·Satara ॥ श्रीः ॥ आनन्दवनाविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णाजतिभव्याभशतपत्रपरिष्कृता ॥ १ ॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना रसिकालिअल कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥२॥ स्तवंकः-१९७४ १ अस्यां चौखम्वा-संस्कृतिग्रन्थमालायां प्रतिमासं पृष्ठशतके सुन्दरैः सीसकाक्षरैरुत्तमेषु पत्तेषु एकः स्तवको मुद्रयित्वा प्रदायते । एकस्मिन् स्तवक एक एव ग्रन्थो मुद्यते । २ प्राचीना दुर्लभाश्थामुदिता मांसावेदान्तादिदर्शनव्याकरणधर्मशालसाहित्यपुराणादिग्रन्थ एवात्र सुपरिष्कृत्य मुद्यन्ते। ३ काशिकराजकीयप्रधान संस्कृत अध्यापकाः पण्डिता अन्ये च शानदृष्टयो प.. एतत्परिशोधनादिकार्यकारिजात । ५ भारतीयः,ब्रह्मदेशाय लिहायवासिभिश्चैतद्ग्राहकैर्दयं वार्षिकमग्रिम मूल्यम्-मुद्राःमान ५ अन्यैर्दयं प्रतिस्तप ६ प्रावणव्यवः पृथ عمر ... मुंद्रदमाणा अन्या:- नमित (1) संस्काररत्नमाला । गोपीन. न्तः) खण्डे मता सम्पूर्णा (2) शब्दकौस्तुभः । भट्टोजिदीक्षिः भनिरूपण (३) श्लोकवार्तिकम् । भट्टकुमारत शी६ श्रीया पार्थसारथिमिश्रकृतन्यायरत्नाव (वेदान्तः) व्याख्यया सहितम् । सम्पूर्णम न्दवोधभर (४) भाग्योपबृहितं तत्त्वत्रयम् If चिन्मुख दर्शनप्रकरणम् । श्रीमन्लोकाचा तः) श्रानारायणताथविरचितभाट्टमा पारिप्रथम सहित सम्पूर्णम् (वेदान्तः) : म० म (५) करणप्रकाशः। श्रीब्रह्मदेवावराचतः । ग्रागिरिधर ल्यायविरचितः (६) भाइचिन्तामणिः । महामहोपाध्यायश्री (न्यायः गागाभट्टविरात्रिता।तपाद:(मीमांसा)२ (१३), विधिरमायनम् । श्रीअप्पयदीक्षितकृतम् (९) न्यायरत्नमाला श्रीपार्थसारथिमियविर सम्पूर्णम् ( मीमांसा) चिता सम्पूर्ण: (मीमांसा) २ (११) न्यायसुधा (तन्त्रवार्तिकटीका) भट्स (८) नसूपभाष्यम्-यादरायणप्रणीतवेदान्त मेश्वरविरचिता । (मीमांसा सम्परा ... १

·.
पुरुषलक्षणप्रकरणे शिराकेशादिलक्षणानि। १०१
घटमा चाध्वरुचिमिस्तकः पापकृद्धनपरित्यक्तः । इति ।
सामुद्रतिलके,
धनविरहितो द्विमौलिः पापरतो मीनमौलिरतिदुःखी ।
अध्वरुचिर्घटमौलिर्घननतमौलिः सदा निन्धः ॥ इति ।
इति शिरोलक्षणम् ।
अथ केशलक्षणम् ।
भविष्ये,
कपिलैः स्फुटितै रूक्षैः स्थूलैश्च चिकुरैः खः ।
दुःखिताः पुरुषा ज्ञेया रोमश्मश्रुभिरेव च ॥
विरला मृदवः स्निग्धा भ्रमराञ्जनसुप्रभाः।
केशा यस्य तु दृश्यन्ते स भवेत्पृथिवीपतिः ॥ इति ।
वराहसंहितायाम्,
एकैकमवैः स्निग्धैः कृष्णैराकुञ्चितैरभिन्नाग्रैः।
मृदुभिर्न चातिबहुभिः केशैः सुखभाष नरेन्द्रो वा ।।
बहुमूलविषमकपिलाः स्थूलस्फुटिताग्रपरुषहस्वाश्च ।
अतिकुटिलाश्चातिघनाश्च मूर्द्धजा वित्तहीनानाम् ॥ इति ।
इति केशलक्षणम् ।
अथ सर्वगात्रलक्षणम् ।
विष्णुधर्मोत्तराग्निपुराणयो,
रूक्षं शिराततं गात्रं तथा मांसविवर्जितम् ।
दुर्गन्धि चाशुभं सर्व विपरीत प्रशस्यते ॥ इति ।
गारुडे,
यद्यगात्रं महारूक्ष शिरालं मांसवर्जितम् ।
तत्तत्स्यादशुभं सर्वं शुभं सर्वं ततोऽन्यथा ॥ इति
इति सर्वगात्रलक्षणम्

·१०२: । वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
:
अथ पादाद्यङ्गप्रमाणम् ।
सामुद्रतिलके,
अङ्गोपाङ्गानामिह विस्तारायामपरिधिभेदेन ।
मानं यथानुरूपं सझेपेण प्रवक्ष्यामि ॥
आपाणिज्येष्ठान्तं तलमत्र चतुर्दशाङ्गुलायामम् ।
विस्तारेण षडङ्गुलमङ्गुष्ठो ब्यङ्गुलायामः ॥
पञ्चाङ्गुलपरिणाहः पादोनं तनखोऽङ्गुलं दैर्ध्यात् ।
अङ्गुष्ठसमा ज्येष्ठा मध्या तत्षोडशांशोना ॥
अष्टांशोनाऽनामा कनिष्ठिका षष्ठभागपरिहीना ।
सर्वासामप्यासा नखाः स्वपर्वत्रिभागमिताः ॥
सव्यङ्गुलपारणाहा प्रथमाऽङ्गुलीविस्तृताऽङ्गुली भवति ।
अष्टाष्टभागहीनाः शेषाः क्रमशः परिज्ञेयाः ॥
जङ्घान्तःपरिणाहो ध्रुवमष्टाधिकदशाङ्गुलानि स्यात् ।
विंशतिरेखोपगतो जानु द्वात्रिंशदूरुरपि ॥
अष्टादशाङ्गुलमिता विस्तारा जायते कटिः पुंसाम् ।
नाभेरन्तःपरिधिः षट्चत्वारिंशदगुलकः ॥
पुंसां द्वादश कुचयोरभ्यन्तरं च दैर्येण ।
उरसि युगोपरिष्टात्पडङ्गुलो भवति कक्षान्तः ॥
विंशतिरुरःस्थलं स्याद्विस्तारादमुलानि चतुरधिक।
बष्टया सह परिणाहे पडधिकपञ्चाशदङ्गुलिकम् ॥
पर्व प्रथमं वाहोरष्टादश चाङ्गुलानि दैर्येण ।
गोडश पुनातीयं सप्त तलं पञ्च मध्यमाङ्गुलिकाः ॥
इति समुदायेन भुजः षट्चत्वारिंशदङ्गुलानि स्यात् ।
पञ्चाङ्गुलविस्तारं पाणितलं शस्तरेखान्तम् ।।
मध्याऽङ्गुली विहीना प्रदेशिनी भवति पर्वणार्दैन ।

·पुरुषलक्षणप्रकरणे पादाद्यङ्गप्रमाणमावर्तलक्षणंच।१०३
तत्सममानाऽनामा कनिष्ठिका पर्वपरिहीना ।।
अङ्गुष्ठस्यायामोऽङ्गुलानि चत्वारि जायते पुंसाम् ।
: निजपर्वार्द्धपरिमिता भवन्ति सर्वेऽपि पाणिनखाः ॥
ग्रीवायाः परिणाहोऽङ्गुलानि चतुरधिकविंशतिः शस्तः ।
नासापुटद्वयान्तर्विस्तारे बङ्गुलं मानम् ।।
आचिबुकपश्चिमकचप्रान्तं द्वात्रिंशदङ्गुलो मूर्धा ।
कर्णद्वयस्य मध्ये पुनरष्टाधिकदशाङ्गुलिकः ।।
पुंसामङ्गुलमानं स्पष्टं शिष्टैः पुरा विनिर्दिष्टम् ।
इह पुनरुपयोगाद्वै दिङ्मात्रमिदं मयाप्युक्तम् ॥ इति ।
इति पादाद्यङ्गप्रमाणम् ।
अथावत्तलक्षणम् ।
विवेकविलासे,
आवतॊ दक्षिणे भागे दक्षिणः शुभकृन्नृणाम् ।
'वामे वामोऽतिनिन्धश्च दिगन्यत्वे तु मध्यमः ॥ इति ।
सामुद्रतिलके,
• रोमत्वग्वालभवः स्यादावर्तः शुभस्त्रेधा।
शस्तो दक्षिणवलितः स्निग्धो व्यक्तः परो न शुभः॥
करतलपदश्रुतियुगे नाभौ वा त्वम्भवो नृणां सः स्यात् ।
अपरौ द्वावपि लक्षणविद्भियौ यथास्थानम् ।।
सव्यापसव्यभागे शिरसि स्याद्यस्य दक्षिणावर्तः ।
श्वेतातपत्रलक्ष्या लक्ष्मीः करवर्तिनी तस्य ।
रोमावतः स्निग्धो भ्रूयुगमध्ये प्रदक्षिणो व्यक्तः ।
यस्योर्णाख्यः पूर्णः सोऽम्बुधिकाश्च वो भर्ता ।
भुजयुग्मे यस्य स्यादावर्तद्वितयमङ्गादप्रतिमम् ।
नियतं सोऽखिलभूमिं पुरुषो निजवाहुना वहते ॥

·.
१०४. ... वीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे
यस्य कराम्भोजतले दक्षिणचलितो भवेदसिय॑क्तः।
परिचितशौचाचारो धर्मपरः स्यात्स वित्तादयः ।।
भाग्यवतां पञ्चाङ्गुलि शिरः सुसौख्याय दक्षिणावर्तः ।
: प्रायः पुंसां वामावर्ता दुःखाय पुनरेते ।।
श्रुतियुगनाभ्यावर्ताः प्रदक्षिणाः श्रेयसे भवन्ति नृणाम् ।
चूडावर्तोऽप्येकः श्रेष्ठतरो दक्षिणः शिरसि ॥
शीर्षे वामे भागे वामावों भवेत् स्फुटो यस्य ।
स क्षुत्क्षामो भिक्षा रूक्षां निलक्षणो लभते ॥
वामो दक्षिणपार्वे प्रदक्षिणो वामपार्थके यस्य ।
ननु तस्य चरमकाले भोगो नास्त्यत्र सन्देहः ।।
अन्तर्ललाटपट्टे व्यक्तावों ललामवद्यस्य ।
वामोऽथ दक्षिणो वा सोऽल्पायुर्दुःखितो वा स्यात् ।।.
यस्यावर्तद्वितयं सुव्यक्तं भवति पादतलमध्ये ।
नक्तन्दिनमतिदीनो भूमि स भ्रमति मतिहीनः ।। इति ।
इत्यावलक्षणम् ।
अथ पिटकलक्षणम् ।
पराशरसंहितायाम्, पिटकाः सितरक्तकृष्णवर्णा द्वि
जादीनां क्रमात् स्थानवर्णविशेषेणोक्तसकलफलदा भवन्ति ।
तत्र मूर्ध्नि मुव्यक्तः स्निग्धः सुवर्णोऽभिपेकागमं कुर्यात् । शिरसि
धनागमं केशान्ते सौभाग्य ललाटे धनसञ्चयं भुवोदौर्भाग्य सङ्गमे
दौशील्यम् ।
सङ्गमे भ्रुवोरेव । भूमध्यभाग इत्यर्थः ।
इष्टसङ्गमं च नेत्रपुटयोः।
नेत्रयोरिष्टदर्शनमित्यर्थः।
शकदेशे पत्रज्यां चिन्तामथुपाते. गल्लयोः सुतनाशं नासावशे

·पुरुषलक्षणप्रकरणे पिटकलंक्षणम् । १०५ . -- वस्त्रलाभमग्रे सुराभिसङ्गमम् । अग्रे नासान इत्यर्थः । चिबुकोत्तरोष्ठयो रत्नलाभं हन्वोधनागमं गलेऽनपान- माभूषणं. च । शिरः सन्धौ ग्रीवायां चोपघातं शस्त्रेण । कर्णयो- स्तझूषणमानन्दश्रवणं च । पार्श्वयोः शोकमुरसीष्टसङ्गम स्कन्धयोर्भेक्ष्यचर्यां कुक्षयोरर्थक्षयं स्तनयोः पुत्रलाभं पृष्ठदेशे दुःखशयनम् ।। अरिविनाशं वाहोः प्रबाहोराभरणं मणिब- न्धयोनियमनम् । नियमनं बन्धनमित्यर्थः। पाणौ धनागमं सौभाग्यं चाङ्गुलीषु शोकसुदरे अन्नपा- नावाप्तिं नाभ्यां चौरैरर्थहरणमधः । अधः नाभेरधः । धनधान्यावाप्तिर्वस्तिशिरसि सौभाग्यमर्थलाभं च वृष- णयोः पुत्रजन्म स्त्रीलाभं मेहने गुदे सौभाग्यं यानाङ्गना- लाभमूर्वोः । जानुनोरसिभिरुपघातं शस्त्रेण जङ्घयोः गुल्फयो- रध्ववन्धपरिक्लेशागमं स्फिचोरर्थहरणं पाणितलयोरगम्यागमनं प्रपदतलेऽध्वगमनं नियमनमङ्गुलीषु अङ्गुष्ठे ज्ञातिपूजां दधुः । दद्युरिति प्रत्येकं सम्बन्धः। वराहसहितायामप्येवमेव निरूपितम् । उत्पातगण्डपिटका दक्षिणतो वामतस्त्वमी घाताः । धन्या भवन्ति पुंसां तद्विपरीताश्च नारीणास् ॥ इति पिटकविभामः प्रोक्त आमूर्धतोऽयं व्रणतिलकविभागोऽप्येवमेव प्रकल्यः। भवति मशकलक्ष्माऽऽवर्तजन्मापि तद्व- निगदितफलकारि प्राणिनां देहसंस्थम् ॥ इति । विवेकविलासे, । . १४

·१०६
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
उत्पाटपिटको लक्ष्म तिलको मशको व्रणः ।
स्पर्शनं स्फुरणं पुंसः शुभायाङ्गे प्रदक्षिणे ॥ इति ॥
इति पिटकलक्षणम्।
अथ पादायङ्गलक्षणानां विशेषफलं हेमाद्रौ स्मयते ।
यानवाहनभृत्येशो वाल्ये चातिसुखान्वितः।
निकटारामभोगी स्यात्पादजङ्घागुणान्वितः ॥
धैर्यमायुः सुखावाप्तिर्गाम्भीर्य स्थिरवृत्तता ।
आज्ञापदानं भृत्येभ्यो गुणाः स्युर्जानुसम्पदि ।।
जानुसम्पत् जानुशुभलक्षणम् ।
नरद्विपहयैर्यानं समरे ह्यपराजयः ।
प्रधानप्रमदेशत्वं फलमूर्वोः प्रचक्षते ॥
राजा स्याद्राजपुत्रो वा बहुभार्यों बहुप्रजः ।
कान्तो मनोहरोऽर्थेशः श्रेष्ठो वृषणलक्षणैः ।।
शयनासनयानानि वस्त्रस्त्रीमित्रसम्पदः ।
आसादयत्ययत्नेन स्फिक्कटी यस्य शोभने । .
भोगव्ययोऽर्थसम्पत्तिरापच्छान्तिररोगता ।
गुणवज्जठरं यस्य तस्यैतत्फलमादिशेत् ॥
आयुः शौर्य श्रुतं मेधा शोफत्यागो दमः शमः ।
अविषादश्च कृच्छेषु शस्तो हृदयजैर्गुणैः ॥
कृच्छु दुःखम् ।
सुखमैश्वर्यविज्ञाने लभते स्तनसम्पदा ।
अंसपीठोरुजत्रूणां सम्पदा स्तनवत्फलम् ॥
पृष्ठपअरपार्थानां सम्पदा कक्षयोरपि ।
आयुर्भोगान्महत्वं च हारहेमादिभूपणम् ॥
अन्नपानार्थसौख्यानि सुग्रीवो लभते नरः।
..

·पुरुषलक्षणप्रकरणे पादाद्यङ्गलक्षणानां विशेषफ०।१०७
.
प्रजेशत्वं धनेशत्वं विविधं पानभोजनम् ॥
नरः प्रामोति सम्पन्नर्जिवादन्तोष्ठतालुभिः ।
येषां च सम्पदस्त्वेताः कर्णश्मश्रुहनुभ्रुवाम् ।।
सुखमायुर्धनं तेषां प्रियश्रवणमेव च ॥
अथ लक्षणसम्पन्नं शरीरं यस्य देहिनः ।
चक्षुषः सम्पदश्चैव ऐश्वर्यं सोऽश्नुते महत् ।।
क्षुतशङ्खललाटानां सम्पदा मूर्द्धजैः सह ।
आयुर्दीर्घ समासाद्य सततं सुखमेधते ॥
आज्ञा गतौ यशो गन्धे सुखं वर्णे स्वरे धनम् ।
भाग्यागमस्तथाऽनूके नित्यं नृणां प्रतिष्ठितम् ॥ इति ।
अत्रान्योऽपि विशेष उक्तो-
गर्गसंहितायाम् ,
तेजसा तेज आदचे परेषां वपुषा वपुः।
प्रभया च प्रभां हन्यात्सरस्वत्या सरस्वतीम् ।।
गत्या गतिं धनैर्वित्तं परेषां नात्र संशयः ।
रक्ताक्षो न जहात्यर्थान श्रीः कनकपीतकान् ।।
नं दीर्घबाहुरैश्वर्यं न मांसोपचितः सुखम् ।
न सुनासो वहेद्भारं न सुगन्धी तु सौख्यताम् ॥
स्वरवान् प्रेरयत्यर्थान् सात्त्विके नास्ति दुर्गतिः ।
कुनखी नास्ति धनवानुद्धतो नास्ति भोगवान् ।।
स्नेहवान् दुःखितो नास्ति गतिमानास्त्यनीश्वरः ।
शनैर्गात्राणि शीर्यन्ते दन्तरोमनखास्तथा ।।
इन्द्रियाणि च बुद्धिश्व सर्वेषां चिरजीविनाम् ।
महाकर्णा महानासा. महाचरणपाणयः ॥
मुबद्धदृढगात्राश्च विज्ञेयास्ते चिरायुषः ।
-

·१०८
वीरभित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
मौभाग्यं विदन्तेऽक्षिभ्यां विद्यामैश्चर्यमेव च ।।
दन्तर्भोजनमामोति स्नेहेन च परं सुखम् ।
चलन्मांसोऽतिमांसश्च स्थूलमांसा शिराततः ॥
स वै दुरन्तको नाम समुद्रमपि शोपयेत् ।
येन केन चिदोन शरीरं यस्य बर्द्धते ।।
स 4 दुन्दुभको नाम सर्वकल्याणवर्जितः ।
अपत्यं व्यञ्जनं विद्या विज्ञानं धर्मसञ्चयः ।।
पूर्वे वयसि वर्तन्ते सर्वेपामल्पजीविनाम् ।
व्यञ्जनं श्मश्रुप्रभृति ।
अतिमेधातिकीर्तिश्च विक्रमोऽतिमुखानि च ।
तथा जरा प्रतिश्च लक्षणानि गतायुपः ॥
यथा सुखं तथा शीलं यथा वर्णस्तथा धनम् ।
यथा गन्धस्तथा सत्वं विनयश्च तथा ध्रुवम् ॥
यथाऽऽचारस्तथा शौचं कीर्तिर्भवति कर्मणाम् ।
यथा मांसं तथा सौख्यं विनयश्च तथा ध्रुवम् ।।
निघृणो द्वेप्यसन्तुष्टः क्रोधनो नित्यशङ्कितः ।
परभाग्योपतापी च पडेते नित्यदुःखिताः ॥
अतिदीर्घातिहस्वेपु अतिस्थूलकृशेषु च ।
अतिकृष्णातिगारेषु सदा सत्यं न विद्यते ।। इति ।
बराहसंहितायाम्,
श्रान्तस्य यानमशनं च बुभुक्षितस्य
पानं च तद्परिगतस्य भयेषु रक्षा ।
एतानि यस्य पुल्पस्य भवन्ति काले
धन्यं वदन्ति खलु तं नरलक्षणज्ञाः ।। इति ।
प्रयोगपारिजाते,

·पुरुषलक्षणप्रकरणे पादाद्यङ्गलक्षणानां विशेषफ०।१०९
• .
उरोविशालो धनधान्यभोगी
शिरोविशालो नृपपुङ्गवः स्यात् ।
कटीविशालो बहुपुत्रभोगी
विशालपादस्तु धनी 'सुखी स्यात् ॥
अतिमेधोऽतिकीर्तिश्च विक्रमी च सुखी तथा ।
अतिस्निग्धा च दृष्टिः स्यात् स नरोऽल्पायुपो भवेत् ॥
अतिकृष्णमतिश्वेतमतिरक्तं तथैव च ।
इत्थंवों नरो रोगी समुद्रस्य वचो यथा ।
विवेकविलासे,
सात्त्विकः सुकृती दाता राजसो विषयी भ्रमी ।
तामसः पातकी लोलः सात्विकोऽमीषु सत्तमः ॥ इति ।
सामुद्रतिलके,
शुभलक्षणमङ्गेभ्यः सौन्दर्येणाधिकं मुखं यस्य ।
स्वज्ञातिप्राधान्यं प्राप्नोति स धान्यधनवत्वम् ॥
सत्त्वं रजस्तमश्चेत्यमी नराणां त्रयो भवन्ति गुणाः।
कचिदेकः कुत्र द्वौ त्रयः समं वापि दृश्यन्ते ।
यः सत्त्वगुणोपेतः स दयालुः सत्यवाक् स्थिरः स नरः ।
देवगुरुभक्तियुतो व्यसनेऽभ्युदये च कृतधैर्यः ।।
काव्यकलासु प्रवणः कुलनारीकृतरतिः सदा शूरः।
प्रणयेन युतः सततं रजोधिकः कथ्यते स पुमान् ॥
मूर्खस्तमोऽन्वितः स्यानिद्रालुर्वञ्चकोऽलसः क्रोधी ।
एतमित्रैर्वहुशो भेदाश्चान्ये वृणां मिश्राः ।।
बुद्धियुतो यद्दीक़ इस्वो यज्जायते नरो मूर्खः ।
पिङ्गः शुचिः सुशीलः काणाक्षो यत्तदाश्चर्यम् ।।
यदन्तुरोऽपि मूों रोमयुतो जायते यदल्पायुः ।

·११०
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
यनिष्ठुरः सदाऽऽब्यस्तदद्भुतं जृम्भते भुवने ॥
पृथुपाणिः पृथुपादः पृथुकर्णः पृथुशिराः पृथुस्कन्धः ।
पृथुवक्षाः पृयुजठरः पृथुभालः पूजितः पुरुषः ॥
रक्ताक्षं भजति श्रीः प्रलम्बवाहुं भजत्यधीशत्वम् ।
पीनाङ्ग भजति कृषिर्मासोपचितं च भजति सौभाग्यम् ॥
सुश्लिष्टसन्धिवन्धो यः कश्चिन्मांसलो मृदुस्निग्धः ।
अतिसुन्दरः प्रकृत्या स सुखान्यो जायते प्रायः ॥
अत्रोक्तलक्षणेषु लक्षणतारतम्येन फलं वक्तव्यम् । तदुक्तम्-
सामुद्रतिलके,
देहस्थितेषु सन्ततमशुभेषु शुभेषु लक्षणेषु नृणाम् ।
ज्ञात्वा तरतमभावं तत्फलमपि निर्दिशेत्माज्ञः ॥ इति ।
तत्रापि यदेव शुभमशुभं वा लक्षणं वलवत्तदेव फलदम् ।
तथा चोक्तम्-
विवेकविलासे,
पुष्टं यदेव देहे स्याल्लक्षणं वाप्यलक्षणम् ।
इतरद्वाध्यते तेन बलवत् फलदं भवेत् ॥ इति ।
सामुद्रतिलके विशेषः।
यल्लक्ष्म पुनः शुभमपि कररेखाप्रभृतिक विसंवदति ।
बाह्याभ्यन्तरमपरं तत्र समुद्रेण निर्दिष्टम् ॥ इति ।
अथ राजलक्षणम्।
भविष्यपुराणे,
गुरुरुवाच ।
पुंसां श्रुतानीह विभो लक्षणानि नृपस्य तु ।
शुभानि चागजातानि ब्रूहि मे वदतां वर ॥
ब्रह्मोवाच ।

·पुरुषलक्षणप्रकरणे राजलक्षणम् ।
१११
शृणु वत्साङ्गजातानि पार्थिवस्य शुभानि वै ।
पार्थिवो ज्ञायते यैश्च नराणां मध्यमागतः ।।
त्रीणि यस्य महाबाहो विपुलानि नरस्य तु ।
उन्नतानि तथा षट् च गम्भीराणि च त्रीणि च ॥
चत्वारि चापि इस्वानि सप्त रक्तानि वै विभो ।
दीर्घाणि चापि सूक्ष्माणि भवन्ति यस्य पञ्च च ॥
वदनं च ललाटं च देवोत्तम उरस्तथा ।
विस्तीर्णमेतत्रितयं वीर यस्य नरस्य तु ॥
स राजा नात्र सन्देहः शृणुष्वैवोत्रतानि च ।
कृकाटिका तथा चास्यं नखा वक्षोऽथ नासिका ॥
कक्षौ चापि महाबाहो षडेतानि विदुर्बुधाः ।
नाभिः सत्त्वं स्वरश्चेति गम्भीराणि तु त्रीणि वै ॥
लिङ्गग्रीवापृष्ठजङ्घ इस्वमेतच्चतुष्टयम् ।
नेत्रान्तो हस्तपादौ तु ताल्चोष्ठौ च सुरोत्तम ॥
जिहा नखाश्च.रक्तानि सप्तानि तु महामते ।
नेत्रान्तो नेत्रप्रान्तः । अपाङ्ग इतियावत् ।
नासिकालोचने बाहुः स्तनयोरन्तरं हनुः ।
इति दीर्घमिदं प्रोक्तं पञ्चकं भूभृतां गुह ।।
त्वचा कररुहाः केशा दशनाश्च सुरोत्तम.।
सूक्ष्माण्येतान्यङ्गुलीनां पण्यिपि विदुर्बुधाः ।।
क्षुतं राज्ञां सकृत् द्वित्रिर्नादितं हादितं तथा ।
निर्घोषान्तं प्रयुक्तं च संहतं च विदुर्बुधाः ॥
अत्र व्याख्येयविषयस्तु पूर्वोक्तातलक्षणादवगन्तव्य:
नेत्रैः कनकवर्णाभैनरा भूपतयस्तथा । इति ।
भवन्तीति, शेषः । इदं तुक्षुतनेत्रलक्षणं राजलक्षणेषक्तत्वा-
1

·११२
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
तदुपयोगित्वेनोक्तमित्यपौनत्यम् ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
विश्वानरं प्रत्याह नारदः ।
पञ्चसूक्ष्मः पञ्चदीर्घः सप्तरक्तः पडुनतः ।
त्रिपृथुर्लघुगम्भीरो द्वात्रिंशल्लक्षणस्त्विति ।।
त्वकेशाङ्गुलिदशनाः पर्वाण्यङ्गुलिजान्यपि ।
तथाऽस्य पञ्च सूक्ष्माणि दिपालपदभाग्यथा ॥
पञ्च दीर्घाणि शस्यानि यथा दीर्घायुपोंऽस्य वै ।
भुजौ नेत्रे हनुर्जानु सा च तनयस्य ते ।।
पाण्योस्तले च नेत्रान्ते तालुजिताधरौष्ठकम् ।
सप्तारुणं च सनखमस्मिन् राज्यसुखप्रदम् ।।
वक्षः कक्षो नखस्कन्धकरवकं पडुनतम्
ललाटकटिवक्षोभिस्त्रिविस्तीर्णो यथा ह्यसौ ।
ग्रीवाजङ्घामेहनैश्च त्रिभिईस्वोऽयमीरितः ।
स्वरेण सत्त्वनाभिभ्यां त्रिगम्भीरः शिशुः शुभः ॥ इति ।
इति राजलक्षणम् ।
अथ सर्वोत्कृष्टपुरुषलक्षणम् ।
विष्णुधर्मोत्तरे,
पुष्कर उवाच ।
आदावेव प्रवक्ष्यामि पुरुषाणां तु लक्षणम् ।
निबोध तन्मे गदतो भृगुवंशविवर्द्धन ॥
एकाधिको द्विशुलश्च त्रिगम्भीरस्तथैव च ।
त्रित्रिकस्त्रिप्रलम्बश्च त्रिभिर्व्याप्नोति यस्तथा ॥
त्रिवलीवान् त्रिविनतत्रिकालज्ञश्च भार्गव ।
पुरुपः स्यात्स लक्षण्यो विपुलश्च तथा त्रिपु ।।

·,
पुरुषलक्षणप्रकरणे सर्वोत्कृष्टपुरुषलक्षणम् । ११३
चतुर्लेखस्तथा राम तथैव च चतुःसमः ।
चतुष्किष्कुश्चतुर्दष्ट्रश्चतुष्कृष्णस्तथैव च ।।
चतुर्गन्धश्चतुईस्वः पश्चसूक्ष्मस्तथैव च ।
पञ्चदी? भृगुश्रेष्ठ तथैव च षड्डन्नतः ।।
सप्तस्नेहोऽष्टवंशश्च नवस्थानायलस्तथा ।
दशपदो दशबृहन्न्यग्रोधपरिमण्डलः ॥
चतुर्दशसमद्वन्दः षोडशाक्षश्च शस्यते ।
श्रीराम उवाच ।
एकाधिकाया ये प्रोक्ताः पुरुषस्य त्वया गुणाः ।
तानई श्रोतुमिच्छामि यथावदरुणात्मज ॥
पुष्कर उवाच ।
धर्म चार्थे च कामे च जनः सर्वोऽभिजायते ।
एकाधिकः स विज्ञेयो यस्तु धर्मे विशेषतः ।।
तारकाभ्यां विना नेत्रे शुक्लाश्च दशनास्तथा ।
द्वात्रिंशदाम यस्य स्युबिशुक्लः स तु कीर्तितः ।।
उरो नासा तथा सत्त्वं गम्भीरं यस्य देहिनः ।
उसे नाभिस्तथा सक्थि गम्भीरा यस्य देहिनः- इति
पाठान्तरम् ।
प्रोच्यते स तु धर्मज्ञ त्रिगम्भीरो नरोत्तमः ।।
अनसूया दया क्षान्तिस्त्रिकमेकं प्रकीर्तितम् ।
मङ्गलाचारशौचे च अस्पृहेत्यपरं त्रिकम् ।।
अनायासस्त्वकार्पण्यं शौर्य चेति त्रयस्त्रिकाः ।
अनायासमकार्पण्यमैश्वर्यं च त्रयस्त्रिकाः- इति पाठान्तरम् ।
त्रिमलम्बो भुजभ्यां तु वृषणेन च कीर्त्यते ॥
दिग्देशज्ञातिवर्गाश्च तेजसा यशसा श्रिया ।
१५

·११४ वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे ' . व्यामोति यो भृगुश्रेष्ठ त्रिभिामोत्यसौ नरः ।। उदरे वलयस्तिस्रो गम्भीरा यस्य देहिनः । स उच्यते भृगुश्रेष्ठ त्रिवलीवान संशयः॥ देवतानां गुरूणां च द्विजानां च तथा नतः । पुरुषो भार्गवश्रेष्ठ प्रोक्तस्त्रिविनतः सदा ।। धर्मस्यार्थस्य कामस्य सम्यकालविभागवित् । सेवने यस्तु धर्मज्ञ प्रोच्यते स त्रिकालवित् ॥ उरो ललाटं वकं च विस्तीर्ण यस्य देहिनः कथितः स भृगुश्रेष्ठ विपुलस्त्रिषु मानवः ।। द्वौ पाणी द्वौ तथा पादौ ध्वजच्छत्रादिभिर्युतौ । लेखाभिर्यस्य निर्दिष्टश्चतुर्लेखः स मानवः ।। छत्रादिभिरित्यत्र आदिपदेन चक्रधनुर्मत्स्यादीनां. ग्रहण- म् । तथा च- चक्रासितोमरगदाङ्कशपाशवजैः शक्त्या धनुःपरशुपाशमृणालपत्रैः । श्रीवत्समत्स्यमकरध्वजकुञ्जराये-- हस्ताधिलाञ्छितकरः मुखभाक् नरेन्द्रः ॥ इति । अङ्गुल्यो हृदयं पृष्टं कटिर्यस्य तथा समा। पुरुषः स भृगुश्रेष्ठ चतुःसम उदाहृतः ।। वाहुजानुभगाण्डाश्च चत्वार्यथ समानि तु । पुरुपः स भृगुश्रेष्ठ चतुःसम उदाहृतः ॥ (2) पण्णनवत्यङ्गुलोत्सेधश्चतुष्किष्कुप्रमाणतः । प्रमाणयोगाद्धर्मज्ञ चतुष्किष्कुः स कीर्तितः ।। किष्कुर्हस्तः । चतुष्किप्कुः स्वहस्तेन हस्तचतुष्टयप्रमाणः । दंष्ट्राश्चतस्रश्चन्द्रामा दशनेभ्यः समुन्नताः ।

·- -- . पुरुषलक्षणप्रकरणे सर्वोत्कृष्टपुरुषलक्षणम् । ११५ किञ्चिद्यस्य स धर्मज्ञ चतुर्दष्ट्रः प्रकीर्तितः ॥ नेत्रतारौ ध्रुवौ श्मश्रु कृष्णाः केशास्तथैव च । यस्येह स चतुष्कृष्णः प्रोच्यते मनुजोत्तम ।। नासायां वदने स्वेदे कक्षासु च नरोत्तम । . गन्धस्तु सुराभिर्यस्य चतुर्गन्धः स कीर्तितः ।। इस्वं लिङ्ग तथा ग्रीवाजले इस्वे तथैव च । यस्य भार्गवशार्दूल चतुईस्वः प्रकीर्तितः ।। अङ्गुलीनां तु पर्वाणि नखकेशद्विजत्वचः । सूक्ष्माणि.यस्य तं राम पञ्चसूक्ष्म प्रचक्षते ॥ हनुनेत्रे ललाटं च नासा चैव स्तनान्तरम् । दीर्घाणि यस्य तं राम पञ्चदीर्घ विदुर्बुधाः ॥ वक्षः कक्षौ नखा नासा मुखं चैव कृकाटिका । षडुन्नतानि यस्येह तं वदन्ति षडुनतम् ।। स्वकेशलोमदन्ताश्च दृष्टिाणी नखास्तथा । स्निग्धा यस्येह तं पाहुः सप्तस्निग्धं वहुश्रुताः ।। जानुवंशावथो राम भुजवंशौ तथा परौ । ऊरुवंशद्वयं चैव पृष्ठवंशं च भार्गव ।। नासावंशं समं यस्य सोऽष्टवंशः प्रकीर्तितः । नेत्रे नासापुटे कर्णौ मेळू पायुर्मुखं तथा ॥ छिद्रा नवैते विमला यस्य तं तु नवामलम् । जिहोष्ठतालुनेत्रान्तहस्तपादनखाः स्तनौ ।। शिश्नाग्रवके शस्यन्ते पद्मामा दश देहिनाम् ।। पाणी पादौ मुखं ग्रीवा श्रवणे हृदयं शिरः। ललाटमुदरं पृष्ठं बृहन्तः पूजिता दश ॥ प्रसारितभुजस्येह मध्यमाग्रद्वयान्तरम् । . - ·. २१६ : वीरभित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे उच्छांयेण समं यस्य न्यग्रोधपरिमण्डलः ॥ कथितः स नृणां श्रेष्ठः सर्वलक्षणपूजितः । पादौ गुल्फी स्फिचौ पाचौं वृषणावीक्षणे कुचौ ।। कर्णोष्ठौ सक्थिनी जो हस्तौ वाहू तथा भ्रुवौं । सधिनी ऊरू। द्वन्द्वान्येतानि यस्य स्युः समानि तु चतुर्दश । चतुर्दशसमद्वन्दः कथितः स नरोत्तमः ॥ विद्यास्थानानि यानीह कथितानि चतुर्दश । तैः प्रपश्यति यो राम नेत्राभ्यां च नरोत्तमः ॥ सम्यक्स कथितो लोके पोडशाक्षो भृगृत्तम । इति । विद्यास्थानान्याह- याज्ञवल्क्या, पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ॥ इति । पुराणं ब्राह्मादि। न्यायो वेदाधविरुद्धः सत्तः । मीमांसा वेदवाक्यविचारः । धर्मशास्त्रं मन्वादिप्रणीतम् । अङ्गसहिता वेदा अत्वारः । अङ्गानि षट्, शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिरिति । रामायणे हनूमानाह- चतुष्किष्कुश्चतुईष्ट्रस्त्रिशुक्लो दशपद्मवान् । पडुन्नतो दशवृहत्रिभिया॑मोति राघव ।। त्रिवलीवान् त्रिविनतः चतुर्गन्धस्विकालवित् । त्रित्रिकस्त्रिप्रलम्बश्च महास्यौप्टहनुस्वरः ॥ चतुष्कृष्णश्चतुर्लेखः पोडशाक्षश्चतुःसमः । चतुर्दशस्यहन्दः पञ्चस्नेहोऽप्रवंशवान् ॥ इति । .

·- पुरुषलक्षणप्रकरणे सर्वोत्कृष्टपुरुषलक्षणम् । ११७ त्रिशुक्लः कर्मधर्मयशांसि त्रीणि शुक्लानि यस्य सः । महा- स्यौष्ठहनुस्वरः वदनौष्ठहनुशब्दाः बृहन्त इत्यर्थः । पञ्चस्नेह:- स्नेहः पञ्चसु लक्ष्यो वाग्जिवादन्तनेत्रनखसंस्थः । इति वराहवचनोक्तेर्वाग्जिह्वादन्तनेत्रनखेषु स्निग्ध इत्याशयः। इति श्रीमत्सकलसामन्तचक्रचूडामणिमरीचिमञ्जरी- नीराजितचरणकमल- श्रीमन्महाराजाधिराजप्रतापरुद्रतनुज- श्रीमन्महाराजमधुकरसाहसूनु- चतुरुदाधिवलयवसुन्धराहृदयपुण्डरीकविकासदिनकर- श्रीवीरसिंहदेवोद्योजितश्रीहंसपण्डितात्मजश्रीपरशुरामामश्रसूनु- सकलविद्यापारावारपारीणजगद्दारिद्यमहागजपारीन्द्रविद्वज्ज- नजीवातु- श्रीमन्मित्रामिश्रकृते श्रीवीरमित्रोदयाभिधनिबन्धे लक्षणप्र- काशे पुरुषलक्षणप्रकरणं समाप्तम् । . . inne ·१९८६ . "बीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे अथ स्त्रीलक्षणप्रकरणम् । तत्र तावत्कन्यालक्षणनिरीक्षणकाल उक्तो- भविष्यपुराणे, मुहत्तै तिथिसम्पन्ने नक्षत्रे चाभिपूजिते । द्विजैश्च मह सङ्गम्य कन्यां पश्येत कालवित् ।। इति । जगन्मोहने समुद्रोऽपि, मृहत तिथिसम्पन्ने ग्रहे सौम्ये बलान्विते । ब्राह्मणः सह सङ्गम्य कन्यां पश्येत शास्त्रवित् ।। इति । आश्वलायनगृह्ये, बुद्धिरूपलक्षणशीलसम्पन्नामरोगामुपयच्छेत । इति । शास्त्राविरुद्धदृष्टादृष्टमाधनोहापोहकुशला धीवुद्धिः। यत्र - रस्य मनो रमते तद्रूपम् । तदाह- आपस्तम्बः, यस्यां मनश्चक्षुषोनिवन्यस्तस्यामृद्धिरिति । मनुः, उद्देव द्विजो भायी सवर्णी लक्षणान्विताम् । इति । दक्ष, . समावर्तनपूर्वं तु ललण्यां स्त्रियमुद्हेत् । इति । याज्ञवल्क्या, अविप्लुतब्रह्मचर्यो लक्षण्या स्त्रियमुद्हेत् । इति । लक्षणानि द्विविधानि बाह्यान्याभ्यन्तराणि च । अथ ता- वत् वाखान्या- मनु, अव्यङ्गाही सौम्यनाम्नी हंसवारणगामिनीम् । तनुलोमकेशदशनां मृङ्गीमुहस्त्रियम् ।। इति ।

·स्त्रीलक्षणप्रकरणे कन्याया बाह्यलक्षणानि । ११९ . . । पृथ्वीचन्द्रोदये शातातपः, हंसस्वनां मेघवर्णा मधुपिङ्गललोचनाम् । तादृशीं वरयेत्कन्यां गृहस्थः सुखमेधते ॥ इति । मेघणा मेघवस्निग्धश्यामवर्णाम् । तत्रैव- नारदोऽपि, मृगाक्षी मृगगुह्या च मृगग्रीवा महोदरी । हंसस्वनगतिर्नारी राजपत्नी भविष्यति ॥ मृदुभाषा च या नारी मृदुपादतलागतिः । .. नारी कुमुदवर्णाभा राजपत्नी भविष्यति ॥ इति । गरुडपुराणे, यस्यास्तु कुञ्चिताः केशा मुखं च परिमण्डलम् । नाभिश्च दक्षिणावर्ता सा. कन्या कुलवर्दिनी ॥ कुञ्चिताः केशाः ईपत्कुञ्चिताग्राः । किश्चिदाकुञ्चिताग्राश्च कुटिलाश्चातिशोभना:- इत्यग्रे केशलक्षणे वक्ष्यते । या च काञ्चनवर्णाभा रक्तहस्तसरोरुहा । सहस्राणां च नारीणां भवेत्सा च पतिव्रता ।। पूर्णचन्द्रमुखी कन्या बालसूर्यसमप्रभा। विशालनेत्रा बिम्बोष्ठी सा कन्या लभते सुखम् ।। कार्येषु मन्त्री सा स्त्री स्यात्सुसुखं करणेषु च । स्नेहेषु भार्या.माता स्यात् वेश्या च शयने शुभा ।। करणेषु इन्द्रियेषु । नाभिः प्रशस्ता गम्भीरा दक्षिणावर्तगा शुभा । अरोमा त्रिबली नार्या हृत्स्तनौ रोमवर्जितौ ।। इति । विष्णुधर्मोत्तराग्नेययोः; .

·१२०
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
शस्ता स्त्री चारुसर्वाङ्गी मत्तमातङ्गगामिनी ।
गुरूंरुजघनायामा मत्तपारावतेक्षणा ॥
मुनीलकेशी तन्वङ्गी परपुष्टनिनादिनी।
तनुमध्यविलोमाङ्गी स्निग्धवर्णा मनोहरा ॥ इति ।
परपुष्टः कोकिलः।
मनु,
नोदहेत्कपिलां कन्यां नाधिकाङ्गीं न रोगिणीम् ।
नालोमिका नातिलोमां न वाचाला न पिङ्गलाम् ।।
रोगिणीम् अपस्मारादिमहारोगयुक्ताम् । वाचाला बहुनि:
न्धभाषिणीम् ।
नक्षवृक्षनदीनाम्नी नान्त्यपर्वतनामिकाम् ।
न पक्ष्यहिप्रेष्यनाम्नी न विभीषणनामिकाम् ॥ इति ।
अन्त्यः अन्त्यजः।
बौधायन:,
पाणिस्थलां रोमशां च यमला श्यावदन्तिनीम् ।
सन्ननभ्रूयुगां चैव पिङ्गाक्षी चैव नोव्हेत् ॥
सन्नतभूयुगां सल्लग्नभ्रूयुगलाम् ।
शातातपः,
दीर्घकुत्सितरोगार्ता व्यङ्गा संसृष्टमैथुना।
दृष्टान्यगतभावा च कन्यादोषाः प्रकीर्तिताः ॥ इति ।
दीर्घरोगोऽपस्मारादिः । कुत्सितरोगो गलत्कुष्ठादिः। सं-
सृष्टमैथुना कृतव्यभिचारा।
विष्णुपुराणे,
न घर्घरस्वरां क्षामां तथा काकस्वरां न च ।
नातिवद्धेक्षणां तद्वदृत्ताक्षी नोद्वहेदुधः ।।

·.
..
स्त्रीलक्षणप्रकरणे कन्याया दुर्लक्षणानि । १२१
क्षामा कृशाम् । अतिबद्धेक्षणां निमीलितप्रायलोचनाम् ।
वृत्ताक्षी व लाक्षीम् ।
यस्याश्च रोमशे जो गुल्फो यस्यास्तथोन्नतौ ।
गण्डयोः कूपके यस्य हसन्त्याश्चैव जायते ॥
नोद्वहेत्तादृशी कन्यां प्राज्ञः कार्यविचक्षणः ।
नातिरूक्षच्छविं पाण्डुकरजामरुणेक्षणाम् ॥
अपीतहस्तपादां च न कन्यामुदहेद्बुधः।
पाण्डुकरजां पाण्डुरनखाम् ।
भविष्यपुराणे,
नोव्हेत्कपिला कन्यां नाधिकाङ्गी न रोगिणीम् ।
न नीलोष्ठी न निर्लोमा नास्यकूपां न पिङ्गलाम् ।।
आस्यकूपां कपोलगर्तयुक्ताम् ।
बृहन्नारदीये,
रोगिणीं चैव वृत्ताक्षी सरोगकुलसम्भवाम् ।
अतिकेशामकेशां च वाला नैवोद्वहंदुधः ॥
अत्र कन्यामित्यनुषङ्गः।
कोपना वामनां चैव दीर्घदेहां विरूपिणीम् ।
न्यूनाधिकाङ्गामुन्मत्तां पिशुनां नोदहेद्बुधः ।।
स्थूलगुल्फां दीर्घजङ्घा तथैव पुरुषाकृतिम् ।
श्मश्रुव्यञ्जनसंयुक्तां विकारी नोद्वहेदुधः ।।
वृथाहास्यमुखीं चैव सदाऽन्यगृहवासिनीम् ।
विवादशीलां भ्रमितां निष्ठुरां नोदहेदुधः ॥
वहाशिनी स्थूलदन्तां स्थूलास्थी घर्घरस्वराम् ।
अतिकृष्णां रक्तवर्णा धूर्ती नैवोहेदुधः ।।
सदा रोदनशीलां च पाण्डुवर्णां च कुत्सिताम् ।
.
१६

·१२२
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
कासश्वासादिसंयुक्तां निद्राशीलां च नोद्हेत् ।।
अनर्थभाषिणीं चैव लोकद्वेषपरायणाम् ।
परापवादनिरतां तस्करां नोदहेदुधः॥
दीर्घनासां च कितवां तनूरुहविभूषिताम् ।
गर्वितां वकवृत्तिं च सर्वथा नोद्वहेद्बुधः ॥ इति ।
पृथ्वीचन्द्रोदये व्यासोऽप्याह,
इस्वा दीर्घाः कृशाः स्थूलाः पिङ्गाक्ष्यो गौरपाण्डुराः।
न पूज्या न च सेव्यास्ता यतो मृत्युकराः स्त्रियः ॥ इति ।
गरुडपुराणे,
वक्रकेशा तु.या कन्या मण्डलाक्षी च या भवेत् ।
भर्ता च म्रियते तस्या नियतं दुःखभागिनी ॥
यस्यास्तु रोमशौ पादौ रोमशौ च पयोधरौ ।
उन्नतौ चाधरोष्टौ च क्षि मारयते पतिम् ।।
यस्यास्त्वनामिकाङ्गुष्ठौ पृथिव्यां नैव तिष्ठतः।
पति मारयते शिमं स्वेच्छाचारेण वर्त्तते ॥ इति ।
नागरखण्डेऽपि
तथा त्रिभिः स्तनैयुक्तां पृष्ठावर्तकसंयुताम् । :
दरिद्रोऽप्यतिदुःस्थोऽपि कुलहीनोऽपि नोद्वहेत् ॥'
दीयमानां च तां वै यः प्रतिगृह्णाति कश्चन |
तं भक्षयति भर्तारं षण्मासाभ्यन्तरे हि सा ॥
यस्याः स्युर्द्विगुणा दन्ता एतत्सामुद्रिका जगुः ।
त्रिस्तनी कन्यका या तु श्वशुरस्य कुलक्षयम् ॥
सा धत्ते नात्र सन्देहस्तस्मात्तां दूरवस्त्यजेत् ।
पृष्ठावों भवेद्यस्या असती सा भवेद्बुवम् ॥
बहुपापसमाचारा तस्माचा परिवर्जयेत् । इति ।
-

·स्त्रीलक्षणप्रकरणे कन्याया आभ्यन्तरलक्षणानि । १२३ . अथ आभ्यन्तराणि । तान्याश्वलायनोक्तानि- यथा,दुर्विज्ञेयानि लक्षणान्यष्टौ पिण्डान् कृत्वा ऋतमग्रेप्रथम यज्ञऋते सत्यं प्रतिष्ठितं यदियं कुमार्यभिजाता तदियमिह प्रतिप- द्यतां यत्सत्यं तदृश्यतामिति पिण्डानभिमन्व्य कुमारी ब्रूयादेषा- मेकं गृहाणेति । क्षेत्राचेदुभयतःसस्याद्गृह्णीयादन्नवत्यस्याः प्रजा भविष्यतीति विद्यात् गोष्ठात्पशुमती वेदिपुरीषाह्मवर्चस्विन्यवि- दासिनो इदात्सर्वसम्पन्ना देवनांकितवी चतुष्पथाविप्रवाजि- नीरिणादधन्या श्मशानात्पतितीति । अस्यार्थः । लक्षणानि दुर्विज्ञेयानीति कृत्वा एवं परीक्षेत । क्षेत्रादिभ्योऽष्टभ्यो मृदमाहृत्याष्टौ पिण्डान् कृत्वा ऋतमग्रे इत्यनेन मन्त्रेण मृत्पिण्डानभिमन्त्र्य कुमारी ब्रूयादेषामेकं गृहाणेति । क्षे- त्रादिति । उभयतःसस्यात् क्षेत्रादाहृतं मृत्पिण्डं गृह्णीयाचेत् अ- नवत्यस्याः प्रजा भविष्यतीति विद्यात् । उभयतःसस्य क्षेत्रं नाम यदेकस्मिन् संवत्सरे द्विः फलति तत् । गोष्ठादिति । गोष्ठं नाम गवामवस्थानदेशः। तस्मादाहृतं मृत्पिण्डं यदि गृह्णीयात्तदा पशुमती ज्ञेया। वेदिपुरीपादिति । वेदिपुरीषं नाय अपवृत्ते कर्मणि या वेदिस्तस्या मृत्तिका । तस्मादाहृतं मृत्पिण्डं यदि गृह्णीयात्तदा ब्रह्मवर्चस्विनी । अविदासिनो हृदादिति । अविदासी हदो ना- माऽशोज्यो हृदः। तस्मादाहृतमृत्पिण्डग्रहणे सर्वसम्पन्ना ज्ञेया । देवनादिति । देवनं नाम दीव्यतेऽत्रेति द्यूतस्थानम् । तदाहृतमू- पिण्डग्रहणे कितवी । चतुष्पथादिति । चतुष्पथादाहृतमृत्पिण्डग्र- हणे द्विप्रवाजिनी द्वौ प्रव्रजतीति द्विपवाजिनी । ईरिणमूषरं यत्रो- सं न परोहति तंत् । तदाहृतमृत्पिण्डग्रहणे अधन्या । श्मशा- नादिति । श्मशानाहृतमृत्पिण्डग्रहणे पतिती ।

·१२४. ...वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे नन्वत्रोदाहृतेषु स्त्रीलक्षणेषु धूर्तत्वपरापवादनिरतत्वादीनां केषां चिल्लक्षणानां बालभावेन विवाहात्पूर्व विशिष्य ज्ञानासम्भवात, लक्षणानि परीक्ष्यादौ ततः कन्यां समुद्हेत् । इत्युक्तं तत्कथामिति चेत्, सत्यम् । येषां लक्षणानां विवाहात्पूर्वं ज्ञानासम्भवस्तद्विषयकमिदं वचनम् । यानि तु दुर्लक्षणानि विवाहोत्तरकाले प्रागल्भ्ये ज्ञायन्ते तेषु शा- तेषु. परिणयादूर्ध्वमपि सर्वथा तां परित्यजेदिति । तथा च पृथ्वीचन्द्रोदये बृहन्नारदीयवचनमपि- बालभावादविज्ञातस्वभावामुदहेद्यादि । प्रागल्भ्येऽप्यगुणां ज्ञात्वा सर्वथा तां परित्यजेत् ।। इति । ननु बहुद्रव्यव्ययायासादिप्राप्तायाः स्त्रियाः किमर्थं त्याग इति । उच्यते । अशुभलक्षणान्वितत्वात् । वर्जयेत्सर्वथा भूष्णुरशुभा लक्षणैश्च याः। भर्तुरायुहरन्त्येता आलस्यादपरीक्षिताः ॥ इति बौधायनवचने भर्तुमरणाघनिष्टफलश्रवणेनाशुभ- लक्षणान्वितभार्यात्यागविधानात् । नन्वत्र यदनिष्टं फलं तत्कि विवाहेन उत केवलं तत्संसर्गेणेति । नाद्यः, विवाहोत्तरकाले मृतायामपि भार्यायां स्वमरणाद्यनिष्टफलावश्यम्भावापत्तेः । न च तथास्ति । नान्त्यः, दुर्लक्षणयुक्तसामान्यादिस्त्रीसंसर्गेणापि स्वमरणाद्यनिष्टफलप्राप्तिप्रसङ्गात् । अत्रोच्यते । कोपना वामनां चैव दीर्घदेहां विरूपिणीम् । न्यूनाधिकाङ्गामुन्मत्तां पिशुना नौदहेदुधः॥ इत्यादिपूर्वोदाहृतवचनस्शुभलक्षणान्वितकन्याद्वहनेनैव दु- एं फलं भवतीति प्रतीयते । तदप्यनिष्ट फलं. भार्यायां विद्यमा- नायामेव न अविद्यमानायाम् । विद्यमानो हि शत्रुरपकारं ज- ·1. स्त्रीलक्षणप्रकरणे दुर्लक्षणकन्योबाहे तत्त्यागः। १२५ नयंति नाविद्यमानः । यथा च शालिग्रामगजाश्चादेर्विद्यमानस्यै- व शुभाशुभफलसूचकत्वं नाविद्यमानस्य । एवमत्रापीति । तच्चा- निष्टं भार्यात्यागेनापैति । यथा मूलोत्पन्नशिशुजनितपित्रादिमर- णाद्यनिष्ट वचनात्तच्यागेन शान्तिकादिना वा नश्यति। तथात्रा- ऽपि दुर्लक्षणान्वितकन्योद्वाहजनितस्वमरणाद्यनिष्टं भार्यात्यागेन नश्यति । सर्वथा तां परित्यजेदिति पूर्वोदाहृतवचनात् । यच्चोक्तं सामान्यादिस्वसिंसर्गेण स्वानिष्टफलम् । तत्र युक्तम् । भर्तुरायुहरन्त्येता आलस्यादपरीक्षिताः! सुलक्षणा सदाचारा पत्युरायुर्हि वर्द्धयेत् ॥ इत्यादिवचनैर्भार्याया भर्तुः शुभाशुभफलं प्रतीयते । अतस्तासु भार्यात्वाभावात्तासां च तस्मिन् भर्तृत्वाभावादेव फलाभावः । अथात्र योऽयं भार्यात्यागः स किं सर्वथा गृहनि- काशनादिरूपस्तत्स्वातन्त्र्यप्रतिपादकः, उत तत्संसर्गादावेवे- ति । ननु सर्वथा परित्यागः कर्त्तव्यः पूर्वोक्तवचनादिति चेत्, न । सर्वथा परित्यागे कृते स्वातन्त्र्येण तया सुरापानादिदुश्चा- रिच्याचरणे कृते- पतत्यर्थं शरीरस्य यस्य भार्या सुरां पिवेत् । इत्यादिवचनैर्भार्याकृतमहापातकादिजनितः प्रत्यवायो भ- तुः स्यात् । न चेष्टापत्तिरिति वाच्यम्, वृश्चिकभयात्पलायमा- नस्याशीविषमुखनिपात इव न च स्वमरणादिदृष्टफलनिवृत्ती क्रियमाणायां निरयपाताद्यदृष्टफलप्राप्तिर्न दोषायेति वाच्यम् । उभयत्रापि दुःखक्लेशाद्यसहत्वेन दुष्टफलत्वात् । रक्षेत्कन्यां पिता विनां पतिः पुत्रास्तु वार्धके । अभावे ज्ञातयस्त्वेषां न स्वातन्त्र्यं कचित्स्त्रियाः ॥ इत्यादिना स्त्रियाः स्वातन्त्र्यनिषेधाच्च । अतः संसर्गादा- ·वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे - . वेव त्याग इति सिद्धान्त इत्यास्तां तावत् प्रसक्तानुमसक्तचि- न्तयेति। अत्र लक्षणपरीक्षायाश्चावश्यकत्वमाह- बौधायना, वर्जयेत्सर्वथा भूष्णुरशुभा लक्षणैश्च याः। भर्तुरायुर्हरन्त्येता आलस्यादपरीक्षिताः ॥ इति । विवेकविलासेऽपि, नापरीक्ष्य स्पृशेत्कन्यामविज्ञातां कदाचन । निघ्नन्ति येन योगैस्ताः कदाचिदक्षनिर्मितैः ।। इति । उक्तशुभलक्षणान्वितकन्यापरिणयने विशेषफलमपि श्रूयते । भविष्ये, इगलक्षणसम्पन्नां कन्यामुद्हते तु यः। ऋद्धिद्धिस्तथा कीतिरनुतिष्ठति निश्चला ॥ इति । स्कान्दे काशीखण्डेऽपि, लक्षणानि परीक्ष्यादौ ततः कन्यां समुद्हेत् । सुलक्षणा सदाचारा पत्युरायुर्हि वर्द्धयेत् ॥ . सुलक्षणैः सुचरितैरपि मन्दायुवं पतिम् । दीर्घायुपं प्रकुर्वन्ति प्रमदाः प्रमदास्पदम् ।। अतः सुलक्षणा योपाः परिणेया विचक्षणैः । इति । सदा गृही सुखं मुझे स्त्रीलक्षणवती यदि । अतः सुखसमृद्ध्यर्थमादौ लक्षणमीक्षयेत् ॥ तच लक्षणमष्टविधं वीक्षेत । तथा च- स्कान्दे काशीखण्डे, वपुरावर्तगन्धाश्च छाया सत्त्वं स्वरो गतिः। वर्णश्वत्यष्टधा प्रोक्ता बुधैर्लक्षणभूमिका ।।

·स्त्रीलक्षणप्रकरणेवपुषआपादतलकेशान्तविभागः।१२७ लक्षणभूमिका लक्षणावलोकनस्थानम् । वपुः शरीरम् । तस्य लक्षणं तु आपादतलकेशान्तं वक्ष्यते । चरणतल-तदेखा- गुष्ठाङ्गुलि-तन्नख-तत्पृष्ठ-गुल्फ-पाणि-जङ्घा-रोम-जानूरु- कटि-नितम्ब-स्फिक्-भग-जघन-वस्ति-नाभि-कुक्षि-पाश्वों- दर-मध्य-बलित्रय-रोमावली-हृदय-वक्षः-स्तनचू-चुक-जत्रु- स्कधांस-कक्षा-बाहु-मणिबन्ध-कर-तत्पृष्ठ-तत्तद्रे-खाङ्गुष्ठागु- ली-नख-पृष्ठ-कृकाटिका-कण्ठ-चिवुक-हनु-कपोल-वदना- धरात्तरोष्ठ-दन्त-जिहा-घण्टिका-तालु-हसित-नासा-क्षुत-- नयन-पक्ष्म-भू-कर्ण-भाल-मौलि-सीमन्त-केशक्रमेण । अय- मेव च क्रमः स्कान्दे काशीखण्ड स्कन्देनोक्तः । स यथा, आपादतलमारभ्य यावन्मौलि त्वहं कमात् । शुभाशुभानि वक्ष्यामि लक्षणानि मुने शृणु ॥ आदौ पादतले रेखा ततोऽङ्गुष्ठाङ्गुलीनखाः । पृष्ठं गुल्फद्वयं पाणी जङ्घा रोमाणि जानुनी ।। 'ऊरू कटिनितम्बस्फिग्युग्मं जघनवस्तिके । नाभिः कुक्षिद्वयं पाश्र्वोदरमध्यबलित्रयम् ।। रोमाली हृदयं वक्षो वक्षोजयचूचुकम् । जत्रुस्कन्धासकक्षादोमणिबन्धकरद्वयम् ।। पाणिपृष्ठं पादतलं रेखाङ्गुष्ठाङ्गुलीनखाः । पृष्ठं कृकाटिका कण्ठचिबुकं च हनुद्वयम् ॥ कपोलौ वक्रमधरोत्तरोष्ठद्विजजिढिकाः । घण्टिका तालु हसितं नासिका क्षुतमक्षिणी ।। पक्ष्मभूकर्णभालानि मौलिसीमन्तमौलिकाः । षष्टिः पडत्तरा योपिदङ्गलक्षणसंहतिः ॥ इति ।

·.. १२८ . . वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे अत्र यद्यपि · स्कान्दे काशीखण्डे पादलक्षणं पृथक नोक्तम् । तथापि गरुडपुराणादिषु पादलक्षणस्य पृथगुक्त- त्वादुच्यते । भविष्यपुराणे, प्रतिष्ठिततलाः सम्यग्रक्ताम्भोजसमत्विपः । तादृशाश्चरणा धन्या योषितां भोगवर्द्धनाः ॥ प्रतिष्ठिततलाः सम्यक् संलग्नभूभागपादाधस्तलाः । करालैरतिनिर्मास रूक्षैरथ शिराततैः ।। दारियं दुर्भगत्वं च प्राप्नुवन्ति न संशयः ।। इति । करालो भयङ्करः। गरुडपुराणे, यस्याः स्निग्धौ समौ पादौ तनुताम्रनखौ तथा । श्लिष्टाङ्गुली चोन्नताग्रौ तां प्राप्य नृपतिर्भवेत् ।। निगूढगुल्फोपचितौ पद्मकान्तितलौ शुभौ । अस्वेदनौ मृदुतलौ मत्स्याङ्कुशयवाङ्कितौ ।। वज्राब्जहलचिन्हौ च दास्याः पादौ ततोऽन्यथा । इति । हलं लाङ्गलम् । विष्णुधर्मोत्सरे, सगग्रभूस्पृशौ यस्याश्चरणौ कमलोपमौ । इति । सा प्रशस्तत्यनुषङ्गः। वराहसंहितायाम्, स्निग्धोन्नताग्रतनुताम्रनखौ कुमार्याः पादौ समोपचित्तचारुनिगूढगुल्फो । श्लिष्टाङ्गुली कमलकान्तितलौ च यस्या- स्तामुद्रइंद्यादि सुवोऽधिपतित्वमिच्छेत् ।।

·।
स्त्रीलक्षणप्रकरणे पादतलादिलक्षणानि । १२९
मत्स्याङ्कुशाब्जयववज्रहलासिचिह्ना-
वस्वेदनौ मृदुतलौ चरणौ प्रशस्तौ । इति ।
इति पादलक्षणम् ।
अथ पादतललक्षणम् ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
स्त्रीणां पादतलं स्निग्धं मांसलं मृदुलं समम् ।
अस्वेदमुष्णमरुणं बहुभोगोचितं स्मृतम् ।।
रूक्षं विवर्ण परुषं खण्डितं प्रतिबिम्बकम् ।
शूर्पाकारं विशुष्कं च दुःखदौर्भाग्यसूचकम् ॥ इति ।
सामुद्रतिलके,
असित दौर्भाग्याय श्वेतं दुःखाय योषाणाम् ।
शूर्पाकृतिभिश्चेव्यः कुटिलैः स्युर्दुर्भागाश्चरणतलैः ॥ इति ।
योषा स्त्री।
इति पादतललक्षणम् ।
अथ पादरेखालक्षणम् ।
जगन्मोहने समुद्रः,
यस्याः पादतले रेखा तर्जन्यां सुप्रकाशते ।
भर्तारं लभते शीघ्र प्रिया भर्तुश्च जायते ॥
चक्रं पद्मं ध्वज छत्रं स्वस्तिकं वर्धमानकम् ।
यासां पादे च दृश्यन्ते ज्ञेयास्ता राजयोषितः ।।
पद्मं मालाङ्कुश छत्रं नन्द्यावर्त्तः प्रदक्षिणम् ।
पाणिपादेषु दृश्यन्ते राजी वदन्ति तां बुधाः ॥ इति ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
चक्रस्वस्तिकशङ्खाब्जध्वजमीनातपत्रवत् ।
यस्या पादतले रेखा सा भवेक्षितिपाङ्गना ।।
१७

·चीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे - . भवेदखण्डभोगायो; मध्याङ्गुलिसङ्गता। रेखाऽऽखुसर्पकाकामा दुःखदारिद्यमुचिका ॥ आखुर्मूषकः । गरुडपुराणे पादतलमुमक्रम्य- वाजिकुञ्जरश्रीक्षयूपैश्च यवतोमरैः । ध्वजचामरमालाभिः शैलकुण्डलवेदिभिः ।। शङ्खातपत्रपमैश्च मत्स्यस्वस्तिकसद्रथैः । लक्षणैरङ्कुशाद्यैश्च स्त्रियः स्यू राजवल्लभाः॥ इति । गर्गसंहितायाम्, शङ्खाकुशं पद्मदलातपत्रं पृथ्वी च नक्षत्रमथाद्रिरूपम् । चक्रं शशी दिनकृचामरं च तथा वज्र व्यजनं तोरणं च ॥ सिंहो वत्सस्तुरगः स्वस्तिकं च मत्स्यो हंसः पूर्णकुम्भस्तथा च । पुरं महद्वारण एव चापि तथा समुद्रो मकरः पताका ॥ तलेष्वथैतानि भवन्ति यासां पादाङ्गुलीष्वेव च संस्थितानि । ता भोगवत्यः सुसमृद्धवत्यः प्रजान्विताश्चैव भवन्ति नार्यः ॥ इति । सामुद्रतिलंके, श्वशृगालमहिपकाकोलूकाहिकोककरभाद्याः। चरणतले जायन्ते यस्याः सा दुःखमामोति ॥ इति । कोकश्चक्रवाकः । अो रेखावितले यावन्मध्याङ्गुलिं गता यस्याः ।

·. . स्त्रीलक्षणप्रकरणे पादरेखादिलक्षणानि। १३१ सा लभते पतिमाढ्यं प्रिया पुनर्भवति तस्यापि ॥ इति । अत्र चक्रादिसर्वलक्षणसद्भाचे पूर्ण फलं कल्पनीयम् । तेषु यस्य कस्य चित्सद्भावे तदनुसारेणति । तथा च- सामुद्रतिलके चक्रादिचिह्नमध्ये स्यादेकं बहूनि वा यासाम् । ऐश्वर्य सौख्यं वा तासामपि तदनुमानेन ॥ इति । इति पारेखालक्षणम् । अथाङ्गुष्ठलक्षणम् । स्कान्दे काशीखण्डे, उनतो मांसलोऽङ्गुष्ठो वर्तुलोऽतुलभोगदः । वक्रो स्वश्च विकटो दुःखदौर्भाग्यसूचकः ॥ विधवा विपुलाङ्गुष्ठा दीर्घाङ्गुष्ठेन दुर्भगा । इति । सामुद्रतिलके, इस्वश्चिपिटो वक्र: कुलक्षयाय ध्रुवं स्त्रीणाम् । अत्राङ्गुष्ठ इत्यनुषङ्गः। वैधव्यं विपुलेन द्वेष्यत्वं स्वल्पवर्तुलेन स्यात् । रमणावमानना पुनरङ्गुष्ठेनातिदीर्पण ॥ इति । इत्यङ्गुष्ठलक्षणम् । अथाङ्गुलीलक्षणम् । भविष्यपुराणे, अङ्गुल्यः संहता वृत्ता ऋज्व्यः सूक्ष्मनखास्तथा । कुर्वन्त्यनन्तमैश्वर्यं राजभोगं च योषिताम् ।। संहता अविरलाः । राजभोगं राजभोगोपमं भोगम् । ह्रस्वाश्च जीवितं ह्रस्वं चिरला वित्तहानये । दारियं मूलभुनासु प्रेष्यत्वं पृथुलासु च ॥

·१३२
बीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
मूलभुनाः प्रथमपर्ववक्राः।
परस्परं समारूढस्तनुभिर्वृद्धपर्वभिः ।
वहूनपि पतीन् हत्वा दासी भवति वै द्विजाः ।।
अङ्गुष्ठोन्नतपर्वाणस्तुङ्गाग्राः कोमलाः समाः ।
रत्नकाञ्चनलाभाय विपरीता विपत्तये ।। इति ।
स्कान्दे काशीखण्डे
मृदवाऽङ्गुलयः शस्ता घना वृत्ताः समुन्नताः।
दीर्घाङ्गुलीभिः कुलटा कुशाभिरतिनिर्द्धना ।।
कुलदा वेश्या।
हस्वायुष्या च स्वाभि नाभि नवचिनी।
भुग्नाभिर्वक्राभिः।
चिपिटाभिर्भवेदासी विरलाभिर्दरिद्रिणी ॥
परस्परसमारूढा पादाङ्गुल्यो भवन्ति वै ।
हत्वा बहूनपि पतीन् परमेष्या तदा भवेत् ॥
परमेष्या दाप्ती।
यस्याः पथि समायान्त्या रजो भूमेः समुच्छलेत् ।
पांसुला सा प्रजायेत कुलत्रयविनाशिनी ॥
पांसुला वेश्या।
यस्याः कनिष्ठिका भूमि ने गच्छन्त्याः परिस्पृशेत् ।
अनामिका मध्यमा च यस्या भूमिं न संस्पृशेत् ॥
पतिद्वयं निहन्त्याद्या द्वितीया च पतित्रयम् ।
पतिहीनत्वकारिण्यौ हीने ते द्वे इमे यदि ॥
प्रदेशिनी भवेद्यस्या अङ्गुष्ठादतिरेकिणी ।
कन्यैव कुलटा सा स्यादेष एव विनिश्चयः ॥ इति ।
१ अस्य परिस्पृशेदित्यनेनान्वयः।

·स्त्रीलक्षणप्रकरणे पादाङ्गुलीलक्षणम् ।
.
विष्णुधर्मोत्तरे,
भुवं कनिष्ठिका यस्या नः स्पृशेत कथश्चन ।
न तां कुर्वीत भार्यार्थे मृत्युः स कथितो बुधैः ॥ इति ।
गरुडपुराणे,
कनिष्ठिकाऽनामिका वा यस्या न स्पृशते महीम् ।
अङ्गुष्ठं वा गतातीत्य तर्जनी कुलटा तु सा ॥ इति ।
पराशरोऽप्याह,
एकापि यस्या न महीं संस्पृशेच्चरणाङ्गुलिः ।
तलमध्यमथो यस्या अधां तां विनिर्दिशेत् ॥
पादे प्रदेशिनी यस्या अङ्गुष्ठं समतिक्रमेत् ।
दु:खितां दुर्भगां चैव कन्यां तां परिवर्जयेत् ॥
पादे मध्यमिका यस्याः क्षितिं न स्पृशते यदि ।
न सा रमति कौमारे स्वच्छन्दाऽकार्यकारिणी॥
पादे अनामिका यस्याः क्षितिं न स्पृशते यदि ।
न सा रमति कौमारे द्वितीये सुप्रतिष्ठिता ॥
पादे कनिष्ठिका यस्याः क्षितिं न स्पृशते यदि ।
द्वितीय पुरुषं हत्वा तृतीये सुप्रतिष्ठिता ।। इति ।
• जगन्मोहने समुद्र,
यस्या न स्पृशते भूमिमङ्गुली च कनिष्ठिका ।
भर्तारं प्रथमं हत्वा द्वितीयेन सह स्थिता ।।
यस्या न स्पृशते भूमिं कनिष्ठा विरला द्विजाः ।
सन्नतभृकुटीगण्डा पुंश्चली चाप्यभागिनी ॥
यस्या अनामिका ह्रस्वा तां विद्यात्कलहप्रियाम् ।
अङ्गुष्ठं तु व्यतिक्रम्य यस्याः पादे प्रदेशिनी ॥
कुमारी कुरुते जारं यौवनस्यैव का कथा । इति ।
.

·१३४ वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे विवेकविलासे, यत्पादाङ्गुलिरेकापि भवेद्धीना कयञ्चन । येन केनापि सा साधं प्राय: कलकारिणी ॥ इति । इति पादाङ्गुलीलक्षणम् । अथ नवलक्षणम् । गर्गसंहितायाम, कुशेशयाः पद्मपलाशवर्णा रूप्यप्रभा विद्रुमसन्निभाश्च । श्लक्ष्णाः सुजाताश्च भवन्ति यन्याः स्त्रीणां नखाः पद्ममणिप्रभाश्च ।। इति । पद्मपलानुवर्णाः पद्मपत्रसदृशः । विद्रुमं प्रवालम् । पद्मम- णिः पनरागः। भविष्ये, सुभगवं नः स्निग्धैरातात्रैश्च धनाड्यता । पुत्राः स्युनतेरेभिः सुमुक्ष्मैश्चापि राजता ।। पाण्डुरैः कुटिने सैनीले नेस्तथा खरी। निःस्त्रता भवति वीणां पीतवामध्यभक्षणम् ॥ इति । स्कान्दे काशीखण्ड, स्निग्याः समुन्नतास्ताना वृत्ताः पादनखाः शुभाः । इति । इति नखलक्षणम् । अथ चरणपृष्टलक्षणम् । स्कान्दे काशीखण्डे, राजीवमूचकं वीणां पादपृष्ठं समुन्नतम् । अस्खेदमशिराब्यं च मसूर्ण मुट्ठ मांसलम् ।। दारिद्यं मध्यनिम्नन शिराळेन सदाध्वगा।

·.
स्त्रीलक्षणप्रकरणेगुल्फादिलक्षणानिः । १३५
रोमाढ्येन भवेद्दासी निर्मासेन च दुर्भगा ॥ इति ।
इति चरणपृष्ठलक्षणम् ।
अथ गुल्फलक्षणम् ।
भविष्य,
गुल्फाः स्निग्धाश्च वृत्ताश्चासमारूढशिरास्तथा ।
यस्याः सा तु धनान्यत्वं वान्धवाद्यैः समाप्नुयात् ॥ इति ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
गूढगुल्फो शुभायोक्तावशिरालौ सुवर्तुलौ ।
विषमौ शिथिलौ रूक्षौ स्यातां दौर्भाग्यसूचकौ ॥ इति ।
जगन्मोहने समुद्रः,
गुल्फैश्च महिषाकारैर्बन्धनं वधमाप्नुयात् ।
निगूढगुल्फा या नारी साऽत्यन्तं सुखमेधते ॥ इति ।
गर्गः,
अत्युन्नताभ्यन्तरतः शिराला
गुल्फा विशालाश्च भवन्ति यासाम् ।
प्रजा न विन्दन्ति धनं न चार्या-
स्ता गुल्फदोपैर्विधवा भवन्ति ॥
इति गुल्फलक्षणम् ।
अथ पाणिलक्षणम् ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
समपाणिः शुभा नारी पृथुपाणिश्च दुर्भगा।
कुलटोन्नतपाणिः स्यादीर्घपाणिश्च दुःखभाक् ॥ इति ।
जगन्मोहने समुद्रा,
उन्नतपाणिर्दुःशीला महापाणिस्तु बन्धकी।
दीर्घपाणिः.परिक्लिन्ना समपाणिस्तु शोभनां ॥ इति ।

·.
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
बन्धकी व्यभिचारिणी।
विवेकविलासे,
कृपणा स्यान्महापाणिर्दीर्घपाणिस्तु कोपना ।
दुःशीलोन्नतपाणिश्च निन्द्या विषमपार्णिका ॥ इति ।
इति पार्णिलक्षणम् ।
अथ जवालक्षणम् ।
गरुडपुराणे,
जङ्ग्रे च रोमरहित मुखत्ते विशिरे शुभे ॥ इति ।
विशिरे शिरावर्जिते ।
भविष्य,
अशिराः शरकाण्डाभाः मुवृत्ताल्पतनूरुहाः।
जङ्घाः कुर्वन्ति सौभाग्यं यानं च गजवाजिभिः ।।
क्लिश्यते रोमजङ्घा स्त्री भ्रमत्युद्धपिण्डिका ।
काकजङ्घा पति हन्ति वाचाटा कपिला च या ॥ इति ।
वाचाटा बहुमलपनशीला।
स्कान्दे काशीखण्डे,
रोमहीने समे स्निग्धे यज्जो क्रमवर्तुले ।
सा राजपनी भवति विशिरे सुमनोहरे ।। इति ।
सामुद्रातिलके,
शुष्के पृथू विशाले शिरान्विते स्थूलपिण्डिके यस्याः ।
जो मांसोपचिते श्लथमूले पांसुला सा स्यात् ।। इति ।
इति जहालक्षणम् ।
अथ रोमलक्षणम् ।
भविष्ये,
अत्यन्तं कुटिल रूः स्फुटिता|गुढमः ।

·,
स्त्रीलक्षणप्रकरणे रोमादिलक्षणानि । १३७
अनेकजैस्तथा रोमैः केशैश्चापि तथाविधैः ।।
अत्यन्तं पिङ्गला नारी विषकन्येति निश्चिता।
सप्ताहाभ्यन्तरे पापा पति हन्यान्न संशयः ॥ इति ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
एकरोमा राजपनी द्विरोमापि मुखास्पदा ।
त्रिरोमा रोमकूपेषु भवेद्वैधव्यदुःखभाक् ॥ इति ।
इति रोमलक्षणम् ।
अथ जानुलक्षणम् ।
गरुडपुराणे,
अनुल्बणं सन्धिदेशे समं जानुद्वयं शुभम् । इति ।
भविष्य,
जानुभिश्चैव मार्जारासिंहजान्वनुकारिभिः ।
श्रियमाप्य सुभाग्यत्वं प्राप्नुवन्ति सुतांस्तथा ।।
घटाभैरध्वगा नार्यो निर्मासैः कुलटाः स्त्रियः ।
शिरालैरपि हिंसाः स्युर्विश्लिष्टैर्धनवर्जिताः ॥ इति ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
वृत्तं पिशितसंलग्नं जानुयुग्मं प्रशस्यते ।
निर्मासं स्वैरचारिण्या दरिद्रायाश्च विश्लथम् ।। इति ।
उत्पले समुद्र,
सुश्लिष्टे जानुनी धन्ये शिरारोमविवर्जिते । इति ।
इति जानुलक्षणम् !
अथोरलक्षणम् ।
भविष्ये,
हस्तिहस्तनिवृत्तै रम्भाभैः करभोपमैः ।
माप्नुवन्त्यूरुभिः शश्वत् खियः सुखमनजम् ॥

·१३८
: वीरमित्रोद्यस्य लक्षणप्रकाशे
:
दौर्भाग्यं स्थूलमांसाभिर्वन्धनं रोमशोरुभिः ।
तनुभिर्वधमित्याहुर्मध्यच्छिद्रस्त्वनीशता ॥ इति
गरुडपुराणे,
ऊरू कारकराकारौ पीवरौ च समौ शुभौ । इति ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
विशिरैः करभाकारैरूभिर्मसृणैर्धनैः ।
मुवृत्त रोमरहितैर्भवेयुर्भूपवल्लभाः ।।
वैधव्यं रोमहरुक्तं दौर्भाग्यं चिपिटैरपि ।
मध्यच्छिद्रैमहादुःखं दारिद्र्यं कठिनत्वचैः ॥ इति ।
इत्यूरुलक्षणम् ।
अथ कटिलक्षणम् ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
चतुर्भिरङ्गुलैः शस्ता कटिर्विंशतिसंयुतैः ।
समुन्नतनितम्बाढ्या चतुरस्रा मृगीदृशाम् ।।
विनता चिपिटा दीर्घा निर्मासा सङ्कटा कटिः ।
ह्रस्वा रोमयुता नार्या दुःखवैधव्यमूचिका ॥ इति ।
इति कटिलक्षणम् ।
अथ नितम्बलक्षणम् ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
नितम्वविम्वो नारीणामुन्नतो मांसलः पृथुः ।
महाभोगाय सम्मोक्तस्तदन्योऽशर्मणे मतः ।। इति ।
सामुद्रतिलके,
विकटो चिपिटो नतिमान् निर्मासो रोमशः खरः शुष्कः ।
कुरुते नितम्बफलको दरिद्रता दुःखदौर्भाग्यम् ॥ इति ।
इति नितम्बलक्षणम् ।

·स्त्रीलक्षणप्रकरणे स्फिग्भगयोर्लक्षणे ।
-
--
अथ स्फिग्लक्षणम् ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
कपित्थफलवद्वत्तौ मृदुलौ मांसलौ घनौ ।
स्फिचौ बलिविनिर्मुक्तौ रतिसौख्यविवर्द्धनौ ॥ इति ।
भविष्ये,
कपित्थफलसङ्काशः पीनो बलिविवर्जितः।
स्फिक् प्रशस्तो हि नारीणां निन्दितोऽह्यन्यथा द्विज ॥ इति ।
इति स्फिग्लक्षणम्।
अथ भगलक्षणम् ।
भविष्य,
ऊर्ध्वरोम भगं यस्याः समं सुश्लिष्टसंस्थितम् ।
अपि नीचकुलोत्पन्ना राजपत्नी भवत्यसौ ॥
अश्वत्थपत्रसदृशः कूर्मपृष्ठोऽप्यचूलिकः।
अचूलिकः अशिखः।
शशिविम्बनिभः स्थूलस्तथा च कलशाकृतिः ।।
शकटाकृतिरिति पाठान्तरम् ।
भगः शस्ततमः स्त्रीणां रतिसौभाग्यवर्द्धनः ।
तिलपुष्पनिभो यश्च यश्चाश्वखुरसन्निभः ।।
द्वावप्येतौ परप्रेष्यां कुर्वन्ति च दरिद्रताम् ।
उलूखलनिभैः शोकं मरणं विवृताननैः ।।
विरूपैश्चातिनिर्मासगजाश्वनिभरोमभिः ।
दोशील्यं दुर्भगत्वं च दारिधू चाधिगच्छति ॥ इति ।
गारुडे,
अश्वत्थपत्रसदृशं विपुलं गुह्यमुत्तमम् । इति ।
स्कान्दे काशीखण्डे,

·१४०
• -
..
वीरात्रिोदयस्य लक्षणप्रकाशेः :
शुभः कमठपृष्ठाभो गजस्कन्धोपमो भगः ।
चामोन्नतस्तु कन्यादः पुत्रदो दक्षिणोन्नतः ।।
आखुरोमा गूढमणिः सुश्लिष्टः संहतः पृथुः ।
तुङ्गः कमलपर्णाभः शुभोऽश्वत्थदलाकृतिः ॥
कुरणखुररूपो यश्चुल्लीकोटरसन्निभः ।
कुरङ्गो हरिणः।
रोमशो विकृतास्यश्च दृश्यनासोऽतिदुर्भगः ।।
शङ्खावों भगो यस्याः सा गर्भमिह नेच्छति ।
चिपिटः कर्पराकार किङ्करीपदभोगः ॥
कपरः कटाहः।
वंशवेतसपत्राभो गजरोमोचनासिका।
विकटः कुटिलाकारो लम्बगल्लः श्लथोऽशुभः ॥ इति ।
विष्णुधर्मोत्तरे,
गुह्यं प्रदक्षिणावर्तमश्वत्थदलसग्निभम् । इति ।
जगन्मोहने समुद्रा,
आवर्तस्तु भवेद्यस्या भगस्योपरिमस्तके।
सा चैव वर्धते पुत्रैर्धनधान्यैः समन्विता ।।
अश्वत्थपत्रसङ्काशं गुह्यं यस्याः प्रजायते ।
सा भवेत्सुभगा नारी यदि गूढो मणिर्भवेत् ॥
कूर्मपृष्ठो गजस्कन्धः समरोमाल्पनासिकः ।
विस्तीर्णः पद्मवर्णश्च षडेते सुभगा भगाः ॥
कठोरः खररोमा च शुष्कश्च दीर्घनासिकः ।
सङ्कटो विरलश्चैव षडेते दुर्भगा भगाः ॥ इति ।
सामुद्रतिलके,
शुचिरत्युष्णः सुघनो गोजिहाफर्कशोऽथ वा मृदुलः ।
.

·..
स्त्रीलक्षणप्रकरणे जघनादिलक्षणानि । १४१
अतिसंवृतः सुगन्धिः सप्तभगा वर्द्धयन्ति रतिम् ॥ इति ।
इति भगलक्षणम् ।
अथ जघनलक्षणम् ।
भविष्य,
सव्याव समं चारु सूक्ष्मरोमचितं पृथु ।
जघनं शस्यते स्त्रीणां रतिसौख्यकरं द्विजाः ॥ इति ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
भगस्य भालं जघनं विस्तीर्ण तुङ्गमांसलम् ।
मृदुलं मृदुरोमान्यं दक्षिणावर्तमीडितम् ।।
वामावर्त च निर्मासं भुग्नं वैधव्यसूचकम् ।
सङ्कटं स्थपुटं रूक्षं जघनं दुःखदं सदा ॥ इति ।
उत्पले समुद्रः,
-
जघनं विपुलं यस्याः सुस्पर्श रोमवर्जितम् ।
सुवर्णाभरणैर्युक्ता राजपत्नी भवत्यसौ ॥ इति ।
इति जघनलक्षणम् ।
अथ वस्तिलक्षणम् ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
वस्तिः प्रशस्ता विपुला मृद्वी स्तोकसनुनता।
रोमशाच शिराला च रेखाङ्का नैव शोभना ॥ इति ।
स्तोकसमुन्नता ईषदुच्चा।
इति वस्तिलक्षणम् ।
अथ नाभिलक्षणम् ।
गरुडपुराणे,
विस्तीर्णमांसोपचिता गम्भीरा विपुला शुभा ॥
नाभिः प्रदक्षिणावर्ता-इति ।

·१४२
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
स्कान्दे काशीखण्डे,
गम्भीरा दक्षिणावर्ती नाभिः स्यात्सुखसम्पदे ।
वामांवा समुत्ताना व्यक्तग्रन्थिन शोभना ॥ इति ।
गर्गः,
संछन्ननाभ्यस्त्वविवर्णनाभ्यः
प्रदक्षिणावर्तविवृत्तनाभ्यः ।
स्त्रियः प्रशंसन्ति विशालनाभ्यः
पद्मायताभिश्च सुमण्डलाभिः ॥ इति ।
नामिभिरिति, शेपः।
जगन्मोहने समुद्रा,
गम्भीरनाभी या नारी सा भवेत्पुरुषप्रिया ।
पनाकारा भवेन्नाभिनं सा मुखमेधते ॥ इति ।
इति नाभिलक्षणम् ।
अथ कुक्षिलक्षणम् ।
भविष्य
विपुलैः मुकुमारैश्च कुक्षिभिः सुबहुप्रजाः।
मण्डूककुक्षिर्या नारी राजानं सा प्रसूयते ॥ इति ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
सूते सुतान् वनारी पृथुकुक्षिः सुखास्पदम् ।
क्षितीशं जनयेत्पुत्रं मण्डूकाभेन कुक्षिणा ।
उन्नतेन बलीभाजा सावर्तेनापि कुक्षिणा।
वन्ध्या प्रव्रजिता दासी क्रमाद्योपा भवेदिह ।। इति ।
इति कुक्षिलक्षणम् ।
अथ पावलक्षणम् ।
स्कान्दे काशीखण्डे,

·स्त्रीलक्षणप्रकरणे पाश्र्वोदरलक्षणे । १४३
समैः समासमंदुभिर्योषिन्मनास्थिभिः शुभैः ।
पार्वैः सौभाग्यसुखयोर्निधानं स्यादसंशयम् ।।
यस्या दृश्यशिरे पाश्वें उन्नते रोमसंयुते ।
निरपत्या च दुःशीला सा भवेत् दुःखशेवधिः ॥ इति ।
शेवधिनिधिः, दुःखस्थानमित्यर्थः ।
गर्गः,
पाश्र्वानि यासां मृदुलान्वितानि
प्रदक्षिणावर्तनसंयुतानि ।
श्लिष्टान्यरोमाणि निरन्तराणि
स्त्रीणां प्रशंसन्ति सुसंहितानि ।। इति ।
इति पावलक्षणम् ।
अथोदरलक्षणम् ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
उदरेणातितुच्छेन विशिरेण मृदुत्वचा ।
योषिद्भवति भोगाब्या नित्यं मिष्टानसेविनी ।।
कुम्भाकारं दरिद्राया जठरं च मृदङ्गवत् ।
कूष्माण्डाभं यवाभं च दुष्पूरं जायते स्त्रियाः ॥
मुविशालोदरी नारी निरपत्या च दुर्भगा।
प्लवङ्गजठरा हन्ति श्वशुरं चापि देवरम् ।। इति ।
गर्गसंहितायाम्,
यासामनिम्नानि नतोन्नतानि
सूक्ष्माण्यरोमाणि तथोदराणि ।
ता भोगवत्यो हृदयैश्च शुक्लैः
प्रजान्विताश्चापि भवन्ति नार्यः ॥ इति ।
इत्युदरलक्षणम् ।

·१४४
: 'वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
अथ मध्यलक्षणम् ।
भविष्ये,
पयोधरभरानम्रः सुसमत्रिवलीगुरुः ।
मध्यः शुभावहः स्त्रीणां रोमराजीविभूषितः ।।
पणवाभैर्मृदङ्गाभैस्तथा मध्यर्यवोपमैः ।
प्राप्नुवन्ति भयावासं क्लेशदौ शील्यमीदृशैः ॥ इति ।
उत्पले समुद्र
मध्यं बलित्रयचितं सुस्पर्श रोमवर्जितम् ।
यस्याः सा राजमहिषी कन्या स्यानात्र संशयः ॥ इति ।
इति मध्यलक्षणम् ।
अथ बलिन्नयलक्षणम्।
भविष्ये,
उन्नतैलिभिमध्याः सावतैः कुलटाः स्त्रियः ।
परकर्मरताश्च स्युः प्रव्रज्यां च समाप्नुयुः ॥ इति ।
गारुडे,
अरोमा त्रिवलि र्याः-इति ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
भोगाव्या सवलित्रया । इति ।
इति बलित्रयलक्षणम् ।
अथ रोमराजिलक्षणम् ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
ऋज्वी तन्वी च रोमाली. यस्याः सा शर्मनर्मभूः ।
कपिला कुटिला स्थूला व्युच्छिन्ना रोमराजिका ।।
चौरवैधव्यदौर्भाग्यं विदध्यादिह योषिताम् । इति ।
जगन्मोहने समुद्रा,

·स्त्रीलक्षणप्रकरणे रोमराज्यादिलक्षणानि । १४५
रोमराजी भवेत्खण्डा इस्त्रा वक्रा समुन्नंता ।
अर्धाब्देन तु भर्तारं हत्वा भवति निर्द्धना ।।
रोमराजी पुनर्यस्यास्त्रिबलीभिर्विराजिता ।
गम्भीरा नाभिका यस्याः सा प्रशस्ता निगद्यते ॥ इति ।
इति रोमराजिलक्षणम् ।
अथ हृदयलक्षणम् ।
भविष्यपुराणे,
उन्नतावनतैः क्षुद्रा विषमर्विषमाशयाः ।
आयुरैश्चर्यसम्पन्ना वनिता हृदयैः समैः ॥ इति ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
निर्लोम हृदयं यस्याः समं निम्नत्ववर्जितम् ।
ऐश्वर्यमप्यवैधव्यं प्रियमेव च सा लभेत् ॥
विस्तीर्णहृदया योषा पुंश्चली निर्दया तथा ।
उद्भिनरोमहृदया पति हन्ति विनिश्चितम् ॥ इति ।
सामुद्रतिलके,
निर्लोम व्रणरहिनं हृदयं यस्याः समं मनोहारि ।
ऐश्वर्यमवैधव्यं पतिभियात्वं भवति तस्याः ।
पिशितविवर्जितमुन्नतविनतं हृदयं व्रणान्वितं विषमम् ।
कर्मकरीत्वं तनुते वनितानां तत्क्षणादेव ॥ इति ।
इति हृदयलक्षणम् ।
अथ वक्षोलक्षणम् ।
भविष्यपुराणे,
सुसमं मांसलं चारु शिरारोमविवर्जितम् ।
वक्षो यस्य भवेन्नार्या भोगान् भुते यथेप्सितान् ॥
हिंसा भवति वक्रेण दौःशील्यं रोमशेन तु । ..
-
१९

·:१४६ : वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
निर्मासेन तु वैधव्यं विस्तीर्णेन कलिप्रिया ।। इति ।
विस्तीर्ण परिमाणाधिकम् । तत्परिमाणं चोक्तम्-
स्कान्दे कागीखण्डे,
अष्टादशाङ्गुलततमुरः पीवरमुन्नतम् ।
मुखाय दुःखाय भवेद्रोमशं विषम पृथु ॥ इति ।
वराह,
रोमप्रवर्जितमुरो मृदु चाङ्गनानाम्-इति ।
मृदु नातिमृदु ।
सामुद्रतिलके,
पीवरमुन्नतमायतमुरःस्थलं न मृदु न कठिन
अष्टादशाङ्गुलवतं रोमविहीनं शुभं स्त्रीणाम्
इति वक्षोलक्षणम् ।
अथ स्तनलक्षणम् ।
भविष्यपुराणे,
सुवृत्तमुन्नतं पीनमदूरोन्नतमायतम् ।
स्तनयुग्मं सदा शस्तमतोऽन्यदसुखावहम् ॥
उन्नतिः प्रथमे गर्भे द्वयोरेकस्य भूयसी ।
वामे तु जायते कन्या दक्षिणे तु भवेत्सुतः ॥
स्तनैः सर्पफणाकारैः श्वजिहाकृतिभिस्तथा ।
दारिद्यमभिगच्छन्ति स्त्रियः पुरुपचेष्टिताः ॥ इति ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
घनौ वृत्तौ दृढी पीनौ समौ शस्तौ. पयोधरौ ।
स्थूलाग्रौ विरलौ शुष्कौ वामोरूणां न शर्मदौ ॥
दक्षिणोन्नतवक्षोजा पुत्रिणीष्वग्रणीमता ।
वामोन्नतकुचा सूते कन्यां सौभाग्यसुन्दरीम् ।।

·. . पीवरास्यौ सान्तरालो . . स्त्रीलक्षणप्रकरणे स्तनादिलक्षणानि। १४७ । अवघट्टघटीतुल्यौ कुचौ दौःशील्यसूचकौ । पृथू पीनौ न शोभनौ ॥ मूले स्थूलौ क्रमकृशावग्रे तीक्ष्णौ. पयोधरौ । सुखदौ पूर्वकाले तु पश्चादत्यन्तदुःखदौ ॥ इति । . गरुडपुराणे, अंरोमशौ स्तनौ पीनौ घनावविषमौ शुभौ । इति । गर्गोऽपि, स्निग्धाः समाश्चापि भवन्ति यासा- मुच्चाश्च मांसोपचिताश्च वाद्याः । रक्ताग्रतुण्डाः परिमण्डलाश्च स्त्रीणां स्तनाः पिण्डितवच्च धन्याः ॥ इति । वाह्या वहनयोग्याः, बृहन्त इत्यर्थः । इति स्तनलक्षणम् । अथ चूचुकलक्षणम् । भविष्ये, दीर्घे तु चूचुके यस्याः सा स्त्री धूर्ता रतिप्रिया । प्रविष्टे तु पुनर्यस्या द्वेष्टि सा पुरुष सदा ॥ इति । स्कान्दे काशीखण्डे, सुदृशां चूचुकयुगं शस्तं श्यामं सुवर्तुलम् । अन्तर्मनं च दीर्घ च कृशं क्लेशाय जायते ॥ इति । इति चूचुकलक्षणम् । अथ जलक्षणम् । स्कान्दे काशीखण्डे, पीवराभ्यां च जत्रुभ्यां धनधान्यनिधिर्वधूः । १ ·- . वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे इलथाभ्यां च. निमग्नाभ्यो विषमाभ्यां दरिद्रिणी ॥ इति । इति जत्रुलक्षणम् । अथ स्कन्धलक्षणम् । स्कान्दे काशीखण्डे, उन्नतावनतौ स्कन्धावदीर्घावकृशौ शुभौ । वक्रौ स्थूलौ च रोमाढ्यौ प्रेष्यवैधव्यसूचकौ ॥ इति । भविष्यपुराणे, उन्नतावनतश्चैव नातिस्थूलो न लोमशः । सुस्कन्धस्तु सदा स्त्रीणां सौभाग्यारोग्यवर्द्धनः ॥ स्थूले स्कन्धे वहेद्धारं रोमशे व्याधिनी भवेत् । वक्रे स्कन्धे भवेद्वन्ध्या कुलटा चोन्नतें भवेत् ॥ इति स्कन्धलक्षणम् । अथांसलक्षणम् । स्कान्दे काशीखण्डे, निगूढसन्धी सस्ताग्रौ शुभावंसौ सुसंहतौ । वैधव्यदौ समुच्चाग्रौ निर्मासावतिदुःखदौ ।। इति । इत्यंसलक्षणम् । अथ कक्षालक्षणम् । कक्षे सुसूक्ष्मरोमाणौ तुङ्गे स्निग्धे च मांसले । शस्ते न शस्ते गम्भीरे शिराले स्वेदमेदुरे ॥ इति । गर्गसंहितायाम्, उत्तानरूपास्तनुरोमयुक्त- वर्णोपपन्नाः परिमण्डलाश्च । प्रदक्षिणावर्तसमन्विताश्च कक्षाः प्रशंसन्ति विशालमूक्ष्माः ॥ इति । -- . .

·स्त्रीलक्षणप्रकरणे कक्षादिलक्षणानि। १४९
सामुद्रतिलके,
कक्षायुगं सुगन्धिं स्निग्धं च समुन्नतं पिशितपूर्णम् ।
प्रशस्तमिति, शेषः।
इति कक्षालक्षणम् ।
अथ बाहुलक्षणम् ।
भविष्यपुराणे,
अनुन्नतशिरासन्धि पीनं दोषविवर्जितम् ।
गोपुच्छाकृति नारीणां सुजयोर्युगल शुभम् ॥
निगूढग्रन्थयो यासां कूर्परा रोमवर्जिताः ।
बाहवो ललिता यासां प्रशस्ता वृत्तकोमलाः ॥ इति ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
स्यातां दोषौ सुनिर्दोषौ गूढास्थिग्रन्थिकोमलौ ।
विशिरौ च विरोमाणौ सरलौ हरिणीदृशाम् ।।
वैधव्यं स्थूलरोमाणी हूस्वौ दौर्भाग्यसूचकौ ।
परिक्लेशाय नारीणां परिदृश्यशिरौ भुजौ ॥ इति ।
गर्गः,
न चातिलम्बा न कृशा नं इस्वा
भुजङ्गवर्णाः पृथुलोमवर्जिताः ।
निर्ग्रन्थिला वृत्तनिगूढलेखाः
सुबाहवः स्त्रीषु भवन्ति धन्याः॥ इति ।
इति बाहुलक्षणम् ।
अथ मणिबन्धलक्षणम् ।
भविष्यपुराणे,
मणिवन्धोऽव्यवच्छिन्नो रेखात्रयविभूषितः ।

·.१५० : वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे - ददाति न चिरादेव मणिकाञ्चनमण्डनम् ॥ इति । इति मणिबन्धलक्षणम् । अथ करलक्षणम् । स्कान्दे काशीखण्डे, अम्भोजमुकुलाकारं स्वङ्गुष्ठाङ्गुलि सन्नखम् । करद्वयं मुंगाक्षीणां बहुभोगाय जायते ॥ इति । गरुडपुराणे, निगूढमणिबन्धौ च पद्मगर्भोपमो करौ । शुभाविति, शेषः। क्रव्यादरूपैहस्तैश्च वृककाकादिसन्निभैः ॥ क्रव्यादाः आममांसादनशीला व्याघ्रादयः । करालैर्विषमैः शुष्कैर्वित्तहीना भवन्ति हि । इति । जगन्मोहने समुद्र, पद्मपत्रनिभा यासां नारीणां पाणिपल्लवाः । मृदवः स्वेदरहितास्तासां भवति सम्पदा ॥ इति । वराह, निगूढमणिबन्धनौ तरुणपद्यगर्भोपमौ करौ नृपतियोषितां तनुविकष्टपर्वाङ्गुली । क्रव्यादरूपैर्वककाकफङ्क- सरीसृपोलूकसमानचिकैः। शुष्कैः शिरालैविषमैश्च हस्तै- भवन्ति नार्यः मुखवित्तहीनाः ॥ इति । इति करलक्षणम् । अथ करपृष्ठलक्षणम् स्कान्दे काशीखण्डे,

·स्त्रीलक्षणप्रकरणे पाणिपृष्ठादिलक्षणानि । १५१
विरोम विशिरं शस्तं पाणिपृष्ठं समुन्नतम् ।
वैधव्यहेतुः रोमान्यं निर्मासं स्नायुमत्यजेत् ॥ इति ।
सामुद्रतिलके,
रोमशिरापारहीनं घनासं पाणिपृष्ठमवहस्तम् ।
स्निग्धं सममबलानां समुन्नतं शस्यते प्रायः ।। इति ।
इप्ति पाणिपृष्ठलक्षणम् ।
अथ पाणितललक्षणम् ।
भविष्यपुराणे,
मृदु मध्योन्नतं रक्कं तलं पाण्योररन्ध्रकम् ।
प्रशस्तं शस्तरेखाट्यमल्परेखं शुभश्रियाम् ॥
विधवा बहुरेखेणाप्यरेषेण दरिद्रिणी ।
भिक्षुकी सुषिरान्येन नारी करतलेन च ॥ इतिः।
गारुडे,
न निम्नं नोन्नतं स्त्रीणां भवेत्करतलं शुभम् ।
रेखान्वितं च विविधं कुर्यात्सम्भोगिनी स्त्रियम् । इति ।
वराहसंहितायाम्,
न निम्नमतिनोन्नतं करतलं सुरेखान्वितं
करोत्यविधवां चिरं सुतसुखार्थसम्भोगिनीम् ॥ इति ।
इति पाणितललक्षणम् ।
अथ कररेखालक्षणम् ।
भविष्यपुराणे,
चतस्रो रक्तगम्भीरा रेखाः स्निग्धाः करे स्त्रियाः।
यदि स्युः सुखमाप्नोति विच्छिन्नाभिरनीशता ।।
समरेखा यवा यासामङ्गुष्ठाङ्गुलिपर्वसु ।
तासां हि विपुलं सौख्यं धनं धान्यं तथाऽक्षयम् ॥

·१५२ . वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
श्रीवत्सध्वजशङ्काब्जगजवाजिनिवेशनैः ।
चक्रस्वस्तिकवज्रासिपूर्णकुम्भै रथाङ्कुशैः ॥
निवेशनं गृहम् ।
मासादच्छत्रमुकुटैरिकेयूरकुण्डलैः ।
काङ्क्षतोरणनियुहैर्हस्तन्यस्तैर्नृपस्त्रियः ॥
यस्याः पाणितले रेखा-यूपत्रुग्दण्डकुण्डलाः ।
यस्याः पाणितले रक्तो वृक्षः स्त्रुग्दण्डकुण्डका:-इति पा-
ठान्तरम् । स्रुक यज्ञपात्रविशेषः । कुण्डमेव कुण्डकमिति अल्पा-
थे कप्रत्ययः।
दृश्यन्ते चरणे यस्या यज्ञपनी भवत्यसौ ।
यज्ञपत्नी याज्ञिकपनी।
चीथ्यापणतुलामानभाण्डमुद्रादिभिः स्त्रियः ।
जायन्ते वाणिजां पत्न्यो रत्नकाञ्चनशालिनाम् ॥
आपणः क्रयविक्रयस्थानम् ।
दात्रयोक्त्रयुगाबन्धहलोलूखललाङ्गलैः ।
भवन्ति धनधान्याख्याः कृषीबलजनाङ्गनाः॥
दानं धान्यादिच्छेदसाधनकृषीवलशनम् । योक्त्रं तु युज्यते
बध्यतेऽनेनेति रज्जुः।
गारुडे,
रेखा या मणिबन्धोत्था गता मध्याङ्गुली करे ।
गता पाणितले या च योज़ पादतले स्थिता ॥
स्त्रीणां पुंसां तथा सा स्याद्राज्याय च सुखाय च ।
अङ्गुष्ठमूलगतरेखामधिकृत्योक्तम् -
तत्रैव,
बृहत्यां पुत्राः स्वल्पासु.ममदा परिकीर्तिताः।...
-
.

·स्त्रीलक्षणप्रकरणे कररेखादिलक्षणानि । १५३
स्वल्पायुषो लघुच्छिन्ना दीर्घाच्छिन्ना महायुषः ॥ इति ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
रक्ता व्यक्ता च गम्भीरा स्निग्धा पूर्णा च वर्तुला ।
कररेखाङ्गनायाः स्यात् शुभा.भाग्यानुसारतः ॥
मत्स्येन सुभगा नारी स्वास्तिकेन च मुमजा ।
पझेन भूपतेः पत्नी जनयेद्भूपति सुतम् ॥
रक्तवर्णः स्त्रियाः पाणौ नन्द्यावर्तः प्रदक्षिणः ।
शङ्खातपत्रकमठा देवमातृत्वसूचकाः ॥
तुलामानाकृती रेखे वणिकपत्नीत्वसूचिके ।
गजवाजिवृषाकाराः करे वामे मृगीदृशाम् ॥
रेखाः प्रासादवज्राभा ब्रूयुस्तीर्थकरी शुभाम् ।
कृषीबलस्य पत्नी स्यात् शकटेन युगेन वा ।।
चामराङ्कुशकोदण्डैः राजपत्नी भवेद्भुवम् ।
अङ्गुष्ठमूलानिर्गत्य रेखा याति कनिष्ठिकाम् ॥
यदि सा पतिहन्त्री स्यादुरतस्तां त्यजेत्सुधीः ।
त्रिशूलासिगदाशक्तिदुन्दुभ्याकृतिरेखया ॥
नितम्बिनी कीर्तिमती त्यागेन पृथिवीतले ।
त्यागेन. दानेन ।
काकजम्बुकमण्डूककवृश्चिकभोगिनः ।
रासभोष्ट्रविडालाभाः करस्था दुःखदाः स्त्रियाः ॥ इति ।
गर्गोऽपि,
मत्स्यः समुद्रो वसुधा धनं च
ध्वजस्तथाऽसिर्दिनकृच्छशी च ।
शङ्खः पुरं चक्रमथो वनं च
द्विपस्तथा व्यञ्जनतोरणं च ॥:
२०

·१५४
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
छत्रं यवः पनमथाङ्कुशं च
सिंहो हयः स्वस्तिक एव चापि ।
कूर्मः पताका मकरः पुमांश्च.
दण्डोऽशनिः पूर्णघटस्तथा च ॥
अशनिवज्रम् ।
पाणिष्वथैतानि भवन्ति यासा-
मेकं तथा द्वे च बहूनि चापि ।
अत्यन्तसौख्यं बहुपुत्रता च
स्त्रीणां तथा लक्षणैरादिशेच्च ॥ इति ।
इति कररेखालक्षणम् ।
.
.
---
अथ कराङ्गुष्ठलक्षणम् ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
शुभदः सरलोऽङ्गुष्ठो वृत्तो वृत्तनखो मृदुः । इति ।
इत्यङ्गुष्ठलक्षणम् ।
अथाङ्गुलीलक्षणम् ।
भविष्यपुराणे,
संवृत्ताः समपर्वाणस्तीक्ष्णाग्राः कोमलत्वचः।
समास्त्वङ्गुलयो यस्याः सा नारी भोगवर्धिनी ॥ इति ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
अङ्गुल्यश्च सुपर्वाणो दीर्घा वृत्ताः क्रमात्कृशाः।
चिपिटाः स्थपुटा रूक्षाः पृष्ठरोमयुजोऽशुभाः ।।
अतिहस्वाः कृशा रक्ता विरला रोगहेतुकाः।
दुःखायाङ्गुलयः स्त्रीणां बहुपर्वसमान्वताः ॥ इति ।
इति अङ्गुलीलक्षणम् ।
.

·स्त्रीलक्षणप्रकरणे नखादिलक्षणानि । १५५
अथ नखलक्षणम् !
भविष्यपुराणे,
वन्धुजीवारुणस्तुङ्गै खैरैश्वर्यमाप्नुयात् ।
खरैर्वनर्विवर्णाभैः श्वेतपीतैरनीशताम् ।। इति ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
अरुणाः सशिखास्तुङ्गाः करजाः सुदृशां शुभाः।
निम्ना विवर्णाः शुष्काभाः पीता दारिद्यदायकाः ॥
नखेषु विन्दवः श्वेताः प्रायः स्युः स्वैरिणीस्त्रियः।
पुरुषा अपि जायन्ते दुःखिनः पुष्पितै खैः ।। इति ।
गर्गसंहितायाम्,
श्लक्ष्णाः सुवर्णाः क्षतजप्रभाश्च
वैडूर्यमुक्ताफलसन्निभाश्च ।
पुष्पान्विताः सौख्यकरा भवन्ति ।
कुशेशयामाच नखाः करेषु ।।
अत्र समुदितानां शुभं फलं वक्तव्यम् । अन्यथा स्कान्दे
पुष्पितनखानामशुभफलश्रवणादिह तु शुभफलश्रवणाद्विरोध:
प्रसज्येत ।
इति नखलक्षणम् ।
अथ पृष्ठलक्षणम्।
स्कान्दे काशीखण्डे,
अन्तर्निमग्नवंशास्थि पृष्ठं स्यान्मांसलं शुभम् ।
पृष्ठेन रोमयुक्तेन वैधव्यं लभते ध्रुवम् ॥
भुग्नेन विनतेनापि सशिरेणातिदुःखिता । इति ।
भविष्यपुराणे,
अभमानुल्बणं पृष्ठमरोमशमगर्हितम् ।
..
.

·•.
। वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
नानास्तरणपर्यड्करतिसौख्यकर परम् ॥
कुब्जमद्रोणिक पृष्ठं रोमशं यदि योषितः ।
स्वमान्तेऽपि सुखं तस्यां नास्तिः हन्यात्पतिं च सा ॥ इति ।
अद्रोणिकं द्रोणी काष्ठाम्बुवाहिनी तद्वंद्विशालं न भवति ।
अनुल्वणमनिम्नम् ।
सामुद्रतिलंके,
भुग्नवंलितेनं दासी भर्तृप्ती द्रोणिकाविशालेन । इति ।
इति पृष्ठलक्षणम् ।
अथ कृकाटिकालक्षणम् ।
भविष्यपुराणे,
अनुन्नता समांसा च संमा यस्याः कृकांटिका।
सुदीर्घमायुस्तस्यास्तु चिरं भर्ता च जीवति ।।
निर्मीसा बहुमांसा च शिराला रोमशा तथा ।
कुटिला विकटा चैव विस्तीर्णा च न शस्यते ।।
स्कान्दे काशीखण्डे,
ऋज्वीं ककाटिका श्रेष्ठा समांसा च समोन्नता ।
शुष्का शिराला रोमाढ्या विशाला कुटिलाऽशुभा ।। इति ।
इति कृकाटिकालक्षणम् ।
अंथं कण्ठलक्षणम् ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
मांसलो वर्चुलः कण्ठः प्रशस्तश्चतुरङ्गुलः ।
शस्ता ग्रीवा त्रिलेखाङ्का सुव्यक्तास्थिः सुसंहता ।।
निर्मासा चिपिटा-दीर्घा स्थपुटा न शुभप्रदा। : ...
स्थूलग्रीवा च विधवा वक्रग्रीवा च किङ्करी ।।
वन्ध्या हि चिपिटग्रीवा इस्वग्रीवा च निर्धना ।। इति ।

·स्त्रीलक्षणप्रकरणे कण्ठादिलक्षणानि। १५७
भविष्यपुराणे,
स्पष्ट रेखात्रयं यस्या ग्रीवायां चतुरङ्गुलम् ।
मणिकाञ्चनरत्नाढ्यं सा दधाति विभूषणम् ॥
अधमा स्त्री कृशग्रीवा दीर्घग्रीवा च बन्धकी ।
इस्वग्रीवा मृतापत्या स्थूलग्रीवां च दुःखिता ॥ इति ।
गर्गोऽपि,
दृश्यत्रिलेखा सुभगोपपन्ना
सुस्निग्धमांसोपचिता सुवृत्ता।
न चातिदीर्घा चतुरमुला च
ग्रीवा च दीर्घा भवतीह धन्या ॥ इति ।
इति कण्ठलक्षणम् ।
अंथ चिबुकलक्षणम् ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
चिबुकं ब्यङ्गुल शस्तं वृत्तं पीने सुकोमलम् ।
स्थूलं द्विधासंविभक्तमायतं रोमशं त्यजेत् ॥ इति । ,
इति चिबुकलक्षणम् ।
अथ हनुलक्षणम्।
भविष्यपुराणे,
न स्थूलो न कृशोऽत्यल्पो न वक्रो न च रोमशः ।
हनुरेवंविधः श्रेष्ठस्ततोऽन्यो न प्रशस्यते ॥ इति ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
इनुश्चिबुकसंलग्ना निर्लोमा सुघना शुभा।
वका स्थूला कृशा इस्वा रोमशा न शुभप्रदा ।। इति ।
इति हनुलक्षणम्।

·१५८
: धीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
अथ कपोललक्षणम् ।
भविष्ये,
ईषदापाण्डुरा गण्डाः सुवृत्ताः सर्वतः स्त्रियाः।
प्रशस्ता न पुनर्धन्या रोमकूपकदूषिताः ॥ इति ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
शस्तौ कपोलौ वामाक्ष्याः पीनौ वृत्तौ समुन्नतौ ।
रोमशौ परुषौ निम्नौ निर्मासौ परिवर्जयेत् ॥ इति ।
इति कपोललक्षणम् ।
अथ मुखलक्षणम् ।
भविष्यपुराणे,
सुमृष्टदर्पणाम्भोजपूर्णविम्बेन्दुसान्निभम् ।
वदनं धरनारीणामभीष्टफलदं शुभम् ॥
मालतीबकुलाम्भोजनीलोत्पलसुगन्धि यत् ।
वदन मुच्यते नैव पानताम्बुलभोजनैः ।।
चतुरस्रमुखी धूर्ती मण्डलास्या च या भवेत् ।
अप्रजा वाजिवका स्त्री महावका च दुर्भगा।
श्ववराहकोलूकमर्कटास्याश्च याः स्त्रियः।
क्रूरास्ताः पापकर्मिण्यः प्रजाबन्धुविवर्जिताः ॥ इति ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
समं समांस सुस्निग्धं स्वामोदं वर्तुलं मुखम् ।
जनितृवदनच्छायं धन्यानामिह जायते ॥ इति ।
जनितृवदनच्छायं पितृमुखसदृशम् ।
गारुडे,
मांसलं वर्चुलं मुखम् । इति ।
इति मुखलक्षणम् ।
.

·स्त्रीलक्षणप्रकरणे अधरादिलक्षणानि ।
१५९
अथाधरलक्षणम् ।
भविष्यपुराणे,
ताम्राभः किञ्चिदानम्रः स्थौल्यकार्यविवर्जितः ।
अधरो यदि तुङ्गश्च नारीणां भोगदः सदा ॥
स्थूले कलहशीला स्याद्विवर्णे चातिदुःखिता । इति ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
पाटलो वर्तुल स्निग्धो रेखाभूपितमध्यभूः ।
सीमन्तिनीनामधरो धराजानिप्रियो भवेत् ॥
कृशः प्रलम्बः कुटिलो रूक्षो दौर्भाग्यसूचकः ।
श्यामः स्थूलोऽधरोष्ठः स्याद्वैधव्यकलहमदः ॥ इति ।
गारुडे,
आरक्तावधरौ श्रेष्ठौ-इति ।
वराहसंहितायाम्,
बन्धुजीवकुसुमोपमोऽधरोमांसलो रुचिरविम्बरूपधृक् । इति ।
उत्पले समुद्रः,
अधरो विम्बसङ्काशो मांसलोऽस्फुटितस्तथा ।
यस्याः सा राजमहिषी कुमारी नात्र संशयः ॥ इति
इत्यधरलक्षणम् ।
अथोत्तरोष्ठलक्षणम् ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
मसृणोत्तमकामिन्याश्चोत्तरोष्ठः शुभोऽमलः ।
किञ्चिन्मध्योन्नतोऽरोमा विपरीतो विरुद्धकृत् ।। इति ।
भविष्ये,
उत्तरोष्ठेन तीक्ष्णेन वनिताऽत्यन्तकोपना । इति ।
गारुडे,

·१६. वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
पा सरोमोत्तरौष्ठी स्यान्न शुभा भर्तुरेव हि । इति ।
इत्युत्तरोष्ठलक्षणम् ।
अथ दन्तलक्षणम् ।
भविष्यपुराणे,
शकुन्देन्दुधवलैः स्निग्धैस्तुङ्गैरसन्धिभिः।
मिष्टान्नपानमामोति दन्तरोभिरनुन्नतैः ।।
सूक्ष्मरतिकशै स्वैः स्फुटितैर्विरलैस्तथा।
रूक्षैश्च दुःखिता नित्यं विकटैर्विमतिर्भवेत् ॥ इति ।
गारडे,
कुन्दपुष्पसमा दन्ता-इति ।
प्रशस्ता, इति शेषः।
कराला विषमा दन्ताः क्लेशाय च भयाय च ।
चौर्याय कृष्णमांसाश्च दीर्घा भर्तुश्च मृत्यवे ॥ इति ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
गोक्षीरसन्निभाः स्निग्धा द्वात्रिंशद्दशनाः शुभाः।
अधस्तादुपरिष्टाच्च समाः स्तोकसमुन्नताः॥
पीताः श्यामाश्च दशनाः स्थूलदीर्घा द्विपतयः।
शुक्त्याकाराश्च विरला दुःखदौर्गत्यकारणम् ।।
अधस्तादधिकैर्दन्तर्मातरं भक्षयेत्स्फुटम् ।
पतिहीना च विकटैः कुलटा विरलैर्भवेत् ।। इति ।
जगन्मोहने समुद्र
अनपत्या भवेन्नारी दन्तानां चलनं यदि ।
निधनत्वं च दारिद्य तस्याश्चैव विनिर्दिशेत् ॥ इति ।
गर्गोऽपि,
तीक्ष्णाग्रहत्ताः सुयमा दृढाश्च

·स्त्रीलक्षणप्रकरणे दन्तादिलक्षणानि । १६१
शुभा मृणालेन्दुसमानवाः ।।
निरन्तराः स्त्रीषु भवन्ति धन्या
द्विजास्तथा ये रजतप्रकाशाः ॥ इति ।
इति दन्तलक्षणम् ।
अथ जिह्वालक्षणम्
भविष्यपुराणे,
जिह्वा तनुतलाऽवक्रा ताम्रा दीर्घा च शस्यते ।
स्थूला इस्वा विवर्णा या वक्रा भिन्ना च निन्दिता । इति ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
जिह्वेष्टमिष्टभोकी स्याच्छोणा मृद्री तथाऽसिता ।
दुःखाय मध्यसङ्कीर्णा पुरोभागे सविस्तरा ॥
सितया तोयमरणं श्यामया कलहप्रिया ।
दरिद्रिणी मांसलया लम्बयाऽभक्ष्यभक्षिणी ।।
विशालया रसनया प्रमदाऽतिप्रमादभाक् । इति ।
जगन्मोहने समुद्र
श्यामायां कलहो नित्यं कर्णच्छेदमवाप्नुयात् ।
जिह्वायामित्यनुषङ्गः ।
गर्ग,
न चापि तन्व्यो न भुजङ्गवच
स्युर्विद्रुमाभाः क्षतजप्रभाश्च ।
जिहाः प्रशस्ता विमला: सुलध्व्यः
स्त्रीणां तथा मांससमप्रभाश्च ॥ इति ।
इति जिह्वालक्षणम् ।
अथ घण्टिकालक्षणम् ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
२१

·१६२
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
कण्ठेऽस्थूला सुवृत्ता च क्रमतीक्ष्णा मुलोहिता।
अमलम्बा शुभा घण्टी स्थूला कृष्णा च दुःखदा ।। इति
इति घण्टिकालक्षणम् ।
अथ तालुलक्षणम् ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
स्निग्धं कोकनदाभासं प्रशस्यं तालु कोमलम् ।
सिते तालुनि वैधव्यं पीते प्रव्रजिता भवेत् ।।
कृष्णेऽपत्यवियोगार्ता रूक्षे चौरकुटुम्बिनी । इति ।
गारुडे,
तालुश्वेता धनक्षयम् ।
कृष्णा च परुपा च-इति ।
जगन्मोहने समुद्र,
श्वेतेन तालुना दासी दु:खिता कृष्णतालुका ।
हरितेन च रूक्षेण प्रव्रज्यामनुगच्छति ॥ इति ।
गर्गसंहितायाम्,
यासामचित्राणि मुमांसलानि
रक्तोत्पलाभानि सदाऽरुणानि ।
तालूनि भद्राणि भवन्ति चापि
ताः पुत्रवत्यः सुभगाश्च नार्यः ॥ इति ।
इति तालुलक्षणम् ।
अथ हसितलक्षणम् ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
अलक्षितद्विजं चैव किञ्चित्फुल्लकपोलकम् ।
स्मितं प्रशस्तं मुशामनिमीलितलोचनम् ।। इति ।
गारुडे,

·स्त्रीलक्षणप्रकरणे हसितादिलक्षणानि। १६३
स्मिते कूपौ गण्डयोश्च सा ध्रुवं व्यभिचारिणी । इति ।
इति हसितलक्षणम् ।
अथ नासालक्षणम् ।
भविष्यपुराणे, .
न स्थूला न कृशा वक्रा नातिदीर्घा. समुन्नता ।
ईशी नासिका यस्याः सा धन्या तु शुभेङ्करी ॥ इति ।
गारुडे,
नासा समपुटा स्त्रीणां रुचिरा च तथा शुभा । इति ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
समवृत्तपुटा नासा लघुच्छिद्रा शुभावहा ।
स्थूलाग्रा मध्यनम्रा च न प्रशस्ता समुन्नता ॥
आकुञ्चितारुणाग्रा च वैधव्यक्लेशदायिनी ।
परप्रेष्या च विकटा हस्वा दीर्घा कलिप्रिया ॥ इति ।
जगन्मोहने समुद्रः,
दीर्घेण नासिकाग्रेण नारी भवति कोपना ।
इस्वेण च भवेद्दासी परकर्मकरी स्मृता ॥
चिपिटा नासिका यस्या वैधव्यमधिगच्छति । इति ।
इति नासिकालक्षणम् ।
अथ क्षुतलक्षणम् ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
दीर्घायुष्कृत्सुतं दीर्घ युगपवित्रिपिण्डितम् । इति
सामुद्रतिलके,
दीर्घ दीर्घायुष्कृत् क्षुतं सकृतित्रिपिण्डितं हादि ।
अनुवादयुतं शस्तं ततोऽन्यथा भवति विपरीतम् ॥ इति ।
इति क्षुतलक्षणम् ।
..

·१६४
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाश
अथ नेत्रलक्षणम्
भविष्यपुराणे,
नीलोत्पलदलप्रख्यराताम्रश्वारुपक्ष्मभिः ।
अन्विता नयनैरेभिर्भोगसौभाग्यभागिनी ॥
शशकाली मृगाक्षी च वराहाक्षी वराङ्गना।
यत्र यत्र समुत्पन्ना महान्तं भोगमाप्नुयात् ॥
अगम्भीररसनिसहुरेखाविभूषितः ।
राजपन्यो भवन्तीह नयनमधुपिङ्गलः ॥
वायसाकृतिनेत्राणि दीर्घापाङ्गानि योपिताम् ।
अनाविलानि चारूणि भवन्ति हि विभूतये ॥
गम्भीरैः पिङ्गलेश्चैव दुःखिताश्च चिरायुपः ।
वयोमध्ये त्यजेत्प्राणानुन्नताक्षी च याङ्गना ।।
रक्ताक्षी विषमाक्षी च धूम्राक्षी प्रेतलोचना ।
वर्जनीया सदा नारी श्वनेत्रा चैव दूरतः ।।
उद्भ्रान्तकेकरेश्चित्रेनयनैरङ्गनास्त्विह ।
मद्यमांसपिया नित्यं चपलाश्चैव सर्वतः ॥ इति ।
चपलाः परपुरुषरताः।
गारुडे,
नीलोत्पलनिभं चक्षुः-इति ।
प्रशस्तमित्यनुपङ्गः ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
ललनालोचने शस्ते रक्तान्ते कृष्णतारके ।
गोलीरवर्णविशदे मुस्निग्धे कृष्णपक्ष्मणी ॥
उन्नताक्षी न दीर्घायुर्वृचाली कुलटा भवेत् ।
मेपाली महिपाली च केकराक्षी न शोभना ।।

·स्त्रीलक्षणप्रकरणे नेत्रादिलक्षणानि ।
१६५
कामगृहीता नितरां गोपिङ्गाक्षी मुर्खता ॥
पारावंताक्षी दुःशीला रक्ताक्षी भर्तृघातिनी ।
कोटरनयना दुष्टा गजनेत्रा न शोभना ।
पुंश्चली वामकाणाक्षी वन्ध्या दक्षिणकाणिका ।
मधुपिङ्गाक्षी रमणी धनधान्यसमृद्धिभाक् ॥ इति ।
वराहोऽप्याह,
नेत्रे यस्याः केकरे पिङ्गले वा
सा दुःशीका श्यावलोलेक्षणा च । इति ।
उत्पले समुद्रोऽपि,
नीलोत्पलसवर्णाभे नेत्रे लावण्यसंयुते ।
मृगी भवेच्च सा कन्या धनधान्यविवर्द्धिनी ॥ इति ।
सामुद्रतिलके,
यस्याः पिङ्गलनेत्रद्वितयं सा सुरतकौशलं लभते ।
दुःशीलत्वेन समं वैधव्यं वा ध्रुवं रमणी ॥
गोपिङ्गलनेत्रयुता पितरं श्वशुरं च मातुलं पुत्रम् ।
भ्रातरमप्यधिगच्छति कामग्रथितेव मोहपरा ॥ इति ।
इति नेत्रलक्षणम् ।
अथ पक्ष्मलक्षणम् ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
पक्ष्माभिः मुघनैः स्निग्धैः कृष्णः सूक्ष्मैः सुभाग्यभाक् ।
कपिलैविरलैः स्थूलैनिन्द्या भवति भामिनी ॥ इति ।
इति पक्ष्मलक्षणम् ।
अथ भूलक्षणम् ।
भविष्यपुराणे,
उन्नता मृदुरोमाणो रेखाः शुद्धा न सङ्गवाः ।
।

·१६६
वीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे
ध्रुवोऽर्द्धवक्रा सूक्ष्माश्च योषितां च मुखावहाः ॥
वर्तुलाभिश्च सौभाग्यं वन्ध्या स्याद्दीर्घरोमभिः ।
पिङ्गला सङ्गता हूस्वा दरिद्राया न संशयः ॥ इति ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
भ्रुवौ सुवर्तुले तन्व्यौ स्निग्धे कृष्णे असंहते ।
प्रशस्ते मृदुरोमाणी मुभ्रवः कार्मुकाकृती ॥
खररोमा च पृथुला विकीर्णा सरला स्त्रियाः.!
न भ्रूः प्रशस्ता: मिलिता दीर्घारोमा च पिङ्गला ॥ इति ।
इति भूलक्षणम् ।
अथ कर्णलक्षणम् ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
लम्बौ कर्णौ शुभावत्तौं शुभदौ सुवरप्रदौ ।
शष्कुलीरहितौ निन्धौ शिरालौ कुटिलौ कृशौ ॥ इति ।
गारुडे,
सुमांसलं कर्णयुग्मं समं मृदु समाहितम् । इति ।
भविष्यपुराणे,
शूकराकृतयः कर्णा न च स्कन्ना न संस्थिताः ।
वहन्ति विलसत्कान्ति हेमरत्नविभूषणम् ।।
खरोष्ट्रनकुलोलूककठिनश्रवणाः स्त्रियः।
प्राप्नुवन्ति महदुःखं प्रायशः प्रव्रजन्ति हि ।। इति ।
इति कर्णलक्षणम् ।
अथ ललाटलक्षणम् ।
भविष्यपुराणे,
अर्वेन्दुप्रतिमाभोगमरोपशमनायतम् ।
तत् श्रीभोगकरं श्रेष्ठं ललाटं वरयोषिताम् ॥ इति ।

·स्त्रीलक्षणप्रकरणे ललाटादिलक्षणानि । १६७ . । - आभोगो विस्तारः। स्कान्दे काशीखण्डे, भाल: शिराविरहितो निर्लोमान्दुसन्निभः । अनिम्नस्व्यङ्गुलो नार्याः सौभाग्यारोग्यकारणम् ॥ व्यक्तस्वस्तिकरेखं च ललाटं राज्यसम्पदे । प्रलम्बमलिकं यस्या देवरं हन्ति सा ध्रुवम् ।। रोमन शिरालेन पांसुला गोधिना मता । गोधिर्ललाटम् । भालगेन त्रिशूलेन निर्मितेन स्वयम्भुवा । नितम्बिनीसहस्राणां स्वामित्वं योषिदाप्नुयात् ॥ इति । गारुडे, ललाटमधिकृत्य- शुभ्रमर्दैन्दुसंस्थानमतुङ्गं स्यादरोमकम् । इति । जगन्मोहने समुद्रः, ललाटं व्यङ्गुलं यस्याः शिरारोमविवर्जितम् । निर्मलं सुसमं दीर्घमायुःसौख्यधनप्रदम् ।। इति । इति ललाटलक्षणम् । अथ शिरोलक्षणम् । भविष्ये, द्विगुणं परिणाहेन ललाटात्रिगुणं च यत् । शिरःप्रशस्तं नारीणां सुधन्या हस्तिमस्तका ॥ इति । स्कान्दे काशीखण्डे, मौलिः शस्त: समुन्नतः । गजकुम्भनिभो वृत्तः सौभाग्यैश्वर्यसूचकः ।। स्थूलमूर्द्धा च विधवा दीर्घशीर्षा च बन्धकी ।

·१६८ वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे .
विशालेनापि शिरसा भवेदौर्भाग्यभाजनम् ।। इति ।
गारुडे,
खीणां समं शिरः श्रेष्ठम् इति ।
• इति शिरोलक्षणम् ।
अथ केशलक्षणम् ।
भविष्ये,
सूक्ष्माः कृष्णा मृदुस्निग्धाः कुश्चिताग्राः शिरोरुहाः ।
भवन्ति श्रेयसे स्त्रीणामन्ये स्युः क्लेशशोकदाः ।।
कुश्चितायाः भङ्गुरभङ्गिभाजः ।
गारुडे,
स्निग्धा नीलाच मृदवो मूर्द्धजाः कुश्चितारकाः । इति ।
शुभा इत्यनुषङ्गः।
स्कान्दे काशीखण्डे,
केशा अतिकुलच्छायाः सूक्ष्माः स्निग्धाः सुकोमलाः ।
किञ्चिदाकुञ्चिताग्राश्च कुटिलाश्चातिशोभनाः ॥
परुषाः स्फुटिताग्राश्च विरलाश्च शिरोरुहाः।
पिङ्गला लघवो रूक्षा दुःखदारिद्यवान्धवाः ॥ इति ।
इति केशलक्षणम् ।
इह देहस्यापादतलकेशान्तलक्षणान्युत्का तस्यैव व्यञ्जना-
दिलक्षणान्युच्यन्ते।
सामुद्रतिलके,
व्यञ्जनमथ प्रकृतयो मिश्रमेतदापि भवति संस्थानम् ।
'सङ्क्षपातल्लक्षणमनुक्रमेणैव वक्ष्यामः ।।
संस्थानं शरीराश्रितं लक्षणम् । . . .

·स्त्रीलक्षणप्रकरणे मशकादिव्यञ्जनलक्षणानि । १६९
-
-
जन्मान्तरविरचितमिह, शुभाशुभं व्यज्यते ध्रुवं येनं
तन्मशकादिव्यञ्जनमसहजमाख्यायते सद्भिः ॥
रक्तः कृष्णो धूम्रो विन्दुसमो. मशक एव विज्ञेयः ।
तिलकं तिलकाकारंततोऽन्यदपि लाञ्छनं स्त्रीणाम् ।। इति ।
भविष्यपुराणे,
यस्याः कण्ठेऽधरे वामे हस्ते कर्णे स्तनेऽपि च ।
मशकं तिलकं चापि साऽपूर्वान् जनयेत्सुतान् ।। इति ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
भ्रुवोरन्तर्ललाटे वा मशको राज्यसूचकः ।
वामे कपोले मशकः शोणो मिष्टान्नदः स्त्रियाः ॥
तिलक लाञ्छनं वापि हृदि सौभाग्यकारणम् ।
यस्या दक्षिणवक्षोजे शोणे तिलकलाञ्छने ।
कन्याचतुष्टयं सूते सूते सा च सुतत्रयम् ।
तिलक लाञ्छनं शोणं यस्या वामे कुचे भवेत् ।।
एक पुत्र प्रसूयादौ ततः सा विधवा भवेत् ।
गुह्यस्य दक्षिणे भागे तिलकं यदि योषितः ।।
तदा क्षितिपतेः पनी सूते च क्षितिपं सुतम् ।
नासाग्रे मशकः शोणो महिष्या एव जायते ।
कृष्णः स एव भर्तृघ्न्याः पुंश्चल्या वा प्रकीर्तितः ।।
नाभेरधस्तात्तिलकं मशको लाञ्छनं स्मृतम् ।
मशकस्तिलकं चिदं गुल्फदेशे दरिद्रकृत् ।
करे कर्णे तथा कण्ठे वामे यस्याः स्फुरेचदि ॥
एषां त्रयाणामेकं तु प्राग्गर्भ पुत्रदं भवेत् ॥ इति ।
जगन्मोहने समुद्रः,
૨૨

·१७०
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
स्तने वामे तु कृष्णा लाञ्छनं तिलकोऽपि वा ।
शीघ्रं तु विधवा सास्त्री जायतेऽतीव दुःखिता ॥
स्तने तु दक्षिणे यस्या लाञ्छनं तिलकोऽपि वा ।
कुङ्कुमादकसङ्काशं सा भवत्यतिशोभना ।।
लभते वित्तसम्पत्तिं भर्तारं वशवर्तिनम् ।
पुत्रत्रयं प्रसूयेत तथा कन्याचतुष्टयम् ।।
गुह्यान्ते तिलको यस्या रक्तकुङ्कुमसन्निभः ।
अथवा दक्षिणे भागे प्रशस्ता सा निगद्यते ।
स्तनमध्ये तु नारीणां कुङ्कुमोदकसन्निभम् ।
लाञ्छनं दृश्यते यस्याः प्रशस्ता सा निगद्यते ।
ललाटे दृश्यते यस्याः कृष्णं तिलकमुज्ज्वलम् ।
पञ्च सा जनयेत्पुत्रान् धर्मसौभाग्यभागिनी॥
यस्यास्तु हृदये नार्या रक्ताभस्तिलको भवेत ।
लाञ्छनं चापि रक्तांभं सा नारी शोभना भवेत् ॥
लभते वित्तसम्पन्नं भर्तारं वंशवर्द्धनम् ।
पुत्रत्रयं प्रसूयेत तथा कन्याचतुष्टयम् ।।
यस्याः पयोधरे वामे मशकं तिलोऽपि वा।
हस्ते कर्णे च कण्ठे च सा कन्या पुत्रभागिनी ॥ इति ।
उक्तस्थानेष्वेव मशकादिलक्षणं शुभमन्यत्राशुभमिति ।
तदुक्तम्-
सामुद्रतिलके,
मशकं तिलकं लाञ्छनमुक्तस्थानैर्विनाऽशुभं स्थाने ।
अङ्गे पुनरपसव्ये सुदृशां क्लेशावह बहुशः ॥ इति ।
इति व्यञ्जनलक्षणम् ।
.

·स्त्रीलक्षणप्रकरणे श्लेष्मादिप्रकृतिलक्षणम् । १७१
अथ स्त्रीणां प्रकृतिलक्षणम् ।
सामुद्रतिलके,
प्रकृतिद्विविधा गदिता स्त्रीणां श्लेष्मादिका स्वभावाख्या ।
प्रथमा सापि त्रेधा द्वादशधा भवति पुनरन्या.॥
नारी श्लेष्मप्रकृतिः सत्यप्रियभाषिणी स्थिरस्नेहा ।
फलिनीपमूननीलोत्पलदलदुङ्किरश्यामा.॥
स्निग्धनखदन्तलोमत्वक्केशविलोचना क्षमायुक्ता ।
सुविभक्तसमावयवा बहुसत्त्वाऽपत्यवीर्ययुता ॥
अक्षुद्राचिरशुण्यत्प्रसूनमाल्यानुलेपना सुभगा।
धर्मार्थिनी कृतज्ञा दयान्विता सततदानमुखी ॥
प्रच्छन्नधृतदोषा क्षुत्तृष्णोष्णक्षमात्रयोपेता ।
मितवचनपानभोजनकोपा पक्ष्मलपृथुलनयना ॥
साधारणसुरतेच्छा निद्रालुः शोणमांसलश्रोणिः ।
जलदजलाशयजलजक्षीरादीनीक्षते स्वप्ने ।
योषित्पित्तप्रकृतिौरी कृष्णाथवा बहुस्वेदा ।
: आताम्रनयनकररुहरसनापादपाणितालुतला ॥
क्षणरुष्टा क्षणतुष्टोष्णाभीष्टतिमधुररसा ।
मृदुविमलकपिलमूर्द्धजरोमा मेधाविनी प्रायः ॥
प्रियशुचिनिवसनमाल्यानुलेपनात्युष्णशिथिलमृदुगुह्या ।
अभिमानिनी सुचरिता शुचिराश्रितवल्लभा शूरा ॥
धृतवालपलितक्षुत्तृट्तनुवीर्या मृदुलमोहनक्रीडा ।
किंशुकदिग्दाहताडदहनादीन् पश्यति स्वमे ।।
वनिता वातप्रकृतिः प्रस्फुरितकुचाग्रपादतला।
रूक्षेक्षणनखदशना चलचित्ता चश्चलप्रकृतिः ।।
अजितेन्द्रिया खराङ्गी गन्धर्वविलासहासकलहरतिः।

·-१७२ वीरमित्रोदयस्य लक्षणमकाशे बहुभोजनाऽल्पनिद्रा बहुलालापाऽनिशं भ्रमणशीला ॥ सरवर्णच्छाया बिहिष्टमधुररसा शिशिरा । किञ्चित्वाशिमुखं ते प्रलपति निमित्रमति कडकाम्बवणतितन्निन्धपायपिया मुरतऋठिना । उद्यानवननीडारतिरत्युष्यपिया स्थिरत्रांचा ॥ तपर्वताविराई स्वम कुल्ने क्या नभोगमनम् । पायगेषा प्रकृतिः शुद्धब विलोक्या सुटं वापि ।। भेदाः पुनरंतासां चोरपि भवन्ति मित्राणाम् । इति ! विवेकविलास, यस्याः केशांगुकम्पमोन्लायन्ति इसमाजः ! नानाम्मति विपन्न वा गन्तवः ॥ नियन्तं मवृणास्त वया युकाच वासति । बातरप्पन्ययायुक्ता मा व पिचोदयान्विता ।। इति । अत्र रघ्यपिचवानप्रकृतीमिशय अधुना स्वभावामिया प्रकृतिदिप्यते । सा वादया । मुरविद्यावरगन्ययक्षराक्षस- पिशावनरकषिर्यवरमानारसिंहमहरिति । तया च- सामतिल, मुरविद्यावरगन्धयक्षराक्षसपिशाच नरकपिभिः । अहिलरविवाहिल्यानां प्रकृतिरत्रैव ॥ इति । ऋण वा उत्ता- भविष्यपुराणे, नित्यं लावा मुगन्धा व नित्यं व प्रियवादिनी । यत्यानी अत्यरोगा बतां वां विनिनियन् ।। चन्द्राननां शुमादी व मचवारणगामिनीम् । --

·स्त्रीलक्षणप्रकरणे स्वभावाख्यप्रकृतिलक्षणम् । १७३
आरक्तमुखहस्तां च विद्याद्विद्याधरी तथा ॥
वीणावादिवशब्देन सर्वसङ्गीतवेणुनाः ।।
पुष्पधूपेन युक्तां च गान्धर्वो तो विनिर्दिशेत् ॥
बहाशिनी बहुवाक्या नित्यं चापियवादिनी ।
पति वीभत्सते या तु राक्षसी तां विनिर्दिशेत् ।।
शौचाचारपरिभ्रष्टा रूपभ्रष्टा भयङ्करी ।
प्रस्वेदमलपङ्काढ्या पिशाची सां विनिर्दिशेत् ।।
असन्दृषितचारित्रा गुरुभक्ता पतिव्रता ।
देवब्राह्मणभक्ता च मानुषीं तां विनिर्दिशेत् ॥
कोपना चञ्चला चैव नित्यं वीक्षेदिशस्तथा ।
चलं च भाषते लुब्धा वानरी तां विनिर्दिशेत् ॥
प्रतिकूलकरी नित्यं बन्धूनां भर्तुरेव च ।
स्वच्छन्दललिता चैव सर्पिणी तां विनिर्दिशेत् ।।
येन केन चिदनेन मांस यस्था विवर्धते ।
रासभी तादृशीं विद्याथ सा कल्याणमर्हति ॥
प्रच्छन्नं कुरुते पाप मायावादे च हृष्यति ।
हृदयं चैव दुर्ग्राह्य मार्जारी तां विनिर्दिशेत् ॥
इसते क्रीडते चैव क्रुध्यते न प्रसीदति ।
जीवेषु रमते नैव Bही तां हि विनिर्दिशेत् ।।
सामुद्रतिलके विशेषा,
हसते पराभिभूति खरमैथुनसेविनी तुमुलनादा ।
अनेन येन केन चिदुपचितगात्रा खरप्रकृतिः ॥
अन्यच्छिद्रान्वेषणपरायणा कुटिलगामिनी रौद्रा।
धृतवैरा क्रुद्धमना अहिस्वभावा च वनिता स्यात् ॥
एकान्तस्थानरतिश्विरेण मैथुननिषेवणस्वान्ता ।
.

·१७४
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
निद्रालसा गतभया सिंहप्रकृतिर्भवति युवतिः ॥ इति ।
इति प्रकृतिलक्षणम् ।
अथ मिश्रकंलक्षणम् ।
भविष्यपुराणे,
तिस्रस्तु रेखा ग्रीवायां चेदिन्दीवरलोचना ।
यस्य सा गृहमागच्छेत्स गृही मुखमेधते ॥
राजहंसगतिर्या तु मृगाक्षी मृगवर्णिका ।
समशुक्लाग्रदन्ता च कन्यां तामुत्तमां विदुः ।।
मण्डूककुक्षिर्या नारी न्यग्रोधपरिमण्डलम् ।
एक जनयते पुत्रं सोऽपि राजा भविष्यति ॥
हंसस्वरा मेघवर्णा या कन्या मधुपिङ्गला ।
अष्टौ जनयते पुत्रान् धनधान्यविवर्धिनी ॥
आयतौ श्रवणौ यस्याः सुरूपा चापि नासिका।
ध्रुवौ चेन्द्रायुधाकारे सन्ततं सुखभागिनी ।।
तन्वी श्यामा तथा कृष्णा स्निग्धाङ्गी मृदुभाषिणी ।
शकुन्देन्दुदशना भवेदैश्वर्यभागिनी ॥
विस्तीर्ण जघनं यस्या वेदिमध्या तु या भवेत् ।
आयते विषुले नेत्रे राजपत्री तु सा भवेत् ॥
वेदिमध्या वेदिमध्यवत्कृशमध्या कृशोदरीत्यर्थः ।
गूढगुल्फाङ्गुलिशिरा अल्पग्रीवाल्पमध्यमा ।
रक्ताक्षी रक्तचरणा सात्यन्तं सुखभागिनी ।।
वक्राङ्गुलितलौ पादौ कन्यां तां परिवर्जयेत् ।
इन्द्रचन्द्रनदीऋक्षसपनाम्न्यश्च याः स्त्रियः ॥
नैताः पतिषु रज्यन्ते या च नक्षत्रनामिका ।
.

·स्त्रीलक्षणप्रकरणे मिश्रकलक्षणम् ।
१७५
यस्यास्तु हसमानाया गण्डे जायेत कूपकम् ।
न सा रमति कौमारे स्वच्छन्दाकार्यकारिणीं ॥
यस्यास्तु गच्छमानायाष्टिट्टिकायति जडिका ।
• सा पुत्रं वाञ्छते कर्तुं पतित्वे नात्र संशयः ।।
टिट्टिकायति । यस्था गमने जङ्घयोः टिट्टिकाकारः शब्दः
श्रूयते ।
स्थूलपादा चं या कन्या सर्वाङ्गेषु च लोमशा ।
स्थूलोष्ठदन्ता यस्याः स्युर्विधवां तां विनिर्दिशेत् ।।
यस्या हस्तौ च पादौ च मुखं च विकृतं भवेत् ।
उत्तरोष्ठे च रोमाणि सा क्षिप्रं भक्षयेत्पतिम् ।।
त्रीणि यस्याः प्रलम्वन्ते ललाटमुदरं स्फिचौ ।
त्रीन् प्रभक्षयते सा तु देवरं श्वशुरं पतिम् ।।
मृदूनि मृदुरोमाणि नात्यन्तं स्वेदनानि च ।
-सुरभीणि च गात्राणि यासां ताः पूजिताः स्त्रियः ॥ इति ।
विष्णुधर्मोत्तरे,
पुष्कर उवाच ।
गन्धैर्मधूकपुष्पाभैः स्निग्धैश्च दशनच्छदैः ।
असङ्गतभूः संश्लिष्टचरणाङ्गुलिकुड्मला ॥
पतिमिया पतिप्राणा या नारी पतिदेवता ।
अलक्षणापि सा ज्ञेया सर्वलक्षणसंयुता ।।
अतिदीर्घा कृशा या च चलन्मांसमयी तथा ।
सापि वा विशेषण नरेण हितमिच्छता ।।
खीसर्वलक्षणान्यभिधायात्रैवान्ते उपसंहृतम् ।
सझेपतस्तेऽभिहितं मयैतत्
स्याल्लक्षणं चारु नितम्बिनीनाम् ।

·१७६
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
रहस्यमेतत्कथितं तु तत्र
यत्राकृतिस्तत्र गुणा वसन्ति ॥ इति ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
मुप्ता परस्परं या तु दन्तान् किटिकिटायते ।
सुलक्ष्मापि न सा शस्ता यताकञ्चित्पलपेत्तथा ॥ इति ।
जगन्मोहने समुद्रः,
स्थूलकेशी पतिघ्नी च दीर्घकेशी तथैव च ।
कपिलः परुषैः क्रूरा स्कन्धकेशी न शोभना ॥
मृगाक्षी च मृगग्रीवा मृगजङ्घा मृगोदरी ।
अपि दासकुले जाता राजपनी भविष्यति ॥
कुले महति सम्भूता लक्षणैः समलङ्कृता ।
भार्या प्रशस्यते लोकरितरा कलहप्रिया ।
रक्तनेत्रा बृहद्वीवा लम्बोष्ठी विकृतानना।
तथैवोत्कटपादा च वर्जनीया प्रयत्नतः ॥
इंसस्वरा मेघवर्णा या कन्या दीर्घलोचना ।
यस्य गेहे तु सा गच्छेत्तद्गृहं सुखमेधते ।।
आयतं वदनं यस्याः सुरूपा चैव नासिका
ध्रुवौ चेन्द्रायुधाकारे साऽत्यन्तं सुखभागिनी ।
अङ्गुलीसहिता यस्या नखाः पद्मदलप्रभाः ।
मृदुहस्ततला कन्या सा नित्यं सुखमेधते ।।
एकैकेन तु रोमेण जो चैव सुवर्तुले ।
धनधान्यवती कन्या सर्वसौख्यकरी स्मृता ।।
या नीलोत्पलवर्णाभा पिङ्गनेत्रा च भामिनी।
सुवर्णरूप्यरत्नानां स्वामिनी तां विनिर्दिशेत् ॥
श्यामवर्णा च तन्वङ्गी स्निग्धाङ्गी मृदुभाषिणी ।

·श्रीलक्षणप्रकरणे मिश्रकलक्षणम् ।
१७७ .
शङ्खकुन्देन्दुदशना सर्वसौख्यविभागिनी ॥
विस्तीर्ण जघनं यस्या वेदिमध्या च या भवेत् ।
आयतविपुलैत्रै राजपत्नी तु सा भवेत् ॥
यस्याः कृष्णाश्च सूक्ष्माश्च मृदुस्निग्धाश्च मूर्द्धजाः
स्निग्धाङ्गी सुकुमारी च सौभाग्यसुखभागिनी ।।
कूर्मपृष्ठनखां यस्याः स्निग्धभावविवर्जिताः । .
बाह्याङ्गुलितलौ पादौ तां कन्यां परिवर्जयेत् ॥
उद्घद्धपिण्डिका या तु वराहखररोमशा ।
- अपि राजकुलोत्पन्ना दासी स्याद्यदि रूपिणी ॥
काकजङ्घा च या नारी या वराहक्षरोमशा ।
न सा भवति कल्याणी पतिदुःखेन मोहिता ॥
यस्यास्तु गच्छमानायाः कटिः किटिकिटायते ।
जङ्घा च ग्रसते नित्यं भर्तारं नात्र संशयः ॥
उग्ररूपा चा या कन्या सर्वाङ्गेषु च रोमशा ।
स्थूलपादा च या कन्या दासी तां च विनिर्दिशेत्
रोमराजी भवेत्खण्डा ह्रस्वा वक्रा समुन्नता ।
अर्धाब्देन तु भतारं हत्वा भवति निर्धना ॥
रोमराजी पुनर्यस्यास्त्रिवलीभिर्विराजिता ।
गम्भीरा नाभिका यस्याः प्रशस्ता सा निगद्यते ॥
धनाढ्या रूपसम्पन्ना भर्तारं वशवर्तिनम् ।
लभते नात्र सन्देहः समुद्रवचनं यथा ॥ इति ।
तथा,
समुद्र उवाच ।
पीनोरुः पीनगण्डा समसितदशना पद्मपत्रायताली
विम्बोष्ठी तुङ्गनासा गजगतिगमना दक्षिणायनामिः
૨૨

·१७८
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
स्निग्धाङ्गी चारुवेषा, मृदुपृथुजघना सुस्वरा चारुकेशा
भर्ताः तस्याः क्षितीशो भवति च सुभगा पुत्रयुक्ता च नारी।।
पिङ्गाक्षी कूपगण्डा खरपरुषरवा. स्थूलजकोर्वकेशी
रूक्षाक्षी वक्रनासा प्रविरलदशना कृष्णताल्वोष्ठजिह्वा ।
शुष्काङ्गी सङ्गतभूः कुचयुगविषमा वामना चातिदीर्घा
कन्यैषा वर्जनीया धनसुखरहिता दुष्टशीला च नित्यम् ॥
हृद्रोमनखकेशेषु दन्तोष्ठनयनेषु च ।
स्नेहोऽत्र विद्यते यास ताः स्त्रियः शुभकारणम् ॥
अल्पस्वेदाऽल्परोमा च निद्राभोजनदुईला ।'
गात्रेषु च न रोमाणि नारीलक्षणमुत्तमम् ।।
रक्तजिहा मृगाक्षी च या नारी नागलोचना ।
कृशोदरी गजगतिः स्त्रीणां लक्षणमुत्तमम् ।।
परानुकूलां परपाकपाकिनी
विवादशीला स्वयमर्थचोरिणीम् ।
आक्रन्दिनीं सप्तगृहप्रवेशिनी
स्यजेच्च भार्या दशपुत्रपौत्रिणीम् ॥
मातुलिङ्गसमौ हस्तौ लम्बमान स्तनद्वयम् ।
यदा तदा न सन्देहो द्वितीयं कुरुते पतिम् ।।
मातुलिङ्ग बीजपूरम्। मध्यदेशभाषायां विज उर इति प्रसिद्धम्।
महाङ्गुली महानासा महामुखी महास्तनी ।
महानखा तु या नारी सा नारी दु:खिनी भवेत् ।
नदीनामा च या नारी या नारी फलनामतः ।
देवीनामा च या नारी स्वयं भक्षयते पतिम् ।।
तीर्थनामा.च या नारीः सा भवेत्पतिवार्जिनी । ., .
वृक्षनामा चः या कन्या तन्मुखं नावलोकयेत् ।।.

·..
स्त्रीलक्षणप्रकरणे मिश्रकलक्षणम् । १७९
दक्षा तुष्टा प्रियालापा पतिचित्तानुगामिनी ।
कालौचित्याययकरी या सा लक्ष्मीरिवापरा ॥ इति ।
विवेकविलासे,
कुचे वराङ्गपार्वे च वामे उच्चे मनाक् सति ।
नारीप्रसविनी नारी दक्षिणे तु नरप्रसूः ।।
अतिश्यामातिगौरा च अतिस्थूलातितन्विका ।
अतिदीर्घातिदूस्वा च विषमाझ्यधिकाङ्गिका ॥
हीनाङ्गी चैव विकला रूक्षकर्कशकालिका ।
सञ्चारिस्वरुगाक्रान्ता धर्मविद्वेषिणी तथा ॥
धर्मान्तररता चापि नीचकर्मरतापि च ।
दुःशीला दुर्भगा वन्ध्या दरिद्रा दुःखिताऽधमा ।
अल्पायुर्विधवा कन्या स्यादेभिर्दुष्टलक्षणैः ।
उपाङ्गमथ वाङ्गं स्याद्यदीयं बहुरोमकम् ॥
वर्जयेत्तां प्रयत्नेन विषकन्यासहोदरीम् ।
भौमार्कशनिवाराणां वारः कोऽपि भवेद्यदि ॥
तथाऽश्लेषाशतभिषाकृत्तिकानां च सम्पदि ।
द्वादशी वा द्वितीया वा सप्तमी वा तिथिर्यदि ।।
ततस्तत्र सुता जाता जायते विषकन्यका । इति ।
सामुद्रतिलके,
मधुपिङ्गाक्षी स्निग्धश्यामाङ्गी राजहंसगतिनादा ।
अष्टौ जनयति पुत्रान् धनधान्यविवर्धिनी तन्वी ॥
पीवरनितम्बबिम्बा पीवरवक्षोजमण्डला वाला।
पीवरकपोलपाली सा सौभाग्यान्विता युवतिः ॥
पृथुनयना पृथुजघना पृथुवक्षाः पृथुकटिः पृथुश्रोणिः ।
पृथुशीला च पुरन्ध्री सुपूजिता जायते जगति ।।

·"
१८०
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
पुरन्ध्री स्त्री।
मृदुरोमा मृदुगात्री मृदुकोष्ठा मृदुशिरोरुहा रमणी।
मृदुभाषिणी न गण्यैः पुण्यैरासाद्यते सद्यः ॥.
दीर्घमुखी दीर्घाक्षी दीर्घभुजा दीर्घमूर्द्धजा तन्वी ।
दीर्घाङ्गुलिका मामोत्यादीर्घ पतिं सुखोपेतम् ॥
वृत्तमुखी वृत्तकुचा वृत्तप्रस्तोरुजानुगुल्फयुगा ।
वृत्तग्रीवांनाभित्तशिरा, जायते धन्यां ॥ . . .
व्यक्ता भवन्ति रेखा मणिबन्धे कण्ठदले मध्ये।
पूर्णास्तिस्रो यस्यां नृपस्य सा जायते जाया ।।
उत्तप्तस्वर्णरुचस्तनुत्वचः सकलकोमलावयवाः ।
लब्धसमुदायशोभाः प्रायः श्रीभाजनं सुदृशः ॥
कपिलविलोचननलिनां कपिलकचां कपिलरोमराजिचिताम्।
कपिलावयवां बालां सन्तः शंसन्ति न प्रायः ॥.
विपुलमुखी विपुलकुचा विपुलपदा विपुलकर्णहन्नासा।
विपुलाङ्गुलिका पायो भनी जायते योषित् ॥
कृष्णाक्षी कृष्णाङ्गी कृष्णनखी कृष्णरोमराजिचिता।
कृष्णोष्ठतालुरसना सा नियतं गंहिता लोके ॥
लम्बललाटा लम्बग्रीवा लम्बोष्ठनासिका न शुभा।
लम्बपयोधरजठरा लम्वस्फिग्लम्बचरणमणिः ॥
निःसरति वदनकुहराल्लाला यस्याः शयानायाः।
स्फारे किञ्चिन्नेत्रे सा वाला कथ्यते कुलटा॥
यदि नाभ्यावर्तवलीरेखाहीनं पृथूदरं यस्याः ।
दुःखैराकुलचित्ता सा युवतिर्जायते सततम् ।
प्रसभं प्रहरति वाष्पं प्रहसन्त्या नेत्रकर्णयोर्यस्याः।
लाला च मुखान्तरस्था कौतस्त्या शीलरक्षा स्यात् ।।
.
।

·-
।
स्त्रीलक्षणप्रकरणे मिश्रकलक्षणम् । . १८१
युगपद्भवन्ति यस्या दुर्गन्धाः श्वासमूत्रऋतवश्च ।
साक्षादेव कुठारी सा वंशविकर्त्तने वनिता ॥
यस्याः स्फुटं हसन्त्याः कपोलयोः कूपको सदा स्याताम् ।
नयने नितान्तचपले सा भनी भवत्यसती ॥
यान्त्याः स्वैरं यस्या दैववशात्पटपटायते वसनम् ।
सततं सा कल्याणी कलयति कल्याणवैकल्यम् ।।
सर्वास्थिसन्धिबन्धा यस्या गमने कटकटायन्ते ।
मुतमपि पति चिकीर्षति सा सङ्गतयौवनं युवतिः॥
अपराङ्ग रोमयुतं पूर्वाङ्ग रोमविरहितं यस्याः ।
भवति विपरीतमथ वा भयङ्करी सा पिशाचीव ॥
फल्गुमहसनशीला निष्कारणादिनिरीक्षणप्रवणा।
निष्फलबहुलालापा सा नारी दूरतस्त्याज्या ॥ .
अतिहस्वमुखी धृर्ता दीर्घमुखी दुःखभागिनी वनिता ।
. शुष्कमुखी वक्रास्या सौभाग्यैश्वर्यसुखहीना ॥
सततं विद्विष्टमनाः खरोष्ट्रकटुकस्वरा स्फुरझुकुटी ।
स्वच्छन्दाचाररतिः सा स्यान्मूर्ती पुनरलक्ष्मीः ।।
पादौ यस्याः स्फुटितौ रोमंशचिपिटाङ्गुली निगूढनखौ ।
कच्छपपृष्ठनखौ वा सा दुःखदरिद्रताहेतुः ।।
विकलाङ्गी व्याधियुता शुष्काङ्गी वामना तथा कुब्जा ।
नीचान्वयजा रमणी परिहरणीया सुरूपापि ॥
काकमुखी काकाक्षी काकरवा काकजविका नारी ।
काकगतिंचेष्टिता स्यान्नूनं दारिद्यदुःखवती ॥
सन्ततकोपाविष्टा स्तब्धाङ्गी चश्चला महाबाहुः।
सा दारियंवती स्यायुवतिर्यदि वा न दीर्घायुः ।।
कपिवका कपिनेत्रा कपिनासा कपिकटिः कपिश्रवणा।

·१८२ वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे कपिरोमशप्रतीका प्रतीपकृज्जायते योषित् ॥ प्रतीकः अङ्गम् । नगविहगनदीनामा वृक्षलतागुंल्मनामिका नारी । नक्षत्रग्रहनामा न रज्यति स्वैरिणी पत्यौ । शक्रसुरासुरनामा पुनामानामिका नियतम् । भीषणनामा रमणी स्वच्छन्दा जायते प्रायः ॥ कामस्य सततवसतिर्यस्मात्सा कामिनीति विदिता स्त्री। द्वादशवर्षाचं कामो विस्फुरति पुनरधिकः ।। तत्कारणं तु यौवनमनन्तरं सुचवो भवन्त्येते । वक्रोक्तिनयनलीलानितम्बविम्बस्तनोद्भेदाः॥ शुभलक्षणापि रूपाधिकापि विख्यातगोत्रजातापि । सौभाग्यभागपि तथा न शुभा दुश्चारिणी रमणी ।। वृत्तं सुलक्ष्म वृत्तं रूपं वृत्तं समग्रसौभाग्यम् । वृत्तं गुणादिकं यत्तद्वृत्तं शस्यते सुदृशाम् ।। अपि दुर्लक्षणलक्ष्मा महार्हतां शीलसंयुता याति । शीलेन विना वनिता न शुभा शुभलक्षणभृतापि ॥ सत्यं यत्राकृतयस्तत्र गुणाः सततमेव निवसन्ति । रूपाधिका पुरन्ध्री वृत्तादिगुणान्विता प्रायः॥ इति । इति मिश्रकलक्षणम् । इह वपुष आपादतलकेशान्तानि व्यञ्जनादीन्यपि लक्ष- णान्यभिहितानि । अधुना आवर्तलक्षणं स्कान्दवचनक्रमेणा- भिधीयते ।। भविष्यपुराणे, आवर्तः पृष्ठतो यस्या नाभिरावर्तवर्जिता। --

·स्त्रीलक्षणप्रकरणे आवर्तलक्षणम् । १८३
तस्याः यस्तु भवेद्भर्त्ता तस्यायु स्वमादिशेत् ॥
गुह्यावर्चा पति हन्ति नाभ्यावर्ता पतिव्रता।
कट्यावरी तु स्वच्छन्दा न कदाचिद्धि रज्यते ॥ इति ।
स्कान्दे काशीखण्डे,
पादे प्रदक्षिणावर्ती धर्मों वामे न शोभनः ।
नाभौ श्रुतावुरसि वा दक्षिणावर्त इंडितः ।।
सुखाय दक्षिणावर्तः पृष्ठवंशस्य दक्षिणे।
अन्तःपृष्ठं नाभिसमो बहायुःपुत्रवर्द्धनः ॥
राजपन्याः प्रदृश्येत भगमौलौ प्रदक्षिणः ।
स चेच्छकटभङ्गिः स्याद्पत्यसुखपदः ।
शकटभङ्गिश्चक्राकारः।
कटिगो गुह्यवेधेन पत्यपत्यनिपातनः ।
स्यातामुदरवेधेन पृष्ठावत्तौ न शोभनौ ।
एकेन हन्ति भर्तारं भवेदन्येन पुंश्चली ।
कण्ठगो दक्षिणावर्तो दुःखवैधव्यहेतुकः ॥
सीमन्तेऽथ ललाटे वा त्याज्यो दूरात्प्रयत्नतः।
सा पति हन्ति वर्षेण यस्या मध्येकृकाटिकाम् ।।
, प्रदक्षिणो वा वामो वा रोम्णामावर्तकः स्त्रियाः ।
एको वा मूर्द्धनि द्वौ वा स्यातां वामगती अपि ।।
आदशाहात् पतिनौ तु त्याज्यौं दूरात्सुबुद्धिना ।
कल्यावर्त्ता च कुलटा नाभ्यावा पतिव्रता ॥
पृष्ठावर्ता च भनी कुलटा चाथ जायते ॥ इति ।
जगन्मोहने समुद्रः,
त्रिष्वावलॊ भवेद्यस्या ललाट उदरे भगे।
त्रीणि सा भक्षयेन्नारी देवरं श्वशुरं पतिम् ।

·१८४ वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
आवतः पृष्ठतो यस्या न सा कल्याणभागिनी । :
बहून् सा रमते नारी दुःखितान् कुरुते सदा ॥ इति ।
विवेकविलासे
कटीकाटिकाशीर्षोदरभालेषु मध्यगः ।
नासान्ते च शुभो न स्यादावों दृष्टिगोऽपि सन् ॥
आवर्ता वामभागेऽपि स्त्रीणां संहारवृत्तयः ।
न शुभास्ते शुभो भालदक्षिणेऽङ्गे स दृष्टितः ॥ इति ।
सामुद्रतिलके,
आवों नारीणां प्रदक्षिणः पाणिपल्लवे व्यक्तः ।
दक्षे धनधान्यजनको न जातु शस्तः पुनर्नामे ॥ इति ।
इत्यावर्तलक्षणम् ।
अथ गन्धलक्षणम् ।
जगन्मोहने प्राह समुद्रः,
धान्यगन्धा च या नारी निम्बगन्धा च या भवेत् ।
वर्जनीया प्रयत्नेन यदीच्छेचिरजीवितम् ।।
क्षीरगन्धा त्यजेत्कन्यां तथा च क्षौद्रगन्धिनीम् ।
रक्तगन्धा च या नारी तां कन्यां परिवर्जयेत् ॥
गोमूत्रहरितालाभो गन्धो यस्याः प्रवर्तते ।
दुष्टगन्धा च या नारी वर्जनीया प्रयत्नतः ॥
तुम्बीपुष्पसमो गन्धोऽप्यथ लाक्षासमो भवेत् ।
न सा तु लभते गर्भ दुर्भगातीव जायते ।
चम्पकाशोकपुष्पाणां यदि गन्धो भवेत् स्त्रियाः ।।
सुभगा सा भवेन्नूनं भर्तुः स्यादंशवर्द्धिनी ॥
या च छुच्छुन्दरीगन्धा मत्स्यगन्धा च. या भवेत् ।
उग्रगन्धा चः या कन्या कन्यां तां परिवर्जयेत् ॥ इति ।
..

·स्त्रीलक्षणप्रकरणे गन्धादिलक्षणानि। १८५
सामुद्रतिलके,
जातीचम्पकविचकिलशतपत्रबकुलकेतकीतुल्यः ।
स्वेदश्वसादिभवः प्रशस्यते योषितो गन्धः ।।
गन्धः सर्वाङ्गाणां मृगनाभीसत्रिभो भवति यस्याः ।
सा योषिदग्रमहिषी विहीनरूपापि भूमिपतेः ॥ इति ।
इति गन्धलक्षणम् ।
अथ छायालक्षणम् ।
सामुद्रतिलके,
छादयति लक्षणानि स्त्रीणामङ्गे तदुच्यते छाया ।
लावण्यं सौभाग्यं तां लक्षणवेदिनो ब्रुवते ॥
वस्त्वतिरिक्तं किश्चन महाकवीनां यथा गिरि स्फुरति ।
अङ्गे सुदृशां तद्वन्मनोहरा लवणिमच्छाया ।
सौभाग्यच्छायैव प्रमुखा निखिलेपु लक्ष्मनु स्त्रीणाम् ।
यदभावे भुवि वनिता पाञ्चालीवन भोगाही ।।
चित्तचमत्कृतिजननी हृदि सन्तोपं तनोति जगतोऽपि ।
या दृष्टापि स्पष्ट सा हि च्छाया तु शस्यते मुदृशाम् ।।
यासां सर्वाङ्गीणा विराजते लचणिमच्छाया ।
चित्रामिमास्तास्त्रिजगति माधुर्य समधिकं दधते ।।
रूपाकारविहीने शुभलक्षणविरहित नियतमई!
सौभाग्यमस्ति यस्याः सा ललना दुर्लभा सुबने :
यदि लावण्यच्छायाच्छन्नं शुभलक्ष्मरूपमई
तत्तद्वयसो योगेन हि शुनदुग्ध शर्करारूप में
इति छायालक्षणम् ।
अथ अत्यलक्षणन्द्र
सामुद्रतिलके,
२४

·1
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
आपद्यपि सम्पद्यपि मुक्तमनोदुःखसुखमेकम् ।
अपगतविषादहरे हतशोकोत्साहमिह सत्त्वम् ॥
सत्त्वोपेता प्रायः सदया सत्यस्थिरातिगम्भीरा । ।
कौटिल्यशल्यरहिता हितकल्याणी भवति रमणी ।। इति ।
इति.सत्त्वलक्षणम् ।
अथ स्वरलक्षणम् ।
भविष्यपुराणे,
हंसकोकिलवीणाश्वशिखिवेणुस्वराः स्त्रियः।
प्राप्नुवन्ति बहून् भोगान् भृत्यानाज्ञापयन्ति च..: :
भिन्नकांस्यस्वरा नारी खरकाकस्वरा च या ।
रोगव्याधिभयं शाकं दारिद्रचं चाधिगच्छति ॥ इति ।
हेमाद्रावप्युक्तम्-
मेघौघकुररक्रौञ्चहंसदुन्दुभिनिःस्वना ।
कलविङ्कहिरण्याभपरपुष्टस्तु भाषिणी ॥
प्रशस्थते, इति शेषः।
सामुद्रतिलके,
गतकौटिल्यमदीनं स्निग्धं दाक्षिण्ययुक्तमकठोरम् ।
सकलजनसान्त्वनकर भाषितमिह योषितां शस्तम् ।।
नारी विभिन्नकांस्यक्राष्टुखरोलूककाककङ्करवा ।
दुःखबहुशोकशङ्कावैधव्यव्याधिभाग्भवति ॥ इति ।
इति स्वरलक्षणम् ।
अथ गतिलक्षणम् ।
भविष्यपुराणे,
इंसगोषचक्राइसिंहमातङ्गगामिनी।
स्वकुलं द्योतयेन्नारी माहिषी पार्थिवस्य च ।।
.

·स्त्रीलक्षणप्रकरणे गत्यादिलक्षणांनि। १८७ चक्राहश्चक्रवाकाद्योतयेत् प्रकाशयेत् प्रसिद्धं कुर्यादित्यर्थः। श्वश्गालगतिर्निन्या या च वायसवव्रजेत् । । दासी मृगगतिनारी द्रुतगा स्याच बन्धकी ।। इति । इ. सामुद्रतिलके, मृदुसनिवेशितपदा मत्तमतङ्गजहंसगतितुल्या । सुभगा गतिः सुललिता विलसति वंसुधेशपत्नीनाम् ।।इति। इति गतिलक्षणम् । अथ वर्णलक्षणम् । भविष्यपुराणे, फलिनीरोचनाहेमकुङ्कुमपम एव च । वर्णः शुभकरः स्त्रीणां यश्च दूर्वाङ्कुरोपमः ।। इति । फालिनी श्यामा। सामुद्रतिलके, पङ्कजकिञ्जल्काभः स्त्रीणां नवतप्तकनकभङ्गनिमः। चम्पककुसुमसमानः स्निग्धो गौरः शुभो वर्णः॥ नवदुर्वाङ्कुरतुल्यः स्मेरश्यामार्जुनप्रसूनाभः । कान्तः श्यामो वर्णः सौभाग्य सुध्रुवां तनुते ॥ शुद्धोऽपि मध्यमः स्यात् कृष्णस्निग्धश्च कजलच्छायः । वायसतुण्डविडम्बी पुनर्जघन्यो घनविरूक्षः ॥ द्युतिमान् यो हरितालीविमिश्रनीलीनिमो भवति वर्णः । श्यामासन्निभवर्णो लावण्यगुणाधिकः स्त्रीणाम् ॥ इति । इति वर्णलक्षणम् । अत्र नरलक्षणे यो विशेषो नोक्तः स अत्रत्यस्तत्रावनन्त- व्यः । यश्चात्र विशेषो नोक्तः स चाविरुद्धः पुरुषलक्षणप्रकर- णोक्तोऽवगन्तव्यः । तदुक्तम्- ·१८८ वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे .. सामुद्रतिलके, यन्नोक्तं पूर्वस्मिन्नौचित्यात्तन्नरेऽपि नारीवत् । यदमुष्मिन्नपि न पुनः सकलं तन्नरवदप्यूह्यम् ।। इति । अथ प्रसङ्गात्कामशास्त्रोक्तानि पुरुपस्त्रीलक्षणान्युच्यन्ते । तत्र पुरुपः शशादिभेदेन चतुर्विधः । तदुक्तम्- स्मरदीपिकायाम् , शशो मृगो वृपश्चैव चतुर्थश्च हयस्तथा । कथितं च क्रमात्पुंसामेतज्जातिचतुष्टयम् ॥ इति । एतेषां लक्षणान्यपि क्रमेण तत्रैवोक्तानि । तत्र- शशो यथा, स्त्रीजितो गायनश्चैव नारीसत्त्वपर: मुखी । षडङ्गुलशरीरस्तु श्रीमांश्च शशको मतः ॥ इति । शरीरं लिङ्गम् । मृगो यथा, - अल्पभुग्धार्मिकश्चैव सत्यवादी प्रियम्बदः । अष्टाङ्गुलशरीरस्तु रूपयुक्तो मृगो मतः ।। इति । वृषो यथा, उपकारवशो नित्यं स्त्रीवशः श्लेष्मलस्तथा । स्वदशाङ्गुलमेढूंस्तु मेदस्वी वृषभो मतः ॥ इति । इयो यथा, लुब्धका कृषणश्चैव मिथ्यावादी च निर्भया । द्वादशाङ्गुलमेश्च कुशलो वै हयो मतः ॥ इति । अथ स्त्रीलक्षणम् । तत्र पनिन्यादिभेदेन स्त्री चतुर्विधा । तदुक्तम्- स्मरदीपिकायाम्, ..

·स्त्रीलक्षणप्रकरणे पभिनीलक्षणम् ।
१८९
पद्मिनी चित्रिणी चैव शङ्खिनी हस्तिनी तथा ।
प्रत्येकं च वरस्त्रीणां ख्यातं जातिचतुष्टयम् ।। इति ।
रतिरहस्येऽपि,
पद्मिनी तदनु चित्रिणी ततः शङ्खिनी तदनु हस्तिनी विदुः।
उत्तमा प्रथमभाषिता ततो हीयते युवतिरुत्तरोत्तरा ॥इति ।
विवेकविलासेऽपि,
पद्मिनी चित्रिणी चैव शङ्खिनी हस्तिनी तथा ।
तत्तदिष्टविधानेनानुकूल्या स्त्री विचक्षणैः ॥ इति ।
तत्र पद्मिनीलक्षणमुक्तम्-
स्मरदीपिकायाम्,
शशिवदना बिम्बोष्ठी तन्वी ताम्रनखी तथा ।
मृदङ्गी लज्जिता श्यामा रक्तोपान्तविलोचना ।।
गायनी सुरतान्या च पारावतकलस्वना ।
स्वल्पाहारा सुकशी च पद्मगन्धा च पधिनी ।। इति ।
रतिरहस्ये,
कमलमुकुलमृद्वी फुल्लराजीवगन्धिः
सुरतपयसि यस्याः सौरभं दिव्यमङ्गे ।
चकितमृगशामे प्रान्तरक्ते च नेत्रे
स्तनयुगलमनल्पं श्रीफलश्रीविडम्बि ।।
तिलकुसुमसमानां बिभ्रती नासिकां या
द्विजगुरुमुरपूजाः श्रद्दधाना सदैव ।
कुवलयदलकान्तिः कापि चाम्पेयगौरी
विकचकमलकोशाकारकामातपत्रा ।।
विकसितकमलकोशाकारं कामातपत्रं गुह्यं यस्याः सेति
•.
विग्रहः।

·वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे . व्रजति मृदु सलीलं राजहंसीव तन्वी . त्रिवलिललितमध्या हंसवाणी सुवेषा। मृदु शुचि लघु भुङ्क्ते मानिनी गाढलज्जा धवलकुसुमवासोवल्लभा पद्मिनी स्यात् ।। इति । सामुद्रतिलकेऽपि,. स्निग्धश्यामलकान्तिस्तिलकुसुमाकारनासिका सुभगा त्रिवलीतरङ्गमध्या वृत्तकुचा स्निग्धकृष्णकचा । पद्ममुखी मधुगन्धा पद्मायतलोचना प्रियालापा । विम्वाष्ठी इंसगतिधर्मरतिः पद्मिनी भवति ।। इति । मधुगन्धा पमरसगन्धा। इति पद्मिनीलक्षणम् । अथ चित्रिणीलक्षणम् । स्मरदीपिकायाम् , गौराङ्गी त्यक्तलज्जाच वाह्यसम्भोगसंरता । उत्तानशायिनी चोष्णा पारावतकलस्वना । स्निग्धाङ्गी मांसिकागन्धा स्वल्पकामा कृशोदरी। धूर्ती गुरुनितम्वा च चित्रिणी श्रीफलस्तनी ।। इतिः । मांसिका जटामांसी। रतिरहस्येऽपि, सुगतिरनतिदीर्घा नातिखा कृशाङ्गी स्तनजघनविशाला काकजङ्घोन्नतोष्ठी। मधुसुरभिरताम्बुः कम्बुकण्ठी चकोर- स्वरवचनविभागा नृत्यगीताद्यभिज्ञा ॥ मदनसदनमस्या वर्तुलोच्छ्नमन्त- मुंदु मदनजलाढ्यं रोमभिनातिसान्द्रः।

·स्त्रीलक्षणप्रकरणे शविन्यादिलक्षणम् । १९१
प्रकृतिचपलाष्टिा सम्भोगरता
रसयति मधुराल्पं चित्रिणी चित्ररक्ता ।। इति ।
इति चित्रिणीलक्षणम् ।
अथ शब्जिनीलक्षणम् ।
स्मरदीपिकायाम् ,
शङ्खिनी कोपना चोष्णा दीर्घाऽदीर्घशिरोरुहा ।
वृत्ताङ्गी क्षारगन्धा च नातिस्थूला न दुर्बला ॥
गौरागी तीक्ष्णानासा च पीनस्तनविलक्षणा ।
विशालजघना क्रूरा सुरताब्या च शङ्खिनी ।। इति ।
रतिरहस्य,
तनुरतनुरपि स्याद्दीर्घदेहाध्रिमध्या
ह्यरुणकुसुमवासकासिणी कोपशीला ।
अनिभृतशिरमॉ दीर्घनिम्नं वहन्ती
स्मरगृहमतिरोम क्षारगन्धि स्मराम्बुः ॥
सामुद्रतिलके,
विषमकुचा विषगन्धा दीर्घप्रस्तोरुनासिकानयना ।
तनुकेशी खरचित्ता शङ्खरवा शङ्खिनी योषित् ॥ इति ।
इति शशिनीलक्षणम् ।
अथ हस्तिनीलक्षणम् ।
स्मरदीपिकायाम्,
स्थूला दृढकुचा क्रूरा फुल्लनासातिशीतला।
खर्वा च खर्वनासा च बहुलोत्पलकामुखी ।।
मदगन्धतनुर्नित्यं मत्तमातङ्गगामिनी ।
लुब्धा पीनस्तनी श्यामा हस्तिनी सा प्रकीर्तिता ।।

·१९२
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
रतिरहस्ये,
अललितगतिरुचैः स्युलवकाङ्गुलीक
वहति चरणयुग्मं कन्धरां इस्वपीनाम् ।
कपिलकचकलापा क्रूरचेष्टातिपीना
द्विरदमदसुगन्धिः स्वाङ्गकेऽनङ्गाके च ॥
द्विगुणकटुकपायप्रायभुग्वीतलज्जा
ललदतिविपुलोप्टी दुःखसाध्या प्रयोगे ।
वहिरपि तनुरोमात्यन्तमन्तर्विशालं
वहति जघनरन्ध्र हस्तिनी गद्गदोक्तिः ॥ इति ।
सामुद्रतिलके,
स्थलदशना सुमध्या गजखरनादा मदोत्कटा चपला ।
इस्वोरुभुजग्रीवाजङ्घा वादित्रगीतरतिः ॥
स्निग्धतरङ्गितकेशी पीनोन्नतवृत्तकुचकलशा ।
मत्तमतङ्गजगमना मदुगन्धा हस्तिनी भवति ॥ इति ।
रतिरहस्ये,
पमिनी पद्मगन्धा स्यान्मधुगन्धा च चित्रिणी।
शालिनी क्षारगन्धा च निम्वगन्धा च हस्तिनी ॥
इति हस्तिनीलक्षणम् ।
अर्थतेषां योग उक्त:-
स्मरदीपिकायाम्,
शशकं पद्मिनी गच्छञ्चित्रिणीं च,मृगस्तथा ।
शङ्खिनी उपभचैव हस्तिनी च हयस्तथा ।।
रमते तुल्यभावेन तथा समरतं भवेत् ।
उच्चनीचातिनीचैश्च तथात्युच्चविवर्जितम् ।।
ख्यातं समरतं चैव तद्विहन्त्यन्यथा स्त्रियः ।

·.
.
...
1.
स्त्रीलक्षणप्रकरणे मृग्यादिशशादिस्खीपुरुषलक्षणानि।१९३
स्त्रीणां विषयसाम्यं तु ज्ञात्वा मैथुनमाचरेत् ।।
समाने सुखसम्पत्तिरन्यथा प्रद्विषन्ति ता: 1..
मृदुह्रस्वध्वजो यत्र प्रियोऽशक्तो द्रुतच्युतिः ।।
यत्र स्वीणां च काठिन्यं तत्र नीचरतं भवेत् ।
श्रूयते चैव कार्णाटे कान्तया निहतः पतिः ।।
सामुद्रतिलके तु विशेषः।
स्मरशास्त्रविनिर्दिष्टाः शशो वृषो हय इति त्रयों भेदाः ।
जायन्ते मनुजानां क्रमेण तल्लक्ष्म विवृणोमि ॥
लिङ्ग षडङ्गुलानि स्यादष्टौ वा स्फुटं शशः स पुमान् ।
नव दश चैकादश वा तदपि पुनर्यस्य स वृषाख्यः ।।
द्वादश यल्लिङ्ग स्यात्रयोदशादीनि वाङ्गुलानि भवेत् ।
जातोद्भवस्य. मानं हयाख्यया निगदितः सोऽपि ।।
जातोद्भवस्य जातकामस्य ।
रतिषु शशषहयानां सह मृग्यादिभिरकृत्रिमा प्रीतिः ।
मेहनवराङ्गनाड्योः परस्परेण प्रमाणैक्यात् ॥
इह भवति मुगीवडवाकारिणीभेदेन कामिनी त्रेधा ।
तासां लक्षणमधुना दिङ्मात्रमनूद्यते क्रमशः ॥
यस्याः षडङ्गुलानि स्यादष्टौ वा सरोजमुकुलामा ।
नाडी वराङ्गमध्ये निगद्यते सा मृगी युवतिः ॥
सापि नव दशैकादश यस्याः स्यादङ्गुलानि वडवा सा ।
सैव द्वादश यदि वा त्रयोदशादीनि सा करिणी ।।
प्रायेण मृगीघडवाकरिणीनां जायते सह शशायैः ।
प्रीतिः सहजा मनुजैर्यथाक्रम सम्प्रयुक्तानाम् ॥ इति ।
इति श्रीमत्सकलसामन्तचक्रचूडामणिमरीचिमअरी-
, २५

·१९४ वीरमित्रोद्यस्य लक्षणप्रकाशे - नीराजितचरणकमल- श्रीमन्महाराजाधिराजप्रतापरुद्रतनूज- श्रीमन्महाराजमधुकरसाहसूनु- चतुरुदधिवलयवसुन्धराहृदयपुण्डरीकविकासदिनकर- श्रीमन्महाराजाधिराज- श्रीवीरसिंहदेवोद्योजित- श्रीहंसपण्डितात्मजश्रीपरशुराममिश्रसूनु- सकलविद्यापारावारपारीणजगद्दारियमहागंजपारीन्द्र- विद्वज्जनजीवातु- श्रीमन्मित्रामिश्रकृते श्रीवीरमित्रादयाभिधनिबन्धे लक्षणप्रकाशे स्त्रीलक्षणमकरणं समाप्तम् ।

·राजचक्रलक्षणप्रकरणे राजलक्षणंम् ।. १९५ - . अथ राजचक्रलक्षणप्रकरणम् । तत्र राजलक्षणम् । अराजके हि लोकेऽस्मिन् सर्वतो विद्रुते भयात् । रक्षार्थमस्य सर्वस्य राजानमसृजत्प्रभुः ।। इति ब्रह्मणा प्रजारक्षार्थ राजा सृष्ट इति मनुरुक्तवान् । तत्र- उक्तैरनुक्तैस्तु गुणैरनेकैरलङ्कतो भूमिपतिश्च कार्यः । सम्भूय राष्ट्रप्रवरैर्यथावत् राष्ट्रस्य रक्षार्थमदीनसत्त्वः ।। इति विष्णुधर्मोत्तरवचनेन राज्ञि मृते राज्याधिकारिणि तदीये पुत्रादौ वाऽसति अन्यकुलीनों राजा राष्ट्ररक्षार्थ राष्ट्र- मुख्य राज्येऽभिषेक्तव्य इत्युक्तम् । स च किंलक्षणोपेत इति तल्लक्षणमभिधीयते । विष्णुधर्मोत्तरे, पुष्कर उवाच । सर्वलक्षणलक्षण्यो विनीतः प्रियदर्शनः । अदीर्घसूत्रो धर्मात्मा जितक्रोधो जितेन्द्रियः॥ विनीतः विनययुक्तः । प्रियदर्शनः प्रियं दर्शनं यस्य सः यस्य राज्ञो दर्शने जाते स्वस्य इष्टं भवति । अदीर्घसूत्रः अव. श्यकार्याणां कर्मणामारम्भे प्रारब्धानां च समाप्तौ योऽत्यन्तं न विलम्बते सः । स्थूललक्षो महोत्साहः स्मितपूर्वाभिभाषकः । सुरूपः शीलसम्पन्नः क्षिपकारी महावलः ॥ स्थूललक्षो वहुदीर्घार्थदर्शी । महोत्साहः महानुत्साहः पुरु- पार्थसाधनकौरम्भाध्यवसायो यस्य सः। ब्रह्मण्यश्चाविसंवादी दृढभक्तिः प्रियंवदः । . .

·; चीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
अविसवादी ब्राह्मणेषु । दृढभक्तिरपि ब्राह्मणादिष्वेव ।
अलोलुपः संयतवाग्गम्भीरः प्रियदर्शनः ।।
नातिदण्डो न निईण्डश्चारचक्षुरजिह्मगः ।
व्यवहारे समः प्राप्ते पुत्रेण रिपुणा सह ।।
रथे गजेऽश्वे धनुपि व्यायामे च कृतश्रमः ।
उपवासतपाशीलो यज्ञयाजी गुरुपियः ।।
मन्त्रिसांवत्सराधीनः समरेष्वनिवर्तकः ।
सांवत्सरो ज्योतिर्वित् ।
कालज्ञश्च कृतज्ञश्च नृविशेषज्ञ एवं च ॥
कृतज्ञः परकृतोपकारापकारौ न विस्मरतीति सः ।
पूज्यपूजयिता नित्यं दण्ड्यदण्डयिता तथा ।
पाड्गुण्यस्य प्रयोक्ता च शक्त्युपेतस्तथैव च ॥
षड्गुणाः सन्धिविग्रहयानासनद्वैधीभावसंश्रयाः । तल्लक्षण
च विष्णुधर्मोत्तर एव उक्तम्-
सन्धिश्च विग्रहश्चैव यानमासनमेव च ।
द्वैधीभावः संश्रयश्च पाइगुण्यं परिकीर्तितम् ।।
पणवन्धः स्मृतः सन्धिरपकारस्तु विग्रहः ।
जिगीषोः शत्रुविषये यानं यात्राभिधीयते ।
विग्रहेऽपि स्वके देशेऽच्युतिरासनमुच्यते ।
बलाद्वैरिमारणं तु द्वैधीभावः स उच्यते ।।
उदासीने मध्यमे वा संश्रयात्संश्रयः स्मृतः । इति ।
एतेषां प्रयोगकालश्च तत्रैवोक्तः ।
समेन सन्धिरन्वेष्या हीनेन च बलीयसां ।
हीनेन विग्रहः कार्यः स्वयं राज्ञा बलीयसा ।।
तत्रापि तस्य पाणिस्तु बलीयान्न समाश्रयेत् ।।..

·स्मृतिमान् अवगताविस्मरणशीलः अक्षुद्रा असद्गुणद्वेपी ।
अपरुषः परदोषाकीर्तनः । धार्मिक वर्णाश्रमधर्मान्विता 12
.
राजचक्रलक्षणप्रकरणे राजलक्षणम् । १९७
पाणिः सेनापृष्ठम् । न समाश्रयेत् विग्रहं न कुर्यादित्यर्थः ।
आसीनः कर्मविच्छेदं शक्तः कर्तुं रिपुर्यदा ॥
अशुद्धपाणिवलवान्दैधीभाव समाश्रयेत् ।
बलिना विगृहीतस्तु योऽसन्धेयेन पार्थिवः ।।
संश्रयस्तेन कर्तव्यो गुणानामधमो गुणः।
वहुक्षयव्ययायासं तेषां यानं प्रकीर्तितम् ।।
बहुलाभकरं च स्याचदा राम समाश्रयेत् ।
सर्वशक्तिविहीनस्तु तदा कुर्यात्तु संश्रयम् ॥
एवं च बुद्धा नृपतिर्गुणानां काले च देशे च तथा विभागे।
समाश्रयेद्भार्गववंशमुख्य एतावदुक्तं नृपतेस्तु कार्यम् ।। इति ।
शक्तयः प्रभावोत्साहमन्त्रजास्तिस्रः।
उक्तैरनुक्तस्तु गुणैरनेकैरलङ्कतो भूमिपतिश्च कार्यः ।
सम्भूय राष्ट्रप्रवरैर्यथावत् राष्ट्रस्य रक्षार्थमदीनसवः ।। इति।
याज्ञवल्क्य,
महोत्साहः स्थूललक्षः कृतज्ञो वृद्धसेवकः ।
विनीतः सत्त्वसम्पन्नः कुलीनः सत्यवाक् शुचिः ॥
वृद्धसेवकः तपोज्ञानादिवृद्धानां सेवकः । सत्वसम्पन्नास
म्पदापदोहर्षविषादरहितः । शुचिः बाह्याभ्यन्तरशौचयुक्तः ।
अदीर्घसूत्रः स्मृतिमानक्षुद्रोऽपरुषस्तथा ।
धार्मिकोऽव्यसनश्चैव प्राज्ञः शूरो रहस्यवित् ॥
---
व्यसनः व्यसनरहितः । व्यसनान्याह--
मनु,
दिवास्वापः परिवादः
पदः।
,

·1. • १९८ . वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे तौर्यत्रिकं वृथात्यागः कामजो दशको गणः । पैशुन्यं साहसं द्रोह ईर्ष्यासूयार्थदूषणम् । वाग्दण्डजं च पारुष्यं क्रोधजोऽपि गणोऽष्टकः ।। इति । एषु सप्त कष्टतमानि । यथाह- स एव, पानमक्षाः स्त्रियश्चैव मृगया च यथाक्रमम् । एतत्कष्टतमं विद्यात् चतुष्कं कामजे गणे ।। दण्डस्य पातनं चैव वाक्पारुष्यार्थदूषणे । क्रोधजेऽपि गणे विद्यात् कष्टमेतत्रिकं सदा ॥ इति । प्राज्ञः गम्भीरार्थावधारणक्षमः । शूरः निर्भयः। रहस्यवित गोपनीयार्थगोपनचतुः। स्वरन्ध्रगोताऽऽन्वीक्षिक्यां दण्डनीत्यां तथैव च । विनीतस्त्वंथ वार्तायां त्रय्यां चैव नराधिपः ।। स्वरन्ध्रगोप्ता स्वस्य सप्तमु राज्याङ्गेषु यत्परप्रवेशद्वारशैथि- ल्ये तत्स्वरन्धं तस्य गोप्ता प्रच्छादयिता । राज्याङ्गान्याह- याज्ञवल्क्यः, स्वाम्यमात्या जनो दुगै कोशो दण्डस्तथैव च । मित्राण्येताः प्रकृतयो राज्यं सप्ताङ्गमुच्यते ॥ इति । :.. महोत्साहायुक्तलक्षणो महीपतिः स्वामी । अमात्या मन्त्रि- पुरोहितादयः । जनो ब्राह्मणादिमजा । दुर्ग धन्वदुर्गादि । कोशः सुवर्णादिद्रव्यराशिः । दण्डो हस्त्यश्वरथपदातिलक्षणं च- तुरङ्गवलम् । मित्राणि सहजपाकृतकृत्रिमाणि । एताः स्वाम्याद्या राज्यस्य प्रकृतयो मूलकारणानि। एवं सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते। आ- न्वीक्षिक्यामात्मविद्यायाम, दण्डनीत्यामर्थयोगक्षेमोपयोगिन्याम्, वार्तायां कृपिवाणिज्यपशुपालनरूपायां धनोपचयहेतुभूतायाम्,

·राजचक्रलक्षणप्रकरणे राजलक्षणम् ।
१९९
ऋग्यजुःसमसंज्ञायां च विनीतस्तत्तदभिः प्रवीण्यं नी-
एवम्भूतो नराधिपः कार्य इति सम्बन्धः । अन्यदप्युक्तम्-
महाभारते,
मन्त्रिगुणानुक्त्वा-
एतैरेव गुणैर्युक्तो राजा शास्त्रविशारदः।
एष्टव्यो धर्मपरमः प्रजापालनतत्परः ॥
धीरो मर्षी शुचिस्तीक्ष्णः काले पुरुषकारवित् ।
शुश्रूषुः श्रुतवान् श्रोता उहापोहविशारदः॥
मेधावी धारणायुक्तो यथायुक्तोपपादकः ।
दान्तः सदा प्रियाभाषी क्षमावांश्च विपर्यये ॥
दानशूरः स्वयङ्कारी साध्वाचारः सुदर्शनः ।
आर्तहस्तप्रदो नित्यमाप्तामात्यो नये रतः ॥
नावादी न निर्द्वन्द्वो न यत्किञ्चनकारकः ।
न निर्द्वन्द्वः शीतोष्णादिसहिष्णुः ।
कृते कर्मण्यमात्यानां कर्त्ता मृत्यजनप्रियः ।।
सङ्गृहीतजनः स्तुत्यः प्रसन्नवदनः सदा ।
सदा मृत्यजनावेक्षी अक्रोधी सुमहामनाः ।।
युक्तदण्डो न निर्दण्डो धर्मकार्यानुशासकः ।
चारनेत्रः प्रजावेक्षी धर्मार्थकुशलः सदा ॥
राजा गुणशताकर्णि एष्टव्यस्तादृशो भवेत् । इति ।
प्रतैरेव गुणैर्युक्त इत्याद्यष्टगुणा मन्त्रिलक्षणे द्रष्टव्याः।
रामायणेऽपि,
धर्मात्मा सत्यवादी च शीलवाननसूयकः ।
दान्तः सत्त्वहितः प्राज्ञः कृतज्ञो विजितेन्द्रियः ।।
मृदुश्च स्थिरत्तिश्च नित्यं दीनानुकम्पकः ।. .. .. ..

·. .२०० वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे. प्रियवादी जितक्रोधो दीर्घदर्शी महामतिः ॥ बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता । तेन तस्यातुला कीर्चिशस्तेजश्च वर्द्धते ।। समाप्तश्च धनुर्वेदे हयपृष्ठे गजे रथे। लव्धास्त्रः शब्दवेधी च दूरपाती दृढायुधः ॥ इति । इति राजलक्षणम् । अथ पट्टमहिषीलक्षणम् । यत्र- एवं गुणगणोपेता नरेन्द्रेण सहाऽनघ । अभिपेच्या भवेत् राज्ये राज्यस्थेन नृपेण वा ।। राज्ञानमहिषी कार्या सर्वलक्षणलक्षिता । इति विष्णुधर्मोचरादिवचनै राज्ञा सहाग्रमहिपी अभिषे- क्तव्या । अथ.वा. अभिषिक्तेन राज्ञा पश्चात्स्वयमभिपेक्तव्येत्यु- क्तम् । तत्र किंलक्षणोपेतेति तल्लक्षणमभिधीयते । विष्णुधर्मोत्तरे, पुष्कर उवाच । राज्ञानमहिषी कार्या सर्वलक्षणलक्षिता विनीता गुरुभक्ता च ईर्ष्याक्रोधविवर्जिता ॥ राजः प्रियहितासक्ता चारुवेषा प्रियंवदा । भृतामृतजनज्ञा च भूतानामन्चवेक्षिणी ॥ अमृतानां जनानां च भूविकर्मप्रवर्तिनी । रागद्वेषवियुक्ता च सपनीनां सदैव या ।। भोजनासनपानेन सर्वेपामन्ववेक्षिणी। सपत्नीपुत्रेष्वपि या पुत्रवत्परिवर्चते ॥ मन्त्रिसांवत्सरामात्यान् या च पूजयते सदा । ।

·२ ४ ... ३ ... २ २ • - (१५) शिवस्तोत्रावली । उत्पलदेवविरचिता । प्रमैयरत्नार्णवच श्रीक्षेमराजविरचितवृत्तिसमेता(वेदान्तः)२ (२९) अनुमानचिन्तामणिव्याख्यायाः शिरोम. (१६) मीमांसावालप्रकाशः जैमिनीयद्वादशा: णिकृतदीधित्या जागदीशी टीका । १३ ध्यायार्थसंग्रहः श्रीभट्टनारायणात्मजभट्ट- (३०) वीरमित्रोदयः । महामहोपाध्यायश्रीमित्र- शङ्करविरचितः । (मीमांसा) मिश्रविरचितः परिभाषा-संस्कारप्रका- (१७) प्रकरणपञ्चिका प्रभाकरमतानुसारि--मी- शात्मकः। १० मांसादर्शनम् । महामहोपाध्यायश्रीशालि. (३२) वारमित्रोदयः । महामहोपाध्यायत्रीमि- कनाथमिश्रविरचितम् श्रीशङ्करभट्टकृता वामिश्राविरचितः आहिकप्रकाशः मीमांसासारसंग्रहश्च सम्पूर्णः (मीमांसा) ३ | (१२) स्मृतिसारोद्धारः विद्वद्वरविश्वम्भरत्रिपाठि- (१८) अद्वैतासद्धिसिद्धान्तसारः । पण्डितप्रवर संकलितः श्रीसदानन्दव्यासप्रणीतस्तत्कृतव्याख्यास- (३३) वेदान्तरत्नमञ्जूषा । श्रीभगवत्पुरुषोत्त- मलङ्कृतः । (वेदान्तः) माचार्यकृता। (१९) कात्यायनश्रौतसूत्रम् । महामहोपाध्याय- | (३४) प्रस्थानरत्नाकरः । गोस्वामिश्रीपुरुषोन- श्रीकर्काचार्यविरचितभाष्यसहितम् । १३ मजीमहाराजविरचितः (२०) ब्रह्मसूत्रभाष्यम् । श्रीभास्कराचार्यविर- (१५) वेदान्तपारिजातसौरभ नाम ब्रह्ममीमांसा- चितं असम्पूर्णम् (वेदान्तः) भाष्यं श्रीनिम्बार्काचार्यविरचितम् । १ (२१) श्रीहर्षप्रणीतं खण्डनखण्डखाद्यम् । आ- (२६) योगदर्शनम् । परमहंसपरिव्राजकाचार्य- नन्दपूर्णविरचितया खण्डनफक्किकावि नाराणतीर्थविरचित-योगसिद्धान्तचन्द्रि- भजनाख्यया व्याख्यया विद्यासागरीतिप्र कासमाख्यया व्याख्यया संवलितम् । २ सिद्धया समेतम् । (वेदान्तः) १३ / (१७) वेदान्तदर्शनम् । परमहंसपरिवाजका- (२२) आख्यातचन्द्रिका श्रीभमल्लविरचितार चार्यश्रीरामानन्दसरस्वतीस्वामिकृत ब्रह्मा- (२३) श्रीलक्ष्मीसहस्रम्-बालबोधिनीव्याख्य ऽमृतवर्षिणीसमाख्यव्याख्यासंवलितम् ।। याऽवतरणिकया च सहितम् । ८(३८) विश्वप्रकाशः । कोशः । विद्वद्वरश्रीम- (२४) ब्रह्मसूत्रवृत्तिः मरीचिका श्रीब्रजनाथभ- हेश्वरसूरिविरचितः। ट्टकृता (वेदान्तः) २ (३९) श्रीसुबोधिनी । श्रीवलभाचार्यविनिर्मिता (२५) क्रोडपत्रसंग्रहः । अत्र श्रीकालीशङ्करसि श्रीमद्भागवतव्याख्या गोस्वामीश्रीविठ्ठलना- द्धान्तवागीशविरचितानि अनुमानजागदी थदीक्षितविरचितटिप्पणीसहिता। श्याः प्रत्यक्षानुमानगादाधर्याः प्रत्यक्षानु-(४०) वीरमित्रोदयः । महामहोपाध्यायभीमि- मानमाधुर्या व्युत्पत्निवादस्य शक्तिवादस्य घमिश्रविचितः पूजाप्रकाशः। मुक्तिवादस्य शब्दशक्तिप्रकाशिकायाः कु-(४१) वेदान्तसिद्धान्तसंग्रहः । श्रुतिसिद्धान्ताप- सुमाञ्जलेश्च क्रोडपत्राणि रनामकः । श्रीब्रह्मचारिवनमालिमिश्रविर- (२६) बह्मसूत्रम्, द्वैताद्वैतदर्शनम् । श्रीसुन्दरभ चितः । द्वैताद्वैतदर्शनानुगतः। २ ट्टरचितसिद्धान्तसेतुकाभिधटीकासहि- | (४२) स्वानुभवादर्शः। श्रीमत्परमहंसपरिव्राज- तश्रीदेवाचार्यप्रणीतसिद्धान्तजाह्नवीयुतम्र काचार्यनारायणाश्रमाशष्यमाधवाश्रमावर- (२७) षड्दर्शनसमुच्चयः । बौद्धनैयायिकका चितः । स्वकृतटीकाविभूषितश्च । पिलजनवैशेषिकजैमिनीयदर्शनसंक्षेपः ।। (४३) याज्ञवल्कस्मृतिः । बालम्भट्टीसमाख्य- मणिभद्रकृतटीकया सहितः । हरिभद्रमू व्याख्यासमलङ्कृतमिताक्षरासहिता ।व्य- रिकृतः। १ वहाराध्याय (२८) शुद्धाद्वैतमार्तण्डः प्रकाशव्याख्यासहितः। (४४) गावाधरी । श्रीगदाधरभट्टाचार्यचक्रव- २ २ ४ २ १ ...

·.
तिकृता । श्रीगड्शोपाध्यायावराचततत्त्व ध्यायापनामक श्रीनागेशभट्टाविरचिता ।
चिन्तामण्या श्रीरघुनाथतार्किकशिरोमणि श्रीमदुर्यनाचार्यविरचितकुन्निकाटीका-
विरचितदीधित्या च गर्भिता।
श्रीमद्वालम्भवविरचितकलाटीका' इतिः
(१५) शास्त्रदीपिका । श्रीपार्थसारथिमित्र प्रणि-
टीकाव्यसंवलिता-
ता। रामकृष्णविरचितयुक्तिस्नेहप्रपुरण्या- 1. (४७) व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी । पर्वतीय
ख्यव्याख्ययातथासोमनाथकृतया मयुख विश्वेश्वरमरिविरचितः।
३.
मालिकया च व्याख्यया समलङ्कृता ।३ । (१८) विरमित्रोदयः । लक्षणप्रकाशः ।
(४६) वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूया । श्रीमदुपा महामहोपाध्यायधीमित्रमियविरचितः.
.
पत्त्रादिप्रेषणस्थानम्
हरिदासगुप्तः,
चौखम्वा वनारस सिंटी

·No text on this page.