·Published by
K. L. Mukhopadhyay
6/1A, Bunchharam Akrut Lane,
Calcutta-12
First Edition, Jupe 1957

·Preface to the Second Uddyota The present fasciculus comprises the Second Uddyota of the Dhvanyaloka, the publication of which was announced several months ago in the Preface to the First Uddyota. In preparing the present Uddyota the author has tried to utilise the collations of manuscripts in the possession of Dr. Sushil. Kumar De, the following being paruicularly important : AIndia Office MS No. 1008 E 1135 (Devanāgarı ) D-Bhandarkar Oriental Institute MS, No 257 of 1875-76 (S'āradă script ). C--Do No. 255 of 1875-76 D-Do. No. 256 of 1875-76. (S'irada script ). The author has tried to make the Supplementary notes appended at the end of the volume as much exhaustive and helpful as possible, important textual variants being noticed with care whenever necessary. The author takes this opportunity to acknowledge bis heartfelt gratitude to all oriental scholars and students of Sanskrit Poetics, who have received these humble efforts of his with enthusiasm and favour and bus indebtedness to his teachers, who have all along encouraged him in his arduous task God willing, the remaining Uddyoias would also be published in due course. Sanskrit College, May 15, 1957. Bishnupada Bhattacharya.

·CONTENTS
1
111
2
3
::
Pages
Preface
Text and Exposition
14141
Appendices
Appendix I Supplementary Notes. 145--168
(11) Appecdix II
169172
(a) Alphabetical Iodex of Karikas
(b) Alphabetical Index of Vit verses
(c) Alphabetical Index ol Illustrative
Quotations in the 1'7111
+

·DHVANYĀLOKA [UDDYOTA II] TEXT ११ एवमविवक्षितवाच्य-विवक्षितान्यपरवाच्यत्वेन ध्वनि- प्रिकारः प्रकाशितः । तत्राविवक्षितवाच्यस्य प्रभेदप्रतिपादनायेद- मुच्यते- अर्थान्तरे संक्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम् । अविवक्षितवाव्यस्य ध्वनेर्वाच्यं द्विधा मतम ॥१॥ तथाविधाभ्यां च ताभ्यां व्यङ्गास्यैव विशेपः॥ EXPOSITION $1. We have already noted in our notes on the last Uddyota (I. Sec. § 41) that classification of dhvani into afa- वक्षितवाच्य and विवक्षितान्यपरवाच्य varieties was shown by the Vritikära in anticipation of the Karikākāra's view expressed later on, though the latter was completely silent on the point in that Uddyola. In this opening kärikä of the Second Uddyota the Kärikakāra shows the classification as already noticed by the Vritikāra, beforehand. Compare Abhinavagupta's remarks : "वृत्तिकारः सङ्गतिमुद्दघोतस्य कुर्वाण उपक्रमते एवमित्यादि । प्रकाशित इति। मया वृत्तिकारेण सतेति भावः । न चैतन्मयोत्- सूत्रमुक्तम्, अपि तु कारिकाकाराभिप्रायेणेत्याह-तत्रेति । तम द्वि- प्रकार-प्रकाशने वृत्तिकारकृते यनिमित्त वीजभूतमिति सम्बन्धः । यदि वा-तति पूर्वशेषः । तत्र प्रथमोद्दयोते वृत्तिकारेण प्रकाशितस्य अविवक्षितवाच्यस्य यः प्रभेदोऽवान्तरप्रकारस्तत्प्रतिपादनायेदमुच्यते ।

·2 TIIE DUIVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA तदवान्तरभेदप्रतिपादनद्वारेण अविवक्षितवाच्यस्य यः प्रभेदो विवक्षित- वाच्यात् प्रभिन्नत्वं तत्प्रतिपादनायेदमुच्यते । भवति मूलतो विभेदत्व कारिकाकारस्यापि सम्मतमेवेति भावः ।।"-0p: pp. 165-166. In the presént kūrík, the Karikákára mentioris the iwo sube divisions ( अवान्तर-भेद ). of the अविवक्षित-वाच्य variety of dhvani. They are---- -(1) अर्थान्तरसंक्रमितवाच्य-ध्वनि, and (2) अत्यन्ततिरस्कृतवाच्य-ध्वनि. Abhinavagupta in his "Locana admirably brings out the characteristic features of each of these two sub.varieties, .Comp :"...... ..येन वाच्येन अविवक्षितेन सता- ऽविवक्षितवाच्यो ध्वनिळपदिश्यते, तद् वाच्य द्विधेति सम्बन्धः । योऽर्थ उपपद्यमानोऽपि तापवानुपयोगात धर्मान्तरसंवलनयाऽन्यता- मिव गतो लक्ष्यमाणोऽनुगतधर्मी सकसूत्रन्यायनास्ते स रूपान्तरपरिणत क्तिः । यस्तु अनुपद्यमान 'उपायतामात्रेण अर्थान्तरप्रतिपत्ति कृत्वा पलायत इव स तिरस्कृत इति ॥"'-op. cit, pp. 166-67. Thus, while in the first sub-variety of अविवक्षितवाच्य ध्वनि the वाच्य sense, though not totally incompatible, is transformed into one characterised by new attributes, in the second sub-variety the arou sense is totally incompatible and as such has to be abandoned altogether, being used only as a means towards the comprehension of the suggested sense. तथा....विशेष:-Nor, if might be contended that in the present kärlka the author has shown the two-fold division of the expressed sense (areri) only. So, how can it be construcd as referring to the classification of the suggested sense (ध्वनि)? To this the Vrttikara replies by pointing out that as the rokare of the suggested sense (व्यङ्ग) also differs according as the suggestive elements ( व्यञ्जक) like वाच्य, वाचक etc. vary, there can be no incongruity in construing the kärikā as referring to the maia classifications of the suggested sense, Compare : ननु व्यङ्गनात्मनो यदा ध्वने दो निरूप्यते तदा वाच्यस्म ·-x ܢܝ .. - UDDYOTA U द्विधेति भेदकथनं न संगतमित्याशमाह तथाविधाभ्यां चेति । चो यस्मादयें। व्यञ्जकवचित्रमाद्धि युक्त व्यगावैचित्रमिति भावः । व्यजके .त्यर्थे; यदि ध्वनिशब्दस्तदा न कश्चिद् दोप इति भावः ।।- Losama, P. 167.. 16 TEXT ६२। तत्रार्थान्तरसंक्रमितवाच्यो यथा- स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्त वियतो वेल्लवलाका घना वाताः गोकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः। कामं सन्तु इदं कठोरहदयो रामोऽस्मि सर्व सहे वैदेही तु कध' भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव ।। -इत्यत्र राम-शब्दः। अनेन हि व्यङ्गाधर्मान्तरपरिणतः संज्ञी प्रत्याय्यते, न संज्ञिमात्रम् ॥, *EXPOSITION $2. The speaker of the verse quoted is Rama himself. So, if the संज्ञा (Proper name) राम in the expression रामोऽस्मि सर्व सहे referred to the person bearing that name only and nothing else, then the use of such a word would hate been regarded as faulty. But, hert, the word 7# does not merely convey the primary sense-riz. Dasaratha's son, who is the संजिन् referred to by the संज्ञा राम, but the latter as characterised by such attributes (धर्म) as सफलदुःखमाजनत्व, राज्यनिर्वासितत्व etc. Thus the वाच्यार्थ is transformed (परिणत) from a it to some other sense which includes within its scope the expressed sense-viz. संशिन itself (Rama in the present instance) as well. The attributes (धर्म) are, however, compre.. hended through suggestion (व्यञ्जना). अनेन हि......संज्ञिमानम् --परिणाम or transformation has a technical sense in Sanshya philosophy, which is also applicable herc. Compare :- mere ·TIR DIIVANYĂLOKA OF ANANDAVARDHANA "जहद् धर्मान्तरं पूर्वमुपादत्ते यदा ह्ययम । तत्वादप्रच्यतो धर्मी परिणाम स उच्यते।" -(Quoted by Jayaratha in his Vimarsani, p 41) Abhinavagupla thus explains the writm. अनेनेति रामशब्देन अनुपपद्यमानार्येनेति भाव । व्यङ्गा धर्मान्तर प्रयोजनरूप राज्य- निर्वासनादि असख्येयम्। तच्चासख्यत्वाद् अभिधाव्यापारण अशक्य- समर्पणम । क्रमेणापमाणमपि एकधीविषयत्वाभावान चित्रचर्वणा- पदमिति न चारुत्वातिशयकृत् । प्रतीयमान तु तदसख्यमनुद्भिन्न- विशेषत्वेनैव कि कि रूप न सहते इति चित्रपानकरसापूपगुडमोदक- स्थानीयविचित्रर्वणापद यथोक्तम्-'उक्त्यन्तरेणाशक्य यद्' इति । एप एव सर्वत्र प्रयोजनस्य प्रतीयमानत्वेनोतकर्षहेतु- मंन्तव्य । मात्रग्रहणेन सजी नात्र तिरस्कृत इत्याह ।।"-Op ck, Compare also Govinda Thakhura's Kavya pradipa "रामपद च सर्वसहत्वानुपयुक्तशक्यार्थतया सकलदु खभाजनत्व लक्षयत् सीता विनाऽपि जीविष्यामीति व्यञ्जयदेव विप्रलम्भ व्यनक्ति।"-p We are to note that Govinda regards the attributes सकल- दुखभाजनत्व etc as लक्ष्य, while according to the Vrilrkara they are व्यङ्गा (Comp. व्यङ्गाधर्मान्तरपरिणत above) भवति । rp 16970 132 TEXT ३। यथा च ममैव विपमवाणलीलायाम्--- ताला जाअन्ति गुणा जाला दे सहिअएहि घेप्पन्ति । रइकिरणान्नुग्गहिआई होन्ति क्मलाइ कमलाई। -इत्यत्र द्वितीयः कमलशब्द ॥ EXPOSITION In this verse the second 17 signifies not merely I तदा जायन्ते गुणा यदा ते सहृदयगृह्यन्त । रविकिरणानुगृहीतानि भवन्ति कमलानि कमलानि ॥इति छाया ·UDDYOTA 11 5 'a lotus' but 'a lotus as possessing attributes like 97 (fragrance), सौकुमार्य (tenderness) cte' Compare. "अत्र द्वितीयकमल- शब्द सौरभादिगुगयुक्तत्वरूपे लभ्ये सक्रमितवाच्यः"-"Pradipa, p 58 1 The verse is really an instanc of लाटानुप्रास, for the word कमल though repsated twice has a different significance (तात्पर्य) in each case and as such there is no defect because of repetition 19776469) Compare Ekávali in which this versc is cited under the figure of speech लाटानुप्रास-अत्र प्रथम. कमलशब्दो वस्तु- मानाभिधायी। द्वितीयस्तु सौरभ सौकुमार्य कान्तिमत्व-सभावित. कानावदनोपमानत्वादिधर्मरूपार्थ इत्यस्त्येव तात्पर्यभेदः ।।"-Sp cit, p 194 TEXT ४। अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यो यथादिकवेर्वाल्मिीके:- रविसक्रान्तसौभाग्यस्तुपारयतमण्डलः । निःश्वासान्ध इवादशेश्चन्द्रमा न प्रकाशते ॥इति।' अत्रान्धशब्द:।। EXPOSITION Thc term अन्ध is a privative term and as such presupposes the capacity for seeing, which the looking glass ( आदर्श) totally lacks The primary sense is therefore to be abandoned altogether in favour of a more suitable sense, which does not comprise within its scope the primary sense (मुख्यार्थ ) of अन्ध Thus it is designated as अत्यन्त तिरस्कृत- वाच्य, which is based on जहत्स्वार्य लक्षणा or लक्षण लक्षणा, 1. 'अनुगृहीतानि स्पृष्टानि कमलानि कमरानि सुरभाणि आह्लादनानि वा भवन्ति । अत्र अतथाभूतेषु क्मलत्वज्ञात्यभावों कमलपद- रक्षणारत्र। अब रविरिरणाननुग्रहण न केवल मौरमादिगुणहानिः अपि तु कमल वसामान्यान्तर्गतिरपि नति रक्षणामूलध्वनि "-Vaidyanatha Tatsat's Prabhi thereon 2 Rānāyana, III. 16 13 हेमन्तवर्णने पन्चबटया गमस्योक्तिरियम् ---Locana व्यङग्य ·6 THE DIVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA as has been pointed out in our previous notes Compare "Locana. 'अन्य इति चोपहतदृष्टि । जात्यन्धस्यापि गर्भ दृष्टयुपधातात् । अन्धोऽय पुरोऽपि न पश्यति इत्यत्र निरस्कारोऽन्धार्थस्य न त्वत्यन्तम। इह तु आदर्शस्य अन्यत्वमारोप्यमाणमपि न सह्यमिति । अन्ध- शब्दोऽन पदार्थस्फुटीकरणाशक्तत्व नष्ट दृष्टिगत निमित्तीकृत्य आदर्श लक्षणया प्रतिपादयति । असाधारणविच्छायत्वानुमयोगित्वादिधर्म- जातमसख्य प्रयोजन व्यनक्ति ॥"-0p at, P_172 Dhattanaynka, however construes इव with नि श्वासान्ध , instead of taking the latter as an adjective qualifying 3rf, so that the verse is reduced to an illustration of the figure of sperch उतप्रेक्षा. But Abhinavagupta points out the flaws of such an interpretation, 1s the construction would then bc unnecessarily strained Compare "भट्टनायकेन तु यदुवतम्-'इवशब्दयोगाद् गौणताऽप्यत्र काचिद्' इति तच्छ्लोकार्थमपरामृश्य । आदर्शचन्द्रमसोहि सादृश्य- मिवशब्दो द्योतयति। 'निश्वासान्ध' इति चादर्शविशेषणम् । इव- सदस्य अन्धार्थेन योजने आदर्भश्च द्रमा इत्युदाहरण भवेत । योजन चैतदिवशब्दस्य किरन्टम् । न च नि श्वासेनान्ध इवादश स इव चन्द्रमा इति कल्पना युक्ता। जैमिनीयमू ह्येव योज्यते न काव्येऽपीत्यलम् ।।"-0p. cit , PP_172 73 1 न . . TEXT ५। गण च मत्तमेह धारालिअन्जुणा अवणा। णिरहारमिमा हरन्ति नीलाओ वि णिसाओ।' अत्र मत्त निरहशार शब्दो।। गगन च मत्तमप पारानुस्मिानानि प वनानि । निहारमगादा हानि नौग अपि निगा || मताधापा ॥ सन्नि मगरनीर --Locana 1 ·UDDYOTA II EXPOSITION $5 मत्तता and अहकार are primarily attributes of animate and sentient bezogs, and as they are applied in this serse to 84 and T (moon) both being inane objects they must abandon their primary significanc in favour of their implied senses, which do not comprchend within their scope ered the least sheed of the primary meanings Compare मत्तशब्देन सर्वथवेहासम्भवतस्वार्थेन बाधितमद्यापयोगक्षीवात्मक मुम्यान सादृश्यात मेघाल्लक्षयताऽममजसफारित्व दुर्निवारत्वादि- धर्मसहस्र ध्वन्यत । निरहवारशब्देनापि चन्द्र लक्षयता ततपारतन्या विच्छायत्वोज्जिगमिपास्पजिगीपात्यागप्रभृति ॥ - Locana, p 173 * -- TEXT १६ । असंलक्ष्यक्रमोदोतः क्रमेण द्योतित. परः। विनिताभिधेयस्य ध्वनेरात्मा द्विधा मताशी मुरयतया प्रमाशमानो व्यद्गोऽयों वनरात्मा । स च वान्यार्थापक्षया कश्चिदलक्ष्यनमतया प्रकाशते, कश्चित् ब्रमेणेनि विधा मतः॥ EXPOSITION 86 Having thus illustrated in the preceding sections the varieties of the अविवक्षितवाच्य ध्वनि, the Dhyankara proceeds to the treatment of th-other main division of ध्वनि- viz विवक्षितान्यपरवाच्य This is not based on Indication or ETUTT as the first variety 15 and as such thc primary sense is neither altogether repud and ( अत्यन्ततिरस्कृत) nor trarsformed (अर्थानरमप्रमित ) The crpressed sense has is importance per se But the ultimate objec of our cogni tion is tb- SURSosted sense The latter again may be fold-considered from the standpoint of the naukrre (नम) ·8 OT or THE DHVANYĀLOKA OP ANANDAVARDHANA that intervenes between the cognitions of the वाच्य and व्यङ्गम senses. If the sequence is imperceptible - we have the असंलक्ष्यक्रम-varicty, which comprises रस, भाव, रसाभारा, भावामास, भावोदय, भावशान्ति, भावशबलता etc.; if, however, the intervening sequence be perceptible, it is known as संलक्ष्यक्रम which might take either the form of वस्तुध्वनि of अलंकारध्वनि. 'Locana explains the term असंलक्ष्यक्रमोद्योत as-"सम्यक न लक्षयितु शक्यः क्रमो यस्य तादृश उद्दयोत उद्द्योतन- व्यापारोऽस्येति बहुव्रीहिः।" TEXT ७। तत्र- रस-भाव-तदाभास-तत्प्रशान्त्यादिरक्रमः। ध्वनेरात्माऽगिभावेन भासमानो व्यवस्थितः ॥३॥ रसादिरों हि सहेव वाच्येनावभासते। स चाङ्गित्वेनावभास- मानो ध्वनेरांत्मा ॥ EXPOSITION $7. In thc prescnt Karikă the Diranikára mentions the principal varieties of the असंलक्ष्यक्रमध्वनि. भावध्वनि has been defined by Jagannātha as-विभावादिव्यज्यमानहा- घनतमत्वं तत्त्वम् (i.e. भाववनित्वम्)-"when any one of the thirty-thrcc ysabhicărins cnumerated by Bharata bcomes manifested by the faufas and 373Tas pertaining to it, it is called भावयनि (as opposed to रसध्वनि which arises when any one of the eight or nine sthay ins is mainly suggested)." For रसाभास and भावाभास compare : 'अनौचित्यप्रवृत्तत्वे अाभासो रस-भावयोः'. For the concepts of भावोदय and भावसन्धि as alluded to in the expression 'तत्प्रसन्त्यादिरफमः' see Locana: 'पद्यपि च ररोनय सर्व जीयति काव्यम्, तथापि तस्य रसस्यकथन- चमत्कारारमनोऽपि कुतश्चिदंशात् प्रयोजकोभूतादधिकोऽसौ चमत्.

·UDDYOTA 11 कारो भवति। तत्र यदा कश्चिदुद्रिक्तावस्था प्रतिपन्नो व्यभिचारी चमत्कारातिशयप्रयोजको भवति, तदा भावघ्वनिः । यथा-. तिष्ठेत् कोपशात प्रभावपिहिता दीघंन सा कुप्यति स्वर्गायोत्पतिता भवेन्मयि पुनर्भावामस्या मनः । ता हत्त विवुद्विषोऽपि न च मे शक्ताः पुरोवर्तिनी सा चात्यन्तमगोचर नयनयोतिति कोऽयं विधिः।।। अत्र हि विप्रलम्भरससद्भावेऽपीयति वितळल्यव्यभिचारिचमत्- क्रियाप्रयुक्त आस्वादातिशयः । व्यभिचारिण उदयस्थित्यपाय- त्रिधर्मका:1 यदाह-विविधमाभिमुख्येन चरन्तीति व्यभिचारिण. इति। तत्रोदयावस्थाप्रयुक्तः कदाचित् । याते गोत्रविपर्यये श्रुतिपय शय्यामनुप्राप्तया निर्यात परिवर्तनं पुनरपि प्रारम्घुमङ्गीकृतम्। भूयस्तत् प्रकृतं कृतं च शिथिलक्षिप्तकदोलसया तन्वङ्गा न तु पारितः स्तनभरः अस्टुप्रियस्योरसः।। अय हि प्रणयकोपस्पोज्जिगमिपयेव यदवस्यानं न तु पारित इत्यु- दयावकाशनिराकरणात्तदेवास्वादजीवितम् ।..क्वचितु व्यभिचारिण. प्रसमावस्थया प्रयुक्तश्चमत्कारः।..चित्तु व्यभिचारिणः सन्धिरेव चर्वणास्पदम् ।..क्वचिद् व्यभिचार्यन्तरपावलतैव विधान्तिपदम् । यथा- यथा- क्वाकार्य शालदमण, क्व च कुल भूयोऽपि दृश्येन सा। दोपाणा प्रगमाय में ध्रुतमहो कोपेऽपि कान्त मुसम । किं वक्ष्यन्त्यपाल्मपा कृतधिय स्वप्नेऽपि सा दुल्लंभा घेत वाध्यमुहि फ. सलु युवा पन्योऽपर धास्यति ॥' अब हि दिनको तमुक्ये मतिस्मरणे महादन्यै निचिन्तने परस्पर माध्यमाघकभावेन द्वन्द्वमो भवन्नी पर्यनेनु चिन्ताया एवं प्रधानता 1'lermorraasi, Act lv. Ibid, Act IV. . 2.

·one । 10 THE DHYANYALOKA OF ANANDAVARDHANA ददती परमास्वादस्थानम् । एवमन्यदप्युतप्रेक्ष्यम् । एतानि चोदय- सन्धि-शबलत्वादिकानि कारिकायामादिग्रहणेन गृहीतानि ।।'- Op cit , pp 175 177 रस, भाव etc are called अक्रम (1c अकम व्यङ्गर) as the Int-rval between the cognition of the विभाव अनुभावs etc on the hand and that of the former, though it actually exists, 16 so small that it is quite imparceptible and can be easily reckoned as nonest The negative particle (770) in the term 3T2i IT conveys the idea of small ness (ईपदर्थ) Candidasa in this commentary on Mammata s kavyaprakasa notes 'बक्रम इति ना ईपदर्थेऽशेयतापरम ।'-- 92 The negative particle 751, has six different senses Compare , "तत्सादृश्य- मभावश्च तदन्यत्व दिल्पता । अप्राशस्त्य विरोधश्च नार्था पट् प्रकीर्तिता -Abhinavagupta here remarks that though रस, 'भाव etc are usually known as अक्रम, still that does not exclude th-m from the category of सलक्ष्य कमध्वनि Under certain circumstances they might be classed with वस्तुध्वनि and अलकार *वनि as falling under the latter Compare यो रसादिरर्थ स एवाक्रमो बनेरात्मा न त्वक्रम एव स । [साममत्वमपि तस्य कदाचिद् भवति । तदा चायंशनयुद्भवानुस्वानरूपभेदतेति वक्ष्यते ॥- Op cit, p 174 Usually as soon as me rend a poem we become, it were, simultaneously of the emotions (रस) etc That is why they are called अक्रमव्यङ्गा But in cases where there is a porc-ptible interval b-tween the cognition of the cypressed sense of a poem (consisting of such factors as निभावs अनुमाव's etc) and that of the emotions suggested by it th* lactat might reasonably be regarded as instances of गल्टयनमव्यङ्गर Compare सोस निगडित गा.पि स्यादेशरको व्यङ्गम्पन्न परे प्रमरग मानि प्रती किनावानुमाय भाग्य मलयतमा प्रमात्रा गाय ममपन प्रतीयत इनि हेतु तुममा पौवापनमग्यापाराषमा as anare 1 1 ·UDDYOTA 11 . none स चाङ्गित्वेन .ध्वनेरात्मा-रस etc constitute the soul of poetic art, subject to this important proviso viz that they are predominant over all other elements and subservicnt to As Abhinavagupta remarks ननु कि सर्वदैव रसादिरों ध्वने प्रकार २ नेत्याह । कि त यदाङ्गित्वेन प्रधानत्वेनावभासमान । एतच्च सामान्यलक्षणे 'गुणीकृतम्वार्था वित्यत्र ययपि निरपितम तथापि रसवदाद्यलवारप्रवासनावकाशदानायाभूदितम् ।।"-Op cut Pp 17475 TEXT ८। इदानीं रसबढलंगाराढलक्ष्यनमद्योतनात्मनो जन- विभक्तो विपय इति प्रदर्यते-- वाच्यवाचकचारत्वहेतूनां विविधात्मनाम । रसादिपरता यत्र स वनेविपयो मतः ॥४॥ रस भाव-तदाभास तत्मशमलक्षण मुग्यमर्थमनुपर्तमाना यन शब्दार्थालद्वारा गुणाश्च परस्पर ध्वन्यपक्षया विभिन्नरूपा व्यवस्थिवास्तन काव्य धनिरिति व्यपदेश ।। EXPOSITION 88 In the preceding kurila it has been hinted at that रमु ctc would be regarded as cascs of taft only when they are predominant ( यङ्गिन ) and all o her elements like the Poetic figures ( अलकार) belonging both to वाच्य and वाचक 210 subordinate The prescnt karika explictly states what has implcrt in the preceding karike with a view to differentia. ting a case of रमध्वनि propor which is 17974 from च्यपदिश्यते। यन तु विचारव प्रकरणम् उप्रया या विमावा यम्न मामग्री विरम्बापोन चमनेर्मापयमिति मरपारमो यष भवति ।-Rasagarm gadharaP 129 See alsa Dhrandola ir 0. tte irre एववाहिनि देवी- (humara' TI 84) and "Locona thereon (Udluota II R. 243) ·12 THE DIIVANYĀLOKA OF ÄVANDAVARDHANA But in a case रसवत् etc. which are no more cases of ध्वनि than such common figures of speech as GTAT, BT9T4 etc. In instances of रसवत् , प्रेयस् , ऊर्जस्विन, etc. रस, भाव etc are comprchended no doubt, but all the same they only serve to enhance the beauty of the expressed sense just as poetic figures like STTATTET, 3941 etc. beautify the words and ideas to which they belong of रसध्वनि (भावध्वनि etc.), it is the aesthetic emotion that occupy all our conscious activities, while the expressed sense and ihe various figures of specch dwindle into insignificance, and merge their individualities towards the highest end in view—viz, the suggestion of the aesthetic emotion, so that the individual charms of the particular figures of speech are not relished apart from the aesthetic ralısh, or as in any way surpassing it This, how ever, is not the casc in instances of रसवत् , प्रेयस् cte, and as such they can never be regarded as रमध्वनि, मावध्वनि, etc. While in the latter रस ( भाव etc ) is the soul ( अङ्गिन् ). in the former it is in the position of a element ( अङ्ग ), and that makes all the difference. Compare : 'Locana : "ननु अङ्गित्वेनावभारामान इत्युच्यते। तत्राङ्गत्वमपि किमस्ति रसायन तन्निराकरणाय एतद्विशेषणमित्यभिप्रायेण उपक्रमते- इदानीम् इत्यादिना। अङ्गत्वमस्ति रसादीना रसवत्-प्रेय- ऊस्वि-समाहितालकाररूपतायामिति भाव । अनया च नङ्गग रसब- दादिष्वलकारेषु रसादिध्वन्तिर्भाव इति सूचयति । पूर्व हि समासोक्त्यादिषु वस्तुध्वनेनीन्तर्भाव इति दर्शितम् । वाच्य च वाचक च तच्चारुत्वहेतवरचेति द्वन्द्व. । वृत्तावपि शब्दाश्च अर्थाश्च अलकाराश्चेति । द्वन्द्व ॥"-op cit , 180 Pradipa remarks :-- "एते च गुणीभूता रसादयो ररावदाद्यलकारव्यपदेशं लभन्ते । ननु गुणीभूतो रमो रसवत् . भावस्तु प्रेय, रसभावाभासो ऊर्जस्वि, mere constituent P too ·UDDYOTA I 13 मावशान्ति. समाहित. इत्यस्त्यैव पूर्वेपामलंकारव्यवहार., न पुनर्भावोदयादिषु । तत् कथमेतदुच्यते इति चेत् । यद्यन्यवचन विना मद्वचसि नादरस्तहिं कश्चित् प्रेक्षावानवश्य ब्रूयात् 'रसादिना तुल्यन्यायत्वात्' इति ।" TEXT प्रधानेऽन्यत्र वाक्याथै यत्राझंतु रसादयः । काव्ये तस्मिन्नलंकारो रसादिरिति मे मतिः॥५॥ यद्यपि रसवदलं कारस्यान्यैर्दशितो विषयस्तथापि यस्मिन् काव्य प्रधानतयान्योऽर्थी वाक्यार्थीभूतस्तस्य चाद्गभूता ये रसादयस्ते रसाटेरल कारस्य विपया इति माममीन पक्षः। तद्यथा चाटुपु प्रेयोऽल कारस्य वाक्यार्थत्वऽपि रमादयोऽगभूता दृश्यन्ते ।। EXPOSITION 89 In the present karlka the Dhyanikara expresses his own opinion concerning the true nature of the figures of speech रमवत् etc When रस, भाव etc arc subordinate to other element in poetry--whether it be granty or some other व्यङ्गार्थ, we get the ligures of speech रसवत् etc Unstead of रसध्वनि etc Thus the figures of speech रसवत् etc. are instances of 415 variety of Torazum just as mataifa पर्यायोक्त etc have been shown to be the instances of the same ategory on account of the suggested sense (viz 467) being subscrvient to thic cypressed sense Compare रसादेर्वाच्चम्य या (वाक्यार्थीभूतस्य ) अङ्ग रसादि अनुरणनरूप वा। एते च रसवदाद्यलयारा ॥'-nary aprakasa, Chup V. यद्यपि रसपदलपारम्य मामीन पटा -The treatment of Company Royyala's dlanih drararraria. "मायोदयो भापधिभार वरता प पगलकारा। एक य पपग रगपादिम्या निन्नामाग । एतिपादन प जनहानिरंषा प्रपाकारपन शिरिष- रवात् ॥'-0p cir, pp 100-91 some 4 'अपरस्य .. 1.

·14 THE 1 Case 10 IT.010 ) DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA 11 7 the figures of speech than etc as found in the works of the brian school varies from that as recorded in the works of the earlier authors like Bhamaha, Udbhata Dançın and others Wat as defined by the ancients does not in any way differ from eart of the followers of the Dhvanı school, 1e according to them in रसवत् , the sentiments like शृङ्गार, FET etc arc pridaniy d veloped which is just the Teafa as well Dut the visw of the Dhvanı theorists does not correspond with this position of the ancients with regard to 749€ etc According to the Dhvanıhara and his followers rasa etc , When primarily developed ( sf*cztet), can never be regarded as mere embellishments ( 29 ) and classed in the same rank with the ordinary figures of speech 1 ke 34HT अनुप्रास etc They are the very soul (TAT) of poctry and excel in charm all other pgetic elements like गुण, अलकार, Ofa etc Without_rasa poctic art is like a human body without a soul, howsoever adorned it might be with precious ornaments But when etc are not primarily relished but made subscrvient to the expressed sense or some other suggested sense (TIR), they cannot reckoned as the soul as the previous variety but arc regarded as mere figures of spaech This change in outlook accounts for the diffcrence between the respective treatments of the ancients and the moderns (viz the Dhvanikara and his followers) with regard to the figures of speech Thaa प्रेय The view that sentiments like 151 etc when prmanly developed constitute the soul of a kavya had not yet dawned upon the predecessors of the Dhranikara, and this lack of scientific outlook was responsible for their muddled opinion. Pratharenduraja in his commentary on Udbhata s Kavyalamkara Sara Samgraha succinctly hints at this problem without any comments thereon Compare claim to be in etc ·15 54 । । A" TAVICAL * UDDTOTA "रसाना भावाना च काव्यशोभातिशय हेतुत्वात कि मल्यालकारत्वम् उत काव्यजीवितत्वम् इति न तावद् विचार्यते ग्रन्थगौरवभयात । रममावस्वरूप चात्र न विवेचितमप्रकृतत्वाद् बहुवक्तव्यत्वाच्च ।। Op ett,p We might quote however the following extract from the same work as it is highly illuminating and has a good deal of bearing on the present issue तु अलकाररहितमपि क्वलगुणमक्रियमाणशब्दार्थशरीर काव्य दृश्यते । यथा अमरकस्य कवेरनिबद्धशृङ्गाररसस्य दी श्लोक - 'कथमपि कृतप्रत्यापत्तो प्रिये स्खलितात्तर- इति । न खलु अनार्यालकार कश्चित् परिदृश्यते । अथ माधुर्यो जोभ्या परिव हितस्य प्रसादस्य विद्यमानत्वात् काव्यस्पता ननु चानापि ईर्ष्याविप्रलम्भ-विरहविप्रलम्भगाराभ्या स्वतिरोधानेनोपकृत सभागशृङ्गारो नायिकानिष्ठो निवद्धस्तद्योगाच्च रसवत्वम- लकारो भविष्यति। तत् कथमत्र निरलकारता उक्ता। उच्यते । न खलु कामम्य रसाना च अलकार्योलकारभाव , fr तु भात्मशरीरमाव । रसा हि काव्यस्यात्मन्वेनावस्थिता , शब्दार्थों च शरीररूपतया। यथा हि आत्माधिष्ठित शरीर जीवतीति व्यपदिश्यते, तथा रसाधिष्ठितस्य काव्यस्य जीवद्रूपतया व्यपदेश. क्रियते। तस्माद् रसाना काव्यशरीरभूतसम्दाविषयतयाऽत्मत्वेना- पस्थान न त्वलकारतया। रसाभिव्यक्तिश्च यथायोग माधयों- जोम्या तारतम्येनावस्थिताभ्याम्पवृहिती योऽसौ प्रसादात्मा गुणस्तेन क्रियते । अतोन विप्रलम्भशृगारोपवृतस्य सभोगगारस्य सगुण बाध्यात्मत्वेनावस्थान, न तु काग्य प्रति अलवारतयेति युक्तमुक्नम् निरए कारमपि पाट्य सगुण दृश्यन' इति । एव रसान्नर मावेष रसभावाभासेषु च पाच्यम् । तदाहु- - Amin75 (ASP Fda) ·16 THB DIIVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA "रसाधिष्ठितं काव्य जीवद्रूपतया यतः । कथ्यते तद्रसादीनां काव्यात्मत्वं व्यवस्थितम् ।।" इति।। यत्तु रसादीनां पूर्वमलंकारत्वमुक्तं तदेवंविधभेदाविवक्षया 1-Op. -Cit., Pp-82-83. Compare Abhinavagupta's commentary : अन्यत्रेति--रसस्वरूपे वस्तुमात्रेऽलंकारतायोग्ये वा । मे मतिरित्य- न्यपक्षं दूप्यत्वेन हृदि निधाय अभीष्टत्वात् स्वपक्षं पूर्व दर्शयति "तथापीति । स हि परदर्शितो विषयो भाविनीत्या नोपपन्न इति भावः । यस्मिन, काव्ये इति स्पष्टत्वेनासङ्गतं वाक्यमित्यं योजनी. यम् । यस्मिन् काव्ये ते पूर्वोक्ता रसादयोऽङ्गभूता वाक्यार्थीभूतश्चा- न्योऽर्थः, चशब्दस्तुशब्दस्यार्थे ; तस्य काव्यस्य सम्बन्धिनो ये रसादयो- उङ्गभूतास्ते रसादेरलंकारस्य विपयाः, स एवालंकारशब्दवाच्यो भवति योऽङ्गभूतः, न त्वन्य इति यावत् ॥"-Op. kit, p. 191.2 तद्यथा......दृश्यन्ते---The construction of this sentence us somewhat involved, Abhinavagupta explains it in i two different ways : "अनोदाहरणमाह तद, यथेति । तदित्यङ्गत्वम् । यथाऽन वक्ष्यमाणोदाहरणे, तयाऽन्यत्रापीत्यर्थः । भामहाभिप्रायेण चाटुषु प्रेयोऽलंकारस्य वाक्यार्थत्वेऽपि रसादयोङ्गभूता दृश्यन्त “इतीद- मेकं वाक्यम्.. भामहेन हि । गुरु देव-नृपति-पुत्र-विषयप्रीतिवर्णनं प्रेयोऽलंकार इत्युक्तम् । तत्र प्रेयानलंकारो यत्र साप्रेयोऽलंकारोऽलं. करणीय इहोक्तः। न तु अलंकारस्य वाक्यार्थरवं युक्तम् । यदि वो वाक्यार्थत्व-प्रधानत्वं, चमत्कारितेति यावत्। उद्भटमतानुसारिणस्तु भड क्त्वा व्याचक्षते । चानुषु चाटुर्विपये वाक्यार्थत्वे चाटूनां वाक्या- यत्वे, प्रेयोऽलंकारस्यापि विषय इति पूवण सवन्ध.। उद्भटमते हि I. Compare the following verse quoted by Jayaratha anonymously in his "Vimarsini on Rūyyaka's Alonhārasarrasia: "यदाहुः--'प्रधानता यत्र रसादयो गता रसो रसादिध्वनिगोचरो भवेत् ।। भवन्ति ते या रसादिपोषका रसाधलंकारदशा हि सा पृथक् ॥ इति ।।":-Op. Citi, P. 180.

·UDDYOTA II 17 न TEXT भावालकार एव प्रेय इत्युक्तः, प्रेम्णा भावानामुपलक्षणात् । केवल रमवदलकारस्य विषयो पावत् प्रेयःप्रभृतेरपि-इत्यपि-शव्दार्थः। रसवच्छब्देन प्रेय.शब्देन च सर्व एव रसवदाद्यलंकारा उपलक्षिताः। तदेवाह-रसादयोऽङ्गभूता दृश्यन्ते इति उक्तविषय इति शेपः ॥:- Locana, p. 192, ६१०। स च रसादिरलं कारः शुद्धः सङ्कीर्णो वा। तबायो यथा- कि हास्येन न मे प्रयास्यसि पुनःप्राप्तश्चिराद्ध दर्शन केयं निष्करुण! प्रवासरुचिता केनासि दूरीकृतः । स्वप्नान्तेप्चिति ते बदन मियतम-व्यासक्त-कण्ठग्रहो बुद्ध, रोदिति रिक्तवाहुवलयस्तार रिपृस्त्रीननः ।। -इत्यत्र करुण-रसस्य शुद्धस्याङ्गभावात् स्पष्टमेव रसंघदलकारसम् । एवमेव विधे विपये रसान्तराणां स्पष्ट एवाभायः । सी) रसादिरगम तो यथा- क्षिप्तो हस्तावलमा मसभमभिहतोऽप्याददानोऽशुकान्तं गृहन, केशवपास्तश्वरणनिपतितो नेक्षितः संभ्रमेण । आलिङ्गन, यो तस्तिपुरयुवतिभिः साचनेत्रोत्पलाभिः कामोवापरायः स दहत दुरितं शाम्भवो यः शरामिः॥ -इत्यत्र त्रिपुररिपुप्रभावातिगयस्य वाक्यार्थले ईप्याविमलम्भस्य इलेपसहितस्याङ्गमाव इति, एवं विध एव रसबदाघल कारस्य न्याय्यो विषयः। अत एव च ईर्ष्याविमलम्भकरुणयोरगत्वेन व्यवस्थानान् समावेशो न दोषः। यत्र हि रसस्य वारयार्योभावस्तत्र फयमलंकारसम् ? अलंकारो हि चाल्सहेतुः प्रसिद्धः। न वसायात्मैवात्मनश्चारवतः ।। EXPOSITION 510. सन... गद्रीमों वा-Nov Tec. night become ·18 THE DHYANYALOMA OF ANANDAVARDHANA As an अलकार unmixed (शुद्ध) with other figures of speech. or they might be mixed (TEIT) with other figures of speech or रस 52s we1 Cf 'शुद्ध इति-रसान्तरेणाङ्गभूतेनालङ्कारा न्तरेण वा न मिथ , आमिथस्तु सङ्कीर्ण - Locana, P 193 an instance of the first variety, Anandavardhanā cites the verse-'कि हास्येन-' etc Here the poct eulogiscs the royal patron and depicts the sad plight of the ladies of the rival kings only to bring into bolder relief the glory and valour of his patron Thus it is a case of चाटु (praise) to which PEUT-TT (tragic emotion ) is_madc subordinate It is an instance of the T5 variety since there is no other figure of speech b-sides the रसवत् (16 करुणरस गुणीभूत) The following estract from "Lorana ts very illuminating--"अत्र शोकस्थायिभावेन स्वप्नदर्शनोद्दीपितेन क्रुणरसेन चर्यमाणेन सुन्दरी. भूतो नरपतिप्रभावो भातीति करुण शुद्ध एवालकार । न हि त्वया रिपवो हता इति यादृगनलकृतोऽय वाक्यार्थस्तादृगयम्, अपि तु सुन्दरतरीभूतोऽत्र वावयार्थ , सौन्दर्य च करुणरसकृतमेवेति । चन्द्रा- दिना वस्तुना यथा वस्त्वन्तर यदनाद्यलक्रियते, तदुपमितत्वेन चारु- तयाऽवभासात तथा रसेनापि वस्तु वा रसान्तर वा उपस्कृत सुन्दर भानि, इति रसस्यापि वस्तुन इवालकारत्वे को विरोध ? ननु रसेन कि कुर्वता प्रकृतोऽर्थोलक्रियते, तर्हि उपमयाऽपि कि कुर्वत्या:- लक्रियेन। ननु तयोपमीयते प्रस्तुतोऽर्थ । रसेनापि तहिं सरसी- क्रियते सोऽथ इति स्वस वेद्यमेतत्। तेन यत् केचिदचूचुदन्-- अत्र रसेन विभावादीना मध्य किमलकियत, इति तदनभ्युपमपराहतम । प्रस्तुतार्थस्य अलकार्यत्वेनाभिधानात् !!'--0p cat p 194 क्षिप्तो हस्तावलग्न शराग्नि -This is Amarusataka, v Here too the poet s primary object is to edify the divine prowess of Siva, the slayer of the demon Tripura But he emotion (शृङ्गार) as suggested by the expression #natttry, with a view to rendering the 2 introduces the erotic ·UDDYOTA II 19 more description effective. The expressions used here to qualify fit and forft are all paronomastic (frica) and as such yield a double sense, one to be construed with शराग्नि. and the other with कामी. Thus here we have करुण... रस as अङ्ग subordinate) to त्रिपुररिपुप्रभावातिशय along with the figure of specch श्लेपोपमा (..:. उपमा based on इलेप). So it is an instance of the सङ्कीर्ण variety. Compare : क्षिप्त इति । कामिपक्षेऽनादृत., इतरत्र धुतः। अवधूत इति न प्रतीप्सित: प्रत्या. लिङ्गनेन इतरत्र सर्वाङ्गघूननेन विशरारूकृतः। साश्रुत्वमेकरयंया अन्यत्र निष्प्रत्याशतया। कामीवैत्यनेनोपमानेन श्लेयानुगृहीतेनेा- विप्रलम्भो य आकृष्टस्तस्य श्लेपोपमासहितस्याङ्गत्वम्, न केवलस्य । यद्यप्यत्र करुणो रसो वास्तवोऽप्यस्ति तथापि स तच्चारत्वप्रतीत्य न व्याप्रियते इत्यनेनाभिप्रायेण 'श्लेपसहितस्य'-इत्येतावदेवावोचत्, न तु करुणसहितस्येत्यपि ॥"-op. ct., P. 195-96. अत एव च ....न दोपः-Now, it might be contended that as शृङ्गार and करुण are mutually antagonistic sentiments, it is an offence against the norms of poctic criticism to iatroduce them together in the same verse. To this Anandavördhana replies that this contention would have some force if शृङ्गार and करुण had both been equally predominant (तुल्य-प्रधान) But as neither of them is predominant, both being subservient to the poet's devotion towards Sira (देवविषयक afara), which is the principal theme of the scrse, antagonism disappears, since it cagnot subsist between tso subordinates Comparc:- "विवक्षिते रने लब्धप्रतिष्ठे तु विरोधिनाम् । याध्यानामङ्गभाव वा प्राप्तानामुक्तिरच्छला।।" -Damoka, III. 20 -oz wh ch the Britt runs as folows : “सं चागभानप्राप्निल्या the ·20 TIJE DIIVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA यदाधिकारिकत्वात् प्रधान एकस्मिन् वाक्यार्थे रसयोर्भावयोर्वा पर- स्परविरोधिनोईयोरङ्गभावगमनं तस्यामपि न दोष.। यथोक्तं-- 'क्षिप्तो हस्तावलग्न' इत्यादौ । कथं तयाविरोध इति चेत्, द्वयोरपि तयोरन्यपरत्वेन व्यवस्थानात् । अन्यपरत्वेऽपि विरोधिनो कथ विरोधनिवृत्तिरिति चेत्, उच्यते-विधी विरुद्धसमावेशस्य दुष्यत्व नानुवादे। यथा-- "एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ वद मोन ममाचर। एवमाशाग्रहग्रस्तः क्रीडन्ति धनिनोऽर्थिभि.।" ~~इत्यादी ।। अत्र हि विधिप्रतिपेधयोरनूद्यमानत्वेन समावेशे न विरोधस्तथेहापि भविष्यति । श्लोके ह्यस्मिन् ईर्ष्याविप्रलम्भशृङ्गार- करुणबस्नुनोन विधीयमानत्वम् । त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य वाक्यार्थ- स्वात् तदङ्गत्वेन च तयोव्यवस्थानात् ।।"-0p. ct., pp 369 71, TEXT ६११ तथा चायमत्र संक्षेपः- रसभावादितात्पर्यमाश्रित्य विनिवेशनम् । अलंकृतीनां सर्वासामल कारत्वसाधनम् । तस्माद् यत्र रसादयो वाक्यार्थीभूताः स सर्वः न रसादरल. कारस्य विषयः; स ध्वनेः प्रभेदः, तस्योपमादयोऽल कारा । यन्त्र तु प्राधान्येनार्थान्तरस्य वाक्यार्थीभावे रसादिभिश्चारुखनिप्पत्तिः क्रियते, स रसादेरल कारताया विपयः ॥ Compare •Locana : "क्रीडाङ्गत्वेन ात्र विरुद्धानामानामभि- घानमिति राजनिकटव्यवस्यापिताततायिद्वयन्यायेन विरुद्धानामपि अन्यमुख- प्रेक्षितापरतन्त्रीकृताना श्रोतेन क्रमेण स्वात्मपरामर्शेऽप्यविधाम्यताम् का कया परस्पररूपचिन्तायामिति येन विरोध स्यात'-loc cit Govinda Thakkura in his "Pradipa too makes use of in a similar context : 'अत्र चाटुके या राजविषया रतिस्तत्र करुणशृङ्गारा- भावपि साक्षादङ्गमिति तन्निर्वाहणकव्याकुलयोरेव राजकार्योद्यतयोरिव भटमी सहजतो विरोधोऽपि न दोषाय -Op. cit... P. 272 I a similar maxim ·UDDYOTA II 21 $11. EXPOSITION An alarikára can be properly so called, when it is introduced with 2 view to enhancing the ultimate aesthetic relish As ordinary figures of speech like उपमा etc. ultimately serve to render more effective the acsthetic charm. ( रसास्वाद ) which is the sou, they can be properly regarded as, alarikāras ( अलंक्रियते अनेन इति अलंकारः). So, too, judging by the same standard, when a particular sentiment (रस) is introduced in such a way that it heightens the beauty of the principal clement -- whether it be वस्तु or रस, it can be properly recognised as one of the many figures of speech. Compare "Locana :..."भय भाव..--उपमादीनामलंकारत्वे यादृशी वाता तादृश्येव रसादीनाम् । तदवश्यमन्येनालंकार्येण भवितव्यम् । तच्च यद्यपि वस्तुमात्रमपि भवति, तथापि तस्य पुनरपि विभावादि- रूपतापर्यवसानाद रसादितात्पर्यमस्त्येव इति सर्वत्र रसध्वनेरेवात्म- भावः । तदुक्तं-रसभावादितात्पर्यमिति । तस्येति । प्रधानस्यात्म- भूतस्य। एतदुक्त भवति --अमया यद्यपि वाच्योऽर्थोऽलक्रियते, तथापि तस्य तदेवालंकरणं यद् व्यङ्गगर्याभिव्यञ्जनसामर्थ्याधानम् इति वस्तुतो ध्वन्यात्मवाल कार्यः । कटक-केयूरादिभिरपि हि शरीरसमवायिभिश्चेतन आत्मैव ततच्चित्तवृत्तिविशेपौचित्यमूचनारम- तयालक्रियते । तथाहि-अनेतनं शारीर कुण्डलायुपेतमपि न भाति, अलंकायं म्याभावात् । यतिसरीर कटकादियुक्त हास्यावह भयति, अलंकार्यस्यानोचिस्यात् । न हि देहस्य किञ्चिदनौचित्यम् इति यस्तुत आत्मैवाल कार्यः, महमलकृत इत्यभिमानात् ॥"-op. cit., pp. 197-98. तस्माद् यत्र....रमादेरलंकारवाया विषय:--In this rassage the retikara sums up all that has been stated in the prece. ding srctions with regard to the difference between रमध्यान etc. on the one band and रम cc. as figures of specch ·22 THE DHYANYĀLOKA OF ĀNANDAVARDHANA (अलंकार ) on the other. cf: "रसादेरल कारताया इति व्यधिकरणपष्ठी । रसादेर्याऽलंकारता तस्याः स एव विषयः । एतदनु- सारेणैव पूर्वत्रापि वाक्ये योज्यम्, रसादिकर्तृ कस्यालंकरणक्रियात्मनो विषय इति ।"-lvc. cit. TEXT ६ १२ । एन ध्वनेरुपमादीनां रसवदल कारस्य च विभक्त- विपयता भवति । यदि तु चेतनानां वाक्यार्थीभावो रसादालंकारस्य विषय इत्युच्यते, तर्हि उपमादीनां प्रविरल- विपयता निर्विपयता वाऽभिहिता स्यात् । यस्मादचेतनवस्तुत्ते वाक्यार्थीभूते पुनश्चेतनवस्तुत्तान्तयोजनया यथाकथंचिद् भवितव्यम् । अथ सत्यामपि तस्यां यत्राचेतनानां वाक्यार्थी- भावो नासौ रसवदल कारस्प विषय इत्युच्यते, तन्महतः काव्य- प्रवन्धस्य रसनिधानभूतस्य नोरससमभिहितं स्यात्। यथा-- तरङ्गभ्र भङ्गा क्षुभित विहगश्रेणि-रसना विकर्पन्ती फेन वसनमिव संरम्भशिथिलम् । यथाविद्धं याति स्खलितमभिसंधाय यहुशो नदीरूपेणेयं ध्र वमसहना सा परिणता॥ यथावा- तन्वी मेघजला पल्लवतया धौताधरेवाश्रुभिः शून्येवाभरणःस्वकालविरहाइ विश्रान्तपुप्पोद्गमा। चिन्तामौनमिवाश्रिता मधुकृतां शब्दविना लक्ष्यते चण्डी मामवधूय पादपतितं जातानुतापेव सा॥ यथावा- तेपां गोपवधूविलासमुहृदां राधारह साक्षिणी क्षेमं भद्र कलिन्दशैलतनयातीरे लताश्मनाम् । विच्छिन्ने स्मरतल्पकल्पनमृदुच्छेदोपयोगेऽधुना ते जाने जरठाभवन्ति विगलन्नीलत्विपः पल्याः।।

·UDDYOTA IT 23 -इत्येवमादौ विपर्येऽचेतनानां वाक्यार्थीभावेऽपि चेतनवस्तु- वृत्तान्तयोजनाऽस्त्येव । अथ यत्र चेतनवस्तृवृत्तान्तयोजनाऽस्ति तत्र रसादिरल कारः। तदेवं सति उपमादयो निविपयाः मविरलविपया वा स्युः । यस्मान्नास्त्येवासो अचेतनवस्तु. वृत्तान्तो यत्र चंतनवस्तुवृत्तान्तयोजना नास्ति, अन्ततो विभाव- त्वेन। तस्मादङ्गत्वेन च रसादीनामलं कारता । यः पुनरगी रसों भावो वा सर्वाकारमल कार्यः स ध्वनरात्मेति ।। EXPOSITION $ 12. If the view of the Dhani-theorists, as stated abose, Tegarding the characteristics of the figures of speech etc. be acccpted, we are able to properly demarcate the respective spheres of saff-where T etc. are predominantly suggested and primarily developed, of thc figures of specch like 39HT etc, and lastly of रमवत् , प्रेयः etc If, however, following the ancients we do not differentiate that proper ( viz where the a-sthetic emotion Is principally developed) from रमात् , where the emotion is subordinate to the expressed sense or some other suggested sense, and bring them both under the same head TTT, it becomes difficult to find out independent instances of 3TT etc. For, in every instance, उपमा etc. would be found to be mixed up with 78747 etc, in which casc a new figure of speech, viz fez or संकर would arise as a result of the commisturc. ( l'ide Ultzota 1. Scc $ 36), and would thus rob 3941 etc. of their independeat cristencc Compare "Locara : 'एवमिति। अम्मदुरमैन विपर- दिमागेनेत्ययं । उपमादीनामिनि। मत्र रामालमाया रसान्तर चाङ्गभूतं नाम्नि तत्र गुदा एवोपमादयः। तेन पृष्टपा नोपमा- दोनो विपयाहार इनि भाय.'-Octr., P. 193, यदि तु....नषितम्-In this rises the author refures ·24 THE DIIVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA or the position of the opponents of the Dhvani-school whose views had been covertly hinted at in the Kārika in the expression मति:'--'मे मतिरित्यनेन यत् परमतं सूचितं तद्रूपणमुपन्यस्यति- matureT I°Ločana. The opponents might argue that the contention of the Dhvani-theorists--viz. that there would be no exclusive sphere left for figures of speech like 3941 etc. if That ctc. arc not explained in the way already shown above is groundless For, not every casc of 394T is mixed up with 1996, as the Dhvani-theorists would have it, so that area would be incvitable. The foremost condition of रसवत : as. conceived by the ancients, is that permanent feelings like fa etc. alone, when properly developed, become aesthetic emotions. Now, where inanimate objccts like rners, mountains, forests etc. are primarily described (2799791), there cannot he any possibility of the figure of speech T7, since tfa etc. cannot inhere inanimate things, as they arc cxclusive attributes of conscious and living organisms. Such cases can bc reasonably regarded as instances of purc 34#T etc. if there be any, the possibility of Files or committure being ruled out ipso facto as 77977 is psychologically as well as logically absurd on the above grounds. Compare : "परस्य चायमाराय:--अचेतनानां चित्तवृत्तिरूपरसाधसम्भवात् तद्वर्णने रस- यदलंकारस्य अनाशकयत्वात् विभक्त एव उपमादीनां विषय इति ।" -Locand. The author refutes this contention as follows: Truc, that inane objects like hills and rivers are devoid of conscious activities and permanent mental stales conscqucnt thereupon, and as such apparently there can be no possibility of the figures of speech mac ctc. when they arc, primarily described. Yet, in almost all such cases, if properly analysed we would be able to dcicct at least somc touch or bumon and conscious elements brought in through ilie aid one or other of the aumcrous figures of speech, and as in A ·UDDYOTA II 25. essresult we would be again led perforce to recognise the tence of the figure of speech रसवत्, so that the final result would be ससृष्टि due to the commuxture of रसवत् etc with the figures of sprech like TAT etc अथ सत्यामपि अभिहित न्यात्-If, again, to save the position the existence of रसवत् as an अलकार be denied even though there be the apprehension of human elements, we must trave to admit that most of the poetic creations describing as they do natural phenomena which are per se utterly devo d of the capacity of aesthetic relish would have to be regarded as नीरस But such a contingency cannot arise if the position of the Dhyani theorists be accepted For, the absence of the रसवत् अलकार does not render a poetic art नीरस, but the lack of the capability of suggesting emottons (रसध्वनि) in the reader's mind makes a pocm नीरस And, as in the ans tances under consideration there is रसध्वनि, there can be no disadvantage in the way of regarding them as TA Compare 'नीरससमिति-यत्र हि रमस्तयावश्य रसवदलमार इति परमतम् । ततो न रमवदल कारस्चेत् नून तय रसो नास्तीति परमताभिप्रायान् नीरसत्वमुक्तम् । न स्वस्माक' रसवदलकाराभावे नीरसत्वम् अपि नु ध्वन्यात्मभूतरसाभावे, तादृक् च रसोनास्त्येव ।।"-- Locana. Pp 200-201 इत्येवमादी अम्त्यैव--In the illustrations cited though inanimate objects are primarily described by the poct, the human element still in the background 'बहुमिरदाहरण- महतो भूयरा प्रवन्धस्येति यदुक्त तत्मूचितम्'-"Locana अथ raat fa717-1f, to avoid such a contingency it bc argued that when human clements are present there 3107977 cxcn though inanimate objec s are primanly described. the other problem would remain unsolied as the splier of 391 etc would be completely encroached upon in मगष्टि.. 15 will bc रगवत् ·26 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA For, in cvery work of art there must be some human element present, however predominantly descriptive it might be of unconscious phenomena of nature. Compare : "अथेत्यादि नीरसत्वमत्र मा भूदित्यभिप्रायेगेति शेपः । ननु यत्र चेतनवृत्तस्य सर्वथा नानुप्रवेश' स उपमादेविषयो भविष्यतीत्याशाह-यस्मादित्यादि । अन्तत इति। स्तम्भपुलकाद्यचेतनमपि वर्ण्यमानमनुभावत्वाच्चेतन- माक्षिपत्येव तावत्, किमत्रोच्यते। अतिजडोऽपि चन्द्रोद्यानप्रभृतिः स्वविश्रान्तोऽपि वयंमानोऽवश्यं चित्तवृत्तिविभावतां त्यक्त्वा काव्येऽ- नास्येय एव स्यात्, शास्त्रेतिहासयोरपि वा।।"-- Locana, pp. 203-204. Compare on this point the following verse from Dhananjaya'a Dasarapakn : 'रभ्य जुगुत्सितमुदारमथापि नीचमुग्रं प्रसादि गहनं विकृतं च वस्तु । यहाऽप्यवस्तु कविभावकभाव्यमान तन्नास्ति यन्न रसभावमुपैति लोके ।।"--op. cit., IV. 85. The following extract from Rüyyaka's Alanıkärasarvasva should be consulted in this connexion as it clearly brings out the difference between the respective positions of the ancients and the moderns with regard to the figures of speech रसवत्, प्रेयस् etc. --- रस भाव तदाभास ताशमानां निवन्धेन रसवत् प्रेय-ऊर्जस्ति- समाहितानि ॥ [उदात्त महापुरुषचरितस्य चित्तवृत्तिरूपत्वात् चित्त. वृत्ति-विशेष-स्वभावत्वाच्च रसादीनामिह तदलंकाराणा प्रस्तावः ।, अत एव चत्वारोऽलकारा युगपत् लक्षिताः । तत्र विभावानुभाव- व्यभिचारिभि. प्रकाशितो रत्यादिश्चित्तवृत्तिविशेषो रसः। भावो विभावानुभावाम्या सूचिनो निर्वेदादिस्त्रयस्त्रिंशभेदाः। देवादि- विपयञ्च रत्याविर्भावः । तदाभासो भावाभासरन । आभासत्वमविषय- प्रवृत्त्यानीचित्यम् । तत्प्रराम उक्तप्रकाराभ्या निवर्तमानत्वेन प्रगाम्मदवस्था। तत्रापि रसस्य परविश्रान्तिरूपत्यात् सान समयत्ति इति परिनिष्टभेदयिपयो द्रष्टव्यः । एपामुपनियन्धकमेण ररावदा- दयोकाराः। रमो विद्यते यत्र नियन्ध व्यापारात्मनि तत् रमवत् ।

·UDDYOTA II 27- 1 प्रियनर प्रयो निवन्धनमेव'द्रऽटव्यम् । एवम् ऊों बलं विद्यते यत्र तदपि नियन्वनमेव । अनौचित्यप्रवृत्तत्वादन वलयोः। समाहित परिहार.। स च प्रकृतत्वादुक्नभेदविपय प्रशमापरपर्यायः । ] तन यस्मिन् दर्शने वाक्यार्थीभूता रसादयो रमवदलंकार, तनाङ्गभूत- रसादिविषये रसवदाद्यलंकारः द्वितीय उदात्तालंकारः। यन्मते तु अङ्गभूतरमादिविपये रसवदाद्यलगाराः, अन्यस्य रसादिध्वनिना व्याप्तत्वात्, तम उदातालकारस्य विपयो नावनिप्यते, तद्विषयस्य रसवदादिना व्यानत्वम् ।।-Op. ctpp. 182 86. Kuntaka, in his Vakrohtunvita, does not regard रसवत् as a separate figure of speech at all, and criticises his predecensors including even the Dhvankára for holding such a view. A cording to him the designation रसपत् is quite a misnomer inasmuch as th: possessive suffis HIT is unmeanıng and Disleadıog eren. We quote below selected portions of the Vril on Vakrokujuta for the convenience of readers :- "..इदानी रसात्मनः प्रधानचेतनपरिस्पन्दवर्ण्यमानवृत्तेरलकार- कारान्तराभिमतामलमारता निराकरोति-~- "अल कारो न रसवत् परस्याप्रतिभासनात् । स्वरूपादतिरिक्तस्य शब्दार्थासङ्गतेरपि।। ..तदिदमत्र तात्पर्यम्-यत् सर्वेषामेवालकृतीना सत्काविवाश्याना- मिदमल कार्यमिदमलंकरणम् इत्यपोदारविहितो विविक्तभाव. सर्वस्य कस्यचित् प्रमातुश्चेतसि परिस्फुरति । रसवदलकारवत् इति वाक्ये पुनरसहिातमोऽपि न किंचिदैतदेव वृध्यामहै । तथा च- यदि शृङ्गा देरेव प्राधान्येन यण्यं मानोलकायंस्तदन्येन पेनचित् अल- करणेन भवितव्यम् । यदि या ततम्बरूवमेव तद्विदाहादनिवन्धन- त्वादल कारणमित्युच्यते, तथापि तातिरिक्तमन्यदलकायंतया प्रकाग- 1. बन्यमावादिनां मने इत्पर्य -Jayaratha'sfmarsuni thereon.

·28 THE DAVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA ......अथना नीयम् । तदेवंविधो न कश्चिदपि विवेकश्चिरन्तनालंकारकाराभि- मते रसवदलंकारलक्षणोदाहरणमार्गे मनागपि विभाव्यते । ..अत्रय ..उपक्रमते-शब्दार्थासङ्गरपि । शब्दार्थयोरभिधानाभिधेययोरस- मन्वयाच्च रसवदलंकारोपपत्तिर्नास्ति । अत्र च रसो विद्यते तिष्ठति यस्येति मत्प्रत्ययविहिते तस्यालंकार इति षष्ठीसमासः क्रियते, रस- वांश्चासौ अलंकारश्चेति विशेषणसमासो वा । तत्र पूर्वस्मिन् पक्षे- रसव्यतिरिक्तमन्यत् पदार्थान्तर विद्यते यस्यासौ अल कार । काव्य- मेवेति चेत्, तत्रापि तव्यतिरिक्तः कोऽसौ पदार्थो या रसवदलं- कारव्यपदेश: सावकाशता प्रतिपद्यते ? विशेषातिरिक्त. (१) पदार्थो न कश्चित् परिदृश्यते यस्तवानलंकार इति व्यवस्थितिमासा. दयति । तदेवमुक्तलक्षणे मार्गे रसवदलकारस्य शब्दार्थसङ्गतिर्न कदाचिदस्ति। चेतनपदार्थगोचरतया रसवदल- कारस्य, निश्चेतनवस्तुविषयत्वेन चोपमादीना विषयविभागो व्यवस्था. प्यते, तदपि न विद्वज्जनावर्जन विदधाति । यस्माद् अचेतनानामपि रसोद्दीपनसामर्थ्यसमुचितसत्कविसमुल्लिखितसौकुमायंस रसस्वादुपमा- दीनां प्रविरलविषयता निर्विपयत्वं वा स्यादिति शृङ्गारादिनिष्यन्द- सुन्दरस्य सत्कविप्रवाहम्य च नीरसत्वं प्रसज्यते इति प्रतिपादितमेव पूर्वसूरिभिः । यदि वा वैचित्रवान्तरमनोहाग्तिया रसयदलकार: प्रतिपाद्यते, यथाभियुक्तस्तरेवाभ्यधायि- प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गतु रसादयः । काव्ये तस्मिनलकारो रमादिरिति मे मतिः॥ इति ।। यत्रायो बावयार्थः प्राधान्यादलंकार्यतया व्यवस्थितस्तस्मिन् तदङ्ग- तया विनिवध्यमान; शहारादिरलकारता प्रतिपद्यते । यस्माद् गुण- प्रधानभावाभिव्यक्तिपूर्वमेवविधिपये विभूष्यते भूपविवेकाम्यक्नि- रुग्जम्मते ।.... ..कि च, 'काव्ये तस्मिनलकारो रसादि: इति रस एपालकार: येवलः, न तु रसवदिति मत्प्रत्ययस्य जीवित किन्चिदभिहित ·UDDYOTA U 29 स्यात् 11-0p cit, pp 156 166 TEXT १३ । किञ्च- तमर्थमवलम्वन्ते येऽगिन ते गुणाः स्मृताः। अङ्गाश्रितारत्वलंकारा मन्तव्याः क्टकादिवत् ।।६।। ये तमर्थ रसादिलक्षणमनिन सन्तमवलम्बते ते गुणा शोर्या दिवत् । वाच्य वाचकलक्षणान्यगानि। ये पुनस्तदाथितास्ते. ऽलंगरा मन्तव्याः क्टकादिवत् ।। EXPOSITION 813 We have noted that Dundin and, following him, Udbhata in his lost Bhamaha viarana took up their position in favour of the identity of the gunas and alamkaras (1 Sec $3) It was Yamana who first endeat oured to drawa fine of demarcauon between these two caicgories, but he differed essentially from the Dhrani school in so far as he posited riti as the soul of poetic art whilc according to the latter it 15 tic suggested sense (amant), that constitutes the very essence of poetry Another important point of difference between Vamana and Dhvanilāra is that while the former is 3 follower of Dandın with regard to the number of gumas and position such properties-both belonging to 12 and 15, the latter following Bhumaha recognises orly tremiz, and 97775' The following extract from the Admothers on Vamana s hardlankdra sulra roti is cry illumı माधुर्य, ओज म Compare the following couplet occurring tle Sahils ocul Inioni ct Bhatiagopula- राजा नामो गुणानाह यिनी परमग दान् । मारानाह श्रीनव भामह ॥ --Ibtd, vo H, . ( Trirandrun Sanskrit Series Eda ) यामी हा तत्- ·30 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDIIANA १ nating as it brings out clearly the difference between the respective view-points of the two schools :-- "वस्तुतो रीतिधर्मत्वेऽपि गुणानामात्मलाभस्य शब्दार्थाधीनत्वात् तस्य निरूप्यत्वाच्च शब्दार्थधर्मत्वमुपचारादुक्तम् ।....एवञ्च सति उपक्रमोपसंहारलिङ्गंराचार्यतात्पर्यपर्यालोचनायामात्मभूतरीतिनिष्ठा गुणास्तच्छरीरभूतशब्दार्थनिष्ठाः पुनरलंकारा इति निश्चीयते । अतो मन्यामहे गुणत्वादोज.प्रभृतीनामात्मनि समवायवृत्त्या स्थिति- रलंकारत्वाद् यमकोपमादीना शरीरे मयोगवृत्त्या स्थितिरिति ग्रन्थकारस्याभिमतम् इति । न ह्यविपश्चिदपि कश्चिदभिजानीयाद- भिवदेद् वा न गुणानामात्मनि रीताविवालकाराणा शरीरभूते शब्दार्थयुगले समायवृत्त्या स्थितिरिति । एवञ्च गुणालंकाराणामु- भयेपामपि समवायवृत्त्या स्थितिरित्यभिमन्यमान दाभिधान गड्डरिका- प्रवाहनयेनेति यदुक्त तन्निरस्तम् । .. .अत एव ओज.प्रसादादादीना गुणत्वं यमकोपमादीनामलकारत्वमिति च व्यपदेशभेदोऽप्युपपद्यते । एवञ्च सति पूर्वे नित्या इति सूत्रे गुणानां नित्यत्वमलंकाराणाम- नित्यत्वम् इति सूत्रयता सूत्रकृता गुणानां कान्यव्यवहारप्रयोजकत्व- मुक्तं भवति । तथा च परमते व्यगास्य प्राधान्ये ध्वनिरुत्तमं काव्यम् , गुणीभावे गुणीभूतव्यङ्गय मध्यम काव्यम् , सम्भावनामात्र चित्रमवर काव्यम्, इति काव्यभेदाः कथिताः । तथानापि गुणसामग्रये वैदर्भी, अविरोधगुणान्तरानिरोधेन ओज.यान्ति- भूयिष्ठत्वे गौडीया, माधुर्य-सौकुमार्यप्रापर्ये पाञ्चालीति मायभेदाः कथ्यन्ते। रीति-ध्वनिवादमतयोरियास्तु ध्वनिरात्मा काव्यस्य, स एव तद्व्यवहार-प्रयोजक इत्युभयत्रापि आत्मनिष्ठा गुणाः । शब्दार्थयुगलं शरीरं तन्निप्छा अलंकारा इति च सर्वमदि- शिष्टम् ।।-0p cat., pp. 71-72 (Benures Sars. Series). All later writers on Poetics hase systematically folloned this distinction between गुण's and अलंकार's as shown by the भेदः।

·UDDYOTA 10 34 Dhvanikura with the one prominent exception of Jagannatha. The gumas are the crclusive attributes.of रस-the sout of poctry, and reside therein through the relation of inherence (समवाय ), while the अलकार's belong to शब्द and अर्थ through the relation of conjunction ( T ), though in the last analysis they serve to highten the emotional effect. It is but a direct corollary of this theory that whereas the alamkaras are susceptible of removal and substitution, without any commensurate deficiency of the aesthetic effect, the गुण's. cannot be removed without causing the very death of the soul itself. Thus while Tu's are essential to the very existence of a Kavya, the alariikāras arc merely external appendages. Govinda in his 'Pradipa admirably brings out the distinction between the two categories: एवं च रसस्योत्कर्षहेतुत्ने सति रसधमत्वम् , तपात्वे सति रसाव्यभिचारिस्थितित्वम्, अयोगव्यवच्छेदेन रसोपकारकत्वं चेति लक्षणत्रय गुणानां द्रष्टव्यम् ।....तथा च रसोपकारकत्ले सति तदवृत्तित्व, तथात्दै सति रसव्यभिचारित्वं, अनियमेन रसोपकारकन्वं चेति सामान्य लक्षणत्रयम् अलकाराणाम् ।।" -op. citi, pp. 174-75. For Jagannātha's critique of this definition of Tot's as the exclusive attributes of rasa, see supra. TEXT तथा च- ६१४ शृङ्गार एव मधुरः परः प्रह्लादनो रसः । तन्मयं काव्यमाश्रित्य माधुर्य प्रतितिष्ठति ॥७॥ शृङ्गार एव रसान्तरापेक्षया मधुरः प्रह्लादहेतृत्वात्। तत्- प्रकाशनपरशब्दार्थतया कापस्य स माधुर्यलक्षणो गुणः। श्रव्यत्वं पुनरोजसोऽपि साधारणमिति ।।

·32 THE DHVANYALOXA OF ANANDAVARDHANA EXPOSITION । $ 14 माधुर्य is the property ..of the sentiment शृङ्गार, but, even though it resides in 1575-75, still it is commonly used to qualify Toa and 3737, constituting the body of poetic art, as they serve to suggest the attributc of माधुर्य. Thus usages like मधुर. शब्द , मधुर अर्थ. etc are only secondarily justified on the basis of supermposition (उपचार) or transference Compare . आत्मन एव हि यथा शौर्यादयो नाकारस्य, तथा रसस्यैव माधुर्यादयो गुणा न वर्णानाम् । क्वचित् तु शोर्यादि- समुचितस्य आकारमहत्त्वादेर्दर्शनात् आकार एवास्य शूर इत्यादे- र्व्यवहारादन्यत्र अशूरेऽपि वितताकृतित्वमाण शूर इति, क्वापि शूरैऽपि मूर्तिलाघवमाणाशूर, इति अविश्रान्तप्रतीतयो यथा व्यवहरन्ति, तद्वत् मधुरादि-व्यञ्जक-सुकुमारादिवर्णाना मधुरादि. व्यवहारप्रवृत्तरमघरादिरसाङ्गाना वर्णाना सौकुमार्यादिमाण माधुर्यादि, मधुरादिरसोपकरणाना तेपामसौकुमार्यादेरमाधुर्यादि, रसपर्यन्तविधान्तप्रतीतिबन्ध्या ध्यवहरन्ति । अत एव माधुर्यादयो रसधर्मा समुचितवणयंज्यन्ते, न तु वर्णमात्राथया ।-Kavyar prakasa, Chapter VIII Abhinavagupta thus explains the significance of the restrictive particle q in the harika शृङ्गार एव इत्येवकार: फिमथं ? उच्यते-नानेन रसान्तर व्यवच्छिद्यते, अपि तु आत्मभूतस्य रसस्यैव परमार्थतो गुणा माधुर्यादयः, उपचारेण तु शब्दायोरित्येव- कारेण द्योत्यते"-0p ct , p 203 But Jagannātha contends that this position of the Dhvani school is untenable The attributes like fat etc that are posited to be the cxclusive properties of Ti, have no objective reality, and their custence can be proved neither on the strength of Perception (प्रत्यक्षा- अगाण) nor by Inference ( अनुमान). They are solely ideal constructions consequent upon tlic abstractional faculties of ."

·UDDYOTA 11 33 our mind So there cannot be any logic behind the argument of the Dhvann theorists, and even शब्द, अर्थ, वर्ण, रचना, रीति etc. can be as much qualified by Frau etc as itself, on the basis of the causal relanon subsisting between the former and the latter which are practically indistinguishable from the final aesthetic retsh ( रसचर्वणा ) or the effects thereof-viz. द्रुति, दीप्नि and विकास, without resorting to lak.sanā as in the former vicw These arguments arc certainly formidable and illuminating We quote below the full text from Rasagangadhara beiring on this issue : - "गुणाना चंपा द्रुति-दीप्ति-विकासाद्यास्तिस्रश्चित्तवृत्तय क्रमेण प्रयोज्या । तत्तद्गुणविशिष्टरस-चर्वणाजन्या इति यावत् । एब- मेतेषु गुणेषु रसमात्रधर्मेषु व्यवसितेषु मधुरा रचना, ओजस्वी बन्ध इत्यादयो व्यवहारा आकारोऽस्य शूर इत्यादिव्यवहारवदौपचारिका इति मम्मट भट्टादप ॥ येऽमी माधुर्यो ज प्रसादा रसमात्रधर्मतयोक्ता- स्नेपा रसधर्मत्वे कि मानम् ? प्रत्यक्षमेवेति चेन्, न । दाहादे कार्यादनलगतस्य उष्णस्पर्शस्य यथा भिन्नतथाऽनुमवस्तथा! द्रुत्यादि- चित्तवृत्तिभ्यो रसकार्येभ्योऽ येषा रसगतगुणानामननुभवात् । तादृश- गुणविशिष्टरसाना द्रुत्यादिकारणत्वात् कारणतावच्छेदकतया गुणानाम- नुमानमिति चेत् । प्रातिस्विकरूपेणव रसाना कारणतोपपत्तो गुणकल्पने गौरवात् । शृङ्गार-करुण-शान्ताना माधुर्यवत्त्वेन द्रुतिकारणत्व, प्राति- स्विकरूपेण कारणत्वकल्पनापेक्षया लघुभूतमिति तु न वाच्यम् । परेण मधुरतरादिगुणाना पृथग्द्रुततरत्वादिकार्यतारतम्यप्रयोजक्तयाऽभ्युप- गमेन, माधुर्यवत्त्वेन कारणताया गडुभूतत्वात् । इत्थ च प्रातिस्विक- रूपेणव कारणावे लाचवम् । किन यात्मनो निर्गुणतपास्मरूप. रसगुणत्व माधुर्यादीनामनुपपन्नम् । एव तदुपाधि-रत्यादिगुणत्वमपि मानाभावात्, पररीत्या गुणे गुणान्तरस्यानौचित्याच्च । अथ 'शृङ्गारो मधुर'-इत्यादिध्यवहार कमिति चेत् । एष तर्हि द्रुत्यादिचित्त- ३ ·34 THE DHVAN YALOKA OF ANANDAVARDHANA वृत्तिप्रयोजवात्वम् । प्रयोजकतासंवन्धेन द्रुत्यादिकमेव वा माधुर्या- दिकममस्तु ।' व्यवहारस्तु 'वाजिगन्धा उष्णा' इति व्यवहारवद- क्षत.। प्रयोजकत्वं चादृष्टादिविलक्षण शब्दार्थ रस-रचनागतमेव ग्राह्यम् । अतो न व्यवहारातिनसक्तिः। तथा च शब्दार्थयोरपि माधुर्यादेरीदृशस्य सत्त्वात् उपचारो नैव कल्प्य इति तु मादृशा. ॥" -Op.cit., PP. 66-68 (NSP. Edn ). श्रव्यत्व पुनः. ....साधारणम्-Here the author covertly refers to the definition of माधुर्य as furnished by Bhāmaha-vz. "श्रव्यं नातिसमस्तार्थशब्दं मधुरमिप्यते" (Kavyālamkāra, II. 3) In the printed texts the reading is—"श्रव्यं नातिसमस्तार्थ काव्यं मधुर- मिष्यते." See Rucaka's Kavyaprakāsa-samketa (edited by Prof. Siva Prasad Bhattacharya in the Calcutta Oriental Journal Vol. II. No. 7-8), pp 55, in 5 According to Anandavardhana श्रव्यत्व is not the uncommon characteristic of माधुर्य, as it is equally possible in the case of ata as well It is intersting to note that Visvanātha also equates माधुर्य etc. with द्रुति, and criticises Mammata nho holds that the former are the cause of the latter and consequently distinguishes them from each otlier. Compare : चित्तद्रवीभावमयो ह्लादो माघुर्यमुच्यते ।। यत्तु केनचिदुवतम्-'माधुर्य द्रुतिकारणम्' इति, तन्न । दवीभावस्य आस्वादस्वरूपालादाभिन्नत्वेन वार्यत्वाभावात्'-Sahityadarpana, VIII. 2 and irti thereon. See also Rūmacarana's comments : आहादातिरिकास्य द्रवीभाषस्य निर्वस्तुमरावतया आहाद एय पर्यवगानम् । एमाहादजनात्यापेक्षाया लघुन आह्लादन्वस्यैव माघुयंपदमपातावच्छेदवन्य- मुचितमिरयाहाद एय मापुर्यपदार्य इति भाव ।--loc. ct Abhinavafupta too appears to hold the same view. " एव मायुयोज प्रमादा एय त्रयो गुणा उपपन्ना भामहामिप्रायेण । ते प प्रतिपत्ताम्वादमया मुग्यतया सत आस्वाद्य उपचरिता ररो ततस्तव्यजक्यो सरदार्ययोरिति तात्पर्यम्"- Locana, p2:3.

·UDDYOTA II 35 TEXT ६ १५ । शृङ्गारे विप्रलम्भाख्ये करुणे च प्रकर्षवत्। माधुर्यमाई तां याति यतस्तत्राधिकं मनः ॥८॥ विप्रलम्भशृङ्गार-करुणयोस्तु माधुर्यमेव प्रकर्ष वत्। सहृदय- हृदयावर्जनातिशय निपित्तत्वाद, इति । EXPOSITION $ 15 It has been stated 17 the previous Karika that माधुर्य is the attribute of शृङ्गार The present Karikā states that विप्रलम्भशृङ्गार and करुण possess that quality of माधुर्य in a higher degree, because as a result of the realisation of the last two emotions the heart is more softened (द्रवीभूत) than in the first case Others again hold that there is some difference in the degree of माधुर्य in the case of विप्रलम्भ and करुम too, the latter excelling the former, which on its part again is excellcd by शान्त Compare Rasagangadhara. "रसेषु चैतेषु निगदितेपु माधुर्यो ज प्रसादारयास्त्रीन् गुणानाहु.। 'शृङ्गारे सयोगास्ये य-माधुर्य ततोऽतिशयित करुण, ताभ्या विप्रलम्भे, तेभ्योऽपि शान्ते। उत्तरोत्तरमतिशयितायाश्चित्तद्रुतेर्जनना दिति केचित् । 'सयोगङ्गारात् करुण शान्तयोस्ताभ्यामपि विप्रलम्भे'- इन्यपरे । 'सयोगशृङ्गारात् करण-विप्रलम्भ शान्तेप अतिशयिनमेव न पुनस्तत्रापि तारतम्यम्' इत्यन्ये । तत्र प्रथम चरमयोर्मतयो 'करुणे विप्रलम्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम्' इति प्राचा सूत्रमनुकूलम् ।। तस्योत्तरसूत्रगतस्य नमेणेति पदस्थापकनिपकर्षाच्या व्याख्याद्वयस्य सभवात् । मध्यस्थे तु मने करुणशान्ताभ्या विप्रलम्भस्य माधुर्या- तिशये यदि सहृदयानामनुभवोऽस्ति साक्षी, तदा स प्रमाणम् P66 . Karyoprokasa, VIII 48 ·36 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA TEXT १६। रोद्वादयो रसा दीप्त्या लच्यन्ते काव्यवर्तिनः। तव्यक्तिहेतू शब्दार्था- वाश्रित्योजो व्यवस्थितम् ॥६॥ रौद्रादयो. हि रसा परां दीप्तिमुज्ज्वलतां जनयन्तीति लक्षणया त एव दीप्तिरित्युच्यते। तत्प्रकाशनपरः शब्दो दीर्घ समासरचनालंकृतं वाक्यम् । यथा- चञ्चाभुजभ्रमितचण्डगठाभिघात- सञ्चूर्णितोल्युगलस्य मुयोधनस्य । स्त्यानावपद्धघनशोणितशोणपाणि- रुतंसमिप्यति कचांस्तव देवि भीमः ॥ तत्प्रकाशनपरश्वार्थोऽनपेक्षितदीर्घ समासरचनः प्रसन्नवाचका- भिधेयः । यथा--- यो य शास्त्रं विभर्ति स्वभुजगुरुमदः पाण्डवीनां चमूनां यो य पाञ्चालगोत्रे शिशुरधिमाया गर्भशय्यां गतो चा। यो यस्ततकर्मसाक्षी चरति मयि रणे यश्च यश्च प्रतीप: फ्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमपि जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम् ॥ -इत्यादौ द्वयोरोजरत्वम् ।। EXPOSITION $ 16. alia (a particular state of mind ile 'Findling up') is caused by the emotions like Tiz etc and tlus alica primarily denoted by 31137. As Abhinalagupta explains : "दीप्ति. प्रतिपत्तुई ये विकास-विस्तार-प्रज्वलनस्वभावा । सा च मुग्यतया ओज शब्दवाच्या"-Thus, though ओजस् । Identical with 37727, it is used as an attributc of emotions like iz. योर and अद्भुत by transference. and consequently such usages ·UDDYOTA II 37 . यथा--'यो ---pp 210211 . as to Eat Th are justified. Again, by a second process of transference, it is used to signify शब्द, अर्थ etc. that suggest those emotions, and we get ओजस्वी शब्द , ओजस्वी अर्थ etc. Compare 'Locana .....तया दोभ्या आस्वादविशेषात्मिकया कार्यरूपया लक्ष्यन्ते रसान्तरात् पृथक्तया । तेन कारणे कार्योप- चारात् रोद्रादिरेव ओज शब्दवाच्य । ततो लक्षित-लक्षणया तत्- प्रकाशनपर शब्दो दीर्घसमास रचनावाक्यरूपोऽपि दीप्तिरुच्यते । यथा 'चन्चद' इत्यादि। तत्प्रकाशनपरस्चार्थ प्रसनर्गमक वाचकरभिधीयमान समासानपेभ्यपि दीप्तिरित्युच्यते । य-' इत्यादि ।" तत्प्रकाशन वाक्यम्-Words that suggest ओजर should be components of long compounds Mamata enumerates formal elements that are suggestive of offer thus 'योग आद्य तृतीयाभ्यामन्त्ययो रेण तुल्ययो । टादि शपौ वृत्तिदैर्ध्य गुम्फ उद्धत ओजसि ॥" वर्ग प्रथमतृतीयाभ्यामन्त्ययो द्वितीयचतुर्थयो रेफेण अव उपरि उभयन वा यस्य कस्यचित तुल्ययो तेन तस्यैव सवन्ध टवर्गोऽर्थात् णकारवर्ज शकार पकारी दीघरामास विकटा राघटना ओजस । उदाहरणम्- मून मुत्तकृत्ते" त्यादि।-Karyaprakasam, Chapter Compare also - -नकटयन द्वितीय चतुर्थवर्ग-वर्णटवर्ग- जिह्वामूलीयोपध्मानीयविसर्ग-सकारबहुलवणैर्घटितो झय् रेफान्यतर- घटितसयोगपरहस्वैश्च नकटयन प्रयुक्त रालिङ्गितो दीर्घवृत्त्यात्मा गुम्फ ओजस '--Rasagangadhara P 80 Anandavardhana cites चञ्चद्भुज-(Venusanhara, Act I 21) to illustrate how harsh letters, conjunct consonants of which रेफ and महाप्राण are componcuts, and long compounds can suggest the quality called 314, irrespective of the sense conveyed तत्प्रकाशनपरश्चार्य भिधेय-The VIII suggestiveness of ·38 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA are द्वयो। the mezong does not require long compounds and depends on the theme being of a heroic import यो य 3164-This is Venisamhara, III 32 Here, there no long compounds, and yet there is sufficient apprehension of 175721, on account of the judicious sclection of words that convey a sense full of heroic grandeur Cp Loctia अन पृथग्भूतैरेव कमाद् विमृश्यमान रर्थे पदात् पद क्रोध गरा धारामाधित इत्यसमस्ततव दीप्तिनिवन्धनम ।' loc cit Abhinavagupta admurably poists out how माधुय and ओजम् are mixed together in definite proportions in the emotions likc भयानक हास्य, शान्त ctc --'हास्यस्थ नाराज- तया माधुर्य प्रकृष्ट विकासधर्मतया चीजोऽपि प्रकृष्टमिति साम्य भयानस्य मग्नचित्तवृत्तिस्वभावत्वेऽपि विभावस्य दीप्ततया ओज प्रष्ट माधुर्यमल्पम् । बीभत्सेऽप्येवम् । शान्ते तु विभाव- वचित्रमात् कदाचिदोज प्रकृष्ट कदाचि माधुर्य मिति विभाग "- "Locans, p 212 TEXT १६ १७ । समपंफत्वं काव्यस्य यत्तु सर्वरसान प्रति । स प्रसादो गुणो ज्ञेयः सर्वसाधारणक्रियः।। १०॥ भसादस्तु स्वच्छता शब्दार्थयोः । स च सरससाधारणो गुणः सरचनासाधारणश्च व्यहाविक्षयेव मुग्यतया व्यवस्थितो मन्नयः॥ LIPOSITIO 17. The attribute called प्रसाद (Persrecuity) is common to all the emotions and is not the exclusive property of any particulır sentinient It consists in thic transparerce of words and meanings The words must be such that the readers tray -- ·UDDYOTA IL 39 not have any difficulty in grasping their sense immediately, without any contemplation So also the theme or import must not be obscure and must h710 unisersal appeal Consequently the presence of a renders the realisation of an aesthetic emotion quick and devoid of any impediment Compare Abhinayagupta's comments समर्पकत्व सम्यगर्पकरव हृदयसवादेन प्रति पत्तन प्रति स्वात्मावेशेन व्यापारकत्व झटिति शुष्क काष्ठाग्निदृष्टान्नेन । अकलुपोदकदृष्टान्तेन च । तदकालुप्य प्रसन्न व नाम सर्वरसाना गुण । उपचारात्तु तथाविध व्यङ्गेऽर्थे यच्छब्दार्थयो समर्पकत्व तदपि प्रसाद - Locana Mammata in his definition of TTC makes use of the two metaphors employed by Abhinavagupta in the above extract शुष्कन्धनाग्निवत् स्वच्छजलवत् राहसव य.। व्याप्नोत्यन्यत् प्रसादोऽसौ सर्वत्र विहितस्थिति ।।' -Kavyaprakāsa Chap VIII Thus, the Dhvani theorists posit three gunas only The twenty gunas, belonging to T and <ref, of the ancients like Dandın, Vamana etc can be comprehended within these three Morcover, not all of them can be reasonably regarded positie excellences, some of thesc being indifferent, while a few again turn out to be defects under certain circumstances and it is a misnomer to call them gunas iodiscriminately Compare केचिदन्तभवन्त्येषु दोपत्यागात पर थिता । अन्ये भजन्ति दोपत्व कुचित् न ततो दश ।। as I As Vammaţa states श्रुतिमात्रण शदानु यनार्यप्रत्ययो भवेत् । साधारण समप्राणा स प्रसादा गुपो मत ॥ -0p cit, Chapter VIII Also Jagranatha श्रुतमात्रा वारपार्थ करतलवदरमिव निवेदयती पन्ना प्रसादस्य-Rasagangadhara P 80 ·40 THE DHVANY LOKA OF ANANDAVARDHAVA ---Kavyaprakasa, VIII 7 and via thereon. For an elaborate discussion of the views of the ancients and moderns on the number of gunas see Rasagangadhara, pp 66 ff TEXT ६ १८ । श्रुतिदुष्टादयो दोपा अनित्या ये च दर्शिताः । ध्वन्यात्मन्येव शङ्कारे ते हेया इत्युदाहृताः ।। ११॥ अनित्या दोपाश्च ये श्रुतिदुष्टादयः सूचितास्तेऽपि न वाच्य अर्थमात्र, न च व्यहरे शृङ्गारव्यतिरेकिणि शृङ्गारे वा ध्वनेरनात्म- भूते। कि तर्हि ! ध्वन्यात्मन्येव शृङ्गारेऽतिया व्यगये ते हेया इत्युदाहृताः। अन्यथा हि तेपामनित्यदोपतैव न स्यात् । एषमयम- संलक्ष्यनमयोतो ध्वनेरात्मा प्रदर्शितः सामान्येन । EXPOSITION $ 18 It has been a common practice among the authors on Poefics to classify the defects into two groups, according they are unsersally so (नित्यदोप) or not (अनित्यदोप) Thus, the second group comprises such defects as श्रुतिदुष्टत्व, अप्रतीतत्व, पुनरुक्तत्व etc, while the rest like च्युतसस्वार, क्लिष्टत्व cte would bc classed as belonging to the first group According to this classification factice would no: be a defect in the case of emotions ke रोद्र, वीर and भयानय where it would be regarded rather as a positive crcellence, cnhancing as docs the cffect of the aesthetic relish AS Visvanliha states "यरि पोयसयुक्ते तथा वाच्य र मुद्धते । रोद्रादौ तु रसैघ्यन्त दुश्रवत्व गुणो भवेत् ।।" -Sahityadarrana. VII. 16 But in the case of 7777, the use of harsh Jetters has to be tt ·UDDYOTA II 41 चनीया.......... studiedly eschewed. As Jagannatha observes : "अथ विशेपतो ...मधुररसेपु दीर्घसमासं झय्घटितसंयोगपरहस्वस्य विसर्जनीयादेश-सकार-जिह्वामूलीयोपध्मानीयाना रेफहकारान्यतरघटित- संयोगस्य हलां ल-म-न-भिन्नानां स्वात्मना संयोगस्य भयद्वयघटित- संयोगस्य चाराकृत्-प्रयोगं नकटयेन वर्जयेत् । सवर्ण-भयद्वय-घटित- सयोगस्य शभिन्न-महाप्राण-घटितसयोगस्य सकृदपीति सक्षेपः।।"- Rasagangadhara, pp 84-85. This twofold classification of defccts is justifiable if we Posit the existence of a soul, viz. रस, as distinct from the body (शरीर) of poetry which is composed of शब्द and अर्थ: Thc defects become only so, if they mar the beauty of the soul, though we usually refer to them as belonging to शब्द and अर्थ. Such usages are only secondary. थुतिदुष्टत्व is not a universal defect, because it does not mar the beauty of the soul (viz. रम) in every case. It mars the beauty of शृङ्गार, but not of If this be not regarded as the criterion of the above classification, qfaguesa would also be counted as a variety of नित्यदोप, for the letters would remain harsh arrespective of any consideration of the nature of the emotion to wbich they might be related. Compare Mammata :- As Abhnavagupta observes: "एवमस्मत्पक्ष एव गुणालंकार- च्यवहारो विभागेनोपपद्यत इति प्रदयं नित्यानित्यदोपविभागोऽभ्यस्मत्पक्ष एव सगच्छते इति दर्शयितुमाह-धुतिदुष्टादय इत्यादि ॥"-fammata observes that this division of defects into two classes proves beyond doubt the existence of the suggested sense apart from the expressed sensc : "यदि च वाच्यवाचकत्वव्यतिरेकेण व्यङ्ग्य- व्यञ्जक्भावो नाभ्युपेयते तदाऽसाधुत्वादीना निस्पदोपत्व वप्टत्वादीनामनित्य- दोपत्वमिति विभागकरणमनुपपन्न स्यात् । न चानुपपन्न, सर्वस्यैव विभक्ततया प्रतिभासात् । चाच्य-वाचकभावन्यतिरेकेण व्यङ्गाव्यजपमानाथयणे तु स्य ग्यस्य बहुविधत्वात् क्वचिदेव कस्यचिदेवौचित्येन उपपद्यत एव विभाग- व्यवस्था ।।"-Kavyaprakāsa, Chapter v. r.

·42 THE DHYANYALOK OF ANANDAVARDHANA मुख्यार्थतिर्दोपो रसश्च मुख्यस्तदाश्रयाद वाच्य । उभयोपयोगिन स्यु शब्दास्तेन तेष्वपि स ॥' harjaprakusa, VIII "The following estruct from Hemacandra's Kavyanusasana is very explicit on this point --रसस्योतकर्पापकर्पहेतू गुण दोपौ भवत्या शब्दार्थयो ।। रसो वक्ष्यमाणस्वरूपस्तस्योत्कर्ष हेतवो गुणा , अपकर्ष- हेतवस्तु दोषा । ते च रसस्यैव धर्मा, उपचारेण तु तदुपकारिणो शब्दार्थयोरुच्यन्ते । रसाश्रयत्व च गुणदोषयोरन्वयव्यतिरेकानुविधानात् । तथाहि यव दोषास्तव गुणा रसविशेपे च दोपा न तु शब्दार्थयो । यदि हि तयो स्युस्तर्हि बीभत्सादौ पटत्वादयो गुणा न भवेयु हास्यादौ नाश्लीलनादय । अनित्याश्चैते दोपा । यतो यस्याङ्गिनस्ते दोपास्तदभावे न दोपास्तद्भावे तु दापा इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्या गुणदोपयो रस एवाश्रय ॥--0p ct, p_16 Abhinavagupta erpl11ns श्रुतिदुप्टादि in the karika referring to the defects mentioned by Bhamalia in the couplet "श्रुतिदुष्टार्थदुप्टे च कल्पनादुष्टमित्यपि । श्रृतिवष्ट तथैवाहुर्वाचा दोष चतुर्विधम् ॥' -I 47 As he comments श्रुतिदुप्टादय इत्यादि । वान्तादयोऽसभ्यस्मृति हेतब श्रुतिदुप्टा । अथदुप्टा वाक्यार्थवलादालीलार्थप्रतिपत्तिकारिण । यथा-छिद्रान्वेपी महास्तब्धो घातायवोपसर्पति पनि । कल्पना- दुष्टास्तु द्वयो पदयो चल्पनया। यथा-'कुर रचिम्' इत्यय क्रमभ्यत्यारो । श्रुतिकप्टस्तु अधाक्षीत', अक्षोत्सीत् तृणेदि' इत्यादि । शहार इत्युचित्तरसोपलक्षणार्थम् । वीर-शाताद्भतादावपि तेपा वर्जनात् ।' -~-Locana Abhinavsgupta finally obseries that Bhimaha himself did not at all classify the defects in the way stated above, nor did he show that sifage etc at all be regarded as गुण cases of motions other than All bren done by the authors or the as can this his ·UDDYOTA IL 43 Dhyani school for the first time. This is implied by the word सूचिता in the irtun Compare : सूचिता इति । न त्वेपा विपयविभागप्रदर्शनेन अनित्यत्वं भिन्नवृत्तादिदोपेभ्यो विविक्तत्व प्रदर्शितम् । बीभत्म-हास्य-रोद्रादो त्वेपामस्माभिरभ्युपगमात् , शृङ्गारादौ च वर्जनात् अनित्यत्व व दोपत्व च समर्थितमेवेति भाव. 11-°Lacana, pp. 214-215 TEXT $ १६ ! तस्याङ्गानां प्रभेदा ये प्रभेदाः स्वगताश्च ये तेषामानन्त्यमन्योन्यसम्बन्धपरिकल्पने ॥१२॥ अहितया व्यङ्गो रसादिर्विवक्षितान्यपरवान्यस्य ध्वनेरेक आत्मा य उक्तस्तस्याङ्गानां नाच्य वाचकानुपातिनामल काराणां ये प्रभेदा निरवधयो ये च स्वगतास्तस्यागिनोऽर्थस्य रस भाव तदाभास त्तत्पशमलक्षणा विभावानुभाव-च्यभिचारिप्रतिपादन- सहिता अनन्ताः खाश्रयापेक्षया निःसीमानो विशेपाः तेपामन्योन्य- सम्बन्धपरिकल्पने क्रियमाणे कस्यचिदन्यतमस्यापि रसस्य प्रकाराः परिसंख्यातुं न शक्यन्ते किमुत सर्वपाम्। तथाहि शृङ्गारस्याङ्गिनस्तावदाद्यौ द्वौ भेदी-संभोगो विप्रलम्भश्च । संभोगस्य च परस्परप्रेमदर्शनसुरतविहरणादिलक्षणाः प्रकारा । विमलम्भ- स्यापि अभिलाषाविरहवासविपलम्मादयः। तेषां च प्रत्ये विभावानुभावव्यभिचारिभेदः। तेषां च देशकालाद्याश्रयावस्था- भेद इति स्वगतभेदापेक्षया एक्स्य तस्यापरिमेयस्लम, किं पुनरङ्ग- प्रभेदकल्पनायाम्। ते ह्यङ्गप्रभेदाः प्रत्येस्मनिप्रभेद संवन्धपरि- कल्पने क्रियमाणे सत्यानन्त्यमेवोपयान्ति । EXPOSITION 819 In the preceding Sections the Dinanık ara has considered the nature of अलक्ष्यनमव्यनब-mz. रस, भाच etc Non

·THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA
he observes that it is not possible to enumerato the different
varieties of the principal emotions (रस ) or of elements like
विभाव, अनुभाव etc, that are subservient (अङ्ग) to them.
So also it is not possible to compute precisely the ways in
which the numerous figures of speech belonging to Tea and
tem can bc brought into relation with the different varieties
of अलक्ष्यनमव्यङ्गय, as also the mutual relations in which the
latter themselves can stand to each other There would arise
endless Yarieties by permutation and combination, which it is
impossible to enumerate severally But if we leave out the
details we might classify all the different varieties of रस, भाव
etc under one single category-VIZ
असलक्ष्यनमध्वनि, since
they possess one element in
common-yiz the property of
being suggested without any perceptible sequence intervening
between the cognition of the 19th on the one hand and the
final aesthetic relish on the other As Mammata, too, notes.
"अन्योन्ययोगादेव स्याद् भेदसख्याऽतिभूयसी ।।
एवमनेन प्रकारेण
अवान्तरभेदगणनेऽतिप्रभूततरा गणना। तथाहि-शृङ्गारस्मैव
भेदप्रभदगणनायामानन्त्य को
गणना तु सर्वेषाम् ॥"-Opeit,
Chap V
TEXT
३२० । दिङ मात्र तूच्यते येन व्युत्पन्नानां सचेतसाम् ।
बुद्धिरासादितालोका सर्वत्रैव भविष्यति ॥१३॥
दिड मानकथनेन हि घ्युतपन्नानां सहृदयानामेकापि रसभेदे
सहाल कारैरङ्गादिभावपरिज्ञानाद आसादितालोका वुद्धिः सर्वत्र व
भविष्यति ॥ तन-
शृङ्गारस्याङ्गिनो यत्नादेकरूपानुवन्धवान् ।
सर्वेष्वेव प्रभेदेषु नानुप्रासः प्रकाशकः ॥१४॥

·UDDYOTA II 45 अगिनो हि गङ्गारस्य ये उक्ताः प्रभेदास्तेषु सर्वेषु एकप्रकारानु- पन्धितया प्रवन्धेन प्रवृत्तोऽनुप्रासो न व्यञ्जकः। अङ्गिन इत्यनेन अद्गभूतस्य शृङ्गारस्य एकरूपानुवन्ध्यनुप्रासनिबन्धने कामचारमाह ॥ EXPOSITION 10 a are $ 20 In fie present section the Dhvan kara proposes to show in brief how the various figures of speech can be consistently brought into relation with teafa. He takes up He as the specimen and lays down certain principles that must be observed 10 introducing poetic figures in general dhvani-kavya, so that the aesthetic effect may be the highest शृङ्गारस्य प्रकाशक -In all the five variettes of शृङ्गार where they primarily developed (275) and not subordinate, it might be laid down as a universal law that the figure of speech 379TE ( alliteration ) based on the repetition of the same sound group (se if too much hackneyed ) 18. apt to be an impediment in the way of the proper development of the emotion, detracting as it does from the charm of the aesthetic relish Thus, in the case of (HTT, long alliterations based on the repetition of the same letters or group of letters, must be carefully avoided But, short alliterations based on the repetition of varying groups of letters that do not unduly offend the sense of consistency and having some freshness in them, may be introduced without violating the norm laid down above As Abhinavagupta notes एकरूप स्वनुबन्ध त्यक्त्वा विचिनाऽनुप्रासो निबध्यमानो न दोपाय इत्येकरूप- TETA 11—Thus 3TTTTH generally is not figure that can fit in happily with HIT Kuntala in his Vakrok tutuita makes similar observations regarding अनुप्रास, यमक and other poetic igures ..- ·-46 Tie DIIVANYALOKA OF ANANDAVARDIIANA TEXT ३२१ । ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे यमकादिनिवन्धनम् । शक्तावपि प्रमादित्वं विप्रलम्भे विशेषतः ॥१५॥ ध्वनेरात्मभूतः शृङ्गारस्तात्पर्येण वाय-वाचकाभ्यां प्रकाश्य- मानस्तस्मिन् यमकादीनां यमकप्रकाराणां निवन्धन दुप्फर-शब्द- भगश्लेपादोनां शक्तावपि प्रमादित्वम्। प्रमादित्वमित्यनेन एतद्. दीते-काकतालीयेन कदाचित् कस्यचिदेकस्य यमकादेनिप्पत्ता- वपि भूम्नाऽलंकारान्तरवद रसाङ्गत्वेन निवन्धो न कर्तव्य इति । 'विप्रलम्भे विशेषतः' इत्यनेन विपलम्भे सौमार्यातिशयः ख्याप्यते। तस्मिन् धोत्ये यमकादेरङ्गस्य निवन्धी नियमान कर्त्तव्य इति । EXPOSITION $21. In the poem where the emotion of ITT 13 preeminent, the poet is advised to carcfully eschew such figures of speech as यमक, चक्रबन्ध, भङ्गश्लेप, etc. howsoever gifted he might be. प्रमादित्व .. न कर्त्तव्य इति-Anandavardhana here observes that solitary cases of $ etc, if they come out spontaneously, are not rufed out hereby. The poct should only restrain hts natural propensity towards introduce ing such difficult and obscure figures in abundance with a view to make a display of his own craftsmanship. "नातिनिधविहित नाप्यपेशलभूपिता । पूर्ववृत्तपरित्यागनूतनावर्तनोज्ज्वला ॥"-II. I. which has been explained in the vrtti as follows :-निर्बन्धशब्दोऽत्र व्यसनिताया तेन अतिनिर्बन्धे पुन पुनरावर्तनव्यसनितया विहिता, अप्रयत्नविरचितेत्यर्थ । व्यसनितया प्रयत्नबिरभने हि प्रस्तुतौचित्य- परिहाणे. वाच्यवापकयो परसरस्पर्धित्वलक्षणसाहित्यविरह स्यात् 1.... पूर्वमावृत्ताना ...पुन पुनर्विरचिताना परित्यागेन प्रहाणेन नतनानामभिनवाना वर्णानामावर्तनेन पुन पुन, परिग्रहेण च तदेवमुभाभ्या प्रकाराभ्यामुजावला भ्राजिष्णु ।-op. cit.,P. 84. वर्तते।

·UDDYOTA II 47 इति । , " विप्रलम्भे ... .न कर्तव्य -This principle has to be more rigadly observed in the case of विप्रलम्भङ्गार, for it is the tenderest of all emotions, and any such obscure and difficult figure of speech as यमक etc. 1s sure to mar the sentiment completely. “दुप्कर-मुरज चक्रान्धादि । शब्दश्लेप अर्थश्लेपो न दोपाम सनस्त्व'मित्यादो। शब्दभङ्गोऽपि क्लिष्ट एवं दुष्ट , न त्वशोकादी"- Locana The following extract from the Rasagangadhara should be compared in this connexion : एक त्वप्रत्यय यडन्तानि यड लुगन्तानि अन्यानि च शाब्दिकप्रियायपि मधुररसे न प्रयुजीत । एव व्यङ्गाचर्वणा- तिरिक्तयोजनाविशेषापेक्षानापातोऽधिकचमत्कारिणोऽनुप्रासनिचयान् यमकादीश्च सभवतोऽपि कविर्न निवस्नीयात् । यतो हि ते रसचर्व- णायामनन्तर्भवन्त सहृदय-हृदय स्वाभिमुख विदधाना रसपराड मुखं विदधीरन् । विप्रलम्भे तु सुतराम् । यतो मधुरतमत्वेनास्य निर्मल- सितानिर्मित-पानकररास्येव तनीयानपि स्वातन्त्रमावह्न पदार्थ. सहृदयहृदयारन्तुदतया सर्वथैव सामानाधिकरण्यमर्हति । यदाहु -'ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे' इत्यादि। ये तु पुनरक्लिप्टतया:- नुन्नतस्कन्धतया च न पृथग्भावनामपेक्षन्ते, कि तु रसचर्वणायामेव सुसुख गोचरीका शक्या, न तेषामनुप्रासादीना त्यागो युक्त --0p cit , PP 88 89 Hemacandra in his Kavyanušāsana quotes thc following aryås from a lost work of Bhatta-Lollata which read just like a commentary on the present Karika:-- “यस्तु मरिददिसागर नग तुरग पुरादिवर्णने यत्न ! कविशक्तिम्यातिफलो विततधिया नो मत प्रवन्धेषु ।। यमकानुलोम-तदितर-चनादिभिदोऽतिरसविरोधिन्य । अभिमानमात्रमेतद् गहुरिकादिप्रवाहो वा इति।।। --0p cit., p 215. 1. Namisadhu the commentator of Rudrata's Kdvjalankára न ·48 TAE DHVANYÄLOMA OF AVANDAVARDHANA TEXT २२। अत्र युक्तिरभिधीयते- रसाक्षिप्ततया यस्य बन्धः शक्यक्रियो भवेत् । अपृथग्यत्त-निर्वत्यः सोऽलंकारोवनी मतः ॥१६॥ निष्पत्तौ आश्चर्यभूतोऽपि यस्थालंकारस्य रसाक्षिप्ततयैव वन्धः शक्यक्रियो भवेत् सोऽस्मिन् अलक्ष्यक्रमव्यगरे ध्वनौ अलंकारो मतः। तस्यैव रसाङ्गत्त्रं मुख्यमित्यर्थः। यथा- कपोले पत्राली करतलनिरोधेन मुदिता निपीतो निःश्वासैरयममृतहृयोऽधररसः। मुहुः कण्ठे लग्नस्तरलयति वाप्प स्तनतटी मियो मन्युर्जातस्तव निरनुरोधे न तु वयम् ।। रसाङ्गत्वे च तस्य लक्षणमपृथगयत्ननिर्वय॑त्वम् इति यो रस बन्धु- मध्यवसितस्य कवेरल कारस्तां वासनामत्यूा यत्नान्तरमास्थितस्य निष्पद्यते स न रसाग मिति। यमके च प्रवन्धेन बुद्धिपूर्वक क्रियमाणे नियमेनैव यत्लान्तरपरिग्रह आपतति, शब्दविशेपान्वेपणरूपः । अलंकारान्तरेप्वपि तत् तुल्यमिति चेत्, नैवम् । अलंकारान्तराणि हि निरूप्यमाणदुर्घटनान्यपि रससमाहितचेतसः प्रतिभानवतः कबेरहम्पूर्वकया परापतन्ति। यथा कादम्वर्या कादम्बरो. दर्शनावसरे। मायारामशिरोदर्शनेन बिहलायां यथा च ates the second dry å under III. 59, which runs as follows: "इति यमकमशेष सम्यगालोचयभि गुविभिरभियुक्तस्तु पौमित्यवद्भिः। मुविह्निपदभङ्ग मप्रमिद्धाभिधान तदनु विरपनीय सर्गवन्धोपु भूम्ना ।।"-यमप- प-चित्राणि हि गरमै काव्ये क्रियमाणानि रसराण्डमा धुर्य । विगेपतस्तु प्रगार-परुपायो । करे तानि पारितमाय पोषयन्ति, नतु रगवताम् । यदुक्तम.-'यमरानुलोम-' इति । प्रयोगस्तु तेपा राण्डकाव्येषु देवतास्तु- निपु रणवर्णने घ॥"

·UDDYOTA II 49 सीतादेव्यां सेतो युक्तं चैतन् । यतो रसा वाच्यविशेपरेवा- ओप्तव्याः । तत्प्रतिपादकैश्च शन्दैस्तत्मकाशिनो वाच्यविशेपा एव रूपकादयोऽलंकाराः। तस्मान तेषां बहिरङ्गत्वं रसाभिव्यक्ती। यमक दुष्करमागं तु तत स्थितमेव । यत्तु, रसवन्ति कानिचिद, यमकादीनि दृश्यन्ते, तत्र रसादीनामङ्गता यमकाढोनां त्वगितैव । रसाभासे चाङ्गत्वमप्यविरुदम् । अङ्गितया तु व्यगर रसे नाङ्गत्वं, 'पृथक प्रयत्न निर्वय॑त्वाद, यमकाः ।। EXPOSITION 822. The Dhvanikāra hore lays down the criterion as to which 375€TT should be properly regarded as instrumental (अङ्ग) towards the development of the intended emotion poetic figure for the Improvisation (निप्पत्ति) of which no additional effort is required on the part of the poet besides what is unavoidably necessary for the proper suggestion of the sentiment, which is the only end of his creative urge, can be truly regarded as organically related with the poetic art. Anything that cannot stand this test must be brushed aside as mere external appendages ( बहिरङ्ग) Thus यमक, मुरजवन्ध, सभङ्गरलेप etc can be improvised by the poet only after a good deal of contemplation and search after suitable words and meanings, which for the time being distracts his mind from the final aim ii view-yiz the suggestion of the requisite emotion 1. References are to Candrapida's first meeting with the Princess Kadamban in Bāna's prose romance (see Peterson s Edn, of Kudambari, pp. 186-189) and to Pravarasena's Setubandha, Asvasa XI (NSP Edn), where Sita swoons away at the sight of Rama's severed head filsely prescated by Rāvana to convince Sita of her lord's sad end. 4 ·50 THE DHYANYALOKA OF ANANDAVARDHANA as extra- (रसाभिव्यक्ति ). Thus, they should be discarded neous elements, as far as possible. Abhinavagupta state that though it has been observed in the previous harika thot यमक etc. are to be carefully avoided in the case of शृङ्गार alone, yet it is not the whole truth. They must be universalıv avoided irrespective of the naturo of the emotion to bo suggested. Compare : 'रसेति-रन-समवधानेन विभावादिपटना- मेव कुर्व स्तन्नान्तरीयकतया यमासादयति, स एवाभालंकारो रसमार्गे, नान्यः । तेन वीराद्ध तादिरसेप्वपि यमकादि कः प्रतिपत्तुश्च रसविघ्नकार्येव सर्वत्र । गड्डरिकाप्रवाहोपहतसहृदयधुराधिरोहण- विहीनलोकावर्जनाभिप्रायेण तु मया शृङ्गारे विप्रलम्भे च विशेषत इत्युक्तमिति भावः। तथा च 'रमेऽङ्गत्वं तस्मादे । न विद्यते' इति सामान्यन वक्ष्यति। -Op. et., pp. 219-20 Note also the following kärikäs from Malumabhatta's Vjakeha, as they express the same idea as the present kårikå of the Dhan) alohn- "न चालंकारनिष्पत्त्यै रसवन्धोद्यत. कवि.। यतते ते हि तसिद्धिनान्तरीयकसिद्धयः ।। यत.-रसस्याङ्ग विभावाद्याः साक्षानिष्पादरत्वत. । तवचित्रयोक्तिवपुषोऽल का रास्तु तदाश्रया. ''-0r_ct . Vimarsa, I.75-76. कपोले पमाणो.. न तु वयम्-Comp Locane: करविसल्यन्यस्त- यदना स्वागतान्ताघरा प्रवर्तमानवाप्पनिरुद्धकण्ठी अविच्छिन्नरुदित. पञ्चतचतटा रोपमपरित्यजन्ती चाटूक्त्या यावत् प्रसारात . I. Compare रमस्व परिपन्यित्यान्नारवार प्रहेलिना। उरिचित्रमात्र मा मनस्ताक्षगरिया ।।---- Süluns aclarpana, X. 13. Also-"एवं राम गवयादिसमप्युएम् । काय्यानर्गमननया नु नह प्रपम्पते।"--locat.

·- UDDI OTA 11 51 2 as तामदीष्ाविप्रलम्भगनानुभावचर्वणावहितचेतस एव वक्तुः श्ले- रूपक व्यनिरेकाद्या अयत्ननिष्पन्नाश्चर्वयितुरपि न रसचर्वणाविघ्न- Hissfa 11-Op cit, p 220 'रसाङ्गले .न रसाङ्गम्'--Tic craternon as to whether particular अलकार is रसाङ्ग (conducive to the suggestion of the desired aesthʼtic emotion) or not, 15 whether it is produc'd by the same effort that is called forth for the suggestion of the cmotion proper or not अलकारान्तरेवपि तस्थितमेव-Ore might, however. contend that postic figures like समासोक्ति, अप्रस्तुत प्रशसा etc are no less tificult and intricate than यमक, सभङ्ग-इलेप etc, and they require much contemplation and effort on the part of th. poet for their proper insertion in a kavja as the latter, that have been categorically taboocd from the scheme of aesthetic realisation. So there can be no reasonable basis to be found for this discriminatory treatment To this Anandavardhana replies : True, the said figures arc as much difficult and intricate as यमक, मुरजवन्ध eto Still, the former group differs from the latter in one important respect VIZ while the former spring spontaneously in ceaseless succession from the fountain-head of the poct's imagination as he is absorbed in the contemplation of the emotion question it is not so with th- 13'ter The figures of speech like TT, arata ITE119THT etc , are nothing but turns of expression that convey the requisite meanings consisting of proper fata s the that alone suggest अनुभाव aesthetic emotion (नत' in ततप्रतिपादकैश्च शब्दै refers to the वाच्य विशेष, viz विभार' अनुभान s etc that constitute tbc particular import of wo ds constituting a poetic espression or 30T, while the second तत् । तत्प्रकाशिन refers to रसा in the preceding sentence.) Thus, thcy can do more be regarded as external appendages than the very thought itself of the poet The 101 etc, ·52 THE DHVANYA JOKA OF AVANDAVARDHANA in poet's idea itself gushes forth couched spontaneously in those peculiar modes of expression which are called poetic figures or अलकार's and cannot be divested of the latter wnhout being completely metamorphosed in the process Change the poetic figure and you make the poet say something quite different from what was originally intended by him Kuntaka admirably expresses this dea the following extract from his Vak roktijyita 'अल कृतिरल कार्यमपोद्ध त्य विवेच्यते। तदुपायतया तत्त्व सालकारस्य काव्यता ॥ अलकृतिरलकरणम् , अलकियते ययेति विगृह्य । सा विवेच्यते विचार्यते। यच्चाल कार्यमलकरणीय बाचकरूप वाच्यरूप च तदपि विवेच्यते। तयो सामान्यविशेपलक्षणद्वारेण स्वरूपनिरूपण क्रियते । कथम्-अपोद्ध त्य। निष्कृप्य पृथक् पृथगवस्थाप्य, यन समुदायरूपे तयोरन्तर्भावस्तस्माद् विभज्य । केन हेतुना--तदुपायतया। तदिति काव्य परामृश्यते । तस्योपायस्तदुपाय तस्य भावस्तदुपायता तया हेतुभूतया। तस्मादेवविधो विवेक वाव्यव्युत्पत्त्युपायता प्रतिपद्यते । दृश्यते च समुदायान्त पातिनामरात्यभूतानामपि व्युतपत्तिनिमित्तम् अपोद्धत्य विवेचनम् । यथा-पदान्तभूतयो प्रकृति-प्रत्यययो वाक्यान्त- भूताना पदाना चेति । यद्यवम् असत्यभूतोऽप्यपोद्धारस्तदुपायतया क्रियते तत् कि पुन सत्यम् इत्याह । 'तत्त्व साल कारस्य काव्यता'! अयमन्त्र परमार्थ -सालकारस्य अलकरण सहितस्य सकलस्य निरस्तावपवस्य सत समुदायस्य पाव्यता नविकर्मत्वम् । तेनाल. कृतस्य काव्यत्वमिति स्थिति , न पुन काव्यस्यालपारयोग ॥' Op cit, pp 6-7. Coropare also the following kankds from the same work of Kuntaka प्रतिभा प्रथमोद्धदसमये यत्र पाता। शब्दाभिधेययोरन्त स्पुरतीय विभाध्यते ।। Compare Frts . तदयमा परमार्थ-यत् रविप्रयत्ननिरक्षयारेव I- ·UDDYOTA 11 53 यत्तु ररान्ति अलकारम्य कवयो ययालंकरणान्नरम् । असन्तुप्टा निवघ्नन्ति हारादेमंणिवन्धवत् ।। रन-रश्मिच्छटोत्सेकभासुरभू पणैयंथा। कान्तागरीरमाच्छाद्य भूपाय परिकल्प्यते ।। यत्र तद्वदलकारभ्राजमान निजात्मना। स्वगोमातिगयान्त स्यम अलसायं प्रकाश्यते ।। सोऽतिदु सञ्चरो येन विदग्धवयो गता । पड्गधारापर्यनेन तुभटाना मनोरथा.॥-op ct, 1 34-37& 43 अविरुद्धम्~-There are, however, poetic compositions, rare though, where यमक, अनुप्रास etc , are met with and yet there is no appreciable loss of aesthetic charm Compare, for instance Raghu samsa Canto IX In Anandavardhana's Opin on, here, too the sound-effcct duc to 14 that is rcally more attractive and as such predominant ( अङ्गिन), while the emotion plays a subordinate role (अङ्गा. In the case of रमाभास, however, the introduction of यमक ctc is not barred अङ्गितया तु ..यमकादे -But where the element of emotion is pre-eminent, the poct should be well advised to totally avoid these figures of sound, that are detrimental to the succ's ful desc'opment of sentiments in gen ral TEXT ६२३ । अस्यैवार्थम्य संग्रहालौरा:- पलायंयो म्यमाविर पो.नि यताबार परिन् परितापते |-loc. It is Compare - उदाहरणाम यि चतुर्थ गण गमावनि पानिपर यमानि रवा पा यमनान'-Kutala's lckroltfirira, Irni 1 1 6-7 ·54 THE DIIVANYĀLOKA OF VANDAVARDHANA रसवन्ति हि वस्तूनि साल काराणि कानिचित् । एकेन च प्रयत्नेन निर्वय॑न्ते महाकवैः॥ यमकादिनिबन्धे तु पृथगयनोऽस्य जायते । शक्तस्यापि रसेऽङ्गत्वं तस्मादपां न विद्यते ।। रसाभासाह्रभावस्तु यमझादन वार्यते ध्वन्यात्मभूते मृगारे त्वङ्गता नोपपद्यते ॥ EYPOSITION $ 23 Anandavardhana sums up the theme of the preceding sections in these mnemonic verses of his own TEYT ६२४ । इदानों ध्वन्यात्मभूतस्य शृङ्गारस्य व्यजको कारवर्ग आख्यायते- ध्वन्यात्मभूते शङ्गारे समीच्य विनिवेशितः । रूपकादिरलंकारवर्ग एति यथार्थताम् ॥१७॥ अलंकारो हि वाद्याल कारसाम्याडगिनथारुलतुरुयते । वाच्या कारवर्गश्च रूपकाढिर्यावानुक्तो वक्ष्यते च कैश्चित , अलंकाराणामनन्तत्त्वात , स सर्वोऽपि यदि समोक्ष्य विनि- चैश्यत्ते, तदलक्ष्यक्रमव्यगरस्य धनरहिनः सर्वस्येच चारवटेत- निप्पद्यते॥ LIPOSITION 524 Il poenic figures like E9 ctc which have already been noticed and dened by ancient writers like Bharata, Dhimalia, Dindin etc. as also others that might lx improvised by future authors ( TETÊ TATT), can become aurilary (7) towards the suggestion of the sentiment of love (TMTT), af they are introduced per due reflection (STETT) IS their approprateness Trus, that Dandin in his Adidding to ·UDDYOTA JI 55 cemarks that all alamlaras in general can add cmotional prace to a piece of postic composition ( 'काम मा.प्यलकारी 747 fifquifi' ), yet his conception of rasa was widely divergent from the Dhvanikara's. Moreover, he did not lav do.vn any definite rule, 3s regards the judicious introduction of postic figures on particular occasions, as has been -attenipted by the Dhvanikara here. TEXT ६२५। एपा चास्य विनिवेशने समीक्षा- विवचा ततपरत्वेन नाङ्गित्वेन कदाचन । काले च ग्रहण-त्यागो नातिनिहर्बयोपिता ॥१८॥ निव्यूढावपि बागवे यत्नेन प्रत्यवेक्षणम्। रुपकादेरल कावर्गस्याङ्गत्वसाधनम् ॥१६॥ रमयष्यत्याइतमनाः कविर्यमलकार नगतया विवक्षति । यथा चलापागां दृष्टि मुशसि पहुसो वेपथुमतों रहस्याल्यायोय स्वनसि मृदु कर्णान्तिकचरः । कर्ग व्याधुन्यन्याः पिबसि रतिसर्वस्वमधरम् वयं नत्त्वान्वंपान्मधुकर हतास्त्वं खलु फनी ॥ अत्र हि भ्रमर स्वभावोक्तिरलंकारो रसानुगणः ।। EvrOSITION 125 Trandasardhand in this section lays down certain principles thai multe rightly kept in view by an aspiring pnc if h: desires to keep in tact the emotional effect. The tors of these principles 11: विवक्षा नाहन नामित्येन ·56 THL DHYANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA to कदाचन-The alamkara must not be allowed rival or transcend the charm of the aesthetic relish, and must always be kept subordinate to the latter, which is the very soul of a poetic composition To illustrate this, Anandavardhana cates the verse 'चलापाङ्गा दृष्टिम' etc The poetic figure here 15 स्वभावोक्ति, as pusyanta, who Is the speaker, vividly describc, the movements of the bea that hums and buzzes round Sikuntala's beautiful lotus-like face under the guise of a lovcr as it were The poetic figure is quite in unison with the sentiment depicted here ( viz सभोग शृङ्गार) that is Predominantly suggested and as such can be truly called an alanıkāra and not. through courtesy alone As Abhinavagupta notes हे मधुकर, वयमेवविधाभिलाषचादप्रयणा अपि तत्त्वान्वेषणात् वस्तुवृत्तऽविष्यमाणे हता आयासमानपानीभूता जाता । त्व खलु इति निपातेन अयत्न- सिद्ध तवैव चरितार्थत्वमिति सकुन्तला प्रत्यभिलापिणो दुष्यन्तस्येय- मुक्ति । तथाहि कथमेतदीयकटाक्षगोचरा भूयास्म, कथमेषा अस्मद- भिप्रायव्यन्जक रहोवचनमाकांत , कय तु हठादनिच्छन्त्या अपि परिचुम्बन विधेयास्मेति यदम्माक मनोराज्यपदवीमधिशेते तत्तवायल- मिद्धम् । भ्रमरो नीलोत्पलधिया तदाशङ्काकरी दृष्टि पुन पुन स्पृशति। श्रवणावयाशपर्यन्तत्वाच्च नेत्रयोत्पलशकानपगमात तत्रैव दध्वन्यमान आस्ते । सहज सौकुमार्य-त्रास-पातरायाश्च रतिनिधानभूत विकसितारविन्दकुवलयामोदमधुरमधर पिवतीति भ्रमरस्वभावोक्तिरल कारोऽङ्गतामेव प्रकृतरसस्योपगत । अन्ये तु अमरस्वभावे उक्तिर्यस्य इति भ्रमरस्वभावोक्तिरन स्पषव्यतिरेकः इत्याहु. ।।-°Locana, pp 224-225 TET २६ । 'नागित्वेनेति न माधान्येन । कदाचिट रसादितात- - ·UDDYOTA 11 57 पर्येण विवक्षितोऽपि हलकारः कश्चिदहित्वन विवक्षितो दृश्यते। यथा- चक्राभिघातप्रसभाशयैव चकार यो राहुवधूजनस्य । आलिगनोदामविलासबन्ध्य रतोत्सवं चुम्बनमारशेपम् ।। अत्र हि पर्यायोक्तस्य अगित्वेन विवक्षा रसादितात्पर्य सत्यपीति ॥ EXPOSITION versa 826. In this the figure of speech is qu19) (see notes on Uddyota I $ 35), since the effect which has becn expressed in words and the cause implied therefrom arc both contextual (प्राकरणिक) Comp । 'चकाभिघाते ति प्राचीन- पद्य राहुशिरश्छेदकारीति व्यङ्गय राहुवधूजनसवन्धि चुम्बनमात्रा- वशिप्टरतोत्सवनिर्मातृत्वेन रूपेण प्रकारान्त रेणाभिधीयते इत्यस्यापि विवेचने क्रियगाणे राहुशिरश्छे दक्त्तुं त्वरूपो धर्म स्वसमानाधिप रणेन तादृशम्पान्तरेण साक्षादुपातेन गम्यत इत्येव पर्यवस्यति ।" --Rasagangadhara p 547 intends to convey in this verse the divine prowess of Vasudeva, who cut off the head of the demon Rahu with his disc But it is the mode of expression that is more striking here Thc pot I The orginal leading u Ventba s lajagruaiana a lost epic, from which the present verse is quotel rustafara and not पाभिपान mtich is merely an emcıdation based on misconception This is distinctly noticed by Royzala in bus comtnca tary 07 Mahanuabhattas ! johnnieha Compare "एकाभिधान-इति मनोवयप पाट स्पिन, गुदानम्य पुलिम्प प्रपालनात 'य' स्यनेन परामगा। तत्तु आवबुध्य 17 यदि परामस्या, सदा पन्छादम्प पुमकता स्वान् । समुरारिवान पगमाया परयांशयन माभिधाने ति पलि। म दिप तन प्रसाद - 278 ·58 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA - As Anandavardhana states : अत्र हि पर्यायोक्तस्य... ....सत्य- पीति Compare Locana अत्राह कश्चित्-'पर्यायोक्तमेवान कवे प्राधान्येन विवक्षितम् , न तु रसादि । तत् कथमुच्यते रसादितात्पर्य सत्यपी नि ! मैबम् ; बासुदेव प्रतापो ह्यन विवक्षितः । स चात्र चारुवहेतुनया न चकास्ति, अपि तु पर्यायोक्तमेव ।।- Op cit, P 225 TEXT ६२७। अङ्गत्वेन विवक्षितमपि यनवसरे गृहाति, नानवसरे। अवसरे गृहोतियथा- उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुररुचं प्रारब्धज.म्भा क्षणा- दायास श्वसनोदगमैरविरलरातन्यतीमात्मनः। अयोधानलतामिमां समदनां नारोमिवान्यां ध्र वं पश्यन कोप-विपाटलद्युति मुख देव्याः करिप्याम्यहम् ।। -इन्यत्र उपमा-उलेपस्य। गृहोतमपि च यमवसरे त्यजति तद्रमानुगुणतयालंकारान्तरा- 'पेक्षया। यथा- रक्तस्त्वं नवपल्लवेरहमपि इलाध्यः प्रियाया गुणै. स्त्वामायान्ति शिलीमुखाः सारधनुर्मुक्तास्तथा मामपि । कान्तापादतलाहतिस्तय मुद तद्वन्ममाप्यारयोः सर्व तुल्यमशोक' केवलमह धात्रा सगोकः कृतः॥ ----अत्र हि प्रवन्धमत्तोऽपि इलेपो व्यतिरेकविवक्षया त्यज्यमानो ग्सविशेष पुष्णानि ॥ EXPOSITION 127. this section Inandavardhana explains the portion F # TETT 747777' in the Karika 18. The poct should retain (ग्रहण ) or reject (त्याग) a parlicular अलंबार Jccording as it cnhanccs or dcters the development of the ·UDDYOTA 11 59 verse principal emotion. Anandavardhana illustrates the first variety in the 'उद्दामोत्कालकाम्-' ( Ratnavalk ). Here the figure is 3#-579 (ie. Sinule based on double entendre ) and the occasion of the employment of this figure is in keeping with the sentiment or scaffator* wluch it is the object of the post to suggest. Compare Locana: BETHT उद्गगता कलिका यस्याः। उत्कलिकाश्च रुहरूहिकाः । क्षणात् तस्मिन्नेवावसरे प्रारब्धा जम्मा विकासो यया । जृम्भा च मन्मथ- कृतोऽङ्गमई. ! श्वसनोद्गमर्वसन्तमारुतोल्लासरात्मनो लतालक्षणस्य आयाममायासनमान्दोलनयत्नमातन्वतीम् । नि.श्वासपरम्पराभिश्च आत्मन आयास हृदयस्थित मन्तापमातन्वती प्रकटीकुर्वाणाम् । सह मदनारयेन वृक्षविशेषेण, मदनेन कामेन च । अन उपमादलेप ईर्ष्या- विप्रलम्भम्य भाविनो मार्गपरिशोधकत्वेन स्थितस्तच्चर्वणाभिमुरय कुर्वन् अवमरे रसस्य प्रमुखीभावादशाया पुर.सरायमाणो गृहीत.-- इति भाव ।।-0p. cit., P 226 As an example of rejection (त्याग ) according to the cxigency of the occasion Ananda- Yardhuna cites 'रक्तम्व नवपल्लवं.' 'अत्र हि... पुष्णाति'---In the first three feet of the verse the figure is हेतुश्लेप (1.5. काव्यहेतु based on श्लेप ), but in the last hemistich, thus figure has been abandoned by the poet in favour of the figure of speech व्यतिरेक, which is more capable of suggesting the mood of विप्रलम्भशृङ्गार than the former Compare 'Locana : रक्ता लोहित.। अहमपि प्रवृद्धानुगग । अन च प्रवोधको विभाव. उ, सीनावियोगोपनतविमस्मल्गवस्थस्य दागग्थेरियमुक्ति --Hemcandra's "Viveka an tus Karyanasāsana ‘मामा पृथिवीभुजामधिपति नागाधि- राना भवान् , अव्युदिन्नपृथप्रवृत्ति भवनो दान ममाप्यर्थिषु। स्पीग्लेषु ममोर्वशी प्रियनमा यये तत्रेय वमा, मयं मामन ने प्रियाविन्ना व तु व्यया नानुभ् ॥" -Vikramoriasi, Act II, is a clos* parallel of the verse cited in the Viti ·THE DIIVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA Section on criticises verse in this तदीयपल्लवराग इति मन्तव्यम् । एवं प्रतिपादमाद्योऽर्थो विभावत्वेन व्याख्येय । अत एव हेतुश्लेपोऽयम् । सहोक्युपमाहेत्वलकाराणा हि भूयसा श्लेपानुग्राहकत्वम् । अनेनवाभिप्रायेण भामहो न्यरूपयत्- 'तत्सहोक्युपमाहेतुनिदशात् त्रिविधम्'-इत्युक्त्या, न तु अन्यालकारानु- ग्रहनिराचिकीर्पया। रसविशेषमिति विप्रलम्भम् । सशोकशब्देन व्यतिरेकमानयता शोकसहभूताना निवदचिन्तादीना व्यभिचारिणा विप्रलम्भपरिपोपकाणामवकाशो दत्त ।-0p et , pp 227-238 The verse has been quoted by Jagannatha in his Rasagangadhara under the व्यतिरेक He Appаyya Diksita, who in hus Kuralayananda, refers to the Dhvanikara's remarks on this ( as recorded section ), which seem been much misrepresented by him in the heat of the controversy Compare "यदपि कुवलयानन्दकृताऽलकारसवस्वोक्तार्थानुवादकेन न्यूनताया- मुदाहृतम् - रक्तस्त्व नव पल्लवैरहमपि श्लाघ्य (प्रियाया गुणै इत्यत्र सशोकत्वन अशोकापेक्षयाऽपकप पर्यवस्यति इति, तदपि चिन्त्यम् । रत्याद्यनुकूलतया कुतश्चिदङ्गाद भूषणापसारण यथा शोभाविशेषाय भवति, एव प्रकृत उपमालकारदुरीकरणमात्रमेव रसानुगुणतया रमणीयम , न व्यतिरेक । अत एव असमालकार प्राञ्चो न मन्यन्ते अन्यथा तवालकारान्तरतया ततस्वीकारापत्ते । अत एव ध्वनिकृता सहृदयधुरन्धरेण 'सुकविषु रसानुसारेण क्वचिदलकारसयोग क्वचिदलकारवियोग च कुर्याद' इत्युक्त्वा "रक्तस्त्वम् इति पद्य सादृश्यदुरीकरणे उदाजह्न । pp 475-761 cit I But coippare Nagoji Blatja s arguments in defence of Appay ya Dilsita s View अमद चित्यम्-उपमानाद्धि उपमय वण्यमान वैरक्षण्यमेव गुणाधिक्यकृत व्यतिरेक । तच्च पविद्युपमेयोत्वपपय- ·UDDYOTA II 61 TEXT PM $२८ । नानालंकारद्वयसन्निपातः । कि तर्हि ? अलंकारा- न्तरमेव ग्लेप-व्यतिरेकलक्षणं नरसिंहपद् इति चेत्, , न। तस्य प्रकारान्तरेण व्यवस्थापनात् । यत्र हि इलेपधिपय एव शब्द प्रकारान्तरेण व्यतिरेक-प्रतीतिर्जायते, स तस्य विपयः। यथा- 'स हरिर्नाम्ना देवः सहरिवस्तुरगनिवदेन' इत्यादौ। अत्र हि अन्य एव शब्दः इलेपस्य विषयोऽन्यश्च व्यतिरेकस्य । यदि चविधे विपयेऽलंकारान्तरखकल्पना क्रियत, तत समृप्टैर्विपया- पहार एव स्यात् । श्लेपमुखेनैवान व्यतिरेफस्यात्मलाभ इति नायं संसृप्टेर्विपय इति चेत, न। व्यतिरेक्स्य प्रकारान्तरेणापि दर्शनात । यथा- नो कल्पापायवायोरदयरयदलक्ष्मापरस्यापि शम्या गाढोगीर्णोज्ज्वलश्रीरहनि न रहिता नो तमःमज्जलेन । प्राप्तोतपत्तिः पतगात न पुनरुपगता मोपमुष्णविपो वा वत्ति: सैवान्यरूपा मुसयतु निसिलद्वीपदोपस्य दोतिः॥ नान श्लेपमानाच्चारुत्वमतोतिरस्तीति श्लेपस्य व्यतिरेकाद्गत्वेनेय यमायि, पापितदपवर्षपर्यवमायि, याचिरादाभयप वग्रामि । जाधिर न्यून प. पदावपि उत्वपरर्पपरी एक। तत्र अपरपर्यवमायि रसास्वमियत्र । अन उपमेय समीकरवादिगम्पतनस्व-महृदयस्यादिनि नागरलिय गोषहित. स्वाभ्या च सराद्गुणाधिवप्रतीतावपि पापम्प स्वम् पगाराष्टरगत् पिरहि- वासवाञ्च वरमचतनत्वमेव सम्पर न पुन प्रियावियागादिपोरामाद- न्यादि-इति प्रतीतिपयमानान् विरहानापयिनियताविषय:- पार पयस्पति। अत एव प्रियाथियागाचपि तुपन परमाक्यों मर्य भुनम् इति वास परितार्यम् । एते एयापनुपरेवादि उदार-मा. म | गौरवगनपि सारमादिप गाइपर मिरिणामया पपलपारिप: सवा सापहवाय तुमय पार -lor.ch.

·62 THE DIS WYALON OF ANANDATARDITA YA विवक्षितत्वात न स्वतोऽलंकारता इत्यपि न वाच्यम् । यत एवं- विधे पिपये साम्यमानादपि मृप्रतिपादिताच्चारुत्वं दृश्यत एक। यथा- आक्रन्दाः स्तनितैबिगेचनजलान्यथान्ताराभि स्तदपिच्छेदभुनश्च गोरशिखिनस्तुल्यास्तडिविभ्रमः । अन्तर्म दयितामुग्व तव शशीवित्तिः समैवारयो स्तत कि मामनिग सखे जलपर । त्वं दग्धुमेयोद्यतः।। -न्याढो॥ EXPOSITION $ 28 ग orie तन कि नावालकार चैत-Now it might be argued that in the verse रक्तस्त्वम there are not 110 independent figures viz श्लेष and व्यतिरक, shown presently but there is only figure of spe ch which is इलेष व्यतिरेक (सकर ) quite different from the former So it cannot be stated that has b en rejected in favour of व्यतिरेक, for it presupposes the crustence of two independent figures a falsc assumption Compire °Locana_ "कि नहींति। सङ्करलकार एवायम् । वा त्यक्त कि वा गृहीत मिति परस्याभिप्राय ।।' न इत्यादौ-Anandhavardana now defincs thc scope of ** proper and distinguishes it from a casc where इलेप and opfatter are both indepandent figures Wllen both इलेप and cafera conhere in the same substratum ( nord uut ), then and then only can thero be genuine case of सकर But when the substrata of the two figures are d fferent they should be regarded as two independent figurus and not the constituents of tertiuni gud viz सभर For example 'सहरि निवहेन 15 an Instance of इलेपब्यतिरेक (सकर) since the expression सहरि which 1s श्लिष्ट is the substratumm 2 a ·UDDYOTA IL of व्यनिरेक too Comp Locana तम्येति सबरम्य । एकत्र हि विपयेऽलकारद्वयप्रतिभाल्लास सकर । सहरिशब्द एको विपय स हरि , यदि वा सह हरिभि सहरिरिति ।"-p 228 Thus It is really an example of एक वाचकानुप्रवेशसकर अन हि व्यतिरेकस्य-But in the instance cited in th Irt --viz. "रक्तस्त्वम्- etc, the two figures इलप and -यतिरेक do not coinhere in the same substratum. Thuse belongs to such words as रक्त, शिलीमुख etc while the apprehens on of व्यतिरेक 1s given rise to by the terris अगाय and सशोक So It cannot be called a case of एक्वाचकानुप्रवासकर 'अम होति । हिशब्दस्तुशब्दस्या । 'रक्तस्त्वम् इत्यत्र यर्थ । अन्य इति--रक्त इत्यादि । अन्यश्च अशाक सगोकादि । - Locana यदि च स्यात्--Now, it might be contended that if th-whole versc constituting a sentence be taken as one single umil insteid of such discretc words रक्त, सशाकetc, both दलप and व्यतिरक can bo looked upon as coinhering in the same substratum and the versc रक्नम्त्वम्- would 1c an instance or दलेप-व्यतिरेक सकर Anandavardhana argues that such a contention would lcave no scope for Trither two or more figures come together independent of one another, ior all sucli cases would be comprehended under समर' As Locang observes 'नत्र पाक्यात्मक विषयमाधिस्य एकविषय साद मस्तु राकर इत्याराग्राह यदीति । एवविध याक्यरक्षण विपये। विपय इत्यात्व विवक्षित बाभ्यग। एक्वाश्यापक्षया यद्यविषयत्यमुपा, नान यसचिन रागृष्टि स्यात् गार ध्यान त्वात ॥ -~p 229 Lumiar परमेषत्र विषय यायनिकम् । पापिन Adryaprckasa I4 of the difc once betncen dita-d nyfez see our nuies on Udl ola I Sec. $ 35 -- । 2 ·THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDIIANA view Is an instance श्लेपमुखेनैवान दर्शनात —Having refuted the that 'रक्तस्त्वम्- of एकवाचकानुप्रवेसकर Anandavardhana proceeds to confute the view that it is an allustration of अनुग्राह्यानुग्राहकभावसकर Others might argue that the figure of speech व्यतिरेक 1s based on उपमा, and as in the present verse the व्यतिरेक in the last foot 1s based on श्लेपोपमा, the latter is the cause of the former, and the relation of अङ्गाङ्गिभाव or अनुनाह्यानुग्राहकभाव subsists bet ween them So it is a case of इलेष व्यतिरेक सकर of the अङ्गाङ्गिभाव variety Anandavardhana replics that this argu ment is not reasonable For, though aufat must be based on THT, still there is no hard and fast rule that the similarity must be explicitly stated in so many words It might as well be implied and hidden in the background 1 So, though in the versa cited in the Vrt 3941 based on 9 is cxprcsscd in the opening lines, yet that particular उपमा should not be regarded as forming the basis of the cufata of the last line Compare °Locana ननूपगागों व्यतिरेक , उपमा च श्लेपमुखेन- वायातेति श्लेपोऽत्र व्यतिरेकस्यानुग्राहक इति सङ्करस्यैप विपय । यत्र तु अनुग्राह्यानुग्राहक भावो नास्ति तत्र एकवाक्यगामित्वेऽपि ससृष्टिरेव । तदेतदाह-कि सर्वत्र उपमाया स्वशब्देनाभिधाने व्यतिरेको भवति, उत गम्यमानत्वे । तगाद्य पक्ष दूपति- प्रकारान्तरेणेति। उपमाभिधानेन विनापि इत्यर्थ ॥-0p ct, P 229. Anandavardhana illustrates this by citing the 'नो कल्यापायवायो-' (Mayura's Surpasataka) IIcrc hc contrasts the flickering famc of an ordinary lamp with the luminous and inextinguishable bluzc of the colar orb IC is an instance of cofatt, but no similarity is expressed at all Scrse I compare : शम्दोपात्त प्रतीते या सादृश्ये वस्तुनोईयो । तत्र यद भेदक्षन व्यतिरेव स उच्यते ।।

·UDDYOTA II 65 As Anandavardhana notes: अन हि ...दर्शित:. Compare 'Locana : शम्या शमयितु शक्या इत्यर्थः । दीपवर्तिस्तु वायुमात्रेण शमयितुं शक्यते। तम एव कज्जलं तेन । न नो रहिता अपितु रहितव। दीपवर्तिस्तु तमसाऽपि युक्ता भवति, अत्यन्तमप्रकटत्वात् कज्जलेन च उपरिचरेण । पतङ्गात् अर्कात् । दीपवत्तिः पुनः शलभाद ध्वसते, नोत्पद्यते। साम्येति । साम्यस्य उपमाया: प्रपञ्चेन प्रवन्येन यत् प्रतिपादनं स्व-शन्देन तेन विनापीत्यर्थः । एतदुक्तं भवति-प्रतीयमानव उपमा व्यतिरेकस्य अनुग्राहिणी भवन्ती नाभिधान स्वकण्ठेनापेक्षते। तस्मान्न श्लेपोपमा व्यतिरेकस्य अनुग्राहित्वेन उपात्ता ॥-p. 230. नात्र . दृश्यत एव-But, inspite of all that has been said in favour of hy being an independent figure, the opponents might persist that though in other cases HT might be considered in detachment from zafata, yet in the present case श्लेपोपमा is the अङ्ग ( being the cause ) of व्यतिरेक, as there is no charm due to the former and conscquently it would be of अङ्गाङ्गिभावसकर. Anandavardhana demurs that TITAT has its own beauty, and should be regarded as an independent figure and not merely 3 constituent clement of व्यतिरेक He quotes the verse-'आनन्दा. स्तनित:-' to illustrate that in the case of व्यतिरेक, उपमा alonc ( without any touch of 74 ) can enhance the beauty of a poem; and there is no Insaying the fact that उपमा based on श्लेप would be more charming still. Compare Locara: "यद्यप्यन्यत्र नव, तथापीह तत्प्रावण्येनंव सोपात्ता; तदप्रावण्ये स्वय चारत्वहेतुत्वाभावात्-इति दलेपोपमान पृषगलवारभावमेय न भजते। सदाह-नाति। एतदधिद्ध स्व-मवेदनवाधितत्वादिति हृदये गृहीत्वा स्वसवेदनमपह.यान पर इलेप विना उपमामात्रण पारस्वसपन्नमुदाहरणान्तर संयन् निस्त्तरीकरोति-पत् ग्यादिना।" a case -p.231.

·THE DIIV NYALOKA OF ANANDAVARDHANA - TEXT यथा- ६२९ । रसनिर्वहङ्गकतानहदयो यं च नात्यन्तं निर्वाड- मिच्छति । कोपात् कोमललोलबाहुलतिकापाशेन वद्धा हद नीसा वासनिकेतन दयितया सायं सखीनां पुरः। भूयो नैवमिति सवलत्कलगिरा संसूच्य दुश्चेष्टितं धन्यो हन्यत एव निहु तिपरः प्रेयान रुदत्या हसन् ।। अहि. रूपकमाक्षिप्तमनियूदं च परं रसपुष्टये ॥ now EXPOSITION 3-29, Anandavardhana explains the hemistich 'नातिनिर्वहणैषिता' : "एवं ग्रहणत्यागी समर्थ्य 'नातिनिर्वहणपिता' इति भागं व्याचष्टे-रसेति ।"--"Locana. The poet should not carry a particular figure to its logical extreme (निर्वहण ). if the emotional cffect be hampered thereby. Thus, in the verse quoted the sender arm has been likened to a creeper': hat the port has stopped there, without availing himself of the implications of that super-imposition, which if worked out logically in all its details would have demanded the further superimposition of व्याधवधू on दयिता, of कारागारपञ्जर ०१ वासगृह, a process contrary the dictates of all good sense an&propriety Thus, thic 97 has besn arrested, in conformityr with th: prevailing sintiment of शृङ्गार. Compare: "माहुलतिकाया: वन्धनीयपाशवेन स्रणं यदि निर्वाहयेत् , दयिता ध्यापवधूः, वासगृह कारागार-पन्जरादीति परमनौचित्यं स्यात्"- *Cocarma. p. 232. to TEXT ६३०। निर्वोमिष्टमपि यं यत्नादगत्वेन प्रत्यक्षते। यथा- ·UDDYOTY II 67 श्यामाख चकितहरिणीप्रक्षणे दृष्टिपातं गण्डच्छायां शशिनि शिखिनां भारेपु केशान् । उत्पश्यामि प्रननुपु, नदोवोचिषु भ्र.विलासान् हन्तकस्थं क्वचिदपि न ते भोरु ! सादृश्यमस्ति । स एवमुपनिवध्यमानोऽलंकारो रसाभिव्यक्तिहेतु: कवर्भवति । उक्तप्रकारातिक्रमे तु नियमेन व रसभद्गहेतुः सम्पद्यते । लक्ष्य च तथाविध महाकविमवन्धेप दृश्यते बहुशः। तत्त सूक्तिसहस्रद्योति- तात्मनां महात्मनां दोपोधोपणम् आत्मन एव दपर्ण भवतीति न विभज्य दर्शितम् । किं तु रूपकादरलकारवर्गस्य येयं व्यञ्जकले रसादिविपये लक्षणदिग दशिता तामनुसरन् स्वयं चान्यत् लक्षणमुत्प्रेक्षमाणो यदलक्ष्यक्रमप्रतिभमनन्नरोक्तमे ध्वनरात्मानमुपनिवनानि मुकविः समाहितचेतास्तदा तस्यात्मलामो भवति महीयानिमि॥ EXPOSITION run counter to विप्रलम्ग शुमार) 530 In this section Anandavarthina explains the Kärcha. portion ' निढावपि . वेक्षणम्'-The akamkāra, even though carried out to its logical extre nc, must be subordirate to the principil sentiment. In the virs: 'श्यामास्वन-(Afrghadura, 109), the igure of sprech उत् क्षा has been effectively carried out to the very end by the poc' and yet that do-s not thc prevailing mood (ic Compure Locana निर्योदुमिनि । निःोपेग परिगमापयितुमि ययं । मगमामु गुगन्धि प्रिय लागु पाण्टिम्ना तनिम्ना वक्तित्वेन च योगात् । भगिनि इनि पाण्डुरत्यान्। उत्पनगमि परनेनोन्प्रो । जीवितमधारणायेत्यर्थ । इन्तति पष्टम्। एपस्थमादृश्याभाये हि दोलायमानोऽह मांग स्पिनो न पुत्रचित् एरस्म धृति लनं इति भाव । भीर इति। मो हि यानरहदयो मयति नामो सर्वव.

·68 THE DHVAN YALOKA OF ANANDAVARDHANA View. In मेकस्थ धारयतीत्यर्थः । अत्र हि उत्प्रक्षायास्तदभावाध्यारोप- रूमाया अनुप्राणक सादृश्य यथोपकान्तं तथा निर्वाहितमपि विप्रलम्भ- रस-पोषकमेव जातम् ।।-0p. cit , p 233 स एवम् . दर्शितम् --If the principles formulated above be properly observed by a poet, the poetic figures would uniformly turn out to be important accessories towards the developbeat of the sentiments in Otherwise, the alanıkūras do only mar the charm of the aesthetic relish There are numerous instances the works of great poets, that can serve as illustrations of the breach of these poetic norms But Anandavardhana, out of intrinsic modesty and respect for genius, desists from eating the counter-examples (प्रत्युदाहरण) As he remarks : 'तत्तु सूक्ति • दूषण भवति'. Hemacandra, the great Jaina teacher, however, records in his Kārzānusāsana instances to illustrate the violation of these principles The relevant extracts are given below from that treatise :--- "तन रगोपकारप्रकारानाह- तत्परत्वे काले ग्रहत्यागत्योः नातिनिर्वाहेऽप्यङ्गत्वे रसोप- कारिणः।। अलकारा इति वा ते। तत्परत्व रसोपकारकत्वेनालकारस्य प्रवेश, न वाधकत्वेन, नापि ताटस्थ्येन । यथा-'चलापाजा- मित्यादि। वाधकत्वेन यथा- 'सस्त सग्दामशोभा त्यजति पिरचितामाकुल. केशपाश. क्षीवाया नूपुरी च द्विगुणतरमिमी मन्दत. पादलग्नी । व्यस्त. यम्पानुबन्धादनवरतमुरो हन्ति हारोऽयमस्या. मोडन्या पीडयेव स्तनभरविनमन्मध्यभङ्गानपेक्षम् ॥' Cp न येवल यो महतोपभापते शुगोनि तस्मावति य स पाउभा ।।--Kunārarambhara, Canto V , ·UDDYOTA II 69 -अत्र पीडयेवेत्युत्प्रक्षालंकारोऽङ्गी सन् तदनुग्राहकश्चार्यश्लेपः करुणो- चितान् विभावानुभावान् संपादयन् वाधकत्वेन भातीति न प्रकृत- रसोपकारी ।। ताटस्थ्येन यथा- 'लीलावधूतपमा कथयन्ती पक्षपातमधिकं नः । मानसमुपैति केयं चित्रगता राजहंसीव ।।' पुलहक लिखित-सागरिका-प्रतिबिम्बदर्शनाभिजाताभिलापस्य वत्स- राजम्येयमुक्तिः तटस्थस्येव कविनोपरचितेति श्लेपानुगृहीतोपमालकार- प्राधान्येन प्रस्तुतो रसो गुणीकृतोऽपरिजिघटिपया ।। अङ्गत्वेऽपि कालेऽवसरे ग्रहण यथा-'उद्दामोत्कलिकाम्-' इति। . न त्वेव यथा- 'वाताहारतया जगद्विपधरैराश्वास्य नि:शेपित ते ग्रस्ताः पुनरभ्रतोयकणिका तीनवर्वहिभिः । तेऽपि क्रूरचमूरुचर्मवसन ताः क्षयं लुब्धके. दम्भस्य स्फुरित विदन्नपि जनो जाल्मो गुणानीहते ।।' अत्र वाताहारत्व पश्चाद् वाच्यमपि आदो उक्तम् इत्यतिशयोक्ति- रनवसरे गृहीता। तथाहि प्रथमत एव प्रथमपादे हेतूत्प्रेक्षया यदतिशयोक्तैरुपादान, न तत् प्रकृतस्य दम्भप्रकर्पप्रभावतिरस्कृनगुण- गणानुशोचनमयस्य निर्वेदस्य अङ्गतामेति । नहि वाताहारादधिको दम्भस्तोयकगयत, नापि ततोऽधिक दम्भनत्वं मुगाजिनवसनमिति ।। गृहीतस्यायसरे त्यागो यथा- "रक्तस्त्व'-मिति ।। न स्वेद यथा-- आशा शमसिसामणिप्रणयिनी शास्याणि चक्षुर्नवं भक्तिभूतपती पिनाकिनि पद लहूति दिव्या पुरी। उत्पत्तिद् हिणान्वये च तदहो नेदग् यरी लम्यते स्याचेदेष ग रावणः क्य न पुनः सर्वत्र म गुणाः ।। अत्र 'न रावण'-इरयस्मादेय त्यागो युक्तः । तथाहि रावण इत्येतज् जगदानन्दकारित्यारान्तरं प्रतिपादयग्ननास्प पर्मवीरं प्रत्यनुमावता ।

·70 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA प्रतिपाद्यते । ऐश्वर्य पाण्डित्यं परमेशभक्तिर्देशविशेपोऽभिजन- इत्येतत् सर्व लोकमपवाधमानस्य अधर्मपरस्य नार्थक्रियाकारकमिति तावतोऽर्थस्य तिरस्कारकत्वेनैव रावणचेष्टितं निर्वाहणीयम्। यत्त अन्यदुपात्तं 'क्व नु पुन'-रिति तद्यदि ससंदेहत्वेन योज्यतेऽथाक्षेपत्वेन अथापि 'नेदृगवरो लभ्यते' इत्यर्थान्यरन्मासत्वेन तथापि प्रकृतस्य धर्मवीरस्य न कथंचित् निर्वाहः ।। नात्यन्तं निर्वाहो यथा - 'कोपात् कोमले'ति ।....न त्वेवं यथा-- 'सञ्चितपक्ष्मकपाट नयनद्वार स्वरूपताइन । उद्घाट्य सा प्रविष्टा देहगृहं सा हृदयचौरी।।' -अब नयनद्वारमित्येतावदेव सुन्दरं शृङ्गारानुगुणं, नत्वन्यद्रूपणम् ॥ निर्वाहऽप्यङ्गत्वं यथा-'श्यामास्वङ्गमिति' ।....नत्वेवं यथा- 'न्यञ्चत् कुञ्चितमुत्सुकं हसितवत् साकूतमाकेकर व्यावृत्तं प्रसरत् प्रसादि मुकुलं सप्रम कम्प्रं स्थिरम् । उद्धृ भ्रान्तमपाङ्गवृत्ति विकचं मज्जत्तरङ्गोत्तरं चक्षुः साधु न वर्तते रसवशादेककमन्यक्रियम् ।।' अत्र रावणस्य दृविंशतो वैचित्रण स्वभावोवितर्निहिताऽपि रसस्य अङ्गत्वेन न योजितेति ॥--Op.cit., Pp. 17-22. TEXT ६ ३१ । क्रमेण प्रतिभात्यात्मा योऽस्यानुस्वान- संनिभः। शब्दार्थशशिमूलत्वात् सोऽपि दुधा व्यवस्थितः ॥१०॥ अस्य विवक्षितान्यपरवायस्य ध्वनः संलक्ष्यनमव्यगासाद- नुरणनमरुयो य आत्मा सोऽपि गब्दशक्तिमूलोऽर्थयत्तिमूल. चेति दिमकारः ॥

·UDDYOTA IC EXPOSITION $31 Having thus discussed the nature of असलक्ष्य-कम चनि ja all its details, Anindavardhana proposes to deal with the other variety of विवक्षितान्यपरवाच्यध्वनि-12 सलक्ष्यमति, also called अनुस्वान-सनिभ ध्वनि The name is signifcant an so far as the sequence beliver the apprehension of th• expressed and the suggested senses is distinctly noticeable, just as the sequence between the first sound and tho vibrations thereof is noticeable when a bell is rung 125079-TFT again has two main divis ons according as it is based on formal suggestiveness (शब्दाकिनमूल') or material Fu38 'tiveness ( अर्यशक्तिमूल') Compare °Locana "एवं विवक्षितान्यपरवाच्यध्वने प्रयम भेदमलक्ष्यक्रम विचा द्वितीय भेद विभक्तुमाह-मेणेत्यादि। प्रथमपादोऽनुवादभागो हेतुत्वेनोपात्त । घण्टाया अनुरणनमभिधातजशब्दापेक्षया क्रमेणेय भाति । सोऽपीति । न पेवल मूलनो अनिद्विविध | नापि वैवल विवक्षितान्यपरवाच्यो द्विविय । अयमपि विविध एवे यशिदाय ॥" Op cit , pp 234-35 TEXT ३३२॥ ननु शब्दशारया यतार्यान्तर ममागते म यदि वने प्रकार उच्यते, तदिदानी इलेषस्य विषय एवापहृतः स्यात् । नापहन इत्याह- आक्षिप्त पवालंकारः शशक्त्या प्रकाशते । यस्मिन्ननुमः शडेन शाशपत्युदभयो हिसः॥२॥ पम्मादरंगारो न यस्तुमान गम्मिन कान्ये गटगत्या प्रारते म मदात्युभो भनिग्लिम्मा सिभिनय । ग्ट्ये च सन्दमतया मागमान लेपः। यथा- ·12 THIE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA येन ध्वस्तमनोमवेन वलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो यश्चोत्तभुजद्गहारवलयो गङ्गां च योऽधारयत् । यस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः पायात् स स्वयमन्धकक्षयकरस्वां सर्वदोमाधवः ।। EXPOSITION !! $ 32 When a homonymous word ( pat 15 ) is used to denote more than one sense-one of which is total (i.e. contextual ) and the other ato, the former alone is conveyed through the primary function or Denotalion (AFTETT- 29191), while the latter is comprehended through suggestion (TAT). The 3TAHT sense cannot be convcyed through the self-same function of denotation, because the context (Acut ) is one of the restrictive factors enumerated by Blartphari, thit delimit the scope of denolarion to the field of the contextual sense alone, where the conventional meanings (TTT) are many and consequently indeterminable (99999). In such cases the word-element is the most important factor, since the substitution of any other synonymous word for that particular word in question will fail to give rise to the cognition of the BTTHCT - sense. Now, it might be asked : 'What is the difference between श्लेप and शब्द-शक्तिमूलध्यनि ? 'In both the cases we have homonymous words ( 377129- 700), and the apprehension of more than one sense there from. So what is the reason for differentiating them as two distinct categories ? What more, if in such cases we posit 'शब्दशक्तिमूलध्वनि instead of श्लेप, there would be left exclusive scopo for the latter. As Anandavardhana puts it : 77 ...Ta. fata>. The Dhvanikára has answered this contention in the present Idrina: spiferati....fe #:'-True. that in 777f99ft, as in , we fase the apprehenno ·UDDYOTA II 73 sion of more than one sense But, while in the former we have in addition, the apprehension of an unexp csscd poetic figure ( 376177 ) quâ some definite relation like diku etc subsisting between the two sensas (p=, the primary and the suggºsted ), in the latter no such relation is cognised And this constitutes the essential difference between the two categortes (iz इलेप and शब्दशक्तिमूलध्वनि) In इलेप two or more senses are realised minus that uexpressed relation that constitulcs the link between the two discretc meanings As Anandavardhana observes यम्मादलकारी इलेप --AS an illustration of 19, when two unrelated facts alone are comprehended he cites the verse 'येन ध्वम्तमनोभवेन- This is an adoration to Sıva and Vişnu simultancously Compare "Locard येन ध्वस्त बालक्रीडायामात्मन शक्टम् । अभवेन मजेन मता । वलिनी दानवान यो जयनि तादृग येन कायो वपु पुराऽमृत- हरणकाले स्त्रीत्व प्रापित । यश्चोवृत्त समद वालियास्य भुजङ्ग हतवान् । रवे शब्द लयो यम्य । 'अकारी विष्णु 'इत्युपते । यश्चाग गोवर्धन पर्वतं गा च भूमि पातालगताम अधारयत ! यस्य च नाम स्तुत्यमाय आहु । वि तन ? शामिन मथ्नानि इति विवप्- राह, तस्त्र शिरोहरो मूर्यापहारय इति । सत्वा माधवो विष्णु मयंद पायात्। कीदा ? अपानाम्ना जनाना येत भयो निवामो द्वारखाया एन । यदि वा मोपले इपीकाभिम्तेपा क्षयो विनामा येन गृत ॥ द्वितीयोऽयं --येन वस्तयामेन सता लिजितो दिल्ली सम्बन्धी याय पुरा मिपुर निदहनावगरे स्त्रीया र व नीत. उद्वत्ता भुजना एवं हारा यलपादन याय, मन्दाकिनी च यामधारयन् । यस्य च पय नमिमस् पन्द्रयाम शिर माह । हर इति च मम्य नाम स्तुपमा । र भगवान् स्ययमेव अ धकामुरम्य विनासकारी wat गयंदा मारम् उमाया भयो बरम पापादितिअत्र वस्तुमात्र दिनीय प्रतीत नाल र दीपर्यय विषय ||-or cita ?

·74 THP DHYANYALOKA OP ANANDAVARDHANA pp 235-36. This view of Anandavardhara-re that in शब्दशक्तिमूलcafit there must necessarily be an apprehension of the cxpressed relation to link the two apprrently discrete ideas, seems to be contrary to the opinion of later authors like Mammaja etc, who state that more at (fact) might also be suggested in a cass of शब्दशक्तिमूलध्वनि. As Mamirata observes अलंकारोऽध वरत्वेव शब्दाद् यत्रावभासते । प्रधानत्वेन स ज्ञेय शब्दशक्त्युद्भवो द्विधा ।। -Koryaprokala, IV 38 As an example of शब्दशक्तिमूलवस्तुन्वनि, Mammata cites the Verse "पन्थिअ एत्थ सत्थरमरिथ मण पत्थरन्थले गामे । उष्णअपाहर पेरिखउण जड वससि ता वससु ।'-and notes : “अन यापभोगक्षमोऽसि तदाऽवेति व्यज्यते ।। -- Riyyara, in his commentary called #T&TTTTT on Mammata's work, criticises Mammata for regarding वस्तुध्वनि as a variety of शब्दशक्तिमूलध्वनि, though he himsclf_sustifies शब्दशक्तिमुलवस्तुध्वनि in hs Alamkāra-Survasva Compare : यत्र तु प्रस्तुताभिधेयपरत्वेऽपि वाक्यस्य दिलष्टपदमहिम्ना बक्ष्यमाणार्यनिष्ठमुपक्षेपापराभिधान सूचक व तत्र कि लेप उत शब्दशक्तिमूलम्वनिरिति विचार्यने । अर्थद्वयस्य अन्वितत्वेन अभिधेयता वक्तुमनिटे । नापि ध्वनि । उपक्षेप्यस्य अर्थस्य असबद्धत्वाभावात् तेन सह उपमानोपमेयत्वस्य अविवक्षणात् । न चान्या गतिरस्ति । तदत्र कि कत्र्तव्यम् । उच्यते- लेपम्य उक्तनयेन अप्रवृत्तवने रेवाय विषय इति निश्चय । तथाहि- शान्दशक्तिमूले ध्वनी अर्थान्तरस्य अमबद्धत्वात् सम्बन्धार्थमौपम्य तत्र न तावत् इलेप ।

·UDDYOTA U 75 कल्प्यते । स च संबन्धः प्रकारान्तरेण औपम्यपरिहारेण यद्यप्युपपा- दयितुं शक्यः स्यात् , तत् कोऽयमभिनिवेशस्तत्र उपमाध्धनौ। वस्तु- ध्वनिरपि सम्बन्घान्तरेण तत्र समीचीनः स्यात् । अत एव- 'अलंकारोऽय वस्त्वेव शब्दाद् यत्रावभासते। प्रधानत्वेन स ज्ञेयः शब्दशक्त्युद्धवो द्विधा ।। --- इति न्यायभवनवन्धन (?) द्विधा शब्दशक्त्युद्भव उक्तः । एवं प्रकृतेऽपि यत्र सूचनान्यापारोऽस्ति तत्र शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनि- बोद्धव्यः। यथा- 'सद्यः कौशिकदिग्विम्भणवशादाकाशराष्ट्र रसात त्यक्त्वा धूसरकान्तिवल्कलघरो राजास्तरीलं ययो। तत्कान्ताऽप्यथ सान्त्वयन्त्यालकुलध्वानः समुल्लासिभिः क्रन्दन्तं कुमुदाकर सुतमिव क्षिप्रं प्रतस्थे निशा॥ इति । हरिश्चन्द्र परितेऽत्र प्रभातवर्णनानुगुण्येन राजशब्दाभियेऽस्तमुपेयुपि चन्द्रे रोहिताश्वास्यतनयसहितया उशीनर्या वध्वा युक्तस्य हरिश्चन्द्रस्य राशो विश्वामित्रसंपादितोपद्रववशात् प्रातः स्वराष्ट्र त्यक्त्वा वाराणसी प्रति गमनं सूचितं स्यात् । तथा च कौशिकशब्दः प्रकृते इन्द्रोल कयो- वर्तते। सूचनीयार्थविषयत्वेन तु विश्वामित्रवृत्तिः। वल्कलमुताभ्यां खोपम्यं सूचनोयार्थ नरपेक्ष्येण सादृश्यसंभवमात्रेण संभवनीयम् । अतश्च प्रकृतेन सूचनीयस्य संबन्धात् शब्दशक्तिमूलो वस्तुवनिरयम् ।। Op. cit., pp. 101-103. Jayaratha remarks that this incongruen- It is really an instance of पदार्पोमपाक्तिमूलध्वनि as Jayaratun obseries in his conumentary "मा ध यपपि मृनादिरूपा- तिरप्परिन इनि वानुपनेरुमपनियूलत्वमेव तथापि सदानित मुटा स्पिनि तन्मूदत्यमेव अत्यनाम्योक्तम् ।।---fod. e right justity Rayyaka by relesting to the marita : 'यो हि उमयो म्याने भति लमतेमावस्यतरम्यानम्' as he bi.nsell done similar context in delaadiog tlie Dhranil dra. int R ·16 TIJE DIVANYALOKA OF ANANDAYARDIANA two In two ing cy between the views of Rayyaka as stated different places is only apparent and can be casily reconciled. For the criticism in his Kāvjayrakäsa-Samleta should be construes as having reference to the particular illustration and not to वस्तुध्वनि 13 such. As he notes:- ".. यत्तु काव्यप्रकाशसकेते सन्थकृता वस्तुध्वनेः शब्दशक्ति- मूलत्वं चिन्त्यमुक्तम् , तदुदाहरणाभिप्रायेगैनोन्नेयम् । तन हि 'पन्थिअ ण इन्य सत्यर-' इत्याधु दाहरणम् उभयशक्तिमल शब्दशक्तिमूलस्य वस्तुध्वने श्रीमम्मटेनोपातम् ।।''1-Vimarsti. loc. cit Jagannatha, too, in his Rasagangadhara upholds this twofold classification of शब्दशक्तिमूलध्वनि. The followcxtract de ling with वस्तु-ध्वनि should be carefully noted:- “शब्दशक्तिमूलवस्तुध्वनिर्यथा- 'राज्ञो मत्प्रतिकूलान्मे मद् भयमुपस्थितम् । बाले वारय पान्थस्य वासदानविधानत. ।' अनोपभोग देहीति वस्नु राजादशक्तिमूलानुरणनविषय. । पदात् चन्द्रोपस्थितावेव चन्द्र जनितभयवारणकारणत्वेन उपभोगस्या- भिव्यक्ते । न चान नृप-चन्द्रयोरुपमानोपमेयभाव , भेदापोहरूपं रूपक वा तथाऽस्तु इति वाच्यम् । इह नृपरूपस्यार्थस्य चन्द्ररूपार्थ- गोपनमात्रार्थ मुपात्तत्त्वेन युगपदुल्लसितोपमानोपमेयकयोरुपमारूपक- योस्तात्पर्य विषयताया अयोगात् । न चाससृष्टार्थद्वयबोधने वाफ्यभद- इति वाच्यम् । तुल्यकक्षतया पोरससृष्टयोरर्थयो. प्रतिपिपादयिपि- तत्व एव तस्याभ्युपगमात् । इह तु आच्छादकप्रतीतिसमये आच्छाद्या- . But thus defence does not appear very satisfactory in view of the fact that Ruyyaka in his Kavyaprakāśasamketo categorically deates दास्यक्तिमूलवस्तुवनि.

·on evimous UDDYOTA II 77 प्रतीतिः, आच्छाद्यप्रतीतो च आच्छादक-न्यग्भाव एवेति नास्ति तुल्यकक्षता ।।-0p.cit. p. 162.1 Thus, the showing of Rüyyaka, Visvanātha and Jagannātha alike, it becomes dent that when out of two senses apprehended through homonywords one is intended to be merely covertly hinted at (आच्छाद्य) instead of being plainly stated, and the other serves as a cloak (आच्छादक) to hide the former in the first instance, it is a case of a Jeaf pure and simple, the former being conveyed through suggestion ( व्यङ्गा) and the latter through Denotation ( अभिधेय ). Appayya Diksita's view regarding 727) Tarceafa is somewhat different, however. According to him, when from particular homonym (अनेकार्थ शब्द ), प्रकृत and अप्रकृत senses are cognised, both of them arc equally conveyed by Denotation (अभिधाव्यापार ), the restrictive force of factors like सयोग, विप्रयोग etc. as enumerated by Bhattrhari, being logically unjustifiable. The अप्रकृत sense is not suggested, as the followers of Mammata wouid have it. But the apprehension of the relation (सम्बन्ध ) that would link these two apparently isolated senses is caused by the fonction of suggestion ( व्यन्जनाव्यापार ) and thus we have शब्दशक्तिमूलालकार- ध्वनि in such As he states: ननु च यत्र अनेका प्रकरणाद्यविशिष्टम्, तन भवतु अनेकत्राप्यभिधान्यापारः । यत्र -a cases. I Compare also: सत्पता मपुरगिरः प्रसाधितामा मदोदतारम्भा । निपतन्ति धाराष्ट्राः पालवशामेदिनोएर्छ ।'-(वेणी. ११६) --पत्र दारद वर्णनया प्रकरणेन पाराष्ट्रादिमन्दाना हमाचर्याभिधानं नियमनात् दुर्योधनादिस्मोपः शक्तिमूलो वस्तुम्वनिः । यह पप्रान- प्रबन्यामिय यस्य रितीयामस्य मुग्यतय विशिनावात् उपमानोरमेयभावो न विवक्षित इति नोरमावनिनं छेर इनि गमयमाम् ।-Sahitya. Darpana,Chap..

·78 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA प्रकरणस्य पवचिदयऽवस्थितत्वेऽपि अप्राकरणिक शक्यान्तर प्रतीयते, तय का गति ? यथा- 'असावुदयमारूद कान्तिमान् रक्तमण्डल । राजा हरति लोपस्य हृदय मृदुभि कर. ॥'-इति चन्द्रो- दयवर्णनप्रस्तावे। अन हि अप्राकरणिको भूपतिरभ्युदयादिविशिष्ट. प्रतीयते । अत्र प्राञ्च.-'तत्र शब्दशक्तिमूलो व्यञ्जनाध्यापार एवं शरणम्, गत्यन्तराभावात् । न हि तस्य तथाभिधा सभवति, तस्या. भकरणेन नियन्त्रित-वात । नापि लक्षणा, मुख्यार्थवाघाद्यभावात् । न चाभिधाया इव व्यञ्जनस्यापि प्रकरणेन नियन्त्रणे, तेनापि न तनिर्वाह इति वाच्यम्, तन्य धर्मिग्राहकमानेन तदनियम्यतयैव सिद्धे ॥... वय तु ब्रूम --'असावुदयमारूढ -' इत्यादी प्राकरणिके- ऽर्थे प्राकरणिकवत् अप्राकरणिकेऽपि 'राज-कर-मण्डलादिशब्दाना परस्परान्वय-योग्य-नृपत्ति-तद्ग्राह्मधनदेशादिवाचकाना समभिव्याहार- रूपमभिधानियामकमस्तीत्यर्थद्वयस्यापि प्राकरणिकत्वे इव प्राकरणिका प्रकारणिकरूपत्वेऽपि उभयत्र अभिघंव व्यापार , यथोक्तसमभिव्या- हारस्यापि शब्दान्तरसनिधिरूपत्वेन प्रकरणवदभिधानियामकत्वात् ।.. तथाहि-प्रकरणादिकमुल्लङ्कर व्यञ्जनाव्यापारेणापि अर्थान्तरप्रत्ययो न सर्वत्र वक्तु शक्यते, प्रकरणादीनामभिधानियामकत्वकल्पनस्येव व्यर्थत्वापत्ते ॥ वद्धि नादृष्टार्थम्, कि तु 'संन्धवमानय इत्यादौ एकार्थ- मात्रपर नानार्थशब्दस्थले अर्थविशेषस्मृतिव्यवस्थाथ तत । यदि तत्रापि व्यगनव्यापारेणार्थान्तरप्रत्यय स्यात्, तदा कथमेषा सिध्येत् । न हि अभिमतानभिमतक्षत्रसाधारणम्य जलाशयस्य अभिमतक्षेत्रगामिनी- मेका कुल्या विधाय अनभिमतक्षेत्रगामिन कुल्यान्तरस्यापि कल्पने जलस्याभिमतक्षकगामित्व-व्यवस्था कृता भवति । कवयितुश्चमत्काराय अप्राकरणिकेऽप्यर्थे तात्पर्यम्, यत्र वाइलील- दोष , तव व्यञ्जनाव्यापारोन्मेप , न सर्वत्र इति तद्व्यवस्थासिद्धये तत्र तम नियामकानि अस्मदुक्तानि अन्यादृशानि वा अवश्यमादर्त- तथाच यत्र ·UDDYOTA 1) 79 । व्यानि, तेषा च अभिधानियामकत्वमेव वक्तु शक्यमिति व्यर्थस्तत्र व्यक्तिकल्पनापरिश्रम , दुर्वारश्च तत्र व्यक्तिवादिमतेऽपि अभिवा व्यापार तस्मात् प्रस्तुनाप्रस्तुतोभयपरेऽपि प्रस्तुताप्रस्तुतोभय वाच्यार्थेऽभिधव वृत्ति । तदुपस्थितेषु च पदार्येषु आकाङ्क्षादि- सहकारिवशाद् उभयविधवाक्यार्थप्रत्यय –इत्यप्रस्तुतविपये न पदार्थ- प्रतीतये नापि वाक्यार्थप्रतीतये व्यक्तिरपगन्तव्या ।। यत्तु प्राचाम- प्रस्तुने शक्तिमूलव्यञ्जनवृत्त्यभिधानम्, तदप्रस्तुतार्थप्रतीतिमूल के यथा 'उदयमारूढ -' इत्यादिविशेषणविशिष्ट पृथिवीपति स्वल्पं. ग्राह्यधने लोकस्य हृदय रजयति, एव तथाभूतश्चन्द्रमा मृदुलं. किरणरित्यादिरूपेग प्रतीयमाने उपमाद्यर्थालकारे तदवश्यम्भाव- दृढीकरणाभिप्रायेण । न तु तत्रापि वस्तुतो व्यञ्जनव्यापारा- स्तित्वाभिप्रायेण !!-Vruvarnka. pp_11-16 Now, it might b: contended against this interpretation of शब्दशक्तिमूलध्वनि, that there would be no ar safi based on 707277 and the traditional 180-fold division would For, in the above view the IT- म्नुस fact would also be conveyed through denotation (अभिधा), and there being no implted relation to b. communicated in th s case, as in the former, the aid of suggestion be required here at all Appayya Diksita s arguments arc ingenious though somewhat sirained 'नन्ये यम्-शब्दावित. मूलस्यालबारम्बने आ-छादितायतदिगम्बरम् इत्याशुदा हरणसत्त्वेऽपि तन्मूलो वस्तुध्यमित्यूप्येत निरल पारेऽप्रस्तुनार्थ एप वस्तुवनेरुदाहरणीमत्वात् तत्र च त्वयाऽभिधाङ्गीकारात्-नि चेत्, यत्र अप्रस्तुतेऽयऽभिधयय प्रतिपाद्यमाने तन्मूलमनभिषय यस्तु प्रतीयते. तत्र तदद्गीपारात् इनि। यया-- 'निरवानिश्च समुनिहन्ति पुप्यगि नरेन्द्र । यस्मै त्यम् । अन हि 'नयनि-देन मस्तुसाद यादन्यस्मिन् सममि- scope for fall down would not ·80 TIIL DIYANYALOKA OR ANANDAVARDITANA व्याहृत-शनिविरुद्धरूपेऽप्यथं अभिधयव प्रतिपाद्यमाने 'विरुद्धावपि त्वदनुवर्तनार्थमेक कार्य कुरुतः' इत्युपश्लोक्यस्य प्रभावातिशयः प्रतीयते । इत्यमेव प्राचौनरपि शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनिरुदाहृतः॥" --0p cit , pp. 16-17. Jagannatha's distinction between लेप, सगासोक्ति on the one hand and शब्दशक्तिमूलध्वनि on the other is more logical and precise : 'श्रुत्यैकयाऽनकार्यप्रतिपादन इलेपः।। तच्च द्वधा। अनेक- धर्मपुरस्कारेण, एकधर्मपुरस्कारेण च । आधे द्वेधा। अनेकशब्द- प्रतिभानद्वारा, एकशब्दप्रतिभानद्वारा चेति त्रिविधः श्लेपः । तत्राद्यः सभङ्गी द्वितीयो ह्यभङ्ग इति वदन्ति । तृतीपस्तु शुद्धः। एव त्रिविधोऽप्ययं प्रकृतमात्राप्रकृतमात्र प्रकृताप्रकृतोभयाश्रितत्वेन पुनस्त्रि- विध.! अबाधे भेदे द्वितीये च विशेष्यस्य शिलप्टतायां कामचारः। तृतीयभेदे तु विशेषणवाचकस्यैव श्लिष्टत्वं न विशेष्यवाचकस्य । तथात्वे तु शब्दशक्तिमूलध्वनेरुच्छेद एव स्यात्। विशेषणमात्रश्लिष्ट- तायामपि प्रकृताप्रकृतधर्मिणोरुपादान एय श्लेप.! प्रकृतधर्मिमात्रस्य उपादाने तु समासोक्तेरेव विषयः । यत्र तु प्रकृता प्रकृतोभयविशेष्ययो- रपि श्लिष्टपदोपात्तत्वं स तु ध्वनेविषय इत्युक्तम् । स च यथा- 'अविरल-विगलद्दानोदक-धारासारसिक्तधरणितलः । धनदानमहितमूर्तियतितरां सार्वभौमोऽयम् ।।' -अत्र राजनि प्रस्तुते उददिग्गजोऽप्रस्तुतोऽपि व्यञ्जनमर्यादया प्रतीयते। तन अप्रस्तुताभिधानं मा प्रसाहक्षीत् इति प्रस्तुताप्रस्तुत- योरुपमानोपमेयभावे तात्पर्य कल्प्यते। इम च शब्दशक्तिमूलानुरण- नरूपं ध्वनिमाहु.॥"--Rasagangadhara, pp. 522-23 & 529. TEXT ३३३। ननु अलंकारान्तरमतिभायामपि इलेपव्यपदंशो भवतीति दर्शित भट्टोदभटेन, तत् पुनरपि शब्दशक्तिमूलो ध्वनि- ·UDDYOTAIR 81 -यन्त्र निरवकाश इत्याशदमुक्तम्-'आक्षिप्त इति । तदयमर्थ:- शब्दशत्तया साक्षादल कारान्तरं वाच्य सत् प्रतिभासते, स सर्वः श्लेपविपयः। यत्र तु शब्दशक्तग सामाक्षिप्त पाच्यव्यतिरिक्तं व्यगरमेवालंकारान्तरं प्रभासते, स ध्वनेर्विषयः। शब्दशक्तता साक्षादल कारान्तरप्रतिभा यथा-- तस्या विनापि हारेण निसर्गादेव हारिणौ । जनयामासतः कस्य विस्मय' न पयोधरौ ॥ अत्र शृङ्गारव्यभिचारी विस्मयाख्यो भावः साक्षाद विरोधालंकारश्व प्रतिभासत इति विरोधच्छायानुग्राहिणः इलेपस्यायं विपयः, न त्वनुस्वानोपमस्य ध्वनः। अलक्ष्यक्रमव्यगास्य तु ध्वनेर्वाच्येन श्लेपेण विरोधेन वा व्यञ्जितस्य विषय एव । यथा ममैन श्लाघ्यागपतर्नु सुदर्शन-करः सर्वाङ्गलीलाजित- त्रैलोक्यां चरणारविन्दललितनामान्तलोको हरिः। विभ्राणां मुखमिन्दुरूपमखिल चन्द्रात्मचक्षुर्द धत् स्थाने यां स्वतनोरपश्यदधिकां सा रुक्मिणी वोऽवतात,॥ अत्र वाच्यतयैव व्यतिरेकच्छायानुग्राही पलेपः मतीयते । यथाच- भ्रमिमरतिमलसहृदयतां प्रलयं मूर्छा तमः गरीरसादम् । मरणच जलदभुजगन प्रसह्य कुरुते विपवियोगिनीनाम् ।। यथा वा- चमहिअमाणसमञ्चणपणिम्महिअपरिमला जस्स । अखण्डिअ-दाण-पसारा वाहुप्पलिहा चित्र गइन्दा ।। अत्र रूपच्छायानुगाही प्लेपो वाच्यतयैवावभासते ।। EXPOSITION In this section Ananda vardhana brings out the significance of the qualifying adjunct fira.' (imp!led. 833. 6 ·82 Tie DIIVANYALOKA OF ANANDAVARDILANA the suggested). 'आक्षिप्त शब्दस्य कारिकागतस्य व्यवच्छा दर्शयितु चोोनोपक्रमते-नन्चल कारेत्यादिना ।'--"Locana. ननु....ध्वने विषय इति-The opponents Inight raise. an objection to above distinction between श्लेप and शब्द- शक्तिमूलध्वनि as being unsatisfactory and illogical. For, Udbhata has elaborately shown in his Kavyalanıkära-Sāra- Samgraha that in the case of oq too there is the comprehension of other poctic figures like उपमा, विरोध, रूपक etc., though in such cases o alone is the principal figure of speech, the apprehension of the latter being of a fleeting sort thus momentary in existence. Consequently as is the real figure (वास्तव) and others only apparent (प्रतिभासिक). As.he states:- 'एकप्रयत्नोच्चार्याणां तच्छायां चैव विभ्रताम् ।। स्वरितादिगुणेभिन्नवन्धः श्लिष्टमिहोच्यते ॥ अलंकारान्तरगतां प्रतिभा जनयत् पदैः । द्विविधरर्थशब्दोक्तिविशिष्टं तत् प्रतीयताम् ।।'' -op. cit., IV. 9-10. and . The following exposition of Udbhata's views on इलैप and its relation to other figures in the event of their coexistefice is very lucid :- “अत्र विचार्यते-अयं चालंकारः (viz. श्लेपः) प्रायेणालकारान्तरस्य विषयमभिनिविशते । तत्र किमस्य वाधकत्वम् , आहोस्वित् सकीर्णत्वम् , उताहो बाध्यत्वम् इति । अवाहुरुद्भटाचार्यां.-'येन नाप्राप्त य आरभ्यते स तस्य वाधक.--इति न्यायेन अलकारान्तरविषय एवायमारभ्यमागोऽलकारान्तर बाधते। न चास्य विविक्तः कश्चिदस्ति विषयो यत्र सापकाशो नान्यं वार्धेत । तथाहि अप्रकृतमात्रयो. प्रकृतमात्रयोर्वा तावत् तुल्ययोगितव जागर्ति । प्रकृताप्रकृतयोस्तु दीपकम् । तदनुमोदिताः उपमादयश्च । न च--'देव! त्वमेव पातालमाशानां त्वं निबन्धनम् । त्वं चामरमरुभूमिरेको लोकत्रयात्मकः ।। -इत्यादि-काव्यप्रकाशोक्तो विनिक्तो विषय इति याच्यम् । रूपकस्यैवात्र ।

·UDDYOTA U 83 Thus, there is no real difIcrence between 9 and Tajasafa, and the latter can be easily comprehended under the former, and as such need not be regarded as a separate category at all. The word "athan:' has been used in the karikā as a guard against such a possible contention. Though an Udbhafa's view there is the apprehension of other poetic figures in the cases of 59, still that other figure is expressed in words and not suggested. But in the case of Taraftaaft the cognition of the poetic figure ( in the nature of a distinct relation betwsen the TFT and Tayt ideas ) is generated through the power of suggestion and not of denotation. And this makes all the difference between the two categories. Thus the word 271f&tat:' as qualifying 'TTT:' in the abosc karika is significant. Anandavardhana cites some instances of 29 where other it's are explicitly slalcd. These arc certainly Tot cases of ta-tfita exft, where th: poetic figure mus: be susrested. 41... ..पयोधरो'--It is an instance of इलेप and बिरोध u bere the latter 15 expressed in so many words. 21....EN --Just as 'Wonder' (ff*4), the fift- 9717 pertaining to 1717, is erpressed by the term 'F' itself, so too the parucic afir dens'es faits ( contra diction instead of sugscsting it As 'Locare puts it- गुटम्यान् ।....क्य तहिं 'नीना गात विधवाजाच सागरो पथा--- पानी उपमापा प्रत्यर। नय वा नद पिया'-गरम्यान लिनुगमताने उप्रेशाया:? पार इनिरोप ररेनि पेन, न । 77 fz JT TITI निभानमात्र न सु वास्तवी म्पिनि । नविन मुबती रमाय प्रतीपमान- मपि यस्तुस्ति। तस्मादुरमादिनिमोतिहेतु लेप एव FIT TOTIETO" A11- Roscorsaltra, pp 5:5-6. Later theorists 1.vt Loncies critici.et this position of Wabbaia, Sce Karaprakdla, 'ix ; Sahli) Lipara, X; Rogasarithara, loc. cit.

·84 THE DAVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA as an "अपि शब्दोऽय विरोधमाचक्षाणोऽर्थद्वयेऽपि अभिधाशक्ति नियच्छति । हरतो हृदयमवश्यगिति हारिणी। हारो विद्यते ययोस्तो हारिणा- विति। अत एव विस्मयशब्दोऽस्यैवार्थस्योपोबलक । अपिशब्दाभावे तु न तत एव अर्थद्वयस्याभिधा स्यात् , स्वसौन्दर्यादेव स्तनयोर्विस्मय- हेतुत्वोपपत्ते । विस्मयाख्यो भाव इति दृष्टान्ताभिप्रायेण उपात्तम् । यथा विस्मय शब्देन प्रतिभाति 'विस्मय' इत्यनेन शब्देन, तथा विरोधोऽपि प्रतिभाति अपीत्यनेन शब्देन 1-Op ct , PP 236-37 'अलक्ष्यक्रम विषय एव'-But though the verse 'तस्या fantfq-' cannot be regarded as an instance of शब्दशक्ति- मूलध्वनि of the सलक्ष्यक्रम category, yet it can be properly regarded Illustration of असलक्ष्यक्रमध्वनि, since the emotion of love (TYTT is predominant in it As Locana remarks 'तत् कि सर्वथैवात्र ध्वनि स्ति-इत्याशङ्गाह-अलक्ष्येति । विरोधेन वेति-वाग्रहणेन श्लेषविरोध-सकराल कारोऽयमिति दर्शयति । अनुग्रहयोगादेकतरत्यागग्रहणनिमित्ताभावो हि वा शब्देन सूच्यते ॥-0p et, p 237 'इलाघ्याशेप प्रतीयते'-In this vcrsc again poo and व्यतिरेक are both expressed and consequently at regarded as an instance of शब्दशक्तिमूलध्वनि Compare Locana, "सुदर्शन चक्रे करे यस्य। व्यतिरेकपक्षे सुदर्शनी इलाध्यौ करावेव यस्य। चरणारविन्दस्य ललित त्रिभुवनाक्रमणक्रीडनम् । चन्द्ररप चक्षुर्धारयन् । वाच्यतयैवेति स्वतनोरधिकामिति शब्देन व्यतिरेकस्य उक्तत्वात् ।।"-tbrd The verse भ्रमिमरतिम्-' illustrates how इलेप and रूपल are both वाच्य Compare Locana मुजगशब्दार्थपर्यालोचनावलादेव विपशब्दो जल मभिधायापि न विरन्तु- मुत्सहते। अपि तु द्वितीयमयं हालाहल लक्षणमाह । तदभिधानेन विनाऽभिधाया एवासमाप्तत्वात् । भ्रमिप्रभुतीनां तु मरणान्तानां साधारण एवार्थ ।।-0p ct,P 338 The crse has also been cannot be ·UDDYOTA II 85 cited in Mammata's Káyj aprakása as an instance of गुणीभूत- ज्यङ्गर of वाच्यसिद्धयङ्ग variety . 'अत्र हालाहल व्यङ्गय भुजग- रूपस्य वाच्यस्य सिद्धिकृत . We are to note that while Abhinavagupta considers the idea of हालाहल to be expressed ( वाच्य ), according 10 Mammala at is suggested (व्यङ्गा) 'चमहिम....गइन्दा"-'निराशीकृतत्वेन सण्डितानि यानि मानसानि शत्रुहृदयानि तान्येव काञ्चनपङ्कजानि । ससारत्वात् हेतुभूत । णिम्महिअपरिमला इति । प्रस्तप्रतापसारा अखण्डित- विसरणप्रसरा बाहुपरिघा एव यस्य गजेन्द्रा इति । गजेन्द्रशब्दवशाच्च- महिअशब्द परिमलशब्दो दानशन्दश्च नोटनसौरभ मद-लक्षणानर्थान् प्रातपाद्यापि न परिसमाप्ताभिधाव्यापारा भवन्तीत्युक्तरूप द्वितीय- मप्यर्थमभिदघत्येव ।।"-'Locana, p 238 TEXT ३४। स चाक्षिप्तोऽलंकारो यत्र पुनः शब्दान्तरेणाभिहित- स्वरूपस्तत्र न शन्दशस्त्युभवानुरणनरूपव्यहरध्वनिव्यवहारः। तर वक्रोक्त्यादिवाच्याल कारव्यवहार एव । यथा- 'दृप्ठ्या केशर' गोपरागहतया किञ्चिन्न दृष्टं मया तेनैव स्खलितास्मि नाथ' पतितां मि'नाम नालम्बसे। एमस्त विपमेपु खिन्नमनसां सर्वातलानां गति गौप्येवं गदितः सलेशमवता गोष्ठे हरिश्थिरम् ।। एपन्जातीयरः सर्व एव भरतु काम यान्यस्लेपस्य पियः। यन त सामाक्षिप्तं सदलंकारान्तरं शब्दशक्त्या प्रमागते स सर्व एच ध्वनविषय । यथा-'अनान्तरे कुमुमसमययुगमुपसंहरन जम्भत गोप्माभिधानः फुल्लमल्लिराधवलाट्टहासो महागला ।' यथा च--'उन्नतः प्रोल्लसद्धारः कालागुरमलीपसः । पयोधरभरस्तन्व्या कंन चकऽभिलापिणम् ।। यया वा-दत्तानन्दा अनानां समुचिनरिपयारष्टसप्टैः पयोभिः पूर्ण विश्री दिशि दिशि विरमत्यहि संहारमानः। , ·26 THE DHVANYALOKA OP ANANDAVARDHANA दीप्तांगोर्दीषदु खमभवभवभयोदन्वदुत्तारनावो गावो वः पावनानां परमपरिमितां प्रीतिमुत्पादयन्तु ॥ एदाहरणेप शब्दशक्त्या प्रकाशमाने सत्यमाकरणिकेऽर्थान्तरे वाक्यस्यासम्बद्धार्थाभिधायिखमा प्रसाडक्षीद, इति अप्राकरणिक- प्राकरणिकाथयोरुपमानोपमेयभावः कल्पयितव्यः सामात इत्याक्षिप्तोऽयं श्लेषो न शब्दोपारुढ इति विभिन्न एव इलेपादनु सानोपमव्यङ्गग्रस्य ध्वनेवि पयः । अन्येऽपि चालकाराः शब्द शक्तिमूलान स्वानरूपव्यङ्गो ध्वनौ सम्भवन्त्येव । तथा हि विरोधो- ऽपि शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपो द.श्यते। यथा स्थाण्वीश्वराख्य- जनपदवर्णने भयाणस्य-- 'यत्र च मातङ्गगामिन्यः शीलवत्यश्च, गौर्यो विभवरताच. श्यामाः पद्मरागिण्यश्च, धवलद्विनशुचिवदना मदिरामोदिश्वसनाश्च प्रमदाः॥ EXPOSITION 834 use Now Anandavardhana justifies the of the restrictive particle एव in the above karika "एवमाक्षिप्तशब्दस्य व्यवच्छेद्य प्रदश्यं एवकारस्य व्यवच्छेद्य दर्शयितुमाह-स चेति । --Locana सच व्यवहार एव-~We have noted that when the relation between the प्रकृत and अप्रकृत ideas is not expressly stated, it is a case of Tsztf7a4eqfa But if the poet uses any such word that is expressive ( 979#) of the relation which has already been suggested, it would not entitle the piece to be considered as a specimen of Tec74 मूलध्वनि To be a case of शब्दशक्तिमूलध्वनि the relatto must always be suggested, and in no way expressed Otherwise it would be regarded merely as an instance of such figures of speech as #ff consisting in witty expressions and striking modes of speech Thus, एव is significant cxcluding as it docs such from th scope of शब्दशक्तिमूरध्यनि cases ·UDDYOTAI 87 on this . Abhuavagupta's comments are very illuminating point "उभयार्थप्रतिपादनशक्तशब्दप्रयोगे यन तावदेकत रवि य. नियमनकारणम् अभिधाया नास्ति, यथा-येन ध्वस्तमनोभवेन' इति, यत्र वा प्रत्युन द्वितीयाभिवान्यापारसद्भावावेदक माणमस्ति यथा- तस्या दिना' इत्यादी, तत्र तावत् सर्वथा 'चमहिम' इत्यन्ते । सोऽर्थोऽभिधेय इति स्फुटमद । यत्रापि अभिधाया एकत्र नियमहेतु प्रकरणादिर्विद्यते तेन द्वितीयस्मिन् अर्थे नाभिधा मनामति, तर द्वितीयोऽर्थोऽसावाक्षिप्त इत्युच्यते, तनापि यदि पुनस्तादृक्च्छब्दो विद्यते येनासो नियामक प्रकरणादिरपहतशक्तिक सपाद्यते । अत एव साऽभि शिक्तिर्वाधिताऽपि सती प्रतिप्रसूतेव तत्रापि न ध्वने- विपय इति तात्पर्यम् । चशब्दोऽपिशब्दाथ भिननम । आक्षिप्तो- ऽपि आक्षिप्ततया झटिति सम्भावयितुमारब्धोऽपि इत्यर्थ । न त्वसा- वाक्षिप्त किन्नु शब्दान्तरेण अन्येन अभिधाया प्रतिप्रसवनाद् अभि- हितस्वरूप सम्पन | पुनर्ग्रहणेन प्रतिप्रसव व्याख्यात सूचयति । तेनैवकार आक्षिप्ताभास निराकरोति"-"Locana, Pp 238-39 This rule holds good in the case of cmotions ( रस ) as well Thus if a particular emotion properly developed and suggested through विमावs अनुभाव s and सचारिभाव's be again denoted by words expressne (बाचक } of it, like शृङ्गार, करण etc, it would be regarded as a defect and reflect the bad craftsmanship of the poet Jag3nnitha s structures on this point arc worthy of note इत्थमविरोधसपादनेनापि नियध्यमानो रसो रसशब्देन शृङ्गारादिशब्दवी नाभिधातुमुचित । अनास्वाद्य- तापत्ते । तदास्वादश्च व्यन्जनमाननिमाय इत्युपतत्वात् । यत्र विभावादिभिरनिव्यक्तस्य रास्य स्वशब्देनाभिधान तन को दोप इति चेत् व्यङ्गास्य वाच्योमरणे सामान्यतो वमनास्यदोषस्य वक्ष्य- माणत्वात् । आन्वायतावच्छेद रूपेण प्रत्ययाजना तया रसस्थले याच्यवत्तं पापेयपत्पत्वेन विशेपदोपत्वाच्च ।।-Onel,P 61.

·88 THE D#VANYALOKA OF ANANDAVARDHIANA त्वमेव । 'दृष्टया केशव । ....चिरम्-Abhinavagupta explains the verse as follows : "हे केशव ! गोधूलिहतया दृष्टया न किञ्चिद दृष्ट मया। तेन कारणेम स्खलितास्मि मार्गे । ता पतिता सती मा कि नाम क खलु हेतु यन्नालम्बसे हस्तेन । यतस्त्वमेव एको. ऽतिशयेन बलवान् निम्नोन्नतेषु सर्वेपामबलाना बालवृद्धाङ्गनादीना खिनमनसा गन्तुमशक्नुवता गतिरालम्वनाभ्युपाय इत्येवविधऽर्थे यदप्येते प्रकरणेन नियन्त्रिताभिधाशवतय शब्दास्तथापि द्वितीयेऽर्थे व्याख्यास्यमानेऽभिधाशक्तिनिरद्धा सती 'सलेश'मित्यनेन प्रत्युज्जी- विता। तत्र सलेश ससूचनमित्यर्थ , मल्पीभवन हि सूचनमेव । हे केशव । गोप स्वामिन् । रागहृतया दृष्टयेति । केशवगैन उपरागंण हुतया दृष्टयति वा सवन्ध । स्खलितास्मि खण्डितचरित्रा जातास्मि । पतितामिति भतृ भाव मा प्रति । एक इति असाधारण सौभाग्यशाली यत सर्वासामवलाना मदनविधु रमनसामीाकालुप्य निरासेन सेव्यमान सन् गति जीवितरक्षोपाय इत्यर्थ || -op ent P 240 Thus, the use of the word 'सलेशम् (covertly ) gives a fresh impetus to the function of denotatton ( अभिधाध्यापार ) in conveying the second idea as addressed by the maiden to her paramour, which otherwise would have buen communicated through the function of suggestion, the function of अभिधा being circumscribed within the sphere of the sea (contextual) meaning alone by virtue of the restrictive force of 7 TOT or Compare 'अत्र गोपरागादिशब्दाना गोपे राग इत्यादि व्यङ्गयार्थाना सलेशमिति पदेन स्फुटतयाऽयभास । सलेशमिति पदस्य परित्यागे ध्वनिरेव'-Sahityadarpana The verse is really an instance of उभयशक्तिमूलध्वनि though it has been cited by the Dhvanikara as a instance ( प्रत्युदाहरण) in the context of शब्दशक्तिमूलध्वनि For Rüyyaka's justification of this apparent anomaly compare his remarks quoted later on . context I counter ·UDDYOTA II 89 यत्र....विषयः-Anandavardhana now defines and illusrates शब्दशक्तिमूलध्वनि, The अलकार (ine. the relation between the primary and the suggested meanings) must always be suggested, as has been so often stated above. He quotes the Haryacarita passage : 'अत्रान्तरे....महाकाल.', as an instance of अलंकारध्वनि based on शब्दशक्ति. Here the word महाकाल has two meanings-one referring to the long summer ( PETIT काल.) through योगशक्ति and the other to Siva through सदि. The former being contextnal (प्राकरणिक), it is conveyed through denorion, and the latter as also the relation of Similarity (सादृश्य) subsisting between the two are comprehend. ed through sitzgestion. Compare Abhinavagupta's comments :- "एवं उलेपालकारस्य विषयमवस्थाप्य ध्यनेराह-यत्र लिति । कुसुमसमयात्मकं यद्युग मामद्वय तदुपसहरन् । घवलानि हृद्यानि अट्टानि आपणा येन तादृक फुल्लमल्लिकानां हासो विकासः सितिमा यत्र। फुल्लमल्लिका एव धवलाट्टहामोऽस्येति तु व्याख्याने 'जलद- भुजगजम्' इत्येतत्तुल्यमेतत् स्यात् । महाश्चासौ दिनदेयंदुरनि- चाहतायोगात् काल, समय. । अत्र ऋतुवर्णनप्रस्तावनियन्त्रिता. भिधाशक्तयः, अत एव 'अवयव-प्रमिद्धे. समुदायप्रमिद्धिवंलीयमी' इति न्यायमपाकुर्वन्तो महाकालप्रभतय शयदा एतमेयायमभिधाय कृतकृत्या एच। तदनन्तरमर्थायगनिध्वननव्यापारादेव दाब्दशक्ति- मूलान् ॥"-The following passages from °Locana are important 10asmuch as they record the divergent views of various schools regarding the necessity and scope of the function of suggestion :-(१) अन केचिन्मन्यन्ते-'यन एतेपा शब्दाना पूर्व- मान्तरेऽभिधान्तर दृष्ट ततस्तथाविधानरे दृष्टतदभिधाशपतेरेव प्रतिपत्त नियन्यिताभिधासविराभ्य एतेभ्यः प्रनिपतिध्वनन-यापारा. देवेति पदयक्तिमूलस्य व्यङ्गमत्व चेत्यविरदम्' इति ।।

·90 THIE DIIVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA (२) अन्ये तु-'साऽभिधव द्वितीया अर्थसामर्थ्य ग्रीष्मस्य भीपण-देवता-विशेष-सादृश्यात्मकं सहकारित्वेन यतोऽवलम्बते ततो ध्वननव्यापाररूपोच्यते'-इति ॥ (३) एके तु-'शब्दश्लेपे तावद् भेदे सति शब्दस्य, अर्थ-श्लेपे- ऽपि शक्तिभेदात् शब्दभेद इति दर्शने द्वितीयः शब्दस्तथानीयते । स च कदाचिद् अभिधा यापारात् ययोभयोरुत्तरदानाय-'श्वेतो धावति' इति, प्रश्नोत्तरादौ वा तत्र बाच्यालकारता। यत्र तु ध्वनन- व्यापारादेव शब्द आनीतः, तत्र शब्दान्तरवलादपि तदर्थान्तरं प्रतिपन्न प्रतीयमानमेव युक्तम् ।। (४) इतरे तु-'द्वितीयपक्षव्याख्याने यदर्थसामथ्य' तेन द्वितीयाs- भिधय प्रतिप्रसूयते, ततश्च द्वितीयोऽर्थोऽभिधीयते एव न ध्वन्यते, तदनन्तर तु तस्य द्वितीयार्थस्य प्रतिपन्नस्य प्रथमार्थेन प्राकरणिकेन साकं या रूपणा सा तावद् भात्येव, न चान्यतः शब्दाद इति सा ध्वननव्यापारात् । ता अभिधाशक्तेः कश्चिदपि अनाशनीयत्वात् । तस्या च द्वितीया शब्दशाक्तमूलम् । तया बिना रूपणाया अनुत्था- अत एव अलकारध्वनिरयमिति युक्तम् । वक्ष्यते च-- 'असम्बद्धार्थाभिधायित्व मा प्रसाइ क्षीद्' इत्यादि । पूर्वत्र तु सलेश- पदेनवासम्बद्धता निराकृता। 'येन ध्वस्त'-इत्यत्रसम्बद्धता नैव भाति । 'तस्या विनापि' इत्यनापिशब्देन, श्लाघ्या-' इप्यप्राधिकशब्देन, "भ्रमिम्-' इत्यादौ च रूपकैण असम्बद्धता निराकृतेति तात- पर्यम् ॥"--- Locana, PP. 141-44. Mahimabhatta holds that the passage 'अनान्तरे..महाकाल." is really an of double entendre (754) based 011 रागासोक्ति, and that the term महाकाल. might as well be dispensed with and replaced by its equivalent TETTH. Without नात् । instance I. This is the position taken by Appayya Diksita, Consult the extracts from his Vrtti värilika cited above.

·UDDYOTA II 9r P 417 detracting in the least from the sense intended to be conycyed by the poet. Compare "तत्र धयर्थस्य श्लेपादभिन्नत्व यथा-'अनान्तरे--' इति । अत्र हि समासोक्तिनिवन्धना देवताविशेषवाचिनो महाकालशब्दस्या- वृत्तिर्न तु तस्येवोभयार्थत्वनिवन्धनेति वक्ष्यते"--0p ct , PP 344- 45 Also .-"अमान्तरे-' इत्यम अप्राकरणिक-महाकालाख्यदेवता- विशेपविपया प्रतीति साध्या । तस्यारच अट्टहास-सम्बन्धो युगसहार- व्यापारश्चेत्युभय साधन, तस्य ततकार्यत्वात् । कार्यकारणभावाव सायश्च अनयोरागमप्रमाणमूल इति तत एव समासोक्तिक्रमेण अप्रा- करणिकान्तरप्रतीतिमिद्धि न तूभयार्थवृत्तमहाकालशब्दस्य सा शक्तिरित्यैतदुक्त वक्ष्यते च"--0p ent .अभिलाषिणम् ---Here the term पयोधर' 15 दिष्ट meaning स्तन and मेघ The other expressions like प्रोल्लसद्धार yield two meanings Accord ng to the Dhvanihara 3941 (similarity between F77 and #T) is suggested here But Mahimabhatta observes that the cannot yield more than one meaning at all, for the poet fras not thrown out any hint or clue that might necessitate the re-iteration (आवृत्ति) of the wordst for the comprehension of the second sunse, as in the parsage 'अमान्तरे-' the poetic figure #alfara led 10 the apprehension of the अप्रत meaning "Sisa' from the term महापाल', उन्नत-इत्यन्त वनन्तरोक्त प्रवारो न समवनि इति कुनोगरायगति "-- Op cot,P 417 'दत्तानन्दा उत्पादयन्तु -The serse n from Mayora's Suryalataka Here the rays of the sun arc the objects उनन .. उन्नत. erc verse I Compare the maxims 'याय वरदाग्नाव 'and 'प्रार ·92 THE DIIVANYĀLOKA OP ANANDAVARDHANA s शब्दस्य अनेकार्थत्वे description and such प्राकरणिक. But since the vocable 'गो' has multiple meanings, it gives rise to the idea of सुरभि, 'the cow', and consequently the similarity (सादृश्य ) between the two ideas is comprehended through suggestion. "पयोभि- रिति पानीय. क्षीरश्च । सहारो ध्वंस, एकत्र ढोकनं च। गावो रश्मय सुरभयश्च ।" - Locana Compare however Mahimabhattas criticism 'दत्तानन्दा -' इत्यम तु गो भाकरणिका तिरप्रतिभोत्पत्तौ न विञ्चिन्निवन्धनमवधारयाम । तथाहि गोशब्द एवानेकार्थत्वात् निवन्धनमुपकल्प्येत, तद्विशेषणजातम्, उभयमपि वा, अन्यस्य अर्थप्रकरणादेरसम्भवात् । तन न तावत् गो शब्द एवेति शक्यते वक्तु , सुरभिव्यतिरिवते बनादी अनभिमतेऽपि अर्थान्तरे प्रतीत्युपजननप्रसङ्गात् , तस्य अनेकार्थत्वाविशेपेऽपि नियमहेतोरभावात् । अथ विशेपणजातमेव नियम हेतु पर , तद्धि यदर्थानुगुणमुपलभ्यते तत्रैव प्रतीतिमुपजनयतीति, तहिं ततोऽपि सा तदनुगुणावगतिर्निनिवन्धना तद्वदेवाकस्मिकी वमिवोत्पद्येत । विशेष्यवाचिनोऽनेकार्थस्य तु तन्निबन्धनभावोपगमे अन्योन्याश्रयदोष । न च उभयमपि अन्योन्यानुग्राहि तदुपजननसामर्थ्यम् अवनिपवना- दिकमिव अङ्कुरम् अर्थान्तरप्रतिभामुपजनयति। यतो जडपदार्थविषय एवायमुपपन्न कम, यन स्वाभाविक एवाय जन्यजनकभाव , वाव्यवाचकभावविपय । हि प्रतिपत्तृपरामर्शापेक्षापरतन्त्रो ऽर्थाध्यवसायोपजनो न स्वाभाविक 11-0p I Mahimabhatta regards the verse 'दत्तानन्दा- an instance of the defect known as अवाच्यवचन, Since the poet has not used any such particle expressive of similarity as etc absence of which the double entendre becomes ineffective and useless, and consequently the intended अप्रकृतार्थ is not cognised Coup 'अत्र हि गाय इत्यस्य विशेष्यवाचिन उपमानाभिमतान्तरवृत्तित्वेऽपि विशपणानाञ्चोभयार्थानुगुण्यपि उपमानम्य तत्सम्बधाभिधायिनश्च अवश्य- वाच्यस्य अवचन यत् स दोष इत्येतद वितनिष्यते'--0p cit. p 366 न यन cit,P 418 In the ·UDDYOTA II 93 .. anstver एपूदाहरणेषु विपय-As noted above the relation of similarity is apprehended in the illustrations cited in the previous sections, for in the absence of such a relation the two senses would remail discrete (असम्बद्ध) and the poet would be charged of incongruity for using words that yield Ideas that have no bearing on the topic at hand (प्राकरणिकार्य), and then the maxim 'आम्रान् पृष्ट कोविदारानावप्ट, would apply अन्येऽपि.. .दृश्येत-Anandavardhana now proceeds to cute additional instances of शब्दशक्ति मूलध्वनि where other relations like विरोध, आधिक्य, कम ( constituting the basis of poetic figures like विरोधाभास, व्यतिरेक, यथासस्य respectively) 4-0 suggested besides tary as already noted. The following extract from Rúyyaka's Kavyaprakala samkera w highly illuminatiog on this point as it offers an to a very cogent and probable objection to the princ ple laid down above--VIZ 'असम्बद्धार्थाभिधायित्व मा प्रसाहक्षीत् इति,' which seems prima facie inapplicable in these cases where विरोध und similar other figures are suggested ." ननु यद्येवमसम्बद्धार्ष- भयादुपमा व्यज्यते, तहिं विरोधव्यतिरेषाद्यलयारान्तर क्थ व्यङ्गय स्यात् , नहि तेनासम्यदायत्व परिहियने। नतत् । रूपस्य अर्थान्तरप्रतीतिस्तत्र तस्य पाच्य भयसम्बद्धत्वभयात् औपम्यास्य सम्बन्ध यत्प्यते। मग तु विरोधादेरलपारस्य प्रतीतिम्ता तस्य अलकारत्वादेव पैचित्रमात्मकत्वाद् वैचित्यस्म च विचिनयस्तुसलग्नत्वात् विचित्रण भलवायण याच्यभूतेन अव्यभिचरित एर सबन्ध । एपश्चात्र समाचतायंत्वगभावना नास्ति। येवलमनारमारस्य प्रतीयमान यात् यात्मत्वैपि याधण- यमणन्यायेन अज्ञातपूर्यगत्यालपारवन् ।" -Op. ch, P 28. I Compare Cot G A Jacob's A flord/w of Popular Narims, Tip10 . या वस्तुमान- ·The DUVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA "उपमानोपमेयभावः इति-तेनोपमा-रूपण-व्यतिरेचन-निलवादयो व्यापारमाप्रपा एवानास्वादप्रतीतेः प्रधानं विधान्तिस्थान, न तूपमेयादि इति सर्वत्रालंकारध्वनो मन्तव्यम् । सामर्थ्यादिति । ध्वनन-व्यापारादित्यर्थ:'-'Locara, p. 245. As an instance of विरोधालंकारध्वनि the author cites the Harsa-carita text: 'यन च....प्रमदाः '-Compare Abhinavagupta's explanation : "मातङ्गति। मातङ्गवद् गच्छन्ति, तान शवराश्च गच्छन्ति इति विरोधः। विभवेषु रताः, विगतमहादेव स्थाने च रताः। पदारागरत्नयुक्ताः पद्मसदृशलौहित्ययुक्ताश्च । धवलजि दन्तः शुचि निर्मलं वदन यासां धवलद्विजवत् उत्कृष्टविप्रवत् शुचि वदन च यासाम् ॥'- Locana, p. 246. TEXT - अत्र हि वाच्यो विरोधस्तच्छायानुगाही वा श्लेपोऽयमिति न शक्य वक्तुम् । साक्षाच्छन्देन विरोधाल कारस्य अप्रकाशितत्वात्। यन हि साक्षाच्छन्दावे हितो विरोधाल कारस्तत्र हि श्लिप्टोक्तो वाच्यालंकारस्य विरोधस्य श्लेपस्य वा विषयसम् । यथा तत्र व- 'समवाय इव विरोधिनां पदार्थानाम् । तथाहि-सन्निहित- वालान्धकाराऽपि भास्वन्मूर्तिः' इत्यादौ। यथा चा ममैव- सर्वकारणमक्षयमधीश धियां हरिं कृष्णम् । चनुरात्मान निस्क्रियमरिमथन नमत चक्रधरम् ।। अत्र हि शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपो विरोधः स्फुटमेव प्रतीयते ॥ EXPOSITION $35. अत्रहि वाच्यो विरोधः....अप्रकाशितत्वात्-According to Anandavardhana in the instance 'यत्र च मातङ्ग....प्रमदाः' the figure fatto ( i.o. fa TITTATH) as based on gate is not expressed through the denototive function of words, becauss ..

·UDDYOTA II - 95 the sentence itself there is no word like af directly expressive of contradiction or incongruity (fast), which is thus conveyed through suggestion (45-***TT) alone. But as against this see Mahimabhatta's remarks : "यत्र च मातङ्गगामिन्यः' इत्यत्र च-शब्दावेदितो विरोध., तस्यापि अपिशब्दस्येव तदर्थाभिधानसामो- पगमात्। यथा- "घृणी कर्ण, प्रमादी च तेन मेऽधरथो मत.।' इत्यसिद्ध विरोधस्य साक्षाच्छब्देन अप्रदर्शितत्वम्"Vjatt. viveka, pp. 361-32. यत्र हि...इत्यादी ---In the passage 'सन्निहिन-', अपि expresses fatiet, and as such it cannot be regarded as a case of शब्दशक्तिमूलध्वनि. It is merely an instance of वाच्यश्लेप and are fatte mixed up together (*). Compare °Locana यत्र हीति । यस्या श्लेपोक्तो काव्यरूपाया, तत्र यो विरोधः श्लेपो वेति सकर. तस्य विपयत्वम् । स विपयो भवतीत्यर्थ । कस्य? वाच्या- लकारस्य वाच्यालकृते. वाच्यालकृतित्वस्येत्यर्थः। तत्र विरोध इलेपे वा वाचयाल कारत्व सुवचमिति यावत् । बालेप शेप्वन्धकार. कार्य बाल प्रत्यग्रश्चान्धकारस्तम. ॥-0p cit, pp 245-46 Compare also the following note on विरोधाल कारध्वनि as taken from रसगङ्गाधर: 'एवमल कारान्तरमपि शब्दशतिमूलानुरणगस्य विषयः । यथा यमुनावर्णने–'रवियुलप्रीतिमावहन्ती नर-वि-युरप्रीति. मावहति ।। अवारितप्रवाहा मुवारितप्रवाहा।' इह नराण चीना च कुलस्य प्रीतिमावहतीनि प्रकृतेऽर्थे सिद्ध रविकुलप्रीति नावहतीनि द्वितीयोऽप्रतोऽया विरोधश्च । एवमन्यत्रापि । यदि तु रविकुलप्रीतिमावन्त्यपि न रविवुलप्रीतिमावहाति, अवारित- प्रमाहाऽपि गुवारितप्रवाहा इ यपिरन्तर्भाग्यने । तदा विरोधाशस्य अपिना उपतत्वात् द्विनीयात्रस्य च तदाक्षिन्तत्वात् , न धनित्वम् । निपाताना धोतरनानपेऽपि स्फुटद्योतितस्य तदाक्षिप्तस्य च वाच्य- ·294 TIIE DIIVANYALOKA OF ANANDAVARDILANA "उपमानोपमेयभावः इति-तेनोपमा-रूपण-व्यतिरेचन-निह्नवादयो व्यापारमागरूपा एवामास्वादप्रतीतेः प्रधानं विश्रान्तिस्थान, न स्तूपमेयादि इति सर्वत्रालकारध्वनी मन्तव्यम् । सामादिति । ध्वनन-व्यापारादित्यर्थ."- Locana, p. 245. As an instance of विरोधालंकारध्वनि the author cites the Harga-carlta text : 'यत्र च....प्रमदा:'-Compare Abhinavagupta's explanation : "मातङ्गति। मातङ्गवद् गच्छन्ति, तान शवराश्च गच्छन्ति इति विरोधः। विभवेषु रताः, विगतमहादेवे स्थाने च रताः । पद्मरागरत्नयुक्ताः पद्मसदृशलौहित्ययुक्ताश्च । धवलजि दन्तः शुचि निर्मलं बदन यासा धवलद्विजवत् उत्कृष्टविप्रवत् शुचि पदन च पासाम् ।।'- Locana, p. 246. TEXT बा ३५ । अत्र हि वाच्यो विरोधस्तच्छायानुगाही श्लेपोऽयमिति न शक्य वक्तुम् । साक्षाच्छन्दन विरोधाल कारस्य अप्रकाशितत्वात्। यत्र हि साक्षाच्छब्दावे हितो विरोधाल कारस्तत्र हि शिलप्टोक्तौ वाच्यालंकारस्य विरोधस्य श्लेपस्य वा विपयसम् । यथा तत्र - 'समवाय इव विरोधिनां पदार्थानाम् । तथाहि-सन्निहित- वालान्धकाराऽपि भास्वन्मूर्तिः '-इत्यादौ। यथा वा ममैव- सर्वकारणमक्षयमधीश धियां हरिं कृष्णम् । चतुरात्मान निष्क्रियमरिमथन नमत चक्रधरम् ॥ अन हि शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपो विरोधः स्फुटमेव प्रतीयते ॥ EXPOSITION 835. अत्राहि वाच्यो विरोधः....अप्रकाशितत्वात्-According to Anandavardhana in the instance 'यत्र च मातङ्ग....प्रमदा:' the figure विरोध ( i.e. विरोधाभास) as based on श्लेष is not expressed through the denotative function of words, because in ·UDDYOTA II 95 the sentence itself there is no word like 37f9 directly expres. sive of contradiction or incongruity (विरोध), which is this conveyed through suggestion (व्यञ्जना) alone. But as against this ses.Mahimabhatta's remarks : "यत्र च मातङ्गगामिन्यः' इत्यत्र च-शब्दावेदितो विरोधः, तस्यापि अपिशब्दस्येव तदर्थाभिधानसागर्यो- 'पगमात् । यथा- "घृणी कर्णः प्रमादी च तेन मेऽधरथो मतः ।' इत्यसिद्धं विरोधस्य साक्षाच्छब्देन अप्रदर्शितत्वम्"-Vyaktiviveka, PP. 361-32. यत्र हि....इत्यादौ----In the passage 'सन्निहित-, अपि expresses fatta, and as such it cannot be regarded as a case of शब्दशक्तिमूलध्वनि. It is merely an instance of याच्यश्लेष and वाच्यविरोध mixed up together (सङ्कर). Compare 'Locaria : यत्र हीति । यस्यां श्लेषोक्तौ काव्यरूपाया, तत्र यो विरोधः श्लेपो वेति सकरः तस्य विषयत्वम् । स विषयो भवतीत्यर्थः । कास्य? वाच्या- लंकारस्य वाच्यालकृतेः वाच्यालंकृतित्वस्येत्यर्थः। तत्र विरोध श्लेपे वा वाचयाल कारत्व सुवचमिति यावत् । बालेपु केशेप्वन्धकारः कार्य बाल: प्रत्यग्रश्चान्धकारस्तमः ।।-Op. cit., pp. 245-46. Compare also the following note on विरोधाल कारध्वनि as taken from रसगजाघर: "एवमल कारान्तरमपि शब्दशक्तिमूलानुरणनस्य विषयः । यथा यमुनावर्णने–'रविकुलप्रीतिमायहन्ती नर-वि-कुलप्रीति- मावहति । । अवारितप्रवाहा सुधारितप्रवाहा।' इह नराण चीनां च कुलस्य प्रीतिमावहतीति प्रकृतेऽर्थे सिद्धे रविकुलप्रीति नावहतीति द्वितीयोऽप्रकृतोऽयों विरोधश्च । एवमन्यत्रापि । यदि तु रविकुलप्रीतिमावहन्त्यपि रविकुलप्रीतिमावति, अवारित- प्रवाहाऽपि सुवारितप्रवाहा इत्यपिरन्तर्भाव्यते । तदा विरोधांशस्य अपिना उक्तत्वात् द्वितीयार्थस्य च तदाक्षिप्तत्वात् , न ध्वनित्वम् । निपाताना द्योतकतानयेऽपि स्फुटद्योतितस्य तदाक्षिप्तस्य च वाच्य- न ·96 THE DIVANYALOKA OF ANANDAYARDIANA कल्पत्वात् न तथात्वम् -Op. cit.. pp. 159-60. यथा वा....प्रतीयते -one might, however, say following Mahimabljatta, that in the previous illustration of fatta- ध्वनि, viz, 'मत्र च मातङ्गगामिन्य:--', ths विरोध has been expressed by the perticle 21, so it is not a genuinc instance of शब्दशक्तिमूलध्वनि, In anticipation of such an objection Anandavardhana cites another verse of his own, viz. 'सवक- शरण---", where विरोध is completely beyond the scope of the denotative function of words. Cp. "Locana : "ननु मातङ्ल्यादावपि धर्मद्वये यश्चकार: स विरोधद्योतक एव। अन्यथा प्रतिधर्म सर्वधर्मान्ते वा, न क्वचिद् वा चकारः स्यात् यदि समुच्चयार्थः स्यात्, इत्यभिप्रायेण उदाहरणा- न्तरमाह-पथेति। शरण गृहम् अक्षयरूपमगृहं कथम् । यो न घोशः स कथं धियामीशः। यो हरिः कपिलः, स कथं कृष्णः । चतुरः पराक्रमयुक्तो यस्यात्मा स कथं निष्क्रियः । अरिणामरयुक्तानां यो नाशयिता स कथ चक्र बहुमानेन धारयति । विरोध ति। विरोधन- मित्यर्थः। प्रतीयते इति । स्फुटं नोच्यते केनचिद् इति भावः ।"- Op. ctt., p. 246. TEXT ३६। एवं विधो व्यतिरेकोऽपि दृश्यते । यथा ममैव- 'खं येऽत्युज्ज्वलयन्ति नतमसो ये वा नखोइभासिनो ये पुष्णन्ति सरोरुहथियमपि क्षिप्ताजभासश्च ये। According to Mahimabhalfa this too an illustration of TTTTT on grounds already noted in the previous foot-note: 'इहापि याच्यावचनमवगन्तव्यम्'-0p. cit., p. 366. Pratībārendurāja bowever considers it an example of a which gives rise to the cognition of विरोध, though only apparent. Compare: "सर्वेकशरणम् -'इत्यादावपि इलेपः। तथापन सर्वेकशरणमक्षयमित्यादीना शब्दानामर्थभेदेन भिन्नत्ये सति यथायोगमेवप्रयलो. च्चार्याणामेकप्रयत्नोच्चार्यशब्दगदृशाना थोच्चारणम् । अतो विरोषालकार- प्रतिभोत्पत्तिहेतुरम इलेषः।--op. cit., p. 88. I is ·UDDYOTA ! श्री ये मूर्धस्ववभासिनः क्षितिभृतां ये चामराणां शिरां- स्याक्रामन्त्युभयेऽपि ते दिनपतेः पादाः श्रियै सन्तु वः ।। एवमन्येऽपि शब्दशक्तिमूलानुखानरुपव्यङ्गध्वनिमकाराः सन्ति, ते सहृदयैः स्वयमनुसनव्याः । इह तु गन्थविस्तरभयान त्तत्मपश्चः कृत.. EXPOSITION $ 36 Anandavardhana cites his own verse-'ख येत्युज्ज्व- लयन्नि–', to illustrate शब्दशक्तिमूलव्यतिरेकध्वनि 'नरुद्धा- सन्ते येऽवश्य खे गगने न उद्भासन्ते । उभये रम्या मानोऽङ्ग.ली- Truqfqayfa era 11"—°Locana Thus thc cxcellence of the solar rays over the feet of the anthropomorphic deity is suggested in this verse Mahimabhatta represents it as a ease of logical inference Comp ख येऽभ्युज्ज्वलयन्ति–'इत्यन उभयेषा पादाना व्यतिरेकोऽनुमेयस्तर चपा भिन्नविशेषणत्वमेव हेतु ॥"-0p cat , p 362 एवमन्येऽपि कृत-In this way other poetic figures too might be suggested For example, Jagannātha cites the following verse as an instance of - शक्तिमूल-परिणाम-ध्वनि "पान्थ मन्दमते कि वा सन्तापमनुविन्दसि । पयोधर समाशास्व येन शान्तिमवाप्नुया ॥"- and observes अब झगिति तापशमनहेतुत्वेनोपस्थिते पश्चात् मन्द- वोधनीय विशेष्यक-स्मरतापवत्ता-वैशिष्टयबुद्धी सत्या सहृदयम्य तादृश तापशमक रमणीस्तनरूप विषयताद्रूप्यवुद्धिर्भवति- 0p er, pp 338 59 It is to be noted that Anandavardhana does not at all refer to th- शब्दशक्तिमूलवस्तुध्वनि as a separate category This silence on the part of the Dhvanıkāra has been construed by Ruyyaka m his Kavayaprakasa samketa as testifying to the non-existence of any such category. The verse दृष्टया केशवhowever which has been cited as a counter illustration seems at first sight to go against such a thesis, but Riyyaka has 7 ·98 THC DHVANYALARA OF ANANDAVARDHANA ably explained it away with closer àrguments. The following extract.from the Sariketa is very: illuminating as it clarifies the position of Dhvanıkāra ris-ā vis that of later theorists like Mammata with regard to शब्दशक्तिमूलध्वनि in general and its possible divisions in particular ". एव तहिं यत्र शब्दशक्त्या वस्तुमानं प्रतीयते यद् वस्त्वेवेति :लक्षितं, तब कथमुपमान्तरेण असम्बद्धार्थत्वपरिहार: ? अथ उपमाया अत्राङ्गी- कारः कथं तहि वस्तुमानं व्यङ्गयं स्यात् ? : सत्यम्, यत्र शब्दशक्त्या वस्त्वन्तरस्य प्रतीनिस्तन यदि नासम्बद्धार्थत्वेनौपम्यं नालद्वारान्तरम् तहि वाच्यमनीयमानयोरन्यत् किंचित् ज्ञानेयमभ्युपगन्तव्यम्, अन्यथा ऽसम्बद्धार्थस्य परिहारो न स्यात्। ज्ञातेयञ्च चिन्त्यमानं व्यङ्गयं प्रति वाच्यार्थस्य सामर्थ्य विशेपे पर्यवस्यति । स च वनौचित्यादि- रूपः। एव शब्दशक्त्या वाच्यगतेन च सामर्थ्य विशेषण अर्थान्तर- प्रतोतो कार्यायाम् उभयक्तिमूलत्वमेवात्र पर्यवस्यति, न केवलं शब्दशक्तिमूलत्वम् । अत एवं ध्वनिकृता "आक्षिप्त एवालकार: शब्दशक्त्या प्रकाशते"-इत्यादिकारिकयाऽलङ्कारध्वनिरेव शब्दश वित- मूला लक्षित., न वस्तुमात्रध्वनि। उभयशक्तिमूलस्तु 'शब्दार्थ- शक्त्याऽक्षिप्तोऽपि'--इत्येतत्कारिकावृत्तिग्रन्थे प्रकाशित । अयन्तु ग्रन्थकार उभयशक्तिमूले भ्रान्त. शब्दशक्तिमूल वस्तुध्वनिमभ्यु- पगतवान् । 'पथिअ ण एत्थ-' इत्युदाहरणद्वये क्रमेण वनौचित्य प्रतिपाद्योचित्य व आश्रित्य शब्दशक्त्याऽर्थान्तरप्रतीतिरित्युभयश पित- मूलत्वात् देवलशब्दशक्तिमूलत्व चिन्त्यम् । यत्तु ध्वनिकृता 'दृष्टया केशवे'-त्यादि शब्दशक्तिमूले प्रत्युदाहरणत्वेन उदाहृत्योभय- शक्तिमूलत्वम् उदाहृतम् तत् 'यो हि उपयोर्भवति लभतेऽसावन्य- तरतोऽपि व्यपदेशम्' इति न्यायेन मुख्यतयोभयशक्तिमूलत्वेऽपि अन्यतर यपदेशेन शब्दशक्तिमूले प्रकाशनात् । एतद्ग्रन्यकृता तूमयशक्तिमूलोऽन्या दृशः प्रदर्शित. इति प्रकृते शब्दशक्ति- T. Hammata.

·99 -UDDYOTAIL. मूलत्वमुक्तमिति - चिन्त्यतया प्रतिपादितम् ॥"-op. cit, pp. 22-30 Also, while commenting. on the verse 'मतन्द्रनन्द्रा- भरणा--' cted by Mammara as an illustration of उभयशक्ति- मलध्वनि, Riyyaka observes: अंन ग्रन्यकृता उभयशक्तिमूलत्व- मित्थमभिप्रतम् । श्लिष्ट्रशब्दमाहात्म्यात् शब्दशक्तिमूलत्वम्, तद्- वर्जिनसाधारण-शब्दमाहात्म्यात् अर्थशक्तिमूरत्वमित्युभशक्तिमूलत्वम्, एव च शब्दशक्तिमूले यान्युदाहरणानि तानि उभयक्तिमूले स्युः। अवश्य हि तत्र केनचित् साधारणशब्दप्रयोगेण भवितव्यम् । अथ सति शिष्टशब्दप्रयोगे वक्त्रौचित्याद्यर्थशक्तिमाथित्योभयशक्तिमूलत्व- मत्र वर्णते, तद्यज्यत एतन् । किंतु 'पथिभ-' इत्याधुभयशक्ति- मूलस्यवोदाहरण वाच्यम्, अर्थशक्तेरपि व्यापारात् । केवलशब्दशक्तेर्वस्तुमात्र ध्वन्य न स्यात् । अनेनव आशयेन शब्द- शक्तिमूल वस्तुध्वनि ध्वनिकृत् नाङ्गीकृतवान् इत्युक्तप्रायम् ।।- Pp.cit, p. 36. अन्यथा TEXT ३३७ । अर्थशक्त्युभवस्त्वन्यो यत्रार्थः स प्रकाशते। यस्तात्पर्येण वरत्वन्यद् व्यनक्त्युक्तिं विना स्वतः ॥२२॥ यत्रार्थः स्वसामर्थ्यादर्थान्तरमभिव्यनक्ति शन्दव्यापार विनैव सोऽर्थशक्त्युद्धभवो नामानुस्थानोपमव्यङ्गो ध्वनिः। यथा- एवंवादिनि देव पाव पितुरधोमुखी। लीलाकमलपत्राणि गणयामास पाती। अत्र हि लीलाकमलपत्रगणनमुपसर्जनीतस्वरूप शब्दव्यापार विनवार्थान्तरं व्यभिचारिभावलक्षणं प्रकाशयति । न लक्ष्यक्रमव्यगास्यैव ध्वन िपयः। यतो यत्र साक्षाच्छब्दनिवे- दितेभ्यो विभागानुभारम्पभिचारिभ्यो रसादीनां प्रनीतिः, स तस्य केवलस्य मार्गः। यथा कुमारसंभवे मधुमसंगे वसन्त- चागम- ·100 TIE DHYANYALOKA OF ANANDAVARDHANA पुष्पाभरणं वहन्त्या देव्या आगमनादिवर्णनं मनोभवशरसंधान- पर्यन्तं शम्भोश्च परित्तधैर्यस्य चेप्टानिशेपवर्णनादि साक्षा- च्छन्दनिवेदितम् । इह तु सामाक्षिप्तव्यभिचारिमुखेन रस- प्रतीतिः। तस्मादयमन्यो ध्वन. प्रकारः। यत्र च शब्दव्यापारसहायोऽर्थोऽर्थान्तरस्य व्यञ्जकत्वेन उपादीयते स नास्य ध्वविं पयः। यथा- संकेतकालमनसं विटं शाखा विदग्धया। हसन्नत्रार्पिताकूतं लीलापद्म निमीलितम् ॥ अन लीलापद्मनिमीलनस्य व्यजकत्वमुक्त्यैव निवदितम् ।। EXPOSITION $ 37. Anandavardhana now takes up the other variety of सलक्ष्यऋमध्वनि based on material signficance (अर्थशवित ). In the case of अर्थशक्तिमूलध्वनि it is the matter that is more important than the words expressive of it In 1863faa the change of the face word would be accompanied by the absence of the suggested sense But we must note one thing viz that in the case of maternal suggestiveness ( अर्यशक्तिमूल- ध्वनि ), a knowledge of प्रकरण, वक्तृ बोद्धव्य etc besides that of the matter itself is absolu'ely necessary for the comprehension of the suggested sense As Mammata notes "वक्तृबोद्धव्यकाकूना वाक्यवाच्यान्यसनिधे. प्रस्तावदेशकालादेशिष्टयात् प्रतिभाजुपाम् । योऽर्थस्यान्यार्थधीहेतुापारी व्यक्तिरेव सा ।।''-0p cat 111 1-2 As Abhinavagupta obscrves later on in commenting on 'दृष्ट्या केशव-' as an example of उभयशक्तिमूलध्वनि-'शब्द- शक्तिस्तावद् गोपरागादिशब्दश्लेपवशात् । अर्थशक्तिस्तु प्रकरण- वशात् । यावदन राधारमणस्प अखिलतरुणीजनच्छन्नानुरागगरिमा- स्पदत्व न विदित तावदन्तिरस्यापताते. ।।'- Locana, PP 253.

·UDDYOTA 11 101 उक्ति विनति - 254. Rayyaka, too, follows Abhinavagupta in distinguishing between the two divisions, Vide his remarks on उभयशक्ति- मूलध्वनि in the extracts quoted above. 'अर्थशक्तुद्भवः ...स्वतः'-Comp. Locarna : "एवं शब्दशक्त्युद्- भवं ध्वनिमुक्त्वाऽर्थशक्त्यद्भवं दर्शयति-अयेति । अन्य इति शब्दशक्त्युभवात् । स्वतस्तात्पर्यणेत्यभिषाव्यापारनिराकरणपरमिदं पदं ध्वननव्यापारमाह, नतु तातपर्यशक्तिम् । सा हि वाच्यार्थ- प्रतीतादेवोपक्षाणा इत्युक्तं प्राक् । अनेनवाशयेन वृत्तो व्यानष्ट- यत्रार्यः स्वसामर्थ्यात् इति । स्वत इति शब्दः स्वशब्देन व्याख्यातः । व्याचष्ट-शब्दव्यापार विनवेति ॥"-Op. cit., Pp. 24748. The suggested sense thus based on material + significance (अर्थशक्ति ) must not be expressed or hinted at by any particular word or words. We have already discussed this topic in a previous section. 3415. यथा....विषयः-Anandavardhana cites the Kumāra.sambhava verse 'एवंवादिनि--' as an instance of अर्थशक्तिमूल-भावध्वनि of .the संलश्यक्रम typs. Though रस, भाव etc. are generally classed as 777, yet under certain circumstances they might be classed with वस्तु and अलंकार as falling within the domain of the संलक्ष्यक्रम category. यतो....ध्वनेः प्रकार: - Where the विमा's. अनुभाव's and afyatuara's, are clearly stated in all their details, the emotion suggested therefrom would be regarded as मसलक्ष्य- क्रमव्यङ्गन. But when the apprehension of the व्यभिचारिभाव or any of the coustituent factors bc dolayed, thc T suggested, would be classed as सलक्ष्यक्रमध्यङ्गर. Compare 'Locana:-- "सातादिति-व्यभिचारिणा पत्रालक्ष्यक्रमतया व्यवधिबन्ध्यव प्रतिपत्तिः स्वविभावादिबलात्, सत्र साक्षात् शब्दनिवेदितत्वं विद- क्षितम् इति न पूर्वापरविरोधः । पूर्व हि उक्तम् व्यभिचारिणामपि ·T - - 102 THE DHVANYĂLÖKA OF ANANDAVARDHANA भावत्वान्न स्व शब्दत प्रतिपत्तिरित्यादि' विस्तरत। एतदुर्वत भवति--यद्यपि रसभावादिरों ध्वन्यमान एव न वाच्य 'कदाचिदपि तथापि न सर्वोऽलक्ष्यक्रमस्य विषय | यत्र हि विभावानुभावभ्य स्थायिगतेभ्यो व्यभिचारिंगतेभ्यश्च पूर्णभ्यो झटित्येव रसव्यक्ति- स्तत्रास्त्वलश्यक्रम । यथा- निर्वाणभूयिष्ठमयास्य वीर्य सन्धुक्षयन्तीव वपुगुणेन । अनुप्रयाना वनदेवताभिरदृश्यत स्थावरराजकन्या ।' - इ यादौ सम्पूर्णालम्बनोद्दीपनविभावतायोग्यस्वभाववणनम् ।. प्रनिग्रहीतु प्रणयिप्रियत्वात् त्रिलोचनस्तामुपचत्रमे च । समोहन नाम च पुष्पधन्वा धनुष्यमोघ समधत्त बाणम् ।।' -इत्यनेन विभावतोपयोग उक्त । 'हरस्तु निचित् परिलुप्तवयश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बु राशि । उमामुख बिम्ब फलाधरोष्ठं व्यापारयामास विलोचनानि ।' -अब हि भगवत्यो प्रथममेव ततप्रवणत्वात तस्य चेदानी तदु मुखी- भूतत्वात् प्रणयिप्रियतया च पक्षपातस्य सूचितस्य गाढीभवद्रत्या (मन स्थायिभावस्य औत्सुक्यावेगचापल्यहर्षादेश्च व्यभिचारिण साधारणीभूतोऽनुभाववर्ग प्रकाशित इति विभावानुभाश्चर्वणय व्यभिचारिचर्वणाया पश्यस्यति । व्यभिचारिणा परतन्यादेव सक नूतक स्थायित्वंणाविश्रा तरलक्ष्यममत्वम् । इह तु पद्मदलगणन मधोमुखत्व च अ ययाऽपि कुमारीणा सम्भाव्यते डी झटिति न जाया विश्रमयति हृदय, अपि तु प्रागवृत्ततपश्चर्यादिवृत्तान्तानु. स्मरणेन तत्र प्रतिपत्ति कराति-इति क्रमव्यङ्गरतय। रसस्त्वद्यापि दूरन एव व्यभिचारिस्परूपे पर्यालोच्यमाने भातीति तदपेक्षयाऽलक्ष्य प्रमना । लज्जापेक्षया तु तत्र सयक्रम बम् । शब्द वर शब्दश्च सूचयति ।। -Op cit . उत्त्येव निवेदितम् --In the verse 'रातमाल अमुमेय भावमेवpp 24849 ·UDDYOTAH 103 मनसम् the sense suggested by the act of closing the lotus petals-yız the timc of assignment or the lovers after sunset has been hunted at by the expression 'सकोतकालमनस विट---' and as such it cannot be regarded as a case of अर्थ- शक्तिमूलवस्तुध्वनि. Comp Locana उक्ति विना-इति यदुक्त तद्व्यवच्छेद दर्शयितुमुक्रमने-यत्र चेति । च शब्दस्तुशब्दस्यार्थे । अस्येति । अलक्ष्यक्रमस्तु तत्रापि स्यादेवेति शेष । उक्त्यैवेति। याद्यपादत्रयेण इत्यर्थ । यद्यपि चात्र शन्दान्तरसनिधानेऽपि प्रदोषार्थ' प्रति न स्यचिदभिवाशक्ति पदम्येति व्यञ्जकत्व न विघटित तथापि शब्देनैव उक्तम् अयमर्थोऽर्थान्तरस्य व्यञ्जक इति । ततश्च ध्वनैर्यद् गौप्यमानतोदितचारुत्वात्मक प्राणित तदपहस्तितम् । यथा कश्चिदाह- 'गम्भीरोऽहं न मे कृत्य कोऽपि वेद न सूचितम् । विचिद् ब्रवीमि'- इति । तेन गम्भीर्यसचनार्थ प्रत्युत आविष्कृत एव । अत एवाह- व्यञ्जकत्वमिति उक्त्यैवेति च ।।-0p cit , 25051 see also Jagannatha's remarks in his Rasagangadhara, pp 250-51, where the verse has been cited Pp. TEXT ६३८। तथा च- शब्दार्थशक्त्याक्षिप्तोऽपि व्यङग्योऽर्थः कविना पुनः । यत्राविष्क्रियते स्त्रोक्त्या साऽन्यैवालंकृतिनेः ॥२३॥ शब्दशक्त्याऽधशक्त्या शब्दार्थशक्त्या वाक्षिप्तोऽपि च्यङ्गोऽयः कविना पुनर्यन स्त्रोक्त्या प्रकाशीक्रियते सोम्स्मादनु- Thc verse has been cited as an instance of the figure of speech in the Lav) aprakasa, Ullasa X Compare: 'मत्र नत्रोत्साहरूपेणङ्गितेन लक्षित वामिन सवेतकालाभिलाष पामिन्या निशासूचन पयतमीलनन लीलया प्रकाशित'---Govinda Thaktura's *Pradipa 2 ·. 104 IHE DHYANYALOKA OF ANANDAVARDHANA स्वानोपमन्ययाद् ध्वनेरम्प एवाल कारः। अलक्ष्यक्रमव्यङ्गनस्य वा ध्वनः सति संभवे स ताहगन्योऽलंकारः॥ तत्र शब्दशक्त्या यथा- वत्से ! मा गा विषाद वसनमुरुजव सन्त्यजोर्ध्व प्रवृत्त' कम्पः को वा गुरुस्ते भवतु पलभिदा जुम्भितेनात्र याहि । प्रत्याख्यान मुराणामिति भयशमनच्छाना कारयित्वा यस्मै लक्ष्मीमदाद वः स दह दुरितं मन्थमूहां पयोधिः।। अर्थशक्त्या यया- अम्बा शेतेऽत्र श्रद्धा परिणतक्यसामग्रणीरत्र तातो निःशेषागारकर्मश्रमशिथिलतनुः कुम्भदासी तथाऽत्र । अस्मिन् पापाहमेका कतिपयदिवसप्रोपितमाणनाथा पान्यायेत्थ तरुण्या कथितमवसरव्याहृतिव्याजपूर्वम् ।। उभयशवस्या यथा दृष्टया केशव-' इत्यादौ । EXPOSITION $ 38. In the preceding sections the two divisions of संलक्ष्यक्रमव्यङ्गय --viz. शब्दशक्तिमूलध्वनि and अर्थशक्तिमूलsafat have been already defined and illustrated. And it load also been noted in that connection that the suggested sense should in no way be stared in words—which would take away its claim to be included in thic dormain of ध्वनि. In the prosent Kárika the Dhyanikīra takes similar observation with regard to tho third variety of संलदयामध्वनि-viz. शब्दार्थोभयशक्तिमूलध्वनि, in which शब्द and अर्थ conjointly suggest a particular sense. Thus there mitust be one or more रिलष्ट words besides others that are not so (see Abhinavagupta's remarks atready quoted), in a case of उभयदायित- मूलम्वनि. So it is a priori evident that the unit of उभययित- मूलध्वनि aust be a sentence or a compound expression, consisting of more than one component, some of which must be क्लिष्ट ·UDDYOTA I 105 rand consequently irreplaceable ( परिवृत्त्यसह ) by synonyms. As Govinda observes in his corgmentary on the verse- 'अतन्द्र चन्द्राभरणा-- cited by Mammata as an illustration of उभयशक्तिमूलध्वनि : “अत्र श्यामारूप-कामिनीविशेष-रजन्योरुपमा व्यङ्गया। सा च अतन्द्रचन्द्रेत्यादेः परिवृत्त्यसहतया. समुद्दीपितेत्यादे- स्तत्सहतया उ यस्यापि व्यञ्जकत्वेन शब्दार्थोभयवितमूला ।।"--- °Pradipa, p. 101 3 Hemacandra in has Kavy anusasana, however, does not record 37497 as a separate variety at all and includes it under शब्दशक्तिमूलध्वनि itself. IIc quotes 'अतन्द्र- चन्द्राभरणा as an instance of शब्दशक्तिमूलालकारध्वनि. Compare : अत्र शब्दशक्त्या रात्रियोपितोरुपमा व्यङ्गया। यद्यपि समुद्दीपितेति सानन्दमिति चार्थो ध्यञ्जकस्तथापि न शब्दशक्ति विनाऽर्थशक्ति रुन्मीलतीति शब्दक्तिरेव प्रधानम् !|-~0p. et., p. घोष.. , वाक्ये दुप्रत्य ---K.P.IV. 19. The following extract from "प्रभा, a gloss on प्रदीप by Vaidyanatha Tatsat, is important • उभयस्यापीति प्राधान्योति सेन शब्दशक्तिमूलेऽप्यर्थस्य व्यन्जव वेऽपि तस्य प्राधान्यामानात् नोभयशक्तिमूलत्वम् । परिवृत्यसहशब्दप्राचार्य च शब्दशक्तिप्राधाग्यम् परिवृत्तिराहशब्दप्राच स्वर्थशक्तिप्राधान्यम् तत्साम्प तृभयशवितप्राधान्यादुमय- शमिमूलत्य व्यपदिश्यते । अतएव, ‘पन्यिा ण एत्य--' इत्यादौ उपभोग- क्षमोऽसि चेदास्त्रत्यादिवस्तुव्यञ्जने मत्यर पोहरशब्दयोरेय परिवत्यसहयो प्राधान्यम् , न तु पथिकाद्ययस्येति न तब उभयक्तिमूलवस्तुध्वनि । कि तु उदाहरणजातीयेषु अलकारध्वनिरिमेक इत्युक्तम्-locci. ine should note that according to Nammata's view TT alone can be suggested cornyountly by शब्द and अर्थ, and not वस्तु As be states : 'शब्दार्थोभयभूरेल ---'. IV. 18. But tius view is contrary to the position of Riyyaka and Dhvapıl ina as well, who includes परतुध्वनि too as one at the varieties of अपवितमूलध्वनि. See Rajyaka's statements cited above, ·106 THE PHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA 42 Marikyacandra in his °Sanketa on Karyaprakāla follows Hemacandra As he notes : अत्र चातन्द्रचन्द्रादिशब्दानामेक- कार्थानाम् परावृत्तिसहासहत्वेन क्रमेण अर्थशब्दर्शवितप्राधान्यम्, तेनोभयमूलत्वम्। तथाऽत्र यद्यपि अर्थोऽपि व्यञ्जकस्तथापि श्लिष्ट- शब्दशक्तिरेव व्यङ्गामुन्मीलयति नाथशक्तिरिति शब्दोत्यध्वनिरेव न द्वयुस्थ इति तत्त्वम् ॥-Op, cl , p. 119. Jagannatha very ably summarises tíc different views in the following passage of the Rasagangathara. यद्यपि शब्दशक्ति- मलकत्व अर्थशक्तिमूलकत्व चेत्युभयमपि सकलव्यङ्गयसाधारणम् , शब्दार्थयोरनुसंधान विना व्यङ्गयस्यवानुल्लासात् , तथापि परिवृत्त्य- सहिष्णूना शब्दाना प्राचुर्ये तत्प्रयुक्तात् प्राधान्यात् सत्या अप्यर्थ- गोरप्राधान्याच्च व्यङ्गयस्य शब्दशक्तिमूलकत्वेनैव व्यपदेश । परिवृत्तिनहिष्णूना तु प्राचुर्यऽर्थशक्ते रेव प्राधान्यात् सत्या अपि शब्दशवते प्रधानानुगुण्यार्थतया मल्लनामादिवत् प्रधाननव व्यपदेश । या तु काव्ये परिवृत्ति सहमानानामसहमानाञ्च शब्दाना नकजातीयप्राचर्यम् . अपि तु साम्यमैव, तत्र शब्दार्थोभय- शक्तिमूलकस्य व्यङ्गयस्य स्थितिरिति दयुत्यो ध्वनिः । न चाय शब्दशक्तिमूलनतयंव अर्थशक्तिमुलकतयैव वा ध्यपदेप्टु शक्यः, विनिगमवाभावात्। नापि शवराक्सिमूलवार्थशक्तिमूलकयो. रारेण गमार्थयितुम् , व्यङ्गधभेद एय सकररयेप्टे.; इह तु व्यायम्यस्येन तम्यानुत्यानात् ।....अय च वाक्यमाने । पदसमूहरच वाक्यम्। तेनास्य नानार्थानानार्थघटितसमासविषयत्वेऽपि विरोध । ग तु शुद्धवपदे, तस्मिन् नानार्थानानार्थयोरसगा. येशात् । अन्ये तु-'अर्थशक्तिमूलयत्वव्यपदेशे नानार्थप्रकाशवशम्द- सप युल्लास्यत्वसामान्यशून्यस्य तन्त्रम् , विषयप्राचर्यात् । शब्दारित. यवालपरत्वमादाय पदममूहत्वादिति भाव-Nagojr Bhatta's gloss 1 तम्यापि ·UDDYOTA II . In the 107 मूलकत्वध्यपदेशे तु नाशक्त्युल्लास्यत्वसामान्यशून्यत्वं ' तथा ; विषयदोल्लंभ्यापत्ते. । न हि नानार्थशब्दमानघटित पद्यं प्रचुरविपयम् । अत. शब्दशक्तिमूलकटनेनेवायं शक्यव्यपदेशो ध्वनि.-इत्यप्याहुः। -op.-cit., pp. 172-174. शब्दशक्त्या.... ..अलंकार:-When the sensc suggested through शब्दशक्ति, अर्थशक्ति or उभयशक्ति, is again expressed in words, it is reduced to a m-re poctic figure from the status of ध्वनि. Or, if there be any अस लक्ष्यक्रमध्वनि-like रस, भाव etc. besides the suggested sense in question, the latter becomes a sort of cmbellishment somewhat different from the common poetic figures ard enhances the effect of the former {viz. रम, गाव etc.). Anandavardhana has noted these two alternative interpretations of the present Kanka, first case sa must be in the ablamne case, in the second it is in the genitse. Compare PLocarna: प्रवान्तप्रारद्वयोप- सहार तनीयप्रसारमूचन केनैव यत्नेन क्रोमोत्याशयेन साधारण- मवतरणपद प्रक्षिपति वृत्तित्-तया चेति । तेन चोक्तप्रसार- द्वयनायमपि तृतीय प्रकारो मन्नम्य इत्ययं । शब्दायो चैत्येक शेप.। सावति । न भनिरमो, अपि तु इलेपादिलंकार इत्ययं.। अयमा निदेन अश्श्याम तम्य अल कार्यम्याजिन. रा व्यङ्गयोऽयोन्यो वाच्यमानालपारापेक्षया दिनीयो लोसोत्तरश्चा- लपार इत्यर्थः। एवमेव युनो द्विषा व्यायाम्यति ।-or ch, Pp.251-2 वत्से... ..पयोपि- Locana crplains the totlans: विषमतीति विषाद। उमटतम् भग्निमित्यत्र नामों मन्तव्य । मम्पोसा पनि पो पता या तप गुः। चलभिदा पन्देष जम्भितेन ऐस्वयंमदमसन गपं । भियं पात्र मागम- नारमा यस भिनति आपासमारिपात् । प्रासापानमिति पत्रं. crsc as ·THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA 108 वात्र द्वितीयोऽर्थोऽभिधीयत इति निवेदितम् । कारयित्वेति। सा हि कमला पुण्डरीकाक्षमेव हृदये निधायोस्थितेति स्वयमेव देवान्त राणा प्रत्याख्यानं करोति । स्वभावसुकुमारतया तु मन्दरान्दोलितजलधि- तरङ्गभङ्गपर्याकुलीकृतां तेन प्रतिबोधयता तत्समर्थाचरणम् अन्यत्र दोषोद्घाटनेन अत्र याहीवि चाभिनयविशेपेण सकलगुणादरदर्शण कृतम् । अत एव मन्थमूदामित्याह । इत्युक्त प्रकरण भयनिवारण- व्याजेन सुराणां प्रयाख्यान मन्यमूढां लक्ष्मी कारयित्वा पयोधिर्यस्मै तामदात् स को युस्माकं दुरितं दहत्विति संबन्धः-0p. cat., pp. 252-53. ....व्याजपूर्वम्'-व्याजशब्दोऽन स्वोक्तिः - Locana. 'दृष्टया... चिरम्'-सलेशमिति चान स्वोक्ति:-Locana. 'अम्बा... TEXT ६ ३९ । प्रौढोक्तिमाननिष्पन्नशरीरः सम्भवी स्वतः । अर्थोऽपि द्विविधो ज्ञेयो वस्तुनोऽन्यस्य दीपकः ॥२४॥ अर्थशत्युभवानु रणनरूपन्प्रङ्ग ध्वनौ यो व्यञ्जकोऽथ उक्त- स्तस्यापि द्वौ प्रभारी - कवेः कविनिवदस्य वा वक्त : प्रौढोक्ति- मात्रनिष्पन्नशरीर एकः, स्वत सम्भवो च द्वितीयः॥ कवि- प्रौढोक्तिमात्रनिप्पनशरीरो यथा- सज्जेइ सुरहिमासो ण दाब अप्पर जुअइजणलरखमुहे । अहिणवसहभारमुढे णवपल्लवपत्तले अणद्स्स शरे ।। फविनिवद्धचक्त प्रौढोक्तिमानिप्पन्नशरीरो यथोदाहृतमेय- "शिखरिणि--' इत्यादि। यथा वा- साअरविण्णजोखणइत्थावलम्ब समुण्णमन्तेहि। अल्मुट्ठाण विभ मम्महस्स दिण्ण तह धणेहि ।। स्वतःसम्भयो य औचित्यन पहिरपि सम्भाव्यमानसद्भायो न ·UDDYOTA II on 109 केवल भणितिवशेनैवाभिनिष्पन्नशरीरः। यथोदाहृतम्-'एव- वादिनि-' इत्यादि। यथा वा--- सिहिपिञ्छकण्णपूरा जाआ वाहस्य गघिरी भमइ। मुत्ताफलरइअपसाहणाण मज्झे सवत्तीण ॥ EXPOSITION $39. Anandavardhana classifics suggestion based material significance ( 22afazefa ) into three categories according as the matter (अर्थ) concerned is objectively possible (स्थत सम्भवी) or invented by the poet's own imaginative faculty (#fqutaifafaqon) or again brought into being not by the poet's fancy but by the imagination of some one among the characters created by the poet—the creatures of the poet's Muse ( कविनिवद्धववतृप्रौढोक्तिनिष्पन्न ). Mammata follows the Dhvanıkāra without trying to justify the plausibility of the above classification Sec Kavyaprakasa, IV. 16-17. But Hemacandra in his Kavy dnusasana contends that this classification is unnecessary and incongruous inasmuch the three above mentioned varieties have the essential property of being the outcome of poelic fancy common to all of them, Even matters that are objectively real per sc cannot find place in a truc poetic art if they are not transfigured by the poct's imagination. As he remarks. "ह चाथं स्वत सभवी, पवि. प्रौढोक्तिमाननिष्पन्नशरीर, नविनिबद्धवक्तप्रौढोवितमात्रनिष्पन्न. शरीरोवा-इति भेदवथन न याय्यम । यविप्रौढोक्तिमात्रनिर्मित- स्वेनैव साध्यसिद्ध। प्रौढाक्तिमन्तरेण स्वत सभविनोऽपि अपि- चित्करस्वान् । यविप्रोढाक्तिरेव च कविनिबद्धवक्तप्रौढोविन रिति f# 79-27-Op cit, p46 Manikyacardra in his Samkela follows Hemacandra Jagannitha hus Rasagangathara the threeſold classification, though he recognises the first rancty-m. स्वत सभपी. According to tum the last as In CTITICISES ·110 THE DHYANYĀLOĶA QF. ANANDAVARDHANA comments on ततः The two varieties,should be really classed under ,oncsingle 'head. Compare his remarks : प्रतिभानिर्मितत्वाविशेषाच्च । कवि:तदु, म्भितवक्त-प्रौढोक्तिनिष्पन्नयोरर्थयोः न पृथगगणनोचिता, उम्भितो- म्भितादेरपि भेदान्तरप्रयोजकतापत्तेः । न च तस्यापि कम्युम्भितत्वान- पायात, तत्प्रयोज्यभेदान्तर्गतत्वमेवेति वाच्यम् । प्रथमोम्भितस्यापि लोकात्तरवर्णनानिपुणत्नलक्षणकविन्वानापायात् पृथग्भेदप्रयोजकताऽनु- पपत्तेः ।-0p. cit., pp. 134. Nagoji Bhatta, however, in his the above text of the Rasagangadhara upholds ibe view of the Dhvanikīra, As he observes :- "वृद्धोक्तिविषयात् शिशू वितविषय इव कन्युक्तिविषयात कविनिबद्धोक्तिविषये चमत्काराधिक्यानुभविकत्वात् पृथगुक्तिः । परञ्च प्रतिनिधानसाध्यप्रतीतिकतया चमत्कारस्थंगनात् नोम्भितोम्भितादेः पृथग्गणनेति तु नव्याः ।।-loc. cit. following observations of Rüyyaka in his Kavyaprakāšasariketa in this connection are important and worth perusal: 'ननु स्वतःसंभविप्रभृतयो यदि व्यञ्जकाथंगतत्वेन भेदा उच्यन्ते तत् केवलयोर्वाच्यलक्ष्ययोरपि भेदत्वेन किमिति न कथ्यन्तेऽविशेषात् । अथ व्यञ्जनोपयोगितया तेषां भेदत्वं तहिं व्यञ्जनस्योभयन दत्त- पादत्वाद् व्यङ्गार्थगतत्वेनापि किमिति नाभिधीयन्ते। उच्यते- निमित्ताभिप्रायेणोक्तत्वात् । व्यन्जकत्वं हि तन्निमित्तं न व्यगात्वम् । तथाहि कश्चिदर्थः कधिनिबद्धन वयr शौढोक्त्या प्रतिपादित इति व्यञ्जको न कविप्रतिपादितो नापि स्वत.संभवेन । यथा 'शिसरिणि' मनु नामे'त्याको रागित्वमन्तरेण तस्यार्थस्य अवचनानहत्यात , नन्तरं प्रति व्यञ्जकत्याभावाच्च । कश्चित्तु कपिनियद्धोविनमन- पेक्ष्येव कविप्रौढोक्तिप्रतिपादिरा इत्येर व्यन्गको न स्वत.संभवेग पथा 'सग्नइ सुरहिमामो-' इत्यादायुदाहृतो यहि संभवाभावे, न स्वतःसंभवी, नापि काविनिबद्ध वक्तारमपेदाते, धारापेसाभावात् ।

·UDDYOTAIL . 11 कविप्रजापतिः प्राढि-निर्मितत्वेन तु अर्थान्तरं व्यनक्ति। कश्चित् पुनर्वहिरपि भावात् स्वत.संभवेन व्यञ्जको यथा “एवंवादिनी'त्यादी स्वयंकृतप्रचुरं लोकव्यवहारे स्थितः, तयाविघश्न व्यञ्जकत्वेन प्रतीयते । लज्जा नात्र व्यभिचारिभूताऽपि विभावानुभावयोरति- चारुत्वेन प्रतीतिविश्रान्तिस्थानत्वात् प्रतिपाद्यमाना सती वस्तुत्वेन व्यवहृता, न भावत्वेन । तेनाथशक्तिमूलस्य वस्तुवनेरिदमुदाहरणम् . नासलक्ष्यक्रमस्य भाववनेः । तस्माद् व्यजकम्यवार्थम्य व्यन्जने निमित्तत्वात् स्वन.संभविप्रभृतयो भेदा उक्ताः, न व्यङ्गगार्थगतत्वे- नापीति ॥"-op. cit., pp. 31-32. कविप्रौढोक्ति....अणङ्गस्य शरे-Abhinavagupta explains the gatha : 'सज्जई गुरहिमासो---' as follows : अत्र वसन्तश्चेतना:- नङ्गस्य सवा सज्जयति केवल, न तावदर्पयति इत्येवंविधया समय- तव्यवस्त्वपंणकुशलयोक्त्या सहकारोद्भदिनी वसन्तदशा यत उक्ता अतो वन्यमानं मन्मथोन्माथस्यारम्भ क्रमेण गाढगाटीभविष्यन्तं व्यनक्ति । अन्यथा 'वसन्ते सपल्लवसहकारोद्गम' इति वस्तुमानं न व्यम्जक स्यात्। एपा च कवेरेवोक्तिः प्रौढा ।।-op. et, p. 255. 'कविनियद्ध....इत्यादि'-The verse 'शिसरिणि-' has been already cited in the first Uddyota. 'अत्र लोहितं विम्यफल शुको दशतीति न व्यजकता काचित् । यदा तु यविनिवदम्य गाभिला- पस्य तरुणस्य वस्तुरित्यं प्रौढोक्तिस्तदा प्यम्जायम्-ttd. Habimabhafta thus establishes tl.c inferentiat rature of the suggested sense 'गरजेन- यत्र पविमोहोरिमानि परीरे गुरमिमाम मंभवानाम् आपिभूताभिनवारवानाम, ताणामचिरभावि. युपतिजनमानोन्माददामिन्दमनुमयम। प गार-गुगनिमाग-मदनाना पनियन्धन सरकारवार-धानुपनुपरतान गति गम्पन्नगन. ৰা ঃ নাসা নাগিনগণনা। এ । যা- शाणारग्नासाइनमेष महेश गुर्गनमानेन पन्हावामगन नाति- Op. cit.. P.451. .

·112 TIIE DHVANYALOKA OP ANANDAVARDHANA 'साअर थोहि -See Locana for an explaination of this Praktit stanza स्तनो तावदिह प्रधानभूती ततोऽपि गौरवित कामस्तानामभ्युत्थानेनोपचर्यते । यौवन चानयो परिचारकभावेन स्थितमित्येव विधेन उक्तिवचित्त्येण त्वदीयस्तनावलोकनप्रबुद्धमन्म- थावस्थ को न भवतीति भङ्गा स्वाभिप्रायध्वनन कृतम् । तव तारुण्येनो नतो स्तनौ इति हि वचने न व्यञ्जक्ता।'-256 सिहिपिञ्छ सवत्तीण'-Comp °Locana शिखिमान. मारणमेव तदासयतस्य कृत्यम्। अन्यासु तु आसक्तो हस्तिनोऽपि अमारयत् इति हि वचनेन उक्तमुत्तमसौभाग्यम्। रचितानि विविध- भङ्गीभि प्रसाधनानि इति तासा सभोगव्यग्रिमाभावात तद्विरचन- शिल्पकौशलमेव परमिति दौर्भाग्यातिशय इदानीमिति प्रकाशितम् । गर्वश्च बाल्याविवेकादिनाऽपि भवति इति मात्र स्वोक्तिसद्भाव शहर । एप चार्थों यथा यथा वर्ण्यत आस्ता वा वर्णना, बहिरपि यदि प्रत्यक्षादिनाऽवलोक्यते तथा तथा सौभाग्यानिशय व्याधवध्वा धातपति ।।-p 257 Thus the suggestiveness of a स्वत सभवी matter (वस्तु) is irrespective of any poetic description and imagirative remoulding as the closing statement in the above extract from "Locand makes it sufficiently clear Vlde the observation of Mahimabhajja on this gatha सिहिपिञ्छ इत्यत्र नवोढाया व्याधवध्वा सपत्नीभ्य सौभाग्यातिरेपोऽनुमेय । सत्र चास्था मिसिपिच्छरणपूराया अपि भगवं भ्रमण हेतु । यतो ऽयमभिप्रायस् स्या-मयि सत्यामय सभोगमारसियो व्याधो वारि- ता-यात्तव्यो दिवानिरा मत्परायण एव पेवल मद्विनोदार्थ यद च्छपा तय पतितमयूरमाप्रमाणव्यापारी वर्तते इति सिसिपिच्छ. मात्रवर्णपूराऽह जाता। भवतीपु सती दूरदेशमालय्ययधासाध्य- महारम्भमाजमारणादिव्यापाररतिरयमागीदिति मुगतापर र चिस प्रमापना भवस्य इति । तन यदनत् रागयं भ्रमण सदेय तस्या सपत्नी भ्य सौमाग्पातिरेशमनुमापयति इस्पयरोपम् ' -on ctr,P 452 ·UDDYOTA II 113 TEXT ६४० । अर्थशक्तेरलंकारो यत्राप्यन्यः प्रतीयते । अनुस्वानोपमव्यङ्गाः स प्रकारोऽपरो ध्वनेः ॥२५॥ बाच्यालहारव्यतिरिक्तो,यत्रान्योऽलरोयसामर्थ्यात् प्रतीय- मानोऽत्रभासते सोऽधशतयुद्भवो नामानुस्वानरूपव्यङ्गगेन्यो ध्वनिः।। -- was fact (वस्तुमाय) In in EXPOSITION $40 In the illustrations already cited in thc previous section dealing with the two (or shree) divisions of HUT- मूलध्वनि, the suggested sense in the nature of a merc the present section the Dhvanlara observes that there are cases of अयशक्तिमूलध्वनि where the content of suggestion is an अलकार, as in the case of शब्द शक्निमूलध्वनि already discussed in details Wh-t more, अथंगविनमूलष्यनि, the suggestihe matter ( व्यन्जयोऽयं ) itself mught be a mere fact ( वस्तुमात्र) or an imagirature mood partaking of th- characteristics of a distinct roctic figure (अलटन वस्तु) So, just as a TFT might give rise to the comprchcasion of some other 41 or 47977, so also a particular 417 might in its part similarly suggest both वस्तु aud अर यार Comp "Locana एवमयंदा युभयो विभदो यम्नुमात्रम्य व्यन्जनीयत्वे वस्तुध्यनिरुपतया निरपित । इदानी तस्यैव अलपारस्पे व्यन्जनीयेऽरकारध्वनित्वमपि भवनि इत्याह- अर्यत्यादि। न येवल सन्दरामनरलकार प्रतीयते पूर्वोत्तनोरया यायदर्यशपतेरपि। यदि या न येवर यर यस्नुमात्र प्रतीयते यायद- लंगाराऽपि इत्यपिशब्दाप । मन्यवरद व्यापप्टे-पाच्यनि- Op dr. p 257 8 ·THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA are TEXT ४१। तस्य प्रविरलविषयसमाशङ्कयेदमुच्यते- रूपकादिरलंकारवगों यो वाच्यतां श्रितः।. स सर्वो गम्यमानत्वं विश्रद भूम्ना प्रदर्शितः ॥२६॥ अन्यत्र वाच्यत्वेन प्रसिद्धो यो रूपकादिरलं कारः सोऽन्यत्र प्राय- मानतया बाहुल्येन प्रदर्शितस्तत्रभवभिभंट्टोइभटादिभिः । तथा च ससंदेहादिपूपमारूपकातिशयोक्तीनां प्रकाशमानत्वं प्रदर्शित मित्यलंकारान्तरस्यालंकारान्तरे व्यङ्गप्रत्वं यत्नप्रतिपाद्यम् ॥ EXPOSITION 841. Poetic figures like उपमा, रूपक etc. usually found as expressed ( वाच्य), but they can also be suggested (2491). Ses notes on Uddyola I, Sec. $30 ff. Thus in the case of ससंदेह, उपमा is apprehended in the hackground through suggestion, and even ancient teachers like Bhämaha, Udbhata etc. have noted this phenomenon and it is not very difficult to demonstrate either. AS "Locana remarks: सर्व इति प्रदर्शित इति च पदेन असंभावनाऽत्र मिथ्ये वेत्याह । उपमानेन तत्त्वं च भेदं च वदतः पुनः । ससंदेहं वचः स्तुत्य ससंदेहं विदुर्यथा ।। इति । 'तस्याः पाणिरयं नु मारतचलत्पत्रालिः पल्लव:'-इत्यादी उपमा रूपकं वा ध्वन्यते । अतिशयोक्तेश्च प्रायशः सर्वालंकारेषु ध्वन्यमानखम् ॥"--Op. cit., p. 258. TEXT ६४२ इयत् पुनरुच्यत एवं- अलङ्कारान्तरस्यापि प्रतीतो यत्र तत्परत्वं न वाच्यस्य नासो मागों धनेर्मतः ॥२७॥ भासते ।

·UDDYOTA II lis अलकारान्तरेषु लनुरणनरूपालङ्कारप्रतीतो सत्यापि यत्र वायस्य व्यापतिपादनौन्मुख्येन चारुत्वं न प्रकाशते नासौ धने- मार्गः। तथा च दीपकादावलं कारे उपमाया गम्यमानत्वेऽपि तत्परत्वेन चारुत्वस्याव्यवस्थानान्न ध्वनिव्यपदेशः॥ EXPOSITION $ 42. For instance, though in af the apprehension of similarity fingers in the background, yet we would be wrong to regard it as an instance of उपमाध्यनि, for it is the expressed contrast that is more charming than the suggested similanty. Jagannatha in his Rasagarigádhara has a very illuminating note on this point : ननु अस्य अलंकारस्य ( viz. व्यतिरेकस्य ) वैधम्यंमूलस्योपमाप्रतिकूलत्वमेवोचितम्, न तूपमागर्म- त्वम्। तस्या साधम्यंमूलकत्वात् । अस्य च तनिषैधरूपेणय प्रवृत्तः । न चेष्टापतिः। सिद्धान्तभङ्गप्रसङ्गात । सत्यम् । यद्गुणपुरस्कारेण यस्य यत्सादृश्यनिषेध उत्कर्षपर्यवसायी तस्य तद्गुणपुरस्कारेण तत्सादृश्यस्याप्रतिष्ठानेऽपि गुणान्तरेण सादृश्यप्रत्ययस्य दुरित्वात् । यदि च तत्सादृश्यसामान्यनिषेधो विवक्षितः स्यात. गुणविशेष. पुरस्कारोऽनर्थकः स्यात् । धनेनायमस्मादधिक इत्युक्ते विद्यया रूपेण कुलेन च सम इति सर्वजनीनप्रत्ययात् । च प्रतीयमानमपि सादृश्यं गुणान्तरकृतनिपघोत्यमपि तेनोत्वण हतप्रभामिव बन्दीकृत- मिव न चमत्कारविशेपमाघातु प्रभवतीति प्राचामाशयः।।-0p. cit.. pp. 470-71. so also in the case of दीपक, रूपक . Vide notes on Uddyota I, Scc. $33. TExr यथा- ६४३। चन्दपऊएहि णिता णलिणी कमलेहि कुम्मगुरछेहि लमा। इंसेहि सरअसोदा फायकहा सजणेहि फरर गर्मा।

·116 THE DIIVANYĀLOXA OF, ANANDAVARDHANA इत्यादिमाग हो पि सनिवाच्याल कारमुखेनेवचारत्वं व्यव- तिते तर रतानपण-तुम्मातस्तवान्याल का मुखेनैव काव्यात्सपदेशोत्याय्य ENTRE F IF rm 11:5prxPOSITHONIT TP716 171FFF $ 43 'चन्दमजएहि • Ishegmp. Locana • चन्द्रमयूखादीना न निशादिना विना कोऽपि परभागलाभः । सज्जनानामपि काव्यकथा विना कीदृशी साधुजनता चन्द्रमयूखश्च निशाया गुरुकीकरण भास्वरत्व-सेव्यत्वादिः यत्- क्रियते. कमलेन लिन्या, शोभापरिमल लक्षम्यादि, कुसुमगुच्छेलंताया:अभिगम्यत्व-मनोहरत्वादि, हसं. शारदः शोभायारा श्रुतिसुखकारत्वमनोहरत्वादि, तत् सवं-- काव्यकथाया: सज्जनरिन्येताच नियमी मुरु क्रियते "इति दीपकवलाच्यकास्ति । कंधाशब्द इदमाहा असता तावत् काव्यस्य कंचन सूक्ष्मी विशेषाः सज्जनविना काव्यमित्यर्प शब्दोऽपिध्वसते तेषु च सत्स्वस्ति सुभृग काव्यशब्दव्यपदेशभौगर्पि शब्दसदर्भमात्रम्। तथा सि वियते यादरणीयता प्रतिपद्यत इतिशदीपकस्यैव प्राधान्यानोपमाया । bp. 250FFAIThis Isfreiteratiohfrofrwhat has teen already Wscussed in thFirm Undero Kurikā; ! 13F FT F slo IPS IFE. IFTTTTTT IFE FFru हाटी यत्र हुए व्यगापरत्वेनैव याच्यस्य व्यवस्थान तत्र व्यङ्गोमुखेनैव ध्यपदेशो युक्ता व्यथा-- PPFir FPITE TATE 10-माप्तधीरेप कस्माती पुनरपिामयित मन्थलेद विदध्याग मन्निद्रामप्यस्य पूर्वामनलसमनसो नैव सम्भावयामि । सेतु बध्नाति भूयः किमिति च सफलद्वीपनाथानुयात. स्त्वय्यायाते वितर्कानिति दधत इवाभाति कम्पः पयोधेः॥ यथा वा ममैव-- 1 F- - सावण्यकान्तिपरिपूरित दिड मुखऽस्मिन TEREST । मेरेऽधुना तक मुखे तरलायनाधिोग 15 2 -- TT TIES ·1 EXPOSITION मा 844. Porn as follows:- 125100-1 HIT भीम THY नरपतो IRL । 2411100111 artóbröt JĀSZAVHA DIT 17 "सोम यति न मनागपि तेनं मन्ये F FIRIT मुव्यक्तमेव जलराशिरय पयोधि: FATE FINE र एवविध विपर्यावरणार-रूपकाश्रयणकान्यचारुत्वव्यवस्थाना- पवनिरिति व्यपदों न्याय्य गFिIELITE IFFATHE FREETIFIER HIT FIFIfTTPIREE Abhinavagupta explains रूपकध्वनि । 51 DELI.ST.-1 'प्राप्तधीरेप- समुद्रपरिसरवत्तिनि पूर्णचन्द्रोदय लोवाहनादिना निमित्तन पयोधस्तावत् कम्पो जातः सोऽनन उतप्रेक्ष्यत इति, ससदेहोत्प्रेक्षयोः सकयलकारो, वाच्या तेन च वासुदेवरूपता तस्य नपतेर्वन्यते । यद्यपि, मात्र व्यतिरेको भाति, तथापि स.पूर्व. वासुदेवस्वरूपात्, नाद्यतनात् अद्यतनत्वे भगवतोऽपिनाम्तथीक- त्वेन अनास्येनं सकलद्वीपाधिपतिविजयित्येन च" वर्तमानत्वात् ।। न च सन्देहीतप्रेक्षानुपपत्तिबलीद् रूपकस्यापि, येन यांच्यालकार पस्कारकत्वं व्यङ्गास्य भवेत् ! .सो. योसंप्राप्तलक्ष्मीको नियजि- मुदयिवति 30ETC.d DPREarta hue. Kuntaka, as appears from the Resuune (Urussalu) of the Vakroktjivita prepared by_Dr. De...sites the trere 'प्राप्तथी:--' as an instance of प्रतीयमानव्यतिरेक ( sce p. 208). Thacs Abhimpagupta, tercz Telg to this $79**pt the author of the Valpoltjivilom 10.agąther placey Abhinguagypka echiz Kuntaka's observations. For example, the follaking passage of the Locara t'fe fact that तस्य पुस्यन गोदक स्परिवर्मयाधिन महदय: स्त्रीनि नामागि मयुरमा हरि कृत्वाtotralIFT.I353)Pradstire Treraisikret ot Vakrostirrita, II.EETरति-निशान्तरे या रसौनिहंध प्रयुज्यते। शाभानिपत ये यस्मितनामस्मीति पेपरn-and thereinder. in which the rerse, of khich तनी तार ताम्यति is but a himstica. is rea in 'rail ·118 TIIB DIIVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA विजिगीषाक्रान्त: स स मां; मध्नोयादित्याद्यर्थसंभावनात । न च पुनरपीति भूय इति च शब्दरयमाकृष्टोऽर्थः। पुनरर्थस्य भूयोऽर्थस्य च कर्तृभेदेऽपि समुद्र मयमात्रणाप्युपपत्तेः।- यथा पृथ्वी पूर्व कार्त- वीर्येण जिता पुनरपि जामदग्न्येनेति । पूर्वा निद्रा च सिद्धा राजपुत्राद्य- वस्यायामपीति सिद्धं रूपकध्वनिरेवायमिति। शब्दव्यापार विनव अर्थसौन्दर्यबलाद्रूपणाप्रतिपत्तेः ।।-op. citi, pp. 162-53. Jagannātba however criticises Anandavardhana and holds that the poetic figure भ्रान्तिमान् is suggested here. The knowledge of identity ( तादात्म्याध्यवसाय) between the king and Lord Vişnu brought about by a conscious act of volition (आहार्य), which forms the basis of the figure of speech 597, cannot produce the feeling of terror, which can be caused only by an illusion of identity (TEGICFyrfa) that is spontaneous (स्थारसिक) and as such requires no aid of volution at all. Besides, the knowledge of identity and the feeling of terror, standing to each other in the relation of cause and effect, must coinhere in the same substratum, which however is not the case in the present illustration, the former being in the poet and the latter in the ocean. Thus रूपध्वनि is absurd. As Jagannatha observes :- अम च "मानन्दवर्धनाचार्यास्तु-'प्राप्तश्री:-' इत्यत्र रूपकाश्रयेण काम्य- चाएत्वव्यवस्थापनाद्रूपकध्वनिरित्याहुः। तच्चिन्त्यम् । जलधिकम्पहेतुत्वेन विकल्पवयं कल्प्यते । तच्च प्रकृते राजविरोपिय- कां जलनिधिगतामनाहार्यविष्णुतादात्म्यज्ञानरूपां भ्रन्तिमेमाक्षिपति, न रूपकम् । तज्जीवातोराहायंविष्णुतादात्म्यनिश्च यस्य कम्पाजनका. स्वात् । फविजलधिगत्वेन वैयधिकरण्याच्च । अज्ञातमेव केवलं विष्णुतादरम्यं जलधेः कम्पेऽनुपयुक्रमेय । चमत्कारिण्यपि पान भ्रान्तिरेवेति ध्यनिरपि तस्या एय युक्तः ॥"-Op. cit., PP. 327-28.

·UDDYOTA II 119 Vide Mahimabhatta's remarks "'प्राप्तश्री-'इत्यत्र लक्ष्मी. लाभलम्पटतया पयोनिधौ मन्थनव्यथावितरण विलासालसतया योग- निद्रासुखास्वादो द्वीपान्तराधीशदशकन्धरनिधन धिया सेतुबन्धश्च इति भगवतो वासुदेवस्य अमी व्यापारा प्रसिद्धा सन्तो यदन्यत्र राजादी आरोप्य तस्य समीहितप्राप्त्या निषिध्यन्ते तेन तत्कार्यत्वात् कारणभूतभगवद्रूपतारोपमद तत्रानुमापयन्तीति पकानुमितिरिति व्यपदेश प्रवर्तत ।।"--0p at , p 430 'लावण्य पयोधि'-Abhinavagupta explains the verse as follows "लावण्य सस्थानमुग्धिमा कान्ति प्र I ताभ्या परि. पूरितानि सविभक्तानि हृद्यानि सपादितानि दिद मुखानि येन । अधना कोपकालथ्यात् अनन्तर प्रसादोन्मुल्योन स्मेरे ईपदविहसनगीले तरलायते प्रसादान्दालनविकाससुन्दरे अक्षिणी यस्या तस्या आमन्त्रणम् । अथ चाधुना न एति, वृत्ते तु क्षणान्तर क्षोभमगमत् । कोपकपायपाटल स्मेर च तब मुख सन्ध्यारुणपूर्णशशधरमण्डलमेवेति भाव्य क्षोभेण चलचित्ततया सहृदयस्य । न चैति तत सुन्यवत- मन्वर्थतयाय जलराशि ड्यमचय । जलादय शब्दा भावार्यप्रघाना इत्युक्त प्राक् । अत्र च क्षोभो मदनविकारात्मा सहृदयस्य त्वन्मुखा- वलोकनेन भवतीतोयत्यभिधाया विधान्ततया, रूपक ध्वन्यमानमेव । याच्यालकारनात्र लेप । सच न व्यञ्ज । अनुरणनप यदूप- क्मशक्तिव्यङ्गय तदाश्रमेणेह काट्यस्य चारुत्व व्यवतिष्ठते। तत- स्तेनैव व्यपदेश इति सबन्ध ॥"--- OP cit , pp_263-64 For Mahimabhaffa s observations see Op cu, P 431 TEXT ४५1 उपमाध्यनिर्यया- वीराणं रमा घुसिणरणम्मिणतहा पिमात्यणुछड़े। दिदी रिउगम्भत्यम्मि गह बहलसिन्दरे ।।

·...Iti) 120 - । THE DHYANYALOKA OF ANANDAVARDHANA ... यथा वा ममैव विषमवाणलीलायामसुरंपराक्रमणे कामदेवस्य- तं ताण सिरिसहोअरअणाहरगम्मि हिअअमेकरस! विम्वाहरे पिआण' णिवैसि कुसुमबाणेण ।। आक्षेपध्वनियथा- 11 स वक्तमखिला शक्ती, हयग्रीवाश्रितान गुणान् ।., योऽम्बुकुम्मैः परिच्छेद शातु, शक्तो महोदधेः।। अतिशयोक्तमा ...हयग्रीवगुणानामवर्णनीयताप्रतिपादनरूप- स्यासाधारणतविशेषमकाशनपरस्याक्षेपस्य प्रकाशनम् ॥ hifi. ,,EXPOSITION Wil.845.' 'वीराण...वहलसिन्दुरे'--'Locana thus explains the Verse: प्रसाधितप्रियतमाश्वासनपरतया समनन्तरीभूतयुद्धत्वरित. मनस्कतया च दोलायमानदृष्टित्वेऽपि युद्धे । त्वरातिशय इति व्यतिरेको ग्याच्यालङ्कारः। तत्र तु येयं ध्वन्यमानोपमा प्रियाकुचकुड़मलाभ्यां सकलजननासकरेप्वपि शात्रवेषु मर्दनोद्यतेषु गजकुम्मस्थलेषु तहरोन रतिमाददानामिव बहुमान इति संव वीरतातिशयनमत्कारं विधत्ते इत्युपमायाः प्राधान्यम् ।।-op. cit., pp. 264-65. . . कुसुमयाणेन'-'अमरापरक्रमणे इति । लोषय- विजयो हि तपास्य वर्ण्यते। तेपामसुराणां पातालयासिनां यः पुनः पुनरिन्द्रपुरावमदनादि किं किं न कृतं तद्धृदयमिति यत्तेभ्योऽति- दुष्करेभ्योऽपि अकम्पनीयव्यवसायं तच्च। श्रीसहोदराणामत एव अनिर्वाच्योत्कर्षाणामित्यर्थः। तेपां रत्नानाम् • आ समन्तात् हरणे एकरसं तत्परं यद् हृदगं तत् कुसुमवाणेन सुकुमारसरोपकरणसंगारेण प्रियाणां विम्याधरे निवेशितम . तदवलोकन परिपुम्वन-दानमात्र पृत्यताभिमानयोगि तेन कामदेवेन कृतम् । तेषां हृदयं तदत्यन्त विजिगीषाज्वलगजाज्वल्यमानम भूदिति यावत् । अत्रातिशयोगित- च्यालंकारः । प्रतीयमांना घोपमा । सकसरत्नसारसुल्यो विम्याधर 'यथा....

·two verses are . be UDDYOTA 'IL 12t इति हितेपा बहुमानो वास्तव एव । अत एवं न रूपकध्वनि । रूपकस्यारोप्यमाणत्वेन अवास्तवत्यात् । तेषामसुराणा 'वस्तुवृत्त्येव सादृश्य - स्फुरति । तदेव, च सादृश्य चमत्कारहेतु. प्राधान्येन Opecu PP 265-66 Thus, the above Instances of अयंगक्तिमूलोपमायनि. रा वक्तुम् ... महोदधे '-According to Anandavadhana this verse illustrates taqafit. b-causc tho--impossibility of describing the upnumerable qualities of Havagrava is suggested, from the apparent assertion to the contrary As Ablunavagupta puts in 'अवर्णनीयताप्रतिपादन मेवाक्षेपस्य स्पमिष्टsfagaraticaTT' But Rayyaka ' in his Alànikara Sarrasia criticises this view of the Dhvanikura He contends that real negation does not constitute आक्षेप The regarion must apparent and unreal But in the illustration cited by the Dhvanık'ara the suggestei negation of the possibility of despipo ton is slat and consequently he 15 erroneous Wc quote ile following extract from Ruyyaka's treatise अब चाक्षपो ध्वन्यमानोऽपि भवति । यथा- 'गणिपामुविधेयो न विश्यामा वल्लम ! त्वया । • "वि दुर्वतेऽनयमिमा घनपरायणा'।' अत्र हिं गणिराया उक्ती तहापावित मस्तावे नाह गणिति प्रतीयते। न चासो निषेध गणितावनावरियततमय गणिमात्वस्य निपेघनात्। सोऽय प्रम्सरदूषो निर्णमागम्पो यात्रपा गणियायां शुद्धस्नेहनिवन्धनत्या पाविमुमत्यादी पिरोपे पयंयम्यति युधिषय आक्षेपश्यनिरयम् ॥ 1तु -- 'ययनुमति न यो- श्याक्षपप्यनायुदाहायम् । गिपरययार गम्यमानत्यात । न निषेपा- भाराम्य । गुणानां यानुमायर एपान सापयंग । निमित्तम एवान पमतगारोग निषेपानाराम पनि नापयशिपीरत्र मार्मा। - एवं .

·1122 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA सर्वोष्टनिषेधाभासस्य विध्युन्मुखस्याक्षेपत्वमिति स्थितम् ॥"- Op. cit., p. 119. But Jagannātha justifies the Dhvanikara's view by controverting Rayyaka's criticism, Comp. इत्यं स्वस्वाभिमानभेदादाक्षपाणां भेदात्तद्ध्वनीनां स्थिते विवेके 'स वक्तुम् -' इति पद्यं ध्वनिकारराक्षेपध्वनित्वेनोदाहृतं "स्वाभिमताक्षेपान- भिव्यक्तेरनुदाहरणमेवंतत्' इति नियुक्तिकं वदन् अलंकारसर्वस्वकृत् परास्तः। न हि आभासरूम एव निषेध आक्षेप इत्यस्ति वेदस्याज्ञा । नापि प्राचामाचार्याणाम् । नचापि युक्तिः। गेन ध्वनिकारोक्तमु- 'पेक्ष्य त्वदुक्तं श्रददधीमहि । प्रत्युत वपरीत्यमेवोचितम् । ध्वनि- कृतामालंकारिकसरणिव्यवस्थापकत्वात् । न हि अस्मिना, शास्त्र आक्षपादिशब्दस केतग्राहक प्रमाणान्तरमस्ति, ते प्राचीनवचनेभ्यः । अन्यथा सकलविपर्यासापत्तः।-op. cit , pp. 567.68. TEXT अर्थान्तरन्यासध्वनिः शब्दशक्तिमूलानुरणनरूप- व्यङ्गोऽर्थशक्तिमूलानु रणरूपव्यङ्गाश्च संभवति । तत्राद्यस्योदा- हरणम्- देवाएत्तम्मि फले फि फीरइ एत्ति पुणा भणिमो। कदिल्लपल्लवाः पल्लवाण अण्णाण ण सरिच्छा। पदपकाशश्चायं ध्वनिरिति वाक्यस्यार्थन्तरतात्पर्येऽपि सति न विरोधः। द्वितीयस्यौदाहरणं यथा- हिअअट्टाचिअमण्णु अवरुण्णमुह हि मं पसाअन्त । अवरद्धस्स वि ण हु दे पहुजाण रोसिसफ ॥ अत्र हि वाच्यविशेषेण सापराधस्यापि बहुमस्य कोपः फा- मशक्य इति समर्थक सामान्यमन्वितमन्यत् तात्पर्यण प्रकाशते ।। EXPOSITION 545. अर्थान्तरन्यामध्वनिः........राभवति Though सद- 7777eafit has been discussed in a previous context and ·UDDYOTA IL 123 the present section exclusively deals with अर्थशक्तिमूलध्वनि, yet Anandavardhana has here a passing reference to शब्द- शक्तिमूलार्थान्तरन्यासध्वनि As Abbinavagupta remarks: संभवतीत्यनेन प्रसंगात शब्दशक्तिमूलस्यान विचार इति दर्शयति।' -0p cit, p 256. 'देव्याएत्तम्मि..... सरिच्छा'- Here the word फल is दिलष्ट meaning Trut' and 'revard' cp "Locana : "अशोकस्य फलमा- प्रादिवत् नास्ति, किं क्रियता, पल्लवास्तु अतीव हृद्या इतीयताऽभिधा समाप्तव। अम फलशब्दम्य शक्तिवशात् समर्थकमस्य वस्तुनः पूर्व- मेव प्रतीयते-'लोकोत्तरजिगीपातदुपायप्रवृत्तस्यापि हि फल सपल्ल- क्षण देवायत कदाचित् न भवेदपि'-इत्योवरूप सामान्यात्मकम् ॥" -Op. ct, P 267. Thus, the suggested sense-12. that the rewards of our deeds depend upon the will of Providence a unversal (सामान्यात्मक) statement, and it Supports the expressed idea-viz. that the Aſoka tres, though adomed with twigs ( पल्लव ) of exquisite loveliness, has no fruts', because Providence (देव) has so ordained it It is a case of पदप्रकाश्य शब्दशक्तिमूलध्वनि, because the substitution of another synonymous word for the single word फल which is दिलष्ट, would fail to giv: TISC to the cognition of the universal judgement noted above. पदप्रामाश्चायं न विरोध-Now, one might argue that the verse as a whole is an instance or Tea TT&T based on सारूप्य where the statement of an प्रस्तुत विशेष (particular Idea) suggests a similar Tento judgement For example, the Slatcment about 117 suggests the idea Person disappointed in his hopes endowed with merits as he is. Thus it should rather be a case of 4774791799. To this 15 or म 3. Compare. नावनों पा सान'-Sahityadarrera. x.

·124 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA Anandájardhāna answers that the particular word 167 suggests the figurc of speech TFTTTTTT, while the verse as a whole suggests the universal proposition So the factors of substráta of suggestion being diffcrent, Thero Fistoirconflict between the two Comp °Locana ननु अस्य सर्ववाक्यस्य अप्र- स्तुतप्रशसा प्राधान्योन ध्यङ्गया, तत् कमर्था तरन्यासस्य ध्यङ्गयता, -द्वयोयुगप्रदेकन प्राधान्यायोगादित्याशङ्कयाह-पदपकाशेति । सों "हि ध्वनिप्रपन्च: पदप्रकाशो वाक्यप्रकाशश्चेति वक्ष्यते । तत्र फल- मदेऽर्थान्तरन्यासध्वनि प्राधान्योन । वाक्यो-तु- अप्रस्तुतप्रशसा । अनामि पुन फलपदोपात्तरामर्थ्यसमर्थकाभावप्राधान्यमेव भातीत्यर्था- न्तरन्यासध्यनिरेवायमिति भाव 11--0p et, pp. 267-68. : -.. 1 'हिअब सक्क'-This is an instance of अर्थशक्ति- 'मूल अर्थान्तरन्यासध्वनि Comp 'Locand वहि प्रकटितो मयुयंथा। अत एवाप्रदर्शितरोपमुखीमपि मा प्रसा- दयन् हे बहुज्ञ अपराद्धस्यापि तव न खलु रोपकरण शक्यम । “यत्र बहुति आमगणार्थो विशेपे : पयवसित । -अनन्तर तु तदर्थ- पर्यालोचनाद् यत् सामान्यरूप समर्थक प्रतीयते तदेव चमकारकारि। सा हि खण्डिता सती बंदग्ध्यानुनीता त प्रत्यसूया दर्शयन्तीत्थमाह । य कश्चिद् बहुज्ञो धूर्त स एव सापराधोऽपि स्वापराधावकाशमा च्छादयतीति मा त्रमात्मनि बहुमान मिथ्या ग्रहीरिति.।।-Oper, हृदये स्थापितोग . p 268 TEXT -- ६४७ । व्यतिरेकध्वनिरप्युभयरूपः संभवति । तनाथ- स्पोदाहरणं. प्रार: प्रदर्शितमे।। द्वितीयस्योदाहरणं यथा-- जाएज्ज वणुसे सुज्जयिअ पाअवो गहिपत्तो। 'मा माणुसम्मि लोए ताएक्सरसो दरिदो अ॥

·125 UDDYOTA I अत्र हि त्यागैकरसस्य दरिद्रस्य जन्मानभिनन्दन त्रुटितपत्र- कुजपादपजन्माभिनन्दन च साक्षाच्छन्दवायम्। तथाविधादपि पादपात् तादृशस्य, पुस उपमानोपग्रमेवप्रवीतिपूर्वक शोच्यता- यामाधिक्य तात्पर्यण प्रकाशयति।। EXPOSITION 847. तत्र.. प्रदर्शितमेव Vide the verses 'खं गेऽन्युज्ज्व. लयन्ति" and "रक्तस्त्वम्-or शब्दशक्तिमूलव्यतिरेकध्वनिः मंत्र हि....प्रकाशयति-Anandavarthana starestint the rroritree (agfalte 7-between a free gnárled and dexord-of-foliage and a generous and kind heaited-person_tstratened circumstance 15 cognised in the wake of the simularny S. AIKU) which is first apprehended, since, as bas bécn noted before, anfata must be based on a comp Locaria : Trà, Galega यनस्यकान्ते गहने यत्र स्फुटनरबहुवृक्षसपत्या प्रेक्षतेऽपि न कश्चित् । कुन्ज इति रूपघटनादावनपयोगी। गलितपत्र' इति। छायामपिन तस्य को पुष्पफठवत्तेत्यभिप्रायः। तादशोऽपि कदाचि- दाङ्गारिकस्योपयोगी भवेत् उनकादीनों वा निवासायेति भावः। मानुप इति । सुलभार्थिजन इति भावः। लोक इति । या लोक्यते सोऽपिभिस्तेन चार्थिजनो न न किञ्चित् शक्यते यत्तु तन्महद वैशसमिति भावः । अन पाच्यालकारी न कश्चित् । उपमानत्यनेन व्यतिरेकस्य मार्गपरिशुद्धि करोति । आधिक्यमिति । यतिरेक. गित्यर्थः।-0p. cit, pp Vsaktiviveka: 'जाएग्ज़ इत्यत्र ययोत्तस्वरूपस्याप्रस्तुतस्यैव वनपादपस्य, पुसश्च क्स्यचिद् दरिद्रस्थ प्रस्तुत्तस्य अनुपयोगिराया निष्फलयो- रमपोरयभिनन्यजन्मताप्रतीतो तुल्यायां यदेतदेवस्य व जन्मानभि- नन्दन नेतरस्य चत् तस्य शोच्यतातिरेकलक्षण ध्यतिरेकमनुमाप- यतात्यस्य व्यतिरेकानुमिति-व्यपदेशसिदिः।।-Op.cil., P. 437. करोति । 269270. Vide ·126 THC DHYANYALOKA OF ANANDAVARDHANA TEXT - ६४८। उत्प्रेक्षाध्वनियंथा- चन्दनासक्तभुजगनिःश्वासानिलमूर्छितः। मूर्च्छयत्येप पथिकान् मधौ मलयमारुतः॥ अत्र हि मधौ मलयमारुतस्य पथिकमूर्छाकारित्वं मन्मथोन्माथ- दायित्वेन । तत्त, चन्दनासक्तभुजगनिःश्वासानिलमूच्छित त्वेनोत्म क्षितमित्युत्प्रेक्षा साक्षादनुक्ताऽपि वाक्यार्थसामर्थ्याद. अनुरणनरूपा लक्ष्यते। न चैविधे विपय इवादिशब्दप्रयोग- मन्तरेण असम्बद्धतैवेति शक्यते वक्तुम् । गमकत्वादन्यत्राफि तदप्रयोगे तदर्थावगतिदर्शनात् । यथा- ईसाकलसस्य वि तुह मुहस्स ण एस पुण्णिमाचन्दो। अज्ज सरिसत्तणं पाविऊण अङ्ग विअ ण माइ॥ यथावा- त्रासाकुलः परिपतन् पारतो निकेतान पुभिन कैश्चिदपि धन्विभिरन्वषन्धि । तस्थौ तथापि न मृगः कचिदगनाभि- राकर्णपूर्णनयनेषु हतेक्षणश्रीः ॥ शब्दार्थव्यवहारे च प्रसिद्धिरेव प्रमाणम् ।। EXPOSITION 848 Here thc expressed sense is coherent and complete in itself, even without the apprehension of उत्प्रेक्षा, f we take 'मूच्छिंत.' to mean 'swelled, increased (उपचित). But when the वाच्यार्थ has been understood, the idea of उत्प्रेक्षा in the form 'Hfozja ga' where the root To means 'to suoon away' is suggested:: As Abhinavagupta remarks--"विषपानेन हि मूर्छितो व हित उपचितो मोहं करोति । एकश्च मूर्छितः 1. 'मुर्छ मोहसमुच्छ्राययो'-Dhatu-Patha, ·m 127 not of LDDYOTA 11 पंथिकमध्येऽन्येषामपि धैर्यच्युति विदधनमूछों करोति-इत्युमयथोत्- प्रक्षा ।"--Titus, it is a case of उन्प्रेक्षाध्वनि, and प्रतीयमानोत्प्रेक्षा, which should not be confounded with the former.1 Visvanātha distinguishes the two categories thus: प्रतीयमानोत्प्रेक्षा यथा- 'तन्वङ्गनाः स्तनथुग्मेन मुखं न प्रकटीकृतम् । हाराय गुणिने स्थानं न दत्तमिति लज्जया ।।' ---अब लज्जयेवेतीवाद्यभावात् प्रतीयमामोत्प्रेक्षा । एवगन्यत् । ननु ध्वनिनिरूपणप्रस्तावेऽलंकाराणा सर्वेपामपि व्यङ्गात्वं भवतीत्युक्तम् । संप्रति पुनर्वि शिष्य कथमुत्प्रेक्षायाः प्रतीयमानत्यम् । उच्यते-- 'महिला-सहस्स--' इत्यादी उत्प्रेक्षणं विनापि वाक्यविश्रान्तिः । इह तु स्तनयोलेजाया असंभवात् लज्जयवेत्युत्- प्रेक्षयवेति व्यङ्गा-प्रतीयमानयो दः ।।-Sahtiyadarpuna, x. न विधे....दर्शनात्-It cannot he argued that the nonmention of the particle इद is a defect here. Since once in a case of sतीयमानोत्प्रेक्षा ( as distinguished from उत्प्रेक्षाध्वनि) the sense of the is understood escn without 9. Anandz. vardhara cites the verse 'ईसाकलुसस्स--- in support or ais For explanation me "Locara : "तस्पंवादेरप्रयोग तस्पार्थस्ये युत्प्रेक्षारूपस्यावगते. प्रतीतैशनात् । एतदेवोदाहरति- ययेति। ईकिलुपस्यापोषदरूणछायाकस्य । यदि तु प्रसन्नस्य मुखस्य सादग्यमुद्हेत् , सर्वदा वा, तत् कि कुर्यात् स्यन्मुखं स्वतद भवतीति मनोरयानामपि अपपमिदमित्यपिगमस्याभिप्रायः। अथे statement. "गन्दनागा--'s 1. Kuntals, botten es. cite the verse an illustration of प्रतीरानोमेशा, where articles such eks. erpressire of gett. ase uscentand. Baie op. cik Résumé (Unmisa lIl ), p. 191.

·128 THE DHVANYALOKA OP.ANANDAVARDHANA : स्वदेहे.न.मात्येव दश दिशः,पूरयति यतः! - अद्य इयता, कालेन एकं दिवसमात्रमित्यर्थः । अत्र, पूर्णचन्द्रेण दिशा, पूरणं स्वरससिद्धमेव: मुतप्रेक्ष्यते ॥"0p, cit, p. 271. यथा वा..... •प्रमाणम्-One might, however,, contend that the particlc णं (ननु ) in the above verse: signifies ,उत्प्रेक्षा and consequently it cannot prove the thesis that ( उत्प्रेक्षा is apprehended even if etc. are suppressed. Anticipating such a possible objection' the " Dhvanikira cites another illüstratiof which is altogether" devoid of particlés -expressive (वाचक) of उत्प्रेक्षा.::.:: - .....: ----AF Abhinavagupta puts it : "ननु · ननु-शब्देन वितर्कोत्- प्रेझारूपमाचक्षाणेन असम्बद्धता निराकृतेति संभावंयम उदाहरणान्तर- माह यथा वेति: परितः सर्वतो निकेतान् : परिपतन्नामन्न कश्चिदपि चापपाणिभिरसौ मृगोऽनुबद्धस्तथाऽपि न. क्वचित् तस्थी बानचापलयोमात् : स्वाभाविकादेव। तत्र 'चोत्प्रेक्षा ध्वन्यते- अंङ्गनाभिराकर्णपूर्णर्नेबेशरैर्हता ईक्षणश्री: 'सर्वस्वमूता यस्य यतोऽतो न तस्यौन"bd: Anandivardtiana appeals to the experience of the सहृदय's on this question of verbal cognition (साब्दज्ञान). If the 19t's apprehend, The cyen if 59 etc. are absent, no logic can controvert this..cxperience, which taken Validi Mahimabhatta too 'repreduces this statement oriandavirdhana wherche reads gilfa: for affär. Compare : "शब्दायव्यवहारे च प्रतीतिरेव प्रमाणम् । प्रतीतार्थ- चापि शब्दः प्रयुज्यमानः पौनसत्यमेवावहतीति अवार्थस्य अवग- माद् उत्प्रेक्षानुमितिरित्रोपा व्यपदिश्यते ॥*-Op.el., PP. 449- 40. must be 1.-. .. #. Compire 'गुहत्या पर्यनुपुग्येत स्फुरलनुभयः कया'-Dharmakutti.

·UpbroTAIL 129 TEXT ६४९ । श्लेपध्वनिर्यथा- रम्या-इति प्राप्तवतीः पताकाः राग विविक्ता इति वर्धयन्तीः । यस्यामसेवन्त नमदबलाकाः समं वधूभिर्बलभीयु वानः॥ अत्र वधूभिः सह वलभोरसेवन्तेति वाक्यार्थमतीतरनन्तरं वध्व इव वलभ्य इति श्लेपमतीतिरशब्दाऽप्यर्थसामर्थ्यान्मुख्यत्वेन विवर्तते॥ EXPOSITION $49. The word 'समम्' denotes 'similarity' (तुल्यम् ) as well as 'simultaneily ( €). When the expressed scase is cognised the second meaning of 'समम'-rit. सह, is taken into account. But to सहृदय's, the first meaning is suggested thereafter, which Icads to the apprehension of the double entendre in the adjuncts quaufying बलमी:--11 रम्प:, पताकाः, प्राप्तवती. etc. which now qualify the term वधू also, thus finally suggesting the apprehension of similarity between वधू and बलभी. Compare 'Locana . पताका ध्वजपटान प्राप्त वतीः । रम्या ति हेतो.। पताका. प्रसिद्धी. प्राप्तवतीः। किमाकाराः रम्या इत्येवमाकाराः। विविक्ता जनसलत्वा. भावाद् इत्यतो हेतो रार्ग सभोगामिलाप पपंयन्तीः । अन्ये तु । रागं चित्रशोमामिति । तथा रागमनुराग वर्षयन्ती. । यतो हैतो विविक्ता विभक्ताङ्गयो लटमा या । नमन्ति वलीकानि दिपर्यन्त- भागा यामु। नमन्त्यो बल्यस्त्रिवली लक्षणा यासाम्। सममिति सहेत्ययः ।। ननु समपादान् तुल्यार्योऽपि प्रतीत.। सत्यम् । सोऽपि प्लेपवमात् । लेपरच नाभिधावृत्तराप्ति, अघि वर्षसौन्दर्य बलादेवेति सर्वथा वन्यमान एव पटेप: । अत एव वध्य इस पलम्य प्रसिद्धौः, 9 ·130 The DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHA गब्दान्तर इत्यभिदघताऽपि वृत्तिकृतोपमाध्वनिरिति नोक्तम् । श्लेषम्यवान मूलत्वात् । समा इति हि यदि स्पष्ट भवेत् तदोपमाया एव स्पष्टत्वाच् श्लेषस्तदाक्षिप्तः स्यात् । सममिति निपातोऽञ्जसा सहाथवृत्ति- व्यंजकलबलेनैव क्रियाविशेषणत्वेन शब्दश्लेषतामेति । न च तेन विनाऽभिधाया अपरिपुष्टता काचित् । अत एव समाप्तायामेवाभिधायां सहृदय रेव स द्वितीयोऽर्थोऽपृथकप्रयत्नेनैवावगम्यः। यथोक कि. 'शब्दार्थ-शासनज्ञानमात्रेणेव' इत्यादि । एतच्च सर्वोदाहरणेव- नुसतव्यम्। 'पीनचत्रो दिवा नात्ति'-इत्यत्राभिधवापर्यवसिता इति सैय स्वार्थनिर्वाहायार्थान्तर व कर्पतीत्यनुमानस्य श्रुतार्यापत्तेर्वा तार्किक-मीमासकयोन ध्वनिप्रसङ्ग इत्यल बहुना ।। Mahimabhatta's comments on this verse worh note : 'रम्या--' इत्यत्र काव्यार्थप्रतीतेरनन्तरमुपमाप्रतिभोद्- भदनिवन्धनभूतं न किञ्चिदवधारयाम., यत्सामर्थ्यात् वध्व इव वलभ्य इत्यमुमर्थमवगच्छेम। न चोभयार्थसाधारणस्य वलभीविशेषण- कलापस्येव तत्र निबन्धनभावोऽवगन्तु युक्तः । तस्य भिन्नविभक्तिकस्य वधूभिरभिसम्बन्धानुपपत्तेरित्युक्तमेव । अथ सममित्यस्य तुल्यार्थस्य वधूवलभीराबन्धबलात् विभक्तिविपरिणामेन कल्पिततदुचितविभ- पत्यन्ताना वधूना विशेषणकलापाभिसबन्धसहत्वात् वलभीभिः सहोप- मानोपमेयभावावगतिभंवति, यथा 'सममिन्दना राक्लकलोऽब्धिस्थित.'- एव तर्हि तुल्यतासबन्धाव रिण निबन्धनेय वधूवल भीनामु- पमानोपमेयभावावगतिरिति नामो अनुमेयतामतिपतति इति प्लेपानु- मितिरिति उच्यते ॥-oper, pp 440-41 Pp. 272-74 are इति । TEXT ६५०। यथासंख्यध्वनिर्यथा- अरितः पल्लवितः कोरकितः पुष्पितश्च सहकारः । अचरितः परलक्तिः पृप्पिनश्च हृदि मदनः ।।

·UDT YOTANI 131 अन हि योद्दे शमन्ये यच्चारुलमनुरणनरूपं मदनविशेषण- भताकरितादिशब्दगतं तन्मदनसहकारयोस्तुल्ययोगितासमुच्चय- लक्षणाद, वाच्यादतिरिच्यमानमालक्ष्यते । एवमन्येऽप्यलंकारा यथायोग योजनीयाः॥ EXPOSITION $50. Vide Mahimabhatta's remarks ara मुस्यामुख्याकरितत्त्रादिधर्मविशिष्टया सहकारमदनयो प्रमाणान्तराव- गतकार्यकारणभावयोरपि अतिशयोक्तिच्छायया यस्तुल्यकालत योप- निबन्धस्तन कार्यकारणधर्माणा प्रथाश्रुत क्रम सस्यासाम्यमेव यथासस्यमनुमापयति, यथाश्रुत नमातिकमे प्रयोजनाभावात् निवधना- भावाञ्च। को हि अविप्लुतमतिरसनि बाधके श्रुतमधमनादृत्य अश्रृत परिकल्पयेत् इति यथासख्यानुमितिरितीयमुच्यते-0p at, इत्यत्र p.442 एवमन्येऽपि....योजनीया -Abhinavagupta in the followog extract cites a few more instances of अर्थशक्तिमूलालकार- ध्वनि Comp यथा च दीपकध्वनि 'मा भवन्तमनल पवनो वा वारणो मदकल परशुर्वा । वमिन्द्रकरविप्रसृत वा स्वस्ति तेऽस्तु लतया सह वृक्ष.॥ इत्यत्र चाघिण्टेति गोप्यमानादेव दीपकादत्यन्तस्नेहास्पदत्वप्रतिपत्त्या चालत्वनिष्पत्ति । अप्रस्तुतप्रगसाध्यनिरपि-~ टुण्डल्लन्ती मरिहिसि कण्डअकलिआइ अइयपाइ। मालइकुसुमसरिन्छ भगर भमन्तो ण पाविहिसि ॥ प्रियतमैन सायमुद्याते विहन्ती याचिम्नायिका अमरमेयमाहेति मुगस्य मभिधाया प्रस्तुनत्वमेव । न चामन्त्रणादप्रस्तुत्यावगति , प्रत्यनामन्त्रण तस्या मोरध्यविम्भिनमिति अभिषया तावत् नाप्रस्तुत- प्रशता समाप्या। समाप्तायां पुनरभिपाया याच्यापंवलादन्यापदेशवा ध्वन्यत । यत् सौभाग्याभिमानपूर्णा सुकुमारसरिमलमारतीकुसुम- ·-- अत्र 132 THE DIVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA सदृशी कुलवधूनिव्याजप्रेमपरतया कृतकदम्पप्रसिद्धातिशयानि शम्भलीकण्टकव्याप्तानि दूरामोदकेतकीवनस्थानीयानि वेश्याकुला- भीतश्चेतश्च चञ्चूर्यमाणं प्रियतममुपालभते ।। अपह्न तिध्वनियंथा अस्मदुपाध्यायभट्टन्दुराजस्य- यः कालागुरुपत्रभङ्गरचनावासकसारायते गौरागोकुचकुम्भभूरिसुभगाभोगे सुधाधामनि । विच्छेदानलदीपितोतकवनिताचेतोधिवासोद्भव सन्तापं विनिनीपुरेप विततरङ्ग ताङ्गि स्मरः ॥ चन्द्रमण्डलमध्यवर्तिनो लक्ष्मणो वियोगाग्निपरिचितवनिता- हृदयोदित्तप्लोपमलीमसच्छवि-मन्मथाकारतयाऽपह्नवो ध्वन्यते। अत्रैव ससन्देहध्वनिः यतश्चन्द्रवार्तनस्तस्य नामापि न गृहीतम् । अपि तु गौरागोस्तनाभोगस्थानीय चन्द्रमसि कालागुरुपमभङ्गविच्छित्या- स्पदत्वेन यः सारतामुत्कृष्टतामाचरतीति तन्न जानीमः, किमेतद्वस्तु- इति ससदेहोऽपि ध्वन्यते । पूर्वमनङ्गीकृतप्रणयामनुतप्ता विरहोत्- कण्ठिना वल्लभागमनप्रतीक्षापरत्वेन कृतप्रसाधनादिविधितया वासक- समीभूता पूर्णचन्द्रोदयावसरे दूतीमुखानीतः प्रियतमस्त्वदीयकुचकलश- न्यस्त-कालागुरुपत्रभङ्गरचना मन्मथोद्दीपनकारिणीति चाटुकं कुर्वाणश्चन्द्रवर्तिनी चेयं कुवलयदलश्यामलकान्तिरेवमेव करोति इति प्रतिवस्तूपमाध्वनिरपि । सुधाधामनीति चन्द्रपर्यायतयोपात्तमपि पद सन्तापं विनिनीषुरित्यत्र हेतुतामपि व्यनक्ति इति हेत्वलंकार- ध्वनिरपि । त्वदीयकुचशोभा मृगाङ्कशोभा च सह मदनमुद्दीपयत इति सहोक्तिध्वनिरपि । "त्वतकुचसदृशश्चन्द्रश्चन्द्रसमस्त्वत्कुचा. भोग' इत्यर्थप्रतीतेरुपमेयोपमाध्वनिरपि । एवमन्येऽप्यत्र भेदाः शक्योत्प्रेक्षा । महाकविवाचोऽस्या कामधेनुत्वात् । यत.- हेलाऽपि फस्यचिदचिन्त्यफलप्रसूत्यै कस्यापि नालमणवेऽपि फलाय यत्न.।

·UDDYOTA II 133 + दिग्दन्तिरोमचलनं धरणिं धुनोति खात् सपतन्नपि लता चलयेन्न भृङ्गः ।। -op. cli., Pp. 274-277. TEXT $ ५१। एवमल कारध्वनिमार्ग व्युत्पाद्य तस्य प्रयोजनवत्तां ख्यापयितमिदमुच्यते- शरोरोकरण येषां वाच्यत्वे न व्यवस्थितम । तेऽलङ्काराः परा छायां यान्ति ध्वन्यङ्गतां गताः ॥२८॥ ध्वन्यगता चोभाभ्यां प्रकाराभ्यां व्यञ्जकत्वेन व्यरत्वेन च । तरह प्रकरणाइ व्यगात्व नेत्यवगन्तव्यम् । व्यगावेऽप्यल काराणां प्राधान्यविवक्षायामेव सत्यां ध्वनावन्तःपातः । इतरथा तु गुणीभूत- व्यगात्व प्रतिपादयिप्यते ।। EXPOSITION $51. Anandavardhana now brings out the difference between an expressed and a suggested poetic figure. The selfsame poctic figure when suggested comes to acquire an indescribable charm that was foreign to it when it was capress. ed in words. When crpressed they are like popular omaments such as necklace, bangles etc. or if carefully worked out they can at most hope to attain the status of such objects of decoration as कुंकुमद्रव (saffron paste), that are more closely related to the body than the former. Nevertheless, they remain nothing but cxternal appendages. But those identical अलंकार' are tumed into the very soul of postic art if they are conveyed through the function of suggestion. Such thc spell of the power of sursestion. Ar Abhinavagupta obsenes: ननक्तास्तावत् चिरन्तनरलंपारास्तेयां तु भवता यदि पगाल प्रदर्शित किर्मियतेत्याशमाह-एपि- 15 ·यादि । 134 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA येपामलकाराणा वाच्यत्वेन शरीरीकरण शरीरभूतात् प्रस्तुतादर्थान्नरभूततया अशरीराणा कटकादिस्थानीयाना शरीरता. पादन व्यवस्थित सुकवीनामयत्नस पाद्यतया। यदि वा वाच्यत्वे सति येषा शरीरतापादनमपि न व्यवस्थित दुर्घटमिति यावत् । तेऽलकारा ध्वनेापारस्य काव्यस्य वाऽङ्गता व्यङ्गयरूपतया गता सन्त परा दुर्लभा छाया कान्तिमात्मरूपता यान्ति । एतदुक्त वति-- सुकविर्विदग्धपुरन्ध्रीवत् भूषण यद्यपि श्लिष्ट योजयति, तथापि शरीरतापत्तिरेवास्य कष्टसपाद्या कुङ्कुमपीतिकाया इव ।' आत्मतायास्तु का सभावनाऽपि । एवम्भूता चेय व्यङ्गयता या अप्रधानभूताऽपि वाच्यमानालकारेभ्य उत्कर्षमल काराणा वितरति । बालक्रीडायामपि राजत्वमिवेत्यमुमर्थ मनसि कृत्वाह-इतरथाविति ।।- 0p ct, pp 278-79 इतरथा तु . प्रतिपादयिष्यते-Vide Karika,II 34 'प्रकारोऽन्यो गुणीभूतव्यङ्गय काव्यस्य दृश्यते । यन व्यङ्गयान्वये वाच्यचारुत्व स्यात् प्रकर्षवत् ।।'and irm thereon, which reads as follows. "व्यायालकारस्य गुणीभावे दीपकादिविषय ।।" TEXT ६५२। अङ्गि वेन व्यगातायामप्यल काराणां द्वयी गतिः। कदाचिद्ध वस्तुमानण व्यज्यन्ते, कदाचिदलं कारण। तन- व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण यदाऽलंकृतयस्तदा । Bhoja in his Srngaraprakasa classifies alami aras three categories, on the basis of the degree of their intimacy with the expressed sense which constitutes the body of poetry As he notes अलकाराश्च निधा-बाह्या आभ्यन्तरा, बाह्याभ्यन्तराश्च । तेपु बाह्मा-वस्त्र-माल्प-विभूषणादयः । आभ्यन्तरा -स्नान घूप विले. पनादय ।।--Vide v Raghavan's Some Concepts of Alamkāra Sastra, P 53 I into Dr ·VDDYOTA U 135 . अत्र हेतु ध्रुवं ध्वन्यङ्गता तासां काव्यवत्तिस्तदाश्रया ॥२६॥ यस्मात्तत्र तथाविधव्यद्गगल कारपरत्वेन व काव्यं प्रवृत्तम् । अन्यथा तु तद वाक्यमात्रमेव स्थात् ॥ EXPOSITION 852. The present Kärikā has been cited by Mammata under Kávyaprakāsa, v 21 Govinda explains the Kanka as follows: "अन ध्वन्यङ्गता व्यङ्गयतया । ध्रुव ध्वन्यङ्गता ध्यनिनव ता व्यज्यन्ते । ताजकम्य ध्वनित्वमेवेत्यर्थ । कुत. ? काव्यवृत्तेस्नदाश्रयात, काव्यवतेस्तदभिसधानपूर्वकत्वात । वस्तुमात्रा. पेक्षयाऽल कारस्य चारुतानियमादित्यर्थः । ननु यद्यलझारापेक्षया वस्तुमात्रस्य नातिशयनियमस्तदा कथमलकारेण वस्तुमान- पज्जने ध्वनित्वमिति चेत् , उच्यते---स एवार्थो वाच्य. सन्न तथा चमत्करोति यया व्यङ्ग्यतापन्न इत्यनुभवसिद्धम्। अतो वाच्यता:- पकर्षहेतु , व्यङ्गयता त उर्तकर्षायति स्थितम् । यत्र चालवारण वस्तुमात्र व्यङ्गम तथाल कारस्य वाध्यत्वेन किचिदपकपत्ति, वस्तुमात्रस्य च व्यङ्गयत्वेन किचिदुत्कर्षात् युज्यत एवं ध्वनित्वम । वस्तुनाऽलकारो व्यज्यते, तत्र वस्त्वलकारयोर्वाच्यत्व-व्यङ्गगत्वा- भ्यामतिशयेनवोत्कर्षापक्षी कुतो गुणीभूतव्यङ्गात्वाव- कारा । इद तु चिन्त्यम्। एवं चारुत्वाभावनिवन्धन गुणोभूनत्वं मा भूत् । अगूढत्वादिनिवन्धने तु सम्मिन् को बारयितेति ।।"- "Pradipo, p. 145. The reading adopted by Mammafa ७ भाग्यवृत्तस्तदा. TUT, which is also reading in Ize N S.P. Edn of our Compare . विनोत्पपियां स्थान पा न जातुचि। सदयं मेव पोलारा पपामन ॥"-yaktirireka, p. 218. यत्र तु इति I 2 ·136 THE DHYANYALOKA OF ANANDAVARDHANA TEXT - ६५३। तासामेवाल कृतीनाम्-- अलंकारान्तरव्यङ्गाभावे पुनः ध्वन्यङ्गता भवेत्। चारुत्वोत्कर्षतो व्यङ्काप्राधान्यं यदि लक्ष्यते ॥३०॥ उक्तं ह्य तत्- 'चारुत्वोत्कर्ष निवन्धना वाच्यव्यङ्गयोः प्राधान्य-विवक्षेति। वस्तुमात्रव्यगमत्वे चाल काराणामनन्तरो- पदर्शितेभ्य एवोदाहरणेभ्यो विषय उन्नयः। तदेवमर्थमानेणा- लंकारविशंपरूपेण वाऽर्थनार्थान्तरस्यालंकाररय वा प्रकाशन चारुत्वोत्कर्ष निवन्धने मति प्राधान्येऽर्थशक्त्युद्भवानुरणनरूप- ध्यङ्गो ध्वनिरखगन्तव्यः॥ EXPOSITION $53. तासामेव.... faqa 3779.-Vide notes on Uddyola I (Sec. $30f ). तदेवम.. अवगन्तव्य:-"व्यङ्गरम्य ध्यञ्जकस्य च प्रत्येक वस्त्वलंकाररूपतया द्विप्रकारत्वात् चतुविधोऽयमर्थ शक्युद्- भव इति तात्पर्यम् ।।"-"Loetre, p 281. TEXT ५४। एवं ध्वनेः मभेदान् प्रतिपाप तदाभासवियफ फर्जुमुच्यते- यत्र प्रतोयमानाऽर्थः प्रम्लिष्टत्वेन भासते। वाच्यस्याङ्गनया वाऽपि न.स्यासी गोचगे ध्वनेः॥३॥ द्विविधोऽपि प्रतीयमानः फुटोरफुटश्च । नत्र य एव स्फुटः शुन्दरत्याशस्त्या या प्रकागते स एव ध्वनमार्गा नंतर Cr.Prem.13 (Urduwal. Sec.). .... . 1 ·UDDYOTA 31 137 स्फुटोऽपि योऽभिधेयस्याङ्गत्वेन प्रतीयमानौवभासते सोऽस्या- नुरणनरूपव्यगास्य ध्वनेरगोचरः । यथा- कमलाभरा ज मलिआ हंसा उड्डाविआ ण अपिउच्छा। केण वि गामतडाए अभं उत्ताणसं फलिह। अत्र हि प्रतीयमानस्य मुग्धवध्वा मलघरमतिबिम्बदर्शनस्प वाच्याङ्गत्वमेव । एवंविध विषयध्यत्रापि या व्यङ्गापेक्षया वाध्यस्य चारुत्वोत्कर्ष प्रतीत्या प्राधान्यमयसीयते, तर व्यहास्याङ्गत्वेन प्रतोते नेरविपयत्वम्। यथा-- वाणीरकुडगोडीगसगिकोलाहल मुणन्तीए । घरफम्मवावडाए घहुए सांन्ति अलाई। एवं विधो हि विषय प्रायेग गुणीभूतव्यहरस्योदाहरणत्वेन निर्देष्यते। यात मारणादिप्रतिपस्या निर्धारितविशेपो वाच्योऽय: पुनः प्रतीयमानान्वेनैवायभासते सोऽस्वानुरणनस्पव्यहास्य ध्वनमांग ः। यथा- उचिणम् परिभकुसुयं मा धुण सेहालिम लिअमुण्हे । अह दे विसमविराओ ससुरेण सुओ बल असदो॥ अरहि अविनयपतिना मह रममाणा सखी बहि:श्रुतवलय- फलकलया सख्या मतियोध्यते । एतदप्रेक्षणीयं याच्यातिपत्तये। मतिपने च वापऽथे' तस्यापिनयमाननापर्यणाभिधीय- मानत्वात् पुनन्यंगत्वमेवेस्मिन्ननुरणनरूपव्यावनापन्न- भारः॥ EXPOSITIOY SUMS Up $5. एवं . .प्रनिगाव-Abhinavagupta thus the var ous class fications or ctft, as shown by the Dhyani. Lara in th, Present a परमिश। अश्यियायो विवक्षितापपरवान्यति दो मूटभो । आरम्प दो मेनो-प्राय ·138 THE DHVANYĀLOKA OP ANANDAVARISHANA तिरस्कृतवाचयोऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्यश्च । द्वितीयस्य भेदो-अलक्ष्य- क्रमोऽनुरणनरूपश्च । पश्चिमस्त्रिविधः--कविप्रौढोक्तिकृतशरीरः, कविनिबद्धवक्तप्रोढोक्तिकृतशरीरः, स्वतःसंभवी च । ते च प्रत्येक व्यङ्गाव्यञ्जकयोरुक्तभेदनयेन चतुधति द्वादशविघोऽर्थशक्तिमूलः । आद्याश्चत्वारो भेदा इति षोडश मुख्यभेदाः। ते च पदवाक्य- प्रकाशत्वेन प्रत्येक द्विविधा वक्ष्यन्ते । अलक्ष्यक्रमस्य तु वर्ण-पद- वाक्य-संघटना-प्रवन्धप्रकाश्यत्वेन पञ्चत्रिंशभेदाः ॥ Locana, p. 281. Pratihārendurāja's scheme of classification, as recorded by him in his Lughuvni, is somewhat different :- "तदेवं वाचकशक्तिमूलेऽलंकारक नियते वाच्यशक्तिमूले च रसा. दिविषये व्यञ्जकत्वे वाच्यस्य विवक्षितत्वेकरूपत्वम् । वस्त्वलं. कारविषये तु वाच्यशक्तिमूले ध्यञ्जकत्वे प्रत्येक वाच्यस्य विवक्षित. स्वाविवक्षितत्वाभ्यां द्विभेदता। अतस्तत्समाश्रयणेन विविधप्रतीय- मानार्थनिष्ठस्यापि व्यजकत्वस्य पदप्रकारता भवति । एतेषां च पण्णां भेदानां मध्याद द्वयो दयोर्वाच्यस्याविवक्षोक्ता। 'चतु' विवक्षितत्वम् । यन च विवक्षितत्वम् तत्र वाच्यस्य स्वतः-संभाव- त्वात् प्रौढोतिमात्रनिष्पादितशरीरत्वाच्च वैविध्यम् । अतस्तन तस्याप्टो भेदा भवन्ति । एते चाष्टौ भेदा वाच्यस्य यत्राविवक्षा तद्विषयाभ्यां पूर्वोदिताभ्यां द्वाम्यां भेदाभ्यां संकलिताः सन्तो दश संपद्यन्ते। एत एव तु पदवाक्यप्रकाश्यतया द्वैगुण्यं भजमाना विंशतिर्भवन्ति, वर्ण-सघटनाप्रवन्धा परस्य ध्यजस्वस्थ वृत्तदिता- दिगतस्य च पदवाक्यानुप्रवेशेनैवाविर्भावात् ।....यथा च प्राधान्यभूते I. Mammaţa's classification is scrupulously based on this °Locana-text. It is to be observed, however, that Abhinaragupta does not include the दापोभयशक्तिमूलध्यान ia his scheme thongb it has beco recognised by him and the Duvanikira as well as a separate division. See bis comments og Karlha, II. 23.

·-UDDYOTA II . 139 व्यङ्गर एपा व्यञ्जकता विंशतिविधा भवति तथा गुणीभूतेऽपि यथा- संभवं योज्येति। तदाहुः- निवश्यमविवक्ष्यं च वस्त्वलंकारगोचरे । वाच्यं ध्वनी विवक्ष्यं तु शब्दशक्ति-रसास्पदे ।। भेदषट्के चतुर्धा यद् वाच्यमुक्तं विवक्षितम् । स्वतःसंभवि वा तत् स्यादथवा प्रोढिनिर्मितम् ।। दश भेदा वनेरेते विंशतिः पदवाक्यतः । प्रधानवद् गुणीभूते व्यङ्गे प्रायेण ते तथा इति।। -op. cit., pp.91-92. Anandavardhana now differentiates a genuine case of safi from pseudo-ध्वनि (ध्वन्याभास). यन....गोचरो ध्वने:--See notes on Uidyota I. Sec. 38. कमलाबरा..फलिह..अविपयत्वम्- केनापि अनिपुणेन । वाच्याइत्वमेवेति । वाच्योनैव हि विस्मय- विभावरूपेण मुग्घिमातिशयः प्रतीयत इति वाच्यादेव चारुत्वसंपत् । वाच्यं तु स्वात्मोपपत्तयेऽर्थान्तरं स्वोपकारवाञ्छया व्यक्ति ।- PLocana. वाणीर......मगाइ--Abhinavagupta thus explains gathak : 'अब दत्तसकेतचोयंकामुकरतसमुचितस्थान प्राप्तिध्वंन्यमाना वाच्यमेवोपस्कुरुते। तथा हि गृहकर्मव्यापताया इत्यन्यपराया अपि, वध्वा इति सातिशयलज्जापारतन्त्रावदाया अपि, अङ्गानि इति एक- मपि न तादृगङ्गं यद् गाम्भीर्यावहित्यवशेन संवरीतु पारितम्. सीद- न्तीत्यास्तां गृहकर्मसपादनं स्वात्मानमपि धत्तुं न प्रभवन्तीति । गृह- कर्मयोगेन स्फुट तथा लक्ष्यमाणानीति । अस्मादेव वाच्यात साति- शयमदनपरवशताप्रतीतेश्चारुत्वसंपत्तिः ||-op. ch, p. 283. एवविधो निर्देष्यते--Mami mata kites the rerne the - AS an The verses cited are agonymous.

·142 TRE DIIVANYĀLOKA OF ĀNANDAVARDHANA . illustration of गुणीभूतव्यङ्गा of the असुन्दर type and observes : 'वाणीर-' इत्यत्र दत्तसकेतः कश्चिल्लतागहनं प्रविष्टः इति व्यङ्गनात् सीदन्त्यङ्गानीति वाच्यं सचमत्कारम् ।।- Kavvaprakasa, Chap v. यय तु....ध्वनेर्मागं.- Compare "Locana : प्रकरणमादिर्यस्य शब्दान्तरसंनिधानसामर्थ्य लिङ्गादेस्तदयगमादेव यत्रार्थों निश्चित- समस्तभावः । पुनर्वाच्यः पुनरपि स्वशब्देनोक्तोऽत एव स्वात्माव- गते: संपन्नपूर्वत्वादेव सावन्मात्रार्यवसायी न भवति, तथाविधश्च प्रतीयमानस्याङ्गतामेति योऽस्य ध्वनेविषय इत्यनेन व्यगातात्पर्य- निबन्धन स्फुटं वदता व्यङ्गागुणीभावे त्वेतविपरीतमेव निवन्धनं मन्तव्य गित्युक्तं भवति ।।-0p. cit., pp. 283-84. उच्चिणसु......अन्तर्भाव.--- Locana explains the Prakrit stanza as follows: यतः श्वशुरः शेफालिकालतिका प्रयत्न रक्षन् तस्या आकर्षणधूननादिना कुप्यति । तेनान विपमपरिपाकत्वं मन्तव्यम्। अन्यथा स्वोक्त्यैव व्यङ्गनाक्षेपः स्यात् । अत्र च 'कस्स वा ण होइ रोसो'- इत्येनदनुमारेण व्याख्या कर्तव्या ।। वाच्यार्थस्य प्रतिपत्तये लाभाय एतदपेक्षणीयम् । वाच्योऽथों न लभ्येत । स्वत.सिद्धतयाऽवचनीय एव सोऽर्थः स्यादित्यर्थः। नन्वेवं व्यङ्गास्योपस्कारता प्रत्युतोक्ता भवेदित्यारामाह-प्रतिपन्ने चेति । शब्देनोक्त इति यावत् ।।-Opet., pp. 284-85. अन्यथा TEXT ६५५ । एवं विवक्षितवाच्यस्य ध्वनस्तदाभासविवेक प्रस्तुते सत्यविनक्षितवाच्यस्यापि तं फत्तु माह- अव्युत्पत्तरशक्तयां निवन्धो यः स्खलदगतेः। शब्दस्य स च न ज्ञयः सूरिभिपियो ध्वनेः ॥३२|| ·UDDYOTA II 141 स्खलगतरुपचरितस्य शब्दस्याव्युत्पत्ते रशक्तेा निवन्धो यः सचन ध्वनविपयः॥ यतः- " सप्वेव प्रभेदेषु स्फुटत्वेनावभासनम् । यव्ययस्याङ्गिभूतस्य तत्पूर्ण ध्वनिलक्षणम् ॥३३॥ तस्वोदाहतविपयमेव ॥ इति श्रोराजानकानन्दवर्धनाचार्यविरचिते ध्वन्यालोके द्वितीय उद्दयोतः ।। EXPOSITION 555. अपुत्पत्तेः ध्वन:-'अव्युत्पत्तिः'-अनुप्रासादि- निबन्धनतात्पर्यप्रवृत्तिः । यथा- प्रेसत्प्रेमप्रबन्धप्रचुरपरिचयी प्रौढसीमन्तिनीना चित्तावाशावकाशे विहरति सतत यः स सौभाग्यभूमिः ।। अबानुप्रासरसिकतया प्रेहदिति लाक्षणिक , चित्ताकाश इति गौणः प्रयोगः कविना कृतोऽपि न ध्वन्यमानरूपसुन्दरप्रयोजनाशपर्यवसायी ।। अशक्तिवृ त्तपरिपूरणाद्यसामर्थ्यम् ।। यथा- वि मकाण्डकुदम्यकसचयप्रवर वारिनिधी पतता त्वया । चलतरङ्गबिघूर्णितभाजने विचलतामनि कुडामये कृता ।। अत्र प्रवरान्तमाद्यपदं चन्द्रमसि उपचरितम् । भाजनमित्याशगे, कुडामय इति च विचले। अतत् कामपि कान्तिं न पुष्यति, ऋते वृत्तपूरणात् ॥- oLocana, PP_285-85. See notes on Uddyora I. Karika 14 et sesy. सवष्यव....लक्षणम्-~Vide the Sangraha-slokas . 'व्यङ्गास्य यत्राप्राधान्यम्-' etc ciled in tite Fri, Uddyota I Sec. 38. End of Uddyota II ·APPENDICES.

·Section $2 $3 APPENDIX I Supplementary Notes Page 3 'FFRETETT_'-This is Wahánäjaka, V. 7. It has been cited by Viſvanatha in his Sählt ya. darpana under 11.11'; by Mammata in Karya. prakāía, ly. See Kane : Notes on Sahityadarpana, pp. 61-62 (Second Edition.) 'ताला जान्ति गुणा-'-C. ख्यातिं गमयति सुजन. सुकवि. विदधाति केवल काग्यम् । पुष्णाति कमलमम्मो लक्ष्म्या तु faffalsafa 1"--Vallabha's Subhåsitävalı, No. 154, attributed to Bbadania Rayigup a (Peterson's Edn). 6 THT YEM'-This is from Gaüdavaho of Vákpatirāja (v. 406 S. P. Pandit's Edn.). It occurs in the course of a description of the rainy season (प्रावृड्वर्णन). Comm. 'हरन्ति रवीदुर्वन्ति विरहिताना भदनोद्दीपनेन ।' Anandavardhana refits to another Prakrit poem of Vakpatirāja entitled 'मघुमघनविजय' from which verses are quated by Abhinaya gupta in hus °Locona, 20 TATi.. 997, -The verse, though really a Samh sera-sloha, as is evident from the introductory rerrark of the Vrutikira ('891 47447 7:" ), has been printed as a Kärkka (11. 6) in the N.S.P. [đn, $ $ 11 10 ·146 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA Sec. $18 Page. 40 'श्रुतिदुष्टादयो दोषा-~As regards the classification of दोष's into two broad classes-VI2. नित्यter's and afte419 s, the following excerpt from the Abhinavabharati on Bharata's Najjaśāstra, XVI 88 (iz गूढार्थमर्थान्तरमर्थहीन भिन्नार्थमैकार्थमभि- प्लुतार्थम् । न्यायादपेत विपम विसन्धि शब्दच्यत वै दश काव्यदोषा ॥) --would be found illuminating ' "एतन्मध्ये तु केचिनित्यदोषा , यथा अपशब्द । केचिद- नित्या एव, यथा ग्राम्य, हास्यादौ तस्येप्टतमत्वात । एतदाह यथास्थूलमिति । भानुपूव्यंम अव्ययेनाव्ययीभाव । तेनो- त्तरोतरमेते दोषा स्यूला । यथा च गूढार्थ गूढलेख- प्रहेलिका(दि) पतावास्थानकादिपु प्रयोज्यम, अर्थान्तरमनु- वादे, अर्थहीनादि हास्य, भिन्नार्थ श्रोत्रियादी वक्तरि, एकार्थ परप्रत्यायने, अभिप्लुतार्थमुन्मादादो, भिन्नवृत्त च विसन्धि स्वविषये। एवमेते दोषा मेणापातविषया, इह यतोऽर्थप्रतीतिस्तावदस्ति । अपशब्दस्तु दोष एव, तत पस्याश्चिदर्थप्रतीतेरभावात् । स हि न काश्चिद भाषामनुपतति स()ताभावत, तमर्य प्रतिपादयेत् ।" ----(GOS Edn) 40 As regards the urc of harsh letters in a poetic composition which usually leads to the poetic defect called श्रुतिय ष्ट (दु श्रवत्व ). the following extract from Abhinavagupta's commentary on the Natyaśāstra would be found cxtremely Hiluminating While commenting on the sन्दगुण समाधि as noted by Bharata in his NS, AYI. 818. 102. "[अभियुक्तविशेषस्तु योऽयस्होपर दयते । तन चायन सपन्न समाधि परिकीर्तित ।। --Abhinayagupta makes the following imporcunt observations ·UDDYOTA II. APPENDIX 1 147 Page Section "शब्दगुणश्य समाधिः, तमाह 'तेन चेति । समाधि- सन्दस्य योऽर्थः परिहारलक्षणस्तन य परिकीर्तितः परितः समन्तादाक्रान्त्या उच्चारणे सपन्न सच समाधिः। याक्रान्त्या उच्चारणे आरोहावरोहनममेव याक्रमणेन गतितुल्यम् । आरोहरचोद गमनद्वारः प्राणमारतरूपाया उच्चरूप । अपक्रमणमवरोहो विपर्यय. । उच्चत्व स्थानकरणवशात् , बाह्याम्यन्तरप्रयत्नवशाच्च ।....तेन स्वभावप्रतिभादर्शनानु- विद्या भगवती वाणी स्वरसोपनिपतिता स्वरसभारप्रभावानु- रोधेनवारोहावरोहरम भजते । प्रतिभादृष्टिान्यत्वादन्ध- पदवदारोहादि न मर्जत् । "नन्दियता पाठसोक्यं स्यात् , श्रोतुस्तु विमायातम् ? अनभिज्ञो देवाना प्रिय । यथा हि कंदा पाकरा-निकर- कष्टक्तेि देशे दुसञ्चरे सचरज्जन पश्यन्त्या अपि मुकुमार- हृदयाया. प्रमदायास्तदारमानुप्रवेश इव जायमान खेदमतित- रामादरी प्रहारपातादो वा, तथा राहृदयस्य स एव मार्गः। सुकमारता हि मल्यापरपर्याया सहृदयत्व हृदयस्य हि कवि- हृदयतादात्म्पापत्तियोग्यतंद उत्कर्ष.। तत एवोक्त- 'शब्दार्यशासनशानमार्णव न वेद्यते । वेद्यते स हि काव्यापं तत्त्वजरेव केवलम् ॥ -इति । अभियानकोशमपि हि परतां मुतिद् विभक्तीपक पिदुषामपि न काव्यतत्त्वावबोध । तस्मादाच्चारणप्रयत्नेन्द्र पापठनस्पर्शजनितो य खेद उन्चारयितु स एव योनुरपि पाहप्यमापते। 'नोरन्ध्यध्ववधूनिवध्यनुगतप्रापंकजधा-- प्रम" ()-इत्यादो। घर्षगन च साहित्य पारध्याति पुष्कराप्यायेऽपि यदयते । अन्य रप्यन-'तेन यो रमपुर- इत्यादि। स्वभावतो हि पेचन वा सन्तापपन्नीव. निनन्तीय रेफ्रकारादय इव परपवृत्तिपूयंका, मन्यै सु निर्वापयन्तीवोपनागरिकोचिता । पोरगोचर एवायमर्पः Dhvany dloka, 17. Compare N41) 2$stra, XXXIV. 3. Compare Dhrat) dloha III. 3-4.

·148 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDIANA and upon Section Page FTTTIS for a faga STIFT 1147 11'-Najjasastra, Vol II, pp 337 339 (GOS Edo ) $ 22 48 91 at 5'- This is from Amarusataka (v 81) Also, Subhasıtarali No 1627 $ 23 54 'wafa fe affi—'-Compare "If the Poet's Subject be judiciously chosen it will naturally, fit occasion, lead him to passions the language of which, if selected truly and judiciously, must necessarily be dignified and alive with metaphors and figures I forbear to speak of an incogruity which would shock the intelligent Reader, should the Toet interweave any foreign splendour of his own with that which the passion naturally suggests 118 sufficient to say that such addition is unnecessary And, surely, it is more probable that those passages which with propriety abound with metaphors and figures, will have their due effectif, upon other occasions where the passions are of a milder character, the style also be subdued and temperate."--Wordsworth's Preface to Lyrical Ballads $ 25 55 'चलापाङ्गो दृष्टि This is Sakuntald, 20 Rāghava Bbatta in luis commentary Artladyotanıhd quctes almost verbarim Abhinasogurta's remarks on this scrsc (as cited on p 56 in our Exposition) with the corcluding rerrark fat TET' ard offers a new interpretation (&071- TI) with scs eral cmendatiors (c& 'TPTT17 0:-) and points out some more figures of speech beides ( Tlft3 as noted by drande ·UDDYOTA II I APPENDIX I 149 Section $ 27 Page (See Kaldása's Sakuntala, pp 34-35. NSP. Edn) 58 TFT 1946 --The verse is attributed by Vallabhadeva in his Subhasılārali (No 1364) to the royal poet Yašoyarman at whose court Vakpatirāja and Bhavabūti flourished, Cf- कविकिपतिराजश्रीभवभूत्यादिसेवित । जितो ययौ यशोवर्मा तद्गुणस्तुतिवन्दिताम् ।। -Rejalarngini, IV. 149. Yasovarman was the author of a drama named Ramabhyudaya referred to by Apandavardhana and Abhinavagupta. (See Aufrecht, Z DMG, Bd YXXVI, P521 ) 1 hc verse 'रक्तस्त्व 1940 - 19 also cuoted by Namısādhu at the end of his Comm the tenth adhyaya of Rudraja's Kavy alamkara Yašovarman, the author of the Romábhyudaja, 18 identified by some with the Kāśmirian Ling Samkaravarman, a younger contemporary of Ananda vardhana. See our Introduction to Uddyota I, px, fn (1). For verscs attributed to Yasovarman in antho- Jogies see Dr. F W Thomas's valuable Introduction to Kayindravacanasamuccaya, PP 75-76 ( Bibliotheca Indica ) Compare राजा। मरिसस्परागेगाप्रपादेन माला स्परितनरारुधा दो हन्तुमर्हस्यनेन । अरसुमितमशोष दोहदापेक्षया था प्रगमितपिरस वा पासमादापरापम् ।। - Malarik egnirima, III, 12. Thc TTIT (Jonesia Asoka) bas important role to play in Sansknt Erotics A. on an ·150 THE DIIVANYALOKA OR ANANDAVARDHANA $ 28 1S $ 28 18 Section Page Mallınátha notes रक्ताशोक । रक्तविशेपण तस्य स्मरोद्दीपकत्वादुक्तम। 'प्रसूनकरगोकस्तु स्वेतो रखत इति द्विधा । बहुसिद्धिकर श्वतो रक्तोऽत्र स्मरवर्धन ॥' -6471771FT TNT I'--Meghaduta 86 (KB Pathak's Edn ) 61 'नो कल्पापायवायो--' --This Mayura s Suryasataka, v 23 (NSP Edn ) 62 TTTET Kifaa -This Subhaşılovali No 1776, attributed to Ananda vardhana But Aufrecht in ZDMG , Bd XXXVI (Second article ) refers it to Yašovariran As Dr Peterson observes "Our signature to No 1776 (Anandavardhanasya ) is pertaps to be explained that Vallabhadeva took the versc from some work of Anandavardi ara's The Verse itself 15 of the two ascribed to Yasovarman also in the Suktımuk di ali the other being 'yaffiannetrasanana - verse (Introduction to Subhasılasal) The verse also occurs in thc Mahānalaka (IV 34) $ 29 66 TIN 17°—' --This is Amarušaraka, 9 Also quoted in the Subhasıldsall (No 1351) $ 30 एयामास्वन 1961Mallináthia adopts ttc reading for for at in the last foot and explains its significance as 'हे पण्डि कोपने ।। चासत्यरय त- कोपन'-इत्यमर । गौरादिस्वात हो । उपमानपचन 174 fare for 12 '--But the reading adopted by Ananda vardhana ard crdoned by Abhinayagupta hus Locana is also adopted by some Later scholiasts of thic one t 67 ·UDDYOT 4 ) : APPENDIX 1 151 Section Page $ 31 70. Meghaduta--cg. Vallabha, Sumativijaya, Mahimasimhagani and others. As Vallabda observes : भीरु इत्यन्वर्य' नाम नारीणाम." For parallel ideas compare Raghu", VIII. 59, 1 SAKIT (Karika )-The terms # and # as referring to the two main varieties of the suggested sense (79uri) are expressly borroned from the Grammarians. They occur respectively in Bhartliari's Vāks apadiya, I 48 and 1127 (also 11. 33 ). The apparent sequence as between the two categories, HTC (avdible sounds ) ard 12 (Logos Erernal Word ), les at the basis or the formularion of these two terms, which are transplanted from the province of Grammar to the field of poctic suggestion by propounders of the Dhvanı-theory. The origin of the concept of 7979#*#1 an be traced to Väljapadija, I. 104-106. See also Punyaraja's gloss on Vök,opadija, loc. clt. ( Benares Sanskrit Series Edition ) Comparc, in this conrerion, the ullerarce of the Vrttikara urder 1. 13 • 'सूरिभि पित' इति विपमेयमस्ति, न तु पापयश्चित् प्रवत्तेति प्रतिपाद्यते। अपमे हि विधामो मारणा । पाकरणमूश्वा सविधानाम्।-Uadyota I. Scc. $ 40. à 191x67-' "The disc is cited by Roy yaka in his Alerrhéro-saryosra as en instance of the figure of speech , which be defires विशेष्यायाचिकाये पांवोपाटाने ऐप' ard rotes 7 frem: nifi vt T41-Soredra- $32.

·152 THE DHVANYĀLOKĄ OF ANANDAVARDHANA Section Page bandha in his commentary explains the verse as follows: "येनेत्यादि। ध्वस्तमनोभवेन बलिजितो विष्णोः कायः पुरा त्रिपुरदाहेऽस्नीकृतः। अभवेन येन अनो ध्वस्व शकटासुरो भरतः । वलिजित्देन महत्त्व लक्ष्यते । महान् कायः स्त्रीकृतोऽमतप्रदानसमये । उदृत्तभुजङ्ग एव हारो वलयं च यस्य, उदृत्तस्य भुजङ्गस्य हारवो हाशब्दो लयो यस्य च 1 यश्च गङ्गामधारयत । यः अग' गोवर्धनं गां भूमि चाधारयत् । यस्य शिरः शशिमच्चन्द्रवदाहुः । हर इति च नाम स्तुत्यं चाहुरमराः। शशिमयो राहोः शिरोहर इति स्तुत्यं नामाहुः। अन्धकासुरनाशकरः, अन्धकानां यादवाना वासकरश्च। सर्वदा सदा उमाधवः उमापतिः, सर्वप्रदो माधवश्च ।"--Rayyaka's Alamkāra-Sutra with Mankhuka's Alamkāra-Sariasva, pp. 101-102 ( Trivandrum Sanskrit Series. No. 40 ). Also cited by Viſvanātha in his Sahityadarpana underx. 12. “येन-' इत्यादी सभङ्गश्लेपः । 'अन्धक-- इत्यादावभगः ।" 81 'चमहिअमाणस---'-In the India Office MS. (1008) the Sanskit Chāyā of this Prakrit stanzn is given as : 'मथितमानसपङ्कजनिस्मृतपरिमला यस्य । आखण्डितदानप्रसरा बाहुपरिघा एव गजेन्द्राः ।।' --So that the original reading of the Prakrit stanza in the Vrtti text according to that MS. seems to have been 'महिझमाणसपङ्कज-- and not 'चमहिममाणसकञ्चणपङ्कज--'. In Hemacandra's Prakrnavyakarana,IV. 162, the word निम्महिम found. So also in Dhanapăla's Palyalacchi Nanandla, v. 199: गधुग्गिरण मि निम्मयिं', it means 'exhaling perfume.' Paijalacchi notes also the word महमाहिय in v. 197: महहियं निग्गया- मोपं. meaning 'perfumed'. Also Hemacandra't 833 ·UDDYOTA IL : APPENDLX I 153 Section Page Prakrit Grammar, IV. 78 See Dhanapāla's Pāryalacchi edited by Dr. Georg Buhler, Gottingen, 1879 Compare the following verse cited by Mammata under Kavya. prakasa, II 19 for a similar poetic conception of the hand of a liberal and heroic monarch as the trunk of an elephant wet with chor - "भद्रारमनो दुरधिरोहतनोविशाल. वशोन्नते कुतशिलीमुखसग्रहस्य । यस्पानुपप्लुगतगते परवारणस्य दानाम्बुसेकसुभग सतत करोऽभूत् ।।" 834 85 'अत्रान्तरे कुसुमसमययुगमुपसहरन,-'-This is from! Bana's Harsacarma, U.chvasa II. The opening words of this line in AA Fuhrer's text are तत्रस्थस्य चास्प कदाचित् instcad of 'अग्रासरे Sankara's commentary on thus tert runs as follows "कुमुमममयो वमन्त । स एव युग कल्पस्तल्लक्षण वा युग मामनयम। ममुतफल- मल्लिकाभिधंपला । अट्टा वित्रयस्थानानि तेषां विकासो यन। अयन तहट्टास उद्धत हसित यस्य। शक्तिमूलानुरणव्यङ्गयरूमो ध्वनिश्च । प्रकृतवर्णने सन्यद- प्यत्र प्रतीयते, वाध्यतया । तथा प। महाभाल: साहारा कामास हरम्भते । मुस प विदारयति । महान बालो ग्रीष्माख्यो भैरवश्च ॥"-Op cit, p 72 (Fuhrer's Edn) Concll and Thomas translate the pas ago follow's - "\Vhile he stayed there Time 11 his character of Summer, with his smile white with the jasmines in full flower, yawned and shalloned up the two flowery months''-TheHarsacarita of Bana: Transit- 1. Ficaitra and Valkba, 1 c from the indric of March 25 ·154 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA Section .. - Page ed by E. B. Cowell and F. W. Thomas, (Oriental Translation Fund, New Series. Royal Asiatic Society. 1897), p. 22. The conception of Siva's अट्टहास as white is met with also in Megahdata, I. 60- शृंगोच्छायः कुमुदविशदों वितत्य स्थितः खं राशीभूतः प्रतिदिनमिव प्राम्बकस्याट्टहासः ॥"- on which Mallinatha comments : "अट्टहासोऽतिहास इव स्थितः। "अट्टावतिशयक्षीमो" इति यादवः ॥ धावल्याजासत्वेनोत्प्रेक्षा। हासादीनां धावल्यं कविसमय- सिद्धम् ॥"--- As for the Poetic convention (कविसमय) referred to by Mallinātha pare Sahityadarpana, vr. 230 : "मालिन्यं व्योम्नि पापे, यशसि धवलता वय॑ते हासकीयोः।" 85 'दत्तानन्दा. प्रजाना---'-This is Mayura's Suryosutota, v. 9.f. 'दीप्तांशोरादित्यस्य संबन्धिन्यो गावो दीधितयो वो युष्माकं प्रीति सुखमुतपादयन्तु जनयन्तु।.......गाव इति शिलप्टमेतदभिन्नम, । गावो धनवश्चोच्यन्त । ता अपि पयोभिदुग्धः समुचितममयाकृष्ट- सुष्टः प्रजानां दत्तानन्दा पूर्वाह्न प्रत्युपसि विप्रकीर्णा भवन्ति । अहोऽवसाने संहारभाजः । दीर्घदुःख- प्रभवभवयोदम्बदुत्तारनावश्चः दत्ता. सत्यः सद्यः । तदीयः पयोभिर्विप्राग्नितरणलोवा: संसारं तरन्तीत्यागमविदः ॥"---- Tribhuvanapāla's Comm. (N S.P. Edn.). 1834 भवन्ति । to that of May. Grisma is from the mind'e of May to that of July. Mahükāla also contains a punning reference to Sira in his character as the destroyer."-Cowell and Thomas. 1, दीपंदुस--- दीर्घ घ तद्द संप तस्य प्रभव उत्पत्तिस्थानं स चासो 'भवरच संसारस्तस्माद् भयं तदेयोदम्यान, समुद्रस्तस्मादुत्तारस्तत्र नावो यान- पात्राणि"-btd.

·UDDYOTA IL APPEND XI 155 3 TIL an Section Page $ 34 86 यया स्याण्वीश्वराख्यजनपदवर्णने मट्टबाणस्य--"यत्र मातङ्गगामिय The passage occurs in Bina's Harsacarita, Ucchväsa III In somc MSS several other clauscs are read after *#777- TIESITFT eg the Nirnayasagara edition reads "मदिरामोदिश्वसनाश्च (चन्द्रकान्तकातवपुप शिरोप- कोमलाङ्गाश्च अमुजङ्गगम्पा पञ्चविन्यश्च पृयकल अधियो दरिद्रमध्यकलिताश्च लायण्यवत्यो मपरभापिण्यश्च अप्रमत्ता प्रसनीश्वलरागाश्च अनौतुना' प्रोडाच) प्रमदा . The portion within brackets is however left out in the India Office MS (1005) and the Bhandarlar Oriental Research Insitutc MS Sārada script (MS No 257 of 1875 76) The following is the translation of the passage by Cowell and Thomas • There arc women bkc clephants in gait! ict noble-minded virgins, yet attached to worldly pomp, dart, yet possessed of rubies, their faces are brilliant with white teeth, yet is their breath perfumed with the fragrance of wise, their bodies are like crystal, yet the limbs are soft as acac a Powers, they are unattainable by paramours, yet robed in bodiccs', wide are their brautiful hips yet arc they possessed of thin #31518, joidly? Or-punaingi_313111ng vile cutarts'. Or-puomingly ast child bearing Or-dark as night yet bright with red lotuses'. Or-with faces para as Brilmits, int & S Or-punaingis- libidino tiso 6 Of-paginis far-fetebal as osts (or baring brirant setlaces'), set reclcued amous tes poor. 7 Or-puanirgly tart la speechi. 1. 3 ·156 THE DHYANYALOKA OF ANANDA YARDHANA Section Page are they, yet honeyed in speech ; they trip not, yet have a bright and captivating beauty; they are without curiositya, yct wedded." — Op. cit., pp. 82-83. As regards the Vrttikāra's introductory remark 'स्थाण्वीश्वराल्यजनपदवर्णने' the following remark of Dr. Buhler as cited by Dr. Theodor Aufrecht in his article entitled Beiträge zur Kenntniss indischer Dichter would be found curiously interesting "He calls Bāņa Sthanvisvarākhyajanapada. yarnanakartā, the author of the description of the country called Sthāņvisvara i.e. Thāņesar, and indicates thereby that we have to look out another composition, probably a geographical one, of the famous friend of Harşavardhana Siladitya. - Z.D M.G. Bd. XXXVI. (1882), p. 364, fo. (1). But should remember that Bāga's Harsacarita: 'appears to have been almost forgotten in India' and, in Bühler's days, known only to the inquisitivc scholars in rase MSS. alone. "यया तव--समवाय इव विरोधिना पदार्थानाम,-' This linc occurs in a passage of the Harsacartra, Ucchyisa 1, as addressed by Vikukşi to Savitri with reference her companion Sarasiati.. The full passage is--"तत् क्षय पतमो धंशः स्पृहणी- for yet $ 35 94 to Or-punniogly—they are flashed with wine.' Or-punningly-'the marriage thread'.

·UDDYOTA II I APPENDIX 1 157 Section as it were Page यता भवायोजन्मनानीतः। का चेयमनभवती भवत्योः समवाय इव विरोधिना पदार्थानाम् । तथा हि-सन्निहित- बालान्धकारा भास्वन्मूर्तिश्च पुण्डरीकमुखी हरिणलोचना च वालातपप्रभाधारा कुमुदहासिनी च मपुरहंस स्वना समुन्नत- पयोधरा च । कमलकोमलकरा हिमगिरिशिलापृथुनितम्बा च। करभोरूविलम्बितगामिनी च । अमुवतकुमारभावा स्निग्धतारका चेति ।"--P 43 (Dr. A.A. Fuhrer's Edn ) As Cowell and Thomas trans'ate it: “Who is thus lady acar your highness, a coinherence of mutually exclusive qualities? Thus : with the darkness of her locks close by she has a radiance as of the sun; with the face of a lotus the eye of a fann...."-0p, cit. p. 22. 100 सकेतकालमनसं--Compare :- * इङ्गिताकारलक्ष्योऽयः सोक्षम्यात् सूक्ष्म इति स्मत.। कदा नौ सङ्गमो भावीत्याकीर्ण वक्तुमक्षमम् । अवेक्षा कान्तमबला लीलापप न्यमीलयत॥ पनसम्मीलनादत्र सूचितो निशि सङ्गमः । आश्वासयितुमिच्छन्त्या प्रियमङ्गजपीडितम् ॥" -Dandin's Kavyādarsa, II. 260 262. Rayyaka also cites the Verse under the figure of speech and observes : "अन्न निटसम्बन्धी सङ्केतकालाभिप्रायो भ्रूक्षेपादिङ्गितेन लक्षितो रजनिकाल- भाविना लीलापद्यमीलनेन प्रकाशित.।' 'अम्बा शेतेऽत्र वृद्धा---'---This verse is quoted anonymously in the Kavindravaconasamuccaya, No, 505 (Edited by F. W. Thomas in Bibliotheca Indica). ... युक्त्या for तरण्या in foot d and 837 8382104 ·158 THE DKVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA . - $ 39 Section Page अभिमत for अवसर'. "(a) परिणतवयसामग्रणी- 'oldest of the old “(b) नि शेषागार The mard has to do all the work and is fully occupied "(0) पापाहम, 'unfortunatc I.' "(d) कथितमभिमत 'conveyed her proposal व्याहृतिव्याजपूर्व 'under pretence of serbosity Aufrecht reads stafa which would more naturally denote 'explanation Thomas : Exegetical Notes, Op cit 108 'The great—'-The Sanskrit gran of thus Prakrit verse is as follows 'सज्जयति सुरभिमासो न तावदयति युवतिजनलक्षमुखान् । अभिनवसहक रमुखान् नवपल्लवपत्र लाननङ्गस्य दारान् ।' According to MM. Dr. VV. Mirashi the Versc Is a quotation from the lost Prakrit poem called Harivijaya by Pravaseng to which Ananda yardhana refers in his Viri on Dhy. III 10-14 As Dr. Mirashi observes. 'One Sarvasena has long been known as the author of a Kavya named Harlvifaya referred to in Ananda vardhana's Dhran, aloka Anandavardhana states that sina scna had altered the original story and introduccd some imaginery incidents in at in order to make it suitable for the delineation of the IAtended sentiment Ananda vardhana docs not statc what the story was, but hero his tator Abhinava, upta comes to our help Ilc states that the Harna had for its themc thc removal of the Punijäta tree from heaven whick commcn- ·UDDYOTA II APPENDIX 1 154 Section Page was donc by Kyspa for the appeasement of his wife (evidently Satyabhama) This further shows that the work was written in the Maharastri dialect Some other Prakrit verscs in the Dhvanyaloka seem to have been taken from the same work though this has not been explicitly stated by Anandayardhana For instance, the Mrs Sajjei surahı mayo ctc which he has cited in more than one place as descriptive of the vernal season is also probably taken from the Harivijayal Some Royal Poets of the Vakataka Age in Indian Historical Quarterly vol XXI No 3 PP 196 ft In another article Professor Mirashi notes with regard to the identity of Sarvasena the author of the lost Harivijaya thus Ser rasena - Pitambara s commentary on the Saplasarascribes gathas 502 and 503 to Sarvasena Bhuva napala mentions this poets name in connection with two more gathas yiz 217 and 234 This Sarvasepa must be identical with the homonymous poet who has long been known as the author of a praktta Kavya called Harivijaya Th s work also has received unstinted praise from several Sanskrit authors and rhetoric ans Dandın ment ons in his Avantusundar Ikarha thar Sarva- 1 The Prakrit verse चूअजू.रावास ated by Ananda vardhana (NSP Eda P 127) from the Harivijaya is obviously descriptive of Sprwg ard according to Prof Blirashi the lost Haniy jaso did contain a description of Spring See loc cit ·160 THIF DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA } Section Page sena, the author of the Ilarivijaja', was a king. Only one king of this name is krown to history, viz. he who was cnc of thc younger sons of the great Vākāsaka Emperor Pravarsena 1 and founded the Vatsagulna branch of the Vākājaka dynasty. His name has been mentioned in the Basim plates, of his son Vindhyasakti II receptly edited by me. I have also shown that he is mentioned in the inscription' in Cavc XVI at Ajantā. Sarvasena flcurished in circa A. D. 350-3.5."-The Date of Gātha Saplasari (Siddha-Bharati, Part II. p. 178). $ 39 108 6777fastos — The Sanskrit chayis : 'सादर- वितीर्णयौवनहस्वावलम्ब कृत्वा समुन्नमन्याम् । अग्युस्थानमिव मन्मथस्य दत्तं तव स्तनाभ्याम् ।।' Also cited in the Prill.,under Dhy. IV. 4. :S 39 109 'fefef87100%. The Sanskrit cháyd of this gatha is as follows :- "सिसि पिच्छकर्णपूरा जाया व्याघस्य गर्विणी भ्रमति । मुक्ताफलरचितप्रसाधनानां मध्ये सपत्नीनाम् ॥' It closely corresponds to the following edha from Ilala's Anthology :- सिहिपेहुणा यसा पहुआ वाहस्स गरिपरी भमद । गजमोत्तिमरदअपसाहणाणे मरझे सवत्तीर्ण । -Hala, Il. 73 1. See Arariisundarikatha, 1. 2. TIT T (17).. farro हरेः॥ 2. Ep. Ind., vol. XXVI. pp. ISTI f. 3. Mirashi ; l'alarola Inscription in Care XVI A1 Ajanid, (Hyderabad Arci. Series, No. 14), p. 10. 4. Ilemacandro in bis Desinamamala, VI. 58 reads à FT(0) H & sypomym of fqw ('a feather of a tail').

·UDDYOMAIL:APPENDEXI 161 Section. Pagc. Gangadhara in his comments thus cxplains the gatha : "सपत्नीसंपदुत्कर्षोंदिग्नामभिनवमुभगा सान्त्व- पन्ती सखी विभवापि सौभाग्य गरीय इति प्रदर्शयन्ती आह- सिहिपहु-येन करिवरान् हत्वा तत्कुम्ममुक्ताफल'यं प्रसाविता. स एवंदानी मत्संभोगातिप्रसक्तिक्षीणो मयूर. मारमारणक्षमः संवृत्त इति सौभाग्येन जातगर्वा भ्रमतीत्यर्थः ॥"---N.S.P. Edn. The same motif--yiz, a hunter's infatuation for his newly wedded youthful wife and indifference to other elderly cowives, recurs in several other gathäs of Hala's collection, e.g. II. 19, II 20, II. 22 etc (NSP. Edn ) $43. 115. 'चन्दमऊएहि णिसा--'--The Sanskrit chay of this verse is 'नन्द्रमयूखं निशा नलिनी कमलं. कुसुमगुच्छलता। हस सर शोमा काव्यकया सजन क्रियते गुर्वी ।' Cr. "न्याति गमपति मुजन शुकविर्विदधाति केवल वाव्यम् । पुप्णाति क्मर मम्भो लदम्या तु रविनियोजयति ।।' --Subhastavalr. No. 154. Witb root d compare the following gātha cited by Mammuta under Kávyaprakaso, X. 34, as an instance of the fig. of speech अन्योन्य 'हमाण मरेहि सिरी मारिरज्जइ अह सराण हसेहि । अपगोण्ण चिम एए अपाण णवार गरुअन्ति ॥' [हसाना सरोभि श्री सार्यतेऽय सरसा हसः। अन्योन्यमवते आन्मान फेवल गुरूकुत्र ति' छाया ।।] 'लावण्यकान्ति .. पयोधि'-- For purposes of alliteration (अनुप्रास ). Paronomasia (श्लेष), यमक etc. and are regarded as identical according to Sanskrit rhetoricians ६. 44. 116 ·162 THE DIIYANYALOKA OF ANANDAVARDHANA 855 119. Comparo: 'यमकादो भवदैक्यं डलोबंगोलंरोस्तथा । शषयोनणयोश्चान्ते सविसर्गाविसर्गयो।' So in this Verse (foot d ) जल° stands for जड* as well. Similarly in- लक्ष्मीर्यादोनिधेर्यादो नादो वादोषितं वचः । विभेति धीवरेभ्यो यद् जडेष्वेव निमज्जति ॥' ---जड stands for जल. For this identify of 3 and 3 in Kālidāsa, cf. Raghu', IX. 46 : 'अनयदासनरज्जुपरिग्रहे भुजलता जडतामनलाजनः. Cf. Sahitya-darpana,x. 'वीरणं रमई--- Tho Sanskrit chāyā of this gatha is :- 'वीराणा रमते पृराणारुणे न तथा प्रियास्तनोत्सङ्गे । दृष्टी रिपुगजकुम्भस्थले यथा बहसिन्दूरे ॥ The simile as between the Temples of an elephant and the fully developed breasts of a beautiful lady is favourite with the Sanskrit poets. As for the practice of smearing the elephant's temples with vermilion-paste and sim las other substances the following couplets. from Palakāpya would he fourd interesting - "अतः परं प्रवक्ष्यामि शिरसो म्रक्षणे गुणान ।। विकृतान्य,शाग्रेण दन्तितो पातनेन च । ततो धृष्टानि सहसा कवतः कुवलरपि । निर्वागमुपगच्छन्ति भवन्ति च नराधिप । दिशमि स्निग्धरेदानि तयाऽलकारमेव च। दप्टिश्च नाविला तस्य यो(यो)तश्चास्य न हन्यते । कोशाद्विसरते मूत्र प्रमिन्नस्य महीपते ।। दन्तिनः पच्यते कोशः सर्व एप समन्ततः । सम्म रिक्युक्सेन पुतेन परिषेचनम् ॥ गवारस्नःप्रदातयं गैरिमस्य पलं भवेत् ।।"

·UDDYOTA 11 APPENDIXI 163 Section Page ६45 120 --Hastyayurveda of Palakapya IV 3 298-303 (Anandasram Sanskrit series No 25 ) cr जम्भारातीमकुम्भोद्भवमिव दधत सादसि दूररेण - -Suryastaka v 1 Also-~- रावण -- परस्त्रीकुचकुम्मषु कुम्भषु वरत्तिनाम् । निपतति न मोरूणा दष्टय शरदृष्टय ॥ -Cited by Abhinayagupta in Abhinui a Bharatt on Bharata's Natyasastra, Chap XII ( vol ll P 358 Gos Edn ) त ताण सिरिमहोअर- This Prakrit verse is cited from Anandavardhana s Visaniabanalla a lost Prakrit poem As the Locana in some MSS reads विषमबाणलीलायामिति । विपमबाणलीलास्यो ग्रयकृदविरचित प्राकृतभापाथयः ग्रन्थ '- ( India Office MS 1008 2 1135) The chaya of thus restored from the °Locara-extract cited in our Exposition would be -- तत तपा श्रीसहोदर र नाहरण हृदयमेवरसम् । बिम्बाधरे प्रियाणा निवदित कुसुमबाणेन ।' The verse has also been cited by Mammata in his Kavyaprakasa (X 316 ) as an instance of the figure of speech fy where Nagoji Bhatta gives the chaja as follows 'तत्तपा श्रीसहोदररलाभरण हृदयमेरसम् । विम्वाधर प्रियाणा निवगित कुसुमवान ।। and expluns it as श्रीसहोदर रत्न पोस्तुमस्ताभरण हरी। एकरस तत्परम् । कामेन प्रियाविम्बाघरचुम्ब- माद्यासक वृतमित्यर्थ । केचित्त य मुराणा हृदय विजिगाया ज्वलनजाज्वल्यमान श्रीमहोदरर नानाम् या समतात हरणे तत्परमासीत् । तत् सुकमारतरोपकरणनापि कामेन प्रिया निम्बाघरे निवगित सफरनमारतुल्यो विम्बाधर इति हि Yerse as ·164 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA Section 346 Page तेषामभिमानोत्पत्त । एव च ध्यङ्गरोपमाऽयेत्याहु । तन्मतेऽपि हरणस्य वैषयिकाधारत्वात् पर्यायाक्षतिरेव । गाया ESP 11--Nagoji Bhatta's Uddyota on Kavja Pradipo, op cit, p 104 (Edited by Prof Dinkar Trimbak Chandorkar, BA, Poona, 1896) The interpretation introduced with #fay in the above extract has a clear reference to the explanation of the gatha as furnished by Abhinavagupta ID his Locana. 122 दवाएत्तम्मि फले-' The Sansknt chaya of this gatha is as follows 'देवायत्ते फळे कि क्रियतामेतावत पुनर्भणाम ।। रखताशोकपल्लवा पल्लवानामन्येपा न सदृशा ॥" The word कविल्ल sa Desi Hord for रक्ताशोक In the Bhandarkar Oriental Research Instituto MS (No 256 of 1875 76) referred to as Din Dr De's collation, the variant कड्कोलि° is found कडूल्लि and कङ्किल्लि to other variant forms of the same word, are found to Ilemacandra's Aumarupalacarita, 11 4 and III 17 ( Bomhay Sanskrit and Prakrit Series, No LX) The twigs of रखताशोक are famous for their beauty Cf रक्ताशोक्श्चल किशल्य- Aleghaduta, JI 17 122 हिअअट्ठाविधमण्ण - Sanskrit chaia of this versc would be - "हृदयस्थापितमन्युमपरोपमुखीमपि मा प्रसादयन् । अपरावस्यापि न खलु ते बहुज रोषितु दाक्यम् ।' In MS D however the sathd is fouud in a widely different formcg occur in $ 46 मणामि for भणिमो In MS D ·UDDYOTA II APPENDIX I 165 Section Page 847 124 हिअअट्ठिअसतक्ख अणष्टमुह सु म पसाएन्त । अवरद्धस्स गहुए ण अत्तम्मि मोसक्कम 11 'जाएज्ज वणुसे- The Sanskrit chaya of this gatha is as follows जायय वनोद्दश कुब्ज एव पादपो गल्तिपत्र 1 मा मानुष लोके त्यागकरसो दरिद्रश्च ।।' For the wretched condition of a liberal and well to do person reduced to a state of poverty refer to the piteous utterances of Carudatta in Sudraka s Mrcchakarika Act I Compare also the following verse cited by Anandavardhana in his Vruti on Dhy II 41 'वस्त्व भी कथयामि देवहतक मा विद्धि शाखोटका वैराग्यादिव वक्षि साधु विदित कस्मादिद कथ्यत । यामेनात्र बटस्तमध्दगजन सर्वात्मना सेवत न च्छायापि परोपकारवरिणी मागस्थितस्यापि मे ॥ चन्दनासरतभुजग-- For parallel idcas comparc Dandin s Kavyadarsa, II 238 239 पदनारप्यमाघूय स्पृष्टा मलयनिझरान् । पथिकानामभावाय पवनोऽयमुपस्थित ।। अभावसापनायालमेवाभूतो हि मारुत । विरहज्वरसम्भूतमदनाग्यातुरे जन ।' 'ईसाकलुरारम वि The Sanskrit chaja of this Prakrit verse would be — ६ 48 126 $ 48 126 1 This version closely agrees w1 h the following as recorded in MS B of Dr Des collation (Bhandarkar Oriental Institute MS No 257 of 1875 76 in Sarada script ) "हिअट्टिअमन्तत्व अनुट्ठमुख सु पसाएत। अवरुवरस ग ह एण अरुमिमी समर इति ।।

·166 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA Section. Page. 848. 'ईकिलुषस्यापि तव मुखस्य नन्वेष पूर्णिमाचन्द्र । अद्य सादृश्य प्राप्य अङ्गे इव न माति ॥" 126. भासाकुल. परिपतन्-' Thus is Magha's Sisupalavadha, V. 26. The reading adopted by Mallınatha in foot cs : 'तस्थौ तथापि क्वचिदङ्गनानाम् . Mallinitha explauns it as follows:--- "त्रासाकलो जनदर्शनाइयविह्वलोऽत एव नितान् निवेशान् परित. सवंत । अभित परित-' इत्यादिना दिया। परिपतन धावन् मृगो हरिणः कश्चिदपि धन्विभिर्धनुष्मद्भि ।... पुम्भिनविधि नानुयात । बघ्नारों फर्मणि लुइ । तथाप्यङ्गगानामावणंपूर्णा विस्तीणा आकृष्टाश्च ये नयनान्येचंपयस्तता ईक्षणधीर्यस्य स.। अत वचिदपि न तस्यो, किन्तु वीरविशिषापाताभावेऽप्यङ्ग- नापाङ्गविशिखापातात पलायित एवेति भाव.. अन जनालोकनोत्यभयहेतुक्स्य मुगानवस्थानस्याङ्गनापाङ्गेषुति- हेतुक्त्योत प्रेक्षणादेतृत प्रेक्षा। सा च व्यन्जयाप्रयोगात प्रतीयमाना। हेतोश्च हतक्षणयोरिति विशेषणगरयोक्तत्वात काम्यलिङ्गमिति सर।" 129. 'रम्या इति प्राप्तवती पतावा'--' -Thus Is Magha's Sisupálavadha, III, 53. Compare the following extract from Mallinātha's comm, on this 849. verse वपूभि सममसेवन्त पराहिता असेय तेरपर्ष । वन पथमा पलभीना च प्रपतानामेव पर्मसापम्पों पाया. वगमात् वेचलप्रपतगोधरा तुल्ययोगिता, न लेपः। मिशेष्यस्यापि दिलष्टत्यनियमात । यपाहु- 'प्रस्तुताना सपान्य पा पेयाल सुस्पषत। यौपम्प गम्मते पत्र सा मराा पुस्पयोगिता ।।'

·UDDYOTA II : APPENDIK I 167 Section. Page. $54. 136. 'यत्र प्रतीयमानोर्थ --' (Karika ), MS. A roads प्रम्लानन for प्रन्लिष्टरवेन, while in MS. B it is rcad as प्रश्लिष्टत्वेन. The NSP. Edn has the reading प्रक्लिाटवन. 354 137 'कमलाअराण मलिंआ This is from Hala's Sattarai (II 10) The Nirnayasagara text of the Sattasai reads ब्बूढम् for फलिह The "Locana g ves the chāyá as follows: 'अमलाकरान मलिता हसा उड्डामिता न च सहसा । केनापि ग्रामताऽभ्रमूनानित क्षिप्तम् ।। and remarks 'अन्ये तु पिउच्छा पितृप्वस इत्थमामन्याते', According to Dhanapāla's Páijalacchi (v. 253 ) पुस्फिया and पिउच्छा are synonyms. Hemacandra gives gou as synonym for पितृष्वसा. See Desinamamalā, VI. $2 ( Puschel's Edn 1938 ). For a closely similar instance of apparent narvete ( मुग्धिमातिशय ) on the part of simplehearted women, cf - "अरे शृग हरति पवन किस्विदित्युन्म सीभि- दृष्टोत्साहचक्तिक्ति मुग्धसिद्धाङ्गनाभि ।" -Meghadiuta,I 14. 54. 137. 'वाणीरकुडगाड्डीण-'-"Tecara gives the chayā as follows - 'वैतसलतागहनो'नशकुनिकोलाहल शृण्वत्या । गृहबमध्यापृताया बध्वा सीदन्त्यङ्गानि ।' This gaiha is cited by Mammata also has Kavya-Prakaso, Ullasa v 'वानौरो बेतमवृक्ष, लतागहनम-Ruyyaka's Kalyaprakasa- Samicia. a 10

·168
THE UHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA
Section Page
$ 54. 137. 'उच्चिणसु पडिअकुस्म-'--The Sanskrit chāy of
the gathā as given in the "Locana is:--
उच्चिनु पतित कुसुम मा धुनीहि शेफालिका हालिफस्नपे ।
एष त विषमविपाक: श्वशुरेण श्रुतो बलयशब्दः।।'

·I APPENDIX II A Alphabetical Index of Karıkās in the Dhvanyāloka, Uddyola II Page Section Serial number अर्थान्तरे सक्रमितम् 1 1 अर्थशक्त्युदभवस्त्वन्य 99 37 22 अर्थशक्तेरलकार 113 40 25 अलकारान्तरस्यापि 114 41 26 अलकारान्तरव्यङ्गय 136 53 30 अव्युत्पत्तेरशक्ती 140 55 32 असलक्ष्यक्रमोद्दयोत 6 2 आक्षिप्त एवालकार 71 32 21 क्रमेण प्रतिभात्यात्मा 70 31 20 समर्थमवलम्बन्ते 29 13 6 तस्याङ्गाना प्रभेदा ये 43 19 12 44 दिड्मात्र तूच्यते येन 20 13 ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे 46 21 15 54 24 ध्वन्यात्मभूते शुङ्गारे समीक्ष्य 17 निबूंदावपि चाङ्गत्वे 55 25 19 प्रधानेऽन्यत्र वापयार्थ 13 9 5 प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्न" 108 39 24 यन प्रतीयमानोऽर्थ 136 54 31 रमभावतदाभास" 8 7 3 रसाक्षिप्ततया यस्य 48 22 16 रूपकादिरलकारवर्ग 114 41 26 रोद्वादयो रसा दीप्त्या 36 16 १ वाच्यवाचनचाहत्व 11 8 4 विरक्षा तपरत्वेन 55 25 18 व्यज्यन्ते वस्तुमात्रण 134 52 29 ..

·170 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA Page Section Serial number शरीरीकरणं येषा 133 51 28 शब्दार्थशक्त्याक्षिप्तोऽपि 103 38 23 शृङ्गार एवं मधुरः 31 14 7 शृङ्गारस्याङ्गिनो यत्नाद् 44 20 14 शृङ्गारे विप्रलम्भाध्ये 35 15 8 श्रुतिदुष्टादयो दोषाः 40 18 11 समर्पकत्वं काव्यस्य 38 17 10. सर्वेष्वेव प्रभेदेषु 141 55 33 B. Alphabetical Index of Vrlli-verses. Page Section यमकादिनिबन्धे तु 54 रसभावादितात्पर्यम् 20 $ 11 रसवन्ति हि वस्तूनि 54 123 रसाभासाङ्गभावस्तु 54 823 C. Alphabetical Index of Illustrative Quotations in the Vrtti. $23 Page. 104 130 62 126 58 अम्बा पोतेऽत्र वृद्धा अनुरित. पत्लवित. आफन्दाः स्तनितः ईसाकलुसस्स वि तुह उद्दामोत्कलिका विपाण्डुररुचं उन्नत. प्रोल्लसद्धार.. उचिणसु पडिअक मुम एवंवादिनि देवपों कपोले पत्राली करतल° कमलाअराण मलिया कि हास्पेन न मे कोपात् कोमललोल वाहुलतिका' क्षिप्तो हस्तावलग्नः । 85 137 99 48 136 17 Sectior. 838 $50 828 848 527 $ 34 854 837 822 854 810 829 $ 10 66 17 ·UDOYOTA 11: APPENDIX II 17 Page 96 Section $36 6 cor 5 36 57 55 81 115 126 124 22 2 16 ६ 26 $ 25 $ 33 843 848 847 512, -, 12 22 81 120 833 $ 45 ख येत्यज्ज्वलयन्ति गअण च मत्तमेह चञ्चद्भुजभ्रमितचण्ड चकाभिघातप्रसभाज्ञयव चलापाङ्गा दृष्टि स्पृशमि महिअमाणसकञ्चण" चन्दमऊएहि णिसा चन्दनासक्तभुजग जाएज्ज वणुद्देस तरङ्गभ्रूभङ्गा क्षुभितविहा' सन्धी मेघजलाईपल्लवनया तस्या विनापि हारेण त ताण सिरिसहोअर' ताला जासन्ति गुणा तेषा गोपवधूविलाससुहृदा त्रासाकुल परिपतन् दत्तानन्दा प्रजाना दुष्टचा केशव | गोपरागहृाया देवाएत्तम फले नो कल्पापायवायो प्राप्तश्रीरेष कस्मात् भ्रमिमरतिमलसहृदयता यत्र च मातङ्गगमिन्य येन ध्वस्तमनोभवेन यो य शस्त्र विभर्ति रविसान्तसौभाग्य रक्तस्त्व नाल्ल रम्या इति प्राप्तवती पताका लावण्यकान्तिपरिपूरित वत्से मा गा विषाद वाणीरकुटङ्ग.डीण" 22 126 85 $ 12 848 834 $ 34 846 528 85 122 116 81 86 833 834 832 ६ 16 72 36 5 129 116 104 137 27 549 844 838 854 ·172 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA Section Page 119 67 81 94 100 108 वीराणं रमइ घसिणरुणम्मि श्यामास्वङ्ग चकितहरिणी' इलाघ्याशेषतनु सुदर्शन कर समवाय इव विरोधिना पदार्थानाम् सकेतकालमनसं विट सज्जेइ सुरहिमासो म वमखिला शक्तः सर्वेकशरणमक्षयमधीश साअरविइण्णजोब्वण सिहिपिच्छकण्णऊरा स्निग्धश्यामलक त 'हिअअट्ठाविअमण्णु 845 ६ 30 333 $ 35 837 $ 39 ६45 835 $ 39 839 $ 2 846 120 94 108 199 ३ 122