·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·पूर्ण प्रज्ञदर्शनम । श्रीमदानन्दती र्यभगवत- पूज्यपादविरचितभाष्यसमेतम् । fa,, पाधिधारणा पीजीवानन्द विद्यासागरभट्टाचार्येण संस्मतं प्रकाशितम् । कलिकालानगऱ्याम् मरम्बतीयन्त्रे मुद्रितम् ।

·No text on this page.

·पूर्ण प्रज्ञदर्शनम् । बों। अथातो ब्रह्मजिज्ञासा। ओं ॥ १ ॥ नारायण' गुणैः सर्वैरुपेत दोषवर्जितम् । जय गम्यं गुरुश्चापि नत्वा सूत्रार्थ उच्यते । हापरे सर्वत्र ज्ञान आकुलीभूते तनिर्णयाय ब्रह्मर - द्रादिभिरर्धिते भगवानारायणः व्यासरूपेणावततार। अथेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारच्छूनां तद्योयमविजानतां तज्- ज्ञापनार्थ वेदमुत्सन्न व्यञ्जयश्चतुड़ा व्यभजत, चतुर्विंश- तिधा एकशतधा सहस्रधा हादशधा च । एवं तदर्थनिर्ण- याय ब्रह्मसूत्राणि चकार। तच्चोक्तं स्कान्दे 'नारायणहिनिष्यत्र ज्ञानं कृतयुगे स्थितम् । किञ्चि- तदन्यवा जातं वेतायां हापरे स्थितम् । गौतमस्य ऋषेः पापाज्ञाने त्वज्ञानतां गते। सङ्कीर्ण-बुद्धयो देवा ब्रम- रूद्रपुरःसराः। हरण्यं शरणं जग्मुर्नारायषमनामयम् । तैर्विचापितकार्यस्तु भगवान् पुरुषोत्तमः । अवतीर्थों महायोगी सत्यवत्वां पराभरात्। उत्सवान् भगवान् ·२ मुख्य स्य निवि- पूर्णप्रज्ञदर्शनम् । वेदानुनहार हरिः स्वयम् । चतुर्डी व्यभजत्तांच चतुर्विंश- तिधा पुनः। शतधा चैकधा चैव तथैव च सहस्रधा । क्षणो द्वादशधाचैव पुनस्तस्यार्थवित्तये। ब्रह्मसूत्राणि तेषां सूत्रत्वमञ्जसा । अल्पावरमसन्दिग्धं सारवदिखतोमुखम् । अस्तोभमनवद्यञ्च सूर्व सूत्रविदो विदुः । निर्विशषितसूत्रत्वं ब्रह्मसूत्रस्य चाप्यतः । यया व्यासत्वमेकस्य कृष्णस्यान्यविशेषणात् । सवि- शेषणसूत्राणि ह्यपराणि विदो विदुः । शेषेण शब्दोऽन्येषां विशेषतः । इति वेदषिदः प्राहुः शब्द . तन्वार्थवेदिनः। सूत्रेषु येषु सर्वेषु निर्णयः समुदौरितः । शब्दजातस्य सर्वस्य यत्प्रमाणश्च निर्णयः । एवंविधानि सूत्राणि कृत्वा व्यासो महायशाः । ब्रह्मरुद्रादिदेवेषु मनु- अपिटपक्षिषु । ज्ञानं संस्थाप्य भगवान् कौड़ते पुरुषो- तमः' - इत्यादि। 'अर्थ'-शब्दो मङ्गलार्थोऽधिकारानन्तर्यार्थच। 'अतः' शब्दी हेत्वर्थः । उत्ताञ्ज गारुडे 'अथातः शब्दपूर्वाणि सूत्राणि निखिलान्यपि । प्रारभन्ते नियत्यैव तत् किमत्र नियामकम् । कश्चार्थस्तु तयोर्विहन् ! कथमुत्तमत्ता तयोः। एतदाख्याहि मे ब्रह्मन् ! यथा ज्ञास्यामि तत्त्वतः । एषनुलो नारदेन बना प्रोवाच सत्तमः । प्रानन्तर्थे ऽधिकारस्थ मङ्गलार्थे सधैव च। अथ शब्दस्वतः शब्दो हेत्वर्थे समुदीरितः । ब्रह्मणो विष्णोः प्रसादादिति वा भवेत् । स हि सर्वमनो- हत्तिप्रेरकः समुदीरितः । सिमाजोः परमाहिष्णोः 'प्रथम ·मध्वभाथम् । २ तत्र दो विनिःस्ती। श्रीङ्कारश्चाथशब्दच तस्मात् प्राथमिकी क्रमात् । तद्देतुत्वं वदंश्चापि तीयोऽत उदाहृतः । अकारः सर्ववागामा परब्रह्माभिधायकः । तथा प्राणात्मको यो व्याप्तिस्थितिविधायकः । अतश्च पूर्वमुच्चार्याः सर्व एते सतां मताः। अथातःशब्दयोरेवं वीर्यमानाय तत्त्वतः । सूत्रेषु तु महाप्राज्ञास्ताववादी प्रयुज्यते' - इति। अधि- कारश्चोक्लो भागवतन्त्रे- 'मन्दमध्योत्तमत्वेन त्रिविधा घधिकारिणः । मन्दा मनुष्थेषु य उत्तम गुणा मताः । मध्यमास्त्वृषिम न्धर्वा देवास्तत्रोत्तमा मताः। इति जातिकतो भेदस्तक्षा- ऽन्यो गुणपूर्वकः । भक्तिमान् परमे विष्णो यस्नध्ययनपा- वरः। अधमः शमसंयुत्तो मध्यमस्तमुदाहृतः । स्तनपर्यन्वमसारश्चाप्यनित्यकम् । विज्ञाय जातवैराग्या विष्णुपादैकसंश्रयः । स उत्तमोऽधिकारी स्यात् संन्धस्ता. खिसकर्मवान् ।' - इति । 'अध्ययनमात्रवतो नाविशेषादिति चोपरि' - 'शान्ती- दाम्तीपरतस्तितिक्षुः समाहिती भूत्वात्मन्येवामानं पश्येत्' “परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायात्' 'नास्त्यवत: वतन तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत्' - 'समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्' -- 'यमेवैष वृणुतं तन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनु स्वाम्' – 'यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्य वे कथिता या प्रकाशन्ते महामनः । -इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । व्याससंहिताया- 'अन्त्यजा अपि ये भक्ता नामज्ञानाधिकारिणः । - ·पन्या विद्यते पूर्णप्रदर्शनम् । स्त्रीशूदहिजबन्धूनां तत्रज्ञाने धिकारिताः । एकदेणे परोक्त तु न तु ग्रन्थपुरःसरे। वैवर्णिकानां वेदोक्त सम्य- ग्भक्तिमतां हरौ। आहुरप्युत्तमस्त्रीणामधिकारन्तु वैदिके। यथोर्वशी यमी चैव शच्याद्याश्च तथापरा - इति । यतो नारायणप्रसादमृते न मोक्षः - न च ज्ञानं विनात्यर्धन- सादः - अतो ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्याः । 'यवानवसरोऽन्यत्र पदं तत्र प्रतिष्ठितम् । वाक्यञ्चेति सतां नीति: सावकाशे न तद्भवेत्' इति वृहत्संहिताम् । 'नमेव विदित्वातिमृत्युमेति मान्यः अयनाय ।' - 'प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं सः च मम प्रियः' - 'यमेवैष वृणुते तेन सभ्यः'-'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । 'कर्मणा वधमः प्रोक्तः प्रसादः श्रवणादिभिः । मध्यमी ज्ञानसम्पत्त्या प्रसादस्तूत्तमोत्तमः । प्रसादात्वधमाहिणाः स्वर्गलोकः प्रकीर्तितः। मध्यमाज्जमलोकादिरुत्तमस्त्वेव मुक्तिदः । श्रवणं मननञ्चैव ध्यानं भक्तिस्वथैव च। साधनं ज्ञानसम्पत्तौ प्रधानं नान्यदिश्यते । न चैतानि विना कश्चिज्ञानमाप कुतश्चन' इति नारदीये । 'ब्रह्म' शब्दश्च विष्णविव 'यमन्तःसमुद्र कवयो वपन्ति तदक्षरे परम प्रजाः । यत: प्रसूता जगतः प्रसूती प्रसूती येन सर्वान् विससन भूम्याम्' इति चोता, - 'तदेव: ओ सटु सत्यमाहुस्तदेव, ब्रा परम कवीनाम् इति श्रुतिः । तत्री विष्णुरितिवचनाहिष्णु- रेव हि तत्रोचते, न चेतरस्य शब्दात् प्राप्तिः । ।

·मध्यभाष्यम्। 'नामानि विश्वानि न सन्ति लोके यदाविरासौद- नृतस्य सर्वम् । नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णु परममुदाहरन्ति इति भालवयश्रुतिः । 'यो देवानां नामधा एक एव ते संप्रश्नं भुवनानि यन्तीत्येव शब्दानान्येषां सर्वनामता।' 'अजस्य नाभात्र- ध्ये कमर्पितं यस्मिन् विखानि भुवनानि तस्थुरिदि' विष्णोहि लिङ्गम् । न च प्रसिद्धार्थ विनान्योऽर्थो युज्यते अजस्य नाभाविति । 'यस्यानाभेरभूत् श्रुतेः पुष्कर लोकसारम् । तस्मै नमी- मस्तसमस्त विश्वविभूतये जगद्धात्रे विष्णवे लोकक' इति स्कान्द। 'परो दिवा परत्र ना पृथिव्येति' समाख्या श्रुतौ 'खं कामयेतं तमुग्रं हाणीमि' - 'तं ब्रह्माणं तमृषि से सुमेधामित्युक्त्वा मम योनिरस्त्यन्तः समुद्रः" -- इत्याछ। "उग्र रुद्रः समुद्रेऽन्तर्नारायणः. प्रसिद्धत्वात् सूचितत्वाचा- स्त्यर्थस्य -नचाविरोधे प्रसिद्धः परित्यज्यते - उतन्यायेन च. श्रुतय एतमेव वदन्ति ।' 'वेदे रामायणे चैव पुराणे भारते तथा। आदावन्ते च मध्ये च विष्णुः सर्वत्र गीयते' - इति श्रीहरिवंशेषु । नचेतरग्रन्यैर्विरोधः- 'एष सोऽहं सृजाम्याश योजनान् मोहयिथति। खञ्च रुद्रो महाबाहो! मोहशास्त्राणि कारय। अतथ्यानि वितथ्यानि दर्शयस्व महाभुज !। प्रकाशं कुरु चाभानमप्रकाशञ्च मा कुर- इतिः वाराह वचनात् ।

·पूर्णप्रजदर्शनम् । चों। जनमास बत: इति । चों॥२॥ शैव च स्कान्द। “वपचादपकष्टत्वं ब्रह्मशानादय: सुराः। तदैवायुतवान्त्येव यदैव त्वं पराङ्मुखः' इति । ब्राझे च ब्रह्मवैवर्त--'नाहं न च शिवोऽन्ये च तच्छतयै- कांपभागिनः । बाल: क्रीड़नकैर्यहत् क्रीड़तेऽस्माभिरयुत!' इति । न च वैणवेषु तथा तच्चैष मोहमित्युक्तम् ॥ १ ॥ ब्रह्मणो लक्षणमाह - जन्मेति। सृष्टिस्थिति संहार- नियमनज्ञानाज्ञानबन्धमोक्षाः यतः । "उत्पत्तिस्थिति- संहारा नियतिज्ञानमाततिः । बन्धमोक्षौ च पुरुषाद्यस्मात् स हरिरेकराडिति' स्कान्दे । 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्ति तद्दिजिज्ञासस्व तद्ब्रह्मेति'-'य उनिधात्तु पृथिवीमुतद्या मेको दधार भुवनानि विश्वा चतुर्भिः साकं नवतिञ्च वामभिश्चक्रं न वृत्तं व्यतोरवोवियत्यरो मात्रया तनावधाना न ते महित्वमश्रुवन्ति, न ते विष्णो जायमानो नः जातो देवमहिम्ना परम तमाय ।' - 'यो नः पिता जनिता यो विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वेत्यादि च ।' अनु- मानतोऽन्ये न कल्पनीयाः । 'नावेदविन्मनुते तं वहन्तं सर्वानुभूतमात्मानं सम्परा ये भोपनिषदं पुरूषम्' -- इत्यादिश्रुतिभ्यः, न चानुमानस्य नियतप्रामाण्यम् । 'श्रुतिसाहाय्यरहितमनुमा न कुत्रचित् । निश्चयात् साधयेदर्थ प्रमाणान्तरमेव च। श्रुतिस्प तिसहायं यत् ·मध्वमाथम् । ओं। शास्त्र योनित्वात् इति। गों ॥३॥ ओं। तत्तु समन्वयात्। ओं ॥ ४ ॥ प्रमाणान्तरमुत्तमम्। प्रमाणपदवौं गच्छन्नात्र कार्या विचारणा । पूर्वोत्तराविरोधेन कोऽत्रार्थोऽभिमती भवत् । इत्याद्यमूहनं तर्कः शुष्कतर्कन्तु वर्जयेत्' इत्यादि कोर्ने । शक्यत्वाच्चानुमानानां सर्वत्र अप्रामाण्यम् 'सर्वत्र शक्यते कर्तुमागमन्तु विनानुमा। तस्मात्र सा शक्तिमती विनागम मुदीक्षितुम् इति वाराहे। "रतो धातुश्च कलिका धृतधूमादिवासनम् । जातिस्मृतिरय- स्कान्तः सूर्यकान्तोऽम्बुभुक् क्षणम् । प्रेत्य भूताप्ययश्चैव देव- ताभ्युपयाचनम् । मृते कम्मनिवृत्तिश्च प्रमाणमितिनिश्चयः इति मोक्षधम्भवचनान नास्तिक्यवादो युज्यते - दर्शनाच तप आदिफलस्य ॥२॥ 'ऋग्यजुःसामाथर्वास भारतं. पञ्चरात्रकम् । 'मूल- रामायणचैव शास्त्रमित्यभिधीयते । यच्चानुकूलमेतस्य तच्च शास्त्रम् प्रकीर्तितम् । अतोऽन्यग्रन्थविस्तारो नैव शास्त्रं कुवम तत्' इति स्कान्दे। 'सांख्यं योगः. पाशुपतं वेदा- रण्यकमेव च इत्यारभ्य वेदपञ्चरावयोरैक्याभिप्रायेण पञ्च- रावस्य व प्रामाण्यमुक्तमितरेषां भिन्नमतत्वं प्रदश्य मोक्ष- धर्माष्वपि, शास्त्र योनिः प्रमाणमस्य ति-शास्वयोनिः' अज्ञानां प्रतीयमानमपि नेतरेषां शास्त्रयोनित्वम् । कुतः ? ॥३॥ पन्वय उपपत्यादिलिङ्गम्, उच्च वृहत्संहितायाम् -- ।

·पूर्णप्रत्रदर्शनम्।
थों। रंच धब्दम। घों ॥५॥
"उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम् । अर्थवादोप-
पत्तौ च लिङ्ग तात्पर्यनिर्णय-इति। उपक्रमादितात्पर्य-
लिङ्गः सम्यक् निरूप्यमाणे तदेव शास्त्रगम्यम् ।
'मां विधत्तेऽभिधत्ते मां विकल्पोऽपोह्यते वहम् ।
इत्यस्या हृदयं साक्षावान्यो महेद कश्चन' इति भागवते ॥४॥
ननु 'यतो वाची निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह।
अशब्दमस्पर्श मरूपमव्ययं तथा रसं नित्यमगन्धवञ्च यत्-
'प्रवचनेनैव प्रोवाच' - 'यहचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते'
'यच्छोत्रेण न शृणोति येन त्रिमिदं श्रुतम् इत्यादिभिः न
सच्छन्दगोचरम् ?
नेत्याह।
'स. एतस्माज्जीवधानात्
परात्परं पुरि भयं पुरुषमीक्षते'-'अात्मन्येवात्मनात्मानं पश्येत्'
-'विज्ञाय प्रजाः कुर्वीत' इत्यादिवचनैगेक्षणीयत्वाहायमेव ।
'औपनिषदत्वाचाक्वनेनेक्षणम्' - 'सर्वे वेदा यत् पद-
मामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यहदन्ति । वेदैश्च सर्वे-
रहमेव वेद्यो वैदान्तकहेदविदेव. चाहम्' इत्यादिश्रुति-
स्मृतिभ्यश्च ।
अवाचत्वादिकं त्वप्रसिद्धत्वात्-'न तदोगिन्ति यं न
वाच्य न च सर्वते । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति मेरीरूपं विप-
थित इतिवत्। अमसिद्धेरवाच्य तहाच्य सर्वगमोहितः ।'
अतर्यातयंमज्ञेयं यमेव परं स्मृतम्' इति मालड़े । न
चाशब्दत्वमितिः प्रसिद्धम् ॥ ५ ॥

·मधमाधम् ।
ओं। गौणचेन्नात्मशब्दात्। ॥६॥
ओं। तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् । ओं ॥ ७ ॥
न च गौणः अामा दृश्खो कायश्च, न मिर्गुण इति
युक्तः - आत्मशब्दात् । “यो गुणैः सर्वतो होनो यश्च दोष-
विवर्जितः । हेयोपादेयरहित: स आत्मेत्यभिधीयते ।
एतदन्यस्वभावो यः स नात्मेति सतां मतम् । अनात्मन्यात्म-
शब्दस्तु सोपचारः प्रयुज्यते इति वामने ।
हे वा च ब्रह्मणो रूपे प्रात्मा चैवानामा च, तेत्र य
आत्मा सः नित्यः शुद्धः केवलो निर्गुणश्चाथ ह योऽनीदृशः
स ऽनात्मेति तवलकार-ब्राह्मणम् ।'
न च मुख्य सत्यमुख्य
युज्यते ॥ ६ ॥
न हि गोणात्मनिष्ठस्य मोक्षः, यस्यानुवित्त: प्रतिबुडी
अात्मा तस्मिन् सन्दाहे गहने प्रविष्टः स विखवत् स हि
सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एवेत्यात्मनिष्ठस्य मोक्ष
उपदिश्यते --- 'अयमात्मा ब्रह्म ।
'ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्दाते। दत
दुर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान् । चेतनस्तु द्विधा प्रोक्तो
जीव आत्मेति च प्रभो। जीवा ब्रह्मादयः प्रोक्तो प्रामैकस्तु
जनाईनः। इतरयात्मशब्दस्तु सोपचारः प्रयुज्यति । लस्या-
मनो निर्गुणस्य ज्ञानामोक्ष उदाहतः। सगुणास्त्वपर
प्रोक्तास्तज्ञानाचैव मुच्यते। परो हि पुरुषो विष्णुस्तम्मा
मोक्षस्ततः स्मृतः' - इति पाझे ॥ ७ ॥

·पूर्णप्रदर्शनम् । धों। बनावचनाचा ॥ ओं। स्वास्थयात्। ओं ॥८॥ ओं। गतिसामान्यात्। ओं ॥१०॥ ओं। श्रुतत्वाच्च। ओ ॥११॥ ओं। आनन्दमयोऽभ्यासात्। नों॥१२॥ 'तमेवैक जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथा मृत- स्योष सेतुः इत्यन्येषां हेयत्ववचनान गौण आत्मा ॥८॥ 'पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदुच्यते । पूर्णस्य पूर्ण- मादाय पूर्णमेवावशिष्यते' - 'स आमना प्रात्मानमुद्धृत्या- मन्येव विलापयत्यया आत्मैव भवति'-स देवो बहुधा भूत्वा निर्गुणः पुरुषोत्तमः । एकीभूय पुनः शेते निर्दोषो हरि- रादिकत्' - इति स्वैव स्वस्मिन्नप्ययवचनात् । न हि गौण आमनिर्दोषस्य लयः। न च कासचिच्छाखास्वन्यथोचते ॥६॥ 'सर्वे वेदा युक्तयः सुप्रमाणा ब्राह्मज्ञानं परम त्वेकमेव प्रकाशयन्ते न विरोधः कुतश्विद्देदेषु सर्वेषु तथेतिहास इति पैषितर्गत नस्य साम्यमेव ॥ १० ॥ 'एको देवः सर्वभूतेषु गूढ़ः सर्वव्यापी सर्वभूतान्त- रामा। कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षो चेताः केवलो निर्गुणवेति। न अशब्दः श्रूयते मचाप्रसिई कल्पाम् सर्वशब्दा वाचस्य लक्षणा युक्तः ॥ ११ ॥ 'तमेव समन्वयं प्रकटयत्यानन्दमयोऽभ्यासादित्यादिनः ·मध्वभाष्यम्। ११ ओं। विकाशब्दान्नति चेन प्राचुर्यात् । ॥१३॥ समस्तेनाध्यायेन प्रायेणाभिप्रायेणान्यत्र प्रसिद्धानां शब्दानां परमात्मनि समन्वयः प्रदश्य तेऽस्मिन् पादे, नान्यया तद- दृष्टेः । ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्ये त्युक्तं तच 'ब्रह्म पुच्छ प्रतिष्ठे- त्यानन्दमयावयवरूपं प्रतीयते न शवयविनं विनावयवमा- वस्य यतेत्यत आह-पानन्दति। पानन्दमयो ब्रह्मा- दिप्रकृतिविष्णुर्वा, ब्रह्मशब्दाहिरण्यगर्भस्य प्राप्तिः, शता- नन्दनाना च अप्रोक्तत्वास रुद्रस्य । एवमन्येवामपि। 'मम योनिर्म हद् ब्रह्मति ब्रह्मशब्दाबहुभावाच्च प्रकृतेः ब्रह्म वृहजातिजोवकमलासनशब्दराशिबितिमशब्दादेव सर्व- जीवानां अन्नमयत्वादेश्च तथापि न ते आनन्दमय शब्देनोयन्ते, किन्तु विशुरेव 'तदेव ब्रह्म परम कवीनाम्' एतमेव ब्रह्मोत्याचक्षते 'ब्रह्मशब्दः पर विष्णौ नान्यत्र क्वचिदिश्यते । असम्पूर्णाः परे यस्मादुपचारेण वा भवेत् । ब्रह्मेति परमामेति भम- वानिति शब्दाते। वासुदेवात्मकं ब्रह्म मूसमन्वेण वा यतिः ।' - इत्यादिषु तस्मिदेव प्रसिधवाद्ययन्दाभ्या- सात् ॥ १२ ॥ विकारामकलात्तदभिमानिवास बुच्यते प्रकवादीनां मयट् शब्दः न तु परमात्मनः- इति माभूत् प्रचुरानन्दखा- धानन्दमयः न तु तहिकारत्वात् अबादौनाञ्च प्रायमेव अद्यतेऽत्ति चेति व्याख्यानात् तत्प्राचुर्थश्च युज्यते, उपजी- व्यखमेवायलं स वा एष इत्यस्य प्रारमात् येव मन्त्री- ·पूर्णप्रदर्शनम् । ओं। नई व्यपदेशाच्च । श्रों ॥१४ । वों मान्तवणिकमेव च गौयते। ओं ॥ १५ ॥ पासत इत्यादि ब्रह्मशब्दाद बहुरूपत्वाचन विकारत्वमविरो- धश्च न च पृथक् कल्पना युक्ता स्वरूपञ्च युज्यते, प्रचुर- प्रकाशो रविरितिवत् ॥ १३ ॥ "को ह्येवान्यात् कः प्राण्यादेष आकाश आनन्दो म स्यात्' इति ॥ १४ ॥ ब्रह्म-विदामोति परमिति सूचयिवा 'सत्यं जान- मनन्तं ब्रह्मेति मन्त्रवर्णे लक्षितमेव ब्रह्म-शब्दानुसन्धाना- गौयते ।" न चावयवत्व-विरोध: ‘स शिरः स दक्षिणः पक्षः स उत्तरः पक्षः स आत्मा स पुच्छमिति तस्य वावयव- बातोश्चतुर्वेदशिखायाम् । 'शिरी नारायणः पक्षी दक्षिणः भव्यएव च । प्रद्युम्न- सानिरुद्धश्च सन्दोहो वासुदेवकः। नारायणोऽथ सन्दोहो वासुदेवः शिरोऽपि वा। पुच्छ सङ्कर्षण: प्रोक्त एक एव तु पवधा। अङ्गाङ्गित्वेन भगवान् क्रीड़ते पुरुषोत्तमः । ऐखात्र विरोधश्च चिन्त्यस्तस्मिन् जनाईने । अतक्य कुत शि स्तर्क स्वप्रमेये कुतः प्रमति ब्रद्धा संहिता- याम् । 'रसो वै सः रसं वायं लब्धानन्दी भवति' इति रख शब्देन विशेषणात्तत् सारभूतं चिन्मानमेवोद्यते । इदमिति च हलमानसविड़ितत्वात्। 'अनन्योऽप्यन्य

·मध्यभाष्यम् ।
१३
ओं । नेतरोऽनुपपत्तः। ओं ॥१६॥
ओं। भेदव्यपदेशाच। अओं ॥१७॥
न ह्यन्यज्ञाना-
शब्देन तधैको बहुरूपवान्। प्रोथते भगवान् विष्णुरैखात्
पुरुषोत्तमः' इति ब्रह्माण्डे ॥ १५ ॥
न चोक्त प्राप्तवाविरिञ्चादिरुयने ।
मोन उपपद्यते। "तमेव विज्ञान मृत इह भवति नान्यः
पन्या विद्यते अयनाय' इति तम् ॥ १६ ॥
'ते ये शतं प्रजापतरानन्दाः स एको ब्रह्मण आनन्दः
'अदृश्य ऽनात्मेनिन्नयन भयं प्रतिष्ठा विन्दते अथ सोऽभयं
गतो भवति स यश्चायं पुरुषः,' इत्यादि भेदेन
व्यपदेशात् । न च "तत् त्वमसि'-:अहं ब्रह्मास्मोत्यादि-
अतिविरोधः, "नामानि सर्वाणि यमाविशन्तोति तच्छन्द -
वायोतः। 'इदं हि विश्वं भगवानिवेतरो यतो जगलू-
स्थाननिरोधसम्भवाः । असर्वः सर्व इत्यपि विद्यात्मनि
भिदाबोधी भेददृष्टाभिमानेन निःसङ्गे जापि कम्मणा ।
जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमोशमस्य महिमानमिति वामेव
सवानात्मेव प्रत्यपराङिवैक ईयते बहुधेयते स पुरुषः स
ईखरः स ब्रह्म सर्वान्तर्यामिको विष्णुः सर्वनामाभिधीयते
'एषोऽहं त्वमसौ चेति न तु सर्वखरूपतः । नैतदि-
च्छन्ति पुरुषमेकं कुरु कुलोहह! इत्यादेव। उक्ता च प्राप्तिः
ब्रह्मेव, सबित्यपि जीव एव, ब्रह्मशब्दः उपपद्यते च विरोधे,
प्रमादात्मकत्वाबन्धनस्य विमुक्तत्व च बुज्यते 'मुक्तिहि
वन्यथारूपं खरूपेण व्यवस्थितिः' इति भावते ॥ १० ॥

·१४ पूर्णप्रदर्शनम् । ओं। कामाच नानुमानापेक्षा। ओं॥ १८ ॥ ओं। असिन्नस्य च तद्योग शास्ति। ॥१४॥ ओं। अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् । ओं ॥२०॥ न तत्तदनुमानविरोधः यथाकाम' ह्यनुमातु शक्यते अतो न तत्त्वे पृथगनुमानमपेक्षते। उक्तञ्च स्कान्दे - 'यथा कामानुमा यस्मात्तस्मात् सानपगाश्रुतेः। पूर्वापराविरो- धाय चेपत नान्यथा कचित्' इति 'नैषा तर्केण मति- रापनौयेति' च ॥ १८ ॥ अस्य जीवस्य युक्तिसमुच्चये च शब्दः । 'सोऽश्रुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता। अनिलयन भयं प्रतिष्ठा विन्दत एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति' इत्यादि ॥ १८ ॥ 'अदृश्येऽनात्मा इत्युक्तं तादृश्यत्वमन्तःप्रविष्ट कर्तार- मैतमन्तश्चन्द्रमसि मनसा चरन्त सदैव सन्त न विजानन्ति देवा इत्यन्तस्थस्य कस्यचिटुच्यते । स चैन्द्रा राजा सप्त युज- सौत्यादिभिरन्यः प्रतीयते, तस्मात् स एवानन्दमय इति म मन्तव्यम्। अन्तःश्रूयमाणो विष्णुरव, 'अन्तःसमुद्र मनसा चरन्त ब्रह्मान्वविन्द दश होतार मणसमुद्रेऽन्तः कवयो विचक्षते । मरौचीनां पदमिच्छन्ति वेधसः । यस्था- ण्डकोष शुभमाहुः' इत्यादितद्धर्मोपदेशात् । स हि क्षीरसमुद्रशायौ, तस्य च वीर्यमण्डकोषः-'सोऽभिध्याय शरीरात् स्वात् सिमुक्षुर्विविधाः प्रजाः । अप एव सस- र्जादी तासु वीर्यमवारूजत् । तदण्डमभव.म सहस्रांशु-

·मधमाधम् ।
ओं। भेद-व्यपदेशाच्चान्यः । ओं ॥२१॥
यो। पाकाशस्तल्लिनात् । भो ॥२२॥
समप्रभम्। यस्मिन् यन्त्रे स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ।
आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै
नरसूनवः । अयनं तस्य
ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ।' इति व्यास-स्मृतेः । 'अहं
तत्तेजो रश्मीन् नारायणं पुरुषं जातमग्रतः । पुरुषात्
प्रकतिर्नगदण्डम्' इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥ २० ॥
'इन्द्रस्यात्मा निहितः पञ्च होता वायोरामानं कवयो
निचिक्युः । अन्तरादित्येन मनसा चरन्तं देवानां हृदयं
ब्रह्मान्वविन्दत्' इत्यादिभेदव्यपदेशात् ॥ २१ ॥
'को वेवान्यात् कः प्राण्याद् यदेष आकाश अानन्दो न
स्यात्' इत्याकाशस्यानन्दमयत्वे हेतुरुक्तः, न तु विष्णोरिति
न मन्तव्यम्। यत: 'अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति
हो वा चेत्यत्र भूताकाशस्य प्राप्तिः, न चासौ युज्यते, 'किन्नु
विष्णुरेव स एष परो वरीयानुद्रीथःः स एषोऽनन्तः' इत्यादि
तलिङ्गात् । 'विष्णोर्नु के वीर्याणि प्रोवोचं यः पार्थिवानि
निर्ममे रजांसि परो मात्रया तन्वा वृधानत्यादिना तस्यैव
हि तलिङ्गम् । अनन्तो भगवान् ब्रह्म आनन्देत्यादिभिः
पदैः प्रोच्यते विष्णुरवैकः परेषामुपचारतः' इति ब्राह।
'नामानि सर्वाणि यमाविशन्तीति' चोक्तं बहुधैव, ‘स
पुरुषः स ईखरः स ब्रह्म सर्वान्तर्यामिको विष्णुः सर्वनाना-
ऽभिधीयते ॥ २२ ॥

·१.६ पूर्णप्रदर्शनम् । । अत एव प्रायः। घों ॥३॥ त्रों। ज्योतिवरणाभिधामात्। बौं ॥२१॥ ओं। छन्दोभिधानान्ने ति चेन्न तथा चेतो- ऽर्पणनिगदात्तथाशि दर्शनम् । ओं ॥२५॥ 'तदै स्वं प्राणोऽभव: महान् भोमः प्रजापतेः भुजः करिष्यमाण: यद्देवान् प्राणयो म ति महाभोगशब्देन परमानन्दत्व प्राणस्योक्तं, स च प्राण: प्रसिद्धो वायुरित्या- पतति । न चैव यतो विष्णुरव प्राणः अत एव 'श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्नया वही रात्वे पार्ख इत्यादि तल्लिङ्गादेव ॥२३॥ 'यो वेद निहितं गुहायाम्' इत्युक्तं तच्च गुहानिहितं वि मे कर्णायत वि चक्षुर्वो इदं ज्यातिहदय आहितं यत् वि मे मनश्चरति दूर आधीः किंस्विदच्यामि किमुनूमनिथ इति ज्योतिरुक्त तज्ज्योतिरग्निसूक्तत्वात् प्रसिद्धनाग्नि- रेवेति प्राप्तम्, अत आह - विष्णुरेव ज्योतिः कर्णादीनां विवरणाभिधानात् स हि परो मात्रया तन्वा वृधानत्या- दिना कर्णादिविदूरः ॥ २४ ॥ अथ “यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यत इत्युकास्य ज्योतिषो गायत्री वा पूदं सर्वमिति गायत्रया समारम्भः छतः, तस्मान विष्णुरिति चेत् -न तथा खेतोऽर्पणा हि विनिगद्यते अग्निगायत्पादिशब्दार्थरूपोऽसाविति चेतो- ऽर्पणार्थं हि निगद्यते । तथाहि-दर्शनं गायति चेत्यादि ·मध्यभाष्यम्। १७ ओं। भतादि-पाद-व्यपदेशोपपत्तेचवम् । ओं ॥२६॥ ओं। उपदेश-भेदान्न ति चेन्नोभयस्मिन्नप्यवि. रोधात्। ओं ॥ २७॥ । प्राणस्तथानुगमात् । ओं ॥२८॥ सर्वच्छन्दोऽभिधी ह्येष सर्ववेदाभिधी ह्यसौ सर्वलोका- भिधो ह्येष तेषां तदुपचारत' इति वामने ॥ २५ ॥ 'एतावानस्य महिमा ततो ज्यायांश्च पूरुषः । पादोऽम्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि' इति । "सुवर्णको रजसा परीकृतं देवानां वसुधा नीविराजं अमृतस्य पूर्णा- न्तामुपकलां विचक्षते। पादं षच्चो कर्णकिलाविवित्स रति श्रुत:। 'तस्मिन् काले महाराजो राम इत्यभिधीयते । तथापि पौरुष सूक्ते विष्णुरेवाभिधीयते' इति च स्कान्दे ॥२६॥ 'त्रिपादस्यामृतं दिवोति पूर्वोपदेशः, “परोदिव-इति पञ्चम्यन्तः पश्चिमः । तस्मान्नैकं वस्त्वत्रीच्यते इति चेत् - न त्रिसप्तलोकापेक्षयोभयस्मिन्नप्यविरोधात् ॥ २७ ॥ 'प्राणो विष्णुः' इत्युक्त तत्र 'ता शीर्ष श्रियः थिताश्च यः श्रोत्र मनो वाक् प्राण' इत्यत्र प्राणस्य विष्णुत्व न विद्यते, इन्द्रियैः सहाविधानादित्यत आहे' 'तं देवशः प्राणयन्तः स एषोशु स एष प्राण: प्राणा ऋच इत्येस विद्यात् तदवं प्राणोऽधितिष्ठतीत्याद्यनुगमादत्रापि प्राणी ·१८ पूर्णप्रनदर्शनम् । ओं। न बक्तरात्मोपदेशारिति वेदध्यात्म-सम्ब- न्धभूमाह्यस्मिन् । भो ॥२८॥ श्रो। शाख-दृष्टया तूपदेशो वामदेववत्। ओं ॥ ३० ॥ ओं। जौष-मुख्य-प्राणलिङ्गान्ने ति चेन्नोपास- विष्णुरेव । 'विष्णुमेवानन्दयन्देवा विष्णु भूतिमुपासते । स एव सर्ववेदोतस्तद्रथो देह उच्यते- इति स्कान्दे ॥ २८ ॥ ब्रह्मशब्दानुगमाञ्च । 'प्राणो वा अहमस्पृश” इति पाझे वक्तुरात्मोपदेशादिन्द्र एवेति चेत् - न, “प्राण स्त्वं प्राण: सर्वाणि भूतानि' इतिवदध्यात्मसम्बन्धी ह्यत्र विद्यत ॥ २८ ॥ ८ शास्त्रमन्तामो ‘संविच्छास्त्र परं पदम्' इति हि भागवते । “तत्तबानोचत विशुः सर्व शास्त्रस्य हेतुतः । न नापि किञ्चिन्नामास्ति तमृते पुरुषोत्तमम्' इति च पाझे ॥३०॥ 'अहं मनुरभव सूर्यश्चेत्यादिवत् । तावन्ति शतसंवत्- सरस्यानां सहस्राणि भवन्तीति जीवस्य लिङ्गम् । प्राण- सर्वादिमुख्यप्राणलिङ्ग तस्मान्नेति चेत् न, अन्तर्वहिः सर्वगतले नेत्यु पासनावैविध्यादिहाथितत्वाच यत्र तमेव सीमानं विदायतया द्वारा प्रापद्यत स एतमेव पुरुषं ब्रह्म तं तमपश्यत एतद्ध स्म वैतविहानाह महिदास ऐतरेयः' इत्यादिना महिदासाभिधी यज्ञ इतरायास्तपोबलात् । 'साक्षात् स भगवान् विष्णुर्यस्तन्वं वैष्णव व्यधात् इति च ·मध्वभाष्यम्। १८ ना-चैविध्यादाथितत्वादिह तद्योगात् । इति वैयासिक ब्रह्मसूत्र प्रथमाध्ययस्य प्रथमः पाद समाप्तः ॥ १०, १पा०॥ ओ। सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्। श्रओं ॥१॥ ब्रह्माण्डे । तत्तदुपासनयोग्यतया च पुरुषाणां केषाञ्चित् सर्वगतत्वे न केषाञ्चिदये हरिः । केषाञ्चिदहिरेवस्या- दुपास्यः पुरुषोत्तमः' इति ब्राह्म । 'अग्नौ क्रियावां विष्णु- योगिनां हृदये हरिः। प्रतिमास्वल्पबुद्धीनां सर्वत्र विधि- तात्मनाम्' इति च ॥ ३१ ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थविरचितं ब्रह्मसूत्रभाथे प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः समाप्तः । लिङ्गात्मकानां शब्दानां प्रवृत्ति विष्णो दर्शयत्यस्मिन् पादे प्राधान्येन ब्रह्मतत्त्वमिति सर्वगतत्वमुक्त विष्णोः, तच तस्य तस्यासावादित्यो रस इत्यादिना आदित्यस्य प्रतीयते । अतोऽब्रवीत् – ‘स यश्चायमशरीरः प्रज्ञा' इत्या-

·पूर्णप्रनदर्शनम् ।
ओ। विवक्षित-गुणोपपत्तेश्च। श्रों ॥ २॥
ओ। अनुपपत्तेस्तु न न शागैरः । श्रओं ॥३॥
घो। कर्म-कर्ट व्यपदेशाच्च।
घो। शब्दविशेषात्। ओं ॥५॥
घो। स्मृतेश्च। ओं ॥६॥
ओं ॥४॥
दिना सर्वत्रीच्यमानी नारायण एव 'तदेव ब्रह्म परम
कवीनाम् । परम यो महट् ब्रह्म वासुदेवात् परः को नु
ब्रह्मशब्दोदितो भवेत्। स हि सर्वगुणैः पूर्णस्तदन्ये तूप-
चारतः' इति तस्मिन्नेव प्रसिद्धः ब्रह्मशब्दोपदेशात् ॥ १ ॥
'मयोतोऽश्रुतो मतः' इत्यादि स हि न ते विष्णोर्जाय-
मानो न जातः' इत्यादिना श्रुतत्वादिगुण: । ‘स सविता
स वायुः स इन्द्रः सोऽश्रुतः सोऽदृष्टी यो हरियः परमो यो
विष्णुर्यो ऽनन्तः' इतवादि चतुर्वेदशिखायाम् ॥ २ ॥
न चादिता शब्दाच्चक्षुर्भयत्वादेश्च जीव इति वाच्यम्,
एकस्य सर्वशरीरस्थत्वानुपपत्तेरेव ॥ ३ ॥
'आत्मानं परस्मै शंसति' इत्यादि ॥ ४ ॥
'एतमेव ब्रह्मेत्याचक्षत इति न हि जीवमेव ब्रह्मेत्या-
चक्षते। 'एष नु एष ब्रह्मैव उ एवात्मैष उ एवेन्द्रो उ एव-
हरिहरति-परः परमानन्दः” इति चेन्ट्रद्युम्नशाखायाम् ॥५॥
'अहमात्मा गुड़ाकेश सर्वभूताशयस्थितः । गामाविश्य
च भूतानि धारयाम्यहमोजसा-इत्यादि ॥ ६ ॥

·मध्यभाषम् । २१ त्रों। अर्भकोक स्वासयपदेशाच मेति न निचाव्यत्वाद व्योमवाच।बो॥७॥ त्रों। सम्भोग-प्राप्तिरिति चेन वैशेषात् । श्रो ओं। अक्ता चराचर-ग्रहणात् । घों ॥८॥ न चाप्रामाणिक कल्पा, सर्वेषु भूतेष्विस्थ कौकस्त्वा- चतुभयवादिना जीवव्यपदेशाच्च नेति चेत् - न अर्भकोक- स्त्वेन चक्षुम्भयत्वादिरूपेण च तस्यैव विष्णोर्निचाय्यत्वात् सर्वगतत्वेऽप्यर्भकोकस्त्वं युज्यते च व्योमवत् । 'सर्वेन्द्रियमयो विष्णु: सर्वप्राणिषु च स्थितः । सर्वमामाभिधेयश्च सर्व- वेड़ितश्च सः' इति स्कान्दे ॥ ७ ॥ जीवपररिकशरीरस्थत्वे समानभोगप्राप्तिरिति चेत् - न, सामर्थ्यवैशेष्यात् । जक्तं हि गारुड - 'सर्वज्ञाल्प- जसाभेदात् सर्वशक्त्यल्पशक्तितः । स्वातन्त्रापारतन्वयाभ्यां सम्भोगो नेशजीवयोः ॥८॥ जन्माद्यस्य यत इत्युक्तं तत्रातृत्वं स यद्यदेवासृजत तत्त- दत्तुमधीयत सर्व वा पत्तौति तददित रदितित्वमित्यदित: प्रतीयते, स यद्यदेवासजतेति पुंलिङ्गच्च कूटस्थोऽक्षर उच्यते, इत्यादिवत्। अबोच्यते - म हि चराचरस्थ सर्वस्वात्तृत्व- मदित: 'स्रष्टा पाता तबीवान निखिलस्य क एव तु । वासु- देवः परः पुसाभितरेऽल्पस्य वान वा ति स्कान्दे । एकः ·२२ पूर्वप्रदर्थनम् । को। प्रकरणाव। भो ॥१०॥ भों। वहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् । ॥११॥ पुरस्ताद्य इदं बभूव यतो बभूवुर्भुवनस्य गोपाः । यमप्येति भुवनं सापरा ये मनोहरिष्ट तमिहायुषेऽत्तुदेवः' इति श्रुतिः ॥८॥ संवत्रमृध्यादिना तत्प्रकरणाच 'नेहासीत् किञ्च- नाप्यादौ मृत्युरासीहरिस्तदा। आत्मनो मनसास्राक्षीदप एव जनाईनः । शयानस्तासु भगवानिममेऽण्डं महत्तरम् । तत्र संवत्सरं नाम ब्रह्माख्यमसृजत् प्रभुः । तमत्तुं व्याददा वास्यन्तदासौ विष्णुरावह। अथ तत् कृपया विष्णुः सृष्टिक मण्ययोजयत्। सोऽसृअद् भुवनं विखमद्यार्थं हरये विभुः' इति च ब्रह्मवैवर्ते ॥ १० ॥ "सर्वान्तकः पर उक्त ऋतं पिबन्ती सुक्कतस्य लोके। गुहां प्रविष्टौ परमे पराई छायातपो ब्राह्मविदो वदन्ति । पञ्चा- म्नयो ये च विणाचिकेता इति पिबन्ती प्रतीयेते तो काविति उचते, गुहां प्रविष्टौ पिबन्तौ विष्णुरूप एव धम्माः समन्तात् विहल व्यापत्तस्तयोर्जुष्टि मातरिखा जगाम' इत्यादिना तदर्शनात्। 'त्रात्मान्तरामेति हरिरक एव विधा स्थितः। निविष्टो हदये नित्य रसं पिबति कम्मंजम्' इति वृहत्संहितायाम् । 'शमं पिबत्यसौ नित्य नाभं स हरिः ·मध्यभाष्यम्। त्रो। विशेषणाच्च। ओं ॥ १२ ॥ ओं । अन्तर उपपत्तः त्रों॥१३॥ पिबेत् । पूर्णानन्दमयस्यास्य चेष्टा न ज्ञायते क्वचित्' इति पा ॥११॥ 'यो वेद निहितं गुहायाम्' इत्यादिना प्रसिद्द हि शब्देन दर्शयति – 'यः सेतुरीजानामक्षरं ब्रह्म तत् परमिति पृथग्वक्तुं गुणास्तस्य न शक्यन्तेऽमितत्वः। यतोऽतो ब्रह्मश- ब्द न सर्वेषां ग्रहणं भवेत् । एतस्माद् ब्रह्म शब्दोऽयं विष्णो- रेव विशेषणम् । 'अमिता हि गुणा यस्मानान्येषां तमृते विभुम्' इति ब्राझे । न च जीवे समन्बयोऽभिधीयते, 'सत्य आत्मा सत्यो जीव: सत्य भिदा सत्य भिदा सत्य भिदा मे वारुण्यो मे वारुण्यो मे वारुण्यः' इति पैङ्गि श्रुतेः । 'आत्मा हि परमः स्वतन्त्रोऽधिगुणः जीवोऽल्पशक्तिरख- तन्वी वः' इति भालवेयश्रुतिः । 'यथेखरस्य जीवस्य भेदः सत्यो विनिश्चयात्। एवमेव हि मे वाचं सत्यां कर्तुमिहार्हसि । यथेवरस्य जीवस्य सत्यभेदी परस्परम् । तेन सत्य न मां देवा स्वायन्तु सह केशवाः' इत्यादेः 'नासत्यो भेद आदित्यः विष्णुः' इत्यु तम् । "य एष आदित्ये पुरुषः सोऽहमस्मि स एवाहमस्मोत्यादावनोनामे वादित्यस्थत्वमुच्यते, अतोऽग्न्यादित्ययोरैक्याटु य एषोऽन्तर- क्षिणि पुरुषो दृश्यत' इत्यत्राप्यग्निरेवीच्यते ॥ १२ ॥ अतस्तद् यथा - पुष्करपलाश आपो नानिष्यन्त एव- मेवंविदि पापं कञ्च न लिष्यत इत्यादिना ज्ञानादेव सर्व- ·२४ पूर्णप्रदर्शनम् । श्रों। स्थानादिव्यपदेशाच्च। ओं ॥ १ ॥ श्रों । सुख विशिष्टाभिघानादेव च। ओं ॥१५॥ श्रों। श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच। ओं ॥१६॥ पापाश्लेषान्मोक्षोपपत्तिरिति । अतोऽब्रवीत् 'चक्षुरन्तस्थो विष्णुरेव त्रिपादस्थामृतं दिवि' इत्यादिना तस्य वामृतत्वा- द्युक्ते ब्रह्मशब्दाद्युपपत्तेश्च । 'सोऽहमस्मीत्यादि त्वन्तर्याम्य- पेक्षया। अन्तर्यामिणमौशेशमपेक्ष्याहं त्वमित्यपि । 'सर्वे शब्दाः प्रयुज्यन्ते जातिभेदेऽपि वस्तुषु इति महाकौर्मे ॥१३॥ 'सर्वोिदकं वा सिञ्चति वर्मना एव गच्छति' इत्यादि स्थानशक्तिः। 'वामनी मनी; इत्याद्यात्मशक्तिश्चोच्यते। तस्य ह्येतलिङ्गं “स ईशः सोऽसपत्नः स हरिः स पर: स वोरी वरीयान्यदिदं चक्षुषि सर्वोिदकं वा सिञ्चति वर्म ना एव गच्छति स वामनः स भामन: स आनन्दः सोऽच्युतः इति चतुर्वेदशिखायाम् । स्थानत्वादिदञ्चक्षुरसङ्गं सर्व- वस्तुभिः । स वामन; परोऽस्माकं गतिरित्येव चिन्तयेत्' इति वामने ॥ १४ ॥ 'प्राणो ब्रह्म, कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति विज्ञानमानन्दं ब्रा, अानन्दो ब्रह्मेति व्यजानादित्यादेस्तस्यैव तत्तल्लक्षणं लक्षण परमानन्दी विणोरेव न संशयः । अव्यक्तादिलणान्तास्तु विष्णोरानन्दभागिनः' इति ब्रह्मवैवर्त ॥ १५ ॥ न च मुख्ये सत्य मुख्यं युज्यते म एतान् ब्रा गमय- तौति ॥ १६

·मध्यभाष्यम् ।
२१
ओं। अनवरिखतेरसम्मवाच्च नेतरः। ओं ॥ १७॥
ओं। अन्तर्याम्यधिदेवादिषु तइर्मव्यपदेशात् ।
श्रों ॥१८॥
पों। न च स्मार्तमतवाभिलापात्। ओं
॥१६॥
-
न छान्यविद्ययान्यगतियुत्ता। जीवस्य जीवान्तर: निया-
मकवेनवस्थितेः साम्यादसम्भवाच न जौवा, नियमप्रमा-
लाभावादनीखरापेक्षवाच ॥ १७ ॥
'यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद
यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयत्य षात आत्मा-
न्तर्याम्यमृतः' इत्यादिना अन्तर्याम्युच्यते। तत्र चैतदमृतमि-
त्यमृतत्वमुच्यते । स च यस्य पृथिवी शरीरमित्यादिना स-
त्मिकत्वात् प्रकृतिस्तत्त उजीवो वा युक्तः, न हि विष्णो:
पृथिव्यादिशरोरत्वमङ्गोक्रियत इत्यत आह -यं पृथिन
वेद पृथिव्या अन्तर इत्यादिनाधिदैवादिषु तहम्मेव्यपदेशा-
विष्णुरेवान्तर्यामी। स हि न ते विष्णोऽजायमानी न आतः
स योऽतोश्रुतो गतो मतो दृष्टः सर्वेषां भूतानामन्तरं पुरुष
इयादिना विदितोऽन्तरश्च ॥ १८ ॥
विगुरुवादि-धयानुन स्मृत्युक्त
प्रधानमन्त-
मौ॥ १८॥

·पूर्णप्रदर्शनम् । ओं। शागैरचोमयेऽपि हि भेदेननमधीयते। ओं ॥२०॥ ओं । अदृश्यत्वादिगुणको धोतोः। ओं ॥२१॥ य आत्मनि तिष्ठवात्मनोऽन्तरी यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरं य ामानमन्तरो यमयत्येष स आत्मा- न्तर्याम्यमृतः। यो विज्ञाते तिष्ठन् विज्ञानादन्तरो यं विज्ञानं न वेद यस्य विज्ञानं शरीरमित्युभयेऽपि शाखिनो भेदेनेनं जीवमधीयते । 'शीयते नित्यमेवास्माहिष्णोस्तु जगदौदृशम्। रमते च परो यस्मिन् शरीरं तस्य तद जगत्' इति वचनाब शरीरत्वविरोधः ॥२०॥ अदृश्यत्वादि-गुणा विष्णोरक्ताः । तव यत्तदट्टख- मग्राह्यमगोचरमवर्णमचक्षुःश्रोत्र तदपाणि-पाद नित्यं विभु सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धौरा इत्युक्ता अथोर्णनाभिः सजते ग्रहति च यथा पृथिव्यामोषधयः सम्भवन्ति । अथासतः पुरुषात् केश- लोमानि तथाक्षरात् सम्भवतीह विश्वमित्यु वा तत्- परतः पराभिधानात्तस्माचाक्षरात् परत: पर इति पर; प्रतीयत इति अतोऽब्रवीत् पृथिव्यादि-दृष्टान्तमुक्त्वा अक्ष- रात् सम्भवतीह विश्वमित्यतः परं तत्परतः पराभि- धानात् कूटस्थो अक्षर उच्यते इति स्मृतेश्च प्रकृतेः प्राप्तिः । ब्रह्मशब्दात् परतः पराभिधानादेव च हिरण्यगर्भस्त्र, ·मध्वभाषम् । चों। विशेषव-भेद-व्यपदेचाभ्यां च नेतरो। ओं ॥२२॥ ओं। रूपोपन्यासाच। ओं॥ २३ ॥ तमेव विहानमत इह सम्भवति। तत् कम् हरितोषं यत् सा विद्या तमतिर्थया। अथ हे वा विद्ये वेदितव्ये परा चैवापरा च। तत्र ये वेदा यान्यङ्गानि यान्युपा- जानि यानि प्रत्यङ्गानि सा परा परा यया हरिर्वेदितव्यो योऽसावदृश्यो निर्गुणः परः परमात्मेत्यादिना तमत्वेनाव- गतपरविद्याविषयोत्वोक्तविष्णुरवादृश्यत्वादिगुणकः ॥ २१ ॥ यः सर्वज्ञः सर्वविद् बस्य ज्ञानमयं तप इति विशेष- गाव प्रकृतिः । तस्मादेतद् ब्रह्म नामरूपमबच जायत इति भेदव्यपदेशाब विरञ्चिः । 'अपरं त्वक्षरं या सा प्रकृतिर्जड़- रूपिका। श्रीः परा प्रकतिः प्रोक्ता चेतना विष्णुसंश्रया । तमक्षरं प्राहुः परतः परमक्षरम् । हरिमेवाखिलगुण- मक्षरनयमीरितम्' इति स्कान्दे। अक्षराभिधानादक्षरात् परत: पर इत्यपि विशेषणमेव । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमोश- मस्य महिमानमिति बीतशोक इति भेदव्यपदेशादीश- शब्दप्राप्तोऽपि न रुद्रः ॥ २२ ॥ यदापश्येः पश्यतेरुकावणं कर्तारमोशं पुरुषं ब्रह्मयोनि- मिति । एको नारायण आसीब ब्रह्मा न शहरः स मुनि- भूत्वा समचिन्तयत् तत्र ते व्यजायन्त विश्वे हिरण्यगर्भो- ·२८ पूर्वमनदर्शनम् । । वश्वाकरः साधारणशब्दविशेषात् । ओं ॥२४॥ ओं। स्वर्गमायामनुमान स्वादिति। ओं ॥२॥ ओं । शब्दादिभ्योऽन्तः प्रतिष्ठानान ति चेन्न तथा दृष्टापदेवादसम्भवात् पुरुषमपि चैनमधीयते । ओं॥ २६ ॥ . ऽग्निर्यमो वरुण रुऐन्द्रा इति तस्य हैतस्य परमस्य नारा- यस्य चत्वारि रूपाणि शुक्लं रक्त रोक्मं कृष्णमिति । स एतान्येतभ्योभ्यचौकपद् विखमिश्राणि व्यमिश्रयदत एता- गतद्रूपमिति तस्यैव हि रूपाण्यभिधीयते ॥ २३ ॥ अदृश्यत्वादिगुणषु सर्वगतत्व यस्त्वे तमेव प्रादेशमात्र- मभिविमानमामानं वैश्वानरमुपास्ति इति वैश्वानर- स्योक्तमिति अत आह। अग्नाविष्णोः साधारणस्य वैश्वा- नरशब्दस्य विष्णोरेव प्रसिद्धवादात्मशब्देन विशेषणाद वै- खानरो विष्णुरव ॥ २४ ॥ अहं वैश्वानरी भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रित इति स्मर्य- माणमवापि स एवोचत इत्वस्थानुमापकं स्वसमाख्यानात् इति शब्दः समायाप्रदर्शकः ॥ २५ ॥ अयमम्बिः वैवानरः वैश्वानरमताजातमग्निम्' इत्यादि शब्द: वश्वानरे तजुतं भवति। इयं गाई पत्यो मनोऽन्याहार्य ·मचमाचम्। २८ ओं। अत एव न देवता मतच । चों ॥ २७ ॥ पचनमास्यमाहवनीय इत्याधग्निलिङ्गमादिशब्दोक्तम् । येनेदमन्त्र पयते तद्यनक्तं प्रथममागच्छत् तद्धोमीय- मित्यादिना पाचकत्वेनान्तः प्रतिष्ठानं प्रतीयते तस्मात्र विष्णुरिति चेत् - न अथ हेममात्मानमणोरणीयांसं परतः परं विश्वं हरिमुपासीतेति सर्वनामा सर्वकम्मा सर्वलिङ्गः सर्वगुणः सर्वकामः सर्वधम्मः सर्वरूप इति स एतमेवमात्मानं विखं हरिमारादरमुपास्ते तस्य सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेषु देवेषु कामचारो भवति इति तत्तनाम- लिङ्गादिना तस्यैव दृश्युपदेशामहोपनिषदि अनाम- खादनात्मान ऊनत्वागुणराशितः। अब्राह्मणः परे सर्वे ब्रह्मात्मा विष्णुरेव होत्यादिना को न आत्मा किं ब्रझे- त्यारम्भाचाषामसम्भवाद् विष्णुरेव वैश्वानरः । चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्योऽजायत इत्यादिना यः पुरुषाख्यो विष्णुरभिहितस्तद्विधमेवान मू. वसुतेजाश्चक्षुर्विश्वरूपः प्राण: पृथग्वात्मेत्यादिनैव वैश्वानरमधीयते। चशब्देन सकलवेदशास्त्रागमतन्त्रयामलपुराणादिषु विष्णुपरत्वं पुरु- षसूक्तस्य सूचयति । यथाहि पाझे, 'यथा हि पौरुष सूक्त नित्य विष्णुपरायणम्। तथैव मे मनो नित्व भूयाविष्णु- परायणम्' इति ॥ २६ ॥ चतुर्वेदशाखायाञ्च - 'सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्ष:- सहस्रपादित्येष वाचिन्त्यः परः परमो हरिरादिरनादि- ননামীদীঘীনালন্দঘলদ:

·पूर्वप्रार्थनम् ।
चों। साचादयविरोध मिनिः। ॥२८॥
श्रों। अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्यः । ओं॥ २८ ॥
ओं। अनुमृतेर्वादरिः। ओं ॥ ३० ॥
इति । वृहत्संहितायाञ्च - 'यथैव पौरुष सूक्त विष्णा-
वेवाभिधायिकम् । न तथा सर्ववेदाच वेदाङ्गानि च ना-
रद' इत्यादि। यस्माद्यत् जायत चाङ्गालोकवेदादिकं हरेः ।
तबामवाचमङ्गं, तद्यथा ब्रह्मादिकं मुखमिति श्रीनार-
दौयवरदान वेदोक्तिविरोधः । अग्निर्वैवानरादिशब्द-
स्तेजसि भूतऽग्निदेवतायां प्रसिद्धोऽप्यतः पूर्वोक्त हेतुः तत्र
वान न सा तच्चाभिधीयते ॥ २७ ॥
नग्नादयः शब्दा अग्न्यादिवाचकाः । तथापि साक्षा-
देवानन्धयोगेन ब्रह्मवाचकैः शब्दः व्यवहारार्थमनभि-
ज्ञानाच्चान्यत्र व्यवहरन्तीत्यभ्युपगमे विरोधं जैमिनिर्वक्ति।
व्यासचित्तस्थिताकाशादवच्छिन्नानि कानिचित् । अन्ये
व्यवहरन्येतानुरोक्तत्व राहादिवदिति स्वान्दवचनान
मतानां परस्परविरोधः ॥ २८ ॥
तत्र तत्र प्रसिद्धावप्यग्नादिषु ब्रह्मणोऽभिव्यक्त रग्न्यादि-
सूक्तनियम इत्वाश्मरथः ॥ २८ ॥
तत्र तत्रोतस्य विष्णोरग्न्यादिषु अनुस्मय॑माणत्वात्
तबियम इति वादरिः॥३०॥

·मध्वमाषम् । त्रों। सम्पत्तरिति जैमिनिस्तथाहि दर्श- यति। श्रों ॥ ३१ ॥ ओं। आमनन्ति चैन मस्मिन् । ओं ॥ ३२ ॥ इति वैयासिकब्रह्मसत्र प्रथमाध्यायस्थ द्वितीयः पादः । ओं। युवाद्यायतनं ख-शब्दात् । ओं ॥१॥ साक्षादप्यविरोधं वदन् जैमिनि: सूक्तादिनियम- मग्न्यादिसंप्राप्या मन्यते । तद् यथा अथोपासते तदेव भव- तौति दर्शयति । न ह्यन्योपासकोऽन्य प्राप्नु त इति युज्यते इति अत आह ॥ ३१ ॥ एनं विष्णुमस्मिन् अन्यादावाममन्ति योऽग्नौ तिष्ठन् य एष एतस्मिन्नग्नौ तेजोमयोऽमृतमयः पुरुष इत्या- दिना ॥ ३२ ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थविरचिते ब्रह्मसूत्रभाथे प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ २ ॥ ओं तत्र चान्यत्व प्रसिद्धानां शब्दानां विष्णो समन्वय प्रायेणास्मिन् पादे दर्शयति। विष्णोः परविद्याविषय- ·३२ पूर्णप्रसादनम् । घों। मुतोपर्थ व्यपदेशात् । पों॥३॥ त्रों। नानुमानमतच्छब्दात्। त्रों ॥३॥ प्रकृतिमुक्त तत्र यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरीक्षमोतं मनः सह प्राणेश्च सर्वैः तमेवैकं जानथ आत्मानमित्वत प्राणानां अन्यिरसि रुद्रो माविशान्तकः प्राणेखरः कत्तिवामाः पिनाकीत्यादिना रूट्रस्य प्राणाद्याधारत्वप्रतोतेः । स एषो- ऽन्तश्चरते बहुधा जायमान इति जोवलिगाच तयोः प्राप्ति- रिति अत उच्यते। तमेवैकं जानथ आत्मानमित्यात्मश- ब्दात् द्युभवाद्याश्रयो विष्णुरेव आमब्रह्मादयः शब्दास्त नृत विष्णुमव्ययं न सम्भवन्ति यस्मात्तै वाप्ता गुणपूर्णतति ब्रह्मवैवर्त ॥ १ ॥ अमृतस्य ष सेतुरिति ब्रह्मविदाप्नोति परम् । नारायणं महाज्ञेयं विश्वात्मानं परायणम् । मुनानां परमां गतिम् । एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति इत्यादि मुक्तप्राप्यव्यपदेशात् । 'बहुनात्र किमुक्त न यावञ्चनं न गच्छति। योगी तावत्र मुक्तःस्थादेष शास्त्रविनिर्णयः।' इत्यादित्यपुराणे ॥ २ ॥ नानुमानात्मकागमपरिकल्पितरुद्रोऽत्र वायो, भस्मध- रोग्रादितच्छब्दाभावात् । सोऽन्तकः, स रुद्रः, स प्राण- भृत्, स प्राणनायकः, स ईशो यो हरिर्योऽनन्तो यो विष्णु- यः परः परो वरीयानित्यादिना प्राणानां ग्रन्यिवरुद्रत्वादे- तस्यैव

·-
त्रों। प्राणभूव । घड़े ॥ 8
ओ। भेदव्यपदेशात् ॥ भों॥५॥
विष्णोरेवीतत्वात् ब्रह्माण्डे च । रुज द्रावयते यस्मात् तस्मा-
दुद्री जनार्दनः । ईशानादेव चेशानो महादेवी महत्त्वतः ।
पिबन्ति ये नरा नाकं मुक्ताः संसारसागरात् । तदाधारो
यतो विष्णु: पिनाकौति ततः स्मृतः। शिवः सुखात्मकत्वेन
शर्वः संरोधनाहरिः। सत्यात्मकमिदं देह अती वस्ते प्रव-
तयन्। कृत्तिवासास्तती देवो विरञ्चिश्व विरेचनात् ।
वृहणाद् ब्रह्मनामासावैश्वर्यादिन्द्र उच्यते। एवं नानाविधैः
शब्दैरेक एव त्रिविक्रमः। वेदेषु स पुराणेषु गोयने पुरु-
षोत्तम इति वामने च । न तु नारायणादीनां नाना-
मन्यत्र सम्भवः। अन्यनामां गतिर्विष्णुरेक एवं प्रको-
र्तित इति। स्कान्द च । ऋते नारायणादीनि नामानि
पुरुषोत्तमः । प्रादादन्यत्र भगवान् राजवर्तेवकं पुर इति।
चतुर्मुखः शतानन्दो ब्रह्मणः पद्मभूरिति। उग्रो भस्मधरो
लग्नः कपालोति शिवस्य च । विशेषनामानि ददी स्वकी-
यान्यपि केशव इति ब्राझे ॥ ३ ॥
एतैरेव हेतुभिर्नजीवो वायुश्च। अजायमानो बहुधा
विजायत इति तस्य व बहुधा जन्मोक्तः ॥ ४ ॥
नाटक्य वाथ जुष्टं यदा पश्यत्वन्यमौशमस्य महि-
मानमिति भदबपदेशात् ॥ ५ ॥

·भों। पूर्णप्रसादनम् । त्रों। प्रकरणात् । ओं ॥६॥ रो। स्थित्वदनाम्याच। भो ॥ ७ ॥ भूमा सम्प्रसादादध्य पदेशात् श्रो॥८॥ ों। धोपपत्तेश्च ॥ ओं ॥१॥ घों। अक्षरमम्बरान्ततः । ॥ १० ॥ जाते। हे विद्ये वैदितव्ये इति तस्य येतत् प्रकर- णम् ॥ ६॥ हा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्व- तयोरन्यः पिप्पलं स्वाहनप्रबन्योऽभिचाकशीति इतीशजीवयोः स्थित्यदनोक्तः ॥ ७ ॥ प्राणो वा आशाया भूयानित्युक्त्वा यो वै भूमा तत् मुखमित्युक्तेस्तस्यैष भूमत्वप्राप्तिः उत्क्रान्त प्राणानित्या- दिलिङ्गात् प्राणशब्दो वायुवाची अतो वक्ति । संप्रसा- दात् पूर्णमुखरूपत्वात् अध्युपदेशात् सर्वेषाम् उपर्युपदेशाच विशुरेव भूमा सहस्रशीर्ष देव विश्वाक्षं विखसम्भवम् । विश्वं नारायणं देवमक्षरं परमं पदम् । विश्वतः परम नित्यमिति श्रुतिः। तमुत्क्रामन्तं प्राणन्युत्क्रामतीत्या- दिना उत्क्रमणादिसिङ्गविरोधोऽपि ॥८॥ सर्वगतत्वादिधोपपत्तेश्च ॥८॥ पदृश्य बादिगुणाः अदृष्टं दृष्टः श्रुतं श्रोत्यादिना अहं ·मधमाधम्। नो। सा च प्रशासनात् । घों। ११ ॥ यो। अन्यभावव्याहत्तेश्च । भो ॥ १२ ॥ मोममाह न संविभर्मीत्यादेस्तस्यापि सम्भवामध्यमाक्षर- स्थोक्ता इति। अतो ब्रूते । एतस्मिन् खस्वचरे गाया- काश श्रोतश्च प्रोतश्चेत्यम्बरान्तस्य सर्वस्य कृतेर्बौवाक्षरं य उ विधातुः पृथिवीमत द्यामेको दधार भुवनानि विखा भर्त्ता स न श्रियमाणो विभत्त्य को देवो बहुधा निविष्टः यदा भारं तद्रूपन्ते सममेति यस्मिविदं सन्ध विधेधि सर्व यस्मिन् देवा अधि विखे निषेदुरित्यादिश्रुतेः, पृथिव्यादि प्रकत्यन्तं भूतं भव्य भवञ्च यत् । विष्णुरेको विभतॊद नान्यस्तस्मात् क्षमो ताविति च स्कान्दे ॥ १० ॥ सा च धृतिः प्रशासनादुच्यते । एतस्य वा अक्षरस्य वा प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विकृती तिष्ठत इत्यादिना। तश्च प्रशासनं विष्णोरेव। सप्ताईगर्भा भुवनस्य विणोस्तिष्ठन्ति प्रदिशा विधि मणि चतुर्भिः साकं नवतिञ्च नामभिश्चक्र न वृत्तं व्यतोरवी वियदित्यादि श्रुतः । एक: थास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता यो हृच्छयस्तमहमिदं ब्रवीमि । न केवलं भवतश्च राजन् सर्वे बलं बलिनाजापरषामित्या- देश्च ॥ ११ ॥ अस्थूलमनखित्यादिना' स्थूलद्यादीनामन्यवस्तुखभा- वानां व्याहत्तेश्च अस्थूलोऽणुरमध्यमो मध्यमी व्यापको योऽसौ हरिरादिरनादिरविश्वो विश्वः सगुणो निर्गुण ·पूर्वप्रदर्शनम्। ओ। चतिकर्ययपदेशात सः । श्रों ॥१३॥ श्रों। दहर उत्तरेभ्यः । श्रों ॥ १४ ॥ इत्यादेविष्णोरेव ते धर्माः अस्थ लोऽनणुरूपोऽसावविखो विख एव च। विरुद्धधम्मरूपोऽसावैखात् पुरुषोत्तम इति ब्राह्म ॥१२॥ सदेव सौम्ये दमग्र आसौदित्यादिना सतः स्रष्ट स्व- मुच्यते तज्ञ सहहुस्यां प्रजायेयेति परिणाम-प्रतोतर्न विष्णुः, सह्यविकारः सदा शुद्धी नित्य आत्मा सदा हरिरि- त्यादिना अविकारः प्रसिद्ध इति अतो ब्रवीति । तदैक्षते- सौक्षति कर्मव्यपदेशात् स एव विष्णुरबीच्यते। नान्योऽ- तोऽस्ति द्रष्टा । नातोऽस्ति द्रष्टे त्यादिना तस्यैव हि तल- क्षणं बहुत्वं चाविकारेणैवोक्तम्। अजायमानो बहुधा विजायत इति ॥ १३ ॥ चन्द्रादित्याधारत्व विष्णोरुक्तम् । तत्वाथ यदिद- मस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तरा- काश: किन्तदत्र विद्यते उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरव समाहिते उभावग्निश्च वायुश्च सूर्धाचन्द्रमसावुभौ विद्यु- बज्ञवाणीत्यादिना आकाशस्य प्रतीयते स चाकाथी न विष्णुः तस्यान्ते शुषिरं सूक्ष्म तस्मिन् सर्व प्रतिष्ठितमिति श्रुतरिति । अत आह - यात्मापहतपाप्मा विजरो विम- युर्विशोको विजघत् सोऽपिपासः सखकामः सत्यसङ्कल्पः सोऽवष्टव्यः स विजिज्ञासितव्य इत्यादिम्ब उत्तरभ्यो गुरुभ्यो

·५०.३पा.
मध्यभाष्यम्।
गतिशब्दाभ्यां तथाहि दृष्टं लिङ्गच्च ॥ १५ ॥
धवेश्च महिनोऽस्यासिन पलञ्च ॥ १६ ॥
दहरी विष्णुरेव। योऽशनायापिपासे शोक मोहं जरा
मृत्युमत्य ति। स एव सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित इत्यादिना
विष्णोरव हिते गुणाः नित्यतीर्णशनायादिरेक एवं हरिः
खतः अशनयादिकानन्ये तत्प्रसादात्तरन्ति होति पाझे ।
सापेक्षनिरपेक्षयोश्च निरपेक्षं स्त्रोकर्त्तव्यम् । सत्यकामोऽपरो
नास्ति तमृते विष्णुमव्ययम् । सत्यकामत्वमन्येषां भवेच
काम्यकामितेति च स्कान्दे ॥ १४ ॥
अहरहर्गच्छन्त एतं ब्रह्मलोकं न विन्दतोति सुप्तस्य
त्वसहतिब्रह्मशब्दश्वोच्यते । सता सोम्य तदासम्पन्नो भव-
सोति श्रुतेः तं हि मुप्तो गच्छति ।
अरश्व हरैन्यवाणवो
ब्रह्मलोके इति लिङ्गञ्च तथा दृष्टम् । अरश्चारण्यश्च सुधा-
समुद्रौ तत्रैव सर्वाभिमतप्रदौ हालियादिना तस्यैव हि
तल्लक्षणवेनोच्यते ॥ १५ ॥
एष सेतुर्विधतिरिति कृतेः । एष भूताधिपतिरेष
भूतपाल इत्याद्यस्य महिनोऽस्मिनुपलब्धेः। एतस्मिन्
खल्वक्षरे गााकाश ओतथ प्रोतच एतस्व वा अक्षरस्य
प्रशासने । स हि सर्वाधिपतिः सर्वपालः स ईशः स वि
पतिः विश्वस्यात्मेश्खर इत्यादि अतिभ्यस्यस्य ह्येव महिमा ।
सर्वेशो विष्णुरेवैको नान्योऽस्ति
जगतः पतिरिति
खान्दे ॥ १६॥

·पूर्णप्रदर्शनम् ।
१०३वा.
प्रसिद्ध श्च ॥ १७॥
इतरपरामर्शात् स इति चेन्नासम्भवात् ॥ १८॥
उत्तराच्च दाविभूतिखरूपस्तु॥१८॥
अन्यार्थश्च परामर्श: ॥२०॥
अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् ॥२१॥
तत्रापि दहरं गगनं विशोकस्तस्मिन् तदन्तस्तदुपा-
सितव्यमिति प्रसिद्देश्च । तदन्तस्यापेक्षत्वात् तत् सुषिर
इति श्रुतिविरोधः ॥ १७ ॥
परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्खेन रूपेणाभिनिध्यद्यत एष
आत्मेति होवाचेति जीवपरामर्शात् स इति चेत् - न,
तस्य स्वतोपहतपाप्मत्वाद्यसम्भवात् ॥ १८ ॥
स तत्र पर्येति जक्षणक्रीडनममान इत्याद्युत्तरवच-
नाट् जीवेति चेत् - न, तत्र हि परमेश्वरप्रसादावि त-
स्वरूपोऽय मुच्यते। यत्प्रसादात् स मुक्तो भवति स भगवान्
पूर्वोक्तः ॥ १८ ॥
यं प्राप्य खेन रूपेण जीवो निष्यद्य स एष आत्मेति
परमात्मार्थश्च परामर्शः ॥२०॥
दहर इत्यल्पश्रुतेर्नेति बेत् -न, निचाय्यत्वादेब थोम-
बञ्चेत्यु तत्वात् । एष स आत्मान्तहदये ज्यायानिति श्रुत्य -
तात्वाच ॥२१॥

·१०३पा मध्वभाष्यम् । अनुकतेस्तस्य च ॥२३॥ अपि च स्मयंते ॥ २३ शब्दादेव प्रमितः ॥२४॥ अदृश्यत्वादयः परमेश्वरे गुणा उक्ताः। तेषां सुख शाश्वतं नेतरेषां तदेतदिति मन्यन्ते । निर्देश्यं परम सुखमित्यादिना ज्ञानिसुखस्याप्यनिर्देश्यत्वमञ यत्वञ्चीच्यते । अती वक्ति। तमेव भान्तमनुभाति सर्वमित्यनुकृतस्तस्य भासा सर्वमिदं विभातीति वचनाच । परमात्म वानिर्देश्य- सुखरूपः। न हि ज्ञानिसुखमनुभाति सर्वम् । न त तद्भासा अहं तत्तेजो राशीन् नारायणभासा हि सर्व । भाति ॥२२॥ न तद्भास- यदादित्वगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । यञ्चन्द्र- मसि यच्चाग्नी तत्तेजी विद्धि मामकमिति । यते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः । यद् गत्वा न निव- तन्ते तडाम परम ममेति च ॥ २३ ॥ विरेव जिज्ञास्य इत्यु तम् । ऊर्द्ध प्राणमुबयत्य- पानं प्रत्यगेस्यति । मध्ये वामनमासौनं विखे देवा उपासत इति सर्वदेवोपास्यः कश्चित् प्रतीयते । एवमेवैष प्राण इतरान् प्राणान् पृथगव सविधत्ते मध्यमः प्राणः कुविदॉत्यादिना प्राणव्यवस्थापकत्वामध्य- मत्वात् सर्वदेवीपास्यत्वाच्च वायुरवेति प्रतीयते। प्रती । योऽयं ·१०.३पा. पूर्णप्रनदर्शनम् । हृद्यपचया तु मनुष्याधिकारत्वात् ॥ २५ ॥ तदुपर्यापि वादगयण: सम्भवात् ॥ २६ ॥ विरोधः कर्मणोति चेत्नानेकमतिपक्तर्दशनात २७ ऽब्रवीत् वामनशब्दादेव विष्णुरिति प्रमितः । श्रुतलिङ्ग बलवत् । श्रुतिलिङ्ग समाख्या च वाक्य' प्रकः- शणं तथा। पूर्व पूर्व बलीयः स्यादेवमागमनिर्णय इति स्कान्दे ॥ २४ ॥ तच्च लिङ्ग विष्णोरव। तस्य व प्राणवीतस्तदेवत्व- प्राणोऽभव इति। सर्वगतस्यापि तस्याङ्गुष्ठमात्रत्वं हृद्या- काशापेक्षया युज्यते । इतरप्राणिनामङ्गुष्ठाभावेऽपि मनु- प्याधिकारत्वान विरोधः ॥ २५ ॥ मनुष्याणामव वेदविद्यायामधिकार इत्युत्सम् । तिर्यगाद्यपेक्षयैव मनुष्यत्वविशेषणमुक्त न तु देवाद्यपेक्ष- येत्याह। तदुपरि मनुष्यणां सतां देवावित्यप्युपरि सम्भवति हि तेषां विशिष्टबुयादिभाका तिर्यगादीनां तदभावादभावः तेषामपि यत्र विशिष्टबुद्धयादिभाव- तवाविरोधः निषेधाभावात् दृश्यन्ते हि तरितया- दयः ॥ २६ ॥ मनुष्था एव देवादयो भवन्तीति तदुपरीव्युक्तम् । नव यदि मनुष्थाः सन्तो देवादयो भवन्ति तत् पूर्व देवता- भावावतोद्दिष्टकम्मणि विरोध इति चेत् न अनेकेषां ·१५०३पा. मध्वभाष्यम् । ४१ सन्द इति चेन्नात: प्रभवात् प्रत्यक्षानुमाना- म्याम् ॥ २८॥ अत एव च नित्यत्वम् ॥ २६ ॥ समान-नाम-रूपत्वाच्चाहता वयविरोधो दर्श - नात् मृतेश्च ॥ ३० ॥ देवतापदप्राप्दर्शनात्। तेन नाकं महिमानः स चान्तः यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवा इति ॥२७॥ बाचा विरूपाणान्तायवाट् विश्रुतेरात्मनिश्चयाचित्य - त्वापेक्षत्वाच मूलप्रमाणस्य स्वतःप्रामाण्य सिद्धेश्च नित्यत्वाई - दस्य । तदितानां देवानामनित्यत्वात् पुनरन्यभावनियमा- भावाच शब्दे विरोव इति चेत् - न, सूर्याचन्द्रमसी धाता यथापूर्वमकल्पयत्। यथैव नियमः काले सुरादिनियम- स्तथा। तस्मावानीदृश कापि विखमैतद्भविष्यतीत्यादेः । अत एव शब्दात् तेषां प्रभवनियमात् । महतां प्रत्यनाद यधेदानों तथोपर्यपि देवादयो भविथन्तोतीतरेषामनु- मानाच्च॥२८॥ अत एव शब्दस्य नित्यत्वादेव च देवप्रवाहनित्यत्व युक्ताम् ॥ २८॥ अतीतानागनानां देवानां समाननामरूपत्वात् प्राम- पदानां. मुक्तपदप्रवृत्तावप्यविरोधः । यथापूर्वमिति दर्श- नात। अनादि निधना नित्या. वागुत्सृष्टा खयम्भ वा।

·अचा ४१ पूर्णप्रजदर्शवम् । मध्वादिष्वसम्भवादनधिकारः जैमिनि ॥३१॥ ज्योतिषि भावाच ॥ ३२ ॥ भावात वादरायणोऽस्ति हि ॥३३॥ ऋषीणां नामधेयानि याच वेदेषु दृष्टयः । वेदशब्देभ्य श्वादौ निम्ममे स महेश्वर इति स्मृतेश्च ॥ ३० ॥ वसूनामेवैको भूत्वेत्यादिना प्राप्यफलत्वात् प्राप्य - यदानां मध्वादिविद्याखनधिकारं जैमिनिम्मन्यते ॥ ३१ ॥ ज्योतिषि सर्वज्ञत्वेऽभावाच। आदित्यप्रकाशऽन्तर्भाव: वत् तज्ज्ञाने सर्ववसूनाम् अन्तर्भावात् । नियसिद्धत्वाद विद्यानाम् ॥ ३२ ॥ फले विशेषाभावात् प्राप्तपदानामपि देवानां मध्वा- दिष्वधिकारं वादरायणो मन्यते, अस्ति हि प्रकाश- विशेषः । यावत् सेवापर तत्वे तावत् मुखविशेषता। सम्भवाच्च प्रकाशस्य परमेकमृत हरिम् । तेषा सामर्थ्य - योगाश्च देवानामप्युपासनम् । सर्व विधीयते नित्य सर्व- यन्नादि कम चेति स्कान्दे । उक्त फलानधिकारमात्र जैमिनिमतम् अती न मतविरोधः। सर्वज्ञस्य व कृष्णस्य खेकदेशविचिन्तितम् । खोकत्य मुनयो ब्रूयुस्तन्मत न विरुध्यत इति च ब्राी। मनुष्याधिकारवादित्युक्ते - विशेषाच्छूट्रस्याप्यह हारेवो शूद्रेति पौवायणोक्तरधिकार इति । अत आह । ३३ ॥

·अ॥३पाक मध्वभाष्यम् । वा शुगस्य तदनादर-थवणात् लदावणात् मूच्यते हि ॥ ३४॥ ঘিাষনালী বৰঘৰ বিন্ধা। संस्कार परामर्थात् तदभावाभिलापाच्च ॥३६॥ नदभावनिरिण च प्रहत्तेः॥३७॥ नासो पौवायणः शूद्रः शूचावणमेव शूद्रव कमूचर- एनमेत मन्तमित्वनादरवणात् । सह संजिहान एक क्षत्तारमुवाचेति सूचत हि ॥ ३४ ॥ अयमखतरोरय इति चित्ररयसम्बन्धित्वेन लिङ्गेन पौत्रायणस्य क्षत्रियत्वावगतश्च । रथस्त्वश्वतरीयुक्तचित्र इत्यभिधीयते इति ब्राह्म। यत्र त्वदोस्तत्र न वेदी यत्र मो रथ इति च ब्रह्मवैवर्त ॥ ३५ ॥ अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनयोत तमध्यापयोतत्यध्ययनार्थ संस्कारपरामर्शात् । नाग्निर्न यज्ञो न क्रियासंस्कारी न व्रतानि शूद्रस्व ति पैनिश्रुतौ संस्काराभावाभिलापान । उत्तमस्त्रीणान्तु न शूद्रवत् । सपनों मेऽपराधमपति म इत्यादिवधिकारदर्शनात् । संस्काराभावेनाभावस्तु सामा- म्येन। अस्ति च तासां संस्कारः, स्त्रीणां प्रदानकम्मैव मधोपनयनं तथैव स्मृतेः ॥ ३६ ॥ बाहमेतहेद भी यहोत्रेऽहमस्मीति सत्य वचनेन सत्यः ·४४ पूर्णप्रज्ञदर्शनम् । १५०३पा.. भवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् अतेच ॥ ३८ ॥ कम्पनात ॥३६॥ ज्योतिदर्शनात् ॥४०॥ कामस्य शूद्रत्वाभावनिर्धारणे हारिद्रुयतस्य नैतामणो विवक्तुमर्हतौति तत्संस्कार प्रवृत्तेश्च ॥ ३७ ॥ श्रवण वपुजतुभ्यां श्रोत्रपरिपूरणम्। अध्धयने जिह्वा- च्छेदः। अर्थावधारणे हृदयविदारणमिति प्रतिषेधात् । नाग्निर्न यज्ञ शूट्रस्य तथैवाध्ययन कुतः। केवलैव तु शुश्रूषा त्रिवर्णानां विधीयत इति स्मृतेश्च । विदुरादीनां तूत्पत्र- झानत्वात् कश्चिहिशेषः ॥ ३८ ॥ यदिदं किञ्च जगत् सर्व प्राणये जातिनिःसृतम् । मह- इयं वजमुद्यतं यत्न तहिदुस्मृतास्ते भवन्तीत्युद्यतवजज्ञाना- मोक्षः प्रतीयत इति अतोऽब्रवीत् । एजतीति कम्पनवचना- दुद्यतवचो भगवान् । को ह्येवान्यात् कः प्राण्याद् यदेष आकाश आनन्दो न स्यादिति हि श्रुतिः । प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरिति च । नभवतोऽपि सर्वाः स्युचेष्टा भगवतो हरेः। किमुतान्यस्य जगतो यस्य चेष्टा नभखत इति एकान्द। चक्रञ्चङ्गमणादेष वर्जनाह व उच्यते । खण्डनात् खड्ग एवैष. हेति नामा हरिः स्वयमिति ब्रह्मवैवर्त ॥ ३८ ॥ हृदय आहितं ज्योतिः परमात्मेत्युक्तं तत्र योऽयं विना- नमयः प्राणेषु हृद्यन्तोतिःपुरुष इत्यत्रोभौः लोकस्वनु- ·११०३पा० मध्वभाष्यम् । श्राकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ॥ ११ ॥ सुषुप्ता त्क्रान्त्यो देन ॥ ४॥ त यद- सञ्चरतीति वचनाद् जीव इति प्रतीयत इति । अत उच्यते । विष्णुरेव ज्योतिर्विष्णुरेवात्मा विष्णुरेव ब्रह्म विष्णु- रेव बलं विमरेव यशो विष्णुरेवानन्द इति दर्शनाचतुर्वेद- शिखायां ज्योतिर्विष्णुरव प्राञ नात्मा अवारूढ़ उत्सर्ज- माद यातीति वचनात्तस्यापि लोकसञ्चरणमस्त्येव ॥ ४० ॥ सर्वाधारत्वविणोरुक्तं तच्चाकाशो वै नाम नामरूपयो- निहितत्याकागस्य प्रतोयते । वे नामेति प्रसिद्धोपदेशात् प्रमिडाकाशश्चाङ्गीकर्तव्य इति । अत उच्यते। सरा तद्ब्रह्मेत्यर्थान्तरत्वादिव्यपदेशादाकाशी हरिरव । अवर्णम् । ततो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहत्यादि श्रुतेः तस्य हि तल्लक्षणम् । अनामा सोऽप्रसिद्ध त्वादरूपी भूतवर्जनादिति च ब्राह्मे ॥ ४१ ॥ असङ्गत्व परमात्मन उक्त, तब स यत्त व किञ्चित् पश्य- त्यनन्वागतस्तेन भवत्य सङ्गो ह्ययं पुरुष इति स्तनादि द्रष्टु: प्रतीयते । स च जीवः प्रसिद्ध रिति अतो वक्ति। प्रान्जे- मात्मना सम्परिवतो न वाह्यं किञ्चन वेदनान्तरम् । प्रान्जे- मात्मनान्वारूढ़ उत्सर्जनाद् यातोति भेदव्यपदेशान जीवः परत्र वा सङ्गः स्वप्नादिद्रष्टुत्व' च सर्वनत्वात्तस्यैव युज्यते ॥ ४२ ॥ एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य ति ब्राह्मणस्यापि नित्य- ·पूर्णप्रनदर्शनम् । १४पाँ० पत्यादिशब्देभ्यः ।। ४३॥ इति वैयासिक ब्रह्मसर्व प्रथमाध्यायस वतीयः पादः। - आनुमानिकमय केषामिति चेन्न शरीररूपक- विन्यस्त-गृहोतेर्दर्शयति च ॥ १ ॥ महिमा प्रतीयते स च ब्राह्मणः स वा एष महाजन आत्म- स्यजशब्दाहिरिञ्चिरिति प्राप्त देवानाञ्च विद्याकम्मणो: पद- प्राप्तिः सूचिता तदुपयपोति अतो ब्रवीति। सर्वस्याधिपतिः सर्वस्य शानः स वा एष नेति नेतीत्यादि शब्देभ्यो नित्य- महिमो विष्णुरेव उतामृतत्वस्य शानो यदन्नेनातिरोहति । सप्ताईगर्भा भुवनस्य रेती विष्णोस्तिष्ठन्ति प्रदिशाविधम्मणि स यो तो श्रुत इत्यादिश्रुतिभ्यस्तस्यैव हि ते शब्दाः ॥ ४३ ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादविरचिते श्रीमत्ब्रह्म- सूत्रभाष्ये प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः समाप्तः । ओं। श्रुतिलिङ्गादिभिरन्यत्रैव प्रसिद्धानामपि शब्दानां सामस्त्येन विशेषतभिर्विष्णावेव प्रवृत्तिं दर्शयत्यस्मिन् पादे। तत्तु समन्वयादिति सर्वशब्दानां परमे. समन्वय

·११.४पा
मध्वभाष्यम्।
समन्त तदर्हत्वात् ॥२॥
तदधीनत्वादर्थवत् ॥३॥
सेयत्वावचनाच्च ॥ ४ ॥
उताः तत्र युज्यते । अव्यक्तात् पुरुषः पर इति सांख्यानु-
मानकल्पितं प्रधानमप्ये केषां शाखिनामुच्यते इति चेत् न,
सस्य व पारतन्वाच्छरीररूपकेऽव्यक्ते विव्यस्तस्य परमात्मन
एवाव्यक्तशब्देन ग्रहोतेः । कप्रत्ययः कुत्सने । परमात्मन
एवाव्यक्तशब्दस्तत्तन्वत्वेन तच्छरीररूपत्वादितरस्याव्यक्तः
शब्दः तुच्छेनान्वपिहितं तदासीदिति दर्शयति च । अव्य-
क्तमचलं शान्तं निष्कलं निष्क्रियं परम् । यो वेद हरिमा-
मानं स भयादनुमुच्यत इति पिप्पलादिशाखायाम् । अक्षर
ब्रह्म परमम् इत्युक्ता
अव्यक्तोऽक्षर
इत्युक्त
इति वचनाञ्च ॥१॥
सूक्ष्ममेवाव्यक्तशब्देनोयते यद्व्यक्ततामर्हति। यत्तत्
सूक्ष्म परम वैदितव्यं नित्य पदं वैष्णवं ह्यामनन्ति । यत्
तल्लोकान् विदुर्लोक सारं विदन्त्येतत् कवयो योगनिष्ठा
इति पिप्पलादशाखायाम् । मुख्ये च विद्यमानेनामुख्यं
युक्तम् ॥ २॥
तदधीनत्वाञ्चायतवादौनां तस्य वाव्यतात्वपरावर-
त्वादिकमवत् । यधीनो गुणो यस्य तद्गुणो सोऽभि-
धौयते। यथा जीवः परामेति यथा राजा जयौत्यपि
इति स्कान्दे ॥ ३ ॥
अन्यस्य न वाच्यत्वं युज्यते ॥ ४ ॥

·१५०१४पा.
पूर्णप्रदर्शनन् ।
बदतीति चेन्न प्रानो हि ॥५॥
प्रकरणात् ॥ ६॥
बयाणामेव चैव मुपन्यासः प्रश्नच ॥ ७॥
महहच॥८॥
चमसवदविशेषात् ।
महतः पर ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते इति
जयत्व वदतीति चेत् न, प्रान्तः परमात्मा हि तत्रीयते ।
अणोरणीयान्महतो महौयानिति तस्यैव महतो महत्त्वम् ।
सर्वस्मात् परस्य महतोऽपि परत्व युज्यते ॥ ५ ॥
सोऽध्वन: पारमाणोति तहिष्णोः परम पदं इति तस्य
धे तत् प्रकरणम् ॥ ६ ॥
बयाणामेव पिटसौम्यवस्य स्वाग्निपरमात्मनां प्रश्र
उपन्यासश्च । अविज्ञान प्रार्थनच प्रश इत्यभिधीयते इति
वचनाव विरोधः ॥७॥
यथा हिमवच्छब्दो महत्तत्वे प्रसिद्धोऽपि परमात्मन
एव मुख्यः, एव मितरोऽपि ॥८॥
यथा चमस शब्दोऽन्यत्र प्रसिहोऽपौदं तच्छिरः एष
धर्वास्बिलश्चमस अई बुध इति श्रुतेः शिरोवाचकः। एव-
मध्यबादिर्शब्दाः सर्वेऽन्यत्र प्रसिद्धा अपि नामानि सर्वाणि
यमाविशन्ति । तं वै विष्णु परममुदाहरन्तीत्यादि अतः ।
परमामाभिधायका एव अविशेषात् श्रुतः ॥ ८ ॥

·१०१४पा. मध्वभाष्यम् । ज्योतिरुपमा तु तथा ह्यधौयत एके ॥ १० ॥ कल्पनोपदेशाचमवाटिवदविरोधः ॥ ११ ॥ नसयोपस न लादपि नानाभावादतिरेकाच्चं॥१२ प्राणाढयो वशेषात् ॥ १३ ॥ ज्योतिष केषामसलन्न ॥ १४ ॥ वसन्ते वमनी ज्योतिषा यजेत्यादि कर्माभिधायकस्य करवतमादिविर पान सुन्या इति अत आह ज्योति- त्यादि। कदाचनेन प्रसिभिधेयोऽपि सं एव । एष इम' लोकमानदि गुसक्रम्य ता बा एताः सर्वा वाः सव वेदाः रथ जब व्यवतिः प्राण एव प्राणं ऋच इत्येव विद्यादि ते या एक ॥ १० ॥ मभिद्यादिकार महारत्वेन परस्य कल्पनीपशाच न कन्यक्रमादिशिवः ॥ ११ ॥ यस्मिन् पञ्च पजु जना धाकाशस्य प्रतिष्ठित इत्यादि बहुसंख्योपसंग्रहेपि न विरोधः । तस्यैवाकाशादिषु नानाभावात्तदतिरिक्तखरूप वाच ॥ १२ ॥ पञ्च पञ्चजनाजाह प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुः बोत्रस्य श्रोत्रमन्नधान मनसो मन इति वाक्य- शेषात् ॥ १३ ॥ तहेवा ज्योतिषां ज्योतिरित्यनिन कारणानां पञ्चकम् ॥१४ ५

·१५०१४पा.
पूर्णप्रजदर्शनम् ।
कारणत्वेन चाकाचादिषु यथा व्यपदिष्टोक्तः ॥१५
समाकर्षात् ॥१६॥
जगहाचित्वात् ॥ १७॥
जीवमुख्यमाणलिङ्गान्ने ति चेत्तयाख्यातम्॥१८
अवान्तरकारणत्वेनापि स एवोच्यते इति वक्ति आका-
शादिष्ववान्तरकारणत्वे न स एव स्थितः यथा व्यपदिष्ट-
स्यैव परस्य य आकाशे तिष्ठवित्यादिना आकाशादि:
धूनः ॥ १५ ॥
सर्वशब्दानां परमात्मवाचकवे कथमन्यत्र व्यवहार
इति अतोऽब्रवीत्। परमात्मवाचिन: शब्दा अन्यत्र समा
कृष्थ व्यवहियते। परस्य वाचकाः शब्दाः समाकृष्येतरे-
व्यवङियन्ते सततं लोकवेदानुसारत इति
ध्वपि।
माझे ॥१६॥
तद्धि कथं तेषां शब्दानां जगति प्रसिद्धिः। जगति व्यक-
हारो लोकस्य न तु परमात्मनि तथा। अतो जगति
प्रसिद्धिः शब्दानाम् ॥ १७ ॥
तदधौनत्वात्तच्छब्दवाच्यमित्यु लम् । तज्जीवमुख्यप्रा-
पयोर्लिङ्गम् । अस्य यदैकांशभ्याम् जीवो जहात्यथ सा
शुष्यति वायुना हि सर्वे लोका नेनीयन्त इत्यादि
श्रुतिभ्य इति चेत् न, उपासनावैविध्यादिति व्याख्यात-
खात्॥१८॥

·पा०
मध्वभाष्यम् ।
अन्वार्थ न्तं जैमिनिः प्रश्नचाख्यानाभ्यामपि
चैवमेक ॥ १ ॥
वाक्यान्य यात् ॥ ३० ॥
प्रतिज्ञासिंद्ध लिङ्गमाश्मरथ्यः ॥ २१ ॥
उत्क्रमिष्यत एवं भावादित्यौडुलोमिः ॥३२॥
अवस्थितेरिति नाशकृततः ॥ २३ ॥
परमात्मज्ञानार्थ कम्मादिकमपि वदतीति जैमिनिः ।
कस्मि→ भगवी विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञाप्तं भवतीति तस्मै
होवाच हे विद्ये वेदितव्ये कथन्नु भगवः स प्रादेशी
भवतोति यथा सौम्यैकेन मृत्पिण्डे नेत्यादिना प्रश्नव्या
ख्यानाभ्याम् ।
एवमपि चैके पठन्ति । यस्तं न वेद
किमचों करिष्यतीति ॥ १८ ॥
वाक्यस्याप्येवमन्वयो युज्यते पृथक् स्थितस्यापि पर-
मात्मनः ॥ २० ॥
नान्यः पन्था विद्यते अयनायेति प्रतिज्ञासिलिङ्ग.
त्वेन कमादिकमुच्यत इत्याश्मरथ्यः । यस्मादेवमनित्यफल-
मन्यत्तस्मानान्यः पन्या इति ॥ २१ ॥
उत्क्रमिष्यतो मुमुक्षोः कम्मादिना भाव्य साधनसाध-
नत्वेन अतस्तद्दतीत्यौडुलोमिः मन्यते ॥ २२ ॥
सर्व परमात्मन्यवस्थितमिति वक्तं तहचनमिति काश-
कतनः। कृष्णहैपायन मतादेकदेशविदः परे । वदन्ति
यथा प्राज्ञ न विरोधः कयञ्चनति पाने ॥ २३ ॥

·५२ १०१४पा पूर्णप्रजदर्शनम् । प्रशतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ॥ २४ ॥ अभिध्योपदेशाच्च ॥ २५ ॥ साक्षात्रोभयाम्न नात् ॥२६॥ आत्माकृतेः परिण मा। ॥२७॥ यथा नद्यः वीशदा अपि तस्मिन्नेवेत्याह हन्तैतमेव पुरुष सर्वाणि नामान्यभिवदन्ति । स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रमभिविशन्त्येवमेवैतानि नामानि सर्वाणि पुरुषमभिसंविशन्तीति प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् प्रतिशब्दवायोऽपि स एव ॥ २४ ॥ मायालु महति बिन्यामिनं च महेदरम्। महा. मायेल्वविद्येति नियतिर्मोहिनौति च । प्रकृतिर्वासन- त्येव तवेच्छानन्त ! कथ्यत इति वचनादभिध्यैव च प्रलति- शब्दे नोच्यते । सोऽभिध्यासप्रशतिः अ प्रा डानन्द इति शुनिरभिध्या च खरूपमेव । ध्यायति ध्यानरूपासी सुखी सुखमतीव च । परमैश्वर्ययोगेन विरुद्धार्थतयेष्यत इति ब्रह्माण्ड एषस्वेष. पुरुष एष प्रकृतिरेष आत्मैष ब्रह्मेष लोक एष आलोको योऽसौ हरिरादिरनादिरनन्तोऽतः यरमः पराविश्वरूप इति पैङ्गिश्रुतौ साक्षादेव प्रकृतिपुरुष- वानानात्-॥ २५ ॥ २६ ॥ प्रकर्षण करोतीति प्रकृतिरिति योगाच प्रकतावनु प्रविश्य का परिणाम्येतत् परिणामनियामकत्वेन तब स्थित्वात्मनो बहुधाकरणात् अथ हैष आत्मा, प्रकृतिमनु ·अ०४पा मध्वभाथम्।" योनिश्च हि गौयते ॥ २८॥ एतेन सर्व व्याख्याता व्याख्याताः ॥ २४ ॥ इति थौक गावैप बनकृत ब्रह्मसलभाय श्रीम- दानन्दतीर्थ भगवर पज्यपादविरचिते प्रथ- माध्यायस्य चतुर्थ पाद: समाप्तः । C प्रविश्यात्मानं बहुधा चकार तात् प्रकृतिरिचाचक्षत इति भानवेधश्रुतिः। अविकारोऽपि परम: प्रति विकारिणौ। अनुप्रविश्य गोविन्दः प्रतिवाभिधीयत इति नारदीये। न चान्यत् कन्याम् अप्रसाण का त्वात् ॥ २७॥ अव्यवधाननोत्पत्तिहारत्वञ्च प्रकृतित्व तज्ञास्य व कि गीयते। यडूतयोनिं परिपश्यन्ति धौरा इति व्यवधान प्रभूतिस्तु पुंस्त्वं विद्भिरिष्यते । स्मृतिरत्यवधानेन प्रकृति- त्वमिति स्थितिः। उभयात्मकसूतित्वाधारेवः परः पुमान्। प्रकृतिः पुरुषवेति. शब्द रेकोऽभिधीयत इतिः ब्रह्माण्डे ॥२८॥ एतेन. सर्वे. शून्यादि शब्दा अपि व्याख्याताः । ह्येव शून्य एष. ह्येक तुच्छ एष. ह्येवाभाव एषः ह्येवाव्यतोऽ- दृश्योऽचिन्त्यो निर्गुणश्चेति महोपनिषदि। शम्बलं कुरुते.

·२भापा
पूर्वप्रदर्शनम्।
अथ हितीयोऽधायः।
का त्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्यमत्वमव-
कायदोषप्रसङ्गात् ॥ १ ॥
विष्णुरदृश्यः सन् परः स्वयम् । तस्माच्छून्यमिति प्रोक्त
स्तोदनात्तुच्छ उच्यते। नैष भावयितु योग्यः केनचित्
पुरुषोत्तमः । अतो भावं वदन्त्येनं नाश्यत्वाबाश इत्यपि ।
सर्वस्य तदधीनत्वात्तनच्छब्दाभिधेयता। अन्येषां व्यव-
हारार्थमिष्यते व्यवहर्तृभिरिति महाकौर्म एतेन तदधी-
नत्वादयुक्त युतिसमुदायेन । अवधारणार्थ. सर्वस्याप्युक्त-
स्थाध्यायमूलतः। हिरुति कुर्वते प्राज्ञा अध्यायान्ते विनि-
ये इति वराहसंहितायाम् ॥ २८ ॥
इति श्रीकृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मजूवभाथे श्रीमदानन्द-
तीर्थ भगवत्-पूज्यपाद विरचिते प्रथमाध्यायस्य
चतुर्थपादः समाप्तः।
वें विरोध दर्शयत्यनेनाध्यायेन । प्रथमपादे
सुतयविरोध प्रथमतः स्मृत्यविरोध दर्शयति सर्वज्ञाः रुद्रादयः
अतस्तेषां वचनविरोधे प्रामाण्यमेव स्यादिति चेत् न अन्य-
मृतीनां विष्णादिभिर्नितरां सर्वरेव. अत्तस्वाच्छुतरा-
विषय सिथति ॥१॥

·२०१पा मध्वमाष्यम् । इतरषाच्चानुपलब्धः ॥ २ ॥ एतेन योगः प्रत्यक्ताः ॥ ३ ॥ न विलक्षणत्वादस्य तथात्वच्च शब्दात् ॥ ४॥ उत्ता- इतरेषां तासु स्मृतिषूतानां फलादौनां प्रत्यक्षतोऽनुप लब्धेरप्रामाण्य तासां युक्त च शब्दैन भागोपलब्धिरङ्गौं- कता ॥२॥ योगफलं प्रत्यक्षीपलब्धिरिति न मन्तव्यम् । भ्यासे तत्तत्काल एव फलादृष्टेः । नैव चुतस्तदनुसारिस्मृतेश्च तटुलानुपलचरप्रामाण्य विलक्षणत्वानिचत्वात्तदनुसारित्वाम । न हि नित्य- दोषाः कलापाः खतच प्रामाण्य अन्यथानवस्थितः । न चक्षुर्न श्रोत्रं न तर्को न स्मृतिर्वदा हो वैनं वेदय- तौति भालवेय श्रुतेश्च । नित्यत्वञ्च शब्दादेव प्रतीयते । वाचाविरूपनित्य येत्यादी। अनादिनिधना. नित्येति च स्मृति: ॥ ३ ॥ अधिकारिणां फलं. भविष्यत् पुराण च । ऋग्यजुः- सामाथाख्या मूलरामायणं तया। भारतं पञ्चरात्रत्रञ्च वेदा इत्येव शब्दिताः। पुराणानि च यानौह वैष्णवानि विदो विटुः । स्वतःप्रामाण्यमेतयां नान किञ्चिहिचार्यते । यथेषतः न दृश्येत पूर्वक मात्र कारणम् । ना प्रामाखं भवेदेषां दृश्यते हधिकारतः। इतः प्रामाण्यमन्येषांक

·श्मा१पा.
पूर्णप्रनदर्शनम्।
अभिमानिव्यपदेशस्त विशेषानुगतिभ्याम् ॥५॥
दृश्यते तु॥६॥
अदिति चेन्न प्रतिषेधमावत्वात् ॥ ७॥
खतस्तु कथन। अदृश्योक्तो ततस्तेषामप्रामाण्यं न संशय
इति ॥ ४ ॥
मृदबबोदापोऽब्रुवन्त्रित्यादि वचनाद्युक्तिविरुदो वेद
इत्यतोऽवयीत्। मृदाद्यभिमानिदेवतैव तत्र व्यपदिश्यते ।
तेषाचेतरगयी विशिष्टं सामर्थ्यमनुगतिश्च सर्वत्र । अतस्तामा
सर्वमुक्त युज्यते ॥ ५ ॥
ताग साम, महद्भिः भविष्यत् पुराणे । पृथिव्याद्य-
भिमानियो देवताः प्रचितीजसः । अचिन्त्याः शक्लयस्तामा
दृश्यन्ते मुनिभिश्च ताः ।
ताच सर्वा गता नित्यं वासुदेव-
कसंधुवा.। इति ॥ ६ ॥
असदेवेदमग्र आसीत् । असतः सदजायतेत्यादिना
असतः कारण लातविरोध इत्यतो वक्ति। प्रतिषेधमावत्वा-
बासत: कारणवं युक्तम् । असतः कारण त्वायुक्तिविरुई
वेदवाक्यमित्येतत्र निषिध्यते । सर्वशब्दानां ब्रह्मणि मम-
न्वयेऽपि तदधीनत्वादर्थवदित्यादिनाऽमुख्यत्वेनान्यस्यापि
वाच्यत्वाङ्गीकारादुभयतः प्राप्तिः। तयाच श्रुतिप्राप्तभवा-
सम्मतमत्र निषिध्यते समस्योपरि निषेधात् अर्थाद्युतिविरो
धोऽत्र निराक्रियते ॥७॥

·अ०११पा. मध्वभाषम्। अपौतौ तहत प्रमङ्गादसमञ्जसम् ॥ ८॥ न तु दृष्टान्तभावात् ॥६॥ खपनदोषाच्च ॥ १० ॥ तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्य थानुमेयमिति चे देवस्थ- निर्मोनप्रसङ्गः ॥ ११ ॥ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याता: ॥ १२ ॥ स अत उत्पत्ती प्रलयेपि सर्वलत्वमेव स्यात् ॥ ८ ॥ प्रलये सर्वारुल भावे दृष्टान्नमानाव न युज्यते । मत उत्पत्तिः सविशेषनाश यो दृष्टः दृष्टान्ताभावा व ॥ ॥२॥ एतावानव तक इति प्रतिष्ठापक प्रमाणाभावादुक्ताद न्यथानुमेयमिति चेत्र । एवमपि प्रमाणसिद्धेऽपि मोने- व्यथानुमेयत्वादनिर्मोक्ष प्रसः। अतो यावत् प्रमाणसिद्ध तावदेवाङ्गीकर्तव्य नातोऽन्यच्छस् । यावदेव प्रमाणे न सिद्ध तावदहापयन्। स्वीयात्रेव चान्यत्र शक्यं मान- मृत क्वचिदिति वामने ॥ ११ ॥ एतेन दृष्टानाभावेनाभावेन विशिष्टा अपरिग्रहा अपि विरुदसिद्धान्ताः । अकर्ट कत्वात् चेतनकट त्वजीवकर्तृत्वा- दयोऽपि । अकस्माडौदमाविरासीदकस्मात्तिष्ठत्वक स्मा- लयमभ्युपैति। प्रधानादिदमुत्पत्वं प्रधानमधितिष्ठति प्रधान लयमभ्येति न ह्यन्यत् कारणं मतम्। जीवाद्भवन्ति भूतानि नोवे तिष्ठन्यचञ्चलाः । जीवे तु यह छ कि न जीवात् ·पूर्णप्रजदर्शनम् । २०१पा भोका पत्तेरविभागश्चेत् स्वाल्लोकवत् ॥ १३ ॥ तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॥ १४ ॥ कारणं परमित्यादि श्रुतिप्राप्तां निराकताः यथा दुःखादिषु जीवस्याभ्यतन्वमेवमयेष्वपीति दृष्टान्तः । श्रुतिगतिस्तुं ब्रह्मवाचकत्वेन दर्शिता। यत्रान्यवाचकत्वेऽप्यविरोधस्त- नान्यदप्यमुख्यतयोच्यते । यंत्र विरोधस्तत्र ब्रह्मैवोच्चत इति नियमः ॥ १२ ॥ कम्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व एकीभव- तोति मुक्तजीवस्य परप्रातिरुच्यते । अतस्तयोरविभाग: । प्रतः पूर्वमपि स एव । न ह्यन्यस्यान्चत्वं युज्यत इति चेत्र - स्वालोकवत् । यथा लोके उदक उदकान्तरस्य कोभाव- व्यवहारेऽप्यन्तर्भेदोऽस्त्येव एवं स्यादन्यत्रापि । तथाचे श्रुतिः । यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्त तागेव भवतीति कान्हें च। उदकं तूद के सिक्तं मिश्रमेव यथा भवेत् । न चैतदेव भवति यतो वृद्धि प्रदृश्यते । एवमेव हि जीवोऽपि तादात्मा परमात्मनः। प्राप्तोऽपि नासी भवति स्वातन्त्रवादिविशे- घणात् इति। ब्रह्मेशानादिभिर्देवैर्यत् प्राप्तुं मैव शक्यते । तद्यत् स्वभावकैवल्यं स भवान् केवतो हरिरिति च । में ते महिलमन्वश्रुवन्ति । न ते विष्णोर्जायमानो नं जायत इत्यादि च फलत्वेऽपि युक्तिविरोधेऽन्तर्भावाची- शाम् ॥ १३ ॥ खतन्त्रबहुमधिनरष्टिौंकदृष्टान्तेनैवं ब्रह्मणः स्वरूप- ।

·२अ०१पाव मध्वभाष्यम् । ५८ भावे चोपलब्धः ॥ १५ ॥ सत्वाचावरस ॥ १६ ॥ असहापदेशान्न ति चेन्न धर्मान्तरेण वाका- शेषात् ॥१७॥ सामादेव तस्य सृष्टिः किं खिदासौदधिष्ठानमारम्भणं कतमस्वित् कथमासौदिति ह्याक्षेपः। अधिष्ठानाद्यनुक्तोः । आदिशब्दात् युक्तिभिश्च । परतन्त्रो धपेक्षेत स्वतन्त्रः किमपे- क्षते। साधनानां साधनत्वं यतः किं तस्य साधनैरित्या- दिभिः ॥ ४ ॥ खत माधनभावे प्रमाणैरुपलभ्येत । अनुक्तं पञ्चभि- बदैन वह रित कुतश्चन । अतो वेदत्वमेतेषां यतस्ते सर्व- वेदका - रकान्दे ॥ १५ ॥ अद्भाः संभूतः पृथिव्यो रसाञ्चेत्यादि साधनान्तरप्रतोतः कथमनुपल चरित्यत आह । अवरस्य तदधीनस्य साधनस्य सत्त्वात्। काल आसीत् पुरुष आसीत् परम आसीत् तद्यदासीत्तदा वृतम् आसौदय ह्येक एव परम आसीद्य- स्यैतदासीत् न ह्येतदासौदिति काषायणश्रुतिः ॥ १६ ॥ नासदासीनो सदासीत्तदानौमिति सर्वस्वासत्त्वव्यप- देशावेति चेव अव्यक्तत्वपारतन्त्रवादिधम्मान्तरण हि तदु- यते तम आसोदित्यादि वाक्यशेषात् न चान्यत्र प्रमाण- मस्ति । अा ो को जुषमाणोऽनुशेते जहात्ये ना भुक्तभी- गामजोऽन्यः । अनाद्यनन्तं जगदेवदोदृक् प्रवर्तते नाव

·पूर्णप्रनदर्शनम् ।
अपा.
युक्तः शब्दान्तराच्च ॥ १८ ॥
हि।
।
विचार्यमस्ति। न चान्धया कापि च कस्य वेदमभृत् पुरा
नापि तवा भविष्यत् । असत्यनपति उन्ले जगदाहरनीख-
रम् । असत्यमा जगतानाः हरेर्यन विदुः परां
यः सत्यरूपं जगदेलदोटा सा भूतत्वत् सत्यकशा
महात्माहुः सत्यकामति सत्यं हो बेझे मिसी मजी। अथै-
नमाहुनित्वकम्मति । नि हो वासी कुसते । यच्चयोत सत्य
मित्येत्तमोघमित्यादि सति तिस परस्पर विराधे तु
वाझ्यानां यत्र यता तवैवाः परिसयो नावाच्या युक्ति
रिष्यत इति हरसंहितायांविरुद्धवत् प्रतीयत न आगमाय
एवं मिथः । तत्र यादसारेण तवामीऽन्ववेक्ष्यत इति च ।
ईशानोशी जगन्मिथ्या न पूच्चो सुहारिन्यपि। इत्यादि
बुडिरुहानि प्रमाणान्यय युक्तयः । प्रमाणे बहुगिन या भासा
इति वैदिकैः। वेदवेदानुसार विधेिन्या कलाना ।
अन्येशान्तु विरुद्धानां विप्रलनोऽथ विम इति भागवत-
तन्ते । शास्त्रार्थ युक्तोऽनुअवः प्रमाणात समं मतम् । मध्य
मं लागमो शेयः प्रत्यक्षमधमं स्मृतम् । प्रत्यक्षयोरागमयो-
विरोधे निश्शयाय तु। अनुमद्यो न स्वतन्वाः प्रमाणपदवी
ययुरिति पुरुषोत्तमतन्ते ॥ १७ ॥
साधनानां साधनत्वं यदात्माधौनमिप्यते । तदा साध-
नसम्पत्तिरैश्वर्यद्योतिका भवेदित्यादेः साधनान्तरेण सृष्टि-
युत्ता। अद्भाः सम्भूती हिरण्यगर्भ इत्यष्टावित्यादिशब्दान्त-
ग्राश्च ॥ १८॥

·२५०११पा. मध्वभाथम्। ६१ पटवच्च॥१६॥ यथा च प्राणा द ॥ २०॥ इतरव्यपदेशाविताकरणादिदोषप्रसक्तिः ॥२१॥ अधिकन्त भेदनिर्देशात् ॥ २२ ॥ अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिः ॥ २३ ॥ उपसंहारदर्शनान्न ति चेन्न चौरवद्धि ॥ २४ ॥ साधनान्तरेण हि पटादिसृष्टि टा ॥ १८ ॥ तच्च साधन जातं तेनानुप्रविष्टमेव । यथा शरीरन्द्रि- धादि। प्रकृति पुरुषञ्जैव प्रविश्य पुरुषोत्तमः । क्षोभया- मास भगवान् सृध्ययं जगतो गुरुः इति कौर्म ॥ २० ॥ जीवकर्ट वपक्षः श्रुतिप्राप्तो विस्तरात्रिराक्रियते । जौवकर्तृत्वपले हितकरणमहितकरणञ्च न स्यात् ॥ २१ ॥ न च ब्रह्मण: अमचिन्तादिदोषप्राप्तिः अधिका ताम- त्वात् श्रोता मन्ता द्रष्टा देष्टा गोष्टा विज्ञाता प्रज्ञाता सर्वेषां भूतानामन्तरपुरुषः एष त आत्मा सर्वान्तरोयो अशनायापिपासे शोक मोहं जरां मृत्युमत्येतीति निर्दे- शात् ॥२२॥ दिष्टवन्मा स्वतन्त्रत्वात् स्वतः कर्तृत्वानुपपत्तिर्जीवस्य । यथा दारमयों योषां नरः स्थिरसमाहितः । अङ्गमङ्गानि तथा राजविमाः प्रजाः इति महाभा- रते ॥२३॥ जीवेनैव कार्योपसंहारदर्शनात्तस्य कर्तृत्वमिति चन्द्र ·२ २०११पाक पूर्णप्रज्ञदर्शनम् । देवादिवदपि लोके ॥ २५ ॥ कृत्स्न प्रसविनिरव यवत्व शब्दकोपो वा ॥ २६ ॥ श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ॥ २७॥ यथा गोषु क्षोरं दृश्यमानमपि प्राणादेव जायते । अवं रमादिरूपेण प्राण: परिणयत्यसाविति वचनात् एवं जौवे दृश्यमानोऽपि कार्योपसंहारोऽस्वातन्वयात् परकत एव । य आत्मानमन्तरीपगमयति । नाहं कता न कर्ता त्व कती यस्तु सदा प्रभुरित्यादिः ॥ २४ ॥ न च कत्तुरीश्वरस्यादृष्टिविरोधः। देवादिवददृश्यत्व- शक्तियोगात् लोकेऽपि पिशाचादीनां तादृशी शक्तिर्दृष्टा किमीश्वरस्य । न युलियोगादाक्यानि निराकायाण्यपि क्वचित् । विरोध एव वाक्यानां युक्तयो न तु युक्त य इति हत्संहितायाम् ॥ २५ ॥ अयञ्च दोषी जीकर्तृत्वपक्षे एकनाङ्गलिमात्रेण प्रव- त्तमानीऽपि पूर्णप्रवृत्तिः स्यान्न च तद्युज्यते । सामथ्र्यक- देशदर्शनात्। नाटकदेशन निरवयवत्वात् । जौवः स नियोनिरवयवोऽज्ञाता ज्ञाता सुखी दुःखो शरीरे- न्द्रियस्थ इति भाल्लवेव श्रुतिः । न चोपाधिक्कतोंऽश: स एव। अंश उपहित इति हित्वापक्षत्वात् । न चान्यत् कल्पं यदि युक्त्या विरुद्धे तत्तदोशकतमेवहोति गत्यन्तरीक्त ॥ २६ ॥ न चेखर पक्षेऽयं विरोधः। योऽसो विरुद्दोऽविरुहोड गुरागवाननुरागवान् इन्ट्रीऽनिन्द्रः प्रवृत्तिरप्रवृत्तिः स परः अथ यः स ·२०११पा. मर्वभाष्यम् । आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि ॥२८॥ स्वपंज टोषाच्च ॥ २१ ॥ सर्वोपेता च तहानात् ॥ ३० ॥ विवरण त्वन्न ति चेत्तदुक्तम् ॥ ३१ ॥ . परमामेति पैयदि युरित्र शद पूलत्वाच न यक्ति- विरोधः । यहाक्योक्तं न तद्यहिर्षिरोडु शयान् करिन् । विरोधे वाक्ययो: क्वापि किञ्चित् साहाय्य कारणमिति पुरुषोत्तमतन्त्रे ॥ २७॥ परमात्मनो विचित्राः शक्तयः सन्ति न चान्येषाम् । विचित्रशक्तिः पुरुषः पुराणो न चान्येषां शक्तयस्तादृशाःम्युः । एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा सर्वात् देवानेक एवानुविट इति खेता खतरश्रुतिः ॥ २८ ॥ ये दोषा इतरत्रापि ते गुणाः परमे मता: न दोषः परमे कश्चिद् गुणा एव निरन्तरा इति वचनात् जीवपक्ष एव दोषः न परमात्मपक्षे । प्रय यः स दोष: साञ्जनः स जनः स जनिः सजोवो यः सनिर्दोषो निश्कल: सगुण : परमामेति कात्यायन श्रुतिः ॥ ३८ ॥ सर्वे युक्ता शक्तिभिर्देवता सा परति यां प्राहुरजत्र- शक्तिम्। नित्यानन्दा नित्यरूपा च मुक्ता जरा ब या शापव- तात्मेतिच यां वदन्तौति चतुर्वेदशिखायाम्। अती न केवलं विचित्रशक्ति: किन्तु सर्वशतिरेव ॥ ३० ॥ न च करणाभावादनुपपत्तिरिति युतम् । अपाणि-

·३५.१पा०
पूर्णप्रदर्शनम्।
न प्रयोजनवत्वात् ॥१२॥
लोकवत्तु लौलाकैवल्य ॥ ३३ ॥
वैषम्य नैष्ण्य न सापेक्षत्वातथाहि दर्शयति३४
पादो जवनी गृहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः। स
वेत्ति विश्वं न हि तस्य वेत्ता तमाहुरायं पुरुषं महान्तम् ।
न तस्य कार्य करणञ्च विद्यते न तत् समचाप्यधिकश्व
दृश्यते ।
पराच शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविको ज्ञान-
बलक्रिया चेत्यादिश्रुतिभ्यः । सर्वोपेतावेति सामान्य
परिहारेऽपि विशेष युक्त्यर्थ पुनराशा ॥ ३१ ॥
यत् प्रयोजनार्थ सृजत्यादिस्तदूनत्वादपूर्णता इत्यत
प्राह अथैष एव परम आनन्द इत्यादिना कृतकृत्यत्वा न
प्रयोजनाय सृष्टिः ॥ ३२ ॥
किन्तु यथा लोके मत्तस्य सुखोद्रेकादेव नृत्यगानादि
लोला न तु प्रयोजनापेक्षया। एवमेवेश्वरस्य नारायण
संहितायाञ्च। सृथ्यादिके हरि व प्रयोजनमपेक्षतु कुरुते
केवलानन्द यथा मत्तस्य नर्त्तनम् । पूर्णानन्दस्य तस्ये ह
प्रयोजनमतिः कुतः । मुक्ता अप्यायुःकामाः स्युः किमुता-
स्थाखिलात्मन इति देवस्यैव स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का
स्मृति अतिः ॥ ३३ ॥
सर्वकर्तृत्वे वैषम्य नैण्ये तस्येत्यती वक्ति कम्मापेक्षया
फलदाटचाव तस्य नैध्ये पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापन
पापं इत्यादि श्रुतिः ॥ ३४ ॥

·२०१पा. मध्वभावम् । न कर्मविभागादिति चेन्नानादित्वात् ॥ ३५ ॥ उपपद्यते चाप्य पलभ्यते च ॥ ३६॥ सर्वधर्मोपपत्तेश्च ॥ ३७॥ इति श्रीमत् कृण पायन-कत ब्रह्ममत्व- भाष्ये श्रीमदानन्दतीर्य भगवत् पाद रिचिते द्वितीयाध्य यस्य प्रथमः पादः समाप्तः । एष उ यदक्षयासी फलं ददाति न तत् कम्म एष वेव साधु कर्म कारयति तथा यमेभ्यो लोकेभ्य उत्रिनोषने । एवा साधु कम्म कारयति तं यमधी निनोषत इति श्रुतेः । कर्मणोऽपि तनिमित्तत्वादिति चेन तस्यापि पूर्व कर्मकारण मित्यनादित्वात् कम्मण:। भविष्यपुराणे च । पुण्यवाना दिकं विष्णुः कारयेत् पूर्वकम्मणः। अनादित्वात् कभ रणश्च न विरोध: कथञ्चनेति ॥ ३५ ॥ म च कम्मापेक्षत्वे नेखरस्य अस्वातन्त्रम्। द्रव्यं कमे च कालश्च स्वभावो जीव एव च । यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपक्षयेत्यादिना क मादीनां सत्वस्याऽपि तदधीनत्वात् न च पुनर्वैषम्याद्यापातेन दोषः। तादृश वैषम्यादेरुपलभ्यमान- त्वात् । स कारयेत् पुण्य मथाऽपि पापं न तावता दोषमपि क्वचित् स्यात् । ईशो यतो वा गुण दोष सत्वे स्वयं परी- नादिरादिः प्रजानामित्यादि चतुर्वेदशिखायान् ॥ ३६ ॥ अवशिष्टैरुपसंहरति। गुणाः श्रुताः विरुडाश्च देके

·२०२पा.
44
पूर्णप्रदर्शनन् ।
रचनानुपपत्तवानुमानन ॥१॥
प्रतच ॥२॥
पयोऽम्ब वोत्तत्रापि ॥३॥
सन्त्य श्रुता चयेपनैवावशङ्का चिन्त्यावै हचिन्त्याश्च तथैव
हिदोषाः श्रुताश्यनामोहि तथा प्रतीता इति सर्वगुणोपर-
त्तिश्रुतेः ॥ ३७॥
इति श्रीकृष्णद्वैपायनकृते ब्रह्मसूत्रभाथे श्रीमदा-
नन्दतीर्थ भगवत् पादविरचित
द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः समाप्तः ।
इतरेषां चानुपलञ्चेरिति सामान्यतो निराकरणं समन्व-
यानां कृतं विशेषतो निराकरोत्यस्मिन् पादे अचेतन प्रह-
त्तिमतं प्रथमतो निराकरोति। अचेतनस्य स्वतः प्रवृत्त्यनु-
पपत्तेर्नानुमान परिकल्पितं प्रधानं जगत् कर्तृ च शब्देन
प्रमाणाभावं दर्शयति ॥ १ ॥
चेतनस्य स्वतः प्रत्तिदर्शनाच ॥ २ ॥
पयोऽम्बुवदचेतनस्यापि प्रवृत्ति युज्यत इति न युक्त
एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि प्रायोऽन्या नद्यः स्यन्दन्ते-
श्वेल : पर्वतेभ्यः प्रतीयोऽन्यायां दिश मनु एतेन हरावप-
योमर भवतीत्यादि तत्रापि ईश्वर निमित्त प्रहत्ति श्रुतिः ॥३॥

·२०२पा.
मधमाधम् ।
व्यतिरेकानवस्थिते चानचत्वात् ॥१॥
अन्यवाभावाच्च न कृणादिवत् ॥ ५॥
अभ्य पगमेऽप्यर्थाभावात् ॥ ३॥
न ऋतेत्वा क्रियते किञ्च नार इति तातिरेकेण एक-
स्थापि कम्मणानवस्थिते रनपेक्षितमेवाचेतन वादि-
मतम् ॥ ४ ॥
सेखरसांख्यमतं निराकरोति । यथा पृथिव्या एव
एर्जन्यानुग्रहीतं तृणादिकमुत्पद्यते । एवं प्रधानादीख-
रानुग्रहीतं जगदित्य तो ब्रवीति । यच्च किञ्चिज्जगत् सर्व
दृश्यतेऽदृश्यतेऽपि वा । अन्तर्वहिश्च तत् सर्व व्याप्य नारायण:
स्थित इति। ब्रह्मण्येवेदमाविरासौद ब्रह्मणि स्थितं ब्रह्म-
ण्येव लयमभ्येति ब्रह्मैवाधस्तात् ब्रह्मोपरिष्टाट् ब्रह्म मध्यतो
ब्रह्म सर्वतो ब्रह्मै वेदं सर्वमित्यादिश्रुतिभ्योऽन्यज्जगतोभावा-
तृणादीनां पर्जन्यवनानुग्राहकलमात्रमौखरस्य । स एव
भूयो निजवीर्यनोदितां स्वजीवमायां प्रकृतिसिसृक्षतोम् ।
निरुपनामनी विधित्समानोऽनुससार
शास्तिकदिति भागवत । द्रव्यं कर्म च कालश्चेत्यादि
च । च शब्देन प्रकृतिसत्वादि प्रदाढत्वं चाङ्गीक्रियते ॥ ५ ॥
लोकायतिकपतं निराकरोति ।
यस्य धमाधम्मो
न स्तत्तत् सिद्दान्ते कि प्रयोजन अतः स व्याहते रेवी-
अनामरूपात्म
पेक्ष्यः ॥६॥

·पूर्णमदशनम्। अमरपा पुरुषामवदिति चेत् तवाघि ७ ॥ अङ्गित्वानुपपत्त च ॥८॥ अन्यथानुमितौ च जशक्ति वियोगात् ॥ ८ ॥ विप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम् ॥ १० ॥ महौष वद्दा इखपरिमण्डलाभ्याम् ॥ ११ ॥ पुरुषोपसज्जना प्रकृतिकतवादं निराकरोति यथा चेतनसंबन्धादचेतनमेव शरोर मस्मादिक मादाय गच्छति । एवमचेतनापि प्रकृति: पुरुषसंबधात् प्रवर्तत इति चेत् न नऋतत्त्वाक्रियत किञ्च नारे इति तत्रापि तथात्वे दृष्टान्ताभावात् ॥ ७ ॥ शरीरप्रवृत्ती पुरुषस्थाईत्वात् । अङ्गमङ्गो समादाय यथाकायं करोत्यसावित्यङ्गित्वव्यवहारोऽनुपपन्नः ॥ ८ ॥ प्रकृत्युपसर्जन पुरुषकर्तृवादमपाकरोति शरीरसम्ब- न्धात् पुरुषः प्रवर्तत इत्यङ्गीकारोपि खतम्तस्या सामा- चरीरसम्बन्ध एवायत्तः ॥८॥ सकल श्रुतियुक्तिविरु इत्वाच्चानोश्वरमतमसमञ्जसम्। श्रु- तयः स्मृतयश्चैव युक्तयश्चे खरं परम् । वदन्ति तबिरुई यो वदेत् सहि रराधम इति पाझे ॥ १० ॥ परमात्मारम्भवादमपाकरोति। मह त्वादीर्घत्वाच्च यया- का यमुत्पद्यते एवं इखत्वात् पारिमाण्डल्याच कार्यमुत्पद्यते। बागब्दादन्यार्थ तय रपि न स्यात् । विशेषकारणाभावात ·२०२पा. मध्वभावम् । उभयथापि न कर्मातस्तदभावः ॥ १२ ॥ समवायाभ्य पगमाच्च स.ग्यादनवस्थितः ॥१३॥ नित्यमेव च भावात् ॥ १४ ॥ रूपादिमत्त्वाच्च विपर्ययो दर्शनात् ॥ १५ ॥ उभयथा च दोषात् ॥ १६ ॥ ईश्वरेच्छाया नित्वत्ये तदभावेऽपि परमाणुकन्माभावानेदा- नीमपि स्यात् । अनित्येवतत्कारणाभावात् । अतः परमा- णुचेष्टाभावात् तत् कार्याभावः । वैदिकेश्वरस्य तु वेदेनैव सर्वशक्तित्वोक्तः सर्वमुपपद्यते । रूतएव काले विशेषाङ्गी- कृतश्च ॥ ११॥ १२ ॥ कार्यकारणादीनां समवायसम्बन्धाङ्गीकारात्तस्य भिन्न- त्वसाम्यात् समवायन्त्वपेक्षयानवस्थिति: न च तत् प्रमा प्रथमसम्बन्धसिद्धौ च तदसिद्धिः । खनिर्वाहकत्वे समवायं एव न स्यात् ॥ १३ ॥ नित्यत्वाच परमाणूनां समवायस्य च तस्यैव जनित्वा- ङ्गीकारात्रि मेव च कायं स्यात् अन्यथा कदा- चित् ॥ १४ ॥ रूपादिमत्त्वाच परमाणूना अनित्य त्वं तथादृष्टत्वात् लोके ॥ १५॥ नित्यत्वे परमाणूना तहत् सर्वं नित्य स्यात् विशेष- ·पूर्णप्रदर्शनम् । अपा अपरिग्रह चात्यन्त मनपेक्षी ॥ १७॥ समुदाय उभर हेतुकेऽपि तटप्राप्तिः ॥ १८ ॥ इतरेतरप्रत्य यत्वादिति चेन्नोत्पत्तिम बनिमि. त्तस्व त ॥ १६ ॥ उत्तरोतप दे च पूर्वनिरोधात् ॥ २० ॥ असति प्रतिजोपरोधा योगपद्यमन्यया ॥ २१ प्रमाणाभावात्। अनित्यत्वे कारणाभावात्तदुत्पत्त्य- भावः ॥ १६ ॥ श्रुतिस्मृत्वपरिग्टहीतत्वातातिशयेनानपेक्षता। आन्दि- क्षिकी तर्क विद्यामनुरतोनिरर्थकामिति मोक्षधर्म ॥ १७ ॥ परमाणुपुञ्जवादिमतं निराकरोति । समुदायस्या हेतुखं न युज्यते उभय हेतुकेऽप्यन्योन्याश्रयत्वात्तदाापिः । अन्यथा सर्वदा समुदायः स्वत्वं स्यात् ॥ १८ ॥ सर्वदा विद्यमानोऽपि समुदायः परस्परापक्षया व्यत्र- नियत इति चेत् न एवं कार्यमुत्पाद्य तस्य विनष्टत्वात् तदपेक्षया व्यवहार इति न युज्यते । कारण सति कायं भवत्येव इति हि तस्य नियमः ॥ १८ ॥ कार्योत्पत्तावेज कारणस्य नाशाच न विशेष कार्योत्- पत्तिः ॥ २० ॥ कारण विनष्टे कार्यमुत्पद्यते चेत्तत् कार्यमिति परस्परप्रत्ययः ।

·२०२पा. मध्वभाथम् । ७१ प्र.तसंखया प्रति संखया निरोध प्राप्त रविच्छे- दात् ॥ २२ ॥ उभय था च दोषात ॥ २३ ॥ आकाशे चाविशेषात् ॥ २४ ॥ अनुस्मृतेश्च ॥ २५ ॥ नासतोऽदृष्टत्वात् ॥ २६ । प्रतिज्ञाहानिः । तत्काले कारणमस्ति चेत् विनाश- कारणाभावाद्योगपद्य सर्वकार्याणाम् ॥ २१ ॥ कारण सति कायं भवत्येवेति नियमानिःसन्तान स सन्तानश्च विनाशो न युज्यते ॥ २२ ॥ कारण सति काय्यं भवत्ये वेति नियम सर्वदा कार्यभावान्न कार्यकारणविशेषः अनियम कार्यानुत् पत्तिः ॥ २३ ॥ दोपादिषु विशेषदर्शनात् । क्षणिकत्वे नान्य प्रापि क्षणिकखमनुमौयत चेदाकाशादिष्वपि विशेषदर्शनाद- न्यत्रापि तदनुमीयते ॥ २४ ॥ तर्दवेदमिति प्रत्यभिज्ञानाच प्रत्यभिज्ञाया भ्रान्तिले विशेषदर्शनस्यापि भ्रान्तित्वम् ॥ २५ ॥ शून्यवादमपाकरोति अदृष्टत्वादसत: कारणं त्वं न युज्यते । असतः कारणत्वे उदासीनानां हेयोपादेशबुद्धि- ·२०१२प्रा. पूर्णप्रत्रदर्शनम् । उदासीनाना मपि चैवं सिद्धिः ॥ २७ ॥ नाभाव उपलब्ध ॥२८॥ वैधाच्च न खनादिवत ॥ २६ ॥ न भावोऽनुपलब्धः ॥ ३० ॥ क्षणिकत्वाच्च ॥ ३१ ॥ सर्वथानुपपत्तेश्च ॥ ३२॥ नैकस्मिन्नसम्भवात् ॥ ३३॥ प्रमाण- वर्जितानां खपुष्यादीनामपि सकाशात् कार्यसिद्धिः च शब्दाव चेदन्यत्रापि ॥ २६ ॥ न स्यात् अविशेषात् ॥ २७ ॥ न च जगदेव शून्यमिति वाच्यं दृष्टत्वात् ॥ २८ ॥ न च दृष्टस्यापि स्वप्नादिवदभाव: तस्योत्तरकाले स्वमोऽय नायं सर्पइत्याद्यनुभावात् । न च एतादृश मस्ति ॥ २८॥ विज्ञानवादमपाकरोति न विज्ञानमात्र जगत्तथाभा वानुभवात् ॥ ३० ॥ ज्ञानं क्षणिकमर्थानाञ्च स्थायित्वमुक्तम् । नैक्यम् ॥ ३१ ॥ प्रमाणाभावात् सर्वश्रुतिस्मृतियुक्तिविरुदत्वाच्च नेते पक्षा ग्राधाः ॥ ३२ ॥ सदसहादमतं दूषयति। सत् स्वादसत् स्थात् सद- अतवा- ·२१.२पा. ७३ मध्वमाधम् । एवश्वात्माऽकारखंत्रम् ॥२४॥ न च पर्यायादयविरोधोविकारादिभ्यः ॥५॥ अन्त्यावखितेश्चोभयनित्यत्वादविशेषः ॥ ३ ॥ पत्युरसामन्जस्यात् ॥ ३७॥ सत् स्यादन्योन्यश्च स्यादित्येतब कस्मिन् युज्यते। अदृष्टवे नासम्भवात् ॥ ३३॥ जीवस्य शरीरपरिमितत्वाङ्गीकारे अखादिशरीर स्थस्य हस्त्यादिशगैर का नंग स्यात् ॥ ३४ ॥ तत्तच्छरीरस्थस्य तत्तत्परिमाणत्वमिति न मन्तव्य विकारित्वादनित्यत्वप्रसक्त: ॥ ३५ ॥ परिमाणाभावे खरूपाभावप्राप्तयन्त्यपरिमाणस्थित तदर्थवेन शरीरस्थितेरभयनित्यत्वादविशेषेण सर्वशरीर- नित्यत्वं स्यात् ॥ ३६॥ पाशुपतपक्षमपाकरोति यं कामयेतं तमुग्रं हणोमि तं ब्रया समृषितं सुमेधां अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्म- हिर्ष शरवर तवाउ अस्य देवस्य मौढ़ षोवयाविष्णोरंशस्य अमृतहरिभिः। विदेहिन्द्री रुद्रियं महित्वं याशिष्टं वर्तिरखिनाविरावत् एकोहरे नारायण आसौत्र ब्रह्मा नेभान इत्यादि अतः। पारतन्वेयर सामन्जस्यात् स पश- पतिरोखरो जगत्कर्ता ॥ ३७ ॥ H

·पूर्णप्रसादनम्।
त्राचा
सम्बन्धासुपपत्तेश्च ॥२८॥
धिष्ठानासुपपत्तेच ॥ ३८॥
बरणवच्च न्न भोगादिभ्यः ॥४०॥
अन्तवक्त्वमसर्वज्ञता वा ॥ १ ॥
उत्पत्र सम्भवात् ॥ ४२ ॥
अशरीरत्वात्तस्य जगता सम्बन्धो न रुज्यते कर्तृत्वेन
मृतपुरुषवत् ॥ ३८॥
पृथिव्या अधिष्ठाने हि तो हि कुत्लालादि कार्य
करोति न चास्य तदस्ति ॥ ३८ ॥
इदमेव जगत्तस्य करण वदधिधानादिरूप नित्य-
स्थापि कस्यचिनावाद ज्यते इति चेन्न भोगादि प्राप्तः । उत्
पत्तिविनाशौ सुखदुःखभोगाश्च प्राप्यन्ते तताः ॥ ४० ॥
देहवन्तवमन्वया जानभावः । शरीरिण एवहि
ज्ञानोत्पत्तिर्दृष्टा। विष्णोस्तु श्रु त्यै व सर्वे विरोधाः परि
हताः। यदाम को भगवांस्तदातिका व्यक्तिः। किमान
म को भगवान् ज्ञानात्मकः परः ऐश्वर्यात्मकः शक्त्यात्मक
इति। बुद्धिमनोऽङ्गप्रत्यङ्गवत्तां भगवतो लक्षयाम हे बुद्धि-
मान् मनोवान् अङ्गप्रत्यङ्गवानिति । सदेहः मुखगन्धव
ज्ञानभासत्पराक्रमः । ज्ञानाज्ञान: सुखी मुख्यः स विशुः
परमोऽक्षर इत्यादिकया ॥ ४१ ॥

·अरपा० मध्वमाषम्। ७५ न च कर्तुः करणम् ॥ ४३ ॥ विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः ॥ ४४ ॥ विप्रतिषेधाच ॥ ४५ ॥ इति श्रीमत् अगावैपायनकृतब्रह्मसूत्र- भाष्ये श्रीमदानन्दतीर्थ भगवत् पाद विरचिते द्वितीया- ध्यायस्य हितोयः पादः समाप्तः। शक्तिपक्षं दूषयति स हि पुरुषाननुग्रहीतस्त्रीभ्य उत्- पक्लिह श्यते ॥ ४२ ॥ यदि पुरुषोऽङ्गीक्रियेत तस्यापि करणाभावादनुप. पत्तिः ॥ ४३ ॥ यदि विज्ञानादिकरणं तस्याङ्गोक्रियते तदा तत एव सध्याद्युपपत्तेरोखर पादान्तर्भावात् ॥ ४४ ॥ सकलश्रुत्यादिविरुहत्वाच्चासमनसम् ॥ १५ ॥ इति शोकष्णद्वैपायनक्कतब्रह्मसूत्रभाष्ये श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पूज्यपाद- विरचित हितीयाध्यायस्य द्वितीयपादः समाप्तः ।

·पूर्वप्रारमन् । २०१३पा. म वियदतेः॥१॥ अस्ति:तु.॥२॥ गौण्यसम्भवात् ॥३॥ शब्दाच॥४॥ स्थाच कस ब्रह्मशब्दवत् ॥ ५॥ मात्मन जीवपरमात्माधिभूताधिदेवेषु श्रुतीनां परस्परविरोध- मपाकरीत्यनेन पादेन । न वियदनुत्पत्तिमत् तथा श्रुतेः ॥१॥ प्रस्त्येवोत्पत्तिश्रुतिः । आकाशः सम्भूत इत्यादि ॥२॥ प्रनादिर्वा अयमाकाश: शून्यो लौकिकः इत्यादि अतिमौणो। पन्यथोत्पत्तिश्रुतिवाहुल्यासम्भवात् ॥ ३ ॥ अथ हरावनित्यानि पुरुषः प्रकतिरात्मा काल इत्यश्व यान्यनित्यानि प्राण: शुद्धीभूतानि भौतिकानीति यानि- हवा उत्पत्तिमन्ति तान्यनित्यानि यानिह वा अनुत्पत्ति मन्ति तानि नित्यानि नतानि कदाचनोत्पद्यन्ते न वा विलीयन्ते इति पुरुषः प्रततिरात्मा काल इति । प्रथैतान्युत्पत्तिमन्ति चानुत्पत्तिमन्ति च प्राण: शहाकाश इति भानवेयश्रुतेच भागमोधुत्पबन्ते इति ॥ ४ ॥ स्थादेवैकस्य उत्पत्तिमत्वमनुत्पत्तिमत्वं च गौणमुख्य- वापचया यथा ब्राशब्दः। पथ कस्मादुचते परं ब्रोति ·२०१३पा० मनभावन । प्रतिताऽहानिरव्यतिरेकाछब्देन्धः॥ यावहिकारन्त विभागो लोकवत् ॥ ७॥ एतेन मातरिखा व्याख्यातः ॥ ८॥ वृंहति वृंहयति चेति श्रुतेः। परे ब्रह्मणि मुख्योऽपि गौण- त्वेन वि रञ्चादिष्वपि वर्त्तते । अत एवा ब्रह्मत्वं च तेषाम् । एवमवादप्यनुत्पत्तिमच्छब्दः ॥ ५ ॥ ब्रह्मणोऽन्यस्य नित्यत्वे इदं सर्वमसृजतेति प्रतिज्ञा- हानिः। आकाशस्यापि सर्वस्मादयतिरेकात्। आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् सदेव सौम्येदमग्र आमोत् एकमेवा द्वितीयं इदं वा अग्रे नैव किञ्चनासौदित्यादि श्रुतिभ्यः ॥ ६ ॥ विभतत्वाच विकारित्वं युक्तम् । विकारिण एव हि लोके विभक्ता दृश्यन्ते । एको विभत: परमः पुरुषो विष्णु- रुच्यते । प्रकृतिः पुरुषः कालस्त्रय एते विभागतः । चतु- यस्तु महान् प्रोक्तः पञ्चमाहंततिर्मता। तदिमागे न जायन्ते आकाशाद्याः पृथक् पृथक् । योविभागौविकार: स सोऽविकारः परो हरिः । अविभागात् परानन्दी नित्योऽनित्यो गुणात्मकः । विभागोयल्पशक्तिः स्थावतदम्ति जनाईन इति वृहत्संहितायाम् ॥ ७ ॥ अथ निस्वाचानित्याश्च तेजोवनान्याकाश इति तान्य- नित्यानि वायुष नित्या वायुना हि सर्वाणि भूतानि ·यस्य पूर्वजम् । एषा३पा. असारस्म सलोनपत्त: । नेनीयन्ते । अव चेलनाचा वेतनाच तेजोवधाग्याका इति सान्यचेतनानि बायुर्वाय चेतनो वायुना हि सर्वाणि भूतानि विजायन्ते। कुविदं गमनसाये धासः पुरा देवा अनवद्या स आसन्ते वायवे मनके बाधिताया वा सयन्बूषसं सूर्येण सा वा एषा देवतावादियोऽयं पवन इति । नादि न मध्यं नान्तो नोदयो ननिम्लीच इत्यादि श्रुतिभ्यो वायोरपि अनुत्पत्तिरिति। अतोऽब्रवीत् एतेन मुख्या- मुख्यानुत्पत्तिवचनेन विभलत्याच वावनुत्पत्तिश्रुतिरपि व्याख्याता। नित्यः परमनित्यश्च तथा नित्यः परस्तथा। चतुर्दै तज्जगत् सर्व परानित्यन्तु पार्थिवम्। अनित्यानि तु भूतानि नित्यो वायुरुदाहृतः । परस्तु नित्य पुरुषः प्रकतिः काल एव च । एतचतुष्टयं विष्णुः स्वयं नित्यः परात्परः । प्रतिव्युच्चव्युद्ध चासावतीत्व च जनार्दनः । धारयत्वनिशं देवो नित्यानन्दकलक्षण इति कीम्मे ॥ ८ ॥ असहा इदमय आसीत् ततो वै सदनायत असतः सदजायतेत्यादि श्रुतिभ्यः सतोऽप्युत्पत्तिः श्रूयत इति चेत्र, अनुत्पत्तिरेव सतः तुं शब्देनीलव्यवस्थामपाकरोति, न. यसतः सदुत्पद्यते अदृष्टवादनुपपत्तेः । तहा एतस् ब्रह्माहुर्बु हति हयति चेति तहाच तदसदाहुनधसाद- यति कश्चन। सहा एतत् परमाधुः परती हि नदुदौलत इति श्रुतेः। असच्छन्दी ब्रह्मवाची देवानां पूर्वे युगे पावत: सदजायते इति ब्रह्म वा असहा प्राणः प्रायोबाय ·अश्या. मध्वमाष्यम् । Ge तेजोऽतस्तथाद्याह ॥१०॥ आपः ॥ ११॥ । महान् सह आसीत्तेजोवन इत्याचक्षत इति पैङ्गितिः । त्वं देवशक्त्यां गुणकर्मयोनी रेत स्त्वजायां कविरादधेजः । सती वयं सत्प्रमुसा यदर्थे बभूविमात्मन् ! करवाम किन्तु इति भागवते । अजायमानी बहुधा विजायत इति च प्रत्यक्षख हरेर्जन्म न विकारः कथञ्चन । पुरुषः प्रततिः कालो महानित्यादिषु कमात् । विकार एव जननं पुरुष तदिशमणम् । परतलविशेषो हि विकार इति कीर्तित इति पाझे। अधिकारोऽपि भगवान् सर्वशक्ति- त्वहेतुतः । विकारहेतुकं सर्व पुरते निर्विकारवान् । शक्ति-शतिमतीशाधिन विभः कश्चन । - इति अवि- भिन्नापि सेच्छादिर्भदैरपि विभाष्यत इति भागव- ततन्ते ॥८॥ वायोरग्निरिटायर्नान्यत उत्पत्ति ह्या अतएव परा- सदपि जायने। तत्तजोऽसजतेति ह्याह कारणत्वेनाप्यु- कोऽप्यमुख्यतयान्येषामपि शब्दोतत्वात् पुनरुक्ति: उभय कारणत्व-निवृत्त्यर्थम् ॥ १० ॥ ब्राझैवेदमग्र आसीत्तदयोऽसजत तदिदं सर्वमितिश्रुते रनराप इत्युक्तोऽपि ब्रह्मण एवं वादिसृष्टिः । एतस्माज्जा- यते प्राणी मनः सर्वेन्द्रियाणि च । ख वायु तिराव: प्रविधी विखस्य धारिणीत्यादि च कर्ता सर्वस्व वै वितुरेक ·अपा. पूर्णपादनम्। एथिव्याधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः ॥ १२ ॥ तदभिध्यानादेव तु तलिङ्गात् सः ॥ १३ ॥ एव न संशयः । इतरेषान्तु सत्वाद्यायत एव तदाजयेनि च भविष्यपुराणे । वामने च -तत्र तत्र स्थितो विष्णुस्तत्त- च्छतो प्रबोधयन् । एक एव महाशक्तिः कुरुते सर्वमञ्जसेति धम्मात् खेदादिदृष्टेः पुनः प्रतिषेधः ॥ ११ ॥ ता अप ऐक्षन्त वताः स्यामः प्रजाये महीति ता अब- मसृजन्तति अङ्गयोऽनसृष्टिः श्रूयते । अद्भाः पृथिवीति कुत्र- चित् पृथिवीसृष्टि: अतो विरुद्धत्वाद प्रामाण्यमित्यती वक्ति पृथिवी तवान शब्देनोयते भूताधिकारत्वात्। कात्नंग प्रचुरा पृथ्वी पृथिवी नाबस्य तथा विशेषः । आपश्च पृथिवी चावं पृथिवी वा अनं ता अपोऽवमसूजन्त पृथिवी वा अन्व- मित्यादि शब्दान्तराच। आदिशब्दाद्युक्तिः । अपौरुषेय वेनादौ यस्य वाक्यस्य नाप्रामाण्यमित्यादि। कौम्मै च- विरोधी वाक्योर्यत्र नाप्रामाण्यं तदियते । यथा विरु- हता न स्यात् तथार्थः कल्प्य एतयोरिति । रत्तोऽग्निरु- दक शुक्लं कृपौव पृथिवी.स्वतः। नाभिपद्माभि सम्बन्धात् पौता सेत्यभिधीयते। क्षत्ररक्ताभिसम्बन्धाद्रतोदकबहु. शुक्लत्वमित्येवमेव वर्णान्तरगतिर्भवेत्। विष्णु- वौयाभियोगाच्च पीतत्वं भुव इष्यते। पूर्णवीर्ये हि भग- वाननादिः पुरुषोत्तम इति व्योमसंहिताथाम् ॥ १२ ॥ प्राणानां ग्रन्धिरसि रुद्रोमाविशान्तकः तेनाबेनाम्या - खतः।

·पाश्चा. मधमाशम् । विपर्यख मोत उप्रपद्यतेचा १४ ॥ एक- यस्खे त्यादिनाऽन्यः संहर्ता प्रतीयत इति । प्रतो ब्रूते । सस्याभिध्यानाद योजनात् तत्वभावाद्भूयश्चान्ते विश्वमाया- निहत्तिरिति सम्बन्ध लयस्य तदभिध्याननिमित्तललिङ्गात् सत् कर्तृकत्वं प्रतीयते किमु सादेर्जगतः इत्येतस्मादेव संहा- रकर्ता विष्णुरिति प्रतीयते । किमु यमप्येति भुवनं साम्प- राये स नो हरिघृतमिहायुषे तु देव: य इदं सर्व विला. पयति स हरिः परः परमामेत्यादि श्रुतिभ्यः। इत्वे - व शब्दः। स्रष्टाः पाता च संहर्ता स एको हरि- रोखरः स्रष्ट्रवादिकमन्येषां दारुषोषावदुच्यते । देश क्रिया चान न तु सर्वात्मनेरितम् । सूध्यादिक समस्तं तु विष्णोरेव पदाद्भवेदिति स्कान्दे । निमि- नमात्र मौशस्य विखसर्गनिरोधयोः । हिरण्यगर्भः थर्वश्च कालाख्योरूपिणस्तथेति भागवते। स ब्रह्मल विसृजति स रुद्रण विलापयति सोऽनुत्पत्तिरलयः एक एव हरिः परः परानन्द इति च महोपनिषदि ॥ १३ ॥ अतएव हीदं पराक्रमादुत्पद्यते क्रमाद् विलीयते नासा वुदेति नास्तमतीति भालवेयश्रुतौ क्रमालयः प्रती- यते। अक्षरात् परमादेव सर्वमुत्पद्यते क्रमात् । व्युत्- माहिलयचैव तस्मिबेव परामनोतिचतुर्वेदशिखायाम् । व्युत्क्रमालयः प्रतीयते। अत आह । क्रमवचनमपि विष- रोतक्रमापचया। कर्ता प्राणादिकस्वास्य हन्ता भूम्या-

·इति ।
पूर्णप्रदर्शनम् । २०३पाँ
अन्तरा विज्ञानमनसो क्रमेण तल्लिङ्गादिति-
चेन्नाविशेषात् ॥ १५ ॥
चराचरयपाश्रयस्तु स्यात्तापदेशो भातस्त-
भावभावित्वात् ॥ १६ ॥
दिकस्य च ।
यः क्रमाद् व्युत्क्रमाञ्चैव स हरिः पर उच्यते
अतएवं भालवेयश्रुतिवचनात् । अनुरूपक्रमः
सृष्टौ प्रतिरूपो लये क्रमः। इति क्रमेण भगवान् सृष्टि-
संहारक विभुरिति च पाने। पूर्वेषां पूर्वेषां सामाऱ्या-
धिक्यादुत्पद्यते च। वामने च। पूर्व पूर्वे यतो विणोः
सविधानं क्रमाधिकम् । सामाधिक्यमेतेषां पश्चादेव
सयस्तथा। व्याप्तियाभ्यधिका तेषा मत एष में संशय
इति ॥१४॥
प्राणामनो मनसच विज्ञानं यच्छेहाङममसी प्रा.
स्तयच्छेज्ञान प्रामनौति लिङ्गाविज्ञान-मनसो अन्तरा
विपरीतक्रम इति चेत्र विशेष-प्रमाणाभावात् ॥ १५ ॥
मनसच विज्ञानमिति व्यपदेशश्चराचरेवालोचनाहि-
जानं भवतीति भागापेक्षया स्यात् । न विधानत्वापे-
या। स्कान्देच ।
परादव्यक्तमुत्पत्रमध्यतात्त महां-
स्तथा। विज्ञानतत्वं महतः समुत्पवं चतुर्मुखात् ।
विज्ञानतत्वात्तु मनो मनस्तत्त्वाच खादिकम् । एवं
वाचा परा सष्टिरन्तरतरत्यपचया। विपरीतक्रमोशेयो
यस्मादन्तेहरे शिरिति ॥ १६ ॥

·१३पा ८३ मात्माऽनित्यत्वाच ताभ्यः ॥ १७ ॥ सोइतएव ॥ १८॥ सइदं सर्व विलाग्यान्सस्तमसि निलौलस्तहिलाग्य व्युत्तिष्ठते य इदं सर्व विसृजति विज्ञापयति प्रस्थापयति बाच्छादयति प्रकाशयति विमोचवति एक एवेति श्रुतेः । परमामापि न विलीयते । अश्रुतत्वात्तुतद्ब्रह्मतयस्य तिलौनशब्देनापि हि तत्वमुच्यते तुच्छेनान्व पिहितं यदासीदिति श्रुतेः। स एतस्मिंस्तमसि निलीनः प्रकृति पुरुषं कालं चानुपश्यति नैवं पश्यति कश्चनेति पैङ्गिश्रुतिः । नित्यो नित्यानां चेतनतश्चेतनानां सनित्यो निर्गुणो विभुः । परः परमामा नित्यो विभुः कारणे लोकसाक्षी परगुणैः सर्वदृक् शाखतश्चेत्यादि श्रुतिभ्यो नित्यत्वाच्च । नित्यो नित्यानामिति जीवस्यापि नित्यत्वमुक्तं सर्वल वामनो व्यु चरन्ति इत्युत्पत्तिरुच्यते अती विरोध इति अत आह जीवोऽम्यत एव परमेश्वरादुत्पद्यते शब्दादेव ते वात्र ते चिदात्मानोऽविनष्टाः परं ज्योतिर्निविशन्ति अविनष्टा एवोत्पद्यन्ते न विनश्यन्ति कदाचनेति काषा- यण श्रुतिः । नित्यस्यापि हि जीवस्योपाध्यपेक्षया उत्पत्तियुज्यते । उत्पद्यन्ते चिदात्मानोनित्यानित्याः परात्मनः । उपाध्यपे, क्षया तेषामुत्पत्तिरपि गौयत इति च व्योमसंहिता याम् ॥ १७॥ बासाह्याभानचेतनानिर्गुणाय सर्वात्मानः सर्वरूपा T ·२०३पा. पूर्वप्रनदर्शनम् । उत्क्रान्तिगत्वागतोमाम् ॥ १८ ॥ खात्ममा चोत्तरवोः॥ २०॥ नाणुरतच्छुतरिति चेतराधिकारात् ॥ २१ ॥ -- - . अनन्ता इति काषायणश्रुतौ व्याप्तवं प्रतीयते। अपुष आमायं वा एते सिः नौतपुण्यं चा पुण्यं --चेति गौपवन- श्रुतावणुत्वमित्यतो विरोध इति। अतो ब्रवीति हेतूनां सकाशादणुरेव सोऽस्माच्छरोरादुत्क्रम्या, लोकमभिगच्छ- न्यमुभादिमं लोकमभिगच्छति स गर्भो भवति स प्रसूयते स कम्म कुरुत इति पौष्यायण श्रुतिः ॥ १८ ॥ तत्र स्वातन्त्राप्रतीतः एक: प्रसूयते जन्तुरक एव प्रलीयते एकोऽनुभुक्तो सुकत मेक एव च दुष्कृतमित्यादेव खयमेवेत्यतो वक्ति स एतेनैव खात्मना परेणमं गर्भमावि- शन्ति परेण कम्म कुरुते परेण नीयते परणोबीयते तं वाव नमभिवदन्ति खात्मेति एष ह्यानन्दमादत्त एष यैनं जीव- मभिनीवयत्येष उत्क्रमयत्येष आगमयतीत्यु त्तरवाक्ययोः परमात्मनैवोत्क्रान्त्यादयः ॥ १८ ॥ २० ॥ व्याता द्यामानश्चेतना निर्गुणाचे ति व्याप्तिश्रुतेनादुर्भाव इति चेव स पामेदं सृजति स विधेदं विभय॑न्तर्वहिवस बहुधेदमनु प्रविश्यामनोऽभिनयति सभामा स वामनः स ईशा स विष्णुः स परः परो वरीयानिति परमामाधिकार- खात्। एकशब्दैहि शब्दैश्च बहुशब्दैछ केशवः । एबोच्यते वेदैस्तावता नास्य भिवतेति भविष्यत्पुराये ·अव्वाचन सशब्दोमानाण्याचा अविरोधश्चन्दनवत् ॥ २३ ॥ अवस्थितिवशेष्यादितिचेनाखुपममा दिदि गुणाहा लोकवत् ॥ २५॥ सदयं प्राणोऽधि तिष्ठतितदुक्तरषिणा तेन यातमि. त्यादि च ॥२१॥ एष ह्यात्मा हलतो मानशक्तस्तथाप्यसौ। प्रमिति याति वेदैः पूर्णोऽचिन्त्यः सर्ववेदैकयोनिः । सर्वाधीय सर्व- वित् सर्वकर्तेति वाक्यशेष आमशब्दोमानाभ्यां च प्रामा मेयः परं ब्रह्म परानन्दादिकाभिधाः। बदन्ति विशुन- वैकं नान्यत्रा सङ्गतिः कचिदिति कौमें ॥ २२ ॥ अणोरपि जीवस्य सर्वशरीरव्याप्तियुज्यते यथा हरिचन्दनविनुष एकदेशपतिताया. सर्वशरीरबाप्तिः । अणुमानोऽप्ययं जौवः खदेहं व्याप्य तिष्ठति । यथा व्याप्य शरीराणि हरिचन्दनविशुष इति ब्रह्माण्डपु- रा॥ २३॥ सम्यगसम्यगवस्थान विशेषाद युज्यते हरिचन्दनस्येति चेनहदि शव आत्मेति जीवस्वापि तवामुपममात् ॥२७॥ वथा सोकस्य प्रकाशगुन व्याप्ति धोतीरूपेवाव्याप्ति एवं चिद्रूपेराव्याप्ति रिति वा। सादेच- असम्यक् सम्य- गितिवावस्थामदतः सराव्यास्य व्याप्तियुता स्खचिरनेव

·पूर्णपादनम्।
२०१३पा.
व्यतिरेको गन्धवत् ॥ २६ ॥
तथा च दर्शयति ॥२७॥
पृथगुपदेशात् ॥२८॥
नान्यथा। चिगुणस्य स्वरूपत्वा त्तयाप्तिश्चेति युज्यते शनि-
योगात् सुराणाञ्च विविधा तु व्यवस्थिति रिति च ॥ २५ ॥
स नित्यो निरवयवः पुण्ययुक् पापयुक् च स धर्म
लोकममुच्चावर्त्तते स विमुच्यते स एकधा, न सप्तधा, न
दशधेति गीपवनश्रुता वेकस्या बहुत्वं प्रतीयते । स पञ्चधा
सप्तधा दशधा भवति शतधा सहस्रधा गच्छति स विमुच्यत
इति पाराशायण श्रुतौ बहुरूपत्वञ्च प्रतीयते अतो विरोध
परिहरति । यथा पृथग गच्छति एष मंशिनो जीवादंशाः
पृधम्
गच्छन्ति। अथैक एव स न गन्धवहातिरिच्यत अथैको
भवति। अथ बही भवति तं यथा यथेश्वरः प्रकुरुते तथा
तथा भवति सोऽचिन्त्यः परमो गरीयानिति शाण्डिल्य-
श्रुतिः। अचिन्त्ययैष शक्त्यैव एकोऽवयवर्जितः। प्रामानं
बहुधा कस्खा क्रीड़ते योगसम्पति पाझे ॥ २६ ॥ ॥ २७ ॥
तत्त्वसस्यहं ब्रह्मास्मीत्यादिषु जीवस्य परेणा भेदः प्रती-
यते। नित्यो नित्यानां चेतन चेतनानां हा सुपर्णेत्यादिषु
भेदः। अत उच्यते भित्रोऽचिन्त्यः परमो जीवसङ्घात्
पूर्णः परोजीवसवोद्यपूर्णः । यतस्वसौ नित्यमुक्तोद्ययञ्च
बन्धामोक्षन्ततएवाभिवाञ्छदिति सोपपत्तिककौसिकनुते
भिबएव जीवः ॥ २८॥

·०३पा. मध्वमीयम् । तगणसारत्वात तापदेशः प्राज्ञवत् ॥ २८ ॥ यावदात्मभावित्वाच्च न दोषस्त द्दशनात् ॥३०॥ स्वादिवत्तस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् ॥ ३१ ॥ ज्ञानानन्दादिब्रह्मगुणा एवास्य यतः सार: स्वरूप मतो भेदव्यपदेशः यथा सर्वगुणात्मकत्वात् सर्वात्मकत्वं ब्रह्मण उच्यते । सर्वं खल्विदं ब्रह्मेति । भविष्य पूराण च -भिवा जीवाः परी भिन्न स्तथापि ज्ञानरूपतः। प्रोच्यन्ते ब्रह्म- रूपेण वेदवादेषु सर्वश इति ॥ २८ ॥ जीवस्थाप्युत्पत्तिरुता अतस्तस्य सोऽनादिना पुण्येन पापन चानुवद्धः परेण निर्मुक्त: आनन्याय कल्पत इत्यना- दिकम्मसम्बन्ध प्रानन्त्याव्याप्तिश्च न युज्यत इत्यत आह । यावत् परमामा तिष्ठति अनाद्यनन्तत्वेन एवं जीवोऽपि नित्य: परोनित्या जीवा उत्पद्यन्ते बियन्ते च विमुच्यन्ते न चेति चाग्निवेश्मश्रुतिः । आमा नित्यः सुख दुःखे त्व- नित्ये जीवोऽनित्यो धातुरस्य खनित्य इति महाभा- रते ॥३०॥ विज्ञानामासहा देवैश्च सर्वैः स आनन्दः सवल: स प्रोज: स परणामुं लोकं नौयते स विमुच्यते जीवस्य ज्ञानानन्दादिरूपत्व मुच्यते स दुःखादिमुक्त आनन्दी भवति सोऽञानाद्विमुक्तो चानी भवति सोऽवलादिमुक्ती बली भवति स नित्यो निरातकोऽवतिष्ठत पति पनि श्रुता वननन्दादिरूपत्वं प्रतीयते प्रत पाह यथा बालस्व सटेव

·१०॥३फा
पूर्णप्रजर्मनन् ।
मियोपलमानुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतरनियमोबा-
ऽन्यथा॥ ३२ ॥
कर्ता शाखार्थवत्वात् ॥ ३३ ॥
विहारोपदेशात् ॥ ३४॥
पुंस्त्वयौवनेऽभिव्यज्यते। एवं सतमिवानन्दादीनां व्यक्य-
पेक्षया तदुक्तिः । बलमानन्द भोजश्च समज्ञानमनाकुलम् ।
खरूपान्येव जीवस्य व्यज्यते परमाहिभोरिति गौपवन
श्रुतिः ॥ ३१ ॥
व्यक्त्यनङ्गीकारे देवानां नित्योपलब्धिरानन्दादीनां
असुराणां नित्योऽनुपलधिर्मनुष्याणां नित्य उपलब्धाबुप-
लब्धी प्रसज्येते नित्यानन्दो वित्याज्ञानो नित्यवल: परमा-
मा नैव मसुराः एवमनेवञ्च मनुष्था इति अग्निवेश्म श्रुतिः ।
भविथत्पुराणे च - नित्यानन्द-ज्ञानबला देवा. नैव तु
दानवाः । दुःखोपलब्धिमात्रास्ते
मानुषास्तूभयामकाः ।
तेषां यदन्यथा दृश्य तदुपाधिकृतं मतम् । विज्ञानेनात्म-
योग्येन निजरूपे व्यवस्थितिः। सम्यज्ञानन्तु देवानां
मनुष्याणां विमिश्रितम् । विपरीतन्तु दैत्यानां ज्ञानस्यैवं
व्यवस्थितिरिति ॥ ३२ ॥
ईखरस्यैवः कर्तृत्वमुक्तां यत्कर्म कुरुते तदभिसम्पद्य
इति जीवस्योपलवते अत पाइ जीवस्य कर्तृवाभावे
शास्त्रस्य प्रयोजकत्व प्राप्त जीवोऽति का ॥३३॥
खोभिर्वा याला प्रतिभिर्वेत्यादिना मोक्षोऽपि ॥३४॥

·२०३पा. मध्वभाष्यम्। उपादानात् ॥ ३५॥ व्यपदेशाच क्रियायां न चेन्निर्देशविप- ययः ॥ ६ ॥ उपलब्धिवदनियमः ॥ ३७॥ प्रतिविपर्य यात् ॥ ३८ ॥ समाध्यभाव च ॥ ३९ ॥ यथा च तक्षोभयथा ॥ ४० ॥ परात्त तच्छ्र तेः ॥ ४१॥ आत्मान साधनाद्युगादानप्रतीतेश्च ॥ ३५ ॥ आ मानमेव लोकमुपासीतेति क्रियायां व्यपदेशाच अन्यया तेनैव लोकमिति व्यपदेश: स्यात् ॥ ३६ ॥ तर्हि कथमीश्वरस्यैव कर्तृत्वमिति अतो वक्ति यथा जाने इदं ज्ञास्यामौत्यनियमः प्रतीयते एवं कर्मणपि जौवस्य य मन्तरोपमयतौति च श्रुतिः । कुतः ॥ ३७॥ अशक्तिल्यात् जीवस्य ॥ ३८ ।" समाधानाआवाच ॥ ३८ ॥ स्वातन्त्रा प्रतीयते अत आह च तक्षा: कारयिट नियन्तृत्वं कर्तृत्वं च विद्यते एवं जीव- स्यापि ॥ ४० ॥ सा च कर्तृत्वशक्तित्वाद् जीव त्यापरा परादेव । कर्तत्व यथा ·.. २०३पा पूर्णप्रदर्शनम् । शतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिषितावैया दिभ्यः ॥ ४२ ॥ अंगो मानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाकित- वादिसमधीयत एके ॥४३॥ कारणत्वच्च स्वभावचेतना तिः । यत् प्रसादात्ति में सन्ति न सन्ति यदुपेक्षयेति पैङ्गिश्रुतिः ॥ ४१ ॥ ततः प्रयोजनकत्वं शास्त्रस्य नापद्येत कृतप्रयत्नाप- चत्वात् प्रेरकत्वस्यादिशब्देन वैषम्यादिपूर्वकर्मप्रयत्नञ्च संस्कारचाप्यपेक्ष्यतु । ईश्वरः कारयेत् सर्व तञ्चेश्वरकतं खयम् । अनादित्वाददोषश्च पूर्ण-शक्तित्वतो हरीरिति भविष्यपुराणे । एतदेवं न चाप्येव मेतदस्ति च नास्तिचेति मोक्षधर्म ॥ ४२ ॥ अंश एव हौम जीवाांशी हि परमेश्वरः स्वयमंशेरिदं सर्व कारयत्यचलो हरिरिति गौपवनश्रुतावंशत्वं जीवस्यी पलभ्यते । नैवांशो न सम्बन्धी नापेक्षो जीव: परस्य तथापि तु यथायोगं फलदः प्रभुरकराट् । न नियम्यः स कस्यापि सर्वस्य नियामक इति भालवेयश्रुती। अतो ब्रवीति । मां रक्षतु विभुर्नित्यं पुत्रीऽहं परमात्मनः । अवरः परेण पितरं यो ह्यस्यानुवेद पर एतावरेण यस्तहेद स पितुः पिता सत् यस्त्वाविजानात् स पितुः पिता सत् हा सुपर्णा सयुजा सखायेत्यादिना व्यपदेशादंशो जीवः । तथा च पाराशायणश्रुतिः। अंशो ह्येष परस्य योऽयं ·२०३पा. मध्यभाषम् ८१ मन्त्रवाच ॥ १४ ॥ अणि च सायं ते ॥ ४५ ॥ प्रकाशादिवन्न वं परः ॥ ४६॥ सारन्ति च ॥४७॥ पुमानुत्पद्यते च मियते च नानाविं व्यपदिशति पितति पुवेति भ्रातेति च सखेति चेति । अन्यः परोऽन्यो जीवो नासावस्य कुतश्चन नायं तस्यापि न कश्चनेत्यन्यथा च काथायणश्रुतिः । ब्रह्म दाशा ब्रह्म कितवा ब्रह्म वेमे दश इत्यभेदेनाप्येकऽधीयते । तथा चाग्निवेश्मश्रुतिः । अंशी- ोष परस्य सिन्न वेनमधीयिरे इति । बाराहे च । भ्रासखित्वेन स्वामित्वेन यतो. हरिः । बहुधा. गौयत वेदैर्जीवोंशस्तस्य तेन तु । यतो भेटेन चास्यायमभेदेन च गोयते । अतश्चांशत्वमुद्दिष्टं भेदाभेदं न मुख्यत इति ॥ ४३ ।। पादोऽस्य विश्वासूतानि ॥ ४४ ॥ ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः। मनःषष्ठा- नौन्द्रियाणि प्रकृतियानि कर्षतीति ॥ ४५ ॥ अनंशत्वश्रुतर्गतिचाह। शत्वेऽपि न मत्स्यादि. रूपी पर एवं विधः । यथा तेजोऽशस्यैव कालाग्ने: खद्योतस्य च नैकप्रकारता। यथा जलांशस्यामृतसमूह म्य मूत्रादेव। यथा पृथिव्यंगस्य मेरोविष्ठादेश्च अभिमानि- देवतापक्षयैतत् ॥ ४६ ॥ एते. खांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् । अतःपरं AP ·पूर्णप्रज्ञदर्शनम्। २०३पा. अनुत्तापरिहारौ देह स बन्धाज्जयोतिरादि- बत् ॥४८॥ पदव्यक्तं अव्यूढगुणवृहितम् । अदृष्टाश्रुतवम्तुत्वात् स जीको यः पुनर्भवः । स्वांशश्वाथो विभिन्त्रांश इति हेधांश इयने । अंशिनी यत्तु सामर्थ्य यत् स्वरूपं यथास्थितिः। तदेव नाएमात्रोऽपि भेदः स्वांशाशिनीक्वचित् । विभित्रांश प्य- शकि: स्यात् किञ्चित् सादृश्यमानगुगिति वाराहे । त्वत्ममोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्य इति च ॥ ४७ ॥ परानुजया प्रकतिः परतो बन्धनित्तिश्च जीवस्य प्रतौ- यत्वेऽपि देहसम्बन्धात् । य आत्मान मनुरोपमयति तमेवं विहानमृत इह भवतीत्यादि। न तु परस्य वासुदेवः सङ्क- र्षण: प्रद्युम्नोऽनिरुद्धोऽहं मत्स्यः कूम्मः वराहो नृसिंहो वामनी रामः रामः कृष्णो बुडः कल्किरहं शतधाहं सहस्र- धाह ममितोऽहमनन्तो नैवैते जावन्ते नैतेषामज्ञानबन्धी न मुक्ति: सर्व एव ह्येते पूर्णा अजरा अमृता: परमाः परा नन्द इति चतुर्वेदशिखायाम्। युज्यते च ज्योतिरादि- वत् यथादित्यो वियासस्तत्प्रकाशश्चैकप्रकारः। शुलं करणं कनौनिकेति तदंशस्याप्यक्षणो देहसम्बन्चान्न तादृशी शक्तिः तदनुग्राह्यत्वं सेनैवात्तिपरिहारथ । यथा वाह्यामृतजलस्य भूतलस्थामृतसमुद्रस्य चैकत्वं तदंशस्यापि श्लेमणस्तदन- ग्राह्यत्वं तेनैव विरोधनिवृत्तिश्च । मोक्षधर्म च - यत् किञ्चिदिह लोकेऽस्मिन् देहबई विशांपते! सर्व पञ्चभि- राविष्टं भूतैरौ .रबुद्विजैः । ईखरी हि महतं प्रभु रा.

·अ०३पा. मध्वभाषम्। ८३ असन्ततेचाव्यतिकरः ॥ ४ ॥ अाभास एव च ॥५०॥ पता। तथा च यणो विराट्। भूतान्तरामा विज्ञेयः स गुणी निर्गुणोऽपि च। भूतप्रलयमव्यक्तं शुश्रूष नृपसत्तमेति । वाराहे च - अंशाश्व देहयोग्यत्वाद् जीवा बधादिसंयुताः। अनुग्राहा- शेश्वरेण न तु मत्स्यादिको हरिः। अदेह बन्धयोग्यत्वा- यथा सूर्यप्रभाक्षिणी। यथा मृतसमुद्रस्य श्लेष्मादेश्व विरू- अनुग्राबवमन्यस्य तेनैवावत्ति रोधनमिति ॥४८॥ अपूर्णशक्तित्वाच्च जीवस्य न मत्स्यादिसाम्यम् । चतुर्वेदशिखायां - तस्य ह तस्यः ह वा एतस्य परमस्य त्रीणि रूपाणि कृष्णी रामः कपिल इति तस्य ह वा एतस्य पर- मस्य पञ्च रूपाणि दश रूपाणि तानि ह वा एतानि सर्वाणि पूर्णानि सर्वाण्यमितानि सर्वाण्यसंमितान्यथा वगः सर्व एवा पूर्णाः सर्व एव बद्दान्ते चाथ मुच्यन्ते च केच- नेति ॥ 80॥ रूपं रूपं प्रतिरूपो वभूवेति प्रतिविम्बत्वाचन सास्यम् । वाराहे च । विरूपावंशको तस्य परमस्य हरीविभोः । प्रतिविम्बांशकश्चाथ स्वरूपांशक एव च। प्रतिविम्बांश का जोवाः प्रादुर्भावा परे स्मृताः। प्रतिविम्बोऽस्वल्पसाम्यं स्वरूपाणीसराणि तु इति। सोपाधिरनुपाधिश्च प्रतिविम्बो विधेयते। जौक ईशस्यानुपाधि रिन्द्रचापो यथा रवेरिति पेनिश्रुतेः। यथैषा पुरुषेच्छाया एतस्मिवेतदाततमिति च श्रुतिः । ५० ·८४ पूर्णप्रयदर्शनम् । २०१४पा अदृष्टानियमात् ॥५१॥ अभिमन्वादिष्यपि चैवम् ॥ ५ ॥ प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात् ॥५३ ॥ इति थौमत् कण पायनकतब्रह्मसत्व भाष्य श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पाद विरचिते द्वितीयाध्यायस्थ हतोय पादः समाप्त: । अस्य प्रतिविम्बानां मिथो वैचित्राकारणमाह - अना- दिविद्याकांदिवैचित्रादैचित्राम् ॥ ५१ ॥ इच्छा षसुखदुःखादिवैचित्राञ्चादृष्टादेव । च शब्देन प्रतिक्षणं वैचित्राम् ॥ ५२ ॥ न स्वर्गभूम्यादिप्रदेश वैचित्रपाद वैचित्रा तत्प्रापरण्य दृष्टापेक्षत्वादेकदेशस्थिता नामैव वैचित्रादर्शनाच ॥ ५३ ॥ इति श्रीकृष्णद्वैपायनक्कतब्रह्मसूत्रभाष्ये श्रीमदा- नन्दतीर्थभगवत्पूज्यपादविरचित हितीयाध्यायस्य वतीय- पाद: समाप्तः।

·२०१४पा. मध्यभाष्यम् । तथा प्राणाः ॥ १ ॥ गोण्यसम्भवात् ॥ २॥ प्रतिज्ञानुपरोधाच्च ॥ ३॥ । युक्तिसहितश्रुतिविरोधं श्रुतीनामपाकरोत्यनेन पादेन। प्राणा एवेदमग्र प्रासंस्तेभ्यो भूतानि जजिरे । तेभ्योऽण्डम - रहस्यान्तस्त्विमे लोकाः । अथ प्राणा एवानादयः प्रामा मित्वा इति काषायणश्रुती प्राणानामनुत्पत्तिः श्रूयते । नोपादानं होन्द्रियाणां सतोऽनुत्पत्तिरिथते । उपादान- कला सृष्टिः सर्वलोकेषु चाहता। इति भविष्यत्पुराणे रतस्मान्जायते प्राणी मन: सर्वेन्द्रियाणि चेति चात उच्यते तथा कालादयः परमात्मन उत्पद्यन्ते तथा प्राणा अपि ॥१॥ अनादिश्रुतिौणानादित्वापेक्षया मुख्यासम्भवात् । नित्यान्य तानि सौहाण होन्दियाणि तु सर्वशः। निषा भूतैरुपचयः सृष्टिकाले विधीयते परेण साम्य सम्मा कस्य स्थामुख्यनित्यतेति हि भविष्यपुराणे ॥२॥ इदं सर्वममजतेति ॥ ३ ॥ विधा हैवेन्द्रियाणि नित्यानि चानित्यानि च दन नित्य मनोऽनादित्वाब धमनाः पुमां स्तिथ्य नित्यान्य- न्यानोति गौपवनच तो मनसोऽनुत्पत्तिः सयुक्तिका श्रूयते अस आह मनः सर्वेन्द्रियाणि चेति पूर्वोक्तत्वादानुत्- सिमनसो युज्यते पूर्व मनः समुत्पन्न ततोऽन्येषां समनवा !

·८६ पूर्व प्रदर्शनम् । २५०४पा. तत्प्राकश्रुतेश्च ॥ ४॥ तत्पूर्वकत्वाहाचः ॥ ५॥ सप्तगतर्विशेषितत्वाच्च ॥६॥ हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम् ॥ ७ तदनुत्पत्तिवचनमल्योपचयकारणादिति वायुप्रोक्तवचनं च शब्देन एहोतम् ॥ ४॥ नित्यया नित्यया स्तौमि परमात्मानमच्युतमिति वाम्वाव नित्या न ह्येषोत्पद्यते अस्यां हि श्रुतिरवतिष्ठते इति सयुक्तिक पौथायणश्रुतौ वाचोऽनुत्पत्तिरुच्यते अतोऽ- ब्रवीत् तस्मान्मन एव पूर्वरूपं वागुत्तररूपमिति मन:पूर्व- कत्वा हाचो नानुत्पत्तिः। पगिन्द्रियस्य नित्यत्वं श्रुति सविधियोग्यता। उत्पत्तिर्मनसी यस्मान्न नित्यत्वं कुतश्च- नेति वायुप्रोक्त: ॥ ५ ॥ सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मादिति श्रुति: सप्तैव मारुताः बाह्ये प्राणाः सप्त तथात्मनि। अधिदैवे तथाध्यामा संख्यासाम्यविदो विदुरिति च स्कान्दे । प्राणा हादशमाषा हादशादित्या द्वादशराशयी हादशग्रहा इति कौण्डिन्यश्रुतौ हादशप्राणा दृश्यन्ते। अतो वक्ति जानेन्द्रियाऐक्षया सप्तखं गुहाशयां निहिताः सप्त सप्तेति विशेषणात् सप्त प्राणाच कम्मणः । एवं प्राणा द्वादशक अरोरे नित्वसंस्थितमिति भविष्यत्पूर्ववचनं च शब्दात् ॥६॥ हस्तादौनां कम्मविषयत्नान सह पाठः संसारस्थिति- द्वादश वा एते - ·२०१४पा. मध्यभाथम् । अणवश्च ॥८॥ श्रेष्ठश्च ॥ ८॥ न वायुक्रिये पृथगुपदेशात ॥ १० ॥ हेतुत्वात् स्थितं कम्मविदो विदुः तस्मादुगतिहेतुत्वात् सानं गतिरिहोच्यत इति वायुप्रोत: ॥ ७ ॥ दिवोव चक्षुराततमिति व्याप्ति: प्रतीयते दूरश्रवणदर्श- नादियुक्तिश्च । अणुभिः पश्यत्यणुभिः शृणोति प्राणाएवा- सवः प्राणैह्येतद्भवतीति कौण्डिन्यथु तिः । अतोवक्ति तयथा हाणुनश्चक्षुषः प्रकाशो व्यातत एव मेवा पुरुषस्य प्रकाशोव्याततोऽणुह्ये वैष भवतीति शाण्डिल्य- श्रुतिः ॥ ८॥ नैष प्राण उदेति नास्तीति एकक एव मध्ये स्थाता अथैनमाहुर्मध्यम इति मुख्यप्राणस्थानुत्पत्तिः श्रूयते । यत् प्राप्तियत् परित्याग उत्पत्तिमरणन्तथा। तस्योत्पत्तिर्मृति- चैव कथं प्राणस्य युज्यते इति च युक्तिर्वायूती : । एष प्राणी जायत इति च । सोमाण ह वा एष पुरुषोऽवतिष्ठते स्थूलत्वेनोदेति सूक्ष्मवाथो स्थूलद्य प्रकतितः सूक्ष्मोऽभ्यतः स्थूलोऽथैन माहुः। सादिरनादि- रितीति गौपवनश्रुतेः ॥८॥ चेष्टायां वाद्यवायौ च मुख्यप्राणे च गीयते प्राणशब्द स्त्रिषु वेषु मुख्य मुख्यः प्रकीर्तित इति वायुक्रिययोगवि अपदेशादुत्पत्तिश्रुतिस्तयोर्न स्यात् । वायुचर्कोतिरापस्तपो मन्त्राः कम चेति पृथगुपदेशाय । आत्मन अत पाह। स प्राणमसलतनत्रं ·२०१४पा पूर्णप्रदर्शनम् । चक्षुरादिवत्तु तत्सह शिष्टयादिभ्यः ॥ ११ ॥ अकरणत्वाच्च न दोष स्तथाहि दर्शयति ॥१२॥ भूतानि चेटा मन्त्राश्च मुख्यप्राणादिदं जगत्। मुख्थ माण: परममा च नपरः कारणान्वित इति वायुप्रोतः ॥ १० ॥ प्राणादिदमाविरासीत् प्राशोधत्ते प्राणोलयमभ्युपैति न प्राण: किञ्चिदाचित इत्यग्निवेश्मश्रु तौ। यदाश्रयादस्य चेष्टा मोऽन्य कथमुपाश्रयेत् । यथा प्राणस्तथा राजा सर्व स्वैकाश्रयो भवेदिति व युक्तिभरते। प्राणस्यैतदशे सर्व- प्राणः परवशे स्थितः । न परः किञ्चिदाश्रित्य वर्तसे परमो यत इति पैनिश्रुतिः । अस आह चक्षुरादिवम्मुख्य- प्राणोऽपि परमात्मवश एव। सर्व य वैतत् परमेव तिष्ठते प्राणश्च प्राणिनश्च सह्य कए वैतान्वयत्युबयति वशीकरोति इति गौपवनच तो चक्षुरादिभिः सह तहशत्वेनैव शास. नात् । सर्वकापि सन् प्राणः परमाधारतः स्थितः । कथ्यमेवान्यथा स स्याद यतो नैवेश्वरदयम् । अवान्तरे- खरत्वेन तस्येखरवचो भवेत् । अतो मध्यमतामाहुस्तस्य वेदेषु वेदिनः। अनन्येश्वरता प्राणे तदन्येश्वरवजनात् । यतो विशेषवाक्येन होयते समता वचः। नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्यो तोऽस्ति दृष्ट इत्यादिवचनयुक्ताय शादिशब्दे- जोकाः ॥११॥ इतरेषां प्रायनां करगलामुख्यश्याकरणत्वाब तस्या- ल्येभ्यः अनुत्तमत्वं बुच्यते माण्डअश्रु निक। तानि ह का ·२०१४पा० मधमाधम् । पञ्चतिमनोवापदिश्यते ॥ १ ॥ अणुश्च ॥ १४ ॥ एतानि सर्वाणि कारणानि अथ प्राण एवा कारणस्तरमा- मुख्यम्तस्मान्मुख्य इत्याचक्ष्यत इति ॥ १२ ॥ मर्वे वा एते सुख्यदासा। प्राणोऽपानो ब्यान उदान: समान इति । अथ प्राणो वाव सम्माडिति कौण्डिन्य - श्रुतिः । प्राणापानादयः सर्व मुख्यदासा यतोऽनिशम् । अतस्तदाजया नित्य स्वानि कम्माणि कुर्वत इति युक्ति- वायुप्रोक्तः । मुख्य स्यैव स्वरूपाणि प्राणाद्याः पञ्चवायवः । स एव प्राणिनां देहे पञ्चधा वर्ततेऽनिशमिति गौपवन- श्रुतिः। अतीवति -अथ पञ्चवक्त्ये तत् प्रवर्तते प्राणो का पञ्चवत्तिः प्राणोऽपानीव्यान: उदान: समान इति तेभ्यो वा एतभ्यः पञ्च दासा: प्रजायन्ते प्राणादाव प्राणोऽपानादपानो व्याना द्यान उदानादुदान: समानादेव समानो यथाह वै मन: पञ्चधा व्यपदिश्यते मनो बुद्धिरहार चित्त चेत- नैति तेभ्यो वा एतेभ्य: पञ्च दासाः प्रजायन्ते मनसो वाव मनोबुडे बुडिरहङ्कारादहङ्कारश्चित्ताञ्चित्त चेतनाया एव चेतनैवमितीति ॥ १३ ॥ प्राण एवाधस्तात् प्राण उपरिष्टात् प्राणो मध्यतः प्राण: सर्वत: प्राण एवंदं सर्वमिति प्राणस्य व्याति: प्रतीयते। यतः सर्व जगदाप्य तिष्ठति प्राण एव तु। अतो धृतं जगत् मर्वमन्यथा केन धार्यत इति युक्त वायुप्रोक्तेः । अणुनैतत् सृज्यतेऽणु नैतड्वायतेऽणी लयमप्युपैति वा प्राणी अनुः प्राणी ·२०१४पा पूर्णप्रदर्शनम् । ज्योतिराधिष्ठानं तु तदामननात् ॥ १५ ॥ प्राणवता शब्दात् ॥ १६ ॥ तस्य च नित्यत्वात् ॥ १७ ॥ ये तद्भवतीति सौत्रायणच तिः। अत प्राह स वा एष प्राणो. णुमहान् नामान्तर्वाऽणुर्वहिमहान् अणोर्वा ईशितव्येश ईश ह्यसौ सर्वस्येशितव्यच परस्येति कौण्डिन्यश्रुतिः ॥१४॥ करणत्वं प्राणानामुक्त जीवस्य करणान्याहुः प्राणानि तांस्तु सर्वशः । यस्मात्तदशगा एते दृश्यन्ते सर्वदेहिषु इति सौत्रायणशु तौ स युक्तिक जीवकरणत्वं प्रतीयते ब्रह्मणो वा एतानि करणानि चक्षुः श्रोत्रं मनो वागिति तडेयतैः कार- यतीति च काषायणश्रु तो अत आह यज्ज्योतिराद्य धिष्ठान ब्रह्म तदैवैतैः करणैः प्रवर्त्तयति यः प्राणो तिष्ठवि- त्यादि तदामननात् ॥ १५ ॥ कथं जीवकरणत्वत्र तिरित्यती वक्ति - जीवेनैव करणे कारयति परमात्मा अतो न विरोधः । एष ह्यनेनात्मना चक्षुषा दर्शयति श्रोत्रेण श्रावयति मनसा मानयति बुद्ध्या- बोधयति तस्मादेताबाहुः सृतिरसूतिरितोति भालवेय- श्रुतिः । कारणैः कारणं ब्रह्मपुरुषापेक्षयाखिलम् । श्रोत्रा- दिभिः कास्यति करणानीत्यतो विदुः । न जीवापेक्षया मुख्यं कारयेत् परमेखरः । केवलात्मेच्छया तमामुख्यत्वं तस्य निश्चितमिति वाराहे ॥१६॥ अनादिनित्यत्वाञ्च जीवकरणसम्बन्धस्य युज्यते सत्

·२०१४पा.
मध्वमाधम् ।
त इन्द्रियाणि तापदेयादन्यत्र श्रेष्ठात् ॥१८॥
भेदश्रुतेः ॥ १८ ॥
करणत्वमिति श्रुतिः ।
अथाषियोगिनि करणैर्वाव न
वियुज्यते देहेनैव वियुज्यते इत्येतहाव करणानां करणत्वं
यहाव न वियुज्यत इति गौपवनच तिः । चशब्द: करण--
सम्बन्धग्राहो ॥ १७॥
अथेन्द्रियाणि प्राणा वा इन्द्रियाणि प्राणा हौदं द्रव-
न्तौति सयुक्तिका सौत्रायणश्रुतिः। सामान्येन प्राणामा-
मिन्द्रियत्वं वक्ति हादशैवेन्द्रियाण्याहुर्मनो बुद्दी तु हादश
इति च काषायणश्रुतिः । अतः कस्यन्द्रियत्वं निवार्यत
इत्यतो वक्ति मुख्यप्राण मृते त एवेन्द्रियाणि हादशैवेन्द्रि-
याण्याहुः प्राणो मुख्यत्वनिन्द्रियं द्रववतां होन्द्रियाणां तु
नियन्ता प्राण एकराडिति पौत्रायणश्रुतिः । श्रोत्रादीनि
पञ्चैव तथा वागादिपञ्चकम् । मनोबुद्धिसहायानि दाद-
शैवेन्द्रियाणि तु । विषयद्वणात षामिन्द्रियत्व मुदाह-
तम् । तेषां नियामकः प्राण: स्थित एवा खिलप्रभुरिति
वृहत्संहितायाम् ॥ १८ ॥
स्थित एव होदं मुख्यमाण: करोति कारयति चलति
चालयति धत्ते धारयति प्रभुं वा एनमाहुरथेन्द्रियाणि तु
स्थितानि न कुर्वन्ति न कारयन्ति न चलन्ति न चालयन्ति
न दधते न धापयन्ति तानि एतान्यवलानि तस्मादाहु-
रिन्द्रियाणि कारणानोति पौत्रायणश्रुतेः ॥ १८ ॥

·पूर्णप्रवदनम् । २५०१४पा. वैखक्षण्याच॥ २०॥ संज्ञामूर्ति कृप्तिस्तु बित् कुर्वत कुर्वत उपदे- शात् ॥ २१॥ मांसादिभौमं यथाशब्दमितरयोश्च ॥ २२॥ पुरुषापेक्षया प्रकृत्तिरिन्द्रियाणां दृश्यते न मुख्य स्य प्राणाम्नय एवैतस्मिन् पुर जाग्रतोति च श्रुतिः ॥ २० ॥ विरची वा इदं विरचयति विदधाति ब्रह्मा वै विरञ्च एतस्माहीम रूपनामनीति गौपवनश्रुतिः । यस्माहिरे. चयेत् सर्व विरञ्चस्तेन भण्यते। एकैव कर्ता जगतो ब्रह्मैव च चतुर्मुख इति युक्तिळीं । अथ कस्मादुच्यते परम इति पराह्य ते नामरूपे व्याक्रियेते तस्मादेनमाहुः परम इति अथ कस्मादुच्यते ब्रह्मेति बृहत्वाव॑हणत्वाञ्चेत्यग्निवेश्म श्रुतिः। अत आह - नामरूपतृप्ति: परमादेव मर्वागि विचिन्त्य धीरो नामानि हृत्वाभिवदन्यदास्ते इति श्रुतेः । वित् कुर्वत इति हेतुगर्भ: त्रित् करणापेक्षत्वान्नाम रूपयोः सर्वनाम्नां च रूपाणां व्यवहारेषु केशवः। एक एक यत: स्रष्टा ब्रह्माद्यास्तदवान्तरा इति पाझे। विजन क्रिया यतो विणो रूपञ्च तदपक्षया। रूपापक्षं तथा नाम व्यवहारस्तदात्मकः । अतो नाम्नश्च रूपस्य व्यवहारस्य वैकराट् । हरिरेव यतः कर्ता पितातो भगवान् प्रभुरिति च ब्रह्माण्डे ॥२१॥ अद्भयो हीदमुत्पद्यते पापो वाष मांसमस्थि च भव.

·२०१४पा. मधमाषम् । वैशेष्यात तहादस्तहादः ॥ २३ ॥ इति श्रीमत अष्णा पायनतब्रह्मसत्वभाष्ये श्रीमदानन्दतौथ भगवत्पादविर- चित द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थ : पादः समाप्तः । म्त्याप: शरीरमाप एवेदं सर्वमिति कौण्डिन्यत्र तिः । अस्मयं तु यतो मांसमतस्तृप्तिश्च मांसत इति च मारुतं । पृथिवीशरीरमप्येति आकाश आत्मेति च अतो ब्रवीति यत् कठिनं सा पृथिवी यद् द्रवं तदापो यदुःणं तत्तेज इति थ तमांसाद्येव भौमं न सर्वशरीरं ओजसोश्च कार्य यथा.. शब्दमङ्गीकर्त्तव्यम् । यहा वाथो विमित्र मिश्राडेत वतीति मिश्राणि हि भूतानि तस्मादेवैव माचक्षतं च भतानौति च काषायणश्रुतिः। पञ्चभूतात्मकं सर्व तद प्यं क विवक्षया । एकताकरमेन व्यवहारस्तु वैदिकः । भौममित्येव काठिन्याच्छोलादोदकमित्यनि । तेजिष्ठाहा तेजसञ्च यथास्थां वचनं श्रुतिगिति वायुप्रोतोः ॥ २२ ॥ कथन्तर्हि विशेषवचनमित्यत आह भतानां विशेष- संयोगादेव विशेषव्यवहारः। पार्थिवानां शरोराणामईन पृथिवो स्मृता। इतरे ई विभागिन्य आयस्तेजन्तु भागतः । इति सामान्यतो यो भेदश्च प्रतिपूरुषम् । स्वर्गस्थानां शरीराणामई तेज उदाहृतमिति च वृहत्संहितायाम् ।

·पूर्णप्रदर्शवम् । ३१पा.
अब हतीयोऽध्यायः।
तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति संपरिष्वक्तः प्रत्रनि-
रूपणाभ्याम् ॥१॥
सर्वाध्यायार्थावधारणार्याऽध्यायान्ते हिरुक्तिः । गारुड़े च ।
अध्यायान्ते विरुक्तिः स्याद् देवे वा वैदिकेऽपि वा । विचारी
यत्र सज्येत पूर्वोक्तस्यावधारणे । अनुक्तानां प्रमाणानां
खीकारच कती भवेत् । विनिन्द्या चेतरान् मार्गान् संपूर्ण-
फलता तथेति ॥ २३ ॥
इति श्रीमत् कृष्णद्वैपायणकृतब्रह्मसूत्रभाष्थे श्रीमदा.
नन्दतीर्थभगवत्पादविरचितं द्वितीयाध्यायस्य
चतुर्थः पादः समाप्तः ।
साधनविचारोऽयमध्यायः । वैराग्याथै गत्यादिनिरू.
पणप्रथमपादे भूतबन्धो हि बन्धः । भूतबन्धस्तु संसारी
मुक्तिस्तेभ्यो विमोचनमिति च वाराहे । तच मरणे भवति
भूतानां विनिवृत्तिस्तु मरणं समुदाहृतम् । भूतानां संप्र-
योगस्तु जनिरित्वे व पण्डितैरिति महाभारते । अत: कि
साधनैरित्यत आह शरीरान्तरप्रतिपत्तो भूतपरिष्वक्त एव
गच्छति वेत्ययथा पञ्चम्यामाहुता वापः पुरुषवचसो
भवन्ति इति तु पञ्चम्यामाहुता वापः पुरुष वचसो
न्तौति प्रश्नपरिहाराभ्याम् ॥ १ ॥

·३०१४पा.
मध्यभाष्यम् ।
व्यात्मकत्वात भयस्त्वात् ॥ २ ॥
प्राणगत च ॥ ३ ॥
अग्नवादिगतिश्रुत रिति चेन्न भाक्तत्वात ॥४॥
प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एवापपत्तः ॥५॥
अपशब्द आत्मात्मकत्वाद् युज्यते । भूयस्त्वाचापां
सापापनोदो भूयस्त्वमम्भसो वृत्तयस्त्विमा इति च
भागवते ॥ २ ॥
यत्र वाव भूतानि तत्र करणानि नित्यानि ह वाव
एतानि भूतानि करणानि च नैतानि कदाचिद्दियुज्यन्ते
न च विनीयन्त इति च भालवेयश्रुतः । प्रमाणगतर्भूतान्यपि
सन्तीति सिद्धम् ॥ ३॥
यवास्य पुरुषस्य मृतस्याग्नि वागण्य ति वाचं प्राण
इत्यादि श्रुतेन प्राणानां जीवेन सह गतिरिति चेत् - न,
भागतोऽग्न्यादिप्राप्तिः। पुरुषस्य मृतो ब्रह्मन् प्राणा भागत
एव तु अधि दैवं प्राप्नुवन्ति भागतोऽनुव्रजन्ति तम् । पुन:
शरीरसंप्राप्तौ तमेवानुविशन्ति चेति ब्राझे। ब्रह्माण्डे च ।
मृतिकाले जहत्येनं प्राणा भूतानि पञ्च च। भागतो
भागतस्त्वेन मनुगच्छन्ति सर्वश इति ॥ ४ ॥
तस्मिन्ने तस्मिनग्नी देवाः श्रद्धां जुक्तीतिप्रथमाग्नी
श्रूयते न भूतानि जुवतीति अतो नेति चेत् - न, ता एव
प्रस्तुता आप: अहारूपेण इयन्त इति तु पञ्चम्यामाहुता
वापः पुरुषवचसो भवन्तीत्य पसंहारोपपत्तेः ॥ ५ ॥

·३०१पा० पूर्ण प्रदर्शनम् । अश्रुतत्वादिति चेन्नष्टादिकारिणा प्रतीत ॥ भाक्तं वाऽनात्मवित्त्वात्तथाहि दर्शयति॥७॥ कृतात्ययेऽनुशयवान दृष्ट भूतियां ॥८॥ -4 अग्न्यादिगतिः प्रत्यक्षतः श्रूयतेऽतः प्रत्यक्षाश्रवणाव युक्तमिति चेन्न अथैतमं यजमान कि न जहाति भूतान्ये व भृतैरवगच्छति भूतैर्भुङ्क्ते भूतैरुत्पद्यते भूतैश्वरति भूतै- विचरतीति कोठरव्य श्रुती प्रतीयते ॥ ६ ॥ अपामसोमममृता अभूमेत्यादिश्रुतिविरोध इत्यती वति । भागतस्तदमृतत्वं न्यान्यः पन्या अयनाय विद्यते इति श्रुतरात्मविद एव हि मुख्य वा शब्दात् पारम्पयेणा मविपक्षया वा। तथा हि श्रुतिः -- स एनमविदिती न भुनक्ति यथा वेदी वा ननूतोऽन्याहा कर्मा कृतम् । यदि ह वा अथ नैवं विमहत्पुण्यं कर्म कुरुते तदयस्मात्ततः क्षौयत एव । आत्मानमेव लोकमुपासीत म यथात्मानमेव लोकमुपाम्तेन हास्य कर्म क्षीयते तस्मादेवात्मनो यद यत् कर्म क्रियते तत्तत् सृजतेऽमृती वाव सोमपो भवति यावदिन्द्रो यावन्मनुर्यावदादित्यः कर्मणा ज्ञानमातनोति जाननामृती भवति अथामृतानि कर्माणि यत एनममृतत्वं नयन्तीतिन्व ॥ ७॥ कृतस्य कर्मणो भोगे न क्षयान्मुक्तिरित्यत आह ततः शेषेणमं लोकमायाति पुनः कर्म कुरुते पुनर्गच्छति पुन- रागच्छतौति श्रुतेः । भुतशेषानुशयवानिां प्राप्य भुवं ·३०१पा. मध्यभाष्यम् । यथेतमनेवं च ॥६॥ चरणादिति चेन्न तदुपलनणार्थेति कामा जिनिः ॥ १० ॥ श्रानर्थ क्यमिति चेन्न तदपेचत्वात ॥ ११ ॥ . पुनः। कर्म कत्वा पुनर्गच्छेत् पुनरायाति नित्यशः ! आचतुर्दशमावर्षात् कर्माणि नियमेन तु । दशावराणां देहाना कारणानि करोत्ययम् । अतः कर्मक्षयान्मुक्तिः कुत एव भविष्यतीत्यादि स्मृतिश्च ॥ ८ ॥ शेषवानवायाति यतमेव गति यथैत मा गच्छति स भतो स कर्म कुरुते स परिवरीत इति गतिप्रकारेणा- गतिः प्रतीयते । अतो ब्रूते पूझानभादा कायम का प्रशाञ्चन्द्रलोकं यधेतमाकाशमाकागावापुर्वायुभवा धूमी भवति धूमो भूत्वाऽभं भवति अन्न भूत्वा मेघो भवति मेषो भूत्वा प्रवर्षति इति कावाय शश्रुतः यया गतमन्यथा तद य इह रमणीयचरणो रमणीयां योनिमापद्यन्ते कधचरणा: कपूयामिति शुनेश्वरणफलमेव गमनागमनं न यज्ञादिक्कतम् । आधार इति संगीतकर्मागवेन शहिदः । अशुद्धिदस्वनाचारशरणं तुभयं मतमिति चेत्र बनायुपलक्षणार्धाचरणदिवतिरिति कामानिनिर्म- इते ॥ १० ॥ सहि रममौया: कपूषाः इत्येन सासराब्दस्यानर्थक्य ·१०८ ३५.११पा. ८ पूर्वप्रजदर्शनम् । सुकृत दुष्क ते एवेति तु वादरिः ॥ १२ ॥ अनिष्टाटिकारिणामपि च श्रुतम् ॥ १३ ॥ संयमने त्वनुभयेतरेषामारोशावरोकौ तहति- दर्शनात त ॥१४॥ सारन्ति च ॥ १५ ॥ मिति चेन्न । यज्ञाद्युपलक्षणार्धा चरणादिरिति चरणा पेक्षत्वाद्रमणीयत्वादेस्तदज्ञापनार्थत्वेनोपपत्तेः ॥ ११ ॥ धर्मे चरत माधम मित्यादि प्रयोगात् सुक्तकृत एवं चरणा शब्दोतो इति वादरिमन्यते । तुशब्दात् स्वसिद्धान्तो- ऽपि स एवेति सूचयति । तुशब्दस्तु विशेष स्यात् स्वसिहा. तेऽवधारण इति च नाममहोदधौ ॥ १२ ॥ पुण्यकतामेव गमनागमन नेतरेषामित्यत तद्य इह शुभकतो ये बा अशुभकृतस्ते शुभमनभ्यावर्तन्ते पुनः कम्म कुर्वन्ति पुनर्गच्छन्तीति मालवेयश्रुतौ ॥ १३ ॥ संयमनमनुभय' केषाञ्चिदारोहः केषाञ्चिदवरोहः । तुशब्दोऽवधारणे सर्व बा एते शुभकृतः संयमन प्रपतन्ति । तत्र ह ये परद्विषो गुरुहिषः श्रुतिद्विषमतदवमन्तारः पठा मुर्खा इति ते वै ततोऽवरुह्य तमसि प्रपतन्ति नैव ते उत्ति- इन्सेऽपि कर्हिचित् ये ध्रुवा एतदित्याहुः । अथ येऽन्ये ब्रह्महिषस्तेनाः सुरापास्ते वै तदनुभूयेमं लोकमनुव्रजन्तीति कौठरव्यश्रुतेः ॥ १४ ॥ गच्छन्ति पापिन: सर्वे नरकं नाव संशयः । तत्र भुका ·पापा. सध्यभाथम्। १०८ अपि च सप्त ॥ १६॥ तवापि च तद्वापारादविरोधः ॥ १७ ॥ विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात ॥ १८ ॥ । पतन्येव ये द्विषन्ति जनाईनम्। महातमसि मम्नानां न तेषामुत्थिति: कचित् । इतरेषान्तु पापानां व्युत्थानं विद्य- तेऽपि च सुखस्थानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् । इति सर्वत्र नियमः पञ्चकटे तु तत् सदेत्यादि । १५ ॥ रौरवोऽथ महांश्चैव वह्निर्वैतरणी तथा। कुम्भीपाक इति प्रोक्तान्यनित्वनरकाणि च । तामिश्रश्चान्धतामित्री हौ नित्यो संप्रकीर्तिती। इति सप्त प्रधानानि बलीयस्त त्त- रोत्तरम् । एतानि क्रमशो गत्वैवारोहोऽथावरोहणमिति च भारते ॥ १६ ॥ ईश्वरस्य नरकायुक्त: सर्व विसृजति सर्वं विलापयति सर्व रमयति सर्व प्रवर्तयत्यन्तरस्मिविविष्ट इति कौषारव श्रुति- विरोधः इत्यती वक्ति । च शब्दाद्दुःखानुभवेन स स्वर्गे स भूमौ स नरकेसोऽन्धे तममि प्रकृत्तिकदेक एवानुविष्टा नासो दुःखभोगीश्वरःप्रभुत्वात् सर्व पश्यति सर्व कारयति नासौ दुःखभुग य एवं वेदेति पौत्रायणश्रुतेरविरोधः । नरकेऽपि वसनीशो नासौ दुःखभुगुथते। नौचोचतैव दुःखादेर्भोग इत्यभिधीयते । नासी नौचोचतां याति पश्यत्येष प्रभुत्वत: इति भागवततन्चे ॥१७॥ अधेतयोः पथोर्नेकतरेण च तानीमानि शुद्रमियाख १० ·पूर्णप्रदर्शनम्। ३५००पर महतोये तथोपलब्धः ॥ १८ ॥ भयंत फि च लोके ॥ २१ ॥ दर्शनाच्च । २१॥ सदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायख नियस्वेत्येतत् तौयं स्थानमिति गति स्वातन्वा भूतानां प्रतीयत इत्यत आह । विद्याकम्मापेक्षयैवैतवचनं तयोरपि प्रकतत्वात् विद्यापथः कम्पथो हौ पन्यानी प्रकीर्तितौ। तहर्जित स्त्रिधा याति तिर्यग् वा नरकं तम इति च भागवत ॥१८॥ यत्र दुःखं सुखं तत्र सर्ववापि प्रतीयते। अपि नौच. गतो किञ्चित् किमु मानुषदेहिन इति वचनान्महातमः-- स्वपि सुखप्राप्तिरित्यत आह । अथाविहान् कम्मा वाग गच्छति विधा ह वार्वाग् गतिस्तिर्यग् यातनातम इति हे वाव सुखानुत्ते न तमः सुखानुवृत्तं केवलं होवाव दुःख भवतीति श्रुतेन हतीयायां गतो मुखम् ॥ १८ ॥ तिर्यक्षु नरके चैव सुखलेशो विधीयते । नान्वे तमसि मनानां सुखलेशोऽपि क्रश्चनेति भविष्यत् पर्वणि लोक- सिद्धञ्चैतत् । शब्दासोकसिधिरपि स्मात्याह: अतिप्रिये यथा राजा न दुःखं सहते कचित् । अत्यप्रिये सुखमपि तथैव परमेखरः - इति च ब्राझे ॥ २० ॥ नारायणप्रसादेन समिद्यज्ञानचक्षुषा। अत्यन्तदुःख. संलौनाविशेषसुखवर्जितान् । नित्यमेव तथा भूतान् लिमित्रांच गणान् बइन् । निरस्ताशेषदुःखांच नित्यान- ·११ ३७०३पा. मध्यभाष्यम् । वतीयशदादविरोधः संशोकणस्थ ॥२२॥ खामाव्यापत्तिपपत्तेः ॥२३॥ नातिचिरेण विशेषात् ॥ २४ ॥ देकभागिनः । अपश्यद विविधान् ब्रह्मा साक्षादेव चतु- र्मुख इति दर्शनवच नरञ्च पाने ॥ २१ ॥ तृतीये बतीयतमसः अवणादेव शब्दानुसाररात् मंशो- कजमोहप्राप्तिः ॥ २२ ॥ महालमस्त्रिधा प्रोतमूर्ध्व मध्यं तथाधरम्। अवर्णनैव मूर्खादिरधरस्थ यसो भवेत् । तस्माद विस्तरेणैतत् कथ्यते राजसबमति कौर्य। धूमो भूत्वाचं भवतीत्याद्यन्यभावः श्रूयते स कमि-- चतो - ब्रवीति धूमादिषु प्रविष्टस्य तदगती गति: स्थिती स्थितिरित्यादिरेव तद्भावापत्तिः । न वन्यस्यान्यभावो युज्यते न च तत्पदप्राप्तिः । गारुड़े च। धूमादिभाव- प्राप्तिश्च तद्गती गतिरेव च। स्थिती स्थितिप्रवेशश्च लघु- त्वादिस्तथैव च। न धन्यस्यान्यथाभावो न च तत् पद- मिथते । विद्यागम्यं पदं यस्मान तत् प्राप्यं हि कर्मणा । एकद्देषस्वभावेन वायमेदापि युज्यते । यथा जीवः परं बद्ध ब्रह्मदं जगदित्यपौति ॥ २३ ॥ बहुस्थानगमनात् कल्पान्तमेवं स्यादित्यत पाह-वद्य पर रमणीयचरणा अभ्यायत्त रमणीयां योनिमापवास इति विशेषावातिचिरण वर्गालोकादवाक्याप्ती वत्सरात्

·११२
पूर्णप्रदर्शनम्। थापा
अन्याधिष्ठिते पूर्ववदमिलापात् ॥ २५ ॥
अशुद्धमिति चेत्र शब्दात् ॥ २६ ॥
रेत: सिग्योगोऽथ ॥ २७॥
पूर्वमेव तु।
मातुः शरीरमानोति पर्यटनं यत्र तत्र च
इति नारदीये ॥ २४ ॥
त इह ब्रोहियवा औषधिवनस्पतयस्तिला मासा इति
जायन्त इति श्रवणादनर्थफलत्वं यज्ञादेरिति। अतो वक्ति।
अन्याधिष्ठित ब्रोह्यादिशरोरे प्रवेशः न तु भोगोऽस्य धूमी
भूत्वाऽभं भवतीत्यादिपूर्वोक्तिवत्। सोऽवाग्गतः स्थाव
रान् प्रविशत्यभोगेनैव ब्रजन् स्थूलशरीरमैति स्थूलरच्छरौरा-
दोगाननुभुक्त इत्यभिलापात् कौठारवश्रुतौ स्वर्गादवागगता
देही व्रीह्यादौतरदेहगः। अभुम्नस्तु क्रमेणैव देहमानाति
कालत इति वाराहे ॥२५॥
हिसारूपत्वात् पापस्यापि सम्भवाद् दुःखं च भव-
विति चेव शब्दविहितत्वात्। हिंसा त्ववैदिको या तु
तयानों 'ध्रुवं भवेत्। वेदोक्तया हिंसया तु नैवानर्थः
कथचनेति वाराहे ॥ २६ ॥
खर्गादवाग्गतश्चापि मातुरेवोदरं व्रजेदिति वचनाद
य एव यही भवति यो वा रेत: सिञ्चति तमेवानुप्रविश-
सौति श्रुतिः कथमित्यत आह - ततो रेतसिचासवान्
प्रविशत्वध मातरमथ प्रसूयते स कम्म कुरुत इति कौठरव्य-
श्रुतेः। पितरमेव प्रथमतो विशति मातः प्राप्त पश्चादपि
भाव्यखात् ॥ २७॥

·३०१पा० मध्वंभाष्यम् । योने: शरीरम् ॥ २८॥ इति श्रौका पायनकृतब्रह्मसत्वे तता. याध्यायस्य प्रथमः पादः । पुरुषात् स्त्रिय टेहं गर्भस्थितं कापि। प्रविशेत् स्वर्गती गत इति वचनात् पसादेव प्रविशतीत्यत आह । पितुः शरीरान्माट- योनिमनुप्रविश्व तत एव शरीरं प्राप्नोति दिवः स्थानन् गति, स्पास्नुभ्यः पितर, पितुर्मातरं, मातुः शरीरं, गरीने गण जायत इति मंमितं अथासम्मितं स्थानुभ्यो जायत पितुर्मातुरन्तरं वा गर्भेवावहिर्वेति पौष्थायणथु नेः । स्थाव- गणि दिवः प्राप्त: स्थावरेभ्यश्च पूरुषम् । मापनस्तती देहं यथाक्रमम् । देहेन जायत जन्तुरिति नामान्यतो जनिः। विशेषजननं चापि प्रोच्यमानं निबंध में। स्थासवथापि पुरुष प्रमदायामथापि वा। गर्भ वा वहिरीवाथ कचित् स्थानान्तरेषु चेति ब्राह्मे ॥ २८ ॥ इति श्रीकृष्ण पायनकृतब्रह्मसूत्रभाष्ये श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पूज्यपाद- विरचितं हतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः समाप्त ·३५०।२पा पूर्णप्रदर्शनम् । अथ द्वितीयः पादः। सध्ये सृष्टिराह हि ॥ १ ॥ निर्मातारने के पुवादयश्च ॥ २ ॥ मायामालन्तु कात्वा नाभिव्यक्त खरूपत्वात् ।।३ सूचकच हि तेराचनते च तहिदः ॥ ४॥ भक्तिरस्मिन् पादे उच्यते भस्यर्थ भगवन्महिमोक्तिः । न स्वप्नोऽपि तं विना प्रतोयनेन तन रथारोगा न पन्थानी भवन्त्य यो रथान् रययोगान् पथः मजद इत्यादिशु तः ॥ १ ॥ यत्र सुपुते जागर्ति कामं कामं पुरुषो निमिाण एतस्मायक पुत्री जायत एतना भातैतम्माद भार्या पदेनं पुरुषमेव स्वप्ने नाभिहन्त ति गोपवनश्रु इति च । तिश्च ॥२॥ केन साधनेन इत्यत आह - अनादिमनोगतांश्च संस्का रान् खेच्छामात्रेण दर्शयति, नानोन साधनेन सम्यगनभि- यताम्वरूपत्वात् । ब्रह्माण्डे च। मनोगतांस्तु संस्कारान् बचेच्छया परमे खरः। पदर्शयति जीवाय स स्वप्न. इति ग्रीयते । यदन्यथा त्वं जा प्रत्वं सा, भ्रान्तिस्तत्र तत् कृता । अनभिव्यक्तरूपत्वान्नान्यसाधनजं भवेदिति ॥ ३ ॥ साधनान्तराभावेऽपि भावाभावसूचकत्वेनेश्वरी दर्श दति - यदा कम्मसु वाम्येषु स्त्रियं स्वप्रेभिः पश्यति । समृद्धि स्व जानीयात् तस्मिन् स्वत: निदर्शने इति श्रुतेः । हिशब्ददर्शनाव। यहापि ब्रह्मणो ब्रूयादेवता वृषभोऽपि ·३१०२पा ११५ मध्वभाष्यम् । पगभिध्यानात तिरोहितं ततो यस्य बन्ध- विपर्ययौ ॥ ५॥ देहयोगाढ़ा सोऽपि ॥ ६॥ तदभावो नाडौष तच्छ्रुतेगत्मनि च ॥ ७ ॥ अत: प्रबोधोऽस्मात् ।। ८॥ स एव तु कर्मानुस्पतिशब्दविधिभ्यः ॥ ८ ॥ वा। स्वप्नस्थाप्य यवा राजा तत्तयैव भवियतोत्या वक्षते च स्वप्नविदो व्यासादयः ॥ ४ ॥ बन्धमोक्षप्रदत्वात् स एव स्वप्नतिरकत। स्वघ्नादि बुद्धिकर्ता च तिरस्कर्ता स एव तु । तदिच्छया यतो हास्य अन्धमोक्षी प्रतिहिताविति च कॉर्म ॥ ५ ॥ देहयोगन वालो जादपि तत एव जागरित स्थाप. यति स स्वप्ने स प्रभुखराबाट स एकोबहुधा भवतीति कौठरव्य देहयोगेन वासी जायदपि तत एव श्रुतेः ॥ ६ ॥ जाग्रत् स्वप्नाभाव: सुषुभिर्नाड़ीस्थे परमा भनि। आसु. सदा नाड़ीषु सुमो भवति सता सौम्य ल्दा सम्पनी भव. तीति श्रुतेः ॥ ७ ॥ यतस्तस्मिन् सुतिः एष एव सुप्त प्रबोधयति एष तमा- जीव उत्ति उत्येष प्रमातैव परम इति. कौण्डिन्यत्रु तिः ॥ ८ ॥ म च केषाश्चित् स्वप्नादिकर्ता न तु सर्वेषामिति एष व साधु कर्म कारयतीति कम्यवधारणात् । प्रदर्शकस्तु ·पूर्णप्रनदर्शनम् । ३परपा मुग्ध ऽई सम्पत्तिः परिशेषात् ॥ १० ॥ न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्ग सर्वत्र हि ॥११॥ न भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतचनात्.॥ १२ ॥ रिझम्कयं व्रजन् । मर्वेषां स्वप्नादेरेक एव तु । परमः पुरुषो विष्णुस्ततोऽन्यो नास्ति कश्चनेत्यनुसारस्मृतेश्च । एष स्वमान् दर्शयति एष प्रबोधयति एष एव परात्मानन्द इति च श्रुतिः। आत्मान- मेव लोकमुपासीतेति च विधिः ॥ ८ ॥ महावस्थायां परमेश्वरीऽईप्राप्तिर्जीवस्य हृदयस्थात् परा- जोवादूरस्थो जाग्रदेष्यति। समीपस्थस्तथा स्वप्नं स्वपित्य यत एवं त्रयोऽवम्था मोहस्तुपरिशेषतः । अईप्रातिरितिज्ञेयो दुःखमावप्रतिस्ता तिरिति च वाराई । सोऽपि ततएवेतीति सिद्धम् । मृप्रिबोधनञ्चैव यत एव प्रवर्तत । स ईश: परमी नेयः परमानन्द लक्षण इति च कौर्मा ॥ १० ॥ स्थानापेक्षया परमा मन:पि भदादनु ग्राह्यनुग्राहक: भाव इति अत आह। स्थानापेक्षयापि परमात्मनो न भिन्न रूपम् । सर्वेषु भावेतमेव ब्रह्म त्याचक्षत इति थु तिः । एकरूपः परी विष्णुः सर्ववापि न संशयः । ऐश्वर्याद्रूपमकञ्च सूर्यवदबहुधेयत इति मात्से प्रतिदृश- मिव नैकधार्कमेकं समधिगतोऽस्मि विधूत भेदमोह इति चं भागवते ॥११॥ कार्यकारणवडी ता विश्ते विखतेजसी। प्राई ·३५श्या मध्यभाष्यम् । अपि चैवमेके ॥ १३ ॥ श्ररूपवदेव हि तत् प्रधानत्वात् ॥ १४ ॥ प्रकाशवञ्चायात् ॥ १५ ॥ कारणवहस्तु हौ तत्तयोर्नसियत इति भेदवचनावेति चेन्न एष ते आत्मान्तर्याम्यमत अयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्व अयं वै हरयोऽयं वै दश च सहस्राणि वहुनि चानतानि च तदेतद् ब्रह्मा पूर्व परमनन्तरमबाह्य अय मामा ब्रह्म सर्षानुभूतिरनुशासनमिति प्रत्येकमभेदवच- नात् ॥ १२॥ एवमभेदेनैव चशब्दा दनन्तरूपत्वं चैकशाखिनः पठन्ति । अमात्रोऽनन्तमात्र अतस्योपशमः शिवः । ओंकारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो जन इति । अभेटे ऽपि भेदव्यपदेश: स्थानभेदादैखर्ययोगाच युज्यते ब्रह्मत च ।बहो बन्धादिसादित्वागिनोभिवेषु संस्थितेः। नि:- बाहयरूपोऽपि कथ्यते परमेखर इति ॥ १३ ॥ रूपवत्वादनित्यत्वमिति । अतो बक्ति । प्रत्यादि- प्रतकत्वेन तदुत्तरसत्वाबैव रूपवद् ब्रह्मादिशब्दादस्थूत- मनखित्यादिश्रु तेथ । भौलिकानीह रूपाणि भूतेभ्योऽसौ घरी यतः । प्ररूपवानतः प्रोक्तः क तदव्यनता पर इति मालेग॥१४ ॥ यदा पश्यः पश्यते रुका वर्ण कर्तारमौशं पुरुष ब्रम- योनि सामान्य प्रपश्ये सुवर्णाज्योतिरित्यादिश्रु सोनाञ्च ·११८ पूर्णप्रदर्शनम् । पी. भाह च तन्मालम् ॥ १६ ॥ दर्शयति चाथो अपि पर्यते ॥ १७ ॥ अतएव चोपमा सर्यकादिवत् ॥१८॥ अम्बवदग्रहणात्त न तथात्वम् ॥ १९ ॥ न वैययं विलक्षणरूपत्वात् यथा चक्षुरादिप्रकाशे विद्यमा. नेपि वैलण्यादप्रकाशादिव्यवहारः ॥ १५ ॥ वैलक्षयचोच्यते रूपस्य विज्ञानानन्दमात्रत्वं एकात्मा प्रत्यय सारमिति । प्रानन्दमात्रमजरं पुराणमेकं सन्त बहुधा Eश्वमानम् । तमामस्थं येऽनुपश्यन्ति धौरास्तेषां सुखं शाखत नेतरषामिति चतुर्वेदशिखायाम् ॥ १६ ॥ दर्शयति चानन्दस्वरूपत्वं तदिशानन परिपश्यन्ति धौरा आनन्दरूपममृतं यदिभातीति। शुद्धस्फटिकसमा वासुदेवं निरञ्जनम् । चिन्तयोत यतिर्मान्य ज्ञानरूपाहते हरेरिति च मात्स्ये ॥ १७ ॥ यस्मादेयं परमेश्वर स्वरूपाणां मियो न कश्चिद्वेदः श्रतः सादृश्यानीवस्यापि तथा स्यादिति न तस्य प्रतिविम्बत्व- मुला चशब्देनाभेदं दर्शयति । रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । बहवः सूर्यकायवत् सूर्यस्य सदृशा अले। एबमेवात्मका लोके परामसदृशा मता इत्यादि । अतएव भिव- खतदधीनत्वतत्सादृश्यैरव सूर्यकाथुपमानोपाध्यधीनत्वा- दिना ॥१८॥ मित्वसिदत्वात् साहायस्व नित्यानन्दजानादेर्न भक्ति- ·३अपा. मध्वमाथस् ६. ११८ इतिहासभाक्तमन्तवादुभयसामनसादेवम २० दर्शनाच ॥ २१ ॥ प्रतावर हि प्रतिषेधति ततो अवौति भूयः ॥ २२॥ जानादिना प्रयोजनमिति । अतो ब्रवीति । अम्वत् हैन ग्रहणं ज्ञानं भक्ति विना न बत् सादृश्यं सम्यग् विभज्यते यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनुं स्वामिति हि श्रुतिः। सहवाबुद्धिभक्तिस्तु मेहपूर्वाभि धौयते। तयैव व्यज्यते सम्यग् जीवरूपं मुखामकमिति पाझे ॥ १८ ॥ तस्य व्र भक्तिज्ञानादेवृद्धिडासभाक्त' विद्यते अनादी. मामुत्तमानां भक्तत्वेऽन्तर्भावात् । एवं भक्तादिविशेषाङ्गौ. कारादेवेखरस्य ब्रह्मादीनन्यान् प्रति च सामञ्जस्यं भवति । साधनस्योत्तमत्वेन साध्यञ्चोत्तममाप्नुयुः । अव यथानन्द श्रुतो श्रुता। इति च ब्राहो ॥ २० ॥ कुतः । अथात आनन्दस्य मीमांसा भवतीत्यारभ्य अनपर्यन्तेषु मुखेषु पुनर्विशेषदर्शनात् । चशब्दात् मृतिः । यथा भक्तिविशेषोऽत्र दृश्यते पुरुषोत्तमे। तथा मुक्तिविशे घोऽपि ज्ञानिनां लिङ्ग भेदन इति ॥ २१ ॥ सृष्टिसंसारकर्तृत्वमेवास्थ न पालकत्लं स्वतःसिहेरि. त्यत आह । उक्त राष्टिसंहार कतत्वमा प्रतिषिध ततो, ऽधिकं ब्रवीति । नैतावदेव नापरो ऽन्यदस्युभा सद्यावा ब्रह्मादयः क्रमे- --

·११०
पूर्णप्रदर्शनम् ।
३१०३पा
तद यामाह हि ॥ २३ ॥
अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ २४ ॥
प्रकाशादिवञ्चावैशेष्यम् ॥ २५ ॥
पृथिवो विभौति चशब्दात् स्मृतिश्च । सृष्टिश्च पालनञ्चैव
संहार नियमं तथा।
एक एव करोतोशः सर्वस्य जगतो
हरिरिति ब्रह्माण्डे ॥ २२ ॥
परमात्मा परोक्ष्य च तत् प्रसादादेव म जीवशक्त्येति
वक्तुमुच्यते अव्य तमेव तद् ब्रह्म स्वतः अरूपमक्षरं ब्रह्म सदा
व्यक्तञ्च निष्कलम् । यज् ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरानन्दश्चाक्षयो
भवेदिति कौठरव्य श्रुति: ॥ २३ ॥
आराधनेऽप्यव्यक्तमेव ज्ञानप्रत्यक्षेणेतरेषामितिसूक्ष्मत्व,
लिङ्गादनुमानेन न तमाराधयित्वापि कश्चिद व्यक्तीकरि-
यति। नित्यो व्यतो यतो देवः परमामा सनातन इति
चब्रह्मवैवर्ते ॥ २४ ॥
नवव्यक्तरूपेण सधैव तिष्ठति ।
व्यक्त किचिद्रूपं
ग्रहीत्वा दृश्यते। यथाम्मादयस्तावा रूपेण दृश्या अपि
स्थूलरूपेण दृश्यन्त एवमिति चेव अग्न्यादिवत् स्थूलसूक्ष्मत्व-
विशेषाभावात्। नासी सूक्ष्मो न स्थ लः पर एव स भषि-
स्थति तस्मादाहुः परम इतौति माण्डव्यश्रुतेः स्थ ससूक्ष्म
विशेषो एभं कश्चित् परमेश्वर । सर्वकप्रकारोऽसौ सर्व-
रूपेष्ठ जायत इति च गारुड़े। अचमव्यसभावी च न
वचित् परमखर। सर्वत्राव्यतारूपोऽयं यत एव बनाईन
इति कौर्षे ॥ २५ ॥

·३०२पा. १२१ मध्यभाष्यम् । प्रकाशश्च कर्मण्यभ्यासात् ॥ २६ ॥ अतोऽनन्तेन तथाहि लिङ्गम् ॥ २७॥ उभयव्यपदेशात्त्वहिकगडलवत् ॥ २८ ॥ प्रकाशाथयवहा तेजस्वात् ॥ २६ ॥ पूर्ववद वा ॥ ३०॥ तर्हि किं यत्नेनेत्यत आह विषयभूते तस्मिन्नेव श्रवणा- धभावात् प्रकाशश्च भवति । आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो निदिध्यासितव्य इति श्रुते: ॥ २६ ॥ नित्याव्यक्तस्य कथं प्रकाश इत्यत उच्यते उभयत्र प्रमा- णाभावात् तत् प्रसादादेव प्रकाशो भवति । तस्याभिधा- नाद योजनात्तत्त्वभावाद्भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिरिति लिङ्गात्। युज्यते गतस्थानन्तशक्तित्वात् नित्याव्यक्तोऽपि भगवानोक्ष्यते निजशक्तितः । तमते परमात्मानं कः पश्ये- तामृतं प्रभुमिति नारायणाध्यामेय ॥२७॥ खरूपेणानन्दादिना कथमानन्दत्वादिरित्यत उच्यते । आनन्दं ब्रह्मणो विहान् । अथैष एव परमात्मानन्द इत्यु भयव्यपदेशात् अहिकुण्डलवदेव युज्यते यथाहिकुण्डली कुण्डसच तुशब्दात् केवल श्रुतिगम्यत्वं प्रदर्शयति ॥ २८ ॥ यथादित्यस्य प्रकाशत्वं प्रकाशित्वञ्च । एवं वा दृष्टान्ता- तेजोरूपत्वाद ब्रह्मण: यथैकः कालः पूर्व इत्यवच्छेदकोऽव- च्छेद्यश्च भवति अतिसूक्ष्मत्वापेक्षयैव दृष्टान्तः स्थ लमतीना छ प्रदर्शनार्थ अहि कुण्डल दृष्टान्तः । प्रशाशवत् कावलहा ·१२३ पूर्णप्रजदर्शनम् । ३०१२पा० प्रतिषेधाच॥ ३१॥ परमत: सेतून्मानसम्बन्धभेद व्यपदेशेभ्यः ॥३२॥ सामान्यात्तु ॥ ३३ ॥ बुद्धार्थः पादयत् ॥ ३४॥ यथाले शयनादिक ब्रह्मणश्चैवमुक्तानामानन्दोऽभिन्न एवतु इति नारायणाध्यामेव आनन्देन त्वभिबेन व्यवहारः प्रका- शवत् । कालवहा यथा कालः स्वावच्छेदेन तां ब्रजेदिति ब्राझे ॥ २८ ॥३०॥ एकमेवाद्वितीयं नेह नानास्ति किञ्चनति भेदस्य ॥२१॥ नचानन्दादित्वाल्लोकानन्दादिवत् एष सेतुविधुतिय एष प्रानन्दः परस्यैष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्येति सेतुत्वम् उच्यते यतो वाचो निवर्तन्त इत्यु मानत्वम् । एतस्यैवान- दस्यान्यानि भूताति मात्रामुपजीवन्तीति सम्बन्धः । अन्य- जनानन्तु जीवानामन्यजनानं परस्य च । नित्यानन्दाध्ययं पूर्ण परं ज्ञानं विधीयत इति भेदः । अतो लौकिकत्वात् परमेव ब्रह्मानन्दादिकम् ॥ ३२ ॥ दर्शनादेव चान्यानन्दादौनाम् । अदृष्टमव्यवहार्य व्यप- देवं मुखं ज्ञानमोजो बलमिति ब्रह्मणः तस्माद ब्रहोत्याच- ते इति कौण्डिय श्रुतिः ॥ ३३ ॥ अप्रसिद्धस्य कथमानन्द इत्यादि व्यपदेश इत्यती पति- जौवेखरसम्बन्धज्ञापनार्थमप्रसिद्धोऽपि पादो यथा पादशब्देन व्यपदिश्यते पादोऽख विश्वा भूतानौति तथा अलौकिकी- ·३०२पा. मध्वभावम् । १२.३ खानविशेषात् प्रकाशादिवत् ॥ ३५ ॥ उपपत्तेश्च ॥ ६॥ तथान्यप्रतिषेधान ॥ ७॥ 'अमेन सवंगतत्वमायामशब्दादिभ्यः ॥ ३८॥ ऽपि ज्ञानादिस्तच्छ टैरेव भण्यते। ज्ञापनार्थाय लोकस्म यथा राजव देवराडिति पाझे ॥ ३४ ॥ परानन्दमात्रत्वं कथं ब्रह्माद्यानन्दादीनां विशेष इत्यात उच्यते यथादित्यस्य दर्पणादिस्थानविशेषात् प्रतिविम्ब विशेषः एवं मानुषादेरपि ब्रह्मादिगुणवैशेष्यादानन्दः पर- मस्य च । प्रतिविम्बत्वमायाति मध्योच्चादिविशेषत मि 'च वोराहे ॥३५॥ ऐश्वयात् परमाविष्णोर्भक्त्यादीनामनादितः । ब्रह्मा- दीनां मूपपन्ना द्यानन्दादेवि चिनति पाझे ॥ २६ ॥ ध्यानकाले यश्चित्तैर्दश्यते तदेव ब्रह्म रूपम् । कथमव्यतातेत्यत आह यथा जीवानन्दादेरन्यद ब्रह्म तथो. पासा तादपि। यमनसा न मनुतेर्येनाहुर्मनो मतम् । सदेव ब्रह्म वं विद्धि नेदं यदिदमुपासत इति प्रतिषेधात् । पश्यन्ति परमं ब्रा चित्ते यत्प्रतिविम्बितं ब्रह्मोव प्रतिविम्बी ऽयं यतस्तेषां फलप्रदम् । तदुपासनञ्च भवति प्रतिमोपा- सनं यथा । दृश्यते त्वपरीक्षेण ज्ञानेनैव परं पदम् । उपा- समात्व परोक्षं गमयेत्तत् प्रसादत इति च ब्रश सर्के॥३०॥ देशकालान्तरेऽन्यतोऽपि सध्यादिक्रिया युनत्यतो बने ।

·१२४ पूर्णप्रन्नदर्शनम् । १५०२पा० फलमत उपपत्त: ॥ ३४॥ श्रुतत्वाच्च ॥ ४० ॥ धर्म जैमिनिरत एव ॥ ४१॥ पर्वतु वादरायणो हेतुव्यपदेशात् ॥ ४२ ॥ इति श्रीकृष्ण पायनकृतब्रह्मसूत्रे तृतीयाध्यायस्य हितोयः पादः समाप्तः। सर्वदेशकालवस्वादिष्पनेनैव सृध्यादिकं प्रवर्त्तते । एष सर्व गत एष ईबर एषोऽचिन्त्य एष परम इति भालवेय श्रुतिः। सर्वमेतस्मात् सर्वदा सर्ववस्तुषु । स्वरूपभूतया नित्यशक्त्या- मायाख्यया यतः। अतो मायामयं विष्णुं प्रवदन्ति सना- सनमिति चतुर्वेदशाखायाम् । प्रादिशब्दादन्यत्र प्रमाणा- भावाच ॥३८॥ कम्मापेक्षत्वात् फलदानस्य तदेव ददातीति न भाव्यम्। कुत: प्रत एवेखरात् फलं भवति । नयचे. सनस्य स्वतःप्रवृत्तियुज्यते ॥ ३८ ॥ विज्ञानमानन्दं ब्रह्मरातियतुः परायणमिति ॥ ४० ॥ यतः पुलं तदेव करूंखराङ्गवति । एष छक साधु कम कारयतीति श्रुतेरिति जैमिनिः॥४१॥ परस्य कलचोभयोः फलकारणत्वेऽपि न कम्म परप्र- वर्तकं पर एव का प्रवर्तकः पुण्येन पुण्यं लोकं नयति ·३५.पा. मवभाषम् । १२५ सर्ववेदान्त प्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात ॥१॥ भेदान्नेति चेन्न कस्यामपि ॥ २ ॥ खाध्यायस्य तथात्वेन हि समाचारेऽधिका- राञ्च ॥३॥ पापिन पापं लोकमिति हेतव्यपदेशात् द्रव्यं कर्म च काल थति ॥ ४२ ॥ प्रति श्रीकृष्णपायकतब्रह्मसूत्र बतीयध्यायस्य द्वितीयः पादः समाप्तः उपासनास्मिन् पादे उच्यते सर्व परिज्ञान प्रथमन उच्यते अन्तो निर्णयः । उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्त त्व. दर्शिभिरिति वचनात् । सर्ववेदनिर्णयोत्पाद्यं ज्ञानं ब्रह्म । आत्मेत्येवोपासौतेत्यादि विधीनां तदुक्युलीनां चाविशि वात् ॥१॥ विज्ञानमानन्दं ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यादि प्रति- शाख मुक्तिमेदानकाधिकारिविषयाः। सर्वशाखा इति चेत् न। एकस्यामपि शाखायामात्मेत्ये वोपासीत खं ब्रह्मत्यादिभेददर्शनात् ॥२॥ स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति सामान्यविधेः । हिशब्दाहेदः कन्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो दिजन्मनेति स्मृतः । सबै ·१२६ पूर्णप्रजनन् । सलिलवच्च तनियमः ॥ ४ ॥ दर्शयति च ॥५॥ उपसंहारोऽर्थाभेदाहिपिथेषवत समाने च ॥६॥ वेदोतमार्गेण कम्म कुर्वीत नित्यशः । आनन्दो हि फलं यस्माच्छाखाभेदो बशक्तिजः । सर्वकम्म कृतीयस्मादशताः सर्वजन्तवः। शाखाभेदं कम्मभेदं व्यासस्तस्मादचौलपत् । इति समाचार सर्वेषामधिकाराच ॥ ३ ॥ यथा सर्व सलिलं समुद्रं गच्छति एवं सर्वाणि वर- नानि ब्रह्मज्ञानार्थानीति नियमः । आग्नेये च यथा नदीनां सलिलं शस्ये सागरगं भवेत्। एवं सर्वाणि वाक्यानि पुंशक्त्या ब्रह्मवित्तय इति ॥ ४ ॥ सर्वेश्च वेदैः परमो हि देवो विज्ञास्यासौ नाल्पवेदैः प्रसिहोत्। तस्मादेनं सर्व वेदानधीत्य विचार्य च ज्ञातु- मिच्छेन्मुमुक्षुरिति चतुर्वेदशिखायाम्। सर्वान् वेदान् सेतिहासान् सपुराणान् सयुक्तिकान् स पञ्चरात्रान् विज्ञाय विष्णुज्ञेयो न चान्यथेति ब्रह्मतर्के ॥ ५ ॥ सर्ववदैः सयो नोपास्योऽशक्यत्वादित्यत आह । सर्व वेदोक्तान् गुणान् दोयाभावांश्योपसंहृत्य व परमात्मोपास्यः। उपास्य एकः परतः परी यो वेदैव सर्वैः सहचेतिहासै: मपञ्चरात्रैः स पुराणैश्च देवः सर्वैर्गुणैस्तत्र तत्र प्रतीतैरिति हि भालवेय श्रुतिः। आग्नेये च । विधिशेषाणि कम्माणि सर्ववेदोदितान्यपि। यथा कार्याणि सर्वैव सर्वाचवा

·घनश्पा.
मध्वभावम् ।
१३७
अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेषात ॥ ७ ॥
नवा प्रकरणभेदात परोवरीयस्वादिवत ॥८॥
संजातश्चेतदुक्रमस्ति तु तदपि ॥ ८ ॥
सर्वे
विशेषतः एवं सर्वगुणान् सर्वदोषाभावांथ यत्नतः । योज
यित्वैव भगवानुपास्यो नान्यथा क्वचिदिति समानविषये-
वोपसंहारः।
न तु सोऽरोदोदित्यादीनां । गुणैरेव स
सूपास्यो नैव दोषैः कथञ्चन । गुणैरपि न तूपास्यो ये
पूर्णत्वविरोधिनः इति वृहत्तन्वं ॥ ६ ॥
आम्मेत्येवोपासौतेति शब्दादुपसंहारस्यान्यथात्वमिति
पेव। एते गुणोपास्या इति विशेषवचनाभावात् ।
गुणैरेक एवेशिताऽसावुपासितव्यो न तु दोषैः कदाचि-
दिति विशेष वचनाच आत्मेत्ये वेल्यवधारण मनात्म निह.
त्यर्थम् ॥ ७॥
प्रकरणभेदानवोपसंहारः कार्य: । परी वरीय सत्वा
दिषु तावतैव युक्तम् ॥ ८॥
सर्व विद्या उक्ता सोऽहं नाम विदेवास्मि नामविदिति
बचनात् सर्वस्य ब्रह्म नामवात्तदुपसहारः कार्य: । नाम-
वात् सर्व विद्यानां गुणानामुपसंहतिः । कार्या च ब्रह्मगि
परे नात्र काया विचारणा । इति ब्रह्म तर्कः इति चेत्
सत्यम् । उक्लोऽप्युपसंहार: सत् प्रमाणमप्यस्येव नाम वाव
ता ब्रह्मणः सर्वविद्यास्तस्मादेकः सर्वगुणैर्विचिस्य इति
कौण्डिन्यतौ ॥८॥

·१२८
पूर्वप्रधदनन् ।
३५.पा.
व्यानेच समन्जसम् ॥ १० ॥
सर्वाभेदादन्यवे मे ॥ ११ ॥
धानन्दादयः प्रधानस्य ॥ १२॥
प्रियशिरस्वाद्यप्राप्तिकपचयापचयौ हि भेदे॥१३॥
इतरे त्वर्यसामान्यात ॥ १४ ॥
श्राध्यानाय प्रयोजनाभावात ॥ १५ ॥
॥
•.
।
युज्यते चोपसंहारोऽनुपसंहारश्च योग्यता विशेषात् ।
गुण: सर्वरुपास्योऽसौ ब्रह्मणा परमेखरः। अथैर्यथाक्रम
चैव मानुषैः कैश्चिदेव तु इति भविश्यत् पर्वणि ॥ १० ॥
सर्वगुण युक्तले नोपासनादन्यत्रैव फले ब्रह्मादयो भवन्ति ।
सम्पूर्णोपासनाद ब्रह्मा सम्पूर्णानन्दनाद्भवेत् । इतरे तु
यथा योगं सम्यग्युक्तो भवन्ति होति पाझे ॥ ११ ॥
सर्वेषां मुमुक्षूणां कियनियमेनोपास्यमित्याह । प्रधा
नफलस्य मोक्षस्यार्थे आनन्दी ज्ञानं सदामोत्यु पास्य एव ।
सच्चिदानन्द प्रामे ति ब्रह्मो पासादिनिश्चितः । सर्वेषाच
मुमुक्षूणां फलसाम्यादपक्षितेति ब्रह्मतर्के ॥ १२ ॥
फलभेदार्थमुपचयापचययोर्भावान सर्वेषां प्रियशिर-
स्त्वादिगुणोपासा प्रातिः। नैव सबै गुणाः सर्वैरपास्या-
मुक्तिभेदतः। विरिञ्चस्यैव यमुक्तानन्दस्य सुपूर्णतति हि
वाराहे ॥ १३ ॥
इतर गुणा: फलसाम्यापेक्षयोपसंहर्त्तव्याः ॥१४॥

·३०३षा० मध्वमाधम् । नान्यत् प्रयोजन ज्ञाना । आत्मशब्दाच ॥१६॥ आत्मगृहौतिरितरवदुत्तरात ॥१७॥ अन्वयादिति चेत स्यादवधारणात ॥१८॥ उपसंहारानुपसंहार प्रमाण माह-आध्यानार्थ हि सर्वे गुणा उच्यन्ते प्रयोजनान्तराभावात् । ज्ञानार्थमध- ध्यानार्थ गुणानां समुदीरणा। ज्ञातव्याश्चैव ध्यातव्या गुणाः सर्वेऽप्यतो हरेः । द्यानात् कर्मकते रपि । श्रवणाचाथ पाठाहा विद्याभिः किञ्चिदिथत इति परम संहितायाम्। गुणाः सर्वेऽपि वेत्तव्या ध्यातव्याश्च न संशयः। नान्यत् प्रयोजनं मुख्य गुणानां कथने भवेत् । जान ध्यान समायोगाद गुणानां फलम् । मुख्य भवेज चान्येन फलं मुख्य सचि- द्भवेदिति बहत्तन्ते ॥ १५ ॥ अात्म त्ये वोपासौतेत्यनुपसंहारे प्रमाणम् ॥ १६ ॥ न चानन्दादयः प्रधानस्येत्य तिषिरोधः । यत: सत्य ज्ञान मनन्त ब्रह्म विज्ञान मानन्द ब्रीतिवदेवात्मशब्द ग्रहोतिः । अत्र येते सर्व एको भवन्तीत्युत्तरात् । आनन्दानुभवत्वाच्च निर्दोषत्वान भण्यते । नित्यत्वाच्च सथामेति वेदवादिभिरोखर इति वृहत्तन्त्र ॥ १७ ॥ सर्वगुणाना मन्वय प्रात्म शब्द भवति। आत्मव्याप्त रात्मशब्दः परमस्व प्रयुज्यते इति वचनादिति चेत् सत्य स्थाच्चैवं प्रात्म त्ये वेत्यवधारणात् । अन्यथा सर्वोपसंहार- वचनविरोधाः ॥ १८ ॥ सर्वशः ·भाषा पूर्णप्रदर्शनम्। कार्याख्यानोदपूर्वम् ॥१६॥ समान एवञ्चाभेटात ॥२०॥ सम्बन्धा देव मन्यत्वापि ॥ २१ ॥ न वा विशेषात २२॥ दर्शयति च ॥ २३ ॥ सम्भूतिा व्याप्तापि चातः ॥ २४ ॥ अलोकिका स्तस्य गुणा ह्युपास्याः अलौकिक मुक्ति कायं यतोऽस्येति कार्याख्यानादन्यवादृष्ट एव गुणा उपास्याः ॥ १८ ॥ अपूर्वलेऽपि समानानामवीपसंहारः। म तु विधि- कमत्वादीनां कादाचित्कानां पृथलेन। नित्यविक्रान्या- दिष्वनन्तर्भावात् ॥ २० ॥ परमती सम्बन्धित्वेन नित्यत्वात् त्रिविक्रमत्वादिष्यप्यु पसंहार्यत्वं युज्यते। गुणास्त्र विक्रमाद्याश्च संहत व्या में संशयः । विरिञ्जस्यैव नान्येषां सहि सर्व गुणाधिक इति वृहत्तन्ते ॥ २१ ॥ म वात्मशब्देन सर्व गुण यहीतिः अधिकारि विशे- षात् ॥ २२॥ सर्वान् गुणानात्मशब्दी ब्रवीति ब्रह्मादौना मितरेषा न चैवेति भासवेयश्रुतिः ॥ २३ ॥ संभतिशु व्यातौ अपि देवादोना मुंप संहर्तव्ये ·३पापा. मध्वभाष्यम्। पुरुषविद्यायामिव चेतरेषामनानानात् ॥ २५ ॥ वैधाद्यधभेदात् ॥ २६॥ हानौ तपायनशब्दशेषत्वात् कुथाच्छन्दःस्तरप- गानवत्तटुक्तम् ॥ २७॥ नान्येषां अतएव योग्यता विशेषात् देवादौना सुपास्यास्तु अतिव्याप्तपादयो गुसाः। आनन्दाद्यास्तु सर्वेषां अन्यथा ऽनर्थवभवेदिति च ब्रह्मतः ॥ २४ ॥ यस्यां विद्यायां महागुणा उच्चन्ते सोत्तमानां इतरा- न्येषामिति चेत् न पुरुषसूतोक्त विद्यायामपि केषाञ्चि- हुणाना मनामानात् सर्वतः पौरुषे सूक्ते गुणा विष्णोरुद- हताः। तत्रापि नैव सर्वेऽपि तस्मात् कार्योपसंहति रिति बद्भात ॥ २५ ॥ भिन्धि न विधि ऋगोहीति फलभेदेन सर्वशः । यत्या- दीनां तेष्वयोगात् नाधिकारकता भवेत् । अयोग्योपास- नादौयुरनर्थ वार्थनायनमिति हत्तन्ते ॥ २६ ॥ मुक्तस्योपासना कर्तव्या न वेति अतो ब्रवीति नियतस्वाध्यायानन्तरं खेच्च्या कुशाग्रहणस्तुत्य पगानवदेव मोक्षे उपासनादिब्रह्मविदाप्नोति परमिति मोक्षवाक्य- शेषत्वादिलरेषां तज्ञोक्तम् । एतत् साम गायनास्त इत्यादि बात च । मुक्ता अपि हि कुर्वन्ति स्वेच्छयो- पासनं हरः। नियमानन्तरं विप्राः कुशायरप्यधीयत ·३०१३पा. पूर्णप्रयदर्शनम् । साम्परायेतयाभावात तथा अन्य ॥२८॥ छन्दत उभयाविरोधात् ॥ २८ ॥ गतेस्र्थवत्वमुभयथान्यथा हि विरोधः ॥ ३० ॥ उपपन्नस्तल्लक्षणार्थोपलब्ध लौकिकवत् ॥३१॥ इति । कृष्णो मुक्तैरिज्यते वौलमोहैरिति च भारते ॥२७॥ खेच्छयैवेत्यङ्गीकर्तव्य मुक्तस्य तर्तव्य तीर्णत्वात् तीर्णी हि तदा सर्वान् शोकान् वृदयस्य भवतीति ह्यन्ये पठन्ति । वायुप्रोते च । स्थितप्रज्ञत्वमाला ये ज्ञानेन परमात्मनः। ब्रह्मलोकं गताः सर्वे ब्रह्मणा च परङ्गताः तीर्ण तर्त व्यभागा स्वेच्छयोपासते परमिति ॥ २८ ॥ कर्मापि कुर्वन्ति न वेत्थाह स्वेच्छया कुर्वन्ति न वा बन्धप्रत्यवाययोरभावात् ॥ २८ ॥ बन्धप्रत्यवायाभावे हि मोक्षस्थार्थवत्त्वम् । मोक्षत्वमेव न स्यात् कदाचित् कर्म वर्षन्ति कदाचित्रैव कुर्वते । नित्यज्ञानस्वरूपलानित्य ध्यायन्ति केशवम् । तौर्य तर्तव्यभागा ये प्रासानन्दाः परात्मनः । प्रत्यवायरस ववस्याप्यमावात् खेच्छया भवेदिति ब्रह्माले ॥ ३ ॥ उपपश्चैवभावः प्राप्तत्वालवणफलस्य यथा लोके वियर्षखेन विशुक्रमणादिकं कला समाप्तकर्मेच्छया करोति न करोति च ॥ ३१ ॥ अन्यथा ·चा३पा. मधमाष्यमा २३२ चनियमः सर्वासामविरोधः शब्दानुमानाम्यान আম্বিন্ধান্তিনিঘিাষিজাযা । अन्नरधियां त्ववराधः सामान्यतङ्गाबाभ्यामो- पसदवत्तदुताम् । ३४ प्रातझानानामपि केषाश्चिमुक्तिप्राप्तिः केषाञ्चिव यथोपसंहारनियम इति न मन्तव्यम् । सर्वे गुणा ब्रह्मणैव धुयास्था नान्यः वैः किमु सर्वे मनुथै रित्ा पसंहारविरोधा- दन्यत्राविरोधात्। न हि कश्चिद् ब्रह्मवित् स्मृतिमनु- भवति मुलो श्वेष अवति तस्मादाहुः स्मृतिहतीति कौण्डि- न्य श्रुतेश्च । यथा कषाञ्चिन्योक्ष एवमन्येषामित्यनु- मानाच।। ३२॥ यथा यथाधिकारो विशिषते एवमुता वानन्दो विशि- थते। मनुथेभ्यो गन्धर्वाणां गन्धर्वेभ्यः ऋषीणामपिभ्यो देवानां देवेभ्यः इन्द्रस्य इन्द्रात् रुद्रस्य रुद्रात् ब्रह्मण एष धेव शतानन्द इति चतुर्थवेदशिखायाम्। अथामे । जानवोपासनञ्चैव मुक्तावानन्द एव च। यथाधिकार देवानां भवत्ये वोत्तरोत्तरमिति ॥ ३३ ॥ न चासमत्वेन विरोधी भवति। बाधीत्वादीषा- भावसाम्बादुत्तमेभ्योऽन्येषां भावास । जीवदानिय बत् उ चतुरखुतो नानाविधा जोगमा शिशुको १२ ·पूर्णमनदर्शनम् । २५०३पा इसहामननात् ॥ ३५॥ अन्तराभतग्रामवत् खात्मनः ॥ ३६ ॥ अन्यथाभेदासपपत्तिरिति चेन्नोपदेशान्तरवत् तिहारो विशिंषन्ति होतरवत् ॥ ३८ ॥ प्राणा- तेषां ब्रह्माधियां विरोध: । दोषाभावाद् गुरुशिष्यादि- भावालोके पिनासौ किमु तेषां विमुक्तरिति च ॥ ३४ ॥ नामाधारभ्य प्राणान्तमुत्तरोत्तरमुक्तमत्वमुक्तं न प्राणात् किञ्चिय उक्त तथापि पूर्ववत् स्यादिति न वाच्यम् । पापो वाव सर्वेभ्यो भूयान प्राणाभू यान् प्राणो छ व भूगा- स्तस्माद्भू यानामति कोठरव्य श्रुतेः ॥ ३५ ॥ यथा भूतग्राम एकस्मादेक उत्तमोऽस्त्येव । एवं प्राणादपि परमात्मानमन्तरा विद्यत इति वैन । टुत्तमाभावे. प्रमाणमुक्तम् । अन्यत्रोत्तमाभावेन प्रमाणं दृश्यते चान्यतात्तमत्वम् ॥ ३६ ॥ प्राणस्य सर्वोत्तमत्वे परमात्मनः भेदानुपपत्तिः । प्राणस्योत्तमत्वं तस्मात् परमामनो ध्रुप- दिष्टम् ॥ ३७॥ नेति चेत्र । उक्त प्राणात् परमामन उत्तमत्वं पूर्वो- साध्याहारण । एष तु,वा अतिवरतीति विशेष सन्ति हि यथेतरेषु विशेषाम् । उत्तमन देवानां मुकादपि हि. अन्य स्यः

·३१०३०
मध्वभाबन्।
सैव हि सत्यादयः ॥ ३४॥
कामादितरत्व तत्र चायतनादिभ्यः ॥४०॥
वादगदलोपः ॥११॥
मानवात्। तेभ्यः प्राण स्यं तयाच नित्य मुक्तस्य वै हरैरिति
च वृहत्तन्वे ॥ ३८॥
शतिनि हाज्ञानमित्यादीनां भेदात् बहव उत्तमा इति
चेत् ने सत्यादिगुणास्तस्मादेव परदेवता याः स्वरूपभूताः
ब्रह्मत च नामादिप्राणपर्यन्ताद् यो हि सत्यादिरूप-
वान् । तस्मै नमो भगवते विणवे सर्वजिष्णवे इति ।
सत्याद्या अहमा मन्तिा बद्गुणा समुदीरिताः । तस्मै नमो
भगवते यस्मादेव विमुचते इति । चाध्यात्मा ॥ ३८ ॥
प्रमतेरपि जन्मादेः संसारप्राप्ले: किमिति नामादिष्व-
पाठ इत्यत्रोच्यते । खेच्छयेव मूलस्थाने स्थितोऽन्यत्र वाव.
तारान् करोतीखरेच्छानुसारेणैव सर्वायतनाः सर्वकाला:
सर्वावस्था: सर्वेच्छाः सर्वज्ञानबहा बन्धिका सैषा प्रतति-
रितिवत् स श्रुतः । मामादयतु वदत्वाम्मोचकत्वात्
परोऽपि च । उभयोरप्यभावेन यथा व्यतां न तूदितम् ।
अती तथा जौवपरावुच्यते किञ्च नेतरत् नोचते तत्तदा
सत्वयं वै समुदाहृतमिति ब्रह्मत ॥ ४० ॥
प्रबहलेऽपि भक्तिविशेषादेवोपासनाधलीपस्तस्या
भवति। यथा श्रीनित्यमुक्तापि प्राप्तकामापि सर्वदा ।
उपास्ते नित्यशो विशुमेवं भती हरभवेदिति इत्तम् ॥४१॥

·३५.पा. R पूर्वप्रधानन्। उपस्थितेऽततचनात् ॥ ४२ ॥ निर्धारणानियमस्तदृष्ट: पृषगव्यप्रति बन्धः पालमः। 8३॥ प्रदानवदेव तदुक्तम् ॥१४॥ लिङ्गभयस्वासद्धि बलौयस्तदपि.॥ १५ ॥ --- अनादिकाले भगवत्सम्बन्धित्वाद् युज्यते च नित्यमुक्त तस्याः। हावता. वनादिनित्या. वनादियुक्ती. नित्य युक्तम बनादिकतो ये हेयं परमो या: च. प्रकतिः.रमतेऽस्यां परमो रमते यस्मिन्, प्रतविस्तस्मिन् रमते परमो न स्वस्मिन् प्रकतिरत एनमाहुः परम इतोति गोपवनश्रुतिवचनात् ॥४२॥ दर्शनार्थः छुपासनं तच श्रवणारेव भवति । अतः किमर्थमित्यत उच्यते। तत्वनिययो वेदार्थनियमच ब्रह्म दृष्टः, पृथगेव, हि शब्देनामा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मम्तव्यो निदिध्यासितव्य इति श्रुति-सूचयति । श्रवणादि- फलं. चाज्ञानविपर्ययादिदर्शन प्रतिबन्धनिहत्तिः । ब्रह्मत च,। श्रुत्वा मत्वा, तथा ध्यावा.तदनानविपर्ययो। संश यञ्च पराणुध लभते ब्रह्मदर्शनमितिः ॥ ४३ ॥ न च श्रवणादिमावेण ब्रह्मदृष्टिर्भवति । किन्तु सति कर्तव्ये. म. र्यधा गुरुदत्त तथैव. भवति, प्राचार्यवान् पुरुषो वेदेति गुलाम् ॥ ४४... मुरूमसादः मप्रथितो वा बसवानिति निययते ।।

·1०1३पा.
१३७
मधमाधम्।
पूर्वविकल्पः प्रकरणात् सात् क्रियामानसवत
॥४६॥
अतिदेवाच ॥४७॥
ऋषभादिभ्यो ब्रह्मविद्यां ज्ञात्वापि सत्यकामैन
वांस्त्वेव मे कामे ब्रूयाच्छ्रुतं ह्येवं मे भगवट्टशेभ्यः आचा
यात् व विद्या विदिता साधिष्टं प्रापयतोति वचनात् ।
अत्र हि न किञ्चन विद्यायत्यनुज्ञानात् । उपकोषलवर
नाच लिङ्गभूयस्त्वाद् गुरुप्रसाद एव बलवान् तर्हि ताव
तालमिति न मन्तव्य श्रोतव्यो मन्तव्य इत्यादिस्तदीप
कर्तव्यम् । वाराहे च । गुरुप्रसादी बलवान्न तरमाल
बलवत्तरम् । तथापि श्रवणादिश्च कर्तव्यो मोक्षसिड
इति॥ ४५ ॥
न च पूर्वप्राप्त एव गुरुरिति नियम: समानुग्राहक
चेत् पश्चात्तु नः प्रकरोति स्वयमेव तदा विकल्यः स्थाना
नसक्रियावत् । यथोभयोानवोः समयोः पूर्वस्माटुसमो
लब्धः ख्यमेव गुरुयदि । स्टहीयादविचारेण विकल्पः
समयोर्भवेत् । समानुग्रहाभावात् सत्यकामः स्वर्क
गुरुम्। ऋषभाद्यनुज्ञया चैव प्रायस्तस्माच्च युज्यत इति
वृहत्तन्त्र । समग्रानुग्रहं कश्चित् स्वयमेव सम्रो यदि ।
कुर्यात् पुनश्च ग्रहीयादविरीधेन कामतः। ध्यानयोः
समयोर्यहहिकल्प: कामतो भवेत्। एवं गुरोईि तीवस्य
विकल्पो ग्रहणेऽपि चेति महासंहितायाम् ॥ ४६ ॥

·25
जिव निर्धारणा 85
दर्शनाच, ॥ ४ ॥
ल्यादिवलौयस्त्वाचनःबानः . ५०..।
अनुबन्धादिभ्यः ॥ ५॥
ब्रह्मोपाल बमोपचस्व तच्छ-णुः हि ते त्वामवतु ।
यथा ब्रह्मोपचरर्यथा मामुपचरयें चान्येऽस्मद्विधाः । श्रेयसच
तानुपास्त्र तानुपचरख तेश्यः - शृणु हि ते वामवश्विति
पौधायणश्रुतावतिदेशाच ॥ ४५ ॥
न.च कम्मणैव हि.संसिधिमास्थिता जनकादयःव्यादि
माझ्याक्षसाधनम् ।
तमेवं विदित्वातिम मेति नान्यः पन्या विद्यते अव:
मायेति निहारणाविद्ययैव मोक्षः ॥ ४८ ॥ .
न केवलं विद्यचा किन्नु अपरोक्ष ज्ञानेनैव च । सर्वान्
परी मावयायं मिमोते दृष्ट्वैव तं नुयते . नापरणनि कौशि-
कश्रुतः ॥ ६॥
साधारणा. बलवती श्रुतिः। इन्ट्रोऽश्वमेधान् भर.
मिवापि राजा ब्रह्माणमोडधं तमुवाचीपसन्नः न कर्मभिर्ज,
धनेनैव चान्धेः पश्येत् सुख तेन तव ब्रवी होति च बलय,
लिङ्गम् । नात्यकार: . जानित्युपपत्तिश्च कर्मणा बध्यते
जन्तुविद्यया च विमुच्यते । तस्मात् कर्म न कुर्वन्ति यतयः
पारदर्शिन-
शन इति: युतिमनगवचनम् । अतो न प्रमाणा-
दरबाधः कर्मणैवेत्ययोगव्यवच्छेदः ॥ १० ॥१॥

·१३८ मत्रान्तरपृथक्त्ववत् दृष्टवा, तदुताम् ।। ५२ न सामान्यादय पलब्ध मत्युवत. हि. लोका पत्तिः ॥ ५३॥ न केवलं श्रवणादिभिर्गुरुप्रसादेन च ब्रह्मदर्शनं किन्तु भक्त्यादिभिश्च। सर्वलक्षण सम्पन्नः सर्वतो विष्णुतत्परः । यद्गुरुः सुप्रसन्न: सन् दद्यात्तमान्य या भवेत् । तधायः नादिसंसिद्धमत्यादिगुणधोगतः । लने गुरुप्रसाद तस्मादेव च तद्भवेदिति । भक्तिर्विशी गुरौ चैव गुरार्मि- प्रसन्नतान् । दद्या छादमादिश्व तीन चैते गुणाः पुनः । ते: रावैदर्शन विशो: शायणातिक तं भवेदिति च नारायण गन्ने । उपासनादेन दर्शनभेदः । तत्रोत कमठश्रुती । अन्त यो बहिची वतारहस्यः सर्वदृष्टय इति देवा बाव सर्वपयन्ते चोतवोत्तर मा ब्राणोऽन्च यथायोग यथा वाचार्या आचित इति । आयाम च दृष्ट्वैव अवताराणों मुशन्ती केविरजसा। दर्शननाकारताना देवाः सर्वत्र. दर्शनरत् । तपा विशेषमावायी वैलि. सर्व पताइत इति ॥५२॥ बनानाम्यदर्शनमात्रेण मुक्ति: यथाः मृत्युमा पाव हिं लोकापत्तिमालिसा नान्यदर्शनालका मुतिर्योग्याम दर्शनादिति नारायणव । मुल नात्र सन्द हो दृध्या तु स्वासंयोग्यवेति च दर्शने बायोग्घन मुसि न्योन केन- चिदिति चाध्यामे रिवै नयति दर्शयति. भविवश:: ...

·१४. पूर्णप्रसादनम् । ३५०३पा. परेण च शब्दस ताहिय भयस्त्वात्वनुबन्धः १५४ एक प्रात्मनः शरौरे भावात् ॥ ५५ ॥ व्यतिरेकस्तद्वाभाषित्वान्न तपलभिवत् ॥५६॥ अङ्गावबडास्त न शाखासु हि प्रतिवेदम् ॥१७॥ पुरुषो भक्तिरेव भूयसोति माठरश्रुतेः। न परमात्मनी दर्शनमिति चेत् न, त यैष आत्मा विशते ब्रह्मधामेति श्रीः । कथं तोषा श्रुतिः ॥ ५३ ॥ परमात्मा व भक्त्या दगा प्राय मुक्ति ददातोति प्रधानसाधनत्वात् भति: करणले जोच्यते। मायावभवे च भक्तिस्थः परमी विष्णस्तथैवैनं वशे नयेत। तथैव दर्शन यात: प्रपद्यान्मुक्तिक्षेतवा । स्नेहानुबन्धोयस्तस्मिन् बहु- मानपुर:सरः भक्तिरित्य चते सैव कारणं परमीशितुरिति । सर्वशब्दानां ब्रह्मणि प्रवृत्तेश्च ॥ ५४ ॥ जीवांशानां पृथगुत्पत्त र्नानादियोग्यतापक्षयेति न मन्तव्यम्। कुतः ? अंशांशिनरिकत्वमेव । अंशिकम्मनि. मित शरीर एवांशस्य भावात् ॥ ५५ ॥ ज्ञानादिभेदे विद्यमानेऽपि न अंशांशिनोः पृथग्भाव एव तदुपासनादिभोगा दंशस्य । घरमसंहितायाञ्च । अंशि नस्तु पृथगजाता अंशाप्त स्वैव क मणा । पुनरैक्य प्रपद्यन्ते नात्र काया विकारणेति ॥५६॥ ब्रह्माद्यङ्गदेवता च बद्दोपासनादिप्रतिशाखं प्रतिवेदञ्च ·३५.३फा. मध्वमाखन् । १४१ मन्त्रादिवहाऽविरोधः ॥ ५८॥ भूम्नः क्रतुवत ज्यायस्व तथा हि दर्थयति नाना शब्दादिभेदात् ॥ ६॥ विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात् ॥ ६१ ॥ नोपसङ्गियते। हिशब्दात् समत्वाहोत्तमत्वाहा नाङ्गादेका- घु पासनम् । उपसंहार्यमित्याहुर्वेदसिद्धान्तवेदिन इति ब्रह्मतर्कवचनात् ॥ ५७ ॥ सर्वदेवतामन्चा यथा धीयन्त एवमविरोधो वा। उपा- सनाङ्गदेवानां परमाणतया भवेत् । उपसंहतिर्विशेषे तु फलानामन्यथा न तु। पुरुपाणां विशेषाहा. यथायोग भविष्यतीति वृहत्तन्त्र ॥ ५८ ॥ सर्वगुणेषु भूम्रः गुणस्य ज्यायस्त्वं क्रतुवत् सर्वत्र सहभा. वात् दीक्षाप्रापणीयोदनोये सवनवावभृथात्मकः क्रतुः । भूमैव देवः परमो ह्य पास्यो नैवाभूमा फलमेषां विधत्ते । तस्माद्भूमा गुणतो वै विशिष्टो यथाक्रतुः कम्म मध्ये विशिष्ट इति गोपवनतिः ॥ ५ ॥ शब्दोऽबुमा तथैवाच्यो योग्यलाभेदतः सदा। ब्रह्मादी- नामेकमर्थं वसुधा दर्शयन्ति हि । अत: पूर्णत्वमौशस्व ज्ञानवैषां प्रदृश्यते। अत: फलस्य नानात्वं नानोपासन: यतः इतिः ब्रतक। अवो. भूमत्वमपि नानैवोपार- स्यते ॥६॥ स्खयोग्योपासनान्तरं समायापि कस्यचिदुपासन, विका

·१४२
३०३पा०
पूर्णप्रजदर्शनम् ।
काथास्त यथाकामं समुच्चौबेरना वा पूर्वहत्व-
भावात् ॥ ६॥
चङ्गषु यथाथय भावः ॥ ६३ ॥
शिष्ट श्च ॥ ६४॥
समाहारात् ॥६५॥
रुपन' भवति विशिष्टफलापेक्षया। मुक्त्यर्थमात्मयोग्यं हि
कार्यमेव ह्य पासनम् । नृसिंहादिकमन्यच्च दुरितस्य
निवृत्तये। उपासते यथायोगं न वा फलविभेदत इति
ब्रह्मतर्के ॥ ६१॥
यस्य यस्य हि यः कामस्तस्य तस्य धुपासनम् । ताह-
थानां गुणानाञ्च समाहारं प्रकल्पयेत्। अकामत्वामु-
मुक्षूणां न वा तवामुपासनम् । तुध्यर्थमोखरस्यैव न
चोपासा विदुयतीति वृहत्तन्त्र ॥ ६२ ॥
अङ्गदेवतानां यथा परमेखराङ्गाश्रयत्वं चक्षुषोः सूर्यो-
जायनेत्यादिना तथा भावना कर्तव्या यस्मिन् यस्मिन्
यो विचाङ्ग निविष्टः परस्य चिन्वाः तथा तथैवेति पौवा-
थण श्रुतः ॥ ६३ ॥
प्राः पराद ये हि देवाः विसष्टास्तत्तद्गुणान्
परम संहरत तथापि तवैव विचिन्य देवान् स्थानं मुमुचः
परमं व्रजेतति कात्यायनश्रुतौ ॥ ६४ ॥
समाहारवचनाच ॥६५॥

·३अ०१४पार मध्यभाष्यम् । गुणसाधारण्वश्रुतेश्च ॥ ६६ ॥ न वा तत् सहभावाश्रुतेः ॥ ६७ ।। दर्शनाच ॥६॥ इति थोकपण पायनकृतब्रह्मसूत्रे हतौया- ध्यायस्य तृतीयः पादः समाप्तः। पुरुषार्थोऽत: शब्दादिति वादरायणः ॥ १॥ साधारण्यात् सर्वगुणाः परस्य समाहायर्यास्तत्त्वशो मुमुक्षोरिति माण्डव्यश्रुतेश्च ॥ ६६ ॥ न चावेतोपसंहारः कार्य: उपसंहारस्य सहायव. णात् ॥ ६॥ सत्य ज्ञान परमानन्दरूप आत्मेत्येवं नित्यदोपासनं स्यात् । नान्यत् किञ्चित् समुपासीत धीरः स.गुणैर्देव गुणा उपासत इति कमठ श्रुतौ ॥ १८ ॥ इति श्रीकृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्र कृतीयाध्यायस्य वृतीयः पादः समाप्तः । ज्ञानसामर्थ्यमस्मिन् पादे उच्यते यद्दर्शनार्थमुपासनीको तमाशदर्शनात् सर्वपुरुषाधाप्तिरिति वादरायशो मचते यं यं सीकं मनसा संविभाति विशमनः कामयते यांख

·१४४
पूर्णप्रदर्शनम् । ३०४पा.
श्रेषत्वात् पुरुषार्थ वादो थान्य चिति -
मिनिः ॥ २॥
धाचारदशनात् ॥३॥
नक्रुतेः ॥ ४॥
समन्वारन्भमात ॥ ५॥
तहतो विधानात् ॥६॥
नियमाच॥७॥
कामान् तं तं लोक जयते तांश्च कालान् तसादामहं चर्च-
ये ति काम इति शब्दावरूदेव भोक्षसाधनत्वम् ॥ १ ॥
ज्ञानस्य गोदिप तासाचनकम शेषत्वे न सर्ग धमा-
हेहतो वै यहाच्च प्रासान्ति धीरा नववीराः कुतचिदिति
मिनिः ॥२॥
ज्ञानिनामेव देवादीनामाचारदर्शनात् ॥ ३ ॥
यदेव विद्यया करति अध्योपनिषदा तदेव वीर्यव-
आरं भवतीति शेषलश्रुतेः ॥ ४ ॥
कमव देह दैयिकं मानुषं पाप्यन्वारभेबापरास्तष
हेतुः । भोगांतदीयांश्च यथा विभागं ददाति कमव सभा-
यम यदिति माठरव्यश्रुतेश्च । संशब्दैः प्राधान्यं दर्शयति ॥५॥
जानौ च कर्माणि सहोदितानि कुर्यादकागः संतत
मषे तीकति कमठऋतौ ज्ञानवतो विधानात् ॥ ६ ॥

·बघा. मयमापन् । अधिकोपदेशात वादरायणस्वं तदर्शनात् ॥ तल्यन्तु दर्शनम् ॥४॥ कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः । एवं त्वयि मान्यथा तोऽस्ति न कर्म लिप्यते नर इति ॥ ७ ॥ ज्ञानादेव खर्गी जामादेवापध! ज्ञानादेव सर्वे कामाः सम्पद्यन्त स यथा यथा कम्म कुरुते तथा तथा- धिको भवतीति कौठरव्यश्रुतेः । युधिष्ठिरादीनां राजसूय- धागादिना फलाधिक्यदर्शनाचेति वादरायणमतम् ॥ ८ ॥ राजसूयादिकतावकत्तौ च सममेव तेषां विज्ञानन् । विज्ञानमेतत् सर्वेषां मुनौनां ब्रह्मदर्शनात् । स्यादेव मोक्षो नान्यस्मादिति तत्रापि चित्रता। स्वर्गादयः कर्मणैव नान्ये नेत्यपरे विटुः । ज्ञानेनाधिक्यमित्याहुमिन्याद्याच केचन । अदृष्टमेव ज्ञानेन दृष्ट नैवोपलक्ष्यते । इति केचि. हिदः प्राहुासशिष्या इमेऽखिलाः । यस्माद्यासमतं सर्व सत्यमेव ततोऽखिलम् । थथाकाशस्वमन्तोऽपि व्याप्तो हस्तावधिस्तथा। प्रादेशोऽपि हि सत्वेन तथैवैषां मतानि तु । स्वयन्तु भगवान् व्यासो व्याप्तज्ञानमहाशमान् । अन- ताकाशवत् पखन् निखिल पुरुषोत्तमः । ज्ञानेनेवाप्यते सर्व कर्मणा चाधिकं भवेत्। इति प्राह महायोगी पुम- यांना विनिर्मव इति भविष्थतपर्वणि । मानिनामरि देवानां विशेषः कभिभवेत् । चौर्षे ते वा भानस्व न विशेषोऽस्ति कचौति ब्रह्मता॥

·१४६ १ ३५.४पा पूर्णप्रसादनम् । असावनिको ॥१०॥ विभागः शतवत् ॥ ११ ॥ अध्ययममानवतः ॥ १२॥ नाविशेषात् ॥ १३ ॥ तये नुमतिर्वा ॥ १४ ॥ सर्वेषां पुरुषार्थापेक्षिलाज्ञानाधिकारितेत्यत प्राइ न सर्वेषामधिकारः ॥१०॥ न कोट्यो हि देवानां तेषां मध्ये शतस्य तु। सोमा- धिकारी वेदोक्तो ब्रह्मणौ शताधिके । यथा तथैव संख्येया प्रजास्तासु कियान् अमः । नानाधिकारी स प्रोक्तो विष्णु- पादैकसंश्रय इति वचनात् सुखापेक्षा साम्येऽपि विभाग pथसेऽधिकारार्थम् ॥ ११ ॥ कस्याधिकार इत्यत आह । अवैष्णवस्य वैदेपि धि. कारो न विद्यते । गुरुभक्ति विहीनस्य शमादिरहितस्य च । न च वर्णवरस्यापि तस्मादध्ययनान्वितः । ब्रह्मज्ञाने तु वेदोक्त प्रधिकारी सतां मत इति ब्रह्मतर्के। पठेहे- दानयार्थानधौयौलाथ विचार्य मन विन्देदिति च कोषा- यण श्रुतिः ॥१३॥ म सामान्य नाधिकारो देवादीनाम् । अथ पुमर्थ सा- धनान्धर्थों धम्मज्ञानमित्युत्तरोत्तर तत्राधिकारिणो ममुभा ऋषयो देवा इत्युत्तरोत्तरमिति कौण्डिन्यवृतिः ॥ १३ ॥ अथ मुनिरमीमच मौन निर्वियाब प्रामा! स ·३५॥४पा. मष्वभाषन् । कामचारेब चै— ॥ १५ ॥ उपमर्दश्च ॥ १६ ॥ जय रेतःसु च शब्द हि॥ १७ ॥ परामर्श नैमिनिरचोदना चापवति हि ॥१८॥ आहाण: केन स्यात् येन स्वात् तेनेश एवेति मानिनी यथेष्टाचरणं विधीयत इत्यत आह । म विधि निनस्तु- सयेऽनुमतिमात्र वा युज्यते च । १४ ॥ कामचाराः कामभक्ष्याः कामवादाः कामेनैवेमं खोकमुत्सृज्याथ परास् परमीयुरनारम्भणमिति चके पठन्ति ॥ १५ ॥ प्रोमित्बुच्चार्यान्तरिममामानमभिपश्योपमृध पुरुष र पापच काममाचरन्तो न ब्रह्मानुव्रजन्तीति चतुरश्रुती ॥१६॥ न तावत् कामचाराणां ज्ञानेऽधिकारः । य इम परमं गुह्यमूर्ध्वरेतःसु भाषयेत् न तथा विद्यत भूखान् यं प्राप्या- न्येऽपि भूयसे इति माठरश्रुतेः ॥ १७ ॥ प्रातरुत्यायाथ सन्ध्यामुपासीतमा सन्ध्यामुपासते ब्रीद तदुपासतेऽथ देवाब मे जुहुया दानावर्त्तयोत नान्यत् किश्चिदाचरेब सुरां पिवेत् । न पलारा भक्षयोत न आज वदेत् न विसरमामानं सोमं पिवेत् हुतशेषेण वर्तयेदिव्य : साचार परामर्थन विधिबन्धवर्जितत्वेन कामत एव तस्य चरण कामचार प्रति मिनिर्मन्यते । न.प. निषिद्ध कर्म

·३०४षा.
पूर्णप्रसादनम्।
अनुष्ठ यं वादरायणः साग्यवेः ॥ १८
विधिर्वा धारणवत् ॥ २० ॥
स्तुतिमानमुपादानादिति चेत् नापूर्णत्वात् २१॥
कर्तव्यमेवेति चोदना।
ब्राह्मणो न च हन्तव्य इत्याचप-
वादश्च ॥१८॥
अनुष्ठेयानां मध्यत एव कामतश्चरण कामती निवृत्ति.
रिति वादरायणो मन्यते केन स्याद् येन स्यात्तेनेश एवेति
साम्यश्रुतेः। यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मप्त मानवः ।
आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कायं न विद्यत इति भगवडच-
भाच॥१८॥
"-
केन स्याद् येन स्यादिति विधिर्वा । यथा बेदधार
बैवर्णिकानां विदितं नान्येषाम् । एवं खमतानुसारिणी
प्रहत्ति निनां विहिता। न तत्राधर्मथला काय नान्य:
पामिति वा।
खेच्छयैव प्रहात्तिस्तु ब्रह्मणी विधिनो-
दिता।
नाशकं तसत कापि विष्णुः प्रत्यक्षचोदना ।
इत रेषां न विहिता खेच्छात्तिः कथचनेति हि
बाये ॥२०॥
स्तुतिमावमेव स्वेच्छाचरणं न विधिः। तैरपि सामान्य
विधि स्वीकारादिति चेत् । नापूर्ववत्वात् परवशत्वात् ।
सर्वविध्यतिक्रमेण सुतिमाच विषयत्व परब्रमण एवं हिं ।
विधीना विधयस्व ब्रमणः खेछया कती।
ममणो अब सर्वविध्यतिदूरत इति हि ब्रह्मत ॥ २१ ॥

·३५०१४पा.
मधाभाष्यम्।
भावशन्दाज ॥२२॥
पारिप्लवार्था इति चेन्न विशेषितत्वात् ॥ २३॥
तथा चैकवाक्यतोपबन्धात् ॥ २४ ॥
अतएव चाग्नौन्धनाद्यनना ॥ २५ ॥
सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ॥ २६ ॥
यथा विधानमपरे विधिर्भाव प्रजायते । ब्रह्मणः परम-
स्यैव सर्वविध्यतिदूरत इति हि चतुरश्रुतौ ॥ २२ ॥
केन स्याद् येन स्यादित्यादयः स्थिरत्वनिवृत्त्या इति
चेन वेधाह वाव ज्ञानिनो विधिनियताः, अनियताः, स्खे -
छानियता, इति विधिनियतामनुष्या अनियता हि देश
ब्रह्मैव स्वेच्छानियतमिति गोपवनश्रुती विशेषितत्वात् ॥२३॥
एवं सति विधिवाक्यानां खेच्छाहत्तिवाक्यानाञ्च
सम्बन्धी भवति ॥ २४ ॥
अतएव ज्ञानस्य मोक्षदानेनाग्निहोत्राद्यपेक्षा ब्रह्म-
तर्के च । येषां ज्ञानं समुत्पबं तेषां मोक्षो विनिधितः ।
शुभकम्मभिराधिक्यं विपरीत विपर्ययः । स्वेच्छानबत्त्यै
भवेद ब्रह्मण: प्रायशस्तथा। देवानामपि सर्वेषां विशेषा-
दुत्तरीत्तरमिति ॥ २५॥
सर्वधापेक्षा च भानस्योत्पत्ती विविदिषन्ति न
योन दानेन तपसाऽनाशकेनेति श्रुतेः । यथा गतिनिष्प-
वर्थमखादयो उपेक्षान्ते । न विनिष्पबगामादि-
प्रासी ॥ ३६॥

·३५०१४पा.
पूर्णप्रत्रदर्शनम् ।
धमदमाधु पेतः स्वात्तथापि तु तदिधस्तदातया
तेषामवखानुष्ठे यत्वात् ॥२७॥
सर्वान्नामुमतिश्च प्राणायये तद्दर्शनात् ॥ २८॥
अवाधाच॥ २६॥
अपि च पर्यते ॥३०॥
यद्यपि ज्ञानेनैव मोक्षो नियतस्तथापि ज्ञानी शमद-
माधुपेतः स्यात् । प्राचायाविद्यामवाप्य तमात्मानमभि--
मश्य शान्ती भवेदान्तो भवेदनुकूलो भवेदाचार्या परिचरैत्'
परिचरेदाचार्यमिति माठर श्रुतौ ज्ञानिनोऽपि तबिधेः ।
आधी यावत उपनिषदः ब्रूमेति तस्यैव तपोदमः कम्मति
प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गानि सत्यमायतनं यो वा एतमुपनिषद
वैदेतिजामाङ्ग तथा तेषां अवश्यानुष्ठेयत्वात् यस्य ज्ञानं तस्य
मोच इति. नाब विधारणा। तस्य शान्त्यादयोऽङ्गानि
मस्मात्तेषामनुष्ठितिः। अवश्यं करणीयास्मादन्यवाल्पफलं
भवेदिति चाम्नेये। तुशब्दः पूर्णफलार्थ सूचयति ॥ ३७ ॥
यदि ह वा अथैवं विनिखिलं भक्षयौतैवमेव स' भव--
सौति सर्वातानुमितिः प्राणात्वयविषथा। न वात्य जीवि-
प्यविति होगाच कामोन उदपानमिति दर्शनात् ॥ २८॥
अन्याधाररणाभावेन हि ज्ञानस्याबाधनम् । अतो
विहामपि न्याय्य वतंतोत्कर्ष सिद्धये इति च ब्रह्माल ॥२८॥
অলীমালায়ালী মনীষী। হামী-
ऽपि नाचार श्रोतः स्मात विसर्जयेदिति श्रीहरिबशेषु ॥३०॥

·पापा मध्यभाषम् । भन्दश्चातोऽकामकारे ॥ ३१ ॥ विहितत्वाच्चायमकर्मापि ॥ ३ ॥ सहकारित्वेन च । ३३ ॥ सर्वथापि तु त एवोभयलिङ्गात् ॥ ३४॥ म यत्र तदेव मन्वान एवं पश्यत्र कामं चरति चरैन कामं भक्षयौत न काममनुवर्ततेति कौण्डिण्य श्रुतौ। अंत इत्यल्पफलकत्वं सूचयति न निषिद्धानि कर्तेत पूर्णज्ञान फलेच्छयेति पाझे ॥ ३१ ॥ न दोवलं निषिद्धाकरणन पूर्यते कर्तव्यञ्च वर्णाश्रम- विहितं वा । प्रश्यन्नपीममात्मानं कुर्यात् कम्म विचार- यन्। यदात्मानं सुनियतमानन्दोत्कर्षमानुयाकिति कौठा- रवश्रुतौ विहितत्वाच । अपिशब्दी वर्णधम्मसमुच्चयार्थः ॥३२॥ यथा राज्ञः सह कार्य मन्त्री तथा ऋतब क्षितिपः कार्यमच्छेत् । एवं ज्ञानं कम विनापि कायं सहाय- भूतं न विचारः कुतश्चिदिति कमठश्रुतौ सहकारित्वोक्तय। जानामोक्षो भवत्वेव सर्वकार्यक्कतोऽपि सु। आनन्दो सते कामाच्छुभं कृत्वा विवईते इति च ब्रह्माण्डे । सर्व. दुःखनित्तितु ज्ञानिनो निश्चितैष हि। भिव भत्या चानन्दचित्ततेति हहत्तन्ते। धम्मवरूपचित्त- बाद यो यो देवो मनोगतः। स एव धर्मो विजेयो न होने सोकसम्मिता इति च पाये ३३ ॥ सर्वप्रकारणोत् साहेऽपि ये भानयोग्यास्त एव चाक उपासया कम्म- ·१५२ २०१४मा. पूर्णप्रधादर्थनम्। अनभिभवञ्च दर्शयति ॥ ३५॥ अन्तरा चापि तु तद्दष्टः ।। ३६ ॥ अपि च भयंते ॥३७॥ विशेषानुग्रहश्च ॥ ३८ ॥ प्राप्नुवन्ति नान्ये। य आत्मा अपहत पाप्मा विजरो विमृ- युर्वि शोको विजिघित्सा पिपासुः सत्यकामः सत्यसंकल्पः सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्य इति श्रुत्याचार्योपदेशसा. म्येऽपि विवेचनविरीतज्ञानमाप इन्द्रः सम्यग्ज्ञानमित्यु - भयविधिलिङ्गात् ॥ ३४ ॥ दैदीमेव सम्पत्तिं देवताभिगच्छन्ति आसुरीमेवासुरा नैतयोरमिभवः कदाचित् स्वभाव एव यवतिष्ठत इति खभावानभिभवञ्च दर्शयति । ३५ ॥ सम्यग्ज्ञानविपरीतज्ञानयोरन्तरा स्थितानामपि देवा- सुरभावयोहढा दृष्टेः ॥ ३६ ॥ असुरा आसुरेणैव स्वभावेनैव कर्मणा। ज्ञानन विप. रौतेन तमो यान्ति विनिश्चयात् । देवा दैवस्वभावेन कर्ममा चाप्यसंशयम् । सम्यग्ज्ञानेन परमां गति मृच्छन्ति वैषण- बीम्। नानयोरन्ययाभावः कदाचित् कापि विद्यते । मानुषा मिश्रमतयो विमिश्रगतयोऽपि चेति स्कान्दे ॥३०॥ शृणु वै वीर उग्रमुन दमायनन्यमन्यमति नैति निय- मानः । एधमानादहित्यु भयस्य राजावोच्छ्रय विश इन्द्रो मनुष्यानिति विशेषानुग्रहच दर्शयति-देवेषु परमेश्वरस्य ।

·३०४पा मवेभार्थम् । अतस्विंतरज्यायो लिङ्गाञ्च ॥ १॥ तङ्क तस्य तु नातझावो जैमिनेरपि नियमात पाभावेभ्यः ||४|| असुरान् दमयन् विष्णुः स्वयच्चाप्यसुरावयन् । पुनः पुनः मानुषांस्तु मृता वा वर्तवत्य साविति भविष्यत्पर्वणि ॥३८ देवभोगादसुरभाग एवं बहुलः । तस्मात्र जनतामिया दिति लिङ्गात् । पशब्दात्ततः कनीयस एव देवा ज्यायसा असुरा इति श्रुतेश्च । असुरा बहुला यस्मातस्मान जनता मियादिति ब्राझे ॥ ३८ ॥ असुरजातेरेवासुरत्वं देवजातैरेव देवत्वं जैमिनेरपि सिहमैव । नासुरा दैवीं में देवा आसुरों ने मनुष्या देवी- मासुरीञ्च गतिमीयुरात्मीयां जातिमनुभवन्ति इति नियम युतेः । नासुराणां दैवरूप न देवानामासुरं न चोभयं मनुष्याणाम् । यो बद्रूपः स तद्रूपो निसर्गो धेष भवतीति तद्रूपत्वश्रुतेः । ते भूतिरिति देवानुसा चक्रिरे ते बभूवु- स्तस्मादार्थे तहिं सुप्ती भूर्भुवस्खरित्यैव प्रखसित्यभूतिरित्य- सुरास्तेह पराबभूवुरिति देवासुराणां भावाभावश्रुतेश्व देवानां भूतिरित्वे व मनी विष्णौ स्वभावतः । असुराणाम- भूतिले नैतत् नियमतोऽन्यथा। देवाः पापाभिभूतत्वात् प्रसादाद्या बभूविर अतः सुगतिरतेषां मान्यथा व्यत्ययो भवेदिति चाध्याय ॥ ४० ॥ - ·१५०१४पा पूर्वप्रदशनम्। नचाधिकारिकमपि पतनानुमानासहयोगात उपपूर्वमपि त्वे के मावमधनवत् तदुक्ताम ॥४२॥ पहिस्नुभयथापि तेराचाराच ॥ १३ ॥ इच्छन् पतति न च परमात्माखादिकमाकाय ब्रह्मादीनामपि नाकार किमु परस्येति सूचयितुमपि शब्दः । चशब्दस्तु जानार्थिनां पूर्वोक्तादित्यं भावान्तरसूचकः । अयोग्य- मारोहन् प्रपतनं हि दृश्यते । एवमयोग्यस्य परमात्म. श्वर्यस्य न दिपदस्य वाकाक्षायां पतनमनुमीयते न देव पदमविच्छेत् कुत एवं हरगुणान् । पूर्वस्मादधस्ताद् यत्र नोस्थितिरिति ब्रह्माण्डे । खकीय- मिच्छमानन्तु राजाद्याः पातयन्ति हि । एवमेवं सराद्याच हरिश्च स्वपदेच्छुकमियाद्यनुमानरूपवाक्याच मायाभिरुत्- सिमक्षत इन्द्राद्यामारुरुक्षतः अवदस्युरधुनुथा इति च श्रुतिः ॥ ४१ उपदेवपदच्च नाकामित्ये के। मावमशनवदृषि' परक- देव । तो तामिन्द्रद्युम्न शाखायां यर्षान् प्रजापतीनाकाडे देवं न गन्धर्वा विद्याराव नृसिंहानिति वृहत् संहिता क देवानभिकाटेत कुत एव हरगुणान् । प्राजा- पत्याना कार्याच गान्धर्वादीनपि चाचित्। ऋथादिषु विशेषे तु दोषो नैव विरोषित इति विशेषदर्शनार्थमेका इत्युक्तम् ॥ ४२ ॥ देवर्षीणां गन्धर्वाण पदाकाम: पतेच वम्। अन्धन याचा ·३५०१४पा. १५५ मध्वमाखन्। खामिनः पालतरित्यावेयः ॥ ४ ॥ आविज्यमित्वौछुलोमिस्त हि परिक्रीयते ४५ श्रुतच ॥ ४६॥ । शुभमाकांक्षत्र पसदविरोधत इति श्रुतिः । नानात्वमेव कामानां नाकामः क च दृश्यन्यते । अतो विरुद्धकामा स्थादकामस्तेन भण्यत इत्याचाराच ॥ ४३ ॥ श्री ब्रह्मविदामोति परमित्यादि फलं स्वामिनां देवा. नामेव भवति। यदु किञ्चेमाः प्रजाः शुभमाचरन्ति देवा एव तदाचरन्ति । यदु किञ्चेमाः प्रजा दिजानते देवा एव सदिजानते। देवानां खेतवति खामो हि फलमश्रुते । नास्वामी की कुर्वाण इति माध्यन्दिनश्रुतेरित्यावेयी मन्यते । ४४॥ यत्र यागेषु ऋविजामपि फलदर्शनादल्पं फलं प्रजा नामपि भवतीत्योडुलोमिमन्यते तदर्थ देवै; क्रियमाण- खात् ॥ ४५ ॥ सृतीयः स्वपक्षः देयानां ज्ञापनादिकर्माणि सहकाऱ्या- तरलेन प्रजा विधीयन्ते । यथा प्रजावती रानः प्रजाः सहकारिलेन विधीयन्ते । यथा वा आचार्यस्य शिथाः। वाराहे च। ज्ञानादिदानं देवानां विष्णुना साधु बीदि- तम्। वेदे च षां विहितं तत्राचार्यो महत्तरः । विहितः सहकार्यान्तरम् प्रजाः। पाटवेन यषा राजौ या शिष्या गुरोरपि। तस्माच्छुभफलं तासां प्राचा- ।

·101पा. पूर्णवदर्भवन् । सहकार्यन्तरविधिः पक्षण बतोय. तहतो विध्यादिवत् ॥४॥ सतनभावाक् गृहिणोपसंहारः ॥४८॥ मौनवदितरेषामय पदेशात् ॥ ४ ॥ ाणां महत्तरम् । तती महत्तरं प्रोक्त देवानामुत्तरो- तरमिति ॥ ४६ ॥ ४७ ॥ कुटुम्बी शुची देशे स्वाध्यायमधीयानो धार्मिकान् विदधादित्य का न च पुनरावर्तत इति ग्रहिणोपसंहार: क्रियते तस्मादग्टहस्थस्य एवोत्तमत्वमिति न वाच्यम् । यतः अत्न ग्रहस्थान् देकानपक्ष्यैवोपसंहारः क्रियते । कत्सा घेते ग्रहिणी देवाः सतना एते यतयोऽथेतेषां नु पुका दायमुपयन्ति न वै ते एकान् विसृजन्त्यरागा अद्य षा लोभाः सर्वभोगाः सर्वज्ञाः सर्वकार इति पौत्रायण शतिः॥४८॥ न चाश्रमदयमेव देवानां देवा एक ब्रह्मचारिणो देवा एक रहस्था देवा एव बनस्था देवा एव यतयः यथैते मुनय एवं सर्ववर्णाः सर्वात्रमाः सर्व ह्ये ते कर्म कुर्वन्तीति कौठ - रव्यश्रुतौ । यतित्व दृष्टान्ते मान्य षामप्युदेशात् ॥ ४ ॥ एता विद्यामधौत्य ब्रह्मदर्शीवाव भवति स एतां मनुष्थेषु विब्रूयात् यथा बयाह ब्रूयात् तथा तथाधिको भवतीति भाठरती विद्यादान श्रूयते। सच बहना खोकरणार्यमाविकारणेति न मन्तव्य मन्वयायुत प्राकि वै ·३०१४पा. मध्यभाष्यम् । अमाविष्क बेन्नन्वयात् ॥ ५० ॥ ऐहिकमप्यास्त त प्रतिबन्ध तदर्शनात् ॥५१॥ कारे योग्यानामपि स्वीकारापत्तिरप्राप्तिः तच्च निषिई मानस्तेनेभ्यो ये अभिद्रुहस्यदे निरामिणो रिपवोऽन्ये षु जाग्यधुरिति येषां नैतपरं किञ्च नैकं ब्रह्मणस्पतेः ब्रूहि तेभ्यः कदाचित् अथो शमेनोपरता मनुष्था ये धर्मिणो ब्रूहि तेभ्यः सदानः आदेवाना मोहते विप्रयो हदि वृहस्पते न परः साम्रा विदुरिति । विद्याह वै ब्राह्मण- माजगाम गोपाय मां शेवधिष्ठेऽहमस्मि। अनायंकाया- नृजवे शठाय मास्म ब्रूया ऋजवे ब्रूहि नित्यमिति च ॥४८॥ आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इति दर्शनार्थं श्रवणादि विधीयते तच्च दर्शनमैहिकमेव प्रारब्धप्रतिबन्धाभावे श्रुत्वात्मानं मतिपूर्व ह्य पास्ये हैव दृष्टिं परमस्य विन्देत् । यद्यारब्ध कर्म निबन्धकं स्यात् प्रेलैव पश्येद् योगमेव वान्ववक्ष्ये ति सौपर्णश्रुतौ दर्श- नात् । अनादिजम्मसम्बन्ध निर्भेत्तुं पापपञ्जरम् । या. वेत्त्या सेवया शक्य तावत् कार्य न संशयः । यावद्दूर स्थिती मम्या तावहन्तव्यमेव हि। इह जन्मान्तरे वापि तावतैव तु दर्शनं श्रवणं मननञ्चैव निदिध्यासनमेव च । परे गुरौ च या भक्तिः परिचर्यादिकं हरेः । एषा सेवेति संमोक्ता प्रथा तदर्शनं भवेदिति च वृहत्संहितायाम् ॥५०॥ १४ ·१५० पूर्णप्रजदर्शनम् । ४०१पा एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थामतेस्तदवस्था- वत:॥५१॥ इति श्रीकृष्ण पायन ब्रह्मसत्वभाष्ये थोमदा- नन्दतीर्थ भगवत पादविरचित तृतीया- ध्यायस्य चतुर्थ पादः समासः । अथ चतुर्थोऽध्यायः। श्रातिरसकटुपदेशात् ॥ १ ॥ एवमेव प्रारब्धः कर्माभावे शरीरपातानन्तरमेव मोक्ष- स्तनावे जन्मान्तराणौत्यनियमः । धर्मी स्वर्ग विधर्मी निग्यमेत्येव ब्रह्मसंस्थो, मृतमित्य व ब्रह्म संस्था मृतमत्वे वेति ब्रह्मसंस्थस्य मोक्षस्यैवावधारणात्। विहानमृत- माप्नोति नात्र कार्य्या विचारणा । अवसन्न यदा रब्धं कर्म तवैव गच्छति । न चेह बहूनि जन्मानि प्राप्यैवान्ते न संशय इति नारायणाध्यात्मा ॥ ५१ ॥ इति श्रीपाद्वैपायनकतब्रह्मसूत्रभाथे श्रीमदानन्दतीर्थभग वत्पादविरचिते रतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः समाप्तः समाप्तश्च युतीयोऽध्यायः । कसं निगद्य सस्मिन् अध्याये। कर्मणा शास्य फल- ·४१पां. मध्वभाथम् । लिंगाच॥३॥ आत्मलितपगच्छन्ति ग्राहयन्ति॥३॥ न प्रतीकेन हि सः ॥ ४ ॥ मम्मिन् पादे नित्यशः कार्यो सर्वथा भाव्य साधन प्रयमत उच्यते । प्रायिकत्वाबाध्यायांनां पादानाञ्च न विरोधः । आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रीतथी मन्तयो निदिध्यामितव्य इत्यादिना अग्निष्टोमांदिवदेकवारेणैव फलप्राप्ति: किन्वा- वृत्तिः कर्तव्या स य एषोऽणिमैतदामामिदं सर्वमित्याद्य- सजदुपदेशात् ॥ १॥ स तपोऽतप्यत पुनरेव वरुणं पितरमुपस मारेत्याद्या 'वर्तनलिगाच नित्यं गः श्रवणञ्चैव मननं ध्यानमेव वा कर्त्तव्यमेव पुरुषैब्रह्मदर्शनमिच्छुभिरिति वृहत्तन्ते ॥ २ ॥ आत्मेत्य पदेश उपासनञ्च मोक्षार्थिभिः सर्वदा कार्य- मेव नान्यं विचिन्तय आमान मेवाहं विजानीया मामानं छुपासि आत्माहिं ममैष भवतीत्य त्यापगच्छसि आत्मेत्ये वोपासख आत्मन्ये व विजानीहि नान्य किचन विजानता आमा ह्येष भवतीति ग्राहयन्ति च । कार्य सर्वथैव मुमुक्षुभिः नानालेशसमायुक्तोऽप्येतावव विसारदिति भविथत् पर्वणि । आमा विष्णुरिति ध्यानं विशेष्यतः । सर्वेषाञ्च मुमुक्षूखा मुपदेशश्च तादृशः । कर्तव्यो नास्य नानेन कस्यचिमोक्ष दृष्यत इति ब्राहो ॥ ३ ॥ नाम ब्रह्मत्यु पासौतेत्यादिना शब्दमाल्या न प्राती के - आत्मत्युपासनं ·पूर्णप्रत्रदशनम् । ४०११चा- ब्रह्म दृष्टिकत्कर्षात् ॥ ५॥ आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्त: ॥ ६ ॥ ब्रह्म दृष्टिः कार्या किन्तु तत्स्थत्वेनैवोपासनं कार्यं ब्रह्मत च नामादि प्राण पर्यन्तमुभयोः प्रथमात्वतः । एकर- दृष्टिरिति भ्रान्तिरबुधानां भविष्यति। नामादि स्थिति- रेवात्र ब्रह्मणो हि विधीयते । सर्वधा प्रथमा यस्मात् सप्तम्यर्थात् ततो मतेति ॥ ४ ॥ ब्रह्मदृष्टिः सर्वथा कार्यैव परमे रे उत्कृष्टत्वात् । ब्रह्मदृष्ट्या सदोपास्यो विष्णुः सर्वैरपि ध्रुवम् । महत्ववादी शब्दोऽयं महत्वज्ञानमेव हि। सर्वत: प्रौतितनकमतस्तत् सर्वथा भवेत्। आत्मत्येव यदीपास्या तदा ब्रह्मत्वसं- युता। कार्ये व सर्वथा विष्णो ब्रह्मत्वं न परित्यजेदिति ब्रह्मतर्के ॥ ५॥ चक्षोः सूर्योऽजायते त्याद्युपासनं च देवानां कार्यमेव खोत्पत्तिस्थानत्वात् स्वाश्रयत्वात् मुक्तौ तब लयस्यापेक्षि- नत्वाञ्चोपपत्र तेषां तथोपासनम् । नारायणतन्त्र च । आधिव्याधि निमित्तेन विक्षिप्तमनसोऽपि तु । गुणानां स्मरणं शक्ती विष्णोर्ब्रह्मत्वमेव तु। स्मर्त्तव्यं सततं तक्त न कदाचित परित्यजेत् । अत्र सर्वगुणानाञ्च यतोऽन्तर्भाव दृष्यते। खोत् पत्त्वाच्च देवानां विष्णोश्चिन्त्यं सदैव तु । तेषां तत्र प्रवेशो हि मुक्तिरित्यथते । तदाधि- ताच ते नित्य ततचिन्त्य विशेषत इति ॥

·४०१पा. मधमाधम् । प्रासोनः सम्भवात् ॥७॥ "ध्यानाच्च ॥८॥ अचलत्वञ्चापेक्ष्य ॥६॥ चारन्तिच ॥ १० ॥ यत्व काग्रता तत्राविशेषात् ॥ ११॥ सर्वदोपासनं कुर्वमप्यासोनी विशेषतः । कुर्यादा बसन् विक्षेपास्यत्वेन हि सम्भवात् ॥ ७ ॥ स्मरणोपासनञ्चैव ध्यानात्मकमिति विधा। म्मरण सर्वदा योग्यं ध्यानोपासन मासने। नैरन्तयं मनोहत्ति- निमित्युच्यते बुधैः। आमोन स्य भवेत् तच न शवानस्य निद्रया। स्थितस्य गच्छती वापि विक्षेपस्यैव सम्भवात् । स्मरणात् परमं ज्ञेयं ध्यानं नास्त्यत्र संशयः । इति नारा. यणतन्ले। अतो ध्यानत्वाच॥ ४ ॥ अचल चेच्छरीरं स्थात् मनसश्चाप्यचालनम् । चलने तु शरीरस्य चञ्चलं हि मनो भवेदिति ब्रह्माण्डे ॥ ८ ॥ समं कायशिरोग्रौवं धारयनचलं स्थिरः। मंप्रेक्ष्य मासिकाग्रं खं दिशथानवलोकयन् इत्यादि ॥ १० ॥ देशाकालावस्थादिषु यत्र काग्रता भवति नत्रैव स्थात- ध्यम् । तमेव देश सेवेत त कालं तमवस्थितम् । तानेव भागान् सेवेत मनो यत्र प्रसीदति। नहि देशादिभिः ·पूर्णप्रदर्शनम्। ४०१पा अामायणात् तत्रापि हि दृष्टम् ॥ १२ ॥ तदधिगम उत्तर पूर्वाद्ययोरश्न षबिनाशी तव्यपदेशात् ॥ १३॥ इतरस्याप्य वमसंश्लेषः पाते तु ॥ १४ ॥ कश्चिबिशेष: समुदीरितः । मनः प्रसादनाथं हि देशका- लादिचिन्तनम् । इति वाराहे ॥ ११ ॥ यावमोक्षस्तावदुपासनादिकं कायं स यो ह वै तद्भ- गवन्मनुष्थेषु प्रापणं तमोङ्कारमभिध्यायीतेति श्रुतिः। सर्व- दैनमुपासौत यावदिमुक्तिः मुक्ता अपि निमुपासत इति सौपर्णश्रुतिः । शृणुयाटु यावदज्ञानं मतियावदयुक्तता। ध्यानञ्च यावदीक्षा स्थाबेक्षा क्वचन बाध्यते । दृष्टतत्वस्य च ध्यान यदा दृष्टिन विद्यते। भक्तिश्चानन्तकालीना परमे ब्रह्मणि स्फुटा । प्राविमुक्त विधिनित्य खत एब ततः पर- मिति ब्रह्माण्डे ॥ १२ ॥ ब्रह्मदर्शन उत्तराद्यस्याश्लेषः पूर्वाद् यस्य विनाशश्च । तद्यथा पुष्कर पलाश आपो न निष्यन्त एवमेवं विदि पाएं कम्मणैव लिप्यते तद्यथैषीका तूलमग्नी प्रेतं प्रदूयेतैकं हेवास्य सर्वे पामानः प्रदूयन्त इति तद्व्यपदेशात् ॥ १३ ॥ पुण्यस्याप्येवमश्लेषः। तुशब्दोऽनुत्थानवाची । श्लेषा विनाशच मुक्तस्य तु विकम्मणः । एवं सुकम्मणश्चापि पततस्तमभिध्रुवमिति चाम्नेये ॥ १४ ॥.. , यथा ·५०१पार मधमाधम् । १६३ ३ अनारब्ध काय एवतु पूर्व तदवधेः ॥ १५ ॥ अग्निहोबादितु तत् कार्यायैव तहानात् ॥१२॥ अतोऽन्याऽपि ह्य केषामुभबोः ॥ १७॥ बधः । । प्रारब्ध- अनारधकार्ये एव पूर्वे पुण्यपाप विनश्यतः । तावदेव चिरं यावत्र विमोक्ष्येत अथ संपत्स्यत इति तद- तुशब्दः स्मृतिद्योतकः। यदनारब्ध पापं स्यात्त- हिनश्यति निश्चयात् । पश्यती ब्रह्मनिईन्दं होनञ्च ब्रह्म- पश्यतः । द्विषतो वा भवेत् पुण्य नाशो नास्त्यत्र संशयः । तस्याप्यारब्धकार्यस्य न विनाशोऽस्ति कुत्रचित् । योस्तु नाशः स्यादल्पयोः पुण्यपापयोरिति नारायण- तन्त्र ॥ १५ ॥ अग्निहोवाद्यपि मोक्षानुभवायेव । तुशब्दाटु ब्रहा- दर्शनवत: स एनमावेदितन भुनक्ति यथा वेदोवा नतोऽ- न्यदा कमाकतं यदि ह वा अप्यनवं विन्महत् पुण्यं कम्म करोति तडास्यां ततः क्षोयत एवात्मानमेव लोकमुपामोत स यः प्रात्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कम्म क्षीयते तस्मा. देवात्मनो यद् यत् कामयते तत्तत् सृजत इति तदर्श नात् ॥ १६ ॥ मुक्तावनुभवकारणात् यदन्यत् पुण्यमपि नश्यति । अप्रारब्धमनभीष्टञ्च तथा ह्ये केषां पाठः उभयोस्त्यागेन तस्य पुत्रा दाय मुपयन्ति सुलतः साधु कृत्यां द्विषन्तः माप- ·१६४ पूर्णप्रदर्थनम् । ४०१पाक यदेव विद्ययेति हि ॥ १८ ॥ भोगेन वितरे नपयित्वा सस्पद्यते ॥ १८ ॥ इति शोकण पायनकत ब्रह्म सूत्रभाष्य थोमदानन्द तौथे भगवत् पाद विरचित चतुर्थाध्यायस्थ प्रथमः पादः समाप्त: । सत्यमिति । अनभीष्टमनारब्ध पुण्यमस्य विनश्यति । किमु पापं परब्रह्म ज्ञानिनी नास्ति संशय इति पाग्ने ॥१॥ ब्रह्मदर्शी कतमल्पमपि पुण्यं महत्तरमनन्तं च भवन्ति ! यदेव विद्ययः करोति श्रद्धयोपनिषदा सदेव वीर्यवत्तर भवतीति श्रुनेः । न हास्य कम क्षीयत इति च। अल्यमावं लतो धर्मों भवेज्ञानवतो महान् । महानपि कती धर्मो 'वज्ञानां निष्कलो भवेत् इति च भारते ॥ १८ ॥ आरब्धपुण्यपापे भोगेन क्षपयित्वा ब्रह्म संपवते । अथेति नियमसूचकः । प्रारच पुण्यपापस्य भोगन क्षप णादनुप्राप्नोत्ये व तमोघोरं ब्रह्मवा नात्र संशयः । ब्रह्मणां शतकासात्तु पूर्वमारध संक्षयः । नियतेन भवेत्रात कार्या काचिदिचाराणां। इति नारायणतन्वे ॥ १८ ॥ र ·४अश्पा. मध्वभाष्यम् । वाड्मनसि दर्शनाच्छब्दाच ॥१॥ अतएव च सर्वाण्यनु ॥३॥ सन्मने: प्राण उत्तरात् ॥ ३ ॥ मोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ॥ ४ ॥ । शब्दाख । देवानां मोक्ष उत्क्रान्तिश्चास्मिन् उच्यते । बागभि- मानिन्युमा मनोभिमानिनि रुने विलीयते । वाची मनो- शब्दत्वदर्शनात् । तस्य यावन्न वामनसि सम्पद्यत इति उमा वै वाक् समुद्दिष्टा मनी रुद्र उदाहृतः । तदेतन्मिधुनं ज्ञात्वा न दाम्पत्यादि हीयत इति स्कान्दे ॥१॥ अतएव चशब्दात् सर्वाणि दैवतानि यथानुकूलं विलीयन्ते । अग्नी सर्वे दिवा विलीयन्ते अग्निरिन्द्र इन्द्र उमायां उमा रुटे विलीयते । एवमन्यानि दैवतानि यथानुकूलमिति गोपवनश्रुतिः ॥ २ ॥ मन: प्राण इत्य तराइचनान्मनोऽभिमानी रुद्रः प्राण पायौ विलीयते वायोर्वाव रुद्र उदेति वायो विलीयते तस्मादाहुर्वायुर्देवानां श्रेष्ठ इति कौण्डिन्यश्रुति: ॥ ३ ॥ स प्राणः परमात्मनि विलीयते सर्वे प्राणमुपगच्छन्ति प्राणं देवा अनुप्राणन्ति प्राणः परमनुप्राणिति तस्मादाहुः माणस्य प्राण इति। प्राण: परस्यां देवतायां मुक्ताः सन्ती- ऽग्निमाविश्य देवाः सर्वेऽपि भुजते । अग्निरिन्द्रं तधेन्द्रश्च वायुमाविश्य सोऽपि तु। आविश्य परमात्मानं भुको भोगांस्तु ·पूर्णप्रज्ञदर्शनम् । ४०३पा भतेष्वत: श्रुतः ॥५॥ नैकस्मिन् दर्शयतो हि ॥ ६ ॥ समानाचामृत्यु पक्रमाद स्मृतत्वं चानुपोण्य ॥७॥ वाद्यकान् । नद्यानन्दी निस्तेषां परैलभ्यः कथञ्चन । किमु विष्णोः परानन्दो न ते विणाविति श्रुतेः । प्राणस्य तेजसितमो मार्गमावमुदाहृतम्। सर्वेशितुश्च सर्वा- देस्तस्या न्यत्र लयः कथम्। इत्यादि श्रुतिस्मृतिभ्यः ॥ ४ ॥ भूतेष्वन्येषां देवानां लयः। भूतेषु देवा लीयन्ते भूतानि परेण पर उदेति नास्तमत्य कक एव मध्ये स्थातति वृह- 'छुतेः ॥ ५॥ मैकस्मिन् भूते सर्वेषां देवानां लयः पृथिव्या मृभवों देवाः विलीयन्ते वरुणेऽश्विनावग्नावग्नयो वायाविन्द्रः सोम आदित्यो वृहस्पतिरित्याकाश एवं साध्या बिलीयन्ते ऋभवः पृथिव्यां बरुण आपोऽग्नयस्तेजसि मरुती मारुत आकाशे विनायका विलीयन्त इति महीपनिषचतुर्वेदशि- खायाञ्चं दर्शयतः । अतोऽम्नौ सर्वे देवा विलीयन्त इत्यत्र निर्दिष्टीनामेव ॥ ६ ॥ देशतः कालतश्च व्यात्यांसमी नापरमः पुरुषो यस्या: सा समाना संसारानुपक्रमात् स्वत एवामृतत्वं तस्याः हच्छु- तिश्च दो वावमृत्यनुपक्रमौ। प्रकृतिश्च परमश्च हावती ·४०२पा० मध्वभाष्यम्। तदपोते: संसारव्यपदेशात् ॥ ८॥ सूक्ष्म प्रमाण तश्च तथोपलब्धः ॥८॥ नोपमह नातः ॥ १० ॥ अस्यैव चोपपत्तरेष उमा ॥ ११ ॥ नित्यमुक्तौ नित्यी च सर्वगतौ एतौ ज्ञात्वा विमुथत इति नैतावता साम्यम् ॥७॥ समावेती। प्रकृतिश्च परमञ्च नित्यौ सर्वगती नित्य- मुक्तावसमावेतो प्रकृतिश्च परमश्च विलौनो हि प्रकृती संसारमेति विलीनः परमे ह्य मृतत्वमेतौति सौपर्ण श्रुतिः ॥८॥ सूक्ष्मत्वं बाधिक ब्रह्मणः प्रकृतः ज्ञानानन्दैवयादिप्र- माणाधिक्यञ्च। सर्वतः प्रकृतिः सूक्ष्मा प्रकृतेः परमेखरः। जानानन्दी तथैवयं गुणाचान्ये ऽधिकाः प्रभोरिति हि चतु- रश्रुतिः ॥८॥ अतस्तस्य ये विशेषगुणास्तेषामनुपमर्दनेनैव सास्यम् । देशत: कालतचैव समा प्रकृतिरीश्वरे। उभयोरप्य बडत्वं तदबन्धः परात्मनः । स्वत एव परेशस्य साचीपास्ते सदा हरिम् । प्रकृतेः प्रकृतस्यापि ये गुणास्ते तु विष्णुना। नियता- नैव केनापि नियता हि हरेर्गुणा इति भविष्यत्पर्वणि ॥१०॥ विधाहीदमबदस्य तदुमावदनुष्मावच । तत्रीभावत् परं ब्रह्म यव जिघ्रन्ति न पश्यन्ति न शृखन्ति न विजानन्ति अथानुभावत् प्रकृतिश्च प्राकृतं च यत्न जिघ्रन्ति जिवन्ति च ·पूर्णप्रज्ञदर्शनम् । ४थापा प्रतिषेधादिति चेन्न शारौरात् ॥ १२ ॥ स्पष्टो होकेषाम् ॥ १३ ॥ साय्य ते च ॥ १४॥ तानि परे तथा ह्याह ॥१५॥ यन्त्र पश्यन्ति पश्यन्ति च यत्र शृण्वन्ति शृण्वन्ति च यत्र जानन्ति जानन्ति चेति सोपर्ण श्रुतेः । किञ्चित् साम्योपपत्तेः ॥ ११ ॥ असमी वा एष परमो न हि कश्चिदेवं दृश्यते । सर्वे घेतेऽणवो जायन्ते च नियन्ते च छिद्रा ो ते भवन्त्यय परा न जायते न म्रियते पूर्णश्चैव भवतीति चतुर्वेदशिखायां साम्य प्रतिषेधादिति चेत् न शरीरासि साम्यं प्रति षिध्यते ॥ १२॥ कुतः अथात: समाचा समाचासिधीयन्ते । समास- माश्चाथ समानि ब्रह्मणो रूपाणि येरुत्पत्तिस्थितिलयो नियतिरायतिश्चैको वैतद्भवत्यथा समाब्रह्मन्द्रो रुद्रः प्रजा- पतिवृहस्पतिकंचन देवगन्धर्वा मनुष्याः पिरतोऽसुरा यत् किञ्चेदं चरम् अचरञ्चाथ समाऽसमा प्रकृतिर्वाव समासमा एषा हि नित्याजरा तदशा चेति स्पष्टो हि माध्यन्दिनानां समारिवादः ॥ १३ ॥ मत्स्यकूमवराहाद्याः समा विष्णोरभेदतः । ब्रह्माद्या- स्वसमाः प्रोकाः प्रकृतिश्च समासमा इति वाराहे ॥१४॥ प्राणहारेण सर्वाणि दैवतानि परमात्मनि विलीयन्ते

·४०२पा.
मध्यभायम्।
अविभागो वचनात् ॥ १६ ॥
तदोकोग्रज्वलनं तत्प्रकाशितहारो विद्यासाम-
र्थ्यात्तच्छषगत्यनुनाति योगाच्च हाहनुगृहीत:
शताधिकया ॥ १७॥
सर्वे देवाः प्राणमाविश्य देवे मुक्तालयं परमे यान्य चिन्त्य
इति कोषारवश्रुतिः ॥ १५ ॥
एते देवा एतमामान मनुविश्य सत्यासत्यकामा: सत्व-
संकल्पाः यथा काममन्तर्वहि: परिचरन्तीति गोपवन-
श्रुतिः। तत् परमेखर कामाद्य विभागेनैव तेषां सत्यका-
मत्वं कामेन मे काम आगाबृदयादृदयं मृत्योरिति वच-
नात् । मुक्तानां सत्यकामत्वं सामर्थश्च परस्य तु । कामा-
नुकूल कामत्वं नान्यथैषां विधीयत इति ब्राझे ॥ १६ ॥
उत्क्रान्ति काले हदयस्याग्रज्वलनं भवति तस्य हैतस्य
हृदयस्याग्र प्रद्योतत इति श्रुतेः । तत् प्रकाशितहारो
निष्कामति विद्यासामात् यं यं चापि स्मरम् भावं त्यज-
त्यन्ते कलेवरम् । तन्तमेवेति कौन्तेय सदा तझावभावित
इति स्मृत विद्याशेष गत्यनुस्मरण योगाच। आचार्यस्तुत
गतिं वतीति लिङ्गम् । हहिस्थेनैव हरिणा तस्यैवानुग्रहेण
तु उत्क्रान्तिबंधारण तमेवोपासतो भवेदिति साध्यामेव ।
शतञ्च का च हृदयस्य नाघस्तासां मूनिमभिनि:मृतकात-
योमायवरतत्वमेति विषमान्या उत्क्रमथे भवन्तीति
च॥१०॥

·१७० पूर्णप्रज्ञदर्शनम् । ४अ०१२पा. राजानुसारो ॥ १८॥ निशि नेति चेत्र सम्बन्धात् ॥१६॥ यावहेहभावित्वाद्दर्श यति च ॥ २० ॥ उतचायने पि हि दक्षिणे ॥ २१ ॥ निकामति सहसं वा आदित्यस्य रश्मयः आसना- होवा ततास्तत्र खेतः सुषुमो ब्रह्मयान: स्युनायामी ततस्तत् प्रकाशेनैव निर्गच्चतीति हि पौत्रायण श्रुतिः ॥१८॥ रश्माभावानिशि ज्ञानिन उत्क्रमणं न युतामिति चेत् न सर्वदा सम्बन्धाद्रश्मीनां कियत् कालम् ॥ १८ ॥ यावह हो विद्यते तावहाशिसरबन्योऽस्त्येव समष्टा वा एते रश्मयश्च नाध्यक्ष नैषां वियोगी यावदिदं शरीरमत एतैः पश्यत्येतैरुत्क्रामत्येतैः प्रवर्तत इति माध्यन्दिन- श्रुति: ॥ २० ॥ दक्षिणे मरणद्याति स्वर्ग ब्रह्मोत्तरायण इलपि जानिनो दक्षिणायनोत्क्रान्तियुज्यते । शतं पशैव 'मूर्यस्य दक्षिणायन रश्मयः । तावन्त एव निर्दिया उत्त- मायमा रश्मयः । ते सर्वे देहसम्बन्धाः सर्वदा सर्वदेहिनाम् । महाकादिगन्तार उत्तरायणरश्मिभिः। निर्गच्छन्तीत- क्षेत्रापि थैरेष्टव्य तरा गतिः । उत्तरं दक्षिणमिति त एव तु निगद्यते न तु काल विशेषोऽस्ति मानिना नियमात् ·४५०२पा. मध्वभाष्यम् । योगिनः प्रति च स्मथ्यते भात चैते ॥ २२ ॥ इति शौक गाईपायनब्रह्मसवभाष्ये थौमदा- नन्दतीर्थभगवत्पादविरचितं चतुर्थ- ध्यायस्य हितोयपादः समाप्त: । तम फलम्। ददाति कालेबुगुणे फलं किञ्चिहिशिष्यते । अप्युत्तमानां केषाञ्चिव विशेषोऽस्ति कालत इति हि नारायणाध्यामेव ॥ २१ ॥ न केषलं कालादिकते ब्रह्मचन्द्रगती सायेते किन्तु ज्ञानयोगिनः कस्मयोगिनश्च । अग्निोतिरहः शलः घण्मासा उत्तरायणम् । प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् । तत्र चान्द्रमसं ज्योति- योगी प्राप्य निवर्तत इति । अत्र बोगीति विशेषणात् स्मरणनिमित्त चैते गती गत्यनुस्मरणाद् ब्रह्मचन्द्र या गच्छति ध्रुवम्। अननुस्मरध्रुतः काले स्मरणं प्राम्य वै गतिरिति चाध्यामेव ॥२२॥ इति श्रीकृषाहै पायनक्कतब्रह्मसूत्रभाष्ये श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादविरचित चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयपादः समाप्तः ।

·१७२
४०३पा.
पूर्णप्रदर्शनम् ।
अचिरादिना तत् प्रषितेः ॥ १॥
वायुशब्दादविशेषविशेषाभ्याम् ॥ २॥
तड़ितोऽधिवरुणः सम्बन्धात् ॥३॥
।
मार्गो गम्यं चाम्मिन् पाद उच्यते । तेऽर्चिषमभिसम्भ-
वन्यचिषोऽहरह आपूर्यमाण पक्षमित्यर्चिषः प्राथम्य
श्रूयते । यथाहवै पुरुषोऽस्मालोकात् प्रैति स वायुमागच्छ-
तीति वायोः । तत्राषिप्राप्तिरेव प्रथमा। हविव मार्गों
प्रथिता वञ्चिरादिविपश्चिताम् । धूमादिः कर्मिणाञ्चैव
सर्ववेद विनिर्णयात्। अग्निोतिरितो धैवाचिष:
संप्रतिष्ठितः। अग्निर्गत्वा ज्योतिरेति प्रथमं ब्रह्म संव्रज-
विति। एकस्मिंस्तु परे संस्थो दिरूपोऽग्ने: सुतो महनिति
प्रमतर्के ॥ १॥
प्रचि षो वायुं गच्छति स वायुमागच्छतौति सामान्य-
बचमात् ।
स इतो गतो हितीयां गतिं वायुमागच्छति
वायोरहरह श्रापूर्यमाणपक्षमिति विशेषवचनाच ॥ २ ॥
मासेभ्यः संवत्सरं संवत्सराहरुणलोकं वरुणलोकात्
प्रजपतिलोकम् इति कौण्डिन्यश्रुतिः। संवत्सरातड़ि-
तमागच्छति तड़ितः प्रजापतिलोकमिति गोपवनश्रुतिः ।
तत्र तड़ितो वरुणं गच्छति तड़िता घेते वरुणलोकस्तड़ि-
दुपरि मुक्ता मयो राजते । तथासौ वरुणो राजा सत्यावृते
विचिन्वतीत्युपरि सम्बन्धश्वतिः ॥ ३ ॥

·४३०३पा. मनभाषम् । १७३ अातिवाहिकस्तल्लिङ्गात् ॥ ४ ॥ उभयव्यामोहात्तसिद्धः ॥ ५ ॥ वैद्य तेनैव ततस्तच्छ्रुतेः ॥ ६ ॥ कार्य वादरिरस्थ गत्यपपत्तेः ॥ ७॥ , पूर्वोक्तस्त्वातिवाहिकी वायुः पूर्वगमनलिङ्गात् ॥ ४ ॥ कुतः स वायुमागच्छतोति प्रथममुच्यते । उत्क्रान्ता विहान् परममभिगच्छन् विद्युतमेवान्तत उपगच्छति ! योर्वाप विद्युतस्तत्पतिं वायुमुपगम्य तेनैव ब्रह्म गच्छती- त्यन्तेऽपि गयुगमनश्रुतः। पूर्वोक्त: आतिवाहिक: परी वेति व्यामोहे उत्तरे दिवसपतिरिति विशेषणात् पूर्वोक्ता- तिवाहिकस्यैव श्रुति सिद्धेः। ब्रह्मतक च । उत्क्रान्तस्त शरोरात् स्वात् गच्छत्यञ्चिषमेव तु । ततो हि वायो: पुवञ्च यो सौ नानातिवाहिकः। ततोहः पूर्वपक्षं वायुदक संवत्सरं तया। तड़ितं वरुण चैव प्रयाज सूर्यमेव च । सोमं वैश्वानर चेन्दं ध्रुवं देवीं दिवं तथा । ततो वायुं परं माप्य तनैति पुरुषोत्तममिति ॥ ५ ॥ प्रकारान्तरेण तत्र तत्रीच्यमानत्वाहायोरपि परती ब्रह्मणोऽर्वाग् गन्तव्योऽस्तीति नाशङ्कनीयं विद्युत्पतिना वायुनेव स एतान् ब्रह्म गमयतीति ब्रह्मगमनश्रुतेः विद्युत्- पतिर्वायुरेव नयेद्ब्रह्म न चापरः । कुतोऽन्यस्य भवेच्छ- हिस्तमृते प्राणनायकमिति वृहत्तन्वे ॥ ६ ॥ स एवाणु ब्रह्म गमयतीति कार्य ब्रह्ममयमतीति

·१७४
पूर्णमादर्थनम्। ४५.पा.
विशेषितत्वाच ॥ ८॥
सामोथासु तद्व्यपदेश: ॥६॥
कार्यालये तदध्यक्षेण महातः परमभिधानात्
मृतेश्च ॥ ११ ॥
पर जैमिनिर्मु ख्यत्वात् ॥ १२॥
वादरिमन्यते । ऋते देवात् परं ब्रा कः पुमान् प्रामुयात्
क्वचित् । यद्यपि ब्रह्मदृष्टिः स्याद्ब्रह्मलोकमवाप्नुयादित्यया-
मवचनात् ।
तस्यैव गत्युपपत्तेः ॥ ७॥
यदिह वा परमभिपश्यति प्राणोनि ब्रह्माणं चतुर्मुख-
मिति कीपारवश्रुतेः ॥ ८ ॥
ब्रह्मविदाप्नोति परमिति तदव्यपदेशस्तत्समीप एव
परमपि प्राप्नोतीत्ये तदर्थमेव ॥ ८ ॥
कदेत्यत आह ते हि ब्रह्मणा अभि सम्पद्य यदेतहिली.
यतेऽथ सह ब्रह्मणा परमभि गच्छातीति सौपर्णश्रुतेर्महा-
प्रलये तदध्यक्षेण ब्रह्मणा सह गच्छति ॥ १० ॥
ब्रह्मणा सह ते सर्वे संप्राप्त प्रतिसञ्चरे। परस्यां ते
परात्मानः प्रविशन्ति परं पदमिति च ॥११॥
ब्रह्मशब्दस्य तत्रैव मुख्यत्वात् परमेव ब्रह्म गमयतीति
जैमिनिमन्यते ॥ १२ ॥

·४०.पा.
मधमाधम्।
दर्शनाच ॥ १३ ॥
न च कार्य प्रतिपत्ताभिसन्धिः ॥ ११ ॥
अप्रतौकालम्बनान्नयतौति स वादरायण उभ-
यथा च दोषात्तत् क्रतुश्च ॥ १५॥
न त्
यत तया।
दृष्टत्वाच परब्रह्मणः ॥ १३ ॥
न हि कार्य प्रतिपत्ति: प्राप्तवान् इत्यभिसन्धिश्च ।
यदुपास्ते पुमान् जीवन् यत् प्राप्तुमभिवाञ्छति ।
पश्यति टप्सः संस्तत् प्राप्नोति स्मृतेरविति पामे ॥ १४ ॥
प्रतीकं देह उद्दिष्टी येषां तत्रैव दर्शनम् ।
व्यासतया कापि प्रतीकालम्बनास्तु ते । अप्रतोका देवता
ऋषीणां शतमेव च।
राज्ञाञ्च शतमुद्दिष्ट गर्मागां
एत धिकारिगव्याप्तिई शैनेऽन्येन तु चित्।
अयोग्यदर्शने यत्नाद नय: पूर्वग्य चापि तु । अपतीका.
श्रया ये हि ते यान्ति परमेव तु । स्वदेहे ब्रह्मदृष्टी व गच्छे..
ब्रह्म स लोकताम्। ब्रह्मणा सह संप्रासे संहार परम
यदमिति गारुड़वचनात् । उभयत्रोक्तदोषात् प्रतीकाल-
म्बनात् परं जयति ।
स यया कामो भवति तत् क्रतुर्भ-
वति यत् क्रतर्भवति तत् कम्म कुर्त यत् कम्म कुरुतं तदा
संपद्यत इति श्रुतेश्च अत्र कर्मोपासनमेव अन्यान् कार्य
नयतीति भगवन्मतम् ॥ १५ ॥

·४४पा
१७६
पूर्णप्रसादनम् ।
विशेषञ्च दर्शयति ॥ १६ ॥
इति श्रीक गद्दे पायन ब्रह्मसबभाष्ये श्रीमदानन्द-
सौर्थभगवतपादविरचिते चतुर्थाध्यायस्य
बतौयपादः समाप्तः ।
सम्पाद्याविर्भावः खेन शब्दात् ॥१॥
अन्त:प्रकाशाहहःप्रकाशाः सर्वप्रकाशाटे वाव सर्व
प्रकाशा ऋषयोऽन्त: प्रकाशा ममुष्था एवं हि बहिःप्रकाशा
इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥ १६ ॥
इति श्रीकृष्ण पायनकतब्रह्मसूत्रभाष्ये श्रीमदा-
मन्दतीर्थभगवत्पादविरचिते चतुर्थाध्यायस्य
तीयपादः समाप्तः ।
भोगमाहास्मिन् पादे स एवं विदेरमन्नान: एवं पश्य.
वात्मानमभिसंपद्येत तैनात्मना यथा कामं सर्वान् कामा-
ननुभवतीति सौपर्णश्रुतेः पर ज्योतिरुपसम्पद्य खेन पे-
णाभितिकृत इति च। एवं सेतु तीन्धिः सबानन्दी
भवतीति च तत्र तरणम् नाम तत् प्राप्तयेऽन्यतरणमेव।
इमां घोरामशिवां नदी तीबत सेतुमाप्यति नैव मेतुना
मोदते प्रमोदत आनन्दी भवतीति मौहत्यश्रुतेः ॥ १ ॥

·४०४पा. मध्वभाष्यम्। मुकः प्रतिज्ञानात् ॥२॥ घात्मा प्रकरणात ॥ ३ ॥ अविभागेनैव दृष्टत्वात् ॥ ४ ॥ ब्राह्मण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः ॥ ५ ॥ मुक्त एव चात्रोयते । अहरहरेन मनु प्रविशत्य प- संक्रमते च न तत्र मोदते न प्रमोदते न कामाननुभवति वडो ह्येष तदा भवत्यथ यथैनं मुक्तो ऽनुप्रविशति मोदते प्रमोदते च कामांवैवान् भवतीति वृहछुतौ च प्रतिज्ञा नात् ॥ २॥ परं ज्योति:शब्देन परमात्म वोचते तत् प्रकरणत्वात् । परं ज्योतिः परं ब्रह्म परमात्मादिका गिरः। सर्वत्र- हरिमेवैकं ब्रूयुर्नान्य' कथञ्चनेति ब्रह्माण्डे ॥ ३ ॥ ये भोगाः परमात्मना भुज्यन्ते त एवमुक्तोर्भुज्यन्ते । यानवाहं शृणोमि यान् पश्यामि यान्. जिघ्रामि तानवैते इदं शरीरं विमुच्यानुभवन्तीति दृष्टत्वाचतुर्वेदशिखायाम् । भविष्यत् पुराण च । मुता: प्राप्य परं विष्णु तनोगाले- शतः क्वचित्। वहिष्ठान् •भुनते नित्य नानन्दादीन कथञ्चनेति ॥ ४ ॥ सर्वदेह परित्यागन मुक्ताः सन्तो ब्राह्मणैव देहेन भोगान् भुन्नत इति जैमिनिर्मन्यते स वा एष ब्रह्मनिष्ठ इदं शरीरं मयं मभिराज्य ब्रह्माभिसंपद्य ब्रह्मणा पश्यति

·११t
४०४पा
पूर्ण प्रज्ञदर्शनम् ।
चितितन्मात्रेण तदात्मकत्वादियौ डलोमि:||
एवमप्थ पन्यासात् पूर्व मावादविरोधं वादरा-
यणः॥७॥
ब्रह्मणा शृणोति ब्रह्मणैवेदं सर्वमनुभवतोति माध्यन्दिनाय
में श्रुता वुपन्यासात् । आदत्ते हरिहस्तेन हरिदृध्ये व
पश्यति । गच्छेच हरिपदिन मुक्तस्यैषा भवेत् स्थिति-
रिति स्मृतेः। गच्छामि विशुपादाभ्यां विष्णुदृष्ट्या तु
दर्शनम् । इत्यादि पूर्यस्मरणा स्मरणान्मुक्तस्यैतद्भविष्यतीति
वृहत्तन्त्रोक्तयुक्तश्च ॥ ५ ॥
चितिमात्री देहो मुक्तानां पृथग्विद्यते तेन भुञ्जते ।
सर्व वा एतदचित् परित्यज्य चिन्मात्र एवावतिष्ठते तामेतां
मुक्तिरित्याचक्षत इत्य हालक अतेचिदात्मकत्वादित्यौडुलो-
मिर्मन्यते ॥ ६ ॥
स वा एष एतस्मान्मा हिमुक्तश्चिन्मात्री भवति
अथ तेनैव रूपेणाभिपश्यत्यभिशृणोत्वभिममुतेऽभिजानाति
तामाहुर्मुक्तिमिति सौपर्ण श्रुती चिमात्रेणाप्युपन्यासाज्जै-
मिन्य तस्य च भावादुमयदर्शनाविरोधं वादरायणो मन्यते
नारायणाध्यात्माच मर्त्य दिह परित्यज्य चितिमात्रात्म-
देहिनः । चितिमात्रेन्द्रियाचैव प्रविष्टा विष्णुमव्ययम् ।
सदाङ्गानुग्रहीतैश्च खारेव प्रवर्तनम् । कुर्वन्ति भुनते
भोगांस्तदनु वहिरेव वा। यथेष्ट परिर्तन्ते तस्यैवानुग्रहे.
रिता इति ॥ ७॥

·४५०१४पा० मध्यभाष्यम्। १७० सङ्कल्पादेव तु तच्छु तेः ॥८॥ अतएव चानन्याधिपतिः ॥ १ ॥ अभावं वादरिगह ह्येवम् ॥ १० ॥ भावं जैमिनिर्विकल्यामननात् ॥ ११ ॥ हादशाहवदुभयविधं बादरायणोऽतः ॥ १२ ॥ म तेषां भोगादिषु प्रयापेक्षा स यदि पिटलोक- कामी भवति संकल्पादेवास्य पितरः समुत्तियन्तोति- श्रुतेः । ८॥ सत्यसंकल्पत्वादेव परमोऽधिपतिस्तेषां विदारेव न शयः। ब्रमादिमानुपान्तानां सर्वेषामविशेषतः । ततः शादिनामान्ताः सर्वऽपि यतयः क्रात् । प्राचार्यांश्चैव मार्वेऽपि यैानं सुप्रतिष्ठितम्। एतेभ्योऽन्यः पति व मुक्तानां नात्र संशय इति च वाराहे ॥८॥ चिन्यात विनान्यो देहस्तोष न विद्यते इति वादरिः । अगरीरो वा तदा भवत्यशरीर या वसन्तं न पियाप्रिये स्पृश्यायाभ्यां धेष उपायत इत्येवं कौरव्यताबाह हि॥ १०॥ स वा एष एवं वित् परमभिपश्यत्यभिधणोति योति- चैत्र लगेरु चिताबाषितावामित्येन वाचा नन्दी छेवैष भवति नानन्द' विशिदुपस्पृशति इत्योहालकश्रुतौ विक- वामनानात् । अन्यदेहस्या भाव जैमिनिर्मन्यते ॥ ११ ॥ यथा हादगाहः क्रत्वात्मक: सवामक भवति । एवं. .

·पूर्णप्रदर्शनम् । अ०१४पा. तत्वभावे सन्ध्यावदुपपद्यते ॥१३॥ भावे नाग्रहत् ॥ १४ ॥ प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति ॥ १५ ॥ खाययसम्पत्योरन्यतरापेक्ष्यमाविष्कतहि ॥१६ मुक्तभोगी वाघशरीरकतश्चिमात्र कृतश्च भवतीति वाद- रायणी मन्यते ॥ १२ ॥ उपपत्तिय सध्यं स्वप्नः सध्यं दृतीयं स्वप्रस्थान मिति यु:॥ १३ ॥ ब्रह्म वैवर्तच। स्वप्नस्थानां यथाभीगो विना देहेन युज्यते । एवं मुक्तावपि भवेहिना देहेन भोजनम् । स्वेच्छ- या वा शरीराणि तेजोरूपाणि कानिचित् खौकत्य जागरि- तव त्या त्यागः कदाचन इति ॥ १४ ॥ शरीर मनु प्रविश्यापि सत् प्रकाशयन्त: पुण्यानेव भीगाननुभवन्ति नतु दुःखादीन् । यथा प्रदीपो दीपि- कादिषु प्रविष्ट स्तत्स्थ तैनाँधेष भुते नतु तत् कादि तीर्णीहि तदा सर्वान् शोकान् हृदयस्य भव- तौति दर्शयति ॥ १५ ॥ न च खर्गे लोके न भयं किञ्चनास्तीत्यादिना स्वर्गादि- स्थस्यैतहिति वाच्यम् । यत: सुप्तौ मोक्षेवा एतदुच्यते अव पिता पिता भवति अनन्वागतं पुराना नन्वागत पापेन इत्वाचाविष्कृतत्वात् ब्रह्मवैवर्तेच । ज्योति मैयेषु देहेषु खेच्छया विश्वमोचितः। भुनते सुसुखान्येव न ·४४पा. मध्वभाथम् । ११ जगद्यापारवजम् ॥ १७॥ प्रकरणादसन्निहितत्वाच ॥१८॥ प्रत्यनोपदेशादिति चेन्नाधिकारिक मण्डन- सोक्तः ॥ १४ ॥ दुःखादीन् कदाचन सोहि सर्वशोकान्ते पुण्यपापांदि वर्जिताः । सर्वदोष निहत्तास्ते गुणमात्र स्वरूपिणः इति ॥ १८ ॥ सर्वान् कामानाप्यामृत: समभवदित्य च्यते तत्र सध्या- दिभ्योऽन्यान् व्यापारानानाति ॥ १७ ॥ कुतः । जीवप्रकरणलाजीवानां ताटक मामय विर- वागहे च। स्वाधिकानन्द संप्राप्तो सुध्यादि- यातिष्वपि । मुक्तानां नेष काम: स्यादन्यान् कामा- मुनु भुञ्जते । तद्योग्यता नैव तेषां कदाचित् कापि विद्यते । न चाधोग्यं विमुक्तोऽपि प्रामुथात्र च कामयेदिति ॥ १८ ॥ योवेद सवेद ब्रह्म सर्व देवा वलिमावहन्तीति प्रत्यनोपदेशात् जगदैवयं मप्यम्तोति चेत् न आधिकारिक भाटलाधिपति ब्रह्माहितबीचते। गारुडेच । आमेलेय परं देव मुपास्यं हरिमव्ययम् । केचिद व मुच्यन्ते नोत्- कामन्ति कदाचन । अवैव च स्थिति स्तेषा मन्तरीने च कचम । केचित्वर्ग महर्लोके जन तपमि चापरे। केचित् सत्ये महाज्ञाना गच्छन्ति क्षीरसागरम् । अनापि प्राम- योगंज जानाधिक्यात् समीपगा: सालोक्यञ्च सरूपत्वं सामी- १६ ·पूर्णप्रजदर्शनम्। ४४पा विकार,वति च तथा हि स्थितिमाह ॥ २० ॥ दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने ॥ २१ ॥ पतिः । य योग एवं च। इदमारभ्य सर्वत्र यावत् सुक्षीर साग- रम् । पुरुषोऽनन्त शयनः श्रीमन्नारायणाभिधः। मानुषा वर्णभेदन तथैवाश्रमभेदतः। भूपा मनुष्था गन्धर्वा देवाश्व पितरश्विराः। अज्ञानजाः कम्मजाच तात्त्विकाक्ष शची. रुद्रो ब्रह्मेति क्रमश स्तेषु चैवोत्तमोत्तमाः । नित्यानन्दे च भोगच ज्ञानवर्य गर्तषु च। सर्वे शतगुणी- दिताः पूर्वस्मा दुत्तरोत्तरम् । पूज्यन्ते चावरेस्तेतु सर्वेः पूज्यश्चतुर्मुखः । स्वजराद्यापतिस्तेषां पूर्ववत् समुदीरिताः मयुजः परमात्मानं प्रविश्य च वहिर्गताः। चिद्रूपान् प्राकृतां- चापि बिना भोगां स्तु कांचन। भुञ्जते मुक्ति रवैते विस्पष्टाः समुदौरिता इति ॥ १८ ॥ विकारावर्ती व्यापारो मुक्तानां न च विद्यते। इस मान मावन्तं नावर्तन्त इति श्रुतिः। वाराह च । खाधि- कारह वर्तन्ते देवा मुक्तावपि स्फुटम् । बलिं हरन्ति मुक्ताय विरिञ्चाय च पूर्ववत् । स ब्रह्मकास्तु ते देवा विणवे च विशेषतः न विकाराधिकारन्तु भुक्तानामन्य एक त। विकाराधि कता जेया ये नियुक्तास्तु विष्णुनेति ॥२०॥ एतत् साम गायनास्त इत्य यते। तत्रानन्दादीनां हहिहांसव न विद्यते। एक प्रकारैश्चैव सर्वदा स्थिति:। म एष एतस्मिन् ब्रह्मणि सम्पन्नो त जायते नियते न हीयते

·४१४पा०
मध्वभाष्यम् ।
१८३
भोगमात्र साम्यलिङ्गाच्च ॥ २२ ॥
अनाटत्तिः शब्दादनाटत्तिः प्रदात् ॥ २३
न वर्धते स्थित एव सदा भवति ! दर्शयन्नेव ब्रह्म दर्श-
बन्ने वात्मानं तस्येनं दर्शयती न पत्ति न विपत्ति रित्याह
जावाति श्रुती । यत्र गत्वा न म्रियते यत्र गत्वा न
जायन न होयते यत्र गत्वा न बर्ड इति मोक्ष धर्म ।
विहत् प्रत्यक्षात वारणालावलिङ्गान। ब्रह्म वैवत्तेच।
न नासा न च वृदिळ मुतानां विद्यते क्वचित् विद्वत्
प्रअल सिखात् कारणा भावती सा । हरेकपासना
चाद मदैव मुखरूपिगी। बनु साथ भूला सा सिद्धि
रवार माध्यत इति ॥ २१ ।।
न च भोग विशासिनि विरोधः । एतमानन्दमय.
माकानमन प्रविण्य न जायते न सिरयत न जमत न बढ़ते
कामचति रुधालामावति व्या कामं रमते
बधा कामगुपरमते इति भाग मात्र साम्य लिङ्गात् ।
अजदि हाम रूपलं मुलानां विषं सवेत् । कादाचित्-
कविशेषस्तु नेव तेषां निषिध्यत इति वाम । प्रवाहतस्तु
हिवी हासीवा नैव कचित् । नाप्रियं किञ्चिदपि तु
मुक्तानां विद्यते कचित् । जुत एव तु दु:ख म्यात मखमव
पदोदितम् । भीगानान्तु वितु चिदा लभते क्वचि-
दिति नारायण तन्ते ॥ २२ ॥
न च पुन रावत ते न च पुन रावर्त्तते। सर्वान्
कामानम्यमृतः समभवत् समभवदित्यादि गुतिभ्यः ॥२३ ॥

·१८५
पूर्णप्रन्नदर्शनम् ।
४०१४पा.
जानानन्दादिभिः सर्वेर्गुणै: पूर्णाय विणवे !
नमोऽस्तु गुरवे नित्य सर्वथाति प्रियाय मे।
यस्य स्त्रीवुदितानि घेदवचन रूपाणि दिव्यान्यलम् ।
भत्या दर्शितमित्यमेव निहितं देवस्य भर्गोमरुत् ।
चायोगत्म वचोमयं प्रथमकं हक्षी दितीयं वपु-
ममध्वो यत्तु टतीयकं कृतमिदं भाथं हरी तेनहि ||
इति योशण पायमलतव्रह्मस्वभाधे यौमदा-
नन्दतीर्थ भगवत्पाद विरचिले चतुर्थाध्यायस्य
चतुर्थपादः समाप्त: मनाच
चतुर्थोऽध्यायः ।
भमाप्तम्
এর ক্ষেত্রমোহন মুখোপাধ্যায়
९ २० दानाकुन (लन ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.