·THE
PRINCESS OF WALES
SHRASIU J TI BHAVANA TEXTS
*** 8 MM ONAMNAMAAANANTANA
VoIT
EDITED BY
Mahāmahopādhyāı a
GOPI NATHA KAVIRĀJA, MI A
LA
TAE
NRISIMHA PRASĀDA
S'RĀDDHA SĀRA
Printed by Jar Krishna Das Gupta
Vidya Vilas Press, Benares City
1934
e di staalt of the printea price.

·श्रीदलपतिराजविरचितः
नृसिंहप्रसादः
श्राद्धसारः।
श्रीकाशीहिन्दुविश्वविद्यालय प्रधानवेदाध्यापकेन पण्डितप्रवरेण
श्रीविद्याधरशर्मणा टिप्पण्यादिभिः संयोज्य संशोधितः।
THE
NRISIMHA PRASADA
S'RĀDDHA SĀRA
of
S'RĪ DALAPATIRĀJA
Edited with Introduction etc
By
TED4CHARIA
PANDIT SRI VIDYADHARA SHARVA
First Professor of Veda, Benares Hindu University
Bendres
1934

·श्राद्धसारभूमिका। इदमिदानीमनेकप्रकरणपरिवहिनस्य सिहप्रसादारयस्य महतो धर्मशास्त्रग्रन्थस्यैकतम प्रकरणं श्राद्वासारारय मुहार प्रकाश प्राप्यते। सत्स्वपि बहुषु श्राद्धमञ्जरी-श्रादकौमुदीप्रभृतिष प्राइप्रक्रियाप्र तिपादकेषु ग्रन्थेषु मुद्रितेपु अस्यापि महणे महादरा वयमित्यत्र निदानमिदमेव यदितरग्रन्थापेक्षा अन्येऽस्मिन् लेखनवैगद्यं पक्ति सारल्य विषयसौष्टव प्रमाणबाहुल्यं सर्वसामान्योपकारिता चेत्येवमा दिभिगुणैरुपशोभितत्वम् । प्रायशो हि अद्यत्वे विद्वांसोऽपि सारल्यपक्षपातिनोऽतिकर्कशरी तिरजिते कठिनविषयविलासललिते परिश्रमपरिशप्ये विषये नोत्स. हन्त एव पथि पदमर्पयितुम् । कि पुना रीति निष्ठुराम परिचितवन्तः । अतस्तादृशां मतिमनायास्यैवाऽपेक्षितमंशमर्पयनय ग्रन्थराजः सर्वथा सग्राह्य इति बुध्यैवाऽस्माभिापृतमत्र । एतन्मुद्रणार्थ यतमानरस्माभिरासादितमेकमेवादशपुस्तक, यत् महामहोपाध्याय पण्डितप्रवर श्रीगोपीनाथकविराज महोदयौः कृपया सरस्वतीभवनादापितम् । ग्रन्थकृताऽनेन अन्थेऽस्मिन् द्वादश प्रकरणानि निवद्धानि येषां नामो- नि ग्रन्थकतैव संस्कारलारे उल्लिखितानि-१. सस्कारसारः, २ आ हिकसारः, ३. श्राद्धसारः, ४. कालनिर्णयसारः, ५. व्यवहारसार , ६. । 5 ·भूमिका। प्रायश्चित्तसारः, ७. कर्मविपाकसारः, व्रतसारः,९. दानसारः, १० शान्तिसारः, ११. तीर्थसारः, १२. प्रतिष्ठासारः, इति । . एवं समयोपयोगिनस्मर्वानपि विषयान अपरिहरता एकैकमपि विषयं यावदुपलम्भ प्रमाणैः परिपुष्णना सारल्येन वैशयेन च ग्रन्थ- स्यास्य निखिलोपयोगितामापादयता च सुबहपकृतो धार्मिको लोको. ऽनेनेति नेयमतिशयितोक्तिः। किञ्चायं निवन्धकारः स्तीयमिमं निवन्धं क्वचिद्विशेषदृष्टिविरहितं सर्वानुकूलमेव कर्तुमनाः प्रावन्त इति न केवल तत्प्रतितया- ROMAAR आश्वलायनाऽऽपस्तम्बयाज्ञवल्क्यमतानुगाः। श्रीनृसिहप्रसादेन क्रियां कुर्वन्तु नित्यशः । तत्र गृह्यानुसारेण कारिकादर्शनेन च । ज्योतिश्शास्त्रादिदृष्टया च यथामति विविच्यते।। इति सस्कारसारारम्भे कृतया, 'अनेकान् सुनिबन्धांस्तु पर्यालोच्य प्रयत्नतः कारिका-गृह्यवृत्यादिनन्थानालोड्य सर्वशः। पद्धत्यादि यथावुद्धि चन्द्रशेखरनिर्मितम् । चतुश्शाखासु विहित श्राद्धकर्मसु विस्तृतम् । वेदाभिहितमार्गस्थ रक्षणायाऽभिधीयते ॥" इत्येतत्प्रकरणारम्भकृतया व प्रतीयते,आमूलचूल ग्रन्थपरिशीलन- याऽपि चाऽयमर्थस्साधु अवगम्यते । किञ्चाऽय तत्तत्प्रकरणाऽऽरम्भ एव तत्तत्प्रकरणप्रतिपाद्यान् विष यान् साधु सङ्कलयन् आदावेव श्रोतमनस्समादधाति इत्ययमपरो वि- शेषो अन्धस्याऽस्य।

·भूमिका । ३ napane ग्रन्थकर्तुः समयो देशश्च । एव सुन्दरतम सारवत्तम च ग्रन्थमिम रयन् ग्रन्थकता क देश क च कालमलचकार इति विचारपथमानोगोऽय हिग्य उपरितनः प्रमाणैरुपलब्धेविचार्य निणीयते- एतत्प्रकरणावसाने-श्रीमत्प्रोढ प्रतापमहाराजाविगजसर्वपुरीसु. न्दरी देवगिरिपुरवराधीश्वर-सकलावद्याविशारदयाज्ञवल्क्यीयलु तशाखाप्रवर्तकद्विजकुलाऽलङ्कार होर श्रीपेरावमार्गप्रवर्तक श्रीवल्लभा त्मजश्रीवल्लभपण्डित प्रसादासादित सूर्यपण्डितामिवगुरु-मन्वादिन णीतनीतिशास्त्राभिज्ञ महाप्रभु स्वकार्यवीक्षण प्रतिनिधीकन" इत्यादि- लिखति। अनेनेदमवगम्यते-ग्रन्थकदय श्रोनिजामसाह महोभृतः करणा- धीश्वरपदमध्यतिष्ठत् । पितुरस्य नाम श्रीवल्लभपण्डिन., गुरुस्सूर्य- पण्डितनामा, राज्ञा च स्वकार्यवीक्षणाय प्रतिनिधीकृत. , अखण्डपा. ण्डित्यवान् , शुक्लयजुर्वेदीयश्चेत्यादि । महाराजस्य सकलयवनसार्वभोमस्य निजामसाहस्य समयः ऐ तिहासिकः १४९० तः १५०० ई० पर्यन्तः इत्युरीकृतम् । अयम् अहमदनगरसाम्राज्यसंस्थापक आसीत् । पुत्रोऽस्य बुरहाण निजामसाहः १५०८, तः १५३३, पर्यन्तं राज्यमारोत् । अनयोरन्यत- रोऽनेन ग्रन्थकता उल्लिखित इति वक्त शक्यते किश्चाऽनेनोल्लिखितस्सूर्यापण्डितः श्रीमदेकनाथाभिधस्य महा- राष्ट्रसाधोः पिताऽऽसीदिति श्रीकाने महाशयेन स्वकीये धर्मशास्त्रेति- हासाख्ये ग्रन्थे उल्लिखितम् । सोऽयमेकनाथः पण्डितवर्यः, मीमांसा- न्यायप्रकाशकर्तुरापदेवस्य द्वितीयस्य प्रपितामह आसीत् , इति अनन्-२ तदेवकृत स्मृतिकौस्तुभस्थश्लोकैरवगम्यते । ने यथा- 'आसोद्रोदावरीतीरे वेदवेदिसमन्वितः । श्रीकृष्णभक्तिमानक एकनाथाऽभिधो द्विजः ॥ -- ।

·भूमिका। नत्सुनस्तद्गुणैर्युक्तस्सर्वशास्त्रार्थतत्ववित् । आपढेवोऽभवद्देवात् प्रापयत्सकलान्मनून् । मीमांसानयकोविटो मधुरिपोस्सेवासु नित्योद्यतो विद्यादानविभावितोत्तमयश आसीत् तदीयात्मज.। यस्थाऽनन्तगुएनन्त इति सन्नामार्थवत्तां गतं येनाऽवादि च वादिनां श्रुतिशिरस्सिद्धान्ततत्व मुदे ॥ न्यायप्रकाशकर्ता निरवधिविद्यामृतप्रदस्सनतम् । मामांसाद्वयनयवित् तनयस्तस्याऽऽपदेवोऽभूत्" ॥ इति । आपदेवस्य समयः ईसवीय सप्तदशशताब्द्याः पूर्वो भाग इति- निर्णीत मीमासाकेसरिमिवेदविशारदैरस्मत्प्रियसुहृद्भिः पण्डिप्रवर श्रीचिन्नस्वामिशास्त्रमहोदोमामांसान्यायप्रकाशभूमिकायाम् । तत्प्र- पितामहस्यैकनाथस्य ततः पूर्व एकशताब्दीति वक्तव्यम् । तत्समय श्वाऽयं दलपतिमहाराज इति ईसवीयषोडशशताब्द्याः पूर्वी भाग इत्ये- व निश्चेतव्य भवति । किञ्च नियसिन्धुकारस्य कमलाकरभट्टस्य समयः वै० सं १६६८ ई १. इति तद्ग्रन्थादेवाऽवगम्यते । तत्पितृव्यस्य शङ्क. रभट्टस्य समय. ततः पञ्चाशतो वर्षेभ्यः पूवम् । अर्थात् १५६१ ई० समयः । मदृशङ्करण व स्वग्रन्थे द्वैतनिर्णये एतन्नामोल्लिखितम् । आर्य- पुस्तकेषु केचित् उल्लेखनसमयोऽपि वर्णितः। यथा-व्यवहारसारे "१९६९ वैशाखवदा ७ शुक्ले" इत्येकस्मिन्नादर्श, सवत् १५६९ समये काशीपुरीविश्वेश्वरचरणसन्निधाने इति कर्मविपासारादौ, संवत् १५६८ वैशाखसुदो द्वितीयाया रचो” इति तीर्थसारादर्श च लिखितम- स्ति । एतत्पर्यालोचनया च १८० ततः पूर्वभाव्यस्य ग्रन्थस्य समयः, प्रन्थकतुश्च समय इत्यभ्यहितुमस्त्यवकाशः। अतश्च पञ्चदशशताब्द्या अन्तिम भागः षोडशशताब्द्या आधश्च भाग एतद्ग्रन्थकृत्समय इत्यभ्यूहितु शक्यते । ।

·५ - भूमिका। अस्य जन्मदेशः। अस्य चाभिजनः दक्षिणदेशे गोदावरीतीरस्थ कश्चन ग्रामः । अय चान्ध्रब्राह्मणः कारवशाखीयश्चेति प्रतीयते । अनेन हि- "प्रौढश्री द्विजराजवंशतिलकालङ्कार हीरप्रभु. भारद्वाजकुलानुगः प्रथमया यः शाखयाऽलकृत" इति स्वस्य भारद्धाजगोत्रोत्पन्नत्व, प्रथमशाखीयत्व च कराठत एवोद्घोष्यते । सर्वत्र देशे प्रथमशाखेति कण्वशाखामेव व्यवहरन्ति । कारवशा- खैव च दक्षिणदेशे विशेषतः प्रचलति । अत. काण्वशाखीयोऽयम् । दक्षिणदेशे गोदावरीतटनिकटवर्तिनि प्रान्तेऽस्ति कश्चन नृसिहा- चल इति प्रथितो गिरिवर, यत्र च भगवानादिपुरुषो नृसिहरूपमा- स्थाय भक्ताननुगृह्णान आस्ते । तन्निकटवर्तिनो जनास्तमेव स्वकुल- दैवतत्वेनाराधयन्ति, निवघ्नन्ति च ग्रन्थेषु तत्स्तुतिमेव । अनेनापि "श्रीनृसिह नमस्कृता दलाधीश महीपतिः। श्राद्धप्रसाद कुरुते सर्ववैदिकतुष्टये" इति तत्तत्प्रकरणारम्भे नृसिहनमस्कारकरणात् न केवलं सारी. तिरनुसृता । नृसिहप्रसाद इति ग्रन्थस्यास्य नामकरणादपि स एव भगवान नृसिहोऽभिष्टुत इत्यवगम्यते । अतस्तद्देशवास्ययमित्यनुमीयते । तद्देशस्थितेनैवाऽनेनाऽय ग्रन्थो व्यरचि परन्तु नातिचिरादेव ग्रन्थाऽयं वाराणसी प्रापितोऽत्रत्योस्तूर्ण सारं प्रतिलिपीकृतश्चेति प्रतिभाति । तदिदमादर्शपुस्तकस्योपरि “काशीपुरीविश्वेश्वरसन्निधाने" इति लेखनादवगम्यते । सर्वथा "सार" इत्यन्वर्थनामा ग्रन्थोऽय सुधीजनो- पादेयतामवश्यमहतीत्येव मत्वा तदुपकाराय प्रकाशितोऽस्माभिः । बहोः कालात्पूर्वमारब्धमुद्रणोऽप्ययं कार्यबाहुल्यवशात् मध्ये मध्ये ।

·६ भूमिका। स्थगित इदानीमेवेषदिव प्राप्तपरमेश्वरानुकम्यो बहिरात्मान प्रकाश- यति । मन्येऽस्याऽन्येऽपि भागा' अचिरादेव प्रकाशमेष्यन्ति इति । कार्येऽस्मिन् आदर्शपुस्तकदानेन शोधनादिकार्य साहाय्या च रणेन च महामन्यन्तमुपकारमाचरितवतां पण्डितप्रवराणां महामहो- पाण्यायोगोपीनाथशर्म महोदयानामाधमयात् न कदाचिन्मु- च्येय न कदाचित् विस्मरेयम् । एतादृशानां ग्रन्थानां मुद्रणेन, प्रकाशनेन, विना हानिमात्मलाभ कञ्चिदप्यपश्यतामपि प्राचीन ग्रन्थोन्जीवनेनैव परमात्मान मन्वतां तेषामेव श्री गोपीनाथ कविराज महोदयानां परिश्रममम नल्प बहुधाऽभिनन्दन् अचिरादेव चेतरेषामदसीयभागानां प्रकाशन प्रतीक्षमाण एतावतैव विरमामि- - सुधीजनक्शवद - श्रीविद्याधरशर्मा ·श्राद्धसारविषयानुक्रमणिका। पृ० पं० १ १ ३ ३ १ ५ १ ५ १६ ૨૨ २४ १२ २७ १ मङ्गलाचरणम् श्राद्धलारानुक्रमः श्राद्धनामनिर्वचनम् श्राद्धस्यावश्यकता श्राद्धकरणे फलम् স্বময় श्राद्ध पितरः श्राद्धाधिकारिनिर्णयः जीवत्पितृकश्राद्धनिर्णयः मातामहश्राद्धम् अपराह्नकालनिर्णयः मध्याह्ननिर्णयः रौहिणकालनिर्णयः श्राद्ध पात्रनिर्णयः श्राद्धे ब्राह्मणनिर्णयः श्राद्ध वय॑ब्राह्मणनिरूपणम् श्राद्ध निमन्त्रणप्रकारः श्राडे पाकार्थपात्रनिर्णयः श्राद्धीयहविद्रव्यनिर्णयः श्राद्ध निषिद्धद्रव्याणि भूमिशुद्धिः गृहशुद्धिः उदकशुद्धिः २४ ३३ ४६ oM ४८ १४ १ ५४ १५ ६५ ६९ १ ·२ विषयानुक्रमणिका। पं० १ १२ ८६ ८ ६८ १ १०१ १ ११८ १२ सुवणादिद्धिः अन्नशुद्धि द्रवदन्यशुद्धिः धान्यादिशुद्धि वस्त्रादिशुद्धिः देहशुद्धि शुचपवाद. श्राद्धभेदा श्राद्धदेशा श्राद्ध निषिद्धदेशाः श्राद्धकाला श्राद्ध गन्धादिनिर्णय श्राद्ध ब्राह्मणसंख्या श्राद्ध वैश्वदेवनिर्णय श्राद्धे विभक्तिनिर्रायः गन्धादिदानम् अग्नौकरणनिर्णयः अनुपनीतकर्तृकश्राद्धनिर्णयः परिवेषणनिर्णयः परिवेषणे पात्राणि भोक्तुर्नियमाः विकिरनिर्णयः पिण्डदानम् पिण्डप्रतिपत्तिः ग्रन्थकर्तुः प्रशस्तिः १२६ १३५ १३ १३ १४० १ १२ १४६ १२ १५३ १ १ १ १६० १५ १६१ १६२ १७ १६७ १० १६८

·श्री।
श्रीलक्ष्मीसिहाय नमः।
नृसिंहप्रसादः।
श्राद्धमारः।
श्रीनृसिंहं नमस्कृत्य दलाधीशमहीपतिः ।
श्राद्धप्रसादं कुरुते सर्ववैदिकतुष्टये ।।
लिख्यते परिभाषात्र प्रक्रियाऽनुक्रमेण तु ।
श्राद्धप्रशंसा प्रथमं देवतानां निरूपणम् ॥
ततः स्यादधिकारी हि श्राद्धपु विविधेष्वपि ।
ततोऽपराह्णनिर्णीतिः क्रियते सर्वसम्मता॥
प्रसङ्गादागतं किञ्चिद् बुद्धिस्थत्वानिरूप्यते ।
पात्रं निरूप्यते पश्चानिषिद्धानां निराकृतिः ॥
ततः परं तु क्रियते श्राद्धपाकविनिर्णयः ।
पाकयोग्यं ततो द्रव्यं ततो निर्णीयते ततः ॥
तच्च (त्र) भक्ष्यमभक्ष्यं किमेवं (सर्व) भवति निर्णयः।
शाकानां निर्णयः सम्यक् भक्ष्याभक्ष्यतया ततः ॥
द्रव्यशुद्धिरतः शुद्धिर्भूमेरादौ निरूप्यते ।
उदकस्य ततः शुद्धिरभिधेया सुविस्तृता ॥
सुवर्णरजतादीनामुच्यते शुद्धिरुत्तमा ।
द्रव्यरूपस्य शाकस्य शुद्धिः सम्यगिहोच्यते ।।

·सिहप्रसाद
पवादन्नस्य शुद्धिश्च विस्तरेणाभिधीयते ।
नतः पर द्रव्यशुद्धिः शुद्धिः सम्यागहोच्यते ।।
धनधान्यविद्भिश्च ततः परमिहोच्यते ।
ततो वस्त्रादिशुद्धिश्च मविशेषा निरूप्यते ।।
देहशुद्धिरतः पश्चात्सविशेषा निरूप्यते ।
पार्वणादिविभेदेन श्राद्धभेदनिरूपणम् ।।
नित्यकाम्यादिभेदेन सविशेष ततः परम् ।
निरूपणच क्रियते बहुसम्मतसम्मतम् ।।
श्राद्धदेशा अपि तथा प्रोच्यन्ते हि विशेषतः ।
तथा निषिद्धदेशाना निराकरणमिष्यते ॥
श्राद्धकालांस्ततो वक्ष्ये त्वष्टकाप्रभृतींस्तथा ।
काम्यान् रव्यादिकालाश्च व्यतीपातांस्तथा परान् ।।
निर्णीयते ततः श्राद्धं सम्यगापरपाक्षिकम् ।
त्रयोदशीचतुर्दश्योः श्राद्धनिर्णय उच्यते ॥
वाः कालास्ततः सर्वेऽभिधीयन्ते विशेषतः ।
आशोचोत्तरकालं तु श्राद्धकर्तव्यतोच्यते ।।
गन्धद्रव्याणि सर्वाणि निर्णीयन्ते ततः परम् ।
धूपादिनिर्णयः पश्चात्सम्यगेवाभिधीयते ।।
ब्राह्मणानामियत्ता तु ततः परमिहोच्यते ।
अनेकश्राद्धसम्पाते वैश्वदेविकतन्त्रता ।।
निरूप्यते सुविशदाऽनेकग्रन्थविलोकनात् ।
पादप्रक्षालने रीतिः सविशेषा निरूप्यते ।।

·श्राद्धसारः।
शाखादेन के चार्घ्यपात्रादेस्तत्वनिर्णयः ।
सङ्कल्पे च नथा मंदा महानत्र निरूप्यते ।।
अग्नौकरणकृत्ये तु विशेपः सम्यगुच्यते ।
अनेकस्मृतिकाराणा सम्मतः शिष्टसम्मतः ।।
पृथिवीत्यादिसङ्कल्पविशेषश्वाभिधीयते ।
पिण्डनिर्वपण पश्चात्सम्यगत्र निरूप्यते ।।
अनेकान् सुनिबन्धास्तु पर्यालोच्य प्रयत्नतः ।
कारिकाद्यवृत्यादिग्रन्थानालाडय सर्वशः ।।
पद्धत्यादि यथावुद्धि चन्द्रशेखरनिर्मितम् ।
चतुःशाखासु वितिं श्राद्धकर्म सुविस्तृतम् ।।
वेदाभिहितमार्गस्य रक्षणायाभिधीयते ।
नित्यश्राद्धप्रसङ्गन दलाधिपमहीभुजा' इति :
तत्र श्राद्धं नाम प्रेतादेशेन श्रद्धया द्रव्यत्यागः ।
-
तदुक्तं ब्रह्मपुराणे-
"देशे काले च पात्रे च श्रद्धया विधिना च यत् ।
पितॄनुदिश्य विप्रेभ्यो दत्तं श्राद्धमुदाहृतम्' इति ।
तथा-
BsIRE
"होमश्च पिण्डदानञ्च तथा ब्राह्मणतर्पणम् ।
श्राद्धशब्दाभिधेयं स्यादेकस्मिन्नौपचारिकः ।।
श्राद्धशब्द इति शेषः। तच्च श्राद्धमवश्यमनुष्ठेयम् ।

·नृसिहमसादे - तदाह मनु:- "श्राद्धात्परतरं नान्यच्छ्रेयस्करसुदाहृतम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं कुर्याद्विचक्षणः" इति । विषयप्ररोचनामपेक्षमाणः कुर्यादित्ययं विधिः स्वविषय- प्ररोचकानि वाक्यान्यपेक्षते, तानि च याज्ञवल्क्यादिप्रणीतानि कानि- चित् क्रियाप्ररोचकानि, कानिचित्कर्तव्यतायाः, तत्राद्यानि ताव- प्रदर्श्यन्ते। तत्र ब्रह्मपुराणे- "तस्माच्छाद्धं नरो भक्त्या शाकैरपि यथाविधि । कुर्वोत कुर्वतः श्राद्ध कुले कश्चिन्न सीदति"॥ कर्मपुराणे- "यो येन विधिना श्राद्ध कुर्यादेकारमानसः । व्यपेतकल्मषो नित्यं याति नावर्तते पुनः" । नागरखण्डे-- "कालान्तरेषु ते तोयं लभन्ते नानमेव च । न दत्तं वंशजेषां ते व्यथा यान्ति दारुणाम् ।। चुत्पिपासासमुद्भूतां, तस्मात्सन्तर्पयेत् पितॄन् । नित्यं शक्त्या यथा राजस्तोयैर्भोज्यैः पृथग्विधैः ॥ तथान्यैर्वननैवेद्यः पुष्पगन्धानुलेपनैः । तर्पितास्ते प्रयच्छन्ति कामानिष्टान् हदि स्थितान् ।। त्रिवर्गश्च महाराज ? पितरः श्राद्धतर्पिताः । -- ,

·श्राद्धसारः।
H--
-
तथा विष्णुपुराणे-
पितृगीतास्तथैवात्र श्लोकास्तान् शृणु पार्थिव ? ।
तथैव भवता भाव्यं तेन तत्र धृतात्मना ।
अपि धन्यः कुले जातो योऽस्माकमतिमात्रतः।
अकुर्वन् वित्तशाठ्यं यः पिण्डान्नो निर्वपियति ।।
यमस्मृतौ-
"इमं मन्त्र विधिश्रेष्ठ कामार्थ कथि(ल्पि)तं द्विजैः ।
ये विप्रा ह्यनुवर्तन्ते तेषा लोकाः सनातनाः ॥
आयुः पुत्रान्यशः स्वर्ग कीर्ति पुष्टि वलं श्रियम् ।
पशून्सौख्य धनं धान्य प्राप्नुयात्पिपूजनात्" ॥
ब्रह्मपुराणे-
"एवं सम्यग्गृहस्थेन देवताः पितरस्तथा ।
सम्पूज्या हव्यकव्येन अनेनापि स्ववान्धवाः ।।
परत्र च परां पुष्टि लोकांश्च विपुलान् शुभान् ।
श्राद्धकृत्समवाप्नोति यशश्च विपुलं नरः ॥
विष्णुधर्मोत्तरे-
"अद्यप्रभृति लोकेषु प्रेतानुद्दिश्य वै पितॄन् ।
ये तु श्राद्धं करिष्यन्ति तेषा पुष्टिर्भविष्यति ॥
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ।
तेषां त्रयः पूजिताश्च भविष्यन्ति तथाऽनथः ।।
त्रयो वेदाश्च लोकाश्च त्रयो, देवास्तथैव च ।
पूजिताश्च त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।।
HARISHAD

·नासहप्रसाद
श्राद्धकाले तथाऽनन पराइनिर्वपण तथा ।
पितृणा ये करिष्यन्ति नेपा पुष्टिर्भविष्यति ।।
पूजितस्तैर्भविष्यामि चतुरात्मा तथाऽप्यहम् ।
पितृपैतामहः पिाडा वासुदेवः प्रकीतितः ॥
पैतामहश्च निर्दिष्टस्तथा सङ्कर्पणः प्रभुः ।
पितृपिण्डश्च विडेयः प्रद्युम्नश्चापराजितः ॥
आत्माऽनिरुद्धा विजेयः पिण्डनिवपणं बुधैः ।
पितृपितामहस्यायं पितृपेतामहः । प्रपितामहपिण्ड इति यावत् ।
"एवं सम्पूजितास्तेन चतुरात्मा बहिस्थिताः ।
चत्वारः पूजिता वेदाश्चत्वारश्च तथाश्रमाः ॥
पुरुषाांश्च चत्वारश्वतन्त्र तथा दिशः।
चत्वारश्च तथा वर्णाश्चत्वारश्च तथा युगाः ॥
तया देवल.-
"आरोगः प्रकृतिस्थश्च चिरायुः पितृपुत्रवान् ।
अर्थवानर्थयागी च श्राद्धकामो भवेदिह ॥
परत्र च परा तुष्टिं लोकॉश्च विविधान् शुभान् ।
श्राद्धकृत्समवाप्नोति श्रियं च विपुला नरः" ॥
च शब्दात्कीर्तिमपि । स्वज्ञातिषु ख्यातिर्यशः, इतरत्र रव्यातिः
कीर्तिः । यद्वा --दानपुण्यफला कीर्तिः, प्रतापस्य फल यशः,
इति तयोः पुराणाभिहित एव भेदः । एतदुद्देशेन श्राद्धं नैवाऽनुष्ठेयं
आवर्जनीयतयोभयप्राप्तेरावश्यकत्वात् ।

·श्राद्धसारः । ७ SHAR याज्ञवल्क्य "अायुः प्रजा धनं विद्या स्वर्ग मान्न मुग्वानि च । प्रयच्छन्ति तथा राज्य प्रीता नृणा पितामहाः" । यम ma- "ये यजन्ति पितॄन् देवान्ब्राह्मणाश्च हुताशनान् । सर्वभूतान्तरात्मानं विष्णुमेव यजन्ति ते ॥ ब्राह्मणाश्वेत्यत्र पूजयन्तीत्यध्याहारः । यजेर्यजदेवपूजासङ्ग- तिकरणदानेविति पूजायामपि कथञ्चित्प्रयोगदर्शनात् । तथाऽम्यत्र- "आयुः पुत्रान्यशः स्वर्ग कीर्ति पुष्टि बलं श्रियम् । पशून् सुखं धन धान्य प्राप्नुयात्पितृपूजनात्" ।। ब्रह्मपुराणे---- "एवं विधानतः श्राद्धं कृत्वा स्वविभवोचितम् । प्राब्रह्मस्तम्वपर्यन्त जगलीणाति मानवः ॥ ब्रह्मेन्द्ररुद्रनासत्यमर्यानिलसुमारुतान् । विश्वेदेवान् पितृगणापर्यग्निमनुजान्पशून् ॥ सरीसृपान्पितगणान्यचान्यद्भूतसंज्ञितान् । श्राद्धं श्रद्धान्वितः कुर्वन्प्रीणयत्यखिलं जगत् ॥ तदुक्त मार्कण्डेयपुराणे- "अन्नप्रकिग्णं यत्तु मनुष्यैः क्रियते भुवि । तेन तृप्तिमुपायान्ति ये पिशाचत्वमागताः ॥

·नृसिहप्रसादे Radwapman यच्चाम्बु स्नानवस्त्रोत्थ भूमी पतति पुत्रक । तेन ये तरुता प्राप्तास्तेषां तृप्तिः प्रजायते ॥ याः मुगन्धाम्बुकणिकाः पतन्ति धरणीतले । ताभिराप्यानं तेपा ये देवत्वमुपागताः" ॥ ब्रह्मपुराण- "उद्धृतेष्वपि पिगडेषु याश्चाम्बुकणिका भुवि । ताभिराप्यायनं नेषा ये तिर्यक्त्वं कुले गताः । ये चादन्ताः कुल्ले वालाः क्रियायोगा ह्यसंस्कृताः । विपन्नास्ते तु विकिरसम्मानजलाशिनः ।। भुक्त्वाचाचमनं यच्च जलाद्यच्चाडिघ्रशोधनम् । एवमाप्यायनं वत्स ? वहूनामपि बान्धवैः ।। श्राद्धं कुर्वद्भिन्नाप्सु(त्राशु)शाकैरपि हि जायते । तथा स्कान्दे- "अन्यायोपार्जितरथैः यच्छ्राद्धं क्रियते नरैः । तृप्यन्ति तेन चाण्डालपुल्कसायासु योनिषु ।। गतपापा विशुद्धयन्ति ब्राह्मण्यमुपयान्ति ते । ब्राह्मणानां तथैवान्ये न तृप्ति प्रापयान्ति वै (तैः) ॥ पिशाचत्वमनुप्राप्य कृमिकीटत्वमेव च । एव ये यजमानस्य यच्च तेषा द्विजन्मनाम् ।। कश्चिज्जलादिविक्षेपः शुचिरुच्छिष्टमेव वा । तेनान्येन प्रकारेण तत्तयोन्यन्तरं गताः॥ प्रयान्त्याप्यायनं वत्स? सम्यक्श्राद्धक्रियावताम्" । इति । amana- ·श्राद्धसारे श्राद्धमहिमा । तथा नागरखण्डे- "श्राद्धे तु क्रियमाणे वै न किञ्चिद्वयर्थता व्रजेत् । उच्छिष्टमपि, राजेन्द्र तस्माच्छाद्धं समाचरेत् ॥ एवं श्राद्धक्रियाद्वारा श्राद्धप्रशसाभिहिता । इदानीं पितरूप- देवताप्रसङ्गेन श्राद्धप्रशंसाभिधीयते- वायुपुराणे- "इत्येते पितरस्तात देवानामपि देवताः । प्रजापतिमुखा ह्येते सर्वेषा तु महात्मनाम् ।। आयो गणस्तु योगानां स नित्यं योगवर्धनः । द्वितीयो देवताना च तृतीयो देववैरिणाम् ।। शेषास्तु बर्हिणा ज्ञेया इति सर्वे प्रकीर्तिताः । देवास्त्वेतान्यजन्ते वै सर्वेष्वेव व्यवस्थितान् ।। आश्रमास्तु यजन्ते तान् चत्वारस्तु यथाक्रमम् । वर्णाश्चैव यजन्ते तान् चत्वारश्च यथाविधि । यथा सङ्करजाताश्च म्लेच्छाश्चैव यजन्ति वै । सदा वै पितरः पूज्याः स्रष्टारो देशकालयोः ॥ पितृभक्त्या ततो नित्यं योगं प्राप्नोत्यनुत्तमम् । योगेन मोतं लभते हित्वा कर्म शुभाशुभम् ॥ यज्ञहेतोर्यदुद्धृत्य मोहयित्वा जगत्तदा । गुहायां निहितो योगः काश्यपेन महात्मना ।। तं च योगं समासेन पितृभक्तस्तु कृत्स्नशः । २ श्रा०

·१०
नृसिहप्रसादे
Manama
अयन्नान प्राप्नुयाज्जन्तुः सर्वथैव न संशयः॥
यानि रत्नानि मेदिन्या वाहनानि स्त्रियस्तथा ।
निप्र प्राप्नोनि नत्सर्व पुरुषः श्राद्धकृत्तथा ।
विद्यार्थी प्राप्नुयाद्विद्या पुत्रार्थी पुत्रमाप्नुयात् ।
राजा तु लभते राज्यमधनश्चोत्तमं धनम् ॥
जीणायुर्लभते चायुः पितृभक्त्या सदा नरः" ।। इति ।
ब्रह्मवैवर्तपुराणे-
"नहि योगगतिः यूक्ष्मा न पितॄणां परागतिः ।
तपसापि न दृश्यासौ कि पुनासचक्षुषा ।
चत्वारः पितरो मूर्ता मूर्तिहीनास्त्रयस्तथा ।
तेषां श्राद्धानि मत्कृत्य देवाः कुन्ति यत्नतः ॥
भक्ताः प्राञ्जलयः सर्वे सेन्द्रास्तद्गतमानसः ।
विश्वे च वसवश्चैव पृष्ठिनः शृङ्गिणस्तथा ॥
कृष्णाः श्वेतास्त्वजाश्चैव विधिवत्पूजयन्त्युत ।
प्रजाता वातरसना दिवाकृत्यास्तथैव च ।।
मेघाश्च मरुतश्चैव ब्रह्माद्याश्च दिवौकसः ।
अत्रिभृग्वङ्गिराद्याश्च ऋषयः सर्व एव च ॥
यक्षा नागाः सुपर्णाश्च किन्नरा राक्षसः सह ।
पितॄस्तेऽपूजयन् सर्वे नित्यमेव फलार्थिनः ॥
एवमेते महात्मानः श्राद्धे सत्कृत्य पूजिताः ।
सर्वान् कामान्ययच्छन्ति शतशोऽथ सहस्रशः ॥
हित्वा त्रैलोक्यसंसारं जरामृत्युभयं तथा ।

·श्राद्धसारं श्राद्धमहिमा ।
मोक्षं योगमर्थश्वर्य मृक्ष्मदेहादेहताम् ।।
कृत्स्नं वैराग्यमानन्त्यं प्रयच्छन्ति पितामहाः ।
वरिष्ठः सर्वधर्माणा मानधर्मः सनातनः ।।
पितॄणां हि प्रसादेन प्राप्यते मुमहात्मना ।
आयुः पुत्रान् धनं विद्यां स्वर्ग मोनं मुखानि च ।।
राज्य चापि प्रयच्छन्ति प्रीता: पितगणा नृप ? |
रतिशक्तिः स्त्रियः कान्ता भाज्ये भोजनशक्तिता ॥
दानशक्तिः स्वविभवा रूपमारोग्यमेव च ।
श्राद्ध पुष्पमिदं प्रोक्तं फल ब्राह्मणसङ्गमः ॥
श्रूयते हि पुरा मोक्ष प्राप्ताः कोशिकमूनवः ।
पञ्चभिर्जन्मसम्बन्धेः प्राप्ता ब्रह्मपदं परम् ।।
कौशिको नाम धर्मात्मा कुरुक्षेत्र महानृषिः ।
नामतः कर्मतश्वास्य सुतान् सप्त निबोधत ।।
स्वसमः क्रोधनो हिसः पिशुनः कविग्व च ।
वाग्दुष्टः पितृवर्ती च गर्गशिष्यास्तदाऽभवन् ।
पितयुपरते तेषामभूद् दुर्भिक्षमुल्वणम् ।
अनावृष्टिश्च महती सर्वलोकभयङ्करी ।।
गर्गादेशाद्वने दोग्ध्री रक्षन्तस्ते तदा द्विजाः ।
हनामः कपिलामेका वयं क्षुत्पीडिता भृशम् ॥
इति चिन्तयता तेषां लघु प्राह तदाऽनुजः
अथाऽवश्यमियं वध्या श्राद्धरूपेण योज्यताम् ॥
श्राद्धे नियोज्यमानेय पापात् त्रास्यति नो ध्रुवम् ।

·१२ नृसिंहप्रसादे एवं कुर्वित्यनुज्ञात. पितृवर्ती तदाऽग्रजः ॥ चक्रे समाहितः श्राद्धमालभ्य कपिलां स ताम् । दो देवे भ्रातरौ कृत्वा पित्र्ये त्रीश्चापरान् क्रमात् ॥ तथैकमतिथिं कृत्वा श्राद्धदः स्वयमेव तु । चकार मन्त्रवच्छ्राद्धं स्मरन् पितृपरायणः । तया गवा विशङ्कास्ते गुरवे चै न्यवेदयन् ॥ व्याघ्रण निहिता धेनुर्वत्सोऽयं प्रतिगृह्यताम् । एव सा भक्षिता धेनुः सप्तभिस्तैस्तपोधनैः ।। वैदिकं बलमाश्रित्य क्रूरे कर्मणि निर्भयैः । ततः कालापकृष्टास्ते व्याधा दाशपुरेऽभवन् । जाता व्याधा दशाणेषु सप्त धर्मविचक्षणाः । जातिस्मराः सप्त मृगा जाताः कालञ्जरे गिरौ' । इति । इति श्रीमल्लक्ष्मीनृसिहचरणसरोरुहभ्रमरसमस्तभूमण्डलमण्डनसम- स्तयवनाधीश्वर श्रीनिजामसाहसमस्तसाम्राज्यधुरन्धरश्रीमन्महारा- जाधिराज श्रीदलपतिराजविरचिते श्रीनृसिहप्रसादे श्राद्धसारे श्राद्धमहिमा ।

·श्राद्धसारे पितरः। १३ अथ पितरोऽभिधीन्ते। meas- - तत्र ते त्रिविधा मूता अमूर्ता एकादिष्टाशिनश्च । तदुक्तं ब्रह्माण्डपुराणे- "अमूर्ता मूर्तिमन्तश्च पितरो द्विविधाः स्मृताः । नान्दीमुखास्त्वमूर्ताः स्युर्मूर्तिमन्तोऽथ पार्वणाः ॥ एकोद्दिष्टाशिनः प्रेताः पितॄणा निर्णयविधा" । इति । वायुराणेपि पितृसृष्टिमुक्त्वोक्तम् - "तान् दृष्ट्वा प्राह स ब्रह्मा तिर्यक्सस्थानधोमुखान् । भवन्तः पितरः सन्तु सर्वेषा गृहमेधिनाम् ।। ऊर्ध्ववक्रास्तु ये तत्र ते नान्दीमुखसंज्ञिताः” इति ॥ तथा ब्रह्माण्डे- "क एते पितरो नाम वर्तन्ते क च ते विभो ? । पुत्रास्तु ते स्मृतास्त्वेषा कथं च पितरः स्मृताः ।। कथं वा ते समुद्भूताः कस्य पुत्राः किमात्मकाः । स्वर्गे ते पितरोऽन्ये वै देवानामपि देवताः ॥ स्वर्गे च के तु वर्तन्ते पितरो नरके तु के। किमर्थ ते न दृश्यन्ते तत्र कि कारणं स्मृतम्" ॥ इत्यादि प्रश्ने द्विधोत्पत्तिरभिहिता । केचित्साक्षाद् ब्रह्मशरीरो- त्पन्नाः केचिद् व्यवधानेन । तत्र तावत्साक्षादभिधीयन्ते-विष्णुपुराण- "सत्यमावात्मिकामेव ततोऽन्या जगृहे तनुम् । पितृवन्मन्यमानस्य पितरस्तस्य जज्ञिरे ॥ -- ·१४ नृसिहप्रसादे Hamaan HIN- उन्मसर्न पितृन्दृष्ट्वा ततस्तामपि स प्रभुः ।" वायुपुराणे- "मृतमग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः । जज्ञिरे तवस्तस्माहतुभ्यश्वार्त्तवास्तथा । आर्तवा धनुमासारख्याः पितरो ह्यनुमूनवः । ऋतुः पितामहा मासा आर्तवाश्चास्य मूनवः ॥ प्रपितामहास्तु वे देवाः पश्चाद्वा ब्रह्मणः सुताः ॥ इति । अत्र सवत्सराभिमानिन्यो देवताः पितरः, न कालमात्रम् । स्थानाभिमानिन इत्यन्ये । कालिकापुराणे- अव्यक्तजन्मतः पुत्रा ये मरीच्यादयः स्मृताः । तेषा पितृगणा मुख्या जातास्तेभ्यश्च देवताः ॥ देवेभ्यश्च जगत्सर्व त्रैलोक्यं सचराचरम् । विधितत्वं परं वत्स ऋषीणां पितरः मुताः" ।। तत्र या ब्रह्मशरीरात् पितॄणा साक्षादुत्पत्तिः पुराणेषु दृश्यते सा मरीच्यादीना पितृत्वमपेक्ष्य, या तु ब्रह्मशरीराव्यवधानेन सा मरीच्यादिपुत्राणा पितृत्वमपेक्ष्येति विवेक्तव्यम् अतो न विरोधः । ब्रह्मवैवर्तब्रह्माण्डपुराणयोः- "तेषा सप्त समाख्याता गणास्त्रेलोक्यपूजिताः । अमृतयस्त्रयस्त्वेषां चत्वारश्व समूर्तयः ।। उपरिष्टाच ये तेषा वर्तन्ते ते अमूर्तयः । तेषामधस्तादर्तन्ते चत्वारः सूक्ष्ममूर्तयः॥" AND ·श्राद्धसारे पितरः। १५ ततश्च मरीच्यादिपुत्राः पितरो मरोच्यादयः पितामहाः ब्रह्मा प्रपितामह इति । तथा नागरखण्डे- "अग्निष्वात्ता बहिषद प्राज्यपाः सोमपाः स्मृताः ! रश्मिपा उपहूताश्च तथैवायन्तुनः परे । तथा स्वादुषदश्चान्ये स्मृता नान्दीमुखा नृप ?" । इति ॥ वायुसंहितायाम्- महेश्वर उवाच । "अथापराश्च पितरो गुह्याः शृणु नरोत्तम ? । विष्णुः पिता ऽस्य जगतो दिव्यो यज्ञः स एव च ।। ब्रह्मा पितामहो ज्ञेयो बह च प्रपितामहः" ।। इति । एते ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः पितरो विश्वसृष्टिहेतुत्वात् । पितृपि- तामहाद्यधिष्ठानभूताग्निष्वात्तायधिष्ठातृत्वेन श्राद्धे पितरो देवतारूपा- स्तद्रूपेणानानुसन्धीयमानाः श्राद्धस्य कामपूर्विकामहिकामुष्मिक- फलोत्पादिकां शक्तिं जनयन्तीति । तथा पिण्डा अपि स्मृतिषु वरुणादिरूपतया उक्ताः । तथा हि-- "प्रथमो वरुणो देवः प्राजापत्यस्तथा परः । तृतीयोऽग्निः स्मृतः पिण्ड एष पिण्डविधिः स्मृतः" इति । इति श्रीमल्लक्ष्मीनृसिहचरणयुगलसरोरुहभ्रमरसकलभूमण्डलमण्डन- समस्तयवनाधीश्वर श्रीनिजामशाहसमस्तसाम्राज्यधुरन्धर- श्रीमन्महाराजाधिराज श्रीदलपतिराजविरचिते श्रीनृसिहप्रा- सादे श्राद्धसारे पितृदेवतानिरूपणम् ।

·नृसिहप्रसादे अथ श्राद्धाधिकारिनिर्णयोऽभिधीयते। तत्र काष्णाजिनिः- "पुत्रः शिष्योऽथवा पत्नी पिता भ्राता स्नुषा गुरुः । स्त्रीहारी धनहारी च कुर्युः पिण्डोदकक्रियाम् ॥ तथा गुरु- "प्रमीतस्य पितुः पुत्रः श्राद्धं कार्य प्रयत्नतः । ज्ञातिवन्धुमुहृत्पुत्र ऋत्विक्कृत्यपुरोहितः । इति । अत्र पितुरित्यनेन मातुरपि ग्रहणम् । “मातुः पितुः प्रकुर्वीत संस्थितस्यौरसः सुतः" इति सुमन्तुस्मरणात् । पुत्र इति औरस- स्यैव ग्रहणम् ; मुख्यतमत्वात् , तदभावे दत्तक कृत्रिमादयो याज्ञवल्क्यप्रसिद्धा अवगन्तव्याः । तथा हि-(या स्मृ.१२८।१३२) "ओरसी धर्मपत्नीज तत्समः पुत्रिकासुतः । क्षेत्रजः क्षेत्रजातस्तु सगोत्रेणेतरेण वा ।। Jहे प्रच्छन्न उत्पन्नो गूढजस्तु सुतः स्मृतः । कानीनः कन्यकाजातो मातामहसुतो मतः ॥ अक्षतायां क्षताया वा जातः पौनर्भवः सुतः । दद्यान्माता पिता वा यं स पुत्रो दत्तको भवेत् ।। क्रीतश्च ताभ्यां विक्रीतः कृत्रिमः स्यात्स्वयंकृतः । दत्तात्मा तु स्वयं दत्तो गर्भे विनः सहोढजः ॥ उत्सृष्टो गृह्यते यस्तु सोऽपविद्धो भवेत्सुतः" । इति ।

·ANORA AND श्राद्धसारे श्राद्धाधिकारिनिर्णयः । उरसो जातो औरसः पुत्रः, स च धर्मपत्नीनः, सावर्यधर्मवि- वाहोढा धर्मपत्नी, तस्यां जात औरसः पुत्रो मुख्यः। तदभावे दत्तको वाधिकारी, इतरेषा कलो निषेधात् । तदाह- "माता पिता वा दद्याता यमद्भिः पुत्रमापदि । सदृशं प्रीतिसंयुक्तं स यो दत्तकः सुतः" इति । अद्भिरिति वक्ष्यमाणोपदेशकपूर्वकमिति । आपद्ग्रहणमना- पदि निषेधति । प्रतिषेधश्च दातुरेव "न चैक पुत्रं दद्यात् प्रतिगृह्णी- याद्वा"इति वशिष्ठस्मरणात्।तथाऽनेकपुत्रवताऽपि ज्येष्टः पुत्रो नदेयः- "ज्येष्ठेन जातमात्रेण पुत्री भवति मानवः” इति पुत्रकार्यकरणे मुख्यत्वात् । स्मृत्यन्तरादयि अयमेवार्थ उप- लभ्यते- "दद्यान्माता पिता वा य स पुत्रो दत्तको भवेत्" इति । अयमाशय -अपत्यानि तावन्मातृपितृकारणद्वयप्रभवाणीति न तेषामेकः क्रय प्रतिपादनमुत्सर्ग वा कर्तु प्रभवति "शुक्रशोणित प्रभवः पुरुषो मातापितृनिमित्तकः, तस्य विक्रयपदानपरित्यागेषु मातापितरौ प्रभवत" इति वशिष्ठस्मरणात् । अतः प्रदानादावु- भावपि हेतू इति स्थितं, तत्प्रतिग्रहप्रकारो वशिष्ठेनैवाभिहितः- "पुत्रं प्रतिग्रहीष्यन्वन्धूनाहूय राज्ञे निवेद्य निवेशनमध्पे महा- व्याहृतिभिर्तुत्वा अदूरबान्धवं बन्धुसन्निकृष्टमेनं प्रतिगृह्णीयात्" इति । अदूरबान्धवमिति अत्यन्तदेशभाषाविप्रकृष्टस्य प्रतिषेधः । ततश्च सन्निकृष्टग्रहणात् असन्निकृष्टबन्धुन पुत्रार्थं कर्तव्यः । अयं च प्रतिगृहीतुः पुत्रो न दातुः, स्वस्वत्वनिवृत्तिपूर्वकपरस्वत्वापादनं nam

·१८
नृसिहप्रसादे
BAR
दानमिति तल्लक्षणात् । तदुक्तं मनुना-
"गोत्ररिक्थे जनयितुर्न हरेइत्तकः क्वचित्" इति ॥
आस्ता तावदप्रकृतं, प्रकृतं तु पनीस्नुषाशिष्यादीनां श्राद्धा-
धिकारिणां वित्तलाभादिनापि श्राद्धादिकरणमवश्यं द्रष्टव्यम् ।
ततश्च दम्पत्योः परस्पर शरीरार्धधर्तृत्वात् स्नुषादीनामेकशरीरा-
न्वयवत्वेन, शिष्याचार्ययोश्च पितापुत्रवदुपचारात् श्राद्धाधिकार इति
सर्व मनोरमम् । तथा च स्मृत्यन्तरम्-
"औरसे सति नान्यस्य श्राद्धादिविधिकारिता ।
तदभावे तु पत्ल्यादेः शास्त्राणामेष निश्चय" इति ।
-
तथा च व्याघ्रपाद
"पितुः पुत्रेण कर्तव्याः पिण्डदानोदकक्रियाः ।
पुत्राभावे तु पनी स्यात्पन्यभावे तु सोदरः" इति ।
पुत्राभावे तु पत्नी स्यादित्यादिवचनबलादेव शिष्यादीनां
पुत्राभाव एवाधिकारो नान्यथेति वेदितव्यम् । यदि पुत्रसद्भावे-
ऽप्येषामधिकारो भवेत्तर्हि पल्न्याः को वाऽ पराधः स्यात् येनासौ न
कुर्यात्तस्मात्पुत्राभाव एव पत्नीशिष्यादीनामधिकारो नान्यथेति
सिद्धम् । तथा च गौतमः-"पुत्राभावे सपिण्डाः शिष्याश्च तदभावे
ऋत्विगाचार्याविति ।
मातृसपिण्डा मातुलादयः सपिण्डालामें समानोदकाः पिण्डं-
दधुरिति । तदुक्तं मार्कण्डेयपुराणे-
"पुत्राभावे सपिण्डास्तु तदभावे सहोदकाः।
मातुः सपिण्डा एव स्युर्ये वा मातुः सहोदकाः॥

·श्राद्धसारे श्राद्धाधिकारिनिर्णयः । १६ कुर्युरेवं विधि सम्यगपुत्रस्य मुताः स्मृताः । कुर्यान्मातामहायैवं पुत्रिकातनयस्तथा ॥ सर्वाभाव खियः कुर्युः स्वभर्तृणाममन्त्रकम् । तदभावेऽपि नृपतिः कारयेदकुटुम्बिनाम् ।। राजा कुर्यादभावे तु दाहाद्याः सकलाः क्रियाः । सर्वेषामेव वर्णानां वान्धवो नृपतिर्यतः" इति । तथा विष्णुपुराणे- "पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रा वा भ्राता वा भ्रातृसन्ततिः । सपिण्डसन्ततिर्वाऽपि क्रियाहां नृप जायते ॥ तेषामभावे सर्वेषा समानादकसन्ततिः" इति । ततः पुत्रेण पितुः श्राद्ध कर्तव्यं तदभावेऽन्यैरिति । एतदनुपनीतेनापि कर्तव्यम्-- "श्राद्धं कुर्यादवश्यं तु प्रमीतपितृको द्विजः । व्रतस्थो वाव्रतस्थो वा एक भव भवेद्यदि" इति सुमन्तुस्मरणात् । अव्रतस्थोऽनुपनीतः । तदुक्तं वृद्धमनुना- "कुर्यादनुपनीतोऽपि श्राद्धमेको हि यः सुतः । पितृयज्ञाहुति पाणौ जुहुयाद् ब्राह्मणस्य सः" इति । अत्र व्याघ्र- "कृतचूडः स कुर्वीत उदकं पिण्डमेव च । स्वधाकारं प्रयुञ्जीत वेदोच्चारं न कारयेत्" इति । मातापित्रोरिति शेषः।

·नृसिहासादे ownew तथा स्मृत्यन्तरे- "कृतचूडोज्नुपेतस्तु पित्रोः श्राद्धं समाचरेत् । उदाहरेत्स्वधाकारं नतु वेदातरण्यसौ” इति । सुमन्तुना वेदाक्षराण्यपि प्रयोज्यानीत्यभिहितम्- "नाभिव्याहारयेद् ब्रह्म यावन्मौञ्जी निवध्यते । मन्त्राननुपनीतोऽपि पठेदवैक औरसः" इति । ततः पुत्राधिकारी, सोऽपि मुख्यो गौणश्च, तदभावे पल्यादि, तदपि पौत्राद्यभावे। "पौत्रश्च पुत्रिकापुत्रः स्वर्गप्राप्तिकरावुभो । रिक्थे च पिण्डदाने च समौ तौ परिकीर्तितौ” इति । गुरु पौत्रं गौणपुत्रसमानमुक्तावनिति सर्वमुक्तम् । इति श्रीमल्लक्ष्मीनृसिहचरणयुगलसरोरुहभ्रमरसकलभूमण्डलमण्ड- नसमस्तयवनाधीश्वरश्रीनिजामशाहसाम्राज्यधुरन्धरश्रीमन्म- हाराजाधिराजश्रीदलपतिराजविरचिते श्रीनृसिह- प्रसादे श्राद्धसारे श्राद्धाधिकारिनिरूपणम् ।

·श्राद्धसार जीवत्पितृकश्राद्धम् । २१ अथ जीवत्पितृकश्राद्धाधिकारोभिधीयते । तत्र मैत्रायणीयगृह्यपरिशिष्टनिष्टं विशिष्ट विधिवाक्यम्-- "उद्वाहे पुत्रजनने पित्र्येष्टया सौमिक मखे । तीर्थे ब्राह्मण आयाते पडते जोवतः पितुः' इति । षट्सङ्ख्या हि सख्येयपरिच्छेदं कुर्वती सङ्ख्येयाव- श्यकता बोधयन्ती ततोऽन्यत्रानावश्यकतां मूचयति । उद्वाहोत्र द्वि- तीयोऽभिमतः । तत्र पुत्रस्यैवाधिकारात् । तदुक्तमभियुक्त:- "नान्दीश्राद्धं पिता कुर्यादाद्ये पाणिग्रहे बुधः । अत उर्ध्व प्रकुर्वीत स्वयमेव तु नान्दिकम्" इति । प्रथमे च पितुरेवाधिकारः । तदुक्तं कर्मप्रदीपे- "स्वपितृभ्यः पितादद्यात्सुतसस्कारकर्मसु । पिण्डानोद्वहनात्तेषां तस्याभावे तु तत्क्रमात् इति । पिण्डशब्देन लक्षणया श्राद्धमुच्यते । पिण्डदोंऽशहरवैषामि- तिवत् । पिता सुतसंस्कारकर्मसु गभाधानादिविवाहान्तेषु पिण्डा- नान्दीश्राद्धानि स्वपितृभ्यो दद्यात् । तेषां सुनानामोद्वहनात् आ उद्वहनम् विवाहमभिव्याप्येत्यर्थः । तया च स्मरति पाणिनि -प्राइ मर्यादाभिविध्योः" इति । शास्त्रान्तरपलोचनयाऽप्यत्राभि- विधावाङ् । स्वसुतविवाह स्वपितृभ्यो दद्यादित्युक्तं भवति । द्वितीयविवाहे प्रथमोद्वाहन संस्कृतस्य सस्कार्यत्वाभात्वात् । आश्र- मधर्मो युज्यते न चेत्पत्नीसहितः, पुत्रार्थ एवेति स्वपितृभ्यः पितेति पदत्रयस्यार्थ । ततः प्रकृते वचने उद्वाहे द्वितीये विवाह इत्येव रम- 1 ·२२ नृसिहप्रसादे णीयम् । पित्र्येष्ट्या साकमेधमहापितृयज्ञे, सौमिके मखे तातीर्यस- वनिकैः पुरोडाशवण्डेः स्वयजमानपितृभ्यो यत् क्रियते तत्रेति । - स्पष्टमन्यत् । जीवतः पितुः इतीदं वचनं तेषामेव शाखिना साग्निकानामेतदुक्तम्- "न जीवपितृकः कुर्याच्छाद्धमग्निमृते द्विजः । येभ्य एव पिता दद्यात्तेभ्यः कुर्वीत साग्निकः" इति । तता वराहसूत्रोपजीविना जीवत्पितृकाणा सानिकानामेव पट्स्वतेषु श्राद्धेषु नान्येषामिति । यतस्तत्र गृह्यपरिशिष्टश्रवणात् , अतस्तेषामेवेति सिद्धम् । तथा अन्येषामपि जीवत्पितकाणां नान्दीश्राद्धे नाधिकार इत्यभिधीयते, तथा च कात्यायन "सपितुः पितृकृत्येषु त्वधिकारो न विद्यते । न जीमन्तमतिक्रम्य किञ्चिद्दद्यादिति श्रुतेः" इति । अयमर्थ --पितृकृत्येपु श्राद्धेषु पितामहादिसम्बद्धेष्विति । सह पित्रा यो वर्तते तस्य सपितुः। अन्या च स्मृतिः-"पित्र्यं जीवपितुोक्तम्" इति । होमोऽपि पाक्षिकः-"न जीवन्तमतिक्रम्य किञ्चिद्दद्यादिति श्रुते" । अत एव सुमन्तु. "न जीवत्पितृकः कुर्याच्छ्राद्धमनिमृते द्विजः । येभ्य एव पिता दद्यात्तेभ्यः कुर्वीत साग्निकः ॥ पिता पितामहेऽप्येव कुर्याज्जीवति साग्निकः । साग्निकोऽपि न कुर्वीत जीवति प्रपितामहे" इति । - तथा- was "कन्यापुत्रविबाहेषु प्रवेशे नववेश्मनाम् ।

·NA श्राद्धसारे जीवपितृकश्राद्धम् । २३ नामकर्मणि बालाना चूडाकर्मादिके तथा ॥ सीमन्तोन्नयने चैव पुत्रादिमुखदर्शने । नान्दीमुखं पितृगण पूजयेत्प्रयतो गृही" ॥ इत्यादि वचनजातस्य कथमस्मिन्पतेऽर्थवत्वम् ? सत्यं, वृद्धि- श्राद्धं तावदित्थं मातृमातामहसम्बन्धिश्राद्वयं कुर्यान् , पिना- न्दीमुखे नाधिकारो न जीवमन्तमतिक्रम्येत्यायुक्तेः । तथा- "नानिष्ट्वा तु पितॄन् श्राद्ध वैदिकन्तु समाचरेन्” इति । पितरि जीवति मातरि च जीवन्त्यामेके मातामहश्राद्धेषु देवपितृमा- तमातामहेषु विष्वपि जीवत्सु केवल मातृमातर एव पूज्यन्ते । ततः का- त्यायन-मतोक्तं पतिजीविनां जीवत्पितृकाणां साग्नीना निरनीनामपि मैत्रायणीमूत्रातिक्रमो नास्तीति वृत्तम् । अथाश्वलायनाना जीवत्पितृकाणा नान्दीमुखनिर्णयः सक्षेप- तोऽभिधीयते । तत्र तत्सूत्रेनेके पक्षाः । तत्र गणिगारि-सम्मतः पतः । येषां पितृपितामहानां ये प्रेताः तत्तदुद्देशेन पिण्डानिपृणु- यात् । जीवतान्तु प्रत्यक्षमर्चनम्, अस्य कर्मणः पित्रर्थत्वात् । अथ तौल्वलिसम्मतोऽयं पक्ष:-यद्यपि जीवान्तर्हिताः, तथापि पितृभ्यः प्रेतेभ्य एव दद्यादिति न जीवतामर्चा, निषिद्धत्वात् । तथोक्तं भविष्यति- "प्रत्यक्षमर्चनं श्राद्धे निषिद्धं मनुरब्रवीत् । पिण्डनिर्वपणं वापि महापातकसम्मितम्" इति । अथ गौतममतम् । पित्रादीनां त्रयाणां मध्ये जीवतोऽपि पिण्ड- दानमिति । एवं परस्यरविरुद्धं पक्षत्रयम् । अत्रायं तात्विक BANARAMMA ·नृसिंहप्रसादे सिद्धान्तः-यवादि परेभ्यो दयादिति तदसम्बद्धं न कर्तव्यम् । यदवादि गणगारिणा पित्रर्थत्वात्कार्यमिति तदपि न, अनधिका- रिन्वान् । यदवादि तावलिना जीवादन्तर्हितेभ्यो न निपृणुयादिति तन्न । उक्तताः । यदवादि जीवद्भयो न निपृणुयादिति, तदपि न, उक्तताः । ततश्च प्रत्यक्षार्चनर्माप तता न कार्यम् । अनधिकारिणा यदवादि जोवेभ्योऽपि निपृणुयादिति तदप्यसत् , प्रागुक्तादेव हेतोः। यदप्युक्तं जीवान्तहिनेभ्यो निपृणुयादिति तदपि न, उक्तादेव हेतोः। अत्रायमनुष्टानक्रमः-ये हि पितृत्रये भवन्ति तेभ्यः पिण्डान्दद्याज्जुहु- यात् । एतेभ्य एवं बर्हिषि निपृणुयादिति । यस्य तु सर्वे जीवन्तो भवन्ति तम्य सर्वहुत हविर्भवेत् । अथ छन्दोगानां निर्णयः । तत्र कात्यायन. "सपितुः पिन कल्पेषु अधिकारो न विद्यते” इति । अथ मातामहश्राद्धमभिधीयते, तदपि जीवत्सितककर्तृकमेव । इदं चाश्विनशुक्लपतिपदि शिष्टाचारादनुष्टेयम् । शिष्टैराचर्य- माणाना सता गोदाहनादिवत्फलसम्बन्धमप्राप्त बोधयच्छास्त्रमर्थ- वदिति तस्यापि प्रमाणमभिधानात् । अत एवावश्यकम्- "मातुः पितरमातरभ्य त्रयो मातामहाः स्मृताः । तेषां तु पितृवच्छ्राद्धं कुर्युर्दुहितमूनवः” इति पुलस्त्यस्मरणात् । पितृवदित्यनेन पार्वणविध्यन्तवत्ता मूचिता । अत्र विशेषवचनानि पुराणेधूपलभ्यन्ते- "कृत्वा तु पैतृकं श्राद्धं पितृप्रभृतिषु त्रिषु । दुर्यान्मातामहानां च तथैवानृण्यकारणात्" इति । MINMEND

·श्राद्धसारे मातामह श्राद्धाधिकारिनिर्णयः ।
२५
व्यासः
"पितॄन् पितामहाश्चैव द्विनः श्राद्धेन तर्पयेत् ।
आनृण्य स्यात्पितॄणा च ब्रह्मलोक च गच्छति इति ।
आनृण्यग्रहणं नित्यता ख्यापयति ।
तथा-
MAHIM
"पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा ध्रुवम् ।
अविशेषेण कर्तव्यं विशेषान्नरकं व्रजेत्" इति ।
इद च वचनजातममावास्यादिविहितपितृश्राद्धविहितमाता-
महश्राद्धविषय वेदितव्यम् , ततश्चामावास्यादौ संक्रान्त्यादौ गया-
दितीर्थादौ वा यत्र कचित्पैतृकं श्राद्धं तत्र माताहामहश्राद्धं कार्य
मित्यर्थः । इदं कचिदपवदति कातीयं वच
"कसमन्वितं मुक्त्वा तथा श्राद्धषोडशम् ।
प्रत्याब्दिकं च शेषेषु पिण्डाः स्युः षडिति स्थितिः" इति ।
कर्तेसमन्वितं सपिण्डीकरणम् । श्राद्धषोडशग्रणमेकोद्दिष्टो-
पलक्षणार्थम् । एवं च यन्मातामहश्राद्धं पितृश्राद्धे विहितं तत्रैव
दोषानृण्ययोरभिधानात् तदेव सर्व दौहित्रसाधारणम् । यच्च
पुनर्धनहारिदौहित्रा ऽऽश्विने क्रियमाणं तत् जीवपितृकविषयमिति
तत्वम् । स नवश्राद्धाद्यपि कुर्यात् । एवं यो हि यत आददीत स
तस्मै दद्यादिति स्मरणात् । तथा च स्कन्द
"श्राद्धं मातामहाना तु अवश्यं धनहारिणा ।
दौहित्रेणार्थनिष्कृत्यै कर्तव्यं विधिवत्सदा" इति ।
-
४श्रा०

·२६ ६ नृसिइमसाद अथैवं मन्यमे- "कुयान्मातामहश्राद्ध नियमात्पुत्रिकासुतः । उभयारर्थसम्बन्धात्कुर्यात्स उभयोरपि" ॥ इति वाक्यााहित्रस्योभयसम्बन्धात उभयोरप्यसोश्राद्धं कुर्यात, इदमसत् . अनवगर्गः। तथा हि नायमस्य वाक्यस्यार्थः। कस्तर्हि, अय- मेवम् , द्विविधा हि पुत्रिकापुत्रााएको हि मातामहेन सम्बद्धः, अपरः पुनः पितृमातामहाभ्यामिति, तत्र प्रथमो मातामहश्राद्धं नियमेन कुर्यात् , पितृवामिच्छया । इतरस्तुभयोरपीति । अतो नाबानियमः । "दौहित्रो ह्यखिल रिक्थमपुत्रस्य पितुर्हरेत् । स एव दद्याद् द्वो पिण्डौ पित्रे मातामहाय च"इति (६।१३२( मानवीयवचनं धनहारिदोहित्रस्यैव नवश्राद्धौर्ध्वदैहिककर्त- व्यता नेतरस्येति प्रतिपादयति । तथा- "मातामह्यं तु मात्रादि पैतृकं पितृपूर्वकम् । मातृतः पितृतो यस्मादधिकारोऽस्ति धर्मतः ॥ सगोत्रोवाऽसगोत्रो वा यो भवेद्विधवासुतः । पिण्डश्राद्धविधानं च क्षेत्रिणे प्राविनिर्वपेत् ॥ वीजिने तु ततः पश्चात्क्षेत्री जीवति चेत्पृथक् । बीजिने दयुरादौ तु मृते पश्चात्प्रदीयते” इति । इति श्रीमल्लक्ष्मीनृसिहचरणसरोरुहभ्रमरसकलभूमण्डलमण्डन सम- स्तयवनाधीश्वरश्रीनिजामसाहसमस्तसाम्राज्यधुरन्धरश्रीमन्महा- राजाधिराजश्रीदलपतिराजविरचिते श्रीनृसिंहप्रसादे श्राद्ध- सारे मातामहश्राद्धाधिकारनिर्णयः । .

·तु अथापराह्णनिर्णयोऽभिधीयते। यद्यप्यमावास्यादौ श्राद्धं विहितं तथापि तदमावास्याया- मपराहे कर्तव्यमिति । "अमावास्यायामपराहं पिण्डपितृयज्ञेन यजेतेप्रति श्रुते । स्मृतेश्च । तथा हि स्मरति शातातप "दर्शश्राद्धं तु यलोक्तं पार्वण तत्प्रकीर्तितम् । अपराले पितॄणा तु तत्र दानं प्रशस्यते” इति । अपरालश्च पञ्चधाविभक्तस्याश्चतुर्थों भाग उच्यते- "मुहूर्तत्रितयं प्रातस्तावानेव तु सङ्गवः । मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तः स्यादपराहोऽपि तादृशः ।। सायादस्त्रिमुहूर्तः स्यात्सर्वधर्मबहिष्कृतः" इति व्यासस्मरणात् । न तु कदाचिद् द्वेधा विभक्तस्याह्नो द्वितीय- भागेऽपराहशब्दः प्रयुज्यते । "यथा चैव परः पक्ष पूर्वपनाद्विशिष्यते । तथा श्राद्धस्य पूर्वाह्लादपरालो विशिष्यते इति ॥ तथा- BRUMORE आवर्तनात्तु पूर्वाह्नो ह्यपराह्नस्ततः परम्" इति । अर्थस्तु आवर्तनादधः पूर्वाह्न इति । तथा कचित्रिधा विभक्त- स्याहस्तृतीयो भागोऽपराह्ण इति। तथा-"पूर्वाह्नो वै देवानामपराहू : पितृणां मध्यन्दिनो मनुष्याणा"मिति । वाजसनेयिकेऽपि-"आ- ·२८ नृसिंहमसादे ग्रीष्मो यदा मध्यन्दिनोऽथ वर्षा यदापराङ्गस्तदा शरद् यदाऽ- स्तमेत्यथ हेमन्त इति (श. ब्रा. २।२।२।८)। ततश्चाऽनेकधापराह्न- शब्दप्रयोगे कथं निर्णय इति चेत्-सत्यं, भवत्येव सन्देहस्तथापि सर्वसम्मतपरमर्षिवेदप्रवक्तृसाक्षाद्धर्मोपदेष्टमनुप्रणीता द्वित्राः पक्षाः स्वीकार्याः । "शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्ने श्राद्ध कुर्याद्विचक्षणः । कृष्णपक्षापराहे तु रौहिणं न तु लङ्घयेत्" इति मार्कण्डयेन द्वेधा विभक्तस्यान्हो द्वितीये भागे श्राद्धस्यविधेः । तथा "रौहिण न तु लड्वयेत्” इति चतुर्थादिभागादागेव समाप्ति- विधानाच रौहिणो हि नवमो मुहूर्तः । अपि च- "भूतविद्धाऽप्यमावास्या प्रतिपन्मिश्रिताऽपि वा। पित्र्ये कर्मणि विद्वद्भिाह्या कुतुपकालिकी" इति । यदपि हारीतः श्राद्धाङ्गत्वेन कुतुपकालं विधत्ते, तदपि अनुपपन्नं न स्यात् । मनुना तेन कुतुपकालस्य श्राद्धाङ्गत्वमम्यते । तत्र कुतुपकालग्रहणविधानात् इष्टार्थत्वोपयोगस्यैवोचित्यात् । त- दुक्तं स्कन्दपुराणे- "कुर्यत्र गोपतिर्गोभिः कात्स्न्येन तपति क्षणे । स कालः कुतपो नाम श्राद्धं तत्र प्रदीयते" इति । कुः पृथिवी । गोपतिः सूर्यः। अत्र केचिद्वदन्ति-ननु "एको- द्दिष्टं तु मध्यान्हे" इति वचनात् एकोद्दिष्टविषय एव हि कुतुपकाल- विधिः तच्च दर्शऽपि कुतुपविधेरपास्तम् । अपरे-कुतुपकालविधा- ·नस्य एकोद्दिष्टविषयता मन्यन्ते। “एकादिष्टन्तु मध्यान्ह' इति वच- नात् । केचिन्नवश्राद्धविषयता मन्यन्ते-"मध्यान्हो – मनुष्याणा- मिति श्रुतेः। सपिण्डीकरणात्पूर्वमपितरूपत्वाच । इदं चास्माभिः कालनिर्णयसारे विस्तरेण प्रपञ्चयिष्यते नेह विस्तरः । अन्यैरपि विस्तरेण प्रपञ्चितं तदपि मृग्यम् । न चैवं सर्वकुतुपा- परान्हविध्योर्विकल्प इति मन्तव्यम् । कुतुपोत्तरार्धस्य अर्धापराहा- न्तर्भावात् । कुतुपो हि पञ्चदशमुहूर्त्तात्मकस्याष्टमा मुहूर्तः । "अन्हो मुहूर्ता विज्ञेया दश पञ्च च सर्वदा । तत्राष्टमो मुहूर्तो यः स कालः कुतपः स्मृतः" इति । ततश्च यदपगढे विहित तदपराह्णान्तर्गतकुतुपे कर्तव्यमिति विधीयते निर्णय इति । तस्मान्न कश्चिद्विरोधः । अन्यथा किञ्चि- कुतपे कर्तव्यमिति कश्चिद्विधत्ते, परः पुनः "रोहिणं न तु लड्वये" दिति रौहिणे । ततः परस्तु अपराह्ने कर्तव्यति स्पष्ट एव विरोधो भवेदिति । मत्स्यः- "मध्यान्हे सर्वदा यस्मान्मदी भवति भास्करः। तस्मादन्तफलदस्तत्रारम्भो विशिष्यते' इति । - तथा ह गौतम.- BalamNDRA "प्रारभ्य कुतुपं श्राद्धं कुर्यादा रौहिणं बुध । विधिज्ञो विधिमास्थाय रौहिणं न तु लघयेत् इति ॥ इदं हि कुतुपे श्राद्धविधानमनग्निकविषयम् , साग्नेरनुष्टित ·- ३० नृसिहप्रसादे पिण्डपितृयज्ञस्यैवैतदिति । तदाह कात्यायन "पितृयज्ञं तु निर्वर्त्य विप्रश्चन्द्रतयेऽग्निमान । पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यात्पश्चात्तु मासिकम्" इति । इति श्रीमल्लक्ष्मीनृसिंहचरणयुगलसरोरुहभ्रमरसकलभूमण्डन मण्ड- नसमस्तयवनाधीश्वर श्री निजामसाह समस्तराज्य धुरन्धर श्री- मन्महाराजाधिराज श्रीदलपतिराजविरचिचे श्रीनृसि- हप्रसादे श्राद्धसारेकालनिरूपणम् । अथ पात्रनिरूपणम् । देशे काले च पात्रे चेत्याभिहितम् । तत्र देशः दक्षिण- प्रवणादिः, कालोऽपराह्लादिः । अथ पात्रम्-तथा च सत्यव्रतः- "पितृप्रीतिनिमित्तानि द्रव्यं पात्रं सुतो विधिः । प्रधानं पात्रमेतेषा पात्रासिद्धौ पतेदधः" इति पात्रस्याहवनीयस्थानीयत्वातत्सिद्धौ महान् यत्नः कर्तव्य इत्यवसीयते । तत्र पात्रशब्दव्युत्पत्तिः सत्यव्रतोक्ता- "परे यत् हव्यकव्यानि स तारयति दैवतम् तेनापात्रे प्रदानं यद् गच्छेत्तन्नैव दैवतम्" इति । तत्र पात्रप्रशंसा योगिनोक्ता- "तपस्तप्त्वाऽमृजद् ब्रह्मा ब्राह्मणान्वेदगुप्तये । तप्त्यर्थ पितृदेवानां धर्मसंरक्षणाय च" इति ॥ Jan- ·ब्रह्मा हिरण्यगर्भः ब्राह्मणानसृजतन् कल्पादो तपस्तप्त्वा, किमर्थ वेदरक्षार्थ पितॄणा देवताना तृप्त्यर्थ, तद्वारा धर्मसंरक्षणार्थ च । अतस्तेभ्यो दत्तमक्षयफलमिति भावः । तथा- "सर्वस्य प्रभवो विभाः श्रुताध्ययनशालिनः । तेभ्यः क्रियापराः श्रेष्ठास्तेभ्यो ह्यध्यात्मवित्तमाः" इति ।। सर्वक्षत्रियाद्यपेक्षया उत्कृष्टत्वं जातिकर्माभ्यां श्रेष्ट्यं, तत्र ब्राह्मणाः श्रेष्ठाः श्रुताध्ययनसम्पन्नाः, तेभ्योऽपि क्रियापराः विहिता- नुष्ठानशालिनः । तेभ्योऽप्यध्यात्मवित्तमाः । शमदमादितत्वेनात्म- ज्ञाननिरताः श्रेष्ठाः, ततश्च जातिविद्याद्यनुष्ठानतपसां समुच्चयः पात्रता- सम्पत्तिहेतुः। प्रत्येकमपि हेतुतेति केचिन्मन्यन्ते । अपरे तु-वृत्त- विद्यातपांसि पात्रतासम्पादकानीत्याह । तदाह- "न विद्यया केवलया तपसा वापि पात्रता । यत्र वृत्तमिमे चोभे तद्धि पात्रं प्रकीर्तितम्" इति । वृत्तमनुष्ठानम् । तत उक्तलक्षणे पात्र एव देयता, पात्रे गो- भूतिलहिरण्यादि दातव्यमिति । "ना पात्रे विदुषा किचिदात्मनः श्रेय इच्छता"। इति स्मरणात् । छागलयोऽपि-- "सर्वलक्षणसंयुक्त विद्याशीलगुणान्वितैः । पुरुषत्रयविख्यातैः सर्व श्राद्धं प्रकल्पयेत्" इति । M ·३२ नृसिंहप्रसादे - तथा पुराणे- "जातकर्मादिभिर्यस्तु संस्कारैः संस्कृतः शुचिः । वेदाध्ययनसम्पन्नः षट्सु कर्मस्ववस्थितः ॥ शौचाचारस्थितः सम्यग्विघसाशी गुरुप्रियः । नित्यं व्रती सत्यपरः स वै ब्राह्मण उच्यते"। मनुः--"न ब्राह्मणं परीक्षेत दैवे कर्मणि धर्मवित् । तपः श्रुतं च योनिश्च ह्येतद् ब्राह्मण्यकारणम् ॥ सत्यं दानं दमो द्रोहमानृशंस्यं क्षमा घृणा । तपश्च दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः" इति (३।१४६)। आनृशंस्यमक्रूरत्वम् । हारीतः---"कुलीनाः श्रुतशीलवन्तो वृत्तस्थाः सत्यवादिनोऽ- व्यङ्गा ब्राह्मणाः कर्तव्या” इति । मनुस्तु-दैवे श्राद्धब्राह्मणस्या- परीक्षणीयत्वमुक्तवान् । तथा हि- "न ब्राह्मणं परीक्षेत वे कर्मणि धर्मवित् । पित्र्ये कर्मणि सम्प्राप्ते परीक्षेत प्रयत्नतः" इति । श्राद्धे भोजयेदित्युपक्रम्य गौतमः-"हविष्णूचितान् ब्राह्मणान् भोजयेदिति श्राद्ध विवेके । हविःषु हव्येषु दैवेष्विति यावत् । - मनु:- "श्रोत्रियायैव देयानि हव्यकव्यानि दातृभिः । अर्हत्तमाय विप्राय तस्मै दत्तं महाफलम्" इति (३।१२८)।

·तथा-
-
"अश्रोत्रियाय दत्तं हि पितृभिनति देवताः" इति ।
मत्स्यपुराणे-
"अर्थज्ञो वेदविन्मन्त्री ज्ञानवंशकुलान्वितः ।
पुराणवेत्ता सर्वज्ञः स्वाध्यायनपतत्परः।।
शिवभक्तः पितृभक्तः मूर्यभक्तोऽथ वैष्णवः ।
ब्रह्मण्यो योगविच्छान्तो विजितात्माऽथ शीलवान" इति
श्राद्धे नियोज्य इति शेषः।
।
मनु:-
"गायत्रीमात्रसारोऽपि वरं विप्रः मुयन्त्रितः ।
नायन्त्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी" इति ।
व्यास
"चीर्णव्रता गुणर्युक्ता भवेयुर्येच धार्मिकाः ।
सावित्रीज्ञाः क्रियावन्तस्ते राजन् केतनक्षमाः।
सावित्री तु जपेद्यस्तु द्विकालं भरतर्षभ ।
भैक्षत्तिः क्रियावांश्च स राजन् केतनक्षमः" इति ।
केतनमत्र निमन्त्रणमभिप्रेतम् । नेमो योग्यः ।
मत्स्य:-
"गायत्रीजप्यनिरतं हव्यकव्ये नियोजयेत्
पापं तिष्ठति नो तस्मिन् अग्विन्दुरिव पुष्करे” इति ।
पुष्करं पद्मपत्रम् ।
"

·नासहप्रमाद
Mewa
तथा ब्रह्मण्डपुराणे-
"शिखिभ्यो धातुरक्तभ्यस्त्रिदण्डिभ्यश्च दापयेत्" इति ।
ब्रह्मचारिणः शिखिनः, धातुरक्ताः धातुरक्तवस्त्रधारिणो
वनस्थाः । तत्र पूर्व यतिः श्रेष्ठः, ततो वानप्रस्थः, ततो ब्रह्मचारी,
ततो गृहस्थ इति ।
तदाह नारद:-
"यो , यतीननादृत्य भाजयेदितरान् द्विजान् ।
विदुषो वसतो ग्रामे कथं तद्याति राक्षसान्" इति ।
ग्राम स्वग्रामे वसतो यतीन् नेपामनादरेण य इतरान् द्विजान्
भोजयेत् तदीयं कव्य पित्रर्थ सङ्कल्पितमपि राक्षसानेव याती-
ति भावः।
तथा च ब्रह्माण्डपुराणे-
"अलाभेऽद्यातितिक्षूणां भोजयेद् ब्रह्मचारिणम् ।
तदभावे ह्युदासीनं गृहस्थमपि भोजयेत्" इति ।
तथा पितृगाथा श्रूयते-
"अपि स्यात्स कुले जन्तुभाजयेद्यस्तु योगिनम् ।
विप्रश्राद्धं प्रयलेन तेन तृप्यामहे वयम्" इति ।
यः प्रयत्नेन भोजयेदित्यादरार्थम् । तथा च पुराणम्--
"गृहस्थानां सहस्रेण वानप्रस्थशतेन च ।
ब्रह्मचारिसहस्रण यो योगी स विशिष्यते'' इति ।
तथा च पद्मपुराणे-
"साङ्गांस्तु चतुरो वेदान् अधीते सम्यगर्थवित् ।
-
SAMANARAN

·जन्मवान् कर्मसंशुद्धः स श्राद्ध प्रथमा मत: शत ।
शातातप.
--
-
"योगिनं भोजयेन्नित्यं दृष्टतत्वं मनीषिणम् ।
तेषा तु दत्तमनग्यं भवतीति न मंशयः" इति ।
ये तु योगिनो वृत्ते स्थितास्त एव भाज्या न स्वरूपेण ।
तदुक्तम्-
"ये तु वृत्तस्थिता नित्यं ज्ञानिनो ध्यानिनश्च ये' इति ।
अनेन योगशास्त्रपाठमात्ररतस्य पञ्चमहापातकयुक्तस्याभोज्यत्व.
मुक्तम् । वस्तुज्ञाननिष्ठस्य ध्याननिष्ठस्य मद्यपानादो प्रत्यभावा-
दिति ततो ज्ञानध्यानयुक्तो भोज्यः । आत्मादिस्वरूपपरिस्थिति-
ज्ञानं विजातीयबुद्धिहान्यात्मसाक्षात्कारे-छागलेय
"सर्वारम्भनिवृत्तानां यतीना दत्तमक्षयम् ।
सततं योगयुक्ताना वीतरागतपस्विनाम्" इति ।
HIN
यम
Ram
"यतये वीतरागाय दत्तमन्नं सुपूजितम् ।
न क्षीयते श्रद्धया ऽपि कल्पकाटिशतैरपि ।।
योगिनं समतिक्रम्य गृहस्थं यदि भोजयेत् ।
न तत्फलमवाप्नोति स्वर्गस्थानपि पातयेत् ।।
योगिनं तु परित्यज्य पूजयन्ति परस्पम् ।
दाता भोक्ता च नरकं गच्छन्ति सह बान्धवैः। इति ।
अत्र सततयोगयुक्तादि यतिविशेषणान्येकदण्डिविषय एवं
समीचीनानि ।

·सिहासादे
तथा-
euro
"नास्तिको वा विकमा वा सङ्कीर्णस्तस्करोऽपि वा
नान्यत्तु कारणं दाने योगिष्वाह प्रजापतिः ॥
पितरम्तस्य तुप्यन्ति सुदृष्टेनेव कर्षकाः ।
पुत्रो वाऽप्यथवा पौत्रो ध्यानिनं यस्तु भोजयेत् ।।
यतिस्तु सर्वविप्राणां सर्वेषामग्रमुग्भवेत्" इति ।
केचिद् गुणत्तवरा ब्रह्मपुराण दर्शिता:-
"चतुर्दशाना विद्यानामेकस्या अपि पारगः ।
यथावद्वर्तमानश्च सर्वे ते पङ्क्तिपावनाः ॥
ये तु भाष्यविदः केचिन् ये च व्याकरणे रताः ।
अधीयानाः पुराण च धर्मशास्त्रमथापि वा ।।
अक्रोधनाःक्षान्तिपरास्तान् श्राद्धेषु निमन्त्रयेत्” इति ।
तथा-
बार्हस्पत्य नीतिशास्त्रं शब्दविद्या च वेत्ति यः ।
इतिहासपुराणैश्च यः पवित्रीकृतः सदा ।।
अकृत्यमपि कुर्वाणः स पवित्रशताद्वरः ।
बहुनान किमुक्तंन इतिहासपुराणवित् ।।
अथर्वशिरसोऽध्येता तावुभौ पितृभिः पुरा ।
तपः कृत्वा तु योगात्तु प्रार्थितौ पितृकर्मणि" इति ।
वृद्धशातातप.-
"ज्ञानी यस्य गृहेऽश्नाति उदकं वा पिवेद्यदि ।
कृतं तेन महत् कृत्य तारितं च कुलत्रयम् ॥

·श्राद्धसार ब्रामगनिर्णयः। ३७ योगिनं समतिक्रम्य गृहस्थं यदि भोजयेन् । तत्तत्कुलमवाप्नोति स्वर्गस्थमपि पातयेत् ।। योगिनं तु व्यतिक्रम्य पूजयन्ति व्यतिक्रमम् । भोक्तारस्तु सदाचारा नरके स्युः सवान्धवाः" इति । आपस्तम्ब:- "अपात्त्योपहत्ता पशिः पाव्यते येद्विजोत्तमः । तान् निबोधत कार्येन द्विजाग्र्यान् पङ्गिपावनान् । अग्र्याः सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च । श्रोत्रियान्वयजाश्चैव विज्ञेयाः पशिपावनाः॥ त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निः त्रिमुपर्णः षडङ्गवित् । ब्रह्मदेयानुसन्तानो ज्जेष्ठसामग एव च ।। वेदार्थवित्लवक्ता च ब्रह्मचारी सहस्रदः । शतायुश्चैव विज्ञेयाः ब्राह्मणाः पङ्गिपावनाः" इति । ब्रह्मदेयानुसन्तानः ब्राह्मविवाहोढा पुत्रः । सहसद इति गवा सुवर्णस्य चेति ज्ञेयम् । अत्र पैठीनसि:- "अथातः पङ्गिपावना भवन्ति त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुत्रिसुपर्णवीर्ण- व्रतः छन्दोगो ज्येष्ठसामगः ब्रह्मदेयाऽनुसन्तानः सहस्रदो वेदाध्यायी चतुर्वेदः षडङ्गवित् अथर्वशिरसोऽध्यायी पञ्चाग्निर्वेदजापो चेति, तेषामेकैकः पुनाति पङ्किनियुक्तो मूर्द्धनि सहस्ररप्युपहतामिति । यम "ये सोमपा विरजसो धर्मज्ञाः शान्तबुद्धयः ।

·३६ सिहप्रसाद वतिनो नियमम्थाश्च ऋतुकालाभिगामिनः ॥ पञ्चाग्निरप्यधीयानो यजुर्वेदविदेव च । वहृचञ्च त्रिसौपर्णः त्रिमधुर्वा ऽथ यो भग्न् । त्रिणाचिकतो विरजाः छन्दोगो ज्येष्ठसामगः । अथर्वशिरसोऽध्येता सर्वे ते पङ्गिपावनाः॥ शङ्ख- "ब्रह्मदेयानुन्तानी ब्रह्मदेयाप्रदायकः । ब्रह्मदेयापतिश्चैव ब्राह्मणाः पड्पिावनाः ।। यजुषां पारगो यश्च साम्ना यश्चापि पारगः । अथर्वशिरसोऽध्येता ब्राह्मणाः पड्पिावनाः ॥ चान्द्रायणव्रतस्था यः सत्यवादी पुराणवित् । निवासः सर्वविद्यासु शान्तो विगलकल्मषः ॥ गुरुवेदाग्निपूजासु शान्तो विगतकल्मषः । नित्यं योगपरः सिद्धः समलाष्टाश्मकाञ्चनः ।। ध्यानशीलो यतिविद्वान ब्राह्मणाः पड्पिावनाः" इति ॥ यस्य स्थितिरविच्छिन्नवेदा, अविदितायोनिसङ्करत्वं पारमार्थ्य चेति हारीत.। मनुना कल्पान्तरक्तम्- काम श्राद्धयेन्मित्रं नाभिरूपमपि त्वरिम् । द्विषता हि हविर्भुक्तं भवति प्रेत्य निष्फलम्" (३।१४४) इति। अभिरूपमपि द्विद्वांसमपीति यावत् । काममित्युक्तरेनुकल्पता प्रती- यते । अयमनुकल्पः पूर्वोक्तकल्पालामे द्रष्टव्यः ।

·श्राद्धमार पात्रानगायः । "न श्राद्ध भोजयन्मित्रं धन कार्याज्स्य संग्रहः । नारि न मित्र यं विपात्तं श्राद्धे भोजयेद् द्विजम् ॥ यस्य मित्रप्रधानानि श्राद्धानि च वीपि च । तस्य प्रेत्य फल नास्ति श्राद्धषु च हविष्षु च" इति निन्दार्थवादादपि नाय पन्नः साधीयानिति । एतादृश- विप्रेषु सदाचारवैकल्पदर्शनेऽपि निन्दा न कायां । नदुक्तम्- "युगे युगेषु हि धर्मास्तेषु नेषु च येद्विजाः । तेषा निन्दा न कर्तव्या युगरूपा हि ते द्विजाः" इति । तथा भविष्येऽमि- "वैश्वदेवेन ये होना आतिथ्येन च वर्जिताः । ते सर्वे वृषला जेयाः प्राप्तवेदा अपि द्विनाः" इति ॥ तस्मादमन्त्रं परित्यजेत् , मन्त्रज्ञ भोजयेदिति युक्तम् । "एकैकमपि विद्वांसं दैवे पित्र्ये च भोजयेत् । पुष्कलं फलमामोति नामन्त्रज्ञान् बहूनपि । इति स्मरणात् ( मनु० ३ १२६ )। "सहस्रं हि सहस्राणामनृचां यत्र भुञ्जते । एकस्तान्मत्रवत्मीतः सर्वानहति धर्मतः” इति । अनुचामनविदामवेदार्थविदामुपलक्षणमृचः, यतो हि ते प्रा- प्सा एव न सन्ति 'श्रोत्रियाय एवेति नियमात् (मनु० १२८)। छान्दसत्वादेकवचनम् ।

·नृसिहप्रसादे देवल - "त्रिशुक्लः कृशत्तिश्च घृणालुः सकलेन्द्रियः । विमुक्तो योनिदोषेभ्यो ब्राह्मणः पात्रमुच्यते' इति । त्रिशुक्लपदञ्च तेनैव व्याख्यातम्- "एवमन्वयशीलाभ्या वृत्तेन च समुच्छ्रिताः । त्रिशुक्ला नाम विप्रेन्द्राः पूज्यन्ते दैवतैरपि। इति । सतो जन्मावाप्तिरन्वय इत्यभिधायते, विनयादिसम्पच्छील, सता वृत्तं शौचाचाराद्यात्मकम् । एतैत्रिभिः सुगोपितैरन्विताः त्रिशु- क्ला अभिधीयन्ते । ते च दुर्लभाः, अत उक्तंदैवतैरपि पूज्यन्ते इति। मनु:- "अग्न्याः सर्वेषु वेदेष्विति । अयमर्थ --सर्वेषु वेदेषु अग्यजुःसामसु संशयानुपत्ति विधातुं क्षमा इति अग्रथाः । न केवलं वेदेषु अपि तु प्रवचनेषु अपि पोच्यन्ते व्याख्ययन्ते यैर्वेदास्तानि प्रवचनान्यमङ्गानि निरुक्त- व्याकरणादीनि, तेष्वग्रया इति । न केवलमग्रयाः, अपि तु श्रो- त्रियान्वयजाश्चेद् भवन्ति ते पङ्गिपावना इति । तथा योगियाज्ञवक्त्य "अग्र्याः सर्वेषु देवेषु श्रोत्रियो ब्रह्मविधुवा । वेदार्थविज्ज्येष्ठसामा त्रिमधुस्त्रिसुपर्णिकः" इति (११११६)॥ अयमर्थ -सर्वेषु वेदेषु ऋग्वेदादिषु अनन्यमनस्कतयाऽस्व. लिताध्ययनक्षमाः अग्रथाः, श्रुताध्ययनसम्पन्नः श्रोत्रियः, ब्रह्म परमात्मरूपं वेत्तीति ब्रह्मवित् , युवा मध्यमवयस्कः, मन्त्रब्राह्म- - ·श्राद्धसारे पात्रनिर्णयः । णात्मवेदार्थमृग्ययजुषोरेकदेशं तद्वतं च वेचाति वेदार्थवित् , ज्ये- ठसाम सामविशेषः तदूत तव्रताचरणेन यस्तदधीते स ज्येष्ठसामा, त्रिमधुः अग्वेदेकदेशः, त्रिमुपर्णमृग्यजुषोरेकदेशं तद्वतं च, तदा- देशेन यस्तदधीते स त्रिसुपर्णकः, ते ब्राह्मणाः श्राद्धसम्पद इति । तथाऽन्येऽपि ब्राह्मणा:- "कर्मनिष्ठास्तपोनिष्टाः पञ्चाग्निब्रह्मचारिणः । पितृमातृपराश्चैव ब्राह्मणाः श्राद्धसम्पदः" इति । अस्यार्थः- कर्मनिष्ठा विहितानुष्ठानपराः, तपोनिष्ठाः तपःशी- लाः, सभ्यावसथ्यो त्रेताग्नयश्च यस्य सन्ति स पञ्चानिः । "ज्ञाननिष्ठा द्विजाः केचिद्रूपनिष्ठास्तथा परे । तपःस्वाध्यायनिष्ठाश्च कर्मनिष्टास्तथैव च ॥ ज्ञानोत्कृष्टेषु कव्यानि प्रदेयानि प्रयत्नतः । न श्राद्धे भोजयेन्मित्रं धनैः कार्योऽस्य सङ्ग्रहः ।। नारिं न मित्रं यं विद्या श्राद्धे भोजयेद् द्विजम्" इति । तस्मादरिमित्रव्यतिरिक्तं पूर्वोक्तलक्षणलक्षितं ब्राह्मणं श्राद्धे नियोजयेदिति । आपस्तम्ब.-ब्राह्मणान् भोजयेत् ब्रह्मविदो यो- नि-गोत्र-मन्त्रा-ऽन्तेवास्यसम्बद्धानिति । अयमर्थ -"योनिसम्ब- द्धा मातुलादयः, गोत्रसम्बद्धाः सपिण्डादयः, मन्त्रसम्बद्धा वेदा- ध्यापकादयः, अन्तेवासिसम्बद्धाः शिल्पशास्त्रोपाध्यायाः । एवं विधसम्बन्धव्यतिरिक्तान् गृहस्थप्रमुखान् ब्राह्मणान् भोजयेत् । तथा पुलस्त्य:--- "साङ्गास्तु चतुरो वेदान् अधीते संस्कृतोऽर्थवित । ६ ·४२ नृसिंहप्रसादे जम्मवाकर्मसंयुक्त स श्राद्ध प्रथमो मतः ।। तादृशादयुताच्छे यान् एको योगसमाश्रयः" इति । मनुः "एषामन्यतमो यस्तु भुञ्जीत श्राद्धमर्चितः । पितृणां तस्य तृप्तिः स्याच्छाश्वती साप्तपौरुषी ॥ एष वे प्रथमः कल्पः प्रदाने हव्यकव्ययोः । अनुकल्पस्त्वयं ज्ञेयः सदा सद्भिरनुष्ठितः । मातामहं मातुलं च स्वस्त्रीयं श्वशुरं गुरुम् । दौहित्रं विट्पति बन्धून् ऋत्विजं चापि भोजयेत्' इति । अत्र हि एवं व्यवस्था-एको हि प्रथमो मुख्यः कल्पः, अप- रस्त्वनुकल्पः, तत्र पूर्वाभिहितवेदपारगादिविप्रवर्गः प्रथमः श्रेष्ठः कल्पः, द्वितीयस्तु प्रथमादधमः कल्पः स एवानुकल्प इत्युच्यते । तदुक्तममरकोशे जिनेन्द्रण- "मुख्यः स्यात्प्रथमः कल्पस्त्वनु कल्पस्तु मध्यमः" इति । मातामह मातुलं चेत्यादि वक्ष्यमाणः प्रथमकल्पाभावे सर्वकालं महद्भिरनुष्ठीयते । गुरुरत्र विद्योपदेष्टा न पिता । विट्पतिर्जामाता अतिथिर्वा तदाह देवस्वामी-अतिथिरित्यन्ये वदन्तीति । यत्र प्रथमकल्पस्य सम्भवस्तवाननुष्ठानं द्वितीयस्येति । तदाह- प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पे तु वर्तते । न साम्परायिक तस्य दुर्मतेर्विद्यते फलम्" इति । प्रभुः सम्पादने शक्तः, सम्पराय उत्तरः कालः, तथा च को- MBERROWS ·NAM श्राद्धसारे पात्रांनणयः ४३ प:-"युद्धायत्योः संपराय" इति । ततश्च पूर्वोक्तकल्याभावे भागि- नेयादयो ग्राद्याः । तदुक्त मिताक्षरायाम् - एते स्वस्त्रीयादयः पूर्वो- क्तश्रोत्रियाद्यभावे वेदितव्या इति । विष्णुपुराणेऽप्यनुकल्प उक्त:- "पितृव्यगुरुदौहित्रान् ऋत्विक्स्वनियमातुलान् । पूजयेद्धव्यकव्येन" इति । वायुपुराणे- 'वृद्धानतिथिवान्धवान्। इति । "स्वत्रियो भागिनेयः स्या- दिति । पितृष्वमुजं च हव्येन पूजयेत् , इतरांश्च गुरुदौहित्रादीन् कन्येनेति । ननु "न स गोत्रे हविर्दद्याद्यथा कन्या तथा हविः" इत्यादिभिः सगोत्रे श्राद्धनिषेधात् कथं पितृव्योपादानम् । सत्यमेवैतद ज्ञानम् न त्वभिज्ञानाम् । तथा हि-षड्भ्यः पुरुषेभ्योऽवागयं निषेधो न सार्वत्रिकः। 'षड्भ्यस्तु पुरुषेभ्योगिश्राद्धेयास्तु गोत्रिणः । षड्भ्यस्तु परतो भोज्याः श्राद्धे स्युगोत्रजा अपि" इति स्मरणात् । अनेनैवाभिप्रायेण तरप्प्रत्ययरहितत्वेन गुणवन्मात्र- त्वमादाय भोज्या गुणवन्त इति गौतमोऽपि स्मृतवान् । ततश्च षट् पुरुषोत्पन्नसपिण्डानां पित्राद्युद्देशेन भोजनीयत्वमसम्मतम् , नतु वैश्वदेवोदेशेनापि । Manusane + SATARIES "पिता पितामहो भ्राता पुत्रो वाऽथ सपिण्डकः ।

·MROMAL नृसिंहप्रसादे न परस्मरमाः स्युर्न श्राद्धे ऋत्विजस्तथा ॥ ऋत्विक् पुत्रादयोऽप्येते सकुल्या ब्राह्मणा द्विजाः । वैश्वदेवे नियोक्तव्या यद्यते गुणवत्तराः" इति हव्येन पूजनं तेनैव विहितम् । गुणवांश्चेद् ब्राह्मणो न लभ्यते तदा सोदर्योऽपि भोजयितव्यः । तथा चापस्तम्ब - "एवं च गुणवदवलाभे सोदर्योऽपि भोजयितव्य' इति । तस्याप्ययमेवाभि- प्रायो लक्ष्यते, वैश्वदेविकब्राह्मणस्थान एवेति, अन्यथा वाक्या- नर्थक्यापत्तेः विष्णुपुराणे- "पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रो वा भ्राता वा भ्रातृसन्ततिः । मातृपक्षस्य पिण्डेन सम्बन्धो यो जलेन वा ॥ कुलद्वयेऽपि चोत्सन्ने स्त्रीभिः कार्या क्रिया नृप । सपिण्डान्तर्गते वापि कार्याः प्रेतस्य याः क्रियाः" इति । किञ्च गुणवत्तरत्वात् उक्तहेतुना षट्पुरुषाधिकसगो- त्राणामश्राद्धार्हत्वाङ्गीक्रियमाणे षड्भ्यस्तु परतो भोज्या इति षट्पुरुषोर्ध्वपुरुषोत्पन्नसगोत्राणा गुणवत्रत्वाभावेऽपि श्राद्ध- यतार्था प्रामोति, सत्य, सगोत्रा ये श्राद्धेयास्ते गुणवत्तरत्वेन वा समन्विताः श्राद्धे ग्राह्याः, ये तु सगोत्रा अश्राद्धयाः, ते गुणवत्वेन विहीना अपि इत्यतितरां विरुद्धं स्यात् । अतः षट्पुरुषेभ्योर्वाक् सगोत्राः पैतृकश्राद्धे नार्हाः, वैश्वदेविके त्वाः, ततः परे तु पैतृके- ऽप्यहाँ इत्यत्र वाक्यार्थः । इदं च सर्वमपि गोत्रापेक्षयाधिकगुणानां समगुणानां वा स ·श्राद्धसारे पात्रनिर्णयः ४५ गोत्राणामभावे द्रष्टव्यम् । तथा चापस्तम्ब - भोजयेद् ब्राह्मणान् योनिगोत्रादेवासम्बद्धान् गुणहान्या तु परेपा समुदेतः सोद- योऽपि भोजयितव्या' इति । अत्र योनिर्गोत्रमिति भावप्रत्ययोऽन्तर्भूतः प्रत्येतव्यः यथा- "येकयोर्दिवचनैकवचने' इति पाणिनीयस्मरणे द्वित्वैकत्वयोरिति, , तस्मात्सगोत्रा अप्यामन्त्रणीयाः । "व्रतस्थमपि दौहित्रं श्राद्धे यत्ने न भोजयेत्" इति । व्रतमात्रस्थमध्ययनरहितमिति । "तस्मान्नातिक्रमेत्याज्ञो ब्राह्मणान् प्रातिवेशिकान् । सम्बन्धिनस्तथा सर्वान् दौहित्रं विट्पति तथा ॥ भागिनेय विशेषेण तथा बन्धुं खगाधिप । नातिक्रमेनरस्त्वेतान् अमूर्खानपि गोपते ॥ अतिक्रम्य महारौद्रं रौवं नरकं व्रजेत् । अमूर्खानपीत्यपि शब्दः पादपूरणार्थः । "सन्निकृष्टमधीयानं ब्राह्मणं यो व्यतिक्रमेत् । भोजने चैव दाने च हन्यात् त्रिपुरुषं कुलम्' इति । यस्तु सन्निकृष्टोऽनधीयानस्तदतिक्रमेऽपि न दोषः। तदुक्त तत्रैव "यस्य त्वेकगृहे मूों दूरस्थश्च गुणान्वितः । गुणान्विताय दातव्यं नास्ति मूर्ख व्यतिक्रमः" इति । व्यतिक्रमो नास्ति व्यतिक्रमदोषो नास्तीत्यर्थः । मूर्खग्रहण निर्गुणस्याप्युपलक्षणार्थम् ।

·४६
नृसिहप्रसादे
अथ वा निरूप्यन्ते।
-
"ये स्तेनाः पतिताः क्लीबा ये च नास्तिकवृत्तयः ।
तान हव्यकव्ययोविप्रान् अनर्हान्मनुरब्रवीत् ।।
जटिलं वाऽनधीयानं दुर्बलं कितवं तथा ।
याजयन्ति च ये पूगान् तॉश्च श्राद्धे न भोजयेत् ॥
चिकित्सकान्देवलकान्मासविक्रयिणस्तथा ।
विपणेन च जीवन्तो वाः स्युहव्यकव्ययोः ॥
भृतकाध्यापको यश्च भृतकाध्यापितस्तथा ।
शूद्रशिष्यो गुरुश्चैव वाग्दुष्टः कुण्डगोलकौ ।
अकारणात् परित्यक्ता मातापित्रोर्गुरोस्तथा ।
ब्राह्मोनैश्च सम्बन्धैः संयोगं पतितर्गतः ॥
अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी।
समुद्रयायी वन्दी च तैलिकः कूटकारकः ।।
पित्रा चिवदमानश्च कितवो मद्यपस्तथा ।
पापरोग्यभिशस्तश्च दाम्भिको रसविक्रयी।
उन्मत्तोऽन्धश्च वाः स्युर्वेदनिन्दक एव च ।।
हस्ति-गोश्वोष्ट्रदमको नक्षत्रैर्यश्च जीवति ।
पक्षिणां पोषको यश्च युद्धाचार्यस्तथैव च ।।
प्रेष्यो ग्रामस्य राज्ञश्च कुनखी श्यावदन्तकः ।
स्रोतसां भेदको यश्च तेषां चावरणे रतः॥

·गद्धसारे वय॑ब्राह्मणाः हिस्रो वृषलवृत्तिश्च गणाना चैव याजकः । महारोगयुतश्चैव कृषिजीवी तथैव च" इति । महारोगा देवलेनोक्ताः "उन्मादस्त्वग्दोषो राजयक्ष्मा श्वासो मधुमेहो भगन्दरो महो- दरोऽश्मरो चेत्यष्टौ पापरोगा" इति । विष्णु ---तस्कर-कितवाजपाल-गण-गणिका शूद्रप्रेष्या - म्यागामि-परिवेत्तृ-परिविति-पयोहित-पर्याधात-पौनर्भवान्ध-वधि- र-चारण-क्लीवावकीर्णि-वाधुषिक-कूटसाति-नास्तिक-वृषली- पति-त्यक्तात्मोत्सृष्टाग्निसामविक्रय्यविक्रेयविक्रत-पौस्निक-कथक-- कुण्डाशि-कुण्डगोलक-यन्त्रकार-काण्डपृष्ठ-दुश्चर्म-चण्ड-विद्धशिश्न देवलक-पण्ढाऽऽरूढपतित-प्रायोत्थित-कुनखि-किलाशि-श्यावदन्त- वणिक्-शिल्पवादित्र नृत्यगीततालोपजीवि-मूल्य सांवत्सरिक- माहिषिक-विविधरागवशाद् वृथाकषायधारि-वृथाजटिल-दयगुला- तीतकर्ण-विद्धकर्ण-हन्त-आश्रमवाह्य होनातिरिक्ताङ्ग-वृथालिङ्ग- धारि-कन्यादृष्यभिशस्त-मित्रध्रुक्-पिशुनः सोमविक्रयी-परिविन्द- क-मातापितृगुरुत्यागी-कुण्डाशी वृषलकर्मा-दुष्टो निन्दितः कुनखी-नास्तिकवृत्तिहोपपतिकोऽगारदाही गरदः पितृविवद- मानो मित्रद्रोही-चूतवृत्तिर्दिधिधूपतिभ्रामरी-गण्डमाली पिशुनो- न्मत्त गृहसंविशक-दूत-वृक्षारोपक-वक्रीडन् श्येनजीविन्-गण- याजक-कृषिजीवि-शिल्पजीवि-खल्वाटक: कपिलकेशः कपिलाक्ष इत्यादयः श्राद्धादौ वा इति । ननु गुणवतां विधानेन परिशेषादितरेषां प्रत्याख्यानस्य कर्तु ·RANDE नृसिंहप्रसादे शक्यत्वात् किमर्थ वानां परिगणना, सत्यं, उक्तलक्षणलक्षिता- भावे यस्य कस्यापि प्राप्तो प्रतिषिद्धवर्ज ग्राह्या इत्येतदर्थ पार्थक्येन वानामुपसङ्ग्रहणमिति न दोषः । तथा च ब्रह्माण्डे- "श्राद्धाहब्राह्मणायोगे निषिद्धा न कथञ्चन । निमन्त्रिणीयाः श्राद्धेषु सम्यक्फलमभीप्सतेति । एते ब्राह्मणाः प्रागेव सम्यक्परीक्ष्य पूर्वेधुनिमन्त्रणीयाः। "श्राद्ध- माचरिष्ये इति पूर्वेधुनिमन्त्रये"दिति हारीतस्मरणात्। असम्भवे परेधुर्वा निमन्त्रयीत । तथोक्तं कूर्मेण- "श्वो भविष्यति मे श्राद्धं श्राद्धकर्मण्युपस्थिते । निमन्त्रयीत त्र्यवरान् सम्यग्विप्रान्यथोदितान्। इति । निमन्त्रणरीतिः प्रचेतसोक्ता- "कृतापसव्यः पूर्वेयुः पितॄन् पूर्व निमन्त्रयेत् । भवद्भिः पितृकार्यं नः सम्पाद्यं च प्रसीदत ॥ सव्येन वैश्वदेवार्थ प्रणिपत्य निमन्त्रयेत्" इति । इति श्रीमल्लक्ष्मीनृसिंहचरणयुगलसरोरुहभ्रमरसकलभूमण्डलमण्डन- समस्तयवनाधीश्वर श्रीनिजामशाह समस्तसाम्राज्यधुरन्धर- श्रीमन्महाराजाधिराज श्रीदलपतिराजविरचिते श्रीनृसिह- प्रसादे श्राद्धसारे पात्रनिरूपणम् । INRAORDINARY अथ श्राद्धपाकनिर्णयः। तदर्थ द्रव्यनिर्णयः प्रसूयते । तत्र देवल:- "तथैव यन्त्रितो दाता प्रातः स्नात्वा सहाम्बरः। s ·श्राद्धसारे द्रव्यनिर्णयः आरभेत नवैः पात्रैरनारम्भं च बान्धवैः' इति । तदाहोशनाः-गोमयोदकैर्भूमिभाजनभाण्डशोचं कुर्यादिति । गोमयलेपेन महानसभूमिशुद्धि कुर्यात् । उढकैरभ्युक्षणाहरणप्रकर- णोक्तप्रकारेणाहुतैः भाजनानां गोधूमपिष्टादिप्रक्षेपणाथांनां तगड- लादिपाकार्थानां भाण्डाना च शुद्धि कुर्यादिति । महानसभूश्च संस्कार्या। क "तिलाश्च विकिरेत् तत्र सर्वतो बन्धयेदजान् । असुरोपहतं सर्व तिलैः शुद्धयत्यजेन च" इति । "ततोऽनं बहुसंस्कार नैकव्यञ्जनभक्ष्यवत् । चोष्यपेयसमृद्धं च यथाशक्त्युपकल्पयेत्' इति । अनेकव्यञ्जनभक्ष्योपेतं, व्यज्यतेऽजेनानस्य रस इति व्यञ्जनम- त्र सूपशाकादिक, यस्य सारांश एव सेव्यो न द्रव्यांशः, यथा इतुकाण्डान् , तच्चोष्यम् । पानोपयोगिचिन्ताफलरसादौ गुडादिम- धुररसद्रव्यसम्मेलनेन क्रियमाणं पेयम् । च शब्दात्सुसमृद्धं विकृतभू- तमन्नादिकं प्रकृतिभूतविद्याद्यापेक्षम् । अत्र यदपेक्षते तदवोचत् प्रचेता.- "कृष्णमाषास्तिलाश्चैव श्रेष्ठाः स्युर्नवशालयः । महायवा व्रीहियवास्तथैव च मधूलिकाः ॥ कृष्णाः श्वेताश्च लोहाश्च ग्राह्याः स्युः श्राद्धकर्गणि" इति । तथाच मनु "तिलैत्रीहियवैरिद्भिर्मूलः फलेन वा । दत्तेन मासं तृप्यन्ति विधिवत्पितरो नृणाम् (३२६८)इति । " S ·वै ५० नृसिहप्रसादे बीहियवाश्च यवविशेषाः । मधूलिका धान्यविशेषः । कृष्ण- स्थलजा व्रीहयः। "दो मासौ मत्स्यमांसेन त्रीन्मासान् हारिणेन तु । औरभ्रणाथ चतुरः शाकुनेनाथ पञ्च परमासांश्छागमांसेन पार्षतेनेह सप्त वै । अष्टावणस्य मांसेन रौरवेण नवैव तु ॥ दशमासास्तु तृप्यन्ति वराहमहिषामिषैः। शशकूर्मयोस्तु मांसेन मासानेकादशैव तु ॥ संवत्सरन्तु गव्येन पयसा पायसेन च । वार्षीणसस्य मांसेन तृप्तिादशवाषिकी॥ कालशाकं महाशल्काः खड्गो लोहामिष मधु । आनन्त्यायैव कल्पन्ते मुन्यन्नानि च सर्वशः” इति । हारिणं गौरमृगमांसम् । और, मेषमांसम् । शाकुनं भोज्य पक्षिमांसम् पृषतश्चित्रमृगस्तस्य मांस पार्षतम्। एणः कृष्णमृगः, तस्य मांसमैणम् । रुरोमांसं रोरवम् । बहुविशेषाण्डो मृगविशेषो रुरुः । गण्डकः खड्गः । वाीणसस्य विष्णुधर्मोत्तरे लक्षणमुक्तम् । तथा हि- "त्रि:पिबन्त्विद्रियक्षीणं श्वेतं वृद्धमजापतिम् । वाीणसन्तु त प्राहुर्याज्ञिकाः पितृकर्मसु" इति । केचिदन्यथा वदन्ति- "कृष्णग्रीवो रक्तशिराः श्वेतपुच्छो विहङ्गमः । स वै वासॊणसः प्रोक्त इत्येषा नैगमी श्रुतिः" इति ।

·Samawe
श्राद्धसारे हविर्द्रव्य निर्गायः
अथवैवम्-
"त्रि:पिवन्त्विद्रियत्नीगं यथस्यायच तथा ।
रक्त वर्णेन राजेन्द्र छागं वाधीणसं विदुः" इति ।
तथा मार्कण्डेय
-
“यवत्रीहिसगोधूमास्तिलमुद्गाः ससर्षपाः ।
प्रियङ्गवः कोविदारा निष्पावाश्चात्र शोभनाः" इति ।
अत्र गोधूमास्त्वावश्यका:-
"अगोधूमन्तु यन्छाद्धं कृतमप्यकृतं भवेन्"
इत्यत्रिस्मरणात् ।
वापुपुराणे--
"बिल्लामलकमृद्वीकं पनसाम्रातदाडिमम् ।
पीयुः कालेयकातोटखराणां फलानि च ।।
कसेरुः कोविदारश्च नालकन्दस्तथा विसम् ।
कालेयं कालशाकञ्च सुनिषण्णं सुवर्चला ।
कट्फलं कौङ्कणी द्राक्षा लकुचं मोचमेव च ।
कर्कन्धुश्च कचोरश्च तिन्दुकं मधुसाह्वयम् ॥
वैकङ्कतं नारिकेलं शृङ्गाटकपरूसकम् ।
पिप्पली मरिचं चैव पटोलं बृहतीफलम् ॥
सुगन्धि शतकन्दं च कलायाः सर्व एव च ।
एवमादीनि चान्यानि स्वादूनि मधुराणि च ॥
नागरं चात्र वै देयं दीर्घमूलकमेव चेति ।
मृतीका द्राक्षा "मृद्वीका गोस्तनीद्राक्षे"त्यमरकोश [ २.५] ।

·५२ नृसिहप्रसादे आम्रातकमाम्रवृक्षसहशः पीतनाख्यो वृक्षः। "पीतन-कपीतनौ । पाम्रातक" इति तत्रैव (अ.२-४-२७ ) । अक्षोटः गिरिसम्भवः, पीयुः करारुजलकन्दो भद्रमुस्ता- ख्याकालेयको दारुहहिंद्रा,सुनिषगणं वितुन्नाख्यं शाकम् । “वितुन्नं सुनिषण्णकमिति शाकप्रक्रमेऽमरकोश उक्तवान् । कट्फलो लघु श्रीपर्णाख्यो वृक्षः। श्रीपर्णिका कुमुदिकेति । कौङ्किणी कोकणदेश प्रभवा द्राक्षा, लकुचो जंबीरफलतुल्यः सर्वफलवान् गुल्मविशेषः । मोचं कदलीफलं,कर्कन्धुर्वदरी,तिन्दुकः शितिसारकाख्यो वृतः । "तिन्दुकः स्फूर्जकः कालस्कन्धश्च शितिसारके" इत्यमर- कोशः। [ २.५] शृङ्गाटकं जलज त्रिकण्टक, बृहती कण्टकारिका । "निदिग्धिका स्पृशी व्याघ्रा बृहती कण्टकारिकेत्यमरः । [२५] तस्या. फलं बृहतीफलम् । बिल्वामलकादीनि प्रसिद्धानि । तथा ब्रह्माण्डपुराणे- प्रसाधिका प्रियङ्गश्च ग्राह्याः स्युः श्राद्धकर्मणि । एतान्यपि समानानि श्यामाकानां गुणैः स्तुतैः ।। कृष्णमाषास्तिलाश्चैव श्रेष्ठाः स्युर्नवशालयः । महायवा ब्रीहियवास्तथैव च मधूलिकाः ।। कृष्णाः श्वेताश्च लोहाश्च ग्राह्याः स्युः श्राद्धकर्मणि । राजमाषास्तथैवान्ये विवाः स्युः प्रयत्नतः ।। मसूराः शतपुष्पाच कुसुम्भं श्रीनिकेतनम् । वावातियवा नित्यं तथा दुर्लभका यवाः ॥

·या
श्राद्धसारे ग्राह्य हविर्द्रव्यनिर्णयः
तथा ब्रह्माण्डे--
"सैन्धवं लवणं चैव तथा मानससम्भवम् ।
पवित्रे परमे ोते प्रत्यक्षमपि नित्यशः" इति ।
तथा आदित्यपुराणे-
"मधुकं रामठं चैव कर्पूरं मरिर्च गुडम् ।
श्राद्धकर्मणि शस्तानि सैन्धव त्रपुसं तथेति ॥
अत्र मार्कण्डेय
"गोधूमैरिक्षुभिर्मद्गैः सतीनैः कनकैपि ।
श्राद्धेषु दत्तैः पीयन्ते मासमेकं पितामहाः ।।
विदार्यैस्तु परूषैस्तु विसः शृङ्गाटकैस्तथा ।
कम्बुकैश्च तथा कन्दैः कर्कन्धूवदरैरपि ।।
पालेवतैरारुकैश्च अनोटै पनसैस्तथा ।
काकोल्या क्षीरकाकोल्या तथा पिण्डालुकैः शुभैः ॥
लाजाभिश्च सधानाभिवपुसैश्चारु-चिर्भटे।
सर्वपाराजशाकाभ्यामिङ्गुदै राजजम्बुभिः ।
प्रियालामलकैर्मुख्यैः फल्गुभिश्च विलम्वकैः ।
वंशाङ्करैस्वालकन्दैश्चुक्रिकाक्षीरिकाधवैः ।।
वोचैः समोचैर्लकुचैः तथा चै बीजपूरकैः ।
मुञ्जातकैः पद्मफलैः भक्ष्यभोज्यैः सुसंस्कृतैः ।।
राजखाण्डवचोष्यैश्च त्रिजातकसमन्विन्वितैः ।
दत्तैस्तु मासं प्रीयन्ते श्राधेषु पितरो नृणामिति ।
विदारी कृष्णवर्ण भूकुष्माण्डफलम् । कम्बुकः कर्शराख्यशाक

·नृसिहप्रसादे कन्दः । मूरणः कन्दः, कर्कन्धः तिक्तकर्कटी, दीर्घछान्दसः । राजशाकं कृष्णसर्पपः, इङ्गुदस्तापसतरुः, फल्गुनि क्षुद्रामलकानि, क्षीरिका फलाध्यक्ष, राजखाण्डवः पानविशेषः, विजातक लवङ्गलातेजपत्राणि । कात्यायन: "अथ तृप्तिाम्याभिरोषधोभि सन्तृप्तिरारण्याभिर्वा तदलाभ मूलफलैरद्भिर्वा सहान्नेनोत्तरास्तर्पयन्ति गोऽउनमेषा आलब्धव्याः शेषानि क्रीत्वा लब्ध्वा वा स्वय मृताना वाऽऽहत्य" इति । देवल –'तृप्यन्ति मत्स्यौमासौ त्रीन्मासान् रुरुभिमुगैः। शाकुनैश्चतुरो मासान् पञ्च तृप्यन्ति पार्षतैः ।। शशैः पाण्मासिकी तृप्तिः कूमः स्यात्सप्तमासिकी । अष्टौ मासान् वराहेण नव तृप्यन्त्यजेन च ॥ दश माहिषमांसेन तृप्त्यन्त्येकादशाविकैः । तथा-"चतुरः शाकुनैः, पञ्चरौरवेण, पडणेन, सप्त काणेन, अष्टौ वाराहेण नव मेषमांसेन, दश माहिषेण, एकादश पार्षतेतेन" इति । तथा-अथातया तृप्तिः बालच्छागो मधु महाशको- वर्षासु मघासु च गजच्छायायाश्च तामूक्तफलाः, उस अनड्वान् , प्रालब्धाः कृतालम्भा ग्राह्याः । बौधायन --"अथ सतिलगोधूमशालिमुद्कृष्णामापश्यामाक- प्रियङ्गत्रीहिविकारांश्च दद्यात्" इति । "मुन्यन्नानि पयः सोमो मांस यच्चानुपस्कृतम् । अक्षारलवणं चैव प्रकृत्या हविरुच्यते" इति । .

·तथा च श्राद्धसारे ग्राह्य इविव्यनिर्णयः अनुपस्कृतमविकृतं पूतिगन्धादिरहितं मांसम् । अक्षारलवणस्तु उच्यते- "तिलमुगाहते शैव्यं सस्ये गोधूमकोद्रवो । धान्यकं देवधान्यं च शमीधान्यं तथैक्षवम् ।। स्विन्नधान्य तथा पण्यं मृलं क्षारगणः स्मृतः" इति । केचित्तु अत्र क्षारशब्देन सज्जीक्षारादिक पठन्ति । तदत्राग्राह्यम् , गोधूमप्रभृतीना महता प्रयासेन श्राद्रव्य- त्वेनोपपादितत्वात् , तस्मादन्यत्र सज्जीक्षारादिक लवण मत्र सामुद्रं सैन्धवं वा ग्राह्यं न कृत्रिमं ग्राह्यम् । ब्रह्माण्डपुराणे- "सामुद्रं सैन्धवं चैव प्रकृत्या हविरुच्यते । पवित्रे परमे ह्येते प्रत्यक्ष अपि सर्वदा" इति । अत्यत्तवचनं पवित्रत्वप्रतिपादनार्थ न पुनर्दानाय, दानं चौ- दनादिना संमिश्रस्यैवेति । आदित्यपुराणे- "मधुकं रामठं चैव कर्पूरै मरिचङ्गुडम् । श्राद्धकर्मणि शस्तानि सैन्धवं त्रिपुसं तथा" इति । त्रिपुसशब्देन कश्चित्सस्कारको द्रव्यविशेषः । रामठं हिङ्गु । "यत्किञ्चिन्मधुना मिश्रं गोक्षीरं घृतपायसम् । दत्तमक्षयमित्याहुः पितरः पूर्वदेवताः" इति । अत्र दध्यादिकं महता प्रयासेनापि गव्यमेवोपादेयम् , तदसम्भवे माहिषम् ।

·५६ नृसिंहप्रसादे त्रिकाण्डमण्डन.- "घृतार्थे गोघृतं ग्राह्यं तदभावे तु माहिषम् । आज वा तदलामे स्यात् इति शास्रविनिश्चयः" इति । अजाक्षीरसम्भूतमाजम् । क्षीरादिविषयेऽपि तेनैवोक्तम्- “यत्र मुख्यं दधि क्षीर तत्रापि तदलाभतः । अजादेः क्षीरदध्यादि ग्राह्यमेव न संशयः ॥ द्वौ मासौ मत्स्यमांसेन त्रीन्मांसान् हारिणेन तु । औरभ्रणाथ चतुरः शाकुनेनेह पञ्च तु ।। परमासान् मृगमांसेन पार्षतेनेह सप्त अष्टाणेन मासेन रौरवेण नवैन तु ॥ दश मासांस्तु तृप्यन्ति वराहमहिषामिषैः । शशकच्छपयोर्मोसं मासानेकादशैव तु ॥ संवत्सरं तु गव्येन पयसा पायसेन वा । वार्धाणसस्य मांसेन तृप्तिदश वार्षिकी । कालशाकं महाशल्काः खड्गं लोहामिषं मधु । आन्त्यायैव कल्पन्ते मुन्यन्नानि च सर्वश" इति । वाझुणसो रक्तवर्णद्धछागः । बै an- तदुक्तं विष्णुधर्मोत्तरे- "त्रिपिवं विन्द्रियक्षीण यूथस्याग्रसरं तथा । रक्तवर्ण तु राजेन्द्र छागं वाघीणसं विदुरिति । महाशल्को मत्स्यविशेषः । खङ्गः खङ्गमृगलोहो लोहितवर्णछागः ।

·श्राद्धसारे द्रव्यनियः ५७ याज्ञवश्क्य.- "खड्गामिषं महाशल्क मधु सुन्यन्नमेव च । लोहामिपं महाशाक मासं वाधाणसस्य च ।। यद्ददाति गयास्थश्च सर्वमानन्त्यमश्नुते । तथा वर्षात्रयोदश्यां मघामु च विशेषतः” इति । मधु माक्षिकम् । मुन्यन्न समारण्य नीवारादि । लोहस्तु छागः, तदामिषं लोहामिषम् । महाशाकं कालशाकम् । स्पष्टम- न्यत् । अत्र यद्यपि मांसमध्वादीनि सर्ववर्णानां सामान्येन श्राद्ध योग्यानि दर्शितानि तथापि पुलस्त्योक्ता व्यवस्था द्रष्टव्या- "मुन्यन्नं ब्राह्मास्यक्ति मास क्षत्रियवैश्ययोः । मधुप्रधानं शूद्रस्य सर्वेषामविवि यत्" इति स्मरणात् । अयं हि स्मृत्यर्थ -नीवारादि मुन्यन्नं यच्छ्राद्धयोग्यमभिहितं तद् ब्राह्मणस्य प्रधान समग्रफलदम् , यच मांस तत् क्षत्रि- यवैश्ययोः प्रधान, यत् क्षौद्रमुक्तं तद् शूद्रस्य, एतत् त्रितयव्यतिरिक्त यदविरोधि चाप्रतिषिद्ध वस्तु शाकादि, यच्च वि- हितं हविष्यं कालशाकादि, तत्सर्वेषां सर्वफलदं नतु ब्राह्मणस्य नी- वारादि द्रव्यमेव प्रधान, क्षत्रियवैश्ययोस्तु मासं प्रधानमित्युक्तं, तत्कथं, यतो ह्यविशेषेण मांसं श्राद्धादो विहितं तद् ब्राह्मणव्यतिरि- तानामेवेदमिति कश्चिनियमहेतुरस्ति येनेशी व्यवस्था भवेत् , अत्रा- भिधीयते सत्यमस्ति बहुषु ग्रन्थेषु श्राद्धादौ मांसोपादानं तद्यत्र भक्ष्य- क्या प्रवृत्चिस्तद्विषयमेवेत्यवगन्तव्यं, न सर्वविषय, लोकगहित्वात् ।

·५८ दृसिंहप्रसादे तदाह याज्ञवल्क्य. "कर्मणा मनसा वाचा यत्नाद् धर्म समाचरेत् । अस्वयं लोकविद्विष्टं धर्ममप्याचरेन तु" इति ॥ ततः श्राद्धे मांसविधानं क्षत्रियादिविषयं ज्ञेयम् । "विना मांसेन यच्छादं कृतमप्यकृतं भवेत् । तृप्यन्ति पितरो यस्मादलामे पायसादय" इति वचनं क्षत्रियादिविषय क्षेयम् । तथाऽव पितृगीता गाथा भवति- "कालशाकं महाशकं मांसं वाणसस्य च । विषाणवा ये खङ्गा आमूर्य तान् लभेमहि" इति । mes 'भक्ष्यं भोज्यं तथा पेयं यत्किचित् पच्यते गृहे । न भोक्तव्य पितॄणां तदनिवेद्य कथंचन ॥ यद्यद्ददाति विधिवत्सम्यक् श्रद्धासमन्वितः । तत्तत्पितॄणां भवति परमं प्रियमेव हि ॥ यवत्रीहिसगोधूमतिला मुद्गाः ससर्षपाः । प्रियङ्गवः कोविदारा निष्पावाश्चात्र शोभनाः ॥ अन्नमिष्ट हविष्यं च दद्यादक्रोधनोऽत्वरः इति । अन्न भक्ष्य-भोज्य-लेह्य-चोष्य-पेयात्मकं पञ्चविध दृष्टम् । यद् ब्राह्मणाय कर्ने पितृभ्यो रुचितं तत्तुस्यमानं हविष्यमनिषिद्धं च श्रादवियोग्यम् । व्रीहि-शालि-यव-गोधूम-मुद्ग-माष-मुन्यन्न- कालशाक-महाशल्क-एला-शुण्ठी-परिच-हिङगु-गुड-शर्करा- lanema ·श्राद्धसारे हविईव्यनिर्णयः ५६ कपूर-मैन्धव-साम्भर-पनस-नारिकेल-कदली-बदर-व्य- पयो-दधि-घृत-पायस-मधु-मास प्रभृति स्मृत्यन्तरप्रसिद्धं वेदित- व्यम् । पनसमिति कौऋणदेशप्रसिद्धः फलविशेषः । मुन्यन्नमिति यदफालकृष्टश्यामाकनीबारादि तदभिधीयते । नच वानप्रस्थप्रसिद्धम् । हविष्यमित्यनेनैवायोग्यस्य स्मृत्यन्तरप्रसिद्धकोद्रवममरचणक कुलित्य पुलक निष्पाव राजमाष वातांक बृहतीहयोदकी वंशाकुर पिप्पली वचा शतपुष्पोमा विहल कृत्रिमलवण माहिषचमरीक्षीर दधि घृत कवकादीनि निषिद्धानि । यान्यत्रापसिद्धानि द्रव्याणि तानि वैद्यकशास्त्रे द्रष्टव्यानि । क्रोधहेतुसम्भवेऽप्यक्रोधनः, अवरो- ऽव्ययः । देयमातृप्तेः शब्दात् यत् किचिदुच्छिष्यने तस्यात् । उच्छेषणस्य दासवर्गभागित्वात् । उच्छेपणं ब्राह्मणेषु विस- जितेषु निक्षेप्यं भूमौ । "उच्छेषणं भूमिगतमजिह्मस्याशठस्य च । दासवर्गस्य तत् पित्र्ये भागधेयं प्रचक्षते” इति मनुः (३२४६) अथ श्राद्धे वय॑द्रव्याणि । तत्र व्यास:- A "प्रश्राद्धेपानि धान्यानि कोद्रवाः पुलकास्तथा । हिङगुर्द्रव्येषु शाकेषु कालानलशुभास्तथेति ।। कोदवाः कोरदूषकाः । पुलकाः, छान्दसोज मध्यातरदीर्घा- भावः । संस्कारद्रव्येषु हिङगुद्रव्यमश्राद्धेयम् । कालः कृष्णाञ्जनः, अनलचित्रकः, शुभाः शुम्भाख्यः शाकविशेषः । एतानि शाका- दीनि न पाडेयानि ।

·६० सिहप्रसादे MARATHI - "मधुक रामठ चैव कपूर मरीचं गुडम् । इत्यादित्यपुराणे हिइगु द्रव्यस्य श्राद्धेयता अत्राश्राद्धेयता अतो विरोधः परस्परम् । अत्राभिधीयते--अतिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति नातिराने घोडशिनं गृह्णातीति वाक्यविहितयाः षोडशिग्रहणा- ग्रहणयोरिब विकल्प इष्यते । तथा विष्णुपुराणे- "श्राद्धे न देया पालक्या तथा निष्पावकोद्रवौ । ममूर क्षार वार्ताक कुलत्थ शप शिग्रवा" इति ॥ क्षारो यवक्षारादिः । भरद्वाज.- "मुद्गाढकोमाषवर्ज विदलानि दद्यात्" इति ।। मुद्गः कृष्णेतरो मापः कुलत्थानुपलक्षयति । तदुक्तं चतुर्विशतिमते- "कोठवा राजमाषाश्च कुलत्था वरकास्तथा । निष्पावाश्व विशेषेण पञ्चैतास्तु विवर्जयेत् ॥ यावनालानपि तथा वर्जयन्ति विपश्चितः । तैलमप्यापदि प्राज्ञाः सप्रयच्छन्ति याज्ञिकाः" इति । आपदि अन्यवस्त्वभावे यावनाल कञ्जिका तैलैरपि कार्येति । वरका वनमुद्गाः । प्रसिद्धमन्यत् । अत्र निष्पावनिषेधः कृष्ण- निष्पावविषयः । तथा च स्मृतिः- "कृष्णधान्यानि सर्वाणि वर्जयेच्छादकर्मणी"ति । ROUP Mode ·६१ श्राद्धसार हविव्यनिर्णयः निष्पावाचात्र शोभना" इति मार्कण्डेयपुराणवचनं तु कृपोतर- निष्पावविषयतया व्यवस्थापितं स्यान् । मरीचिरपि- "कुलत्थाश्चणकाः श्राद्धे न देयाश्चैव कोद्रवाः । कटुकानि च सर्वाणि विरसानि तथैव च" इति । तथा मदालसावाक्यम्- "यच्चोत्कोचादिना प्राप्तं पतिताद्यदुपार्जितम् । अन्यायकन्याशुल्कोत्थं द्रव्यं चात्र विवजितम् ॥ पित्रर्थ मे प्रयच्छ त्वमित्युक्त्वा यदुपाहृतम् । वर्जनीयं सदा सद्भिस्तत्तद्वै श्राद्धकर्मणि" इति ।। उत्कोचादिनेत्यत्रादिना स्तेयादिग्रहणम् । गोमिथुनादधिक कन्याशुल्कोमन्यायकन्याशुक्लात्थमत्र श्राद्धकर्मणि विगहितं विवर्जितम्। तथा- - "वेदविक्रयजं नेष्टं स्त्रिया यच्चार्जितं धनम् । न देयं पितृदेवेभ्यो यच्च क्लीवादुपाजितम्।" इति । विष्णुपुराणेऽपि । "भूस्तृणं सुरसा शिग्रुः पालङ्कया सृसुकं तथा । कूष्माण्डालाबुवार्ताककोविदारांश्च वर्जयेत्” इति । भूस्तृणो भूतृणः छान्दसत्वात् सुडागमः । उशना अपि-- "नालिका शणछत्राककुसुम्भालाबुविड्भवान् । कुम्भीकम्बुकवृन्ताककोविदारांश्च वर्जयेत्" इति ॥

·m
नृसिंहप्रसादे
वर्जयेद् गृञ्जन श्राद्धे काजिक पिण्डमूलकम् ।
करज येपि चान्ये वै रसगन्धोत्कटास्तथा" इति ।
दीर्घानाला नालिका अग्रभागेऽपल्लवा । शणछत्राकं
शिलीन्ध्रः, कुम्भी श्रीपणिका । कम्बुक वृन्तालाबुकम् । गृजनं
विषलिप्तशस्त्रहतं मृगमांसम् ।
तदुक्तम् ।
"विषलिप्तेन शस्त्रेण मृगो यः परिहन्यते ।
अभक्ष्य तस्य तन्मांस तद्धि वै गृञ्जनं स्मृतम्" इति ।
अथवा रक्तनाल गृञ्जनम् ।
तदुक्त सुश्रुते--
"रक्तनालं गृञ्जनकमिति । रक्तकन्दविशेषो गृञ्जनम् ।
स च पलाण्डुविशेषः । इदं गृञ्जनं सर्वथाऽभक्ष्यमेव ।
तथा पुराणे-
"लशुनं गृञ्जनं चैव पलाण्डुपिण्डमूलकम् ।
कलम्बान्यपि चान्यानि हीनानि रसगन्धतः" इति ।
केचित्तु शब्दार्थानभिज्ञा गृञ्जनभ्रान्त्या गाजरमभक्ष्यं मन्यन्ते
तद्विचारासहम् , भक्ष्यमूलेपु गाजरस्य पाठात् ।
तदुक्त ब्रह्माण्डपुराणे-
"चैककृतं नारिकेलं शृङ्गाटकपरूपको ।
पिप्पली मरीचं चैव कटपलं बृहतीफलम् ।।
नारङ्ग चात्र वै देयं दीर्घमूलकमेव वेति ।
तञ्च मूलकं चतुर्विधम् । यदवोचद्धन्वन्तरि.

·६३ श्रादसारे इविव्यनिर्णयः स्वप्रणीते आयुर्वेद निघण्टो- "मूलकं हरिपर्ण च मलिकानारसेवितम् । नीलकन्दं महाकन्द रुचिष्य हस्तिदन्तकम् ।। चाणक्य मूलकं चान्यच्छालेय मरुसभवम् । शाखामर्कटकं मिश्रं विष्णुगुप्तमनं तथा ।। चतुर्थमूलिकं चान्यनिर्दिष्टं तद्धि गाजरम् । पीतकं मधुरं स्वादु तच्च नारङ्गवर्णकमिति ॥ नन्वेतदेव गृञ्जनमिति चन्मेवम् । सुश्रुतकारादिभिर्गाजरा गृञ्जनस्य भेदेनाभिहितत्वात् । गृजन प्रकृत्य- "कन्दो महौषध, महाकन्दोऽन्यो, गृजनो दीर्घपत्रकः" इति । "पलाण्डुर्यवनेष्टश्च लाक्षाको द्रुद्रुमः स्मृतः । लशुनं दीर्घपत्रश्च पिच्छगन्धो महोषधम् ॥ करण्यश्च पलाण्डुश्च लताश्च परारिका । गृञ्जनो यवनेष्टश्च पलाण्डोर्दश जातयः" इति । तथाऽन्यत्र-- "तीक्ष्णो गृञ्जनको ग्राही पितृणां हितकृन्न सः" इति । तथा- "वर्णगन्धरसैस्तुल्यो गार्जारस्तु पलाण्डुना । पर्णायमूलसूक्ष्मत्वात् भिद्यतेऽसौ पलाण्डुत" इति ॥ ततः प्रद्वेषमात्रेण गाजरगृजनयोरभेद मन्यन्ते । राजनि- घण्टुसुश्रुतादिषु तु महान् भेदः । तथोक्त वाक्यमीमासायाम्-'रक्तनालं गृञ्जनकमिति सुश्रुतो- ·नृसिंहमसादे तनालविषये वाचकस्य गृजनशद्वस्यान्धपरम्परया मन्वादिना गाज- रमभक्ष्यं मन्यन्ते । उक्तं चैतद् बहु प्रायश्चित्ते । शख:-- "वर्जयेद् गृञ्जनं श्राद्ध काञ्जिका पिण्डमूलकम् । कलम्बां यानि चान्यानि हीनानि रसगन्धतः ॥ श्राद्धकर्मणि वयानि कारणं चात्र वक्ष्यते । पुरा देवासुरे युद्धे निर्जितस्य बलेः सुरैः ॥ ब्राह्मणेभ्यो विस्फुरन्तः पतितास्तोयविन्दवः । तत एतानि जातानि वानि श्राद्धकर्मणि ।। पिप्पली मरिचं चैव पटोल बृहतीफम् । वंशं करीरं सुरसं गर्जकं भूतृणानि च ॥ अवेदोक्ताश्च निर्यासा लवणान्यूषराणि च । श्राद्धकर्मणि वाणि याश्च नार्यो रजस्वला" इति । वंशः कुरीरः वंशाङ्कुरः । सर्जकं श्वेतकुठेरपत्रम् । अवे- दोक्ता वेदप्रतिपिद्धा निर्यासा व्रश्चनप्रभवाः । ऊपराणि कृतलव- णानि । रजस्वला दिनत्रयार्ध्वमनिवृत्तरजस्का । तथा योगीश्वर- "नालिका शणछत्राकं कुसुम्भालावुविड्भवान् । कुम्भी कंचुक-वृन्ताकं कोविदारांश्च वर्जयेत् । तथा कालमरूहानि पुष्पाणि च फलानि च । विकारवच्च यत् किञ्चित् प्रयत्नेन विवर्जयेत्” इति ।।

·श्राद्धसारे इविनिर्णयः ।
६५
६
तथाच स्मृत्यन्तरम्
"भक्षांश्च दधिनीपमातुलिङ्गकानि वर्जयेदिति ।
तथा भरद्वाज:-
"नक्तोद्धृतं तु यत्तोयं पल्वलाम्बु तथैव च ।
स्वल्पाम्बु कूष्माण्डफलं वज्रकन्दश्च पिप्पली ॥
तन्दुलीयकशाकं च माहिषं च पयो दधि ।
शैम्बिकानि करीराणि कोविदारं गवेधुकम् ॥
कुलत्थ शणजीराणि करम्भाणि तथैव च ।
अजादन्यद्रक्तपुष्प शिग्रुः क्षारस्तथैव च ॥
नीरसान्यपि सर्वाणि भक्ष्यभोज्यानि यानि च ।
एतानि नैव देयानि सर्वस्मिन् श्राद्धकर्मणि ॥
आविर्क मार्गमौष्ट्र च सर्वकशर्फ च यत् ।
माहिषं चामरं चैव पयो वर्ण्य विजानते ति ॥
BAR
"कृष्णाजाजी विटं चैव शीतपाकी तथैव च ।
वर्जयेल्लवणं सर्व तथा जम्बुफलानि च ॥
अवक्षुतावरुदितं तथा श्राद्धेषु वर्जयेत् ।
कृष्णाजाजी कृष्णजीरका, विटं विडाख्यं लवणम् ।
ब्रह्माण्डे-
"आसनारूढमनाचं पादोपहतमेव च ।
अमेध्यान्तर्गतैः सृष्टं शुष्कं पर्युषितं च यत् ।।
द्विः स्विन्नं परिदग्धं च तथैवागावलेहितम् ।
HDAMRIBER
8

·६ नृसिहप्रसादे शर्कराकीटपाषाणैः कचैर्यच्चाप्युपद्रतम् । पिण्याकगर्भितं चैव तथातिलवणं च यत् ॥ सिद्धाः कृताश्च ये भक्ष्याः प्रत्यक्ष लवणीकृताः । वाग्भावदुष्टाश्च तथा दुष्टैश्वोपहता अपि ॥ वाससा चावधूतानि वानि श्राद्धकर्मणि" इति । द्विःस्विन्न द्विपक्वं, परिदग्धमतिदग्धं, अग्रावलेहितं पूर्वमेवा- न्येनास्वादितं, मथितं विलोडितं निर्जलं द्रधि । सिद्धा भक्ष्या प्रामलकादयः । प्रत्यक्षलवणीकृताः भोक्तरि पश्यति लवणेन मिश्रिताः। RAI याज्ञवल्क्यः "सन्धिन्यनिर्दशावत्सागोपयः परिवर्जयेत् । औष्ट्रमकशकं स्त्रैणमारण्यकमथाविकमू” इति । या वृषेण सन्धीयते सा सन्धिनीत्युच्यते । अनिर्दशरात्राः, वत्सरहिताः । तासां गवा पयः परिवर्जयेत् । आरण्यकपयोनिषेध- स्तु आरण्यमहिपीपयोव्यतिरिक्तविषयः । "अनिर्दशाया गोः क्षीरमौष्ट्रमैकशकं तथा । आविकं सन्धिनीतीरं विवत्सायाश्च गोः पयः ॥ भारण्यानां च सर्वेषां मृगाणांमाहिषं विनाग इति मनुस्मरणात् । सन्धिनीक्षीरप्रभृति कामतो भत्तयित्वा त्रिरात्रमुपवासः । अ- कामतश्चेदहोरात्रमुपवासः । तदाह मनुः- "शेषेधूपवसेदहरिणति । mere ·mehta श्राद्धसार हविनिर्णयः ६७ तथा ब्राह्मपुराणे- "घृतात् फेन घृतान्मण्ड पाथूपमथ चागाः । सगुडं मरिचा तु तथा पर्युपित दधि। तथा तक्रमपेयं च नष्टस्वादं च फेनवत्" इति ।। घृतात् फेनं घृतादुधृत्य फेनमपेयं, वृताद्धृत्य मण्डं यत्तदपेयम् । आगोः प्रसवप्रभृत्यनिवृत्तरजस्काया गोः क्षीरमपे- यम् । गुडमरिचोपेत पर्युपितं दधि चापेयम् , यच्च बहुदिनस्थित्या दीर्ण स्फुटित, दीर्घकालस्थित्या यच्च नष्टास्वाद सफेन तच्च न पेयम् । तथा मनु:- "लोहितान् वृत्तवियांसान् व्रश्चनप्रभवांस्तस्था । शेलुं गव्यं च पीयूष प्रयत्नेन विवयेदिति (१०५) । लाक्षाप्रभृतयो लोहिता वृक्षनियांसा इत्यभिधीयन्ते लोहित- व्यवहरणात् । निर्वासतयाऽन्येपि पाटलश्वेतपर्णहिङ्गुकर्पूरप्रभृतयो- अतिषिद्धा इत्यवगम्यते । शेलुः श्लेष्मान्तकः । अभिनवं पयः पी- यूषः । “पीयूषोऽभिनवं पयः" इत्युक्तेः । तच्च नवप्रमूतायाः । तथाच हाति "न वटप्लक्षोदुम्बरदवित्थनीपमातुलिङ्गानि भक्षयेदिति । तथा भविष्ये- "लशुनं गृञ्जनं चैव पलाण्डे कवकानि च । वार्ताकं नालिकालाबु जानीयाज्जातिदूषितमिति । श्वेतकन्दः पलाण्डुविशेषः । नित्यमोजने तु वय॑तया उक्ताः शाका:।

·६८ तृसिंहप्रसादे RDHA पैठीनसिः- "वृन्ताकनालिकापौतीककुसुम्भाश्मन्तकाश्चेति । शाका न भक्ष्याः । वृन्ताकनिषेधस्तु श्वेतवृन्ताकविषयः । "कण्डूरं श्वेतवृन्ताकं कुम्भाण्डं च विवर्जयेदिति देवलस्मरणात् । कण्डूरा प्रादृषेणी तस्याः फलं कुम्भाण्ड कुम्भवद्वर्तुलं वृत्तालाबुसदृशम् । तथा स्मृत्यन्तरम्- "कुम्भाण्डं महिषीक्षीरमाढक्यो राजसर्षपाः । चणका राजमाषाश्च नन्ति श्राद्धमसंशयम् ।। पिण्डालुकं च तुण्डीरं करमर्दश्च कालिका । कूष्माण्डं बहुबीजानि श्राद्धे दत्वा बजत्यधः" ॥ करमर्दः सुषेणः, बहुबीजानि बीजपूरादीनि द्रव्याणि नित्य- भोजनेप्रतिषिद्धान्यपि श्राद्धे न देयानि । "क्षीरादि माहिषं वय॑मभक्ष्यं तच्च कीर्तितमिति षत्रिंशन्मतवचनात् । वशिष्ठः- "गोमहिष्याजानामनिर्दशाहानां पयो न पेयम्" । तथा गौतमोऽपि- "स्यन्दिनी-यमम्-सन्धिनीनां चेति क्षीरं न पेयमिति । स्यन्दिनी स्वयमेव तीरं प्रस्यन्दमाना प्रस्यन्दमानयोनिर्वा । यममूः प्रसूतयमला। mapan ·बौधायन "नीरमपेयं विवत्साया अन्यवत्सायाश्चति । जात्या विशुद्धमपि कृमिकीटकशादिसंसर्गमाहारं च वर्जयेन् । "विशुद्धमपि चाहारं मनिकाकृमिजन्तुभिः । केशरोमनखैवापि दृषित परिवर्जयेत्" इति देवलस्मरणात् । जन्तवोत्र मृता विवक्षिताः । केशादिपितमन्न पानीय वा सति सम्भवे वय॑म् । असम्भवे केशादिकमुद्धृत्य उदकंन संप्रोक्ष्य हिर- ग्यसंस्पर्शनं कृत्वा भुञ्जीत । "केशकीटावपन्न-विहत श्वभि- राघ्रातं प्रेषितं वाऽन्नं पर्युषितं गृध्रचाण्डालद्यवेक्षितमभोज्यमन्यत्र हिरण्योदकैः स्पृष्टादिति सुमन्तुस्मरणात् । कष्टायामापद्यपि श्वादिभिरवलोढ न भुञ्जीत- "अवलीढंच मार्जार वातकुक्कुटम्पर्कः । भोजनं नोपभुञ्जीत तदमेध्यं हि सर्वतः" इति देवलस्मरणात् । अन्यदपि स्मृत्यन्तरे वय॑तयाभिहितम्- "नापणीयमन्नमश्नीयात् न द्विपकं न पर्युषितम् । घृतं वा यदि वा तैलं विप्रो नाद्यान्नखन्युतम् ॥ यमस्तदशुचि माह तुल्यं गोमांसभक्षणेः । हस्तदत्ताश्च ये स्नेहा लवण व्यञ्जनानि च ॥ दातारं नोपतिष्ठन्ति भोक्ता भुञ्जीत किल्बिषम् । तथैकपाणिना दत्तं शूद्रदत्त न भक्षयेत्" इति । आपणस्थानप्रतिषेधो ब्राह्मणादिव्यतिरिक्तविषयः । " ·नृसिहप्रसाद तदुक्त शङ्खन- "अपूपाः सक्तबो धानास्तकं दधि घृतं मधु । एतत्पण्येषु भोक्तव्यं सान्द्रलेपो न चेद् भवेत्" इति ॥ तथा-पर्युषितमपि किचिद्भोक्तव्यम् । यथा- "अन्नं पर्युषितं भोज्यं स्नेहाक्तं चिरसस्थितम् ॥ अस्नेहा अपि गोधूमयवगोरसविक्रिया" इति । तथा देवल.. Wom "अभोज्यं प्राहुराहारं शुक्तं पर्युषितं च यत् । अपूपा यवगोधूमविकारा मण्डकादयः" ॥ वटका माषादिपिष्टमयाः प्रसिद्धाः ।पुनरपूपग्रहणं त्रीह्याद्यपूप- विकारोपादानार्थम् । कसरं तिलोदनम् । स्नेहसंयुक्तं घृतेन दध्ना वा ऽभिधारितम् । एतत् सर्वं पर्युषितं शुक्तव्यतिरिक्तं भोज्यम् । शुक्तमत्यम्लम् । "अत्यम्लं शुक्तमाख्यात निन्दित ब्रह्मवादिभिरिगति बृहस्पतिस्मरणात् । ततश्च शुक्तं स्वभावतो यदनम्लं केवलकालपरिवासेन द्रव्या- न्तरसंसर्ग कालपरिवासाभ्यां वा यदम्लीभवति पायसादि नद- ध्यादि तदभिधीयते । रात्र्यन्तरितं पर्युषितं, ततः शुक्तप्रतिषेधो दध्यादिव्यतिरिक्तविषयः। "दधि भक्ष्यं च शुक्तेषु सर्व च दघिसम्भवम् । रुच्यं सपकं भक्ष्यं स्यात् सर्वं युक्तमितिस्थितिरि"ति शङ्कस्मरणात् ।

·देवल:- "अभोज्यं प्राहुराहारं शुक्तं पर्युपित सदा । अन्यत्र मधुसक्तुभ्यां भक्तेभ्यः सपिषो गुडात्" । RTERSARE "नाद्याच्छास्त्रनिषिद्धं तु भक्ष्यभोज्यादिकं द्विनः" इति । अभोज्यमित्यनुवृत्तौ वसिष्ठ "अन्नं पर्युषितं कामं दध्ना घृतेन वाभिधारितमुपभुञ्जीत । अयमर्थः-दध्ना घृतेन वाभिधारितं सत्यपर्युपितमन्न काममश्नीयात् इति । उपभोजयेदित्यनुवृत्तौ- MDHANKARAN आपस्तम्व "उदकेऽवधाय परकृतान्नं पर्युषितमिति। यदा परानमुदकेव- धाय स्थापित तदा तदन्नं पर्युपितमपि उपभुञ्जीत । एवं च काञ्जिकं सम्पादयितुं तण्डुलप्रक्षालनोदके निहितस्याननिस्रावस्य रात्र्यन्तरि- तस्य पर्युषितत्वमभोज्यत्वं नास्तीति । तज्जातस्य काञ्जिकस्यापि अभोज्यत्वं नास्तीति मन्तव्यमिति । एवमेवाभिहित स्मृतिचन्द्रिका- कारैरपि । मनु:- "चिरस्थितमपि त्वायमस्नेहाक्तं द्विजातिभिः । यवगोधूमजं चैव सर्वा च रसविक्रियेति (४-२५)॥ यवगोधूमाक्ताः स्नेहसंयोगरहिता अपि अनेकरात्र्यन्तरिता द्विजातिभिर्भोज्याः पयोविकारा दध्यादयः । ततो मण्डकाः ·अथ सुवर्णादिशुद्धिः। नत्र मनु:- अग्नेश्चापां च संयोगात् हेम रूप्यं च निर्वभौ । तस्मात्तयोः स्वयोन्येव निर्णेको गुणवत्तर" इति । तथाच शातातपः- "सौवर्ण गजतं वापि शुद्धपात्रं तु न त्यजेत् । इतरेषां तु शुद्धिः स्यात्तापलेखन मार्जनैः ।। हाति. अद्भिः काञ्चनराजतशङ्खशुक्तीनां तद्गुणवर्णस्नेहवैवोपह- तानां यवगोधूमकलायमाषममर मुद्गगोमयचूर्णेमार्जनम् । ताम्रा णामम्ललवणाभ्यां कास्याना भस्मना, काष्र्णायसानां घर्षणै शै- लानां सिकताघर्षणैः. मणिमयानां शिलाघर्षणमार्जनैरिति । मनु:- "तेजसानां मणीनां च सर्वस्याश्ममयस्य च । भस्माना द्भिर्मदा चैव शुद्विरुक्ता मनीषिभिरिगति । "तथा राजतकांस्यानां त्रपूणां सीसकस्य च । शौचं यथाई कर्तव्यं क्षाराम्लोदकवारिभिः ॥ योगी-- "सौवर्णराजताब्ञानामूर्ध्वपात्रग्रहाश्मनाम् । शाकरज्जुमूलफलवासोविदलचर्मणाम् ।।

·श्राद्धसारे पात्रादिशुद्धिः ८१ " पात्राणा चमसानां च वारिणा शुद्धिरिप्यते ।। स्फ्यशूपांजिनधान्यानां मुसलोखलानसाम । चरुनुक्स्रुवसस्नेहपात्राएयुष्णेन वारिणा" इत्यादि । यज्ञाङ्गभूतं काष्ठं छुरिका शकटादि । स्पष्टमन्यत् । सौवर्ण सुवर्णविकारः, अजं शङ्खशुक्तिमुक्ताफलादि । ऊद्- पात्रं यागीयम् , उलूखलादिः । पेन्द्रादयो ग्रहाः पात्रविशेषाः । 'ऐन्द्र ग्रहं गृह्णाति, माहेन्द्र ग्रहं गृह्णाति' इत्यादिवाक्यप्रसिद्धाः । अश्मा दृषदादि आकादिमूलविदलनं वेणुदलादि च । चर्माजादेः। प्रणीतादीनि पात्राणि । होतृचमसादयश्चससाः । इमान्युढकक्षालनेन शुद्धयन्तीति । सुवर्णरजतमया अत्यन्तानुपहता अग्नावेव शुद्धयन्ति "अग्नेश्वापां च संयोगादिति स्मरणात् । संवर्तः-- -topam "विगमूत्रोपहतं कांस्यं श्वपाकोपहतं तथा । भूमौ निक्षिप्य तं पात्रं घर्षणेन विशुद्धयती"ति । मनु -"निर्लेपं काञ्चनं भाण्डमद्भिरेव विशुद्धती"ति ॥ "शूद्रोच्छिश्वपाकोपहतं कांस्यपात्रं दशवारं भस्मना मार्जितं शुद्धं स्यात्' इत्यापस्तम्ब । अत्यन्तोपहतौ घर्षणमेवाभिहितम् । ए' सर्वत्र न्यूनाधिकशौचकल्या न्यूनवपतिविषया इत्याव- रोधः सर्वत्र | बौधायनः- "तेजसाना विणमूत्राघुपहतौ पुनः करणं गोमूत्रे वा सप्तरात्रं परिवासनमिति । अत्र लेपनिहरणाशक्तो

·be
पुनः करणमन्यथा गोमूत्रे पास इति व्यवस्था । विष्णु :
"सूतिकाशवविरमत्ररजस्वलोपहतानि अग्निना शुद्धयन्ती।
ति । यावता न नश्यन्ति तापदाहिमयोगः ।
"दशाक्रेविशुद्धयन्ति" इति स्मरणमल्पोपइतिविषयम् ।
क्षारो भस्म, तेन दश वारं मानमभिमतम् । अपरो विशेषः।
"गण्डूष पादशौचं च न कुर्यात् कांस्थभाजने ।
षण्मासं तु विनिक्षिप्य पुनराकारमादिशेत्” इति ।
मनु:-
"द्रवाणां चैव सर्वेषा शुद्धिरुत्पवनं स्मृतम् ।
अपि शा घृतं क्षीरं स्नेहद्रव्यं पलाधिकम् ॥
प्रोक्षण संहतानां च दारवाणा च तक्षणम्।।
तथा-
लोहानां दहनाच्छुद्धिर्भस्मना गोमयेन च ।
दहनात् श्वसनाद्वापि शैलानामम्भसाऽपि वा ।।
काष्ठानां तक्षणाच्छुद्धिर्मद्रोमयजलैरपि। इति
"मधैः पुरीपैश्च ष्टीवनैः पूयशोणितैः ।
संसृष्टं नैव शुद्धयेत पुनः पाकेन मन्मयन"
इति मनुस्मरणात् ।
संहतपात्रे विशेष:-
"संहतानां तु पात्राणा यदद्यकमुपहन्यते ।
तस्यैव शोधनं प्रोक्तं सामान्यं द्रव्यशुद्धिकृत्" इति
Haryana

·श्राद्धमारे प्रनादिशुद्धिः ८३ मृभाण्ड मलोमहतं पुन. गुयेत् । “पुनः पाकान् महीमयम्" इति योगिम्भरण न । इति श्रीमल्लक्ष्मीनृसिहचगायुगल रामभ्रमरसकलभूमण्डलमण्डन- समस्तयवनाधीश्वरश्रीनिजामानमानसाम्राज्यधुरन्धरश्रीमन्म- हाराजाधिराजश्रोदलपनिराजविरचिते श्रीनृसिहप्रसादे श्राद्धसारे सुन दिद्धिनिर्णयः ।। খাদ্যুতি: मनु- देवद्रोख्या विवाहेपु.यो प्रसनेषु च । काकैः भिश्च यत् पृ८ नवम् न विवर्जयेत् ।। तन्मात्रमन्नमुद्धृत्य शेवं संस्कारमईतीति । देवद्रोणी देवयात्रा। मनु:- "पक्षिजग्धं गवाघ्रातमवधूतमवत्तम् । दूषितं केशकीटैश्च मृत नेपेश विशुद्धपति" इति । मुग्रहणमुदकादीनुपतन्नति । 'सलिलं भस्म मृद्वापिः' इति वचनात् ।। पक्षिजग्धं पक्षिक्षितम् , अवधूवत पक्षिभिरुन्क्षिप्य त्यक्तं वा । अवक्षुतं यस्योपरि कृत पाकोचरम् । कृमिकीटनिपाते इयं शुद्धिः। सहपाकश्चेत् परित्याग एव । ,

·नृसिंहप्रसादे
पराशर:-
"पक्वं द्रोणाधिक त्वन्न काकश्वायुपधातितम् ।
ग्रासमुद्धृत्य तन्मात्रं यत्तु लालाश्रितं भवेत् ॥
हेमोदकेन वाऽभ्युजेत् अलनेनाम्बुनाऽथवा ।
अग्निज्वालोपसस्पर्शात् सुवर्णमधुसर्पिषा ।
विप्राणा ब्रह्मघोषण पूत भोज्यं च तद्भवेदिति ।
षट्पञ्चाशदधिकपलशतद्वयं द्रोण उच्यते ।
"अन्नमेकाहिक पक्वं श्वकाकाथुपघातितम् ।
केशकीटावपन्नं च तदप्येवं विशुद्धयति ।
क्रीतस्यापि विधिदृष्ट एवमेव मनीषिभिरिति जमदग्निवचः
स्वल्पविषयम् ।
अथ द्रवद्रव्यशुद्धिः।
--
तत्र मनु
द्रवाणां चैव सर्वेषा शुद्धिरुत्पवनं स्मृतम् ।
प्रोक्षणं संहतानां च दारवाणा च तक्षणम्" इति ॥
तथा
prade
द्रवाणां प्लावनेनैव घनानां प्रोक्षणेन च ।
छागेन मुखसंस्पृष्टमन्नं तच्छुचितामियात् ।।
पर्पवटकादयो धना उच्यन्ते । द्रवद्रव्यं गोरसः ।
श्रपणं घृततैलानां प्लावनं गोरसस्य च ।
भाण्डानि प्लावयेदद्भिः शाकमूलफलानि च" इति ।

·श्राद्धसारे द्रवद्रव्यशुद्धिः "उत्पवनं पूर्वभागस्थितस्य कस्य चिदशस्यापनयनम् । अधिक- परिमाणवतां प्लावनं द्रवाणा त्याग' इति । तत्र प्रकार घृततैला दीनां काकायुपहतानां प्रस्थमात्रपरिमाणाना किंचित् दूरीकृत्य दभैः पवमानः सुवर्जन इत्यनुवाकेन शुद्धिः स्यात् । स्वल्पानां त्याग एव। संहतानां कठिनानामामिक्षादीनामुपहतप्रदेशत्यागेन प्रो- क्षणाच्छुद्धिः । आधारभाण्डे स्थितं गोपय आदि न दुष्यति । "आधारदोषे तु नयेत् पात्रात् पात्रान्तरं द्रवम् । घृतं तु पायस क्षीरं तथैवेचुरसो गुडः ।। शूद्रभाण्डस्थितं तर्क तथा मधु न दुष्यति" इति स्मरणात् ।। यम. "आममांसं घृतं चौद्रं स्नेहाश्च फलसम्भवाः । म्लेच्छभाण्डस्थिता दृष्या निष्क्रान्ताः शुचयः स्मृताः" इति । इदं च द्रोणाधिकद्रव्यविषयम् । देशकालाद्यपेक्षया अल्पमप्य- त्याज्यमदुष्टत्वात् । शङ्खः "निर्यासानां गुडानां च लवणानां तथैव च । कुसुम्भकुड्डुमाना च ऊर्णाकासयोस्तथा ॥ विशेषात् कथिता शुद्धिरित्याह भगवान् यमः" । निर्यासा हिडप्रभृतयः। इज स्वल्पपरिमाणविषयम् , बहूनां तु चाण्डालादिस्पर्शेऽपि प्रोक्षणेनैव शुद्धिः। अत्यल्पानां परित्याम एक, तदपि देशकालाद्यपेक्षया परित्याज्यम् ।

·ད नृसिन्प्रसादे मृत्पर्णतणकाष्ठानां चाण्डालस सोमर्यमारुतैः शुद्धिः । पुस्तकशुद्धिः प्रोक्षणेन । पर्णानामद्भिः प्रक्षालनं, सकृदुपभुक्ताना तूत्सर्ग एव कर्तव्यः, पुष्पफलानां द्विःकरावधूननं प्रक्षालनमभ्युक्षण- मिति केचित् । असंस्कृतभूमिव्यस्तानां प्रक्षालनमेव, परोक्षाहतानामभ्युक्ष- णम् । द्रव्यहस्तस्योच्छिष्टपणे मनूक्तो विशेष:- "उच्छिष्टेन तु सस्पृष्टो द्रव्यहस्तः स्थञ्चन अनिवायैव तद्रव्यमाचान्तः शुचितामियात्" इति । व्यासः "रथ्याकर्दमतोयानि तावत्पथि तृणानि च । मारुतेनैव शुद्धयन्ति पक्वेष्टकचिताने च" इति । NSAR इति श्रीमल्लक्ष्मीनृसिहचरणसरोहभ्रमरसकलभूहण्डजमण्डनसम- स्तमवनाधीश्वरश्रीनिजामसाइसमस्तसाम्राज्यधुरन्धरश्रीमन्महा- राजाधिराज श्रीदलपतिराजविरजिते नृसिहप्रसादे श्राद्धसारे द्रवद्रव्यशुद्धिः । अथ धान्यादिशुद्धिरभिधीय तत्र विष्णु - "असिद्धस्यान्नस्य मध्ये यावदुपहतं तावदेव परित्यज्यावशिष्टं ग्राह्यम् । सतुषस्य कण्डनप्रक्षालने विधेये । "ग्रीहयः प्रोक्षणादद्भिः शाकमूलफलानि च ।

·नृसिंहप्रसादे - दाहछेदो अत्यन्तोत्तमविषयौ दरिद्रस्यानुत्तमेष्वपि छेदादिना शुद्धिः। योगी- "प्रोक्षणं संहतानां च बहूनां धान्यवाससाम्" । स्मृत्यन्तरे- "वस्नधान्यादिराशीनामेकदेशस्य दूषणम् । तावन्मानं समुद्धृत्य शेष प्रोक्षणमहति ॥ शेषं प्रोक्षणमर्हतीत्युक्तेः उद्धृतमुपहतं प्रोक्षितं शुद्धं भवतीति प्रतीयते । यदा हि राशीकृतानां सर्वेषामपि स्पर्शो भवेत् तदा प्रो. क्षणादेव शुद्धिः । यदा बहूना स्पर्शोऽल्पानामस्पर्शः तदा सर्वेषां प्रक्षालनमेव शुद्धः कारणम् । राशेर्वहुत्त्वं च पुरुषग्राह्यभाराधि- कत्वम् । योगी Baramauda "शोषैरुटकगोमूत्र शुद्धयत्याविककौशिकम् । सश्रीफलैरंशुघटं सारिष्टं कुतुपं तथा" ॥ गौरसर्षपैः क्षौममिति शेपः । अक्षारमृदुलै कौशिकं शुद्धय- ति, कुतुपः पर्वतच्छागलोमनिर्मितः कम्बलः । अरिष्टफलं केतकं, श्रीफलं विल्वफलम् । इयं शुद्धिरधिकोपघाते वेदितव्या । अल्पे प्रोक्षणस्यैव युक्तत्वात् । देवल "ऊकौशेयकुतुपशणक्षौमदुकूलकाः । अल्पशौचाद् भवन्त्येते शोषणमोक्षणादिभिः ॥ - ·i श्राद्धमारे पात्रादिशुद्धिः तान्येवामध्ययुक्तानि नालयेन्योधनः स्वकैः । तूलिकामुपधानं च पुष्परक्ताम्वर नथा ॥ शोषयित्वाऽतपे किञ्चित्करः मम्माजयेन्मुः। यचापि वारिणा प्रोक्ष्य निनियुञ्जीन कर्मणि ।। तान्यायनिनलिष्यतिनमा गिनन । पुष्परक्ताम्बरमिनि प्रक्षालनेन सह रागरक्तापलक्षणम् । ततश्च यत्प्रक्षालनेन विनष्टरागं न स्यात् प्रक्षालनेनाविनष्ट- रागं तदातपशोषणादिना शोष्यं , वनसहितस्यैव नामरुवस्पर्श- ऽवगाहनम् , अधस्तापक्षालनम् . संहतानां प्रोक्षणमिति शङ्खः । यन्त्रादुत्तोर्णानामहतनवानां वस्त्राणामभ्युक्षणम् । इति श्रीमल्लक्ष्मीनृसिहचरणसरोरुहभ्रमरसकलभूमण्डलमण्डननि- जामसाहसमस्तधुरचरश्रीमन्माराजाधिराजश्रीदलपतिराजविरचिते श्रीनृसिंहप्रसादे श्राद्धसारे वस्त्रशुद्धिः । अथ देहशुद्धिरभिधीयते । तच्च शरीरं ध्यानज्ञानतपोऽग्न्याहारराहित्यादिना शुध्यति । तदुक्तं मनुना (अ. ५. १०५-१०६)- "ज्ञानं तपोऽग्निराहारो मृन्मनो वायुपाञ्जनम् । वायुः कर्माकंकालौ च शुद्धः कर्तृणि देहिनाम् । १२

·श्राद्धसार शुद्धचरवादः
६१
"नारीणा चैव वन्साना शकुनीना गुनां मुखम् ।
रतो प्रस्रवणे वृक्षे मृगयाया सदा शुचि ॥
तथा-
"आकराः शुचयः सर्वे शकुनिः फलपातने ।
श्वा मृगग्रहणे मेभ्यः स्त्रोमुन्वयु च वारुणीति ॥
स्त्रीमुखेष्विति पीतमद्याया अपि ब्राह्मणभायायाः । शूद्रायां
बुद्धिपूर्वकं गन्धस्वासादनपूर्वकं गवरसास्वादन वर्जितम् । मुखं
रतिसमये संस्पर्शेऽपि शुद्धमिति ।
यम:-
"अपूपाः काञ्चनं गावः स्त्रीमुव नपं जलम्
न दूषयन्ति विद्वासो यःषु चसम यथा ।।
मुखतो गौरमेध्या तु मध्येऽजो मुखतस्तथा ।
पृष्ठतो गोर्गजः स्कन्धे सर्वतः स्त्री शुचिस्तथेति ।।
मनु:-
"अदुष्टाश्च तथा धारा वानोड्ताश्च रेवणः ।
स्त्रियो वृद्धाश्च वालाश्च न दुष्यन्ति कदाचन" इति ।
मनु:-
"मक्षिका विद्युपश्छाया गोश्वः सूर्य एव च ।
राजा भूर्वायुरग्निश्च स्पर्शे मेध्यानि निदिशेत्" इति ।
अत्र मक्षिकाग्रहणेन अवर्जनीयस्पशा दंशादय उपलक्ष्यन्ते ।

·वृसिंहप्रसादे अत्रिः-- "मधुपर्के च सोमे च अप्सु प्राणाहुतीषु च । नोच्छिष्टस्य भवेदोषस्त्वत्रेश्च वचनं तथेति ।। अप्सु इति भोजनोत्तरममृतोपस्तरणमसीत्यमृतीकरणार्थ या आपो गृह्यन्ते तास्विति यावत् । मधुपर्कादिषु मन्त्रोच्चारणे कार्ये उ- च्छिष्टदोषो न हि । तथा- "ताम्बूलेनुफले चैव भुक्तस्नेहावशिष्टके । दन्तलग्नस्य संस्पर्शे नोच्छिष्टो भवति द्विजः ॥ त्वग्भिः पत्रैर्मुलफलः तृणुकाष्ठमयैस्तथा । सुगन्धिभिस्तथा द्रव्योंच्छिष्टो भवति द्विज" इति । उच्छिष्ट इति आचमनाहप्रायश्चित्तयुक्तः स उच्यते । द्रव्यं च भक्ष्यभोज्यादि। आचमनविधावेवं युक्तम्।प्रामणिबन्धं पाणी प्रता- ल्याविति। यदि कश्चिद् द्रव्यहस्त उच्छिष्टस्पृष्टस्तदा तदा द्रव्यं निधा- यैवाचननं कर्तव्यम्। तत्राय भावः-यथा पुरुषाशौचसम्बन्धात् द्रव्य- मशुचि सम्भवति तथैव तच्छौचसम्बन्धाच्छुचि भवतीति । न चात्र द्रव्यं निधायाऽऽचामेदिति गौतमवाक्यविरोधः । गरीयो द्रव्यं निधा- याचामेदित्येवं परत्वात् । ततश्च गरीयो निधायान्यदङ्गस्थं कृत्वाऽऽ- चामेदिति शास्त्रार्थः। तथा- - "दधि सपिः पयः क्षौद्रं भाण्डदोषो न विद्यते । मार्जारश्चैव दर्वी च मारुतश्च सदा शुचि ॥

·श्राद्धसारे श्राद्धभेदः तथा- HOREA "माजारनकुलो स्पृष्टौ शुद्धाश्च मृगपक्षिणः" इति । कर्मणि मार्जारस्पर्शे स्नानम् । ततश्च अदृष्टापहनी न दोषः । इति श्रीमल्लक्ष्मीनृसिंहचरणयुगलसरोरुहभ्रमरसकलभूमण्डलमण्डन- समस्तयवनाधीश्वरश्रीनिजामसाहसमस्तसाम्राज्यधुरन्धर श्रीमन्म- हाराजाधिराजश्रीदलपतिराजविरचिते श्रीनृसिहप्रसादे श्राद्धसारे धान्यशुद्धिः॥ तत्र श्राद्धं द्विविधं पार्वणमेकोदिष्टं च । तत्र पार्वणं नाम यत्र पुरुषत्रयमुद्दिश्य क्रिया तत्पार्वणम् , एकपुरुषोद्देशेन क्रियमाण- मेकोद्दिष्टम् । एतद् द्विविधमपि त्रिविधं, नित्यं नैमित्तिकं काम्यं च। तत्र जीवनोपाधितया विहित नित्यं यथा दर्श विहितममावास्याश्रा- द्धम् इति । अनियतनिमित्तकं नैमित्तिकं यथा चन्द्रोपरागादौ विहि- तम् । कामनानिमित्ततया विहित काम्यं यथा तिथिनक्षत्रादिषु । पुनदशधा नित्यनैमित्तिककाम्यवृद्धिश्राद्धसपिण्डपार्वणगोष्ठीशुद्धय- र्यकाङ्गदैविकयात्रापुष्टपर्थानि । तथोक्तं विश्वामित्रेण- "नित्यं नैमित्तिकं काम्यं वृद्धिश्राद्धं सपिण्डनम् । पार्वणं चेति विज्ञेयं गोष्ठयां शुद्धयर्थमष्टमम् ।।

·नृसिहप्रसादे
कमाङ्ग नवग मोक् दैविक दशमं स्मृतम् ।
यात्रास्वेकादशं प्रोक्तं पुष्टयर्थ द्वादशं स्मृतम्" ।
इत्येते द्वादश भेदास्तेप्चेवान्तर्भूता इति माधवाचार्यः । पृथगेवैते
इति स्मृतिरत्नावलीकारा.-तल्लक्षणमाह पारस्कर
"अहन्यहनि यच्छ्राद्धं तन्नित्यमिति कीतितम् ।
वैश्वदेवविहीनं तु अशक्तावुदकेन तु ॥
एकोद्दिष्टं तु यच्छ्राद्धं तन्नैमित्तिकमुच्यते ।
तदप्यदैविक इयमयुग्मानाशयेद् द्विजान्" ॥
काम्यमभिलषितार्थसिद्धयर्थमनुष्टीयमानम् । पुत्रजन्मविवा-
हादौ क्रियमाणं वृद्धिश्राद्धमित्युच्यते । सपिण्डीकरणं सपिण्डनम् ।
प्रतिपर्व क्रियमाणं पार्वणम् । गठ्यामिति गोष्ठे क्रियमाणम् ।
तदाह वृद्धवशिष्टः-
"अभिप्रेतार्थक काम्य श्राद्धं पार्वणकं स्मृतम् ।
पुत्रजन्मविवाहादौ दृद्धिश्राद्धमुदाहृतम् ।।
नवानीतार्घपात्रं च पिण्डं च परिकीर्तितम् ।
पिण्डपात्रेषु पिण्डेषु सपिण्डीकरणं तु तत् ।
नवानीतापात्रमिति निरन्तरप्रेतार्थ पात्रमिति यावत् ।
पिण्डशब्दस्तूभयलिङ्गः । गृहात् पिण्डं पततीति प्रयोगदर्शनात् ।
"प्रतिपर्व भवेद्यस्मात् तेन स द्विजसमैः ।
प्रोच्यते पार्वणश्राद्धं मासिकं कैश्विदिष्यते" ॥
मासि मासि भवं मासिकमिति यावत् ।
“गोष्ट्या यत् क्रियते श्राद्धं गोष्ठीश्राद्धं तदुच्यते ।

·" D- श्राद्धसारे बबादिशुद्धिः बहूना विदुपांगला समात्र पितृतमये ।। एतच्च पृथकपा गनुरदेशात समष्टर स्यान्याव्यत्वान् यतो बहूनां विदुषां यत् श्राद्धम्य वय अधिने पृथपाकसाधन- साममीरहिताना तीर्थेऽनुनप्ताना श्राद्धकरणायुक्ताना द्रष्टव्यमिति । प्रचेता "यथाशक्त्याभिरूपाणां ब्राह्मगाना च भोजनम् । शुद्धर्थमिति तत् प्रोक्तं श्रादं पार्वणवत कृतम् ॥ शुद्धर्थमिति चीर्णप्रायश्चितस्य ब्राह्मण भोजनानन्तर वचनादात्मनः शुद्ध्यर्थम् । अभिरूपपदं पूर्व व्याकृतम् । कमाङ्गमिति यागादौ क्रियमाणम् । दैविकमिति देवानद्दिश्य क्रियमाणम् । यात्राश्राद्ध- मिति विनिर्गमनसयये क्रियमाणम् । तदाह पारम्कर "निषेककाले सोमे च सीमन्तोन्नयन तथा। ज्ञेयं पुंसवने श्राद्धं कर्माङ्ग वृद्धिवत् कृतम् ॥ निषेको गर्भाधानम् । सीमन्नोनयनपुंसवनग्रहणमुभयसंस्कार- प्रतिपयर्थम् । चशब्देन जातकर्मादिकेवलपुरुषसंस्कारगुणो लभ्यते। सोमग्रहणं दर्शपूर्णमासाद्यर्थम् । वृद्धिवदित्यनेन नवदेवत्यम् । "देवानुद्दिश्य क्रियते यत्तद् दैविकमुच्यते । हविष्येण विशिप्टेन द्वादश्यादिषु यत्नत" ॥ हविष्येणेति व्रीहियवशालिमुद्गरूपेण । विशिष्टेनेति । एतदेव तस्य विशिष्टत्वं यत् पायसघृतशर्करादध्यादियुक्तत्वम् । द्वादशी दशम्यादितिथीनुपलच यति । आदिशब्दो भानुवारादीन् । "गत्वा देशान्तरं यस्तु श्राद्धं कुर्यात्तु सर्पिण ।

·नृसिंहप्रसादे ततश्च गयाद्यर्थ mmon यात्रार्थमिति तत् प्रोक्तं प्रदेशे च न संशयः" !! गत्वा देशान्तरमिति यद्यपि अविशेषेणाश्रावि तथापि स्मृत्यन्तरोक्तविशेपदर्शनेन सामान्य विशेषे उपसंहियते। तदुक्तम्- "उद्यतस्तु गयां गन्तुं श्राद्धं कृत्वा विधानतः । विधाय कर्पटीवेषं ग्रामस्यापि प्रदक्षिणम्" इति । गयेत्युपलनणं सिहस्थगोदायात्रादेः । गच्छतो नेतरोति परिसंख्यया व्याख्यया परितोषः। इदं च श्राद्ध मत्यने विशदतरमुपपादयिष्यते । सपिषेति केवलेन तेनैव द्विजसप्तरु- त्पादयितुमशक्यत्वात् । अतस्तद्युक्तं कर्तव्यमित्यर्थः । क्रियमाण- मत्र श्राद्धं नवदेवत्य कर्तव्यम्। निर्गमे च गयाया प्रवेशे च कर्तव्यम्। तथोक्तम्- "शरीरोपचये श्राद्धमर्थोपचय एव वा । पुष्टयर्थमिति यत् प्रोक्तं श्राद्धं पार्वणवत् कृतम्" ॥ शरीरोपचय इति तदुपचयार्थ रसायनायुपक्रमे तदुपचये वा जाते रसायनौषधादेः सिद्धौ जातायां वा । अर्थागमे वा जाते इति अर्थोपचये महालाभे निधिरूप्यादिलाभ इति यावत् । तत्र विष्णुधर्मोत्तरे- "दक्षिणाप्रवणे देशे तीर्थादौ वा गृहेऽपि वा। भूसंस्कारादिसंयुक्ते श्राद्धं कुर्यात् प्रयत्नतः" इति । देवर्षिसिद्धतापसादिसेवितमुदकं तोर्थमित्यभिधीयते । गो- मयादिनोपलेपो भूसंस्कारः । आदिशब्देनाशुचिद्रव्यापसारणम् । तदुक्तं मनुनाऽपि । “शुचिदेशे विविक्तं तु गोमपेनोपलिप्य च ।

·श्राद्धसारे श्राद्धदेशः Sarma शरीरोपचये इति तदुपचयार्थरसायनाधुपचये वा जाते रसा- यनौषधादेः सिद्धो जाताया वा । अर्थागमे वा जात इति । अर्थो- पचये महालामे निधिरूप्यादिलाभ इति यावन् । तत्र विष्णुधर्मोत्तरे "दक्षिणाप्रवणे देशे तीर्थादौ वा गृहेऽपि वा । भूसंस्कारादिसंयुक्त श्राद्ध कुर्यात् प्रयत्नतः" इति । देवर्षिसिद्धतापसादिसेवितमुदकं तीर्थमित्यभिधीयते । गोमया दिनोपलेपो भूसंस्कारः। आदिशब्देनाशुचिद्रव्यापसारणम् । त- दुक्तं मनुनापि- "शुचिदेशे विविक्ते तु गोमयेनोपलिप्य च । दक्षिणाप्रवणे चैव प्रयत्नेनोपपादयेत् ॥ कृमिकीटाधुपहतं देशं श्राद्धे विवर्जयेत् । तथा मार्कण्डेयः "वळ जन्तुमयी रूक्षा क्षितिर्दुष्टा तथाऽग्निना । अनिष्टदुष्टशब्दोगा दुर्गन्धा श्राद्धकर्मणीति । तदाह दक्षः- "ऋतकृमिहतं क्लिन संकीर्णानिष्टगन्धकम् । देश त्वनिष्टशब्दं च वर्जयेच्छाद्धकर्मणी"ति ।। क्लिन सम्पृक्त सङ्कीर्णमन्यैः सङ्कीर्णम् । HOUR ne Dawu- तथा शङ्ख. "गोगवाश्वादिपृष्टेषु कृत्रिमायां तथा भुवि । न कुर्याच्छाद्धमेनेषु परक्यासु च भूमिषु" इति ।

·नृसिहप्रसादे कृत्रिमायां वेदिकादो, पारक्यासु परपरिगृहीतासु । ताश्च गृह- गोष्ठारामादयः न पुनस्तीर्थादिस्थानानि । आदिपुराणे च- "अटवी पर्वताः पुण्या नदीतीराणि यानि च । सर्वाण्यस्वामिकान्याहुनहि तेषु परिग्रह" इति । "वनानि गिरयो नवस्तीर्थान्यायतनानि च । देवाखातं च गांश्च न स्वामी तेषु विद्यते' इति । अथ श्राद्धप्रदेशा। तीर्थक्षेत्रविशेषेषु कृतं श्राद्धमतिशयफलदंभ- वतीत्यवसीयते । ASSES तथाच व्यास "पुष्करेष्वक्षयं श्राद्धं जपहोमतपांसि च । महोदधौ प्रयागे च काश्या च कुरुजाङ्गले"॥ तथा देवल:- "श्राद्धस्य पूजितो देशो गया गङ्गा सरस्वती । कुरुक्षेत्र प्रयागं च नैमिषं पुष्कराणि च ॥ नदीतटेषु तीर्थेषु वनेषु पुलिनेषु चे"ति । . "गङ्गायमुनयोस्तीरे पयोष्ण्यमरकण्टके । नर्मदाबाहुदातोरे च भृगुतुङ्गे हिमालये ।। गङ्गाद्वारे प्रयागे च नैमिषे पुष्करे तथा । सनिहत्यां गयायां च दत्तमक्षयतां व्रजेत् ।।

·श्राद्धसारं श्राद्धदेशः
तथा गुरु:--
"कावन्ति पितरः पुत्रान्नरकायातमीरवः ।
गया यास्यति यः कश्चिन् सोऽस्मान् सन्तारयिष्यति ॥
करिष्यति वृषोत्सर्गमिष्टापूर्न करिष्यति ।
पालयिष्यति वृद्धत्वे श्राद्धं दास्यनि चान्वहम् ।।
गयाया धर्मपृष्टे च सदनि ब्रह्मणस्तथा ।
गयाशी वटे चैव पितॄणा दत्तमक्षयमिनि ॥
तथा ब्रह्माण्डेऽपि-
"नदीसमुद्रतीरे वा हृद गोष्ठे च पर्वते ।
समुद्रगानदीतोये सिन्धुसागरसङ्गमे ।
नद्यो सङ्गमे राजन् शालग्रामशिल.न्तिके।
पुष्करे वा कुरुक्षेत्रे प्रयागे नैमिषेऽपि वा।
शालग्रामे च गोकर्णे गयाया च विशेषतः ।
तीर्थेष्वेतेषु यः श्राद्ध पितृभक्तिसमन्वितः ॥
करोति विधिवन्मर्त्यः कृतकृत्यो विधीयत" इति ।
तथा विष्णुरपि-
"गयाशीर्येऽक्षयवटेऽमरकण्टकपर्वते ।
यत्र वचन नर्मदातीरे यमुनातीरे गङ्गायां विशेषतो गङ्गाकु-
शावर्ते विल्वके नीलपर्वते उजले भृगुतुङ्गे केदारे महालये मल्लि-
कायां सुगन्धायां फल्गुतीर्थे महागङ्गायां तण्डुलिकाश्रमे कुमारधरा-
या प्रमासे यत्र वचन सरस्वत्या विशेपतो नैमिषारण्ये वाराणस्या-
मगस्त्याश्रमे कण्वाश्रमे कौशिक्यां सरयूतोरे शोणस्य ज्योतिरयोध्या-

·१००
नृसिंहमसादे
याश्च सङ्गमे श्रीपर्वते कालोदके उत्तरमानसे वडवायां सप्तौ विष्णु.
पादस्वर्गमार्गप्रदेशे गोदावों गोमत्यां वेत्रवत्यां विपाशायां वितस्ता-
या शतद्रुतीरे चन्द्रभागायामैरावत्या सिन्धोस्तीरे दक्षिणे पञ्चनदे
मानसे चैवमादिप्वन्येषु तीर्थेषु सरिद्वरासु सङ्गमेषु प्रभवेषु पुलिनेषु
प्रस्रवणेषु पर्वतनिर्झरेषु वनेषु वनोपवनेषु च गोमयेनोपलिप्तेषु गृहेषु
मनोडेषु चेति । अत्र पितगाथा भवति-
"कुलेऽस्माकं स जन्तुः स्यात् यो नो दद्याज्जलाञ्जलीन् ।
नदीषु बहुतोयासु शीतलाशु विशेषतः ।।
अपि जायेत सोऽस्माकं कुले कश्चिन्नरोत्तमः ।
गयाशी वटे श्राद्धं यो नः कुर्यात् समाहितः ।।
एष्ट-या बहवः पुत्रा योकोऽपि गयां व्रजेत् ।
यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत्" ।।
गयाशीर्षप्रमाण चादिपुराणेभिहितम् ।
"पञ्चकोशं गयाक्षेत्र क्रोशमेकं गयाशिरः।
महानद्याः पश्चिमेन यावद् गृध्रेश्वरो गिरिः ।।
उत्तरे ब्रह्मकुण्डस्य यावदक्षिणमानसम् ।
एतद् गयाशिरो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्" इति ।
तथा-
-
"द्रोणीवाटनदीधारा सरः शोणनद तथा
द्वारिका कृष्णतीर्थं च तथाऽर्बुदसरस्वती ।।
नदी मणिमती नाम तथा च गिरिकर्णिका ।
धूतपापं तथा तीर्थ समुद्रो दक्षिणस्तथा ।।

·श्राद्धसारे श्राद्धदेशः
गोकणं गजकर्ण च तथा च पुरुषोत्तमः ।
एतेषु पितृतीर्थेषु श्रोद्धमानन्त्यमश्नुते ।
अर्जुनं त्रिसुरेशं च सिद्धेश्वरमत परम् ॥
श्रीशैलं शङ्करं तीर्थ नरसिहमतः परम् ।
महेन्द्रं च तथा पुण्य तथा श्रीरङ्गसहितम् ।।
तुङ्गभद्रा नदी पुण्या तथा भागीरथी सरिन् ।
रामेश्वरं कृष्णवेणा कावेरी वञ्जुला नदी ।
सेतुबन्धं तथा तीर्थ यत्र रामेश्वरो हरिः ॥
नदी गोदावरी नाम त्रिसन्ध्या तीर्थमुत्तमम् ।
कायावरोहणं नाम यत्र चर्मरावती नदी ॥
तीर्थ त्रयम्बकं नाम सर्वतीर्थमहत्फलम् ।
गोमती बहुला तद्वत् तीर्थ मानसरोवरम्" इति ।
इति श्राद्धदेशाः।
अथ निषिद्धदेशा अभिधीयन्ते।
तत्र विष्णु
"चातुर्वर्ण्यव्यवस्थानं यस्मिन् देशे न विद्यते ।
स म्लेच्छदेशो विज्ञेय आर्यावर्तस्ततः परम् ।।
ततश्च म्लेच्छदेशो वर्ण्य इति मूचितम् ।
"म्लेच्छदेशे तथा रात्रौ सन्ध्यायां च विशेषतः ।।
न श्राद्धमाचरेत् प्राज्ञो म्लेच्छदेशं न च व्रजेत्" ।
इति शङ्खस्मरणात् । तथा तत्र वृत्यनुसन्धानेन गमने दोपोऽ
PRIMIRE

·१०२
नृसिंहप्रसादे
पि स्मयते । यथा-
"सिन्धुसौवीरसौराष्ट्रान तथा प्रत्यन्तबासिनः ।
अङ्गवङ्गकलिङ्गाद्यान् गत्वा संस्कारमहतीति ।।
पुनःसंस्कार कर्मणि ये ग्राह्या धर्मा ये च त्याज्यास्तेऽभिहिता:-
"मेखलामजिनं दण्डमुपवीतं कमण्डलुम् ।
निवर्तन्ते द्विजातीनां पुनः संस्कारकर्मणीति ॥
देशान्तरगमननिषेधो दृष्टार्थ एव निषिध्यते नादृष्टार्थस्तीर्थया-
त्रानिबन्धनः ।
"दृष्टार्थगमने दोषस्तीर्थाद्यर्थ न दुष्यति ।
न जातु देशदोषोऽस्ति तोर्थे क्षेत्रे च दैवते" इति स्मरणात् ।
अत एवाहुमहर्षय.-
"कीकटेषु गया पुण्या पुण्यं राजगृह वनमिति ।
वायुपुराणे-
"त्रिशङ्ख वर्जयेद्देशं सर्व द्वादशयोजनम् ।
उत्तरेण महानद्या दक्षिणेन तु कीटकान् ।।
देशस्त्रैशङ्कचो नाम श्राद्धकर्मणि गर्हितः इति ।
-
तथा
m
"कारस्कराः कलिङ्गाश्च सिन्धोरुत्तरतस्तथा ।
प्रणष्टश्राद्धकर्माणो देशा वाश्च यत्नतः ॥
प्रनष्टं श्राद्धकर्म येषु देशेषु ते प्रनष्टश्राद्धकर्माणः ।
"सङ्कीर्णानिष्टशब्दां च जन्तुव्यातां सकढमाम् ।
पूतिगन्धां तथा भूमि वर्जयेच्छ्राद्धकर्मणि" ॥

·श्राद्धसारे श्राद्धदेशः रुदिताक्रन्दिताप्लीलाधनिष्टः शब्दो यस्मिन्देश सा भूमिनि- टशब्देति कथ्यते । यमः Manipasa "गोगजाश्वादिपृष्टेषु कुत्रिमायां तथा भवि । आपद्यपि च कष्टायां न कुर्यापितृतर्पणम्" । गवाश्वादिपृष्टेष्विति तयुक्तरथेषु । अग्नी तिष्टतीतिवत्तत्रास- म्मवात् । पितृतर्पणं श्राद्धकर्म । कृत्रिमा द्वित्र्यादिभूमिः । तथा पर- भूमिषु अनिषिद्धास्वपि श्राद्ध नानुष्टेयम् । "पारक्यभूमिभागे तु पितृगमा निर्वपेत्तु यः । तद्भमिपितृभिः सर्व तस्य कर्म विहन्यते ॥ तस्य श्राद्धकर्तुः तभूमिस्वामिकः पितृभिविहन्यने इत्यर्थः । "तस्माच्छाद्धानि कर्माणि पुण्येष्वायतने पु च । नदीषु देवखातेषु स्वभूमौ च प्रयत्नतः" ॥ ततश्चायं शास्त्रार्थः । परसत्ताकासु भूमिषु किञ्चिद्वित्तादि द- त्वा स्वसत्तामापाद्य श्राद्धाधनुष्टेयमिति । क्वचित्परकोयत्वमपि नास्ति तदाह सग्रहकारः- "अटव्यः पर्वताः पुण्याः नद्यस्तीर्थानि यानि च । सर्वाण्यस्वामिकान्याहुर्नहि तेषु परिग्रहः ॥ इति श्रीमल्लक्ष्मीनृसिनचरणयुगलशरोरुहभ्रमरसकलभूमण्डलत्रण्डन समस्तयवनाधीश्वरश्रीनिजामसाहसमस्तसाम्राज्यधुरन्धरश्रीन्म. हाराजाधिराजश्रीदलपतिराजविरचिते श्रीनृसिंहप्रसादे श्राद्धसारे देशनिरूपणम् ।

·१०४ नृसिंहप्रसादे RAS अथ श्राद्धकालाः। ते चामावस्याष्टकादयः । तदाह योगी- "अमावास्याऽष्टकाद्धिः कुष्णपक्षोऽयनद्वयम् । द्रव्यं ब्राह्मणसम्पत्तिर्विषुवत्सूर्यसक्रमः ।। व्यतीपातो गजच्छाया ग्रहणं चन्द्रमूर्ययोः । श्राद्धं प्रति रुचिश्चैव श्राद्धकालाः प्रकीर्तिताः" इति । यस्यां तिथौ चन्द्रमा न दृश्यते सामावस्या तत्र श्राद्धं नित्य मावश्यकमिति यावत् । "श्राद्धं कुर्यादवश्यं तु प्रमीतपितृको द्विजः। इन्दुक्षये मासि मासि वृद्धौ प्रत्यहमेव चेति" लौगाक्षिस्मरणात् । इन्दुक्षयोऽमावास्या, अष्टकाश्चतस्रः मार्गशीर्षादिमासचतुष्टया- परपक्षाष्टम्यः। तथाऽऽश्वलायनः on "हेमन्तशिशिरयोश्चतुर्णामपरपक्षाणामष्टमीष्वष्टका" इति । ननु द्वादश पौर्णमास्यो द्वादशाष्टका द्वादशामावास्य इति वच- नात्कथं चतस्रोष्टका इत्यभिहितं, सत्यम् , एकैकस्मिन्मासि तिस- स्तिस्त्रः सम्पद्यन्ते इति द्वादशपरिपूर्तिरभ्युपेयते । अष्टमीग्रहणेन सनिधानात्सप्तीनवम्योहणम् । तथा च शौनकः-- "हेमन्तशिशिरयोश्चतुर्णामपरपक्षाणामष्टमीष्वष्टका" इति । अ- त्रापि श्राद्धमावश्यकम् ।

·श्राद्धसारे श्राद्धकालः mean mination तथा च स्मृतिः- "अमावास्याव्यतीपातयोर्गमास्यष्टकासु च । वृद्धौ श्राद्धमकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते" इति वृद्धिः पुत्रजन्मादि । 'वृद्धौ न तर्पिता येन देवता गृहमैधिभिः । तद्धीनमफलं ज्ञेयमामुरो विधिरेव स" इति शातातपस्मरणात् । कृष्णपक्षोऽपरपक्षः । तत्रैकतिथिपक्षेऽपि अमायां पृथगेवेति । इद- मपि नित्यम् । "शाकेनापि नापरपक्षमति क्रामेदिति श्रुते । अयनद्वयं दक्षिणायनमुत्तरायण च । अत्रापि श्राद्ध नित्यम् । तदुक्तं विष्णुपुराणे पराशरेण- "उपप्लवे चन्द्रमसो रवश्व त्रिप्वष्टकास्वप्ययनद्वये च । पानीयमप्यत्र तिलविमिश्रं दद्यापितृभ्यः प्रयतो मनुष्यः । श्राद्धं कृतं तेन समाः सहस्र रहस्तदेतन्मुनयो वदन्ति । अत्र पानीयमप्यत्रेति वचनैकदेशाढयनश्राद्धस्य नित्यताऽवसिता। "ग्रहोपरागे च सुते च जाते पित्र्येऽप्यमायामयनद्वये च । नित्यं च शङ्ख च तथैव पझे दत्तं भवेन्निष्कसहस्रतुल्यम्" इति जातूकण्यस्मरणात् । तस्मादयनद्वये श्राद्धं नित्यम् । द्रव्यं कृसरमाषादि। ब्राह्मणः श्रुताध्ययनसम्पन्नः स च वक्ष्यमाण- लक्षणः तयोः सम्पत्तिलाभो यस्मिन् काले स तथोक्तः । विषुवत् मेषतुलासङ्क्रान्ती, मूर्यसक्रमः सूर्यस्य राशेः राश्य- न्तरप्राप्तिः। सूर्यसक्रमशब्देन अयनविषुवतोर्ग्रहणे सिद्धेऽपि ·नृसिहप्रसादे शिष्टाख्यापनाय पुनर्ग्रहणम् । ब्राह्मणा आयाता वसिष्ठोऽप्यायात इतिवत् पृथगुपादानं न पोनरुक्त्याय । योगविशेषो व्यतीपात: "श्रवणाश्विधनिष्ठार्दानागदेवतमस्तकै । यद्यमा रविवारेण व्यतीपातः स उच्यते ॥ नागदैवतमाश्लेषा । मस्तकं भृगुशिरः । यद्यमा रविवारेण श्र- वणादिनाऽन्यतमनक्षत्रेण युक्ता स व्यतीपात इत्यर्थः । इदमस्मा- मर्दानखण्डे विस्तरेण प्रतिपादितम् । गजच्छाया पारिभाषिकी ग्राह्या न मुख्या, कालप्रक्रमात् । पारिभाषिकत्वं च- "यदेन्दुः पितृदैवत्ये हसश्चैव करे स्थितः । तिथिर्वैश्रवणीया च गजच्छाया प्रकीर्तिता" । पितृदेवत्यं मघानक्षत्रं, हंसः सूर्यः करे हस्तनक्षत्रे वर्तमा- नः, इन्दुश्चन्द्रमाः पितृदेवत्ये च मघाख्ये नक्षत्रे स्याद्याम्या त्रयोदशी एतत्त्रयसयोगात् गजच्छायेति । पुराणान्तरेऽप्येतदेव दर्शितम् । "हंसे हस्तस्थिते या तु मघायुक्ता त्रयोदशी। तिथिर्वेश्रवणी नाम सा छाया कुञ्जरस्य तु" इति । ग्रहणं चन्द्रसूर्योपरागः। यदा कर्तुः श्राद्धं प्रति रुचिर्भवति सो- ऽपि श्राद्धकालः। च शब्दाधुगादिमन्वादि वैधृतिप्रभृतीना ग्रहणम् । अत्रापि कालविशेषः श्राद्धाङ्गतयोपादेयः । तदुक्तं वृद्धवसिष्ठेन- "त्रिदशाः स्पर्शसमये तृप्यन्ति पितरस्तथा । मनुष्या मध्यकाले तु मोक्षकाले तु राक्षसाः" इति । BE

·श्राद्धसारे श्राद्धकालः
१०७
-
Rames
तथाऽऽह यम
"आषाढ्यामथ कातिझ्या माध्या बीन् पञ्च वा द्विजान् ।
तर्पयेत्पितपूर्वन्तु तस्य चाक्षयमुच्यते ॥
राहुग्रस्ते तथा मूर्ये यस्तु श्राद्ध च कारयेन् ।
तेनैव सकला पृथ्वी दत्ता विप्रस्य वै का" इति ।
यद्यपि मूर्यग्रहे नाद्यादिति ग्रहणे भोजननिषेधः स्मर्यने तथापि
दातुरभ्युदय एवेति ।
विष्णुधर्मोत्तरे मार्कण्डेयः
"आश्विनस्यापरे पने प्रयमे कार्तिकस्य च ।
यस्तु श्राद्धं सदा कुर्यात् सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥
सदेत्यालस्यरहितः । तथा देवल:-
"तृतीया रोहिणी युक्ता वैशाखस्यासिता तु या ।
मघाभिः सहिता कृष्णे नभस्ये तु त्रयोदशी ।।
तथा शतभिषग्युक्ता कार्तिके नवमी तथा ।
इन्दुक्षयो गजच्छाया वैधृतेषु युगादिषु ॥
श्राद्धकालाः समुद्दिष्टाः पितॄणा तृप्तिवर्द्धना:" इति ।
मात्स्ये-
"वैशाखस्य तृतीया तु नवमी कार्तिकस्य तु ।
माघे पञ्चदशी चैव नभस्ये च त्रयोदशी ॥
युगादयः स्मृता ह्येता दत्तस्याक्षयकारकाः" इति ।
विष्णुधर्मोत्तरे सुमन्तुः-
"वैशाखशुक्लस्य च या तृतीया नवम्यसो कार्तिकशुक्लपक्षे ।

·१०८ नृसिंहप्रसादे नभस्यमासस्य च कृष्णपक्षे त्रयोदशी पञ्चदशी च माघे ॥ उत्पद्यते चन्द्रमसो रखेर्वा तिस्रोऽष्टका अप्ययनद्वये च । पानीयमप्यत्र तिलविमिश्र दद्यापितृभ्यः प्रयतो ममुष्यः॥ श्राद्धं कृतं तेन समाः सहस्रं रहस्यमेतत्पितरो वदन्ति । नभस्यो भाद्रपदः । उपप्लवे उपरागे, राहुदर्शन इति यावत् । तिस्र इति सप्तम्यादितिथित्रयाभिप्रायेण मार्गशीर्षादिमासत्रयाभिप्रा- येण च, तथाचे चतुर्णामपरपक्षाणामित्यनेन विरोधः स्यात् । तत- चात्र तिस्र इति वीप्सा द्रष्टव्या । पानीयग्रहणं श्राद्धस्यावश्यकत्वं द्योतयति । समाः सहस्र वर्षसहस्रमित्यर्थः । पञ्चदशी माघस्येह यु- गादितयाभिहितपञ्चदशीशब्दसाधारण्येऽपि च सति कृष्णत्रयोद- शीसन्निकर्षात् युगादिर्माघामावास्यैव युक्ता, माध्यपि पुण्यैवोक्ता वाक्यान्तरेण युगादिर्न भवत्येव "माधी चेन्मघायुक्ता स्यात्तस्यां श्राद्धं कृत्वा पूतो भवतीति विष्णुस्मरणात् । पौर्णमासीत्वोपाधिना श्राद्धकालत्वे सिद्धेऽपि मघा-तिलग्रहणं फलातिशयार्थ निकृष्टाया अपि श्राद्धकालत्वात् । तथा- "पौर्णमास्यां व्यतीपातप्वष्टकासु विशेषतः । एषु श्राद्धमकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यत" इति । एवमनयैव दिशा गुणान्तरसम्बन्धेऽप्यूहनीयम् । तथा विष्णुपुराणे- "मधौ सिते पञ्चदशी कदाचिदुपैति योगं यदि वारुणेन । अक्षण कालः स परः पितॄणा नैवाल्पपुण्यैर्नृप लभ्यतेऽसौ ॥ काले धनिष्ठा यदि नाम तत्र भवेत्तु भूपाल तदा पितृभ्यः। SANS- RAMA ·श्राद्धसारे श्राद्धकाल: दत्तं जलान्नं च ददाति तृप्ति वर्षायुतं तत्कुलजैर्मनुष्यैः ॥ तत्रैव चेद्भाद्रपदा च पूर्वा काले तढा यत् क्रियते पितृभ्यः । श्राद्धं परा तृप्तिमुपेत्य ते च युगं समग्र पितरः स्वपन्ति ॥ वारुणं शतभिषा नक्षत्रम् , अमावास्या इन्दु क्षयात् पुण्या, युगादित्वात्पुण्यतरा नक्षत्रयोगाच्च पुण्यतमेति ॥ क तथा- "अयने पडशीतौ च चन्द्रमर्यग्रहे तथा । युगादौ वैधृतो चैव दत्तं भवति चाक्षयम्" । अयने षडशीतौ चैति चशब्देन विष्णुपदानां ग्रहणम् । षड- शोति विष्णुपयोर्लक्षणमाह- "कुम्भालिगोहरिषु विष्णुपदं वदन्ति स्त्रीचापमीनमिथुने षडशीतिरेव। अलिः वृश्चिकः, गोवृषभः, हरिः सिहः, स्त्री कन्या, चापं धनुः, स्पष्टमन्यत् । श्लोके युगादिग्रहणं मन्वादीन् लक्षयति मन्वादीश्च । मत्स्यपुराणे- "आश्वयुक्शुक्लनवमी कार्तिके द्वादशी सिता । तृतीया चैत्रमासस्य सिता भाद्रपदस्य च ॥ फाल्गुनस्य त्वमावास्या पुष्यस्यैकादशी सिता । आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी।। श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाऽऽषाही च पूर्णिमा । कार्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशी सिता ॥ मन्वन्तरादयश्चैते कर्तुश्वाक्षयकारकाः” इति ।

·११० तृसिंहप्रसादे ASH sume श्रावणात्पूर्व सर्वत्र शुक्लपदमनुषज्यते । श्रावणादारभ्य यत्र यथोक्तं तत्तथेति । कर्तुरिति श्राद्धादेरित्यर्थः। युगादिविषये विशेष:- "द्वे शुक्ले द्वे तथा कृष्णे युगाद्याः कवयो विदुः । शुक्ले पूर्वाहिके ग्राह्ये कृष्णे चैवापरालिके" इति । कृत्तिकादिनक्षत्राणि काम्यः श्राद्धकालः । तथा च योगीश्वरः- "स्वर्ग ह्यपत्यं मोक्षं च शौर्य क्षेत्रं बलं तथा । पुत्रं श्रेष्ठ्यं च सौभाग्यं समृद्धि मुख्यतां शुभम् ॥ प्रवृत्तचक्रतां चैव वाणिज्यप्रभृतीनपि । अरोगित्वं यशो वीतशोकतां परमां गतिम् ॥ धर्म विद्यां भिषसिद्धि कुप्यं गां चाप्यजादिकम् । अश्वानायुश्च विधिवत् यः श्राद्धं सम्प्रयच्छति ॥ कृत्तिकादिभरण्यन्तं स कामानाप्नुयादिमान्" इति । तथा च विष्णु:- 'स्वर्ग कृत्तिकासु, अपत्यं रोहिणीषु, ब्रह्मवर्चसं सौम्ये, रौ- द्राणां सिद्धिं रौद्र, भुवं पुनर्वसौ, पुष्टि पुष्ये, श्रियं सार्पे, सर्वान् कामान् पित्र्ये, सौभाग्यं भागे, धनमार्यम्णे, ज्ञातिश्रेष्ठयं हस्ते, रूपवतः सुतांस्त्वाष्ट्र, वाणिज्यसिद्धि स्वातौ, कनकं विशाखासु, मित्राणि मैत्रे, शाक्रे राज्यं, कृषि भूले, समुद्रयानसिद्धिमाप्ये, स- वान्कामान्वैश्वदैवे, श्रेष्ठयमभिजिति, सर्वान् कामान् श्रवणे, बलं वासवे, आरोग्यं वारुणे, कुप्यद्रव्यमाजे, गृहमहिर्बुध्न्ये, गाः पौष्णे, तुरङ्गमाश्विने, जीवितं याम्य" इति । तथा रव्यादयो वाराः का- , . ,

·श्राद्धसारे श्राद्धकालः
म्यश्राद्धकालाः । तदुक्तं विष्णुना-
"सन्ततिमादित्येहि श्राद्धं कुर्वन्नाप्नोति सौभाग्य चन्द्रे
समा विजयं कुजे सर्वान् कामान् बुधे विद्यामभीष्टा जैव धनं शौक्रे
जीवितं शनैश्चरे।।
तथा विष्णुधर्मोत्तरे-
"अतः काम्यानि वक्ष्यामि श्राद्धानि तव पार्थिव ।।
आरोग्यं सर्वसौभाग्यं समरे विजयं तथा ॥
सर्वान् कामान् तथा विद्या धनं जीवितमेव च ।
आदित्यादिदिनेष्वेव श्राद्धं कुर्वन् सदा नरः ।
क्रमेणौतत्समाप्नोति नात्र कार्या विचारणति ॥
तथा कूर्मपुराणे-
"आदित्यवारे त्वारोग्यं चन्द्रे सौभाग्यमेव च ।
कुजे सर्वत्र विजयं सर्वान कामान् वुधेन तु ॥
विद्यां विशिष्टां च गुरौ धनं वै भार्गवे पुनः ।
शनैश्चरे लभेदायुरारोग्यं च सुदुर्लभम्।" इति ।
तथा प्रतिपदादितिथीनामपि काम्यश्राद्धकालत्वम् ।
तदुक्तं मनुना-
"कुर्वन् प्रतिपदि श्राद्धं सुरूपान् विन्दते सुतान् ।
कन्यकां तु द्वितीयायां तृतीयायान्तु बन्दिनः ।।
पशून् क्षुद्रांश्चतुर्थ्यान्तु पञ्चम्यां शोभनान् सुतान् ।
षष्ठयां द्यूतं कृषि चैव सप्तम्यां लभते नरः ॥
अष्टम्यामपि वाणिज्यं लभते श्राद्धदः सदा ।

·११२
नृसिंहप्रसादे
euone
नवम्यामेवैकखुरं दशम्यां द्विशफं बहु ॥
एकादश्यां तथा रौप्यं ब्रह्मवर्चस्विनः सुतान् ।
द्वादश्यां जातरूप्यं च रजतं कुप्यमेव च ॥
ज्ञातिश्रेष्ठ्यं त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां तु सुप्रजाः ॥
प्रीयन्ते पितरश्चास्य ये शस्त्रेण रणे हताः ।
श्राद्धदः पञ्चदश्या तु सर्वान्कामान् समश्रुते"। कात्यायन
"अथ काम्यानि भवन्ति स्त्रियोऽप्रतिरूपाः प्रतिपदि, द्वितीयायां
स्त्रीजन्म, अश्वास्तृतीयायां, चतुझं तुद्रपशवः, पुत्राः पञ्चम्यां,
द्यूतं षष्ठयाम् , कृषिः सप्तम्या, वाणिज्यमष्टम्यामेकश६ नवम्यां,
दशम्यां गावः, परिचारका एकादश्यां, धनधान्यठ० हिरण्यं द्वादश्यां,
ज्ञातिश्रेष्ठ्यं त्रयोदश्या, युवानस्तत्र म्रियन्ते शस्त्रहताश्चतु-
र्दश्याममावास्यायां सर्वमिति ।
तथा याज्ञवल्क्योऽपि-
कन्यां कन्यावेदिनश्च पशून् वै तत्सुतानपि ।
छूत कृषि च वाणिज्यं द्विशफैकशफं तथा ॥
ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रान् स्वर्णरूप्ये सकुप्यके ।
ज्ञातिश्रेष्ठयं सर्वकामान् प्रामोति श्राद्धदः सदा ॥
प्रतिपत्प्रभृतिष्वेकां वर्जयित्वा चतुर्दशीम् ।
शस्त्रेण तु हता ये वै तेभ्यस्तत्र प्रदीयते।।
कन्यावेदिनो जामातरः। एतानि फलानि कृष्णपक्षप्रतिपदिप्रभृ-
तिष्वमावास्यापर्यन्तानि । अयं तिथिषु श्राद्धविधिर्न सर्वेष्वपरपक्षेषु
किंतु भाद्रपदापरपक्ष एव ।
-

·श्राद्धसारे श्राद्धकालः ११३ । , "प्रौष्ठपदाद्यपरपक्षे मासि चैव मि" ति शोनकस्मरणान्। तथा- ऽऽपस्तम्बोऽपि- "मर्वेष्वेवापरपक्षेषु श्राद्धे क्रियमाणे पितृणा प्रोनिः, कर्तुस्तु का- लनियमात्फलविशेषः । प्रथमेऽहनि क्रियमाणे बोप्रायमपत्यं जायते, द्वितीये स्त्रैणम् , तृतीये ब्रह्मवर्चस, चतुर्थे जुद्रपशवः, पञ्चमे पुमान् , षष्ठेऽध्वशीलोऽतशीलश्च, सप्तमे कृषेरामिः. अष्टमे पुष्टिः, नवमे एकखुरम् , दशमे व्यवहारसिद्धि, एकादशे कृष्षणायमं त्रपुसीसं, द्वादशे पशुमान् , त्रयोदशे वहमित्रो दर्शनोयापत्यो भवति, चतुर्दश आयुधसिद्धिः, पञ्चदशे पुष्टिः" । नभस्ये कृष्णपक्षप्रतिपन्प्रभृति पञ्चदश दिनानि कृत्स्नशो- अपि पक्षः कन्यागते सवितरि महालय इत्युच्यते । तत्र च श्राद्धं पा- णविधिनैव कर्तव्यम् । तदुक्तं वृद्धमनुना "नभस्यस्यापरः पक्षो यत्र कन्या बजेद्रविः । स महालयसंयुक्तो गजच्छायावयस्तथा" इति । "नभस्यस्यापरे पक्षे तिथिषोडशकं तु यत्" इति शालायनवचनं दिनद्धयभिप्रायेण, अन्यथा तस्य त्याज्यत्वापत्तेः । अथवा प्रदिपदमारभ्य प्रतिपदि समाप्तिः, प्रतिप दोऽपि नष्टचन्द्रत्वात् । अथवा पौर्णमास्यामारभ्यामायां समाप्तिरि- ति । ततश्च द्वादशकपालेषु अष्टाकपालवत् पोडशदिवसेषु पञ्चदश- दिनवचनमवयुत्यनुवादो भविष्यति । अथवा पञ्चदराषोडशदिन- योर्विकल्पः । कन्यास्थार्कः प्राशस्त्यायैव- "कन्यागते सवितरि श्राद्धं कुर्वीत सर्वथा । AUDARBAR ·११४ नृसिहप्रसादे आषाच्याः पञ्चमः पक्षः प्रशस्तः पितृकर्मणि" इति जाबालिस्मरणात् । "पुत्रानायुस्तथाऽरोग्यमैश्वर्यमतुलं तथा । प्राप्नोति पञ्चमे दत्वा श्राद्धं कामांश्च पुष्कलान्। इति षट्त्रिंशन्मतवचनात् । दर्शग्रहणं शुक्लकृष्णकादश्योरु- पलक्षणार्थम् । "श्राद्धविन्ने समुत्पन्ने त्वविज्ञाते मृतेऽहनि । एकादश्यान्तु कुर्वीत कृष्णपने विशेषत" इति मरीचिस्मरणात् । अत्रैवमन्वयः-या कृष्णपक्षनिष्ठैकादशी तस्यां विशेषतः क- संव्यमिति, यतः पितृकार्ये कृष्णपक्षस्यैव विशेषेण ग्राह्यत्वात् । कृष्णैकादशीतोऽपि अमावास्यायां फलविशेषः श्रूयते । मार्कण्डेयः- "प्रतिपद्धनलाभाय द्वितीया हि प्रजाप्रदा । वरार्थिनी तृतीया च चतुर्थी शत्रुनाशिनी ॥ श्रियं प्रामोति पञ्चम्यां षष्ठयां पूज्यो भवेन्नरः । गणाधिपत्यं सप्तम्यामष्टम्यां बुद्धिमुत्तमाम् ॥ शिवं नवम्यां प्राप्नोति दशम्यां पूर्णकामताम् । वेदांस्तथाऽऽनुयात् सर्वान् एकादश्यां क्रियापरः ॥ द्वादश्यां हेमलाभं तु प्राप्नोति पितृ पूजकः । प्रज्ञां मेघां पशुं पुष्टि स्वातन्त्र्यं वृद्धिमुत्तमाम् ।। दीर्घमायुरथैश्वर्यं कुर्वाणस्तु त्रयोदशीम् । अवाप्नोति न सन्देहः श्राद्ध श्राद्धपरो नरः॥

·श्राद्धसारे श्राद्धकालः ११५ N युवानः पितरा यम्य मृनाः गबग तेन कार्य चतुर्दश्यां नेपां तमिमीप्सताम् ।। श्राद्धं कुर्वन्नमावास्यां यत्नन पुरुषः शुचिः . सर्वान् कामानवामोति स्वर्ग बाम समर्थन" ।। तत्र वानाह- "नन्दायां भार्गवदिने त्रयोदश्या त्रिजन्मनि । एषु श्राद्धं न कुर्वीत गृही पुत्रधनक्षयात्" । वृद्धगायः- "प्राजापत्ये च पोपणे च पित्रर्ने भार्गव तथा । यस्तु श्राद्धं प्रकुर्वीत तस्य पुत्रो विनश्यति ॥ प्राजापत्यं रोहिणी, पोप्ण रेवतो, पित्रक्ष मघा । तथा- "त्रयोदश्यां कृष्णपक्षे यः श्राद्ध कुरुते नरः । पञ्चत्वं तस्य जानीयाज्जेष्टपुत्रस्य निश्चितम्" इति । एतत् श्राद्ध मूतिकादिना मुख्यकालातिक्रमे वाशाचापगमान न्तरं कार्यम् । तदुक्तमृष्यशृङ्गेण- "देये पितॄणा श्राद्धे तु आशौचं जायते यदा । प्राशोचे तु व्यतिक्रान्ते तेभ्यः श्राद्धं प्रदीयते।। भत्रात्रिः- "तदहश्चेत्यदुष्येत केनचित्सुतकादिना । सूतकानन्तरं कुर्यात्पुनस्तदहरेव चेति । अत्र च पक्षद्वयमभिहितं भूतकानन्तरं कालान्तरं च ।

·११६ वृसिमसादे अगस्मिन्पक्षे वा तत्तिथी वेति । नत्र प्रथमपक्षस्त्वविरुद्ध एव । पुनस्तदहरेवेति पक्षविहितं सूतकव्यतिरिक्तनिमित्तान्तरोत्पन्ने विघ्ने प्रतिमासं क्षयाहविहितकोदिष्टमासिकश्राद्धविषयमिति पूर्वोक्तवचना- विरुद्ध इति व्यवस्था ज्ञाप्यते । "एकोदिष्टे तु सम्प्राप्ते यदि विघ्नः प्रजायते । अन्यस्मिस्तत्तिथौ तस्मिन् श्राद्धं कुर्याद्यथाविधि" इति देवलस्मरणात् । अन्यस्मिन्नन्तरे मासि तत्तिथौ मृतितिथौ यस्मिन् शुक्ले कृष्णे वा मृतस्तस्मिन्पते, श्राद्धं विनवशादतिक्रान्तं कुर्यादित्यर्थः । आशौचनिमित्तेन विन्ने जाते मासिकं श्राद्धमपि सूतकानन्तरमेव पचनबलादनुष्ठेयम् । देवस्वामो च एवमेव व्यवस्थां कृतवान् । यत्तु व्यासेनोक्तं--- "श्राद्धविन्ने समुत्पन्ने त्वन्तरा मृतस्तके । अमावास्या प्रकुर्वीत शुद्धावेके मनीषिणः । अन्तरा मृतसूतके श्राद्धप्रयोगमध्ये पाकोपक्रमात् प्राक् मृत- के सूतके वा जाते अमावास्याम् अमावास्यायां शुद्धौ शुद्धयनन्त रंवा अनुष्ठेयमिति, इदमपि अनुमासिकसांवत्सरिकथाविषयम् । "मासिकन्दे तु सम्प्राप्ते त्वन्तरा मृतसूतके । वदन्ति शुद्धौ तत्कार्य दर्शे वाऽपि विचक्षणः" इति षट्त्रिंशन्मतवचनात् । दर्शग्रहणन्तु शुक्लकृष्णकाद- श्योरुपलक्षणार्थम् , ·श्राद्धसारे श्राद्धकालः ११७ , m "श्राद्धविघ्ने ममुत्पन्न वविज्ञाते मृत हनि । एकादश्यान्तु कर्तव्यं कृष्णपने विशेषतः इति मरीचिस्मरणात् । अत्रैवमन्वयः । कृष्णपक्षनिष्ठा या एकादशी तस्यां विशेषतः कर्तव्यमिति । पितृकार्येषु कृष्णपक्षस्यैव विशेषेण प्राद्यत्वात् । कृष्णकादशीतोऽपि अमावस्याया मुख्यत्व पितृकार्यषु दण्डापू- पन्यायसिद्धं बोध्यम् । अयमाशय -सर्वथा ह्याशोचसममन्तरकालो मुख्यः कालः स एव सनिकृष्टत्वेन ज्यायान् , अमावास्याकालस्तु जपन्यः, मुख्यकालपत्यासत्यभावात् । अनेनैवाभिप्रायेणोक्तवा नृष्यशृङ्गः- "शूचीभूतेन दातव्यं या तिथिः प्रतिपद्यते । सा तिथिस्तस्त्र कर्तव्या न चान्या ३ कथञ्चन" इति । ततचायं तात्पर्यार्थ:-शुद्धस्य श्राद्धानुयना आवश्यकी । तत्राशौचवशात् मुख्यकाले शुद्धयसंभवेऽशुद्धयनन्तर या तिथिः प्र- तिपद्येत सा तिथिस्तस्य कर्मणोऽङ्गतया उपादेया । अन्या मुख्या तिथिः कदाचिदपि नोपादेया । आशौचादूषिता तु मुख्या तिथि: सदाऽनुष्ठेया- "तिथिच्छेदो न कर्त्तव्यो विनाऽऽशौचं यदृच्छया। पिण्डं श्राद्धं च दातव्यं विच्छित्ति न च कारयेदिति स्मरणा- ह्यग्नौकरणसमुच्चयार्थः । ब्राह्मणत तर्पणमात्रमत्र- श्राद्धशब्दाभिधेयम् पिण्डदानस्य पृथगुपादानात् । वस्तुतस्तु ब्राह्मणभोजनपिण्डदानहोमसमुदायस्य श्राद्धशब्दा- है। चकारो ·. ११८ नृसिंहप्रसादे भिधेयत्वम् , एकैकस्मिन् श्राद्धशब्दस्यौपचारिकत्वात् । विच्छिति च न कारयेदित्यस्यायमर्थः । ब्राह्मणभोजनस्य कर्तुमसामर्थ्य तत्र पिण्डदानमात्रमपि कर्तव्यम् । सर्वथापि कर्मविच्छेदो न कर्तव्य इति । तथा च निगमः- "ग्राहिताग्नेः पित्रर्चनं पिण्डै शेव ब्राह्मणानपिवा भोजयेदिति। अत्र व्यवस्थावाचको वाशब्दः । व्यवस्था चैतादृशी-सत्यां शक्तौ ब्राह्मणतर्पणपिण्डदानेऽनुष्ठेये, अशक्त्या तु पिण्डदानमात्रमिति । इति श्रीमल्लक्ष्मीनृसिह चरणयुगलसरोरुहभ्रमरसकल भूमण्ड- लमण्डन समस्तयवनाधीश्वर श्री निजामसाह समस्तराज्यधुरन्धर श्रीमन्महाराजाधिराज श्री दलपतिराजविरचिते श्री नृसिहप्रा- सादे श्राद्धसारे श्राद्धभेदादिनिर्णयः । अथ गन्धादीना निर्णयः विष्णुः- "चन्दनकर्पूरकुङ्कुमनागरपयकान्यनुलेपनाय” इति । दद्या-- दिति शेषः । तत्र मरीचिः eme- "कर्पूरकुङ्कुमोपेतं सुगन्धं सितचन्दनम् । दैविके त्वथवा पित्र्ये गन्धदाने प्रशस्यते" मार्कण्डेयः- "चन्दनागुरुकर्पूरकुङ्कुमानि पदापयेत् । अश्वमेधमवाप्नोति पितृणामुपलेपनात्" । तस्मात्सुरभि चन्दनं देयम् ।

·श्राद्धसारे श्राद्धकालः
तथा च स्मत्यन्नरम्-
"नागन्धं न दुर्गन्धं न कृष्णं नात्यल्पं च दयादिनि विष्णुः ।
ब्रह्मपुराणे-
"श्वेतचन्दनक'रचन्दनानि शुभानि च ।
विलेपनार्थ दद्यात्तु यहान्यन् पितृवल्लभम्" इति ।
mstonmental
भृगुः-
"सपवित्रेण इस्तेन दयाइन्धानुन्ने पनम् ।
एकवासाश्च यो दद्यान् निराशाः पितरो गताः" इति ।
ब्राह्मणानामपि कश्चिनियमः-
"ललाटे पुगडूकं दृष्ट्वा स्कन्धे माला तथैव च ।
निराशाः पितरो यान्ति दृष्ट्वा च कृपलीपनिम्" इति ।
पुण्डूनिषेधस्तु तिर्यक् पुदविषयः. नोर्ध्वपुण्डूविषय
ता तस्य कल्पयितुं शक्या, तस्य सर्वदा विहितत्वात् । प्रति
पादितमेतन्नित्यप्रकरणे सम्यक्तया ।
तथा श्राद्धदेशे श्वमार्जारकुकुटशूद्रपतितव्यङ्गोन्मत्ताचारहीन
भणाविककृष्णायसरक्तवासांसि द्वरतो निःसारयेदिति ।
m
अथ पुष्पाणि ।
अत्र पद्मोत्पलानि शुक्लेतराण्यपि देयानि । अत्र विष्णु
"जलजानि रक्तान्यपि दद्यात्" । तदुक्तं ब्रह्माण्डपुराणे-
"शुक्लाः सुमनसः श्रेष्ठास्तथा पद्मोत्पलानि च ।
गन्धवर्णोपपन्नानि यानि चान्यानि कृत्स्नशः" इति ।

·१२०
नृसिंहप्रसादे
HAREERNA
-
मार्कण्डेय:-
"जातौ च सर्वदा देया मल्लिका श्वेतयूथिका ।
जलोद्भवानि सर्वाणि कुसुमानि च चम्पकम्" ।
एवं तुलसीविषये-
"पितृपिण्डार्चनं श्राद्धे यैः कृतं तुलसीदलैः ।
प्रोणीताः पितरस्तेन यावच्चन्द्रार्कमेदिनि" ॥
अत्र जातीकुसुमं न देयम् ।
"न जातीकुसुमानि दद्यान्न कदलीपत्रमिति अङ्गिरसा निषेधा
भिधानात् ।
तथा क्रतुरपि निषेधति-
"असुराणां कुले जाता जाती पूर्वपरिग्रहे ।
तस्या दर्शनमात्रेण निराशाः पितरो गता" इति ।
अत्र जातीकुसुमनिषेधो वैकल्पिक इति इयम् , क्रतुषु
निषेधो मार्कण्डेये विधिः । अतो विहितप्रतिषिद्धत्वाद्विकल्प एवं
न्याय्यः । तानि पुष्पानि करवीरव्यतिरिक्तानि, करवीराणां
निषेधात् । तथा च स्मरन्ति शिष्टाः-
"तुलसी भृङ्गराज शमीपत्रं कुशपत्रं पुष्पादीनि च दद्यात्
करवीराणि न दद्यात्' इति ।
तत्र वानोह विष्णुः
"उग्रगन्धीन्यगन्धीनि चैत्यवृक्षोद्भवानि च ।
पुष्पाणि वर्जनीयानी रक्तवर्णानि यानि च ।
चैत्यक्षोद्भवानि श्मशानदेशवृक्षोद्भवानि ।

·श्राद्धसारे श्राद्धव्यागि
अत्र रक्तवर्णनिषेधो जलजव्यतिरिक्तविषयः ।
"जलोद्भवानि देयानि रक्तान्यपि विशेषतः" इति वचनात् ।
"वर्जयेदुर्गन्धानि कण्टकजातानि रक्तानि पुष्पाणि च सितानि
मुगन्धीनि कण्टकजातान्यपि दद्यादिति विष्णुस्मरणाच ।
तथा मत्स्यपुराणेऽपि-
"पद्मविल्वाधत्तूरपारिभद्राटरूषकाः ।
न देयाः पितृकार्येषु पयश्चाजाविकं तथा ।
पारिभद्रो मन्दारः । अाटरूप आदरूपः ।
"मयूरकाण्डध्वनिका राजमाषकुमुम्भिका ।
पविल्वार्कधत्तूरेति । काण्इश्वनिकेति वल्लीविशेषः ।
अथ धूपः।
विष्णुधर्मोत्तरे-
"धूपो गुग्गुलुजो देयस्तथा चन्दनसारजः ।
अगुरुच सक:रस्तुरु'कश्च तथैव च।
तुरुष्केति सुगन्धिधूपस्याभिधानम् । तुरुष्कः इमलिसक्ष
इति वा।
"चन्दनागुरुणी चोभे तमालोशीरपत्रकम् ।
धूपे च गुग्गुलुः श्रेष्ठः तुरुष्कत्वक् तथैव च।।
तमालो वृत्तविशेषः । उक्तमन्यत् ।
मार्कण्डेय.-
"सघृतं गुग्गुलुं धूपं पितॄणां यः प्रयच्छति ।
अश्वमेधफलं तस्य दीपदस्य तथैव च" ।

·१२२ नृसिंहप्रसादे गुग्गुलुविधौ घृतग्रहणं मधुन उपलक्षणार्थम् । "घृताद्वा तिलतैलाद्वा नान्यद्दद्यात्तु दीपकम्" इति स्मरणात् । विकल्पस्तु सम्भवासम्भवाभिप्रायेण । तथैवाभिहितं विष्णुधर्मोत्तरे- "धूपार्थे गुग्गुलुं दद्याद् घृतयुक्तं मधूत्कटम्" इति । प्राण्यङ्गभूपनिषेधस्तु विष्णूक्तः । “जीवजं च सर्वं न धूपा- थमिति । जीवजं कस्तूर्यादि । चन्दनकुङ्कुमक'रागुरुपद्मकान्यनुले- पनार्थ इति । दीपविषये शङ्ख- "घृतेन दीपो दातव्यस्तथा चान्यौषधीरसैः। वसामेदोद्भवं दीपं प्रयत्नेन विवर्जयेत्” इति । ओषधीरसरित्यव दीर्घता छान्दसी । अन्योऽपि कश्चिद्विशेषः । तत्र कात्यायन "हैलमुद्वर्तनं स्नानं दन्तधावनमेव च । कृतं रोमनखेभ्यस्तु दद्यात्तेभ्योऽपरेऽहनीति । तत्र कर्मणः स्नानादेर्दातुमशक्यत्वात्तत्कर्मणा कर्मसाधनद्र- व्यं लक्ष्यते । ततश्च स्नानसाधनं द्रव्यं देयमपि तैलमनिषिद्धति- थावेव देयम् , तत्र तैलप्रतिषेधात् । तैलस्यादेयत्वेऽपि आमलकोद- कं दद्यात् । तदपि द्वादशघटीषु वृत्तासु देयम् । "अन्दः षट्सु मुहूर्तेषु गतेष्वथ च तान् द्विजान् । प्रत्येकं प्रेषयन् प्रेष्यान् प्रदायामलकोदकम्" इति मार्कण्डेय- वचनात् । .

·श्राद्धसारे श्राद्धद्रव्यागि १२३ आमलकदानमपि अमावास्याव्यतिरिक्त विषयम् । "अमाया धात्रीफलन स्नाया।" ॥ इति म्मरणात् । तत्रापि वि- शेषो देवलेनाभिहित:- "तैलमुद्वर्तनं स्नान स्नानायं च पृथग्विधम् । पात्रैरौदुम्बर्दधान् वैश्वदेविकपूर्वकम्'' इति ! ताम्रघटितं पात्रोदुम्बरम । श्राद्धकृन् नग्वश्मश्रुछेदनं न कारयेत् इति तत्तद्विषयम् । तथा श्राद्धदेशे च एतावती सामग्री सम्पादनीया-कुश यवतिल- कांस्यमापपार्णराजतानमधुपुष्पधुपीपचन्दनभृङ्गराजश्रीतुलसीदला- निषिद्धनानाजातीयसुगन्धिपुष्पकर्परागुरुकुङ्कमसुगन्धिचन्दन क्षौद्र तौमसूत्रमेक्षण जतिल पीरूपाऽऽसन नेपालकम्वल रूप्यखड्गपा- प्रदौहित्रप्रभृतयः सम्पादनोयाः । मध्यादः अष्टममुहूर्तादपरः कालः । मुख्यतिलाभावे जतिलाः । तल्लक्षणम्- "जतिलास्तु तिलाः प्रोक्ताः कृष्णवणां वनेभवाः । अटव्यां ये समुत्पन्नाः अकृष्टफलिनस्तथा ॥ ते वै श्राद्ध पवित्राः स्युः तिलास्ते जतिलास्तिला" इति आपस्तम्बेन प्रशस्ततयाभिधानात् । निमन्त्रितव्राह्मणा- नामुपवेशनार्थ सीरूपासनानि । “कुतुपं च स वै दद्यादिति मनुस्मरणात् । नेपालदेशप्रभवमेषादिरोमनिर्मितः कम्बलः कुतु- पः । तथा च स्मृत्यन्तरम्- "मध्यान्हः खड्गपात्रं च तथा नेपालकम्बलम् ।

·१२४ नृसिंहप्रसाद रूप्यं दर्भास्तिला गावो दौहित्रश्चाष्टमः स्मृतः" इति । तथा- "श्राद्धे त्रीणि पवित्राणि दौहित्रः कुतपास्लिा” इति । कुं तापयतीति कुतपः । "पापं कुत्सितामित्याहुस्तस्य सन्तापकारकम् । अष्टावेते यतस्तस्मात्कुतपा इति विश्रुताः" इति स्मरणात् । तथा भोजनार्थमध्यार्थं च पार्णराजतताम्रकांस्यपात्राणि । पर्णानि पलाशस्यैव । "न मृन्मयानि कुर्वीति भोजने देवपित्र्ययोः । पलाशेभ्यो विना न स्युः पर्णपात्राणि भोजने" इत्यत्रि स्मरणात् । अार्थ त्वन्यपर्णानि निषिद्धानि खादिरौदुम्बराण्यर्घ- पात्राणि । "अथवा मृन्मयानि स्युरपि पर्णपुटास्तथै"ति स्मरणात् । वस्त्राणि च ब्राह्मणार्थे कौशेयत्तौमकार्पासदुकूलानि । "कौशेयं क्षौमकार्पास दुकूलमहतं तथा । श्राद्ध एतानि यो दद्यात् कामानामोति पुष्कलान्। इति स्मृते । तस्मात्पूर्वोक्तदर्भादिमेक्षणान्तं द्रव्यं सम्पाद्य स्वाचा शुक्लवसपरिधानं कुर्यात् । "लातोऽधिकारी भवति दैवे पित्र्ये च कर्मणि" इति, "श्राद्धकृच्छुक्लवासाः स्यादि" ति च स्मरणात् । पाद्यमाचमनीयं च स प्रयच्छेद्यथाविधि। कृताञ्जलिः (पाद्यमाचमनीयं च ) स्वागतमित्युक्त्वाऽऽचपना ·mman श्राद्धसारे श्राद्धकालः १२५ र्थमुदकं दद्यात् । तत्र मार्कण्डेयः- ततः स्नानानन्तरमेतावत्कर्म कर्तव्यमिति प्राह यमः- "ततः स्नात्वा निवृत्तो यः प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः । "स्नातः स्नातात्समाहूतान् स्वागतानईयेत्पृथक् । स्थितो देशे विविक्ते तु प्रकीर्य तिलवहिपीति । अनेन प्रकारेण स्नातान् ब्राह्मणान् स्वय च स्नातः सन्नाहूय श्राद्धं प्रारभेत् । अत्र सर्व दैवं प्रादक्षिण्येन कार्यम् । पित्र्यं च सव्येन विना परिवेषणम् । तथा च गृह्यसूत्रकाराः- "प्रादक्षि- गयेन सर्व कार्यमानिधनात् श्राद्ध परिसमाप्त रिति" । तथा- मनुरपि- "प्राचीनावीतिना सम्यगपसव्यमतन्द्रिणा । पित्र्यमानिधानात्कार्य विधिवदर्भपाणिना"। अयमर्थः-पित्र्ये कर्मणि परिवेषणमन्तरेण यत् पित्र्य तदपसव्यपितृतीर्थाभ्यामेवेति । अतन्द्रिणा अनलसेन । पित्र्य- ग्रहणं दैविकं सर्वमपि प्रादक्षिण्येन यज्ञोपवीतेन दैवतीर्थेन च कार्यमिति सूचयति । अत्र सर्व श्राद्धमपसव्येनैव समापनीयतया प्राप्तं तथापि मुक्तस्तोत्रजपादि ब्राह्मणविसर्जनादि परिवेषणं च सव्येनैवानुतिष्ठेत् । तदाह जमदाग्निः "अपसव्येन कर्तव्यं सर्व श्राद्धं यथाविधि । मुक्तस्तोत्रं जपं मुक्त्वा विप्राणां च विसर्जनम्" इति । सूक्तं दातारो नोभिवर्द्धन्तामिति , तथा शिवा आपः सन्त्वि- त्यादि चेति स्तुतिः स्तोत्रं, सप्तव्याधा दशार्णेष्वित्यादि गयाप्रशंसा, mam ·त १२६ नृसिंहप्रसादे विसर्जनं वाजे वाजे वाजिनो न इत्यादिमन्त्रः । तथा श्राद्धारम्भे- श्राद्धभूमौ गयां ध्यात्वेत्यादि, तथा विकल्पतो दक्षिणादानमपि इत्यादि सर्व विहायान्यत्सर्व प्राचीनावीतिना कार्यम् । क्रतुराह- "दर्भपाणिदिराचम्य लघुवासा जितेन्द्रियः । परिश्रिते शुचौ देशे गोमयेनोपलेपिते ॥ दक्षिणापवणे सम्यगाचान्तान् प्रयतान् शुचीन् । आसनेषु विविक्तेपु विप्रांस्तानुपवेशयेत्" इति । ब्राह्मणास्तु षट् द्वौ दैवे, त्रयः पित्र्ये एको विष्णुश्चेति । समर्थोऽपि न श्राद्धे विस्तरं कुर्यात् । अत एव ब्राह्मणसंख्या मनुना दर्शिता-- "द्रौ दैवे पितृकायें त्रीन् एकैकमुभयत्र वा। भोजयेत्सुसमृद्धोऽपि श्राद्धे कुर्यान विस्तरम्। इति । यद्यपि न कुर्यादिति नब्योगि आख्यातविध्यर्थश्रवणात् विस्तरनिषेयः प्रतीयते, तथापि धर्मभूयस्त्वे फलभूयस्त्वस्य न्या- व्यत्वात् सत्क्रियादिदेशसम्पादनसमर्थस्य विस्तराङ्गीकरणस्य सुकरत्वात् "नहि निन्दा निन्छ स्तोतुमिति न्यायेन जतिलयवाग्वा वा जुहुयादित्यादिवद्विधेयलघुपक्षस्तुत्यर्थोऽथं निन्दार्थवाद इति भावः । तथा पुराणेऽपि दर्शितम्- "पञ्चभिः पञ्चभिविप्रैः द्वाभ्यां द्वाभ्यामथापि वा। श्राद्धद्वयं त्रिभिर्वा स्यादेकेनैवाथवा पुनः" इति । अयमर्थः-वर्गद्वये अक्षरचतुष्टयाधिकसार्द्धश्लोकेन पूर्वपते पृथक् दैवं विधाय द्वादशभिरक्षरैः स्तोत्रमेवाभिधीयते ।

·Ramne श्राद्धसारे ब्राह्मणसङ्ख्या १२७ "तथा मातामहश्राद्धं वैश्वदेवसमन्वितम् । कुर्वीत शक्तिसम्पन्नस्तन्त्रं वा वैश्वदेविकमिति मरीचिस्म- रणात् । तथेति पितृश्राद्धधमांतिदेशार्थतावधारणेन विकल्प ततश्च तन्त्रमेवेत्यर्थः । असमर्थश्चेदेकेनापि ब्राह्मणेन श्राद्धं कुर्यात् तथाह शङ्खः- "भोजयेदथवाऽयेकं ब्राह्मणं पङ्सिपावनम् । दैवे कृत्वा तु नैवेद्यं पश्चात्तस्यानुनिर्वपेत्" इति । ततश्च वर्गयोद्देशेनैकमप्याशयेदिति तात्यार्थः । तस्येति ब्राह्मणस्य । यश्चैको भोज्यः स च छन्दोग एव भोज्यः। यतो हि ऋग्यजुःसामानि तत्र वन्ते । तत्र च पितुर्ऋचा तृप्तिः यजुषा पितामहस्य साम्ना प्रपितामहस्य । तदुक्तम् - "ऋचा च तृप्यति पिता यजुषा च पितामहः । प्रपितामहस्तथा साम्ना सामगो ह्यधिकस्ततः" इति । तथा गोभिलोऽपि-छन्दोगस्य वैकैकस्य भोज्यतामाह- "यद्येकं भोजयेच्छ्राद्ध छन्दोगंत त्र भोजयेत् । ऋचो यदृषि सामानि त्रितयं तत्र विद्यते ॥ तथाऽपरो विशेष "छन्दोगं भोजयेच्छा वैश्वदैवे तु वचम् । पुष्टिकर्मण्यथाध्वर्यु शान्तिकर्मण्यथर्वणम्" इति । ननु एकब्राह्मणपक्षे वैश्वदेवस्थाने कथम् इत्थम् , अग्निरेव तत्र नियोज्यः। "एक एव यदा विप्रो द्वितीयो नोपपद्यते । HOWER MaRANHI ·१२८ वृसिंहप्रसादे पितॄणां ब्राह्मणो योज्यो दैवं त्वग्नौ नियोजयेदिति शङ्खस्मर- णात् । यदा द्वौ ब्राह्मणौ तदाज्नौ वैश्वदैवं नियोज्य वर्गद्वयं ब्रा ह्मणद्वये नियोजयेत् । वैश्वदेवस्याङ्गस्वात्पैतकस्य प्रधानत्वात् । अङ्गगुणविरोधे च तादर्थ्यादिति न्यायात् प्रधानानुरोधेनाङ्गानुष्ठेय. स्वेऽपि अङ्गानुरोधेन प्रधानवाधाया अयुक्तत्वात् इति । ततश्चायं शास्त्रार्थ:--साग्निश्वेदग्नि नियोजयेदनग्निश्चेदर्भमुष्टिं नियोजयेदिति । "एकस्मिन् ब्राह्मणे दैवे साक्षिरग्निर्भवेत्सदा । अनग्नेः कुशमुष्टिः स्यात् श्राद्धकर्मणि सर्वतः" इति प्रचेतसा स्मरणात् । तथा पारस्करोऽपि- "दर्भवटुर्वेदितव्यो दैवे" इति । दर्भवटुर्दर्भमुष्टिः। वशिष्ठेन विशेष उक्त:- “योकं भोजयेच्छ्राद्धे दैवे तत्र कथं भवेत् । अन्नं पात्रे समुद्धृत्य सर्वस्य प्रकृतस्य च । देवतायतने कृत्वा ततः श्राद्धं प्रकल्पयेत् । प्रास्येदनं तदग्नौ तु दद्याद्वा ब्रह्मचारिणे"। प्रास्येत् प्रक्षिपेत् । ब्रह्मचारिपदं विशिष्ट-ब्राह्मणोपलक्षणपरम्। वैदिकं कर्म ब्रह्म । अनेकब्राह्मणलाभे तु श्रोत्रियं मुख्यासने नि- योजयेत् । सा च तादृशी योजना परस्परं ब्राह्मणैव कार्या । तथोक्तं सुमन्तुना- WERS "विद्यातपोऽधिकानान्तु प्रथमासनमिष्यते। पड्यां चैव निविष्टायां समं गन्धादिभोजनम् ।

·१२६ श्राद्धसारे ब्राह्मणपूजाप्रकारः अhषु तिष्ठमानेषु अनहीं यो बजेद धुरम् । दुष्कृतं च हरेत्पझ्या आयुषा च वियुज्यते।। यम. emama MUNISHES "प्रायेण मूर्खः स्मृतिमन्त्रहीनो याऽग्रासने तिष्ठति मूर्ख- भावात् । नान्यद्भयं पश्यति मृढचित्त इह प्रणाणे नरकं सुघोरम्" । तथा वशिष्ठः- "चतुर्णा दुष्कृत हन्ति ब्राह्मणों विघ्नकारकः । अन्नस्यानपतिः पड्डेस्तथा भोजनकाइक्षिणः । भोजनकाक्षिण इति स्वस्येति शेपः । विद्यातपोधिकानां वै प्रथमासनमिष्यते" इत्यादि सुमन्तुवाक्यालोचनेन ब्राह्मणव परस्परं योग्यता पर्यालोच्य यथायथमय्यासनादिकं योज्यमिति स्थिते द्वौ देवे त्रोन् पित्र्ये इत्यादि योजना कायां । इदानीं श्राद्धाङ्गभूतचरणप्रक्षालनप्रकारोऽभिधीयते । तत्र मत्स्य:- DOE "भवनस्याग्रता भुवि । गोमयेनानानुलिप्तायां गोमूत्रेण तु म- गडले" इति । अयमर्थः-गोमयसहितेन गोमूत्रेण मण्डलद्वयं कर्तव्यमिति । अत्र शम्भूक्तो विशेष: "सम्भाजिते तु लिप्ते तु देवे कुर्वीत मण्डले । उदप्लवमुदीच्यं स्यात् दक्षिणं दक्षिणाप्लवम्।। mmam ·- नृसिहप्रसादे उदीच्यं वैश्वदेविकं मण्डलमुदवप्रवणं दक्षिणं पि मण्डलं दक्षिणाप्रवणं कर्तव्यम् । मण्डलकरणानन्तरंदर्भस्थापन, त शम्भुः "उत्तरेऽक्षतसंयुक्तान् पूर्वाग्रान् विन्यसेत्कुशान् । दक्षिणे दक्षिणानांस्तु सतिलान् विन्यसेद् बुधः" इति अक्षता यवा इत्यवादि। तत्र मण्डलकरणप्रभृत्याश्राद्धसमाप्तेश्वदेवसम्बन्धि क प्रदक्षिणं यज्ञोपवीतिना कर्तव्यम् । पितृसम्बन्धि यत्कर्म तत्सर्वमा सव्यं प्राचीनावीतिना कार्यम् । तदाह बौधायन- "प्रदक्षिणं तु देवानां पितृणामप्रदक्षिणम् । देवानामृजवो दर्भाः पितॄणां द्विगुणाः स्मृताः" इति । तय मनुरपि- "प्राचीनावीतिना सम्यगपसव्यमतन्द्रिणा । पित्र्यमानिधानात्कार्य विधिवदर्भपाणिनेति । तत्र कात्यायनो विशेषमाह- "दक्षिणं पात्तयेज्जानु देवान्परिचरन्सदा । पातयेदितरज्जानु पितॄन्परिचरन् सदा" इति । ततोऽपसव्यवर पूर्वमुदीच्यमण्डलं गत्वा दक्षिणमण्डलमभ्यर्च्य विप्रपादौ ताल येत् । तदुक्तं मत्स्यपुराणे--- "अक्षताभिः सपुष्पाभिस्तदभ्यापसव्यवत् । विप्राणां क्षालयेत्पादावभिवन्ध पुनः पुनः” इति । पादप क्षालनं च विश्वेदेवपूर्वम् । - 9 ·श्राद्धसारे ब्राह्माणपूजाप्रकारः १३१ "पाद्यं चैव नया चाध्य देव पाढी प्रयोजयेत् । शन्नो देवीति मन्त्रेण पश्चापित्र्ये प्रयोजयेन्" इति ब्रह्मानरुक्तवचनात् । तत्र पाद्यादिदानं च नामगोत्रोचारण- पूर्वकं कार्य तदाह मत्स्य "नामगोत्रं पितृणान्तु प्रापक हव्यकव्ययोः" इति । अर्चनं च देवानां पाद:प्रभृति शिरःपर्यन्त, पितॄणां शिरः प्रभृति पादपर्यन्तमिति विशदयिष्यने अग्रे। पादप्रक्षालनोत्तर पूर्ववदुपवेशनम् । तदाह मनुः- "आसनेषु च क्लुप्तेषु वहिष्मत्सु पृथक पृथक् । उपस्पृश्योकादकान्सम्यक् विपास्तानुपवेशयेत्” इति । तथा सुमन्तुरपि- "दर्भपाणिदिराचम्य लघुवासा जितेन्द्रियः। परिश्रिते शुचौ देशे गोमयेनोपलेपिते ।। दक्षिणाप्रवणे सम्यक् आचान्तान्मयतान्शुचीन् ! आसनेषु विविक्तेषु सदर्भेषूपवेशयेत्" इति । तत्संख्या प्रागुक्तव, तदाह योगी "दो दैवे प्राक् त्रयः पित्र्य उदगेकैकमेव वा । मातामहानामप्येवं तन्त्रं वा वैश्वदेविकम्" इति । एवं मातामहानामपीति अतिदेशो दिनियमसंख्याविषयः । वैश्वदेविकं कर्म श्राद्धार्थमाहत्याऽनुष्टेयं तन्त्रेण वेत्यभिप्रायेण तन्त्रं वा वैश्वदेविकमित्युक्तम् । "तथा मातामहश्राद्ध वैश्वदेवसमन्वितम् । Tara ·१३२ नृसिहप्रसादे कुर्वीत भक्तिसम्पन्नस्तन्त्रं वा वैश्वदेविकमिति मरीचि स्मरणात् । तत्रासनं संस्पृशन् सव्येन पाणिना दक्षिणेन ब्राह्म- णमुपसङ्ग्रह्य समाध्यमिति चोक्त उपविशेत् इति । "जान्वालभ्य ततो देवानुपवेश्य ततः पितॄन् । समस्ताभिया॑हतिभिरासनेधूपवेशयेत् ॥ इति धर्मस्मरणात् । एते नियमैर्युक्तास्तिष्टेयु:- "पवित्रपाणयस्सर्वे ते च मौनव्रतान्विताः । उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पृष्टं वर्जयन्तः परस्परम्" इति वशिष्ठस्मरणात् । मौनिता च ब्रह्मोद्यकयाव्यतिरिक्त- विषया। "ब्रह्मोधात्र कथाः कुर्युः पितृणामेतदीप्सितम्" इति वचनात्। ब्राह्मणेषूपविष्टेषु यतिब्रह्मचारिणौ यद्यागच्छेतां तदा तावप्यु- पवेशनीयौ। "ब्राह्मणं भिनुकं चापि भोजनार्थमुपस्थितम् । ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः शक्तितः प्रतिपूजयेत्॥ इति मनुस्मरणात् । तथा यमोऽपि- "भिक्षुको ब्रह्मचारी वा भोजनार्थमुपस्थितः । उपविष्टेष्वनुप्राप्तः कामं तमपि भोजयेदिति । तथा छागलेयः- "पूजयेच्छ्राद्धकालेऽपि यति सब्रह्मचारिणम् ।

·श्राद्धसारे ब्राह्मणपूजाप्रकार १३३ विभानुद्धरते पापात् पितृमातृगणानपो"ति ।। ब्राह्मणोपवेशनानन्तर त्रिप्राणानायम्य तिथ्यादि स्मृत्वा पूर्वोक्तगुणविशिष्टतिथौ प्रक्रान्तं श्राद्धकर्म करिष्ये इति सङ्कला क्रतुस्मृत्याऽनुतिष्टेत् । अपवित्रः पवित्रो वा इति जपित्वा- "श्राद्धभूमौ गया ध्यात्वा ध्यात्वा देवं गदाधरम् । वस्वादींश्च पितृन्ध्यात्वा ततः श्राद्धं प्रवतेते" इति भूमौ हस्तं निक्षिप्य जपेत् । “ताभ्यां चैव नमस्कृत्य ततः श्राद्धं प्रवर्त्तयेदिति च पठेत् । अत्र द्वितीयार्थे तृतीया । ततस्तिलोदकेन पाकादिप्रोक्षणं कार्यम् । "शुद्धवतीभिः कूष्माण्डीभिः पावमानीभिः पाकादि प्रोक्षये- दिति स्मरणात् । अत्रैवं व्यवस्था व्याख्येया । वेदत्रयाशयेन मूक्तत्रय, तत्र शुद्धवत्यः छन्दोगविषयिययः । एतं विन्द्रं स्तवामेति शुद्धवत्यः । कुष्माण्डयोऽध्वर्युविषयाः। यद्देवा देवहेडनमिति कूष्माण्डयः । पाव- मान्यः सुवर्जन इति पावमान्यः । तत एतैर्मन्त्रैस्तिलोदकं विधायेति । "उभौ हस्तौ समौ कृत्वा जानुभ्यामुपरिस्थितौ ॥ स प्रश्रयं चोपविष्टान् सर्वान्पृष्टेद् द्विजोत्तमान् ।" इति । तत:-"देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च । नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमो नमः॥ इति मन्त्रं त्रिः पठेत् । "आयेऽवसाने श्राद्धस्य त्रिरावृत्तं जपेत्सदेति वचनात् । "पिण्डनिर्वपणे चैव जपेदेतत्समाहितः ।

·१३४ नृसिहप्रसादे पितरः क्षिप्रमायान्ति राक्षसाः प्रवन्ति च ॥ ततः केचित्-श्राद्धभूमौ सिद्धार्थकाः गौरसर्षपा निक्षेपणी- या इत्याहुः। "सिद्धार्थकान क्षिपद भूमौ रक्षसामपनुत्तये" इति वचनात् । ततस्तिलान् सर्वदितु विकिरेत् । तत्र मन्त्रः- "निहन्मि सर्व यदमेध्यमत्र हताश्च सर्वे सुरदानवा मया । रक्षांसि यक्षाः सपिशाचगुह्यका हता मया यातुधानाश्च सर्वे इति । तदुक्तं निगमे-"अपहता इति तिलान् विकिरेदिति । मन्त्रस्तु- अपहता असुरा रक्षासि वेदिषदः इति । स्मृत्यन्तरे विशेष उक्तः "अनिष्वाचाः पितृगणाः प्राची रक्षन्तु मे दिशम् । तथा बर्हिषदः पान्तु याम्यो ये पितरः स्थिताः ॥ प्रतीचीमाज्यपास्तद्वदुदीचीमपि सोमपाः । रक्षोभूतपिशाचेभ्य स्तथैवासुरदोषतः ।। सर्वतश्चाधिपस्तेषां यमो रक्षां करोतु मे" इति । अथासनम् । आसनं च ब्राह्मणहस्ते उदकदानपूर्वक कर्तव्यम् । "पाणिप्रक्षालनं कृत्वा विष्टरार्थान् कुशानपि॥ इति योगिस्म- रणात् । तथा- "कुरुष्वेति स तैरुक्तो दद्यादर्भासनं तथा" इति पुराणेषु स्मर- णात् । आसनं चासने देयम् । तदुक्तम्- "आसने चासनं दद्याद्वामे वा दक्षिणेऽपि वा" इति । -

·m
श्राद्धसारे ब्राह्मणपूजापकारः । १३५
वाशब्दो व्यवस्थितविकल्पार्थ:-व्यवस्था चैवं देवे दनि-
णतः पित्र्ये वामे इति ।
"पितृकर्मणि वामे वै दैवे कर्मणि दक्षिणे"इति स्मरणात् ।
काठके विशेषः
"प्रदद्यादासने दर्भानतु पाणों कदाचन ।
देवानामथवा दाः पितृणा च यवैः सह" इति ।
आसनमुदङ्मुखो देवाना पितॄणां दक्षिणामुखो दद्यात् ।
"उदङ्मुखस्तु देवाना पितृणां दक्षिणामुखः ।
आसनाादिकं दद्यात्सर्वमेव यथाविधि" इति
क्रतुस्मरणात् । श्रासनाादौ नियमविधानं पादप्रक्षालनादौ
प्रत्यड्मुखतामाह । शङ्खस्मृतौ तु-श्राद्धभेदेन विश्वेदेवादिसंज्ञा
भेदो दृश्यते ।
"इष्टिश्राद्धे क्रतुर्दक्षः सकीयो वैश्चदेविको ।
नान्दीमुखे सत्यवम् काम्येषु धूरिलौचनौ ।
पुरूरवाईवौ चैव पार्वणे समुदाहृतौ ।
नैमित्तिके कामकालौ एवं सर्वत्र कीर्तयेत्” ।
नैमित्तिकं सपिण्डीकरणम् ।
"दत्त्वाऽऽसनं ततो दैवे कामकालौ सदैव ही"ति स्मृते ।
तदुत्पत्तिः श्रूयते-
"दक्षस्य दुहिता साध्वी विश्वा नाम परिश्रुता ।
तस्याः पुत्रा महात्मानो विश्वेदेवा इति स्मृताः।
womeOR

·भिसादे गुरुणा तु दश प्रकारताभिहिता- "क्रतुर्दक्षो वसुः सत्यः कालः कामस्तथैव च । धूरी तथा लोचनथ तथा चैव पुरूरवाः ॥ आवाश्च दशैवैमे विश्वेदेवाः प्रकीर्तिताः" इति । कर्माङ्ग श्राद्धम्- "निषेककाले सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा । ज्ञेयं पुंसवने श्राद्ध कर्माङ्ग तच्च वृद्धिवत्" इति पारस्करेणाभि- हितम् । नान्दीमुखं वृद्धिश्राद्धम् । "पुत्रजन्मविवाहादौ वृद्धिश्रामुदाहृतमिति वृद्धवशिष्ठस्म- रणात् । आदिशब्दः अन्नमाशनचूडाकरणादिसंस्कारपरिग्रहा- थः । फलकामनोपाधिकं काम्यम् । पार्वणममावास्याश्राद्धम् । नैमित्तिकं सपिण्डीकरणम् । अत्रायमासनादौ प्रयोगः । तत्र स्मृतिः। "अक्षय्यासनयोः षष्ठो चतुर्थी चासने मता। अर्धेऽवनेजने पिण्डे तथा प्रत्यवनेजने ॥ सम्बुद्धचन्तानि कुर्वीत शब्दशास्त्रविशारदः" । आसने षष्ठी, चतुर्थ्या देशपरत्वेन वा व्यवस्थथा विकल्प:- व्यासस्तु विशेषमाह- "चतुर्थी वासने नित्यं सङ्कल्पे च विधीयते। प्रथमा तर्पणे प्रोक्ता सम्बुद्धिमपरे जगुः" इति । बृहत्प्रचेताः- "गोत्रं स्वरान्तं कुर्वीत गोत्रस्यातयकर्मणि । गोत्रस्तु तर्पणे प्रोक्तः कुर्वन्नेवं न मुह्यति । गोत्रशब्दस्य स्वरान्तताव पार्वणविषया एव न सर्वत्र । amam Mom·manisha ma पत्रिव पितः प्रानः पिता नांगकर्मगि । पितुरनग्यकानं तु तत्र भ्रान्नि विद्यते' इति । अत्रायमनुष्ठानक्रमः- आदावासनम् । ततः क्षणदानम् , तत अावाहनादि । तदुक्तं सग्रहकृता "त-पुनरपो दन्वा निमन्त्रयेदिति । निमन्त्रण च अङ्गष्टरहि- तहस्तं गृहीत्वा देयम्- "निरङ्गष्ट गृहीत्वा च विश्वान्देवान्ममाहयेदि"नि पुराणवच- नात् । निरङ्गष्ट हस्तं गृहीत्वा निमन्त्र्य विश्वान्देवानावाहयेदिनि वाक्यार्यः। अथवा आदी आमन्त्रण तत आमनम् नत प्रावा- हनादि । तत्राह याज्ञवल्क्य "पाणिप्रक्षालन कृत्वा विष्टरार्थ कुशानपि । आवाहोदनुज्ञानो विश्वे देवास इत्ट चा" इति । अयमाशय, । अद्भिः पाणिसंगोधन विधान कुशानपि पाणी दत्त्वा देवे दक्षिण जान्वालभ्य पित्र्ये च सव्यं जान्वालभ्य देवे तणः क्रियतामिति यजमानेनोक्ते तथेति ब्राह्मणेनोक्त प्राप्नोतु भवानिति यजमानेनोक्ते प्राग्नवानीति ब्राह्मणनाने एकैक कुशमा- सने एकैकं पादयोरिति ब्राह्मणे विनियोगं कुर्यात् । "निधाय वा दर्भवटूनासनेषु समाहितः । प्रैषानुप्रैपसंयुक्त विधानं प्रतिपादयेदिति देवलस्मरणात् । अोतिकर्तव्यता यमस्मृत्युक्ता- "यवहस्तस्ततो देवान् विज्ञाप्यावाहनं प्रति । आवाहयेदनुज्ञातो विश्वे देवास इत्यूचा" इति । mode ·१३८ नृसिहप्रसादे अयमत्र क्रमः--विश्वेदेवार्थब्राह्मणहस्ते जलं विष्टरार्थ कुशां थ युग्मान् द्विगुणितानासनार्थे च दक्षिणतो दत्वा विश्वान्देवाना वाहयिष्ये इति ब्राह्मणान् पृष्ट्वा आवाहयेति ब्राह्मणैरनुज्ञातो दक्षिणं जान्वालभ्य यथोक्ते नामनी समुच्चार्य "विश्वे देवास श्रागत शृणु- ता म इमठ० हवम् । एद बहिनिषीदत । विश्वे देवाः शृणुतेमठ ० हवं मे ये अन्तरिक्ष य ऽउप चविष्ट। ये अग्निजिता उत वा यजत्राऽ आमद्यास्मिन् वर्हिषि मादयध्वम्" । विश्वे देवाः शृणुतेत्य नया च |श्रागच्छन्तु महाभागा इति स्मार्तमन्त्रेण च । दक्षिणयज्ञोपवीती सत्यवाक् दक्षिणपादादिमस्तकान्तमक्ष- तान् विकिरेत् । इदं चात्र छन्दोगाना विशेषतो द्रष्टव्यम् । तन्मते ओषधयः समवदन्त इत्ययमपि मन्त्रो जप्यः । यद्यपि गुरुणा प्रतिश्राद्धं द्वयोढयो मनी उक्ते तथापि विश्वे- देवा इत्यादिमन्त्रेषु बहुवचनश्रवणात् पक्षान्तरे च कारणादर्श. नात् तेषामावाहनादौ बहुवचनमेव नामसङ्कीर्तने ज्ञेयम् । ततोऽन- न्तरं तैजसादिभाजने कुशयुग्मान्तहिते शन्नो देवीरभिष्टय इत्यन. यर्चा उदकं निक्षिप्य यवोऽसि धान्यराजो वेत्यादिमन्त्रेण यवान् , ततो गन्धपुष्पाणि च तूष्णीमेव निक्षिप्य धूपं च प्रदानन्तरमर्थ्य पात्रां पवित्रान्तहितेषु ब्राह्मणहस्तेषु या दिव्या आपः पयसेत्यादिम- न्त्रेण विश्वे देवा इदं चाय॑म् , इत्योदकं विनिक्षिपेत् । छन्दोगाश्चेत् यवोऽसि सोमदेवत्यो गोसवो देवनिर्मितः इति मन्त्रं पठेयुः। तथा च योगियाज्ञवल्क्यः- "यवैरभ्यवकीर्याऽथ भाजने सपवित्रके । - ·manue- शन्ना देव्या पथः निवा याज्मोति यवांस्तथा ॥ या दिव्या इति मन्त्रेण इस्तवर्य विनिनिपेन्" इति । अत्र विशेषमाह गान्य:- "दत्वा हस्ते पवित्रन्तु हस्तबध्य विनिक्षिपेन्” इति । पवित्रमाह योगी- "पवित्र इति मन्त्रेण द्वे पवित्रे च कारयेत् । अन्तर्दर्भकुशन्छिन्ने कांश प्रादेशसम्मित'' इति । अङ्गुष्ठाङ्गुलिपर्वभ्या छेदा न नरवः । अत्र चापवित्रकं प्र- तिपात्रभेदेन कर्तव्यम् । "ढे द्वे शलाके देवाना पात्रे कृत्वा पयः क्षिपेन्" इति चतुर्विंशतिमतवचनान् । अत्र केचिद् व्याचक्षते-भाजने सपवित्रक इति सप्तम्यन्तपद- त्वात् देवस्थाने एक एवार्य इति । ब्राह्मादित्वेऽपि मत्येकन्व पात्रेणोभयार्थसिद्धेः । ननु द्वौ दैवे इत्युक्तत्वात् प्रत्येकं च देवनाध्या सान् ब्राह्मणोषाधिभेदेन पात्रभेदः स्यादिति चेत्सत्यमेतत् । ब्राह्म- णभेदेऽपि ब्राह्मणसंख्यथा पात्रविधानाभावात् । अन्यथा एकस्मिन पितरि असमसंख्यया वब्राह्मणोपवेशने ब्राह्मणमख्यया अर्य- पात्रकल्पना दुर्वारा स्यात् । ततश्च तत्रानेकेष्वपि ब्राह्मणेषु पितृ- स्थाने एकमेव पात्रम् , तथा पितामहप्रपितामहस्थाने । "एकस्मिन् ब्राह्मणे येन योज्यन्ते पितराखिलाः । यथा हवीषि सर्वाणि हूयन्ते हव्यवाहने" इति लघुपक्षाश्रयणेन शिष्टे एकस्मिन्नेव ब्राह्मणे नियोजिते- ।

·१४० सहमसादे देवताभेदात्पात्रत्रयमेव क्रियते नतु ब्राह्मणानुरोध देवमिति, तु- द्वद् देवकर्मण्यपि तथैव योजितव्यम् । अनेनैवाभिप्रायेण कर्कभाष्य- कारा अपि एकमेवार्घ्यपात्रं देवस्थाने समर्पयन्तस्तथैव स्मरान्त- "अयं स्यादय॑हेतुत्वादतस्तु पितृसंख्यया । प्रकुदिर्घ्यपात्राणि नातो विप्रस्य संख्ययेति ॥ तत एकमेवार्यपात्रमित्येके । अपरे तु द्वे एव पात्रे कर्तव्ये इत्याहुः, भाजने सपवित्रके इति पदस्य द्विवचनान्तत्वात् । न चैक- देवतात्वादेकपात्रता शक्या। "पुरूरवाईवौ चैव पार्वणे समुदाहृताविति स्मरणात् देव- ताद्वयप्रतीतेरनपलपनीयत्वात् । अन्यथा एकदेवतायामेकस्टव ब्राह्मणस्य नियोज्यत्वापत्तः । ततश्च "द्वौ दैवे त्रीन् तथा पित्र्ये" इति स्मृतिव्याकोपस्तस्माद् देवताभेदात्पात्रभेद इत्येव युक्तम् । त- दुक्तं मत्स्यपुराणे- "विश्वान्देवान्यवैः पुष्पैरभ्यासनपूर्वकम् । पूरयेत्पात्रयुग्मन्तु स्थाप्ये दर्भपवित्रके" इति । तथा प्रचेता अपि- "एकैकस्य तु विप्रस्य अर्घ्यपात्रे विनिक्षिपेत् । यवोऽसीति थवान्कीर्य गन्धपुष्पैः सुपूजितैरिति ॥ अत्रोभयासम्भवेऽपि स्वकुलाचारतो व्यवस्था द्रष्टव्या । ततः करशौचार्थमुदकं दत्वा क्रमेणैव गन्धपुष्पधूपदीपाच्छा- दनदानं कुर्यात् । गन्धदानं च पवित्ररहितकराभ्यामेव । "अपवित्रेण हस्तेन गन्धं दद्यादिति स्मरणात् । गन्धश्चन्दन RAMMADA ·कपूरागरुपयकान्यनुलेपनार्थ इति विष्णकरोन्याऽस्मकरीत्या च कर्तव्यः । पुष्पाणि जातीमल्लिकाश्येन पथिकाजलजचम्पकप्रभृ- तीनि प्रागेवाभिहितानि । गन्धादिदानस्योदकपूर्वकता योगिना दशिता । "दत्वोदक गन्धदान धूपदानं सदीपकम्" इति । एवमासन दानप्रभृत्याच्छादनपर्यन्न वैश्वदेवकार्चनं काण्डानुसमयेन वि- धाय आसनप्रभृत्याच्छादनपर्यन्त प्राचीनावीत्यपस येन कुयान् । "अपसव्यं ततः कृत्वा पितृणामप्रदक्षिमिति याज्ञवल्क्य स्मरणात् । तथा- "उदङ्मुखस्तु देवाना पितृणा दक्षिणामुखः । प्रदद्यात्पावणे सर्व देवपूर्व विधानतः” इति शाातपस्मर- णात् । तस्माद्वैश्वदेविकमासनाच्छादनान्तं कर्मकलापं काण्डानुस- मयेन विधाय पैतृकमासनाद्याच्छादनान्तं कर्म कर्तव्यमिति सिद्धम् । ननु दैवे पित्र्ये च आसनप्रभृन्याच्छादनपर्यन्तानां पदार्था नां पदार्थानुसमयेनानुष्ठानं सम्भवति, कस्य हेनोः काण्डानु- समयेनानुष्ठानमङ्गोक्रियते । पदार्थानुसमयेन हि प्रधानप्रत्यासत्ति- स्तेषा भवेत् वैषम्याभावश्च । एवमनोकारे हि केपा चित् प्रधानप्रत्यासत्तिः केषां चित्प्रधानाप्रत्यासत्तिरिति । अत्राभिधीयते-- आसनावाहनाादिपदार्थेषु काण्डानुसमय एवाभ्युपेयते वचन- बलात् । स्पष्टमत्र "अपसव्य ततः कृत्वेगति वाचनिकत्वं ततो वैश्वदेविकासनादिपदार्थाना काण्डानुसमयानुष्ठाने पित्रर्चनविधाव- पि काण्डानुसमय एव ज्यायान् ।

·१४२ नृसिहप्रसाद ततः पित्र्यादीनां च त्रयाणामयुग्मान् कुशान् द्विगुणभुग्नान् प्रदक्षिणं वामतो विष्टरार्थमासनेषूदपूर्व दद्यात् , ततः पुनरुदकं द. द्यात् । तथा चाहाश्वलायनाचार्य.- "अपः प्रदाय द्विगुणभुग्नान् कुशान् कृत्वा अपः प्रदायेति । इदं वैश्वदेविके पित्र्ये च कर्मणि आद्यन्तयोरुदकदानं च प्रतिपदार्थ द्रष्टव्यम् । तत आसनानन्तरं प्राचीनावीतं विधाय सतिलान् द्विगुण- दर्भानादाय श्राद्ध क्षणः क्रियतामिति क्षणं दत्वा सव्यं जान्वालभ्य द्वितीयाविभक्त्या बहुवचनान्तगोत्रशब्द समुच्चार्य तथैव ब्राह्मणना- मान्युच्चार्य पितॄन् पितामहान् प्रपितामहान् इति ब्राह्मणानामाज्ञां पृष्ट्वा आवाहयेति ब्राह्मणैरनुज्ञातः उशन्तस्त्वा निधीमहीत्येतयर्चा आवाहन विधाय आयन्तु नः पितर इति मन्त्रेणोपस्थाय अपहता इत्यनेन अप्रदक्षिणं तिलान् विकिरेत् । छन्दोगास्तु जानुविसर्जनानन्तरं एतदः पितरः सोम्यास इत्यादि जप्त्वा शेष पूर्ववत्कुर्युः । तत आवाहनानन्तरमादिकं कुर्यात् । पात्रासादनं च विष्णूक्तरीत्या, दक्षिणापवर्गतयाऽऽपादितेषु पवित्रान्तहितेषु त्रिष्वपि पात्रेषु शन्नो देवीरभिष्टय इति मन्त्रोण प्रति- पात्रमुदकमासिञ्चत् । पात्राणि चाय॑ब्राह्मणबहुत्वेऽपि देवतासङ्- ख्यया त्रीण्येव । "स्तीर्खा पितॄणां त्रीण्येव कुर्यात् पात्राणि धर्मवित् । एकस्मिन् वा बहुषु वा ब्राह्मणेषु यथाविधि' इति । स्तीा अर्योदके तिलान् क्षिप्त्वा इत्यर्थः । अर्घ्यपवित्रां ·MINSaae रमसंख्यया कर्तव्यम् । तदुक्तम्- "पितृपाो विशेषोऽयं तिलोऽसीति निलान् क्षिपेत् । तिस्रः तिस्रः शलाकास्तु पितृपात्रेयु पार्वणे ॥ एकोद्दिष्टे शलाकैको निधायोदकमाइन् । सर्वदैव हि कर्तव्यं पितॄणां च तिलोदकम् ॥ ताम्रपात्रेण कर्तव्यमन्यथा हि वृथा भवेदिति । अर्घार्थायापस्तम्ब - "गन्धादिभिः पूज्याः, तत्रैकदर्भशला- मानिधानं, तिलोऽसि पितृदेवत्यो गोसव इति मन्त्रेण तिलावपनम् । अर्चनं शिरः प्रभृति पादपर्यन्तम्" । "शिरस्तः पादतो यावत् सम्यगभ्यर्च्य संयतः । पूर्ववत्पृथगेकैकमैकैकं चार्चयेत् क्रमादि"नि स्मरणात् । पादनः ठितस्यापि खूषानुमन्त्रणवदुत्कर्षः। तस्य दैविकत्वात् । ततो- "गोत्रसम्बन्धनामानि पितृणामनुकीरयेत् । एकैकस्य तु विप्रस्य अयं पात्रे विनिक्षिपेत्" इत्युक्तेः सपवित्रहस्ते या दिव्या इति मन्त्रमुच्चार्य मन्त्रान्ते अ- मुकशर्मन्नेष तेऽर्घ इति वदेत् । स्त्रीविषये गात्रे देवि अमुकशर्मन् इति विशेषः । छन्दोगाश्चेदेवं वदेयु:-इमम्मे इति मन्त्रं पठित्वा अमुकसगोत्र शर्मन् एष ते अर्घः ये च त्वामनु तस्मै ते स्वधेत्यप उपस्पृशेत्' सर्वत्रैवम् । नैकोद्दिष्टे, तत्र एष तेर्घः स्वधेत्येतदेव वदेत् । स्त्रीविषये ऊहः, एष तेऽर्घः याच त्वामनु इति । MONA ·नृहिमसादे गोत्रशब्दः सकारेणैव वक्तव्यः । अमुकसगोत्रेति । यतो हि सकारः पापं विहन्ति । "सकारेण हि कर्तव्यं गोत्रं सर्वत्र धीमता । सकारः कुतपो ज्ञेयस्तस्माद्यत्नेन तं वदेत् ॥ कुत्सितं पापं तापयतीति कुतपः इति व्युत्पत्तिः "पापं कुत्सितमित्याहुस्तस्य सन्तापको ह्यसौ । प्रयुक्तस्तु भवेद्यस्मात् कुतपस्तु ततः स्मृतः" इति स्मरण च। तत अमुकसगोत्र इति सर्वत्र कर्तव्यं, स्त्रीविष. ये अमुकसगोत्रेति । अत्रायमनुष्ठानक्रमः । तिलान् अपहता असुरा रक्षांसीत्यादिना मन्त्रेण ब्राह्मणान्परितोऽप्रदक्षिणमवकीर्य राज- वादिपात्रेषु त्रिषु युग्मकुशनिर्मितकूर्धान्तहितेषु शन्नो देवीरिति मन्त्रे- णापः क्षिप्त्वा तिलोऽसीति पूर्वाभिहितमन्त्रेण तिलान् गन्धपुष्पाणि निक्षिप्य स्वधाऽा इति ब्राह्मणानां पुरतः पात्राणि स्थापयित्वा या दिव्या इति मन्त्रेण पितरिदं तेऽद्यमिति दद्यात् । ता आपो ब्रा- ह्मणः प्रतिग्रहोष्यन् स्वघ्या अर्घ्य इति मन्त्रेण स्थापयेत्" इत्यर्घ्य शौनकस्मरणात् । अर्धे दीयमाने संस्रवान् पतितान प्रथमं पितृपाने कृत्वा श्राद्धदेशादुत्तरे दक्षिणायं सतिलं कुशस्तवं निधाय तस्योपरि पितृभ्यः स्थानमसीति मन्त्रेण अधोमुखं पात्रं कृत्वा तदुपरि अर्घा पवित्रं कृत्वा तृतीयपात्रेणापिधाय तदुपरि अपि कुशं दत्वोत्तरतो निदध्यात् । पुत्रकामश्चेत् पितृपात्रसंस्रवैर्मुखं मृज्यात् । "प्रथमे पितृपात्रे तु सम्भृत्योदकसरगन् । पनक्ति वदनं पश्चात् पुत्रकामो भवेद्यदीति स्मरणात् ।

·तथा-"शुन्यन्नालोका इति तु सिश्चेद भूमि. क्षिपेत् कुशान्" । पितृभ्यः स्थानममीति मन्त्रेण अयोमुग्व पात्रं कृत्वा तदुपरि अर्यपवित्रं निदध्यात् । "उद्धरन् प्रथम पात्रं पितृणामर्यपातितम् । आवृतास्तत्र निष्ठन्ति यावद्विप्रविसर्जनम् ।। उद्धरेत्तु यदा पात्रं विततं तु यदा भवेत् । अभोज्यं नगोच्छ्राष्टं देवैः पितृगार्गनैरिति ।। न्युजं पात्रं केचिदयंदानान्पूर्वमेव कुर्वन्ति ने वान्ताः इत्यु. पेक्ष्याः । "न्युज कुयोलविश्वदिपमुक्तेः । हुत्वा पात्रे संघवान- वनयतीत्यादि । पात्रस्थमवशिष्टं द्रव्य संचवशब्देनाभिधीयते यद्यपि, तथापि यत्र विप्रहस्तगलिनमुदकं संम्रवशब्देनाभिवातुं शक्यं भूतपूर्वगतेः, तत्र पात्रम् ऊर्ज वहन्तीरित्येतत्पिण्डोपरि उदकनिषेचनपर्यन्त न्युज कार्यम् । तथा च कात्यायन "पैतृकं प्रथम पात्रं तस्मिन्पैतामह न्यसेत् । तृतीयं च न्यसेत्तत्र नोद्धरेन च चालयेत्" इति । इत्यय॑म् ॥ ततो गन्धपुष्पधूपदीपवस्त्रोपवीतानि, पितरयं ते गन्धः पिवरि- दन्ते पुष्पमित्यादिप्रयोगेण दद्यात् । । यज्ञोपवीतदानं सत्यपि वस्त्रे ज्ञेयम् । "उपवीतं तु यो दद्याच्छाद्धकर्मणि धर्मवित् । पावनं सर्वविप्राणां ब्रह्मदानस्य तत्फलम्" ·नृसिहप्रसादे means इति वायुपुराणात् । ततो ब्राह्मणपूजोत्तरं करसम्पुण्टं शिरसि कृत्वा मन्त्रहीनं क्रि- याहीनमिति प्रार्थनां कुर्यात् । अत्रावसरे श्राद्धाचमनं कार्यम् । श्राद्धे षद्धाऽऽचमनश्रवणात् । तथाहि- "आदावन्ते तथाऽर्चायां विप्रपादप्रशोधने । विकिरे पिण्डदाने च षड्भिराचमनं स्मृतम्" इति । सप्तम्यर्थे तृतीया सुपां सुपो भवतीति पाणिनिस्मरणात् । अयमर्थः स्मृतेः । श्रादाविति विप्रपादशोधनात्पूर्व तथा तच्छो- धनानन्तरं तथा च समाप्तौ श्रातीमान्तमनुव्रज्येति वजनानन्तरम् । स्पष्टमन्यत् । तत्र प्रथमतो द्विराचमनं शेषं सकृत्सकृदिति । "कृत्वा च पितृकार्याणि सकृदाचम्य शुद्धयती"ति स्मृते. । अथाग्नौकरणम् , तच सव्येनापसव्येन वा कर्तव्यम् । तत्र स्व गृह्यस्मृत्यनुरोधतो व्यवस्था ज्ञेया, तत्र पूर्वमग्नौ करिष्य इति ब्राह्म- णाज्ञामादाय कुरुष्वेति तैरभ्यनुज्ञात एव कुर्यादिति नियमः । "अग्नौ करिष्यन्नादाय पृच्छत्यनं घृत'लुतम् । कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो हुत्वाऽनौ पितयज्ञवत् ॥ हुतशेषं प्रदद्यात्तु भाजनेषु समाहितः । यथालाभोपपन्नेषु रौप्येषु तु विशेषत:" इति योगीश्वरस्मरणात् । घृतग्रहणं व्यञ्जनादिनिवारणाय । यद्यपि गोधूमा अपि क्षारद्रव्ये पठितास्तथापि ब्रीह्याद्यभावे गोधूमानामोदनप्रकृतितयोपादानात् तद्वर्ज नारद्रव्यं निषिच्यते । तथा मदालसावाक्यम् ।

·आइसारे ब्रामणपुजारकारः "अग्निकार्यमनुजातः कुरुनि नतो द्विजे ! जुहयाद् व्यञ्जन ना वर्जगेनु यथाविपि" इति । व्यञ्जन शाकादि घृतोदनव्यतिरिक्तम् । नतश्च कुरुनि वा- मणाज्ञामादाय इममुपसमाधाय प्राचीनावोनी वा मनग्नावदान मादाय सोमाय पितृमने स्वधा नमः इति पितय रकल्पन अग्नो दुवा मेक्षणभनुपहृत्य हुताएं मुन्नयवनपात्र विगेपना राजन पत्र्यादि भाजने देयम् । मृन्मय यपि कििद्वधीयते तथापि- "मृन्मयेषु तु पात्रेषु यः श्राद्धे भोजयेस्पृितन् । अन्नदाता पुरोधा च भोका च नरक बजेदिनि निषेधात्तम् । रोप्यं पितृणामेव देय न देवानाम् । "अनोकरगाशेषं तु पित्र्ये तु प्रतिपादयेत् । प्रतिपाय पितृणान्तु न दद्याद्वैश्वदेविक" इति स्मरणात् । यद्यपि ग्रन्थान्तरे प्राचीनाबीतित्वं दृश्यने तथापि तत्प्रकृतिभू- तपिण्डपितयज्ञस्य देविकत्वात्पेतकत्वाच कल्पितोभयवर्मकत्वात्प्रकृति- भूनागौकरणहोमे प्राचीनावोनियोपवीतित्वयार्विकल्योऽवसीयते । व्यवस्था तु यथाशाखमत्र ! आश्वलायनास्तु विशेषमाहुः- "उद्धृत्य घृताक्तमन्नं पृच्छत्यग्नौ करिष्ये करच करवाणीति वा प्रत्यनुज्ञातः क्रियतां कुरुष्व कुर्वीतेत्यल्सत्वाद्वानो जुहोतीति यथोक्तं पुरस्तात्पिण्डपितृय । इति । इदं च कर्म साग्निनिरग्निसाधारणम् । पाणावग्नौ वा क्रिय- ·दद्यात् । १४८ नृसिंहप्रसादे माणस्याग्नौकरणत्वात्तस्य च कर्मनामधेयत्वात् । ततः साग्निनि- रग्निर्वा वैश्वदैवे नैव "पिण्डेभ्यः शेषयेत्सर्व न दद्याद्वैश्वदेविके । नहि स्मृताः शेषभाजो विश्वे देवाः पुराणगैरिगति वायुपुराणे निषेधदृष्टः । अतो न वैश्वदैवे देयमिति सिद्धम् ! अग्नौकरणं स्मार्तम् , अतो विवाहाग्नौ कार्यम् । सर्वाधीननौपा- सनाग्न्यभावे दक्षिणाग्नौ कार्यम् । तदसन्निधाने लौकिकाग्नौ कार्यम् । "आहत्य दक्षिणाग्नि तु होमार्थ वै प्रयत्नतः । अग्न्यर्थ लौकिकं वापि जुहुयारकर्मसिद्धये" इति वायुपुराणवाक्यात् । अग्न्यर्थमोपासनाग्निसिद्धयर्थम् । दक्षिणाग्न्यसनिधाने पाणौ होमं कुर्यात् । 'हस्तेअनौकरणं कुर्यात् अग्नौ वाऽनग्निको द्विजः। इति स्मरणात् । अयं हि स्मृत्यर्थः सांप्रदायिकः । सर्वाधानों त्वाहिताग्नि: द क्षिणाग्न्यसन्निधाने द्विजहस्ते लौकिकाग्नौ वाऽनौकरणं कुर्यात् । यदा त्वाधानेनाहिताग्निरनाहिताग्निरप्यग्निमान् , तदौपासनेऽग्नौ- करणं, तदभावे द्विजहस्तेऽप्सु वेति । सदुक्तं विष्णुधर्मोतरे मार्कण्डेयेन- "आहिताग्निस्तु जुहुयादक्षिणाग्नौ समाहितः। अनाहिताग्निस्त्वौपासने तदभावे द्विजेऽप्सु वेति ॥

·HD श्राद्धसारे ब्राह्मणपूनाप्रकारः जले अग्नौकरणं जलसन्निधौ श्राद्धानुष्ठानविषयम् । "स यदायां समीपे स्याच्छाद्धे यो विविस्तदनि कात्यायनस्मरणात् । "अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणावेवोपपादयेन्" इति मनुवचनं तु ब्रह्मचारिविषयम् ।। "अग्न्यभावे तु वित्रस्य पाणी दध्यात्तु दक्षिणे । अग्न्यभावः स्मृतस्तावद्यावद्भाया न विन्दति । इति जातकर्ण्यस्मरणात् । अग्नौ विद्यमानेऽपि काम्यादिचतु- ष्टये पाणावेव होमः कार्यः। अनेनैवाभिप्रायेणाहुह्यकारा अपि- "अान्वष्टक्यं च पूर्वेद्युमर्मासि मासि च पावणम् । काम्यमभ्युदयेष्टम्यामेकोदिष्टमथाष्टमम् ।। चतुर्णायेषु साग्नीनां वहौ होमो विधीयते । पित्र्ये ब्राह्मणहस्ते स्यादुत्तरेषु चतुर्वपीति ।। अयमर्थ:- हेमन्तशिशिरयोरित्यादिना चतस्रोऽष्टम्योऽष्टका विहिनाः, तत्र नवमीश्राद्धमन्वष्टक्यं, सामान्य क्रियमाणं पूर्वेधुः, मासि मासि कृष्ण पक्षे पञ्चमीप्रभृतिषु यस्यां कस्यां तिथावन्वष्टक्यातिदेशेन यद्विहितं, अमावास्याया पिण्डपितृयज्ञानन्तरं यद्विहितं तत्पावणम् । काम्यं स्वर्गादिफलोद्देशेन कृत्तिकादिनक्षत्रेषु विहितम् । अभ्युदये पुत्रोत्प- त्यादिषु विहितम् । अष्टम्यामष्टका विहिताः । एकोदिष्टं सपिण्डीक- रणम, अथवा एकोदिष्टं मुख्यमेव । ततश्चाष्टौ श्राद्धानि-आन्वष्टक्य, नवमीश्राद्धं, पूर्वेयुः, सप्तमीश्राद्धं, मासि मासि पञ्चम्यादिषु विहित, ·१५० वृसिंहप्रसादे पार्वणममावास्याश्राद्धं, काम्यं नक्षत्रेषु फलोद्देश्यक, अभ्युदयश्राद्धं पुत्रोत्पत्तितडागारामदेवताप्रतिष्ठादिषु विहितम् , अष्टकाश्राद्धमष्टम्यां विहितं, एकोदिष्टं सपिण्डीकरणम् , अथवा एकोदिष्टं मुख्यमेव । आधचतुष्टये अग्नौ होमः अन्त्ये पाणाविति । नन्वग्नौकरणं कथं पाणौ तत्राग्न्यभावात् , सत्यम् अस्ति हस्तेऽप्यग्निः । "अजस्य दक्षिणे कर्णे पाणो विप्रस्य दक्षिणे । अप्सु चैव कुशस्तम्बे अग्निः कात्यायनोऽब्रवीत्। इति शङ्खस्मरणात । तस्मात्- "अग्न्यभावे तु विमस्य पाणावेवोपपादयेत् । पर्युक्ष्य दर्भानास्तीर्य यतो ह्यग्निसमो द्विजः" इति वचनात्पाणावपि अग्नौकरणं कर्तव्यम् । इदं चोपवीतिना कार्यम् । "अग्नौकरणहोमस्तु कर्तव्य उपवीतिना । पाङ्मुखेनैव देवेभ्यो जुहोतीति श्रुतिः स्मृतिः ।। अपसव्येन वा कार्यो दक्षिणाभिमुखेन वा । निरूप्य हविरन्यस्मै अन्यस्मै नहि हूयते" इत्यादि वाक्यं तु परमतोपन्यासपरम् , अन्यथा वाक्यान्तरविरोधात् इत्यलमनेन । त- स्मादनग्निः पाणावनिकरणं कुर्यात् । तदाह कात्यायन:- "पित्र्ये यः पङ्गिमूर्धन्यः तस्य पाणावनग्निकः । हुत्वा मन्त्रवदन्येषां तूष्णीं पात्रेषु निक्षिपेत्" इति । ननु बाहुल्येन विप्रपाणावित्यविशेषश्रवणेऽपि THAPA ·"वविपकरेऽनग्निः कृन्वाग्नीकरण द्विज'' उन्यादिकारि- कायां विशेषदर्शनात् कनौकरणं, सत्यम् । विकल्या ज्ञातव्यो व्यवस्थायै, दैविकब्राह्मणकरपतेऽपि पित्र्यब्राह्मणपात्रोवेव शेप निक्षेपः। "हुत्वा शेषको गौव शेषं पित्र्ये निवेदयेत् । न हि स्मृताः शेषभाजो विश्वे देवाः पुरागरि"ति वायुपुराणवाक्यात् । ततो दैवपित्र्यकरयोविकल्पः अत्रापि अग्नीकरणविधानान् । अथवाऽग्न्यभाव इति स्मातग्न्यिभावाभिप्रायेणवाभिहितम् । कि तर्हि अकृतदारपग्ग्रिहाभिप्रायेण । "अग्न्यभावे तु विप्रस्य हस्ते दत्वा तु दक्षिणे । अग्न्यभावः स्मृतः स्तावद्यावद्भायां न विदन्ती"ति जानूकर्य- वचनात् । तस्मादनुपनीतस्य उपनीस्यापि वा अकृतदारपरिग्रहस्य यदा श्राद्धकर्तत्वं तदा देवब्राह्मणकरेऽग्नौकरणं, कृतहारपरिग्रहस्य श्राद्धकर्तृत्वे पित्र्यब्राह्मणकरे इति व्यवस्था ज्यायमी। अनुपनीतानग्निकयोरपि श्राद्धेऽधिकारः। "श्राद्धमर्हति यद्येकः पितर्युपरते मुतः । विनापि श्रद्धया श्राद्धं तथा कुर्यादनग्निकः ॥ पितृयज्ञाहुति पाणौ प्रदद्याद् ब्राह्मणस्य सः । अहत्यनुपनीतोऽपि विनाऽप्यग्नि विनाऽऽपदम्" इति । तथा- RAN "न ह्यस्मिन्विद्यते कर्म किश्चिदामौजिवन्धनात् ।

·REAL १५२ नृसिंहप्रसादे नाभिव्याहरते ब्रह्म स्वधानिनयनाहते" ।। था-काश्यपोऽपि- "दिव्ये विप्रकरेऽनग्निः कृत्वाऽनौकरणं द्विजः । शेष यत्पितृविप्रेभ्यः पिण्डार्थ शेषयेत्तथेति । पाणितलदत्तमन्नं पृथक् न भोक्तव्यं किन्त्वेकीकृत्य तदुक्तं गृह्यपरिशिष्टे- "यच्च पाणितले दत्तं यच्चान्यदुपकल्पितम् । एकीभावेन भोक्तव्यं पृथग्भावो न विद्यते ॥ अन्नं पाणितले दत्तं पूर्वमश्नन्त्यबुद्धयः । पितरस्तेन तृप्यन्ति शेषान्नं न लभन्ति ते" ॥ यदि दैवविप्रकरे होमस्तदा पितृमातामहश्राद्धद्वयार्थ सकृदेवानु- ठेयः । वैश्वदेवमेदेऽपि पितृत्वाधिकरणकारकस्य सम्प्रतिपन्नत्वात् । यदा पित्र्ये द्विजपाणौ तदा मातामहब्राह्मणकरेऽपि पार्थक्येनानु- ठेयः । वैश्वदेविकतन्त्रत्वेऽपि तत्राधिकरणकारकस्य सम्पति- पन्नत्वात् । इत्यग्नौकरणम् ॥ ततः पात्राणि द्विः प्रक्षालयेत् । ततः परिवेषणं यद् हुतशेष- दानानन्तरं तत् "हुतशेष पितृभ्यस्तु दत्वाऽनं परिवेषयेत्" इति स्मरणान् ! तत्यकारस्तूक्त:- "पाणिभ्यामुपसंगृह्य स्वयमन्त्रस्य वर्द्धितम् । विप्रान्तिके पितॄन् ध्यायन् शनकैरुपनिक्षिपेत्" ।। परिवेषणं भार्यया कर्तव्यम् । “परिवेषणं भार्ययेति स्मर MARATHI ·. mater णात् । तथव- "सवर्गव काय यकिां ग्वावतम् । द्विनातिभ्यः मवणांना रम्नेव तु दोयत" इति नारायणवच- नात् । तदन्नं च साक्षाद्धम्नेन वहातव्यम् । किन्तु दव्यादिद्वारा- "हस्तदत्तास्तु ये स्नेहा लवगाव्यञ्ज नादयः । दातारं नोतिष्ठन्ति भाक्ता भुञ्जीन फिल्विपम्" इति शातातपस्मरणान् । नया पुरणनीप- "नापवित्रेगा हस्तेन नकन न विना कुशम् । नायसे नायसेनव श्राद्धे तु परिवषयेन ! आयसे अयोमये पात्रो । विष्णु - "घृतादिदाने तैजसानि पात्राणि वा फल्गुपात्राणि प्रशस्तानि । शिनगाथा च श्रूयते- "सौवर्णराजताभ्या च ग्वद्गेनीदम्बरे गा वा । दत्तमक्षयतां याति फल्गुपात्रां तथैव चेति ।। परिवेषणे च वैश्वदेवपूर्व तत्र कारणं पुराण उपन्यस्तम् । तथाहि- "तप्यमानास्तु ये तीनं पिता ब्रह्मशामनात् । विश्वेदेवास्तु रक्षार्थ पितृयज्ञेषु सर्वदा ॥ अतः पूर्व प्रदातव्यं तेभ्योऽ पितृकर्मणोति । सौवर्णराजतगोटोदुम्बरफल्गुपानरेव परिवेपण कार्यम् । औ- दुम्बरं ताम्रमयम् । गोष्टोदुम्बरिका फल्गुशब्दवाच्या । यद्यप्यन्यत्र फल्गुशब्दो निःसारे वस्तुनि प्रसिद्धस्तथापि अत्र पात्रं पात्रप्रक्र- मात् , अत्र च निःसारवस्तुनोऽनुपयोगात् । अथवा सोवर्णादिपात्रा- पेक्षया निःसारत्वम् , आलङ्कारिकाश्च तथैवाभिगदन्ति ।

·"गोष्ठोदुम्बरिका फल्गु रराटीफल्गुवाटिका" । गवामुपवेशनार्या गोष्ठा। "नायसेन समं नैव श्राद्धे तु परिवेषयेत् । तस्मादन्तरितं देयं पणेनाथ तृणेन वेति । ततश्च एकहस्तप्रतिषेध अानयनविषयः परिवेषणं त्वेकेनैव वा- मस्य निषेधात् । अत्र भोक्त्रा भागनिक्षेपादारभ्य विधानफलकपर्य- न्तमशून्यमेव पाणिना तत्पात्रं कर्तव्यम् । "उभयोर्हस्तयोर्मुक्तं पितृभोज्यं निवेदितम् । तदन्तरं प्रतीक्षन्ते ह्यसुरा दुष्टचेतसः । वस्मात्तदन्पहस्तेन कुर्यादामुपागतम् । भाजनं च समालभ्य तिष्ठेदालोपणावधि। अत एकहस्तेन पात्रेण परिवेषणीयम् इत्यलम् । पूर्व परिवेषणं विधाय पश्चात्तत्यक्तव्यम् । अन्यथा दोष- श्रवणात् । ततः पूर्वमेव स्तोके स्तोकं सर्वमपि देयम् । विद्यमानेषु शाकपाकादिषु यद्रोचते तद् ग्राखम् । अन्यत् परि- त्याज्यमित्यनुपपन्नत्वात् । अत्राय सङ्कल्पः । पृथिवी ते पात्रमि- त्यनेन स्वाहान्तेन पात्रमभिमन्व्य इदं विष्णुरित्यनयर्चा अन्ने द्विजा. गुष्ठं निवेश्य अवगाह्य च वैश्वदेवे यज्ञोपवीती विष्णो हव्यं रक्षस्व कन्यं चेत्युक्त्वा अनन्तरं विश्वेभ्यो देवेभ्य इदमयं परिविष्ट परिचे- क्ष्यमाणमातृप्तेरिति अनुदर्भयबोदकेनातिलोदकैनैव पित्रे पिताम- हाय प्रपितामहाय च निवेधापोशानं दद्यात् ।

·तदाह यागा
Aws
-
"दत्वाऽभ प्रथिवी पात्रमिति पात्राभिमन्त्रग्यम्।
कृत्वेदं विष्णुरित्वन्ने दिनाङ्गुष्टं निवेशयेत् ।
विष्णो हव्यं च कव्यं च ब्रूयाद्रक्षति वै क्रमात् ।
वारिष्वममदत्तेषु तमङ्गुष्टं ततः क्षिपेत्” इति ।।
अनिकेशने विशेषः ।
"परिकृत्य च नाङ्गुष्टं द्विजस्यान्ने निवेशनम् ।
यः करोति द्विजो मोहातद्वै रक्षासि गच्छतिइति ॥
ननु कच्चित्-
"अग्नौकरणहीने तु श्राद्धे सङ्कल्पजे तथा ।
नाङ्गुष्टेन स्पृशेदन्नं मधु वाता अचं जपेन्"
इति निषेधो दृश्यते । अनुपपन्नमिदं परिशिष्टचौधायनादिवा-
क्यैर्विरोधात् । तत्र हि अङ्गुष्ठपरिवेषणं दृश्यते । अतो यत्किञ्चिदेव ।
अत्रात्रिः-
"हस्तेनामुक्तमन्नाधमिदमनमुदीरयेत् ।
स्वाहेति च ततः कुर्युः स्वसत्चाविनिवर्तनम्" ।।
इदं वैश्वदेवविषयम् । पितृविषये-
"मोत्रसम्बन्धिनामानि त्विदमन्नं वतः स्वधा ।
पितृक्रमादुदीर्येति स्वसत्तां विनिवर्तयेत्" इति ।।
स्वस्वत्वनिवृत्तिस्तु इदं देवेभ्यो न ममेत्येवंरूपा । एतच्च
दम्पती कुर्याताम् । त्रिकाण्डमण्डना अबाहुः ।

·"त्यागं तु सर्वथा कुर्यात् तत्राप्यन्यतरस्तयोः उभावप्यसमथौँ चेत् नियुक्तः कश्चन त्यजेत्" इति ॥ इदमेव स्मृतिरत्नावलीकाराणामभिमतम् । ततस्तुत्यमभिधत्ते लघुयमः- "अन्नहीनं क्रियाहीनं मन्त्रहीनं च यद्भवेत् । सर्वमच्छिद्रमित्युक्त्वा ततो यत्नेन भोजयेत्" ।। अत्र विशेष:-अत्रोपविष्टद्विजैनिषेधाद बलिदानं न कार्यम् । "पितृणामन्नमादाय बलि यस्तु प्रयच्छति । स्तेयेन ब्राह्मणस्तेन स सर्वः स्तेयकृद्भवेत्।" इति भरद्वाजस्मरणात् । অঙ্গ- "दत्ते वाऽप्यथवाऽदत्ते भूमौ यो निक्षिपेद् बलिम् । तदन्नं विफलं याति निराशैः पितृभिर्गतः" इति ॥ अनन्तरं कृत्यमुच्यते । तत्र प्रचेता:- "अपोशानमथादाय सावित्री त्रिजपेदथ । मधु वाता इति त्रिचमधीत्यैकं त्रिकं तथा" इति । सव्याहृतिका सावित्री जयेत् । तथा व्यासः- "जुषध्वमिति ते चोक्त्वा सम्यविधृतभाजनाः । कृतमौनाः समश्नीयुरपोशानादनन्तरम्" इति ।। अत्रावसरे अपहता इति सर्वतस्तिलान् विकिरेत् । अत्र मन्त्र:- "यश्वरो हव्यसमस्तकव्यभोक्ताऽव्ययात्मा हरिरीश्वरोत्र । यह निधाना दययन्तु सद्यो रक्षांस्यशेषाण्यसुराश्च सर्वे" । - ·- इत्युच्चार्य द्विगुणदर्भतिलोदवं गृहीत्वा ॐ भूभुवः स्वः तत्त- मध्वमिति विनीतः सन् कोमलया वाचा द्रूयात् । पितस्वम्मी जनार्दनो वासुदेवो भगवान् श्रीहरिः प्रीयताम् । तथाच विष्णुपुराणे- "ततोऽनं मृष्टमत्यर्थमभीष्टमिति संस्कृतम् । दत्वा जुपञ्चमिच्छन्तो वढेदेतदनिटुप्पम् इति । अत्र धौम्यः- "पादद्वयल्यामाक्रम्य यो भुङ्क्ते नापदि द्विनः । नैवासो भोज्यते श्राद्ध निराशाः पितरो गताः" इति । शौनकः- "मुक्तशेष न भुञ्जात पातशेष पिवेन च । न चैवोपविशेत्पत्तो यतेवो तापसस्य वा" ॥ वानप्रस्थास्तापसाः । एकपडिनिषेधात् पृथक् पडो दोषा भावः । पृथक्त्वंच नामभिरेव । अग्नौकरणभवं पृथक् न भोक्तव्यं किन्तु मिश्रीकृत्य भोक्तव्यं केवलभक्षणे निषेधात् । "यच्च पाणितले दत्तं यच्चान्नमुपकल्पितम् । तत्तेन सह भोक्तव्यं पृथग्भावो न विद्यत" इति ।। प्रचेता. "नानपानं प्रभूतमिति युरन्यत्र हस्तसंज्ञया तामपि प्रभूतं गृहीत्वोत्सृजेदिति । तथा- "रुच्या शून्यमन्नं जातु भुक्ते वन्न विलोकयेत् । -

·पीत्वा चापो न चाश्नीयाम् पत्र दत्तमगर्हितम् ।
सर्वेन्द्रियाणां चापल्यं पादचापल्यमेव च ॥
दन्तछेदं हस्तपानं वर्जयेचातिभोजनम्।। इति । हस्तपानमि-
त्यस्यायमर्थः । पाणिनोदकं न पातव्यमपि तु पानेणीवेति । ततश्चार्य
नियमः-भोजनमन्तरेण हस्तेनैव पातव्यं न पात्रेण, भोजने तु
पात्रेणैव न हस्तेनेति ।
तदुक्तं चतुर्विशतिमते--
"प्रतिषिद्धं च नाश्नीयात्पवित्रमपि वा घृतम् ।
हस्तादृतेऽम्बु नायेत नाश्नन् पात्रादृते पिवेत्' इति विशेषः ।
“यस्तु पाणितले भुङ्क्ते स च स्वायुः समश्रुते ।
अङ्गुलि नोद्धरेवस्तु तुल्यं गोमांसभक्षणम्" इति । आयुषा
सह भुङ्क्ते इति यावत् । ग्राससमये तर्जन्यमुल्युद्धरणं न कर्तव्यम् ।
नियुक्तो न किचित्परिवर्जयेत् । हस्तसंज्ञया निषेधः कर्तव्यः ।
"भग्नपृष्ठो न भुञ्जीत बहिर्जानु तथैव च ।
न हसन् न वदन् पात्रं नोद्धरेज्जानु पातयेत् । उभयजानु न
पातयेत् । दात्रा इदमलवणमिदमीशमिति पृष्टेऽपि न वक्तव्यम् ।
"श्राद्धे नियुक्तो भुञ्जीतेत्यदिनोभयोनियेधात् !
वशिष्ठश्च--
"हविर्गुणा न वक्तव्या यावन्न पितृतर्पणम् ।
तर्पितः पितृभिः पश्चाद्वक्तव्यं शोभन हविरिति.॥
स्वस्तिवाचनानन्तरं वाच्यमित्यर्थः । अपेक्षितवस्तुनिवारणं
हस्तेनैव कार्य न तु हुङ्कारेण ।

·। "हुकारेणापि यो व्या" दिन्यादिनिषेधात् । भोजनमपि नि: शेषं न कार्यम् । "भोजनं तु न निशेष कुर्यान्प्राज्ञः कथश्चन" इति वचनात् । क्षीरपायसमधुसक्तुघृतानि तु नैव परित्यजेत् । क्षीरादिव्य- तिरिक्तस्य दासवर्गभागधेयतया परित्याज्यनो । भोजनोपक्रमानन्तरं कृत्यम्-"सरणवां सव्यानिकां गायत्री जपित्वा रक्षोघानि मूक्तानि पित्र्यमन्त्रान् पुरुषमुक्तपप्रतिरथं ब्रह्म विभुणुरुद्रार्कसोमेन्द्राग्निवृहद्रथन्तरज्येष्ठमामानि मधुबामण मण्डल- ब्राह्मण विविधसामजप पुराणधर्मशास्त्रप्रमुग्वानि अन्यान्यपि पवि- त्राणि जपेत् । मनुरपि- "स्वाध्याय श्रावयेत्पित्र्ये धर्मशास्त्राणि चैव हि ॥ प्राख्यातानीतिहासांश्च पुराणान्यखिलान्यपीति । परिवेषणं च सव्येनैव- "अपसव्येन यो दद्यात् श्राद्धार्थमुपकल्पितम् । कृपणो मन्दबुद्धिस्तु न स श्राद्धफलं लभेदिति जमदग्नि- वचनात् । अत्र विशेष:- HWABRIGB "अपेतितं याचितव्यं श्राद्धार्थमुपकल्पितम् । न याचते द्विजो मूढः स भवेपितृघातकः॥

·KIRROR न चात्र- "यो याचयति दातारं ब्राह्मणो ज्ञानवर्जितः । पितरस्तस्य कुप्यन्ति दातुर्भोक्तुर्न संशयः ॥ कृच्छूद्वादशरात्रेण मुच्यते नात्र शंसय" इत्यादि वचनेन विरोध इति वाच्यम् । तयोरनुपकल्पितवस्तुविषयत्वात् । शङ्खलिखिताभ्यां तु उप- कत्यिववस्तुनोऽप्यन्यूनाधिकस्य दानप्रतिग्रहयोनिषिद्धत्वमुक्तम् । तथाहि- "नात्यन्ताधिकं दद्यान्न प्रतिगृह्णोयात्" इति। दातृनियमो दृश्यते- ब्रह्माण्डे- "न चाशु पातयेज्जातु न शुक्तां गिरमीरयेत् । न चोद्वीक्षेत भुञ्जानं न च कुर्वोत मत्सरम् ।। न दीनो नापि वा क्रुद्धो न चैवान्यमना नरः । एकाग्रमाधाय मनः श्राद्धं कुर्यात्सदा बुक” इति । अत्र विशेषः । भोजनोपविष्टब्राह्मणानां स्पर्शे परस्परं प्राप्ते न भोजनं परित्याज्यं किन्तु भोक्तव्यमेव । भोजनोत्तरं च गायत्र्यष्ट- शतं जपेत् । "श्राद्धपङ्क्तौ तु भुञ्जानो ब्राह्मणो ब्राह्मणं स्पृशेत् । तदन्नमत्यजन भुक्त्वा गायत्र्यष्टशतं जपेत्" इति शङ्खस्म- रणात् । तत्र विशेष:- MEENA "अङ्गुष्ठेन विनाऽश्नाति मुखशब्देन वा पुनः ।

·पीतावशिष्टं तायादि पुनरुद्धृत्य वा पिबेन् ।। वादिता पुनः ग्वादेन मोटकानि फलानि च । मुखेन वा अमेहन्नं निष्ठीवेगाजनेपि वा ।। न म्पृशेदामहस्तेन भुञ्जानोऽनं कदाचन" इत्यादिनिय भोजने कृते इदं कार्यम्- "तृप्तान बुध्वाऽनमादाय मनिलं पूर्ववज्ञपेन्" इत्यादिना वि- किरं कुर्यान् । तर पात्रेऽन्नमादाय तमा स्य इति पृष्ट्वा तमा स्मेति तैः प्रत्युक्तः शेषमन्नमस्ति कि क्रियतामिनि पृष्टः इष्टैः मह भुज्यता- मिति मन्युक्तः पितृव्राह्मगास्य पुरत उच्छिष्टसन्निधो दक्षिणाप्रदर्भा- न्तरितायां भूमौ तिलोदकप्रक्षेपपूर्वकं ये अग्निदग्धा इति अनयर्चा निक्षिप्प पुनस्तिलोदकं निक्षिपेत् । मतिविभ्रमाद्वाऽऽचमनाकरणे दोपत्रवणात् तत आचमनं कार्यम् । तत्र मत्स्य:-- "असंस्कृतप्रमीताना त्यागिनां कुलयोषिताम् । उच्छिष्टभागधेयानां दर्भेषु विकिरासनम्" इति । सत्यप्यस्मिन् विधिय इत्याचक्षते विचक्षणन्यायमर्माभिज्ञाः । अत्र केचित् पिण्डाग्रतः पडङ्गले विकिर इत्याहुः । अपरे उच्छिष्टस्य पुरत इत्याहुः । आये पिण्डवत्पतनं विकिरस्येति तौल- लिस्मरणं प्रमाणम् । द्वितीये विकिर उच्छिष्टैः प्रतिपादयेदिति गौतन स्मरणं प्रमाणम् । अतः पक्षद्वयमपि शास्त्रत एव प्राप्तमिति प्राप्ते सि द्धान्तः स्मृत्यन्तरात्- ·"उच्छिष्टैरव विकिर सदैव प्रतिपादयेत् । अन्यथा कुरुते यस्तु निराशास्तस्य देवता" इति आद्य एव युक्तः। ततो ब्राह्मणहस्ते गण्डूषार्थं सकृत्सकृदपो दद्यात् । तथा पितृब्राह्मणपूर्व गगडूषाद्यर्थमुदकं देयम् । अत्र आदी हस्तपतालनं वा गगडूषं वेति सन्देहे हस्तप्रक्षालनात्पूर्व गण्डूष- ग्रहणे उच्छिष्टभक्षणापत्तेः पूर्व हस्तप्रक्षालनमिति पूर्वपक्षे प्राप्ते सिद्धान्तोऽभिधीयते पूर्व गण्डूमिति । न च हस्तस्थितोच्छिष्टभक्षण इति वाच्यम् । तदपेक्षया मुखस्थितस्य दुष्टत्वात् उत्तरापोशाना तिरेकेण मुखस्थितस्य रुधिरतुल्यत्वात् । अत एवातिशिष्टाविप्रकर्ष- भिया तत्रैवाचमनकर्म कुर्वन्ति न दूरे । ततः पूर्व गण्डूषमिति । "हस्तं प्रक्षाल्य यश्चापः पिबेद् भुक्त्वा द्विजः सदा। तदन्नमसुरैभुक्तमिति स्मृतेः। ततोप्रक्षालितकर एव हस्तधावनगण्डूषानन्तरं तृप्तिप्रश्न इत्यपरे वदन्ति । वचनं च पूर्वं पितॄणां ततो देवानामित्यपि । "वैश्वदेवनिविष्टानां चरमं हस्तधावनमिति स्मरणात् । अथ पिएडनिर्णपणमभिधीयते । अत्र पिण्डपितृयज्ञकल्पातिदेशेन चरुश्रपणसद्भावे अनौकर- णशिष्टचरुशेषेण सह सर्वमन्नमुपादायामिसन्निधौ पिण्डान्दद्यात् । चरुश्रपणाभावे अनौकरणावशिष्टं यत् सार्ववणिकमन्नं तत्सर्वमुपा- दाय तिलमित्रं दक्षिणामुख उच्छिष्टसन्निधौ पिण्डान् दद्यात् ।

·AMANIRNOORN BAHINOW "पितॄणामासनस्थानात् अग्रतस्विष्वरनिषु" इति । "पिण्डनिर्वपणं केचित् पुरस्तादेव कुर्वते । तदाह योगी. "सर्वमन्नमुपादाय सतिल दक्षिणामुग्वः । उच्छिष्टसन्निधों पिण्डान दया? पितृयज्ञबन्" । तत्र प्रचेता:- "अरनिमात्रमुत्सृज्य पिण्डांस्तत्र प्रतापपेत् । अथोपस्पृश्यतां वापि प्राप्नुवन्ति न विन्दन" इति । अत्र दो पक्षौ वागुरिसम्मतो- "बद्धमुष्टिकरोइनिरनिरकनिष्ठिक" इति । भास्करोऽन्यथाह- "पात्राणां वाहुमात्रेण पिण्डदान विधीयते । कराभ्यामुल्लिखेत् स्फ्येन कुशैर्वापि महीं द्विजः" अयं तृतीयः । अत्र चतुर्थः- "पितृव्राह्मणतः स्थानादग्रतस्त्रिध्वरनिषु । उच्छिष्टं तद्विजानीयानोच्छिष्टासनसन्निधौ” इति । एतेषु चतुर्वपि पक्षेषु मध्ये देशकालाद्यपेक्षया व्यवस्था । अत्रिः- अत्र पक्षद्वयम् पूर्वमेव पिण्डदानमित्येक भोजनोत्तरमिति द्वि- भुञ्जानेषु तु विप्रेषु भुक्तवत्सु तथाऽपर" इति स्मरणात् । SANDAR तीयम् ।

·शाखापेक्षया विकल्पः । तत्राप्रशस्तेषु श्राद्धेषु पूर्व, प्रशस्तेषूत्तरम् । अत्र नवश्राद्धप्रभृतीन्यप्रशस्तानि, सांवत्सरिकापरपक्षादीनि प्रशस्तानि । तृप्तापरकालकर्तव्यतायामपि द्वैधम्, आचमनात् पूर्वमूर्ध्व वेति । आश्वलायनशाखिनां तु उभयपक्षे विकल्पः । "भुक्तवत्सु अनाचान्तेषु तेषु पिण्डानिदध्यादाचान्तेषु वेति आश्वलायनस्मरणात् । तत्पकारो ब्रह्माण्डेऽभिधीयते- "सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां कुर्यादुल्लेखनं द्विजः । प्रघर्षणं ततः कुर्याच्छ्राद्धकर्मण्यतन्द्रितः । कण्डनं पेषणं चैव तथैवोल्लेखनक्रिया। वजेणाथ कुशैर्वापि उल्लिखेत्तु महीं द्विजः" इति । तगड्डलादेः कण्डन,शाकादेश्छेदनं, पेषणं तगडुलादेः, भुवःक- पणमपहता इति मन्त्रेण उल्लेखनम् । अत्र मन्त्रः कात्यायनेन दर्शितः- "असावेतत्त इति ये च त्वामन्विति चैक इति । असावित्यमुकगोत्र अमुकशर्मन् इति सम्बोध्य एतत्ते इति म- न्त्रेण पिण्डदानं सन्यं जान्वाच्य कुर्यात् । पिण्डदानोत्तरकाल मनु:- "न्युप्य पिण्डान् पितृभ्यस्तु प्रयतो विधिपूर्वकम् । तेषु दर्भेषु तं हस्तं निमृज्याल्लेपभागिनाम्" इति । विष्णुराह- "अत्र पितरो मादयध्वमिति । तत्र अत्र तिर इत्युक्त्वोदङ्मु- Homedias ·खः अमीमदन्त पितर इति जपतीति । अभीमदत्यनुमन्त्रणानन्नर अवघ्राय शुन्धन्ताम्पितर इति पूर्ववलिण्डोपरि उनकनिनयनम् । ततोऽसाववनेनिक्ष्वेत्यवनेज्य वस्त्रदशामादाय एतदुः पितरो वास इति पिण्डे निक्षिप्य अञ्जनगन्धलेपन ताम्बूलबस्त्रदक्षिणादिभिः पूजयेत् । व्यासः ARAN पिण्डप्रमाणमाह- "त्रिहायनस्य वत्सस्य विकृत्यास्यं यथा सुखम् । तथा कुर्यात्प्रमाणं तु पिण्डानां व्यासभापितम्" इति । अयं भाव.-पिण्डाः कर्तव्या इत्थं करित्थप्रमाणम् बिल्व- फलप्रमाणं वा कुक्कुटाण्डप्रमाणं वा वदरीफलप्रमाणं वा । तदुक्त- मङ्गिरसा- "कपित्थबिल्बमात्रान्वा पिण्डान्दद्याद्विधानतः । कुक्कुटाण्डप्रमाणं वा केषां वाऽऽमलकैः समान् ॥ नवश्राद्धे स्थूलतरं तस्मादपि तु निर्वपेत् । तस्मादपि स्थूलतरमाशीचे प्रत्यब्दादावेकोद्दिष्टे ततोऽधिकतरं नवश्राद्धद्वादशाहादिसपिण्डीकरणान्ने ततोऽप्यधिकतरमाशौचा- न्तर्वतिपिण्डे प्राचीनं प्रमाणचतुष्टयं पार्वणश्राद्धमिति विवेक- रहस्यम् । एवं पिण्डान् निर्वर्त्य स्वर्चितमस्त्विति यज्ञोपवीती भूत्वा विधि सम्पाद्य सुमोक्षितमस्त्विति श्राद्धदेशं सम्मोक्ष्य प्रादक्षिण्येन ब्रा- ह्मणहस्ते वारि पुष्पाक्षतांश्च दत्वा सकुशान् यवांश्च पुनरुदकादि ·दत्वा अघोराः पितरः सन्त्वित्युक्ते द्विजैस्ते गोत्रं वर्धतामिति न स्तथेत्युक्ते तैश्च पुनः दातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च । श्रद्धा च नोमा व्यगमद् बहु देयं च नोऽस्त्विति सत्या एताप्राशिषः सन्तु सन्तु इत्युक्तस्तैः पुनरिति । एतदनन्तरं पात्रचालन कृत्वा स्वस्तिवाचनं कुर्यात् । "अचालयित्वा तत्पात्रं स्वस्ति कुर्वन्ति ये द्विजाः । निराशाः पितरो यान्ति यथाऽऽयान्तितथा गताः" इति नारायणवचनात् । पात्रचालने विशेषः । "पात्राणि चालयेच्छाद्धे स्वयं शिष्योऽथवा सुतः । न स्त्रीभिर्न च बालेन नासजात्या कथञ्चन" इति । ततोऽक्षयमस्त्विति ब्राह्मणहस्ते जलं दद्यात् । ततो यथाशक्ति दक्षिणां दत्वा स्वधा वाचयिष्ये इत्युक्त्वा ब्राह्मणैर्वाच्यतामित्युक्ते अनुज्ञातः प्रकृतपित्रादिभ्यो मातामहादिभ्यश्च स्वधोच्यतापित्युदा- हृत्य तैरस्तु स्वधेत्युक्ते भूमौ जलमासिच्य विश्वेदेवा इत्युक्ते दो- तारो नोभिवर्धन्तामित्यादि मन्त्रं वाचयित्वा प्रियवाचा प्रणाम विधाय वाजे वाजे इति जपित्वा धन्या वयं भवच्चरणकमलयुगल पवित्रीकृतमस्मद्गृहमिह दिनमिति । अतो भवद्भिरनुगृहीता वयमिति प्रणिपातप्रदक्षिणापूर्व नमस्कृत्य विसर्जयेत् । अत्र विशेषः । "पल्यै प्रजार्थं दद्यात्तु मध्यमं मन्त्रपूर्वकम्" इति । मध्यम मध्यमपिण्डम् । अत्र मन्त्रः-"आपत्त पितरो गर्भ मन्त्र:

·- सन्ततिदायकः' । तथा च मनुः- "पतिव्रता धर्मपत्नी पितृपूजननत्परा । मध्यमं तु तथा पिराडमयान सम्यक् मुताथिनो" ।। पत्नीसन्निधानाभावे सपत्न्या गर्भरागवन्वे वाऽजीप छागं वा भोजयेत् तदभावे आकाशं गमयेन् पिराई व्रतस्थो दक्षिणामुग्वः । "पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणा दिक् तथैव च । देवल "अग्निब्राह्मणाऽजगोर्वा भक्षयेदप्मु वति" । इदं पुत्रेच्छाविषयम् । तीर्थश्राद्धे पिण्डानामप्सु प्रनेप इति । वैश्वदेवः माहिताग्निना श्राद्धात्पूर्वमेव कर्तव्यः । अनाहिता- निश्चेत् श्राद्धोत्तरकालमिति व्यवस्था उल्लाह्निके । सम्यम् वहूक्त- मित्यत्यलमनेन । प्रौढ श्री द्विजराजवंशतिलकालङ्कारहीगः प्रभु- र्भारद्वाजकुलानुगः प्रथमया यः शाखयालङ्कृत । श्रीमदल्लभमूनुरात्मनिरतः सत्सम्पदायाग्रणीः सारे श्राद्धविनिर्णयेति चतुरे श्रीमान् दलाधीश्वरः॥१॥ निजामसाह साम्राज्यधुरन्धर महीपतिः । श्री नृसिंहप्रसादेऽस्मिन् सम्पूर्ण कुरुते शुभम् ॥२॥ इति श्रीमल्लक्ष्मीनृसिहचरणसरोरुहभ्रमरसकल भूमण्डल समस्त- यवनाधाश्वर श्रीनिजामसाह याज्ञवल्क्यशाखाप्रवर्तक श्रीमद्दल- पतिराजविरचिते श्रीनृसिंहप्रसादे श्राद्धसारः सम्पूर्णः ।

·इति श्रीमञ्चतुर्दशभुवनैकनाथ महेन्द्रादिदेवपूजितचरणकमल सदाइ- म्बरव्याप्तभुवनत्रय भक्तानुग्रह कपिप्रसन्नवदन प्रल्हादप्रणयवरद- कर दानैक्यजात सकल जगदेवसुदेवश्रीलक्ष्मीनृसिहचरणयुगलस- रोरुहलसत्सूर्यवंशतिलक औत्कल गौडगुर्जरमालवमागध पाञ्चाल कर्णाटकाऽऽन्ध्रनेक पौढयजास्पृहणीयकीर्ति सकलभूमण्डला- खण्ड दिड्मण्डलनीयमाननिजभुजार्जितप्रतापासादित सकल साम्राज्यपरमवैभव स्वपदच्युतसंस्थापितानेक सामन्तचक्र चूडामणिकिरणरञ्जित चरणारविन्द सकल भूमण्डलमण्डन श्रीमत्लौढप्रताप महाराजा धिराज सर्वपुरिसुन्दरिदेवगिरिवराधीश्वर सम- स्तयवनाधीश्वर श्रीमन्महाराजनिजामसाह सकल विद्याविशारद याज्ञवल्कीयलुप्तशाखाप्रवर्तक श्रीवल्लभात्मज श्रीवल्लपण्डितप्रसादासादित श्रीसूर्यपण्डिताभिघ गुरुमन्वादिप्रणीत नीति शास्त्राभिज्ञ महाकार्य स्वकार्यावेक्षण प्रतिनिधीकृत श्रीमहाराज श्रीदलप- तिराजविरचिते श्रीनृसिंहप्रसादे श्राद्धसारः सम्पूर्णः। तृतीयः सारः।

·THE PRINCESS OF WALES SARASTATI BHATAV TEXTS. Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M. A. No. 1—The Kirapăvăli Bhaskara, (PERUITE TAFE) (à titas), a Commentary on [dayana's Biradărali, Dravęs section, by Padmanabha Vifra. Ed.with Introduction and Index by Gopinath Kaviraj. M.A, Rs. 1-1. No. 2-The Advaita Chintamani, harrafa) [ra], by Rangoji Bhatta, Ed, with Introduction etc by Várkyapa S'astri Khiste Sähityöcháry. Rs 1-12 No. 3-The Vedānta Kalpalatika, (à parafat) (arra), by Madhusudana Sarasvati. Edited with Introduction etc. by Rămăjñā Pāņdesa Vya karanáchărys. Rs. 1.10 No. 4—The Kusumāñjali Bodhani. (Farsafcatfarai) (para), & Commentary on Udayana's Theistic Tract, Yräva Kusumāñjali, by Faradarāja Ed.with Introduction etc. by Gopinath Kariraj, M.A, Rs. 9-0. No. 5--The Rasasāra (Ther) [àsifan], a Commentary on Udayana's Kiranävall, Guna Section, by Bhatta Vădindra Ed with Introduction etc.br Gopinath Kaviraj, M.A. Rs. 1-2 No. 6—(Part I)-The Bhävană Viveka (Fraatfaà) [HTAIET], by Mandana Miśra with a Commentary by Bhatta Umbeka. Ed. with Introduction etc. by M.M. Gangånātha Jhā, M. A., D.Litt. Rs. 0-12 No. 6-(Part II)-Ditto Ditto Rs. 0-12 No. 7-(Part I)-The Yoginīhşdaya dipikā (alfitritegaEI997) [ama), by Amrtānanda Nātha, being a Commentary on Yoginihțdaya, a part of Vāmakeśvara Tantra Ed.with Introduction etc. by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs. 1-8 No 7- Part II ) Ditto Ditto Rs, 1-4 ·( 2 ) a No. 8-The Kävyadākini (77951ffrit) [wragara), by Gangānanda Kavindra. Ed, with Introduction eto. by Jagannatha S'āstri Hoshing Sahityopādhyāya. Rs. 0-10 No. 9--(Part I)-The Bhakti Chandrikā (afsafgar) (fºs], Commentary on S'ändilya's Bhaktisütras, by Nārāyaṇa Tirtha. Ed.with a PrefatoryNote by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs, 0-15 No. 10-(Part I)-The Siddhāntaratna, (ferrata) [wiistad soapsia], by Baladeva Vidyābhūşaņa. Ed. with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs. 1-2 No. 10-(Part II)-Do. Do. Rs. 2-12 No. 11-The S'ri Vidyā Ratna Sūtras, (süfaurepago) [ama), by Gaudapāda, with 8 Commentary by S'ankarāraṇya. Ed. with Introduction etc. by Nārāyaṇa S'astri Khiste, Sahityachārya. Rs. 0-9 No. 12–The Rasapradípa, (129919) (31@ştı), by Prabhākara Bhatta. Ed, with Introduction etc. by Nārāyaṇa S'āstri Khiste Sāhityāchārya. Rs. 1-2 No. 13-The Siddhasiddhānta Sangraha, (fagfagrating) [auari] by Balabhadra. Ed, with Introduction by Gopinath Kaviraj, M. A. Rs. 0–14 No. 14-The Triveņikā, (faàfort ) [er], by Āſādhara Bhatta. Ed. with Introduction by Batukanātha S'armā Sāhityo. pādhyāya, M. A. and Jagannatha S'āstri Hoshing Sāhityo pădhyāya. Rs. 0-14 No. 15-(Part I)-The Tripurārahasya, (Jnāna Khaņda) (fagereea, ज्ञानखण्ड) [तान्त्रिकदर्शन], Ed with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj,M.A Rs.0-14 No. 15-( Part-II )-Do. Do. Rs. 2-4 No, 15-( Part III )-Do. Do. Rs. 2-0 No. 15-( Part IV )-Do. with Introduction, etc. by Gopinath Kaviraj, M. A.

·No. 16–The Käyfa Vilass, (FraqfMTA) (Ber], by Chiranjiva Bhattacharya. Edwith Introduction etc. by Batukanătha S'armā Sāhityopădhyāva, M. A. and Jagannatha S'ästri Hoshing Sahityopădhyāya. Rs, 1-2 No. 17-The Nyāya Kalıkā, (Patufa)[273] by Bhatt Jayanta, Ed, with Introduction by M. J. Gangånātha Jhå, M. A, D. Litt. Rs. 0-14 No. 18-(Past I)-The Gurakṣa Siddhanta Saigrala. (THAT संग्रह) [नाथमार्ग], Ed, with a Prefatory Yote by Gopinath, Kaviraj, M, A., Ris, U-14 No. 19- Part. I )-The Prākṣita Prakāla (TEAa) (97995447] by Vararuchi vui the Prakrita Sanjirani by Vasantarāja and the Subodbini by Sadananda Ed with Prefatory note etc. by Batuk Nath S'armā, J, A. and Baladeva Upadhyāya, M. A. Rs 2-4 No. 19- Part.II ) Ditto Ditto Rs. 2-12 No 19--( Part. III ) Introduction etc. (In Preparation. ) No. 20-The Mãnsatattvaviveka (Figarafaa ) [ Ha ), by Viśyanātha Nyāyapanchānana Bhattācharya. Edited with Introduction etc. by Pandit Jagannatha Sāstri Hoshiny Sāhityopadhyāya, with a Foreword by Pandit Gopi Nath Kaviräja, M, A., Principal, Government Sanskrit College, Benares. Rs. 0-12 No. 21-( Part I) The Nyāya Siddhänta Māli (Ratafa TAHTAT) [ FaTu), by Jayarāna Nyāya Panchanana Bhattachārya. Edited with Introduction etc. by Dr. Mangal Dera Sāstri, M. A., D. Phil.( Oxon ), Librarian, Govt, Sanskrit Library, Sarasvati Bhavana, Benares. Rs. 1-4 No. 21-( Part-II) Ditto Ditto Rs. 2-0 No. 22-The Dharınānubandhi Slokachaturdasi (taigaffarat. can) [aars], by 3'ri Soşa Krzna with a Commentary by Rims Pandit.

·Edited with Introduction etc. by Nārāyaṇa S'ästři Khiste Sāhityāchārya, Assistant Librarian, Government Sanskrit Library, Saraswati Bhavana, Benares, Rs. 1-0 No. 23-The Navarātrapradīpa (aaragata) [Thata ], by Nanda Pandit Dharmādhikārī, Ed, with Introduction etc. by Vaijanātha S'āstri Varakale, Dharmaśāstra-S'āstri, Sadholal Research Scholar, Sanskrit College, Benares, with a Foreword by Pandit Gopinath Kaviraj, M. A., Principal, Government Sanskrit College, Benares. Rs, 2-0 No. 24–The S'ri Rāmatāpiniyopanişad (TTaarfaairaitafaat) (syfare), with the Commentary called Rāma Kāśikā in Pūrvatāpini and Anandanidhi in Uttaratãpini by Anandavana. Ed. with Introduction etc. by Anantarāma S'āstri Vetāla Sahityopadhyāya, Post-Acharya Scholar, Govt, Sanskrit College, Benares, with a Foreword by Pandit Gopi Natha Kavirāja, M. A., Principal, Government Sanskrit College, Bonares. Rs. 3-12 No. 25-The Sāpiņdyakalpalatikā ( erfauszlet-fr) [FÅTTE ], by Sadāśivadeva alias Āpadeva with a commentary by Nārāyaṇa Deva. Edited with Introduction eto, by Jagannātha S'astri Hosinga, Sāhityopādhyāya, Sadholal Research Scholar, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 1-4. No. 26-The Mrgāåkalekhā Nātikā (angdetarfar ) [aufz#], by Viśvanātha Deva Kavi. Edited with Introduction etc. by Nárāyaṇa S'ästri Khiste Sahityächarya, Asst. Librarian, Government Sanskrit Library, Benares. Rs. 1-0 No. 27- The Vidvachcharita Panchakam ( fagafaqa ) [faqra] By Nārāyana S'ästri Khiste, Sāhityacharya, Assistant Lib. rarian, Govt. Sanskrit College, Sarasvati Bhavana Library, Benares. With an Introduction by Gopināth Kaviraja, MA, Principal, Govt, Sanskrit College, Benares, Rs, 2-0.

·5 No. 28-The Vrata Kos'a (977) [TFA], bę Jagannătha S'ästri Hosinga Sahityopādhyäya, late Sadbolal Research Scholar, Sanskrit College, Benares Fith a Foreword by S'H Gopinatha Kaviraja, M.A. Principal, Gort Sanskrit College, Benares. Rs. 40 No. 29-The Vșitti dipikā (afegiteat) (347770], By Mauni Siri Krsn Bhatta. Edited with Introduction etc by Ft. Gangadhara Sastri Bharadvāja, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 1-2 No. 30-The Padārtha Vandanam (STR) [aat ), By S'rt Vonīdatta. Edited with Introduction etc. by Fandit Gopala S'astri Nene, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 0-14 No. 31-( Part I)-The Tantraratra ( ana ) HTAJAT ), by Fårtb Särathi Miséra. Edited by M. M. Dr Ganganatha Jha, M. A, D. Litt, Vice-Chancellor, Allahabad University Alababad. Rs. 114 No. 31-(Part II) Ditto. Ditto. Edited by Pt. Gopal Sastri Nene, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 2-. No. 32-The Tattvasāx ( ataer ) [7974), by Råkhāldase Nyāyaratna, Edited with Introduction eto by. Harihara S'astri, Benaras Hindu University. Rs. 1-0. No. 33–( Part I) The Nyaya Kaustubha ( Farmantega ) [ 7474 ], by Mahadeva Puntamkar. Edited with Introduction etc by Umes'a Miéra, M. A., Allahabad University, Allababad. Rs. 3-4 No. 34– Part I) The Advaita Vidyātilakam (gafaurfas) [ reagira ], by Sri Samarapuigava Dikṣita. With a Commentary by S'ri Dharmayya Dikşita. Edited with Introduction, etc, by Ganapati Lal Jha, M. A., Sadholal Research Scholar, Govt. Sanskrit Library, Bonaros, Rs. 1-4 No. 35-The Dhama Vijaya Nātaka ( fatarze ) [ 77), by Bhūdera Sukla.

·(6) Edited with Introduction eto, by Pandit Narayana S'astri Khiste, Asst. Librarian, Govt. Sanskrit Library, Benares, Bs. 1-4 No. 36-The Ananda Kanda Champū (area arq) [99], by Mitra Miśra. Edited, with a Foreword by Gopinath Kaviraj, M. A, by Nanda Kishore Sāhityācharya, Research Scholar, Sanskrit College, Benares. Rs. 3-8 No. 37-The Upanidāna Sutra (39fagman) [h], Edited with Introduction by Dr. Mangaldova S'āstri, M. A., D. Phil. Rs. 1-0 No. 38-The Kiranāvali prakās'a didhiti ( Guna ), ( favorranopragtfafa ) [àafa ), by Raghunath S'iromani, Edited by Pandit Badrināth Sastri, M, A., Lucknow University Rs. 1-12 No. 39-The Rāma Vijaya Mabākávya, ( tagaakt*154 ) [7759 ] by Rupanātha. Edited by Pt. Ganapatilal Jha, M. A. Rs, 2-0 No. 40-(Part I) The Kālatattva Vivechana(i atafaaaa) [AUTE], by Kaghunātha Bhatta. Edited with a Foreword by Gopināthai Kaviraja M.A by Nanda Kishore S'arma Sahityächārya, Research Scholar, Sanskrit College, Benares, Rs. 4-0 No. 40-( Part II ) Do Do Rs. 3-8 No. 41-(Part I) The Siddhānta Särvabhauma (faq tamanta) [Galfar], by Sri Muniśvara. Edited with Introduction etc. by Jyautişacharya Pandit Murlidhara Thakkura, late Sadholal Scholar, Sanskrit College, Benares Rs 3-0 No. 42–The Bheda Siddhi (fata) [favo), by Vis'vanātha Panchanana Bhattāchărya, Edited with notes etc., by Nyāya Vyakaránāchārya Pandio Sárga Näräyana Sukla, Professor, Goyt, Sanskrit College Boneros, Rs. 1-12 ·( 7 ) No. 43- Part I) The Smārtollăsa ( Farage )[ ], by Siva Frasāda. Edited with Introduction, notes, etc, by Vodácharya Pandit Bhagavat Prasad Miérs, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 1-8 No. 44-4 Part I) S'adrāchāra S'iromani (Farfalafo) (Tiara), Edited by Sahityacharya Pandit Narayan S'astri Khiste. Rs. 2- No. 45–( Part I) Kiranžvall Prakasa (Guna) (festonasiga-yo) [ date ], by Vardhamana. Edited, with & Foreword by Pt. Gopinath Kaviraj M., A., by Pandit Badrinath Sastri, M. A., Lucknow University. Rs. 1-3 No. 46-( Part I) Kavya prakāśa dipikā (Flaggeragtfr) [oner), by S'rī Chandi Dāsa. Edited by Sivaprasāda Bhattachărya, 1. A., Professor, Prosidency College, Calcutta, Rs. 1-12 No. 47-Bhedajayasri (798) [#15gr ), by S'ri Tarkavägita Bhatta Venidattācharya Edited with Introduction etc, by Pandit Tribhuvan prasad Upādhyâya, M. A., Inspector of Sanskrit Páthashålas, United Provinces, Benares. Rs. 1-6 No. 48-Samyak Sambuddha bbăşitam Buddhapratimālaksanan: (सम्यक्संबुद्धभाषितं प्रतिमालक्षणम् )[ शिल्पशा खम् ], With the Commentary Sambuddhabhāşita-pratimi-laksana Vivarani, Critically edited with Introduction etc by Harida, Mitra, M, A, Viſvabhārati, Santiniketana. Rs 1- No. 49-Bhedaratna (Ha) ( 7414 ] by Sankara Miśra' Edited with Introduction etc, by Pandit Suryanārāyanı S'ukla, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares, Rs. 1-S No. 50-Mātrikā Chakra Viveka ( Hraraanfaa) [a], by Svatantränanda Nátha, with a Commentary. Edited by Pandit Ialita Prasad Dabral Vyäkarnāchārya.

·(8) With & Foreword by Pt. Gopinath Kaviraj, M A., Principal Govt, Sanskrit College, Benares. No. 51–52. Advaita Siddhānta Vidyotana (staffcrrafaudan) [ecrea] by Brahmananda Sarasvati and Nrisimha Vijnāpana (नृसिहविज्ञापन) वेदान्त], by Nrisimhasrama. Edited with notes, Introduction etc. by Pandit Sūrya Nārāyana S'akla, Professor, Govt. Sanskrit College, Benaros, No. 53-Nțisimha Prasāda-Vyavaharsāra ( AETATE-547ETTETT ) [hana ), by Dalapati Rāja. Edited with Introduction etc, by Pandit Vināyaka S'āstri Tillu, Research Scholar, Sanskrit College, Benares. No. 54-Nrisimha Prasāda-Prāya chitta Sāra ( facgate graf TIETT) I FÁNIT ], by Sri Dalapati Rāja. Edited by Pandit Nanda Kishore Sharma and Nanda Kumar Sharma Sahityacharya No. 55-Nșisimha Prasâda-S'rādha Sāra (afhegn mcare) [ma], Edited by Pandit Vidyadhara Miśra, College of Oriental Learning, Benares Hindu University, Benares. Works in the press No. 1. Dakşiņāmārti Samhita1( Erequirą få tifear ) [aa], Edited by Pt. Nārāyna s'astri Khiste. No. 2. Ās'valāyana S'rauta Sūtra with Sidhhānti Bhāshya (fastfra- भाष्यसहित आश्वलायनश्रौतसूत्र) [वेद], Edited by Dr. M. D. S'astri, M. A., D. Phil. No. 3. Niti manjari (PAT) (a), by Dyà Dvivedi. Edited by D. Mangal deya Sastri. M. A., D. Phil.

·( ) No. 4. Vrāya Kaustubha ( Part II ) Arumä: aklanda (F214#.#- HGARET3) (+972], ur Jahadura Pautankar. Edited by Pz. Goswami Dun.adara Sastri, No. 5. Minālisä Chandrihü ( Haarala) [ AAJAT ), by Brahmånandi Sarvati. Edited hy 't Harkı Chandra Bilattuehärra sü:ir.. No. 6. Garita Kaumudi (wtfura ) [Tula), by Värávaa Pundet Edited br Pr, Padmakar Drivadi. No. 7. Kiranävali prikiša, (Part II) (fira! #T3 ) (à afox? by Vardhamana [ padhyāva. Edited br Pt, Bairinatlı Süstri. 1 A. Vu. Tantraratna (P42+ III) (FTA) [ Haign): by Partla Närathi, Editel le Pt Gopai Sastri Nire, No. 9 Sūdrāwhāra širomani (Part II) (Erafsunfo) (FIE, hy S'eşa Krşpa Edited by Pt. Väravaua Sastri Khiste. No. 10. Kāvya prakīša lipiki ( Part II ) (#7849477far ) [ Home ], by Sri Chandidása. Edited by Pt. S'ivaprasūds Bhattacharya, I A. No. 11. Smārtollasa (Part II) (erraigra) [###Tus], by Siva prasada, Edited by P. Bhagavata pra-ad Juáre, No. 12. Bhagavan näme māhātnya Samgraha ( AHTATET664- 898 ) [ Afa ). by Rayhunāthendra Yati, with com, by Anauta S'astri Phadke. Editedīby Pt. Anunta S'astrı Phadke, No. 13. Kālatattvavirechna (#1baarafaiaa ) [ Áma ], by Rayunātha Bhatts, Part III. Edited by Pt. Vanda kishore Sharma, No. 14. Siddhữnta Sārvabhauma (faaraara A) [ sulfaq), by Muniśvara. Part-II. Edited hy Pt. Murlidhar Thakkur.

·( 10 )
Works in the press,
No. 15. Upendra Vijnāna Sūtra (sargfazlaga ) [ gaia ],
Edited by Dr. M. D. Shastri,
No. 16. Ngāyāmțita Saurabha (zarar aath) [ Arsarza ), b:
Vanamāli.
Edited by Pt. Nrisimha Achārya,
No 17. Våsistha Darśana (arfagania) [aerra],
Edited by Dr. B. I. Atreya M A., Ph. D. Erofessor, Benaros
Hindu University, Benares.
To be had of
The Superintendent
Government Press, U. P.,
Allahabad.

·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA STUDIES: Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M. A. Vol. I- (a) Studies in Hindu Law (1): its Evolution, by Gaigānātha Jhā. (b) The View-point of Nyāya Vaišeşika Philosophy, by Gopi nath Kaviraj. (c) Nirmāņa Kāya, by Gopinath Kaviraj. Rs. 1-12 Vol. II. (a) Paraśurāma Miśra alias Vāņi Rasāla Rāya, by Gopinath Kaviraj. (b) index to S'abara's Bhāșya, by the late Col. G. A. Jacob. (c) S'tudies in Hindu Law (2):-its sources, by Gangānāth Jha (d) A New Bhakti Sūtra, by Gopinath Kaviraj. (e) The System of Chakras according to Gorakṣa nátha, by Gopinth Kaviraj. (8) Theism in Ancient India, by Gopinath Kaviraj. (g) Hindu Poetics, by Batuka nātha S'armă. (h) A Seventeenth Century Astrolabe, by Padmākara Dvixed). (i) Some aspects of Vira S'aiya Philosophy, by Gopinath Kaviraj. (j) Nyaya Kusumāñjali ( English Translation ), by Gopinatka Kaviraj, (k) The Definition of Poetry, by Nārāyana S'ästri Kbiste, (1) Sondala Upadhyaya, by Gopinath Kaviraj, Rs. 3 Vol. III- (a) Index to Sabara's Bhasya, by the Late Col. G. A. Jacob, (b) Studies in Hindu Law (3): Judicial Procedure: by Ganyanātha Jha. (o) Theism in Ancient India, by Gopintha Kaviraj. (d) History and Bibliography of Nyāya Vaiſoșika Literature, by Gopinath Kaviraj. (0) Naişadha and S'ri Harsa by Nilakamal Bhattiohărya. (f) Indian Dramaturgy, by P. N. Påtankar. Rs.

·Vol, IV (a) Studies in Hindu Law (4): Judicial Procedure: by Gargā. nātha Jha. (b) History and Bibliography of Nyāya Vaišeşika Literature, by Gopinath Kaviraj. (c) Analysis of the Contents of the Rgveda-Prātiśākhya, by Mangala Deva S'āstri. (d) Nārāyaṇa's Gapita kaumudi, by Padmākara Dvivedi. (0) Food and Drink in the Ramayanic Age, by Manmatha natha Roy (f) Satkāryavāda: Causality in Sãrkhya, by Gopinatha Kaviraj. (g) Discipline by Consequences, by G. L. Sinha. (1) History of the origin and expension of the Aryans. by A. C. Ganguly. (i) Punishments in Ancient Indian Schools, by G.L. Sinha. Rs 5. Vol. V (a) Ancient Home of the Aryans and their migration to India by A. C. Ganguly. (b) A Satrap Coin, by Shyamalal Mehr. (c) An Estimate of the Civilisation of the Vanaras as depicted in the Rāmayana, by Manmatha nātha Roy. (d) A Comparison of the Contents of the Rgvoda, Vajasanoya, Tattirīga & Atharvaveda Prātišākhyas, by Mangala Deva S'āstri. (6) Formal Training and the Ancient Indian Thought, by G.L. Sinha. (8) History and Bibliography of Nyāya Vais'eșika Literature, by Gopinath Kavirāj. (g) A Descriptive Index to the names in the Rāmāyaṇa, by Manmatha nātha Roy. (h) Notos and Queries, (1) Virgin Worship, by Gopinath Kaviraj. Rs. 5 Vol. VI- (a) Index to S'abara's Bhāşya, by the late Col. G. A. Jacob. (b) Some Aspects of the History and Doctrines of the Nāthās, by Gopinath Kaviraj. (c) An Index etc. the Ramayana, by Manmatha nätha Roy. (d) Studies in Hindu Law by M. M. Ganganatha Jha. () The Mimamsa manuscripts in the Govt. Sanskrit Library (Bonares), by Gopinātha Kaviraj. (f) Notes' and Queries, by Gopinātha Kaviraj.

·( ) Vol. VII. (a) Bhāmahs and his Kāryalankär, by Batukanātha Sarnia and Baladora Upadhyāya. (b) Some variants in the raeadings of the Vais'eşika Süiras, by Gopinātha Kaviraj. (c) History and Bibliography of Vyâya Vais'esita Literature, by Gopinātha Kayirā;. (d) An attempt to arrive at the correct meaning of some obscure Vedic words, by Sitäram Joshi. (0) A comparison of the contents of the Rig Veda, Vaja-azera Taittiriye, and Atharva Veda (Chăturadhyāyil:a > Prätıs'ikhyas, by Mangal Deva Shastri. (f) An Index to the Ramayana, by Jaunatha Vätlis Ror. (g) An Index to Sabrar's Bhăşya, by the lace CH.J. A. Jacob. (b) Gleanings from the Tantras, by Gopinātha Karirāj. (i) The date of Madhusudana Saraswati, br Gopinātha Kaviraj. (j) Descriptive notos ou Sanskrit Manuscripts, by Gopinatha Kaviraj. (k) A note on the meaning of the word Parārdha, br Umes'a Mistra. RJ- Vol. VIII. (a) Indian Philosophy, by Tarakanatla Sanyal. (b) Au Index to the Rāmāyana, by Manmatha Nath Roy. (c) Index to Sabara's Bhāşya, by the late Col. J. A. Jacob. (d) Hari Svāmi, the commentator of S'atapatba Brāhmana and the date of Skanda Svami the commentator of the Rigveda, by Mangaladova S'âstri. (0) Mysticism in Veda, by Gopināth Kaviraj. (f) Tho Dova dást: a brief history of the Institution, by Manmatb Nātha Roy. Rs 5 Vol. IX (In progress) (a) The Life of a Yogin, by Gopinātha Kaviraj.

·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI
BHAVANA STUDIES
( SANSKRIT )
SARASVATALOKA
Edited by
GOPINATH KAVIRAJ, M. A
Kirana 1 ( In progress )
(a) Mangalam, etc, by Nārāyana Sastri Khiste.
(b) Mimansaka mata samgraha, by Haranchandra Bhattacharya,
(c) Srimad Acharya Mandana Mis’ra by Chinna Swami Sastri
(d) Bhagavato Buddhasya Charitam Upades'as'cha,
by Gopinatha Kaviraj.
Kirana I ( Supplement )
Sanokrita Kavi Parichaya-(Bharavi) by Nanda Kishore Sharma
Kirana II ( In progress )
(a) S'āradā Prasādanam by Nārâyāna S'ästri Khiste,
fb) Chūļāmani Dars'anam by S'as'adhara Tarkachūdāmani,
To be had of
The Superintendent
Government Press, U. P.,
Allahabad.