर्यमानत्वे न वैचित्रय- 1 प्रथमश्चतुर्थे द्वितीयस्तृतीय इति, प्रथमोद्वितीये तृतीयतः इति द्व. प्रथमपाददाति सदेत पाठ.. 2 ·नवमौलासः 317 वृत्ति विखण्डेनिशचतु:खण्डे चत्वारिंशत् । प्रथमपादादिगता. 'त्यार्धादिभागो द्वितीयपादादिगत आधादिमागे यभ्यत *इत्याद्यन्वर्थतानुसारेणानेकभेदम् , अन्तादिकम्, आद्यन्तिकम्, तत्समुच्चयः, मध्यादिकम् , आदिमध्यम्, अन्तमध्यम्, मध्या- न्तिकम् । तेषां समुच्चयः । तथा तस्मिन्नेव पाद आद्यादिभा- गानां मध्यादिभागेपु अनियते च स्थान आरचिरिति प्रभूत- मित्यावृत्ति नेष्टा न त्वसम्भवादेव ।। चत्वारिंशदिति ॥ द्वित्रिचतुष्पादभेदाना केवलानामे मेल- ने उक्तसंख्या युज्यते । द्विकादियोगे तु वर्धतेऽपि ॥, प्रथमपादादीति ॥ प्रथमपादादिगतान्त्याधरूपः । आदि. शब्दादादिमध्यान्तरूपो भाग इत्यर्थः ।। अन्तादिकमिति । अत्रान्तशब्देनायतनोऽन्तादिकनामा य. मकभेदो "भीमो भीमसेन" इति न्यायेन गृह्यते। ततोऽन्तादि- कादिकमिति लम्यते । यद्वाऽन्तादिकादिकमिति पाठः । यद्वा यमकस्य जातिनामे दम् । अग्रतस्तु व्यक्किनामानि ।। तत्समुचय इति ॥ तयोरन्तादिकाद्यन्तकयोः समुच्चयो योगः तेपामिति । मन्यादिकादीनाम् ।। आधादीति । आदिशब्दात् मध्यान्तभागानाम् । मध्यादीति । आदिशन्दादन्तादिमागेपु ॥ हिन भागा। इलाय-पर्धव सरपनानेक भन्सादिकम् ।

·318 Hi: सन्नारीभरणोमाय ततस्त्वं पृथिवीं जय ॥३६१॥ सक्षेतटोकासमेते काव्यप्रकाशे तमभेदम् । तदेतत्काव्यान्तर्गडुभूतमिति नास्य भेदलक्षणं कृतम् । दिमात्रमुदाहियते- सन्नारीभरणोमायमाराध्य पृथिवीं जय । विनाऽयमेनो नयताऽसुखादिना विना यमेनोनयता सुखादिना ! महाजनोऽदीयत मानसादरम् महाजनोदी यतमानसादरम् ॥ ३६२॥ १ • गडुभूतामिति ॥ काव्यवपुपो रसोपचयमङ्गहेतुत्वाद्यमकं ग यते ॥ . सन्नारीति । सतीनारीविभात पुष्णाति योमा तां या- ति स तथा । सन्ना अरीणामिमा पत्र . तथाविधो रणो यस्य आराध्येति । *सन्नक्रियापेक्षया पूर्वकालता । तत इति प्रथमान्तं तसन्तं च । अत्र प्रथमपादस्तृतीये पादे यमितः । विनेति ।। एनोऽपराध विना महाजनं नयता प्राप्यता असुखा. दिना प्राणविनाशिना विशिष्टपुरुपयुक्तो यमेनोनयता हानि कुर्वाणन मुखादिना मुखभक्षणायं महाननोऽदीयताखण्ड्यत । अरं शीघ्रं मान- सात् मानसमाक्रम्य । मानसादिति पञ्चमी प्रासादात्प्रेक्षते इतिवत्कर्मणि, महाजनन्ति महानाः खलास्तान्नुदतीत्येव शीलः । यतमानाना सोद्यमानां खेदं गति क्रियाविशेषणमिदं । तथा यमेन मानस- . .. * सदनक्रियापेक्षयेति स्यात् विना विशिष्टपुरुपयुक्तनेति स्वाद.

·नवमोल्लासः 319 aath । सत्यारम्भरतोऽवश्यमवलं 'विततारवम् । सर्वदारणमानेपीदवानलसमस्थितः ॥ ३६४॥ अनन्तमहिमव्याप्तविश्वां वेधा न वेद याम् । या च मातेय भजते प्रणते मानवे दयाम् ॥ ३६५॥ यदानतोऽपदानतो नयासयं न यासयम् । शिवे हितां शिवेहितां स्मरामि तां स्मरामि ताम् ॥३६६/- सरस्वति प्रसादं मे स्थिति 'चित्तसरस्वति । सरस्वति कुरुक्षेत्र कुरुक्षेत्र सरस्वति ॥ ३६७॥ माक्रम्य महाजनोऽखण्ड्यत ।यथा सोद्यमाः खिद्यन्त इत्यर्थः । अत्र प्रथमो द्वितीये तृतीयश्चतुर्थे पादे पादो यमितः ।, सत्यति । महापुरुषः पुनः शत्रुसमूहं भरावशे वर्तमान दुर्बलं दीर्घाक्रन्दं सर्वकाल रणं प्रापयामास । अलसमवान् * गच्छन् शीघग्रामीत्यर्थः । अस्थीनि तस्य विच्छिनत्ति, सत्वे नये अरम्भाः तेषु रतः सर्वथा श्रितं तरुत्यम्बसनं येनारेण, सर्वेपा यो दारणो मानस्तमिच्छति, दामिना समं स्थितं यस्य । अनन्तेति । अत्र द्विधा पादविभागेऽन्तभागेऽन्तभाग आवृत्तः। वेषाः या न वेद न वेत्ति । या च नने मानवे - दया रूपा भनते । यदा इति । यस्याः प्रणतः अयस्य शुभदेवस्य दानात् न्यायानिकम न गच्छत्यसो, शिवेऽनुकूला वराभिलापा, स्मरेणा- मिता ध्यायामि ताम् । अत्र पादमध्य एवाद्यन्तकम् । सरसतीति । हे वाणि चित्ताधौ स्थिते सर गच्छ । स्वति बितेति गश्ते पाठ. पुनरय शोक. ताम् समचायनकन् । सरस्वति. 'चि सरस्वति. सरस्वति, वर्गभदेयमकम् । ससार. अवान् अगचन् इति स्वाद तिस्थति इति स्याद. 3 ·320 सतटीकासमेते काव्यप्रकारे ससार साकं दर्पण कन्दर्पण ससारसा। शरनवाना विभ्राणा नाविभ्राणा शरनवा ॥ ३६८॥ मधुपराजपराजित मानिनीजनमनस्सुमनस्सुरभिश्रियम् । अमृत वारितवारिजविष्ठवं स्फुटिततानतनाम्रवण जगत्॥३६९ 'एवं वैचित्रयसहस स्थितमन्यदुन्नेयम् । 'वाच्यभेदेन भिन्ना यद्युगपद्भापणस्पृशः । श्लिष्यन्ति शब्दाः श्लेपोसावक्षरादिभिरष्टधा ॥ अर्थभेदेन शब्दभेद इति दर्शने २ कुरु, सुष्टु कुरु, क्षेत्रमेव कुरुक्षेत्रं तत्र नदि । अत्र पूर्वार्धे आद्यन्तकं उत्तरार्धे खाद्यन्नकादिकसमुच्चयः । सकलश्लोके आद्यन्तका-तादिक- योगे यथा--- ससारेति । प्रवृत्ता, सार्ध, दर्पण, स्मरेण च, सरासैर्युका काशं, भूतनशकटा, धारयन्ती, न विद्यते वीना भ्राणः शब्दो यत्रासावविभ्राणा, ' नाविभ्राणा, अपितु पसिध्वनियुक्ता शरत् ऋतु- विशेषः । नवा प्रष्टा ॥ मधुपति । अनानियते स्थाने आवृत्ति ॥ 'शब्दभेद इति । यथ ---कर इत्यत्र पाणिशुण्डाद्यर्थभेदेन शब्दभेदो न वर्णभेदेन सर्वेष्वप्यर्थेषु वर्गकस्वरूपत्वात् । ननु स्वरभेदादिन्नस्वरूपापहवाभावे, न श्लेपस्यादित्याशङ्कयाह- , मालिनी 2 वाच्यप्रभेदभिन्ना ·नामोल्लम 321 M । Palam - काव्यमार्गे सरो न गण्यत इति च नये वाच्यभेदेन भिन्ना *अपि शब्दा ययुगपदुचारणेन लिष्यन्ति भिन्नं स्वरूपमपगु वते स श्लप। स च वर्णपदलिदभापाप्रकृतिप्रययविभक्तिव: चनाना भेदादष्टधा। क्रमेणोदाहरणानि- अलङ्कारशकाकरनरकपालं परिजनो विशीर्णाङ्गो भृङ्गी वसु च प एको बहुपयाः। अवस्थेयं स्थाणोरपि भवति सामरगुरो विधी व मूर्ध्नि स्थितवति वय के पुनरमी ॥ ३७० ॥ पृथुकार्तस्वरपात्रम् भूपितनिदशेपपरिजन देव!। " पिलसत्करेणुगहनं सप्रति सममावयोस्सदनम् ॥ ३७१ ॥ J भक्तिमढविलोकनप्रणयिनी नीलोत्पलस्पर्धिनी 'ध्यानालम्बनता समाधिनिरते ते. हितप्राप्तये । . H काव्यमार्गे इति । भेदादिति । भङ्गात् । अभद्स्तु नवमो भेद अनन्तर वक्ष्यते ।। विधापिति । अप्र विधुरिधिश्वेत्यु रेकारयोर्वर्णयोर्भगोपः। अलकारसर्वस्वमते अनापत्तिरलङ्कार , तथाहि-विधौ वके यदे. वरस्यापीहादशा तदर्यादन्येपानीदग्दशा मिदैवति । समृटिरपि ।। भक्तीति । भोभवे सदर्शन भृयादित्याविरेण भक्ति 1 ध्याना सनतो. KATHAIRakist 41 ·328 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे - 'लावण्यकमहानिधी रसिकतां लक्ष्मीदृशोस्तन्वती युष्माकं कुरुतां भवातिशमनं नेत्रे तनुर्वा हरेः ॥३७२॥ "एवं वचनश्लेपोऽपि- महदेसुरसन्धमे तमव समासनमागमाहरणे । हरवहुसरणं तं चित्तमोहमवसरउमे सहसा ॥ ३७३ ॥ छाया-मह्य देहि रस धर्मे तमोवशामाशा गमागनाद्धर न । हरवधु शरण चित्तमोहमपसरतुमे सहसा । अयं सर्वाणि शास्त्राणि हृदि ज्ञेषु च वक्ष्यति । सामर्थ्यकृदमित्राणां मित्राणां च नृपात्मज ॥ ३७४॥ * विलोकनयाञ्चइती । दृक्पक्षे भक्तावलोकने स्नेहवती । नीलोत्पलस्पर्धिनी कृष्णतया चारुतया । हितप्राप्तये नीते, नीता चेहित. प्राप्तये । महानिध इति । प्रथमाया रोरेलोप' इति दीर्घः । वचनेति । अत्र स्त्रीलीवलिङ्गयोर्दिवचनैकवचनयोश्च श्लिष्टतेत्यर्थः । महदे इति । हे मे ! महदे उत्सवदे, आगमाहरणे आगमा नपलापिनि, सुरैस्सन्यानं यस्य तं तादृशं समासङ्ग विषयप्रसङ्गं अवा रक्ष । यद्वा आगमस्य स्वीकारे समातङ्ग विघ्न रक्ष । तथा बहु सग्णं बहुव्यापकं चित्तमोहमवसरे काले हर स्फुटयेति संस्कृत- पक्ष । प्रारूतपक्षे तु हे हरवधु! शम्भुपनि मम देहि रसं धर्मे तमोवशामाशा गमागमात् भवात् हर स्फुटय । तथा नोऽस्माकं शरण खं । चित्तमोहोऽपसरतु मे सहसा वलेन । प्राकृतवाञ्चित्त प्रदाणा . लावण्यस्यमहानिधी 3 एष वचन. विरोकन वाञ्छावति इति स्यात् । यद्वा विलोकनयाच्यावती .

·नवमोल्लासः 323 रजनिरमणोलः पादपद्मावलोक क्षणसमयपराप्तापूर्वसंपत्सहस्रम् । प्रमथनिवहमध्ये जातुचित्वत्प्रसादा- दहमुचितरुचिस्स्यानिन्दिता सा तथा मे ॥ ३७५॥. सर्वस्वं हर सर्वस्य त्वं भवच्छेदतत्परः । नयोपकारसाम्मुख्यमायासि तनुवर्तनम् ।। ३७६ ॥ भेदाभावात्प्रकृत्यादेर्भेदोऽपि नवंमो भवत् ।। नवमोऽपीसपिभिन्नक्रमः उदाहरणम्- योऽसकृत्परगोत्राणां पक्षच्छेदक्षणक्षमः । मोहमित्यत्र सीवत्वम् । एवं संस्कृतस्यापभ्रंशादिमापापोऽपि यः। वातीनि पहिवच्योः रूपम् । अदिति करोतिरन्तयोः । महसमिति । क्रियाविशेषणं सहस्त्रशदो बाहुल्यार्थः । स्या स्यादिति च । नन्दतीति नन्दिता । नन्दिनो ,गणविशेपस्य भावो नन्दिनेति नाम्यातरुत्तद्वितप्रत्ययाना भेदः । सर्वेति । हे शम्भो वं सर्वस्य सर्वस्वं । त्वमेव संसारोच्छेद- तत्परस्सन् नोपकारः साम्मुश्यं शरीरवर्तनमायाप्ति आगच्छति। अन्यश हर स्फोटय । भव सम्पद्यत । नय निवारय । आयासि खेद- कारि वर्तनं तनु प्रथयेति । मुप्तिदेभक्योर्मेदः । अत्र प्रकरणा- दिना नियमाभावे ठेषो न तु ध्वनिः । प्रहलादेरिति । अभाप इत्यर्थः । ग इति । गोत्रशब्दो गिरिवंशार्थः । पक्षाः पतत्राणि स्वप. . । नवना मतः ·391 सकेवटीकासमेत काव्यप्रकाश -- . शतकोटिदतां विभ्रायुधेन्द्रस्स राजते ॥३७७॥ अत्र प्रकरणादिनियमाभावाद्वाप्यौँ वाच्यौ । ननु स्वरितादिगुणभेदाद्भिन्नमयनोचार्याणां तदभावादभिन्नमयनो- चार्याणां च शब्दानां 'बन्धेष्लङ्कारान्तरमतिभोत्पत्तिहेतुः श- ब्दश्लेपोऽर्थश्लेपश्चेति "द्विविधोप्यर्थालङ्कार मध्ये परिगणितोs. न्यैरिति कथमयं शब्दालङ्कारः १ । उच्यते । इह दोपगु. णालङ्काराणा शब्दार्थगतत्वेन यो विभागः सोऽन्वयव्यतिरेका- भ्यामेव व्यवतिष्ठते. तथाहि-कएलादिगाढत्वाद्यनुमासा-01 यो व्यर्थत्वादि पौड्याधुपमादयस्तद्भावतदभावानुविधायित्वा- देव शब्दार्थगतत्वेन व्यवस्थाप्यन्ते ।। याश्च । 'क्षणो महः । शतकोटिदः शतकोटीनां दाता. शतकोटिना वजेणु छेदकश्च विबुधा देवाः। स्वरितादीति । समाहारोदात्तानुदात्ताः । भिन्नति । भिन्नाभिन्नप्रयत्रोच्चार्यत्वं क्रमेण शब्दार्थश्पयो- हेतुरित्यर्थः । अन्यरित्युद्भटाद्यैः । अयमिति । योऽसकदित्यादिः। कष्टत्वादीति । एते त्रयोऽपि शब्दगतत्वेन दोपागुणालङ्काराः। व्यर्थवादीति । एते तु त्योऽर्थगतत्वेन दोपगुणालङ्काराः ! सद्भावेति । अयं भाव । गोत्रादिशब्दप्रयोगे अलङ्कारस्त. दर्थवंशशैलादिप्रयोगे तु नेति तदायतदभावानुविधायित्वेनान्वयव्यतिरे- काम्या शब्दालङ्कार एवात्र । अर्थालङ्कारे तु शब्दाः परिवृत्ति 1 बन्धेनियमेना. द्विविधोऽप्ययमर्धा ३ मध्ये. ग. पौढथुपमा. Ru- ·नवमोलास: 325 + स्वयं च पल्लवाताम्रभास्वत्कर'विराजिता । इत्यभङ्गः शब्दश्लेपः। प्रभातसन्ध्येवास्वापफललुब्धेहितपदा ॥ ३७८ ॥ इति 'सभड्दः शब्दश्लपश्च । इति द्वावपि शब्दकस- माश्रयाविनि द्वयोरपि शब्दश्लेपत्वमुपपन्नम् । न त्वाद्यस्वार्थ- श्लेषत्वम् । अर्थश्लपस्य तु स विषयो यत्र शब्दपरिवर्तनेऽपि न श्लेपत्व खण्डना। यथा- स्तोकेनोन्नतिमायाति स्तोकेनायात्यधोगनिम् । अहो मलकोट खलायचे ॥३७॥ - सहन्ते । अर्पस्तु तदवस्थ एव । स्वयं चेति । गौरीपक्षे पढ़ववृदाताम्रभास्वद्यां कराम्यां शाभते । सुखेनाप्नु यन्न शक्यं फलं तत्र लुब्धानामीहित प्रदत्ते । सन्ध्या- पक्षे तु भास्वत्कराः सूर्यकराः स्वापफल विश्रान्तिः, लुब्ध इति सप्त. म्यन्तम् । अभङ्ग इति । अर्थछेपतयोटस्य यस्सम्मतः । नचिति । न ह्यभङ्गत्वमात्रमर्यालद्वारताहेतुः किन्वन्वयव्यति- रेको। अर्थछेपश्य तर्हि को विषय इत्याह- स्तोफेनेति । तुलायाः कोटिरग्रम् । एतेनालझारान्तारविवको नास्ति छेप इनि यदु परस्तत्परिदनम् । केनिदापि तुल्ययोग्य- विराजिनी रियजिनीयभा. रास्व पति, सुनतमन्द. सम्हना। स्वकिनी.

·320 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे : 1 3 नचायमुपमामतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेपः । अपि तु छपप्रति- भोत्पत्तिहेतुरुपमा। तथाहि-यथा-. कमलमिव मुखं मनोजमेतत्कचति तराम् । इत्यादौ गुणसाम्ये क्रियासाम्ये उभय'साम्ये वोपमा- तथा- । . सकलकलं पुरमेतज्जातं संपति सुधांशुर्विवमिव । इत्यादौ शब्दमात्रसाम्येऽपि सा युक्तैव । 'तथाहुयक्तं रुद्रटेन:- स्फुटमर्यालङ्काराचेतावुपमासमुच्चयौ किन्तु । आश्रित्य शब्दमात्र सामान्यमिहापि सं भवतः ॥ इति तामाहुः । द्विविधस्यापि परेएश्लेषस्यालङ्कारान्तरप्रतिमोत्पत्तिहेतुत्वं दूपयति- न चेति । अयमिति । स्वयं चेत्यादिः । प्रतिभेति । प्रतिभाऽर्थस्याभासमात्रं न तु प्ररोहः निर्वाह इति यावत् । यथा गुणक्रियाताम्ये स्यादुपमा तथा शब्दसाम्येऽपि सा स्यादिति । निर्गतुमाह - तथा होति । सकलेति । सह कलकलेन वर्तते यत्, सकलाः कला विद्यन्ते यत्र । स्कलै. कलावद्भिः कलं । सकलं च तत्कलं चेत्यादिविग्रहः । पक्षहये यथायोगं गोज्यम् । शब्दमानसाम्येऽपीति । एतेनाटेष्टं शब्दमात्रसाम्ये शब्द- 1 साम्येचो. 2 सप्रति सिताशु. 3 इत्यादिशब्द. 4 तथाचोकम्. । साधर्म्य.

·नवमोलासः 327 -- नच कमलमिव मुखमित्यादिः साधारण धर्मप्रयोगशून्य उपमाविषय इति वस्तु युक्तम् । पूर्णोपमाया निर्विपयत्वापत्तेः । त्वमेव देव! पातालमाशानां त्वं निवन्धनम् । त्वं चामरमरुद्भमिरेको लोकत्रयात्मकः ।। ३८० ॥ इत्यादि श्लेपस्य चोपमाद्यलङ्कारविविक्तोऽस्ति विषय इति द्वयोर्योगे सङ्कर एव । उपपत्तिपर्यालोचने तूपमाया एवायं युक्तो विषयः । अन्यथा विपयापहार एव पूर्णोपमायाः स्यात् । श्लेपत्वं निरस्तम् । इहापीति । शब्दालङ्कारप्रकरणे । एतेन शब्दमात्रसाम्येऽप्यु- पमावं सिद्धम् । शून्य इति । चारुवादिधर्माप्रयोगे उपमा तत्प्रयोगे लेप इति परस्याशय। ननु यदि पूपिमाया. निर्विषयत्वभिया भवद्भिः शब्दसाम्यऽ. प्युपमात्वं स्मृत तर्हि श्लेषस्य निविपयतेत्याह- देवेति। त्वमेोत्यौवकारनिर्देशात्पातालमिति व्याख्या । तेन न रूपकाशका | अशा दिश आस्थाश्च । एतेन पृथ्वी लब्धा । चाम रवोनने चामरमरुता भूमिः, अमराणा मरुता च भूमिः स्वर्ग: द्वयोरपि स्वयं चत्यादावस्मदीया छेपमतिभोत्पत्तिहेतुरुपमा यदि ते न रोचते तदा तवापि मतेऽन्यत्र लब्धसत्ताकयो योयोंगे सङ्कर- स्स्यादेव । अयमिति। स त्यादिक । तस्सिमेतगुणाकयासाम्ये पनगन्या, दव समेति राहते पाठ. एपाय विश्यः पातालम् इत्याच्या इतिस्यात् 1 ·328 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे . , नच- अविन्दुसुन्दरी 'नित्यं गललावण्यविन्दुका ॥ इत्यादौ विरोधप्रतिमोत्पत्तिहेतुः श्लेषः । अपि तु श्लेपप्रतिभोत्पत्तिहेतुर्विरोधः। न झुत्रार्थद्वयप्रतिपादकः शब्दश्लेषः द्वितीयार्थस्य मतिभातमात्रस्य मरोहाभावात् । नच विरोधाभास "इव विरोवः श्लेषाभासः श्लेपः । तदेवमादिपु वाक्येषु श्लेपमीत- भोत्पत्ति हेतुरलङ्कारान्तरमेव । तथाच सदंशयुक्तामणिः। म उपमा शब्दसाम्ये तु श्छेप इति । विशेषस्यानभिधानाच्छब्दसाम्यमप्यु पमाया विषयः । श्लेषस्य तूपमया विरहित इति स्ययं चेत्यादा- वुपमैव। यथोपमावाध्यत्वं श्लेषस्य तथाऽलङ्कारान्तरवाध्यत्वमपि तस्य स्यादित्युद्भटेष्टमन्यदपि दूप्यते । न चेति । आप्मु इन्दुरबिन्दुः । द्वितीयेति । न विन्दुरबिन्दुरित्यन्योऽर्थः । न चैकार्थप्रति- भामात्रे श्लेषः किन्वर्थद्वयप्ररोहे स्यादित्याह- न चेति । यथा विरोधाभासो विरोथो न तथा श्लेपाभासः श्लेष इत्यर्थः । कानि तान्येवमादिवाक्यानोत्याह- तथा च सदशेत्यादि । वंशः कुलं स एव वंशो वेणु । ३ तस्मादेवमादिषु 1 नित्य लसष्टावण्य 2 एव ·नवमोहासः 329 नाल्प कविरिव स्वल्पश्लोको देव! महान् भवान् । अनुरांगवती सन्ध्या दिवसस्तत्पुरस्सरः । अहो देवगतिश्चित्रा तथाऽपि न समागमः ॥ ३८१ ॥ आदाय चापमचलं कृताऽहीनं गुणं विपमदृष्टिः। यश्चित्रमच्युतशरो लक्ष्यमभाक्षीन्नमस्तस्मै ॥ ३८२ ॥ इसादावेकदेशविवर्तिरूपक श्लेपन्यतिरेकसमासोक्तिविरोधत्व. मुचितं । न तु श्लेपत्वम् । होको अन्योऽपि । तत्पुरस्सर इति । आयान्त्या इव सन्ध्यायाः कामिवत् दिवसः पुरस्सम्मुखं सरतीति व्याख्या, न त्वग्रे दिनं पृष्ठतश्च सन्ध्या यातीति, एवं हि कदापि न सङ्गमः स्यात् । आदानि । अनलं शैलं निश्चलं च | अहीनं शपं। होने न । विपमा त्रिरूपा चला न | अच्युतो विष्णुः गतिशून्यश्च । एकदेशेति । भामहोदशपिपतिरूपकस्य मम्मटमते परं- परितसंज्ञा । अत्र वर्णनीयस्य राज्ञो मुक्तामणित्वरूपणान्यथा. नुपपत्त्या वंशस्य गोत्रस्य वेणुतरूपणं साक्षादनुक्तमापि उपवला- दवगम्यत इत्येकदेशविपतित्वम् । सहशेत्यत्रैदेशविवर्तिरूप । नाला कविरियेत्यत्र छेपव्यतिरेको । अनुरागरती मन्ध्येत्यत्र समा. सोक्तिः । आदायेत्या च विरोधः । KIVIAJAA. 12 ·330 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे शब्द श्लप इति चोच्यते । अर्थालङ्कार'मध्येच लक्ष्यते इति कोऽयं नयः। किञ्च वैचित्र्यमलङ्कार इति य एव कविप्रतिभासं रम्भगोचरस्तत्रैव विचित्रतेति सैघालङ्कारभूमिः । अर्घमुखमेक्षि त्वमेषां शब्दानामिति चेदनुप्रासादीनामपि तथैवेति नेऽप्यर्था- लङ्काराः किं नोच्यन्ते । रसादि व्यञ्जकस्वरूपवाच्याविशेष*स- व्यपेक्षत्वेऽपि ह्यनुप्रासादीनामलङ्कारता । शब्दगुणदोपाणाम- यर्थापेक्षयैच गुणदोपता । अर्थगुणदोपालङ्काराणां शब्दापेक्ष- यैव व्यवस्थितिरिति तेऽपि "शब्दगतत्वनोच्यन्ताम् । + ननु स्वरिनेत्यादिपरोक्तपूर्वोक्तपूर्वपक्षस्योपहासं करोति । शब्द- श्लप इति । य एवेति शब्दोऽर्थो वा । सैवेति । विचित्रता। एतेन स्वयं चेत्यादौ शब्द एवं कविप्रतिभासंरम्भगोचर इति परमतेऽपि शब्दश्वेपता न त्वर्थश्लेपतेत्युक्तम् । रसादीति । रसादिव्यजकं स्वरूप यस्य वाच्यविशेषस्य । अनुप्रासादीनामपि शब्दालङ्कारतार्थापेक्षवेति तेऽप्यालङ्काराः किं न स्युः॥ गुणदोपतेति । शब्दगुणदोपा अप्यर्थगुणदोपत्वेन किं नो च्यन्त इति भावः। संस्कृतादिषडापाणामभेदे युगपति पाश्लेष । म ये लक्ष्यो। दनुप्रासादीनां तथैवेति । समक्तरूप। स- ध्यपेक्षत्वे त्या गन्दापेक्षया यव । शब्दारेक्षयवारस्थिति । शुदगरत्वेनवा- च्यन्ताम्।

·नवमोल्लास: 331 विधौ बफे मनीत्यादौ च वर्णादिश्लप एकायनाचार्य- त्वेऽर्थश्लेपत्वं शब्दभेदेऽपि प्रसज्यतामित्येवमादि स्वयं विचार्यम्। 'तच्चित्रं यत्र वर्णानां खड्गाद्याकृतिहेतुता॥८५॥ सन्निवेशाविशेषेण यत्र न्यस्ता वर्णाः खड्गमुरजपमाया- कारमुल्लासयन्ति तच्चित्रं काव्यम् । कष्टं काव्यमेतदिति दिङ्- मात्र प्रदशर्थत उदाहरणम्--- मारारि शक्ररामेभमुखैरासाररंहसा । सारारब्धस्तवा नित्यं तदातिहरणक्षमा ॥ ३८३ ॥ इत्येके। तत्र संस्लनस्य प्रारूतभापया लेपो यथा । सरले *सहसा राग परिहर रम्भोरु! मुञ्च संरम्भं । - विरसं विरहायासं वोढुं तव चित्तमसहं मे ।। एवमन्यभाषणामपि । द्विवादिष्ठपो ग्रन्थान्तरात् ज्ञेयः । वर्णा इति । लिपयः । सासामेव खाद्याकारोछासनामम्म- वात, लिपीना च श्रौत्राकाशसमवेतवर्णात्मशब्दाभेदेन प्रतीतरत्र वाचकशब्दालकारता न लिप्यलारता । विचित्रमिति | चित्रसादृश्यादाचर्यहेतुत्वाहा । मारारीति । मारारिः शम्भुः । रामो हली ! आसारस- दशवेगेन । सपामाद्या । आदिमेति पाठान्तरम् । स्थापना यथा-दादिकान्तरे साधारणो माशब्दः, तस्य । दक्षिणतोऽध; 2 विचित्र या इति खोतानुसारी पाठः। तमिया कटकाध्यमे - काय । तिनि. सादसराग इवि का यानुशासनेपाट.

·332 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे माता नतानां सट्टः श्रियां वापितसंभ्रमा । मान्याऽथ सीमा रामाणां श 'मे दिश्यादुमादिमा ॥ ३८४ (खड्गवन्धः) "सरला बहुलारम्भतरलालिवलारवा । चारलाबहुलामन्दकरलाबहुलामला ॥ ३८५ ।। (मुरजवन्धः) - वामतस्तावन्त . क्रमेण वर्णाश्चतुर्दश | शिखाया साधारणः साशब्दः । ऊर्वक्रमेण एव यावन्माशब्द. साधारण एव तत्फलम् । तस्यैव माशब्दस्य दक्षिणतो निस्सरणक्रमेण वामतश्च प्रवेशक- मेण वर्णास्सप्त सप्त । एषा द्राढिका । ततो . माशब्दादूर्ध्व क्रमेण गण्डिकाया वर्णत्रयमुपरि माशब्दः साधारणः । तस्य दक्षिणतो वामतश्च तथैव चत्वारश्चत्वारो वर्णाः । एतच कुलकम् । तत- स्तस्य माशब्दस्योपरि वर्णद्वयमेतन्मस्तकम्। सामामाशब्दाः द्विः पञ्चरुत्वो हिरावृत्ताः ॥ शरलेति । शरद्वर्णनेयम् । शरं लातीति शरला । बहु लारम्भेण तरलानामलिवलानामारवो यत्र । हप्तीति * बहुला । करान् लान्तीति करलाः क्षमापाः अमन्दा विनिमीपवः करला यस्या, अबहुलेन शुक्लपक्षेण निर्मला । स्थापना यथा-पादचतुष्टयेन पङ्किचतुंठये रुते प्रथमाधिपादेभ्य. प्रथमाद्यक्षराणि चत्वारि दिश्वादुमाद्रिजा. शरति सहते पाठ. • इसर्मिपदुला इति स्थाव. .

·नवमोल्लासः 333 . भासते प्रतिभासार रसाभासाहाता विभा । भाषितात्माशुभावादे देवाभा वत ते सभा ॥३८॥ (पद्मवन्द) चतुर्थादिपादेभ्यः पञ्चमादीनि च चत्वारि गृहीत्वा प्रथमः पादः । द्वितीयात्मथमं प्रथमाद्वितीयतृतीये द्वितीयतृतीयाम्या चतुर्थे चतु. यात्तृतीयद्वितीये तृतीयात्पादात् प्रथममक्षरं गृहीत्वा द्वितीयः पादः । द्वितीयादष्टर्म प्रयमात्सप्तमपठे द्वितीयतृतीयाभ्या पक्षम चतुर्थात पष्ठसप्तमे तृतीयादष्टम चे गृहीत्वा तृतीयः पादः । चतुर्थादिम्य. प्रथमादीनि प्रयमादिभ्यः पञ्चमादीनि पादेभ्योऽ- क्षराणि गृहीत्वा चतुर्थ. पादः । भासत इति । प्रतिमासार! रसेन समन्तात् भाता हता अशोमा *यथा वादे एकाग्रचित्ता शुभा प्रशस्या देवैः वादिभिः विद्व- दिराभाति यतेत्याश्चर्थे । स्थापना यथा--भाशब्द. कणिकास्थाने । ततोऽक्षरद्वयनकं दिग्दळं निस्सरणक्रमेण विदिग्दलं चाक्षरद्वयेन प्रवे- शकमेण । ततः स एव भाशब्दस्ततोऽक्षरद्वयेन दिग्दलं निर्गमनवे शाम्या भाशब्दं यावत् । ततोऽक्षरद्वयेन विदिग्दल निर्गमेन ताव तेव दिग्दल प्रवेशेन माशब्दं यावत् । पुनर्भाशब्दो निर्गमेण च तावदक्षरद्वयमित्यादिना क्रमेण दलाष्टकमुत्पाद्यमिति दिग्दछवर्णाना दि. भाशमस्य चाष्टकत्व आवृत्ति । खड्गादित्यादिशब्दान्मुसलधनु यया इति काव्यानुशासनव्याख्याने दृश्यते.

·334 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे - रसासार रसासारसायताक्षक्षतायसा। सानावात तवातासा रक्षतस्त्वस्त्वतक्षर ।। ३८७ ।। (सर्वतोभद्रम्) संभविनोऽप्यन्ये भभेदाः शक्तिमात्रप्रकाशकाः न तु का. व्यरूपतां दधतीति न प्रदर्यन्ते । वणिचक्रशक्तिशूलहलस्वस्तिकादयः । तथैकद्वित्रचादिव्यश्चनंस्थानपादा- धश्लोकगतप्रयागतादयश्चित्रभेदा ज्ञेयाः॥ रसेत्यादि । हे सार! स्थिर रसतार! रसवेगवद्वर्प आयताक्ष! पृथुनेत्र । मातं सुखमव* सामास्तयेनाततीति सानावात ! अतक्षर! वृद्धिदायक तिव, रक्षत स्सतः सारसा भूः अतासा विगतोपक्षयाऽस्तु, क्षन. अयो येस्ते क्षतायाः स्थति या सा तथा । तवैवेत्यं । तुरवधारणे। अत्र न केवलमधोऽधः क्रमेण स्थितानां पादाना प्रातिलोम्येन स्थितियविदर्थभ्रमस्यापि । तत्र हि प्रथमादिपादाना प्रथम चतुर्थतृतीयद्वितीयप्रथमपादाना अष्टमै. श्वाक्षरैः प्रथमपादः । एवं द्वितीयमप्तमैः तृतीयपठेश्चतुर्थपञ्चमैश्च द्वितीयतृतीयचतुर्थपादाः। इह च सर्वत्र तदेवोपलभ्यत इत्यर्थभ्रम- स्याप्यवस्थानात् सर्वतोभद्रम् ॥ अन्य इति । स्वं वर्णच्युतं यथा- नृपदितिजामरप्रभुनतान्तियुगो नलद्युतिर्विभुः पृथुभुनगाधिपस्फुटफटासुभग. कमठारिनितथा । 4 खला. तान् सात सविनोन्ये । सभविनोप्यनेकप्रभेदा । 'का यस्वरूत। सुखमवतीति सातावस्त सामत्स्नाततीति सातावात इति स्यात् ·नवमोल्लास 335 पुनरुक्तवदाभासो विभिन्नाकारशब्दगा। 'एकार्थतेव भिन्नरूपसार्थकानर्थक शब्द निष्ठमेकार्थत्वेन 'मुखे भासनं पुनरुक्तपदाभास: सच शब्दस्य सभज्ञाभङ्ग रूपकेवलशब्दनिष्ठः। उदाहरणम्- अरिवदहशरीरः सहसा रविस्ततुरगपदात । शिवसुखसपदेव्ययविलासगृह निखिदैनसा हरो धनविधुता वनी हरतु सकल कलिलावनी जिन ।। अन श्रीपार्श्ववर्णने सिद्धिच्छन्दसि प्रतिपादमाद्याक्षरद्वयस्या-त्याक्षरस तकस्य च च्युतौ प्रमिताक्षरावृत्तेन, तथाऽऽद्याक्षरसप्तकस्यान्त्या- क्षरद्वयस्य च्युतौ दुतविलम्बितवृत्तेन तस्यैव वर्णनम् । एवं विन्दुमात्रार्धमात्राच्युतानि क्रियाकारकपादसम्बन्धगुप्तानि प्रश्नोत्त- रप्रहेळिकागोमूनिकातुरगपदादीनि कण्ठाभरणादिग्रयम्यो ज्ञेयानि । अमुस इति । न तु परमार्थत । एतेन पर्यवसानान्यथा- त्व लब्धम् ॥ अरीति । अरिवदा ईहा येपा शरिणा तानोरयति यस्स तपा। सूतशब्द प्रेरितार्थोऽपि । स्थिरतायामवनितलंतिलकोऽगो - 1 एकावन्दर ' 3 निष्टलनेव मुस । निष्ठत्वेनवानुसे * स हरतो सरळ इति स्यात् आमुझे ·336 सङ्केतटाकासमेते काव्यप्रकाशे भाति सदानत्यागः स्थिरतायामवनितलतिलकः || ३८८॥ चकासत्यनारामाः कौतुकानन्दहेतव । तस्य राजस्मुमनसा विवुधा पाश्चवर्तिनः ॥ ३८९ ॥ तथा शब्दार्थयारयम् ॥८६॥ उदाहरणम् तनुवपुरजघन्योऽसौ करिकुञ्जररुधिररक्तखरनखरः। तेजोधाम महः पृथु मनसामिन्द्रो हारार्जिष्णुः ॥३९०॥ अकस्मिन् पदे परिवर्तिते नालङ्कार इति शब्दाश्रय. मेरु सन् सतामानत्या भाति । अत्र देहशरीरशब्दों सार्थको सभङ्गौ सन्ती सारथिसूतशब्दों सार्थकानको सभङ्गामङ्गो सन्तौ, तथा दानत्यागशव्दी अनर्थको सभङ्गौ सन्तौ पुनरुक्ताभासौ । चकासतीति । अङ्गनेवारामा येपा ते तथा । अत्राङ्गना रामा इत्येती शब्दावनर्थको । देहशरीरादिशब्दवद्गाभावादभङ्गौ च । केचिदस्यार्थपोनरुकयाश्रितत्वादलङ्कारत्वमाहु । वय वर्धपानरु- तयाश्रितत्वेऽपि शब्दवैचित्र्याच्छब्दालङ्कारत्व बूम । तन्विति । तनु कशोऽपि । कुञ्जरशब्द श्रेष्ठार्थोऽप्यु. त्तरपदे । रक्तो रञ्जित । खर कठोर । तेनोधाना मह उत्सव भुत. तेनोगृह वा । पृथुमनसा महसा वा पृथुमनसा स्वामी । निष्- जैता। हरि सिंह। एकस्मिन्निति । तनुकुलरादिपदेऽनेकार्थे इत्यर्थ

·नवमोल्लास.
331
-
अपरस्मिस्तु परिवर्तितेऽपि स न हीयत इत्ययनिष्ठ इत्यु भयाल.
कारोऽयम् ॥
इति काव्यप्रकाशे शब्दालङ्कार निर्णयो नाम
नयम उल्लासस्समाप्तः ।)
अपरस्मिन्निति । एकार्य वपुरादिपदे इत्यर्थः ।
लोकोत्तरोऽयं सङ्केतः कोऽपि कोविदसम्मत ।
शब्दस्याडम्बरो यत्र भूपणत्वेन निश्चित. ॥
इत्याचायीमाणिक्यचन्द्रविरचिते काव्यप्रकाश
सकते नवमोलाससङ्केत
1 होयतेलनिय.
KATYAIRIKASA
43

·अथ दशमोल्लासः अर्थालङ्कारानाइ- साधर्म्यमुपमा अथ दशमोल्लाससङ्केत:. अथ द्वापष्टिमुपमाद्यर्थालङ्कारानाह । तत्रापि मकारवैचित्र्ये- गानेकालङ्कारवीजमिति पूर्वमुपमोच्यते । एषा चालङ्कारत्वेन प्राच्यैरुक्तत्वादुक्ता, यावता त्वेषा श्रीतीरूपा । इवादिशब्दपरावर्ता- सहनान्यशब्दपरावर्तसहनाभ्यामन्वयव्यतिरेकित्येनोभयालङ्कतिः । अत एवासौ पुनरुक्ताभासोभयालङ्कारसमीपे प्रोक्ता । श्रीभोनोऽप्येवमु- क्तवान् । साधर्म्यमिति । सधर्मणोर्भावः साधर्म्य समानधर्मसम्बन्धः। तञ्च प्रतीतयोरुपमानोपमेययोरेव, न कार्यकारणादिकयोरसम्भवात् । सत्वज्ञेयत्वप्रमेयत्वादिसाधर्म्यभावेऽपि तयोनामा हृद्यत्वाभावाद। उप- मेति ।समगुणद्वारेण उपमेयस्योपमानसदशीकरणमुपमा, उप समीपे मी- यते क्षिप्यते स्वसादृश्यप्रापणादुपमेयं येन तदुपमानं, तथा तेन यत्तु समपि लिप्यते गुणद्वारेण तदुपमेयं, हृद्यतया कविना यदुत्कृप्यते तदुपमानम्, अन्यदुपमेयं, न तु प्रसिद्धमप्रकृतं चोपमा- नमन्यदुपमेयम् । एवं हि- "ततः कुमुदनायेन कामिनीगण्डपाण्डुना" इत्यादी चन्द्रोदः प्रसिद्धस्थापिपयलं गण्डोदरपीसदस्यो. पमानत्वं न स्यात् । । अथार्याल, - ·दशमालासः 339 'भेदे, उपमानोपमेययोरेव 'न तु कार्यकारणादिकयोः साध- . मकतामरूतत्वेपि कविविवेक्षवाङ्गीकार्या । चन्द्रगण्डयोरुपमानोपमेयत्व- प्रसिहौ सत्यामपि प्रसिद्धिविपर्यासेनौपम्यस्य कल्पितत्वाद्विपर्यासोपमा । एवंविधकार्येषु न साम्येनोपमेति श्रीभोनः । कचिदहृद्यस्यापि साध. मस्यौपमात्वं यथा-हास्यादौ शूर्पकर्णः कुम्भोदर इत्यादि. भेद इति । प्रायः शब्दार्थाभ्यां, पुरुपः पुरुषो यथेत्यादिदर्श- नाच्च, कचिदर्थेनास्यां भिन्ने उपमानोपमेये । अनन्वये तूपमानोपमेययोः शब्दार्थाम्याम् , कचिचार्थेनाभेद एव । 'यथा-रविरिव रविः' रविस्मू- र्य इव । उपमानोपमेययोः शब्दार्थद्वारेण स्वगतो. भेदः । न धर्म- द्वारेण । धर्मद्वारकभेदे हि व्यतिरेकालङ्कारत्वं स्यात् । नोपमालङ्कारत्वं, उपमानोपमेययोर्मदः शब्दार्थद्वारको यथोपमायामस्ति तथा समान- धर्मद्वारेणाभेदोऽप्यस्ति । यथाऽऽहुः --'यत्र किञ्चित्सामान्यं कश्चि- च विशेषः स विषयः सदृशतायाः' इति । तदर्थ 'उपमाभेदे' इत्यत्र मूत्रे अकारप्रपो ज्ञेयः । ततश्न भेदाभेदप्राधान्ये उपमेति लब्धम् । उपमावान कानि इस, वा, यया, इत्यव्ययानि । तुल्यार्थवाचिनः प्रतिप- क्ष, प्रत्यनकिादयः प्रतिबिम्ब, प्रतिच्छन्दादयश्च, शब्दाः कल्पवादिप्रत्य- याच, सर्धते मयत्यनुकरोत्यादिक्रियाश्च, चन्द्रमुखीत्यादिसमासश्च। उपमानमुपमेयं साधारणधर्म उमनाप्रतिपादकश्च यत्र स्युः सा पूर्णा । । भदोऽत्र उपमेयतारकरमानवायच्छेदकयोः, न अरस्थामदात्त- स्वैर तदुपमानिा. नगरपा. ३ कार्यमरणयोः.

·340 सकतटी समेते काश्यप्रकाशे म्य भवतीति तयोरेवे समानेन धर्मेण संवन्ध उपमा ।। भेदग्रहणमनन्वयव्यवच्छेदाय । पूर्णा लुप्ता च, उपमानोपमेयसाधारणधर्मोपमाप्रतिपादकानामुपादाने पूर्णा । एकस्य द्वयोस्त्रयाणां वा लोपे लुप्ता । साऽग्रिमा । श्रौत्यार्थी च भवेद्वाक्ये समासे तद्धिते तथा ॥८७ अग्रिमा पूर्णा । यथेववादिशब्दा यत्परास्तत्रैवोपमान- तामतीतिरिति यद्यप्युपमानविशेषणान्येते, तथापि शब्दशक्ति- महिन्ना श्रुत्यैव पष्ठीवत्संवन्ध प्रतिपादयन्तीति तत्सद्भावे श्रौती उपमा । तथैव तत्र तस्येव' (पा, मू, 5-1-116) इसनेनेवार्थे विहितस्य वरुपादाने श्रौती । 'तेन 'तुल्यं एपां क्रमेणेकद्वित्रिलोपे लुप्ता । * उपमानविशेपणाः । पद्मादेरुपमानतया स्थापकाः ॥ श्रुत्यै वेति ॥ अभिवाव्यापारण । यथा-पष्ठी यस्यायेतं विशिनाटि न पुनस्तत्र विश्राम्यति । अतस्सा श्रुत्यैव संवन्धं द्विष्ठं ब्रूते, तथैवायमिवादिरुपमानोपमेययोरेकत्राप्यविश्रान्त. श्रुत्या द्विष्टं उपमानोपमेयभावं वक्तीति । तत्सद्भावे-यथेवादिभावे । श्रौती। तथैवेति । श्चोतीत्यर्थः । इवार्थे विहितो वतिरिववत् क्षेयः । तेनेति । चन्द्रेण । तत्तुल्यमिति । चन्द्रविम्ब तुल्यं मुखस्य ॥ इदं ते ॥ 2 उपमानविशेषणानि ते। 3 तुल्यमित्यादा • उपमानविशेषणा एत इति पाठं मनुते । . , । बारादा।

·दशमोहास: 341 मुखम्' इत्लादावुपमेय एव, 'तत्तुल्यमस्य' इत्यादावुपमान एच, ''इदं च तच तुल्पम् । इत्युभयत्रापि तुल्यादिशब्दानां विश्रान्तिरिति साम्यपालोचनया तुल्यता प्रतीतिरिति साधर्म्य- स्यार्थत्वात् तुल्यादिपदोपादान आर्थी । तहत् 'तेन तुल्यं क्रिया चद्रतिः । (पा, सू, 5-1-115) : इत्यनेन विहितस्य यतेः स्थिती। 'इवेन समासो विभक्तवलोपः पूर्वपदमकृतिस्वरत्वं च' इति नित्यसमासे इवशब्दयोगे समामगा। क्रमेणोदाहरणम्- मुखं च चन्द्रविम्यं च तुल्यम् ।। उभयत्रापीति । क्रमेणेति शेषः । पूर्वयोरत्येकत्रीति भावः । तुल्यादिति । तुल्यप्रकारशब्दानाम् । साम्येति । सममेव साम्यं । समानो धर्मः । द्विष्ठरूपं सादृश्यं तुल्यता । अयं भावः-उपमानोपमेययोः साम्यमतीतिर्न तुल्यादिशब्दादेव, किन्त्व- ति, तुल्यादिपदानामेस्तरत्रैव विश्रान्तः । अन्यत्र तु साम्यालोच- नगा सादृश्यप्रतीतिः ॥ नदिति । आत्यिर्थः । इवेन सह ममासः स्याहा न त्याह-इवेनेति । एतद्वक्तव्यं कृतित्रादय इति मूत्राश्रितम् । ममानगेति । श्रोतीनि योगः। । तप. प्रतीनिरिवितासापर्यस्या.

·342 सङ्केतटोकासमेत काव्यप्रकाशे TEE स्वप्नेऽपि 'समेरेपु खां विजयश्रीन मुञ्चति । प्रभावमभवं कान्तं स्वाधीनपतिका यथा ॥ ३९३ ॥ चकितहरिणलोललोचनायाः क्रुधि तरुणारुणतारहारकान्ति । सरसिजमिदमाननं च तस्याः सममिति चेतसि सम्मदं विधत्त ॥ ३९४ ॥ ३९४॥ अत्यायतौनेयमकारीिरुद्धतानां दिव्यैः प्रभामिरनपायमयरूपायैः । शौरि जैरिख चतुभिरदः सदायो स्वोऽपीति । प्रभावो विक्रमः । अन्यत्र तु प्रकटो मावोs. नुरागस्तयोः प्रभव उत्पत्तिस्थानम् । अत्र श्रीः, स्वाधीनपतिका, प्रभाव*मोचनद्वयं, यथेति च क्रमेणोपमेयोपमानधर्मोपमावाचकम् । इयं वाक्ये पूर्ण श्रौती । वाक्ये पूर्णाऽऽर्थी यथा-- चकितेति । न तुल्यादिशब्दात्साम्यप्रतीतिः । किन्वर्थादित्यु. भयत्र स्थितेनापि समशब्देनोपमानोपमेययोरेकतरस्य सादृश्यमर्था- दवगम्यते । भुजरिवेति । यो राना सदा चतुभिरुपायैः शौरिरिव चतुर्मि नैः भुवन वभारेति योगः । अथवा शौरिस्सदायः सन् चतुर्मिरूपाय, भुनरिवति योग.। इवेन समासपक्षे समासे श्रौती पूर्णोपमेयम् । ये विवन समासं नेच्छन्ति तन्मते वाक्यो- पोषम् ॥ समरेऽपित्ताम. 2 अलायतापम । अन्यायतविनय । प्रभावप्रभवामोचनद्वयम् इति स्यात् । 1 .

·दशमोग्लास. 343 लक्ष्मीविलासभवनर्भुवनं वभार ॥ ३९५ ॥ A १ . अवितथमनोरथपध- प्रथनेषु प्रगुणगरिमगीतश्रीः। सुरतरुसशस्म भवान् अभिलपणीयः क्षितीश्वरं ! न कस्य ।। ३९६ ॥ गाम्भीर्यगरिमा तस्य सत्यं गङ्गाभुजङ्गवत् । 'दुरालोकस्स समरे निदाघाम्वररत्नवत् ।। स्वाधीनपतिका कान्तं भजमाना यया लोकोचरचमत्का- सुरेति ॥ अत्र सुरतरुणा सदृश इति सदृशशब्द उप- मेयविश्नान्तस्तद्रत सादृश्यं साक्षास्ते । अन्यत्र तु सादृश्य अर्था- त्प्रतीयते, बहुचीही तूपमाने सदृशशब्दो विश्राम्यति । ततस्तत्र सादृश्यं साक्षादपरन तु अर्थात् । इय समासे आथों पूर्णो- पमा । ३ गाम्भीर्यति । तद्धिते श्रौती पूर्णयामित्ति योगः । भुन- अवादित्यत्र इवार्ये वतिः, तत. श्रौतीत्वं । मुनगः कामी । स चार्यात्समुद्रः । अम्बररत्नं रविस्तेन तुल्या, तुल्याः पतिः । स चोपमेये साक्षात विश्रान्तः, उपमाने तु साम्यपर्यालोचनयोप- मानतामततिरितीयं नाढिते पूर्णाऽऽयी । स्वाधीनति ॥ अयं माव.-प्रतीयमान द्वयक तदा ध्वनिव्यवहार, अथास्फुट, तदा गुणीभूतव्यङ्गयव्यवहारः ।। 1दुरायेकय समरे.

·344 सकतटीकासमेते काव्यप्रकाशे रभूः । तथा जयश्रीस्त्वदासवनेनेत्यादिना प्रतीयमानेन विना यद्यपि नोक्तचित्रयम्, वैचित्रघचालङ्कारः, तथाऽपि न ध्वनि- गुणीभूतव्यङ्ग्यव्यवहारः । न खलु व्यङ्गयसंस्पर्शपरामर्शदन चारुताप्रतीतिः । अपि तु वाच्यवैचित्रयपतिभासादेव । रसा दिस्तु व्यङ्गयोऽर्थोऽलङ्कारान्तरं च सर्वत्राव्यभिचारीसगण- यित्वैव तदलङ्कारा उदाहृताः । तद्रहितत्वेन तूदाहियमाणा कि. रसतामावदन्तीति पूर्वापरविरुद्धाभिधानमिति न चोदनीयम् । तद्वधर्मस्य लोपे स्यान्न श्रौती तद्विते पुनः । अलङ्कारान्तरं चेति ॥ तड्यनुप्रासादि, श्लिष्टतरमपि का- व्ये यद्यव्यभिचारितयैव गण्येत, तदा तेन सहोपमादीनां सङ्कर- संसृष्टी स्यातामिति केवलतयैवैपां विषयो नविकल्पेत । तदिति । स चारफुटतरो रसादिरर्थः । तच्चालङ्कारान्तरमिति नपुंसकैकशेपः। संस्पर्शपदादर रसादिरस्फुटतरो ग्राह्यः । अस्फु. यतिस्फुटस्य तु गुणीभूतव्यङ्ग्यता ॥ तद्रहितत्वेनति । रसाधलङ्कारान्तररहितत्वेन ॥ तद्वदिति । पूर्णावल्लुप्ताऽपि वाक्यसमासयोविभेदात् । तद्धिते त्वाधैव न श्रौती। "तत्र तस्येव" इति सूत्रेणानीते वति श्रोतीत्वं गतम् । तदस्य सिंहवत् त्वया सन्निधौ न गन्तव्यम्' इत्यत्र दारुणत्वस्य गम्यत्वादनुच्चार(१) पुरुषस्य सिंहोपमेयस्य सनिधौ पुरुष सञ्चरणनिवारणे कथं समानधर्मलोपेन श्रोतीति युज्यते । सत्यं रसादिपस्तु. सर्वनाव्याभ. 1 ·दशमोल्लास 345 धर्मस्साधारणः । तद्धिते कल्पवादो वायव । तेन पञ्च। .उदाहरणम् - धन्यस्यानन्यसामान्यसौजन्योत्कर्पशालिनः । करणीयं 'चश्वेत: ससं तस्यामृत यथा ॥ ३९८ ॥ आकृष्टकरवालोऽसौ सम्पराये परिभ्रमन् । प्रत्यर्थिसेनया दृष्टः कृतान्तेन समाप्रभुः ॥ ३९९ ॥ करवाल इवाचारस्तस्य वागमृतोपमा । विपकल्पं मनो वेत्सि यदि जीवसि तत्सखे! ॥ ४००॥ समानधर्मता निवारणादिकं भजते । अथवा--प्रतीत्यमावादेव । तथाहि-पष्ठचन्तस्य मिहोपमानत्वेऽपि विवक्षिते शब्दसामर्थ्या- तृतीयान्तेनैव सहोपमायाः स्फुटता प्रतायते न तु पूर्वोक्तघटना ॥ करणीयमिति ॥ करणीयं वपुः, करणेभ्यो हितत्वात्, कर्म वा। सत्यमेतत्रयमपि सुधावदाहादकमित्यर्थः । इयमाहाद. कत्वादिधर्मलोपे वाक्ये श्वाती । वाक्ये आर्थी यथा- आकृति । अत्र समशब्दस्योपमेये विश्रान्त्या उपमा नसाधर्म्यप्रतीतिरात् । रादिधर्मलोपोऽत्र ॥ करवालेति ॥ अन " इवेनेति" समासः । इय दारुण- स्वधर्मलोपे समासे आती। समासे आर्थी यथा-- अमृतोपमेति ॥ अत्र माधुर्यादिलोपः। तद्धिते आर्थी यथा- विपेति ॥ यदि वेत्सि तजविसीत्यन्वय.। अत्र दारु- यपु इति पते KAVYAPBALASA 14 2 समो विभु .

·346 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे गधर्मलोपः । इपदंपरिसमाप्तं विषं मन इत्युक्तया आमुखे रूप. कावभासः । निर्वाहे तु विषप्तदशं मन इति प्रतीत्या प्रातीति- केन रूपेणोपमैव । ईपदपरिसमाप्तिविशिष्ट प्रकृत्यर्थसहशेऽर्थे कल्प- बादीना स्मरणात् । ईपदपरिसमाप्त. विष विपकल्पशब्देनोच्यते । गुणहीनविषजातीयं यत्किञ्चनापि वस्तु विषकल्पशब्दवाच्यमित्य. र्थः । मनोविपकल्पशब्दयोस्सामानाधिकरण्यं गोवाहिकवद्गुणद्वारेणेनि. केचित् । वयं तु कल्पप् प्रत्ययस्य सहशार्थवाचित्वेन विपकल्प विषसदृशं मन इति प्रतीत्या विशेषणतया सामानाधिकरण्यं चूमः। यतसंवत्र प्रतीतिरेव बलवती । विपशब्दो विषनातेस्तदाधारद्रव्य- स्य च वक्ता । जातिश्चैकाऽनवयवा च स्वायव्याप्तया समा- तैव । द्रव्यमपि यत्तद्युक्तं तत्सर्वतः संपूर्णत्वात्समाप्तमेवेतीपदसमाप्तिः कथमिति चन्न । शब्दाद्धि शब्दार्थो जातिव्यं वा तद्योगाद्वाऽ. शब्दार्था अपि गुणाः प्रतीयन्ते। तत एतहयभावे न स्यादीपदसमाप्तिः, एकतगभावे नु स्यात् । तद्विपशब्दो विषनात्या दुष्टत्वादिगुणेन वा हीनं द्रव्यं भवन्नीपदसमाप्त एव । अतश्च विपनातिहीने मनश्शब्दवाच्येऽर्थे केनापि साम्येन वार्तित्वा विपशब्द. प्रत्यययुमनश्शब्देनकाधिकरणः । गुणहीनत्वेन त्वेकाधिकरण मागुक्तः॥

·दशमोल्लास: 347 उपमानार्नुपादाने वाक्यगाऽथ समालगा ॥८८ सअलकरणपरवीसामसिरिविअरणं ण सरसकन्वस्स । दीसह अहब णिसम्मइ सरिसं असंसमेण ॥४०१॥ डाया सफलफरणपरविश्रामश्रीवितरणं न सरसकाव्यस्य दृश्यतेऽयवा निशम्यते सहशमंशाशमात्रेण ॥ कन्चस्सेसत्र कन्चसममिति, सरिसमित्यत्र च णूण. मिति, पाठ एव समासगा। वादेर्लोपे समासे सा कर्माधारक्यचि क्यङि॥ कर्मकर्वोर्णमुलि; घा शब्द उपमाद्योतक इति वादेरुपमापतिपादकस्य लोपे पट्। समासेन, 'कर्मणोऽधिकरणाचोत्पन्नेन क्यचा, कर्तुः । ।, कर्मकारुषपदयोर्णमुला च भवेत् । उदाहरणम्- तत कुमुदनाधेन कामिनीगण्डपाण्डुना । नेनानन्देन चन्द्रेण पाइन्द्री दिगलता ।। ४०२॥ सअलेति । अत्र सदृशशब्दवाच्यस्योत्कृष्टत्वेन बलादुप- मानवं तच सरिसमिति विशेषणेनातिप्यते, नात्र साक्षात्प्रतीयते इत्युपमानानुपासनं, सरसकाव्यमुपमय, तस्यान्यदुपमानमूहं सरसान्तर निपेयमिति भावः । "ततः, इत्यत्र समामासमासगे उपमानोपमेये मोके । कर्मम्पविकरमे चो. कतरिक्या. .

·348 सङ्केतटीकासोते काव्यप्रकाशे तथा-- - असितभुजगभीपणासिपत्रो रुहरूहिकाऽहितचित्ततूर्णचारः । पुलकिततनुरुत्कपोलकान्तिः प्रतिभटविक्रमदर्शनेऽपमासीत्।। पौरं सुतीयति जन समरान्तरेऽसा. वन्तःपुरीयति विचित्रचरित्रचक्षुः ।। नारीयते समरसीम्नि कृपाणपाणे- रालोक्य तस्य 'चरितानि सपनसेना ॥४०४॥ है मधे निदाघमीशुदशैं पश्यन्ति त परे । स पुन:पार्थसञ्चार संचरत्यवनीपतिः ।। ४०५।। एतविलोपे क्विप्समासगा ॥९॥ 'एतयोधर्मवाद्योः । उदाहरणम्- " असित " । इत्यत्र तु समासगे । कुर्भूस्तन्मुदामनायोपतापक! । रूहरुहि । औत्सुक्यम् । मुतीयतीति । कर्मणि क्यन् । अन्तःपुर इवाचरत्यन्तःपुरी. यतीत्याधारक्यच् । यन्नित्ययः? क्यडायोरित्यर्थः । नारीयते मिन्नमभिन्नं व्याख्येयम् । मृधे इति । अत्र समासे कर्मकाण मुलीवलोपः । सुतीयतीत्यादिषु तु त्रिषु प्रत्ययेन साधारणधर्म उच्यते, नेवार्थः। एतदिति । एतयोहिलोपे एतयोडियोलॉप वेति, कि आयिरुच्यते। - रिलितानि - एतयोईयोध.

·दशमालास 349 सविता विधवति विधुपि सवितरति तथा दिनन्ति यामिन्यः। यामिनयन्ति 'दिनानि च मुखदुः खवशीकृते मनसि ॥ ४०६॥ परिपन्थिमनोराज्यशतैरपि दुराक्रम । संपराये प्रवृत्तोऽसौ राजते राजकुञ्जरः । ४०७॥ धर्मोपमानयोर्लोपे वृत्तौ वाक्ये च दृश्यते ॥ उदाहरणम्- 'दुण्डण्णन्त मरीहसि कण्टककलिआइ केअइवणाइ । मालइकुमुमसरिच्छ भमर ! ममन्तो ण पावहिसि ॥४०८॥ (1 विधवतीति । अत्र किवलोपात्तद्वाच्यस्याचाराख्यधर्मस्यैवस्य च लोप । राजेति । राजा कुखर इवेति समासे उपमासाधकधर्म- स्यैवस्य च छोप । रामन तु राजकुञ्जर इत्युपमाया सिद्धाया योज्यत इति न धर्मसद्भाव शङ्कय । वृत्ताविति । समासे। दुछितु परिभ्रमन्, मरिष्यसि भ्रमर भ्रमणशील, दुष्टविटचु- बिनानि शमलीकुलानि गवेषयन् विपद्यसे, न कदापि मारतामित्र मुकुमारसुभगां नारी प्राप्स्यसीति माव । तेन तुत्यमित्यादौ तुल्यादि पदानामुममेय एवं विश्रान्तिरिति यद्यप्युक्त, नयापि सदसशब्दवाच्य- स्योरटगुणवेन बलादुपमानत्व इत्युपमानस्यैव लोप ॥ नान्यपि समतो। दुदुढिवा इति स पाठ रापरायन 3 । है ·350 सहेतटीकासमेते काव्यप्रकाशे कुसुमेण समम् इति पाठे वाक्यगा । क्याच वाद्युपमेयाले । आसे निरासे- अरातिविक्रमालोकविकस्वरचिलोचनः । कृपाणोदनदोर्दण्डः स सहस्रायुधीयति ॥ ४०९॥ अत्राऽत्मा उपमेयः। त्रिलोपे च समासगा ।।९० ॥ त्रयाणा वादिधर्मोपमानानाम् । उदाहरणम् - तरुणिमनि कृतावलोकना ललितविलास वितीर्णविग्रहा। स्मरशरविसराचितान्तरा मृगनयना हरते मुनेमनः ॥ ४१० ॥ - . सहस्रायुधीयति-सहस्त्रायुधमिवात्मानमाचरतीति नामधातुवृत्तौ । इवादिरात्मोपमेयश्च लुप्तः । आचारधर्मस्तु क्यचोच्यते । तस्य तत्र विधानात् । तरुणीति । विलासाय विलब्धो दत्तो विग्रहो यया सा । तथा मृगनयने इस नयने यस्या इति 'सप्तम्युपमान' इत्यादिनो- पमानपूर्वस्य समासः उत्तरपदलोपश्च । अत्र धर्मस्वादेरुपमानस्य च लोप. । यदा मृगशब्द एवं लक्ष गया मृगनयनवृत्तिः । तदा मृग विता लपविलिब्ध इति पाठः सोते. समासगा, उदाहरणम्.

·दशमोलासः 351 ~ अत्र सप्तम्युपमानेसादिना यदा समासलोपौ भवतः तदेदमुदाहरणम् । करस्याचारस्याऽयश्शूलतयाऽध्यवसायात, अयशूलेनान्विच्छति 'आयश्शूलिक' इत्यतिशयोक्तिर्न तु राचारोपमेय तेक्षणय-धर्म वादीनां लोपे त्रिलोपेयमुपमा। एवमे- कोनविंशतिmप्ताः पूर्णाभिस्सह पञ्चविंशतिः । 'अनयेनेच राज्यश्रोन्येनेव मनस्विता । मम्लो 'सा च विपादेन पमिनीव हिमाम्भसा ॥ ४११ ॥ एव नयने यस्या इति रूपकसमासस्यैष विपयः। न तूपमासमासस्य । यदेति । यदोपमासमासलोपौ तदा त्रिलोपे समासगा, अन्यथा तु नास्ति त्रिलोपिन्युपमा । आयशूलिक इति । अवार्थान्वेषणापायादिङ्कराचारोऽय-. श्शूलतयाऽध्यवसीयते । तथाऽवायरशूलेनेत्युपमानं शब्दोक्तं, शेष तु तेक्ष्ण्यादिधर्मकूराचारोपमेयेवादिरूपं त्रयमर्थसामर्थचगम्यम् । भा- प्कारोऽप्याह । “न तिडन्तेनोपमानमस्ति," इति आख्यातं नोपमानं स्यादित्यर्थः । एवं वर्तमानसामीप्यादावप्यतिशयोक्तित्वं वाच्यम । एवं पूर्णाया भेदाः पट्, लुप्तायास्त्वेकोनी शितिः। तथाहि- धर्मस्य लोपे पञ्च, उपमानस्य हो, वादेः पट् धर्मवाद्योः हो, धर्मोपमानयोहौं, वायुपमेययोरेकः, त्रयाणामेक इति । लोप इति सत्रि योज्यम् । अनयेनेति । अत्र म्लानतमभिन्न एको धर्मः । . , साव ·352 सङ्केतटाकासमेत काव्यप्रकाश -- इहाभिने साधारणे धर्म- ज्योत्स्नेव नयनानन्दः सुरेव मदकारणम् । प्रभुतेव समाकृष्टसर्वलोका नितम्बिनी ।। ४१२॥ इति 'भिन्ने च तस्मिन् एकस्यैव बहूपमानोपादाने मालो- ममा । यथोचरमुपमेयस्योपमानत्वे पूर्ववदभिन्नभिन्नधर्मत्वे- अनवरतकनकवितरणजललवभृतकरतरङ्गितार्थिततेः । भणितिरिवमतिमतिरिव चेष्टा चेष्टिव कीर्तिरतिविमला ।। - ज्योत्स्नेवेति । अत्र नयनानन्दहेतुत्वान्नयनानन्दः। हेत्वलङ्का- रोऽत्र पराशयेन । नयनानन्दादिको भिन्नानेको धर्मः। मालेति । माला लक्, तद्रूपोपमा सा तथा, यथा-तन्ता- वेकस्मिन्ननेकपुप्परनादियोगः, तथैकस्मिन्नुपमयेऽनेकोपमानयोगः । यद्वोपमानाना माला पतिस्तयोपमा । अनवरतेति । अत्र विमलवमभिन्नो धर्म , मतिरिवेत्यत्र तु माधुर्यादिभिन्नो धर्मः। एवंविधति भणनादेकदेशविवर्तिन्युपमा यथा- "नेरिवोल्पलैः पोर्मुखैरिव सरश्चियः । विभान्ति स्म चक्रवाकै* स्स्वनैरिव"। अत्र सरश्श्रीणा नायिकात्वं न समासोक्त्या, विशेषणसाम्या- भावात् । तस्मादुमैकदेशविवर्तिनी वाच्यैव यथाऽन्येरुता। भित्र या तस्मिन. *स्तनरिव इति स्यात. " ·दशमालास 358 मतिरिव मूर्तिर्मधुरा मूर्तिरिव सभा प्रभावचिता । तस्य सभेव जयश्रीः शक्या जेतुं नृपस्य न परेपाम् ।।४१४॥ इत्यादिका रशनोपमा च न लक्षिता । एवंविधवैचित्र्य सहस्रसंभवात् । उक्तभेदाऽनतिक्रमाच ॥ 'उपमानोपमेयत्वे एकस्यैवैकवाक्यगे। अनन्वयः उपमानान्तरसंवन्धाभावोऽनन्वयः । उदाहरणम् न केवलं भाति नितान्तकान्ति- नितम्बिनी संच नितम्बिनीव । यावद्विलासायुध लासवासा- स्ते तद्विलासा इव तद्विलासाः ॥ ४१५ ॥ विपर्यास उपमेयोपमा तयोः ।। ९१ ।। तयोरुपयानोपमेययोः, परिवृत्तिरर्थात् वाक्यद्वये, इतरो- पमानव्यवच्छेदपरा उपमेयेनोपमा इति उपमेयोपमा । उदाहरणम्- अनन्वय इति । अयं नोपमा । वास्तवद्वित्वाभावात् । विलासायुधः कामः, लासः क्रीडा, अत्र निनम्बिनी नितम्बिनोवेति, विलासा दिलासा इवेति भेदाभावादुपमानतयाऽनुपपद्यमानमन्यव्यावृत्तौ लक्षणयाऽवतिष्ठते। - ३ लास्यवासा KAVYAPRAKISA ·364 सखेतटीकासमेते कान्यप्रकाश 4 कमलेव मतिमतिरिव कमला तनुरिव विभा विभेवे तनुः। धरणीव धृति तिरिव धरणी सततं विभाति बत यस्य ॥ ४१६ ॥ संभावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत्॥ समेनोपमानेन । उदाहरणम्- उन्मेषं यो मम न सहते 'जातिवैरी निशाया- मिन्दोरिन्दीवरदलदृशा तस्य सौन्दर्यदर्पः । नीतश्शान्ति प्रसभमनया वककान्त्यति हो- ल्लग्ना मन्ये ललिततनु ! ते पादयो पद्मलक्ष्मीः ।। ४१७।। कमलेति ॥ अन पूर्ववाक्यात्सादृश्यावगती पुनरिह साह- श्यमुच्यमानमनन्यार्थत्वे सत्यन्यव्यावृत्ति लक्षयति । अत्र पूर्वत्र चैतयोः सदशं नान्यदस्तीति भावः ॥ उत्पेक्षेति । उपमानगतगुणक्रियाभिसम्वन्धादुपमानत्वनोपमे- यस्य सम्भावनमुत्प्रेक्षा | अन्यधर्माणा स्वधार्मभूताद्वस्तुन उत्कलितानां - रसमावाभिव्यक्तयनुगुणतया वस्त्वन्तराध्यस्तत्वेन लब्धप्रकर्षाणा. माक्षणमुत्प्रेक्षा । तस्याश्च मन्ये शङ्के ध्रुवमिवाद्या व्यञ्जकाः ॥ उन्मेषमिति । विकासम् । अत्र हर्षो गुणः शत्रूच्छेदे- नोपकारिणं प्रति सर्वस्यापि स्यादिति । स पद्मलक्ष्म्यामसम्भवन्नपि 1जात वैरी.

·दशमोल्लास:
355
लिम्पतीव तमोऽङ्गानि 'वर्पतीवाञ्जनं नमः ।
असत्पुरुपसेवेव 'दृष्टिविफलतां गता ॥४१८।।
इत्यादौ व्यापनादि लेपनादिरूपतया संभावितम् ।।
सम्भावितः।
लिम्पतीति । अत्र तमोगतत्वेन छेपनक्रियाकर्तृत्वोस्प्रेक्षायां
व्यापनादि निमित्तं गम्यं। व्यापनादौ तूत्प्रेक्षाविषये निमित्तमन्यदन्वेश्य
स्यात् । न च विषयस्य गम्यत्वं युक्तं, तस्योत्प्रेसिताधारतेन प्रस्नु.
तस्याभिधातुमुचितत्वात् । यत्तु व्यापनाद्युत्नेमाविषयमत्रोत्रे, दधि-
त्यम् । व्याख्याविशेषोऽलङ्काराणामलङ्कारमसात् देयः ।
"अकालसन्ध्यामिव धातुमत्ताम् "
"स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः"
"भूगतामिव कौमुदीम्"।
"रम्भामिव भुवं गताम्"
इत्यादि तूहमेशव । धातुमत्तादेदि गाम्यादि
सादृश्यमुपलभ्याकाले सन्ध्या न स्यायिक माध्यान्यास
सम्भावना क्रियते-अकालसन्ध्यामिवारे 1 वन
युक्तचन्तराकाहा । उपमानस्यासम्मान रुन्न ।
वेरिवान्धकारश्रीः कालधर्म वटा
अनीतिः पुरुपादस्मादहो कोदार मदन
किरतारा.
.

·356 सक्षेतटीकासमेते काव्यप्रकाशे है ससन्देहस्तु भेदोक्तौ तदनुक्तौ च संशयः॥१२॥ भेदोक्तो यथा-- अयं मार्तण्डः किं स खलु तुरगैः सप्तभिरितः कृशानुः किं सर्वाः प्रसरति दिशो नैप नियतम् । कृतान्तः किं साक्षान्महिपवहनोऽसाविति चिरं समालोक्याऽऽजो त्वां विदधति 'विकल्पान् मतिभटाः ॥ नदोक्तावित्यनेन न केवलमयं निश्चयगर्भः, यावन्निश्चया- •न्तोऽपि सन्देहः स्वीकृतः । यथा- इतिवदसम्भाव्योपमेयधर्मदर्शनाभावादसम्भवोपमाऽपि न । "भार वहतीव पुंगवः" “पयो ददातीव स्त्रीगवी" इत्यादौ तु हृद्यत्वाभावान्नोत्प्रेक्षा। क्वापि क्विविधावामुखे उपमाच्छया, निर्वाहे तुपमानस्य प्रकृते सम्भवौचित्यात्संभावनोत्थाने उत्प्रेक्षा | स्वं यथा- 'यस्याज्ञया समं पादपद्मद्वयनखद्युतिः ।। मालतीमाल्यति तरा नमद्भूपालमौळिषु" ॥ संशय इति ॥ यत्राप्रस्तुतेन संशयवता वचसा प्रस्तुतमु- लप्यते स सन्देहालङ्कारः । अयं च प्रतिभोत्थापितश्चमत्काराति स्थाणुर्वा नरो वा इत्यादी नालङ्कारता । तत्रोपमेयमुपमानादमित्त्वा भित्त्वा बोच्यते । स च निश्चयगर्भो निश्चयान्तः शुद्धश्चेति त्रिधा। तत्र भेदोक्तौ. निश्चयगों यथा-- अयमिति । अत्रादावन्ते च मंशय', मध्ये तु तुरंगैरि- त्यादिना भेदोक्तौ निश्चय.॥ 1वितर्कान.

·दशमालासः 367 * इन्दुः किं क कलङ्कः सरसिजमेतत्किमम्बु कुत्र गतम् । ललितसविलासवचनैः मुसमिति हरिणाक्षिा निश्चितं परतः।। किन्तु निश्चयगर्भ इव नात्र निश्रयः प्रतीयमान, इत्युपेक्षितो भट्टोटेन । तदनुक्तौ यथा अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूञ्चन्द्रो नु कान्तिपदः श्रृगारेकरसः स्वयं नु पदनो मासो न पुष्पाकरः। वेदाभ्यासजडः कथं नु विपयन्यारत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥ ४२२ ।। इन्दुरिति । अत्र क कलकत्यादिः भेदकोक्तिः। आदी संशयोऽन्ते निश्चयः॥ किन्विति । अयं भावः । निश्चितमित्युक्तया निश्चयस्य न व्यङ्गचत्वं किन्तु वाच्यत्वं व्यङ्गचले चायमिति । भेदोक्तरभावात सन्देहनिर्वाहे शुद्धो यथा-- अस्या इति ॥ अत्र कान्तद्युतिरिति युक्तः पाठः । निर्वाहे निर्माणस्यैव श्रूयमाणलान कान्तिप्रदानस्य । विधिः स्वस्वविशे- पणविशिष्टचन्द्रादितया भूचना चके । यद्वा नेता पुराणमनाप- निरकापनि, किन्तु चन्द्रादिः, कान्तिममसरमत्वमुकुमारत्वादिधर्म- दर्शनात् । यो हि स्वयं कानयुतिः शृगारेकरसः पुप्पाकरच पए कान्तिममप तो कुमार्यरद्वस्तु का समर्थः । अव एवायमर्थः पूर्वोकविशेषणत्रयस्योत्तरार्धे विशेषगत्रयेण यथासङ्घयं व्यतिरेको- कायोपोलिनः । स्वष्टुः सृष्टिसम्यापेऽप्यसम्बन्ध उक्त इत्यतिशयो- था. मुरिविधी. मिरवणकुमावि स्व.

·358 संश्तटीकासमेते काव्यप्रकारे तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः ॥ क्तिरपि । अत्र च स खलु तुरंगैरित्यादिवन भेदोक्तिः । चन्द्रा- दयो ह्येवंविधा इत्यनुक्तेः । उत्तरार्धेन सन्देहनिर्वाहाच्च शुद्धत्वम् । तथा- "रजिता नु विविधास्तरुशैला नामितं तु गगनं स्थगितं नु" * अन्न ध्वान्ताद्यैः तर्वादि न व्याप्तं । किन्तु रञ्जितमित्याद्युत्मेक्षित सन्देहद्वारेणेत्युत्प्रेक्षाश्रयेण सन्देहद्योती तुशब्दः । अन्ये तु तुशब्दः संभावनाद्योतकत्वात्प्रेक्षामेवाहेत्याहुः । “अयं मार्तण्ड " इत्यत्रोपमेयस्योपमाननाभेदे पश्चाद्भदे प्रोच्यमाने यद्यप्यादी रूपकव्यतिरेकावभासस्तथापि सङ्करधीन कार्या। सन्देहस्यैव निर्वा. हात् । इतरौ तु छायामात्रेण सन्तावप्यसत्कल्पाविति । यहा रूपकव्यतिरेकयोरुत्कटतया भेदेन भासनादत्र न सङ्करः । उत्क- टाभेदे हि स स्यात् । तर्हि संसृष्टिर्न । उपकार्योपकारकत्वेन भैरपक्ष्याभावात् । तद्रूपकमिति । रूपयत्येकता नयतीति रूपकम् । अभेद इति भणनादभेदप्राधान्ये रूपकं स्यादिति लब्धम् । तथा मुखं चन्द्रं इत्यादि रूपके चन्द्रेण स्वगुणा लक्ष्यन्ते । तैर्मुखगुणाः सामानाधिकरण्यं मुखचन्द्रयोर्गुणद्वारेण तादूप्यादिप्रतीत्योपपद्यते । अत एव च भेदेऽप्यभेदप्रतीतिः ।। तैरपि मुखम् । ततश्च ·दशमोग्लास: 359 अतिसाम्पादनपद्धतभेदयोरभेद:- समस्तवस्तुविषयं श्रौता आरोपिता यदा।।९३ आरोपचिपया इवाऽऽरोप्यमाणा यदा शब्दोपाचाः, तदा समस्तानि वस्तूनि विपयोऽस्येति समस्तवस्तुविषयम् । आरो- पिता इति बहुवचनमविवक्षितम् । यथा- ज्योत्स्नाभस्मच्छुरणधवला विभ्रती तारकास्थी.. अतिसाम्यादिति ॥ साम्यमाने उपमा । अतिसाम्ये तु रूप- कम्, सर्वथाऽतिसाम्ये पुनरप्रस्तुतप्रशंसातिशयोक्ती । अत एव "तद्रूपकमभेदो यः" इति सूत्रे तद्रूपकमभेद एव य इति नाव- धारणं कृतम् । इदं तत्वं-भेदे ज्ञातेऽपि यत्राभेदमतीतिरिव, अभेद. प्रतीतिः, - अभेदप्रतीतिरेव, तत्र क्रमेणोपमारूपकातिशयोक्तयाद्या ज्ञेयाः । यत्र त्वज्ञाते भेदे किलाभेदप्रतीतिरेव तन्मिथ्याज्ञानम् तत्र न कोऽप्यलकारः। अनपढुतेति ॥ अपहुतभेदयोरुपमानो- पमेययोस्त्वप्रस्तुतप्रशंसातिशयोक्ती स्याताम् । आरोपविषयो ज्यो- स्नादिः। आरोप्यमाणो भस्मादिः ॥ अविवक्षितमिति ॥ अनेनारोपितावारोपिता इति च लब्धम् ॥ ज्योत्स्नति ॥ चन्द्र एव मुद्राकपालम् । अत्र पादत्रये समस्त वस्तुविषयं रूपकम् । चतुर्थे पादे त्वपगुतिः । परिमलशब्दा स्वरूपार्थः ॥ --- ·5bU सतटाकासमत काध्यप्रकाश न्यन्तर्धानव्यसनरसिका रात्रिकापालिकीयम् । द्वीपाटीपं भ्रमति दधती चन्द्रमुद्राकपाले न्यस्तं सिद्धाजनपरिमलं लाञ्छनस्य छलेन ॥ ४२२॥ अत्र पादत्रये अन्तर्धानव्यसनरसिकत्वमारोपितधर्म एवेति रूपकपरिग्रहे साधकमस्तीति तत्सङ्कराशङ्का न कार्या' । श्रौता आश्च ते यस्मिनेकदेशविवति तत् ।। केचिदारोप्यमाणाः शब्दोपाता, केचिदर्थसामर्थादवसे या:-इत्येकदेशे विवर्तनादकदेशविवति । यथा- जस्स रणन्तेउरए करे कुणन्तस्स मण्डलग्गलअम् । रससम्मुही वि सहसा परम्मुही होइ रिउसेणा ॥ ४२३॥ छाया- यस्य रणान्त. परे कुर्वतो मण्डलामलताम् । रससमुख्यपि सहसा परामुखी भवति रिपुसेना ॥ अत्र रणस्यान्तः पुरत्वमारोप्यमाणं शब्दोपात्तम्-- मण्डलामलताया नायिकात्वं रिपुसेनायाश्च प्रतिनायि कात्वमर्थसापादवसीयत इसकदेशे विशेपेण वर्तनादेकदेश विवति । रसिकत्वमिति ॥ रात्रिरेव कापालकीति रूपकममासे कापा लिक्या प्राधान्ये तस्याः सचेतनत्वादन्तर्धानव्यसनरसिकत्वं युक्तमेव । रात्रिः कापालिकीवेत्युपमासमासे तु रात्रः प्राधान्यं स्यात्ततः तस्या अचेतनत्वादन्तर्धानव्यसनरसिकत्वं न घटत इति भावः ॥ एकदेशेति ॥ एकदैकस्मिन् काले ईशः शाब्दत्वात्समर्थो विधों रूपणाविधिः यत्र तत्तथेति वा व्युत्पतिः । इत उत्तर एवं रूपकेणव निर्वाह इति क्वचित् पाठ,. , ·दशमोल्लास: 361 * साङ्गमेतत् । उक्तद्विभेदं सावयवम् । निरङ्गं तु शुद्धं । T यथा- कुरङ्गीवाङ्गानि स्तिमितयति गीतध्वनिपु यत् 1 सखीं कान्तोदन्तं श्रुतमपि पुनः प्रश्नयति यत् । अनिद्रं यच्चान्तः स्वपिति तदद्दो वेमयभिनयां प्रत्तोऽस्याः सेक्तुं हृदि मनसिजः प्रेमलतिकाम् ॥४२४॥ माला तु पूर्ववत् ॥९॥ साङ्गमेतदिति। न केवलं यत्र तस्यैव रूपणं अपि तु तदनस्यापि । द्विभेदमिति । पूर्वोदाहरणयोः समस्तवस्त्वेकेदेशीवति विषय- तयेत्यर्थः। निरामिति । निरवयव, यत्र केवल एवाङ्गी रुप्यते नाङ्गानि तन्निरङ्गं, यथा-प्रेमेति । अत्र लनागिनी (झो) रूपिता न तु तदङ्गं पत्रादीति शुद्धम् । प्रेमेव लतिकेत्यत्रान्यत्रापि रूपकसमासे मयूरव्यंसकादित्वादेवशब्दलोप । उपमासमासे तु सर्वत्र व्याघ्रादि- वादिवशब्दलोपः। अत्र तु लतायाः सेचनमानुकूल्यादारोपितधर्म एवेति रूपकस्य साधक प्रमाणमिति न सन्देहसङ्करः । केवलं शुद्धरूपकमुक्त्वा मालारूपकमाह । मालेति ॥ KAVYAPRALASA 46 ·36 सकतटीकासमेते काव्यप्रकाशे मालोपमायामिन 'एकस्मिन् वहब आरोपिताः । यथा- सौन्दर्यस्य तरङ्गिणी तरुणिमोत्कर्पस्य हपद्मि कान्ते कार्मणकर्म 'नर्मरहसामुल्लासनापासभू । विद्या चक्रागिरा विधेरनवधिमावीण्यसाक्षाकिया वाणाः पञ्चशिलीमुखस्य ललनाचूडामणि. सामिया ॥४२५॥ नियतारोपणोपायः स्यादारोपः परस्य यः। तत्परम्परितं श्लिष्टे वाचके भेदभाजि वा ॥१५॥ यथा-- विद्वन्मानसइंस वैरिकमलासोचदीप्तधुते दुर्गामार्गणनीललोहित समित्स्वीकारवैश्वानर । ॥२॥ सत्यमीतिविधानदक्ष विजयमाग्भावभीम प्रभो साम्राज्यं वरवीर ! वत्सरशत पैरिञ्चमुच्चैः क्रिया ॥४२६॥ सौन्दर्यस्येति । रहासि रहस्यानि । अत्र प्रियारूप एक एवारोपविषयो मुखाद्य विना (?) तनुगुणैस्तराङ्गण्याः रूपित इति निरङ्गम् । नियतति । नियत ध्रुव तडागादेरारोपणमुमायो यस्य स तथा। यहा नियतस्यारोपणमुपायो यस्य स तथा। परस्यति । हसादे विद्वीति । सती गौरी , दक्ष तत्पिता, विजयस्यार्जुनस्य 1 एकास्मनिह यहव 2 नवचसामु - 3प्राणा पञ्च ·दशमोग्यास 363 अत्र मानसमेव मानसम्, कमलायाः सङ्कोच एव कम- ' लानामसोचः, दुर्गाणाममार्गणमेव दुर्गाया मार्गणम्, समिता स्वीकार एव समिधा स्वीकारः, सत्ये प्रीतिरेव सत्यामप्रीतिः, विजय परपराभव एर विजयोऽर्जुन, एवमारोपणनिमिचो हंसादेरारोप । । यद्यपि शब्दार्थालङ्कारोऽयमित्युक्तम्, वक्ष्यते च, तथापि मसिध्यनुरोधादत्रोक्त 1'एकदेशविपनि हादपन्यैरभिधीयते । है प्राम्भावेऽग्रजचे , भीमस्सन भीम न तु भीम इव भीम , उपमात्व प्रसङ्गात् । वेरिञ्च ब्राहाम् । अत्र मानसाद्या वाचका लिटा । एवमारोपणेति । एवमारोपणं निमित्त यस्यारोपस्योत, पूर्व मानसादीना मानसत्रादिकमारोप्यते । ततो हसाधारोप इति परम्परितशब्दार्थ । यद्यपीति । अय भाव -मानसादीनामन्वयव्यतिरेकाम्या अप- रावृत्तिसहत्वे हसादीना तत्महत्वे उभयालङ्कार परम्परितरूपकम् । उक्तमिति । पूर्व शब्दश्लेषपुनरुक्ताभासयो । वक्ष्यत इति । सङ्करालङ्कारे । अन्पैरिति । उद्भटाद्यै परम्परितमेकदेशविवर्तिनानोचे । तथा 'स्वमेव हस' इत्याद्यारोपणपूर्वको मानसमेव मानतीमत्याचारोप इत्यन्ये । . एकदेशवादमन्यरप्यामि 'एकदेशवृत्ति हर ·361 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे भेदभाजि यथा- आलानं जयकुञ्जरस्य दृपदा संतुर्विपद्वारिधेः पूर्वादिः करवालचण्डमहसो लीलोपधान श्रियः । सङ्गामामृतसागरममधनक्रीडाविधौ मन्दरी राजन् ! राजति वीरवैरिवनिता वैधव्यदस्ते भुजः॥४२७॥ अत्र जयादेभिन्नशब्द वाच्यस्य कुञ्जरत्वाद्यारोपे भुजस्या- लानत्वाद्यारोपो युज्यते । अलौकिकमहालोक प्रकाशित जगत्रयः। स्तूयते देव ! सद्वंशमुक्तारनं न,कैर्भवान् ॥४२८॥ निरवधि च निराश्रयं च यस्य भेदभाजीति । अश्लिष्टे वाचक इत्यर्थः । आलानमिति । अत्र लीलोपधानं श्रिय इति परम्परितमप्येक- देशविवति । श्रियः स्त्रीत्वानुक्ते । अत्र दृष्टान्तद्वये श्लिष्टाश्लिष्टशब्द मालया परम्परितरूपकं । इदानीं श्चिष्टाविष्टशब्दं केवलवेन परम्परितरूपक दृष्टान्त द्वयेनाह- अलौकिकोत । आलोको ज्ञानं तेजश्च । वंशो वेणुरन्वयश्च । अत्र वंशस्य वंशवारोपो राज्ञो रतत्वारोपणोपायः । निरवीति । इह भवान् पूज्यः कूर्ममूर्तिर्विष्णुरित्यतिश- 1 वाच्यंकुजर. प्रसादितजगत्तूयम. 2 - ·दशमोल्लास. 365 . स्थित्तमनिवर्तितकौतुकमपञ्चम् । प्रथम इह भवान् स कूर्ममूर्ति- जयति चतुर्दशलोकवल्लिकन्दः ॥४२९॥ इति च अमालारूपकमपि परम्परितं द्रष्टव्यम् । किसलयकरैलतानां करकमलैः कामिनां मनो जयति । नलिनीनां कमलमुर्मुखेन्दुभिर्योपिता मदनः ॥४३०॥ इत्यादि रशनारूपकं न वैचित्र्यवदिति न लक्षितम् । योक्तिः । लोका एव वल्ली तस्याः कन्दः । अत्र लोकानां वलीत्वारोपः कृष्णस्य कन्दत्वारोपणोपायः । वाचकश्चात्र न लिटो वछिकन्द इति, पूर्वत्र तु श्लिष्टः सदंश इति । एवं शिष्टाश्लिष्टशब्द मालया द्विधा, केवलत्वेन च द्विधेति चतुर्धा परम्परितम् । साङ्ग निरगयोर्मालाकेवलत्वन प्रत्येकं द्विभेदत्वे चतुर्भेदत्वं । तदेवमष्टधा रूपकम् । अन्येऽपि प्रणेकं पाक्योक्तसमासोक्तादिभेदाः सन्ति । तेऽन्यतोज्ञेयाः । किसलयेति । अत्र किसलयान्येव कराः करा एव कमला- नीत्यादिक्रमेण सर्वेपा मिथस्संघटनाद्रशनासाहश्यम् । " सत्कीर्तिमालती क्षारमासः? पिशुनसङ्गम” इत्यादी वैध- म्ण रूपकम् । तथाऽऽरोपविषयाणां बहुत्वादारोप्यस्यापि बहुवं यथा-" कुवलयोछासिनो नखेन्दवः" इत्यादाविन्दोरेकवेऽपि नखेषु ·366 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे प्रकृतं यनिपिध्यान्यत्साध्यते सा त्वपहुतिः । उपमेयमससं कृत्वा उपमानं सत्यतया 'यत स्थाप्यते सा स्वपढुतिः। उदाहरणम्-- अवाप्त मागरभ्यं परिणतरुचशैलतनये । कलङ्को नैवायं विलसति शशाङ्कस्य वपुपि । अमुष्येयं मन्ये विगलदमृतस्यन्दशिशिरे रतिश्रान्ता शेते रजनिरमणी गाढमुरसि ॥४३॥ - प्रत्येकमारोपाबहुत्वम् । निपिध्यान्यदिति । अन्यदुपमानम्, तच्च प्रकृतमप्रकृत वा । रूपके ह्यारोप्यारोपविषययोरनपहवे स्पुटेन रूपेणादावेव सादृश्य प्रतीयते । अत्र. तूपमेयस्यापद्भुत्या मुखे पारमार्थिकस्यासत्यत्वं तदि- तरस्य सत्यत्वं, प्रतीत्यनिर्वाहे आरोप्यारोपविषययो. सादृश्यं प्र- तायते, स्थूलतयाऽपह्नवे विश्रान्तिस्तात्पर्येण तु वाक्यस्य सादृश्य एवेति भावः। अवाप्त इति । अत्र कलङ्कनिशे प्रकृते, द्वयोराप वर्ण्य- त्वेन प्रस्तुतत्वात्।। 4 . 1 यत् ख्याप्यते सा पद्धति , ·दशमोल्लास 367 इत्थंवा- वत सखि! कियदेतत्पश्य वैर स्मरस्य मियविरहकशेऽस्मिन् रागिलोके तथाहि । 121 उपवनसहकारोबासि भृङ्गच्छलेन प्रतिविशिखमनेनोदृङ्कित कालकूटम् ॥४३२।। अत्र हि न सभृङ्गाणि सहकाराणि अपि तु सकाल कूटाश्शरा इति प्रतीति । एवं वा- अमुप्मिन् लावण्यामृतसरसि नून मृगदृश स्मरश्शर्वप्ठुष्ट पृथुजघनभागे निपतितः । यदनाङ्गाराणा प्रशमपिशुना नाभिकुहरे शिखा धूमस्येय परिणमति रोमावीलवपु ॥४३३॥ - लाद्या . वतेति । अत्र भृङ्गेति प्ररुतमपर वारुततम् । मन्येछ- शव्दा असत्यत्ववाचका, । रोमेति । अत्र रोमावलिवपुरिति शब्दो वस्त्वन्तरामिधायी अपह्नवस्य कारणम् । भङ्गचन्तरैरिति । स्व यथा । "आरुरोह चितामेप मालतीविरहादलि । न किंशुकस्य कुसुमे वर्तते नीवितेश्वरि ॥ अत्र प्रागारोप पश्चादपदव । 'इद ते केनोक्तम् ॥ इत्यत्र त्वारोपपूर्वोऽपद्भव ! स्थानद्वयेऽप्यत्र नेद कुसुम कटक वा - ·368 सक्षेतटीकासमेते काव्यप्रकाशे अत्र न रोमावलिः धूमशिखयामिति प्रतिपत्तिः। एवमियं भङ्गयन्तरैरप्यूह्या ।। श्लेषस्त वाक्य एकस्मिन् यत्रानेकार्थता भवेत्॥ एकार्थप्रतिपादकानामेव शब्दानां यत्रानकोऽर्थस्स श्लेषः। उदाहरणम्- उदयमयते दिङ्मालिन्यं निराकुरुते तरां नयति निधनं निद्रामुद्रा प्रवर्तयति क्रियाः । रचयति तरां स्वैराचारप्रवर्तनकर्तनं वत्त वत लसत्तेजःपुओ विभाति विभाकरः ॥४३४|| अत्राभिधाया अनियन्त्रणाद्वावप्पर्कभूपौ वाच्यौ किन्तु चिता स्मरचक्रं वेत्यादिभङ्गयन्तराणि भणितिविशेषाः । कदाचित् कथंचिकिमपि काव्ये निवेश्यत इत्यर्थः । एकार्थेति । न गोशब्दवदनेकार्थानाम् । :उदयति । उदयस्समृद्धिरपि 1 दिक् न्यायमार्ग' तत्स्थाः प्रजा • वा । मालिन्यं कलकोऽपि । निद्राऽऽलस्यमपि । क्रिया ध- मिण्याद्या. (१) अपि । स्वैर अन्यायिनोऽपि । तेजः प्रतापोऽपि । विभाकरो नाम राजा । वक्ष्यमाणार्थसूचाभिप्रायेणोक्ती न लेपः हयोरर्थयोः प्रकृतले वक्तुमनिष्टत्वात् । किन्तु पस्तुवनिरेव । यथा-"यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य इति" अत्र प्रकृतत्वेनार्थोन्याय- निष्टपुंवृत्तिः, सूचाभिप्रायेण तु रामादिवृत्तिः । . .

·दशमोल्लास
369
मदशमोलाच
मनिष
परोक्तिर्भेदकैः श्लिप्टैः समासोक्तिः
प्रकृतार्थप्रतिपादकवाक्येन श्लिष्टविशेषणमाहात्म्यात् न तु
विशष्यस्य सामादपि 'यदपकृतार्थस्याभिधान सा समासेन
सक्षेपेणार्थद्वयकथनात् समासोक्ति । उदाहरणम्-
लहिऊण तुज्झ वाहुप्पस तीए स कोवि उल्लासो।
जअलच्छी तुह पिरहे ण हुज्जला दुबला ण सा||४३५॥
(छाया---तमा तव वाहुसथै यस्यास्स कोऽप्युल्लास
जयलक्ष्मीस्तव विरह न खलूज्ज्वला दुर्यला ननु सा॥
अन जयलक्ष्मी शब्दस्य केवल कान्तावाचकत्वं नास्ति ।
निदर्शना।
भेदकरिति । उपमेयस्य विशेषणै परस्योपमानस्योक्ति ।
विशेष्यस्येति । उपमेयस्य । तस्य ठिठवे वपप्राप्ते ।
लहिऊणेति । तव विरहेण हेतुना मा दुर्वला भूयात् ।
ण वर्थे । अत्र विशेषणानि कान्तया सह तुल्यानि न तु विशेष्य ।
जय रिति रूपम् । अस्या विशेषणसाम्यादप्रस्तुतस्य प्रस्तु-
तविशेषकत्येन प्रतीति । अतो विशेषकत्तात् व्यवहारसमारोप ।
रूपसमारोपे तु रूप स्यात् । “उपमेयस्यानुक्तो समानवस्तु
पास सालोति" इति तु वामन । सन्मोऽमस्तुतमशता
न्यथा आया ।
वयातस्याप्य
Kartalblaas.
17

·370 d सहेतटीकासमेते काव्यप्रकाश अभवन्वस्तुसंवन्ध उपमापरिकल्पकः ॥१७॥ निदर्शनं दृष्टान्तकरणम् । उदाहरणम्- क सूर्यमभवो वंश क चाल्पविषया मतिः । तितीर्पर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम् ॥ ४३६ ॥ अत्र उडुपेन सागरतरणमिव मन्मत्या सूर्यवंशवर्णनमित्युपमायां पर्यवस्यति । यथावा. उदयति विततोष्णरश्मिरज्जा- वहिमरुचौ हिमधानि याति चास्तम् । • वहति.गिरिरयं विलम्विघण्टा द्वयपरिवारितवारणेन्द्रलीलाम् ॥ ४३७॥ अत्र कथमन्यस्य लीलामन्यो वहतीति तत्सदृशीमित्युप- , क सूपैति । अल्पमत्याऽर्कवंशवर्णनमसम्भवदान्तिकदृष्टान्त वस्तुनोरौपम्यं कल्पयति ।' निरपेक्षवाक्यार्थयोर्बिम्बप्रतिबिम्बत्वे दृष्टा- न्तस्य लक्षणात् । अत्र प्रकृतवाक्यार्थे वाक्यार्थान्तरारोपात्सापे. क्षवे सम्वन्धानुपपत्तिमूला निदर्शना, न दृष्टान्तः, एपा वाक्या थेन निदर्शना । पदार्थन सा यथा- उदयतीति । तत्सदृशीमिति । गजलीलातुल्याम् ।

·दशमोग्लास 371 माया पर्यवसानम् । दोभ्या तितीर्पति तरङ्गवतीभुजङ्ग- भो मादातुमिच्छति करे हरिणाङ्कविम्बम् । मेरु लिलयिपति 'धुवमेप देव ! यस्त गुणान् गदितुमद्यममादधाति ॥ ४३८ । इत्यादी मालारूपाप्येपा द्रष्टव्या । स्वम्वहेत्वन्वयस्याक्तिः क्रिययैव च साऽपरा । "क्रिययैव स्वस्वरूपस्वकारणगोस्सबम्धो यदवगम्यते साड- परा निदर्शना । यथा- उन्नतं पदमवाप्य यो लघु है लीलपैव स पतेदिति 'धुवम् । शैलशेखरगतो हपत्कण चारुमारुतधुतः पतत्यधः ॥ ४३९ ॥ दोभ्यामिति । तरङ्गवती नदी । तदुनोऽब्धि । स्वस्वेति । स्व स्वपानात्मक्रियाया स्वभाव । स्वहेतुश्च तस्या एष कारणमुन्नतपदाप्तिरूप । तयोरन्वय कार्यकारणत्वेन घटना। उन्नतमिति । अत्र ममेवान्यस्यापि लघोरुचै पदाप्ति पा- तान्तेति कार्यकारणयोरन्वयेनोपमानोपमेयत्वाक्षेपे सम्पवद्वस्तु सम्बन्धा निदर्शना, स्वसिद्धये वाच्येनोपमानोपमेयमावरूपान्तर- भुक्मेष. यत्ते कियवैध स्वरूप 1 नुवन्.

·372 सहेतटीकासमते काव्यप्रकाशे अत्र 'पातक्रियया पतनस्य, लाघवे सत्युन्नतपदमाप्तिरूपस्य च संवन्धः रूपाप्यते । अप्रस्तुतप्रशंसा या सा सैव प्रस्तुताश्रया ॥ 'अमाकरणिकस्याभिधानेन माकरणिकस्यापोऽप्रस्तुतप्रशंसा। कार्ये निमित्ते सामान्ये चिशेपे प्रस्तुते सति । तदन्यस्य वचस्तुल्ये तुल्यस्येति च पञ्चधा॥१९॥ माक्षिप्यत इति । अपरेति उद्भटोक्का। पातक्रिययेति । पततिरूपया । पतनस्येति । पतदित्ये. वमुल्लिखितस्य, उच्चैःपदाप्तिरूपकारणकार्यस्वरूपस्य । कारणस्येति । उच्चैःपदाप्तिरूपस्य । अप्रस्तुतेति । इहाप्रस्तुनस्य स्तुतिनिन्दासाम्यैः वर्णना दृष्टा। प्रशंसाऽत्र वर्णना, न स्तुतिः । तच्चाप्रस्तुतमप्रस् तत्वादेव वक्तुमयुक्तं सत्प्रस्तुतपरतयोच्यमानं युक्तं स्यात् । प्रस्तुतपरता च. कार्यकार- णमावसामान्यविशेषभावसारूप्यसम्बन्धैः स्यात् । सैवेति । प्रशंसा कविभिरप्रस्तुतस्य क्रियते, सा प्रस्तुतपरा, सैव प्रस्तुत प्रशंसैव । तदन्यस्योत.। कार्ये प्रस्तुते तदन्यस्य कारणस्येत्यादि मेग चतुष्टयस्य; तथा तुल्ये राजादौ प्रस्तुते तदन्यस्य तुल्य- स्य यद्वचो भणनमिति पञ्चधात्वम् । अत्र वाच्यस्य परार्थ स्वसमर्पणमिति लक्षणेन लक्षणा । .. या , 1 पातक्रियया निर्दिष्टस्य पतनस्य. 2 अप्राकरणिफस्यार्थस्याभिधानेन, ·दशमोल्लासः 373 तदन्यस्य कारणादेः।। क्रमेणोदाहरणानि-. याताकि न मिलन्ति सुन्दरि! पुनश्चिन्ता त्वया मत्कृते नो कार्या,नितरां कशाऽसि कथयत्येवं सवाप्पे मयि । er लज्जामन्धरतारकेण 'निपतदाराश्रुणा चक्षुपा ulan दृष्ट्वा मां हसितेन भाविमरणोत्साहस्तया सूचितः ॥४४०॥ अत्र प्रस्थानाकिमिति निवृत्तोऽसीति कार्ये पृष्टे कारणमभिहितम्। राजन्! राजसुता न पाठयति मा देव्योऽपि तूष्णी स्थिताः कुन्जे! भोजय मां कुमारसचिर्नाद्यापि किं भुज्यते । ? इत्थं राजशुकस्तवारिभवने मुक्तोऽवगै:पञ्जराद नितरामिति । अग्रेऽपि वं रुशा चिन्तया भृशं भवसि यत.। हसितेनेति । तथा तयो हसितं, यथाऽहं त्वया त्यक्ता सती मरिप्यामीति कारण सूचितम् । कुमारेति । कुमारवरैः । राजशुको वरशुकः । त्वा यात्रो- द्यतं ज्ञात्वा हिपस्ते नष्टा' इति प्रस्तुतो हेतुरूपोऽर्थः । शुकवृ- तान्तस्त्वप्रस्तुन, कार्यरूप प्रस्तुतार्थ स्वात्मानमर्पयतीत्यर्थः । यहा- कारणवत्कीरवृत्तान्तरूपकार्यस्यापि वर्ण्यत्वेन प्रस्तुतत्वे कार्यद्वाराss. मभनय-तरेण कारणस्योकावत्र पर्यायोक्तयलङ्कारः । कारणापे क्षया कार्यस्यातिचारुत्वमिति कार्यमेवोच्यते । कारणकार्ययोः प्रस्तु. ताप्रस्तुतत्वेऽप्रस्तुतप्रशंसा । निपतत्पीताश्रुगा. .

·374 सतटीकारामते काव्यप्रकाशे चित्रस्थानवलोक्य शून्यबलभावकैकमाभापते ॥४४१॥ अत्र 'मस्थानोद्यतं भवन्तं ज्ञात्वा सहसैव त्वदरय पलाय्य गता इति कारणे प्रस्तुते कार्यमुक्तम् । एतत्स्य मुखास्कियत्कमलिनीपत्रे कणं वारिणो यन्मुक्तामणिरित्यमस्त स जडः शृण्वन्यदस्मादपि । अङ्गल्यग्रलघुक्रियामविलायन्यादीयमाने शनैः कुत्रोष्ठीय गतो ममेत्यनुदिनं निद्राति नान्तश्शुचा ॥४४२।। अत्र , अस्थाने जडानां ममत्वसंभावना भवतीति सामा- न्ये प्रस्तुते विशेपकधितः । सुहृवधूवाष्पजलममार्जनम् करोति वैरमतियातनेन यः स एव पूज्यस्स पुमान स नीतिमान् मुजीवितं तस्य स भाजनं श्रियः ।। अत्र कृष्णं निहस नरकासुरवधूनां * यदि दुःखं प्रशम. यसि तवमेव श्लाध्यः इति विशेपे प्रकृते सामान्यमुदितम् । मुखादिति । मुखमाळतिलोंकात्, एतस्या आकृतेरिदम- स्पमित्यर्थः । मुखादित्यपेक्षितक्रियमपादानम् । अत्राम्भोबिन्दौ मणि धीविशेषः। कृष्णमिति । कृष्णेन नरकासुरे हते तन्मन्त्रिणस्तन्मित्रं प्रत्युक्तिः। 1 शून्यभवनेऽप्यै । शून्यपलभीष्वकैक । प्रस्थानाधत ज्ञात्वा। यदि दु.खं शमयति। महत्वस. 5 तदात्वमेव ।

·दशमोल्लासः 375 -- तुल्ये प्रस्तुते तुल्याभिधाने त्रय:प्रकारा । श्लेपः समासो क्तिः सादृश्यमानं वा 'तुल्यात्तुल्यस्य ह्याक्षेपे हेतुः । क्रमेणोदाहरणम्- पुंस्त्वादपि प्रविचलेद्यदि यद्यधोऽपि यायाद्यदि प्रणयने नमहानपि स्यात् । X अभ्युद्धरेचदपि विश्वमितीहशीय केनापि दिक्प्रकटिता पुरुपोत्तमेन ॥ ४४ ॥ येनास्यभ्युदितेन चन्द्र ? गमितः क्लान्ति रवी तत्र ते युज्यते प्रतिकर्तुमेव न पुनस्तस्यैव पादग्रहः । पुंस्त्वादिति । पुंस्त्वं विक्रमपुम्मावौ । अधः पाताळं नीच तया चलनं च प्रणयनं याश्चा। नमहानपि वामनः स्वल्पश्च । पुरुषोत्तमः सन्नरोऽपि । अत्र साधुवृत्तं वाच्यत्वात् प्रस्तुतं । तत्र चाभिधाया नियन्त्रणान्नात्र श्लेप । विष्णुप्रतिपत्तिस्तु शब्दोत्थात् ध्वनेरेवेति नेहाप्रस्तुतप्रशसेति चेन्न । साधुवृत्तस्य वाच्यत्वासम्भ वात् । न ह्युल्छष्टोऽपि पुमान् विष्णुवद्वस्तुतया विश्वमुद्धर्तुमीप्टे । आतिप्यमाणस्य तु तस्य गुणवृत्त्या तद्वर्णनमविरुद्धं, गुगभूतत्वात् । तस्मादत्र विष्णुवृत्तं वाच्यमप्रस्तुतं च । तेन च प्रस्तुतं साधुवृत्त- माक्षिप्यत इति न ध्वनिः । स ह्यप्रस्तुताक्षेपरूपः स्यात् । येनासीति ! जडधामता शीततेजस्ता मूर्खाश्रयता च । अत्र तुल्यातुल्य न्तरस्य.

·376 सङ्कतटीकासमेते काव्यप्रकारे क्षीणे तदनुष्ठितं यदि ततः किं लज्जसे नो मना. गस्त्वेवं जयामता तु भवतो यद्योन विष्फूर्जसे॥४४५ आदाय वारि परित सरितां मुखेभ्यः किं तावदार्जितमनेन दुरणवेन । क्षारीकृतं च वडवादहने हुतं च पाताळकुक्षिकुहरे विनिवेशितं च ॥ ४४६ ॥ इयं च-काचिद्वाच्ये प्रतीयमानार्थानध्यारोपेणैव भवति । अश अन्धरम्भः स्थगितभुवनाभोगपाताळकुक्षेः पोतोपाया इह हि वहवो लङ्घनेऽपि क्रमन्ते । आहो रिक्तः कथमपि भवेदेप दैवात्तदानी को नाम स्यादवटकुहरालोकनेऽप्यस्य कल्पः ॥ ४४७ ॥ यथा- पूर्वलोके पुरुषोत्तमवद्विशेष्यमकेंन्दुरूपं न शिष्टम् । विशेषण श्लिष्टत्वे तु समासोक्तिः तुल्यान्तराक्षेपहेतुः । पूर्वत्र तु श्ठेपे द्वयोरपि विष्टत्वात् ॥ इयं चेति । सादृश्यहेतुकाऽप्रस्तुतप्रशंसा । अब्धेरिति । आहो इति यद्यर्थे । कल्पः शक्त'। अ- त्राब्धावपीदशस्यार्थस्य सम्भवान्नैकान्तेन कस्यापीश्वरस्याक्षेपाकासा। एवं पुंस्त्वादित्यत्र, भादायेत्यत्र च गम्यार्थानध्यारोपः। येना- सीत्यत्र तु चन्द्रे सम्बोधनादेरर्थस्यासम्भवादपकारिम्योऽप्यर्थेच्छो- मनागस्त्येव. ब्रडवावदने.

·दशमोलस 377 क्वचिदध्यारोपेणैव । यथा-दुर्भार कस्त्वं भोः कथयामि दैवहतकं मा विद्धि शाखोटक वैराग्यादिव वक्षि साधु विदित 'कस्मादिदं कथ्यते । वामेनात्र वटस्तमश्चगजनस्मर्वात्मना सेवते न च्छायाऽपि परोपकारकरणे मार्गस्थितस्यापि मे॥४४८॥ क्वचिदशेष्वध्यारोपेण । यथा-- सोऽपूर्वो रसनाविपर्यय विधिस्तकर्णयोश्चापलं दृष्टिस्सा मदविस्मृतस्वपरदिकिं भूयसोक्तेन वा । दरिद्रस्य अध्यारोप । कस्त्वमिति । अत्र कथयामोत्येतदाह-श्रूयमाणं निर्वेदक- दपि तवानुबन्धात्कथ्यते । कस्मादिति वैराग्यहेतुप्रश्न । कथ्यत इत्यादि सनिर्वेदस्मरणोपक्रमं कथकथमपि निरूप्यते । वामेनेति । कु* कूलादिनोपलक्षित । बट इति । फलदानशू-यश्छायामात्रकर- णादेव गर्विष्ठ । छायाऽपीति । श्मशानाग्निदग्धपल्लवादिस्तरुवि- शेषो हिशाखोटक । मार्ग सता पन्था अपि। अत्र वृक्षेण सहा चेतनत्वादुक्तिप्रत्युक्तयसम्भवे तु श्रीमत्पुरुपसेक्या खेदवान् दरि- द्रमनस्वी कश्चित्पुमान प्रतीयमानतयाऽध्यारोप्यते । सोऽपूर्व इति । रसनाविपर्ययो गनाना * शापनोडलीक- जोऽपि । चापल खरवचश्श्रवणे साम्मुख्यमपि । शून्यकरत्वमदाट- कस्मादिव बोध्यवे विधिस्तत्कर्मणश्चा • अनुचितेन कुलादनोपल क्षित इत्यर्थ इति काव्यानुशासनव्याख्या. 1 शाखाटको भूतावासो वृक्ष हात उद्याते. + शापनिदानन्तु महाभारते भानुशासनिकपर्वणि ८५ तऽध्यार KAVYAPRAKASA . 48 ·378 सतटीकासमेते काव्यप्रकाशे - सबै विस्मृतवानसि भ्रमर! हे यहारणोयाप्यसा वन्तःशुन्यकरो निपव्यत इति भ्रात:क एप ग्रहः ॥४४९॥ अत्र रसनाविपर्ययः शून्यकरत्वं च भ्रमरस्यासक्ने न हेतुः । कर्णचापलं तु हेतुः । मद मत्युत सेवने निमित्तम् । । निगीर्याध्यवसानं त प्रकृतस्य 'परेण यत् । प्रस्तुतस्य यदन्यत्वं यद्यर्थोक्तौ च कल्पनम।।१०० कार्यकारणयोर्यश्च पौर्वापर्यविपर्ययः। विज्ञेयातिशयोक्तिस्सा- उपमानेनान्तर्निगीर्णस्योपमेयस्य यदध्यवसानं सैका । यथा- कमलमनम्भसि कमले कुवलयमेतानि कनकलतिकायाम् । सा च सुकुमारसुभगेत्युत्पात परम्परा केयम् ॥ ४५० ॥ त्वमपि । हेतुरिति । तेन वाच्येऽर्थे प्रतीयमानस्य कस्यापि कुस्वा- मिसेवकस्याध्यारोप: कार्यः। चापलमसेवने मदश्च सेवने हेतुः । प्रस्तुताप्रस्तुतयो' वाच्यत्वे विशेप्यस्यापि श्लिष्टत्वे अर्थश्लेपः। विशेष- णाना लिष्टले प्रस्तुतस्य वाच्यत्वे अन्यस्य तु गभ्यत्वे समासो- क्तिः। अप्रस्तुतस्य वाच्यत्वे प्रस्तुतस्य गभ्यत्वेऽप्रस्तुतप्रशंसेति विवेकः। कमलमिति । अत्र भेदेऽतिशयोक्तिरित्येको मेदः । मुखादेः कमलादिरूपतयाऽध्यवसाने प्रथमो भेदः। कमलमनम्भसीत्यादियोगे त्वसम्बन्धे सम्बन्धरूपातिशयोक्तिः। तथा विरोधालङ्कारोऽपि । कार्यकारणयोचव पौ. ३ परम्परा चेयम्. सिमेन.

·दशमोल्लास 379 (छाया- अत्र मुखादि कमलादिरूपतयाऽध्यवसितम् । यच्च तदेवा- न्यत्वेनाध्यवसीयते साऽपरा । यथा- अण्णं लडहत्तण अण्णाविअ कापि वत्तणच्छाआ। ..सामा सामण्णपआपइणो रेह चिअ ण हो इ ॥ ४५१ ॥ -अन्यत्सौकुमार्यमन्येव च काऽपि वर्तनच्छाया। श्यामा सामान्यप्रजापते रेखैव च न भवति । यद्यर्थस्य यदिशब्देन चेच्छब्देन वोक्तौ यत्कल्पनम् । (अ. दसंभविनोऽर्थस्य) सा तृतीया । यथा- राकायामकलङ्क चेदृमृतांशोभवेद्वपुः । तस्या मुखं तदा साम्यपराभवमवामुयात् ॥ ४५२ ॥ तदेवेति । प्रस्तुतमभिन्नमन्यत्वेन भेदेनाध्यवसीयते । अण्णमिति । रेखा मर्यादा । वत्तण वक्त्रं वर्तना वा। अत्रान्यल्लटभत्वमित्यभेदेऽप्यन्यत्वेन भेदोक्तिरिति द्वितीयः । अत्रा भेदे भेद इति वाक्योपपत्तये वास्तवलटभत्वस्य सातिशय कविकल्पितं लटभत्वं द्वितीयं कल्पनीयम् । उत्तरार्धे सम्बन्धेऽप्यसम्बन्धरूपा. तिशयोकि. राकेति । राकेन्दोनिलमत्वस्य बहिरमम्भवेऽपि कविना सम्भवद्रूपतयोक्तावास्यं निरुपममित्यर्थः । एपोत्पाद्योपमेति स्टः । अद्भुतोपमेति दण्डिमुख्याः । अयं सम्बन्धेऽप्यसम्बन्धरूपस्तृतीयः । तदेवान्यत्वेनानुमीयते. .

·380 सहेताकासमेते काव्यप्रकारे कारणस्य शीघ्रकारितां वक्तुं कार्यस्य पूर्वमुक्तौ चतुर्थी । यथा- हृदयमधिष्ठितमादौ मालत्या कुमुमचापवाणेन । चरमं रमणीवल्लभलोचनविपयं 'लया भजता ।। ४५३ ॥ प्रतिवस्तूपमा तु सा ॥ १० ॥ सामान्यस्य हिरेकस्य यत्र वाक्यद्वये स्थितिः। कचिदसम्बन्धे सम्बन्धो यथा-* *"पुष्प प्रबालोपहितम्, इति अत्रासम्बन्धे सम्भावनया सम्बन्धः । हृदयमिति । अत्र स्मराधिष्ठानं कार्य । नायकाधिष्ठानं तु कारण, तयोपिर्यासः कृतः । प्राकार्य पात्कारणमिति विप- यस्तुल्यकालत्वेनापि 'स्यात् । यद्वा-पथौचित्यमौचिती, तथा पौर्वापर्य पौर्वापरी, तस्या अविपर्ययः ईपद्विपर्ययस्तुल्यकालत्वं तत्रा- तिशयोक्तिर्यथा- 'अविरलविलोलजलद कुटचार्जुननीपसुरभिवनवातः । अयमायातः कालो हन्त हताः पथिकगेहिन्यः ।। प्रतीति ॥ वस्तुशब्दस्य वाक्यार्थवाचित्वे प्रतिवाक्यार्थमुप- मा, साम्यमित्यन्वर्थत्वाश्रयणात् फेवलं काव्यसमयात्पर्यायान्तरेण पृथनिर्देशः । अयं भावः-सामान्यधर्मस्येवाद्यनुको सन्निर्देश दीपकतुल्ययोगिते । असानदेशे शुद्धसामन्यरूपत्वे प्रतिवस्तूपमा । सामान्यधर्मस्य विम्बप्रतिविम्वभावे तु दृष्टान्तः ॥ I वया व्रजता 'पुष्प प्रवाव्यपहित यदि स्यात् मुक्ताफल वा स्फुटविद्रुमस्थम्। ततोऽनुकुर्याद्विशदस्य तस्य ताम्रोष्टपर्यस्तरुचे स्मितस्य ।।

·दशमोल्लासः 881 dee - साधारणो धर्म उपमेयवाक्ये चोपमानवाक्ये, व कथितपद- स्वस्य दुष्टतयाऽभिहितत्वाच्छन्दभेदेन' यदुपादीयते, सा वस्तुनो वाक्यार्थस्योपमानत्वात् प्रतिवस्तूपमा । यथा- देवीभावं गमिता परिवारपदं 'कथं भजत्येपा । न खलु परिभोगयोग्यं दैवतरूपाङ्कितं रत्रम् ॥ ४५४॥ यदि दहसनलोऽत्र किमद्भुतं याद च गौरवमद्रिषु किं ततः। लवणमम्बु सदैव महोदधेः प्रकृतिरेव सतामविपादिता ॥४५५।। "इत्यादिर्मालाप्रतिवस्तूपमा. द्रष्टव्या । एवमन्यत्राप्यनुसतव्यम् । दृष्टान्त पुनरेतेषां सर्वेषां प्रतिविम्वनम्।।१०२॥ देवीति । अत्र परिवारपदत्वं साधारणो, धर्मः। परिमो- गयोग्यमिति पर्यायेण भिन्न उक्तः । परिवारपदवपरिमोगयोग्य- त्वयोरेकार्थत्वात् । प्रकृतिरेवेति । इदमेकं प्रकृतं, शेपं त्रयमुपमानभूतम् । एवमिति । यथा-"हरवन्न विपमहाष्टः" इत्यादौ व्यति- रेके व्यतिरेकमाला, • अत्रैकस्य वहुम्यो भेदेनोक्तिः। अस्या- मिवाद्यभावेऽपि प्राकरणिकत्वालोचनयौपम्यावगतिः । दृष्टान्त इति । अत्र पुनश्शब्दः पूर्वस्माद्विशेषकः । विशे- 1कथं भजत्वेषा. इत्यादिका मालाप्रतिव. 1 ·सातवाहो साहसकर्मशर्मणः करं कृपाणान्तिकमानिनीपतः। 382 सकतटीकासमेते काव्यप्रकाश एतेपां साधारणधर्मादीनां । दृष्टोऽन्तः (निश्चयो) यत्र स दृष्टान्तः। त्वयि दृष्ट एव तस्या निर्वाति मनो मनोमवज्वलितम् । अलोके हि हिमांशोः विकसति 'कुसुमं कुमुद्वयाः ॥ ४५६ ॥ एष साधम्र्पण वैधम्र्येण तु- भटा परेप विशरारुतामगुः दधत्यवाते स्थिरता हि पांसवः।। पश्च विम्बप्रतिविम्वभाव एव । सर्वेपामिति । न तु · प्रतिवस्तूपमायामिव साधारणधर्म- स्यैव द्वि: प्रयोग । किन्तूपमेयादेरपिः। 'निश्चयो यत्रेति भणना, द्यत्र विशेषेण विशेषो विम्वप्रतिविम्वभावे सति समर्थ्यते स ह. टान्तः । निश्चयस्य विशेषादेव सम्मवात् । विशेषरूपतयैव ढ. धान्ते बिम्बप्रतिविम्बभावयोगात् । ' विशेषस्य' सामान्येन समर्थने त्वर्थान्तरन्यासः । त्वयीति । यथा कुमुदिन्याचन्द्रालोके तद्गुणपक्षपातित्वेन कुमुद विकसति तथा त्वद्दशेने, गुणपक्षपातात्तस्या मन इति सर्व प्रतिविम्बनम् । तवति । अत्र विशरारुतागमनादीना स्थिरत्वाधानादिवे- धम्र्येण प्रतिबिम्बनम् । दृष्टान्ते साधारणधर्माणां वस्तुवृत्या ह्यभेद एव; परं शब्दान्तरेणोकत्वात्, प्रतिविम्वने मेदामास इति बिम्बने 1कुमदं. 1 पाणिं कृपाणान्तिकमा.

·दशमोगास 383 सकदृत्तिस्तु धर्मस्य प्रकृताप्रकृतात्मनाम्। सैव कियासु वढीपु कारकस्येति दीपकम् ॥१०३॥ माकरणिकामाकरणिकानां अर्थादुपमानोपमेयाना धर्मः क्रियादि एकवारमेच यदुपादीयते तदेकस्यैव समस्तवाक्यदी- पनादीपकम् । यथा- किवणाणं धणं णाआण पणमणी केसराइ सीहाण । कुलवालिआणं धणा कुतो छिप्पन्ति अमुआणम् ।। छाया-पगाना धन नागाना फ्णमणि केसराच सिंहानाम् ।। युलपारानां च स्तना कुत स्पृश्यन्तेऽमृतानाम ॥ कारस्य च वही क्रिया समंदात्तिःपकम् । यथा- स्विधति कुणति वेल्लति सिलति निमिपति विलोकयति तिर्यक् । नियतनिष्ठतया तेषा साधारणता न स्यादिति नाशयम् । *एकस्थस्यैोति । अय, भाव एकर स्थित क्रियादिः समानो धर्म प्रतनान्यत्रोकागद्दीपनाख्याद्दीपकम् । जन प्रक तामरुतत्वयोस्तित्वाश्यानामोपम्य सत्य पर गम्यं न श्रोतम्। अतो नोपमा । तुल्ययोगिताया तु काल्पनिकमाप-य, शुद्धानामेव प्ररुताना अपरताना वा तत्र ग्रहगान पुनयुगपदुभपाहणमिति । किपिणेति । फुलवाला. प्रना. शेपमप्रस्तम् । अत्र छिम्पन्तीति क्रिया समानो धर्म , सचाने निर्दिष्ट इत्यन्तकि- यादीपरम् । आदिमध्यक्रियादीपके वनोहो । स्वितीति । म यरूप पाररमन्नस् बटुप, फियामु पवित्यति. -वस्य तदरस्सत्वर राना मनुते hA - ·381 सरतटीकासमेते काव्यप्रकाशे - । अन्तर्नन्दति चुम्बितुमिच्छनि नवपरिणया वधूशयन ॥ ४५९॥ मालादीपकमाद्यं चेद्यथोत्तरगुणावहम् । पूर्वेण पूर्वेण वस्तुनोचरमुत्तरं चेदुपक्रियते तन्मालादीपकम् । यथा- सङ्गामाङ्गणमागतेन भवता चापे समारोपिते देवाडकर्णय येन येन सहसा यद्यत्समासादितम् । कोदण्डेन शराः शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं 'तेन त्वं भवता च कीर्विरतुला कील् च लोकत्रयम् ॥ नियतानां सकृद्धर्मस्सा पुनस्तुल्ययोगिता॥१०॥ नियतानां प्राकरणिकानामेव अमाकरणिकानामेव वा । . वर्तत इत्यन्तकारकदीपकम् | आदिमध्यकारके ज्ञेये। तथा क्रिया- याः सर्वत्र वाक्ये प्रयोगात्तद्दीपकत्वे "सर्व वाक्यं सालङ्कार स्यादतो न क्रियामानं दपिकं, किन्तु भूयोभिस्सजातीयैः कार- कैस्सम्बध्यमान, तस्य. चानेकैम्वर्येषु साधारणतया सम्बध्यमानस्य बलादौपम्यगर्भत्वम् । सङ्गामेति । अत्रासादनक्रियानिमित्त दीपनं दीपनविषयाणां उत्तरोत्तरोम्भितत्वेन कृत ! तथा कोदण्डाद्यैश्शरादीना क्रमेणो. त्कर्षों विहितः । एकावली तु पूर्वस्योत्तरोत्तरेणोत्कर्षहेतुत्वे स्यादिति विवेकः। 1 सप्राप्त परिपन्थियोधनिवहे साम्मुख्यमासादितम् तेन ल नृपते खया सितयशस्तेनापि लोकत्रयम् प्राकरणिकानामपाकराणकानामेव वा.

·- दशमोल्लासः 385 t क्रमेणोदाहरणम्- पाण्डु क्षामं वदनं हृदयं सरसं तबालसं च वपुः । आवेदयति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सखि! हृदन्तः ॥४६१॥ कुमुदकमलनीलनीरजालिललितविलासपोर्टशो पुरः का । अमृतममृतरश्मिरम्युजन्म प्रतिहतमेकपदे तवाऽऽननस्य ॥ उपमानाद्यदन्यस्य व्यतिरेकस्त एव सः । 'अन्यस्योपमेयस्य व्यतिरेक आधिक्यम् । क्षीणः क्षीणोऽपि-शशी भूयो भूयो विवर्धते नित्यम् । पाण्डु क्षाममिति । अत्र सर्वाणि प्रकृतानि । क्षेत्रियरोगो राजयक्ष्मा अन्यस्मिन् क्षेत्रे देहान्तरे चिकित्स्यः । पक्षे उपप- तिविषयोऽनुरागः। आवेदयतीति सकर्मः । कुमुदेति । अत्र कुमुदादीनि सण्यिप्रस्तानि, दृशोमुख. स्य च वयेत्यात् प्रतत्वम् । का इति निन्दारूप: पूर्वार्ध, प्रतिहतरूपश्चोतरा सरमः कुमुदादीना तुल्ययोग्यताहेतुः निबद्धः । आधिक्यमिति । अर्थादुपमानात् । तदयं मूत्रार्थः । यदुप- मानादुपमेयस्य व्यतिरेकः, स एष व्यतिरेक एप, सः व्यतिरे- कोऽलकारः। क्षीण इति । यथेन्दु, सीगोऽपि पर्यने तया मपि इपि, dil का स्टा सती प्रियेग ज्ञानाशयेनो- भूगोदर या नितराम् । सर. KHAIRAKAst . तारुण्य- 1 ताननस्य. 19 ·386 संशतटीकासमेते काव्यप्रकाशे विरम प्रसीद सुन्दरि ! यौवनमनिवनि यातं तु ॥४६३॥ इत्यादायुपमानस्योपमेयादाधिक्यमिति यत्केन चिदुक्त तदयुक्तम् । अब योवनगतास्थैर्यस्याधिस्य हि विवक्षितम् । हेवोरुक्तावनुक्तीनां त्रये साम्ये निवेदिते ।। शब्दार्थाभ्यामथाक्षिप्ते 'श्लिष्टे तदत्तिरप्ट 'तत्॥ व्यतिरेकस्य हेतुरुपमेयगतमुत्कर्षनिमित्तम् । उपमानग- तमपकर्पकारण । तयोयोक्तिः । एकतरस्य द्वयोर्वाऽनु- क्तिरित्यनुक्तित्रय । एतद्नेदचतुष्टयमुपमानोपमेयभावे शब्देन . च्यते-प्रिये । यात क्षीणं यौवन भूयो न निरर्तन इति मा कुप्य । केन चिदिति । रुद्रटेन, त-मताशयेनात्र चन्द्राद्योगन न्यू नगुण शशिवैलक्षण्येन गतस्य तस्यापुनरागमनात् । अलङ्कारसर्व खेऽपीत्यमुक्तम् । विवक्षितमिति। यौवने यादृशमस्थैर्याधिक्य न चन्द्रे तादगिति भाव । विपरीतोऽतिरेकोऽधिकत्व व्यतिरेक । अधिक- स्वपरीत्य च होनत्वम् । अ आधिक्य आधिक्य, अनाधिक्य मित्यर्थ । एव च रुद्रटेाऽपि मानित । इत्थमभणन चोहकाना मेवात्राधिकार इति ज्ञापनार्थम् । तयोयोरिति । युगपदिति शेष , एकतरस्य क्रमेणा- नुक्तावनुक्तिद्वय, , द्वयोरुपमेयोपमानयो उत्कर्षापफ'हेवोर्युगपदनु कावेकाऽनुक्ति , मिलितमनुक्तित्रयम् । शब्देनेति । इववायथादिना इवार्थवतिरूपेण च । * 3 गत निकप ·दशमानस 387 प्रतिपादिते आर्थेन च क्रमेणोक्तौ चत्वार एव मेदा । आक्षि- से चौपम्ये तावन्त एर । एव द्वादश । एते च श्लोऽपि भवन्तीति चतुर्विंशतिभेदा । क्रमेणोदाहरणम्-- असिमात्रमहायस्य प्रभूतारिपराभवे । अन्यतुच्छजनस्या न स्मयोऽस्य महाधृते ॥ ४६४ ॥ आर्थेनेति । तुल्यार्थशब्दतुल्यार्थवतिप्रतिपादितेन । क्रमेण। यदाऽर्थशब्द साम्यर्यार्थस्तदाऽर्थेन सामथर्थरूपेण क्रमेणेति व्या- ख्या । आतिप्त इति । इवतुल्यार्थाभाव इत्यर्थ । तहादिति । लेोऽपि द्वादशभेदा इत्यर्थ । निरऐति । त्रीन वारान् अष्ट चतुर्विशति । असीति । अा तुच्छवमुपमानगं गर्वहेतु निकर्षकारण, म- हावृतित्वमुपमेयगमुत्कर्षकारण स्मयाभावहेतु , अतो युगपद्धत्तोरु- क्ति । तयाऽत्रैव- इतरस्य ननत्येव न स्मयोऽस्य महावे इति पाठे महाधुनित्वस्योपमेयोत्कर्पहनोरक्ति । "तुरस्यान्यजनस्येव न स्मयोऽस्य विभाव्यते" इनि पाठे तुच्छत्यस्योपमानापम्पहतोसति । तथा "इतरस्य जनम्येव न स्मयाऽस्य विभाव्यते" इति कने तत्कर्षापापहे योयुगपदनिरित्याह । मेमालामवारो ·388 सतटीकासमेत काव्यप्रकाशे अत्रैव तुच्छेति महाघृतेरित्यनयोः पर्यायेण युगपद्वाऽनु- पादाने अन्यनेदत्रयम् । एवमन्येष्वपि द्रष्टव्यम् । अत्रेवशब्दस्य सद्भावाच्छाब्दमौपम्यम् । असिमात्र सहायोऽपि प्रभूतारिपराभवे । नैवान्यतुच्छजनवत् सगर्वोऽयं महाधृतिः ।। ४६५ ॥ अत्र तुल्यार्थे वतिरिसार्थमौपम्यम्- इयं मुनयना दासीकृततामरसश्रिया । आननेनाऽकलङ्केन जयतीन्दु कलङ्किवम् ।। ४६६ ॥ अवादितुल्यादि पदविरहेणाऽक्षिप्तवोपमा । . अत्रैवेति । एवं शादौपम्ये 'चतुर्भेदी । एवमन्येष्विति । आर्थादावपि' चतुष्कपञ्चके दर्शितदृष्टा. न्तान्यत्रिभेदी स्वेनोह्या । आर्थसाम्ये यथा- असीति । अत्राप्युत्कर्पापकर्पहेत्वोईयोरुक्तिः । इहार्थीपम्ये, पूर्वत्र च शाब्दौपम्ये व्यतिरेकस्याद्यो भेदः । शेषत्रिभेदी स्वेनाह्या । इयमिति। अत्रोपमेयोपमानगमकलङ्ककलङ्कित्वरूपमुत्कर्पापकर्ष कारणमुक्तम् । अयमाक्षिप्तौपम्ये व्यतिरेकस्याद्यो भेदः । यथावा- ঙ্গিীণ হাহী' इति। अत्र यौवन उपमेये चन्द्रे चोपमाने क्रमेण स्थैर्याधिक्यहानी उत्क- पापकर्पकारंणे उक्त । अयमाद्यो भेदः । अनुक्ता त्रिभेदी स्वा यथा। सहायोऽय. 2 धृतनिधिः. ३ निन्दतीन्दु. 4 पदविरह आक्षिप्तेवो. - क्षीणः ·दशमोल्लास 389 जितेन्द्रियतया सम्यग्विद्यापद्धनिपेविणः । अतिगादगुणस्यास्य नाब्जवद्रा गुणा ॥ ४६७ ॥ अवार्थे बति गुणशब्दश्लिष्ट शाब्दमौपम्यम् । अखण्डमण्डल श्रीमान् पश्यप पृथिवीपतिः । न निशाकरवज्जातु कलावेकल्पमागतः ।। ४६८ ॥ अत्र तुल्यार्थे वति कलाशब्द श्लिष्ट । मालाप्रतिवस्तूपमावत् मालाव्यतिरेकोऽपि संभवति तस्या- पि भेदा एवमूह्या दिमान चोदाहियते । यथा- , "नित्योदित प्रतापस्य तपनेन तुला नते"। अत्र नित्योदितप्रतापत्वमुपमेयोत्कर्षहेतु । यथा वा-नियतिकतोत । अत्रोपमेयोत्कर्पहेतु । क्षणोदतमतपेन । इति पाठे उपमानापपहेतु । महामण्डलमणिस्य ! तपनेन तुला न ते । इति पाठे तू कर्पापकर्षहे पोयोरप्यनुक्तिरित्यासितौपम्ये च. तुभेदी। जितेन्द्रियति । अत्र विद्यावृनिपयो गादगुणत्वोत्कर्षहेतु । भगुरगुणत्वनिरर्पोंपात इत्युपमानगनिकर्षहेतूनौ शान्द्रौपम्ये ठेप व्यतिरेकस्य तृतीयो भेद ॥ असण्डति। अगमुषमानगनिकहित्यनुक्तावार्थीपम्ये ठेपव्य- तिरेक्स्य तृतीय भेद ।

·३ 300 सतटीकासमेते काव्यप्रकाश E हरवन विपमष्टिः हरिवन विभो! 'विधतवितत्तवृपः। रविव'न चातिदुस्सहकरतापितभू कदाचिदसि ॥ ४६९ अत्र तुल्यार्थे वतिः। विपमादयश्च शब्दाः श्लिष्टाः । नित्योदितमतापेन चियामामीलितप्रभः । भास्वताऽनेन भूपेन भास्वानेप विनिर्जितः ।। ४७० ॥. अत्र ह्याक्षिप्तवोपमा भावतेति श्लिष्टः । यथा वा- स्वच्छात्मतागुणसमुडसितेन्दुविम्बं विम्वप्रभाधरमकृत्रिमहृद्यगन्धम् । यूनामतीव पिवतां रजनीपु यत्र तृष्णां जहार मधु नाऽऽनननमगनानाम् ॥ ४७१ ।। हरोति । वृक्षौ धर्मदानवौ । अत्र हरेण तुल्यं वर्तत इत्या- दिक्रमेण तुल्यार्थे वतिः । तेनार्थोपम्यम् । अयमुभयानुक्तौ चेपव्य- तिरेकस्यान्त्यो भेदः । श्लेपद्व्यं स्वयं ज्ञेयम् । नित्योदितेति । अवोदितप्रतापतामीलितप्रभतात्मनोरुपमेयो- पमानगतोकापकर्पहेल्वोरुक्तिरित्युभयोपादाने पव्यतिरेकान्त्य चतु- कस्याद्यो भेदः । भास्वतेव मास्वतेति भास्वरत्वारोपादकत्वप्रतिपत्ति- रित श्लिष्टता स्वच्छेति । समुल्लसितं प्रतिविम्बितं इन्दुविम्ब यति तत्तथा । मधु तृष्णा नहार न मुखमिति योग । अत्र तृष्णाह- रणाहरणयोः कारणे नापत्तेि इति द्वयानुक्तिरित्युभयानुक्तौ श्लेप. नाचपि दु. भास्वानव.

·दशमालास "391 अत्रैवादीनां तुल्यादीनां च पदानामभावेऽपि श्लिष्टविशेषण- राक्षिप्तवोपमा प्रतीयते । एवंजातीयकाः श्लिष्टोक्तियोग्य स्य पदस्य पृथगुपादाने अन्येऽपि भेदाः संभवन्ति । तेऽपि अनयैव दिशा द्रष्टव्याः। व्यतिरेकान्त्यचतुप्फस्यान्त्यो भेद. । द्विभेदी स्वेनोह्या । एवम- न्येप्वपि द्रष्टव्यमित्युक्तमा प्रतिचतुप्कमेकः कश्चिद्भेदो वाच्य इति 'स्थितेऽपि यद्न्याना हरवदिति स्वच्छात्मतेति दृष्टान्तद्वयमूचे तदेकत्र व्यतिरेकमालात्वमन्यत्राश्लिष्टत्व विशेपं ज्ञापयितुम् । अत एव यथावत्युक्तम् । पृथगिति । यथोटकुमारसम्भवे गोरीस्तुतौ । या शैशिरी श्रीस्तपसा मासेनेकेन विश्रुता । तपसा ता सुदीर्पण दूराद्विदधतीमधः " ॥ तपो माघमासोऽपि । एफेनेति सुदीर्षणेति हेतुद्वयोक्तिः । अत्र तपसेति विष्टोक्तियोग्यं पदं पृथगूने । स्वं यथा- सचक्रानन्दनोऽप्येष न तुल्यस्तपनस्तव । समूरस्संज्ञया येन सरस्मुभटैर्भयात् ।। अत्रापि हेलोरुक्तिः । इपाद्यभावादन पूर्वत्राप्याक्षिप्तौपम्य द्वयोक्ती श्लेषव्यतिरेकस्याद्यो भेदः। अत्रापि ठिोक्तियोग्यप- दस्प प्रभावः । अन्येऽत्येकादश भेदाः । नन्वत्र पोपका- राश्चमत्कारी च्यतिरेक इति तयोरङ्गाङ्गिभावे संकरः स्यात्, न, ·3921 सङ्केतटीकासमेत काध्यप्रकाशे e 2 निषेधो वक्तुमिष्टस्य यो विशेपाऽभिधित्सया।। वक्ष्यमाणोक्तविषयः : स आक्षेपो द्विधा मतः । 'विवक्षितस्य प्राकरणिकत्वादनुपसर्जनीकार्यस्याशक्यवक्तव्य. त्वमतिप्रसिद्धत्वं वा विशेष वक्तुं निषेधो निपेध' इव यः स वक्ष्यमाणविषय उक्तविषयश्चेति द्विधाऽऽक्षेपः। क हययोगे हि संकरो न चात्र द्वयमास्त । एवंविधश्छेपस्यैव व्यति. रेकापरनामत्वात् । परं. व्यतिरेकरूपमात्रमाश्रित्य व्यतिरेकप्रभेदत- या श्लेपव्यतिरेकरूपयोक्तम् । ये तु किष्टोक्तियोग्यपदस्य पृष- गुपादाने मेदास्तत्र पगन्धोऽपि नास्ति, एकस्य पदस्य द्विरुपा- दानात् । निपेध इति । उक्तविषयत्वे वक्तुमिष्टत्वं कथं ? सत्यं उक्त- मप्यादौ वक्तुमिष्टमेव । अशक्येति वक्ष्यमाणविषयस्य लक्षणं अतिप्रसिद्धत्वमित्युक्त विषयस्य लक्षणम् । प्रस्तुतोऽर्थः प्रस्तुतत्वादव विधानार्हो न निषेधार्ह इति स्थिते निधो यः स नोपपद्यत इति निषेधो निषेधाभासः संपन्नः, तस्येतस्य करणं प्रकृतत्वेन विशेषोक्तयर्थ, अन्यथा गजस्नान तुल्यता स्यादित्याह- निपेध इवेति । द्विविध इति । उक्तविषयत्वेन कैमर्थ. क्यपरमालोचनमाक्षेपः । वक्ष्यमाणविषयत्वेनानयनरूपमागूरणमाक्षेप इत्यर्थभेदादाक्षेपो द्वौ । विशेषश्चात्र शब्दानुपात्तत्वाद्गम्यः । तत्रा- ये भेदे कथनस्यैव निषेधः । द्वितीये तु क्वचिद्वस्तुनः कचिव- 1 निषेध इव निषेधो य. - ·दशमालास 398 - क्रमेणोदाहरणम्- ए एहि किंपि कीएवि कएण णिकिव । भणामि अलमहवा। अविआरिअकजारम्भआरिणी मरउ ण भणिस्सम् ॥४७२॥ ए एहि किमपि कस्या अपि कृते निष्कृप! भणामि अलमथवा। अविचारितकार्यारम्भकारिणी म्रियता न भणिष्यामि ॥४७॥ ज्योत्स्ना मौक्तिकदाम चन्दनरसः शीताशुकान्तद्रवः कर्पूर कदली मृणालयलयान्यम्भोजिनीपल्लवाः। अन्तर्मानसमास्त्वया प्रभवता तस्याः स्फुलिङ्गोत्कर व्यापाराय भवन्ति किमनेनोक्तेन न महे ॥४७३।। स्तुकथनस्य वा निषेध ॥ अविआरियेति ॥ कार्य अन्यासक्तेऽपि त्वय्यनुरागरूपम् । न भणिस्समिति भणननिपेवादिति लभ्यते-यत्तस्या तद्वियोगे सा साऽवस्था जायते या वक्तुमशक्या, इतीटोऽयो निषेधमिषेणोत्कर्पित इति भाव । कामावस्थाविशेषाणा च वक्ष्य माणतया सूचनमित्याद्यो भेद । किमनेनोक्तेनेति कैमर्थक्यपर- मालोचन । न वूमह इति निषेधनद्वारेण तस्यास्तहियोगे ज्योत्स्ना- दि स्फुलिङ्गव्यापारहेतु स्यादिति स्पुटोऽयमर्थोऽन्यत्रापि दृष्ट त्वात, स्फुलिङ्गव्यापाराणा आनन्त्यात्मको विशेष किमनेनोक्तनेति सामान्यनोपशान्तो न मह इन्यासविज्ञानपदनिकधननया निर्वा- हित इत्युक्तविषयता । अत्र वस्तुनिषेध । KIVAIRILASA 50 ·394 सतटीकासमेते काव्यप्रकाशे क्रियायाः प्रतिपेधेऽपि फलव्यक्तिर्विभावना ।। हेतुरूपक्रियाया निषेधेऽपि तत्फलमकाशनं विभावना । यथा - , "प्रसीदेति गमिदमसति कोपे न घटते " इत्यादौ तु वस्तुकथन निषेधः, तथाहि-मण्यमानस्य प्रसादस्य निषेधमुखेनैव कोपोपरागनिवर्तनेन नावश्यस्वीकार्यत्वं विशेषः । तदेव- माक्षेपे इष्टोऽर्थः, तस्य निषेधो, निपेधस्यानुपपत्त्याऽलीकत्वं, विशेष- प्रतिपादनं चेति चतुष्टयमुपयुज्यते । न केवलीमष्टनिषेधाभास आ. क्षपोऽनिष्टविध्याभासश्च, यथा- "गच्छ गच्छसि चेत्कान्त ! पन्थानस्सन्तु ते शिवाः । ममापि जन्म तत्रैव भूयाद्यत्र गतो भवान् " ॥ अत्र कान्तप्रस्थानमनिष्टमप्यनिराकरणमुखेन विहितम् । न चास्य विधियुक्तोऽनिष्टत्वात् । तेनायं विधिविध्याभासो निषेध एवेत्यर्थः । हेतुरूपेति । हेतवोऽपि क्रियामुखेन कार्य कुर्वन्तीति सैवाव्यवहितो हेतुः । कार्य क्रियायाः फलामति वैयाकरणा एवं मन्यन्ते नान्ये । फलति । कार्यस्य कविना प्रतिपादनं न तु भवन, हेतुं विना कार्योत्पत्त्यसम्भवात् । अत्र प्रसिद्धतरहेत्वनुपलब्धे:- स्वभावः, अप्रसिद्धस्तु हेतुर्वस्तुतोऽस्त्येव । अत एव विशिष्ट. तया प्रसिद्धतरहेत्वनुपलब्धिरूपया कार्यस्य भावना पालोचना विमावना, हेतुनिषेधेन चेहोपाक्रान्तत्वाद्वलवता कार्यमेव वाध्य- ·दशमोल्लासः 395 कुसुमितलताभिरहताप्यधत्त रुजमलिकुलरदष्टाऽपि । परिवर्तते स्म नलिनी लहरीभिरलोलिनाप्यपूर्णत सा ॥४७४ वेन प्रतीयते न तु तेन हेतुनिषेध इत्यन्योन्यबाधकत्वानुप्राणि. ताविरोधालङ्काराद्भेदः । हेतुनिषेधबाधप्रतीतिस्तु ज्ञप्तयपेक्षा ज्ञाप्त- स्तूत्पत्त्यपेक्षया नासन्नेति न विभावनाप्रयोजिका । अयं भाव:- यथा कार्य भवदेव हेतुनिषेधेन वाध्यत इति भवति तत्र मव- नापेक्षो वाधः । तयाभवन्नेव हेतुनिषेधः कार्योदवनेनापि न बाध्यते किन्तु भूतस्य तस्य बाधः तया ज्ञाप्यते इति हेतुनिषेधवाधो ज्ञप्तचपेक्ष एवेति ज्ञप्तिर्भवनापेक्षया पश्चादावित्वेनानासन्नेति । यद्वा सामान्येन मिथो बाधे सत्यपि हेतुफलमावविशेषणास्याविरोधाद्भेदः । कुसुमितेति । अत्र नलिन्यनिनी पद्मिन्याख्या स्त्री च । तथा बातादिहेत्वमावेऽपि रुगादिकार्यमुक्तं, तत्र वियोगित्वं कारणं गम्यमतोऽनुक्तनिमित्तयम् । उक्कनिमित्ताऽप्येषा यथा- "अनासवाख्यं करणं मदस्य" अत्र यौवनं निमित्तम् । मत्तताहर्षवाचकत्वान्मदस्य वैविध्येs- प्यतिशयोक्तया ह्य भेदः । अतिशयोक्तयनुप्राणिता चैपा ज्ञेया। एकगुणहानी विशेपोक्तिरित्येके । अरोपितवैशिष्टयं रूपकमेवान्ये इमां मन्यन्ते । , -. । 'असभृतं मग्दनमायटेरनासवाश्यं करण मदभ्य । कामस्य गुष्पन्यतिरिकमन्न पाल्यात्सर साऽप क्यः प्रपेदे ।

·396 'सहेतटीकासमेत काव्यप्रकाशे विशेषोक्तिरखण्डेषु कारणेषु फलावचः ॥ मिलितेष्वपि कारणेषु कार्यस्याकथनं विशेपोक्तिः । अनुक्तनि.. मित्ता । उक्तनिमित्ता । अचिन्त्यनिमित्ता च । क्रमेणोदाह- रणम्- निद्रानिवृचावुदितेः घुरने . सखीजने द्वारपदं पराप्ते ।। श्लधीकृताश्लेषपदे भुजङ्गे । चचाल नाऽऽलिङ्गनतोऽङ्गना सा ॥४७५॥ कर्पूर इव दग्धोऽपि शक्तिमान्यो जने जने । नमोऽस्त्ववार्यवीर्याय तस्मै मकरकेतवे ।।४७६ ।। स एकस्त्रीणि जयति जगन्ति कुसुमायुधः । हरताऽपि तनुं यस्य शम्भुना 'न हृतं वलम् ॥ ४७७ एतद्विपर्यये विशेपोक्तिरित तामाह-विशेपोक्तिरिति । निदति । धुरनं रविः । भुजङ्गः पतिः । अत्र निद्रानिवृत्यादि हेतुसामग्रचे सत्याश्वेपत्यागरूपकार्यस्यावचः । प्रियस्वमागमादिहेतु- .. म्यः । , कर्पूर इति । अत्र दाहरूपे सत्यपि कारणे शक्तिरूपवि. रुद्धधर्मेणाशक्तत्वकार्यानुक्तिः, तत्रावार्यवीयत्वं हेतुः साक्षादुक्तः । हरताऽपीति । अत्र तनुहरणस्य हेतोः फलं बलहरणं परं - नोकम् । निमित्तं वा प्रतीत्यगोचरत्वादचिन्त्यम् । 'एकगुणहानिक- सनाया साम्पदाय विशेपोक्तिः" इति यदन्यैरस्या लक्षणं न बल हृतम्

·दशमोल्लासः
397
.
यथासक्यं क्रमेणैव ऋमिकाणां समन्वयः॥
यथा-
एकत्रिधा वससि चेतसि चित्रमत्र
देव!- द्विषां च विदुषां च मृगीदृशां च ।
तापं च सम्मदरसं व रतिं च पुष्णन्
शौर्योप्पणा च विनयेन च लीलया च ॥
सामान्य वा विशेषो वा तदन्येन समर्थ्यते ।
*
कृतं साऽस्मन्मते रूपकभेद एव । यथा-
" अतैलपूरास्सुरतप्रदीपाः" इति ।
अस्यामपि फलामावः कारणसत्तामेव बाधते । अत एवं
मिथोवाधजीविताद्विरोधाद्भिद्यते ।
यथासङ्घचमिति । सङ्घयोपलक्षितकमानतिक्रमेण पदार्थाना-
मन्वये यथार्थ यथासङ्ख्यं क्रम इति यावत् । ऋमिकाः क्रमवन्तः ।
बहुवचनमतन्त्रम् । तेन द्वयोरप्यर्थयोः यथासङ्घयम् ।
एक इति । अत्र शौर्याप्मविनयलीला वर्ण्यत्वेनोद्दिष्टाः,
तासां यथाक्रमं देवद्विविद्वन्मृगदशामनुनिर्देशाः । एकस्विधेति
वाक्यावयङ्गयो विरोधोऽपि। इदं क्रमिकवचनानामसमस्तत्वात्सम्बन्ध.
स्थातिरोहितत्वे शाब्दम् । यत्र तु ऋमिकाणा समासः क्रियते तत्रा-
नुसमालोचनेनावयवगतक्रमसम्बन्धप्रतीतावार्थत्वम् । तत्स्वयमूह्यम् ।

·398 सऐतटीकासमेते काव्यप्रकाशे 'यत्र सोऽर्थान्तरन्यासः साधम्र्येणेतरेण वा ।। साधम्र्येण वैधम्र्येण वा सामान्यं विशेषेण यत् समर्थ्यते विशेपो वा सामान्येन सोऽर्थान्तरन्यासः । क्रमेणोदाहरणम्- निजदोपातमनसामतिमुन्दरमेव भाति विपरीतम् । पश्यति पित्तोपहतः शशिशुभ्रं शङ्कमपि पतिम् ॥ ४७९॥ मुसितवदनालङ्कारायां कदाचन कौमुदी महासे सुदृशि स्वैरं यान्त्यां गतोऽस्तमभूद्विधुः । तदनु भवतः कीर्तिः केनाप्यगीयत येन सा मियगृहमगान्मुक्ताशङ्का क्य नासि शुभपदः ।। ४८० ।। तदन्येनेति । विशेषण सामान्येन वा । अर्थान्तरस्येव विनातीयस्येव वस्तुनो न्यासोऽर्थान्तरन्यास इति व्युत्पत्येति प्र- तीयते, यदत्र हेतोः हेतुमता सह व्याप्तिगंदा न तु कथञ्चित्प्रत्येयेत्यर्थः । निजेति । अत्रैवशब्दोऽप्यों व्यस्तसम्बन्धो वा। अत्र सामान्यमुत्तरार्थोपात्तविशेषण समर्थितम् । मुसितेति । महशन्द उत्सवार्थः । क्व नासीत्यादि सा- मान्यं पूर्वोकस्य विशेषरूपस्य समर्थकम् । स्पटा . 1यतुः ·दशमोलाह 399 गुणानामेव दौरात्म्याहुरि धुयों नियुज्यते । असञ्जातकिणस्कन्धः मुख स्वपिति 'गोलि ॥ ४८१ ॥ अहो हि मे बहुपराद्धमायुपा यदप्रिय वाच्यमिद मयेदृशम् । त एव धन्याः "मुहृद पराभव जगसदृष्ट्रैव हि ये क्षयं गताः ॥ ४८२ ।। विरोधः सोऽविरोधेऽपि विरुद्वत्वेन यद्वचः । । गुणानामिति । गलि कार्याकुशलो वृप । अत्र गुणा- नामिति सामान्य, गौर्गलीति वैधर्म्यरूपो विशेष । दौरात्म्या- दिति नियोजने हतु । वैधविशेषस्तु पूर्वार्धार्थसमर्थनहेतु । अहो इति । मे इति विशेष , त एवेति सामान्य, तयोस्समर्थ्य समर्थकभाव । अप्रिय वाच्यामिति । सुहृदं प्रतीति शेप । अत्रापरा द्धमिति वचनादधन्यवाक्षेप तद्विरुद्ध धन्यत्वमिति वैधय॑म् । "एतत्तस्य मुखात्" इत्यादावप्रस्तुत प्रशसाया जरादिवृत्तान्तेन विशेषण वाच्येन सामान्य समर्थ्यते, अत्र तु सामान्यविशेप- योईयोरपि वाच्यत्वमिति विवेक । यहाऽन्योक्तौ विशेपो न सा- मान्यसमर्थनाशयेनोच्यते किन्त्वन्यथेति तथात्र हिशब्द कचित्प्रयुज्यते। क्वचिन्न, समर्थकस्य च कदाचित् पूर्व पश्चाद्वोपन्यास । मौर्गली ·सरेतटोकासमेते काव्यप्रकाशे वस्तुत्तेनाऽविरोधेऽपि विरुद्धयोरिव यदभिधानं स विरोधः । जातिश्चतुर्भिजात्यायेविरुद्धा स्यात् गुणस्त्रिभिः॥ किया द्वाभ्यामथ द्रव्यं द्रव्येणैवेति ते दश ।। क्रमेणोदाहरणम्- अभिनवनलिनीकिसलयमृणालवलयादि दवदहनराशिः । सुभग ! कुरङ्गदृशोऽस्या विधिवशतस्त्वद्वियोगपविपाते ॥ गिरयोऽप्यनुन्नतियुजो 'मरुदप्यचलोऽब्धयोप्यगम्भीराः । विश्वम्भराऽप्यतिलघुर्नरनाथ! तवान्तिके नियतम्।। ४८४ ।। येषां कण्ठपरिग्रहप्रणयितां संप्राप्य धाराधर- अविरोधेऽपीति । अविरोधे विरोधो न स्यादिति स्थिते यद्विरोधनोक्तिः सैवानुपपद्यमाना विरोधाभासे पर्यवस्यति । नित्य- मेव द्रव्याश्रितत्वाजातेर्न नातिद्रव्ययोविरोध इति 'ब्रुवन् रुद्रटो नवभेदं मन्यते । तद्वा । नातेर्गुणाद्याश्रिततत्वस्यापि भावात् । अभिनवेति । अत्र नलिनीत्वादिदहनत्वनात्योर्वियोगवशा- द्विरोधः परिहतः। गिरियोऽपीति । बलं जवोऽपि । अत्र त्वमेव महान् सै- न्यवान् गम्भीरो विस्तीर्णश्चेति भावः । अत्र गिरित्वमरुत्त्वादि- नातीनां क्रमेण लघुत्वपर्यायानुन्नत्यवलपर्यायमन्दत्वागाम्भीर्यातिलघु- त्वरूपैर्गुणैः सह विरोधः । येषामिति । धाराधरोऽसिः । स्नेहो रुधिराईत्वमपि । 1मरुदप्यवलो. -- ·दशमोल्लास 101 स्तीक्ष्णस्सोऽप्यनुरज्यते च 'कमाप लेह पराप्नोति च । नेपा सगरसद्मक्तमनमा राजा त्वया भूपते' पासूना पटलै प्रसाधनविधिनियते कौतुकम् ॥५८५॥ सृजति च जगदिदमवति च सहरति च हेलयैव यो नियतम् । अवसरवशतशफरो जनार्दनस्सोऽपि चित्रमिदम् ।। ४८६ ॥ सतत "मुसलाऽसक्ता बहुनरगृहकर्मघटनया नृपते । द्विजपत्नीना कठिनाः सति भवति कराःसरोजसुकुमारा ।। पेशलमाप खलवचन दहति तरा मानस सुतत्वविदाम् । परुपमपि सुजनवाक्य मलयजरसवत्यमोदयति ॥ ४८८॥ कोचादिरुद्दामहपदृवोऽसौ यन्मार्गणानर्गल शातपाते। अभन्नवाम्भोजदलाभिजातः स भार्गवस्सत्यमपूर्वसर्गः । ४८९॥ अत्र पासुत्वजातिमण्डनक्रिये विरुदे । सृजतीति । अत्र शफरवजातजनार्दनद्रव्यस्य । च वि रोध । सततमिति । अत्र काठिण्यसौकुमार्यगुणी विरुद्धौ । पेशलमिति । अत्र पेशलत्वपरुषत्वगुणों दहनप्रमोदकि याम्या सह विरुद्धौ। यन्मार्गणेति । य-मार्गण एवानर्गळ शातः पयि । अन दृढत्वरूपगुणदलरूपद्रव्ययोर्विरोध । कमाप KAJALRAKAS! मसलासङ्गाह 51 ·102 सक्षेतटीकासमते काव्यप्रकाशे परिच्छेदातीतस्सकलबचनानामविषयः पुनर्जन्मन्यस्मिन्ननुभवपदं यो न गतवान् । विवेकमध्वंसादुपचितपदामोहगहनी विकारः कोऽप्यन्तर्जडयति च तापं च 'कुरुते ॥४९०॥ अयं पारामेको निलय इति रत्नाकर इति 'थितोऽस्माभिस्तृष्णातरलिनमनोभिर्जलानधिः । क एवं जानीते निजकरपुटीकोटरगतं क्षणादेनं ताम्यत्तिमिमकरमापास्यति मुनिः ।। ४९१ ॥ समदमत हजमदजलनिष्ष्यन्दतरङ्गिणीपरिष्वङ्गात् । क्षितितिलक! त्वयि तटजुपिशङ्करचूडाऽपगाऽपि काळिन्दी। परीति । जडयति शीतलयति मोहयति च । तापः खेदोऽ पि । अत्र नडीकरणतापकर गहरे किये विरुद्ध वस्तुसौन्दर्येण तदप्राप्तिपर्यवमानेन परिहियेते । अयमिति.। अत्र जलधि. पीत इति द्रव्याक्रिये विरुद्ध मुनिप्रभावेण समाधोयेते । समदति । अत्र गङ्गायमुनारूपद्रव्ययोर्विरोधः गङ्गा यमुना जातेति रूपेण, न तु नदीवजातर्विरोधः। एवं विविक्तविषयत्वेन विरोधस्य दर्शनान् । “कुपतिमपि कलबवल्लभम्, इत्यादौ श्लेष गर्भसङ्कर इति कश्चित् । उद्टस्तु विरोधप्रतिभोत्पत्तिहेतुं श्लेषमाह ! पवशादेव लपात्मलाभत्वाद्विरोवस्य न श्लेषेण सह संकर. । . तनुते. ३६द को जानते. मितोऽस्माभिस्तृष्णाकवलित. शङ्करजूटऽपगापि.

·दशमोगास
103
स्वभावोक्तिस्तु डिम्भादेः स्वक्रियारूपवर्णनम्।
सयोत्तदेकाश्रययोः। रूप वर्ण लस्थानं च ।
उदाहरणम्--
पश्रादत्री प्रसार्य त्रिकनतिविततम् द्रापयित्वाऽगमुच्चै
रासज्याभुग्नकण्ठो मुखमुरसि सटा धूनिधूनां विधूय ।
घासग्रासाभिलापादनवरतचलपोथतुण्डस्तुरङ्गो
मन्द शब्दायमानो विलिखति शयनादुत्थितः क्षमा खुरेण।।
व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दास्तुतिर्वा रूढिरन्यथा ॥
स्वत्वहतलिब्धात्मलाभानामलङ्काराणा मिश्रत्वे सकरलक्षणात । एक
विषय विरोध , भिन्नविषयत्व त्वसगत्याद्योऽलङ्कार ।
समावोक्तिरिति । इह वस्तुस्वभाववर्णनमान नालङ्कारः ।
तत्वे सर्व काव्यमलङ्कार स्यात्, तस्मात्सामान्यस्वभावो लौकि
कोऽर्योऽलङ्कार्य । कविप्रतिभागोचरस्य त्वत एवं तन्निमित्तस्यैव
वस्तुस्वभावत्योक्तिरलङ्कार ।
स्वयोरिति । स्वकीययो । क्रिया व्यापार । सस्थान स्वाभा
विक रूपम् ।
पश्चादिति । प्रोथ मुखाग्रम् । तुण्ड मुखम् । अत्र धूलि
धूम्रा इति वर्णोति । शेपमा प्रसारणाङ्गदी:करणादिक क्रिया-
सस्थानोक्ति ।
मुखे निन्देति । औती निन्दा, सुतिस्तु निर्वाहंगत्येको भेद,
.
सिस्थान वा
जटा पालम्रो नि

·104 संरतटीसममेते काध्यप्रकाशे . .. व्याजरूपा व्याजेन वा स्तुतिः । क्रमेणोदाहरणम्- हित्वा त्वामुपरोधवन्ध्यमनसां मन्ये न मोलिः परो लज्जावर्जनमन्तरेण न रमामन्यत्र 'सन्दृश्यते । यस्यागं तनुतेतरां मुखशतरसाथितायाः श्रियः माप्य सागकृतावमाननमाप त्वय्येव यस्याः स्थितिः ॥ हे हेलाजितगेधिमत्व वचसां किं विस्तरेस्तोयधे ! नास्ति त्वत्सदृशः परः परहिताऽऽयाने गृहीतवतः । तृष्यत्पान्धजनोपकारघटनावमुख्य लब्धायशो- भारमोदहने करोपि कृपया साहायक यन्परोः ॥ ४९५ ॥ सा सहोक्तिः सहार्थस्य वलादेकं द्विवाचकम्।। एकाभिधायकमापि सहावलाद्यदुभयस्यावगमकं सा सहोक्तिः एतद्वपैरीत्ये द्वितीयों भेद इत्याह व्याजरूपेति । व्याजरूपा निन्दाद्वारिकेत्यर्थः। व्याजनेति । वस्तुवृत्त्या निन्दैवेत्यर्थः । हित्वेति ! लज्जाया मज्जन ब्रुडनं निर्लज्जत्वमित्यर्थः । हे नृप त्वद्विधो निर्दाक्षिण्यो लक्ष्मीतुल्यं निर्लज्ज किमपि नास्तीति माव. । हे हेलेति । अत्र विपरीतलक्षणया वाच्यादृचत्यस्ता प्रतीतिः। अत्राप्रस्तुतप्रशंप्तासद्भावेऽपि न संकरत्वं, व्यानस्तुत्य प्रस्तुतप्रशंसयो- रुत्कटतया भेदेन प्रतिभासात्' । उत्कटाभेदे हि स स्यात् । तर्हि ससृष्टिरिति चेन्न, अन्योन्योपकार्योपकारकत्वेन मिथो नैरपेक्ष्याभावात, मणियुक्तहारवत् एक एवायं प्रकृतोऽलङ्कार इति भाव सलक्ष्यते. सहार्थवलादुभयस्याप्यवगमकं ।

·दशमोल्लास 405 . यथा- सह दिअहणिसाई दीहरा सासदण्डा सह मणिवलेयेहिं वाहधारा गलन्ति । तुह सुहम विओए तीअ उच्वेविरी ए सह अतणुलदाए दुबला जीविदासा ॥ ४९६ ॥ वासदण्डादिगतं दीर्घत्वादि शान्दम् । दिवसनिशादिगतं तु सहार्धसामर्थ्यात्मतिपाद्यते । विनोक्तिस्सा विनाऽन्येन यत्रान्यस्सन्न नेतरः कचिदशोभनः कचिच्छोभन । क्रमेणोदाहरणम्- उज्वेचिरीए इति । उद्वेजनशालायाः। महोती द्वयोरपि प्रकृतयोरप्रकृतयोर्वा ग्रहणात् काल्पनिकौपम्यम् । तत्र तृतीयान्तस्य गुणभावादुपमानत्वं शेषस्य प्राधान्यात् उपमेयत्वम् । इयं . मालया सहोक्तिः, केवलसहोक्तिस्तु । "वसन्ते पळवैस्सार्धं रागोल्लासी जनो भवेत्' इत्यादि नियमेन कार्यकारणनियमविपर्ययरूपाभदाध्यवसा यरूपाऽतिशयोक्तिमूलत्वमस्याः, यथा प्रतीयमानोपमात्वेऽपि तत्त्वा- रोपादिरूपविशेषभावाद्रूपकाद्यलङ्कारा उपमातो भेदेनोक्ताः तथेय. मपि सहार्थसामथ्यावसितसाम्यरूपविशेषात्तस्याः पृथगुक्ता । उप- मारूपव्ययं तु रूपकादिपु गुणीभूतं, तत्वारोपाद्यर्थस्यैव चम- स्कारित्वात् । । यत्रान्य इति । * सन् शोभनः, इतरोऽशोभनः, सूत्राऽपेक्षया यनान्यस्सन नेतरः इत्यपि पाठ. । अत्र पटिसन इत्यनेनाशीभन इति, इतरपदस्य सदितरपरत्वेन तद्भेदः नेतरपदवाच्य इति शोभन इति लाते इति न सूत्रवृस्मोमिनपाठाभिप्रायतावर्णनलेशः । " .

·सतरीकासमेते काव्यप्रकाशे अरुचिनिशया विना शशी शशिना साऽपि विना महत्तमः। उभयेन विना मनोभवस्फुरितं नैव चकास्ति कामिनो। मृगलोचनया विना विचित्रव्यवहारतिभाप्रभामगरमः । अमृतयुतिसुन्दरशयोऽयं सुहृदा तेन पिना नरेन्द्र मूनुः ॥४९८ व्याख्येयम् , कचित्तु---'यत्रान्योऽसन्नथेतरः' इति पाठः । तदपे- सया वृत्तिकता व्याख्यातमस्ति । अरुचिरिति । रुचिरहितोऽशोमनः । मृगेति । तथाहि प्राङ्मोहितः किमपि नाजासीत् । सुहृदेति कूटभित्रं, स तस्यासीत् । विनाशब्द विनाऽपि विनाविवक्षा स्यात् यथा सहोतो महार्थविवक्षा । तेन- "निरर्थकं जन्म गतं नलिन्याः यया न दृष्टं तुहिनाशुबिम्बम् । उत्पत्तिरिन्दोरपि निष्फलैव दृष्टा विनिद्रा नलिनी न येन इत्यादौ विनोक्तिरेव । तुहिनाशुदर्शनं पिना नळिनी जन्म- नोऽशोभनत्यप्रतीतः । अत्रारुचिरित्युदाहरणं मिथोविनोक्तिभङ्गयो- तम् । द्वितीयन्वेवमेव । यद्वा एकत्राऽशोभनस्वमपरत्र शोभनत्वम् । विनोक्तिहमैचित्रयाभावात् शब्दमात्रयोगेनालङ्कारकल्पने हाधिगा-. द्युक्तायव्यलङ्कारप्राप्तेश्च विनोक्तयलङ्कारं न मन्यन्तेऽन्ये । सहा- गंवलात्साम्यप्रतीतः सहोक्तिस्तु युक्त्व । ॥

·दशमोल्लास. 107 परिवृत्तिर्विनिमयो योऽर्थानां स्यात्समासमैः।। परित्तिरलङ्कारः। उदाहरणम्- लतानामेनासामुदितकुसुमानां मरुदयं मतं लास्यं दत्वा यति भृशमामोदमसमम् । लतास्त्ववन्यानामहह दृशमादाय सहसा ददसाधिच्याधिभ्रमिरुदितमोहव्यतिकरम् ॥ ४९९ ॥ अत्र प्रथमेऽर्धे समेन समस्य । द्वितीय उत्तमेन न्यूनस्य- नानाविधमहरणैर्नृप ! समहारे स्वीकृत्य दारुणनिनादवतः महारान् । - अर्थानामिति । अर्थ्यन्ते अमी इति व्युत्पत्या अर्था. उपा देयाः । बहुवचनमतन्त्रम् । तेनै वे बहूनि वा दवा व्युत्क्र- मेण विषमसमसङ्ख्यानामादानं यत्र तत्वैपा स्यात् । समादन्य दसमम् । तच न्यून्यमधिकं च । समन्यूनाधिकाना समाधिक- न्यूनै विनिमये परिवृत्तित्रयी। लतानामिति । मनं चारु, श्रयनि आदत्ते । अत्र लास्य- मोदी समा एकनकस्य विनिमय पूर्वार्धे । उत्तरार्थे त्वधिकेनकेन न्यूनस्याऽभ्यादिरूपस्यानेकस्य । नानति । विप्रलम्भो भ्रान्तिरपायो वा । निर्विप्रलम्भी निश्चितो निर्विनो वा परिरम्भविधिः यस्यास्मा तथा । न्यूनेन प्रहाररूपेण उत्तमस्य भूरूपस्य । 1तत्र.

·408 सक्षेतटीकासमेते कायप्रकाशे हप्तारिवीरविसरेण वसुन्धरेयं निर्विप्रलम्भपरिरम्भविधिर्वितीर्णा ॥ ५०० ॥ अत्र न्यूनेनात्तमस्य । प्रत्यक्षा इव 'यद्भावाः क्रियन्ते भूतभाविनः । तद्भाविकम् । भूताश्च भाविनश्चति द्वन्द्वः। भावः कवेरभिमायो- जास्तीति भाविकम् । उदाहरणम्- आसीदानमति पश्यामि तव लोचने । भाविभूषणसम्भारां साक्षात्कुर्वे तबाऽकृतिम् ।।५०१ ॥ अत्राऽद्ये भूतस्य द्वितीये भाविनो दर्शनम् । काव्यलिङ्ग हेतोर्वाक्यपदार्थता ॥ ११४॥ A भाविकमिति । भूतभाव्यर्थाना लोकोत्तरत्वेनाद्भुतत्वादव्य- स्तसम्बन्धशब्दसन्दर्भसमर्पितत्वाच्च प्रत्यक्षायमाणत्वम् । भाव इति । कवर्भाव आशयः श्रोतरि प्रतिबिम्बत्वेनास्तीति भावः । स्वमावोक्तो कविप्रतिभाविशेपितलौकिकवस्तुस्वभाववर्णने सर्वसाधारण्येन - चित्तसवादसम्भवोऽत्र तु लोकोत्तरवस्तूना स्फुटत्वेन तटस्थतया प्रतीतिरिति चारुवस्तुस्वभाववर्णनान्तपा स्वभावेक्तिः । न- चेदमद्भुतपदार्थदर्शनाद्भूतभाविप्रत्यक्षत्वप्रतीतो काव्यलिङ्गम, लिङ्ग लिङ्गभावनाऽप्रतीते । हेतोरिति । अयं भाव ~यत्र हेतुः कारकरूपस्तत्का- व्यलिङ्ग, ज्ञापकहेनौ त्वनुमानालङ्कारः । काव्यग्रहणात्काव्यालिने यत्रार्या क्रियन्ते .

·दशमोल्लास. 409 । चाक्यार्थता यधा- वपु प्रादुर्भावादनुमितमिदं जन्मनि पुरा 'पुरारे! न प्रायः कचिदपि भवनं प्रणतवान् । नमन्मुक्तः 'संमत्यहमतनुरग्रेऽप्यनतिभार महेश! क्षन्तव्यं तदिदमपराधढयमाप ॥ ५०२॥ अनेकपदार्थता यथा- प्रणयिसखीसलीलपरिहासरसाधिगतै ललितशिरीपपुप्पहननरपि ताम्यति यत् । व्याप्तिपक्षधोपसंहारादयो न स्युः। वाक्यार्थवत्पदार्थोऽप्येकोऽनेकश्च । वपुरिति । अत्र पादत्रयार्थोऽनेकवाक्यार्थरूपोऽन्त्यपादार्थस्य हेतु. । तथा वपु प्रादुर्भावादित्युक्तयाऽनुमानमप्यत्रास्ति, पर तेन मह भिन्नदेशत्वाभावाद्वाक्यार्थीभूतस्य हेतोर्न समृष्टिः. किन्त्वनु मानस्योत्थापकतया वाक्यार्थीभूतहेतु प्रत्यङ्गभावे सङ्कर. । सम्प्रति त्वा नमन्मुक्त सन् अग्रेऽपि भाविनि काले निस्तनुस्सन्ननति. मानित्यर्थः । यथा घटकारण मृद्धटरूपण परिणमति तथाऽप- राधद्वयस्य जनकमनमनमपराधतयाऽत्र परिणतम् । एकवाक्यार्थ- कोदाहरणमन्यतो नेयम् । प्रणयाति । इय मालतीवधोद्यताघोरघण्टं प्रति मायबोक्ति । इह रास्त्रोपक्षेपरूपो हेतु. शस्त्रमित्युपक्षिपत इति चानेकपदार्थत. योक्त । पूर्वत्र वाक्यार्थगत्या हेतुर्लिङ्गवेन वोऽन तु. शस्त्र । युरार नवास्मि क्षणमपि २ सत्यतनुरहमप्रेऽप्यनतिनान्, 52 KURALASA ·410 सकतटीकासमेते काव्यप्रकाशे वपुपि बघाय तत्र तव शस्त्रमुपक्षिपतः 'पततु शिरस्यकाण्डयमदण्ड इवैप "भुजः ॥ ५०३ ॥ एकपदार्थता यथा-- भस्मोडूळन ! भद्रमस्तु भवते रुद्राक्षमाले! शुभम् हा सोपानपरम्परां गिरिसुताकान्तालयालङ्कृतिम् । अद्याराधनतोपितेन विभुता युष्मत्सपर्यासुखा- लोकोच्छेदिनि मोक्षनामनि महामोहे निलीयामहे ॥५०४॥ एपु अपराधहये पूर्वापरजन्मनोरनपनम्, भुजपाते शस्त्रो- पक्षेपः, महामोहे सुखालोकोच्छेदित्यं च यथाक्रममुक्तरूपो हेतुः। पर्यायोक्तं विना वाच्य वाचकत्वेन यहचः ।। वाच्यचाचकभाव व्यतिरिक्तेनाऽवगमनव्यापारेण यत्प्रतिपादनम्, तत्पर्यायेण भगवन्तरेण कथनात्पर्यायोक्तम् । मुपक्षिपत इति विशेषणत्वेन पदार्थगत्या बढ़ इति भावः । भस्मेति । अत्र महामोहे. सुखालोकोच्छेदित्वं हेतुर्वि- शेपणतयकपदार्थम् । मोक्षस्य महामोहरूपणाद्रूपकमपि । 'वाच्येति । वाच्यवाचकापर्थशौ । विविक्तेनेति । भिन्नेन प्रकारान्तरेणाप्तामात्मनेति यावत् । अत्र गम्योऽयो भङ्गचन्तरेणाभिधीयते । अप्रस्तुतप्रशंसायां वप्रस्तुत उच्यते । गम्यस्त्वाक्षिप्यत इति विवेकः । 1 पतति। करः। वाचकत्वेन वस्तु यत् । 4 विविकेना।

·411 दशमोल्लासः उदाहरणम्-- यं प्रेक्ष्य 'चिरख्वाऽपि निवासमीतिरुज्झिता । मदैनैरावणमुखे मानेन हृदये हरेः॥ ५०५ ॥ अस्त्रैरावणशको मदमानमुक्तौ जाताविति व्यङ्गय- मपि शब्देनोच्यते, तेन यदेवोच्यते तदेव व्यङ्गयम् । यथा तु व्यङ्ग्यं न तथोच्यते । यथा गवि शुक्ले चलति दृष्टे *गौरशुक्लश्वलति-इति विकल्पः। यदेव दृष्टं तदेव विकल्प यति । न तु यथा दृष्टं तथा यतोऽभिन्नाऽसंसृष्टत्वेन दृष्ट भेदसंसर्गाभ्यां विकल्पयति । व्यङ्गयमपीति । योग्यतया निशः। शब्देनोच्यत इति । मदेन मानेन निवासप्रीतिरुज्झितेतिरूप भगवन्तरमोक्तेनेति (१)। तेनेति । भङ्ग यन्तरेण । यथेति । येन प्रकारेण शब्दसंसर्गात् सहात्मनै कयनरूपतात्मना वा व्यङ्गयं प्रती- यते न तथा शब्देनोच्यते, क्रमभाविविकल्पप्रभावः शब्दस्तथाऽ. मिधातुं न शक्त इत्यर्थः । अनोऽत्र न ध्वनिरिति भावः । एतदेव दृष्टान्तेनाह। यथा गवीति । दृष्ट इति । निर्विकल्पकेन गोचरीकृते । नलिति । अयं भावः -अभिनासंसृष्टः " स्वलक्षणाकारो निरंशो निर्विकल्पकेन दृष्टः पश्चादविद्यावशेन भेदसंसर्गाम्यां वि. कल्पगोचरीक्रीयते भेदसंसौहि विकल्पस्यैव व्यापारः । स हि चिरम्हा। यद्यमपि भजयन्तरण ।। 3तयोच्यते तपाहि गवि । * गौशुसयत इति। -- । 1 ·17. है उदात्तं वस्तुनः संपत् । संपत्समृद्धियोगः । यथा- मुक्ताः केलिविसूत्रहारगलिताः संमार्जनीभिर्हताः प्रातामाङ्गणसीम्नि मन्धरचलद्धालाशिलाक्षारुणाः । दुरादाडिमवीजशङ्कितधियः कपन्ति केळीशुका यद्विगवनेषु भोजनृपतेस्तत्यागलीलायितम् ।। ५०६ महतां चोपलक्षणम् ॥ ११५॥ उपलक्षणमङ्गभाष अर्थादुपलक्षणीयेऽर्थे । उदाहरणम्- तदिदमरण्यं यस्मिन् दशरथवचनानुपालनव्यसनी। निरंशत्वादभिन्नमप्यसंसृष्टमपि पस्तु गौशुक्छश्चल इत्येवं भिनत्ति भिन्नमप्ययं गौरयमपि गौरित्येवं संसृजति । उदात्तमिति । इदमैश्वर्यलक्षितस्य वस्तुनो वर्णनया स्वभा. वोक्ति भाविकाभ्या भिद्यते । न हि पूर्वयोरैश्वयं वर्ण्यते । कवि प्रतिभोत्थापित त्रिवप्यस्त्येव । मुक्ता इति । अतिशयोक्तिरेपेति चेन्न । अन्यस्यान्यतयाऽध्यव. सायाभावात् । अन्यैश्वर्येऽप्यवकरवन्मुक्तादे पुनीकरणासंभवे यदेव- मुक्तिः सेयमसम्बन्धे सम्बन्धामिकाऽतिशयोक्ति, अथ पुंजीकरणं सम्भवति तदा नाति । किश्चानृद्धिमहस्तुवर्णनेऽनुदात्तमपि स्यादिति विवक्षाया निर्विषयमिदमुदात्तम् । अर्थादिति । सामर्थ्यादुपलक्षणीय वस्त्वन्तरे अङ्गीभूते इत्यर्थः। तदिदामिति । अत्र दण्डकारण्ये वर्ण्यतयाऽङ्गिभूने राम भोजननृपते' सत्यागरलिरितम् ।

·निवसन् वाहुसहायश्चकार रक्षः क्षयं रामः ॥ ५०७ ।। नचात्र वीरो रसः । तस्येहाङ्गत्वात् । तसिद्धिहेतावकस्मिन यत्रान्यत्चत्करं भवेत् ॥ समुच्चयोऽसौ तस्य प्रस्तुतस्य कार्यस्यैकस्मिन् साधक स्थिते साध. कान्तराणि पत्र संभवन्ति स समुच्चयः । उदाहरणम्- दुर्वाराः स्मरमार्गणा. प्रियतमो दुरे मनाऽत्युत्सुकं गाढं प्रेम नवं वयोऽतिकठिनाः प्राणाः कुलं निर्मलम् । स्त्रीत्वं धैर्यविरोधि मन्मधंसुहृत्कालः कृतान्तोऽक्षमो नो सख्यश्चतुराः कथं नु विरहः सोढव्य इत्थं शठः॥५०८ अत्र विरहासदत्वं स्मरमार्गणा एवं कुर्वन्ति । तदुपरि मियतमदूरस्थित्यादि उपात्तम् । एप एवं समुच्चयः स- चरितस्याङ्गभावः महदिराश्रितं बरण्यं वयं स्यादिति तात्पर्यम् । अरण्यमत्रोपलक्षणीयं प्रधानाभूतमित्यर्थः । रामस्य वारनरितमुपल. क्षणमङ्गमित्यर्थः। चाररसेनीभूते रस पनिः स्यात् इत्याशङ्कयाह । न चेति । पाररसो नाहीत्यर्थः । एतदेवाह तस्पेनि। शरिरमाश्रयो रामस्तायदिहापं - पुना रसः । ननु रसत्याइले रतवदलङ्कारः स्यात् ? अस्योदातस्य तदपवादात्यात् । तदपवाद- ताऽकल्पने निविषयमुदात्तम् । समुच्चय इति । अत्र तुल्य सतया सवो मिलिनाः सिन्ति।

·414 सकतटाकासमत काव्यप्रकाश - द्योगेऽसद्योगे सदसद्योगे च पर्यवस्यतीति न पृथग्लक्ष्यते । तथा हि- कुलममलिनं भद्रा मूर्तिमतिः 'श्रुतशालिनी भुजवलमलं स्फीता लक्ष्मीः प्रभुत्वमखण्डितम् । प्रकृतिसुभगा होते भावा अमीभिरयं जनो बजाते सुतरां दर्प राजस्त एव तवाङ्कुशाः ॥ ५०९ ॥ अत्र सतां योगः। उक्तोदाहरणे वसतो योगः । शशी दिवसधूसरो गळितयौवना कामिनी कार्य साधयन्ति । समाधौ खेकस्य हेतोः कार्य प्रति पूर्णे साध कत्वेऽन्यस्तु कार्याय काकताळी यन्यायेन आपततीति न तत्र तुल्य कक्षतेत्यनयोर्भेदः समुच्चयनं हि तुल्यकक्षाणामेव स्यात् । न पृथगिति । रुद्रटवत, तेन हि पद्योगाऽसद्योगसदस- द्योगैः स त्रिघोचे, न तथाऽत्रेति भावः । कुलमिति । अत्रामलकुलस्य सतस्सyिादिभिः समुच्चयः ! एकैकस्य दर्पहेतुत्वे तुल्यकक्षत्वम् । 'दुराः स्मरे' त्यत्र तु स्मरमार्गणानां दुरित्वेनासतां तादशैव (2) दूत्वामियादिभिस्समुच्चयः । कारुण्यादेश्च स्वतश्चारुत्वेऽपि विरहेणाचारुत्वम् । तथैकमेव वस्तु सदसञ्च तादृशं तादृशेन सदसता यदा युध्यते तदा सदस द्योगः, यथा- शशीति । स्वाकनः सुरूपस्य । धनपरायणो धनलुब्धः . श्रुतिशालिनी।

·दशमोलासा 415 सरो विगतवारिज मुखमनक्षरं स्वाकृतेः । पभुधनपरायणः सततदुर्गतस्सजनो नृपाङ्गणगतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे ॥ ५१० ॥ अत्र शशिनि धूसरे शल्ये शल्यान्तराणीति शोभनाशोभनयोगः। स त्वन्यो युगपद्या गुणक्रियाः ॥ ११६ ॥ गुणौ च, क्रिये च, गुणक्रिये च, गुणक्रियाः । नृपाङ्गणगतो राज्ञः प्रसादवित्तः पुमान् स तद्रूपस्सन्, सलतया चासम् । अत्र शशी स्वयं सन् , धूसरत्वेनासन । कामिनीति सत् गलितयौवनत्वमसत् । एवमग्रेऽपि विशेप्यहारेण सत्ता विशेषण द्वारेणासत्तकस्य वस्तुनः सर्वत्र ज्ञेया । इह विशेष्यस्य सत्त्वं विशेषणस्य चासत्वं प्रक्रान्न, ततो नृपाङ्गणगत इति विशेष्य तया सद्व्याख्येयं, खल इति विशेषणतया चासत् । अन्यमता भिप्रायेण विशेषणविशेष्ययोरत्र वैपरीत्ये प्रक्रमभङ्गः । तथा नृपा. गगगतः खल इत्यसत् अन्ये तु सन्त 'इति समुचीयमानस्य सतस्तादृशेन सता योग इति व्याख्याया तु सहचरभिन्नोऽर्थो दुष्ट इति रूपः मक्रमभङ्गः । तथाऽत्र सत (१) एवं सतोऽसत्त्वमेकरया पस्तुन इति विवक्षितम् । अत एव चासत्वेनान्त प्रविष्टान्यपि शश्यामनि शल्यानीति कारेण व्यथाहेतुत्वनाक्तानि । 'दुर्वारा: स्मरे' त्यत्र तु कथं सोदव्य इति पर्वथा दुष्टत्वाभिप्रायेणो. पन्यास इति विवेकः। गुणी चेति । एतेनेत्युक्तम्-~ययस्तत्वेन समस्तत्वेन च ·416 सहेतटीकासमेते काव्यप्रकाशे 4 . क्रमेणोदाहरणम्- विदलितसकलारिकुलं तव वलमिदमभवदा विमलं च । मखलमुखानि नराधिप! मलिनानि च तानि जातानि ।। 1 अयमेकपदे तया वियोगः "प्रियया चौपनतस्सुदुस्सहो मे। नववारिधरोदयादहोभि- भवितव्यं च 'निरातपत्वरम्यैः ।।५११ ।। कलुपं च तवाहितेप्वकस्मा- त्सित परुहसोदराय चक्षुः। पतितं च महीपतीन्द्र! तेषां वपि प्रस्फुटमापदा कटाक्षः ॥ ५१२ ।। धुनोति चासिं तनुते च कीर्तिम् । इसादेः कृपाणपाणिश्च भवान् रणक्षिता ससाधुवादाश्च सुरास्सुरालये। क्रमेण व्युत्क्रमेण च गुणक्रियाणां विधाऽन्यस्समुच्चयः । विदलितेति । अत्र भिन्नावारयोः पैमल्यमालिन्ययोर्गु- णयोस्समुचयः । अयमिति । अत्र तादृश्योरेवोपनत इति भवितव्यमिति न क्रिययोः। कलुपं चेति । अत्र कालुप्यगुणपातक्रिययोः । धुनोतीत्यकाधिकरण्यं क्रिययोः। रुपाणपाणित्वसाधुत्वादी सिद्धरूपत्वाद्गुणो तयोः क्षितिरस्वनि भिन्नो देशः । 7 . .. 1 इत.पूर्व किये यथा-इति फकिराठ। निरातपत्ररम्य। प्रियया पोपगतः। पोरूहसुन्दर।

·दशमोलासः 117 इखादश्च दर्शनात्, 'व्यधिकरणे' इति 'एकस्मिन् देशे' इति च न वाच्यम् । एक कमेणानेकस्मिन् पर्यायः । एक वस्तु क्रमेणानकस्मिन् भवति क्रियते वा स पर्यायः । क्रमेणोदाहरणम्- श्रोणीवन्धस्त्यजति तनुता सेरते मध्यभागः पद्यां मुक्तास्तरलगतयः संश्रिता लोचनाभ्याम् । धत्ते वक्षः कुचसचिव तामद्वितीयं च वक्र तद्गात्राणा गुणविनिमयः कल्पितो योवनेन ॥ ५१३ ।। नावाथयस्थितिरियं तव कालकूट केनोत्तरोत्तरविशिष्टपदोपदिष्टा । मागणवस्य हृदये वृपलक्ष्मणोऽध कण्ठेऽधुना वससि पाचि पुन. खलानाम् ।। ५१.४ ।। न वाच्यमिति । यथोक्तं स्ट्रटेन । तदेवं पूर्वभेदत्रयेण सह समुच्चय पोदा। क्रमेणेति । एतेन पर्याय इति सान्धयम् । कमग्रहणाच युगपदेकस्यानेकत्र वर्तने विशेषाऽलङ्कारः। अतस्तत्राी युगपदि. त्युक्तम्। श्रोणीय इति । अस्य तनुवादेवये वृत्तिः। पूर्व उपमानसदावात् महितीयत्वमिति विनिमयो पटते पूर्धिमत्रोदाहरणम् । नन्वाश्रयति । अंकस्य बहुर वृत्तिः । anua-e- । TAI RALASI , ·418 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे यथा वा- विम्बोष्ठ एव रागस्ते तन्धि ! पूर्वमहश्यत । अधुना हृदयेऽप्येप मृगशावाक्षि! 'लक्ष्यते ॥ ११५ ॥ रागस्य वस्तुतो भेदेऽप्येकतयाऽध्यवसितत्वादेकत्वमविरुद्धम् । तवाण सिरिसहोअररमणाहरणम्मि हिअअमेकरसम् । विम्वाहरे पिआणं णिवेसि कुसुमवाणेन ॥ ५१६ ॥ छाया-तत्तेपा श्रीसहोदररत्नाहरणे हृदयमे करसम् । विनाधरे प्रियाणां निवेशितं कुसुमबाणेन । अन्यस्ततोऽन्यथा । अनेकमेकस्मिन् क्रमेण भवति क्रियते वा, सोऽन्यः । , कमेणोदाहरणम्- विम्वोठेति । अत्र पूर्वाश्रयात्यागादेकस्यैव रागस्य हदि वृत्तिः निवहा । 'यथावति । प्रकारान्तरार्थम् । रागस्यति । ओठे रागस्ताम्बूलनः हृदि तु प्रेमाख्यः । एकस्यानेकन स्थितिमुक्त्वा करगमुदाहियते- तं ताणेति। तत्सामर्थ्य, • तेषां दैत्यानां इन्द्रस्यापि भयकत्ता, श्रीवन्धुरत्नानामासामस्त्येन हरणे तत्परमपि, कुसु. मबाणेन मृदुशस्त्रेणापि सकलरत्नसारे विम्बाधरे विक्रमं परि. त्याज्य मनश्चुम्बनादिसतं . तमित्यर्थः । विश्वावरत्सकलरनभ्योs- विक इति व्यङ्ग्यव्यतिरेकोऽपि ! अन्ये तु सकलरत्नसारतु. दृश्यते.

·दशमोल्लास
.
मधुरिमरुचिरं वचः खलाना-
ममृतमहो प्रथमं पृथु व्यनक्ति ।
अथ कथयति मोहहेतुमन्त.
गतमिव हालहलं विपं तदेव ।। ५१७ ॥
तद्गह नतभित्ति मन्दिरमिदं लब्धावकाशं दियः
सा धेनुर्जरती नदन्ति करिणामेता घनाभा घटाः ।
स क्षुद्रा मुसलध्वनिः कलमिद सङ्गीतकं योपिता-
माश्चर्य दिवसर्द्विजोऽयमियती 'भूमि समारोपितः।।१८॥
अत्रकस्यैव हानोपादानयोरविवक्षितत्वात् न परिचिः ।
अनुमानं तदुक्तं यत्साध्यसाधनयोर्वचः।।११७
ख्योऽधर इति तेषा तत्र प्रीतिवास्तवीति व्यन्योपमामाहुः ।
अतिशयोक्तिगर्भता सर्वत्र आया ।
मधुरिमेति । अत्रैकस्मिन् वचसि विपममृतं चानक नि
बद्धम् । तदेवेति । वचनम् ।
तद्नेहमिति । अकस्मिन् द्विनेऽनेकं गेहादि दिनैः किय.
माणतया निवदं, तच्चान नतमित्तिहादि त्यज्यत एवं न तु केनापि
स्वोक्रियते परिवृत्तौ तु यदेकेन त्यज्यते तदन्येन गृह्यते क्रमेणेत्यधि.
कारान्न समुचयालद्वारत्वम् ।
भूमि परा प्रापित.

·420 सक्षेतटोकासमेते काव्यप्रकाश पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकित्वेन त्रिरूपो हेतुस्साधनम् । धर्मि- ण्ययोगव्यवच्छेदो व्यापकस्य 'साध्यम् । यथा- यत्रैता लहरीचलाचलहशो व्यापारयन्ति ध्रुवं यत्तत्रैव पतन्ति सन्ततममी मर्मस्पृशो मार्गणाः । तच्चक्रीकृतचापमश्चितशरमेशकरः क्रोधनो। धावत्यग्रत एव शासनधरः सत्यं सदासां स्मरः ॥५१९॥ साध्यसाधनयोः पौर्वापर्यविकल्प न किञ्चिद्वैचिच्यामिति न तथा दर्शितम् । . हेतुरिति । अन्वयव्यतिरेकमणनात्सपक्षसत्वं विपक्षव्यावृ. त्तिश्च क्रमेण लभ्यते, पक्षधर्मत्वं स्वेनोक्तमिति त्रैरूप्यम् । धर्मी शैलादिः, तत्रास्तित्वमयोगव्यवच्छेदः । व्यापकस्येति । अनचादेः । योति । कान्ते । एताः कामिन्यः। अत्र कामिनीरूपो धर्मी । भ्रूव्यापारद्वारेण बाणपातः स्मरस्याग्रगत्वे साध्येऽलङ्कारान्तर 'रहितं साधनं निर्दिष्टम् । क्वचिदलकारान्तरगर्मितत्वे तु हेतुनिर्दि- श्यते स्वं यथा- यथा पङ्कजिनीपत्र पथैद्यः * (१) प्रगुणीकृतः तथा मन्ये वियोगिन्यः स्मरभिल्लेन घातिताः।" प्रगुणीकत इति । प्रगुणीकर्तुमारब्धः । अत्र रूपकमलङ्का- रान्तरम् । एवमेकन प्रौढोक्तयां अन्यत्र त्वलकारानारगर्भीकाराता- नुमानवैलक्षण्यम् । न दर्शितमिति । अयं भावः-साध्यसाधनयोरुकिरल. . 1 साध्यत्व. पोपियविषय-विकल्पने वचन मिचिदिति । * पहाच इति स्यात्.

·421 दशमोल्लास, : ज F विशेषणैर्यत्साकृतैरुक्तिः परिकरस्तु सः । अर्थाद्विशेष्या । यथा - महौजसो मानधना धनाचिता धनुर्भूतस्संयति लब्धकीर्तयः । न संहतास्तस्य 'न भेदवृत्तयः मियाणि वाञ्छन्त्यमुभिः समीहितम् ॥ ५२० ॥ यद्यप्यपुष्टार्थस्य दोपताऽभिधानात्तनिरासेन पुथार्थ स्वीकारः कृतः। तथाप्येकानिष्ठत्वेन नहूनां विशेषणानामेवमु- पन्यासे वैचित्र्यमित्यलङ्कारमध्ये गणितः । व्याजोक्तिच्छद्मनोद्भिन्नवस्तुरूपनिगूहनम् ॥ ११८ निगूढमाप वस्तुनो रूपं कथमपि प्रभिन्नं केनापि व्य. पदेशेन यदपझ्यते सा व्याजोक्तिः । कारः । ते च क्रमेण व्युत्क्रमेण वा भवतां वचित्रयाभावात् कि तचिन्तयेति । तस्माद्रुद्रटवन्न वाच्यम् । महौजस इति । समाहित कर्तुम् । अत्र धनु त इति विशेष्य, शेपाणि विशेषणानि । महीनस इति सवलत्वे सति स्वा- भिकार्य करणे शक्का इत्याभिप्रायोऽस्य विशेषणस्य, एवमग्रेतनेत्रपि विशेषणेषु । अत्र व्यङ्गयस्यांशस्य पाच्योन्मुखत्वमिति न धनि- विषयता । परिकर इति नाम मान्ययम् । ननु पुष्टार्थना रगाहोपत्यागमात्रमदित्याशङ्ख्याह । यद्यपीति । 1 ममियातयः ·422 सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकाशे - १ . न चैपाऽपद्रुतिः, प्रकृतामकृतोभयनिष्ठस्य साम्यस्येहास- म्भवात् । उदाहरणम्-- शैलेन्द्रप्रतिपाद्यमानगिरिजाहस्तोपगूढोल्लस- द्रोमाश्चादिविसंष्ठुलाखिल विधिव्यासङ्गभङ्गाकुलः । हा शैत्यं तुहिनाचलस्य करयोरित्यूचिवान् सस्मितं शैलान्तःपुरमात्मण्डलगणेईष्टोऽवताश्शिवः ॥५२१॥ अत्र पुलकवेपधू सात्विकरूपतया प्रस्तो 'शैत्यकारणतया प्रकाशितत्वादपलपितस्वरूपो व्याजोक्तिं प्रयोजयतः । किञ्चित् पृष्टमपृष्टं वा कथितं यत्प्रकल्पते। तादृगन्यव्यपोहाय परिसङ्ख्या तु सा स्मृता॥११९ न चपति । अयं भावः --अपद्रुतौ किलोभयनिष्ठं साम्यं अत्र तु प्रकृतस्यैव सद्भावात्मकृतनिष्ठमेव साम्यं, "ये कालतां कुटिलतामिव न त्यजन्ति" इति समुच्चितोपमावत् अत्रापि प्रकृतनिष्ठमेव साम्यम् । शैलेन्द्रेति । शेलेन्द्रेण प्रतिपाद्यमाना या गौरी तत्करा- पे शैलेन्द्रकरस्पर्शोऽपि शिवस्य विद्यते । व्यासङ्गो निरोधः तस्मा द्गङ्गो भयं माविकभाव इत्यर्थः । अममंनसानिखिल कर्तव्यताप्रस. झापहवाकुल इति तात्पर्यम् । उद्भटमते व्यानोक्तयभावात्रापतिः । तथाऽन 'रोमाञ्चादिनोद्भिनो भावः शैत्यप्रक्षेपादपलपितोऽपि सस्मि तत्वेन पुनरप्युदिन्नवेन प्रकाशितः तथाऽप्यपलापमात्रचिन्तयाs. स्यालकारस्योसः । परिसङ्घयति। परिर्वनने, तत. कस्यापि परिवननेन 'सामना ·दशमोग्लास, - प्रमाणान्तरावगतमपि वस्तु शन्देन प्रतिपादितं प्रयोज- नान्तराभावात् सहशवस्त्वन्तरव्यवच्छदाय यत्पर्यवस्यति मा भवेत्परिसंख्या । अत्र च कथनं प्रश्नपूर्वकं तदन्यधा च परि- दृष्टम् । तथाभयत्र व्यपोह्यमानस्य प्रतीयमानता वाच्यत्वं चेति चत्वारो भेदाः। कमेणोदाहरणम्- किमासेव्यं पुसा सविधमनवयं धुसरितः किमेकान्ते ध्येयं चरणयुगलं कौस्तुभभृतः । किमाराध्यं पुण्यं किमभिलपणीयं च करुणा यदासक्तया चेतो निरवधिविमुक्तये प्रभवति ॥ ५२२ ।। किं भूपणं सुदृढमत्र यशो न रेनं कस्य चित्संख्या वार्यत्वेन गणनं सम्यस्प्रथमं वा । प्रमाणान्तरावगतं । प्रतिपाद्येन ज्ञातम् । प्रयोजनान्तरा- भावादिति । सदशवस्वन्तरव्यवच्छेदरूपं प्रयोजनं हित्वा नान्यः प्रयोजनमस्ति । पदासक्त्येति । यच्छब्दः पूर्वोक्तपरामर्शी । किपासेव्यमित्यत्र लोके शास्त्रमाणज्ञातमपि गङ्गात- यदि प्रभे सति सेव्यध्येयादितया क्रमेणा कामिनी सेवातयानपाप- हिंसाना निधायोक्तम् । निषेध्यात्र गम्यः । निध्यं गम्यत्वेनोक्ता प्रश्ने सति वाच्यत्वेनाह । कि भूपणमिति । आयश्चरितमानस्ति । अब यशः प्रभू- मदन पुनः प्रतिपादित है ·121 सोतटीकासमेते काव्यप्रकाशे किं कार्यमार्यचरितं मुकृतं न दोषः । किं चक्षुरमतिदतं धिपणा न ने जानाति 'कस्त्वदपरः सदसद्विवेकम् ॥ ५२३ ॥ कौटिल्य कचनिचये करचरणाधरदलेपु रागस्ते । काठिन्यं कुचयुगले तरलत्वं नयनयोर्वसति ।। ५२४ ॥ भक्तिभवे न विभवे व्यसनं शास्त्रे न युवतिकामाने । चिन्ता यशसि न वपुपि प्रायः परिदृश्यते महताम् ॥५२५॥ * “यथोत्तरं चेत्पूर्वस्य पूर्वस्यार्थस्य हेतुता । तदा कारणमाला स्यात् । उत्तरमुत्तरं मति यथोत्तरम् । उदाहरणम्- जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं तेर्भूषणत्वादिकमागमती ज्ञातमेव, न रत्नमित्यादि निषेध्यं शाब्द न तु पूर्वोदाहरण इव गम्यम् । प्रश्नपूर्वकथने भेदद्वयीमुक्त्वा प्रश्नाभावे विभेदीमाह । कौटिल्यमिति । कचनिचये न तु वाचि चिते वेति गम्यम् । करादौ रागो न परपुंसि । कुचयोः काठिण्यं न चित्ता- वयवान्तरयोः चक्षुपोशापल नाचरणे । निषेध्याश्चात्र गम्याः। भक्तिरिति । युवतिरूपं कामास्त्रमिति विग्रहः । अत्र न विभव इत्यादिनिध्याशब्दाः । श्लेपसंपर्के अस्या अतीव चारु- त्वम् यथा--- "यनियु दण्डग्रह " "करोडा, विवाहे" चित्रे वर्णसङ्कर. इत्यादि। स्विदितर ·दशमोलान 423 3 गुणप्रकर्पो विनयादवाप्यते । 'गुणप्रकर्पण जनोऽनुरज्यते जनानुरागमभवा हि सम्पदः ।। ५२७ ॥ "हेतुपता सह देतोरभिधानमभेदतो हेतुः" इति हेत्वलङ्कारो न लक्षित , आयुर्पतमित्यादिरूपो शेष न भूपणतां कदाचिदईति, चिध्याभावात् । "अविरलकमलविकासः सकलालिमदथ कोकिलानन्दः। रम्योऽयमति सम्प्रति लोकोत्कण्ठाकरः कालः" ॥२८॥ इत्या काव्यरूपता कोमलानुपानमहिम्नैव समानासिपुः न पुनर्हेत्वलङ्कारकल्पनयेति पूर्वोक्तकाव्यलिङ्गमेव हेतुः । आयुरिति । घृतं हेतुः, आयुर्हेतुमत्, लक्षणया तयोरभेदः । आदिशब्दादन्येऽपि लक्षणाभदा पट् ज्ञयाः, परं या सादृश्या- लक्षणा तस्या रूपकादिस द्रावविचित्र्य नान्यस्याम् । अविरलेति । अत्र वसन्नकालो हेतुः । शेपा हेतुमन्तः । कमलविकासहेतुबाकालोऽपि विकास एवमग्रेऽपि । न तु विका शयति मयत्यानन्दयति पार्थतया विभीति रुद्रटाशयेन व्यू. पत्ति. हेतुहेतुमतोरभेदाभावप्रसङ्गात् । समानामिरिते। भामहोद्भटाद्याः। अव्यभिचारितया विकासार्नरन्तश करणामिहोपचारात्मयोजनं व्यङ्गयं तच गुणी- भूनाया महिने सरकारेण प्रतिपाद्यते। आमन्मते " काव्यलिङ्ग- पेव हेतुः । रदटस्तु भिन्नमूने | गुमाधि के पास जनोऽनुरज्यते अविरतनलिनविनासा. २ पत्रकाथ्य. 54 KANYAPRAKASA ·420 सतटीकासमेते काव्यप्रकाशे - क्रियया तु परस्परम् । वस्तुनोर्जननेऽन्योन्यम् । अर्थयोरेकक्रियामुखेन परस्परं कारणत्वे सति अन्यो- न्यनामा अलकारः। उदाहरणम्- इंसाण सरोहिं सिरी सारिजइ अह नराण हंसेहिं । अण्णोण्णं विअ एए अप्पाणं णवार गरुअन्ति ॥५२९॥ छाया-हसाना सरोभिः श्रीः सार्यतेऽय सरा हंसः । अन्योन्यमेवंत आरमान केवलं गुरुकुर्वन्ति ॥ अत्रोभयेपामपि परस्परं जनकता, मिथ:श्रीसारतासम्पा- दनद्वारेण । उत्तरश्रुतिमात्रतः। प्रभस्योनयनं यत्र क्रियते तत्र वा सति ।। १२.१ असकृयदसम्भाव्यमुत्तरं स्यात् तदुत्तरम् । प्रतिवचनोपलम्भादेव पूर्ववाक्यं यत्र कल्प्यते, तदेकं तावदुसरम् । उदाहरणम्- सारिजइति । सारी (रा) क्रियते । हंसानां सरोमिः सरसा होः श्रीस्सायते इति सारणक्रियैको धर्मस्ततो दीपकमिद तद सत्, हंससरसोः प्ररुतत्वात् । प्रस्ताप्ररुतत्वे हि दीपकम् । प्रतिवचनाते । उत्तरश्रवणादनुक्तोऽपि प्रश्नोऽवगम्य इति तात्पर्यम् । तत्र वेति प्रश्ने। उत्तरमुत्तराख्योऽलङ्कारः ।

·दशमोल्लास 401 वाणिअअ । हत्विदन्ता कुत्तो ब्रह्माण वग्यकित्ती अ। जाव लुलिआलअमुही घरम्मि परिसक्कए सोहा ॥५३०॥ छाया-वाणिजक ! हस्तिदन्ता कुतोऽस्माक व्याघ्रकृत्तयथ । यावल्लुलितालकमुखी गृह परिष्वकतेनुपा ॥ हस्तिदन्तव्याघवृत्तीनापहमर्थी ता मूल्येन प्रयच्छति ऋतुर्वचनममुना वाययेन समुन्नीयते । नचैतत् काव्यलिङ्गम्, 3 उत्तरस्य ताद्रूप्यानुपपत्ते, न हि प्रश्नस्य प्रनिवचनम् जनको हेतु ; नापीदमनुमानम्, एकमिनिष्ठतया साध्यसाधनयोरानि- देशादित्यलङ्कारान्तरमेवोत्तरं साधीय । प्रश्नादनन्तरं लोकातिकान्तगोचरतया यत् असम्भा व्यरूप प्रतिवचन स्यात् तत् अपरमुत्तरम् । अनयोश्च सकृदुपादाने न चारुताप्रतीतिरित्यसदित्युक्तम् । उदाहरणम् । का विसमा? देवगई कि 'दुल्लहं ? ज जणो गुणग्गाही। किं सोख ? सुकलत्त, किं दुःखख ? ज खलो लोओ ॥ रुतिश्रम । स्नुषा वधू । परिसत्कए। परिप्वप्कते क्रीडतीत्यर्थ । उत्तरस्येति । प्रतिवचनस्य । ताद्रूप्यानुपपत्ते । काव्यलि- जरूपतानुपपत्ते । कुत इत्याह-न हीति। न जनक किन्तु ज्ञापक इत्पर्य । एकधर्मीति । प्रभोत्तरवाक्यद्वयी भिन्नवकृगतेति भाव । प्रभ साध्यमुत्तर साधनम् । अनयोश्चेति । प्रश्नप्रतिवचनयो । का विसमेति । अत्र देवगत्यादि गूढत्वादसम्भाव्यरूपम् । प्रभाग परिसङ्या प्रश्नपरिसङ्घया। अब प्रभादुत्तरमात्र ना. न्यव्यपोह इत्यर्य । 1 ·129 सतटीकासमा काव्यप्रकाशे } छायाका विषमा देवते कि दुर्लभ यजनो गुणमाही। कि सौख्य सुकलम किं दुर्गाष (ट स यत्) सरा रेक ।। प्रश्नपरिसक्यायामन्यव्यपोह एव तात्पर्यम्, इह तु वाच्य एव विश्रान्तिरियनयोर्विवेक । कुतोऽपि लक्षितः सूक्ष्मोऽप्यर्थोऽन्यस्मै प्रकाश्यते। धर्मेण केनचित् यत्र, तत् सूक्ष्म परिचक्षते ॥ कुतोऽपि आकारादिगिताद्वा, मूक्ष्मस्तीक्ष्णमतिसवेद्य उदाहरणम्- वक्त्रस्पन्दिस्वेदविन्दुमवन्धे दृष्ट्वा भिन्न कुङ्कुम काऽपि कण्ठ । पुस्त्व तन्व्या व्यअयन्ती ययस्या 'स्मित्वा गाणो खड्गलेखां लिलेख ॥ ५३२ ॥ अन आकृतिमवलोक्य कयाऽपि पित्तर्कित पुरुपायित असिलतालेखनेन वैदग्ध्यादभिव्यक्तिमुपनीतम्, पुसामेव कृपा- णपाणिता योग्यत्वात् । यथा वा- सङ्केतकालमनस पिट ज्ञात्वा विदग्धया। ईपन्नेत्रार्पिताकूतं लीलापन निमीलितम् ॥ ५३३ ॥ अत्र जिज्ञासित सङ्केतकालः कयाचिदितिमात्रेण विदितो आकारादिति । अनेन कुतोऽपीति व्याख्यातम् । भिन्नमिति व्याप्तम् । आकृतिमिति । स्सेदरुतकुमभेदरूपाम् । इङ्गित साभि- प्राया चेष्टा । सङ्केतति । सङ्केतकाले शरण्ये मनो यस्य स तथा । इङ्गितोति । विटगतेन भूसंपादिरूपेण । पाणी स्मित्वा कृपाणपाणियोग्यता.

·429 दशमाल्लास 1 निशासमयशामिना कमलनिमीलनेन लीलया प्रतिपादितः । उत्तरोत्तरमुत्कर्षो भवेत्सारः परावधिः॥१२३॥ पर पर्यन्तभाग अवधिर्यस्य धाराधिरोहितया तत्रैवो- कर्पस्य विश्रान्तेः । उदाहरणम्- राज्ये सार वसुधा वसुन्धराया पुर पुर सोधम् । सौंधे तल्प तल्पे वराङ्गनाऽनङ्गसर्वस्वम् ।। ५३४ ।। मिनदेशतयाऽत्यन्तं कार्यकारणभूतयोः । युगपद्धर्मयोर्यत्र ख्यातिः सा स्यादसङ्गतिः॥१२४॥ इह यद्देशं कारणम् तद्देशमेव कार्यमुत्पाद्यमानं दृष्टम् , यथा धूमादि, या तु 'हेतुफलरूपयोरपि वर्मयोः केनाप्य- तिशयेन नानादेशतया युगपदवभासनं सा तयोः स्वभागो- राज्य इति । न्याय्य एवार्ये सारशब्द लोवोऽन्यन तु चिन्त्य । अवान्यापाहरूतनारुत्वमित्यय परिसङ्ख्योत्यो, नदसत्- सारत्वे ह्या विश्रान्तिनान्यव्यपोहे । अत्र वराङ्गनापर्यन्तभागवधि । धूमादीति । न हि शेलेऽनिर्महानसे धूम जनयतीति भाव । हेतुफलेति । हेतु पारण, फल कार्यम् । अतिशयेनेति । अतिशय पारणस्य कारणान्तराद्वलक्षण्य तच्छेद यदिनदेशकार्य नननम् । युगपदिति । त्रुटित चूमखण्ड मिन्ने काले दिल कारगा. तुपलभूतबाराप. •नानाशमय भागनम् ·430 सतटीकासमेत काव्यप्रकाशे त्पन्नपरस्परसङ्गतित्यागात् असङ्गतिः । उदाहरणम्- जस्सेज वणो तस्सेअ वेअणा भणइ तं जणो आलअम्। दन्तकरवअं कपोले वहूऐ वेषणा सवत्तीणम् ॥ ५३५ ।। छाया-न्यस्यैव वणस्तस्यैव वेदना भणति जनस्तदलीक । दन्तक्षतं कपोले वध्या वेदना सपतीनाम् ॥ एपा च 'विरोधवाधिनी न विरोधः, भिन्नाधारतयैव द्व- योरिह विरोधितायाः प्रतिभासात, विरोधे तु विरोधित्वं एकाश्रयनिष्ठमनुक्तमीप पर्यवसितम्, अपवादविषयपरिहारे- णोत्सर्गस्य व्यवस्थितेः तथाचैवं निदर्धितम् । समाधिः सुकरं कार्य कारणान्तरयोगतः । साधनान्तरोपकृतेन का यत् अक्लेशेन "कार्यमारब्धं. समाधीयते, स समाधिर्नाम । उदाहरणम्- द्विन्नदेशतयाऽप्युपलभ्यते तद्युगपद्हणानिषिद्धमातयोः कारणकार्ययोः। स्वभावेति । अन्येषु कार्यकारणेष्वेकदेशतयोत्पन्नयोः सङ्गत्तेस्त्यागः । जस्सेअ इति । अत्र दन्तक्षतं कारणं, वेदना कार्य, ते च भिन्न देशस्थे। उत्सर्गस्यति । विरोधः सामान्योक्तत्वादुत्सर्गः । भिन्नाश्र- यत्वेनोक्तवादसङ्गतिविशेषः । तथा चैवमिति । विरोधालङ्कारेऽप्येका- धारत्वं विरोधस्योक्तमित्यर्थः । साधनान्तरोत । कारणान्तरकृतोपकारेण सम्यगाधानं ससाधिः। । विरोधबोधिनी. 2 कार्यमारन्धमाधीयते. - ·दशमोशस 431 - रम मानमस्या निराकर्तुं पादयोर्मे पतिष्यत । उपकाराय दिष्टयेदमुदीर्ण धनजितम् ।। ५३६ ॥ समं योग्यतया योगो यदि सम्भावितः क्वचित्॥ इदमनयोः श्लाध्यमिति योग्यतया संम्बन्धस्य निय- तविषयमध्यवसान चेत्तदा समम् । तत् सद्योगेऽसद्योगे च उदाहरणम्- धातु शिल्पातिशयनिकपस्थानमेषा मृगाक्षी रूपे देवोऽप्ययमनुपमो दत्तपत्र स्मरस्य । जात देवात्सदृशमनयो सद्भत यत्तदेतत् शृङ्गारस्योपनतमधुना राज्यमेकातपरम् ।। ५३७ ॥ चित्र चित्र वत वत महचित्रमेतद्विचित्रं जातो दैवादुचितरचनासंविधाता विधाता । यन्निवानां परिणतफलस्फीतिरास्वादनीया यच्चैतस्या कवलनकलाकोविद काकलोक. ॥ ५३८ ॥ मानामिति । अत्र मानापनयन कार्य । पादपातो हेतु । घन गर्जित हेत्वन्तर । यस्मादकेशेन कार्य सुकर स्यादित्यर्थ । योग्यतयेति । वरस्य वर हीनस्य हीन योग्यमिति योग्यता । धातारति । अत्र वर वरेण सघटितम । चित्रमिति । अत्र होन हीनेन | निम्बकाकाना तथारू पत्वात् ।

·432 सङ्केतटीकासभेते काव्यप्रकारे 1 क्वचिद्यदतिवैधान्न श्लेपो घटनामियात् । कर्तुः क्रियाफलावाप्ति वानर्थश्च यद्भवेत् ॥ १२६ ॥ गुणक्रियाभ्यां कार्यस्य कारणस्य गुणक्रिये । क्रमेण च विरुद्धे यत् स एप विषमो मतः ॥१२७. योरत्यन्तविलक्षणतया यत् अनुपमानतयेव 'योगः प्रतीयते (१), पञ्च किञ्चिदारभमाणः कर्ता क्रियायाः प्रणा. शात् न केवलभभीष्ट तत्फलं न लभेत, यावदमार्थितम प्यनर्थ विषयमासादयेत् (२), नवा. सत्यपि कार्यस्य कारण- रूपानुकारे यत् तयोर्गुणो किये च परस्पर विरुदता बज तः (३४) स सपविपर्ययात्मा चतूरूपो विपमः । क्रमणोदाहरणम्- शिरीपादपि मृङ्गी के यमायतलोचना । .: 'अय क च "कुकूलाग्निकर्कशो मदनानल ॥५३९ ॥ सिंहिकामुलसन्त्रस्त शश. शीतांशुमाश्रितः । जग्रसे माश्रय तत्र तमन्य सिंहकासुतः ॥ ६४० ।। कचिदिति । तयोरिति । कार्यकारणयोः। कारणसक्को क्रियागुणौ कार्यसकक्रियागुणौ च मिथो विरुध्येते इत्यर्थः । शिरीपादिति । अत्र मृहङ्गीस्मरानलयोरननुरूपत्वोषम्यम् । तमन्य इति । सिंहिकासुतौ राहुसिंहो स्वाधारवाधादाश्रयणक्रियाध्वंस स्वस्य महाननर्थश्च । - . अत्र शशस्य । योगा न प्रतीयते. तफल लभते यावद, कुकूलाग्निद सहो मलयानिल

·433
दशमोल्लास
सद्य करस्पर्शमवाप्य चित्र रणे रणे यस्य कृपाणलेखा।
तमालनीला शरदिन्दुपाण्डु यशस्त्रिलोक्याभरण प्रसूते ॥
आनन्दममन्दमिम कुवलयदललोचने ! ददासि त्वम् ।
विरहस्त्वयैव जनितस्तापयतितरा शरीर मे ॥ ५४२ ।।
अनानन्ददान शरीरतापेन विरुध्यते ।
एवम्-
विपुलेन सागरशयस्य कुक्षिणा भुवनानि यस्य पपिरे युगक्षये ।
मदविभ्रमासकलया पपे पुनः स पुरस्त्रियैकतमयकया दृशा॥५४३
इत्यादावपि विपमत्व यथायोगमवगन्तव्यम् ।
महतोर्यन्महीयांसावाश्रिताश्रययोः क्रमात् । ।
आश्रयाश्रयिणौ स्यातां तनुत्वेऽप्यधिकं तु तत् ॥
आश्रित आधेयम्, आश्रयस्तदाधार , तयोर्महतोरपि
विपये तदपेक्षया तनू अप्याश्रयाश्रयिणौ प्रस्तुतवस्तुप्रकर्षविव
क्षया यथाक्रम यत् अधिकतरता जतः तदिदं विविध अधिक
नाम । क्रमेणोदाहरणम्-
तमालति । अत्र कृष्णगुणात्याण्डुगुणोत्पत्ती कार्यगुणः
कारणगुणेन विरुद्ध । आनन्ददान (कार्य)तापक्रिये मिथो विरुद्ध ।
अत्र स्त्री कारण, विरह कार्य ।
एतलक्षणानुसारेणान्यदप्याह । एवमिति ।
अन हीनो गुरुकार्यकारीति वैपम्यम् । असकलयेति ।
अपूर्णया ।
" यथायोगमनुमन्तव्यम् .
55
1 यशम्रिलोकाभरण
KAVYAPRAKASA

·131 गोमा भोपिशालं भूपाल! भाननियादरम् । माति मातुमशस्योग पगारादिर ने ॥५४४ ॥ युगान्तकालमतिमंहतात्मनो जगन्नि यस्यां सविकारामामन । तनी मस्तर न केटभद्विपस्तपोधनामागमसम्भा मुदः॥५४५ प्रतिपक्षमशक्तेन प्रतिक तिरस्किया। या तदीयस्य तत्स्तुत्यै प्रत्यनीकं तदुच्यते।।५२९॥ न्यरकृतिपरमपि विपक्ष 'साक्षानिरमिनुमसरन केनापि यत् तमेव प्रतिपक्षमुकर्पयितुं तदाधिनस्य निरकरण तन् भनीकातिनिधितुल्यत्वाद प्रत्पनीकमभिधीयने । यथा अनीके अभियोज्ये नत्मतिनिधिभूतमपरं 'मूदनया केनचिदभियुज्यते, तथेह मनियोगिनि विजये तदीयोऽन्यो विजीयत इत्यर्थः । उदाहरणम्-- , मातीति । अत्र मातुम परेनायेगरूपो यशाराशिमहान, जगत्यं तु निसंख्यात्यातुच्यम्, परं महतोऽपि यशोराशेरा रारतमा महीयस्त्वेनोक्तं, अन्यथा मानस्यासम्भरः । युगान्तेति । अन विष्णुतनुराधारः, स च महान्, स्वल्पा मुदस्त्याधेयाः, परं तनावमानेन महत्तमत्वं नीनाः । तदीयस्येति । प्रतिपक्षसस्य | तत्स्तुले प्रतिपक्षस्तुत्यै । रिपुं बलित्वात्तिरस्कर्तुमशक्तो यदा तदाश्रितं कोऽपि तिरस्कसोते तदाऽयमलङ्कार इत्यर्थः। 1 साक्षानिरसितुमसहनेन. तदाश्रयस्य. गहतया.

·435 दशमोल्लास. 1 वं विनिर्जितमनोभवरूप. सा च सुन्दर! भवत्यनुरक्ता । पञ्चभिर्युगपदेव शरैस्ता 'तापयत्यनुशयादिव काम ॥५४६॥ यथा वा- यस्य कित्रिदपकर्तुमक्षम कायनिग्रहगृहीतविग्रह । कान्तवकसदृशाकृति कृती राहुरिन्दुमधुनापि बाधते ॥५४७॥ इन्द्रोरन तदीयता सम्बन्धिसम्मन्धात् । समेन लक्ष्मणा वस्तु वस्तुना यनिगूह्यते । 'निजेनागन्तुना वाऽपि तन्मीलितमिति स्मृतम् ॥ महज आगन्तुक वा किमपि साधारणं यत् लक्षण तड्वारेण यत् किञ्चित् केनचिद्वस्तु वस्तुस्थित्यैव बलीय-, स्तया निरोधीयते, तन् मीलितमिति द्विधा स्मरन्ति । स्वमिति । अत्र ता त्वयि रक्ता काम शरैर्हन्तीति वास्त वोऽर्ष पश्चादुत्प्रेक्ष्यते । निर्मितवोत्यादनुशयादिवेति व्यङ्गयोत्प्रे- क्षाऽपि । त्व भवति इति च प्रक्रमभङ्गः। यथा वेति । अत्र विव(स)शक्तो राहु , तदीय वत्र, तस्य च सम्बन्धी सादृश्यादिन्दु, तत्पराभवाद्विगो प्रकर्षावगति । इन्दोरिति । सम्बन्धि वक्र तेनेन्दोस्सम्बन्धस्साम्यात् । तदीयता विष्णुसक्तता । समेन लक्ष्मणा सापारणेनेत्यर्थ । निजेन स्वाभाविकेने- त्यर्थ । वस्तुना वस्त्वन्तरस्य तिरोधाने मीलितमिति सान्वय नाम | वलीयस्तयेति वचनान्न मामान्यालकारता । तत्र हि साधारण- गुणाश्रयेण भेदानुपलक्षग न तू रुष्टगुणेन निसटत्य तिरोधानम् । । ताडयत्यनुशयादिव । (ताडयत्यनुशयादथ) निजेनाग तुकेनापि ३ वाऽपि ·136 सोतटीकासमेते काव्यप्रकाशे क्रमेणोदाहरणम्- अपाङ्गतरले दृशी 'मधुरचक्रवर्णा गिरो विलासभरमन्धरा गतिरतीव कान्तं मुखम् । इति स्फुरितमनके मृगदृशः स्वतो लीलया तदत्र न मदोदयः कृतपदोऽपि संलक्ष्यते ॥५४८।। अत्र दृक्तरलतादिकमङ्गस्य लिङ्गं स्वाभाविकम् , साधारणं चमदोदयेन, तत्राप्येतस्य दर्शनात् । ये कन्दरासु निवसन्ति सदा हिमाद्रेः त्वत्पातशङ्कितधियो विवशा द्विपस्ते । अप्यङ्गमुत्पुलकमुद्रहतां सकम्प तेपामहो वत मियां न वुधोऽप्यभिज्ञः ॥५४९ ॥ अत्र तु सामर्थ्यादवसितस्य शैत्यस्य अगन्तुकत्वात्तत्पभव- योरपि कम्पपुलकयोस्तादूप्य *समानता च, भयेष्वपि तयोरुप- लक्षितत्वात् । अपाङ्गेति । अत्र दृष्टितरलत्वादिकं सहन मदोदयकृतस्य ढष्टितरलवादेस्तिरोधायकम् । तत्रापीति । मदोदयेऽपि । एतस्येति । दृष्टितरलत्वादेः । बुधोऽपीति । शत्रुसंवन्धित्वेन भिया बुधेोऽपि कलने न दक्ष.। सामर्थ्य । हिमाद्रिगुहानिवासरूपम् । तत्पभवयोः। शैत्यनयोः। ताद्रूप्यं आगन्तुकरूपकत्वम् । समानतया साधारण्येन । तयो- रिति । कम्पपुलकयो । उपलक्षितत्वात् दृष्टत्वात् । 1 मधुरवर्णवक्रा 3 अब सामर्थ्या. समानता त्यत्र समानतया इति पाठ सङ्केतकृन्मनुते. 3 2 मृगशा.

·दशमोल्लास 437 स्थाप्यतऽपोद्यते वाऽपि यथापूर्वं परं परम् । विशेपणतया यत्र वस्तु सैकावली द्विधा ॥ पूर्व पूर्व मति 'यथोत्तरस्य वस्तुनो वीप्सया विशेषणमा वेन यत् स्थापन निषेधो वा सम्भवति, सा द्विधा बुधैरेकाव- ली भण्यते । क्रमेणोदाहरणम्- TE. पुराणि यस्या सवराङ्गनानि वराङ्गना रूपपुरस्कृताङ्गयः । रूप समुन्मीलितसदिलासम्, भस्त्र विलासाः कुसुमायुधस्य ॥ न तज्जल यन्न सुचारुपङ्कज न पङ्कज तत् यदलीनपट्पदम् । न पट्पदोऽसौ कलगुञ्जितो न य न गुजित तन्न जहार यन्मन ॥५५१॥ पूर्वत्र पुराणा वराङ्गनाः, तासामङ्गविशेषणमुखेन रूपम् , तस्य विलासा., तेपामप्यत्रमित्यमुना क्रमेण विशेषण विधीयते। उत्तरत्र प्रतिपेधेऽप्येवं योज्यम् । यथाऽनुभवमर्थस्य दृष्टे तत्सहशे स्मृतिः । स्मरणम्- या पदार्थः केनचिदाकारेण नियतः यदा कदाचिद् अनुभूतोऽ भूत् स कालान्तरे स्मृतिप्रतियोधाधायिनि तत्समाने वस्तुनि दृष्टे सति यत् तथैव स्मर्यते तत् भवेत् स्मरणम् । उदाहरणम्- दृष्टे इति । उपलब्धिमात्रेऽत्र ढशि । + - । यत्रात्तरोत्तरस्य यत्र न चार प्रातपधेप्येवमेव ·138 सतटीकासमेते काव्यप्रकाशे -- छाया- । । निम्ननाभि'कुहरेषु यदम्भः प्लावितं चलदृशां लहरीभिः । तद्भवेः 'कुहरुतैः सुरनार्यः स्मारिताः मुरतकण्ठरुतानाम् ॥ यथा वा- करजुअगहिअजसोआत्षणमुहविणिवेसिाहरपुडस्स | सम्भरिअ पञ्चमण्णस्स णमह कण्हस्म रोमाश्चम् ॥५५३|| -करयुगाहीतयशोदास्तनमुखविनिवेशिताधरपुटस्य । संस्मृतपाञ्चजन्यस्य नमत कृष्णस्य रोमाचम् ॥ भ्रान्तिमान् अन्यसंविनतुल्यदर्शने ॥ १३२ ॥ तदिति अन्यत् अप्राकरणिकं निर्दिश्यते । तेन समा. नमर्धादिह प्राकरणिकमाश्रियते, तस्य तथाविधस्य दृष्टी सत्यां यत् अभाकरणिकतया संवेदनं स भ्रान्तिमान् । न चैप झपकं प्रथमा वा, तत्र वस्तुतो भ्रपस्याभावात् इह च अर्थानुगमनेन संशायाः प्रत्तेः तस्य स्पष्टमेव प्रति- पन्नत्वात् । उदाहरणम्- तद्भवैरिति । 'प्लाविताम्भोभवैः । कुहरुतानि । कुहशब्दा: निम्नाभिदेशोत्थाः । स्मारिता(?) इति स्वप्राप्तिः। सादृश्यं विना स्मृति लङ्कारः यथा- " लावण्यं तदसौ कान्तिस्तद्रूपं स वचःक्रमः" इत्यादि । करजुयेति । अत्र पूर्वभवानुभूतस्य स्मरणं, पूर्वत्र विहमवा- नुभूतस्य। । प्रथमा वेति । निगीर्याध्यवसानरूपा । संज्ञाया इति । भ्रान्तिरास्ति यत्र गुम्के स तथेत्येवंरूपायाः। 1 विवरेषु यदम्भः. 2 तद्भवै कलरुतः 3 प्रथमातिशयोक्तिवा. 4 प्रत्तेः तस्याः.

·दशमोल्लासः 439 + कपाले मार्जारः पय इति करान् लेढि शशिनः तरुच्छिद्रप्रोतान् विसमिति करी सङ्कलयति । रतान्ते तल्पस्थान् हरति वनिताऽप्यंशुकमिति प्रभायत्तश्चन्द्रो जगदिदमहो 'विप्लवयति ॥५५४॥ आक्षेप उपमानस्य प्रतीपमुपमेयता । तस्यैव यदि वा कल्पया तिरस्कार निवन्धना ।। अस्य धुरं सुतरामुपमेयमेव वोढुं प्रौढमिति कैमर्थेन, यत् उपमानमाक्षिप्यते, यदपि तस्यैवोपमानतया प्रसिद्धस्य उपमानान्तरविवक्षयाऽनादरार्थमुपमेयभावः कल्पयते, तत् ('उप- मेयस्योपमानप्रतिकूलवर्तित्वात् ) उभयरूपं प्रतीपम् । क्रमेणोदाहरणम्- लावण्याकसि सप्रतापगरिमण्यग्रेसरे त्यागिनां देव! त्वय्यवनीभरक्षमभुजे निष्पादिते वेधसा। इन्दुः किं घटितः, किमेप विहितः पूपा, किमुत्पादितं "चिन्तारत्नमदो मुधैव किममी सृष्टाः कुलमाभृतः।।१५१/- तस्य भ्रमस्य । भ्रान्तिरत्र प्रतिमोत्था सादृश्यहेतुका च ग्राह्या, न स्वरसोत्था शुक्तिकारजतवत् । नापि महारादिहेतुका 'मूर्छायां वस्तुभ्रमणवत् । कैमर्थक्येनेति । कोर्थोऽनेन । आमिप्यते आलोच्यते । तस्यैवेति उपमानस्य । उपमानान्तरेति । मुखादेरतिचारुत- लावण्येति । अत्रेन्हादिकमुपमानं कैमर्थक्येनाक्षिप्तम् । यथा- सवयमप्यत्रास्ति । 2 निवन्धनम् . ३ प्रौढमित्यानर्धक्येन 4 कैमर्थक्येनेति सङ्केतानुसारी पाठः 5 उपमेयस्य उपमानं प्रति प्रतिकूल. Hin योपमानकल्पनया । 1 विभ्रमयति. चिन्तारम्नमहो.

·TU सक्षतटाकासमत काव्यप्रकाश ए एदि दाव मुन्दरि। कण्ण दाऊण मुणसु वणिजम् । तुज्झ मुहेण किसोअरि। चदो उमिज्जइ जणेण ॥५५६॥ छाया--आय एहि तावत् सुन्दार ! कर्ण दत्वा श्रृणुष्व वचनोयम् ।) तब मुखेन कृशोदर ! चन्द्र उपमायत जनेन ।। अत्र मुखेनोपमीयमानस्य शशिनः स्वल्पतरगुणत्वात् उपमित्यनिष्पत्त्या 'अणिजम्' इति वचनीयपदाभिव्यङ्गय- स्तिरस्कारः। कचित्तु निष्पन्नैवोपमितिक्रिया अनादरनिवन्धनम् , यथा- गर्वमसवाह्यमिमं लोचनयुगलेन किं वहसि 'मुग्धे !। सन्तीदृशानि दिशि दिशि सरस्सु ननु नीलनलिनानि ॥ ५५७ ॥ इहोपमेयीकरणमेवोत्पलानामनादर । अनयेव रीत्या यत् असामान्यगुणयोगात् नोपमानभावमपि अनुभूतपूर्वि तस्य तत्क- ल्पनायामपि भवति प्रतीपमिति प्रत्येतव्यम् । यया- ए एहीति । अयि एहि । अत्रोपमानतया ख्यातस्येन्दोरप- कर्थिमुपमेयत्वमुक्तम् । मुखस्यार्थादुपमानत्वम् । अत्र चन्द्रस्याल्प- गुणत्वात्सादृश्याभावाचौपम्यस्यानिप्पत्ति । गर्वमिति । भामा वराकी । अत्रोत्कृष्टानामुत्पलानामुपमेयत्व कल्पनैवानादर । पूर्वत्र तूपमित्यनिष्पत्तिरेवानादर । तत्कल्पनायामिति । उपमानत्वकल्पनायाम्। व्यङ्गयतया तिरस्कार 'भदे. ।

·दशमीलास: हमेव गुरु. सुदारुणानामिति हालाहल! तात! मास्म दृप्यः । सन्ति भवादृशानि भूयो भुवनेऽस्मिन् वचनानि दुर्जनानाम् ।। अत्र, हालाहलस्योपमानत्वमसम्भाव्यमेवोपनिवद्धम् । प्रस्तुतस्य यदन्येन गुणसाम्यविवक्षया । कात्म्यं वध्यते योगात्तत्सामान्यमिति स्मृतम् ।। अतादृशमपि तादृशतया विवक्षितुं यत् अप्रस्तुता- 'मम्पृक्तमपरित्यक्तनिजगुणमेव तदेकात्मतया निवध्यते. (समान गुणनिवन्धनात्) सामान्यम् । उदाहरणम्- मलयजरसविलिप्ततनवो नवहारलता'विभूपिता' सिततरदन्तपत्रकृतवक्त्ररुचो रुचिरामलांशुकाः । शशभृति विततधान्नि धवलयति घरामविभाव्यतां गताः प्रियवसतिं प्रयान्ति सुखमेव निरस्त भयोऽभिसारिकाः ।। अब प्रस्तुततदन्ययो रन्यूनानतिरिक्ततया निवदं धवलत्वमे- कात्मताहेतुः, अत एव पृथग्भावेन न तयोरुपलक्षणम् । अहमिति । गुरुः उल्लष्ट । अत्र यथा विष मारकं न तथा खलवाक्यमिति विपस्योपमानत्वमसम्भाव्यं, अत प्रतीपता । मलयजेति । अत्रासतीचन्द्रात्योरेकतरा प्रस्तुता, अन्या स्व- प्रस्तुता । तथाऽत्र श्रीखण्डाङ्गरागादेश्चन्द्राशुभिः सहाविभाव्यता गता इत्यभेदेनोक्तिः। अष्टाविंशतिमात्रं द्विपदीच्छन्दः । तथा अत्र स्वगुणत्यागाभावान्न तद्गुणालङ्कारता । एकात्मतेति । एकरूपत्वम् । एकस्य नियोऽन्यस्य स्थाप नामिति लक्षणाभावान्नापगुतिः । 1 सयुक्त. 2 गुणसवाधारसामान्य विभूपण :. : अन्यनातिरिकतया. , 56 11 IVYA RAKASA ·सरतटीकासमेत काव्यप्रकाशे यथावा--- चैत्रत्वचा तुल्यरुचां मधूनां 'कर्णाग्रतो गण्डतलागतानि । भृङ्गाः सहेलं यदि नापनिष्यन् कोऽवेदयिष्य नवचम्पकानि! अब निमित्तान्तरजनिताऽपि नानात्वप्रतीतिः प्रथमपतिपन्न. मभेदं न व्युदसितपत्सहते, प्रतीतत्वाचस्य, प्रतीतेश्च वाधा- योगात् । विना प्रसिद्धमाधारमाधेयस्य व्यवस्थितः। .. एकात्मा युगपदृत्तिरेकस्यानेकगोचरा ॥ १३५॥ अन्यत् प्रकुर्वतः कार्यमशक्यस्यान्यवस्तुनः। तथैव करणं चेति विशेप विविधः स्मृतः॥१३६॥ प्रसिद्धाधारपरिहारेण यदपियस्य विशिष्ट स्थितिरभि- धीयते स प्रथमो विशेषः । उदाहरणम्-- दिवमप्युपयातानामाकल्पमनल्पगुणगणा येपाम् । रमयन्ति जगन्ति गिरः कथमिह कवयो न ते वन्द्याः॥५६॥ निमित्तान्तरेति । अङ्गपातो निमित्तान्तरम् , . नानात्वं भेदः । न व्युदसितमिति । अत्र पूर्वमभेदो भातः पश्चादा, नहि भातमभातं स्यादित्यर्थः । तस्योति । अभेदस्य । एकात्मेति ! एकस्वभावा । दिवमिति । अनन्यत्रभावो विपयार्थ इत्यर्थाकवयो विषय वेनाधारा', तदभावेन वाचामाधेयाना स्थितिरुक्ता । ruii. सखेलं. नवपङ्कजानि विविधा मतः, . थामव.

·17 d - एकमपि वस्तु यत् 'एकेनैव स्वभावेन युगादनेकर वर्तते, स द्वितीय । उदाहरणम् । सा वसइ तुज्झ हिअए सा चिथ अच्छीसु सा अवअणेसु । अम्हारिसाण सुन्दर! ओआसो कल्य पावाणम् ॥५६॥ छाया-सा वसति तव हृदये सेवागो सा च वचनषु । अस्म दर्श ना सुदर! अवकाश पुत्र णपानाम् ॥ यदपि किश्चिद्रभसेन आम्ममाणस्तेनैव यत्रेनाशक्य मपि कार्यान्तरमारभते सोऽपरो विशेपः । उदाहरणम् - स्फुरदद्भुतरूपमुखतापज्वलन त्वा सृजनाऽनवयविद्यम् । विपिना ससृजे नको मनोभूर्भुवि सत्य सविता वृहस्पतिश्च ॥ यथावा- गृहिणी मचिर सखी मिथ प्रियाशिष्या ललिने कलाविधौ । करुणारिमुखन मृत्युना हरता वा 'वत किं न मे हृतम्।।५६४ सर्वत्र एवविधविषयेऽतिशयोक्तिरेव पाणवनावतिष्ठते । ता विना मायेणालङ्कारत्वायोगात् , अत एवोक्तम्- सा वईति । अत्रैकव स्त्री एकेनैव वसनरूपण युगपच्चि विपिनेति । अत्र येनैव यतेन स्फुरदद्भुतरूपत्यादिविशेषण वास्त्व सृष्टस्तेनैवाशक्य कामार्कगुरुरूप कार्यान्तरमपि रुतम् । “ प्रस्त पनि वृपो गच्छन्" इयादौ ना मल कारोऽशक्यत्वाभावात् । गृहिणीति । इद निरलङ्कारान्नरवनोदाहृन, पूर्व तु साल कारान्तरत्वेन, तत्र यथासङ्घयस्यापि भापात् । एकनवासस्वभावन साऽप्यपरो 5 अतिशयाकरेव प्रमाणत्वनाव त्तादौ वर्तते । 1 + वदकि ·411 मतटाममत व्यप्रकार . "सैपा 'सर्वत्र चक्रोतिः अनयाऽर्थो विभाव्यते । यनोऽस्यां कपिना कार्यः कोऽलङ्कारोऽनया चिना" । इति स्वमुत्सृज्य गुणं योगादत्युज्ज्वलगुणस्य यत्। वस्तु तद्गुणतामेति, भण्यते स तु तद्गुणः॥१३७॥ वस्तु तिरस्कृतनिजरूपं केनापि समीपगतेन 'प्रगुणतया स्वगुणसम्पदापरक्तं तत्प्रतिभासमेव यत्समासादयति स त द्गुणः तस्यापकृतस्य गुणोऽवास्तीति । उदाहरणम्- विभिन्नवर्णा गरुडायजेन सूर्यस्य रथ्याः परितः स्फुरत्या । रनेः पुनर्यत्र रुचा रुचं स्वामानिन्यिरे वंशकरीरनीलैः ।। अत्र रचितुरगापेक्षया गरुडाग्रजस्य तदपेक्षया च हरिन्मणी ना प्रगुणवर्णता । तद्रूपाननुहारश्चदस्य 'तत् स्यादतद्गुणः ॥ सैपेति । सा वक्रोक्ति , एपैवातिशयोक्तिरिति योग । विभाव्यते विशिष्टतया भाव्यत इत्यर्थ । विनेति । एतेन सर्वा लकारवीजमेपेति भामहाद्याः। विभिन्नेति । करीर अङ्कुरः । प्रगुणवर्णता प्रकृष्टगुणवर्णता । मीलिते वस्तु वस्त्वन्तरेणाच्छादितं प्रतीयते, इह त्वनपद्भुतस्वरूपमेव वस्तु वस्त्वन्तरगुणोपरक्तं लक्ष्यत इति विवेकः । स्वगुणत्यामाना- पादं सामान्यालङ्कारः। अतद्गुण इति । तस्याधिकगुणस्यास्मिन् गुणा न सन्तीत्य नद्गुणः। मन्यत. 1 सर्वेव वक्रोक्तिः प्रगुणसपदोपरक कविभिः कार्यः. स स्यादतद्गुण.. 5

·दशमोग्लास
44
-
यदि तु तदीयं वर्ण सम्भवन्यामपि योग्यताया इद
न्यूनगुण न गृह्णीयात् तदा भोदतद्गुणो नाम ।
उदाहरणम्---
धवलोऽसि जहवि सुन्दर! तहवि तुए मज्झ रजिअ हिअअम् ।
राअभरिए वि हिओ सुहअ णिहित्तो ण रत्तोऽसि ॥
छापा-धवलाऽमि यद्यपि सुन्दर! तथापि त्वया मम रश्चित हृदयम्
रागभरितऽपि हृदये सुभग ! निहितो न रक्ताऽसि ॥
अत्रातिरक्तेनापि मनसा सयुक्तो न 'रक्ततामुपगत इत्यतद्गुणः ।
किंच तदिनि अपात अभ्येति च प्रतमत्र निर्दिश्यते । तेन
यत् अप्रकृतस्य रूप प्रकृतेन कुताऽपि निमित्तात् नानुवि
धीयते 'सोऽतद्गुण इत्यपि प्रतिपत्तव्यम् । यथा-
गाङ्गमम्बु मितमम्वु यामुन कज्जलाभमुभयत्र मज्जत ।
राजहस ! तब सैव शुभ्रता चीयते न च न चापचीयते ॥१६७
यद्यथा साधितं केनाप्यपरेण तदन्यथा ।
तथैव यद्विधीयेत स व्याघात इति स्मृतः ॥
धवलोऽसीति । धवली वृषभर्तारौ । रागौ रङ्गानुरागौ । अत्र
पूर्वार्धे विरोवो नोत्तरार्धे भिनाधारखेन रक्तारक्तत्वयो प्रतीति ।
पूर्वी धवलस्य विरुद्वरागननकायेन विषमालङ्कारोऽपि ।
गानमिति । अत्र प्ररुतहसस्याप्र सतनलयोगेऽपि न तद्रू
पतेत्यतद्गुण ।
सेयतद्गुण
तथैव तद्विधायेत
रफतामुरागत

·. - येनोपायेन यत् एकेनोपकल्पितं तस्यान्येन जिगीपुतया तदुपायकमेव यत् अन्यथा करणम् स (साधितवस्तुव्यादति हेतुत्वात्) व्याघातः । उदाहरणम्- दृशा दग्धं मनसिज जीवयन्ति दृशैव याः। विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुचे वामलोचनाः ॥५६८॥ 'सेप्टा संसृष्टिरेतेप भेदेन यदिह स्थितिः ॥१३९॥ एतेषां समनन्तरमेवोक्तस्वरूपाणां यथासम्भवमन्योन्य निरपेक्षतया यत् एकत्र (शब्दभाग एव, अर्थविषये एक, उभय. त्रापि वा) अवस्थान सा (एकार्थसमवायस्वभावा) संसृष्टिः । ढशेनि । अत्र दृयूपोपायन येन हरः स्मरमधाक्षीत तेनैव कान्ताः तमनोनिवन् । दाहस्य च जीवनीयचं विपक्षः, तेन निप्पादितवस्तुव्याहतिहेतुचाद्वयाघातता । विरूपाक्षस्येति वामलोचना इति च व्यतिरेकगौं शब्दौ । ज(यि)यनीरिति व्यतिरेकोक्तिरिति अत्र व्यतिरेकनिमित्तताइग्रूपोपाययोः भेदेऽप्यभेदातिशयोक्तिरपि । रस- वदाद्यलङ्काराः प्रागुक्ताः । आशीस्तु नालङ्कार. । प्रियोक्तिमात्रत्वात् । स्नेहात्मरत्याख्यभावत्वे भावध्वनित्वाहा । यथासम्भवामिति । न सर्वेपामेवालङ्काराणां किन्तु केषां चित् । तत्रापि कचिट्ठयोः क्वचित्रवाणामित्यादि । शब्दार्थोभयालङ्कारविषय- खेन त्रिरूपवेऽपि संसृष्टेरेकरूपत्वमेव मिथोनरपेक्ष्यरूपस्वरूपस्यैक त्वात् । निरपेक्षतया इत्युका तिलनण्डुलन्यायेनालङ्काराणां योगे संधिः । सङ्करस्तु स्वरूपोव, नाबालेनोसत्वात् निवर। स्तुमो वामलोचना.. 2 सैपा. ३ यदिह. 4 समवायसम्बन्धस्वभावा.

·दशमोहास. तत्र शब्दालङ्कारसंसृष्टिर्यथा- 'बदनसौरभलोभपरिभ्रमझमरसंभ्रमसंभृतशोभया । चलितया विदधे कलमेखलाकलकलोलकलोलशाऽन्यया ॥ अर्थालङ्कारसंसृष्टिस्तु- लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्पतीवाञ्जनं नमः । असत्पुरुपसेवेव दृष्टिविफलतां गता ॥ ५७० ॥ पूर्वत्र परस्परनिरपेक्षौ यमकानुमासौ समष्टिं प्रयोजयतः। उत्तरन तु तथाविधे उपमोत्क्षे । शब्दार्थालङ्कारयोस्तु संमृष्टिः- सो पत्थि एत्थ गामे जो एअं महमहन्तलाअण्णम् ॥ तरुणाण हिअअलूडिं परिसकन्ती णिवारेइ ॥१७१॥ तत्र नैरपेक्ष्याभावात् तीरनीरन्यायेनालङ्काराणा योगः । कुसुमेति । अत्र यमकानुप्रासाविति विजातीयालङ्कारसं सृष्टिर्यथा तथा लकलो लकुलो इति कलोलकलोल इति च सजा- तोययमकालङ्कारसंसृष्टिरपि । तथाविधे इति । मियो निरपेक्षे । उपमोरपेक्षे इति । उत्तरपूर्वार्धगे विनातीये । लिम्पतीवेति वर्षतीवेत्युत्प्रेक्षे सजातीये, तयोरत्र संसृष्टिः । महमहंतेति । लसल्लावण्याम् । परिसकर्ती परिप्वकमाणा कीडन्तीमित्यर्थः। , टिनिष्फलता गता. 1 कुसुमसौरभेति सकते पाठ,

·448
सहेतटीकासमेते काव्यप्रकाशे
-
--
छाया-स नास्त्यत्र प्रामे य एना महमहलारण्याम ।
तरुणाना हृदयलुण्टाकी परिभ्य कमाणा निवारयति ।
अत्रानुप्रासो रूपकं चान्योन्यानपेक्षे, संसर्गश्च तयोरेका वाक्ये
छन्दसि वा समवेतत्वात् ।
अविश्रान्तिजुपामात्मन्यङ्गाङ्गिन्त्वं तु सङ्करः ।
एत एव यत्रात्मनि अनासादितस्वतन्त्रभावाः परस्पर
अनुग्राह्यानुग्राहकतां दधति म (एपा सङ्कीर्यमाणस्वरूपत्वात् )
सङ्करः । उदाहरणम्-
आते सीमन्तरने मरकतिनि हृते हेमताटङ्कपत्रे
लुप्तायां मेखलायां झटिति मणितुलाकोटियुग्मे गृहीते ।
शोणं विम्बोष्ठकान्त्या स्वदरिमृगशामित्वरीणामरण्ये
राजन् ! गुञ्जाफलाना सज इति शवरा नैवहार हरन्ति।।५७२
अत्र तद्गुणमपेक्ष्य भ्रान्तिमता प्रादुर्भूतं तदाश्रयेण
च तद्गुणः सचेतमां प्रभूतचमत्कृतिनिमित्तमित्यनयोरङ्गाङ्गिभावः।
यथा वा-
रूपकं चेति । हृदयलुंठिमेव हृदयलुठिमिति रूपम् । एकत्र
वाक्य इति शब्दालङ्कारव्यक्तिः, छन्दतीत्यर्थीलङ्कारोन्मेपः ।
अत्र तद्गुणमिति । शोणं विम्बोष्ठेति वाक्यगम ।
भ्रान्तिमतेति । गुलाफलाना स्वन इति प्रोकेन । तदाश्र
येणेति ! भ्रान्तिमदाश्रयेण ।
1लुण्ठिम् इति मतेपाठ.
एव तु दवात्म-वन मादित.

·14 दशमाहासः जटाभाभि भिः करधृतकलङ्काक्षवलयो वियोगिव्यापत्तरिव कलित राग्यविशदः । परिपङ्घत्तारापरिकरकपालाङ्किततले शशी भस्मापाण्डुः पितृवन इव व्योनि चरति ॥५७३॥ उपमा रूपकं उत्पेक्षा श्लेपश्रेति चत्वारोऽत्र पूर्ववत् अङ्गाग गितया प्रतीयन्ते । 'कलङ्क एवाक्षवलयमिति रूपकपरिग्रहे करधृ. स्तवमेव साधकप्रमाणतां प्रतिपद्यते, अस्य हि रूपकत्वे तिरोहित- कलकरूपं अक्षवलयमेव मुख्यतयाऽवगम्यते, तस्यैव च करग्रहण योग्यतायां सार्वत्रिकी प्रसिद्धिः, श्लेपच्छायया तु कलङ्कस्य करधारण असदेव प्रत्यासत्या उपचर्य योज्यते, शशाङ्केन केवलं कलङ्कस्य मूमेवोद्वहनात् , कलकोऽक्षवलयमिवेनि तु उपमायां कलकस्य उत्कटतया प्रतिपत्तिः, न चास्य करधृतत्वं जटेति । करों रश्मिहस्तौ । वैराग्यं लौहित्याभावोऽपि । अत्र जटाभाभिरित्युपमा | वलय दंति रूपकम् । व्यापत्तेरिवेत्युत्प्रेक्षा । वैराग्येति श्लेप. । कपालेति रूपकम् । तद्धेतुरङ्किततल इति समानो धर्मः । पितृवन इवेत्युपमायाः चमत्कृतिहेतुः। भस्मनेवा- पाण्डुरित्युत्नेक्षा । अत्र पस्योपकारिण्युपमा, समुत्थापकत्वात् । षोऽपि रूपकोत्प्रेक्षयोरुपकारी । एतैरसरुपलता सत्युपमा नम. करोति । कलाक्षेत्यत्र किमुपमया रूपकेण वा समासः स्यादि. -कलङ्क एवेति । लेपच्छायाश्रयेण चन्द्रोऽपि करैः कलङ्क- धार्येव परं न मुख्यया वृत्येत्याह । श्लेपेति । चन्द्रविम्ये करा: कलङ्कति प्रत्यासत्तिः । न चास्यति । कलङ्कम्य । स्ला एक्षवलमिति च रूप. शम्यतया साव. यशान कलास्य. KIYAPRAKASA त्याह- -- 1 57 ·450 सङ्केतटीकासमेत काव्यप्रकाशे -- " तततोऽम्तीति मुख्येऽप्युपचार एवं शरणं स्यात् । एवंरूपश्च सङ्करः शब्दालङ्कारयोरपि परिदृश्यते । यथा- राजति तटीयमभिहतदानवरासातिपाति सारावनदा । गजता च यूथमविरत दान-वरा-साऽतिपाति सारा वनदा ॥2 अत्र यमकमनुलोमप्रतिलोमश्च चित्रभेदः, 'पादद्वयगते परस्परापक्षे । एकस्य च ग्रहे न्यायदोपाभावादनिश्चयः ॥१४१॥ For द्वयोर्बहूनां वा अलङ्काराणामेकत्र समावेशेऽपि विरोधात् न यत्र युगपदयस्थानम्, न चैकतरस्य परिग्रहे साधकम् , तदितरस्य वा परिहारे वाधकमस्नि, येनैकतर एव परिगृह्येत, मुख्येऽपीति । उपमापक्षे कल के उपचारस्यागतिकगतित्वान्नाङ्गीकारः । राजतीति । अभिहतो दानवानां रासः सिंहनादो येनेति शम्भोरामन्त्रणम् । अतिपातिनो वेगगामिनः सारावा नदा यस्यां सा तथा । सा च गनता अतिपाति रक्षति । अविरतं दानेन वरा, सारा स्थिरा, वनं दयते वनदा, अवनं वा त्राणं ददात्यवनदा । शब्दवच्छब्दालङ्कारयोः अत्राङ्गाङ्गिभावाभावान्नरपेक्ष्ये संसृष्टि- रेवेत्याह-परस्परेति । मिथो विवेकेन द्वयोरिह वृत्तेरभावे सापेक्षले. नानुग्राह्यानुग्राहकभावः । असावनुग्राह्योऽसावनुग्राहक इति निर्णोतु- मशक्यत्वे मिथःकाऽपेक्षा शब्दालङ्कारयोरिति * संसृष्टिरेवान युक्ता । यहा शब्दालङ्कारद्वयस्यैकवाचकगत्वे तृतीयसङ्करः । 1पादद्वयगतेन परस्परापेक्ष. विरोपायन शुगपदवस्थानासं व न चेक, अलङ्कारसर्वस्वकृन्मतमेतत्. .

·दशमालास
स निश्चयाभावरूपो द्वितीयः सङ्कर, समुच्चयेन संकरस्येवा
क्षेपात् । उदाहरणम्
जह गहिरो जह रअणणिभरो जह अणिम्मलच्छाओ।
तह कि विहिणा एसो सरसवाणीओ जलणिही ण किओ॥
छाया-यथा गभीरो था रत्नानिर्भरो यथा च निर्मलच्छाय ।
तथा कि विधिना एप सरसपानीयो जलनिधिन कृत ॥
अब समुद्रे प्रस्तुते (विशेषणसाम्यादप्रस्तुतार्थप्रतीते )
किमसो समासोक्तिः, किम् (अधेरप्रस्तुतस्य मुखेन कस्यापि
तत्समगुणतया प्रस्तुतस्य प्रतीतेः) इयमप्रस्तुत मशसा? इति
सन्देहः यथा वा-
नयनानन्ददायीन्दोषिम्मेमतत्मसीदति ।
'अधुनाऽपि निरुदायमविशीर्णमिदं तमः ॥ ५७६ ॥,
अत्र, किं कामस्योद्दीपकः कालो वर्तते इति भगवन्तरे
जामियानात) पर्यायोक्तम्। उन (पदनस्येन्दुविम्बतया .
ध्यासानाद) अतिशयोक्तिः, किपा (एतदिति षक नि
समुचयेनेति । एकस्य ने यत्र चकारेग ।
मरसेति । सरसपानीय सरसवागीश्च ।
नयनेति । आशा आस्थाऽपि । तमो मोहोऽपि ।
एतपोरिति । यकविम्बयो ।
समुच्चयेति । विन्ध मुस तत्मसीदति इति भन्या एक
अधुनाऽपि निझदार

·452 सङ्केतटोकासमेते काव्यप्रकाशे श्य तद्रूपारोपवशात्) रूपकम्, 'अथवा, (तयोः समुच्चयति वक्षायां) दीपकम् । अथवा तुल्ययोगिता; किमु. (प्रदोप समये विशेषणसाम्यादाननस्यावगनी समासोक्तिः, आहो स्वित् (मुखनैमल्यप्रस्तावात्) अप्रस्तुतप्रशंसा ? इति बहूनां सन्देहादयमेव सङ्करः । यत्र तु न्यायदोपयोरन्यतरस्यावतारः, तत्र एकतरस्य निश्चयात् न संशयः । न्यायश्च साधकत्वम् (अनुकूलता)। दोपोऽपि वाधकत्वम् (प्रतिकूलता)। तत्र- "सौभाग्यं वितनोति वनशशिनो ज्योत्स्नेव हासद्युतिः" । इत्यत्र मुख्यतया अवगम्यमाना हासद्युतिर्वक्र एवा. नुकूल्यं भजते इत्युपमायाः साधकं शशिनि तु न तथा प्रतिकूलेति रूपकं प्रति तस्या अवाधकता । "वक्रेन्दौ तब सत्ययं यदपरः शीतांशुरभ्युद्यतः ॥५७८|| प्रकृतत्वेऽन्यस्याप्ररुतत्वे दीपकम् । द्वयोरप्रकृनत्वे तुल्ययोगिता । अयमेवेति । अनिश्चयात्मा । वक्रेति । अत्र वक्त्रं शशीवेत्युपमा, न तु वक्रमेव शशीति रूपकमित्याह --मुख्यतयति । हासद्युतिः प्रकृतत्वान्मुख्या । सा, च वक्त्रानुगुणेत्युपमासाधिका । तस्या इति । हासातेः । एतस्याश्च शुक्लतया चन्द्रेऽपि किञ्चिदानुकूल्यमस्तीत्यतो न वाधकत्वम् । वकेन्दाविति । अत्रापरत्वं रूपकस्य साधकता प्रतिपद्यत इति योगः । . अर्थतयोः.

·दशमोल्लास इत्यत्रापरत्वमिन्दोरनुगुणं न तु वक्रय प्रतिकूलमिति रूपक- स्य साधकतां प्रतिपद्यते, न तूपमाया वाधकताम् । 'राजनारायणं लक्ष्मीस्त्वामालिङ्गति निर्भरम्' । इत्यत्र पुनरालिङ्गनमुपमा निरस्यति, सदृश प्रति परमे. यसीपयुक्तस्यालिदानस्या'सम्भवात् । आनन्दमन्धरपुरन्दरमुक्तमाल्यं मौलौ इठेन निहित महिपासुरस्य । पादाम्बुजं भवतु नो विजयाय मञ्ज मजीर शिक्षितमनोहरमम्बिकायाः ॥५८०॥ इसत्र मजीरशिक्षितं अम्बुजे प्रतिकूलं असम्भवा- दिति रूपकस्य वाधकम् , न तु पादेऽनुकूलमित्युपमाया- अपरत्वमिति । वक्तस्य वहुत्वादपरत्वमविस्मयावहमिति नानु- कूलं च, चन्द्रे त्वेकत्वाद्विस्मयावहत्वेऽनुकूलमेव । साधकत्वेनोक्ता बाधकत्वेनाह । राजेति । रानैव नारायण इति रूपकसमाम । उपमानत्राधान्ये रूपामुपमेयप्राधान्ये उपमेति सर्वत्र ज्ञेयम् । सदृशमिनि । राजानम् । प्रेयसी लक्ष्मी । निमपतितुल्यमन्यं कान्ता नालिङ्गनीत्यर्थः। पादाम्बुजमिति । अत्रोपमाया पादमधान्ये नूपुर मनियोग पटने । रूपके त्वम्वुनप्राधान्ये न पटते । असमवादिति. मयतु यो.

·454 सफेतटीकासमेते काव्यप्रकाशे साधकमभिधीयते, विध्युपमानो वाधकस्य तदपेक्षयोत्कट- स्वेन प्रतिपत्तेः एवमन्यत्रापि सुधीभिः परीक्ष्यम् । 'स्फुटमेकत्र विषये शब्दार्थालङ्कृतिद्वयम् ।। व्यवस्थितं च । अभिन्ने एव पदे स्फुटतया यत् उभावपि शब्दा. लिङ्कारौ व्यवस्था समासादयतः सोऽप्यपरः सङ्करः । उदाहरणम्- स्पष्टोल्लसत्किरणकेसरसूर्यविम्ब- - विस्तीर्णकर्णिकमथो दिवसारविन्दम् । श्लिष्टाष्टदिग्दल कलापमुखावतार वद्धान्धकारमधुपावलि संचुकोच ॥५८१ ।। अत्र एकपदानुप्रविष्टौ रूपकानुप्रासौ । तेनासौ त्रिरूपः परिकीर्तितः ॥१४१॥ विध्युपदिन इति । यद्यपि मञ्जीरशिञ्जितं रूपकविधिच्छे- देन बाधकं पादानुकूल्यादुपमा प्रति सावकं च स्यात, तथाऽपि बाधकवेन व्यपदेश । 'प्रधानेन व्यपदेशा भवन्ति' इति न्यायात् । साधकत्वापेक्षया बलिष्ठत्वेनोत्कटतया प्रतीतेोधकत्वं प्रधानम् । तद. पेक्षयोति । साधकत्वापेक्षया । अत्रैकपदेति । यद्यप्येतदखिलवाक्यगं सावयत्रं रूप तथाऽपि प्रतिपदं रूपकभावातथा व्यपदेश इत्येकपदानुप्रोशः । शब्दार्थवृत्त्य- लङ्कारस्तूइटोक्तः संसृष्टिरेवेति त्रिधव । 1 स्फुटमेझार्थविषये. कलापमुषावतार. 2 अभिन्न एव पदे. 3 ·दशमोगस यथा- तदयमनुग्राह्यानुग्राहकतया, सन्देहेन, एकपदप्रतिपाद्य नया च व्यवस्थितत्वात्रिप्रकार एव सङ्करो व्याकृतः । प्र. कारान्तरेण तु न शक्यो व्याकर्तु आनन्त्यात्तन्प्रभेदानामिति प्रतिपादिताः शब्दार्थोभयगतत्वेन त्रैविध्यजुपोऽलङ्काराः। कुत पुनरेप नियमो यदेतेपा तुल्येऽपि काव्यशोभा- तिशयहेतुत्वे कश्चिदलकारः शब्दस्य, कश्चिदर्थस्य, कश्चियो भयस्य ? इति चेत् उक्तमत्र, -काव्ये दोपगुणा लङ्काराणां शब्दार्थोभयगतत्वेन व्यवस्थायामन्वयव्यतिरेकावेव प्रभवत , निमित्तान्तरस्याभावात्। ततश्च योऽलङ्कारो यदी- यान्वयव्यतिरेकावनुविधत्ते, स तदलङ्कारो व्यवस्थाप्यते इति । एव च यथा पुनरुक्तवदाभास परम्परित रूपकं चोभयोर्भावा- भावानुविधायितया 'उभयालङ्कारी, तथा शब्दहेतुकार्थान्तर न्यासप्रभृतयोऽपि द्रष्टव्याः । अर्थस्य तु तत्र वैचित्रय उत्कट- प्रकारान्तरेणेति । प्रकारत्रयादन्यप्रकारेण सर्वेऽलङ्काराः सङ्करे उदाहर्तुमशक्या इत्यर्थ । तत्प्रभेदास्त्रय. प्रकारा तेपामपि भेदा तत्तदलङ्कारान्तरयोगा । भावाभावाविति । भावोऽन्वय । अभावो व्यतिरेक । प्रभृतयोऽपीति । प्रभृतिभणनादपद्भुतिसहोक्तिश्पसंमृष्टिदीप- काद्या ज्ञेया। अर्थस्य त्विति । वस्तुतया परम्परितरूपमादेरुभयालङ्कारतया 3 रूपक वोभयो प्रकारतयव स यदीयो भावाभावादनु अलबास व्यवस्थापितो तत्रैव वैचित्र्य. ३ ·156 सङ्केतटोकासमेते काध्यप्रकाशे . तया मतिभासते इति वाच्यालकारमध्ये वस्तुस्थितिमनपे. श्यैव लक्षिताः। योऽलङ्कारो यदाश्रितः स तदलङ्कार इत्यपि कल्प- नायां 'अन्वयव्यतिरेकायेव समाश्रयितव्यो, तदाश्रयणमन्तरेण विशिष्टस्याश्रयाश्रयिभावस्याभावादिसलङ्काराणां यथोक्तनिमि. च एव परस्परव्यतिरेको ज्यायान् । एषां दोषा यथायोगं सम्भवन्तोऽपि केचन । 'उक्तेष्वन्तर्भवन्तीति न पृथक् प्रतिपादिताः ।। तथाहि-अनुपासस्य प्रसिद्धधभावो वैफल्यं वृत्ति-' विरोध इति ये त्रयो दोपाः, ते प्रासद्धिविरुद्धतां अपु- शार्थवं प्रतिकूलवर्णतां च यथाक्रमं न व्यतिकामन्ति, तत्स्वभावत्वाव । क्रमेणोदाहरणम्- चक्री चक्रारपङ्गिं हरिरपि च हरीन् धूर्जटिव॑जाग्रान् अक्षे नक्षत्रनाथोऽरुणमपि वरुणः कूवराग्रं कुरः । भिन्नत्वेन वक्तुं युक्तावालङ्कारपु तत्पाठोऽर्थस्योत्कटतया वश्यात् । एवं पुनरुताभासोऽपि शब्दस्योत्कटवैचित्र्याच्छन्दालङ्कारत्वनोक्तः। नन्वाश्रयाश्रयिभाव' शब्दालङ्कारत्वहेतुर्न वन्वयव्यतिरेकावित्याह- योऽलङ्कार इति । विशिष्टस्येति । यत्राश्रयस्य नित्यत नास्ति नित्यस्य हि नान्वयव्यतिरेको निबन्धनं, नित्यस्य व्यतिरेकाभावात् । व्यतिरेको भेदः। एपामिति । अलङ्काराणाम् । उक्तेष्विति । दोषेषु । अनर्था इति । दोषाः। अन्वयव्यतिरेकावबश्यमा. उक्केष्वन्तः पतन्तीति. त्रयोऽनास्ते हात सतकृत्संमतः पाठ.. यथाक्रम नातिकामन्ति. 1 ·दशमोल्लास: {" रंहः सचः सुराणां जगदुपकृतये नित्ययुक्तस्य यस्य स्तीति भीतिप्रसन्नोऽन्वहमहिम'रुचे. सोऽवतात् स्यन्दनो यः।। अत्र कर्तृकर्मप्रतिनियमेन स्तुति अनुमासानुरोधेनैव कृता, न पुराणेतिहासादिषु तथा प्रतीतेति प्रमिद्धिविरोधः।- भण तरुण! रमणमन्दिरमानन्दस्यन्दिमुन्दरेन्दुमुखि । यदि सल्लीलोल्लासिनि गच्छसि तत् किं त्वदीयं मे ॥५८३॥ 'अननुरणन्मणिमेखलमविरतशिजानम मञ्जीरम् । परिसरणमणचरणे! रणरणकमकारणं कुरुते ॥५८४॥ अत्र वाच्यस्य "विचिन्त्यमानं न किञ्चिदपि चारुत्वं प्रतीयते इसपुष्टातैवानुमासस्य वैफल्यम् । "अकुण्ठोत्कण्ठया" इति । अत्र शारे परुपवर्णाडम्बरः पूर्वोक्तरीत्या विरुध्यते इति परुपानुमासोऽत्र प्रतिकूल वर्णतेय वृत्तिविरोधः । यमकस्य पादत्रयगतत्वेन यमनमप्रयुक्तत्वं दोपः । यथा- भुजङ्गमस्येव मणिः सदम्भा ग्राहावकीर्णेव नदी सदम्भाः। ममिद्धीति । कदाचिञ्चक्री चक्रारमियोऽपि स्यात् अन्यानि तुन घटन्त एव । रमणेति । रमणं क्रीडा न प्रियः। अकारणमिति । अस्याघटनात् । अकुण्ठेति । शृङ्गारे [पनागरिको वृत्तियोंग्या । भुजङ्गमस्येति । सदंशब्दो निपातः छान्दसः सदार्थः सदभासते सदम्माः। प्रतिपादिता. सीटोमानिनि. 'चरनमन्मगि मनमुरगन्मनि. पिच्चमानं. वनंता वृत्ति. KAVYAIRAKASH 58 स्व. सो.

·458 सदेतटीकासमेते काव्यप्रकाशे - दुरन्ततां निर्णयतोऽपि-जन्तोः कर्पन्ति चेतः 'प्रसभं मदम्भा ॥ उपमायां उपमानस्य जातिप्रमाणगतन्यूनत्वम्, अधि- कता चा तादृश्यनुचितार्थत्वं दोप; धर्माश्रये तु न्यू- नाधिकत्वं यथाक्रमं हीनपदत्वमधिकपदत्वं च न व्यभिचरतः । क्रमेणोदाहरणम् - चण्डालौरव युप्माभिः साहसं परमं कृतम् ॥५८७॥ वहिस्फुलिङ्ग इव भानुरयं चकास्ति ॥५८८ ॥ अयं पद्मासनासीनश्चक्रवाको विराजते । युगादौ भगवान् वेधा विनिमित्सुरिव प्रजाः ॥५८९॥ पातालमिव ते नाभिः स्तनौ, क्षितिधरोपमो। वेणीदण्ड पुनरयं कालिन्दीपातसन्निभः ॥ ५९० ॥ अब चण्डालादिभिरुपमानैः प्रस्तुतोऽयोऽत्ययमेव कदर्थित इस- नुचितार्थता। स मुनिर्लाञ्छितो मौजया कृष्णाजिनपटं वहन् । व्यराजन्नीलजीमूतभागाश्लिष्ट इवांशुमान् ॥५१०॥ अत्रोपमानस्य मौजीस्थानीयस्तटिल्लक्षणो धर्मः केनापि पदेन सदम्भाः सज्जला' । सदम्मा खलाः। तादृशीत । जानिप्र- माणगता। 'चण्डालैरिति । अत्र जातियूंना | वहीत्यत्र प्रमाणम् । पातालमिति । पातः प्रवाहः । अत्र प्रमाणस्याधिक्यम् । अयं पोत्पत्र त जाते। प्रमुखे सदम्मा 1 'भगवान् मष्टा ·दशमोलास न प्रतिपादित इति हीनपदत्वम् । स पीतवासाः प्रगृहीतशाझे मनोज्ञभीमं वपुराप कृष्णः । शतहदेन्द्रायुधवान्निशायां संसृज्यमानः शशिनेव मेघः॥५९१ अत्रोपमेयस्य शहादेरनिर्देशे शशिनो ग्रहणमतिरिच्यते इत्यधिकपदत्वम् । लिङ्गवचनभेदोऽपि उपमानोपमेययोः साधारणं चेत् 'धर्मपन्यरूपं कुर्यात् तदा एकतरस्यैव तद्धर्मसमन्वयावगतेः सविशेषणस्यैव तस्योपमानत्वमुपमेयत्वं वा प्रतीयमानेन धर्मेण प्रतीयत इति प्रक्रान्तस्यार्थस्य स्फुटमनिर्वाहादस्य भग्नमक मरूपत्वम्। यथा चिन्तारत्नमिव च्युतो सि करतो घिमन्दभाग्यस्य मे ॥५९२ सक्तवो भक्षिता देव! शुद्धा कुलवधूरिव ॥५९३ ।। यत्र तु नानात्वेऽपि लिङ्गवचनयोः, सामन्याभिधायि पदं स्वरूपभेदं नापद्यते न तत्र तद्रूपणावतार , 'उभयथाऽपि अस्य अनुगमक्षमस्वभावत्वात् । यथा- अन्यरूपमिति। उपमेयरूपमुपमानरूपं वा। तस्येति । धर्मिणः। प्रतीयमानेन । शब्दानुक्तेनोभयानुगमक्षमेण शब्दोक्तसमान- धर्मव्यतिरिकेन केनापीत्यर्थः । भग्नेति । उपमेयस्य विशेषगादि- कमुपमाने चेन्न नियूंढ तदा क्रमभङ्गः । चिन्तेति । अत्र च्युतत्वादिको धर्म उपमानोपमेययोः प्रत्येक- मन्यलिङ्गरचेन इति प्रक्रमभङ्गः । लिङ्गवचनविपरिणामेन यद्यपर- धर्ममनन्यरूप. तीरमानेनापि धर्मेण लिवचसो. * उभयधार्थत्यानुगम..

·सतटाकासमत काव्यप्रकाश गुणैरनर्धेः प्रथितो रवैरिव महार्णवः ॥५९४ ॥ तहेपोऽसदृशोऽन्याभिः स्त्रीभिर्मधुरतामृतः । दधते स्म परां शोभा तदीया विभ्रमा इव ॥ ५९५ ॥ कालपुरुपविध्यादिभेदेऽपि न तथा प्रतीतिरस्खलितरूपतया विश्रान्तिमासादयतीति असावपि भन्नसक्रमतयेव व्याप्तः । यथा- अतिथिं नाम काकुत्स्थात् पुत्रमाप कुमुद्रती । पश्चिमात् यामिनीयामात् प्रसादमिव चेतना ॥५९६ ॥ अब चेतना प्रसादमाप्नोति, न पुतरापेति कालभेदः । प्रत्यग्रमज्जनविशेष'विविक्तमूर्तिः कौमुम्भरागरुचिरस्फुरदंशुकान्ता । विभ्राजसे मकरकेतनमर्चयन्ती वालवालविटपप्रभवा लतेव ॥५९७॥ स्यापि सम्बन्धः तदा व्यासरूपवाक्यभेदे वास्यद्वयी । तथा सति प्रतीतिः व्यवधीयते, विपरिणामश्च साहित्येन स्यात् । अनर्धरिति । गुणरत्नानां पुल्लीवानां विशेषणलेऽपि न स्व- रूपभेदः। असदृश इति । टक्तिवन्तत्वे स्यनां नमन्तं च | मधुरतया भृतो मधुरता वा विभ्रतीति । न तपेति । कोपिदप्रसिद्धप्रकारेण । प्रत्यग्रेति । मजने स्नानउने, ताम्या विशेषग मिविका मू. तिर्गस्याः सा तथा ! अन्तशब्दः सरूपे सम्बो या । लता संशुभिः शिरिषकान्ति: दर देमचन्दध्याकरणमनुष्याच्यते.

·4bI दशमोलासः अत्र, लता विभ्राजते न तु विभ्राजसे इति'सम्बोध्यमा- ननिष्ठस्य परभागस्य असम्बोध्यमानविपयतया व्यत्यासात् पुरुपभेदः। गनेव प्रबहतु ते सदैव कीर्तिः ॥ ५९८ ॥ - इत्यादौ च गङ्गा प्रवहति न तु प्रबहतु इति अप्रवृत्तपत्र- तैनात्मनो विधेः। एवंजातीयकस्य च अन्यस्यार्थस्य "उपमा- नगतस्यासम्भवाद्विध्यादिभेदः। ननु समानमुच्चारित प्रतीयमानं वा धर्मान्तरमुपा- दाय पर्यवसितायामुपमायामुपमेयस्य प्रकृतधर्माभिसम्बन्धाद कान्ता। अर्चयन्ती शोभयन्ती च । अत्र राज्ञी सम्बोध्या न लता। परभागो युप्मदर्थः । विधेरिति ।अप्रवृत्तप्रवृत्तिरूपस्य गङ्गायामसम्भवादिति योगः। एवंजातीयकस्येति । निमन्त्रणादेः 'गमिप्याम्यपहास्यत. वामन इव' इत्यादाविव क्वचित्कालपुरुपविध्यादियोगेनापि दोपस्स्यात् । उच्चारितमिति । शब्दोक्तम् । प्रनीयमानमिति । अनुक्तमपि गम्यमित्यर्थः । यथा पद्ममिव मुखमित्यादौ, भातीत्यादिगम्यधर्मान्तरे- जोपमा । कालादिभेदवाचकात्तु काव्ये साक्षादुक्ताद्धर्मादन्यो वर्मो धर्मा न्तरम् । प्रकृतेति । कालादिभेदवाची प्रकृती धर्म. आपेत्यादिः । 2 उपमानामभूतस्या. सध्यमाननिष्टस्य पुरुषमागस्य ३ वा साधान्तरं.

·462 सङ्केतटोकासमेत काव्यप्रकाशे न'कश्चित्कालादिभेदोऽस्ति । यत्राऽप्युपात्तेनैव सामान्यधर्मेण उपमा अवगम्यते, यथा-"युधिष्ठिर इवायं सत्यं वदति'-इवि, तर युधिष्ठिर इव सत्यवाद्ययं सत्यं वदतीति प्रतिपत्स्यामहे । ससवादी सत्यं बदतीति च न पौनरुक्तयपाशङ्कनीयम्, रैपोपं पुष्णा. तीतिवत् "युधिष्ठर इव सत्यवदनेन सत्यवाथयमित्यर्थावगमात् । सत्यमेतत्, किन्तु स्थितेषु प्रयोगेपु समर्थनमिदम्, न तु सर्वधा निरवयम्, ' प्रस्तुतवस्तु प्रतीतिच्याघातादिति सचेतस एवात्र प्रमाणम् । अंसादृश्यामम्भवायप्युपमायां अनुचितार्थतायामेव पर्य- वस्यतः । यथा- ग्रश्नामि काव्यशशिनं विततार्थरश्मिम् ॥ ५९९ ॥ अत्र काव्यस्य शशिना अर्थानां च रश्मिभिः साययं कुत्रापि न प्रतीतमित्यनुचितार्थत्वम् । निपेतुरास्यादिव तस्य दीप्ताः शरा धनुर्भण्डलमध्यभाजः। जाज्वल्यमाना इव वारिवारा दिनार्धमानः परिवेपिणोऽत्॥ि सामान्यधर्मेणेति । कालादिभेदाचिना । युधिष्ठिरो ह्यादत् अयं तु वदतीति कालभेदो व्यक्तः । सत्यवाद्ययमिति । युधिष्ठिर इव मत्यवादी सन्नमो सत्यं वदति णिनी कालानिर्देशान्न कालभेदः । सत्यवादित्वधर्म गम्यमादायात्रोपमानिर्वाहे न कालभेद इत्यर्थः । । कश्चित्कालभेदोऽस्तीति. युधिष्ठिरवत्सलपचन, • 3 प्रतीतिविघातादिति. - 2 ·दशमोलास - . अगापि ज्वलन्त्योऽधारा सूर्यमण्डलात् निष्पतन्यो न स. म्भवन्तीत्यपानिव यमानोऽर्थोऽनोचिसमेव पुष्णाति । उत्प्रेक्षाया मपि सम्भावन ध्रुवेवादय एष शब्दा वक्तु सहन्ते, न यथा शब्दोऽपि, केवलस्यास्य साधर्म्यमेव प्रतिपादयितु पर्याप्त- त्वात्, तस्य चास्यामविवक्षितत्वादिति तत्राशक्तिरस्यावाच. कत्व दोप । यथा- उद्ययौ दीर्घिकागर्भात मुकुल मेचकोत्पलम् । नारीलोचनचातुर्यशङ्का सङ्कुचित यथा ॥६० ॥ उल्लेक्षितमपि तात्विकेन रूपेण परिवर्जितत्वात् निरुपाख्य- प्रख्यम्, तत्समर्थनाय यत् अर्थान्तरन्यासोपादनम् तत् आलेम्ब्यमिव गगनतलेऽत्यन्तमममीचीनमिति निर्षिपयत्वमेतस्या- नुचितार्यतेव दोप । यथा- दिवाकरादाति यो गुहामु लीनं दिवाभीतमिवान्धकारम् । क्षुद्रेऽपि नून शरण प्रपन्ने ममत्वमुन्चै शिरसामतीच ॥६०२ आचेनतस्य तमसो दिनाकरात्वास एव न सम्भवतीति न सम्भवन्तीति । कथ तपमानीभविष्यन्तीति भाव । केवलस्येति । असमासस्थस्य, समासस्थस्तु योग्यताद्यर्थ. वादी स्यात् । तत्य चेति । माधर्म्यस्य । अस्यामिति । उत्प्रेक्षा- याम् । तनोति । सम्भावनाभिधाने । मेचकोत्पलं । नीलोत्पलम् । प्रख्यमिति । निर्गताभि- घानप्रत्ययम । 1 ध्रुवपवादय व वक्तमत्महन्ते निविषयलमेव ममत्वमच्चशिशरसा सत्तीय ·461 स तटीकासमेते काव्यप्रकाशे कुत एव तत्प्रयोजितमद्रिणा परित्राणम्, 'सम्भावितेन तु रूपेण प्रतिभासमानस्यास्य न काचिदनुपपत्तिरवतरतीति व्यर्थ एव तत्समर्थनायां यत्रः । साधारणविशेपणवशादेव समासोक्तिरनुक्तमपि उपमा- नविशेष प्रकाशयतीति तस्यात्र पुनरुपादाने प्रयोजनाभावाद- नुपादेयत्वं यत् तत् . अपुष्टार्थत्वं पुनरुक्तत्वं वा .दोपः । यथा- स्पृशति तिग्मरुचौ ककुभः करैर्दीयतयेव विजृम्भिततापया। अतनुमानपरिग्रहया स्थितं रुचिरया'चिरयापिदिनश्रिया ॥ अत्र तिग्मरुचेः ककुभां च यथा सशविशेषणवशेन प्रतिभासमानस्यास्येति । उत्प्रेक्षणरूपस्य । व्यर्थ एवेति । उत्प्रेक्षामात्रमेवात्र युक्तं न तत्समर्थकोऽ. - र्थान्तरन्यासः । दिवाभीतशब्दस्योलुकार्थत्वेन समुनितोपमाख्यायां नैतद्दोपावतारः । तत्वैति । उपमानविशेषस्य । स्पृशतीति । तापः खेदोऽपि । मानशब्दः परिमाणाभि- • मानयोः। चिरयायिदिनः दीर्घाहो निदाघः । सहशेति । खेः करैरिति सदशमनुकूलं विशेपण । दि. नश्रियास्तु तापयति विशेषणम् । व्यक्तिर्लिङ्गम् तद्विशेषः पुंस्त्वं स्त्रीवं च। 1 संभावितक्रमेण. तत्समर्थनार्थ (तत्समर्थनाया प्रयनः। चिरया दिवसश्रिया. (चिरयाऽपि दिनश्रिया)

·दशमालासः
नायकतया नायिकात्वेन च व्यक्तिः तथा ग्रीष्मदिवसश्रियोऽपि
प्रतिनायिकात्वेन भविष्यतीति किं दयितयेति स्वशब्दोपादानेन ।
श्लेपोपमायास्तु स विषयः, यत्रोपमानस्योपादानमन्तरेण
साधारणेष्वपि विशेषणेषु न तथा प्रतीतिः । यथा--
स्वयं च पल्लवाताम्रभास्वत्करविराजिता ।
प्रभातसन्ध्येवास्वापफललुब्धेहितप्रदा ।।६०४॥ इति ।
अपस्तुतप्रशंसायामपि उपमेयं अनयैव रीसा प्रतीतं न पुनः
श्योगण कदर्थतां नेयम्। यथा-
आहूतेषु विहङ्गमेषु मशको नायान् पुरो वार्यते
मध्येवारिधि वा वसंस्तृणमणिर्धते मणीनां रुचम् ।
नायकतयेति । नायकश्च नायिका चेत्येकशेषः ।
ननु यया प्रियां स्पृशन्तं प्रियं दृष्ट्वा अन्यस्यास्तापः स्यात्तया के
दिशः स्पृशति सति प्राप्मश्रियोऽपि ताप इति पोपमेयमिति
दयितर्गत युक्तमित्याह । लपेति न तयेति । समासोक्तिप्रतीतिः ।
स्वयं चेति । न सुखेनाप्यत इत्यस्वापं दुर्लमं यत्फलं त.
हुन्धानामीहितप्रदा । वापस्य शयनस्य फले विश्रान्तो यो न लुब्धः
तत्र हितप्रदा।
अन पोपमैव, सन्थ्योपमानोपादानं विना
समासोक्तिप्रतीतेरभावात्
री(नी)त्येति । साधारणविशेषणरूपया।
मेध्य इति । तृणमायो मणिरप्रधानः कानादिः । न कम्पते
न विभति ।
KATYAPRAKASH
.
.
59

·466 सश्तटाकासमत काव्यप्रकाश खद्योतोऽपि न कम्पते प्रचलितुं मध्येऽपि तेजस्विनाम् धिक् सामान्यमचेतनं प्रभुमिवानामृष्टतत्वान्तरम् ॥६०५॥ अत्र अचेतनस्य प्रभोरमस्तुतविशिष्टसामान्यद्वारेणाभिव्यक्ती न युक्तमेव पुनः कथनम् । तदेतेऽलकारदोपाः यथासम्भयिनोऽप्येवंजातीयकाः पूर्वो- अमस्तुति । अमस्तुतम नेतनवन विशेषितं च यत्सामान्य मशकादि तारण । अन्येऽपीति । यथा- कंचित्काले * प्रसरता कचिदापत्य निघ्नता । शुने सारङ्गकुलं त्वया मिनं द्विपा बलम् || अत्रोपमायां शुनोपमानेन प्रकृतार्थकथनेऽनुचितार्थता क्वचित दिति सामान्येन निपाद्य पश्चाकालेन योगः । अन्यथा तु दानि- पेधश्चिन्त्यः । प्रोत्साहनिन्दादावनुचिताऽर्थताऽपि न दोषः, यथा--- हनुमानिव प्रेपणे प्रेष्य एपः "वियोगे मारकः स्त्रीणां चण्डाल इव चन्द्रमाः" इत्यादी । " यस्यार्कसुभगा मूर्तिः सचक्रानन्ददायिनी" अत्रा सह मूर्तेः साम्यं वाच्यं न सुभगत्वमात्रं, सचक्रेति विशेषणवेयर्थ्यमसङ्गात् । न च तत्साम्यं तुल्यादिशब्दवत्सुभगशब्दो वक्तीत्युपमा प्रत्यवाचकत्वम् । "राजा कुवलयोलासी पीयूषाशुरिवारुचत्"। 'कचिदने प्रसरता दाते कागानुशासने, " ·दशमोल्लाम - इत्यादी राजशब्दस्योभयात्वेन पनिप्पत्या स्वार्थसिद्धी यदौपम्पकल्पनं तदधिकम् । औपम्यं ह्यार्थमेव द्वयं व्यङ्गयत्वान्न शान्दम् । एवं । "दिलीप इति राजेन्दुरिन्दुः क्षीरनिधाविव " इत्यत्र राजति छेषं हित्वेन्दुः क्षीरनिधाविवेत्युपमारागिणा राजेन्दुरिति रूपकमुक्तम् । नचापमा व्यङ्ग्यार्थाधिक्यवतोः श्लेषरूपकयोः समा स्यात् व्यगचार्थस्पर्शाभावात् । तस्मादत्रोपमाऽधिका ! “निमोकमु. क्तिमिव गगनोरगस्य" इत्यादौ रूपकेगाव साम्यस्योक्तत्वादिवप्रयोगेऽ- धिकपदत्वं दोषः । तथा- "लक्ष्मारप्याविन्दसौधवलभीनियूंहपर्यङ्किका" इत्यत्रारविन्दस्य केनापि साम्येन सौधत्वेन रूपणमस्तु, वलम्यादीना तु न किञ्चिद्रूप्यमस्तीत्यधिकपदत्वम् । साध्यवसानलक्षणया किमप्योनत्यादि करप्यते चेत्तदपि न चमत्कारीति । तथा-- या * धर्मभासस्तनगाऽपि शीतलै. स्वला यमस्यापि जनस्य जीवनः। कृष्णाऽपि शुद्धेराधिक विधातृभिः विहन्तुमहासि जलै. पटीयसी ॥" अत्र नद्याः पयोभिः परमार्थादेक्येऽपि शब्दार्पितनानाला- नुभवाहिरोवस्य मिनाधारवं, तचासम्मवि, विरोधस्यैकाधारलेनो- क्तत्वादिस्यसम्भवो दोषः। * धर्मभानोस्तनयापि

·168
सङ्केतटीकासमेते काव्यप्रकारो
तयैव दोपजात्या अन्तर्भाविताः न पृथक् प्रतिपादनमर्हन्तीति।
सम्पूर्णमिदं काव्यलक्षणम् ।
इत्येष मार्गो विदुषां विभिन्नोऽप्यभिन्नरूपः मतिभासते यत्।
नं तद्विचित्रं यदमुत्र सम्यग्विनिर्मिता सघटनैव हेतुः ।।
इति काव्यप्रकाशेऽर्थालङ्कारनिर्णयो नाम
दशम उलास.
॥ समाप्तथायं काव्यप्रकाशः ।।
"तरङ्गय दशोऽङ्गणे पततु चित्रीमन्दीवरं"
इत्यत्रोपमानभूतेन्दीवरादरपकर्षणद्वारेण नेत्रादीनां व्यतिरेको वक्तुं
प्रकान्तः । स च,
'भवतु च हिचन्द्रं नमः"
इत्युक्तया साम्यमात्रप्रतीतौ न नियूंढ इति व्यतिरेके भग्नप्रक्रमत्वम् ।
"भवतु तविचन्द्रं नमः" इति तु युक्तम् ।
एवमपि नभोमुखयोर्नान्वयसङ्गतिः ।
" अङ्गणे उदश्चय मनाईमुखं"
इत्युक्तया मुखोचितमङ्गणं चन्द्राञ्चिताद्वयोन्नोऽधिकं तदारेण चन्द्रा-
न्मुखमाधिकमिति तु युक्तम् ।
इसेष इति । एपोऽद्भुतोऽलङ्काराध्वा ।
विभिन्नोऽपीति । नानाग्रन्थगतत्वेन पार्थक्येन स्थितोऽपि
यदेकरूपो भाति तत्र संघटना विसंस्थुलस्य मुखबोधार्यकत्र संग्रहणं

·दशमोलास
469
तु | गन्यास्सर्वेऽप्यत्रान्तर्मना इत्यर्थः । अथ चाय ग्रन्थोs-
येनारब्धोऽपरेण च समर्थित इति विखण्डोऽपि - सघटनावशाद-
वण्डायते । मुघटं हलक्याप्सन्धि स्यादित्यर्थः । श्रीमोजेन जैमि-
युकपट्नमाणानि सम्मवश्वालङ्कारतयोक्तानि, केषाचिदुक्तप्वन्त-
पीवात्केषाचित् अचमत्कारित्वाकेषाचित्काव्यशरीरत्वाञ्च तानि नात्र
काव्यालङ्कारतया प्रतिपादितानीति ॥
गुणानपेक्षिणी यस्मिन् अर्थालङ्कारतत्परा ।
प्रौाऽपि नायते बुद्धिः सङ्केतस्सोऽयमद्भुत ॥ १॥
नानानन्यसमुतैरसकलैरप्येष संसूचितः
सकेनोऽर्थलवेलीवप्यनि नृणा शके विशकं तम ।
निष्पन्ना ननु जीर्णशीर्णवसनैनीरन्ध्रविच्छित्तिभिः
प्रालेयप्रधिता न मन्थति कथ कन्धा व्यथा सर्वथा ॥२॥
श्रीशीलभद्रसूरीणा पट्टे माणिक्यसन्निभाः ।
परमज्योतिषो नाता भरतेश्वरसूरय ||३||
भरतेन परित्यक्तोऽस्मीति कोप वहन्निव ।
शान्तो रसस्तदधिकं भेने श्रीभरतेश्वरम् ॥४॥
पदं तदन्वलचके वैरस्वामिमुनीश्वर' ।
अनुप्रद्योतनोदयातं दिवमिन्दुमरीचिवत् ॥ ५॥
पाञ्छन् सिदिव● हसन सितरूचि कीया रति रोदयन्
पञ्चेमियनात दहन भववनं कामन् कपायद्विपः ।
त्रस्यत्रागमलानात् धनशकृतस्त्रास्त्पनन् योपितो
निभाणश्शममइतं नवरसी यस्तुल्यमास्फारयत् ॥६॥

·470 सरतटीकसमेते काव्यप्रकाशे पटतर्कीललनाविलासबसतिस्फूर्जनपोऽहपतिः तत्पटोदयचन्द्रमाः समजनि श्रीनेमिचन्द्रप्रभुः । निस्सामान्यगुणे वि प्रसृमरैः पालेयशैलोजुलैः यश्चके कणमोजिनो मुनिपतिः व्यर्थ मतं सर्वतः ॥ ७ ॥ यत्र प्रातिमशालिनामपि नृणा सञ्चारमातन्वता सन्देहः प्रतिभाकिरीटपटली सद्यस्समुत्तार्यते । नीरन्ध्र विषमप्रमेयविटपिनातावकीर्णे सदा तस्मिस्तर्कपथे यथेष्टगमना जज्ञे यदीया मतिः ॥८॥ यस्मात्प्राप्य पृथुप्रसादविशदा विद्योपदेशात्मिका पत्री मुक्तिकरीमतीव जडतावस्त्वन्विता मन्मतिः । विक्षिप्य भ्रमशौकिकात्कलयतोऽलंचाश्रयं मानसे मध्येवाड्मयपत्तनं प्रविशति द्वारि स्थिता तत्क्षणात् ॥९॥ मदमदनतुपारक्षेपपूषा विभूषा- जिनवदनप्सरोजावासिवागीश्वराया । द्युमुखमखिलतर्कग्रन्थपढ़ेरुहाणा । तदनु समननि श्रीसागरेन्दुर्मुनीन्द्रः ॥ १०॥ माणिक्यचन्द्राचार्येण तदनिकमलालिना। काव्यप्रकाशे संकेतः स्वान्योपकृतये कृतः ॥१२॥ रसवक्रग्रहाधीशवत्सरे (1216) मामि माधवे । काव्ये काव्यप्रकाशस्य सङ्केतोऽयं समर्थितः ॥१२॥ इत्याचार्यधीमाणिक्यचन्द्रविरचिते काव्यप्रकाशसकते दशमोल्लाससंकेतस्समाप्त. समाप्तोऽय प्रन्य.

·काव्यप्रकाशादाहायला " ” " अ PAGC आकरमन्धः. अइ पिडुलं जलकुम्भ 51 गाधासप्तशती अकलिततपस्तेजोवीर्यप्रथिम्नि 239 महावीरचरितम् अकुपठोत्कण्ठया पूर्ण 220 अखण्डमण्डलः श्रीमान् 389 अण्णं लडइत्तण 379. अतन्द्रचन्द्राभरणा 119 अतिथि नाम काकुत्स्यात् 460 रघुवंशः अतिपेलयमतिपरिमितवर्ण 218 अतिविततगगनसराण 244 अत्ता पत्थ जिमजद 181 गाधाससशती 57 अत्यायनियमकारिभि.. 348 अत्युचा परित स्फुरन्ति गिरयः 151 पञ्चाक्षरी अनासीत् फणिपाशवन्धनविधिः 149 वालरामायणम् अविलोचनसंभूत 199 अदृष्टे दर्शनोत्कण्ठा 157 अद्यापि स्तनशैलदुर्गचिपमे 234 हनुमन्नाटकम् अद्रावर प्रज्वलत्यग्निरुचः 200 अधिकरतलतल्पं कल्पितस्थापलीला 227 अनङ्गमङ्गलगृहापाङ्ग 192 अनगरङ्गप्रतिमं तदनं 302 यननुरणन्मणिमेपलम् 457 रुद्रटालङ्कारः अनन्तमहिमव्याप्तविभ्यां 319 देवीशतकम् अनन्य सदृशं यस्य बलं 249 अनयेनेव राज्यश्री 351 अनवरतानावितरण 342 अनुरागवती सन्ध्या 329 ध्वन्यालोकः KAVYAPRAKASS 60 ·474 काव्यप्रकाशोदाहृतपद्यसूची numan maiwww अ अन्नप्रोत अन्यत्र यूयं कुसुमावचाय अन्यत्र बजतीति का खलु कथा अन्यास्ता गुणरत्नरोहणभुव अपसारय धनसारं " " अपाङ्गतरले हशो अपाङ्गसंसर्गि तरङ्गित अपूर्वमधुरामोद अप्राकृतस्य चरितातिशयैश्च अविन्दुसुन्द्री नित्यं अधेरम्भस्स्थगितभुवनाभोग अभिनवनलिनीकिसलय अमितस्समितः प्राप्त अमुं कनकवर्णाभं अमुप्मिन् लावण्यामृतसरास अमृतममृतं कस्सन्देह अय पद्मासनासीनः अयं मार्तण्ड किम् अयमेकपदे तया वियोगः अयं वारामेको निलय अयं स रशनोत्की PAGE आकरग्रन्थाः 260 महावीरचरितम् 55 87 225 288 कुट्टिनीमतम् 311 436 209 256 232 महावीरचरितम् 328 उद्दालद्वार 376 400 109 133 महाभारतशान्तिपर्व 367 223 वामनसून 158 सरस्वतीकण्ठाभरणम् 356 416 विक्रमोर्वशीयम् 402 भल्लटशतकम् 230 महाभारतस्त्रीपर्व 150 " " " . अयं सर्वाणि शापाणि अरातिविक्रमालोक परिवधदेहशरीर भरचिशिया विना शशी 322 350 335 506 ·476 काव्यप्रकाशोदाहृतपद्यसूची आ PAGE आकरप्रन्थाः आकुश्चय पाणिमशुचिं 89 आकृष्टकरवालोऽसौ 345 भागत्य संप्रति वियोग 155 आशा शक्रशिखामणि प्रणयिनी 253 बालरामायणम् आत्ते सीमन्तरते 448 खण्डप्रशस्तिः यात्मारामा विहितरतयो 244 वेणीसंहारनाटकम् आदाय चापमचलं 329 आदाय वारि परितः 376 भद्देन्दुराजः आदावअनपुञ्जलिप्तवपुपां 217 आदित्योऽयं स्थितो मूढाः 133 महाभारतशान्तिपर्व आनन्दमन्थरपुरन्दर 453 आनन्दममन्दमिम आनन्दन्सिधुरतिचापलशालिचित्त 200 आलानं जयकुअरस्य 364 आलिहितस्तत्रभवान् 197 आलोक्य कोमलकपोल 270 आसीदञ्जनमत्रेति 408 आहूतेषु विहामेषु 433 रुद्रटालङ्कारः 465 भल्टशतकम् इदमनुचितमक्रमश्च पुंसा इदं ते केनोक्तं इन्दुः किं क कलङ्क: इयं सुनयना दासी 226 248 357 388 उद्भटालङ्कार उ उअ णिचलणिप्पन्दा 19 गाधासप्तशती उत्कम्पिनी भयपरिस्खलितांशुकान्ता 210 रक्षावली, ·476 काव्यप्रकाशोदाहृतपद्यसूची आ PAGE आकरप्रन्या आकुञ्चय पाणिमशुचिं 89 आकृष्टकरवालोऽसौ 345 आगत्य संप्रति वियोग 155 आशा शक्रशिखामणि प्रणयिनी 253 वालरामायणम् आत्ते सीमन्तरत्ने 448 खण्डप्रशस्ति. आत्मारामा विहितरतयो 244 वेणीसंहारनाटकम् आदायचापमचल 329 आदाय वारिपरित 376 भट्टेन्दुराज यादावानपुञ्जलिप्तयपुपां 217 आदिस्योऽय स्थितो मूढा 133 महाभारतशान्तिपर्च आनन्दमन्थरपुरन्दर 453 आनन्दममन्दमिम 433 रुद्रटालवार आनन्दन्सिधुरतिचापलशालिचित्त 200 आलानं जयकुञ्जरस्य 364 आलिङ्गितस्तत्रभवान् 197 आलोक्य कोमलकपोल 270 आसीदअनमत्रेति 408 माहूतेपु विहङ्गमेपु 465 भट्टशतकम् इदमनुचितमक्रमश्च पुंसां इदं ते फेनोक्तं इन्दुः किं क कलङ्कः इयं सुनयना दासी 226 248 357 388 उद्भटालङ्कार उस णिचलणिपन्दा 19 गाधासप्तशती उत्कम्पिनी मयपरिस्पलितांगुकान्ता 210 रक्षावली ·477 काव्यप्रकाशोदाहतपद्यसूची उत्कृत्योत्सत्य हत्ति उत्तानोच्छूनमण्डूक उत्फुल्लकमलफेसरपराग उत्सितस्य तपःपराक्रम उदयति विततोघरश्मिरजी उदयमयते दिनालिन्य उदेति सविता ताम्र उद्देशोऽयं सरसकदली उद्यतस्य परं हन्तु उद्ययौ दीर्घिकागर्भात् उन्नतं पदमवाप्य उन्निद्रकोकनदरेणु उन्मपं यो मम न सहते उपकृत बहु तन किमुच्यते उपपरिसर गोदावर्या उर्व्यसायन सर्वाली उल्लास्य कालकरवालमहाम्वुवाह ए एपहि किवि कीपवि ए पहि किमपि कस्या ए पहि दाव सुन्दर एकत्रिधा यससि चेतसि एकस्मिन् शयने विपक्ष पतत्तस्य मुसात्कियत् पतन्मन्दविपकतिन्दुकफल एदहमेत्तत्थाणमा एयोऽहमद्वितनया पहि गच्छ पतोत्तिष्ठ PAGE आक्रमन्था. 91 मालतीमाधवम् 263 194 नागानन्दनाटकम् 105 महावीरचरितम् 370 शिशुपालवध 368 237 54 256 463 371 149 354 61 248 223 107 . 393 393 440 397 105 अमरुकशतकम् 374 भल्लटशतकम् 102 47 232 उपाहरणम् 283 पञ्चतन्त्रम्,ध्वन्यालोक ·478 काव्यप्रकाशादाहतपद्यसूची फरञ्जय गाहिम औ PAGE आकरप्रन्या ओपिणद्द दोबल्ल 52 ओल्लोल्फरअरअण 118 औत्सुक्येन कृतत्वरा 276 रत्नावळी क फ क कुन न घुघुरायित 228 कण्टकोणविनिविष्टमीश! ते 102 उत्पल कथमवनिप दो यन्निशातासिधारा 177 फपाले मार्जार 439 शार्डधरपद्धति कमलमनम्भसि कमले 378 फमलमिव मुस मनोश 326 कमलेव मतिर्मतिरिव 354 438 करवाल इवाचार 345 फरवालकरालदोस्सहाय 212 फरिहस्तेन सवाधे • 262 फर्पूर इव दग्धोऽपि कर्पूरधूलिधयलद्युति 270 कलप च तवाहितेयकस्मात् 416 करयाणाना यमसि महसा 213 फलोलवेलितहपत्परुपमहारे 253 भलटशतकम् फस्य भो. कथयामि 377 ध्वन्यालोक कस्मिन् कर्मणि सामर्थ्य 219 फस्स णयहोइ रोसो 178 ध्वन्यालोक काचित् कीर्णा रजोभि 238 शिशुपालवधकाच्यम् कातर्य फेवला नीति का विसमा देवगई 427 फिमासेव्य पुसाम् 123 396 बालरामायणम् 209 रघुवंश ·काव्यप्रकासोदाहतपद्यसूची 479 Amare PAGE आकरमन्या: 235 रुद्रटालङ्कारः 219 383 365 रुद्रटालङ्कार 423 214 361 414 204 395 90 पेणीसंहारनाटकम् 245 140 416 115 125 150 424 रुद्रटालङ्कार. 282 ध्वन्यालोकः 228 274 कुमारसंभवकाव्यम् किमिति न पश्यसि कोपं किमुच्यतेऽस्य भूपाल किवणाणं धणं णाआणे किसलयफरलतानां किं भूपणं सुदृढमत्र किलोमेन विलचित. कुरडीवाङ्गानि स्तिमितयति फुलममालिनं भद्रा मूर्तिः कुपिन्दस्वं तावत् कुसुमितलताभिरहताप्यधत्त तमनुमतं दृष्टं वा यः कृतं च गर्वाभिमुख रुपाणपाणिश्च भवान् केसेसु पलामोडिय कैलासस्य प्रथमशिखरे कैलासालयफाललोचन कौटिल्य कचनिचये मामन्त्यः क्षतकोमलाहुलि कार स्मरकामुकस्य फ्रोधं प्रभो संहर गौशाविरुदाम क सूर्यप्रसवो वंशः काकार्य शशलक्ष्मणः " ." " 401 370 रघुवंशकाव्यम् 100 विक्रमोर्वशीयम् 277 1 13 " ख खण पाहुणिआ देअर खलव्यवहारा दीसन्ति 143 न्यालोकः 122 ·480 थान्यप्राशादाहतपयामूपा ग . गहेच प्रबहतु ते गच्छाम्यच्युत दर्शनेन गर्वमसंवाधमिम गाइमम्बु सितमम्बु यामुन गाढकान्तदशनक्षतव्यथा गाढालिगनरहसुजम्मि गाढालिगनवामनीरत गामरहम्मि गामे बसामि गाम्भीर्य गरिमा तस्य गाहन्तां महिपा निपानसलिलं गिरयोऽप्यनुमतियुजः गुणानामेय दौरात्म्यात् गुणैरनधैं प्रथितो गुरुअणपरबस पि गुरुजनपरतन्त्रतया गृहिणीसचिवः सखी मिथः गृहीतं येनासी परिभव गोरपि यद्वाहनतां अध्नामि काव्यशशिनं ग्रामतक्षणं तरुण्या: ग्रीवाभाभिरामं PAGE आकरमन्या: 461 156 410 गगटालद्वार. 445 114 110 265 अमरकशतकम् 136 313 239 शायुन्तलनाटकम् 400 399 460 56 307 443 रघुवंशकाव्यम् 217 वेणीसंहारनाटकम् 203 462 वामनसूत्रं 14 रटालङ्कारः 91 शाकुन्तलनाटकम् चकासत्यनारामा चकितहरिणलोललोचनायाः चक्री चकारपति चण्डालैरिव युप्माभि चत्वारो वयमृत्विजस्स भगवान् 336 342 456 सूर्यशतकम् 468 वामनसूत्रम् 231 वेणीसंहारनाटकम् Area ·कान्यप्राशोदाहतपयसूची 481 चन्द्रं गता पमगुणान् चरणत्रपरित्राणरहिताम्यां चापाचार्यत्रिपुरविजयी " चिचे विद्यदि णटुइदि चित्रं चित्र बत यत चित्रं महानेष चिन्तयन्ती जगत्सूर्ति चिन्तारतमिव घ्युतोऽसि चिरकालयरियास PAGE आपरप्रन्या: 259 कुमारसंभघकाव्यम् 259 218 बालरामायणम् 231 288 कर्पूरमारी 431 92 125 विष्णुपुराणम् 459 202 ज जगति जायिनस्तेते माया: जगाद मधुरां याचं जहाकाण्डोरनाल " " जटाभाभि मिः जनस्थाने भ्रान्तं जस्स रणन्ते उरए जस्सेय वणो तस्से जह गहिरो जह जं परिहरिउ तीरइ जा रंघ हसन्तो जाने कोपपराड्मुखी जितेन्द्रियतया सम्यक जितेन्द्रियत्यं विनयस्य 245 मालतीमाधयम् 258 वामनसूत्र 196 232 449 154 भड्याचस्पति. 960 430 451 224 परवाणलाला 116 102 सुमद्राहरणम 389 267 424 61 " KAYYAPRAKASA ·482 फाव्यप्रकासोदाहतपयमूवी ज PAGE आकरप्रया 202 रघुवंश 117 फर्पूरमअरी 131 जुगोपात्मानमनस्त. जे लदागिरिमेहलासु जोडार महुरसेण म ज्यायधनिप्पन्दभुजेन ज्योत्स्नाभसरणधपला ज्योनामौक्तिकदाम ज्योत्स्नेव नयनानन्द 257 रघुवंश 359 393 352 द दुण्दुण्णन्त मरीहसि 319 ण णवपुण्णिमामिअङ्कस्स णिहुअरमणम्मि जोल्लेड अणहमणा 129 272 55 te तइ मह गण्डत्थलणिमित्र तत उदित उदारतारहारि तत कुमुदनाथेन ततोऽरुणपरिस्पन्द त ताण गिरिसहोमर तथाभूता हटा 54 222 347 महाभारते द्रोणपर्य 310 418 चिपमवाणलीला 225 घेणीसहारनाटकम् 52 125 विष्णुपुराणम् 412 रुद्रटालङ्कार 216 कुमारसभवकाव्यम 419 ध्वन्यालोक " तदप्राप्तिमहावु ख तदिदमरण्य यस्मिन् तद्गच्छ सिद्धय कुरु देवकार्य तदेह नतमित्तिमन्दिर ·483 काव्यप्रकाशोदाह्तपद्यसूची . तपोऽसहशोऽन्याभि तनुवपुरजघन्योऽसो तपस्विभिर्या सुचिरेण तरुणिमनि कलयति कलां तरुणिमनि कृतावलोकना तवाहवे साहसकर्म तस्याधिमानोपायस्य तस्यास्सान्द्रविलेपन ताण गुणग्गणाणं तामनगजयमहलश्रियं ताम्बूलभृतगल्लोऽयं ताला जान्ति गुणा तिग्मरुचिरप्रतापो विधु तिष्ठत्कोपयशात् तीर्यान्तरपु मानेन तुह यल्लहस्स गोसम्मि ते इष्टिमात्रपतिता तेऽन्यन्ति समश्नन्ति ते हिमालयमामन्त्रय त्यमेव देव पाताल स्वमेयं सौन्दर्या सच. स्वयि हठ एव तस्या स्वयि नियद्धरते प्रियवादिनः त्वं मुग्धाक्षि पिनष त्वं विनिर्जितमनोभपरप स्वामस्मि पच्मि पिदुपां स्थामालिग्थ्य प्रणयपितां PAGE आकरग्रन्या 460 336 194 141 350 382 207 105 अमरुकशतकम 137 .269 207 266 विषमयाणलीला 109 265 विक्रमोर्वशीयम् 193 126 190 206 937 कुमारसंभवकाव्यम् 327 230 वामनसूत्र 392 233 विक्रमोर्वशीयम् 66 अमरुकशतकम् 135 69 मेघदूताव्य ·484 पाव्यप्रकाशदादतपयसूची दन्तक्षतानि फरजैध विपाटितानि दर्पान्धगन्धगजयुम्भकपाट दिवमप्युपयातानां दिवाकराद्रक्षति यो गुहासु दीधी घेयीट् सम दुर्यारा स्मरमार्गणाः दूरादुत्सुकमागते दृशा दग्धं मनसिज देवीमाय गमिता देशस्सोऽयमराति दैयादहमद्य तया दोयी तितीर्पति द्वयं गत सप्रति PAGE भाररप्रन्या 281 113 442 रुगटालङ्कारः 463 कुमारसंभवकाव्यम 260 413 शादिधरपद्धतिः 83 अमरवशतकम् 416 घिद्धसालभलिका 381 रत्नायळी (धामनसूत्र) 220 येणीसहारनाटकम् 67 रुद्रटालकार 371 240 कुमारसंभवकाव्यम् 210 176 " " " " द्वारोपान्तनिरन्तरे मयि 56 घ 315 धन्यस्यानन्यसामान्य धन्यासि या कवयसि धम्मिल्लस्य न कस्य धवलोऽसि जहनि सुन्दर 113 शाट्रधरपद्धति 208 चामनसूत्र 445 गाधासप्तशती 431 221 धातु शिल्पातिशय धीरो विनीतो निपुणो न न केवल भाति नितान्तकान्ति 353 ·काव्यप्रकाशोदाहतपद्यसूची 48 न चेह जीवित फश्चित् न तजलं यन्त्र नबस्तं यदि नाम नन्वाश्रयस्थितिरिय तव नयनानन्ददायीन्दोः नवजलधरस्सन्नद्धोऽयं नाथे निशाया नियतेनियोगात नानाविधप्रहरणे.प नारीणामनुकूलमाचरसि नाल्पः कविरिव स्वल्पश्लोको निजदोपावृतमनसा नित्योदितप्रतापन निद्रानिवृत्तावुदिते धुरते निपेतुरास्यादिव तस्य निम्ननाभिकुहरेषु यदम्म. निरवधि च निराश्रयं च निरुपादानसमारं निर्वाणवैरदहना. निशितशरधियार्पयत्यनङ्गः निश्शेपच्युतचन्दनं न्यकारो ह्ययमेव में PAGE आकरप्रन्धाः 132 महाभारतं 437 भट्टिकाव्य 202 महावीरचरितम् 417 भटशतकम् 451 201 विक्रमोर्वशीयम् 236 407 306 329 398 390 396 462 438 364 110 स्तवचिन्तामणिः 263 घेणीसंहारनाटकम् 127 13 अमरुकशतकम् 208 हनुमन्नाटकम् प पथि पथि शुकवञ्चू पन्धिाण पत्थ परापकारनिरतः दुर्जनः 135 110 15 .

·486 काव्यप्रकाशोदाहतपयसूची प " " परिच्छेदातीतस्सफलयचनानां परिपबियनराज्य परिम्लान पीनस्तनजघन परिमुदितमृणाळीम्लानमा परिहरति रति मतिं सुनीते पपिसन्ती परवाएं POE आकरप्रन्या 102 मालतीमाधयम् 139 349 303 रसापळी 83 मालतीमाधवम् 271 130 403 हर्षचरितम् 153 385 277 पश्चादही प्रसार्य " 458 घामनसूत्र पश्येत् फश्चित् चल चपल रे पाण्डक्षाम चदन पातालमिय ते नाभिः पितृषसतिमह प्रजामि तां पुराणि यस्या पुस्त्यादपि प्रपिचलेद्यदधोऽपि पृथुकार्तस्वरपात्रं पेशलमपि स्खलवचन पौर सुतीयति जन प्रणयिसखीसलीलपरिहास प्रत्यग्रमजनविशेष प्रथममरुणच्छाय. प्रधनध्यानिधीरधनुर्वनि प्रभातसम्भ्येष प्रयतपरिबोधित प्रसादे धर्तस्थ प्रकटय 206 437 नघसाहसाइचारतम् 375 मल्लटशतकम् 301 263 101 348 409 मालतीमाधवनाटकम् 460 रनावळी 189 138 325 254 वेणीसहारनाटकम् 971 शार्ङ्गधरपद्धति ·काव्यप्रकाश दाहतपयसूची 487 प PAGE आकरमन्थाः प्रस्थानं वलयैः कृतम् प्रागमाप्तनिशुम्भशांभय " " प्राणेश्वरपरियत प्राप्तारिश्रयः सकलकामदुधार प्रामम्राट् विष्णुधामाप्य 88 अमरकशतकम् 221 महावीरचरितम् 267 257 250 भर्तृहरिवैराग्यशकतम् 205 233 किरातार्जुनीयम् 86 मालतीमाधवं 135 चामनसूत्रं 304 छलितराम 284 कपूरमअरी प्रियेण सगथ्य प्रेमाद्राःप्रणयस्पृशः प्रेयान सोऽयमपाकृतः प्रौढच्छेदानुरूपोच्छलन फुल्लकरं कलमकूरपिह . व घत सखि कियदेतत् यन्दीकृत्य नृपद्विषां ब्राह्मणातिकमत्याग. विम्योष्ठ एव रागस्त 367 152 158 418 नवसाहसाचरित भ भक्तिप्रहविलोकनप्रणयिनी भक्तिभवे न विभवे भण तरुणि रमणमन्दिर मदात्मनो दुरधिरोहतनोः भम धाम्म बीसदी मस्सोसूळन भद्रमस्तु भासते प्रतिमासार 321 सुभापितम् भागवता- 424 [मृतवर्धनः 457 रुद्रटालद्वार 48 184 गावासप्तशती 410 333 ·488 काव्यप्रकाशोदाहृतपद्यसूची भ PAGE आकरमन्या 124 भुक्तिमुक्तिकदेकान्त भुजङ्गमस्येव मणि भूपतेरुपसर्पन्ती भूपालरत्न निर्देन्य भूयोभूयस्सविध भूरेणुदिग्धान् नवपारिजात भ्रमिमरतिमलसहृदयतां 457 205 246 139 मालतीमाधवम् 279 ध्वन्यालोक 156 " म मतिरिव मूर्तिमधुरा मनामि कौरवशतं समरे मधुपराजिपराजितमानिनी मधुरिमरुचिरं वच मनोरागास्तप्रिं विषमिव मन्थायस्तार्णयाम्भ. मलयजरसलिप्ततनव मसूणचरणपातं गम्यतां महदे सुरसन्धम्मे महाप्रलयमारतक्षुभित महिलासहस्सभरिए महीभृत पुत्रवतोऽपि दृष्टि महौजसो मानधना धनाचिंता माए घरोवमरणं 353 159 वेणीसंहारनाटकम् 320 हरविजयम् 419 .88 मालतीमाधवम् 330 वेणीसंहार 441 वामनसूत्रम् 228 बालरामायणम् 323 देवीशतकम् 236 वेणीसंहारनाटकम् 118 गाधासप्तशती 238 कुमारसभवकाव्यम् 421 किरातार्जुनीयकाव्यम् 18 261 332 रुद्रटालङ्कार 247 भर्तृहरिशृङ्गारशतकम् 177 मातगा किमु चलिगते माता नतानां मघट्ट मात्सर्यमुत्सार्य " " ·काव्यप्रकाशोदाहृतपधपूची 489 म मानमस्या निराफर्तु मारारिशरामेभ मित्र कापि गते सरोरुहवने मुक्ताः कलिपिसूत्रहारगलिताः मुख विकसितस्मित मुग्धे मुग्धतयैव नेतुमाखिलःकाल: मूभीमुचकृत्ताविरल मृगचक्षुपमद्राक्ष मृगलोचनया विना विचित्र मृदुपयनविभिन्नो मृधे निदाघधर्माशुदर्श PAGE आकरग्रन्याः 431 काल्यादर्शः 331 रुद्रटालङ्कार 289 412 39 123 अमरकशतकम् 199 हनुमन्त्राटकम् 260 406 197 विक्रमोर्वशीयम् 348 . य ये प्रेक्ष्य चिरसदापि यः कौमारहरः स एव हि वरः यत्तदर्जितमत्युग्नं यधानुलिखितार्थमेव यता लहरीचलाचलदशः यथाऽयं दारुणाचारः यदा त्वामहमद्राक्ष यदानतो यदानतो यदि दहत्यनलोऽत्र किमद्भुतं 4 411 हयग्रीववधनाटकम् 10 शाईधरपद्धतिः 213 वेणीसंहारनाटकम् 261 420 193 260 319 देवीशतकम् 251 M 381 265 चन्यालोकः 216 कुमारसंभवः 237 किरातार्जुनीयकाम्यम् 435 शिशुपालवथकाव्यम् 312 62 " " यवचनाहिवमतिः पधाप्सरो विम्रममण्डनानां यशोऽधिगन्तुं सुखलिप्सया यस्थ किंचिदपकर्तुमक्षमः यस्पन सविधे दयिता KAVYAPAKSA ·490 काव्यप्रकाशोदाहृतपद्यसूची om AR TH ८ 71 यस्य मित्राणि मित्राणि । यस्यासुहृत्कृतातिरस्कृतिरेत्य याता. किं न मिलन्ति सुन्दरि यावकरसाद्रपादप्रहार युगान्तकालप्रतिसहतात्मनो ये कन्दरासु निवसन्ति यन ध्वस्तमनोभवन ये नाम के चिदिह न येनास्यम्युदितेन चन्द्र येषां कण्ठपरिग्रहप्रणयितां येषां तास्त्रिदशेभदानसरित येषां दोर्वलमेव यो विकल्पमिदमर्थमण्डलं। योऽसकृत्परगोत्राणा PAGE आकरप्रन्या 122 1- 11 148 373 अमरुकशतक 194 434 शिशुपालवधकाव्यम् 436 262 सुभाषितम् 211 मालतीमाधवम् - 3752 C 400 220 138 212 उप्तलाचार्य 323 । रअकेलिहिअणिमसन रक्ताशोक कृशोदरी रजनिरमणमौले पादपद्मावलोक रसासार रसासार. राईसु चन्दधयलासु राकायामकल राकाविभावरीकान्त राकासुधाकरमुखी राजति तटीयमभिहत राजन् राजसुता न पाठयति राजन् विमान्ति भवत चरितानि 134 गाधासतशती 261 विक्रमोर्वशीयनाटकम् 323 334 रुद्रद्वालङ्कार 127 379 198 101 450 हरविजयम् , 373 है -- r +- 222 ·491 काव्यप्रकाश दाहृतपद्यसूची PAGE आकरप्रन्या 4537 राजनारायण लक्ष्मी राज्ये सारं वसुधा राममन्मथशरेण ताडिता रामोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुणः रुधिरविसरप्रसादित रेरे चञ्चललोचनाञ्चितरुचे 429 रुद्रटालद्वारा 213 रघुवंशकाव्यम् 110 राघवानन्दम् 124 137 T ल । लग्नं रागावृताया " 256 पद्ययेणी 235 264 234 1 " " T " " 407 369 लग्न केळिकचग्रह लतानामेतासां ५ लहिऊण तुज्झ बाहुप्पस लावण्य तदसौ कान्ति लावण्याकसि सप्रतापगरिम लिखनास्ते भूमि लिम्पतीव तमोऽहानि' लीलातामरसाहतोऽन्यवनिता 123 439 खण्डप्रशस्ति 136 अमरकशतकम् 355 मृच्छकटिकम् 447 106 अमरुकशतकम् " . " " व 3 घकस्यन्दिस्वेदविन्दुप्ररोहै चकाम्भोज सरस्वत्यधिवसति घवेन्दौ तव सत्ययं बदन घरपणिन्या यदनसौरमलोभ घदपद जितस्स शत्रु 428 252 भोजप्रयन्ध 452 313 117 शिशुपाएवघकाव्यं 266 ·492 काव्यप्रकाशोदाहृतपयसूची PAGE आकरप्रन्या पपु प्रादुर्भाधादनुमितामदं धपुर्विरूपाक्षमलक्ष्यजन्मता पत्रवैदूर्यवरणैः यह्रिस्फुलिङ्ग इव भानुरय वाणिअम हस्थिदन्ता वाणीरकुडगुडीण वाताहारतया जगद्विपधरैः वारिजन्तो विपूणो विकासितसहकारतारहारि विदळितसकलारिकुल तव विदीर्णाभिमुखारातिकराळे विद्वन्मानसहस चैरिकमला विधाय दूरे केयूर विनयप्रणयककेतन विनायमेनोनयता सुखादिना विनिर्गतं मानदं विपदोऽभिभवन्त्यविक्रम विपुलेन सागरशयस्य विभिन्नवर्णा गरुडाग्रजेन विमानपर्यकतले निपण्णा वियदलमलिनाम्बुगर्ममेघ घिवरीअरप लच्छी बह्म दळूण विहलं खलं तुमं सहि धेगादुड़ीय गगने घेत्रत्वचा तुल्यरुचां व्यानम्रा दयितानने 409 200 कुमारसभवकाव्यम् 207 वामनसुत्रम् 458 427 पन्यालोक 159 ध्वन्यालोक 255 भल्लटशतकम् 128 224 416 रुद्रटालङ्कार 257 362 249 219 318 रुद्रटालङ्कार 16 हयग्रीववधनाटकम् 238 किरातार्जुनीयकाव्यम् 433 शिशुपालवधकाव्यम् " 279 ध्वन्यालोक. 83 188 131 223 442 260 ·काव्यप्रकाशादाहतपद्यसूची 498 PAGC आकरप्रन्याः शक्तिनिशिजेयं तव 241 ননি বহু 111 शरत्कालसमुल्लासिपूर्णिमा 198 शशी दिवसधूसरो 414 नीतिशतकम् शिरीपादपि मृदङ्गी 432 नवसाहसाङ्कचरितम् शीर्णघ्राणापाणीन 261 मयूरशतकम शुन्यं वासगृहं विलोक्य 85 अमरुवकशतकम् शैलेन्द्रप्रतिपाद्यमान 422 श्यामां श्यामलिमानमानयत 262 विद्धसालमक्षिका श्रितक्षमा रक्तभुवः 215 श्रीपरिचयाजडा आपि 41 सुभापितं (रविगुप्तक- श्रुतेन धुद्धिर्यसनेन 254 श्रोणीबन्धस्त्यजति तनुतां 417 बालभारतम् प पडधिकदशनाडीचक्रमभ्यस्थितारमा 264 मालतीमाधवनाटकम् समलकरणपरवीसा स एकत्रीणि जगाति सकलकलं पुरमेतत् सक्तयो मक्षिता देव सङ्केतकालमनसं सामानणमागनेन सततं मुसलासक्ता सस्य मनोरमा रामा सरवारम्भरतोऽवश्य सदा मध्ये यास 347 306 326 459 428 ध्वन्यालोक 230, 384 खण्डप्रशस्तिः 401 278 319 रुद्रटालङ्कार. 244 ·494 काध्यप्रकाशोदाहतपद्यसूची स . " । । । सदा नात्या निशीथिन्यां सद्य करस्पर्शमावाप्य सवंशमुक्तामाणि. सन्नारीभरणो माय स पीतवासा प्रगृहीतशाई समदमतगजमदजल' समुनिलाञ्छितो मौजचा संप्रहारे प्रहरण सम्यग्ज्ञानमहाज्योति सरला बहुलारम्भ सरस्वति प्रसाद में स रातु वो दुश्चयवनो सर्वस्व हर सर्वस्य सविता विधवति विधुपि सवीडा दयितानने स शोणिते कव्यभुजा स्फुरद्भि ससार साफ दर्पण सह दियहणिसाई सहि णिहुवणसमरम्मि सहि विरइऊणमाणस्य साकं कुरङ्गकाशा मधुपानलीला सा दूरे च सुधासान्द्र साधनं सुमहद्यस्य साधु चन्द्रमास पुष्कर कृतम् सा पत्यु प्रथमापराधसमये साय मानमुपासित सायकसहाययाहो PAGE आकर ग्रन्था 249 433 नवसाहसाङ्कचरितम् 328 318 रुद्रटालङ्कारः 459 402 458 वामनसूत्रम् 270 197 332 रुद्रटालङ्कार' 319 देवीशतकम् 204 328 349 268 279 ध्वन्यालोक 320 रुद्रटालङ्कार. 405 कर्पूरमअरी 130 117 152 203 106 210 87 अमरुकशतकम् 125 204 11 ।

·काव्यप्रकाश दाहृतपयसूची 495 सा वसइ तुज्य हिमप साहेन्ती सहि सुझ सितकरकररुचिरविमा " " " PAGE आकरप्रन्या: 443 गाधासप्तशती 19 313 266 432 202 207 55 249 सिंहिकासुतसंत्रस्त सुधाकरफराकार सुरालयोलासपर सुबह समागमिस्सदि मुसितवसनालद्वारायां " 398 374 मुहवध्याम्पजलप्रमार्जन सजाते च जगदिदमयति च सेयं ममायु सोत्थि पत्य गामे सोऽध्यैष्ट वेदान् सोऽपूर्वो रसनाविपर्ययविधि सो मुदसामलहो धम्मिलो सौन्दर्यसपत्तारुण्यं सौन्दर्यस्य तरङ्गिणी सौमाग्य चितनोति स्पष्टोल्लसरिकरणकेसर स्पृशति तिग्मयची ककुम. स्फरिकारतिनिर्मल: प्रकाम सम्ता नितम्यादयरोपयन्ती मच्छन्दोउलदच्छकन्छ म्वच्छात्मतागुण म्पपिति यापदयं निपटे जन 410 67 447 204 मट्टिकाव्यम् 377 मछटशतकम् 129 268 362 462 454 हरचिजपम् 461 226 200 दुमारसमकायम 15 390 247 " ·496 फाप्यप्रफाशोदाहापासूची Pacr भाकरमपा: स्वप्नेऽपि समरेषु त्वां स्वयं च पलुवातान " " 342 325 उद्टालङ्कारः 465 290 144 ध्वन्यालोकः 383 103 326 443 428 स्वर्गप्राप्तिरनेनैव देहेन निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियत स्विद्यति णति बेल्लति स्तुमः क वामाक्षि स्तोकेनोन्नतिमायाति स्फुरदद्भुतरूपमुत्प्रताप हसाण सरेहि सिरी हरत्यध सप्रति हरवन्न विषमटि हरस्तु किश्चित्परिवृत्तधैर्य हाधिक सा किल तामसी हा नृप हावुध हा कविवन्धी हा मात त्वरितासि हित्वा त्वामुपरोधवन्भ्य हुमि अवहत्थिरहो यमधिष्ठितमादी हे हेलाजितयोधिसत्व 102 शिशुपालवधकाव्यम 300 168 कुमारसभवकाव्यम् 195 225 89 नारायणमह 404 267 विषमयाणलीला 380 कुहिनीमतम् 404 पुअराज. क्ष क्षणदासावक्षणदा क्षिप्तो हस्तावलग्न क्षीण क्षीणोऽपि शशी 126 283 अमरुकशतकम् 285 रुद्रटालङ्कार 90 हनुमन्नाटकम क्षुद्रा सत्रासमेते