·Printed by Ramchandra Yesu Shodge, at the Munaya Sagar Press, 26-28, Kolbbat Lare, Bombay. Publubed by Benoytosh Bhattacharyya Director, Oriental Instatuts on behall of the Government of His Highnesa tho Maharaja Gackwad of Baroda, at the Oriental Iustitate, Baroda ·FOREWORD. For a long time the publication of the Parānanda Sutra was intended for the Gackwad's Onental Seres because of its immense importance in the realm of the Tantra, but as there was only one copy of the work available in the manuscript library of the Orien tal Institute at Baroda the work could not be taken up in hand so long It was Swami Trivikrama Tirtha who for the first time showed an immense interest in the work and actually produced a second copy of the work from his own collection Materials for the critical edition thus having been secured the publication of the work was taken up, and is now being presented as No LVI of the Gaehwads Oriental Semes The editor Swami Trivikrama Tirtha is a remarkable personality, and combines in him the qualities of a Yogin, a Tantric, a philosopher, a scholar of the S'astras, and a critical student His vast knowledge of the Tantras, and his wide experience of Tantric practices have been brought to bear upon the production of this tiny little volume, and the critical student of the Tantras will find in it much that is interes ting, much that is stimulating and much that is refreshing The purpose for which this Foreword is written is not merely to contradict the learned editor, but to make an attempt to fiod out an approximate date in which the Parananda Sūtra was wrı tten, and to determine the position it occupied in the history of the Tantric Interature The learned Swamiji wall place the com position of the present work very early, and ascribe to at an antı quity which seems quite inconceivable He further finds materials in the present work which lead him to suppose that the Tantra should be classed along with the Vedic Kalpasutras most of which belonged to a very early period Very few people however have any idea as to the extraordi nary significance of Iconography in determining the antiquity of Şanskrit works in general and Tantric works in particular or even, how materially the mention of certain deities helps a great deal in correctly dating works relating to Tantras and other cog natê subjects In the Parananda Sūtra the author persistently makes an attempt to give it the appearance of great antiquity so that it may be regarded as a work of the highest authority But ·VI FOREWORD. it has been shown elsewhere that the Tantras are of a very recent origin and even the earliest of the works now extant cannot go back under any circumstances beyond the 2nd or the 3rd century A. D. There are certain clues in the body of the book to show not only that the Pārānanda Sūtra is a product of recent origin, but also that, though written in the Sūtra form, it cannot go back to a time when even the earlier Tantras were composed. The Părănanda Sūtra mentions, for instance, Agnişoma and tbus refers to the famous Pāñcarātra doctrine of Aksara Brahma, which has been inculcated in all Pāñcarātra Samhitas, particularly in the Ahirbadhnya and Jayakhya Samhitās. The Pancarátras hold that Para Brahman being restless with superfluous energy transforms himself in the form of Agni and Soma representing the long and short vowels of the alphabet. Soma is called Joy while Agni or Sürya is called Light ( Prakāśa ). The combination of the short and long vowels is therefore given the name of Agnisoma, and they are considered to be the embodiment of the highest god Brahman, and even the creator of the principles like Mahat, Abamkāra, etc. Agoişoma are regarded as the creator, maiatainer and destroyer of the universe. They are therefore named as Pumān. From Pumān are originated the Vyañjanas or the consonants of the alphabet and the creative Tattvas beginning with Mahat and ending in the Earth. This Pumān while presiding Over the Pradhāpa or Primordial matter becomes conscious of his possession, wants many more things to create, and thus obtains the pame of Puruşeśvara, Naw the doctrine of Akşara Brahman as has been shown in the Foreword to the Jayākhyasamhitā is, in a full fledged form, a product of the 5th century A. D'., and as the Párānanda Sutra 1. Sidhanamal, vol II, Introduction, see p., 3. Origin and Development of Vajrayana, PP, uz ff. 9. p. 29. Sútra, 20, Balsas. Eda: afara!! 3. See Jayakbyasambits, introduction, pp. 24, 25, and text प्रकाशसु मोत्सूर्य आहादः सोम उच्यते SRIT 9 for THAT HTTP p. 58 पोशावर आपरतु अकाराघो विजोत्तम Aatta fortafeadtach stal p. 43 4. See 1bid, intro. PP. 24, 25 5. For the date of the threo Paficarătra Jewels including Jayakhya, Sea tatroduction to the Issasayasandita, pp. 26 ff.

·FORETORD VII The phi mentions this, the work cannot have a greater antiquity than the time of the Paucarātr: Samhita, one of the chief novelties of which is the theory of tho Aksara Brahman The Parananda Sūtra, moreover, in the course of the book mentions several deities, refers to a large number of Tantric sects, and names many preceptors and authors The very fact that in the time of the composition of the Parananda Sutra there were such Tantric sccts as the Ganapas, S'altas, Sauras, S'aivas and the Vaişnavas as mentioned on p 45 shows at once that the present work is decidedly later than the time when these schools of Tantra had evolved and become quite popular and well-known losophical tenets inculcated in this Tantra, particularly of Jivatman, is vara, and Paramatman have a peculiar affinity towards the doctrines preached in the Buddhist Tantras where the parallels of the three above mentioned are represented by the Bodhisattvas, Dlyanı Buddhas and the S'unya The characteristics of Para mitman to a great extent coincide with the characteristics of Sunyn as found particularly in the Mabasukhavada which is the very essence of Buddhist Tantrism Moreover, a perfectly Tantric atmosphere permeates throughout the booh, because all the para plernalia of Tantra are found stated therein, namely, the Mudras, Mandalas, Mantras, the Sahtı, the Vamamarga the fivo Maha ras, and what not i ho Dakşına Marga of the Parananda School corresponds with the Krigatantra and the Caryatantra of the Buddhist Tantras, the Vamamarga corresponds with tho Yoga Tantra where S'aktus aro permitted to the worshipper and the Uttaramurga is the parallel of the Anuttarayogatantra of the Buddhists where no restriction, no rule and no custom or tradition may bo binding on the worshipper It may be observed in tlus connection that the carliest reference to Sahtı sorslap or the ascetic having recourse to Yoga practices with the help of women are met with in the Gulyas3 maja Tantra This Tantra is in tho form of A Sangita shere Vajradliara is introduced in an Assembly of the Faithful and delivers a sermon essentially on this point slioting the necessity of women in the Tantric practices When he preacicut this new doctrine there was y chorus of disapproval from among the audience who denounced the speaker for laring said something rory repugaant to them. The speaker did not reply but sat in Simidhi and from his person issued destructive ·Yrt TORXYORD. rays of light and when the rays touched those who denounced they all fell down from their seats senseless The other members, who readily believed in him and implicitly put faith in bis Dew doctrines, were saved from this disaster These members requested the speaker to revive the dead and in compliance he sat in another Samadhi, and when the rays issuing from his body touched the unconscious members they were revived and sat again on their seats, and in the meanwhile they could realize what they could not understand through words of mouth The mention of the Vamācara and permission given to the ascetics to take recourse to women cannot be earlier than the time of the composition of the Gubyasamaja, which has been shown to be circa 3rd century A. D The practice of Yoga in the company of women wis made a special feature in the Tantras that came after the Gubyasamaja and was the very part and parcel of the Tantra, particularly of the Vamacara, Yoga and Anuttarayoga Tantras. There are other reasons for considering the present work to be the product of a very late period. In the body of the book several derties are mentioned, and among them the mention of Kurukulla , Tarā as a Mahavidya, Kalika or Mahakalı", and the Mahavidyas beginning with Tarat is noteworthy Now, for determining the date of the present Tantra these names seem to be of the highest value Kurukulla is a deity accepted in Buddhism and this deity is bodily taken in the Parānanda Sutra. This adds to the already long list of deities borrowed in the Hindu pantheon from the pantheon of the Buddhists That the more important among the Mahavidyās such as Kah, Tara, and Chinnamasta acknowledged by the Hindus are Buddhistic in origin has been amply proved by a comparative study of the Hindu and the Bud dhist Tantras" Further, it has been shown that the different forms of Tara, namely, Ugra, Nalogra, Vajra, Kai, Sarasvati, Bhadrakali and Kämes'vani are included in the Hindu pantheon though they are purely Buddhist in origin It has also been shown that Mañjughoşr, Those worship 18 even in the present day current, is a purely Buddhist deity though acknowledged in 1 p 11, sutra 65, 37, sutra 93 2 P 37, autra 94, RTT ATT FATERI(27! 3 R 11, altra 47, P 11, autrs 65, p. 37, sutra 93, p. 65, sutra 41 4 p 37, sutra 91,11 sutra 47 Ố Buddhist Deities in Hindu Garb in the Proccedings of the Fifth Oriental Conforance at Lahore Yol II pp 1277 ff ·FOREITOND IX Hinduism'. Furthermore, the deity Bhūtadāmara who is described in the Buddhist Tantras as an expert in destroying the pride of guch gods as Sakra, Brahmā, Kubera and others, though included in the Hindu pantheon is really Buddhist in origin Parananda Tantra includes Kurukulla who is a purely Buddhist deity as a Hindu goddess, and it 13 necessary therefore that the origin and history of the conception of this deity should be traced with the materials at present available Those who are acquainted with the Buddhist Tantra know it very well that Kurukulla as an emanation of the Dhyanı Budd h1 Amitabha is a powerful and influential deity in the whole range of the Buddhist pantheon The Sadhanamala which has been published already in the Gael wad's Oriental Series con tains no less than twenty Sadhana9* devoted to the worship of the Buddhist goddess Kurukulla She is conceived in several forms and these are named as Tarodbhava Kurululla, Bhramarı yoga Kurukulla, Uddiyana Kurukulla S'ukla Kurukulla, Sva dhışthana Kurululla, Hevejrakrama Kuruh ulla, and so forth. These Sadhanas are composed by various authors among whom we find the names of Muktaka, Indrabhuti, Krsnapada, Sahajavılasa, Siddha S'abarapada and Karunacala Among the authors above mentioned Muktala must have belonged to a period not later than 1100 AD, as the Sadhana composed by him appears in the Cambridge manuscript of the Sadhanamala which bears a date in the Netvarı Era corresponding to 1165 A D* Karunacala, the second, twice mentions Lilas'anı or Lilavajra as his preceptor, and we know from other sources that Lilavajra flourished about A D 741 Being his disciple Karunīcala may be placed approximately at A D 753 taking twelve years' average for one succession between a Guru end bs deeples Indrabut who was also comprised a Saühaza. for Kurukulla is a famous personality in the history of Tantric literature as the bing of Uddiyana and as the father of Guru 1 Iord pp. 1290 and 1996 % Sadhanamala, Vol II p 512 शक्रब्रह्मकुवेरादिमदविध्वसकोविदम् । श्रीभूतडामर नवा 3 The Cult of Bhutadamara read before the Sixth Oriental Conference at Patna 1930 4 of at Vol. IL Sadhana Nos 171-190 Sadhanamala Vol II intro PcY 6 op cit Vol. II intro p xcix b ·FOREISORD. Padmasambhava who went to Tibet to reform the State religion there and built the first regular monastery at Samye along with his brother-in-lary and collaborator, the famous Sāntarakşita. Indrabhūti owing to these reasons has been placed in cir. A. D. 717'. He wrote scveral works among which the Jñānasiddhi has already been published in the Gaelwad's Oriental Series. Besides Indrabhūti there was another Siddhácāryya who is credited with the authorship of a Sadhana for Kurukullă. He is Krsnācāryya po. pularly known as Kānhupă. This Krsna was born of a Brahmin family of Orissa and was initiated into the mystic cult by Jalandharipā. Krsna's disciple was a veaver. He was a great composer of verses in vernacular and several of them have been published in the Bauddhce Gün ODohā by Malamahopadhyaya Haraprasad Shastri, Krsnācāryya was a disciple of Jālandharipă and must have flourisbed in about 717 A. D. But the name of S'abara amongst the authors of Sadhanas devoted to Kurukulla is the most important in determining the date of the introduction of the deity Kurukulla in the Buddhist pantheon. S'abarapa as is well known is one of the earliest Siddhācāryyas so far known, and is the disciple of Siddha Nagã. rjuna. He is described. as liaving belonged to the hill tribe called the S'abaras or huntsmen in Bárgila where he mot Nägarjuna and embraced Tāntrism. Besides being a writer on Sīdhanas Le is also credited to have composed many melodious songs in his own vernacular which have also been published in the Bauddha Gün O Dolā already re to. He, being a disciple of Nagarjuna (645 A. D.), must have flourished in the middle of the seventh ccntury'. From the above it becomes quite clear that Kurukulla vas well-known in the middle of the seventh century when S'abárapa flourished. But his Guru Năgarjuna does not refer to the deity Kurululli though Tibetan translations of a large number of worls composed by him are still preserved. Sarala the Guru of Nagirjana lilcwise does not mention Kurukullā although a large number of his works are still preserved in Tibetan translations. karuhalli is, before the time of S'abara, nowhere mentioned. Wc do not find her either in the Aryamañjus'si-Mülahalpa or in the Gulyasamāja which are the curliest works on Tantra so far traceablo. 1. I. 1, latro. Do Xculi. Sre also Two Yarayana works, Jiatrodact102 PP. XI. 9. Sidhanamila, lotro. p. 231l. 3. Itul, iv, 11. latro. Ai ,, ·FORETORD Therefore according to the materials now at hand the deity Kurukulla connot be placed earlier than the middle of the seventh century Therefore, the Parananda Tantra which mentions Kurukulla cannot have an antiquity earlier than the same period Moreover, the Parananda Sutra mentions Tara as a Mahāvid ya It is well known that the Hindus recognized ten Mahavi dyas in the form of ten deities They are known as Mahavidyas because their Mantra is able to confer Siddhi or perfection when muttered one hundred thousand times The list of Mahavidyas includes among others Tarı Kalı, and Chinnamasta It has already been shown that Turu cannot have an antiquity earlier than the time of Nagarjuna ( 645 A D ) who restored the Sadha na of Ehajata from the country of Bhota? This Elajata in her four armed form is known as Mahacinatara, her parallel being the Hindu deity Tara as a Mahavidya It has also been shown that Kal, Kalıba or Mahıkalı is another form of Tard and is included in the list of the ten Mahayıdyas And in fact, the Hindu Tan tras mention that Ugrr, Mahogra, Vajra, Kali, Sarasvati, Kames'vari, Bhadrakali are only the different manifestations of the same deity Tart who has been imported from Buddhism In deed the name of Tarr is met with in the Guayasamajabut there she is the consort of the Dhyanı Buddha Amoghasiddhi in the Dhyan Buddha Mandala and is mentioned along with other Bud dhusaktıs Locana, Mamaki Pındara and Āiyatara and is certain ly different from the Mah.cinataru which is an importation of Nagarjuna of the Tantric fame If the Tarı of the Mahavidya variety cannot go back beyond the time of Nagarjuna, Kali certuin ly should be later firstly because she represents a modification of Lara, is also because the Buddhists did not give any attention to this new desty and never mentioned her Similar is the case with Chinnamasta who is also included in the list of the ten Mahavidya deities She is the same as the Buddhist deity Vajrayogini for whose worship a new cult was introduced by Sabarapa the Siddha As Sabara flourished in about 657 AD, the origin of the deity Vajrayogını may be placed in about the beginning of the 7th century 1 Ibad rol II intro P SLY 3951ganulegant • Buddhist Deitzes in Hindu Garb op eit p 1290 3 In the course of publication in the Gachucad. Oriental Series 4 See Sadhana mala vol. I intro pp CILII ff Buddhist Deities in Hindu Garb of eit pp 199. ff And for the time of Sabaya{ 1 )pa soe Sadhanapala vol II, intro PP XLTI ff. P 13" ·FOREWORD But the conception of the ten Malāvidyās amongst the Hindas must have been a later one, because the list includes many new deties such as Bagala, Alatang, Dhumuvati and several others who are not known in Buddhism Looking to the fact that the Buddhists were the first to develop Tantras, and that the deities like Tura, Kurukulla, etc were all Buddhistic in origin, and that none of them is older than the middle of the seventh century, the conceptions of ten Mahāvidyas forming a group must be placed considerably later, at least not earlier than the 9th century, allowancos being always made for the interval of time for the Buddhist deities becoming famous and well known so as to find a place in the Hindu pantheon Also, looking to the strained relation of the Hindus and the Buddhists in the Tantric period it can be easily surmised that a considerable length of time must have pass ed before the Hindu mind could be prepared to accept purely forcign deities into their own pantheon In fact, this was only possible when Buddhism was destroyed at the advent of the M[u. hammadatis It seems thereforo probable that the Parananda Sutra must have been composed not carlier than A D 900, and pro Iwbly after the Muhampadan conquest of Eastern India The inanifest purpose for which the Puranında Sutrı yas composed scems to be to unite the Tantric religion with the Vedic Now, the Tantras sere for a long time regarded in the orthodox circles of Brahmins as something very impure because they were not breed on the Vedas, and verily, for this tho Tantrics oven to-day suffer from a sort of inferiority-complex at the hinds of the or thodol Tho author of the Parānandi Sutra scems to havo rcalized this defect and moldo a great attempt in harmonizing the teachings of tha Tantra irith the Vedas and I cdic literature with qqotations from many authorities ho are manifestly connected stth tito Vedic Jorc JIo quotc3 many Vodic passages as authorities for thir doctrines proached by luon 1919 19 seldom found in any other Tantra, and surels Pitbanda Sutra stands as a unique monunicat in the realm of Tuntras As bwing made a vigorous attempt to mirca Velic origin of tlo Tantra Sastra Larolo, The 1011 131 } 1 B Bhattacharyya.

·INTRODUCTION, Before beginning to wnte anything by way of introduction, I feel it my first and fore most duty to thank my learned and esteemed friend Dr. Benoytosh Bhattacaryya for asking me to edit the Parananda Sutra for the Gackwads Oriental Series But for this kindness on his part, at would not have been possible for me to give a substantial account of tho Parānanda School, which was entirely unknown so long The edition 19 based on only two manuscripts of the work, one in the collection of the Oriental Institute and the second in my own collection A third copy is understood to have existed in the collection belonging to the famous Kavindracarya Sarasvati," the learned and much respected scholar who lived at Benares during the reign of Emperor Shah Jehan, but as the collection is no longer traceable, it was not possible to utilize at in this edition It 18 of the two MISS available for editing the one belonging to the Onental Institute, Baroda, is well written and mostly correct designated as sy The other MS belonging to my private collection was obtained by courtesy of Pandit R A Sastri and 13 designated 39 This too, except 201 one or two places is fairly correct As the portion wanting in one was supplied by the other, it was found possible to prepare a critical edition with the help of these two IISS only The Sutras have been given a continuous and running number, and a list of the names of the Acăryas or Tantrik authorities quoted or referred to in the book has been appended at the end It is hazardous to say with certainty then and where the author Parānanda Muni flourished, ong to the dearth of historical material But, as can be gleaned from internal evidences it may be stated that he was a contemporary of Ling Sudars age of the Solar dynasty, whose time in the light of recent researches, is taken to be between 2400 B C and 1800 B C Sudars'ana, as cau be seen from the list given in the sixth Ahoika of the Uttara Adhyaya, appears as the last in chronological order 1 See List of 2183 belonging to Karindracurya Sarasvati pablished in tho Gacktcad's Oriental Seria as No 17 ! r 92 Sutra 31-33 ·INTRODUCTION in the list. The names mentioned there are in the following order Yamaparakrana Vairocanibali Naciketa, son of Brahmarsi YayaDa Paras'urāma sop of Jamadagai of the Birga family Gautams, Pragautam: Avagautama, (the three sons of Dirghatamas) Rsabha son of Regāšans Khadgapras'nıdåb? Naradamuni Sudarsana, hing of Ayodhya and disciple of Vas'18tha Though the names Khadgapras'nıddha and Yamaparakrama sound as of later ongo we cannot say sa with any certainty, looking to the fact that in our ancient literature, the patronymic names, nick names and even epithcts are found to be freely asel for real names of persons. It 19 quita posuble that the above names which appear to us to be of recent origin may belong to any of the above classes. Moreover, we have no more prools for asserting their late or recent origin, goless it is that they found so to our ears. Parananda Sutra accupies a unique position among the Tdatnik vorke printed up to the present dig, as at reprcacats the alpsutra of a new Sakla, apd sess likely to become a subject of heen jaterest and studs owing to this very reason in the cyes of such among the learned scholars who wish to make a comparative study of Tantrik works The work is also valuable becauso it supplies about fifty important names of Tintah Açarpas and works. If the Bames aro examined, wo shall find that they aro mainly divided inlo two clases ono referring to Acars as who wero famous and whose names are familar to lis, and the other to the less famılar or less famous persons who lived very probably in tho time of our anthor Those who aro referred to, by DADE, may in classed under fvor groups The first group contists of dame coding in Bhsinta; the second consists of narors ending in Agni, the third groap consists of andes calling la to asmea cf the deity rrorshipped by the Taninka, bilo the fourth coppia's of damang ending in Ābende Thms with Bhanra endingu probably kxlooked to the Bhairass bect of the Tántri Ttis selool must bsro oper octupied a highly prominent position. As can be inferred from the Santia sikia of the Taslnkus ta which the FordDhanrotan Siro lan AIC ·INTRODUCTION IY appears that even som froquently repeated The Eccond group which consists of three names ending with the word Agni probably represents Brahmin names, As it 18 a system existing even now in some Brahmin families to name their sons after the initiation ceremony with some games or other ending with the word Ago. This was perhaps an age-long practice among the orthodox people and is supported by the Vedic passage 'Āgnogo va Brahmanah'. The third group consists of 14 names and they all end with the name of the worshipper's deity It may be mentioned here that the system of naming the disciple at the close of the Dikså ceremony after the deity existed in olden times and custs even to day This system was perhaps the outcome of the Sastnc injunction common to both the Vedic and Tantnk Worsbip that the worshipper should, for the worship of the deaty, first identify himself with it. From the above, it in such remote times 8.3 our author B, there existed at least in parts of India the worship of the different derties in the Vedic style The foarth group of names ending with the word Ananda probably represents the Acăryas who prece led the author Parānanda There are 34'such Ācāryas mentioned by name by our aathor in this book to state their views in those places. Besides names appeiriog in four groups as above, there are twelro Instances in the book, there others views on the same subjects are stated, without specifically mentioning their names The valuo of the work 19 thus enhanced in as much ag at details the views of many Ācārjas on important and contested points, which were favourable in contain places to thoso of onr author and in others antagonistic to or different from thoso held by him. As in the Vedic Enlpasutras, so also in the Tantal Kalpasulras tho ritualistic portion is usually more than any other subject dealt with in an ezteagic minuber Io works like Paras urămahalpaautra, Sankhyazacakalpsutra, Bhindrajalalpagutra Agastyasutra etc. tho philosophy 13 also trcated though in a brief and cursory manger, along with the ntual CODustiog of Upåsand and the details connected therewith. But ia Dono of tho abovo worls do we find anything about Najadharms or Vanās ramadharina Jo the l'Asinanda Sutra on the contrary pearly ode-fourth of the byok crplains the acira Priyas atta and Rajadharms, another gaarter of the bool deals with the philosophy of the Parinanda sect, while in the emaining porlion tbe satbor makes a Figorous attempt according to the necessities of his age to rescue people from Iliga or ajury to animalo, Icic or others 150. Lad this is done in a forcible and convicing maaber, wan to seen from the impresenta o'ylo of tho laogaigo ased in Ecrcral places in the book There are of course, some places in the bool whero tre cannot ! Grasshtatea remotely oa ang single point in respect of the views 11 ), 7-15 outra, vidosislil vs In 9.31 ·TYI ITTODECTIOY. expressed by our author. But when the picts are minutely examined and the significance of the terse and epigrammatic sentences used by one agthor understood, e come to a different conclusion altogether and begin to believe that oar author mahes & sificere attempt to guide the followers alon: & right path' instcad of misleading them with false doctrines There are three paths described in the pages of this book as leading to the goal defved therein and they are styled 4:9 Dabajna, Vima and Ullars. As a full and clear treatment of every one of these pathe 18 given in the book, we do not tbipk it necessary to describe then bere The readers will find from the contents that there are mentioned in to book scveral simple and easy methods to benefit ono's self as are found wanting in other Tintrik Torks of similar character Thoso methods aro specally recommended to the readers both for careful study and practice, 80 as to ascertain the truthfulness or otherwise of the statements mado tbereid Handreds of Tantra toris hare been printed and thousands of such rorle still exist in manuscript form in sereral collections in India In all thceo works embraciog different faites like tho Tallgata Saura, Ganapaty'a, Saya and Sakta cults the principles of the respective faith, along sth the different modes of Forslup for the attriament of the goal ato described in detail Det the Pår inanda Sutra differs completciy from all the important works of different farths in almost all details liko tuo Diksi cercmoby, modo of Forslup, and the plulosopby inculcatce on it. In short, crorything of at is differeat from that found in other worke It zoust be admitted that soch no important work like this has been discovered and published in the Gaelrads Oriental Sories out of the Bleer good Jack of the devotees Let us now take a birds eye sick of the plulosophy rontained in the Look The author Lelictes in three class of Cetands Paramitma Is para and Jura Tarnmitmi 13 one I'varas aro beren, Bil or five bilo tla Jiras aro countlers The nomler of Ile Is'tan raries according to circumstance 11 hen Bralma and Lusirasa aro con dered as Jiva and part of Sira respectively, tio It'saras sbould bo coupied as firo only. Waca ond or the other 19 Dot Coolered as a separato Is'sara cotits, tLcm the Isvarss should be coonte as ·INTRODUCTION XVII The Science of the Åstikas falls under two heade the Samokara Sastra and the Matas'astra The former treats of religion or ritual and the latter treats of Metaphysics or the pature of the soul Is vera Paramatma and Huktı or liberation from bondage According to the Sutra one who follows closely the Samskara Sastra becomes fit for the Batas astre and then begins to experience the stages of development explained therein. It is after this only that one can be considered as having become a member of the Parananda Mata or the Parananda School There are three paths advised in the Parananda Mata namely (1) Daksına (2) Vama and (3) Uttara the right the left and the bigbest respectively Daksına marga is that which insists on following the Srutis Smrtia and Puranas Váma is that which insiets on following the Srutis and the Tantras and the Uttara marga is that which ipsists on following the Srutis and the Guruvakys or the word of the Guru According to the Paranandamata 18 vara 18 defined as a Jiva of very high order always engaged in the meditation of the Paramatma and possessing all divine qualities Such Ia varas are usually considered as seven in number namely Brahma Vienu Siva Surya Ganesa Saktı and Bhairava The consort of the Is vara hı8 weapons vehicle or ornaments etc are similar to the Is vara h mself The abodes of the Is varas are separate for each The Is vara s body is eternal and his ornaments weapons etc are infinite The bodies of those who I ve in the abodes (or Lokas) of the Is varas including the Lokas themaselves are perishable When a devotee by constant worship of Is vara after bis Dikse or initiation reaches him or his Loka he is said to have become liberated or emancipated By the term Para muktı 18 meant that state or condition attained by the Is'varas thep. selves after they reach the Para mananda Loka along with their devotees The following qualifications are specially required in & person for attaining Mukti The qualifications are abstention from injury truth. speakiog avoidance of theft purity ( of mind ) or celibacy non acceptance of gifts penance contentment study of the Vedas devotion to the Is vara control of senses faith in Vedas or Sastras simplicity in thought and action chastity silence muttering of Mantras peace of mind and the study of one s own Matas astra or books on religion Paramātma is the embodiment of eternal bliss, eternal life and allimitable knowledge His body 13 exquisitely fine he is omniscient and is the Is vara of Is varas. His divinity is supreme and is beyond imag nation His powers pervade all places and are felt everywhere like Akas & or ether Paramatna 18 Worshipped oven by the Is varas who are themselves endowed with powers to conter all desired objects to their derotees. The Paramātman cap punish or bless even tho Is varas, is free from pain or pleasure dud to Karma ( action) and the fruits thereof. Io possesses the powers belonging to the act of creation preservation and destruction, and C ·XVUT INTRODUCTION, also the porter of bestoring enlightenment or the highest knowledge De 19 the giper of all kinds of loowledge, of Jivan multi and eren Part malti. In short, the Parsmatman 19 described here 89 possessing both kinds of attribetog Saguna 19 also Norgnus Bus sbode as LDown as Paramánanda Loka In order that one can buyo an idea of His Bl188 st 19 desenbed in the book after the manner of the Anandavall of the Tarttırıyopangad All that bvo in the Parapanda Loka ste imperishable though they possess the buman body and all aro gifted with the same Ananda There are no trecs or burde 20 that Loka, the water the wind and the light there haie neither a beginning nor an end All the beings there are compoeed of males only and they all appear to be of six years of age, Is vara 1A, in all respects, 10ferior to Paramitman The word of the Iatter is known as Veda, while the words of an Is'rarı are kodud B Tantra Thougа the la varat are more less Bimilar to Paramátman in respect of omniscience lordship over all beings possession of all divino powere, they are inferior to Parimatmag in every respect, as they are forshipped only by the Jiras, and because the latter only can be blessed or poolslied by them Just as the descriptions of the seven 18 paras vary, 60 also their duties and abodes are distinct from one anotber Brahma e duty is that of creation, Viu s preservation, Simas deslraction, Ganapati's provention of obstacles, Saktis 19 the bestowal of knowledge and Suryaa is the bestowal of enlightenment. Brahms's abode us called Satyaloka, Vient's 29 Paikuntha, S'ıva's 1s S'retaloka, Vakratunla's (or Ganapatis ) 19 Aranda bhuvana Devi's 1s koowa at Babapura, whilo Sursa'e abodo 18 known as Blahamandala The abore is the description of Is'rsras in the present work. The Jira delined as imperishable, without beginning or cod. atomic, full of knowledge, and as the doer of actions and the enjoyer of fruits thereof He enjoys the objects of the senses with the help of his mind BIOL SA 19 considered sg no rebirth or freedom from birth, the fira geta this condition only when to becomes stationary in the Parloanda Loka, Waach ko reaches along with the li'rara whom he was moral.pping. 7 state of tho Jivs is lpown as Kalyalsa mukti The abore is the summary of the philosophy, as faoght in our book We shall now day a few words slout the system of Dikas s9 propounde in it Just as the lajomads prior to the performance of Vedic sendices, has Int to follow tome fised tales regarding lia fusel, ete in the satao may is tho Tantrik Upisalu obliged to obec to the fallowing rules for a period of trredigfoor days beforo rece!TID, ibe Dikur In caso this is impoa jblo for 20ch loog period, bo should okerto them for twelve, MI, 1*o or at least for one day, before the day of loitiaticthThe lato rulea should be obserted by blm eren during the days of the Dikil Tho ruler conest la the obuertanca el silence, Isling mudtalning deell cp fruit obsermarre of celibacy, no Temporal of txins from any part of the body, altcution from bowing to or Ver ing obhen The noor hyto obould anoint titreer with nandal male and alors bimali with clothes, onttreau and Loren of the ·INTRODUCTION, X1X colours at aro harmonious to the daty whose Mantra he wishes to take He should wear on his face, fore-head, the right and the left arm and the chest the signs or the weapon-marks belonging to the deity. After remaining like this till the last day of the Diks, be should on the next day in the early morning approach his Guru and receive the Mantra, and should thenceforth try to observe the rules laid down in the Sastras, as also those taught by the religion of the sect to which he belongs after understanding the significance of the dame. When in spite of his observing the above rules, the neophyte fails to get the desired result according to the priociples of Daksa-mārga or the right path, be 18 allowed to take the Vámadıksa or the initiation into the left path from the proper Guru The latter should be selected on a very careful and mature consideration, after he is convinced of his wonderful abilities and supernatural attainments. And even after being initiated into the Vamadıksa, the neophyte should in the initial stages manage to proceed with his practices strictly with the help of the substitutes (suggested in the place of flesh, liquor, etc ) He should take special care not to causo even the slightest anjury to his powers of self control and mental concentration The Upasaks 18 similariy cautioned even when he happens to be the follower of the Uttars.marge It 18 also stated that the majority amous the deities are easily propitiated through the Daksua path alone. The significance of the term Dhyana-yoga according to this work in the sama 19 given by Pataujali in his Yoga sutra Patañjalı points out four paths as the means of salvation They are known as Karmayoga, Jnanayoga Bhakti yoga and Dhyana yoga The Brahmacarı or the student attais Sıddbı through the Jñana-yoga, the Grhastha or the householder attaing it through the Karma yoga, the Vanaprastha through the Bhaktı. yoga and the Sannyası through the Dhyana-yogs. In spite of the above fact, Bhakti yoga occupies the foremost rank and is considered the best among them The Parananda Sutra 18 dıyıded into two Adhyāyas, and each Adhyâya is divided into seven Ahnikas, and the total number of Sutras in the book is 1585 The Sutras of the second Adhyaya resemble the Subbin's style, even the language m sure Tracey Ture or less corresponds to that found in the latter Some of the Prayogas contained in the ritual portions of this work are just like those detailed in the Taittuiya Samhita with the difference that while the Mantras used in the Vedic sacrifices are purely Vedic, those recommended in the book are Tantrik in character But the author of the work seems to hare kept in view two main purposes for the book to fulfil one to bring into the orthodox fold those that were heterodox in his times, and the other to slowly 1 Vide pp 13 sūtra 4, 15 46, 48, 50, 1931, 32 2 p 39, autras 33 34 3 p 3, tuttas 13, 14, 10, sutras 15, 16 & 18 ·INTRODUCTION dissuade those babituated to frequent slaughter of adimals in Vedic sacrifices from doing so and to gradually bryg them into the Yoga DĀLES or the path of Yoga In the above manner are described briefly the duties of people belonging to the different castes and Asramas and their nature 19 such as could be easily practised by the society of that age with respect to the four kinds of Yoga mentioned above The duties of the king are aimilarly described with the view to bring together more closely the ties that existed then between the ruler and the ruled taking care at the same time that every unit or every class did its own duty without meddhpg with the other to ensure the happiness of the wbole The philosophy contained in the book 18 also taught in a straight and simple manner and can be readily understood without a feeling of doubt comprehended and practised cren by the ordinary masses A peculiar characteristic of the work is that at carefully avoids all contested philosophical points in its treatment of the subject considering it improper to teach a Dare ano liko the Advaita philosophy which though containing the highest knowledge would be difficult to bo understood and still more difficult and impossiblo to bo practised In conclu9100 st 19 but proper that we should offer our heart-felt and sincoro thanks to all officers connected with the publication of tho Gækwade Oriental Senes for bringing to light a rare worl like to Páránanda Sutra, and ut 19 hored that the public would also benefit themselves in mensely by this publication which embodies in itself tho principles and doctrines of a new religious sect bitherto quite unlopp चित्त मनोवृत्तिरूपाश्च वर्णा भायो मुद्रा उन्द इच्छाप्यशचि । स्वात्मारूपो जीप एवास्य द्रष्टा शान वीज फलफच नियेय ॥१॥ देयो दिष्टो निर्विशेषाच चित्ति सर्पलिन या भाति दिव्याऽभ्यहन्ता। यस्था मासा मासते यिभ्यमेतद पसिन् हि तन्दोतच मोतम् ॥२॥ दिव्य सर्व पर्णितु नेय शक्य पस्मात्तेऽद व्यापपत्य च पक्ष्ये। सपेस्मिस्य समेतत्तय रूप दिव्य सयंदा सम्प्रपये ॥३॥ यत्ते रूप माम पा स्थग्रिया या मनोयायोऽगोचर यप म्यु। पूर्य सिद्धालस्यप व दियेसी- स्युतियुंचाऽनन्तराची स्पपीति ॥ ४॥ Banda FD1931 Trivikrama Tirtha. } ·पारानंदतंत्रस्थविपयाणां सूचीपत्रम् । ४७ ४८ पुराण " " ४९ ५०-५६ ५७-६० ५७-६० ११ सूत्र. पृष्ठ. १ परमानंदमते तस्वज्ञानं श्रुतिलक्षणं परमात्मा १३ आगम" ईश्वराः २ तंत्र जीवाः स्मृति परमात्माज्ञामानं দুঘষা ८ गुरुवाक्य " जीवाज्ञा ९ ईश्वरवर्णना राजकर्त्तव्यम् दिव्यलोकवर्णना अन्यथाफलं दीक्षोपासनाफलं जीवगतयः १२ मुक्तिः नरक: परा मुक्तिः स्वर्गः १४ दीक्षितकर्त्तव्यं ऐश्वरो लोकः १५ कामिनीन्यायः नरकप्राप्तिकृत् ईश्वराणां नामनिर्देशः स्वर्गप्राप्तिकृत् दीक्षार्थोपगमः ऐश्वरलोकप्रापर्क १८ दीक्षेतिकर्तव्यता नास्तिकानां उच्चाधिकारप्राप्तिकृत् १९ दीक्षाधिकारविचारः २ आस्तिकानां शास्त्राणि २०१४ दीक्षाधिकारे विचार: संस्कारशास्त्राणां लक्षणं दीक्षाप्रैप: मत २४ पारानंदमतदीक्षा अधिकारिनिरूपणं २५-३२ वैष्णवः परमानंदमते मार्गाः कौशिकीभक्तश्चेत् दीक्षा दीक्षाफलं ३८ सोरः दक्षिणमार्गलक्षणं ४२ शैनः वाम ४३ गाणपः ४४ आमरणानि ७१ ७४-७६ २३ ७७ ." ९१-९२ ९३ ९४-९५ ९६ ९७-९९ १००-१०२ ३ . " " " ·२२ सूत्र. ६ ७० वर्णविपये गुरुव्यवस्था सूत्र, पृष्ट माला ४ अपवादः ४५ वलये शिघ्यः ४६-५० गोपनविपये मतं अंगुलीयकम् गुरोर्नमस्कारविषये उपयुक्तं ५५-५७ दीक्षांते कर्तव्यम् शिष्यगुरुःसेव्यः ५८-६० गुरुकर्त्तव्यम् विश्वासमाहात्म्य शिष्यकव्यम् ११ गुरुप्रसादफलं ६२-६३ मंत्रोपदेशविधिः प्राह्मणाय १२-१५ पारानंदमतसारः ६४-६५ क्षनाय १६/८ पारानंदमताधिकारी वैश्याय मुक्तिः शुद्धाय १८ शिष्यायाशीर्वचनं गुरोः मंनव्यवस्था द्विजातिकते १९ शिष्याय पारानंदमत- एकजातिकते धर्मोपदेशः ७१-८३ २१ तिलक ८४-८५ आश्रमविषये २२.२३/९ अन्यदेवपरिचर्या ८६-८७ मंत्रोपदेशांते कत्र्तव्य २४-२६ ८८-८९ नामकरणं दक्षिणे तिलकोपरि तिलक ९०.९५ गुरणा स्वतामययन उपवास: ९६-९७ अभिवादन २९ अन्यदेवतापूजा ९८-२०१ खोपात्यपूजाफलं पुरुषाणामनुशापितारः ३१-३२ जीवन्मुक्तिः दर्शने प्रयनः करणीयः ६ पितुः प्राधान्य ३४ ज्ञानीमतश्रेष्ठ गुरोः फर्माणि कर्तव्यानि देवतायाः चत्वारो योगाः दर्शनमार्गाः तदनुसारिभावना ३८-३९ ज्ञानयोगाधिकारी गुरुदेवत्ताप्रकारा: कार्यः पर्मयोगाधिकारी मंत्र सिद्धिं कुर्यात् ४११. मतियोगाधिकारी ७ सिद्धि हन्यात् ४२ ध्यानयोगाधिशारी स्याटेश्वरः भषियोग गोप्यः रिशम्पाधिकारी यो पशुवधः गुरुणा उपदेशः मातुः प्राधान्य " ·२३ " विशेपार्चनं गुरुणा पृष्ठ सूत्र. पृष्ट. सूत्र. कौशिक्या अधिकारी २६-३५ वामाचारे कदाधिकारः १८-१९ काल्याद्याया अधिकारी आचारद्वयव्यवस्था २१-२६ कौशिक्या अधिकारिणी ३७.४२ दीक्षाशेपः २८-४७ ११ ४३.४४ १५ आद्यानुकल्पः ४८ पतिवाधिकारः ४५-४६ तृतीयानुकल्पः ५० काल्यादिविपये ४७ तत्र भावना ५१-५२ आनंदमयस्य सर्वमानंदमयं ४८-४९ ५४-५६ विघ्नेशमंडलं ५०-५२ आद्यपानमंत्रः विष्णुमंडलं ५३-५५ द्वितीयपात्रमंत्रः ५९ शिवमंडलं ५६-५८ वेश्यामंतः सूर्यमंडलं सतीर्थेभ्यो दानं कौशिकीमंडलं ६२-६४ | १६ फोलिकधर्मोपदेशः ६३-७७ कालीमंडलं ७७-९८ १२ नृसिंहकृष्णमंडलं अभिवादनम् ९९-१०० आद्याचारदीक्षाशेपः ६७-६८ हविःप्रतिपत्तिस्थानप्रवेशः १ दुःस्वप्नशांतिः ६९-७० १८ हविःप्रतिपत्तिः २.५ आचारशेपः ७१-८८ दक्षिणादानं १३ अदीक्षिताय मंनदाने हानिः ८९-९१ अभिवाद्य गमनं १४ दीक्षाचारिणोऽधिकार ९१-९२ पूर्णाभिषेक: गुरोरमावे ९३-९५ गुरतोपापादनम् १६-१७ वामाचारभेदी ९६-९७ गाथोदाहरणम् १८-२० पायनंदाधिकारः ९८-१०२ गुरुविसर्जनम् २१ पामाधिकारी ३ निसार्चन निर्वर्तनम् २२ यामोपदेशाधिकारी ४ अपने अधिकारिव्यवस्था २३.३० वामदीक्षा ५-६ १९ गुम्योग्यता नामफयनं अधिकारार्थमंत्र अभिवादनं ९ मतोपदेशः ३६-५७ द्विजस मं ११३२० ५८-७७ एकजातस्य मंत्रं नामकरणं ७८.७९ १४ पीजव्ययस्था १३ नाममासन्य प्रमायेऽधिकारव्यवस्था १४-१६] २१ ऐरो पर्मः U ७-८ " ·२४ पृष्ट- पुण्यम् पापम् ईश्वरधर्मायन्तः कर्म ऐश्वरधर्मफलम २२ परमानंदमतं परमात्मा ईश्वराः जीवाः परमात्मा २३ परमानंदलोक: आनंदमीमांसा २४ परमानंदलोकः ७ सूत्र. पृष्ठ ईश्वरोपत्तिः ३०-४२ ८८ ईश्वरलोकाभिधा ४३-४८ ८९.९८/२७ ईश्वरलोकवर्णना ४९-५२ ९९-३ सृट्युत्पत्तिः ५३-५६ ईश्वराणां मेरुशिखराणि ५७-६३ इंद्रादीनां ६ ईश्वरलोके ईश्वरस्थितिः ६५-७३ निलोकी ७५ ८ नरलोकः स्वर्गलोकः ३६.४१ ईश्वरानुग्रहभाजः ४२-४९२८ तामसा: ७९ ५०-६६ राजसाः ८० ६७.७६ सात्विकाः ८१ ७७-९५ अधिकाराः ८२-९० ९६-१२ ९१-९४ १३ पदार्या अनाद्यनंता: ९७ साधनंता ९८ १६ अनादिसांवम् ९९ सादिसांवम् १०० १८ मूर्तम् १ १९ व्यापकत्वम् २-३ २०-२१ दिशः २२-२४ काल: ५ २५ आपाशः २६ पृष्ज्यादयः २५ ईश्वराः वेदः अधिकृताः उत्पत्ती स्थिती प्रलये नैर्विन्ने ज्ञाने प्रकाशे ईश्वरः जीवाः सानंदलोकः वन स्थापनाही: तन फ्लम् प्रलयप्रक्रिया ईश्वरापस्थिविः २८ २९ स्वर्गोत्पत्तिः २९-३४ नरक्फारणं ३५-३६-३७ यमावस्यानं ११ १२ ·२५ सून. ४.१८ १९-२४ २५ परमात्मन ऐश्वर्य २८-३० , १९ ३४-३९ ४०-४४ ४५-४९ ५०-५२ ५३-५६ " सूत्र. पृष्ठ खर्गनयनं १३ ३३ अभिवाद्याः जीवन्मुक्तिः यौनज्येष्ठत्वं १५ श्रुतिः ईश्वरैश्वर्य विद्याः जीवन्मुक्कैश्वर्य ज्यव्यं प्रजापत्यश्वयं १८) ३४ अभिवादनम् बृहस्पत्यैश्वर्य आलिंगनम् अग्नीपोमैश्वर्य अभिवादनक्रमः शकाचैश्वर्य २१ अभिवाद्यानामाशिपः देवैश्वर्य २२-२३ | ३५ पित्रैश्वर्य आलिंगनमः देवगंधर्वैश्वर्य २५ स्त्रीविपये व्यवस्था मनुष्यगंधश्वर्य २६ अभिवादनशेपः चक्रवर्सश्वर्य २७/३६ जीवन्मुक्तस्य खेच्छाविहारः २९-३५ अन प्रायश्चितिः ३६.५५ अपवादः कैवल्यमुक्तिः ५६ १३७ अर्चनक्रमः ५७-६४ गणेशध्यानं कर्मविवशः शिषध्यानं मुक्तः ६६-६९ विष्णुध्यानं परमात्मनो नामानि ७०-७२ शतः ध्यानं ईश्वराणां नामानि ७३-३५ सूर्यस्य देवतानामानि ७६-७८ कालिकार मनुष्यनामानि ७९ ताराद्याय ३२ ८०-८३ | ३८ परभुः तिरश्चीनानां नामानि ८४-८६ त्सनः पदार्थनामानि ८७.९० शब्दार्थनिश्वायक पास: प्रमाणानि ९२-९४ फमलदंडा अभिवादनमः भूपकः अभिवाद्याः ९५-४ विशः ६९-७६ ७७-७९ " ८७-८८ ८९ ९० ९१ ९२ ९४-९५ ९६ ९७-९८ ९९ अंकुशः . १ २ ३ ·२६ सूत्र. ५८-६१ ६२-६३ ६४-६६ ११/४१ ध्यानं ६९-७० १४ ७२-७८ ७९-८१ ८२ १६४२ ८३ परा भक्तिः पृष्ठ सूत्र.। पृष्ट तपः तन परिभाषाः उपचाराः १० स्वाध्यायः त्रिशूल: डमरुः १२ भक्तिः च १३ ईश्वरतोपत् भक्तिप्राप ३९ गदा शंसः पतनधर्माः कुरकुल्ला सन्तः १७-१८ भावनामयी दीक्षा घंटा १९ फाद्या महाविद्याः २०-२२ अर्चकः वादिप्रश्नः २३-२४ अर्चापीठम् उत्तरं २५-३० शुद्धोदकम् ब्रह्मणः ध्यान ३१-३४ अर्चनम् कायानां वामाचारसेव्यत्य अहणार्चनम् ३६-३७ ४३ दानार्चनम् यमाः ३८ विनियोगार्चनम् नियमाः ३९ प्रात.कृत्य तीर्थावाहनं ४० आसनम् प्राणायामः ४१ स्नान ४२ सूर्यमंडलादावाहनम् प्रत्याहारः धारणा ४३ शुद्धोदकेन कर्मकरणम् मुद्रायाः कृताकृतता ४५४४ आचमनम् ज्ञानयो कौपीनादीनि भक्तियोग वस्त्राणि नियमाः ४८ उपासकानां वस्त्रवर्णाः हिंसा ४९-५० आचमनम् सेयम् । ५१-५२४५ कर्माधिकारः ५३-५४ अनृतम् अंकनद्रव्याणि अयाचनम् ८४.८६ ८७-९० ९१ ९२-९३ ९४-९५ ९६-९९ १००-२ ४० ध्यानयोगः ८ ९-११ १२-१३ १४ ध्यानम् कर्मयों ५ १७-१८ १९-२३ २४ २५-३० ३७.४९ ·२७ सूत्र. स्थंडिले पूजाफलम् " " पृष्ठ. सूत्र. पृष्ठ. संध्या ५०-५२ वस्त्रं नित्यार्चनम् ५३-५४ कौपीनम् ४६ देवतासिंहासनम् गंधबिंदु कर्मपरिभाषा भुक्तसंकरव्यवस्था पानाणि ६० ५० अक्षतान् शालग्रामप्रशंसा ६२-६५ पुष्पाणि ६६-६७ आदर्श उदके धूपनं अग्नौ ६९ दीपनं ४७ पायौ नैवेद्यं दिशि ७१ मा आकाशे स्तोत्रादि अर्चने संकल्पः ७३-७७ प्रोक्षणं ७८-८१ तांबूलं मंत्रपरिभाषा ८२ अत्र परिभाषा: कवचपरिभापा ८३.८४ कुंडसंस्काराः मंत्रोद्धारः ८५-८७ ५१ धर्मपालग्रहणं दीपः ८८ अग्नयः परिचर्यामंत्रः लेसाकरणं ४८ परिभाषा ९० अध्यावाहनम् आवाहनकल्पना विघ्नेशस्य ९१ विविधाग्निफलम् शिवस्य ९२ दीपज्योतिःप्रशंसा विष्णोः ९३ खड्गधारणं शक्तः होमविधिः सूर्यस्य हविः ९६ पवित्रे ९७५२ उत्पयन मंडलार्चनमः ९८ हविःशोधन प्रतीकसंपादनम् ९९-१०० हवनपरिभाषा उपचारभावना १ वायवः वर्पणम् २-३ वैश्वदेवाः ११ १२ १३-१४ १५ १६ १७-१९ २०-२२ २३ २४-२५ २६ २७.३३ ३६ ३८ ३९ ४० "काल्याः "अहः ४२-४३ ४४-४६ ४७-४८ ४९ ५०-५१ ५२-५३ ५४ ·२८ पृष्ठ प्रज्वालनं पृथ्व्यः परिस्तरण आप: स्रुचिचतुर्मणं अम्याहरणं होमः ५३ अग्निविहारः सूत्र. पृष्ट. ५६-५८ व्यस्तमंडलजपक्रमः नामसहस्रपाठस्तवः ६० अर्चनाक्रमसंक्षेपः ६१ निर्माल्यकूपः ६२ तीर्थनिनयनं ६३ ६४-६५,५७ वेश्याव्यवस्था अर्चनपरिभाषा ६८-६९ प्रयोगविनियोगार्चनम् सूत्र १९-२० २१-२२ २३ २४-२५ २६-२७ २८-३० ३२-३५ ३६-३९ होमे पक्षः लघुः अर्चन विधिः ४१-४६ ४७४९ ५० ५१-५३ ५४-६२ " ६४ ६५ ६७ देवतोच्छिष्टप्रतिपत्तिः हविःप्रतिपत्तिः ५४ मंगानुकल्पः द्रव्यानुकल्पः नित्यनिवर्तनानुकल्पः मंत्रानुकल्पः मतानुसधानानुकल्पः गुर्व भिवादनानुकल्पः हविःप्रतिपत्तिशेपः अग्निकर्मशेपः दक्षिणाव्यवस्था अपराधक्षमापनानुकल्पः प्रायश्चित्तिः ५५ अग्निकार्य कृताकृतम् पूजाशेषः माला करपर्वमयी अक्षमयी पदार्थमयी ५६जपसख्या मंडलजपक्रमः ७८ परिभाषाः ७९.५८ देवताभक्तसंबंधः ८० ध्रह्मसस्मृतिक ८१५९ ८२ ब्रह्मचारी ८३ गृहस्थः ८४ वन्यः ८५ क्षनवैश्यो ८६-८७ सत्पात्रम् ८८ अपानम् ८९ सत्पात्राला ९०-९५/६० दान प्रतिमाह्यम् गुर्वालयगमन ९७-७ गुरुप्रतीक ८-९ पुरुषमाहात्म्य ११ | ६१ हिंसा १२ भक्ष्यव्यवस्था १३-१५ हिंसहिंसा १६-१७ मध्याहकृत्य तर्पण ६९-७१ ७२ ७३-७८ ७९ 3 राज्ञो मृगया ८१-८२ ८३-८४ ८५-९० ९२ 'लघु."

·२९ ८ सूत्र.| पृष्ठ. सून. ब्रह्मयज्ञः उत्सवविधिः ७०-७२ ६२ ब्राह्मणाय दानं ७३-७४ देवभूतपितृमनुष्ययज्ञाः ९५-९७ वामानां ग्रह्णमंत्राः ७५-८१. स्नातकस्य यज्ञाः वलिदानविधिः कालीपूजा ९९/७२ मानुपवधापवाद: ८७ अत्र गाथाः दंडप्रशंसा ८८-८९ ६-७ हिंसाविचारः ९०-९६. मध्याह्नोत्तरकृयं. बलिदानविधि: ९७.९९ सायंकृत्यं ९.१०/७३-७४ कालखगः शयन दिसङ्गः १०१ सांस्कारिकः क्रमः १२-२० आकाशसङ्गः २ ६४ आपद्धर्म:- २१ सङ्गनामानि वाम्युत्तरयोः २२ वलिदानेतिकर्तव्यता कवचसहस्रनामपाठी २३ | ७५-७६ देवताप्रतिष्ठा विधिविगेपव्यवस्था २४ | ७७ देवताप्रसादसिद्धिजनका- देवतादर्शनविधिः २५-२६ नुष्ठानक्रमः ९-१६ प्रतीकम् २७.३१ स्वगात्रामृग्यलिविधिः बहुपूजकाश्चेत् स्त्रीजन्यवलिविधिः निवेदकः ३५-३८७८ अनुष्ठानकालादिकं १९-२६ ६५ अर्चनविशेपः ३९-४० अनुष्ठानोत्सर्गनानं २७-३६ विशेपार्चनकाल: ४१ ७९ ३७-३८ विशेपार्चनविधिः ४२-४४-४५-४६ सप्तांगपुरश्चरणजपः ३९-५३ ६६ विशेपार्चनेतिकर्तव्यता ४७.५० चतुरंग ५४ ५०-५५ व्यंग पायागः ५६-५८/८० यंग ५९-६० कालिकायाः ६३.६६ राजा चेत् शवसाधन ६७ महायागः स्त्रीसाधनं ६९ " " सत्रयागः अष्टस्त्रीसाधनम् योपिदभाये ६८-६९ ·पृष्ठ युद्धं धन्य सूग्र.28 ७३ वामाचारिणः ७४/ ९२ उत्तराचारिणः २९ ३१.३३ पशुवधो गः ३४-३९ ७७) ९३ ४०-४४ वैदिके पशुयागे पशुपति- ७९ निधिः ४५-४९ रुधिरानुकल्पः ५० ८१ / ९४ ५१-५५ ८२ हिंसापरिहार ५६.६० ८३-८४ पशुप्रतिनिधिः ६१.७० ८५-८७ ९५ ऐश्वरधर्माकरणे प्रायश्चित्तं ७२ ८८-९३ पारानंदधर्मप्रशंसा ७३ ९४-९७ गीतमक्या ७४-७५ लतासाधनम् पापमोचने ८२ चतुप्पथसाधनम् पटूपानसाधनम् सुरतसाधनं श्मशानसाधनं ८३ योपाशोधन वेश्यासाधनम् मुरवानंदप्रशंसा वध्ययधप्रशंसा "कालीमंत्रपुरश्चयी 'ईश्वराणामत्तानागि देवतामसादकारणं ८४ देवताप्रसादकारण ८५ देवप्रसादलक्षणानि- ८६ अनंतरं कर्तव्यम् ८७ ईश्वरसाक्षात्कारक्रमः ८८प्रायश्चित्तमः राजा घेत् प्रायश्चित ८९ नित्याचस्यानुफल्पः देवाप्रसादकामः प्रायश्चितं ९० पूर्याग उत्तरांग ९१ व्याख्यानमः दीक्षा उपमोत्तरदीझे ८० परशुराम" २ नाचिकेत, ७९ " ८२ ८३ ९६ पलिकथा ७-८ यमपराप्रामकथा ९ ९७ मंडलानि तारतम्यभावप्रशंसा ११-१२ যমনঃ ९८ १३.१५ दंडाः १५ यभ्यम्प पराविधि: १८-१९/ ९९ बीयपो पम्यः २०.२१/१०० मधीशनियोजना २२/१०१ अपरापिदंडप्रकाशा २३ शाराष्पयनपलम् " " "

·अथ श्रीपारानन्दसूत्रम् ।
.
श्री ॥ ॐ ॥ अथ परमात्मने नमः ॥
ॐ परमानन्दलोकस्थेभ्यो नमः ॥
ॐ ईश्वरेभ्यो नमः ॥
ॐ मुक्तेभ्यो नमः ।।
ॐ तपसे नमः॥
ॐ अथातः परमानन्दं व्याख्यास्यामः॥१॥
एक: परमात्मा ॥२॥
ईश्वराः सप्त ॥ ३ ॥
केचित्पडिच्छन्ति ॥४॥
केचित्पञ्च ॥ ५॥
असंख्या जीवाः ॥६॥
तत्र परमात्माज्ञा सर्वतो व्याप्ता ॥ ७॥
तत ईश्वराज्ञादरतो व्याप्ता ।। ८ ॥
ततो जीवाशादरतो व्याप्ता ॥९॥
तस्मादाशिष्टेन वलिष्ठेन द्रदिप्ठेन राज्ञा धर्मपालने भवितव्यम् ॥ १० ॥
अकुर्वन्धर्मपालनं नरकं संपद्यते ॥ ११ ॥
जीवानां तिस्रो गतयः ॥ १२ ॥
नरकः ॥ १३ ॥
वर्गः ॥ १४॥
ऐश्वरो लोकः ॥ १५ ॥
पापं कुर्वन्तो नरकम् ॥ १६ ॥
पुण्यं कुर्वन्तः स्वर्गम् ॥ १७ ॥
ऐश्वरमुपासनं कुर्वन्त ऐश्वरं लोकम् ॥ १८ ॥
नास्तिकानां वेदाप्रामाण्यवादिशास्त्रोक्तनिष्ठयानुष्ठिता धर्मा वेदप्रामाण्यवादीनि
मतानि प्रवेशयन्ति ॥ १९॥
इति पारानन्दसूत्रे प्रथमादिकं संपूर्णम् ॥१॥

·आस्तिकानां वेदप्रामाण्यवादीनि शास्त्राणि द्विविधानि ॥२०॥ सस्कारप्रतिपादकानि ।। २१॥ मतप्रतिपादकानि ॥ २२॥ इतिकर्तव्यताकलापप्रतिपादकानि संस्कारशास्त्राणि ॥ २३ ॥ जगजीवेश्वरपरमात्ममुक्त्यादिप्रतिपादकानि मतशास्त्राणि ॥ २४ ॥ अथ तैर्यदि द्वितीये जन्मनि प्रवेशिता ॥ २५॥ समानवणेऽनुलोमवणे प्रतिलोमवणे वा ॥ २६ ॥ तत्रास्तिकसस्कारप्रतिपादकोत्तैस्ते जीवा सस्क्रियन्ते ।। २७ ॥ सस्कृतास्ते मतप्रतिपादकानि सपद्यन्ते ॥ २८ ॥ केचित्सस्कृता एव सस्कारशास्त्रोक्तान्धर्मान्कुर्वन्त कुर्वन्तस्तिष्ठन्ति ।। २९ ।। तस्मिन्नेव जन्मनि मतानि निविशन्ति द्वितीये वा ॥ ३० ॥ सस्कारशास्त्रोक्त धर्म मतशास्त्रोक्ता भावना कुर्वन्त कुर्वन्त पारानन्द मत सपद्यन्ते ॥ ३१ ॥ तस्मिन्नेव जन्मनि द्वितीये वा ।। ३२॥ पारानन्दे मते त्रयो मार्गाः ॥ ३३ ॥ दक्षिणः ॥ ३४ ॥ वामः ।। ३५॥ उत्तरः॥३६॥ त्रिप्वपि मार्गे वेव दीक्षा ॥ ३७ ॥ निप्लेकेनैव मार्गेण परा मुक्तिं लभन्ते ॥ ३८ ॥ क्रमेण केचिदिच्छन्ति । तथैव गाथामुदाहरन्ति ॥ ३९॥ दक्षिणादुत्तम वाम वामादुत्तरमुत्तमम् । उत्तरादुत्तम किंचिन्नैव ब्रह्माण्डमण्डल इति ॥ ४० ॥ अथ तल्लक्षणानि पक्ष्यामः ॥४१॥ आयः श्रुतिस्मृतिपुराणोक्त ॥ ४२ ॥ द्वितीयः श्रुत्यागमाभ्यामुक्त ।। ४३ ॥ तृतीयः श्रुतिगुरुवाक्याभ्यामुक्तं ॥ १४ ॥ परमात्मवाक् श्रुतिः ॥ ४५ ॥ ईश्वरवागागमः ॥ ४६॥ १भ्या युफ ४३॥ २ भ्यां युक्त ४४।

·my
तदेव तन्त्रम् ॥ ४७॥
ऋषिवाक् स्मृतिः ॥ ४८॥
व्यासवाक् पुराणम् ॥ ४९ ॥
जीवन्मुक्तस्य स्वगुरोर्मन्त्रदातुर्वाग्गुरुवाक्यम् ॥ ५० ॥
अथेश्वरान् वक्ष्यामः ॥५१॥
अचिन्त्यैश्वर्ययुक्ता परमात्मध्यानतत्परा ॥ ५२ ।।
सर्वानेव शब्दान्साज्ञिकान्मन्यामहे ॥ ५३ ।
कचिद्यौगिकानपीच्छन्ति ॥ ५४ ॥
तत्तदीश्वरशक्त्यायुधवाहनालकारास्तदात्मकानेवैक इच्छन्ति ॥ ५५ ॥
पृथक् पृथक् इच्छन्ति ॥ ५६ ॥
दिव्योऽपि बहुधा ।। ५७ ॥
अनाद्यनन्तास्तत्तदीश्वरायुधालकारा ॥ ५८ ॥
साद्यनन्तानि तत्तदीश्वरलोकवासिना शरीराणि ॥ ५९॥
सादिसान्तास्तत्तदीश्वराणा लोका ॥ ६०॥
अथ दीक्षया दीक्षितो य यमुपासते त तमीश्वर गत्वा न स पुनरावर्तते ।
न स भूयः संसारं संपद्यते ॥ ६१ ॥
स्वस्वेश्वरगमन मुक्तिः ।। ६२ ।।
स्वै खैर्भक्तवरै सार्धं यदीश्वराः परमानन्दलोक प्रविशन्ति सा परामुक्तिः॥६३॥
तस्मादयश्य कामिनीन्यायेनैकमीश्वर मनसा निश्चित्स तत्तदीश्वरमनदीक्षितो भूत्वेश्वर-
दर्शने यतितव्यम् ।। ६४ ॥
कामिनीन्यायं च वक्ष्यामः ॥ ६५ ॥
पट्पुरुषा सुरूपा सुयौवना सुवेपा खलकृता सुवस्वा सुपराक्रमा काचिदेत-
द्विशेषणैर्विशिष्टास्तान् गता न च तान्सर्वानेवोपभोक्तु समर्था तस्मात्तेप्वेकमेवाश्रयेदेव
न्यायः॥६६॥
सत्कृत समानयर्णजोऽनुलोमवर्णजो या ॥ १७ ॥
ब्रह्मविष्णुशिवसूर्यगणेशशक्तिभैरवाश्चेश्वराः ।। ६८ ।।
एके ब्रह्माण जीव मन्यन्ते ।। ६९ ॥
एके माहेशाशं भैरवमिच्छन्ति ॥ ७० ॥
एतेष्वेक मनसा निश्चित्य परमानन्दमतस्थ ब्राह्मण दीक्षार्थ व्रजेत् ॥ ७१ ॥
स गुरुस्त सस्कृतमाश्रमिण ज्ञान्वा किमर्थमागतोऽसीति परिपृच्छेत् ॥७२॥
परानन्दमत्सन्यमतिन दीक्षयेत् ॥ ७३ ॥

·. अन्यमती परानन्दमतिन न दीक्षयेत् ॥ ७४ ।। ब्राह्मण पारानन्द एव पारानन्दमते सर्वान्वर्णिनश्चाथमिणश्च दीक्षयेत् ।। ७५ ॥ नान्यो वर्णी दीक्षित समर्थ ॥ ७६ ॥ पृष्ट स वदेत्पारानन्दमते दक्षिणाचारेऽमुकमन्त्रदीक्षितो भवि- तुमागतस्त्वां मां दीक्षयोपदिश च ॥ ७७ ॥ अथात: पारानन्दमतदीक्षां व्यारयास्यामः ॥ ७८ ॥ चतुर्विंशतिवासरान्चा द्वादशनासरान्चा पड्डासरान्वा द्वौ बासरी वा एक वासर बा दीक्षया युक्त समानवर्णजोऽनुलोमवर्णजो वा ॥ ७९ ॥ ब्रह्मवन्धु श्रद्दधानोऽनधिकारी शास्त्राणा साक्षादीक्षा कर्तुमसमर्थो भारनामय्या दीक्षया दीक्षितो भवेत् ॥ ८० ॥ इतः पारानन्दोऽहं परानन्दाननुचरिष्यामीति ॥ ८१ ॥ पारानन्दब्राह्मणविन्मुखनिर्दिष्टमन्त्र ईश्वराद्गृहीत एव संभाव्य तत आसिद्धिं जपेदेव भावनामय्या दीक्षया दीक्षित साक्षाद्दीक्षितान्परिचरेत्कर्मनामनोभिरर्थे प्राणैरपि ।। ८२।। एवमुक्त एव निर्दिशेत् ॥ ८३ ॥ धौताङ्गिपाणिराचान्त उपविष्ट उदङ्मुख ॥ ८४ ॥ अमुकवर्ण्यमुकगोत्री ।। ८५ ॥ अमुकवेद्यमुकाश्रम्यमुकयज्ञपर्यन्तयाजी वा ॥ ८६ ॥ पारानन्दे दक्षिणाचारे अमुकमन्ब्रे अमुकदैवते अमुकगुर्वनुज्ञातो दीक्षां करिष्य इति ।। ८७ ॥ एवं सकल्प्य ।।८८॥ मौनी निराहारी फलाहारी वा जितेन्द्रिय केशाधवपनकार्यस्नायी खेश्वरतत्परो निराशीर्निर्नमस्कार ॥ ८९ ॥ खेश्वरचिलचिह्नितो भवेत् ॥ ९० ॥ वैष्णव पीतवासा पीतमाल्यानुलेपन मीतसुवर्णाभरणो ललाटे गदा शिरसि विष्णु- पद वामबाहुमूले शटो दक्षबाहुमूले चक हृद्यरविन्दमेव चिवचिद्वितो भवेत् ॥ ९१ ।। ललाटे० ति०' ॥ ९२॥ पौशिकीभक्तो रक्तवासा रक्तमाल्यानुलेपनो रक्तमुवर्णाभरणो ललाटे खड्ग शिरसि कौशिकीपद वामनाहमूले घण्टा दक्षबाहुमूले त्रिशूल हुघरनिन्दमेव चिहचिहितो भवेत् ॥ ९३ ॥ १ सूत्रे ९४ तमे पूर्ण पाठ ।

·ललाट एकमेव चिह्नमन्यत्र चतुर्पु विन्दूनेक इच्छन्ति ॥ ९४ ॥
कौशिक्येवकाद्या महाविद्या ॥ ९५ ॥
सोरो रक्तनासा रक्तमाल्यानुलेपनो रक्तसुवर्णाभरणो ललाटादिपञ्चसु बिन्दव एव
चिहचिह्नितो भवेत् ॥ ९६ ॥
शैव श्वेतवासा श्वेतमाल्यानुलेपन श्वेतरजताभरणो ललाटे त्रिशूल शिरसि शिव-
पद दक्षबाहुमूले परशुर्वामबाहुमूले हमरहृद्यरविन्दमेर चिचिहितो भवेत् ।। ९७ ॥
वा भस्मनाच्छन्न ॥९८॥
लटाटे० ति० ।। ९९ ॥
गाणपो रतवासा रक्तमाल्यानुलेपनो रक्तसुवर्णाभरणो ललाटेऽङ्कुशो दक्षपाहुमूले
परशुर्वामबाहुमूले पाशो हृदि कमल शिरसि गणपपदमेव चिह्नचिह्नितो भवेत् ।। १००॥
ललाटे० ति०॥१॥
सर्वेषामेवेश्वराणा विन्दवश्चिह्नानि तस्मात्सर्वे स्लाटादिपञ्चसु विन्दुभिरेव वा चिह्निता
भवेयु ॥२॥
आभरणानि वक्ष्यामः ॥ ३ ॥
नाभिलम्बिन्युदरलम्बिनी हल्लम्बिनी वा माला ॥ ४ ॥
हस्तयोर्वलये ॥ ५॥
कर्णयो कुण्डले ॥ ६॥
दक्षानामिकायामङ्गुलीयकम् ॥ ७ ॥
इति पारानन्दसूत्रे द्वितीयमाह्निकम् ॥ २॥
ॐ चतुर्विशत्यादिपक्षेषु यथापक्ष दीक्षां निवर्त्य कृतप्रातर्निसक्रियस्य गुरोः प्रातः
पादयो पतेत् ॥ ८॥
गुरुरिम मन्त्रमुच्चारयेत् ॥ ९॥
ॐ उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते शिष्यसाध्यं तु साधयेति ॥ १० ॥
इत्युक्त शिष्य उत्याय तिष्ठेत् ॥ ११ ॥
प्रत्यङ्मुख उदमुख शिष्य तदिष्टमन्त्र उपदिशेत् ॥ १२ ॥
मन्त्र प्राहयित्वा गुर्जलगण्ट्रप धृत्वा मन जप्त्वा शिष्यमुखे निक्षिपेत् ।। १३ ।।
निगिरनेर शिष्यो मन्त्र गृहीयात् ॥ १४ ॥
एष प्रामणोपदेशक्रम ॥ १५ ॥
क्षत्रश्चन्मन्त्र ग्राहयित्वोपदिशेदक्षिणे पणे ॥ १६ ॥

·7 वैश्यश्चेन्मन्नं ग्राहयित्वा तदुत्तरं तदक्षरं तदुत्तरं तदक्षरमिति निर्देशेनोपदिशेद्दक्षिणे कणे ॥ १७ ॥ शूद्रश्चन्मन्नं लिखित्याञ्जलिपुटे दद्यात् ।। १८ ।। ब्राह्मणक्षत्रवैश्येषु मन्त्रं श्रोतं पौराणं वा ॥ १९ ॥ शूद्रानुलोमजेषु पौराणमेव ॥ २० ॥ त्रयाणां वर्णानां यत्रकुत्राश्रमिणा ब्राह्मणो यत्रकुत्राश्रमी गुरुः ॥२१॥ ब्राह्मणो ब्राह्मणादुत्तराश्रमस्थामन्त्रं गृह्णीयात् ।। २२ ।। समानाश्रमस्थाद्वा ॥२३॥ गुरोः पादयोर्दण्डवत्पतित्वा ॥ २४ ॥ धन्योऽस्मि कृतकृत्योऽसि पारानन्दमतेऽमुकाचारेऽमुकेश्वरेऽ- मुके मन्त्रे यद्दीक्षितस्त्वत्त इति ॥ २५ ॥ ततो गुरुरीपत्प्रहस्योत्याप्य पारानन्दं मतं मतधर्माश्वोपदिशेत् ।। २६ ॥ आचार्यशब्दान्तं नाम शिष्ये विदध्यादाये ॥ २७ ॥ खनाम कथयेच्च ॥ २८ ॥ खस्मिन्गुरुस्थापितविदितनामा संस्कारशास्त्राभिवादनक्रमेणाभिवाद्य पारानन्दमता- भिवादनक्रमेणाभिवादयेत् ॥ २९ ॥ ततो गुरुः श्रुतिस्मृतिपुराणोतान् पारानन्दाविरुद्वान्धर्मान्द- क्षिणः पारानन्दः कुर्यादित्युपदिशेत् ॥ ३० ॥ एप पुरुषश्चतुर्भिरनुज्ञाप्यो भवति ॥ ३१ ॥ मातृपितृगुरुदैवतैरिति ॥ ३२ ॥ उत्पत्तितः प्रागुपनयनान्मातृप्रेप्यो भवति ॥ ३३ ॥ उपनयनतः प्राङ्मन्नदीक्षायाः पित्राज्ञाप्यो भवति ॥ ३४ ॥ मनदीक्षातः प्राग्देवतासाक्षात्काराद्गुर्वनुज्ञाप्यो भवति ॥ ३५ ॥ देवतामाक्षात्कारतो देवतानुज्ञाप्यः प्रापरामुक्तेर्भवति ॥ ३६ ॥ तस्माद्नुज्ञातो विहरेत् ॥ ३७॥ सर्वेभ्यः परो गुरुर्गुरोः परो मन्त्रो मन्त्रात्परा देवता देवतायाः परः परमात्मेति भावयेत् ॥ ३८॥ मनायें गुरुराश्रितो देवतार्थ मन्त्र आश्रित इति भावयेत् ॥ ३९ ॥ गुरोः प्रकाशो देवतायाच प्रकाराः कार्यः ॥ ४०॥ ततो मत्रः कण्ठपादूयमानीतः सिद्धिं कुर्यात् ।। ४१ ॥

·ओष्टपुटाद्वहिनिष्कासित सिद्धिं हन्यात् ॥ ४२ ॥ खेटेश्वरः स्वेष्टमन्त्रः॥ १३ ॥ तस्मात्सर्वथा गोप्य ॥ ४४ ॥ शिष्यादन्यत्र ।। ४५॥ शासितु योग्य, शिप्यः॥ ४६॥ सर्वाणि शास्त्राणि दृष्ट्वा स्वशास्त्रे शिष्यते यस्य मति स शिष्यः॥ ४७ ॥ शिष्टेभ्य खाचारेण मुद प्रकर्षेण यच्छति स शिष्यः ॥ ४८ ॥ पुण्यपापयो शैथिल्य याति स शिष्यः ॥ ४९ ॥ शैघ्येणेश्वर धर्म यतति स शिष्यः॥ ५० ॥ गुरो प्रकाशन मन्त्रेश्वरयोर्गोपनमिच्छन्ति ॥ ५१ ॥ मन्त्रगुर्वोर्गोपन केचित् ।। ५२ ॥ गुरुमन्त्रेश्वराणां गोपनमिच्छामः ॥ ५३ ॥ मन्त्रगोपन सर्वेऽनुमन्यन्ते ॥ ५४ ।। श्रीगुरोराचार्यस्य पादपद्म यस्या दिशि विराजते तस्ये दिशे नमस्कुर्यात्प्रतिदिन त्रिसध्यम् ॥ ५५॥ स यदि प्रेत स्याचेदुत्तरस्या दिशि त विभाव्य नमस्कुर्यात् ॥ ५६ ॥ स स्वच्छन्द यदि गत स्याद्वा ॥ ५७ ।। ध्यानमूल गुरुमन्त्रमूल गुरुर्मतमूल गुरुराचारमूल गुरुस्तस्मासर्वथा सिध्यर्थ भक्ति- सयुतै शिप्यैर्गुरुः सेव्यः ॥ ५८ ॥ भोगस्वर्गापवर्गकाक्षिणा भक्तिरेवैक पन्था नान्यः पन्था इति श्रुतिः॥५९।। सस्काराचारे दक्षाचारे वामाचारे उत्तराचारे गुरुरेव परायण गुरमर्गिप्रदर्शकस्त- स्मात्सर्वथा मान्य पूज्य तोप्यः ॥ ६॥ महापातकानि दहति पुण्यानि विवर्धयति इति ईश्वर नेनमार्गमानयति तस्मै विश्वासाय नमः ॥ ६१ ।। विष्णुशिनादय ईश्वरा इन्द्रादयो देवा मुनयो योगिनस्तुष्टा मति गुरौ तुष्टे ॥६२|| कुर्वन्सस्मॅिश्चानुप्रहम् ।। ६३ ।। मथित्वा ज्ञानभन्थेन वेदागममहार्णवम् ।। पारानन्द(गुरु)मत शुद्ध रसज्ञेन मयोद्धृतमिति ॥ ६४ ॥ विहाय सर्वान् धर्मान्नानागुरुमतानि च ॥ पारानदान्धर्मान्पारानन्द मत पारानन्दगुरोर्मुखाच्छुत्वानुष्ठेय चानुसधेयम् ।। ६५ ।।

·शैवः शिवं पितृवापरिचरेद्विप्वादीनीश्वराँश्चतुरः पिटव्यवधमादीबन्धुवत्तद्भक्तान्पि- तृन्यपुत्रवत्तान्यथायोग्य परिचरेत् ॥ ८६ ॥ एवं परस्परम् ।। ८७ ॥ होमादिषुत्तरकत्वन्तेषु वधार्थ यज्ञेषु ।। ८८ ॥ यावन्तः पशवस्तावन्तः प्रतिकृतयः ॥ ८९ ॥ स्वेश्वरचिहोपर्यन्यचिहं न धार्यम् ॥ ९० ॥ ऋते पूजावशिष्टात् ॥ ९१ ॥ तोच्य का ॥ ९२ ।। खेटा शिष्टोपर्यन्या;शिष्टं न धार्यम् ।। ९३ ॥ ईशानां परस्परं प्रस्तहृदयत्वात्तत्रोच्य धार्यमित्येके ।। ९४ ॥ नान्येशनिहं धारयेत् ॥ ९५ ॥ नान्येशोपवासमुपवसेत् ॥ ९६ ॥ परस्परं प्रस्तहृदयत्वादुपवसेदेके ॥ ९७ ॥ नान्येशमर्चयेत् ॥ ९८॥ अर्चयेदेके ॥ ९९ ॥ अनीहः समर्चयेत् ॥ २०० ॥ अन्येशानभ्यर्च्य खोपास्ये भक्तिमीहेत्तेभ्यः॥१॥ खोपास्यादर्शनम् ॥ २ ॥ स्वोपास्यदर्शनं जीवन्मुक्तिः ॥ ३ ॥ जीवन्मुक्तो न कर्मभिर्लिप्यते पुण्यैः पापैर्वा ॥ ४ ॥ न स पुनरावर्तते । न स भूयः संसारं संपद्यते ॥ ५ ॥ तस्मात्तदर्शने यतितव्यम् ॥ ६ ॥ ज्ञानी भक्तो भवेत् ॥ ७॥ आर्तजिज्ञास्वर्थिज्ञानिन उदारास्तत्रेशस्य ज्ञानी भक्त एव परमात्मलोकमामोति ब्रह्मविदामोति परमिति शब्दात् ॥ ८॥ नित्यानि विहितानि कर्माणि तदनुकुर्यात् ॥९॥ तस्मै समर्पयेत् ॥ १० ॥ ध्यानयोगेन भक्तियोगेन कर्मयोगेन ज्ञानयोगेन स्वनेत्रमार्गमानयेत्तम् ॥ ११ ॥ अथ विशेषतः॥ १२ ॥ ब्रह्मचारी ज्ञानयोगेन श्रुतितन्त्रस्मृतिपुराणानाम् ॥ १३ ॥ गृही कर्मयोगेन ॥ १४ ॥ पारा०२

·वन्यो मक्तियोगेन ।॥ १५ ॥
त्यागी ध्यानयोगेन ॥ १६ ॥
सर्वे योगाश्चतुर्विधाः ।। १७ ।।
भक्तियोगः सर्वेभ्यो गरीयान् ॥ १८॥
अचिन्त्यं तत्सामर्थ्यम् ॥ १९॥
तस्य कोन्यधिकारीत्यत्र मुनयोऽपि मोहं जग्मुः ॥२०॥
स्वप्राणत्यागं विहितं कुर्वन्ति ॥ २१॥
कृते महानभ्युदयः ॥ २२ ॥
इति पारानन्दसूत्रे तृतीयमाहिकम् ॥ ३ ॥
ॐ विशेशस्य त्रिभिराचारैश्चतुर्मिराश्नमैवर्णैश्च सेव्यत्वम् ॥ २३॥
एवमेव त्रयाणाम् ॥ २४ ॥
द्वितीयाचारसेव्यत्वं नास्तीत्येके ॥ २५ ॥
कौशिक्याख्यस्य रूपस्याद्याचाराधाश्रमसेव्यत्यम् ॥ २६ ॥
समावृत्तो न सेवेत कौशिक्याख्यं रूपम् ॥ २७॥
वीर्यधारणसामाद्विजः सेवितुमर्हति ॥ २८ ॥
ते खमरोगाभ्यां वीर्य स्खलन्पतितो भवेत् ॥ २९॥
स्त्रीणां कामावि रसरं रूपं न पश्येत् ।। ३० ॥
कामाविर्भावकर सुवखं सुगृहं सुगन्धं सुगानं यद्यचत्तत्यजेत् ।। ३१ ।।
कामाविर्भारकरं देवालयगमनमपि त्यजेत् ।। ३२॥
योऽहिम्य इत्र सीम्यो विमति स्त्रैणेभ्यश्च स एयोपास्ते ॥ ३३ ॥
तस्मादूप्परेतसा ब्रह्मचारिणा मेखलायुतेनेपा महाविया सेव्याऽऽमरणादादेवतासा-
क्षात्कारतः॥३४॥
कौशिकीदीक्षितो न समावृत्तो मवेत् ॥ ३५॥
पतितः काल्यादिरूपदीक्षितः समावृचो भवेत् ।। ३६ ॥
विवाहिता न सेवेत कौशिक्याख्य रूपम् ॥ ३७ ॥
वीर्यधारणसामाट्रिजजा सेवितुमर्हति ॥ ३८ ॥
ऋते समरोगाभ्यां वीर्य स्खलत्पतिता भवेत् ॥ ३९ ॥
पुंसो कामानिर्मारकरं रूपं न पश्येत् ॥ १०॥
सामाविर्भारकर मुपलं मगृहं मुगन्धं मुगानं पश्चचायजेत् ॥ ११॥
याऽहिभ्य इस पुरुषम्यो विमति वैरिणीभ्यः पुरुषसङ्गिनीम्पच संयोपाने ॥४२॥

·तस्मादूवरेतस्या कौमारव्रतधारिण्यौपा महाविद्या सेव्याऽऽमरणादादेवतासाक्षा-
(कारतः॥४३॥
कौशिकीदीक्षिता न विवाहिता भवेत् ।। ४४ ॥
पतिता तद्वत् ॥ ४५ ॥
न सा विवाहं कुर्यात् ॥ ४६॥
कालिका तारा महाविद्याद्यरूपाणां विघ्नेशादिवत् ॥ ४७ ॥
यथा घृतमय्याः पुत्तलिकायाः सर्वाण्येवाङ्गानि घृतमयानि ॥ १८ ॥
एवमानन्दमयं सर्वमानन्दस्य ॥ १९ ॥
विनेशस्य पुष्टिः शक्तिः पाशाङ्कुशाद्यायुधानि वक्षोहाराघाभरणानि आखुवाहन-
मित्येतद्विघ्नेशमयमेके ॥ ५० ॥
नैके ॥ ५१ ॥
अनाद्यनन्तदिव्यशरीरिणमीशमुक्तौ वैषम्यमपीच्छन्ति ।। ५२ ॥
विष्णोर्लक्ष्मीः शक्तिः शङ्खचक्राद्यायुधानि वनमालाद्याभरणानि गरुडो वाहन-
मित्येतद्विष्णुमयमेके ।। ५३ ॥
नैके ॥ ५४॥
अनाघनन्त० ति ॥ ५५ ॥
शिवस्य पार्वती शक्तिर्डमरुत्रिशूलायायुधानि मुण्डमालायाभरणानि वृषो वाहन-
मित्येतच्छिवमयमेके || ५६ ॥
नैके ॥ ५७॥
अनाद्यनन्त० ति ॥ ५८॥
सूर्यस्य सज्ञाशक्तिः शङ्खचक्रमायुधं कुण्डलायाभरणानि हययुमथो वाहनमित्येत-
सूर्यमयमेके ॥ ५९॥
नैके ॥ ६ ॥
अनाचनन्त० ति ॥ ६१ ॥
कौशिक्याश्चण्डिका शक्तिः खड्गाद्यायुधानि पङ्कजस्रक्कुण्डलायाभरणानि सिंहो
वाहनमिसेतत्कौशिकीमयमेके ।। ६२ ॥
वाहननके ॥ ६३ ॥
अनाद्यनन्त० ति ॥ ६४ ॥
काल्याः कुरुकुल्लाशक्तिः खड्गमायुध मुण्डमालायाभरण स एव वाहनम् । महा-
१-२-३-४-५ पूर्ववत् इत्यपि पाठ । आहिक अनाद्यन्तदिव्यशरीरिणमीशमुक्ती वैषम्यम-
पीच्छन्ति ॥ ५१॥

·विद्यायाः वाला शक्तिधनुर्बाणायुधं माटाद्याभरणानि स एव वाहनं । तस्मात्कालिकातारामहा- विद्याद्यानि रूपाणि पृथक् पृथग्विधिना परिचर्य पृथक् पृथक् साक्षात्कारांश्च संपाय कौशिकी- लोकमेव संपधन्ते ॥६५॥ नारसिंहा कार्णा यया वैष्णवं टोकम् ॥ ६६ ॥ अथाद्याचारे ।। ६७ ॥ दीक्षितो दीक्षाधर्मानुत्सृज्य स्नात्वा खगृहं गत्वा दीक्षितान् ब्राह्मणान् सदैवताँश्व सतीयांश्चान्यमतिनो ब्राह्मणान् विद्यानिष्णाताँच भोजयित्वा तदवशिष्टान्धसोऽमृतस्य मुखेन सुखेन प्रसितुं योग्यान् पोडशप्रासान् गृहीत्वोदगग्रे कुशसंस्तरे ध्यायन्नीशं जपन्मन्नमहः- शेष नीत्वा संध्यामुपास्याग्नीनुपास्यामुक्त्वा तस्मिन्नेर संस्तरे खपेत् ।। ६८ ॥ यदि दुःखमं पश्येत्प्रातर्नियमान्ते गुरवे पङ्कजमर्पयेत्तानं वा ॥ ६९ ॥ अर्पितपङ्कजस्य शिष्यस्य दुःस्वमं सुखममुपजायते ॥ ७० ॥ निद्रात्यय उत्याय गुरुमन्नेश्वरानन्यच्च सर्वान्थ्यात्वा प्रणम्य मानाङ्कनकयचपठनार्च. नससमस्तमण्डलजपदिव्यसहस्रनामपाठरूपानेश्वरांच निवर्स गुरुगृहं गत्वामिवाय ततः खच्छन्द विहरेत् ॥ ७१॥ पर्वसु विशेषार्चनम् ॥ ७२ ॥ विशेपार्चनं कृताकृतमेके ।। ७३ ॥ एतनिर्वर्तन यात्रजीवं निवर्तयेत् ॥ ७४ ॥ निर्वर्तन दीक्षितोऽनिवर्त्य स्थातुमिच्छति यः स नरकं याति सौकरेषु जायते ।।७५॥ योऽग्निहोत्रमुत्सृग्याविधिना खच्छन्द विहरति तत्पापेन समं वाऽसमम् ।। ७६ ॥ महापापैः सम वाऽसमम् ।। ७७ ॥ तस्मादीक्षितोऽप्रमादी निस्सनिवर्तनं निर्वतयेत् ।। ७८ ॥ श्रुतिस्मृतिपुराणान्यभ्यसेत् ।। ७९ ।। तद्विदश्च पूजयेत् ।। ८०॥ खस्खयर्णाश्रमाचारः सेव्यस्तदनुधीमता ॥ ८१॥ यत्र वर्णाश्रमे दीक्षितस्तत आश्रमान्तरं न निविशेत् ।। ८२ ॥ निनिष्टः पापीयान्भवति ॥ ८३ ॥ दक्षाचारदीक्षितो निविशेदेके ॥ ८४ ॥ सयामोत्तरयोर्न प्रविशेदेके ॥ ८५ ॥ प्रविशेदिति केचित् ॥ ८६ ॥ आपाचारदीक्षित पापाचारे दक्षियेत् ।। ८७ ।। हीवान दीपेत् ।। ८८॥

·अदीक्षिताय यो दद्यान्मन्नं वा मार्गमुत्तमम् ॥ स पतेन्नरके घोरे वर्षाणामयुतं समा इति ॥ ८९ ॥ यथा हनुपनीताय कन्यां दद्याद्विमूढधीः ।। तथा ह्यदीक्षितायैव ददन्मार्ग पतेद्गुरुरिति ॥ ९०॥ दक्षाचारी दक्षाचारमन्त्रेषु सर्वदेवताकेष्वधिकृतो भवति ।। ९१ ।। यथैकवेदोपनीतः सर्ववेदेषूपनीतो भवति ।। ९२ ॥ अभावे गुरोः प्रतिमातः॥ ९३ ॥ शालिग्रामादिप्रतिमायामीशमावापासनं दत्त्वा पारानन्दशास्त्रज्ञातविधिस्ततः सर्व विभाव्य दीक्षां यथापक्षं निर्त्य यथावर्णमुपदेशं विभाव्य ततः शिष्टरुपचारैः पायाधैरुप- चर्येशं विसृज्य यथाशास्त्रं नित्यनिर्वर्तनं निवर्तयेत् ॥ ९४ ॥ अयं विधिरायाचार एव नान्यत्र ॥ ९५ ।। वामाचारो द्विप्रकारो मध्यमोत्तममेदतः ॥ मधमैथुनमुद्राभिर्युक्तोऽसावुत्तमः स्मृत इति ॥ ९६ ॥ मद्यमांसमत्स्यमुद्रामैथुनैर्युक्तो मध्यमः ॥ ९७ ॥ पारानन्दस्याप्टविधहिंसनाभावान्मध्यमं पारानन्दो वर्जयेत् ॥ ९८ ॥ पारानन्दैरुत्तमः सेव्यः ॥ ९९ ॥ पारानन्दाः॥१०० ॥ ३ ।। यधन्यमतिश्रीचक्रं व्रजेयुः॥१॥ मांस मूर्भा प्रणम्य न गृह्णीयुः ॥२॥ येषां वर्णानां दक्षेऽधिकारस्तेपामेव वामतः ॥ ३ ॥ सूर्यसंस्तम्भनप्रवाहप्रवर्तनादसिद्धिमतः पारानन्दाब्राह्मणात्पारानन्दवामाचारदीक्षितो भवेत् ॥ ४ ॥ यथापक्षं निर्तितदीक्षाय शिष्याय पूर्वोक्तं यथावणे मन्त्रमुपदिशेद ॥ ५ ॥ मतं मतधमांश्चोपदिश्य अतितन्त्रोक्तान पारानन्दाविरुद्धान् धर्मानाचरेदियुप- दिशेत् ॥ ६॥ खनाम कथयेच्च ॥७॥ नाथशब्दान्तं नाम शिष्ये विदध्याट्वितीये ॥ ८॥ खविदितनामा गुरुमभिवादयेत् ॥ ९॥ शिष्टं व्याख्यातम् ॥ १०॥ 'ब्रह्मक्षनवैश्येषु श्रौतं तानं वा ॥ ११ ॥ तदितरेषु तामेव ॥ १२ ॥ . 1

·चतुर्बीजं ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां त्रिवीजकम् ।।
मन द्विवीज वैश्याना शूद्राणां त्वेकवीजकमिति ॥ १३ ॥
क्रमत्रयेऽधिकारी स्याद्वेदहस्तमुसंस्कृतः ।।
स्मृतिसंस्कारभागेन चाचारान् ऋमितुं क्षम इति ॥ १४ ॥
ब्रह्मक्षत्रौ पैश्यशूद्रौ नान्यसंस्कारमईतश्च ॥ १५॥
नाचारान् क्रमितुं योग्यश्चान्यशास्त्रसुसंस्कृत इति ॥ १६ ॥
एकाक्षरं सर्वेपामेवेति केचित् ॥ १७ ॥
दक्षाचारी मृते गुरौ कृतप्रयत्नोऽप्यनुभूतसिद्धिर्वामाचार प्रविशेत् ॥ १८ ॥
कृतप्रयनोऽप्यनुतसिद्धिरीपद्धसितदक्षाचारी गुर्वाज्ञप्तो वा ॥ १९ ॥
वामाचारी पारानन्ददक्षाचार्याज्ञप्तस्तच्छिष्यं वामाचारे दीक्षयेत् ॥२०॥
ततो दक्षदीक्षितपूर्वो वामाचारदीक्षितः पूर्वपरिगृहीतान् धर्मान हातुमर्हति ॥ २१ ॥
संस्काराभिवादनक्रमेणाभिवाय दक्षामिवादनक्रमेणामिपाद्य वामाभिवादनक्रमेणामि-
वापोपचारप्रुं तोपयेत् ।। २२ ।।
गुरोः पूर्ववत् ॥ २३ ॥
गुन्तरं कापि प्रजेन्मन्वन्तरमथापदि ।
साक्षात्पापमयो ज्ञेयो यो देवान्तरमाश्रयेदिति विज्ञायते ॥ २४ ॥
देवतान्तरमाश्रित इति केचित् ॥ २५ ॥
तस्माद्वामाचारेऽपि तद्देवतामने गृहीयात् ॥ २६ ॥
अथ द्वितीये ॥ २७॥
दीक्षितो दीक्षाधर्मानुसून्य साया गृह गयोक्ताभोग्यान् भोजयिचायशिष्टान्धसोड-
मृतस्य पोडामासान्मुखेन मुखेन प्रसितुं योग्यान्गृहीत्वोकरदाप्रातःकार नयेत् ॥ २८॥
यदि दुःसनं पश्येत् ॥ २९ ॥
पूर्ववत् ॥ ३०॥
निदात्यय उत्पाप गुरुमनेश्वरानन्पच साध्यात्वा प्रणम्या प्रणम्य मानान-
संध्याकयचपठनार्चनससमलमण्डलनपदिन्यसहसनामपाठरूपानवरोंस निलं गुरुगृह
गत्वाभिवाच ततः सन्दं पिहरेत् ॥ ३१॥
पम् निशेपार्चनम् ॥ ३२ ॥
निशेपार्चनं कृतारतमेके ।। ३३ ।।
एननिर्तनं पारनी नियनपेत् ॥ ३४ ॥
निर्यननं दीक्षितोऽनियर्स सानुमिष्ठति यः स नरफ मपपते ॥ ३५॥
परवानीनो वेदपटनं वेदार्थ नाधिगम्यति तशन सर याशनम् ॥ २६ ॥

·१५
सर्ववीरपापै समं वाऽसमम् ।। ३७ ।।
तस्मादीक्षितोऽप्रमादी नित्य निर्वर्तन निर्वर्तयेत् ॥ ३८ ।।
ऋग्वेदाद्यान्वेदानूर्वाम्नायाघानागमानभ्यसेत् ॥ ३९ ।।
तद्विदश्च पूजयेत् ॥ १०॥
या वर्णाश्रमे दीक्षितस्तत आश्रमान्तर न निविशेत् ॥ ११ ॥
द्वितीयाचारदीक्षितो ब्रह्मचर्याद्गृह निविशेदित्येके ॥ ४२ ॥
उत्तराचार प्रविशेदित्येके ।। ४३ ॥
नेति केचित् ॥ ४४॥
तात्रिकी सध्या कृताकृता ॥ ४५ ॥
अपक्षीयमाणपक्षदीक्षितोऽनुकल्पेन परिचरेदादशम्या ॥ ४६॥
मयमुद्रामैथुनानि ॥ ४७ ॥
आधानुकल्पो गुडमिश्र तक रक्तचन्दनवारि च ॥ १८ ॥
साक्षादेव द्वितीयम् ॥ १९॥
तृतीयानुकल्प करवीरपुष्प योनिपुष्प त्रिदल विल्यपत्र च ॥ ५० ॥
मद्यदानेन या स्याद्देवतायास्तुष्टिः सैतेन दत्तेन भवत्विति
भावयेत् ॥ ५१॥
मैथुनाह्लादे मया जप्तेन मन्त्रेण या स्याद्देवतायाः प्रीतिः सैतेन
दत्तेन भवत्विति भावयेत् ॥ ५२ ॥
आपूर्यमाणपक्षदीक्षितोऽनुकल्पेन परिचरेदादशम्या ।। ५३ ॥
दशम्या विशेपार्चन कारयेत् ॥ ५४ ॥
गुरुणा ॥ ५५ ॥
गुरु पुष्पाञ्जल्यन्तामों विधाय हुत्वा हवि प्रतिपत्त्यगार प्रविश्यमकारचय-
मुररीकृस्य पुनर्देवतागारमागत्य हुवा देयता ससमस्तमण्डलामभ्यर्च्य नवशिप्यायालि-
पात्र समुद्र सव्यञ्जनभोजनसंभार सवेश्याक प्रयच्छेत् ॥ ५६ ॥
दानमत्राः॥ ५७॥
इद पवित्रममृत गृह्णीय भवभेषजम् ।।
पशुपाशसमुच्छेदकारण-भैरवोदितमित्याद्यपात्रम् ॥ ५८ ।।
ईशोच्छिष्टामिमा मुद्रा हादसतापनाशिनीम् ॥
गृह्णीष्व हर्पजननी भोज्यसभारसभृतामिति द्वितीयपात्रम् ॥ ५९ ॥
गृह्णीष्व प्रमदा दिव्या प्रमत्ता यौरनान्विताम् ।।
सदानन्दहृदयां त्वसाधन विधायिनीमिति वेश्याम् ॥ ६० ॥
मकारत्रयं तत्सतीर्थेभ्यो दद्यात् ॥ ६१ ॥

·नव्यविशेपार्चने तत्सतीर्थ्या एवं प्रविशेयुः ॥ १२ ॥ गृहीतमकारत्रयं नव्यं शिष्यं कौलिकधर्मानुपदिशेत् ॥ ६३ ॥ खेच्छाऋतुमती शक्तिः साक्षाद्रह्म न संशयः ॥ तस्मात्तां पूजयेद्भक्त्या वस्त्रालंकारभोजनैरिति ।। ६४ ॥ स्त्रियो देवा स्त्रियः प्राणाः स्त्रिय एव भूपणम् ॥ स्त्रीणां निन्दा न कर्तव्या न च ता: क्रोधयेदपीति ।। ६५ ॥ विकल्पान्नैव सिद्धिः स्यासिद्धिः केवलनिश्चयात् ॥ तस्मान्निश्चयमाश्रित्य जपेन्मन्नं विचक्षण ॥६६॥ इति ।। अर्थाद्वा कामतो वापि चापल्यादपि यो नरः ।। लिङ्गयोनिरतो मन्त्री रौरवं नरकं बजेदिति ॥ ६७ ॥ वीरहल्या वृथापान वीरजायानिपवणम् । महापापत्रयमिदं कौलिकानां भवेदत इति ।। ६८ ।। मम्रपूतं फुटद्रव्यं स्ववेश्यां स्वपरकीयां वापि । स्वपनी च सुभोज्य च दद्यादै कुलयोगिने ॥ ६९ ॥ कौलिकः ।। मन्नपूतं कुलद्रव्यं गुरुदेवार्पितं शुभम् ।। ये पिबन्ति जनास्तेषां स्तन्यपानं न विद्यत इति ॥ ७० ॥ अहो पीतं सुराद्रव्यं मोहयेत्रिदशानपि ।। तन्मधं कौलिकः पीत्वा विकारं नामुयात्तु यः ।। मध्यानेकपरो भूयात्स भक्तः स च कौटिक इति ।। ७१॥ सुरा शक्तिः शियो भोज्यं मैथुनं भैरवः स्वयम् ।। तेषामैक्यारसमुत्पने खेशं नत्र विचिन्तयेदिति ॥ ७२ ।। सुभोग्य मैथुनं मयं प्रयमेतद्धलाहटम् ।। तस्मात्तद्विधिना प्राधमन्यया गरलं हि तदिति ।। ७३ ॥ देवान्गुरून्समभ्यर्थ्य वेदतनोक्तवर्मना । देव स्मरन् पियन्मयं वेश्यां गउन दोपभागिति ॥ ७४ || सेवेदात्मसुखार्य यो मवादिस्मशास्त: ॥ स याति नरकं घोरं नात्र कार्या विचारणेति ॥ ७५।। यः शाराविधिमुत्सृज्य यर्नते कामकारतः ।। स सिद्धिगिह नामोति न सगं न परो गतिमिति ।। ७६ ॥ भसंस्थतं पिश्न्मय यसाधारण मैथुनम् ।। सभोग्यमविधानेन मुननरकमामुयात् इति ।। ७७ ॥

·खेच्छया वर्तमानो यो दीक्षासंस्कारयर्जितः ।। न तस्य सद्गतिः कापि तपस्तीर्थव्रतादिभिरिति ।। ७७ ॥* मदप्रच्छादितात्मा च न किंचिदपि वेत्ति चेत् ।। न ध्यानं न तपो नाचा न मतं न च सक्रियामिति ॥ ७८ ॥ न देवं न गुरुं नात्मविचार न च कौलिकम् ॥ केवलं विषयासक्तः पतत्येव न संशयः पियन्निति ॥ ७९ ॥ यावन्न चलते दृष्टिर्यावन्न चलते मनः ॥ तावत्पानं प्रकुर्वीत पशुपानमितः परमिति ।। ८० ॥ जीवन्मुक्तः पिवेदेवमन्यथा पतितो भवेदिति ॥ ८१ ॥ पुनः पीना पुनः पीत्वा पतित्या धरणीतले ॥ उत्याय च पुनः पीत्वा पुनर्जन्म न विद्यते इति ॥ ८२ ।। ततः स्वीकृत्य च गुरुः शिष्येभ्यः शेषदो भवेदिति ॥ ८३ ॥ खगुरुवेशयोरने नोपविश्य पिवेद्धविरिति ।। ८४ ॥ सद्वितीयं पिवेदाद्यं ज्येष्ठाने कौलिकोत्तम इति ॥ ८५ ।। रहस्येव तृतीयं तु कुर्वीत कुलसंमत इति ॥ ८६ ॥ तृतीयं आद्यवदिति केचित् ॥ ८७ ॥ अत्रैव नामविधानं केऽपि ॥ ८८ ॥ द्वितीयाचारदीक्षितो द्वितीयाचारे न दीक्षयेत्तावत् ॥ ८९ ॥ याक्नैवोत्कटा सिद्धिः सूर्यसस्तम्भनादिका ॥ तापन शिष्यान्कुर्मीत वामी वामे तु कर्हि चित् इति ।। ९० ॥ किं वैतान शासयेति स्वेशखध्येयरूपाज्ञप्तः स्वमे शिष्यान्कुर्वीत ।। ९१ ।। तानेव शासयेन्नान्यान् ॥ ९२ ॥ द्वितीयाचारदीक्षितो वामे दीक्षयेत् ।। ९३ ॥ दीक्षेत् ॥ ९४ ॥ संस्कारेऽपि वामी दीक्षयेत् ॥ ९५॥ यामाचारी वाममन्त्रेषु सर्वदेवताकेपधिकृतो भवति ॥ ९६ ॥ यथैकस्मिन्नीश्वरे साक्षात्कृते सर्वेऽपीश्वराः साक्षात्कृता भवन्ति ॥ ९७॥ इति चोपदिष्टः ॥ ९८ ॥ नव्यः शिष्यो देवता मूर्धा प्रणम्यात्रैवेशाने गुर्वभिवादनम् ॥ ९९ ।। अभिगाध ॥ १०० ॥ ४ ॥ सगणिकः सगणिकसतीर्थ्यमण्डलो हविःप्रतिपत्त्यगारं प्रविशेत् ॥ १ ॥ पारा०३

·१८
यथोक्ता हवि प्रतिपात्त कुर्यु ॥२॥
नव्येन हवि प्रतिपत्ति नव्यज्येष्ठ कारयेत् ॥ ३ ॥
प्रविष्टेषु तेषु चेशमुद्वास्य जप मन्त्र ध्यायन्नीश तिष्ठेद्गुरु ॥४॥
ते च हवि प्रतिपत्तिं ययोक्ता कृत्वा गुरुमभिवाद्य तिष्ठेयु ॥ ५॥
नव्यः शिष्यो गुरुवेश्याये धन दद्यात् ॥ ६ ॥
गुरुस्ता विसर्जयेत् ॥ ७॥
आदत्तधना प्राकृता सा यथेच्छ गच्छेत् ॥ ८॥
नव्यः शिप्यः सतीय॑वेश्याभ्यो धन दत्वा ता विसर्जयेत् ॥ ९॥
तास्त्वादत्तधना प्राकृता यथेच्छ गच्छेयु ॥ १० ॥
ता शक्तयो यदि परकीया स्यु ॥ ११ ॥
वस्त्रालकार सतो विसर्नयेत् ॥ १२ ॥
गुरस्तदनुकृत तस्मै समर्पयेत्ते च समर्पयेयु ॥ १३ ॥
गुरुममिजाद्य तसती• यथेच्छ गच्छेयु ॥ १४ ॥
एप पूर्णाभिषेकः ॥ १५॥
पूर्णाभिपित्तो नव्यः शिष्यः कुसुमहारग धधनत्रधा ययानाधैर्गुरु तोपयेत् १६
तदशक्त केवलप्रेम्णा ॥ १७॥
तथैव गाथामुदाहरति ।। १८ ॥
निरपेक्षास्तु गुरवो ब्रह्माण्डानुग्रहक्षमा ॥
कैरुपायै क्थ तोप्या करुणामृतवार्धय इति ॥ १९ ॥
तोप्यास्ते केवल प्रेम्णा नान्यथा धनराशिमिर्नान्यथा युक्तिकोटिमिरिति ॥२०॥
सतुष्टो गुरु स्वालय गच्छेत् ॥ २१ ॥
तत साक्षावल्पेन वानुमल्पेन नित्यार्चन निवर्तयेत् ॥ २२ ॥
प्राक् साक्षात्कारादनुकल्पनेत्यपरे ॥ २३ ॥
तत सविशेषार्चनादौ सनराधिकृतो भवति ॥ २४ ॥
उत्तर सम्य उत्तम ॥ २५॥
अत्राधिकारो दिव्यदेवयोनिनानाम् ॥ २६ ॥
मनुष्येषु नानाधिकार सपा क्षतविटशूद्रजभनाम् ॥ २७ ॥
अनाधिकारो मामणस्य ॥ २८ ॥
ग्रह्मचारिणोऽतिरिक्तस्याश्रमिणोऽनामिण ॥२९॥
उत्तरे क्षत्रस्थापीति कश्चित् ॥ ३० ॥

·सूर्यसंस्तम्भनप्रपाहायर्तनादिसिद्धिमत. पारानन्दादुत्तराचारदीक्षा गृहीयादुत्तरा- चारिणः ॥ ३१॥ जातिरोत्सर्गपूर्वकगो-याघासुमार्जारादीनां स्वप्रभावदर्शितविहाराय यथापक्षं निर्व- तितदीक्षाय दद्यादेनं मनमधिकारार्थाय ॥ ३२ ॥ ॐ त ॐ स ॐ वि ॐ तु ॐ ॐ रे ॐ ण्यं ॐ भ ॐ गों ॐ दे ॐ व ॐ स्य ॐ धी ॐ म ॐ हि ॐ घि ॐ यो ॐ यो ॐन: ॐ प्रॐ चो ॐ द ॐ यात् इति ॥ ३३ ॥ स यदि संन्यासी चेप्रणरम् ॥ ३४ ॥ ततस्तदिष्टेश्वरमनमुपदेशकमेणोपदिशेत् ॥ ३५॥ मतं मतधर्माधोपदिश्य श्रुतिमदुक्तयुक्तान्धर्मानाचरेत्युपदिशेत ॥ ३६ ॥ मुखधर्मदशफमुपदिश्योपदिशेत् ॥ ३७ ॥ वृत्ति कुर्वन्नयाचितां वर्तेत ॥ ३८ ॥ नेच्छेद्धनं मनुष्येभ्य सेवावृत्तिं चरेन च इति ॥ ३९ ॥ अयाचिताद्रत ग्राह्यमपि दुष्कतकर्मण इति ॥ १० ॥ सप्रणवत्रयोविंशनिका गायत्री जपेत् ॥ ११ ॥ गुणधर्मदशकं कुर्यात् ॥ ४२ ॥ अन दीक्षितो जातिकुल्टगोत्रवर्णाश्रमातीतो भवति ॥ १३ ॥ परित्यज्य धर्मान्विहितानन्याध ॥ ४ ॥ गुदाधर्मदशकमनुतिप्टेंस्तिष्टेचीर्णपर्णाशनः ॥ ४५ ॥ अध किंवा ॥ ४६॥ यस्मिन्याश्रम उत्तराचारदाम.॥ १७ ॥ तवर्णाश्रमधर्मान्युयान ।। ४८ ॥ सेनापत्तिमपुर्यस्तु पृत्तिं पुर्यनयापितामिति ॥ १९ ॥ तरक्षामपोः ॥ ५० ॥ तदीक्षित क्षेत् ।। ५१ ॥ एतदाचारिणो नित्या धर्मा ॥ ५२ ।। मनुम्पेम्पस्यनीहा ॥ ५३ ॥ मनुम्पमेयापपरपर ।। ५४ ॥ अपापिततपा पापा पर्तनम् ॥ ५५ ॥ समगायोगिरनिगापना ॥५६॥ गुणधर्मदराकाननम् ।। ५७ ॥

·२०
स्वमतानुसधानम् ॥ ५८॥
अन्यमतास्तीकरणम् ॥ ५९ ॥
एप नित्यो धर्मः ॥ ६०॥
औत्तरस्य स्खनित्यधर्मानुष्ठायिन ॥ ६१ ॥
धर्मो गङ्गास्नानभस्मलेपनविहितयज्ञादिस्तेन कृतस्तदभ्युदयाय ॥ ६२॥
अभोज्यभोजनसुरापानवेश्यासङ्गमादिरधर्मस्तत्कृतो न तदध पाताय ।। ६३ ।।
नोच्छ्याय च ॥ ६ ॥
न गुह्यधर्म पुस्तेषु प्रलिखेन्न वदेच्छिष्यतोऽन्यतः॥६५॥
औत्तरगुरुपकाजवेद्यत्वाद्गुह्यधर्माणाम् ॥ ६६ ॥
प्रलिखन्गुह्यधर्मास्तु गैरव नरक व्रजेदिति ।। ६७ ॥
ब्रह्महत्याशत तस्य यो वदेच्छिष्यतोऽन्यत इति ॥ ६८ ॥
अत सूर्यसस्तम्भनप्रवाहप्रवर्तनादिसिद्धिमानेव शिष्य कुर्वीत ॥ ६९ ॥
यानुनैनोत्कटा सिद्धि सूर्यसस्तम्भनादिका ॥
तावन्न शिष्यान्युर्यात ह्युत्तराचारमार्गवान् कस्मिंश्चित्कथंचित्कंचित् ॥७०॥
अय दक्षवामयोरदीक्षितपूर्वोऽपि तयोरधिकृतो भवति ।। ७१ ॥
उत्तरे मनुष्येषु द्वावेव शिप्यौ कार्यों ॥ ७२ ॥
तन ससिद्धयोर्येष्ठ एव शिप्यं कर्तुं समर्थ ॥ ७३ ॥
ज्येष्ठससिध्यभावे तदनुज्ञात कनिष्ठ सिद्ध शिष्यं कुर्यात् ।। ७४ ।।
दीपशान्ति न कुर्वीत विद्वा धर्मपरायण इति ॥ ७५ ॥
कश्चिदुत्तरे दक्षवामच्छिप्यवाहुल्यमिच्छति ॥ ७६ ॥
उत्तराचारमार्गेण परात्मोपासनमीश्वरवदित्युन्मत्तभैरवः ॥ ७७ ॥
आनन्दशब्दान्तं नाम विदध्यादुत्तरे ॥ ७ ॥
तस्मादहमपि परानन्द परमानद ॥ ७९ ।।
तापुरप महादेव शम्भो रुद्र त्रिलोचन एक्वक्र चतुर्भुज गिरिजावल्लभ भस्मोद्ध-
लितदेह श्वेत चन्द्रशेखर पन्नगभूपण त्रिशूलायुध खण्डपरशो डमरुधर पमहस्त भक्तपासल
दिव्यलोकेश्वरेत्याचे स्तुतोऽपि न तथा हृष्यामि यथा परानन्दपरमानन्देति नामभ्याम् ॥८०॥
नामभिर्मद्रक्तौ तस्मान्मती मद्भको मत्पूजा ते प्रणयादिनमोन्ताभ्यामाभ्यां पुष्पाञ्जलि
मन्मूर्धनि प्रपच्छेत् ।। ८१॥
एय माक्षण ।। ८२ ।।
इति पारानन्दसूने चतुर्थमाह्निकम् ॥ ४॥

·२१
4
।
ॐ क ऐश्वरो धर्मः ।। ८३ ॥
किं पुण्यम् ॥ ८४॥
किं पापम् ॥ ८५॥
अहिंसासत्यमस्तेयं शौचं ब्रह्मचर्यमपरिग्रहो: तपः सन्तोषस्वाध्यायेश्वरप्रणिधाना-
नीन्द्रियनिग्रहः
आस्तिक्यं वेदपरयोरार्जवं त्वीशसेवनम् ।
दानं मौनं जप शान्तिर्मतशास्त्रानुदर्शनमित्येष आद्य ऐश्वरधर्मः ॥ ८६ ।।
संस्कारशास्त्रोक्तं स्वर्गसाधकमग्निष्टोमादिकं पुण्यम् ॥ ८७ ॥
शास्त्रनिषिद्धं पापम् ॥ ८८॥
यावन्ति स्वर्गसाधकानि प्राण्यविहिंसया युतानि तदनुकृतानि तत्समर्पितान्यैश्वर-
धर्मायन्ते ॥ ८९ ॥
अनन्योपघातलक्षणकामदानि काम्यानीहैव तदनुकृतानि प्राग्यविहिंसया युतानि
तत्समर्पितान्यैश्वरधर्मायन्ते ॥९॥
ज्ञानी भक्तो दीक्षित ऐश्वरानेव धर्मान्कुर्वीत नो इतरान् ॥ ९१ ॥
अन्ये भक्ता दीक्षिताः सर्वत्रानीहामीश्वरदर्शन एवेहा कर्तुमसमर्थाः ॥ ९२ ॥
ऐश्वरधर्म निर्वर्य पुण्यानि वा सम्पादयेयुः ॥ ९३ ॥
जीवस्य स्वतन्त्रत्वात्परस्मै स्वात्मानं न प्रयच्छेत्कर्थ श्रावणसर्पबलिदानादौ प्रयच्छति ९४
श्रावणसर्पबलिदानादौ यत्परिदानं तयथा कामिनी कामातुरो वदेत्त्वदीयोऽहं त्वदा-
नन्दाय न त्वदीयो भवत्यथ कायवाझ्मनोभिरनाल्हाददां परित्यजति वा कंचित्कविं खगृह-
मागतं कविर्वदेत्त्वदीया इमे पुत्रास्त्वदीयमिदं गृहं त्वदीयोऽस्मीति वाचा संतोपयति सोऽपि
संतुष्टो न तद्गृहं विक्रीणाति न ब्राह्मणाय प्रयच्छति च तस्मादेवं सर्वत्र ॥ ९५ ॥
आर्जवं सर्वत्र कुर्यात् ॥ ९६ ॥
खतो न्यूने वालवस्वतःसमे सखिवत्खतोऽधिके खज्येष्ठवदितिवैषम्ये नार्जवम् ९७
संस्कारसंस्कृतो भक्तो दीक्षां गृह्णीयाना दत्तस्वामो दीक्षितो भवितुमर्हति तस्मादेवं
युक्तम् ॥ ९८॥
फलद्वयदं कर्म ॥ ९९ ॥
साक्षात्फलदं परिणामे फलं प्रयच्छति च ॥ १०० ॥ ५॥
कृतं पापं निरयदं परिणतं दुःसगदम् ॥ १ ॥
यथा दुर्वाक्यं ताडनदं परिणतं कारागारप्रवेशदम् ॥ २॥
एतद्विपरीतं पुण्ये ॥३॥
कृत ऐश्वरो धर्मः परमेश्वरहदि प्रीत्युत्पादक परिणतः परमेश्वरदर्शनदः ॥ ४॥
इति पारानन्दसूत्रे पञ्चममाहिकम् ॥५॥

·२२
ॐ अधातः परमानन्दमतं वक्ष्यामः ॥ ५ ॥
परमात्मा ॥ ६॥
ईश्वराः पृथक् पृथक् ॥ ७॥
.जीवाः पृथक् पृथक् ॥ ८॥
नित्यानन्दः सचिदानन्दमयमूर्तिः ॥ ९॥
सर्वतः सुरूपः॥ १०॥
सर्वतः सर्वज्ञः ॥ ११ ॥
सर्वतः सर्वेश्वरः ॥ १२ ॥
वेदवाक् ॥ १३ ॥
स्वाभिन्नालङ्कारः स्वाभिन्नायुधः स्वाभिन्नवाहन इति कालशम्भुः ॥ १४ ॥
तद्भिनानायनन्तालङ्कारायुधवाहनानीत्युन्मत्तभैरवः ॥ १५ ॥
अचिन्त्यैश्वर्यः सर्वतः ॥ १६ ॥
अवेद्योऽचिन्त्योऽदृश्यः ॥ १७ ॥
सुसंवेद्यः सुसंचिन्त्यः सुसंदृश्यः ॥ १८ ॥
आकाशपरिच्छिन्नश्च यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्निति
निर्देशात् ॥ १९॥
योगफलनिर्देष्या सर्वतः ।। २० ॥
सर्वतो योगफलदः ॥ २१ ॥
ईश्वरैरुपास्यः सर्वतः ॥ २२ ॥
ईश्वरोपास्यः सर्वतः ॥ २३ ॥
ईश्वराणां स्वभक्तानां निग्रहानुप्रहक्षमः ॥ २४ ॥
सर्वगम्यः ॥ २५॥
ग्लेशकर्मविपाकाऽपरामृष्टः सर्वतः ॥ २६ ॥
सर्वगम्पः ॥ २७ ॥
सर्वोत्पत्तिकृत् ॥ २८ ॥
सर्वस्थितिकत् ॥ २९॥
सर्वनिर्विघ्नकृत् ॥ ३०॥
सर्वप्रकाशकृत् ॥ ३१ ॥
सर्वप्रलयकृत् ॥ ३२॥
सरविवादः ।। ३३ ॥
साक्षादीघरनिग्रहानुमहकृत् ॥ ३४ ॥
साक्षातपःपडदः॥ ३५ ॥

·२३ साक्षात्परामुक्तिदः ॥ ३६॥ साक्षाज्जीवन्परामुक्तिद इत्युन्मत्तभैरवः ॥ ३७ ॥ परमानन्दस्थानः॥ ३८॥ अनाधनन्तः परमात्मा ॥ ३९ ॥ एभिः सूत्रैरेप परमात्मा वर्णितो मयि कृपाकटाक्षं विदधातु ॥ ४० ॥ एतद्विदस्मॉश्च प्रीणाति ।। ४१॥ अथ परमात्मनः परमानन्दलोकं वक्ष्यामः ॥ ४२ ॥ परमात्मलोकः ॥ ४३ ॥ असहययोजनविस्तीर्णः सर्वतः ॥ ४४ ॥ सर्वस्यायतनं महदिति ह तद्विज्ञायते ॥ ४५ ॥ यद्गता न निवर्तन्ति भूयः ॥ १६ ॥ यत्र परमात्मा विहरति ॥४७॥ यत्रेश्वराः परमात्मध्यानासक्ता विहरन्ति ।। १८ ॥ यत्र जीवा मुक्ताः साधनन्तदिव्यदेहाः परमात्मध्यानासक्ता विहरन्ति ॥ १९ ॥ युवा स्यात्साधु युवाध्यापकः ॥ ५० ॥ आशिट्रो दृढिष्ठो बलिष्ठः ।। ५१ ॥ अस्येयं पृथिवी सर्या वित्तैः पूर्णा स्यात् ।। ५२ ।। स एको मानुप आनन्द. ।। ५३ ॥ ते ये शतं भानुपा आनन्दाः ॥ ५४॥ स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः ॥ ५५ ॥ ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः ।। ५६ ॥ स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः ।। ५७ ॥ ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः ॥ ५८ ।। स एकः पितॄणा चिरठोकलोकानामानन्दः ॥ ५९ ॥ ते ये शतं पितृणा चिरलोकलोकानामानन्दाः ॥ ६०॥ स एक आजानजानां देवानामानन्दः ॥ ६१ ॥ ते ये शतमाजानजानां देवानामानन्दाः ॥ ६२॥ स एकः कर्मदेवानामानन्दः ॥ ६३ ॥ ते ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः ॥ ६४ ॥ स एको देवानामानन्दः ।। ६५ ॥ ते ये शतं देवानामानन्दाः ॥६६॥ H ·२४ - . स एक इन्द्रस्यानन्दः ।। ६७॥ ते ये शतमिन्द्रस्यानन्दाः ॥ ६८ ॥ स एको बृहस्पतेरानन्दः ॥ ६९ ॥ ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः ॥ ७० ॥ स एकः प्रजापतेरानन्दः ॥ ७१ ॥ ते ये शतं प्रजापतेरानन्दा. ॥ ७२ ।। स एको ब्रह्मण आनन्दः ॥ ७३ ॥ ते ये सहस्रं ब्रह्मण आनन्दाः स एको विष्णवादीनामानन्द इत्येके ॥ ७ ॥ ते ये विम्यादीनामीश्वराणामसंख्याता आनन्दाः स एक आनन्दो यत्र समः सर्वे पामृते परमात्मनः ॥ ७५ ॥ अनिर्देश्योऽनिर्वाच्योऽग्राह्योऽगम्यः सपा परमात्मन आनन्दः ।। ७६ ॥ यत्रानाद्यनन्ताः कुतः ॥ ७७॥ यत्रानाद्यनन्ता आपस्तेजासि वायरः ॥ ७८ ॥ न यत्रानापनन्तास्तरवः ॥ ७९ ॥ न यत्र मृगाः पक्षिण ॥ ८०॥, यत्र सर्ने मानुपनिप्रहाः ॥ ८१ ॥ यत्र सर्वे अनिर्देश्ययपुपः ॥ ८२ ॥ यत्र सर्वे समानन्दाः ॥ ८३ ॥ यत्र सर्वे पडायनाः ॥ ८४ ॥ न यत्र स्त्रीविग्रहः कश्चित् ।। ८५ ॥ यत्र सर्वे पूरपविग्रहा. ॥ ८६ ॥ न यत्रैप सूर्यो नैते पावका नैपश्चन्द्रो नेमा विद्युतो भान्ति माः ॥ ८७॥ यत्र सर्वे साधनन्तदिव्यदेहा जीवाः ॥ ८८ ॥ न यत्रेदं किंचन मर्त्यम् ।। ८९ ॥ यत्रानावन्तं वा न यत्र किंचित्सादिसान्तम् ।। ९० ॥ न यन मा सुविशन्ति नास्त्रिं विद्धि परमानन्दलोकसंज्ञम् ॥ ९१ ॥ स एप परमानन्दलोकः सूर्वर्णित. ॥ ९२ ॥ सूत्रैवर्णितलोका चितिर्मयि कृपा निधातु ॥ ९३ ॥ यो विज्ञानेनं वेति स मा तर्पयति सर्वतः सर्वानीश्वरांथ ॥९४ ।। स एपोऽनापनन्तटोकः स एप परानन्दलोकः स एपः पराख्यो लोकः स एपः .

·२५ परमाख्यो लोकः स एपः परमात्मलोकः स एप परामुत्त्याख्यो लोको यो वेद विद्वाने सोऽमृतत्वाय कल्पते ।। ९५॥ ईश्वरास्तूक्तलक्षणाः ॥ ९६ ॥ तदुदरतः सर्वज्ञाः ।। ९७ ॥ तदुदरतः सर्वेश्वराः ॥ ९८॥ तनवाक्याः ॥ ९९।। अचिन्त्यैश्वर्यास्तदुदरतः ।। १०० ॥ ६ ॥ अदृश्याः ॥ १ ॥ सुसंदृश्याः ॥ २॥ आकाशपरिच्छिन्नाश्च परमात्माज्ञप्ताः॥ ३ ॥ योगफलनिर्देष्टारः ॥ ४ ॥ योगफलालिप्ताः ॥ ५॥ योगफलदास्तदाज्ञया ॥ ६॥ जीवैरुपास्याः ॥ ७॥ जीवरुपासिताः ॥ ८॥ जीवानां निग्रहानुग्रहक्षमाः ॥ ९ ॥ सर्वे सर्वकारः ऐश्वरधर्मतोण्याः ॥ ११ ॥ ऐश्वरधर्मकृद्गम्याः ।। १२ ।। अथ विशेषतोऽधिकृताः ॥ १३ ॥ उत्पत्ती ब्रह्मा ॥ १४ ॥ स्थिती विष्णुः॥१५॥ प्रलये शिवः ॥ १६ ॥ नैर्षि विघ्नेशः॥ १७ ॥ शाने कौशिकी ।। १८॥ प्रकाशे सूर्यः ॥१९॥ मुक्तिदाः ॥ २०॥ ईश्वरा अनाघनन्ताः ॥ २१ ॥ जीया ज्ञानयन्तोऽशुरूपाः कारो योगफभोक्तार आमुक्तेः ॥ २२ ॥ मनसा युक्तास्तत्तदिन्द्रियसोच्ययुजः ॥ २३ ॥ अनापनन्ता अणुरूपा जीवाः ॥ २४ ॥ पारा-४

·।
.
1
ज्ञानरूपा इत्येके ॥ २५ ॥
परमानन्दलोकैकदेशः सानन्दाख्यो बहिर्मुखः ॥ २६ ॥
आगते प्रतिसंचारे खण्डपरशुः कृतपापान्कृतपुण्यांश्च सानन्दे स्थापयति ॥२७॥
न यत्र कृतपुण्याः प्रदृप्यन्ते च नोद्विजन्ते कृतपापाः ॥ २८ ॥
खण्डपरशुर्भूमीरप्सु प्रलीनाः कुरुते ॥ २९ ॥
खण्डपरशुपस्तेजासु प्रलीना. कुरुते ॥ ३०॥
खण्डपरशुस्तेजासि वायुपु प्रलीनानि कुरुते ॥ ३१ ॥
खण्डपरशुर्वायूनाकाशे प्रलीनान् कुरुते ॥ ३२ ॥
आकाशोऽनावनन्ते प्रतिष्टितो भवति ॥ ३३ ॥
खण्डपरशुः खात्यायुधवाहनालङ्कारान्तस्मिन्लीनान्कृत्वा साधनन्तदिव्यदेहैः
खभक्तः साऊं परमानन्दं प्रविशति ॥ ३४ ॥
ईश्वरास्त्वेवं सर्वे ॥ ३५॥
सायुधाः सालङ्काराः प्रविशन्ति खभक्तः सार्धं परमानन्दमिति कश्चित् ॥३६॥
महाप्रलये समुपस्थिते परमानन्दलोकप्रवेशाय यदेश्वराः स्वान्स्वान्दोकान्परित्यजन्ति
तदा तैरत्यक्तास्ते लोका दीपवन्नाशमभिगच्छन्ति ।। ३७ ॥
परमात्मा ज्ञापयामास कदाचिदीश्वरानाशप्तास्ते शून्ये आगल्य ध्यायन्तः परमात्मानं
जपन्तः परमात्मनः परमं मनुमतिष्ठन्नीश्वराः ॥ ३८॥
परमात्मा बहिर्मुखे सानन्द आगत्य कचिनीरसप्तकं विहितानुष्टाय्यैश्वरधर्मवदीश्वर-
खेन परिणतं कृत्वा ज्ञापयामास परमानन्द प्रविष्टा न निवर्तन्ति भूय इति ह विज्ञायते
तस्मादिति केचित् ॥ ३९॥
तथैव नीत्या कतिचित् कालराखं स्वं लोके दिव्यमीश्वरानन्दवन्तं ईश्वरास्तपसा
चकुः ॥ ४०॥
उद्भूताटवारायुधशक्तिवाहनाश्चाभनन् ।। ४१ ॥
ईश्वराः सायुधा. सालंकारा. स्वभक्तानेश्वरधर्मवतो जीवान्सानन्दस्थान् शक्तिवाहन-
पारिपदत्वेन परिगृहन्तीति कश्चित् ॥ ४२ ॥
ब्राझो लोको ब्रह्मणः सत्यलोकाख्यः ॥ ४३ ॥
वैष्णो लोको विष्णोर्नकुण्टाख्यः ॥ १४ ॥
शैवो लोकः शिवस्य चैतलोकादयः ॥ ४५ ॥
वास्तुण्डो लोको वक्रतुण्डस्य सानन्दभुवनाख्यः ॥ ४६ ॥
कौशिफेयो लोक कौशिक्या महापुराख्यः ॥ ४७॥
सौर्यो लोकः सूर्यस्य महामण्डटाल्य. ॥ १८ ॥

·येषु लोकेप्वीश्वरनिर्विशेषानन्दाः सर्ने जीपाः ।। ४९ ॥ येषु गता न निवर्तन्ति भूयः॥ ५० ॥ न येषु स्त्रीविग्रहः कश्चिदन्यरेश्वरशक्तिभ्यः ।। ५१ ॥ त ऐश्वरा लोकाः परपुरोपमाः ।। ५२ ।। ब्राहो स्थित्वा ब्रह्माकाशादायून्वायुभ्योऽग्नीनग्निभ्य आपोऽन्यः पृथियः ॥ ५३ ॥ पृथिनीभ्योऽनमे त्रिलोकी पुण्यपापोचितां दृढां च चकार ॥ ५४ ॥ तर कनकाचलं मेरुं चकार च ॥ ५५॥ यस्मिन् पशिखरपुरोत्तमानि -॥ ५६ ॥ पडीश्वराणां तानि ।। ५७ ॥ ब्रमशिखाख्यं ब्रमणः ॥ ५८ ॥ श्वेतद्वीपाख्यं विष्णोः ।। ५९ ।। कैलासाख्यं परमानन्दस्य ।। ६० ।। रक्तशिखराख्यं दन्तिनः ॥ ६१ ॥ ज्ञानपुराख्यं कौशिक्याः ॥ ६२ ॥ प्रकाशाख्यं सूर्यस्य ॥ ६३ ॥ तेभ्यो नीचरिन्द्रादीनां शिसराणि ॥ ६४ ॥ यथेघरास्तेषु लोकेषु तयतेषु शिखरेषु सर्वदा तिष्ठन्ति ॥ ६५ ॥ नाशाशीमानश्चैकस्मिन्नीधरे ॥६६॥ सजातीयाना समुदाये किंचिन्न्यनोंशस्तस्यासंभावैकस्मिन्नीचरे ॥ ६ ॥ कृत्या सहस्रधात्मानं चरेदीश्वरस्तन्मूर्तियविशेषदर्शनात् ॥ ६८ ॥ एकस्मिन्नेर फाले कोदिशो भक्तान् पृथक् पृथक् दर्शनादिना विशेषणानुगृहाति तदर्शनात् ॥ ६९ ॥ पर भक्ता यतोऽनुष्यायन्ति तत आविर्भरतीवरस्याचिन्यैश्चर्यत्वात् ॥ ७० ॥ नेतदतमाघरे । ७१॥ अंशांशीमारः पृथ्वी-नीर-तेजोवायुपु दिव्येषु च ॥ ७२ ।। तम्मादेते निरम्नाः ॥ ७३ ।। तस्या रिटोस्या यहिग्रस्थान्जीयान्त्रामापातयत् ।। ७१ ॥ प्रयो टोकाः फलानि यस्यान्तरमा मैया त्रिलोकी पिल्ला || ७५ ॥ तर पापाटमोगुल्यमापरलोके ॥ ७६ ॥ पुस्पाटमोन्मापातपस्वर्ग लोफे ॥ ७७ || ऐयरपकटमोन्मासान्भधान् दर्शनदानादिभिरीपरा: प्रत्यगृहन् ।। ७८ ॥

·२८
तामसाम्जीयान् तीर्य'जन्मनि प्रक्षापातयत् ॥ ७९ ॥
राजसान्जीवान्मानुपे प्रयापातयत् ।। ८० ॥
सात्विकान्जीवान्दैवे प्रलापातपत् ।। ८१ ।।
इन्द्रादिभ्यो यथायथमधिकारान्ददौ ब्रहा ।। ८२ ।।
पालयामास विष्णुः ।। ८३ ॥
प्रज्ञा प्रकरोत्कौशिकी ।। ८४ ॥
निधिमकरोद्गणेशः ॥ ८५॥
प्रकाशयामास सूर्यः ।। ८६॥
उनहारोग्रः ।। ८७ ॥
ऋग्वेदादीन्वेदानावर्तयन्यालणादीन् वाऽसृजदिनि ॥ ८८ ॥
मासणास्तपसा युक्ताचः सं सं संस्कारशासं तथैरसं खं मनं शुभं चक्रुः ।।८९॥
ऋपयः स्थापयामासुः सं सम् ॥ ९०॥
चेदः परात्मपागेति केचित् ॥ ९१ ॥
वेदोऽपीश्वरवाक् वेदानामप्यवेघस्यात्परात्मनः ॥ १२ ॥
फस्तहि परात्मानं वदेत् ॥ ९३ ।।
तस्मादेते निरस्ताः ॥ ९४ ॥
पदार्थाश्चतुर्विधाः ॥ ९५ ॥
अनायनन्तसाधनन्तानादिसान्तसादिसान्ताः ॥९६ ।।
परमात्मेश्वरा जीवा दिछालाकाशपरमानन्दटोकाश्चानाधनन्ताश्च ॥९७ ॥
ऐश्वरा दिव्यदेहाथ साद्यनन्ताश्च ।। ९८ ॥
जीरसंसरणमनादिसान्तं च ।। ९९ ।।
एतच्छेपं सादि सान्तम् ।। १०० ॥७॥
करणाचं मूर्तम् ॥ १॥
सर्वमूर्तसंयोगित्वं व्यापकत्वम् ॥ २ ॥
दिकालाकाशाज्ञानां च व्यापकत्वम् ॥ ३ ॥
दिशः परिच्छेदिकाः परिच्छिन्नाः ॥ ४ ॥
काल: परिच्छेदकः परिच्छिन्नः ॥ ५॥
आकाशश्च परिच्छेदका परिच्छिन्न.॥६॥
पृथ्वीनीरतेजोवायवोऽणुशः परस्परं भिन्नाः परिच्छेदकाश्च ॥ ७॥
द्विविधं कर्म संचितं क्रियमाणं च ॥ ८॥
ज्योतिष्टोमादिना वर्ग कर्तेति ॥ ९॥

·२९
ज्योतिष्टोमादिना गन्धकाग्निसयोगे यथा दीपज्योतिरुदेस्येव स्वर्ग उत्पद्यतेऽस्य
प्राणालय इति स्मशाननिलयः॥ १० ॥
प्राणहिंसनादिना नरक क्र्तेति ॥ ११ ॥
यमो राजा पुग्भि पापकर्तृनरक लोक नयति ॥ १२ ॥
शक्राग्नियमादय खै खे पुभिर्यथायथ पुण्यकर्तृन्यथायथ स ख स्वर्गलोक
नयन्ति ॥ १३ ॥
योगोंगेष्वन्यतमेन वा योगेन स्लेश्वर स्वध्येयरुप दिव्येन चक्षुपा पश्यति ततो
रब्धवरो भवति य सेपा जीवन्मुक्तिः ॥ १४ ॥
अचिन्त्यैश्वर्य सर्पत परमात्मनः ॥ १५ ॥
तदुदरतोऽन्यत सर्वत अचिन्त्यैश्वर्या ईश्वराः परा जीवन्मुक्ताश्च ॥१६॥
तदुदरतोऽन्यत सर्वत अचिन्त्यश्वर्या जीवन्मुक्ताः ॥ १७ ॥
तदुदरतोऽन्यत सर्वत अचिन्त्यैश्वर्या प्रजापतयः॥ १८ ॥
तदुदरतोऽन्यत सर्वत अचि त्येश्वर्यो वृहस्पतिः ॥ १९ ॥
तदुदरतोऽन्यत सर्वत अचिन्यैश्वर्यावग्नीपोमो ॥ २० ॥
तदुदरतोऽन्यत सर्वत अचिन्त्येश्वर्या शकादयश्च ॥ २१ ॥
तदुदरतोऽन्यत सर्वत अचि त्यैश्वर्या देवाः कर्मपुरस्कृता ॥ २२ ॥
तदुदरतोऽन्यत सर्वत अचिन्त्यश्वर्या आजानजा देवा ॥ २३ ॥
तदुदरतोऽन्यत सर्वत अचिन्त्यैश्वर्या पितरश्चिरलोक्लोका ॥ २४ ॥
तदुदरतोऽन्यत सर्वत अचिन्त्यश्वर्या देवगन्धर्याः ॥ २५ ॥
तदुदरतोऽन्यत सर्वत अचित्यैश्वर्या मनुष्यगन्धर्वाः ॥ २६ ॥
तदुदरतोऽन्यत सर्वत अचिन्त्यैश्वर्य साधुर्युवाशिष्टो द्रदिष्टो बलिष्ठ सा पृथ्वी
योऽनुशास्त्यन्याहताज्ञ ॥ २७ ॥
एवमेत्य खेमविवादिकं ध्यारयातं स्याम् ॥ २८ ॥
तस्मात्स एप जीवन्मुक्त अचिन्त्यैश्वर्य स्वेच्छाविहार आस्ते ॥ २९ ॥
कदाचिज्ञातवाससस्पर्श इवास्ते ॥ ३० ॥
पदाचिच्छद्रयो युद्भूतस्तदनुकूला घृत्ति कुर्वन्नास्ते ॥ ३१॥
कदाचिद्वैदयकुलोत्पन्नस्तदनुकूयं वृत्ति कुर्वन्नास्ते ॥ ३२ ॥
पदाचित्क्षत्रियकुलोपातदनुफला इत्तिं कुर्वन्नास्ते ॥ ३३ ॥
पदाचिद्रमकुलोत्पन्नस्तदनुकूटो वृत्ति कुर्वन्नास्ते ॥ ३४ ॥
कदाचिचातुराश्रम्पधर्मान्वुर्यनास्ते ॥ ३५॥

·३० कदाचिद्विमकुलोत्पन्नः स्नातकः कृतविवाहः सुधृताहतयौबनसीन्दयों लावण्यवत- सनहनाङ्गो रखौ मध्येगते भिक्षार्थं पर्यटनास्ते ॥ ३६ ॥ देवतासाक्षात्कारसाधनानि कुर्वन्देवतासाक्षात्काराँश्च संपादयन्नास्ते ॥ ३७॥ हत्या राज्ञः स्ववशं नीत्या सर्वान्माण्डलिकान् राज्ञः प्रजाश्च सम्राडिव वसन्नांस्ते॥३८॥ घा मतानि संस्थापयन् धर्माश्च संस्थापयन्नास्ते ॥ ३९ ॥ वा रणरङ्गकर्कश एको ऽसिना धर्मारियोधानां मुण्डानि छिन्दन् रुधिरदिग्धा आस्ते ॥ ४०॥ वा दानानि ददन्नास्ते ॥ ४१ ॥ या सर्व भूतजातं दण्डवत्प्रणमनास्ते ॥ ४२ ॥ वार्थपत्नीभिः, कामपत्नीभिमेरेयं पिबन्तीभिः सुभोज्यानि भुञ्जतीभिर्मनोऽनुकूल- यौपन सौन्दर्यलावण्यभापणगुणवेपाभिः सार्क भुञ्जपियन्नास्ते ॥ १३ ॥ वा धर्मपतीभिहाँमादीनुत्तरकत्वन्तान् कुर्वन्नास्ते ॥ ४४ ॥ वा जीवन्मुक्तलक्षणानि धारयन्नास्ते ॥ ४५ ॥ वा पञ्चत्वं प्राप्य परशरीराविष्ट आस्ते ॥ ४६॥ वा अणिमादिभिर्युक्त आस्ते ॥ ४७ ।। वा योगसिद्धीर्दर्शयन्नास्ते ।। ४८ ॥ वा कुष्ठी व्याधितो यक्ष्मादिभी रोगैगृहीत आस्ते ॥ ४९॥ वा पञ्चवं प्राप्य नरकेपु पतन्नास्ते ॥ ५० ॥ वा स्वर्गपु रमन्नास्ते ।। ५१ ॥ वा सुरापानब्रह्महत्याखर्णतेयादीनि घोराण्येनांसि कुर्वन्नपि दुःखान्यपराम- शन्नेवास्ते ॥५२॥ एवं जीवन्मुक्त ईश्वरदर्शनालादाब्धिमन्जित अनियताचारः स्वतन्त्रः खेश्वरनियन्त्रित ईश्वरदासः क्लेशकर्मविपाकापरामृष्टो यथा पुष्करपणं जलं धारयन्तजलेपमपरामृशन्वा हीरकः पांसुषु निमनन्नपि तनं मलमपरामृशन्नास्त एवं पुण्यापुण्ण्जमपरामृशन्नास्ते वा वालेभ्यो बलाढ्यः पराजयं परामृशति तानेव या पराजितान्कुरुते खेच्छयैवमयं कर्माविवशः वर्मफलानि मुअन्वाभुञ्जन्सत्यसंकल्प ईश्वराधीन आस्ते ॥ ५३ ॥ एवं स्वेच्छाविहारनिर्विणः सादिसान्तदिव्ययपुः कनकाचले स्खेश्वरशिग्वरम- धिरोहति ततो न पुनरावर्नत आवृत्तः स्खेश्वराशयेश्वरवत् ॥ ५४ ॥ ताराध्येश्वर तस्कृपया गृहीताज्ञ ईश्वरकृपया साधनन्तदिव्यवपुरनिर्देश्यको महता रयेणो ब्रह्माण्ड भित्वा खेशलोकमेति ततः पुनरावर्तते नीचैः ॥ ५५ ॥ एपा कैवल्यमुक्तिः ॥५६॥ .

·जीवन्मुक्तिकैवल्यमुस्योर्विशेपः॥ ५७ ॥ पराजीवन्मुक्त ईश्वरसदृशाहादः ।। ५८ ॥ वैवंविहानास्त अयम् ॥ ५९॥ खेच्छाविहारनिर्विणः साधनन्तं दिव्यवपुरनिर्देश्यश्रीको महता रयेणोध्वं ब्रह्माण्ड मित्वैश्वरान् लोकान् समतीत्य परात्ममक्तः परमानन्दमेति ॥ ६०॥ न स पुनरावर्तते ॥ ६१॥ एपा परा कैवल्यमुक्तिः ॥ १२ ॥ पराजीवन्मुक्तयानन्दात्पराकैवल्यमुक्त्यानन्दो विशिष्यते ॥ ६३ ॥ अविशिष्यत इति केचित् ॥ ६५ ॥ तावदेवायं कर्मविवशः यावन्न मुक्तो भवति ॥ ६५॥ मुक्तस्यास्य कर्माणि पराङ्मुखानि भवन्ति ॥ ६६ ॥ यथा संस्पृष्टाग्ने/जादगुरप्ररोहो निवर्तते ॥ ६७ ॥ न कर्मफलभोगानामन्तः कुप्रापि विद्यते तस्माद्यदैवोत्पन्नविज्ञानो भवेत्तदैवायं स्वमुत्यै यतेत चतुर्भिश्चतुर्णामेकेन वा ॥ ६८ ॥ एकस्मिन्नेकेनाङ्गेन यतेतेत्युन्मत्तभैरवः ॥ ६९ ॥ परात्मपरमात्मपरमेश्वर परमेश्वरेटा विशिष्टा शिष्टेष्टा परमपरात्परेश्वरोपास्यपरममन्त्र- देवतापरानन्देश परमानन्देश सर्वेश सर्वेश्वरानिर्देश्यानन्दाचिन्त्यैश्वर्यकरुणामृतवारिधै सर्व- गम्य प्रणववाच्य परब्रह्मदेवताचिञ्चेत्येतैर्नामभिः स्तुत्यः ॥ ७० ॥ विशेपतो नामान्युक्तानि परात्मनः ॥ ७१ ।। सः शब्दैर्चाच्यः परात्मा ॥ ७२ ।। परात्मभक्ताः परात्मोपासकाः परात्मधनाः परात्मसाभार्थ्या अचिन्त्यैश्वर्या ईश्वरा ईशाः परात्मध्यानतत्पराः सम्मान्यतमाः ब्रह्माणि दैवतदेवताः देवदेवताः देवताः परात्मानः इत्ये- तैर्नामभिः स्तुत्या ईश्वराः ॥ ७३ ॥ । विशेपतो नामान्युक्तानीश्वराणाम् ॥ ७४ ॥ सर्वेः शम्दैर्वाच्या ईश्वराः ।। ७५ ।। जीवाः यज्ञकर्तारो यज्ञेज्या अमृतपाः अक्षरकीडाः सुराः तारण्यदशास्त्रिदश्नः प्रणववाच्या दिव्याः देवाः दिवौकसः अजराः सादिसान्तदिव्यदेहाः साचिका. ईश्वरनि- यम्याः विबुधाः खचराः ब्रह्माणि देवताः मानुपदेवताः ॥ ७६ ॥ विशेपतो नामान्युक्तानि देवानाम् ।। ७७ ।। सर्वैः शब्दैर्वाच्या देवाः ॥ ७८ ॥ जीवाः मानुषाः वर्णिनः आश्रमिणः मनुजाः पुरुषाः नरः वस्तूनि ॥ ७९ ॥ .

·३२
विशेषतो नामान्युक्तानि मानुपाणाम् ॥ ८० ॥
राजसा: अखिलफल्मोगसाधका कर्तारः स्तोतारः स्तुत्याः ब्रह्माणि आत्मानः
ईश्वराः ।। ८१ ॥
पुनर्विशेपतो नामान्युक्तानि मानुपाणाम् ॥ ८२ ॥
सवैः शन्दैवाच्या मानुपाः ॥ ८३ ।।
जीवाः प्राणिन तामसाः भूचराः खेचराः जलचराः जडदेहाः चरदेहाः खेचराः
आकाशचराः भूचराः ज्याचरा जलचराः नीरचराः क्षोणीस्थाः क्षितिस्थाः ॥ ८४ ॥
विशेपतो नामान्युक्तानि तिरश्चीनानाम् ।। ८५ ।।
सर्वः शब्दाच्यास्तिरश्चीनाः ॥ ८६ ॥
ग्राह्याः पदार्थी वस्तुनि आकृतयः ।। ८५ ।।
विशेपतो नामान्युक्तानि पदार्थानाम् ॥ ८८ ॥
सर्वैः शब्दैर्याच्याः पदार्थाः ॥ ८९ ॥
सर्वे शब्दाः सर्वार्थवाचकाः ।। ९० ॥
व्याकरणं सज्ञाप्रकरण आत्मनाक्यमर्थो लिङ्गं प्रकरणं पदच्छेदः सरोऽन्वयश्चेतेः
परिभावितो दृष्ट एकः शब्दोऽनेकार्थवाचकोऽप्येकार्थमेव वक्ति ॥ ९१ ॥
प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि ॥ ९२ ॥
प्रत्यक्षागमो प्रमाणमित्यपरे ॥ ९३ ।।
आगम एव प्रमाणमित्येके ॥ ९ ॥
इति पारानन्दसूत्रे पष्ठमाह्निकम् ॥ ६॥
ॐ अथाभिवादनक्रमं वक्ष्यामः ॥ ९४ ॥
यौनज्येष्टा विद्याज्येष्ठा तपोज्येष्टा वीर्यज्येष्टा धनग्येष्टा महत्संप्रयोगज्येष्टा महान्त-
थैतेऽभिवाद्याः ॥ ९५॥
क्षमाणामभिगाया ब्राह्मणा योनज्येष्ठत्वात् || ९६ ॥
एवमेगाधराणा वर्णानां पूर्व ॥ ९७ ॥
मातृपितृमातुलपितृव्यश्वशुरादयोऽभिवाद्या योनयेष्टत्वादेवतेपाम् ।। ९८ ॥
वयोज्येष्ठा अमियाद्या योनज्येष्ठन्वादेवैतेषाम् ॥ ९९ ॥
विद्वांसोऽमिनाद्या ज्येष्टवादेतेपाम् ॥ १०० ॥ ८०० ॥
तपस्विनोऽभिवाद्यास्तपोज्येष्टत्वादेतेपाम् ॥ १ ॥
परात्मोपासका ईश्वरा ईश्वरोपासका जीवा गुरुपादुकाश्चाभि-
चाचा महत्सप्रयोगज्येष्ठन्यादेतेपाम् ॥ २॥
परात्मेन्वरगुरवोऽभिगाद्या महत्वादेतेषाम् ॥ ३ ॥
आश्रमे पूर्वस्मादुत्तरो महान् ॥ ४ ॥

·३३ महत्संप्रयोगे पश्चात्संयुक्तात्पूर्वसंयुक्तो महान् ॥ ४ ॥ विप्रवर्गविद्याविदोऽभिवाद्याः ॥ ५॥ विद्यावद्भिवैद्यास्तपखिनश्च ये स्युस्तेऽभिवायाः ॥ ६ ॥ वैद्यैः सतपस्कैद्याः सतपस्काः प्रादुर्भूतसिद्धयश्च ये स्युस्तेऽभिवाधाः || वैद्यैः सतपस्कैः प्रादुर्भूतसिद्धिमिवैद्याः सतपस्काः प्रादुर्भूतसिद्धय ऐश्वरधर्म- वन्तश्च ये स्युस्तेऽभिवाद्याः ॥ ८॥ अथ दक्षवामोत्तरमार्गिणः परस्परमभिवाद्या इत्येके ॥ ९ ॥ दक्षयामोत्तरमार्गिणः परस्परमनमिवाधा इत्येके ॥१०॥ मार्गे पूर्वस्मादुत्तरो ज्याय इति स्मशाननिलयः ॥ ११ ॥ क्षत्रवर्णयुद्धेष्वपलायिनो युद्धेपु त्यक्तीविताः क्षना ये स्युस्तेऽभिवाद्याः ॥१२॥ गुणसहस्त्रैर्युक्ताश्चापि युद्धेषु पलायिनो मरणमीरवस्तीनभिवाद्याः क्षत्रैः क्षन्नाः ॥ १३ ॥ वैश्यैश्या धनज्येष्ठा ये स्युत्तेऽभिवाद्याः ॥ १४ ॥ गुणसहस्त्रैर्युक्ताश्चापि यदि निर्धनिनः स्युस्तीनभिवाचा वैश्यैवैश्याः ॥१५॥ घयोज्येष्ठाः शूद्राः शूरैरभिवाद्याः ॥ १६ ॥ गुणसहस्रैर्युक्ताश्चापि यदि वयोन्यूनास्तीनभिवाद्याः शरैः शुद्राः॥ १७॥ स्त्रीष्वप्येवम् ॥ १८॥ यौनज्येष्ठत्वं त्रिधा ॥ १९ ॥ वर्णज्येष्ठत्वं वयोज्येष्ठत्वं मातुलत्वादिसम्बन्धज्येष्ठत्वं च ॥२०॥ सर्वैरेव यौनज्येष्ठत्वमनुसन्धायाभिवाद्यानभिवादयेयुः सर्वे ॥ २१ ॥ यौनज्येष्ठत्वं योऽननुसन्धायाभिवादयति स आत्मानं हिनस्ति तस्माधौनज्येष्ठमेवा- भिवादयेत् ॥ २२॥ क्योज्येष्ठत्वं परिहल शूद्रभिन्ना अभिवादयेयुः ॥ २३ ॥ सम्वन्धज्येष्ठत्वं द्विजैर्नानुसन्धेयमभिवादने इति केचित् ॥ २४ ॥ मन्त्रमाह्मणे श्रुतिः ॥२५॥ श्रुतिस्मृतिपुराणानि तन्नं च चतस्रो विद्याः ॥ २६ ॥ विद्यासु पूर्वा पूर्वा ज्यायसी ॥ २७ ॥ तस्मात्परया युक्तात्पूर्वया युक्तो ज्येष्ठः ॥२८॥ विद्यातपसोस्तपो भूयः ॥ २९ ॥ तस्माद्विचायुक्तात्तपोयुक्तो ज्येष्ठः ॥ ३० ॥ पारा० ५

·वर्णकनिष्ठ सम्बन्धकनिष्ठ कथचिन्नाभिवादयेत् ॥ ३१॥
यदि स तथा स्यात्त सम्बन्धकनिष्ठमप्यमिवादयेदियेके ॥ ३२॥
सवर्णाना साश्रमाणा च परस्परममिपादनमिति कश्चित् ॥ ३३ ॥
यधुभयो सर्वत समत्वे परस्परमालिङ्गनम् ॥ ३४ ॥
सर्वेऽमिवादको सःराशिया योज्या ॥ ३५॥
पुरस्ताद्दीक्षिता वर्णाश्रमाभ्या कनिष्टा अपि पश्चादीक्षितैर्वर्णाश्नमज्येष्ठरभिवाचा इति
ब्रह्मा ॥ ३६॥
ऐश्वराणा पुसा परस्परमभिवादनमित्येके ।। ३७ ॥
ऐश्वराणां पुसा परस्परमालिङ्गनमिति विष्णुः ॥ ३८ ॥
ऐश्वरा अभिवादनालिगनाशीर्वादा यथेच्छ कुर्यरित्युन्मत्तभैरवः ॥ ३९ ॥
खवर्ण खप्रवरान्वगोत्र खवेद ससस्कारसूत्र स्वाश्रम खनाम खेनाधीता विद्या
खकृतान् यज्ञान् समुच्चार्याह तस्याभिवाद्यस्य सबुधन्त नाम गृहीवाऽभिवादय इत्युच्चैरु-
दुष्य पादाङ्गुलीमिर्जानुभ्या हस्ताभ्या भालेन धरणी स्पृशेदेपोऽभिवादनक्रमः ॥४०॥
स्वविद्या स्वतपो नोच्चरेदिति सूर्यः ॥ ४१ ॥
क्षत्रः सवर्ण स्वपुरोहितप्रवरगोत्रसस्कारटूनवेदान्समुच्चार्य खाश्चम स्वनाम
स्पेनाघीता विद्या रणेषु शात्रौर्दत्तान् खड्गप्रहारान्स्वपरामृष्टान् रणाङ्गणेषु खसम्पादितविजयाश्च
समुच्चार्य तथैवोप्याभिवादयेत् ॥ ४२ ॥
चैश्यः सवर्ण स्वपुरोहितगोत्रप्रवरसस्कारसूत्रवेदान्समुच्चार्य खाश्रम खनाम खेना-
धीता विद्या खपोप्याणा मनुष्याणा सध्या सपोप्याणां पशूनां प्रतिवर्षलाभसह्या च समु-
धार्य तपैवोद्भुप्याभिवादयेत् ॥ ४३ ॥
शुद्रः खवर्ण खानम स्वयय सरया नाम खखामिवणं च समुच्चार्य तथैवोदुष्या-
मिनादयेत् ॥४४॥
अभित्रायानामाशिषा योया अभिवादका ॥१५॥
ब्रामणो वालणेनव ब्रह्मचारिगृहस्यवानप्रस्थसन्यासाश्चमाधिकारिनायुप्मन्नाशिष्टो
दृदिष्टो वलिष्ठो विद्यातपोभ्यामेचीत्युञ्चरुद्धष्य वरमुद्रयाशिषा योय ॥ ४६ ॥
एव ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थाश्रमाधिकारिनायुष्मानाशिष्ठो दृढिष्ठो बलिष्टो विद्या-
तपोन्यामेघी युधैरछप्य वरमुद्रयाशिपा योय ॥४७॥
एव ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थाश्रमाधिकारिम्नायुष्मानाशिष्ठो दृढिष्ठो बलिष्ठो विद्याशी-
याम्यामेधीयुधैरुद्रुष्य वरमुद्रया क्षत्र आशिपा योग्य ॥४८॥
एवं ब्रह्मचारिगृहस्थाश्रमाधिकारिनायुप्मानाशिष्ठो इतिष्ठो बलिप्टो विद्याधनाभ्या-
मेघीयुचैरदुष्प वरमुद्या वैदय आशिपा योय ॥ ४९ ॥

·३५
-
एवं गृहस्थाश्रमाधिकारिनायुष्मान्वलारोग्याभ्यामेघीत्युञ्चेरुद्धष्य वरमुद्रया शूद्र आ.
शिपा योज्य ॥ ५० ॥
वेदानाधिकाराच्छूद्रस्य ब्रह्मचारिणो वेदानितत्वात्तदभावादस्य तदभाव ॥ ५१ ॥
अयमभिवादनाशिपोर्विधिरदृष्टपूर्वे, दृष्टपूर्वे तु ब्राह्मण शर्मान्त स्वनाम गृहीत्वा
तस्याभिवानस्य सम्बुद्ध्यन्त नाम गृहीत्वाऽभिवादय इसभिवादयेत्सोऽभिवाद्यो भो आयुप्मने-
धीयाशिपा योजयेत्सर्वान्वर्णिनो वर्मान्त क्षत्र पालितान्त वैश्यो दासान्त शूद्र इत्येके
॥ ५२ ॥
यद्युभो सरंत समो स्याता तदा परस्परमालिङ्गन कुर्याताम् ।। ५३ ॥
हृदय हृदये प्रीवाया ग्रीवा सम्वन्ध्य कराभ्यां पृष्ठ धारयेटिवरेव स एप आलिङ्ग-
नक्रमः॥ ५४॥
सोहार्देन त्वा समनज्मीत्युच्चैरुद्धप्यालिगयेत्समम् ।। ५५ ।।
तृष्णीमिति केचित् ।। ५६ ॥
सी ज्येष्ठाभिवाया कनिष्ठाशिपा योज्या यदि समा स्यात्पुसा तर्वाशिव योज्या
पुसा ।। ५७ ॥
पुमानुत्तङ्गाङ्गाधिक स्त्रीभ्यस्तस्मात्पुमान् न्यायान्त्रीभ्य पुरुषो मोक्ता स्त्रियो
भोग्या भोग्याब्रोक्तमहत्वादाशिपा योज्या स्त्रिय समा ॥ ५८ ॥
स्त्रीणां यौनज्येष्ठत्वमेवाभिवाद्यत्वे हेतुभूतं नान्ये गुणा अभिवाद्य-
त्वे हेतर ॥ ५९॥
अथाढ्यताभिवादकस्य यया स्यातथाऽभिवायस्तस्मिन्यतेत ॥ ६० ॥
दक्षिणयामोत्तरेवेक वाचार खदेवतासम्बन्ध खमत खनामाचारक्रमेण यत्स्यात्त-
समुच्चार्य दीक्षितस्तथैवाभिवादयेत् ॥ ६१ ॥
योनज्येष्टत्वममिसन्धायाभिवादयेदिति केचित् ॥ ६२ ।।
सस्परिक सास्पारिककामेणाभिवादस्पेदीक्षित दीक्षाकामेणाभिवादयेत् ।। ६३ ॥
तथेगालिङ्गनाशिपा योजने ॥ ६४ ॥
मातृपितगुर्वीश्वराणा समागमे का प्रणमेत् ॥ ६५ ॥
मातृपितृगुर्वीश्वरेत्तरोंचरों न्यायास्तस्मा मातृपितृसमयोगे पितरमभिवादयेपितृगुरु-
समयोगे गुरु गुरुदेवतासमयोगे देवता तदनुज्ञात एवं पूर्व प्रणमेदिति केचित् ॥६६॥
गुरुगुर्वर्ण्यसमयोगे गुर्नादनुज्ञातो गुरुमिति कालभैरवः ॥ ६७ ॥
तत्समयोगे गुर गुर्वनुज्ञातो गुर्घ्यमित्युन्मत्तभैरवः॥ ६८॥

·अमिवादनक्रमेणामिवादकस्यार्यतां यथा यथा जानीयात् तथा तथामिवादनीयोऽमि- बादकेन भाषेत वर्तेत पूजयीत ॥ ६९ ॥ गुरुं देवतां वा प्रणम्य तत्पदारविन्दार्पितदृष्टिस्तिठेत्तदनुष्ठानस्तदनुस्यात्तदनुज्ञात आसीत तदनुज्ञातः स्वच्छन्द हसेद्वदेत्पश्येद्विहरेत् ॥ ७० ॥ तदुन्छिष्टान्भोगान्भुञ्जीत ॥ ७१ ॥ तदुछिटो परकीयां सामान्यां या न भुञ्जीतेति कालभैरवः ॥ ७२ ।। तदनुमतो मुञ्जीतेत्याकाशभैरवः ॥ ७३ ॥ प्रासादस्थो वा विहितचिह्नितो वा नाभिवादयेत् ॥ ७४ ॥ खे शाखाग्ने गुरुमन्याश्चाभिवाद्याभाभिवादयेत् ॥ ७५ ॥ अत्येशाने गुरुं प्रणमेदिति कश्चित् ॥ ७६ ॥ स यदि तत्र प्रणभेद्गुरुस्तं ताडयेच्छिप्य यद्गुरुस्ताडयति तदस्य प्रायश्चित्तम् ॥ ७७॥ यदि गुरुर्न ताडयेत्तदा तदीरामप्रेण तत्तदीशगायत्र्या वा तत्तदीशं क्षमापयंस्तन्मूर्धनि पट् पुष्पाञ्जलीन् प्रयच्छेदेपा वा प्रायश्चित्तिः ॥ ७८ ॥ यद्वा देवतां पटाधन्तर्हिता मनसा ध्यायन् गुरुं प्रणमेदिति दिग्भैरवः ॥७९॥ धृतदेवतार्चनसाधनो नामिवादयेत् ॥ ८०॥ वाड्माणाभिवादयेदिति गार्हपत्योऽग्निः ॥ ८१॥ असमाहितं न प्रणमेत् ।। ८२ ।। असमाहितो न प्रणमेत् ॥ ८३ ॥ मात्रादीनामपरोक्षे गुरु सदैवतां सतीयांश्च प्रणम्य मातरं पितरमेवं प्रणमेत् ॥८४॥ केवलं सास्कारिक ऐश्वरदीक्षितो नाभिवादयेघदीच्छेत्तं प्रणन्तु सांस्कारिकक्रमेण त- स्याभिवाचत्वं निचिन्य सास्कारिकतामेणाभिवादयेन दीक्षाकमेणेति दक्षिणाग्निः॥८५॥ इति पारानन्दसत्रे सप्तममाह्निकम् ॥७॥ पूर्वाध्यायः समाप्तः॥

·ॐ अधार्चनक्रमं वक्ष्यामः ।। ८६ ॥
भक्त एवं सदा ध्यायेदेकविंशतिवार्पिकम् ॥ गजवक्रं चतुर्बाहुँ मनुष्यवपुपं भुवम् ॥
पुष्टिशक्तियुतं रक्त रक्तवाससमीश्वरम् ॥ हस्ताभ्यां दक्षिणाभ्यां तु परशुं लङ्कुश तया ॥
यामाभ्यां कमलं पाशं दधानं भूपवाहनम् ॥ नानाटङ्कारसंयुक्त रकचन्दनचर्चितमिति ध्यानं
दन्तिनः ॥ ८७ ॥
दक्षोधिरयो मोर्याधरपोः क्रमेणायुधानि शक्ति चामतः सर्वत्र ।।८८॥
पट्पञ्चवार्पिक श्वेतं ध्यायेद्धतः सदाशिवम् ॥ एकवकं चतुर्वाद ब्यक्षं वै मानुषं
भुवम् ।। गौर्या शतया युतं नग्नं श्वेताम्बरमथापि या ॥ हस्ताभ्यां दक्षिणाभ्यां तु परयु
च त्रिकण्टकम् ( त्रिशूलं परशुं तथेत्याहवनीयाग्निः) ॥ वामाभ्यां डमरु पमं दधानं
पवाहनम् ॥ नानालङ्कारसंयुक्तं श्वेतचन्दनचर्चितमिति ध्यानं शिवस्य ।। ८९ ।।
पट्चतुर्वार्षिकं विष्णुं ध्यायेद्भक्तः सदा हरिम् ॥ श्यामदेहं चतुर्बाहुं मनुष्यवपुर्ण
ध्रुवम् ।। टम्या शक्त्या युतं स्तुत्यं पीतवाससमीश्वरम् ॥ कराभ्यां दक्षिणाभ्यां तु चक्र
कौमोदकी गदाम् ॥ यामाभ्यां कमलं राहं पन्नगाशनयाहनम् । नानालङ्कारसंयुक्तं पीतच-
न्दनचर्चितमिति ध्यानं विष्णोः॥ १० ॥
नववर्षयुतां ध्यायेत्सदा भक्तस्तु कौशिकीम् ।। सुतप्तहेमदेहां तां मनुष्याकृतिविप्र-
हाम् ॥ शक्ल्या चण्डिकया युक्तां रकवनां चतुर्भुजाम् ॥ हस्ताभ्यां दक्षिणाभ्यां नु कृपाणं च
विकण्टकम् ।। वामान्यां कमलं घण्टां दधानां सिंहयाहनाम् ॥ नानाटकारसंयुक्तां कुमा-
गरुचर्चितामिति ध्यानं शक्तेः ॥ ९१ ॥
भक्त एवं सदा सूर्य प्यायेदादशवार्पिकम् ।। तेजोदेहं युगमुदं मनुष्ययपुपं भुगम् ।।
संशारामत्या युतं दिव्यं रक्तवाससमीघरम् ॥ चक्रं हस्तेन दक्षेण यामेन जलनं शुमम् ।।
सप्ताधरयसंस्यं तं मुनिभिः सर्वदा नुतम् ॥ नानालद्वारसंयुक्त रक्तचन्दनचर्चितमिति ध्यानं
सूर्यस्य ।। ९२ ॥
सजलजलदश्यामा दशवार्षिकी राजमुण्डाभयपरकरी चतुर्भुजा नागभूपणां या सि-
नरसि. रत्तत्पन्दरिम्स. या स्यात्यनायर हल्लित्यमान्य दिगन्यसं या शकरकृतमे-
राला या सिंहम्या शवासनां या कुरलचिरशोभितशिरसं आसपामोदानन्दितां मुद्रामक्षण-
सारसां समा तपती मसजनविहारदर्शनातीनुकासादा सरवानिहारा समर-
निपा रणमण्डटरपिरासादपरां कुरुयुद्धारातियुतां मनुष्यनिग्रह। पालिको प्यापेर इति
ध्यानं कालिकायाः।। ९३ ।।
ताराचा मदानियाः सिंहन्याय ॥ ११ ॥
माापियानो पृपाटपगारखानि पाहनानीच्छन्ति ॥ ९५॥

·३८
पादाङ्गुष्टसदृशस्थूलत्रिवितस्तिर्दण्डस्तदधः पडङ्गुलः सरुदण्डोर्वतश्चतुरङ्गुल आका-
शाकारस्तत्परितोऽर्धचन्द्राकार एतदाकारः परशुः ॥ ९६ ॥
त्सरुरायुधमुष्टिः ॥ ९७ ॥
सर्वन त्सरुः पडङ्गुलः ॥ ९८॥
उक्तलक्षणो दण्डसरुस्तस्मिन्कराङ्गुष्ठस्थूला नीचैर्षिकोचैस्तथा एतदाकारो-
कुशः ॥ ९९ ॥
..
नागः पाशः॥१००॥९०० ॥
कमलदण्डो द्विवितस्तिः ॥ १॥
तदीयेन मानेनोत्थितो मूषकः सप्तवितस्तिरुच्छ्रित आयतस्तदनु वितस्तिः॥२॥
विनेशः स्ववितस्त्योत्थितः सप्तवितस्तिरुच्छ्रितस्तदनुकूलो यथायथमायतः ॥३॥
तत्पारिपदास्तद्वन्मनुष्याकृतयस्तदनुस्रगनुलेपनायुधास्तदनुरूपा इति दिग्भैरव
॥४॥
सर्व एवेश्वराः सप्तवितस्युच्छ्तिास्तदनुकूलतो यथायथमायताः ॥५॥
तत्पारिपदास्तद्वन्मनुष्याकृतयस्तदनुस्रगनुलेपनाः ॥ ६॥
सर्व एवैश्वरास्तत्तल्लोके निरायुधा निर्याहना द्विभुजाः परत इति कालभैरवः
सपा पद्माभयकरास्तदनुरूपास्तद्वयोधारिण्यस्तद्वाहनास्तदनुलेपनवस्त्राः शक्तयः॥८॥
विप्नेशो यदेकविंशतिवार्पिकस्तस्मादस्य सर्वमेकविंशसंख्यं भवति ॥ ९॥
स्नानं तर्पणं अक्षता. पुप्पं धूपो दीपो नैवेद्यः फलं ताम्बूलमारार्तिकं सहस्रदीपारा-
तिक कारार्तिकं वेश्यानायं प्रदक्षिणा पुप्पाञ्जलिरभिवादनमपराधक्षमापनं होमः पुप्पं
स्तवः पशुस्तत्तदीश्वरवयः संवत्सरसंख्याकं विशेपार्चन इदं नित्यार्चने तर्पणं पुष्पं भवति
इति कालभैरवः ॥ १० ॥
पादाहुटसदृशस्थूल: अष्टविततिर्दण्डस्तदुर्घमनामिकासदृशस्थूला द्वादशाङ्गुला-
स्तीक्ष्णामात्रयः शूला यस्मिन्नेतदाकारस्त्रिशूलस्तत्पुरुपस्य ॥ ११ ॥
उभयोर्भागयोः प्रस्तयतुलमुखः सङ्कुचितमध्यस्तन्मुखयोः पिनद्वाजिनः सम्बन्ध-
शर्करापरब्रुः करव्यापारभ्रामितो रज्वप्रेण मुखयोस्ताड्यमानः शन्दकृदेतदाकारो डमरु-
महादेवस्य ॥ १२॥
मध्यतो वितस्तिमा परितो वर्तुलं परितः शितधार वहिस्तो मध्यतः साकाशं
अन्तस्त आधारमेतदारसरं चक्रं नारायणस्य ॥ १३ ॥

·उक्तपरशुदण्डोर्ध्वपडङ्गुलो वर्तुलः पिण्डस्तस्मिपिण्डे मध्यमामध्यपर्वायताः शित-
धाराश्चतस्रो रेखास्ततोऽङ्गुष्ठपर्वमात्राणिरेतदाकारा गदा वासुदेवस्य ॥ १४ ॥
अझलिमितायतो वितस्तिमात्रो दीर्घः शसो विष्णोः ॥ १५ ॥
कुरुकुल्लाशक्तिः खड्गाभयकरा चण्डिकाशक्तिश्च ॥ १६ ॥
त्रिवितस्तिदी| द्विवितस्तिदी? वोपकनिष्ठिकामध्यातर्जनीभिसर्वाग्राभिरायतोऽच्छि-
नापविल्वमध्यदलो द्विधारो मध्यत एकरेपो रेपात उभयतो नीचप्रवण उभयतस्तीदणधारः१७
पडङ्गलसरुक एतदाकारः ग्वगः॥१८॥
एकवितस्तिदीर्घा अनलिमितायता नीचैर्वर्तुला उच्चैरेकदण्डा अन्तस्थलोलदण्डा कर-
व्यापारेण नादकरी एतदाकारा घण्टा ।। १९ ॥
काद्या महाविद्याः सर्वा दशवार्पिक्यः ॥ २० ॥
तद्वयःसंवत्सरास्तासां शक्तयस्तद्वर्णाश्च ॥ २१ ॥.
महाविद्याः पृथक् पृथक् एतासां सजातीयत्वाच्छक्तावेव गणनं तासां लोकाश्च
भिन्ना इत्येके ॥ २२ ॥
ईश्वरादीनां दिवपरिच्छिन्नल्वेऽपि आकाशपरिच्छिन्नत्वेऽपि कयमनाथनन्तत्वं कयं सर्व-
ज्ञत्वमिति वादिन आगमविरुद्धबुद्धयः पण्डितंमन्याः ॥ २३ ॥
कयं देवताधिष्ठानेनार्चितेन देवताचिंता भवति कथं सुकृतेन कर्मणा स्वर्ग लोक
जयति कथं साधनन्तदिव्यवपुरुदेति कथमेतद्देवताधिष्ठानमिति कुतर्कयला अश्रद्द-
धाना आगमविरुद्धबुद्धय एतेपां महती विनष्टिः ॥ २४ ॥
कायमेकस्य बहवोऽधिष्ठातार इति पृष्टा वक्ष्यामः ॥ २५ ॥
जनपरप्रामगृहवत् ॥२६ ।।
गृहान्तरगतस्य स्थलस्य जनपदाधिष्ठातृ-प्रामाधिष्ठात-गृहाधिष्टातारो यथा ॥ २७॥
आगमविरुद्धबुद्धीनां सुवचांसि श्राव्याण्यनुपादेयानि कीरवत् ॥ २८ ॥
ईश्वराणामनामनन्तदेहानां द्वितीयदेहसंग्रहोऽवतरणेषु कवचाङ्गुलिनादिवत् ॥२९॥
ईश्वरस्य नित्यदेहस्थाव्यक्तत्वमचिन्यैश्वर्यत्वात् ॥ ३०॥
पल्लवरागतानं द्विभुजं चतुर्मुखं दक्षिणेऽक्षमालां वामे कमण्डलं दधानं सप्तगार्षिक
पल्लवरागतानवस्त्रं हंसविमानस्य पल्लवरागताम्रगन्धचर्चितं सरस्वतीयुतं मनुजाकृति घ्यायेद्भक्त
इति ध्यानं ब्रह्मणः ॥ ३१ ॥
सरस्वतीशक्तिः सप्तवार्षिकी श्वेताम्बरा श्वेतसगनुलेपना हंसविमानवाहना १३२॥
दक्षाचारसेव्यत्त्वं ब्रह्मणः ॥ ३३ ॥
विशादिवदिति नारायणः ॥ ३४ ॥
काद्यानां विधानां वामाचारसेव्यत्वमिति तत्पुरुषः ॥ ३५॥

·४० यमनियमासनप्राणायामप्रसाहारधारणाध्यानैर्युक्तो ध्यानयोगः ॥ ३६ ॥ तान्स्पुष्टीकरोति ॥ ३७॥ अहिंसासत्यास्तेपब्रह्मचर्यायाचनानि यमाः ॥ ३८ ॥ शौचसंतोपतपःखाध्याया नियमाः ॥ ३९ ॥ स्थिरमुखमासनम् ॥ ४०॥ श्वासप्रश्वासयोतिनिच्छेदः प्राणायामः॥४१॥ इन्द्रियाणां विषयसानिध्येऽपि मनसा तदपरिप्रहः प्रत्याहारः॥ ४२ ॥ देशाधचित्तस्य धारणा ॥४३॥ तस्मिन्मन:स्थिरीकरण ध्यानम् ॥ १४ ॥ सस्कारशास्त्रोक्तं नित्याद्यनुष्टानमधिकारिणा हिंसामुत्सृज्य तदनुकृतं कर्मयोगः१५ श्रुतितन्नस्मृतिपुराणानां तदनसम्पादितं ज्ञानमधिकारिणा ज्ञानयोग:४६ यमतप.साप्यायध्यानभक्तयो भक्तियोगः ॥ १७ ॥ अहिंसालयायाचनानन्ता नियमाः ॥१८॥ प्राणदेहयोः सर्वतः पृथकरणं हिंसा ॥ १९ ॥ यस्माप्राणिनो यच्छिन्नं तद्वचर नोद्भवति तच्छेदनं हिंसा ॥ ५० ॥ तदनुज्ञातस्तदीयस्य यस्तुन. संग्रहः स्तेयमित्येके ।। ५१ ॥ ते देवतानित्याचनायं वस्तुनः पराननुज्ञातः परकीयस्य वस्तुनः संप्रहार्य- मिति केचित् ।। ५२॥ जीपाना मुराविघातको पाग्व्यापारोऽमृतम् ॥ ५३ ॥ निध्याभाषणमन्तमित्येके ॥ ५४॥ शिष्ट रसष्टम् ॥ ५५॥ सूर्योदयापुनः सूर्योदयो यापचारन्मध्ये देवतियअनुष्येप्यन्यतमायकस्म याचनम- याचनमित्येक ॥५६॥ निर्यमनुष्याभ्यामन्यस्न याचनमयाचनमित्युन्मत्तभैरयः ॥ ५७ ॥ विदितानुमान तपः ॥ ५८॥ सन्पारानं तप इति फेचित् ।। ५९ ।। अनशनं तप इति कालभैरयः॥ ६०॥ शीनाशनं तप त्याकाशमेश्वः ॥ ६ ॥ सोमायनस्यान्तरपारपधारामा होइन म्याध्यापः ।। ६२ ।। भारप्राप्पयन साध्पायो पेति दिग्भरयः ।। ६३ ।

·४१ नान्यत्राता त्वते मदीय इतीश्वरचिन्तनं ध्यानम् ॥ ६४ ॥ कदाहं तं पश्य इतीघरचिन्तनं ध्यानमित्याकाशभैरवः ॥ ६५ ॥ स सेव्यः सेवकोऽहं स आराध्योऽहमाराधको न ततोऽन्यो मदिएकदितीश्वरचिन्तनं ध्यानमिति कालभैरवः ॥६६॥ अनुरक्तिभक्तिः ॥ ६७ ॥ अस्मिन्भक्तियोगे त्रय आचारास्ते पूर्व व्याख्याताः ॥ ६८॥ अहिंसाधकनिश्चयः खाध्यायनिरतश्चतुर्णामेकस्यैवैकाङ्गसेवकोऽपीधरतोषकृदि- त्युन्मत्तभैरवः ॥ ६९॥ चिरकालनैरन्तर्यसत्काराभ्यासैरेकस्यैवैकाङ्गसेवको हिंसापूर्वकोऽपीधरतोषकृदि- त्येके ।। ७० ॥ सूर्योदयात्पुनःसूर्योदयो यावत्तावन्नित्यश एकाङ्गमेकस्याहिंसासेवनपूर्वक य: सेवते नियतः स ता पर भक्तिमाप्नोति इति दिग्भैरवोन्मत्तभैरवी ।। ७१ ॥ ये हिंसामाश्रित्य ऐश्वरान्धर्मान्वयं कुर्म इति ध्यायन्तः कुर्वन्ति न ते तानामुवन्ति नैवरान्लोकान् समभिपद्यन्ते पतनधर्माणः ॥ ७२ ।। हिसाऽऽयु शकरी हिंसा पुण्यौघनाशनीति ॥ ७३ ॥ हिंसामाश्रित्य यः कुर्यात्सुकृतौघान्सहस्रशः। सुखमस्मे प्रदातुं ते न समर्थाः कथंचन ॥ रोगानाधिस्स यक्ष्मादीनैवेच्छेत्सुखसाधकान् । उपचारान्यथा मन्दो न ते स्युः सुखदायिन इति ॥ ७४ ॥ विपयुक्तं पथा तोयं न तृष्णां धारयेत्कचित् । हिंसायुक्तं तथा पुण्यं न सुखं दातुमर्हतीति ।। ७५ ॥ विहिताऽविहिता वापि हिंसा याऽनपराधिनाम् । सर्वथा दुःखदा पश्चात्तस्मात्तां परिवर्जयेदिति ॥ ७६ ॥ एकामहिंसामाधिस यः कुर्यादपर्वतान् । सोऽघाचलान्शुचीन्सर्वान्कुरुतेऽहिंसया नरः ॥ सामवखुरुते सर्वान्यपामिरुपर्वतानिति ।। ७७ ॥ नराम्यहिसितस्यैवं ये देहस्य नराः कचित् । छेदन वा वितासनं यं वा विक्रयं तथा ॥ उपकारं च संस्कारं भोगच्छेदानुसंमतिम् । कुर्युत्वषयवानां वै तेऽप्यहिंसाविशारदा इति ।। ७८ ॥

·४२ मनुष्पर्हिसितानां प्राणिनामनागसां देहानामत्यक्तावपूर्वाणामययवानां पच्छेदनं विशसनं क्रयो विक्रयः संस्कारो भोग एतेषां कर्मणामन्यतमस्य कर्मण उपकारोऽनुमननं या एतेष्वन्यतमं वा कुर्यात्सोऽपि हिंसायदुःखभागिति ॥ ७९ ॥ विशसनं क्रयो विक्रय उपकारः संस्कारो भोगोऽनुमननम् । हिंसाः सप्तविधा गौण्यः समास्वेता विहिंसया । तस्मादष्टविधा हिंसा वर्जयेदीशतोपकदिति ।। ८० ॥ साक्षादीक्षितश्चतुपि योगेपधिकृतो भवति ।। ८१ ॥ कर्मयोग-ज्ञानयोग-ध्यानयोगेषु पारानन्देषु पारानन्दीभावनामयी दीक्षे. त्येके ॥ ८२॥ चतुर्भिश्चतुर्वन्यतमेन या हिंसा सेयनपूर्वकेण सेवितेनैकाङ्गेन परा भक्तिरुदेति तया सायनन्तपपुःप्राप्तिरित्येके ।। ८३ ॥ अर्चको द्विधा ।। ८४ ॥ उत्तमो मध्यमः ।। ८५॥ जडईशप्रतीके य आस्तिकः शास्त्रज्ञातविधिरत्यन्तमनुरक्तिं कुरुतेऽर्चन विध• सेऽत्यन्तं स उत्तमः ॥ ८६ ॥ पीठय स्थण्डिलप्रकृतिशुद्धोदकामिवायुदिगाकाशप्रतीकेषु तत्तदीश्वरायुधाकारेषु सौव- Dj राजतेषु तानेषु लोहेषु वैतेष्वन्यतमेऽर्चयेदीशम् ।। ८७ ॥ पारानन्द एभ्योऽन्यन सपूजयन्नीशं पारानन्दात्पतत्येन ॥ ८८ ॥ तस्मानान्यत्रेशं पूजयेत्पारानन्दः ॥ ८२ ॥ न भूतशुद्धिर्न च न्यासनादं न हिंसनं जगमवावरणान् । नवार्चन देवतदेवताना चरेषु वा प्राणभृता चपु.५ ॥ पारानन्दानामित्यनुशासनान्न सहपमे न गुरौ नाहे प्राणिनीशमर्चयेन सूर्यमण्ड- लेऽन्यमीशमयेत्पारानन्दः ॥९॥ प्रबह जलमेर शुद्धोदकमित्येके ।। ९१ ॥ अर्चनं त्रिविधम् ।। ९२ ॥ अहणार्चनं दानार्चनं प्रयोगविनियोगार्चनम् ।। ९३ ।। देवतामागासनं तस्यै दवा नमस्कारं प्यानमपराधक्षमापन दासोऽस्मीति निवेदनं मुफ्तनिवेदनं साक्षाकारणचनं कुर्यादिसपेच तामित्यहणार्चनम् ॥ ९४ ॥ अत्र पुप्पामलिनिक्षेप इति केचित् ।।९५ ॥ देवतामानाशासनं तस्ये दत्वा प्रयल्पनीयान्ममयकस्मिन्महति पाने सर्यानुपचा- रासाय तपानं तस्पै दधाम्नोः रतुवा प्रदक्षिणां पुप्पाम्नलिं दरमा ध्याने गन.सिरी.

·४४
समुत्तीयान्यवासः परिधायाचामेत् ॥ १६ ॥
कौपीनं कटिसूत्रं च महती शुलवाससी ।
कुण्डले चाङ्गुलीयं च गृहस्थस्य विधीयते ॥
शूदवर्जमिति केचित् ॥ १७ ॥
ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थस्तथा यतिः ।
कौपीनकटिसूत्राभ्यां हीनाः शुगा न संशयः ॥
द्वादशाङ्गुलायतं पञ्चवितस्तिदीर्घ कौपीनं तथैव दीर्घ पडङ्गुलायतं कटिसूत्रम् ॥१८॥
शाणं तार्ण कार्पासं क्षौममाजिनं पाणं वाल्कलं वस्त्राणि धार्याणि यथासंभवम् ॥१९॥
एतान्येय धार्याणि द्विजैरपीत्युन्मत्तभैरवः ॥२०॥
श्वेतं ब्राह्मणो रक्तं क्षत्रः पीतं वैश्यः कृष्णं शन्नो गृहस्थः ॥२१॥
कौपीनकटिसूत्रे तु गृहस्थाश्रमिभिर्द्विजैः ।
धृते चेत्ते वहिष्कार्याः शूद्रवन्नात्र संशय इति ॥
धार्मिकोद्भवेन्द्रः कौपीनं धारयेतु स इति घृहस्पतिः ॥ २२ ॥
गृही विप्रः कार्यासातिरिक्तं न धारयेत् ॥
धृत्या नात्या प्राणायामत्रयं कृत्वा घृतं प्राश्य विशुध्यतीति बृहस्पतिः ॥ २३ ॥
शाक्तसौरवाक्रतुण्डागृहस्सा रक्तं शैवस्तथैव चेच्छेतं वैष्णवस्तथैव चेत्पीतमिति
कश्चित् ॥ २४ ॥
अधाचमनं वक्ष्यामः ।। २५ ।।
त्रिः प्राश्यापो द्विरन्मृज्य हस्तं प्रक्षाल्य मुखं दक्षां नासा वामां नासा दक्षं चक्षु-
म चक्षुर्दा श्रोत्रं याम श्रोत्रं मूर्धानं च रपृशेदित्याचमनमिति याज्ञवल्क्यः ॥ २६ ॥
स्वटेशदिव्यनामभिः संबुद्ध्यन्तेश्चतुर्थ्यन्त मोन्तर्वा पिवेदुन्मुजेरपृशेदित्याचमन-
मित्युन्मत्तभैरवः ॥ २७ ॥
खेटेशगायत्र्या सुविद्मह इत्यन्तेनापः प्राश्य धीमहीत्यन्तेनापः प्राश्य प्रचोदया-
दित्यन्तेनापः प्राश्नीयात्तप्णीमुन्मृजेरपृशेदेदाचमनमिति दिग्भैरवः ॥ २८ ॥
यामाचार्येतदाचमनं कुर्यादिति जनार्दनः ॥ २९ ॥
निःमास्यापोऽष्टमूलेन पिलोममधरमोष्टं द्विरुन्मृज्य इस्तं प्रक्षाल्य तर्जनीमध्यमाना-
मामिरूपं विलोममोष्ठं विस्मृप्य हस्तं पुनः प्रक्षाल्यागुधमध्यमाभ्या दक्षनासा घामनासाम-
हुधानामिकाभ्यां दक्षं चक्षुर्शम चक्षुर्दक्षं श्रोनं याम श्रोत्रं फरतलेन हृदयं पश्चमिरहु.
सीभिर्धानं दक्षं पाहमुठं पाम पाइमूलं च दक्षहस्तेन स्पृशेदित्याचमनमिति देवा.
नन्दः ॥ ३०॥

·हस्तौ प्रक्षाल्य निःप्राश्यापो द्विस्मृज्य सकृदुपस्पृश्य मुखं सव्यं हस्तं पादा
प्रोक्ष्य शिरो नेत्रे कर्णौ हृदयं च स्पृशेदित्याचमनं ब्राह्मणानाम् ॥ ३१॥
द्विजानां नो इतराणामिति चतुर्मुखः ॥ ३२ ॥
एतदाचमनमौत्तर एव कुर्यानो इतर इत्यानन्दः ।। ३३ ।।
यदाचामति तेनात्मानं मेध्यं कुरुते सर्वकर्मस्वहं कुरुते ॥ ३४ ॥
यविराचामति तेनात्मानं स्नातं कुरुते स्लानस्वैपोऽनुकल्पः ॥ ३५ ॥
ऐश्वरेषु दैवेषु च बद्धशिखो यज्ञोपवीती धृतवस्त्रोऽङ्कितोऽर्हो भवति तस्मादैश्चरेषु
देवेषु च कर्मसु सर्वेषु बद्धशिखो यज्ञोपवीती धृतवस्त्रस्यादौ निषेधात् ॥ ३६ ॥
अङ्कनं व्याख्यातम् ॥ ३७॥
अथ तस्य द्रव्याणि वक्ष्यामः ॥ ३८ ॥
सिन्दूरेण गाणपः ॥ ३९ ॥
रक्तचन्दनेन शाक्तः॥ ४० ॥
तेनैव सौरः॥४१॥
बिल्वेन शैवः ॥ ४२ ॥
हारिद्रेण वैष्णवः॥ ४३ ॥
अक्षारेण रक्तेन गाणप-शाक्त-सौरा इत्येके ॥ ४४ ।।
अक्षारेण श्वेतेन शैव इत्येके ॥ ४५ ॥
अक्षारेण पीतेन वैष्णव इत्येके ॥ १६ ॥
सर्वेषामेवेश्वराणा शुद्धा मृत्ला द्रव्यं तस्मात्सर्वे शुद्धया मृत्तिकयाइनानि या
दुर्युः ॥ १७॥
सन्ध्यामुपास्य स्वेष्टो देवता परिचरेत् ॥ १८ ॥
यदतितो भवति तत्पाप्मानं निरसति ॥ १९ ॥
वामी चेताग्निकी सन्ध्या निर्य स्खेष्टा परिचरेत् ॥ ५० ॥
यत्सन्ध्यामुपास्ते तेनार्चने वात्मानमधिकृतं कुरुते ॥ ५१ ॥
यप्रथमा सन्च्यामुपास्ते खान वा तत्तानेऽधिकृतं कुरते यत्तानिकी सन्ध्यामुपास्ते
द्वितीयां तदर्चनेऽधिकृतं कुरुते तस्माद्वामी स्मात मानं ततस्तानमेन सयामुपासीत ।।५२ ॥
नित्यार्चनेन विधिनार्चयिष्यन् शुचिः शुची देशे समे मनोहरे यज्ञोपवीती चाच-
भ्य खासनाडिवितस्तिमित देशमपहाय देवतासिंहासन पुरतः वदक्षिणतः पट्टोणे चर्तुले
पोदशदले मण्डले प्रोक्षिते देशे वार्चनसभारानर्थनपात्राण्यासाय वयामतस्तथैर अपि
कानकं शाहं तैजस मार्चिकमन्नं वाऽऽसाथ संकल्पयेत् ॥ ५३ ॥
नैवेचं स्वामत आसादयेदिति केचित् ॥ ५४ ॥

·. द्विवितस्त्युति देवतासिंहासनं भवतीत्येके ॥ ५५ ॥ तस्मिन् सिंहासने सौवर्णे तैजस मार्तिकं ताण पाणं वाःमौएलं वाऽऽसाथ तस्मि- स्तवाहनाकारे तण्डुलपुले मूदुस्पर्शे वाऽजिने देवताप्रतीकमासादयेत् ।। ५६ ॥ स्मानं प्रथमं ततस्तात्रिकस्तानिकलानं कुरुते तस्मात्स्माता सन्ध्या प्रथमां विधत्ते ततो द्वितीया सन्ध्या ताधिकः कुरुते तपार्चनं स्मात विधाय तात्रिकं न विदधाति तत्रैवं समाधीयते स्मातेन विधिना नास्यतः नानदैवतानिमित्तानि भवन्ति एवं सन्ध्यायास्तथा नाचने भिन्न दैवतं भवति तस्मादर्चनमुभयं न नैत्यं भवति । यदि दाक्षिणस्तान्त्रिक मार्ग विशति तदैव तद्देवतायाः स्मात नैत्यार्चनमुत्सृजति तस्मानार्चनं नैत्यं स्मात विद्ध्याटि- तीयः ॥ ५७॥ पपयं परानन्दः प्रथमत एवानभ्यर्च्य खेष्टां देवतामेकाग्नितानिकानीन्या परिचरे- द्वान्यदेवमार्पमनत्यं परिचरति तं चाग्नयः शपन्तः कुद्धा देवा ऋषयः पारानन्दमेतं मृत्युवर्श नयन्ति देवा ऋषयस्तस्मादेवं नाचरेविद्वान्पारानन्दो यथेष्टमन्ये तं पुरतः पश्चादा तथायीतेत्येके ।। ५८ ॥ स दक्षिणतोऽने: कुण्ड या स्थण्डिलं या कुर्यात् ॥ ५९ ।। सौवर्णानि राजतान्यौपलानि मार्तिकानि तार्णानि पार्णानि यज्ञियपाििण तेज- सानि चार्माण्यन्जानि वा पूजोपकरणानि पात्राणि भवन्ति मिश्रितानि वा भवन्ति ॥६०|| या. पृथक् पृथत शिला भवन्ति तस्मात्ताः प्राणभृता न चपूपि पापाणाः प्राणभृता न वपूंपि तस्मातेप्यर्चयेत्पारानन्दः ॥६१ ॥ 'शालिग्रामः सर्वेपामेश्वराणां प्रतीकं तस्माच्छालिमामे सर्वानेवा- र्धयेत् ॥ ६२ ॥ शालय ईश्वरास्तेषां शालीनां प्रामभूतोऽयं प्रस्तरस्ततस्तस्मात्तेवर्चयेत्सर्वान् ॥ ६३॥ शालयः सुयाः कणाः एवं ये मामा अपि च ते उपला देवानां मनुष्याणानुपीणां प्रामे प्रामे पूजिता भगन्ति तस्मादेत उपलाः शालिग्रामाः ॥ ६४ ॥ शालिनो शीटवता भक्तियुक्ताना स्वग्रामरदेतेषु रतिर्जायते तस्मादेत उपकाः शालिमामाः ॥६५॥ स्थण्डिले प्रकृतिस्थशुद्धोदकेश्वग्निषु वायुपु दिश्याकाशप्रदेशेवन्यतमे या देवता- मावाहयेत्तामर तमार्चयेत् ।। ६६ ॥ यदि स्थण्डिले पूजयति तयोर्देवतापादयोः स्थिरभक्तिमान्संपचते ॥ ६७ ॥ यादके पूजयति देवताभक्तिरसिक एव संपपते ॥ ६८ ॥ यद्यग्नौ पूजयति स उरलः संपद्यते धपुपाऽऽरोग्येणाऽऽयुपा यशसा दील्या भत्त्या ॥ ६९।। . .

·४७ यदि वायौ पूजयति भक्तिवल एव देवतायाः संपद्यते ॥ ७० यदि दिशि पूजयति अविरतभक्तिर्देवताया भक्तानामुपमेयोनीमुपमानस्से निर्देश्यः संपद्यते ॥ ७१॥ यद्याकाशेऽर्चयति सिद्धसाधनं तद्वपुरचिरात्संपद्यते ।। ७२ ॥ स्वेष्टार्चने वेष्टेश्वरप्रसादसिद्धये स्वेष्टेशं नित्यार्चनेनार्चयिष्य एवं भावयेत् ।। ७३ ॥ अन्यार्चने स्वेष्टेश्वरेऽत्यन्तभक्तिप्राप्तिपूर्वकान्येशप्रीतिद्वारा स्वेप्टेश्वरप्रसादसिद्धये विशेपार्चनेनार्चयिष्य एवं संकल्पयेत् ॥ ७४ ॥ वान्यं धान्यं कामममीष्टं समूहेत् ।। ७५ ॥ योऽसंकल्प्य कर्म कुरुते तन्यूनफटमित्याचक्षते तस्मात्सर्वसंकल्प्य कर्म कुर्याद||७६॥ असंकल्प्य महत्फलमित्युन्मत्तभैरवः ।। ७७ ॥ पर्डले पट्कोणे पोडशदले प्रोक्षिते वा स्वचामतः शुचि शहादिपा निधाय तयु: दोदकेनापूर्य पुष्पगन्धाश्च निक्षिप्य बहिष्टस्तमलङ्कृत्य तस्मिस्तीर्थमावाह्य स्थाप्योभूरित्यात्मानं प्रोक्षयेदोंभुवरिति संभारानीखरिति देवताप्रतीकमोंभूर्भुवःस्वरिति दिगन्तराणि यदात्मानं मोक्षते तदात्मानं शुचिं कुरुते प्रमादेभ्यो निर्गमयति खतो जातेप्वपराधेषु देवताविनोदा. स्पदीभूतमेघात्मानं कुरुते यत्सम्भारान्प्रोक्षति तच्छुचि देवतामनोरम्यं देवताविष्ठेयमेव फुरुते यदिगन्तराणि प्रोक्षति तत्तत आगतान्पशून्मनुष्यान्देवांश्च शुचीन्संभाष्यानेय कुरुते प्रतिफूलाननुकूलानेव विदधाति तस्मादेवं प्रोक्षयेत् ॥ ७८ ।। ॐ भूर्भुवःसरित्यनेनैव सर्व मोक्षयेदिति केचित् ॥ ७९ ॥ स्वेप्टेशगायत्र्याः प्रथमेन पादेनात्मानं द्वितीयेन सम्भारांस्तृतीयेन देवताप्रतीक संदिगन्तराणि प्रोक्षयेदित्येके ।। ८०॥ एवं धामी प्रोक्षयेदित्युन्मत्तभैरवः ।। ८१ ॥ यारतां वैदिकानां मनाणां प्रयोगो यत्र तत्र स्वदेशचतुर्यन्तेन नाना नमोन्तेन शुदः कुर्यात् ।। ८२ ॥ तदनुलेपनाभरणो. दाक्षिणा सातं का. पोत 1. ८३.१ थामी तापं करचं पठेत् ।। ८४ ॥ औतर उभयं दयोन्यतरं का प्रणयादिनमोन्तश्चतुर्थ्यन्तनाममध्यो , सर्वासां देवतानां मूलमनः ॥ ८५।। अपमेन प्रणववर्जितः शद्राणाम् ।। ८६ ।। अयमेर होमे म्यादान्तः ।। ८७ ॥ सम्भारेभ्यो दूरतो दीपनापदेषताफ दीपं गन्धाक्षतपुष्पैर्वाभ्यर्चयेत् ॥ ८८ ॥ तत्तदोपरगायत्र्या तत्तदीपरतिमण मूलमप्रेण या परिचरेत् ॥ ८९ ॥ .

·४८ परतो लोकादितो लोकारवतो मक्ततरनिकटाढा बारे परिचरेत् विसर्जयेत्ततः ॥९॥ आवाहयेद्यं सायुधं सालङ्कारं सखशक्तिकं सववाहनं सखभक्तमालाह्यासनं दत्वा स्थानानि कल्पयत्यासने रिलेश्वरं कल्पयामि तदक्षोर्मतः करतः परशुं कल्पयामि तदधरतः करतोऽङ्कुशं कल्पयामि वामोर्यतः करतः कमलं कल्पयामि तदधरतः करतः पाशं कल्पयामि फर्णयोः कुण्डले कल्पयामि गलतो मालां नामिलम्बिनी कल्पयामि हस्तेषु वलयानि कल्पयामि वत्रादीन्यामरणानि सुन्दराणि यथावया कल्पयामि वामतः पुष्टिं शक्ति कल्पयामि दक्षतो मषं वाहनं कल्पयामि तत्परितस्तद्भक्तान्देवाधीन सिद्धान्कल्पयामीति कल्पयेत् ॥९१ ॥ सायुधं सालङ्कारं सखशक्तिकं सस्ववाहनं सवभक्तमानायासनं दवा स्थानानि फल्पपत्यासने कल्पयामि दक्षोर्णतः करतः परशु कल्पयामि दक्षाधरतः करतत्रिशूलं कल्पयामि गलतो मालां नाभिलम्बिनी कल्पयामि हस्तेषु वलयानि कल्पयामि वस्त्रादीन्या- भरणानि सुन्दराणि ययावया कल्पयामि यामतो गौरी शक्ति कल्पयामि दक्षतो वृपमं वाहन फल्पयामि परितस्तद्भतान्देवानृषीन्सिद्धान्कल्पयामीति कल्पयेत् ॥ ९२ ॥ सायुधं सालङ्कारं सखशक्तिकं सखवाहन सखभक्तमावाद्यासनं दत्वा स्थानानि कल्पयत्यासने विष्णुं कल्पयामि दक्षोर्यतः करतश्चक कल्पयामि तदधरतः करतः कौमो- दकी कल्पयामि वामोर्ध्वतः करतः कमलं कल्पयामि तदधरतः करतः शङ्ख कल्पयामि घनादीन्याभरणानि यथारया कल्पयामि वामतः शक्ति लक्ष्मी कल्पयामि दक्षतः पन्नगाशन साइन कल्पयामि परितस्तद्भतान्देवान्पीसिद्धम्कल्पयामीति कल्पयेत् ॥ ९३ ॥ सायुधों सालङ्कारां सखशक्तिका सस्ववाहनां सखमक्तामाह्यासनं दवा स्थानानि कल्पयत्यासने शक्ति कल्पयामि दक्षोत: करतः कृपाणं कल्पयामि तद्धरत: करतस्त्रिकण्ठकं कल्पयामि वामोर्वतः करतः कमलं कल्पयामि गटतः कमलमालामम्लाना नामिलम्बिनी कल्पयामि कर्णयोः कुण्डले कल्पयामि वस्त्रादीन्याभरणानि यथावयचं कल्प- यामि वामतश्चण्डिको शक्ति कल्पयामि दक्षतः सिंह बाहनं कल्पयामि परितस्तद्भक्तान्दे- वानृपीन्सिद्धान्कल्पयामीति कल्पयेत् ।। ९४ ॥ सायुधं सालङ्कार सस्वशक्ति सखवाहनं सस्वभक्तमानाशासनं दत्वा स्थानानि कल्प- पत्यासने सूर्य कल्पयामि दक्षहस्ततश्चकं कल्पयामि वामहस्ततः शङ्ख कल्पयानि कर्णयोः कुण्डले कल्पयामि वखादीन्यामरणानि ययावय कल्पयामि वामत: संज्ञा शक्ति कल्पयामि दक्षतः सप्ताश्वं हिरण्मयं रथं वाहनं कल्पयामि आकृष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशयन्नमृतं मलं च । हिरण्मयेन सविता रथेन देवो याति भुवनानि पश्यन् इति दर्शनाप- रितस्तद्भतान्देवानृपीसिद्धा-कल्पयामीति कल्पयेत् ॥ ९५ ॥ सायुधा सालङ्कारी सशक्तिका सवाहना सखभक्तामाबाह्यासनं दवा स्थानानि कल्पयत्सासने काली कल्पयामि दक्षोर्षत करतः खड्स कल्पयामि तदधरतः करतः ·शिखायुत प्रीवान्त मनुजाकृतिमुण्डं कल्पयामि धामोज़त करतोऽभय कल्पयामि तदधरत करतो वर कल्पयामि दक्षत. सिंहवाहन कल्पयामि परितस्तद्भक्तान्देवानृपीन्सिद्धान्कल्पया- मीति कल्पयेत् ।। ९६ ॥ एवम पत्राप्यूह्य कल्पयेत् ॥ ९७ ॥ प्रतीकसम्पादन सम्भारसम्पादन अर्थवत्तेपामासादन शुचित्वेनात्मनो मनोहरत्वेन भावन देवतावाहन तस्या आसनदानकल्पन पात्रान्तरे प्रतीकानयन जलानां तस्मिन्नि- नयन सिंहासने प्रतीकस्थापन वस्त्रोपचरण अलङ्कारभूषण गन्धलेपन अक्षतप्रक्षेपण पुष्प- विकिरण आदर्शदर्शन सुगन्धतैलाघ्रापण धूपन दीपन भक्ष्यनिवेदन पेयनिवेदन कथाश्रावण प्रार्थनानावण वा पात्रान्तरे जलनिनयन मुखक्षालनार्थ हस्तक्षालनार्थ पादक्षालनार्थ अर्पित- स्योत्तरतो निनयन भूसमार्जन पुरतस्ताम्बूलनिवेदन आदर्शदर्शन सुग-धतैलाघापण सुगान वीजन ऋते शैत्येभ्य पुरत कर्पूरनीराजन प्रदक्षिणा प्रणमन प्रार्थनास्तोत्र वा पुष्पाञ्जलि हवि प्रतिपत्ति अन्से वाग्नीना यजनमाने पर तत आयुधान्यलकारान् शक्तिं वाहन तद्भक्तान् गन्धाक्षतपुष्पैरर्चयेदेव मण्डलार्चन मण्डलार्चनक्रमोऽप्येवं देवताप्रणमन विस- र्जन च उत्तरतो निर्माल्यनिनयन तीर्थविसर्जन च ॥ ९८ ।। प्रतीकसम्पादनम् ॥ ९९ ।। तब्यक्तावयव चेपादयो पायमेव यथास्थानमुपचारैरुपचरेत् ।। १००।११००॥ सपामुपचाराणा भारनाश्च भावनीया ॥१॥ गायत्र्या चैतैत्रिमिनीमभिर्द्वितीयान्ते प्रथमान्तैर्वा ता तर्पयेत् ॥ २ ॥ तर्पणे प्रसन्नेयमिति भावना ॥ ३ ॥ तस्यै वस्त्रे सापयवा चेदेकेन वस्त्रेण नाभौ परिवीय कुक्ष्यो सम्बध्य तदेकदेशेन पश्चात्कच्छापयेदेवमप्रत एव स्कन्धत ॥ ४ ॥ या कापीनेन परिधापयितुमिच्छेच्चेत्कटौ कटिसूत्रपन्धि दक्षिणत कौपीनममत कच्छापयेत्तदर्थमानायान्तोमात एकेन पश्चात्कच्छापयेद्वहिस्तो नाभौ सालङ्कृत वस्त्र परिधापयेत् चेत्स्वय धर्तुमिच्छेदा परिदद्यात् ॥ ५ ॥ तसिंहासने नीवाऽनामिकया गन्धविन्दु सावयर चेद्यथेच्छेत्तथा लेपयेगाले कण्ठकूपे हदि दोर्मूलशिर सु पिदुभिर्वा ॥ ६ ॥ एव स्खा मान च यथाभिमतप्रकारेण वा ॥ ७॥ तद्भुक्तानामुपचाराणा स्ववामतो दृरत स्थापनम् ॥ ८॥ तमुक्ताना सकरस्तदमुक्तेषु न कार्य इति केचित् ॥ ९॥ यथा खनामेरधोऽशुच्यशुच्यूर्व नेवमीश्वरे । सच्चिदानन्दशीर्पश्च सच्चिदानन्दपादवा- स्तस्मात्पादोदकाद्युपभुक्तसर शिरोर्पणीयेषु न निषिद्ध इत्यपरे ।॥ १० ॥ Jo- पारा० .

·५०
भालेऽक्षतान्मूभीत्येके ॥ ११ ॥
पुष्पाणि मूर्भि ॥ १२॥
आदर्शमग्रतः॥ १३ ॥
पुप्पेण सुगन्धतैलं गृहीत्वा ऽऽप्रापणं तत्प्रतीके निक्षिपेत्त पुरतःस्सापयेदित्येके।१४।
धूपनं देवतानामतः पाने ॥ १५ ॥
दीपनं देवतादक्षतः ॥ १६ ॥
भक्ष्यं पेयं प्रोक्षिते चतुष्कोणे कृतमण्डले वा पाने पुरतो दक्षतः ।। १७ ।।
यामी तथैव पात्रे पुरतो वामतः ॥ १८ ॥
न केवलं देवतापुरतो दद्यात् ॥ १९ ॥
वामी मयं शोधयेत्सरिरिणैरामेयै रौद्रसरोक्षपेतयोक्षितं शुवि सम्पयत इति
केचित् ॥ २०॥
सम्भारप्रोक्षणेन तत्प्रोक्षिनं शुपि भवति तस्मान तच्छोधनमित्येके ।। २१॥
मधं वामतो देवतायाः ॥ २२॥
स्तोत्रैः : स्तुचीत विनोदैर्वा देवतां हासयेदा देवतायशो मायेनृत्यं या
कुर्वीत देवताहादाय ॥ २३ ॥
ततो मध्ये पानायं जलं दक्षतो देवतायाः ॥ २४ ॥
तलो देयतापुरतः पात्रं संस्थाप्य तस्मिन्हस्तक्षालनाय मुग्वक्षालनाय
पादक्षालनाय च जलं निनयेत् ॥ २५ ॥
ताम्बूलं पुरतः ॥ २६ ॥
मन्त्रमुच्चार्यामुकायै देवताय अमुके स्थाने अमुकार्य अमुकं प्रयोग विनियुनमीति
प्रयोगविनियोगार्चन एवं दद्यात् ॥ २७ ॥
दानार्चने तर दद इति दद्यात् ॥ २८॥
अर्हणार्चने कल्पयामीति कल्पयेत् ॥ २९ ॥
सर्वानुपचारान् गन्धपुष्पैरर्चितान्दद्याहते गन्धाक्षतपुष्पेभ्यः 1.३०॥
पुप्पैरेवार्चितान्दद्यादित्येके ॥ ३१ ॥
अलामे सपा जलं सुगन्धतैयमाप्राणार्थ देवतावस्नेवाभरणेषु वा पुरतः ॥ ३२॥
आदर्श दर्शयेत् ॥ ३३ ॥
ततोऽने: कुण्डस्य पश्चाद्गत्वाय खलु यत्र क्कच होण्यन्त्यादिषुमानावरं सर्वतश्चतुष्कोणं
सौरमेय्याः शकृता लेपनं तन्मूत्रेणाभ्युक्षणं कुशसंमार्जन्या संमार्जनं विराम उदकैः सेचनं
स्वर्णेन राजतेन ताम्रण लोहेन यज्ञियवाइँण या धर्मपालेन कर्तिताग्रमध्यबिल्वदलाका•
रेण पडङ्गुटरसरुणा गन्धाक्षतपुष्पसुगन्धतैलालमृतेन पडू लेखा उल्लिखेत् ॥ ३४ ॥

·धर्मपाल स्वा मुष्टिना सरा गृहाम्यविघ्नत्वायोर्ज इति धर्मपालं गृही.
यात् ॥ ३५॥
अमयो वा एते वहवो यत्सारो गाणप शाक्त शवो वैष्णव कापाठो ब्राझो गाई-
पत्यो दक्षिण आहवनीय सभ्य आवसथ्यो माण्डल पार्थिव औदको वायव्यो वेद्युत सुम-
गलो वलवर्धन ऐन्द्र सोम्यो वैश्वदेव रव्यादस्तस्माद्यमग्निमिच्छेत्तन्नामोहेत् ॥३६ ॥
अमुकामये त्वा प्रथमामुदगायता रेखामुल्लिखामि तर प्रागायता तस्या द्वितीया
तस्याएव प्रागायता तृतीया तयो प्रागायतयोर्मध्ये तथैव तिस प्रागायता एव पड्लेखा
धर्मपालामेणोल्लिखेत्तस्मिन्स्थण्डिले कुण्डे वा ।। ३७ ।।
ततोऽभ्युक्षाम्यमुकमग्निं समाण्डलानिं सवैश्वदेवाग्निं वाऽऽनाहयेदावाहयाम्यस्मिन्सनि-
दधामीत्यनिं पाणिभ्यामाच्छाद्य प्रतिष्ठापयेद्रेखासु कुण्डे स्थण्डिले वा ॥ ३८॥
अरणिज सूर्यका तज आइमो वा प्रतिष्टाप्यो यदीहेत्ऋतुमान्स्यामहमिति तदर-
जिज पीहेकान्तिमान्सुरूप स्यामहमिति तत्सूर्यकान्तज यदीहेत्सर्नसमृद्धेभ्यो बलवान
स्थामहामिति तदाश्म प्रतिष्ठापयीत ।। ३९ ॥
दीपज्योतिपि नयो वा एते वर्णा यच्छेतस्ताम्र कृष्ण यवत सशुभ्र यस्ताम्र सो-
ऽरुणो यत्कृष्णस्तत्तमस्तस्मादेत सूर्यप्रतीक यप्रातरुदेति सूर्य सोऽरुण यमध्य तपति स
वेत यत्सायमस्तमेति तत्तमस्तस्मासूर्यमेव प्रतिष्ठापयति यत्सूर्या वा अमेहविपोधे गृह्णाति
तस्माघ ईहेवेदह शान्तिमान् कनुमान्सर्वसमृद्ध स्यामिति तच्छ्रेतादग्निमाहृत्य प्रतिष्ठापयेप-
मतमध्य सूर्य यन्मध्यसूर्य प्रतिष्ठापयति तद्वदयमुक्त सम्पद्यते यदीहेत्तेजस्वी व्रतचर्यावा-
नस्याम मिति तद्रक्तादप्निमाहृत्य प्रतिष्ठापयेवदीहेदाच्छादितबल स्यामिति तस्कृष्णादमिमाहत्य
प्रतिष्ठापयेत् ॥ ४०॥
आग्नयो या एप खन्नस्तस्मादखनो न किंचिदानेय कुर्वीत || ४१ ॥
अमिमुपसमाधाय समिद्य त्रय वाऽऽदायास्मिन्नन्याहितेऽनो जातवेदसमिध्मेन
हविषामुका देवतामेकवार द्विरायुधानि पृथक् पृथक् वा तदामरणानि नि शक्किं चतुर्वाहन
पञ्च पट् तद्रकान् शेषेण विष्टकृत मण्डल च होप्य इत्योभूर्भुव स्वरिति समिधावाधार
यादि परिसमुह्य त्रि पुरस्तादक्षत पश्चादुत्तरत कुशै परिस्तीर्याद्भित्रि पर्युक्षणम् ॥४२॥
सुनुवारनी निष्टपेत् ॥ १३ ॥
दुग्धदपिघृतेप्चन्यतम हविर्गोरजायाया ॥४४ ॥
नैत्यार्चने घृतं हविरितीच्छामः ॥ ४५ ॥
यथाविधानमित्येके ॥ १६ ॥
अपच्छिन्नामारनन्तर्गभी प्रादेशमात्रौ कुशौ पनि ॥१७॥
छिनामाविति फेचित् ॥ १८ ॥

·कुशाभ्यां द्रवहविष उत्पवनं शुद्धिः ॥ १९ ॥ हिरण्यशलाकया या धर्मपालेन स्पष्टं शुचि हविः सम्पद्यते ॥ ५० ॥ एपा सर्वेषां हविषां शुद्धिः ।। ५१ ।। एतचत्र कुत्रचिदाग्नेयेममभिधारितं जातवेदसे समण्डलाग्नये जुहुयात् ॥ ५२ ।। हुवा तस्मादईच्चै तृप्णिमिन्धनशकलान्यादथ्यात् ॥ ५३ ।। वायवो वा एते वहयो यत्सौरो गाणपः शैवो वैष्णवः शाक्तः कापालो ब्राह्म ऐन्द्रः सौम्य आग्नेयो मेध्यो वैद्युतो वो वैश्वदेवो माण्डलः प्राणोऽपानो व्यानोदानौ समानस्त- स्माय एते चान्ये च ये वायवस्तेऽग्निसखायस्तस्माद्योऽग्निः स्यात्तत्सदैव तं वायुं व्यजनेन प्रेरयेदमुकाग्नये प्रदीप्त्या अमुकवायं व्यजनेन प्रेरयामीति प्रेरयेत्तं प्रदीपयेत् ।। ५४ ॥ विश्वेदेवा अस्य देवास्तस्मादेप वैश्वदेवो देवानां मण्डलमृषीणां मण्डलं मनुष्याणां मण्डले सिद्धानां मण्डलं मण्डलस्यायं तस्मादेष माण्डलस्तस्माद्वैश्वदेवमाण्डलौ स्याताम् ॥ ५५॥ यत्र या म्लानः स्यादग्निस्तत्रानेन प्रज्वालयेत् ॥ ५६ ॥ सकृदेवं नासकृदेवमिति दिग्भैरवः ॥ ५७ ॥ तस्मा अग्नये जुहोति ॥ ५८ ॥ पृथिव्यो या एता बहयो यत्सौरी गाणपी शाक्ती शैवी वैष्णवी ब्राह्मी भैरवी ऐन्द्री पारणी सौम्या याम्या आनयी वायवी पार्थिवी पैयदेवी माण्डली जीन्या उखरी सर्वा था एता आधारीमूतास्तस्माद्यो वायु: स्यात्तत्सदेवतामहेतामुकाम्याधारीभूतां स्थण्डिला- यता अमुको पृथ्वी परिसमूहामीति त्रिः सकृद्वा स्थण्डिलं परिसमूहेत् ॥ ५९ ।। कुरीः स्थण्डिल परिस्तृणीयात् ।। ६० ।। आपो या एता बहयो यत्सौरी शैवी ब्राही वैष्णवी शाक्ती गाणपी मेध्या आमेयी वायवी पार्थिनी जाली वैश्वदेवी माण्डली सिस्तोत्तरा पापरणोत्तरा हिंस्रयादोगणाकीर्णा भालपादोगणाकीर्णा प्रकृतिस्था; शुद्धाः पकोत्तराः सर्मा एव शान्ताः शान्ताभिरेव पर्यु- क्षणं तस्माद्योऽग्निः स्यात्तत्सदैवता अप ऊहेदमुकादिरमुकमनिममुका पृथ्वी या पर्युक्षामीति पर्युक्षेत् ॥ ६१॥ सुचि चतुर्ग्रहीतं वा यावती महती मुक् स्यात्तावद्भिः सुवैम्तामापूर्य जुयात् ||६२॥ तस्मात्पूर्वतो यागन्महान्पुरुषः शयानः स्यात्तावती भूमिमपहाय संस्कृते स्थण्डिले परिस्तीर्णेऽसिमाहरेदेतस्मात्कुण्डादर्ध वा यथादेशं पूर्वतो यदाहनो मसग्निरेप देवताग्निः कालामिरिति वै नामधेये स्याता पस्ये देवतायै हविरामहति तद्देवता प्रतिष्ठाप्योपस- माधाय परिसमुह्य पर्युक्षेत् ॥ १३ ॥ खेऐशगायत्र्या देवतायै हषिर्जुहुयात्तस्मिनी या मूलमप्रेण सुवेण सुचा या ॥६४॥ देवताया एकामाइति देवतायुधेभ्यो द्वे तिस्रो देवतालद्वारेभ्यथतलो देयताशक्तये

·पश्च देवतावाहनाय पइ देवताभक्तेभ्यो वा पड् देवताया आहुती: पञ्च देवतालङ्कारेभ्यश्च-
तस्रो देवतायुधेभ्यस्तिस्रः शक्त्यै देवतावाहनायकां देवताभक्तेभ्यः सुवेण सुचा वा
जुहोति तत्संख्यैः चुबैस्तामापूर्य जुहुयाद्वैको झुगाङ्कुर्ति सर्वेभ्यो हविगृहीयादमुकाप त्या
हविहामि सरसेन गृह्णामीति गृह्णीयाकालाग्नौ देवतायै तिष्ठन्हुवा ततः कालामेरर्धमा-
हरेत् ॥ ६५॥
यकालाग्निरर्धमाहरसेप वै नीयमान उक्तवास्थण्डिले प्रतिष्ठाप्यो भवत्यस्य नामधेये
दे दिगमिः परिच्छिन्नाभासोऽग्निरिति अस्मिन् जुहोति आभरणायुधशक्तिवाहनेभ्यो ब्रज-
नेता देवता जुहोत्येनं दाक्षिणमग्निं वदन्ति ब्रह्मवादिनो यस्माल्कालाग्नेर्दक्षिणतोऽयं दिगग्निः
फालाग्निं प्रदक्षिणीकृत्य पूर्वाभिमुखस्तिष्टनाभरणेम्यो जुहोति पुनरेवं पश्चिमाभिमुख
आयुधेभ्यो जुहोति पुनरेवं उत्तरामिमुखः शक्तये जुहोति पुनरेवं दक्षिणाभिमुखो वाहनाय
जुहोति यदेवमैश्वरं मण्डलमस्मिन्नग्नौ परीत्य परीत्य जुहोति तद्रजन्नेन हुतं भवति ॥६६॥
यस्मात्कालाग्निः प्रणीयते तदस्य द्वे नामधेये आकाशाग्निर्माण्डलाग्निरित्सस्मिन्जुहोति
भक्तेभ्य आसीनो जुहोति ॥ ६७ ॥
या अग्निं न प्रणयन्त्येकस्मिन्नेवाग्नौ जहत्येवं ब्रह्मवादिनः ॥ ६८॥
देवतोच्छिष्टमवदायास्मिन्नाकाशाग्नौ जुह्वत्येके ॥ ६९ ॥
देवतोच्छिष्टस्य क्रमशः पात्राणि गृह्णाति हवि.प्रतिपत्त्यगारं प्रविश्य पादोदकमों-
दकमाचमनोदकं सानोदकं पीवा भ्रूमध्यं कण्ठकूपे हृदयं बाहुमूले शिरश्च गन्धेनानुलिप्य
वामी चेन्मधम्-इदं पवित्रममृतं गृहामि भवमेषजम् ।
पशुपाशसमुच्छेदं कारणं भैरवोदितमिति मयं प्राश्नीयात् ।। ७०।।
ऐधरेणारमानं वर्चसा समनग्मीत्युक्तानि स्थानानि गन्धेन प्रलिम्पेत् ।। ७१ ।।
अङ्कनं व्याख्यातम् ॥ ७२ ।।
अमुकदेवतोच्छिष्टं अपदायामुकायेवराय वर्चसे खात्मनि विनियुनग्मीति सर्यम्
सिष्टं परिगृहीयादित्येके ॥ ७३ ।।
ऐश्वरेणानेन गृहीतेन शक्तेन विपामा विरजा भूयासममृतानन्दी भूपासमिति
स्वीकारोत्तरं मन्त्रजपः ॥ ७४ ।।
अमृतममृते जुहोमि स्वाहेति स्वीकारमानोऽयं सर्वत्र हुतेनामृतेनामृतो भूया-
समिति स्वीकारोत्तरं मप्रश्वायं सर्वोति फेचित् ।। ७५ ।।
सर्वदेवतोष्टिं मुन्नीत दीक्षितो न पुनर्मुक्तं देवतायै प्रयच्छेत्तस्यै ।। ७६॥
आसनवस्रोदकमायगन्धादर्शान्मश्यान्पेयानुपभोग्यान्धार्याननुलेयानायेयान्देवतो.
मिष्टान्मुनीत तासनाद च प्रोक्ष्य तस्यै च पुनः प्रयुनीत ।। ७७ ॥
कर्मणोऽन्ते हविःप्रतिपतिरित्येके ॥ ७८ ॥

·५४ सर्वपा मन्त्राणामनुकल्पो मौनमर्थवद्भावनं वा ॥ ७९ ॥ सर्वेषां द्रव्याणामनुकल्पो जलमर्थवद्भावनं वा ॥ ८ ॥ सर्वस्य नित्यनिवर्तनस्यानुकल्पः खेप्टेशखेष्टमन्त्रजपः ॥ ८१ ॥ सर्वेपां मन्त्राणामनुकल्पो गायत्री तत्तदीया मूलमन्त्रो वा तत्तदीयः ।। ८२ ॥ मतानुसन्धानस्यानुकल्पः स्वस्य स्वशास्त्राभिप्रेतः पदार्थचतु- ट्यविचार: ।। ८३ ॥ गुर्चभिवादनस्यानुकल्पो गुर्यथै नम्रता ॥ ८४ ॥ देवतायै दक्षिणा दत्ता न वय परिगृहीयात्तद्भक्ताय ब्राह्मणाय प्रयच्छेदस्य स्खल सतो निवर्तते सर्वत्र स्खव प्रतिपत्य त, यथा वाऽक्षताना बलिहरण भूतेभ्य प्राणेभ्य पुष्पाणा जले निर्हरण एवमन्यत्र ॥ ८५ ॥ देवताप्रसादमुररीकृत्य मुख प्रक्षाल्य द्विराचा तोऽग्नर्दिगग्नरर्धमाहृत्य कालाग्नौ प्रत्यस्य बहियो कुण्डयोई याऽऽकाशानी का गनेरर्धमाहृत्य न्यस्य हुतबहि कुण्डयोरनी लौकिको सम्पयेते एतस्मिन्नना एता देवता जुहोति पृथ्वीरपस्तेजासि वायूदिक्कालाकाशाननीषोमौ छन्दास्पीन श्रद्धामधे हुत्वा एतस्य आकाशाग्नेर्बहिरामाशाग्नौ हुवाऽय लौकिक सम्पयते यथा तो ॥ ८६ ॥ शिष्टमवदाय स्विष्टकृदस्मिञ्जुहुयादिति केचित् ॥ ८७ ॥ दक्षिणा नित्यार्चने स्वदेवतायै न प्रयच्छेद्विशेषार्चने चेत्येके ।। ८८ ॥ सर्वेपामपराघानां क्षमापनस्यानुकल्पस्तद्गायच्या दशवारं जप- स्तत्तन्मूलमन्त्रस्य वा ।। ८९ ॥ दीक्षितानां महद्भिरपराधैर्युक्तानामेपैव प्रायश्चित्तिरावृत्ताव- प्पपराधानामिति सुरानन्दः ॥ ९ ॥ यथा वा एतस्य परस्पृष्टस्य क्षालन हदे प्रायश्थित्तिस्तस्माक्षालनेन स्वच्छ सम्पद्यते परस्पर्शावृत्तावप्येत स्वच्छीकुरुते एवं यद्यस्य प्रायश्चित्तं तदा त्ताचपीति सुरानन्दः ॥ ९१ ।। पापावृत्ती प्रायश्चित्तावृत्तिरित्युन्मादानन्दः ॥ ९२ ।। एक्पार पाप कृत चेदेकवार एसगुण प्रायश्चित्त द्विवार द्विगुण त्रिपार त्रिगुण चतुर्षार चतुर्गुणमेव प्रायश्चित्तमिति मुक्तानन्दः ॥ ९३ ॥ एक्पारमेकगुण द्विवार द्विगुण रिवार पतितो भवति न तत प्रायश्चित्तमिति ज्ञानानन्दः ॥ ९४ ॥ अज्ञानाकृते प्रायश्चित्त ज्ञानकृतेऽप्येक्त्रार ततो न प्रायश्चित्तमित्यमृतानन्दः९५

·अग्निकार्य तत्कृताकृतम् || ९६ ॥
देवतायै प्रदक्षिणं परीत्य पुष्पाञ्जलिं देवतामूर्ध्नि प्रयच्छेद्वामी प्रकामं परीत्योत्तरतः
प्रदक्षिणप्रणामयोरन्यतरं वा ।। ९७ ॥
पादयोरितीशाननिलयः ॥ ९८ ॥
दाक्षिणो दक्षतो वामी यामतः प्रणमेत् ॥ ९९ ॥
ध्यानानुसन्धानं मदपराधान् क्षमखेति क्षमापनम् ॥ १०० ॥ १२०० ।।
यजहोमि ममाभीष्टं यत्करोमि ददामि यत् ।
यत्तपस्यामि सुतपस्तत्करोमि स्वदर्पणमितीशदक्षहस्ते जलं निनयेद्वा तद्दक्षिणतो
भूमौ ॥१॥
दासोऽस्मीति निवेदनम् ॥ २॥
ॐअमुकामुक मह्यमाविर्भवाविर्भववाहेत्याविर्भावयाचनं गन्धा-
क्षतपुष्पैस्तदन्यतमेन वाभ्यर्चयेत् ॥ ३॥
यथा क्रमकल्पनं तथैवाभ्यर्च्य समण्डलान् देवतामूर्ध्नि पुप्पाञ्जलीत्रीस्तद्वयःसंवत्सरसं-
ख्यया वा निनयेत् ॥ ४ ॥
गन्धाक्षतपुष्पेरमुकायै देवतायै सामरणाय सायुधायै सशक्तिकायै सस्ववाहनायै
सखभक्तायै स्वलोकप्रतिष्ठित्यै विसर्जनं विनियुनज्मि पुनरागमनाय पुनः संदर्शनायेति
विसर्जयेद्वितीयान्तानि या योजयेत्तदनुक्रियापदं च ॥ ५ ॥
देवतायास्ततो मन्त्र जपेत् ॥ ६ ॥
आचमनं मौनमासनं सर्वत्र यथाविधान वा ॥ ७॥
माला त्रिविधा ॥ ८॥
करपर्वमय्यक्षमयी पदार्थमयी ॥९॥
अनामिकाकनिष्टामध्यमातर्जन्यो वा एताश्चतस्रतिपर्वा एतासां सर्वपर्वाण्याक्रमणी-
यानि मध्यानामिकयोमध्ये यापर्वणी ते उभे मेरुर्भवत्येतस्याः करपर्वमध्यादङ्गुष्टो द्विपर्वस्त-
धानान्ता तस्मारोमानामप्रथममममिक्षापर्यमूलत: 'हितीयं कनिष्ठिकामूलत. 'पर्यतृतीय
तन्मध्यतश्चतुर्थं तदग्रतः पञ्चममनामिकाग्रत. पर्यपष्टं मध्यमारत पर्वसप्तम तर्जन्यमतः
पर्याष्टमं तन्मध्यतो नवमं तन्मूलतो दशम मध्यमामूठत एवं यो गणयत्यतदशकं वामकर-
तस्तच्छतसंख्या सम्पद्यते । य एतां मालां कुरुते सोऽवधूतपदवीमात्मानं गमयति ॥ १०॥
रुद्राक्षभद्राक्षप्रवालमौक्तिकस्वर्णाक्षतारणाक्षान्यतममयी सुमेस्युक्तां माला यः कुरुते
स वर्ग लोक गृहिभिर्गम्यं जयति ॥ ११ ॥
असूनिता पदार्थमयीं कुर्वन् शर्करादिभिः संस्थातैः सख्या कुरुते स वर्ग लोके
वन्यैर्गम्यमधितिष्ठति ॥ १२ ॥

·दशसख्य शतसख्य सहस्रसख्यो वा, नैसे न सहस्रसख्यादधिक इभ्यते जप.१३
वा तत्तदीशदय सवत्सरसख्यया जपेद्वा द्विनिर्जपेद्वा घटीद्वय घटीत्रय वा जपियामीति
वा जपेन पदार्थमय्या मेरु ॥ १४ ॥
एताखन्यतमया जप कुर्वीत ॥ १५ ॥
अथ मण्डलजपक्रमं वक्ष्यामः ॥ १६ ॥
शत यदि जपेत्स्खेष्ठेशमनु मुकायुधेभ्यो नम इत्यायुधमण्डल दश जपेत्पृथक् पृथक्
या शत जप्त्वाऽमुकाभरणेभ्यो नम इत्याभरणमण्डल दश जपेत्पृथक् पृथक् तथैव
वामुकवाहनायामुकाय नम इति वाहन जपेद्दश तत्तन्नामोहेद्वा सर्वत्र दश जपेच्छक्तिममुक-
शक्तयेऽमुकाय नम इति अमुकभक्तेभ्य सिद्धेभ्य ऋषिभ्यो देवेभ्यो नम इत्यमुकादिभ्य
इति वा तथा तथा समस्तमण्डलजपक्रम एप ॥ १७ ॥
दश यदि जपेन्स मनुमेकयार मण्डल मण्डलवदेप समस्तमण्डलजप-
क्रमो लघुः ॥ १८ ॥
अयेक मण्डल व एक मण्डलमेव वा तद्वदेप व्यस्तमण्डलजपक्रमः ॥१९॥
मण्डलस्यार्चन युक्त न मण्डलजप कचिदित्युन्मत्तभैरवः ॥ २० ॥
नाम्ना दिव्यानां सहस्रेण ता स्मार्तेन दाक्षिण स्तुवीत तात्रेण वामी तयोरन्यतरे-
गौचरस्तदसमवे श्रोतस्मान्यतरेण दक्षिणी स्तोत्रेण वामी श्रौततावान्यतरेण प्रथम-
नित्यार्चने येन तेनैव नित्यशः ॥ २१ ॥
गधपुष्पाक्षतेरर्चति वान्यतमेन वा ॥ २२ ॥
देवतामेक्वार द्विस्त्रिस्तद्वय सवत्सरसख्यया याभ्यर्च्य मण्डलमर्चयेन्मण्डले मण्डले
समस्य पृषग्या यथाक्ल्पनमभ्यर्च्य मण्डलानि पुनस्तान्पुप्पैत्रिकीर्यामुकापै सायुधायै था
साभरणाय सायुधाय वा सवाहनाय सशक्तिकायै सखभक्तायै स्वलोकप्रतिष्ठिस विसर्जन
विनियुनग्मि खेच्छाप्रतिष्ठित्य वा पुनरागमनाय पुन. सदर्शनायेति विसर्जयेद्वा द्विती-
या तानि प्रयुज्य यथेच्छाविहाराय विसर्जनेन विनियुनज्मि इति वा ॥ २३ ॥
स्वामतो नीत निर्माल्य सर्व लाविक सम्पद्यते तत्सर्वमुदाहुफपुरुषद्वयमित दीर्घ-
मेघपुरपायत कुत्रचिच्छुची देशे गतं खनित्वा तस्मिन् प्रत्यस्येत् ॥ २४ ॥
तस्माघावद्भूमितो जल नामोति तावत्खनेदिति दिग्भैरवः ॥ २५ ॥
तीर्थ यदुचरतो निनयति तस्माद्यदात्मान प्रोक्षति यन्निनयति तत्तीर्थ विसर्जयति
यदात्मान प्रोक्षति तदात्मान गङ्गाप्लुत दुरुत एपोऽवभृथः ॥ २६ ॥
साधक चामतो निनयनाद्वाहुल्यादशुचिस्पर्शाद्रूपान्तरपरिणमना निर्माल्य पात्यवन्यता
लौकिक चमि सम्पयते अवन्धता गत योऽनुवन्दयेस पाप्मा भवति तस्मान्छिरस्याधाय
वामतो निनयेत् ॥ २७॥

·वामतो निनयनादवद्यतां निर्माल्यं व्रजतीत्येके वाहुल्यादेके शुचिस्पर्श-
नादेके रूपान्तरपरिणामादेके वन्दनादेक एतेष्यन्यतमेनैके ॥ २८ ॥
ये प्राणिनो यथाकथंचिदस्मिन्नुपयुक्ता भवन्ति ते वर्ग कामयन्ति सवा राजसा-
स्तामसाः ॥ २९॥
मानुप एवं कुर्वन्कर्मादृष्टं समर्जयितुं समर्थो नान्यः समर्थ
इति कालभैरवः ॥ ३० ॥
या वा एता वेश्या उपयुक्ता भवन्त्यस्मिन्नेताः स्वर्ग लोकं जयन्ति यथा वा
ऋत्विजो यजमानं याजयन्ति न ते स्वर्ग जयन्ति स्वर्गो वा एप उचैर्दक्षिणा वा एता
गुयस्ता यद्यजमान ऋविक्षु परित्यजति यदयं लघुः सम्पद्यते स उच्चैः खर्ग लोकं
जयति त ऋत्विजो यस्मादादत्तदक्षिणा भवन्ति तस्माद्गुरवो भवन्ति तस्माद्गुरवो नोचैः
खग लोकं अजन्त्येवमेव ताः ॥३१॥
यद्यग्निकार्य न कुर्याद्देवतां विसर्जयित्वा हविःप्रतिपत्तिं कुर्यात् ।। ३२ ।।
याऽऽकाशामावेवोपकल्पितं जुहुयान पृथकृतिरित्याकाशभैरवः ॥ ३३ ॥
ये वात्मनोऽनिष्टाः स्युरुपचारास्तोस्तस्यै न दद्यादित्युन्मत्तभैरवः ।। ३४ ॥
अग्निकार्यमन्तरा सर्व मध्य तस्यै दद्यादित्येके ॥ ३५ ॥
प्रयोगविनियोगार्चनं त्रिविधम् ॥ ३६ ॥
तत्रैक व्याख्यातम् ।। ३७॥
यदेकमेव प्रयोग विनियुङ्क्ते तद्वितीयम् ॥ ३८ ॥
तदावर्तितं तृतीयम् ॥ ३९ ॥
चतुर्भिर्वा वेदैरुपचरितव्येयं देवता तस्मादृचाऽऽवायेधनुषा दद्यात्साम्ना स्तुवी-
ताऽर्वाङ्गिरसा येत् । प्रणयो वा एष चातुर्वेदिकस्तस्मादेतेन सर्व वाऽतो बृहदीहेत
तस्यैषा भूरिति ऋतो भुवरिति यजुष्टः खरिति सामतः सर्वा व्याहतय एता अथर्वाङ्गिरस्तो.
ऽतो महरित्येके तस्मात्तदा तत्कुर्वीतेतघर कुत्रविदर्चनो विधिलघुरित्येके
पारानन्दानाम् ॥ ४० ॥
शिष्टे च व्याख्याते ॥४१॥
आवाहनविसर्जनाभ्यां रहितं नार्चनं पारानन्दः कचित्कदाचिकुर्यात् ॥ ४२ ॥
पीठानं यत्कुरुते आवाहनविसर्जनाम्यां विना न तदेवतार्चनं सम्पयते देवता-
साद न तत्सम्पद्यते ॥ ४३ ॥
सर्वत्र यद्यदसम्पन्नं तत्तन्मनसा सम्पादयेत् ॥ १४ ॥
दानार्चनेऽहणार्चने मण्डलार्चनं न कुर्यादित्युन्मत्तभैरवः ॥ ४५ ॥
आसनं दर्पणं व्यजनं छायायं यत्किंचिदन्यतैजसं मार्तिकं पानपात्रं मध्यपान
सोपभुकमप्यतामे प्रोक्ष्य देवतायै पुनः पुनः प्रयुञ्जीत ॥ १६ ॥

·देवताया भक्तस्य सर्वसम्बन्धस्तस्मात्पिता भूत्वा भत्तो देवतां पुत्रो- ऽयमिति परिचरति । यथा वा सत्पुत्रेऽतिवेलं भक्ष्यं न प्रपञ्छति वा यथा सर्वेभ्यो दुःखेभ्यो रक्षत्यारमान तदर्थ श्लेशयति न तमेवं परिचरति तस्मात्पितपुत्रवत्परिचरणं यदेतत्तला- स्केचिदेवं परिचरन्ति ।। ४७ ॥ यद्वक्तः पुत्रो भूत्वा देवतां पिताऽयमिति परिचरति यया वा पितुःखसाध्यामाज्ञां नोति एवं परिचरति तपुत्रपितृपरिचरणं तस्मादेतत्परिचरन्ति ॥ १८ ॥ यद्भक्तः पुत्रो भूत्वा देवतां मातेयमिति परिचरति यया वा पुत्रः कृतापराधो मातुन विमसेवं देवताया न विमति कृतापराध एवं का परिचरति भक्तः शिष्यो भूत्वा देवता गुरुरियमिति परिचरति यया वा गुरुणा ताडितोऽपि गुरोमनोवाकायकर्ममिहितमि- ध्वति गुरावुपमुळे मुङ्ग उच्छिष्टं यत्तस्य यत्सम्पादयति तद्गुरवेऽर्पयत्येवं वा परिचरति भक्तः प्रजा भूत्वा देवता राजन्योऽयमिति परिचरति यया वा राजन्यो मपि कृपां विदध्या- तथा चरिष्यामीति यथा वा मामैश्चर्यवन्तं कुर्यान्नो अन्यया मां शासयेदिति बिमेतीति मिया तत्प्रसादाय यतत एवं वा परिचरति भक्त उपासको भूत्वा देवतामुपास्यामीति परिचरति । यथा वा असादु एतद्याधरुधिरं वा एताः समिधो वा एतत्संरहतं पिष्टमन्यानं तविहितत्वाद्देयं विहितमिति दत्त्वा तत्प्रसाद परामशति भक्तो विहितमिति प्रसन्नो भवत्येत- स्मिन्विहितेनैपा तोप्या यया वा एते कवयः पूज्याः पूजितरेतैः स प्रसन्नः सम्पद्यते यथा या एताः कामिन्योऽनुरक्ताः खस्मिन्नेता लाल्या लालिताभिः स प्रसन्नः सम्पपवे यथा वा एते दुधाचौरातिरश्चीना व्याघ्राः पशवोऽन्ये मानुपाश्च य एवं ते घातनीया घातितरेतस प्रसन्नः सम्पयते विहितमिति यज्ञाः प्ररर्तन्ते निहितमिति दानानि प्रवर्तन्ते विहितमिति दण्दाः प्रवर्तन्ते विहितमिति वधाः प्रवर्तन्ते तस्मादिहितेनैवास्य तुष्टिस्तस्माद्विहितमा- चरन्परिचरत्येवं वा । भकः सखा भूत्वा देवता सखायमिति परिचरति यया वा मधुपचाराः सुखादा अखादा इति नोभयं विन्दन्ति स्वयं मुक्वापि मुखादमिति ज्ञात्वा तस्यै प्रपछत्सव वा परिचरति देवतामयोः सर्वेषु सम्बन्धेषु देवता आराध्याऽयमाराधको देवता उपास्याऽयमुपासकः स शास्ताऽयं शास्यः स फलदाताऽयं फलमोका स टालकोऽयं मान्यतस्माद्भक्तदेवतयोरनिर्वाच्याः सम्यन्धा यथा वा य इच्छति स सपा तं परिचरति तत्तया परिचरणेन च प्रीणाति तस्मात्सर्वेभ्यो पोगेभ्योऽयं गरीयान् भक्तियोगो य एवं वेद विद्वान्सोऽमृतत्याय कल्पते॥४९॥ वैनानिकानीन्हुवा वैवाहिक वा दुत्वा गृहस्पो प्रभचारी समिधमाधाप ब्रह्मचारि- भ्योन्तेगासिन्यो मतसंस्मृतिकं दद्यात् तेभ्यो वा ब्रह्मचारिकल्पेभ्यः सातेभ्यो ब्रह्मक्षत्र- स्यानां तेऽपि पठेयुः पत्त. पठिनं भवति तत्सस्मृतिकं द भवति तेम्यो यदि दक्षिणा न गृति तेन प्रमणा देवेन खग टोकं जपति मा लेष्टा देवता प्रोगाति ।। ५०॥

·कर्य या गृहीयुरदत्वा दक्षिणां यक्षनवेश्यावेतावप्रतिग्रहीतारौ तस्माददत्वा नैती गृहीयातामिति प्रश्नोऽस्मिन्समाधीयते । याक्षत्रवैश्यावेतावन्नस्य नीरस्य वस्त्रस्याऽभयस्य कन्याया ब्राह्मणः प्रतिग्रहीतेतरी क्षत्रवैश्यावदक्षिणस्यौ ऋते कन्यायाः कन्या सदक्षिणां गृहन्तीत्येके तस्मात्प्रतिगृह्णीयाताम् ॥ ५१ ॥ वा यदि प्रतिगृहीयात्तेभ्य एपा वृत्ति खर्याऽऽपवर्या च ॥ ५२ ॥ यहाह्मणोऽध्यापनयाननयोर्दक्षिणाभिर्जीवति स केवलं तेजसा मेवात्मानं समन- क्तीति विज्ञापते ॥ ५३॥ यदधीते ब्रह्मचारी ब्रह्मचारिकल्पो वा तेनापीतेन खर्ग लोकं जयति खेष्टां वा प्रीणाति ॥ ५४॥ यद्रह्मचारी मिक्षितेन गुरून्ष्टेिन जीमति स केवलं ब्रह्मवर्चसेनैवात्मानं समन- कीति विज्ञायते ॥ ५५ ॥ यद्रह्मचारी वन्येतराश्रमयान्क्षनः पालनयुद्धाम्यां जीवति स वर्चसेनैवात्मानं सम- नकि ॥५६॥ यद्रह्मचारीतराश्रमवान् वैश्यो वृद्धिलाभाम्यां जीवति सोऽप्येवम् ॥ ५७ ॥ पच्द्रः सेवाशिल्पाभ्यां जीवति सोऽप्येयमात्मानम् ॥ ५८ ॥ माक्षणः सत्त्वेन तेजसा क्षत्रो राजसेन वैत्यो रजस्तमसोः शूद्रस्तामसेन ॥ ५९॥ यदन्यः शीर्णः पर्णः पुप्पैः फलैरद्भिरमाम्यैर्वा वन्यैर्टन्धनाम्ययों जीवतीयेफेस आरमानं ब्रह्मसदसि प्रतिष्ठितं कुरुते ॥ ६० ॥ यदन्योऽम्भसा वायुना जीवति स शुद्धन पिरजसा तेजसात्मानं समनकि ॥ ६॥ ब्राह्मचार्यधीतविद्यः कामार्तो वा लायात् बताशक्तश्च ।। ६२ ।। गृहस्यो विरक्तः कर्मनिष्टो चनं निविशेत् ॥ ६३ ॥ वन्यः कर्मश्रान्तो ध्यानफचित्तः संन्यासं निविशेत् ॥ ६ ॥ ततः क्षनवेदयी धनं धान्यं यत्रमौषधमुपकरणं वह मानणेभ्यः प्रयच्छेताम् ॥६५॥ निपातपोभ्यां संस्कारेण जन्मना यो प्राक्षणः स सर्वेपो दानानां वनस्सन्पासेतरः सत्पात्रम् ।। ६६॥ योमाने प्रयप्पति स नपसामानम्धो योऽपानः प्रतिगृहाति स मामानं हिनस्ति तस्मानापानाप दपानापानः प्रतिग्रहीयात् ॥ ६॥ पदि न एमेमिसमन्वेषपन् जन्मना संस्कारेण विषयाऽऽरोग्येण मुपसा सौन्द- पेग तरसा युधः पात्रं तदा जन्मना संस्कारेण सिपयाssरोग्येग युधः स्याचस्मै प्रपत्र- पपेनमरि तया जन्मना संस्कारेण युषः स्पारी प्रपादनमरि तपा जन्मना मामेण पुषः स्वावस्न प्रपठेचस्मान्गाहणाप धर्मा दानं प्रपदेव ।। ६८ ॥

·६० एतानि वा धर्मार्थ दानान्येतानि यजलदानं यदीपदानं यदन्नदानं यदनुलेपन- दानं यद्वस्खदानं यदभयदानं यच्छय्यादानं दानानि सर्वैः प्रतिग्राह्याणि सर्वो दद्यात् यद्वान्यासुखकरं प्राणिनां तत्तदभिलाषिभ्यः प्राणिभ्यो दद्याचदेवां दानानां नितरी यदिच्छति तद्दद्यात्तस्मै दत्त्वा सोऽनुते परं तस्मादन्नाह्मणाय दानमविधानं दद्याद्यमान प्रमाद्यति ॥ ६९ ॥ अत्रामणेभ्यो विधिना दानं न प्रयच्छेदधिकं च ॥ ७० ॥ आतृप्तेः प्रयच्छेदन्नं जलं यस्मै कस्मैचिद्यः कश्चित् ॥ ७१ ततो गुर्यालय प्रजेद्गुरुमभिवादयेददि गुरुं न तन विन्देवत्र दृष्टपूर्वः स्याद्गुरुस्तं देशं प्रणमेत् ।। ७२ ॥ यदि गुरुः शिष्यवत्सलः स्याचे मणिकुण्डले वस्त्रं छवं दारमय्यौ चर्ममथ्यौ वस्त्रमय्यौ वा पादुके दण्डः सौवर्णी मालिकाञ्जनशलाकोदपात्रमश्व ऐणेयं चर्म वैयाघ्र वा एतेष्वन्यतम चिरोपभुक्तं स्वेन तस्मै शिष्याय दद्यात्स शिष्यस्त शिरसा धार्यागारान्तरे स्थाप्य पूजयेत् ।। ७३ ॥ यद्ददाति गुरुस्तदेतद्गुरुमतीकं तस्मात्तत्पूजयेन तेन स्वयं भोगं कुर्वीत ॥ ७४ ॥ गन्धाक्षतपुष्पैरेव तत्पूजयेत्प्रणामेन च ॥ ७५ ॥ अश्वस्त्वर्थवदुपचारैः पूयः ॥ ७६ ॥ सर्वेपामभाव उत्तरा दिक् प्रतीकं तस्मात्तां वन्दयेत् ॥ ७७ ॥ सर्वेषां देवानामृपीणां गुरूणामीश्वरात्मनां जीवात्मनां पर- मात्मनश्च एषा वै दिगुत्तरा प्रतीकं तस्मात्तत्संपूजयेदभावे यं यष्ट- मिच्छत्तं तस्यां यजेत् ॥ ७८ ॥ पारानन्दो चा राजन्यश्चतुरङ्गिण्या वा सेनया युक्तस्तुरङ्गमारुह्य मृगयायै निर्गच्छे- दरण्यं प्रविशेषतपखिभिः सेवितं स्याद्यत्र वा तेषां तपोवतां तपसा न त्यक्ताहितत्याः प्रागिनो जाताः स्युस्तस्मिन्नरण्ये ये हिंसाः प्राणिनः स्युस्तान्प्राणैर्वियोजयेच्छत्रै स्वैः ॥७९॥ ये मनुष्याम्हिसन्ति त एव हिंसास्त एवागस्कारिणो यतो षा मनुष्यः सर्वेभ्यो जन्मभ्यः श्रेयानेतजन्मा पुरुप एव सर्वेषां जन्मनां सम्राडासीद्भविष्यति च सम्राड्वर्तते च भूतानां जन्मना भव्यानो च जन्मनां पर्यधितिष्ठत्येतत्पौरुपं जन्म पुरुप एवेदं सर्व यद्भूतं यच भव्यममृतस्य देवस्याप्येतत्पर्यवितिष्ठत्युतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहतीत्येतच्छन्दाज्ञायते पुरुप एवैतेभ्यः सर्वेभ्यः श्रेयान् यस्मात्पूर्व ब्रागादिन एतमेर पौरुपं जन्म व्य विभकं कुर्युर्य चातुर्वर्ण्य प्रल चैतदेव पर्यवतिष्ठति । किं तचातुर्यण्यं पृथक् पृथग्यत्पुरुपं व्यदधुः कतिघा ·व्यकल्पयन् । मुखं किमस्य को याहू का ऽऊरू पादा उच्यते । उत्तमो माह्मणो वर्णस्तदपर क्षत्रस्तदवरो घेश्यस्तदवर शुदो ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्वाह राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पन्यां शुद्रोऽ अजायत इति शब्दात्पौरुपमेवातिरिच्यते सर्वेभ्यः ॥ ८ ॥ हिंसा पूर्व व्याख्याता ॥ ८१ ॥ यदि तिर्यग्जन्मानमनागस धावन्तमेणादिक तिर्यग्जन्मा हिंसितु धावति यावत्त न हिनस्ति तावत्त हिंसक प्राणैर्वियोजयेदित्येतेन कर्मणा उभयोलोक्योर्जयति यत्त प्राणिन जीवन्त मोक्षयति तेनैहिक जयति यत्त क्रूर हिनस्ति तेन स्वर्ग जयति ॥ ८२ ॥ भक्ष्यस्यापि पशोः करस्य मृगयाया हतस्य मास नाश्नीयात्पारानन्दो यदि मास- मनीयात्तदाय कूरवान् भवति तस्मान्नानीयात्पारानन्दः ॥ ८३ ॥ हिंसस्य प्राणिन प्राश्नीयाद्भक्ष्यस्य मृगयाया हतस्य समर्येश्वरेबन्यतमाय पारा- नन्दोऽभक्ष्यो ग्राम्यसूपरस्तस्मादारण्यो भक्ष्य इत्यवगम्यत इत्युन्मत्तभैरवः ॥ ८४ ॥ एपा हिंसाणा हिसा खर्या वाऽऽपपर्या वा तानेर वा हिस्रान्माल्यग्रे बलिदानवि- धिना वलिं समर्पयेत्काल्यै यत्काल्यग्ने प्राणिन छिनत्ति तेनापि स्वर्ग लोक जयति नापवर्गम् ॥ ८५॥ यदागस्कारिणं हिनस्ति पारानन्दस्तेनाय न प्रायश्चित्तीयत इति केचित् ।।८६॥ य काल्यो हिसितो भवति सोऽपि स्वर्ग लोक व्रजति यावन्त्यस्य रोमाणि भवन्ति तावन्ति सवत्सराणि काल्यो हिंसित स्वर्ग प्रतितिष्ठति पारानन्दैयद्यन्यैस्तानन्त्यय- नानि फाल्यग्रेऽविधिनापि तारतो ऋतून ग्निष्टोमेऽपि तारत ॥ ८७ ।। य पारानन्द काल्यो यत्सख्यामागुरेन सङ्गेन हिनस्ति तत्सख्यामानि सबस- राणि खगै लोके प्रतितिष्ठति ॥ ८८ ॥ यन्मृगयापा हिंस्र प्राणिन हिनस्ति तदात्मान पापेभ्योऽति द्विजान्यनस्थाप्राम्या. न्पशूचैमिरवितैस्त्रीन्लोकान्जयति यदात्मानमति तदेन लोक जयति यदिजान्वनस्था- नवति तदामुनिक लोक जयति यद्वाम्यान्पशूनवति तदुपर्लोक जयति तस्मात्त जिघा- सीयात् ॥ ८२॥ य प्राणी मृगयाया हिंसितो भवति स मानुप सम्पद्यते ॥ २०॥ मध्याह आप्लुत्यापो वास परिधायाङ्कितो ब्रह्मयज्ञ निवर्तयेहने सयासिनद्रा- भ्याम् ॥ ९१॥ देवानुपीपितृय यज्ञसूत्री देवतीर्थेनर्पितीधैन पितृतीनो स्पीती नियीती प्राचीना. वीती तर्पयेत् ॥ ९२ ।। ऋचो पनि सामान्यपर्वा शिरसो माझणानि तग्रालि पल्पा गाय नापसंततितिहा.

·सपुराणानि यदृचोऽधीते पयाहुतिमिरेव तद्देवतास्तर्पयति यद्यपि घृताहुतिमियत्तामानि मध्वाहुतिभि पंदपर्वाङ्गिरसः सोमाहुतिभिरेवमेवर्षीन् पितृव तर्पयति तस्मादेवं मझयई कुपीत विद्वान्स एप स्मृतियज्ञः स एष शब्दयज्ञः स एष ऋपियज्ञः स एष जपयज्ञः स एषः स्वाध्याययज्ञ एतेषां यज्ञानामग्निष्टोमादीनां मूर्धन्येप विराजत एतेषामेप सम्राडपि वा ऋचं यजुः साम वा जपेदेतत्माद्यज्ञाः प्रवर्तन्ते एतस्मादानानि प्रचन्ते दण्डाश्चैतस्मादेव प्रवर्तन्ते तस्मादेव ब्रह्मयज्ञः सर्वेभ्यो गरीयान् ॥१३॥ ततस्तर्पयित्वा गृहानेस यहाह्मणाय ददाति सा दक्षिणास्य वा यदृपिन्यतर्पयति सेवास्य दक्षिणा सम्पद्यते ॥ ९४ ॥ पवित्रं सुरभि खाद्यपानमनं निष्पाप तहविर्यदनौ जुहोति स देवयज्ञो पदमा- यत्राह्मणे जुहोति स एव बलिः स भूतयज्ञो यपितृनुद्दिश्य ब्राह्मणपाणौ वामौ जले पृथिव्यां या विस्यजति स पितृयज्ञो यन्मनुष्यान्ददाति वाग्मो मनुष्येभ्यो हन्तेति किंचिनिक्षिपसन्नमयं मनुष्ययज्ञः सम्पयते । ततो गृहानिष्क्रम्य चाण्डाटपतितनास्तिक रोगिवायसेभ्योऽनाथेभ्यश्च बभ्योऽनं जलं च भूमो दत्त्वा तथा दद्याद्यथा ते सुखादु प्रामुयुर्न पासुभिरवीगं स्यात्तस्मिन्देशे दद्यादस्मिन्नुपभोक्तनातपो वर्षा वातो या शीतं न बाधेत ॥ गृहानेस पादौ हस्ती मुखमद्भिः शुद्धाभिः प्रक्षाल्य समागतान् रोगिणो ब्रह्मक्षत्रवैश्यान्स- वन्धिनान्धवामित्राणि शूद्राश्च समोनयन् बुभुक्षितान् वयं मुनीत ॥ ९५ ॥ एवमेव वन्यो वन्यः ॥ ९६ ॥ ब्रह्मचारिसन्यासिनापनेकमन्नं पनि गृहस्सवन्याभ्यां या सातकविधुराभ्यां वा वर्णिम्य आहत्य मुनीयानाम् ॥ ९७ ॥ नानकस्य त्रयो वै यज्ञा नामः पैत्रो भानुपः ॥ ९८ ॥ भुक्त्वा काली कालीमप्रक्षिताः समयन्त्येके ॥ ९९ ॥ तर गापामुदाहरन्ति ॥ १० ॥ उपासप्रियास्वाशा प्रमाविष्णुशिवादयः । उपनासेन भदानां सुद्धा माति चण्डिका !! तस्माडक्या च पीना च पूजयावाग्विाधिकामिति ॥१॥ ततामपि गाथानुदाहरन्ति ॥ २॥ सांस्वारिक भोजनान्तं निक्यापन मातम । दाशिनो पर्चकारीमयं नेत्यानो निधिरिति ॥ ३ ॥ संता गाधामुदाहरन्ति ॥ ४ ॥ दोग: पुमारिका पूश्या सरितामकिमयुतः । मुगासिनी भरेपूम्या वेश्या सापारियापरीरिति ।। ५॥

·एनां गाथामन्यौके पाठयन्ति ।। ६ ॥ चतुर्णामीश्वराणां तु भक्तैरास्तु ब्राह्मणाः । सुवासिन्यस्तु वै शाक्कैरायुधेयस्तु खादिरः ॥ आलकारस्तु तद्वर्णवर्णिताः पुप्पजातयः । वाहनीयैर्वृषाः पूज्याः किं वा तज्जातिसंयुताः ॥ कुमारिका महाविद्या भक्तिमद्भिस्तु पूज्यते । कालिकायै कुमारी वा गणिका वाथवा भवेत् ॥ ७ ॥ अर्चयित्वा शिप्टैरिष्टैः साकं स्वमतिभिरन्यमतिभिर्ग पुरातापापात. आप. यन्तस्तिष्ठेयुरास्तमयाद्वा देवतागाराणि परिभ्रमन्तः ॥ ८ ॥ सायंसन्ध्यां कृत्वानीनग्निं वा परिचर्य भुक्त्वा नातिकृताः संविशेयुः ॥९॥ तत आयामादभ्यसनीयमभ्यसन्ति ।। १० ॥ उत्तार्य यज्ञसूत्रं च यथासुखमनग्मा नग्ना वोपबहणकशिपुपूत्तराच्छादनीयैर्मश्चे स्त्रीभिर्वा प्रजार्थ विहरन्यनग्नाः स्वपन्ति ॥ ११ ॥ एप सांस्कारिकश्च क्रमो व्याख्यातः पारानन्दानाम् ॥ १२ ॥ प्रातःस्मरणस्नानाङ्कनानीति वामी चेत्सन्ध्यास्तुतिकवचपठनार्चनजपसहस्रनामपाठ- गुरुवन्दनान्येतानि कर्माणि दीक्षितानामकृतानि प्रत्यवायदान्येतेपा कर्माणा दीक्षितानां मरणं गाढाज्ञानं वाऽनध्यायो नान्योऽनध्यायः सत्रदीक्षान्ता दीक्षा महारोगो वेति चतुर्मुखः ॥ १३ ॥ व्याध्याध्यन्यतरेणान्तःकरणाखास्थ्यमनध्याय एतेपामित्यु- न्मत्तभैरवः ॥ १४ ॥ पञ्चानामकरणं प्रत्यवायदं कवचादीनामेतेषामनध्यायमीमांसा पूर्ववदिति महादेवः ॥ १५॥ अर्चनमन्त्रजपगुरुवन्दनान्येतानि नित्यान्येतेपामनध्यायमी- मांसा पूर्ववदिति शक्तिः॥ १६ ॥ पारानन्दानां दीक्षितानां नित्यानि कृतान्यभ्युदयदान्यकृतानि चेत्सत्यवायो नेति जनार्दनः ॥ १७ ॥ निसं कर्मद्वयं नृणां जपश्च गुरुवन्दनम् । दीक्षिताना परानन्दमते पुण्यफलोदय इति भास्करः ॥ १८॥ भूतशुध्यादिवर्जनं वाराध्यत्वेनेश्वरभाषनं स्वात्मनः पारानन्दत्वभावनं च पारान- न्दाना दीक्षितानां नित्यमित्येकदन्तः ॥ १९ ॥ वयं खस्यः शुचिरव्यममानसो व्याध्याध्यन्यतरेण शुचौ देशे काले खेप्टे खेप्टदिङ्मुखः ·६४ श्रद्धया युक्तो यथाकथंचित्कृत्यं निवर्त पेद्भुक्त्वाऽमुक्त्वा वा भूस्यो वासनस्यो जलस्सो यानसो वा वायुस्थतेजस्यो वा सूर्योदयात्पुनः सूर्योदयो यावत्तावन्निवर्तयेदेकदा सुपीरित्युन्मत्त- भरकः ॥ २०॥ आपत्सित्येतदिति दिग्भैरवः ॥ २१ ॥ वायुत्तरयोरित्याकाशभैरवः ॥ २२ ॥ कवचसहस्रनामपाठी वैयमिति कालभैरवः ॥ २३ ॥ स्मातेन विधिना दक्षः समर्चयेतान्नेण वाम्युभयोरन्यतरेणोत्तरः श्रौतेन विधिना सर्वे ॥ २४ ॥ वा स्मातेन तात्रेण श्रौतेन स्वोपकुप्तेन नित्यं यः समर्चते सोऽचिरेणैव देवा पश्यति श्रौततानस्मार्तखोपकृतेषूत्तरोत्तरः कनीयान् ॥ २५ ॥ यथायथा नैत्यं निर्वर्तयति जीवस्तथातथा सान्तं परिगृह्णाति ॥२६॥ प्रतीकं द्विधा दिव्यमदिव्यं च ॥ २७ ॥ सर्वभूतरुतज्ञाः सिद्धास्तदन्यथा ये ते त्वसिद्धाः ॥ २८ ॥ सिद्धः प्रतिष्ठापितं दिव्यं तदन्यैः प्रतिष्ठापितमदिव्यम् ॥ २९ ॥ उपल्काष्ठेषु पारानन्दोऽपि देवता पूजयेदियेके ॥ ३०॥ दिन्ये वाऽदिव्ये प्रतीके पारानन्द आवाहनविसर्जनाभ्यां रहितं पूजनं न कुर्यात् । कुर्वन्पापीयान्भवति पारानन्दश्युतश्च भवति । पारानन्दात्तस्मादावाहनविसर्जनाम्मा रहित पारानन्दः पूजनं न कुर्यात् ॥ ३१॥ यौकस्मिन्बहवः पारानन्दाः पूजितारो भवन्ति तत्राप्यावान विसर्जनं च पृथक् पृथकर्यः ॥ ३२॥ यत्र बहवः पूजका भवन्ति पारानन्दास्तत्रैकेनावाहितः सबैरेवावाहितो भवत्येकेन विसर्जितः सरेव विसर्जितो भरतीत्युन्मत्तभैरवः ॥ ३३ ॥ कानिचिप्रतीकान्याराहितेषु दैवतेषु तेषु पूज्यानि सम्पयन्ते विसर्जितेष्ववन्द्यानि कानिचिदेवतानामावाहनात्याक् पश्चादपि विसर्जनात् वन्यानि ज्यानीत्येवं बहुविधानि प्रतीकानि मान्ति ॥ ३४ ॥ निवेदको द्विविधः ॥ ३५॥ साधकः सिद्धश्च ॥ ३६॥ खादन्नाद्युपयारानिन्छति यैरहं देवतामुपचरिष्य इत्सत इच्छति स ततो देवतो. पमुक्तमुच्छिष्टं मुझे स सिद्धः ॥ ३७॥ मनसा स्वान्नादिकं स्वयं भोक्तुमिच्छति चाचा देवतायं वदति या देवतालयं 'समाजोत्सवदर्शनार्थ जति प्रसङ्गेन देवता परपति चाचा देवतार्य बदति कायेन ·प्रणामान्विदधाति यथा वाचा वदामि कायेन करोमि तथाहं कदा स्यां ममानुरागः स्यादे- वतायामिति मनसेच्छति तवानुरागो मयि सम्पद्यतामिति वाचा देवता प्रार्थ्यते येन स सा- धकोऽचिरेणैन सिद्धः सम्पद्यते ॥ ३८ ॥ एकस्या शालिग्राम-शिलायामेकस्या देवतायामावाहिताया विसर्जनात्प्राक् नान्यस्या देवताया आगहन पूजनं च जायते ॥ ३९ ॥ अर्चनेष्वन्यतमेन नित्यमर्चयेत् ॥ ४० ॥ विशेपार्चनस्याकालं वक्ष्यामः । सलं दैनदिनः प्रलयः खण्डप्रलयो महाप्रलयस्तत्रादौ तपोलोके द्वितीय ऐश्वरे लोके तृतीयेन कुत्रचित्सत्सं त्रेता द्वापर. कलिः समत्सर इद्वत्सर इलावत्सर. परिवत्सरोऽनुमत्सर उत्तरायणाद्युत्तरायणान्त उत्तरायणं दक्षिणाय- नान्तो वसन्तादिग्रीष्मान्तो वर्षादि. शरदन्तो हेमन्तादि. शिशिरान्तक्षेत्रान्तो वैशाखादिज्ये- ठान्त आषाढादि श्रावणान्तोभाद्रपदादिराचिनान्तः कार्तिकादिर्मार्गशीपान्तः पौपादिाधान्तः फाल्गुनादि शुक्लपक्षान्त. कृष्णपक्षादि. कृष्णपक्षे स्कन्दस्य) पष्ठी विघ्नेशस्य चतुर्थीति केचिदिच्छन्ति नवमी शक्तेर्दशमी विष्णोरेकादशी शिवस्य द्वादशी सूर्यस्य सप्तमी ब्रह्मणः पर्ष सर्वपां। कालिकायाः कार्तिक्यमा दशमी च एतेषु समर्चयन् एत- दन्यतमे या संधैरेवामीटैर्विशिष्टो भनति रोगनाशो रणजयो वस्त्रानपानहिरण्यधनलाभ आरोग्यप्राप्तिस्तरणीनां सुन्दरीणामस्ग्णाना प्रेमसम्पत्तिमैथुनाय वाम्यौत्तरयोर्विशे- पार्चनकालोऽपं सम्भारसम्पत्तिः सर्वेषा देवताप्रतीकप्राप्तिरुत्तमतीर्थप्राप्तिर्गङ्गायमुनयोः सङ्गमः सुक्षेत्रप्राप्तिरत्पातोपशमनं सतीर्थ्यांना समताना समार्गाणा सरना स्वगोगाणा ससस्कारसूत्राणा सवेदाना सोपजीविकाना सदैवतैरेव यथाविधान या विशेपार्चना निवेश्य प्रेम्णा समागमसम्पत्तिहण चन्द्रसूर्ययो । सूर्यग्रहणाचन्द्रग्रहण विशिष्यते। विशेपार्चनं प्रति यदा रुविरुदेल्यादित्यपार आदित्यस्य शिवस्य सोमवारः शर्मङ्गलवारो वि. प्णोर्बुधवारो ब्रमणो वृहस्पतिवारो गणेशस्य शुक्रवारो कपालिनः शनिवारो म. हाफाल्याथ महारानं उप. कौशिक्या उदिते ब्रह्मणः सगव. सूर्यस्य मध्याई शिवस्यापराहो विनेशस्य महाकाल्याच साय विष्णोरनुदिते महाराणादूर्घ सर्वेपामित्येके विशेपार्चनसम्भारसम्पत्तिः सर्वेषामेके विशेषार्चनस्य पर्वकालो व्याख्यातः॥४१॥ विशेपार्चनं वक्ष्याम ॥ ४२ ॥ नेत्यार्चनो विधिरेव विशेषार्चन । मिशिष्टे कालेऽर्चन कृतं तकृतं तत्कृतातं तस्मातदिशेपार्चनमिति केचित् ।। ४३ ॥ नैत्यार्चनाभिनं निशेपार्चनमिल्यके ॥ ४४ ॥ अथ शुचिः पूतपूर्वकालक्रिय उद्युयो यथेच्छदिगो या उकास्पटान्यतमे ·विशेपार्चनस्य समे शुचो देशे सामयिकैः सममाचान्तो दीक्षाभण ज्येष्ठो ज्ञातविधिस्तदनु- सगनुलेपनः स्यात् ॥ ४५॥ स्ववर्णाश्रमाभ्यामपि श्रेष्ठः स्यादित्येके ॥ ४६॥ देवतामावाह्यासनं दत्त्वा प्रकल्प्य पाद्यादीनुपचारान्समान्यैश्च मनोहरैः परिचर्य हविःप्रतिपत्तिं कृत्वाचान्ताः पुष्पाञ्जलिं दद्युः सोऽग्निमुक्तवत्परिचर्य परिचरेद्वा सुतं समण्ड- लमभ्यर्य प्रणम्य विसर्जयेत् ॥४७॥ विशेपार्चनेऽतोऽधिकेन विधिना यधुमिच्छन्नाम्नां सहस्रेण कालामावेकैकामाहुति हुला वा होतव्यं साहान्तः प्रणवाद्यैश्चतुर्थ्यन्तमध्यैस्तैराइतिसहस्रं जुहुयात् ॥ १८ ॥ विशेपार्चनं ब्राह्मणान्याः कारयेयु ह्मणेन दीक्षितेन हविःप्रतिपत्ति पुप्पाञ्जलि स्तव नति स्वाराध्यत्वेन भारनं दासोऽस्मीति निवेदन खतः कुर्युः विप्रे मुख्यसाम- यिकत्वं तत्संभवति तस्मिन्केनापि नानुभवितव्यं क्षत्रेण वेश्येन देण पूर्व ब्रह्माणं विष्णुं देवतां पूर्व विशेपार्चनेन विधिना चैप्यन्ब्राह्मणान् क्षत्रान्वैश्यान् शूदान्देवान तिरश्चः सर्वानेतान्प्रकल्पयेत्सामयिकीति सर्वे विष्णुं देवतामावाहयन्तोऽभवन्सा देवता- Ssगता ते तामनन् गृहाणेदं गृहाणेदमिति स विष्णुस्तेभ्योऽकुप्यत् किं सरेवार्यते विशे- पार्चने एकनार्चनेऽस्मिन्मुरयसामयिकेन भवितव्यं तस्मान्नैतद्विशेपार्चनं यस्मानो मुत्यः सामयिको भवद्भिः कृत इत्थमादाय तस्य विष्णोर्वचनं ते सर्वे भक्ताः संसारविरक्ताः सक्ताः पादाम्बुजे विष्णोः श्रुतिभ्यां ते खिन्नाः किमस्माभिरज्ञातविधिभिरिति तेऽस्तुवन् तान्हस- नगाभ्युपाच विशेषार्चने मुरयसामयिकं कृत्वैकं विशेपार्चने भवितव्यं तदनुकूलैर्यथावि. धानं यत्तेनार्च्यते स सरचितो भवति तस्माद्वर्णाश्रमाभ्यां दीक्षाक्रमेण च विद्यया तपसा च युक्तं श्रेष्ठं मुख्य सामयिकं कुर्याजन्मविद्यातप- आश्रमदीक्षाक्रमेण श्रेष्ठटो भवत्येकेनोत्तरेण न्यूनोऽधमः पूर्वेण पूर्वे- णेत्येके । तदेतन्मुख्यसामयिकस्य मुख्यसामयिकत्वं यनित्याचनान्यम- नं विदधाति तद्विशेषार्चनं सम्पयत इति विनेशो विशिष्ट काले यत्क्रियते ततदिति सूर्यो विशिष्टेन संभारेण यत्रियते तत्तदिति भैरवः स मुख्यसामयिकैयक्रियते तत. सर्वेऽनुमन्यन्ते एको वा तमिरतयेदिति शक्तिरनेः कृतं विशिष्ट काले विशिष्टः सम्भारेस्तत्तनित्यार्चनविशेषार्चनाभ्यामन्यद् यत्तसामान्यानमिति चतुर्मुग्यो विशेपार्चने समुख्यसामयिकाः समर्चयेयुरिति सर्वेऽनुमन्यन्ते तदेवन्मुख्यसामयिकस्य मुख्यसामयिकलं सेम्प इत्युक्या पिरतो विष्णुस्तै प्रमाणं मुख्यसामयिक कृत्यार्चयेयुर्विष्णुं तस्मान कंचि. दोधरममुत्यसामयिका विशेशर्चनेनार्चयिष्यन्तोऽर्चयेयुः ॥ १९ ॥ आगराहनासनपाचायन्नानालकाराचरर्यपदुपचरणं दक्षोऽन्यमय मुदा तुति- फरणं इपिस्वीररण मैथुनं रहसि शक्तिमिः सामयिकः समः समामिशेिषार्चनं प्रवर्तते ·. तृप्त्यानन्दे मनुविमर्शनमग्नेरनीनामुत्सर्जनं प्रदक्षिणीकरणं पुष्पाञ्जलिनिवेदनं सर्वसुकृतंज- निवेदनं ध्यानानुसन्धानमपराधक्षमापनं दासोऽस्मीति निवेदन स्वामीप्टसाक्षात्कारयाचनं सर्वेः कार्य मण्डलार्चनं च विसर्जनं च मुख्यसामयिकेन ॥ ५० ॥ यथा वा कामयीत तथा सामयिकैर्वहुभिर्विशेषार्चनं विदधीत चेदक्षोऽन्यो मयै- मैथुनश्च ।। ५१ ॥ महता प्रयोगेणार्चनं कर्तुमिच्छन्नाम्नां सहस्रेणाभिषिश्चेद्यथर्तुं शीतेन चारिणा कवो- प्णेनोष्णेन ॥ ५२ ॥ ततोऽन्यं यदि या महान्तं प्रयोगमिच्छेच्चेद्देवमभिषिच्य गन्धेनालिप्य तमेवं पुष्पै- रर्चनमक्षतैर्वत्येके ॥ ५३॥ ततोऽन्यं वा महान्तमीहेच्चेत्पुप्पैरभ्ययैवं स्तुवीत || ५४ ॥ ततोऽन्यं महान्तमिच्छेच्चेद्देवमेवमभ्यर्च्य स्तुत्या कालाग्नावेवं हुत्वाऽऽयुधालङ्कारश- क्तिशत्तयायुधालङ्कारशक्तिवाहनालकारेश्वरवाहनेश्वरवाहनालङ्कारेभ्यो मूलमन्त्रेण दिगग्मी हुत्वा शतमीश्वरभक्तेभ्यो मूलमत्रेणाकाशानी दश हुल्या समस्य पृथग्मा जुहुयात् यदि समस्य जुहुयादुत्तरयोरन्योरेकासेकाहुतिमित्येके वा सचि तथा गृह्णीयादित्येके ।। ५५ ! यदि कामयीत पशुनाहं यज इति गणेशाय भूपकमालभेत सूर्यायाश्वं विष्णवे . शिखिनं शिवाय वृषभं शक्तये सिंह व्याघ्रं हिंस्रं वा भैरवाय श्वानं ब्रह्मणे हसं मनोहरं पक्षिणं वा ।। ५६ ॥ एतेभ्यो न स्यालभ्यत इति ब्राह्मवादिनो वदन्तीत्येकेऽवमया- दिनः स्यपीति ॥ ५७ ॥ आकाशामेरुत्तरतो यूपं निवेश्य विशेपार्चनेन हुत्या महताल्पेन या प्रयोगेण वैष्णवं पशु पीतेन शैवं श्वेतेन सौरं गाणपं शक्तिं च रक्तेन कापालं श्वेतेन कृष्णेन या वारिणा सारयस्यमुकायै देवतायै त्वा जुष्टमाप्लाययामीत्याप्लाव्य तथैव रशनयाऽमुकायै देवतायै त्या जुष्टं प्रतिबधामीति प्रतिवयाऽमुकायै त्या जुष्टं प्रोक्षामीति तथैव तेन वारिणा संप्रोत्य तथैव तामिरद्भिरमुकायै देवतायै त्या जुष्टं पाययामीति पाययित्वा आकाशानेः पश्चात्पाना. ण्यासादयन्ति बर्हिषि दक्षिणे गागे दधिसपिपोः पानं दुग्धपात्रं सांपैपः पार एतान् चप- कान् संस्थापितासंप्रोश्य संशोप्य चोन्मुकं परिगृह्य तस्मादनेत्रिरमुकायै देवतायै त्वा जुष्टं पर्यप्तिकरोगीति पर्यग्निकृत्योल्मुकं नि:त्यां तेभ्यो निरस्यति ये वास्य विनकर्तारो ये पास्योत्सित्यै अनुधारन्ति परिपीडयन्ति परमार्थोपविष्टास्तेभ्य एवमुल्मुकं निरसामीनि निर. सति मुल्यसामयिकः सोऽनुपदयः सम्पचते तस्मादेयं निरसेघदुल्मुकं निरसति तदियः सम्पयते तस्माभिरस्योपस्पृशेत्तत्तद्वर्णेन निलकं कुर्यात्तस्य पशोर्मालेऽमुकायै देवतायै त्वा जुष्टं सतिटकं करोमीति मुख्यः सामयिक उदीची पश्यनदतिष्ठन् जुहुयादादपाय सुवेण सुचि ·गृहाति प्रयमापानादमुकाये स्वा जुष्टं गृहामाति हविगृहीत्वाऽमुकायै देवनायै अयं पशुः खापितः स्वाहेति खुचा हुत्वा तस्मादेव पात्रात्तथैर गृहीबाऽमुकायै देवताये अयं पशुद्धः खाहेनि हुत्वा द्वितीयात्पानात्तव गृहीत्वाऽमुकार्य देवताये अयं पशुः प्रोक्षितः स्वाहेति हुत्या तस्मात्तथैर गृहीत्वाऽमुकायै देवतायै अयं पशुराप्यायितः स्वाहेति हुत्वा तृतीयात्पाना- उथैव गृहीत्वाऽमुकाय देवताय अयं पशुः पर्यग्निक्तः स्वाहेति हुवा तस्मादेव पात्रात्तर गृहीत्वाऽमुकायै देवनाये अयं पशुस्तिलक्तिः स्वाहेति हुत्वा शेपाणि हवींषि एकः साम- यिका स्रवेण प्रयः सामयिकाः पारन्वालन्ध्यान्यैः सामयिकमुख्यसामयिकः सुचा विश्वेन्यो देवेभ्यः खिष्टकृन्यः साहेति तं पशुमुत्नरत उत्सृजन्ति ये वा तं पशुमुत्रज- न्सनन्त्यनजलदानरभयदानेते सर्ने वजन्त्युत्तमा गति साहसोऽपि राजा उत्सृष्टेभ्यः पशु- भ्योऽनं जलं प्रयच्छन्नभयमुत्तमां गतिं जगाम । वा पशुमुसृजन्ति त आमनः पाप्मानं धुन्वन्ति येऽपि तत्सहायास्तेऽपि ये हवींच्यश्नन्ति त उत्तमां गतिं गमयन्त्यात्मानमे पशु पशून्या समस्य पृथपोरजेत् शिष्टा आहुतीः सर्तुत्वा शेष समापयीत ॥ ५८ ॥ एवं पशुपागं नाचरेद्विद्वान्पारानन्दः ॥ ५९॥ एकदैयाचरेदित्येके ।। ६० ।। सालिको वे राजा एवं पशुपागैरयजत्तां देवता साऽनवीन्मां यष्टुगाहेजडैरेव पदार्य- मजिदः चिरसंवटितर्यजस यस्माद्वा ध्याना चिपो ध्येयं चिद्रूपं ध्यानं जड एवं यजन जई या चिपो पजनीया चिपा एवं तपम्नपखी तपस्नोप्या तस्माद्य एनं कर्म व्युत्क्रान्ति ते पापैर्युज्यन्ते तस्मानाजायजस तस्मादेव ब्रह्मवादिनः पारानन्दाः मां हिंस्र वलिं ठित्वा रघिरं जदं प्रयच्छन्ति ततोऽहं तुप्यामि तष्ठिरोलोमजेन धूमेनाहं हुप्यानि तस्मादेव पजखेत्युक्तो राजा वयवधैः पारानन्दः पारानन्दो राजा तां काली यजन्जीवन्मुक्ति ज़गाम तस्मात्यारानन्दो विद्वानंतनाचरेत् ॥ ६१॥ अथ धामी महायागेन यष्टुं कामयात चेत् पाशुकार्ज गायत्र्यैर पडाहुती- नत्या देवताया जुहोति उन्मुकं निरस्य पागाण्यासादयति प्रथमं पानं शुकशोणिनाम्यामा. पूर्व द्वितीपमासमेतृतीयं मुद्रया सर्पिपा या तदुत्पत्ति यस्यामः सुरपामरोगो मञ्जलमा- पिणी यौननोस्तो सुगन्धतटोन्नदनाम्या कमोनोष्णेन सापयित्या याऽदयतेन सुचेन मनोश्य यसारित शोमिनामानीय तस्या उपस्येऽनन्तरगी प्रादेशमात्री कुशी नाम्यग्नौ पानाप्पाप तदुपस्थमटोतरशतं जपकामपानं चन्द्रयाज स्वदेशवानं यपस्या देवनायाः पामयीन यानं ततस्या नामः प्रयमाक्षरमनुन्धारेण युक्त वीज तस्याः सम्पद्यते एप एका- धरो मन एतदीन परमापदापाउनेन देवपापलिता मानि तामादेवं वाजमहेजप्या तया रएमि मंगम्य शुक्र योनायोचारयन् तथा मधुन पुर्शत यया तस्याः शोनितं पूर्वमुचरे- एक गुमनुवार्य पोनारेर मुम्यमानपिरोऽन्यो या तुरन यो त स्याचतो मैयुन ·६९ हीप्य गृह्णीष्वेति त्रिव्रयादुक्ते तेन मुख्यः सामयिकोऽन्यो वा सुवेण गृहीतुमुद्युक्तः सन्गृह्णामि- गृह्णामीति नियाद्यद्यन्यः सामयिकः स्यान्मुख्यः सामयिको गृहाणेति नियात्वं निधाय वहिपि पुनस्तेन सुवेणाज्य पात्रे गृहीत्रा सुर्व निवाय शुक्र मभ्यमाहुल्योचार्य चपके तथैव शोणितमुत्तारयेत् । यदि पुमानदृढः स्यान्मैथुनेन शोणितमुद्धेदितुमसमर्थस्तस्मिन्नेर योनिमण्डले रक्तचन्दनं निक्षिप्य तदुत्तारयेद्यदि वा सा रजसा प्लुता स्याद्वस्त्रेण तद्रजो गृहीत्या चषक उत्तार्याभिधारयेत् यदि वस्त्रं तजलेनाप्लाव्य तद्रक्तं जलं वा ॥ ६२ ॥ एतयोरन्यतर औत्तरेयो विधिः ॥ ६३ ॥ अमुकायै देवतायै स्वाहेति प्रथमायुधमुद्यैवं द्वितीय तृतीय चतुर्थ पश्चमी जुहोत्य- मुकशक्तिमत्यै देवतायै स्वाहेति पष्ठीममुकवाहनाथै खाहेति पडाहुतयो भवन्ति शेषं पूर्ववत् यथार्चनं युक्तं मन्येत तथायुक्तोऽर्चयेत्सम्यकभक्त खोपकृप्तेन वि- धिना यतो भक्तियोगः कारणं देवताह्रादाय तस्मात् ।। ६४ ॥ आध्या व्याध्या वेपदस्वस्थो नित्यनिर्वर्तनं न निर्वर्तयेत् ॥६५॥ यथा युक्तो यावतीभिः शक्तिभिः कामयीत तावद्भिः साम- यिक संभारैश्च पूजाभिः पूजयीत ॥ ६६ ॥ सत्रेण यष्टुमीहन्महाराने उपरयुदिते या सर्वैः खानीतैः संभारेकं प्रतीकं प्रतीक पूजयन्ति आवाहनं विसर्जनं च तेषु सात्रिकेषु परस्परं वृतेषु एको मुख्यः सामयिको भवति स एव कुरुते सारिकाः सई पृथक् पृथक् अन्यत्सर्व कुर्युर्नत्येके सात्रिकाणां ये उपसामयिका भवन्ति विशेपार्चने यत्सामयिकाः कुर्वन्ति तदन सत्रे उपसामयिका आचरन्ति नोपसामयिकैर्विहीनं सत्रं भवतीत्येके सर्वान्स वृणन्ति या युप्माकं उपास्या सा ममोपास्या यस्या यूयं उपासमास्तस्या अहमुपा. सकस्तस्मादहं युष्मानसोपसामयिकान् सात्रिकानमन्वृण इति मुख्यसामयिकस्तान्वृत्वा ते पटन्ति वृता या तमोपास्या साऽस्माकमुपास्या यस्यास्यमुपासफरतस्या देवताया वयमुपास- फास्तस्माद्वयं त्यो सानिकं सोपसामयिक मुख्यसामयिकं घृणुम इति मुल्यसामयिकं ते वृत्ला मुख्यसामयिको घृतः पठति यस्मायूयं सत्रं प्रारभय तस्मादहं मुख्यः सामयिकः सोपसामयिको युप्माकं मुख्यसामयिकोऽहं मानुपः एवं ते सानिका वृता जपन्ति यस्मात् सां प्रारभसि तस्माद्वयं ते सात्रिकाः सोपसामयिका वयं ते मानुपा इति वृत्ता प्रारमन्ति यायन्तीप्छेयुण्यियनानि यारतो ऋतून्मासान्पशान्दिवसान्प्रातरादिकालौस्तारम पूजामि. दिभ्यात्तत्सत्रं यदेकोऽर्चक आगाहयति निसर्जयति चान्ये समर्चका भरन्ति यपादि- प्पुसा ये सामयिका उपसामयिकार्चनसारिणो मुत्यसामयिकक्ष सत्री न ते सांसारिप- मैचरं या नित्यनिवर्तनं कुर्युर्न मुसजेयुर्न पुरी न निद्रा पुर्यन निथुनीभूताग्री- भिरभिभवेयुर्न भक्षं भक्षपेयुर्न पानीयं पिवेयुरेतान्यन्यतममर्चने सत्री कृत्वा धमाश्नाय ·देवतायाः पादौ हस्ती मुखं प्रक्षाल्य द्विराचम्य देवतामूर्धन्यष्टावक्षलीन्पुष्पाणां विकि- रेदप्येकस्स पुष्पस्य वा हस्ताभ्या पायुभ्यां नेत्राभ्या यच किल्यिपं अक्षैश्च मनसा क्षुधा तृप्णया निद्रया जिद्दया दन्तैस्तासर्व नुदामि पुष्पविकिरणैस्तमात्तत्सर्ने क्षमत क्षमस नमोनम इत्येतत्मायश्चित्तं । मारब्ध सत्रे न प्रविशन्त्यन्ये इन्द्रिय- विकलाः कुरूपाश्चायुवानश्च भक्तिमन्तः प्रविशन्त्येके सत्रान्तर्गता न निर्गच्छन्ति ऋते आधिव्याधिभ्यामखास्थ्यादासमाः सत्रस्था- काशाग्नौ एतामाहुति हुवा सत्रं मे समातमभूत्समावः कामो मे समाप्तिकर्ने नमोनमः सनै खिष्टं सुहृतं सुयष्टं करोतु मध्ये ये वितास्ते ये तेभ्यो निर्गच्छन्तु दूरं खिष्टकृते- नये स्वाहेति सत्री सत्रानिर्गच्छेत्तस्मिन् गते सत्रिणो जुति दशान्धारब्धा अन्यैः । मुख्यः सामयिको वा विष्ठं होकेन न्यून बहमिर्ग तस्विष्टं भवतु साहेति हवित्राशना चामिनश्च चेञ्छक्तिमैथुनानन्दा जितेन्द्रिया मुण्डनाकारिणोऽस्नाना ईश्वरपरा महजए. परा अर्थवदीश्वरोपचारपरा निराशियो निरभिवादना निरालिहना भगवञ्चिहचिहिता देवतोच्छिष्टामृतपरा भवेयुर्या देवता यष्टुमिच्छेयुस्तद्वय सवत्सरसंख्यात सामयिकैः शक्ति- मिश्च ततोऽधिकैरधिकामिश्च प्रारम्यते सर न न्यून!नाभिर्न न्यूनाभिरित्येके अधिकाभिश्च सुरानन्दः सत्रं प्रारभ्य देवता विसर्जयेदासरसमाप्तेरियेतत्सात्रो विधिरेतत्सात्रा परात्मन ईश्वरामानो भान्तीवरात्मनामैश्वरा जीवात्मानो ब्रह्मादिनो भवन्ति सात्रिकाः ॥६७।। यदि सत्रेऽपक्षीयेत मुख्यः सामयिक सामयिकान्यतम• पूर्वग्न्मुख्यसामयिकत्वेन परणं यदुदककुम्भ निनमिया मार्जयन्त्यात्मानमेपोऽप्रमथः ।। ६८॥ समाप्ते सत्रे यारन्तः सानिमा निषेधास्तेऽप्रतिपिता भवन्ति ।। ६९॥ अथोत्सवविधि वक्ष्यामः ॥ ७० ॥ औत्सवेन विधिना देवता समपन्समलप्यागाराणि चित्रितानि रजितानि कार- येत् ॥ ७१॥ गजाचवेश्याभिरलङ्कतामिः स्थिताभिरागारद्वाराण्याङ्कतानि कारयेत् । दुन्दुभ्यादि- बायैः स्तुतिधोपमुखैः सुगायकै नमेः शिष्टोदितकार्यकर- शूदैश्च द्वितीयकक्षाया खलतः शस्त्रोपतमाहुदण्डै क्षत्रैः खलतः सतामिवेत्याभिरिनोहताभिर्यजमानो ब्राह्मणैः कृतखस्त्ययनः कृतमुण्डनः कृताम्यगन्नानः खलङ्कतो ब्राह्मण सातमकृतविवाहं सकतमचर्य उत्सवाय ऋत्विज घृणुते उत्समार्थ ऋत्विज का वृण इति । स वृतो जपेदीमरामस्तव दासोऽहमिति नपाक्षर महामनुं नर वा एते अर्णवास्तस्मादेप नवार्णको यदीहे देव- म मस्तन्ममिति एतं जानीयाद्वा । ईश्वरस्य प्रथमैकवचनं संबुष्य तं चतुरक्षरं नामोहे- म्य पूर्वपतनवार्णकः सम्पयते । एप चतुष्पादो मनसतुष्पादमस्तस्माद्य एनं वाचोधरति ..

·स चतुष्पादं धर्ममेयात्मनि धते । यदल्ययनं यजनं दानं दण्डश्चैते चत्वारो धर्मस्य पादा यञ्चत्वारि वा एतस्य पदानि तच्चरवार एव वर्गाः चत्वारो वा एते योगास्तस्माद्य एनं वाचोचरति स चतुरो वर्गान् योगानेवैवात्मन्धत्ते । एप चै सर्वसम्पादको मन्त्रस्तस्मादेप चतुष्फलोऽयं चाण्डालेप्वप्युपदेश्यश्चाण्डालाचापि परिमायो नास्य मन्त्रस्य दानादानाभ्यां गुरुशिष्यावुभौ सम्पयेते तस्मान्महाफलोऽयमबन्धनो मन्त्रः यदस्य महणेच्छा साऽस्य दीक्षा यजपो मौनेन सा अहिंसा यस्य शिक्षा शुचिना वाऽशुचिना यत्र कुत्रचित्तत्तपो भवति स धृतो जावैनं भवति । यजमानो नापितं शिष्यान्मुण्डयनमिति । यद्यस्य मार्दवेन लोमानि युक्तानि स्युरस्य चेयुगं पक्ष्मरोमाणि शिखां वर्जयन्सर्यगात्राणि मुण्डयेलोमानि पूर्व स्मभूणि पश्चात्केशान्नखानि ततो मुण्ड एवं यजमानवत् स्नानादि सर्व. देवतायास्तदिष्टाया विशेषार्चनमारभेत । यजमानो जीवानर्थवत्परिचरेद्वस्त्रजलगन्धपुष्प- मालामियथासम्भवं मानसत्कारैर्यथायोग्यं विशेपतो ब्राह्मणान्सुवासिनीः कुमारिकाश्च यामे यामे विशेषार्चनं कारयेत् वा सायं प्रातर्वा प्रातमध्याह्नसायंनिशीथेषु ॥ ७२ ॥ वामी सर्वमुक्तवत्रिभिर्मन्नरर्चयेदित्येव विशेषः ॥ ७३ ।। । सर्वेऽधिकृता यतोऽतो दीक्षिता भगवदुच्छिष्टं वामिनः क्रमेण व्युत्क्रमेण वा यथेच्छं पिवन्ति भुञ्जन्ति विहरन्ति स्त्रीभिरन्योन्यं च ।। ७४ ।। वामानां च ग्रहणमन्त्राः ।। ७५ ॥ इदं पवित्रममृतं गृह्णामि भवभेषजम् । पशुपाशसमुच्छेदं कारणं भैरवोदितमित्याद्यस्य ॥ ७६ ॥ ईशोच्छिष्टामिमां मुद्रा हार्दसन्तापनाशिनीम् । गृह्णामि हर्षजननी भोज्यसम्भारसम्भृतामिति द्वितीयस्य ॥ ७७ ॥ गृह्णामि प्रमदां दिव्यां प्रमत्तां यौवनान्विताम् । सर्वदानन्दहृदयां मरसाधनविधायिनीमिति कामपन्यर्थपत्यन्यतराम् ॥७॥ गृहीत्वा मानसकृत्पुष्पाञ्जलीन्प्रक्षिपन्ति प्रक्षेपयन्ति का देवताप्रतीके ॥ ७९ ॥ प्रत्यर्चनमावाहनविसर्जने स्यातां । नेत्येके सत्रवत् ॥ ८० ॥ उत्सवान्ते ऋत्विज दक्षिणाभिस्तोपयेत् ॥ ८१ ॥ अथ बलिदानविधिं वक्ष्यामः ॥ ८२ ॥ द्विविधं बलिदानम् ॥ ८३ ॥ छेदनमुत्सर्गः ॥ ८४ ॥ छेदनं राज्ञा समर्थन वा ॥ ८५ ॥ शस्त्रेण वघ्या घातनीयारत्वपराधिनः ॥ ८६ ।।

·प्रयो या एते लोकास्तेषु तिम्रो वा योनयस्तेषूत्तरोत्तरो व्यायान्तासूत्तरोत्तरा ज्यायसी तस्मादेष मानुपो वध्यो देवतायै अपकरोति । यो मानुपो यथा पशव अपफरोती- सेते वध्यास्तस्माद्बली वयाः ॥ ८७ ॥ यस्माद्वा दण्डो धर्मपादस्तस्मादेतेन प्रचरन्ति ब्रह्मवादिनः खर्गस्य लोकस्य जित्यै ।। ८८॥ ये वा तपसैव निगृहन्ति दण्डेन दण्डयन्तः प्राणिनस्त आनन्यमझुवन्ति तापसा इत्येके ।। ८९ ॥ हिंसा द्विविधा ।। ९० ॥ उद्योगहिंसा प्रासङ्गिकी हिंसा च ॥ ९१ ।। प्राणिना वियोगाय देहेन कर्म कुरुते यत्साद्या ॥ ९२ ॥ तदितरा द्वितीया ।। ९३ ॥ यथा वा यदनौ प्रक्षिपति काष्ठादिकं तदन्तर्गता जीवर हिंसिता भवन्ति । यदयं नेच्छति प्राणैर्वियोक्तुं तां न तत्प्राणैर्वियोक्तुं तान्कर्माचरति । कर्माचरन्नेव ते प्राणैर्वियुक्ता भवन्ति । तस्मादेपा प्रासङ्गिकी । तिष्ठता जतासीनेन शयानेन द्वितीयया हिंसया पाप नामोति नाभ्युदय चेति परानन्दः ॥ ९४ ॥ तदितराया देवताया बलिदानादन्यन च हिंसन्पापमाप्नोति ॥ ९५॥ बलि प्रयच्छन्हिस्रान् शस्त्रेण हिंसन्नानन्त्यमभुत इति सुरानन्दः ।। ९६ ॥ अथ घलिदानविधि यक्ष्यामः ॥ ९७ ॥ स्नातोऽलङ्कतो देवतामभ्यर्च देवतापुरतः पुरुषमिता भूमिमपहाय यथोदेशं वा तत्र गत खनित्वा तैजसं तदितरं वा स्तम्भ स यावान्भूम्यूयं स्याचारन्तमेव लोष्टै काष्टैरस्मभिः पविलाभिर्मुद्भिश्च तं संपूरयेद्यथा स स्तम्भश्चालितो न स्यादन्यत्र उत्खननात् ॥ ९८ ॥ शाणीयं रजु दृढामानीय तया वलिंस्तम्भं संवध्य गन्धाक्षतपुष्पैश्चतुर्प स्थाने स्तम्भमनेन हिंस्रस्य पशोर्दवसालोक्याय गत्यै त्यामलं कुर्व अयममृतस्य मृत्योर्भयं पलायते त्वमेनं सुस्थिरं कृधि अमृतेन यशसा दीप्त्या नियोजयेयमविहलं बुर्विति स्तम्भमलङ्कृत्य प्रणवैत सुकृतस्य पन्धानमारोहयैनमिति रसुं गन्धाक्षतपुष्पैरलमृत्य तया पुरुषं कण्ठे यचा शावितं सर्वमुत्सृज्य पशुहोमवद्धोमोऽत्र विशिष्टं प्राणवियोगानन्तरं घातहोमोऽत्र कृताकृतो होमः स राजा प्राणर्दण्ड्यान् वियोजयामृतमश्नुते द्विपादाश्च चतुष्पादाश्च पशवः पशु पुरुषमर्चनाविशिष्टेन गन्धेन यदेनं लिम्पति भाले शिरसि ग्रीवायां खड्गप्रहारणीये कण्ठकूपे हृदि बाहोतदेनं बहिस्तः शुचिमेव कुरुते पुरुषं नग्नमाईवास गुप्फवासस वा प्राणर्वियोजयेत्खड्न यस्मादय योनेननः पतितस्तस्मादेनं ननं छेदयेदिति सुरा- नन्दो यस्मादयं रुविरेणाद्रों निर्गच्छति तस्मादेनं लिन छेदयेदित्युन्मादानन्दः ।

·शुष्कनासा ज्ञानमृच्छति तस्मादेन शुप्फवासस छेदयेदिति ज्ञानानन्दोऽन्य पशुर्न- मस्छेद्यो न खीजातीयो बलिच्छेद कुत्रचित्तस्या शास्तिन शारीरिकीति केचित् । स्त्रीजातीयो बलिच्छेदोऽत्येवेत्यमृतानन्दो गर्भिण्या अपि दुष्टाया गर्भिण्यां विशेपं वक्ष्यामस्ता रित्या उदर प्रास्फोव्य खङ्गेन स्वधितिना वा गर्भस्थान ज्ञात्वा गर्भ निष्फास्य स यदि गर्भो जीवेत्त जीवयेद्यदि शिरो ग्रीवया युक्त स्यात्त ग्रीवाया छिया सर्व समान यदि स न तथा स्याच्छरावे त निधाय गोमयेनोपलिप्य गन्धाक्षतपुष्पैर्विकिरदूर्वाभिश्चेषुमा- त्रावर दीर्घवितस्त्यायतमधिक वा यागीय काष्ठ पासुभिर्भूम्या प्रपूरयेद्गमयितु स्वर्गाय लोसायैनमुद्गमयितु खगधारा वाहयितु पूरयामीति पूरयेत् स्तम्भस्य पश्चात्तूष्णी तमलङ्कृत्य अन्यया रज्वा प्रीया तेन यज्ञमाष्ठेन सनध्य बन्धयेद्यथा स खड्गप्रहारोऽन्यत्र मा भूया- देव बच्चा ता ग्रीवामभिमृशलधोलोमानिर्नर्तयितु स्वर्गाय लोकाय गमयितु याम्यात्पाशा- द्विमोचयितु कृच्छ्रादु-मोक्तुमभिमृशामि धर्मिणेति वरुणस्य पाशोऽसीति रज्जु चाभिमृश्य प्रथमो बलिर्द्वितीय स्तम्भस्तृतीया रज्जुश्चतुर्थं यागीयकाष्ठ पञ्चमी बधनरज्जु पष्ठ खग सप्तम रक्तपात्रमष्टमोऽग्निर्हदो भूमि; नवमोऽह इति यद्यन्यइछेदक स्यान्नयमोऽयमिति ब्राह्मणक्षत्रशूद्भान्यतम आप्तो नान्यश्छेत्ता भवति दशमीय देवतेति जपित्या उदङ्मुख प्राङ्मुख प्रथम पठेन सयोज्य पुष्प मूर्ध्नि न्यस्य चिरेण कालेन यद्गन्ता यदप्राप्यमयो- गिभि यद्गच्छन्ति सुकृतिनस्तच्छिन्नो गच्छ सत्वरमिति करणान्यद्भि सरोक्ष्याग्नेयो धर्मपाल . दछेदयोग्यश्चेस एवान्यथान्यो लौह आनेयइछेदयोग्य ।। ९९ ॥ तिरश्चीनाभि कनिष्ठिकानामिकाम”यमातर्जनीमिर्गणितो दीर्घ शताङ्गुल आयतो दशाङ्गुलैरेव धर्मपाललक्षणलक्षित एप कालखङ्गसंजो नास्मादधिक इष्यते ॥ १०० ॥ १४०० ।। तदर्धायतस्तद्वद्दी| दिकखगः ॥१॥ त्रिंशदङ्गुलदीर्घ पश्चविंशत्यगुलदीर्घश्चतुर्विशत्यगुलदी| वा त्र्यमुलायतोऽ योद्गु- लमितस्तन्नीचैर्वा आकाशखङ्गोऽयं चन्द्रहासश्च ॥२॥ द्वन्द्वत्वावधिरिच्छा यजमानस्य कारोर्वा ॥ ३ ॥ सरुत एकैक दशकमगुलीनां लम्बत्वे न्यूनमुद्दिश्य विजयोऽसिः खड्डा- स्तीक्ष्णधारो दुरासदः श्रीगर्भो विशसनो धर्मपाल इत्येते क्रमशो व्याख्याता भवन्ति ॥४॥ मनोहरायतो मनोहरदी| मनोहराकृतिर्यया सज्ञयाभियुक्तस्तया सज्ञया व्याख्यातो भवतीत्येके॥५॥ अहि घा कार्य बलिदान छिन्दि ठिन्दि वलिं स्वाहा वर्गाय लेकायास्य प्राणानु- स्कामयैन दुखित मा कृषीति खगमनौ निष्टप्यैर निरुत्तरैत्रिभिरन्तरित रक्षोऽन्तरिता अरा- पारा०१० ·तय इति निटत शक्षो निष्टता अरानय इति वायव्येनाग्नेपेन च तेजसा स्वां समनामीति निनीय तैरष्टमिर्धर्मान्नै मभिः खड्डेऽष्टम स्थानेषु गन्धाक्षतपुष्पाणि निक्षिपन्ति उभयत इत्येके द्विदटो द्विधाधारश्वेचतुत इत्येके। असिर्विशसनः सहस्तीदणधारो दुरासदः । श्रीगों विजयचर धर्मपालस्तपैर चेति ।। एपो चै कालस्य प्रतीकं यत्खट्नस्तस्मादेतस्मिन्नचितेऽचितो भवति चिदिनो जढो जडमिन्नश्चैनन्यं सशं जहानामाभिधात्र्यो देवता भवन्ति देवता के जीवास्तस्योगमतत्तद. घीधरत्वं प्रामुगन्ति यथा वाऽपा धरणः । तत्खलु तासरी धृत्या अस्य स्वर्गाय लोकाय छिनमि एनं श्रीरायामस्य देहं प्राणवियोजयामि तीवणधारेण हुं फट् स्वाहेति सरदातेन हस्ताभ्या हस्तेन वा घातकदिउत्ता पाने रुविरमानयेत् मुण्डं च तस्मिन् रक्तचन्दनं कारभार मोदक करं दुग्धं दधि का पुष्पं च निक्षिप्य हस्ताभ्यामाच्छाद्य ॐ हीं की चामु- ण्डायै विये इत्यभिमन्य देवतामे निधाय कालीगायत्र्या तचगायत्र्या या संपृश्य संभवति घा समर्पयेत्समर्पणं जलोसगी दीपं मुण्डे अन्नाटयेकर या चतुष्पादस्य लोमा धूम- प्रिपा भरन्ति तस्मात्तेभ्यो धूमं निर्गमयेत् प्रन्यान्य तस्मिन्शान्त्य ज्योतिषि आकाशा रुधिरं मुण्डं च पन्यभागेम्यो रुधिरमुण्डादिदेवतोन्टिटभागेभ्यो य ईचार्य दीक्षिता जीवात्मानस्तेम्यो यदर्थ दीक्षिता ईश्चरास्तेभ्यः स्वाहेति हुन्वा रुधिरतिलफी स्यात् यो में एतत् रुधिरतिलपी स्यास देवतामेर पाकुरुते या खेटं तस्मात्तत्तिटकी स्यात् तप्टरीरं गर्ने निषाय पांमुभिः संपूर्याशाताभित्र भूमि पुर्यापस्तस्यां मनुं जपति स सिद्धमनुः सम्प- पते या सरीरं ग्रामादुत्तरतरत्यजेद्वा सायं स्मशानभैरवाय स्वाहेति एकामाग्याइति ल्या एकदाग्निः, अग्मियं चेदेतामेव निवामिय होमशेष समाप्य च काहः पुरणकयन्धं चेपु. रुपचिता पशोश्वेपशुचिता त्याऽग्निनाऽग्निभिर्दा दाया समतो धूमेन देवतादर्शनीयः सम्मपने सदेव धूमेन स्वगं सोसमेति देदीप्यमानस्यामेराउणवं प्रदेशे जपन्मनु सिद्धः सम्पयते सोऽमिर्पोपशान्येचदनि पुनः प्रणीप दहेदेवमाती यायत्तङ्गम्म स्यात्ता. पत्पूजाविरामो न विसर्जन नियमायते भवन्ति यजमानस्य सम्पारानं सीसमयनं म्हपुरीको सर्गयोः मान निमायामाचमनं अशुचिरपर्शने मानं एते नियमाः सानिकाणामपि भवन्ति यतेन विधिना प्रोतं सत्र स्वापरमाता मंत्र मनमानाः समें अरिग इलसिमानारशेपे भस्पनि सातोऽभीन्यादाय पुनः अनामिनीय ता. मसीणि दुग्न पदुपयमा दा या सरिता पिणं हा मधुनायस गोधूमनिटेन पा मारिन या सनिय पिच कोणाच्य तेनामिना दाणा यशम्पीन्यपशिधानिए: पुनरेवं भरममावायोरे जातो मम्मान मानवनियोगको भम्म सदा स्थाना धार- परिनिरपे एसी पारपेतुः गुमाल देवतासम्पर्ष बिमदा मान.

·विधिर्वा तचर्मणो योगेन भोगं कुर्वीतेत्याकाशभैरवो यथाकथञ्चिरखनेन यद्धिंस्रान्हि- मस्ति वापराधकान्या तत्कालिकेयो वलिः सम्पद्यत इत्युन्मत्तभैरवो वा यथाकथंचि- रखनेन देवतापुरतश्छेदयेद्वलिं एप यलिदानविधिः ॥ ६ ॥ अथ देवताप्रतिष्ठां वक्ष्यामः ॥ ७ ॥ अश्मभिः सुधया च देवतालयं सम्पाद्य देवताप्रतीकं अश्ममयं तैजसं या ब्राह्म- णेभ्यः स्वस्ति वाचयित्वा वास्तुदेवताभ्यश्च हुत्वा दाक्षिणो दुग्धैन प्रतीकं यदवयनक- रणे लोहैप्टकेश्च शिल्पिभिः कृता तस्मादेतस्मानिहरामि दोपं दुग्धेन शीतेनाप्याययामि शुचिं च तेजसा समजयामीति प्रक्षालयेद्देवमाभरणायुधवाहनशक्तिप्रतीकानि तस्या- तानि वामी चेदायेन शोधितेनायेन दुग्धोत्तरत उहेदित्युन्मत्तभैरयो दुग्धस्थान इत्याकाशभैरवः स्थितान्यासीनानि वाहनासीनानि वा प्रतिष्टापयेत्प्रतिष्टितायां देवताद- क्षिणतोऽव्यरहितं वाहनं वा मुस देवतायाः शक्तिर्देवतावामतो दक्षमुखी तस्या चामतो वाहनं देवतानाहनमुखमेव भवति स्थिरा प्रतिष्ठा यदि कामयीन स्थिरा चिराय प्रतिमा प्रतिष्ठापयामि न्यसागीति वा सुधया यान्येन प्रकारेण न्यसेद्ययान चलिता स्यात्सायंकानि मनोहराणि तत्तध्यानलक्ष्माणि स्थिरप्रतिष्टाप्यानि भवन्ति नो इतराणि प्रतीकानि भवन्ति चरप्रतिष्टाप्येवं विशेपस्तु चरा चिराय प्रतिष्टापयामि न्यसामीति वासने न्यस्यैपा चरा भरति विशेपार्चनेनायित्वामीनग्निं या प्रणीय हुत्वा पृथ्यीभ्यः साहा अभ्य, स्वाहा तेजोभ्यः स्वाहा वायुभ्यः साहा दिग्भ्यः स्वाहा फालेभ्यः स्वाहा आकाशेभ्यः स्वाहा स्थिराये प्रतिष्ठाय वाहेति थिरायां चराय प्रतिष्ठाये वाहेति चराया यान्ति प्रतीकानि भवन्ति पृथक् पृथक् तारन्तः प्रतिष्टाहोमा भान्ति होमशेपं समाप्य पारानन्दोऽर्चनान्ते देवता समण्डला निसर्जयेत्प्रती. कानि द्विविधानि भवन्ति प्रतिष्ठया प्रतिष्ठापितानि विसर्जितदेवता. कान्यपि पूज्यानि वन्द्यानि न्तिष्टन्त्येर तानि विमुताराहितदेवनामानि सम्पूज्यानि वन्यानि भवन्तीति शालिग्रामशिलादिषु न प्रतिष्ठा व्यक्तापया ना चेपायानं शालिग्राम- शिला तस्याः प्रतिष्ठेत्येके प्रतिष्ठापितधर्मा भान्ति शातिप्रामशिलादिषु पार्थिव्यादिषु कृतामु प्रतिमा अप्रतिष्टापितामु आराहिता देवता चेतानि यन्यानि पूज्यानि सम्पपन्ते तानि निम- नितदेगारानि अयन्यानि अपूम्यानि सम्पपन्ते न पुनस्तत्रापाहनयोग्यतैत्य के देवतागा- रस्य प्रीगि द्वाराणि भवन्ति पुरस्तादक्षिणन उत्तरतम्लेपानान सभाम्पटानि भान्ति मह- सहसमितः सर्वनो देवनागारगर्भो मानि द्विगुणानि ममाम्बडानि भयन्ति तदर्धनादत. दर्धतो यथानमा या तपरितः परिम्पगाराणि मम्मनोऽअधिनान्येकाप्रन्ति । अथ नालं देवतागरपरितः पुनः सानरवीरपासोदम्परपिनारायटायपादिरापा. नामदनो रोपेपयासमा तागामापीरीय गानपेत् प्रपदोस्तन वात्रटारापान्दी- गाीिपिपरमदमरम्मानो घ यागाप पापोग्या. रा रम्याः कारपेट रग्गानामपि और ·धादि वितरेये तं तत्र तथा प्रकल्पयन्ति एवं तत्तदर्थिन्यस्तत्तदातॄन् एतदक्षार्थ शोधनार्थ संमार्जनादिभिः शूद्रांश्च प्रकल्पपेदनाच्छादनदानाद्यैर्भूत्यानेतस्य सर्वस्य परितो देवतागारस्य सिद्धये दृटकुड्यविशेष प्रकल्पपन्ति वास्तुशास्त्राद्विशेषोऽनुगन्तव्यो मनोहरत्यादिभूमिपरीक्ष- गादिवलिदानः प्रचरन्ति बामणभोजनैः सहस्रनामहोमैः स्वाहान्तैनीमभिर्महद्भिरुसबै रुधिरहोमैरिति कृताकृतं निःशक्तिका निर्वाहनां प्रतिमा प्रतिष्ठापयेदित्युन्मत्तभैरयो निरायुधामिति ज्ञानानन्दो ब्राह्मण एव प्रतिष्ठया प्रतिष्ठापयेन्न क्षत्रादिरित्येके एवं प्रतिष्ठापयति वा यथाकयश्चित्सोऽभुत आनन्यं ऋतेऽवयव_शाद्देवताप्रतीकं न लौकिक सम्पयते इत्युन्मादानन्दो लौकिके तस्मिन्जाते सति पुरुषद्वयमितां खनित्या भूमि तस्यां से निक्षिप्य पांसुभिः पूरयित्या तां भूमि पद्यायोग्यां प्रकल्पयन्ति देवतागारे पुनः प्रतिष्ठया प्रतिष्ठापयेवितीयं प्रतीकमागारं च जीणं नयमिव प्रकल्पयन्ति वास्तुहोमेन च प्रचरन्ति ॥८॥ इति पारानन्दसूने उत्तराध्यापे प्रथमाहिकम् ॥

·पारानन्दसत्र द्वितीयाहिकम् ।
अथ देवताप्रसादसिद्धयेऽनुष्ठानक्रमं वक्ष्यामः ॥ ॥
सवत्सरमयन नातु मास पक्ष दिवा नक्त वानुतिष्ठेत् ॥ १०॥
ब्राह्मणे पुण्याह वाचयित्वा दीक्षाधर्मानङ्गीकृत्य स्नानवजं यथापक्ष एकदार्चनमि-
त्यनुष्ठान दक्षी मध्याह्ने वामी निशीथे वा प्रातर्दक्षी साय वामी वोभयोरन्यतर-
मौत्तरः॥११॥
य एन विदधाति सवत्सर स देवता पश्यति स देवता पश्यति तथा भूत्वा दक्षी
मध्याह्ने जुहुयादाहुतीना सहस्र वा नाना सहस्रस्येकमेक शत नाम्ना पृथक् पृथक्
खाहान्तैर्नामभिर्बाह्मणान्दश मधुपर्केगाहयित्वकेनकेन हावयेत् । अवदानधर्मेणानदाय चरु
बलीना रुधिर वा आज्येनानवदानेन दुग्धेन दना वोक्तवद्विकल्प कालस्य ॥ १२॥
य एव विदधात्ययन स देवता पश्यति स देवता पश्यति ॥ १३ ॥
तथा भूत्वोक्तनकाले पारानन्दैइछेद्यान्वलीन् छेदयेत् ॥ १४ ॥
मतु य एव विदधाति स देवता पश्यति स देवता पश्यति ।। १५ ॥
वा विद्वान् खगावरधिर दद्यात् ब्राह्मणो न दद्यादित्येके ब्राह्मणोऽपि दद्यादित्यु-
न्मत्तभैरवः ॥ १६ ॥
ब्राह्मण शिरसो हृदयस्य वा क्षत्रियो बाहो कण्ठस्य या वैश्य ऊर्वोरुदरस्य या
लाटस्य शूद्रोऽस्म् दद्यादलिदानविविना वा मार्जयेत्स्वगात्ररुधिरेण देवताग्रतीक या
नैवेद्यनिवेदने रुधिर निष्कास्य द्विराचामेत् स्वधितिमवलम्व्य दक्षिणहस्तेन वधितिरसि
देवाना त्राता असि वनाना छेत्ता असि रुधिरपोऽसि प्रियकृद्देवानां धर्मपोऽसि यथा वा
उच्छिष्ट वत्सस्य स्तन्य तस्माद्यत्पयस्तदेवता गृह्णन्ति एव त्वदुच्छिष्ट रुधिर देवतास्तस्मात्ख-
धिते मा मा हिसीरिति खधितिं गृहीत्वा वामेन पाणिना तृण दूर्गा वा गृहीला अमृतमसि
सोमोऽस्याप्यायितासि देवानामोषधे नायस मामिति तृणान्तर्हिता लच कृत्वा हुंफडिति
रुधिर निष्कास्य पाने ईपच्चैतज्जलेन समिश्य सावित्र्या गायत्र्याऽभ्युक्ष्याभ्युक्ष्य तद्विनियोजये-
दित्येप स्वगात्रामृग्वलिविधिः ॥ १७ ॥
चामी स्त्रियमभिमृशति स्त्रीरसि देवताना प्रेयस्यसि श्रीरसि यूना अरणि-
रसि मनुष्याणामिति तां दृढमालिङ्गय सचुम्य च मुख स्वीयमुथितलिङ्ग नवनीतेनालिप्य
भग निर्मन्थेद् यदि वा सा पूर्व सवेत् रजसा वा उद्विक्ता स्यात् तदा तर स्त्रीय-
मपि वीनमुत्सारयेत् । आचान्त शुचिर्भग गधाक्षतपुप्परभ्यर्च्य तस्माद्दा पात्रस्यै
घृते निष्कास्य तद्धृतेनापूर्य स्थण्डिले देवताप्रतीयामतो रमिति यहि प्रदीप्य बलिरसि
देवतानामिति यहो निनयेत् ॥ १८ ॥

·देवता विसर्जयित्वा च विरमेत् ॥ १९ ॥
देवता समभ्यर्च्य पुष्पैन्निा सहस्रेण शतेन दशभिर्वार्चयेत् ॥ २० ॥
मास य एव० ॥ २१ ॥
यस्या यद्गध तद्गायत्र्या त प्रतीक तेन गन्धेन विलिम्पेत् । शेपमुक्तवत् ॥२२॥
पक्ष य एव० ॥ २३ ॥
प्रात स्मरण तस्या यस्या उपासका भवन्ति । शेषमुक्तवत् । दिवा य एव० ॥२४॥
अङ्कन कवचावृत्तिश्चागमोक्तसख्यानत् ॥ २५ ॥
नक्त य एव० ॥ २६ ॥
अनुष्ठानोत्सर्गरलानम् ॥ २७ ॥
अनुष्ठाना ते ब्राह्मणीभ्यो जीवपत्याभ्यो जीवप्रजाभ्य ब्राह्मणेभ्यो विद्वन्धस्तत्प-
तिभ्य कुमारिकाभ्य आदशपर्पा कुमारिकाणा कुमारित्वमापुमभिलापाद्वा । वस्त्रालङ्कारा-
म्बुघटोपानच्छत्रादर्शमृदुशैय्यागृहारामनापीकूपतडागानानि च प्रयच्छेत् ॥ २८ ॥
वामानुष्ठानान्ते कालिकेयस्य वेश्याभ्यश्चैवम् ॥ २९ ॥
यथासभषमुक्तभ्यो यथासभव दानम् ॥ ३० ॥
सौरान्ते ब्रह्मचारिभ्य । वैष्णवान्ते गृहस्थेभ्य । शैवान्ते गृहस्थेभ्यो
वैष्णवान्ते वनस्थेभ्यश्चेत्येके ॥ ३१ ॥
गाणपान्ते गृहस्थेभ्य शैवान्ते सन्यासिभ्य इत्येके शाक्तान्ते नात-
केभ्य अकृतविवाहेभ्योऽन स कारपूर्वक दद्यादनुष्ठानकृन्नादत्तान्न स्यात्सर्वेपां सातकोऽ-
कृतविवाहो भवति तस्मा सर्वान्ते तेपा तेषामसभवे तस्मै दद्यात् । यदमुण्डित मुण्डयति,
यदसस्कृतशरीराय सस्कारा प्रयच्छति, यदनाच्छादिताय वास प्रयच्छति, यस्नातायानुलेपन
यदनुपानकायोपानही प्रयच्छति, यक्षुधितायान पिपासते पानीय प्रयच्छति, तदात्मनोऽ-
मुष्ठान पूर्णमेव कुरुते । यया यथा वा यस्य यस्य क्लेशा स्युस्ता तथा तथा च परेपा
छेदयेत् । यपरेषा लेशाञ्छिनत्ति 'तदय छिन्नक्लेश वय सम्पचते, तस्मात्तत्तदार्थभ्यो
यथासभव दद्यात्तत्तद्ब्रह्मचारिणे वस्त्रानवसूनि गृहस्थायागारवस्त्राभरणाननसूनि नागारवसूनीत-
रस्मै वसु ब्रह्मचारिण इत्युक्तं तत्प्रत्युच्यत इत्येके वनस्थयोग्यानि स्वादून्यारण्यानि
भक्ष्याणि मृदून्यारण्याना पशूना चर्माणि । आरण्येभ्य पशुभ्यो भय ता हत्वा सन्यासि-
म्योऽन्नवसे एपोऽवभृथः सर्वेपाम् ॥ ३२ ।।
तयाभूत्वोक्करकाले स्नान कुर्यात् ॥ ३३ ॥
सरसर य एव विदधाति स देवर्ता पश्यति स देवता पश्यति ॥ ३४ ॥
स्वगात्रेषु खेप्टदेवताचिद्वानि चिह्नयनि मृत्तिक्या येन या तपाभूस्वोक्तयत् ॥ ३५॥
अयन य एव विदधाति० ॥ ३६॥

·७९
तथाभूत्वोक्तवत् दिव्यसहस्रनामपाठम् ॥ ३७ ॥
अतुं य एवं विदधाति०॥ ३८॥
जपं संख्याकमनुवर्णाना वा देवतावयःसंवत्सरसंरयया यथा वा मूर्तिः प्रतिष्ठाप्या
देवतावयःसंवत्सरसंख्या तत्सख्या वितस्तिभिर्भनति । दीर्घा वेष्टमानेने जपो भवति ।
इष्टसंख्याको या तद्वय संवत्सरसंरयया सहस्राणि खवय सवत्सरसंरयालक्षान् जप जपति ।
एतस्यान्ते अभिपेको मार्जन गन्धानुलेपः पुष्पाणि होमो ब्रामण-
भोजनं तर्पणमित्येतानि सप्ताङ्गानि भवन्ति तान्येतस्य पूरकाणि भवन्ति ।
तद्गायत्र्या सर्वाणि निवर्तयेदित्येके ॥ ३९ ॥
सप्तखनेषु ईपदीपदंशं स्वयं निर्वर्तयेद्राह्मणैः शिष्टम् ॥ १० ॥
जतेन मत्रेण सर्वाणि यदीच्छति तदा सर्माणि खयमेन निर्तयेत् ॥ ४१॥
खयमशक्तरे गायत्र्यसंभवे तस्या देवताया मूलमन्त्रेण सर्राणि निर्वतयेत् ॥ ४२ ।।
जपदशाशेनाभिषेकस्तदशांशेन मार्जन तद्दशाशेन गन्धानुलेपन तदशाशेन पुष्पाणि
तदशांशेन होमस्तदशाशेन ब्राह्मणभोजन तद्दशाशेन तर्पणम् ।। ४३ ॥
या सर्वाणि जपदशाशेन भवन्ति ॥ ४४
अभिपिश्चामीति मन्त्रमुक्त्वाद्भिरभिरेचनं प्रतीके ॥ ४५ ॥
मनमुक्त्वा मार्जयामीति मार्जन प्रतीके कुशै( भिर्वा ॥ ४६ ॥
दाङ्गुल्या गन्धं मन्त्रमुक्ता गन्धेनानुलिम्पामीति लेपयेप्रतीके ॥ १७॥
मनमुक्या पुष्पेणार्हयामीति पुष्पार्पणं प्रतीके ॥ १८ ॥
मनमुक्ता साहेति जुहुयात् ॥ १९॥
ग्रामणेपूपविष्टेषु तेपामप्रतः पानेषु सुसस्कृतेषु अन्नेषु प्रालणदक्षिणहततले मप्र-
मुक्त्या वडिल्यवदानधर्मेण सुचा हुत्या यामहस्ततले सुरेण जल तूष्णी हुत्या ते घ
माक्षणाः खीये स्वीये कमण्डलौ प्रक्षिपन्ति जलं जटपूर्ण एस्मन्नं पाने मुळवार से तार
गन्धपुप्पसारखैरर्चयेत् ॥ ५० ॥
दुग्धेन तीर्थोदकेन पा तर्पयन्ति देवेन तीर्थेन जलं मनमुक्या तर्पयामीति प्रसा-
चयन्ति ॥५१॥
सर्गभिः सख्याभिः संरयाताना जपानी शतेन सपिानि निर्वतपासालेगे
त्येके ।। ५२ ॥
दशांशत्वं मवेत्तारवार नरूत्वमेति च ।
एकत्वे समनुप्राप्ते तदाऽऽनिमिष्यत इत्येके ।। ५३ ॥
होमतर्पणमार्जनमाक्षणभोजनमिति पतुरगामिति दिग्भरयः ।। ५४ ।।
होमादि व्यवमिति कालभैरयः॥ ५५ ॥

·८० . मार्जनतर्पणाभ्यां ह्यङ्गमित्याकाशभैरवः ॥ ५६ ॥ प्राणायामान् दश या तत्चद्वयःसंवत्सरसंख्याकान्यार्यात् ।। ५७ ॥ संवत्सरं य एवं विदधाति स देवतां पश्यति स देवता पश्यति ।। ५८ ॥ ध्यानं कुर्यात् ॥ ५९ ॥ अयनं य एवं विदधाति स दे० ॥ ६ ॥ यथागर्म दानानि दद्याद्राह्मणेभ्यः ॥ ६१ ॥ ऋतुं य एवं विदधाति० ॥ १२ ॥ अथ कालिकायाश्च मो वामतः ॥ ६३ ॥ काल्यै सिन्दुरं रक्तचन्दनान्यतरं भाले दवा नियमानीय तया मैथुनं सम्पाद्यो- चलितशुको लिङ्ग भगान्निष्काश्य पाने सजले शुक्रमत्तार्य तरसुगन्धिपुप्पैः प्रकीर्य यनपिप्टेन जपया रक्तचन्दनेन च आमिथ्य पाणिनाच्छाद्य यत्त्वं तदहं यदहं तत्त्वमिति स्वयंभूपुप्पत- र्पितामीश्वरात्मानं परमारमभक्ता जीवात्मोपास्या स्मशानवासिनी तर्पयामीति जले स्थण्डिले या कुशानास्तीर्य निनयेत् ।। ६४ ॥ य एवं विदधाति० ॥ ६५ ॥ कृतान्यनुष्ठानानि न व्यायन्ते देवताप्रसादसाधकानि भवन्ति वा स्वर्गदानि ॥६६॥ मुक्तकेशो दिगम्बरो रणे वाणमृत चक्रगदाखड्गशूलपरशुपाशाङ्कुशान्यतममृतं छिन्नशिरसमच्छिन्नशिरतं वा रणे युद्धेन मृतं वा सुरूपं युवानं रणसंवृत्तात्पञ्चदिन- मभिव्याप्य स्थितं शवमपर्युपितं भवतीत्येके । यावत्स्रवति रुधिरं तावत्तदपर्युपितमित्यन्ये । प्रत्यक्शिरसं प्राकृशिरस दक्षिणपादमुदक्पादं योर्यमुखं पाणिना प्रेतं संस्पृश्यामिमम्रयते । प्रेतोऽसि प्रकर्षणेतोऽस्माटोकाद्गमय विद्यया बलेनीजसा पराक्रमेण श्रिया सलेनेति । तमधिरुह्य प्रजपन्मनु वा .पठन्स्तोत्रं वा रणमृते चतुष्पा उदमुखेऽप्ये । चितामारासमीपे का प्रागस्थिसंचयनात्प्रशान्तवहिके चा उच्छिन्नमनु- प्मस्थितिकं यदाल्यं तच्छ्न्यालयमित्युच्यते । तस्मिन्या व्याघ्रादिभयसंकुले वा शृण्मानो या शिवारापान य एवं वा विदधाति स कालीपुत्र इति रयाति गच्छति । विद्यावान्वृहस्प- तिरिव धनी धनाधिप इव वली वायुरिव दुर्जयो मृत्युरिव सम्पद्यते । पेयं भक्ष्यं तदुन्छि- एमिति यो मुझे स महेश इस योगीन्द्र. सर्वसिद्धीशः सम्पद्यते ॥ ६७ ॥ यः स्तोत्रः स्तौति स घोराण्येनासि तरति ॥ ६८ ॥ तरुणीमर्थपत्नी कामपत्नी वा.धर्मपली वेति कश्चिदानीय रजस्वला यस्मिन्याऽहनि सुत भरति रजस्तप्रथमोऽरः उदयं उदयात्मवितुस्तानदेव रजस्वला स्यात् स प्रथमाहो- चन्तेि पाने जलदूर्वागन्धपुष्पाक्षतैः समिध्य सानिया गायत्र्या चामिमध्य तदुद्धृतेन तां प्रोक्षपति । यया वं भगोऽसि भ्राजमानोऽसि रजसा एवं मा विषया वनसन्नहनेन वलेन ·८१ पराक्रमेण भाजमानं कृष्यमृतेन संप्रोक्ष्य सौवर्णेन दाना सौवा चार्थचन्द्रिकया गले करयोर्वलयाम्यां कर्णयोः कुण्डलाभ्यां गन्धैन यथोद्देशं पुष्पैः पुष्पमालया चालंकृत्योत्तमा- तरणे पर्यके तामूर्ध्वमुखी नयां प्राशिरस्कां शाययित्वा दक्ष हस्ते दक्षं पादं यामे हस्ते यामं पादं तस्या दत्त्वा पुष्पसुगन्धतैलेन भगमालिप्य पुष्पैरवकीर्य एवं तस्या भगं पश्यन्नु- तिष्ठन्प्रामुखो नमो बद्धशिखः फुत्तकेशदमश्रुटोमनखो विनाध्युगटोमभ्यो नेत्रपक्ष्मठो- मभ्यश्च तद्रुपिरतिलकितो रक्तचन्दनतिलकितो वा लगनुलेपनो दशवारं कालीगायत्रीमधे वा तस्याः शतवारं सहस्रवारमेकवारं वा यथा कामयेत्तत्तया जपेद्यधुत्थित्तवीर्यः स्यापात्रा- न्तरे सजले वीर्य गृहीत्वाऽनुत्थिते लिङ्गे तासजलं वीर्य स्थण्डिल आर्दै तस्या भगे या रतिः कामश्च तृप्यस्विति निनयेद्वखायेस्तो वोपयेद्य एवं विदधाति स सौन्दर्यवान्मदन इव मति अपुनरावृत्ति च सम्पद्यते ॥ ६९ ।। तरुणी रूपसम्पन्नामानीय ता सापयित्या वस्त्रायैः सम्पूज्य सावित्र्या प्रोल्प भगोड- सीति तो स्पृष्ट्वा सपवित्राभ्यां कराभ्यो भगमालभ्य अष्टोत्तरशतनाममूलमत्रान् जला मैथुनं कुर्यादेप सर्ववियेश्वरः सम्पद्यते ।। ७० ॥ अष्टाभिर्योपाभिर्दिगम्बरो मुक्तशिखी मुण्डितमुण्डनीयः श्मश्रुरुक्षलोमनखानि वा मुण्डितानि कृत्वागारं प्रविश्य सुगन्धप्रचुरं यधर्तुसुखदं प्रविश्य पूर्वादिदिक्षु ताः स्थापयेत्स- स्थाप्योत्तरत एका दक्षिणतश्चैकामेवं दश स्थापयेदित्येके । अपराजितायां दिशि विप्रमों श्रावकं यां वृण इति दक्षहस्तेन संस्पृशेत्स वदेदृतोऽस्मीति । तं मधुपगाह यिचा ताथ पन्नभोजनपैश्याभिः स खेन ता भगलिङ्गर्सयोगेन हासोपहासेन शक्त्यभावे ततस्त- न्मण्डलं प्रविश्यासीन उदध्मुखो गायनी दशवारं जत्वा कालिकेया जस्या तं यदेदेना गायत्रीं त्रिरुपांशु त्रिरुचैः श्रापयेति । श्रापयिष्यामीति प्रतिवदेशयापं कुर्यात्तस्मै सौरणा दक्षिणा कुण्डलेऽङ्गुलीयकं माला धा एवं कृखेचरः सम्पयते ।। ७१ ॥ यदि योपिदसंसर्गः स्याच्चेद्रेतः समुत्तार्य येन केनाप्युपायेनोत्तारणकाले पालीवीज जपेत् श्रावका स्मशानकालिक इति श्रावयेदेयं जप्त्वा श्रुत्वा सत्कपिः सम्पपते तमु चारितस्थण्डिले आर्द्र निनयेदुत्तरतस्तस्मै तानमनं च दक्षिणा जलं च यत्रयुगं या उपा. नधुर्ग वा नं वा ॥ ७२ ॥ नमाया उपरि योपायाखरुण्याः सीरतेन निधिना रमपमहाकालीति विवादित श्राकाष्ठत्वा सेवरोऽमितपटदार्चपराक्रमः सम्पयते ।। ७३ ॥ पापमुच कामो यथारयश्चित्सम्पादिते सुरते निर्गायत्री जपेर धारपानगानि शिवे इति निराश्यापः स सर्वपापविमुक्तः सम्पपते ॥ ७ ॥ मधुपात्रेषु दुग्धेन सितया चोपपनं मकं चतुप्पं गनक्षतुष्पये मान्य परिनिर्म ·हरामीति रक्तचन्दनेन लाक्षारसेनोक्षित दत्वा तत्पश्चादुपविश्याष्टोत्तरशत जाया अदर्शन खेचरोऽमितगति सम्पद्यते ।। ७५ ॥ जपाते पूजाते या चमसा पूरयति । प्रथम त्वा चमस देवतातर्पणाय जुष्ट लाक्षा- रसमाक्षिकाम्या सपूरयामीति ताभ्या सपूर्योत्तरतो निदधाति । एव द्वितीय तृतीय चतुर्य पश्चम १४ लाक्षारसमद्याभ्या लाक्षारसदुग्धाभ्या टाक्षारसेन सुरया दुग्धेन जोदिश्य पूर- येत् षट् पात्राणि । तरुणीमरोगा वेश्यामानीय अनुरेपनो मर्दनाभ्या सस्कृत्य नापयिका- इच्छाद्याऽरकृत्य हास्यविनोदाभ्यां शाम रति चापाहयेद्यै रतिमागाहय इति तस्या मूर्ति रक्तपुष्प न्यसेत्वामाय काममावाहय इति । स्वमर्मि तदेव न्यस्य पाणिना नग्नाया भग परामृशति । भगस्य भगमसीत्येव वा लिङ्गस्य लिङ्गमसीति दृढमुथित लिङ्ग भगस्याश्नयावस्थ इति कुचौ परामृश्य भगमालभ्य शोणितशुक्राभ्या शुक्राय योनिक्षालनतोयाय च त्या जुष्ट निर्म- धामीति भगे लिङ्ग निवेश्य सुरतोसन सम्पादयेधदि पाय शीघ्र द्रवेका तर प्रायश्चि- त्तिरिति निष्वासयन् लिङ्ग रते शोणितमसीति लाक्षारसमभिमध्य भगे प्रत्यस्येदुत्तारि- काया नलिकाया तर्जन्या लिङ्कोपरि अङ्गुष्ठेनेव धृवा भगात्तदमृत गृहीत्या सजले पाने तेन चतुर्थ पूरयेदुचारिकास्तेन सजलेन शुक्रेण पञ्चम भगक्षारनतोयेन पष्ट पूरयति । पराम- भक्ता काली तर्पयामीति प्रथम निनयेत् । स्थण्डिले आस्तीर्णे कुशेषु प्रागपु उदगोषु या ईश्वरामान काला तर्पयामीति द्वितीय जीनामभजनायो कालो तर्पयामीति तृतीय भग- लिङ्गामृतप्रीता काल तर्पयामीति चतुर्थं शुक्रोसवा का तर्पयामीति पञ्चम भगलिङ्गक्षा- स्नतोयतृप्ता कालां तर्पयामीति पष्ठ नि शेषान् सर्वान् सावशेषान् तपिपीपुर्जीन मुक्तो यदि कमशो गृह्णाति सत्सेन ला तेजसाऽमृतायाऽमृत सगृह्णामीति प्रानीया खमे तु दर्शन तस्या अर्धसिद्धिरुदाहृता । तस्मादसिद्धस्तान् पिपीपेदित्येके । चतुर्विशत्यहीक्षित इत्येके । यदि समस्य दीक्षयेयुर्योऽर्चयेयुरीपदीपासरे पडेव चमसा भाति मातेव कालिका तस्य हितकारिणी सम्पद्यते ।। ७६ ॥ यथाकथचि सुरत सम्पाय तदासक्त काली ध्यायति मनुमसत्य जप मुक्तकेशो नग्न सोऽचिराद्योगीश्वर सम्पद्यते ।। ७७ ॥ श्मशान गवा ब्रह्मक्षनवैश्यशूद्रा यतमे शवे जाज्वल्यमाने तदसभवे तन काली मिष्टा बलिं छित्सा शिष्टमसूर स्मशानस्थेभ्यो भगव महारुद्रपूर्वकेभ्यो भूतप्रेतपिशाचेभ्यो ददामीति दिशि निनयेत् । यदि मनुप्परिछन्न स्याचेदुत्तरस्या तद यो भूचरछिन स्याचे- दक्षिणस्या तदसा नारचरो वा एव पश्चिमस्या खेचरो वा एव पूर्वस्यां एव तस्मि जाज्व- ल्यमाने वली तरुणीमारोग्यशालिनामानीय रतिं वाम चाहूय भगम थन कृत्वोत्तारिवाया लिङ्ग धृवोत्तरतो घृतमिश्रे दाने गलित वीर्यमसीति तस्मि वीर्य निक्षिप्यादित्य दृष्ट्वोचं ता वखानधनै सतोपत्कारां प्रपचे खड्नवरौ प्रपये मुण्डाभयौ प्रपद्ये मुण्डमालाकुण्ड-

·रमण्डलानि प्रपद्ये सिंह प्रपद्ये कुरुमुल्ला प्रपद्ये कुरुकुल्लासिंह प्रपद्ये कालिकेयान्प्रपये,
जीवात्मानुग्रहामीश्वरात्मान परात्मानुरक्ता प्रपये, वर्धन श्मशानस्थ प्रपद्ये त्रिशूल च प्रपद्ये
कपाल च अपये पार्वर्ती च प्रपद्ये वृषभ प्रपद्ये पार्यतीवृषभ प्रपद्ये भूतप्रेतपिशाचाश्च
प्रपद्ये इति वाचयेत्ततस्ता विसर्जयेदेतेनैव योपामसस्कृता शोधयति तस्मादेप योपाशो-
धनमन्त्र । स्वयं चैनं जपेद्भक्तोऽर्कपुष्पसहस्र वामतो निदध्यादक्षिणतो वा अग्नो नग्नोड-
लङ्कृतो मुक्तकेशस्तामुद्दिश्य तेन दना समिश्याग्नौ जुहोमीत्येतेन सा प्रीणात्वित्युद्देशस्तस्मा.
अतिपुष्प मन्त्रमुच्चार्य तस्मिन्ननौ निक्षिपेत्स खैरचर सम्पद्यते ॥ ७८ ॥
गृहे पतितानुसार्यान्केशश्मश्रलोभनखान्यतम च वससमार्जन्या गृहीत्या वा कुश-
समान्या वा काशसमार्जन्या पाणिनाच्छाद्यापो योपाशोधन मायावीज च जप्त्वा ताभिर-
दिरभ्युक्षण तस्या इत्येतद्योपाशोधनं सर्वत्र । तया सङ्गम्य चमसे सजले शुक्रमुत्तार्य
सरजो नीरज इत्येके । समार्जनी च तत्र निधाय चिताग्नौ मध्याहे सकृत् कालीवीज
समुच्चार्य । कालिकायै स द्यायै सर्गदृष्टशून्यायै खाहेति चमसेन हुत्या सर्वाचार्य
सम्पद्यते ॥ ७९ ॥
वेश्यामूर्ध्वमुखीमुक्तवच्छाययित्वा तया सह सगभ्य रेतस्तत्रैव निपात्य भगे तत
पतितरेता उत्थायाचान्त स्वरेतसा चित भगमासीन पश्यन् पश्यन् सहस्त्र मनु जपतीह
सोऽदीनोऽन्ते कालीधामगामी सम्पद्यते ॥ ८०॥
यथास्यचिद्यत्रकुत्रचिन्नक्त सुरतान दनिरत सुरतानन्देषु भक्तेषु आहादो
यस्थास्ता काला ध्यायति य स शिन सम्पद्यते ॥ ८१॥
ये दुष्टान्पुरुपान्वन्यान् काल्यो निम्नति ते प्रतिक्षणमभिलपितसपना सपद्यन्ते ८२
घशी हविष्यान्नपोडशग्रासभुक् लक्षजापी कालीचरणपरायण एव दिना नक्त यथेच्छ
भुक्त्वा शत जत्वा य सुरत सम्पादयति सोऽचिन्यैश्वर्य सम्पयते ॥ ८३ ॥
यो निशीथे सहस्त्र जपति स युवतिशतवृत सम्पद्यते ॥ ८४ ॥
एतेनेश्वराणामनुष्टानानि व्यारयातानि वामानि ।। ८५ ॥
तानि कालिकेयान्येवेत्येके ।। ८६ ।।
पानवर्ज तानि दक्षिणानि तस्या इत्येके ।। ८७ ।।
देवताप्रसादकारण विम् ॥ ८८ ॥
तदुद्योग ।। ८९॥
काल इत्येके ।। ९०॥
प्रदेश इत्यपरे ॥ ९१॥
तीर्थमित्यन्ये ।। ९२ ॥
केऽप्यपरम् ॥ ९३॥

·८४ अर्चनं केचित् ॥ ९४ ॥ खाध्याय केचित् ।। ९५ ॥ देवतायाः स्वतन्त्रत्वाद्यमेवैप वृणुते तेन लभ्यः, सर्वे वेदा यत्पदमा- मनन्तीति शब्दाच तदिन्छयेत्येके ।। ९६ ।। यथा वा एप जीवः खतन्त्रः पापदं पुण्यदं या कर्मान्यता सत एव वृणुते यस्मादेशः स्वतन्त्रः यया जीवात्मानं ईश्वरः ॥ ९७ ॥ इति पारानन्दसूत्रे उत्तराध्याये द्वितीयमाहिकम् ॥

·पारानन्दसूत्रे तृतीयमाह्निकम् । देवताप्रसादलक्षणानि वक्ष्यामः ॥ १८ ॥ यथा वै वहयो जीवा एवमीश्वरा ववो गणनीया जीवाः पडीश्वरा जीयो यद्दी- क्षितो भरति तदेकमेवेश्वरं स्वीयत्वेन वृणुते तदर्शनाय च संयतो भवत्से भावनामय्या दीक्षयेश्वरो दीक्षितो भवतीश्वरो यद्दीक्षितो भवति तजी स्वार्थ दीक्षितमनुष्ठितानुष्ठान च स्त्रीयत्वेन वृणुते तस्मिन् प्रसादं च निदधाति जीयो यद्दीक्षितो भाति यदनुधानमनुतिष्ठति च तत्सर्वे विजानातीश्वर ईश्वरस्य सर्वज्ञत्वान्नायमेवमेप जीवः स्वार्थमीश्वरं दीक्षितमपि विजानाति यथा वार्य दीक्षितो भवत्येवं स दीक्षितो भत्त्या यं न जानाति स एनं विजानातीति ॥९९॥ तस्मिन्नीश्वरे दीक्षिते सत्येतस्मै एतस्मिञ्जीवे लक्षणान्युद्भवन्ति तैरुद्धतैरनेन वेदि- तन्यं स मदर्थ दीक्षितोऽभवदिति यान्युद्भवन्ति तान्युदाहरिप्यामः ॥ १०॥ १५००॥ यां देवतामुपास्ते तस्या देवताया वयःसंवत्सरसंख्यासंख्यातनयोरूपवत्वमित्येके द्वादशाब्दिकवयोरूपवत्त्वं सर्वेपामिति कालभैरवः पोडशाब्दिकमिति आकाशभैरवः कोटिकन्दर्पसौन्दर्योपमेयमुरूप अद्भुतसुगन्धरत्वं अनुभूतल्लोमस्मश्रुप अप्रवृद्धकेशनखरत्वं अप्रवृद्धभ्रूयुगपक्ष्मयुगलोमात्त्रं अकार्यव्यङ्गनवं कोटिवायूपमेयरटयत्त्वं निरामयन खेदमलोझित अविन्यकर्तृवं मनुष्यगन्धः सेव्यत्वं देवत्यके । वर्णश्च श्वेतमिश्रः कृष्णो वैष्णवानां श्वेतः शैवानां श्वेतमिश्ररक्तः शाक्तसौर्यगाणपाना गोक्षीरधाराधवलामिपासृग्यत्वमित्येके नेक इच्छन्ति । परितो गन्यूतिमाने तस्य सर्वप्राणिना सर्वभाषाविज्ञानं तेपां शब्दो मन्दगमीरः सुरुश्राव्योऽकटोरः सनिहितासन्निहितानिसन्निहित- समथान्यो भवति । नेच्छन्त्येतदेके । भक्तपरितः क्रोशाना शतमुत्सृष्टवैराः प्राणिनः पर- स्परं भवन्तीत्येके ब्रह्मवादिन आमनन्ति । परितः क्रोशमात्रमेके । व्यामा- दयोऽयादयः शूराश्च सखेप्टेश्वरायुधमेकमाष्टमेतस्यैतद्दक्षिणां सोपंत आकाशे प्रतिमास. यन् दिशः प्रतितिष्ठति हेतोहीतमेन भवत्येतेनोत्सृष्टं पुनस्तरसेगामि । वो मनुष्यग- न्धी परिचारकावेकानधारी मृगेन्द्रासनधारी तथान्यः । सनगमनं अपि पीटर्तिर्य- वामप्रवेदये । परितः पृथ्वी समा निकण्टका निर्मटा निर्मटजलं तदध. सेक्ती भूमि- रुत्तरतोऽनुकूलो यातो मन्दः सुगन्धः सुशीत उत्तरतो जलायननमुद्राहपुरुषमिनमुद्रा- पुरुषद्वयमित दीर्घ तजलं परि गम्भीर तम्मिन्प्रवाहमापश्रादुन पुरस्तान्मन्नं भरन्य- व्याहतेप्छो भवति ध्रुतितप्रस्मृतीय सर्ग वेति सर्व पदार्यमा सोपमाम सपराक्रम सालयं वेत्ति तस्मासर्यहो भवति । सरछाता मनस्य च प्रवृतिर्भरति ननं क्षुधा वाचते न सपा निवाऽनानयोधासतो टयः सम्पयते । अस्य रेतः प्रजामनुपादयति सस्मान्मो- घवीर्य भवतीत्येके । वादिना शिष्यतामानिः शया दासना तथा स्थाना मचाना - ..

·- नम्रता भाति । अमितालोऽयमिति नारायणः । अस्य देहोऽच्छेद्योऽभेद्यः शस्त्रैरौः । दोपमात्रराहित्यं पुण्यपापास्पृष्टत्वं जामदेकावस्थत्वमीशैकाचीनलं च । यदहः प्रातर्युष्टाया- मुद्भवन्ति रात्री तानि तिष्ठन्याप्सनवतः शारीरकाणि च सर्वदा । एतद्वयमन्त्यं विहाय सर्वाणि तदिच्छया देशकालाविशेषेण लक्ष्माण्यनुवर्तन्ते ततोऽनेन वेदितव्यं मयि स ईशः दीक्षितोऽभवदिति ॥ १ ॥ इति ज्ञात्वैवाग्निमुपसमाधाय स्वैष्ठाथै देवतायै ईश्वरात्मने अमुकाख्यायै स्वाहेति मध्ये, अमुकादिभ्यो वा अमुझस्यामुकायुधाय खाहेति परितः, अमुकस्यामुकेभ्योऽमुकादिभ्यो वा भूपणेभ्य वाहेति परित , अमुकस्यामुकायै शत्यै साहेति परित , अमुकस्यामुकाय चाहनाय स्वाहेति परितोऽमुकस्यामुकाया. शक्तरलंकारायुधवाहनेभ्यः स्वाहेति दक्षिणतोऽ. मुफस्याऽमुफस्य वाहनस्यालयारेभ्यः साहेति तद्वामतः अमुरुस्याऽमुकेभ्योऽमुकादिभ्यो का प्राप्तदिव्यसायनन्तदेहेभ्यो भक्तेभ्यः साहेति तत्परितः पुनर्नेत्येवमेके । पयसा जुहुया- तेन दना या तिस्तैलेन वा समिद्भि. पणः पुष. फलेकोदित आदित्ये सातोऽस्नातो वा रात्रि पद्धा विभन्म पञ्चधा वा । ब्रह्मशक्तिविष्णुशिवसूर्यदन्तिन एतेषा क्रमेण प्रदोप आप्रात या. साक्षात्कारकाला अनुमत्सरो ब्रह्मणो, विद्याशक्तः परियत्सर, शिवस्य सवत्सगे, विष्णोः इद्वत्सर, सूर्यस्य इलामसरो दन्तिनः । सर्ने वा सर्वेषा भवन्ति सध्यायनमपसव्यायनमित्येके । वसन्त शक्तीम सूर्यस्य वर्षा ब्रह्मणः शरद्विष्णो:मन्तो दन्तिनः शिशिर शिवस्य बसन्त सर्वेषामित्येके । सर्वे चा सर्वपां। सप्तमी ब्रह्मणो नरमी शक्तर्दशमी विष्णोरेकादशी शिवस्य द्वादशी सूर्यस्य पष्टी चतुर्थी वा गणेशस्य यानि रक्षणान्याविर्भवन्ति तैरेवायमणुर्महान्भवति गुणतो यथा वैत ईशा परात्मानो मध्यमपरिमाणा महाँश्च आकारादिभ्यो महान्भवत्यजडत्या- देतेपा । एते आराशादयो जडा महत्परिमाणा अप्यजडानीचा भवन्ति तस्मादेषोऽणुरपि जीव ईशो द्रष्टा यस्माद्भवति । आईशसाक्षात्कारादसतन्त्रोऽन्यजीवैस्तत. स्वतन्त्रः जीवो नित्यः स्वतन्त्र ईशसाक्षा-कारात् प्रागपि किं तत इति । अत्र ब्रह्मवादिनो वदन्ति । जीवा स्वतन्त्रा कर्मकरणे कर्मजन्यादृष्टफलभोग ईश्वराधीनास्तत. साक्षात्कारतः दुख- भीशाज्ञप्ता भोक्त प्रार्तन्ते अदु खितास्तत्कृपया । इदमत्र समाधानमामनन्ति ब्रह्मवादिनः ॥२॥ इतिं पारानन्दसूत्रे द्वितीयाध्याये तृतीपमाहिकम् ।

·पारानन्दसूने चतुर्थमाह्निकम् । अथेश्वरसाक्षात्कारक्रमं वक्ष्यामः ॥ ३ ॥ उद्भूतलक्षणो भक्त उपतिष्ठत्युमुख ॥ ४ ॥ तत उक्तकाले उत्तरस्यामस्य पुरस्तादत्यन्त तभोमण्डलमुदेलाकोशतस्तत एप जपे- तस्या देवतायाः कवच तत प्रादुर्भवत्यादित्यवर्ण भामण्डल तत एप जपेसहस्रनामस्तोत्र मन्त्र विचिन्तयन्त भक्तमीश्वराकारो व्यक्त प्रतिभाति । ततो भक्तो जपेन्नराण मनु बाहन सवाहनाशक्तिमितो यथास्थलमायुधानि भूषणानि च प्रतिभान्ति तथा व्यक्त स । ततो व्यक्ते सत्यय प्रणमेप्रणते सा देवता प्रवदति किं ते कुशलमिति । ततो य वदेदोमत पर कुशल सर्व यत शास्त्रोक्त ते साधम्यं प्राप्तोऽहमिति । तत सा देवता प्रदति सत्य सत्य यथा त्वमात्थेति तथापि किचिदर प्रयच्छामीति प्रयच्छति सायुधाकृति शस्त्र प्रय- छत्यस्मे एप प्रणम्य तदञ्जलिना गृह्णीयात् । ऋत्तावृतौ पः पक्षे वा प्रत्यक्ष भवतु भरतो मुहूर्त मुहूर्तद्वय वा यदेच्छामस्तदा तदेति वा वर वृण इति वृणीयात् । सा च प्रयच्छति यथेच्छभेनमेवमुक्तवदेवान्तर्धानक्रमः ॥ ५ ॥ यथेच्छ विरेत्ततो वासून्विसृज्य पेष्टलोकमधिगच्छति पराप्येवमाविर्भवतीत्यु- न्मत्तभैरवः । पूर्व तम्य प्रच्छादक ईश्वर आविर्भवति पश्चादन्यैरीश्वरै साक परामा सोऽनुभूतचिह्नोऽपीश्वर परात्मान च पश्यतीत्येके ॥ ६ ॥ इति श्रीपारानन्दसूने उत्तराध्याय चतुर्थमाहिकम् ।।

·पारानन्दसूत्रे पञ्चममाहिकम् । अथ प्रायश्चित्तक्रमं वक्ष्यामो निषिद्धाचरणे प्रायश्चित्त येनादृष्टेन सम्पा- दितेन नएदु ख सम्पयते तत्प्रायश्चित्तमित्युच्यते । प्रायश्चित्तान्युपवास-प्राणायाम-खा. ध्याय-नान-दानादिरूपाणि कर्माणि प्रायश्चित्तादृष्टजनानि । पारानन्दो राजा अद- पट्यान्दण्डयेत्या नर प्रायश्चित्तिरिति व्यहमुपसेदेपा प्रायश्चितिनिपिदाचरणे प्रायश्चि- तिर्न विहिताऽनिपिशाचरणे प्रायश्चित्तिरनिषिद्धाचरणे तु न पाप विहिताचरणेऽभ्युदयस्त- स्मात्प्रायश्चित्तस्य विहितत्वात्ततोऽप्यभ्युदय इत्युन्मत्तभैरवः । तस्मात्प्रायश्चिचक्रम घश्याम ॥ ७॥ ज्ञात्वाऽज्ञात्वा विनशोऽविवश आयत्याऽनावृत्या रसपूर्वकमरसपूर्वक मिति तन ज्ञात्वा विवश आवृत्या रसपूर्वक पापमाचरेत्तत्र चतुर्गुण प्रायश्चित्त तत्र प्रमश, उभशो न्यूने न्यूनम् ॥ ८॥ पारानन्दो राजा यधन्यधर्मान्मतान्युच्छेदयेघद्यसम्राट् स्यात्तर्हि मतानि तद्धर्माश्च सस्थापपेरस्वमतेऽधिक ततो न्यूनमास्तिकमते ततोऽपि न्यून नास्तिकमते इति सम्पाद- येलेर यदि कुर्यात्या तर प्रायश्चितिरिति एकाहमुपक्सेत्यायिक वाचिक मानसिक मिति विधा पाप । तत्र नाम्यध कृत पायिय पन्या गोत्राह्मणादिवन्धप्रहरण यदि कुर्यारका तत्र प्रायश्चित्तिर्युष्टाया वसन्ते शरधनने आशे वा पञ्चकोशेम्योऽधिकप्रदेशे यत्प्रवह- जलं तीर्थ स्यात्तत्पयामेन गया तस्मिन्नापुल शुचिर्भवति । एप पापी त्रिमि शुध्यति राज्ञो दण्डेन, परस्त्र सादिसान्तदु खमोगेन, प्रायश्चित्तेनेति । यदि मतविरुद्धमाचरेत् का तन प्रायश्चित्तिरिति पुनदीक्षा समाचरेत् यदि मतविरुद्ध भावयतशुद्यादिक का तर प्रायश्चित्तिरिति पुनर्भावनामयीं दीक्षा बुर्या पुनदीक्षायां गुरोर्न किंचिदन्य सर्व समानम् । दीक्षानियमेषु येपामसभवस्तदकरणान्न दीक्षान्यान्य योऽधिश्या दीक्षया दीक्षित श्रेष्ठो भवति तस्मात्तमभिवादयेत्तमभिवाद्याऽग्रह स्वाञ्चेत्या तर प्रायश्चित्तिरिति सात्वा प्राणाया. भशत कुर्याचत सपिरभाति यन्नाति तदघ धूवति, यत्प्राणानायमति तदप्रगुलजाध्यमेव धन्वति, यत्सपिरभाति तदात्मान तेजखिनमेव कुरुते, यद्वा तमेव प्रबो दण्डवत्प्राणपते- अगिपत्य त यावदह प्रमत्तोऽनभिवादय तदेनश्छिन्धि प्रसन्न पुष्टिं प्रसन्नता मयि धेहीति । सभवत्यङ्गे यदङ्गान्योन्य तदङ्गमानावृत्तिरानिलनिवर्तनप्रारम्भापारम्भ न्योन्य पूर्ण सम्पयते । दीक्षितः सन्नदीक्षिताय शिष्याय मन्त्रमुपदिशेधेत्पुनर्दीक्षा। दीक्षिते आश्रमान्तरं प्रविश्य पुनर्दीक्षा । गुर्वन्तरंगत्वा पुनर्दीक्षा ॥९॥ प्रायश्चित्तमेव भाति पदेनस फलद्वयमप्युच्छिनत्ति तत्ततोऽमोघ सम्पद्यते यथा प्रायश्चित्तेनैनो मोघ सम्पद्यते तथा केनचिदधेन पुण्यमपि मोघ भवति नत्वैश्वरधर्मज ।

·केनचिंनिवार्य अष्टं एतद्द्योनिवर्तकं सत्कृताजातमनन्तफलदं तस्माद्विद्वांस्तारसंचितुर यात् ॥ १०॥ अथ नित्यार्चनस्यानुकल्पो राज्ञो दण्ड्यदण्डनं यद्दण्ड्यान्दण्डयते राजा तनित्यार्चनमेव विदधाति तस्माद्यया निवार्चनं प्रटोप्य प्रायश्चित्ति विदधाति तस्मादण्ड्या- नदण्डयित्वाऽदण्ड्यान् दण्डयित्या राजैकाहे ब्यहं त्र्यहं वोपरसेत् ॥ ११ ॥ अथ नित्यार्चनस्यानुकल्पो भूरित्याबाह्य प्रतीके अमुकायै ईश्वरात्मने सायुधायै साभरणाय साहनायै सवाहनालङ्कारायै ससवाहनस्वासनाये सशक्तिफापै सशक्तिकायुधायै सशकिकालङ्कारायै सशक्तिकाराहनाय सशक्तिकानाहनालङ्कारायै सश- क्तिकानाहनस्वासनायै अमुकायै देवतायै सखभक्तायै नमो भुवरिति पुप्पाञ्जलिं निक्षिपत्यपि वाऽमुकायै नम इति स्वरिति स्तुत्वा महारति विसर्जयेदनेन मधेण य एवं कुरुते सोऽर्च- नत्रयस्य फलमाप्नोति तस्मादनत्रयस्याप्यनुकल्पो योऽनेन मत्रेण कुसुमाञ्जलिना देवता यजते । अप्येकस्य पुप्पस्य वा पुष्पैकदेशस्य वा स देवताया विशेषार्चनेनार्चकः सम्पयते इति प्रायश्चित्तम् ॥ १२ ॥ यः कामयेत देवताप्रसादेन यामिति स खेएदेवतारयःसंवत्सरसंस्यातेभ्यः सुरू- पेभ्योऽटवाधिकेभ्योऽनुल्लविततद्वयःसंवत्सरेभ्यो प्रामणेभ्यः शिखां भ्रूयुगपदमरोमाणि वर्जयित्वा सर्वेषां तेषां गात्राणां नापितेन पुरेण मुण्डनं कारयेदपि वा यानन्मन्येयुर्यदेप, मुण्डयति तदात्मानं पापेभ्य एवोहरति । अभ्यगमुन्मर्दनं कारयित्वा कोणेनोप्लेन यित्वाचं कौपीनं वयं द्वितीय कटिसं तृतीयं नामिसमदेशस्य महचतुर्थमन्पत् ।। १३ ॥ एवं वनचतुष्टयानां दशकं वा तृतीयचतुर्थयोराञ्जनमरमजं कृष्णं व्यास्पातान्याम- रणानि छनमुपानही कमण्डलून् पुष्पमालां काश्मीरं रकचन्दनं शुद्धां मृत्यां वा ताम्रभरमादि बहुरोगलं महौषधं पयो दधि धृतं संस्कृतमन्ने या पानीयं मुखशयां असरदोग्यामपि मुरूपां तरुणी सकृद्धोगार्थ वेश्यां च प्रयच्छति तदात्मानं देवताप्रसादेन यति । तेभ्यः प्रणाम श्रद्धया अधानेम्पो गृहस्थेभ्यः समर्थः प्रयच्छन् तदन्यतमं वाध्ययश पदर्थी, स्यात्तस्मै तमर्थ इत्युक्तस्यानुकल्पः । नैतस्मिन्पानापात्रविचारः। आपाप- नस्य द्विजः पानं दक्षिणादानयोनाक्षणो विधानेर पार्न विद्यातमोभ्या युक्त स एव यन- मानः श्रद्धया ॥१४॥ सामप्यं च सत्वरतो नितरो लागेष्ठा पस्मिनुपसिते उपकारिणि इति पूर्व रे संभाति तपाननित्यके ।। १५ । पपा यया वागपराधः स्वाध्यायान् पुर्वा ता तपा सर: प्राधि का राधेषु सर यज्ञाः प्रापक्षितीयाः प्रापधि मनोररापेर म तपा तपा प्राणामा: खाप- १३ ·प्रायश्चित्तं घनायपराधेषु तया तथा पात्रेषु दानं वा तथा तथा राजदण्डस्य खीकार: प्रायश्चित्तम् ॥ १६ ॥ तीर्थाभिगमनं वा एकविंशतिरुपवासानामाचरणं सर्वप्रायश्चित्तं उपवास- शानशन जलमाशन वा एतस्य कृतस्य एतेन कृतेन फल नोद्भलिप्यति इति ज्ञानं मुण्डनं प्रति वृद्धाना लोना भ्रूयुगपश्मरोमाणि विना शिखापर्ज केशाना इमश्रूणा च मुण्डनं वृद्धाना नानाचमनानानि प्रायश्चित्तमात्रस्य पुरस्तात्पश्चाचतान्य. न्वितानि भवन्ति ।। १७ ॥ यस्मिन्नहनि प्रायश्चित्ताचरणं तस्मात्पष्ठेऽहनि मुण्डनाद्याचर- पामिति पश्चाद्भवति ॥ १८ ॥ इति प्रायश्चित्तक्रमो व्याख्यातः ॥ १९ ॥ इति पारानन्दसूने उत्तराध्याये पश्चममाहिकम् ॥

·पारानन्दसूत्रे पष्ठमाहिकम् ।
अथ व्याख्यानक्रमं वक्ष्यामः ॥ २० ॥
सृष्टौ कृतयुगे नानामतानि नानासंस्काराश्च ऋपिमिर्व्याख्यातानि व्याख्याताध
खेभ्यः खेभ्यः शिष्येभ्यः प्रायच्छन् ते शिप्यास्तदनुचक्रुर्भावनामाचारांश्च ताहं भग-
वान्परानन्दस्तत्तद्भावनाभिर्भाविताभिराचारैराचरितैस्तुष्टस्तेभ्यो यथार्थ मतमुपदिदिक्षुरव-
तरनवतीर्णोऽभुवमिति गङ्गायास्तीरेऽनुकूले पद्मासनस्थस्तं मामभ्यधावन् पयो वसिष्ठा-
घास्ते प्रणिपल्या वनस्मानुपदिशाचवेति सोऽहमनुवमदीक्षिता अनुपदेश्या भव-
न्तीति मन्मते न न्यासो न हिंसेत्यादि तेऽब्रुवन्यज्ञे हिंसा श्रूयते सा किं भव-
मतदीक्षितैर्नानुष्ठीयते ते किं न प्रत्यवायमयन्तीति सोऽहमबुवं युक्तं यदुक्तं न तत्र तर्को न
युक्तिस्तत्सत्यमित्येवावधार्य योज्यं ध्वन्यर्थकं योजितं परस्परमजिज्ञासो पणमेवं विधा
भापणं भवति तत्राथमेवाहं वच्मि तस्माद्भवतां श्रद्धया शुश्रूषा मत्तश्चेष्णुमं नो
चेद्गच्छष्पं यथेच्छमित्युक्तास्तेऽनुवन संदेहोऽस्माकं त्वद्वाक्ये श्रुति मीमांसयिष्याम
इति पृष्टस्तदहमवोचं न यावत्पारानन्या दीक्षया युज्यते तावत्प्राणिहिंसनं यज्ञे न्यासचे-
श्वराणां प्राणिषु पारानन्या दीक्षायाः प्रागिति यज्ञे हिंसानुष्ठेयेति ज्ञानानन्दस्ततः
परमनागसाम् ॥ २१ ॥
तेऽपृच्छन् दीक्षा सा कयं यया दीक्षया दीक्षिताः सन्तो ययं श्रवणाधिकारिणः
सम्पन्ना भविष्याम इति पूर्व दीक्षा व्याख्याता सा तेभ्यो च्याख्याता ययाकयंपिचेषु
नियमेष्वेकं नियममास्थाय दीक्षा सम्पयते ॥ २२ ॥
उपदीक्षोत्तरदीक्षयोरप्येवम् ॥ २३ ॥
एवं नित्यनिर्वर्तननियमेषु ॥ २४ ॥
मुख्यं तु यथोक्तम् ॥ २५॥
इति तेभ्यो व्याख्यातं तेऽग्रुवन् मुख्यमेर करिप्याम इति तेम्यचतुर्दिशसही-
क्षितेभ्यो यया यथा यन्मानेच्छा तेभ्यस्तेम्यस्तान्मघान्दत्या मतं मतधर्माधोया निस-
निर्वर्तनं च ते कृतार्थमात्मानं मन्यमाना मां प्रणम्य यधेन्टमगमन् ते स्वान् सान् गहान्
गन्यैतदेव ययाधिकार प्रचारयामासुः ॥ २६ ॥
अगस्त्याचा नारदाया यामाचारिणो भनिप्याम इत्समुपंक्षेम्योऽहमा शिकार
मयमुदामैथुनात्मकं द्विप्रकारं मुद्रामैथुना मरुमित्येके समामनन्ति ॥ २७ ॥
तेऽपि पूर्ववत् ॥ २८ ॥
देवाख्यो देवदेवात्य इति द्वापी मामागत्योचराचारिणौ मसिम्यान ति ताम्सा.
मुच्चराचारमहमपि प्रायम् तारापनोतराचारी मजतुर्पये तेऽपि पूर्ववत् ॥ २९ ॥

·समयों विद्वानीति यो वै ऋषयः समाजग्मुस्ते पूर्व दक्षदीक्षिता अभवंस्ततो वामिनस्तत औत्तरास्तेऽपि पूर्ववत् ॥ ३० ॥ अयोध्याया यः सुदर्शनोऽभूभूमिपाल शाक्तमकरोत्पारानन्दं दीक्षितं वसिष्ठस्तस्मात भहिंसक राजानं ज्ञाल्या परितः सर्वे राजानः सन्नद्धा युद्धायाहयन्त स राजा वसिष्ठं प्रणि- 'पसोवाच मया युद्धमहिंसकेन कार्य वा न कार्यमिति वसिष्टस्तं गृहीत्वा मामभ्यधावप्रणि- 'पत्य प्रश्नं मामपददयं मे शिष्योऽभवदयोध्याधीशो राजा सुदर्शनः शाक्तो मच्छिम्यः पारानन्दो जात इत्युपलम्याऽन्येऽरयस्तदीया अयमहिंसकोऽतः परमिति न योस्यतीति युद्धसनद्धा एवं निरोधयन्त एतज्जनपदपरितः स्थिता बभूवुरिति विज्ञायैप भामपृच्छत्स भव- निकटमानीत इत्येनं शाधीति ॥ ३१ ॥ अहमब्रुवं तमानयेति स प्रणिपत्योपस्थितस्तमुपदिशं युद्धाद्धर्म्यमन्यन्न पारानन्दाना राज्ञा तस्मात् युध्यस छिन्धि मुण्डानि जयमामुहीत्युपदिष्टः स वसिष्ठश्च तावुभौ च ती निर्गतौ बभूवतुः ॥ ३२॥ जयं चाऽऽप सः॥३३॥ फेचित्पारानन्दा अग्निहोत्रिणः समारभन्ते प्राणिन आनीय हन्तुमनुसंधाप यूपेषु यावद्वध्यन्ते तावन्नारद. पर्यटन तत्राभ्यगच्छत्तानुवाच किमेतत्कुर्वते भवन्तस्ते ह प्रोचुः सत्रं सोऽनवीनैतत्सत्रमेपोऽपयज्ञो यत्पारानन्दा हन्तुं प्राणिन उद्युक्तास्तेऽत्रुवन् सत्यं सत्यं तस्मादेय देवता न पश्यामस्तद्रवीतु भवान्यदेतेनेश्वरीकृतेन सत्रेण द्रक्ष्याम इति तैः पृष्ठो, नारदो होवाच पारानन्दं यज्ञविधिमवधारयन्त्विति ॥ ३४ ॥ होमादिपूत्तरकत्वन्तेषु वधार्थ यज्ञेषु यावन्तः पशवस्ताः प्रतिकृतीः ।। ३५ ॥ ये हिंसामाश्रित्य ऐधरान्धर्मान् वयं कुर्म इति ध्यायन्तः कुर्वन्ति न ते तानानुवन्ति भैश्चरान्लोकान्सममिपद्यन्ते पतनधर्माण. ॥ ३६॥ हिंसायुषो नाशकरी हिंसा पुण्यौवनाशिनी ॥ हिंसामाश्रित्य य. कुर्यात्सुकृतौधान्सहस्रशः। सुखमस्मै प्रदातु ते न समर्था. कथंचन ।। रोगानाश्रिय यक्ष्मादीन्य इच्छेत्सुखसाधकान् ।। उपचारान्यथा मन्दो न ते स्युः सुखदायिन इति ॥ ३७॥ विषयुक्तं यथा तोयं न तृष्णा वारयेत्कचित् ॥ हिंसायुक्तं तया पुण्यं न सुखं दातुमईति ॥ ३८ ॥ विहिताऽविहिता वापि हिंसा याऽनपराधिनाम् ।। सर्वथा दु.खदा पश्चात्तस्मात्ता परिवर्जयेत् ।। ३९ ॥

·।
एकामहिंसामाश्रित्य यः कुर्यादधपर्वतान् ।।
सोऽघाचलान्शुचीन्सर्वान् कुरुतेऽहिंसया नरः ।।
.... प्रयत्कुरुते सर्वान्ययाग्निरुपर्वतान् ॥ ४० ॥
नरान्यहिसितस्यैवम् .............
अवध्यस्याप्यदण्ड्यस्य ये देहस्य नराः कचित् ।
छेदनं वा विशसनं क्रयं वा विक्रयं तथा ॥
उपकारं च संस्कारं भोगं छेदानुसंमतिम् ॥
कुर्युस्त्ववयवानां वै तेऽपि हिसाविशारदाः ॥ ४१ ॥
मनुष्यहिंसितानां प्राणिनामनागसामत्यक्ताईत्यपूर्वाणामवयवानां यच्छेदनं विशसनं
कयो विक्रयः संस्कारो भोग एतेषां कर्मणामन्यतमस्य कर्मण उपकारोऽनुमननं वा एतेष्व-
न्यतमं वा कुर्यात्सोऽपि हिसायदुःखमागिति ॥ ४२ ।।
संस्कारो वा विशसनं क्रयो वा विक्रयस्तथा ।
उपकारश्च भोगश्च तथैव छेदसंमतिः ॥
हिंसा सप्तविधा गौण्यः समास्त्वेता विहिंसया ॥
तस्मादष्टविधा हिसां वर्जयेदीशतोपकृत् ॥ ४३ ।।
शास्त्रेषु प्राणिनां हिंसा यत्रोक्ता स्यादनागसाम् ।।
यः प्राणी यत्र सूक्तः स्यात्पैष्टिं कृत्वा तदाकृतिम् ।।
ततस्तु प्राणिनं पैष्टं स्पर्शयेद्बुद्धिमान्शुचिः ॥
पैष्टादुत्तर उत्सृज्य प्राणिनं पैटकाचतः ।
यत्कार्य यत्सुघीः कुर्यात्तत्रैवं कल्पयेद्विधिम् ॥ ४४ ॥
वा पैष्टे चतुष्कोणे राशौ वंशशाखालेखिन्या यजमानो होताऽध्वर्युरुद्गाता ब्रह्मा वान्यो
यमुपाकुर्यात्तदाकारं प्रलिख्य ब्राह्मणे यजमाने पालाश्या क्षत्र औदुम्बर्या वैश्ये वैल्व्या
सर्वेषां वंशशाखा भवति तस्मादंशशाखया सर्वलिखितेन प्राणी तमालभ्य प्राणिनं शामित्रा-
गारादुत्तरत उत्सृज्य लिखितं शामिने नीत्वा प्राक्शिरसं प्रत्याशिरसं वोदक्पादं संस्थाप्य
यद्यदद्गरेखातो यद्यदगमुद्धरति तत्तद्धृतेन दुग्धेन संमिश्य जलेनालोड्य संश्रपयेत्तै-
यजेत् ॥ १५॥
धेनुघृतेन धेनुदुग्घेन धेनुभ्रा सर्वेषां पशूनामिति दिग्भैरवः ॥ ४६॥
माहिपेण सर्वेषां पशूनामिति कालभैरवः ॥ १७ ॥
यदाकारो लिखितः स्यात्कृतः स्याद्वा तज्जातीयाया इत्याकाशभैरवः ॥१८॥
सर्वेपां पशूनां गोधूमपिष्टम् ॥ ४९ ॥
रक्तचन्दनोदकं लाक्षारसोदकं च सर्वेषां रुधिराणाम् ॥ ५० ॥

·आम्लद्रव्ययुक्तं रक्तचन्दनोदकं मधिरमिति दिग्भैरवः ॥५१॥ लाक्षारसोदकं जम्बीरनीरमिभं रुधिरमिति कालभैरवः ॥५२॥ रक्तचन्दनीदकं लाक्षारसोदकं दधिमिश्रं रघिरमित्याकाश- भैरवः ।। ५३ ॥ केवलं जलं रुधिरमिति यसिष्ठः ।।५४ ॥ यतो वा एतदिच्छेत्ततः किंचित्तस्मिनिक्षिपेत् तेन तं यजेत् ॥ ५५ ॥ हिसां परिहरन्विद्वान् यथोचितं विभाव्य पुनचिप्राणोद्गमनभावनं कुत्रचित्पेष्टकानु- ट्रानं प्रतीयन्सर्माणि कर्माणि कुति ॥ ५६ ।। अहिंसकैः पारानन्देरसार्याः सर्ग हिंसा ऋते अपरिहार्यहिंसादण्ज्यहिंसादृष्टाग- स्कारिहिंसाभ्यो यतो दण्ड्यहिंसाभ्युदयदा अन्येऽपि तथैके विभिन्नदे इत्यैके इति पारानन्देभ्यो वसिष्ठः ॥ ५७ ॥ तया प्रापिरशनयनमाटमेत वा एतेन तं वा तास्पृष्टेन वर्हिनमालमेत् ।। ५८॥ अथो स्वल्वाहुरेके ब्रह्मादिनो नानेयाः पारानन्दैः प्राणिन ऋतेऽश्वपुरुपय- लीवर्दोष्ट्रहस्तिप्रडीनपक्ष्यारण्येन्यः तन पैटरेच प्रचरन्ति प्राण्येकधर्मातु लुप्यन्ते यानपानसं- ज्ञपनाद्या. । पोद्धरणादि समानम् ॥ ५९॥ अथ केचिदाहुस्तत्वदर्शिनः पारानन्दाः सर्वत्र प्राणिधर्मान्प्रटोपयन्तः प्राणिन उनीवयन्तः पैटरेव प्रचरन्ति तत्रोपाफरणायगयागान्तं समानं पानगमनसंज्ञपनवर्जम् ॥६०॥ मुद्गपिष्टं तृणादानां माणिनाम् ॥ ६१ ॥ गोधूमपिष्टं फलादानाम् ॥ ६२ ।। मापपिष्टं मांसादानाम् ॥ ६३ ।। तिलपिटं जलचराणाम् ।। ६४ ॥ ओदनो भूचराणाम् ॥ ६५ ॥ चणकपिष्टं खेचराणाम् ।। ६६ ॥ एतदन्यतमं वा सर्वेपाम् ॥ ६७ ॥ गोधूमपिष्टं सर्वेपाम् ॥ ६८॥ ते सत्रिणः प्राणिनः पशून् वा पटकप्राण्याकृतीनालन्य प्राणिन उत्सयोचरतः शामित्र पैष्टकान्प्राण्याकृतीनानीय तान्संस्थाप्य तेषा वपा उत्खिद्याऽवदायाङ्गानि जुहुयुस्ते ब्रह्मवादिनो ब्रह्मार्चखित्वमापुरतामियों यजते सोऽभुत आनन्यम् ॥ ६९ ॥ इत्युपदिष्टास्ते तथैवाकुर्वश्चापश्यंश्च पेष्टा देवताम् ॥ ७० ॥ स तैः पूजितो नारदो दिवमाचक्राम ॥ ७१ ।।

·९५ एको ह वै राजा खगप्रसिद्धाख्यः पारानन्द आसीत्स ऐश्वरोऽयं धर्म इत्यनु चिन्तयन् दण्ड्यान्दण्डयन्नेवापुनर्भवं जगामाकुर्वन्नेवान्यान्धर्मान्दीक्षितः शाक्तः ।। ७२ ॥ ऋप्यायणस्य ब्रह्मर्षेः पुत्र झपभाख्य आसीत्स उपनीतः षोडशवर्षान- न्तरमधीतवेदस्त्यक्तब्रह्मचर्यः पारानन्दो भवन् न चकाराध्यापनं याजनं प्रतिमहं पित्रानि- रस्तो गृहादहन् पारानन्दब्रुवः पारानन्दं धर्म चकार किंचित्पृष्टः केनचित्तदा शाक्तः पारान- न्दोऽहमित्युवाच मात्रं सोऽचिरादेव श्रद्धापूतो जीवन्मुक्तोऽभवच्चचार देवतापार्थतः स शाक्तः कालिकेयः ॥ ७३ ॥ कश्चिद्दीर्घतमा इत्याख्यो ब्राह्मण आसीत्तस्य त्रयः पुत्रा गौतमः प्रगौतमोऽ वगौतम इति तेषां पितान्धो माता सुरूपा सा व्यभिचारिण्यभवन्नवं नवं पुरुपं विचि. न्याना आनीय नित्यशो नवं नवं रमति तस्य पुंसः पदोऽनुघातेन सोऽन्धोऽस्या भर्ताऽध्यग- च्छत्स क्रोधेन महताविष्टः शशाप तां साऽऽह क्रुद्धा सुरतविघाताद्गौतमाय प्राहैनं घातय मत्सुर- तविघातिनमिति सोऽब्रवीन्मा माहिसीरिति सोऽस्य मीमासामकरोदेपो मे पितैषा मे माता कमहमवकुर्यामिति सोऽध्यगच्छदनुपनीतस्य मे माताधिका भवतीति सोऽघातयत्पितरं नाप्येनसा लिप्तोऽभवत्ततः स उपनीतो मुन्यन्ननर्पिणा ॥ ७४ ॥ एतदृष्ट्वा प्रबर्हिरप्येतदकरोदुपनीतः स पापेनायुज्यत तत्र स ततः पारानन्या दीक्षया शैब्या विधूतपाप्माऽभवत् ॥ ७५ ॥ भार्गवः परशुरामाख्यो जमदग्नेः पुत्रोऽभूत्तस्य माता कंचिद्धनाढ्य दृष्ट्वाऽनुरकाऽभवदिति तज्ज्ञात्वा जमदग्निः प्राह परशुरामायैनां स्वमातरं मजायां घातयेति साऽनवीन्मा माहिंसीरिति सोऽस्य मीमासामकरोदेपो मे पितैपा मे माता कमहमवकुर्यामिति सोऽध्यगच्छदुपनीतस्य मे ततोऽधिको भवतीति सोऽघातयत्तीक्ष्णधारेण मातरमिति नैनसा लिप्तोऽभवत्तं शिवः पारानन्दं कालिकेयमकरोत् ॥ ७६ ॥ एतदृष्ट्वा प्रेमोऽनुपनीतोऽघातयत्पित्राज्ञया मातरं स एनसा लिप्तोऽभवत्ततः स पारानन्द्या दीक्षया कालिकेय्या विधूतपाप्माऽभवत् ॥ ७७ ॥ नाचिकेतो ब्रह्मायणस्य पुत्रः खोपास्यमन्त्रदीक्षितो य उपनयति स आचार्यों योऽध्यापयति स उपाध्यायो यः शिष्योपास्यदेवतामन्त्रार्थ दीक्षते तं तत उपदिशति तन्मन्नं च स गुरुस्तथा गाथामुदाहरन्ति ।। तातादाचार्यकः श्रेष्ठ उपाध्यायस्ततः परः । उपाध्यायाद्गुरुः श्रेष्ठो न जीवेषु परं गुरोरिति । स सर्व दातुं गुरवे गृहस्थं हिरण्यमुयुक्तोऽभवत्तन्मातापितरौ प्रतिकूटौ बभूवतुस्त- ज्ञात्वा स नाचिकेतः खड्ड्रेनोचकर्त तयोः शिरसी तदेतज्ज्ञात्वा गुरुः प्रसन्नोऽजीनयत्ता- ·विति दृष्ट्वा प्रस्तरो यो दीक्षित स एव चकारेनसा लिप्तोऽभवत्तत संपारानन्या वैष्णन्या दीक्षया विधूतपाप्माऽभवत् ।। ७८ ॥ पलियरोचनिष्णको विष्णवे दातु सर्वमुद्युक्तोऽभवत्तस्यान्तरायायाभवत्तस्य गुरुस्त गुरुभदण्डयत्स्वदेवतार्थ जीव मुक्तो न स एनसाभ्यभवदिति दृष्ट्वा प्रयूपः खगु- रमजीवन्मुक्त एसमक्रोत्स एनसा लिप्तोऽभवत्स पारानन्या दीक्षपा सोयर्या पुनर्विधूतपाप्मा- मवत् ॥ ७९ ॥ वाराध्येश्वरोच्छिष्टेनान्या परा मना मृत आत्मन यजेदत ईधरात्मनश्चेत्येके नाविज्ञात- तद्गतिमात्मानमुदिस्य यजेदित्याहुब्रह्मवादिनो ब्रमर्पयः पारानन्दाः ॥ ८० ॥ यमपराक्रमाख्यो राजाऽभवत्कालिकेय पारानद पालिकेयान्धर्मान्प्रापर्तयत- स्तस्य जीवन्मुक्तस्य यस्य सभास्था नगरस्था प्रायश कालिकेया रक्तचन्दनलिप्ताङ्गा निल- सद्धिरण्यमाला रक्तपुष्पमालास्तीदणधारधरा शान्ता पारानन्दा स राजा वरणमाहयत् । आहुत स वरुण आजगाम तस्मै प्राहाऽऽनय वारुणी सुरां कालिकार्चनायेति आनीता तेनेति दृष्ट्वा तस्मै प्राहोतमा किंचि मे देहीति तस्मे वरण प्राह सुरा परीक्षयेति । साभ्यपत- इस्ता पात्र पात्रा सुरा तस्या प्रादुरभूवनिक्षयो वरणस्तेभ्यो रस गृहीत्वा राज्ञे प्रायसो- ऽभ्युवाचोत्तमेति तस्मादेक्षवं सुरास्थाने सुराभावे दीयते देवतायै सोऽर्चन प्रावर्तयत तस्य सभारा सुचदनोक्षिता रक्तपुष्पार्चिता सबै रक्तचन्दनेनेपरपृष्ट बुश स वायुनोरेत पस्पर्श पचित्पुरुष स त प्रक्षिपसोऽभ्यपतद्दल कुष्ठे स गलत्कुष्ठी दिव्ययपुस्तदैव दिवमाजगाम विज्ञायते एतद्विभ्रतो रक्तचन्दनानुलेपमाहात्म्य विज्ञाय तस्य पुस कोनु ब. येन्माहाम्य तस्मादेतलेप धारयेच्छाको विद्वा देवतागारे राज्ञोत्सृष्टे यथोक्त विशेषार्चना. याहून चातुर्वण्यं वेश्यामधमक्ष्याकुल चक्र समाप्य शान्ति प्रपठेत् येऽस्य विना येऽस्य दुष्टा येऽस्य दुरिष्टयस्ते भैरयनशिता विलुठ तु भूम्या येऽस्य वा श्रद्दधाना प्रभवस्ते भवन्त्यनार्ता सन्तो भैरवप्रसादाद्विहरन्तु मनुष्यलोके अथो देवलोके प्रसन्नास्त्रिश्चतुर्मा यथासख्य या प्रजपति शातिमेना शाता सन्तस्ते विहरति धीरा । अमृतत्व योगिमि. गम्यते यत् लभ्यते तैभक्तिपरै सद्भि शान्ति प्रपठद्भिरिति पुरस्ताच्छातिमर्चनस्य पश्चा- चेत्यपि वा यत्किंचिदर्चने न्यूनमेतया पूरयति अन्य पारानन्दाविरुद्ध प्रयोगैरर्चन प्रयुञ्जी. तापि वा चैतत्सूत्रोक्तमाचरेदपि वाहिदोतमेवाचरेदपि वा प्रकरणोक्तमेवाचरेदपि चैकसूत्रो. तमाचरेदपि चा पारानन्द पारानन्दाविरुद्ध पारानन्दाविरुद्धेन वर्मना यत्किचिद्भक्त्या प्रयुज्यते तेनाय सिद्धिमधिगच्छति वामतो निवेदनं देवताया इत्येवाधिक दक्षिणादामे दक्षिणतो निवेदनं देवताया इत्येवाधिक घामाइक्षिणेऽ. न्यत्सर्वसमानमित्येके मण्डलार्चनं लध्येतद्यद्देवतावाहनं देवताशक्ति देवताशक्तिवाहनं तवया लक्ष्मीगरुडो विष्णुगरुडो लक्ष्मीश्चेति विष्णोर्मण्डल ·कुरुकुल्लासिंहः कालिकासिंहः कुरुकुल्लेति कालिकायाः पार्वतीवृषभः शिववृषभः पार्वतीति शिवस्य संज्ञाश्वः सूर्याश्वः संज्ञेति सूर्यस्य भैरवीश्वा भैरवश्वा भैरवीति भैर- वंस्य पुष्टिमूषको दन्तिमूषकः पुष्टीति दन्तिनः प्राहीहंसो ब्रह्महंसो ब्राह्मीति ब्रह्मणः समर्चयति तत्तदीयस्तत्तदेवास्य तत्सम्पद्यते ।। ८१ ॥ यो वा पारानन्दस्तारतम्येन कुर्वन्स्पृशन्पश्यन्सर्वदा विहरति स सर्वत्र प्रभवति । तद. कृत्लश उदाहरिष्यामस्तिर्यग्भ्यो मानुषा उत्तमास्तेषु ब्राह्मणास्तेषु विद्वांसस्तेषु तपस्विनस्तेषु सिद्धास्तेभ्यो देवतास्तेभ्यो मुक्ता इति मातुः पिता पितुर्गुरुर्गुरोर्मन्बो मन्त्रादेवतेति जडाचित ऐशं जर्ड शालिग्रामादि तत ईशास्ततः पारात्म जडं तदेव ततः परात्मेति जीवेभ्य ईश्वरा ईश्वरेभ्यः परात्मेति न तत्परमुत्कृष्टं किंचियदोंकारवाच्यं मुख्यं यथा वा ईश्वराद्विद्वांसः सर्वतः खतन्त्रत्वेन न सुन्वन्ति तथा सुन्वन्ति परात्मानमेव भूयो वोदाहरिभ्यामो यथा कृरतशो यथा वै विद्वान्विद्वांसमविद्वांसं च क्षुधितं चागतं चातिथित्वेन परिचरति उभयोः समो भवति क्षुधोहरणे तारतम्यमेवोभयनान्नं चरति । वाहन्नमस्मै समर्पयति क्षुदपहलै तस्मै ततो निकृष्टमन्नमविदुषे तस्यै एवं भाषणनिन्दास्तुतिवन्दननत्यासनदानादिषु सर्वत्र व्याख्यातं तारतम्यं भावेषु वा यथा मनसा दुःखिते करुणा सुखिते मैत्री शुभादृष्टजन्यकारिणि मुदिता अशुभादृष्टजन्यकारिण्युपेक्षा वैक अन्त्ये निग्रहः सम- र्थस्तारतम्य कर्तुमशक्त उपेक्षा भावयतीति यो वा एवं विद्वांस्तारतम्येन भावयति वदति समाचरति निगृह्णात्सनुगृह्णाति ददाति यजत उपेक्षते सोऽमृतत्वाय कल्पते सिद्धामीष्टः स संतिष्ठते ।। ८२॥ इति पारानन्दसूत्रे उत्तराध्याये पष्ठमाहिकम् ।

·पारानन्दसूत्रे सप्तममाहिकम् । अथ राजधर्मक्रमं वक्ष्यामः क्षत्रो देवताप्रसादाप्तामितवलपराक्रमारोग्य- सौन्दर्यबुद्धिधनादिवेभयो यथा यस्य शरीरे सर्वेषा सण्यायुधानि मोवानि भवन्त्यजसागि च यस्य शस्त्रमख वा सर्वत्रामोघ भवति यस्य सर्ने सेनापुरुषा युद्धविजयोपयोगिनो विज. यानन्तरं रक्षोपयोगिन शोभोपयोगिनो वा जीवन्मुक्को वा स राजोत्तमो म यतो मानुपका- याकार्य । तत्कुलोद्भूतोऽधम स मानुपकार्यकारी युक्तिप्रयुक्तिनल्धनदुर्गादिसमुदायबल- स्तेन हीनोऽधमाधमस्तस्य या एतस्य राज्ञश्चत्वारो धर्मा दण्डो दान दमी दयेति तत्र दण्डो विशिष्यते वैद्यैरवद्यमहौषधप्रयोगेण प्रजासस्थान् रोगान् हरेत् अध्यापकनाचुर्यादविद्वत्ता प्रवास दानेन दारिश प्रजाया प्रजासस साघुछ ख दुष्टाना दण्डनेन अपि भ्राता सुतोऽर्यों माता पिता उपाध्याय आचार्यों गुरु परमगुरुर्देव- योनिनो गधर्वादि श्वशुरो मातुल पितृभ्यो वान्य कश्चिद्य प्रेमास्पदो यदि यथार्थ दण्ट्य स्यात्स दण्ड्य एव राज्ञो नादड्यो नाम राज्ञः कश्चिदस्ति यो धर्मा- द्विचलितः सकादिति शिरच्छेद सखहरण कशाभिवात आमूर्छाया उपवासो जलाइते पोडश निगरवधोऽमान्यता यथोक्त प्रायश्चित्तकारण एते दण्डा पारानन्दशा- सनसमता इति नानेंद्रियध्वस न यावनीवन्निगडबन्ध पारानन्दसमत । शिरश्छेद- विधि वक्ष्ये आनीय स्नात वध्य पुरुष प्राणहरणायाग सन्नद्धादिक कालिकाने शुचौ समे देशे स्तम्मे प्रीया निधाय रज्जादिना सवध्य रक्तचन्दनपुप्पाम्या देवता सिंह कुरकुष्टा कुरुकुल्लासिंह खड्ग वलिं च सपूज्य स्तम्ब सरज भूमि च तदवशिष्टेन घातक पूजये- खिय चेद्वातक स्वमा भानमादावित्येके। तत उपतिष्टते ॐ कालिके वदने छेदना- वर्ग लोक वेष गच्छतु पिरजा विपाप्मा भूत्वा यथाय तथा गच्छेयमह विरजा त्रिपाप्मा रुविरेणास्य सिंहौ तृप्तिमेत येऽन्येऽस्मा वास्तचास्य ऋषय पितर शान्त्या उपायान्तु मोदन्तु अव्येणास्य च्यादा पितरो ये च देवावदुच्छिष्टेन मोद प्रयान्तु नीत्या नयेन विनयेन धर्माद्दण्ड्यस्य दण्डस्य तुष्टा सती देहि यजमानाय कामानित्युपस्थाय हुफडित्यु- चरस्थित्वा शिर सरुधिर पाने गृहीत्वा देवताने सस्थाप्य पात्रान्तरे जले च ते व मुच तद्रुधिरेण पूर्णा निनयति कालिकाया अस्वपानरतायै स्वाहेति प्रथमा, सुच मिन- यति, सिंहायासक्पानरतायतद्रुधिर हामि तेनाय तुष्ट प्रददातु यजमानाय कामाखाहेति द्वितीया, कुरुतुल्लायै रुघिरमेतदाहरामि तुष्टा तेन प्रयच्छतु यजमानाय कामान्खाहेति तृतीया, कुरकुलासिंहोऽरीन् यो नाशयति प्रयुक्तस्तस्मै रुधिरमेतदाहरामि तुरस्तेन प्रद- दातु यजमानाय कामासाहेति चतुर्थी, अय पञ्चमी स्रुच रुधिरेण पूर्णा निनयति ये वा रधिरस्य पिपासवो देवा अपय पितरो मनुभ्या ज्ञाता अज्ञाता पशय पिशाचा.

·दुरासदः श्रीगर्भः प्राणिनो ये धर्मपरास्तेभ्य इदमाहरामि त आहरन्तु यजमानाय कामान्खाहेति पञ्चमी, मुण्डे दीप प्रज्वाल्य खड्गमुपतिष्टते असिरसि धर्मपालस्तीक्ष्णधारो खगः विजयो विशसनस्त्वमेगासि जगतो हितः । अवध्यानापयस्येहिकं वयानामुप्मिकं सुखम् । अवध्येपु शान्तः शान्तधारोऽसि वयेषु तीक्ष्णस्तीक्ष्णवारोऽसि वध्याग्भिस्तुष्टिमेहि तस्मे ते नमो मा माहिंसीरवध्याश्चासक्तुष्टो जयं सुखमारोग्यं अभयं देहि यजमानाय शश्वदित्युप- स्थाय पुष्पाञ्जलित्रयोणोक्तमभ्यार्चनं समापयन्त्येप एव वध्यमात्रस्य वधविधिः। त्र्यंबकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिन बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतादिति ॥ तदुधिरतिलकमादावेव भालकण्ठकूपशिरोबाहुमूलहृदयेषु समामनन्ति एवं तिलकी नाऽपमृत्युना युज्यते युद्धादिमृत्युना दिव्येन युज्यते तस्मादयं मन्त्रः सर्वतिलकेपु । के ते सर्वे तिलकाः हारिद्रा भास्मा राक्तचन्दना मार्तिका वा वैष्णवाः शैवाः सौराः शाक्ताः ब्राह्मा गाणपा इत्येते सर्व चले प्रतिपत्तिर- शनमित्येके तत्कारिभ्य आहरणमेके अरण्ये निक्षेपमेके वही निक्षे. पमेके अप्सु निक्षेपमेके भूमिगत निक्षेपमेके। अथ यदि राजा वहन्वलीन्वभ्या- न्लमेत पुरुपानपुरुपान् स्त्रीणामपि वभ्यानां कालिकाने शिरस्छेदयेदित्येके निगटवन्ध इत्यपरे सप्वीश्वरेष्वेपैन कालिका बलिहारिणीति विज्ञायते । अस्यै यतः सर्ने शाक्ताः सौराः शैचा गाणपा बाला वैष्णनाः कापालिका वा राजानो वध्यानुपलभ्य तच्छिरो रुधिरव- लिमाहरेयुरित्याहरन्ति स्त्रियोऽपि वध्यास्तथैव गाथामुदाहरन्ति । रामचन्द्रोऽपघीत्यूर्व ताटिका जनदुःखदाम् । तस्माद्दुष्टाः स्त्रियः प्रोका दण्ड्या वया मनीषिमिरिति । कालिकाभक्तेभ्यो बलिदानोत्सुकेभ्यो दद्याचे च तान्धातयेयुर्वलिविधानेन यो वे राजा वध्यान् यद्धातयति तदात्मानमुच्चैः कुरुते उचैः स्खों लोको पायान हिनस्ति तदात्मानं नीचैः कुरुते नीचे नरको यत्साधून संमानयति धनेन विनयेन तदिष्टेन तदा. स्मानमत्यन्तमुच्चैः कुरते अत्यन्तमुथैर्व ईश्वरलोकः परस्तया गाधामुदाहरन्ति । यो दण्ट्यान्दण्डयेदाना सम्यग्मध्याश्च धातयेत् । इष्टं स्यात्क्रतुभिस्तेन समाप्तपरदक्षिणेरिति । प्रीवान्तं रुधिरं भूमौ पातयेवस्य मुपुष्कटम् । वध्यस्य शास्त्रतः सम्यक् खगेनर्युक्तर्मना । समातः सती सईयज्ञेषु दीक्षितः। तेनापीताः सर्ववेदाः सरंतु मुफ्तं पतम् । दचानि सर्वदानानि येन पम्यवधः तः ।

·एवं प्रयच्छन्यध्यानां बलिं वर्ग जयत्यसौ । वन्येषु निर्दयो यस्तु सदान्येषु दयालुतः । स एव सर्वदेवानां दयापानमुदाहृतम् । वध्येषु सदयो यस्तु खात्मन्येव स निर्दयः यतः खं निरयस्थानं नयत्यय विभूचितम् । न यः कुर्याध्यवधं खात्मा ब्रह्महा हि सः। उपस्थितेषु वध्येषु तद्वधं यो न काङ्क्षति । ब्रह्महत्यादिपापाना स राजाऽऽयतनं विदुः । त्यक्त्वा वध्यवधं धयं धर्माः सर्वे कृता यदि । वृषाभूतांस्तु तान्विद्यान्न तथा वध्यधातनम् । अयं नैमित्तिको धर्मस्तमाद् राज्ञां प्रकीर्तितः । सप्ताङ्गं राज्यमा यात्र न कुर्याद्वध्यधातनम् । स पश्चान्निरयस्थानं खात्मानमनुशोचति । यया पुमान्धनं प्राप्य कामिनी नुगच्छति पश्चात्स निर्धनो भूत्वा यथात्मानं हि शोचति ॥ तस्माइन्याद्वयान्विद्वान्न भूमिचराचावादीन् समृद्धेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दवाइयात. निष्क्रयमित्येके भूमीनं दधामिपतिस्तस्मादृते तडागारामापरिच्छिन्नाभ्यः कंदावि- विचित्कस्मैचिदातृप्रतिग्रहीतृवंश्यास्ताम्रपटे भूमिच्छेदोपवर्णनं च प्रलिप प्रतिग्रहीत्रे, दद्यानादयास्वदत्ताः परदत्ता या अन्यायतो धिग्दण्ड उपवासदण्डो निग- डदण्डो वधदण्डः प्रायश्चित्तदण्डश्च यथान्यायं योज्याः । पुरुपना राजाज्ञोल्लइका ज्ञानपूर्व वधदण्डदण्ड्याधौराश्चेत्येके केचिनिगडदण्डत एवं यथा- न्याय दण्डा दण्ज्येषु योज्या व्यस्ताः समस्ता या स्वप्रभुत्वं दिग्देश वायु कालमवकाशम- पराधं बलं वयो वित्तं वृत्तिमरुग्णत्वं ज्ञानं च दण्ड्याना ज्ञात्या यथान्यायं तेषु दण्ड पातयेत् । रोगिणोऽशकापास्त्वदण्ड्याः सर्वेऽपि संख्यया मृला राज्ञा - सस्थाया खना- नता तनावयाच्या संख्यया मुतखतः परया परया युक्तमाशापयितुमर्हति दशानां नाय- कस्वेकः स तानाज्ञापयति तदाज्ञया विना न त आजीवकाले व्यवहरन्ति ऋते तत्प्रभूणां धातात्सर्वा आज्ञास्तस्य मान्या अनुष्ठेया अविचारत एतेषां दशानामधीशः शताधीशः। सः तस्य तथा तयाधिगन्तव्यम् । अनेन सहस्रापीशा व्याख्याता न लक्षापीशा मानुषाः स्पर्ऋते अमानुपकार्यकारिभ्य इति । स तेभ्यो द्विगुणा जीवास्तेभ्यते त्रिगुणा जीवास्ते- म्यस्ते चतुर्गुणा जीवा एवमपराधेषु दण्डव, व्याख्यातः त्रयो दण्डारतेषां कशामिघात:

·१०१ पोषणपरित्यागो वधश्चोत्सर्गादानपाचनेरीपत्कालमतिक्रम्य य आज्ञां विदधाति स इत्येव- मादिः कशाभिघातदण्ट्य उत्स! मलमूत्रयोरुत्सर्ग आदानमन्नजलयोरादानमैथुननिद्रे पाचनमुत्कोचजीविनः खामिनियुक्त खाज्ञापनं ते खाम्याज्ञायाः । स्वामिनियुक्काझोलानं ऋते स्वामिवधात्तदुल्लादिनोऽसकृदाडोल्लदिनो ज्ञानपूर्वकमाज्ञोल्लधिन एक्मादयो द्वितीयेन दण्ड्याः । पुरुषन्नश्च महदाज्ञापनोल्छी स्वामिनियुक्तस्य स्वामिनो वा एवमादिस्तृतीयेन । राजा च न वृथाज्ञः स्यादन्येपां स्वाविरोधि धर्मविधाधनारोग्यप्राणानां नाशं परत्योद्दिश्य याऽऽज्ञा सैक्माया वृथाज्ञास्ताश्चाधीशान्पर्यायेण देशतः कालत आज्ञाप्य गणतश्व पर्या- चालयेद्यथा संवत्सरमयनं वाऽमुकदेशेऽमुकगणाध्यक्षस्तिष्टत्वयमिति सर्वाने पर्याचाल- येदनुभूतपूर्वपदमुत्तरपदेन नयेन्नानुभूतपूर्वपदं नाप्यधस्तत्रापि कुशलं पञ्चभिर्दशभिवी. ससर्वोत्कृष्टपदं पदाचस्मात्प्रच्यावयेदप्रात्वा किंचित्पदं यावज्जीवं प्रच्युतं पोपयेचदर्धन यावजीवपर्याप्त समस्यैव वा धनं दद्यात्तत्कालीनपोन्यपर्याप्त न्यायतः सर्वपदेषु समर्थ क्रमशो नयेदुत्कोचजीविना द्रव्याहरणं सर्वाणि पदानि ब्यधिष्ठितानि भवन्ति कालविभा- गत्तः परिमितानि कामिन्यन्नपानयानवसनानि परिमितानि भोग्यानि राज्ञा च युद्धमनानां यदा लाभस्तदा तेषां हननम् ।। ८३ ॥ यो वा इमा ध्यध्यायां विद्यामधिगच्छति चतुर्दशविधाकल्पालिकां पारानन्दी सोऽमृतत्वं गच्छति ॥ ८४ ॥ सूत्रमेकं सूत्राधं वा यो वाचा व्याकुरुते । तस्य ब्रह्मयज्ञ. सन्तिष्ठते तस्य ब्रह्मयज्ञः सन्तिहते ॥ ८५॥ इति पारानन्दसूत्रे उत्तराध्याये सप्तममाहिकम् ।। समाप्तं चेदं पारानन्दसूत्रम् । समाप्ता चेयं पारानन्दमीमांसा। ॥ इत्यों ।।

·१ अन्ये २ अपरे भैरवः २० पारानंदकल्पसूत्रे प्रमाणत्वेन निर्दिष्टानां आचार्याणां मतानां शास्त्राणां चाभिधानानि अभिधानं पृष्ठं सूत्रम् अभिधानं पृष्ठं सूत्रम् ९२ १० उन्मत्त- १८ २३ ९३ २२ ९८ ६९ ५,११,१३ ४९ १० ८३ ९१ ६९ ३ अमृतानंद: ५४ ४४ २०,२७ ९१ ७७,८१ ४ आकाश- २० भैरवः ३६ ७३ ५७ ३४,४५ ४० ६१ ८४ ६४ २०,३३ ७४ ६४ २२ ७४ ६ ८ ६ or ८८ ११ उन्मादानंद:५४ ९२ ८ ८० ५६ ९३ ४८ ५आगमः २ ६ आनंदः ७ आस्तिकाः २ २० ८ आहवनी- यामिः ३७ ८९ ९ उत्तरः २. ३६,४४ । १२ एफदंतः ६३ १३ एके १९ ५५,६९,७० ९४,९५,९९ ९ , ·१०४ अनिधान पृष्ठ अभिधानं सूत्रम् ६७ ५३,५५,५७ ५०,५१,५३, ५४ ५६,५७,५९, ६०,६२,६३ १२ ८४,८५,८६ ६९ ६७ १ ७२ ५ २६ ७५ ८ २५ ९४ ९,१० ३२,३७ ८ ३३ ३१,३२ ३९,५२,५३ ६७ ३८ ४० ५१,५४,५६ ४१ ४२ ८२,८३,९१ ४३ ४,७,१० ४५ ४४,४५,४६ ५५,५८ ८० ५० ११,१४,२१, ८२ ८३ ७९,८६,८७, ९० ८५ १ २ - ६ २७ ५७,५९ ८३ १ ९४ ९८ ९९ ५३ ६९,७३,७८ ८८ ५७ २८,३५,४० ५१४६० ९९ ६४ ३० ४४ १०० १४ एके ब्रह्मवा- दिना ८५ १५ कश्चित् १८ २४ ८५ ·अभिधानं पृष्ठं सूत्रम् अभिधानं पृष्ठ ९ १६ कालभैरवः ३५ ६७ ५८ ५७ ३० ७३ ९७ ९४,९५ ९४ ६० २० केचित्पा- १४ ९३ ४७ १४ ५२ १७ कालशंभुः २ १४ रानंदा: ९२ २१ गाथा ६२ १०० ९९ ८३ २२ गाई पयोग्निः३६ ८१ २३ गुरुवाक्यम् ३ ५० २४ चतुर्मुस ४५ १९ केचित् ८ ७३ १७,२५ १५.४४ २६ २८ २५ जनार्दनः ४४ २९ ३३ ९४ २६ ज्ञानानंद: ५४ ७३ ५२,५९ ४२ ९७,११,१३ ४३ ४४ २७ वत्पुरुषः २८ वत्रम् ३ २९ दक्षिणः २ ३० दक्षिणामिः ३६ ७९ ८५ ४७ पारा-१४ ·१०६ अमिधानं पृष्ठ ३१ दिग्भैरवः ३६ अभिधान सूत्रम् ७९ सूमम ४ १४ भगवान् परानंदः ९१ ४५ भास्करः २१ ४० ४६ भैरवः २८ ५२ २५ ६४ २१ ९३ ४६ ४९ ४७ मवशास्त्राणि २ २४ ४८ महादेवः ४९ मुपानंदः ५४ ९३ ५० वसिष्ठः ९४ ५१ वादिनः ५२ वामः। २ ५३ विनेशा ४९ ५४ विष्णुः ५५ शक्तिः ६३ १६ ५६शब्दः. ९ ८ ५७ श्रुतिः २ ४५ ३२ दिग्भैरवो. न्मत्तभैरवी ४१ ७१ । ३४ ३८ ५ C - ३३ देवानंदः ४४ ३४ नारदा ९४ ३५ नारायणः ३९, ३४ ८६ १ ३६ नास्तिकाः १ १९ ३७ परानदः ७२ ९४ - . t ५८ सर्वे । २६ ३५ ५९ सुरानंद: ५४' ९०,९१ ३८ परे na ३९ पारानः . ४० पारान- मतम् . २ ४१ पुराणम् , ३. ४९ ४२ वृहस्पतिः ४४ २२,२३ ४३ ब्रह्मवादिनः ५३ ६७ ५७ ८६९ २ ९६,९१ ६० सूर्यः ३४. ४१ ६१ सस्कार- शाखाणि २. २३ ६२ मशात निलयः २९ १० ३३ ११ ९८ ६३ स्मृतिः ३ ४९ ·GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES Critical editions of unprinted and original works of Oriental Literature, edited by competent scholars and published by the Oriental Institute Baroda I BOOKS PUBLISHED R4 A 1 Kāvyamimams & work on poetics by Rajasekhara (580-920 AD) edited by CD Dall and R Ananta krishna Sastry 1916 Reissue 1924 2-4 This book has been set as a tert book by several Unuersities including Benare: Bomba) and Patna Unireraitres 2 Naranarayanananda a poem on the Paur inic story of Arzung and Krsna s rambles on Mount Girnar by Vas tuprla Binister of hing Viradharala of Dholká com posed between Samvat 1277 and 1287 1e AD 1221 and 1231 edited by C D Dalal and R Anantakrishna Sastry 1916 Out of print 3 Tarhasangraba a work on Philosophy (refutation of Vazzesiha theory of atomic creation) by Anandajnana or Anandagiri the famous commentators on Sankara caryas Bhagyas who flourished in the latter kalf of the 13th century edited by TM Topatha 1917 Out of print Parthaparakrama a dramı describing Arjuba 8 recovery of the cows of King Virata by Prahladanadeva 0-6 5 CD Dalal 1917 Rast raudhavamsa an historical poem (Mahakavya) describing the history of the Baguilas of Mayuragiri from Rastraudha king of Kanauy and the orginator of the dynasty to Narayana Shāh of Mayuragin by Rudra Kavi composed in Saka 1518 or AD 1596 edited by Pandit Embar Krishnamacharya with Intro duction by CD Dalal 1917 Lagānuśasana on Grammar by Vamana who lived between the last quarter of the 8th century and the first quarter of the 9th century edited by CD Dalal 1918 Vasantayılasa an historical poem (Yahakavya) de Berubing the bfe of Vastupala and the bistory of I 19 6 0-8 ·2 RA Guzerat, by Bilachudraguri (from Modheraka or Modhern in Kad Prant, Baroda State), contemporary of Vastupils, composed after his death for his son in Samvat 1296 (AD 1:240) edited by C D Dalal, 1917 1-8 Rüpahasațkam : &ir dramas by Vatsarija, minister of Paramard love of Kalinjara, who lived between the 2nd hall of the 12th and the 1st quarter of 13th cen tury edited by C D Dılal, 1918 9 Mohaparājaya : an allegorical drama describing the overcoming of King Voha (Temptation), or the conver sion of Kumiripila, the Chaluh & King of Gurerat, to Jainism, by Yasubpīla an officer of King Ajasa deva, son of humarapıls, who reigned from A D 1.29 to 1232 edited by Vun Chaturvijayaji wath Introduc tion and Appendices hy C D Dalal, 1918 10 Hammıramadamardana & drama glorifying the two brothers, Vastupāla and Tejalıpåla, and their hing Vira dha vala of Dholha by Jayasımhasűri pupil of Vira such and an Acărya of the temple of Nunisuvrata at Broach, composed between Samyat 1279 od 1280 or AD 1220 and 1239 edited by CD Dalal, 1920 11 Udayasundarikathā: a romance (Campū, in prose and poetry) by Sodhala, a contemporary of and patronized by the three brothers, Chchittaraja, NÁgarjuna, and Nummunraja, successive rulers of honhan, composed between AD 1026 and 1030 edited by C D Dalal and Pandit Embar Krishnamacharya, 1920 12 Mahavidyāvidambana a worh on Nyaya Philosophy, by Bhatta Vadindra who lived about AD 1210 to 1274 edited by 11 R Telang 1920 ? 8 13 Präcīnagurjarakavy sangraba, a collecton of old Guzeratı poemg dating from 12th to 15th centuries AD edited by CD Dalal, 1920 11 Kumārapālapratibodha : & biographical work Prāktta, by Somaprabhacharya composed in Samvat 1241 or AD 1195 edited by Muns Jinawijayaji, 1920 7-8 15 Ganahārıkā, a work on Philosophy (Pasupata School) by Bhasarvajna who lived in the 2nd half of the 10th century edited by C D Dalal, 1921 Sangitamaharanda; a work on Music by Narada edited by MR Telang 1920 2-0 17 Kavindrācārya List· list of Sanskrit works in the collection of Karındracarya & Benares Pandit (1656 AD) edited by R Anantakrishna Shastry with a foreword by Dr Ganganatha Jha, 1921 010 18 Vārăbagrhyasūtra Vedic ntual (domestic) of the Yajurveda edited by Ds P. Sbamasastry, 1920 0-10 19 Lekhapaddbati & collection of models of state and pri vate documents, dating from 8th to 15th centuries AD in. 16 ·3 a Rs A edited by CD Dalal and G K Shrgondekar, 1925 2-0 20 Bhavisayattakaha or Pancam kaha & romance Apabhramsa language by Dhanapala (circa 12th cen tury) edited by C D Dalal and Dr P D Guve 1923 6-0 21 A Descriptive Catalogue of the Palm leaf and Important Paper MSS in the Bhandars at Jessalmere, compiled by C D Dalal and edited by Pandit LB Gandhi 1923 23 Parasuramahalpasutra a work on Tantra with com mentary by Ramesvara edited by A Mahadeva Sastry BA 1923 Out of print 23 Nityotsava & supplement to the Parasuramabalpasūtra by Umanandanatha edited by A Mahadeva Sastry BA 1923 Second revised edition by Swami Tirvik rama Tirtha 1930 50 24 Tantrarahasya a work on the Prabhakara School of Purvamimamsa by Ramanujacarya edited by Dr R Shamasastry 1923 18 25 32 Samarangana work on architecture town plantung and engineering by king Bhoja of Dhara (ilth century) edited by Vahamahopadhyaya T Ganapati Shastri Ph D Illustrated vols 1924 1925 10-0 26 41 Sadhanamala a Buddhist Tantric text of rituals dated 1165 AD consisting of 312 small works com posed by distingushed writers edited by Benoytosh Bhattacharyya Á A PhD Iustrated 2 vols 1995- 1928 A Descriptive Catalogue of MSS in the Central Library, Baroda Vol 1 (Veda ledalaksana and Upansads) compiled by Gh Shrigondehar VA and 1 S Ramaswami Shastri with a Preface by B Bhattacharyya PhD 1925 6--0 Manasollāsa or Abhilasıtarthacintamani an ency clopædic work trerting of one hundred different topics connected with the Royal household and the Royal court by Somesvaradeva a Chalukya hing of the 12th century edited by G. Shrigondekar VA 3 vols vol I 1925 2-12 29 Nalasilasa & drama by Ramachandrasur pupil of Hemachandrasűri describing the Pauranika story of Nala and Damayanti edited by GK Shrigondekar NI.A and LB Gandhi 1926 30 31 Tattvasangraba a Buddhist philosophical work of the Sth century by Santara sita a Professor at Aalanda with Panjibă (commentary) by his disciple hamalasila also & Professor at Talandi edited by Pandit Embar krishnamichirya with a Foreword in English bp B Bhattacharyya YA Pk D ? vols 31-0 1920 28 ·Rs A 19-8 33 34 Mirat. Ahmadı By Al Wahammad Khan the Last Moghul Ders of Gujarat edited in the ongunal Persian br Sted Vansbal VA Professor of Perian Barola College ? sols all istrated 1926 1929 3 Manavagrhyasutra 4 rorh on Todic ntaal (domestic) of the Tajurieds with the Bhiaia of Asta Fakra alted with an introduction in Canabrit by Pandit Rimahnishna Harsbaji Sastr with a Preface by Prof BC Lele 19'6 30 Natyasastra of Bharats with the commentary of Abhinavagupta of hashtur edited by VI Ramakrishna har vi 'trole rol I illustrated 1996 Apabhramshavyatrayı consisting of three works the Carcarl Upade arası kana and halasrarupakulaba by Jinadatta sin (12th centuri) with commentines edited with an elaborate introduction in Sanghrt LB Gandhi 1927 35 Nyāyapraveśa Part 1 (unsint Tert) on Buddhist Logic of Dinntg with commentares of lanbha la Durand l Irsrodera edited by Principal 1 B Dhrura LA LLB Pro lice Chancellor Hin1 University Benates 1930 31 Nyayapravesa 1 art II (Iibetan l'ext) edited with introvluction notes appendices etc blandit Vidhu schhar Bhattacharya Principal idyabhavana 133 Tabharati 1927 # Advajava rasangraha coneisting of twents short works oí Rallhut philosophs by Advasarajan a Bud dhut karant foclonging to the lith century AD dateal bs Vahimnhopidhyasa I Hamprasal wastna VIA CI lIon 1) Litt 191 19 halpadrukosa mtandard work on Sinshnt Letico grah bs hebra ed ted with an elaborate introduc tion and inlercs bs Panlt Ramanatar Ama Kah traclarin VII of latna In two volume vol IS 43 Vrati Ahmadi Supplement bt 111 Mul ammu! hhan Translated into English from the original I crun by Viral loa 1. freired) an! I'rol Sed lansh th Y Illustrated Correctele sun Two Wafrayant Works compns ng inajionatin cala 111 of Inangarajta an i Jiangsu illi of Inira Lhut important works belonging to the Ille known Tantral rol of Bullhier (hth century ID) Itaal bs B Bhattachart sa 141) Bhisagrathana of Inditat al . comarket work mature an) Hay Lelonging to AD 119 nel llis Holinest Tatugir Tal raja Suami Melaot anul hlamurami with Dyrtal Instute Lula $ ·5 46 19 Rs Rāmacarita : of Abhinanda, Court poet of Haravarsa (cur 9th century AD) edited by KS Ramaswami Sastr, 1929 7-8 Naħjarājayaśobhūsana, by Nrsimhakavi alias Abhi nava Kalidass, a work on Sanskrit Poetics and relates to the glorification of Navijatajı, son of Virabhūpa of J[ysore edited by Pandit e Krishnamacharya, 1930 5-0 Nátyadarpana. on dramaturgy by Ramacandra Sūri with is own commentary edited by Pandit L B Gandhi and G K Shrigondehar JA 2 vols, vol I, 1929 Pre-Dinnaga Buddhist Texts On Logic from Chinese Sources : containng the English translation of Satusstra of Aryadeva Tibetan text and English translation of tigraha 2 yararlanı of Nagarjuna and the re translation into Sanskrit from Chinese of Upāyahr daya and Tarlasāstra edited by Prof Giuseppe Tucci 1930 9-0 Mirat -- Ahmadı Supplement: Persian text giving an account of Guzerat by Al Muhammad Khan edited by Syed Nawab All, MA Principal, Bahaud din College, Junagadh, 1930 6-0 Trisaştısalākāpurusacarıtra; of Hemacandra trans lated into English with copious notes by De Helen M Johnson of Pennsylvania University USA Vol I (Ādisvaracaritra) illustrated, 1931 16-0 Dandaviveka: a comprehensive Penal Code of the ancient Hindus by Vardhamiria of the 15th century AD edited by Mahamahopadhyaya hamala hrana Smrtatirtha, 1931 · 8-8 50 51 53 54 + 55 on Shortly Jasahhyaşamhita, an authoritative l'ancaratra work of the 5th century AD highly respected by the couth Indiin Vaisnaras edited by Pandit Ehrishnama cbaryya of Vadtal with one illustration in hine colours and a Fores ord in English is B Bhattacharya PhD 1931 12-1) Udbhatālanharavīvşti. an ancient commentar Vibhata's KarylanhārasTrasangraha generally attr buted to Vuuli Bhatta (10th century AD) edited bi KS Ramasismi Sastn Shorlly Parūnandi Sutra an ancient Tantric work of the Hindus in Sutra form giving details of mans practices and rite of new School of Tuntr cdited by Swami Tririhrama Tirtha "ti a fon wont l's BBhatta cbarysa, PhD, 1931 Ahsan-ut-Tawarikh : luistory of the Saltı l'c noul of Pensan Ilistor, lith an! Ioth centuries bi lacan ·8 Rs unity and attainment) by Alban G Widgery MA 1920 (Library edition Rs 5} 30 5 Immortality and other Essays Contents I philos ophy and life II immortality III morality and religion IV Jesus and modern culture the Psychology of Christian motive VI free Catholicism and non Christian Religions VII Nietzsche and Tolstoi on Vorality and Religion VIII Sir Oliver Lodge on science and religion IX the value of con fessions of faith the idea of resurrection religion and beauty XII religion and history XIII principles of reform in religion] by Alban G Vidgery M À 1919 (Cloth Rs 37 ) 2-0 6 Confutation of Atheism a translation of the Hadis 1 Hal la or the tradition of the Myrobalan Fruit trang lated by Valı Mohammad Chhinganbhai Momin 1918 0-14 Conduct of Royal Servants being a collection of verses from the Viramitrodaya with their translations in English Gujarati and Marathi by B Bhattacharyya MA , PhD Agent in Germany OTTO HARKASSOWICZ BUCHHANDLUNG UND ANTIQUARIAT QUERSTRASSE 14 LEIPZIC For further particulars please communicate with THE DIRECTOR Oriental Institute Baroda