·more
studio
MARADIOpanese
॥ अथ श्रीमदनुव्याख्यानटिप्पणी ॥
16387
॥ नयचन्द्रिका प्रारभ्यते ॥
--
ma
Hapoor
load
mamta
--
R
Read

·No text on this page.

·॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ हरिः ॐ ॥ विष्णुं सम्पूर्णविज्ञानपरमानन्दविग्रहम् ॥ कमलाकान्तमस्यन्तमन्तर्बहिरुपास्महे ॥ १ ॥ श्रीमन्नारायणा- ख्यानं सज्ज्ञानानन्दलक्षणम् ॥ वेदान्तवेदितौदार्य मुख्यं ब्रह्म प्रतन्महे ॥ २ ॥ येन गोवर्धनछमछत्रेणात्रायि गोब्रजः ॥ कृष्णं तमतसीकृष्णं वन्दे सौन्दर्यवारिधिम् ॥ ३ ॥ नमो वेदान्तराद्धान्तसूक्तिरत्नाकरात्मने ॥ श्रीमदानन्दतीर्थाख्यभगवहुग्धसिन्धवे ॥ ४ ॥ त्रिविक्रमार्यवर्याणां गुरूणां पादरेणवः ॥ दिशन्तु शश्वदस्माकं शुद्धिं बुद्धनिरामपि ॥ ५॥ तं पद्मनाभतीर्थाब्धि पद्मनाभप्रियं भजे ॥ सन्यायरत्नावल्याख्याद्यतो मधेन्दुहितात् ॥ ६ ॥ अनुव्याख्यासुधाम्बोधौ गम्भीरे विहरन्ति ये ॥ तेषां परमहंसानां पद्मच्छायामुपास्महे ॥ ७ ॥ सन्न्यायरत्नावलयः सन्न्यायामृतबिन्दवः श्रीमत्तत्त्वप्रदीपाश्च सन्तु नश्शरणप्रदाः ॥ ८॥ श्रीमद्गुरूणां कारुण्यकल्पवृक्षसमाश्रयात् ॥ अभिप्रायोऽनुभाष्यस्य याबद्बोधमनूबते ॥९॥ नारायणं निखिलपूर्णगुणैकदेहं निर्दोषमाप्यतममप्यखिलैः सुवाक्यैः ॥ अस्योद्भवादिदमशेषविशेषतोऽपि वन्धं सदा प्रियतमं मम सन्नमामीत्यनेनानु- भाष्यमारभमाणो भगवानभीष्टदेवतामभिष्टुवन्नमस्करोति शिष्टाचारपरिरक्षणार्थम् । अनेनैवाधिकारिविषयप्रयोजनानि तत्सम्बन्धं च सूचयति । प्रथमत एव प्रयोजनस्यावगतौ प्रवृत्तिस्सम्भवतीति तत्सूच्यते । अस्योद्भवादिदमित्यादिशब्देन मोक्षस्यापि विवक्षितत्वानिर्दुःखसुखात्मके मोक्षे प्रयोजने सर्वेषामपि प्रवृत्तिः प्रसज्यते । तयुदासायाधिकारिणं विशिनष्टि ॥ सन्नमामीति । सन्नमामीत्यष्टाङ्गविशिष्ट एव प्रणामो विवक्षितः । उरसा शिरसा दृष्टया मनसा वचसा तथा । पद्भ्यां कराभ्यां जानुभ्यां प्रणामोऽष्टाङ्ग ईरित इत्यष्टाङ्गान्युच्यन्ते । उरआदिना प्रणिपातः । मनसा सद्भक्तिकं स्मरणम् । वचसा वेदमन्त्रवचनम् । एवं च ह्यध्ययनवान्सुभक्तिमानेवाधिकारीत्युक्तं भवति । अहं सन्नमामी- त्युक्ते सत्यप्यनन्ताधिकारिण इति सूचितं भवति । वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् । आचारश्चैव साधूनामात्मनस्तुष्टिरेव चेति वचनादाचारस्यापि धर्ममूलत्वाच्छास्त्र प्रयोजनं च शास्त्रप्रतिपाद्याद्भवितुमर्हति । तदर्थ प्रतिपाद्य विषयमपि सूचयति ॥ नारायणमिति ।

·अटिक ॥१॥ एवं प्रतिपादकत्वं शास्त्रस्य प्रतिपाद्यत्वं नारायणस्य प्रयोजनं दातृदेयभावं च देयत्वं ग्राह्यत्वं प्रयोजनस्य गृहीतृत्वं चाधिकारिण इति मान०० सम्बन्धश्च सूचितः । एतेऽर्या भगवतैब प्रथमसूत्रे ह्याक्षिप्ताः । अथशब्देनाधिकार्यतः शब्देन प्रयोजनं ब्रह्मशब्देन विषयः प्रतिपाद्यप्रतिपादk प्र०म० कत्वलक्षणसम्बन्धश्च । नारायणं सन्नमामीत्यन्वयः । निखिलपूर्णगुणैकदेहमित्यादिविशेषणचतुष्टयेनाघ्यायचतुष्टयोपदिष्टमुपक्षिपति । निखिलैः अ०१ पूर्णगुणैरमिनदेहं गुणात्मकदेहमित्यर्थः । तत्तत्समन्वयोक्त्या गुणपूर्णत्वमेव हि प्रथमाध्याये विवक्षितम् । द्वितीये तत्तद्विरोधपरिहारेण दोषरहित- वं विवाक्षितम् । तच्चाह ॥ निर्दोषमिति । सुवाक्यैः सुष्टुवाक्यैः । आप्यतमं ज्ञेयतमम् । परब्रह्मण्यधिकृततात्पर्यत्वेन सुनिश्चितवेदवाक्याः सुवाक्याः पुरुषः सुवाक्याः । ज्ञानवचनेनैव तत्साधनवैराग्यभक्त्युपायोऽपि सूचितो भवति । अयमेव हि तृतीयाध्यायार्थः । फलाध्यायार्यों मोक्षश्वाशेष- विशेषतोऽप्यस्योङ्गवादिदमिति सूच्यते । अस्य जगत उद्भवस्थितिसंहारनियमनज्ञानाज्ञानबन्धमोक्षपदमशेषैरपि विशेषैः सहेत्यर्थः । सन्ति तुद्भवादिविशेषा ब्रह्मादिषु तारतम्यनिबन्धनाः प्रतिक्षणविशेषाश्च मोक्षादिषु देवत्वादियोग्यताविशेषाश्च । अशेषविशेषतोऽपीत्युपरिसम्बध्यते । अशेषैर्ज्ञानानन्दादिभिर्वि- शेषैश्च सह मम सदा बन्यं प्रियतमम् । वन्दनं स्तुतिः प्रणामो वा । बदिअभिवादनस्तुत्योरिति धातुः । अनेनानन्तगुणस्य नारायणस्य प्रवचनमुपास्तो चात्मनो मुख्याधिकारित्वं सूचयति । भक्तिं च स्नेहबहुमानरूपाम् । अत एव तत्पेष्टदेवतात्वं च । प्रियतमत्वस्य विशिष्टे । स्नेहविषयत्वस्य सख्यादिष्वपि सम्भवात्तव्यवच्छेदाय वन्धमिति ॥ १ ॥ बहुमानविषयत्वं ह्यभिप्रेयते ॥ तमेवेत्यादिना । तामेव शास्त्रप्रतिपाद्यामभीष्टदेवताम् । शास्त्रगुरुत्वेन जगद्- गुरूणां ब्रह्मादीनां विशेषतः स्वतः स्वगुरुत्वेनापि प्रणम्य ग्रन्थारम्भ प्रतिजानीते । शास्त्रं भावयतीति शास्त्रप्रभवः शास्त्रकर्ता । अञ्जसैव सम्यगेवेत्यनेन सर्वत्रापि मुख्यगुरुत्वं प्रतीयते । परमेल्याख्या यस्या विद्यायाः सा परमाख्यविधा । ब्रह्ममीमांसेल्यर्थः । अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यत इति श्रुतेः ॥१॥ अन्वपि चाहमेव भाष्यकारणमप्यहमेव च व्याख्या करोमि । अन्यस्य शक्त्यभावादिति चशब्दः । सूत्राणां प्रामाण्यं साधयितुमाप्तिमूलत्वादिकं स ·दर्शयति ॥ प्रादुर्भूत इति । ब्रह्मादीनां शास्त्रगुरूणां गुरुत्वादस्य तद्वचनविरोधो नास्ति । प्रातिकूल्ये स्वगुरुविरोधात्तस्यैवाप्रामाण्यप्राप्तः । शास्त्राणां भारतादीनां प्रभवत्वादस्य न तद्विरोधोऽपि । एवंभूतो बादरायण इति यतोऽतस्तदुदितमाप्तिमुलत्वेन मानम् । तदर्थतस्तत्प्रयोजनाय । तथा हि । हाररेव व्यासरूपो वक्ता । ज्ञानवक्त्रभावादापदि विरिश्चादीनामर्थनाप्रसङ्गोऽतस्त एवाजादयः श्रोतारोऽपि । ननु भगवताऽजाद्यर्थनाप्रसङ्गे तेभ्य उदितमित्येतावता कथमाप्तिमूलत्वमित्यत आह ॥ वक्त्रीति । वक्तृश्रोतृप्रसक्तीनामनुकूलताऽऽप्तिरिति यत्तस्मादेव । अनुकूलताऽऽप्तिरित्युक्तेऽ- नुकूलतयाऽऽप्तिरित्यर्थः । स वै बलं बलिनां चापरेषामितिवन्निमित्तनैमित्तिकयोरभेदव्यवहारसम्भवाद्वक्त्रादीनामेकतमस्याप्यननुकूलत्वेऽप्याप्तिने सङ्गच्छते । जिनादिवक्तृवाक्यानामप्रामाण्योपलब्धेः । नादिप्रसङ्गे स्त्रीजने श्रोतरि वाऽनृतवचनस्यादूषणत्वाच्च । न नर्मयुक्तमनृतं हिनस्ति न स्त्रीषु राजन्न विवाहकाले । प्राणायये सर्वधनापहारे पश्चानृतान्याहुरपातकानीति भारतोक्तन्यायेनाप्तवाक्यतया श्रुतिमिलिङ्गैश्चार्थनिर्णायकत्वा- च्छतिमूलतया युक्तिमूलतया चैकधाऽन्यत्र गौतमादिसूत्रेषु स्वयं कृताऽपि तयाख्याभाष्यरूपेण तत्र न किञ्चिदप्यनुक्तम् । तथाऽपि पुनः क्रियते स्पष्टतार्थतः स्पष्टत्वप्रयोजनाय। अथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्यादिसूत्र व्याख्यायते ।तत्रेत्यादिना।तत्र परविद्यायां वर्तमानं ताराथभूलत्वं सर्वशास्त्रस्या- पीण्यते। न केवलं प्रथमसूत्रस्यापि तदर्थत्वेनानुसन्धेय इत्यर्थः। तारायें गुणपूर्णत्व एव सर्वत्र तात्पर्यात् । अयशब्दार्थस्य मङ्गलस्यापि सर्वत्र विवक्षितत्वात् । सर्वत्र शब्दतोऽप्यनुगतत्वादोङ्कारः पृथगैवोच्चायते । नाथशब्दवत्सूत्रे निबद्धः । तस्मात्प्रणवानन्तरमध्ययनस्य विरामे सत्येवाध्ययनार्थ पुनरोकुर्वते सत्यनीकृतं ब्रह्म परस्ताच्च विशीर्यते । अनोकृतमासुरं भवतीति वचनाच्च । तारब्रह्मशब्दयोरर्थमाह ॥ ओतत्वति । यो नारायणप- दोदितो विष्णुः स एवास्य ब्रह्मशब्दार्थ इति । अनयोः शब्दयोर्गुणपूर्तिवाचकत्वेन पर्यायत्वात् । असाबोङ्कारश्च तद्गुणोततां वक्ति हि । स एव गायत्रीशब्दप्रतिपाद्यत्वेन भर्गशब्दार्थः । व्याहृतीनां च स एवार्थः । सोऽयं सहस्रशीर्षा पुरुष इत्युच्यते । पापस्य भञ्जनाद्भर्गः

·अ०टिक
न००
प्र०प्र०
अ०१
पुरुषाणत्वात्पुरुषः । षकारः प्राण आस्मेति हि श्रुतिः । एवमोकाराधशेषवेदार्थभूतोऽयं नारायणोऽत्र जिज्ञास्यो विधीयते । अतःशब्दार्थमाह
॥ ज्ञानीति । प्रियतमोऽतो मे ज्ञानेनासौ बिभर्ति मामिति भागवतवाक्यं ज्ञानस्य प्रसादसाधनत्वे प्रमाणम् । तमेवं विद्वानमृत इह
भवतीति हि श्रुतिज्ञानस्य प्रसादद्वारेण मोक्षसाधनत्वे यमेवैष वृणुते तेन लभ्य इति प्रसादस्य मोक्षसाधनत्वे । आदिशब्दादात्मा वा अरे
द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इति जिज्ञासाया ज्ञानसाधनत्वे प्रमाणम् । एवंभूतप्रसादादेवमुच्यत इति यतोऽतो ब्रह्मजिज्ञासा
कर्तव्येति । ननु ज्ञानादेवापवर्ग इत्यादेनिस्वभावादेव मोक्षसम्भवात्किं प्रसादेनेत्यत आह ॥ द्रव्यमिति । अत्राह । बन्धस्य सत्यस्वे निवृत्त्य-
योगान्मुक्त्यर्थं तन्मिध्यात्वमपेक्ष्यम् । ज्ञानबाध्यत्वाङ्गीकारात् सत्यस्य च तदयोगान्मथ्या बन्ध इत्यत आह ॥ अज्ञानामिति । अत्र ज्ञानानन्तर-
मपि बन्धमुक्तेर्भगवत्प्रसादसाध्यत्वोक्तर्न बन्धो मिथ्येति ॥ तद्वाक्यस्येति ।बन्धो मिध्येति वाक्यस्यापि स्यात् । किं ममापि सत्यस्य साधकत्वमसिद्धमिलत
आह ॥साधकत्वमिति।प्रामाण्यादेः सिद्धिमिच्छता । ननु साक्षी सन्नपि निर्विशेष एव सन्निधानमात्राद्वस्तु प्रकाशयति । अतो वः सविशेषप्रमाणे नास्माकं
सम्प्रतिपत्तिरित्यत आह॥ अविशेषस्येति । तन्मवादिता तेषां तस्मान्न चादिता। सम्प्रतिपनप्रमाणाभावात्। तस्माद्वादित्वान्यथाऽनुपपत्तिरतर्काद्वचन-
व्यवहृतिः सत्या । एतस्मान्यवहृतेः सत्यत्वाच्च व्यवहारविषयो विश्वं सत्यमित्येवागतम् । न ह्मर्थक्रियाकारिणो मिथ्यात्वं दृष्टं क्वापि । ननु सम्मतमावयो-
ावहारिकसत्यस्य प्रमाणस्य साधकत्वम् । प्रातिभासिकस्यैव हि शुक्तिरजतादिवदर्थक्रियाकारित्वं न दृष्टम् । न च तावता परमार्थसत्यत्वं
देशकालादिभिः सह बाधोपपत्तेरिल्यत्रोच्यते ॥ व्यवहारसत इति । पूर्ववदसम्प्रतिपन्नम् । उक्तप्रकारेण प्रमाणविकलत्वात् । अथासतः
ख्यात्ययोगात्सती वाघायोगालख्यातिबाधान्यथाऽनुपपत्त्या सदसद्भ्यामनिर्वचनीयं हि शुक्तिरजतादिवदेव ज्ञानबाध्यत्वाद्वन्धो वाक्यं च तथा स्यादित्यत्रो-
च्यते ॥ वैलक्षण्यमिति । एतेन प्रमाणविकल्पन्यायेन । थैलक्षण्यं सत इत्यादेरयमर्थः । सतो बैलक्षण्यमसत इत्यसतो बैलक्षण्यं सत इति
-RIES
॥ २॥

·56-KR भावाभावात्मकस्य विश्वस्य स्वयं रूपं सन्न च वस्त्वन्तरम् । अतो भेदवादिनः कुतोऽनिष्टम् । सतो ब्रह्मणोऽसतः शशविषाणादोरति वा । यदि सबैलक्षण्यं नाम सर्वस्मात्सतो बैलक्षण्यमित्युच्यते । तर्हि सतां भेदसंस्थितिः । अथ नायमेकविशेषो विवक्ष्यते । यस्मात्कस्माच्चित्सतो विलक्षणमित्यत आह ॥ सन्मात्रत्वमिति । यच्चोक्तं शुक्तिरजतवज्ज्ञानबाध्यत्वं सदसद्वैलक्षण्यस्य हेतुत्वेन तदसिद्धम् । जगतो विनाशातिरिक्तरय बाध्यत्वस्या- स्माभिरनङ्गीकृतत्वात् । तर्हि शुक्तिरजते कि बाध्यत्वमित्यत आह ॥ विज्ञातस्येति । नासतोऽसत्त्वेन ख्यातिर्निषिध्यते । किन्तु सत्त्वेनेत्यत आह ॥ अन्यथात्वमिति । अन्यथात्वं शुक्ते रजतत्वमसत् । तस्माद्रान्तावेव प्रतीयते न वभ्रान्तौ । एवं चासत एव रजतसत्यत्वस्य प्रतीतता । बन्धमिध्यात्ववादिनामधिकारादिकं न सम्भवतीत्साह ॥ निर्विशेष इति । स्वयंप्रकाशानात्मस्वरूपमज्ञानावृतं । नापि तदैक्यविशेषः। निर्विशेषत्वात् । आत्मनि निर्विशेषे स्वयंप्रकाशे सति तस्याज्ञानावृतं किं वस्तु भवेत् । तस्मिन्वा किमज्ञानावृतं भवेत् । न हि स्वयंप्रकाशस्य तस्मिंश्चाज्ञानं सम्भवति । स्वयंप्रकाशत्वादेव । नाप्यात्मैकदेशे तस्य निर्विशेषत्वादेव । नापि मिथ्याविशेषे । मिथ्याविशेषोऽज्ञानापेक्षोऽज्ञानं मिथ्याविशेषापेक्षमित्यन्योन्याश्रयत्वात् । सत्यात्मव्यतिरिक्त वस्तुन्यावरकमज्ञानं तेनापि नेष्यते । दृश्यत्वभङ्गप्रसङ्गात् । नापि जडाश्रितत्वे- नासत्यस्यास्मदादिवदप्रकाशस्वरूपत्वादेवानङ्गीकाराच्चाज्ञानस्याभावाच्छास्त्रवैय्यर्थ्यम् । अज्ञस्याज्ञानाङ्गीकारात्तनिवृत्त्यर्थ शास्त्रामिल्लत आह ।। अज्ञा- नस्य चेति । अज्ञानान्तरादिति कल्पने तस्यापि मिथ्यात्वमज्ञानान्तरादित्यनवस्था । तज्ज्ञानान्मिथ्यात्वमस्य तस्मादिति चेत् । अन्योन्याश्र- यात् । अथवाऽज्ञानस्य स्वस्य स्वस्मादेव मिथ्यात्वादेवात्माश्रयता । स्वभावाज्ञानवादस्याज्ञानकल्पितत्वं विना स्वयमेव भगवदज्ञानमिति वादस्याविद्याया दुर्घटत्वाद्दूषणत्वाङ्गीकारान्नोक्तदोष इत्यत आह ॥ स्यादिति । एवं चाश्रयविषयानपेक्षत्वादविधाया आत्माऽप्यविधावदुर्घटः स्यात् । निवर्तते च । अतोऽज्ञानाभावादज्ञान्यधिकार्यज्ञातो विषयोऽज्ञाननिवृत्तिः फलं च नास्ति मायिमते । आदिशब्दाद्गुरुशास्त्रादिकं च । ननु तत्त्वमस्यह k RSSEX ·Rana ब्रह्मास्मीत्यादिवाक्यैर्जीवब्रह्माभेदावसितेर्न दुःखादेर्बन्धस्य सत्यत्वमित्यत आह ॥ सत्यत्वादिति । उक्तन्यायेनाई दुःखीत्यादिप्रत्यक्षेण प्रत्यक्षो- अ०टिका पजीव्यप्रमाणविरोधै वा कस्याप्यर्थान्तरं परिकल्पनीयम् । नोऽप्यजीव्यस्य दौर्बल्यमित्याह ॥ यजमानेति । यजमानो वै पयः । नाच. यजमानः प्रस्तर इति श्रुतेः । तन्मानता तस्मिन्नर्थे प्रमाणता । ऐक्यवाक्यस्य गतिमाह ॥ स्वातन्ये चेति। स्वातन्त्र्ये प्र०प्र० वशीकृतग्रामजनानां पुरुषाव्हाने ग्राम आहूत इति । विशिष्टत्वे जनपदेषु विद्याविशिष्टानां ब्राह्मणानां समागमे सर्वे जनपदाः सङ्गता /अ०१ इति । स्थानक्ये एकीभूता सेनारणाजिर इति । मत्यैक्ये पूर्व परस्पराविरुद्धानां प्रामजनानां सम्मतौ तत्रैकीभूतो ग्राम इति । सादृश्ये सिंहो देव- दत्त इति । चित्रमुद्दिश्यायमर्जुन इति वा । अत्राहुः । कार्यकारणलक्षणे वियर्थ एव । मन्त्रार्थवादात्मकानां सर्ववेदानां तात्पयनिष्टसाधने सिद्धरूप इति । अत्रोच्यते ॥ कार्यतेति । इष्टसाधकं कार्यमिति कार्यळक्षणमित्युच्यते चेत्तादृशं कार्य सम्भवति नेतरत् । तस्य लक्षणासंभवात् । क्रिया- व्याप्यं कृतियोग्यम् । तदिष्टमित्यादेरयमर्थः । तस्मादिष्टं कार्थे तथा तत्साधनं च तदुभयमपि सिद्धमेव । तदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो मित्रात्प्रेयोऽन्यस्मा- सर्वस्मादन्तरतरं यदयमात्मेति श्रुतिः । प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहमिति भगवडूचनमादिशब्दोक्तम् । ननु व्युत्पत्तिवशाद्वाक्यार्थबोधो व्युत्पत्तिश्च वृद्धव्यवहारात्कार्य एव सम्भवति । गामानय गां बधानेत्यादिषु व्युत्पत्तिदर्शनात्कथं सिद्धार्थबोधकत्वं वाक्यस्येत्यत आह ॥ आकाक्षेति । तस्मिन्नेवेष्ट एव । तब भ्राताऽधूपमति क्षीरं पिबतीत्यादौ क्षीराद्यावापे तत्तच्छब्दावापादपूपाद्यर्थोद्वापे तच्छब्दीद्वापाच । सिद्ध एव बालो व्युत्प- तिमप्येति । वर्तमानत्वादेशकालसनिधेराकाङ्क्षावस्तुन्यभिरुचियोग्यता । अङ्गुलिप्रसरणादिविषयताव्युत्पन्न इत्वादेरयमर्थः । एवं वर्तमानविषयेऽत्ति पिबतीत्यादिक्रियाशब्दो व्युत्पन्नः । एष्यति पास्यतीति भविष्यद्विषये क्रियाशब्दे शब्दश्रुत्तदनन्तरमेव पुनरनादिदृष्टया पश्चाद्व्युत्पत्तिमेष्यति । वर्तमानादिकं क्रमादाकाङ्क्षायुक्तं तदिति यस्मात्तस्मात्कालत्रयावच्छिन्ने विधैर्युत्पादनं कुतः । तादृशवस्तुन एवाभावात् । ननु क्वापि ·-- प्रथमतो भविष्यत्याकाङ्क्षौदयस्तत्र तत्र व्युत्पत्तिः किं न स्यादित्यत आह ॥ दृष्टयेति । वर्तमानकाले दृष्टयेत्यादिपदार्थ विज्ञातवतस्तदन- न्तरातीतकालेऽपि तव भ्राता पूर्वमपूपमघसदिल्यादिपदार्थ च ज्ञातवतः पुनरपि कदा नु तदत्स्यामीत्याकाङ्क्षा भविष्यदर्थेऽपि स्यात् । पुनस्तद्बलादस्येत्यादिपदार्थ च गृह्णाति । इष्टं सुखादिकम् । प्रवृत्तिः परेषां गवानयनादिरूपामिष्टसाधनप्रवृत्ति न निषेधते । तदाह ॥ क्वापीति। तदर्धा ज्ञानार्था इति । पुत्रस्ते जात इत्यादिवाक्यात्परोक्षं ज्ञानमितश्च श्रुतेर्न कार्यपरत्वं सम्भवतीत्याह ॥ न चेमि । तस्मादित्यादेरयमर्थः । तस्माद्यागादिकार्यर्थे जुगादिवाचकवाक्यस्य स्वार्थे तात्पर्यङ्गी कारादुपासनार्थमपि सगुणैरेक एवेशिताऽसावुपासितव्य इत्यादिवाक्यं ब्रह्मस्वरू- पोपासनादिवाचक स्वार्थेऽसाविल्यादितत्पर्यवद्भवेत् । नम्वस्मिन्धाक्ये इतिशब्दोनयः कार्य मनो ब्रह्मेत्युपास्त इत्यादिवत् । एवं सति तदाशि- तृत्वादिकं विद्यत एवेति नियमो न स्यात् । मनसो ब्रह्मत्ववदविद्यमानस्यापि ध्यातुं शक्यत्वादित्यत आह ॥ इतिशब्देति । गार्हपत्ये जुहुयात् । यज्ञे यत्किञ्चित्स्मरणमात्रं भवेत् । वत्सतरीमार्जन्ति सोमक्रयणी तया सोमं राजानं क्रीणन्तीत्यादिकमशेषमिति वाक्यान्तराणामि- तिशब्दाधवेयत्वादध्याहारी न सम्भवतीत्यत आह ॥ इतिशब्देति । आदिशब्दादुपास्य एकः परतः परो य इत्यादि । आत्मानमेवेत्यादिश्व प्यात्मेत्येवेत्यादिना समानप्रकरणत्वात्तद्गतेरितिशब्दस्य प्रयोगेऽपि विधित्सितेऽग्निवाक्येऽपि तद्विधानं समं स्यात् । ननु नात्र साम्यमग्निष्टोमादिवा- क्येष्वितिशब्दाश्रवणात् । उपास्तिवाक्येष्वेकत्र श्रुतस्येतिशब्दस्यान्यत्राप्यध्याहारः स्यादेव । तथा सत्येकवाक्यत्वोपपत्तेरित्यत आह ॥ एकेति । कर्मपरस्य चोपास्तिपरस्य च वेदस्य साम्येन वाक्यभेदो न युक्तः स्यादेवं चौपास्तिवाक्यात्कर्मवाक्ये चेतिशब्दाच्याहारो युक्तः स्यात् । कर्मणां परमात्म- ज्ञानसाधनत्वाज्ज्ञानस्य च मोक्षमहाफलहेतुत्वात्सर्ववेदस्यापि तत्र तात्पर्यायोगः स्यात् । तत्रैव श्रूयते चेतिशब्द इत्यत आह ॥ इति ब्रूयादिति । चाध्धि सुब्रह्मण्य इति ब्रूयादिति वाक्यमणिप्रकरणे समीपस्थमवगतं च । तस्मादितिशब्देस्यसति चोपासनायां ब्रह्मणि तद्गुणादिषु तात्पर्य समस्ति NA ·अ.टि. 1180 पृथक् तात्पर्यकल्पने कारकेषु क्रियायां च तात्पर्यनस्तीति कल्पने पदार्थानां प्रमाणावगतत्वं चेत्तस्मादात्मादिपदानां स्वार्थे स्वामित्वादौ तत्र तद्गुणविशिष्टो न०० पास्त्यादौ वाक्याथें चेत्युभयत्र तात्पर्य भवति। ननु मन्त्रात्मकपदात्मकवाक्यानां विधिवाक्येनैव ह्येकवाक्यता सम्भवति । तस्मात्तेषां स्वाकतात्पर्यकल्प- प्र०प्र० नायां वाक्यभेदः स्यादित्यत आह ॥ पृथगिति । तैरप्यरुणयैकहायन्या पिङ्गाक्ष्या गवा सोमं क्रीणातीत्यत्रारुणया क्रीणाति पिङ्गाल्या कोणाती-18 त्यादिकारकपदानां क्रियापदेनान्वयोऽङ्गीक्रियते । पुनर्यैवारुणा सैव पिङ्गाक्षीत्यादिपार्णिकान्वयोऽपि । न हि तेषामप्येतद्वाक्यभेदभयम् । तर्हि न क्वापि वाक्यभेदो नाम दोषो न स्यादित्यत आह ॥ वाक्यभेद इति । महावाक्यभेदाद्धि वाक्यभेदाख्यदूषणं न त्ववान्तरवाक्यबहुत्वेन । नन्वादित्यो यूप इत्यादौ पदानां स्वार्थे तात्पर्य कल्पनायां प्रत्यक्षादिविरोध: स्यादित्यत आह ॥ प्रत्यक्षेति । श्रुतिप्रामाण्ययोगत एवमेव श्रुति- प्रामाण्योपपत्तेः । अन्यथा श्रुतिप्रामाण्यानङ्गीकारे एतद्ग्राह्यप्रामाण्यग्राहकस्यापि तथावं तस्यापि तथात्वमित्यनवस्था। विप्रलम्भादेरित्यादिशब्देन काचकामलादयो दोषा विवक्षिताः । नित्यवाक्यानङ्ग कारे कर्तुरविप्रलम्भस्तस्य सर्वज्ञत्वं वाक्यस्य तेन कृतत्वं तस्यार्थत्वमित्येवार्थाः कल्प्याः । नेदं कल्प्यतेऽनुमानेन ज्ञायत इत्याशङ्कयाह । तत्र प्रत्यनुमानमाह ॥ न बुद्ध इति । अतो विप्रतिपत्त्या संशयसम्पत्तौ सत्यां वाक्यमपि सदागमरूपं परार्थानुमानरूपं वा प्रत्यक्षवदेव प्रमाणमित्यापतितम् । तथा हि । गृहीते हि धार्मिणि तद्गुणादौ क्वचित्संशये सजाते यथा बलवत्प्रत्यक्षं प्रमाणं भवति । एवमागमेऽपि गुणायन्वितार्यबोधकत्वनियमादत्राह । पदानि वैतानि स्वं स्वमर्थमुक्त्वा निवृत्तव्यापाराणि । अवेदानीमर्थाः परस्परान्वयं बोधयन्तीत्युच्यते ॥ शक्तिश्चेति । अन्यथा कल्पनागौरवं स्यात् । प्रकटितं चेदं श्रीमत्तत्त्वदीपिकायां गुरुभिः । स्वत एवान्योन्यमन्वितानामा- नामनन्वितेन पश्चाद्वाच्यत्वं कल्पयित्वा तेषामैवान्योन्यमन्वितानां वाक्यार्थब्क्षकत्वकल्पनाद्वरमन्वितानामैव पदार्थानां वाक्यार्थत्वाश्रयणमनुभवानुकूल्या- ॥४॥ दिति । न चाशक्याभिधायित्वम् । अशक्यस्य पदानां वाचकशक्तरविषयस्य वाक्यार्थस्याभिधायकत्वं सम्भवति । इदं च प्रपश्चितं सन्यायरत्नावल्या R55k ·श्रीपद्मनाभतीर्थभट्टारकैः । न च पदार्थानां वाचकत्वशक्तिमन्तरेण वाक्यार्थबोधकत्वं सम्भवति । घटोऽस्तीति वाक्यस्य पटसद्भावबोधकत्वप्रसङ्गात् । चेतनस्य विरम्यव्यापारः सम्भवति । यदि पदानामेव स्वार्थबोधकद्वारलक्षणया वाक्यार्थबोधकत्वं कल्प्यते तर्हि तेषामेव द्विधाप्रवृत्तिकल्पनाप्रसङ्गात् न ह्यचेतनस्य विरम्यव्यापारः सम्भवतीति । नन्वेवं सति तत्तत्समयिभिरन्यथा नियामतां प्रमाणन्यायपरिपाटी निराकृत्य प्रमाणन्यायसच्छिक्षा किमिति भगवत्तमो न कृतवानित्यत आह ॥ एतदिति । मानन्यायैः प्रमाणलक्षणप्रकारैः प्रमेयशोधनं नाम । अतः स्वत एव प्रपञ्चितत्वात्तदर्थं ब्रह्मतकाय न प्रापञ्चयत् । अत इत्यसूचयनपरं सर्वमेतन्न्यायजातं विदुषामनुभवतः सिद्धमित्यतोऽप्यत इति हृदिस्थत्वेनासूचयत् । एतदप्रपञ्चने हेत्वन्तरमाह ॥ देवेश्वेत्यादिना । यद्यप्यतःशब्देन प्रतिपक्षयुक्तीनामपि निराकरणं सूचितम् । तथाऽपि शास्त्रमूलत्वान्न ताः पृथगनूद्या निराकर्तव्या इत्याशक्याह । एता हीति । प्रत्यक्षार्थानामीक्षायामप्यक्षमो मायी सर्वैः पर्यनुयोज्यत्वात्तमेव पक्षप्रत्यवस्थानायामिवीक्षते । एवमत:शब्दार्थ पर्यवस्थाप्य ब्रह्मशब्दार्थ विवृणोति ॥ स्वयमित्यादिना । यद्यपि मीमांसाशास्त्राणां त्रयाणामपि परस्परभेदस्तथाऽपि कर्मदेवतामीमांसयोर्ब्रह्म- मीमांसाप्रतिपादस्य ज्ञानस्य साधनप्रतिपादकत्वेन तदेकवाक्यत्वाच्च देवतामीमांसोदितस्यात्रोपजीव्यत्वं युक्तमेव । ब्रह्मशब्दस्य नारायणशब्द- पर्यायत्वमस्तीत्साह ॥ दोषारेति । तद्वै तहलाहु हन्तो यस्मिन्गुणा इति हि श्रुतिर्जनशब्देनापि गुणपूर्तिमेव वदति । उक्तं श्रुतिसिद्धत्वं प्रतिपादयति ॥ अम्भसीत्यादिना । नारायणपदोदितो विष्णुरेवाम्भस्यपार इति नारायणानुवाकादायुक्तः । नारायणत्वमेवाप्स्थत्वमित्यत्र व्यासस्मृति प्रमाणमाह । आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्व तेन नारायणः स्मृत इति। निर्णयरूपिण्यामैतरेयश्रुतौ नारायण एव मम योनिरप्स्वन्त- स्समद इति श्रियाऽऽत्मनो योनित्वेनाप्स्वन्तरीरितो योनिर्मम कारणम् । कीदृरभूतया कामतो विधिरुद्रादिपददाच्या यं कामय इत्यादेः । अस्यैशाना जगतो विष्णुपत्नी । ईश्वरीं सर्वभूतानां । रेतत्वजायां कविरादधेऽजः । ततो वयं सत्प्रमुखा यदर्थे बभूविमात्मन्करवाम किं ·अटिल न०० प्र०म० अ०२ SON-SCR5cKRSNESCRILS इस्लादेः श्रियः एव विधादिपददातृत्वं नान्यस्य । श्रीस्वामित्वं च विष्णोरेव । सप्तार्धगर्भा भुवनस्य रेतो विष्णोस्तिष्ठन्ति प्रदिशा विधर्मिणीति विष्णुना- नवोदितस्य तस्यं तत्रोक्तं सर्वदेवाधारत्वम् । एषा तैत्तिरीयश्रुतिरुक्ता । तत्रोक्तं समुद्रमेव स्थानम् । यमन्तस्समुद्रे कवयो वयन्तत्युिक्त्वा ऋचोऽक्षरे परमे व्योमन् यास्मिन्देवा अधिविश्वे निषेदुरित्यत्र यदुदिदतमक्षरमिति नाम तदेव च तदक्षरे परमे प्रजा इत्युक्त्वाऽहं सुवे पितरमस्य मूर्धन्मम योनिरिति तत्रोक्तं जगत्प्रसूत्याः कारणत्वं च । यतः प्रसूता जगतः प्रसूतीत्युक्त्वा च तदेवते तदु सत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनामिति तदेव ब्रह्माऽब्रवीत ॥१॥जन्माघस्य यत इति सूत्रं विवृणोति ॥ अन्तरित्यादिना सूक्तेन । एवमस्य चात्मीयाद्यम्भ्रण्यादिसूक्तैर्नारयणानुवाकाथुपनिषद्भिश्च । आदिशब्दाज्जन्मायस्य यतेन्वयादितरतश्चैत्यादिस्मृतिभिः समुद्रशायित्वादिलक्षणैर्विष्णुत्वेन परब्रह्मत्वेन । एवं यद्ब्रह्म समुद्रशायित्वादिलक्षणैर्विष्णुत्वेन सूक्तोपनिषदादिमिरुक्तम् । तुशब्दायब जगत्कारणत्वादिलक्षणं परब्रह्मावेन चोक्तम् । तदेवात्र सूत्रे लक्षणे लक्षणतः प्रदर्यत इत्यर्थः । अस्य चात्मीयादीनि सूक्तानि नारायणानुबाकादय उपनिषद उक्ता हि सृष्टयादयः । आसु श्रुतिधु तच्च अपश्चितं तत्त्वप्रदीपकायाम् । सा च ब्रह्मत्वविधात्री तैत्तिरीयश्रुतिर्यानि लक्षणान्याह तान्येवानेन सूत्रेणाह भगवान् । तथा हि । यतः प्रसूता जगतः प्रसूती । सव निमेषा जज्ञिरे विद्युत: पुरुषादधते । प्रकृतिकालसृष्टयभिधानेन तस्मादवे सृष्ठिरुक्ता। तदधानत्वादितरसृष्टेः । यस्मिन्निदं सञ्ज विधि । यस्मिन्देवा अधिविश्वे निषेदुरिति । स्थितवतरत-पशवजा भुवनानि विद्वान् यस्मिन्विश्वं भवत्यैव लीनमिति ज्ञानं संहारश्च । विवेश भूतानि चराचराणील्मथानियमनम् । येनादित्यस्तपति तेजसा भाजसा चेति रपटम् । तस्य तन्तुं विततं विवृत्य तदपश्यत्तदभवत्प्रजास्वित्यज्ञानं बन्धश्च । य एनं विदुरमृतास्ते भवन्तीति मोक्षः । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जात.नि जीवन्ति यत्प्रत्ययन्त्यभिसंविशन्ति । तद्विजिज्ञासस्व तब्रह्मेति तैत्तिरीयश्रुतिर्विष्णोरेवैतानि स्रष्ट्रवादीनि प्रसिद्धलक्षणान्याहेति । अत्रैव तदेव.निरतद्वायुरिल्यादि- देिवतान्तरवचनात्तेषां ब्रह्मत्वं किं न स्यादित्यत आह ॥ यं नामानीति । नामानि सर्वाणि यमाविशन्तब्येतां श्रुतं यं नमानि विशन्स्यद्धति k आ॥५॥ DPawan ·. HISTORY + । तदर्थवचनेन लक्ष्यते । इति श्रुतेर्नामानि सर्वाणि विष्णोरेवेति यतोऽतस्तस्य नामवाच्यत्वलिङ्गात् । अतो नामानि विश्वाभि न सन्ति लोके इति श्रुतेश्च न मुख्यतेोऽर्थः । अतस्तदन्यस्य सर्वनामवाच्यत्वे सोडरोदीघदरौदीत्तद्दस्य रुद्रत्वमित्यादिना रोदनादिदोषवाचिनों शब्दानां च वाच्यत्वा- दोषत्त्वापात इत्यत आह ॥ गुणा इति । गुणाः श्रुताः सुविरुद्धाश्च देवे सन्त्यश्नुता अपि । नैवात्र शङ्का । चिन्त्या अचिन्त्याश्च तथैवं दोषाश्रुताश्च नार्ह तथा प्रतीता इत्यस्माद्वचनाद्भगवद्विषये श्रुतेदोषोऽयों न भवेत् । किन्तु तदोषस्वातन्त्र्याख्यगुण एव श्रुतेस्तात्पर्य नैव दूषणे प्रीतिनाशकत्वत्तस्य । अत्र हि भगवत्प्रीत्या दोषवचने तद्विरोधे प्रीतिनिरोधेन वेदवाक्यस्य मानत्वान्निष्फलत्वापाताल्लैग्यादीनि पुराणानि पाशुपतादीनि शास्त्राणि च विष्णोः ववचित्पारतन्त्र्यादिदोषान्बदन्त त्यत आह ॥ न पुराणादीति । पुराणादीनां श्रुतिविरुद्धेऽयं मानत्वं न भवेत् । तं न विषयोकुर्वन्तीत्यर्थः । पूर्वपक्षप्रकटनार्थ पाशुपत, दिशास्त्रान्तरमूलत्वादेव तथा प्रत.तेः शैवान्पाशुपतांश्चक्र इत्यादेः । आदिशब्दपरिगृहीतानां पाशुपतादीनां तु श्रुतेविरुद्धार्थे वर्तमानानां प्रामाण्यमेव नास्ति । हरेराज्ञया मोहार्थं कृतत्वात् । त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशाखाणि कारयेत्यादेः । अन्येषामपि क्वापि सर्वनामवत्ववचनासम्भवात् । अस्य पारतन्त्र्यादिदोषवचनसम्भवाच्च । तेषां जगत्लष्टत्वादिकं किं न स्यादित्यत आह ॥ न सर्वेति । अस्ति च तेषां दोषवचनमित्याह ॥ अज्ञानामेति । इदं पाशुपतदूषणे स्वयमेवोदाहरिष्यति । उक्तार्थनिगमनमुखेन ब्रह्मणो जगज्जन्मादिकारणत्वे एकं परज्योतिरनन्यमद्वयं स्वसंस्थया नित्यनिरस्तविक्रियम् । ब्रह्माख्यमस्योद्भवनादिहेतुभिः स्खलक्षणैलेक्षितभावनिवृतिमिति स्वयं सूत्रकारों भगवानेव भागवतेऽब्रवीत् । एकं प्रधानं परं विलक्षणम् । अनन्यमन्तभेदरहितम् । अद्वयं समाधिकरहितम् । स्वसंस्थया स्वरूपस्थित्या । अस्य जगत उद्भवादिहेतुभिः स्वलक्षणैः स्वरूपभूतधमैलेक्षितं भावनिर्वृतिरूपमात्मानं दध्यौ । भावो ज्ञानं निवृतिरानन्द इत्यर्थः । ननु तत्त्वमस्यादिवाक्यैर्ब्रह्मणो जीवैक्यमझीकर्तव्यम् । तच्च जन्मादिकारणवलक्षणस्य हेयत्व एव CIRCRAIN hentained ·अटिक मा नच प्र०५. अ०२ सम्भवति । तस्मादेतत्तटस्थलक्षणमेवेत्यत आह ॥ अत इति । स्वरूपलक्षणत्वकथनादेव वाक्यस्य विषयान्तरं स्वयमेव वक्ष्यति । हिताक्रियादिदोषमितरव्यपदेशाद्विताकरणादिदोषप्रसक्तिरिति जिज्ञास्य ब्रह्मणो निर्गुणत्वमनेन सूत्रेण प्रमुणैव निषिद्धम् तत्त्वमस्यादिवाक्यैर्ब्रह्मणो जीवैक्यं प्रतिपाद्यते । तच्च तयोः परस्परविरुद्धधर्मिकत्वान्मुख्याङ्गिीकारे न सम्भवति । तस्माद्ब्रह्मगुणानां जगत्कारणत्वा- दीनामेव जीवगुणानां दुःखत्वादीनां च मञ्चाः क्रोशन्तीत्यादिवज्जहल्लक्षणया ब्रह्मणि वृत्तेमुख्यतो निर्गुणं तदित्यत आह ॥ अतोजीवैक्यामति। इतब्रयपदेशाद्विताकरणादिदोषप्रसक्तिरिति वक्ष्यति । भवेदेतज्जीवब्रह्मणो दाङ्गीकारेणैव यथाश्रुतगुणवत्वेन मुख्यार्थस्य सम्भवे कुतो लक्षणावकाशः । एवंविधा लक्षणा स्वयमपि कुतः सम्भवेत् । जहदजहद्रूपणानुपलब्धत्वात् । ननूपलभ्यते सोऽयं देवदत्त इत्यादौ । तत्र तत्पदार्थात्तदेशकालविशिष्टत्वमेतत्पदा देतदेशकालाविशिष्टत्वमिति चापहाय देवदत्तस्य स्वरूपमात्रैक्यं लक्ष्यते । न होकस्मिन्नेवार्थे योगपधेन तदुभयं सम्भवति । परस्परविरोधादिति । मैवम् । उक्तरीत्या जिज्ञास्यब्रह्मणः सदैव गुणवत्वे प्राप्ते पराभिमतं निर्गुणं सदसदिनस्य तस्य खपुष्पवदनुपलम्भान्मिथ्यागुणाः स्युनर्नामेत्यत आह ॥ न चेति । अथवा यदि निर्गुणत्वमिष्यते तर्हि पारिशेष्यादासुरत्वं स्यात् । असुराणामपि शोभनगुणहीनत्वेन निर्गुणत्वात् । लक्षलक्षणयोर्भदे तयोः सम्बधापेक्षत्वात् । तत्सम्बन्धस्य च सम्बन्धान्तरापेक्षयाऽनवस्थानातू । अभेदे च लक्ष्यमात्रस्य चाविशेषादभिमतभङ्गः । भेदाभेदपक्षे स्वव्याहतिदोषव्यापातश्च । इत्यं दृषणविवक्षया मायिनेति पृष्टेऽस्माभिरस्यैव दृषणत्वविवक्ष- [यैक्यवतोभेंदो वेत्यादि पृष्टे सति तदैक्यस्य गतिरेव न विद्यते । न त्वस्मन्मते लक्ष्यलक्षणयोाहतिः । अत्रामदे विशेषाझीकारणाविरोधात्, दूषणान्तरं चाह ॥ ऐक्याभेदेनेति । ऐक्यवता चैतन्येनैक्यस्यामेद तदैक्यं स्वयंप्रकाशत्वाच्छाखेण न ज्ञेयम् । भेदे त्वैक्यस्य मिथ्यात्वमेष्टव्यम् । अन्यथाऽद्वैतहानेः । तथा सति च बलादपि भेदस्य सत्यत्वं स्यात् । परस्परविरुद्धयोरेकतरनिषेधस्यान्यतरविध्यवधिकत्वात् । ऐक्यवतोर्मेदाभेदौ यधङ्गी- ICICK ·क्रियेते तर्हि दोषद्वयादिति सिद्धत्वात् । दूषणान्तरमप्याह । तयोरपि भेदापेक्षत्वात्तयोरपि तथात्वं स्यादित्यनवस्थितिः । ऐक्यस्य स्वनि- र्वाहकता चेत्स्यास्वनिर्वाहकशब्दस्य स्वेन स्वयं बाह्यं स्वस्य स्वयं बहकमित्यर्थः । तत्र वाह्यं वाहकमित्युभयरूपः शब्दो निर्विशेषै- कार्यवृत्तित्वात्पर्यायः स्यात् । नो चेदमेदवान्वा स्यात् । पर्यायपक्षे वाह्यवाहकयोस्क्यस्योक्तत्वात् । अन्यतरापेक्षया भेदापातात् । सम्बन्धापेक्षया भेदवत्पक्षे च सम्बन्धापेक्षयाऽनवस्था । सत्येत्यादेरयमर्थः । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति वाक्यामिप्रेतया व्यावृत्त्या प्रयोजनं नास्ति । एवमुक्तन्यायेन व्यावृत्तस्य वस्तुनोऽविशेषत्वे । तथा चाभ्युपगतमयं निर्विशेषं खण्डितं दूषितम् । तथा हि । सत्यज्ञानादिपदैर्ब्रह्मणोऽध्यस्तात्तद्रूपानृत- त्वादेया॑वृत्तिर्विवक्ष्यते । तत्र ब्रह्मपदेनाब्रह्मताब्यावृत्त्या यदेव च रूपं प्रतीतं सत्यादिपदैरनृतादिता व्यावृत्तावपि तदेवाप्रतीतम् । अतो विशिष्टं चा- विशिष्टं चैदपसिद्धान्तः। तदेव चैब्रह्मपदेनैव सिद्धत्वात्पदान्तरवैय्यर्थेन वाक्यस्यैवाभावः । अत एव वाक्यार्थो न स्यात् । एतेन वाक्यार्थस्य विशिष्टत्वनियमेन ब्रह्म निर्विशेषं मूकोऽहमितिवद्भवेत् । व्याहतेनिर्विशेषत्वापातात् । अन्यथाऽनुपपत्तिबलाद्विशेषविशेषिणोर्भेदे सम्बन्धापेक्षयाऽनवस्था। अभेदे विशेषिमात्रमिति निर्विशेषविशेषिणौ। भेदाभेदे स्वच्याहतिः । अतो गत्यन्तराभावान्न परमार्थः सम्भवति । इष्येते चेन्माययाऽवकाशः । तस्य प्रानिरस्तत्वाच्च । विशेषलक्षणमाह ॥ भेदेति । एवं धर्मान्पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति । पृथगृदृष्टांस्तानन्वेव विपरीतं धावति । तदर्शनानन्तर- मेव विपरीतां गतिं गच्छतीत्यर्थः । तदभेदो गुणिनो विष्णोर्गुणाभेदः ॥ २॥ रुद्रादेरपि जगज्जन्मादिकारणत्वमाशङक्य तत्परिहारायाह ॥शैवा. दीति । अयमर्थः । क्वापि दृष्टविषयं फलं शैवाधागमतः सम्प्राप्तमित्यागमोदितानुमानोपलब्धमित्यतस्तद्वाक्योषमया तत्फल्ज्ञातवाक्योपमया । तथा चायं प्रयोगः । शैवाधागमः प्रमाणमीशवाक्यत्वात्सम्प्रतिपन्नवाक्यवदिति चेन्न । तस्मिन्नागम एव गतेन क्वचिदृष्टफले व्यभिचारिवाक्यान्तरेण दृष्टा- न्तीभूतेन । विमत आगमः प्रामाण्यनियतो न भवति । ईशवाक्यत्वादिति । ननु विमतं सकर्तृकं कार्यत्वाद्धटवदित्यनुमानेन जगकर्तेश्वरः कब

·अदि.
ศุงซึ่ง
||७||
에이
अ०५
Hindi
सिध्यति । पक्षधर्मताबलेन तस्य सर्वज्ञत्वं सिध्यतीत्यत आह ॥ न पृथगिति। न बुद्ध इत्यादिपूर्वोक्तैन । एतेन प्रमाणान्तरभावेन ।
नावदे विन्मनुते । नैषा तर्केण मतिरापनेया । नेन्द्रियाणि नानुमानं वेदा ह्येवैनं वेदयन्तीति । न च कार्यत्वहेतोः पक्षधर्मताबलात्सार्वज्ञसिद्धिरित्यत
आह ॥ नेति । आदिशब्दावृक्षकृत्त्वं लौकिककर्तृचेष्टोत्पत्तिकवनादीतरकर्ताऽन्न विवक्षितः । सूचितमनुमानं प्रयुक्ते ।। वृक्षकृदिति । न हि
चैत्रोऽपि स्वावरोपितं सविटपशिफादलत्वेनाखिलं वेत्ति । ईदृशागमनिरपेक्षया गोवत्सरसवत्पञ्चमरसवदित्यतिप्रसङ्गानुमाने दृष्टान्ताः । तत ईशानुमा-
नाभासत्वम् ॥ ३ ॥ तत्तु समन्वयादित्यस्यार्थमाह ॥ त ऐवेत्यादिना ॥ ४ ॥ यतो वाचो निवर्तन्त इत्यादिना ब्रह्मणः शब्दागोचर-
त्वादित्यादियोगादन्ययोगव्यवच्छेदेनोदितं शास्त्रगम्यत्वं नोपपद्यते । अवाच्यत्वादेव शब्दप्रवृत्तिहेतवः स्रष्टत्वादयो गुणाश्च न सम्भवेयुरतो निर्विशेषस्य
तस्य कर्य जिज्ञासा सञ्जायटीति । न चैवम् । तत्र व्यबहारलोपो लक्षणया वृत्त्या तत्र वेदान्तवृत्तरित्यत्र प्रतिविधीयते ॥ इक्षणीयत्वत इति।
स एतस्माज्जीवधनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षत इत्यादिश्रुतावीक्षणीयत्वमुच्यते । ईक्षणीयत्वं वैदैकगम्यस्यावचनेनेक्षणीयत्वम् ।
श्रुत्वाऽऽत्मानं
मतिपूर्व छुपास्यैहैव दृष्टिं परमस्य विन्देदिति श्रुतेः श्रुत्युपदिष्टस्य श्रवणादिनैव दर्शनोक्तेः । अन्ययावाच्यत्वाभाचे लक्ष्यत्वं क्वापि न दृष्ट हीति
पुरुषादिशब्दवाच्या एव ह्यर्थी मञ्चादिशब्दैर्लक्ष्या दृश्यन्ते । किं तल्लक्ष्यमित्यनवस्थितिः । मञ्चाः क्रोशन्तीत्यत्र मञ्चशब्देन मञ्चसम्बद्धानां सर्वेषामपि
ग्रहणप्रसक्तेः पुरुषशब्देन तद्विशिष्यते । तस्यापि लक्ष्यावे मञ्चादिशब्दवदेव पुरुषसम्बन्द्धानां ग्राहकत्वात् । तत्रापि पदविशेषे विवक्षा स्यात् ।
तत्राप्येवं तत्राप्येवमिलनवस्था । यथा प्रसिद्धमाधुर्यादिशब्दसादृश्येनाप्रसिद्धमाधुर्यादिकमवचनेनैव लक्ष्यते । एवमवाच्यस्यापि लक्षणा सम्भवतीत्यत
आह ॥ माधुर्येति । चशब्देन माधुर्यादिविशेष इत्यादिशब्दैर्वा । विशद क्षीरमाधुर्य स्थिरमाज्यस्य तीक्ष्णकम् । गुडस्य पनसादीनां
निर्धारीत्यभिधीयत इत्यादि सूदशास्त्रे । ननु सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मत्यत्रानृतत्वादिव्यावृत्तं ब्रह्म हि वाक्यार्थः । न चैकैकपदेन वक्तुं शक्यते
॥७॥

·र www. तु तस्मात्तद्वाक्येन लक्ष्यत इत्यत आह ॥ वाक्याथै इति । वाक्यार्थशब्देनोदित एवं भवेन्न तु लक्ष्य इति प्रागेवोक्तम् । यतो वाच इत्यादिपदैन मूकोऽहमितिवत्स्वव्याहतम् । गौणार्ये यत्र वेदे । यो मायी । शाब्दत्वं शब्दानां मुख्यार्थवचनेन समन्वयप्रतिपादकत्वम् । नन्वीक्षणीयत्वेन वाच्यत्वं मायाशबलस्य ब्रह्मणो न शुद्धस्येत्याशङ्कापरिहारत्वेन गौण इत्यादेरथं विवृणोति ॥ आत्मेति । पूर्णगुणं सत्त्वादिगुगहीनम् । यदा यतो तदा ततः । यदातदेति हेत्वर्थे कालार्थे च प्रकीर्तिताविति वचनात् । आत्मन्येवात्मानं पश्येत् । स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततमपश्यत् । परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षत इत्यादिश्रुतिषु तस्मिन्नीक्षणीय एव परब्रह्मणि प्रादेशशब्दोदितं ब्रह्म कारणं जन्मादिकारणत्वेन लक्ष्यं चेति । यतोऽनः शुद्धस्य मुख्येक्षणीयस्य वाव्यस्यैव ब्रह्मणो निर्वाच्यमायाशवलं विना स्वेच्छयैव जगत्कारणत्वाद्युपपत्तेर्वन्ध्यापुत्रोपममनिर्वायं मायाशवलं ब्रह्म वाच्यमिति मानं विनैव कल्पयति । पुनरपि मानं विनैव वन्ध्यापुत्रोपमं पदैर्लक्ष्यमपि शुद्धमिति वदति । एवं वदन्नेव तरति शोकमात्मवित् । यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्मेल्यादिश्रुतिषु स्वनिष्ठानां मोक्षप्रदत्वेनात्मशब्दोदितस्य ज्ञानं मुक्तिसाधनमाह । सर्ववेदवाक्येषु स्वयमेव तावच्छब्दवाच्यत्वेन श्रुतस्य मायाशबलत्वेन श्रुतस्य त्यागः । विचार्यमाणे कस्यामपि श्रुतावश्रुतस्य निर्विशेषस्य कल्पनं साध्यमानस्य मायिनो यदि श्रुतपरित्यागाश्रुतकल्पनादिदोषदुर्घटमपि मतं भूषणमङ्गीक्रियते । तर्हि सर्वैर्भूषणैरलकृतः स्यात् । न तु केनापि सुघटेन । तथा चासतः ख्यातिश्चेतनत्वं सतो बाधो जडत्वं मुक्तावुपपद्यते चेदुर्घटं सर्वमपि स्यात् । वसनहीनस्यालङ्कारस्यासमञ्जसत्वादन्तरीयमुत्तरीयमिति वसनद्वयं च स्यात् । तत्र प्रमाणमाह ॥ अनन्देत्यादिना । आन- न्दादहिता अनन्दा अविद्वांसोऽज्ञानिनः । अबुधोऽन्यथाज्ञानिनः । असुर्याऽसुरप्राप्याः । आत्महनः परमात्महनः । तद्गुणनिरासिन इत्यर्थः । अन्ध- न्तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ विद्याया रता इत्यादिशब्दार्थः । तमेवैकं जानथ । आत्मानमन्या वाचो विमञ्च अमृतस्यैष सेतुरित्यहेयत्वेनोक्त आत्मा कथं गौणः । औपचारिकत्रिगुणसम्बन्धी वा। चतर्मुखादीति यावत् । एव चेद्ब्रह्मादीनां हेयत्वात्तारतम्येन

·करना
www
aa
तु
भक्तिविधानवैयर्थमित्यत आह ॥ परिवारतयेति । ब्रह्माधाः प्रधानत्वेन हेया अपि परिवारस्वेन प्राह्याः । आत्मशब्दपर्यायेण पूर्णत्वेन वाच्यमानस्यान्यत्र
अटि० लयप्रतीतेमुख्यस्य मायासम्भवाच्च । गौणेऽप्यात्मशब्दः स्यान्नामेत्यत आह ॥ पूर्णस्येति । पूर्णस्यावताररूपस्य स्वस्यैव पूर्ण मूलरूपे स्वस्मिने-दानाच
वाप्यय उदाहृतः । नान्यस्मिन् । साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्चेति सर्वभूतकारणे आत्मनि श्रुतनिर्गुण इति पदं कथं गौणं वदिष्यति । य इदं प्र०५०
॥८॥
बदन्ति तद्गौणमेव । अन्यस्यागौचरत्वात् । अतो निर्गुणपदेन गुणाभावोपलक्ष्यमेव मुख्यमित्याशक्य परिहरति ॥ गुणेत्यादिना। तदुपलक्ष्यं च [अ०५
पदं वाचकमासीत् । न तु लक्षकम् । तथा सत्यपसिद्धान्तः । तदपि लक्षक चेत्तदपि तथैवेत्यनवस्था । एवं श्रुतहान्यादिसर्वदोषश्च । तदेक्षतेति
श्रुतेने प्रधानमन्त्रोच्यते । अशब्दं हि तदिति साङ्ख्यनिराकृतिः । असौ साङ्ख्यो मायी च सम्भवति । समन्वयवचनेन कथान्तरावकाश इत्यत आह
॥ समन्वय इति । तदभावे शब्दगोचराभावे । अन्यस्य तु न कदाचित्समन्वयप्रतिपादनाधिकार इत्याह ॥ कथामिति । समन्वयो मुख्यवृत्ति-
स्तस्यैव । न तु लाक्षणिके औपचारिक स्यात् । किं मुख्यब्रह्मणो निर्गुणत्वाभावात् । तत्र लक्षणयैव शब्दवृत्तिः सम्भवतीत्यत आह ॥ आत्मेति
तदेव द्वितीयसूत्रेण जन्मादिकारणत्वेनोक्ते साक्षब्रह्मण्ययोगान्ययोगव्यवच्छेदेन समन्वयमाहोत्तरसूत्राभ्याम् । तदेव प्रथमसूत्रे जिज्ञास्यमुक्तम्
अपरथोत्रसूत्रे यत इति परामर्शायोगात् । अत्र सूने मुख्यार्थस्य वाच्यार्थस्य निराकृती निमित्तभूतोऽसम्भवश्चेत्कथम् । नन्वशब्दगस्पर्शम् । अदृश्येऽनात्म्ये ।
केवलो निर्गुणश्चैत्यादीनामप्रामाण्यासम्भवस्तन्निमित्तमित्यत आह ॥ मानेति । अवाच्यत्वादिलक्षणान्तरं मानैर्न गम्यते । अवाच्यत्वादिलक्षणत्वादेरि-
त्यर्थः । एवममेयं चेच्छास्त्रस्य तत्र लक्षणया प्रवृत्तिर्न सम्भवति । लक्षणया बुद्धयत्रतारे मेयत्वप्रसङ्गात् । अस्मद्विवक्षितं ब्रह्मव शास्त्रार्थ इति निगमयति
॥ तस्मादिति । यदि तदगोचरं स्यादित्युच्यते तर्हि तथाऽस्तु । तद्ब्रह्म वाङ्मनसागोचरवादशेषविशेषतोऽपि विनिर्गत मत्यपि मा वदेन्मायावादी।
न चास्मच्छास्त्रगं तु तत्तादृशं ब्रह्म वेदान्तगं नैव स्वीक्रियते । अस्य ब्रह्मणो विज्ञेयत्वाधभावादेव शास्त्रकृत्याभावान वेदान्तशास्त्रं तदीयम् । किन्त्वनन्त-
॥८॥

·Me गुणब्रह्मप्रतिपादकत्वादस्मदीयमैवासीत् । तस्यास्मच्छास्त्रस्यत्यजनं चैर्य नामावाच्यत्वप्रतिपादनाद्वदान्तवाक्यमिति स्वोक्तिदूषकः । अवाच्यं ते ब्रह्म वेदवा- च्यमिति मा ब्रुयाः । असकृद्वचनं तात्पर्यर्थम् । श्रुतियुक्तिभ्यां च निरुत्तरकरणेन स्तम्भनं च बन्धनं नाम । अवाच्यत्वादिवाचकानां श्रुतीनां गतिमाह ॥ अद्भुतत्वादिति ॥५॥आनन्दमयोऽभ्यासादित्योदरप्यायस्य पूर्वत्र प्रपञ्च्यप्रपश्चकभावात्मिका सङ्गतिं दर्शयति ।। एवमित्यादिना। एवमुक्तप्रकारण ब्रह्मणः सामान्यतः शास्त्रावगम्यत्वे प्रतिपादिते सति । तत्रेत्यादिना पादसङ्गतिं दर्शयति । अत्राध्याये । शब्दानां नाम्नाम् । गुणीत्यादिनाऽधि- करणसङ्गतिं दर्शयति । आनन्दमयविज्ञानमयादीनां सामान्यव.चका गुणिसामान्यवाचिनी लिङ्गात्मका इत्यर्थः । गुणवाचिन आनन्दादयो नामात्मकाः । अन्नादयो गुणिविशेषवाचिनो नामात्मकाश्चशब्दपरिगृहीताः । यमन्तःसमुद्रे कवयो वयन्ति यदक्षरे परमे प्रजाः । यतः प्रसूता जगतः प्रसूती तोयेन जीवान् । तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम् । येऽनं ब्रह्मोपासते । सह ब्रह्मणेत्यादिब्रह्मशब्दाभ्यासः । एतद्रूपास्वेतद्रूपं यासां ता एतद्पा वाधूलकादय आसु । आनन्दमय इत्यायैः शब्दैहरिः स्वयं वाच्यो न ब्रह्मादयः । तेषां मुल्यब्रह्मत्वाभावात् । अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमया अन्नं प्राण इत्याद्या आधशब्दार्थाः । उपलक्षणत्वमित्यादेरयमर्थः । आनन्दमयोऽन्तरो घुम्वाद्यायतनमित्यादिसौत्राणां शब्दानां तत्तच्छाखागतशब्दान्तराणामन्त्रमयादी- नामुषलक्षणत्वमस्ति । तत्तनिर्दिष्टबलादेव तेषामपि ग्रहणोपपत्तेः । सूत्रस्याल्पाक्षरतयैव सर्वशाखाविनिर्णयार्थमेव । एवं तर्हि तत्तत्समाख्याबलेन सर्वशाखासमन्वयसम्भवाकिमधिकरणान्तरारम्भ इत्यत आह ॥ पुनश्चेति । ततः समाख्यादेरपि प्राबल्येन शङ्काप्रापकाद्धेतीनिमित्तात्तनिरासाया- धिकरणान्तरम् । तत्राप्यतिप्राबल्येन सिद्धान्तप्रापकाद्धेतीरिति वा । सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तीति कठश्रुतिं सूचयति ॥ सर्व इति । अनन्त- विदवांच्यस्य ब्रह्मणः प्रतिपादनमुपलक्षणयैव हि घटत इत्याशयः । एवं चेदन्नमयशब्दस्य प्राथमिकत्वात्किमिति सूत्रयित्वाऽन्यानोपलक्षितवान् । अथवाऽनं प्राण इत्यत्र श्रूयमाणमन्नशब्दं सूचयित्वा तेनान्यत्किमिति नोपलक्षितवान् । न हि नामपादे विशेषप्रयोजनं विना लिङ्गविचारस्य MARA ·pa अ०टि. न०० M ॥९॥ W सावकाशत्वमित्यत आह ॥ आनन्दमयेति । अन्योऽन्तर आरमाऽऽनन्दमयः । प्रस्तुत आनन्दमयाख्यरूपे तस्य प्रियमेव शिरो मोदो दक्षिणः । पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः । आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुग्छं प्रतिष्ठति ब्रह्मणः पुच्छत क्तित आनन्दमयस्वरूपस्य समस्तस्याब्रह्मताप्राप्तेस्तानि- रासायानन्दमयनाम सूत्रितम् । तस्माद्ब्रह्मानन्दमय एव । न तु पुच्छमित्यभिप्रायः । तन्निरासाभावे ब्रह्मणोऽवयवित्वासिद्धेस्तज्जिज्ञासाया प्र०प्र० एवासम्भवात् । ब्रह्मशब्दस्य चेत्यादेरयमर्थः । येऽनं ब्रह्मोपासते । ये प्राणं ब्रह्मोपासते । अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद । विज्ञानं देवाः सर्वे । ब्रह्मज्येष्ठ- अ०६ मुपासते । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वानिति पञ्चस्वरूपप्रकरणे । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेल्यादिशाखाविशेषे च ब्रह्मशब्दस्य चाभ्यासात् । चशब्दाब्रह्म पुच्छमित्युक्तेश्च । ब्रह्मत्वमवयवतयैव ब्रह्मणोऽवयवानामेवावयविस्वरूपत्वतः । यथैवावयवस्वरूपस्य कृष्णकेशात्मनः कृष्णस्यापि ब्रह्मता तथा सर्वत्रावयवे हि ब्रह्मता स्यात् । एवं संस्तूयमानस्तु भगवान्परमेश्वरः । उज्जहारात्मनः केशौ सितकृष्णौ । महामुने । उवाच च सुरानैतौ मत्कैशौ वसुधातले । अवतीर्य भुवो भार क्लेशहानि करिष्यत इति विष्णुपुराणे । एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगीश्वरो हरिः । दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैचरमिति भगवद्गीतासु । ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुष कृष्णपिङ्गलम् । उर्वरेतं विरूपाक्षं शङ्करं । नीललोहितमिति तापनीयश्रुतौ । ब्रह्मशब्दं शङ्करविषयमाशक्य तत्परिहाराय योजनान्तरं दर्शयन्नाह ॥ ऋतं सत्यमिति । समानाधिकृतत्वं चेत्पूर्वोत्तरार्धयोः समानाधिकृतत्वमेव युक्तमिति चेदुत्तरत्रोक्तं नीललोहितरूपं पूर्वार्धोक्तकृष्णपिङ्गलरूपेण निमित्तेन पुनरुक्तं भविष्यति । तथाऽपि परब्रह्मत्वं रुद्रादन्यस्य न सम्भवति । तस्य ब्रह्माधिपतित्वोक्तरित्यत आह ॥ ब्रह्मेति । अत्र तापनीयश्रुतावेव पुर उपरि वाक्ये ब्रह्माधिपतिरिति समासपदं स्वरितब्रह्मशब्दान्तत्वानुनीहित्वमेष्यति । तादृशस्य बहुव्रीहित्व उदाहरणमाह ॥ स्वाहेति । इन्द्रशत्रुर्वर्धस्व स्वाहेति मन्त्रे इन्द्रशत्रुरिति पूर्वपदान्तत्वाद्बहुव्रीहितामगादिति यत्तस्माद्ब्रह्माधिपतिरित्यपि बहुव्रीहित्मेत्येव । तस्मादस्येन्द्रः शत्रुरभवदित्युत्तरश्रुतेरिन्द्रशत्रुसमासस्य ॥९॥ SA ·हूँ । SECRECAINS बहुव्रीहित्वं निश्चीयते । मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वज्जो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधादिति शिक्षायां पूर्वान्तस्वारते पुंसोर्बहुव्रीहिरिति सूत्रितम् । पुंसो विवक्षायां पूर्वपदान्तस्य स्वरितवे बहुव्रीहित्त्वं प्राप्नुयात् । अश्वपते गोपते इल्यादावश्वपूर्वा- न्तस्वरितत्वाद्वहुव्रीहित्वं स्यात् । तव्यवच्छेदाय पुंसौरित्युक्तम् । ऋतत्त्रादिकमित्यादिशब्दजातस्य नाभावित्यादि द्रष्टव्यम् । विष्णोः कृष्णादिरूपतयो- त्पत्तिस्तु स्वलोकात्केवलमत्रावतारणवेनावगता न तु देहाद्युत्पत्त्या । तस्मान्मत्वादिविरोधः स्यात् । किन्तु विरिञ्चादिष्वपि ब्रह्मशब्दस्योपचारतो वृत्तब्रम्हशब्दाभ्यासस्तद्विषयः किं न स्यादित्यत आह ॥ प्रस्ताव इति । ब्रह्मविदाप्नोति परमिति ब्रह्मणो झपक्रमोऽतस्तद्ब्रहणे युक्ते सति नामुख्यं गृहीत युज्यते । अत्रानमयादिषु विकारवाचिनो मयटशब्दस्य श्रवणाद्विकाराभिमानिनां ब्रह्मादीनां वाच्यत्वप्राप्तिः । विकारात्मकानां शब्दानां कोशादीनां वेत्याशङ्कय परिहाररूपेण विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यादिति सूत्रं विवृणोति ॥ प्राचुर्याा इति । अत्र श्रयमाणमयटः सर्वेऽप्यत्र प्राचुर्यार्थाः प्रतिपादिताः । अन्नमयादि-श्लोकेष्वन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम् । प्राणं देवा अनुप्राणन्ति । विज्ञानं देवाः सर्वे ब्रह्मज्येष्ठमित्यादौ सर्वज्येष्ठत्वसर्वदेवादिचेष्टकत्वाद्युक्त्या तत्तत्प्राचुर्यमेव हि प्रतिपाद्यते । न ह्यपूर्णस्यैते गुणाः सम्भवेयुः । विकारप्रधानप्राचुर्येषु मयडिति प्राचुर्येऽपि मयटः प्रवृत्तिष्टा । नन्वद्यतेऽत्ति च भूतानीत्यत्तृत्ववचनान प्राचुर्यमात्रं विवक्षितम् । विकारित्वमेवेलयत आह ॥ भोग्यत्व मिति। उपजीव्यतया भोग्यत्वमेवायत्वम् । न भक्ष्यत्वम् । अतोऽनमय इत्यन्नमयरूप एव प्रचुरः । प्रचुरानमिति यावत् । तथा च महाभाक्ता महाभोग्य इत्युक्तं स्यात् । तदेतदाह ॥ महाभोक्तेति । अन्नमयेऽन्नमयशब्दे । ननु तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयादन्योऽन्तर आत्मा प्राणमय इस्लादौ पौरस्त्यात्पाश्चात्यस्यान्यत्वकथनान्नैकरूपाण्येतान्यत्रोच्यन्तेऽभिन्नोऽपीति । अत्र प्रमाणमाह ॥ अभेदेति । भूगोरचें वरुणोऽप्येतदेवान- मयादिरूपं वदिष्यत्यन्नं प्राणमित्यादिमयट्शब्दश्रवणादन्य उच्यत इत्यत आह ॥ प्राप्यत्वेनेति । एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रामतीत्यादिना ·अटि० ॥१०॥ न०० प्र०प्र० अ०६ तेषामेवोपासितानां प्राप्यत्वेनोपरि मयटशब्देन सह प्रोक्तस्तत्राप्यन्यद्वारादिकं नोच्यते । अतोऽन्नमयोऽपिशब्दात्प्राणमय इत्यादिरपि प्रचुराना- दिदैवोच्यते । इह तैत्तिरीयश्रुतौ ब्रह्मणोऽन्यद्वारकोशादिकं किञ्चिदपि नोच्यते । तद्धेतुव्यपदेशाच्चेति सूत्रं विवृणोति ॥ महानन्द- त्व इति । को ह्येवान्यात्कः प्राण्याद्यदेष आकाश आनन्दो न स्यादिति । यथेष आकाश आनन्दो न स्यात् । तर्हि क एव सामान्येन चेष्टेत को वा प्रकर्षण चेष्टेत इत्यत्र महानन्दत्व एव हेतुरुक्तो न ह्यनानन्दमात्रत्वे नाप्यानन्दविकारत्वे । तत्प्रतिपादयति ॥ श्रुत्यन्तर इति ।। यदा व सुखं लभतेऽथ करोति नासुखं लब्बा करोतीत्युक्त्वा यो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्तीति सुखशब्देन पूर्णसुखमुक्तमिति यस्मात्तस्मान्म- हानन्दत्व एवार्य हेतुः । यत्प्रवृत्तिरित्यादरयमर्थः । सुखाडुःखाच्च लोके प्रवृत्तिर्दश्यत इति यतः सर्वशक्तेर्न दुःख सम्भवतीति यतोऽतः केवल- लीलया केवलानन्दमूलचेष्टयाऽयं सर्वप्रवर्तको न चेदस्वतन्त्रेऽस्मिन् जगति क एव पुमान्प्राण्यादिति सुखप्राप्त्यर्थ दुःखपरिहारार्थं च प्रवृत्तिदुः- खनिवृत्तायामेवान्तर्भूतासम्भवेति हि दुःखं सुखप्राप्याशायां तत्प्राप्तिपर्यन्तम् । आशा हि परमं दुःखमित्यादेश्च । मान्त्रवर्णिकमेव च गीयत इति सूत्रं विवृणोति ॥ ब्रह्मवित्परमामोतीति । यद्ब्रह्मोपक्रमे सूचितं तदेव सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति मन्त्रवर्णेन लक्षितम् । सत्यज्ञानान- न्दादिलक्षणत्वेन प्रकाशितम् । तत्र मन्त्रवणे सृष्टयुक्त्येति शेषः । मनसा विज्ञानेनाप्युक्तमिति शेषः । कथं सत्यादिशब्दार्थत्वं सृष्टयादेरित्यत आह सद्भावमिति । सद्भावः सत्यवस्तूनां सत्ता तत्रिविधामपि यापयतीति सत्यम् । इत्येषा सत्यशब्देन सूचिता । सृष्टिरिहानमयादिश्लोके विस्तरश उक्तेति स्थापनायैवेत्यैतमर्थ स्थापयितुमेवोक्ता हि सृष्टिः । अन्नाद्भूतानि जायन्त इति सत्त्वमेव जीवनं चेदप्यत्रोक्तं जातान्यनेन वर्धन्त इत्यादि षद्लविशरणगत्यवसादनेष्विति घातोर्विशीर्णता च सत्वं स्यादप्यत्रोच्यते । अत्ति च भूतानि । सनं तु वर्धितं प्रोक्तं सन्नं शन्तं च सूरिभिरित्यादौ विनष्टं सन्नमिल्याहुरेव हि । अतोऽयताऽत्तृतारूपत्वमन्नत्वं सत्यशब्दार्थः स्यादेव हि । अवता नामोत्पत्तिवृद्धयोरुभयत्राप्युपजीव्यता । अत्तृता संहर्तुत्वं ICCRE5% ·प्राणमित्यादिना चेष्टारूपिणी गतिरुच्यते । प्राणो हि भूतानामायुरिति जीवनमायुर्निमित्तत्वादायुः । मनु अवबोधन इति धातोर्मनो विज्ञानमेव । नाल्पे सुखमस्ति भूमैव सुखमिति प्रोक्त्यैव सुखशब्दस्यानन्तसुखवाचित्वादन भगवत एवानन्दमयत्वोक्तितो मन्त्रवर्णोक्तमनन्तत्वं सुनितिम् । परिपूर्णरूपं पूर्णाल्पके न स्याद्धि स्वव्याहतेरेव । उक्तार्थं निगमयति ॥ अतो हीति । परयोत्तरभागश्रुत्या । यस्मादित्युक्तार्थ परामृश्य तमित्यपि हेतुं करोतीत्युत्तरसूत्रं व्याचक्षाणो भगवान्मध्वदेवो मन्त्रवणे तु ब्रह्मण इतरस्यानुक्तत्वादुत्तरभागश्रुतेर्मन्त्रवर्णविस्ताररूपत्वात्तत्रेतरवाच्यत्वानुपपत्तेरुत्तरो ब्रह्मादिः प्रकृतिर्वाऽत्र तैत्तिरीयश्रुतौ न प्रतिवायत इत्यर्थः । नेतरोऽनुपपत्तेरित्यस्यार्थान्तरमाह ॥ पुरुषमिति । तमेवं विद्वानमृत इह भवति । नान्यः पन्था अयनाय विद्यत इति श्रुतेर्विष्णुवैदिन एव मोक्षः । अदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठा विन्दते । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामती- त्यादिनोच्यते । अत्रानन्दमयान्मोक्षः । विष्णावेव पुरुषशब्द इत्याह ॥ पुरुष इति । तेन विष्णोरन्यस्य पुरुषत्वनिषेधेन मोक्षप्रतिषेधेन च । नन्त्राकाशाद्वायुरियादिभूतसृष्टिमुक्त्वौषधीकार्यान्वमयं पुरुषशब्दं प्रस्तुत्यान्नमयप्रतिपादनात्कथमितरकोशा नोच्यन्त इत्यत आह ॥ ब्रह्मेति । तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूत आकाशाद्वायुयोरग्निरोरापोऽन्यः पृथिवी पृथिव्या औषधय औषधीभ्योऽनमन्नात्पुरुषः स वा एप पुरुषोऽन्नरसमय इत्यादिश्रुतयः। लरूपत्वाद्वकारस्य वकारः कुत्रचिच्छब्दस्यादिग्रहणेनैव तदर्थ उच्यते । उकारो द्वितीया मात्रा । उत्कर्यानुभयत्वाद्वतियत् । उपास्तेषु धातृत्वा- दौषधिः। पुरि शेत इत्यत्र तृतीयेऽतिशय इति न्यायो द्रष्टव्यः । न चोक्तान्नमयो न बाह्यो लोकान्नमयाख्यः कोशोऽन्नरममयः । रमो वै म इति रसशब्देन विशेष- णात्। कथं तस्येदमित्यादौ प्रत्यक्षवत्र्यपदेशात्परमात्मोच्यत इत्यत आह ॥ इदमिति । तमेवं विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनायेति श्रुतेरन्यस्य कोशादेर्न मुच्यते । उच्यते चास्मिन्त्रकरणेऽनमयादिज्ञानान्मोक्षः। एतनानन्दमयमात्मानमुपसक्रम्येत्यायुक्तयुक्तरेव ब्रह्मादीनामपि परित्यागायोगावस्ये- नानन्दमयत्वं स्यादिल्याशापरिहारार्थ भेदव्यपदेशादिति मूत्र योजयनि । नेत्यादिना । समन्वयादी ग्रामडरिक नया व क्यान्न येतयात्र- PRIMARWARA ·भर अ०टि. ॥११॥ नचं० प्र०प्र० अ०६ गिल्यत्र पूर्णता। एतमन्नयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतमानन्दमयमात्मनमुपसङ्कम्पति स्थानद्वयेऽप्येवं श्रुतपारख्यागाश्रुतकल्पने तेषां स्यातामिति शेषः। अस्माल्लोकाग्रेत्येत्युक्तायां मृतायामेव तेन शरीरतयाऽभिहितस्यान्नमयशब्दस्य परीत्यागः कृतो हि। तस्मादन्नमयादीनामप्यतिक्रमाभिप्राये पुनरुक्तिः। अन्नमया- दिशब्दानां शब्दस्य वा सामानाधिकरण्यतः। अधीहि भगवो ौ ति भृगुणोक्तो वरुणोऽनं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति माह । तत्कथं ह्म न भवति । शाखाचन्द्रदर्शनन्यायेन म दर्शनद्वारम् । न तु होति वादिनः कथं गुरुप्रसादनप्रकारं विद्युः । चक्षुरादीनामन्नमयादिषु सहपाठे पुनर्यतो वा इमानि भूतानि जायन्त इत्यादिना सामान्योपदिष्टानां स्रष्टत्वादिसलक्षणानां तेष्वनुक्तेः कथमद्वारस्वमित्यत आह ॥ चष्ट इति । चक्षुरादिमत्त्वेनोपदिष्टं तद्ब्रह्मैव हि यतो वा इत्यादिना सृष्टवादिकारणत्वेनोक्तमित्यभिप्रायेणाह ॥ ब्रह्मसृष्टिः सृष्टयादिकरणमिति । एवं क्वचित् षड्रूपत्वं क्वचित्पश्चरूपत्वमपरत्राष्टरूपत्वं चोक्तम् । तस्मान्मियो विरोध इत्यत आह ॥ आवापेति । गुणरूपादीनामावापोवा- पतः । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तद्विजिज्ञासस्व तब्रह्मेति लक्षितं गुरुणा । स तपोऽतप्यत । स तप- स्तत्वा । अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात् । अन्नाद्धयेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते अन्नेन जातानि जीवन्ति । अन्नं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रम्हेति । तं होवाच । तपसा ब्रम्ह विजिज्ञासस्व । तपो ब्रम्हेति । स तपोऽ. तप्यत । स तपस्तावा प्राणो ब्रह्मेति व्यजानात् । प्राणाद्धयेवेत्यादि ब्रह्मत्वेन श्रुतमन्नादिकम् । अत इति ब्रह्मेति हि मायिनो वदन्ति । इति लज्जा तदुक्तिष्विति हेतौस्तेषां श्रुतियोजनानुवादेषु लज्जा वर्ततेऽस्माकम् । अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्तीति सूत्रार्थमाह ॥ समीप इति । भास्करीयास्तावदन्नमायादिषु मयटी विकारार्थत्वं कल्पयन्ति । आनन्दमये प्राचुर्यम् । तन्निराकरोति ॥ एतेनेति । अधिकरणार्थ निगमयति ॥ अत इति । गुणवाचका आनन्दादयः । गुणिवाचका अन्नमयादयः । ननु जन्माघस्य यत इति सूत्रेण जन्मादिकारणत्वं ·ट k RRC-RA-NE ब्रह्मणो लक्षणत्वेन प्रतिज्ञातमुपपद्यते च । तच्च ज्ञानप्रयत्नेच्छादिमत ईश्वरस्यानन्दाद्यनन्तकल्याणगुणप्रतिपादनात्मकः समन्वयः किमर्थ इत्यत आह ॥ जन्मेति । गुणसर्वस्वसिद्धये गुणसर्वस्वरूपसिद्धये न तु केषाश्चिद्गुणानां सिद्धये । तद्गुणसर्वस्वं शास्त्रमूलमिति यतस्ततः। सर्वशास्त्रशब्दानां समन्वय एव गुणसर्वस्ववेदकः । प्राणादिशब्दानां प्रवृत्तिहेतूनां प्रकृष्टत्वादीनां तस्मिन्भगवति सम्बन्धात् । तन्निमित्तत्वतोऽल्पस्यापि भगवन्निमित्तत्वतः ॥ ६ ॥ अन्तस्तद्धर्मोपदेशादिति सूत्राभिप्रायमाह ॥ देवानामिति । शक्ततां तत्र तत्र समन्वयधर्मित्वे समर्थताम् । भेद- व्यपदेशाचान्य इत्यभेदं न्यवारयत् । नन्वस्तु चेतनानां प्रवर्तकत्वेन हरेस्तच्छब्दवाच्यत्वम् । आकाशाधचेतनं हि तत्स्वभावस्य विवरत्वादेः परेणानियतत्वात्कथं तच्छब्दवाच्यत्वमिख्याशङ्काभिप्रायः ॥ ७॥ आकाशस्तलिङ्गादिति सूत्र व्याख्याति ॥ आकाश इति । पूर्व- शब्दादनन्तत्वं द्रष्टव्यम् । आदिशब्दाद्यस्तभ्नानाकमुष्वं बृहन्तं दाधर्य प्राची ककुभं पृथिव्या इत्यादि ॥ ८ ॥ एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि प्राच्योऽन्या नधः स्यन्दन्ते । एतेन ह वाव पयो मण्डं भवतीति शरीरे यच्चेष्टावत्प्राणवद्भवति । यत्प्राणवन्न भवति तच्चेष्टावन्न भव- तीत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां चेष्टायाः । आदिशब्दाज्जीवः । अत एव प्राण इत्यतिदेशः। प्राणादिनाम्ना लिङ्गमात्रेण कथमनुकर्षणमित्यत आह । लिङ्ग- मिति । अस्यापि नामवतोऽपि ॥ ९-१०॥ शब्दस्य गायत्र्यादिशब्दस्य । नित्यत्वात्स्वभावस्य च नित्यत्वात्कथं हरिनिमित्तभूतः स्यात् । अग्न्यादौ प्रसिद्धाना ज्योतिरनिगायत्र्यादिप्रबलशब्दाना तद्धरैरेव तच्छब्दजातं हरेरेव वाचकम् । हरेरेव पुरुषामृतादिश्रुतीनां चरणाभिधानलिङ्गानां च बाहुल्याजिल्यानां निष्यत्वस्यापि नियामकत्वं तादृशत्वम् । बाहुल्य इत्यादेरयमर्थः । प्राणादिश्रुतीनां प्राणविसंवादिलिङ्गानां च बाहुल्यसाधकावेनाङ्गीकृते सति तत एवान्यस्य मुख्यप्राणस्य मुख्यवाच्यत्वमिति मतं चैन्न । अत्र हि मुख्यप्राणस्य ता अहिंसन्त । अहमुक्थमस्म्यहमुक्थमस्मीति । ता अब्रुवन् । हन्तास्माच्छरीरादुत्क्रमाम । तथदस्मिन्न उत्क्रान्ते इदं शरीरं पत्स्यति तदुक्यं भवतीत्यादिः प्राणसंवादः ॥ ११ ॥ पूर्वशब्दात्प्राणनिर्गमनादि । तं शतं वर्षाण्यभ्यार्चत ·अटि. ॥१२॥ न०० प्रवि० अ०१ प्राणो वंशत्वमिति स्यविरः शाकल्यः । तदस्य प्रथमं जन्मेत्यादीनि जीवलिङ्गानि । न केवऊमस्य शास्त्रस्य मुख्यस्य मुख्यतः पारदृश्यमान एवार्थ इत्याह ॥ वासुदेवेति । सर्वशः सर्वशास्त्रे चतुरण्याये विभागेनाध्यायपादविभागेन पादे त्वधिकरणानां चतुर्धा विभागेनाधिकरणादिषु सूत्रा- दीनां चतुर्धा विभागेन । अथ प्रत्यधिकरणं नारायणसहितत्वेन पञ्चमूर्तिी प्रतिपाद्यते । प्रतिसूत्रं पादादिविभागेन प्रतिपदमक्षरविभागेन प्रत्यक्षर खरव्यञ्जनायन्तं सन्धिसन्धानविभागेन तैस्तैस्तदुचितैर्युक्त्यागमैर्विषयसंशयादिक्लासिरूपन्यायविशेषैश्च सहैव प्रोक्तः । यथा पुरुषाणां योग्यता इदं सूत्रजातं बृहत्तन्त्रप्रमाणेनैवंबव्हर्थवत्पर्यवसीयते । व्याख्यातार्थता होतेऽर्थाः सूत्रजातस्य बृहत्तन्त्रोक्तयुक्त्यादिभिस्तथाऽप्यस्मामिः सङ्ग्रहादुच्यते ननु बव्हानां सूत्राणामिदं व्याख्यानं नानुरूपमित्यत आह ॥ ग्रन्थ इति । महागुणोऽनन्तगुणः । अनन्तवेदपदात्मकानां नाम्नां पुनरुक्ति- रहितत्वतस्तत्प्रतिपादानां गुणानामप्यनन्तत्वं स्यात् ॥ १२ ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीभद्रह्मसूत्रानुव्याख्यानस्य टीकायां त्रिविक्रमार्यविरचितायां नयचन्द्रिकायां प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ १-१॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु । ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ हरिः ॐ ॥ पादसङ्गतिं दर्शयति ॥ लिङ्गात्मकानामिति। ज्ञापयितुं विचार्यत इत्यर्थः । कथं विशेषेणापि कर्मकर्तत्वसम्भवे आत्मानं परस्मै शंसतीत्यादिकर्मकर्तृत्वव्यपदेशो भेदस्य साधक इस्यत आह॥ कमेति । अहं मां जानामीत्यादौ भेदस्याभावेनापोदि- तत्वाद्विशेषे सत्यभेदः स्यात् । औत्सर्गिकमैदोऽप्यनपोदितो बली । अधिकरणविषयान्विशिनष्टि ॥ हीति । एतस्मात्पुरुष पुरुष प्रत्यादिलो भवतीत्यादिश्रुतिमुदाहृत्य सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशादित्यत्रोक्तं सर्वत्र स्थितिरूपं भावाभिधं लिङ्गम् । स यधदेवासृजत तत्तदत्तुमधियत सर्व वा अत्तीति तददितेरदितित्वमित्युदाहस्यात्ता चराचरग्रहणादिस्त्रोक्तमत्तृत्वात्मकम् । ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्ध इत्युदाहृत्य गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तदर्शनादित्यत्रोक्तं पातृत्वं च क्रियायोगे । य एष पुरुषोऽन्तरक्षिणि दृश्यत इत्युदाहु- S ॥१२॥ SG ·त्यान्तरिति सूत्रोक्तमन्तःस्थित्योपेतं रमणं क्रियाभावाख्यं लिङ्गम् । एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृत इत्युदाहृत्यान्तयाम्यधिदेवादिषु तद्धर्म- व्यपदेशादित्युक्तमन्तःस्थितिसंहितं यमनं च क्रियाभावाख्यलिङ्गम् । यत्तददेश्यभित्युदाहत्य वैश्वानरस्साधारणशब्दविशेषादिति श्रुतिन मत्यर्थः । एतेन नामसमन्वयेऽपि लिङ्गसमन्वयसिद्धिरस्तीति दर्शयितुं लिङ्गाधिकेन्युक्तम् । ब्रह्मालिकेत्यर्थः ॥ १ ॥ सविशेषो क्रियात्मकविशेषोऽपि कथं क्रियाख्यविशेषे स्वरूपद्वयाङ्गीकारात् । भेदप्राप्तेरपि नाशित्वमित्यत आह ॥ शक्तितेति । क्रियाशक्तिता व्यक्तिता चेत्युभयरूपो विशेष: परमेश्वरेण चाभिन्नोऽपि तस्मात्परस्परविशेषवान्व्यवन्हियते । पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया चेति श्रुतिः । क्रियाज्ञानादि- नियतेत्याधुक्तेः सदावस्तत्रैव लंदन्यत्रैव त्वनिस्यतां । यथा भीष्मस्य अमावेशादृश्यमाना सर्वक्रिया पुनर्युभावे तच्छक्यभावादनित्या ॥ २॥ ऋतं पिबन्ताविति द्वित्वं च विशेषादेवोक्तन्यायेन युज्यते । विशेषणाच्चेति सूत्रं व्याख्याति । यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत्परमिति विशेषणादुत्त- वाक्यमन्तर उपपत्तैरिति सूत्रितस्यान्तरशब्दस्य य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यत इत्यन्तरशब्दश्रवणात्कथं तस्य विषयवाक्यत्वमित्यत आह ॥ आदेयं मातीति । सुखमनुभवतीति योजनायामात्मशब्दे रमणमुच्यत एव । सुखविशिष्टाभिधानादिति सूत्रं योजयति । विशिष्टेति । क बनेति सुखमात्रमेवोक्तं न हि विशिष्टविषयमित्यत आह ॥ ब्रह्मत्वमिति । अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतर इति सूत्रार्थमाह में अन्योन्यति । लोकदृष्टयाऽन्योन्यनियतिरेवं । एनं जीवमन्यो जीवो नियच्छेदिति नियतिरेव सम्भवेत् । तारतम्यस्य स्वभावत्वादुत्तमस्याधम- नियमसम्ममात् । कुत ईश्वरादेः पक्षत्वादित्यत आह ॥ चेतनानामिति । तस्मादीश्वराङ्गीकाराज्जीवस्य जीवान्तरमित्यनवस्थितिः । पारतन्त्र्येण स्वस्यैव नियम्यत्वात् । अनियमेऽसम्भवश्च । अयास्याप्यन्यो नियन्ता निरीश्वर इत्यत आह ॥ ईश्वर इति ॥ ३-४ ॥ प्रथमागत उपपत्त्या- दिभिः प्रथमं नियामकत्वेन प्राप्तो वृथाऽवस्थितिकल्पना । प्रयोजनं प्रमाणं च विनैकस्यान्यस्मिन्नास्तीति कल्पना ॥ अन्तर उपपत्तरि- ·अटि. ॥१३॥ न०० अ०१ त्युक्तम् । रमणं न सम्भवतीत्याशङ्कामुद्भाव्य तत्परिहारार्थमन्तयोम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशादिति । सूत्रं योजयति ॥ रमण- मिति । स्वाधीनवस्तुशक्तिक्रियादिकं वस्तुगुणेल्यादेराशावाक्यस्यायमाशयः । यदि भावरूपधर्मा अमेदिनौ ब्रह्मणस्तर्हि तद्विरुद्धानां यत्तददेश्यमित्युक्तानामभावधर्माणां कथमभेदइति ॥ ५॥ अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेरिति सूत्रम् । अभावी भाव इत्यनयोधर्मयोः प्रायशो विशेषो न भवेति । अत्र विशेषो वैलक्षण्यं भेदः इत्यर्थः । तुशब्दादेकस्मिन्धर्मिणि प्रतीतयोरतद्भावः पटाभावोऽन्यताच घटतेऽनयोश्च कश्चन भेदोऽस्ति । गुणास्तवैष स्मितमुक्तमुक्तं भजन्त आरोग्यमायुः प्रतिभाबलं च । अनाधिलं चास्य भवेदपत्यं मातावदन्यूनमिति हि प्रतीतिलोकप्रसिद्धिः । कथं विरुद्धयोर्भावाभावयोरभेद इत्यत आह ॥ भावेति । ननु ब्रह्मणस्तद्गुणानां च द्रव्ययोरिव पृथक्त्वासम्भवेऽपीतरेतराभावाख्यो भेदःस्यात् । तथा सति भावधर्माणां साक्षानेदः स्यादित्यत आह ॥ पृथक्त्वेति । आदिशब्दासम्बन्धापेक्षया त्वनवस्थितिः । श्रुत्यादिविरोधश्च । यथा समवाय एकस्मिन्नपि कार्यकारणगुणगुण्यादिस्थानेषु विशेषेण बहुरूपोऽङ्गीकार्यः । घटस्य पटाद्वैद इति स्वरूपभूत एव मैदो विशेषेणाङ्गीक्रियते । यथा पटस्य स्वरूपेणाभेद इति ॥ ६ ॥ पादद्वयार्थ निगमयति ॥ व्हिति । यथा जनार्दनस्य मुख्यवाचकत्वतस्तानि लिङ्गानि तत्तत्प्रकरणगतानि पुरुषविधत्वादीनि ते शब्दास्तप्रकरणगता ब्रह्मादयस्सर्वेऽपि विष्णुलिङ्ग हि । एषामानन्दमयाकाशादिशब्दानां तद्वस्तुषु परिदृश्यमाना लौकिकी रूढिर्बहुलत्वात्कथं भगवति बाधकमित्यत आह ॥ बहुलेति । तत्तस्माज्जनार्दनस्य मुख्यवाचकत्वात् ॥ ७ ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्य- विरचितस्य श्रीमहलसूत्रानुव्याख्यानस्य टीकायां त्रैविक्रमार्यकृतायां नयचन्द्रिकायां प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ १-२॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ हरिः ॐ ॥ तत्रेत्यादिना पादसङ्गतिं दर्शयति । उक्तयुक्तिभिर्विष्णावेव प्रसिद्धिरङ्गीकर्तव्या । अन्यत्र प्रसिद्धिबलादन्य- त्रापि स्यादेव । अन्यथा व्यवहारस्यैवासिरिति पूर्ववादिमतानुवादेन तत्रान्यत्रैयाह । घुम्वाद्यायतनमिति सूत्राभिप्रायमाह ॥ विष्णा- ॥१३॥ -- ·k ALSCREE विति ॥ १ ॥ भूमा सम्प्रसादादध्युपदेशादिति सूत्राभिप्रायमाह । भूमेति । सम्प्रसादः सुखादिकत्वम् ॥२॥ अन्यभावव्या- वृत्तेश्चेति सूत्रार्थमाह ॥ अत इति । ॥३॥ अस्थूलमनन्वण्वहस्वमित्यादिवाक्यं विरुद्धवद्भातमपि वेदवाक्यं तत्त्वतो व्याख्याय हरौ योजनीयम् । अतो वेदवाक्यत्वतः । सर्वनामा सर्वकर्मा सर्वधर्मा सर्वलिङ्ग इत्यादिना धुभ्वाधायतनादीन्विषयानाह ॥ वाहुल्यमित्यादिना । पूर्वपक्ष- सिद्धान्तयुक्तीराह ॥ मुक्तोपसृप्य व्यपदेशादिति । मुक्तीसृप्यताऽमृतस्यैष सेतुरिति तत्रोदाहरणश्रुतिः । भूमा सम्प्रसादिति प्राणादाधिक्यमेष वा अतिवदति यः सत्येनातिवदतीति श्रुतिः । अन्यभावव्यावृत्तेश्चेति । स्वभावस्य सर्वतो वैलक्षण्यमस्थूलमनाण्वित्या- दिश्रुतिः। ईक्षति कर्मव्यपदेशात्स इति प्रेक्षापूर्वक्रिया सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं तदैक्षत बहुस्यां प्रजायेयेति तत्तेजोऽसृजते- त्यादिश्रुतिः । गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं चेत्यत्रारस्य ण्यस्य चेशत्वमरश्च ह वैण्यश्चार्णवौ ब्रह्मलोक इति श्रुतिः । अनु- कृतस्तस्यचेत्यत्र सूर्यायनुकृतिस्तमेव भान्तमनुभाति सर्वमिति श्रुतिः । शब्दादेव प्रमित इत्यत्र वामनाख्या मध्ये वामनमासीनमिति श्रुतिः । कम्पनादिति सर्वकम्पः प्राण एजति निःसृतमिति श्रुतिः । ज्योनिदर्शनादित्यत्र विष्णुरेव ज्योतिरित्यादिश्रुतिबलाज्ज्योतिःशब्दस्यानन्य- सिद्धता । योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु द्वयन्तज्योतिरित्युदाहरणश्रुतिः । आकाशो वै नामरूपयोनिहिता ते यदन्तरा तब्रह्मेति श्रुतिः । अत्र भेदस्योप- जीव्यप्रमाणता । उपजीव्यमानज्योतिःश्रुतिः सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेनेत्यत्र भेदस्योपजीव्यमागमः । प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तः प्राज्ञेनात्मनाऽ- न्वारूढ इति श्रुतिः । पत्यादिशब्देभ्य इत्यत्र सर्वैश्चर्यम् । एता युक्तयस्तु विवेशेन प्रकर्षेण दर्शिताः । न तु केवलं सूचिताः । देवानामधिकारः शूद्राणां तद्धानिः । मध्वादिष्वसम्भवादनधिकार जमिनिः । भावन्तु बादरायणोऽस्ति हीत्येतयोविरोधी नास्तीत्साह ॥ तस्फलायति । तत्फलाय तत्रोक्तवस्तुत्वादिफलार्थमुपासाया विधिनिराकृतः । सिद्धे ब्रह्मणो गुणजाते चान्याथै मोक्षे सुखविशेषार्थमसिद्धेऽर्थे ब्रह्मणो ·45Ck गुणजाते उपासाया विधिः स्यादिति विद्याधिराजस्य मतम् । सर्वगुणजातं सर्वदा न प्रकाशते हि विद्याधिपतिरनन्तविशेषज्ञः । जैमिन्याधाः सामान्य अ०टि. 18वेदिनः । अतस्तन्मतयोः सामान्यविशेषरूपत्वान्न विरोध इत्याह ॥ नित्यमिति । ब्रह्मणस्तथात्वाभावेऽप्यशेषवस्तुगतविषयत्वेन ॥ ८ ॥ इति ५/न०,० प्रच श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमहामसूत्रानुव्याख्यानस्य टीकायां त्रैविक्रमार्यकृतायां प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ १-३॥ ॥१४॥ अ०२ ॥ श्रीगुरुभ्योनमः हरिः ॥ ॐ ॥ श्रुतिलिङ्गादिमिरन्यत्र प्रसिद्धानां शब्दाना ब्रह्माणि वृत्तिं दर्शयत्यस्मिन्पादे । तदधीनत्वादर्थवदित्य- स्यार्थमाह ॥ दुःखीत्यादिना । पराजयवतां तदधीनत्वहेतोर्यथा राज्ञि पराजयशब्दः पराजयवान् राजेति । तदेवोपपादयति ॥ स्वातन्त्र्य- मिति । प्रवृत्तिहेतूनां गुणादीनां स्वातन्त्र्यं तस्य स्वाधीनत्वं विजयस्यान्यगतत्वे सत्यपि स्वातन्त्र्याभासमात्रतो विजयशब्दः प्रयुज्यते हि राशि किमुत परमेश्वरी पूर्णस्वातन्त्र्यादिल्याकूतम् । तहि मृत्यस्य बन्धच्छेदादौ सति बन्धच्छेदादिपदं किमिति राज्ञि न प्रयुज्यत इत्यत आह ॥ मृत्यबन्धेति । बन्धादिशब्दानाममङ्गलत्वात्प्रयोगनिवर्तनं स्यात् । अमङ्गलानुपपत्तैरप्रियत्वाच्चामङ्गलशब्दस्य । एवं सति कुत्राप्यमङ्गलशब्दो न प्रयोक्तव्य इत्यत आह ॥ गुणा इति । यत्र येषु तादृशदुःखादयः स्वातन्त्र्यापेक्षया गुणास्तेषु तच्छब्दा अखिला अपि प्रयुज्यन्ते । एवं तद्गतत्वादपि शब्दप्रवृत्तेः स्वातन्त्र्यं मुख्य कारणम् । ततो नामङ्गलशब्दस्यान्या प्रयोगादेव सर्वस्तुतिविषये विष्णावमङ्गलशब्दोक्तितो वक्तुर्दोषः स्यात् । न हि कुत्रचिनिन्दार्थानां शब्दानां स्तुतिरित्यत आह ॥ नैव दोषा इति। नैव दोषहेतवः । तस्मात्स्वातन्त्र्यस्य मुख्यकारण- त्वादोषशब्दास्तत्रैव गुणवाचकान नान्यत्र ॥ १॥ ज्योतिरुपक्रमात्तु तथा यधीयत एके इत्यत्र प्रतिपादितं वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेतेत्यादौ कर्मादिसमन्वयपदं विशिनष्टि ॥ जातमिति । जातं जीत्युच्यते । तृतीयोऽतिशय इति न्यायात् । तस्य चेति ज्योतिषेति ॥१४॥ सम्बध्यते । हरिः षकारः प्राण आत्मेति श्रुतिः । अयष्टार आयज्ञारतरित आयजेत। भूतं प्रति जयं वा वयतीति भुक्तरक्षणं चिनोतीति कवचम् 456 ·RECC ७ विशिष्टत्व द्वौ विष्णौ गताः षड्गुणा वौ षट् । स्वभक्तमाव्हयति स्वीकुरुत इति स्वाहा । स्वरादिभिरिलादिशब्दाद्विन्दुनादादयः । वेदपदानामुत्सम्प्रदाय पदविभागदूषणमस्तीत्यत आह ॥ विज्ञानेति । एवं सति भगवत्यधिकविज्ञानहेतुत्वात्पदसमन्वय एव स्यान वाक्यसमन्वय इत्यत आह । अङ्गीकृत इति । तदर्यत्वेन विज्ञानार्थत्वेनाल्पबुद्धय इति तदर्थे चतुर्थी । अल्पबुद्धिषु ज्ञानजननार्थमित्यर्थः । धिष्ण्यं चायमाश्चेति धिष्ण्यास्ताः । भगवन्तमुद्दिश्य को वाचं प्रतिपपाद इत्यस्य पदस्य ब्रह्मवाचित्वेन वक्त्राद्याक्षेपवाचित्वेन चेत्युभयार्थत्वतः । वेदशब्दानां परमेश्वरगुणैकवाचकत्वेन योगो ब्रह्मणः प्रतिपादितश्चेत्तस्य वेदपदनित्यताऽभावान्न विश्वसनीयत्वमित्यत आह ॥ तस्येति।॥६॥७॥ अत्राधिकरणेषु विषयानाह । आनुमानिक- मप्येकेषामित्यधिकरणे प्रमाणविरोधिनां दुःखिबद्धावरादीनां शब्दानां समन्वय उच्यते । ज्योतिरुपक्रमाच्चेत्यत्र क्रियाकर्मकारकत्वादीनां शब्दानां न सङख्योपसङ्ग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच्चेत्यत्र स्त्रीवाचिनां बाहुल्यानां बहुलार्थसम्बन्धिना बहुसङ्ख्याविषयाणा- मित्यर्थः । कारणत्वेन चाकाशादिषु यथा व्यपदिष्टोक्तरित्यत्रावान्तरकारणवाचिनां शब्दानां प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुप- रोधादित्यत्र स्त्रीवाचिनाम् । एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याता इत्यत्र शून्यादिशब्दानां निषेधार्थानां स्थानान्यधिकरणानि । एतेष्वधि- करणेषु पूर्वपक्षसिद्धान्तयुक्ति दर्शयति ॥ सर्वमानैरिति । सुप्तिङन्ताव्ययशब्दानां विरुद्धशब्दानां चेति समन्बयो ज्ञातुमशक्य इति यल्लोके वैमुख्य तदपाचक्रे । अन्यार्थ तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके । वाक्यान्वयात् । प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमागम- रथ्यः। उत्क्रमिष्यत एवंभावादित्यौडुलोमिः। अवस्थितेरिति काशकृत्स्न इति जैमिन्यादीनां मतम् । वाक्यसमन्वय- प्रतिपादकं वचनं स्वमतं चैत्किमिति जैमिन्यादिमतमित्यवददित्यत आह || स्वशिष्याणामिति । ॥५॥ एवं सर्वशब्दसमन्वयपक्षे तत्तदर्थेषु शब्दवृत्तरभावप्राप्तेर्व्यवहारादिप्रयोजनाभावः स्यात् । अतः सर्वशब्दसमन्वयस्यापि व्यवहारायत्तत्वेनैतदुपजीवकत्वेन निरवकाशत्वाद्भगवन्म- New

·4
Miree
47
अ०टि.
॥१५॥
ताविरोधित्वाच्चायं वाक्यसमन्वय एव ग्राह्यो नापर इस्यत्राह ॥ तेष्विति । प्रयोजनबहुत्वेऽस्मदभिमतेषु रूढिरङ्गीकृतैव नतु निराकृता
तस्य तस्य प्रयोजनस्याविरोधतो विष्णौ शक्तिया । आचार्योपदेशश्रुतिलिङ्गादिसामर्थ्यात् । अर्चिष्मानर्चित:कुम्म इत्यादाविव ६/नच०
तयोर्युत्पत्त्योर्मियो विरोधै सति का गतिरित्यत आह ॥ तथाऽपीति । कथमेतन्मूलत्वमित्यत आह ॥ अत इति । कुतो भगवतो
प्र.च.
अ०२
निमित्तादन्येषामांनां वा शब्दरूढता। अतो लोकव्युत्पत्युपजीव्यत्वमत्रैव त्वनायत्तत्वान्नास्योपजीव्यत्वम् । ब्रह्माणि व्युत्पत्तेरप्यन्यव्यवहा-
रायत्तत्वात्कथमस्या एवोपजीव्यत्वमित्यत आह ॥ तत्सिद्विरिति । सा परापेक्षाऽपि हरांच्छयेति तदुपजीव्यत्वविरोधः । विष्णोरन्यत्र -
तमुख्यतत्र न परममुख्यावम् । मुख्योपलक्षणा गौणीति तित्रः । तद्यथाऽयो दहतीत्यत्रायसो दाहकत्वमग्निदाहकत्वमुपर्जन्य प्रयुज्यते ।
एवं तृणादिगतं स्तम्भत्वादिकं भगवती गुणमुपजीव्य तृणादिषु स्तम्भादिशब्दाः प्रयुज्यन्ते । तस्मादत्र भगवद्गुणवाचित्वे द्यपजीव्यत्वम् । यद्यपि
तत्तु समन्वयादित्यादिना सर्वशब्दानां ब्रह्मवाचकत्वसिद्धरपि समन्वयादन्यशब्दव्यवहारापेक्षा स्यात् । तथाऽपि सा हरीच्छयेत्यदोष इत्याह
॥ तसिद्धिारति ॥ ब्रह्मवाचकवसिद्धयर्थ शब्दानामान्तरप्रवृत्तावपि तेषु शब्देष्यर्थेषु च नियामकत्वेन स्थितस्य हरिच्छया तदपेक्षत्वान्न तहाच-
कत्वस्थोप व्यत्वाविरोध इत्याकूतम् । विरोधेऽन्यत्र मुख्यताऽऽवास्तितः शब्दवृत्तयः । शब्दप्रवृत्तीनां लक्षणमाह ॥ प्रवृत्तीति । प्रवृत्तिहेतेर्बाहुल्य-
मिन्द्रादिशब्दप्रवृत्तिहतौरैश्वर्यादिगुणजातस्य सामख्यात्स्वातन्त्र्यं च । घटादिशब्दानां कुम्भादिषु प्रयोगमात्रबाहुल्याटिः। सा मुख्या प्रवृत्तिरित्युक्ता ।
सिंहपदप्रयुक्तस्य केसरिणः क्रौर्यादिसादृश्यात्सिंहो देवदत्त इत्यादिप्रवृत्तिौणी । पुरुषाणां मञ्चादिप्रयोग उक्तसम्बन्धान्मञ्चा: क्रोशन्तीत्यादिरूपा लक्षणा।
आसां वृत्तीनां मध्ये पूर्वस्थाः श्रुतिलिङ्गविरोधादयो न । एवं परवृत्तर्ग्रहणमित्याह ॥ पूर्वेति । विष्णौ मुख्यप्रयोगरूढप्रमाणभूतां श्रुतिमुपलक्षयति ।
तं शतं वर्षाण्यभ्यार्घत् तस्माच्छतं वर्षाणि पुरुषायुषो भवन्ति । तं यच्छतं वर्षाण्यभ्यार्चत् तस्माच्छतर्चिनस्तस्माच्छतर्चिन इत्याचक्षते । एतं सन्तं
E-CARRk
॥५५॥

·RRC मध्यतो दधे य इदं किञ्च तस्मान्मध्यमास्तस्मान्मध्यमा इत्याचक्षते । एतं सन्तमिति तथा सन्तं च शतादिकं सन्तमित्यत्र श्रुतौ घेतमेव सन्तमित्येव शब्दोऽवधारणार्थम् । मधुच्छन्दादिदिषु शतादिशब्दानां रूढेर्भवति शतवर्षोऽप्यनादिगुणयोगस्य प्राबल्यं सनिरुक्तिकं दर्शयति । तत्रा विद्वढिं चापेक्षत इति दर्शयति । पुनरपि वाक्यान्तरैर्विष्णोः सर्वशब्दवाच्यत्वं द्रढयति ॥ अ इति ब्रह्मेति । तवागतमहमिति श्रुतावकारेण ब्रह्म कथितम् । अकारो वै सर्वा वागिति सर्वेषां शब्दानामप्यकाख्याख्यानात्मकता च कथिता । एवम- कारार्थब्रह्मविषयत्वं सर्वशब्दानामुक्तं स्यात् । यद्वा ओमिति यच्च नेति यच्चास्याः क्रूर यदि चोल्चणिष्णु तद्वियूय कवयोऽन्वविन्दन् नामायत्ता ये ता समतृप्यन्त ऋतेऽधि इति नामविकृतकृस्यता च कथिता । यद्वाचो ओमिति विधिपदं यच्च निषेधपदं यच्चार्थङ्करं यदेव च श्रवणोल्बणं तत्समस्तमपि भावद्विषयतया विविच्य तत्तन्नामायत्तानि गुणजातान्यन्धविन्दन् । अधिश्रुते परिपक्व समतृप्यन् कृतकृत्या अभवन्नित्यर्थः। तस्य वा एतस्य संहिता । षकारो वै बलं णकारः प्राण आत्मेत्यागमः संहिताशब्दवाच्यविष्णोर्नेत्याक्रियमाणं चेष्टकत्वमात्रमातत्वगुणं च वदन् । स यो ह तो णकारषकारावनुसंहितमृचो वेद सबला सप्राणां संहितां वेदेति तद्गणमानपूर्वकत्वेन संहिताध्ययनं च वदन्संहितापदादेविष्णुनामार्थरूपत्वमन्त्रवीत् । कथं षकारणकारयोरेव विष्णुपरत्वमित्यत आह ॥ उपसर्गत्वत इति । उक्तार्थ पुनरपि प्रमाणान्तरैढयति ॥ घोषा इति । पदवर्णस्वरादि- समन्वये प्रमाणान्युपक्षिपति ॥ घोषा इति । ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव प्राण ऋच इत्येव विधात् । सर्वे वेदा यापदमामनन्ति । इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान् । एक सद्विप्रा बहुधा वदन्त्यग्निं यम मातरिश्चन्नमाहुः । यमिन्द्रामावरुणं यमाहुर्य मित्रमाहुर्यमु सत्यमाहुः । यो देवानां देवतमस्त्वमोजास्तस्मै त्वा तेभ्यस्त्वा स प्रथमः । सजकृतिविश्वकर्मा स प्रथमो मित्रो वरुणोऽमिः । स प्रथमो बृहस्पतिश्चिकित्वांस्तस्मा इन्द्राय सुतमाजुहोमि । यो देवानां नामधा एक एवेति

·न००
प्र०च०
समुद्र न सिन्धव उक्थशुष्मा उरुच्यवसङ्किर आमनन्तीत्यादिशब्दा द्रष्टव्याः॥ २॥ ज्योतिरुपक्रमात्तु तथा बीयत एके इति सूत्रे भगवता
अटि०४
स्वयं तदेवोक्तम् । एवं भगवति सर्वशब्दानां समन्वयमभिधायानुमानिकमित्यादिसूत्राणां परोप्रेक्षितामन्यथायोजनां निरस्यति । नेत्यादिवाक्य-
रूपेण प्रमाणेन समहात् । यत्र वाक्ये प्रधानादन्योऽर्यो नेष्यते । नन्वजामेकामित्यादेस्तेजोऽवनात्मकं भूतसूक्ष्मं किञ्चिदुपादानमिष्यते न
प्रधानमिष्यत इत्यत आह ॥ अजति । अजामेकामिति श्रुतिरपि योतामेव प्रकृतिमाह । तर्हि को दोषः । यदि सर्वथा तत्रोच्यमानं परिणामि
जड़मस्ति । शब्दमात्रविप्रतिपत्तेरकिञ्चित्करत्वात् । एवं चेषुष्माकमपि भगवति समन्वयप्रतिज्ञाहानिरित्यत आह ॥ अस्माकमिति । सर्वेषामपि
शब्दानां परममुख्यार्थो भगवानैव । सकृदुच्चरित शब्दानामप्यर्यद्वर्य सम्प्रतिपादयति ॥ अर्थद्वयामिति । यौगानां शब्दप्रवृत्ति हेतूनां गुणयोगानामसिद्धा-
श्रयमनुभवतोऽपि सिद्धोऽयम इत्याह ॥बुद्धाविति। यथा पङ्कजशब्दस्य योगवृत्तिः शैवलादौ रुदिप्रवृत्तिः पन इत्युभयोरपि बुद्धौ समारोहः। उमयोरर्थयो-
युगपदबुद्धिसमारोहस्य प्रायः प्रतिपादनं विनाऽनुपलम्भात् । पूर्वारोहेणैव व्यवहारनिर्वाहाच्च । किमित्युभयार्थकल्पनमित्यत आह ॥ विपरीतेति।
कुम्मैनौदकमाहरेत्यादौ विपरीतप्रमाणाभावात्पूर्वारोहो व्यवहारकारणं स्यात् । नमोऽचिष्मानचितः कुम्भ इत्यत्र स व्यर्थः । अत इत्यादेरयमर्थः । अतः
सर्वश्रुतीनां महायोगवृत्त्या विष्ण्वभिधायित्वेऽपि क्वचिद्व्या प्रधानस्यापि प्रतीयमानत्वादजादिशब्दैर्बाधकप्रमाणाभावादजामेकामित्युक्ता श्रुतिः प्रधान
प्रतिपादयतीति युक्तं सदसदात्मकं स्थूलसूक्ष्मरूपविशेषं स्वयमन्नस्य न विकारो भवति । पञ्चभिर्भूतैः पञ्चतन्मात्रैश्च चतुर्भिर्मनोबुद्धयहङ्कारचित्तैर्दशभि-
रिन्द्रियविकारभूतैर्ब्रह्म बृंहितमिति सन्यायरत्नावल्यां स्वयं प्रभुः सूत्रकार एवानुवदति ॥ १॥ ननु प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधादित्यत्र
प्रकृतिशब्देन ब्रह्मोपादानवेनोच्यते । येनाश्रुतं श्रुतं भवतीति प्रतिज्ञाया यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेनेत्यादिदृष्टान्तस्यानुकूल्यादित्यत आह ॥ न चेति
अविकारः सदा सृष्टिकालेऽपि सदात्मा स्वामी मुक्तानामपि सौम्य । औपम्यमुपमापदं तन्न भवतीत्यनौपम्यम् । एकरसं प्रधानरसन् । विकारमेदमाह
॥१६॥

·ALSO ॥ पराधीनोत । विशेषाप्तिद्विविधा । तत्राद्या परिणाममन्तरेणैव विशेषप्राप्तिरूपा । यथा चतनानां देहाभिमानादि । यथा हिरण्यादीनां कुण्डला- दिभावः । अनिवृत्त्याऽन्यथाभावस्विति परिणामरूपभावविकारः । यथा क्षीरस्य दधिभावः । अनिवृत्त्याऽन्यथाभावस्य पराधीनविशेषावाप्तिरूपत्वे सत्यपि कुरुपाण्डवन्यायेन भेदोक्तिः सम्भवतिः। विष्णोर्जगज्जनकत्वत्कथं पितृवदुपादानत्वं निषिध्यत इत्याशक्य तदपादानत्वमेवेत्यभिप्रायेणाह ॥ अपादानत्वामिति । तदेवोपपादयति ॥ न चेति । तदन्नं हि कार्यरूपतया भवेत् । तद्भुक्तान्नं हि कार्यरूपेण जायते । बुद्धिपूर्वक विश्वकर्तृकत्वं नाम निमित्तकारणत्वम् । तदप्यपादानतया स्वदेहानिर्यापणेन रजोगुणात्मकं कारणद्वारेण विलीन मुक्तपूर्व विश्वं स्वदेहात्परिणाम्य ससजेति: ब्रह्मतर्कवाक्यार्थः । चेतनाचेतनयोरन्यत्वात्परस्परविकारत्वं न सम्भवतीत्यत आह ॥ न चेतनेति । कार्यस्य विकृतत्वात्कारणत्वादन्यत्वं दृश्यते । यथा क्षीराद्दनः । न हि क्षीरदनौरैक्यम् । माधुर्यादिवलक्षण्यदर्शनादित्यत आह ॥ न चेति । विकारिक्षीराद्विकृतस्य दनस्तदति- रिक्तत्वं दृश्यते । यत्प्राक् क्षीरं तदेव पश्चादधीत्यैक्योपलम्भात् । सर्वज्ञत्वान्यत्वाल्पज्ञत्वजडत्वादि । न हि सद्रूपब्रह्मकार्यस्य जगतः सद्गमनं सती पृथिवी सत्या आप इति सद्भावानुरक्तबुद्धिवेद्यत्वदर्शनात्कथमित्याशङ्कापरिहारायातिप्रसङ्गमाह ॥ भेद इति । ननु क्षीरवब्रह्म साकल्येन न परिणमते भागेनैवातो नोक्तदोष इत्यत आह ॥ भागेनेति । परिणाम्यमानापारीणाम्यमानभागयोंर्भेद एव हि । अन्यथा साकल्येन परिणामप्रसङ्गात् । प्रधानमित्येवशब्दार्थः । भिन्नानां भागानां समुदायस्य ब्रह्मेत्युक्तिभवेच्चेत्तदा विश्वस्य ब्रह्मोपादानता न स्यात् । भिन्नानां समुदायस्य ब्रह्मेत्युक्तिर्भवेन्न त्वेकैकस्यैति चेत्तदा विश्वस्य ब्रह्मोपादनता न स्यात् । एकैकभागस्य ब्रह्मतोक्तिमात्रस्याब्रह्मत्वात् । ननु ब्रह्म जगतोऽनन्यत्वेऽपि प्रकृतिविकारः सम्भवति । यया शृङ्गान्तरं शरादेरित्यत आह ॥ शृङ्गादिति । एवमायेषु शृङ्गेषु कारणेषु शरादीनामपादनत्वमिष्यते न तूपादानत्वम् । अत्र शृङ्गादिषूपादानभूतमेकदेशमन्तरेण देशान्तरगतापादानता ब्रह्मणो जगदुपादानतायां दृष्टान्तो भवेत् । तस्यैकदेशस्योपादानत्वं न ब्रह्मायनुगृही-

·अ०टि
॥१७॥
न००
प्र०५०
अ०६
तस्य प्रधानस्य जगदुपादानत्वे दृष्टान्तः स्यात् । अत्र शृङ्गैकदेशत्वेऽप्यपादानत्वमेव । न हि कुतः शृङ्गैकदेशोत्पत्तावयवादप्यवयवि-
मृदाधुपात्तबाह्यावयवानां गौरवादपादानत्वमेव । शराद्यात्मकत्याचेतनस्याचेतनाच्छृङ्गैकदेशादपि तदुपादनतयोद्भवोऽस्तीत्याह ॥ न चेति
किं तर्हि तदचेतनं चेत्तदन्नोत्पत्तावनुग्राहकमिति चोयाभिप्रायः । एवमुक्तभङ्गयाऽनयोः प्रकृतिविकारभावो नास्तीति । ननु स तपोऽतप्यत । स
तपस्तप्वा । इद५ सर्वमसृजत । यदिदं किञ्च । तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् । तदनुपविश्य सच्च त्यच्चाभवादित्यादिश्रुती सत्यादिशब्दवाच्यं कार्य-
कारणभावेन ब्रह्मणो विश्वमुच्यत इत्यत आह ॥ सच्चेति । अस्य जीवस्य प्रवेशात्पूर्वमेव सिद्धितं सच्च त्यच्चाभवन्चिरक्तं चानिरुक्तं च निलयनं
चानिलयनं च विज्ञानं चाविज्ञानं च सत्यं चानृतं च सत्यमभवदिति श्रुतेर्गतिमाह ॥ सत्त्वादिति । सत्वानिर्दोषत्वाद्वैदिकत्वात्स्वाश्रयत्वानिलय-
नान्तररहितत्वेन नित्यत्वात्सत्यं सदातनामति वक्ष्यति च । स्वगुणयव्याप्तियन्तुरूपतत्वश्च सत्यम् । एवं सति नित्यगुणे भगवति सच्च त्यच्चाभवदिति
विश्वप्रवेशानन्तरं गुणबद्भावकथनं कथमित्यत आह ॥ व्यक्तिरिति । तदुपदेष्टभिः श्रोतुबुद्धयपेक्षया व्यक्तिर्भवेद्धि । तस्मादित्यादैत्यमर्थः । अशेषकर्तृत्वा-
त्प्रकृतिशब्दबाच्यो भगवानव । प्रकर्षण करोतीति प्रकृतिः ॥ इत्यादेरिति । प्रकृतिश्चेति चशब्दार्थः । सोऽकामयत बहु स्यां प्रजा-
येथेत्युक्तो बहुभावस्तस्यैव युज्यते हि । तदर्थं बहुरूपग्रहणार्थम् । एवं परिणामवादं निरस्य विवर्तवादमपाकरोति ॥ यच्चेति । मृषा
विषयाभाबेन । न हि भ्रान्तिर्दृष्ट्या दृश्यत इति यत्स सर्गस्ततोऽन्यता स्वत एव भेदः प्राप्तः । अभेदयोगिनः क्वाप्येवंविधा दृष्टिरदृष्टा हि । तस्मादे
हकारण कामादिकमपि स्वतोऽङ्गीकर्तव्यम् । न भ्रान्तिकल्पितमित्यायातम् । ननु स्वतोऽन्यता भ्रमादेवेत्यत आह ॥ भेदोऽपीति । तस्माज्जा-
नस्य भ्रमजभेदापेक्षया भ्रमजभेदस्याज्ञानव्यपेक्षयाऽन्योन्याश्रयता । भ्रमजभेदासिद्ध ज्ञानकल्पर्क किशित्स्यात् । भ्रमकल्पितत्वेन बाध्यत्वात् ।
अतः सर्वस्याभ्रमकल्पितत्वम् । तेनैव प्रतिज्ञातमित्यायातम् । नन्वस्य भ्रमकल्पितत्वेऽपि व्यवहारनिर्वाहकत्वान शुक्तिरजतवद्बाध्यत्वम्। सत्यताऽङ्गी-
॥१७॥

·SERIES कारदित्यतः आह ॥ व्यावहारिकेति । अर्थक्रियादिव्यवहारनिर्वाहकं व्यावहारिकम् । न हि बाघ्यं शुक्तिरजतादिकमर्थक्रियाकार क्वापि दृष्टम् । अत्रेदमाकूतम् । विमतमबाध्यं व्यावहारिकत्वात् । यनैवं तन्नैवं यथा शुक्तिरजतमिति । अर्थक्रियाकारि स्वप्नादिकं बाध्यं दृष्टमित्यत आह ॥न चेति । स्वप्नोऽपि नः पक्षे नैव मिथ्या । तस्मादबाध्यत्वात्तस्यार्थक्रियाकारित्वमिति विशेषः । सन्ध्यं तृतीयं स्वप्नस्थानमित्यारभ्य न तत्र वेशान्ताः पुष्करिण्यः स्रवन्त्यो भवन्त्यथ वेशान्ताः पुष्कारण्यः सवन्त्यः सृजते । स हि कर्तेति श्रुतिवाक्यम् । अस्याः स्वप्नावस्थाया जानदवस्था- त्वमिति प्रतीतिर्हि भ्रमः । ननु प्रबोधानन्तरं नात्र वित्तकलत्रादिकमासीदिति बाधानुभवात्कथमभ्रमत्वमित्यत आह ॥ जाग्रत्त्वमिति । स्वप्नपदा- र्थानां जाग्रत्पदार्थत्वमस्तीति प्रतीतिर्हि भ्रमः । नेदं जागरितवित्तादिकं स्वानमेवेति हि बाधश्च । रज्जुसदेर्भयादिजनकत्वाच्च कथं नार्थक्रियाकारित्वमित्यत आह ॥ सति । तादृशं सर्पविषयम् । तत्तस्मात् । ननु सतोऽपि क्रियाकारित्वं न सम्प्रतिपन्नम् । घटादेः सत्यत्वस्यासम्प्रतिपन्नत्यादिश्यत आह ॥ ब्रह्मेति । परतः उपाधितः । ब्रह्मसृष्टयादेरौपाधिकायादुपाध्यपगमान्न ब्रह्मणोऽ- र्थक्रियाकारित्वमित्यत आह ॥ परतस्त्वति । अविकारस्य ब्रह्मणः सृष्टयाधन्यथाऽनुपपत्तिस्तर्कः परतस्त्व एव प्रमाणमित्यत आह ॥ अमु- ख्येति । ननु ब्रह्मणः सृष्टयाधर्थक्रियासृज्यादिकं वा साक्षिणा. सिद्धिर्वा किश्चिदपि नाङ्गीकुर्मः । सर्वस्यातात्त्विकत्वादित्यत आह ॥ यदीति । विश्वस्य तात्त्विकत्वे प्रमाणमाह । विश्वं सत्यं मघवाना युबोरिदापश्च न प्रमिनन्ति व्रतं वां । हे इन्द्र ब्रह्मणस्पती युवो सृज्यमिदं विश्वं सत्यमेव मबवाना कीर्तिमन्तौ आपश्च न वां प्रमिमन्ति । अब्देवला अपि युवयोः सत्यसृष्टिवतं जानन्ति यच्चिकेत तत्सत्यमित्तन्न मोघं वसुस्याहमुत जेतो तदाता । सुपर्णो भावान् यच्चिकेत तत्सत्यमेव न मिथ्या । प्रधान्वस्य महतो महानि सत्यासत्यस्य करणानि वोचम् । अस्य महतः सत्यस्य करणानि कर्माणि प्रबुयां ह्यतः । कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूर्याथातध्यतोऽर्थान् . व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः । कविर्मानी । मनीपी ज्ञानी Reck

·अटि०
॥१८॥
न००
प्र०५०
स्वयम्भूरनादिकालमारभ्य पदार्थान्यथार्थत्वेन चकार । अघ हैनमाहुःसत्यकर्मेति सत्यं ह्येवेदं विश्वमसौ सृजत इत्यादिकमादिशब्दार्थः
विश्वसत्यत्वं साक्षिणाऽपि सिद्धपतीत्साह ॥ सत्यत्वामिति । गगनादेः प्रदेशादेर्विश्वस्य प्रदेशस्वरूपग्रहणान्यथाऽनुपपत्त्या साक्षिस्वरूपं
सिष्यतीत्यभिप्रायेण गगनपदमुपनिबबन्ध । गगनमप्यव्याकृताकाशः । आदिशब्दासुखदुःखादिकं । प्रत्यक्षस्य वर्तमानमात्रप्राहित्वात्कथमबाध्यवं
निश्चीयत इत्यत आह ॥ सर्वेति । जगत्सत्यत्वप्राहकस्य प्रत्यक्षादेः प्रामाण्यग्राहकेण साक्षिणैव जगतः सर्वकालेष्वबाध्यत्वं प्रतीयते । सुषुप्तौ
सर्वेन्द्रियोपरमात्प्रत्यक्षादिप्रवृत्यभावे च कालस्य प्रतीतित इयन्तं कालं सुखमहमस्वाप्तमिति परामर्शात्सुषुप्तौ कालानुभवोऽस्तीति गम्यते । ननु
श्वश्चरिष्यामीत्युत्तरकालमहणवदेवाय परामर्शो नानुभूतविषयः कित्वनुमानरूपः । विमतः कालान्तरबान्कालत्वात्सम्प्रतिपनकालवदिति । अत्रोच्यते ।
अतीतेति किमयं पक्षीक्रियमाणः कालः सामान्यरूप आहोस्विद्विशिष्टरूपः । सामान्यरूपश्चेत्पूर्वोत्तरकालयोरपि पक्षान्तरभूतत्वात्साध्यधर्मान्त-
वात्तद्विशिष्टस्य धर्मिणो ब्रह्मण एव पक्षत्वात्यक्षीकर्तुमशक्यत्वात् । वर्तमानाख्यो विशिष्टरूपः कालः पक्षीक्रियत इति चेत् । वर्तमानशब्देन किं
व्यवच्छेयम् । अतीतानागतकालाविति चेत् । तयोर्व्यवच्छेद्यत्वेनानुमितेः प्रागेव ज्ञातत्वात्पक्षीकर्तुमशक्यत्वम् । न च योगपचायोगपचिरक्षिप्रप्रत्ययः
कालानुमाने लिङ्गम् । अनुमेयस्यैव कालस्य तत्र विशेषतः प्रतीतेः साध्याभावात्पक्षीकर्तुमशक्यत्वम् । तदिति तत्कालविशिष्टवेन स्मृतिगोचरं
किं तदिति भूतभविष्यत्कालविशिष्टत्वेन मानान्तरं दृश्यं वा । एतदिति वर्तमानकालावेशिष्टत्वेन दृश्यम् । तं विना साक्षिसिद्धकालं विना किञ्चिद्भूतं
भविष्यद्वर्तमानं वस्तु द्रष्टुं स्मर्तु वा न शक्यम् । एवं साध्यसाधनयोर्भूतभविष्यद्वर्तमानाविनाभावश्च स्मर्तुं द्रष्टुं वा न शक्यते । एव कालस्याविना-
भावग्रहणात्प्रागपि नित्यसिद्धेर्न कालं विनाभावमूलाया अनुमाया अवसरो भवेत् । अत इत्यादेरयमर्थः । अतोऽनुमानावसराभावात्कालस्य साक्षिसिद्ध-
त्वाद्गगनादेः कालखचितत्वेनैव दर्शनात्रिकालग्राहिणा साक्षिणैवादोषप्रमाणप्रतीतस्य गगनादेः शाश्वतिकबाधाभावलक्षणं सत्यत्वं मतम् । न तु
॥१८॥

·GORCE RECR559-362156 सदोषप्रमाणप्रतीतस्य शुक्तिरजतादेः । ननु रजतादेः सत्यत्वं प्रत्यक्षतो गृहीत्वाऽपि कुत्रचिदाकाङ्क्षायां निष्पादितपरीक्षयैवःसत्यत्वं निश्चिनौति । अतः कथं साक्षिसिद्धं सत्यत्वमित्यत आह ॥ परीक्षादेरिति । निष्पादितानुमानादिकं परीक्षाप्रमाणम् । आदिशब्दादन्यप्रमाणानि । सत्यत्वं सत्यविषयत्वम् । अन्यथा परीक्षादिप्रमाणानां सत्यत्वमविषयत्वलक्षणं प्रमाणम् । प्रामाण्यं साक्षी न गृह्णातीत्यभ्युपगमेऽकस्माज्ज्ञानमन्तरेण विश्वस्या- त्मादेरितःपूर्व तथाभावात् । यद्यपरिनिवृत्तिर्न शङ्कयते तर्हि संसृतेः सत्यत्वाविषयत्वम् । अन्यथा परीक्षादिप्रमाणानां गतिरपि नो भविष्यति । ब्रह्म- विदाप्नोति परमिति वाक्यम् । विमतं दुःखादिकं ज्ञाननिव~मज्ञानकार्यत्वात् रज्जुसर्पव्यसनवदित्यप्यनुमा । आदिशब्दान्महतां संसारबन्धो निवत्यों भवितुमर्हति बन्धत्वाच्छृङ्खलादिबन्धवदित्यनुमा । आदिशब्दाद्योगिप्रत्यक्षम् । तस्य वाक्यादैः प्रामाण्यं च साक्षिप्रमाणवदेवाङ्गीकर्तव्यम् । एवमक्षज- मानत्वसिद्धामेवं साक्षिसिद्धनाक्षजमानेन सिद्धाम् । मृषा प्रमाणं विना । बहुज्ञानकृतं बहूनां ब्रह्मादीनां ज्ञानेन सृष्टम् । स्वात्मतस्करः स्वानुभवाप- लापकः । परस्य सत्यतां जाननपि यो जनान्तरं स्वात्मानं च वञ्चयति । परस्य सत्यतामनुवदन्नपि स्वात्मानं चोरयति । स परो नास्तीति परसत्यतां नानुभवतीति चेत् । किमित्युन्मत्तबद्वदेत् । परस्य श्रोतुरभावादेव यदि नैवोच्यते यदि वागपि नैवोच्यत इति ब्रूयात् । प्रपञ्चो यदि विद्युत । विकल्पो विनिवर्तेत । वाचारम्भणं विकार इति श्रुतिर्विश्वानिवृत्तवे प्रमाणमित्याशक्य तावदनूध तस्यार्थमभिधत्ते । अत्रेत्यादेरयमर्थः । एतयोर्माण्डूकश्लोकयोरेते शब्दा उत्पत्तिपरिकल्पनैति प्रसङ्गमुखेन निषिध्य विश्वसत्यतामवगमयन्ति । निवृत्तिाप्तिर्विनाशिव्याति: । प्रध्वंसाभावस्योत्पत्तिमतोऽपि विनाशाभावात्प्रायःशब्दः । जीवेश्वरश्रुत्यैतां व्याख्याति ॥ मितं वातमित्यादिना । स्ववाक्येन मायामाप्रमित्यादि व्याख्याति । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव मन्यमिति श्रुतिं विश्वमिथ्यात्वविषयत्वेनाशङ्कयमानां व्याख्याति ॥ वाचारधमित्यादिना। आरम्भणमात्रमिति व्याख्याति विकारो विकृत मत । विकृतं बहिति विशब्देन कृतत्वात् । अत लाल NA ·अ०टिल ॥ १९॥ ซึ่งจึง प्र०च. अ०६ CREAKER एवास्थिरत्वादप्रधानमित्यर्थः । प्रधानं साङ्केतिकं वैदिकनाम्ना । उत तमादेशमाक्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातं कथन्नु भगवः स आदेशी भवतीति । यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मय विज्ञातं स्यात् । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् । यथा सोम्यैकेन लोहमणिना सर्व लोहमयं विज्ञातं स्यात् । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं लोहमणिरित्येव सत्यम् । यथा सोम्यैकेन नखनिकृन्ततेन सर्व कार्णायसं विज्ञातं स्यात् । वाचारम्भणं विकारो नामधैर्य कार्णायसमित्येव सत्यम् । एवं सोम्य स आदेशो भवतीति छन्दोगश्रुतिः। अत एकस्य ब्रह्मणो विज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रति- ज्ञायं तत्प्रतिपादनार्थ मुत्पिण्डादिदृष्टान्तानुदाहृत्य तत्कार्यस्य मिथ्यात्वमाभिधाय कारणस्यैव सत्त्वमाचष्ट इत्याशङ्का परिहरति ॥ वाचारब्धमिति। आरम्भणमारब्धमिति व्याख्याति विकारो विकृतमिति। धर्मधन्यैक्यात् । विकृतं बव्हिति विविधत्वेन कृतत्वात् । अत एवास्थिरत्वादप्रधानमित्यर्थः । प्राधान्य साङ्केतिकात् । वैदिकनानाः सत्यशब्देन मिथ्यात्वं न व्यवच्छिद्यते किन्त्वनित्यमेवेत्याह ॥ सदातनमिति ।सततं यातन्यं हि सत्यम् । उत्तरत्र दहरविद्यायां यदैवैनं जरावाप्नोति प्रध्वसते वा किं ततोऽस्यातिशिष्यत इति। सयानास्य जरयैतज्जीयते । न वधेनास्य हन्यत एतत्सत्यं ब्रह्मपुरमित्युत्तरत्र दहरविद्यायां नित्य एव हि सत्यशब्दप्रयोगः । परयोजनायो दूषणमाह । वाचेति । अत एवमुक्तवर्मना सादृश्य एव मृत्पिण्डादिदृष्टान्तानां विवक्षा वाचारम्भणदृष्टान्तस्य तु नित्यत्वे प्राधान्य च । प्राधान्यमतस्तत्तेजोऽसृजतेत्युपक्रमादुपक्रमेऽपि प्राधान्यमेव हि प्रतिपादयिषितम् । तस्मादत्रापि तत्सम्भवतीत्यभिप्रायेणाह ॥ प्राधान्येति । पितृवदपादानत्वेन प्रकृतिभावेनापि भ्रमाविष्ठानत्वेनोक्तसमन्वयासिद्धाः प्रत्येकमपि पूर्णज्ञानानन्दा- दयोऽनन्तगुणा एवात्माऽस्येति भगवान्पूर्णगुणाशेषगुणात्मकः ॥ * ॥ ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भह्मसूत्रानुव्याख्यानस्य टीकायां त्रैविक्रमार्यकृतायां नयचन्द्रिकायां प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ १-४ ॥ प्रथमाध्यायः समाप्तः ॥ १ ॥ * ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु । ine |॥१९॥ chatane ESC ·॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ हारः ॐ ॥ पूर्वाध्यायेऽनुमानस्वरूपमाह ॥ अनुमेति । साध्यैन साधनस्याविनाभावी व्याप्तिः । कथमत्र व्याप्ति- मात्रमनुमानमित्यत आह ॥ प्रतिज्ञेति । विजानतः पश्यतः । अर्थ प्रतिज्ञाय यो धूमवान्सोऽग्निमानित्युक्ते धूमवतः पक्षस्याग्निमत्त्वं ज्ञायते हि । लिङ्गवचनमपि स्मारकमात्रत्वेनोपयोगि स्यादिति चेलिङ्गादिति चेत् । लिङ्गस्यात्रासिद्धत्वे तस्मर्तुं नात्र प्रयोजनं स्यात् । ननु पञ्चावयबोक्तावेव विवादावसितिर्भवेन्न व्याप्तिमात्रोक्तावत्यत आह ॥ पञ्चेति । एवमुक्तेऽपि दृष्टान्ते हेतौ वा विप्रतिपत्तौ सहजातायां पुनरपि हेत्वन्तरेण पुनरपि साधनः स्यादेव हि । कुतः पर्वतस्याग्निमत्त्वमिति प्रश्नेन प्रतिज्ञायाः सिद्धत्वे धूमवत्वादिति लिङ्गोक्तौ चशब्दादुपनयाधुक्तौ चानुमान- दोषानाह ॥ विरोध इति । असङ्गतिलक्षणमाह ॥ प्रतिज्ञायामिति । यथा कथायां जगन्मिथ्यात्वं साधयामीति प्रतिज्ञाय पर्वतोऽग्निमान्धूम- वत्त्वादिति । विरोधे भेदानाह ॥ विरोधोऽपीति । प्रतिज्ञतार्थविरुद्धयता प्रमाणान्तरैः । यथाऽग्निरनुष्ण इत्यादिलिङ्गराहित्यम् । यथा शब्दो नित्यश्चाक्षुत्वादित्याद्यव्याप्तिशब्देनातिव्याप्तिरुच्यते । तस्याश्च विवक्षितव्यासेरितरत्वात् । अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वादिति श्रावणत्वादित्यतिव्याप्तिः । एवमनुमानस्याधिक्यदूषणे उक्ताववचनप्राप्त आह || न्यूनोति । यथा पर्वतो धूमवत्वादिति न्यूनम् । गगनत्वादिमानगोऽग्निमानित्याधिक्यम् । उपाधि- विरोधस्याव्याप्तावन्तर्भावमाह ॥ साध्येति । साध्यव्यापकेनोपाधिना बैलोम्यं विरोधश्च साधनस्याव्यातिः। साध्यं व्याप्नोतीति साध्यव्यापकः । साध्यध्यापकत्वे सति साधनाव्यापको [पाधिः । यथा विमतं लोहभेचं पार्थिवत्वात्कदलीकाण्डवदित्यत्र शिथिलावयवारब्धत्वं प्रयोजनमिति । न मेयं मानापेक्षेत्यादि स्वस्थ वाक्यविरोधोऽपि जात्यपरपर्यायप्रतिज्ञाविरोधेऽन्तर्भूतः । निरीश्वरवादमभ्युपगतवतः कस्यचिदर्थस्यानुपपत्तौ परेणोद्भावितायां सत्यामीश्वरशक्त्या युतं स्वादिति स्वानां वाक्यविरोधोऽपसिद्धान्तापरपर्यायोऽप्येवमेव । परेण स्वानभीष्टे साधिते स्यादेवं तथाऽस्तीति संवादः । हण्णाभावाऽनुक्तिः । प्रतिज्ञाहान्यादीनां परपरिकल्पितानां द्वाविंशतिनिग्रहस्थानानामेतेषु पट्स्वेत्रान्तर्भावमभिप्रेत्याह । एत एव तु निग्रहा ·अ०टिक ५/न०० ॥२०॥ द्वि.प्र. अ०२ इति । एवं प्रमाणानि विचार्य तदुपयोगि स्थानं का विशेषतो लक्षयति ॥ वाद इति । असतां सतां वेदबाह्यानां वेदवादिनां च परस्परं तु वादो वितण्डा वा स्यादसतां पक्षदूषणरूपम् । जल्पादौ पुनरुक्त्यादिना विजयपराजयप्राप्तौ न हि जल्पादिना क्वचिदुच्चनीचत्वज्ञानम् । तस्माद्वाद- रूपविद्यापरीक्षण कार्यम् । वादे तु पुनरुक्त्यादीनामनुद्भाव्यत्वाद्धेत्वाभासादीनामुद्भाव्यत्वाच्च तेनोच्चनीचत्वज्ञानं भवति । तत्सिद्धौ व्यर्थताऽन्ययोस्त- त्रैव जयपराजयसिद्धौ वितण्डाजल्पयोर्व्यर्थता । उभाभ्यामपि साधनमात्रे वा कृते समत्वेन जयपराजयसिद्धौ जल्पवितण्डयोवकाशो नैव । वादेऽपि कारणमुच्चनीचत्वज्ञानस्येति शेषः । विजिगीषूणां वादस्य विशेषमाह ॥ सभेति । ननु वादेनैव जयलाभादिसिद्धौ किं जल्पादिनेत्यत आह ॥ तत्त्वेति । विद्याया वेदवेदाङ्गरूपायाः । अत्र साधनप्रकारमाह || प्रतिज्ञेति । यथा कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति शाकल्येन पृष्टो याज्ञवल्क्यस्त्रयस्त्रिंशदिति प्रतिजज्ञे । परमोमिति होवाचेति शाकल्यस्य संवादात्तथाऽत्रापि प्रतिज्ञामात्रेणास्य साध्यत्वम् । सभादीनां लक्षणमाह समेति । सभ्याः सभायां साधवः सर्ववेदिनश्च स्थुः । न सभादिवदुक्तलक्षणमात्रवन्तः प्राधिकाचैवमेव । एतदज्ञाने एतेषां प्रानिकानां वादिप्रतिवादिव्यबहारगुणदोषाशाने सभ्याश्च निर्णयाय प्रमाण स्युः । एतेषां चाज्ञाने दूरण विद्वांसः । वादजल्पौ वितण्डाया विवेचयति उभाभ्यामिति । स्वपक्षस्य साधनं परपक्षदूषणम् । प्रत्यक्षेत्यादेरयमर्थः । वादिना प्रयुक्ते आगमे प्रत्यक्षविरोधमागमान्तरविरोध वा तद्विव- क्षितार्थस्योद्भाव्यान्यार्थतैव दर्शनीया । प्रतिवादिनाऽत्र विवक्षितार्थे उपक्रमादिलिङ्गविरोधता च प्रदर्शनीया। अत्र कथायां प्रयुज्यमानायाः श्रुत्याद्यनु- गृहीताया अनुमायाः पराभिमतमवयवनियममनूध दूषयति ॥ पञ्चेति । कश्चिदनुमां प्रतिज्ञाहेतूदाहरणाख्यत्र्यवयविनीं नियमाद्रवीति । अन्यः प्रतिज्ञाहेर्दाहरणोपनयनिगमनाख्यपञ्चावयवम् । अपरस्तु दृष्टान्तोपनयाख्ययुग्मावयविनीम् । तादृशी नियतावयवा केन साध्याऽवयवकल्पना। नियतावयवेन चेत् । तदवयवनियमकरूपनार्थमन्यनियतावयवकल्पनमित्यनवस्था । एवं नियतावयवासिद्धौ न केनचियातिमात्रेग नियमसाधनं Cri ॥२०॥ k ·RRC 1975 कर्तव्यमैव स्यात् तेन वादिना । तस्मात्सा व्याप्तिरेवानुमा मता । अनुभूतिः प्रमाणमिति परोक्तप्रमाणलक्षणं स्मृतिप्रामाण्याङ्गीकारादेवऽ- व्याप्तिरभिहितेत्यभिप्रायेणाह ॥ अनुभूतिरिति । केन निमित्तेनानुभूतावन्तर्भूता स्मृतिरपोथते । इतोऽपि स्मृतिः प्रमाणमित्याह ॥ पूर्वेति । न च स्मृतिलिङ्गक पूर्वानुभूतज्ञानमिति वाच्यम् । तत्र धर्मिग्राहकप्रमाणाभावात् । स्मृतेः स्वरूपमाह ॥ मानसामिति । इदं मानसप्रत्यक्ष चेत्कथं देशकालप्रकृष्टार्थग्राहकम् । न हि चक्षुरादिप्रत्यक्षस्य तथात्वमित्यत आह ॥ अतीतेति । स्मृतेः क्रियाविषयत्वं च साक्षिसिद्धमित्याह ॥ विज्ञातमिति । पूर्व मयैतत्कृतमित्यपि मनसा विज्ञातम् । उक्तार्थमुपसंहरति ॥ एवमिति ॥ २॥ अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्यामित्यधिकरणाभिप्रायमाह ॥ तथापीति । मृदब्रवीत् ता आप ऐक्षन्त । बहुस्यां प्रजायेयेति । ता अन्नमसृजन्तेति बुद्धिवागादिवाचको वेदो यज्जडं तद्बागादिरहितमिति द्रष्टप्रत्यक्षसिद्धव्यातिः । लोके मृदादिशब्दानां मृदादिमात्र एव रूढिर्न तु देवतास्वित्यत आह ॥ वाचेति ॥ बालेति । अनुपलभ्यमानत्वात्तासामभाव इत्यत आह ॥ दृश्यन्त इति । शास्त्रोक्तवस्तुनः शास्त्रोक्तलक्षणानुकूल्येनैव व्युप्तत्तिः शास्त्रस्यैव तत्रोपजीव्यत्वात् । तस्या अनादित्वेन बलवत्त्वाच्चेदृशो न्यायः श्रुतेरन्तरकल्पना ॥ ३ ॥ असदिति चेन्न प्रतिषे- धमात्रत्वादिल्यादिविवृण्वन् श्रुतिगुणयुक्तिविरोधं परिहरति ॥ अल्पेति । असत्कारणं श्रुयों भवति । क्वाप्यसत्कारणत्वेनासतः सदजायतेत्यादिश्रुत्यों न भवति हि किन्तु ब्रह्मैव । तद्वा एतदसदाहुर्न ह्यासादयति कश्चनेलादेः । ननु युक्तिसहितश्रुतिविरोधश्चतुर्थपादे परिहियते हि । तस्मात्कथमपुनरुक्तिरित्यत आह ॥ श्रुतिमायेति । श्रुतिप्रायाः श्रुतिप्रचुराः स्वयमल्पाश्च । सूत्रव्याख्यानरूपेण पूर्वपक्षयुक्तिमुक्त्या परिहति ॥ असदिति । प्रलये तावत्सर्वस्यासत्त्वं कल्प्यते तस्मादसतः किञ्चित्प्रधानादिकं जगत्कारणादिकमुच्यते च । यथा मृदो घटः कृत- ककारणमपि प्रलये सद्भवितुमर्हति । अयं च प्रयोगः । विमतं कारणं देशान्तरे कालान्तरे वा सद्वस्तुत्वाधथाकार्य घटादिकमिति । बुद्धिपूर्व ·मटि ॥२१॥ न०० द्वि०प्र० अ०४ प्रवृत्ति हैं कर्तृत्वम् न चासतः सा कर्तृता बुद्धयादेषादृष्टात् । तस्मात्सूत्रपदं प्रतिषेधमात्रचादिति। मात्रपदाभावे व्यभिचार इत्यत आह ॥ प्रतिषेधेति। अयमर्थः । अभावरूपस्य धर्मिण ईशादेरप्यदुःखत्वाधमावधर्मत्वावतिषेधात्मकत्वमस्त्येव न तु प्रतिषेधमात्रता । अभावे धर्मिणोऽभावत्वादभावस्य खपु- पादेरफि प्रमेयत्वादिको भावधर्म: स्यात् । तस्मादिह-तस्य भावधर्मव्यवच्छेदो न कृतः किन्तु प्रतिषेधमात्रतानाम धर्मिणोऽभावरूपत्वमेव तद्बुद्धि- राहित्यमेव न तु बुद्धिराहित्य विशेष्यतैव धर्मित्वम् । यथा शुनः पट इत्यादि । न चैतावता घटादिशब्दवनाशवत्कुत्रचिनुवादौ शापादिना निःशेष- विनाशेन कर्तृशेषत्वम् । अतोऽनैकान्तिकत्वं नाशत्वहेतोरित्यत आह ॥ न चेति । न चाशेषन्नाशो दृष्टः । तत्रापि शापा- दिकर्तृणामवशिष्टत्वात् । अत एवेतःपरं च न दृश्यः । अत एव नास्ति च । इतोऽपि प्रलये सर्वासत्त्वं न दृश्यत इत्याह। ॥ धमेति । प्रलये सर्वादृष्टस्यापि नाशे किं नछिन्नमित्यत आह ॥ अनादित्वमिति । अदृष्टमदृष्टपरम्परा कथमनादित्वं विना कस्याप्यर्थस्य कारणं स्यात् स्वरूपाभावप्रसङ्गात् । यदि प्रलयकालात्पूर्वादृष्टात्ततः परादृष्टमिति नियमो नाङ्गीक्रियते । तद्युत्तरकाला- दृष्टं तस्मात्पूर्वनिमित्तमित्युच्यते । अदृष्टं कस्याप्यर्थस्य कारणं नो चेत्सर्वस्यासत्त्वधर्मिणि लये मानं च किं भवेत् । न ह्याकस्मिके कार्ये किश्चित्प्रमाणम् । अपि च विमतावुत्पक्तिविनाशौं बुद्धिमाकर्तृको उत्पत्तिविनाशत्वात् सम्मतवत् । तदाह । उत्पत्तीति । श्रुत्यवसिते | करि किमनुमानेनेल्याशङ्का निरस्यन् तर्काप्रतिष्ठानेत्यादि । सूचयति ।। आगमेति । अन्यथा सर्वस्तर्कोऽप्यप्रतिष्ठितस्तर्कत्वात्सम्मतवदि- त्यस्य तर्कस्य पक्षेऽन्तर्भूतत्वादनयाऽस्य वाचैतत्सिपाधयिषिता तर्कस्याप्रतिष्टा व्यहता । यत्त परैरुच्यते न विलक्षणत्वादित्यादिना किश्चिच्छि- ष्टिजनपरिगृहीताः साङ्ख्या निराकृता एतेन शिष्टा अपरिगृहा अपि व्याख्याता इत्यत्र वैशेषिकादयः शिष्टा अपरिगृहाता निराकृता इति तमिराकृत्य मूत्रार्थमाह ॥ न चेति। जीवादिकतेतल्यादिशब्देनतकर्तृकत्वचेतनकर्तृकत्वाचेतनकर्तृकवेन । नन्वसतः कारणत्वमसदिति ॥२१॥ EMA ·चेत्यादिना निराकृतं किमित्यत्र पुनर्निराक्रियत इत्यत आह । इदं वा अप्रेनैव किञ्चनासीत्तदेव सन्मनोऽकुरुत बहुस्यामिति श्रुतिः । अकस्माद्धीदमा- विरासीदिति च । परिहारो विशेषतोऽत्र परिहारस्वसत इति शेषः । अत एवेदमतिदेशाधिकरणम् । वाक्यान्तरेण पूर्वपक्षे प्राप्ते सति पूर्वोक्तयुक्ति- बाहुल्यन्यायेन परिहारात् । युक्तिबाहुल्यं दर्शयति ।। क्वचिदिति । विमतं जीवाकृतमचेतनाकृतमसदकृतं वस्तुत्वाज्जीववदचेतनवदसद्वदित्यनुमीयते । श्रुतेः श्रुत्यानुकूल्यात्स्गादतिप्रसङ्गादिदोषाणामत्रानवकाशः ॥ ४ ॥ भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत्स्यालोकवदिति सूत्र व्याख्याति ॥ नान्यदिति । तदेवोपपादयति । कथं दृश्येदेष्यत्काले । अस्य सूत्रस्य परयोजना दूषयति ॥ भोक्तृत्वेति । यदि भोक्तृभोग्ययोर्ब्रह्माभेदस्तहि भौग्यस्य जडस्य भोक्तृत्वापत्तेस्तयोरविभागः स्यादिति पूर्वपक्षीकरणं यदि मतं तर्हि भोक्त्रापत्तेरिति त्वप्रत्ययं विनाकुतः प्राह ॥ ५॥ तदनन्यस्वमारम्भणशब्दादिभ्य इल्पत्र परयोजना निरस्य स्वयं योजयति ॥ कथामिति । अतीतपादे ब्रह्मात्रिकारित्वं साधित हि । द्रव्यं प्रधानादिः । तस्य स्वभावादिः परिणामादिः । चेतना नित् । जीव इति यावत् । सत्वाच्चावरस्यति व्याख्याति ॥ तद्वशस्येति । तस्माद्धान्यं न परः किञ्चनासेत्यादिश्रुतेरपि ततोऽन्यत्किञ्चन विशिष्टं नास तदेव विशिष्टमित्यर्थः अन्यथा पुनरुक्तिप्रसङ्गात् । ननु कारणाब्रह्मणः कथं कार्यस्य जगतोऽनन्यत्वं स्यात् मद इव घटस्येत्यत आह ॥ नित्येति । भेदाभेदाख्यम् । तत्र युक्तिमाह ॥ असदिति । यत्प्रासङ्गिक घटादिकं तदपि मदादिकारणरूपेण तदाऽप्यस्त्येव हि । ननु नैव भेदः कार्यकारणयोर्न हि प्रागसिद्धस्य घटस्योत्पत्तिः किन्तु व्यक्तिरेवेत्यत आह ॥ अनवस्थेति । घटस्य व्यक्तिश्चेश्यक्तेः किमुत्पत्तिराहोस्विद्यक्तिः । उत्पत्तिश्चैवटस्यैव सा स्यात् । किमिति प्रथमा व्यक्तिः कल्प्यते । व्यक्तिश्चेत्तस्याश्चैव्यक्तिस्तस्याश्चैत्यनवस्था । कार्यस्य नाशोऽव्यक्तिरेव चेत्तस्या अपि पूर्व विद्यमानायाः पश्चाब्यक्तिस्तस्याश्च तथेत्यत्राप्यूनवस्था । अत्र, प्रमाणमाह ॥ शक्तोऽपीति ॥ ६ ॥ कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयत्व-

·अ०९
SCIECC,
शब्दकोपो वेति सूत्रं व्याख्याति ॥ अनंशस्येति । नन्वीश्वरांशगृहीतत्वेऽपि जीवस्य सांशत्वं प्राप्तम् । अथ यः स जीवः स निल्यो
अटिका निखयव इत्यादिश्रुतेः का गतिरित्यत आह ॥ अंशिन इति । विशेषादेवानेकरूपेषु न तु भेदात् । अस्यैव हीति हिशब्देन सौभर्यादि-न००
प्रसिद्धिं घोतयति । ननु विमता विभिन्ना बहुत्वाच्चैत्रमैत्रादिवदित्यत्रानुसन्धानवत्त्वेन भगवदनियतत्वमुपाधिः । तदेतदाह ॥ बहुत्वेनेति । द्वि०प्र०
॥२२॥ यथा योगिरूपाणां परस्परानुसन्धानेन नियमकृन्नैव नियमकृगवांश्चैव चैत्रादीनाम् । अथवा मिन्नं कृत्वा नियमकृन भगवान्योगिरूपाणाम् । तथा
चानुमानस्य कालात्ययापदिष्टत्वं सूचितं स्यात् । अचिन्त्ययेशशक्त्यैव ोकोऽवयववर्जितः । आत्मानं बहुधा कृत्वा क्रीडते योगसम्पदेयागमविरुद्धत्वात् ।
॥७॥ आत्मनि चैवं विचित्राश्च हीति सूत्रं योजयंस्तत्र युक्तिमाह ॥ तस्येति । ननु जन्माघस्य यतः। सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशादियादौ सर्वजन्मा-
दिकारणत्वसर्वगतत्वसर्वात्त्वपातृत्वादश्यत्वादिगुणकत्वे सर्ववैशिष्टयं प्रतिपादितं हि । अत्र च तदनन्यत्वाधिकत्वविचित्रशक्तित्वसर्वोपेतत्वसर्वधर्मोपपत्ति-
वचनेन तदेव प्रतिपाद्यते । अतः कयं पुनरुक्तिर्न स्यादित्याशङ्कायामाह ॥ विरोध इति । यो नारायणस्य सर्ववैशिष्टये विरोधः स निरस्यतै
द्वितीयेऽध्याये प्रथमे तु तत्तच्छतिसमन्वयमुखेन सर्ववैशिष्टयं प्रतिपाद्यते । तदन्ये तत्र तत्रगास्तप्राध्यायान्तरगाः । विरोधानिरासादसमन्वयादिप्रसङ्ग-
प्राप्त्या महाविरोधपरिहारादन्ये ॥ ८॥ ननु सर्वोपेता च तदर्शनादित्यत्र विकरणस्येश्वरस्य सृष्टयनुपपत्तिरपि पारहता सर्वशक्तित्ववचनात्।
अथ कथं विकरणत्वान्नेति चेन्न तदुक्तमिति। पुनरुक्तं न स्यादित्यत आह ॥मानमेयेति । प्रमाणैक्ये सत्यपि प्रमेयविशेषेण पुनरुक्ति-
न जायते । अपाणिपादो जवनो गृहीतेति विद्यते तत्र प्रमाणविशेषविशेषः । ननु प्रयोजनार्थानामुचिता प्रवृत्तिः कथं पूर्णकामस्येश्वरस्येत्यत आह
॥ सदेति । भोगार्थ सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे । देवस्यैष स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहेति श्रुतावन्यमिति निरस्यपक्षमुक्त्वा देवस्येति
स्वसिद्धान्तो झुच्यते । एष स्वभाव इच्छारूपः । स्वभाव इत्यनन्यनिष्ठः परावश इत्यर्थः । मत्तवृत्तवत्केवललीलेति निीता ॥ लोकवत्तु लीला-
॥२२॥

·156115 कैवल्यमिति सूत्रेण । का स्पृहेत्युक्तत्वादीश्वरेच्छैव नास्तीति न मन्तव्य इत्याह ॥ आत्मेति । भगवान यात्मप्रयोजनविवक्षया प्रयोजनवत्त्वादित्याह ॥ इच्छामात्रमिति । इति प्रशंसया सृष्टैरिच्छामात्रकारणत्ववादिना निश्चितत्वविशेषेण प्रशंसया । सोऽकामयत । काम- स्तदने समवर्तताधीत्यादिकामश्रुतिभ्यः । विमत इच्छावान् चेतनत्वाच्चैत्रादिवदिति युक्तितो महातात्पर्ययुक्ति स्वयमेवाह ॥ मोक्षार्थी इति । प्रसादत इच्छानिमित्ततः । एष ह्येव साधुकर्म कारयति । तं यमेभ्यो लोकेभ्य उनिनीषतीति वाक्यातू । प्रसन्नस्य राज्ञ इच्छया निगडबन्धस्य मोक्षो लोके दृष्टः । यथार्थ प्रमाणं न तु घटवदिति नियमस्तस्मात्कथं फलवत्त्वाभावे वेदस्य प्रामाण्यमित्यत आह ॥ याथायमिति । तथाऽपि प्रयोजकं वाक्यमुच्यमानत्वमेतीष्टसाधन एव शब्दव्युत्पत्तेस्तत्र हि वाक्यानां महातात्पर्यम् । तत्रापि यन्मोक्षाख्यं सम्पूर्ण प्रयोजनं वाक्यं तत्परमुच्य मानत्वमेति ॥९॥ वैषम्यनैधृष्ये न सापेक्षत्त्वात्तथा हि दर्शयतीत्यस्यार्थमाह ॥ वैषम्यामति । अधर्मकृतः सुखकृत्व वैषम्यं धर्मकृतो दुःखकृत्त्वं नैपुण्यं च । वेदप्रामाण्यकारणं धर्मी स्वर्ग विधर्मी निरयमिति हि श्रुतिः ॥ १० ॥ सर्वाशङ्कापारहारात्मकं सर्वधर्मो- पपत्तश्चेति सूत्र व्याख्याति ॥ यदधीना इति । तत्तस्मात्सर्वधर्मोपपत्तेश्च । गुणाः श्रुताः सुविरुद्धाश्च देव इत्यादीनि वाक्यानि ॥ ११ ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्यानस्य टीकायां त्रैविक्रमार्यविरचितायां नयचन्द्रिकायां द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः॥२-१ ॥ * ॥ ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ हरि ॐ ॥ वृत्ताश्रवणपूर्वकमन्दाशङ्कां सहेतुकमुद्भाव्य पादसङ्गतिं दर्शयति ॥ स्मृतिती । अभियोगतोऽभ्यासतः । कथं प्रमाणबाह्यत्वे सत्यपि कस्यापि समयस्योच्छेदो न भवतीस्याशङ्कायामाह ॥ दौर्लभ्यादिति । एवं प्रबलैः समयैलोंके स्थिरमन्यथाज्ञानं दुष्परिहरमित्यत आह ॥ तथाऽपीति । बुद्धिशाणत्वं बुद्धिनिशातत्वं बुद्धे शत्यमित्यर्थः । तत्र निरीश्वरसाळ्यमतमनुवदति ॥ चेतनेति ।

·अटिल
॥२३॥
तु
पञ्चपञ्चविभागस्थं पञ्चकवः पञ्चत्वैन विभाग स्थितमिन्द्रियमनोबुद्धिशब्दादिमहदादिविकृतस्येयं प्रकृतिश्चेति निरीश्वरसाङ्ख्येष्वेव भेदमाह ॥ भोक्त-
तामिति । स्वरूपचैतन्यबलास्वरूपचैतन्याख्यसामर्थ्यात् स्वयंप्रकाशाौगितामाहुर्भागवादिन इति शेषः । आनुभविकस्य सुखदुःखमोगस्य का गति-न००
रभोगवादिनामित्यत आह ॥ प्रकृतरिति । प्रकृतेरन्तःकरणरूपायाः सुखादिधर्मिण्याश्च स्वरूपस्य च भेदाग्रहं सुख्यहमित्यादिभोगव्यवहारहेतुमाहुः।
द्वि०वि०
स एव भेदाग्रह एव मुक्तिरित्येतन्निराकरोति ॥ईशस्येति । युक्तिविरुद्धत्वं दर्शयति॥ चेतनोत। यदा यदि । अत्रायं प्रयोगः। विमत उद्भवश्चतनाधीनो
वस्तुत्वात्पटोद्भववदिति । पञ्चां भूमिर्दिशः श्रोत्रांस्तथालोकानकल्पयन्नित्यादिश्रुतिरेव प्रभा हि नः किमन्यान्वेषणेन । प्रकृति पुरुषं चैव प्रविश्य पुरुषोत्तम
इत्यादिस्मृतिश्चाप्तेन कपिछेनोक्तत्वादिदं सर्व सिध्यतीत्यत आह ॥ आप्तत्वमिति । विमतो धर्मढढ्न स्पादित्यादिपूर्वोक्तमार्गेणापि च ज्ञानानां प्रामाण्यवदे-
वाप्रामाण्यस्यापि हि स्वतो मात्र स्वीकरोति हि साङ्ख्यो न तु परतो दोषात् । अनेन न्यायेन स्वोक्तार्यस्याखिलस्यापि निषेधी स्यात्। यथा मायी
सद्विलक्षणमेवासद्विलक्षणमित्यादि बदन्मूलकारणानुमा जगत्कारणानुमा केन भवेत् । एतदनुमानपराहतत्वात् । रचनानुपपत्तेश्च नानुमान-
मिति . सूत्रं विवृणोत्येतदेवोपपादयन् ॥ स्वतन्त्रति । आत्मप्रमाहतमात्मवचनविरुद्धं स्वव्याहतमित्यर्थः । तदेवोपपादयति
॥ स्वेच्छेति । यदीत्यादेरयमर्थः । यद्यात्मनो चेतनेच्छाबता मनसा भेदस्याग्रहत्वादहमिच्छामीति व्यवहारो हेतुस्तर्हि स भेदाग्रहः कथमात्मनो
घटस्य न स्यात् । मम घट इतिवद्भेदेनैव गृहीतत्वं मनसोऽपि सममित्याह ॥ मनसेति । ननु मनः कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा
धृतिरधृतिहींधींसोरिलेतत्सर्वं मन एवेति श्रुतेः कामादीनां मनोधर्मिकत्वत्कथमिच्छाऽऽत्मधर्भ इत्यत आह ॥ उभयेति । परिणामे प्रियकाम आत्मनः
परिणामेऽप्रियकामो मनस इति द्वैविध्यम् । तस्मादात्मन इच्छावत्त्वात्कुतस्तत्र भेदाग्रहो व्यवहारहेतुरङ्गीक्रियते । उक्तार्थ निगमयति ॥ रचनति ।
प्रधान स्वतन्त्र प्रवर्ततेऽचेतनत्वात्पयोम्ब्वादिवदिति सर्वज्ञत्वेनाभिमतकपिलानुमां पयोम्बुवच्चेत्तत्रापीति योजयस्तदृष्टान्तस्य साध्यविकलत्व-
॥२३॥

·25% - मुद्भावयति ॥ पय इति । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि प्राच्योऽन्या नद्यः स्यन्दन्ते । एतेन ह वाव पयो मण्डं भवतीत्यादावेतत्प्रशास्ति- वचनात् । ननु मनसोऽपीच्छावत्त्वाङ्गीकाराकिमिति तद्पस्य प्रधानस्य कर्तृत्वं न स्यादित्यत आह ॥ द्वैविध्येऽपीति । इच्छावत्त्वं नामेच्छा- स्वामित्वमेव विवक्षितं न विच्छारूपेण परिणामित्वं तावन्मात्रं हि मनसः। ननु परिणामे स्वप्रियकारीदमिति जानतोऽपि पुरुषस्य स्ववशत्वात्तत्रेच्छा जायते । अतः कथं तस्या इच्छायाः स्वामित्वमित्यत आह ॥ किञ्चिदिति । अस्ति हि लोके प्रामादीनां किञ्चित्स्ववशत्वेन स्वामित्वव्यवहारः । सर्वात्मना स्वतन्त्रेच्छाशक्त्यादेः परेशितुः किसुतैव स्वामित्वं वर्णनीयम् । अस्माभिस्तु तस्य हि स्वतन्त्रकर्तृत्वं सिषाधयिषितम् । तदन्याभिधायिनी मनस इच्छारूपेण परिणामाभिधायिनी । इतश्च चेतनस्यैवेच्छावत्त्वमित्याह ॥ मोक्षेति । अन्यो मनो नाम कोऽर्थः । मनसः स्वरूपनाशो हि तत्पक्षे मोक्षः। तथा च मनः स्वयमेव नागच्छेद्यत इत्यायातम् । तच्च कः कुर्यात् । तदाह ॥ स्वनाशेति । भोगवादिनी दूषयति । कर्तृत्वं योऽहं कर्ता स एव भोक्ताऽस्मीत्यनुभवेनैवोपलभ्यते । तच्चशब्दानिराकृतस्तस्मात्तच्छतेन चशब्देनापिशब्देन समुचित्य निराकृतः । यथा मायी ब्रह्म निर्विशेषत्वादेव रच- नानुपपत्तेर्न कारणं तथाऽनुमानं चाचेतनत्वान्नेति ॥१॥ क्लेशकर्मादि । अविद्यास्मितरागद्वेषाभिनिवेशाः पश्चक्लेशाः । आदिशब्दात्कर्मफलभोगः । देहे सन्निधानमात्रतो न तु कर्तृत्वात् । अन्यत्राभावाच्च न तृणाविवदिति विवृण्वनेतन्मतं निराकरोति ॥ अन्यचति । तत्प्रधान। पुरुषशक्तीनां सत्ताप्रतीतयश्च प्रवृत्तयश्च ताः सर्वास्तदधीनाः । न ऋते त्वक्रियते किञ्चनारे महाम: मघवन् चित्रमचेति श्रुतिः । हे तत्त्वगणपते यशश्चिन् । त्वदृते दूरेऽपि किञ्चन क्रियते महान्तमर्चनीयं सुखं चेतनत्रातारं त्वं च त्वमेवास्मानर्च प्रविश्येत्यर्थः । तदेव श्रुप्यन्तरेण द्रढयति ॥ स्वभावेति । पतञ्जलिः सेश्वरसाङ्ख्यो विन्ध्यो निरीश्वरः ॥ २ ॥ अत्र चेतनाचेतनद्वयकल्पनायाँ गौरवम् । अचेतनमेव चेतनीभूत मदिरादिद्रव्यवत्प्रवर्तत इत्यत्र लाघवम् । प्रमाणस्याप्येकस्य कल्पनमित्याशयवतां चार्वाकाणां मतमनुवदति ॥ चार्वाकरिति । अभ्युपगमेऽ- ७ R

·म
न००
अ०टि.
॥२४॥
RECENSECRECER
प्याभावादिति सूत्र विवृण्वस्तत्परिहरति ॥ यदेवमिति । यदा यदि । तेनैव प्रत्यक्षेणैव । देहव्यतिरिक्तात्मनि प्रमाणमाह
॥ देहादीति । यदि तत्साधक साक्षिप्रामाण्यमभ्युपगम्यते तर्हि तद्वेदप्रामाण्ये कथं प्रमाणं न भवेत् । न चान्यमानता तदभिमतप्रत्यक्षप्रमाणे-8 द्वि०वि०
नावसीयते । आगमादेरप्रमाणं व्यभिचारिलिङ्गात् । गुरुवाक्याद्वाऽवसीयते चेदम्युपगतागमादेखि प्रामाण्यं निगमयति ॥ स्वमतेनेति ॥ ३ ॥
साङ्ख्यैकदेशीयानिराकुर्वन् पुरुषाश्मवदिति चेत्तथाऽपीति सूत्रं व्याख्याति ॥ सन्निधानादिति । अबुद्धिपूर्वत्वादचैत-
नस्य स्वतन्त्रप्रवृत्त्यनुपपत्तिरुक्तदोषः । अङ्गित्वानुपपत्तेरिति सूत्रं व्याख्याति ॥ अगित्वमिति । सर्वस्य सर्वानुभवस्य ।
यतोऽखिलं वर्तते तस्यापलापात्सर्वप्रमाणापलापक इति किमु वक्तव्यम् ॥ ४ ॥ तत्रैव पक्षान्तरं दूषयन् अन्यथाs-
नुमितौ च ज्ञशक्तिवियोगादिति सूत्रं व्याख्याति ॥ अङ्गित्वमिति । सृष्टिकालेऽस्य शरीरसंयोगार्थ शरीर-
प्रेरणा कार्या हि । तत्र स्वयमशीररत्वादशक्तः । अस्यैव जीवस्यैव । हितानियादीत्यादिशब्दादहितकृतिः । इमै रचनानुपपत्तेरित्याधुक्तदोषाः
॥५॥ वैशेषिकादिमतमनुवदति ॥ नित्येति । सङ्ख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागैः पञ्चभिः सङ्ख्यादित्रयस्य सर्वत्रापि नित्याश्रितस्य
नित्यत्वनियमानित्यत्ववचनम् । इच्छादीनां तु जीवेऽविनाशित्वादतस्तच्छङ्कोच्छेदनाय निल्ववचनम् । तेषां सृष्टचायङ्गत्वेन पृथग्वक्तव्यत्वाददृष्ट
जीवस्य पार्थिवाप्यतैजसवायवीयाश्चतुर्वर्गाः । तैश्चतुर्भिस्तदात्मकं त्र्यणुकं चतुर्भिश्चतुरणकं यत्समवेतं कार्यमुत्पद्यते तत्समवायिकारणम्
अन्त्यपदेनाविशेषस्यान्त्यस्य न्त्यव्यावर्तकत्वं लक्षयति । द्रव्यं त्वाकाशादि नित्यम् । तद्गतैकत्वादिगुणत्वं च पृथिव्यादिकमनित्यं तद्गतरूपादिगुणश्च ।
कार्य इत्यादेश्यमर्थः । कार्यगतगुणक्रियाणां कारणगतगुणक्रियायाः कारणैककार्यसमवायप्रत्यासनगुणक्रियायाः कारणैककार्यप्रत्यासन्नत्वादसमवायि-
कारणम् । कारणद्रव्यस्यासमवायिकारणम् । घणुके हस्वत्वं ध्यणुककार्यत्र्यणुके हस्वान्तरस्य कारणं न भवति । परिमाणौ पारिमाण्डिल्यं च
॥२४॥

·महत्व- तत्कायें व्यणुके पारिमाण्डिल्यान्तरस्य कारणं नैति विशेषः । तत्र किं निमित्तमित्यत आह ॥ वैरूप्यमिति । विजातीयपरिमाणाक्रान्तत्वम् । महद्दीर्घवद्वान्हस्वपरिमण्डलाभ्यामिात योजयंस्तनिराकरोति ॥ तानिति । पूर्वपक्षयुक्तिमाह ॥ सहशस्येति । अणुपरमाण्वोरणुप्रत्यक्षत्वं कार्येषु त्र्यणुकादिष्वणुत्वं कारणगुणसदृशमुत्पयते चेत्तेषामप्रत्यक्षत्वं स्यादेवेत्यर्थः । न महत्त्वमिति परिहरति । परमाणौ स्वावयवादणौ च परमाणौ महत्त्वं कथं न स्यात् । त्र्यणुकपूर्वेष्वपि चतुरणुकादिभ्योऽणुत्वं न कथ्यते । अखिले वस्तुनि प्रत्यक्षत्वाप्रत्यक्षत्वे पुरुषापेक्षया । तथा हि । सूक्ष्मदर्शिनी प्रत्यक्षास्त्र्यणुकायाश्च स्थूलदर्शिनामप्रत्यक्षा हि परमाण्वादयोऽपि केषाञ्चित्प्रत्यक्षा एव । ननुः यतः परमाणुर्नास्ति स परमाणुः कस्मात्कयं परमाणोनिरवयवस्य स्वावयवेभ्यो महत्त्वम् । अयं च प्रयोगः । अणुपरिमाणतारतम्यं अणुपरिमाणतारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तम् । परिमाणतारतम्यत्वान्महत्परिमाणतारतम्यवदिति चेत् । स्यापि विश्रमाभावात्साध्यविकलो दृष्टान्तः । तदाह ॥ यथेति । ननु कश्चिदीश्वरान्महीयानस्ति । अतस्तत्र विश्रान्तं महत्त्वतारतम्यमित्यत आह । नोत । महत्तत्त्वगुणेनेश्वर एतावानिति परिच्छिन्नो महत्त्वादशगुण एवेश्वरो नातोऽधिक इति । तथा सर्वस्मादणोरपि त्र्यणुकस्य दशगुणभागता क्वचिन्न स्यात् । विश्रान्त इत्यादेरयमर्थः । यदि सर्वथाऽप्ययं परमाणुर्विश्ान्तो विश्रामस्थानं तस्मादणारभिन्नस्याभावादित्युच्यते तथाऽपि कश्चिदन- न्तशिवानस्तीत्येव स च गम्यते न तु सर्वस्मादणुरित्यवसायितुमशक्यः । स्वांशेभ्यो महत्त्वाद्विरोधादेव केवलमनुभवविरोधादेवेत्यर्थः । तदेवोपपादयति ॥ केवलमिति । ततेोऽपरत्रापि देशोऽस्ति ततः परश्चादपि कालोऽस्ति ततः पश्चादपि नान्तवान् । तथाऽणोईयोर्महत्त्वाणुत्वयोमानतोऽपर्यवासितिः साक्षिणा दृश्यते । अणोश्वाणुनास्ति तस्माच्चाणुर्महानस्ति । तस्माच्च तस्माचेति यदि महत्त्वं साक्षिगम्यत इत्युच्यते तर्हि प्रमाणेन गम्यत इति वाच्यम् । अनुमानतोऽणुत्वतारतम्यविश्रान्तिकल्पनायां दृष्टान्तवेनाभ्युपगतं हि । तथदि तन्महत्त्वमागमादवगम्यत इत्युच्यते तर्खनन्तत्वेनैवावगम्यते G ·अटि० ॥२५॥ न०० द्वि-द्वि अ०६ तद्दष्टान्तेनाणुत्वमपि कुतोऽनन्तत्वमेव नावसीयते । तदुभयानन्त्यमेव विशेषतः प्रतिपादयति ॥ महत्त्वेति । महत्त्वाणुल्वयोरनन्तत्वमात्रेण समम् । तथाऽपि परस्परमन्यदेव विलक्षणमेव महत्त्वादुदिक्ततया घनन्तत्वाणुत्व उनत एति । तत्रोदाहरणमाह ॥ वहुत्वेति । एकं द्वै त्रीणीति बहुत्वे वर्तमानानामेकमागानामेवानन्त्यम् । एकत्र ततो द्वितीयांशस्ततश्च ततश्चेत्यल्पत्वे वर्तमानानां च तावत्त्वं ह्येव गम्यते । सङ्ख्यायामनन्तत्वमेव हि गण्यते । न वितः परं नास्तीति परिच्छिन्नत्वम् । अणोरणीयान्महतो महीयानात्मेत्यागमोदिते भगवान् स य एषोऽनन्त इत्यादिरानन्त्यवाचकः शब्द ईशस्य स्वरूपतो गुणतोऽणौर्शनादिगुणत: कालतश्चारूपत्वमस्तु । तथा च तस्याज्ञत्वविनाशित्वादिप्रसङ्ग इत्यत आह ॥ नैवेति । तावत्वमैवैत्या- देरयमर्थः । अल्पगुणत्वमात्रमल्पकालचर्तिवं नास्माकं मतम् । महतोऽपि विशेषादणुत्वं घटत इत्यत्र अर्भकौकस्त्वात्तयपदेशच्च नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्चेति सूत्र प्रमाणीकरोति ॥ महत इति। कथमल्पदेशस्थत्वसर्वदेशस्थत्वे युगपदकस्यैव भगवतः सर्वदेशस्थश्चेदल्पदेशस्थत्वं नैव स्यात्तस्येति शङ्का परिहरति । यदीति । बहूनामल्पदेशानां समुदायः स हि सर्वदेशो नामेत्याकूतम् । प्रकृतार्थ निगमयति ॥ अत इति । तस्येवं मुख्य महद्भवेत् । अन्यथाऽशुत्वानन्ताख्यमहिम्नोऽभावादमुख्यमहदेव । अणुत्वाविश्रान्तिसाधकस्य साक्षिणः प्रामाण्यं साधयति ॥ यदीत । स्वयंभातः स्वयंप्रकाशः स्वप्रामाण्यं च स्वयमेव गृह्णातीत्यर्थः । अथवा साक्षिणोऽनङ्गीकारपक्षादेः प्रामाण्यग्रहणार्थं प्रमाणान्तरं तस्यापि तस्यापीत्यनवस्था । यतः परमाणोर्नास्ति परमाणुः स परमाणुरिति परमाणुलक्षणं वदता तेन तत्परमाणूनां निरवयवत्वमभिप्रेतम् । तन्निराकरोति । अतः सर्वेति । तर्हि सृष्टिकारणस्य कस्यचित्परमाणोः किं लक्षणमित्यत आह ।। अविभाग इति । यतः पर विभागो नास्ति स परमाणुरित्यर्थः । कारणस्य परमाणुचणुकादेर्महत्त्वादिगुणा एव त्र्यणुकादिकार्यगा भवेयुः । कणादस्य केवलमन्यथाकल्पना कर्ष साक्षिमितस्याशुत्वाविश्रान्त्यादेोरणे शक्नुयात् । ननु न वयं साक्ष्याख्यं प्रनाणमङ्ग कुर्महे यदणुत्वाविश्नान्तावुपन्यस्तौ । नास्माकं देशादिक- RSERIES ॥२५॥ ICC ·मपि साक्षिसिद्धमित्यत आह ॥ यदीति । यदि देशादिकं साक्षिमितमिति न तर्हि केन मीयत इति शेषः । अनुमेत्यत आह ॥ नेति । पक्षज्ञानासम्भवात्पक्षीकर्तुमशक्यत्वं केनचित्प्रमाणेन पक्षो ज्ञायते चेदनुमाप्रयोगवैय्ययं स्यात् । देशादिस्वरूपमत्रमनुमातुं यः पक्षमेव न जानाति स कथमनुमिमीत इत्यर्थः । आस्मिन्नथे दृष्टान्तरूपेणार्थान्तरोपन्यासं करोति ॥ यत्रेति । ननु पारदृष्टो देशी देशान्तरवान् देशस्त्राद्धस्तादिपरिच्छिनदेशवत् परिदृष्टः कालः कालान्तरवान्कालत्वादतीतक्षणवदित्यनुमानसिद्धं देशादिकमित्यत आह ॥देशेति। परिदृष्टशृङ्गाणि श्रृङ्गान्तरसमानकानि श्रृङ्गत्वाद्गोवदिति । तेन न्यायेन शृङ्गत्वाद्गोवदिति । तेन न्यायेन शृङ्गादेरपि सिद्धिः स्यादिति भावः । इयमक्षरयोजना । देशान्तरादिशब्दास्तु शशशृङ्गादिवाचिच- झान्तरशब्दवदेव । अत्रेदमाकूतम् । न तावमिग्राहकप्रमाणेनैव साध्यसिद्धे सत्यनुमानावकाशः । तथाऽप्यनुमीयते चेत्तदतिप्रसङ्गव्याहतमिति विमतो देशादिः सजातायवानिति च न बाच्यमित्याह ॥ सदृशमिति । सजातीयं नाम सदृशमेवेष्टव्यम् । नद्विवक्षितस्यानुगतधर्मस्य निराकरिष्य- माणत्वात् । अस्मत्पक्षे किमेव हि केन सदृशं न स्यात् । सर्वस्यापि वाच्यत्वादिसाढस्योपलभ्यत्वात् । तस्मात्तेन न्यायेनापि शशशृङ्गाधनुमितिः स्यात् । अत्यसिद्धमतीन्द्रियं वस्तु तर्हि कीदृशमनुमानं प्रमाणमित्यत आह ।। प्रत्यक्षमिति । उक्तार्थमेव प्रपञ्चयति ॥ सैवति । शिष्योपाध्ययो- खि सहदर्शनमात्रेण मूलप्रमाणनिश्चयं विना व्याति वसीयत । यदैव यद्येबाव्यतिरेकस्याविनाभावाख्याक्षजादिग्राहको भवेत्तर्हि सैव व्याप्तिर्यथा । समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थितेरिति योजयस्तकल्पनान्तरमनूध दूषयति ॥ कायेति । गुणगुणिक्रियातद्वज्जातिव्यक्ति- विशेषविशेष्यावयवावयाविपश्चकस्य च तस्य समवायसम्बन्धस्य ताभ्यां सम्बन्धिभ्यां सम्बन्धोऽप्यपेक्षितो भवेत् । तस्यापि तस्यापीत्यनवस्था । ननु तयोः सम्बन्धरूपसमवायाख्यसम्बन्धिनोऽपि स्वयमेव सम्बन्ध इति सर्वनिर्वाहकत्वादित्यत आह ॥स इति । द्रव्यमेव स्वगुणक्रियादिरूपेण तथा स्वनिर्वाहकं न स्यात् । किमनेन समवायेन । पुनश्च विशेष साधयति ॥ विशेष इति । यद्यभिन्न एव समवायो RRC ·C ४/न०० सटि० द्वि द्वि० अ०६ ॥२७॥ ॥ समुदायस्त्विति । समुदायत्वधर्मस्तु नियमेन भिन्नः । यथैकातिरिक्तसङ्ख्याधर्मः । एतादृशत्वं नरवगौत्वादिकं सादृश्यमेव समनरत्वादिधर्मः। उक्तार्थ श्रुतिरप्याह । कालान्तरेऽप्यनिवृत्तत्वेन निवृत्तिरहितत्वेन विनाशी येषामिति निवृत्तविनाशाः । अतो घटपटादीनामात्मनश्च प्रत्यक्षत्वप्रमाणेनैव मिन्नत्वनिश्चयात् । नन्वनन्तासु व्यक्तिप्वकमनुवृत्तधर्म विना शब्दसम्बन्धज्ञानानुत्पत्तिरेकत्र दृष्टं हि गोत्वं सर्वत्रापि व्युत्पत्तिं प्रायतीलात आह ॥ व्युत्पत्तिरिति । गौरानीयतामिति प्रयुक्तो गोशब्दः सर्वेषु सास्नादिमत्त्वेन सदृशेषु प्रवर्तते । तर्हि कथं विवक्षितावगतिरित्यत आह तथाऽपीति । प्राप्तितः प्रकरणालिङ्गायुपपत्तितः । निगमयति ॥ शक्तिरिति । अयं सानादिमान् अन्यस्तादृशश्च गोशब्द इति सादृश्यं ज्ञापयति । शब्दस्य वाचकत्वशक्तिः सादृश्यानुगैति यतो यस्मादेव । जातित इत्यादेरयमर्थः । जातित इत्येवं व्युत्पत्तिः सम्भवति चेत्कथं तासु गोत्वनरत्वादिजातिषु तत्तच्छन्दव्युत्पतिः । तत्रापि जातित्वजातिरस्तीति चेत्तत्रापि व्युत्पत्त्यर्थ जात्यन्तरकल्पना तत्रापीत्यनवस्थिति: व्यक्तिषु संज्ञासम्बन्धविज्ञानमपि व्यक्तिवैजायभावेनैव दूषितम् । यदि व्यक्तित्त्रं नाम सामान्यमस्ति तर्हि तस्याश्रयेषु विशेषव्युत्पत्यर्थ विशेषान्तरकल्पना तत्रापि तत्रापीत्यनवस्था । अपि च । सर्वसामान्यधर्मेभ्यो व्यावृत्तं वस्तुस्वरूपं हि विशेषो नाम । तस्माद्विशेषत्वमनुगतमित्युक्ते | स्वरूपत्वमनुगतमित्युक्तं स्यात् । स्वरूपत्वमनुगतं वैद्यावृत्तान्तरं विना कथं ज्ञायते व्यावृत्तान्तरकल्पनायां स्वरूपस्यानुगतत्वकल्पनयाऽस्य स्वव्याह- तिः। तदाह ॥ कथमिति। एकस्य जातिशब्दस्यैकस्य व्यक्तिशब्दस्य च सादृश्यद्वारेण व्युत्पत्तिपर्यन्तमुभयथाऽप्यनवस्थादिदूषितमेतन्मतम् आदिशब्दात्कल्पनागौरवम् । विशेषमनङ्गीकुर्वतां पक्ष औपाधिकमपि न घटत इत्याह ॥ औपाधिकेति । पाचकत्वादिकमौपा- विकमिति च्यते । समवायिभेदश्च तदौपाधिकम् । किं तच्चैत्रादिवदाहोस्थित्ततोऽन्यत् । अग्निमन्नामविशिष्टं कि पर्वताख्यं वस्तु ततोऽन्यद्वा । आदिशब्दाबेदादि । तदेव चेकिमिति तत्र पर्वतेऽग्निमत्त्वं भण्यते । पर्वतोऽग्निमानित्युक्तेरपि पर्वतः पर्वत इतिवदभिन्नार्थकत्वात् । HAR ॥२७॥ SANS ·न हि विशेषस्तैरङ्गी क्रियते । अथ विशिष्ट पर्वतादन्यत्किञ्चिदग्निसंयोगमात्रमिति चेत्तत्पर्वतोऽग्निमानित्यनुमानं सिद्धसाधनं भवेत् । अग्मिसंयोगमात्रस्य महानसादौ सिद्धत्वात । यदि भूधरस्येति षष्टयर्थस्तथाऽपि सिद्धसाधनं स्यात् । अस्य च समबायस्य महानसाग्निसंयोगसमवायनैकत्वात् न तु महानसाग्निसंयोगोपाधिभिन्नः । तत्समवायः पर्वताग्निसंयोगसमकायस्तदुपाधिभिन्नः । एवं तदुपाधिभिन्नो ह्ययं समवाय इत्यत आह ॥ यदीति । नन्वमुख्यो ह्यौपाधिकोभेदस्तस्मात्तेनैकत्वमङ्गः स्यादिस्यत आह ॥ नेति। मायाव.धन्यथा भवेत् । सत्त्वासत्त्वविलक्षणाङ्गीकारे मायावादी भवेदयम् । भूयात्वल्वेष दोषस्तस्य प्रच्छन्नबौद्धत्वात् । पर्वताग्निसंयोगाद्युपधौनामनन्तत्वात्समवाया अनन्ताः । इतस्ततस्तु तत्तत्पदार्थेषु कार्यकारणगुणगुण्यादौ । एवं च स्वाभाविकमैदात्को विशेष औपाधिके लक्ष्यते । तस्मादृथयमुपाधिकल्पना । औपाधिकविकल्पेऽप्ययमेव न्यायः। तत्रापि चैत्रस्य पाचकत्वमित्यादौ षष्ठयर्थत्वेन समवायस्यैव तेनाभ्युपगतत्वात्तत्पक्षे पदार्थानामुत्पत्तिरेव न घटत इत्याह ॥ एवमिति । एवमौपाधिकभेदवान् असतः सत्तासमवायो हि जनिः । तत्पक्षे तत्रापि स भेदो विद्यमानश्चेदपसिद्धान्तः । नौ चेरटोत्पत्तावेव सर्वोत्पत्तिः । असतो घटसत्तासमवायेन सर्वसमावयस्यैकत्वात् । ननु युष्मत्पक्षेऽपि न हि पर्वतादिमात्रं विशिष्टादिकम् । तस्मात्कथमुक्तदोषो न स्यादित्यत आह ॥ अस्मदिति । विशिष्टादीनां विशेष्यादिभिरैक्याङ्गीकारेऽपि दोषो नास्ति । क्वचिद्देशे काले च भावरूपः स घट एव । देशान्तरे च कालान्तरे च भावरूपविशेषबलादि भावाभावयोरुभयोरपि प्रसिद्धियोतको । अन्यथाऽयं घटः पूर्वमसन्न घटे बहिरसन्निति सामानाधिकरण्यानुपपत्तिः। अत्र संत एव घटस्य देशान्तरकालान्तरयोरसत्त्वानङ्गीकारे तस्य व्याप्तत्वं नित्यत्वं च स्यात् । एकस्यैव भावाभावरूपत्वं धर्मद्वारेणापि प्रतिपादयति ॥ अभावस्येति । तस्मात्प्रध्वस्तादभावस्य च भावधर्मसम्भवात्प्रध्वस्तघटस्य विधमानत्वा दो वाच्यतादि च सदस्ति शशविषाणस्याभावोऽस्ति च घटस्य प्रध्वस्ताभावो देहस्याभावो देहस्य भावो घटाभावः कपालाभाव इत्यादि विशेषायुज्यते । गतमेव गतं निरस्तमित्यर्थः । न च शङ्कनीयं

·न००
द्विद्विक
ते
भेदस्य त्रैविध्यं विशेषभावस्याभावरूपत्वं केवलानुमानस्यासाधकत्वमित्यादिकमपि पुनरुच्यत इति । तत्र तत्र प्रसङ्गप्राप्तत्वात्तत्पर्याच्च मुहुर्वचनसाफ-
अ०टि०/8ल्यात् । भेदस्येल्मादेरयमर्थः । भेदस्य घटस्वरूपत्वे घटस्य रूपोत्पत्तावेव विदारणं स्यात् । तत्कपालानां पासूनां च भेदस्य स्वरूपत्वे विदारणं
स्यात् । मिदिविदारण इति धातुः । एवं सर्वविदारणेन सर्वविनाशाये घटस्य शून्यता वदन्ति ते भूतरूपाः । भेदशब्दस्य विदारणार्थाभ्युपगमेऽ-
||२८॥
प्यन्ततः शून्यता न स्यादित्यत आह ॥ विभागेनेति । तत्र युक्तिमाह ॥ नेति । यसंयोगोत्पत्तिस्तद्वियोगेन हि नाश इत्याकूतम् । तदाऽयं धातुर्वि-
दारणार्थोऽभ्युपगम्यते तदा द्रव्यावयवाना मिथो विभागगुणवाचको भवति हि । अत्र तश्चतिरिक्तमन्यत्वमेव विवक्षितम् । मिदान्यत्वमिति च पठन्ति । तदाह
॥विदारणेति। अभ्युपेक्षितोऽस्मिन्वादे सूत्रकृतेति शेषः । ईश्वरस्यानन्दादिगुणानिरस्य परेणाभ्युपगतमष्टगुणत्वमात्र दूषयति ॥ न चेति। आनन्द-
स्यन्दिन आनन्दपूर्णा इति भावः । अप्रमितत्वतोऽपरिच्छिन्नत्वतः । मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रहे । यदासीत्तत एवायः स्वयम्भूः समभूदज इति
तद्वाक्यं भगवद्वाक्यं भागवते । एकैकगुणतोऽप्यनन्ते ज्ञानानन्दादयो गुणाः प्रत्येकमप्यनन्ता इत्यर्थः । यदासीदब्जम् । आदिशब्दादनन्तबाहुरनन्त-
गुणोऽनन्तरूप इत्यादिका । एकैक्गुणतोऽप्यनन्ते ज्ञानानन्दादयो गुणाः प्रत्येकमप्यनन्ता इत्यर्थः । एवैकगुणानन्य साधयति ॥ यदीति ।
आदिशब्दादिच्छादिघटाविषयत्वपटाविषयत्वादिति शेषः । तज्ज्ञानादेर्न स्वतः किन्तु घटाधुपाधिक एवेत्यत आह ॥ औपाधिकेति । ज्ञानस्य
स्वप्रकाशविशेषानङ्गीकारे दूषणमाह ॥ स्वेति । यैनिस्य निवारितं तेषां पक्ष इति शेषः । स्वज्ञानाधिगमं विना कथं सर्वज्ञता तस्येश्वरस्य स्वज्ञ.-
नस्यापि सर्वान्तःपातित्वात्। एष एवेत्यादेरा उच्यन्ते । यो अयमनयोनियोविषयविषयिभाव उक्तः स एष एवार्थः । तज्ज्ञानावसितो यदि विश्व-
ज्ञानावसितो यदि । तर्हि विश्वज्ञानस्य स्वयंप्रकाशत्वं स्यादेव । तद्विश्वज्ञानमेकस्य विषयविषयिभावसम्बन्धस्य विशेषणं हि सम्बन्धित्वेन किञ्चिदज्ञा-
नावसितो यदि । अथवा परमेश्वर एष पदार्थो विश्वज्ञानावसितो यदि । तद्विश्वज्ञानमेतद्विश्वज्ञानमेतस्य परमेश्वरस्य विशेषणं हि । अहं विश्वज्ञानवान-
॥२८॥

·AR स्मीति हि तत्परमेश्वरं ज्ञापयति । तथा चाप्रकाशत्वं स्यात् । अपि च परमेश्वरो ज्ञानाज्ञानावसितो यदि ज्ञानाज्ञानमेतद्विशेषणं हि । अहं ज्ञानाज्ञा- नवानस्मीति हि तं ज्ञापयति । अपि च । एष ज्ञानाज्ञानाख्य एवार्थो विश्वज्ञानावसितो यदि । ज्ञानाज्ञानं ह्येतस्य विश्वज्ञानस्य विशेषणं ज्ञापकत्वेनेदं विश्वज्ञानाज्ञानमिति हि विश्वज्ञानं तज्ज्ञापयति । तथा चाज्ञाननिवृत्तिः । एषोऽयों ज्ञानान्तरेणावसितश्चेत्तज्ज्ञानमपि तथेत्यनवस्थितिः । नन्वीश्वरस्य सुखवत्त्वे दुःखवत्त्वप्रसङ्गः । तथा हि । विमतो दुःखवान्सुखवत्त्वात् । यः सुखवान्स दुःखवान्यथा चैत्र इति । इयं व्याप्तिनों भवेत् । श्रुतिविरुद्धत्वा- दिति भावेनाह ॥ सुखवानिति । योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति । य आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोक इति निर्दुःख- त्वम् । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेतीति महानन्दश्वेशस्यैव भण्यते हि । एवं परहेतोः कालत्ययापदिष्टत्वमुद्भाव्याप्रयोजकत्वदूषणं चाह ॥ ईश्वर- स्येति । न हि चैत्रदुःखित्वे सुखित्वं प्रयोजकम् । कित्त्वीश्वरस्य दुःखितयेष्टवं तत्र प्रयोजकम् । सुखित्वसाधनं दुःखित्वसाध्यमुपाधत्ते विमजतीति दुःखित्वोपाधिः । नन्वाश्चरस्य दुःखितयेष्टत्वमीश्वरे स्वस्मिन्नपि स्पाचाम । एवं च साधनाव्यापकत्वाभावादुपाधित्वं न स्यादित्यत आह ॥ न चेति । न हि कस्यचिदात्मदुःखितेच्छा स्यात् । चैत्रसुखित्वदुःखित्वयोः सहदर्शनमात्रेणानन्दं ब्रह्मेत्यादिश्रुतीनामपलापतो यज्ञादिः पापहेतुहिंसायुत- त्वाद्ब्रह्मकुलोत्सादनवदिति नानुमाति किम् । यदि तत्र ब्राह्मणो न हन्तव्य इत्यादिश्रुतिनिषिद्धतोपाधिः । तर्हि श्रुतेः प्रयोजकत्वाङ्गीकारात्पर- साधनस्यासिद्धत्वेन श्रुत्यनुक्तत्वं कथं नोपाधितां व्रजेत् । यदि श्रुत्युक्तिनिर्णयकारणं तर्हि श्रुत्या दुःखित्वेनोक्तमप्युपाधिः स्यादि । तस्मा- छौतेऽथे किमनुमाननाजागलस्तनवद्यर्थेनेत्याह ॥ किमिति । न बुद्धो धर्मदर्शी स्यात्पुंस्त्वादिल्यादिपूर्वोक्तेन प्रकारेण । एवमीशस्यानुमया सिद्धयसम्भवादनानन्दानुमायाश्च श्रुतिर्धर्मिप्रमा भवेत् । नित्यमेव भावादिति योजयंस्तत्पक्षे विशेषानङ्गीकारादतिप्रसङ्गमुद्भावयति ॥ नित्यति । तत्पक्षे कालोऽप्यौपाधिकभेद उक्तरीमा निरस्तः । विशेषकाले भिन्नकाले । सर्वे निमेषा जज्ञिरे । विद्युतः पुरुषादधि ।

·॥२९॥
कला मुहूर्ताः काष्ठाश्चाहोरात्राश्च सर्वशः । अर्धमासां मासा ऋतवः संवत्सरश्चेति श्रुतिः । सौन्तः शरीरेअर्पितभूतसूक्ष्मः कालात्मिको
शक्तिमुदीरयाणः । उवास तस्मिन्सलिल इति भागवते । कालस्योत्पत्त्यङ्गीकारे तदर्थ कालान्तरकल्पना । तदर्थ च तथेत्यनवस्थया विरोध धान००
इत्यतो ब्रूते ॥ कालस्येति । अस्मत्पक्ष इच्छायाः सृष्टिविषयत्वे तस्याः सृष्टिविषयत्वायसङ्ख्यातविशेषत्वान्न कश्चन विरोध इत्याह
असङ्ख्यातेति । कालस्य स्वाख्यकालगत्वं श्रुत्या युक्त्या चौपपादयति ॥ ईश इति । ईशः सर्वत्र पुरुषः स्वतन्त्रः कालनित्यतेति च
अ०७
श्रुतिः । न च तावता साम्यमिति भावेनाह ॥ ईशाधीनाविति । तद्गतौ तत्रैव गतौ न तु लदतिरेकेण व्याप्तौ । स्वोद्दिष्टे स्वयमिन्युद्दिष्टे न
त्वन्यस्मिन् । अतः कालस्यैशाधीनत्वात्कदा कस्योत्पत्तिरिति पृष्टै दशममास इत्युक्ते स कालः कस्मिन्काल इति च पृष्टे स कालस्तदैवेति लोकव्यव-
हारः कालस्य स्वगतत्वतो हि यस्मात् । एवं चेत्सर्वमपि तत्तत्स्वभावः स्यान्न विष्णोरित्यत आह ॥ स्वाभावादिति। न हरिं विना
ज्ञानस्वभावतोऽपि स्यादित्यादावुदितः । पुरा सृष्टिस्थितिक्षययातिप्रकाशावृतिबन्धनम् । सर्वक्षराणामेवैकः कुर्यात्सात्विकमोक्षणम् । सर्गस्थितियतिज्यो-
तिनत्यानन्दप्रदोऽक्षरे । चेष्टाप्रदश्च सर्वसामक एच परी हरिरिति परमश्रुतिरिति । ततः सर्वस्वभावस्य तद्वशत्वात्। रूपादिमत्वाच्च विपर्ययो
दर्शनादिति सूत्रं विवृणोति ॥ रूपेति । अतोऽष्टगुणेशधादिमतस्यानुपादेयत्वादानन्दायनन्तगुणमयदेहात्मकेश्वरप्रतिपादकोऽयं समन्वयो न विरुद्ध इति
सिद्धम् ॥ ६॥ चतुर्विधेषु बौद्धेषु वैभाषिकाश्च सौत्रान्तिकाश्च बाह्यार्थवादिनो जगदेवमाहुः । स्ववीर्यमत्रेणैव क्षणाविनाशिपरमाणूनां समुदायविशेषरूपं
चात्मानं च ज्ञानमात्ररूपं क्षणिकमाहुः । एतेषां परमाण्वादीनां जगत्पश्चस्कन्धात्सना स्थितं चाहुः । स्थिति: पञ्चस्कन्धानामिति शेषः । समुदाय
उभयहेतुकेपि तदप्राप्तिरिति योजयरतन्मतं निराकरोति ॥ समुदाय इति । उभयोः सकाशान युज्यते । उभयशब्दैनानकमत्र
विवक्षितं न द्वित्वमात्रम् । इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमानिमित्तत्वादिति सूत्र व्याख्याति ॥ अन्योन्येति । तच्च
॥२९॥

·CRECENT समुदायत्ववेदनम् । सृष्टिकाले परमाणूनां सामीप्यहेतुकं प्रलयकाले तेषां दूरस्थत्वात्तन्नास्ति । तस्म, सद,तनानां परमाणूनां संयोगाज्जगदुत्पधत इति चेत्परमाणुपुञ्जाख्यं कारणं. प्रलये दूरस्थं पश्चादपि दूरस्थं कार्यमेवापादयेन्न तु समीपस्थं किमुतैव संयुक्तम् । अतोऽयं च दोष सम्प्राप्त इत्याह अत इति । अतः स्वोत्पत्तिमात्रस्यैव स्वनाशनिमित्तत्वात्प्रलय आत्मनः संयोगिरूपराहित्यात्सृष्टिकालेऽप्यथैरिन्द्रियसंयोगिरूपस्य कारणता नैव स्यात् । तज्ज्ञानताऽपि नैव हि । तेष्वर्थेषु ज्ञानमस्येति तज्ज्ञानः । अतो विशेषकार्यजनकत्वाङ्गीकारावटादिकं पटादिकस्य कारणं स्यात् । मूलसृष्टावात्मनश्च संयुक्तपरमःणूनां कारणं स्युः । नन्वात्मनामदृष्टं सृष्टिनिमित्तत्वतः परम,यादीनां संयोगादिविशेषनिमित्तमित्यत आह ॥ अष्टमपोति । तथा सत्येवमापयत इत्याह ॥ कार्य चेति । नियामकाभावत्कस्यचित्स्वतन्त्रस्य नियामकाभावात् । फलादीनां विशेषसम्प्रतिपत्त्या क्षणिकत्वं प्रतिपाथ तदृष्टान्तेनानुमीयते । यत्सत्तत्क्षणिकं यथा फलादि । सच्च विवादास्पदीभूतमिति । एवं प्रत्यक्षसिद्धस्य स्थिरत्वस्यापलपे सति विशेषः कथं सिध्यति । तत्र चायं प्रयोगः । यत्सत्तदविशेष यथाऽऽकाशादि । सच । विवादास्पदीभूतमिति । नन्वयं दृष्टान्तः साधनविकलः । आकाशस्य मूर्तद्रव्याभावरूपत्वादित्यत आह ॥ यदीति । अस्मिन्नाकाशेऽवलोको नास्तीत्यधर्मप्रतियोगिकत्वम् । आका- शस्तु नरादिवद्विधिमुखेनैव ह्यवगम्यते । उन्मत्तस्तु क्वचिदेव दृष्टं त्यजत्यदृष्टं स्वीकरोति च न तु सर्वत्र । तस्मादमुष्मात्स गुणवान् । उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् । असति प्रतिज्ञोपरोधो योगपद्यमन्यथेति सूत्रयोः पूर्वमप्यभिप्रायः सूचित इदमस्यैवैश्यादिना न हि पदार्थानां योगपधे कार्यकारणव्यवस्थेदमिति च सा निराकृता । इदानी विस्तरत आह || उत्तरेति । सादृश्यनिवन्धना भ्रान्तिः प्रत्यभिज्ञा सादृश्यं च प्रत्येक संस्काराज्ज्ञायत इति च न युक्तम् । संस्कारस्यैवाभावादित्याकूतम् । अतः क्षणविनाशित्वादात्मनां सादृश्यासम्भवाच पूर्व' तन्मया ज्ञातमिति ज्ञानं न सम्भवतीत्याशङ्क्य पक्षेऽनुमा कुत एव व्याप्तिस्मरणासम्भवात्संस्कारार्पकत्वात्सम्भवं प्रपञ्चयति ॥ कार्येति । सम्बन्धा एवं ·तु कौतुकादयोऽन्यत्र पटादिषु संस्कारमादधते । असंस्कारतः संस्काराभावात् । तनिबन्धसादृश्याभावात्तनिबन्धनभ्रान्त्यभावात् । प्रत्यभिज्ञाया अ०टिका निरवकाशत्वेन बलवत्त्वात्क्षणमात्रमवस्थानं न चैककालीनत्वमस्विति वाच्यम् । क्षणिकत्वभङ्गप्रसङ्गादिति भावन तल्लक्षणमाह ॥ पूर्वेति । न०च० एवंविधलक्षणे कयमुत्पाधसम्बन्धस्य विनाश इत्याशयः । क्षणस्यैवमिष्टत्वादेवायं च दोषः स्यादित्याह ॥ पूर्वेति । सति पूर्वस्मिन्विद्यमाने कार्य में द्वि द्वि० भवेच्चेत्तत्कार्यमपि तथा तत्कार्यमपि तथैवेति योगपद्यं भवेत् । तथा च सव्येतरगोविषाणवत्कार्यकारणत्वाभावः । एकस्मात्कार्योत्पत्तौ च का प्रमा। अ०८ परानुमानस्य दृष्टान्तः साध्यविकल इत्याह ॥ अभेदेऽपीति । दीपादिव दीर्घहस्वत्वादिविशेषदर्शनं तु भेदं विनाऽपि विशेषमात्रेणेव युक्तमित्यनु- भवसिद्धं च । दृष्टान्तोऽसम्मत इत्यत आह ॥ सच्चेदिति । न हि खादीनां रूपादिभ्यः कश्चिद्विशेषो विधिप्रत्ययवेधत्वमात्र इति भावः । यत्सौत्रान्तिकेनान्यदप्यभ्युपगतं नीलादिरूपेण दृश्यमानं तज्ज्ञानमेवानेनानुमितमन्यजगदिति । तनिरस्यति ॥ विश्वामिति । किं न दूपणमिति शेषः । निगमयति ।। अत इति ॥ ७ ॥ वस्तुतोऽनन्तस्त्रतञ्चतिरिक्तवस्वभावे । नासतो इष्टत्वादिति विवृण्वनेति निराकरोति ॥ नेति । उदासीनानामपि चैवं सिद्धिरिति सूत्र व्याख्याति ॥ यदीति। इतश्च तन्मतं न युज्यत इत्याह ॥ देशेति । प्रलय- कालेऽपि सृष्टिः स्यात् । आदिशब्दात्साधनानियमोऽपि न स्यात् । तथा च मुद्दण्डचक्रादिभिः पटादिसृष्टिः स्यात् । शून्यस्य करणस्य सर्वत्रापि निर्विशेष- त्वात् । जगदुद्भवः पुरुषेच्छानुसारी वस्तुत्वात्सम्मतवदित्याह ॥ पुरुषेति । पुरुषाद्भवः पुरुषेच्छानुसारेण भवः । ननु वस्तुत्वहेतुरसिद्धः । उद्भवधर्मस्य धर्मिवस्तुनो भेदस्यैवाङ्गीकृतत्वादस्माभिरिति नैष दोषः । वस्तुशब्देन पदार्थमात्रस्यैव विवक्षितत्वात् । उद्भवधर्मस्यापि वस्तुत्वाविरोधात् । ननु न यसतः सदुःपत्तिरस्माभिर्विवक्षिता । विश्वस्याप्यभावरूपत्वादिस्याशङ्का परिहरन् नाभाव उपलब्धेरिति सूत्र व्याख्यति ॥ सर्वस्यापीति। विश्वं सदित्युपलभ्यत इति यतोऽनुभूयमानमपि विश्वं न स्यादित्यनुभवविरोधेऽङ्गीक्रिीयमाणे सति वादिनो वचनं तदर्थश्चानुभूयमानत्वे सत्यपि कुतो ॥३०॥ S Anepa HAPA ·भवेत् । तदभावे विश्वमपि प्रतिपत्त्यैव सत्यं भवेत् । सत्यानुभवस्य गति प्रतिवादिनोप्रेक्ष्यमाणामनूध परिहरन् वैधाच्च न स्वभादिवदिति सूत्रं व्याख्याति ॥ स्वमेति ॥ किमिति । कस्माद्धेतोरित्यर्थः । निवर्तत एव ज्ञानादित्यत आह ॥ अनादोरिति । तस्या निवृत्ते_न्तिकल्पि- तत्वसम्भवात् । तत्पक्षेऽपि निर्विशेषित्वव्यतिरिक्तत्वात् । तस्याप्रामाण्यगत्या भ्रान्तिकाल्पितत्वसम्भवाच्च । तदेवोपपादयति ॥ दृष्टस्यति । प्रमाण- दृष्टस्य विश्वस्य भ्रान्तिकल्पितत्वं स्याच्चेत्प्रमाणदृष्टे तद्बाधे प्रत्ययः कुतो भ्रमो न स्यात् । तनिदर्शनदृष्टान्तेनावस्तुत्वेनार्थान्तरमुपन्यस्यति ॥ गवा- मिति । दृष्टशृङ्गाणां गवामशृङ्गिभावेन सहादृष्टशृङ्गाणां शशानां शृङ्गिता न स्यादित्यसतो जायमानस्य कथं देशकालादिनियम इत्यत आह ॥ अस्माकमिति । सविशेषेच्छस्येश्वरस्य प्रसादात् । न हि धर्मादिसिद्धिः स्यानित्यवाक्यं विनत्युक्तभगिनाऽस्माकं दृष्टत्वं सत्त्वे हेतुः किन्तु मिथ्यात्व एवेत्याशयवतोऽनुमानमनूछ परिहरति ॥ इयत्वादिति । इयं चानुमा मिथ्या न चेत्सत्यायां तस्यां दृश्यत्वहेतोवृत्तेर्व्यभिचारो भवेत् । मिथ्यात्वे सत्यपि साधकत्वं किं न स्यादित्यत आह ॥ साधकत्वमिति । ननु प्रत्यक्षस्य वर्तमानमात्रग्राहित्वाच्छाश्चतिकं बाधाभावलक्षणं विश्वस्य सत्यत्वं कथं ततः सिध्यतीत्यत आह ॥ अतीतेति । दृष्टस्य सत्त्वं साक्षिसिद्धं चेच्छुक्तिरजतादेः सत्त्वस्यापि तथात्वप्रसङ्ग इत्यत आह ॥ ढेति। यदबाध्यत्वेन दृढं दृष्टं तदेव हि दृष्टं नाम । शुक्तिरजतादिकं तु दृष्टवदवभासते परं न तु मुख्यदृष्टम् । इतश्च विश्वस्य शुक्तिरजतादिसाम्यं नास्ती- त्याह ॥ भ्रान्तरिति । सविशेष एव हि नः पक्षे विश्वस्य सत्यत्वरूपः । नन्वापाततोऽबाध्यत्वाच्छुक्तिरजतादेविश्वस्य विशेषस्तु तत्त्वविज्ञानाद्देश- कालान्तरादिभिः सह बाध्यत्वमेव ह्यस्मत्पक्षे तत्कथं सत्यत्वमित्यत आह ॥ विज्ञानाविति । व्यभिचारो बाधः । दृष्टा ह्यनुमा प्रमेत्यत आह ॥प्रमेति । विश्ववदेव विश्वबाधकप्रमायास्तत्साध्यस्य विश्वबाधस्य च बाधः स विरोधी नाम । तथा च विश्वसत्यत्वं निरपवादं सिध्यति । भेद इत्यादेरयमर्थः । यदि भेदो विशेष्यधादिग्रहणापेक्षया गृह्यते तहन्योन्याश्रयताहेतोाह्यः । तथा हि । धो भेदेन विशिष्ट इति विशेष्यविशेषण- २ ·900 ज्ञानापेक्षया भेदज्ञानं विशेष्यविशेषणज्ञानं च भेदज्ञानापेक्षम् । घटात्पटो भिन्न इति धर्मिप्रतियोगिज्ञानापेक्षया भेदज्ञानं धर्मिप्रतियोगिज्ञानं च भेदापेक्ष- अ०टिन ६ मित्यन्योन्याश्रयत्वात् । गृहीतुमशक्य इति यदुच्यते न तयुक्तम् । वस्तुनो भेदः स्वरूपमिति । तस्माद्वस्तुनो ग्रहणसमये भेदस्याग्रहो न सम्भवति । अन्यथा न०० वस्तुना सहैव,ग्रहणे स्वरूपग्रहणानन्तरमपि घटस्य पटेन भेदोऽस्तीति वक्तुं न युज्यते । तत्र दूषणान्तरमप्याह ॥ अगृहीत इति । यदि वस्तुस्वरूप द्वि-द्वि० ग्रहणेऽपि स्वपरयोरगृहीतो भेदस्तह्यन्यस्माद्भिन्न इति च भेदग्रहः स्यात् । कदाधर्मित्वादीनां ग्रहणमित्यत आह ॥ धर्मित्वेति। प्रथमतो घटं दृष्ट्वा पश्चा अ०१० श्वात्पटाहटो भिन्न इति हि धर्मित्वादिग्रहणमित्यत आह ॥ स्वरूपेणेति । स्वरूपेण सह सामान्यतो गृहीतो मेद एव घटस्य पटाद्भेदः स्तम्भानेद इत्यादि- विशेषा गृह्यन्ते । अन्यत्वं हि भेदो नाम । एवं चान्योन्याश्रयतादोषेण भेददूषकेण स्वव्याघातात् जात्युत्तरकरौ स्वव्याहातप्रसङ्गो हि जाति म । वैधाच्चेति सैत्रेण चशब्देनास्य शून्यत्ववादिनी मायिनश्च ।। ८ ॥ विज्ञानविवर्तवादिनो मतमनुवदति ॥ ज्ञानमेवेति । सन्ततिभेदो ज्ञानसन्तत्याख्यानामात्मनां मिथो भेदः । स्वभेदसन्तानिनां ज्ञानानां स्वानां मिथो भेदोऽभेदश्च तेषामेव । स एवाहमिति गम्यमानी नानासंवृति- भूमिषु विविधा ज्ञानस्थानेष्यन्तःकरणेषु प्रतिभासन्ते । एतन्निरस्यति ॥ न भावोऽनुपलब्धेरिति व्याचक्षाणः क्षणिकत्वाच्चेति सूत्र विवृणोति ॥ क्षणिकत्वादिति ॥ ९॥ विश्वं सास्यादसत्स्यात्सदसत्स्यात्सदसद्विलक्षणं स्यात्सदसद्विलक्षणाविलक्षणं च स्यादुक्तं सर्वं च न स्यादुक्तं सर्वं च स्यात् । एतत्परिहरन् नैकास्मिन्न सम्भवादिति सूत्र व्याख्याति ॥ नेति । यदि विश्वसद्वाददोषनिवृत्यर्थमसदामना । एवमेव सदसदादिविलक्षणकल्पना सदसदादिदोषपरिहारार्थं समुच्चितकल्पना त्वसमुच्चितदोषपरिहारार्थमित्युच्यते । तर्हि तैः परिजिहोषितदपिरखि- लैरपि लिप्यतेऽयमित्युत्तरम् । तदाह ॥ तत्तदिति । चलदर्शनश्चञ्चलसिद्धान्तः । सदसत्तया नियमः प्रमाणसिद्धो हि । न चेदं सदसद्विलक्षण- मित्यादौ प्रमाणमस्ति । व्याहत स्वव्याहतम् । अमनहोऽप्रमाणग्रहः ॥ एवञ्चात्मा कास्न्यम् । न च पर्यायादप्यविरोधो ६॥३१॥ SECCESS ·४ विकारादिभ्य इति व्याख्याति ॥ वक्तीति। तत्तस्मादन्यथाभावान्नानित्यता चेतनस्येति शेषः । विशेषलक्षणनिवृत्तावेव विनाशो न तु सङ्कोचविकासादन्यथाभावमात्रादिति दर्शयति ॥ ओलेति। नैवं तस्येतीममेवा) प्रपश्चयति ॥अन्यथाभाव इति। तस्य पक्षेऽन्यथाभावमात्रमेवानि- त्यत्वनिमित्तमीरितम् । तस्य रूपादिमात्रयुगेव तथा नाशेन व्याप्तं तया व्याप्त्या चान्यथाभावहेतोश्चात्मनोऽप्यनित्यता भवेत् । भाविसंस्थापगमाभावात्तेषां नित्यत्वप्रसङ्ग इत्य.कूतम् । चेतनस्य न ह्यचेतनस्य शब्दादिज्ञान स्यात् । तस्मान्दृक्षस्यात्मता न भवेत् ॥१०॥पत्युरसामञ्जस्यादिति सूत्र व्याख्याति ॥ तच्चति । यं कामये तं तमुग्रं कृणमि । अहं रुद्राय धनुरातनोमि । ब्रह्माद्विषे शरवे हन्त वा उ । अस्य देवस्य मीळ्हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रमुथे हविभिः । विदेहि रुद्रो रुद्रिय महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विना विरवदिति श्रुत्यों गुरुभिरुदितः । तत्त्वप्रदीपिकायां यं यमुग्रं कामये तं तमुग्रं कृणोमि । यं यं ब्रह्मणं कामये तं तं ब्रह्माणं करोमीति । इह च तात्पर्यमधिकमवगम्यते । अहमेव स्वयमिदं वदामि जुष्टं देवेभिरुत मानुषेमि- रित्यादरणीयत्ववर्णनात् । रुद्राय हन्तवे धनुरातनोमि । रुद्रं हन्तुमित्यर्थः । शरवे हन्त वा उ इतिवत् । शरुः संहारशीलः । शृहिंसायामिति धातोः । विदे हि लेभे । विदलाभ इति धातोः । हविभिः प्रभरणे कर्मणा ध्यानेन । स्तुहि श्रुतं गर्तसदं युवानमिति मुळन्न भीममुपहन्तुमुप्रमिति श्रुतिप्रसिद्धम् । हृदयगुहागं सिंहमिव भयङ्करं संहारशीलं स्वभावतोऽपि क्रूरं नरसिंहं स्तुहि ! रुद्र सत्तव धनुरादि शिर उत्पिपेषेति रुद्रस्य तु गलावष्टब्धस्य रुद्रस्य धनुषः स्वधनुषः कोटिरेव स्वशिरश्चिच्छिदे । तस्येन्द्री वर्मरूपेण धनुामच्छिनत्स्वयमिति हि तत्रैवोक्तम् । कुमारश्चित्पितरं वन्दमानं प्रति ननाम । रुद्रोफ्यन्तं भूरेर्दातारं सत्पतिं गृणीषे इति स्वपितरं वन्दमानं त्वां कुमारः षण्मुखोऽपि प्रतिदिनं ननाम । त्वं तु प्रभूतस्या- भीष्टस्य दातारं विष्णुं स्तौषि कद्विष्णोरुपमं निधायि तेन पासि गुह्यं नाम गोनामिति त्वया विष्णोः पदमुपमं ज्ञानसमीपे न्यधा- यीति यत् तेन वेदानां गुह्यं नारायणनाम सत्परम्परायामुपदेशेन पालयसि । मा शिश्नदेवता इत्यादेरर्थस्तु पद्मनाभतीर्थभट्टारकैरभिहितः सन्यायरत्ना- ·अटि. ॥३२॥ स वल्याम् । शिश्नदेवा लिङ्गदेवा भूतभविष्यवर्तमानरुन्द्रा अस्माकमृतं ब्रह्म मागुर्नावगच्छानित्यर्थः । स्कान्दे च । न त्वं वेत्सि सवेत्तन्द्रिो नाई वेनि नशङ्करः वित्ति पारं महत्त्वस्य हरेरद्भुतकर्मण इति । नरिम्भदेवा अभिवर्षसाऽभ्यभूदिति । शिश्नदेवान् रुद्रान् झन्मारयन् वर्षसा तेजसाऽभ्यभूत्परमेश इत्यर्थः । धान एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्कर इति तु स्पष्टार्थम् । स रुष्टः प्रसन्नो यद्रुष्टः स प्रसन्नस्तस्माद्द्रः सम्प्रसादावभूतां न ह्या एतावभूतामिति द्वि०वि० विष्णोः कोपप्रसादजौ रुद्रचतुर्मुखावित्यर्थः । शान्तिपर्वणि च । नमोऽतिशयसै तस्मै देवानां परमात्मने । नारायणाय विश्वाय निर्गुणाय गुणात्मने । अ०११ यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रश्च क्रोधसम्भवः । एतौ द्वौ विबुधश्रेष्ठौ प्रसादक्रोधजौ स्मृतौ । तदादेशितपन्थानौ सृष्टिसंहारकारकाविति । देवा वै सत्रमासत ऋद्धिपरिमितं यशस्कामास्तेषां वैष्णवं मखं यश आर्छदिति तेषां देवानां मध्ये विष्णुभक्तमर्छन्दवाच्यं रुई यशः प्राप्नोत् । यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः । यज्ञेन रुद्रेण यज्ञं विष्णुं । देवा यद्यझं तन्वाना अबधन्पुरुषं पशुम् । यो भूतानामधिपतिः रुद्रस्तन्त्रिचरो वृषेति । विष्ण्वा- ज्ञाख्यां तन्त्रि चरतीति तन्त्रिचरो वृषा समर्थः । वृषभरूपश्च स्तेतृत्वादिना स्वातन्त्र्यादीनि प्रतियन्त एक इत्यादिना प्रलये भवः प्रलयावस्थायां स्थूळदेहाभावः । सम्बन्धानुपपत्तेश्चोत सूत्रं व्याख्याति ॥ अशरीरत्वत इति । देहिनो हि कुलालादेरुपादानादिकारणादिज्ञान दृष्टम् । करणवच्चेन्न भोगादिभ्य इति सूत्रं व्याख्याति ॥ न चेति । आधिष्ठानानुपपत्तश्चति योजयति ॥ आधिष्ठान इति। पत्युहमावाभावयोर्दूषणान्तरेऽप्यभिधत्ते । अन्तवत्त्वमसर्वज्ञता वेति योजयन्केवलानुमानमूलकं पाशुपतागममेवं दूपायित्वा तत्रोक्तदोष स्वपक्षे परिहरति ॥ न चैतदिति । बुद्धिमनोऽङ्गप्रत्यङ्गवत्तां भगवतो लक्षयामहे । बुद्धिमान्मनोवानगवान्प्रत्यङ्गवानिति । यदात्मको भगवास्तदात्मिका व्यक्तिः । किमात्मको भगवान्ज्ञानात्मक ऐश्वर्यात्मकः शक्त्यात्मक इति । वासुदेवो वा इदमन आसीन ब्रह्मा न च शङ्करः । परो मात्रया तन्वा वावृधान न ते महित्वमन्वनुवन्तीत्यादौ रुद्रादीनां भगवन्महिमाप्राप्तिवचनाज्जगत्कर्तृत्वासम्भवः प्रतीयते । ज्ञानज्ञानो नाज्ञानमिश्रज्ञानः । ॥३२॥ CREG ·RACTICC A +-ack सुखसुखो न दुःखमिश्रसुख इतीति तत्त्वप्रदपिकायाम् । श्रवणोत्थं प्रियं दर्शनोत्थो मोदः । भौगोत्थः प्रमोदः स्वरूपभूत आनन्दः । तत्तत्प्रवर्तकतया च तत्तव्यपदेशः । शिरः प्रियस्थितं तस्य परेयं प्रियनामकम् । मोदप्रमोदयोर्बाहू मोदनाच्च प्रमोदनात् । मोदप्रमोदनामानावानन्दश्चाततत्वतः । मध्यमानन्दसंस्थं च ब्रह्म सृष्टयादि बृंहयत् । पृच्छं प्रधानवायौ च ब्रह्माख्ये संस्थितं सदा । अभेदोऽप्यविशेषोऽपि परमैश्चर्ययोगतः । देहदेहि- वदेवासौ पञ्च ।ऽवस्थितो हरिरिति यजुः संहितायामिति च । नित्यगुणात्मनो नित्यगुणस्वरूपान्न तु प्राकृतात् । नन्वेकस्य विष्णोर्दैहदेहिभावादिकं विरुद्धमित्यत आह ॥ मानवत्त्वादिति । ननु शिवस्यापि बहुरूपत्वेन विश्वलष्टत्वं श्रूयते श्वेताश्वतरश्रुतौ । विश्वस्य स्रष्टारमनेकरूपं विश्वस्यै परिवेष्टितारम् । ज्ञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेतीत्यत आह ॥ शिवादीति । नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति । यो देवानां नामधा एक एव तं सम्प्रश्नं भुवनायन्त्यन्ये । उक्तः समन्वयश्च सर्वश्रुतीनां विष्णुवाचकत्वे मानम् । अपरे हरावपरवाचिनः शिवादिशब्दा हरौ वर्तन्त इत्यर्थः । लैङ्गादिपुराणानि भागवतेतिहासपुराणादिभिर्विरुद्धत्वात्पाशुपतागमोक्तार्थे प्रमा न कथम् । समबलेषु पुराणेषु लैङ्गादीनां तत्र मानत्वमित्यत आह ॥ तद्विरुद्धेष्विति । लैजादीनि रुद्रोत्तमत्ववाचीन्यपि स्वेष्वेव विष्णोः क्वचित्सवोत्तमत्ववचनाच्च परस्परविरोधतो भागवताधुक्तार्थविरुद्धेष्वर्थेषु नो मानं स्युः । शैववैष्णवयोः समब्राह्माविरोधाच्च रुद्रोत्तमत्वस्य विवक्षितोऽ- थोऽवसीयते । वैष्णवादिषु भागवतादिषु देवतान्तरस्य सर्वोत्तमत्वानियमाच्च । त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारयेति वचनात्पाशुपतागमस्य मोहार्थमुक्तितश्च । एको विष्णुरेव सर्वगुणान्वितो नान्यः । न चैतावता लैङ्गादीनामप्रामाण्यप्रसङ्गः । तेषु पूर्वपक्षप्राचुर्ये सत्यपि विष्णूत्तमत्व एव तात्पर्यावगमात् । गणेशादीत्यादिशब्दाद्धिरण्यगभेश्वरमतम् ॥ ११ ॥ भैरवीत्यादिशब्दान्मायाकुण्डलिनी क्रियेत्यादीनि । उत्पत्त्यसम्भवादिति सूत्रं व्याख्याति ॥ तन्नेति । न च कर्तुः करणमिति सूत्रं व्याख्याति ॥ तच्चेति ।

·न०चं अ०१२ विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेध इति सूत्र व्याख्याति ॥ नेति । द्वयमीश्वर ईश्वरी चेति । तत्पक्षः शिवकर्तृत्वपक्षः । तन्मतं वाममतम् । अ.दि. 18 ज्ञानेष्येतेषु ज्ञापयन्तीति ज्ञानानि साङ्ख्यादिशास्त्राणि तेप्येतत्पञ्चरात्रं प्रमाणत्वेन विशिष्यते । एकान्तभावी नियतभक्तिः । कथितो हरिगीतासु समासविधिकल्पितः । एष धर्मो जगन्नाथात्साक्षान्नारायणानप । नारदैन तु सम्प्राप्तः सरहस्यः ससनह इति च मोक्षधर्मे । एष धर्मः पञ्चरात्रोदितः। ॥३३॥ पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्येत्युत्तरवाक्यात् । वेदार्थपूरकं ज्ञेयं पञ्चरात्रं यतोऽखिलम् । तत्सझेपश्च गीतेयं तस्मान्नास्याः समं क्वचिदिति ब्रह्मवैवर्ते । ऋषीनुवाच तम्सर्वान् अदृश्यः पुरुषोत्तमः । कृतं शतसहस्राणां श्लोकानां हि तमुत्तममिति शान्तिपर्वणि । श्लोकशब्दोक्तस्य पञ्चरात्रस्य । वेदा इत्यारभ्य इतिहासः पुराणं विद्योपनिषदः श्लोका इति श्रुतौ वचनं चास्ति पञ्चरात्रप्रामाण्यस्थापकम् । ननु वासुदेवात्सङ्कर्षणो नाम जीवो जायते । सङ्कर्षणात्प्रद्युम्नो नाम मनो जायत इति पञ्चरात्रे जीवस्योच्यमानाया उत्पत्तेरसम्भवात्पञ्चरात्रं दूष्यत इत्यत आह ॥ उत्पत्तिरिति। तत्र पञ्चरात्रेऽपि जीवस्य घटवद्भूत्वाभावी न कथ्यते । तद्वचः पञ्चरात्रवचः । वासुदेवादिस्यादैरभिप्रायमाह ॥ जीवेति । वासुदेवात्सङ्कर्षणः सङ्कर्षणात्प्रद्युम्नःप्रथुम्नाद- निरुद्धः सर्व एते ह भगवन्तो वासुदेवा इत्यादरभिप्रायमाह ॥ एवमिति । एवमनेन क्रमेण । ननु तत्र भगवान् शाण्डिल्यः षडङ्गं वेदमधीत्य तस्मिन्मह- त्याम्नाये निष्ठामधिगच्छन् यः सर्वपरमधर्मो यस्मान्न भूयोऽस्ति कथं तं विद्यामित्येवं बलवद्विवेकमातिष्ठमानो बभूव । नन्न भगवते शाण्डिल्याय भग- बता सङ्कर्षणेन व्यक्तेन शब्दवच्छात्रं प्रोक्तमिति हि पश्चरात्रे च चतुषु वैदेषु परं श्रेयो लब्ध्वा शाण्डिल्य इदं शास्त्रमधीतवानिति च । तस्माद्वेद- विनिन्दकत्वादप्रामाण्यं तस्येत्यत आह ॥ यदीति । यदि विद्याच्चतुर्वेदान्साङ्गोपनिषदान्द्विजः । न चेत्पुराणं संविधानेव स स्थाद्विचक्षणः । इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपद्व्हयेत विभेत्यल्पश्चत द्वेदो मामयं प्रचलिष्यतीत्यत्र यथा पुराणानां वेदार्थज्ञानपू- रणमेवाभिप्रेतम् । तथा पञ्चरात्रादपीति । तस्माच्छाण्डिल्यवर्तने शाण्डिल्यमार्गे पञ्चरात्रे कुतो. द्वेषः । ननु न भूशं वदेत् समः ॥३३॥ andra ·PATRA FASHIONSKRISHAD सर्वेषु भूतेष्वित्यादिवचनविरोधान्मुमुक्षोः किमनया परपक्षनिन्दनयेत्याशङ्कापरिहाराय श्रुतिं दर्शयति ॥ अन्धन्तम इति । अन्धन्तमः प्रविशन्ति येऽवियामुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ विधाया५ रताः । ततो विद्यामविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह । अविद्यया मृत्युं तीर्खा विधयाऽमृतमभुत इति । ये विद्याया रताः । विद्यायामेव रता न त्वविधां निन्दन्ति । भूय इवेति क्रूरत्वज्ञापनार्थम् । अविद्यायाः सदोषत्वेन ज्ञाताया एतामेवातिपीड- कत्वेन मृत्युसंज्ञा तीत्वेति भावः । न भृशं वदेदिति सद्विवक्षया । समत्वं तु निन्येषु निन्यमानेषु मानं नेत्यादिकमेव श्रेष्ठम् । पादं हरेत्तत्र भवेत्पादश्च कर्तरि । पादस्तेषु सभासस्सु यत्र निन्यो न निन्द्यते । अनेनाश्रेष्ठो भवति मुच्यन्ते सभासदः । एनो गच्छति कर्तारं निन्द्यार्हो यत्र निन्धत इत्युधोगपर्वणि । कर्णी पिधाय निर्याघदकल्प ईशो धर्मावितर्यघृणिभिर्तृभिरस्यमाने । छिन्यात्प्रसय रुशतीमसतां प्रमुवेजिल्हामसूनपि ततो विसृजेत्स धर्म इति च भागवते ॥ १२ ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमहलसूत्रानुव्याख्यानस्य टीकायां त्रैविक्रमार्यकृतौ नयचन्द्रिकायां द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ २-२ ॥ * ॥ * ॥ ॥ श्रीगुरुभ्योनमः ॥ हरिः ॐ ॥ अथाध्यायशेषेण वचनानामविभूतादीनामुत्पत्त्यनुत्पत्यादिवाचिनो विषयविवेचनेनाविरोधं दर्शयति ॥ अथेति । युक्तीर्दशयति । अनुभूतीति । न वियवश्रुतेरिति सूत्र ज्याचष्टे । प्रकृतिरिति। इदं ससर्जेल्यादिश्रुतिषु प्रकृत्यादीनां सामान्येन पराधीनविशेषिताजनिमत्वं नामोदितम् । अन्यथाऽऽकाशादीनां स्वरूपोत्पत्यङ्गीकारे । यथनाकाशतेत्यादेरयमर्थः । यदि पूर्व प्रलये नाकाशतेति केनचिदभ्युपमन्यते । यदि तेनैव मूर्तसम्पूर्णता नाकाशतेति चेष्यते । तत्रावकाशो नास्तीतिं लोकव्यवहारानुरोधात्तर्हि तत्पशेः प्रलयकाले मूर्तनिबिडं जगद्विद्यते । किन्त्वस्मिन्नाकाशे बहूनि मूर्तद्रव्याणि स्थितानि सन्ति । तस्मादत्र मूर्तद्रव्यांतरस्य

·अ०टिल
॥३४॥
स्थित्यर्थमवकाशो नास्तीत्येव तस्य व्यवहारस्याभिप्रायो न पुनरवकाश एव नास्तीति । अत्रेत्युक्तत्वात्सामान्यत उक्तामुत्पत्तिं विशिनष्टि
अत इति । लवत्रुट्यादिविशेषवान्का
षवान्कालस्तूत्पद्यते । तत्तदा प्रधानं विकृतेरपि प्रधानमपि विकृतेः सृष्टमित्यादि ॥ ॥ एतेन नच
मातरिश्वा व्याख्यात इति सूत्र व्याख्याति ॥ एवमिति । पूर्वाधिकरणोक्तयुक्तीनामनुकर्षणार्थ एवंशब्दः । ज्ञानस्य नित्यत्वान्नायमन्यत्रद- द्वित.
नित्यः । शरीरोत्पत्तिकारणान्नापि साक्षानित्यः । अतो नित्यसमः । पराधीनविशेषेण शरीराभिमानोत्पत्त्याख्येन । पूर्व सूक्ष्मत्वेन सतः क्षीरादेर्दाया-
दिस्थूलत्वेन भावः स्थूलताभावः । पूर्व कुण्डलादिरूपस्य हिरण्मयादेः पश्चात्कटकादिभावेन पूर्वशब्दविलोपस्तद्वशतैव हि । तद्वशता हि व्यक्तिरेव
हि ॥ २ ॥ असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेरिति सूत्रं व्याचष्टे ॥ स्वतन्त्रत्वादिति ॥ ३ ॥ व्यतिरेको गन्धवत्तथा
दर्शयतीति सूत्रं विवृणोति ॥ अच्छेद्यस्येति । विभागाय नयति विभागार्थ प्रवर्तयति । इत्यभिधीयते इत्यभिप्रायोऽनेन
सूत्रेणाभिधीयते ॥ १३ ॥ परेशस्य सर्वशक्तित्वेन सर्ववैलक्षण्य एव स्थिते सत्यपि केचिन्मूढा अनीशस्य जीवस्य तेनैक्यमाहुः । तद्योऽहं सोऽसौ
योऽसौ सोऽहं तत्त्वमसीत्यादिश्रुतिभिनेंति परिहरति ॥ पृथगुपदेशादिति विवृण्वन् भिन्नोऽचिन्त्यः परमोजीवसधादित्यादि पृथगेवाभिधीयते ।
मुक्तिपर्यंतमेव संसारिणः परमात्मना भेद इत्यत आह ॥ प्रज्ञेति । सर्वं तत्प्रज्ञानेत्रं प्रज्ञाने प्रतिष्ठितं । प्रज्ञानेत्रो लोकः प्रज्ञाप्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्मेति ।
अलोको लोकविलक्षणत्वान्मुक्तवर्गों प्रज्ञानेत्री ब्रह्मनेत्रकः । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामतीत्यादि । तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः
परमं साम्यमुपैति । एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परज्योतिरुपसम्पद्य स्खेनरूपेणाभिनिष्पद्यते । स तत्र पयति जक्षन्क्रीडन्नम-
माण इलाधाः श्रुतयः । आचदवेल्याधारण्यपणि । आयः स्थिरचरराणां वेदगर्भः सहर्षिभिः । योगेश्वरैः कुमाराथैः सिद्धोगप्रवर्तकः ।।
भेददृष्टधेत्यादिभागवतवाक्यार्थस्तु गुरुतमेरेवोक्तो भागवतटीकायाम् ।अभिमानेन पूर्णज्ञानेन सङ्गत्य लये परमात्मानं प्रविश्य पूर्व प्रज्ञायते । उच्चनीचा-
॥३४॥

·5 RA काम HECKRISESENGER दिभावेन जायते । अगुणव्यतिकरे श्वेतद्वीपे निर्गच्छति । गुणव्यतिकराभावेऽप्युच्चनीचादि पूर्ववत् । विष्णोश्चैव विमुक्तानां न कदाचन गच्छतीति गारुड इति । ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां विममीत उ त्व इति । मुक्त ब्रह्मणां मध्ये व एको ऋचा पोषं मुख्या) पुपुष्मान्सम्यग्व्याख्यानेन पोषितवानास्ते । एको गायत्रं साम गायति । शक्वर्याख्येषु सम्बन्धमेकः । पञ्चरात्रादिजातविद्यां वदति । एको यज्ञस्य मात्रां विष्णो रूपमेव वीक्षते । मयं देहं परित्यज्य चितिमात्रात्मदेहिनः । चितिमात्रेन्द्रियाश्चैव प्रविष्टा विष्णुमव्ययम् । यं यमभिकामो भवति । सङ्कल्पादेवास्य समुत्तिष्ठति । स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म क्षीयते । तस्माद्धयेवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत्सृजते । सोऽभुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता । तो हि तदा सर्वान् शोकान् हृदयस्य भवतीति । तद्गुणाः प्रकृतिगुणाः शोकायाः । हृदयस्य विष्णोर्भवति । स्वबुद्धयाऽपीति शेषः । स दुःखाद्विमुक्त आनन्दी भवति । जगधापारवय॑म् । अथ यदैनं मुक्तोऽनुप्रविशति । मोदते च प्रमोदते च। कामांश्चैवानुभवतीति । स वा एष एतस्मान्मादिमुक्तो चिन्मात्री भवत्यथ तेनैव रूपेणाभिपश्यत्यभिन्नुणोति । अभिमनुतेऽभिविजानाति तामेतां मुक्तिरित्याचक्षते । इत्यादिमानतः कुत्रचिदभिन्नता कथमेव जीवेशयोः । यदित्यादेरयमर्थः । विश्वस्य सदसद्विलक्षणत्ववादिनो भेदमिथ्यात्वस्य साध्यधर्मस्य सदसद्वादोऽपसिद्धान्तो हि साध्यधर्मः । तदुभयमपि न चेत्तत्पक्षविशेषणमसिद्धम् । सदसद्विलक्षणश्चेदप्रसिद्धविशेषणः पक्ष इत्याकूतम् । न सिद्ध तदित्यस्यान्योऽप्यर्थः । न मिथ्यात्वविशेषणं दृष्टान्तेन सिद्धम् । न हि चन्द्रभेदः सदसद्विलक्षणोऽस्मत्पक्षे । अतः साध्यविकलो दृष्टान्त इत्याशयः । ननु चन्द्रभेदः सदसद्विलक्षणो जडत्वाव्यतिरेकेण ब्रह्मवदित्यनुमानेनानिर्वचनीयत्वं साध्यते दृष्टान्तस्येत्यत आह ॥ अनुमानेन चे दिति । एतदनुमानस्यापि पक्षस्याप्रसिद्धविशेषणत्वात्तद्विशेषणमनुमानान्तरेण साध्यं तस्यापि तथेत्यनवस्था । ननु नासदासीनो सदासीत्तदानामित्या- युक्ता । तम आसीदित्युच्यमानमुपपादनं परिशेषात्सदसद्विलक्षणं सिध्यति हीत्यत आह || नेति । आनीदवातं स्वधया तदेकमिति परिशिष्टो ·अ०टिक ॥३५॥ RRC ह्यसौ परमात्मा । तदा प्रलये । मूर्त सदिति सम्प्रोक्तममूर्तमसदुष्यते । मूर्तमूर्तेतरहाट म सत्तन्नासदुच्यत इतिवत् । पृथिव्यादिसतो वाग्वाधसतश्च न०० विलक्षण्यमेवात्राभिप्रेतम् । न त्वनिर्वचनीयत्वम् । न हीदं सदसद्विलक्षणमिति कुत्रचित्प्रत्यक्षम् । अथ मतम् । प्रपञ्चो यदीत्यादिश्रुतिबलाप्रपञ्च-15 द्वित. स्य बाधोऽङ्गीकर्तव्यः । अन्यथा श्रुत्युदिताद्वैतहानेश्च । असतः ख्यात्ययोगात्सतो बाधायोगालख्यातिवाधान्यथाऽनुपपत्त्याऽनिर्वचनीयो भेद इत्यत आह अ०१४ ॥ न चापशिरिति । बाधायोगात्सत इत्यत्र भेदस्य सत्वाङ्गीकारे बधायोगः प्रसज्यत इत्यभिप्रायः । नायमस्माकमतिप्रसङ्गः । किन्विष्टस्य भेदबाध्यत्वस्य प्राप्तिरेव । नन्वनयाऽर्थापत्या शुक्तिरजतस्यानिर्वचनीयत्वं साधयामः । त्वयाऽपि भ्रान्तिविषयस्य ख्यातिबाधयोरङ्गीकृतत्वात् । पुनस्तदृष्टान्तम भेदस्यामिर्वचनीयत्वं साधयाम इत्यत आह ॥ न हीति । बाधशब्दस्य विनाशार्थमङ्गीकृत्य सतो बाधायोगादिति वदता विवक्षितम् । यत्सत्तन्न नश्यतीति व्याप्तिः कुत्रचित्सम्मता दृश्यते । घटादेः सत एव बाधदर्शनात् । अनिर्वचनीयवादिनः पक्षेऽथ किञ्चिदपि बाधो न घटत इस्यभिप्रायेणाह || कश्चेति । न हि कालत्रयेऽप्यसद्विलक्षणमिति वक्तुं प्रयोगत इत्याकूतम् । अत्यन्तासति निरुपाख्यापरपर्याये काचन प्रतीतिर्न सम्भवति किमुत सत्त्वेन प्रतीतिरित्याशयेनासत: ख्यात्ययोगादित्युच्यमानं निरस्यति ॥ प्रतीतिरिति । सदृशदर्शनमिमित्तकं ज्ञानं ग्रुपमा प्रमाणम् । कुत्राप्यनिर्वचनीयदर्शनात्तदपि नास्ति भेदोऽनिर्वचनीय इत्याह ॥ न चोपमेति । घटात्पटो भिन्न इति प्रत्यक्षानेदस्य सत्यत्वमेवावगम्यते च । तस्माद्भेदमिथ्यात्वानुमानं प्रत्यक्षविरोधेन कालाव्ययापदिष्टश्चेत्यर्थः । शास्त्रेयुक्तमेवोपपादयति ॥ किञ्चिदिति । अनुभूयते चात्मनेति शेषः । यः सर्वज्ञः सर्ववित् । सर्वयुक्ता शक्तिभिर्देवता सेति श्रुतिः । यद्यस्यानन्ययोगेन प्रथमग्राहक तद्धि तत्रोपजीव्यप्रमाणम् । तच्चेश्वरे श्रुतिरात्मन्यनुभूतिः । यदा यदि हि तत्तईि । ननु यः सर्वज्ञः स सर्वविदित्यादिवाक्यं धर्मिणो ब्रह्मणः स्वरूपमात्र एव प्रमाणं न तु सर्ववत्वादिधौ । तस्य भेदापादकत्वेन हेयत्वात् । तस्मानोपजीव्यप्रमाणविरोध इत्यत आह Thurta ·-RING RECERS ॥ यदिति । एकेल्यादेरयमर्थः । परमात्मा सर्वज्ञ इत्येकविज्ञानेन हि धर्मिस्वरूपं धर्माश्च ज्ञायन्ते । अस्य विज्ञानस्यावयव भेद एव विद्यते न तु स्वरूपमेदः । तस्मात्तवयमपि मानसिद्धं भवेत् । विशब्दस्तस्य ज्ञानबाध्यविषयत्वद्योतकः । तयोः स्वरूपमात्रसर्वज्ञत्वादिधर्मयोर्मध्ये एक स्वरूपमानं प्रामाणिकम् । न चेत्तद्वयमप्यप्रामाणिक नो भवेत् । न चाभेदागमः क्वचिद्रेदश्रुतैरुपजीव्यः । तस्याः प्रत्यक्षाधानुकूल्येन बलिष्ठत्वात् । ननु विमतमुपादानाद्यपरोक्षवित्कर्तृकं कार्यत्वाद्धटवदित्यनुमयैवेशो ज्ञायत इत्यत आह ॥ सर्वज्ञति । अनेनेति सामान्यत उक्तमेवात्र विशेषितम् । ननु यदुक्तमैक्यश्रुतेरुपजीव्यप्रमाणविरुद्धत्वं तन्नास्ति । दुःखाद्यनुभवस्य भ्रमत्वादित्यत आह ॥न दुःखेति । आदिशब्दादिच्छादयः । तरति शोकमा- त्मविदित्यदुःखिता श्रुतिमानेन श्रोत्रप्रत्यक्षाख्येन तच्छोत्रप्रत्यक्षत्वं तया मानवेन गृहीतं चेदुःखानुभवे साक्षिप्रत्यक्षे कस्माद्भमत्वं गृह्यते । तदुःख- मनुभूयमानस्य दुःखादेः केनचिन्मानाभावेन बाधाङ्गीकारेऽतिप्रसङ्गमाह ॥ वाध इति । तदेव प्रपञ्चयति ॥ कोऽपीति । शुक्तिरजतादिज्ञानस्य भ्रमत्त्वं घटादिज्ञानस्याभ्रमत्वं चानुभवगम्यमिति यत्तस्मात्साक्ष्यनुभवस्याव्यभिचारित्वाद्धमत्वेनानुभवसिद्धयोधमयोमध्ये एकस्यात्मदुःखानुभवस्य भ्रमता परस्प निदुःखत्वश्रुतिश्रवणस्याभ्रमता कुतः कल्प्यते । क्वचिदुःखानुभवादी विशेषा ज्ञानेच्छासुखदुःखादयः प्रत्यक्षादिप्रमाणानां प्रामाण्यप्राहिणः । साक्ष्याख्यप्रमाणानिश्चयवान्हानोपादानादिव्यवहारोऽखिलोऽप्यभिधीयते । प्रामाण्यानिश्चये कथं व्यवहारः प्रवर्तते । साक्षी त स्वयमेव स्वप्रमाण्र्य निश्चिनोति । स्वयंप्रकाशवात् । एवं व्यवहारान्यर्थाऽनुपपत्तितर्केण साक्षिनिर्दोषत्वमझीकार्यमित्याह ॥ तस्मादिति । प्रकृतमुपसंहरति ॥ उपजी- व्येति। तद्गुणसारत्वात्तयपदेशः प्राज्ञवदिति योजयन् अभेदवाक्यानां गतिं दर्शयति । तथापीति । इत्यादीनि पौराणानि वाक्यानि । अस्ति हि सिंहो देवदत्त इत्याथभेदव्यपदेशः । देवदत्तस्य वीर्यादिगुणैः सिंहसादृश्यात् । मुक्तस्य तु क्षीराज्यादिस्थिततद्रूपापेक्षया स्थानैक्यं विशिष्यते । निर्दुःखत्वालम्बुद्धिगोचरसुखवत्त्वादिसादृश्यं च । जडानामीशप्रधानकत्वमीशतन्त्रत्वं चेति द्वयमेव लञदव्यवहारनिमित्तम् ·न०० द्वितः अ०१८ सत्तादिसादृश्यमत्यल्पम् । ईशस्य धर्मानाशात्। ईशस्य धर्मानीशा देन पश्यतो दुःखे प्रमाणमाह ॥ यथेति । पर्वते दुर्गस्थले शिखरे वृष्टमुदकं अ०टि० यथाऽधो धावति । एवं भगवतो धर्मान्भेदेन पश्यन्पुरुषस्तान्दृष्ट्वाऽन्वेव विपरीतत्वेन धावति । दर्शनानन्तरमेव नरकं प्रति धावतीत्यर्थः ।। ॥३६॥ भेदाभेदनिवृत्त्यर्थमेवशब्दोऽवधारकः । समाधिकनिवृत्त्यर्थमद्वितीयपदं तथा । तद्भदेऽप्येकशब्दो यतोऽवयविनि स्थितः। एकमेवेल्यतः प्राह नारा- यणमियं श्रुतिः । समेऽद्वितीयशब्दः स्यादद्वितीयोऽसमत्वतः । अधिकः कुत एव स्यादित्याह परमा श्रुतिरिति सामसंहितायाम् । इह ब्रह्माणि किश्च नाना नास्ति । स्वगुणावयवादिभेदानामेकतमोऽपि नास्ति । इत्याकूतम् । य इह नानेव पश्यति । योऽभेदं भेदाख्यमुभयं वा पश्यति मृत्योः स मृत्युमाप्नोति । मृत्युशब्देन मरणवाचिनाऽधिकदुःखं लभ्यते । अधिकदुःखादधिकदुःखमन्धन्तमः समाप्नोतीत्यर्थः । तस्माद्ब्रह्माणि कस्मा- चिदपि वस्तुनो भेदाभेदौ न द्रष्टव्यौ । स्वगुणादिभिरभेद एव जीवादिभ्यो भेद एव ॥ १४ ॥ यस्तु जीवादिभिः परमेश्वरस्य भेदाभेदौ पश्यति तत्पक्षनिग्रहोऽपि प्राप्तः । प्रज्ञानेत्र इत्यादिना भेदस्य मुक्तौ वचनादित्याह ॥ भेदस्येति । चेतनत्वादित्यादिशब्दात्सत्यम् । अत्र प्रमाणमाह ॥नेति। विष्णोः समुदायेन भेदाभेदौ न यकस्यैव समुदायत्वम् । स्वगुणादिभिरभेदः । अभेदश्रुर्तानां गत्युक्तिमुखेनांशो नानाव्यपदेशाद- न्यथा चापि दाशकितवादित्वमधीयत एक इत्यस्यार्थ सूचयति ॥ अभेदेति ।उक्तं च तत्त्वदीपिकायाम् । अंशिनो यत्तु सामर्थ्य जगत्सृष्टयादौ यत्स्वरूपं ज्ञानानन्दादि या स्थितिर्देशतः कालतो व्याप्तत्वेनेति । प्रकाशादिवन्नैवं पर इति सूत्रं व्याख्याति ॥ सूर्येति । परमाशत्वेऽपि संसारी परमात्पृथक् । अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाज्ज्योतिरादिवदिति सूत्रं व्याख्याति ॥ देहेति । अपरैर्न च । अपूर्णशक्तिजीवाशैर्मुख्याभेदो नास्ति च । अनेनासन्ततेश्चाव्यतिकर इत्यस्यार्थः सूच्यते । आभास एवं चेति सूत्र व्याख्याति ॥ अंशेति । तत्र प्रमाणमाह ॥ यथेति । यथैषा पुरुषस्य छाया तथैवैतस्मिन्परमात्मन्याततमेतज्जीवजातम् । परमात्मनः ॥३६॥ HTTA More-late ·* S छायाप्रतिबिम्बभूतमित्यर्थः । एते जीवाः परमात्मनः पादा अपि पुरुषपादवदभिन्ना न किन्त्वत्यन्तभिन्ना एकदेशपरिमिताश्च । व्यासनरसिंहप्रादुर्भाव- तया स्थितास्तु तस्य परमात्मनो ज्ञानवीर्यादिगुणा एव । तथाऽपि प्रत्येकं सर्वगुणपूर्णाश्च । एतत्पादार्थ सक्षेपेणाह ॥ अक्षयेति। ब्रह्ममुख्यप्राणयोदव्यौ प्रकृत्यभिमानिन्यौ च जाते । तेषां ब्रह्मादीनामिमै जन्मादयो धर्माः सदा तदधीनाः । एतेषां मोक्षानन्तरं च तदधीनत्वं न हीयते ॥ १८॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्यानस्य टीकायां त्रैविक्रमार्यकृतौ नयचन्द्रिकायां द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ २-३ ॥ * ॥ * ॥ ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ हरिः ॐ ॥ पादसङ्गतिं दर्शयति ॥ श्रुत्यर्थं इति । विरुद्ध इव न तु विरुद्धः । पूर्वपक्षयुक्तीः सिद्धान्तयुक्तीश्व दर्शयति ॥ दृष्टेति। इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्यानस्य टीकायां त्रैविक्रमार्यकृतायां नयचन्द्रिकायां द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥२-४॥ समाप्तोऽयमध्यायः ॥ २ ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ * ॥ * ॥ ISSIS ELECRECCALCCC ·colatopcoin ३७॥ ६ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ हरिः ॐ ॥ अस्मिन्पादे पूर्वपक्षयुक्तीर्दशयति ॥ स्वाभाविक्रेति । सिद्धान्तयुक्तीर्दर्शयति ।। गुणाधिक्येति । अ०टि.भारतासिग्योगोऽथेत्यत्राथशब्दस्य कृत्यमाह ॥ बीजेति । दिवास्यास्तूनाच्छति स्थास्तुभ्यः पितरं पितुर्मातरमित्युक्तस्य बीजपुरुषयोनीनां सङ्गति निय-न०० मस्योज्झितिमाह । कारणतो भगवत्प्रसादातिरेकता विशेषकारणादेव विशेषाज्जनिरुच्यते। सामान्यजननं चैव नृणां सामान्यहेतुत इति वचनात् ॥२०॥ तृ द्विः इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्मसूत्रानुल्याख्यानस्य टीकायां प्रैविक्रमार्यकृतायां नयचन्द्रिकायां तृतीयाध्यायस्य 3/०१ प्रथमः पादः ॥३-१॥ * ॥ * ॥ ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ हरिः ॐ ॥ अत्र पूर्वपक्षयुक्तीर्दर्शयति ॥ पश्चाददृष्टीति । सिद्धांतयुक्तीरपि दर्शयति ॥ अशक्येति सन्ध्ये सृष्टिराह हीति सूत्रं व्याख्याति ॥ वासना इति । मुद्रामुद्रितप्रतिमुद्रान्यायेनान्तःप्रविष्टपदार्थाकारा वासना यदा तन्न । यदि तन्मनो नास्ति । जाग्रत्त्वं जाग्रत्त्वप्रतीतिः । विषयेऽननुभूते सति तत्संस्कारी नोत्पद्यत इत्यत्र प्रमाणमाह ॥ अदृष्ट इति । नन्वकिञ्चनेन कदा- चिदप्यशुतमद्दष्टं राजभोगादिकं स्वप्ने दृश्यते हि । तस्मात्कायमेषा श्रुतिपुराणोक्तिर्युज्यत इत्यत आह ॥ अनादित्वादिति । अनादिकालजन्मसु कुत्रचिद्राजभोगादेरपि दृष्टिश्रुतिसम्भवादनादिमनसि तद्वासना स्यादिति भावः । काचिदित्यादेरयमर्थ उच्यते । यत्कदाचिदर्शनायोग्यं शशविषाणादिकं स्वप्ने दृश्यते तदपि जागरिते विभागतो दृष्टमेव हि समदेशकालतया दृश्यते । स समानाधिकरणप्रत्ययो भ्रमश्च दृष्टो हि । जागरित घटस्तद्विमांगेन कस्यचिद्विषाणं च । मायामानं तु कात्स्न्नानभिव्यक्तस्वरूपत्वादिति सूत्र व्याख्याति ॥ वासनेति । स्वप्नद्रष्टु दे त - दस्य भेदान्तरापेक्षयाऽनवस्थितिः । अभेदे स्वप्नबाधे द्रष्टुरपि बाधप्रसङ्गः । भेदाभेदे स्वव्याहतिः । तस्मादिनामिन्नाभ्यामनिर्वाच्यत्वमझीकर्तव्यम् । अत एवानिर्वाच्याविधामयः स्वप्न इत्येतसूत्राभिप्राय इति विवक्षया विकल्पयते । विकल्पमनूय दूषयति ॥ भेद इति । न हि दृष्टभेदयोः ॥३७॥ CRICRk ·550 स्थाणुपुरुषयो,दादिप्रश्नो युज्यते । वन्ध्या पुत्रवती न वेति प्रश्नस्य स्वव्याहतिदोषः । ब्रह्मानन्तगुणमित्युक्ते चेतनानां तारतम्य किं प्रमाणमित्यस्या- सङ्गतिः । प्रत्यक्षतो निश्चितभेदयोः स्थाणुपुरुषयोर्भेदोऽस्ति न वेल्यस्य सिद्धार्थतामित्येतत्पर्वततृणानीत्यस्य वैफल्यम् । परिहारेऽपीत्यादरयमर्थः । प्रश्नप- रिहाररूपेऽनुमानेऽपि। प्रतिज्ञायां तु प्रतिवादिनः सिद्धत्वं दूषणम् । तदन्यस्य हेतोदृष्टान्तस्य चोभयवादिसिद्धत्वेन व्याप्तिमतोऽपि हेतोर्यदन्यैः कारणान्तरेणा- साधकत्वमुच्यते तन्निराकरोति ॥ आश्रयेति । ननु नृशृङ्गमस्ति शृङ्गत्वाद्गशृङ्गवदित्यादिराश्रयाभावाद्धयप्रमाणमित्यत आह ॥ दोष इति । नृशृङ्गं नास्ति योग्यत्वे सत्यनुपलभ्यमानत्वाद्वैधय॒ण घटवदित्यादौ यत्र प्रत्यक्षादिव्याहतता नास्ति तादृशस्यार्थस्य साधने कोऽतिप्रसङ्गः । कथमनु- मानस्य स्वयमेव प्रमाणस्य प्रत्यक्षादिविरोधे दौर्बल्यमित्याकाङ्क्षायामाह ॥ प्रत्यक्षेति । अमूलाः प्रत्यक्षागमाख्यमूलरहिता न्यायाभासाः स्युः । अन्यस्य न्यायस्य क्वचिद्युक्तेर्मूलभूतस्य न्यायस्य पुनरपि तौ प्रत्यक्षागमावेव मूलं स्याताम् । तथा हि । परचक्षुष्मत्तानुमानस्य रूपज्ञत्वाख्ययुक्तिर्हि ज्ञापयति । विमती रूपज्ञोऽश्रुतरूपविशेषस्य व्यवहर्तृत्वात्सम्मतवदिति । एवमनुमानमूलस्यास्यानुमानस्य रूपविशेषव्यवहारश्रवणाख्यं श्रोतृप्रत्यक्ष मूलम् । नन्वेवमनुमानस्य दुर्बलत्वात्प्रत्यक्षस्यापि क्वचिदाभासत्वदर्शनात्कथं प्रामाण्यनिर्णय इत्यत आह ॥ अदृष्ट इति । अनुमानस्य शुक्तिर- जतादिप्रत्यक्षादेर्मानत्वं तु मानसप्रत्यक्षमात्रसिद्धत्वाद्वाध्यं भवेत् । साक्षिगृहीतस्यैव ह्यबाध्यत्वनियम इत्याशयः । यदुत्सर्गतः स्वभावतः प्राप्त परीक्षां विनैव तदप्यपवादविवक्षितम् । साक्षिसम्मत्याऽभिमानमेव भवेत् । किमुत परीक्षाप्राप्तम् । उक्तार्थमेव सोदाहरणं स्पष्टयति ॥ अत इति यद्यद्भोजनं तत्तदिष्टसाधनमिति व्याप्तावपि क्वचिदपथ्यभोजनस्यानिष्टसाधनत्वाप्यभिचारो हि । न च तावता नित्यभोजनादिव्यवहारभङ्गः । एवं च नित्यव्यवहारान्यथाऽनुपपत्त्या प्रमाणानां प्रामाण्यग्राहकः साक्ष्यङ्गीकर्तव्यः । व्याप्तत्व इत्यादेरयमर्थः । हेतोः साध्येन व्याप्तत्वे सति साध्याश्रयाद्भिन्नाश्रयत्वं कथमेव हि दूषणम् । ननु विश्वं सदसद्विलक्षणमिति पक्षोऽप्रसिद्धविशेषणत्वेन हि दूष्यते । तस्मात्कथमन्यत्रासिद्धसाधनत्वं R-5 ·दूषणम् । नेत्यत आह ॥ अन्यदिति । सदसद्विलक्षणत्वमसद्विलक्षणत्वविरोधि । सद्विलक्षणस्यासाद्विलक्षणत्वनियमात् । असद्विलक्षणत्वं सद्वि- अ०टि०६/लक्षणविरोधि । असद्विलक्षणस्य सत्वनियमादिति स्वव्याहतेः । अनुमानमप्रामाणिकम् । सर्वकार्य सर्ववित्कर्तपूर्वक कादाचित्कत्वाव्यतिरेकेणात्म न० ० वदिति तैनैयायिकादिभिश्च तत्राप्रसिद्धे सर्ववित्पूर्वत्वे कर्तृकत्वे कादाचित्कत्वहेतोातिर्गम्यते । ननु विमतं सकर्तृकं कार्यत्वाटवदिति कार्यत्वहेतोः । तद्वि० ॥३८॥ सिद्धे सकर्तृकत्वमात्र एव वृत्तिः । पुनः पक्षधर्मताबलेन सर्वज्ञत्वं साध्यत इत्यत आह ॥ अप्रसिद्धस्येति । यदा यदि । अणुपरिमाणतारतम्य- अ०१ विश्रान्त्यन्यथाऽनुपपत्तेः परमाणवो केचन सन्तीति यथानुभवमेव कुता नाझीकार्यम् । यत्रासिद्धादिसाधनेऽतिप्रसङ्गो नास्ति तद्विपरीतार्थकमपि मानं च नास्ति । तत्राप्यणुपरिमाणतारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तमित्यादिरूपेण लिष्टकल्पनयैव साध्यमित्यतिदुर्वचः । प्रमाणबाह्यत्वात् । इतश्चासिद्धसाधन- दूषणं परैः कल्पितोऽवयवनियमश्च न घटत इत्याह ॥ परिशेष इति । उक्तं च सन्यायरत्नावल्याम् । भोक्तृत्वस्याचेतनधर्मनिषेधे परिशेषलक्षणानुमानाच्चेतनधर्मस्वगन्यत्राप्रसिद्ध सिध्यति । अज्ञानस्य भ्रमनिबन्धनत्वेऽज्ञानभ्रमयोः परस्पराश्रयलक्षणनिराकरणतर्कात्तयोरसिद्धि- रन्यत्राप्रसिद्धा सिद्धयति । अज्ञानस्याज्ञानकल्पितत्वे आत्माश्रयता । तणाज्ञाननिराकृतिश्च । आदिशब्दादनवस्थायाः। हेतोः सिद्धसाधनतायां च वीतरागकथावसतिर्न भवेत् । यथा जगन्मिथ्यात्वे प्रयुक्तस्य दृश्यत्वहेतोरात्मनि व्यभिचारः । यथा वा तार्किकेण वेदानित्यत्वे प्रयुक्तस्य कृतकत्वहेतोरसिद्धिः । दृष्टान्तस्य दूषणं तु साध्यसाधनवैकल्यम् । यथा शुक्तिरजतदृष्टान्तस्य सदसद्विलक्षणत्वाभावात्साध्यवैकल्यम् । विनाशित्वहेतुना विश्वबाध्यत्वसाधने शुक्तिरजतस्य साधनवैकल्यं हेत्वादीनां विशेषणे वैव्ययं च दूषणम् । विशेष्यविशेषयोरेक्तरस्य व्यर्थत्वेनासिद्धौ तत्समुच्चय- रूपस्य विशिष्टस्यासिद्धिरेव । यथा विशालत्वे सति धूमवत्त्वादिति व्यर्थविशेषणासिद्धिः । धूमवरचे सति विशालत्वादिति विशेष्यासिद्धिः । तत्र तेषां ॥३८॥ प्रश्नदोषाणां मध्येऽप्रयोजकता प्रथमप्रश्नस्यैव दूषणम् । चरमप्रश्नानां तु विकल्पत्वे सति पूर्वबासङ्गतत्वेनासङ्गतिदोप एव । सिद्धप्रश्नादिकमित्या- ·NCCA.K54 दिशब्दात्सिद्धसाधनव्यर्थविशेषणादीनि । केचिदर्थापत्त्यादीन्यनुमानादेः पृथक् प्रमाणान्यभ्युपगच्छन्ति । तन्निरस्यति ॥ अर्थापत्तीति । लिङ्गस्य दृष्टस्य श्रुतस्य वाऽन्यथाऽनुपपत्त्या लिङ्गिनोऽर्थत आपत्तिरेवापत्तिः । यथा जीवन्देवदत्तो गृहाभावान्यथाऽनुपपत्त्या बहिरस्तीति । एतद्गतसादृश्य- प्रतियोगित्वादेतेन सदृशं तदित्युपमानम् । यथा गोसदृशगवयदर्शनाद्वयसदृशौ गौरिति ज्ञानम् । प्रमाणाभावलिङ्गकं प्रमेयाभावज्ञानं ह्यभावप्रमाणम् । एतेऽनुमानान्तर्भूताः । तथा हि । देवदत्तो बहिरस्ति जीवित्वे सति गृहाभावित्वात् । स गौरेतद्वयसदृशोऽस्य गवयस्य तद्गोसदृशत्वात् । यो यत्स- दृशः स तत्सदृशो यथा भ्राता । विमतः सर्षपोऽत्र नास्ति । योग्यत्वे सत्यनुपलभ्यमानत्वात् यथा पर्वत इति क्वचिल्लिङ्गापेक्षया झटित्युत्पद्यमानं घटायभावज्ञानं प्रत्यक्षान्तर्भूतम् । सुखदुःखादेरभावज्ञानं नियमेन प्रत्यक्ष एवान्तर्भूतम् । साविज्ञानत्वात् । उपक्रमाद्याश्वानुमानान्तभूता इत्याह ॥ प्रारम्भाद्या इति । उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णय इति च बृहत्संहितायाम् । आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीदित्युपक्रमादस्मिन्नागमे परमात्मा प्रतिपाद्यत इत्यादिरूपेणागमार्थनिश्चयः । नमो विष्णवे महते करोमीत्युपसंहारः । असक- दुक्तिरभ्यासः । यथा ब्रह्मविदाप्नोति परम् । येऽनं ब्रह्मोपासते । ये प्राणं ब्रह्मोपासत इत्यादि । प्रमाणान्तरागम्यत्वमपूर्वता । तबदा त्रियं सिञ्चति अथैनं जनयति । तदस्य प्रथमं जन्म । यदि कुमारं जन्मनोऽद्धि हापयतीत्युक्त्या तदस्य द्वीतीयं जन्म स इतः प्रयन्नेव पुनर्जायते । तदस्य तृतीयं जन्मेत्यभ्यासतो जीवस्य वाच्यत्वप्रतीतावपि तस्य प्रत्यक्षादिगम्यत्वेन सुपूर्वत्वात्तमपहायापूर्वत्वाझायमानजीवान्तर्यामिणि परमात्मनि तात्पर्यमवसीयतेति ज्ञानस्य फलम् । यथा द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्योऽ- भिचाकशीतीत्यत्र पक्षिज्ञानस्याफलत्वात्तद्वाचकावं नाङ्गीक्रियते । सफलत्याज्जीवेश्वरज्ञानस्य तद्वाचकत्वमभ्युपगम्यते । यदर्थमन्यस्यार्थस्य वादः स तदर्थवादः । यथा परमात्मनः सर्वोत्तमत्वज्ञापनार्थं स इमाँलोकानसृजतेल्यादिसृष्टिकथनम् । अन्यत्रासम्भाव्यलिङ्गमुपपत्तिः । यथा विश्वस्मादिन्द्र

·ไอ ซื้อ
उत्तरः । नकिरिन्द्र त्वदुत्तरो नज्यायानस्ति वृत्रहन् नकिरेव यथा त्वमित्यादौ समाधिकरहितत्वादिन्द्रो विष्णुः । पराहीन्द्र धावसी वृषा कवेरतीब्यथी-
अ०टि०६रितन्द्रस्य विष्णोः पराजितत्ववचनेन समाधिकराहिल्यासम्भवात् । श्रुति म समुद्दिष्टं लिङ्गं तल्लक्षणं स्मृतम् । पदानि निरपेक्षाणि वाक्यं प्रकरणं ६
त०वि०
॥३९॥
तथा । एकस्य प्रतिपत्त्यङ्गवचनं स्थानमुच्यते । अन्यत्र तत्समोक्तिश्च समाख्यास्थानमेव च । अध्यायादिप्रबन्धस्तु प्रभेदा आगमस्य चेति वचनाद्वाक्या अ०१
दीन्यवगम्यते । अवस्वरातिगर्गरोपरिसनिष्षणत् । पिङ्गापरि च निष्कदविन्द्राय ब्रह्मोद्योतमित्यत्र पृथगन्वयाङ्गीकारे एकवाक्यत्वानुपपत्येन्द्रायाभीष्टदा-
नार्थमुद्यतं ब्रह्मगर्गरोऽवस्वरातीत्याद्यन्वयोऽङ्गीकर्तव्यः । इति वाक्यस्य लिङ्गिभावः । नन्वनुपसञ्जातविरोधित्वेनात्मोपक्रमस्याप्यात्मनोऽन्यत्रासम्भाव्य-
लिङ्गत्वमस्ति । एवमेवोपसंहारादीनां च । तस्मात्ततस्तेषामुपत्तेः पृथावच इत्यत आह ॥ कुरुपाण्डववदिति । सन्तानबीजं कुरुपाण्डवानामित्यादौ
कुरुभ्यः पाण्डवानां पृथग्वचनेऽप्यकुरुत्वं न स्याद्धि । सामान्यविशेषभावे तवावचनसम्भवातू । स्यात्किम् । भेदमिथ्यात्वानुमानमप्रसिद्धविशेषणमिति
निरस्तं हि पुरस्तात् । अत्र तु तस्यादोषत्वान्नापसिद्धान्तः किं न स्यादित्यत आह ॥ स्वन्यायरिति । केवलानुमानस्येवरसाध-
कवाङ्गीकारे केवलानुमानेनैव तस्यानीश्वरप्रसङ्ग इति प्रसङ्गार्यतया प्रोक्तोऽर्याव्यभिचारादिरूपो विरोध उक्तः । विरोधान्तरमप्यस्ती-
त्याह ॥ छलमिति । तयोरुदाहरणं भगवत्तमैनैवान्यत्रोक्तत्वात् । जातिर्न मेये मानापेक्षेत्यादि । का मेये मानापेक्षाऽस्तीति च ।
तेनैव न्यायेन सिद्धत्वाच्छलमसङ्गतम् । अन्यच्च । गृष्टिविवक्षया गामानयेत्युक्ते पृथिवीविक्षया न शक्यमितिवदिति । ननु तत्र छलस्या-
सङ्गतत्वमुक्तं हि । कथमत्र विरोधेऽन्तर्भाव उक्त इति नैष दोषः । तुलायाः प्रमाणत्वप्रमेयत्वबदुभयत्राप्यन्तर्भावसम्भवात् । न घटते |
पृथिवीनयनमिति छलवादिनोक्ते सति केन पृथिव्या अचेतनाया नैत्रं घटत इत्युक्तमनुक्तापालम्भो यदिति छलवादिनः स्वोक्तन्यायेनैव वादिना
व्याहतत्वाद्विरोधान्त यो दृश्यते हि । सदसद्विलक्षणस्यार्थतः सदसत्त्वात् सदसत्त्वस्य चैकत्र स्वव्याहतत्वाव्याहतमेतत् । इतश्च तन्न घटत इत्याह
॥३९॥

·ISRO ॥प्रतियोगित्वमिति । अस्य सदसद्विलक्षणस्य प्रतियोगित्वं ब्रह्मणोऽङ्गीकृतं हि । तेन ततो ब्रह्मणो न विशेषत्वप्रसङ्गः । ततो ब्रह्मणो जगद्विलक्षणं चेज्जगद्वब्रह्मणो मिथ्यात्वं ब्रह्मवज्जगतः सत्त्वं वा स्यात् । तदेवोपपादयति ॥ इदमिति । अस्य ब्रह्मण इत्थंभावात्मको धर्मों न चेत्प्रतियोगिताऽपि न स्यात् । तदभावे दोष उक्तः । अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तरित्यस्याभावरूपा अपि गुणा अत्यद्भुताः । किमु सर्वज्ञत्वादिभावधर्मा इत्याशयः। सर्वधर्मोपपत्तेरियादावुदिता हि ते । सर्वमपेक्ष्य सर्वज्ञत्वसर्वसष्ट्रवादयस्तस्मादन्यापेक्षा स्थुष्ट इति । सुष्टे सत्या इहाशिष इतिवत् । ननु निषेद्धुमेव धर्माननुवदति वेदः तस्मात्कथमप्रमाणतेत्यत आह ॥ अप्राप्तामिति । ब्रह्मात्म्यैक्यस्य कथं मिथ्यात्वं न स्यात् । तस्यापि वेदेनैव हि वेद्यत्वं स्यास्कि न ब्रह्मणः । सर्वज्ञत्वादीनामत्यन्तासत्त्वमभ्युपगच्छामः । व्यावहारिकसत्यत्त्वाङ्गीकारात् । तत्त- द्विधातुर्वेदस्यातत्त्वावेदकप्रमाणत्वं स्यात् । न चैतवता ब्रह्मणः सविशेषत्वं । तेषां धर्माणामारोपितत्वादित्यत आह ॥ धर्मेति । अपरोक्षस्येदन्त्वमित्वे परोक्षस्य तत्त्वधर्मित्व उभयस्यापि धावल्यादिविशेषधर्मित्वे च सति ह्यत्र शुक्त्यादावन्यो रजतत्वधर्मः कल्प्यते । तदर्थ धर्मारोपार्थ भ्रान्तिविषयत्वम् । उपपन्नश्च तस्य दृश्यत्वानुमानादेरन्यथाभावः । बहुप्रमाण,विरुद्धत्वात् । एवमीशदेवमुन्यादिकं विश्व- सत्यत्वादिभ्रान्तिमत्कल्प्यते । सा भ्रान्तिस्तस्यैव न किन्तु तदेवोपपादयति भवेत्सूक्तिरिति । भ्रान्तं भ्रान्तिकल्पितम् । त.क्यागमस्य प्रामाण्यं प्रत्यक्षादन्यतः कुतोऽङ्गीक्रियते । प्रत्येक्षेणैव चेत्तस्यापि जगत्प्रत्यक्षवदप्रामाण्यप्रसङ्गः स्यात् । किं यावद्विश्वनिवृत्तिप्रत्यक्षमपि प्रमाण- मेव । तेनैक्यागमस्यापि प्रामाण्यं गृह्यत इत्यत आह ॥ तात्कालिकमिति । तस्याप्येतादृशं यदि तर्हि यदैश्यागमप्रामाण्यस्य मिथ्यात्वं तदा विश्वसत्यतापत्तिः । अद्वैतहानिसामान्यात् । ऐक्यवाक्यमानत्वस्य ब्रह्मव्यतिरिक्तस्याबाध्यस्यैवाङ्गीकारात् । तत्पक्षेऽप्यद्वैतहानेः समत्वात् । प्रत्यक्षादेर- यथार्थत्वे प्रामाण्यमेवाङ्गीकर्तुं न शक्यते । किमुत स्वतःप्रामाण्यमित्यभिप्रायेणाह ॥ यदीति । प्रामाण्यस्य कालतो मर्यादा नाम याव 354 न ·तु द्विश्वनिवृत्तिप्रमाणं ततः परमप्रमाणमिति हि सा व्याहता। न हि कालत्रयेप्यप्रमाणामितिबाधकज्ञानग्राह्यस्य कदाचित्प्रामाण्य युक्तम् । ननु सत्यमेवं अ०टि०, दैतप्रामाण्यस्य तत्त्वतोऽप्रामाण्यमस्तु । बाध्यते हीद मिथ्यात्वमानेनेल्यत आह ॥मिथ्यात्वेति। तथा कालेऽपि विकल्पविषयं मुक्तिकाळेऽप्यस्ति न ६/न०० ॥४०॥ या। अस्ति चेद्वैतापतिः । नास्ति चेन्मुक्त्यभावः। तदा विद्वान्पुण्यपापैविध्य निरञ्जनः परमं साम्यमुपैतीति । तीणों हि तदा सर्वान् शोकान् हृदयस्य भव- तद्वित तीस्यागमः । कालनिवर्तने मुक्तैरपि निवृत्तिः स्यात् । तस्याः शाश्वातित्वाभावात् । न च कालस्य कालत्रयवर्तित्वाभावापरपर्यायो बाधो घटते । स्वव्याहत- त्वात् । इतश्च विश्वसत्यत्वप्रत्यक्षापलापो न युक्त इत्याह । क्वचेति। लोकेऽपि प्रत्यक्षतः प्राप्तमनुमानागममात्रबाधितम् । दूरस्थवृक्षहस्व- त्वादिकं तु प्रबलप्रत्यक्षेणैव बाधितम् । तन्मूलानुमानागमाभ्यां वा चन्द्रप्रादेशकावादिकमपि प्रत्यक्षमूलानुमानेनैव बाधितम् । दूरस्थ- वृक्षादिदृष्टान्तेन प्रत्यक्षस्य दूरग्रहणे त्वपटुत्वमनुभूयते हि । यदि देहस्यात्मत्वं प्रत्यक्षतो ज्ञातमनुमानागमबाधितमिति मतम् । तत्र ब्रूमः । तत्क्वचिदपि प्रत्यक्षतः प्रकर्षेणाप्तं न । यद्यपि यदाकदाचित्प्रत्यक्षण देहात्मत्वमवगम्यते । तथाऽपि प्रकृष्टानुभवाभेदेनैव हीत्यभिप्रायेणाह ॥ ममेति । एवं च कादाचित्को देहात्मत्वभ्रमः प्रत्यक्षेणैव बाध्यत इत्यभिप्रायः । कृष्णदेहस्याहं कृष्ण इति व्यवहारः कथमित्यत आह ॥ उपचार इति । यद्वद्वस्त्रस्य कर्दमलेपने कृष्णवखमित्युपचारव्यवहार एवमत्रापि स्यात् । यदि पटस्य कार्य कर्दमोपाधिकृतमेवमेवात्मनः कार्यमपि देहोपाधिकृतमित्युच्यते । त_पि पटस्य स्वतः शौक्लयवस्वतः कायं ममेति न प्रायते हि । औपाधिकमप्यमुख्यत्वादौपचारिकमेव । देहादिरियादिशब्दादिन्द्रियाणि । स्यात्किम् । अस्तु नाम विवेकिनां देहात्मभेदज्ञानां पश्चादीनां तत्तुल्यमनुष्याणां वा कथं तत्स्यादित्यत आह ॥ जातेति । आदिशब्दादुःखपूर्वदेहस्यास्मृतावनुसन्धानविस्मृतौ सत्यां तद्विज्ञानं कथं भवेदिति सम्बन्धः । अन्वयस्य व्यतिरेकादित्यादिशब्दोऽ- 1800 न्वयव्यतिरेकयोर्व्यस्तत्वेनाप्यनुसन्धानज्ञापकत्वप्रदर्शनार्थः । इदमत्राकूतम् । स्वभोगसाधनत्वादिना साध्येन स्तन्यपानत्वादेः साधनस्य पूर्वदेहानुभूतान्वय- ·HORE RECARE GOS CERICS व्यतिरेकच्याप्त्यनुसन्धानेनैव हि ज्ञातमात्राणां प्रथमतः स्तनपानादौ प्रवर्तमानत्वादस्त्येव तेषां देहात्मभेदज्ञानमिति । तस्मात्स्वधनादिनाशे नष्टोऽ हमिति व्यवहारवदौपचारिकोऽहं कृष्णोऽहं कृशोऽहमित्यादिव्यवहारः । ननु यथा धनादौ भेदव्यवहारः प्रचुरो न हि तथा देहे किन्तु स्वाविविक्त- वदेवेल्यत आह ॥ व्याप्तत्वादिति । यथाऽग्निमगाराद्विविष्य व्यवहर्तुमशक्यत्वादङ्गारो दहति । अङ्गारस्तेजस्वीत्यादिव्यवहारः । एवमत्रापि प्रत्यक्षगम्यान्माधुर्यविशेषानपि स्वानुभवानकूल्येन प्रतिपादयितुं न क्षमा हि लोकाः तत एवं प्रत्यक्षासिद्धस्य प्रमाणान्तरबाध्यत्वात् । नन्वागम उत्तरकालं च तद्गमोक्षं च ज्ञापयोदत्यत आह ॥ अगमोऽपीति आगमोऽप्यनुमानवदेव साक्षिप्रत्यक्षतः सामान्यतः सिद्धात्मकालादिक एव विशेष ज्ञापयेत् तत्र यदा- गमोऽत्यन्तमप्रसिद्धमवगमयति तत्रापि प्रत्यक्षसिद्धपदसमभिव्याहारेणैव हि ज्ञानं राजेव देवराडित्यादिकथं शाक्तिग्रहः । अन्यथा साक्षिप्रत्यक्षेण सर्वस्य सामा- न्यतः सिद्धत्वानङ्गीकारे कयं तत्तच्छब्दानां वाचकत्वशक्तिज्ञानम् । व्युत्पत्तिग्रहणाभावै पुनरागमस्यैवाप्रवृत्तिप्रसङ्गः । तदेवोपपादयति ॥ अतीतेति । नातीतानागतं वदेच्छब्द इति शेषः । यधन्यत्रातीतानागतयोरपि शब्दस्य वाचकत्वशक्तिमहोऽस्तीत्युच्यते । तर्हि सोऽतीतानागतकालमहतद्वर्तिपदार्थानहे च कथं स्यादिति भावः। यद्यसौ घटादिशब्दो वर्तमानघटादावेव घटं घटत्वादिसामान्यमन्यत्रातीतानागतघटादिष्वप्यनुवृत्तं गमयेत् । कथं सामान्यवर्जितं वस्तुस्वरू- पमतीतानागतं तच्छब्दोऽवगमयेत् । स्वरूपत्वं गोत्वादिवदनुगतं चेत्तस्य किं व्यावृत्तं वस्तु भवेत् । सल्यादेरयमर्थः । सर्वपदार्थानां सत्त्वं नामानुगतधर्मः । पुनर्जडत्वं पुनः पार्थिवत्वं पुनर्घटत्वमित्येतेषामन्ते हि स्वरूपसत्त्वं नामेष्यते । अत एव हि केवलं व्यावृत्तं किमिति प्रश्ने स्वरूपमित्युत्तरं स्यात् । स्वरूपत्वजाति कल्पयित्वा ततोऽन्ययावृत्तं कल्प्यते । चेतनावादिनः पक्षे स्वरूपं विवक्षितम् । तत्रापि तथाऽङ्गीकारेऽनवस्थाप्रसङ्गः । एवं व्यावृ- त्ताख्ये स्वरूपेऽप्यतीतानागतवर्तमाने यदा शक्तिपही भवेत्तदात्वनुवृत्तधर्मस्यानवकाशात् । साक्षिप्रत्यक्षेण सामान्यतो ज्ञानं विना शक्तिग्रहः कुतो भवेत् । तस्मात्सर्वत्राप्येवमेव शक्तिग्रहः । यद्यन्यावृत्तं स्वरूपं विवक्षितं कालाक्षादि । तदेव विशेषतो गोत्वादिसामान्यं च स्यात् । ननु युष्माभि- Papa ·२ RECORE व्यतिरेकव्याप्त्यनुसन्धानेनैव हि ज्ञातमात्राणां प्रथमतः स्तनपानादौ प्रवर्तमानत्वादस्त्येव तेषां देहात्मभेदज्ञानमिति । तस्मात्स्वधनादिनाशे नष्टोऽ हमिति व्यवहारवदौपचारिकोऽई कृष्णोऽहं कृशोऽहमित्यादिव्यवहारः । ननु यथा धनादौ भेदव्यवहारः प्रचुरो न हि तथा देहे किन्तु स्वाविविक्त- वदेवेल्यत आह ॥ व्याप्तत्वादिति । यथाऽग्निमगाराद्विविच्य व्यवहर्तुमशक्यत्वादङ्गारो दहति । अङ्गारस्तेजस्वीत्यादिव्यवहारः । एवमत्रापि प्रत्यक्षगम्यान्माधुर्यविशेषानपि स्वानुभवानकूल्येन प्रतिपादयितुं न क्षमा हि लोकाः तत एवं प्रत्यक्षासिद्धस्य प्रमाणान्तरबाध्यत्वात् । नन्वागम उत्तरकालं च तद्रमाक्षं च ज्ञापयोदित्यत आह ॥ अगमोऽपीति। आगमोऽप्यनुमानवदेव साक्षिप्रत्यक्षतः सामान्यतः सिद्धात्मकालादिक एव विशेषं ज्ञापयेत् तत्र यदा- गमोऽत्यन्तमप्रसिद्धमवगमयति तत्रापि प्रत्यक्षसिद्धपदसमभिव्याहारेणैव हि ज्ञानं राजेव देवराडित्यादिकथं शाक्तग्रहः । अन्यथा साक्षिप्रत्यक्षेण सर्वस्य सामा- न्यतः सिद्धत्वानङ्गीकारे कयं तत्तच्छब्दानां वाचकत्वशक्तिज्ञानम् । व्युत्पत्तिग्रहणाभावे पुनरागमस्येवाप्रवृत्तिप्रसङ्गः । तदेवोपपादयति ॥ अतीतति । नातीतानागतं वदेच्छन्द इति शेषः । ययन्यत्रातीतानागतयोरपि शब्दस्य वाचकत्वशक्तिमहोऽस्तीत्युच्यते । तर्हि सोऽजीतानागतकालाहतद्वर्तिपदार्थामहे च कयं स्यादिति भावः। यथसौ घटादिशब्दो वर्तमानघटादावेव घटं घटत्वादिसामान्यमन्यत्रातीतानागतवटादिश्वप्यनुवृत्तं गमयेत् । कथं सामान्यवर्जितं वस्तुस्वरू- पमतीतानागतं तच्छब्दोऽवगमयेत् । स्वरूपत्वं गौत्वादिवदनुगतं चेत्तस्य किं व्यावृत्तं वस्तु भवेत् । सर्वेत्यादेरयमर्थः । सर्वपदार्थानां सत्त्वं नामानुगतधर्मः। पुनर्जडत्वं पुनः पार्थिवत्वं पुनर्घटत्वमित्येतेषामन्ते हि स्वरूपसत्त्वं नामेष्यते । अत एव हि केवल व्यावृत्तं किमिति प्रश्ने स्वरूपमित्युत्तरं स्यात् । स्वरूपत्वजाति कल्पयित्वा ततोऽन्ययावृत्तं कल्प्यते । चेतनावादिनः पक्षे स्वरूपं विवक्षितम् । तत्रापि तथाऽङ्गीकारेऽनवस्थाप्रसङ्गः । एवं ब्याव- ताख्ये स्वरूपेऽप्यतीतानागतवर्तमाने यदा शक्तिमहो भवेत्तदात्वनुवृत्तधर्मस्थानवकाशात् । साक्षिप्रत्यक्षेण सामान्यतो ज्ञानं विना शक्तिप्रहः कुतो भवेत् । तस्मात्सर्वत्राप्येवमेव शक्तिप्रहः । यद्यव्यावृत्तं स्वरूपं विवक्षितं कालाक्षादि । तदेव विशेषतो गोत्वादिसामान्यं च स्यात् । ननु युष्माभि. Bes SCSCG ·Pay रपि वस्तुषु सामान्यमङ्गीक्रियते हि । तस्यानुगतधर्मत्वमपि स्यादित्यत आह ॥ न चेति तेनानुगतधर्मकल्पनायामप्युक्तरीत्या व्युत्पत्यसम्भवे । अ०टि० सर्वधर्माणां भेदानुभवेन निमित्तेन चैकधर्मिता न स्यात्तिकम् । अयं गौरयमपि गौरन्पोऽपि गौरिति दृश्यते ।कमेव व्यक्तिष्वनुगत 3 न० चे० गोत्वमित्यत आह ॥ तदिति । तेषां गवादीनां सादृश्यमेव हि तथा दृश्यते । हि खुरपुच्छसास्नादिमत्त्वलक्षणात्सादृश्यादन्यद्गोत्वं ॥४॥ तद्वित नामोपलभ्यते । न हि तत्पक्षेऽपीयं जातिरिति व्यवहारेऽपि जातित्वजाति मास्ति । जातिसदृशस्यैव तत्राकृतत्वात् । अतो व्युत्पत्तिग्रहणान्यथाऽ- ०१ नुपपत्तेश्चण्डमुण्डादीनां परस्परवैलक्षण्यात्कथं सादृश्येन शक्तिग्रह इत्यत आह ॥ किञ्चिदिति । तत्तत्सादृश्यमानतः सास्नादिमत्त्वस्य सादृश्यस्य सामयेणानङ्गीकारे महिषादिष्वतिव्याप्तिः । ततोऽतिरिक्तस्य काण्यादरप्यङ्गीकारे गोष्वतिव्याप्तिरिति तत्तसादृश्यपरिमाणानुसरणादित्यर्थः । इतश्च प्रत्यक्षस्य वर्तमानमात्रविषयत्वं नेत्याह ॥ प्रत्यक्षमिति। मानसं प्रत्यक्षं च यद्यतीतार्थगोचरं तयेव तत्स्मृत्याऽस्य प्रमाणत्वम् । तस्यापि वर्तमानमात्रप्राहित्यै चक्षुरादैरविशेषप्रसङ्गात् । नन्वनुभूतमात्रविषयत्वात्स्कृतेः प्रामाण्यं न स्यादित्यत आह ॥ अतीतत्वेति । अतीतत्वाख्यविशे- षविषयत्वेन विशेषितं हि तदित्याशयः । तदेवोपपादयति ॥ आधिक्यामिति । अतीतवर्तमानत्वधर्मिणि तदेवेद वसनमित्यादिप्रत्यभिज्ञाऽ तीतविषयत्ववतर्मानविषयत्वधर्मिणि दृश्यते । न चानिर्वचनीयं तस्याः प्रत्यभिज्ञायाः पूर्वमध स्मृतिज्ञानमेव । शेष प्रत्यक्षम् । एवं ज्ञानद्वयरूपा प्रत्यभिज्ञा । तस्मात्स्मृतीतरस्य प्रत्यक्षस्यातीतविषवं नास्तीति तदेवेदमिति तस्वेदनवेन ग्रहणस्यैकज्ञानत्वाद्वर्तमानकनियमः । वर्तमानमात्रविषय- त्वनियमः स्यात्किम् । प्रमासाधनं प्रमाणम् । अज्ञातार्थपरिच्छित्तिः । प्रमास्मृतेस्तु ज्ञातार्थविषयत्वेन प्रमिल्यसाधनत्वान्न प्रमाणत्वमित्यत आह ॥ न चेति । ननु मयैतद्वसनं ज्ञातमित्यनुभूयते हि। प्रमाणफलभूता प्रमितिः प्राकट्य परपर्याया तस्मत्कथमन्त्र मानाभाव इत्यत आह ॥ मयेति । यदेते वदन्ति । तत्त्वावेदकप्रमाणफलभूतत्याः प्रमित्या उदय प्रमाणादिसर्वप्रपश्चस्वोच्छित्तिरति । तदप्याशामात्रमित्यायातम् ॥४॥ न ·तदभिमतायाः प्रमित्या एवासम्भवात् । तदाह ॥ मानेति । तत्तस्मात्प्रमित्यसम्भवादुक्तरीत्या प्रबलप्रत्यक्षसिद्धत्वाद्वा विच्छित्तिर्बाधः । तत्र स्वप्नदृष्टान्तोऽपि नारतीत्यभिप्रायेणाह ॥ स्वामानामिति । ततः संस्कारमयत्वोक्तेः । आत्मा च क्वचिदेहत्वादिभ्रमगोचरः स्यात् । यद्यात्मनि स्वरूपादन्यथादृश्यमानमात्रं मिथ्या न सर्वस्वरूपम् । तर्हि स्वप्नजागरितयोरपि जानत्वं शुक्तिरजतादि च मिध्या स्यात् । न सर्वे स्वप्नजानदवस्थे। स्वप्ने गजादीनद्राक्षम् । जागरिते चैत्रादीनंदाक्षमित्लबाधितत्वेनानुवृत्तेश्च । स्वमतस्य स्वशास्त्राभिमतार्थस्यात्मैक्यस्य विश्वभ्रान्तिकल्पितत्वस्य वा भ्रान्तित्वेयादेरयमर्थः । यदिजगतो भ्रान्तिकल्पितत्वधर्मस्य वादिना प्रतिपिपादियिषितस्य भ्रान्तिकल्पितत्वमङ्गीक्रियते । तीभ्रान्तिकल्पितत्वस्यास्म- दभिप्रेतस्य कथं सत्यता न स्यात् । उन्मत्तेनाप्यपरिग्राह्यं कथं लोकैः प्रवर्तितमित्यत आह ॥ ईशेति । एवं मायामात्रमिति सूत्रस्य परयोजनां निरस्य स्वयं तयोजयति ॥ अत इति । मुख्यनिमित्तमीश्वरीमाया । अन्यज्जीवस्यादृष्टं । सह पृथगिति स्वयमेव व्याख्याति ॥ उभाभ्यामिति । स्यात्किम् । मनोगतवासनामयस्य स्वमस्य कथं प्रज्ञोपादानकत्वमित्यत आह ॥ प्रज्ञेति ॥ १ ॥ पराभिध्यानातु तिरोहितं ततो यस्य बन्धविपर्ययाविति सूत्रं योजयति ।। वासनेति । उक्तार्थ निगमयति ॥ सृष्ट्वैवेति ॥ २ ॥तदभावो नाडीषु तच्छुतेरात्मनि ह। अतः प्रबोधोऽस्मात् । मुग्धेऽर्धसम्पत्तिः परिशेषादिति सूत्राणि विवृणोति ॥ सुषुप्तीति ॥ ४-५-७॥ स एव च कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्य इति सूत्रं व्याख्याति ॥ नान्य इति ॥ ६ ॥ न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हीति सूत्र व्याख्याति ॥ न स्थानेति । सर्वत्र स्वरूपेष्वेवविधः परमेशिता । तद्विरुद्धन्तु परेशस्य बद्धत्वाशत्वादिकं प्राज्ञः कारणबद्धस्त्वित्यादिवाक्यं तत्र मानं न भवेत् । वाक्यस्य तु बद्धो बन्धादिसाक्षित्वादित्यादिना विषयान्तरं द्रष्टव्यम् । भगवती गुणोत्कर्षत्वनिर्दोषत्वज्ञानजन्यप्रसादद्वारेण दुःखाप्ययसुखावाप्योरेव वेदस्य महातात्पर्यमिति साधयति ॥ दुःखेति। तत्र प्रमाणमाह ॥यो मामिति। R55% ·Ram मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्भजति सर्वभावेन भारतेति भगवद्वचनम् । अभी ३ इदमेको अस्मि निष्णाळमीद्वा अ०टि.18 किमु त्रयः करन्ति खलैन पन्प्रितिइन्मि भूरि किं मा निन्दन्ति शत्रवोऽनिन्द्रा इत्यस्याओं ब्रह्माण्डवचनैनैवावगम्यते । इदै जगासर्वमीदृशानि न०० भूराणि वा मामभियान्ति सङ्ख्यै । धान्यानि यद्वखलगानि मर्त्यः सञ्चूर्णयिष्याम्यहमेक एवेति । प्रसादान्मुक्तिरिति लोकदृष्टान्तोऽप्यवसीयते । । ०द्वि. ॥४२॥ स प्रसादो गुणवेदनादिति च । यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः । इति गुह्यतममिति गीतासु । अ०१० ब्रह्मरूपाणि भिन्नानि भिन्नस्थानत्वाच्चैत्रवदित्यनुमा । ब्रह्मणो रूपाण्यभिन्नान्यैक्यानुसन्धानवत्त्वाद्ब्रह्मवदिति प्रत्यनुमानविरुद्धत्वेन च । तत्र ब्रह्मणो भिन्नत्वसदोषवादौ वर्तते रूपाणां ब्रह्मणो रूपाणामन्योन्यभेदै तेषां प्रातिकूल्यानुकल्पयोरपि स्वातन्त्र्यं न स्यादि । एवं च केषाञ्चिद्रूपाणां परतन्त्रत्वे तस्य ब्रह्मणः सर्वात्मना पूर्णत्वाभावप्रसङ्गः । सर्वस्मात्तस्य स्वरूपेषु भेदाभावप्रतिपादनेन सर्वगुणपूर्णत्वं सिद्धम् । तदाह ॥ तेनेश इति ॥८॥ जीव ईशैनाभिन्नश्चित्त्वादीशरूपवदिति च न वाच्यामित्याह ॥ न चेति । तत्रांनाभासचित्त्वमुपाधिमभिप्रेल्लाह ॥ यत इति । श्रुतिस्वस्थ जीवस्याभासताख्यमीशरूपवैलक्षण्यं वदति । तां श्रुतिं चैकामुदाहरति ॥ यथेति । सत्ताप्रतीतिकार्येषु सत्तायां विनाशेनाप्रतीती गमनादिकार्येषु विशेषको गरुडानन्तौ । अत्र परैरुत्प्रेक्षितमनुवदति ॥ आभासत्वमिति । चेतनसमुदायरूपेण ब्रह्मैक्यसमुदायैक्यं नाम । पृथगुपदेशादिति भेदोक्तगतिमाह ॥ अत इति । समुदायाँशयोः समुदायरूपस्य ब्रह्मणोंऽशयोः कृष्णाख्यजीवाख्ययोरुदिता सिद्धान्तिनेति शेषः । पूर्ववाद्यवाशक्य परिहरति ॥ अथेति । तत्र सूत्रमवतारयति ॥ आशङ्केति। अत एव चोपमा सूर्यकादिवदित्यत्रान्याभावविशेषितां चाह । वेदाधिपो जीवाख्याभासस्य नोपाध्यधीनाथैश्चेत्यायशब्दानेदाभावो वादिविप्रतिपत्तिरेव तद्वचनं न पुनः क्वचित् । बिम्बप्रतिबिम्बयोभेदाभावात्। उपाध्यधीनत्वाभावे सूर्यकाबुपमा कथमित्यत आह ॥ नेति । निदर्शने दृष्टान्ते दान्तिकस्य सर्वसाम्यं न विवक्ष्यते हि परीक्षकैः । सुखादीत्यादिशब्दानित्यदुःखा- ॥४२॥ जालन न HANDRA ·भावः। अतः सुराणां त्वाशैन किश्चिज्ज्ञानमात्रमेव । साम्यमेव । उक्तार्थस्य सूत्रपदस्यसम्बन्धं दर्शयति । तदधीनत्वमिति । एवशब्दस्तदधीनत्वमेव जीवस्य न रूपावधीनत्वादिकमिति सुप्रकाशयति । चशब्दः किञ्चित्सादृश्यम् । प्रत्यक्षायखिलमानतो जीवेशभेददृष्टिर्मुहुरुक्ता । सर्वशक्तित्वतः सर्वशक्तिवचनतः । कथं ततोऽशेषदोषराहिल्यमुक्तं स्यादित्यत आह ॥ अशेषेति । न तावत्सर्वचेतनानां मिथ ऐक्यानुसन्धानमस्ति । अनुभव- विरोधात् । तत्समुदायैक्यमनुसन्धानरहितं चेषथा वृक्षाणां वनाख्येन समुदायेनैक्यं तादृशमेव हि । तन्नास्माकमनिष्टापत्तिरिति भाववानाह ॥ अनुसन्धानेति । सुदुष्करं साधयितुमिति शेषः । सर्वज्ञ ईशो मुक्तेः पूर्वमेकतां नानुसन्धत्त इति यतस्तस्मान्नैव स्यात् । दुःखिनैकतामनुस- न्धत्ते चेदीशस्यापि दुःखितापत्तिः । मुक्तेः पश्चादैक्यस्यानुसन्धानं स्याच्चेत् किमविद्यमानस्यैति चोधम् । उभयत्रापि दोषमाह ॥ मिथ्येत्यादिना। अविद्यमानस्यैक्यस्यानुसन्धानं चैदीशस्य मिध्याज्ञानिता भवेत् । अविद्यमानस्यैक्यस्यापि तदैवानुसन्धानमासीन्न तु पूर्वमिति चेत् । पूर्वमङ्गत्वमापतेत्।। उक्तं पूर्वमसदैक्यं यदि पश्चाद्भवेत्ताई सप्तमो रसोऽपि स्यात् । कुत्रचिपूर्व भिन्नस्य पश्चादैश्यादर्शनात् । उन्नद्धमुत्कृष्टम् । नेह नानाऽस्ति किञ्चन । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते । युक्ता ह्यस्य हरयः शतादशैत्ययं वै हरयोऽयं वै हरयो दश च सहस्राणि बहूनि चानन्तानि च तदेतद्ब्रह्माऽपूर्वमनपरम- बाथमयमात्मा ब्रह्म. यश्चायमनौ तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्म वाङ्मयो यमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेत्यादिश्रुतिमानेन तत्रेश्वरे भेदोऽपि नास्ति । चेतनैक्येऽनुसन्धान प्रमाणमित्युक्तमेव । विस्तरेणाह जीवेति । इन्द्रादिजीवांशा अर्जुनाया नियमेनैक्यानुसन्धानवन्तः । यदि स्वरूपणकता तर्हि न तु स्थानाधैक्यात् । यथा सोमे ब्रह्मावेशाब्रह्मांशत्वव्यवहारे सत्यपि तस्य स्वरूपैक्याभावादनुसन्धानाभावः । अशेषमनुस- न्धानमित्युक्त स्पष्टयति ॥ सुखेति । नवंशिनस्तु सामस्त्येन सुखाद्यनुसन्धानमुच्यते हि । कथं तेनाभिन्नस्यैवांशस्य तद्वन्नास्तीत्यत आह ॥ विशेषस्त्विति । ईशस्यांशक्यं न विद्यते चेत्वस्य जीवैकतामपि कुर्यादित्यत आह ॥ सेति । सर्वमानविरोधं प्रकाशयति ॥ ईशत्वे- ८ ALS ·नेति । श्रुत्यादिभिरीशत्वेनैव विज्ञातं भगवन्तमनीशजीवत्वेनोपदिशेच्छृतिः । यदि वाऽनीश्वरत्वेनैव प्रत्यक्षादिभिर्विज्ञातमीशत्वेनोपदिशेत् । अटि० तिर्युपजीव्यप्रमाणविरोधेनैव मानत्वं गच्छेत् । न च नित्यत्वेन निर्दोषायास्तस्या अमानत्वं युक्तम् । तस्मादीशानीशयोरैक्यं न चोपदिशति // न०० ॥४३॥ श्रुतिरित्याशयः । अस्येशस्य । अयुक्तमित्यादेरयमर्थः । अन्यत्रेशादन्यत्र । निरंशजीवादी सामध्यैकदेशबिनियोगादिकमीशवलाधुक्तं भवति । अतल द्वि ईशादन्यत्र जीवे यदृष्टमंशांशिनोः शक्तितारतम्यादि तदपीशे तु नैव कल्प्यते । प्राज्ञः किञ्चन संवेत्ति तुरीयं तत्सर्वदृक् सदेत्यादिश्रुत्य भासाप्तमप्यवि अ०९ चारितार्थतया श्रुत्यादिविरुद्धेऽयें प्रयुक्ता श्रुतिः श्रुत्याधाभासः । यत्तस्येश्वरत्वस्य विरुद्धं तदेव न कल्प्यते । न पुनश्चेतनत्वादिकम् । स्मृत्या च तस्य स्वल्याहतिं साधयति ॥ ईश इति । जगन्मिध्येति वचने जगतो मिथ्यात्वधर्मस्यापि जगदन्तर्भूतत्वात्सोऽपि मिथ्येति प्रतिज्ञाव्याघातः । भेदनिषेधेऽपि भिदा नेत्यनयोः शब्दयोमेंदोऽगीकर्तव्यः । अपरथा भिदाभिदेत्येवोक्तं स्यात् । ईशस्य सर्वोपपादकत्व- मित्यादौ च मानमाह ॥ नायुक्तमिति ॥ १० ॥ किश्चिदेकस्यैवाणिममहिमादिकं यदीशित्वविरोधि स्यार्दाशितव्यमिथ्यादिक रूपवत्त्वादनित्य ईशोऽनित्यस्य च को हि महिमाऽत्र तस्मिन्भक्त्या च किमित्येतामाशङ्का पारिहरन् अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वादिति सूत्रं व्याख्याति ॥ स चेति । अत इत्यादेरयमर्थः । सहस्रशीर्षा पुरुषः । वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमित्यादेरप्राकृतरूपज्ञानात्मकस्य वाचकत्वात् । अवर्णमचक्षुः- श्रोत्रं तदपाणिपादमित्यादेः प्रकृतरूपनिषेधकत्वादनित्यत्वम् । श्रुतिवर्गद्वयस्य परस्परविरोधित्वं च न स्यात् । घटायनित्यत्वे प्राकृतरूपवत्वस्य प्रयोजकत्वात् रूपवत्त्वमानहेतोरप्रयोजकत्वं स्यात् । प्रकाशवच्याव्यमिति सूत्रं विवृणोति ॥ यथेति । अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते शान्तेऽसौ शान्तायां वाचि किं ज्योतिरेवायं पुरुष इत्यात्मैवास्य ज्योतिर्भवतीति श्रुतिः । यथा ॥४३॥ सुप्याद्यवस्थायां प्राकृतप्रकाशाभावेऽपि परमात्मानं ज्योतिःशब्देनाह । एवमेव पश्यते रुग्मवर्णमित्यादिका श्रुतिरपि ॥ ९ ॥ वृद्रिहासभाक्त्व- - D ·मन्त वावुभयसामञ्जस्यादेवमिति सूत्र व्याख्याति ॥ तद्भक्तीति ॥१२॥ स्थानविशेषात्प्रकाशाविवदिति सूत्र व्याख्याति ॥ प्रतिबिम्बवदिति । परमतःसेतून्मानसम्बन्धभेदव्यपदेशेभ्य इत्यस्यार्थं सूचयति ॥ तस्माद्भिन्नश्चेति । न चात्र सूत्रक्रम- विपर्यासो दोष आशङ्कनीयः । सिंहावलोकनन्यायस्यापि सम्भवात् । न च तावता सूत्रक्रमभङ्गप्रसङ्गः । अनेनैव भगवता भाष्ये सूत्रक्रमस्य सुतरां प्रदर्शि- लत्वात् । ईशता सा चान्येति शेषः ॥ १७ ॥ प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूय इत्यभिप्राय सूचयत्याशङ्का पारहरन् ॥ न युज्यत इति ॥ १३॥ तदव्यक्तमाह हीत्यधिकरणार्थं सूचयति ॥ अव्यक्त इति ॥ १४ ॥ नन्वीशस्य सर्वावस्थाप्रेरकत्वादिगुण- लक्षणी महिमा ह्यत्र विवक्षितो न घटते । गुणानां भेदाभ्युपगमे च गुणिमात्रस्यैव विद्यमानत्वादित्यत आह ॥ तदभिन्ना इति । गुणत्वेन भोग्यतया गुणित्वे भोक्तूतया च स्थिताः । ननु क्रियादिभिरनित्यधर्मेंश्विरस्यैक्याङ्गीकारे तस्याप्यनित्यत्वप्रसङ्गादित्यत आह ॥ विशेषात्मतयेति । नेत्यादेश्य- मर्थः । धर्माणामियं क्रियाद्यात्मकता च नानित्या । सा शक्तिरूपतयैव सविशेषत्वेन क्रियादिरूपतेत्युच्यते । इति यस्मात्तस्मान्नानित्यता। द्रव्यं स्वय- मेव गुणगुणितद्विशेषात्मकमिति स्वनिर्वाहकताहेतोः स्यात् । द्रव्येणात्यन्तमभिनश्चेद्विशेषो नाम नास्तीत्याशङ्कां परिहरति । तथापीति स इमान् लोकान्व्यसृजत । स ब्रह्मणा विसृजति । स रूद्रेण विलापयति । सोऽनुत्पत्तिरलयः । एक एव हरिरित्यादिश्रुत्या तन स स इति प्रस्तुतस्य परमात्मनः स्रष्टादिरूपेणाभेदश्च गम्यते । समानाधिकरणोक्तेः । एवमभैदिना कथं भिन्नः किमाहोस्वित्तदभिन्नः । भिन्नश्चेत्तस्य भेदस्यापि भेदान्तरं तस्यापि तथेत्यनवस्था स्यात् । भेदस्वभिन्नश्चेत्पुरा विशेषविशेषिणोविशेष एवाभिन्न इति किमिति तनाङ्गीक्रियते । तथाऽङगीकारे च तस्यापसिद्धान्त इत्याशयेनाह ॥ विशेष इति । क्रियाघाख्यो विशेषस्वभिन्न इति तेन तार्किकैग नाभ्युपगम्यते । योऽयं क्रियाथाख्यविशेषस्य द्रव्येण भेदः सोऽभिन्नः । तस्मान्नानवस्था । न च तत्रास्माभि दोऽभ्युपगतः । एकत्रापर्यायनानाशब्दवृत्तिविशेषोऽभ्युपगम्यत इति । मैवम् । तथा ·अ०टि. ॥४४॥ PARAN सति धर्मिणो भेद इति व्यवहारः कथं घटते । तयोः शब्दयोनिर्विशेषकार्यवाचकत्येन पर्यायत्वप्रसङ्गात् । तदेतदाह ॥ भिन्न इति । अयं घटः न० ० स्तम्भेन सह भिन्नः कुम्भेन सह भिन्न इति । प्रतियोगिमैदादेक एव भेदः सविशेषत्वतो हि बहुधा दृश्यते । इतश्च विशेषोऽङ्गीकर्तव्य इत्याह व०वि० अ०१५ ॥ अभेदभेदयोरिति । योयं गुणगुणिनोर्मेदस्ताद्विवक्षितो यश्चामेदो धर्मिण आत्मनां तयोरुभयोरपि धर्मिणः स्वरूपत्वमिष्यते । तथा हि । भिदाभेदिनैकेति शेषः । अविशेषे कयमेवं भवेत् । भेदिमात्रावत इत्यन्वयः । धर्मिमात्रं हि विद्यते न तु भेदाभेदौ विद्यते इति वक्तुं न शक्यते । धर्मिणो- विशेषाङ्गीकारादित्याशयः । किं भेदः कल्प्यते तदा तर्हि गुणगुण्यादीनां किमिति मैदः कल्प्यते । तत्रापि विशेषेणैव व्यवहृतिसम्भवात्। एवं चेद्गो- हयादीनामपि विशेष एव स्यान्न भेद इत्याह ॥ ऐक्येति । न ह्यानन्दो ब्रह्मेत्यादिवद्गौरश्व इति सामानाधिकरण्येनाभेदानुभवः । सत्यमेवं गुणगुणिभावमङ्गाकुर्वतो विशेषोऽङ्गीकार्यों न पुनर्निर्गुणब्रह्मवादिनेल्यत आह ॥ सच्चिदादेरिति । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मत्यादिवाक्येषु सच्चिदा- नन्दादेः शब्दजातस्यापर्यायत्वसिद्धयर्थं विशेषोऽङ्गीकार्यः । यदि जडत्वाचसत्यविशेषणं वारयितुं ज्ञानादिशब्दान्तरमिष्यते । ताहै ब्रह्मणो जडत्वादिमाया- मयविशेषराहिल्याख्यविशेषणविशेषिता तद्राहित्यविशेषिता च मायामयी चैत्सा च तथेत्यनवस्थितिः । निर्विशेष शब्दप्रवृत्तिनिमित्ताभावान्न तावदुक्तिमेवेत् । सत्यमेवमवाच्यं ब्रह्म जाड्या दिव्यावृत्तिद्वारेण ज्ञानादिपदजातेन लक्ष्यते परमिति चेत्तेन लक्ष्यत्वं नाम विशेषो भवेत् । अपिशब्दाचावृत्तादिपदवाच्यत्वं च स्यात् । पुनः पुनरियादेरयमर्थः । व्यवृत्तपदेनापि लक्ष्यमिति वदति चेत् । किं तलक्ष्यमिति पृष्टे ब्रह्मेति पदान्तरम् । तत्राप्येवं तत्राप्येवमित्यनवस्था स्यात् । ननु जाड्यादिविशेषेण विशेषितत्वं ब्रह्मण इति । तदिष्टमेवास्माकम् । भावाद्वैतवादित्वात् न सार्वज्ञसुखत्वादिभावविशेषित्वमङ्गीकार्यमित्यत आह ॥ यद्यभावेति । असत्वेत्यादेरयमर्थः । असत्त्वाज्ञानत्वाव्यातलादेश्वानिवर्तनादसुखम- ॥४४॥ ज्ञानमव्याप्यादि च ब्रह्म स्यात् । किं सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेल्यादौ सत्यादिपदैह्मणोऽनृतादिविरोधित्वमङ्गीकुमो हि । तस्मानासत्यत्वादिकं तस्य ·R प्रसज्यत इत्यत आह ॥ अनृतादीति । अनृतं न भवतीत्युक्तऋतत्वाख्यो भावधर्मः स्यादेव ब्रह्मणः । स पुरुषः स ईश्वरः स ब्रह्मेतीश्वरशब्द- विवक्षितेनानेनैश्चर्यविरोधित्वेन प्राप्तमैश्वर्य किमिति निवार्यते। विशेषाभावात् । किञ्च ज्ञानादिपदाभिप्रेतं जडत्वादिविरोधित्वमस्याभ्युपगम्यते हि । तेनाभा- वधर्मिणोऽपि ब्रह्मणः सविशेषत्वमापतेदेव । तस्य ब्रह्मभावात् । न चेदभाव एव वा स्यात् । ब्रह्मैव वा स्यात् । एवं च सविशेषत्वे ऐश्वर्यादीनां भावधर्मादीनां को विरोधः । इदमनृतादील्यादिशब्दाभिप्रेतम् । अखण्डवादी निविशेषलवादी मायीत्यखण्डवादिनां विशेषभेदवादी वैशेषिकादिः । खण्डाखण्डो भेदवादी भट्टादिः । उभयव्यपदेशात्त्वहिकुण्डलवत् । प्रकाशाश्रयवदा तेजस्त्वात् । पूर्ववद्वेति निदर्शन- त्रयेणाह भगवान्सूत्रकारः । यद्भाटा वदन्ति । अनन्वितत्वेनानभिहितानामनामन्वय इति । तदप्यनेनापास्तम् । सर्वपदार्थानां गुणाधैक्यसाधने- नानन्वितस्यैवार्थस्यैवाभावप्रतिपादनात् । तदाह ॥ तच्चेति । यदेत्यादेरयमर्थः । पुरुष इत्येकपदेनापि तस्याशेषविशेषाणां सामान्यत उक्तिभवेत् । धर्मधम्क्यात् । धर्मिपदेन धर्माणां सामान्यत उक्तिसम्भवात् । अपरथा पुरुष इत्युक्तवन्तं प्रति पुरुषः किं करोतीति प्रश्नो न घटते । तावन्मा- ऋश्रवणेनैव कृतकृत्यत्वसम्भवात् । सामान्यतः प्रतीतानां पूजनभोजनशयनादीनां विवेचनाय हि पृच्छति । पुरुषोत्तमं पूजयतीत्युत्तरेण पदेन विशेषावगतिर्भवेत् । तदेवोपपादयति ॥ यत इति। अनुभवेनापि निश्चितोऽयमर्थ इत्याह ॥ स्वार्थ इति । अनन्वितवादे दूषणमाह ॥ यदीति । अनन्वयस्य कथं ज्ञानम् । शब्दार्थत्वं यदाऽस्य नेत्युक्तमेव प्रतिपादयति ॥ यदैवानन्वितेति । न तदर्थ इत्यादेरयं भावः । एवं पदानामर्था- नन्वय इत्यायातम् । तथा च तत्पक्षे वाक्यं नाम न स्यात् । निराकाङ्क्षपदानि वाक्यमिति हि वाक्यलक्षणम् । तत्रोचितकावाभिधानेन निरा- काङ्क्षता च स्यादेव । तत्पक्षे तु कर्तृकर्मक्रियाद्यर्थेष्वभिहितेषु सत्स्वप्यन्वयस्यानवगत वगतत्वादेवाकाङ्क्षायाः पूर्वाक्यं नाम न स्यात् । प्रमाणमेव न स्यात् । प्रकृतमुपसंहरति ॥ अत इति ॥ १५ ॥ परमतः सेतून्मानसम्बन्धभेदव्यपदेशेभ्य इति सूत्रमपि व्याख्याति सूत्रक्रम न ISRO ·Rom अ०टि. न०० ३०३० ॥४५॥ व्यञ्जयन् ॥ ते चेति । बुद्धयर्थः पादवदिति सूत्रं व्याख्याति ॥ उपदेशत इति । वेदवचनतः । आनुकूल्यादित्यादिशब्दा- उज्ज्ञानस्य विषयसम्बद्धत्व पूर्णत्वादीत्यादिशब्दात्स्वतन्त्रत्वम् । अथैष एव परम आनन्द इति श्रुतौ श्रुतम् । पूर्ण इत्यादौ च स्वाद्वत्ति इति स्वादुरानन्दः स्वादुत्तमः स्वानन्दश्रेष्ठ इत्यर्थः । एकलः प्रधानः ॥ १६ ॥ कर्मणैव सर्वस्य नियतत्यसम्भवात्कथं विष्णोः सर्वनियन्तृत्वमित्याशङ्का पारहरन् फलमत उपपत्तेरिति सूत्र व्याख्याति ॥ स एवेति । धर्माधर्माणां बोधनं नाम तानिमित्तीकृत्य कर्मान्तराणां प्रवर्तनं फलदानं सुखादिदानं प्रेरणादिकमित्यादिशब्दानिवर्तनम् । प्रत्येकमित्यादेरयमर्थः । तेषु कर्माभिमानिचेतनेषु प्रत्येकं पृथक् चेतनानि कर्माणि सन्ति । तानि चैवं पृथक् चेतनान्यनन्तकर्माणि तानि चैवमिलेकैकस्मिन्नेव जीवेऽनन्तधाऽनन्तकर्मनियन्तुरीश्वरस्य शक्तिरनन्तेति महामहिमा सर्वोपकारकश्चासौ । तथाऽन्यानपि सर्वशोऽन्यानि कर्माण्यपि तथैव भगवदधीनानि ॥ २० ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्गह्मसूत्रानुव्याख्यानस्य टीकायां त्रैविक्रमार्यकृतौ नयचन्द्रिकायां तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥३-२॥ * ॥ * ॥ ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॐ ॥ इति पादक्रमो भवेत् पादचतुष्टयोपदिष्टानां वैराग्यादिसाधनान्तानामेत्रमुत्तरोत्तरकारणत्वादयं पादक्रमः सम्भवदेव । विरक्त्यादीनामुत्पत्तर्विचारायत्तत्वात् । उपासकेनाहम्भावकथनमुखेन युक्त्यादिपदानां सङ्गतिं दर्शयति ॥ युक्तित इति । आपाततो युक्तिविरोध प्रतीते सति तंतः प्रबलयुक्तितस्तं परिहत्य ज्ञातवेदार्थोऽध्यात्ममात्मानमधिकृत्य वर्तमानं शरीरेन्द्रियादि तस्य सन्निहितत्वतो वेदविचार्ययोरात्मपरमात्मनोः | स्थानत्वनाध्यात्मत्वस्य जिज्ञासासन्निहितत्वत इन्द्रियादौ युक्तीनामुपजीव्यप्रमाणत्वात्तत्र बहुयुक्तिविरोधानां भानात्तवाचकश्रुतीनां युक्तिसहितश्रुति'विरो- धपरिहाररूपेण प्राणस्वरूपणान्विरोधानेव परिदृत्य प्राणर्दैवताना प्रसादानुरक्षितो भवेदधिकारी । ईशस्य सर्वदेहादिकर्तृत्वज्ञानेन स्नेहबहुमानात्मि- १४५/ ne E ·ॐ कार्याश्च भक्ती सामान्यतो ज्ञातायाँ तदन्यत्राधिकवैराग्यं सुलभ स्यात् । तद्वशत्ववेदनाविशिष्टाचार्याख्यसम्पदा किमुपास्तौ कृत्यामित्याकाङ्क्षायां तदनुग्रहेणैवंविधा ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्यैवोपास्ति विधित्सता पुरुषेणेति प्रकाशयन्वृत्तमनुवदति ॥ कर्तव्यति । अनादिसूत्रद्वयं व्याख्याति । किमतीति । किमर्थमिति पुनः । अत इति सामान्योक्तित्वात् । पुनरपि संशये । अभिप्रायमाह ॥ येनैवेति । गतोऽवगतः । शास्त्रयोनि- त्यादित्याशङ्कारूपेण ॥ मोक्षादीति । दुःखहानिरल्पापीति शेषः । विमतं सकर्तृकं कार्यत्वाइटवदिति केवलानुमागम्येश्वरायदि मोक्ष इष्यते तर्हि विमतो मोक्षदो न भवति पुरुषत्वादृष्टपुरुषवदित्यनुमैव तस्य मोक्षदातृत्वं विनिवारयेत् । पतिं विश्वस्यात्मेश्वरमित्यादिना केशवस्यैव हि स्वतन्त्रत्वमित्यभिप्रेत्याह ॥ मोक्षद इति । अन्याश्रयेणेलादेरयमर्थः । यथेष ब्रह्मादिरपि विष्ण्वाश्रयेण स्वभक्तेभ्यो मोक्षं दधादित्युच्यते तर्हि तत्र ब्रूमः । स विष्णुस्तेन मुमुक्षुणा स्वयमनमुसृतो मोक्षं न दद्यादेव । यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः । यमेष भगवानेव प्रसादेन वृणुते तेनायं लभ्यः । तमेवं विदित्वाऽतिमृत्युमेति । नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय । तं विदित्वैव मृत्युमत्येति । अयनाय मोक्षाय । मोक्षप्रदे सृष्टयादिकर्तार ब्रह्मशब्दवाच्ये हि शाखस्य तात्पर्यम् । तानि च लक्षणान्यस्यां श्रुतौ समुद्रान्तःस्थत्वादिलिङ्गैर्विष्णौ निर्णीतायां विष्णोः प्रतीयन्ते । तस्मात्स एव शास्त्रयोनिरित्यभिप्रायेणाह ॥ य एनमिति । य एनं विदुरमृतास्ते भवन्तीत्युक्तस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनामित्यवधारितश्च । यमन्तः कवयो वयन्तीति समुद्रगत्वेनोक्तो नारायणो हि । यतः प्रसूता जगतः प्रसूतीति तत्रैव ।। तत्तु समन्वयादिति व्याख्याति ॥ शास्त्रयोनित्व- मिति । ईक्षतेनोशब्दमित्यस्याभिप्रायमाह ॥ एवमिति । गनिसामान्यादिति सूत्राभिप्रायं दर्शयन्नित्याशक्य परिहरति ॥ कथमित्यादि । अनन्तता वेदानामिति शेषः । इतीत्यादेरयमर्थः । इत्यभिप्रायेण निखिलवेदस्यापि स्वप्रसादेन स्वभक्तैरपि प्रमेयतां प्रकाशयन्वेदपतिरेकस्यैव विष्णोर्ज्ञानस्यैव निखिलवेदेऽपि महातात्पर्यतः प्रतिपाद्यत्वेन समानत्वमाह । ज्ञानसूर्यों ज्ञापने सूर्यः । यथा सूर्यो

·अ०टि.
॥४६॥
न०चं
४००
अ०१
तु
बाह्यार्थान्ज्ञापयति तथा सर्वार्थान्ज्ञापयन्तामित्यर्थः । शाखेत्यादेरयमर्थः । चतुष्पश्चशाखाप्रतिपाद्य वस्तु ज्ञानम् । तदृष्टान्तेनान्यत्रापि स एव तात्पर्य-
विशिष्टोऽर्थ इत्यनुमितत्वेन गतिसामान्यं ब्रूयात् । एवंविधः प्रभुः प्रतिजज्ञ इति यस्मात्तस्मादेवानामपि पूर्यते । आकाङ्क्षति शेषः । न हि बहुविशेष-
विदां देवानां सामान्यपुरुषैः प्रतिपादितेऽप्याकाङ्क्षापारपूर्तिर्भवति । तैः प्रतिपाचमानस्य सिद्धत्वात्तेषां विशेषाकाक्षितत्वाच्च । प्रधान निहते मल्ले सर्वे
मल्लाः प्रदूदुवुरिति हि प्रधानमल्लानिबर्हणन्यायः । शब्दानामन्यत्र प्रसिद्धिवलादचालनीयत्वे सम्भवात्तत्समन्वयोक्तौ ततो दुर्बलानां लिङ्गानां समन्वयः साध्य
इत्याकूतम् । ब्रह्मेन्द्रमग्निं जगतः प्रतिष्ठां दिव आत्मानं सवितारं बृहस्पतिमित्यादिश्रुतौ देवतान्तरगत्वेन प्रतीता इन्द्रादिशब्दाश्च मुख्यतो विष्णुमेव वदन्ति।
ऐश्वर्यादेः शब्दानमित्तस्य विष्णौ विद्यमानत्वात्स्यात् । किं कथमिन्दादिषु प्रसिद्धास्तानुपचारतो वदन्तीत्यत आह ॥ अशेषेति। पूर्णत्वस्वातन्त्र्यादि-
विशेषगुणवत्त्वत एषो द्वितीयपादेऽभिधीयमानः । तेषामित्यादेरयमर्थः । नामात्मकाना शब्दानां विष्णौ समन्वये साधितेऽपि तैः सह पठितानां लिङ्गानामन्य-
गत्वेन तु नाम्नामपि सम्यक् समन्वयो न स्यात् । तृतीयपादस्याशङ्कापरिहाररूपेणानेन समन्वयप्रतिपादनेन सङ्गतिमाह ॥ उभयत्रेत्यादिना ।
समन्वयो हरावेवेसाहेमन्ववः । अन्यत्र कुतःशब्दा लिङ्गानि च मुख्यतो न सम्भवन्तीत्यत आह ॥ यतो नैवेति । अयो यथा दाहकावं
यथाऽन्याधीनौष्ण्यमयो दाहकशब्दवाच्यत्वमुपागतम् । एवं यदर्धानाः प्राणादयः प्राणादिशब्दार्थत्वमुपागताः । आशङ्का परिहरन्समन्वयप्रतिपादनेन
चतुर्थपादस्य सङ्गतिमाह ॥ एवं चेति । विरोधादित्यादेरयमर्थः । विष्णोरवरादिशब्दवाच्यत्वेऽवरदुःखित्वादेरपि प्राप्तिर्भवेदिति यतस्तस्माद्विरोधात् ।
स च विरोधो बहुप्रमाणविषयत्वात्प्रबलो हि । यथा राजा विजयी भवेत् यथा भृत्यादीनां विजयित्वहेतुराजा विजयी प्रसिद्धो भवेत् । स्वातन्त्र्यान्न
च दूषणं हरेर्दुःख्यादिशब्दोक्तत्वे सत्यपि हरेजीवादुःखित्वादिस्वातन्त्र्यस्यैव विवक्षितत्वान्न किञ्चिदूषणमाशङ्कनीयम् । द्वितीयाध्यायस्य प्रथमाध्यायेन
सङ्गतिं दर्शयति ॥ एवमिति । तृतीयाध्यायस्य पूर्वाध्यायद्वयेन सङ्गतिं दर्शयति ॥ समन्वयति । एवंभूतं परं ब्रह्माख्यं वस्तादिश्य किं
॥४६॥

·COM -5ECRECORRECORCHECK मया कार्यमित्युक्तायां वैराग्यपादे प्रोक्ते भक्तिपादे शास्त्राभ्यासस्वरूपिणी भागवतशास्त्राणां व्याख्यानश्रवणमननरूपिणी । तद्यथोक्तं भागवते । एत- धातुरचिन्तानां मात्रास्पशेच्छया मुहुः । भवसिन्धुप्लवो दृष्टो हारिचर्यानुवर्णनम् । यमादिभिर्योगपथैः कामलोभहतो मुहुः । मुकुन्दसेवया यद्वत्तथा- ध्यात्मानुशाम्यति । पानेन ते देव कथा सुधायाः प्रवृद्धभक्त्या विशदाशया ये । वैराग्यसारं प्रतिलभ्य बोधं यथाऽञ्जसा त्वापुरकुण्ठधिष्ण्यम् । तथा परे त्वात्मसमाधियोगबलेन जित्वा प्रकृतिं बलिष्ठाम् । त्वामेव धीराः पुरुषं विशन्ति तेषां श्रमः स्यान्न तु सेवया त इति । तदङ्गं धारणादिकम् । धारणं प्राणायामप्रत्याहारासननियमास्तयोरुपास्त्योरङ्गम् । युक्तीराह ॥ पृथग्दृष्टिरिति ॥ ॐ सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् । सलिलवच्च तन्नियम इति सूत्रद्वयाभिप्रायमाह ॥ यथाशक्तीति । आमज्ञानानुरूपत्वमिति व्याख्याति आत्मज्ञानेत्यादि । यथाशक्तिविचारणाभावे दूषणमाह ॥ वेद इति । वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मनेति स्मृतिः । स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति श्रुतिः । तथाऽपि देवादिवत्सामर्थ्याभावेन यथाशक्तिप्रयत्नपक्षेऽपि निणीतं ब्रह्मसूत्रादि । अत्यशक्ये तु निद्रादौ निदारोगादौ सति श्रवणादेरत्यशक्यत्वे सति यदि कस्मिंश्चित्पुरुषे सम्मग्ज्ञानस्यैव प्राचुर्यमुपलभ्यते । अन्यथाज्ञानस्याल्पत्वम् । तस्यापि संशयेषु सत्सु का गतिरित्यत आह ॥ महय इति । महन्यो विष्णुभक्तभ्यो यथाशक्ति च संशयान् । छिन्यात्स्वतोऽधिकाभावे स्वयमेव समभ्यसेत् । यादपि च शिष्येभ्यः सत्सिद्धान्तमहापयन् । कीदृशः सत्सिद्धान्त इत्याकाक्षायामाह ॥ अशेषेति । सत्सिंद्धान्तोपपादकत्वेन तत्रैवान्तर्भूतान- नाहः ॥ स्वतन्त्रत्वमिति । यदभेदे तदन्वयः । विष्णोः सर्वतोऽदोषिणो जडाजडाद्भेदाभावेऽपि दोषसम्बन्धो भवतीति यस्मात्तस्मादेवं तस्याप्यभावः । पूर्व भिन्नस्य पश्चादमिनस्य भेदाभावोऽपि तर्हि संसारावस्थायामपि जीवेनेशस्याभेदः स्यादित्यत आह ॥ पूर्वेति । अपि सम्यगिति । इत्यपि सत्सिद्धान्तः । तदनन्तरता विष्ण्वनन्तरता । क्रमान्मुक्तावपि वर्तन्त इति शेषः । अमुक्तानां योगिनामपीति शेषः । एतदेवोक्त- ·स.टि. ॥४७॥ न०० तात. अ०३१ सिद्धान्तबाधेव । सम्पमित्यादेरथमर्थः । ईशरमाब्रह्मादिषु यथार्यज्ञानतारतम्यानुसारेण । सुखदुःखात्मकफलतारतम्यम् । १-२ ॥मनसा चान्यदाकाङ्क्षात मनसा च शाश्वतान्मोक्षमार्गदन्यत्र विषयादिषु वर्तमानादभिलाषात् । प्रायश इत्यस्य कृल्यमाए ॥ ऋजूनामिति । एक एवास्ति दोष इति शेषः । भक्तिस्वरूपमनुभवावष्टम्भेन दर्शयति ॥ स्वादरहात । सत्स्वन्यत्र ततो दया कार्या । आत्मनः समेभ्योऽन्येषु हीनेषु दया कार्या नासत्सु । ससिद्धान्तबोधकप्रमाणमाह ॥ तत्तम इति । रमाब्रह्मशिवादीनां विष्णोराधिक्यदृष्टेर्निमित्तात्तत्तमो व्रजेदिति किमु वक्तव्यम् । तयोभ- योभैदाभेदयोर्द्रष्टुस्तमोगतिर्भवतीति च किमु घक्तव्यम् । ननु काम क्रोधं भयं स्नेहं मैत्री सौददमेव वा । नित्यं हरौ विदधतो यान्ति तन्मयतां हि त इत्यादिवाक्याद्वेषयुतभावनयाऽपि मोक्षसम्भवात्कुतो भक्तियुतोपास्तैरेव मोक्ष इति नियम इत्यत आह ॥द्वेषादिति। मानस्तेनेभ्यो येऽभि- दहस्पदे निरामिणो रिपोऽन्येषु जागृधुरिति श्रुति सूचयति ॥ रिपव इति । तदभेदिनस्तदभेदवेत्तारः । यो द्विष्यादिति मोक्षधर्मवचनम् । आलोकान्तस्याल्पजनावमस्य । अन्वीषदर्थेऽपि वर्तमानत्वात् । अतिप्राकृतस्थापीत्यर्थः । काम क्रोधमिल्लादेरर्यस्तु भगवतैवोक्तः श्रीभागवत- टीकायाम् । कामिनः कामित्वं क्रोधिनः क्रोधित्वमेव सर्वदा भवतीत्यादिरेव तन्मयता । मुक्तावपि हि कामिन्यो विष्णुकामा बजास्त्रियः । द्वेषिणश्च हरौ नित्यं तमसि द्वेषिणोच्छृित इति च । भक्त्या हि नित्यकामत्वं न तु मुक्ति बिना भवेत् । अत एकान्ततया वाऽपि मुक्तिर्मक्तिमतां हरौ स्नेहयुक्ताः सदा देवाः कामित्वेनाप्सरात्रियः । काश्चित्काश्चिन्न कामेन भक्मा केवलयैव तु । मोक्ष प्रयान्ति नान्येन भक्ति योग्यां विना क्वचिदिति पाने । भक्त्या वा कामभक्त्या वा मोक्षा नान्येन केनचित् । कामभक्त्याऽप्सरस्त्रीणामन्येषां नैव कामतः । उपास्यः श्वशुरत्वेन देवस्त्रीणां जनार्दनः । जारत्वेनाप्सरस्त्रीणां कासाञ्चिदिति योग्यता । योग्योपासां विना नैव मोक्षः कस्यापि सेत्स्यति । अयोग्योपासनाकर्तुरनर्थश्च भविष्यति । तस्मातु योग्यतां ज्ञात्वा हरेः कार्यमुपासनमिति । टीकायाम् । पतित्वेन नियोपास्यो ब्रह्मणो मे पितेति च । पितामहतयाऽन्येषां त्रिदशानां जनार्दनः ।। ॥४७॥ MORN ·ondina प्रपितामहो मे भगवानिति सर्वजनस्य तु । गुरुः श्रीब्रह्मणो विष्णुः सुराणां च गुरोर्गुरुः । मूलभूतगुरुः सर्वजनानां पुरुषोत्तमः । गुरुर्ब्रह्मारय जगतो देवो विष्णुः सनातनः । इत्येवोपासनं कार्यमन्यथा तु कथञ्चनेति वाराहे ॥३१॥ इति न चत्यादेरयमर्थः । शरीरपातपर्यन्तं ब्रह्मणो हि भोगो विद्यते । वाय्वादीनां संयोगस्य व्यापारक्षमस्य जीवनापरपर्यायस्य वियोगेन तस्य शरीरपाते तस्य भस्मीभावः स्यात् । तस्मान्मोक्षो नाम नैवास्ति अतस्तदर्थमुपास्तिश्वाकर्तव्येति । इदं निराकरोति ॥ तत्केनेति । न च योग्यानुपलब्धिलिझेन मोक्षाभावोऽवगम्यते । प्रत्यक्षातिरिक्तप्रमाणा- नङ्गीकारात् । परस्य मोक्षदृष्टयभावोऽपि प्रत्यक्षेण नावसीयते हि । तच्च सूचयति ॥ कथञ्चनैति। सर्वेषामपि प्रलक्षमात्रविषया हि जात्यैव समानत्वं साधयन्वादी स्वयमपि सर्वाद्भुतत्वात्कथं विशेषमाहात्म्यवान् स्यात् । वृथेत्यादेरयमर्थः । निष्फली धर्माधर्मविधिरिति वदन्तं लोकायतकीयं वृथा हन्यायदि तस्येति वचनस्य किमुत्तरम् । सत्यमेवं मद्वधान्न किञ्चित्पापमित्यत आह ॥ स्वजीवनेति । अत इत्यादेरयमर्थ उच्यते । उक्तन्यायेन महावैदिकस्य वेदोक्तानामर्थानां लोकानुभवप्रापकत्या प्रत्यक्षद्वारेणैवेदं प्रामाण्यं गम्यते । तस्मादेव हेतोर्यवागमस्य प्रामाण्यं नास्तीत्युच्यते तर्हि प्रत्यक्षस्यापि प्रामाण्यं नास्तीत्युत्तरम् । आगमप्रामाण्याभावे आगमोदितदृष्टफलस्य प्रत्यक्षस्थाप्रामाण्यप्रसङ्गात् । तस्मात्सर्वप्रत्यक्ष- स्याप्यप्रामाण्यमागतम् । तर्हि विमतं वाक्यं प्रमाणं वाक्यत्वात्प्रत्यक्षोपलब्धघटादिवाक्यवदिति प्रत्यक्षमूला युक्तियांगमस्यापि । हेतुरप्रमाणेऽ- पि लीकवाक्ये प्रवृत्तत्वादनैकान्तिक इत्यत आह ॥ लोकति । अपौरुषेयत्वादेवाव्यभिचारः । पुरुषकृतत्वे हि व्यभिचारहेतवोऽज्ञान- विप्रलम्भादयः सम्भवन्ति । तस्मादपौरुषेयवाक्यत्वं तत्र लिङ्गमित्यभिप्रायः। अपौरुषेयत्वं तु प्रागेव साधितम् । आतत्वसाधने आतत्व- सोधनार्थम् । धर्मस्वहिंसाप्रधानः पञ्चमलधारणकेशील्लुण्ठनादिकः । ज्ञानं नाम जीवस्य स्वरूपदर्शनमिति जैनाः प्राहरित्यन्वयः । कथं जिनवाक्यमनुमानतः प्रमाणं स्यात् । जिनवाक्यत्वहेतोः पूर्वोक्तन्यायेन व्यभिचारात् । तद्यभिचारिणाऽप्रामाण्यानुमा च स्यादिति युक्तम् CREAK ·अ.टि. न०० तात. ॥४८॥ अ०२९ अन्यथासिद्धिमानतः प्रमाणानामुक्तलक्षणाभावे स्वरूपस्यैवासिद्धावनुभवादिप्रमाणसद्भावादतः सर्वमप्रमाणमित्यत आहाभिप्रायेण हि । प्रत्यक्षानुसारा- भावात्स्वतन्त्रानुमा तत्प्रामाण्यं जिनवाक्यं वा कथं धर्म पुद्गलं च दर्शयेत् । जिनस्यैवमयथार्थवक्तृत्वादेतद्वाक्यवत्तद्वाक्यं च सर्वमप्रमाणमित्यभिप्रायेणाह ॥ स्वरूप इति । वक्ति सप्रभमात्मानं देहमानं तदभ्यलम् । दुष्टं नानाशरीरेषु प्रवेशादन्यथाभावादित्यादिना दोषा उक्ताः। सुखस्य दुःखामावरू- पत्वात्पुद्गलस्य च भावरूपत्वात्पुद्गलस्यानन्दरूपत्वं नैवमन्यते । इतिशब्दो हेतुत्वे । न हि घटायभावतारतम्यं दृश्यत इत्यभिप्रायबानाह ॥ मात्रेति । न च स्यात्किं विपर्ययोऽनुभवो हि लभ्यते चेदुःखस्य सुखाभावरूपता न स्यात्किम् । यदि सर्व इत्य,देरयमर्थः । न कश्चिद्भावपदार्थोऽस्माभिरङ्गीक्रियते सर्वेऽ- प्यन्योन्यस्वरूपाः पदार्थाः । तथा हि । घटाभावः पटः पटाभावी घट इत्यनुभवः । तस्मात्सुखमपि दुःखाभाव इति यदुच्यते तत्र धूमः । घटाभावो हि पश्चाटस्वभावरूपपटाभावः । एवं च भावाभावता नाम भावनैव स्यात् । तथा च सुखादीनां भावत्वस्याचलितत्वात्किमस्माकं छिन्नम् । तदेवोपपादयति ॥ भावत्वमिति । न च तावता भावाभावप्रसङ्ग इत्याह ॥ प्रथमेति। न चास्मत्पक्षे उक्तदोष इत्याशयवानाह ॥ ईशेति । नन्वस्मस्पक्षेऽपि सर्वस्य कर्माधीनत्वात्पञ्चानुमानपरिपाकादेवादुःखिश्यामित्यत आह ॥ कर्मेति । कर्मणः क्वचिदपि प्रधानहेतुत्वं न घटते । चैतन्याहितत्वात्पाषाणवत् । गुणविशेषज्ञानात्प्रसन्नाद्राज्ञो निगडमोक्षलाभदृष्टान्तमत्राभिप्रेत्याह ॥ शक्तस्येति । विपक्षे दृष्टांतो नास्ती- त्याह ॥ स्वज्ञानादिति । वेदप्रामाण्यवादिना कोऽप्यों निश्चेतुमशक्य इत्यभिप्रायेणाह ॥ अहिंसाया इति । सुर्ख दुःखाभाव इत्याच- न्यथावचनादेव बौद्धानामपि शास्त्रस्याप्रामाण्यं निश्चीयते विशेषदोषादित्याह ॥ न चेति । यदीदानी कथं न स यदि मोक्षो भवेत्तर्हि इदानीमेव कथं न स भवति । इदानीमपि भावनाया विधमानत्वात् । अन्यत्र मोक्षादन्यविषये पुत्रोत्पत्त्यादौ । वैभाषिकसत्रान्तिकाभिमतसाधनाच्च न मोक्ष इत्याह ॥ अन्तरिति । विवेको भेदज्ञानमिति साङ्ख्याः प्राहुरिल्यन्वयः । ईशप्रसादत ईशप्रसादान्मुख्यसाधनानङ्गीकारात् । यस्य प्रसादात्पर- ARRERA/EG ४८॥

·7066555 मार्तिरूपादस्मत्संसारान्मुच्यते नापरेण । नारायणोऽसौ परमो विचिन्त्यो मुमुक्षुभिः कर्मपाशादमुष्मादित्यायाः श्रुतयः । तत्प्रसादात्परां शान्ति स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतमित्याद्याः स्मृतयः । कणादयोगाक्षपादास्तु मुक्तिं ब्रुवाणास्तामीशस्य प्रसादतोऽप्याहुरित्यन्वयः । परावरे परावरदेशकालवर्तिनि अन्यथागतेः सकलकर्मणां भोग विनैव मोक्षस्य गतेष्वविद्यमानत्वात् । अनुग्रहान्मोक्षो घटत इति शेषः । पुरुषज्ञानतो नान्यः पन्था हि पुरुषसूक्ताख्यश्रुतौ तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विधत इत्यर्धचैनोक्तम् । यमन्तः समुद्र कवयो वयन्तीत्युपक्रान्ताया- मब्धिशायित्वालिझेन हरिविषयतया निर्धारितायां पुरुषशब्दश्च प्रयुक्तः । तस्मात्तत्रापि पुरुषो विष्णुरेव । तदाह ॥ सर्व इति । विद्युतो विशेषेण द्योतकान् । ननु पुरुषशब्दस्य घुमात्रेऽपि प्रवृत्तेरनोभयत्राप्युच्यमानः सामान्यपुरुषः किं न स्यादित्यत आह ॥ न तस्येति । विश्वतः परमं विश्वायमश्चेति विश्वतः परमः सत्यकामानां मुक्तानामपीष्टे किमुतामुक्तानामिति कैमुख्यन्यायेन सर्वस्येशानतोदिता । ननु पुरुष एवेदं सर्वमित्यस्य सर्वत्वमुदितं हि तस्मात्कयं सर्वस्योत्तमत्वमित्यत आह ॥ यदिति । पुरुषेणैवेदं व्याप्तं यद्भूतं यच्च भव्यमित्येकायनब्राह्मणं च तमर्थ- मुद्दिश्याह । सामानाधिकरण्यव्यवहारस्वयो दहतीत्यादिवथुज्यते । सर्व समामोषि ततोऽसि सर्व इति च गीतासु । स भूमि विश्वतो वृत्वेत्युक्त- स्यैतावानिति परामृष्टस्य व्याप्त्याख्यमहिम्नो वचो हि पुरुषमिति । अन्नेनेति तृतीया द्वितीयार्थे । छन्दसि व्यत्ययस्य बलात् । तचोक्तम् । सुप्ति- कुपग्रहलिङ्गनराणां कालहलचस्चरकर्तयां च ॥ व्यत्ययमिछति शास्त्रकृदेषां सोऽपि च सिध्यति बाहुलकेनेति । अत्र हि श्रीभागवतवाक्यं च प्रमाणमाह ॥ सोऽमृतस्येति । अत्तृत्वादन्नं जीवः । अन्नस्यान्नं मनसो मन इति प्रयोगात् । यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदन इति श्रुतेरयत्वाद्वोभयी च व्युत्पत्तिदृष्टा । अद्यतेऽत्ति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यत इति । निगमयति ॥ अमुत्क्येति । अमृतस्येति पदममृतस्येत्यनुवदति धर्मधम्य क्याभिमायं योतयन् । यत्पाशुपतादिभिरुत्प्रेक्ष्यते ज्ञानिनोऽपि देहव्यूहेन सकलं कर्म भुञ्जत इति तन्निरस्यति ॥ तद्यथेति । यथेषांकातूलमग्नौ THES ·न०० अ०टिल ॥४९॥ अ०२० प्रदूयतैवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्त इति श्रुतिः। एतदप्यतेन निराकृतम् । इत्येतद्भाट्टमतमपि कर्महेतुत्वमित्यायुक्तन्यायेन नान्यः पन्था अय- नाय विद्यत इत्यागमेन च निराकृतम् । भास्करायभ्युपगतं ज्ञानकर्मसमुच्चयं दूषयति ॥ विनेति । अपि सा श्रुतिरित्यपिशब्दात् विौष तु निर्धारणादिति वेदराडपि निवारयति । यत्पदैरुच्यते नाम ब्रह्मत्युपास्त इत्यादिप्रतीकोपास्तिरयथार्थाऽपि फलदेति तन्निराकरोति ॥ अन्य- २०१० थेति। न प्रतीके न हि स इति प्रभुः सूत्रकारो निवारयति । अविषामुपासते विधाविरुद्धमन्यथाज्ञानमनुतिष्ठति । एकत्वविज्ञानस्य स्वयथार्थत्वं मुहुरभिप्रेतम् । उक्तार्थस्य सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोंदनाचविशेषादिति सूत्राभिप्राय द्योतयति ॥ इतीति । उपसंहारोऽ थोभेदाद्विधिशेषवत्समाने चेत्यादि सूत्रार्थ दर्शयति ॥ उपासीतेति। ब्रह्मेत्यादेरयमर्थः। ब्रह्मा तु सर्ववेदोदितैः सर्वविशेषसहितैर्गुणक्रियांशावात्मकैः सर्वैर्गुणैः सहितत्वेन विष्णुमुपास्ते । ब्रह्माणी तु तत्र क्रियाणां सामान्यत उपास्ति कुर्यात । अन्येषां विशेषत एव । यथा घटस्रष्टा पटलष्टेल्यादिविशेषान्विना सर्वस्रष्टेत्याधुक्तः । रुद्रो गुणानां सामान्यत उपारित कुर्यात् । यथा घटज्ञः पटज्ञ इत्यादिविशेषान्त्रिनैष । सर्व इत्यादि किमुत । क्रियाणां द्रव्याणां तु विशेषत एव क्रियादीनामपि गुणान्तर्भूतत्वे सत्यपि ज्ञानादीनां गुणशब्दे पृथगुक्तिबाह्मणपरिव्राजकन्यायानुसारात् । परे पार्वत्यादयो द्रव्याणां भगवद्रूपाणामपि सामान्यत उपास्तिं कुर्युः । किमुत क्रियाणाम् । नात्र ज्ञाना- दीनां संहृत्यादीनां च विशेषोपास्तिविधिवैयर्थ्यमाशङ्कनीयम् । सामान्योपास्तिविधौ प्रायिकत्वात् ॥ २९॥ यावदधिकारमवस्थितिस- धिकारिणामिति सूत्र व्याख्याति ॥ अधिकारेति । अक्षरधियां त्वविरोधः सामान्यतभावाभ्यामौपसदवत्तदुक्त- मिति सूत्र व्याख्याति ॥ न तावतेति । ईर्ष्यादिरित्यादिशब्दादनादरः । केचिदेते सूत्रे अन्यथा योजयन्ति । तनिराकरोति ॥ न चेति 1॥४९॥ आरब्धमात्रस्य कर्मण इति शेषः । अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधेः। भोगेन वितरे क्षपयित्वाऽथ सम्पत्स्यत PHARMA ·इत्युदितश्च प्रारब्धकर्मक्षयः । तद्योजना । तेन पूर्वोक्तभावेन निमित्तेन तस्य समञ्जसत्वादस्माभिरुक्तार्थ एवेति निश्चयः ॥२०॥ यावदधिकार मित्यारम्य सेव हि सत्यादय इत्यन्तेन सूत्रजातेन प्रतिपाथमानमधिकारितारतम्यं बृहत्संहिताबाक्येन विशिनष्टि ॥ उषा इत्यादिना । उषा अश्विभार्या। प्रवहो मरुच्छेष्ठः। अनिरुद्धनाम मनः। सङ्कुचितज्ञानविज्ञानबलान्नासेजआकाशस्मरीशा:प्राणाः। वाग्वाव नाम्नो भूयसीतीत्यादिछान्दोगोपनिषदि पठिता एवात्रोषाप्रभृतयो मारुतान्ता उच्यन्ते । तत्रेन्द्रानिरुद्धावन्तराहङ्कारिकप्राणोऽनेनोच्यते । शतरूपा स्वायम्भुवमनुपत्नी । प्रसूतिर्दक्षपत्नी । विराडनिरुद्ध- पत्नी । संज्ञा सूर्यपल्नी । प्रावही प्रवहपत्नी । मित्रवदेव परिकीर्तिता। मित्रतन्मध्ये ब्रह्म ब्रह्मपुत्रकः । मित्राग्न्योर्मध्ये मरीच्यङ्गिरःपुलस्त्यपुलहक्रतुवसिष्ठाः। अन्ये ततोऽवराः। अन्ये मनव उत्तमादयः स्वायम्भुवतापसव्यरिक्ता वैवस्वतमनोरखमाः। बन्यो चैनपुत्रः पृथुः । हैहयः कार्तवीर्यार्जुनः । तद्वदुत्तमादिवत् । विप्रराज- न्यविशेषो विप्रजाते: क्षत्रियजातितः त्रैष्ठयम् । सोमाधिकारिणां शतदेवानां मध्ये इन्द्राग्न्यादथ उक्ता हि । तदन्याः शतदेवताः पर्जन्यमित्रान्तराले तदन्ये तु ततोऽवराः। शतदेवताभ्योऽन्ये देवास्ततः पर्जन्यादवराः ॥२१॥ प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववदृष्टिश्च तदुक्तमिति सूत्रं व्याख्याति ॥ दृष्टिरिति। योग्यानुसारतो योग्यानुकूल्येन ॥ २२ ॥ प्रदानवदेव हि तदुक्तम् । लिङ्गभूयस्त्वात्तद्धि बलीयस्तदपीत्यनयोरथै सूचयति ॥ सम्यगिति ॥ २६-२७ ॥ पूर्वविकल्पः प्रकरणात्स्याक्रियामानसवदिति सूत्रं व्याख्याति ॥ गुणाधिकमिति । विप- यस्तु गुणावरं गुरुम् । तदधिकप्राप्तिः पूर्वानुज्ञा च सर्वधा स्यादित्यन्वयः । तदुत्तमगुरुप्रात्योत्तमगुरोः प्राप्यै । गुरुविद्योपदेष्टा ब्रह्मा । विद्या विधाप्रवर्तिका विषाभिमानिनी च सरस्वती विद्यागम्याभीष्टदेवता । विष्णुस्तत्प्रसादेन कथमन्योपदेशादुत्पन्नज्ञानानां ब्रह्मा गुरुरित्यत आह ॥ उपदे- श इति । मुक्तये तु सर्वेषामपि ब्रह्मण उपदेशोऽपेक्षित एव ॥ २८॥ गुणैरुपासना गुणैः सह भगवतो ध्यानम् ॥ ३४ ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्लसूत्रानुव्याख्यानस्य टीकायां त्रैविक्रमार्यकृतौ नयचन्द्रिकायां तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३-३ ॥ * ॥ * ॥ RECakce तु ·applion अ०टि. ॥५०॥ ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ हरिः ॐ ॥ ॐ पुरुषार्थोऽतः शब्दादिति यादरायण इत्यादिसूत्राणामभिप्रायमाह ॥ एवमिति । तत्तज्जात्यनुसारतः । प्रारब्धस्यानतिक्रमनिमत्तस्य पूर्वकर्मणोऽनतिक्रमणीय इति शेषः । देवानां तु मानुषादिवदनतिक्रमनियमो नास्तीत्याकूतम् ।।५/न०० तद्विशेषा आत्रेयादिमतविशेषाः । कथं तर्हि चन्द्रादीनां क्षयादिनिमित्तस्य पूर्वकर्मणोऽनतिक्रमणीयत्वमित्यत आह ॥ बलवदिति । तत्र लाचा प्रायश्चित्तकर्मविशेषणत्वं ज्ञानस्येल्यादिजैमिन्यायुक्तिः ॥ १॥ स्तुतयेऽनुमतित्यादेरर्थं सूचयति ॥ विकमेति । अकर्मतो विकर्मण एव अ०४ भावात् । तथा च श्रीभागवते विशिष्टवाक्यम् । न भारती मेऽङ्ग मोपलभ्यत न कहिचिन्मे मनसो मषा गतिः । हृषीकाणि पतन्यसत्पथे हृदौत्कण्ठयवता धृतोऽहमिति । क्लप्तस्य तु कथञ्चन चन्द्रादीनां देवानां श्रुतौ क्लृप्तस्य ज्ञानानन्दादे- गुणस्य कथञ्चन नैव हानिरस्ति । तथाऽपीत्यादेरयमर्थः । तथाऽपि चन्द्रादिपदस्थानां श्रुत्युदितं गुणजातं निश्चितमेव । तस्मादे- वानां केनापि कारणेनात्र प्रतिपादिततारतम्यनियमोज्जिति पद्यते। स्वोच्चौ बृहस्पतिमहेन्द्रौ । ननु तदधिगम इत्यादिना चतुर्था- ध्याये उक्तो हि विकर्मालेपः । अत्रापि स एवोच्यते । अतः पुनरुक्तिः कथं न स्यादित्यत आह ॥ ज्ञानोति । निपाते त्रिरवाशिरा इति विहितप्रायश्चित्तानुष्ठानसमनन्तरमपि ब्रह्महत्यादिमतां तत्पापानुपभोग एव स्यात् । न त्वशुचित्वादिपरिहारः । ज्ञानिनस्वशुचित्व- मसम्भाष्यत्वं च न भवेदिति ज्ञानस्य मुक्तिव्यतिरिक्तं फलं तत्रोच्यते । अत्र तु येनकेनापि वर्तमानस्यापि ज्ञानिनो ज्ञानविशिष्टफलस्य मोक्षस्यावश्य- भावित्वमुच्यते । यथा विषभक्षात्प्राप्ताया मृतेः सर्वथाऽपि सर्वात्मनाऽप्यनिवाया मोहादिरूपेण किश्चिद्भुक्ताया विषहरणमन्त्रादिसंविदोपमर्दः तथैव प्रारम्धकर्मजातस्य फलस्य प्राप्तस्य सर्वात्मना त्वनिवर्यस्य किञ्चिद्भुक्तस्य भगवदपरोक्षसंविदोपमर्दश्वेह प्रोक्तः ॥ उपमदं चेति 1.५०॥ यदि ज्ञानिनामज्ञानिनां च प्रारब्धकर्मणः सर्वात्मना भोग एव न तु फलहास इत्युच्यते। तर्हि ब्रह्महत्यादिप्रारब्धकर्मफलस्य क्षयादिव्याधर्निवृत्त्य- ·M र्थमायुर्दीर्घव्याधेरित्यादिकाम्यविधेय्ययं स्यात् । तस्माद्देवानां प्रारब्धस्यापि महानुपमर्दोऽन्येषां क्रमादून इत्युक्तनियमो भवेत् । तदाह सर्वात्मना फलेति । पादमारभ्योक्तं प्रमेयं तत्र भागवते कुटमुक्तमित्याह ॥ एवमिात । ननु देवानामन्येभ्यः प्रारब्धकर्मण उपमर्दै विशेषः । तदवभासेन मोक्षनियमेन मोक्षानुप्रवेशितत्वात् । न हि मोक्षे तेषामन्येभ्यो विशेषः । साम्यवाक्याविरोधादित्याशङ्का परिहरति । सिंहावलोक- नन्यायेनाविशेषादिति सूत्रं योजयन् मोक्षतारतम्याभावं बहुवाद्यभिप्रेतं च निराकरोति ॥ तारतम्यामिति । स यो मनुष्याणां राधः समृद्धो भवत्यन्येषामधिपतिः सर्वैर्मानुष्यकोंगैः सम्पन्नतमः स मनुष्याणां परम आनन्दः । ते ये शतं मनुष्याणामानन्दाः स एकः पितृणामित्यादिका वाजसनेयकश्रुतिः । मनुष्यापितृगणार्षिकर्मदेवादीनां ब्रह्मपर्यन्तानामुत्तरोत्तरं शतगुणतारतम्यं प्रवीति हि । यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहत इति तत्र तत्र मुक्तिं निगद्य चानन्दतारतम्यमभिप्रेति । एषा च श्रुतिर्ब्रह्मादीनां फले तारतम्यं नोचेत्कथमेवं ब्रूयात । असुतस्येति शब्देन मोहो गृह्यते । तस्यापि सर्वेन्द्रियप्रबोधरूपत्वात् । कामाः कामनीया विषयाः । आताः पर्यताः परिपूर्णा इत्यर्थः । ननु मुक्तस्य काम एव नास्ति । तस्मात्कथमका- महतशब्दस्य पूर्णकाम इत्यर्थः सम्भवतीत्यत आह ॥ चेतनस्येति । अकामता कामव्यक्तिरहितता । सोऽश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता। परज्योतिरुपसम्पच स्वेनरूपेणाभिनिष्पद्यते । स तत्र पति जक्षन्फ्रीडन्तममाणः खीभिर्वा यानैर्वा । एतमानन्दमयमात्मानमुपसक्रम्य । इमान् लोकान्कामा- नी कामरूप्यनुसञ्चरन् । एतत्सामगायन्नास्त इति श्रुतयः। यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हदि स्थिताः। अथ मुक्तोऽमृतो भवतीति श्रुतेः का गति- स्तहीत्यत आह ॥ कामा इति । मुक्तानां प्राकृतहृदादिभ्य इति शेषः। अवृजिनशब्दार्थमाह ॥ अपापत्वमिति । अकामहत इत्युक्ते सति तस्मादिन्द्रादिसुखादकामत्वमिति चाश्रुतकल्पना। तत्पक्षेऽहतशब्दस्य व्यर्थत्वाच्छतहानिः । यद्यपि कस्यचिच्छोत्रियस्य पुत्रवित्तादौ कामस्तथाऽ पीन्द्रादिपक्षकामाभावात्तदायासनिवृत्तेरानन्दः किं न स्यादित्यत आह ॥ कुत्रचिदिति । राज्यानिवृत्तमतेश्चण्डालस्य राजसमास्तित्वादिवदनुभव- RESEARCH 62

·अ०टिक
॥५१॥
न००
तु० च.
अ०४
विरुद्धमित्याशयः। निगमयति ॥ यश्च श्रोत्रिय इति। चशब्देनेतश्चात्र मुक्त उच्यत इत्याह ॥ राद्ध इति । राद्धो नाम संसिद्ध एव । राध-
साधसंसिद्धाविति धातोः । तस्मादत्र मुक्त एवावगम्यते । बृहदारण्यकभाष्येऽप्यवगतोऽयमर्थो भगवत्पादैरेव । राद्धो मुक्तः । मनुष्याणां योग्यतया स्त्रसमेभ्यः
प्रयत्नाधिक्य मुक्ती प्राप्तुं शक्यत इत्यतः समृद्ध इत्युक्तम्। यावत्साधयितुं शक्यते तावत्साधनैः सम्पूर्ण इत्यर्थः । स्वराष्ट्रज्ञानोपदेष्टत्वान्मुक्तावपि तेषामधिपति-
ज्ञानपूर्वकत्वेन मनुष्यत्वे दानादिकं कृत्वा तत्फलैरपि भोगेर्मुक्ती सम्पन्नतमः । न हास्य कर्म क्षीयत इति च श्रुतिः । अन्यथा राद्ध इति विशेषणं व्यर्थ
भवति । स मनुष्याणां परम आनन्द इति स्वरूपानन्दश्चात्रीच्यते । न ह्यमुक्तानां स्वरूपानन्दानुभवोऽस्ति । भुज्यते स्त्रसुखं मुक्तैराभासोऽत्यस्ततोऽपर
इति चेति । अन्येषामधिपतिरित्यादौ मुक्तियोग्यो मानुषश्चक्रवर्ती चामुख्यतयोच्यते। अयात आनन्दस्य मीमांसा भवति । युवा स्यात्साधु युवाध्यायकः ।
आशिष्ठो दृढिष्टो बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात्स एको मानुष आनन्दः । ते ये शतं मानुषा आनन्दाः स एको मनुष्यगन्धर्वा-
णामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्येत्यारम्य देवगन्धर्वचिरपित्राजानादिदेवकर्मदेवतात्विकदेवेन्द्ररुद्रब्रह्मणां मुक्तानाममुक्तानां चानन्दतारतम्य
वदन्ती तैत्तिरीयश्रुतिमन्त्र प्रमाणीकुर्वस्तदर्थमभिधत्ते ॥ साधुनेति । तस्यैयमित्यादेरयमर्थः । तस्य मानुषचक्रवर्तिनः संसाराभावमपेक्ष्योच्यते ।
स एको मानुन आनन्दः । ते ये शतं मानुषा आनन्दाः स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्द इत्युक्त्वा पुनः श्रोत्रियस्य चाकामहतस्येति मानुष-
मुक्तान्मनुष्यगन्धर्वमुक्तस्य शतगुणात्मना वदति श्रुतिः । मानुषमुक्तानन्दस्तु युवेत्यादिना सर्वमुक्तानां सामान्यलक्षणान्युक्त्वा तस्येति परामृझ्य
तत्रैवोच्यते । तादृशगुणविशिष्टस्यैव यो रत्नादिवित्तपूर्णपृथिव्याधिपत्यसञ्जात इति चानन्द इति चार्थसम्भवात् । पुनश्च संसारगान्मनुष्यगन्धर्वादेः
संसारगतस्यैव देवगन्धर्वादेः शतगुणाधिकं सुखं बदति
मुक्तन्मनुष्यगन्धर्वादेश्व मुक्तस्य देवगन्धर्वादेरिति श्रुतिव्याख्यानं
स्यात् । यत्र साधनबाहुल्यं कृष्यादौ तत्र तत्र साध्यबाहुल्यमपि दृष्टम् । मुक्तवत्स्वभावत एव प्रवर्तन्त इत्यत आह ॥ कृच्छ्रेणेति ।
RKS
-
ALS
॥५१॥

·। RSSRAEX विमोक्षाय विविधमोक्षाय । दैवी सम्पद्विमोक्षाय ज्ञानभक्त्यादिलक्षणा । साधनसम्पद्विमोक्षाय तारतम्यविशिष्टमोक्षायेत्यर्थः । तमेवति भागवते आत्मवृत्तिभिः परमात्मनि वर्तमानैस्तदर्पणबुद्धया कारणान्मनआदिभिः स्वविहितकर्मभिः। अक्षण्वन्त इत्यादिश्रुतेरयमर्थः ! सखाय एककालमुक्ता ब्रह्मादयोऽश्यादिसन्द्रियवन्तो ज्ञानवेगेष्वसदृशास्तारतम्यवन्तो बभूवुः । अदध्नास ईषत्परिमाणाः सुधासमुद्रौ गुल्फजा- न्वादिदघ्ने विहर्तुं योग्यताविशेषवन्तः । केचित्कक्षदनसुधाः केचित्सुधायां यथेष्ठं स्नानशीला हृदसम्बन्धा हृदा इव ददृशिरे। श्रुत्वा विष्णुं कर्णफलं प्राप्तत्वात्कर्णसंयुताः । अक्षण्वन्तो दर्शनाच्च विष्णोर्मुक्तास्तु ये गणाः । तारतम्यं च तेषां हि श्रुतावुदितमञ्जसा । क्षीरसागरदन्नास्ते केचित्तिष्टन्ति मुक्तिगाः । उपस्थिता ब्रह्मवनं केचिदश्वत्थमण्डलम् । ऐरोहदे केचिदपि देवा एव सदा हरिम् । नागभोगशयं मुक्ता ददृशेऽधिकमोदिताः । सागरादिस्थिता विष्णुं पश्यन्ति क्वचिदेव हीति ब्रह्मसारे । नन्विदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागता इति ब्रह्मसाम्यमुच्यते हि सर्वमुक्तानाम् । अतः कथं तेषां तारतम्यमित्यत आह ॥ दुःखादीति । चशब्दोऽवधारणे । सति हि गुणे प्रवदन्त्यतुल्यतामिति शान्तिपर्वणि । दुज्ञेयमिति वैहायससंहितायाम् । उत्साहः प्रयत्नः । व्यवसायो निश्चयः । अतीतानागते जानन्तीत्यतीतानागतज्ञानाः । ध्वंसो विषादः । कस्तमिति कठवल्यां यमवाक्यम् । मदामदं सुरासुराणां हर्षकाहर्षकम् । सुरमुनिमनुजानां योग्यानां ज्ञानित्वे सत्यपि मादयो न जानन्तीति वचनं देवादिवन्न जानन्तीत्यभिप्रायेण हि । तस्मादेषु वाक्येषु ज्ञानादिसाधनतारतम्यगत्रगम्यते । मुक्तानामिति भागवतवाक्यस्या- यमर्थः । मुक्तानां मध्येऽपि ये व्याप्तिदर्शनादिमहासाधनैः सिद्धास्तेषां मध्येऽपि नारायणपरायणो निरुपाधिकभक्त्या नारायणैकशरणः सुदुर्लभो ब्रह्मादेरेव तादृशत्वात् । इयमित्यादेमन्त्रवाक्यस्यायमर्थः । यत इयं विवधासुरादिसृष्टिराबभूव स ब्रह्मैव । यदि वा जगद्दधे यदि वा न दधे -

·न.च.
अ०टि.
तु० ०
॥५२॥
अ०४
ब
विषयविभागापेक्षया भगवदनुग्रहापेक्षयैकदेशापेक्षया च विधिरन्यथा निषेधः । यः स्वात्मेल्यादि भागवतवाक्यानि । तत्र प्रथमं ब्रह्मवाक्यम् ।
नमस्त इति च । आत्ममायाविभवं स्वयं गतः समहिमसम्पदं स्वयमेव ज्ञातवान् । अमितत्वाय सम्पूर्णस्वरूपाय । सूतवे स्रष्ट्रे । यत्काष्टां
यत्पूर्णताम् । नाहं परायुरिति रुद्रवाक्यम् । ईशैति विष्णोः सम्बुद्धिः । अहं महेन्द्र इति यमवाक्यम् । ब्रह्मा सवय॑ जगत आदौ स्मृतः कालतो
गुणतश्च । तस्मादेवाद्विष्णोरन्तरश्वातो जगतः । न त्वामिति भागवते ब्रह्माणमुद्दिश्य भगवद्वाक्यम् । मनुष्याणामित्यादीनि गीतावाक्यानि । सिद्धानां
मुक्तानाम् । ध्यानेनेत्यादेरर्थः श्रीमन्मध्वदेवेनैव गीतातात्पर्य सप्रमाण उक्तः । अनादियोग्यताभेदात्पुंसां दर्शनमाधनम् । नानैव तत्र विष्णोस्तु
प्रसादाद्वैष्णवं वपुः । स्वयं विज्ञायते किञ्चिच्छ्यते किश्चिदन्यतः । तथा ज्ञात्वा हार ज्ञात्वा स्वान्तः पश्यन्ति केचन । ऋषयः केचिदृषयो नारादाद्या
बहिस्त्वपि । देवा विष्णुप्रसादेन लब्धसत्प्रतिभाबलात् । सर्व क्रमेण विज्ञाय प्रतिमास्पष्ठता क्रमात् । पश्यन्ति बहिरन्तश्च विष्णुं ध्यानमृतेऽपि
तु । येषां ध्यानमृते दृष्टिस्तेषां ध्यानेऽपि दर्शनम् । स्यादेव साङ्ख्ययोगास्ते देवा ब्रह्माधिकोऽत्र च । केचित्तु क्षत्रियपरा अश्वमेधादिकर्मभिः ।
यजन्तो भक्तिमन्तश्च यज्ञभागार्थमागतम् । श्रवणप्रतिभाभ्यां च स्मरन्तः पुरुषोत्तमम् । पश्यन्त्यन्ये तथाऽन्येभ्यः सर्वं श्रुत्वानु-
मत्य च । उपास्यैव तु पश्यन्ति नान्यथा तु कथञ्चन । ऋषीम्राज्ञस्तथारभ्य प्रतिभा ह्यधिका क्रमात् । यावब्रह्मा ब्रह्मणस्तु प्रायो नाप्रतिभासितम् ।
विष्णोः प्रीत्यर्थमेवास्य श्रोतव्यं प्रायशो नरः । अन्येषां श्रवणाज्जानं क्रमशो मानुषोत्तरम् । अत्यल्पप्रतिभानवान्मानुषाः श्रुतवेदिनः । सर्वे ते दर्श-
नात्तस्मात्स्वयोग्यान्मुक्तिगामिनः । अन्येषामपि किश्चिच्छ्वणे विधमानेऽपि मनुष्याणामल्पप्रतिभात्वाछ्त्वाज्येभ्य इति विशेषणम् । श्रुतिपरायणा
इतीति मोक्षतारतम्यनिमित्ते दर्शनतारतम्ये प्रमाणं सुसूक्ष्मैरिति । श्रुतिमप्याह । न तु सर्वैः स्वरूपैस्तं पश्यन्तीत्यन्वयः । वाणी तु पञ्चाशत्को-
टियोजनविस्ताण ब्रह्माण्डप्रदेशमारभ्याप्तेजोवाय्वाकाशाहकारमहत्वैगुण्यप्रदेशेषु क्रमादशगुणेषु ब्रह्मांडावरणरूपेषु व्याप्तं ततः परतश्च शतगुणं परतोऽपि
॥५२॥

·- व्याप्तं हरिं पश्येत् । मुक्तामुक्तविशेषस्तु सर्वत्राप्यनुगन्तव्यः । तमोमात्रगतं ब्रह्मांडप्रदेशमारभ्य तम:प्रदेशपर्यन्तं व्याप्तं नातो बहिर्महत्तत्त्वं । यावदि- त्यादेरण्ययमेव न्यायः । इम इत्यादेरयमर्थः । लक्ष्म्यादिभिः पूर्वोक्तैर्दष्टेभ्यो वासुदेवस्य गुणविशेषेभ्य एकांशेनेव पश्चादुक्ता ब्रह्मादयः पश्यति । याव- दुमा तावत्पर्यन्तं साधनाना विमुक्तैरिति शेषः। तेन साध्यसाधनवैलग्येण । तथा हि । अनन्तगुणविशेषानुपासितवतां दशकल्पकालं लवणार्णवमज्जनादितपः कुर्वतां रुद्रादीनां चतुर्गुणोपास्तिमतामल्पव्रतानां मानुषाणां च समं सुखं ददतः परस्य वैषम्यनैघृण्ये स्यातामेव । वैषम्यनैघृण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति । न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वात् । उपपद्यते चाप्युपलभ्यते चेति हि सूत्राणि । तत्तस्मान्मायिना लिङ्गत्वात् । ननु मुक्तानामुच्चावचत्वे द्वेषेादयः प्रसज्यन्ते । तस्मात्समत्वं कल्प्यत इत्यत आह ॥ निःशेषेति । अत्रादिषु बुद्धयादीनामात्म- गुणानां विनाशादन्यदर्शनाभावात् । अनुमत्यादिरित्यादिशब्दाद्भयम् । कथमन्यदर्शनादाविच्छारहितस्य तदभावादरतिरित्यत आह ॥ यदीति । मोक्ष ईर्ष्यादिनिवारणार्थ निष्प्रमाणकाया दर्शनेच्छाधभावकल्पनायाः श्रुत्युदितनिर्देषित्वाङ्गीकारो वरीयानित्यर्थः । युक्तिमानिना युक्तिज्ञोऽहमस्मीत्य- भिमानिना । कथमनुमानं विनाऽऽगममात्रेणैवार्थसिद्धिरित्याशङ्का परिहरति ॥ मोक्ष इति । ननु चेतनत्वहेतुरतिप्रसङ्गी। उक्तन्यायेन मोक्षऽपि दुःखादीत इत्यप्यनुमातुं शक्यत्वादित्यत आह ॥ न चेति । तरति शोकमात्मवित् । तीणों हि तदा सर्वन शोकान्हृदयस्य भवति । तद्वै देवं मनो येनानन्येव भवत्यथ न शोचति । सर्वे नन्दन्ति यशप्ता गतेन सभासाहेन संख्या सखायः । किल्बिषस्पृक् पितुषणिर्वेषामरहितो भवति वाजिनायेति कीर्त्या व्याप्तेन प्रतिभादिगुणैः । सभाविजयिना चेतनस्य सख्येश्वरेण सर्वे मुक्ता नन्दन्ति । एषां दुःखनिमित्तककिल्बिषस्पर्ध्यमृताद्यन्नदातेन्द्रिय- गणाय तद्विषयमोगदानेनातिशयेन हितो भवति हि । यं यमन्तमभिकामो भवति यं कामं कामयत सोऽस्य सङ्कल्पादेव समुत्तिष्ठतीति च श्रुतिः । निर्दुःखत्वादीत्यादिशब्दायथेष्ठकामभोगः ॥ ४ ॥ सर्वथाऽपि तु त एवोभयलिङ्गादित्यधिकरणाभिप्रायमाह ।। अनादीति। नित्यदुःख- भर ·Samme अटि० ॥५३॥ नचं त०च० अ०६ योग्यतायाः कलिरवधिः। नित्यदुःखिना भगवद्वेषिणामसुराणां मध्ये तस्यातिश यतत्वात् । नित्यसुखयोग्यतायास्तु ब्रह्माऽवधिः । नित्यसुखयोग्यानां भगवद्भक्तानां देवानां मध्ये तस्याविकत्वात् । विमतः कालो हरिश्रीब्रह्मपदयोग्यव्यतिरिक्ताज्जगतो विव. क्षितब्रह्मण आधिक्यवान् कालवादेतत्कालवत् । ब्रह्माऽधिकसाध्योऽधिकसाधनत्वात्सम्मतवदित्यादिकमनुमानं प्रमाणं भवेद्धि । अनुमा- नैकशरणस्य वादिनोऽपि तदाह ॥ ब्रह्मण इति। नन्वेतत्कालत्वे ब्रह्मणो मुक्तरुद्रादेराधिक्यात्साध्यविकलोऽयं दृष्टान्त इत्यत आह ॥ रुद्रादिष्वपीति। मुक्तरुद्रादिष्वपि चान्यशब्दस्य योग्यवान्न दोषाय । तत्र हेतुमाह ॥ उत्तमत्वमिति । मुक्तानां रुद्रादीनामिति शेषः । अयं वीर एवं श्रूयते । उनमुनमसुरवर्ग तमसि दमायन् । शान्तं शान्तं देववर्ग संसारमतितार्य सम्यङ्मोक्षयन् स्वयोग्यतातिरेकेण वर्धमानं ततः प्रच्यावयन् परमेश्वरी मनुष्यप्रजाः स्वर्गनरकादौ प्रेक्षयतीति पूर्वेषां पूर्वदेवानामासुराणां सख्यानि तेषागात्मनि द्वैपमुत्पाथ पर छिनत्ति । विशेषेण त्वरमाणो परैर्देवैः सख्यान्येति । सम्यग्ज्ञानरहिताः प्रजा असुराख्या अन्धन्तमसेऽबान्धानः परमेश्वरोऽत तवासरानेव क्रियासमभिव्याहारेण तरति । तस्मादुपर्यप्येवमेवेत्यर्थः । पृषतः समर्थो भगवान् कृष्णाजास्तामसीप्रजा हेयं भागं स्वलोकादपासधवच्छिन्नं शम्बरं च लोकभेदको माया- दिभिराच्छादयन्तौ जलसमूहरूपे पड्किले तमस्यपीडयत् । स एव भूतिनामाऽपि ज्ञानेश्वर्यादिभूतितः । अज्ञानादिप्रदातृत्वात्स एवाभूतिनामकः । सुखज्ञानाद्विगुणदं पूर्ण सर्वगुणैः प्रभुम् । उपासते तं वाय्बाद्या देवास्तस्माच तेऽखिलाः । बभूवुः सुखसज्ज्ञानपूर्वः सर्वगुणैर्युताः । देवानामपि सर्वेषां प्रधानोऽद्यापि मारुतः । स्थित्वा सुप्तेषु विष्णुं तं भूभूरित्येव शंसति । भूःशब्दार्थों भूतिरिति वैपरीत्येन चासुराः । अभूतिकारणोऽस्माक- मैश्वर्यादिगुणोज्झितः । इत्येवोपासते तस्मात्पराभूताश्च तेऽखिलाः । ज्ञानैश्चर्यादिमिहीना: पेतुरन्वे तमस्यथेत्यैतरेयसंहितायाम् । इदं शरीरे भूतेषु विलापयति केशवः । अविद्यां चैव जीवस्य गमयेज्ज्ञानसर्जनात् । स्वर्णकारो यथा स्वर्णमेत्रमग्नौ निहल च । शुद्धेन तेन च स्वष्टं ||५३॥ कुरुते ·२ 4 रूपमञ्जसा । एवं स भगवान्विष्णुजीयस्वर्णस्य यन्मलम् । अविद्याकामकर्माधमात्मानौ सर्वनाशकृत् । स्वेच्छया कुरुते रूपं यद्योग्यं तस्य मुक्तिगम् । पितृजीवस्य पित्र्यं सगान्धर्व तस्य चैव हि । दैवं देवजीवस्य प्राजापत्यं प्रजापतेः। ब्रह्मणो ब्राह्ममेवेति नित्यानन्दस्वरूपकम् । न योग्यतां विना क्वापि पूर्वज्ञानश्रुतेः सदा । यदा मुक्तो भवेब्रह्मा तदा ब्रह्मा स मुख्यतः । एवं प्रजापतिश्चैत्र तथैवान्येऽपि सर्वशः । यथा हि स्वर्ण- रूप्याद्य मलहानौ तद्भवेत् । पूर्व तु योग्यतामात्रं द्विजत्वं बालके यथेत्यध्यात्मे । प्रयान्तीमादि पाझे । अत्रजानंतीति गीतासु । द्वौ भूतसो भूपेति विष्णुधर्मे । देवानामिति वामनपुराणे । ज्ञायतेऽनादियोग्यता । ब्रह्मादीनां सतां कल्यादीनामसतां च मध्यमानां मानुषाणां च मिथो विलक्षणत्वेन व्यभिचारिण्यनादियोग्यता ज्ञायते । एक इत्यादेरयमर्थः । यदि पूर्व कदाचिदप्यदृष्टो विष्णुभक्तिज्ञानादिविशेष आकस्मिकत्वेन केषुचित्पुरुषेष्वित्यतस्तर्हि सर्वसुखदुःखादिविशेषाणामाकस्मिकत्वं स्यात् । अयं सार्वत्रिको विशेषो दृष्टो देव इत्यभ्युपगम्यते चेत्तत्यानादियोग्यताविशेषस्य बीजाकुरपरस्परन्यायेन सजातीयाइष्टपरम्परानिमित्तस्य साधनविशेषक्रमेण वर्धमानस्य कथमनादित्वं स्यात् । तं विधाकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा चेति दि श्रुतिः । जन्मजन्म यदभ्यस्तं दानमध्ययनं तपः । तेनैवाभ्यासयोगेन तच्चैवाभ्यस्यतै पुनः । हिंसाहिंसा मृदुकरे धर्माधर्मावृतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते । कर्मणा मनसा वाचा यदभीष्टं निषेवते । तदेवापहरत्येनं तस्मात्कल्याणमाचरेत् । सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि । प्रकृति यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यतीत्यादि च । नमु केषाश्चिस्वयोग्यस्य भगवदवताररूपस्य दर्शनान्मोक्षो विवक्षितो हि । तच्च मूलरूपादिनत्वेन वेधभेदादिमत्वेनैव च दृश्यते । तथा च मोक्षे द्वेषान्मोक्षः किं न स्यात् । अमोझे तु तद्वदेव भगवद्दर्शनं सर्वमोक्षसाधन स्वादिस्याशङ्का प्रमाणवचनपूर्वकं परिहरति । न चेति । यया कृष्णादेः स विष्णुरेवाहमिति प्रत्यभिज्ञैव । नया अझदर्शिनामपि स विष्णुरेवार्य कृष्ण इति प्रत्यभिज्ञैव दृश्यते न तु चैत्रमैत्रयोरिव कृष्णविष्णुरूपयोर्भेदो दृश्यते । विशेषस्तु दृश्यतां नाम । एषामब्रह्मदर्शिनां तेन भगवता मुष्टदृष्टित्वात्प्र- ·त्यभिज्ञा च नास्ति । तेऽपि भेदं प्रकर्षण नैव पश्यन्ति । धर्मिप्रतियोगिनोर्भगवद्रूपयोरेव सम्यग्दृष्टत्वात् । न हि केवलागमगम्ययोर्भगवद्रूपयोः अटि०/६ प्रत्यक्षमात्रे सम्यग्दर्शनम् । आगमानुगृहीतप्रायक्षेण दर्शनं चेदुपजीव्यप्रमाणविरुद्धं भेददर्शनं नैवोदेति । ननु जीवात्मरूपगुणशीलवयोनुरूपसीता- न०० ॥५४॥ भिधां श्रियमुरस्यमिलभ्यमानां । मार्गे व्रजन्मृगुप्तेरनयप्रकटं दर्प महीं कृतवतो हतराजवीजामित्यादिपुराणवचनाद्भगवद्रूपयोः परस्परस्पर्धादिदर्शना तृ०० त्कथं भेदो न स्यादित्यत आह ॥ पुराणगमिति । नेह नानाऽस्ति किश्चनेति हि वेदः। देवदत्तादिदृष्टवयथा विष्णुमित्रविषया देवदत्तोऽयमिति १०५.६ दृष्टिरपरीक्षिता पुन यं देवदत्तो विष्णुमित्र एवेति परीक्षापूर्वदर्शनं निषेधुं नैव शक्नुयात् । तद्वदत्राप्यधीशितुः 'परीक्षापूर्वदर्शने सति वैधविषयत्वा- दिदूषणं नैव दृश्यते । अत्र मानमाह ॥ निदोषमिति। अद्राक् अदाक्षीत्। परीक्षितस्यैव प्रामाण्यनियमे परीक्षीयाः प्रमाणान्तराधीनत्वात्तस्याप्येवं तस्याप्येवमित्यनवस्था स्यादित्यत आह ॥ न परीक्षेति । न ज्ञानेलादेरयमर्थः । इदं रजतमिति ज्ञानमासीन्ममेल्यादिरूपेण ज्ञानस्य दर्शनं वर्तते । न तावता तस्य ज्ञानस्य प्रामाण्यं निश्चेतुं शक्यते । क्वचिक्वचिन्मानसस्य दर्शनस्यापि सम्भवात् । सुखायेषु ज्ञानस्येति शेषः । कथं साक्षिणि विश्वासः । तस्यापि परीक्षार्थ परापेक्षावसम्भवादित्यत आह ॥ स्वप्रामाण्यामिति । अहमिममर्थ सम्पगेव जानामीति ज्ञानस्य ग्राहकेणैव साक्षिणा स्वप्रामाण्यानुभवात्कथं दोषभावो निश्चयत इत्यत आह ॥ दोषाभाव इति । क्वचिदेव साक्षिणा निश्चितत्वं न तु प्रमाणाभासेषु । एवं दोषाभावे सति प्रमाणानां प्रामाण्यनियमात्परतो दोषादप्रामाण्यमित्यायातम् । प्रामाण्यं तु स्वत एवेत्याह ॥ स्वत इति । मानानां मानत्वेन प्रतीतानां तत्तत्र परीक्षितमेव प्रमाणं नान्यदित्यनुभवारूढम् । दोषाभावादिकमित्यादिशब्दात्प्रामाण्यम् । फलितार्थमाह ॥ तत्परीक्षितेति । विष्णवीत्यत्र ऐरौडादेशाभावास्तु यत्सोममिन्द्रविष्णवील्यादिवदुपपद्यते । कथं वेदद्रष्टणामुचितो वैदिकप्रयोगोऽत्र वर्तत इति च नाशङ्कनीयम् । करतल विलसितमहामाणिक्यवदनाद्यनन्तकालमनाद्यनन्तवेदानवलोकयतः सर्वलोकगुरोः श्रुतिपतिभगवत्तमशिष्यसत्तमसमितिचूडामणेर्महाव्याकरणसिद्धां ॥५४॥ MAL बर ·4NEL ALSO वैदिकी लौकिकी च भङ्गी प्रकाशयतो मध्वदेवस्यैवंविधाः प्रयोगा युज्यन्त एव । अपरीक्षिततदृष्टया दोषदर्शनमात्रेण दोषाशङ्कायामतिप्रसङ्गः स्यादित्यभिप्रा- येणाह ॥ अपरीक्षितति । स्यात्किम् । प्रत्यक्षादागमस्य प्राबल्ये कथमादियो यूप इत्यादेhणार्थकल्पनेत्यत आहे ॥ तत्प्रत्यक्षेति । तत्तत्र तद- न्यत्र विपर्ययः । यत्रागम उपजीव्यस्तत्रागमविरुद्धार्थप्रत्यक्षस्यापि न मानता । अत्रागमस्योपजीव्यत्वं दर्शयति ॥ आगमेन हीति । बासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नोऽनिरुद्धोऽहं मत्स्यः कूर्मों वराहो नरसिंहो वामनो रामो रामः कृष्णो बुद्धः कल्किरहं शतधाऽहं सहस्रधाऽहममितोऽहमनन्तोऽहमित्याद्यागमेन ह्यस्य कृष्णादेर्विष्णुत्वं ज्ञात्वाऽत्र विरुद्धादिदोषः कल्प्यते । आगमेन विष्णुरिति न ज्ञायते चेद्विष्णोर्दोषवत्त्वं न ज्ञातं स्यात् । कश्चित्कृष्णादिनामा दोषवानित्येव ज्ञातं कथं श्रीवत्साङ्कचतुर्भुजत्वादिलक्षणवत्त्वाद्विष्णुत्वेन हि निश्चितस्य कृष्णादेदोषवत्वे ज्ञातेऽन्यस्यैव दोषवत्त्वं कथं ज्ञातं स्यादित्यत आह ॥ शास्त्रसिद्धमिति । शास्त्र सिद्धं हि विष्णोः श्रीवत्साकत्वादिलक्षणम् । तस्मात्तेन दोषः कल्प्यते चेदुपजीव्यविरोधादेवाप्रामाण्यमिलाशयः । तदेव स्पष्टयति ॥ कस्यचिदिति । ननु स मया दृष्टो विष्णुर्न मानव इत्यत उपजीव्यविरोधात्कथं तस्य प्रामाण्यमित्यत आह ॥ यावदिति । यथा शुक्ति- परीक्षायां कृतायां शुद्धत्वेन निश्चितस्योपजीव्यस्य बाधन एवोपजीव्यप्रमाणविरोधाख्यो दोषः । अशोधिते बाधिते सत्यपि स दोषो न स्यात् । तस्मिन्प्र- माणेऽप्युजीव्यांशमात्रं न बाध्यत इत्यत आह ॥ भ्रम इति । यथा शुक्तिशकले इदं रजतमिति प्रतीते परीक्षया तद्गतमिदमंशमात्रमुपजीव्य नेदं रजतमिति बाधकज्ञानवृत्तिरेवमत्रापि बाधकज्ञानवृत्तिः स्यात् । स्यात्किम् । योऽयं कृष्णो मानुषत्वेन निरूपितः स विष्णुरेवेत्यत्र यथाऽयं कृष्ण इत्येतावदुपजीव्यमानवत्त्वं विहाय विष्णोः कृष्णमात्रैक्यं लक्ष्यते । तथाऽस्माभिरपि यः सर्वज्ञः सर्वविदित्यत्रोक्तज्ञानमात्रमुपजीव्य सर्वविषयत्वा- दिकमपहाय तत्त्वमसीत्यादिना चैतन्यमात्रैक्यं लक्ष्यत इत्यत आह ॥न चैवमिति । सुपरीक्षिते यः सर्वज्ञ इत्यादिप्रमाणे एवं भ्रमाभ्रमविभागो नास्त्येव । सर्वस्याभ्रमविषयत्वात् । तत्सर्वमुपजीव्य हि तत्त्वमस्यादिप्रमाणम् । तत्सर्वज्ञत्वादिलक्षणं त्वदन्तर्यामीत्यन्तर्याम्यैक्यमुपदिशद्वर्तते ·अ०टिक न०चं १०१० अ०५-६ यस्मात्कस्माच्चिलक्षणादिति शेषः । न हि वस्तुत्वादयः सामान्यधर्मा व्यावर्तका इत्याकूतम् । स्वरूपस्यैवोपजीव्यत्वमङ्गीक्रियते तर्हि तत्रोच्यते एतस्मादित्यादिवस्तु यात्रता लक्षणे तस्माज्जगतो व्यावृत्तत्वेन ज्ञातं भवेत् । तावता विशिष्टस्य स्वरूपस्य हि सर्वत्राप्युपजीव्यत्वं तस्मादत्रापि तथा स्यात् । तस्मात्स्वरूपशब्दस्यापि स्वरूपलक्षणान्विताभिधायित्वात् । स्वरूपश्चायं सत्त्यादिसामान्यलक्षणानां कथं स्वरूपत्वमित्यत आह ॥विशेषेति । पूर्णत्वसर्वज्ञत्वादीनां विशेषलक्षणतया सत्रादीनां सामान्यलक्षणतया न्य वस्तुमः स्वरूपत्वं विशेषादेव सम्भवेत् । वस्त्वन्तरसदृश- लक्षणमेव हि सामान्यलक्षणं नाम । न पुनरनुवृत्तधर्मः । ननु व्यावृत्तमेवोपजीव्यतनं चेत् क्वामि भ्रमी नाम न स्यात् । न हि देवदत्तादिषु चैत्रादिभ्यो व्यावृत्या प्रतीतेषु चैत्राथध्यासः स्यादिलनात आह ॥ पुरोपातत्येति । पुरोवर्तित्वपूर्वाण्यपुरोवर्तिभ्यो घटादिभ्यश्च व्यावर्तयति । चैत्यादिसादृश्यवतश्चैत्रमानाद्विना मायिब्रह्मणः सर्वविशेषरहितत्वाधस्माकमानिददाद्यर्थादपि तत्किं लक्षणं व्यावर्तयति । किमपि व्यावर्तकं लक्षणं नापेक्षते । ममात्रं त्वमसीत्युपद्रिश्यते चेत् । ब्रह्माणि जीवाः सर्वेऽपीति अचनात्वत्पदार्थस्यापि ब्रह्ममानवाविरोधाञदवादिनोऽपि सिद्धत्वात्त- सिद्धसाधनम् । अस्ति, हि चिन्मात्रत्वं जडाम्यावर्तकं ब्रह्मण इस्थत आह ॥ चिन्मानत्यमिति। ततर्हि चिन्मात्रभेदासाध्ये सत्यपि चेतत इति चेतनश्चतनत्वाख्यं ज्ञानत्वं च ज्ञेयवर्जितत्वेन घटते । ज्ञेयाङ्गीकारे तस्याद्वैतहानिः । स्याख्यञ्ज्याङ्गीकारे नाद्वैतहानिरित्यत आह ॥ स्वज्ञेयत्व- मिति । सविशेषतः स्वयमेव ज्ञाता ज्ञेयश्चेति सविशेषत्वप्रसङ्गतः । स्वशब्दविषयत्नमात्रेऽङ्गीकृतेऽपि सविशेषत्वं स्यादित्याह ॥ स्वशब्द इति । तच्चेस्यादेरयमर्थः । यदि स्वरूपमित्युक्ते रखशब्दस्य वैय्यर्थ्यम् । तर्हि तत्स्वरूपस्वरूपयोः सामान्यतया वचनमित्यायातम् । न स्वरूपाभिधायि स्यात् । ननु नास्माभिश्चेतन इत्यङ्गीक्रियते चैतन्यमात्रमेव ब्रह्मेत्यत आह ॥ चेतनस्येति । भोजनादीनामनित्यत्वाद्भोक्तृभोज्यापेक्षा स्यात् । अस्य तु जन्य- ज्ञानव्यति रक्तस्य जमिशब्दापरपर्यायत्वस्य नित्यत्वादिदं ज्ञातशेयनिरपेक्षमपि स्पादिमाशङ्कय परिहरति ॥ नित्यत्वादिति । नित्ययस्य च १५५॥

·तादृशत्वेऽतिप्रसङ्गमाह ॥ नित्यवागिति । द्रष्टार एव वक्तारो मुख्यवचनस्य दर्शनपूर्वकत्वात् । ननु प्रलये तेषामभावाद्वाच्यवक्तृविहीना नित्यवागित्यत आह ॥ नित्य इति । ब्रह्मणोऽन्यस्य बाध्यत्वेनावस्तुत्वादसापेक्षस्य विज्ञानस्य चावस्तुत्वप्रसङ्गादन्यापेक्षत्वमिति ह्युच्यते । तच्च न युक्तमिल्लाह ॥ किञ्चेति । प्रपञ्चो यदि विधेत निवर्तेत न संशय इति हि सर्वमिथ्यात्वे मानमित्यत आह ॥ उपपत्तीति । तस्मिन्नर्थे उपपत्तिविहीनस्य वाक्यस्यार्थो न ज्ञायत । विद्वद्भिः प्रत्यक्षमबाध्य गगनादिविषयम् । उपपत्तिरोतारं पादशो विद्यात् । ॐकारो विदितो येन स सुनिर्नेतरो जन इति वेधवेदककर्मक्तव्यपदेशादिका विश्वं सत्यमित्याचा बहब आगमाश्च विरुद्धयन्त इति यत् । अमित्येतदक्षरमुपासीतेत्युपास्यो- पासकभेदेनोपक्रमादिलिङ्गविरोधतश्च । यस्मिन्वाक्ये सोऽर्थो न समस्त्येवेति यत् । तस्मात्स प्रपञ्चमिथ्यार्थ एव कथं ग्राह्यः । प्रत्यक्षावविरोधिनि प्रपञ्चस्यानादिनित्यत्वाख्येऽथे पूर्वोक्तन्यायेनोपपन्ने सति यः सर्वज्ञ इत्यादेश्च सर्वज्ञत्वगुणप्रतिपादनरूपे मुख्यार्थे सति कुतो लक्षणावृत्त्याऽनन्यगति- कल्पनया सावश्यं निषिध्यते । विचारितान् बहूनानपि निगमयति । अत इति । सिंहावलोकनन्यायेन पुनरपि मुक्तानां तारतम्यसाधनद्वारेण ज्ञानिशुभस्य' मोक्षानुप्रवेशित्वेनाक्षयफलं साधयन् शमदमाथुपेतः स्यादित्यादेरभिप्रायमाह ॥ ज्ञानिन इति । ननु ज्ञानिनः प्रयोजनमनुदिश्य लीलात्वेनैव शुभं कुर्वन्तीत्यत आह ॥ कृच्छ्रेणेति । स्यास्किम् । पूर्ववासनाबलात्कृच्छ्रेणापि शुभप्रवृत्तिः स्वभाव एव ज्ञानिनामिल्यत आह ॥ न चेति । ज्ञानिनो भयपूर्वप्रवृतिः कृच्छ्रणाचरणं च न फलार्थ किन्तु स्वभाव एव चेत् । अज्ञस्यापि तथा भवेत् । कर्मणा ज्ञानमातनोतीति ज्ञानेनामृतीभवतीलज्ञपवृत्तेः फलवत्त्वे प्रमाणमस्तीति चेत् । शानिप्रवृत्तेः फलवत्त्वेऽपि समं हि तत् । तत्प्रमाणमाह ॥ निष्काममिति । ब्रह्माभ्येत्यन्येभ्योऽधिकत्वेन ब्रह्म प्राप्नोति । यदि हवा अप्यनेवंविन्महतत्पुण्यं कर्म करोति । तद्धास्यान्ततः क्षीयत एव । आत्मानमेव लोक- मुपासीत । स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म क्षीयते । अस्माद्धयेवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत्सृजते । यदेव विधया करोति सात HINE ·a न०० त०च. अ०५६ श्रद्धयोपनिषदा । तदेव वीर्यवत्तरं भवतीत्यादिवाक्यसामयोज्ज्ञानिनां शुभफलवत्त्वे मुक्तावानन्दोदकस्योपलभ्यमानत्वात् । ज्ञानिनां शुभस्यापि सर्वस्या- अ०टि० पि वैचित्र्यदर्शनात्तत्फलसुखस्यापि वैचित्र्यसम्भवात् । विमुक्तिगं तारतम्यमवगम्यते । आदिशब्दादथातो विष्णो विदुषा विदध्यास्तोमो य अश्वराज्ये ॥५६॥ हरिष्मतेति । स य आत्मानमेव लोकमुपास्त इत्यज्ञानस्यैवोपासकस्य फलमुच्यत इत्यत आह ॥ न चाचेति । आदित आदिकाला- दारभ्य प्रवृत्तम् । ननु जन्मान्तरसहलेषु तपोज्ञानसमाधिभिर्नराणां क्षीणपापानां कृष्ण भक्तिः प्रजायत इत्यादौ सर्वशुभं भक्तिकारणमुच्यते हि । तस्मात्कथं शुभबाहुल्य ज्ञानबाहुल्यं कारणमित्यत आह ॥ ज्ञानस्पेति । भक्तिस्तु ज्ञानवचनेनैव परिगृह्यते । ज्ञानस्य भक्याख्यांशवक्त्वात् तदेवोप- पादयति ॥ ज्ञानस्यैवेति । इत्यभिप्रायत एवं भक्तेरपि ज्ञान एवान्तर्भाव इत्यभिप्रायतः । मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणीत्यायुक्त्वाऽ- ध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनमित्युदीर्यते च । सोऽयं विशेषः । उक्तार्थे मानमाह ॥ चेतनस्येति । भगवद्गुणेष्वेव तात्पर्य न तु दोषेषु । दोषवेदनस्य द्वेषापरपर्यायस्याप्रसादजनकत्वादित्यभिप्रायेणाह ॥ भक्त्येति । आगमाः पञ्चरात्रायाः । तस्माद्वैरानुबन्धेन निवैरेण भयेन वा। स्नेहात्कामैन वा युद्ध्यात्कथञ्चिनेक्षते पृथगिति वचनाद्यथाकथञ्चिद्वेषादिनाऽपि भगवति मनो योक्तव्यमेवेत्यत आह ॥ स्मर्तव्य इति । स्मर्तव्यः सम्यगिति पुराणे वर्तमानं वाक्यम् । द्वेषाद्गुणानाहेव । यथा पिता पुत्र औषधं पिबेति प्रोक्तऽप्यकुर्वाणे सति क्रुद्धः स्वक्रोधप्रकटनेन स्त्रोक्तं कारयितुं नियस्वेति वदति । एवं भागवतादिपुराणगं वाक्यं पैरेणापि तत्र मनो युझ्यादिति बदति । यदनिन्दापितेत्यादिना स्वविरोधविलोमत्वेन द्वेषनिमित्ता- प्रसन्नत्वेन सर्वार्थरूपं हि महातात्पर्यम् । सर्वश्रुतिस्मृत्यर्थस्वरूपेण हि महातात्पर्य विषयो नाम । एकशब्दस्य संशये वैरानुबन्धेनेत्येकशब्दस्या- र्थसंशये सति । ननु तस्मादित्यादेरर्थान्तरमुक्तं भागवतटीकायां भगवतैव । यस्मादेवं कोऽप्युपद्रवो नास्ति भगवतस्तस्मादेवं द्वेषादिना मनो योक्तुं शक्यते तादृशानां तदेव चिन्तयति । अन्यथाऽऽमनो दुःखकारणं द्वेषादि कथं सर्वनियामको हरिरुत्पादयेत् । इति तस्मात्कथमत्र RECEk 1५६॥

·स 44 ALSHRA क्रुद्धवाक्यदृष्टान्तत्वेन योज्यत इति नैष दोषः । अत्र तु सर्वेषामप्येवंविधवाक्यानां सामान्यन्यायप्रकटानार्थत्वाद्बव्हर्थसम्भवाच्च सर्वलोको विद्वेषात्प्रसाद नाप्नोति किन्तु भक्त्यैवेत्याह ॥ न चेति । स्वद्वैषिणश्च सृजतः स्वभक्तांश्च संहरतो लोकविलक्षणस्य विष्णोलोकदृष्टान्तः कथमित्याशङ्का बृहत्संहिता- वचनेन परिहरति ॥ ये पृथगिति । पृथग्विहिताः सर्वस्त्रष्टवसंहर्तृत्वादयः । य आत्माऽपहतपाप्मा विजर इत्यादिवेदैर्विहिता लोकविलक्षणा दोषाभावाः । सिद्धान्तो हि तदीरितः । सदागमानां विशिष्टसिद्धान्तः समुदृह्योदितो हि । अत एव बृहत्संहितासिद्धान्तपञ्चरात्राख्या । नन्वङ्गा- बबद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् । मन्त्रादिवद्वाजविरोध इत्यत्र ह्यङ्गदेवतोपास्तिरुच्यते । उपास्तिरपि भक्तियुक्तैव विवक्षिता । अतः किमर्थमत्र तद्भक्तभक्तिरुच्यते । नैष दोषः । अत्रापि भक्तियुक्तमेव दर्शनं नाम । न द्वेषयुक्तमिति भक्तौ प्रसकायां भक्तिरपि तद्भक्तभक्तियुक्कैव स्यादिति प्रसङ्गप्राप्तत्वात् । विपरीतो विपर्यये । प्रधानद्वेषित्वे तद्भक्तेष्वपि द्वेषी दृश्यते । लोके राजादीनामपि महिषीमन्त्रिभटादिषु तारतम्येन वर्त- मानायाः स्वप्रीतेरनुसृतौ स्वसेवकेऽप्यदैव प्रीतिर्दृश्यते । साधनं मोक्षस्येति शेषः । तत्र मानमाह ॥ लक्ष्मीति । अतितात्पत्सिंहावलोकनन्यायेन हरिद्वेषस्याशुभदत्वे युक्तिमाह ॥ हरिद्वेष इति । ब्रह्मादिषु तारतम्यक्रमाद्भक्तिर्हरिप्रतिकारणं तत्रियोपयोगभक्तित्वात् । यथाऽस्मिन्हरौ आदिशब्दाद्विहितभक्तित्वादिति द्रष्टव्यम् । सा भक्तिरिति यस्मादित्यन्वयः । प्राधान्यतारतम्यानुसारिभक्तित्वादित्यर्थः ॥ ५-६॥ स्वामिनः फलश्रुतरित्यात्रेय इत्यादेरर्थमाह ॥ ज्ञानेति । एषु ब्रह्मादिष्वन्यगतज्ञानकर्मभक्तिफलं च तारतम्यक्रमेणानुवर्तते । स्यात्किम् । तत्तत्स्वातन्त्र्या- नुकूल्येन तत्तत्फलाधिक्यं चेत्तेषामशुभेऽपि स्वातन्त्र्यादशुभफलमपि स्यादित्यत आह ॥ अशुभमिति । यदु किञ्चेमाः प्रजाः शौचन्त्येवमेवासां तद्गतिपुण्यमेवामुं गच्छति । न ह वै देवान्पापं गच्छतीति श्रुतिः । उक्तार्थे स्मृतिमानं चाह ॥ द्रव्योत । देवानामेव शरीरादिद्रव्यं तैरभिमन्यमानपृथि- व्याधात्मकत्वाद्विज्ञानप्रयत्नौ तेषामेव । तैरभिमन्यमानेभ्य इन्द्रियेभ्य उत्पन्नत्वात् । द्रव्यादीनां सर्वेषां स्वातन्त्र्यमपि तेषामेव । तत्तत्काले नियामकत्वात् 4 ·Fore तेषां लोकप्रतिमाप्रतिष्ठादावपि द्रव्यस्वामित्वादिगुणैरन्येभ्यः फलाधिक्य दृश्यते हि । एवं ब्रह्मादिवत्प्रेरकत्वात् । उभयत्रापि मानमाह ॥ शुभा-न० ० अ०टि०/६/शुभेति । सुरासुराणामन्यगतशुभाशुभफलभाक्ते कर्तुः किमपि नास्ति किमित्याशङ्का प्रमाणवाक्येन परिहरति ॥ यदीति । मानुषोत्तममारम्य त० च० ॥५७॥ मनुष्यगन्धर्वा देवगन्धर्वा देकमनुष्याः पारिशेष्यान्मुक्तिमन्धन्तमसं च विनोक्तस्थानेषु सुखदुःखमोगिनो विशेषात्प्रजाभ्य इति शेषः । तत्र मानमाह अ०११ ॥ मुक्ताविति । क्रमात्तस्माययोत्तरम् । देवावममारभ्य यथा गुणोत्तमत्वं तथा क्रमाच्छुभाधिक्यम् । युक्तमित्यादेरयमर्थः । ज्ञानप्रतिगृहीतुः शिष्या ज्ञानदातुराचार्यस्य शोभनाधिक्य युक्तं च । न हि मोदाता गोप्रतिगृहातृवदेकगोफल क्षीरत्युपभोगमेवाप्नुयात् । किन्तु चिरतरकाल स्वर्गमाप्नुयाद्धि । तम इत्यादौ व्याख्यातृमन्त्रश्नोतॄणां महत्तारतम्यमवगम्यते ॥ ७॥ न हि बहुज्ञानफलार्थमविचारेण बहुभ्य उपदेष्टव्यमित्याशङ्का परिहरन् अनाविष्कुवन्नन्वयादिति सूत्र व्याख्याति ॥ एवमपीति ॥ ९॥ ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिवन्धे तद्दर्शनादिति सूत्र व्याख्याति ॥ एवमेवोत । यथा श्रवणमननचिरभक्त्युपास्तयः क्रमेणोत्तरोत्तर पूर्वपूर्वसाध्यादृष्टफलरूपा एवमेवोपास्तिसाध्यं ज्ञानमपि दृष्टफलं न तु स्वर्गादिवदेहान्तरोपलभ्यमिति नियमः । प्रारब्धत्यैव कर्मणो विरोधाभावेन तद्विरोधै जन्मान्तरे जायते । ॥ १० ॥ एवं मुक्ति- फलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्थावधृतेरिति सूत्र व्याचष्टे ॥ मुक्तिश्चेति । चशब्देन पूर्वोक्तमित्यंभावं प्रारब्धकर्मविरो- धाभावाख्यमन्त्राप्यनुकर्षति ॥ ११॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमब्रह्मसूत्रानुव्याख्यानस्य टीकायां त्रैविक्रमार्यकृतौ नयचन्द्रिकायां तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ३-४॥ * ॥ * ॥ समाप्तोऽयमध्यायः ॥ ३ ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥५७॥ - ·॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ इरिः ॐ ॥ वृत्तानुबादपूर्वकमधिकरणसङ्गतिं दर्शयति ॥ समन्वयेति । वस्तुनि प्रतिपाद्यपदार्थे साधने साधनाध्याये कथं फलाध्याये साधनं प्रतिपाद्यत इत्याशङ्का भगवतैव निरस्ता । प्रायिकत्वाच्चाध्यायानां पादानां च न विरोध इति । अत्यन्ता- वश्यंभावि महापद्यव्यवश्यत्वेन भावनीयम् । तद्विना मोक्षमात्रत्त्यालभ्यत्वात् । आवृत्तिरसकृदुपदेशादिति सूत्रं व्याख्याति ॥ कर्तव्यति। स एषोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति नवकृत्वोपदेशः। लिङ्गाच्चेति सूत्रमनूय सत्तत्त्ववचनेन व्याख्याति ॥लिङ्गादिति । लातव्यत्रऋजोर्ब्रह्मभावात्पूर्वमेव कियत्पूर्वब्रह्मणां शतात्साय परार्धब्रह्मशतायुदीर्घकालं स्वस्मादर्धसहितं पञ्चसाप्तति ब्रह्मवत्सरा- नित्यर्थः । तत्रिभाग ततस्तृतीयांशं पञ्चविंशतिब्रह्मवत्सरानिति भावः ॥ १॥ आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति चेति सूत्र व्याख्याति ॥ आत्मेतीति । तत्र मानमाह ॥ आत्मा ब्रह्मति। तारः संसारतारकः शुद्धो वा । स्वराट स्वतन्त्रः । यच्चाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषायानपि । यच्चास्य सन्ततो भावस्तस्मादात्मेति भण्यत इति वचनानियताश्रयत्वेन नित्यत्वमादत्त इति ह्यात्मा। तथा च भागवते । हरिहिं साक्षाद्भगवान् शरीरिणामात्मा ऋषीणामिव तोयमीप्सितः । हित्वा महान्तं यदि सज्जते गृहे तदा महत्त्वं वयसा दम्पतीनामिति । नियताश्र- यत्वविवक्षायामूषितीय दृष्टान्त उच्यते । अन्यथा प्रत्यक्षविरोधात् ॥ २॥ नाम ब्रह्मेत्युपास्त इत्यादौ सामानाधिकरण्योक्तिभ्रमेण प्राप्तामन्यथोपास्ति निराकुर्वन् न प्रतीके न हि स इति सूत्रं व्याख्याति ॥ प्रतीकेति । तत्र मानमाह ॥ योऽन्यथेति । न हि स इति हि विपक्षबाधक- प्रमाणं प्राबल्यं घोतयतीत्याकूतम् ॥ ३ ॥ ब्रह्मदृष्ठिरुत्कर्षादिति सूत्रं व्याख्याति ॥ ब्रह्मतीति । तत्र मानमाह ॥ आधीति । जीवः स्वयं ब्रह्मेत्युपासते उपदिशन्ति च विद्वांस इति परयोजनां दूषयति ॥ नात्मेतीति । शुभ्वाचायतनं स्वशब्दात् । प्राणभृच्चेति निवारयन्नुक्ताथै मानमाइ ॥ आत्मशब्दमिति । आत्मब्रह्मेति युक्तित: स्वशब्दादिति हेतुप्रयोगरूपेण भेदव्यपदेशाच्च । भेदव्यप-

·अ०ठि०
न००
चप्र०
अ०४
॥५८॥
PP
देशाच्चान्यः । भेदव्यपदेशात् । स्थित्यदनाभ्यां चेति भेददायें मानमाह । पुनः पुनस्तात्पर्यात् । नन्वत्र प्रतिषिष्यमानो भेदः
केवल व्यवहारमात्रनिवर्तको न परमार्थः । अस्यारोपितत्वादित्यत आह ॥ व्यावहारिकतेति । आरोपस्यानारोपितदर्शनपूर्वकत्वनियमात् ।
भेदारोपार्थं कुत्रचित्परमार्थभेदेन भवितव्यमिति भावः । व्यावहारिक भेदपञ्चकमिति शेषः । वचनं वचनाभिधेयम् । यदि स्याद्यावहारिकमिति
स्वपदमेव व्याख्याति ॥ तस्यापीति । तस्य भेदबाध्यत्वस्य बाध्यता स्याच्चेद्रेदः पारमार्थिकः स्यात् । भेदबाध्यत्वस्याबाध्यत्वं चेत्तेन ब्रह्मणो
भेदस्याङ्गीकार्यत्वादयं भेदः सत्यतां गतः । ननु भेदबाध्यत्वस्याभावापरपर्यायस्याङ्गीकारेऽपि नाद्वैतहानिः । भावाद्वैतं ह्यभ्युपगम्यत इति ।
मैवम् । अभावाद्ब्रह्म भिन्नं चेद्भदसत्यता स्यात् । अभिन्नं चेदभाव एव वा ब्रह्मैव वा स्यात् । एकतत्त्वस्य निर्विशेषत्वाङ्गीकारात्
अभावमात्रत्वेऽपसिद्धान्तः । ब्रह्ममानवे तु भेदाभावो नास्तीत्युक्तं स्यात् । तथा च भेदसत्यता स्यात् । भेदभेदाभावयोरेकतरनिषेधोऽन्यतरविधि-
पर्यवसायीति सोदाहरणं प्रतिपादयति । एकस्येति । ननु स्वमेऽध्यस्तस्य रजतस्य च रजतत्वं मिथ्या हि । पुनर्बाधप्रतीतरजतत्वस्य |
शुक्तित्वमपि मिथ्यैव । एवमेवात्रापि परस्परविरुद्धयोयोमिथ्यात्वं स्थादित्यत आह ॥ न खप्न इति । यद्यपि नेदं रजतं शुक्तिरेवेति प्रतीत
शुक्तित्वं नास्ति । तथाऽप्यरजतत्वस्यैव । प्रबोधै सति रजतत्वस्यानुपलभ्यमानत्वात् । न हरजतत्वं नाम शुक्तित्वमेवेति नियमः । वासनायाश्वार-
जतत्वसम्भवात् । भेदो मिथ्येति स्ववाचः ॥२॥ उत्तरसूत्रं पुनरपि तात्पर्याद्विस्तरतो विवृणोति ॥ प्रतीकेति। तस्मादन्यथोपास्तेरनर्थहेतुत्वात् ॥३॥
स्यादेतत् । प्रतीके इदमात्मेत्युपासना कार्या। न हि स आत्माऽइंग्रहेणोपास्यः । प्रतीकं प्रतीके तु ब्रह्मदृष्टिः कर्तव्या । ब्रह्मत्वस्पोत्कर्षरूपत्वात् ।
तथोपास्तौ प्रतीकस्य तुष्टिसम्भवात् । ततोऽभीष्टसौलभ्यादित्येवानयोर्योजनेत्यत आह ॥ नात्मेत्युपासनेति । इत्युक्तविरुद्धता तस्मात्स्वस्यैवो-
क्तयुक्तिविरुद्धता । अचेतननामादिप्रतीकादिति शेषः । स्यात्किम् । नात्र प्रतीकस्य ब्रह्मताध्यानेन ब्रह्मणो नीचध्यानं किन्तु प्रतीकस्योच्चत्वमेवेल्यत
॥५८॥

·आह ॥ चण्डाल इति । आत्मानमित्यादेरयमर्थः । अयं चण्डालो ननु नृप इति वदताऽऽत्मानं विषयीकृत्यैव चण्डाल इति प्रोक्तमित्यभिप्राय- सहितवदेव कुप्यति । प्यात इत्यादेरयमर्थः । ब्रह्मप्रतीकयोस्क्यस्य ब्रह्मभावे ध्याते सति तदैव ब्रह्मणः प्रतीकभावो ध्यातो न स्यात्किम् । यथा चण्डालस्य राजत्वभावनायां राज्ञा न ज्ञातायां राजकोपो न स्यादेवं प्रतीकस्य ब्रह्मभावनायां च ब्रह्माविज्ञानतायां न ब्रह्मकोप इत्यत आह ॥ न चैवेति ॥ ४ ॥ तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरश्लेषविनाशौ तव्यपदेशादिति सूत्रं व्याख्याति ॥ तथेति । इतरस्या- प्येवमसंश्लेषः पाते त्विति सूत्रं व्याख्याति ॥ तविष इति । भगवद्वेषोऽपि द्वैपपरिपाक सति पूर्वस्य पुण्यस्य नाश उत्तरस्यासङ्गता च स्यात् । स्यान्मतम् । यदेव विधयेति हीति ज्ञानिकर्मणोऽन्यकर्मण आधिक्यं ह्युच्यते । शेषत्वादित्यादावपि तदेव । तस्मात्कथं पुनरुक्तिन स्यादित्यत आह ॥ यदेवेति । पश्चान्मोक्षे वीर्यप्रदं स्विति मोक्षे आनन्दोद्रेकलब्ध्यर्थं कर्मणो वीर्यप्रदं ज्ञानमिति पश्चादवोदितम् । भोगेन वितरे क्षपयित्वाथ सम्पत्स्यत इति सूत्रं व्याचष्टे ॥ तत इति । प्रारब्धं पुण्यपापं च क्षपयित्वा ब्रह्मविदुत्तमः । प्राप्नोति ब्रह्मदर्शी मोक्षं प्राप्नोति । कियता कालेन प्रारब्धकर्मक्षय इत्याशङ्कां प्रमाणवाक्येन परिहरति ॥ ब्रह्मणामिति । आरब्धकर्मक्षय- स्तूच्चावचानां सर्वेषामपि ब्रह्मणां शतकालात्पूर्व स्यादेव । कर्मणस्तावत्काले वर्तित्वं ब्रह्मण एव ॥ ८॥ * * इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्यानस्य टीकायां त्रैविक्रमार्यकृतौ नयचन्द्रिकायां चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥४-१॥ * ॥ * ॥ ॥ श्रीगुरुभ्योनमः ॥ हरिः ॐ ॥ एवं तावद्वैराग्यादिमिरुत्पन्नेन ब्रह्मदर्शनेन कर्मक्षयमात्रम् । एतदध्यायपादानां सङ्गति दर्शयति ॥ कर्मेति। कथं देवानामुक्रान्तिमार्गों न स्यातामित्यत आह || स्त्रष्टुष्विति । अन्येषां व्याप्दर्शिनामुषिशतादीनामुत्क्रमणकाल एव मोक्षो न विद्यते wasana ·अटिल ॥५९॥ प्राप्यापीत्यापिशब्दाच्चतुर्मुखं प्राप्यापि तेनैव सहेति गम्यते । साक्षान्मुक्तिरिति वचनात् । जीवन्मुक्तेषु भगवल्लोकमात्र प्राप्तेष्वपि मुक्तिशब्दव्यव-2 हारोऽस्तीस्याकूतम् । अत्र भागवतवचनं स्मृत्यन्तरं श्रुतिं च मानमाह ॥ क्ष्मेति । यदा ब्रह्मा सर्वसंहारेच्छुः पृथिव्यादिदेवताभिः । मनोदेवता- न०च. च०वि० भ्यामिन्द्रकामाभ्याम् । इन्द्रियेदवताभिश्चन्द्रादिभिस्तद्विषयदेवताभिर्वृहस्पल्यादिभिश्च । अहङ्कारदेवतया वीन्द्रेण शेषेण च परिवृतः परिवारभूतैः अ०५ प्रवेशार्थं बिम्बत्वेन वृतो निर्विकारं ब्रह्म विश्वाख्यं विशति । तदा ते योगिनोऽपि तेन ब्रह्मणा साकमेवाभिमानसहिता एव न तु पराभेदेन गताभि- मानाः । के योगिनः के भगवन्तमनुप्रविष्टा भगवल्लोकमुख्य झुपयान्ति पृथक् पृथक् स्वरूपमनुप्रविष्टाः प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुपवसैतिवलक्षणासम्भवात् ॥ वाङ्मनसि दर्शनाच्छब्दाच्चेति । सूत्राभिप्रायमाह ॥ तत्र प्रवेश इति। तत्र तेषां मुक्ति प्राप्तवतां मध्ये । तत्र तस्यामवस्था- याम् । एवविध मोक्षे विवक्षिते सतीत्यर्थः । ननु युक्त्यागमाभ्यां तत्त्वतो विचार्यमाणे सति मोक्षस्यैकप्रकारस्यैव सम्भवाकुतो नानाप्रकारेण वदन्तीत्यत आह ॥ पुंसामिति । तत्तन्माहात्म्ययोगतो ब्रह्मादिमुक्तानां स्वस्वमहत्त्वतारतम्यानुकूल्येन ज्ञानस्य महत्त्वम् । बहुला विश्वदेशव्या- पिनी । अतिविशदाऽन्यथाज्ञानलवेनाप्यमिश्रिता । स्पष्टा बहुविशेषविषया । निरन्तरा विश्वविच्छेदरहिता । विश्वकालव्यापिनीति भावः। निर्लेपा विवशसङ्गरहिता । बीतदोषाऽन्यथाज्ञानमित्यादिदोषरहिता । विशेषानित्याविकारित्वादीन् । ब्रह्ममतेरपि श्रीमतिवत्स्पष्टत्वाभावं तत्तन्त्रत्वादिकं च वैलक्षण्यमभिप्रेत्य प्रायःशब्दः प्रयुक्तः । तदन्येषां समुद्रतरलोपमा ब्रह्मणोऽन्येषां मुक्तानां मतिस्तु समुद्रतरङ्गवत्सङ्कोचविकासवती । वृद्धिहासापे- क्षयाऽग्निज्वालादृष्टान्तः । यथा खद्योतप्रद्योतनेनात्यल्पेन शाखारूढपक्षिपतत्रे पत्रभ्रमो जायते । एवमेतादृशाऽप्यन्यथैवार्थों ज्ञायते । तदाह ॥ वद्यो- तेति । बिमता गतिर्दुःखैता पुद्गलावच्छिन्नचिरतरगतित्वात् रणभीतगतिवत् । कथं गतित्वादिहेतुं प्रयुक्तवतोऽयमभिप्रायः स्यादिति न शङ्खनीयम् । ॥५९॥ नित्यमूर्ध्वं व्रजत्येव पुद्गल इत्युक्तगतरेवात्र विवक्षितत्वात् । अनूइँल्यादेरयमर्थः । अनूर्ध्वगतित्वं दुःखेतरत्वप्रयोजकं न गतित्वमात्रम् । तस्मादने- ·RELI 5-6 नोपाधिना प्रयोजकोऽयं हेतुरित्युच्यते तर्हि तत्रा ब्रूमः । साधनव्यापक: साध्यसमव्याप्तिर्युपाधिर्नाम । अयं च साध्यव्याप्तिमान्न भवति । या दुःखेता साऽनूर्ध्वगतिरिति व्याप्यभावात् । दृष्टा हि दुःखितैव स्वर्गस्य दूरोर्ध्वगतिः । अपि च वेदविरुद्धस्यान्यमोक्षस्य साधकत्वेनानुमान युत्प्रेक्षते । तत्प्रतिसाधनरूपस्यास्मदनुमानस्योपाधिर्दूषणं न भवति । उपाधैः प्रत्यनुमानसूचनात्मकत्वात् । अत्राविनामाबबलेनोपाधिनिवृत्त्या पक्षात्साध्यनिवृत्ति- विवक्षिता । विमता गतिर्दुःखेता न भवति । अनूर्ध्वगतित्वरहितत्वाद्वैधुर्येण रणभीतगतिवदिति प्रत्यनुमानं ह्यत्र विवक्षितं स्यादिल्याकूतम् । प्रत्यनुमानस्य प्रत्यनुमानं केनापि नाङ्गीकृतं हि । अभ्युपगम्याह ॥ अथाऽपीति । हस्तपादवत्पुद्गलबादिना सशरीरत्वं नाम जडशरीरत्वमभिप्रेतं हि । तस्माषत्र मोक्षे विवक्षितगतित्वमस्ति तत्रा देहबत्त्वमप्यस्तीति न्यायाङ्गीकारे मुक्तानां शक्त्यादिकमङ्गीकुर्वतोऽपसिद्धान्तः स्यादित्यत आह ॥ आगमेति । प्रसङ्गतोऽतिप्रसङ्गतः । कथमतिप्रसङ्गः स्यादित्यत आह ॥ नेति । या गतिः सर्वलोकानां का गतिरिति । साधनानुग आगमानुसारित्व इत्युक्तन्यायोऽत्राप्यनुसतव्यः । मोक्ष एवमस्माभिः प्रतिपाधमानप्रकारेण भवेत् । यद्यपि सर्ववित्वादज्ञानादिरहितः सर्वेशत्वान्निर- निष्टत्वेन निरवद्यत्वेन विप्रलम्भरहितो विष्णुः स्वयं सौगतमतं चकार । तथाऽपि न ग्राह्यम् । कुतः । असुराणां मोहायैव चकारेति यदतोऽसुराधिकार- त्वात् । तर्हि विष्णोरपि क्वचिद्विप्रलम्भकत्वादाप्तत्वं नास्तीति च न वाच्यम् । गुह्यभङ्ग्या प्रणीतानां तेषामेव सूत्राणां भगवता व्याख्यातानां देवजनस्य सज्ज्ञानजनकत्वात् । अन्यत्रा श्रोतृदोषादेव भ्रान्तिकरत्वात् । एकलमद्वैतमनुमेयवहिस्तत्त्वम् । अनेन प्रत्यक्षेण प्रतिबिम्बेनानुमेयमेव बाह्य वस्तु प्रत्यक्षगं प्रत्यक्ष बाह्यं च स्यादेव । जगत्क्षणिकमिति प्रतिपाद्यमानानां चतुर्विधत्वाच्चतुर्विधमुक्त मायिसाम्य दर्शयितुं माध्यमिकमतमनुवदति ॥ न कि- ञ्चिादिति । न हि मायिना पक्षेऽप्यइंप्रत्ययवेध आत्माऽस्ति । अहंप्रत्ययवेद्यस्याहङ्कारत्वेन हेयत्वाभ्युपगमात् । न विशेषोऽपि कश्चन चेतनत्व- जडत्वसप्रतियोगिकत्वादिकोऽन्यो विशेषोऽपि कश्चन न विद्यते । निर्लेप निःसङ्गम् । एवंविधं शून्यं भावनया स्वरूपीभूतं मोक्ष इत्यसद्भिरुच्यते CRECRU

·अटि.
॥६॥
न००
च०वि०
अ०५
शून्यैकरसताज्ञानात् । आत्मनः शून्यमात्रसारत्वानुभवात् । मायिसाम्यमुपपादयति ॥ एवमिति । एकस्यैव जीवत्वं वदन्तीत्येकजीवत्ववादिनः ।
बहवो जीवा इति मतमेषामिति बहुजीवमताः। निर्विशेषत्वेयादेरयमर्थः। उभयोरपि सर्वविशेषरहितत्ववचनेनैव शून्यं ब्रह्मयनयोभेदी नास्तीत्यायातम्।
सञ्चित्सुखाद्यात्मकं हि ब्रह्म माय्यङ्गीकरोति । तस्मात्कथं शून्यसाम्यमित्यत आह ॥ सदिति । अखण्डं तत्त्वमिति वादिनी ब्रह्मणः सच्चित्सुखात्मादिकं
ब्रह्मणो विशेष किमाहो स्वरूपमात्रम् । मनोवाचामगोचरस्य तस्य सचित्सुखादिकं कुतश्च प्रमाणादवगभ्यते। सत्त्वादिकं ब्रह्मणो विशेषणं तथाऽ
प्यनृतादीनां व्यावानां भेदात्तत्र सत्त्वादिपदानि लक्षणया वर्तन्ते परमित्यत आह ॥ व्यावत्येति। तदेवोपपादयति ॥ अन्तेति । अपोहं
शून्यादिति शेषः । अपि च सर्वविशेषरहितत्वाब्राह्मणः शून्यादपि कश्चिद्विशेषो नास्ति । मिथो विशेषस्यापि सर्वविशेषान्तःपातित्वात् । कयं वैदिकस्य
मायिनो वेदबाह्येन साम्यमित्यत आह ॥ प्रामाण्यादिति । आदिशब्दादपौरुषेयत्वात्स्मृतिप्रामाण्यम् । स्यादेतत् । देशकालानन्तरादिभिः सह
बाध्यमानाझेदवाक्यादेरतत्त्वावेदकप्रमाणादापततो बाध्यानां रज्जुसर्पविज्ञानादीनामप्रमाणानामस्ति हि बैलक्षण्यमित्यत आह ॥ दीति ।।
दीर्घकालमनिवर्तमानस्य प्रमाणत्वाङ्गीकारेऽतिप्रसङ्गं चाह ॥ तलेति । आदिशब्दाद्व्यतिविप्रकृष्टत्वज्ञानं सजातीयविजातीयस्वगतभेदरहितत्वं
ब्रह्मणोऽङ्गीक्रियते हि मायिना । तन्माध्यमिकेनाप्यङ्गीक्रियत इत्याह ॥ निर्भेदत्वमिति । कथं सदद्वैतवादिनो माध्यमिकस्य च साम्यमित्यत
आह ॥ न हि सदिति । न हि तेन शून्यत्वं नाम कस्यचित्सापदार्थस्याभाव इत्यङ्गी क्रियते सविशेषत्वभयात् । अयमपि ब्रह्मणो देशकाल-
सम्बद्धां सत्ता नाङ्गीकरोत्येव । ज्ञानं जाड्यविरोधि च । मायिपक्षे शून्यपक्षेऽपि ज्ञानं जाड्यविरोधिमात्रं न भावरूपम् । तेऽपि अभावरूपा अपि
कस्मात्सूत्रकारभट्टारकेर्गतत्पक्षमोक्षो न निराकृत इत्यत आह ॥ एतादृशानामिति । स्वपक्षे मोक्षस्य दृढसाधनेन तद्विरुद्धानां निराकरणं कृतं
स्यादेव । नाभाव उपलब्धरित्युक्तितश्च तन्मोक्ष विस्तरतो निराकरोति ॥ आत्मेति । सुख मे स्यादितीष्टस्यात्माऽवधिः । यस्यात्मनो
॥१०॥

·HSSRHI RECE विनाशेन शून्यभावो मोक्षो नात्मावधिस्तर्हि कस्यचिद्घटस्य नाशेन शून्यतामोक्षः स्यात् । मायिनोऽपि ब्रह्मणः सत्त्वादिविशेषाणां कल्पितत्वावटा- भावाब्रह्मभावस्य मोक्षस्य निर्विशेषत्वादटनाशमात्रेणैव मुक्तत्वं समं हि । कथं घटाभावस्य निर्विशेषमोक्षत्वं घटते । घटप्रतियोगिकत्वादिविशेषवत्त्वा- दित्यत आह ॥ दृश्यमान इति । आत्माभावस्यात्मप्रतियोगिकत्वादिविशेषे दृश्यमानेऽपि यद्यविशेषताऽस्तीत्युच्यते तर्हि घटाभाव एवाविशेषः स्यादित्युत्तरम् । अनुभवविरोधस्य समत्वात् । यदि चेदिति पक्षान्तरानुवादानपातेनापि विवक्षितार्थमेव विशिनष्टि। आहोस्विदितिवत् । ननु न हि वयमात्मनाशमात्रं मोक्षं ब्रमः । साम्प्रतं प्रपञ्चबाधसहितः पाश्चात्यात्माभावोऽहि मोक्षः। स एव निर्विशेषश्चेति चेत् । अनागतः पाश्चात्यघटाभाव एव मोक्षः स्यात् । स एव निर्विशेषश्चैत्युत्तरम् । वेदाप्रामाण्यवादिना कैनानुमानमात्रेण ह्येवंविधो मोक्षो विधीयते । तत्र चैवं प्रत्यनुमा सम्भवति । विमतो मोक्षो न सम्भवति । अदेहत्वावटाभाववदिति । तदाह ॥ न मोक्ष इति । नन्वशरीरो वाव भवत्यशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशत इत्यागमविरुद्धत्वाकालात्ययापदिष्टोऽयं हेतुरिति वदन्तं माथिनं प्रत्याह || न चेति । अतत्त्वावेदकत्ववचनमप्रामाण्यवचनमेवेति पूर्वोक्तवर्मना मोक्षादिवाक्यं न तत्त्वावेदकमेवास्माभिरङ्गीक्रियत इति यावन्मनोवारम्यामनुसन्धीयते तावदनिर्वाच्यमित्यभ्युपगमात् । तथाऽप्यदेहत्ववाक्यविरोधः परिहर्तव्यो हील्यत आह ॥ न चादेहत्वति । यहुःखमित्यादेरयमर्थः । विमतो मोक्षो न भवति दुःखत्वाधथा क्षतक्षारजदुःखमित्यत्र किं दूषणम् । न चाद्वैतवादिनो«तुरासिद्ध इति वक्तुं शक्यते । निविशेषमोक्षस्य दुःखत्वात् । भेदाङ्गीकारे द्वैतमङ्गप्रसङ्गात् । विज्ञानवादोऽप्येवं हेयः। उक्तदोषो घटनाशस्य मोक्षादिः । नैताद्दङमोक्षरूपता तादृशो निर्विशेषज्ञानभावस्य मोक्षरूपता न सम्भवति । मुक्त्यवस्था न केवलज्ञानिनी । अवस्थात्वात् इदानींतनावस्थावत् । कालो नाम पदार्थो नास्तीति कालस्य सामान्यनिषेधे क्रियमाणे सति पूर्व कालोऽभूदिदानीमप्यस्ति पश्चादपि भविष्यतीति कालगोऽनुभवस्तनिरोधं निरुणद्धि च । स्वव्याहतं चेदं कदाचिदपि कालो नास्तीति वचनम् । कालाभावाधिकरणत्वेन कदाचिदिति कालत्रयस्याप्य- ·अ.टि. भ्युपगतत्वात् । समश्चार्य कालानभ्युपगमदोषोमायिमाध्यमिकयोगाचार्याणाम् । यद्यपि बहुजीववादिपक्षे एकमुक्ती सर्वनिवृत्त्यभावाल्कयश्चित्तद्विरोधी नास्तीत्यभ्युपगम्यते । तथाऽप्येकजीवत्वपक्षे खेकमुक्तावेव सर्वनिवृत्त्यभ्युपगमादियं कालामा तद्विरोधिनी भेदमुपपादयदेव । एकाजीववादो 8/न० ० मानेनापि विरुद्ध इत्याह ॥ विमत इति । कालाद्वैतवादिनी दैवज्ञापसदाः शब्दाद्वैतवादिनी वैयाकरणापसदा ईश्वराद्वैतवादिन :पाशु- पतकदेशिनस्तन्मतानि चानेनैव न्यायेन निराकृतानीत्याह ॥ कालेति । समत्वात्पक्षदोषयोर्विवर्तपक्षत्वेनाद्वैतस्य निर्विशेषत्वेन च पक्षस्य अ०५ समत्वादत एवात्रोपन्यस्तस्य दोषस्यापि समत्वात् । ज्ञानमित्यादेरयमर्थः । वैभाषिकसौत्रान्तिकाभ्यां निर्विशेषविषयज्ञानं मोक्षेऽपि क्षणिकमिष्यते । तत्सन्तानमात्रं नित्यम् । उक्तानुमा कालत्वहेतुना प्रवृत्ता । मोक्षकालः सविशेषज्ञानवान्कालत्वात्संसारकालवदिति अनुमानान्तरेणापि दूषयति ॥ मोक्ष इति। अनुमातील्यादेरयमर्थः । वादिभिः स्वमतसाधकत्वेन प्रयुक्तान्यनुमानानि सर्वाण्यप्येवमुक्त- भङ्ग्या प्रतिसाधनोपत्तेरेव निषिद्धानि । तर्हि युष्मत्पक्षसाधकानुमानानां प्रतिसाधनानि सम्भवेयुरित्यत आह ॥ श्रुतय इति । अस्मद्वचनेषु प्रमाणत्वेन श्रुतयो वर्तन्ते । चशब्दाच्छ्रुत्यनुगृहीता अनुमाश्च । नैयायिकाद्या इत्याधशब्दाद्वैशेषिकायाः । बुद्धिसुखदुःखेच्छा द्वेषप्रयत्न- धर्माधर्मसंस्काराणां नवानामात्मगुणानामत्यन्तोच्छित्तिर्मोक्ष इति वदन्ति । अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशत इत्यस्याः श्रुतेः का गतिरित्यत आह ॥ प्राकृतोते । अप्रियं नामात्मनः प्रतिकूल हि । तत्सामस्त्येनोक्तम् । बलमानन्द ओजश्च सहो ज्ञानमनाकुलम् । स्वरूपाण्येव जीवस्य व्यज्यन्ते परमाद्विभौरिति श्रुतिवाक्यम् । नित्यानन्दो नित्यज्ञानो नित्यबलः परमात्मा। नैवमसुरा एवमनेवं च मनुष्या इति श्रुतिः । परमात्मा विशिष्टचेतनो मुक्तियोग्य इत्याकूतम्। एकवचनं तु समुदायापेक्षया युज्यते । न प्रेत्य संज्ञाऽस्तीति वाक्यविरोधात्कथं मुक्तस्य ज्ञानं स्यादित्यत ॥६॥ आह ॥ ज्ञानेति अस्य मुक्तस्य मुक्तसंज्ञानविषयता नास्तीति संज्ञा नास्तीति वाक्यस्यार्थः। उक्तार्यमेवोपपादयति ॥ आशंक्येति । न प्रेत्य | ब-RSSk ·allengine संज्ञाऽस्तीत्यात्मनोक्ते सति मुक्तस्य ज्ञानहानिमुक्तामाशङ्ख्यात्रैव मा भगवान्मोहान्तमापीपन्न प्रेक्ष्य संज्ञाऽस्तीत्युक्तवत्या मैत्रेय्याः प्रबोधनार्थ याज्ञवल्क्येन वा अरे अहं मोहं ब्रवीमि । अविनाशी का अरे अयमात्माऽनुच्छित्तिधर्मा इति स्वरूपनाशमूचिवान् । धर्मानप्यनुच्छिन्नान्याह । मोहान्तमापीपत् मोहपरिपाकं प्रापयत् । न वा अरे अहं मोहं ब्रवीमि । हे मैत्रेयि अहं मोहकारणं न प्रवीमि वै। ज्ञानरूपस्य ज्ञाननाशो नाम स्वरूपनाश एवेति यत्तस्मान्मैत्रय्याः स्वरूपनाशाशङ्काऽऽसीत् । अतः सा परिहता । तेनैव शून्यमतनिराकरणमप्यासीत् । मात्रासंसर्गस्वस्य भवतीति माध्यंदिनश्रुतिः । विषयभोगमाहात्म्यस्य मुक्तस्य । स च बुद्धयादिभाव एव घटते । ननु यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन के पश्येत् केन के जिदित्यादिवाक्ये मोक्षे विषय क्षेपः क्रियते हीलत आहे ॥ आचिक्षेपेति । अनिष्टत्वदा मुमुक्षीरनभीष्टवाभिप्रायेण विधमानस्य सर्वस्य निर्षिशेपमात्रात्मकवेन च चक्षुरावभावादर्शनप्राणादिभोगरहितमोक्षाक्षेपरूपोह्ययं व्यपदेश इति भावः । येनेत्यादेरयमर्थः । विज्ञातारमरे केन विजानीयादित्यत्र सर्वज्ञापकत्वेन विज्ञातृशब्दोक्तं विष्णुमात्मानं वा । बुद्धयाधभावपक्षे केन विजानीयादिति पक्षाक्षेपेणोंच्यमानं परमात्मन आत्मनश्च ज्ञानं सर्वथाऽनिष्टं हि । तदेवोपपादयति ॥ नाखिलेति । प्रत्यक्षमिति क्रियाविशेषणम् । साक्षिप्रत्यक्षतयां वर्तमानमिदमात्मज्ञानमित्यर्थः । नन्वात्मन आत्मज्ञानं कर्तुः कर्मविरोधेन पराहतमित्यत आह ॥ कर्चिति । अहं मां जानामीति नित्यानुभवः । विरोधो दृष्टबाधनम् । प्रमाणोपलब्धस्यार्थस्य बाधनमेव हि विरोधो नाम । ननु यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यतीत्यत्रेवशब्दात्तद्वतोऽद्वैतभावो हि मोक्ष इत्यत आहे ॥ अस्वातन्त्र्यादिति । तथा सति यत्र स्वस्य सर्वमात्मैवाभूदित्यस्मादद्वैतपक्षानुवादिवाक्याविशेषाभावेन पुनरुक्तिप्रसङ्गाबेदशब्दं प्रयुज्येवशब्दप्रयोगे तु भेदाभेदावुक्तौ स्यातामि- त्यांशयः । न च वाच्यमिवशब्देन दर्शनामावस्य विवक्षितत्वात् । तथा सति तदितर इतरं पश्यतीति वाक्यशेषे भेदोक्तिविरोधश्च । तस्माद्वैतमिवे- त्युक्ते परमात्माधीनो भेद इत्यर्थः । अत्रैव मेति मैत्रेच्युक्तोत्तरमुच्छिन्नधर्मेति वाक्यं च कीदृशमित्यालोच्यताम् । दृष्टत्वादिधर्मानुच्छेदो हि ·ak ซีด ชื่อ अ.टि. तत्राप्यभिप्रेयत इत्याशयः । सुखादीत्यादिशब्दाद्बुद्धिः । न हि बुद्धिरहितस्य दुःखादिनिवृत्त्या किञ्चित्प्रयोजनम् । आत्मसम्बन्धित्वेनाज्ञातत्वात् तयोश्चैत्यादेरयमर्थः । तयोरनिर्ययोर्मध्ये दुःखहानात्सुखनाशोऽधिकगुरुभवेत् । तस्माद्भुर्वर्थहानिभयानुयाय न यतेत । तदेवोपपादयति चद्वि० ॥ प्राप्यापीति । स्याल्किं सत्यमेवं वनिताभोगायल्पसुखाप्तये वित्तार्जनादिनिमित्तमहादुःखं प्राप्नुवन्ति प्राणिनः । तत्कर्मरागमूढत्वनिमित्तम् | अ०५ न हि विवेकिनस्तथा कुर्वन्तीत्यत आह ॥ न च रागेति । विमतो दुःखयुक् चेतनत्वे सति सुखार्थित्वात्सम्मतवदिति च मुक्तानां सुखाभाववादिनं प्रत्यंतिप्रसङ्गानुमा । स दुःखाद्विमुक्त आनन्दी भवतीति पैङ्गिश्रुतिः । निर्गुण इति भगवद्वचनम् । अनन्यहैतुकं साक्षाद्भगवद्भक्ति- रूपम् । सुखमानन्द इत्युक्तो मुदो भोगनिमित्तकाः । प्रमोदस्तद्विशेषोत्यो मुन्नामात्यल्पभोगत इति ऋग्वेदसंहितायाम् । किंबहुना सर्वकामस्य विषयाः पर्याप्ता इत्याह || कामस्येति । सर्वेदं जगत्प्रमाणमादाय परस्तव युतोऽसौ भगवान्विष्णुः स हि मोक्षप्रदः सदा । इन्दुरिष्टप्रदा- नायो वायुरादाय गच्छति। इन्द्रनाम्नः केशवस्य समीपं मुक्तिमञ्जसेति स्कान्दे । ननु शिरःकरादिरहितत्वान्मुक्तस्य कथं दर्शनादिभोगः स्यादित्यत आह ॥ शिर इति । तस्मै स्वलोकं भगवान् सभाजितः सन्दर्शयामास परान्न यत्पदम् । व्यपैतसङ्केशविमोहसाध्वसं सन्दृष्टवद्भिर्वि- बुधैरभिष्टुतो न वर्तत इत्यादि श्रीमद्भागवते । परं न यत्पदं यतो विशिष्टं स्थानं नास्ति । रजस्तमसो मिश्रितं सत्त्वं च नास्तीति विशेषशुद्धसत्त्वस्य विद्यमानत्वात् । कालविक्रमो जरामरणादिः । माया त्रिगुणाच्छादिका परमाच्छादिका च । अपरे प्राकृतदेहादयो व्याध्या- दिहेतवः किमुत । सुरुचः सुकान्तयः । सुपेशसः सुपुष्टयः सुवर्चसः सुतेजसः । इमाँलोकान् कामाची कामरूप्यनुसञ्चरन् । अशृण्वन्तः कर्ण- वन्तः सखाय इत्यादिश्रुतिः । नैकामुक्तिभाजः शिरःकराधैर्युक्ताश्चेतनत्वादिदानींतनात्मवत् । तदाह ॥ शिर इति । न चात्र संसारिवादिकमु- पाधिः । उक्तप्रमाणविरुद्धत्वेनाभासात्वात्तस्य । मुक्तिकालो विवक्षितकरादिमान्कालत्वादिदातीतनकालवदिति पूर्वशब्दादवगन्तव्यम् । सोऽनुते सर्वा-8॥२॥ CA ·CCC न्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । एष सम्प्रसादोऽस्माल्लोकाच्छरीरात्समुत्थाय परजोतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणा- भिनिष्पद्यते । एष आत्मेति होवाच । अमृतस्यैष सेतुः । उतामृतत्वस्येशानौ यदन्नेनातिरोहति । इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागता इत्यादीनि वाक्यानि । इत्यादिका अपीत्यादिशब्दान्मुक्त्यवस्था जीवस्य परेणैक्ययुक्ता न । अवस्थात्वात् । संसारावस्थावत् । न च साध्यविकलो दृष्टान्तः । इदानीं भेदस्य प्रत्यक्षेणानुभूयमानत्वात् । अबाध्यप्रत्यक्षस्याप्रमणात्वे वादिनोऽनुमानदूषणश्रवण एव प्रत्यक्षस्याप्रामाण्यादूषणं नोक्तामत्यायातम् । कथञ्चेत्यादेरयमर्थः । दुःखीति किञ्चिद्वस्वपि कुतो हेतोरपि न दृष्टमिति यस्मान्मुक्तौ जीवस्य ब्रह्मणो भेदाभेदपक्षं निराकरोति ॥ न चैवेति। उक्तार्थ निगमयति ॥ इत्थमिति। केवललौकिका मूढा अपि मम सदा सुखं स्यादिति यत्सुखं सामान्यतो जायते तद्रूपं समुद्दिश्य मोक्षमप्येते वादिनो भ्रमेण न विन्दन्ति यस्मात्तस्मादेतानि मतानि सर्वाण्यपीथमुक्तयुक्तिभिभ्रमजान्येव । सिंहावलोकनन्यायेन साधनाध्यायचतुर्थपादे विपक्षस्वपक्षयुक्तीर्दर्शयति ॥ औदार्यमिति । अनन्तरसमतीते पादै चोभययुक्तीर्दर्शयति ॥ सुशक्यतेति । अस्मिन्पादे चोभयीर्युक्तीर्दर्शयति ॥ व्यामिश्रतेति । प्रकृतं देवमोक्षं प्रपञ्चयति ॥ प्रधानेति । इह भूतथे । तच्छुतेनैकस्मिन्दर्शयतो ही त्येकस्मिन्नधिकरणे । बायाविन्द्रः सोम आदित्यो बृहस्पतीन्द्रादीनां लयस्थानत्वेनोच्यते हि । कश्चिद्वायुभूतप्रकरणत्वात् भूतवायुरेबेति न मन्तव्यं किन्तु प्रधानवायुरेव । इन्द्रादिलयस्थानत्वान्यथाऽनुपपत्तियुक्त्या कथं प्रधानवायोर्भूताभिमानित्वम् । यावता तच्छन्देनोच्यत इत्यत आह ॥ यस्मादिति । सोऽपि श्रुतौ भूतमानिलिङ्गत्वेनोक्त इति यस्मात्तस्माद्भूतमानी चेति यतस्तत एव । एष ह वै यज्ञो योऽयं पवत इत्यत्र मुख्यप्राणो ह्युच्यते । तस्य मनश्च वाक्यवर्तनीति मनोवाग्यानत्वस्य भूतवायावभावात् । अयं वै ब्रह्म योयं पवते तमेताः पञ्चदेवताः परिनियन्त इति च ब्रह्मशब्दो भविष्यद्ब्रह्मणि मुख्यमाणे एवं हि घटते न तु भूतवायौ । कथं महत्तत्त्वाभिमानिनो मुख्यप्राणस्य 6% ·अ०टिक ॥६३॥ ते भूताभिमानित्वमित्यत आह माहामांनीति । दृश्यते हि राज्यामिमानिनो राज्ञः स्वमुख्यामिमतप्रामायभिमानित्वम् । नान्यत् नान्यदा ॥ ५॥ कथं क्रम इत्याकाङ्क्षयामाह ॥ तस्मादिति । अशेषाः क इत्यत आह ॥ सोमस्त्विति । कथं वाय्वादीनां ब्रह्मादिपदं प्राप्यतां मुमुक्षतां न चं० प्रवेशो मुक्तिः स्यादित्यत आह ॥ इतीति । वेदवागहीन्द्रपत्नी महिपं चौमागिरीशाविति ब्रवीति । चिरिश्चपत्नी विरिश्वभारतीराविति ब्रवीती-च.द्वि त्यन्वयः । वाय्वादित्वकाल उपासितवतामधिकारिणां तेषु ब्रह्मादिपदं प्राप्तेष्वपि वाग्वादिशब्दव्युत्पत्तिमत्त्वाद्वेदवागादिशब्दैरपि तान्वदन्तीत्याशयः । अ०७ स्यात् । किं वाङ्मनसीयादावुमागिरिशाकुच्यते । तस्माद्गडमार्गवचनस्य कोऽवकाश इस्थत आह । इन्द्रेति । भृग्बादय इत्यादिशब्दान्मरीच्यादयः । मनवा वैवस्वतादयः । पृथ्वादयो राजमुख्याश्च ते स्वायंभुवमनुं प्रविश्य तद्द्वारेण महेन्द्र गतां भवन्ति । तमेव धर्ममेव । तदेहगता विष्णुदेइगताः इष्टत इच्छातः। भावे क्तप्रत्ययदर्शनात् । तत्र तत्र सर्गक्रमकथनमपि मुक्तिक्रमानुमापक भविष्यतीत्यभिप्रायेणाह ॥ सर्गेति । मुक्ती फ्रमस्य सर्गक्रमतो विपर्ययो भवेत् । सुराणां स्वबिम्बदैवतासूत्तरोत्तरः प्रवेशरूपो लयो भौगश्च मुक्तिरिति यत एतस्मादेव हि वेदपतिर्लय एव सर्गक्रमतो विपर्ययेणत्यवदत् । मुक्तेरपि लय एवान्तर्भावादित्याशयः। पैङ्गिश्रुतिरप्येनं मुक्तिक्रममर्थात्प्रकटयतीत्यभिप्रायेणाह । उक्तश्चेति । तेजोभिधामि- त्यादेरयमर्थः । भूतवृत्तिमाश्रित्य वायुशब्दशब्दितोऽयं ब्रह्मा सर्वमुक्तगणैः प्रविष्ठः प्रथमतस्तेजोभिधां श्रियं केवलमाप्य विष्णुं प्रविश्य ततो विष्णोः पुत्रत्वेन देवी प्रवेशपेण प्राप्ततया देव्या प्रसूतः पुनरपि विष्णुं प्रविश्येत्थंभावेन मुक्तो भूत्वा प्रलयकालेऽस्मिन्विष्णावेव तिष्ठति । सिंहावलोकनन्या- येन देवमोक्षशेषमाह ॥ प्रयातीति । मरुद्गणाश्च शक्र प्रयान्तिं । इत्थं वदति हि तुरश्रुतिः । इयमस्माभिः प्रपञ्चितैव मुक्तिरिति स्थितम् ॥ ७ ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमंगलसूत्रानुव्याख्यानस्य टीकायां त्रैविक्रमार्यकृतौ नयचन्द्रिकायर्या चतुर्याध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ १-२॥ * ॥ * ॥

·श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ हरिः ॐ ॥ पादसङ्गतिं दर्शयति ॥ उत्क्रान्तेति । उत्क्रान्तानां मार्गों मुक्तानां गम्यं वस्तु चेति द्वयमस्मिन्पाद उदितम् । युक्तीरुभयीश्च दर्शयति ॥ सुक्रमेति । अप्रतीकालम्बनानित्यादिसूत्राभिप्रायमाह ॥ प्रतीकामिति । देहादिकमित्यादि- शब्दाच्चक्षुरादिकम् । अतोऽज्ये तयाप्तिदर्शिनोऽपि प्रथमं विष्णुं प्राप्ता अपि परान्ते तं ब्रह्माणमाप्य तेन सह तल्लोकाद्धार गता मुक्तिभाजो भवन्ति ॥ ६॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्यानस्य टीकायां त्रैविक्रमार्यकृतौ नयचन्द्रिकायां चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ४-३॥ * ॥ * ॥ ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः हरिः ॐ अस्मिन्पाद उभयीश्च युक्तीश्च दर्शयति ॥ अतिक्रमोक्तिरिति । अत एव चानन्याधिपतिरित्यस्याभिप्रायमाह ॥ अनन्य- भृत्यत्वमिति । इह शास्त्रे । परमोऽधिपतिस्तेषां विष्णुरेव न संशयः । ब्रह्मादिमानुषान्तानां सर्वेषामविशेषतः । ततः प्राणादिनामान्ताः सर्वेऽपि पतयः क्रमात् । आचार्याश्चैव सर्वेऽपि यीनं सुप्रतिष्ठितम् । एतेभ्योऽन्यः पति व मुक्ताना नात्र संशय इति वाराहे। उतामृतत्वस्येशान इति हरेर्मुक्तजातेरपि स्वामित्ववाक् । मुक्ता अन्याधिपतित्वयुक्ता विष्ण्यन्यचित्त्वायथा संसारिणः । अथैतदेवं विद्वान्साम गायत्युभौ । स साम गायति । सोऽ मुनैव । स एष एवास्मात्पराञ्चो लोकास्तांचामोति । देवकामांश्चाथोऽनेनैव । ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्तान्यामोति मनुष्यकामांश्चेति श्रुतिराह । एष आदित्यस्थपुरुषवेदकः । ये चामुष्मादादित्यादुपरितनमुक्तास्तानियच्छति । मुक्तदेवानामभीष्टार्थाश्च प्रापयति । सोऽमुनैव सोऽमुष्य प्रसादेनैवं भवति नात्मशक्त्या । अक्षिस्थपुरुषवेदकश्चास्य प्रसादेन य एतस्मादधस्तनमुक्तास्तानियच्छति । मनुष्याणामभीष्टार्थाश्च प्रापयति यथायोग्यम् । कप्यासः पगर- Sl ·- स अ०टि. न०० ॥६४॥ क्ताक्षः सूर्यगश्चाक्षिणश्च सः । गायकस्तस्य विष्णौर्यः स स्वाश्चनृलोकगान् । कामान्दवाचरश्चेत्स्यात्सुराणां च नृणामपि। मोक्षदो यदि वायुः स्यान्मुख्योद्गाता ततोऽनिल इति सत्व इति । उदैति हि सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेदेति सर्वाशुभनाशनलिङ्गादतल्लोकैश्चर्य मुक्तावित्येवाङ्गीकर्तव्यम् | ता यो वेद स वेद ब्रह्म। सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्तीत्यत्रोच्यमानं सर्वदेवपूज्यत्वं च ब्रह्मणोऽन्यस्य नोपपद्यते हि । लोकशब्दार्थमाह । लोका इति प्रस्तुस्पान्यो- चाच. अ०७ न्यनाथा इति हि पैङ्गिश्रुतिः । लोकविलक्षणत्वादलोकशब्देनापि मुक्ता वाच्याः । पराञ्चोलोका इत्यादौ तादृशं पदवचनं च युक्तम् । आलोकरूपत्वाच्च लोक- शब्द वाच्यत्वं घटत इत्याह ॥ लोकाभिधा इति । नन्विह सोऽमुनैवेत्यादौ ज्ञानफलत्वेनोक्तं लोकाधिपत्यं रविबिम्बगे हरावेवैक्येन स्याज्ज्ञानिनः । स आदित्यरूपेणैव तथा भवतीत्यत आह ॥ न चेहेति । स एष ये चामुष्मात्पराञ्चौ लोकास्तेषां चेष्टे । देवकामानां च स एष एतस्मादर्वाञ्चो लोका- स्तेषां चेष्टे मनुष्यकामानां चेत्यपुरुषाक्षिपुरुषयोलोंकाधिपत्यं पुरैव पृथगुक्तं हि । तदैक्यपक्ष एतद्वचनस्य पुनरुक्तित्वं स्यादित्याशयः । यथा बदरिकानाथ द्वारकानाथ इत्यपि अवाङ्नाथ इति तद्वदिहोच्यते । सर्वनाथोऽपि भगवान् सन्निधानविशेषत इति मानसे। सोऽमुनैवाथानेनैवेल्यादित्यपुरुषाक्षिपुरुषयोर्ता- निनोऽनुप्राहकत्वेन सम्यग्मेदश्वोक्तः । सोऽदत्वेनेत्यादिवप्रत्ययमतिहाय वर्तमानस्य सोऽनुनैवेत्यादिवाक्यस्यादित्यपुरुषाक्षिपुरुषरूपेणेयाद्यों नैव भवेत् ५ ऐक्यपक्षेतु भवत्यसौ भवत्ययमित्यणुवाक्यं विहाय बहूनि वाक्यानि वृत्तानीति तेषां वैव्यय॑स्य दोषः स्यान्मायिनः। जगह्यापारवज्यामिति सूत्रस्याभि- प्रायमाह ॥ अत इति। जगद्यापारवत एव क्रमेण यथायोग्यं स्वातन्त्र्यादिपूर्णगुणा ब्रह्मादयः। अत उक्तभङ्ग्या मुक्तस्य जगद्यापारवर्जितत्वात् ॥७॥ * * आत्मनः परमाभीष्टाय केवलगुरुवे नमस्करोतीमां ग्रन्थकृतिमुपसंहरन् ॥ नमो नम इति । लोक मित्रादय उपकाराबुपाधिना प्रिया भवन्ति । अस्य श्रीमन्मध्वस्य तु पुरुषोत्तमगुणाः कैनाप्युपाधिना न प्रियाः । किन्तु स्वभावत एव तदाह ॥ अनुपाधिप्रियसद्गुणात्मन इति । ॥६४॥ गुरुस्वरूपं जानतां हि गुरुभक्तिद्वारेण विधा फलतीत्यभिप्रायेणात्मस्वरूपसंवेदनपूर्वकाममं अर्थ केशवे समर्पयति ॥ यस्येति । यस्य बायोर्बळिये- ·15 DO त्यादिवेदवचने त्रीणि रूपाण्युदितानि दिव्यानि स्तुत्यानि । यस्य देवस्य महद्रूपं मूलरूपमित्थमेव निहितम् । श्रीमन्नारायणेन त्रयाणां वपुषां प्रादुष्करणार्थमेवं क्लुप्तम् । तन्मूलरूपं कीदृग्भूतमित्याकाङ्क्षायामाह ॥ बळित्थेत्यादि । बट बलरूपं ततत्वात्तत् दर्शतमतिशयेन दर्शरूपम् । प्रातिलौम्येन तृतीयात् । तृतीयस्याप्यतिशयार्थत्वात् । दुष्टान्भर्जयतीति भर्गः । त्रीणि रूपाणि कानीत्याकाङ्क्षायामाह । प्रथमं रामवचीनयं हनूमद्रूपमित्यर्थः । द्वितीयं वपुः पृक्षः । सम्प्रक्तत्वात्पृतना पृथगित्युच्यते । तां क्षयतीति पृक्षः। भीमसेन इति यावत् । तृतीयं मध्वः । मधुशब्द आनन्दवाची । कामानलमधुलवैः शमयन्दुरापरियादौ दृष्टत्वात् । अकारो तीर्थवाची पापप्रतिषेधत्वार्थस्य । अथवा वकारस्तीर्थवाची । तस्यामृतवाचि- त्वेन जलवाचित्वसम्भवात् । एवं मध्व आनन्दतीर्थः । यत्त्वेतत् यत्तु देशकालाभ्यां सन्निकृष्टं मध्वाख्यं तृतीयं वपुः। अमुना रूपेण तेन वायुना केशवे ब्रह्मसूत्रानुभाष्यात्मको ग्रन्थः कृत इति । अत्र बटित्यादिना बळित्या तद्वपुषेऽधायि दर्शतमित्यादिवचनं च सूचयति । तथा च भाववृत्ते । हनशब्दो ज्ञानवाची हनूमान्मतिशब्दितः । रामस्य वृत्तरूपस्य वाचस्तेनानयन्त हि । पृतनी भीम इत्युक्तो वाचोमामातरः स्मृताः। ऋगाधा इतिहासं च भारतं पञ्चरात्रकम् । प्रोक्ताः सप्तशिवास्तत्र शयो भीमस्ततः स्मृतः । मध्वियानन्द उद्दिष्टो वेति तीर्थमुदाहृतम् । मध्व आनन्दतीर्थः स्यात्तृतीया मारुतीतनुरिति सूक्तगतम् । रूपनयमेतन्महात्मनः । यो वेद वेदवित्स स्यात्तत्त्ववित्तप्रसादत इति । साधको रामवाक्यानां तत्समीपगतः सदा । हनूमान्प्रथमो ज्ञेयो भीमस्तु बहुभुपितोः । पृतनाक्षयकारी च द्वितीयस्तु तृतीयकः । पूर्णप्रज्ञस्तथाऽऽनन्दतीर्थनामा प्रकीर्तितः। दशेति सर्वमुद्दिष्टं सर्वे पूर्णमिहोच्यते । प्रज्ञा प्रमितिरुद्दिष्टा पूर्णप्रज्ञस्ततः स्मृतः । आसमन्तात्पतित्वेन गूढं कलियुगे हरिम् । असत्यमप्रतिष्ठं च जगदेतदनी- श्वरम् । वदनिहितं सन्तं तृतीयोऽसुर्मथायति । येन विष्णोर्हि वर्षाख्यान्गुणानज्ञासिषुः परान् । ईशानाशः सूरयश्च निगूढानिर्गुणोक्तिभिः । त्रेतायां द्वापरे चैव कलो चेति क्रमाच्च यः । एतेषां परमो विष्णुर्नेता सर्वेश्वरेश्वरः । स्वयम्भुर्ब्रह्मसंज्ञोऽसौ परोऽस्मै ब्रह्मणे नम इति यजु:संहितायाम् RECECASkee

·--
PHY
HINITION
॥ इति श्रीमद व्याख्यानटिप्पणी ॥
॥ नयचन्द्रिका समाप्ता॥
Liamomen
mmar
HAR
Pand
Fwana
m
Sataramin
S
Head
Led

·No text on this page.

·madawelumamesha
Audi
mandures
Anmom
assetow
TOPOpand
HWAR
mpuonment
losbe
Popular
THA
॥ इति श्रीमदनुव्याख्यानटिप्पणी ॥
॥ नयचन्द्रिका समाप्ता॥
---
Amo
SAR
Pाकामा