·उत्तारणो दुष्कृतिक्षा दययाऽक्तरन् गुरुः ।
उत्तारयन् सीदतोऽज्ञान् नः पश्यत्यनवद्यदृक् ।।
श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्य
श्रीकाश्रीकामकोटिपीठाधिपति जगद्गुरु
श्रीशङ्कराचार्य
भीचन्द्रशेखरेन्द्रसरस्वती श्रीचरणार

·॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ ॥ पूर्व निवेद्यते किश्चित् ॥ फलये भगवत्पादान कलितः प्राव्यवासुमैः । फ्लुप्तयथामतियचि प्रथितैः स्वोक्तितन्तुषु ॥ (१.६८) चिरादमिलपितोऽयं मनोरयः फलितो देशिकरूपेण दर्शिताभ्युदयाया: तस्या देव्या अव्याजया अर्भकेऽस्मिन् करुणया । तथा फलितश्च यथा महनीया अपीम स्वादु रोचते हृद्यमिति अभिनन्दन्ति । तस्या दयानिष्यन्दसंपर्क- जन्योऽयं पाकविशेषः ।। बाल्य एव मय्याधायि मपितृचरणैः संस्कृतमापायामभिरविसन्धायिनी व्युत्पत्तिः, यया संस्कृतवाङ्मयस्य बहुशाखस्य परिचयः पश्चान्मया सुसंपाद भासीत् । उपनीतस्य, वेदाध्ययनसंस्कृतभापाधिगमैकपरतया नीयमाने बाल्ये कौमारे च वयसि अध्यापकानां पितृचरणानां सततान्तेवासितया , तैः प्रातः अध्यात्मविद्याधिगमायागतवद्रयः ब्रह्मसूत्रगीताभाष्याद्यध्यापनकाले, रात्री भागवतरामायणादिप्रन्थप्रवचनसमये , तदा तदा पाठ्यप्रन्यपूर्वावलोकनावसरेषु च मूलपउने प्रचोदितेन मयोपलब्धः कोऽपि संस्कारः, अतीते चत्वारिंशत्तमे षयसि , वीर्यवत्तया पुनरुद्बुद्धः, पुराणेतिहासवेदान्तप्रकरणप्रवचनेषु श्रद्धा- मादधात् । तदनुपङ्गेण श्रीभगवत्पादजयन्तीसमारोहेप्वन्यदाच श्रीशङ्करविजय- प्रवचनं रसिकगोष्ठीपु निर्वचम् ॥ रुचिवचित्र्याय, कचिन्माधवीय, अन्यत्र व्यासाचलीय, परत चिद्विलासीय चानुसृत्य भगवत्पादचरितं प्रपञ्चयता मया, तेरा प्रातिस्विकतया कयानिर्वहणे सर्वया इतरप्रन्यसापेक्ष सामप्रय अन्वभावि। ततश्च काचिदाशा - बलवत्युदियाय चेतसि यत् -समग्रमपि भगवत्पादचरितविषयकं अत्यनातं पनि, तेभ्यस्तेभ्यः परिनिष्पन भावमाददानि, प्रन्यात्मना सङ्कल्यानि, : . - ·समासादि । कश्चित् तत्र लब्धप्रवेशः सपदि कमप्यानन्दमननुभूतपूर्व भन्वभवम् । पूर्व कदाचित् कलवस्थस्वगुरुपरमगुरुवृन्दावनस्थान परमाचार्यान् द्रष्टुं गतः। स्त्रीयां सर्वतोमुखीमरति अशान्ति च निवेद्य , तनिवृत्तयेऽनुप्रहाथै विज्ञापनामकरवं परमाचार्यश्रीचरणेषु । 'यदा यदा अशान्तिः, तदा सदाशिव- ब्रह्मेन्द्रान् स्मर; तेषां कृतिषु कामपि पठ; शान्तिस्ते भविता' इति ते तदा अन्वप्रहीपुः । भगवत्पादचरितसङ्कलनविषयाशान्तिनिवृत्तये चाद्य स एवानुग्रहः अवलम्बोऽजनि । तेषां योगिवर्याणां जगद्गुरुरनमालास्तोन्नगतान् आदिमान् भगवत्पादचरितवर्णनपरान् ३३ श्लोकान् , असकृदपठम्-आमेडयन्नेवासम् ॥ सपदि कयाक्रमकारिका स्फुटा बभूव । दीप्तः पन्थाः पुरतः । प्रकाशकाः सदाशिवेन्द्राः । पूर्वयायिनः आत्मबोधेन्द्राः सुषमाकाराः । अन्ये च आहतमा गुरुवर्याः तस्मिन्नेव पथि गन्तव्यमधियन्ति । असकृत् तत्र तत संशयसहस्रमुत्पद्येत । तदा तदा परमाचार्यसन्निधी विज्ञाप्येत । ते मन्दं हसन्तः कृपातरङ्गितया दशा जनमिमं पावयन्त; 'पुनः पुनः पठ; यत्ते साधु भाति , तथा तत्सकलय; सर्व साधु संपते'ति अनुगृहीयुः। बहुशः प्रार्थिताः मुद्रणाय सङ्कलितस्य समस्तस्य प्रन्यस्य पर्यवेक्षणे दोषापाकरणे च मह्यमायुर्वेदविद्यामध्यापितवतः ब्रह्मश्रीयुत वेङ्कट- सुब्रह्मण्यशाषिणः स्वान्तिकस्थान् मद्गुरुवरान् न्ययुअन् , यतः मम शिरसो भारोऽवरोपितः । मद्गुरुवरैः श्रीशास्त्रिमहाशयैश्च कृपया पूर्णो ग्रन्योऽआलोकि, दोपपरिहार निर्देशश्चाकारि । महान्तं च मुद्रणभरं भगवत्यादविषयकमन्य- मुद्रणैकपरायणः रङ्गस्थः श्रीवाणीविलासमुद्रणालय: स्यकरोत् । अन्यः प्रकाश्यतां नीतः। मधुकरवृत्तिर्मया गृहीता । यन्मपुतया मया तन्मया चूषितम् । पुष्पे किमप्यवशिष्टं, कुतस्तन्नादीयते इनि प्रश्नस्य नावसरः । कुतश्चिद्गृहीत कुतश्विनिक्षिप्येत । स्वातन्त्र्यं मधुकरस्य तथाविधम् । मधुकरः क इति - ·liv विचारमकृत्वैव मधु सेव्यते वायुवभिवृद्धैः पण्डितैः पामरः रुग्णररुग्णैश्च । कुत मानीतं इति जिज्ञासा नोदियात् । तथा स्वादु हृवं मनोरम आहादकं च भवेदित्याशंसया श्रीशङ्करविजयमकरन्दः इति अमिधामदाम् ॥ सङ्कलने चान्यतादृष्टपूर्वा कामपि शैलीमाददाम् । १ जगद्गुरुरतमालायां प्रयमे त्रयस्त्रिंशत् श्लोका मया कथाक्रमनिर्वहणे मार्गदर्शितया गृहीताः । तन्न प्रयों द्वादशमिः श्लोकैः ब्रह्म , सर्वविद्याप्रस्थान- प्रथमाचार्य सदाशिर्व, प्रातिस्विकतया वेदान्तप्रस्थानप्रपमगुरं नारायण तदनु तदनुगान् ब्रह्म-वसिष्ठ-शक्ति-पराशर -व्यास- शुक-गौडपाद-गोविन्दभगव- पादाख्यान् शङ्करपाकनाचार्यान् गोविन्दयोगीन्दशिष्य शङ्करसतीय मर्तृहरिश्च प्रणमन्ति सदाशिवब्रह्मेन्द्राः। ते च सङ्कलिताः अस्मिन्मन्ये-द्वितीय आस्वादे १-१० श्लोकात्मना तृतीये ३२, ३५ श्लोकात्मना । तदनु एकविंशल्या श्लोकः, शङ्करचरित संगृहन्तः प्रतिश्लोक भगवत्पादान्प्रणमन्ति । ते च श्लोकाः चतुर्थ भास्वादे १०-१४ श्लोकतया, अष्टमे नवमे द्वादशे पञ्चदशे पोडशे अष्टादशे एकोनविंशे एकविंशे सप्तविंशे च प्रथम लोकतया एफोन- निशे १-२, १०७-१०९ श्लोक्तया त्रिशे प्रपमश्लोकतया द्वात्रिंशे ५६ श्लोकतया च उपनिबद्धाः । अन्यन्नादृष्टा शङ्करपाकनाचार्यकथा चात्र सङ्कलिता पतनलिविजयादन्यतध ।। २ जगद्गुरुरत्नमालायां अतिसंक्षिप्ततया पीजरूपेण उल्लिसिताना फयांशानां विस्तारः शङ्करविनयप्रन्येषु तपरितप्रतिपादकेषु काव्येषु अन्यत्र चोपटन्धः संवादी रूचि तत्तद्मन्यगतगाना सङ्कलितः । तथा गृहीतानां प्रन्यानो परिचयः पृथग्दीयते । सहकिताना श्लोकानामाकर- प्रत्यपरिचयः प्रत्याखाई आदौ, सङ्कलने मूटमिति शीर्षके दत्त: मूलप्रन्य- परिचयकुतुल्फिनामुकाराय, प्रन्यचौर्यापवादपरिजिईर्पया च । तपा गृहीते शोके कचित् कचित् इतिवृत्तसंप्रगाय औचित्यनिहगाय च अक्षरे पदे पादे च मया इतक्षेपः क्तः, स च विहितः' इति । - ·W - ३ मूले सङ्कलित कथाक्रमः मन्मनोरुचिरः। न तेन मन्थान्तरस्थों विसंवादी कपाक्रमः अप्रामाणिकः शङ्कितः । सर्वेऽपि ग्रन्थकारः ऐतिह्यमेवात्र प्रमाणमुलिखन्ति । सष्टमुद्रोषयन्ति च तथा । 'ऐतिह्यमाश्रित्य वदन्ति चैवं तदेव मूलं मम भाषणेऽपि ।। इति वदन्ति व्यासाचलयोगिनः (व्यासाचलीये ८-७६) पमपदीयटीकाया दाहासंगे । भव माधवोऽयमुमेव श्लोक निबद्धवान् (माधवीये १४-१६ श्लो)। ऐतिह्यं विभिन्नम् । न कोऽपि ऐतिह्यमेकरूपतया प्रष्टुमीष्टे । लोको भिन्नरुचिः। न सर्वः सर्वमाददाति । यद्यम रोचते स तदाददाति । अयमेव हेतुः कस्यचिदैतिकस्य महणे, इतरस्य चापदणे। परं विसंवादिनोऽपि कथाभागाः ज्ञेया एव । अत एव तेषां टिप्पण्या समावेशः कृतः तदाकरनामनिर्देशपूर्वकम् । टिप्पण्या तथा निर्देशे च कचिन्मूलनिर्दिष्टे कथांशेऽभिरुच्याधिक्ये हेतुः प्रदर्शितः (पृ. १०६) कवित् टिप्पणीनिर्दिो कथाशेऽस्वारस्पे हेतुः प्रदर्शित: (पृ. १०८)। कचि. द्विमिनयोः कथाक्रमयोः सागमस्यं संभाव्यते वेति चिन्ता कृता (पृ. ५०.५१, ३०६.३०७)॥ ४ कर्णपरंपरया श्रुतमुदन्तमुपजीव्य, तत्तत्सन्दर्भविशेपेषु भगवत्पादैः विरचिततया उल्लिखितानां स्तोत्रप्रकरणादीनां तत्तच्चरितसन्दर्भ अंशतः समावेशः कृतः। मध्ये च पञ्चम्वास्वादेषु (२२-२६) भगवत्पादीयाभि- रुक्तिभिरेव भगवत्पादप्रतिपादिते अद्वैतदर्शने प्रतिपाधानां अनुबन्धादिफलान्तानां विषयाणां ऋमिकः संग्रहः कृतः। भगवत्पादानां द्वे मूर्ती, एका शङ्कर- विजयादिषु शम्भोमूर्तिश्चरन्ती वर्णिता अधुना स्मर्यमाणा, द्वितीया तद्विरचित. शताधिकान्यरूपा अधुना अनुसन्धीयमाना। वे अपि मूर्ती मुझे प्रन्थस्यास्य भान्तमवलोकनेन । ५ प्रसिद्धोऽपि कथाभागः कचित् त्यक:-यथा मण्डनमिश्रभागवत्पाद- विवादः माधवीयसदानन्दीयशङ्करविजययोरुपलम्यमानोऽतिविस्तृतः । पूर्वोत्तर- मीमांसाविचारात्मकोऽयं विस्तृततया भगवत्पादीयमाप्यमन्थेषु उपलभ्यते ।

·दुरूशासविचारपरोऽयं अंश: भाष्यजाताधिगमकगम्यः पूर्णतयेति तर्क जोगंमारः भारतः । अन्यत्र विस्तृततयोपलभ्यमानः कथाभागः अतीव संक्षिप्यात दत्तः विस्तरे कथानि हणश्रमो महानिति हेतोः। यया परकीय- कापप्रवेश-कामशाखाध्ययन - वाणीजयादिकथा माधवीयादापतिविस्तृता , अत्र तु शङ्कराभ्युदयगतेन जगद्गुरुरतमालागतेन चैकैकेन श्लोकेन निर्वाहः कृतः । (२९ भा.६७-१०७) ६ कचित् शङ्करविजयग्रन्थगत वेदान्ततत्वनिरूपणमुपेक्ष्य भगवत्पादीय- अन्धगतेन त समानार्थकेन सन्दर्भण निर्वाहः कृतः। यया गोविन्दयोगीन्द्राणां सकाशासन्यास प्राप्य चातुर्मास्यत्रतानुष्टानकाले यप्रखरूपमननप्रक्रियायां (पृ. ६९) रेघराय तस्योपदेशे च (पृ. १३८)। मन्थेऽस्मिन् सङ्कलितेषु २७८७ लोकेषु भगवत्पादविरचिताः श्लोकरः १२३४ । प्राच्यशङ्करविजयादिभ्यस्तनोपलभ्पमानवाना उद्धृताः श्लोकाः १३६२ तिरकथयोरननुबन्धिनोः सलेषणाय कचित्कपासमहणाप रचिताः, कविहशुता कयामानीव्य निबहाः (मथा (पृ.५७) देव्या अनुग्रहप्राप्ति- रिश्माः (पृ. १०९-११५) मातुरायांवायाः शङ्करस्य च संवादामको भागः) इत्यादल्य १९१ एव सोमः सकलयितः इति पुष्पमालायां भाग्यस्य सतः सूतस्येवाति मे गतिः।। एवं यथामतिरुचि सलिलमेनं मन्य भावुकाना पुरत उपसापपे। सिबुधाः प्रणम्य मूनों बधा यः प्रार्यये पतायस्पाम् । भयत सं दपया निम्दत परतोऽभिनन्दत या। परिचरतः विविपि प्रकृतिमाति प्रमाद इति । मा तान् गगन दोगान् पिलानभिनन्दतान गुमान् ।। अन्ते च स्मरामि माया स्मन् स्मरणीयान् पिसन्यासावधान-दगिरि- মা-বুমনির্মমমমমমু না দা, ·यविरचितान भगवत्पादचरितविषयकप्रबन्धानुपजीव्य अन्योऽयं प्रकाशितः । तयवास्मिन् सङ्कलने उपयोगितया स्वकीयमन्यागारगतभगवत्पादविश्यनक- मन्यजातानां परिशीलनावकाशं दत्तवद्भ्यो महनीयेभ्यश्च कृतज्ञतां निवेदये ।। तमिलदेशे अतिदुष्करत्वेनाद्यत्वे प्रपिते संस्कृतग्रन्थमुदणे दुष्करता- चिन्ताया अवकाशमदत्त्वा , अन्यस्यास्य मुद्रणं ययाकालं साधु हृदयङ्गम यथा नित्य उपकृतवन्तः श्रीरङ्गस्थ श्रीवाणीविलासमुद्रणालयाधिकारिणः विशिष्य तत्र मह्यं मातृकाशोधनादौ प्रतिसंस्कृतौ च परामर्शदानेन मम मारे लघुकृतवन्तः ब्रह्मश्रीयुत के. एम. वेङ्कटरामशास्त्रिवर्याः श्लाघनीयाः ।। प्रन्यस्य परिपूर्तये बहूपकृतवद्भ्यः एतेभ्यः प्रणामपुरस्सरा कृतज्ञता निवेदये। (१) महनीया ब्रह्मविद्वराः पण्डितराज शास्त्ररत्नाकर ब्रह्मश्रीयुत सुब्रह्मण्यशास्त्रिवर्याः प्रन्यस्थास्य आमुख दत्वा मामन्वगृह्णन्त । निसर्गसिद्धा तेषां शिप्यहिताचरणप्रवणता। तच्च तच्छिप्पीभवनभागधेयं दूरे ममास्मिन् जन्मनि । परं ते स्निह्यन्ति दयन्ते च मयि कुतोऽपि । सैवाहतुकी कृपा आमुखलेखने हेतुः। एते प्रणामशतेनाम्यय॑न्ते “मनुग्राह्योऽयं जन एतादृशाहन्तीसिद्धये इति । (२) मदीया गुरुवराः ब्रह्मश्री वेङ्कटसुब्रह्मण्यशास्त्रिपादाः मदीयं सादिकं सानिक कुशलमाशसन्ते सदा। समप्रस्य ग्रन्यस्यास्य पूर्वावलोकनेन प्रकाशनयोग्यता संपादितवतां तेषां करणनिभिरपि किमपि कतुं न पारये, यावदायुः तदनुगृहीतया प्रतिभया यशखी जीवामीति पर स्मर्तुमीशे । (३) शङ्कराभ्युदयकाव्यस्य अडयार प्रन्यकोशागारगतस्य प्रतिरूपककरणेन कार्यभार लघुकृतवान् मम मित्रं आयुर्वेदाचार्यः बा. वैधनाथः , अन्ये च पुस्तकादिवितरणेनोपरतवन्तः तेषां कृतज्ञतां नतेन शिरसा निवेदये ।। प्रन्योऽयं मपितृवरणस्मरणायें प्रवर्तितया संस्थया शिमिलिवेङ्कटराम- शास्त्री ट्रस्ट नाम्न्या प्रकाश्यते । चोटदेशे बहुविदाता मत्पितृचरणाः बाल्य एवं स्वपितः श्रीकृष्णशर्मणः सकाशादधीतस्ववेदशाखाः, चम्पकारण्यक्षेत्र- ·. मम्युपितवता, भरद्वाजकुलतिलकशिवावतार श्रीमदप्पयदीक्षितेन्द्रान्ववाय- संभूतानां न्यायेन्दुशेखगदिश्वग्रन्धकर्तृणां श्रोत्यागराजमखीन्द्राणां पौत्राणां शास्त्ररनाकर-महोपदेशक-शास्त्रतिलक- महामहोपाध्याय यज्ञस्वामिशास्त्रिणा प्रेष्ठान्तेवासिनः तेषां सकाशात् समधिगताध्यात्मतत्वाः श्रुतिस्मृतीतिहास- पुराणदर्शनप्रवचनयापितनिजायुषः सारगर्मितसरळवाग्वैखरीविलासा आसन् । अकामहतश्रोत्रियास्ते प्रातस्मरणीयां खामुत्तमा आदर्शभूतां जीविको अध्ययने अध्यापने च व्ययितवन्तः । एष ग्रन्थसङ्कलनव्यवसाय:, सङ्कलनोपयोगिबहु- मन्थपरिशीलनव्यवसायश्च तेषां दिवङ्गतानां मोदावहो भवेदिति प्रतीक्षमाणा एषा संस्था इदंपथमतया ग्रन्थप्रकाशने प्रवृत्ता प्रथममाद्याचार्यचरितप्रकाशनेन धन्यतमामात्मानं संभावयन्ती कामकोटिपीठादिशाङ्करपीठगतानां प्राच्याना बोधेन्द्रसरस्वती विद्यारण्यप्रभृतीनां महनीयानां च चरितसङ्कटनाशां हृदि धत्त । श्रीगुरुकृपया तत्सर्व साधु सेत्स्यतीति प्रतीक्षे ॥ अकामहतता तेषां जीवितानन्ददायिनी । सन्तति समनुक्रम्य पुष्णातु श्रियमुत्तमाम् ॥ इति पूज्यपितृचरणस्मरणपूर्वकं ग्रन्थमिममुपहरामि । २५. तआबूरकुलंतेर, त्रिशिरापुरी 620002 शि. वे. राधाकृष्णशास्त्री। 6--5-1978 ।

·पतिष्ठते इतीयं वेदान्तानां मर्यादा' इत्यन्तं वचनजातमतिसंक्षेपेण समस्तोपनिष- दार्थसमाहकं निवेश्य, ततः क्रमेण तत्रोक्तार्यानो संकलनं , विवरणभाव. मापनानां अन्यान्यस्मिन् प्रकरणमन्ये स्थितानामाचार्यवचनानां निर्देशेन पञ्चखा- स्वादेषु विहितमस्ति । एते पञ्चास्वादाः भायन्तिको पञ्चधनिवृत्तिमभी समानः भास्वादनीया विराजन्ते। मण्डनमित्रैः सह भगवत्पादानां वादकयामागः प्रसिद्धोऽपि, पूर्वमीमांसामतखण्डनस्य आचार्यभाष्यादिप्रौटमन्थैकसमधिगम्य वात् नान नियन्धे संकलितः। एवं परकायप्रवेशकमाविस्तरोऽपि न निरूपितोऽत्र ।। कथासंकलने - टिप्पण्या , मूलप्रदर्शितकथाविसंवादिकानां तत्तमन्य- निर्देशपूर्वकं स्वयं प्रतिपादनमभिनिवेशरहिततां स्फुटयति। १ 'आचार्योपनयना- नन्तरं शिवगुरोः स्वर्गप्राप्तिः, उतोपनयनात पूर्वम् २ मातृनिर्याणानन्तरं प्रयागे भट्टसमागमः, उत तत. पूर्वम् ३ आचार्याणां सर्पज्ञपीठारोहणं काया, उत काश्मीरे , इत्यादिविरतिपत्तयः प्राधान्येन निर्देशमर्हन्ति । तत्र उपनयना- नन्तरं शिवगुरोः खर्गप्राति: मातुर्निर्माणानन्तरं प्रयागे भट्टसमागमः, काच्या सर्वज्ञपीठारोहणमित्यादिकमाभागस्य संकलने हेतु, मूलगन्यवधनोपन्यामपूर्वक हृदयङ्गमया सरण्या प्रतिपादयति टिप्पणी। एवं काञ्च्यामेन भगवत्पादानां स्थूलशरीरपरित्यागस्य , म्ठान्नायादीनां च विविय कमपि भागमनपलक्ष्य प्रामाणिकया पद्धल्या निरूपणपभिनिनेशराहित्येन सकलविप्रतिपन्नांश- प्रतिपादनं चामाधारणो गुणः टिपणस्य लक्ष्यते । एकस्मिन्नप्यास्सादे भगवत्पादमहिमपतिपादकानां प्राचीनाचार्यप्रणीतानां श्लोवान संकलनं , प्रन्थान्ते भाचार्यभापत्पादाष्टोत्तरशतनामभिः स्तुतिश्रास्य निबन्धस्य परम प्रकर्षमातनोति ॥ चोलेषु प्रसिद्धशिमिलनामाभिजनाः आयुर्वेदभिषनः कुलपरम्परागत- कान्यनिर्माणशक्तिमतः श्रीशङ्कराचार्यादिपु श्रीजयेन्द्रसरस्वत्यन्तेषु श्रीकामकोटि- पीठाधिपाचार्या निरतिशयमक्तिमन्तः ग्रह श्रीसंपन्नाः राधाकृष्णशानिमहोदया: बहुतरशतप्रन्यपरिवयेन सटिप्पणमिमं सहृदयास्वादनीयं श्रीशङ्करविनयमकरन्द- ·निबन्ध निर्माय , पूज्यानां भागनादिसहन्योपदेशेनास्तिककुटजीवातूनां विदित- शासहृदयानां स्वपितृपादाना श्रीवेटरामशानिपादानां स्मारकतपा कल्पित- निधिद्वारा प्रकाश्य, श्रीमग्रमगवत्पादकीयमनुतिष्ठन्तीति महदिद चिरपरिचितम्य मा प्रमोदावई मर्तते । भानार्यवरणानुपहेण तेषां समातृकाणां याविलासाभिवृद्रिः श्रयसो परंपरा च भूयादिति भगवत्पादान प्रार्यये ।। 8,रहरायरग्रहार, कुम्भयोणम् , वे. सुब्रह्मण्यशास्त्री 27-4-78. विटुपामानुचरः } . प्रार्थना मुद्राफरफराघातकालयभरमालिका । विरेलाऽगता टीना तां निधत्त के स्पले ॥ शोधपत चैवानि । शुद्धः पाठः पृष्ठ पती अशुदा 9 22 ग्यासाबलाधि यासाचलपरकषि 69 20 पकलि যকিট 108 20 गतपति गतद्भिः 15 पमुनाएकता यमुनाएकता 20-21, गहाएकता 138 16 खलिकाता लतिकात! P93 कस्यामयिस्ततः मन्त्रमादकापुष्पमालास्तपः 836 19 मापयीयः माधवीय- -

·श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचाप-पण्मवप्रतिष्ठापक
श्रीशङ्करभगवत्पादाचार्याणां
कालट्या संपद्यमाने जयन्ती महामहे
श्रीशङ्करभगवत्पादानां श्रीकाञ्चीकामकोटिपीठाधिष्ठाने
नवपष्टितमपीठाधिपतया सिंहासनाभिषिकानां
श्रीजयेन्द्रसरस्वती श्रीपादानां
तुरीयाश्रमप्रवेश रजतजयन्त्युत्सववत्सरप्रथमोपायनतया
श्रीशङ्करभगवत्पादकीर्तिस्तंभप्रतिष्ठावसरे
श्रीचरण चरण कमलयो
साटापणाम इमं अन्य उपहरामा
W

·admirpan
श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यर्य श्रीकाचीकामकोटि पीठाधिपति श्रीजगद्गुरु
श्रीशङ्कराचार्य भीजयेन्द्रसरखती श्रीपादाः

·- श्रीशङ्करविजयमकरन्दस्य सङ्कलने मूलभूतानां ग्रन्थानां परिचयः । १ पुराणानि :- शिवरहस्यम् कूर्मपुराणम् भविष्योत्तरपुराणम् मार्कण्डेयसंहिता लिङ्गपुराणम् वायुपुराणम् शिवपुराणम् २ शङ्करविजयप्रन्या १ बृहच्छङ्करविजयः - चित्सुखाचार्यविरचितः । अस्य केचनैवांशाः पूर्वतनैः स्वकीयेषु प्रन्थेषु उद्धृताः उपलभ्यन्ते । न पूर्णतया ॥ २ प्राचीनशङ्करविजयः - अस्यापि के वनवांशा उपलभ्यन्ते ॥ ३ ब्रह्मानन्दीयशङ्करविजयः - सर्वज्ञात्मश्रीवरणानां शिष्यो गाणपतो ब्रह्मानन्दः स्वान्तेवासिने योगानन्दाय मगवत्पादकथां विवृणोति दशसहस्राधिकः पथैः । अस्य अमुद्रितस्य हस्तलिखिता मातृका कुम्भवोणस्थमहादेवशाखिनिकटे उपलभ्यते । केचन तत उद्धृता अंशाः श्रीभगवपूज्यपादपूजाकल्पे महादेव- शास्त्रिभिः मुदिताः । मदवलोकनाय तैर्दत्ता सा मातृकेति तेभ्यो धन्यवादः । ५ व्यासाचलीपः शङ्करविजयः । श्रीकाञ्चीकामकोटिपीठाधिपाः (१४९८-१५०७ क्रिस्तुशके) महादेवेन्दसरस्वती श्रीपादाः अस्य कर्तारः । व्यासाचलगुहाया निरन्तरस्थित्या व्यासाचल इति प्रसिद्धा एते। मदरास् गवर्नमेण्ट ओरियण्टल मानुस्क्रिस लैबरी द्वारा प्रकाशितोऽयं प्रन्यः । ५ भानन्दगिरीयः शङ्करविज्ञयः-अनन्तानन्दगिरिनाम्ना भावत्पादान्ते. 1 ·i 1 वासिना प्रथितः । सेण्टर आफू अड्वान्स स्टडि इन् फिलासफि, যুনিধিটি পা সামু ব্রা সহিনি। ६ माधवीयशङ्करविजयः संक्षेपशङ्करविजयाख्यः डिण्डिमाद्वैत- राज्यलक्ष्म्यास्प व्याख्याद्वयोपेतः । ७ चिविलासीयः शङ्करविजयविलासः चिद्विलासविज्ञानकन्द - स्वादात्मकः। ८ शाङ्करदिग्विजयसारः सारस्वतसदानन्दविरचितः दुन्दुभ्याख्य. ध्यात्यायुतः। ९ गोविन्दनायोयं श्रीमच्छङ्कराचार्यचरितम्-तिर पुणिचुरतः दिवाकर द्विजेन्द्रेण प्रकाशितम्। १० केरलीयशङ्करविजयम् - सुपमादी उदाहियमाणमेतत् ताक्तांशेन उपलभ्यते । न पूर्णो ग्रन्योऽवालोकि । । ३ काव्यानि:- १ पतमलिचरितम् - रामभवदीक्षितविरचितम् । पतञ्जलेश्वरित मुख्यमन । स्वशिष्यस्य गौडस्यानुमहाय चन्द्रशर्मरूपेण पुनरस्यावतारं गौदानप्रई यत्याश्रमस्त्रीकरणेन गोविन्दभगवत्पादाक्यया शङ्करानुग्रहं च प्रस्तौति काव्यमिदम् । २ शङ्कराभ्युदयम् - राजचूडामणिदीक्षितविरचितम् । सहृदयायो मूलमात्रं मुद्रित समग्रम् । अडयार कोशालये पठाध्यायपर्यन्ता सब्याख्या मातकोपलभ्यते। ३ गुरुवंशकाव्यम् । विद्वद्वालक काशीलक्ष्मणशानिप्रणीतम् । सप्तम- सर्गात सन्याख्य, मूलमा समग्रं च श्रीवाणीविशसमुदणाल्येन प्रकाशितम् । , ·शृङ्गेरी जगद्गुरु श्रीसच्चिदानन्दभारती (१७७२-१८१४) श्रीपादानामाज्ञया प्रणीतमिदम् । आदिम सर्गत्रयं भगवत्पादचरित वर्णयति । १ शङ्करमन्दारसौरमः-नीलकण्ठक्तः शङ्करमन्दारसौरमसमीराक्ष्यया घ्याख्यया युत: अमुदितः । मदुरुपर श्री वा. ६. सुब्रह्मण्यशालिपादसकाशा- आला अस्य हस्तलिखिता मातृका । ५ आचार्यदिविजयः । ४ मावस्पादस्तुतिग्रन्या:- १ तोटकाष्टकम् - आनन्दगिरि (तोटक) विरचितम् । २ जगद्गुरुपक्षमालास्तः - सदाशिवब्रह्मन्द्रसरस्वतीविरचितः कोटिपीठाधिप - आत्मबोधेन्द्रसरस्वतीश्रीपादाना नाथनया कृतः। कामकोटि- पीठाधिपगुरुपरंपरावर्णनात्मकेऽस्मिन्प्रन्धे प्रथमें त्रयस्त्रिंशख्लोकाः भगवत्पाद- चरितं वर्णयन्ति । श्रीशङ्करविजयमकरन्दः एतदन्यस्थां कथाकारिकामेव सर्वात्मना चरितसन्निवेशने अनुसरति । स्तवस्यास्य व्याख्या सुषमा आत्म- बोधेन्द्रसरस्वतीश्रीचरणः कृता प्राचीनानां बहूनां शङ्करविजयादीनां उदाहरणेन शङ्करचरितसनिवेशे बहुपकरोति । ३ पुण्यश्लोकमञ्जरी-ल्यासाचलमहादेवेन्द्रसरस्वतीप्रशिष्यः श्रीसर्वज्ञ- सदाशिवबोधेन्द्रसरस्वतीग्रीपादः कामकोटिपीठाधिपः भारमनः प्राक्तनानां ५५ आचार्याणां पुण्यश्लोकानां जननस्थद-दीक्षानाम-पितृनाम-सिद्धिस्यलादिस्मरणार्थ कृता। ४ भगक्यारसप्तति:-जगनाथकविविरचिता श्लोकसप्ततिः । शङ्कर- जयन्युपहारे सङ्कलिता। ५. यतिसार्वभौमोपहार:-शङ्करकिर-ब्रह्मानन्दकर्मन्दिनरकण्टीरवकवि- प्रणीतः मशीतिइलोकात्मकः । शङ्करजयन्त्युपहारे संकलितः ।

·- वासिना प्रथितः । सेण्टर् आफू अड्वान्स्डू स्टडि इन् फिलासफि, यूनिवर्सिटि माफ मदरास द्वारा प्रकाशितः । ६ माधवीयशङ्करविजयः संक्षेपशङ्करविजयाख्यः डिण्डिमाद्वैत- राज्यलक्ष्म्पास्य व्यायाद्वयोपेतः । ७ चिद्विलासीयः शङ्करविजयविलासः चिहिलासविज्ञानकन्द - संवादात्मकः । ८ शाङ्करदिग्विजयसार:- सारस्वतसदानन्दविरचितः दुन्दुभ्याख्य. व्याख्यायुतः। ९ गोविन्दनापोयं श्रीमच्छङ्कराचार्यचरितम्-तिरुपुणिचुरतः दिवाकर द्विजेन्द्रेण प्रकाशितम्। १० केरलीयशङ्करविजयम् -- सुषमादौ उदाहियमाणमेतत् तावतांशेन उपलभ्यते । न पूर्णो प्रन्योऽवालोकि । ३ काम्यानि :- १ पतलिचरितम् - राममददीक्षितविरचितम् । पतञ्जलेश्वरित मुख्यमन । स्वशिष्यस्य गौडस्थानप्रहाय चन्द्रशर्मरूपेण पुनरस्यावतारं गौडानमा यत्याश्रमस्वीकरणेन गोविन्दभगवत्पादास्यया शकरानमहं च प्रस्तीति काम्पमिदम् । २ शङ्कराभ्युदयम् - राजचूडामणिदीक्षितविरचितम् । सहृदयायो मूलमा मुदितं समप्रम् । अडयार कोशालये पष्टाध्यापपर्यन्ता सव्याख्या मातकोपलम्यते । ३ गुराकाव्यम् । विद्वालक काशीलमाशानिप्रणीतम् । सहम. सर्गात सव्याय, मूलमा समय व श्रीवाणीविनासमुद्रणालयेन प्रकाशितम् ।

·भृल्लेरी जगद्गुरु श्रीसञ्चिदानन्दभारती (१७७२-१८१४) श्रीपादानामाज्ञया प्रणीतमिदम् । बादिम सर्गमयं भगवत्पादचरित वर्णयति । ४ शहरमन्दारसौरमः-नीलकण्ठकृतः शङ्करमन्दारसौरभसमीराख्यया ध्यास्यया युतः अमुद्रितः । मद्गुरूवर श्री या. ह. सुब्रह्मण्यशास्त्रिपादसकाशा- प्राप्ला अस्य हस्तलिखिता मातृका । ५ आचार्यदिविजयः। ४ भगवत्पादस्तुतिग्रन्या:- १ तोटकाष्टकम् -- आनन्दगिरि ( तोटक)विरचितम् । २ जगद्गुरुरतमालास्तवः-सदाशिवब्रह्मन्द्रसरस्वतीविरचितः काम- कोटिपीठाधिप-भारमबोधेन्द्रसरस्वतीश्रीपादाना नापनया वृतः। कामकोटि- पीठाधिपगुरुपरंपरावर्णनात्मकेऽस्मिन्मन्थे प्रपमै तपस्त्रिंशछलोकाः भगवत्पाद- चरित यर्णयन्ति । श्रीशङ्करविजयमकरन्दः एतद्वन्यस्था कथामारिकामेव सर्यात्मना चरितसन्निवेशने अनुसरति । स्तरस्यास्य व्याख्या सुषमा आत्म- बोधेन्द्रसरस्वतीश्रीचरणः कृता प्राचीनानां बहूनां शङ्करविजयादीनां उदाहरणेन शङ्करचरितसनिवेशे बहूपकरोति । ३ पुण्यश्लोकमञ्जरी-व्यासावलमहादेवेन्द्रसरस्वतीप्रशिष्यैः श्रीसर्वज्ञ- सदाशिवबोधेन्द्रसरस्वतीश्रीपादः कागकोटिपीठाधिपः भात्मनः प्राक्तनाना ५५ भाचार्याणां पुण्यश्लोकानां जननस्थल-दीक्षानाम-पितृनाम-सिद्धिस्थलादिस्मरणार्थ पूता। ४ भगवत्यादसतति:-जगमायफविविरचिता लोकसततिः । शङ्कर- जयत्युपहारे सङ्कलिता। ५ यतिसावमोमोपहारः-शङ्करकिट्टर-ब्रह्मानन्दकर्मन्दिनरकण्ठीरवकवि- प्रणीतः अशीतियोकात्मकः । शङ्करजयन्त्युपहारे संकलितः ।

·v ६ जगद्गुरुपारपर्यस्तुतिः - फूडली_गरिमठीया । गुरुपरंपरानाम- मालायुता । श्रीमन्जगद्गुरु कूडली श्रृंगेरीमहासंस्थानेन प्रकाशिता । ७ शतश्लोकी-पोटगं रामशास्त्रिकृता । ८ गुर्वष्टकम् - चित्सुखाचार्यविरचितम् । ९ गुर्यष्टकम् - महाविद्यायां प्रकाशितं अज्ञातयतकम् । १० श्रीशङ्करायपदावलम्बनस्तोत्रम्-जगद्गुरु श्रीसच्चिदानन्दशिवामिनय- नृसिंहभारतीस्वामिविरचितम् । ११ गोवर्धनपीठजगद्गुरुनाममालास्तोत्रम् । १२ यासनादेहस्तुतिः भगवादानामतिमानुषचर्यास्तवनपरा । १३ श्रीशङ्कराचार्याष्टोत्तरशतनामस्तोत्रम् । १४ श्रीशङ्करभगवत्पादाचार्याष्टोत्तरशतनामावलिः महामहोपाध्याय पक्षा- नाडु गणपतिशास्त्रिभिः रचिता । शङ्कराय नमः इति पडक्षर्याः प्रत्यक्षर. मष्टादशमिः नामभिः सङ्कलिता । १५ श्रीशङ्कराचार्यचतुर्विशतिनामावली । १६ श्रीशङ्करमावापादाचार्यसहस्रनामस्तोत्रम्- हिन्दुमतकला पारप्रचार- संवप्रकाशितम् । १७ श्रीशङ्करभगवत्पादसदसनामस्तोत्रम् - श्रीभाष्यस्वामिप्रणीतम् । १८ शङ्करभगवत्पापूजाकल्पः । १९ हुन्मदृष्टः कोशः-शृंगगिरिगुरुपरंपरास्तोत्रम् । ५ भगवत्पादशिष्यप्रणीता ग्रन्या- १ इस्तामरकीयम् इस्तामलकाचार्यप्रणीतम् २ श्रुतिसारसमुद्ररणम् तोटकाचार्यप्रणीतम् ·नैष्कर्म्यसिद्धिः सुरेश्वराचार्यप्रणीता ४ बृहदारण्यकोपनिषद्वार्तिकम् सुरेश्वराचार्यप्रणीतम् ५ तत्तिरीयोपनिषद्वार्तिकम् सुरेश्वराचार्यप्रणीतम् ६ पञ्चपादिका टीका पद्मपादाचार्यप्रणीता ७ संक्षेपशारीरकम् सर्वज्ञात्ममुनिप्रणीतम् ६ आचार्यस्मृतिदा इतरे ग्रन्या:- स्वकीयमन्थेप्वादावन्ते' मध्ये च भगवत्पादानां तत्पूर्वाचार्याणां च प्रणतिः कृता प्राध्यैबहुभिराचायः । तैः कृताः प्रणतिश्लोकाः प्रत्यासादमादावन्ते च सन्दुग्धाः भगवत्पादादीनां अनुमहलाभाय, तेषां प्रत्यकणां पुण्यस्मरणाय च अस्मिन मन्थे । मन्यनाम अन्यकर्तनाम च यथोद्धरणक्रम उलिख्यते । १ द्रविडात्रेयदर्शनम् -पोलग रामशास्त्री। २ शारीरकमीमांसामाण्यवार्तिकम् - अभिनव द्रविडाचार्याभिध बाल- कृष्णानन्दसरस्वतीस्वामिनः । ३ बालमनोरमा सिद्धान्तकौमुदीव्याख्या - वासुदेवदीक्षितः । ४ नटराजस्तवः-अपयदीक्षितेन्द्राः। ५ ब्रह्मसूत्रानुगुण्यसिद्धिः-करड्गुलं कृष्णशास्त्री । ६ ब्रह्मविद्याभरणम्-अद्वैतानन्दसरस्वतीस्वामिनः । ७ संक्षेपशारीरकटीका तत्वबोधिनी-नृसिंहाश्रमस्वामिनः । ८ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यटीका-बालकृष्णानन्दसरस्वतीस्वामिनः । ९ भाष्यमानुप्रभा- भत्र्यंबकशास्त्री। १० अंबास्तवव्याख्या- अर्धनारीश्वरदीक्षितः ।

·११ किरणावली-सोपानपञ्चकन्याल्या बालकृष्णानन्दसरस्वतीस्वामिनः। १२ भामतीतिलकम् - अल्लायसूरिः । १३ मञ्जरी- षट्पदीस्तवव्याख्या - शङ्करानन्दतीर्थस्वामिनः । १४ हरिहराद्वैतभूषणम् - बोधेन्द्रसरस्वतीस्वामिनः । १५ वेदान्तकल्पलतिका- मधुसूदनसरस्वतीस्वामिनः । १६ सिद्धान्तलेशसंग्रह:-अप्पयदीक्षितेन्द्राः । १७ चित्सुखी-चित्सुखाचार्याः । १८ सिद्धान्त बिन्दुः - मधुसूदनसरस्वतीस्वामिनः । १९ अद्वैतामृतबोधः। २० अपरोक्षानुभूतिदीपिका - विद्यारण्यस्वामिनः । २१ अद्वतभूषणम् - शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्या बोधेन्द्रसरस्वती- स्वामिनः । २२ पश्चपादिकाविवरणम्-प्रकाशात्मश्रीवरणाः । २३ तत्वशुद्धिः-झानधनपादाः । २४ आचार्यपशस्तिः- (प्राविद्या) श्रीचन्द्रशेखरेन्द्रसरस्वतीश्रीपादाः । २५ सुरेश्वरप्रशस्तिः-श्रीभाप्यस्वामिनः । २६ वार्तिककारो नैष्कर्यसिद्धिश्च-श्रीभाष्यस्वामिनः (श्रीसुरेश्वराचार्य- जीवितस्मरणपबन्धमालायाम्) २७ मूकपञ्चशती- मूककविः । ७ इतरे कयांशोपकारकाः प्रन्या:- १ मारतगीतम् आर्. वी. कृष्णमाचार्यः (सहृदया)। २ नटेशविजयम्-वेङ्कटकृष्णदीक्षितः । ३ स्मृतिमुक्काफलम् - येघनाथदीक्षितः ।

·vil
४ कालख्यां आर्याबाशङ्करभगवत्पादालये शिलालेखः ।
५ श्रीमुखदर्पणम् -- शिवरामसूरी।
६ सुधन्वलेख:- विमर्श:-राजराजेश्वराश्रमश्रीचरणः प्रकाशितः ।।
७ ज्योतिर्मठीयमठाम्नाय महानुशासनम् ।
८ शृङ्गगिरिमठानायः।
९ संक्षेरशारीरकोपोद्धातः रामनाथद्विवेदी
१० न्यायरत्नदीपावली आनन्दानुभवाचार्यः
११ सौन्दर्यलहरी व्याख्या सौभाग्यवर्धिनी
१२
अरुणामोदिनी
१३
आनन्दगिरीया
१४
पदार्यचन्द्रिका
१५ सुरेश्वराचार्य जीवितस्मरणम् अखि उभारतशङ्करसेवासमितिः
"
१६ कालटी
१७ ब्रह्मसिद्धरुपोद्धातः
१८ अद्वैतप्रन्यकोशः
कुम्पुस्वामिशास्त्री
इष्टसिद्धीन्द्रसरस्वतीस्वामिनामन्तेवासी ।
८ भगवत्पादविरचिताः अन्या:-
१भाष्यमन्था:-
१ भगवद्गीताभाष्यम् ५ माण्डूक्यकारिकाभाष्यम्
२ तैत्तिरीयोपनिषदायम् ६ ग्रासूममाप्यम्
३ हस्तामलकीयभाष्यम् ७ सनत्सुजातीयभाष्यम्
१ विष्णुसहन्ननामभाष्यम्

·VIH m १ स्तोत्रमन्थाः- ८ सुब्रह्मण्यमुजङ्गम् ९ देवीभुजङ्गम् १० कनकधारास्तोत्रम् ११ अच्युताष्टकम् १२ गुरुपादुकापश्चक्रम् १३ नर्मदाष्टकम् १४ काशीपञ्चकम् १५ गङ्गाष्टकम् १६ मणिकर्णिकाष्टकम् १७ द्वादशलिङ्गस्तोत्रम् १८ वेदसारशिवस्तोत्रम् १९ शिवनामावल्यष्टकम् २० शिवपञ्चाक्षरस्तोत्रम् २१ अन्नपूर्णाष्टकम् २२ कालभैरवाष्टकम् २३ षट्पदी २४ शिवमुजङ्गम् २५ विष्णुभुजङ्गम् २६ गोविन्दाष्टकम् २७ कृष्णाष्टकम् २८ मादपश्चकम् २९ यमुनाष्टकम् (प्रपर्म) ३० यमुनाष्टकम् (द्वितीयम्) ३१ लक्ष्मीनृसिंहकराबलम्ब (करुणारसास्तोत्रम् ३२ नरसिंहाष्टकम् ३३ दक्षिणामूर्तिस्तोत्रम् ३४ दक्षिणामूर्त्यष्टकम् ३५ निर्गुणमानसपूजा ३६ दक्षिणामूर्तिवर्णमालास्तोत्रम् ३७ आर्याष्टकम् ३८ रतपुष्पाञ्जलिस्तोत्रम् ३९ शिवानन्दलहरी ४० शिवपादादिकेशान्त- वर्णनस्तोत्रम् ४१ शिवकेशादिपादान्त- वर्णनस्तोत्रम् ४२ सुवर्णमालास्तुतिः ४३ सांबदशश्लोकी ४४. उमामहेश्वरस्तोत्रम् ४५ भ्रमरावाष्टकम् ४६ अर्धनारीश्वरस्तवः ४७ आनन्दलहरी ४८ त्रिपुरसुन्दरीमानसपूजास्तोत्रम् ४९ शारदाभुजङ्गम् ५० गौरीदशकम् ·* ५१ भवानीभुजङ्गम् ६५ शिवपश्चाक्षरनक्षत्रमालास्तोत्रम् ५२ हरिमीदेस्तुतिः ६६ कल्याणवृष्टिस्तवः ५३ मीनाक्षीपयरनस्तोत्रम् ६० शिवाराधक्षमापणस्तोसर ५४ मीनाक्षीस्तोत्रम् ६८ देवीचतुष्पष्ट पुपचारपूजास्तोत्रम् ५५ त्रिपुरसुन्दर्यष्टकम् ६९ मन्तमातृकापुष्पमालास्तरः ५६ रामभुजङ्गम् ७० श्यामलानवरतमालिका ५७ हनुमत्पञ्चरतम् ७१ त्रिपुरसुन्दरीवेदपादस्तषः ५८ गणेशपञ्चरत्नम् ७२ लक्ष्मीनृसिंहपश्चरजातयः ५९ गणेशभुजङ्गम् ७३ पाण्डुरकाटकर ६० रखनापाटकम् ७४ भगवन्मानसपूजा ६१ मातृकापुष्पमालास्तोत्रम् ७५ जगलायारकम् ६२ नवरजमालिका ७६ सलिनापश्चरतम् ६३ मृत्युञ्जयमानसिकपूनास्तोत्रम् ७७ श्रीमत्क्रमस्तवः ६४ विष्णुपादादिकेशान्तस्तोत्रम् ७८ सौन्दर्यलहरी (मन आर्याटक रनपुष्पाञ्जलिस्तोतं च नेपालराजकीय कोशागारात् लन्धं श्री सि, भार, स्वामिनापार्यमहोदयेन प्रकाशितम् । नरसिंहाष्टक, श्रीमन्नमस्ता, गुरुपादुकापञ्चकं च ब्रह्मविद्यायां , मातृपञ्चकै शङ्करचरित- निबन्धेषु च प्रकाशितम् । अन्यास श्रीरहस्याणीविलासमुद्रणालय प्रकाशित शाकरमन्थावली - जगद्गुरु ग्रन्थमालातः, कामकोटिकोशस्थान प्रकाशित- शास्तोत्रमन्येम्पश्च सङ्कलितम् ।) ३ वेदान्तादिप्रकरणमन्था- ७९ प्रपञ्चसार: ८२ योगतापवली ८० निर्वाणपश्चकम् ( अद्वैतपश्चर ८३ स्वात्मनिरूपणम् भआत्मपश्चकम् वा) ८५ विवेकचूडामणिः ८५ दशश्लोकी (निर्माणदशकम्) ८५ निर्वाणपटकम् - ·VIE । . १ स्तोत्रमन्थाः- ८ सुब्रह्मण्यमुजङ्गम् ९ देवीमुजङ्गम् १० कनकधारास्तोत्रम् ११ अच्युताष्टकम् १२ गुरुपादुकापञ्चकम् १३ नर्मदाष्टकम् १४ काशीपश्चकम् १५ गङ्गाष्टकम् १६ मणिकर्णिकाष्टकम् १७ द्वादश लिङ्गस्तोत्रम् १८ वेदसारशिवस्तोत्रम् । १९ शिवनामवल्पष्टकम् २० शिवपञ्चाक्षरस्तोत्रम् २१ अन्नपूर्णाष्टकम् २२ कालभैरवाष्टकम् २३ पट्पदी २४ शिवमुजङ्गम् २५ विष्णुभुजङ्गम् २६ गोविन्दाष्टकम् २७ कृष्णाटकम् २८ मातृपश्चकम् २९ यमुनाष्टकम् (प्रथम) ३० यमुनाधकम् (द्वितीयम् ) ३१ लक्ष्मीनृसिंहकराबलम (करुणारस)स्तोत्रम् ३२ नरसिंहाष्टकम् ३३ दक्षिणामूर्तिस्तोत्रम् ३४ दक्षिणामूर्यष्टकम् ३५ निर्गुणमानसपूजा ३६ दक्षिणामूर्तिवर्णमालास्तोत्रम् ३७ आर्याष्टकम् ३८ रनपुष्पाञ्जलिस्तोत्रम् ३९ शिवानन्दलहरी ४० शिवपादादिकेशान्त- वर्णनस्तोत्रम् ४१ शिवकेशादिपादान्त- वर्णनस्तोत्रम् ४२ सुवर्णमालास्तुतिः ५३ सांबदशश्लोकी ४४ उमामहेश्वरस्तोत्रम् ४५ भ्रमरांबाष्टकम् ४६ अर्धनारीश्वरस्तवः ४७ आनन्दलहरी ४८ त्रिपुरसुन्दरीमानसपूजास्तोत्रम् ४९ शारदामुजङ्गम् ५० गौरीदशकम् , .

·x ५१ भवानीभुजङ्गम् ६५ शिवपञ्चाक्षरनक्षत्रमालास्तोत्रम् ५२ हरिमीदेस्तुतिः ६६ कल्याणवृष्टिस्तवः ५३ मीनाक्षीपञ्चरनस्तोत्रम् ६७ शिवापराधक्षमापणस्तोत्रम् ५४ मीनाक्षीस्तोत्रम् ६८ देवीचतुष्पष्टपचारपूनास्तोत्रम् ५५ त्रिपुरसुन्दर्यष्टकम् ६९ मन्त्रमातृकापुष्पमालास्ताः ५६ रामभुजङ्गम् ७० श्यामलानवरनमालिका ५७ हनुमत्पञ्चरतम् ७५ त्रिपुरसुन्दरीवेदपादस्तवः ५८ गणेशपश्चानम् ७२ रक्ष्मीनृसिंहपश्चरत्नरतवः ५९ गणेशभुजङ्गम् ७३ पाण्डुरङ्गाष्टकम् ६० जनाथाष्टकम् ७४ भगवन्मानसपूजा ६१ मातृकापुष्पमालास्तोत्रम् ७५ जगन्नापाटकम् ६२ नवरत्नमालिका ७६ ललितापश्चरतम् ६३ मृत्युञ्जयमानसिकपूनास्तोत्रम् ७७ श्रीमत्क्रमस्तवः ६४ विष्णुपादादिकेशान्तस्तोत्रम् ७८ सौन्दर्यलहरी (अत्र भार्याष्टकं रत्नपुष्पाञ्जलिस्तोत्रं च नेपालाजकीयकोशागारात् लब्ध श्री सि. आर. स्वामिनापार्यमहोदयेन प्रकाशितम् । नरसिंहाष्टक, श्रीमत्कारतवः, गुरुपादुकापञ्चकं च ब्रह्मविद्याया , मातृपश्च शङ्कर चरित- निबन्धेषु च प्रकाशितम् । अन्यत्सर्व श्रीरङ्गस्यवाणीविलासमुदणालय प्रकाशित शाबरमन्यावली- जगद्गुरु प्रन्यमागतः, कामकोटिकोशस्थान प्रकाशित- शरस्तोसमन्येभ्यश्च सङ्कलितम् ।) ३ वेदान्तादिप्रकरणग्रन्या:- ७९ प्रपञ्चसारः ८२ योगतारखली ८० निर्वाणपश्चकम् ( अद्वैतपश्चरनं ८३ स्वात्मनिरूपणम् भआत्मपश्चकम् का) ८४ विवेकचूडामणिः ८१ दशश्लोकी (निर्वाणदशकम्) ८५ निर्वाणषटकम् ·८६ अद्वैतानुभूतिः १०३ स्वात्मप्रकाशिका ८७ ब्रह्मानुचिन्तनम् १०४ स्वरूपानुसन्धानम् ८८ सदाचारानुसन्धानम् (विज्ञाननौका) ८९ मनीषापञ्चकम् १०५ मायापञ्चकम् ९० तत्वोपदेशः १०६ शतश्लोकी ९१ वाक्यवृत्तिः १७ प्रौढानुभूतिः ९२ धन्याष्टकम् १०८ ब्रह्मज्ञानावलीमाला ९३ जीवन्मुक्कानन्दलहरी १०९ निर्वाणमञ्जरी (शिवानन्दलहरी) ११० प्रश्नोत्तररत्नमालिका ९४ यतिपश्चकम् (कौपीनपञ्चकम् ) १११ एकश्लोकी ९५ सर्ववेदान्ततिद्धान्तसारसंग्रहः ११२ भजगोविन्दम् ९६ अपरोक्षानुभूतिः ११३ बालबोधसंग्रहः ९७ प्रबोवसुधाकरः ११४ त्रिपुरी ९८ उपदेशसाहस्री गद्यप्रबन्धः ११५ अनुभवोल्लासः (सकल वेदोपनिषत्सारोपदेश- ११६ हजाष्टकम् साहस्री) ११७ चिदानन्दात्मकस्तोत्रम् ९९ उपदेशसाहस्री पद्यप्रबन्धः ११८ सोपानपञ्चक १०० पश्वीकरणम् (उपदेशपञ्चकं, साधन- १०१ आत्मबोधः पञ्चकं , अद्वेतपञ्चरतं वा) १०२ दुर्वासनाप्रतीकारदशकम एष दुर्वासनाप्रतीकारदशकं, बालबोधसंग्रहायाः पञ्च च (११३-११७) प्रभाविद्यातः सद्गृहीताः । अन्ये शाकरप्रन्यावली- जगद्गुरुप्रन्यमालातः । भगवतादविरचिताः सइलनेऽस्मिन् अनुदादताः, मुद्रिता अमुदिता. चेतरे प्रन्या नामतो निर्दिपन्ते ।.

·१ भाष्यग्रन्या:- १ ईशोपनिषद्भाष्यम् २ केनोपनिषत्पदभाष्यम् ३ केनोपनिषद्वारयमाप्यम् १ कठोपनिषदाप्यम् ५ प्रश्नोपनिषदाप्यम् ६ मुण्डकोपनिषद्धाप्यम् ७ ऐतरेयोपनिषद्भाप्या ८ छान्दोग्योपनिरद्धाप्यम् ९ वृहदारण्यकोपनिपाध्यम् १० नृसिंहपूर्वतापिन्युपनिषद्भाष्यम् ११ नृसिंहोचरतापिन्युपनिषद्भाव्यम् १२ श्वेताश्वतरोपनिषद्भाष्यम् १३ अथर्वशिखोपनिषद्भाष्यम् १४ अथर्वशिरोपनिषद्धाप्यम् १५ पनासूच्युपनिषद्भाप्यम् १६ सर्वोपनिषासार २व्यारवयाग्रन्था:- १७ ज्ञानाइकुशव्याख्या विवरणम् २० पातश्रव्योगसूत्र- १८ ललितात्रिशतीमाप्यम् भाष्यविवरणम् १९ आपस्तबधर्मसूत्र (अध्यारमपटर) भाष्यम् ३ इतरे प्रकरणग्रन्था:- २१ लघुवाक्यवृत्तिः २९ आत्मचिन्तनम् २२ अनारमनीविगहणम् ३० अात्मज्ञानोपदेशविधिः २३ प्रान:स्मरणस्तोत्रम् ३१ मारमानात्मविवेकः (ब्रह्मध्यानपरम्) ३२ आत्मसाम्राज्यसिद्धिः २४ अखाकरसवाक्यार्थः ३३ अवधूताष्टकम् २५ अद्वैतमानसिकपूजा ३४ एकादशोत्तरशतवाक्यग्रन्थः २६ अध्यात्मविद्योपदेश विधिः ३५ एकान्तनिर्णयः २७ अध्यात्मसन्नयासविधिः ३६ज्ञानसन्यास. ३७ निरचनावम् २८ अष्टश्लोकी ·८६ तानुभूतिः १०३ स्वात्मप्रकाशिका ८७ ब्रह्मानुचिन्तनम् १०४ स्वरूपानुसन्धानम् ८८ सदाचारानुसन्धानम् (विज्ञाननौका) ८९ मनीषापश्चकम् १०५ मायापञ्चकम् ९० तत्वोपदेशः १०६ शतश्लोकी ९१ वाक्यवृत्तिः १०७ प्रौढानुभूतिः ९२ धन्याष्टकम् १०८ ब्रह्मज्ञानावलीमाला ९३ जीवन्मुक्कानन्दलहरी १०९ निर्वाणमञ्जरी (शिवानन्दलहरी) ११० प्रश्नोत्तररतमालिका ९४ यतिपश्चकम् (कौपीनपञ्चकम् ) १११ एकश्लोकी ९५ सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहः ११२ भजगोविन्दम् ९६ अपरोक्षानुभूतिः ११३ बालबोधसंग्रहः ९७ प्रबोवसुधाकरः ११४ त्रिपुरी ९८ उपदेशसाहस्री गद्यप्रबन्धः ११५ अनुभवोल्लासः (सकल वेदोपनिषत्सारोपदेश ११६ सहजाष्टकम् साइनी) ११७ चिदानन्दात्मकस्तोत्रम् ९९ उपदेशसाहस्री पद्यप्रबन्धः ११८ सोपानपञ्चक १०० पञ्चीकरणम् (उपदेशपञ्चक, साधन- पञ्चकं , अद्वैतपश्चरन पा) १०२ दुर्वासनाप्रतीकारदशकम एष दुर्वासनाप्रतीकारदशकं, बालबोधसंप्रदायाः पञ्च च (११३-११७) महाविद्यातः सगृहीताः । अन्ये शकरप्रन्थावली - जगद्गुरुमन्यमालातः । २ भगवत्मादविरचिताः सङ्कलनेऽस्मिन् अनुदाहृताः, मुद्रिता अमुदिता- श्चेतरे प्रथा नामतो निर्दियन्ते । . १०१ भात्मबोधः है ·श्रीशङ्करविजयमकरन्दा ॥विषयानुक्रमणिका पृष्टसंख्या 1 गुरुस्वेटदेवनाप्रणाम:, गुरुपरंपराध्यान. गुरुपरंपयनन्तर्गत माकनादेताचार्यस्मरण, उपोद्धातः, अन्यसलयितुः सकरपः 2 पूर्वाधार्यकथा-पतञ्जलियरितम् 11 3 गौडपादचरितं , गोविन्दभगवत्पादचरितम् 18 4 भगवत्पादावतारहेतुः 26 5 शिवगुरुतपश्चर्या शंभोग्नुग्रहः, शङ्करस्य गर्भवासा 31 6 शहरावतार:, जातकर्म, नामकरणं व 38 7 याललीला, चौले , विद्याभ्यासः, देवीप्रसादाप्तिा 45 8 उपनयन , शिवगुरोनिर्याणं, शङ्करस्य गुरुकुलवासा, विध- पल्या लाभ्यनुग्रहप्रापया, गुरुकुलानिवृत्तस्य मातगुथ्पा, नग्रहया, सम्न्यासग्रहण , श्रीकृष्णप्रतिष्ठा 50 9 श्रीगोविन्दमगवत्पादेभ्यः शमसल्ल्यासस्वीकार 68 10 चातुर्मास्यानुष्ठानं ब्रह्मणो निदिध्यासन 68 11 नर्मदापूरनिग्रह', भाष्यफरणाय गोविन्दभगवत्पादाना- मादेशा, काशीगमनम 77 12 काश्यां सनन्दनस्य शिष्यनया म्वीकारः, विश्वनाथानुपक्षः यदयों गौडपादानुग्रहः, भाज्यप्रणयनं च 86 13 सनन्दनस्य गुरुभक्तिः, पमपादास्यया प्रसिद्धिः, प्यास- ग्रह्मानुग्रह 95 14 शिश्यसंपाहः यदरीनारायणप्रतिष्ठा, चिमुखस्य शिष्यतया स्वीकारः, तप्तकुण्डोत्पतिः. मातुर्निर्याणम् 104

·१८ पचकोशविवेकः
५३ महावाक्यायोपदेशः
३९ पञ्चीकरणमाप्यम्
५४ महावाक्पनिर्णयः
१० पञ्चीकरणमहावाक्यम्
५५ मायाविवरणम्
५५ पञ्चीकृतम्
५६ राजयोगसूत्रमाप्यम्
४२ परमानन्ददीपिका
५७ वाक्यदीपिका
१३ प्रणवभाष्यम्
५८ वाक्यसुधा
१४ ग्रानामावली
५९ वेदान्ततत्त्वसारः
४५ ब्रझानुसन्धानम्
६० वेदान्तशास्त्रप्रकरणम्
१६ बालबोधिनी
६१ सर्वसिद्धान्तसंप्रहः
४७ मतखण्डनम्
६२ स्वानुभवप्रकरणम्
१८ महावाक्यमन्तः
६३ तत्त्वबोधः
४९ महावाक्यविवरणम्
६४ मणिरत्नमाला
५० महावाक्यार्थपञ्चीकरणम् ६५ मुमुक्षुपश्चकम्
५१ महावाक्यार्थविचारः
६६ पैराग्यपञ्चकम्
५२ महावाक्यार्यविवरणम्
आकरः -१ अद्वैतग्रन्यकोशः (इष्टसिद्धीन्द्रसरस्वतीशिष्यः)
२ शङ्कराचार्य (बलदेव उपाध्यायः)

·विमुक्तिसाधनानि ब्रह्मविदः संसारनाशकमः, जीवन्मुक्तस्या- नन्दानुभव 248 27 प्रश्नोत्तारतमालिकर तीर्थक्षेत्रयाना कन्याकुमारी श्रीसन्धि- अनन्तशयन मधुरा दर्भशयन से रामेश्वर वक्रतुण्डपुरी श्रीरक जम्बुकेश मातृभूतेशनगरयात्रा, 265 28 मध्यार्जुन मृत्युञ्जय श्वेतारण्य चिदम्यर शेषावल श्रीकाल- हस्ति काची क्षेत्रमाना, काञ्चीमाहात्म्यम् 278 29 काञ्चीक्षेत्रे शिवकाची विष्णुकाञ्ची पुरनिर्माणम् , पकानेश्वर वरदराज कामाक्ष्यालयनिर्माणम्, कामाक्ष्याः पुरतः श्रीचक्रप्रतिष्ठा, सर्वक्षपोठारोहण, सर्वशात्ममुनेः शिष्यतया स्वीकार, कामकोटिपीठशारदामठप्रतिष्ठा 293 80 पीठम्यवस्थाथै तीर्थयात्रा, अहोबिल पाण्डुरङ्ग द्वारका- गमन, द्वारकापीठव्यवस्था, मथुरागोकुल वृन्दावनयाना, वैयाकरणायोपदेशः 306 31 पदयाँ ज्योतिष्मतीपीठव्यवस्था, केदारे नीलकण्टे च फैलासाहृतमुक्तिवर लिङ्गमतिष्ठा, सपनाथक्षेने गोवर्धन- पीठव्यवस्था, टमगिरी भोगायस्थ, चिदम्बरे मोक्षायस्य काञ्चयां योगाण्यस्य च केलासाहृतलिङ्गस्यप्रनिष्ठा.सर्वशात्म- श्रीचरणः संक्षेपशारीरकरवना 318 32 इन्द्रसरस्वतीयोगपट्टमाप्तिः, कामाच्या पुरत: सौन्दर्यलहर्या प्रार्थना, तन लया, जयघोपा B28 ·. xly 16 गोविन्दभगवत्पादानो ब्रह्मीभावः कुमारिलभट्टपादसमागमः मण्डनानुग्रहः 117 16 विश्वरूपजयः 130 17 सुरेश्वराय तत्वोपदेशः 138 18 पद्मादेन बदलियनिर्माण, भैरवनिग्रहः , नरसिंह प्रसादनं, श्रीगौडपादानुग्रहः, श्रीदक्षिणामूर्त्यनुप्रहः 14 19 कैलासे शम्भोः पालिमप्राप्ति, सिद्धेश्वरीगुह्यश्वरी- प्रसादलाभः 156 20 तीर्थक्षेनयात्रा केदार उज्जयिनी सोमनाथ मान्धातपुर यंयक एलापुरी आमद परली भीमशङ्कर श्रीशेत- गोकर्णदर्शनं, मृतशिशूजीवनं मूकाम्बिकाक्षेत्रे हस्तामल - फस्य शिष्यतया स्वीकारः 170 21 तोटकस्य शिष्यता, भगन्दरप्रतीकारः, सुरेश्वरेण नेष्कयं- सिद्धिवार्तियोः, पापादेन पशुपाद्याः प्रणयनं , पद्मपाद- क्षेत्रयावा, दग्धायाः पञ्चदिकायाः शरेण स्मरणेन पुनलेखनप्रणयनम्, हगिरी वास: शारदाप्रतिष्टा, शिष्या- ध्यापनं च 188 22 भगवत्पादानामुपदेशः, घेतान्तमर्यादा, अनुबन्धचातुष्टयं माघनचातुएयं व 200 23 मारमज्ञानस्वर, आरमानात्मविवेका 211 24 अविद्याम्वरूप. अध्यारोपेण आत्मानास्मविवेकः, आनन्दमय- विज्ञानमय मनोमय प्राणमयानमयकोशस्वरूपम् 222 25 अविचया विक्षेप आयरणं च छानस्याहाननिवर्तफरवं, अपवादेनात्मानात्मवियेक बारमा सथिदानन्दलक्षणः, प्राणो थियतों जगद, जीयो ब्रह्म जगन्मिथ्या, अद्वैतं सत्यं घेदान्तवेद्यम 234 26 घेदपूर्वोत्तरकाण्ट प्रतिगांशमेदः, परस्परं अंगांगित्या. मायथ, तत्यमस्यादिवास्यायः, पासनाक्षयोपायाः, पन्ध- .

·xy 248 विमुक्तिसाधनानि ब्रह्मविद संसारनाशकमः, जीवन्मुकस्या- नन्दानुभव 27 प्रश्नोचानमालिका तीर्थक्षेत्रपात्रा कन्याकुमारी भीसन्धि- अनन्तशयन मधुरा दर्भशयन सेतु रामेश्वर वक्रतुण्डपुरी थीरङ्ग जम्बुकेश मादमूनेशनगरयाश, 265 28 मध्यार्जुन मृत्युञ्जय श्वेतारण्य चिदम्बर शेषाचल श्रीकाल- हस्ति काञ्ची क्षेत्रवाना, काश्चीमाहात्म्यम् 278 29 काञ्चीक्षेत्र शिवकान्धी विष्णुकाञ्ची पुरनिर्माणम् , पकानेश्वर वरदराज कामाक्ष्यालयनिर्माणम्, कामाश्या: पुरतः श्रीचक्रपतिष्ठा, सर्वक्षपीठारोहणं, सर्वज्ञात्ममुनेः शिष्यतया स्वीकारः, कामकोटिपीठशारदामठप्रतिष्ठा 293 80 पीठव्यवस्थायें तीर्थयाना, महोबिल पाण्डुरज द्वारका- ग. द्वारकापीठव्यवस्था, मथुरागोकुल पृन्दावनयाना, चैयाकरणायोपदेशः 306 31 पदर्या ज्योतिष्मतीपीठव्यवस्था, केदारे नीलकण्ठे च फैलासाइतमुक्तियर लिङ्गप्रतिष्ठा, जगन्नाथक्षेन्ने गोवर्धन- पीठव्यवस्था, गिरी भोगायस्थ, चिदम्बरे मोक्षाष्यस्य काचा योगास्यस्यच केलासाहतलिङ्गस्य प्रतिष्ठा, सर्वशात्म- श्रीचरण: संक्षेपशारीरकरचना 318 32 इन्द्रसरस्वतीयोगपप्राप्तिः, कामाया पुरतः सौन्दर्यलहर्या प्रार्थना, सन लयः, जयघोपः B28

·ॐ
स्वस्ति श्रीमदखिल भूमण्डलालहार मयस्त्रिंशतकोटिदेवतासेषित कामाक्षी
देवीसनाथ श्रीमदेकाननाय धीमहादेवीसनाथ श्रीहस्तिगिरिनाथ
साक्षात्कारपरमाधिष्ठान सत्ययतनामाद्वित काशीदिव्यझेने शारदा
मठमस्थितानाम् मतुलितसुधारस माधुर्य कमलासन कामिनी
धम्मिल संफुल मल्लिका मालिका निष्यन्द मकरन्दहरी
सोयस्तिक पाइंनियंफ पिभणानन्द तुन्दिलित मनीपि
मण्डलानाम् अनयरतानविद्या विनोद रसिकानां
निरन्तपलाएत शान्तिदान्तिभूमा सकलभुयन
चक्रप्रतिष्ठापक मावकातिहा विख्यात पाहताना
निखिलपापण्पण्डकण्टकोरपाटनेन पिशवीरतयेदवेदान्त
মা হার সঠি৪াথাব্যাথলি দশগও বল্পোস
धाय धीमच्छकरभगयत्पादाचार्याणी मधिष्ठाने सिहासना
मिरिक्त धीमदादेवेन्द्रसरस्वती संयमीन्द्राणामन्तवासिय
भीमपन्द्रशेखरेन्द्रसरस्वनी संपमीन्द्राणाम्
अन्वेगसिर्य
श्रीमतपेन्द्रसरस्थती संपनीन्द्राणाम्
घरणकनभ्योः
सामनतिपूर्ण तिमिमां समर्पयामः ॥

·॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ || श्रीमहागणपतये नमः ॥ ॥ श्रीशङ्करविजयमकरन्दः॥ ॥ प्रथम आस्वादः ॥ मङ्गलाचरणम् पन्दे गुरुपदद्वन्द्वमा मनसगोचरम् । रक्तशुक्लप्रभामिश्रमतक्य वंपुरं महः ॥१॥ दयमानदीवनपना देशिकरूपेग दर्शिताभ्युदयाम् । वामकुचनिहितवीणां वरदा सङ्गीतमातरं पन्दे ॥२॥ दयिन्या श्रीमान्ना दहरकुहरे सूत्रधरया समादिष्टा पाचामधिपतिपु काप्यन्यतमिका । मदाराध्य श्रीमद्गुरुचरणनिर्णजनजलैः पविन्ने जिहाने नटति मम देवी करुणया ॥३॥ वन्दे चन्द्रममं चन्द्रशेखरं तमुमापतिम् । इन्द्रं सरखनी चन्द्रशेखरेन्द्रसरस्वतीम् ॥ ४ ॥ (४-५) अथ मन्थारम्भे मङ्गलायतन श्रीगुरुचरणद्वार सेटदेवता घनमस्यन् , देशिकरूपेण दर्शितमभ्युदयं, लब्धं वाक्प्रसरं च निभिः आपः सोकर्णयिता, महतो पिस्तुतस्यागाधस्य श्रीमगवस्माद- चरितस्य , सङ्कलनोपयोगितया, 'यन्मनसा ध्यायति तद्वाचा वदति' इति स्वमनोवृत्तिव्याप्यतो सम्पादयतुकाम:, मनसो व्यापकत्वमिदपै

·अज्ञानान्तर्गहनपतितानात्मवियोपदेशः
खातु लोकान् भवशिखातापगपग्यमानान् ।
मुस्त्वा मौनं षटविटपिनो मूलतो निस्सरन्ती
शंमोतिक्षति मुवने शङ्कराचार्य रूपा ॥

·॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ ॥श्रीमहागणपतये नमः ॥ ॥ श्रीशङ्करविजयमकरन्दः॥ 5xoxKc- ॥ प्रथम आस्वादः ॥ मङ्गलाचरणम् यन्दे गुरुपदद्वन्दुमवा मनसगोचरम् । रक्तशुक्टप्रभामिश्रमतस्य पुरं महः ॥१॥ दयमानदीवनयनां देशिकरुपेग दर्शिताभ्युदयाम् । यामकुचनिहितवीणां वरदा सङ्गीतमातरं वन्दे ॥२॥ दयिन्या श्रीमाता दहरकुहरे सूत्रधरया समादिष्टा याचामधिपतिपु काप्यन्यतमिझा । मदाराध्यत्रीमगुरुचरणनिर्णजनतः पवित्र जिदाने नटति मम देवी करुणया ॥३॥ वन्दे चन्द्रमसं चन्द्रशेखरं तमुमापतिम् । इन्द्र सरस्वती चन्द्रशेखरेन्द्रसरस्वतीम् ॥ ४ ॥ (४-५) अथ प्रथारम्भे मङ्गलायतनं श्रीगुरुचरणद्वन्द्वं स्वष्टदेवता प नमस्यन् , देशिकरूपेण दर्शितमभ्युदयं, लब्धं वाक्प्रसरं घ विभिः भायः श्लोकवयिता, महतो विस्तृनस्यागाधस्य श्रीभगवसाद. चरितस्य, सङ्कलनोपयोगिवया, 'यन्मनसा ध्यायति तद्वाचा बदति' इति स्वमनोवृत्तिव्याप्यता सम्पादयितुकामः, मनसो व्यापकत्वासित ·३ श्रीशङ्करविनयमकरन्दे श्रीकामकोटिपीटेशं श्रीजयेन्द्रसरस्वतीम् । तन्मूा दर्शितक्षेम भगवत्पादशङ्करम् ॥५॥ दयमानीनयना देशिकताभन्यदृश्यदक्षकरा । वामझरनिहितदण्डा गुरुमूर्तिर्मुग्धमथुरवदनाऽध्यात् ॥ ६॥ चन्द्रमा मे मनसि श्रितः' इति मनोऽधिधाती देवता भगवन्तममृत- किरणमिन्दु प्रणमति प्रथम - वन्दे चन्द्रमसमिति । क्षयिष्णु वर्धिष्णु प भौतिकं तत्स्वरुपं मनःसम्पत्ती वैकल्यमापादयत्याशळ्या अक्षय- मकल नित्यं तं शङ्करशिरोभूषणं भावयन् , तद्भावनायलेन शरमेष ध्यानपये करुणया सयमवतीर्ण प्रणमति - चन्द्रशेखरमिति | एप एप शहरः स्वसंकल्यमानकथाप्रतिपायः स शङ्कर इति प्रत्यभिक्षया पुनः वं प्रणमति- तमिनि । केनोपनियत्प्रतिपाद्या हेमवती या शोभमाना सा उमा दयमानदीपनयना दयमानदीपनयनां गुरुमूर्ति (भगवन्तं भगवत्पाद प) करणया अस्मान परिचाय यन्ती तत्पावे रष्टा, सया सद पुना प्रणमति- उमापतिमिति । सफलनोपयोगिपलसंपत्ये 'इन्द्रो में पले भितः' इति पलाधिष्ठात्री देवता प्रणमवि-इन्द्रमिति । अल्पीयस्यपि दुष्करे संकलने नवनवोन्मेपदायिमेधासम्पत्तपे घीनामवित्री प्रणमति- सरस्वतीमिति । अथ अफरमात्, पा एनाः देयता 'प्रगन्तुं खोतुं या कथम करापुण्यः प्रभवति' इति स्वस्मिन जावस्त्ययः शरणं यूशु गुरु- परणयोः प्रणिपय - पन्द्रशेखरेन्द्रसरस्वतीमिति । मुत्तरक्षण पर पुरवि पुरता सा गुरुमूर्तिः धुनपन्द्र-पन्द्रशेयर-(शंकर- उमा)इन्द्र-सरस्वतीस्वरूपा गृहीत तदभिधाना प, नमस्पनि जनेऽस्मिन् करगया । दि नटन्या! गुरुम् करकमलसाता मा अन्येव, न, सब गुरुमूर्तिः पुरतो मान्ती भीजयेन्द्रसरयताभीचरणारया, करुणया परति मुग्ने शंकरापार्यरूपा अन्यादिपायं वनु मनातिव्याप्यं सम्मादयन्तीयनुमान् श्रीपरणान् अणमति- मोकामकोटिपीठेशमियादिना । भन्ने सन्मूर्या दर्शितशे में भगाराम प प्रन्यमविपापम् ।।

·दण्डालनकराम्बुज पदयुगलिष्यटीपादुक
शीर्षारोपितभक्तदचतुलसीबिल्वादिमाटाभरम् ।
मार्गाम्यागतसत्रनाकलितसाष्टाङ्गप्रणामोन्मिवत्-
कारण्यं हृदि भावये गुरुवरं श्रीकामकोटीघरम् ।।

·प्रथम आखादः। ar दण्डालकराम्बुजं पदयुगश्लिष्यद्वटीपादुकं शीशरोपितभक्तदत्ततुलसीबिल्वादिमालाभरन् । मार्गाभ्यागतसजनाकलितसाष्टाङ्गप्रणामोन्मिपत् कारुण्यं हृदि भावये गुरुवरं श्रीकामकोटीश्वरम् ॥७॥ श्रीगुरुपरंपराध्यानम् सदाशिवसमारंभां शङ्कराचार्यमध्यमाम् । अस्मदावार्यपर्यन्त चन्दे गुरुपरंपराम् ॥ ८॥ नारायण पमभुवं वसिष्ठं शक्तिश्च तत्युवपराशरं च । व्यास शुकं गौडपदं महान्त गोविन्दयोगीन्द्रमथास्य शिष्यम् ।। श्रीशङ्कराचार्यमथास्य पद्मपादं च हस्तामलकं च शिष्यम् । त तोटकं वार्तिककारमन्यानस्मद्गुरून् सन्ततमानतोऽस्मि ॥९॥ एतद्गुरुपरंपरानन्तर्गतप्राक्तनाद्वैताचार्यस्मरणम् आचार्य प्रणमामि सादरमह तं ब्रह्मनन्दीति यः प्रख्यातो मुनिरत्रिवश्य उदितः संक्षेपशारीरके । छान्दोग्योपनिपच्च येन विवृता वाध्यहि सूत्रात्मभिः ये मन्थेषु परः पुनः पुनरपि ते प्रमाण परम् ॥१०॥ छान्दोग्योपनिषद्वाक्यग्रन्थकर्तृन्नुमो वयम् । अद्वैतनिष्टानाचार्यान् आत्रेयब्रह्मनन्दिनः ।। ११ ।। (१०-१३) द्रविडासयदर्शनतः। आत्रेय ब्रह्मनन्दिनः द्रविडा. पायोः सुन्दरपाण्डयो भर्तृहरिश्चेति एते चत्वार: विशुद्धस्य अद्वैत- संप्रदायस्य प्रवर्तकेषु भगवसादेभ्यः प्राक्तनेषु पूर्वाचायेषु अन्यतमाः । प्रझनन्दिनः आत्रेयगोत्रा: छान्दोग्योपनिषदविवरणात्मकं सूत्ररूप- पास्यनियमण्डितं वाक्यनामकं मन्धरत्न प्रागैषुः । द्रविड़ाचार्यास्तु ·४ श्रीराइरविजयमकरन्दे भाचार्यान्द्रविडायया मुविदितान् म्तौमि प्रमाणीरतान् श्रीमच्छङ्करदेशिकाभृतिभी रामानुजपिरपि । छान्दोग्योपनिलप्रमेयवितिय सनन्दारिता पाक्याग्याऽतिगभीरसूलगरणिर्भाष्येण भूपिता ॥ १२ ॥ छान्दोग्योपनिषद्वाक्यमाप्यान्नुमो ययम् । अंतभावानाचार्यान् द्रविडाचार्यमशिलान् ॥ १३ ॥ भाचार्य सुन्दरं पाण्ड्य नमामः प्राक्तन गुरुम् । पूर्वोत्तरे च मीमांगे यार्तिकर्यन मण्डिते ॥ १५ ॥ प्रभगन्परमार्थ संप्रदाय प्रगपस्थानममुष्य मिशिष्यः । विरतक्षितिरक्षगो विरवल्या हरिहो मम हतां स्वशत्या ॥१५॥ सदाक्यप्रन्यानं विमलेन भायण अभूपयन । तेन पतषां निरुपपामेष वाक्यकारा भाष्यकारा इति प्रथा समजायत । तावुभायपि पाण्य. माप्यप्रन्या इदानी देवदुर्विपाफान अहस्यता गती। सय पाफ्यमन्य अष्टी माप्यपन्ये नए पाहा साशयाक्यानि अनन्यपु, परक्य. प्रन्ये द्वाविंशतिः, माध्यप्रन्ये एकादश पाहत्य प्रशिद्वापयानि रामागुजारिमन्येषु पोदाहीपत । तान्यय देययशारिदानामुपलभ्यन्त । व्यामपूजाकाले अनिमियतिमिः बिहाचार्यपार मध्यगान पिता- पायाः प्रायन्ने । गौरपादार सदानीन्न नरनाममातविशिष्टाभिषयत्वान् মাথাথিয়নাময়া প্রমূদ্বিাণ লাখ || (१४) आचार्यः मुन्दरपाण्डगोऽपि कदा नाम इति म जायते । मिमिनं प्रत्यमय मोपलमामहे । पर, मझमचमाध्य समन्वयाधिकरणात भगवत्परिकातियमाणं गांणमिप्यामनासप" इत्यारिफ मोकायं पायरधादिकाम्याप्यायो प्रचारपरिनीमिया बना आरमारायः मुनसायमणीयमिति परिपाययनि । (१५) सागुम्मममादागत: अमुष्य श्रीगोविन्द ·प्रथम आवाद। द्रविडनयमानेयत्रयं गौडप्रयं तथा । अतोषसिद्धययं नमामः करणनिभिः ॥१६॥ गुरुपरंपराया संज्ञामेदः नारायणः पमभवो वसिष्ठः शक्तिश्च तपुत्रपराशरश्च । ध्यासः शुश्चेति गुरुतमोऽयं प्रसिद्ध आस्ते पितृपुतरीत्या ॥१७॥ ज्ञानशक्तिवलैश्वर्यवीर्यतेजोमिएन्वयात् । भगवसंज्ञया चेमे स्मर्यन्ते गुरुपुङ्गः ॥१८॥ परंपरा शुकाद्या हि गुरुशिष्यामागता । शुकशिप्यः परिबाजामाद्यो गोडश्व जन्मना ॥१९॥ महत्त्वार्थकपादाल्याप्रख्यातः परमो गुरुः । भगवपादशाको गोविन्दगुरुशङ्करी ॥ २० ॥ योगीन्द्रस्य । पन्द्रशर्मणः सुताश्चत्वारः भर्तृहरिमट्टिविक्रमवररुचय इति । चन्द्रशमय श्रीगोहपादभ्यो गृहीतसंन्यासः गोविन्दयोगीन्दो पभूय । चन्द्रशर्मणः उसनोऽयं विषयोपभोगतृष्ण्येन निरस्तराग्य- चिन्ताभरो निनः गोधिन्दभगवत्पादान शुश्रूषमाणो नित्यान्तवासी सर्वोतरमहाविद्या परिगृहीतवान् । याक्यपदीयादिमधामधन्धनिर्माता । वाक्यपदीय पदुम अद्वैततत्त्वं मुस्पष्टं प्रतिपादयत्ययम् । अद्वैत- विद्याधायेंषु भाकनेषु अयं विशिष्टतया गण्यते ॥ (१६) विहारयदर्शनता । विहाचायों मगवत्पादः अप्पय. दीक्षित इति अद्वैताचार्यद्रविडत्रयम्। (अप्पयदीक्षितस्थाने अभिनय. द्रविष्टापार्यतया प्रख्यातानां यालकृष्णानन्दमरस्वतीनां गणनमपि साधु।) दत्तात्रेयो प्रसनन्दी भगवसाद इति अद्वनापायनियत्रयम् । गौडपादः सुरेश्वरः गोदनवानन्दसरस्वती इनि अनापायगीदप्रयम् ॥

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे
भगवान्पद्यते येन गम्यते बोध्यतेऽपि च ।
इति तो भगवत्पादाभित्या साऽन्वेति सार्थिका ॥२१॥
अगताध्वप्रापणेन पादाविव गुरुत्तमः ।
शास्त्रान्तरानवगतब्रह्मबोधोपकारकः ॥२२॥
अज्ञानान्तगहनपतितानात्मविद्योपदेशः
वातुं लोकान् भवदवशिखातापपापध्यमानान् ।
त्यक्त्वा मौन वटविटपिनो मूलतो निस्सरन्ती
शाम्भोमूर्तिश्चरति भुवने शङ्कराचार्यरूपा ॥ २३ ॥
चरतेलटप्रयोगोऽय भासते सार्थको , यतः ।
शङ्करस्थापितानेकपीठाधिपतयः समे ॥ २४ ॥
प्रथन्ते शङ्कराचार्याः भिनदीक्षाभिधा अपि ।
तन्मनस्कास्तदालापास्तद्विचेष्टास्तदात्मकाः ॥२५॥
तद्गुणानेव गायन्तः तदभेदं विवृण्वते ।
एतेषां शङ्कराद्भदं कञ्चिन्नोपलभामहे ॥ २६ ॥
श्रीशङ्करादविच्छिन्नसंप्रदायप्रवर्तकान् ।
भद्वैतस्थापने धर्मरक्षायां बद्धकङ्कणान् ॥ २७॥
मौलप्रारदक्षिणोदीच्यपश्चिमाग्नायपीठगान् ।
प्रणुमस्तान्परिव्राजः परहसान् गुरुत्तमान् ॥ २८॥
शङ्करसर्वज्ञादीन् प्रणुमः श्रीकामकोटिपीठेशान् ।
एकोनसप्ततिगुरून् इष्टाप्त्यै श्रीजयेन्द्रान्तान् ॥ २९ ।।
उपोद्घातः
श्रीमत्समस्तसंपत्समृद्धिसंपूर्णरम्यतोत्कर्पम् ।
कञ्चन कल्ये कालं सार्धद्विसहस्रवत्सरेभ्यः प्राक् !॥ ३० ॥

·प्रथम आस्वादः। यस्मिन्भारतवर्ष समभूत् हयान्वयविद्योति । नानाकलाकलापप्रसारविस्तारिकीर्तिकमनीयम् ॥ ३१ ॥ प्रतिदिनमधीयमानश्रुतिपरिपूतद्विजातिकुलशोभि । पदर्शिनीपटिष्ठद्विजगोष्ठीचिन्त्यमानशास्त्रार्थम् ॥ ३२ ॥ वैदिककर्मठविद्वत्परिषदनुष्टीयमानवहुयागम् । अनवरतमुदितनिर्जरमात्रितसस्यादिकादमियमम् ॥ ३३ ॥ अस्मिन् भारतवर्षे विषयविदूरा महात्मानः । मगवद्धयानकपराः तपसा लागेन लेभिरे खपदम् ॥ ३४ ॥ अस्मिन् विन्यस्य पदं सुरलोकाद् भारती देवी । खयमक्ततार भूमौ येनाभूत् कविगुरुः स वाल्मीकिः ॥ ३५ ॥ सूक्तिसुधारसदानात् अखिलानामोदयन् विबुधान् । रूपान्तरगतविष्णुः कृष्णद्वैपायनोऽत्र संजज्ञे ॥ ३६ ॥ सूर्याचन्द्रमसावि सन्तमसं यो विधूनुतो जगतः । ताभ्या पूत भारत वर्णयतु क. कयङ्कारम् ॥३७॥ देहस्य वाड्मनस पोतो मलमुन्मूलित येन । तेन पतञ्जलिनेदं वर्षमभूयात्मनो जनुषा ॥ ३८ ॥ कर्मज्ञानप्रमननयोगरौदार्यत्रीशीलगुगः । विद्यारिवेकशिल्पैः वमिदं प्रागदिगुतन् बहवः ॥ ३९ ॥ श्रीखण्डखण्डजनिभूरगस्त्यत्रासतिपावनोदेशः । दक्षिणसमीरमूर्तिठसति तयं मपौठोऽत्र ॥४॥ (३१-४२) भारतगीततः । 1 ·ह श्रीशङ्करविजयमकरन्दे मातेव पोषयन्ती पयसा देशानबाघमङ्गगतान् । श्रीरङ्गसङ्गसङ्गतमङ्गलतुङ्गाऽन वहति कावेरी ॥४१॥ मुक्ताकलितं तीर्थं दधती विरजेव याऽगाहिजनान् । मुक्तामयान् वितनुते प्रवहति सरिदन ताम्रपर्णी सा ॥ ४२ ॥ तुङ्गापूर्णावेगिन्याद्या नद्यः शुभा विराजन्ते । खच्छाः सुखावगाहाः व्योमस्पृपितमत्तीराः ॥ १३ ॥ अहमहमिकया चोलाश्चराः पाण्ड्याच पल्लवा इतरे । व्यदधुर्यत्तीरेषु श्रीशेश्वरयोर्महान्ति समानि ।। ४४ ।। शङ्करभगवपादाः परमाचार्या अवानरन्नन । ये किल सोपानतति निरमासत मुक्तिसौधमधिरोदुम् ॥ ४५ ॥ 'यथितसूक्तिमाला सुदृशां प्रतिदेशमुल्लसति कण्ठे । तेषा चरितं बहुभिप्रथितं विस्तीर्णमन सकलये ॥ ४६ ।। अंशे शिवरहस्यस्य नवमे सूचितं तथा । मार्कण्डेय्यां संहितायां नातिविस्तरतो मनाक् ॥ १७ ॥ चरितं गुरुनाथस्य बहवः समवर्णयन् । बाल्ये सखा शङ्करस्य पश्चात्तच्छिप्यता गतः ॥ १८ ॥ तन विसुखयोगीन्द्रः प्रथमस्मृतिमईति । अनन्तानन्दगिर्याख्यः शाकरं विजयं व्यधात् ॥ ४९ ॥ यस्याप्रतिहताज्ञः स शङ्करः परमो गुरुः । मझानन्दो गाणपतः सर्वज्ञात्ममुनीशितः ॥ ५० ॥ (४९) 'अनन्तानन्दगिरिरहं अप्रतिहताशस्य भगवतः शिष्यः, मम परमगुरोरपतारपयोजनं वक्ष्ये"-आनन्दगिरीये श्रीशंकरविजये प्रथमे प्रकरणे ॥

·१ प्रथम आखादः। अधीतशङ्करकथः चकार चरितं महत् । श्रीकामकोटिपीठेशो महादेयो गुरुत्तमः ॥ ५१॥ सदा व्यासाचलस्थित्या लब्धव्यासाचलाभिधः । तेने श्रीभगवत्पादचरितं हृद्यवाङमयम् ॥ ५२ ।। संक्षिप्तमननोनयकालिदासाभिवः सुधीः । माधवो ये परे प्राहुर्विद्यारण्यं विपश्चितः ।। ५३ ॥ स्वप्रन्थे माववः स्तीति प्राच्य व्यासाचलेश्वरम् । धन्यो व्यासाचलो धन्यास्त कृतिज्ञा इति स्फुटम् ॥ ५४ ॥ कविर्गोविन्दनायोऽपि केरलीयो व्यवान्कृतिम् । व्यासाचलेश यः स्तौति शाङ्करे चरिते स्वके ॥ ५५॥ "सर्वागमास्पद बन्दे व्यासाचलमिमं कषिम् । बभूव शङ्कराचार्य कीर्तिकल्लोलिनी यतः ॥५६ ॥ अत्युनतस्य काव्यद्रोः न्यासाचलभुवोऽखिलम् । अर्थप्रसूनमादातुं न समर्थ" इति स्फुटम् ॥ ५७ ॥ सदाशिवब्रह्मयोगी गुरूणा रनमालिकाम् । विश्वाधिकात्मत्रोधेन्द्रादेशात् चक्रे मनोहराम् ॥ ५८॥ आत्मबोधयतीन्द्रस्तद्व्याख्याने सुपमाभिवे । शाङ्करं चरितं कृत्स्नं सन्नाह ततस्ततः ॥ ५९॥ सारस्वत: सदानन्दः चिद्विलासो यतीश्वरः । पातञ्जलेऽय विजये रामभदमखीवरः ॥६॥ (५४) 'पन्यो व्यासाचलकविस्तरकृतिका धायाः" माधवीपे (१-१७) 2 ·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे रत्नखेटधीनिवाससुतश्चूडामणिर्मखी । विद्वद्बालो लक्ष्मणाक्ष्यः सच्चिदानन्दसंश्रयः ॥ ६१ ।। एते चान्ये च बहवोऽवर्णयन् शांकरी कथाम् । कथेयं विस्तृताऽम्शेन भियते तत्र तत्र ह ॥२॥ साधं वर्षसहस्रे द्वे गते, श्रदधिरे यथा । प्राक्तनास्तत्सूक्तिगुतो न तथा घृत्तसंग्रहे ॥ १३ ॥ व्याख्याक्रमोपपत्नत्वात् भक्तिज्ञानोपकृत्वतः । सूक्तयो रक्षिताः सम्यग् विनवाक्षरलोपनम् ॥ ६४ ॥ सत्यालङ्करण वासोभूपणाभं कथानकम् । भिद्यते रुचिवचित्र्यात् सत्यं तेन न भियते ॥६५॥ विभिन्नं तत्कथावस्तु चान सङ्कल्यते मया । विभ्रामकेऽपि चरितक्रमवस्तुनिरूपणे ॥ ६६ ॥ अविभ्रमं श्रये मार्ग गुरुवर्यः प्रदर्शितम् । सदाशिवात्मबोधागतं दीत तदुक्तिभिः ॥ ६७ ॥ कलये भगवत्पादान् कलिनैः प्राच्यवाक्मुमैः । क्लप्तर्यथामतिरुचि प्रथितैः स्वोक्तितन्तुषु ॥ ६८॥ इति श्रीशङ्करविजयमकरन्दे प्रथम आस्वादः समाप्तः।

·॥ द्वितीय आस्वादः॥ १ । पूर्वाचार्यकथासंग्रह। पदयोधग्शादई ममेदं तदिहेत्यादिरदेति भूरिभेदः। तदखण्डमनन्तमद्वितीयं परमानन्दमयं पदं श्रयेयम् । घटपादपमूलपट्टभद्रं सुटचिन्मुद्रमुढमौनमुद्रम् । कलितेन्दुकलं कृपासमुद्र कलये कञ्चन देशिकं विनिद्रम् ॥२॥ कमलाकुचकुम्भकुङ्कुमश्रीकलितोरःस्थलमप्यरागयोगम् । करवै मुस्वैरिणं महान्तं करुणाई हृदये कविं पुराणम् ॥ ३ ॥ गरुडागभीरनाभिपद्मोदरभूगहरनिष्टनैष्टिकाप्रयम् । चतुराननमाश्रयामि कामं चतुराम्नायवदावदं सदापि ॥ ४ ॥ कुशिक्प्रभवास्त्रशस्त्रपालीप्रशमाचार्यकसिद्धहस्तदण्डम् । शमवन्तमरुन्धतीसहाय शरणं यामि वसिष्टमप्रमेयम् ॥ ५॥ सङ्कलने मूलं जगद्गुरुनवरत्नमालास्तवतः (श्लो. १.५, ७.१०) यतिसावभौमोपहारतः (६) बालमनोरमातः (११) अप्पय- दीक्षिवेन्द्र कृतनटराजस्तवता (१२) नंदेशविजयतः (१३.२८) पतञ्जलि- विजयतः (२९.६०) पुण्यश्लोकमञ्जरीतः । ६१) (१.५) निसिलभूतयोनि नित्यशुद्धचैतन्यस्वभावं निर्धर्मकं परं ब्रह्म अध्यारोपापवादाभ्यां प्रदश्यवे प्रथमम् । निरस्तभेदत्रयं निरुपाधिकं सर्वोत्तरं अवगन्तव्यं वातु सर्वानर्य- प्रहाणाय प्रथमं शरणीक्रियते। तदेव, सगुणं उपफ्रान्तगुरुस्ववानु- गुण्येन गुरुराजसहितं आदिदेशिक षटपादपमूलरूपसिंहासने मूर्धामि. पिकं सम्राट् आश्रितरक्षणे विनिद्रं ध्यायते । प्रथमाचार्यः स देशिकः । तमुपश्लोक्य प्राविस्विक्येन वेदान्दविद्यागुरुः भगवान्कमलासषः स्तूयते । तदनु अनुपधिकमझविद्यकप्रवचनो प्रमा सर्वविद्यासंप्रदाय ·१२ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे पिता पितामहो यस्य जगन्माता पितामही । तस्मै चिनचरित्राय वसिष्टाय नमो नमः ॥ ६ ॥ बहुमिवसहक्षितीशपापायहसान्निध्यमरोध्यसत्प्रतापम् । महदश्चितमन्त्रयन्त्रशक्ति मनसा शक्तिमुपैमि सद्विरक्तिम् ॥ ७॥ पवनाकुलकाशलेशकल्पं प्रभवादेव पराहताशराशम् । प्रणमामि पराशरं मुनीशं प्रचरद्वैष्णवसंहिताप्रकाशम् ॥ ८॥ ग्तूयते चतुर्वेदीप्रवचनधुरीणः । ततस्तदात्मज आत्मविदामप्रसरो भगवान्वसिष्ठः स्तूयने । (मुषमा) ॥ (६) यतिसार्यभामापहारतः ।। (७) भगवान्वीस रविवंश्येन मित्रसहभूपालन निमन्त्रिता, सवपिणा सूदव्यपदेशिना पुरुपदेन कमपि पुरुष रहसि व्यापाद्य पक मानुष पलले परिवेषिते , पुरुष मसिन पैतृकविधि पमहमानः शशाप मित्रसहम । मित्रसहश्च प्रति शापप्रदित्सया गृहीतशापोदकाऽपि सानुनयं अमात्यनिवर्तितः शापोदकं स्वचरणयोर्विसस । तन कल्मापितो तस्य घरणः । तदेष कल्माषपादप्रथः कोऽपि पुरुपादो भूत्वा शप्तुर्वसिष्ठस्य सुतमेत्र शक्ति कदाचन हन्तुमुद्यतः। शक्तिना समुपदिष्टसफलभुषन- सत्वः तत्साजास्य षधोद्यम महत रिपययाब्च्छया। शापादिय संसारादपि तादृशः शक्तिः अरोभ्य सत्प्रमावः अनिवार्यसाध्वनुमारः। महता पंसिष्ठेन अधिना प्रापिता मन्वयन्वशक्तिरस्य । पसिष्टोपटिष्ट- श्रीविद्याभीपक्रादिपर्युपासनया अस्य सिद्धयष्टकं प्रयुद्धम् ।। (८) अन्तवंद्रीमारममातरमाक्रम्य जिघांसोः फल्मापपादस्य हुंकारण परावृतिप्रयोजकनया अभ्य पराशर इदि नाम !' पराहता आशरस्य रामसत्याशा अनेन । विष्णुपुराणप्रकाशकोऽयम् ।। । ..अमुचे।

·द्वितीय आस्वादः। - निगमानपि योऽन्वशाधतुर्धा व्यथिताटादशवापि यः पुराणम् । सच सात्यवतेय ईप्सितं मे सकलानायशिरोगुरुर्विधत्ताम् ॥९॥ जननीजठरादिव च्यवन् यो जगतो नादवदात्मविद् विपदभ्यः । अनहन्तमहं तमात्मवन्त भगवन्तं शुकमाश्रये प्रशान्तम् ॥१०॥ पतञ्जलिचरितम्। स जयति दिव्यनटेशो नृत्यति योऽसौ चिदम्बरसमायाम् । पाणिन्याचा मुनयो यस्य च कृपया मनोरयानभनन् ॥ ११ ॥ लोकानाहूय सर्वान् डमरुकनिनंदघोरसंसारमन्नान् दत्वाऽभीति दयालः प्रणतभयहरं कुञ्चितं यामपदम् । उद्धृत्येदं विमुक्तेरयनमिति फराद् दर्शयन्प्रत्ययार्य विभर्हि सभायां कलयति नटनं यः स पायाछियो नः ॥ कैलासशैलमधिगत्य कदाचिदारात् नारायणः सविनयं प्रणमन् शिवेन । थालिंग्य गाढमभिनन्ध च भद्रपीठे पाश्वे विचित्नमणिभासिनि वेशितोऽभूत् ।। (९) अद्वतापायों प्रह्मसूत्रकर्ता अखण्डमेकमेव स्थित वर्ष चतुर्षा, पुराणमयादशधा विभक्तवान् ।। (१०) मासृगांदिप सोपलवनिदानात् जगनः संसारात् भारमयाथाल्यानवगतिनियन्धनात् निष्प्रामन , पात्मानमेवाखिलं पश्यन प्रमातृत्वायनर्थराशिभ्यः विपयः यो नामुष्यन् शोकमोहापभिभूतो नामवत् तमाश्रये ॥ (मुषमा) (११) अथ गौडाचार्य गोविन्दभगवत्पादयोः शंकरस्य परमगुरु- गुरुभूनयो। परितं संगृहन् तदद्वया पालिचरितमिह प्रथमं प्रस्वाति । सदाशिरसमारम्मायाः शहरापार्यमध्यमायाः गुरुपरम्पराया अन्योऽय- सपतारक्रमः॥

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे सर्वेशयोः सदसि संलपतोमुहत चित्रार्पिता इव वभुः सनकादिसिद्धाः । भालेक्षणोऽब्जनयनेन मियः प्रजल्य प्रस्थाप्य संसदमनेन सह प्रतस्थे ॥ १४ ॥ • विश्वातिशायिसुषमोदययीक्षणीयौ टांपत्यदर्शितमियःप्रणयानुबन्धौ । भासेदतुः स्वयमनीश्वरवादिजुष्टं तो देवदारुवनमीप्सितदुष्टशिक्षौ ॥ १५ ॥ मञ्जीरचक्रमुखरं मणिपादुकाङ्कपुनीभवनखरुचि प्रणिकुलच्य पादम् । उत्तानतानगतिरुद्धतमुग्धढक्क तत्तादृशं व्यतत ताण्डयमिन्दुमौलिः ।। १६ ।। तावत्तपस्वितरुणीपरिपत्तमेन अत्यद्भुताकृतिमवेक्षितुमादरेण । स्वस्वाश्रमान्निरनिहीत सुवर्णवर्णा सौदामिनीततिरिवाग्बुदचत्रवालात् ॥ १७ ॥ अत्रान्तरे सरय देशमाप्ता नारायणी नवनवोदितयौवनश्रीः । कादंबिनीसविधकन्दलितेव शंपा पर्याकुलं परमहंसकुलं वितेने ॥ १८ ॥ रामां निभाव्य धुरि योगिजनश्चिरं तां मोहानिलव्यतिकरास्तविवेकदीपः । स्नानं जप हवनमध्ययनं पुराणं शास्त्र व्रत च सकल विजही किमन्यत् ॥१९॥ तो सुन्दरी प्रति तपस्विजनेऽनुरक्ते त सुन्दरं प्रति तदीयवधूजने च । जातक्रुधः कतिपये जरठास्तदानीं उदिश्य शंभुमभिचारमुपाक्रमन्त ॥ २० ॥ विश्वातिशायिनि जने विहितोऽभिचारो न व्यर्थ एव ननु कर्तुरनर्थहेतुः । उद्दिश्य भानुमुपलः प्रहितः किलोवं क्षेप्तुः शिरो विदलयेत्क्षणतो निपत्य ॥२१॥ तदेवदारुबनतापसवृन्दमेवं मूलिमाकलयतो मदनान्तकस्य । बजारकव्यथितचातकमण्डलस्य धारेव मक्षु जलदस्य दयाऽऽविरासीत् ।। २२ ।। कर्पूरगौरतनुरिन्दुकलावतंसः स्मेराननः शिखरिराजसुतासमेतः । आलोलपिङ्गलजटापटलोऽय तेषां आनन्दताण्डवमदर्शयदन्तकारिः ॥ २३ ॥ पश्चाजगत्पतिमिमं प्रतिबुध्य पश्चात्तापात्प्रणम्य मुहुरेत्य शिवप्रसादम् । अन्तहिते सति सहांबुजलोचनेऽस्मिन् सर्वे तदादि समुपासत साम्यमेनम् ।। H

·द्वितीय आखादः ।
१५
आनन्दनाट्यमनुभूनमिई कहाचित् दुग्धोदधौ स्मृनवता दनुजान्तकेन।
हप्रकर्षभरितेन मडाभरातः पृच्छन्नमाणि फणिराट् किल मारहेनुम् ॥२५॥
पूर्व मया यदनुभूतमभूत्पुरारेः नृतं तदेतदनुसन्दधतोऽधुना मे ।
· आनन्दसिन्धुलहीमतिवेलमन्तः आसेदुषो वहनतोऽजनि तेऽतिभारः ॥२६॥
आकर्य मन्दिरमिमामहिराज तेऽक्षीण्यानन्दवाष्पभरितान्यधुना भवन्तम् ।
शंसन्ति शंभुनटनेक्षगसाभि धन्योऽसि सेत्स्याते च तेऽभिमनं तदेतत् ।।
मामानितस्य फणिनायक ते महान्तं कालं मयाद्य कथितं परमं रहस्यम् ।
तद्गन्छ ताकमुतोऽस्तु मदीयत व दक्ष्यास त्रिनयनं तपसे यतस्य ।। २८॥
पणीति कश्चिन्मुनिरास पूर्व स पाणिनं नाम कुमारमाप ।
स्वपनामा तनयेन सोऽपि दाक्षीमुहूदा दृतमभ्यनन्दत् ।। २९ ।।
स पागिनो दक्षमुवा पुरन्धया रिपुः पुराणामुमयेव रेमे ।
काले मुनिः सन्द इस प्रसूतो हरे तयोः पाणिनिरम्यकर्षीत् ।। ३० ।।
तपोभिरारचयतः कोरस्ताव प्रसन्नस्तरुणेन्दुचूडः ।
भोपपदण्डविघट्टनेन चण्डं करस्थं डमरु पुरस्तात् ॥ २१ ॥
शब्दावले काग चिकीरों तदा गुनेः पागिनसंभवस्य ।
मृडस्य चण्डा डमरुप्र गावाः शाखादिसूत्राणि चतुर्दशासन् ॥ ३२ ॥
हतीधरानपहतो निवनन् सूत्राणि स व्याकृत शब्दजालम् ।
सुरु प्रयोग कथयन्ति यस्य स्खलोकसोपानपरपरेति ॥ ३३ ॥
कात्यायनः कर्कशया प्रसाद्य तपस्यया चन्द्रकलावतंसम् ।
तस्याथ सूतेषु पदार्यवोधनातक वार्तिकमावबन्ध ।। ३४ ॥
भोगीन्न तेषां भुवि वार्मिकानो बशेरविजनदुमहागाम् ।
भाष्यं महत्कुर्विति मकरसी नियोक्यते त्वां मिल नीलकण्ठः ॥ ३५ ॥

·१६ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे नदा नियोगातरुणेन्दुमौले: धरातले त्वं विहितावतारः । चिदम्बरक्षेत्रगतः पवित्रं नेत्रोत्सवं दक्ष्यसि नृत्तमैशम् ॥ ३६ ॥ इति मुरमथनोक्त्या मोदमानः फणीन्द्रः त्रिपुरहरनियोग दीर्वकालावाप्य । तदपि परिदिदृशुस्ताण्डवं चन्द्रमौले: अप्रतरितुमत्रन्यामंशतश्वाशशंसे ॥ ३७ ।। भूतलेऽय जननोचितमापं वंशमीक्षितुमविक्षददृश्यः । जन्तुविस्मृतपरस्परखैरं तापसाश्रमानान्तमनन्तः ॥ ३८ ॥ तत्र कापि ददृशे मुनिकन्या गोणिकेति गुगसिन्धुरनेन । या हि यापयति पुत्रनिमित्त दारुणेन तपसा दिवसानि ॥ ३९ ॥ दातुमयमहिमयुतयेऽम्भः पूतमञ्जलिपुटे विनिधाय । सा निमीत्य नयने भगवन्तं भास्करं हृदि तदा परिदयौ ॥४०॥ प्राइमर्पय सुत मम भास्सन् अन्तरित्यमभिसन्विजुपोऽस्याः । पत्नगाधिपतिरकनियुक्तः प्राविशजनितुमनलिगर्भम् ॥ ४१ ।। संभृतार्यजलमञ्जलिमुचैः सा सहनकिरणं प्रति देवम् । यावदुत्क्षिपति तावदमुमार तापसाकृतिरहिः स पपात ॥ ४२ ॥ पुत्र एप मम पुण्यविपाकात्प्रादुरास किल पावस्तेजाः । इत्युपेत्य मुदिता सहसा सा मान तं मुनिकुमारमजिवत् ।। ४३ ।। तं तदाऽमिवदितुं प्रगनं प्राङ् नाम तस्य जननी विततान । पत्पतनभवदञ्जलितोऽसौ तापतनलिरिति प्रथमानम् ।। ४४ ।। प्रावितश्च स तदाऽभिवदन्त्या नाम तप्रयममेर जनन्या । चिन्तितस्त्वदुपफण्ठमुपेया इत्युदीय तपसे चलितश्च ॥ ४५ ॥ तस्यातिदुफरमवेश्य तपः प्रसनो दातुं वरं तदुचितं दययाऽय तस्मै । कैलासगौरमविरुह्य वृपं महान्तं अन्दुमौलिरुमपा सममाविरासीत् ॥ .

·द्वितीय आखादः। स्तनयोः पुलकोद्गमैस्तथा हृदि भक्त्या प्रमदाश्रुणा दृशोः । घचसि स्तुतिभिश्च संगतं परितुष्यन् प्रभुरब्रवीदिदम् ॥४७॥ तपसा तव शेष तोपितो वितरिप्यन्वरमागतोऽस्मि ते । अचिरेण वृणीष्व तं यतो वपुरीहक् तब वारितं सुखात् ॥ ४८ ॥ चरितं निजमादितः स्मरन् अथ शेषेति निमन्त्रितो मुनिः । पदवार्तिकभाष्यनिर्मिती प्रथम पाटवमभ्ययाचत ॥ ४९ ॥ अथ तस्य जगत्ययप्रभोनटनालोकनयोग्यतां पुनः । मुनिमर्थयमानमात्मनः स तथाऽस्त्वित्यवदन्मुदा मृडः ॥ ५० ॥ अयि वस चिदंबराभिवं नगरं स्व व्रज काननाध्वना । तव तत्र नटेयमीक्षितुं दययेत्यन्तरधादुदीर्य सः ॥ ११ ॥ इति तस्य गिरा चिदंबरं नगरं प्रास्थित नाट्यलिप्सया । मुदितः स मुनिर्मुमुक्षया भवतप्तो निकटं गुरोरिव ॥ ५२ ॥ पासवादिभिरयामरैस्तदा चोदितेन मुवि विश्वकर्मणा । ताण्डवाय गिरिशस्य निर्मिता तत्र हाटकमयी सभा बभौ ॥ ५३ ॥ शङ्करोऽथ चलमौलिजाहवीवारिपूरणरणत्करोटिकम् । दक्षिणेतरकरावलंवितश्रीशपाणि वृषभादवातरत् ॥ ५४ ॥ व्याघ्रपादमूपिमीरितस्तव तं पतञ्जलिमपि स्तवोन्मुखम् । वीक्ष्य शीतलदशा शिवोऽवदर्तन मम निरीक्ष्यतामिति ॥५५॥ वीक्षणोचितममांसचक्षुषा नर्तनोत्सवमवेक्षितु निजम् । शंभुना सकलदेहिना तदा दिव्यमक्षि दिदिशे दयालना ॥ ५६॥ .: शांबरी यवनिकामथाक्षिपन् स प्रपञ्चमयनर्तन शिवः । दागदर्शयत गोणिकासुतं व्याघ्रपादमितरानुषीनपि ॥ ५७ ।। 3 ·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे तेन ते स्वयमिदं जगन्मृपा जानते स्म परमार्थतः पुनः । ब्रह्म तत्परमनादि सच्चिदानन्दलक्षणमनन्तमद्वयम् ॥ ५८॥ नृत्तं तत्फगिपतये स दर्शयित्वा प्राहेदं प्रणयकिरा गिरा गिरीशः। त्वं कृस्या भुवि पदशात्रवार्तिकाना भाप्य तद्विवृणु ततो दिवं व्रजेति ॥ आशाप्यैवं फणिनमारान् सोऽनुगृह्याक्षिपातैः गीर्या साकं विधिहरिगणैश्चापि शंभुस्तिरोऽभूत् । हर्षाश्चर्यस्तिमित हृदयो व्यापागौणिकेयौ अस्तूयेतामृपिभिरनद् यत्कृते चन्द्रचूडः ॥ ६ ॥ मेधायी निगमपटुर्वदुधतो वा येनते न कलयिता किलात्मतत्वम्। तन तमसि च दिव्यरटिदायि श्रेयो नः प्रदिशतु धाम देशिकाख्यम् ॥ इति भीशङ्करविजयमकरन्दे द्वितीय आस्वादः समाप्तः ॥ . ॥ तृतीय आखादः॥ गौडपादचरितम् योगेन चित्तस्य पदेन याचा मले शरीरस्य च वैद्यकेन । योऽपाकरोत प्रयर मुनीनां पतञ्जलि प्रालिरानतोऽस्मि । फतलतिरकेन कल्पितानामय मुनिना पदशास्त्रवार्तिकानाम् । जगदुपकृतये चकार भाप्यं महदचिरेण पतञ्जलिमहात्म्य ॥२॥ संकलने मूलम् -पतञ्जलिविजयतः (२.२७, ३६-६२) शारीर- मीमांसाभाध्यवार्तिकतः ३१ जगद्गुरुरनमालासयतः (३२, ३५) जगद्गुरुगरंपर्यस्तुतितः (३३-६६) यतिसार्वभौमोपहारतः (३४, ६५) प्राधीनशहरविजयतः ६३.

·, 1 तृतीय आस्वादः। १९ तमृपिमनुययुस्तदीयभाष्य पिपठिपवः किल पण्डिताः सहस्रम् । गुरुपरिचरणाहते कुतो वा भवति पर सुलभा जनेन विद्या ॥३॥ सदनु यवनिकां वितत्य गूढं वपुरनया च पतञ्जलिविधाय । उपविशत बहिस्तिरस्करिण्याः पटत कृति च ममेति तानुवाच ॥ ४ ॥ मम स तु न भवेन्मनःप्रियो मां य इह तिरस्करिणीमुदस्य पश्येत् । इति पुनरभिधाय पाटनायं फणिपतिरूपमृपिस्समाललम्वे ॥ ५॥ अथ गुरुचरणेन शान्तिमन्लान् प्रथममजापिपुरुत्तरं च पाटात् । अहरहरखिला बुधाः, कृती स्याद्गुरुवचसि स्थित एव हीष्टसिद्धया । किमपि विघटयन् किमप्यनुज्झन् किमपि समुज्ज्वलयश्च वार्तिकेषु । नृप इव भटमण्डलेषु भाष्ये व्यहरत राज्य इवास्य वानिगुम्फः ॥७॥ अधिफणिकृति तावदेव पेठुः विलसति यावति वासरूपसूत्रम् । विनयभरजुपो विचक्षणास्ते बहुतपसां हि भवेत्तदन्तपाठः ॥८॥ प्रतिपुरुषमिहाननैः कियद्भिः युगपदय वदतीति विस्मयेन । अपहृतमनसोऽय तेऽपनिन्युः सपदि तिरस्करिणीं तदीक्षणाय ॥९॥ विवृतफणसहत्रमुप्रदंष्ट्र क्षितितलकुण्डलितार्धभोगभीमम् । प्रसृतपरिहृतोभयाग्रजिहं तरलाश तमथ व्यठोकयंस्ते ॥ १० ॥ दधुरथ सहशीस्तनूः स्मरेण तिपुररिपोरल काक्षिलक्षितेन । अपि दश विदुषां शतानि पुंसां गुरुवचनव्यतिलइन ह्यनर्थः ॥ ११॥ फणिपतिरमिवीक्ष्य तादृशांस्तान् कथमिदमित्यनुचिन्त्य यावदास्त । परिसरमुपसृत्य तावदेकः प्रणमितमौलिरिद भयादवादीत् ॥ १२ ॥ फणिवर भगवन् प्रसीद मां बहिरगम जलमोचनाय यावत् । -विधुतपानिकाः कृतापराधाः वन मम तापदिति स्थिताः सतीकः ॥

·२०
!"
श्रौशङ्करविजयमकरन्दे
इति गदितमिरं शशाप कोपात् यदविहितोत्तरशान्तिमन्त्रपाठः।
यहिरसि गतवान् पठन्मदीयां कृतिमपि तद्भव राक्षसोऽअमेति ॥१४॥
प्रणिपतनगुणस्तवप्रयन्धः फणिपतिरस्य कञ्चन प्रसन्नः ।
धृतजटिलमनुष्यमूर्तिरिय तभवददापदमुत्क्षिपन्नियोक्त्या ॥ १५ ॥
मा भज यस विषादं मन्वा कर्माणि जगति चिनाणि ।
कथमिव मे त्वयि कोपः कथमिव शापश्च तादृशोरया || १६ ॥
निष्टायां किं रूपं पचेरिति त्वं बुधान्छ।
पश्यमिति वदति यस्तं मम कृतिमध्याप्य मुच्यसे शापात् ।। १७ ॥
व्याकरणमहाभाष्यं मन्कृतमखिलं मम प्रसादाचे ।
फुरतु यथेष्टं याहीयुक्ता तमृपिस्तिरोदधे सहसा ॥ १८ ॥
गोनख्यि देशं प्राप्य नमस्कृत्य गोणिकां जननीम् ।
तस्यां त्रिदिवगतायां तस्थौ शेषः स्वयं स मुनिः ।। १९ ।।
अप स पतनलिशिग्यो रक्षो भूत्वाऽघिरा बटमेकम् ।
पचिम्प निष्टायो पृग्छन् पचितमिति वादिनोऽम्यादीत् ॥ २० ॥
अप बहुषु गतेषु वन्सरेपु द्विजमुपकण्टमुपेयिवांसमेकम् ।
पुनरपि तपृच्छदेय रक्षो झटिति म पश्यमिति स्फुट जगाद ॥२१॥
द्विजागिरमाकार्य कर्णरम्यामवतरति स्म यातदाशु रक्षः ।
भयमुदयति शापमोक्षगालो मम गुरुणोक्त इति प्रहप्पदन्तः ॥ २२ ॥
द्विजार थर को भवान् कुतत्यः तय किमिहागमने प्रयोजनं था।
पृतमतिरमि पाणिनीयशाखें यदि च रुचिः पठ मत् फणीन्द्रभाष्यम् ।।
इति कयपति रक्षमि प्रहायन् इदमगदीदहमस्मि चन्द्रशर्मा।
उगम इह मेऽपमुजपिन्याः परिनुमदीघरमा यमन्तिके ते ॥ २४ ॥

·तृतीय आखादः। इति गदितवते द्विजाय तस्मै फणिपतिभाप्यमशेषमाचचक्षे । शुचिरनिराममविशननश्नन् तदपि च मासयुगेन सोऽन्यगोष्ट ॥२५॥ प्रतिदिवसमसौ पपाट यावद् भुजगतो क्लि रक्षसः समीपे । अपचितपटपत्रजालगम नखशिखरेण टं दिलेख तावत् ॥२६॥ अप पृथुलशिरोणुगालकण्ठं चलदतिशुष्परिचण्डमायतोरु । हसिममृद्रकशाधिपाणि रक्षोवपुरपहाय स दिव्यमूर्तिरासीत् ॥ २७॥ वन सुखमवनी कुरु प्रचारं मुजगकृतेरिति तं भुजगशिष्यः । दिवमगमदुदीर्य हेमशैले शुकमुनिराजमयोपतस्थिवान् सः ।। २८ ॥ तुरीयाश्रममारणद्य नाना गौडश्च जन्मना । गौडपादाहयोऽज्ञेयविशिष्टस्वाभिवानकः ॥ २९॥ ब्रह्मविद्यामधिजगे शुकाद् ब्रह्मविदुत्तमात् । अध्यतिष्टच बदरी सुशिष्यानुजिघृक्षया ॥ ३० ॥ परिबाजामायाः परमगुरतः शङ्करयतेः प्रणेतारः प्रौदं गहनतरमाण्डूक्यविवृतेः । परानन्दाभोगे पटुतरहृदो गौडचरणः पुरस्तानः स्फूर्ति विदधतु चिदानन्दमधुराम् ॥ ३१ ॥ (३१) अभिनवद्रविडाचार्याभिधवालकृष्णानन्दसरस्वती रचित्त- शारीरमीमांमाभाष्यवार्तिकतः । "नारायणं पद्मभुवं पसिष्ठं- इति संप्रदायविस्कारिकारीत्या ब्रह्मविद्यायां श्रीशुकशिष्याः परिव्राजामाया: एतधुगे प्रथमयतयः, गौडचरणाः कुरुक्षेत्रदेशगतहिरावतीनदीतीरमप- मोडमातिश्रेष्ठा देशविशेषमवजातिनात्र प्रसिद्धाः । द्वापरयुगमारभ्यैव समाधिनिष्ठन्न आधुनिकजना अपरिज्ञातविशेषाभिधानाः सामान्य- नाम्नेव लोके विख्याताः ॥" इति तत्रैव तदीये विवरणे ॥

·। --- श्रीशङ्करविजयनारन्दे अभिपुनदयापूज्यगदान् अपश्यादिनिपाकसिद्धनेतुन् । अय गौडपदान् फणीशभाष्यप्रथमाचार्यकपण्डितान् प्रपद्ये ॥ ३२ ॥ जीवन्मुक्तप्रथमं दुर्वादिबातदुर्मदापहरम् । सेवे गौडपदं तं प्रवरं चियारदातधिषणानाम् ॥ ३३ ॥ घरणं गौडपादस्य शरणं करवाण्यहम् । श्रुत्यन्तसारसरस्वनिष्यन्दा यस्य सूक्तयः ॥ ३४ ॥ गोविन्दमगत्पादचरितम् । हरितन्पहधिन पुरश्माधरसौमित्रिनलात्रिपुनटमा । जयतादुपरेयमात्तधामा जयगोविन्दमुनिः स चन्द्रनामा ॥ ३५ ॥ (३२) विदिसवेदितव्याः परापरविदः परमाचार्याः गौडपादाः। शुकर्षिप्रसादसमासादित तुरीयाममा एने आत्मयाथारम्यमनुसन्दधानाः, सकाश एष फपन दुर्गे समाकरितसंस्थानान (अपलन्यासिनपाक- मिननेता) अपसन्य-दामीशप्रभृतीन अपरान्त्ययोगिन: तक्षशिलाधीश. शाक्यप्रावृतिमुग्यान अध्यात्मविद्याभ्यापनेन सुमार्ग नयन्तः . (अमि- युवदयार्यपूज्यपादाः) अनुगतशीद्धानिकदण्यनः अयाल्बप्रमुखान् विमादाय आत्मानमभियुशन: हिमालयत्तियुसिद्धसभास्थान याद जित्या प्रविसष्टदुर्मतदुरभिनिय शान् कृत्वा तेषां प्रत्यहमुपविश्यमान- परमाद्वैतविद्यासंप्रदायाः चिरं मुरम्पुरिति हरिमिश्रीयगीटपदोल्लासादिषु নিমেল ফানুয়া (নুমান?)। বারানাঘর আনন্দ गिर्यापार्या: अलातशान्तिप्रकरणविवरण "जाननाफाशकल्पने "ठि मङ्गलोकवियरणायसरे प्राहुः - "भाचार्यों हि पुरा पदरिफारमे नरनारायणाधिष्ठित नारायणं भगन्तमभिप्रय सपो महदनप्यत । वतो मगगननिप्रममा सम्म विद्या प्रादादिति प्रसिद्ध परमगुरुको परमेश्वरस्पति भावः" इति। पदनते शुक्राचार्यशिघ्याः, पोपलेन साक्षात् भगाताऽपि वियां प्रायुरिति गम्यते ॥ (३५) रिशघ्या, शियपरणमीर:, भूमण्डलीहा, लक्ष्मणः ।

·तृतीय आखादः । नखलिखितपतञ्जलिप्रबन्ध वटदलजालकमुत्तरीयबद्धम् । शिरसि दधदभीष्टलाभदृष्टः स निववृते वनयमना मनीषी ।। ३६ ॥ तदनु पथि चळन् स चन्दशर्मा सरितमवेक्षत कामरि प्रसन्नाम् । विकचकमलगर्भरेणुगन्धी श्रममपहन्ति नृणां यर्मियातः ॥ ३७॥ अथ स बुधवर: श्रमेग तस्याः किमपि निपीय जलं तद्रुमूले । दलचयमुपधाय वनवदं लिखितपतञ्जलिवाङ्मयं निददौ ॥ ३८ यावनिद्रावशमयममात् तावदस्योपधान वसः कश्चिद्वटदलचयप्रासलोलश्चकम् । उत्थायाथ प्रसनचटुलादाक्षिपदासवानात् तदन्तालिक्षतलिपि हठात्केचित्तद्दलघु ॥ ३९॥ बुव ततः सिन्धुतटे प्रतिष्ठित बुभुक्षितं काचिदवेल्य कन्यका । न वहन्ती नवनीतमाययौ करेण पीयूषमिवादिमोहिनी ।। ४० ।। ततः सपानं नवनीतमङ्गना धरातले तस्य निधाय पार्श्वतः । प्रणम्य बद्धाञ्जलिरित्थमर्थयांवभूव भक्तिप्रतिपन्नया गिरा ॥ ४॥ बुधेन्द्र पूर्व वह्यस्तपोधनाः फलाम्बुदांजिनवहिरपणः । मया कुमार्या परितोपिता भृश प्रसादसर्वस्वमिदं वचोऽवदन् । ४२ ।। इहागमिष्यत्यखिलं पतञ्जलेरवीत्य भाष्यं किल कथन द्विजः । तदीयशिष्यादचिरेण रक्षसः प्रणम्य त पूजय पालोचने ॥ ४३ ॥ बलरामा, पतलिरिति पूर्वकालिकाः स्मरणीया उपाधयोऽस्य चन्द्र शर्मणः । पूर्वाश्रमे चन्द्रनामा, इदानीं तुरीयाश्रमे जयगोविन्दमुनिक श्रीगोविन्दभगवासादापरपयायः । उपरव-रेखातीरे कृताश्रमः । पतञ्जलि. खे स्वकीयशापामरक्षोभा गौडपादं शापाद्विमोक्तुं चन्द्रशर्मा भूखा गौरान्तिक जगामेति मावा (सुषमा) ॥

·.२४ प्रीशङ्करविजयमकरन्दै प्रचारयिष्यन् कृतिमात्मनः स्वयं पतञ्जलिस्तद्वपुपाऽभवद्भुवि । स पूजितस्त्वां परिणीय कन्यकां गरीयसि श्रेयसि यतयिष्यति ॥ १४ ॥ इतीरितां योगिजनेन शृण्वती गिरं द्विजं तं मृगयेऽधुनाप्यहम् । स चेद्भवान् जन्म कृतार्थमेव मे स्वयि प्रसन विमु दुभं मया ॥ गिरां प्रपञ्चरथवा किमीदृशः पुनाति ते दर्शनमेव देहिनः । तथापि भोग्नु नवनीतमाहृतं मया, प्रसादं कुरु दृदयसे श्रमी ।। ४६ ॥ चिरादिति प्रार्थयमानया तया समाधिदृष्टागमिपूर्वचेष्टितः । मृतस्मितस्तन्नवनीतमर्पितं ययेष्टमदनन् स जही परिश्रमम् ॥ ४७ ॥ तदिगितरेव विजानती द्विज पतञ्जलेरावृतिभेदमागतम् । तमत्रीदुद्वाह मां कृपानिधे तुरीयाणप्रभामपि विति ॥ ४८ ॥ जगाद तामेवमुदीरितो हिजो मनोरयो मानिनि ते फोमुखः । उह्य पर्गनयमत्या यतो वियोदुमीहऽन्तिमवर्णनामिति ॥ १९ ॥ तदुक्तिमाकर्ण्य गृह निनाय सा तमुसौरनमिन्दुसुन्दरम् । तया ततस्तनननीवितीर्णया समं पुरीमु जयिनी जगाम सः ॥५०॥ वटपर्णस्थितपर्णमेलनादथैर भाष्य निमिट पतनले । लिलेस यसशनदुर्मदासरे स्थडे पचिण्डलामाल्पयत् ।। ५१ ॥ निजे गृहे तन निषेश्य पाठयन् सदुअपिन्या फणिभाष्यनाप्रगन् । निनाय या नियमेन स द्विजः प्रिपाम तुन्य चतस्पर स्थितः ॥ (५०) चन्द्रशमांग शुश्रूषमाणायाः फायकाया मुखाइयगत चान्ताः देशस्थनृपमन्त्री दिना, रामाभितो यस कम्यको स्वीयां स्त्रीयां दसवन्तः, तवः भरया: कन्याया माता एनो पादाय सौ इति कथाऽत्रानुसन्धया ।। वदेशपालको मृपा ·तृतीय आखादः । २५ दिनेषु ताः सापुरुषोदयोचितेवरालकेश्यो विदुषां शिखामणे । क्रमात्कुमारान् कमनीयतेजसो मणीनिवासोषत सिन्धुशक्तयः ॥ ५३॥ विधतियाः शुभतराः परस्पर प्रविभिन्नवर्णविलसत्परिग्रहः । निगमश्चतुभिरिव साधुभिः खरः तनयैरय द्विजवरो व्यरोचत ॥ ५४ ।। पठिते पतञ्जलिनिबन्धने द्विजः कृतदारकर्मणि च पुत्रमण्डले । शुकशिप्यगौडपदगुर्वनुप्रहात् चरमाश्रमं सुरनदी च शिश्रिये ॥ ५५॥ चतुराननेन विधिनेव मुञ्चता समधिष्ठितं जगदशेषमात्मनि । भजतामुना परमहंससेन्यतां अथ विश्वनाथपुरमाददे श्रियम् ॥ ५६ ॥ श्रवणे किमप्युपदिशन्विभूतिमप्यलिकेऽयिन्नुरसि चास्थिमालिकाम् । हरते स यत मणिकर्णिकातरे जटिको यदस्ति जगतीह देहिनाम् ।। स तु विश्वनाथपुरमावसन् यतिः समुपेयुषां सदसती हि वस्तुनी । पचनेन चंचुकलनेन विष्टपे विविवेच हंस इव दुग्धपायसी ॥ ५८ ॥ उपसंहृतेन विषयानुधावनात् परमे स्व एव परिनिष्ठितेन च । समवृत्तिना स हृदयेन पप्रधे सुखदुःखयोः सखिसपत्नयोरपि ॥ ५९॥ स्वपनप्रपञ्चसदशं जगत्लय विदुषा मृषा मरुमरीचवारिख । अमुना खरूपमवशेषितं धिया परमात्मबोधसुखमानलक्षणम् ॥६॥ सुरसिधुरोधति गिरीशसन्निधावतिनीय तह कियतोऽप्यनेहसः । विरहासनगतः स योगिभिः परिपावन बदरिकाश्रमं ययौ ॥ ६१॥ ब्रह्मायेतं पश्यताशेरविश्वं गोविन्दस्वामीति गीतेन लोके । पुण्यक्षेने तत्र नारायणीये काश्चिकालानाभने तेन तस्थे ॥ १२ ॥ (५५) हरते. अपदति ·રદ્દ श्रीशङ्कर विजयमकरन्दे सततं निगदन रसेन योऽसौ जय गोविन्द जयेति सूक्तिमेकाम् । श्रितमौनमभूयदन्यवादे जयगोविन्दमुनि तदाहुरेनम् ॥ ६३ ॥ व्यासादेशाच्छकरायमुपदेष्टुं त्रयीशिरः । प्रतीक्षमाणो गोविन्दो रेखातीरमुपागमत् ॥ ६४ ॥ वन्दे गोविन्दपादाम्जचिन्तासन्तुष्टचेतसम् । गोविन्दभगवत्पूज्यपादमादीनच्छिदम् ॥६५॥ रेवातीरनिवासी पविरमानाद्रिभेदने सुमहान् । गोविन्दायों दद्यात् श्रीविद्यां तारिणी भवाम्भोधेः ।। ६६ ॥ 'इति श्रीशङ्करविजयमकरन्दे कृतीय आस्वादः समाप्त: ॥ ॥ चतुर्थ आस्वादः॥ श्रीभगवत्पादावतारहेतुः। सदा बालरूपापि विमाद्रिहन्त्री महादन्तिवक्त्रापि पश्चास्यमान्या। विधीन्द्रादिमुग्या गणेशामिधा मे विधत्तां श्रियं कापि कल्याणमूर्तिः ॥ (६५) आदीनवं शोक, दैन्यं , विनं, दुरदृष्टं पा, छिनत्तीति सं आदीनवच्छिदम् ।। , संकलने मूलम् + सुब्रह्मण्यभुजङ्गतः १, प्रपञ्चसारतः २, । भगवद्गीताशांकरभाष्यतः ३.४, जगद्गुरुरत्नमालास्तवतः १०.१४, शिवरहस्यता (अं ९.अ १६) १६.२५, कूर्मपुराणवः (भ. २७) २७.३०, भविष्योत्तरपुराणता (अ. ३६) ३१, लिङ्गपुराणता (अ. ४०) ३२.३३ , मार्कण्डेयसंहितात: (ख-७२, परि ५) ३४, पायुपुराणत: ३५, भगवत्पादसप्ततः ३७, माधवीयशंकरविजयतः ३७.

·१७ चतुर्थ आखादः। पुस्तकजपवटहस्ते वरदामपचिवचारुपालवे । कर्पूरामलदेहे वागीधरि शोधयाशु मम चेतः ।। २॥ "नारायणा परोऽध्यक्तात् अण्डमव्यक्तसंभवम् । अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा न मेदिनी ॥३॥ स भगवान् सप्टेदं जगत, तस्य च स्थिति चिकीपुर, मरी- च्यादीनग्रे सृष्ट्वा प्रजापतीन् , प्रवृत्तिलक्षणं धर्म ग्राहयामास वेदोक्तम् । ततोऽन्यांश्च सनकसनन्दनादीनुत्पाद्य निवृत्तिलक्षणं धर्म ज्ञानवैराग्य- लक्षणं ग्राहयामा। द्विविधो हि वेदोक्तो धर्मः प्रवृत्तिलक्षणो निवृत्ति- लक्षणश्व जगता स्थितिकारणम् । प्राणिनां माक्षादम्युदयनिाश्रेयस- हेतुर्यः स धर्मो ब्राह्मणाणिमिः आश्रमिभिश्व श्रेयोऽर्थिभिः अनुष्ठीय- मानो दीर्पण कालेन । अनुष्ठातृष्ण कामोद्भवाद हीयमानविवेकविज्ञान- हेतुकेन अधर्मेणामिभूयमाने धर्मे प्रवर्धमाने चाधर्मे , जगत स्थिति परिपिपालयिपुः स आदिकर्ता नारायणाख्यो विष्णुः, मौमस्य ब्रह्मणो ब्राह्मणत्वस्य रक्षणार्थ देवक्यां वसुदेवादंशेन कृष्णः किल संबभूव । ब्राह्मणत्वस हि पक्षणे रक्षितः स्याद् वैदिको धर्म, तदधीनस्वाद्वर्णाश्रम- मेदानाम् । स च भगवान् ज्ञानेश्वर्यशक्तिबलवीर्यतेजोमिः सदा संपन्न त्रिगुणात्मिका वैष्णवीं स्वां मायां मूलप्रकृति वशीकृत्य , अजोऽव्ययो भूतानामीश्वरो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावोऽपि सन्, स्वमायया देहवानिव, जात इव च लोकानुग्रहं कुर्वन् लक्ष्यते"॥४॥ इति शङ्करोऽत्र गीताभाष्यारंभेऽवतारिकां तेने । भगवजनिरिह भूमौ धर्मस्थित्यर्थिका कृपात इति ॥ ५॥ धर्मग्लानिमवर्मात्यानं चालोक्य भगक्तो जन्म । ज्ञानवलादिकभगवच्छक्त्यंशाविष्कृताऽवतारेण ॥६॥ 1 ·२८ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे आसुरमथया क्षानं कुरुते बलमुद्धतं यदा ग्लानिम् । धर्मस्य , तदा बल्यान् वीरवाजायते भगवान् ॥ ७॥ ज्ञानलवदुर्विदग्धा अज्ञानां बुद्धिमेहकाः पटवः । मतिभेदजननदक्षा ज्ञानाचार्या यदा जाताः ॥ ८॥ वैदिकधर्मग्लानिस्तदा भवेबुद्धिविप्लवतः । अपनयति मोहमीशो देशिकताभव्यनिजमा ॥९॥ कलिना बलिनाऽखिले खिलेऽपि स्खलिते श्रौतपथेऽपये प्रवृद्ध। जपहोमतपस्सु नामशेपेवपि यातेषु सुभाषितेषु शोषम् ॥१०॥ जिनबुझकपालिशक्तिवहीन्दिनसेवासु समन्ततः श्रितासु । शिपिले द्विजवेदवेदिवादे प्रथिते चाद्वयवेदवारमोदे ॥ ११ ॥ जगदीक्षणविहलामृतान्धोनिगदव्यकश्यारसानुबन्धम् । प्रणिदिश्य गुहं पुरेव गन्तु मणिबन्धु च मवान् द्विपक्ष यन्तुम् ॥ भातार्य सुरान् परांश्च पूर्व विधिविष्यिन्द्रमुखान् विनोदपूर्वम् । खयमप्यरतीय मुन्युरार्याक्रमितुः श्रीशिवशर्मणो विचार्य ॥ १३ ॥ उदभूसदने निटालाग्यो मदभाजो मुधियां प्रमाययोग्ये । शिशुपयनान्मुमुक्षुभाग्यं स शुभं शंकरदेशिकः सुभोग्यम् ॥ १४ ॥ कदाचिच्छिपया पृष्टत्रिकालज्ञखिटोचनः । भविष्यच्छकरोत्पत्तिमपदसंग्रहेण । । शवे रहस्ये गदितं स्मरामोऽन्न सुसंगतम् ॥१५॥ ११. अद्यः उपरोधदुःसाधसंमिन्नी दयाधमादा पौरादिक- अनानन्दः तस्मिन । १३. सुत्युः सुनमात्मन इच्छवः, सुतार्थ तपस्यता ।।

·चतुर्थ आस्वादः ।
'पापैककर्मनिरताविरतान् सर्वकर्मसु ।
वर्णाश्रगपरिभ्रष्टान् वर्णप्रत्रवणान् जनान् ॥१६॥
कल्यब्धौ मनमानांस्तान् दृष्टाऽनुक्रोशतोऽम्बिके ।
मदंशजात देवेशि कलावपि तपोधनम् ॥ १७ ॥
केरलेषु तदा विप्रं जनयामि महेश्वरि ।
तस्यैव चरितं तेऽद्य वक्ष्यामि शृणु शैलजे ॥१८॥
कल्यादिमे महादेवि सहस्रद्वितयात्परम् ।
सास्वतास्तथा गौडा मिश्राः कर्णाजिन! द्विजाः ॥१९॥
आममीनाशना देवि हार्यावर्तानुवासिनः ।
औत्तरा विन्ध्यनिलया भविष्यन्ति महीतले ॥२०॥
शब्दार्थज्ञानकुशलाः तर्ककर्कशयुद्धयः ।
जैना बौद्धा बुद्धियुक्ता मीमांसानिरताः कलौ ॥ २१ ॥
वेदबोधितवाक्यानां अन्यथैव प्ररोचकाः ।
प्रत्यक्षवादकुशलाः शल्यभूताः कलौ युगे ॥ २२ ॥
मिश्राः शास्त्रमहाशस्त्रैः अद्वैतोच्छेदिनोऽम्बिके ।
कमेव परमं श्रेयो नैवेशः फलदायकः ।। २३ ॥
इति युक्तिपरामृष्टवाक्यैरुद्धोधयन्ति च ।
तेन घोराः कुलानाराः कर्मसारा भवन्ति च ॥ २४ ॥
तेपामुत्पाटनार्थाय सृजामीशे मदंशतः ।
। केरले शशलपामे विप्रपल्या मदंशतः ।
भविष्यति महादेवि शङ्कराख्यो द्विजोत्तमः । ॥ २५ ॥

·३०
श्रीशङ्करविनयमकरन्दे
कौमें भविष्योत्तरे च लैंगमार्कण्डयोत्तथा ।
यायौ पुराणेऽवतारो निर्दिष्टः शाकरः स्फुटम् ॥२६॥
'कलो रुद्रो महादेवो लोकानामीश्वरः परः ।
स देवता भवेन्नृणां देवतानां च दैवतम् ॥ २७ ॥
करिष्यत्यवतारं वं शङ्करो नीललोहितः ।
श्रौतस्मातपतिष्टार्थ भक्तानां हितकाम्यया ॥२८॥
उपदेश्यति तद् ज्ञानं शिष्याणां ब्रह्मसंज्ञितम् ।
सर्ववेदान्तसारं हि सर्वस्माच तु दर्शनात् ॥ २९ ॥
ये तं विप्रा नियन्ते येन केनाप्युपायतः ।
विजित्य कर्मजान् दोषान् यान्ति ते परमं पदम्। ॥३०॥
कल्यब्दे द्विसहसान्ते लोकानुग्रहकाम्यया ।
चतुर्भिः सह शिप्यनु शङ्करोऽवतरिम्पतिः ॥ ३१ ।।
"निन्दन्ति वेदविद्या च द्विजाः कर्माणि कली ।
कली रुद्रो महादेवः शङ्करो नीललोहितः ॥ ३२ ॥
प्रकाशते प्रतिष्ठाय धर्मस्य विताकृतिः ।
ये ते विमा निरन्ते येन केनापि शङ्करम् ।
कलिदोपान्विनिर्जित्य प्रयान्ति परमं पदम् ॥ ३३ ॥
'लोकानुग्रहतत्परः परशियः संप्रार्थितो ब्रह्मणा
चार्गसादिमतप्रभेदनिपुर्णा बुद्धि सदा धारपन् ।
कास्थ्यास्यपुरोत्तमे शिवगुरुर्विद्याधिनायक्ष यः
तपन्यां शिरतारके ममुदितः श्रीशङ्कराख्यां यहन्। ॥३॥
चतुर्भिः सह शिप्यम्नु शकरोऽयतरिष्यति ॥ ३५ ॥

·पञ्चमं आखादः। शैवादौ सूचित भावि वृत्तं सत्यापयनिह । अवातरयत्कालट्यां चरितं तन्निबोधत ॥ ३६ ॥ शाक्यः पाशुपतैरपि क्षपणकैः कापालिकैष्णवैः बन्यैरप्यखिल खिल खलु खलैर्दुर्यादिभिर्वेदिकम् । पन्थान परिरक्षितुं क्षितितलं प्राप्तः परिक्रीडते घोरे संमृतिकानने विचरतां क्षेमकरः शहरः ॥३७॥ इति भीशङ्करविजयमकरन्दे वतुर्थ आस्वादः समाप्तः ॥ ॥पञ्चमः आखादः॥ शिवगुरुतपश्चर्या । महिमाननीयचरितं दधत महिमानमीड्यमहिमाल्यभृतः । अवतारभूतमवतान्नुवतां भवतारणं किमपि वस्तु मुहुः ॥१॥ स्वर्गादेः ककुभि विभाति दक्षिणस्यां देशः कोऽप्यथ भुवि केरलामिधानः । पूर्ण श्रीर्जितदिविपत्पुरैः पुराप्रथैः विप्रौवः श्रुतिविदितोरसच्चरित्रैः ॥२॥ पस्याख्यामवगमयन्ति निश्चितायां संपूर्णाः सुरुचिरकरभूरुहौवाः । तनत्या हृदि सरसा बहिः सुरूपा लोका इत्यवगमयत्फलालिमाराः॥ संकलने मूलम् - यतिखार्वभौमोपहारतः १, ६३ गुरुवंशकाव्यता. २.५, २३. गोविन्दनायीयतः ६-१०, २४-३९. भगवत्पादाभ्यु. दयता ११, ५९-६२. माधवीयतः १२.२२, ४४.४६, ४८-५७. ध्यासाचलीयतः १४.२२, ४०.४६, ४८.५७. शंकराभ्युदयता ·३२ श्रीशङ्करविजयमकरन्दै देशेन वापि समं न सर्वदेति व्यालोलाः क्रमुकमहीरहा महोचाः । यत्रैलावततिवधूपगुह्यमाना भदश्रीधरणिरहोऽन्विताभिधानाः ॥ ४ ॥ माकन्दा दृढपरिरधनागवल्लयो माङ्गल्य मुवि बटुलं विभासयन्ति । पत्रैवं पनसमुखदुमाल्यः सन्तापी रविरपि नेति बोधयन्ति ॥ ५॥ , निला मरुधा चेति तत्र नद्यौ विराजतः । निलायां शंबरकोड भासते शास्तरास्पदम् ॥ ६॥ नावाक्षेत्र हि तस्या हि तीरे दीन्यति मुक्तिदम् । भवनं पमनाभस्य भुवनत्रयपारनम् ॥७॥ चूर्णीति चापरा ख्याता तीरयोरुभयोर्नदी । अतिस्वच्छजला धत्ते पुण्यान् बहुसुरालपान् ॥ ८॥ पादिमानुत्तरे तीरे तस्याः पावनपायसः । कश्चिदेशो महानस्ति फाल्टीति सुषिश्रुतः ॥९॥ सवेदार्थनिपुणैः सर्वशास्त्रविशारदः । सर्वानमरतः शान्तरन्वितो विप्रसत्तमः ॥ १० ॥ जन्तोषदाश्रितात् कालः टीकते भयपिहलः । इति हेनोवंदन्त्येनं कालटीति विवक्षगाः ॥ ११ ॥ फचिद्विपधिदिह निश्चयीविरेजे विद्याधिराज इति विश्रुतनामधेयः । हयो घृपादिनिल्योऽवतरीका यापुत्रमा-मपितरं समरोचपसः ।। (६) निला भारतप्पुल । मरुघा-चूर्णी पूर्णा भालुषाय पुम पेरियार । शयरको पनाह ।। ...(१२) कोलेषु प्रति माझगगृह विशिषं नामधेयमखि शंकरपिया. मए महादि नाना प्रसिद्धम् ।।

·पश्चन आखादः। पुत्रोऽभवत्तस्य पुरत्पुण्यैः सुब्रह्मतेजाः शिवगुवभिन्यः ।. ज्ञाने शिवो यो वचने गुरुस्तस्यान्वर्थनामाकृत लब्धवर्णः ।। १३ ।। स ब्रह्मचारी गुरुगेबासी तत्कार्यकारी विहितान्नभोजी । साय प्रभातञ्च हुताशसेवी मतेन वेदं निजमध्यगीष्ट ॥ १४ ॥ वेदेवधीतेषु विचारितेऽर्थे शिष्यानुरागी गुरुराह तं स्म । अपाठि मतः सपडङ्गवेदो व्यचारि कालो बहरत्यगात्ते ॥ १५ ॥ अविवोधनको हि विचार एप तच्चापि चितबटुकर्मविधानहेतोः । तलाधिकारमधिगच्छति सद्वितीयः कृत्वा विवाहमिति वेदविदा प्रवादः॥ एवं गुरो बदति तजनको निनीषुः आगच्छदन तनयं स्वगृहं गृहेशः । तेनानुनीय बहुलं गुरव प्रदाप्य वितं निकेतनमनायि गृहीतविद्यः ॥ वेदे च शाले च निरीक्ष्य बुद्धि प्रश्नोत्तरादावपि नैपुणी ताम् । दृष्टा तुतोपातित पिताऽस्य स्वतस्सुखा या किमु शास्त्रतो वाक् ॥ कन्यां प्रदातुमनसो बह्योऽपि विप्रास्तन्मान्दरं प्रति ययुगुणपाशकृष्टाः । पूर्व विवाहसमयादपि तस्य गेई संशधवत्किल बभूव तुकामः ।। बहुर्थदायिषु बहुप्पाप सन्सु देशे कन्याप्रदात्यु परीक्ष्य विशिष्टजन्म । कन्यामयाचत सुताय स विप्रवर्षी विश्र विशिष्टकुरज मखपण्डिताख्यम् ।। विद्याविराजमखपण्डितनामधेयौ संप्रत्ययं व्यतनुतामभिपूज्य देयम् । उदाह्य शाखविधिना विहिते मुहत तौ संमुइ बहुमबापतुरातकामौ ॥ अग्नीनथाधित महोत्तरयागजातं का विशेषकुशलैः सहितो द्विजेशः। तत्तत्फलेषु यदनाहितहव्यवाहः स्यादुत्तरेषु विहितेष्वपि नाधिकारी। (२०),अयं मसपण्डितः (अध) मेलालर् इति प्रसिद्ध परनालं नगरात् २५ मीलदूरस्थे जातः इति प्रसिद्धिः ॥ 5 ·. श्रीशङ्करविजयमकरन्दे मुक्तोऽयं व्रतकरणादणादपीणां देवानामपि विहितैः समप्रयज्ञैः । निर्मुक्तो न चिरमभूदृणात्पित्रणां सा चिन्ता मनसि सदास्य सन्निविष्टा॥ लोका न सन्त्यपुत्रस्येत्यतिमात्रमनारतम् । सन्तापसहित विप्र भार्योवाच विचार्य तम् ॥ २४ ॥ सर्वभक्तजनाकांक्षापूरणामरपादपः । निपेभ्यः क्षिप्रमावाभ्यां अपत्यार्थमुमापतिः ॥२५॥ उपमन्युरिति ख्यातो विप्रसूनुः पुराऽभवत् ।। दारियण कृशांग्या स स्वमाता सह जानुचित् ॥ २६ ॥ मातुलस्य गृहं प्राप्तो धनिनः हणानिधेः । सदुग्धं सवृतं भक्तमनन् स शिशुरात्तमुत् ॥ २७॥ •संकीडमानस्ततत्यः भासद्विजबालकः । ततः स्वगेहमायात पुन दुग्धानकाहिणम् ॥ २८॥ रुदन्तं बालकं प्रोचे माता दौगत्यपीडिता । पूजित न मया पूर्व चन्द्रमौटिपदाम्बुजम् ॥ २९ ॥ कसं नु लभ्यते संसद अनीशचरणाधिनः । श्रुत्वेति वचनं मातुः उपमन्युरुदारधीः ॥३०॥ तपसे पतसंमल्यो पपो तदनुमोदितः । अतिघोर तपस्तस्य चरतस्तैजसा भृशम् ॥ ३१ ॥ भतिभानुहताशेन अरितं भुवनत्रयम् । भीतः शतरतुम्तापद् महगा माधवेन च ॥३२॥ समेतः शङ्करं प्राय स्तुत्वोगाच निजं भयम् । ततो महेनरो देवस्तं गया दिजगतमम् ॥ ३३ ॥ .

·सा तस्य दुश्चरतपश्चरणोद्यतस्य तत्रानुकून्यमारोद्गृहवाटिकायाम् ।। करदाशनः कतिचिदेव दिनानि पूर्व पश्चात्तदाऽऽम शिवपादयुगाजमहः॥ १५ . एवं कललवचनं स निशम्य भक्त्या संपूजनाय गिरिशस्य मनो दधार। पञ्चम आस्वादः। महेन्द्रवपुषा छनः प्रोवाच विविधां गिरम् । ईशो विचित्रया वाचा तं निवर्तयितुं शिगुम् ॥ ३४ ॥ सपस: सुस्थिरात्मानमनीशो हि बभूव सः । हित्वा कपटपं स सुप्रसन्नमनाः शिवः ॥ ३५ ॥ आश्रितो निजरूपं च शिशोः प्रत्यक्षतामगात् । अन्वितः प्रमयत्रातः सहितो गिरिकन्यया ॥ ३६॥ पुत्रयोरिव तनाले वाले प्रेम दधानया । दोामुत्याप्य चालिंग्य वपुत्रमिव ते शिशुम् ॥ ३७ ।। किं त्वमिच्छसि बालेति शङ्करः परिपृष्टवान् । अन्यनैवाहमिच्छामि त्वत्पादाम्बुजसेवनात् ॥ ३८ ॥ ब्रुवाणमिति तं भूयः स्वाङ्कमारोपयत्प्रभुः । तस्मै ददौ महादेवो बालायाखिलसंपदम् ॥ ३९ ॥ उपससार महापयसां निधिः पशुपतेरनुशासनतः शिशोः । विविधपुष्पफलाः सुरपादपाः शिशुमुपासितुमागुरनुत्तमाः ॥ ४०॥ स्मरति पछिशुरस्य पुरः पुराऽऽपतति तन्मनसोऽपि विकल्पना । इति महागुणसिद्धिमवाप्तवान् शिवशिवानुमतेन गृहं ययौ ॥ ११ ॥ एवं फलप्रदमपीश्वरमीश्वराणां ईशं भजाव कमितः सकलार्थसिद्धये । तलोपमन्युमहिमा परमं प्रमाण देवतासु जडिमा जडिमा मनुष्ये ।। स्नात्वा सदाशिवमुपास्त जले स तस्याः। तस्योपधाम किल सन्निहिताऽऽपगेका ·३६ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे जायाऽपि तस्य विमला नियमोपतापैः चिक्लेश कायमनिशं शिषमयन्ती । क्षेने वृषस्य निवसन्तमल सुतार्थ कालोऽप्यगादति तयोस्तपतोरनेकः ॥४५॥ देवः कृपापरवशो द्विजवेपधारी प्रत्यक्षत: शिवगुरुं गत आत्तनिद्रम् ।' प्रोवाच भोः किमभिवाञ्छसि किं तपस्ते पुत्रार्थितेति वचनं स जगाद विप्रः ॥ वरयस्व बहून्पुतान् वत्स मूढांश्चिरायुषः । सर्वज्ञमेकमथवा सौम्य संकुचितायुपम् ॥ ४७ ।। पुनोऽस्तु मे बहुगुणः प्रथितानुभावः सर्वज्ञतापदमितीरित आवमापे । दद्यामुदीरितपदं तनयं तपो मा पूर्णो भविष्यसि गृहं द्विज गच्छ दारैः॥४८॥ आकर्णयन्निति बुबोध स विपर्यः तश्चाब्रवीनिजकलनमनिन्दितात्मा । स्वप्नं शशंस वनितामणिरस्य भार्या सन्यं भविष्यति तु नौ तनयो महात्मा ॥ तौ दम्पती शिवपरौ नियती स्मरन्तौ स्वप्नेक्षितं गृहगतो बहुदक्षिणान्नैः । सन्तय विप्रनिकरं तदुदीरिताभिः आशीर्भिपतुरनल्पमुदं विशुद्धौ ॥५०॥ शरगर्भवासः। तस्मिन्दिने शिवगुरोरुपभोक्ष्यमाणे भक्ते प्रविष्टमभात्किल शवतेजः । भुक्तानविप्रवचनादुपयुक्तशेपं सोऽमुक्त साऽपि निजभर्तृपदाजशृङ्गी ॥ ५१ गर्भ धार शिवगर्भमसी मृगाक्षी गर्भोऽप्यवर्धत शनरभवच्छरीरम् । तेनोविशेषविनिपातिताष्टिपातं विश्वं रवेर्दियसमध्य इवोप्रतेजः ॥ ५२ ।। गर्भालसा गतवती गतिमान्द्यमीपत् आपेति नाद्भुतमिदं धरते शिव या । यो विष्टपानि विभृते हि चतुर्दशापि यस्यैव मूर्तय इमा यसुधाजलाद्याः ॥५३॥ (४७-४८) चिरायुषां मूदानामपत्यत्वे धर्मरक्षणाय सन्तति- रित्याशा दूरे । संकुचितायुषः सर्वक्षस्यापत्यत्वे च अदीर्घजीवित्वात् 'पंशप्रतिष्ठायामाशा दूर। इत्युभयथापि स्वमनोरयालामे, मूढापेक्षया २ सर्पों वरमिवि वराहणे प्रवृतिरिव ।। । ...

·पश्चम भाखादः। ३७ तो बन्धुताऽगमदुपश्रुतदोहदार्तिः श्रादाय दुर्लभमनयमपूर्ववस्तु । आस्वाद्य बन्धुजनदत्तमसो जहर्ष हा हन्त गर्मधरणे किल दुःखहेतुः ॥ ५४॥ मानुष्यधर्ममनुसृत्य किलेदमुक्तं काऽपि व्यथा शिवमहोभरणे न बध्याः । सर्वव्ययाव्यतिकरं परिहतुकामाः देवं भजन्त इति तत्त्वविदों प्रपादः ॥५५॥ उझ्या निसर्गधवलेन महीयसा सा चात्मानमैक्षत समूढमुपात्तनिदा । संगीयमानमपि गीतविशारदाः विद्याधरप्रभृतिभिर्विनयोपयातः ॥ ५६ ॥ आकर्णयज्जय जयेति वरं दधाना रक्षेति शब्दमवलोकय मा शैति । आकयं नोत्थितवती पुनरुक्तशब्द सा विस्मिता किल शृणोति निरीक्षमाणा || खिद्यमानापि नर्मोक्तौ किञ्च मञ्चाधिरोहणे । विजित्यान्यानसावच्छत् विद्या िसंहासने स्थितिम् ॥ ५८॥ सा ददर्श मुहः स्वप्ने घटमूलनिवासिनम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं त्रिनेत्रं चन्द्रशेखरम् ॥ ५९॥ चिन्मुद्रालक्षणं देव युवान स्मरसुन्दरम् । दधानं मौक्तिकीमक्षमालां शिप्यः समावृतम् ॥ ६॥ ततः प्रबुद्धा सा देवी तमेर स्वप्नगोचरम् । ध्यायन्ती मनसा देवं तन्मयी धारणां दधौ ॥११॥ अप चानेहसापेन यत्किश्चित्सचराचरम् । अचष्ट तच्छियाफार योगारूढेन चेतसा ॥१२॥ शहराचायचों मे सनिघतां सदा इदि । सौम्यं यम्य पपुः स्याते विजद्विपमा शम् ॥१३॥ इति श्रीशङ्करविजयमकरन्दे पश्चा आस्वाद समाप्तः।

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दै ॥ पष्ठ आखादः॥ 1" . 1' श्रीशंकरावतारा । शिवगुरूतपःप्रयन्धं चिद्धनमार्योदरावालम् । शंकरगुरुवरमाचं ध्यायाम्यनिशं पपत्मानम् ॥१॥ सा दधार सती गर्भ आदित्यसमतेजप्तम् । निधानगर्भा धानीव शमीयान्तहितानला ॥ २ ॥ व्यराजन तदायाँवा शिक्कायत्तचेतना । दृष्टा शिवगुरुर्यज्या भार्यामार्या , च गर्भिणीम् ॥ ३ ॥ धूपानलेशं सतत स्मरनेकामचेतसा । दयालुतां स्तुवन् शंभोः दीनेष्वपि महत्स्वपि ॥ १ ॥ ववृधे सः पयोराशिः पूर्णन्दोरिव दर्शनात् । व्यजायत शुभः कालः पञ्चोच्चप्रहसंयुतः ॥५॥ कल्हारकलिकागन्धबन्धुरो मरुदावी । दिशः प्रकाशिताकाशा बभूवुः सूर्यरश्मिभिः ॥६॥ प्रातः प्रदक्षिणज्वाला जज्वर्यज्ञपावकाः । ननन्दुर्बान्धवाः सर्वे ननृतुश्वाप्सरोगणाः ॥७॥ सङ्कलने मूलम् -प्रझसूनानुगुण्यसिद्धितः१. । हच्छङ्करविजयतः २.२०, २६-३२, गोविन्दनायीयतः २१-२५, ३९, व्यासा- चलीयतः ३३.३४, ४१, ४४, ५१, माधवीयतः ३३, ३४, ४१, ४३.४७, ५२.५३, आनन्दगिरीयत: ३५, चिद्विलासीयतः ३-४, १४०२०, २६.३२, ३६-३८, ४८.५०, शंकराभ्युदयता ४०, गुरुवंशकाव्यतः ४२-५४ , भगवत्पादसप्ततितः ५६. ॥

·पष्ट आखादः। ससृजुः पुष्पवर्षाणि 'देवा मुज्यन्तरिक्षगाः । भासीत्तदा दिव्यगानं स्वर्गलोके चिरं सुखम् ॥ ८॥ प्रसन्नमभवञ्चित्तं सतां प्रतपतामपि । ततः सा दशमे मासि संपूर्णशुभलक्षणे ॥९॥ पडिशे शतके श्रीमद्यौधिष्टिरशकस्य वै । एकत्रिंशेऽय वर्षे तु हायने नन्दने शुमे ॥ १० ॥ मेपराशिं गते सूर्य वैशाखे मासि शोभने । शुक्लपक्षे च पञ्चम्यां तिथ्यां भास्करवासरे ॥११॥ पुनर्वसुगते चन्द्रे लग्ने कर्कटकाहये । मध्याहे चाभिजिन्नाममुहूर्त शुभवीक्षिते ॥ १२ ॥ खोच्चस्ये केन्द्रसंस्थे च गुरौ मन्दे कुजे खौ। निजतुंगगते शुक्रे रविणा संगते बुवे ॥ १३ ॥ प्रासूत तनय साधी गिरिजेव षडाननम् । उदयाचलवेलेव भानुमन्तं महौजसम् ॥ १४ ॥ (९-१४) कलियुगारम्भः संप्रदायविद्भिः क्रिस्तो? ३१०२ घरसोभ्यः प्रागिति गण्यते । ततः ३७ वत्सरेभ्यः प्राक् युधिष्ठिरस्य पट्टाभिषेकः । तस्य विजयमभिनन्दितुं शकारंभः इति क्रित्तोः ३१३९ पत्सरेभ्यः प्राक याधिविरशकारंभः । तस्या यौधिष्ठिशकाब्धाः २६३१ मे, कल्यदानां २५९३ समे, क्रिस्तो प्राक् ५०९ तमे च वत्सरे भगवरमदानामवतारः । सुषमाता उदाइतः प्राचीनशहर- विजयश्लोका "विष्ये प्रयात्यनलशेवधियाणनेत्रे (२५९३) यो नन्दने दिनमणावुगधमाजि । राधेऽदिते रुड्डीन निर्गतमङ्गलमेऽप्याहूतवान् शिवगुरुः स प शहरेवि" इवि, मूलवचनमनुवदति (तिष्या कलि) ·४० श्रीशङ्करविजयमकरन्दे दुनिरीक्ष्यैः स्वतेजोभिः भासयन्तं दिशो दश । वालत्वेऽपि विशालाक्षं अतिविस्तृतवक्षसम् ॥ १५ ॥ आजानुलंबितभुजं सुविशालनिटालकम् । आरक्तोपान्तनयनविनिन्दितसरोरुहम् ॥ १६ ॥ मुखकान्तिपराभूतराकाहिमकरराकृतिम् । शङ्खचक्रवजाकाररेखाचिह्नपदाम्बुजम् ॥ १७ ॥ द्वात्रिंशलक्षणोपेतं विद्युदाभकलेवरम् । प्रमोदं दृष्टमात्रेण दिशन्तं तं स्तनन्धयम् ॥१८॥ जिनषिजये भगवत्पादनिर्याणकालः एवमभिहितः । “पिर्वाणस्तथा भूमिः मोक्षौ याममेलनात् । एकत्वेन लभेताकः ताम्राक्षस्तन वासरः॥ (ताम्राक्षा रकाक्षिवत्सरः) जनानां योधिष्ठिरशकाब्दः पूर्वमुक्तात्सां- प्रदायिकात् यौधिष्ठिरशकाब्दात् ५०५ वराचीन:, क्रिस्तोः प्राक् २६३४ वत्सरतो गण्यमानः । जिनविजयोक्तेन २१५७ पत्सर मानेन ५०५ वत्सराणां योगे २६६२ मे यौधिष्टिरशकवत्सरे निर्याण इत्यापतति । महेशांशाज्जातो मधुरमुपदिष्टाद्वयनयो महामोहब्धान्त- प्रशमनरविः षण्मतगुरुः ।' फले (३२) स्वस्मिन् स्वायुष्यपि शरचराब्दे. ऽपि (२६२५) च कले: विलिल्ये रक्ताक्षिण्यधिवृषसितकादशि परे ।।" इति पुण्यश्लोकमञ्जरीकृतां स्मरणं अनेन सद्गच्छवे । द्वारकापीठाधि- पतिमिः ७२ तमः जगद्गुरुभिः राजराजेश्वरशङ्कराश्रम श्रीचरणः प्रकाशित श्रीमद्वारकाशारदापीठपरमाचार्यपस्मराकालनिर्णयात्मके विमर्श भगवत्पादानामवतारकालः "युधिष्ठिरशके १६३१ वैश कुपञ्चम्यां भीमच्छकरावा:" इति स्पष्ट मल्लिख्यते ।। मातुकाया: भतिजीर्णतया गलिताक्षरप्रायत्वात् , विश्वरूपाश्रमपर्यन्तानाप आचार्यान् भर्वाचीनानन्तर्भाव्य , पत्रिकेयं प्रकाशिता अभिनवा" इति अस्य काल- निर्णयस्य संप्रदायारूढत्वं नरेव तत्र प्रतिपादितम् ॥ - "अस्या , ।

·घष्ठ आखादः। ४१ पायं पायं दृशा प्रेम्णा श्रीकृष्णमिव देवकी । प्रपेदे न क्षणं तृप्तिं चकोरीव सुधाकरम् ॥ १९॥ तादृशं बालकं दृष्टा सा बभूवातिविस्मिता । स चाद्भुतः किशोरोऽपि किञ्चिद्विचलिताधरः । ताडयन् चरणौ हस्तौ रुरोद मधुरस्वनम् ॥ २०॥ प्रादुर्भाव कुमारस्य लग्नमासीत्सुशोभनम् । बलयुक्तशुभज्योतिस्समारूढसमीक्षितम् ॥ २१ ॥ येन सर्वज्ञतामेति जातवान् भुवि मानुषः । स च योगोऽप्यभूत्तस्य द्विजपुत्रस्य संभवे ॥ २२ ॥ मृगेन्द्रगजसाखुतरक्षुहरिणादयः । हित्वाऽन्योन्यं तदा वैरं जन्तवो व्यहरन्वने ॥ २३ ॥ पुष्पाणि पुष्पिता वृक्षा मुमुचुश्च तथा लताः । सुप्रसन्नजला नद्यो निषंपास्सिन्धवोऽभवन् ॥ २४ ॥ द्वैतवादिकराप्रेभ्यः पुस्तकानि तदापतन् । अद्वैतवादिनां चेतो हृष्ट व्यासस्य चाभवत् ॥ २५ ॥ तलत्या वृद्धनार्योऽपि यथोचितमथाचरन् । बालक मेनिरे प्रोद्यदिन्दुविम्वमिवोज्ज्वलम् ॥ २६ ।। ततः श्रुत्वा पिता सोऽपि निधि प्राप्येव निर्धनः । मुमुदे नितरां विते वित्तेशं नाभ्यलक्ष्यत ॥२७॥ स्नात्वा शिवगुरुस्तुणं यज्वनामप्रणीस्ततः । विधानाकारयामास पुरन्ध्रीरपि सर्वतः ॥ २८ ।। तदोत्सवो महानासीत् पुरे समनि सन्ततम् । धान्यराशीन्मखिभ्योऽसौ विद्भयो भूयः प्रदत्तवान् ॥ २९ ॥ 6 ·५२ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे धनानि भूरि विप्रेभ्यो वेदविद्यो दिदेश सः । वासासि भूयो दिव्यानि सफलानि प्रदत्तवान् ॥ ३० ॥ पुरन्ध्रीणां च नीर-धं वस्तुजातमदादसौ । घटोनीबहुशो गाश्च सालङ्काराः सदाक्षिणाः ।। ३१ ।। ततः शिवगुरुर्यज्वा ब्राह्मणान्पूर्वतोऽधिकम् । सन्तर्प्य बन्धुभिः सार्ध मुदितो न्यवसासुधीः ॥ ३२ ॥ सकारपूर्वमभियुक्तमुतवेदिविप्राः शशंसुरभिवीक्ष्य सुतस्य जन्म । सर्वज्ञ एव भविता रचयिष्यते च शास्त्र स्वतन्त्रमय वागधिपांच जेता ॥ ३३ ॥ कीर्ति स्वका भुवि विधास्यति याबदेय किं चोषितेन बहुना शिशुरेप पूर्णः । नापृच्छि जीवितमनेन च ते चोक्तं प्रायो विदन्नपि न वक्तयशुभं शुभज्ञः ।। शम्भोवरमनुप्राप्य पिता शिवगुरुः किल । आयुमो इस्तता जाननपि नोराच किञ्चन । सर्वज्ञत्वादिसुगुणान् शम्भूक्तास्तस्य संस्मरन् ॥ ३५॥ तदा स्तनन्वय नार्यः कुमारमिव देवताः । दिदृक्षवः समाजग्मुः तिग्मांश मुनियोपितः ॥ ३६ ।। पश्यन्त्यः सं त्यजन्योऽपि कृत्य यद्यद्गृहोचितम् । सप्रजास्ताः प्रजा बालमुद्यदिन्दुनिभाननम् ॥ ३७ ।। सदा निरीक्षितुं वालं यास्यता प्रतियास्यताम् । आनन्दवाप्पसलिले; पंकिला भूरभूत्तदा ॥ ३८ ॥ द्वादशेऽइनि तं वालमङ्घमारोप्य कौतुकात् । चक्रे शङ्करनामानं पिता शङ्करभक्तिमान् ॥ ३९ ॥ अन्दुशेखरस्यायमवतारम, विदन् । शङ्करं जगतां चक्रे शङ्करं नामतोऽपि सः ॥ ४० ॥ ।

·पष्ठ आखादः। ४३ यत्पश्यतां शिगुरसौ कुरुते शमप्रयं तेनाकृतास्य जनकः किल शङ्कराठ्याम् । यद्रा चिराय किल शङ्करमप्रसादात् जातस्ततो व्यधित शङ्करनामधेयम् ।। श्रीमान्मुदा शुभतभेऽहनि चारु नाम चके पिता सपदि शङ्कर इत्यमुप्य । अन्वर्थनाम भुवि शङ्करपणेन यद्वा शं सर्वदा करवर्श ध्रुवमस्य भावि ॥ ४२ ॥ मूर्धनि हिमकरचिहं निटिले नयनामसयोः शूलम् । वपुपि स्फटिकसवर्ण प्राज्ञास्तं मेनिरे शम्भुम् ।। ४३ ।। सर्व विदन् सकलशक्तियुतोऽपि वालो मानुष्यजातिमनुकृत्य चचार तद्वत् । बालः शनहसितुमारभत क्रमेण सातुं शशाक गमनाय पदाम्बुजाभ्याम् ।। उदचारयदर्मको गिरः पदचारानतनोदनन्तरम् । विकलोऽभवदादिमात्तयो: पिकलोकश्चरमान्मरालकः ॥ ५॥ नयविदुमपल्लवास्तृतामित्र काश्मीरपरागपाटलाम् । रचयन्नपला पदत्विा स चचारेल्दुनिभः शनैः शनैः ॥ ४६ ।। राज्यश्रीरिख नयकोविदस्य राज्ञो विद्येव व्यसनदवीयसो बुधस्य । शुभ्रांशोश्छविरिव शारदस्य पित्रोः सन्तोः सह ववृधे तदीयमूर्तिः ॥ लालाजलसुधाविन्दुस्यन्दन्मधुरिमाक्षरम् । स्वल्पं जजल्प शिल्पेन तातेत्यम्वेति मजुटम् ॥ ४८ ॥ स्वयं त्रिजगदालंयोऽप्यवलान्य करं पितुः । दुर्मतानि विनिजेंतु यास्यनिव चचार सः । ४९ ॥ (४०-४२) जातस्य शिशो: जन्मकालीनमासपक्षतिथिसंकेता शङ्कर इति नानि विद्यते । कटपयादिसंख्यानानुमारेण अहाना वामतो गतिरिति रीया, र इति द्वितीय वंशाख मासं, क इति प्रथम शुक्र पक्ष, शं इति पञ्चमी तिथि द्योतयतीति जगद्गुरु श्रीचन्द्रशेखरन्द्रमरस्वती- श्रीपादा. (श्रीशष्टरविजयोपन्यासेपु) 0 ·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे - क्रमेण बालकैः साकं सक्योभिः सुबुद्धिभिः । बहिर्निर्गन्तुमप्यन्छदारितोऽपि पुनः पुनः ॥ मापामवेत्प्रथमहायन एव बालो वर्णान्पपाठ किल हायनके द्वितीये । अन्याक्षराण्यपि स वाचयितुं प्रगल्भः काव्यं पुराणमितिहासकथाः पपाठ॥ अजनि दुःखकरो न गुरोरसी श्रवणत: सकृदेव परिग्रही । सहनिपाटजनस्य गुरुः स्वयं स च पपाठ ततो गुरुणा विना ॥ ५२ ।। रजसा तमसाऽप्यनाश्रितो रजसा खेलनकाल एव हि । स कलाधरसत्तमात्मनः सकलाश्थापि लिपीरविन्दत ॥ ५३ ॥ चूडाकृति व्यतनुत द्विजराजचूडारत्नस्य च स्वयमयो विधिवद्विधिज्ञः । वैधेन तेजउदयेन विशेषभास्वान् उत्तेजितो मणिरिवैप सदा विरेजे ।। ५४ ॥ अमुना तनयेन भूषितं यमुनातातसमानवर्चसा । तुलया रहितं निजं कुलं कलयामास स पुनिणां वरः ॥ ५५॥ व्याख्या मौनमयी ततः परिगलच्छझाकलहाइकुराः छाता विश्वपरित्रचिनचरितारते वामदेवादयः । यस्यायं स गुरुविनीतमनुजत्राणाय पृथ्वीतलं प्राप्तः शंकररूपन्नतमिमं पुष्णातु तृष्णातुरम् ॥५६॥ इति श्रीशङ्करविजयमकरन्दे पष्ठ आस्वादः समाप्तः॥ R.

·। सप्तम आस्वादः॥ बाललीला। श्रीमते शगर्याय धीमतेऽद्रतशकये। नमोऽस्त्वद्वतसिद्धान्तस्यापनोपात्तमूर्तये ॥१॥ चरत्यस्मिन् सजानुभ्यां पाणिभ्यां भवनागणे । तपः सत्यदयाशौचान्यवरन् भुवनाङ्गणे ॥२॥ तस्मिन्प्रस्थातुगनसि पादाभ्यां विदारके । श्रुतिस्मृत्युदिती धमी जगत्यां सुप्रतिष्ठिती ॥ ३ ॥ अब्दपूर्तिमहे प्राप्ते सुताभ्युदयकृत्पिता । चूपाचलेशमान पूजादयविशेषतः ॥ ४ ॥ यदर्पित तल लिंगे भूषामाल्यांवरादिकम् । तत्सर्व स्वमुतागस्य सद्यो वीश्य स विस्मितः ॥५॥ ब्रह्मोत्सवे रथस्य तौ दम्पती दर्शको हरम् । आगतौ स्वमुमाके च स्वांके चापश्यतां सुतम् ॥ ६॥ जातु वाल्याकुले प्रामे स्वपश्यन्तस्तमममम् । तत्त तत्र विचिन्वन्तो जनाः संभ्रान्तमानसाः ।।७।। दिष्टया लब्धोऽयमित्युक्त्या तमेवंक पृथक पृथक् । युगपद्गृहमानिन्युस्तानष्टौ वीक्ष्य विस्मिताः ॥ ८॥ संकलने मूलम् -- यतिसार्वभौमोपहारतः १-४६, भगवत्पादाभ्यु. दयतः २.१०, चिद्विलासीयतः ११-१७, ४४-४५, देवीभुजङ्गवः ३१-४१. ॥

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे
पिताऽप्यन्विष्य जमाह तमेकं हरिसंनिधैः ।
पिताऽऽनीतेऽर्भके दृष्टे नादृश्यन्तेतराभकाः ॥ ९॥
एवंविधाभिलीलाभिः दिव्याभिर्दिव्यमात्मनः ।
पोतयत्नेश्वरं भात्र विजहार स बाटवत् ॥ १० ॥
चौलविधानम् ।
तृतीयाम्देऽभ्युदयति ज्योतिश्शालकलाविदः ।
आकार्य सूर्यसिद्वान्तसुधाकूपारपारगान् ॥ ११ ॥
सुमुहूत सुलप्ने च शुभनक्षत्रसंयुते ।
अनेहसि महोदारे द्राविडाचारसंमतम् ॥ १२ ॥
चौलोत्सवमयाकार्षीत् सोऽयं शिवगुरुर्मखी ।
विद्याभ्यासः ।
ततो निपुणतां दृष्टा चालकस्य सुविस्मितः ॥ १३ ॥
अक्षराभ्यासमाचष्ट सर्वशास्त्रवियित्सया ।।
हिरण्यगर्भः प्रावसृष्टां विष्टपानां ततीमिव ॥ १४ ॥
सस्मार सुकुमारोऽसी जग्राह प्राक्तनीः कलाः ।
मदीमुम्बादियांबोधिः सलिलान्यपिलान्यपि ॥ १५ ॥
अक्षरमहणव्याजात् शास्त्राणि विविधान्यपि ।
बालक्रीडोचिताः सर्गचकर्ष विविधाः कलाः ॥ १६ ॥
किरणा दर्पणे भानोरिव यन्न चकाशिरे ।
कोशानधीतानाशु स्तोत्राण्यपि महेशितुः ॥१७॥

·सप्तम आस्वादः। ४७ देवीप्रसादप्राप्तिः । देवी भक्तया शिवगुरुः नामान्तालयसंस्थिताम् । निसमाराधयामास क्षीरं स्वादु निवेदयन् ॥१८॥ शङ्कराय ददौ शिष्ट क्षीराकिश्चिन्निवेदितात् । पिता दत्तं पिवत्येवा देवी शिष्टं ददाति मे ॥ १९॥ देव्याः प्रसाद इति तत् शिशुः पिरति नित्यशः । ग्रामावहिर्जिगमिपुः कदाचिदथ स द्विजः ॥२०॥ आर्यामनुशशासेत्यं यावदागमनं मम । देव्या आराधनं नित्यं कुरु क्षीरं नित्रेदय ॥ २१ ॥ गते भतीर सा देव्याश्चकारार्हणमुत्तमम् । शिष्टं निवेदितामीर शङ्कराय ददी मुदा ॥ २२ ॥ स्त्रीधर्मिणी कदावि सा बहिनयाय, शंकरम् । आयोपहरे पूजा विधानुमदिशक्रमम् ॥ २३ ॥ वालो देवीगृह गत्वा देवी सनाप्य मक्तितः । माना दर पयः स निधाय पुरतोऽम्बिकाम् ॥ २४॥ पिवेति प्रार्थयामास न किञ्चिदभवततः । अंबा क्रुद्धाऽयवाऽप्रीता न गृहति यतः पयः ॥ २५ ॥ (१८-२७) अन्न सन्रब्धं कथानक सौन्दर्यलया व्याख्या सौभाग्यवर्धनी - अरुणामोदिनी • आनन्दगिरीया पदार्थचन्द्रिकाख्यासु तय स्तन्यं मन्ये इति श्लोकव्याख्यायां उदाहृतम् । माणिकमालाख्य. मामस्था कायायनी दुर्गा शिवगुरोः कुलदेवतेति प्रसिद्धा ॥

·१८ श्रीशङ्करविजयमकरन्दै इति मत्वा सरोदास्याः पुरतो बालभावतः । देवी करुणया तत्र सन्निधायापियत्ययः ॥ २६॥ पातं रिक्तं तदालोक्य मा किञ्चिन्न शेषितम् । मह्यं देयं पयः कुत्रेत्यरुदत्स हमच्छिशुः ॥ २७ ॥ ततोऽपीतकुचाम्बापि साऽभवद्वालवत्सा । बालमंके समारोप्य लालयन्ती पयो ददौ ॥ २८॥ सारखतः पयःपारावारः स्तन्याकृतिस्तया । पायितो दयया प्रौढकविस्तेनाभवच्छिशुः ॥ २९ ॥ घालोऽप्यबालप्रतिभो देवीतत्वरहस्यवित् । देवीदर्शनमोदेन माद्यन्नुचैरगायत ॥ ३० ॥ विरिकच्यादिमिः पञ्चमिर्लोकपाल। समूढे महानन्दपीढे निषण्णम् । धनुर्याणपाशांकुशप्रोतहस्तं महसपुरं शहरातमव्यात् ॥ ३१ ॥ यदनादिमिः पञ्चमिः कोशजाला शिरपक्षपुच्छात्मकैरन्तरन्तः । निगूढे महायोगपीठे निषणं पुगरेत्यान्तापुर नौमि नित्यम् ।। विनोदाय चैतन्यमेकं विमग्य द्विधा देवि जीवा शिवश्थेवि नाना। शिवस्यापि जीवत्वमापादयन्ती पुनर्जीवमेन शिव वा करोपि ॥ ३३ ॥ लसत्तारहारामतिस्वच्छचेला वहन्तीं करे पुस्तकं चाक्षमालाम् । शरचन्द्रकोटिप्रमामासु वा सकन्द्रावयामारतीवष्ठमा स्यात् ।। ३४॥ सामुघरसहस्राविम्यामवक्ता स्वभाव सिन्दरिताजाण्डकोटिम् । 'धनुर्बाणपाशांकुशान्धारयन्तीं स्मरन्तः स्मरं वाऽपि संमोहयेपुः ॥ ३५॥ मणिस्यूतवाटङ्कशोणास्यपिम्यां हरिस्पदृवस्त्रा त्वगुल्लासिभूपाम् । पदा मावयंस्तप्त हेमप्रमा त्वां मियो नारायत्यम्य चाचस्पमात्रम् ।। . P ·ससमें आखादः । कदा वा भवत्पादपोतेन तूर्ण भवाम्भोधिनुत्तीर्य, पूर्णान्तरङ्गः । निमअन्तमेन दुराशाविषाब्धौ समालोक्य लोक कथं पर्युदास्से ।। कदा वा हृषीकाणि साम्यं मजेयुः कदा वा न शनुन मित्र मवानि । कदा वा दुराशाविपचीषिलोपा कदा वा मनो मे समूल विनश्येत् ।। शरेग्वेद नासा धनुष्वेव जिह्वा जपापाटले लोचने ते स्वरूपे । स्वगेपा भवचन्द्रखण्डे श्रवो मे गुणे वे मनोचिरम्प त्वयि स्यात् ।। जगजालमेतत्वयैवाम्ब सृष्टं त्वमेवाद्य यासीन्द्रियैरर्थजालम् । त्वमेव की त्वमेकैव मात्री न मे पुण्यपापे न मे बन्धमोक्षी ।। इति प्रेममारेण किश्चिन्मयोकां न घुप्रैव तत्वं मदीयं स्वदीयम् । विनोदाय बालस मौरूपं हि माता तदेतत्प्रलापस्तुति मे गृहाण ॥ एवं स्तुवनमन् भक्त्या पूजा परिसमाप्य च । दयावतीदत्तदुग्धपानलब्धा-मदर्शनः ॥ ४२ ॥ देव्यगायद्विनिष्क्रान्तो मार्गे पिला च सङ्गतः । पितरी विदिता तावकरोद्विस्मितान्तरी ॥ ४३ ॥ भासनपश्चवर्णोऽयं बालको न तु बालिशः । किशोराकार छन्नः कार्तिकेयो न संशयः ॥ ४४ ॥ अवतीयोऽयवा विष्णुः पुनलसमाश्रितः । आवत्त रूपमपरं नून सलवतीसुतः । इत्येवं तुष्टुवुधाः दृष्टमेव तमकम् ॥ ४५ ॥ 'जीवपरमेदपरवादपरतन्नोवेलमदतालतरजालकरवालाः । किङ्करहदङ्कुरितपङ्कहरणा निश्शङ्कमकलगुरुशङ्करसुचर्याः । इति भीशङ्करविजयमकरन्दे सप्तम मास्यादा समाप्तः।

·। ॥ अष्टम आखादः॥ उपनयनम् । - - उपनीय दिवं गते स्वतात व्यपदिश्यागमसंग्रहऽध्यतीते । निजमातरमन्वमीमनद्यो नियमाप्ति स मुदे ममास्तु सधः ॥ १ ॥ शिवगुरुरुपनीय शङ्करायं निगममशेपमयाध्यजीगपत्तम् ।। नियतिरिदमसासर्हि नीचा नियतमनीनयदन्तरे गुरु द्याम् ॥ २ ॥ चौले कर्म समाप्य चोपनयन ताते दिवं प्रस्थिते मालाज्ञा शिरसा प्रगृह्य समगाणं गुरूणां कुलम् । तन्नाध्यायपये यथाविधि चरन् भिक्षा जटी मेखली दण्डी सर्वकला शास्त्रगहनेष्वप्यप्रवृप्यो बभौ ॥३॥ संकलने मूलप ~ जगद्गुरुनवरत्नमालास्तोत्रत: १. ह. रहकरविजयता २. प्राचीनशङ्करविजयतः ३. पिदिलासीयतः ४-१६, गोविन्दनायीयतः, १७.१९, ५९, ६१-६२, ६६ उत्त, ६८ ५, ६९, ७९-८१. माधवीये २०.२२, २५, २८.१३, ४४-५६, ७०.७६, आनन्दागिरीयतः' २३.२७, 'कनकधारास्तोत्रमा ३४-४३, शहराम्युइयत्ता ५७.५८, ६३-६६ ५, ६८' उ. ६९५. ७७, ७८, व्यासापलीयता ६०, अच्युताष्टकतः ८५.८९, निर्वाण. पश्वकतः ९२-९४, श्रीसुरेश्वराचार्यजीवितस्मरणतः.९६. , १. उपनीय दिवं गते स्वता:-उपनीय दियं गता पिता इति उपनिनीपुरेष दियं गता पिता इति द्वेषा कयाक्रमा प्रसिद्धा । प्रथम, चित्सुखीय प्राचीनगरविजयश्लोकी (२-३ लो..) जगद्गुरु- रखमालिका चिदिलासीयशाविजयं च अनुसरन्ति । द्विवीयं, मानामगिरीय पाखापलीय माधवीय गोविन्दनापीयशङ्करविजयानि गुरु ·भएम आस्वादः। ततः शिरगुरुयत्वा श्रीमान्धीमान्कुतहली । पश्चम्या शरदि प्राप्तुमिच्छन्त्यामपि सत्वाम् ॥ ४" प्रतीक्ष्य प्रतिभा पर्चस्तनी दक्षिणतामपि । उपनीति यथाशास्त्र विधातुमतनोन्मतिम् ॥ ५॥ पश्चमान्दोपनीतश्चेत् ब्रह्मवर्चसमृच्छति । इति सूत्रं समालम्ब्य निजतेनःसमुज्ज्वलम् ॥६। माह्मण तेजसा भूयो नियोक्नु दुतमेहत । तदुन्सासपातुजातं दुतमनीनयत् ॥ ७ ॥ विचार्य बहुशः शास्त्र निदुष्ट स्त्रष्टसाधके । लोकतन्धो दिनेशस्य व्रजसपि हरित्तदम् ॥ ८॥ वंशकाव्यमानुसरन्त । सुषमाकारण्तु प्रथम क्रमे श्रद्धायां कारणमित्थं निरूपयति- "उपनयनानन्तर उपक्रान्तस्वतनयाध्यापनाय शिवगुरंग: स्वर्गप्रातिमाहा, अनुक्षणमुपचरिताधार्यचरणाः सर्ववृत्तान्तसाक्षिणः सहजवत् एकाप्रहारोत्पन्ना। आजीवमविरहजुषः श्रीसर्वज्ञचित्सुखाचायी: स्वकृती छहरावजय-"शियगुरुरुपनीय...... गुरु धाम्" इत्यनेन । समुदाहतप्राचीनशंकरविजयश्लोकन घ तत्सानिध्यस्य प्रतिपादितत्त्वात् , शिवरहस्यवचनस्यापि उपनीतस्तथा मात्रा इत्यस्य मात्रा गुरुकुलं प्रापिता प्रत्यर्थस्य मुवचत्वात् उपनीय दिवंगत इत्येव समञ्जसं भाति" इति । यनं द्विप्रकारकं, प्रथम ब्रह्मरूपगायञ्युपदेशेन द्विजत्वापादन, भरणा साप उपनयनम्, द्वितीयं कृतमझोपदेशस्य उगकर्मणा पेदाध्ययनयोग्यत्वं लम्भवतः तदर्थकगुरुसमीपनयन पति । प्रथम सिता द्विवीयं माता पन्धुवर्गीत सङ्गतिरपि युक्ता स्यात् । कथासंग्रहपरी लोका। शिस्तृतिरुपती॥ धकार २.३, ·१ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे सुमुहूत सुनक्षत्र 'सद्योगकरणांचिते । यासरे भासुरे भव्ये दिव्यलक्षणलक्षिते ॥९॥ अतनिष्टोपनीति स समस्तबन्धुभिर्युतः । पृतोपनीति लोऽपि हुतभुक्सूर्यतेजसा ॥ १०॥ यया व्यराजत तथादीव्यद् ग्राहोण तेजसा । दक्षिणा दीक्षितः सोऽपि घनीपकजनावनौ ॥ ११ ॥ पयोद इव सौवर्णवृष्टीस्तुष्टो यवर्ष सः । अरुन्धतीसहक्षाऽऽर्या दारास्तस्याप्रजन्मनः ॥ १२ ॥ माल्यरानन्दयामास पुरन्ध्रीरति सत्वरम् । तोषयामास मृष्टान्नदेवता इव भक्तितः ॥ १३ ॥ वृषाचलेश्वरप्रीत्य स्वच्छन्दं यच्छति स्म सा । पश्यतस्तस्य पुत्लास्य सुधासूतिमिवोदितम् ॥ १४ ॥ पयोधेरिख कालोलाः प्रमदा न ममुहृदि । शिवगुरोनिर्याणम् । ततः परं स फुतुकी श्रीमान् शिवगुरुमखी ॥१५॥ कदाचिदीश्वरे नित्ये सत्ये वित्तं निधाय सः । ध्यायन्नन्तः परं तत्व स्थितनसुविनिश्चलः ॥१६॥ पञ्चवमगमत्सद्यः कालो हि दुरतिक्रमः । वल्लमे पशतां याते शोकविद्दलमानसा ॥१७॥ (१०) युधिष्ठिरशके २६३६ चैत्र शुक्लनवम्यामुपनयनमिति । विमर्श। . .

·अष्टम आस्वादः। ५३' भार्या बालसुता वृद्धा रुरोद करुणं सती । क्रमणाश्वासिता वृद्धः शोकमुत्सृज्य सा ततः ॥ १८ ॥ सुतेन कारयामास संस्कारादिक्रियाः पितुः । स वत्सरान्तं दीक्षां च दधार विधिवपितुः ॥१९॥ श्रीशङ्करस्य गुरुकुलवासः । अधिजगे निगमांश्चतुरोऽपि स क्रमत एव गुरोः सपडङ्गकान् । अजनि विस्मितमत्र महामतौ द्विजसुतेऽल्पतनौ जनतामनः ॥ सहनिपाठ्युता वटवस्समं पठितुमैशत न द्विजसूनुना । अपि गुरुर्विशयं प्रतिपेदिवान् क इव पाठयितुं सहसा क्षमः ॥२१॥ अत्र किं स यदशिक्षत सर्वान् चित्रमागमगणाननुवृत्तः । द्वितमासपटनादभवद्यत् तत्र तत्र गुरुणा समविधः ॥ २२ ॥ इत्यं विचित्ररूपतेजोगुणगांभीर्यादियुक्तः शैशवेऽपि प्राक्तमागधी- गैर्वाण्यादिसर्वभाषाकुशलः सरस्वतीविलास इव अपूर्वशङ्करः समपर्तत ॥२३॥ पदर्शनमूलः इतिहासस्थाणुः निगमशाखः पडङ्गपछवः सूत्रपुष्पः मन्त्रशलादुः ज्ञानफल: श्रीशङ्करः कल्पवृक्ष आसीत् ॥ २४ ॥ वेदे ब्रह्मसमः तदङ्गनिचये गर्गोपमस्तत्कया- तात्पर्यार्थविवेचने गुरुसमस्तधर्मसंसर्गणे (वर्णने)। आसीजैमिनिरेव तद्वचनजप्रोद्बोधकन्दे समो व्यासेनैव मदीयसद्गुरुरसौ श्रीशङ्कराख्यः क्षितौ ॥ २५ ॥ 'व्यासेनैव स मूर्विमानिव नवो वाणी. विलापता' इति धतुः पादः ॥ (२५) माधषीय

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे
11
अर्धेन्दुललाटः पूणेन्दुमुखः विशालवक्षाः आजानुबाहुः गुरुनितम्बः
पीनोरः गूढगुल्मः स्वल्पादः, शोगनखः करपदमध्यस्थलेषु शङ्खचक्रादिविहितः,
शिरसि वामभागे त्रिशूलचिहः, दक्षिणभागे त्वर्धचन्द्रचिहः, समप्रमाणशिराः,
मौसीदण्डाजिनभूतिधारणभिक्षाटनादिभिः शास्त्रविधिरेवमनुष्ठय इति सर्वमान्
बोधयन् शिष्यबोधनार्थमुपाध्यायानुज्ञावशात् ब्रह्मासने प्रागद्रौ बालभानुरिख,
ब्रह्माण्डगोलके धुन इव ; जनककृतद्वादशवार्षिक सत्रे याज्ञवल्क्य इय,
परीक्षिनरेन्द्रस्य ज्ञानयोधसमये शुक इव, मेरुमस्तके तपश्चर्याङ्गीकारोचिते
व्यास इव, रामकथाप्रगातृत्वकाले वाल्मीकिरिव, भाष्योपदेशकाले पतञ्जलिरिव,
देवानां शिक्षासमये सुराचार्य इव, नारदोपदेशकाले ब्रह्मव समासीनः श्रीशङ्करा-
चार्यगुरुः अनेकशिष्याणां निगमादिसर्वशास्त्रप्रपञ्चस्य सदुपदेशमाचकार ॥
अद्वैताणवपूर्णचन्द्रमभिदापमाटवीभास्कर
। विद्वत्कोटिसमर्थितांत्रियुगल प्रवेषिकक्षानलम् ।
। हृद्याभेद्यसमस्तवेदजनितप्रोद्यद्विवेकांकुरं
स्विद्यद्वागमृतं परात्परगुरुं श्रीशङ्करं तं भजे.॥ २७ ॥
भान्वीक्षिक्यक्षि तन्त्र परिचितिरतुला कापिले कापि लेमे
पीतं पातञ्जलांभः परमपि विदितं भाघट्टार्थतत्वम् ।
यत्तैः सौल्यं तदस्यान्तरभवदमलाद्वैतविद्यासुखेऽस्मिन्
कूपे योऽर्थः स तीर्थे सुपयसि वितते हन्त नान्तभत्किम् ॥
विप्रपल्या लक्ष्म्यनुग्रहप्रापणम्
स हि जातु गुरोः कुले बसन् सक्योभिः सह मध्यलि सया।
.भगवान्भवनं द्विजन्मनो धनहीनस्य विवेश कस्यचित् ॥ २९॥
तमबोचत तन सादरं षटुवयं गृहिणः कुटुम्बिनी ।
कृतिनो हि भादशेषु ये वरिवम्यां प्रतिपादयन्ति ते ॥ ३० ॥

·अष्टम आस्वादः।
.
विधिना किल वञ्चिता वयं वितरीतुं यटवे न शक्नुमः ।
अपि भैक्षमकिञ्चनत्यतो घिगिदं जन्म निरर्थक गतम् ॥ ३१ ॥
इति दीनमुदीरयन्त्यसौ प्रददावामलका व्रतीन्दवे ।
करुणं वचनं निशम्य सोऽप्यभवज्ञाननिधिदयाईधीः ॥ ३२ ॥
स मुनिसुरभिकुटुम्बिनी पदचितनवनीतकोमलैः ।
मधुरैरुपतस्थिवान् स्तवैजिदारिद्याशानिवृत्तये ॥ ३३ ॥
अहं ह। पुलकभूषणमाश्रयन्ती भृङ्गागनेव मुकुलाभरणं मालम् ।
अशोकतांखिलविभूतिरपागलीला माङ्गल्पदास्तु मम मङ्गलदेवतापा।
मुग्धा मुहुदिधतो वदने मुरारे प्रेमत्रपाणिहितानि गवागतानि ।
माला दृशोर्मधुकरीव महोत्पले या सा मे प्रियं दिशतु सागरसंभवाया।
दयाहयानुपानो द्रविणाम्बुधारा अस्मिन्नकिश्चनविहङ्गशिशी विपणे ।
दुष्कर्मधर्ममपनीय चिराय दूरं नारायणप्रणयिनीनपनाम्युवाहा ॥३६॥
गीवितति गडमनसुन्दरीति शाकम्भीति शशिशेखरवल्लभो ।
सटिस्थितिप्रलपकेलिपु सस्थिताय तस्ये नमस्त्रिभुवनकगुरास्तरुण।।
श्रुत्यै नमोऽस्तु शुभकर्मफलप्रसत्य र नमोऽस्तु रमणीयगुणार्णवाय।
शक्तये नमोऽस्तु शतपत्रनिकेतना पुष्यै नमोऽस्तु पुरुवातमवल्लभायै ।।
संपत्करागि सकलेन्द्रियनन्दनानि साम्राज्पदानामानि सरारुहादि।
स्वदन्दनानि दुरिताद्वरगोयतानि माम मातरानश कलयन्तु मान्ये ।।
यत्कटाक्षसापासनाविधिः सेवकस्य सकलार्थसंपदा ।
सन्तना िवचनाङ्गमानस: तो मुसारहृदयश्वरी मजे ।। ४ ।।
सरातजानिलये सराजहस्ते घालतमांशुकगन्धमाययामे।
भगवाव हारवल्लमे मनो लिवनभूतिकरि प्रसाद मह्यम् ॥ ४॥

·५६ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे । । दिग्पस्तिमिः कनककुम्मसुखावसृष्ट- 1, स्वाहिनीविमलचाहजलाप्ठताङ्गीम् । प्रातर्नमामि जगता अननीमशेष- लोकाधिनाथगृहिणीममृतान्धिपुत्रीम् ॥ ४२ ॥ कमले कमलाक्षवलमे लं करुणारतरतिरपाङ्गैः । अवलोकय मामकिश्चनाना प्रथमं पात्रमकत्रिमं दयाया॥४३॥ अप कैटभजिकुटुम्विनी तटिदुपामनिजामकान्तिभिः । सरलाच दिशः प्रकारायन्त्यवियदाविरभूतदयतः ॥ ४५ ॥ अभिमन्य सुरेन्द्रन्दितं पश्युग्म पुरतः कृताञ्जलिम् । दलितस्तुतिभिः प्रहर्पिता तमुगाव स्मिता ययः ॥ १५ ॥ विदितं तर पास हगत एतमेभिन पुरामो शुभम् । अधुना मदपाल कथमेते मोहतामशानुएः ॥१६॥ इति संरचनं स धान् निजगादाम्य मपीदमर्पितम् । फाउमप ददख ता दयनीयो यदि तेऽहमिन्दिरे ॥१७॥ भमुना यवनेन सोयिता कमा सदन समन्ततः । पतकामौरपद् जनताया ६२५ च मिः ॥ ४८ ॥ अमरदीप निर्यस्य निरेशमानगन् । सविधाप पपापुर गुरोः सविध वालपपशिशत ॥ १९ ॥ सहस्पसमाहिता यस्य परासिनो पयः । समानरपानमसाहिश निपमन्यात ॥५०॥ (४८) पतन् प्रामगई सावा नेशया १५ मीटर फोपान (पई तो) प्रामे वगंगई (सुवर्णतु मन) dि wire. मापि॥

·५७ -- अष्टम आस्वादः। इतिहासपुराणभारतस्मृतिशास्त्राणि पुनः पुनर्मुदा। विबुधैः सुबुधो किलोकयन् सकलमत्रपद प्रयेदिवान् ।। ५१ ॥ स पुनः पुनरक्षतादराद्ववैयासिकशान्तिवाक्ततीः । समगादुपशान्तिसंभवां सकलजन्वयदेव शुद्धताम् ॥ ५२ ॥ मातशुथपा। इति सप्तमडायनेऽखिलश्रुतिपारंगतता गतो यटुः । परिवृत्य गुरोः बुलाद्गृहे जननी पर्यचरन्महायशाः ॥ ५३॥ परिवरन् जननी निगम पठनपि हुताशरवी सनद्वयम् । मनुवरैर्नियतं परिपूजयन् पटुरवतेत संस्तरणियथा ॥ ५५ ॥ बटुमुदीक्ष्य युवाऽपि न मन्युमान् दिशति वृद्धतमोऽपि निजासनम् । अपि करोति जनः करयोग वशगतो विहिताअलि ताक्षणात् ॥५५॥ मृदु यवश्वरित कुदाला मतिं वपुरनुत्तममास्पदमोजसार । सकलमेतदुदीक्ष्य सुतस्य सा सुखमबाप निरर्गलमम्बिका ॥ ५६॥ राजशेखरनामाय राजा त द्विजशेखरम् । स्वभ्यर्च्य श्रावयामास स्वकृतं नाटकलयम् ॥ ५५ ॥ अनुजज्ञे गृहान गन्तुमभिनन्य जनाधिपम् । दृशापि नास्पृशचेन दत्तानि नावेगानि सः ॥५८ ।। दूरयानाक्षमा दृष्टा जरया जननीमसौ । दुरगतां चूी निन्ये निजगृहान्तिकम् । अम्बापगेति चाख्याता तस्यां ककुभि सा नदी ।। ५९ ।। नक्रग्रहणं सल्यासस्वीकरणं च । सा शङ्करस्य शरणं स च सजनन्या: भन्योम्पयोगविरहस्यनयोरसह्यः । ॥ 8 ·५८ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे . नोबोटुमिच्छति तथाप्यमनुष्यभावात् मेरु गतः किमभिवाञ्छति दुष्प्रदेशम् ॥६० ।। स्नानार्थ मेकदा तस्मिन्नवतीर्ण नदीजले । अग्रहीतीक्ष्णदंष्ट्रस्तं पाहः पादे महाबलः ॥ ६१ ॥ निजाक्रोशं समाकर्ण्य मातरं द्रुतमागताम् । सोऽब्रवीदम्ब मां नक्रो बलवानग्रहीत्पदे ॥ १२ ॥ करवाणि किमम्बाई कालो हि दुरतिकमः । अष्टमूर्तिरदाद्यन्मां अष्टकजीवितम् ॥ ६३ ॥ विधिना विहितः कालो विपमोऽयमुपागतः । पुनकृत्यमहत्या मन्पुन यासि कयं न्विति ॥ ६४ ॥ उच्चकै रुदतीमेनामुवाच स पुनः सुधीः । चतुर्थमाश्रमं प्राप्य जन्मान्तरतयोदितम् ॥६५॥ पुनकृत्याय जीवामि पुनरष्टावई समाः ।। सन्यासी भवितु बुद्ध्या यदि निश्चिनुयामहम् ॥ ६६ ॥ मोक्ता मामयमहाय नात्र कार्या विचारणा । उतेति निजपुत्रेण तस्य जीवितकांक्षया ॥६॥ साऽनुमेने च तत्तूर्ण सन्न्यस्त चात्मनाऽमुना । सया तथेत्यनुज्ञातः, ताखिन्या कपश्चन ॥ ६८॥ सन्यस्तोऽहमिति प्राह सन्निरुध्येन्द्रियाणि सः । नैव निश्चितसन्न्यासः कुर्यात्कालविलम्बनम् । ततोऽद्यैव गमिष्यामि त्वां निधाय मुद्दजने ॥ ६९ ॥ (६८) युधिष्ठिरशके २६३९-कार्तिकशुकादश्यां चतुर्थाश्रम सीकारः इति विमर्श ।। ।

·अष्टम आखादः।
मातर्विधेयमनुशाधि यदत्र कार्य सन्यासिना तदु करोमि न सन्दिहेऽहम् ।
वस्वाशने तव यथेष्टममी प्रदेयुः गृहन्ति ये धनमिदं मम पैतृकं यत् ॥ ७० ॥
देहेऽम्ब रोगवशगे च सनामयोऽमी द्रक्ष्यन्ति शक्तिमनुसृत्य मृतिप्रसंगे ।
अर्थमहाजनमयाच ययाविधान कुर्युश्च संस्कृतिममी न विभेयभीपत् ॥ ७१ ॥
पजीवितं जलचरस्य मुखात्तदिष्टं सन्न्याससंगरवशान्मम देहपाते।
संस्कारमेत्य विधिवत्कुरु शङ्कर त्वं नो चेअसूय मम किं फलमीरय त्वम् ।।
।। भद्दयम्ब रात्रिसमये समयान्तरे वा सञ्चिन्तय स्ववशगाऽवशगाऽथवा माम् ।
एप्यामि तत्र समय सकलं विहाय विश्वासमाप्नुहि मृतावथ संस्करिष्ये ॥७३॥
सन्यत्तवान् शिशुरयं विधवामनायां क्षिपवेति मा प्रति कदापि न चिन्तनीयम् ।
यावन्मया स्थितिमता फलमापनीय मातस्ततः शतगुणं फलमापयिष्ये ॥ ७४॥
इत्यं स मातरमनुग्रहणेष्ठुरुक्त्वा प्रोचे सनाभिजनमेष विचक्षणाग्रयः ।
सन्न्यासकल्पितमना व्रजिताऽस्मि दूरं तां निक्षिपामि जननीमधवां भवत्सु ७५||
एवं सनाभिजनमुत्तममुत्तमाप्रयः श्रीमातृकार्यगभिभाष्य करद्वयेन ।
संपार्थयन् खजननीं विनयेन तेषु न्यक्षेपयनयनजाम्बु निपिञ्चमानाम् ॥ ७६ ॥
ततो दिव्याम्बरधरस्तप्तचामीकरप्रभः ।
देवभूयं गतो नक्रो दिवि तिष्ठन्नवोचत ॥ ७७ ॥
भवत्प्रसादान्मुक्तोऽस्मि भारतीप्रियशापतः ।
क्षमस्व मन्तुमित्युक्त्वा क्षणादन्तरधत्त सः ॥ ७८ ॥
श्रीकृष्णप्रतिष्ठा।
शङ्करः पुरतोऽपश्यत्कञ्चिदिन्दीवरत्विषम् ।
महानुभावमूचे तं शङ्करं स महोनिधिम् ॥७९॥

·६.. श्रीशङ्करविजयमानन्दे अप्रमेयानुभाव त्वं वासुदेवं शिलामयम् । घसन्तमिह साधूनां रक्षणार्थमवेहि माम् ॥ ८॥ वया मातृहितं का आनीतातिसमीपगा। मदामोमिकररेषा ताडयत्यनिशं नदी ॥ ८१ ॥ प्रतिवर्ष महावेगैरन्तहमुपागतः । सलिलश्चान्यमानोऽस्या आसनपतनोऽस्यहम् ॥ २ ॥ प्रयाते भवति क्षिप्रं यास्याम्यहमपि ध्रुवम् । तस्माद्विधाय मदशां याहि कांक्षितसिद्धये ।। ८३ इत्युक्तस्य शिलारूपं दोामुद्धृत्य तं शनैः । किश्चिदुरं नदीतीरे नीत्वा चके प्रतिष्टितम् । । अस्तीत्तं सुन्दरं कृष्णं वेधविश्वम्भ प्रभुम् ॥ ८१ ।।' अच्युतं केशवं रामनारायणं कृष्णदामोदरं वासुदेवं हरिम् ।' श्रीधरं माधवं गोपिकावल्लमं जानकीनायक रामचन्द्रं भजे ॥ ८५॥' कृष्ण गोविन्द हे राम नारायण श्रीपते वासुदेवाजित श्रीनिधे । . : . अच्युतानन्त हे माधवाघोक्षज द्वारकानायक द्रौपदीरक्षक ॥ ८६॥... धेनुकारिष्टहाऽनिष्टकद्वेषिणों केशिहा कंसहृद्वंशिकावादका। पूतनाकोपका सरजाखेलनो पालगोपालका पातु मां सर्वदा ।। ८७ ।। विद्युयोतवत्प्रस्फुरद्वासस प्राडम्मोदवरपोलसद्विप्रहम् । वन्यया मालया शोभितोरसस्थलं लोहिताघ्रिद्वयं वारिजाक्षं मजे 1८८॥ कुञ्चिता कुन्तलैजमानाननं रनमौलिं लसटुण्डलं गण्डयो।। हारकेयूरकं कछगप्रोज्वलं किङ्किणीमजुलं श्यामलं तं भजे ।। ८९ तस्मान्ननन्याथ ततो रब्धानुज्ञा नतोऽप्युभो । शङ्करोऽतीव निस्सङ्गः सन्यासाय जगाम सः ॥९॥ -- ·अधम आस्वादः। -- पथि चामानमद्वन्द्वं निराकारं निरञ्जनम् । नित्यमुक्तं नित्यशुद्धं शिवं दयौ यतेन्द्रियः ॥ ९१ ॥ नाहं देहो नेन्द्रियाण्यावरङ्गो नाहकार प्राणिवर्गो न बुद्धिः। दारापत्यक्षेत्र वित्तादिदा साक्षी नित्या प्रत्यगात्मा शिवोऽहम् ॥१२॥ रज्ज्वज्ञानादाति रजौ यथा हि स्वात्माज्ञानादात्मनो जीवभावः । आमोक्रयाहिम्रान्तिनाशे स रज्जुः जीवो नाई देशिकोक्तथा शिवोऽहम् ॥ ९३ ॥ नाई जातो न प्रवृद्धो न नष्टो देहस्योक्ता प्राकृतार सर्वधर्माः। मत्तो नान्यत्किञ्चिदनास्ति विश्वं सत्य बाह्यं वस्तु मायोपवलसम् ।।९४॥ गुरोश्चरणसेवाया अन्यत्न कृतकृत्यताम् । आत्मानुभवसिद्धिचापश्यन्नन्वेष्ट तं गुरुम् ॥ ९५॥ शहारूपेण मञ्चित पकीकृतमभूधया । सा माया किङ्करी यस्य शङ्कराचार्यमाधये ॥ ९६ ॥ इति श्रीशङ्करविजयमकरन्दे अपम आस्वादः समाप्त:॥ ..

·६२ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे ॥ नवम आस्वादः॥ 1 श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादेव्या क्रमसन्न्यासाश्रमस्वीकारा । 'प्रतिचन्दभ निवृत्तिधर्मा प्रितगोविन्दमुनेरवाप्तधर्मा। जयताहतसूत्रभाष्यकर्मा स्वपमन्तेवम्तो पितीर्णशर्मा , कृष्णात्स्वमातुरपि भक्तिवशादनुज्ञामादाय संकृतिमहाधिविरक्तिभाक सः । गन्तुं मनो व्यधित सन्न्यसनाय दूर कि नौस्थितः पतितुमिच्छति पारिराशी ॥ पस्तारकं प्रददते सनकादियोगितन्याकृतिः स शिव आदिगुरुः प्रतीतः । नारायगस्तत उदश्चिततलवोधः पमासनोऽप तदनुग्रहमाबभूव ।। ३ ।। छात्रो यसिष्टमुनिरस्य स यो व्यजेष्ट ग्राी बलं प्रकटयन्कुशिकात्मजातम् । शिष्योऽन्य शक्तिरमवद्धृतमन्नशक्तिः शिष्यः पराशरमुनिः समभूदमुष्य ॥ विख्यातिमान्समभवतत आत्तबोधो व्यासो महरिपि यो विवभाज वेदान् । अष्टादशापि च पुराणगिरः समस्ताः येनारिटक्गुरणव जगाम रेजः ॥५॥ - सबूलने मूलम - जगद्गुरुरानमालास्तोत्रतः १, माघीयतः २, १०.१२, १६.२१, २७, व्यामाधलीयत: २, गुरुवंश- काव्यतः ३.९, पतञ्जलिविजयतः १०-११, १६.१९, २७, नन्दीयतः १३.१४, ४७.४९, प्राचीनशष्टर विजयतः १५, दश- सोकीता २२.२६, गुरुसादुकापञ्चकम्तोत्रना २९-३३, योगतारा- बलीत: ३४, स्वात्मनिरूपणतः ३५, विवेकचूष्ठामणितः ३६.२०, ४०.४३, शङ्कराभ्युदयतः ४४, ४६, गोविन्दनाथीयतः ४५, भगवत्सारसप्ततितः ५., [३-९ सदाशिवसमारम्माया गुरुचरण इमरणम्॥ - ·नाम आसादः। येनाद्भुता विरचिता बरसूत्रमाग प्रमाबोधिवचनार्यमणीगणामा। भाष्य व्यधायि च पतनलिभाषितस्य येन ज्यभासि मुवि भारतवास्यसारः॥६॥ तद्वाक्यकल्पतरसंभवतत्वोधमूयःफलप्रयते शुक्र प्रवर्ण्यः । योगी शुकोऽस्य वरशिष्य उददुदारो यब्रह्मचर्यमखिलासरसोऽतियात' ॥७॥ श्रीगौडपादमुनिरस्य विमासते स्म छात्रोऽजयिष्ट विधानपि गौडगान् यः । तस्योपदेश विषयान् विदधे प्रधान आचार्य आधरिदिनोऽत महान् हि पंक्ती ।। गोविन्दपादमुनिरस्य चकास्ति शिष्यो यस्गरमाति भगतपदमन्वितार्यम् । विन्दन् य उत्तमानीविहितार्थनामा ज्ञेयान्यौतुममुममि समझसेति ॥९॥ इस्पं विचिन्त्य सरितो नगराणि शेलान्। प्रामान् जनानपि पशून् पथि सोऽपि पश्यन् । नन्वन्द्रजालिक याद्भुतमिन्द्रजालं ग्रीवमेव परिदर्शयतीति मेने ॥१०॥ दण्डान्वितेन धृतरागनयाम्वरेण गोविन्दनायवनमिन्दुभातटस्थम् । तेन प्रविष्टमननिष्ट दिनावसाने चण्डस्सिा च शिवरं चरमाचलस्य ॥ ११ ॥ तीरदुमागतमरुद्विगतश्रमः सन् गोविन्दनायवनमध्यतर्क लुटोके । शंसन्ति यत्न तरको वसति मुनीना शाखाभिरुज्ज्वलमूगाजिनवकलाभिः ॥१२॥ तपोवने प्रविटोऽसौ कंचिसंपृष्टवान्मुनिम् । गोविन्दपूज्यपादानामाश्रमः कुन भो मुने ॥ १३ ॥ पृष्टः सन्दर्शयामास गोविन्दस्वामिना गुहाम् । दृष्य दूरतो भक्त्या दण्डयन्तणनाम सः ॥ १४ ॥ (११) गोविन्दभगवत्पादः समागमः काश्या पदां च केचित् पर्यते॥

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दै गोविन्दमाश्रयदहीन्द्रमहावतारमारातुषारकरदेहभुवस्तटिन्याः । अग्यात्मजेन गलितात्मभवाभिमानेनाराधितं च हरिणा नियम श्रितेन ॥१५॥ भादेशमेकमनुयोक्तुमय व्यवस्यन् प्रादेशमानविवरप्रतिहारमाजम् । तत्र स्थितेन कषितां यमिनां गणेन गोविन्ददेशिकगुहां कुतुकी ददर्श ।। ॥१६॥ तस्याः प्रपन्नपरितोषदुहो गुहायाः स तिः प्रदक्षिणपरिक्रमणं विधाय । द्वारं प्रति प्रणिपतन् जपतां पुरोगं तुष्टाव तुष्टहृदयस्तमपास्तशोकम् ॥ १७ ॥ पर्यकतां भजति यः पतगेन्द्रकेतोः पादाङ्गदत्वमथवा परमेश्वरस्य । तस्यैव मूनि धृतसाब्धिमहीधभूमेः शेषस्य विग्रहमशेपमह भजे त्वाम् ॥१८॥ दृष्टा पुनर्निजसहस्रमुखीभभषुः अन्तेवसन्त इति तामपहाय भूयः । एकाननेन भुवि यस्त्ववतीर्य शिप्यान् अन्यग्रहीत् ननु स एव पतञ्जलिस्त्वम् ।। तमखिलगुणपूर्ण व्यासपुत्रस्य शिष्यात् अविगतपरमार्य गौडपादान्महः । अधिजिगमिपुरेप ब्रह्मसंस्थामहं त्वा प्रसूमरमहिमान प्रापमेकान्तभक्तया ॥२०॥ तस्मिनिति स्तुवति कस्वमिति नुवन्तं दिष्टया समाधिपयरुद्धविसृष्टचित्तम् । गोविन्ददेशिकमुवाच तदा स वाग्भिः प्राचीनपुण्यजनितात्मविबोधचिहैः ॥२१॥ न भूमिर्न तोयं न तेजो न वायुः न खं नेन्द्रियं वा न तेषां समूहा । अनेकान्तिकत्वात् सपुप्त्येकसिद्धः तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम् ॥ न वर्णा न वर्णाश्रमाचारधर्मा न मे धारणाप्पानशेगादयोऽपि । अनात्माश्रयाईममायासहानात् वदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम् ।। नचोधन चापो न चान्तन पाह्यं न मध्यं न तिर्यङ्न पूर्वाऽपरा दिए । वियद्यापकत्वादसण्डेकरूपा तदेकोऽवशिष्टा शिवा केवलोऽहम् ।। न जापान मे समको वा सुपुतिन विथो न वा जसा प्राक्षको वा। भविधात्मकत्वात्त्रयाणां तुरीपा तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम् ॥'

·नवम आस्वादः। न चैकं तदन्यद् द्वितीयं कृतः स्वाद न वा कालत्वं न चाकेवलत्वम् । न शून्यं, न चाशून्यमद्वैतकवाद कथं सषेदान्तसिद्धं प्रीमि ॥२६॥ आकर्ण्य शङ्करमुनर्वचनं तदित्य अद्वैतदर्शनसमुत्यमुपात्तहमः । स माह शङ्कर स शङ्कर एक साक्षात् जातस्त्वमिसहममि समाधिनेति ॥ तस्योपदर्शितवतश्चरणावय शङ्करः । अपूनपद्नुहाद्वारे प्रणनाम पुनः पुनः ॥ २८ ॥ जगानिस्थेमलयालयाम्या आगण्यपुण्योदयमाविवाभ्याम् । प्रीशिरोजातनिवेदिताभ्यां नमो नमः श्रीगुरुपादुकाभ्याम् ॥ २९ ।। विपचमस्तामविफर्तनाम्या विशिष्टसपचिविवर्धनाम्पाम् । नमजनाशेषविशेपदाम्या नमो नमः श्रीगुरुपादुकाभ्याम् ॥ ३० ॥ समस्तदुस्तफलकपक्षापनोदनप्रोढ जलाशयाम्याम् । राथयाम्प नोखलाश्रयाम्या नमा नमः श्रीगुरुपादुकाभ्याम् ।। तापत्नयादित्यकरादिताना छायामयीभ्यामविशीतलाभ्याम् । आपन्नसंरक्षणदाताम्यां नमा नमा मीगुरुपादुकाभ्याम् ॥ ३२ ॥ यो गिरोऽप्राप्य विधा समवाहिया निवृचार सममेव नित्या। वाम्यामजेशाव्युतमारवताभ्यां नमा नमः श्रीगुरुपादुकाभ्याम् ॥३३ ।। वन्दे गुरूणां चरणारविन्दे सन्दर्शिवस्वात्मसुखावबोधे। जनस्य ये जाङ्गालकायमाने संसारहालाहलमोहशान्त्य ॥ ३४ ॥ श्रीगुरुचरणद्वन्द्वं वन्देऽहं मथितदुस्सहद्वन्द्वम् । भ्रान्तिग्रहोपशान्ति पांदमयं यस्य मसितमातनुते ॥ ३५ ॥ स्वामिन्नमस्ते नवलोकबन्धो कारुण्यसिन्धो पतितं भवाब्धौ । मामुद्धरास्मीय कटाक्षदृष्ट्या ऋज्यानिकारुण्यसुधामिवृष्ट्या ॥ ३६॥ . 9 ·६६ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे ब्रह्मानन्दसुषानुभूतिकलित। प्रतः सुशीतः सितः युप्मद्वाफलशोज्झितेः श्रुतिसुचाक्यामृतैः सेचय । सन्तप्तं भवतापदावदहनज्वालामिरेनं प्रभो धन्यास्ते भवदीक्षणक्षणगते। पात्रीकताः स्वीकृता ।३७॥ अर्थितो हृदयस्पृम्भिर्वाग्भिगोविन्दसंयमी । चिराव्यतीक्षितं शिष्य द्रष्टुं बहिरुपाययौ ॥ ३८ ॥ दृष्टा संयमिनं दीप्ततेजस धूर्जटिप्रभम् । । धृत्या शान्त्या विनीत्याऽथ नियमेन बुभुत्सया ॥ ३९ ॥ अहं पारमहस्याय जगाम परमां मुदम् । धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि पावितं ते कुलं त्वया ॥४॥ यदविद्यारन्धमुक्तथा ब्रह्मीमवितुमिच्छसि । अविद्याकामकर्मादिपाशवन्धं विमोचितुम् ॥ ४१ ॥ का शक्नुयाद्विनाऽऽत्मानं कल्पकोटिशनरपि । न योगेन न सांख्येन कर्मणा नो न विद्यया ॥ ४२ ॥ ब्रह्मात्मैकत्ववोधेन मोक्षः सिम्यति नान्यथा । इति ध्रुवाणं योगीन्द्रं भक्तया पर्यचरद्यतिः ॥ ३ ॥ तस्य प्रसादमासाद्य तत्तादृशदयानिधेः । सन्न्यासगृह्यविहितं सर्व कर्मावरसुधीः ॥ ४४ ॥ ततो विहितसन्यासो यथावजगृहे ततः । सर्व यतिजनह्यमुपदेशं महत्तरम् ॥ ४५ ॥ (४५) युधिष्ठिरशके २६४० फाल्गुन शुक्लद्वितीयायां भीम- वोविन्दभगवत्पूज्यपादाचार्याणां सकाशादुपदेशः इति विमर्श ।।

·परमधास्थादः। ६७ গৃহ্যস্থানান্তৰীখন; } कृति तं नित्ययाध्यौलि समस्मादबुद्ध सः ॥ १६ ॥ जगृहे महतां स्वस्मिन् श्राचार्यवचसा क्रमात् । तत्वमस्यादिभिर्मास्यः संप्रदायानुसारतः ॥ १७ ॥ परहंसोचितां चर्यामीकृत्य स्वयं शिवः । ग्रीवास्मीति निमित्य सनासङ्गतामधात् ।। ४८॥ क्षीरं प्रझ जागनीरं हंसवृत्या प्रदर्शयन् । श्रीगुरोरचयनि पसन्निन्दुभगातटे । पार्पिकांधतुरो मासान्नीतगन् प्यानयोगतः ।। ४९ ॥ पानीमो यमिना यराय पहुधा तस्य प्रणामाखविं पुसः पादनतस्य मोहविरति निर्माय निर्मायया । एया शीतलया दयासरसपा पन्ध निराकुर्वते प्रत्यकन्यमवाय सर्पगुणसाभिव्याय निध्यायते ॥५॥ रति धीराहरविजयमकरन्दे नवम मास्वादः समास:

·॥ दशम आस्वादः ॥ चातुर्मास्यानुष्ठानम् । शङ्करालेपथिलमदानन्दामृतनिांगम् । विश्वोतंसितपादामा ब्रह्मविद्या विभायये ॥१॥ हंसभावमधिगल्य सुधीन्द्र तं समर्चति च संमृतिमुक्तौ । सञ्चचाल कथयन्निव मेघवञ्चलाचपलतां विषयेषु ॥२॥ प्रायेण प्रावृपि प्राणिमंकुल वर्म दृश्यते । अतस्तेषामहिसाथ तिष्टत्येकत्र संयमी ॥ ३ ॥ गुरोः सकाशे पतेत तस्य शुथपणे रतः । अधिगन्तुं वेदशीपोंदितमात्मनिरूपणम् ॥४॥ ध्यातुं धारणया तच स्थिरीस्तु ममाधिना । महामायानुभावाय समयोऽयं प्रशस्यते ॥ ५॥ असति प्रतिवन्धे तु मासान्व धार्पिकानिह । यसेयमिति संकल्पः चातुर्मास्यरतोदितः ॥ ६॥ माधयश्चतुरो मासान् सर्वभूतहिताय । स्थाएं यास्यति शेषाङ्क साया सह जगत्पतिः ॥ ७॥ सुमधोधितो यावत् न भोस सनातनः । यतिरेकन निम्मेत् सर्वभूतहिताय ये ॥८॥ संफलेने मूलम-महाविद्यामरणत: १, माघनीयतः २, १०,८९, बंधनाथदीशिवीयतः ३.८, निर्वाणषट्कतः १२-१३ , अढतानुभूतिता १४.८२, प्रानुचिन्तनतः ८३.८४, मदापारानुमन्धानतः ८५-८७ गुरुयंभाव्यता ९०, पालगं रामशाग्रिमवशवालाकीतः ९१ ।।

·दशम आखादः। रेवातीरेऽसन् सवे गोविन्दाद्या यतीश्वराः । शङ्करोऽपि च तान् मनया मुदा पर्यचरतदा ॥९॥ निदिध्यासनम् । रंहसाऽय ससृजुजलधारा: धारिदा गगनधाम पिधाय !* शङ्करो हृदयमात्मनि पुग्या साहार सकलेन्द्रियवृत्तीः ॥ १०॥ विवेकतुरगारन्टो रम्योपनिषदे पपि । गुवदिदाममहश्च चचारव समाहितः ।।११।। मनो बुद्धवारचित्तानि नाहं न कर्ण न जिह्वा न च प्राणनेने । न च व्योम भूमिर्न तेजो न वायुः चिदानन्दरूपः शिवोऽई शिवोऽहम्।। अह निर्विकल्पो निराकारूपो विभुन्याच सर्वत्र सर्वेन्द्रियाणाम् । न पासंगतो नैव मुक्तिन बन्धा चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ।। अहमानन्दसत्यादिलक्षणा केवला शिवा । अनानन्दादिरूपं पचनाहमचलोऽव्यया ॥ १४ ॥ अक्षिदोपाधयकोऽपि द्वयवद्राति चन्द्रमा । एकोऽप्पारमा तथा माति द्वयबन्मायया मृपा ॥ १५ ॥ अक्षिदोपविहीनाना एक एवं यथा शशी । मायादोपविहीनानां आत्मैवैकस्तथा सदा ॥१६॥ आत्मना कार्यमामाशो विनाऽऽत्मानं न संभवेद । कार्यस्य पूर्णता पिदा किं पुनः पूर्णताऽऽन्मनः ॥१७॥ (१४.८२) अद्वैतानुभूती याकाले सहजतया रश्यमानार्ग मेघ करफ अलपुयुद जलकुम्मा दाहरणानी मनमेन तत्त्वानुसन्धान सरमम॥

·७० श्रीशङ्करविजयमकरन्दे मेघयोगाद्यथा नीरे करकाकारतामियात । मायायोगात्तथैवात्मा प्रपञ्चाकारतामियात् ॥ १८ ॥ वर्षोंपल इवाभाति नीग्मेवाभ्रयोगता । वर्षोपलविनाशेन नीरनाशो यथा नहि ॥ १९ ॥ आत्मवायं तथा भाति मायायोगात् प्रपञ्चवत । प्रपञ्चम्य विनाशेन खात्मनाशो न हि क्वचिद् ॥ २० ॥ जलादन्य इवामाति, जलोत्थो बुदो यथा । तथाऽत्मनः पृथगिव प्रपश्चोऽयमनेकधा ॥ २१ ॥ यथा बुदबुदनाशेन जलनाशो न कहिंचित । तथा प्रपञ्चनाशेन नाशा सादात्मनो न हि ॥ २२ ॥ अहिनिल्वयनीजातः शुख्यादि हिमानुगत । तथा स्थूलादिसंभूतः शुच्यादिर्नाप्नुयादिमम् ॥ २३ ॥ त्यता स्वचमाहित आत्मत्वेन न मन्यते । आत्मत्वेन सदा ज्ञानी त्यक्तदेहलयं तथा ॥२४॥ अहिनिल्क्यनीनाशादहे शो -यथा न हि। देहत्रपविनाशेन नात्मनाशस्तथा भवेत् ॥ २५ ॥ तकादि लवणोपेतं अहलवणवद्यथा । आस्मा स्थूलादिसंयुक्तो दृश्यते स्थूलकादिवत् ॥ २६ ॥ श्रयाकाष्ठादिकं यद्वद् वद्विवद् बतियोगतः । भाति धूलादिकं सर्वमात्मवत स्वात्मयोगतः ॥ २७ ॥ दाहको नेव दामं स्वाद दाद्य तद्वन्न दाहका । नेवारमायमनारमा स्यात् अनारमायं न चात्मका ॥ २८ ॥ -

·दशम आस्वादः।
भानुस्फुरणतो याम्फुरतीव घटादिकम् ।
स्फुरतीय प्रमेयादिरात्मस्फुरणतस्तथा ॥ २९ ॥
नानाविधेषु कुम्मेषु वसत्येकं नमो यथा ।
नानाविषेषु देहेषु वदेको साम्यहम् ॥३०॥
नानाविधत्वं कुम्मान न यात्येव यथा नमा।
नानाविधत्वं देहानां देव न पाम्यहम् ॥ ३१॥
यथा घटेपु नटेषु घटाकाशो न नश्यति ।
तथा देहेषु नऐपू नैव नश्यामि सर्वगः ॥ ३२ ॥
उत्तमादीनि पुष्पाणि वर्तन्ते पत्रके यथा ।
उचमाधास्तथा देहा वर्तन्ते मपि सर्वदा ॥ ३३ ॥
यथा न संस्पृशेत्सूत्रं पुष्पाणामुचमादिता ।
तथा नेकं सर्वगं मां देहानामुत्तमादिता ॥ ३४ ॥
पुष्पेषु तेषु नष्टेषु यद्वत्सूत्रं न नश्यति ।
तथा देहेषु नष्टेपु नैव नश्याम्यहं सदा ।। ३५ ।।
पर्यधरन्जुरन्धेषु नानेबैकापि पूर्वमा ।
एकोऽप्यनेकवद्धाति तथा क्षेत्रेषु सर्वगः ॥३६॥
रज्जुरन्ध्रस्थदोषादि पूर्यमान स्पृशेद्यथा ।
तथा क्षेत्रस्थोपादि सर्वग मां न संस्पृशेत् ॥३७॥
तजुरन्ध्रनाशेषु नैव नश्यति सूर्यमा ।
तथा क्षेत्रविनाशेपु नैव नश्यामि सर्वगः ॥ ३८॥
देहो नाई प्रश्पवान भौमिकत्वान्न पेन्द्रियम् ।
प्राणो नाहमनेकस्वाद मनी नाई चलवतः ॥ ३९ ॥

·કરે
श्रीशङ्करविजयमकरन्दे
बुद्धिनहिं विकारित्वात् तमो नाहं जडत्वतः ।
देहेन्द्रियादिकं नाहं विनाशित्वाद्धटादिवत् ॥१०॥
देहेन्द्रियप्राणमनीवुयज्ञानानि भासपन् ।
अहकारं तथा मामि चैतेपाममिमानिनम् ॥ ४ ॥
सर्व जगदिदं नाहं विषयत्वादिदंधियः ।
अहं नाई सुपुप्त्यादावहमा साक्षितः सदा ॥४२॥
सुप्तौ यथा निर्विकारः तथाऽवस्यादयेऽपि च ।
द्वयोमात्रामियोगेन विकारीव विमाम्यहम् ।। ४३ ॥
उपाधिनीलरक्तायः स्फटिको नैव लिप्यते ।
तथाऽस्मा कोशः सः कामायै नव लिप्यते ॥१४॥
फालेन भ्राम्यमाणेन भ्रमतीय पथा मही।
अगोऽप्यात्मा विमूढेन चलतीव प्रदृश्यते ॥ ४५ ॥
देहत्रयमिदं नित्यमात्मत्वेनामिमन्यते ।
यायचावदयं मूढो नानायोनिय जायते ॥ ४६॥
निद्रादहजदाखादि जानदेई न सस्पृशत् ।
जानदेहजनुस्खादिस्वथाऽऽत्मानं न सस्पृशत् ।। ४७ ।।
जानदेहवदामाति निद्रादहस्त निद्रया ।
निद्रादेहविनाशन जानदेहा न नश्यावे ॥४८॥
स्थायमात्मवाति जाग्रदेवस्तु जागराद ।
जाप्रदेहविनाशेन नारमा नश्यति करिचित् ॥ ४१ ।।
हिस्वाऽयं स्वामिकं देहं जानदेहमपेक्षते ।
जानदेहप्रयुद्धोऽयं हित्वाऽरमानं यया तथा ॥ ५० ॥

·देशम आखादः। स्वप्नमोगे यथैवेच्छा प्रबुद्धस्य न विद्यते । असत्वर्गादिके मोगे नैवेच्छा ज्ञानिनस्तथा ॥ ५१ ॥ तीयाश्रयेषु सर्वेषु मानुरेकोऽप्यनेकवद । एकोऽप्यात्मा तथा मावि सर्वक्षेत्रेष्वनेकवत् ।। ५२ ।। मानोरन्य सामाति जलभानुजले यथा । आत्मनोऽन्य इबामासो माति पुद्धौ तथाऽत्मनः ॥ ५३ ।। विम्यं विना यथा नीरे प्रतिविम्यो भवेत्कयम् । विनाऽऽत्मान तथा पुद्धौ चिदामासो भवेत्कथम् ॥५४॥ प्रतिविम्बलस्वाधा पथा विभ्यस्य कहिचित । न भवेयुस्तथाऽमासकर्तृत्वाद्यास्तु नात्मना ।। ५५ ।। जले शैत्यादिक यद्वञ्जलमार्नु न संस्पृशेत् । बुद्धे कर्मादिकं वचिंदामास न संस्पृशेत् ॥ ५६ ॥ बुद्ध कर्तृत्वमोक्तृत्वदाखित्वायत्त संयुता । चिदाभासा विकारीव शरावस्याधुमानुवत् ।। ५७॥ शरावस्थोदके नष्टे तत्स्यो भानुनिष्टवत् । शुद्धलेये तथा सुतो नवप्रतिमात्ययम् ॥ ५॥ जलसार्क जलं चोमि मासयन्माति भास्करः । आत्मागाई धियं युद्धे कर्तृत्वादीनयं तथा ॥ ५९॥ मेघावमासको मानुर्मेधच्छन्नोऽवमासवे । मोहावमासकस्तदद मोहन्छन्नो विमात्ययम् ॥ ६॥ मास्य मेघादिकं मातुर्मासपन प्रतिमासते । तथा स्थूलादिकं भास्य भासयन् प्रतिमात्ययम् ॥ ६१ ॥ 10 ·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे सर्वप्रकाशको मानुः प्रकाश्य व दुप्यते । सर्वप्रकाशको छात्मा सर्वैस्तद्वन्न दृष्यते ।। ६२॥ मुकुरस्थं मुखं यद्वन्मुखवप्रथते मृपा । बुद्धिस्थामासकस्तद्वत् आत्मवत्प्रयते मृपा ॥ ६३ ॥ सारस्थस नाशेन मुखमाशो भवेत्कथम् । 'बुद्धिस्थाभासनाशेन नाशो नैवात्मनः कचित् ।। ६४ ॥ ताम्ररिपतदेवादिः ताम्रादन्य इव 'फरेत् । 'प्रतिभासादिरूपेण तथात्मोस्थमिदं जगत् ॥ ६५ ।। ईशजीवात्मवद्भाति ययेकमपि ताम्रकम् । एकोऽप्पात्मा तथवायमीशजीवादिनन्मृपा । ६६ ।। यधेश्वरादिनाोन ताम्रनाशो न विद्यते । तधेश्वरादिनाशेन नाशो मेवात्मनः सदा ॥ ६७ ॥ अध्यस्तो रज्जुमर्पोऽयं सत्यवद्रग्जुसया । सथा जगदिदं माति सत्यवत्स्वास्मसचा ॥१८॥ अध्यस्तारमावेन रन्जुरेवावशिष्यते । तथा जगदमावेन सदात्मैवाशिष्यते ॥ ६९।। स्फटिके रक्तता यदुपार्नीलनाऽग्यरे । यथा जगदिदं माति तथा सत्यमिवादये ॥७॥ जीवेश्वरादिमावेन मे पश्शी मूढधीः । निर्भेदे निर्विशेपेऽस्मिन् कयं मेदो मवेद्धवम् ॥ ७॥ लिङ्गस धारणादेव शिवोऽयं जीवतां ब्रजेत् । लिनाशे शिवस्वास जीवतावेश्वा कुतः ॥ ७२।। .

·दशम आखादा। ७५ शिव एव सदा जीवो जीव एव सदा शिवा । वेश्यक्यमनयोर्यस्तु स आत्मज्ञो न चेतरा ॥ ७३ ॥ क्षीरयोगाधथा नीर क्षीरवदृश्यते मृपा । आस्मयोगादनात्मायं आत्मवद्दृश्यते मृषा ।। ७४॥ नीराक्षीरं पृथक्कृस्य हंसो भवति नान्यथा । स्थूलादे! स्वं पृथक्कृत्य मुक्तो भवति नान्यथा ।। ७५ ॥ अयस्तचौरज! स्थाणोर्विकारः स्यान्न हि क्वचित । नात्मनो निर्विकारम्य विकारो विश्वजस्तथा ।। ७६ ॥ ज्ञाते स्थाणौ कुनश्वो चोरामाचे भयं कुना। ज्ञाते म्वमिन कुतो विश्वं विभामा कुनोऽखिलम् ॥७॥ गुणनित्रय भाति पापविलक्षणम । सत्यात्मलक्षणे यम्मिन स एवाहं निरंशका ।। ७८॥ देहत्रयमिदं माति यस्मिन्ब्रह्मणि सत्यवत । तदेवाह पर ब्रह्म देहत्रयविलक्षणः ॥ ७९ ॥ जाग्रदादित्रय यस्मिन् प्रत्यगात्मनि सत्यवत । स एवाई परं ब्रह्म जाग्रदादिविलक्षणः ॥८॥ विश्वादिकवयं यस्मिन्परमात्मनि सत्यवव । स एव परमारपाई विश्वादिकविलक्षणः ॥ ८१॥ विराडादित्रयं भाति यस्मिन्साक्षिणि सत्यवत । स एव सच्चिदानन्दलक्षणोऽहं स्वयंप्रमः । ८२॥ अयं प्रपश्चो मिथ्यैव सत्यं ब्रह्माहमव्ययम् । अन प्रमाणं वेदान्ता गुरवोऽनुमवस्तथा ।। ८३ ॥

·•७६ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे ब्रह्मवाहन संसारी न चाहं ब्रह्मणः पृथक् । एकमेवाद्वितीय वै ब्रह्मणो नेह किश्चन ॥ ८४ ॥ सदानन्दे चिदाकाशे माया मेघस्तटिन्मनः । अहन्ता गर्जनं तत्र धारासारा हि वृत्तयः ।। ८५ ॥ महामोहान्धकारेऽस्मिन देवो वर्षति लीलया । तस्या वृत्तविरामाय प्रबोधकसमीरणा ॥ ८६ ।। अतीनानागतं किभिन्न स्मशमि न चिन्तये । रागद्वे विना प्तं सुआम्यत्र शुभाशुभम् ।। ८७॥ श्रवणान्मननाद् ध्यानात् निनायेत्ये प्रतिक्षणम् । प्रमाहमित्यनुभवन् सचिदानन्दरक्षणम् ॥ ८८॥ सांप्रदायिकपराशरपुत्रप्रोक्तसूत्रमतगत्यनुरोधात् । शाखगूदहृदयं हि दयालोः वृत्तमप्ययमबुद्ध सुबुद्धिः ।। ८९ ॥ वराग्यभाग्यभरयोग्यसुनिर्मलामा धीराप्रगण्यगुणविद्गुरहर्षदायी । द्वैपायनाभिहितसूत्रममूहशासं जमाह तस्य पचनेरखिलं च वैद्यम् ।। मिथुनीरतसत्यानृतरिधाविद्यादयीविषयी। ब्रह्मजगती पयोऽम्युयदिइ विभजन्तं भजे परमदंसम् ॥ ९ ॥ इति श्रीशदरविजयमकरन्दे दशम आस्वादः समास: ।

·॥ एकादश आस्वादः ॥ नर्मदापूरनिग्रहः । सर्पतन्त्रस्वतन्ताय सदात्मादतरूपिणे । श्रीमते शहरार्याय वेदान्तगुरवे नमः ॥१॥ प्राणभृत्प्रचरणप्रतिकूले नीलनीलघनशालिनि काले । अध्युवास तटमिन्दुभवायाः सुध्युपास्यचरणं गुरुमर्वन् ॥२॥ त्रस्तमत्यगणमस्तमिताशं हस्तिहस्तपृथुलोंदकधाराः । मुञ्चति स्म समुदश्चितविद्युत् पश्चरात्रमहिशनुरजनम् ॥३॥ तीरभूरुहततीरपकर्षन् आश्रमोटजगणैः सह पूरः ।" आययावधिकघोषमनल्पः कल्पवाधिलहरीव तटिग्याः ॥ ४ ॥ गोविन्दं ध्याननिष्टायां मन दृष्टा गुरुं यतिः । विघ्नरूपं नदीशब्द समाधौ संविचार्य न ॥५॥ गुरौ समाधिगे मौनिजनदुःखशमाय च । स्ववेगनिग्रहं कतुं प्रार्थयामास नर्मदाम् ॥६॥ सकलने मूलम्-शकरमन्दारसारमसमीरतः १ माधवीयतः २-४ , ११.१४, नर्मदाष्टकतः ७.९, काशीपश्चकतः ३५.३८, मणिकर्णिकाष्टकत: ३९-४० . ४६.४७, सदानन्दीयतः ४१, ४८, ४९, ६१, ७०.७२, गङ्गाष्टकतः ४२-४४, द्वादशलिङ्गस्तोत्रतः, बदसारशिवस्तोत्रतः ५१-५३ , शिवनामावल्यष्टकतः ५४.५५: शिवपञ्चाक्षरस्तावत: ५६-६०, अन्नपूर्णाष्टकत: ६२.६५, काल. भैरवाष्टकतः ६७-६९, संक्षपशारीरकटीकातः ७३.॥ - 11

·७८
श्रीशङ्करविजयमकरन्दे
महागमीरनीरपूरपापधूतभूतलं
ध्वनत्समस्तपतकारि दारितापदाचलम् ।
जगल्लये महाभये मृकण्डसनुहHदे
त्वदीयपादपङ्कजं नमामि देवि नर्मदे । ७॥
अलक्ष्ययक्षकिन्नरामरासुरादिपूजितं
सुलक्षनीरतीरधीरपक्षिलक्षकूजितम् ।
वसिष्ठशिष्टपिप्पलादर्दमादिशर्मटे
त्वदीयपादपङ्कजं नमामि देवि नर्मदे ॥ ८ ॥
गतं तदैव मे मयं त्वदम्पु वीक्षितं यदा
मृकण्डसनुशौनकासुगरिसेवितं सदा ।
पुनर्मवाधिजन्मजं भवाब्धिदुःखवर्मदे
त्वदीयपादपङ्कजं नमामि देवि नर्मदे ॥९॥
एवं स्तुत्वा नर्मदा तां सोऽभिमन्त्र्य कमण्डलुम् ।
तन्मध्येऽवेशयत् सा तु शशाम च यथापुरम् ॥ १० ॥
तं निशम्य निखिलरपि लोकः उत्थितोऽस्य गुरुरुक्तमुदन्तम् ।
योगसिद्धिमचिरादयमापेत्यभ्यपद्यततरों परितोषम् ॥११ ।।
भापकरणायादेशः।
छासमुख्यममुमाह कियद्भिर्वा सरंगतघने गगने सः ।
पश्य सौम्य शरदा विमलं खं विद्ययेव विशदं परतत्वम् ॥१२॥
वारिदा यतिराव सुपायोधारया सदुपदेशगिरा च ।
ओषधीरनुचरांश्च कृतार्थीकृत्य संप्रति हि यान्ति यथेच्छम् ॥१३॥
धारणादिभिरपि श्रवणायः ब्रह्म सत्यमनुभूय निरीहाः ।
वार्षिकाणि दिवसान्यपनीय प्रस्थिता यतिवरा हि महान्तः ॥ १४ ॥

·एकादश आस्वादः।
કર
सौम्य शङ्कर मदं तेऽक्वेहि गदतो मम ।
नारायगः पप्रभवो वसिष्ठः शक्तिरेव च ॥ १५ ॥
मुनिः पराशरो व्यासः कृष्णद्वैपायन: शुकः ।
शुकशिष्या गौडपादा एपा गुरुपरंपरा ॥ १६॥
गुरुक्रमागतां ब्रह्मविद्या बदरिकाश्रमे ।
अभ्यगां गौडपादेभ्यः तेपागन्ते यसन्मुदा ॥ १७ ॥
बादरायणसूत्रानुगताऽधीता यया मया ।
मतोऽधीता स्वया ब्रह्मविद्या श्रुतिशिरोगता ॥ १८ ॥
गौडपादा गुरुवरा यथाऽनुजगृहुर्मम ।
तैः कृता कारिका वेदशीष माण्डूक्यनामनि ॥ १९ ॥
सर्वोपनिपदामर्यवर्णने मार्गदर्शिका ।
तो स्वाय प्रतिपाये तुष्यामि चिरनिर्वृतः ॥ २०॥
शृणुष्वावहितो यन्मे भूयः प्रियमवाप्स्यसि ।
गच्छ वाराणसी भद्र शिष्यास्तत्राधिकारिणः ॥ २२ ॥
चोधयनामविज्ञान यमेतद्विपुलीकुरु ।
गुरोः करुणयाऽपश्यं भगवन्तं कदाचन ॥ २२ ॥
व्यास मुनीनां सूत्रार्थ विवृण्वान हिमाचले ।
विनीतोऽह पर्यपृच्छं मुनीनामय सन्निधौ ॥ २३ ॥
आर्य वेदास्त्वया व्यस्ताः सुप्राह्या मन्दमेधसाम् ।
सूत्रिता ब्रह्ममीमांसा श्रुतिशीर्षपयानुगा ॥ २४
लपक्षरत्वात्मूत्रार्णा विवृतिः काऽयपेक्ष्यते ।
यथार्थग्रहणायैरा कृपया विवृति कुरु ।
इति पृष्टो गुरुवरी जगादे जन तदा ॥ २५ ॥

·७८ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे - महागभीरनीरपूरपापधूतभूतलं ध्वनसमस्तपातकारि दारितापदाचलम् । जगल्लये महाभये मृकण्डनुहदे त्वदीयपादपङ्कजं नमामि देवि नर्मदे । ७॥ अलक्ष्ययक्षकिन्नरामरापुरादिपूजितं सुलक्षनीरतीरधीरपक्षिलक्षकूजितम् । वसिष्ठशिष्ट पिप्पलादर्दमादिशर्मदे त्वदीयपादपङ्कजं नमामि देवि नर्मदे ॥ ८॥ गतं तदैव मे मयं त्वदम्बु वीक्षितं यदा मृकण्डमनुशौनकासुगरिसेवितं सदा । पुनर्भवाब्धिजन्मजं भवाब्धिदुःखवर्मदे स्वदीपपादपङ्कजं नमामि देवि नर्मदे ॥ ९ ॥ एवं स्तुत्वा नर्मदां तां सोऽभिमन्य कमण्डलम् । तन्मध्येऽवेशयत् सा तु शशाम च यथापुरम् ॥ १० ॥ तं निशम्य निखिलरपि लोकः उत्थितोऽस्य गुरुरुक्तमुदन्तम् । योगसिद्धिमचिरादयमापेत्यभ्यपद्यततरां परितोषम् ॥ ११ ॥ भाष्यकरणायादेशः। छाममुख्यममुमाह कियद्भिर्वासरंगतपने गगने सः । पश्य सौम्य शरदा विमलं खं विद्ययेव विशदं परतत्वम् ॥१२॥ पारिदा यतिवराच सुपायोधारया सदुपदेशगिरा च । ओषधीरनुचरांश्च कृतार्थीकृत्य संप्रति हि यान्ति यथेच्छम् ॥१३॥ धारणादिभिरपि श्ररणायः प्रम ससमनुभूय निरीदाः । यार्षिकाणि दिवसान्यपनीय प्रस्थिता यतिवरा हि महान्तः ॥ १४ ॥ -- .

·एकादश आखादः।
सौम्य शङ्कर भद्रं तेऽवधेहि गदतो मम ।
नारायगः पद्मभवो वसिष्ठः शक्तिरेव च ॥ १५ ॥
मुनिः पराशरो व्यासः कृष्णद्वैपायनः शुकः ।
शुकशिष्या गौडपादा एपा गुरुपरंपरा ॥ १६ ॥
गुरुक्रमागतां ब्रह्मविद्यां वदरिकाश्रमे ।
अन्यगां गौडपादेभ्यः तेषामन्ते वसन्मुदा ॥ १७॥
चादरायणसूत्रानुगताऽधीता यथा मया ।
मत्तोऽधीता त्वया ब्रह्मविद्या श्रुतिशिरोगता ॥ १८ ॥
गौडपादा गुरुवरा यथाऽनुजगृहुर्मम ।
तैः कृता कारिका वेदशी माण्डूक्यनामनि ॥ १९ ॥
सर्वोपनिषदामर्थवर्णने मार्गदर्शिका ।
तां त्वयि प्रतिपाद्यैवं तुष्यामि चिरनिर्वृतः ॥ २०॥
शृणुष्वावहितो यन्मे भूयः प्रियमवाप्स्यसि ।
गच्छ वाराणसी मद्र शिष्यांस्तनाधिकारिणः ॥ २१ ॥
बोधयनात्मविज्ञानं त्वमेतद्विपुलीकुरु ।
गुरोः करुणयाऽपश्य भगवन्तं कदाचन ॥ २२ ॥
व्यास मुनीनां सूत्रार्थ विवृण्वान हिमाचले ।
विनीतोऽह पर्यपृच्छं मुनीनामथ सन्निधौ ॥ २३ ॥
आर्य वेदास्त्वया व्यस्ताः सुमाह्या मन्दमेधसाम् ।
सूत्रिता ब्रह्ममीमांसा श्रुतिशीर्पपयानुगा ।। २४ ॥
लवक्षरत्वात्सूत्राणा विवृतिः काऽप्यपेक्ष्यते ।
यथार्थग्रहणायैवां कृपया विवृति कुरु ।
इति पृष्टो गुरुवरो जगादेमें जनं तदा ॥ २५ ॥

·ܘܐ
श्रीशङ्करविजयमकरन्दे
F
पूर्वमेव दिविषद्भिरुदीर्णः पार्वतीपतिसदस्ययमर्थः ।
वत्स तं शृणु समस्तविदेको मत्समस्तव भविष्यति शिष्यः ॥ २६ ॥
कुम्म एव सरितः सकलं यः संहरिभ्यति महोल्बणमम्भः ।
दुर्मतानि निरसिष्यति सोऽयं शर्मदायि च करिष्यति भाष्यम् ॥ २७॥
इत्युदीर्य मुनिराट् स वनान्ते पत्युराप सुगिरि गिरिजायाः ।
तन्मुखान्छुतमशेषनिदानी सन्मुनिप्रिय मया त्वयि दृष्टम् ॥ २८ ।।
स स्वमुत्तमपुमानसि कश्चित् तत्वविरप्रवर नान्यसमानः ।
तद्यतख निरवद्यनिबन्धैः सद्य एव जगदुद्धरणाय ॥ २९ ॥
गच्छ वत्स नगरं शशिमोले खच्छदेवतटिनीकमनीयम् ।
तावता परमनुग्रहमाया देवता ता करिष्यति तन्त्र ॥३०॥
एवमेनमनुशास्य दयालुः पावयनिजदृशा स ददर्श ।
भावतः खचरणांबुजसेवामेव शश्वदमिकामयमानम् ॥ ३१ ॥
पङ्कजाभन्तुळं पदयुग्मं सोऽभिवन्ध निरगादसहिष्णुः ।
तद्वियोगमभिसाव्य कथंचित् तद्विलोकनमयन् हृदयाब्जे ॥ ३२ ॥
प्रत्यर्पितन्यास इव गोविन्दो निवृतो ययो ।
बदरी गुरुसेवार्थी कृतार्थेनान्तरात्मना ॥ ३३ ॥
काशीगमनम् ।
देशिकस्याभिवन्द्यांनि ययौ काशी स शङ्करः ।
प्रण्यन्यायच तां देवीं निजबोधखरूपिणीम् ॥ ३४ ॥
मनोनिवतिः परमोपशान्तिा सा तीर्थवर्या मणिकर्णिका च ।
ज्ञानप्रवाहा विमलादिगङ्गा सा काशिकाऽहं निजबोधरूपा ॥ ३५ ॥

·।
एकादश आखादः
८१
यस्यामिदं कल्पिनामिन्द्रजालं चराचरं माति मनोविलासम् ।
सचित्सुखैका परमात्मरूपा सा काशिकाऽई निजयोधरूपा ॥ ३६॥
कोशेषु पश्चस्वधिराजमाना पुद्धिर्भवानी प्रतिदेहगेहम् ।
साक्षी शिका सर्वगतोऽन्तरात्मा सा काशिकाऽहं निजयोधरूपा ॥
काशीक्षेत्रं शरीरं त्रिभुवनजननी व्यापिनी ज्ञानगङ्गा
भक्ति श्रद्धा गयेयं निजगुरुचाणध्यानयोगः प्रयागा।
विश्वेशेऽयं तुरीया सकलजनमनासाक्षिभूतोऽन्तरारमा
देहे सर्व मदीये यदि वसति पुनस्तीर्थमन्यत्किमस्ति ।। ३८ ॥
काशी धन्यतमाविमुकनगरी माऽलंकता गङ्गापा
वनेयं मणिकर्णिका सुखकरी मुक्तिर्हि तकिङ्करी।
स्वर्लोकस्तुलिता सहैव विबुधैः काश्या समं ब्रह्मणा
काशा क्षोणितले स्थिता गुरुतरा स्वर्गो लघुत्वं गतः ।। ३९ ।।
दुःखामोधिगतो हि जन्तुनिहस्पा कर्थ निष्कृति
ज्ञात्वा वद्धि सिरिश्चिना विरचिता वासणसी शर्मदा ।
लोकार स्वर्गमुखास्ततोऽपि लघको भोगान्तपातपदा
काशी मुक्तिपुरी सदा शिवकरी धर्मार्थमोक्षपदा ॥ ४० ॥
एवं ध्यात्वा यतीशान; काशी भक्त्या प्रणम्य च ।
गङ्गां भागीरथी प्राप्य तो तुटाव ततोऽमुना ॥४१॥
शैलेन्द्रादवतारिणी निजजले मजजनोत्तारिणी
पारावारविहारिणी भवमय श्रेणीसमुत्सारिणी!
शेषारिनुकारिणी हरशिरोवल्लीदलाकारिणी
काशीप्रान्तविहारिणी विजयते गङ्गा मनोहारिणी ॥ ४२ ॥

·८२. श्रीशङ्करविजयमकरन्दे भगवति तब तीरे नीरमाताशनोऽहं ; विगतविषयतृष्णा कृष्णमाराधयामि । सकलकलुपमङ्गे स्वर्गसोपानसङ्गे तरलतरतरङ्गे देवि गरे प्रसीद ॥ ४३ ।। मातर्जाह्नवि शम्भुमङ्गमिलिते मौलो निधायाञ्जलि स्वतीरे वपुपोऽवसानसमये नारायणांघिद्वयम् । सानन्दं स्मरतो भविष्यति मम प्राणप्रयाणोत्सवे : भूयाद्भक्तिरविच्युता हरिहराद्वैनात्मिका शाश्वती ॥४४॥ एवं स्तुवनक्रमेणैव जगाम मणिकर्णिकाम् । गङ्गातीरावतारेषु श्रेष्ठामस्तोन्मुदा तदा ॥ ४५ ॥ त्वत्तीरे मणिकर्णिके हरिहरौ सायुज्यमुक्तिप्रदौ वादं तो कुरुतः परस्परगुमो जन्तोः प्रयाणोत्सवे । मदूपो मनुजोऽपमस्तु हरिणा प्रोक्ता शिवस्तरक्षणात् तन्मध्याभृगुलाञ्छनो गरुडगा पीतांबरो निर्गत एको वेणुधरो धराधरधरा श्रीवत्सभूपाधरो योऽप्येका किल शङ्करो विषधरो गङ्गाधरोमाधा। ये मातर्मणिकर्णिके तव जले मजन्ति वे मानवाः रुद्रा वा हरयो भवन्ति बहवस्तेपा बहुत्वं कथम् ॥४७॥ एवं भागीरथीं नत्वा स्तुत्वा नात्वा यतीश्वरः । सर्वलोकसुखावासं ययौ विश्वेश्वरालयम् ॥ ४८ ॥ विश्वेश्वरं समभ्यर्य मनसा स्वात्मरूपिणम् । स्तोत्रेमानेन तुष्टाव शङ्करं शङ्करः स्वयम् ॥ ४९ ।। H

·एकादश भावादः।
सानन्दमानन्दवने वसन्तमानन्दकन्दं इतरापवृन्दम् ।
पाराणसीनाथमनाथनार्थ श्रीविश्वनाथं शरणं प्रपद्ये ॥५०॥
महेश सुरेश सुरारातिनाशं विभुं विश्वनाथ विभूत्यङ्गभषम् ।
विरूपाक्षमिन्द्ववक्षित्रिनेतं सदानन्दमीडे प्रभुं पञ्चवक्त्रम् ।।
प्रमो शुलपाणे विमो विश्वनाथ महादेव शम्भो महेश त्रिणेत्र ।
शिवाकान्त शान्त स्मरारे पुगरे बदन्यो वरेण्यो न मान्यो नगण्य
शम्मो महेश करुणामय शुलपाणे गौरीपते पशुपने पशुपाशनागिन ।
काशीपते करुणया जगदेतदेका स्वं हसि पासि विदधासि महेश्वरोऽसिा!
वाराणसीपुरपते मणिकर्णिकेश वीरेश दक्षमखकाल विभो गणेश।
सर्वज्ञ सर्वहृदयकनिकाम नाथ संसारदुःखदहनाजगदीश रक्ष ॥ ५४॥
विश्वेश विश्वभयनाशक विश्वरूप विश्वात्मक त्रिभुवनैकगुणाधिकेश ।
है विश्वनाथ करुणामय दीनबन्धो संसारदुःखदहनाजगदीश रक्ष ।
नागेन्द्रहाराय विलोचनाय मम्मङ्गरागाय महेश्वराय ।
नित्याय शुद्धाय दिगंबराय तस्मै नकाराय नमः शिवाय ।। ५६ ॥
मन्दाकिनीसलिलचन्दनचर्चिताय नन्दीश्वरप्रमथनाथमहेश्वराय।
मन्दारमुख्यबहुपुष्पसुपूजिताय तस्मै मकारमहिनाय नमः शिवाय ॥
शिवाय गौरीबदनाब्जयन्दपर्याय दक्षाध्वरनाशकाय ।
श्रीनीलकण्ठाय पध्वजाय तस्मै शिकाराय नम: शिवाय ॥५८॥
वसिष्टकम्मोद्भवगौतमाधमुनीन्द्रदेवाचितशेखराय ।
चन्द्रायैश्वानरलोचनाय तस्मै वकाराय नमः शिवाय ॥ ५९॥
यक्षम्वरूपाय जटाधराय पिनाकहस्ताय सनातनाय ।
दिव्याय देवाय दिगम्बराय तस्मै यकाराय नमः शिवाय ॥ ६ ॥

·नौशङ्करविजयमकरन्दे एवं स्तुत्या महादेवं विश्वेश्वरमुदारधीः । अन्नपूर्णालयं गत्या तो तुष्टाव स्तवेन सः ॥ ६१ ॥ नित्यानन्दकरी वराभयकरी सौन्दर्यरत्नाकरी निधूताखिलदोपपावनकरी प्रत्यक्षमाहेश्वरी । प्रालयाचलवंशपावनकरी काशीपुराधीश्वरी मिक्षा देहि कृपावलम्बनकरी मातानपूर्णेश्वरी॥ ६२ ।। पाश्यविभूतिवाहनकरी ब्रह्माण्डमाण्डोदरी लीलानाटकसूत्रखेलनरी विज्ञानदीपाकुरी । श्रीविश्वेशमनःप्रसादनकरी काशीपुराधीश्वरी भिक्षा देहि कृपावलम्बनकरी मातानपूणेश्वरी ॥ ६३ अभपूणे सदा पूर्ण शङ्करप्राणवल्लमे । ज्ञानवैराग्यसिद्धयर्थ मिक्षां देहि च पार्वति ॥ ६४॥ माता च पार्वती देवी पिता देवो महेश्वर । पान्धवाः शिवभक्ताश्च स्वदेशो भुवनत्रयम् ।। ६५॥ प्रदक्षिणक्रम कुर्वन् क्षेत्रतीर्थनिपेवकः । काशीपुराधिनाय त कालभैरवमानमत् ॥ ६६ ।। देवराजसेव्यमानपावनाघ्रिपङ्कजं ज्यालयज्ञसूत्रमिन्दुशेखरं कपाकरम् । नारदादियोगिवृन्दवन्दितं दिगम्बरं काशिकापुराधिनाथकालभैरवं भजे ।। ६७ ।। शूलटङ्कपाशदण्डपाणिमादिकारणं स्थानकायमादिदेवमक्षरं निरामयम् ।

·एकादश आस्वादः। भीमविक्रम प्रभुं विचित्रताण्डवप्रियं काशिकायुगधिनायकालभैरवं भजे ॥ ६८ ॥ धर्मसेतुगालकं त्वधर्मपागनाशक कर्मपाशमोचक सुधर्मदायकं विभुम् । स्वर्णवर्ण केशपाशशोभिताङ्गनिर्मल काशिकापुराधिनाथकालभैरवं भजे ॥ १९ ॥ इति पञ्चकोशयानां नक शास्त्रविधानतः । विश्वश माधवं दुटि दण्डपाणि च भैरवम् ।। ७०॥ जंगीपव्यगुहां गङ्गा भवानी मणिकर्णिकाम् । निपेव्य पूजयामारा शानदृष्टिविधानतः ॥ ७ ॥ निरवधिमुपदेन स्वामभावं गतेत प्रयितसुजनकीर्तिः शङ्करो देशिकेन । • श्रुतितिसरविवारे प्रेरिलोऽसौ हि काशी यतिवरगुणयुक्त प्राप्य तस्थौ यतीशः । नमः श्रीशङ्कराचार्यगुरवे शहरात्मने । शशारीरिणां शराय शङ्करमानहेतवे ॥७३॥ इति श्रीशङ्करविजयमकरन्दे एकादश भाग्वादः समासः ॥

·१४६ धीशङ्करविजयमकरन्दे ॥द्वादश आस्वादः ॥ सनन्दनस्य शिष्यतया स्वीकारा। कुहनान्त्यजविश्वनाथसष्टो द्रुहिणव्यासवरोदितानुशिष्टः । ममतां मम तायदेप मिन्यात नमतचोपराते ददात्वनिन्द्याम् ॥१॥ विश्वेशश्चरणयुग प्रणम्य भक्त्या हय चैत्रिदशवरः समर्चितस्य । सोऽनपीत्प्रयतमना जगत्पवित्र क्षेत्रऽसाविह समय कियन्तमायः ॥२॥ अथागमद्राह्मणसूनुरारात् अधीतवेदोऽधरयन्सभासा । तेजांसि कश्चित् सरसीरहाक्षो दिदृक्षमाणः किल देशिकेन्द्रम् ॥३॥ सलने मूलम-जगद्गुरुरत्नमालास्तवतः १, माधवीयतः २.१२, १६. १८, २०.२५, ३९.४४, ४६, ५६, ७२, व्यासाचलीयता २.७, ९, ४५, भगवत्पादाभ्युदयतः १३.१५. ३१-३८. ६७, i७३-७७, धृच्छकृविजयतः १७, १९, मनीषापञ्चकत: २६.३० ब्रह्मानन्दीयानुसारि ४७.५५, ६८-७० माण्डूक्यकारिकामाध्यतः ६१. ६२, तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यतः ६३ यतिसार्वभौमोपहारतः ६४ गोविन्द- नाथीयतः ७१ तैत्तिरीयभाध्यटीकातः ७८. (३) सनन्दनोऽयं चोलदेशे कावरीतीरे लब्धजन्मा। पश्चात्तीर्थ- यात्रायां श्रीरङ्गक्षेत्रपरिसरे अस्य मातुलगृहे वासो वर्ण्यते । विष्ण्वंशजत्वं मतान्तरेण अरुणांशजत्वं पितुर्विमलाख्या माधवीये वर्ण्यते । विष्ण्व- रुणयोरेकत्रांशावेशो युज्यत एव हनूमतीव रुद्रवाथ्यो।। चन्द्रांशजत्वं सदानन्दीये | चिद्विलासीय अहोविलक्षेत्रजोऽयं, पिता माधया, लक्ष्मीर्माता, तपस्यतोदंपत्योः नरहरिप्रसादात् जातः स्वप्ने नरहरिचौदनया आगतः इति धर्यते । गोविन्दनाथीये श्रीकुण्डग्रामे (तिरुक्कण्डियूर) सोमशर्मणोऽयं नृचिंहप्रसादात् जातः, विष्णुशर्माख्यः इति वर्ण्यते ।। - - ·द्वादशं आस्वादः। भागल्य देशिकपदाम् जयोरपतत् संसारवारिधिमनुत्तममुत्तितीर्घः । वैराग्यवानकृतदारपरिग्रहश्व कारुण्यनावमधिरुह्य दृदां दुरापाम् ॥ ४॥ उत्थाप्य तं गुरुरुषाच गुरुदिजानां कस्त्र क धाम कुत आगत आत्तधैर्यः । बालोऽस्यबालधिषणः प्रतिभासि मे वं एकोऽप्यनेक इव नकरारीरभासा ॥५॥ पृष्ठो अभाण गुरुमुत्तरमुत्तरज्ञो विप्रो गुरो मम गृहं बुध चोठदेशे । यन्नापगा यहाते पुण्यकोरकन्या यस्याः पयो हरिपदाग्बुजभक्तिमूलम् ॥ ६॥ अटाट्यमानो महतो दिक्षुः क्रमादिम देशमुपागतोऽस्मि । बिमि मजन् भववारिराशी तत्परग मां कृपया विहि ॥७॥ अपारत्तुरमृतझरभंगैः परगुरो शुचा दून दीनं कलय दयया मामविमृशन् । गुणं या दोष वा न कथमपि सश्चिन्तय विभो प्रपये त्वामार्य निरवधिकृपानीरधिरिति ॥ इत्युक्तवन्तं कृपया महात्माऽप्यदापयत् सन्यसने यथावत् । य प्राहुराय प्रथम विनेय श्रीदेशिकेन्दस्य सनन्दनाख्यम् ॥९॥ संसारधोरजलधेस्तरणाय शश्वत्सायानिकीभवनमर्दयमानमेनम् । हन्तोतमाश्रमतरीमधिरोप्य पार निन्ये निपातितकृपारसकेनिपात, ।। येऽप्यन्येऽमुं सेवितुं देवतांशा यातास्तेऽपि प्राय एवं विरक्ताः । क्षेत्रे तस्मिनव शिप्यत्वमस्य प्रापुः स्पष्ट लोकरीत्याऽपि गन्तुम् ।। (१०) सांयात्रिकः पोतवणिक् । केनिपातो नौकादण्डः। ११, समित्याणि - चिदिलास - ज्ञानकन्द - विष्णुगुम • शुद्ध कीर्तिमानु- मरीचि - कृष्णदर्शन बुद्धिवृद्धि - विरिधिपाद - शुद्धानन्तायाः शिष्या। . स्मर्यन्वे ॥

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे - विश्वनाथानुग्रहः । एकदा दिवसमन्यमभागे शङ्करोऽम्युजपरागकपायाम् । जाहवीमभिययौ सह शिष्यैः आदिकं विधिवदेष चिकीर्षः ॥१२॥ मध्येमाग स चादाक्षीत् आरादायान्तमन्त्यजम् । वसानं कच्चरं वासो दधान मूनि वारुणीम् ॥ १३ ।। धावतोऽमे विश्वकंद्रन् विनतं चतुरः करे । अन्वीयमानं मातंग्या दारकद्वययुक्तया ॥११॥ तथाविधं विलोक्याने गच्छ गच्छेत्यशाधतिः । सोऽपि संस्कारवत्येव याचा 'प्रत्याह योगिनम् ॥ १५ ॥ अद्वितीयमनवद्यमसङ्गं सत्यबोधनुखरूपमखण्डम् । आमनन्ति शतशो निगमान्तास्तत्र भेदकलना तव चिन्नम् ॥१६॥ अन्नमयादन्नमयं अथवा चैत-यमेव चैतन्यात् । द्विजवर दूरीकत पाञ्छसि किं हि गच्छ गच्छेति ॥ १७ ॥ गच्छ दूरमिति देहमुताहो देहिन परिजिहीपसि विद्वन् । भिद्यतेऽनमयतोऽनमय कि साक्षिणश्च यतिपुंगव साक्षी ॥ १८ ॥ किं गलाम्बुनि विम्बितेऽम्बरमगौ चाण्डालवापीपयः- पूरेऽप्यन्तरमस्ति काश्चनघटीमृत्कुम्भयोश्चांगरे । प्रत्यवस्तुनि निस्तरङ्गसहजानन्दावशेषांबुवी विप्रोऽयं अपचोऽयमित्यपि यहान् कोऽयं विमेदभ्रमः ॥ १९ ॥ शुचिद्धिजोऽहं स्वपच बजेति मिथ्यामहस्ते मुनिवर्य कोऽयम् । सन्तं शरीरेवशरीरमेकं उपेक्ष्य पूर्ण पुरुष पुराणम् ॥ २० ॥ भचिन्त्यमव्यक्तमनन्तमायं विस्मृत्य रूपं विम विमोहात् । . फलेवरेऽस्मिन् करिकर्णलोलाकृतिन्यहन्ता कथमाविरास्ते ।। २१ ।।

·९०
श्रीशङ्करविजयमकरन्दे
.
तो भारया पिहितार्कमण्डलनिभा स्कृति सदा भावयन्
योगी निर्वतमानसो हि गुरुरित्येषा मनीषा मम ॥ २९ ॥
यस्सौख्यांपुषिलेशलेशत इमे शनादयो निर्थताः
यश्चित्ते नितरां प्रशान्तकलने लम्घा मुनिनिता।
यस्मिन्नित्यसुखांबुधौ गलिवधीझैव न ब्रह्मविद्
या कश्चित्स सुरेन्द्रवन्दिवपदो नूनं मनीषा मम ।। ३० ॥
एवं वदन् स नादाक्षीत् यतिश्चाण्डालरूपिणम् ।
अदर्शच्च विशालाक्ष्या देव्या देवं पुरः स्थितम् ॥ ३१ ॥
सेव्यमानं सुरगणैः स्तूयमानं महर्षिभिः ।
महाककुदि राजन्त घृपे कैलाससन्निभे ॥ ३२ ॥
सद्यः पृत्तिरभूद्वासः कच्चरं कृत्तिवाससः ।
श्वानस्त्वाम्मायरूपेण तस्य पार्थमुपाश्रिताः ॥ ३३ ॥
सुरा सपदि गङ्गाऽऽसीत् गङ्गाधरजटातटे ।
दारकावपि संवृत्ती गजाननपडाननी ॥ ३४ ॥
स्वपरीक्षार्थमायातं शम्भुं ज्ञात्वाऽन्त्यजात्मना ।
नल्या स्तुन्वा चाह भूमन्ननुप्राह्यो ह्ययं जनः ॥ ३५ ॥
देहदृष्टयास्मि दासस्ते जीवष्यास्मि तेऽशकः ।
तत्वदृष्टया त्वमेवास्मि ययेष्ठमनुशाधि माम् ॥ ३६॥
सलायमूचे भगवान् यते साधूदितं त्वया ।
तत्तापानमेव सं तथा श्यतामिदम् ॥ ३७॥
दो प्रलपरः पुरस्नो मन चाखण्डमद्वयम् ।
सइन्वयैव व्याख्यातं कगादकपिदिभिः ॥ ३८॥

·द्वादश आस्वादः। संविभज्य सफलश्रुतिजाः ब्रह्मसूत्रमकरोदय कृष्णः । पत्र काणमुजसांस्यपुरोगाण्युद्धृतानि कुमतानि समूलम् ॥ ३९ ॥ तन मूहमतयः कलिदोषात् द्विववेदवचनोदलितानि । भाष्यकाण्यरचयब(बुद्धः दूभ्यतामुपगतानि च कैश्चित् ॥ ४॥ तद्भवान्विदितवेदशिखार्थः तानि दुर्मतिमतानि निरस्य । सूत्रमाप्यमधुना विदधातु श्रुत्युपोद्वलितयुक्तयुपयुक्तम् ॥ ४१ ॥ मोहसन्तमसवासरनायान् तन तत्र विनिवेश्य विनेयान् । पालनाय परतत्वसरण्याः मामुपैष्यसि ततः कृतकृत्यः ॥ ४२ ॥ एवमेवमनुगृह्य कृपावान् आगमैः सह शिवोऽन्तरवत्त । विस्मितेन मनसा सह शिप्य, शकरोऽपि पुरसिन्धुमयासीत् ।। ४३ ॥ तत्समाप्य विधिमाहिकमीशं ध्यायतो गुरमथाखिलभाष्यम् । कर्तुमुद्यतमभुगुणसिन्धो मानस निग्निललोकहिताय ॥ १४ ॥ वदयाँ गौडपादानुग्रहः । माध्यप्रणयनम् । सातत्वशनिमधिगग्य स विश्वनाथात् तीर्थान्ति सेवितुमनाः प्रययावुदीचीम् ।* काय क्षणेन बदरी मुनिसंघजुष्टों संप्राप तन्न च दिनानि बहून्यवात्सीत् ॥४५|| स द्वादशे वयसि तत्र समाधिनिटः वार्षिभिः श्रुतिशिरो बहुधा विचार्य । विद्वजनैवदुविधैरुपसेव्यमानो गोविन्ददेशिकमवाप यदृच्छयाऽन !! ४६ ।। प्रणतं शङ्करं योगी प्राणपीस्वगुरोः पदम् । गौडपादो महायोगी समाधौ यत्र तिष्ठति ॥४७॥ विवृण्वन्गौडपादस्य माहात्म्य प्राह शङ्करम् । गुहायामास्त एकाकी गुरुमै लोकविश्रुतः ॥ ४८ ॥ (३९) कृष्णः कृष्णद्वैपायनो व्यासः ।

·९२ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे द्विवारं वत्सरे योगी मादृशेषु दयान्वितः । उपदेष्टुं समागच्छेद्गुहायाश्च यहिस्स्थलम् ॥ ४९ ॥ दिनत्रयात्पूर्वमेव गुहां प्राप्तो गुरुर्मम | पण्मासेभ्यः परमयं समागच्छेद्वहिः स्वपम् ॥५०॥ तावद्वस त्वमव ततो द्रक्ष्यसि मे गुरुम् । एवं गोविन्दपादीयमादेशं प्राप्य शङ्करः ॥ ५१॥ कुर्वस्तस्य च शुश्रूषां तापसैः सममावसत् । पण्मासेभ्यः परं गौडयोगी स बहिरागतः ॥ ५२ ॥ गोविन्दपादो विनतः प्रणमन् चरणाब्जयोः । न्यवेदयत्स्वशिष्य त शङ्करं गुरवे मुदा ।। ५३ ॥ म्यासतात्पर्यमरितं श्रुतिशीर्षगदर्शनम् । उपादिशच्छङ्कराय गौडो गोविन्दचोदितः ॥ ५४॥ आदिष्टो गौडपादेन प्रस्थानत्रितये तदा। निर्ममे भाप्यरत्नौघ गुर्वोः प्रीति समावहत् ॥ ५५ ॥ करतलकलिताद्वयात्मतत्त्वं क्षपितदुरन्तचिरन्तनप्रमोहम् । उपचितमृदितोदितैर्गुणौधः उपनिषदामयमुजहार भाप्यम् ॥ ५६ ।। ईशकेनकठप्रश्नमुण्डमाण्इक्यतित्तिरि । ऐतरेय च छान्दोग्य बृहदारण्यकं दश ॥ ५७॥ नृसिंहतापिनीचतावतरोपनिषदो तथा। एतासामकरोद्भाष्य गम्भीरमतिविस्तृतम् ॥ ५८ ॥ (५५) युधिष्ठिरशके ज्येष्ठवद्यमावास्यापर्यन्तं घदर्याश्रमे पासः, रोडशमाध्यप्रणयन नीनारायणप्रतिष्ठा च इति विमर्श ।।

·द्वादश भावादः।
पदभाष्यं वाक्यभाष्य केनोपनिषदः पृथक् ।
चके तथैव मापनयोपनिषदः कारिका तथा ॥ ५९॥
गौडपादैः पराचार्यः कृता भाष्यैररञ्जयत् ।
यौतान् गौडचरणान् नमन्नित्य जगी मुदा ॥ ६ ॥
प्रज्ञावैशाखवेधक्षुभितजलनिधेदनानोऽन्तरस्थं
भूतान्यालोक्य ममात्पविरतजननग्राइघोरे सपने।
कारुण्यादुद्दधारामृतमिदपमरैर्दुर्लमें भूतहेतो.
यस्तं पूज्यामिपूज्यं परमगुरुममुं पादपावनतोऽस्मि ॥११॥
यत्प्रज्ञालोकमासा प्रतिक्षतिमगमत स्वान्तमोहान्धकार:
मझोन्मजच घोरे घमकदृपजनोदन्वति लासने मे।
যাৰাবাপিবালা গুৰিদৰিনথসাধিয়ে মা
तत्पादो पावनीयो भत्रमयविनुदी सर्वभाव मस्ये ॥३२॥
यरिमे गुरुमिा पूर्व पदवाक्यप्रमाण ।
व्याख्याताः सर्ववेदान्ताः तानित्यं प्रणतोऽस्म्यहम् ।। ६३ ।।
वेदान्तसूत्रवेश्मान्तर्वर्तमानार्थदृष्टये ।
श्रुतिप्रस्थान आचार्य एवं माध्यप्रदीपिकाम् ॥ ६ ॥
चक्रे तथा स्मृतीनां च प्रस्थान भारतादय ।
गीतां भागवती विष्णोर्नामसाइलकं तथा ।
सनत्सुजातीय स्वायदीपयमास शङ्करः ॥६५॥
आवाष्टादशधा समाहितः सूतसंहिता महिताम् ।
हितकाम्ययाभिहितवान् भाष्य शरीरक गुरुर्जगताम् ॥ ६६ ॥
एवं श्रुतिस्मृतिन्यायप्रस्थानत्रितयस्य च ।
मान्यषोडशकेनावीत् गुरुर्वेदांश्च वैदिकान् ॥ ६७॥

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे शङ्करो दर्शयामास गुरू ग्रन्थसमुच्चयम् । गौडपादोऽभवत्प्रीतः प्रशिष्ये विनयोज्ज्वले ।। ६८ ॥ लोकशङ्करणे शक्तं चिकीर्षुस्तं जगद्गुरुम् । त्रिकालविदलञ्चक्रे भगवत्पादसंशया ॥ ६९ ॥ बदरीवासिनः सर्वे भगवत्पादयोगिनम् । शङ्कराचार्यनाम्ना च तुष्टुवुभक्तिपूर्वकम् ॥ ७० ॥ सर्वदिग्व्याप्तमात्यांशुः श्रीशङ्करदिवाकरः । तिरश्चक्रेऽखिलं लोके प्रतिवादितमोगुणम् ॥ ७ ॥ व्यासो दर्शयति स्म सूत्रकलितन्यायौधरनावली: अर्थालाभवशात् न फैरपि बुधैरेता गृहीताश्चिरम् । अर्याप्त्या सुलभाभिराभिरधुना ते मण्डिताः पण्डिताः व्यासचाप कृतार्थतां यतिपतेरौदार्यमाश्चर्यकृत् ॥ ७२ ॥ ब्रह्मर्पयो ये तत्रासन् ब्रह्मविद्याविशारदाः । निर्मत्सराः सुनिपुणाः गुणागुणविचने ॥ ७३ ।। ते सबै च सभां कृत्वा प्रेक्ष्य तद्भाष्यमान्ततः । हर्षगद्गदया वाचा मुश्लाघमिदमूचिरे ॥ ७४ ।। अहो भाष्यमहो भाष्यं अहो अद्वैतभाष्यकृत् । कनु पोडशवर्षोऽयं क चेदं माध्यमुत्तमम् ॥७५ ॥ अथ वा नाद्भुतमिदं सर्वज्ञेऽस्मिन्सदाशिवे । इदं श्रुत्यन्तनिष्यन्दो मुमुक्षूणामिदं धनम् ॥ ७६ ।। अचव सफलोद्योगो भगवान् बादरायणः । इति प्रशंसितगुणो गुणगृधैर्महात्मभिः । भूतार्थर्शसनपरः विज्ञ: रेजे यतीधरः ॥ ७७ ॥ .

·प्रयोदश आखादः। ९५ घेदान्तार्थविभासकाय यतये शान्ताय सन्न्यासिने नानावास्निगेन्द्रसंघपवये योगीन्द्रयन्याय च। मोहध्वान्तदिवाकराय भगवत्पादाभिधां विभ्रते तस्मै भाष्यकृते नमोऽस्तु सततं पूर्णाय योधात्मने ॥७८॥ इति श्रीशङ्करविजयमकरन्दे द्वादश आस्वादः समाप्त: !! ॥ त्रयोदश आस्वादः॥ सनन्दनस्य गुरुमक्तिा, पद्मपादास्यया प्रसिद्धिः। नमः श्रुतिशिर. पापण्हमार्ताण्डमूर्तये। यादरायणसंज्ञाय मुनये शमवेश्मने ॥१॥ ब्रह्मसूतकृते तस्मै वेदव्यासाय घेघसे। ज्ञानशक्त्यवताराय नमो भगवतो हरेः॥२॥ अथ व्रतीन्दुविधिद्विनेयान् अध्यापयामास स नैजभाष्यम् । तः परेषा तरुणैर्विवस्वन्मरीचिभिः सिन्धुवदप्रशोध्यम् ॥ ३ ॥ निजशिष्यहृजभावतो गुरुवर्यस्य सनन्दनादयः । शमपूर्वगुणैरयाश्नुवन् कतिचिच्छिप्यगणेषु मुख्यताम् ॥ ४॥ स नितरामितराश्रवतो लसन्नियममद्भुतमाप्य सनन्दनः । भुतनिजश्रुतिकोऽप्यभवत्पुनः पिरठिगहनार्थविवित्सया ॥५॥ सलने मूलम् - शान्तिपाठतः १, २, ६५, माधवीयतः ३.६, १४-१९,३२-३३, ३९.४३, ४८-५१, ५३.५६,भगवत्पादाभ्युदयतः ७.१३, ३४.३८, आनन्दगिरीयतः २०-३१, ५७ ६३, ब्रह्मसूत्र. भाव्यतः २०.३१, गोविन्दनायीयसः ४४-४७, व्यासाचलीयतः ५२- ५३, ५५, प्राचीनशङ्करविजयतः ६४, भाष्यमानुपमातः ६६, अम्बा. स्तव्याल्यावः ६७, किरणावलीतः ६८-६९ भामतीविलकतः ७०॥

·९६ श्रीशङ्करविजयमकरन्द अद्वन्द्वभक्तिममुमात्मपदारविन्दद्वन्दे नितान्तदयमानमना मुनीन्द्रः । आम्नायशेखररहस्यनिधानकोश आत्मीयकोशमखिलं निरपाठयत्तम् ॥ स चान्तेवासिषु श्रेष्ठयं गुरुभक्त्याऽऽनशे क्रमात् । सर्वलोकसमस्यापि भजमानेष्वनुप्रहः ॥ ७ ॥ स्वभावो नान वैपम्य ईश्वरस्येव सद्गुरोः । इति तत्त्वमविज्ञाय छात्रेवन्येप्वसूयुपू ।। ८॥ अन्याशी तस्य भक्ति प्रविल्यापयिपुर्गुरुः । गनायास्वपरे पारे तिष्ठन्तं स सनन्दनम् ॥ ९ ॥ शीघ्रमेहील्याजुहाव सेर्वेपामपि पश्यताम् । तयाऽऽहूतः स गुरुणा स्रोतस्विन्या भगाधताम् ॥ १०॥ अनादृत्यर्जुमार्गेण गन्तुं गुर्वन्तिक जवात् । अत्रातरजले सद्यः तद्भक्त्या सापि निम्नगा ॥११॥ पादन्यासेषु विन्यस्य पम पममधात्पदम् । स च सत्वरमभ्येत्य तीरं गुर्वन्तिके स्थितः ॥ १२ ॥ भासन्मपत्नपानम्राः सर्वेऽपि तदसूपकाः । ततः प्रभृति तं प्राहुः पमपादं विपश्चितः ॥ १३ ॥ ध्यासनमानुग्रहः । स जातु शारीरकसूत्रभाष्यमध्यापयन्नभ्रसरित्समीपे । शिष्यालिशङ्काः शमयन्नुवास यावनभोमत्यमितो विवस्वान् ॥१४॥ (१४) व्याससमागमो द्वेषा पर्यते । पत्र निरूपितः क्रमा आनन्दगिरीये माघीय चिविलासीये सदानन्दीये भगवत्पादाभ्युदये "पश्यते । व्यासः शङ्करं द्रष्टुं साक्षादागच्छति, स्वसूसाणां शहरकत भाज्यं दृष्टा तुष्टोऽनुगृहाति इति व्यासाचलीये गुरुवंशकाव्ये गोविन्द ।

·त्रयोदश आखादः। श्रान्तेष्वयाधीत्य शनैर्विनयेष्वाचार्य उत्तिष्ठति यावदेषः । तावद् द्विजः कश्चन वृद्धरूपः कस्वं किमध्यापयतीत्यपृच्छत् ॥१५॥ शिष्यास्तमूचुर्भगवानसौ नो गुरुः समस्तोपनिषत्स्वतन्त्रः । अनेन दूरीकृतमेदवादमकारि शारीरकसूतभाष्यम् ॥ १६ ॥ स चाप्रवीनाप्यकृतं भवन्तं एते वदन्यद्भुतमेतदास्ताम् । अयैकमुच्चारय पारमर्ष यतेऽर्थतस्त्वं यदि वेत्थ सूत्रम् ॥ १७ ॥ तमब्रवीद्भाष्यदप्रयवाचं सूनार्थविद्भयोऽस्तु नमो गुरुभ्यः । सूत्रज्ञताऽहंकृतिरस्ति नो मे तथाऽपि यत्पृच्छसि तद्रवीमि ।। १८ ।। पप्रच्छ सोऽध्यायमयाधिकृत्य तृतीयमारम्भगतं यतीराम् । तदन्तरेत्यादिकमस्ति सून बहेतदर्थ यदि वेत्य किञ्चित् ॥ १९ ॥ शुद्धा पुनराह 'तदन्तरपतिपत्ती रहति संपरिश्वका प्रश्न- निरूपणापाम् । इति सूत्रस को वा अर्थो भवता अधिगता ? | जगाद परमगुरु-'मीत्रो मुख्यप्राणप्रचिता सेन्द्रिया समनस्कर, अविद्याकर्मपूर्वप्रज्ञापरिग्रहः पूर्वदेहं विहाय दहान्तरं प्रतिपद्यते । स कि देहवीजा भूतसूक्ष्मी असंपरिष्वक्ता गच्छति ? बाहोस्वित् संपरिषका ? इति चिन्त्यते ॥ २१ ॥ वृद्ध एवमाह-सुलमा सर्वत भूतमात्रा । यत्रैच देह नायीये शङ्कराभ्युदये च । व्यासनैव दीर्घायुष्टं अनुगृहीतमिति व्यासा. चलीय-माधवीय-सदानन्दीय-शङ्कराभ्युदय-गुरुवंशकाव्येषु। व्यासभ्यात- सन्निहित-नाणा अनुगृहीतमिति प्राचीनशङ्करविजय-आनन्दगिरीय. चिदिलामीय-जगद्गुरुरत्नमालास्तोत्रेषु । युधिष्ठिरशके २६४७ कार्तिक- शुक्लाष्टभ्यो श्रीमदादरायणाचाय: सह माविद्याविचार, इति विमर्श ।। . - 13 ·९८ श्रीशङ्करविजयमकरन्दै आरब्धव्या, तत्रैव सन्ति । ततश्च तासा नयनं निष्प्रयोजनम् । 'तस्मादसंपरिष्चक्तो याति ॥ २२॥ शकर आह-एवं प्रामे पठत्याचार्य:- तदन्तरप्रतिपची रंहति संपरिष्वक्त इति । तदन्तरप्रतिपत्तौ देहात् देहान्तरप्रतिपत्तौ देहवीजा भूतसूक्ष्मः संपरिषको रंहति गच्छति इति अगन्तव्यम् । कुतः। प्रश्ननिरूपणाभ्याम् । तथाहि प्रश्ना-वेस्थ यथा पश्चम्यामाहुतावापा पुरुषवचसो मवन्ति (छा. ५-३३) इति । निरूपणं च प्रतिवचन- युपर्जन्यपृथिवीपुरुषयोषित्सु पञ्चस्वमिषु श्रद्धासोमवृष्टयनरेतोरूपा पश्चाहुती दर्शयित्वा 'इति तु पञ्चम्यामाहुतावापा पुरुषवचसो भवन्ति' (छा. ५.९-१) इति । तस्मादद्रिा परिवेटिवी जीवो रहवि बजतीति गम्यते ॥ २३ ॥ वृद्धा- मो यते ! अन्या श्रुतिः 'जलूकावत् पूर्वदेहं न मुश्चति, यावत् न देहान्तरमाक्रमति' इति ॥ २४ ॥ शङ्करा - मोपद्ध! तत्रापि अपरिवेष्टितस्यैव जीवस्य कर्मोप- (२३) आपा (भाविदेहधीजभूताः भूतसूक्ष्माः) पञ्चस्वामिषु हुताः पवम्यामाहुती हुतायां यथा पुरुषशम्दपाच्या पुरुषात्मना परिणमन्ते , तथा कि त्वं त्येति श्वेतकेतुं प्रति राश: प्रवाहणस्य प्रभा । हस्य चोत्तरज्ञाने पितरं प्रति राजोवाच । 'असो पार लोको गौतमामिः, तत्र प्रद्धाख्या आपः आहुतिः, पर्जन्यामी सोमरूपा, इह खसामिहोत्रे श्रद्धया हुता दध्यादिरूपा आपो यजमानसंलमाः स्वर्ग लोकं प्राप्य सोमाख्यदिव्यदेहात्मना खिता, कर्मान्वे दुताः पर्जन्ये यावे ( यजमानस्य इन्द्रियाधिष्ठानदेवता), वो वृष्टिरूपाः पृथिव्या, अन्नरूला पुरुरे, रेतीरूपा योषिति, हुता भापपुरुषशयाच्या पुमारमका भवन्ति इति निरूपणं कृतम् । (रमप्रमा) - .

·त्रयोदश भास्वादः। स्थापिकप्रतिपत्तव्यदेहविषयमावनादीधीभावमा जलूकयोपमीयते इत्य- विरोधः ॥ २५॥ वृद्धः -अथ याच्यते-व्यापिना करणानां आत्मनश्च देहान्तर- प्रतिपत्तौ कर्मशात् पृत्तिलामा तत्र भवति (यद्वा) केवलस्पैशात्मनो वृत्तिलामस्तत्र भवति(या) इन्द्रियाणि तु देवदामिनवान्येव तन्त्र का भोगस्थाने उत्पद्यन्ते (यद्वा) मन एव वा केवलं मोगस्थान- मभिप्रतिष्ठने । (यद्वा) जीव एव उत्प्लुत्य देहादेहान्तरं प्रतिपद्यते, शुक व वृक्षात वृक्षान्तरम् । इति तर्हि ॥२६॥ शङ्करा-पुरुपमतिप्रभवाः कल्पना ता. सर्वा एव अना- दर्तव्या श्रुतिविरोधात ।। २७ । वृदा- उदाहनाच्या प्रश्नप्रतिवचनाग्या केवलामिा अन्द्रिः संपरिष्यतो रहतीति प्रामोनि, अपशब्दश्रवणमामाद । तत्र कथं सामान्येन प्रतिज्ञायते सर्वेरेव भूनसुक्ष्मः संपरिषतो रहतीति । शहर-तवेदमुत्तरं सूत्रमेव -'यात्मकत्वात्तु भूयस्त्वात् ।' इति तुराकदेन चोदितामाशङ्का उच्छिनत्ति। यात्मका हि आपा, निवृत्करणश्रुतेः। तासु आरंभिक'सु अग्युरगतातु इतरदापि भूनद्वयं अश्यमम्पगन्तव्यं भवति । यात्मकश्च देह।, प्रयाणामपि तेजो- ऽबनाना तस्मिन्कार्योक्लन्धे । पुनश्च व्यात्मका, त्रिधातुत्वाद त्रिमित वातपित्तश्लेष्मभिः । न स भूतान्तराणि प्रत्याख्याय केवलामि- रद्भिः आरब्धुं शक्यते । तपाद भूएस्त्यापेक्षोऽयं 'आपः पुरुष- (२५) मावनाया दोर्षीभावो माविदेहविषयवम् । इव धर्मायत्तमाविदेहं देवोऽहमित्यादिभावनया गृहीत्वा पूर्वदेहं यजति , न तु साक्षादेहान्तरं गृहाति ! (रत्नप्रभा) . .

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे पषसः' इति प्रश्नपतिवचनयोः अपशब्दः । न केवस्यापेक्षः । सर्वदेहेषु हि रसलोहितादिद्रवभूयात्वं दृश्यते ॥ २९ ॥ वृद्धा-पार्थिवो धातु भविष्ठो देहेषु उपलक्ष्यते ॥३०॥ शङ्करा - नैप दोषः । इतरापेक्षया अपो बाहुल्यं भविष्यति । दृश्यते शुक्लशोणितलक्षणेऽपि देहवीजे द्रवबाहुल्यम् । कर्म प 'निमिचकारण देहान्तरारम्भ । कर्माणि च अमिहोत्रादीनि सोमाज्य- पयाप्रभृतिद्रवद्रव्यध्यपाश्रयाणि । कर्मसमवायिन्यश्वापर श्रद्धाशब्दो- दिताः सह कर्ममिः धुलोहाख्ये अमो हुयन्त इति वक्ष्यति । तस्मा- दप्या बाहुल्यप्रसिद्धिः । बाहुल्याच अपशब्देन सर्वेषामेव देहवीजाना भूतमुक्ष्माणां उपादानमिति निश्वयम् । प्राणगतेश्य इत्यपरं सूत्रम् । प्राणानां च देहान्तरप्रतिपत्ती गतिः श्राव्य - 'समुत्क्रामन्तं प्राणी- ऽनून्कामति प्राणम् नृत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनून्क्रामन्ति' इत्यादि- श्रुतिभिः । सा च प्राणानां गति नाश्रयमन्तरेण सम्भवतीत्यता प्राणगतिप्रयुक्ता तदाश्रयभूतानामपि भूतान्तरोपसृष्टानां गतिरव- गम्यते । न हि निराश्रयाः प्राणाः कचिद्गच्छन्ति तिष्ठन्ति वा जीवतो दर्शनात् ॥ ३१॥ इत्युक्तमय निशमय्य तेन स वावदूकः शतधा विकल्प। अखण्डयत् पण्डितकुन्नराणां मध्ये महाविस्मयमादधानः ॥ ३२ ॥ अनूप सर्व फणितं तदीय सहस्रधा तीर्थकरश्चखण्ड । तयोः मुराचार्यफणीन्द्रवाचोः दिनाष्टक वामलहो जर्जुमे ।। ३३ ॥ तदन्तरे तु मतिमान् पमपादो व्यचिन्तयत् । अयं न विप्रो यः कश्चिकृष्णद्वैपायनो ध्रुवम् ॥ ३४ ॥ नान्योऽभियोक्तुमीप्टेऽस्मद्गुरुं सिंहं या मृगः । मन्ये हृधेन भाष्येण प्रीणितो यादरायगः ।। ३५ ॥

·H तयोदश भालादः। इति मावा कुशाग्रीयमति: तो प्रणमन् जगौ । शङ्करः शङ्करः साक्षात् व्यासो नारायणः खयम् ॥ ३६ ॥ तयोपिादे संप्राप्त किंकरः किं करोम्यहम् । इति सूचिततत्त्वार्थों भाष्यकारः ससंभ्रमम् ।। ३७ ॥ नमो भगवते सूत्रकारायेति ननाम तम् । कृताञ्जलिस्तं प्रयत उपतस्थे सपर्यया ॥ ३८॥ भायत्कसूत्रप्रतिपाद्यताम्परापरार्थप्रतिपादकं सत् । अद्वैतभाष्यं तव संमत चेत् सोढा ममागः पुरतो भवाश ॥ ३९ ॥ एवं घदन्नयमयक्षत कृष्णमारात् चामीकरबततिचारुजटाकलापम् । विल्ललावल्यवेष्टितपारिदाम विन्मुद्रया प्रकटयन्तमभीष्टमर्थम् ॥१०॥ शार्दूलचर्मोद्वहनेन भूतेरुद्धुलनेनापि जटाश्छटाभिः । रुदाक्षमाणपलयेन शम्भोरसिनाध्यासनसत्यपानम् ॥४१॥ अत्यादराच्छात्रगणैः सहासौ प्रत्युद्गतस्तचरणी प्रणम्य । यत्यप्रगामी विनयी प्रहृष्यन्नित्यब्रवीत् सत्यवतीसुतं सः ॥ ४२ ॥ धत्से सदाऽऽतिशमनाय द्वदा गिरीशं गोपायसेऽधिवदन च चिरन्तनीः । दूरीकरोषि नरकं च दपाईदृष्टया फस्ते गुणान् गदितुमद्भुतकृष्ण शक्तः ।। लोकाननुजिघृक्षस्व लोके सश्चरसि ध्रुवम् । पूर्णकामाः किमन्यस्मादभिवाञ्छन्ति पूरुषाः ॥ ४४ ।। तथाऽप्यागमने हेतुं तब पृष्छामि कौतुकात् । इत्युक्तो यतिषर्येण शङ्करेण महात्मना । १५ प्रत्युवाचातिहष्टात्मा महर्षिादरायणः । वेदान्तागमसूत्राणां रचिताना महामते ॥ ४६॥.

·।" - १०२ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे स्यया भाष्यं व्यधायीति श्रुत्वाऽऽयातोऽस्मि सांप्रतम् । 1. सद्दष्टुं कौतुकेनालं त्यरते मम मानसम् ॥ ४७ ।। इत्यं मुनीन्द्रवचनश्रयणोत्यहवं रोमाञ्चपूरमिपतो बहिरुप्यन्तम् । विभ्रस् तमभ्ररुचिमाख्यददभ्रशक्ति श्रीशङ्करः शुक्मतार्णवपूर्णचन्द्रः॥ सुम तुपैलप्रथमा मुनीन्द्रा महानुभावा ननु यस्य शिष्याः । तृणाधीयानपि तन कोऽहं तथापि कारुण्यमदशि दीने ॥ ४९ ॥ सोऽहं समस्तार्थविवेचकस्य कृत्वा भव सूत्रसहस्ररश्मः । 'भाष्यप्रदीपेन महर्षिमान्य नीराजनं धृष्टतया न लज्जे ॥५०॥ 1 अकारि यत्साइसमात्मबुद्ध्या भवत्प्रशिष्यव्यपदेशभाजा । विचार्य तत्सूक्तिदुरुक्तिजालमहः समीकर्तुमिदं कृपालुः ॥ ५१ ॥ भाष्य तदुक्त्वाऽपिपदस्य हस्ते हस्तद्वयेनादरतो विनीतः । आदाय सर्वत्र निरेक्षतासौ प्रसादगांभीर्यगुणाभिरामम् ॥ ५२ ॥ सूत्रानुकारिमृदुवाक्यनिवेदितार्थ स्वीयैः पदैः सह निराकृतपूर्वपक्षम् । सिद्धान्तयुक्तिविनिवेशिततत्त्वरूपं दृष्टाऽभिनन्द्य परितोपवशादवोचत् ।। न साहसं तात भगनकार्षीत् यत्सूत्रभाष्य गुरुणा विनीतः । विनिःसरेत्ते वदनाद्यतीन्दो गोविन्दशिष्यस्य कयं दुरुक्तम् ॥ ५४॥ बहुर्थगर्भाणि लघूनि यानि निगूढभावानि च मद्वचांसि । त्वामेवमित्यं विरहय्य नास्ति यस्तानि सम्यग विवरीतुमीष्टे ॥ ५५ ॥ व्याख्या हि भूयो निगमान्तविद्या विमेदवादान् विदुषो विजित्य । प्रन्यान्भुवि ख्यापय सानुबन्धान् अहं गमिष्यामि यथाभिलारम् ॥ एवमुक्त्वा तु यास्यामीत्युञ्चरन्तं मुनीश्वरम् । नत्वेदमाह सर्वज्ञ मदन्तोऽद्य भविष्यति ॥ ५५॥ -

·त्रयोदश आस्वादः ।
प्राणोत्क्रममवेक्ष्याद्य यास्यसि त्वं दयानिधे ।
त्वत्पादसनिर्योगात् मुक्त एवाहमद्वयः ॥ ५८॥
इत्युक्तः शङ्कराचार्यमिदमाह घृगान्वितः ।
कथं प्रवृत्ति प्यस्य गते वय जगत्यलम् ॥ ५९॥
तस्मादद्वैतवोधाय स्थिरो भव परावरे ।
भाज्ञप्तोऽप्येवमाचार्यः पुनराह मुनीश्वरम् ॥ ६ ॥
शरसु पोडशस्वेव मदायुरिस्थतिरित्यतः ।
व्यासस्त्वाकर्पयामास ब्रह्माणं सृष्टिकारणम् ॥ ६१ ॥
ब्रह्माऽप्यवादीदेवं हिं स्वतन्त्रः शङ्करः प्रमुः ।
यावदिच्छाब्दमुन्यां हि स्थित्या पश्चाद् गमिप्यति ॥ ६२ ॥
इत्युक्त्वान्तर्दधे मला व्यासश्च भगवान्मुनिः ।
ततो मुमुदिरे सर्वेऽप्यायुवृद्ध्या महागुरोः ॥ ६३ ॥
अंभोजसंभवपराशरपुत्रदत्तस्वायुविशेषदुरपोहहरिजयेच्छुः ।
प्रक्रान्तवान् दिशि विदिश्यतिधीरखादैः अद्वैतमेव परिवर्धयितुं बुधेषु ॥
शहर शहराचार्य केशयं पादरायणम् ।
सूत्रमा यकृती यन्दे भगवन्ती पुनः पुनः ॥६५॥
पूर्णशानाय निर्भेदपरमानन्दमूर्तये ।
प्यासहररूपाय श्रीब्रह्मणे नमः ॥६६॥ .
हरिहरयोरवतारायापलये व्यासशङ्करी हदये।
उदघारि फुमतिशङ्कापहात हाजरगयी याम्याम् ॥१७॥
यदीयस्वपिलसच्छाननाघा भवाम्बुधिम् ।
सन्तस्तरन्ति तं पन्दे पापशर्य महर्निशम् ।।
यदीयभाष्यकमलस्यन्दमानमरन्दतः ।
विभृगस्तुतिमेति शहरं तमुपाये ॥१९॥

·१०४ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे विष्णवे व्यासरूपाय ब्रह्मसूत्रकृते नमः । महेशाय व तदाप्यते शङ्कररूपिणे ॥ ७० ॥ इति श्रीशङ्करविजयमकरन्दे त्रयोदश भावादः समाप्तः । ॥ चतुर्दश आस्वादः॥ - शिष्यसंग्रहा बदरीनारायणप्रतिष्ठा श्रीमाध्यछयाणसारसमादरेण योगीन्द्रधन्दमधुरैयागीयमानम् । सद्भागधेयमखिलार्थनिदानभूतं कैवल्यपुपरससंभृतमानतोऽस्मि ॥ ' अथ श्रीशङ्कराचार्यों निवसन् बदरीवने । शिष्यानध्यापयामास पमपादमुखान्गुरुः ॥२॥ सुप्रसन्नतरं माप्यं ते च सम्यविचक्षणाः । तथाऽप्यतिगभीरत्वाचस्य गहाप्रयाइयत् ॥ ३॥ उत्सुकत्वाच तत्सारं पातुं गुरुमुखांबुजात् । रसस्यायातयामत्वात् खाद्यत्वाच न नरम् ॥ ४॥ सहलने मूलम् - षट्पतीस्तवरानन्दव्याख्यातः १,२९, भगवत्पादाभ्युदयतः ३-५, गुर्वष्टकता ९-१०, माधवीयतः ९-१०, १५, ३२-३६, ९७, प्राचीनशविजयतः १४.१५ गुरुवंशकाध्यत: १६ १५, २६, ९८-९९, पट्पपीता १८-२१, व्यासाचलीयमा ३०, ३१, ३६, ३७,८८-९७ शिवमुजगतः ३९.४२ विष्णु मुजङ्गतः ६१-६६ गोविन्दाष्टकतः ७०-७३ कगाष्टकतः ८२-८४ वृदछरविजयता ८५ कालव्यां आर्यावासमाधिस्थलगतशिलालेखतः ८९, मातृपश्चकता ९१-९३ यतिमार्षमामोपहारतः १०० ·चतुर्दश आस्वादः । १०५ शृण्वतामपि शुश्रूपा जाता तेपामतृप्यताम् । भूरिवात्सल्यवान् सोऽपि मुहस्तानध्यजीगपत् ॥ ५॥ चित्सुखस्य शिष्यतया स्वीकारा। कालटीसंभवः कश्चिद्विष्णुशर्माभियो वदुः । सहाध्यायी शङ्करस्य स्निग्धोऽनुज इवाभवत् ॥ ६ ॥ निर्विष्णो लौकिकेप्वष्वन्विष्यन्गुरुमात्मनः । भागतो बदरी शिष्यान् बोधयन्तं स शङ्करम् ॥७॥ पश्यन् लब्धं गुरुं मेरे चिरादीप्सितमादरात् नमन् स्तुवन् विष्णुशर्मा गुरोः पादावुपाग्रहीत् ॥ ८ ॥ श्रुतीनामाक्रीडः प्रचितपरसोचितगतिः निजे सत्ये धाग्नि निजगदतिवर्तिन्यभिरतः । असौ ब्रहवास्मिन् न खल विशये किन्तु कलये बृहेरयं साक्षादनुपचरितं केवलतया ॥९॥ क्षीरं ब्रह्म जगच नीरमुभयं तद्योगमभ्यागते दुर्भेदं वितरेतरं चिरतरं सम्यविभक्तीकृतम् । येनाशेषविशेग्दोपलहरीमासेदुपी शेमुषी सोऽयं शीलवतां पुनाति परमो हंसो द्विजात्यमणीः ॥ १० ॥ इत्यं स्तुवन्विष्णुशर्मा गुरोः पादावुपस्पृशन् । प्रार्थयामास शिष्यत्वेनात्मनो ग्रहणं मुहुः ॥ ११ ॥ एवं संपार्पितो युक्तं विदित्वा शङ्करोऽअसा । विरक्तं चक्षुषा दिव्येनापश्यत् करुणारता ॥ १२ ॥ दत्वा श्रीचि सुखाभिख्यां तस्मै देशिकपुङ्गवः । यति चकार विधिना महावाक्यान्युपादिशत् ॥ १३ ॥ (१३) फयेयं वृहच्छङ्करविजयानुसारिणी। सुरेश्वरवार्तिक ·१०६ श्रीशङ्करविजयमकरन्द तप्तहुण्डोत्पत्तिः । तत्रातिशीतादितदेशिकस्य संरक्षणायातुलितप्रभावः । तसोदकं प्रार्थयते स्म चन्द्रकलाधरात्तीर्थकरप्रधानः ॥१४॥ कर्मन्दिवृन्दपतिना गिरिशोऽथितः सन् सन्ततवारिलहरी स्वपदारविन्दात् । प्रावर्तपत् प्रथयती यतिनाथकीर्ति याऽद्यापि तल समुदञ्चति तातोया ॥ १५ ॥ बदरीनाथप्रतिष्ठा । एवं गुरुं पर्यचरत्स भक्त्या शिष्यैः समेतो यतिसार्वभौमः । तन्न स्थितः कान्यपि वासराणि स्वप्न हरि प्रेक्षत सुप्रसनम् ॥ १६ ॥ मूर्तिर्मदीया सलिलेऽन्न मनास्त्युधृत्य तो संपरिपूजयेति । तदुतिमाकये तथा विधाय नारायणं तं समपूजपच ॥१७॥ अविनयमपनय विष्णो दमय मना शमय विषयमृगतृष्णाम् । भूतदया विस्तारय वारय संसारसागरतः ॥१८॥ करणावसरे चित्सुखाद्या इति माधवीये स्मयते । ध्रुवीनामाक्रीड इत्यादि माधवीयगत (५ अ-११०.११७ ) श्लोकाष्टकं चित्सुखकर्तृकं गुर्वष्टक- मिति प्रथा ॥ (१४) गुरुशहाव्ये बालस्याचार्यस्य शीतयाधामसहिष्णा देवा सयमुष्णोदक कुण्ड निर्मम इति, माधवीये शिष्यसंघस्य शीवयापा. निस्य (तत्राविशीतापित शिव्यसंघ-इति राठः) आचार्यः शिव प्रार्थयत इति च कथाक्रमः । स्वगुरोगोविन्दमुनेः शुश्रूषायामादरी मूलतयोदरणे हेतु कृतः॥

·चतुर्दश आखादः।
१०७
दिव्यधुनीमकरन्दे परिमलपरिमोगसचिदानन्दे।
श्रीपतिपदारविन्दे भवभयखेदच्छिदौ वन्दे ।। १९ ।।
सत्यपि मेदापगमे नाथ तपाईन मामकीनस्त्वम् ।
सामुद्रो हि तरह वचन समुद्रो न तारा ॥ २०॥
नारायण करुणामय शरणं करवाणि तावको चरणौ ।
इति पट्पदी मदीये वदनसरोजे सदा वसतु ।। २१ ।।
तस्यालय कारयितु पूजां कतुं च नित्यशः ।
यदा स चिन्तयन्नास्त कालट्या आगमत्तदा ॥२२॥
अग्निशर्माभिधो मात्रा प्रपितस्तइिदृक्षया ।
आयोबा व धनं पूर्ण तस्य हस्ते निधाय च ॥ २३ ॥
तमन्वयुक्त व्ययितुं शंकरोदिष्टपार्मना ।
यवन्दे शंकर पूर्णतेजस्कं प्रयतो वटुः ॥ २४ ॥
न्यवेदयनराजीर्णा मातरं त दिदृक्षतीम् ।
धनं च भूरि तद्दत्तं आर्पिपपदयोगुरोः ॥ २५ ॥
शंकरः कारयामास तद्धनेनालयं हरेः ।
न्ययुक्त चाग्निशर्माणं नियतं पूजने हरेः ॥ २६ ॥
भद्यापि देव नियमेन तस्मान्समागतः केरलनामदेशात् ।
पौर्वाश्रमः स्वो जन एव चास्य तदा तदा पूजयति प्रसिद्धम् ॥
तदालयं कारयितुं पापादं समादिशत् ।
गुरोरनुज्ञा शिरसा वहन् स निरमापयत् ॥ २८ ॥
पट्पदीनौकया सर्वानुद्दधार नतोऽस्म्यहम् ।
संसारसागरे मन्नान् यस्तं शङ्करदेशिकम् ॥२९॥

·1 " १०६ श्रीशङ्करविजयमकरन्दै वातकुण्डोत्पत्तिः । तत्रातिशीतादितदेशिकस्य संरक्षणायातुलितप्रभावः । सप्तोदकं प्रार्थयते स्म चन्द्रकलाधरात्तीर्थकरप्रधानः ॥ १४ ॥ कर्मन्दिवृन्दपतिना गिरिशोऽर्थितः सन् सन्तप्तवारिलहरी स्वपदारविन्दात् । प्रावर्तयत् प्रथयती यतिनायकीर्ति याऽद्यापि तत्र समुदश्चति तप्ततोया ॥ १५ ॥ बदरीनाथप्रतिहा। एवं गुरुं पर्यचरस भक्त्या शिष्यैः समेतो पतिसार्वभौमः । तन स्थितः कान्यपि वासराणि स्वप्न हरि प्रेक्षत सुप्रसन्नम् ॥१६॥ मूर्तिर्मदीया सलिलेऽन्न मनास्त्युद्धृत्य तो संपरिपूजयेति । तदुक्तिमाकर्ण्य तथा विपराय नारायणं तं समपूजयध ॥ १७ ॥ अविनयमपनय विष्णो दमय मना शमय विषयमृगतृष्णाम् । भूतदयां विस्तारय वारय संसारसागरता ॥१८॥ करणावसरे चित्सुखाद्या इति माधवीये स्मर्यते। श्रुतीनामााड इत्यादि माधवीयगत (५ अ-११०-११७) श्लोकाष्टकं पित्सुखकर्तृके गुर्वष्टक- मिति प्रथा ।। (१४) गुरुवंशकाव्य-पालस्या यस्य शीतयाधामसहिष्णुः देवः षयमुष्णोदक हुण्डं निर्मम इति, माधवीये शिष्यसंघस्य शीवयापर- निवरय (सत्राविशीतादित शिष्यसंघ-इति पाठ:) आचार्यः शिव प्रार्थयत इति च कथाक्रमः । स्वगुरोगोविन्दमुनेः शुश्रूषायामादरो मूलवयोमरणे हेतु: ॥

·चतुर्दश भावादः।
१०७
दिव्यधुनीमकरन्दे परिमलपरिमोगसचिदानन्द ।
श्रीपतिपदारविन्दे भवभपदच्छिदौ बन्दै ।। १९ ॥
सत्यपि मेदापगमे नाथ तबाह न मामकीनरस्वम् ।
मामुद्रो हितका वचन समुद्रो न तारा ॥ २०॥
नारायण करुणामय शरणं करवाणि तावको चरणौ ।
इति षट्पदी मदीये वदनसरोजे सदा वसतु ॥ २१ ॥
तस्यालय कारयितुं पूर्जा कतुं च नित्यशः ।
पहा सचिन्तयनास्त कालट्या आगमतदा ।। २२ ।।
अनिशामियो मात्र प्रेषितस्तहिदक्षया ।
आयोबा स्वं धनं पूर्ण तस्य हस्ते निधाय च ॥ २३ ॥
तमन्वयुक्त व्ययितुं शंकरोद्दिष्टवर्मना ।
यवन्दे शंकर पूर्णतेजस्क प्रयतो घटुः ॥ २४॥
भ्यवेदयनराजीणा मातरं त दिदक्षतीम् ।
धनं च भूरि तदत्तं आर्पिपत्पदयोगुरोः ॥२५॥
शंकरः कारयामास तद्धनेनालयं हरेः ।
न्ययुक्त चाग्निशर्माणं नियतं पूजने हरेः ॥२६॥
अद्यापि देवं नियमेन तस्मात्समागतः केरलनामदेशात् ।
पौर्वाश्रमः स्वो जन एव चास्य तदा तदा पूजयति प्रसिद्धम् ॥
मदालयं कारयितुं पापादं समादिशत् ।
गुरोरनुज्ञा शिरसा हन् स निरमापयत् ॥२८॥
षट्पदीनौकया सर्वानुद्दधार नतोऽस्म्यहम् ।
संसारसागरे मग्नान् यस्तं शङ्करदेशिकम् ॥ २९ ॥

·१०८ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे मातुः निर्याणम् । अन्नान्तरेऽपि जननी जरती तदीया सस्मार शङ्करपद निकटस्थमृत्युः। तच्छकरो विदितवान् युयुजे विविक्ते सोऽन्तर्दधे गगनमण्डलमाससाद ॥३०॥ योगेन गच्छन् स मुहूर्तमानात् अवातरत्केरलभूविशेपे । तशयुद्धया पुनरीक्षमाणः स्वां काली जन्मभुष प्रपेदे ॥ ३१ ॥ सलातुरां मातरमैक्षतासौ ननाम तस्याश्चरणौ महात्मा । सा चैनमुवीक्ष्य शरीरतापं जहौ निदाघार्तिमिवाम्बुदेन ॥ ३२ ॥ दृष्टा चिरात्पुत्रमनामयं स दृष्टान्तरात्मा निजमाद मन्दम् । अस्यां दशायर्या कुशली मया त्वं दिष्टयासि दृष्टः किमतोऽस्ति कृत्यम् । इतः परं पुत्रक गावमेतत् वोढुं न शक्नोमि जरातिशीर्णम् । संस्कृत्य शास्त्रोदितवर्मना त्वं सद्वृत्त मां प्रापय पुण्यलोकान् ॥ सुतानुगां सूक्तिमिमां जनन्याः श्रुत्वाऽथ तस्यै सुखरूपमेकम् । मायामपाशेषविशेषशून्यं मानातिग स्वप्रभमप्रमेयम् ॥ ३५ ॥ उपादिशब्रह्म परं सनातनं न यत्र हस्ताधिविभागकल्पना । अन्तर्बहिः संनिहितं यथाम्बरं निरामयं जन्मजरादिवर्जितम् ॥ ३६॥ तत्रोपदिष्ट न विवेद किश्चित् माताऽवदच्छङ्कर न क्षमेऽहम् । स्त्रयोदितं वेदितुमन्यदेव वदेति तच्छङ्कर आप चिन्ताम् ॥ ३७ ॥ (३०) व्यासाचलीयानुरोधेनात्र कथेयं संरभ्यते । माधवीये कालेन भिन्नः कमः परं भट्टसमागमाय प्रयागं गतवति भगवत्पादो 'अस्मारि माताऽपि च या पुपोष दधार या दुःखमसोढ भरि' इति मातृ- स्मरणं मातरि जीवन्त्यां यतः पुण्यतीर्थेषु अप्राप्तकालम् । चिद्विलासीये मातुर्मवायाः स्मरणं इति स्पष्टमभिधानम् ॥

·१०
९
चतुर्दश आखादः।
अन्त्यकालस्मृति तस्याः शिवे ब्रह्मणि निश्चलाम् ।
विधातुकामो मृत्योश्वाभीति प्रार्थयतेश्वरम् ॥ ३८ ॥
जगन्नाथ मनाथ गौरीसनाथ प्रपन्नानुकम्पिन विनातिहारिन् ।
महास्तोममूर्ते समन्तवन्धो नमस्ते नमस्ते पुनस्ते नमोऽस्तु ॥३९॥
विरूपाक्ष विश्वेश विश्वादिदेव त्रयीमूल शंभो शिव ऽयंबक त्वम् ।
प्रसीद स्मर प्राहि पश्यावमुक्तयै क्षमा प्राप्नुहि व्यक्ष मां रक्ष मोदाता।
यदा दारुणामापणा मीपणा मे भविष्यन्युपान्ते कतान्तस्य दताः ।
तदा मन्मनस्त्वत्पदामोरुहस्थ कथं निश्चलं स्थानमन्तेऽस्तु शंगो ।
इदानीमिदानी मृति मवित्रीत्यहो सन्ततं चिन्तया पीडिताऽस्मि।
कथं नाम मान्मृतौ मीतिरेपा नमस्ते गतीनां गवे नीलकण्ठ ।।
एव स्तुवति मात्रय शङ्करे गतमृत्युभीः ।
माता गृहीत्वा तं हस्तेऽवोचद्गद्गदितस्वरा ॥ ४३ ॥
वास त्वजनकं प्रापं धन्या त्वां तनयं तथा ।
वृषाचलेशितुः शम्मोः करुणापाङ्गवीक्षणात् ।। ४४ ॥
मृते भर्तरि तदुःखं व्यस्मायं तव दर्शनात् ।
उपनीने गुरुकुल गते स्वद्विरहातुरा ॥ ४५ ॥
अन दिवसान् दुःखात् तवागमनकांक्षया ।
गृहीतपादो नत्रेण वत्स सन्न्यस्तवान् यदा ॥ ४६ ।।
अचक्षुरभवं मूका स्तब्धसर्वाङ्गचेष्टिता ।
नापश्यं नरुदं नैवाका किञ्चिदपि स्वयम् ॥ ४७ ॥
मैवाविदमहोरात्रं ब्रदायित्वागतस्मृतिः ।
क्रमाद्विदितवृत्ताहमरदं त्वददर्शनात् ॥ १८॥

·११० श्रीशङ्करविजयमकरन्दे तदा जाता घृणा काचिदस्थाने परमेश्वरे । रुदः करालो भूताभिरङ्गी निकरुणः स्वतः ॥ ४९॥ दत्तापहारी तं त्वां च दत्वा मह्यं स्वतो मुदा । युवयोभवज्ञानात्प्रागेवापाहरद्यतः ॥ ५० ॥ मनोरयान समुद्दीप्य नैव पूर्णाश्चकार तान् । नापारयमपाक्रष्टुं भाव तमशुभं हृदः ॥ ५१॥ स्मरद्धिर्नाम माहेशं भक्त्योच्चैः समुदाहृतम् । शिव शम्भो शङ्करेति युवयोः स्मरणप्रदम् ॥ ५२ ।। श्रोतुं नाशक्नुवं कर्णी पिदधे जातसाबसा । तदादि वन्दनं यानं श्रवणं स्मरणं प्रभोः ॥ ५३ ॥ अर्चा च त्यक्तवत्यासं बटात् त्वविरहातुरा । क्रमात् विवेकहसिता दुर्भावाः परमेश्वरे ॥५१॥ वृपाचलेशं मनसा घ्यायन्ती तदिदृक्षया । तं देशं नाशकं गन्तुं जराजीर्णकृशाङ्गका ॥ ५५ ॥ स्वप्ने मामादिशच्छम्भुः गन्तुं गेहान्तिकस्थितम् । वल्गद्रौप्यमृगोद्दिष्ट व धाम परमाद्भुतम् ॥ ५६ ॥ तदादेशेन तनस्थमुपातिष्ठे गतलमा । शक्तिः क्रमेण जहास गन्तुं तं देशमप्युत ॥ ५७ अपेक्षमाणान्य कश्चिदालम्वं तं गृहान्तगम् । गोविन्द शरण प्रापं तद्धयानाधूतवेदना ॥ ५८ ।। (५६) वेल्लिमान तुलोति कालटोपरिसरगतं क्षेत्रम् । तत् भावतः पुरः वलाता रौप्यमृगेण सूचितमार्यायै ।।

·चतुर्दश भास्वादः।
१७
स एव मेऽद्य हृदये तिष्ठत्यद्भुतविग्रहः ।
प्रार्थयस्व तमेवाद्य कीर्तपात्र तगेव भोः ॥ ५९॥
इत्यं सकरुणं भाषरशयोदीरितं वयः ।
श्रुत्वा मातुः प्रियतरं अस्तौदच्युतमव्ययम् || ६०॥
चिदंश विभुं निर्मल निर्विकल्पं निरीह निराकारमोंकारगम्यम् ।
गुणातीतमव्यक्तमेकं तुरीयं परं ब्रह्म यं वेद तस्मै नमस्ते ॥ ६१ ।।
सुनासापुटं सुन्दरभूललाटं किरीटोचिताकृश्चितस्निग्धकेशम् ।
स्फुरत्पुण्डरीकाभिरामायता समुत्फलरतप्रसनावतंसम् ॥ ६२॥
सुरलाङ्गदरन्वित पाहुदण्डै। पतुर्मिश्चलत्कणालकता।
उदारोदराला पीतवस्त्र पहनन्दनिधूतपद्माभिरामम् ॥ ६३ ॥
स्वम केषु सन्दर्शिताकारमैवं सदा माश्यन् सनिरुद्वन्द्रियाश्वः।
दुरापं नरो पाति संसारपारं परम्मै परेयोऽपि तसा नमस्ते ॥ ६४ ।।
काम्याइदोषणोखणघासवेगळयथाविष्फुरत्सर्वमर्मास्मिबन्धाम् ।
विचिन्त्याहमन्त्यामसंस्थामवस्था विमेमि प्रमो किं करोमि प्रसीद ।।
लपमध्युतानन्त गोविन्द विष्मो मुसरे हरे नाथ नारायणेति ।
पथाऽनुमरिष्यामि भक्त्या भवन्त तथा मे दयाशील देव प्रसीद ।।
शृण्वन्ती तो स्तुति प्राह शङ्करं शान्तचेतसा ।
न मे भीमरणे, चिन्ता तार्थे वा जितात्मनः ।। ६७ ॥
अपि स्मरसि गोविन्दाष्टकं तन्मन्मनोहरम् ।
बाल्ये गीत स्वया मक्त्या कुतुकास्कृष्णसन्निधौ ॥ ६८ ॥
सदायस्वाध मे प्राणान्मुमुझो दसायनम् ।
श्रुत्वा मातुः प्रियतम तदगायनमुदान्वितः ॥ ६९ ॥

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे सत्यं ज्ञानमनन्तं नित्यमनाकाशं परमाकाशं गोष्ठप्रांगणरिखणलोलमनायासं परमायासम् । मायाकल्पितनानाकारमनाकारं भवनाकार क्षमामानाथमनाथं प्रणमत गोविन्दं परमानन्दम् ॥ ७० ॥ मृत्लामस्सीहेति यशोदाताडनशैशवसन्त्रासं व्यादितवक्त्रालोकितलोकालोकचतुर्दशलोकालिम् । लोकत्रयपुरमूलस्तम्भ लोकालोकमनालोकं लोकेशं परमेशं प्रणमत गोविन्दं परमानन्दम् ॥ ७१ ।। गोपालं प्रमुलीला विग्रहगोपाल कुलगोपाल गोपीखेलनगोवर्धनधृतिलीलालालितगोपालम् । गोभिनिगदितगोविन्दस्फुटनामानं पहुनामान गोधीगोचरदरं प्रणमत गोविन्दं परमानन्दम् ॥ ७२ ॥ स्नानष्पाकुलयोषिद्वस्त्रमुपादायागमुपारुढं व्यादिरसन्तीरथ दिग्वस्त्रा उपदातमुशकर्षन्तम् । निर्धतद्वयशोकविमोहं बुद्ध पुरन्तरस्थं सचामात्रशरीरं प्रणमत गोविन्दं परमानन्दम् ॥ ७३ ॥ स्तुतिमेनां श्रुतवती बभूवानन्दनिर्भरा । स्मरगादेव कृष्णस्य शायनी शान्तिमन्वभूत् चित्ते दधार तं कृष्णमम्बुजाशं मुनिर्मले । धारणा श्लयितेवाभूत् तदा प्राग्बासनावात् ॥ ७५ ॥ गायन्तं शङ्करं प्राह धारणादायवाञ्छया । भपिः स्मरेय गोविन्दं पूर्णमावेन मुक्तिदम् ॥ ७६ ॥ ७४ ॥ । ।

·१९३ चतुर्दश आस्वादः। अपि वा वासना दुष्टा मोइयेन्मामसूद्गमे । वद कश्चिदुपार्य मे यथा स्याद्धारणा दृढा ।। ७७ ॥ तमेव सर्वभावेन गच्छेयं शरणं हृदा । मातरं विठ्ठला दृष्या सान्त्वयामास शङ्करः ॥ ७८ ॥ अंब माभैर्यथा चिन्ता न व्यपेयान्मुकुन्दतः । कृष्णस्य दर्शन साक्षात्संभवेत् स्मृतिदा_दम् ॥ ७९ ॥ तथा कृष्णमुपस्थास्ये मातस्तव कृपाबलात् । अथ संचिन्तपन्देवमुपतस्थे यद्वहम् ॥ ८ ॥ श्रियाश्लिप शरण्यं ते चराचरगुरुं हरिम् । विस्यीभवितुं मातुश्चक्षुषोर्मातृवत्सलः ॥ ८१ ॥ रियाश्लिष्टो विष्णुः स्थिरचागुरुर्वेद विष घिया साक्षी शुद्धो हरिससुरहमाऽजनयनः । गदीशही चक्री विमलबनमाली स्थिररुचिः शरण्यो लोकेशस्तव भवतु रुष्णोऽक्षिविषयः । ८२ ॥ यता सर्व जातं वियदनिलमुख्यं जगदिदं स्थिती निश्शेष योजति निजसुखांशेन मधुदा । लये सबै स्वस्मिन् हरति कलया यस्तु स विमुर शरण्यो लोकेशस्तव भवतु कृष्णोऽक्षिविषयः ॥ ८३॥ पृथिव्यां तिष्ठन्यो यमयति महीं वेद न धरा यमित्यादौ वेदो वदति जगतामीममलम् । नियन्तारं ध्येय मुनिसुरनृणां मोक्षदमसौ शरण्यो लोके ग्रस्त मरतु कृष्णोऽतिविषयः ॥ ८४ || 15

·१९४
श्रीशङ्करविजयमकरन्दै
इति हरिरखिलामाऽऽराधितः शङ्करेण श्रुतिविशदगुणोऽसौ मातृमोक्षार्थमाद्यः ।
यतिवरनिकटे श्रीयुक्त आविर्वभूव स्वगणवृत उदारः शसक्काजहस्तः ॥८५ ॥
पश्यन्ती मुरजिद्रपं यया शङ्करवर्णितम् ।
मृतिकाले समासन्ने श्रीकृष्णचरणाब्जयोः ॥ ८६ ।।
लीनचित्ता जही प्राणानिवृतोदारदर्शना ।
योगिगम्य पद प्राप माता यतिवरस्य सा ।। ८७ ।।
संस्कर्तुकामो जननीं सनाभीन् जुहाव नायन् किल दुर्विदग्धाः ।
ततो हुताशं प्रतिरोहमार्दत् तं चापि नास्मै विततार कश्चित् ॥ ८८॥
निर्मथ्य बाहुमचिरादक्षिणमनिं ततः समाहृत्य ।
कर्म ययावयज्ञाचके मार्जिगद्गुरुः खस्य ॥ ८९ ।।
यथाप्रतिश्रुतं मातुश्वरमा संस्कृति गुरुः ।
सन्निधाय स्वयं कुर्वन् दध्यौ मातरमात्मगन् ॥ ९०॥
आस्ता ताबदियं प्रतिसमये दुर्वारशूलव्यथा
नरुच्यं तनुशोपण मलमपी श्य्पा च सांवत्सरी।
एकस्यापि न गर्ममारमरणक्लेशस्य यस्याः क्षमा
दात निष्कृतिमुन्नतोऽपि तनयस्तस्यै जनन्यै नमः ॥११॥
पतिसहनित स्वमकाले तु दृष्टा गुरुनमुपसत्य प्रारुदो मा समुच।
गुरुकुलमथ सर्व प्रारुदत्ते समक्षं सपदि चरणपोस्ते मातरस्तु प्रणाम।
अंवेति तातेति शिवेति तस्मिन्प्रतिकाले यदवोच उच्च।।
कृष्णेति गाविन्द हरे मुकुन्देत्यन्ते जनन्यै रचितोऽयमञ्जलिः ॥९३।।
प्यायले स्वजननी निगाम स निर्ममः ।
गुरोघरल राय प्रतस्ये बदरी प्रति ॥ ९ ॥

·चतुर्दश आस्वादः। चीक्ष्य तदुष्करं कर्म शङ्करस्य यतीशितः । मात्मानं मेनिरे विप्राः दग्धान्दौरशील्यवाहिना ॥ ९५ ॥ न विप्रत्वं न बन्धुर्य प्रामगैस्तः पुरस्कृतम् । यत्तेऽर्थिता नादुरग्निं नोपाकुर्वश्च संस्कृतौ ॥ ९६ ॥ तदादि तदशभवा न वेदमधीयते नो यमिनां च भिक्षा !* महासु धीपूर्वप्रतापराधो भवेत्पुनः कस्य सुखाय लोके ॥२७॥ (९७) एवं अभिशप्त कालटोदेशं सप्ततिवत्सरेभ्यः प्राक् करल. नृपात् स्वीकृत्य मशाध्य क्षेत्रात्मना परिष्कारयामासुः गगरि शारदा- पीठाधिपति जगद्गुरु श्रीसचिदानन्दशिवाभिनवनृसिहभारती श्रीचरणाः । भजे शारदाम्बां मदम्बां इति आयोम्बिकात्वेनैव स्मयमाणायाः शारदायाः भगवत्पादानां च तत्रालयं निर्माय प्रतिष्ठापयामासुः गत सौम्यमाघ शुक्लद्वादश्यां (२१.२.१९१०) मातुरन्त्येष्टि स्थलं प्रागेव शिलादीपनिवेशेन सुरक्षित प परिष्कारयामासुः । तदा तच्छुभावसर- स्मारकाः श्लोकाः शिलासूटकिनाः , येषु कचिदिमे शारदामन्दिरे- प्रायशो वर्षसाहस्रद्वितयात्प्राक् सदाशिवः । दृष्ट्वाऽधर्मेण धर्मस्य ग्लानि सर्वत्र भूतले ।। कालट्यां केरल श्रीमच्छङ्कराचार्यसंज्ञया । प्राप्य जन्म स्वप्रतिज्ञापालनार्थमिवादरात् ॥ जुगोप धर्म तेनास्मानिति वृत्तं पुरातनम् । ज्ञात्वाऽप्याचार्यचारित्रबोधकग्रन्थाशभिः । अकृतज्ञा वयं मोहान स्मरामो जगद्गुरुम् ।। तेन पापेन चाम्माकं विविधापत्तिसंभवः । इत्यालोच्य महायोगी हितेषी जगतां सदा ॥ श्रीगुरुः सच्चिदानन्दशियाभिनवपूर्वकः । -

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे
देशे समागतममुं क्लयन् महान्तं द्राक् राजशेखरनृपः सविध समेत्य ।
सं प्राणमद् गुरुत्यैष तमप्यपृच्छत् किं नाटकन्नयमिह प्रयते भुवीति ॥९८ ।।
स्वामिन् गतं तदनले वन मे प्रमादाद इत्युक्तबास्तदनु कारणिक; सुमेधाः ।
स्मृत्वा तदैव तदलीलिखदेष चित्रं यदावितं नृपतिना सकृदेव बाल्ये ।। ९९ ॥
भूपणाय निगमानगवीन मीपणायं कथकप्रकगणाम् ।
शङ्कराय मासिन्युनिमअविरावनकने प्रणतोऽस्मि ।. १०० ।।
रति भीशहरविजयमकरन्द चतुरंश आस्वाद समाप्तः ॥
नृसिंहभारतीस्वामी दक्षिणाशामठाधिपः ॥
कृनघ्ननानिरासाय जनताभ्युदयाय च ।
कालट्या जन्मपूतायां भूमी लोकगुरोर्दुनम ॥
निर्माप्यागारयुगल मात्रा माकं मुतस्य च ।
स्मृति यादेकदेवत्याकलय्य हदम्युजे ।
मूनि गुरोर्जनिमतां मूर्या थाण्या सहव हि ।
संप्रतिष्ठाप्य वदोक्तविधानेनातिभचिन।।
कुम्भाभिषेकं च ततः कारयामास योगिराट् ॥
आर्णग्यासमाधिस्थले
शरगुरुवरचरितं या भूः कालादहीः प्रवृत्तमपि ।
पापयितुं जननाया आस पूर्णानदाउटऽद्यापि ।।
तारक्षमहिमवत्या भूमी स्वद्रष्टुपापभनायाम् ।
श्रीमच्छङ्करदेशिकरवितव्याख्यानभद्रपीठपरम ।
अधितिष्ठङ्गिरिदानी समिमुग्यवनवनृसिंहास्यः ।।
श्रीशशायमातुः स्मृतिजननाय प्रतिष्ठितो पाया।
जीयाचिरं दिशन्नयमिह पसतां सौख्यमनं नृणाम् ।।

·॥ पञ्चदश आस्वादः॥ गोविन्दभगवत्पादानां ब्रह्मीमावा । अपि हालनृपालपालितं दागपहायेन्द्रदरिन्मुखं वितन्द्रम् । थितमुर्मुरमुदरंत्रिघेण्यां यतिराइ भट्टमधानि पो चिहण्यात् ॥१॥ कालटी प्रस्थिते तस्मिन् गुरुगोविन्दसंयमी । आम्रकूटं ययौ रेवातीरंग शिष्यसंवृतः ॥२॥ शङ्करः संगतस्तत्र गुरुशुश्रूपणे रतः । तुरीयाश्रमधर्माश्चाधिजगे गोविन्दयोगितः ॥ ३ ॥ कदाचित्प्रवया वृद्धो गुरुगोविन्दसंयमी । शिष्यानाकारयामास सर्वाननुशशास च ॥ ४ ॥ कुण्डिकां चमसं शिक्यं निविष्टपमुपानहम् । शीतोपधानिनी कन्यां कौपीनाच्छादनं तथा ॥५॥ सङ्कलन मूलम् - जगद्गुरुरत्नमालास्तवतः १, बृहच्छङ्करविजयतः ५.१४. ७२-१०१, पतञ्जलिविजयतः १५, व्यासाचलायतः १६. १८, २७ ११४.१२३, यमुनाष्टकतः २४-२५, माधवायत: २६-६५, १०३-१०७ १०९-११३ शङ्कराभ्युदयतः २६,१०२.११२ आनन्दगिरीयतः २९.५८ गोविन्दनाथीयतः ६६- ७१ हरिहराद्वैतभूषणतः १२४ (१) हालनृपालेन तदभिधानेन मगधमहीपतिना तदात्वे पाल्य- मानमपि, अतिघार्मिकराजरक्षितवन त्यागानहमपि इन्द्रहरिन्मुखं विसृज्य । धितमुमुर प्रायश्चित्नकाण्डप्रामाण्यनिर्वहणाय गुरुमतनिराकरण- प्रायश्चित्तं तुषानलप्रवेशमनुतिष्ठन्तम् । वितृण्यान् विलोपयतु ।

·११८
श्रीशङ्करविजयमकरन्दे
पवित्रं स्नानशाटी तु चोत्तरासनदण्डके ।
अतोऽतिरिक्तं यत्किञ्चित् संवं तद्वर्जयेद्यतिः ॥६॥
नदीपुलिनशायी स्यात् देवगारेषु बाह्यतः ।
नात्ययं सुखदुःखाभ्यां शरीरमुपतापयेत् ॥ ७ ॥
स्नानं ध्यान तथा शौचं अद्भिः पूताभिराचरेत् ।
स्तूयमानो न तुष्येत निन्दितो न शपेत्परान् ॥ ८॥
हिरण्यानि च पात्राणि कृष्णायसमयानि च ।
यतीनां तान्यपात्राणि यजयेत्तानि भिक्षुकः ॥९॥
भिक्षाटनं जपः शौचं मान ध्यान सुराचनम् ।
कर्तव्यानि पड़तानि सर्वदा नृपदण्डवत् ॥ १० ॥
इत्य प्रशास्य प्रक्याः स्वशिष्यान् शङ्करानुगान् ।
नियोज्य शङ्कराचार्य अद्वेतस्थापने गुरुः ।। ११ ।।
सोऽहमस्मीति निश्चित्य विसृज्येतरकांक्षितान् ।
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्यायन्नन्तः परं शिवम् ॥ १२ ॥
शाख श्रुत्यङ्गनेत्राब्दे युधिष्टिरशकस्य वै ।
सबने कार्तिके मासि पूर्णिमायां गुरोदिने ॥१३॥
श्रीमद्भगौडपदाचार्यशिष्यो योगविदां वरः ।
गोविन्दभगवत्पादः सिद्धि प्राप स संयमी ॥ १४ ॥
गोविन्दस्य प्रतिकुलगुरोः सिद्धिमाकर्ण्य कृत्वा
यवर्तव्यं तदपि वररुच्यादयो भ्रातरस्ते ।
स्वे वे कर्मण्यविहतधियो विद्यया कीर्तिमन्तः
चत्वारोऽपि स्थितिमभिमतामुनयिन्यामकुर्वन् ॥ १५ ॥

·पंचदश आंखादः। कुमारिलमट्टपादसमागमः । पृथ्वी पृथ्वी पर्यटन भाष्यकारः स्वेच्छाचारी शिष्यसंधैः परीतः । भाष्य भूष्यं सन्दधानः सहस्ते तीयं प्रापतीविस्तीर्थमूर्तिः ॥ १६ ॥ कलिन्दपुत्र्याः सजलाभ्रकान्त्याः क्षीराभया जहनुतनूजया च । यत्नाभवसंगतिरल्पपुण्यः सुदुर्लभा मुक्तिपदं जनानाम् ॥ १७ ॥ ब्रह्मादयोऽयमितसंप्रतिपादशक्ता यनायजन्त पुरुषार्थविशेषसिद्धय । अद्यापि यत्न यननं प्रपितं प्रशस्तं यस्य प्रयाग इति नाम बभूव लोके ॥१८॥ यथावद्विहितम्नानो यमुनायास्तटे शुभे । गोविन्दचरणाखादचणां प्रार्थयताय ताम् ॥ १९ ॥ मुरारिकायकालिमाललावारिधारिणी तृगीकतनिधिपा बिलाकशोकहारिणी । मनाऽनुकूलकूलाञ्जपुञ्जधूतदुर्मदा धुनातु ना मनामल कलिन्दनन्दिनी सदा ॥ २० ॥ आविपदम्युधिमग्न भवतापशतालमानसकं गतिमानहानमशेपमपाकुलमागतपादप्तरोगयुगम् । ऋगमयमाततिपातककोटिश्तायत अधरं जप पान जप मीनिनिवारिणि संकटनाशिनि पाक्य माम्॥ विधूततारो यमुनामनगा भवापशम् । मागीरयीं शम्भुजटानिर्गतामाप सयमी ॥ २२ ॥ जाह्नवी सरिता श्रेष्टां यमुनासंगमेच्छया । आगच्छन्ती जबाच्छुभ्रां ननाम प्रयतो गुरुः ॥ २३ ॥ ब्रह्माण्ड सण्डयन्ती हरशिरति जावल्लिपल्लासयन्ती सर्लोकादापतन्ती कनकगिरिगुहागण्डशैलारस्खलन्ती ।

·. पंचदश आस्वादः। १२१. फुटयन् वेदतात्पर्यमभाजैमिनिसूत्रितम् । सहस्रांशुरिवानूरुव्यञ्जितं भासयन् जगत् ॥ ३४ ॥ राज्ञः सुधन्वनः प्राप नगरी स जयन् दिशः । प्रत्युद्गम्य क्षितीन्द्रोऽपि विधिवत्तमपूजयत् ॥ ३५॥ सोऽभिनन्द्याशिषा भूपमासीनं काञ्चनासने । जगाद कोकिलव्याजाद् राजानं पण्डितामणीः ॥ ३६ ॥ मलिनैश्चन्न संगस्ते नीचः काककुलैः पिक । श्रुतिपकनिदिः श्लाघनीयस्तदा भवेः ॥ ३७॥ निर्गन्यिनो निशम्पनां वा तात्पर्यगर्भिताम् । नितरां चरणस्पृष्टा भुजङ्गा इव चुकुधः ॥ ३८ ॥ छित्ता युक्तिकुठारेण जैनसिद्धान्तशाखिनम् । स तमन्थेन्धनैश्वीणैः क्रोधज्वालामवर्षयत् ॥ ३९ ॥ उपन्यस्यरस साक्षे खण्डयत्सु परस्परम् । तेषदतिष्ठनिर्योो भिन्दनिय रसातलम् ॥ ४० ॥ भधः पेतुर्युधेन्द्रेण क्षताः पक्षेषु तत्क्षणम् । न्यूदकर्कशतण तथागतवराधराः ॥ ११ ॥ ततः प्रक्षी गर्देषु जनेषु यमुवाविपम् । बोधयन् बहुधा वेदवचांसि प्रशशंस सः ॥ ४२ ॥ पमापेऽय धराधीशो विद्यायत्ती जयाजयो । पृच्छामि भवतः किश्चिद वस्तुं न प्रभवन्ति ये ॥ १३ ॥ यन्त्रोपलेषु सांस्तान् घातयिष्याम्यसंशयम् । इति संश्रुत्स गोशो घटमाशीविशन्वितम् ॥ ११ ॥ 16

·१२२
श्रीशङ्करविजयमकरन्दे
.
.
आनीयान किमस्तीति पप्रच्छ द्विजसौगतान् ।
वक्ष्यामहे वयं भूप श्वः प्रभातेऽस्य निर्णयम् ॥ ४५ ॥
इति प्रसाद्य राजानं जग्मुर्भूसुरसौगताः ।
पमानीव तपस्तेपुः कण्ठद्वयसपापसि ॥१६॥
भास्कर प्रति भूदेवाः सोऽपि प्रादुरभूततः ।
सन्दिश्य वचनीयांशमादित्येऽन्तहिते द्विजाः ॥४७॥
भट्टाचार्य पुरस्कृत्य समाजग्मुर्नृपान्तिकम् ।
ज्ञात्वा गूढं प्रधानेभ्य: सौगता: कलशस्थितम् ॥ ४८ ।।
निर्गन्धिनोऽपि संहृष्टाः सभां प्रापुर्महीपतेः ।
जैनास्तु ज्ञातवृत्तान्ता भुजङ्गोऽस्तीत्यवादिषुः ॥ १९ ॥
भोगीशभोगशयनो भगवानिति भूसुराः ।
श्रुत्वा भूसुरवाक्यं तद्वदनं पृथिवीपतेः ॥ ५० ॥
कासारशोषणम्लानसारसश्रियमापदे ।
अप प्रोवाच दिव्या वाक् सम्राजमशरीरिणी ॥ ५१ ॥
नुदन्ती संशयं तस्य सर्वेषामपि शृण्वताम् ।'
सत्यमेव महाराज. ब्राह्मणो यदभापत ॥ ५२ ॥
मा कृयाः संशय तल भव सत्यप्रतिश्रवः ।
शुस्वाभारीरिणी वाणी ददर्श वसुधाधिपः ॥ १३ ॥
मूर्ति मधुरिपोः कुम्मे सुधामिव मुराधिपः ।
निरस्ताखिलसन्देहो विन्यस्तेतरदर्शनात् ॥ ५४॥
व्यधादाज्ञां ततो राजा वधाय श्रुतिविद्विषाम् ।
ततो भगवतस्तस्य विग्रहं परमातम् ॥ ५५॥

·पञ्चदश धास्वादः।
किलोकसुन्दराख्यं तं पुर्या चक्रे प्रतिष्ठितम् ।
स्कन्दानुसारिणा राज्ञा जैना धर्मद्विषो इताः ॥ ५६ ।।
योगीन्द्रेणेव योगनाः पितास्तत्वावलम्बिना ।
हतेषु तेषु दुष्टेषु भूसुरः परितो बभौ ।
वर्णाश्रमसमाचारं स्थापयन्मुवि वैदिकम् ॥ ५७ ॥
कुमारिलमृगेन्द्रेण हतेषु जिनहस्तिषु ।
निष्प्रत्यूहमवर्धन्त श्रुतिशाखाः समन्ततः ॥ ५८ ॥
गिरेखप्लुत्य गतिः सतां य: प्रामाण्यमाम्नायगिरामवादीत् ।
यस्य प्रसादात् त्रिदिवौकसोऽपि प्रपेदिरे प्राक्तनयज्ञभागान् ॥ ५९ ॥
सोऽयं गुरोरुन्मपनप्रसक्तं महत्तरं दोपमपाकरिष्णुः ।
अशेपवेदार्थविदास्तिकत्वात् तुपानलं प्राविशदेष धीरः॥६॥
श्रुत्वेति तां सत्वरमेष गच्छन् व्यलोकयत्त तुषपशिसंस्थम् ।
प्रभाकरायः प्रथितप्रभाव. उपस्थितं साश्रुमुखैर्विने यः ॥ ६१॥
धूमायमानेन तुगनलेन सन्दह्यमानेऽपि वपुष्यशेपे ।
सन्दृश्यमानेन मुखेन बाप्पपरीनपमश्रियमादधानम् ॥ ६२ ॥
दूरे विधूताधमपाङ्गभग्या तं देशिकं दृष्टिपथावतीणम् ।
ददर्श भट्टो ज्वलदग्निकल्पो जुगोप यो वेदपय जितारिः ।। ६३ ॥
भदृष्टपूर्व श्रुतपूर्ववृत्तं दृष्धाऽतिमोदं स जगाम भट्टः ।
अचीकरछिप्यगणैः सपर्या उपाददे तामपि देशिकेन्द्रः ॥ ६॥
उपात्तभिक्षः परितुष्टचित्तः प्रदर्शयामास स भाष्यमस्म ।
सर्वो निबन्धो हमलोऽपि लोके शिष्टेक्षितः सञ्चरणं प्रयाति ॥ ६५ ।।
भाष्यमालोक्य हृष्टात्मा भट्टाचार्यों यतीश्वरम् ।
निर्मत्सरो गुणग्राही निजगाद महामतिः ॥ ६६ ॥

·१२१
श्रीशङ्करविजयमकरन्दे
दर्शनं दुर्लभं नृणां यतीवर भवादृशाम् ।
समासनशरीरान्त समये
विशेषतः ॥ ६७ ॥
पुण्यैः पुरातनैरेव दृष्टो हि भगवन्मया ।
नृणां संमृतिमोक्षाय स्वादृशैः संगतिर्भवेत् ॥ ६८ ॥
चिरं दिक्षुरेवास्मि भगवन्तं महायते ।
भावानागतो देवात्तन्मे दृष्टहीयते ॥ ६९ ।।
भस्मिन्नष्टी सहस्राणि वार्तिशनां यतीश्वर ।
विभान्ति प्रयमे भाप्ये तत्कृत्य नालमस्म्यहम् ॥ ७० ॥
नाहमद्य मुमर्पश्चेत्करिष्याम्यस्य वार्तिकम् ।
ईदृश्या मे मुमूर्षाया हेतुं शृणु पतीवर ॥ १ ॥
इत: पूर्व प्रवृत्तास्ते जैना प्राह्मणदूपकाः ।
महावीरमताकान्तो विरलो पैदिकोऽभवत् ॥ ७२ ॥
नास्तिस्यमीधरे वेदे धर्मे चासीन्नृणां तदा ।
महावीर पुरस्कृत्य वर्धमान स्वदेशिकम् ॥ ७३ ॥
समाषिक्ष्य गृहे राज्ञा तान्वशीकृत्य सौगतान् ।
वेदोऽप्रमाणमित्यादिमिध्यालापमचीकरत् ॥ ७४ ॥
ज्ञात्वाऽपि वैदिक शास्त्रजालं सम्यग्गुरोमुखात् ।
निमन्यिनो महानन्त्रान् महावीरमतानुगान् ॥ ७॥
तान् जनानाशकं जेतु विपदे सार्थव हि ।
विजिगीपुरहं जनान् उद्यतोऽभूबमादरात् || ७६ ॥
तन्मने न मया बुद्ध निषेयं वेददूपकम् ।
ततस्तेषां मतं घोछु त एव शरणीकृताः ॥ ७७॥

·पञ्चदश आस्वादः।
१२५
शिष्यत्वेन न ते कचित्पर्यगृहन् महीसुरम् ।
तहबाह्मणमात्मानं नापिन् जैनवेपनः ।। ७८॥
तन्मतम्थापनोतुकं महावीराभिधं जिनम् ।
वर्धमानं गुरु प्राप्य तदन्तेवासिभिः समम् ॥७९॥
पटन्ननुदिनं तन्न कतिचिद्धायनान्यहम् ।
तेषां सिद्धान्तमोपं वेदमार्गमदूपयम् ।। ८०||
तद्देशिकेन सलाधमभूव चामिनन्दितः ।
निष्णातचाभत्र जनरहस्पेष्वडिलेवपि ।। ८१ ॥
एक्दा स महावीरो ब्रह्मद्वेषी निरंकुशः ।
अतीवादूपयवेदान् विमान्यज्ञांश्च देवनाः ।। ८२ ॥
श्रुतिस्मृतिविरुद्धार्थबोधक तद्विजल्सितम् ।
दुराकण्यं समाकर्ण्य विदीर्णमनसो मम ॥ ८३ ।।
भणों न्यातदक्ष्णोऽथ स्थूलमुक्ताफलाकृति ।
दहशुस्तन्न तछिप्यास्तदा सर्वत्र संस्थिताः ।। ८४ ॥
अपृच्छन् किमिदं तेऽध नियनत्यम्बु लोचनात् ।
अपादिपमई तेभ्यः कपटेनेस्थमञ्जसा ।। ८५ ॥
युक्तीराकर्ण्य निर्णिकाः भवदेशिकनिर्मिताः ।
समुद्यनिर्भयनन्दतन्दिटावशचेतसः ॥ ८६ ॥
निस्समुरश्रुध्याजेन बहिरानन्दविन्दवः ।
इत्य जल्पसनल्पं मय्यप्रज मां तु मेनिरे ॥ ८७ ॥
गुवे चापि वृत्तान्तमञ्जसैनं न्यवेदयन् ।
ततः सासरदीने ते त्यक्तवन्तः पुरेष मे ॥८८ ॥

·, १२६ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे ग मामणोऽइमिति ज्ञात्वा मधार्य समुद्यताः । महावीरश्च तन्छिया विप्रेषु वृतमरपुराः ॥ ८९॥ विरक्षराती बयान दूपयिष्यति नो मतम् । यथास्यचिन्नास्योऽयं इस्सामन्त्र्य परस्परम् ॥२०॥ एकदा मा अविश्रब्धं चन्द्रिकायां सुवास्थितम् । गुरोरुनुहसीधा मीत्वोरादन केनचित् ॥ ९१ ॥ विश्राम्यतो गुरोरेव महावीरस्य शिष्यकाः । परस्परं संचपन्तः क्रीडन्तश्च सुनिर्गरम् ॥ ९२ ।। गुरोः संप्राप्य संकेत उक्षिपन्तः परस्परम् । हस्तेनोक्षिप्य मां चापि प्रहसन्तः पुनः पुनः ॥ ९३ ।। एते यदर्यवतकाः महावीरमतानुगाः । गुरोस्तासौधशिरात् सहसा मां परातयन् ।। ९ ।। परिभ्रान्तस्तया सोधात् पतन सानुनायानाम् । पदि देश प्रमाणं सुनीयमिनि चेतसि ॥२५॥ पीति संशययोतः गुहद्रोहाचपा मम । परतापदेशामे घझुरेक परिक्षतम् ॥ १६ ॥ तप्रदेशानिनिपम्पाक्षतगासः सापहम् । महापारे तपः तन्मनं सर्वतो मुनि ॥ १७ ॥ युक्तिभिम ताकाभिः शिप नृपममदि। जिया जनाविपदे जिनं चापि व्ययम् ॥१८॥ पारितम पुनः कर्ममगः भितरो मा । एवं योहि परा पानानम्य मे मुदा ।। ९९ ॥

·+ पञ्चदश आस्वादः। १२७ ईदगी बुद्धिरुत्पन्ना निश्चिता यतिपुङ्गव । एकाक्षरोपदेष्टापि गुरुभूतो न संशयः ॥१०॥ उपदेष्टा तु शास्त्रस्य किं पुनः कथ्यते जिनः । अहं सर्वज्ञतोऽधीत्य शास्त्रं तस्य निरासकः । अभूव यत्ततो दोपः प्रभूतो मयि विद्यते ॥ १०१ ॥ बाह्यं मतं निरसितु सुगतादधीत्य वाल्यात्तमेव समघातपमार्य जित्वा । ईशं निरास्थमपि च खत एव वेदा मानं न तत्कृततयेति मताभिमानात् ।। प्रायोऽधुना तदुभयप्रभवाघशान्त्यै प्राविक्षमार्य तुषयावकमात्तदीक्षः । भाग्य न मे व्यजनि शाबरभाष्यवत्वमाप्येऽपि किञ्चन विलिय यशोऽधिगन्तुम् ।। इन्यूचिवांसनय भट्टकुमारिलं तं ईवद्विकखरमुखाम्बुजमाह मौनी। हे भट्ट कर्मविमुखान् सुगतानिहन्तुं जातं गुह मुवि भवन्तमहे तु जाने । संभावनाऽपि भवतो न हि पातकस्य सत्य व्रतं चरसि सज्जनशिक्षणाय । उज्जीवयामि करकाम्बुकगोक्षणेन भाष्येऽपि मे कलय वार्तिकमङ्ग भव्यम् ।। प्रत्युतरं व्यधित भट्टगुरुर्मुनीन्दो मय्यल्पकेऽपि महिमोक्तिरिय तबाह । आजानतोऽन्न कुट्टेलेऽपि जने महान्तस्त्वारोपयन्ति हि गुण धनुपीव शूराः ॥ सञ्जीवनाय चिरकालमृतस्य च त्वं शक्तोऽसि शङ्कर दयोमिकटाक्षपातैः । भारम्धमेतदधुना व्रतमागमोक्तं मुञ्चन् सता न भविताऽस्मि बुधाविनिन्द्यः । चाकिदर्शनविधानसरोषवातृशापेन संप्रति शतक्रतुदेशिकेन्द्रः । विद्योतते मगधसीमनि विश्वरूपनामा समस्तनयसागरपारदर्शी ॥ १०८ ॥ उम्बेक इत्यभिहितस्य हि तस्य लोके उवेति बान्धवजनैरभिरधीयमाना। शता सरोरुहमवेन सरस्वती सा जाता वधूरुभयभारतिकाभिधाना ॥१०९ ॥ (१०८) बृहस्पतेन मणश्च अंशात् जातो विश्वरूपा ·१२८ श्रीशङ्करविजयमकरन्दै सर्वासु शास्त्रसरणीषु स विश्वरूपो मनोऽधिकः प्रियतमश्च ममानवेषु । तत्प्रेयसी शमधनेन्द्र विधाय साक्ष्ये वादे विजिल्य तमिमं वशगं विधेहि ॥ तेनैव ताककृतिष्यपि यातिकानि कर्मन्दिवर्षतम कारय मा विलम्बः । वं विश्वनाथ इव में समये समागाः तत्तारकं समुपदिश्य कृतार्थयेथाः ॥ इत्यूचित्रासमिममृद्धसुखप्रकाशं ब्रह्मोपदिश्य बहिरन्तरपास्तमोहम् । तन्वन्दयानिधिरसो तरसाऽभ्रमार्गमार्गादवार विषयान्मगधाभिधानान् ॥ ११२ ।। । अथ गिरमुपसंहृत्यादराद्भट्टपादः शमधनपतिनाऽसौ बोधिताद्वैततत्वः । प्रशमितममतः संस्तत्प्रसादेन सयो विदलदखिलबन्धो धाम सत्यं प्रपेदे ॥ ११३ ॥ यदा प्रणम्योपशशाम शङ्करं स भट्टनामा मरणाय दीक्षितः । तत्पाश्चवर्ती विदितार्थसंग्रहः स मण्डनाक्ष्योऽभिजगाम शङ्करम् ।। ११४ ।। गुरुरीयानपि वित्तहीनो विद्यासु वृद्धोऽसि गुरुप्रदिष्टः । अयं कुरूपी गुरुगेदवासी गुरुं विपत्तावपि नो जहाति ॥ ११५ ॥ गमित एष जनोऽद्य महात्मनो मावतस्तव पादसरोरुहम् । कुरु दृशं कृपयेति समीपगः श्रुतवचाः सहसा स ददौ करम् ॥ ११६ ॥ ! - (११४) मण्डनोऽयं अन्यः विश्वरूपात् । ब्रह्मासिद्धिकारो. ऽयमिति विपश्चितः । व्यासावलीये गुरुशकाय च प्रस्तूयतेऽयं कथाक्रमः । विश्वरूपाइन्य एवायमित्यत्र 'किस प्रसिद्धपमावः विश्वरूपप्रमाक मण्डनबाघसतिसुचरितमित्री शिष्टामगोभिः परिगृहीतस्य कथं देषमोहाभ्यां , विना अग्लापसंभवः' इति न्यायरनसीपावल्या. मम्यत्र च स्मरणमपि प्रमाणमिति विमर्शकाः ।।

·. पञ्चदश भाखादः। १२९ निमुनिवारमसावपिबजलं रवमयं मुनिवस्त्रविलोद्भवम् । इति मया पुर एवं बहु श्रुतो नयनगोचरतामधुना गतः ॥ ११७ ॥ इति वचरसुधयाप्यभिषिक्तवान् मुनिवरो गृहमेधिशिरोमणिम् । विदितवेद्यमनुद्धतभाषिणं मुनिजनैरभिवन्द्यपदाम्बुजः ॥ ११८ ॥ अथ गिरं गृहिराज उपाददे मम जनिस्सफला भवदीक्षणात् । न खलु लोचनमाश्रयते फलं घटपटादिमिरीक्षणमात्नतः ॥ ११९ ॥ भवादृशैः संगतिरेव नो गतिः गृहे स्थितानां सुतदारपोपिणाम् । क्रमग मोक्तुं भवदीयसेवनामतो गृहीत्वार्हसि मामितोऽटितुम् ॥१२०॥ एवं वादिनि मण्डने मृदुमनाः प्रोचे दयालिङ्गितः श्रुत्या चोदितकर्म तच्च तनुयास्तेनान्तरं शुध्यति । शुद्धेऽन्तःकरणे परिस्फुरति तत् सौख्यात्मक ब्रह्म ते शुद्ध दर्पणमण्डले मुखमिव स्वात्मानं सर्वगम् ॥ १२१ ।। त्यक्त्वा मण्डन मेदगोचरधियं मिथ्याभिमानात्मिका अद्वैते भव नेष्ठितो मम वचस्ते रोचते यद्यदः । ती| संसृतिवारिधि परपदे ज्ञानवारोहणात् पारे स्थास्यसि निवृतः सुखमये संसारवाती झिते ॥१२२ ।। एवमेनमनुनीय सत्पदैः ब्रह्मबोधनपगुरुवयः । मण्डन निजपदे स्थिरभक्ति संविधाय गमनाय मनोऽधात् ॥ १२३ ॥ घेदान्ताभिधानेन सर्शनुग्रहकारिणम् । यतिरूपधर बन्दे शकरं लोकशङ्करम् ॥ इति श्रीशङ्करविजयमकरन्दे पञ्चश मास्वादः समाप्तः । 11 ·ܘܨܶ; श्रीशङ्करमिजयमकरन्दै ॥पोडश आस्वादः॥ विश्वरुपजया। पटुमण्डनमियक्षपटनायें प्रविशन् पनयनं नवं जयापों। तमष्यगिरं पिधृष्य पादर्य तिमाघारस य पातु मां प्रमोदी निगमाध्यपने पूर्व दुर्वासा धानुरन्तिके । स्वरेऽस्सलचदा वागी हिसन्ती शसार सः॥२॥ गानुरी वं भवेत्याशु रावा तम्यै मुनियो । दर्शने शापमोक्षं च ममर्नेहमापतेः ।। ३ ।। भय सा भारती नझे शोगातीर दिजननः । सनपा विशुमितस्य सजिम्धुरा सती ॥४॥ सा वाणी यापमापाता स्नुिभ्यां परिगरिता । झनेग पाये चान्द्री कलेग सितपशगा ॥५॥ विवाशचितवले सामुरमे पाविधि । विपापो मारित्रः सर्वहां सबितमः ॥ ६॥ जमा पायिकम दिने गनुः श्रीरशुमेघदुहिनुः कराडोन । माना जो दिने गुरमति दिपाले ७॥ सरने मूरम् - जगद्गुनमालाला शिलामीपणा १.६, १०.१७. गोविन्दनायीपतः २.६, ८, ३३.१४, ४४४५. ग्यासाvivat, ५. २००२१, २५.२२. माया ७.९, १८.१९, २५.३९, ११.३२, १५.९, ३८.४३. गुप्ता काय ९३.३४. युपता .. सुषमा ४६. (१) पनाम भरो मनभिडि ·पोडश श्रास्वादः। १३१ तया पन्या सहावासीत् सुचिरं भवने सुखम् । निरतो वैदिके मागें विश्वरूपो महाद्विजः ॥८॥ गौडा पश्च। अथ प्रतस्थे भगवान्प्रपागात् न-मण्डनं पण्डितमाशु जेतुम् । गच्छन् खस्त्या पुरमालुलोके माहिती माडनमण्डिनां सः ॥९॥ (९) विध्यादुम्सातो गांडरेश इनि दक्षिणतो द्रविडदेश इति पुरा प्रसिद्धिः। सारस्वताः कान्यकुब्जाः गौडाः उत्कलाः मथिलाश्चेति तत्र कान्यकुब्जगोडदेशीयोऽयं विश्वरूपः । अस्य पिता हिममित्रः काश्मीरराजगुरुः । अतोऽस्य जन्म कामोरे । कुमारिल. भट्टम्य भगिनीपतिश्यं इति फेचित् । शोणनदतीरवासिविष्णुमित्रकन्यां परिणमे । कुमारिलशिष्योऽयं मगधेषु माहिष्मयां कुलपतिरासीत् । 'गोडा काश्मीरजन्मा कलितपरिचितिः पूर्वनन्त्रे कुमारात् ब्रह्मण्यः सर्व- वेदाः' इत्यस्य परिचयः पुण्यश्लोकमञ्जर्याम् ॥ एतनिवासभूता माहिष्मती , 'नेपालगिरिसंभूतधर्ममूलानदीतटे । माहिष्मती पुरी चोग्रतारापीठविलामिनी ।' 'यस्याः पुरा राजति धर्ममूला या क्षालयन्ती चरणो साऽस्याः । माहिष्मनी मण्डन- मण्डिता सा यत्रास्ति नारा भुवनस्य नारा।' इति महाचीनकर्मान्तर्गत- ताराचारादिषु प्रसिद्धा, अद्यत्वे बिहारराज्यान्तर्गत सहरसानामक. पत्तनात् अष्टकोशदूरस्थाने महिसी इति आख्यायमाना, पूर्वदिशि धर्ममूला (घेमुण्डा) प्रवहति इति विमर्शकाः । नर्मदातीर- गता हेयराजधानीत्वन पुराणेषु प्रसिद्धा माहिष्मती अद्यत्वे महेश्वर इति आख्यायमाना इति केचित । (सुरेश्वराचार्य जीवितस्मरणत:) पर सर्वत्र मगतिवि देशसः महेश्वो न सङ्गच्छते। काश्मीराजगुरु- मण्डनपिता, अत: काश्मीर एव मण्डनममागम इति ब्रह्मानन्दीये चिद्विलामीये च। यस्याः ·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे पप्रच्छक द्विजं तक्ष तदेहं गन्तुमुन्मनाः । कहि मण्डनमिश्रस्य वर्तते सम विस्तृतम् ॥ १०॥ तमुवाच स विप्रोऽपि देशिकेन्द्रमनन्यधीः । विद्यालयमिति ख्यातं तालटुमसमुष्ट्रितम् ॥ ११ ॥ प्राकारतोरणाकीणं शिलास्तम्भशतावृतम् । सत्पुरः पाठशालाभिर्विशालाभिः समन्वितम् ॥ १२ ॥ वितर्दिका विनिर्माय दशहस्तसमुन्नताम् । तवाव्यस्य स्वयं शिष्यानध्यापयति नित्यशः ॥ १३ ॥ अरोमयतो पीथ्यो विनिर्मायातिशोभने । तंद्वारेषु च सर्वत्र पाठयित्वा श्रुतीरपि ॥ १४ ॥ पञ्जरेष्यमितो बद्धाः प्रबुद्धा इव सर्वतः । शुकशारीमुखा यन्न तन्वते ननु वाङ्मुखम् ॥ १५ ॥ यद्वीथिकाद्वारनिबद्धकीरंगरादविष्टाय परस्परेण । विधीयते शास्त्रकथाप्रसंगो जानीहि तन्मण्डनपण्डितोकः ॥ १६ ॥ गायन्ति सामानि च यत्र शार्यः स्तुवन्ति कीरा यजुषा ऋचा च । परस्परं मुखरमादरेण जानीहि तन्मण्डन मिश्रधाम ॥१७॥ स्वतः प्रमाण परतः श्रुतिरसा फलप्रदं कर्म फलप्रदोऽजः । * जगद्धवं स्याज्जगदध्रुवं स्थत् कीरांगना यन गिरं गिरन्ति ।।* द्वारस्थनीडान्तरसन्निरुद्धा जानीहि तन्मण्डनपण्डितोकः । श्रुत्वा च तत्प्राप्य कोः सकाशं ददर्श तं पद्मजसन्निकाशम् ॥ स विश्वरूपः कृतवहिकार्यः प्रतीक्षमाणोऽतिथिम तिथेयः । उदैक्षतैनं स्वशरीरभाभिः प्रकाशयन्तं विदिशो दिशश्च ॥२०॥ (२०) कथाऽत्र द्वेषा दृश्यते । अनिथीन प्रतीक्षमाणं विश्वरूप- ·षोडश आस्वादः। मुपगतवान शङ्करी भिक्षाम्बीकरणाथ प्रार्थिता वादाभक्षा ययाचे । तदभ्युर. गमे च भिक्षानन्तरं सपण पन्धं प्रवृत्त पाई, जित विश्वरूप, विमुक्कशापा सत्पनी पाणी अन्तरघात इति । अयं कथाक्रमः व्यासाचलीय गोविन्द- नाधाये गुरुवंशकाव्य च दृश्यते । आनन्दगिरीय-माधवीय-चिद्विलासी- यादा तु-पंध्य कर्माण, व्यासजामनी सूत्रकार महर्षी निमन्त्र्य प्रवृत्ते, द्वार च मुद्रित गगनमार्गादयतरन्तं शङ्करं दृष्ट्वा सहसा जातेन क्रोधेना- विक्षिपति विश्वरूप, व्यासमिनिभ्यां यत्याराधनोपदेशेन शान्त शङ्करण पादभिक्षा; याद जित मण्डन उभयभारत्या जयाय प्रवृत्तिा, कामाविषयकवादसमाहिती प्रवृत्तस्य शङ्करस्य परकायप्रवेशः कामशाखा- ध्ययन, पुनः परावृत्य उभयभारत्या जयः, तस्या अनुप्रहमाप्तिः इति कथाक्रमः । प्रथमोऽधानुखियते ।। विश्वरूपस्याधिक्षपवाक्येषु मध्यगतं 'कन्यां बहसि दुर्बुद्ध' इत्यादिकं माधवीयगतं भास्कराचार्याक्ततया विकृणोति आनन्दानुभवाचार्यों न्याय. रत्नदीपावल्याम् । एकदण्डाहणकर्मत्यागनिराकरणपूर्वकं त्रिदण्डाहणं स्थापयति भेदाभेदवादी भास्कराचायः । सन्ध्यावन्दनादिकर्मतदग- शिखादिलिागनावदण्डिन एवं सन्यासिनः न शिखादित्यादिनः इति पक्ष भाम्करोय विश्वरूपप्रभाकररादिमतानुवादपूर्वकं खण्डयति आनन्दानु- भवाचाय: नत्रयोऽयं सन्दमः प्रकृतोपयोगी-“अपि चास्मद्वेषोप- हतमतिः पश्यन्नपि न पश्यतीनि वदेत । प्रसिद्ध हि तस्य द्वेषाद्भाषणं 'कन्यां वहसि दुर्बुद्ध' इत्यादि" । एकदाण्डिसल्यास्यधिक्षेपपर भास्करा- चार्यवाक्यं माधवीयादिपु मण्डनवाक्यतया उपनिबद्धं वा? अत्रैव सन्दर्भ प्रभाकरस्य (हस्तामलकापेतुः ?) मलयाचलसंभवस्वम् , विश्वरूपस्य 'हिमालयसम्भवत्वं, विश्वरूपस्येव तुरीयाश्रमे मुरेश्वरत्वं, विश्वरूपमण्डनयोः पृथक्त्वं च स्मयते । यथा वा-"किश्च प्रसिद्धाप्तवाक्यः विश्वरूप- प्रभाकरगुरुमण्डनवाचस्पतिसुचरितमिः शिधाप्रणीभिः परिगृहीतस्य ·१३२ श्रीशङ्करपिजयमकरन्दे पप्रच्छक द्विजं तस तद्नेहं गन्तुमुन्मनाः । क हि मण्डनमिश्रस्य वर्तते सद्म विस्तृतम् ॥ १०॥ तमुवाच स विप्रोऽपि देशिकेन्द्रमनन्यधीः । विद्यालयमिति ख्यातं तालटुमसमुच्छ्रितम् ॥ ११ ॥ प्राकारतोरणाकीणं शिलास्तम्भशतावृतम् । तत्पुरः पाठशालाभिर्विशालाभिः समन्वितम् ॥ १२ ॥ वितर्दिका विनिर्माय दशहस्तसमुन्नताम् । तत्राप्यस्य स्वयं शिप्यानध्यापयति नित्यशः ॥ १३ ॥ गरोभयतो वीथ्यौ दिनिर्मायातिशोभने । तवारेषु च सर्वत्र पाठयित्वा श्रुतीरपि ॥ १४ ॥ पञ्जरेषभितो बद्धाः प्रबुद्धा इव सर्वतः । शुकशारीमुखा यत्न तन्वते ननु वाङमुखम् ॥ १५ ॥ यद्वीथिकाद्वारनिबद्धकीररारादधिष्टाय परस्परेण । विधीयते शास्त्रकथाप्रसंगो जानीहि तन्मण्डनपण्डितोकः ॥ १६ ॥ गायन्ति सामानि च यत्र शार्यः स्तुवन्ति कीरा यजुषा ऋचा च । परस्परं सुखरमादरेण जानीहि तन्मण्डनमिश्रधाम ॥ १७ ॥ स्वतः प्रमाण परतः श्रुतिस्सा फलप्रद कर्म फलप्रदोऽजः ।* जगध्रुवं स्याजगदध्रुवं स्यात् कीरांगना यत्न गिरं गिरन्ति ।।* द्वारस्थनीडान्तरसनिरुद्धा जानीहि तन्मण्डनपण्डितोकः । श्रुत्वा च तन्प्राप्य कवेः सकाशं ददर्श त पनजसन्निकाराम् ॥ स विश्वरूपः कृतवहिकार्यः प्रतीक्षमाणोऽतिथिम तिथेयः । उदक्षतेनं स्वशरीरमाभिः प्रकाशयन्तं विदिशो दिशश्च ॥ २०॥ (२०, यात देवा रयते । अलिथीन प्रतीक्षामा विश्वरूप- ·पोडश भावादः । १३३ मुपगतवान शकुरो भिक्षाम्बीकरणाय प्रार्थिता यादमिक्षा ययाचे । तदभ्युप. गमे च भिक्षानन्तरं सपणपन्धं प्रवृत्त घादे, जिते विश्वरूपे, विमुक्तशापा सत्पत्नी पाणी अन्तरघात इति । अयं कथाममा व्यासाचलीय गोविन्द- नाधाये गुस्वशकाव्य च दृश्यते । आनन्दगिरीय-माधवीय-चिद्विलासी- यादी तु-पत्र्य फर्माण, व्यासमिनी सूत्रकार महर्षी निमन्त्र्य प्रवृत्त, द्वार च मुद्रित गगनमागीदवसरन्तं शङ्करं दृष्ट्वा सहसा जातेन क्रोधेना- धिक्षिपति विश्वरूप, व्यासमिनिभ्यां यत्याराधनोपदेशेन शान्ते शङ्करण यादभिक्षा; वाद जित मण्डन उभयभारत्या जयाय प्रवृत्तिः, कामावषयकवादसमाहिती प्रवृत्तस्य शङ्करस्य परकायप्रवेशः कामशास्त्रा- ध्ययनं, पुनः परावृत्य उमयभारत्या जयः, तस्या अनुग्रहप्राप्तिः इति कथाक्रमः । प्रथमोऽत्रानुस्रियते ॥ विश्वरूपम्याधिक्षपवाक्येषु मध्यगतं 'कन्थां वहसि दुर्बुद्ध' इत्यादिकं माधवीयगतं भास्कराचायोक्ततया विवृणोति आनन्दानुभवाचार्यों न्याय. रत्नदीपावल्याम् । एकदण्डग्रहणकर्मत्यागनिराकरणपूर्वकं त्रिदण्डाहणं स्थापयति भंदाभदवादी भास्कराचायः । सन्ध्यावन्दनादिकमतदग- शिखादिलिङ्गिनानदण्डिन एव सन्यासिनः न शिखादित्यागिनः इति पक्ष भास्करीय विश्वरूपप्रभाकरादिमतानुवादपूर्वक खण्डयत्ति धानन्दानु- भवाचायः नत्रयोऽयं सन्दर्भः प्रकृनोपयोगी- "अपि चास्मद्वेषाप- हतमतिः पश्यन्नपि न पश्यतीति वदेत् । प्रसिद्धं हि तस्य द्वेषाद्भाषणं 'कन्यां वहसि दुर्बुद्ध' इत्यादि" । एकदण्डिसन्न्यास्यधिक्षेपपरं भास्करा- चार्यवाक्यं माधवीयादिषु मण्डनवाक्यतया उपनियद्धं वा? अौर सन्दर्भ प्रसाकरस्य (हस्तामलकपितुः ?) मलयाचलसभवत्वम् , विश्वरूपस्य हिमालयसम्भवत्वं, विश्वरूपस्यैव तुरीयाश्रम सुरेश्वरत्वं, विश्वरूपमण्डनयोः पृथक्त्वं च स्मयते । यथा वा- "किन प्रसिद्धान्तवाक्यः विश्वरूप- प्रभाकरगुरुमण्डनवाचस्पतिसुचरितमिः शिष्टाप्रणीभिः परिगृहीतस्य ·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे स भिक्षवेऽदृष्टचराय तम्म सङ्कल्प्य मिक्षां पदयोरमुप्य । चिक्षेप पुष्प चरणावनेजत् तत्याथसाऽऽमानमामिञ्चतादा ॥२१॥ आतिथ्यमातनुत सर्वमयप तस्मै भिक्षार्थमाश्रयत तं परिवेप्य भोज्यम् । हस्तेऽस्य नीरमदितोभयभारती मा नासौ पपौ न च मुमोच तथैव तस्थौ ॥ कि कारण न्विति विशकित विश्वरूपः पान्छ तं यदि करोपि मगध वादम् । -सम्यग्जयावधि तदेव समाददीय हस्ताम्भ इत्युदित आशु तदभ्युपागात् ।। जैनाश्रमाभ्युपगमे पणबन्धमाजौ साक्ष्ये विधाय वनितां च गिरोऽवतारम् । भारभ्य मुक्तिसमनन्तरकारमेव मीमांसयोरकुरुतां विबुधौ विवादम् ॥ २४ ॥ अझैक परमार्थसञ्चिदमलं विश्वप्रपश्चात्मना शुक्ती रूप्यपरात्मनेव बहुलाज्ञानावृतं भासते । तज्ज्ञानानिखिलप्रपञ्चविलयात् स्वात्मन्यवस्था पर निर्वाणं जनिमुक्तमभ्युपगतं मानं श्रुतेर्मस्तकम् ॥ २५ ॥ बाद जये यदि पराजयभागई स्यां सन्यासमंग परिहृत्य कपायलम् । शुक्लं वसीय वसनं द्वयमारतीय वादे जयानयफलप्रति गदिकाऽस्तु ॥ २६ ॥ कथं द्वेपमोहाभ्यां विनाऽपलापसंभयः ? ननु विश्वरूपप्रमाकरौ भय- पक्षपातिनी । उभाषप्येकदण्डिनी प्रसिद्धी। एवं तर्हि ? साश. सन्यासः तत्प्रमाणवेत् नापलापमहति । न हि वारशाः स्वपुरुषार्थनाशे बुद्धिपूर्व यतन्ने । गृहस्थावस्थायां विरचिते च विश्वरूपपन्थे दर्शित- वाक्यपरिग्रहो दृश्यते । न चासी ग्रन्थः सम्यासिना विरचितः । तथाहि परिवाजकाचार्य सुरेश्वरविरचिने' इति प्रन्ये नाम लिखेत् । लिखितं तु 'भट्टविश्वम्पविरचिते' इति । तस्मात् प्रसिद्धशिष्टपरि- गृहीतयोः मलयहिमालयादिनिल यविन्दुपासितयोः वाक्यतदर्थयोः द्वेष. मात्रात विवदितव्यम' इति ।।

·पोडश आखादः। १३५ इत्यं प्रतिज्ञा कृतस्युदार श्रीशङ्करे भिवरे स्वकीयाम् । स विश्वरूपो गृहमेधिवर्यः चक्रे प्रतिज्ञा स्त्रमतप्रतिष्टाम् ॥ २७ ॥ वेदान्ता न प्रमागं चितिवपुषि पदे तन संपत्यगोगात् पूर्वी भागः प्रमाण पदयगमिते कार्यवस्तुन्यशेपे । शब्दाना कार्यमा प्रति समधिगता शक्तिरभ्युन्नताना कर्मभ्यो मुक्तिरिटा तदिह तनुभृतामाऽऽयुषः स्यात्समाप्तः ॥ २८॥ वादे कृतेऽस्मिन्यदि मे जयान्यः त्वयोदितः स्याद्विपरीतभावः । येयं त्वयाऽभूगदिता प्रसाक्ष्ये जानाति चेत्सा भविता वर्षे ॥ २९ ॥ इत्थं प्रतिज्ञा सपणां विधाय कादं व्यवत्ता किल देशिकेन्दौ । कृताऽय वाणीमय साक्षिमावे जयाजयप्राप्यभिवानदक्षाम् ॥ ३०॥ एवं विजेतुमनसोपविष्टयोस्तां मालां गले व्यक्ति सोपयभारतीयम् । माला यदा मलिनभावमुपैति कण्टे यस्यापि तस्य विजयेतरनिधयः स्यात् ।। दिने दिने वासरमध्यमे सा भूते पति भोजनकालमेर । समेत्य भिडं समयं च भक्ष्ये दिनान्यमूवन्निति पञ्चपाणि ॥३२॥ सस्मिताननपमाभ्या प्रगल्माभ्यां प्रतिक्षणम् । ताभ्यामुत्तरमन्योन्यमश्रणव खण्डितम् ॥ ३३ ॥ सस्वेदकम्पचिन्तारुट तयोरेका न वागभूत् । न किश्चित्कालदानिश्च दिनकृत्यकृतं विना ॥ ३४ ॥ अन्ते यतिक्षितिपतेनुमोद्य युक्ति मालां च मण्डनगले मरिनामवेक्ष्य ।* भिक्षार्थमुचलतमद्य युवामितीमावाचष्ट तं पुनरुवाच यतीन्द्रमन्बा ।। ३५ ॥ ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वदेहिनाम् । ब्रह्मणोऽधिपतित्रान् भवान् साक्षात्सदाशिवः ॥ ३६॥ है ·१३६ श्रीशङ्करविजयमफरन्द कोपातिरेकवशतः शपता पुरा मां शापावधिस्तव जयो विहितो विधाना । साऽहं यथागतमुपैमि शमिप्रवीरेत्युक्त्वा तिरोधिमकृतोभयमारती सा ॥ ३७ ।। (३७) माधवीये-- शापान्मुक्का उभयभारती निजधाम यान्ती, तजयेच्छुना यतिवरेण वनदुर्गामन्त्रेण बद्धा, धादे प्रवृत्तेऽजयं ते बुद्धा, कामशास्त्रविषयकप्रश्नानुस्थास्यति । तदुत्तरणाय लब्धावकाशो यति पाकायप्रवेशशैल्या मृतामरुककायं प्रविश्य, कामशास्त्ररहस्यं बुद्ध्वा खदेहं प्रत्यावर्तते यावता मृननृपजीवनविषये सन्दिहानैः नरपति- भृयैः यतिषरवपुषि वहिर्विसृष्टः । दहनशान्तये नृसिंह स्तौति यतिवरः । नृसिंहकृपया प्रशान्ते वह्नौ निर्वणो यनिपुंगवः पुनर्वादाय उभयभारती अभ्येति । वादे जिता उभयमारती शारदाख्यया भगवत्पादकल्पितेपु स्थानेषु सन्निधातुं प्रार्थिना तथेत्यनुगृहानि । शृङ्गगिरिपुर सा शारदाख्यया सन्निहिता प्रद्योतते इति । गुरुवंशकाव्ये - शापान्मुक्ता उभयभारती अन्तर्दधाति । श्रीशैलरोपाचलनारसिंहगिरिजगन्नाथवाराणसी. यात्रानन्तरं काश्मीरं गच्छति यतिवरः । तन्न शारदागारस्थसर्वज्ञ- पीठमारुरुक्षुः अशरीरवाण्या वादायाहूत: कामशास्त्रविषयकोत्तरदानाय परकायप्रवेशशैल्या प्रमातामरुकशरीरं प्रविश्य भोगान् भुङ्क्ते कामरहस्य- शानाय । शङ्कित या राजमहिष्या दयमानं स्वशरीरं नरसिंहप्रसादेन पुननिर्बणं प्रविश्य यादे तां वाणी जित्वा तां तुष्टां ऋश्यशृङ्गाश्रमागमनाय प्रार्थयते। तथेत्यङ्गीकृत्य तेनैव सह ऋश्यशृङ्गाश्रममागतवती पाणी यतिवरः प्रतिष्ठापयामास तत्रेति कथाक्रमः । अस्मिन्सन्दर्भ भगवत्पादः नरसिंहप्रसादनाय कृता स्तुतिः लक्ष्मीनृसिंहकरावलम्बाख्या श्रीमत्पयोनिधि निकेतन चक्रपाणे भोगीन्द्रभोगमणिरञ्जितपुण्यमूर्ते । योगीश शाश्वत शरण्य माब्धिोत लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ।। ब्रह्मेन्द्ररुद्रमरुद किरीटकोटिसङ्घट्टितांधिकमलामलकान्तिकान्त । लक्ष्मीलसकुचसरोरुहराजहंस लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्नम् ॥ ततः ·पोडश आस्वादः। तामामन्त्र्यान्तर्हितां योगशक्त्या पश्यन्देवीं भाष्यफर्ता बभाषे ।* जानामि त्वां देवि देवस्य धातु र्यामिष्टामष्टमूर्ते: सगाम् ॥ ३८ ॥ घाचामाद्या देवता विश्वगुप्यै चिन्मानामप्यातलक्ष्म्यादिरूपाम् । स्थानेषु व स्मर्यमाणाऽऽविरारस्व श्रेष्ठान् अर्थान् शारदाख्या दिशन्ती । तथेति संश्रुत्य सरस्वती सा प्रायाप्रियं धाम पितामहस्य । अदर्शनं तन समीक्ष्य सर्व आकस्मिकं विस्मयमीयुरुचैः ॥ ४० ॥ स च यायकपरिपत्प्रमुखः प्रणिपत्य शङ्करमत्रोचदिदम् । विदितोऽस्ति संप्रति भवान् जगतः प्रकृतिनिरस्तसमतातिशयः ॥४१॥ अहमाचरं बहु तपोऽसुकरं ननु पूर्वजन्मसु न चेदधुना । जगदीश्वरेण करुणानिविना भवता कथा मम कथं घटते ॥ ४२ ॥ तदई विसज्य सुतदारगृहं द्रविणानि कर्म च गृहे विहितम् । शरणं वृणोमि भगवचरणावनुशाधि किङ्करम, कृपया ॥ ४३ ।। विश्वरूपं ततो नीत्या भिक्षुता देशिकोत्तमः । स्वमनोरथलामेन सन्तुष्टः सुतरामभूत् ॥ ४४ ।। आचार्यस्य प्रियकरः शिष्यः सन्यासनामतः । सुरेश्वर इति प्यातो बभूव भुवनत्रये ॥ ४५ ॥ यो यन्धुः सहमूः सखा च सविता माता धनं देवतं सातापीति च सर्वमीश्वरमतिशुद्धं च यः सीम्ययेद । इत्यादि सप्तदशश्लोकघटिता। परफायरवेशवृत्तान्तः सदाशिवप्रझेन्द्र- सरस्वतीकृतजगद्गुरुनवरत्नमालिकायां सन्दर्भान्तरे प्रस्तुतः। फाच्या सर्वज्ञपीठारोहणाय प्रवृत्तः शङ्करः अशरीरया पाण्या वादायाहूयते । परकायप्रवेशशैल्या ज्ञातकामतत्वः यतिवरः तां घशीकरोतीति सल कथासन्दर्भः। 1४ ·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे यत्सेवाविधुरा स्थितिः प्रवति हि ब्रह्मादराधीतम- प्याचार्य तमहं पुनर्भवगदोल्लाघाय लवाश्रये ॥ ४६॥ इति धीशङ्करविजयमकरन्दे पोडश आस्वादः संपूर्णः॥ ॥ सप्तदश आखादः ॥ . सुरेधराय तत्वोपदेशः । मीमांसया कपटतो भुजगाम्बयेव स्वाधीनतामुपनिषदिनतेय नीता। येनोद्धृताऽमृतफलेन गरुत्मतेच तस्मै नमो भगवतेऽदभुतशङ्कराय ॥१॥ सन्यासमादौ विधिवत्प्रदाय पश्चानुपादिक्षदधात्मतत्वम् । आचार्यवर्यः श्रुतिमस्तकस्य तदादिवाक्यं पुनराबभापे ॥२॥ तपंपदार्थशद्धयर्थ गुरु शिष्यं वचोऽब्रवीत् । वाक्ये तवमसीत्यत्र स्वंपदार्थ विवेचय ।। ३ ।। न वं देहोऽसि दृश्यत्वात् रूपजात्यादिमत्वतः । भौतिकवादशुद्धत्वाद अनित्यत्वात्तथैव च ॥ ४ ॥ सङ्कलने मूलम् = वेदान्तकल्पलतिकातः माधत्रीयतः, २, ६८, व्यासाचलीयतः २, ६८. तत्त्वोपदेशतः ३-२६, २८-६७, वाक्य- पुत्तितः २७. आचार्यदिग्विजयतः ६९. (३) तखोपदेशाख्यं प्रकरणमिदं भगवत्पादकर्तृकम् ।। कथा. धन्दर्भऽस्मिन् व्यासाचलीये माधवीये चैकाकारतया 'वं नासि देहो घटवद्धयनात्मा रूपादिमरवादिह जातिमत्त्वात्' इत्यारभ्योपलभ्यमानो भागः प्रायः प्रकरणमिदं अर्थशोऽनुसरतीति, वत्यैर प्रकरणस्यान निवेशः कृतः। -4 ·सादश भावारः। अायो रूपहीनत्वं जातिहीनोऽप्यमांतिकः । शुनिस्योऽमि प्यूपो घटो पान मवेत् ॥ ५॥ न मानिन्द्रिपाण्येपो काम वेन पतिः । प्रेरकत्वं पृथक्केम्पो न फ; करणं भवेत् ॥६॥ नानन्येकापरवं मिनस्तेम्या कुतः पृणु । न चैकेन्द्रियरूपस्त्वं सर्वहिंमतीवित ॥७॥ न तेपो समुदायोऽसि तेषामन्यतमस्य च। विनाशेऽप्यात्मघीस्तारत अस्ति सामन्यथा ॥८॥ प्रत्येकमपि तान्यामा नैव तत्र नपं शृणु । नानास्वामिकदेहोऽयं नयेदिममताप्रपा ॥९॥ नानात्माभिमतं नैव विरुद्धविपयत्वता । वाम्यक्पे तु व्यवस्था स्वादेकाधिरदेशवन ।।१०॥ न मनस्त्वं न वा पाणो जडत्वादेव चैनयो । गतमपत्र में पिसं इस्यन्यत्वानुभूतितः । ११ ॥ धुनहम्प पीडिता प्राणो ममायं चेति मेदनः । सपोदा पृयकाम्या पटवटा घटापया ॥१२॥ मुसौ लीनास्ति या योधे सर्व पामोति देवकम् । चिच्छापमा पसंपदा न मा पुद्धिर्मगन् दिज ॥१३॥ नानारूपरती पोधे सुप्ता सोनानिचला । यो कस्पान्वं श्पक्तस प्रकारका ॥१४॥ मुमो देहाएमावेऽपि साक्षी तेषां मान् प० । सानुभूतियरूपवान नायलस्वास्ति मामकः ।। १५ ।।

·१४० श्रीशङ्करविजयमकरन्दे प्रमाणं योधयन्तं तं बोधं मानेन ये अनाः । घुमुन्सन्ते । एघोमिर्दग्धुं वाञ्छन्ति पावकम् । १६ ॥ विश्वपात्माऽनुभवति तेनासौ नानुभूपते । विश्वं प्रकाशयत्यारमा तेनासौ न प्रकाश्ते ॥ १७ ॥ ईदृशं तादृशं नैतन्न परोक्षं सदेव यत । सहा त्वं न देहादिरूपोऽसि सर्वदृक् ॥१८॥ इदंत्वेनैव यदाति सर्व तच्च निषिध्यते । अवाच्यतयमनिदं न वेद्यं स्वप्रकामतः ।, १९ ।। सत्यं ज्ञानमनन्तं च ब्रह्मलक्षणमुच्यते । सत्यत्वात् ज्ञानरूपत्वात् अनन्तत्वाचमेव हि ॥ २०॥ मति देहायुपाचौ स्यात जीवस्तस्य नियामकः । ईश्वरः शच्युपाधित्वाद द्वयोर्वाधे स्वयंप्रमः ।। २१॥ अपेक्ष्यतेऽखिलनि। न यन्मानमपेक्षते । घेदवाक्यं प्रमाणं तब ब्रह्मात्मावगतौ मतम् ॥ २२ ॥ अतो हि तत्वमस्यादि वेदवाक्यं प्रमाण । ब्रह्मणोऽस्ति यया युक्त्या साऽस्माभिः संप्रकीयते ॥ २३ ।। खोधिते त्वंपदार्थे हि सत्त्वमस्यादि चिन्तितम् । संभवेन्नान्यथा तस्माच्छोधनं कृतमादितः ॥ २४ ॥ देहेन्द्रियादिधर्मान् या स्वात्मन्यारोपयन् मृपा । कर्तवाभिमानी च वाच्यार्थस्त्वंपदस्य सा ॥ २५ ॥ देहेन्द्रियादिसाक्षी यस्तेभ्यो भावि विलक्षणा । स्वयंवोधस्वरूपत्वात् लक्ष्यार्थस्स्वंपदस्य सः ॥ २६ ॥ - ·सप्तदश आखादः मायोपार्जिगधोनिः सर्वज्ञत्वादिलक्षणः । पारोक्ष्यशयलस्सत्याद्यात्मकस्तत्पदामिधः ॥ २७ ॥ वेदान्तवाक्यसंवेद्यविश्वातीताक्षरद्वयम् । विशुद्धं यत्स्वसंवेद्यं लक्ष्यार्थस्तत्पदस्य सः ॥२८॥ सामानाधिकरण्यं हि पदयोः तत्वमोईयोः । संपन्धस्तेन वेदान्तः ब्रह्मैक्यं प्रतिपाद्यते ॥ २९॥ मिनप्रवृत्तिहेतुत्वे पदयोरेकवस्तुनि । तित्व पत्तथैवकविभत्यन्तकयोस्तयोः ॥३०॥ सामानाधिकरण्यं तद संप्रदायिमिरीरितम् । तथा पदार्थयोरेव विशेषणविशेष्यता ॥ ३१ ॥ अयं स सोऽयमितिवत्संबन्धो मति द्वयोः । प्रत्यक्त्वं सद्वितीयत्वं परोक्षत्वं च पूर्णता ॥३२॥ परस्परविरुद्धं स्यात्ततो भवति लक्षणा । लक्ष्यलक्षणसंबन्धः पदार्थप्रत्यगात्मनोः ॥ ३३ ॥ मानान्तरोपरोधाच मुख्पार्थसापरिग्रहे । मुख्यार्थस्याविनाभते प्रवृत्तिलक्षणोच्यते ॥ ३४॥ त्रिविधा लक्षणा क्षेग जहत्यजहती तथा । अन्योभयात्मिका या तत्राद्या नैव संभवेत् ॥ ३५॥ वाच्यार्थमखिलं त्यक्त्वा वृत्तिः स्याद्या तदन्विते । मायां घोप इतिवजहती लक्षणा हि सा ॥ ३६ ।। वाच्यार्थस्यैकदेशस्य प्रकृते त्याग इप्पते । जहती समवेनैव संप्रदायविरोधतः ।। ३७॥

·१४२
श्रीशङ्करपिजयमकरन्दे
पाच्यार्थमपरित्यज्य वृधिान्यार्थके तु या ।
कथितेयमजहती शोणोऽयं धावतीतिवद ॥ ३८॥
न संमति साप्या वाच्यार्थेऽतिविरोधनः ।
विरोधाशपरित्यागो हस्पते प्रकृने पता ॥३९ ।।
वागर्थम्यैकदेशे च परिस्यन्यैकदेशकम् ।
या पोषयति सा ज्ञेया रतीया मागलक्षणा ॥ ४ ॥
सोऽयं विप्र द वायं योधयत्यादितस्तथा ।
तत्कालत्व विशिष्टं च संघकालसंयुतम् ॥४१॥
अतम्तयाविरुद्ध तत्कालत्वादिधर्मकम् ।
स्थक्त्वा वाक्यं यथा विप्रपिण्डं योधयतीरितम् ॥ ४२ ॥
तथैव प्रकने तामसीत्या भुती गण ।
प्रत्यक्त्वादीन्परित्यज्य जीवधर्मान स्वमः पदात ॥ १३॥
मत्सपरोधादीन परित्याप सदा पदाद ।
शुद्ध कटस्यमदत पोधपत्यादरापाम ।। ४ ।।
सपमो पदपोरंक्यमेव तत्वममी त्यलम् ।
इस्थमस्यासोधेन मम्पशानं दं नः ॥ ४५ ॥
अहं पनि विद्यानं यम्य को सरत्यमा।
आरमा प्रकाशमानोऽपि मायानमा , ४६ ॥
सचमोपर्योज्यतेध्यापि पौर्णपर्यानुमारतः ।
तपाऽपि शपते नैव धीगुरोः करुणा दिना ॥४७॥
मोक्षापित लोक म्हः पग्टिनमानिमिः ।
भन्नाकरणसंगती समानं प्रामने ॥ १८ ॥

·सप्तदश भास्वादः
११३
वेदवाक्पैरता किं साद्गुरुणेति न सांप्रतम् ।
आचार्यवान् हि पुरुषा वेदेत्येवं श्रुति गौ ॥ ४९ ॥
अनादाविह संसारे बोधको गुरुरेव हि ।
अतो ब्रह्मात्मवस्त्वैक्य ज्ञात्वा दृश्यमसचया ॥ ५॥
अद्वैते ब्रह्मणि स्थेयं प्रत्यग्ब्रह्मात्मना सदा ।
तत्प्रत्यक्षात्परिज्ञातं अद्वतं ब्रह्मचिद्धनम् ॥ ५१ ।।
प्रतिपाद्यं तदेवात्र वेदान्तैर्न द्वयं जडम् ।
सुखरूपं चिदद्वैत दुःखरूपममत् जडम् ।। ५२ ॥
वेदान्तैस्तद्यं सम्पङ् निर्णीत वस्तुतो नयात् ।
अद्वैतमेव सत्यं स्वं विद्धि द्वैतमसत्सदा ॥५३॥
स्वमप्येवमनेकेषु दुःखदायिपु जन्मसु ।
भ्रान्तो देवाच्छुभे मार्गे जातश्रद्धः सुकर्मकत् ॥ ५४॥
वर्णाश्रमाचारपरोऽवासपूण्यमहोदयः ।
ईधरानुग्रहालधनह्मविद्गुरुसत्तमः ॥ ५५ ॥
विधिवत्कनसन्न्यासो विवेकादियुतः सुधीः ।
प्राप्तो ब्रह्मोपदेशोऽद्य वैराग्याम्यासतः परम् ॥ ५६ ॥
पण्डितस्तत्र मेधावी युक्त्या वस्तु विचारयन् ।
निदिध्यासनसंपन्ना प्राप्तो हि त्वं परं पदम् ॥ ५७ ॥
अतो ब्रह्मात्मविज्ञानमुपदिष्टं यथाविधि ।
मयाऽऽचार्येण ते घीर सम्यकत्र प्रयत्नवान् ।। ५८॥
भूत्वा विमुक्तान्यस्त छिन्नतात्मसंशया ।
निन्द्वो निस्पृहो भूत्वा विचरस्थ यथासुखम् ॥ ५९॥

·१४४ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे वस्तुतो निष्प्रपञ्चोऽसि नित्यमुक्ता स्वभावतः । न ते बन्धविमोक्षौ स्तः कल्पिती तौ यतस्त्वयि ॥ ६ ॥ न निरोधो न चोत्पचिर्न बद्धो न च साधकः । न समधुन वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥ ६१ ॥ श्रुतिसिद्धान्तसारोऽयं तथैव त्वं स्वया धिया । संविचार्य निदिध्यास्स निजानन्दात्मकं परम् ।। ६२ ।। साक्षात्कृत्वाऽपरिच्छिन्नाद्वैतब्रह्माक्षरं स्वयम् । जीवन विनिर्मुक्तो विश्रान्तः शान्तिमाश्रय ।। ६३ ।। विचारणीया वेदान्ता वन्दनीयो गुरुस्सदा । गुरूणां वचनं पथ्यं. दर्शनं सेवन नृणाम् ॥ ६४ ॥ गुरुर्ब्रह्म स्वयं साधात्सेव्यो वन्यो मुमुक्षुमिः । नोवैजनीय एवायं कृतज्ञेन विवेकिना ॥६५॥ यावदायुस्त्वया वन्द्या वेदान्तगुरुरीश्वरः । मनसा कर्मणा वाचा श्रुतिरेवैप निश्चयः ।। ६६ ॥ भावात सदा कुर्शत क्रियाद्वैतं न कहिंचित् । अतं त्रिषु लोकेषु नाद्वैतं गुरुणा सह ।। ६७ ॥ एवं पुराणगुरुणा परमार्थतवं शिष्टो गुरोश्चरणयोनिपपात तस्य । धन्योऽस्म्यहं तव गुरो करुणाकटाक्षपातेन पातिततमा इति भाषमाणः ।।६८॥ श्रीमच्छङ्करसहरो गयतोऽगाधामसाधारणी वाणी न. प्रतनीयसी मुहुरिमां गाई समुत्कण्ठते । सन्मूर्तिः प्रभुरेव भकजनतावात्सत्यवैपुल्या अस्मै साधु ददातु शस्तदयया हस्तावलम्ब हरः ॥ ६९ ॥ इति भीशङ्करविजयमकरन्दै सप्तदश आस्वादः समाप्तः॥

·|| अष्टादश आखादः।। पमपादस्य बदरीनाथालयनिर्माणम् ।। प्रविशत्यदरीमवाप्य सः परमावार्यपदार्वनं झमाघ । घवलाचलमाप्य योऽयमाधच्छियलावण्यमुहीक्ष्य तं प्रपद्ये ॥१॥ बदयो पद्मपादोऽपि गुर्वाज्ञा शिरसा वहन् । मन्दिरं बदरीशस्य शीघेण निरमापयत् ॥ २॥ ततः कदाचिन्नृपतेरगारं गतः स भिक्षा त्वरित ययाचे । भालोचयज्येष्टवर्नुपस्य सांसारिकावश्यककार्यधुर्या ॥३॥ अद्यालये कम्यमयं महात्मा स्नातुं गतो नेह नृपः स एनम् । वीक्ष्याहयेदित्यय सा तटिन्यां माया समेहीत्यवदधतीशम् ॥ ४॥ विचार्य दूर्ग स नदी क्षुधातो बहि. समेत्योमतगण्डशैले । दण्डेन घातद्वयमाततान धाराद्वयं निस्मृतमाशु तस्मात् ॥ ५॥ मास्वाऽथ तनांमसि योगिवर्या भिक्षार्थमागत्य गृहे न्यषीदत् । आर्यवित् कन्यकृतेन तेनाप्यनेन निक्षामदित द्रुतं सा ॥ ६॥ मतान्तरे सोऽपि गृह समागात् निमन्त्रितैविप्रवरैः सहैव । अश्रावयत्तं च कनिष्ठमार्या द्वेषारसपत्नीकृतकव्यनाशम् ॥ ७ ॥ सङ्कलने मूलम् - जगद्गुरुरनमालास्तषतः १. गुरुवंशकाव्यता ३-१६, २९, ३०.३२. नरसिंहाष्टकतः १५-१९. शङ्कराभ्युदयता २०, २२-२८. माधवीयता २१-२८, ३३-४६. धन्यावकता ४८.५०, जीवन्मुक्तानन्दलहरीतः ५२-५९. यविपशकतः ६०.६१ दक्षिणामूर्तिस्तोत्रतः ६४-६५, ६५-७३. दक्षिणामूर्त्यष्ठकत: ७४-७८. निर्गुणमानसपूजाता ७९-८५. दक्षिणामूर्तिवर्णमालास्तोत्रता ८६-८९. विवेकचूडामणित! ९१.९४ सिद्धान्तलेशसंग्रहतः ९६ । 19

·श्रीशकरविजपमकरण्दे
इतीरयन्येव मयि क्षणेन वनेवरोऽयं प्रविशन्वनान्तम् ।
निवध्य गाढ़ हरि तामिः पुण्यरगण्यः पुरतो न्यान्मे ॥ २६ ॥
महर्षिभिस्त्वं मनसाऽप्यगम्यो वनेचरस्यास्य कप बशेऽभूः |
इत्यमुताविष्टदा मयाऽसौ विज्ञाप्यमानो विमरित्यवादीत् ॥ २७ ॥
एकाप्रचित्तन यपाऽमुना ध्यातस्तथा धातमुखन पूर्यः ।
नोपालमेपारस्यमितीरयन्मे या प्रसादं कृनास्तिरोधिम् ॥२८॥
सताक्षपोरदमुतवृत्तमाजोः स्तोत्रं वितेने सफलथ शिष्यः ।
तः साकमागाद्वदरीरनं स नगरापागारविनोकनाय* ॥ २९ ॥
सहज्य नारायणमादरेण प्रमोदयामोदितामारः।
देव विम केरललोक एव संपूजयन्धित्यपि सोऽन्वजानाद ॥३०॥
तनो नृसिंहायतनं समेत्य संगातमाययं समस्तचम् ।
माहारम्पविद्यारस भूपादनवाडीद्भरित सपर्याम् ॥ ३१ ।।
तुरस्तया देशिफसार्वभौमः श्रीचकारीया नगरं कृतेश्य ।
निर्माय च श्रीनगरं महामा पट्टाभिरे विनतान तस्य ॥ ३२ ॥
भीगौडपादानुप्रहलामा ।
स्वम्य: सोऽयं मन्न साप कदाचिदपायन् गारगार्दयानः ।
भागवन्तं सस्ते प्रसगच्छद योगीशानं गौरपायनियानम् ॥२३॥
पालो पुस्ताकस्मश्रीमतीपीभूतमासा मटेन ।
भागवानरवानन्दसप्पारागारमेटीला दानम् ॥ ३५ ॥
पाणी शोगांभानयुदा समन्तात् भाम्पमाडीनुपाल्पाम्।
भंगुन्यमानाहामायामशागासाद् भामपन्तम् ॥ ३५ ॥

·अष्टादश आस्वादः।
आर्यस्यायो गौडपादस्य पादावन्यासौ शङ्करः पङ्कजामौ ।
भक्तिवद्धासंभ्रमाक्रान्तचेताः प्रहस्तस्थायग्रतः प्राञ्जलिः सन् ॥३६॥
सिञ्चन्नेनं क्षीरवाराशियोचीसाचिव्यायासनयनैः कटाक्षैः।
दन्तज्योत्स्नादन्तुराश्चापि कुर्वनाशाः सूक्ति सन्दघे गौडपादः ॥ ३७॥
कच्चित्सा वेत्सि गोविन्दनाम्रो दृद्या विद्या संसृदुद्धारकृया ।
कञ्चित्तत्वं तत्वमानन्दरूपं नित्य सचिनिर्मल वेरिस वेद्यम् ॥ ३८॥
भक्त्या युक्ताः स्वानुरक्ता विरक्ताः शान्ता दान्ताः सन्ततं श्रद्दधानाः ।
कच्चित्तत्वज्ञानकामा विनीताः शुश्रूपन्ते शिष्यवर्या गुरु स्वाम् ॥ ३९ ॥
कञ्चिनियाः शत्रवो निर्जितास्ते कञ्चित्प्राप्ताः सद्गुणाः शान्तिपूर्वाः ।
कचियोगः साधितोऽष्टानयुक्तः कश्चिचितं साधु चित्तत्वगं ते॥ ४० ॥
इत्यद्वैताचायवर्येण तेन प्रेम्णा पृष्टः शङ्करः साधुशीलः ।
भक्त्युदेकाद्वाष्पपर्याकुलाक्षो बध्नन्मूर्धन्यन्नलिं व्याज हार ।। ४१ ॥
पद्यत्पृष्टं स्पष्टमाचार्यपादः तत्त-सर्व भो भविष्यत्यवश्यम् ।
कारुण्याब्धीभूनयुमत्कटाक्षैः दृष्टस्याहुर्दुर्लमें किन्नु जन्तोः* ॥ ४२ ॥
तत्ताक्षज्ञानपायोधियुप्मत्पादद्वन्द्वं पद्मसौहार्दहृद्यम् ।
देवादेतदीनदृग्गोचरं चेद् भक्तस्यैतद्भागधेय ह्यमेयम् ॥ ४३ ॥
इत्याकाथानवीगौडपादो वस श्रुत्वा वास्तवांस्वद्गुणोधान् ।
दष्टुं शान्तस्वान्तान्तं मम त्वां गाढोत्कण्टागर्भिनं चित्तमासीद ॥ १५॥
दास्ये वरं ते विदुषां वराय महानताङ्गाय बरं वृणीष ।*
स प्राह पर्यायशुकर्षिमद्य भवन्तमद्रासमतुल्यभासम् ॥ ४५ ॥
वरः परः कोऽस्ति तथापि चिन्ता वित्तवगा मेऽस्तु गुरो सदाऽपि।
तयेति चोक्त्वा तमपास्तमोहो गतश्विरजीविमुनेस्तदानीम् ॥ ४६॥

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे
ध्यायन्स परमाचार्य चरन्त विजने वने ।
विदितात्मपदं धन्यं स्तुवन्निदमगायत ॥ ४७॥
तज्ज्ञानं प्रशमकरं यदिन्द्रिगणा तज्ज्ञेय यदुपनिषत्सु निश्चितार्थम् ।
ते धन्या मुवे परमार्थ निश्चितेहा शेवास्तु भ्रमनिलये परिभ्रमन्तः ।।
स्यक्त्वा गृहे गतिमधोगतिहेतुभूतो आत्मेच्छयोपनिषदर्थरसं पिवन्तः ।
वीतस्पृहा विषयमोगपदे विरक्ता धन्याश्चरन्ति विजनेषु विरक्तसंगा।।।
शान्तरनन्यमतिभिर्मधुरस्वभावैः एकत्व नैश्वितमनोभिरपेतमोहै।
साकं बनेपु विदितात्मपरम्वरूपं तद्वस्तु सम्यगनिशं विमृशन्ति धन्याः।
तत्ताक्षगुरेदीक्षा प्राप्य भाग्या तमोऽपहाम् ।
जीवन्मुक्तो मोहमेति न कापीति जगाद सः ॥ ५१ ॥
पुरे पौराम्पश्यन्नरयुवतिनामाकतिमयान
सुवेषान् स्वलकरणकलिनांश्चिनसदृशान् ।
स्वयं साधाद्दष्टे त्यपि च कलयस्ता मह रमन
मुनि व्यामोहं मजति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥ ५२ ।।
कदाचित्यासादे कचिदपि च सोधेपु धनिना
कदा काले शैले कचिदपि च कूलेपु सरिताम् ।
कुटीरे दान्तान मुनिजनवराणामपि वसन्
मुनिन व्यामोहं मजति गुरुदीक्षाक्षततमा || ५३ ॥
कदाचिद्विद्वद्भिर्विविदिपुभिरत्यन्तनिरतः
कदाचित्काम्पालङ्कतिरसरसालैः कविवौ !
कदाचित्सत्नानुमितिपरस्तार्किकवर
सुनिर्न व्यामोहं भजति गुरुदीक्षाक्षवतमाः ॥ ५४॥

·AL
कदाचिन्मोनस्पः क्वचिदपि च वाग्वादनिरतः
कदाचित्सानन्दं हसितरमसत्यतवचनः ।
कदाचिन्लोकानां व्यवहतिसमालोक्लपरः .
फदाऽने पश्यनखिलमपि सत्यं शिवमयम् ...

·अष्टादश भास्वादः।
१५१
शिवायसम्मो क्वचिदपि च विष्णोरपि कदा
गणाध्यक्षस्थापि प्रकटितवरस्यापि च कदा।
पठन्न नामालि नयनरचितानन्दसलिलो
मुनिर्न व्यामोहं भजति गुरुदीक्षाक्षततमा ! ५५॥
कदा गङ्गाम्भोमिः क्वचिदपि च कूपोत्थसलिलो
कचिकासारोत्या कविदपि सदुष्णव शिशिरैः ।
भजन स्नानं भूत्या कचिदपि च कर्पूरनिया
मुनि पामोहं मजति गुरुदीक्षाक्षततमा ॥ १६ ॥
कदाप्पाशामा कचिदपि च दिव्यापार:
कचित्पश्चास्योत्या त्वचमपि दधानः कटितटे ।
मनस्वी निस्संग: सुजनहृदयानन्दजनको
मुनिन व्यामोहं भजति गुरुदीक्षाक्षततमा: । ५७ ।।
कदाचिन्मौनस्था कचिदपि च वाग्बाद निरता
कदाचित्सानन्दं हसितामसत्यक्तवचनः ।
कदाचिल्लोकानो व्यवदतिसमालोकनपरो
मुनि श्यामोहं मजति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥ ५८॥ ।।
कदाऽवैतं पश्यनखिलमपि सत्यं शिक्मयं
महाक्पार्थानामयतिसमम्यासवशतः ।
गतदेताम्पास: शिव शिव शिवेत्येव विलपन्
मुनिन व्यामोहं मजति गुरुदीक्षाक्षततमाः ॥ ५९ ।।
मूलं तरी केलमाथषता पाणिद्वयं मोक्तुममत्रयन्तः ।
कन्धामिव स्त्रीमपि कुस्सयन्तः कोपीनान्ता किल भाग्यवन्तः ॥ ६॥

·१५५
श्रीशङ्करविजयमकरन्दै
स्वानन्दभावे परितुष्टिमन्ता संशान्तसन्द्रियदृष्टिमन्तः ।
अनिश ब्रह्मणि ये रमन्तः कौपीनवन्तः किल भाग्यवन्तः ॥६॥
इत्थमन्तर्हृदब्जे तं भावन्तं परमं गुरुम् ।
चिन्तयत्नेव गहनं वनं किञ्चिरप्रविष्टवान् ॥ ६२ ।।
भीदक्षिणामूर्त्यनुग्रहलाभः ।
तस्य चिन्तयतश्चेतो लग्नमाद्ये गुरूत्तमे ।
घटद्रुमतलासीने तद्वयाने निभृतं ह्यभूत् ।। ६३ ॥
उपासकानां यदुपासनीय उपात्तवासं क्टशासिमूले ।
तद्धाम दाक्षिण्यजुषा स्वमू जागर्तु चित्चे मम बोधरूपम् ।। ६४ ॥
एकेन मुद्रो परशुं करेण करेण चान्येन मृगं दधानः ।
खजानुविन्यस्तकरा पुरस्तादाचार्यचूडामणिराविरस्तु॥६५॥
ध्यायतस्तस्य पुरतः प्रादुरास्तादिदेशिकः ।
प्राणोत्सास्तीच तं पारिभर्गद्गदाभिः परं शिवम् ॥ ६६ ॥
अद्राक्षमक्षीणदयानिधानमाचार्यमाचं वटमूलभागे।
मौनेन मन्दस्मितभूपितेन महर्षिलोकस्य तमो नुदन्तम् ॥ ६७।।
विद्राविताशेपतमोगुणेन मुद्राविशेषेण महर्मुनीनाम् ।
निरस माया दपया विषत्ते देवो महास्तवमसीत पोधम् ।। ६८॥
कलामिरिन्दोखि कल्पिताङ्ग मुक्ताकलापरिव.पदमूर्तिम् ।
आलोकये देशिकमप्रमेयमनाचविद्याविमिरप्रभातम् ।. ६९ ।।
आलेपवन्तं मदनाङ्गभूत्या शाईलकरया परिधानान्तम् ।
आलोकये कचन देशिकेन्द्रमशानवाराकरवाडयामिम् ॥ ७० ॥

·- अष्टादश स्वादः। उपासते यं मुनयः शुकाद्या निराशियो निर्ममताधिवासा ! तं दक्षिणामूर्तितनुं महेशमुपास्महे मोहमहार्तिशान्त्यै ।। ७१ ।। कान्त्या निन्दितकुन्दकन्दलवपुर्यग्रोधमूले वसन कारुण्यामृतवारिमिमुनिजन संभावयन् वीक्षितः मोहवान्तविभेदन विश्चयबोधेन तत्ताशा देवस्तवमसीति योधपतु मां मुदायका पाणिना ॥ ७२ ।' स्तुवतस्तदाऽऽस्त हृदयं गलिततमो मोदमतुलमनुमवतः । मौनव्याख्याप्रकटितपरात्मतत्वानुभूतिपरम् ॥ ७३ ॥ मौनव्याख्याप्रकटितपरब्रह्मतत्वं युवानं वर्षिष्ठान्तेवस रविगणैरावृतं ब्रह्मनिष्ठैः । आचार्यन्द्रं करकलितचिन्मुद्रमानन्दमूर्ति स्वात्मारामं मुदितवदन दक्षिणामूर्तिमीडे ॥ ७४ ।। विश्वं दर्पणदृश्यमाननगरीतुल्य निजान्तर्गत पश्यन्नात्मनि मायया बहिरिवोद्भुतं यथा निद्रया । यस्साक्षात्कुरुते प्रयोधसमये स्वास्मानमेवाद्वयं तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ७५५ ।। नानाच्छिद्रघटोदर स्थितमहादीपप्रमामास्वरं ज्ञानं यस्य तु चक्षुरादिकरणद्वारा यहिः स्पन्दते । जानामीति तमेव मान्तमनुमात्येतत्समस्त जगद तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ७ ॥ भूमापनलोऽनिलोऽम्बरमहाथो हिमांशु पुमान् इत्यामाति चराचरात्मकमिदं यस्यैव मूर्त्यष्टकम् । नान्यत्किलन विद्यते विमृशता यस्मात्परमादिमी तस्मै श्रीगुरुमूर्वये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ७७ ॥ 20 ·१५४ श्रीशङ्करविजयमकरन्दै अंगुष्ठवर्जनीयोगमुद्राच्याजेन देहिनाम् । श्रुत्यथं ब्रह्मजीवश्यं दर्शयन्नोऽवताच्छवा ॥ ७८ ॥ अखण्डे सचिदानन्दे निर्विकल्पैकरूपिणि । स्थितेऽद्वितीयभावेऽपि कथं पूजा विधीयते ॥ ७९ ।। पूर्णस्यावाहनं कुन्न सर्वाधारस्य चासनम् । स्वच्छस पाद्यमध्यं च शुद्धस्थाचमनं कुतः ॥ ८॥ निर्मलस्य कुता स्नानं वासो विश्वोदरस्य च । अगोत्रस्य त्ववर्णस्य कुतस्तस्योपवीतकम् ॥ ८१ ॥ निलंपस्य कुतो गन्धा पुष्पं निर्वासनस्य च । निर्विशेषस्य का भूषा कोऽलङ्कारो निराकवेः ।। ८२॥ निरअनस्य कि धूपी सर्वसाक्षिणः | निजानन्दैकप्तस्य नैवेधं कि मवेदिह ॥ ८३॥ विश्वानन्दयितुस्तस्य कि ताम्बूलं प्रकल्पते । स्वयंप्रकाशचिपो योऽसावादिभासका ॥ ८४॥ गीयते श्रुतिमिस्तस्य नीराजनविधिः कुतः । प्रदक्षिणमनन्तस्य प्रणामोऽनुपरस्तुनः । बेवाचामवेयस्य किं वा स्तोत्रं विधीयते ॥८५ ॥ ओमित्येतस्य युधाम गृहीत पदासेदं मावि समस्त विपदादि। यस्याहातः स्वस्वपदस्था विधिमुख्या प्रत्यनं दक्षिणवस्त्रं कलयामि ॥ ८६ ।। पेन वानव समस्तं विदितं स्वाद परमादन्यस्तु नगस्यां शममाम् ।

·अष्टादश आखादः। . यं प्रासाना नास्ति परं प्राप्यमनादि तं प्रत्यञ्चं दक्षिणवत्रं कलयामि ॥ ८७॥ मेधावी स्वादिन्दुवतम धृतवीप कामं पुस्तकहस्तं कमलाक्षम् । चित्त व्यायन्यस्य वपुर्दा निमिपार्ध तं प्रत्यञ्चं दक्षिणवत्रं कलयामि ॥८८ यस्याज्ञानादेव नृणा संसतिबन्धो यस्य ज्ञानादेव विमोक्षो मस्तीति । स्पष्ट ब्रूने वेदशिरो देशिकाय तं प्रत्यञ्च दक्षिणवत्रं कलयामि ।। ८९।। स्तुवन्त त परेशानो दीक्षयामास भदया । मुद्रया गुरुदिर तहह्म तद्धृदि भामयन् ॥९॥ याचा वस्तुमशक्यमेव मनसा मन्तु तथाऽऽस्वादितु स्वानन्दामृतपूरपूरितपरमझाम्बुधेभतम् । अंभोगशिविशीर्णवार्षिकशिलामावं भजत्तन्मनः यस्यांशांशलवे विलीनमधुनाऽऽनन्दात्मना निवृतम् * ॥ ९१ ॥ कश्चित्काउं समाधाय परे ब्रह्मणि मानसम् । व्युत्याय परमानन्दादिदं वचनमब्रवीत् ॥ ९२ ॥ धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं विमुक्तोऽहं मश्ग्रहाद । निस्वानन्दस्वरूपोऽहं पूर्णोऽई त्वदनुग्रहात् । ९३ ।। नमसमै सरेकाम नमश्चिमहसे पहुः । यदेवद्विश्वरूपेण राजवे गुरुराज ते । ९४ ॥ - ' ·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे इति नतमवलोक्य शिष्यवयं समधिगतात्मसुग्वे प्रबुद्धतत्वम् । हितमिदमवबोधय प्रपन्नान् इति निगदन् स शिवस्तमन्यगृह्वात् * ॥ ९५ ॥ भधिगतभिदा पूर्वाचार्यानुपेत्य सहस्रधा सरिदिव महीभागान् संप्राप्य शौरिपोद्गता । जयति भगवत्यादयीमन्मुखाम्बुजनिर्गता जननहरणी सूनिग्रहाद्वयकपरायणा ॥ ९६ ॥ इति धीशङ्करविजयपकरन्दे अष्टादश आस्वादः समाप्तः ॥ ॥ एकोनविंशः आस्वादः ॥ कैलासे शम्मोः पञ्चलिङ्गप्राप्तिः । प्रतिपादितलिङ्गपञ्चकेऽमुं प्रणियांशु तिरोहिते गिरीशे। विनिवृत्य स दि जयप्रवृत्तो विविध शिष्यवर विभातु चित्ते ॥१॥ अन्तहिते भगवति दक्षिणास्ये चिरं मुदा । तत्रैव वासमकरोत् स्वेच्छाचारी यतीश्वरः ॥२॥ सङ्कलन मूलम्- जगद्गुरुरनमालास्तवतः १ मार्कण्डेयसंहितात: ३-७, गुरुवंशकाव्यतः ८-११, ३५, ४०, आर्याष्टकतः १४-१८, रत्नपुष्पाञ्जलिस्तोलतः १९.३३, चिद्विलासीयतः ३६-३९, ४१, मझानन्दीयतः ४२.४३, ४८.५१, ९३-१०८, शिवानन्दलहरीतः ४४-४६, शिवपादादिकेशान्तस्तोत्रनः ५३ ७५. शिवकेशादिपादान्त- स्तोत्रनः ७५-७६, सुवर्णमालास्तुतितः ७७.८५, दशश्लोकीतः ८६, उमामहेश्वरस्तोवतः ८७-८८, शिवरहस्यतः ८९.९२, श्रीशंकरार्य- पदावलम्बस्तवतः १०९.

·एकोनविंश आस्वादः। परितप्तपञ्चलोहचुतिपानेनातिविस्मितान् शिष्यान् । परिहत्य परमयोगी परमैकान्तातिसुखमगादखिलम् ॥ ३॥ नेपालेश्वरमाकलय्य तदनु श्रीनीलकण्ठेघरं हैमं शैलमपारपुण्यबदरीकेदारमारादगात् । श्रीशैलं कनकाचल शुभमहाकैलासमासेदिवान् लोकानुग्रहकाम्यया निरुपमः श्रीशङ्करायर्यो गुरुः ॥ ४ ॥ नेपालेश्वरपञ्चवक्त्रकमलामोदातिभारोल्लसत्- पञ्चद्वारशुभालये निवसतिं कृत्वाऽथ योगीश्वरः । वाञ्छासिद्धिमवाप्य विश्वजनकं श्रीनीलकण्ठेश्वरं प्राप्य प्रौढतपश्चचार च ततः श्रीमेरुशैलं ययौ ॥५॥ तत्र स्वर्णशिलोच्चसानुशिखरप्रत्यन्तशैलान् गुहाः वेदान्तागमसप्तकोटिसुमहामन्त्रान् महाघापहान् । संभाव्यातितरा पुरश्चरणया लब्ध्वाष्टसिद्धीस्ततः कृत्वा मेरुनुर्ति मदार्थजनिकां कैलासशैलं ययौ ॥६॥ गत्वा कैलासशैल जगदखिलगुरुः शङ्कराचार्ययोगी दृष्टा सांब शिव तं स्वयमिति सुचिरं चिन्तयनन्तरङ्गे । (३) कदाचिन्नास्तिकमताभिमानिना केनापि कुबुद्धिना राजन्येन मिक्षार्थ मामन्त्रिताः दुतपञ्चलोहधारां निवेद्य 'सर्व ब्रह्ममयमिति सिद्धान्तवादिभिः भवद्भिरङ्गीक्रियतां भिक्षावेनेयं' इति प्रार्थिताः, तस्मिन् किञ्चिदप्यविकृनमनसः सादरमादाय तामेव लोहधागं निपीय , अनन्तरं भीत भीतं पादयोः पतितं असकृदनुनयन्तं दुर्नयं तं अवता. गसमिव दयातरङ्गितया दृशाऽवलोक्य अद्वैतोपदेशेन कृतार्थयांचक्रुः । अत एव निरन्तरालङ्घनीकृतशान्तिदान्तिभूम्नामिति विरुदः । (श्रीमुख- दर्पणम्) ३-७ भाविकथासमहः ।। , ·१५८ श्रीशइरविजयमकरन्दे । लल्या पश्चा-भलिझान्यमलतरशुभालिशितान्याशभाजां भूत्य सौन्दर्यसारं हिमगिरिदुहितुः प्रापयन् गामयासीत् ॥ ७॥ यातुं समादिश्य चतुर्दिशासु यतीधरोऽयानुमृतांथ शिष्यान । सिदश्वरी सिद्धनुना दिदृशुः चचाल नेपालविशालदेशे ॥ ८॥ स्थांके मुनि माऽयुपवेश्य पायः सुधोपमः स्कन्दमियाममर्श । सेप्यं समालोक्य स सिद्धर्सवः तयोरुपयय शिला पार्थ ॥२॥ ता वृष्टिमस्तम्भयदस्य योगी प्रावगरयत्ताम शिलाः परीताः। विभाति चाद्यापि तपः चित्रं व्यर्थ श्रम: सिद्धगणो बभूव ॥१०॥ सिदश्वरी चार तदा ययाचे त पिपासुर्जननीमियपः । आकालिता-मोररजीजनासा तापा सा प्रथिनाऽधुना सा ॥११॥ ततः पशुपतीशान दे श्रीमाष्टमण्डले । पूजयामास विधिवत् दाविहः पूजकोत्तमः ॥१२॥ सरसमीपस्थिता शक्तिपीटगा गुमकेवरीम् । समयाचारविहिनमाया स्तुतान्मा ॥ १३ ॥ चिस्मासीकलहंसी चलदवतमीकृपाला । दशदना जगदष्पादच्यानविग्रदा गुणयोः ॥१४॥ रुधिरोदधिकतमासा भावहामा वितीर्ण जनताशाम् । उन्मूलिमपाश मेचकमासां नमामि छविलासाम् ।१५।। संपाराम्बुधितरणि अडतामोहान्धकारपोस्तरणिम् । उपनिषदटवीमरणि सन्माणि नु धमाधरणिम् ॥१६॥ साग विनतारा प्रमोदधारा स्मशानमवाराम् । दकिपरहारा प्रमाकारा नमस्सामः ।।१७।।

·एकोनविश भास्वादः। वेदान्तप्रतिपाद्या हरिहरयोरप्यनासाद्या । हयागममतवेया कल्पितवाचा सदाऽवतादेवा ॥१८॥ ब्रह्मलतेति स्फुटसकेता त्वमसि हराव्युतशाखोपेता । श्रुतिकिसलययुग्दानं कुसुमं धत्से मोक्षफलं बहसुपमम् ॥ ज्ञानामृतमयपारावारे शिवेन पद्धा हृदयागारे । अथ नृत्यति च प्रेतापासे का ते लीला दारुणहासे ॥ विमर्षि हस्ते जम्बुकपोतं मौलो मुण्डं भुजगप्रोतम् । पतिमधितिष्ठति विष्टम्य ल मातु: कीटक तव विज्ञत्वम् ।। शिखिहरिफेखकीशनरक्षद्विपहपगरुडग्राहसक्षम् । धारयसीक्युतिमुखरूयं वस्तुमपीच्छसि रुधिराभूपम् ॥२२॥ स्वामेवैका निगदति वेदः शिवेन साकं न हि ते भेदा । शिवशतिक्रमविद्या शिक्षा दातव्येति त्वयि मम भिक्षा ।। भूजलवेजोऽनिलगगनानि ध्रुवमेतान्यपि तव देहानि । विश्वनमेतरेव प्रस्तं खमयमेवारे हि समस्खम् ॥२४॥ शमना प्रतिदिनमनुसन्धचे मदघं तदनु च कुमति दत्ते । अथ मयि यदि तप करुणा माता कयमा काई क निरयपातमा निरवधि चेतसि वससि मम त्वं किमिति नै निकन्तसि ममत्वम्। रुदपदं हदि यदि तत्व त्वं तदपगमे सति भवती तत्वम् ।. २६ ।। करुणामपि मपि करुणालेशं यदि कुरुपे यत वशितमहेशम् । वदा न कुई निगमादेशं हित्वा ननु यतिकर्माशेपम् ॥ २७ ॥ द्रविरशिशुपतिशबरनामा ज्ञेयस्त्वस्पदपङ्कजधामा । अस्स क्यापि हि यदि मवरन्धा नहि समाधिस्तेऽनृतसन्धः ।। २८ ॥

·१६० श्रीशङ्करविजयमकरन्दै मुक्तिनिमिचं काशीसेवामिह मुवि विदधति जननि न के वा। तत्र मनस्त्वयि यदि सास्य कल्पतेरपि नामतभूयम् ॥ २९ ।। त्रिभुवनमध्ये न किश्चिदस्ति त्वया विनति हि तव प्रशस्तिः। तन्मध्ये किन हिमम हृदयं कि या चेतस्ते न हि सदयम् ॥ ३० ॥ ज्ञातं नैव पुमत्रितयं कीरगितीदं नु मया समयम् । देवि चतुर्थे मनो निखातं यत्र भवत्या रूपं मातम् ।। ३१ ॥ आदिवर्णजनुषोऽतितितिक्षोरवतस्तुर्याश्रममथ मिक्षो। त्वत्पदयुगले मनोनिवासं मिक्षामर्पय जननि सहासम् ॥३२॥ जन्मेधो मोहनागं भ्रमशवपलनं प्राग्मवद्व्यष्टिमेनो. गांरागारिमीग्यो तिमुधिष्टि रुझ लोमयासम् । वाजियाहेमपक्षीश्वरमनुजमहामन्लुकोयन्त्र- कोष्ठस्तम्बरमारिज्वलनसमपर्युत्क्रमैमें अहि त्वम् ॥३३॥ इत्यमाराधपन्यथैः देवी गुह्येश्वरी हृदि । तुष्टाशयस्तनोऽगच्छत् महतो हि दिदृक्षपा ॥ ३४ ॥ मत्वा यतीन्द्रः मृतकृत्यभाष महन्समाभाषणमाप्तुकामः । स्वस्छन्दचारी मुनराजदत्तात्रेयस्य रम्याश्रममाजगाम ॥ ३५ ॥ तनत्यान्यद्भुतान्येर पश्पनेव सुमंस्थितः । सस्मिनवसरे श्रीमान् दत्तात्रेयो महामुनिः ॥ ३६॥ (३३) जन्मेषः = बिठनः, मोहनाग: स्तम्यरमारित सिंह:), भ्रमशवपटल-कोष्टा, प्राभवढ्युष्टिः (प्रारम्घदुष्कृत फळ) - उारयङ्गा, एनोगान-महाभल्लका, रागारि:-मनुजः, याहि:-पक्षीश्वरो गा, उपाधि(एल) विटप:-इमा, रुदापा-माहा, लोमपासा - मामी इति दश दोशनारमगतान दशभिमुवा जहि इति प्रार्थना ।

·एकोनविंश आस्वादः। स्वच्छन्दचारी सर्वत्र स्वेच्छाकलितविग्रहः । मूर्तित्रयात्मको योगी दिग्वासा विजितेन्द्रियः ॥ ३७॥ शङ्कराचार्य तमवलोकितुमागतः । श्रुत्वोदन्तं तदीयं स विस्मयाकलितान्तरः ॥ ३८ ॥ भागतं तं निरीक्ष्यासी प्रेमालिंगनपूर्वकम् । पप्रच्छ कुशल तस्य सोऽप्यपृच्छद्गुरोः शुभम् ॥ ३९ ॥ दत्तात्रेय भुवनविनुतं वीक्ष्य नत्वा न्यगादीत् वृत्तं स्त्रीय सकलमपि तथा तान् विनीताश्च शिप्यान् ।* सोऽपि श्रुत्वा मुनिपतिरदादाशिपो विश्वरूपा- चार्यादिभ्यः सुखमवसतां तत्र तो भापमाणौ ॥ ४० ॥ स्वकृतान् दर्शयामास प्रन्यान्भाप्यादिकानसो । दृष्टा तुष्टाव बहुधा सूनभाग्यमशेरतः ॥ ११ ॥ उवाच तं प्रसन्नात्मा बाष्पाद्दया गिरा। कैलासे गिरिवर्य तु दिव्यमर्तिसमान्वतम् ॥ ४२ ॥ पार्वतीस्कन्दनन्यायैः सेवित परमेश्वरम् । द्रष्टुं वाञ्छामि योगीन्द्र कृपया तव सत्तम ॥ ४३ ॥ कदा वा कैलासे कनकमाणसोधे सह गणैः वसन् शम्भारग्रे स्फुटपटितमूर्धाञ्जलिपुटः । विमो सौर स्वामिन् परमशिव पाहीति निगदन् विधातृणां कल्पान् क्षणमिव विनेष्यामि सुखतः॥४४॥ फलाद्वा पुण्यानां मयि करुणया वा त्वयि विमो प्रसन्नेऽपि स्वामिन् भवदमलपादाब्जयुगलम् । कथं पश्येयं मां स्थगयति नमासंभ्रमजुषा निलिम्पानां गिनिजकनकमाणिक्यमुकुटैः ॥ ४५ ॥ 21 ·+ ૨૬ર श्रीशङ्करविजयमकरन्दे कदा वा त्यो दृष्टा गिरिशीतव मध्यांघ्रियुगलं गृहीत्वा हस्ताम्पा शिरसि नयने पक्षसि वहन् । समाश्लिष्पानाय स्फुटबलजगन्धान परिमलान् अलम्यां मनाथैर्मुदमनुभविष्याम हृदये ॥ ४६ ॥ इत्यह प्रत्यहं दे प्रार्थये तरिक्षया । अपवान्वप्रहीदेवो भवतो दर्शनं यतः ॥ १७॥. शङ्करस्य यचः शुचा दत्तो हटो बभूर है । भवन्तं प्रापयिष्यामि महेशस्य तु सनिधिम् ॥४८॥ दत्तस्य वचनं शुत्या शकरो हष्टमानसः । न्यदधातस दण्डादीन् कासगमनोमुकः ॥ १९ ॥ दत्तो हस्तं समालान्य शङ्करस्य हसन्प्रमुः । प्रविवेश गुहायां तु योगसिमिप्रभावतः ॥ ५० ॥ तक्षगानहरेणव कंटामे पांतोतमे । भोगवत्यां महेशस्य सनिधी संस्थितोऽभवत् ॥५१॥ विस्मयाविष्टद्वारयो ददर्श गिरिश मुदा । भासदचूरमातूमेः अंगे धागे मनो दधत् ।। ५२ ॥ करयाणं नो रिवषो कटकर नमस्कसलाटीनिहा- फ्रीडासमक्तविद्याधरनगरवधूगीनुरुद्वापदानः । हरिम्प नादम्तरलिनिनदत्तारकारातिकेकी फलासा शनिवस्यमिबनकदा सर्वदा पर्वतेन्द्रः ।। ५३ ।। (४९) "पणे दुहब स चार वायरमना शोयु कमण्डलुम्भम् । महामना हमरिमोग अरोपनी मातन असूनाम!!" इति गुमायापि तथा स्थानिस बसवे ।

·एकोनविंश आखादः। कण्ठमान्तावसकिनकमयमहापष्टिकायोरघोप। कण्ठारावरकुष्ठरपि मरितजगचक्रवालान्तराला | चण्ड प्रोद्दण्डः ककुदकालिनोत्तुकैलासमा कण्ठेकालस्य वाहा शमयत शमले शाश्या शापरेन्द्रा॥ ५४) निर्यद्दानाम्बुधारारिमलरलीभूनरोलम्बानी- झंकार कराने शिखरशतदरी परयन्भरिघोपः। शार्वा सौवर्णशैलपतिमपृथुपपुर सर्वविनापहः ण्या पूर्वमनुः स भवतु भवता म्वस्तिदो इस्तिवक्तः । ५५|| या पुण्यदेवतानां समजनि शिश्योरे श्लायवीर्यकम त्यात यनाम्नि अयमापो दितिजमटघटा भीतिमारं भजन्ते । भूपारसोऽयं विभूत्यै निश्तिशरशिखापाटितक्रौनशैला संप्तासगाधकृपोदरपवितसमुत्तारकस्तारकारिः ॥ ५६ ॥ आरूढः प्रोडवेगप्रतिजितपवनं तुङ्गतुङ्ग तुरङ्गं चेलं नीलं वमानः करतलविलसत्काण्डकोदण्डदण्डः । रागद्वेषादिनानाविधमृगस्टलीमीतिकद्भनमः कुर्वन्नाखेटलीला परिलसतु मनाकानने मामीने ॥ ५७ ॥ अंमोजाम्पां च रंमारथ चरणलताद्वन्दकुम्मीन्द्रकुम्मा विम्वेनेन्दोध कम्बोरुपरि विलसता विद्रुमेणोत्पलाम्याम् । अंमोदेनापि समाविमपजनिवाडम्बर शम्बरारे। सम्मोः संभोगयोग्यं किमपि धनमिदं संभवेत्संपदे ना ।। ५८॥ घेणीसौभाग्यविम्मापिततपनसुताचारुषेणीविलासान वाणीनिधूवाणीकरतलविनोदारवीगाविसवान । एणीनेप्रान्तमङ्गोनिरसननिपुणापागकोणानुपासे शोणान् प्राणानुढातिनवसुपमाकन्दलानिन्दमौले। ।। ५९ ॥

·श्रीशङ्करविजयनारदे नृणाम्मेष हस्तातरजधिमिटिकनरत्युतारेर चितानन्द विधत्तं सदमि मगवता सन्ततं यः स नन्दी। सण्डीमापास्तथान्ये चतुरगुणगणप्रीणितस्वामि सल्फा- वोत्कर्षाचप्रमाा प्रमस्टिाः पान्तु सन्ठोपिणो नः ॥६॥ मुक्तामाणिस्पताल परिकलितमामालमालेकनीय प्रत्युमानधग्मदिति दिशि भवन कल्पिनाकिनीनाम् । उधानाद्रिकन्यापरिजनवनिनामाननीयः पीठं हप हपातु नित्य मम सवनपर्धाम मोमाधमौले।। ६१ ॥ स्तम्मंजम्मासिमप्रमाविरपिता मनोगतमा गुम्भ सोणनमांग शुचिमणिनिमिताननशिपम् । पुग्मा संपूर्ण निगमि गुपटिनः शाताम्मापक शम्मो मेमानी मकलमुनिजना परिदं सासदो ना ॥१२॥ न्यानो माये ममाया परिमापिलमपादपीठामिामो हा पदपतुमि नापणिमयापमालामा शामो मन फेनापिकामनरेगनतो शिवनी: पीठ पीnt नामपतुतियोगशामयोपः। ६३ ॥ आमीनम्याधिपीटं निजगभिनेमिनीटानुपत्ती पायोडामोगामी परिणाममनोहागिरमादिशेगी। বাসা বারী মা নমগাছিয়শী- थीगेगापमानोषनाशोदाममानी समानी ॥६॥ मायानानुपरिनगरमा कारपोनेन गार्ड पानदारिया मामदारल्धन बोनोरमेन । उमितिमा पमपारागे मायो मिप्यामधार ममणि गदा नगान मानानाए । ।

·एकोनविंश भासादः।
चामाझे फिरन्त्या करतल क्लिपचाहातोत्पलाया।
कान्ताया वामपक्षोरुहमाशिखरोन्मर्दनध्यामेकम् ।
अन्यस्त्रिीनप्युटारान्यापाशुपालकतानिन्दुमाले
पाहनाबदहेमाङ्गदमणिकटकानन्तरालोकयामः || ६६ ॥
संभ्रान्तायाः शिवाया। पतिविलयमिया सर्वलोकोपतापाद
संविनम्यायि विष्णो सरमममुभयोधारणप्रेरणाम्याम् ।
मध्ये वैशडूचीयामनुमति दशा पर हालाहलोमा
सोऽयं सपिदा न शमयतु निचयं नीलकण्ठस्य कण्ठः ॥६॥
याम्या कालव्यवस्था मवति तनुमा यो मुखं देवताना
येपामाहुः स्वरूपं जगति मुनिका देवतानो प्रयीं नाम् ।
रुद्राणीवस्त्रपारुहसततविहारोत्सुकेन्दिन्दिरेभ्यः
तेम्पत्रिपा प्रणामामलिनुपरचये वीक्षणस्येक्षणेभ्यः ॥ ६८ ॥
वाम वामाझगाया पदनमरसिजे व्यावलदलमाया
ध्यानमेवन्यदन्यत्पुनालिकमवं बीतनिश्शेपरोक्ष्यम् ।
भूयो भूयोऽपि मोदानिपतदतिदयाशीतलं चूतयाणे
दशारेरीक्षणाना प्रयमपहरवादाशु तापत्रयं ना 11 ६९ ॥
स्वामिन गहामियाजीकुरु तव शिरसा मामपीत्यर्थयन्ती
धन्या कन्यां खराशो शिासि वहति किं न्वेष कारुण्यशाली।
इत्यं शक जनाना जनपदनिधन कैशिकं कालमेष-
उछाप भूपादुदार विपुरविपिना श्रेयसे भूपसे नः ॥ ७० ॥
वक्राकार लकी जडतनुहमप्यंघिसेवानुमावान
उत्तंपवं प्रपाता सुलमत्रवृणास्यन्दिनयन्द्रमौले।।
सत्सेवन्तो अनौषा शिवमिति निजावस्ययर ध्रुवामं
गन्दे देनस्य शम्मो कुटसुपरितं प्राधपीयुषमानुस् ॥ ७॥

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे कान्त्या संफुल्लमल्लीकुसुमधरलया व्याप्य विश्वं विरानन् वृत्ताकारो वितन्वन्मुहुरपि च पर्रा निति पादमानाम् । सानन्दं नन्दिदोष्णा मणिकटकरता वाह्यमाना पुरा श्वेतच्छत्राख्यशीतद्युतिरपहरतादापदस्तापदा नः । ७२ ॥ स्थानप्राप्त्या स्वराणां किमपि विशद यजयन्जुशीणा- स्वानावच्छिन्ननालक्रममतमिवास्वाद्यमानं शिवाभ्याम् । नानारागातिहर्ष नवरसमधुरस्तोत्र जातानुविद्ध गानं चीणामह। कलमतिललितं कर्णपरायता न॥७३॥ देवेम्पो दानवेश्यः पिवमुनिपरिपरिमद्धविद्याधरेम्पा साध्येम्पश्चारणेम्यो मनुजपशुपतजातिकीटादिकम्यः । श्रीफैलासप्रस्वाहणविपिसायापि ये सन्ति तेभ्या सम्यो निर्विचार नतिमुपरचये शर्वपादाश्रयेभ्यः ॥७४॥ न्यक्कुर्वन्नुर्वराभृन्निमघनसमयोद्घष्टमेघौषधोष स्फूर्जतायुस्थितोरुध्वनितमपि परब्रह्मभूतो गभीर । सुव्यक्ती व्यक्ती प्रकटितकरुणा प्राणनाथरस सत्या. प्रीत्या का संविदयाफलविकलमलं जन्म नादः स नादः ॥७५॥ भूम्ना यस्खास्तसीमा भुवनमनुस्तं यत्परं धाम धाम्ना सानामाम्नायतत्वं यापि च परमं यद्गुणातीतमाघम् । यच्चाहोहनिरीह गहनमिति मुहुः प्राहुरुचर्महान्तो माहेशं तन्महो मे महितमहरहर्मोहरोई निहन्तु ॥ ७६ ॥ उप्रया दिष्यसुमङ्गल विग्रहयालिङ्गितगमा वियो। साम्य सदाशिव शम्भो शङ्कर शरणं मे तव चरणयुगम् । ऊरीकुरु मामशमनार्थ दुरीकुरु मे दुरितं भो । सांप सदाशिव शम्भो शक्कर शरणं मे तव चरणयुगम् । ७८॥ ७७॥

·१६७ - एकोनविंश आखादः। एक सदिति श्रुत्या त्वमेव सदसीत्युपास्महे मृड भो। सांप सदाशिव शम्भो शङ्कर शरणं मे तव चरणयुगम् ॥७९॥ अन्ताकरणविशुद्धि मन्ति च त्वयि सती प्रदेहि विमो। सांब सदाशिव शम्मो शहर शरणं मे तर चरणयुगम् !' ८०॥ जय कैलासनिवास प्रमथगणाधीश भूसुरार्चित मो। साब सदाशिव शम्भो शङ्कर शरण मे तव चरणयुगम् ॥ ८१॥ घानं विक्षेपायतिरहितं कुरु मे गुरुत्वमेव विमो । साप सदाशिव शम्मो शकर शरण मे तव चरणयुगम् ।। ८२॥ दयनीयश्च दयालः कोऽस्ति मदन्यस्त्वदन्य इह पद मो साप सदाशिव शम्भो शङ्कर शरणं मे तव चरणयुगम् ।। ८३॥ पट्रिप्पडूमिपहिकारहर सन्मुख पण्मुख जनक विभो। सांच सदाशिव शम्मो शङ्कर शरणं मे तव चरणयुगम् ।। ८४॥ सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्येवल्लक्षणलक्षित मो। सर सदाशिव शम्मो शङ्कर शरण मे व चरणयुगम् । ८५॥ परसासन् धरणीलामिपवनव्योमार्कचन्द्रादयो विरूपावात मोऽष्टमा परिणता नान्यत्ततो वर्तते। ओंकारार्थविषेचनी श्रुतिरिय चाचष्ट तुर्य शिक्ष तस्मिन्मे हृदयं सुखेन रमतां सवि परप्राणि ॥८६॥ नमः शिवाम्णं नवयौवनाम्पा परस्पराश्लिष्टवयुधराभ्याम् । नगेन्द्रकन्यापकतनाभ्यां नमो नमः शङ्करपार्वतीम्याम् ।। नमः शिवाम्पा कलिनाशनाम्पा कालकल्याणपुर्धराम्याम् । कैलासौलस्थितदेचताम्यां नमो नमः शङ्करपार्वतीम्याम् ।।

·श्रीशारविश्यमकरन्द इत्यं स्तुवन्तं तं प्रेम्णा जगाद परमेश्वरः । मदंशतस्वं जातोऽसि भुवि चाद्वैतसिद्धये ॥ ८९ ॥ एतत्प्रतिगृहाण त्वं पञ्चलिङ्गं सुपूजय । भस्मरुद्राक्षसंपन्नः पञ्चाक्षरपरायणः ॥ ९॥ शतरुद्रावर्तनैश्च तारेण भसितेन च । बिल्वपत्रैश्च कुसुमैः नैवेद्यविविधैरपि । त्रिवारं सावधानेन गच्छ सर्वेजयाय च ॥ ९१ ।। त्वदर्थे कैलासाचलसुपालीगतमहा- समुद्यञ्चन्द्राम स्फटिकवर लिङ्गकुलकम् । समानीतं सोमोद्यतविमलमौल्याचंय परं कली लिङ्गाीयां भवति हि विमुक्तिः परतरा ॥ १२ ॥ पुरा त्रेतायुगे सेन्द्रान्सिन्धुदैत्यविहिसितान् । देवर्षीपातुकामोऽहं तेजोदेहसमन्वितः ॥ ९३ ॥ पार्वत्या नन्दिमुख्यैश्च त्रिसन्ध्यक्षेत्रगोऽभवम् । तदा मे त्र्यंबकश्चेति नाम प्रोक्तं मुनीश्वरैः ।। ९४ ॥ सुन्दरी चेति नामापि पार्वत्याः परिकीर्तितम् । शक्तिभक्तो हयग्रीवो देवीतत्त्रविशारदः ॥९५॥ देवी द्रष्टुं समायानः सुन्दरीं मम वल्लभाम् । नत्वा तुष्ठाव संदृष्टः सर्वशास्त्रानुसारतः ॥ ९६ ॥ सौन्दर्यलहरी चेति स्तोत्रं तद्विश्रुतं त्वभूत् । नन्दिकेशस्तु तस्तोत्रं विलिख्य प्रन्यरूपतः ॥ ९७॥ गौतमादिमुनीन्द्रेभ्यो देवेभ्यश्च छुपादिशत् । इदानी काल्योगेन सौन्दर्यलहरी क्षिती ।। ९८ ॥

·एकोनविंश आखादः। १६९ नष्टा जाता च लोकेषु जनानां च हिताय हि । उपदिश्याः स्तोत्रमेतत् नन्दिना लिखितं वरम् ॥ ९९ ॥ पुस्तकं त्वं गृहाणेति शङ्कराय ददौ शिवः । शङ्करो भृशसन्तुष्टः प्रणम्य परमेश्वरम् ॥ १० ॥ विज्ञाप्य परमेशानं दत्तेनापि समन्वितः । गन्तुकामश्च बदरी जगृहे दत्तहस्तकम् ॥११॥ सौन्दर्यलहरीस्तोत्रघटितं पुस्तकं वरम् । हस्ते धृत्वाऽतिहषेण बहिरिमुपागतम् ॥ १२ ॥ दृष्टा नन्दी कोपयुक्तो मया विलिखितं विदम् । कथं गृहीत्वा यासि त्वं भूलोकं यतिसत्तम ॥ १०३ ॥ इत्युक्त्वा तस्य हस्ताच्च जगृहे पुस्तकं हठात् । शिवदत्त न दास्यामीत्येवं प्रोवाच शङ्करः ॥ १०४ ॥ नन्दिहस्तगतं त्वयं अर्थ वै शङ्करस्य च । तदर्धपुस्तकेनैव शङ्करः प्राप तं शिवम् ॥ १०५ ॥ अब नन्दीश्वरोऽगृहात् मम हस्तादठेन च । इत्युवाच , तदा शम्भुः वीक्ष्य प्रादाऽथ शङ्करम् ॥ १०६ ॥ मत्प्रसादाखमेवावं कुरुष्व यतिसत्तम । हयग्रीवकृतं सर्व समागच्छेत्तवाननात् ॥ १०७॥ “एवं वरं तु संप्राप्य शम्भोः शङ्करदेशिकः । दत्तेन सह संप्राप क्षणात्तद्वदरीवनम् । दत्तेनानुगृहीतस्स प्रतस्थे दिग्जयेच्छया ॥ १०८॥ दक्षेण पाणिकमलेन वियोधमुद्रां अन्येन नम्रवरदानसमर्थचिह्नम् । विभाण पद्मनिभनेत्र कृपाम्बुराशे श्रीशङ्करायं मम देहि पदावलम्यम् ॥ इति श्रीशङ्करविजयमकरन्दे एकोनविंश आस्वादः समाप्तः ॥ 22 ·१७० श्रीशङ्करविजयमकरन्द ॥विंश आस्वादः॥ भगवत्पादानां तीर्थक्षेत्रयात्रा। ध्रुतिस्मृतिपुराणानामालय करणालयम् । नमामि भगवत्पादशङ्करं लोकशहरम् ॥४॥ रौदे हिमालये पुण्ये क्षेने केदारसंशके । कृतस्थिति पशुपति उपतस्थे स शङ्करः ॥ २ ॥ भस्य खण्डस्य स स्वामी सर्वेशोऽपि विशेषतः । सर्वकामप्रदः शम्भुः केदाराख्यो विशेषतः ॥ ३ ॥ हिमाद्रिपार्थेऽपि तटे रमन्तं संपूज्यमानं सतत मनीन्द्रः। सुरासुरैर्यधमहोरगाथैः केदारसंझं शिवमीशमीडे ॥ ४॥ केदारेशं स्तुवन्नित्यं गन्धमादनसंस्थितम् । दिव्यक्षेत्राटनपरः प्रपेदे दक्षिणां दिशम् ॥५॥ नन्दयन् शारजापैः शिष्याननु बराबहून् । उन्नयिन्यभि क्षेत्र क्रमेणाप स देशिकः ॥ ६ ॥ सङ्कलने मूलम्-शान्तिपाठवा १, शिवपुराणत: ३, वादशालिग- स्तोत्रता ४, ८, ११, १४, १६, १८, २०, २२, २४, २१, चिद्विलासीयसः ६-७, माधवीयतः २५.२८, ६७.६८, ७३.८१, १०५.११७, १३१, १३२, १३६-१४२, शिवानन्दलहरीत ३०.५० भ्रमराम्याटका ५२-५३, योगवारावलीता ५५-६५ शहराभ्युदयता ६७-६८, ७३.८१, अर्धनारीश्वरस्तोततः ६९.७२, देवीभुजगतः ८२.८४, आनन्दलहरीवः ८५.८९, त्रिपुरसुन्दरीमानसपूजास्त्रोत्रता ९०.१०२, गुरुशकाम्यतः १०४. इस्तामलकीयतः ११८.१२९ गोविन्दनाधीयता १३०, १३३.१३५ चित्सुखीता १४४. .

·विश आखादः। १७१ चिच्छक्त्या भासते यत्र महाकालेश्वरः स्वयम् । निवासमकरोतन स्तुवन् देवमुमापतिम् ॥ ७॥ अवन्तिकायां विहितावतारं मुक्तिप्रदानाय च सजनानाम् । अकालमृत्योः परिरक्षणार्थ वन्दे महाकालमई सुरेषम् ॥ ८॥ भानंतषु प्रमासाख्यं क्षेत्रमाप यतीश्वरः । यत्र सोमेश्वरो देवो यन प्राची सरस्वती ॥९॥ देवं सोमेश्वरं तन सोमेनाराधितं पुरा । चिरमाराध्य तुष्टाव सरस्वत्यब्धिसङ्गमे ॥१०॥ सौराष्ट्रदेशे वसुधावकाशै ज्योतिर्मयं चन्द्रकलावतंसम् । भक्तिप्रदानाय कतावतारं तं सोमनाथं शरणं प्रपद्य ॥११॥ ततो जगाम विन्ध्यस्य शिरो ह्यमरकण्टकम् । ऋक्षपादं च यच्छीर्षात् रेवानर्मदयोनिः ॥ १२ ॥ तयोश्च संगमस्थाने मान्धात्राख्येऽतिपावने । कृतालयमोंकारमीशमस्तोत्कृताहणः ॥ १३ ॥ कावेरिकानर्मदयो। पवित्र समागमे सजनवारणाय । सदैव मान्धात्पुरे वसन्तमोङ्कारमीशं शिवमेकमीडे ॥ १४ ॥ (१२) विन्ध्याद्रिमालान्तर्गतमेकलापर्वतस्य प्राच्य शिखरममर- कण्टकाख्यं , यस्मात् नर्मदा उत्पद्यते । शिखरमन्यत् ऋक्षपादाख्यं करापराभिधं यस्माद्रेवा उत्पद्यते । तस्याः कावरिकेति नाम । उभे नदी मान्धात(मण्डला)समीपे सनत्य एकामभिधां भजतः नर्मदेति । कषित् रेवेत्यपि । अस्यास्तीरे अमरकण्टकक्षेत्रे गोविन्दभगवत्पादा अवसन् , तत्रैव सिद्धिमापुश्च ॥ ܘܠܐܐ ·१७२ श्रीशङ्करपिजयमकरन्दे गोदावर्याः समुत्पत्तिस्थले सदादिपाचंगे। कृताच्यं त्र्यंबकेशमाराध्यास्तोसुनिवृतः ॥ १५ ॥ मिहा(सहा)द्रिपाऽपि तटे रमन्तं गोदावरीनीरपवित्रदेशे। पदर्शनात्यातकजातनाशः प्रजायते ध्यंयकमीशमीठे ॥ १६ ॥ एटापुर्या देवगिरौ पृणेशं पृतालयम् । पान्दे परदं योगी स्नान् शिष्यः परीवृतः ॥ १७ ॥ एलापुरीरम्यशिवालयेऽम्मिन समुल्लसन्तं विजगारेण्यम् । वन्दे महोदारतरस्वमार्य सदाशिवं तं पणेघाख्यम् ॥१८॥ दारुकाश्नमासाथ शहरो पनिपुङ्गवः । भामदनगराधीशमस्तौनागेसमादरात् ॥ १९॥ आमदस नगरे घाम्ये विभूपिता विविधश्व मोगा। सदसतिक्तिप्रदमीशमेकं श्रीनागनाय धरणं प्रपपे ॥२०॥ तो जगाम परली वैद्यनापामिना पुरीम् । पृतास्यं धनाप सन्त्रास्तोनिमतान्तरः ॥२१॥ (१५) नासिकनगरतः विगतिकशान्तर ध्यपश्वरम् । ब्रह्मगिरिनामः सहगंगयरान उत्सना गोरारी क्षेत्ररिमन प्रसरति । (१७) पिगंधा इत्यार पाटः) पृष्ण धरा परमेश्वर इत्यपि प्रपा एन्ट्रोपगुहापरिसर दयगिरिठ: प्रमोशन्ती क्षेत्रमिदम् । (१९) पाप-दारयापनशेयतः पतुसांगर समिदम् । अत्मारारिपरस्पर सदिति कंपिन् । (२१) राशर-परिमो पाल्याचे प्राम क्षेत्रमिदम् । परिन् यो सन्दटपरमानामप्यादेशगटनगरम्य वैधनायशंप वर्ग ·विश भास्वादः। पूर्वोत्तरे पारलिकामिधाने सदाशिवं ते गिरिजासमेतम् । सुरासुराराधितपादपद्म श्रीवैद्यनाथं सततं नमामि ॥ २२ ॥ ततो निर्गल्य पुण्योघां नदी मीमामबाप सः । तत्रालये कृतावासमस्तोतं भीमशङ्करम् ॥ २३ ॥ यो हाकिनीशकिनिकासमाजे निपेव्यमाणः पिशिताशनैश्च । सदैव भीमादिपदप्रसिद्ध तं शङ्करं मक्तहितं नमामि ॥ २४ ॥ श्रीशले वासः । कुसुमितविविधपलाशभ्रमदलिकुलगीतमधुरनिस्वानम् । पश्यन्विपिनमयासीत् श्रीशैल मल्लिकार्जुनावसमम् ॥ २५ ॥ कलिकल्मषमलायां सोऽदराराचलत्तरङ्गायाम् । अधरीकृततुङ्गायां सनौ पातालगामिगलायाम् ॥ २६ ॥ नमन्मोहमहू नभोलेहिशृङ्ख बुटत्पापसङ्गं रटत्पक्षिमङ्गम् । समाश्लिष्टगङ्गं प्रहृष्टान्तरङ्गं तमारुह्य शृङ्गं ददशेशलिङ्गम् ॥ २७॥ प्रणमद्भवबीजमर्जनं प्रणिपत्यामृतसंपदार्जनम् । प्रमुमोद स मल्लिकार्जुन भ्रमराम्बासचिव नतः स्तुवन् * ॥२८॥ धीशलशृङ्गे विविधप्रसङ्गे शेषाद्रिशृङ्गेऽपि सदा वसन्तम् । तमजुन मलिकपूर्वमेनं नमामि संसारसमुद्रसेतुम् ॥ २९ ॥ कलाभ्यां चूडालतशशिकलाम्यां निजतपा- फलाम्यो मक्केषु प्रकटितफलाम्या भवतु मे। पदन्ति । (२३) पुणेमण्डलमध्याभोवरागिरिमामे भीमानद्युत्पचिस्थल क्षेत्रमिदम् ।

·१७४ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे शिवाम्यामस्तोकत्रिभुवनशिवाभ्यां हृदि पुन- भवाम्यामानन्दाफुरदनुभवाम्यां नतिरियम् ॥ ३०॥ मरत्वं देवत्वं नगवनमृगत्वं मशकता पशुत्वं कीटत्वं भवतु विहगस्वादिजननम् । सदा त्वत्पादाब्जामरणपरमानन्दलहरी- विहारासकं चेद्धृदयमिह किं तेन वपुषा ॥ ३१ ॥ वटुर्वा गेही वा यतिरपि जटी वा तदितरो नरो वा या कबिद्भवतु भव कि वेन भवति । यदीयं उत्पन यदि मवदधीनं पशुपते तदीयस्त्वं शम्मो भवसि भवमारं च वहसि ॥ ३२ ॥ प्रमुस्त्वं दीनानां खलु परमबन्धुः पशुपते प्रमूख्योऽहं तेषामपि किमुत पन्धुत्वमनयो। स्वयैव क्षन्तव्याः शिव मदपराधाच सकला: प्रयत्नात्कर्तव्यं मदवनमियं पन्धुमरणिः ॥ ३३ ॥ सदा मोहाटब्यो चरति युक्तीना कुचगिरौ नटत्याशाशाखाम्बटति झटिति स्वैरममिता । कपालिन मिक्षो मे हृदयकपिमत्यन्तचपलं दृढं भक्त्या बद्ध्वा शिव मवदधीनं कुरु विमो ॥ ३४ ॥ प्रलोमायराहरणपरतन्त्रो धनिगृहे प्रवेशोयुक्तः सन् भ्रमति यहधा तस्करपते । इम चेतश्चोरं कथमिह सहे शकर विमो तवाधीन छत्त्वा मयि निरपराधे कुरु कपाम् ॥ ३५॥ सारूप्यं तव पूजने शिव महादेवेति सकीर्तने सामोप्यं शिवभक्तिधुर्पजनतासाङ्गत्यसमाषणे।

·विश आस्वादः ।
१७५
सालोक्यं च चराचरात्मकतनुष्याने भवानीपते
सायुज्यं मम सिद्धमत्र भवति स्वामिन् कतार्थोऽस्म्यहम् ॥
योगक्षेमधुरन्धरस्य सकलश्रेयाप्रदोयोगिनः
दृष्टादृष्टमतोपदेशकविनो बाह्यान्तरव्यापिनः ।
सर्वज्ञस्य दयाकरस्य भवतः किं वेदितव्यं मया
शम्मो खं परमान्तरङ्ग इति मे चिचे स्मराम्पन्वहम् ॥
मा गच्छ स्वमितस्ततो गिरिश मो मय्येव वासं कुरु
स्वामिन्नादिकिरात मामकमनाकान्तारसीमान्तरे ।
वर्तन्ते बहुशो मृगा मदजुपो मात्सयमोहादयः
तान्हत्वा मृगयाविनादरुचितालामं च संप्राप्स्यसि ॥३८॥
आद्यायामिततेजसे श्रुतिपदेयाय साध्याय ते
विद्यानन्दमयात्मने त्रिजगता संरक्षणोयोगिने।
ध्येयायाखिलयोगिभिः सुरगणैयाय मायाविने
सम्यक् ताण्डवसंभ्रमाय जटिने सेयं नवि शम्भवे ॥३९॥
नित्यं सोदरपूरणाय सकलानुदिश्य विचाशया
व्यर्थ पर्यटनं करोमि भवतः सेवा न जाने विभो ।
मजन्मान्तरपुण्यपाकालतस्त्वं शर्व सर्वान्तरा
विष्ठस्येव हि तेन वा पशुपते ते रक्षगीयोऽस्म्यहम् ।।
अमितमदमृत पहुर्दुहन्नी विमलमवत्पदगोष्ठमावसन्तीम् ।
सदय पशुपते सुपुण्यपाको मम परिपालय भक्तिधेनुमेकाम् ॥ ११ ॥
कल्याणिनं सरसचित्रगति सवेग सङ्गितज्ञमनधं ध्रुवलक्षणाव्यम् ।
घेवस्तरङ्गमविरुद्ध चर स्मरारे नेता समस्त जगता पुषमाधिरूट ॥४२॥

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दै एव्यत्येव जनि मनोस कठिनं तस्मिनटानीति मद्- स्थायै गिरिसीम्नि कोमलपदन्यासा पुराव्यासितः । नो वेदिव्यगृहान्तरेषु सुमनस्वल्पेषु वेद्यादिषु प्रायः सत्सु शिलातलेषु नटनं शम्मो किमर्थ तव ॥४३॥ शिव तब परिचर्यासमिधानाय गोर्याः भव मम गुणधुर्या बुद्धिकन्या प्रदास्ये । सकलभुवनबन्धो सचिदानन्दसिन्धो सदय हृदयगेहे सर्वदा संवस त्वम् ॥ ४४ ॥ अशन गरल फणी कलापो वसनं चर्म च वाहनं महोक्षा। मम दास्यसि कि किमस्ति धम्मो तब पादाम्पुजमकिमेव देहि ।। पचमा परितं वदामि शम्मोरहायोगविधासु प्रसका। मनसा कतिमीधरस्य सेवे शिरसा चैव सदाशिव नमामि ॥४६॥ धैर्याकुशेन निमृत रमसादाकग्य मक्किमलया। पुरहर चरणालाने हृदयमदेभं पधान विद्यन्त्रैः ॥४७॥ प्रचात्यमिता प्रगल्महत्या मदवानेप मनाकरी गरीयान् । परिगृह्य नपेन मकिरमा परम स्थाणु पदं रई नपासम् ॥१८॥ सलिशारयुका सरलपदयुता सापाचा सवाँ सदित संस्तूयमानां सरसगुणयुता लक्षिता लक्षणायाम् । उपद्भपारिशेपास गतविनया पोतमानार्धरेसा कल्याणी देव गौरीप्रिय मम करितामन्यवं गृहाण ॥४९॥ दंते युक्तं वा परमशिव कारुपालघे गतो विर्यप एव पदशिरोदनधिया।

·विश भास्वादः। १७७. हरिब्रमाणौ तौ दिवि भुवि चरन्तौ श्रमयुती कथं शम्भो स्वामिन् कथय मम वेद्योऽसि पुरतः ॥५॥ इत्यं स्तुवनमनीशं भक्तिवश्यं स भक्तितः । आनन्दलहरीमन्नो भ्रमराम्बामथानमत् ॥५१॥ चाश्चल्यारुणलोचनाश्चितकपा चन्द्रार्कचूडामणि चारुस्मेरमुखी चराचरजगत्सराक्षणी तत्पदाम् । चश्चचम्पकनासिकाग्रविलसन्मुक्कामगीराजता श्रीशैलस्थलवासिनी भगवती श्रीमावर भावये ।। ५२ ।। पतारागणदीपिका शिवसतीं पड्बारवर्गापहा पट्चक्रान्तरसास्थताम्बरसुधा पड्यागनावटिताम् । षट्चक्राचवपादुकाचितपदा षड्मावगा पाडशी श्रीशैलस्थलवासिनी भगवती लामावर भावय ॥ ५३ ।। इत्यं तयोर्योगियरः सपयों विदधत्सुधीः । कञ्चित्कालमुवासात्र सिद्धिक्षेने तपश्चरन् ॥ ५४ ।। भशेषदृश्योज्झितदृष्मयाना अवस्थितानामिह राजयोगे । निष्ठास्वरूपं मानपुङ्गवाना स वर्णयामास निरीक्ष्य सम्या* ॥ ५५ ॥ चिन्द्रियाणा विरानग्रहण श्वासप्रचार शामत यान्द्रा। निवावदीपा इवानबलाड़ा मनान्मनीममाया मवान्त ।। ५६ ।। प्रसव सङ्कल्पपरपराणा संभेदने सन्ततसावधानम् । आलम्बनाशादपचायमानं शनः शनैः शान्तिमुपात घेता ॥ ५७।। निश्वासलोपनिभृतो शरीर नेवानरर्धनिमीलितेश्च । आविर्मवन्तीममनस्कमद्रां आलोकयामो मुनिपुङ्गवानाम् ।। ५८।।।। 23 ·१७८ श्रीशङ्करविजयमकरन्दै अमी यमीन्द्राः सहजामनस्कात् अहंममत्वे शिथिलायमाने। मनोऽतिगं मारुतवृत्तिशून्यं गच्छन्ति भाव गगनावशेषम् ॥ ५९॥ निवर्तपन्ती निसिलेन्द्रियाणि प्रवर्तयन्ती परमात्मयोगम् । संविन्मयीं व सहजामनस्को कदा गमिष्यामि गवान्यमावा ॥६॥ प्रत्यग्निमाविशयेन पुंसां प्राचीनगन्धेषु पलायिवेषु । प्रादुर्भवेत्काचिदजाड्यांनंद्रा प्रपश्चचिन्ता परिवर्जयन्ती ।। ६१॥ विच्छिन्नसङ्कल्पविकल्पमूले निशेपनिर्मूलितकर्म जाले। निरन्तराम्यासनितान्तभद्रा सा जृम्भते योगिनि योगनिद्रा ।। ६२ ।। विश्रान्तिमासाथ तुरीयतल्पे विश्वाद्यवस्थात्रियोपरिस्थे । सावन्मयी कामपि सर्वकालं निद्रा सखे निशि निर्विकल्पाम् ॥ ६३ ॥ प्रकाशमाने परमात्मभानो नश्यत्यविद्यातिमिरे समस्ते । अहो इधा निर्मलदृष्टयो किश्चिन पश्यन्ति जगत्समग्रम् ॥ ६४ ।। सिद्धि तथाविषमनोविलया समाधी. श्रीशैलशकहरेषु कदोपलप्स्ये । गावं ,यदा मम लता: परिवेष्टयन्ति कणे यदा विरचयन्ति खगाय नीडान् ॥६५॥ विचरन्ती मतिं शुद्धां, समाधी निर्विकल्पके । विन्दन्मतिकृतैर्दोषरलिप्तो न्यवरत्ततः ॥ ६६ ॥ F (६६) श्रीशैलक्षेत्र एव कापालिकाय स्वशिरोमहणाभ्यनुशा, पापादशरीराविष्ठेन भगवता नरसिंहेन शङ्करहननोयुकस्य कापालिकस्य शिक्षणमिति कयाक्रमो मापीये।

·विश भास्वादः। गोकर्णक्षेत्रयात्रा, मृतद्विजसुतोजीवनम् । अयेकदासौ यतिसार्यमोमः सर्वाणि तीर्थानि चरन सत्तीयः । घोरात्कलेगापितधर्ममारात् गोकर्णमभ्यगचलार्णवोधम् ॥ ६७ ॥ विरिश्चनांभोरुहनाभवन्ध प्रपश्चनाट्यामुतसूत्रधारम् । तुष्टाव वामाधवधूकं अस्तदुष्टावलेपं प्रणमनटेशम् ।। ६८ ॥ चांपेयगौराधशरीरकाय कर्पूरगौराधशरीरकाय । धम्मिल्लकार्य च जटाधराय नमः शिवाय च नमः शिवाय ॥ ६९॥ कस्तूरिकाकुङ्कुमचर्चितायै चितारमा अविचर्चिताय । कृतम्मरायै विकृतम्मराय नमः शिवायै च नमः शिवाय ॥ ७०।। अंमोधरश्यामलकुन्तलाय तटित्प्रभाताम्रजटाधराप । निरीश्वरायै निखिलेश्वराय नमः शिवाय च नमः शिवाय ॥ ७१॥ प्रपत्रसृष्ट्युन्मुखलास्यकाय समस्त संहारकताण्डवाय । जगजनन्यै जगदेकपित्रे नमः शिवाय च नमः शिवाय ॥ ७२॥ गुणत्रयातीतविभावमित्य गोकर्णनाथ बचसाऽचयित्वा । तिलस्म रात्रीलिजगत्पवित क्षेत्र मुदाऽत क्षिपति स्म कालम् ॥७३॥ कुण्टकैलासविवर्तभूतं हरततोऽध हरिशङ्कराख्यम् । दिव्यस्थल देशिकसार्वभौमः तीर्थप्रवासी नचिरादयासीत् ॥ ७४ ॥ भ्रमापनोदाय भिदावदानां अद्वैतमुद्रामिह दर्शयन्ती । आराध्य देवो इरिशङ्करौ द्वौ कांबिकायाः सदनं प्रतस्थे ।। ७५ ।। अंके निधाय व्यसुमात्मजातं मोहाकुलौ हन्त मुट्ठः प्ररुद्य । तदेवपुत्रौ द्विजदम्पती स दृष्टा दयाधीनतया शुशोच ।। ७६ ॥ 1 ·१८० श्रीशङ्कारविजयमकरन्दे अपारमप्रत्यय शोकमस्मिन् अभूयतोश्चरशरीरवाचा । जायेत संरक्षितुमक्षमस्य जनस्य दुःसाय परं दयेति ॥ ७७॥ भाकर्ण्य वाणीमशरीरिणी तामसाविति व्याहरति स्म सम्मः । जगत्त्रयीरक्षणदक्षिणस्य सस्य संवयस्य तु शोभते सा ।। ७८ ॥ इतीरपत्ये यतो द्विजानेः मुतस्मुग सुम बोदतिष्टत् । समीपगः सर्वजनीनमस्य चरिसमालोक्य विसिमिये ॥७९॥ मृगाम्बिकाक्षेत्रवासः। रम्योपशल्य पृतमालसाटरसाल दिन्तायतमाटताः। ' सिद्धिस्पटी साघसंसदा तत् गुमांधिगधाम मुनिगाहे ॥ ८ ॥ उपायनानन्दजयाप्पमुरगीरोमाशमुहारभक्तिः । अंगामिहापारकृयाम्यो संमाययत्नस्तुन निम्तु सः ॥ ८॥ पिरिचादिरूपः प्रपञ्चे विहत्य स्वतन्या पदा सवाग्मविधान्तिरेषा। सदा मानमादप्रमेयातिरिकं परानन्दमीडे मवानि सदीयम् ॥ ८२॥ महामन्यरानान्तपीजं पारुयं स्वतो न्यस्तविन्दु वयं न्यम्तहार्दम् । मवारप्रयक्षोजगुमामिषानं सरूपं सदापयेत्स त्वमेव ।। ८३ ।। नमोवाकमाशाम्महे देवि युध्मत्पदाम्मोजपुग्माप तिग्माय गोरि । विरियादिमावकिरीटपतोलीपदीपापमानप्रमामास्वराय ।। ८४ | मरानि नोतुं प्रमपति पतुमिन बदन। प्रमानामीमानसिपुरमथना पत्रमिति। (७९) अयमेश पाति प्रपित इनिरपिता मानबिनो. उगत् भावोऽयमिति मापपीये। ।

·विश आस्वादः। न षड्मिा सेनानीर्दशशतमुखरयहिपतिः तदान्येषां केषां कथय कथमस्मिन्नवसरा॥८५॥ घृतक्षीरद्राक्षामधुमधुरिमा कैपि पदै। विशिष्यानाख्येयो भवति रसनामात्र विषया। तथा ते सौन्दयं परमशिवहङ्मात्रविषयः कथङ्कार घूमः सकलनिगमागोचरगुणे । ८६ ।। विधात्री धर्माणां त्वमसि सकलानायजननी स्वमर्थाना मृलं धनदनमनीयौनिकमले । त्वमादि कामानां जननि कृतकन्दर्पविजये सता मुक्तेजि त्वमसि परमब्रह्ममहिपी ।। ८७ ॥ कृपापातालोकं वितर तरसा साधुचरिते न ते युक्तोपेक्षा मयि शरणदीक्षामुपगते। न चेदिष्टं दद्यादनुपरमहो कल्पलतिका विशेष: सामान्यः कथमिनरवल्लीपरिकरी ।। ८८॥ महान्तं विश्वास तव चरणपहेहयुगे निधायान्यन्नवाश्रितमिह मया देवतमुमे । तथापि स्वञ्चतो यदि मयि २ जायेत सदयं निरालम्पो लम्बोदरजननि के यामि शरणम् ॥ ८९ ॥ मान न मजनशक्तिः पादयोस्ते न मक्किा न च विषयविरक्तियानयोगे न सक्ति। इति मनमि सदाहं चिन्तयन्नाद्यशक्त रुचिरवचनपुष्पार्चन सचिनोमि ॥ ९॥ इन्द्रादीय दिगीश्वरान् सहपरीवारानथो सायुधान योषिपधरान् स्वदिक्षु निहितान् सश्चिन्त्य हत्पहजे ।

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे शहं धीवसुधारया वसुमतीयुक्तं च पगं स्मरन काम नौमि रतिप्रियं सहचाप्रीत्या वसन्तं भजे ॥ ९१ ॥ गायन्तीः कलवीणपातिमधुरं इशरमावन्वती दागम्यामकृतस्थितीहि सरस्वत्यादिका पूजपन । दारे नौमि मदोन्मदं मुग्गणाधीशं मदेनोन्मदा मातीमसिताम्बर परिलमन्मुक्ताविभूषा मजे ॥९२ ।। कनकरचिते पप्रेतामनेन विराजिते मणिगणचिते रक्तश्वेताम्परास्तरणोत्तमे । कुसुमसुम्मौ नरूपे दिव्योपधानसुखावहे उदयकमले प्रादुर्भूतां भजे परदेवताम् ।। ९३ ।। आलम्प स्वपखीं करेण शनका सिंहामनादुत्थिना कूजन्मन्दमलमजुलातियोल्लासिमपारा । आनन्दप्रतिपादकरुपनिपटाक्या स्तुना वेधसा मचित्त स्थिरतामुपेतु गिरिजा यान्ती सभामण्डपम् ॥९४॥ पञ्चधारामिाजविलमद्भपांचरामिः पुरो- यान्तीभिः परिचारिकामिामानाते समुत्सारिते। रुद्ध निजीसुन्दरीमिरमिता कशान्तो निर्गतं वन्दे नन्दितमा निर्मलचिदानन्दकापं महः ॥ ९५॥ कस्मेचिन्सुचिरापामितमहामन्त्रीपसिदि क्रमाद एकरमै मानिस्पृहाय परमानन्देकरूपां गतिम् । अन्परम विषयानुरक्तमनसे दीनाप दासापई द्रव्यं द्वारममाभिताय ददती बन्दामहे सुन्दरीम् ॥ ९६ ॥ सन्तुष्टी परमामृतेन ग्लिसत्कामेशरास्थिता पुणोपरभिाजिता भगवती त्वां पन्दमाना सदा ।

·विंश भांखादा स्कृबचावकदेवरश्मिकलनाप्राप्तस्वरूपाभिदा: श्रीचक्रावरणस्थिताः सविनयं वन्दामहे देवताः ॥९७॥ परमामृतमचसुन्दरीगणमध्यस्थितमर्कमासुरम् । पस्मामृतपूर्णितेक्षणं किमपि ज्योतिरुपास्महे परम् ।। ९८॥ चक्षुः पश्यतु नेह किञ्चन परं घाणं न वा जिघ्रतु श्रोत्रं हन्त भृणोतु न त्वपि न स्पर्श समालम्बताम् । जिह्वा वेत्तु न वा रस मम परं युष्मत्स्वरूपामृते नित्यानन्दविघूर्णमाननयने नित्यं मनो मजतु ॥ ९९ ॥ यस्त्वां पश्यति पार्वति प्रतिदिनं ध्यानेन तेजोमयीं मन्ये सुन्दरि तचमेतदखिलं वेदेषु निष्ठां गतम् । यस्वास्मन्समये तवार्चन विधावानन्दसान्द्राशयो यातोऽहं तदमिन्नता परशिवे सोऽयं प्रसादस्तव ।। १० ।। विज्ञप्तीवधेहि मे सुमहता यत्नेन ते सनिधि प्राप्त मामिह कान्दिशीकमधुना मातनं दूरीकुरु । चितं त्वत्पदमावने व्यभिचरद् दृग्वाक् च मे जातु चेत् तत्सौम्ये स्वगुणैर्वधान न यथा भूयो विनिर्गच्छति ॥११॥ काहं मन्दमतिः क चेदमखिलरेकान्तमको स्तुतं ज्यातं देवि तथापि ते स्वमनसा श्रीपादुकापूजनम् । कादाविकमदीयचिन्तनविधौ सन्तुष्टया शर्मद स्तोत्रं देवतया त्या प्रकटितं मन्ये मदीयानने ॥१०२।। मूकाम्बामभिवाद्याय शिष्यैः परिवृतोऽनधः । तं देशं तौलवं करवं परिचक्राम शङ्करः ॥ १०३ ।।

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे. हस्तामलकस्स शिष्यतया स्वीकारा। स तौलवग्रामवरं प्रतीतं श्रीराप्यपीठाख्यपुरं प्रपेदे । श्रीमाननन्तेश्वरमर्चयित्वा चन्द्रेश्वरं चार मुनीन्द्र आर्चत् ।। १०४ ॥ तत्र द्विजः कश्चन शास्त्रवेदी प्रभाकराख्यः प्रथितानुभावः । प्रवृत्तिशास्त्रैकरतः सुबुद्धिः आस्ते ऋतन्मीलितकीर्तिवृन्दः ॥ १०५॥ गाको हिरण्यं धरणी समप्रा सद्वान्धवा ज्ञातिजनाश्च तस्य । सन्त्येव किं तैनहि तोप एभिः पुत्रो यदस्याजनि मुग्धचेष्टः ।। १०६ ।। न पक्ति किञ्चिन्न शृणोति किश्चिद्ध्यायनिवास्ते किल मन्दचेष्टः । रूपेषु मारो महसा महस्वान् मुखेन चन्द्रः क्षमया मही च ॥ १०७॥ प्रहमहाकि जडवद्विचेष्टते किं वा स्वभावादूत पूर्वकर्मणः । संचिन्तयस्तिष्ठति तात्पताऽनिशं समागतान्प्रष्टुमना बहुश्रुतान् ।। १०८॥ शुभाव ते प्राममनिन्दितात्मा समागत कञ्चन पूज्यपादम् ।* सोपायनः प्राप गुरु व्यशिश्रणत् फलं ननामास्य च पादपङ्कजे || १०९ ॥ मनीनमत्तं च तदीयपादयोः जडाकृति भस्मनिगूढपहिवत् । स नोदतिष्टत्पतितः पदांबुजे प्रायः स्वगाड्य प्रकट विधित्सति ॥ ११ ॥ उपाचहस्तः शनकरवाङ्मुख तं देशिकेन्द्रः कृपयोदतिष्ठिपत् । उत्पापिते स्वे तनये पिताऽप्रवीत् पर प्रमो जाड्यममुष्य किंवतम् ॥ १११ ।। (१०६) वापोरंशजा, इति माधवीये । दिवाकर इति पितृनाम, प्रयागक्षेत्रपरिसरगतमामे इतं यचं, व्याससमागमारपूर्व मेरे पचं इति घिहिलासीये | शिव इति पितृनामेति गोविमनापीये । चन्द्रेश्वराज्ये सदुपीप्रामे कयं प्रवृत्तेति गुरुवंशकाम्ये माधवीय च । अयमेव पृथ्वीषया (पीपरोपा) इति गोवर्धनजगद्गुरनाममाला सुधन्यलेरा। - 4 ·विश आस्वादः। १८५ वर्षाण्यतीयुर्भगवनमुष्य पञ्चाष्ट जातस्य विनाऽबोधम् । नाध्यैष्ट वेदानलिखच्च नार्णानचीकरं चोपनयं कथञ्चित् ॥ १२ ॥ क्रीडापरः क्रोशति बालवर्गः तथाऽपि न क्रीडितुमेप याति । बालाः वाठा मुग्धमि निरीक्ष्य सन्ताडयन्तेऽपि न रोपमेति ॥ ११३ ।। भुङ्क्ते कदाचिन च जातु मुक्ते स्वेच्छाविहारी न करोति चोक्तम् । तथापि रुप्टेन न ताड्यतेऽयं स्वकर्मणा वर्षत एव नित्यम् ॥ ११ ॥ इतीरयित्वोपरते च विप्रे पप्रच्छ त शङ्करदेशिकेन्द्रः । कस्त्र किम जडवत्प्रवृत्तः स चावत्रीद्वालवपुर्महात्मा ॥ ११५॥ जडः किन्तु जडः प्रवर्तते मत्सन्निधानेन न सन्दिहे गुरो। पडूमिपड्भावविकारसर्जित सुखैकतानं परमस्मि तत्पदम् ॥ ११६ ॥ ममेव भूपादनुभूतिरेषा मुमुक्षुवर्गस्य सदेति विद्वान् ।* पधैः परद्वादशामभापे चिदात्मतत्तं विधुतप्रपञ्चम् ॥ ११७ ॥ निमि मनश्चक्षुरादिप्रवृत्ती निरस्ताखिलोपाधिराकाशकपः । विनोकरशानामत्तं यथा यः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥१८॥ यमग्न्युष्णवन्नित्यबोधस्वरूपं मनश्चक्षुरादीन्योधात्मकानि । प्रवर्तन्त मानित्य निष्कम्प स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥ ११९ । मुखाभासको दर्पणे दृश्यमानो मुखत्वात्पृथक्त्वेन नेवास्ति वस्तु । चिदाभासको धीषु जीवोऽपि तद्वत् स नित्यापन्धिस्यरूपोऽहमारमा । यथा दर्पणाभाव माभासहानी मुखं विद्यते कल्पनाहीनमेकम् । तथा धावियोगे निराभासको यः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमान्मा॥ मनश्चक्षुरादेविमुकः स्वयं यो मनश्चक्षुपदेर्मनश्चक्षुपदिः । मनश्चक्षुरादरगम्यस्वरूपः स नित्योपलब्धिस्वरूपाऽहमात्मा ॥१२२॥ य एको विभाति स्वतःशुद्धचेताः प्रकाशस्वरूपोऽपि नानेय घीपु। शरावोदकस्यो यथा भानुरेका स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा । 24

·१८६
श्रीशङ्करविजयमकरन्दै
यथाऽनेकवच प्रकाशो रविन कमेण प्रकाशीकरोति प्रकाश्यम् ।
अनेका धियो यत्तथैकप्रबोधः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमारमा ॥ १२४ ॥
विवस्वत्प्रभातं यथा रूपमा प्रगृह्णाति नाभातमेवं विवस्वान् ।
यदाभात मामासयत्यक्षमेकः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥ १२५ ॥
यथा स्य एकोऽस्वनेकश्चलासु स्थियस्वप्यनन्यग्विभाव्यस्वरूपः।
चलासु प्रमिनासु घाग्वेयमेकः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमारमा ।
घनच्छन्ननिच्छन्नम यथा निष्प्रभ मन्यते चातिमूढः ।
तथा यद्धवद्भाति यो मूढदृष्टः स नित्योपलब्धिस्यरूपोऽहमारमा ॥ १२७ ॥
समस्तेषु वस्तुप्चनुस्यूतमेकं समस्तानि वस्तुनि यं न स्पृशन्ति।
पियरसदा शुद्धमच्छस्वरूपः सनित्योपलब्धिखरूपोऽहमारमा । १२८॥
उपाधौ यथा मेदता सन्मणीनां तथा मेदता वुद्धिमेदेषु सैऽपि।
यथा चन्द्रकाणा जले चञ्चलत्व तथा चञ्चल तवायाह विष्णो ॥ १२९॥
करस्थधात्रीफलवत् चित्खरू प्रकाशितम् ।
तस्पधेहि ततोऽस्याख्या हस्तामलक इत्यभूत् ॥ १३० ।।
क्निोपदेश स्वत एव जातं परात्मबोध द्विजवर्यसूनोः ।
भ्यस्भेष्ट संप्रेक्ष्य स देशिकेन्द्रो न्यधात्स्वहस्तं कृपयोत्तमाते ।। १३१ ॥
पुरामाभ्यासक्शेन स स वेवि सम्यइ न च वकि किश्चित् ।
नो चेत्कथं स्वानुभकगर्भपद्यानि भाषेत निरक्षरास्यः ॥ १३२ ॥
द्विजपुत्रं निवृत्त त विज्ञाप यतिपुङ्गवः ।
ऊचे तस्पितरं नैद यहं योग्यस्तवात्मजः ॥ १३३ ।
देहगेद्यदिममता विद्यते नास्य भूसुर ।
बोधेनायं तमो हित्वा परम धाम पश्यति ॥१३४ ।।
इत्युक्त्वा विपतनयं गृहीत्या प्रस्थिनो गुरुः ।
किंचित्तमनुगम्याय स्वगेई प्राप्तवान् द्विजः ॥ १३५ ॥

·विश भास्वादः। विज्ञाप्य तस्मिन्निति निर्गतेऽसौ तदाप्रमृत्यत्र वसत्युदारः । आशियादात्मविलीनचेताः कथं प्रवतेत मृषाप्रपञ्च * ॥ १३६ ॥ निशाम्य पप्रच्छुरमुं विनेयाः स्वामिन्धिनव श्रवणानुपायान् । अलब्ध विज्ञानमय कथं वा भवानिदं साधु विदांकरोतु ॥ १३७ ॥ तानत्रयीत्संयमिचक्रवर्ती कश्चित्पुरा यामुनतीरवती । बभूव सिद्धः किल साधुवृत्तः सांसारिकेभ्यः सुतरां निवृत्तः ॥ १३८॥ तस्यान्तिके सा जननी किलास्य द्विहायनं जातु निवेश्य बालम् । क्षण प्रतीक्षस्थ शिशु द्विजेति स्नातुं सखीभिः सह निर्जगाम ॥ अन्नान्तरे देयवशात्सलः चक्रम्यमाणो निपपात नद्याम् । मृत तमादाय शिशु तदीयाः चन्दुरुचैः पुरतो महर्षेः ॥ १४०॥ आक्रोशमाकर्ण्य मुनिः स तेषां अत्यन्तखिन्नो निजयोगभूना । प्राविक्षदङ्गं पृथुकस्य तस्य स एष हस्तामलकस्तपस्वी ॥ ११ ॥ सम्मादयं वेद विनोपदेश श्रुतीरनन्ताः सकलाः स्मृतीश्च । सर्वाणि शास्त्राणि परं च तत्वं अज्ञातमेतेन न किनिदस्ति ॥१४२ ।। स्वशिष्योदितपद्यानां गभीरार्थवतां गुरुः । विस्तृतं माध्यमातेने विचिना महतो कृपा ॥ १४३ ।। मावत्पादपादाजांसवः पातु सस्ततम् । अपारासारसंसारसागरोत्तारसेतयः ॥ १४ ॥ इति धीशदरविजयमकरन्दै विश आस्वादः समासः ॥

·१८८ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे ॥ एकविंश आस्वादः ॥ 1 तोटकस्य शिष्यतया स्वीकार । कलयनिलयं च तुगभद्रातटिनीरोधसि घेघसः स्त्रिया द्राक् । कतिचिच्छरदोऽत्याहयद्यो यतिराट कापि मठे स मेऽस्तु सद्यः ॥१॥ सञ्चारत: स्वरमयाब्धितीरे भगन्दरस्तद्गुरुदेहमाप । कश्चिद्विनेयोऽस्य गुरोनियां विशेषतो भक्तिवशाच्चकार ॥२॥ विनीतो मितसयोक्तिः दयालुः सततं गुरोः । शुश्रूपातत्परः सोऽभूत् छायेवानुचरन् सदा ॥३॥ गुरौ तिष्ठति वै तिष्ठन् गच्छन् गच्छति सन्ततम् । स्वपन् खपति कुर्वाणः प्रयुद्धे तु प्रजागरम् ॥ ४॥ सङ्कलने मूलम्-जगद्गुरुरत्नमालिकास्तोत्रतः १, गुरुवंशकाव्यतः २, ९८-१०१, ११४, गोविन्दनाथीयतः ३-७, ४७, व्यासाचलीयतः ८-१०, १५, १६, ४८-५८, ६०-७४, ७६.९२, माधवीयतः ११-१४, ४८, ५९-९७, ११३, १२०, तोटकाष्टकतः १८-२४ श्रुतिसारसमुद्धरणतः २७.४६, श्रीभाष्यस्थार्मिकृत सुरेश्वरप्रशस्तितः १०२, शारदाभुजगतः १०४-१११, चिद्विलासीयतः ११२, सुरेश्वरा- चार्यकृतवार्तिकतः ११५, पद्मपादकृतपनपादिकातः ११६-११७, नैष्कर्म्यसिद्धितः ११८, सिद्धान्तविन्दुतः ११९, भगवत्पादसप्ततितः १२०. (२) अस्य प्रतर्दन इति अभिधान्तरम् (सुधन्वलेखे)। गिरिः आनन्दगिरिरित्यपि । पायो: नन्दीश्वरस्य बृहस्पतेश्चांशजोऽयमिति माधवीये सदानन्दीये च । काश्यां विश्वनाथाध्यारपुत्रः फलानाथाख्योऽयं समाजगामेति मण्डनात्पूर्वमेवास्य शिष्यता इति च चिदिलासीये ।

·८
९
एफर्विश आखादः।
श्रीगुरोर्वस्त्रकौपीननिर्मलीकरणे रतः ।
दन्तकाष्ठप्रदाता च स्नानकाले यथोचितम् ॥ ५ ॥
अर्यपायोपनेता च देवपूजारते गुरौ ।
प्रवाणे सति यत्किञ्चित् तच्छृण्वन्नधिकादरः ॥ ६ ॥
गुरोः श्रीमत्पदाम्मोजसंवाहनविचक्षणः ।
अनुक्तोऽपि हितं कुर्यात् अहित ने कदाचन ॥७॥
तच्छोगिताकवसनं प्रतिघसमेप कासारतीरगशिलातलपृष्टभागे।
नेनेक्ति भक्तिवशगो न जुगुप्सतेऽसौ यावन्मलं तदपगच्छति तावदद्धा ।
किञ्चित्समाधाय पुरोक्कमशुकं निर्णतुकाम, सरसीतटं प्रगे।
प्रयाति संशाल्य पिशुद्धबुद्धये जिप्रत्यभीक्ष्णं पुनरेव धापति ॥ ९ ॥
एवं यतात्मा वसनं दिने दिने प्रक्षाल्य संवेष्टय ददाति भूयसे ।
शोकोऽपि किञ्चिन्मनसीति वर्तते नाशक्नुवं किश्चिदपीह वेदितुम् ।।
तस्मिस्तदा किल विनेयवरे स्वशाटीप्रक्षालनाय गतवत्यपवर्तनी ताम् ।*
व्याख्यानकर्मणि तदागममीक्षमाणो मक्तेपु वत्सलतया विललम्ब एषः॥
शान्तिपाटमय कर्तुमसंख्येपूद्यतेषु म विनेयवरेषु ।
स्थीयतां गिरिरपि क्षणमातादेष्यतीति समुदीरयति स्म ।। १२ ।।
तां निशाम्य निगमान्तगुरूक्ति मन्दधीरनधिकार्यपि शास्त्रे ।
किं प्रतीक्ष्यत इति स्म ह भित्तिः गर्वलेशसहितैः समदर्शि* ॥ १३ ॥
गर्वदोषमपहर्तुमखवं स्वाश्रवेषु करुणातिशयाच ।
ब्यादिदेश स चतुर्दश विद्याः सद्य एव मनसा गिरिनाम्ने ॥ १४ ॥
प्रक्षाल्यमानं यसन ययाऽऽत्मनः शिरः समाहन्ति शिलाच कर्कशम् ।
भक्तया परं क्षालयतो महात्मनः पद्यात्मना सा परिणाममेयुषी ॥१५॥

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे
श्रीमद्गुरोः पादसरोजमूलात् तदाश्रयात् तत्करणावसेकात् ।
भक्तिलता तोटकवृत्तवृन्दहृयानि पद्यानि फलान्ययाप ॥ १६ ॥
कुतोऽप्यन्तर्विस्फुरन्त्या चिच्छतिया प्रेरितो बलात् ।
गायन्माद्यन्निवाधावत् गुरोश्चरणसन्निधिम् ॥ १७ ॥
'विदितालिशास्त्रसुधाजलधे महितोपनिषत्कथितानिधे ।
हृदये कालये विमलं चरणं भय शङ्करदेशिक मे शरणम् ॥ १८ ॥
करणावरुणालय पालय मां भवसागरदुःखविदूनहदम् ।
रचयापिटदर्शनतत्वविदं भव शङ्करदेशिक मे शरणम् ।। १९॥
भवता जनता मुहिता भविता निजबोधविचारणचारमते ।
कलयेश्वरजीवविवेकविदं मय शङ्करदेशिक मे शरणम् ॥ २०॥
भव एव मानिति मे नितरा समजायत चेतसि कौतुकिता ।
मम पारय मोहमहाजलधि भव शङ्करदेशिक मे शरणम् ॥२१॥
मुफ्तेऽधिपते बहुधा भवतो भक्तिा समदर्शनलाटसता।
अतिदीनमिम परिपालय मो भव शबरदेशिक मे शरणम् ॥ २२ ॥
जगतीमवितुं पालिताकृतयो विचरन्ति महामहसश्रतः ।
अहिमांशुरिघात विमासि गुरो मा शङ्करदेशिक मे शरणम् ॥ २३ ॥
विदिता न मया विशंदेककटा न च किचन काशनमस्ति गुरो।
द्रुतमेव विहि कृपां सहना मा शङ्करदेशिक मे शरणम् ॥"
मापनि मुक्तयन्धः कृत्वोन्मूरितगसनः ।
अभ्यधावरस शान्ता मा शरण्यमन गुरुम् ॥ २५ ॥
युवेदना से शिष्या विस्मयाद्भितिता गताः ।
पिराधिगतप्रसस्तयजुर्दष्टभारनाम् ॥ २६ ॥

·एकविंश आखादः।
"सकलं मनसा क्रियया जनित समवेक्ष्य विनाशितया तु जगत् ।
निरविद्यत कश्चिदतो निखिलादविनाशि कृतेन न लभ्यमिति ॥२७॥
प्रतिपित्सुरसावविनाशि पदं यतिधर्मरतो यतिमेव गुरुम् ।
विदितात्मसतत्वमुपेत्य कविं प्रणिपत्य निवेदितवान्स्वमतम् ॥ २८॥
भगवानुदधौ मृतिजन्मजले सुखदुःखझपे पतितं व्यथितम् ।
कृपया शरणागतमुद्धर मामनुशाध्युपसन्नमनन्यगतिम् ॥ २९ ॥
विनिवर्त्य रतिं विषये विषमा परिमुच्य शरीरनिवद्धमतिम् ।
परमात्मपदे भव नित्यरतो जहि मोहमयं भ्रममात्ममतेः ॥३०॥
विसृजान्नमयादिषु पञ्चसु तामहमस्मि ममेति मति सततम् ।
दृशिरूपमनन्तमृत विगुणं हृदयस्थमवेहि सदाहमिति ॥ ३१ ॥
यदनभ्युदित वदनेन सदा नयनेन च पश्यति यत्न सदा ।
श्रवणेन च यन्न शृणोति सदा मनसापि च यन्मनुते न सदा ॥
वदनं नयनं च तथा श्रवणं मन एव च येन मतं सततम् ।
भवगच्छ तदेव पदं परम त्वमिति श्रुतिरीक्षितुरुक्तवती ।। ३३ ॥
अणु नो न च तद्विपरीतगुणं न च हस्वमतो न च दीर्घमपि ।
प्रतिषिद्धसमस्तविशेषणकं परमक्षरमात्मतयाऽऽश्रय भोः ॥ ३४ ॥
असुबुद्धिशरीरगुणान् षडिमान् अविवेकिजनैदेशिधर्मतया ।
प्रतिपन्नतमान्प्रविहाय शनैशिमातमवेहि सदाहमिति ॥ ३५ ॥
परिशुद्धविबुद्धविमुक्तदशेरविवेकविवेकविवर्जनतः ।
मम बन्धविमोक्षगुणी भक्तो न कदाचिदपीत्यवगच्छ भृशम् ।। ३६ ।।
गगने विमले जलदादिमले सति वाऽसति वा न भिदाऽस्ति यथा ।
त्वयि सर्वगते परिशुद्धदृशौ न मिदाऽस्ति तथा द्वयमेदकृता ॥ ३७॥

·१९२ श्रीशङ्करविजयमकरन्दै बहुनाऽभिहितेन किमु क्रियते शृणु संग्रहमन वदामि ततः । त्वयि जागरितप्रभृति त्रितयं परिकल्पितमित्यसदेव सदा ॥ ३८ ॥ परिकल्पितमित्यसदित्युदित मन इत्यभिशब्दितमागमतः । उपपत्तिभिरेव च सिद्धमतो भवतोऽन्यदशेषमभूतमिति ॥ ३९ ॥ यदवाह्यमनन्तरमेकरसं यदकार्यमकारणमद्वयकम् । यदशेषविशेषविहीनतरं दृशिरूपमनन्तमृत तदसि ।।१०।। इयदेव मयोपनिषत्सु पदं परम विदित न ततोऽत्यधिकम् । इति पिप्पलमक्ष इवाम्यवदत् ह्यवशिष्टमतिं विनिवारयितुम् ॥ ११ ॥ इतरोऽपि गुरुं प्रणिपत्य जगी विन्निति तारितवानसि माम् । अवबोधतरेण समुदमिमं मृतिजन्मज सुखदुःखशपम् ॥ ४२ ॥ अधुनाऽस्मि सुनिवृत आत्मरतिः कृतकृत्य उपेक्षक एकमनाः । प्रहसन्विषयान्मृगतोयसमान् विचरामि महीं भक्ता सहितः ॥ ४३ ॥ तब दास्यमहं भृशमामरणात्प्रतिपद्य शरीरधुर्ति भगवन् । करवाणि मपा शकनीयमिद तव कर्तुमतोऽन्यदशक्यमिति ॥ १४ ॥ येषां धीसूर्यदीप्त्या प्रतिहतमगमन्नाशमेकान्ततो मे ध्वान्तं स्वान्तस्य हेतुर्जननमरणसन्तानदोगधिरूढः । येषां पादौ प्रपन्नाः श्रुतिशमविनयैर्भूषिताः शिष्यसंधाः सद्यो मुक्ताः स्थितास्तान्यतिवरमहितान्यावदायुनमामि ॥ ४५ ॥ भूः पादौ यस्य खं चोदरमसुरनिलचन्द्रसूर्यों च नेते कर्णावाशाः शिरो चोर्मुखमपि दहनो यस्य वास्तेयमब्धिः । अन्तःस्पं यस्य विश्च सुरनरखगगोभोगिगन्धर्वदैत्यैः चित्र संम्यते ते त्रिभुवनवपुर्य विष्णुमीशं नमामि ॥"

·एकविंश आखादः। पवजातमुदारार्थमद्वेतपतिपादकम् । तोटकाख्यमभूत्तस्मात् तोटकाख्यो बभूव सः ॥ ४७ ॥ अद्यापि तत्प्रकरणं प्रथितं पृथिव्यां तत्संज्ञया लघु महार्थमनल्पनीति । शिष्टगृहीतमतिशिष्टपदानुविद्धं वेदान्तवेद्यपरतत्वनिवेदनं तत् ॥ ४८॥ भगन्दरम्याधिप्रतीकारा। भगन्दरल्याधिनिपीडितं गुरुं निरीक्ष्य शिष्याः समबोधयन् शनैः । नोपेक्षणीयो भगवन्महामयः संपीडयन् शरिवर्द्धिमाप्नुयात् ॥ ४९ ॥ चिकित्सका व्याधिनिदानकोविदाः संपृच्छनीया भगवनितस्ततः । स्वस्थे भवत्पादसरोरुहद्वये स्वस्था क्यं ते मधुपायिवृत्तयः ।।५।। निर्बन्धतो गुस्वरः प्रददावनुज्ञा दिग्भ्यो भिषग्वरसमानयनाय तेभ्यः । नत्वा गुरुं प्रतिदिशं प्रययुः प्रहृष्टाः शिष्याः प्रवासकुशला गुरुभक्तिभाजः ॥ ५१ ॥ बहुदिनहुदेशसमागतान् सबहुमानमिदं मुनिखत्रीत् । कुशलता भवतामपि वर्तते गृहकलतमुतादिषु संप्रति ।। ५२ ॥ उपगुदं भिपजा परिवाधते गद उदेस्य तनु तनुमभ्यगः । यदिदमस्य विधेयमिदं व गदत रोगतमस्तिमिरारयः॥ ५३ ॥ चिरमुपेक्षितवानहमेत दुरितमोऽयमिति प्रतिभाति मे। निगदिते मुनिनेति भिश्वराः विदधिरे बहुधा गदसक्रियाः ॥ ५ ॥ न च शशाम गदो बहुतापदो विमनसः पटवो मिषनोऽभवन् । न दहन विरहस्य मुनेद शमयितुं प्रभवन्ति भिाजनाः ।। ५५ ।। अनुचितं यमिना दहनक्रियेसपयभीति मनो मिाजामभूत् । भय निवेश गते भिपजा गणे हृदयगौ विदधे मुनिरधिनी ॥ ५६ ।। 25 ·. - श्रीशङ्करविजयमकरन्दे द्विजतन प्रविधाय भिषग्वरी मनुजलोकमुपेयतुरश्विनौ । मुनिवरोऽप्यवडोक्य तुतोष तो नयनमानसहारिवपुरी।। ५७ ।। दृद्धसुधामयदोयुगलेन तो गदमुद्दीक्ष्य समस्पृशता शनैः समभवन्मुनिरेप निरामयः स्वभवनं ययतः सुखमधिनी ।। ५८ ॥ सुरेश्वरेण वाठिकाणयनम् , पमपादेन पञ्चपादिकाप्रणयनं च। ततः कदाचित्रणिपत्य भक्त्या सुरेश्वरो देशिकमात्मनिष्ठम् । शारीरकेऽत्यन्तगभीरभावे दत्तोपदेशं प्रणमन् जगाद ॥ ५९॥ मम यत्करणीयमस्ति ते त्वमिमं मामनुशाध्यसंशयम् । तदिदं पुरुषस्य जीवितं यदयं जीवति भक्तिमान्गु ॥ ६ ॥ इतीरिते शिष्यवरेण शिष्यं प्रोचे गरीयानतिष्टचेताः । मत्कस्य भाप्यस्य विवेयमिष्टं निबन्धनं वार्तिकनामवेयम् ।। ६१ ।। दृष्टं सतक भवदीयभाष्यं गभीरखाक्यं न ममास्ति शक्तिः। तथाऽपि भावत्ककटाक्षपातैर्यते यथाशक्ति निबन्धनाय ।। ६२ ।। अस्त्वेवमित्यार्यपदाभ्यनुज्ञां आदाय मूर्जा स विनिर्मगाम । भयागमन् शिष्यगणास्तदीया दृष्टा गुरुं ते क्रमशः प्रणेमुः ॥ १३ ॥ कर्मकतानमतिरेप कथं गुरो ते विश्वासपात्रमगमत्स सुरेश्वरोऽध । भाष्यस्य पमपद एवं करोतु टीकामित्यूचिरे रहसि योगिवरं विधेयाः॥ भासादितोऽयं महतः प्रयत्नात् स चेन रोचेत न वीक्ष्यतेऽन्यः । अहं बहूनामनभीष्टकार्य न कारयिष्ये हि महानिबन्धम् ॥६५॥ सनन्दनो नन्दयिता जनानां निबन्धमेकं विदधातु भाष्ये। न बार्तिकं तत परप्रतिज्ञ व्यवाप्रतिज्ञा स हि नदीक्षः ॥ ६६ ।। भादिश्यत्यं शिष्यसंत्रं यतीन्द्रः प्रोपराचेत्य नूनमिडं रहतम् । माप्ये मिक्षो मा कृपा वार्तिक व नेमे शिष्याः सेहिरे दुर्विदग्धाः ।। - ·एकविंश आस्वादः। खातन्त्र्यात्त्वं अन्यमेकं महात्मन् कृत्वा म्ह्य दर्शयाध्यात्मनिष्टम् । विद्वन्यत्प्रत्ययः स्यादमीयां शिष्याणां नो अन्यसन्दर्शनेन ॥ ६८॥ इत्यं प्रोक्तः सोऽन्पकालेन भिक्षुः मन्यं कृत्वा दर्शयामास तस्मै । अन्य दृष्टा मोदमानो यतीन्द्रः तं चान्येभ्यो दर्शयामास हृद्यम् ।। यत्नाद्यापि श्रूयते मस्करीन्द्रः निष्कामात्मा यत्र नैष्कर्म्यसिद्धिः । तन्नाम्नाऽयं पप्रथे प्रन्यवयः तन्माहात्म्यात्सर्यलोकादृतोऽभूत् ॥ ७० ॥ भूयो गुरुस्तमवदन्मम याजुपीया शाखा तदन्तगतभाष्यनिबन्ध इष्टः ।* तद्वार्तिकं मम कृते भेवता प्रणेयं सच्चेष्टितं परहितकफलं प्रसिद्धम् ।। तद्वत् त्वदीया किल काण्वशाखा ममापि तत्रास्ति तदन्तभाष्यम् । तद्वार्तिकं चापि विधेयमिष्टं परोपकाराय सतां प्रवृत्तिः ॥ २ ॥ इत्थं स उक्तो भगवत्पदेन सुरेश्वरोऽसौ विदुषां वरिष्ठः । चकार भाष्यद्वयवार्तिके द्वे ह्याज्ञा गुरूणामविचारणीया ॥ ७३ ॥ सनन्दनचाय गुरोरनुज्ञया भाष्यस्य टीका व्यधितेरितः पराम् । यत्पूर्वभागः किल पञ्चपादिका तच्छेषगा वृत्तिरिति प्रथीयसी ।। ७४॥ अथाजपाकर्तुमनाः स तीर्थयात्रामयाविष्ट गुरोरनुज्ञाम् । स तीर्थसेवां मनसः प्रसादिनी मत्वा गुरुश्वाप्यददादनुज्ञाम् ॥ ७५ ॥ आट क्षितिं बहुविधा प्रयतान्तरात्मा तीर्येषु तीर्थकवरो जितो न्यमाक्षीत् । श्रीकालहस्तिपपदं पुनरावजत्स काञ्चीपुरं पुरवरं त्वय पुण्डरीकम् ।। रामसेतुगमनाय सन्दधे मानसं मुनिरनुत्तमः पुनः । वर्मनि प्रयतमानसो व्रजन् सन्ददर्श सरितं कवेरजाम् ॥ ७७॥ करकन्यासलिलाभिषिक्त: श्रीरङ्गनाथस्य पदारविन्दे । आनर्च नम्रो त्रिनयी ततोऽगात् श्रीजम्युकेशं जगदेवनापाम् ।।

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे दृष्टा देवी इष्टा मार्गमध्याभियातं गेहं भिक्षुर्मातुलस्याजगाम | मोद प्रापरमातुल: शालवेदी भिक्षां चक्रे मातुलस्यैव गेहे ।। ७९ ॥ पप्रच्छेनं मातुलो भुक्तवन्तं किंस्विच्छन्नं पुस्तकं साधु हस्ते । टीका विद्वन्भायगेति त्रुयाणस्तं देहीति प्रोचुपेऽदत्त तां च ॥८॥ प्रबन्धनिर्माणविचित्र पुणी प्रमोद स विवेद क्रिश्चित् । मतान्तराणां किल युक्तिजालः निरुत्तरं बन्धनमाललोके ॥ ८१ ॥ गुरोर्मत स्वाभिमत विशेषात् निराकृतं तन समत्सरोऽभूत् । साधुर्निबन्धोऽयमिति ब्रुवाणः तं साभ्यसूर्य स वृताभिनन्दनः ।। गच्छामि सेतुं त्वयि पुस्तमार निक्षिप्य जीवो मम वर्ततेऽत्र । यथेतरेषां पशुगोहिरण्ये प्रीतिस्तथा नः खलु पुस्तकेषु ॥ ८३ ॥ स पञ्चपादी च गृहे प्रयास्यन् शिष्टां निचिक्षेप तमेवमुक्त्वा । प्रतिष्ठमानस्य बभूव कष्ट निमित्तमेष्यत्फलसूचनाय ॥ ८४ ।। भस्सन्दतास्य नयनं किल वाममीपत् पुरफोर बाहुरपि वामगतस्तयोरुः । चुक्षाव नाऽस्य पुरतः कचिदस्खलीच सर्व ययौ न गणयन्गुरुस्मदीयः ॥ ८५॥ गतेऽत्र मेने किल मातुलोऽस्य प्रन्ये स्थितेऽस्मिन् गुरुपक्षहानिः । दग्धेऽन जायेत महापवादो नोक्त्या निराकर्तुमपि प्रभुत्वम् ॥ ८६ ॥ पक्षस्य नाशाद् गृहनाश एव नो वरं गृहेणैव दहामि पुस्तकान् । एवं निरूप्य न्यदधाधुताशनं चुकोश चाग्निदहतीति मे गृहान् ॥ सेतुं दृष्ट्या पुण्यतीयं स योगी पश्यन्देशान् मातुलीयं जगाम । गेदं दग्धं तस्य पुस्तेन साधं श्रुत्वाऽनल्प खेदमादिवान् सः ।।

·एकविंश भास्वादः। १९७ विश्वस्य मां निहितवानसि पुस्तभार तचादहद् हुतवहः परितः प्रमादात् । तावान्न मे सदनदाहकृतोऽनुनापो पायांस्तु पुस्तकविनाशकृतो मम स्यात् ।। ८९ ॥ इत्यं ब्रुवन्त तमयाभ्यमाणीत् पुस्तं गत बुद्धिरवस्थिता मे । उक्त्वा समारब्ध पुनश्च टीका कतुं स धीरो यतिवृन्दवन्धः ॥९॥ दृष्या बुद्धि मातुलस्तस्य भूयो भीत: प्रास्पोजने तन्मतिनम् । किञ्चिद्व्य यशानोऽक्षमिष्ट टीका कतुं पूर्ववत्पप्रपाद:* ॥ ९१ ॥ इत्य स तीर्घनिका परिपेय दीनो द्रष्टुं ययौ स्वगुरुमेव पुनस्स तस्मै । देशाय या वसति स्म स देशिकेन्द्रः तस्मै नमो व्यधित वृत्तमयोऽभ्यधत्त ॥ अतिदीनमनाः शनरवादीत् करुणं गद्गदवाक् स पद्मपादः । अधुना धिपणा ययापुरं नो विधुनाना विशय प्रसादमेति ॥९३ ॥ प्रयतेऽहं पुनरेव यदा तां प्रविधातुं बहुधा कृतयनः । न यपापूर्वमुपक्रमते ताः पटुयुक्तीः भगवनमम बुद्धिः ॥ ९४ ॥ इति वादिनमेनमार्यपादो पचनः सान्त्वयति रम वल्गुबन्धः । विपमो बत कर्मणां विपाको विषमोहोपमदुर्निवार एपः ॥ ९५ ॥ पूर्व भक्त्या यत्त्वया मत्समीपे प्रेग्णा याऽसौ वाचिता पञ्चपादी। सा मे चित्तानापयात्यद्य शोको याताच्छी तां लिखेल्याख्यदायः ।। प्रसभं स विलिख्य पञ्चपादी परमानन्दभरेण पद्मपादः। उदतिष्टदतिष्ठदम्यरोदीत् पुनरुद्रायति तु स्म मृत्यति स्म ॥ ९७॥ ततः सुब्रह्मण्याद्यमरनिलयेषु प्रविचरन् ततः स्वैरं हर्षादपि जनपदान् तौलवमुखान् ।

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे . पवित्रीकुर्वाणः परशिव वाशेषविनुतो मति श्रीसाम्राज्ये व्यजयत महान् शङ्करगुरुः ॥ ९८॥ शृङ्गगिरी वासा शारदाप्रतिष्ठा शिष्याम्यापनं च गोकर्णयानो स विधाय योगी सह्याद्रिमासाद्य सवेदपादम् । वराहदंष्ट्रोद्भवतुङ्गभद्रामूले व्यधादालिकमादरेण ।। ९९ ॥ विभण्डकस्याश्रममाप्य तुम्नभदातऽपश्यदय विचिनम् । प्रसार्य भोग भुवि रक्ष्यमाण तच्छायया भोगिवरेण भेकम् ॥१०० ।। निवरसत्वं कलयस्य तत् चित्त चकारात्मनिवासयोग्यम् । श्रीतुङ्गभद्रातटरम्यभागे पाण्यालयारम्भकृतोचमोऽभूत् ॥ ११॥ श्रीमच्छङ्करदेशिको मुनिवरः श्रीब्रह्मविद्यात्मिको श्रीचक्रोपरि भावयन् भगवती श्रीशारदामम्बिकाम् । ता संस्थाप्य च मन्दिरेऽतिमहिते शृङ्गाचलस्थेऽर्चयन् स्वान्तवासिवर सुरेशमपि तत्पूजार्थमाजिज्ञिपत् ॥ १०२ ॥ सविधे निवतन्नेव शरदः सत्यवीवहत् । शारदाराधनानन्दतुन्दिलोऽस्तौत्स मातरम् ॥ १०३ ॥ सुवक्षोजकुम्भी सुधापूर्णकुम्भां प्रसादावलम्बो प्रपुण्यावलम्बाम् । सदास्येन्दुबिम्बां सदानोबिन्नों भजे शारदाम्बामजस्र मदम्बाम् ।। कटाक्षे दयादा करेज्ञानमुद्रां कलाभिर्विनिद्रा कलापैः सुभद्राम् । पुरस्त्री विनिद्रां पुरस्तुगभद्रा भजे शारदाम्बामजतं मदम्बाम् ।। ललामाङ्कफाला लसद्गानलोलां स्वभक्तकपालां यशःश्रीकपोलाम् । करे त्वक्षमालां कनत्प्रनलोलां भजे शारदाम्बामजनं मदम्बाम् ।। सुसीमन्तवेणी दशा निर्जितैणी रमत्कीरवाणी ममजपाणीम् । सुधामन्यरास्यां मुदाचिन्त्यवेणी भने शारदाम्बामजस्रं मदम्बाम् ॥

·एकविंश आस्वादः। १९९ सुशान्तां सुदेहां गन्ते कचान्तां लसत्सल्लताङ्गीमनन्तामचिन्याम् । स्मृतां तापसैः सर्गपूर्वस्थितां तां भजे शारदाम्बामजसं मदम्बाम् ॥ कुरङ्गे तुरङ्गे मृगेन्द्रे खगेन्द्रे मराले मदेमे महोवेऽधिरूढाम् । महत्यां नवम्यां सदा सामरूपां भजे शारदाम्बामजसं मदम्बाम् ।। ज्वलत्कान्तिभङ्गी जगन्मोहनाङ्गी भजन्मानसांभोजसुभ्रान्तभृङ्गीम् । निजस्तोत्रसङ्गीतनृत्यामङ्गी भजे शारदाम्बामजसं मदम्बाम् ॥ ११०॥ भवाम्भोजनेनाजसंपूज्यमानां लसन्मन्दहासप्रभावक्नचिहाम् । चलचञ्चलाचारुताटङ्गकणां मजे शारदाम्बामजस्र मदम्बाम् ॥ १११ ।। वाग्देव्याः सतिधे श्रीमगोपुराट्टालशोभितम् । श्रीम: तन निर्माय विद्यापीठमचीक्लपत् ।। ११२ ॥ अध्यापयामास स भाष्यमुख्यानाकर्णनप्राप्यमहापुमान् । प्रन्यानिजास्तत्र मनीपिमुख्यान आदिष्टविद्यामहणे समर्यान् ॥११३ ।। शिप्यैश्चभिः सह तन्त्र विद्याव्यासङ्गगीलः स चिरं न्यवासीत् । विमेक्य यस्यास्य सभा जनायो जगाद पश्चास्यसभा भुवाति ।। आशैलादुदयात्तथास्तगिरितो भास्वयशोगशिमि. व्यात विश्वमनन्धकारमभवद्यस्य स्म शिष्यरिदम् । आराद् ज्ञानगमस्तिभिः प्रतिहत्तश्चन्द्रायते भास्करः तस्मै शङ्करभानवे तनुमनावाम्भिनमः स्यात्सदा ॥ ११५ ॥ नमाम्यभोगिररिवारसद निरस्तभूतिमनुमाविग्रहम् । अनुप्रमुन्मुदित काललान्छन विनाविनायकमपूर्वशङ्करम् ॥ ११६ ॥ यानमानससर प्रतिलब्धजन्ममाप्यारविन्दमकरन्दरसं पिबन्ति । प्रत्याशमु-मुखविनीतविनेय भृङ्गाः तान् भापवित्तमगुरुन् प्रणमामि मूर्ना ।।।

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दै वेदान्तोदरसर्ति भास्वदमलं वान्तच्छिदस्मद्धियो दिव्यं ज्ञानमतीन्द्रियेऽपि विषये व्याहन्यते न कचित् । यो नो न्यायशलाकयैत्र निखिलं संसारबीजं तमः प्रोत्सार्याविरकार्षीत् गुरुगुरुः पूज्याय तस्मै नमः ॥ ११८॥ न तौमि तं व्यासमशेषमर्थ सम्यङ् न सूत्ररपि यो बबन्ध । विनापि तैः सप्रथिताखिलार्थ तं शङ्क नौमि सुरेश्वरश्च ॥ ११९ ।। काम यस्तु समूलघातमवधीत् स्वर्गापवर्गापदं रोष यः खलु चूर्णपेपमपिनिश्शेषोपायहम् । लोमादीनपि यः परान कुलसमुच्छेद समुश्चिच्छिदे स्वस्थान्तेवसतां सता स भगवत्पादः कथं वर्ण्यते ॥२०॥ इति श्रीशकरविजयमकरन्दै एकविरा आस्वादः समाप्तः॥ ।। द्वाविंश आस्वादः॥ भगवत्पादानापदेश भगवत्पादसंभूतामात्मामोनिधिगामिनीम् । भाष्यभागीरथीं भूयो भजामो भवशान्तये ॥१॥ उपदिष्ट वशिष्येभ्य: आचार्यस्तन तत्र यत् । संकल्यते शास्त्रतत्वं तेषामेवात्र सूक्तिमिः ॥ २॥ सङ्कलने मूलम् - श्रीभाष्यस्वामिनां १ स्वारमनिरूपणतः ३, सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहतः ४-६, १२-१६, २०-२४ २७.३५ ३७.४९, ५२-९२, ९४ - १००. सनत्सुजातीयभाष्यतः ७.९. विवेकचूडामणितः १०-११, १८, ३६, ५०-५१, ९३ , १०१. अपरोक्षानुभूतितः १७, १९, प्रबोधसुधाकरता २५० २६. - . - TA .

·द्वाविंश आखादः। आस्ते देशिकचरणं निरवधिरास्ते तदीक्षणे करुणा। आस्ते किमपि तदुकं किमता परमस्ति जन्मसाफल्यम् ॥ ३॥ "अखण्डानन्दसंबोधो वन्दनाद्यस्य जायते । गोविन्दं तमई बन्दे चिदानन्दतनुं गुरुम् ॥ ४ ॥ अखण्डं सच्चिदानन्दमवाङ्मनसगोचरम् । आत्मानमखिलाधारमाश्रयेऽभीष्टसिद्धये ॥५॥ यदालम्बो दरं हन्ति सतां प्रत्यूहसंभवम् तदालम्बे दयालम्बं लम्बोदरपदाम्बुजम् ॥ ६॥ नमः पुंसे पुराणाय पूर्णानन्दाय विष्णवे । निरस्तनिखिलध्वान्ततेजसे विश्वहेतवे ॥७॥ नम आचार्यन्यो ब्रह्मविद्यासंप्रायकर्तृभ्यः ॥८॥ वेदान्तमर्यादा । स्वतः चित्सदानन्दाद्वितीयब्रह्मरूपोऽपि आत्मा, स्वाश्रयया स्वविषयया अविद्यया सानुभवगम्यया साभासया स्वाभाविक- चित्सदानन्दाद्वितीयब्रह्मात्मभावात्प्रच्युतः, अनात्मनि देहादी आत्म- भावमापना, अप्राप्ताशेपपुरुषार्थः, प्राप्ताशेषानी, अविद्याकर्म- परिकल्पितैरेव साधना इष्टप्राप्ति अनिष्टपरिहति चाकांक्षन् , लौकिकवैदिकसाधना अनुष्ठितैरपि परमपुरुषार्थ मोक्षाख्यमलभमाना, मकरादिभिरिव रागद्वेपादिभिरितस्ततः आकम्पमाणः सुरनरविर्षगादि- प्रभेदभिन्नासु नानायोनिपु परिवर्तमानो मुह्यमाना, संसरन् , कथञ्चित् पुण्यवशात् वेदोदितेन ईश्वरार्थकर्मानुष्ठानेनापगतरागादिमला अनित्यतादिदोषदर्शनेनोत्पन्नेहामुत्रफलभोगविरागा, वेदान्तम्या प्रतीय- मानं प्रमात्ममावं घुसत्सा, वेदोदितशमदमादिसाधनसपना, ब्रह्म- 26 ·૨૨ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे विदमाचार्यमुपेत्य, आचार्यानुसारेण वेदान्तप्रवणादिना अहं ब्रमा- स्मीति ब्रह्मात्मतत्वमवगम्य निवृत्ताज्ञानतकार्यः ब्रह्मरूपेणावतिष्ठत इतीयं वेदान्ताना मर्यादा ॥९॥ अनुबन्धचतुष्टयम् विवेकिनो विरकस्य शमादिगुणशालिनः । मोरेव हि ब्रह्मजिज्ञासायोग्यता मता ॥ १० ॥ मेधावी पुरुषो विद्वान् उहापोहविचक्षणः । अधिकार्यात्मविद्यायामकलक्षणलक्षितः ॥११॥ विषयः शुद्धचैतन्यं जीवनीक्पलक्षणम् । यव दृश्यते सर्ववेदान्तानां समन्वयः ॥१२॥ एवदैपप्रमेयस्य प्रमाणस्यापि च श्रुतेः । संबन्धः कथ्यते सद्भिर्योध्ययोधकलक्षणः ॥ १३ ॥ प्रमात्मकत्वविज्ञानं सन्तः प्राहुः प्रयोजनम् । यन निश्शेषसंसारबन्धात् सद्या प्रमुच्यते ॥ १४ ॥ प्रयोजनं तत्प्रवृत्त। कारणं फललक्षणम् । प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते ॥१५॥ साधनचतुष्टयम् । चत्वारि साधनान्यत्र वदन्ति परमर्पपः । मुक्तियां तु सद्भावे नामावै सिध्यति ध्रुवम् ॥१६॥ ववर्णाश्रमधर्मेण तपसा हरितोपणात् । साधनं प्रमवेरपुंसां वैशम्पादिचतुष्टयम् ॥ १७ ॥ भादौ निस्यानित्यवस्तुविवेकः परिगण्यते ।

·द्वाविश आस्वादः।
२०३
इहामुत्रफलभोगविरागस्तदनन्तरम् ।
शमादिषट्कसंपत्तिः मुमुक्षुत्वमिति स्फुटम् ॥ १८ ॥
नित्यानित्यवस्तुविवेकः ।
नित्यमात्मस्वरूपं हि दृश्यं तद्विपरीतगम् ।
एवं यो निश्चयः सम्यक् विवेको वस्तुनः स वै । १९ ॥
मृदादि कारणं नित्यं त्रिपु कालेषु दर्शनात् ।
घटाद्यनित्यं तत्काय यतस्तन्नाश इष्यते ॥ २० ॥
तथैवतजगत्सर्वमनित्य ब्रह्मकार्यतः ।
तत्कारण परं ब्रह्म भवेन्नित्यं मृदादिवत् ॥ २१ ॥
सर्ग वक्त्यस्य तम्माद्वा एतस्मादित्यपि श्रुतिः ।
सकाशाद्ब्रह्मणस्तम्मादनित्यत्वे न संशयः ॥ २२ ॥
अनित्यत्वं च नित्यत्वं एवं यच्छतियुक्तिमिः ।
विवेचनं नित्यानित्यविवेक इति कथ्यते ॥ २३ ॥
वैराग्यम्
ऐहिकामुधिमकार्थेपु ह्यनित्यत्वेन निश्चयात् ।
नास्पृह्य तुच्छबुद्धया यत्तद्वैराग्यमितीर्यते ॥ २४ ॥
नित्यानित्यपदार्थविवेकाद पुरुषस्य जायते सद्यः ।
स्रक्चन्दनवनितादौ सर्वत्रानित्यवस्तुनि विरक्तिः ॥ २५ ॥
सा चाईममताम्यं प्रच्छन्ना सर्वदेहेपु ।
तत्राहन्ता देहे ममता भार्यादिविषयेषु ॥ २६ ॥
देहः किमात्मकोऽयं का संबन्धोऽस्य वा विपया।
एवं विचार्यमाणेऽहन्ताममते निवतेते ॥ २७ ॥

·२०४ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे अवेक्ष्य विषये दो युद्धियुक्तो विचक्षणः । कामपाशेन यो मुक्ता स मुक्तेः पथि गोचरा ॥ २८॥ कामस्य विजयोपायं सूक्ष्मं वक्ष्याम्यहं सताम् । संकल्पस्य परित्याग उपायः सुलमो मतः ॥ २९ ॥ श्रुते दृष्टेऽपि वा भोग्ये यस्मिन्कस्मिंश्च वस्तुनि । समीचीनत्वधीत्यागात् कामो नोदेति कर्हि चित् ॥ ३० ॥ कामस्य बीजं सङ्कल्पा सङ्कल्पादेव जायते । चीजे नप्तेऽड् कुर इव तस्मिनष्टे विनश्यति ॥३१ ।। भोग्ये न कामजयेच्छुरेता सुखत्वबुद्धि विपये निहन्यात् । यावत्सुखत्वनमधीः पदार्थे तावन्न जेतुं प्रभवेद्धि कामम् ॥ सक्कल्पानुदये हेतुर्यथाभूतार्थदर्शनम् । अनर्थचिन्तनं चाम्या नावकाशोऽस्य विद्यते ॥ ३३ ॥ रत्ने यदि शिलाबुद्धिर्जायते वा मयं ततः । समीचीनत्वधीनति नोपादेयत्वपीरपि ।। ३४ ॥ यथार्थदर्शने वस्तुन्यनर्थस्यापि चिन्तनम् । सङ्कल्पस्यापि कामस्य तद्वधोपाय इष्यते ॥ ३५ ॥ शमादिषट्कम् । शमो दमस्तितिक्षोपरतिः श्रदा ततः परम् । समाधानमिति प्रोक्तं पडेवते शमादयः ॥ ३६॥ विरज्य विषय वाताव दोषदृष्ट्या मुहुर्मुहुः । स्वलक्ष्ये नियवावस्था मनसः शम इष्यते ॥३७ ।।

·द्वाविंश आखादः ।
२०५
स्वविकार परित्यज्य वस्तुमात्रतया स्थितिः ।
मनसः सोत्तमा शान्तिब्रह्मानिर्वाणलक्षणा ॥ ३८॥
प्रत्यक्प्रत्ययसन्तानप्रवाहकरणं धिया।
यदेपा मध्यमा शान्तिः शुद्धसत्वकलक्षणा । ३९ ।।
विषयव्यायति त्यक्त्वा श्रवणकमनस्थिति ।
मनमधेतरा शान्तिमिश्रसत्वैकलक्षणा ॥४०॥
कामः क्रोधश्च लोमश्च मदो मोहश्च मत्सर ।
न जिताः पडिमे येन तस्य शान्तिन सिध्यति ।। ४१ ॥
येन नाराधितो देवो यस्य नो गुर्वनुग्रहः ।
न वश्यं हृदयं यस्य तस्य शान्तिन सिध्यति ।। ४२ ॥
ब्रह्मचर्यमहिसा च दया भूतेष्ववक्रता ।
विपयेष्वतिवैतृष्ण्यं शौचं दम्मविवर्जनम् । ४३ ।।
सत्यं निर्ममता स्वैर्यमभिमानविसर्जनम् ।
ईश्वरध्यानपरता ब्रह्मविद्भिः सह स्थितिः ।।४४ ॥
ज्ञानशास्त्रकपरता समता सुखदुःखयो।
मानानासक्तिरेकान्तशीलता च मुमुक्षुता ।
यस्यैतद्विद्यते सर्व तस्य चित्तं प्रसीदति ॥ ४५ ॥
ब्रह्मचर्यादिमिर्धमः बुद्धर्दोषनिवृत्तये ।
दण्डनं दम इत्याहुः दमशब्दार्थकोविदा ॥४६॥
तत्तवृत्तिनिरोधेन बाह्येन्द्रियविनिप्रहा ।
योगिनो दम इत्याहुमनसा शान्तिसाधनम् ।। ४७॥
इन्द्रियेधिन्द्रियार्थेषु प्रचेषु यहच्छश ।
अनुधावति तान्येव मनो वायुमित्रानला ॥१८॥

·२०६ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे इन्द्रियेषु निरुद्धेषु त्यक्त्वा वेगं मना स्वयम् । सत्वमावमुपादत्ते प्रसादस्तेन जायते ॥ ४९ ॥ आध्यात्मिकादि यदुःखं प्राप्त प्रारब्धवगतः । अचिन्तया तस्सद्दनं तितिक्षेति निगद्यते ॥ ५० ॥ सदन सर्वदुःखाना अप्रतीकारपूर्वकम् । चिन्ताविलापरहितं सा तितिक्षा निगद्यते । पाह्यानालम्बनं वृत्तेरेपोपरविरुत्तमा ॥ ५१ ।। साधनत्धेन दृशानां सर्वेषामपि कारणम् । विधिना या परित्यागः स संन्यासः सता मता ॥५२॥ उपरमयति कर्माणीत्युपरतिशब्देन कथ्यते न्यासः । न्यासेन हि सर्वेपां श्रुत्या प्रोक्तो विकर्मणां त्यागः ॥ कर्मणा साध्यमानस्यानित्यत्वं श्रूयते यतः । कर्मणानेन कि नित्यफलेप्सोः परमार्थिना ॥५४॥ उत्पाघमाप्यं संस्कार्य विकार्य परिगण्यते । चतुर्विधं कर्मसाध्यं फलं नान्यदितः परम् ।। ५५ ।। नैतदन्यतरं ब्रह्म कदा भवितुमईति । स्वतः सिद्धं सर्वदासं शुद्धं निर्मलमक्रियम् ।। ५६ ।। न चास्य कविनितेत्यागमेन निषिध्यते । कारणं ब्रह्मणस्तस्माद्रा नोत्पाद्यमिष्यते ॥५७ ।। भावाप्ययोस्तु मेदवेदाप्पा चाप्यमवाप्यते । आप्तस्वरूपमेवैतद्ब्रह्म नाप्यं कदाचन ॥ ५८॥ मलिनस्यैव संस्कारो दर्पणादेखिपठे । म्योमवनित्यशुद्धस्य ब्रह्मणो नैव संस्क्रिया ॥ ५९ ।।

·द्वाविंश भास्वादः।
केन दुष्टेन युन्येत वस्तु निर्मलमक्रियम् ।
यद्योगादागतं दो संस्कारो विनिवर्तयेत् ॥ ६ ॥
निर्गुणस्य गुणाधानमपि नैवोपपद्यते ।
केवलो निर्गुणश्चेति नैर्गुण्यं श्रूयते यतः ॥ ६१ ॥
सावयवस्य क्षीरादेः वस्तुनः परिणामिनः ।
येन केन विकारित्वं स्यानो निष्कर्मवस्तुनः ॥६२।।
निष्कलं निष्क्रिय शान् निरवा निरञ्जनम् ।
इत्येव वस्तुनस्तत्वं श्रुतियुक्तिव्यवस्थितम् ॥ ३ ॥
देहादिः क्षीयते लोको यथैवं कर्मणा चितः ।
तथैवामुष्मिको लोकः सञ्चितः पुण्यकर्मणा ।। ६४ ॥
कृतकत्वमनित्यस्ये हेतुर्जागर्ति सर्वदा ।
जगद्धेवोस्तु नित्यत्वं सर्वेपामपि संमतम् ॥६५॥
जगद्धेतुत्वमस्यैव वावदीति श्रुतिर्मुहुः ।
ऐतदात्म्यं इदं सर्व तत्सत्यमिति च श्रुतिः । ६६ ॥
न कर्मणा न प्रजया धनेनेति स्वयं धुतिः ।
कर्मणो मोक्षहेतुत्वं साक्षादेव निषेधति ।। ६७ ।।
ज्ञानादेव तु कैवल्यं इति श्रुत्या निगद्यते ।
झानस्य मुक्तिहेतुत्वमन्पव्यावृत्तिपूर्वकम् ।। ६८ ॥
विवेकिनो विरक्तस्य ब्रह्मनित्यत्ववेदिना ।
सद्भावेच्छोर नित्याथै तत्यामध्ये कुतो रतिः ॥ ६९ ॥
तस्मादनित्ये स्वर्गादौ साधनस्वेन चोदितम् ।
नित्यं नैमित्तिकं चापि सर्व कर्म ससाधनम् ।
मुमुक्षुणा परित्याज्यं ब्रममावममीप्सुना ॥ ७ ॥

·३०४
श्रीशङ्करविजयमकरन्दै
उपर्युपर्यहङ्कारो वर्धते कर्मणा भृशम् ।
अहंकारस्य विच्छिति। श्रवणेन प्रतिक्षणम् ।। ७१ ।।
प्रवर्तकं कर्मशास्त्र ज्ञानशास्त्रं निवर्तकम् ।
ऊ नयति विज्ञानमधा प्रापयति क्रिया ।। ७२॥
कथमन्योन्यसापेक्षा कथं वाऽपि समुच्चयः ।
यथाऽमेस्तृणकूटस्य तेजसस्विमिरस्य च ।
सहयोगो न घटते तथैव ज्ञानकर्मणोः ॥ ७३ ॥
क; कर्तुमकतुं वाऽप्यन्यथा कर्म शक्यते ।
• न तथा वस्तुनो ज्ञानं कर्तृतन्त्रं कदाचन ।। ७४ ॥
यथा वस्तु तथा ज्ञान प्रमाणेन विजायते ।
नापेक्षते च यत्किञ्चित् कर्म वा युक्तिकौशलम् ॥ ७५ ॥
वस्तु तावत्परं ब्रह्म नित्यं सत्यं ध्रुवं विध ।
श्रुतिप्रमाणे तज्ज्ञानं स्पादेव निरपेक्षकम् ॥ ७६ ।।
रूपज्ञानं यथा सम्यग्दृष्टौ सत्यां भवेत्तथा ।
श्रुतिप्रमाणे सत्येव ज्ञानं भवति वास्तवम् ॥ ७७॥
प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च द्वे एते श्रुतिगोचरे ।
प्रवृत्या यध्यते जन्तुनिश्त्या तु विमुच्यते ॥ ७८ ॥
पत्र स्वपन्धोऽमिमतो मूढस्यापि कचित्ततः ।
नित्तिा कर्मसंन्यासः कर्तव्यो मोक्षकांक्षिभिः ॥ ७९ ॥
उपरतिशब्दार्थो छुपामणं पूर्वदृष्टचिम्पा ।
सोऽयं मुख्यो गौणवेति च घृया द्विरूप धत्ते ।। ८०॥
अदृश्यपरित्यागो मुख्यार्थ इति कथ्यते ।
गौणार्थः कर्मप्रन्यासा श्रुतेश्वश मता ॥८॥

·द्वाविंश भास्वादः। २०६ धुंसा प्रधानसिद्धयर्थ आस्पाथपणं मतम् । कर्तव्यमाहीनं चेत्प्रधान नैव सिध्यति ॥ ८२॥ सल्यस्येत्सुविरक्तः सन् इहामुत्रार्थतः सुखात् । अविरक्तस्य सन्न्यासो निष्फलोऽयाज्ययागवत् ॥८३॥ गुरुवेदान्तवाक्येषु अाि निश्चयात्मिका । सत्यमित्येव सा श्रद्धा निदानं मुक्तिसिद्धये ॥ ८४॥ अस्तीत्येवोपलब्धव्यं वस्तुसद्भावनिश्चयात् । सद्भावनिश्चयथास्य श्रद्धया शास्त्रसिद्धया ॥८५॥ यथार्थवादिता पुंसां श्रद्धाजननकारणम् । वेदस्येश्वरवाक्यत्वात् यथार्थत्वे न संशयः ॥८६॥ मुक्तस्येश्वररूपत्वात् गुरोगिपि तादृशी । तस्माचद्वाक्ययोः श्रद्धा सता सिध्यति धीमताम् ।। ८७ ।। भ्रत्युक्तार्थावगाहाय विदुषा क्षेपवस्तुनि । चित्तस्य सम्यगाधान समाधानमितीर्यते ॥८॥ चित्तं च दृष्टि करणं तयाऽन्यदेकत बजाति हि लक्ष्यभेचा। किश्चित्प्रमादे सति लक्ष्यमेत्तुर्माणप्रयोगो विफलो यथा वा ।। अत्यन्ततीववैराग्यं फललिप्सा महचरा । तदेतदुभयं विद्याद समाधानस्य कारणम् ॥ ९० ।। पहिरङ्गं श्रुतिः प्राह ब्रह्मचर्यादि मुक्तये । शमादिषट्कमेतत् अन्तरङ्गं विदुयुधाः ॥ ९१ ॥ अन्तर# हि पलवद् बाहिरजातस्ततः 1 शमादिपट्क जिज्ञासोरवश्यं भाव्यमान्तरम् ।। ९२ ॥ 21 ·२१० श्रीशङ्करविजयमकरन्दे मुमुक्षा। अहङ्कारादिदेहान्तान् बन्धानज्ञानकल्पिवान् । स्वस्वरूपावबोधेन मोक्तुमिच्छा मुमुक्षुता ॥ ९३ ॥ तापस्त्रिमिनित्यमनेकरूपैः सन्तप्यमानः क्षुभितान्तरात्मा । परिग्रहं सर्वमनर्थबुद्धया जहाति सा वीवतरा मुमुक्षा ॥९॥ तापत्रयं तीवमवेक्ष्य वस्तु दृष्ट्वा कलत्रं तनयान विहातुम् । मध्ये द्वयोर्लोडनमात्मनो यत्सपा मता माध्यमिकी मुमुक्षा ।। मोक्षस्य कालोऽस्ति किमद्य मे त्वरा भुक्त्वैव मोगान् कृततर्वकार्यः । मुक्त्यै यतिष्येऽहमथेति युद्धिरेपेर मन्दा कथिता मुमुक्षा ॥ मार्गे प्रयातुर्मणिलामान्मे लमेत मोक्षो यदि तर्हि धन्यः । इत्याचया मूढधियां मतिर्या सैपाऽतिमन्दाऽभिमता मुमुक्षा। जन्मानेकसहस्रेषु तपसाऽऽराधितेश्वरः । तेन निश्शेषनिधूतहृदयस्थितकल्मपः ॥९८ ॥ शास्त्रविद्गुणदोपज्ञो भोग्यमात्रे विनिस्पृहा । नित्यानित्यपदार्थज्ञो मुक्तिकामो दृढव्रता ॥ ९९ ।। निष्टतममिना पानमुद्वास्य वरया यथा । जहाति गेहं तच तीव्रमोक्षेच्छपा द्विजः । स एव सद्यस्तरति संमृति गुर्वनुग्रहाद ॥ १० ॥ सर्ववेदान्तसिद्धान्तगोचरं तमगोचरम् । गोविन्दं परमानन्द सद्गुरुं प्रणतोऽस्म्यहम् ॥ ११ ॥ इति श्रीशङ्करविजयमकरन्दे द्वाविंश आस्वादः संपूर्णः ॥

·॥ त्रयोविंश आस्वादः॥ भगवत्पादानामुपदेशः (२) आत्मज्ञानम् । पस्मिन् हाते भवेत्सर्वे विज्ञातं परमात्मनि । तं वन्दे नित्यविज्ञानमानन्दमजमव्ययम् ॥१॥ यदशानादभूद्वैतं जाते यस्मिन्निवर्तते । रज्जुसर्पवदत्यन्तं तं वन्दे पुरुषोत्तमम् ॥ २ ॥ यस्योपदेशदीधित्या चिदात्मा नः प्रकाशते । नमः सद्गुरवे तस्मै स्वाविद्याध्यान्तभानवे ॥ ३॥ इह हि सर्वस्य जन्तोः सुखं मे भूयात् , दुःखं मे मा भूयात, इति स्वरसत एव सुखोपादित्सा-दुःखजिहासे मवतः । तत्र प: कश्चित्पुण्यातिशयशाली अवश्यंभाविदुःखापिनाभूतत्वात अनित्यत्वास विषयजं सुखं दुःखमेवेति ज्ञात्वा यत्नेन समाधनात संसारात त्यक्ता- सतिरत्यन्त विरज्यते। विरक्तश्च संसारहानौ यतते । संसारस्य च आत्मम्वरूपापरिज्ञानकतत्वात् , आत्मज्ञानात् निवृत्तिरिति तं प्रति आत्मज्ञानमाचार्य उपदिशति ॥ ४ ॥ दृढगृहीता हि विद्या आत्मनः श्रेयसे सन्तत्यै च भवति । विद्यासन्ततिश्च प्राण्यनुग्रहाय माति नौरिख नदी तितीपो।। शिष्यस्य ज्ञानाग्रहणं च लिङ्ग युवा , अग्रहणे हेतून् अधर्म-लौकिकप्रमाद- नित्यानित्यविवेकविषयासात- दृढपूर्वश्रुतत्व - लोकचिन्तावेक्षण- सङ्कलने मूलम् - हरतामलकीयभाष्यतः १-४, उपदेशसाहस्रथाः गद्यप्रपन्धतः ५.१९, विवेकचूडामणितः २०-२१, अपरोक्षानुभूतिता २२-२६ ५८, सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहतः ३७.५७, - ·। . २१२ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे जात्याद्यभिमानादीन तत्प्रतिपक्षः श्रुतिस्मृतिविहित। अपनयेत, अक्रोधादिमिरहिंसादिभिश्च यमैंः, ज्ञानासिदैव नियमः | अमानि- लादिगुणं च ज्ञानोपायं सम्यक् ग्राहये ॥५॥ आचार्यस्तुहापोहग्रहणधारणसमदमदयानुग्रहादिसंपन्नः केवल- परानुग्रहप्रयोजना विद्योपयोगार्थी पूर्वमुपदिशेत - 'सदेव सोम्येदमन आसीत् एकमेवाद्वितीयम्' (छान्दो. ६२-१) 'यत्र नान्यत्पश्यति (नान्यत् शृणोनि नान्यद्विजानाति स भूमा, अथ यत्रान्यस्पश्यति मन्पद मृणोति अन्यद्विजानाति , तदल्पं, यो वै भूमा तदमृतं, अथ यदल्पं तन्मात्य' छा. ७-२४-१) 'आत्मैवेदं सर्व' (छा. ७-२५-२) 'आत्मा वा इदमेक एवान आमीव' (ऐत १-१-१) सर्व सल्विदं ब्रह्म (छा. ३-१४-१) इत्याद्या आत्मैक्यप्रतिपादनपरा: श्रुतीः। ६॥ उपदिश्य च ग्राहयेद्राणी लक्षणं-'य आत्माऽपहतपाप्मा (विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपाया सत्यकामा सत्यसंकल्प, छा. ८-७-१) यत् साक्षादपरोक्षाहता (य आत्मा सन्ति त में च्याचक्ष्वेति , एप त आत्मा सर्वान्त, कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरा, या प्राणेन प्राणिति स त आत्मा सर्वान्तरः, योऽपानेनापानिति स त आत्मा सर्वान्तरा, यो व्यानेन व्यानिति स त आत्मा सर्वान्तर, य उदानेनोदानिति स त आत्मा सन्ति। एष ते आत्मा सर्वान्तर वृह. ३-४-१) 'योऽशनायापिपासे (शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति बृह. ३-५-१) 'नेति नेति' (न तस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्ति अथ नामधेयं सत्यस्य सत्यमिति प्राणा व सत्यं पामेप सत्यम् - वृह. (६) भगवत्पादोक्तियु पूरणीय उपनिषदायंशा कुण्डलिता - स्थानसहेतः। . । *.

·प्रयोविंश आखादः। .-३.६) 'अस्थूलमनणु (अहवं अदीर्घ अलोहितं अस्नेहं अच्छायं अतमः अवायु अनाकाशं असंग अरसं अगन्धं अचक्षुष्कं अश्रोत्रं अवाक् अमना अतेजस्कं अप्राणं अमुखं अमात्रं अनन्तरं अबाह्यं न सदनाति किश्चन, न तदनाति कश्चन बृह. ३-८-८) 'स एप नेति' (नेत्यारमा अगृह्यो न हि गृह्यते , अशीर्यो न हि शीर्यते, असङ्गो न हि सज्यते, असितो न व्ययते न रिष्यति-वृह. ३-९-२६) 'अदृष्टं द्रष्ट' (अश्रुवं श्रोत, अमतं मन्त, अविज्ञातं विज्ञान, नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट नान्यदतोऽस्ति श्रोत नान्यदतोऽस्ति मन्त नान्य- दतोऽस्ति विज्ञाद एतस्मिन्नु खलु अक्षरे गायकाश मोतश्च प्रोतथेति- वृद. ३-८-११) 'विज्ञानमानन्दं ' (ब्रह्म रातिः दातुः परायणं निष्ठ- मानस्य तद्विदा- इ. ३-९-२७) सत्यं ज्ञानमनन्त' (ब्रह्म. ते २-१) 'अदृश्येऽनारम्ये' (अनिरुक्तेऽनिलयनेऽमयं प्रतिष्ठां विन्दते। ते. २-७) 'स वा एप महानज आत्मा' (योऽयं विज्ञानमया प्राणेपु य एपोऽन्तर्हृदय आकाशः तस्मिञ्छते, सर्वस्य वनी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः स न साधुना कर्मणा भ्यान नो एवासाधुना कनीयानेप सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेप भूतपाल एप सेतुर्विधरणः एपां लोकानामसंमेदाय । वृ. ४-४-२२) 'अप्राणो घमना!' (शुभ्रो यक्षरात्परता परः । मुण्ड. २-१-२) 'स बाह्याम्पन्तरो हजा (मुण्ड. २-१-२) 'विज्ञानधन एव' (बृह. २-४-१२) अनन्तरमबाह्य (अपमात्मा ब्रह्म मर्चानुभा बृह. २-५-१९) 'अन्यदेव तद्विदितादयो अविदितादधि' (केन १-३) आकाशो वै नाम- (नामरूपयोः निर्वहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्म तदमृतं स आत्मा। छान्दो ८-१४-१) इत्यादिश्रुतिभिः ॥७॥ स्मृतिभिश्च न जायते म्रियते वा (कदाचित् नायं भूत्वा भविता वा न भूयः । अजो नित्या शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते ·। श्रीशङ्करविजयमकरन्दे हत्यमाने शरीरे। गी. २-२०) 'नादत्ते कस्यचित् पापं' (न चैव सुकृतं विभुः। गी. ५-१५) 'यथाऽऽकाशस्थितो निस्य' (वायु: सर्वत्रगो महान । तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानि--गी. ९-६) 'क्षेत्रनं चापि मो विद्धि' (सर्वक्षेत्रेषु भारत - मी. १३-२) 'न सत्तन्नासदुच्यते' (गी. १३ -१२) 'अनादित्वानिर्गुणत्वान' (परमात्मायमभ्यया । शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते । गी. १३-३१) 'समं सर्वेषु भूतेषु' (तिष्ठन्तं परमेश्वरम् । विनश्यत्स्व- विनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति । गी. १३-२७) 'उत्तमः पुरुषस्त्वन्या' (परमात्मेत्युदाहना । यो लोकत्रयमाविश्य विभर्त्यव्यय ईश्वर।। गी. १५-१७) इत्यादिमिः श्रुत्युक्तलक्षणाविरुद्धामिः परमात्मासंसारित्वप्रतिपादनपरामिः तस्य' संवेगानन्यत्वप्रतिपादन- पराभिश्च ॥ ८॥ एवं ध्रुतिस्मृतिमिः गृहीतपरमात्मलक्षणं शिष्यं संसार- सागरादुत्तिती' पृच्छेत् कस्त्वमसि सोम्येति । स यदि पात् ब्राह्मणपुत्रः अदोऽन्वया ब्रह्मचार्यासं, गृहस्थो वा, इदानीममि परमहंसपरिबाट संसारसागरात जन्ममृत्युमहाग्राहाद उत्तितीपुरिति । थाचार्यों ज़्याद - इहैव तव सौम्य मृतस्य शरीरं वयोभिरयते मृद्भावं वाऽऽपद्यते, तत्र कथं संसारसागरादुद्धर्तुमिच्छसीति । नहि नद्या अवरे कूले भस्मीभूते नद्याः पारं तरिष्यसीति ॥ ९ ॥ स यदि घ्याव- अन्योऽहं शरीरात । शरीरं तु जायते नियते वयोमिश्द्यते मृद्भावमापद्यते शस्त्राग्न्यादिमिश्च विनाश्यते, व्याया- दिमिश्च प्रयुज्यते । तस्मिन् अहं स्वतधर्माधर्मवशाव पक्षी नीडमिव प्रविष्टः पुनः पुना शरीरविनाशे धर्माधर्मवशात् शरीरान्तरं यास्यामि , पूर्वनीडविनाशे पक्षीव नीडान्तरम् । एवमेवाहमनादौ संसारे ·त्रयोविंश आस्वादः। २१५ देवमनुष्पतियनिस्यस्थानेषु स्वकर्मयशाद उपाचमुपाचं शरीरं त्यजन् नवं नवं चान्यदुपाददाना, जन्ममरणप्रबन्धचक्रे घटीयन्त्रवद स्वकर्मणा भ्राम्यमाणः क्रमेणेदं शरीरमासाद्य संसारचक्रभ्रमणाद अस्मात् निर्विष्णो भगवन्तमुपसन्नोऽस्मि संसारचक्रभ्रमणप्रशमनाय । तस्मानित्य एवाई शरीरादन्यः। शरीराणि आगच्छन्त्यपगच्छन्ति च वासांसीव पुरुषस्येति ॥ १० ॥ आचार्यों याद - साध्ववादी, सम्यक् पश्यसि । कथं मृपावादी, ब्राह्मणपुत्रोऽदोऽन्वयः ब्रह्मचार्यास , गृहस्थो वा, इदानीमस्मि परमहंसपरिवाडिति । स यदि घ्याव कथमई मृषा- ऽवादिपमिति। तं प्रति पादाचाय:- यतस्त्वं मिन्ननात्यन्वयसंस्कार शरीरं, जात्यन्वयसंस्कारवर्जितस्यात्मना प्रत्यम्यज्ञासी ब्राह्मणपुत्रो- ऽदोन्वय इत्यादिना वाक्येनेति । स यदि पृच्छेत् - कथं मिन्नजात्यन्वयसंस्कारं शरीरम् । कथं वा अहं जात्यन्वयसंस्कारवर्जित इति ॥ १॥ आचार्यों याद -शृणु सोम्य यथेदं शरीरं त्वत्तो भिन्न मिन्नजात्यन्वयसंस्कारं वं च जात्यन्वयसंस्कारवर्जितः। स्मर्तुमर्हसि सोम्य, परमात्मानं सर्वात्मानं यथोकलक्षणं श्रावितोऽसि । 'सदेव सोम्येदं' इत्यादिभिः श्रुतिमिः स्मृतिमिश्च । योऽसावकाशो नाम- रूपाम्यामर्थान्तरभूतोऽशरीर अस्थूलादिलक्षण: अपहतपाप्मत्वादि- लक्षणय सर्वैः संसारधर्मरनागन्धिता, यत्साक्षादपरोक्षात् ब्रह्म, य आत्मा सर्वान्तरा, अदृष्टो द्रष्टा, अश्रुता श्रोता, अमतो मन्ता, अविज्ञातो विज्ञाता, नित्यविज्ञानस्वरूपा अनन्तरोऽवाह्यः, विज्ञानयन. एव, परिपूर्ण आकाशवत् अनन्तशक्तिः, आत्मा सर्वस्य, अशनायादि- वनिता, आविर्भावतिरोभाववर्जितश्व, स्वात्मविलक्षणयोः नामरूपयो। ३ - ·२१६ পঁয়গিলাকার जगद्वीजभूतयोः स्वात्मस्थयोः तत्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीययो स्वयं- वेद्ययो सद्भावमात्रेण अचिन्त्यशक्तित्वात् व्याकर्ता अध्यातयोः ।। ते नामरूपे अव्याहते सती व्याक्रियमाणे तस्मादेतस्मादात्मना आकाशनामाकृती संवृत्ते। तमाकाशाख्यं भूतमनेन प्रकारेण परमात्मना संभूतं प्रसन्नादिव सलिलाव मलमिव फेनम् । न सलिलं, न च सलिलादत्यन्तमिन्नं फेनं सलिलव्यतिरेकेणादर्शनाद । सलिलं तु स्वच्छ, अन्यत्फेनान्मलरूपात । एवं परमात्मा नामरूपाम्यामन्या फेनस्थानीयाम्यां , शुद्धः प्रसन्ना तद्विलक्षणः। ते नामरूपे अध्याकते सती पाक्रियमाणे फेनस्थानीये आकाशनामाकृती संपत्ते ॥ १३ ॥ ततोऽपि स्थूलभावमापद्यमाने नामरूपे व्याक्रियमाणे वायुमार- मापयेते। ततोऽपनिभावं, अग्नेमावं, ततः पृथिवीमावं इत्येवं क्रमेण पूर्वपूर्वानुप्रवेशेन पञ्चमहाभूतानि पृथिव्यन्तानि उत्पन्नानि । उता पश्चमहाभूतगुणविशिष्टा पृथिवी। पृथिव्याश्च पहात्मिक्पो ब्रीहियवादा ओषधयो जायन्ते। ताम्यो मक्षिताम्यो लोहितं च शुक्रं च स्त्रीपुंसशरीरसंवन्धि जायते । तदुमयमृतकाले अविद्या- प्रयुक्तकामस निर्मधनोद्धृतं मन्त्रसंस्कृतं गर्माये निपिच्यते । तत्स्वयोनिरसानुप्रवेशेन विवर्धमानं गर्भीभूतं नवमे दशमे वा मासि जायते ॥१४॥ तजा सम्बनामाकतिकं जातकर्मादिमिा मन्त्रसंस्कृतं पुन: उपनयनसंस्कारयोगेन ब्रह्मचारिसझं मवति। तदेव शरीरं पनीयोग संस्कारयोगेन गृहस्थसंज्ञं भवति। तदेव बनस्थसंस्कारेण तापम. संचं भाति । तदेव क्रियानिचिनिमिचेन संस्कारेण परित्रासह माति। इत्येवं तपो मिन्नं मित्र नात्यन्वयकार शरीरम् । मनध इन्द्रिपाणि च नामरूपात्मकान्येव 'अममयं हि सोम्य मना' इत्यादि .

·.
.
२१८
श्रीशङ्करविनयमकरन्द
प्रतिष्ठा परमार्थदर्शिनो भवति। कश्चित्पप्रच्छ- भगवन् कथमहं
संसाराव मोक्षिप्ये। शरीरेन्द्रियविषयवेदनावान् जागरिते दुःखमनु-.
भवामि , तथा स्वमेऽनुभवामि च, पुनः पुनः, सुपुतिप्रतिपच्या
विश्रम्य विश्रम्य । किमयमेव मम स्वभावः, किंवा अन्यस्वभावस्थ
सतो नैमित्तिक इति । यदि स्वमावा, न मे मोक्षाशा, स्वमावस्या-
वर्जनीयत्वात् । अथ नैमित्तिका, निमित्तपरिहारे स्यान्मोक्षोपपचिः॥
सं गुरुरुवाच । न वायं स्वभावः । किन्तु नैमितिका ।
अविद्या निमित्तम् । विद्या तस्य निवर्तिका । अविद्यायां निश्चायो
तनिमित्ताभावात् मोक्ष्यसे जन्ममरणलक्षणात् । समजाग्रदुःखं नानु-
भविष्यसीति ॥ १८ ॥
शिष्य उवाच-का सा अविद्या ? किंविषया वा? विद्या
च का अविद्यानिवर्तिका ? यया स्वभावं प्रतिपद्येयेति। गुरुरुवाच-
स्वं परमात्मानं सन्तं असं सारिणं संसार्यहमस्मीति विपरीत प्रतिपद्यसे ।
अफार सन्तं कर्तेति । अभोक्तारं सन्त भोक्तेति । विद्यमानं
चाविद्यमानमिति । एषा अविद्या यन्निमिचः संसारो जाग्रत्स्वम-
लक्षणः। तस्या अविद्याया विद्या निवर्तिका। इत्येवं त्वममयं
प्राप्तोऽसि, नाता परं जाग्रत्स्वमदासमनुभविष्यसि, संसारदुःखान्मुक्तो-
ऽसीति ।। १९ ॥
आत्मानात्मविवेका।
वेदान्तार्थविचारेण जायते झानसपमम् ।
तेनास्यन्तिकसंसारदुःपनायो मात्यलम् ॥ २० ॥
पदोध्यं वेदानीमात्मानारमविवेचनम् ।
दुच्यते मया सम्यक् श्रुत्वाऽऽरमन्यवधारय ॥ २१॥

·झयोविंश भाखादः ।
कोऽहं कथमिदं जातं को वा कर्नाऽस्य विद्यते ।
उपादानं किमस्तीह विचार: सोऽयमीदृशः ।। २२ ।।
नाहं भूतगणो देहो नाहं चाक्षगणस्तथा ।
एतद्विलक्षणा कथित विचार: सोऽयमीदृशः ॥ २३ ॥
आहमेकोऽपि सूक्ष्मथ ज्ञाता साक्षी सदष्यया ।
तदई नात्र सन्देहो विचारसोऽयमीदृशः ॥ २४ ॥
आत्मा विनिष्कलो धेको देहो बहुमिराकृतः ।
आत्मा ज्ञानमया पुण्यो देहो मासमयोऽशुचिः॥ २५॥
आत्मा प्रकाशक: स्वच्छो देहस्तामस उच्यते ।
आत्मा नित्यो हि सद्रूपो देहोऽनित्यो घसन्मया ॥ २६ ॥
तयोरक्यं प्रपश्यन्ति किपज्ञानमतः परम् ।
देहोऽहमित्ययं मूढो मत्वा तिष्ठत्यहो जनः ॥ २७ ॥
प्रवाई समः शान्ता सचिदानन्दलक्षणः ।
निर्विकारो निराकारो निरपद्योऽहमव्यया ॥२८॥
निरामयो निरामासो निर्विकल्पोऽहमानतः ।
निर्गुणो निष्क्रियो नित्यो नित्यमुक्तोऽहमच्युता ॥२०॥
निर्मलो निचलोऽनन्तः शुद्धोऽयमजरोऽमरा ।
नाई देहो यसपो शानमिन्युच्यते पुधः ॥ ३० ॥
अईशब्देन विख्यातः एक एव स्थिता पाए ।
स्थूलत्वान्नैकता प्राप्तः कथं स्यदेहकः पुमान ॥ ३१ ॥
अहं द्रष्नया सिद्धो देहो दृश्यतया स्पिना ।
ममायमिति निर्देशात् कथं स्पारिका पुमान् ॥ ३२॥

·. २२० श्रीशङ्करविजयमकरन्दे अहं विकारहीनस्तु वेहो नित्यविकारवान् । इति प्रतीयते साक्षात्कथं स्यादेहला पुमान् ॥३३॥ प्रोक्तोऽपि कर्मकाण्डेन ह्यामा देहाद्विलक्षणः । नित्यश्च तत्फलं भुङ्क्त देहपातादनन्तरम् ॥३४ ॥ लिङ्गं चानेक संयुक्तं चलं दृश्यं विकारि च । अध्यापकमसद्रूपं तत्कथं स्यात्पुमानयम् ॥ ३५॥ एवं देहद्वयादन्य आत्मा परुप ईश्वर । सर्वात्मा सर्वरूपश्च सर्वातीतोऽहमव्यया ॥ ३६ ॥ विद्धन्मृत्युमयं नहीहि भवतो नास्त्रेय मृत्युः कचित् नित्यस्य इयवर्जितस्य परमानन्दात्मनो ब्रह्मणः। भ्रान्त्या किदिवेक्ष्य भीतमनसा मिथ्या स्वया कथ्यते मां त्राहीति हि सुप्तवत्प्रलपनं शून्यात्मकं ते मृपा ॥३७॥ विष्या-प्रत्यक्षेणानुभूतोऽर्थः कथं मिथ्यात्वमर्हति । चक्षुपो विपयं उम्मं कथं मिथ्या करोम्यहम् ॥ ३८॥ मर्त्यस्य मम जन्मादिदाखमाजोरपजीविनः । घनत्वमपि नित्यत्वं परमानन्दता कथम् ॥ ३९ ॥ क आत्मा कस्त्वनात्मा च किमु लक्षणमेतयोः । आत्मन्यनात्मधर्माणामारोपः क्रियते कथम् ॥४॥ किमज्ञानं तदुत्पन्नमयत्यागोऽपि वा कथम् । किमु शानं तदुत्पन्नमुखप्राप्तिय वा कथम् ।। ४१॥ श्रीगुरुा-दिवान्धदृष्टस्तु दिवान्धकारः प्रत्यक्षसिद्धोऽपि स कि यथार्थः। । तनमेगावगवा पदार्थो श्रान्तस्य सत्या सुमतेपेव ।।

·आयोपिंश भास्वादः।
घटोऽयमित्यन्न घटामिधाना प्रत्यक्षतः कश्चिदुदेति हटे।
विचार्यमाणे स तु नास्ति तत्र मृदस्ति तद्भावविलक्षणा सा ।।
प्रादेशमान परिदृश्यतेऽकी शास्त्रेण सन्दर्शिवलक्षयोजना।
मानान्तरेण कचिदेति बाधा प्रत्यक्षमप्यत्र हि न व्यवस्था ।
तस्मात्चयीदं भ्रमता प्रतीतं मृपय नो सत्यमवेहि साक्षात ।
ब्रह्म त्वमेवासि सुखस्वरूपं त्वत्तो न मिन्नं विचिनुष्व बुद्धौ ।।
स्वमात्मानं परं मत्वा परमात्मानमन्यथा ।
विमृग्यते पुनस्वारमा बहि: कोशेपु पण्डितः ॥ ४६ ॥
विस्मृन्य वस्तुनस्तत्वं अध्यारोप्य च वस्तुनि ।
अवस्तुतां च तद्धर्मान मुषा शोचति नान्यथा ॥ ४७ ।।
आत्मानात्मविवेकं ते वक्ष्यामि शृणु सादरम् ।
इत्युक्वाभिमुखीकृत्य शिष्यं करुणया गुरुः ॥ १८ ॥
अभ्यारोपापवादाम्या निष्प्रपञ्चं प्रपञ्चयन्
सम्पकमायोधयत्तत्व शास्त्रदृष्टेन वमना ॥ ४९ ॥
वस्तुन्यवस्त्वारोपो या सोऽध्यारोप इतीर्यते ।
असर्पभूते रजवादी सर्यत्वारोपणे यथा ॥ ५० ॥
वस्तु तावत्परं ब्रह्म सत्यज्ञानादिलक्षणम् ।
इदमारोपितं यत्र भाति खे नीलतादिवद ॥५१ ।।
तत्कारणं यदज्ञानं सकायं सद्विलक्षणम् ।
अवस्त्वित्युच्यते सद्भिः यस्य बाधा प्रदृश्यते ॥ ५२॥
अवस्तु तद प्रमाणैर्य बाध्यते शुकिरौप्यवत् ।
न याम्यते यत् तत् वस्तु नि कालेषु शुक्तिवत् ॥५३॥

·है २२२ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे शुक्तेर्वाधा न खल्वस्ति रजतस्य यथा तथा । अवस्तुसंज्ञितं यत्तत् जगदध्यासकारणम् ॥५४॥ सदसद्भया अनिर्वायं अज्ञानं त्रिगुणात्मकम् । वस्तुतत्वावबोधकबाध्यं तद्भावलक्षणम् ॥ ५५ ॥ मिथ्यासम्बन्धतस्तत्र ब्रह्मण्याश्रित्य तिष्ठति । मणौ शक्तियथा तद्वत् नैतदाथयदृषकम् ॥ ५६ ॥ सद्भावे लिस्मतस्य कार्यमेतचराचरम् । मानं श्रुतिः स्मृतियाज्ञोऽहमित्यनुभवोऽपि च ।। ५७ ॥ धीहरि परमानन्दमुपदेष्टारमीश्वरम् । च्यापकं सर्वलोकानां कारणं तं नमाम्यहम्॥५८॥ इति श्रीशङ्करविजयमकरन्दे त्रयोविंश आस्वादः समाप्त: ॥ ॥ चतुर्विंश आस्वादः॥ भगवत्पादानामुपदेशः (३) यस्माजातं जगत्सर्च यस्मिन्नेव प्रलीयते । येनेदं धार्यते चैव तस्मै शानात्मने नमः ॥१॥ सर्गस्थितिप्रलयहेतुमचिन्स्यशक्ति विश्वेश्वरं विदितविश्वमनन्तमूर्तिम् । निर्मुकयाधनमपारसुखाम्बुराशिं भीवल्लम विमलयोघधनं नमामि ॥२॥ सङ्कलने मूलम् - तेचिरीयोपनिषद्भाष्यतः १, वाक्यवृत्तितः २-३, सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहता ४-४७, ५४-७४, ११४, विवेकचूडामणितः ४८-५३, पश्चीकरणतः ७५ स्वात्म- निरूपणतः ११५, ,

·चतुर्विंश मास्वादः।
२२३
यस्य प्रसादादहमेव विष्णुः मय्येय सर्वे परिकल्पितं च ।
इत्थं विजानामि सदात्मरूपं तस्यांघ्रिपद्म प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥३॥
अविद्या ।
अज्ञान प्रकृतिः शक्तिः अविद्येति निगद्यते ।
तदेतत्सन्न भवति नासद्वा शुकिरौप्यवत् ॥ ४॥
सतो मिन्नममिन्नं वा न दीपस्य प्रभा यथा ।
न सावयवमन्यद्वा चीजस्साकुरवत् क्वचित् । ५॥
अत एतदनिर्वाच्यं इत्येव कवयो विदुः ।
अध्यारोपेण आत्मानात्मविवेका ।
समष्टिव्यष्टिरूपेण द्विधाऽज्ञानं निगद्यते ॥६॥
नानात्वेन प्रतीताना अज्ञानानाममेदतः ।
एकत्येन समष्टिः स्यात् भूहाणां वनं यथा ॥७॥
इयं समष्टिरुत्कृष्टा सत्वांशोत्कर्पता पुरा ।
मायेति कथ्यते तज्ज्ञैः शुद्धसत्वैकलक्षणा ॥८॥
मायोपहितचैतन्यं साभासं सत्वहितम् ।
सर्वज्ञत्वादिगुणकं सृष्टिस्थित्यन्तकारणम् ॥९॥
अध्याकतं तदव्यक्तं ईश इत्यपि गीयते ।
सर्वशकिगुणोपेतः सर्वज्ञानावमासकः ।
स्वतन्त्राः सत्यसरमा सत्यकामा स ईश्वरः ॥१०॥
आनन्दमयकोशा ।
तस्येतस्स महाविष्णोः महाशतर्महीयसः ।
सर्वज्ञत्वेवरत्लादिकारणत्वान्मनीषिणः ।
कारणं वपुरित्याहुः समष्टिं सत्वहितम् ॥ ११ ॥

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दै
आनन्दप्रचुरत्वेन छादकत्वेन कोशवत् ।
सैपाऽऽनन्दमयः कोश इतीशस निगयते ॥१२॥
सर्वोपरमहेतुत्वात् सुषुप्तिस्थानमिप्यते ।
प्राकृतः प्रलयो यत्र श्राव्यते श्रुतिभिर्मुहुः ॥ १३ ॥
अज्ञानं व्यष्टयभिप्रायात् अनेकत्वेन भिद्यते ।
अज्ञानवृत्तयो नाना तत्तद्गुणविलक्षणाः ॥ १४ ॥
वनस्य व्यष्टयभिप्रायात् भूरुहा इत्यनेकता ।
यथा तथैवाज्ञानस्य व्यष्टिता स्यादनेकता ॥ १५ ॥
व्यष्टिर्मलिनसत्त्वैपा रजसा तमसा युता ।
ततो निकृष्टा भवति योपाधिः प्रत्यगास्मनः ॥ १६ ॥
चैतन्यं व्यष्टयवच्छिन्नं प्रत्यगात्मेति गीयते ।
सामासं व्यष्ट्युपहितं सचादात्म्येन तद्गुणैः ॥ १७ ॥
अभिभूतः स एवात्मा जीव इत्यभिधीयते ।
किश्चित्वानीश्वरत्वसंसारित्वादिधर्मवान् ॥ १८ ॥
अस्य व्यटिरहकारकारणत्वेन कारणम् ।
वास्तत्राभिमान्यात्मा प्राज्ञ इत्युच्यते बुधैः ॥ १९ ॥
प्राइत्वमस्पैकाज्ञानभासकत्वेन सम्मतम् ।
ज्यटेनिकृष्टत्वेनास्य नानेकाज्ञानभासकम् ।। २० ।।
स्वरूपाच्छादकत्वेनाप्यानन्दप्रचुरत्वतः ।
कारणं वपुरानन्दमया कोश इतीर्यते ।
भस्यावस्था सुषुप्तिः स्यायनानन्दः प्रकृप्यते ॥ २१ ॥

·चतुर्विंश आस्वादः। ३३५ समष्टेरपि च व्यष्टेः उमयोर्वनवृक्षवत् । अमेद एवं नो भेदो जात्येकत्वेन वस्तुतः ॥२२॥ अभेद एव ज्ञातव्या तथेशप्राज्ञपोरपि । अज्ञानतदवच्छिन्नाभासयोरुमयोरपि ॥ २३ ॥ आधारं शुद्धचैतन्यं यत् वत् तुर्पमितीर्यते एतदेवाविविक्कं सदुपाधिम्यां च तद्गुणैः । महावाक्यस्य वाच्यार्थो विविकं लक्ष्य इष्यते ॥२४॥ विज्ञानमयः कोशः। अनन्तशक्तिसपनो मायोपाधिक ईश्वरा । ईक्षामात्रेण सृजति विश्वमेतचराचरम् ॥ २५ ॥ स्वप्राधान्येन जगतो निमिचमपि कारणम् । उपादानं तथोपाधिप्राधान्येन भवत्ययम् ॥ २६ ॥ यथा लूता निमिचं च स्वप्रधानतया भवेत् । स्वशरीरप्रधानत्वेनोपादान तथेवरा ॥२७॥ तमाप्रधानमतिरिशिष्टात्परमात्मना । अभूत्सकाशादाकाशं आकाशाद्वायुरुच्यते ॥ २८ ॥ वायोरमिस्तथैवाने आपोऽनया पृथिवी क्रमात् । शतवमाप्रधानत्वं तत्कायें जाब्यदर्शनात् ॥ २९ ॥ आरमन्ते कार्यगुणान् ये कारणगुणा हि ते । एतानि सूक्ष्मभूतानि भूतमात्रा अपि क्रमात् ।।३॥ एतेभ्यः सूक्ष्मभूतेम्पा सूक्ष्मदेहा भवन्त्यपि । स्पलान्यपि च भूतानि चान्योन्याश्मेिलनात् ॥ ३१ ॥ 29 ·२२६ श्रीशङ्करविजयमकरन्दै अपञ्चीकृतभूतेभ्यो जातं सप्तदशाङ्गकम् । संसारकारणं लिङ्गमात्मनो भोगसाधनम् ॥ ३२ ॥ श्रोत्रादिपञ्चकं चैव वागादीनां च पञ्चकम् । प्राणादिपञ्चकं बुद्धिमनसी लिङ्गमुच्यते ॥३३ ।। श्रोनत्वचक्षुर्जिह्वाम्राणानि पञ्च जातानि । आकाशादीनां सत्वांशेग्यो धीन्द्रियाण्यनुक्रमतः ॥३४॥ आकाशादिगताः पञ्च सात्विकांशाः परस्परम् । मिलित्वैवान्तःकरणं अभवत्सर्वकारणम् ॥ ३५ ॥ प्रकाशकत्वादेतेषां सात्विकांशत्वमिष्यते । प्रकाशकत्वं सत्वस्य स्वच्छत्वेन यवस्तस्तः ।। ३६ ।। तदन्तस्करण प्रतिभेदेन वाचतुर्विधम् । मनो बुदिरहङ्कारः चित्तं चेति तदुच्यते ॥ ३७॥ सङ्कल्पान्मन इत्याहुः बुद्धिरर्थस्य निश्चयात् । अभिमानादहकार चित्तमर्थस्य चिन्तनात् ॥ ३८ ॥ मनस्यपि च युद्धौ च चिचाहकारयोर क्रमात् । अन्तर्भावोऽत्र योद्धव्यो लिङ्गलक्षणसिद्धये ॥ ३९ ॥ चिन्तनं च मनोधर्मः सकल्पादिर्यथा तथा । अन्तर्मावो मनस्येव सम्पक चिचस्स सिष्यति ॥ ४ ॥ देहादावहमित्येव मावो दृढतरो धियः । दृश्यतेऽहड्कृतस्तस्मात् अन्तर्भावोऽध युज्यते ॥ ४१ ॥ तस्मादेव तु युद्धेः कर्तृत्वं तदितरस्य करणत्वम् । सिम्यत्यात्मन उमयं विद्यारसंसारकारणं मोहात् ।। ४२॥

·चतुर्दिश आस्वादः। २२७ विज्ञानमयकोशः स्याद् बुद्धि नेन्द्रियः सह । विज्ञानप्रचुरत्वेनाप्याच्छादकतयाऽऽस्मनः ॥ १३ ॥ अयं महान् अहङ्कारवृत्तिमान कईलक्षणः । सर्वसंसारनिर्वोढा विज्ञानमयशब्दभाक् ॥ ४४ ॥ अहं ममेस्येव सदाभिमानं देहेन्द्रियादौ कुरुते गृहादौ । जीवामिमानः पुरुषोऽयमेव कर्ता च मोक्का च सुखी च दुःखी । मनोमया कोशा । मनो मनोमयः कोशो भवेत् ज्ञानेन्द्रियैः सह । प्राचुर्य मनसो यत्र दृश्यतेऽसौ मनोमयः ॥ ४६॥ चिन्ताविषादहर्षाया: कामाद्या अस्य वृत्तयः । मनुते मनसवैप फलं कामयते बहिः । यतते कुरुते भुट्क्के तन्मनः सर्वकारणम् ।। ४७ ।। न बस्त्यविद्या मनसोऽतिरिक्ता मनो विद्या भवबन्धहेतु। तस्मिन्विनष्टे सकलं विनष्ट विजृम्भितेऽस्मिन् सकलं विजृम्भते ॥४८॥ स्वमेऽर्थशून्ये सृजति स्वशक्त्या भोक्त्रादि विश्वं मन एव सर्वम् । तथैव जाग्रत्यपि नो विशेषा तत्सर्वमेतन्मनसो विजृम्भगम् ।। ४९ ॥ सुपुतिकाले मनसि प्रलीने नैवास्ति किश्चित्सकलप्रसिद्ध। अतो मनाकल्पित एवं पुंसा संसार एतस्य न वस्तुताऽस्ति ॥ ५. देहादिसर्व विषये परिकल्प्य राग बध्नाति तेन पुरुष पशुवद्गुणेन । वैरस्यमत्र विषवत्सुविधाय पश्चादेनं विमोचयति तन्मन एव पन्धात् ॥ तस्मान्मनः कारणमस्य जन्तोषन्धस्य मोक्षस्य च वा विधाने । बन्धस हेतुर्मलिनं रजोगुणः मोक्षस्य हेतुविरजस्तमस्कम् ॥ ५२ ·२२८ धीशकरविजयमकरन्दे मोक्षकसक्त्या विषयेषु राग निर्मूल्य सन्न्यस्य च सर्वकर्म सच्छ्रद्धया या श्रवणादिनिष्ठो रजस्वभावं स धुनोति युद्धः ॥ ५३ ।। प्राणमया कोश पशानामेव भतानां रजोशेभ्योऽमवन क्रमात । वाक्पाणिपादपायपस्थानि कर्मेन्द्रियाण्यनु ॥ ५४॥ समस्तेभ्यो ग्जोशेभ्यो व्योमादीनां क्रियात्मका: । प्राणादयः समुत्पन्नाः पश्चाप्यान्तरवायवा ॥ ५५॥ प्राणा प्राग्गमनेन सादपानोऽवाग्गमनेन च । ध्यानस्तु विध्वगमनाव उत्क्रान्त्योदान इभ्यते ॥५६॥ अशितानरसादीनां समीकरणधर्मतः । समान इत्यभिप्रेतो वायुयस्तेषु पञ्चमः ॥ ५७ ।। क्रियव दृश्यते प्रायः प्राणकर्मेन्द्रियेवलम् । ततस्तेषां रजोंशेम्यो जनिरङ्गीकृता बुध ॥५८॥ राजसी तु क्रियाशक्ति तमाशक्ति जडात्मिकाम् । प्रकाशरूपिणी सत्वशक्ति प्राहुमहर्षयः ॥ ५९ ।। एते प्राणादयः पञ्च पञ्चकर्मेन्द्रियः सह । भवेत्प्राणमया कोशा स्थूलो येनैव चेष्टते ॥६॥ यद्यनिष्पाद्यते कर्म पुण्यं वा पापमेव वा । वागादिमिश्च वपुषा सत्प्राणमयकर्वकम् ।। ६१ ।। प्राणकमेन्द्रियह प्रर्यमाणः प्रवर्तते नानाक्रियासु सर्वत्र विहिताविहितादिषु ॥ ६ ॥ .

·चतुर्दिश माखादः। २२९ कोशत्रय मिलित्वतद्वपुः स्यात्सूक्ष्ममात्मनः । अतिसूक्ष्मतया लीनस्यात्मनो गमकत्वता । लिङ्गमित्युच्यते स्थूलापेक्षया सूक्ष्ममिष्यते ॥६३ ॥ सर्व लिङ्गाचपुतिमेकधीविषयत्वतः । समष्टिः स्यात्तरुगणा सामान्येन वनं यथा ॥ ६४॥ एतत्समष्टयुपहितं चैतन्यं सफलं जगुः । हिरण्यगर्मः सूत्रात्मा प्राण इत्यपि पण्डिताः ॥६५॥ हिरण्मये बुद्धिगमें प्रचकास्ति हिरण्यवत् । हिरण्यगर्म इत्यस्य व्यपदेशस्ततो मतः ॥६६॥ समस्तलिङ्गदेहेषु सूत्रवन्मणिपङ्क्तिम् । व्याप्य स्थितत्वात्स्त्रात्मा प्राणनात्प्राण उच्यते ॥ ६७ ।। नैकधीविषयत्वेन लिङ्गं व्यष्टिमवत्यथ । यदेतद्यष्ट्युपहितं चिदामाससमन्वितम् ॥ ६८ ॥ चैतन्यं तेजस इति: निगदन्ति मनीषिणः । तेजोमयान्ताकरणोपाधित्वेनेप तेजसः ॥ ६९ ॥ स्थूलात्सूक्ष्मवया व्यष्टिरस्य सक्षमवर्मतम् । अस्य जागरसंस्कारमयत्वाद्वपुरुच्यते ॥७॥ स्वम जागरकालीनवासनापरिकरिपतान् । तैजसो विषयान भक्त समान सूक्ष्मवृत्तिमिा ॥१॥ समटेरपि च व्यष्टे: सामान्येनैव पूर्ववत् । अभेद एव ज्ञातव्यो जात्येकत्वे कुतो मिदा ॥ ७२॥ द्वयोरुपाध्योरेकत्वे तयोरप्यमिमानिनो । सूत्रात्मनस्तजससाप्यमेदः पूर्ववन्मतः ॥ ७३ ॥ ।

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे
अन्नमया कोशा।
तान्येव सूक्ष्मभृतानि व्योमादीनि परस्परम् ।
पञ्चीकृतानि स्थूलानि भवन्ति शृणु तत्क्रमम् ॥ ७४ ।।
पञ्चाना भूतानो एकै द्विधा विभज्य स्वार्धमागं विहाय ,
अर्धमागं चतुर्ण विमज्यतरेषु योजिते पञ्चीकरणम् ॥ ७५ ॥
शब्दकगुणमाकाशं शन्दस्पर्शगुणोऽनिलः ।
तेजा शब्दस्पर्शरूपैः गुणवत्कारणक्रमात् ।। ७६ ॥
आपश्चतगुणाः शन्दस्पर्शरूपरस क्रमाव ।
एतैश्चतुर्भिगन्धेन सह पश्चगुणा मही ॥ ७७॥
आकाशांशतया धोत्रं शब्दं गृह्णाति तद्गुणम् ।
त्वचारुतांशकतया स्पर्श गृह्णाति तद्गुणम् ॥ ७८ ॥
तेजोशकतया चक्षुः रूपं गृह्णाति तद्गुणम् ।
अशकतया जिह्वा रसं गृह्णाति तद्गुणम् ॥ ७९ ॥
भृम्यंशकतया प्राणं गन्धं गृह्णाति तद्गुणम् ।
करोति खांशकतया वाक् शब्दोचारणक्रियाम् ॥८॥
वाय्वंशकतया पादौ गमनादिक्रियापरौ ।
तेजोशकतया पाणी वलयाद्यर्चनतत्परौ ॥१॥
जलांशकतयोपस्यो रेतोमूत्रविसर्गकृत ।
भृम्यंशकतया पाय! कठिनं मलमुन्सृजेद ॥ ८२॥
थोत्रस्य दैवतं दिक् स्यात स्वचो वायुदृशो रविः ।
जिह्वाया वरुणो देवं प्राणस्य स्वश्विनावुभौ ॥ ८३॥

·चतुर्विश आखादः। वाचोऽग्निहस्त योरिन्द्रः पादयोस्तु त्रिविक्रमः । पायोमत्यरुपस्थस्य त्वपिंदैवं प्रजापतिः ।। ८४ ॥ मनसो देवतं चन्द्रो बुद्धवं वृहस्पतिः । रुद्रस्त्वकतेवं क्षेत्रज्ञश्चित्तदेवतम् ॥ ८५ ॥ दिगाद्या देवताः सर्वाः खादिसत्वांशसंभवाः । संमिता इन्द्रियस्थानेम्विन्द्रियाणां समन्ततः । निगृह्णन्त्यनुगृह्णन्ति प्राणिकर्मानुरूपतः ॥ ८६ ।। शरीरकरणग्राममाणाहमधिदेवताः । पञ्चैते हेतवः प्रोक्ता निष्पत्तौ सर्वकर्मणाम् ॥ ८७ ।। कर्मानुरूपेण गुणोदयो भवेत् गुणानुरूपेण मनाप्रवृत्तिः । मनोऽनुवृत्तैरुमयात्मकेन्द्रियैः निर्वय॑ते पुण्यमपुष्पमत्र ।। ८८ ।। करोति विज्ञानमयोऽभिमानं कहिमेवेति तदात्मना स्थितः । आत्मा तु साक्षी न करोति किञ्चित् न कारयत्येव तटस्थवत्सदा ॥ द्रष्टा पोता वक्ता कर्ता भोक्ता भवत्यहङ्कार । स्वयमेतद्विकृतीनां साक्षी निर्लेप एवात्मा ॥ ९ ॥ पञ्चीकतेम्या खादिभ्यो भूतेभ्यस्त्वीक्षयेशितुः । समुत्पन्नमिदं स्थूलं ब्रह्माण्डं सचराचरम् ॥ ९१ ॥ जरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिजाताचतुर्विधाः । स्वस्वकर्मानुसारेण जातास्तिष्ठन्ति जन्तवः ॥ ९ ॥ इदं स्थूलवपुर्जातं मौतिकं च चतुर्विधम् । सामान्येन समष्टिः स्यादेकधीविषयत्वतः ॥ ९३ ॥ एतत्समष्टयवच्छिन्नं चैतन्यं फलसंयुतम् । प्रा(वैश्वानर इति विराडिति च वैदिकाः ॥ ९४ ।।

·२३१ श्रीशङ्करविजयमकरन्दै वैश्वानरो विश्वनरेष्वात्मत्वेनाभिमानता । विराट् स्याद्विविधत्वेन स्वयमेव विराजनात् ॥ ९५ ॥ चतुर्विधं भूतजातं तचजातिविशेषतः । नैकधीविषयत्वेन पूर्ववद्यष्टिरिष्यते ॥ ९६ ॥ साभासं ध्यष्टयपहितं तचादात्म्यमुपागतम् । चैतन्यं विश्व इत्याहुः वेदान्तनयकोविदाः ॥९७॥ विश्वस्मिन् स्थूलदेहेऽत्र स्वाभिमानेन तिष्ठति । यतस्ततो विश्व इति नाम्ना सार्थों भवत्ययम् ॥९८॥ व्यष्टिरेवास्स विश्वस्य भवति स्थूलविग्रहः | उच्यतेऽनविकारित्वात् कोशोऽन्नमय इत्ययम् ॥ ९९ ॥ देहोऽयं पितृभुक्तानविकारात् शुक्लशोणितात् । आता प्रवर्धतेऽनेन उदभावे विनश्यति ॥ १०० ।। तस्मादन्नविकारित्वेनायमन्नमयो मतः । आच्छादकत्वादेतस्याप्यसे: कोशवदात्मनः ॥ ११ ॥ आत्मनः स्थूलभोगानामेवदायतनं विदुः । शब्दादिविषपान भुङ्क्ते स्थूलान् स्थूलात्मनि स्थितः । पहिरात्मा तता स्थूलमोगायतनमुच्यते ॥ १०२ ।। इन्द्रियरुपनीतानां शब्दादीनामयं स्वपम् । देहेन्द्रियमनोयुक्तो भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ॥ १०३ ।। यत्रोपमुक्ते विषयान् स्थूलानेव महामतिः । अहं ममेति सैपाऽस्यावस्था जाग्रदितीर्यते ॥ १०४ ॥ एतत्समष्टिव्यष्टयोचोमयोरप्पमिमानिनो। तविश्ववैश्वानरयोरभेदा पूर्ववन्मतः ।। १०५ ॥

·चतुवंश आखादः । २३३ स्थूलसूक्ष्मकारणारख्या प्रपश्चा ये निरूपिताः । ते सर्वेऽपि मिलित्वेका प्रपञ्चोऽपि महान् भवेत् ॥ १०६ ।। महाप्रपश्चावच्छिन्नं विश्वप्राज्ञादिलक्षणम् । विराडादीशपर्यन्तं चैतन्यं पैकमेव तत् ।। १०७ ।। यदनायन्तमव्यक्तं चैतन्यमजमक्षरम् । महाप्रपञ्चेन सहाविविक्तं सदयोऽमिवत् ।। १०८ ॥ तत्सर्व खल्विदं ब्रह्मेत्यस्य वाक्यस्य पण्डितः । वाच्यार्थ इति निर्णीत विविक्तं लक्ष्य इत्यपि ॥ १०९ ॥ स्थूलाद्यज्ञानपर्यन्तं कार्यकारणलक्षणम् । दृश्यं सर्वमनास्मेति विजानीहि विचक्षण ॥ १० ॥ अन्ताकरणतद्धत्तिद्रप्ट नित्यमविक्रियम् । चैतन्यं यत् तदात्मेति युझ्या युध्यस्त्र सूक्ष्मया ॥१११ ॥ एप प्रत्यक् स्वप्रकाशो निरंशोऽसङ्गः शुद्धः सर्वकावभावा। नित्याखण्डानन्दरूपो निरीह साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च ॥ ११२ ॥ नैव प्रत्यग् जायते वर्धवे नो किश्चिन्नापक्षीयते नैति नाशम् । आत्मा नित्या शाश्वतोऽयं पुराणो नासो हन्यो हन्यमाने शरीरे ॥ जन्मास्तित्वविशुद्धया परिणतिश्चापक्षतिनाशन दृश्यस्यैव भवन्ति पद् विकृतयो नानाविधा व्याधया। स्यूलस्वादि च नीलताधपि मितिवर्णाश्रमादिप्रथा दृश्यन्ते वपुपो न चात्मन इमे तद्विक्रियासाक्षिणा ॥११४ ॥ वेशिकवां दयालु वन्देऽहं निहतनिखिलसन्देहम् । यचरणद्वयमद्वयमनुभवमुपदिशति तत्पदखार्थम् ॥ १५ ॥ इति शङ्करविजयमकरन्दे चतुर्विंश आस्वादः समातः ॥ BO ·२३४ श्रीशङ्करविजयमकरन्दै । पञ्चविंश आस्वादः ।। भगवत्पादानामुपदेश (४) जातं मय्येव सर्वे पुनरपि मयि तासंस्थितं चैव विश्व सर्वे मय्येव याति प्रयिलयमिति तद्ब्रह्म वैवाहमलि। यस्य स्मृत्या च यशाधखिलशुभविधी सुप्रयातीह कार्य न्यून संपूर्णतां वै तमहमतिमुवाच्युतं सन्नतोऽस्मि ॥१॥ अविद्यया विक्षेप आवरणं च । अत्यन्तनिर्मला सूक्ष्मा आत्मायमतिभाखरा । पुद्धिस्तथैव सत्वात्मा साभासा मास्वराऽमला ॥ २॥ सान्निध्यादात्मवद्भाति सूर्यवस्फटिको यथा । आत्मामासा ततो पुद्धिः युद्घामासं ततो मना ॥३॥ अक्षाणि मन आमासानि अक्षामासमिदं वपुः । अत एवात्मतापुद्धिः देहाक्षादावनात्मनि ॥ ४ ॥ अनादिरेषाऽविद्या तसंस्कारोऽपि च ताशा । आत्मोपारविद्याया अस्ति शक्तिद्वयं महत् । विक्षेप आवतियति याम्या संसार आरमनः ॥ ५॥ आपतिस्तमसा शक्तिस्तद्वयावरणकारणम् । मूलाविधेति सा प्रोक्ता यया संमोहित जगत् ॥ ६॥ सलने मूलम्-शनश्लोकीतः, १,८८, सर्ववेदान्तसिद्धान्तसार. संप्रहसः २.२६, ३१.८७, ८९.११०, आत्मपोधत, २७-३०, अपरोक्षानुभूतितः १११.१२१, स्वास्मनिरूपणतः १२२-१३४, सदा. पारानुसन्धानमा १३५.

·पञ्चविंश भाखादः। २३५ विक्षेपनाम्नी रजसस्तु शक्किा प्रवृत्तिहेतुः पुरुषस्य नित्यम् । स्थूलादिलिङ्गान्तमशेषमेतव यया सदात्मन्यसदेव सूयते ॥ ७॥ निद्रा यथा पुरुषमप्रमत्तं समाषणोतीयमपि प्रतीचम् । तथाऽऽवृणोत्यावृतिशक्तिरता विक्षेपशक्ति परिम्मपन्ती ॥ ८॥ शक्त्या महत्यावरणामिधानया समावृते सत्यमलस्वरूपे। पुमाननात्मन्यहमेष एवंस्थात्मत्वबुद्धि विदधाति मोहात् ॥ ९॥ यथा प्रसुप्तिप्रतिभासदेहे स्वात्मत्वधीरेप तथा धनात्मनि । जन्माप्ययक्षुद्भयतमादीन आरोपयत्यात्मनि तस्य धर्मान् ॥ १० ॥ अध्यासो नाम खल्वेप वस्तुनो योऽन्यथा ग्रहा। स्वाभाविकप्रान्तिमूल संसृतेरादिकारणम् ॥ ११ ॥ उपाधियोगसाम्येऽपि जीववत्परमात्मनः । उपाधिमेदानो पन्धा तस्कार्यमपि किञ्चन । १२ ।। अस्योपाधिः शुद्धसत्वप्रधाना माया यत्र त्वस्य नास्त्यल्पभावः । सत्वस्यैवोत्कृष्टता न बन्धो नो विक्षेपतकतो लेशमात्रः॥१३॥ सर्वज्ञोऽप्रतिबद्धबोधविभवस्तेनैव देवः स्वयं मायां स्वामवलम्ब्य निश्चलतया स्वच्छन्दवृत्ति प्रमा। सृष्टिस्थित्यदनप्रवेशयमनव्यापारमात्रेच्छया कुर्वन् क्रीडति तद्रजस्तम उमे संस्तम्य शक्त्या स्त्रया ।।१४॥ तस्मादावृतिविक्षेपी किश्चित्कतुं न शक्नुतः । स्वयमेव स्वतन्त्रोऽसौ तत्प्रवृत्तिनिरोधयोः ॥१५॥ तमेव साधुकर्मेति श्रुतिर्वक्ति महेशितुः । निग्रहेऽनुग्रहे शक्तिः आवृतिक्षेपयोर्यतः ।। १६ ॥

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे
।
रजसस्त मसवैव प्राबल्यं सत्वहानतः ।
जीवोपाधौ तथा जीवे तरकार्य पलवचाम् ॥ १७ ॥
तेन बन्धोऽस्य जीवस्य संसारोऽपि च तत्छन ।
संप्राप्तः सर्वदा यत्र दुःखं भूयः स ईक्षते ॥१८॥
एतस्य संसृतेतुरण्यासोऽर्थविपर्ययः
अभ्यासमूलमज्ञानं आहुरावृतिलक्षणम् ॥ १९ ॥
ज्ञानं अज्ञाननिर्तिकम् ।
अज्ञानस्य निवृत्तिन्तु ज्ञानेनैव न कर्मणा ।
अविरोधितया कर्म नैयाज्ञानस्य पाधकम् ॥ २० ॥
अज्ञानकायं तत्कर्म यतोऽज्ञानेन वर्धते ।
यद्यन वर्धते तेन नाशस्तस्य न सिद्धयति ॥ २१ ।।
येन यस्य सहावस्था निरोधाय न कल्पते ।
नाशकत्वं तदुभयो। को नु कल्पयितुं क्षमा । २२ ॥
यस्य प्रध्वंसजनको यत्संयोगोऽस्ति तत्क्षणे ।
तयोरेव विरोधित्वं युक्तं मिन्नस्वभावयोः ॥ २३ ॥
तमाप्रकाशयोर्यतत्परस्पाविरोधिता ।
अज्ञानज्ञानयोस्तद्वत् उभयोरेव दृश्यते ॥ २४॥
न बानेन विनाऽज्ञाननाश केनापि सिष्यति ।
तम्मादज्ञानविच्छिन्य ज्ञान संपादयेत्सुघी। ॥ २५॥
आत्मानात्मविवेकेन ज्ञान सिध्यति नान्यथा ।
अनात्मन्यात्मवादिग्रन्थिन विदीयते ॥ २६ ॥

·पश्चविंश आस्वादः २३७ अवच्छिन्न स्वाज्ञानात तमाशे सति केवला। स्वयं प्रकाशते ह्यास्मा मेघापायेंशुमानिव ॥ २७॥ आत्मा तु सततं प्राप्तोऽप्यप्राप्तवदविद्यया । तनाशे प्राप्तबद्भाति स्वकण्ठाभरणं यथा ॥२८॥ अज्ञानकलुपं जीवं ज्ञानाम्यासाद्विनिर्मलम् । कृत्वा ज्ञानं स्वयं नश्येत् जलं कतकरेणुवत् ॥ २९ ॥ संसार स्वमतुल्यो हि रागद्वेषादिसला। स्वकाले सत्यवद्भाति प्रबोधे सत्यसद्भवेत् ॥ ३०॥ अपवादेन आत्मानात्मविवेकः । आत्मानात्मविवेकार्थ विवादोऽयं निरूप्यते । अत्यन्तपाम! कश्चित् पुत्र आत्मेति मन्यते ॥ ३१ ॥ 'पुत्रे तु पुष्ट पुष्टोऽह नष्टे नष्टोऽहमित्यतः । अनुभूतियलाचापि युक्तितोऽपि श्रुतैरपि । आत्मा वै पुत्रनामासि इत्येवं वदति श्रुतिः॥३२॥ 'प्रीतिमात्रात्कथ पुत्र आत्मा भवितुमर्हति । पुत्राद्विशिष्टा देहेऽस्मिन्प्राणिनां प्रीतिरिष्यते ॥ ३३ ॥ प्रदीप्त भवने पुत्रं त्यक्त्वा जन्तुः पलायते । श्रुत्या तु मुख्यथा त्या पुन आत्मेति नोच्यते ॥३४॥ अहंपदप्रत्ययार्थो देह एव न चेतरा । प्रत्यक्षा सर्वजन्तूनां देहोऽहमिति निश्चया 1 एप पुरुषोऽन्नासमय इत्यपि च श्रुतिः ॥ ३५ ॥ 'देह आत्मा कथं नु स्यात् परतन्त्रो ह्यचेतना। इन्द्रियाणि भवन्त्यास्मा येपामस्त्यर्थ वेदनम् । ३६ ॥

·२३८ श्रीशारविमयनकरन्दे इन्द्रिपाणी देतनत्वं देहे प्राणाः प्रजापविम् । पतमेत्पत्यूचुरिति श्रुत्यैव प्रतिापते ॥ ३७ ॥ 'इन्द्रियाणि फयं वात्मा करणानि कुठारवत् । श्रुत्याऽधिदेवता होवमिन्द्रियेपूपचर्यते । ३८ ॥ अचेतनस्य दीपादेरामासकता यथा । त। चक्षुगदीना जडानामपि सिम्पति । ३९ ॥ इन्द्रियाणां एपिता प्राणो या पश्चात्तिक। सर्वावस्यास्वयस्थावान सोऽयमात्मत्वमहति ॥ ४०॥ भुत्यान्पोऽन्तर आत्मा प्राणमय इतीयंते यम्माद । तम्मानमाणसात्मत्वं पुरतं नो करणसंगाना काहि ॥४॥ 'मवत्यात्मा कथं प्राणो वायुरेवैप प्रान्तरः । पहित्यिन्तरापाति मनिकायायुरन्महः ॥ ४२ ॥ नहित वाऽहितं पा समन्पना घेद किशन । प्राणस्प मानं मनसि स्थिते सप्ते न पते ॥ ४३ ।। मनस्तु स जानाति सर्वघेदनकारणम् । यचम्मान्मन एवात्मा प्राणन्तु न कानन ॥ ४४ ।। सरस्पवान पिन्वारान प विकन्यवान् । इत्यापनुमादन्योन्तर पारमा मनोमपा । इत्यादिथतिमदाबाद पुक्ता मनम प्रात्मना ।। ४५ ॥ "कये मनम आरम करणस्य गादिषन् । कप्रपोयं करणं न स्वयं तु प्रार्तते ।। ४६ ।। मनाप्रपोक्ता या फी नायवारमणपति। नई फनाऽस्म्पा मोक्ता मुग्मीत्यनुमरादपि । द्विगरमा मापेर दियोऽयकतिः ।। १७ ॥

·ঘায় জানাই। अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमय इत्यावीच निगमा । मनसोऽपि च मिन्नं विज्ञानमयं कर्तृरूपमात्मानम् ।। १८ ।। विज्ञान यज्ञ तनुते कर्माणि तनुतेऽपि च । इत्यस्य कर्तुना श्रुत्या मुख्ता प्रतिपाद्यते ॥ १९ ॥ 'बुद्धेरज्ञानकार्यवान् विनाशित्वात् प्रतिक्षणम् । घुयादीनां च सर्वेषामज्ञाने लयदर्शनात् ॥ ५० ॥ अज्ञोऽहमित्यनुभग आस्त्रीबालादिगोचरात् । मात्यज्ञानमेवात्मा न तु बुद्धिः कदाचन ॥५१॥ विज्ञानमयादन्यं स्वानन्दमयं परं तथात्मानम् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमय इति वदति चेदोऽपि ।। दुखप्रत्ययशून्यत्वात् आनन्दमयता मता । अज्ञाने सकलं मुप्तौ पुयादि प्रविलीयते ॥ ५३॥ दुखिनोऽपि सुपुप्त्यादौ आनन्दमयत्ता तव । सुप्तौ किश्चिन्न जानामीत्यनुभूतिश्व दृश्यते । यत एवमतो युका ह्यज्ञानस्यात्मता ध्रुवम् ॥५४॥ 'कथमज्ञानमेवात्मा ज्ञानं चाप्युपलभ्यते । ज्ञानामावे कथं विद्यु: अज्ञोऽहमिति चाहताम् ॥ ५५ ॥ अस्वाप्सं सुखमेवाहं न जानाम्यत्र किश्चन । इत्यज्ञानमपि ज्ञान प्रबुद्धेषु प्रहश्यते । ५६ ॥ प्रज्ञानधन एवानन्दमय इत्यपि श्रुतिः । प्रबवीत्युमपात्मत्वं आत्मना स्वयमेव हि ॥ ५७ ॥ आत्माऽवश्विजडतनुः खद्योत इव संमतः । न केवलाज्ञानमयो घटकुड्यादिवत् जडः ॥ ५८ ।।

·२४० श्रीशङ्करविजयमकरन्दै ज्ञानाज्ञानमयस्त्वात्मा कथं भवितुमर्हति । परस्परविरुद्धत्वात् तेजस्तिमिरवचयो । ५९ ॥ सामानाधिकरण्यं वा संयोगो वा समाश्रया । तमाप्रकाशवद् ज्ञानाज्ञानयोन हि सिद्धयति ॥ ६॥ अज्ञानमपि विज्ञानं बुद्धिर्वाऽपि च तद्गुणाः । सुषुप्तौ नोपलभ्यन्ते यत्किश्चिदपि चाऽपरम् ।। ६१ ।। मात्रादिलक्षणं किन्तु शून्यमेवोपलम्पते । सुषुप्ती नान्यदस्त्येव नाहमप्यासमित्यनु ।।२।। सुप्तोस्थितजना सः शून्यमेवानुस्मयते । यचतः शून्यमेवात्मा न ज्ञानाज्ञानलक्षणा ॥ ६३ ।। वेदेनाप्यसदेवेदमन आसीदिति स्फुटम् । निरुच्यते यतस्तस्मात् शून्यस्यैवात्मता मता ॥ ६४ ॥ असनेव घटा पूर्व जायमानः प्रहश्यते । न हि कुम्मा पुरैवान्तः स्थित्वोदेति वहिर्मुखः ।। ६५ ।। यचस्मादसता सर्व सदिदं समजायत । सता सर्वात्मना शून्यस्यैवात्मत्वं समईति' ।। ६६ ।। इत्येवं पण्डितंमन्यः परस्परविरोधिमिः । तन्मतानुरूपारपश्रुतियुक्तयनुभूतिभिः ।। ६७ ।। निर्णीतमतजातानि खण्डितान्येव पण्डितः । युतिमिश्चाप्यनुमा वाधको प्रतिवादिनाम् । ६८ ॥ पतस्वस्मात्तु पुनादेः शुन्यान्तस्य विशेषता। मुसाधितमनारमत्वं श्रुतियुक्तयनुभूतिमिः ॥ ६९ ।।

·पेञ्चविंश आस्वादः। २१ 'बुद्ध्यादि सकलं सुप्तौ अनुलीनं स्वकारणे । अव्यक्ते वटवद्धीजे तिष्ठत्यविधतात्मना । तिष्ठत्येव स्वरूपेण न तु शून्यायते जगत् ॥ ७० ॥ कचिदररूपेण क्वचिद्रीजात्मना वटः । कार्यकारणरूपेण यथा तिष्ठत्यदस्तथा ॥ ७१ ॥ अध्याकृतात्मनाऽवस्यां जगतो वदति अधि । सुपुप्त्यादिषु तद्धेदं वष्याकृतमित्यपि ॥ ७२ ॥ इममर्थमविज्ञाय निर्णीतं श्रुतियुक्तिमिः । जगतो दर्शन शून्य इति प्राहुरतद्विदा ।। ७३ ।। नासता सत उत्पतिः श्रूयते न च दृश्यते । उदेति नरकात् किं खपुष्पात् कि भविष्यति ॥ ७४॥ कथमसता सजायेवेति श्रुत्या निषिध्यते, तस्मात् । असता सजननं नो घटते मिथ्वैव शून्पशन्दार्थः ॥ ७५ ॥ नैवानुरूपकं लिङ्गं वका वा नास्ति कश्चन । सुप्तिस्थितशून्पस्य बोद्धा को न्वात्मनः परः ॥ ७६ ॥ खेनानुभूत स्वयमेव वक्ति स्वसुप्तिकाले स्थितशून्यमानम् । वत्र स्ससचामनवेक्ष्य मूढः स्वस्यापि शून्यत्वमयं ब्रवीति ॥ ७७॥ अवेद्यमानः स्वयमन्पलोको सौपुप्तिकं धर्ममवैति साक्षात् । पद्धयाघमावस्य च योऽत्र योद्धा स एप आस्मा खलु निर्विकारः ॥ सर्वस्य दाइको वह्निः बढेन न्योऽस्ति दाहका । यथा तथाऽऽत्मनो ज्ञातुर्षाता कोऽपि न दृश्यते ॥ ७९ ॥ 1 ·२४३ श्रीशहरविजयमकरन्दै प्रत्यभिज्ञायमानत्वं लिङ्गमशानुमापकम् । स्मर्यमाणस्य सद्भावे मुखमस्वाप्समित्यहम् ॥ ८ ॥ यत्रात्मनोऽकामयित्वबुद्धिः स्वमानवेक्षाऽपि च उत्सुपुप्तम् । इत्यात्मसद्भाव उदीर्यतेन श्रुत्याऽपि तस्मात् श्रुवित्र मानम् ॥ अकामयित्ता स्वमादर्शनं घटते कथम् । अविद्यमानस्य तत आत्मास्तित्वं प्रतीयवे ।। ८२।। आत्मा सचिदानन्दलक्षणः । एता प्रमाणैरस्तीवि ज्ञाता साक्षितया बुधैः । आत्माऽयं केवला शुद्धः सच्चिदानन्दलक्षणः ॥ ८३ ।। कालत्रयेऽव्ययाध्यत्वं सर्च नित्यस्वरूपता । शुद्धचैतन्यरूपत्वं चिच्वं ज्ञानस्वरूपतः । अखण्डसुखरूपत्वात् आनन्दत्वमितीयते ॥ ८४ ॥ आयातासु गवासु शैशवमुखावस्थासु जाग्रन्गुखा- स्वन्यास्वप्पखिलासु पत्तिषु धियो दुष्टास्सदुष्टास्वपि । गहामापरंपरासु जलयत् सचाऽनुवृत्वाऽऽत्मनः वियत्येव सदा स्थिराऽहमहमित्येकात्मना साक्षिणा ॥ ८५॥ सुखहेतए सर्वेषां प्रीतिः सावधिरीक्ष्यते । कदापि नावधिः प्रीते: स्वात्मनि प्राणिनां चित् ।।८६ ॥ एप एव प्रियतमः पुत्रादपि धनादपि । अन्यसादपि सर्वस्मादास्माऽयं परमान्तरः ॥ ८७ ॥ याप्रीत्या प्रीविपात्रं तनुयुमतितनूजार्थमुख्यं स तस्माद प्रेपानात्माऽय शोकास्पदमितरदता प्रेय एतत्कथं साद ।

·पञ्चविंश आखादा
मार्या जीवितार्थी वितरति च वपुः पात्मनः श्रेय इच्छन्
तस्मादात्मानमेव प्रियमधिकमासीत विद्वान्न चान्यत् ।। ८८ ।।
आनन्दरूपमात्मानं अज्ञात्वैव पृथग्जना ।
चहिः सुखाय यतते न तु कश्चिद्विदन बुधः । ८९ ॥
इष्टस्य वस्तुनो ध्यानदर्शनाद्युपभुक्तिषु ।
प्रतीयते य आनन्दा सर्वेपामिह देदिनाम् । ९०॥
स वस्तुधर्मों नो यस्मात्मनस्येवोपलभ्यते ।
अन्यत्र वन्यधर्माणामुपलम्मो न दृश्यते ।। ९१ ।।
नाप्येष धर्मो मनसोऽसत्यथें तदर्शनात ।
सत्यर्थेऽपि च नोदेति छानन्दस्तूतलक्षणा । ९२॥
तस्मान्न मानसो धर्मो निर्गुणत्वान्न चात्मनः ।
किन्तु पुण्यस्य मानिध्यादिष्टस्यापि च वस्तुनः ॥ ९३ ॥
सत्वप्रधाने चित्तेऽम्मित्त्वाम्मैव प्रतिविम्बति ।
आनन्दलक्षणा स्वच्छे पयसीव सुधाकरा | ९४ ॥
सोऽयमाभाम आनन्दः चित्त या प्रतिविम्बिनः ।
पुण्योत्कर्षापकाम्या भात्युच्चावचः स्वयम् ।
सार्वभौमादिब्रह्मान्तं श्रुत्या या प्रतिपादितः ॥ ९५ ।।
सुखमुच्चावचत्वेन क्षयिष्णुत्वमयेन च ।
भवेच दुःखं जन्तूनां ब्रह्मादिपदभाजिनाम् ॥ ९६ ।।
यो विम्यभूत आनन्दा स आत्मानन्दलक्षणः ।
शाश्वतो निया पूर्ण नित्य एकोऽपि निर्भया ॥ ९७ ।।
अविद्याकार्यकरणसंयासेषु पुरोदितः ।
आत्मा जाप्रत्यपि स्वप्ने न भवत्येप गोचरा ॥ ९८ ॥

·२४४ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे स्थूलस्यापि च सूक्ष्मस्प दुखरूपस्य वर्मणः । लये सुषुप्तौ स्फुरति प्रत्यगानन्दलक्षणा ॥ ९९ ।। स्वयापि प्रत्यभिज्ञातं सुखमात्रत्वमात्मना । सुपुप्तादुस्थितवता सुखमस्वाप्सनिस्पनु ।। १० ॥ धन्यमहात्मभिरि ब्रह्मविद्भिः सदुत्तमः । अपरोक्षतयैवात्मा समाधाक्नुभूयते ॥ ११ ॥ सवं चिचं तथाऽऽनन्दा स्वरूपं परमात्मना । निर्गुणस्य गुणायोगात गुणास्तु न भवन्ति ते । विशेषणं तु व्यावृत्यै भवेद् द्रव्यान्तरे सति । १०२ ॥ अत एव सजातीयविजातीयादिलक्षणा । मेदो न विद्यते वस्तुन्यद्वितीये परात्मनि ॥ १०३ ॥ प्रपञ्चस्थापनादेन विजातीयकृता मिदा । नेष्यते तत्प्रकारं ते वक्ष्यामि भृणु सादरम् ॥१०४॥ ब्रह्मणो विवतों जगत् । अहेर्गुणविवर्तस्य गुणमात्रत्ववत सतः । विवर्तस्यास्य जगतः सन्मात्रत्वेन दर्शनम् । अपवाद इति प्राहुः अद्वैतब्रह्मदर्शिनः ॥ १०५॥ ध्युत्क्रमेण तदुत्पत्तैर्द्रष्टव्यं सूक्ष्मद्धिमिः । प्रतीतस्यास्य जगतः सन्मानत्वं सुयुक्तिमिः ॥ १०६ ॥ चतुर्विधं स्थूलशरीरजातं तद्भोज्यमनादि तदानयादि। ब्रह्माण्ड मेतव सकलं स्थविष्ठं ईक्षेत पञ्चीकृतभूतमातम् ॥ तच्चापि पञ्चीकृतभूतजातं शब्दादिमिः स्वस्वगुणैश्च साधम् । वपूपि सुक्ष्माणि च सर्वमेतत् भवत्यपञ्चीकृतभूतमात्रम् ॥

·पञ्चशि मास्वादः।
२४५
सदध्यपनीकतभूतजातं रजस्तमस्सत्वगुणश्च सार्धम् ।
अव्यक्तमानं भवति स्वरूपता मामासमव्यक्तमिदं स्वयं च॥
आधारभूतं यदखण्डमाघ शुद्धं परं ब्रह्म सदैकरूपम् ।
सन्मानमेवास्ति अथ नो विकरुपा सता पर केवलमेव वस्तु ।
जीवो ब्रा, जगत मिथ्या ।
चैतन्यस्यकरूपत्वात भेदो युक्तो न कहिचित ।
जीवत्वं च मृपा ज्ञेयं रज्ज्वा सर्पग्रहो यथा ।। १११ ॥
उपादानं प्रपश्वस्य ब्रह्मणोऽन्यन्न विद्यते ।
सम्मात्सर्वप्रपञ्चोऽयं मह्मवास्ति न घेतरत् ॥ ११२।।
नमेव सर्वनामानि रूपाणि विविधानि च ।
कर्माण्यपि समग्राणि बिभर्तीति श्रुतिर्जगौ ॥ ११३ ।।
अनुभूतोऽप्ययं लोको व्यवहारक्षमोऽपि सन ।
असदूपो यथा स्वम उत्तरक्षणनाधका ।। ११४ ॥
स्वप्नो जागरणेऽलीका स्वमेऽपि न हि जागर ।
द्वयमेव लये नास्ति लयोऽपि ह्युभयोन च ॥ ११५ ।।
वयमेव मवेन्मिथ्या गुणत्रयविनिर्मितम् ।
अस्य द्रष्टा गुणातीतो नित्यो छकविदात्मकः । ११६"
यथा मृदि घटो नाम कनके कुण्डलामिधा ।
शुक्तौ हि रजतख्याति: जीवशन्दस्तथा परे ।। ११७ ।।
यथैव व्योग्नि नीलवं यथा नौरं मरुस्थले ।
पुरुषत्वं यथा स्थाणौ तद्विश्वं चिदात्मनि ।। ११८ ।।

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे गृह्यमाणे घटे यद्वन्मृत्तिका भाति वै बलात् । धीक्ष्यमाणे प्रपञ्चेऽपि ब्रह्मवाभाति भासुरम् ।। ११९ ॥ सदैवात्मा विशुद्धोऽपि ह्यशुद्धो माति वै सदा । यथैव द्विविधा रज्जुा ज्ञानिनोऽज्ञानिनोऽनिशम् ॥ १२ ॥ यथैव मृन्मया कुम्मा तद्वदेहोऽपि चिन्मया । आत्मानात्मविभागोऽयं मुधैव क्रियते बुधैः ॥ १२१ ।। अद्वैतं सत्यं वेदान्तवेद्यम् । नापेक्षते यदायद्यदपेक्षन्तेऽखिलानि मानानि । वाक्यं तनिगमानां मान ब्रह्मायतीन्द्रियागतौ ॥ १२२ ।। अंशद्वयवति निगमे साधयति द्वैतमेव कोऽप्यंशः । अद्वैतमेव वस्तु प्रतिपादयति प्रसिद्धमपरोशः ॥ १२३ ॥ अद्वैतमेव सत्यं तस्मिन्द्वैतं न सत्यमध्य स्तम् । रजतमित्र शुक्तिका मृगतृष्णायामिवोदकस्फुरणम् ।१२४॥ आरोपितं यदि स्यादतिं वस्त्ववस्तुनि द्वैते । तदयुक्तमेव यस्मात्सत्येऽध्यासो भवत्यसत्यानाम् ।। १२५ ॥ यद्यारोपणमुभयो। तद्वयतिरिक्तस्य कस्यचिदमावात् । आरोपणं न शून्ये तस्मादद्वैतसत्यता ग्राहा ॥ १२६ ।। प्रत्यक्षाद्यनवगतं श्रुत्या प्रतिपादनीयमतम् । द्वैत न प्रतिपाद्यं तस्य सत एव लोकसिद्धत्वाद ॥१२७ ।। निगमगिरा प्रतिपाधं वस्तु यदानन्दरूपमद्वैतम् । सामाविक स्वरूपं जीवत्वं तस्य केचन घुबवे ॥१२८ ।।

·पञ्चविंश पाखादः । २७. स्वाभाविक यदि साद जीवत्वं तस्य विशदविज्ञप्ते। सकदपि न तद्विनाशं गच्छेदुष्णप्रकाशवद्ववेः ॥ १२९ ।। पदयो रसविद्धं काञ्चनतां याति तद्वदेवासी। जीवः साधनशक्तथा परता यातीति केचिदिच्छन्ति ॥ १३०॥ वदिदं भवति न युक्तं गताति तस्मिचिरेण रसवीय । प्रतिपद्यवे प्रणा हैमो वर्णोऽवयासमारूढा १३१ ॥ जीवत्वमपि तयेदं बहुविधसुखदुःखलक्षणोपेतम् । गतमिव साधनशकया प्रतिमात्येव प्रयाति न विनाशम् ।। यदि का परेण साम्यं जीवश्वदति साधनबलेन । कालेन तदपि कियता नश्यत्येवेति निथितं सकलैः ॥ १३३ ।। वस्मात्परं स्वकीयं देहं मोहात्मकं च संसारम् । स्वशनेन प्रसित्ता पूर्णः स्वयमेव शिष्यते नान्यत् ॥ १३४ ।। सच्चिदानन्दकन्दाय जगदकुरहेतये । सदोदिताय पूर्णाय नमोऽनन्ताय विष्णवे ॥ १३५ ॥ इति श्रीशङ्करविजयमकरन्दे पञ्चविंश आस्वादः समाप्तः ॥

·२४८ श्रीशङ्करविजयमकरन्द ॥ पड्विंश आस्वादः॥ भगात्पादानामुपदेश (५) वेदपर्वोचरकाण्ड प्रतिपाशिमेदः परस्परं अंगांगित्वाभावश्व कारण्यसारसान्द्रा कांक्षितघरदानकल्पकविशेषा।। श्रीगुरुचरणकटाक्षाः शिशिराः शमयन्ति वित्तसन्तापम् ॥१॥ सत्यं ज्ञानमनन्तं प्रकृतं परमात्मरूपमद्वैतम् । अवयोधयन्ति निसिलाः श्रुतयः तिभिः समं समस्तामि॥ अद्वैतवोधकाना निखिलानो निगमवाक्पजालानाम् । वाक्यान्तराणि सकलान्यमिधीयन्तेऽस्य शेपभूतानि ॥३॥ यस्मिन्मिदिरवदितै तिमिरवदपयान्ति कर्तृतादीनि । धानं विरहितमेदं कथमिव तद्भवति तत्तमस्यादेः ॥४॥ कर्मप्रकरणनिष्ठं ज्ञानं कर्मामिष्यते प्राज्ञैः । मिनप्रकरणमाजा कर्माहत कथं भवेज्ञप्तः ॥५॥ सङ्कलने मूलम् - स्वात्मनिरूपणतः १.११, ४७.५१, सर्व- घेदान्तसिद्धान्तसारसद्महत: १२-४६, विवेकचूडामणितः ५२.५६ , ६६-१०३, १२८-१३०, १३८-१५२, १५६, दुर्वासनाप्रती. कारदशकतः ५७.६५, प्रयोघसुधाकरतः १०४.१२७, स्वारम. प्रकाशिकातः १३१, वरूपानुसन्धानतः १३२, मायापकतः १३३. १३४, प्रौढानुभूतितः १३५, RAज्ञानावली मालातः १३६ , निर्वाण- मारीता १३७, सपदेशसाहस्रीपद्ययन्धतः १५३, विष्णुसहस्र. नाममाप्यतः १५४.१५५. - ·पंड्वंश भास्वादः। अधिकारिविषयमेदो कर्मज्ञानात्मकावुभौ काण्डौ। एवं सति कथमनयोरङ्गाङ्गित्वं परस्परं घटते ॥६॥ ज्ञानं कर्मणि न स्पा ज्ञाने कर्मेदमपि तथा न स्यात् । तत्कथमनयोरुभयोः तपनतमोवत् समुचयो घटते ॥७॥ तस्मान्मोहनिवृत्ती ज्ञानं न सहायमन्यदर्थयते । यद्वदनानिमिरप्रकरपरिध्वंसने सहस्रांशुः ॥८॥ सत्यं जगदिति भान संसृतये सादपकचिचानाम् । तस्मादप्सत्यमेव निखिलं प्रतिपादपन्ति निगमान्ताः । ९ ॥ परिपकमानसाना पुरुपवराणां पुरातनः सुरुवा। ब्रह्मेवेदं सर्व जगदिति भूया प्रबोधयन्त्येते ॥ १० ॥ दन्तिनि दारुविकारे दारु विरोमवति सोऽपि तत्रैव । जगति तथा परफारमा परमात्मन्यपि जगत् तिरोधत्ते॥ तसमस्यादिवाक्यार्थः। अत एव मुहुः उत्पाऽप्येकत्वं प्रतिपाद्यते । ब्रह्मात्मनोस्वत्वमसीत्यद्वयत्त्वोपपत्तये ।।१२।। प्रत्यक्षादिविरोधेन वान्पयोर्नोपपद्यते । तत्वपदार्थपोरक्यं लक्ष्ययोरेव सिध्यति ।। १३ ॥ सर्वेशत्वस्वतन्त्रत्वसर्वज्ञत्वादिमिर्गुणैः । सर्वोचमा सत्यकामा सत्यसकल्प ईश्वरा ॥१४॥ तत्पदार्थस्त्वमर्थस्तु किश्चिज्ञो दुःखजीवना । संसार्ययं तद्गतिको जीवः प्राकवलक्षणः ॥ १५ ॥ कथमेकत्वमनयोपटचे विपरीतयो । प्रत्यक्षेण विरोधोऽयं उमयोरुपलम्पते ॥ १६ ॥ 32 ·श्रीशङ्करविजयमकरन्दै प्रत्यक्षादिविरोधा स्यादित्यैक्ये परित्यक्ते । श्रुतिवचनविरोधो भवति महान् स्मृतिवचनविरोधश्च ।। अखण्डैकरसत्वेन वाक्यार्थः श्रुतिसम्मतः । स्थूलमक्षमापनस्य सन्मानत्वं पुना पुनः । १८ ॥ दर्शयित्वा सुपुप्तौ सब्रह्माभिन्नत्वमात्मना । उपपाद्य सदेकन्वं प्रदर्शयितुमिच्छपा ॥ १९ ॥ ऐतदात्म्पमिदं सर्वमित्युक्त्वैव सदात्मनो। ब्रवीति श्रुतिरेकत्वं ब्रह्मणोऽद्वैतसिद्धये ॥ २० ॥ विरुद्धांशपरित्यागात् प्रत्यक्षादिर्न बाधते । अविरुद्धाशग्रहणात् न श्रुत्यापि विरुष्यते ॥ २१ ॥ लक्षणा धुपगन्तव्या ततो वाक्यार्थसिद्धये । भाग विरुद्ध सन्त्यज्याविरोधो लक्ष्यते यया । सा भागलक्षणेत्याहुः लक्षणज्ञा विचक्षणाः ॥ २२ ॥ परोक्षत्वापरोक्षत्वादिविशिष्टचितोयो । एकस्वरूपवाक्यार्थविरुद्धाशमुपस्थितम् ॥ २३ ॥ परोक्षवापरोक्षत्वसर्वज्ञत्वादिलक्षणम् । बुद्धयादिस्थूलपर्यन्तं आविद्यकमनात्मकम् ॥ २४ ॥ परित्यज्याविरुद्धाशं शुद्धतन्पलक्षणम् । लक्षयत्पनया सम्यक् भागलक्षणया तता ॥२५॥ शरीरतधोगतदीयधर्माधारोपणं भ्रान्तिवशात् लयीदम् । नवस्तुतः किश्चिदतस्त्वजत्त्व मृत्योर्मयं कास्ति वासि पूर्णः॥ नित्यानन्दाखण्डैकरसं निष्कलमक्रियमस्त विकारम् । भत्यगमिमं परमम्यकं शुद्धं बुद्धं तस्वमसि त्वम् ।।

·षतिश भाखादः। २५१ अखण्डाकारसित, तत्माधनं च । ब्रवाहमहं ब्रह्म निर्गुणं निर्विकल्पकम् । इत्येकापण्डया कृत्या तिष्ठ प्रमणि निष्क्रिये । २८॥ अखण्डाकारवृत्तिा सा चिदामाससमन्विता । आत्मामिन्नं परं ब्रह्म विषयीकृत्य केवलम् । बाधते तद्गताज्ञानं यदावरणलक्षणम् ।। ॥ २९ ॥ प्रज्ञामान्य मषेयेषां तेषां न श्रुतिपाता। स्थादखण्डाकारवृत्तिः विना तु मननादिना ॥३०॥ सर्ववेदान्तवाक्यानां पड्मिलिङ्गः सदद्वये । परे ब्रह्माणि तात्पर्यनिश्चयं श्रवणे विदुः ॥ ३१ ॥ श्रुतस्यैवाद्वितीयस्य वस्तुना प्रत्यगात्मना । वेदान्तवाक्यानुगुणयुक्तिभिस्त्वनुचिन्तनम् । मननं तच्छुतार्थस्य साक्षात्करणकारणम् ॥ ३२ ॥ विजातीयशरीरादिप्रत्ययत्यागपूर्वकम् । सजातीयात्मवृत्ती प्रवाहकरण यथा । तेलधारापदच्छिन्नच्या तद् ध्यानमिष्यते ॥ ३३ ॥ तावत्कालं प्रयत्नेन कर्तव्यं श्रमणं सदा । प्रमाणशपो यावत् स्वयुद्धेन निवर्तते ॥ ३४ ॥ प्रमेयसंशयो यावत् तावत्तु श्रुतियुक्तिमिः । आत्मयायानिश्चित्य कर्तव्यं मनने मुहः । ३५ ॥ विपरीतारमधीविन न विनश्यति चेतसि । तावनिरन्तरं म्याने कर्तव्यं मोक्षमिच्छना ।। ३६ ।।

·२५२
श्रीशङ्करविजयमकरन्दे
सविकल्पो निर्विकल्प इति द्वधा निगद्यते ।
समाधिः, सविकल्पम्य लक्षणं वच्मि तत् शृणु ॥ ३७॥
ज्ञानाद्यविलयनैव ये प्रमाण फेरले ।
सदाकाराकारितया चित्तवृत्तावस्थितिः ।
सद्भिः स एव विज्ञेया समाधिः सविकल्पका ॥ ३८ ॥
मृद एवाबमानेऽपि मृण्मयद्विपमानवत ।
सन्मात्रवस्तुमानेऽपि त्रिपुटी भाति सन्मयी ।
ममाधिरत एवायं सविकलर इतीयते ॥ ३९ ॥
शावादिभावमुत्सृज्य ज्ञेयमावस्थितिढा ।
मनसो निर्विकल्प: स्यात् समाधिर्योगसंज्ञिता ॥ ४० ॥
जले निक्षिप्सलवणं जलमात्रतया स्थितम ।
पृथङ् न माति कि त्वंम एकमेवावभासते ।
यथा तथा सा वृत्तिः ब्रह्ममावतया स्थिता ॥ ४१॥
पृथङ् न माति ब्रह्माद्वितीयमवमासते ।
ज्ञानादिकल्पनामावात मतोऽयं निर्विकल्पका ॥ ४२ ॥
वृत्ता मद्भाब्याधाम्यामुमयोमेंद इप्यते ।
समाधिसुप्त्याने चाज्ञानं सुप्त्यां तु नेष्यते ।। ४३ ॥
सविकल्पो निर्विकल्पा समाधी द्वाविमौ हदि ।
मुमुक्षोयत्नतः कार्यों विपरीतनिवृत्तये ॥४४॥
सविकल्पममाधि यो दीर्घकालं निरन्तरम् ।
सत्कारपूर्वकं कुर्याद निर्विकल्पोऽस्य सिध्यति ॥ ४५ ॥
न प्रमादोऽत्र कर्तव्यो विदुषा मोक्षमिच्छता ।
प्रमाद ब्रम्मते माया सूर्यापाये तमो यथा ॥ ४६ ॥

·२५४ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे प्रात दिककर्मतस्तदनु सदान्तसं चिन्तया पश्चाद्धारतमोक्षधर्ममननाद वासिष्ठरामायणात् । सायं भागवतार्थदिव्यकथया रात्रौ निदिध्यासनाव कालो गच्छति ना शरीरमरणं प्रारब्धकण्ठापितम् ॥५७ ॥ अज्ञानं त्यज हे मनोऽपि च सदा ब्रह्मात्मसंभावना संकल्पान्सकलानपि त्यज जगन्मिथ्यात्वसमावनात् । कामासाधनसाध्यदुःखनिवहध्यानादजसं त्यज क्रोधं तु क्षमया सदा जहि बलात् लोमं तु सन्तोषता ॥ जिहोपस्थसुखभ्रमं त्यज मनः पर्यन्तदुःखेक्षणात पारुष्यं मृदुभाषणात् त्यज पृथालापश्रमं मौनतः । दुःर्सगै त्यज साधुसंगमबलात् गर्वन्तु मङ्गक्षणाद निन्दादासमनिन्धदेवमुनिदुनिन्दाकथासंस्मृतेः ।। ५९ ॥ निद्रा सात्विकवस्तुसेवकतया स्वमं सदा जागरात रोगान जीर्णमिताशनाजहि सदा दैन्यं महाधैर्यवः । अर्थानर्थपरिग्रहं त्यज पृथा संसर्गसन्त्याग स्त्रीवाञ्छ। त्यज दोपदर्शनवलाव दुःखं सुखात्मेक्षणात ॥६॥ दारासक्तिमनादराव सुतधनासक्ति त्वनित्यत्वत: स्नेह मोहविसर्जनात् करुणया नैर्यमन्तम्त्यज । औदासीन्यसमाश्रयात् त्यज सुइन्मित्रादिदुर्वासना सर्वानर्थकरान् दशेन्द्रियरिपनेकान्तवासाजहि ॥ ६१ ॥ आलस्यं त्वरया श्रमं शमधिया तन्द्रां समुत्थानता मेदभ्रान्तिममेददर्शनवलाव मिथ्यात्मता सत्यतः । नोक्ति निजनर्मकर्मकथया द्रोहं बसाम्येक्षणात आक्रोश कुशलोक्तितस्त्यज मनदिछन्त्यप्रमादाद् मयम् ·पड़ावेश आस्वादः । ३५५ भूतार्थस्मरणं पृथाश्रमधिया प्रासं तु हानेक्षणात् माव्यर्थव्यसनं सदा त्यज मनः प्रारब्धचोघेक्षणात् । शिष्टाशिष्टजनक्रियास्त्यज पृथा कष्टानुसन्धानता स्नेहद्वेपकथारसदा स्यज जने मस्मान्ततासंस्मृतः ।। ६३ ।। अध्यात्मानुभवान्मनस्त्यज महत्पापं स्वभावेक्षणात वैषम्यं सममावता परकथाविक्षोममक्षामता । धिकारादिमा तु दुःखमनिशं योग्यतामावनाद तआतान्यशुचा क्षमस्व कृपया कर्मक्षयाचाडनम् ।। ६४ ॥ धेरावतशान्तिधेनुदमसन्मन्दारवृन्दं सदा मेम्पाद्यप्सरसं विवेकतरगं सन्तोपचिन्तामणिम् । आत्मज्ञानमहामृतं समरसं नैराश्यचन्द्रोदयं वदान्तार्णवमाश्रयन्ननुदिनं सेवस्त्र मुक्तिश्रियम् ॥६५॥ बन्धविमुक्तिसाधनानि । निगृह्य शोरहमोऽवकाशचिन देयो विश्यानुचिन्तया । स एव सञ्जीवनहेतुरस प्रक्षीणजम्भीरतरोरिवाम् ॥६६॥ वासनापृद्धिता कार्य कार्यवृद्धथा च वासना । वर्धते सर्वथा पुंसा संसारो न निवर्तते ॥ ६७ ॥ क्रियानाशे मवेचिन्तानाशोऽस्माद्वासनाक्षया | वासनाप्रक्षयो मोक्षः स जीवन्मुकिरिष्यते ॥ ६॥ प्रपादो ब्रह्मनिष्ठायां न कर्तव्या कदाचन । प्रमादो मृत्युरित्याह भगवान् बक्षणः सुतः ॥ ६९ ॥ विषयाभिखं दृष्टा विद्वांसमपि विस्मृतिः । विक्षेपयति धीदोषः योपा बारमिन प्रियस् ।। ७० ।।

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दै अन्तर्वहि स्वं स्थिरजङ्गमेषु ज्ञानात्मनाऽऽधारतया विलोक्य । त्यताखिलोपाधिरखण्डरूपा पूर्णात्मना या स्थित एव मुक्तः॥७१॥ सर्वात्मना बन्धविमुक्तिहेतुः सर्वात्मभावान परोऽस्ति कश्चित् । दृश्याग्रहे सत्युपपद्यतेऽसौ सर्वात्मभावोऽस्य सदात्मनिष्ठया ।। ७२ ।। आरूढशक्तेरहमो विनाशा कतुं न शक्या सहसापि पण्डितः । ये निर्विकल्पाख्यसमाधिनिश्चलाः तानन्तराऽनन्तभवा हि वासनाः ॥ सम्पग्विवेकः स्फुटयोधजन्यो विमस्य दृग्दृश्यपदार्थतत्त्वम् । छिनति मायाकृतमोहबन्धं यस्माद्विमुक्तस्य पुनर्न संसृतिः ॥ ७४ ॥ आवरणस्य निवृत्तिर्मवति च सम्पपदार्थदर्शनतः । मिथ्याज्ञानविनाशा व द्विक्षेपजमिनदाखनिवृत्तिः ।। ७५ ॥ एतस्त्रितयं दृष्टं सम्यग्रन्जुस्वरूपविज्ञानात् । तस्माद्वस्तुसवत्वं ज्ञातव्य बन्धमुक्तये विदुषा ॥ ७६ ।। सति सक्तो नरो याति सद्भाव होकनिष्ठया । कीटको भ्रमरं ध्यायन भ्रमरत्वाय कल्पवे ॥ ७७ ।। निरन्तराम्यामवशाचदित्यं पक्वं मनो ब्रह्मणि लीयते यदा। वदा समाधिः स विकल्पवर्जिता स्वतोऽदयानन्दरसानुमावका ।।७८ ॥ योगस्य प्रथमं द्वारं वानिरोधोऽपरिग्रहः । निराशा च निरीहा च नित्यमेकान्तशीलता ।। ७९ ।। माचं नियच्छारमनि त नियच्छ पुद्धौ धिपं यच्छ च बुद्धिसाक्षिणि । तं चापि पूर्णात्मनि निर्विकल्पे विलाप्य शान्ति परमो मजस्व ।। संसिद्धस्स फलं स्वेतत् जीवन्मुक्तस्य योगिनः । पहिरन्तस्सदानन्दरसास्वादनमात्मनि ।। ८१ ।।

·२५७ . ब्रवीति श्रुतिरेतख प्रारब्धं फलदर्शनात् ।। ८८॥ संचितं विलयं याति प्रयोधात्स्वनकर्मवत् ।। ८९॥ न श्लिष्यते यति: किश्चित्कदाचित् माविममिः । ९॥ घड्विंश पाखादः। वैराग्यस्य फलं गोधा बोधस्योपरतिः फलम् । स्वानन्दानुभवाच्छान्तिः एपैवोपरतेः फलम् ॥ ८२॥ निवृत्तिा परमा वृप्तिा आनन्दोऽनुपमा स्वता । दृष्टदुःखेष्वनुद्वेगः विद्यायाः प्रस्तुतं फलम् ।। ८३ ।। वासनानुदयो भोग्ये वैराग्यस्य तदाऽवधिः । अहंभावोदयाभावो योधस्य परमावधिः । लीनवृत्तेरनुत्पत्तिा मर्यादोपरतेस्तु सा ॥ ८४ ॥ ब्रह्मात्मनो शोधितयोरेकमानावगाहिनी । निर्विकल्पा च चिन्मात्रा वृतिः प्रक्षेति कथयते । सा सर्वदा भवेद्यस्य स जीवन्मुक्त इष्यते ।। ८५ ॥ ब्रह्मविदा संसारनाशक्रमः । विज्ञातब्रह्मतत्वस्य यथापूर्व न संसृतिः । अस्ति चेन स विज्ञावब्रह्मभावो बहिर्मुखा ।। ८६ ।। प्राचीनवासनावेगादसौ संसरतीति चेत् । न, सदेकत्वविज्ञानान्मन्दीमवति वासना ।। ८७ ॥ निदिध्यासनशीलस्य पाद्यपत्यप ईक्ष्यते । अहं ब्रह्मेति विज्ञानात कल्पकोटिशतार्जितम् । स्वमसामुदासीनं परिज्ञाय नमो यथा ।

·૨૧૮ श्रीशङ्करविजयमकरन्दै ज्ञानोदयात्पुरारब्धं कर्म ज्ञानान नश्यति । अदता स्वफलं लक्ष्यादिश्योत्सृष्टयाणवत् ।। ९१ ॥ प्रारब्धं क्लबचरं खलु विदा भोगेन तस्य क्षयः सम्यग्ज्ञानहुताशनेन विलय प्राक् संचितागामिनाम् । ब्रह्मास्मैक्यमवेक्ष्य तन्मयतया ये सर्वदा संस्थिताः तेषां तस्त्रितयं नहि क्वचिदपि, ब्रह्मैव ते निर्गुणम् ॥ ९२ ॥ उपाधितादात्म्यविहीनकेवलनमात्मनैवात्मनि तिष्ठतो मुनेः । प्रारब्धसद्भावकथा न युक्ता समार्थसंवन्धकथेव जाग्रता ।। ९३ ।। कर्मणा निर्मितो देहः प्रारब्धं तस्य कल्प्यताम् । नानादेरात्मनो युक्तं नैवात्मा कर्मनिर्मितः ॥ ९४ ।। (९२) 'ज्ञानस्यैकरूपत्वेऽपि समाधिप्रकर्षण ब्रह्मवित् , मझविटर, महाविद्वरीयान् , ब्रह्मविद्वरिष्ठ इति सत्वापत्त्यसंसक्तिपदार्थाभावनातुर्यगेति भूमिकानुसारेण समुपजात ब्रह्मसाक्षात्कारा व्यवतियन्ते । तत्र तुर्याख्य- भूमिकां गतस्य प्राविरिष्ठस्य केवलनिर्गुणब्रह्मरूपत्वात् परकृतप्रबोधोऽपि नातीति त्रिविधमपि कर्म नास्ति । ब्रह्मविद्वरीयसः परकृतप्रयोधे प्रपञ्चभानं, तदा प्रारब्धं व्याप्रियेत, यथा प्रहादस्य महाविष्णु- पाश्चजन्याय प्रवणेन समाधेव्युत्थानम् । ब्रह्मविद्वरस्य स्थितप्रशस्यापि कर्मवशात् स्वयं व्युस्थितस्य सुखदुःखादिमानं गीतासु सष्टं प्रतीयते "स्थितप्रज्ञस्य का भाषा" इत्यर्जुप्रभायोचरेण । जानपरि. पाका स्वीकृतम्यासा: स्खोपदेशेन जनकावरीनामुत्पादिसमझसाक्षात्कारा: याज्ञवल्क्याइयो प्राविक्षः। बादशान मियां शामिना ज्ञानप्रारब्धयो- मध्ये प्रारब्धं पलातरं खलु प्रसिद्धम् । सत्य प्रारब्धकर्मणो भोगेन क्षया नाशा |' इत्येतस्यलोकव्याख्याने राहगिरि जगद्गुरु श्रीचन्द्र- शेखरमारतीस्वामिपाः ॥ - -

·पड्विंश आस्वादः।
२५९
अजो नित्य इति ते श्रुतिरेषा समोधवाक् ।
तदात्मना तिष्ठतोऽस्य कुना प्रारब्धकल्पना ।। ९५ ॥
प्रारब्धं सिध्यति तदा पदा देहात्मना स्थितिः ।
देहात्मभावो नैवेष्टः प्रारब्धं त्यज्यतामतः ॥ ९६ ।।
शरीरस्यापि प्रारब्धकल्पना भ्रान्तिरेव हि ।
अध्यस्तस्य कुना सत्वं असत्वस्य कुतो अनिः ।
अजातस्प कुतो नाशा प्रारब्धमसतः कुता ।। ९७ ॥
ज्ञानेनाज्ञानकार्यस्य समूलस्य लयो यदि !
तिष्ठत्ययं कथं देह इति शङ्कावतो जडान ॥९८।।
समाधातुं बाह्यदृष्टया प्रारब्धं बदति श्रुतिः ।
न तु देहादिमत्यत्ववोधनाय विपश्चिताम् ।। ९९ ।।
यतः श्रुतेर भिप्राया परमार्थंकगोचरः ।
परिपूर्णमनाद्यन्तं अप्रमेयमविक्रियम् ।
एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किचन ॥ १० ॥
सम्पाविद्यावन्धसंबन्धमोक्षात् सत्यज्ञानानन्दरूपात्मलब्धौ ।
शास्त्र युक्तिर्देशिकोक्किा प्रमाण चान्तस्सिद्धा स्वानुभूतिः प्रमाणम् ॥
पन्धो मोक्षश्च वृप्तिश्च चिन्तारोग्यक्षुधादया ।
स्वेनैव वेद्याः यज्ज्ञानं परेषामानुमानिकम् ।। १०२।।
तटास्थिता बोधयन्ति गुरवः श्रुत्यो यथा ।
प्रज्ञयैव तरेद्विद्वान ईश्वरानुगृहीतया । १०३ ।।
सगुणोपासनाया: ज्ञानसाधनता ।
चित्ते सुयोत्पत्तो हटिदिव बोधोदयो भवति ।
तहयेव स थिए स्थान यदि चित्त शुद्धिमुपयाति ॥१४॥

·२६० श्रीशङ्करविजयमकरन्दे शुद्धयति हि नान्तरात्मा कृष्णपदाम्भोजमक्तिमृते । यसनमिव क्षारोदा भक्त्या प्रक्षाल्यते चेतः । १०५ ।। यद्वत्सम्लादर्श सुचिरं भस्मादिना शुद्ध । प्रतिफलति वक्त्रमुथैः शुद्ध चिचे तथा ज्ञानम् । १०६॥ मृतं चैवामृत द्वे एव ब्रह्मणो रूपे । इन्युपनिपत्योर्वा द्वौ भक्ती भगवदुपदिष्टौ । १०७ ॥ केवादक्लेशाद्वा मुक्तिः स्यादेत्योर्मध्ये । म्थुला सूक्ष्मा चेति द्वधा हरिभक्तिरुपदिष्टा ॥१०८ ॥ म्बाश्रमधर्माचरणं कृष्णप्रतिमार्चनोन्सवो नित्यम् । विविधोपचारकग्णहरिदासी संगमः शश्वत ॥ १९ ॥ ग्राम्यकथासटेगा सुतीर्थगमनेषु तात्पर्यम । यदुपतिकथावियोगे व्यथं गतमायुरिति चिन्ता ।। ११० ॥ एवं कुर्वति भक्ति कृष्णकथानुग्रहोत्पन्ना । समुदेति सूक्ष्मभक्तिः यस्यं इरिन्तराविशति ।। १११ ॥ ग्मृतिसत्पुराणशक्यः यथा शुतायो हरेमृर्ती । मानसपूजाम्यासो विजननिवासेऽपि तात्पर्यम् ॥ ११२ ।। मन्यं समस्तजन्तुपु कृष्णस्यावस्थितेमा॑नम् । अद्रोहो भूतगणे ततस्तु भूनानुकम्पा स्यात् ॥ ११३ ।। ममताशून्यन्धमतो निरहवारत्वमक्रोधः । वचने दानवकाश उष्णस्मरणेन शाश्वती शान्तिः ॥११॥ केनापि गीयमाने हरिगीते वेणुनादे वा। आनन्दाविर्भावो युगात्सात् हटसालिकोद्रेका ॥ ११५ ।।

·भक्ताः परमानन्दे रमन्ति सदयावलोकेन ॥ १२४ ॥ सुतरामनन्यशरगाः क्षीराद्याहारमन्तरा यदत् । केलया स्नेहा कच्छपतनया: प्रजीवन्ति ।। १२५।। पद्यपि गगनं शून्यं तथाऽपि जलदामृतांशुरूपेण । चातकचकोरनामोदमावाद पूरयत्यानाम् ।। १६ ॥ पतिश भास्वादः। तस्मिन्ननुभवति मनः प्रगृह्यमाणं परात्मसुखम् । स्थिरता याते तस्मिन् याति मदोन्मचदन्तिदशाम् ॥ १६ ॥ जन्तुपु मगरद्भाव भगवति भूतानि पश्यति क्रमशः । एतादृशी दशा चेत् तदैव हरिदासर्यः स्यात् ॥ ११७ ॥ भतेष्वन्तर्यामी ज्ञानमया सच्चिदानन्दः । प्रकृतेः परः परात्मा यदुकुलतिलका स एवायम् ॥११८॥ ननु मगुणो दृश्यतनु तथैकदेशादिवासश्च । स कथं परात्मा प्राकृत्वदागरोपयुतः ॥ ११९ ॥ इतरे दृश्यपदार्थाः लक्ष्यन्तेऽनेन चक्षुपा सवें । भगवाननया दृष्टया न लक्ष्यते ज्ञानदृग्गम्यः ॥ १२० ।। यद्यपि साकारोऽयं तथैकदेशी विभाति यदुनाथा । सर्वगतः सर्वात्मा तथाप्ययं सच्चिदानन्दः ॥ १२१ ॥ आश्रितमात्रं पुरुां स्वाभिमुखं कर्पति श्रीशः । लोहमपि चुम्बकाश्मा संमुखमात्रं जडं यद्वत् ॥ १२२ ॥ अयमुत्तमोऽयमधमो जात्या रूपेण संपदा क्यसा । श्लाघ्योऽश्लाध्यो वेत्थं न वेत्ति भगवाननुग्रहावसरे ॥ यद्यपि सर्वत्र समस्तथापि नृहरिस्तथाऽप्येते ।

·२६२ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे सद्भजता पुंपा हम्मानमामगोचरोऽपि हरिः । कृपया फलत्यकस्मात् सत्यानन्दामृतेन विपुलेन ॥ १२७॥ जीवन्मुक्तस्य आनन्दानुभवः । इति गुरुवचनाच्छुतिप्रमाणात् परमवगम्य स तत्वमात्मयुक्त्या । प्रशमितकरणः समाहितारमा कचिदचलाकृतिरात्मनिहितोऽभव ।। कश्चित्काल समाधाय परे ब्रह्मणि मानसम् । व्युत्थाय परमानन्दादिदं वचनमब्रवीत् ॥ १२९ ।। धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं विमुक्तोऽहं भवनहात् । नित्यानन्दस्वरूपोऽहं पूर्णोऽहं त्वदनुग्रहाद ।। १३० ॥ चिदमृतसुखराशौ चित्तफेन विलीन क्षपमधिगत एवं पृत्तिचञ्चत्तरङ्गः । स्तिमितसुखसमुद्रो निर्विचेष्टः सुपूर्णः कथमिह मम दुःखं सर्वदैकोऽहमस्मि ॥१३१ ।। यदज्ञानतो भाति विश्व समस्तं विनष्टं च सयो यदात्मप्रबोधे । मनोवागतीत विशुद्ध विमुक्तं परं ब्रह्म नित्यं तदेवाहमस्मि ॥१३२।। निरुपम नित्यनिरंश केऽप्यखण्डे मयि चिति सर्वविकल्पनादिशून्ये । घटयवि जगदीशजीवमेदं त्वघटितघटनापटीपसी माया ॥१३३ ॥ सुखचिदखण्डवियोधमद्वितीयं वियदनलादिविनिर्मिते नियोज्य । भ्रमपति भवसागरे नितान्तं त्वघटितघटनापटीपसी माया । १३४॥ नितोऽम्यहमस्मि निर्मलचिदाकाशोऽस्मि पूर्णोऽस्म्यहं निदेहोऽस्मि निरिन्द्रियोऽस्मि निता निष्प्राणपोम्पदम् ।

·पविंश भाखादः । निर्मुक्ताशुभमानसोऽस्मि विगलद्विज्ञानकोशोऽस्यह निर्मायोऽस्मि निरन्तरोऽस्मि विपुलप्रौदप्रकाशोऽस्म्यहम् । १३५॥ वापत्रयविनिर्मुक्ता देहत्रयविलक्षणा । अस्थात्रयसापस्मि चाइमेवाहमव्ययः ।। १३६॥ यदाकाशयत्मर्वगं शान्तरूपं पर ज्योतिराकारशून्य वरेण्यम् । यदाद्यन्तशून्यं परं शङ्कराख्यं यदन्तर्विभाव्यं तदेवाहमस्मि ॥ १३७ ।। नमस्तस्मै सदेकस्मै नमचिन्महसे बहुः । यदेतद्विश्वरूपेण राजते गुरुराज ते ॥१३८ ॥ इति नतमवलोक्य शिष्यवयं समधिगतात्मसुखं प्रबुद्धतत्वम् । प्रमुदितहृदया स देशिकेन्द्रा पुनरिदमाह वा परे महात्मा ॥ १३९ ।। अशरीरं सदा सन्तमिमं ब्रह्मविदं क्वचित् । प्रियाप्रिये न स्पृशता तथैव च शुभाशुमे ।।१४० ॥ अहिनिबंपनीवायं मुक्तदेहस्तु तिष्ठति । इतस्ततवाल्यमानो यत्किश्चित्प्राणवायुना ॥ १४१ ॥ यत्र कापि विशीण पर्णमिव तरोर्वपु: पतनात् । ब्रह्मीभूतस्य यतेः प्रागेव हि तच्चिदग्निना दग्धम् ॥१४२॥ कुल्यायामथ नद्या वा शिवक्षेत्रेऽपि चत्वरे । पर्ण पतति चेत्तेन तरोः किं नु शुभाशुभम् ॥ १४३ ।। प्रधानधन इत्यात्मलक्षणं सत्यमुचकम् । अनोपाधिकरसव कथयन्ति विनाशनम् ॥ १४४ ॥ अविनाशी वा अरेऽयमात्मेति श्रुतिरात्मनः । प्रप्रवीत्यविनाशित विनश्यम विकारिपु ॥ १४५ ।।

·.. श्रीशङ्करविजयमकरन्दै घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्फुटम् । तथैवोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवित्स्वयम् ॥ १४६ ।। एवं विदेहकैवस्य सन्मालत्वमखण्डितम् । ब्रह्ममा प्रपद्यैप यति वर्तते पुनः ॥ १४७ ॥ मायाक्लप्सो बन्धमोशौ न स्ता स्वात्मनि वस्तुतः । यथा रजो निष्क्रिपायां समासविनिर्गमौ ॥ १५८ ।। न निरोधो न चोत्पत्तिः न बद्धो न च साधकः । न समक्षुर्न एक्त इत्येपा परमार्थता ॥ १४९ ।। सकलनिगमचूडास्वान्तसिद्धान्तगुह्यं परमिदमसिगुह्यं दर्शितं ते मयाऽद्य । अपगतकालदापा कामानिर्मुक्तवादा तदतुलमसक वं मावयेदं समभुः। इत्याचार्यस्य शिष्यस्य संवादनात्मलक्षणम् । निरूपित घाणां सुखबोधोपपत्तये ॥ १५१ ।। हितमिदापदेशमाद्रियन्त विहिवनिरस्त समस्खचिचदशेपा । भवसुखविभूखा प्रशान्तचिता। श्रुतिरसिका यत्यो समक्षयो ये ।। विमभ्य वेशेधितः समुद्धृत महाधेसु यया महात्मभिः । तथाऽमृतं शानमिदं हि या पुप नमो गुरुभ्यः परमीक्षितं च यः ॥१५३॥ कृष्ण पायनं व्यासं सर्वभूतहिते रतम् । हामभास्करं वन्दे शमादिनिलयं मुनिम् ॥ १५४० सच्चिदानन्दरूपाय मृष्यायाक्लिएकारिणे । नमो घेदान्तयेचाय गुरवे युद्धिसाक्षिणे ॥ १५५ ॥ सावं शारीरमीमांसा देवस्तु परमेश्वर । भाचार्या शापवाः सन्तु जन्मनि सन्मनि । १५६ ।

·सप्तविंश आस्वादः। २६५ संसाराभ्वनि तापमानुकिरणप्रोदूभूतदाहव्यथा- खिन्नानां जलकांक्षया मरभुवि भ्रान्त्या परिभ्राम्यताम् । मत्यासभसुखायुधिं सुखकर ब्रह्माद्वय दर्शय- न्स्येपा शङ्करमारती विजयते निर्वाणलन्दायिनी ॥ १५७ ॥ इति श्रीशङ्करविजयमकरन्दे षड्विंश आस्वादः समाप्तः ।। - ॥ सप्तविंश आस्वादः॥ आचार्याणां उपदेशः। मथ कान्यकुमारसन्धिसेतुस्थलिनीवेटकालहस्तियातुः । यमिनेतुरमुष्य पाश्चियात्रा शामदानी शमई क्रियाद् विचिता ॥१॥ शिष्यान्बहुविधप्रज्ञामेधायुक्तान् विबोधयन् । अध्यात्मतत्वं विविधप्रभोत्तरपरोऽभवत् ॥ २॥ सङ्कलने मूलम् -- जगद्गुरुरत्नमालास्तोत्रतः १, प्रश्नोत्तररत्न- मालिकातः ३-१९, गुरुवंशकाव्यतः २१, गौरीदशकतः २५, भवानी. भुजङ्गतः २६-२७, सुब्रह्मण्यभुजगतः २९.४२, शङ्कराभ्युदयतः ४४.४६, ५१-५३, ५७, ६६, ६७, ७६, हरिमीदेस्तोत्रता ४७-५०, शिवभुजगतः ५४.५६, मीनाक्षीपवरत्नतः ५८-५९, मीनाक्षीस्तोत्रतः ६०, त्रिपुरसुन्दर्यष्टकता ६१-६३, ब्रह्मानन्दीयता ६४-६५, ९३.१०८, माधवरीयतः ६७, ७८.७९, श्रीरामभुजङ्गता ६८-७१ हनुमत्पश्चात्नवः ७२-७५, द्वादशलिस्तोत्रतः ७५, गणेश. पञ्चरत्नतः ८२-८३, गणेशभुजङ्गता ८४.८५, ८७.९०, श्रीरहनायाष्टकतः ९१.९२, मादकीयुष्पमालातः १०९. १११, नवरत्नमालिकाता ११२.११४ , अतामृतयोघत: ११६, अपरोक्षानुभूते। विद्यारण्यकृतदीपिकाता ११७.११८. गोविन्दनायीयता ·a श्रीशङ्करविनयमकरन्दे भगवन किमुपादेयं गुरुवचनं, हेयमपि च किमकार्यम् । को गुरुरधिगततया शिष्यहितायोद्यतः सततम् ॥ ३॥ त्वरितं किं कर्तव्यं विदुषां संसारसन्ततिच्छेद । कि मोक्षतरोजि सम्यग्ज्ञानं क्रियासिद्धम् ॥ ४॥ पातुं कर्णाअलिभिः किममृतमिह युज्यते सदुपदेशः । कि गुरुताया मूलं यदेतदप्रार्थनं नाम ॥ ५ ॥ को नरका परवशता कि सौख्यं सर्वसङ्गविरतियां । किं सत्यं भवहितं प्रियं च कि प्राणिनामसवः ॥ ६॥ चिन्तामणिखि दुर्लममिह किं कथयामि तचतुर्मद्रम् । दानं प्रियवासहित धानमगवं क्षमान्वितं शौर्यम् । वित्तं त्यागसमेठं दुर्लभमेतचतुर्भद्रम् ।. ७ ॥ किमहर्निशमनुचिन्त्यं भगवचरणं न संसारा। चक्षुष्मन्तोऽप्यन्धा के स्युर्यं नास्तिका मनुजाः ॥ ८॥ कोहि भगवत्प्रिया स्याद् योऽन्य नोवैजयेदनुद्विग्नः । कस्यश्वर्य या किल शङ्करमाराधयेद्भक्त्या ॥ ९॥ का शिष्टो यो वेदप्रमाणवान् को हतः क्रियाभ्रष्टा । कि माग्यं देवतामारोग्यं का फली कृषिकर । १० ।। का च परदेवतोक्ता चिन्छक्किा को जगद्भर्ता। यो, सर्वेषां को जीवन हेतुः स पर्जन्यः । ११ ॥ का शूरो यो भीतत्राता पाता च क स गुरुः । फो हिं जगद्गुरुरुक्ता शम्मान कुन शिवादेव ॥ १२ ॥ मुक्ति लभेत कस्माद मान्दमतः मुकुन्दा का। पस्वारपेदवियों का चाविद्या पदारमनोति ॥ १३ ॥ -

·सप्तविंश भास्वादः।
कि मिथ्या यद्विद्यानाइयं तुच्छ तु शशविपाणादि ।
का धानिर्वचनीया माया कि कल्पितं द्वैतम् ॥ १४॥
कि पारमार्थिक स्यात अद्वैत चाज्ञता कुतोऽनादिः ।
वपुपश्च पोषकं किं प्रारब्धं चान्नदायि कि चायुः ॥ १५ ॥
को मायी परमेशक इन्द्रजालायते प्रपञ्चोऽयम् ।
कः समनिमो जाग्रद्याहारा सत्यमपि च किं ब्रह्म ॥१६॥
को बाह्मणैरुपास्यो गायथ्यकर्कानिगोचरा शम्भुः ।
गायच्यामादित्ये चामो शम्भौ च किनु तत्तयम् ॥ १७ ॥
प्रत्यक्षदेवता का माता पूज्यो गुरुथ कस्ताता ।
केपाममोधवचनं ये च पुनः सत्यमोनशमशीलाः ॥१८॥
फलमपि मगवद्भक्तेः कि तल्लोकस्वरूपसाक्षावम् ।
मोक्षश्च को ह्यविद्यास्त क्या कर सर्ववेदभरथ चोम् ॥ १९ ॥
इति तेषां कण्ठस्या प्रश्नोत्तररक्षपालिकामकरोत् ।
ते मुक्ताभरणा व विमलाश्चाभान् सुधीसमाजेषु ॥ २० ॥
तीर्थक्षेत्रयाना।
सुरेश्वराचार्य सरस्वती स्वं संपूजयनास्स्व चिरादिहेति ।
दत्वाऽभ्यनुज्ञां विनताय तस्मै शिध्यैः समस्तः स जगाम काश्चीम् ।।
सुरेश्वरोऽपि तत्रैव वसन् गुरुवराज्ञया ।
शिष्यानध्यापयन्नास्त यतीन् पृथ्वीधरादिकान् ॥ २२ ॥
तत्र पृथ्वीधराचार्य प्रतिष्ठाप्य सुरेश्वरः ।
जगाम काञ्ची प्रयतो गुरुवर्यदिक्षया ॥ २३ ॥

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे शङ्करः प्रस्थितः कन्याकुमारीक्षेत्रमाययो । तपस्यन्ती कुमारी तो पार्वती समुगस्त च ॥२४॥ लीलालब्धस्यापिनलुप्ताखिललोको लोकातीतयोगिभिग्न्तश्विरमृग्याम्। घालादित्यथेणिममानधुतिपुआ गौरीमम्यामम्पुरुहाक्षीमहमीडे॥ त्वममत्वमिन्दुम्त्वमनिस्त्वमापत्वमाकाशभूवायवस्त्वं महत्वम् । त्वदन्यो न कश्चित्प्रपञ्चोऽस्ति सर्व स्वमानन्दसं विस्वरूपा भजेऽहम् ॥ गुरुस्त्वं शिवस्त्वं च शक्तिमत्वमेव न्वमेवासि माता पिता च त्वमेव । त्वमेवासि विधा त्वमेगामि वन्धुर्गतिमें मतिदेवि सर्व त्वमेव ।। २७॥ इति स्तुवन् प्रणम्यना कुमारी त्र्यक्षरीमयीम् । पराभीतिकरां देवीं जयन्तीनगरं ययौ ॥२८॥ दक्षिणाब्धेस्तटे रम्ये कृतालयमुमासुतम् । श्रीसन्धिनगरेशान सामज प्राणमत्ततः ॥ २९ ॥ सदा पालरूपापि विनाद्रिहन्त्री महादन्तिवक्त्रापि पश्चास्यमान्या । विधीन्द्रादिमृग्या गणेशामिधा मे विधत्ता धियं कापि कल्याणमूर्तिः॥ न जानामि शदं न जानामि चार्थ न जानामि पयं न जानामि गद्यम् । चिका पडास्या हदि घोतते मे मुखानिस्सरन्ते गिरवापि चित्रम् ॥ यदा सनिधानं गता मानवा मे भाभोधिशरं गतास्ते तदैव । इति व्यञ्जयन् सिन्धुतीरे य आस्ते तमीडे पवित्र पराशक्तिपुत्रम् ॥ पथाऽन्येस्तरंगा लयं यान्ति तुंगा तथैवापदा सन्निधौ सेवा में। इतीवामिपक्तीणा दर्शयन्तं सदा मावये हन्सरोजे गुई वम् ॥ ३३ ॥ गिरी मन्निासे नरा ये घिस्दा तदा पर्वते राजते तेऽपिस्दा इतीव जवन गन्धशैलाविरूदा स देवो मुदे मे सदा पण्मुखोऽस्तु ।।

·सप्तविंश आखादः।
२६९
विशालेषु कान्तदीप्वजस्तं दयास्यन्दिषु द्वादशस्वीक्षणेषु ।
मयीपत्कटाक्षा सकृत्पातितवेव मवेत दयाशील का नाम हानिः ।।
प्रशान्तेन्द्रिये नष्टसंक्षे विवेष्टे क.फोदारिवको भयोत्कम्पिगाने ।
प्रयाणोन्मुखे मरपनाथे तदानीं द्रुतं मे दयालो भवाग्रे गुह त्वम् ।।
कनान्तस्य तेषु चण्डेषु कोपात द६ छिन्धि मिन्धीति मा तर्जयत्सु ।
मयूरं समारुह्य मा मैरिति त्वं पुरा शक्तिपाणिर्ममायाहि शीघ्रम् ।।
प्रणम्यामकृपादयोस्ते पतित्वा प्रसाद्य प्रमो प्रार्थयेऽनेकतारम् ।
न वक्तुं क्षमोहं तदानी कृपाब्धे न कार्यान्तकाले मनागप्युपेया॥
अहं सर्वदा दुःखमारावसन्नो मान् दीनबन्धुत्वदन्यं न याचे।
भवद्भक्तिरोधं सदा क्लतमा ममाधि दुतं नाशयोमासुत त्वम् ।।
अपम्मारकुष्ठयाशप्रमेहज्वरोन्मादगुल्मादिरोगा महान्तः ।
पिशाचाश्च सर्वे भवत्याभूति विलोक्य क्षणाचारकारे द्रवन्ते ॥ ४ ॥
मृगा। पक्षिणो देशका ये च दुधा तथा व्याघयो वाधका ये मदने ।
भवच्छक्तितीक्ष्णाप्रमिन्नाः सुदूरे विनश्यन्तु ते चूर्णितकौनशैल ॥
नमा केकिने शक्तये चापि तुभ्यं नमश्छाग तुभ्यं नमः कुक्कुटाय ।
नमः सिन्धवे सिन्धुदेशाय तुम्यं पुनः स्कन्दमूर्ते नमस्ते नमोऽस्तु ॥
इत्य गुहार्पितस्वान्तो भक्तियुक्तः प्रणम्य तम् ।
निर्जगाम ततः सिन्धुतीरतीर्थाटनाय सः ॥ ४३ ॥
अथ देशिकेन्दुरधिगत्य तैथिकैः शनकैरनन्तशयनामिधं स्पलम् ।
समवैशतान सरसीरुहेक्षणं श्रुतिचूलिकासमधिगम्यवैभवम् ॥ १५
मुनिकुअरस्थ क्षेऽधिमानसं प्रमदाबुराशिलहरीमरैश्विरम् ।
मुमुदे च लोचनचकोरपत्रिणा पुरतः स्फुरत्युरुतमोहरे विधौ ॥ ४५ ॥

·॥ २७० धीशङ्करविजयमकरन्दै अय माधय शुभतमालकाननं महनीयगन्धवनमालिकोज्ज्वलम् । उपलभ्य कोकिलयुवेव कन्दलन्मधुरस्वरः समजनिष्ठ देशिकः ॥ स्त ध्ये भक्त्या विष्णुमनादि जगदादि यस्मिन्नतत्संमृतिचक्र भ्रमतीत्यम्। यस्मिन्दृष्टे नश्यति तसंसृतिचक्र त संसारवान्तविनाश हरिमीडे ।। सर्वज्ञो यो यच हि सर्वः सकलो यो यश्वानन्दोऽनन्तगुणो यो गुणधामा। यथावको व्यस्तसमस्तः सदसधः तं संसारघान्तविनाशं हरिमीडे॥ यस्मादन्यमास्त्यपि नैवं परमार्थ दृश्यादन्यो निर्विषयज्ञानमयवाद । ज्ञासज्ञानज्ञेयविहीनोऽपि सदा ज्ञात संसारवान्तविनाश हरिमीडे ओतं प्रोतं यत्र च सर्व गगनान्तं योऽस्थूलानण्वादिषु सिद्ध ऽशरसंज्ञा । ज्ञाताऽतोऽन्यो नेन्युपलभ्यो न च वेद्या तं संसारवान्तविन'शं हरिमोडे । अथ देवदेवनुतिपावताननो यतिशेखरो यतमना इतस्ततः । अतिरावनानि परितस्तपोवनान्यनघा नदीरभिययो सरांसि च ॥५१॥ जनता हि यत्न कृतमालिकाऽऽपगाजलपानजातनडिमापनुत्तये । रसनाचले मधुर क्षिपत्यसौ मधुरामवापदय तामनुत्तमाम् ॥ ५२॥ कृतमालिकाकृतजलावगाहनः क्रमश; क्रियाः समुचितास्समाचरन् । शतशः प्रणम्य शशिखण्डमण्डनं मुखरोऽजनिष्ट मुनिशेखरो मुदा । मसेवासमायातदेवासुरेन्द्रानमन्मौलिमन्दारमालामिषिक्तम् । नमस्सामि सम्मो पर्दामोरुई ते भवामोधिपोतं भवानीविमाध्यम् ॥ शिवाय नि शब्दो नमापूर्व एप स्मान्मुक्तिक-मृत्युहा तत्ववाची। महेशान मागान्मनस्तो वचस्तः सदा मद्यमेतप्रदानं प्रयच्छ ॥ ५५ ॥ महादेव शंभो गिरीश त्रिशूलिन सपीदं समस्त विमातीति यस्मात् । शिवादन्यथा देव नामिजाने शिवोऽहं शिवोऽहं शिवोऽहम् शिवोऽहम् ।।

·सप्तविंश झांखादः। २७१ अधिहेमपुष्करिणि क्लममजनो भसितत्रिपुण्ड्रपरिदीपितालिकः । अमिवन्ध मीननयनामसावभूत् कवितात्मना परिणतात्मभक्तिकः ।। ५७ ॥ उद्यद्भानुसहस्रकोटिसहशा केयूरहारोज्ज्वला बिम्बोष्ठी मिसदन्तपङ्क्तिरुचिरा पीताम्बरालकृताम् । विष्णुब्रह्मसुरेन्द्रसेवितपदा तत्वस्त्ररूपा शिवा मीनाक्षी प्रणतोऽस्मि सन्ततमहं कारुण्यवारा निधिम् ।। ५८॥ श्रीविद्या शिवधाममागनिलयां ह्रींकारमन्त्रोज्ज्वला श्रीचक्राञ्चितविन्दुमध्यवसति श्रीमत्समानायकीम् । श्रीमत्यण्मुख विनराजजननी श्रीमजगन्मोहिनी मीनाक्षी प्रणतोऽस्मि सन्ततमई कारुण्यवारा निधिम् ॥ ५९॥ वीणानादनिमीलितार्धनपने विसस्तचूलीमरे ताम्बूलारुणपल्लवाधरयुते ताटकदारान्विते । पामे चन्द्रकलावतंसकलिते कस्तूरिकामालिके पुणे पूर्णकलाभिरामवदने मां पाहि मीनाम्बिके ।। ६० ।। कदम्बवनचारिणी मुनिकदम्बकादम्बिनी नितम्बजिनभूधरां सुरनिम्धिनीसेविताम् । नवाम्बुरुहलोचनामभिनवाम्बुदश्यामला त्रिलोचनकुटुम्बिनी त्रिपुरसुन्दरीमाश्रये ॥ ६१ ॥ कदम्बवनशालया कुचभरोल्लसन्मालया कुचोपमितशैलया गुरुकपालसद्धेलया । मदारुणकपोलया मधुरगीतवाचालया कयानि धनलीलया कविता वयं लीलया ।। ६२ ॥ कदम्बबनमध्यगां कनकमण्डलोपस्थितां पडम्बुरुहवासिनी सततसिद्धसौदामिनीम् ।

·२७२ श्रीशङ्कारविजयमकाल्दै विडम्बितजपारुचि विकपचन्द्रचूडामणि विलोचनकुटुम्बिनी त्रिपुरसुन्दरीमाश्रये ।। ६३ ।। मीनाक्षी पूजयित्वाऽय मीनाक्षीशासनादय । सूक्ष्मरूपयुते रत्ने सूक्ष्मरूपेण यन्त्रकम् ॥ ६४ ॥ श्रीचक्रं तु विलित्याप नासिकाभरणं च तत् । भावाह्य च परी शक्ति तस्मिन्संभ्य यत्नतः । मीनाक्ष्या अर्पयामास नासिकायां जगद्गुरुः ॥६५॥ अनुदिनमिति देवोमर्चपन् वाक्प्रसूनः भविरतममरोथैः सौरभीसोलभीकः । निगमशिवरचिन्तानिवृतो निय॑लीक: बहुदिनमिह पास बहमंस्तार्यपादः ॥ ६६ ॥ शेखरोऽ५ यमिनां सहानुगैः सेतुदर्शनकुतुहलाद्मजन् । सिन्धुबन्धुतटसीनि राघवं दमालयततल्पमस्तुत ॥ ६७ ॥ विटदं परं सचिदानन्दरूपं गुणाधारमाधारहीनं वरेण्यम् । महान्तं विमान्तं गुहान्तं गुणान्तं सुखान्द स्वयं घाम रामं प्राये ।। महारनपीठे शुभे कल्पम् सुखासीनमादित्यकोटिषकासम् । सदा जानकीलक्ष्मणोपेठ मेकं सदा रामचन्द्र मजेऽहं मजेऽहम् । ६९॥ पुरा प्राअलीनाअनादिमकान स्वचिन्मया मद्रपा पोषपन्तम् । मजे मजेऽहं सदा रामचन्द्रं तदन्यं न मम्पेन मन्ये न मन्ये ।। निजे मानसे मन्दिरे समिधेदि प्रसीद प्रसीद प्रमी रामचन्द्र । ससौमित्रिणा केकयीनन्दनेन स्वशरस्याऽनु मरस्या पसेपमान ।। सदा राम रामेति नामाम वे सदाराममानन्दनिष्पन्दकन्दम् । सिरन् नमन्तं मुरन्त सन्त निमन्तपन्दमजे से नितान्तम् ।। ७२ ॥

·। 1 सप्तविंश आखादः। २७३. वीवाखिलविपयेच्छं जातानन्दाश्रुपुलकमत्यच्छम् । सीतापतिद्वाद्य वातात्मजमद्य भावये इयम् ॥ ३॥ दूरीकृतमीताति: प्रकटीकतरामवैभवस्फूर्तिः । दारितदशमुखकीर्तिः पुरतो मम मातु हनूमतो मतिः ।। ७४ ॥ वानरनिकराध्यक्षं दानवकुलकुमुदरविकरसदृक्षम् । दीनजनावनदीक्षं पानतपापाकपुञ्जमद्राक्षम् ॥ ७५ ॥ इत्य ककुत्स्थनृपतिस्थपतेर्यशांसि सकीर्तयत्नवहराणि स संयमीन्दः स सिन्धी निमग्न्य सह पर्वतवानीशं श्रीरामनाथमभिवन्ध ततस्तमस्तोत् ॥ भीताम्रपर्णीजलराशियोगे निबद्धय सेतुं निशि बिल्वपत्र।। श्रीरामचन्द्रेण समर्चित तं रामेश्वराख्यं सततं नमामि ॥ ७७॥ अमवत्किल तस्य तत्र शाक्तै: गिरिजा कपटान्मधुप्रसक्तः । निकटस्यवितीर्ण भूरिमोदस्फुटरिखपटुयुक्तिमान् विवादः ॥ ७८ ॥ स हि युक्तिभरैविधाय शाकान् प्रतिवाग्व्याहरणेऽपि तानशक्कान् । द्विजातिबदिप्ताननार्यानकरोल्लोकहिताय कर्मसेतुम् ॥ ७९ ॥ रामेभराद्विनिष्क्रम्य ततो देशिकपुङ्गवः । शिष्य. परिवृतो मार्गे वक्रतुण्डपुरीमगात् ॥ ८॥ स्नात्वा गन्धवतीतोये गजाननमपूजयत् । पञ्चरमभुजाल्यस्तोत्राभ्या तोपर्यश्च तम् ॥८॥ मदा कराचमोदकं सदा विपक्तिसाधक कलाधरावतंसक विलासिलोकरक्षकम् । अनायकैकनायकं विनाधितेमदत्यक महाशुमारनाशकं नमामि विनायकम् ।। ८२|| H. 35 .

·२७४ औशविजयमकरन्दै नवरातिमीकरं नवोदितार्कमास्वर नमत्सुरारिनिर्जर नताधिकापदुदरम् । सुरेश्वरं निधीश्वरं गजेश्वरं गणेश्वरं महेश्वरं तमाश्रये परात्परं निरन्तरम् ॥ ८३ ॥ रणक्षुद्रघण्टानिनादाभिरामं चलचाण्डवोदण्डवत्पमतालम् । लसत्तुन्दिलाङ्गोपरिष्यालहारं गणाधीशमीशानसून नमीडे ।। ८४ ॥ प्रकासमपारतरत्नप्रमनप्रवालप्रभातारुणज्योतिरेकम् । प्रलम्बोदरं वक्रतुण्डैकदन्तं गणाधीशमीशानमनुं तमीडे ।। ८५ ॥ वक्रतुण्डं समाराध्य वक्रतुण्डपुरोत्तमे । निर्वृतः प्रययौ चोलान् कावेरीसलिलाप्लुतान् ॥ ८६ ॥ गच्छनपनि कावेरी सरित सन्ददर्श सः । यस्यां स्नात्वा हरौ भक्ति मुक्तिदां यान्ति मानवाः ॥ ८७ ।। यस्याः पावनतोयाया मध्ये स्वर्णमयं महत् । क्षेत्रमाभाति विक्ष्यात लोके श्रीरंगसंज्ञया ॥ ८८ ॥ तत्र मात्वा यतीन्द्रस्तं सशिष्यः कमलापतिम् । ददर्श भोगिशय्यायां भान्त श्रीरंगनायकम् ॥ ८९ ॥ नवा तस्य पदांभोजे रमाकान्तस्य शङ्करः । भर्चयित्वा ततोऽस्तोतं पमपादादिभिर्युतः ॥ ९ ॥ मानन्दापे निजबोधरूपे ब्रमस्वरूपे श्रुतिमूर्तिरूपे । शशाइस्पे रमणीयरूपे भीरगारूपे रमतां मनो मे ।। ९१ ।। सपिचचायी मुजगेन्द्रशायी नन्दाइशायी कमलाइयायी। श्रीराम्पिशायी वटपाशायी भीराशायी रमा मनोम्जे ।। ९९ ॥

·सप्तविंश भाखादः। २७५ सदालयबरिष्टेऽय जनाकर्षणसंज्ञकम् । यन्त्र निधाप बिबस्याधस्तात् जम्बूवनं पयो ॥ ९३ ।। गजारण्ये जम्युनापमम्म लिममुत्तमम् । मुदमापाखिलाण्डेश्या युतं तत्प्रणमन्मुहः ॥९४ ॥ देव्याश्च सन्निधौ योगी ध्याननिष्ठो घभूव सः । ध्यानाय भावत्पाद प्रावदत्परमेश्वरी ॥९५॥ श्रीचक्यतताटके नवरताविचित्रिते । कारयित्या विधानेन मम की विभूषय ।। ९६ ॥ एवं देव्या यचः श्रुत्वा शङ्करो हृष्टमानसः । श्रीवक्रयन्नवदनः स्वर्णैश्च बहुशोभितम् ॥ ९ ॥ ताट.युगलं दीप्तं शिवशक्तिस्वरूपकम् । कारयित्वा विधानेन महोत्सवपुरस्सरम् ॥ ९८॥ पुदिनेऽय मुलझादव भूपयामास चाम्बिकाम् । ममतभूतेषरं गत्वा खात्या शिष्यसमन्वितः ॥ ९९ ॥ कावेयां पूजयामास गिरिमनि मुसस्थितम् । पूजयामास विनेश पुष्टिलक्ष्मीसमन्वितम् ॥ १० ॥ मातृभूतेश्वरं शम्, सुगन्धियुन्तलाम्बिकाम् । आस दिनमेकं तु मातृभूतस्थले भुखम् ॥ ११ ॥ अखिलाण्डेसरीसमनिस्याः पूजका द्विजाः । प्रणम्य भगवापार प्रार्ययामामुरेव ते ॥ १०२ ॥ १०१. मुगन्धितशाम्बापा मालप परितः शिलासु सौन्दर्य सहरी किता वर्तते।

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे . - भत्युप्ररूपा सखाता ताटङ्कादिविभूषिता । अखिलाण्डेश्वरी देवी दह्यन्ते : सन्निधौ स्थिताः ॥ १०३ ।। वयं तया पीड्यमानाः न शक्ताः पूजने विभो ।' उपप्रशमनं - देव्याः कुरु देव नमोऽस्तु ते ॥ १०४॥ गुरोस्तु शासनादेव सुधन्वा नृपसत्तमः । मूर्ति भव्यां चकारासी गणेशानस्य शिल्पिमिः ॥१०५॥ तो मूर्ति स्थापयामास देव्या अभिमुखी गुरुः । पुलं वीक्ष्य परा शक्तिः पुरतस्तं गणेश्वरम् ॥ १०६ ।। शान्ता सद्यो बभूवाथ तुष्टोऽभूच जगद्गुरुः । संपूज्य देवीतनयं तदादि पुरतः स्थितम् ॥ १०७ ॥ देव्याः सपर्या व्यदधुः श्रीविद्यार्चनतत्पराः । अखिलाण्डेश्वरीमस्तोत् स्यायन्मनसि शङ्करः ॥ १०८ ॥ लूनाधीशगजेन्द्रपूजितपदे लूनादिवेशान्यिते क्लींकारातिविन्दुपीठनिलये क्लींकाररूपेडिते । लूतातन्तुजडीकतेशनिलये लूनाहिवल्लीदले लूनाइमापतिमुक्तिदातृमहिले वन्देऽखिलाण्डेश्वरि ॥ जम्यूमूलनिधे 'जनार्दननुते जम्मारिसंभाविते' जम्बूद्वीपमनोज्ञ कल्पलतिकै जन्यात्मजाशेखरे । जन्मव्याधिजरापहे जलमये जाम्यूनवालहकते जम्धूनाथमनोहरे जननुते वन्देऽखिलाण्डेश्वरि ।। ११० यज्ञे यज्ञफलप्रदे यमिनुते यधाराघिते यमने यमसूदनप्रियतमे यज्ञेशसंपूजिते । . ॥

·सतविंश.आखादः। , . पन्तस्थे यतिपूजिने यतिकतश्रीचक्रपोज्ज्वले यक्षिण्यादिसमस्तशक्तिविनुते वन्देऽखिलाण्डेश्वरि ।। हारनपुरकिरीटकण्डलविभूषितावयवशोमिनी कारणेशवरमौलिकोटिपरिकरप्यमानपदपीटिकाम् । कालकालफणिपाशवाणधनुरङ्कुशामरुणमेखला फालभूतिलकलोचना मनसि भावयामि परदेवताम् ।। कुण्डलत्रिविधकोणमण्डलविदारपदलसमुल्लासत्- पुण्डरीकमुखभेदिनी च परचण्डमानुमसमुज्ज्वलाम् । मण्डलेन्दुपरिवाहिवामृततरङ्गिणीमरुणरूपिणी मण्डलान्तमणिदीपिका मनसि भावयामि परदेवताम् ।। कालिकातिमिरकुन्तलान्तघनभृङ्गमङ्गल विराजिनी चूलिकाशिखरमालिकावलयमल्लिकासुरमिसौरमाम् । पालिकामधुरगण्डमण्डलमनोहराननसरोरुहां कालिकामखिलनायिका मनसि भावयामि परदेवताम् ।। नत्वैवमखिलाण्डेशी तदाराधननिर्मरः ।. निनाय समय कञ्चित् ततो मयार्जुनं ययौ ।। ११५ ॥ संसारसर्पपरिदष्टविनष्टजन्तुलीवनाप परया कृपयोपपन्न । महावयोधपरमौषधमुखइन् यः तं शङ्करं परंतरं मिपजां भजामि ॥२९६ ॥ यद्ययं शङ्कर साक्षावेदान्ताम्भोजभास्करः । नौदे पत्तई काशेत कथं व्यासादिसूवितम् ॥ ११७॥ नमस्तस्मै भगवते शङ्कराचार्यरूपिणे । येन वेदान्तविधेयमुदधृता वेदसागपत् ॥ १९८१ इति श्रीशङ्करविजयमकरन्दे सप्तविंश मास्वादः समाता .

·श्रीशकरविजयमकरन्दै ॥ अष्टाविंश आखादः॥ तीर्थक्षेत्रयाना। भीगुरुं भगवत्पादं शरण्यं भक्तवत्सलम् । शिव शिवकर शुद्धमप्रमेयं नमाम्यहम् ॥१॥ संप्राप्तसन्तोषविनीतशिष्यैः साकं जगत्यां विजय विधित्सुः । अद्वैतसिद्धान्तसरोजसूर्यो मध्यार्जुनेशावसथं ययौ सः ॥२॥ ते पूजयित्वाऽनुचरैः सभायां पप्रच्छ तत्वं किमिहेति योगी । दृश्याकृतिप्रोच्चभुजोऽय सत्यमद्वैतमेवेत्यवदत्तिरीशः ॥ ३ ॥ तत्क्षेत्रवासिनः सर्वान् प्रातःस्नानपरायणान् । पश्चयज्ञपरानित्यं देवतातिथिपूजकान् ॥ ४ ॥ उमागणपतीशार्काच्युतांघय परायणान् । स्यक्तमेदकपानाशु वेदान्तपरिनिष्ठितान् ॥५॥ विधाय देशिकेन्द्रोऽसौ प्रसाद्य च महेश्वरम् । निर्जगाम ततः शिष्यः पमपादादिभिर्वृतः ॥ ६ ॥ सङ्कलने मूलं- गुर्वष्टकतः १, १२४. गुरुवंशकाव्यत: २-३, विदिलासीयतः ४-६, मृत्युञ्जयमानसिकपूनास्तोत्रत्त: ८.१० शिव- भुजङ्गता ११.१३, ब्रह्मानन्दीयतः १४.१५, गोविन्दनायीयता १६.१८, ४६.५३, शहराभ्युदयतः १९, विष्णुपादादिकेशान्तस्तोत्रतः २५-३५, मार्कण्डेयहितातः ३६, भगवत्पादाभ्युदयतः ३८.४३, ४५, पकश्लोकीता ४४, शिवपञ्चाक्षरनक्षत्रमालास्तोत्रता, ५४.५५, कल्याणष्टिस्तवता ५५-५८, कामाक्षीविलासता ६२-१२२,

·बष्टाविंश मास्वादः।
ततोऽमृतघटेशानं मृत्युञ्जयमुमापतिम् ।
अस्तौन्मृकण्डुतनयानुग्रहार्यात्तविग्रहम् ॥७॥
कैलासे कमनीयरत्नखचिते करपद्रुम्ले स्थित
कर्परस्फटिकेन्दुसुन्दरतर्नु कात्यायनीसेवितम् ।
गङ्गातङ्गतरारञ्जितजटामारं कपासागर
कण्ठालंकृतशेषभूषणममुं मृत्युञ्जयं भावये ॥८॥
नमो गौरीशाय स्फटिकवलांगाय च नमो
नमो लोकेशाय स्तुतविबुधलोकाय च नमः ।
नमा श्रीकण्ठाय क्षपिठपुरंदैत्याय च नमो
नमा फालाक्षाय स्मरमदविनाशाय च नमः ॥९॥
संसारे अनिवापरोगसहिते तापत्रयाक्रन्दिते
नित्यं पुत्रकलत्रविचविलसत्पानिबद्धं दृढस् ।
गन्धिं बहुपापवर्गसहित कारुण्यदृष्टया विमो
श्रीमृत्युञ्जय पार्वतीप्रिय सदा मां पाहि सर्वेश्वर ॥
स्तति ध्यानमर्चा यथावद्विधातुं मजनप्पजानन् महेशावलम्चे।
प्रसन्त सुतं प्रातमने मृकण्डो यमप्राणनिवोपणं त्वत्सदान्जम् ॥११॥
पदा कर्णरन्धं व्रजेत्कालवाइदिपत्कण्ठपण्टापणारकारनादा।
सपाधीशमास्य देवोपवाझं सदा वत्स मा मैरिति प्रीणय त्वम् ॥१२॥
महादेव देवेश देवादिदेव स्मरारे पुरारे यमारे हरेति ।
भुवाणा मरिष्यामि मक्त्या मवन्तं ततो मे दयाशील देव प्रसीद ॥
क्षेत्रे मारमशानास्ये पुण्यारण्येऽतिविभुते ।
भधोरदेवो भगवानुमरूपो म्यपजत ॥१॥

·. । C २८०.. श्रीशंकरविजयंमकरंदै न प्रामवत्पूजनाय पूजकोऽपि सुदीक्षितः । प्रतिष्ठाप्य पुरः काळी, शन्तं तमकरोद्गुरुः ॥ १५ ॥ ततो भिक्षुवरः पुण्य पुण्डरीकपुरं ययौ । ताण्डवं कुरुते पस्मिन् महादेवो महानटः ॥ १६ ॥ यन्नृत्तमभिरामं सा,पार्वती च. धृतादरा । वीक्षते मुनिवृन्दं च दर्शनाद्भयभञ्जनम् ॥ १७॥. श्रीशङ्करमुखाः नात्वा शिवगङ्गाजले शुचौ । हर शम्भो- महादेव, देवदेव दयानिधे । अस्मान्भक्तिसमायुक्तान् उद्धराशु भवार्णवात् ॥ १८ ॥ ।। इति , विहितनतिगिरीशचूडाशशिकिरणापसरतमःप्ररोहः । त्रिचतुरदिवसान्वसनिहासो मुनिपतिहत्तर दिङ्मुखः प्रतस्थे ॥ १९ ॥ ततः श्रीशङ्कराचार्यो वेङ्कटेश्वरमीक्षितुम् । शिष्यस्तैस्स समायुक्तो निर्जगाम महोदयः ॥ २० ॥ गत्वा क्रमेण मार्गस्थक्षेत्राणि प्रविलोकयन् । नत्वा गोविन्दराजेश भक्ताभीष्टफलप्रदम् ॥ २१ ॥ प्रदक्षिणं परित्रामन् शेषाचलमतन्दितः । गिरेरूष समारुह्य साखा पुष्करिणीजले ॥ २२ ।। अथ श्रीवेङ्कटेशान सप्तगिर्यधिवासिनम् । 'स्वामिपुष्करिणीतीरे सवराहं ददर्श सः ॥ २३ ॥ १६. स्वपरमगुरुभिः गौडपादः पतञ्जलिमुनेनुसहोऽत्र प्राप्त इति क्षेत्रेऽस्मिन्नादरातिशयः । 'मंत्र भगवत्पादः पश्चाक्षरयन्वप्रतिष्ठा कुवेति श्रूयते । एतरक्षेत्रसंपन्धस्य घनिष्टतयैव, अत्रैव तेषामवतार गोविन्मगुरुसमागमं सन्यासमहणं च वर्णयन्ति केचित् ।।.".: .

·अगाविंश आखादः। ।" भीवत्सः श्रीपते। सघिय इव दयिती वरस उचः श्रियं ना ।। २८ शुचिः शिप्यैः परिवृतो विधिवत्प्रणनाम तम् । तुष्टाव पश्यन्निमृत रूपमापादमूर्धजम् ॥ २४ ॥ वाग्भूगोर्यादिभेदविदुरिह मुनयो यां यदीपैश्च पुंसां कारुण्या कटाक्ष सकदपि पतितो संपदा स्युः समग्राः। कुन्देन्दुस्वच्छमन्दस्मितमधुरमुखांभोरुहा सुन्दरांगी वन्दे वन्द्यामशेपैरपि मुरमिदुरोमन्दिरामिन्दिरा ताम् ।। येभ्योऽसूयद्भिरुचैः सपदि पदमुरु त्यज्यते दैत्यवनी येभ्यो धतुं च मूर्ना स्पृहयति सततं सर्वगीर्वाणवर्गः । नित्यं निर्मूलयेयुर्निचिततरममी मक्तिनिमात्मना ना पमाक्षस्यांघिपाइयवलनिलया। पासवा पापपङ्कम् ।। २६ ।। यस्मादाक्रामतो धो गरुडमणिशिलाकेतुण्डायमानाव आइच्योतन्ती यमासे सुरमरिदमला वैजयन्तीव कान्ता । भूमिष्ठो यस्तथान्यो मुवनगृहपृहत्स्तम्मयोमा दधौ ना पातामेती पयोजोदरललिततलो पङ्कजाक्षस्य पादौ ।। २७ ।। आदी कल्पस्य यस्मात्प्रमरति विततं विश्वमेतद्विकल्पैः कल्पान्ते यस्य चान्ता प्रविशति सकलं स्थावरं जङ्गमं च । अत्यन्ताचिन्त्यमविरवरमजितस्यान्तरिक्षस्वरूपे तस्मिनस्माकमन्तःकरणमतिमुदा क्रीडतारकोडमागे ।। २८ ।। कान्तं वक्षो नितान्तं विदधदिव गलं कालिमा कालशनोः इन्दोर्विम्यं यथाशो मधुप हव तरोर्मअरी राजते या। भीमाग्नित्यं विधेयादविरलमिलितः कौस्तुभश्रीप्रतानः 36 ·२८५ श्रीशङ्करविजयमकरदै ब्रमन्त्रमण्यजिमा मतिमपि कुरुषे देव संभावये वो शम्भो शक त्रिलोकीमवसि किममरनारदाद्याः सुखं वा। इत्यं सेवावननं सुरमुनिनिकर वीक्ष्य विष्णोः प्रसन्न- स्यास्येन्दोरात्रवन्ती वरवचनसुधाऽऽहादयेन्मानर्स नः॥ रूक्षस्मारेक्षुचापच्युतशरनिकरक्षीणलक्ष्मीकटाक्ष- प्रोत्फुल्लत्पममालाविकसितमहितस्फाटिकैशानलिङ्गम् । भूयायो विभूत्यै मम भुवनपतेर्भूलताद्वन्द्वमध्यात् उत्थं तत्पुण्ड्रमूव जनिमरणतमाखण्डनं मण्डनं च॥ पीठीभूतालकान्तं कृतमकटमहादेवलिङ्गप्रतिष्ठे लालाटे नाट्यरङ्गे विकटतरतटे कैटभारेचिराय । प्रोद्धाव्य गत्मतन्द्रीप्रकटपटकुटी प्रस्फुरन्ती स्फुटाङ्गं पट्रीय भावनाख्या चटुलमतिनटी नाटिका नाटयेनः ।। भ्रान्ता भ्रान्सा यदन्तस्त्रिभुवनगुरुरप्यन्दकोटीरनेकाः गन्तुं नान्तं समर्थो भ्रमर इव पुनर्नामिनालीकनाला । उन्मअन्नूर्जितश्रीस्त्रिभुवनमपरं निर्ममे तत्सदृक्षं देहाम्भोधिः स देयामिवधिरमतं दैत्यविद्वेषिणो नः । ३३ ।। मत्स्या को वराहो नरहरिणपतिमिनो जामदग्न्या काकुत्स्था कंसघाती मनसिजविजयी पश्च कल्किर्मविष्यन् । विष्णोरंशावतारा भुवनाहितकग धर्मसंस्थापनार्थाः पायासुमाँ त एते गुरुवरकरुणाभारखिन्नाशया ये ॥ ३५ ॥ (३२) कृतमकुटमहादेवलिङ्गप्रतिष्ठे इति सूचनात् स्तोत्रमिदं पारणक्षेने प्रस्तुतमिति रहस्यज्ञाः ।।

·अष्टाविश बालादः। परमादाचो निता सममपि मनसा लक्षणामीक्षमाणा: स्वार्थालामात् परार्थव्ययगमकथनलाधिनो वेदनादाः। नित्यानन्दं स्वसंविनिरवधिविमलस्तान्तसंक्रान्तबिम्ब- छायापत्यापि नित्यं सुखयति यमिनो यचदल्यान्महोना। श्रीवेङ्कटेशवृषशैलमुपेत्य योगी यन्त्रं जगत्त्रयवशीकरणोयनं तत् । चक्रे चरचिरगुरुजगतां विभूत्यै श्रीशङ्करो निगमशेखरपारगोऽयम् ॥ ३६ ॥ अद्रो बिबादधोभागे यन्त्रं संपत्प्रदायकम् । पडास्यविष्णुलक्ष्मीनां धनाकर्षणसंज्ञकम् ॥ ३७॥ कारयित्वा शिलायां च स्थापयामास शकरः । तर कश्चिद्विजवरो वैराग्यादिगुणान्वितः ॥ ३८ ॥ चित्रेण सर्वाङ्गीणेन कूष्माण्डसहशाकृतिः । निलीयमानः सदसि प्राक्तन स्वम स्मरन् ॥ ३९ ॥ पर्यश्रुनयनः प्राह प्रणमन्गुरुपादयोः । मादृशामधिनां ब्रहान् अन्य तमसि मनताम ॥१०॥ नरणिरत्वं निसृष्टोऽसि पाहि मां करुणानिधे । इति शोचन्तमावास्य चाक्षुष्या दीक्षया गुरुः ॥४१॥ अनुगृह्याबभापे तं महात्मन् सौम्य माशुचः । नवं देहो न च प्राणो नेन्द्रियं न मनो न धीः ॥ ४२ ॥ स्वयंज्योतिस्त्वमात्मासि शरीरायत्रभासकः । कषमस्मि स्वयंज्योतिः कयमस्थवभासकः । इति पृच्छन्तमेकेन लोकेन प्रत्यबोध्यत् ॥ ४३ ।।

·श्रीशङ्करविनयमबारदे कि ज्योतिस्तव मानुमानहानि मे रात्रौ प्रदीपादिकं - स्यादेवं रविदीपदानविधी कि ज्योतिराख्याहि मे। . चक्षुम्नस्य निमीलनादिसपये कि पीधियोदर्शने . कितनाहमती भवान्पग्मकं ज्योतिस्तदस्मि प्रमो. ४४॥ इति प्रबोधितस्तत्वं गुरुणा करुणाधिना । देहाभिमानजं दुःखं विमुच्य मुदमाप सः ॥ ४५ ॥ (४४) एतस्या एकश्लोक्या व्याख्याता गोपालयोगीन्द्रशिष्यः स्वयंप्रकाशयोगीन्द्रः तत्वदीपनाख्यायां व्याख्यायां कथाशरीरमवतारि. फायां लिसति -इह खलु भगवान सर्वज्ञश्चन्द्रचूडावतारः, "अष्टवर्षे पतुर्वेदी द्वादशे सर्वशास्त्ररित् । षोडशे कृतवान भाष्यं द्वाविंशे मुनि. रत्यगात" इत्यादिगुणविशिष्टो भगवदभिधानो दुर्वादिदर्वीकरमन्त्रराजः शङ्कराचार्यः, तीरिव त्रिभुवनं पावयन स_बैरिय संरक्षन् चन्द्र इवाप्याययन् , कल्याण चरित रत्नेरिवालङ्कुर्वन , शश्वद्विश्वं विचचार । तत्र कदाचियामविशेषे कूष्माण्डमिव पाण्डुराग, उलुकमिव सूर्याव- लोकनाक्षम , लजया जनावलोकनाक्षम मां त्राहि त्राहीति पुनः पुनः प्रणमन्तं कश्चन कुष्ठिनं साधनचतुष्टयसम्पन्नमवलोक्य परमकारुणिकत्वेन तावदेन संसारसङ्कटात् मोचयन् कृतार्थीकुर्यामिति निश्चित्य , तेषामह समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् इति प्रतिज्ञापालनार्थ तथा चकार । तदुपदेशश्चन, लोकपरिपालनार्थमेव । "अस्तमित आदित्ये, याज्ञ- वल्क्य, चन्द्रमस्यस्तमिते शान्तेऽनो, शान्तायां वाचि, किंज्योतिरेवार्य पुरुष इति आत्मैवास्य ज्योतिर्भवतीति , आत्मनवायं ज्योतिषाऽऽस्ते, पल्ययते, कर्म कुरुते, विपल्यतीति, कतम आत्मेति , योयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तज्योतिः पुरुषः" इति बृहदारण्यकषष्टाध्याय- निष्ठजनकयाज्ञवल्क्यसंवादरूपज्योतिर्मााणवाक्यार्थ मनसि निधाय प्रश्नोत्तरश्लोकरूपण नियबन्ध" इति ।। . - . 'E- ·भटाशि आस्वादः। २८५ . दक्षिण दिशमुत्सृज्य प्रस्थितो देशिकेश्वरः । गत्या बहुविधान्देशान् स्नात्वा तीर्थजलेषु सः॥ ४६ ॥ श्रीकालहस्तिसंज्ञ तत्क्षेत्रं त्रैलोक्यविश्रुतम् । संप्राप गिरिजामतुः महापातकनाशनम् ॥ १७ ॥ तन तीर्थजले स्नात्वा संयुतदिशप्यमण्डलैः । उपेत्य सन्निधि देवमदाक्षीगिरिजापतिम् ॥ ४८ ॥ नानादीपप्रभाजालनिघूततिमिरोदरे । अद्भुते भवने भान्तं प्रभामण्डलमण्डितम् ॥ ४९ ।। पुपमालासुगन्धेन सुरभीकृतदिङ्मुखम् । प्रत्युप्तदिव्यरनौधहेमाभरणभूषितम् ॥ ५० ॥ व्याघवर्ममनोहारिविमलांबरराजितम् । जटाजूटाप्रसन्नद्धमुग्धचन्द्रकलाश्चितम् ॥ ५१ ॥ विधिविष्णुमहेन्दापैः निगूढाकृतिभिः सुरैः सेव्यमान मनुष्यैश्च भूरिपुण्यत्रयैः सदा ५२॥ दृष्टा तं शङ्करो देवं भवान्या सह मक्तिमान् । स्तुत्वा चोपनिषद्वात्यैः ननाम शिरसा भृशम् ।। ५३ ।। श्रीमदात्मने गुणैकसिन्धये नमः शिवाय धामलेशधूतकोकरन्धवे नम: शिवाय । नामशेषितानमद्भवान्धवे नमः शिवाय पामरेवरप्रधानमन्धवे नमः शिवाय ॥ ५४॥ पक्षराजवन्धवे दयालवे नमः शिवाय दक्षपाणिकाश्चनालवे नमः शिवाय ।

·२८६
श्रीशहरविजयमकरण्दे
पक्षिराजवाहहच्छ पालवे नमः शिवाय
अक्षिफाल वेदप्ततालवे नमः शिवाय ॥ ५५ ॥
देवं प्रणम्य गिरिश कालहस्तीशमादरांत् ।
ज्ञानप्रसूनामस्तोरस शम्भुप्रणयिनीं शिवाम् ॥ ५६ ॥
कल्पद्रुमैरमिमतप्रतिपादनेषु
कारुण्यवारिधिमिरम्ब भवत्कटाक्षः ।
आलोकय त्रिपुरसुन्दरि मामनाथ
त्वय्येव भक्तिमरितं त्वयि बद्धष्णम् ॥ ५७ ॥
लमं सदा भवतु मातरिदं तवाधं तेजः परं बहलकुङ्कुमपशोणम् ।
भास्वकिरीटममृतांशुकलावतंसं मध्ये त्रिकोणनिलयं परमामृताम् ।।
कश्चित्कालमुपित्वाऽत्र शम्भुपूजापरायणः ।
काची मोक्षपुरी प्राप शक्तित्रयसुरक्षिताम् ॥ ५९ ॥
गङ्गाया दक्षिणे भागे योजनानां शतद्वये ।
पूर्वसिन्धुर्मदापुण्यः काश्चीक्षेत्राश्रयः किल ॥ ६० ।।
नर्कत्यां तस्य जलधेः सपादऋतुयोजने ।
दक्षिणाख्या सरिच्छेष्ठा पिनाकिन्यन पर्तते ॥ ६१ ॥
पुरा हरप्रसादेन भूगुर्दैत्यगुरुर्महान् ।
पिनाक सन्दधौ हस्ते भूगत हरकार्मुकम् ॥ १२ ॥
तदुद्धरणमात्रेण तावद्भूमिः सरिद्वभौ ।
सा नदी सर्वपापती शिवकामुकसनिभा ।। ६३ ।।
तस्य मारुतदिग्भागे सप्तयोजनमात्रतः ।
शिलाहृदो महापुण्यश्चामृतत्वप्रदायकः ॥ ६ ॥

·अंटाविंश भासादः।
२७
पुरा वातात्मजो वीरः सुधासञ्जीवनौषधिम् ।
प्रक्षाल्य तजले शुद्धां ददौ तां लक्ष्मणाय च ॥६५॥
ऐशान्यां तस्य तीर्थस्य वसुयोजनमानतः ।
स्वामिपुष्करिणी पुण्या साक्षात्सा विरजा नदी ॥६६॥
हरिणा सा समानीता परिणेतुं तु पनजाम् ।
एतच्चतुर्दिङ्मध्यस्थ काञ्चीक्षेनं पुरोत्तमम् * ॥ ६७ ।।
पृथिव्या गोस्वरूपाया यत्काञ्चीस्थानतां गतम् ।
तस्माक्षेत्रमिदं पुण्यं काञ्चीक्षेत्र प्रचक्षते ॥ ६८ ॥
विष्णुनाऽधिष्ठितं क्षेत्रं शिषसानिध्यकारकम् ।
महाशक्तिप्रमावाढ्यं शक्तिप्राधान्यवैभवात् ॥ ६९ ॥
विनाशरहित क्षेत्र तस्मात्सत्यवताहयम् ।
सरिच्छेलालयांकैश्च क्षेत्र भास्करसंज्ञितम् ॥ ७० ॥
बिट वृक्षविमानाङ्कः क्षेत्रं तैजसमुच्यते ।
शिवशक्त्यात्मक क्षेत्रं तया हरिहरात्मकम् ॥ ७१ ॥
कैलासोऽपि च वैकुण्ठमादिश्रीपुरमन्दिरम् ।
भूमौ तन्नैव लक्ष्यन्ते मान्यक्षेने कदाचन ॥ ७२ ॥
एतचतुर्दिमध्यस्थः पुरा तुण्डीरभूभुजा ।
धर्मेण पालितो देशः तस्मात्तुण्डीरमण्डलम् ॥ ७३ ।।
पावतुण्डीरभूवृत्तं तावत्काञ्चीतलं स्मृतम् ।
तन्मध्यगामिनी क्षीरसरिच्छेष्टा महानदी ॥ ७१ ॥
श्रीविद्यापरमेशान्याः स्तनकुम्भसमुद्भवा ।
तमयाश्चोत्तरे पार्थे पादयोजनमात्रतः ॥ ७५ ॥

·२८. श्रीशङ्करविजयमकरग्दै काञ्चीक्षेत्रं तपःस्थान प्रागुक्तं तत्र वर्तते । तस्मिन्क्षेत्रे महाशक्तिः त्रिधा रूपेण वर्तते ॥ ७६ ॥ तल काञ्चीमहाक्षेने त्वयक्तज्योतिरात्मकः । स शिवशङ्करः शम्भुः महाप्रलयके विभुः ॥ ७७ ।। चूतबीजाकृतिर्भूत्वा बभावेकाम्रसंज्ञया । तथैव भगवान्विष्णुः तेजसा व्यक्तविग्रहः । ब्रह्माश्वमेधयागानौ बभौ वरद इत्यपि ।। ७८ ॥ तस्माद्विष्णुमहादेवो कामाक्षी शक्तिरेव च*। तस्या विलासस्त्रिविधो हरिशक्तीशमेदतः ॥ ७९ ॥ ब्रह्महस्तात्सृष्टिदण्डमादायाभूत्सरखती । सरिद्रूपा वेगवती पुनस्तदण्डकांशया ॥ ८ ॥ इयाज वेधास्तत्रैव इयमेधेन माधवम् । मायागसमुद्भूतो वरदः स्मितसुन्दरः * ॥ ८१ ॥ वपापरिमलोल्लासिवासिताधरपल्लवः * | पुण्यकोटिविमानाङ्के तत्वसोपानभूषिते * ॥ ८२ ॥ नृसिंहाधिष्ठितगुहे हस्तिशैले प्रतिष्ठित: * | सयस्त्रिंशत्कोटिदेवसेवितः स विराजते ।। ८३ ।। उमालिङ्गनसक्रान्तकुचकङ्कणमुद्रितम् । लिलमेकाम्रनाथस्य सैकत यत्न राजते ॥ ८४ ॥ शिवबीनसमुद्भूतो वेदशाखाभिरुज्ज्वन: मृकण्डुतनयाधारो रसाल; शाखिना पर:* ॥ ८५ ।। स रुद्रशालाबासिवादकोटिरिति स्मृतः । सुप्रसनो महादेच्या नित्यकल्याणसुन्दरः ॥ ८६ ।।

·अष्टाविंश आखादः। २८९ उमया सैकतैर्दिव्यैर्लिङ्गरूपेण निर्मितः । वर्तते यदधस्साक्षात् श्रीमदेकाननायकः ।। ८७ ।। हररोमसमुद्भूतसर्वतीर्थसमन्वयात् । सर्वतीर्याइयं यत्न "कम्पया पूरित सर:* ॥ ८८ ॥ कामाक्षीति परा शक्तिः सांख्यायनमहामुनेः । तपसा स्वयमुद्भूता यतकामेश्वरप्रिया ।। ८९ ॥ कटाक्षपूरविमुभिः जीववर्गाश्चतुर्विधान् । यपाईमनुगृह्णाति चतुर्वर्गफलोदयः ॥ ९ ॥ पञ्चतीर्थसरस्तीरे कामकोष्ठमहीतले । सिद्धतीर्यस्य चेशाने तृतीयांशे महाबिलम् ॥ ९१ ॥ जगत्कामकलाकारं भूमेः कुण्डलिनीपदम् । यापमहाविळं तन तावन्मण्डपतां गतम् ॥ ९२ ॥ तत्कामनगरं दिव्यमधनं सर्वसिद्धिदम् । तपःस्थान बिलं सूक्ष्म परमै व्योम तस्मृतम् ॥ ९३ ।। आधिभौतिकममाग(महोने) नाभिस्थान भुवः परम् । तदेव ब्रह्मणः शम्भोः शरीरमिति कथ्यते ॥ ९४॥ लोकानां व्यंग्यशन्दत्वात् नाभिरित्यभिसंहितम् । श्रीपुरस्य त्रिमूतीनां ईश्वराणां दिशामपि ॥ १५॥ लोकाना मेरुशैलस्य गोरूपाया (अवनेरपि । नवद्वारस्य मार्ग तत् भूयोनिस्तन्महाबिलम् ।। ९६ ॥ कामकोटिस्मृतस्सोऽयं कारणादेव चिनमः । पक्ष कामकृतो धर्मो जन्तुना येन केन का ॥९७ ॥ 37

·३६०
श्रीशङ्करविजयमकरन्दै
सकद्वाऽपि सुधर्माणां फलं फति कोटिशः ।
तेनेदं कामकोटीति बिलद्वारं प्रसिद्धिमत् ॥ ९८॥
तत्तत्कामप्रदत्वाच्च कामकोष्टमुदाहृतम् ।
आकाशशरीरं ब्रह्म सनादं बिन्दुसंज्ञितम् ॥ ९९ ।।
बिलरूपेण वै काच्या प्रत्यक्षं मोक्षदं पुरम् ।
अपापि रुद्रनेनाग्निर्निर्दग्धः काम एकतः ॥ १० ॥
स सृष्टो लीलया मात्रा नेत्राभ्यां कोटिसंख्यया ।
कामकोटीति विख्यातं काञ्च्यां यचिन्मयं नमः ॥ ११ ॥
भय कामस्तृतीयोऽर्थः पुरुषार्थेषु विश्रुतः ।
तत्परस्ताछुतो मोक्षः कोटिशब्देन शन्दितः ॥ १०२ ॥
कामकोटिः श्रुतो मोक्षः पुरुषार्थचतुर्थकः ।
अर्थोऽयवा स्मृतः कामः कामेशो धनदः स्मृतः ।
तकोटिदा पीठशक्तिः कामकोटीति विश्रुता || १०३ ॥
एषा भूमिब्रह्मपुत्री गोरूपेणाखिलं जगत् ।
धृत्वा वसति चाद्यापि तस्या भूमेः गवाकृतेः * ॥ १०१ ।।
यानं तु गोमुखक्षेत्र श्रीपुरं शीर्षतां गतम् ।
हिमालयः कण्ठदेशः केदार कुक्षिदेशगम् ॥ १०५॥
याराणसी पृष्ठदेशो मूलं तत्कमलालयम् ।
फाचीदेश: पुरी काञ्ची तन्मय कामकोष्ठकम् ॥ १०६॥
तस्य मध्यमिदं द्वारं बिलमेतत्सुविस्तृतम् ।
भय तल मुविख्याते कामकोष्ठधरातले ।
गायत्रीमण्टपे तन बिलपीठासने गुमे ॥ १०७ ॥

·भष्टाविंश भाखादः।
२५
गायत्र्योंकारकोणे सा कामाक्षी विश्वकारणम् ।
पमासने निघण्णासौ कामपीठनिवासिनी ॥ १०८॥
पाशांकुशेक्षुकोदण्डपञ्चबागलसस्कर ।
तपनोडुपताटंका मीनकुण्डलधारिणी ॥ १०९ ।।
श्रीचक्रनगराधीशा श्रीविद्या परमेश्वरी ।
सचामररमावाणीसव्यदक्षिणसे विता ॥ ११ ॥
कामकोटीति विख्याता कामाक्षी कामदायिनी ।
महाकामेशमहिषी महात्रिपुरसुन्दरी ॥ १११ ।।
सा भण्डासुरसंहन्त्री शिवमूर्तिः शियङ्करी ।
विधा सा दृश्यते तत्र कामकोष्ठमहीतले ।। ११२ ॥
द्विनेत्रा द्विभुना गौरी दक्षहस्तलसच्छुका !
लम्बवामकरांभोजा त्रिभङ्गीदक्षकुश्चिता ॥ ११३ ॥
सा हि स्वर्णमयी मूर्तिः चूतलिङ्गस्य वल्लभा ।
तपस्विनी घनश्यामा सर्वशैवालयेश्वरी ॥ ११४ ॥
द्वितीया च तृतीयासौ महाकामेशवल्लभा ।
पाशांकुशेक्षुकोदण्डपञ्चबागलसत्करा ॥ ११५ ।।
पूर्णा हि त्रिपुराबिम्बे गौरीबिम्धे कलात्मिका ।
आवाहिता चोत्सवाह निर्गुणा च रसालके ।
सगुणा दिङ्गरूये च पुंरुपा विष्णुविद्महे ॥ ११६ ।।
पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्ण वर्तन्ते पृथिवीतले ।
कामकोटिमहापीठान्युत्तमानि हि तेष्वपि ॥ ११७ ॥

·२९२ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे चतुष्पष्टिसहस्राणि तेइ. चाहाकानि हि । मातृकासंख्यया तेषु तेषु तत्वानुसंख्यया ॥ ११८॥ तेषु चायादश श्रेष्ठान्येषु पीटनयं परम् । तन्त्रये कामराजाख्यं प्रथमं हि प्रशस्यते ॥ ११९ ॥ सत्पीठे धारभवं कूटं हयग्रीवेण पूजितम् । जालन्धरास्य द्वितीय मध्यकूट मनोभवम् ॥ १२० ॥ भृगुणाऽभ्यर्चित पीठं ज्वालामुख्यां तु तद्विदुः । भोड्याणाल्यं तृतीयं तु पराबीजस्वरूपकम् ॥ १२१ ॥ तत्पीठं कामरूपेऽस्ति व्यासेनोपासितं सदा । प्रागुक्तं कामराजाक्ष्य काश्चीक्षेने हि वर्तते ॥ १२२ ॥. तो पुरी कामराजाकमध्यगेश्या सुरक्षिताम् । सप्तमोक्षपुरीष्वन्यतमा प्राप स शङ्करः ॥ १२३ ।। आभिताशानतकार्यनाशक देशिकोत्तमम् । विन्मुद्रालङ्कृतकर यतिराज नमाम्यहम् ॥ १२५ ॥ इति भीशङ्करविजयमकरन्दे अष्टाविंश आस्वादः समासः ॥

·कल्याणवृष्टिश्तयतः ६९-७१, श्यामलानवरत्नमालिकातः ७३.७५, ६४-६८, ७२, ७६, ७७, शिवापराधक्षमापणस्त्रोत्रतः ११, ब्रह्मानन्दीयतः १२.१८, २५.२९, भगवत्पादाभ्युदयतः, १९-२१, चिदिलासीयत: ०२-२४, ३०.३१, ५४.६०, १०३.१०४, देषीचतुष्षष्टयुपधारपूजास्तोत्रता ३२-५२, प्राचीनशङ्करविजयतः ५३ १०५-१०६, बृहच्छंकरविजयतः ६१.६३, माधवायवः ६६.६७, ॥ एकोनशि. आखादः ॥ काञ्चीक्षेत्रे शिवकाशी-विष्णुकाश्चीपुरनिर्माण एकामेश्वर- वरदराज-कामाक्ष्यालय निर्माण च । धितनिर्मलराजसेनचोलक्षितिपालोद्धृतषिप्रदेवशालः । घरदस्य सथाऽऽननायकस्याप्युरुवेश्मयजयाय मे स्यात् ॥१॥ प्रकृति च गुहाश्रयां महोग्रां स्वकृते चक्रवरे प्रवेश्य योऽयम्। अनाभितसोग्यमूर्तिमार्ग सुकृतं यः स चिनोतु शङ्करायः ॥२॥ ईशानविष्ण्वोरभिधानयुग्मात्काञ्चीनगी समकारयत्सः । फामाक्ष्यभिख्यारमणीयमतः देव्याः प्रतिष्टां मुनिराडकार्षीत् ॥३॥ सर्वज्ञः शिष्यसंयुक्तः शङ्करो देशिकेश्वरः । भूमि प्रदक्षिणीकृत्य ततः काश्चीपुरं गतः ॥ ४ ॥ जम्बूद्वीपस्य कुर्वाणे शोभा भारतमण्डले । शस्तं काश्मीरनामानं देशं विद्योतयभृशम् । कामाक्ष्या नाम वाग्देव्याः स्थान तत्पुरमाप्तवान् ॥ ५॥ सड्कलने मूलम्-जगद्गुरुरत्नमालास्तवतः १-२, १०७-१०९ गुरुवंशकाव्यतः ३, गोविन्दनाथीयतः ४-५, शंकराभ्युदयतः ६-१०, त्रिपुरसुन्दरीवेदपादस्तवता ७८-१०२ ।।

·२९४
श्रीशङ्करविजयमकरन्दे
पयोऽवगाह्याय पयोनदीभवं जगाम सत्यव्रतमिन्दिरास्पदम् + ।
रमाधरावादरतोऽपि माधवो वपारस यत्र स बहमन्यत ॥ ६ ॥
सरस्यथामज्ज्य समाचरन् क्रियाः निरस्य मोहं निबिडं तपोनिधिः ।
स पुण्यकोटीनिलयं समाश्रयन् स पुण्यकोटीनिलय स्खमप्यवेत् ॥
स मस्करी काश्चिपुरी गरीयसीमथ क्षितेरदमुतकाश्चिमैक्षत ।
असावशेषश्रुतिनीविरादरात् पुरारिराराधयते चिराय याम् ॥ ८॥
प्रयी यदद्वैतरसालपल्लिकाऽप्यनेकशाखोपचितारमके उमे।
तयोरियत्येव भिदा यदादिमा स्फुरत्फला मूर्षि परा तु मूलतः ॥ ९ ॥
कुतूहलेनाथ कुलादिकन्यकाकुचामसीमणमदेन मुद्रितम् ।
महोनिधि तत्र महाहिसंगतं विलोकयन्नित्यमसौ व्यजिज्ञपत् ॥१०॥
चन्द्रोद्भासितशेखरे स्मरहरे गङ्गाधरे शङ्करे
सर्पभूपितकण्ठकर्ण विवरे नेत्रोत्यवैश्वानरे
दन्तित्वक्कतसुन्दराम्बरधरे त्रैलोक्य सारे हरे
मोक्षार्थ कुरु विचकृत्तिममलामन्यातु किं कर्मभिः । ११ ॥
सिद्धामृतसरःपार्श्व तत्रातिष्ठजगद्गुरुः ।
आचार्यवैभवं श्रुत्वा सर्वे चागस देशिकम् ॥ १२ ॥
धृताञ्जलिपुटा भतया प्रार्थयामासुरादरात् ।
अस्मिन्स्थले पनजेन कामाक्षी जगदम्बिका ॥ १३ ॥
भण्डासुरेन्दइन्त्री सा योगिनीवृन्दसेविता ।
ललिता परमेशानी पूजिता स्थापिताऽपि च ॥ १४ ॥
मलप्रार्थनया बन बिले वासं करोति च ।
महाकाली महालक्ष्मीस्तया देवी सरस्वती ॥१५॥

·माना तत्रैव कामाक्ष्याः पाच प्रासादमुनतम् ॥ २२॥ विष्णुकाचीति नाम्नाऽन्यां वरदाधिष्टितां पुरीम् । पपोका कारयामास सर्वलक्षणलक्षिताम् ॥ २३ ॥ तो सर्वा नगरी पश्यन् सर्वनासमन्विताम् । प्रहर्षमतुलं लेमे देशिकेन्द्रोऽपि मानसे ॥२१॥ दुर्वासास्त मुनिश्रेष्ठो देवीनतरयः । शहरं भगवत्पाद प्रादीतिर्वकम् ॥२५॥ एकोनविंश भारवादः। ३९५. वसन्ति देवीसेवार्थ बिलमध्ये च शङ्कर । रातो बिलान्महाकाली बहिर्वीथीगता जनान् ॥१६॥ स्वदृष्टिगान्मक्षयति क्षीयन्ते पुरवासिनः । तथा कुरु बिलादेषा नागच्छेच्च बहियथा ॥ १७ ॥ इति तं प्रार्थयामासुस्तथेत्याहं यतीश्वरः । चकार स्तम्भनं काम्या बिलमध्ये स मन्त्रवित् ॥१८॥ राजसेनेन सुमहत्पृथग्देवालयत्रयम् । प्राकारगोपुराधाढ्यं दिव्यगर्भगृहोज्ज्वलम् ॥ १९ ॥ , अर्धमण्टपसंशोभि मणिमण्टपमण्डितम् । कारयामास सर्वज्ञः सर्वलक्षणलक्षितम् ॥ २० ॥ तथा पूजोत्सवादीश्च तत्र तत्र प्रवर्तयन् । भक्ति प्रवर्धयामास जनानामधिकाधिकम् ॥ २१ ॥ शिवकाञ्चीति तनैकां एकानेशपताश्रयाम् । । कामाक्ष्या पुरतः श्रीचऋप्रतिष्ठान

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे
अस्मिन्क्षेत्र पर देवी कामाक्षी बिलवासिनीम् ।
आराधयन्पञ्चदशी जस्तिष्ठामि सर्वदा ॥२६॥
बिलोपरि मया देव्या मूर्तिस्तु स्थापिता पुरा ।
श्रीचक्रं स्थापय त्वं तु कामाक्षीप्रीतयेऽनघ ॥ २७ ॥
कामकोटीपीठ इति स्याति यातु जगत्तले ।
इत्युक्त्वा तं समालिंग्य दुर्वासाश्च तिरोऽभवत् ॥ २८ ॥
कामाक्ष्याः पुरतो भूमौ कामकोटीति विश्रुतम् ।
भगवान्भगवत्पादः श्रीवकं स्वयमालिखत् ॥ २९ ॥
आशया गुरुनापस्य राजसेनो महीपतिः ।
कामाक्ष्याः स्वर्णमूर्तिञ्च रमावाणीसमन्विताम् ॥३०॥
सुरग्यां कारयामास शिल्पशास्त्रविशारदः ।
श्रीचक्रपश्चाद्भागे च कामाक्षी स्वर्णनिर्मिताम् ।
प्रतिष्ठाप्य यतीशानः स्वयमेनामपूजयत् ॥ ३१ ॥
उपसि मागधमङ्गलगायनैसटिति जागृहि जागृहि जागृहि ।
अतिकपाकटाक्षनिरीक्षण गदिदं जगदम्य सुखीकरु ।। ३२ ।।
कनकमयविदिस्थापिते तूलिकाट्ये विविधकुसुमकीणें कोटियालार्कवणे ।
भगवति रमणीये रजसिंहासनेऽस्मिन् उपविश पदयुग्मं हेमपीठे निघाया।
र्वया सरसिजान्वितविष्णुकान्तया च संहित कुसुमाढ्यम् ।
पमयुग्मसदृशे पदयुग्मे पायमेन्दुरीकुरु मातः ॥ ३४ ॥
गन्धपुष्पपवसर्पपप्रियुत विलमशाधवमिश्रम् ।
हेमपात्रनिहितं सह रतैरर्यमेतदुररीकुरु मावः ॥ ३५॥

·२९७ एकोनत्रिंश आस्वादः। जलजातिना करेण जातीफलतकोललवगगन्धयुक्तः । अमृदरमृतरिवातिशीतैर्मगवत्याचमनं विधीयताम् ॥ ३६ ।। निहितं कनकस्य संपुटे पिहित रतपिधानकेन यत् । तदिदं जगदम्ब तेऽर्पितं मधुपर्क जननि प्रगृह्यताम् ।। ३७ ॥ दधिदुग्धत समाक्षिक सितया शर्करया समन्वितः । स्वपयामि तवाहमादराव जननि त्वामहमुष्णवारिमिः ॥३८॥ पालाद्युति दाडिमीयकुसुमप्रस्पर्षि सर्वोत्तम मावस्त्वं पारधेहि दिव्यवसनं मक्त्या मया कल्पितम् । मुक्ताभिग्रंथित सुकञ्चुकमिदं स्वीकृत्य पीतप्रभ तप्तस्वर्णसमानवर्णमतुल प्रावर्णमङ्गीकुरु ॥ ३९ ॥ मञ्जीरे पदपोनिधाय रुचिरा विन्यस्य काञ्ची कटौ मुक्ताहारमुरोजपोरनुपमा नक्षत्रमाला गले। केयूराणि भजेषु रनवलपत्रेणी करेप क्रमात वाटतव कर्णयाविनिदधे शीर्षे च मुक्कामणिम् ॥४॥ मातः फालतले बातिषिमले काश्मीरकस्तूरिका- कर्परागहामा करामि तिलकं दहेजराम ततः । वक्षोजादिषु यक्षकर्दमरस सिक्त्वा च पुष्पद्रवं पादो चन्दनलपनादिमिर सपूजयामि क्रमात् ॥ ११ ॥ रत्नाक्षतस्त्वां परिपूजयामि मुक्काफलेवा रुचिौरविः। अखाडादी यवादिमिर्वा काश्मीरपकाक्तितण्डुलैवा ॥४२॥ मालतीवालहेमपुष्पिकाकाशनारकरवीरतिकः । कर्णिकारगिरिकर्णिकादिमिः पूजयामि जगदम्ब ते वपुः ।। 38

·श्रीशङ्करविनयमकरन्दै
लाक्षासंमिलित सिताभ्रसहितः श्रीवाससंमिश्रित
कराकलित शिरैर्मधुयुगोसर्पिषा लोडितः।
श्रीखण्डागरुगुग्गुलुप्रभृतिमिः नानाविधस्तुमिः
धूपं ते परिकल्पयामि जननि स्नेहाचमङ्गीकुरु ॥ ४४ ॥
स्नालङ्कृतहेमपात्रनिहितोसपिालोडितः
दीपपतरान्धकारमिदुरैर्यालार्ककोटिप्रमः ।
आताम्रजलदुज्ज्लपविलसदनप्रदीपस्तथा
मातस्त्वामहमादरादनुदिनं नीराजयाम्पचकै ॥ ४५ ॥
मातस्त्वां दधिदुग्धपायसमहाशाल्यानसन्तानिका-
पापपसिताघृतः सवटक सक्षौद्ररंमाफली ।
एलाजीरकाईगुनागानिशाकुस्तुमरीसंस्कृत
शाको साफमई सुधाधिकरस: सन्तर्पयाम्पर्चयन् ॥ ४६ ।।
एलालवङ्गादिसमन्वितानि कोलकरविमिश्रितानि ।
ताम्यूलवल्लीदलसंयुतानि पूगानि ते देवि समर्पयामि ॥ ४७ ॥
सविनयमथ दत्वा जानुयुग्मं धरण्यां
सपदि शिरसि धृत्वा पात्रमारार्तिकस्य ।
मुखकमलसमीपे वेऽम्य सार्धत्रिवार
भ्रमयति मयि भूयाचे कपाः कटाक्षः ॥४८॥
मथ बहुमणिमियाँकिकस्त्वां विकीर्य
विभुवनकमनीयैः पूजयित्वा १ वस्ने।
मिलिविविधता दिष्पमाणिक्पयुक्ता
जननि कनकवष्टि दक्षिणा तेऽर्पयामि ॥ ४९ ॥
पदे पदे यस्परिपूजकेम्या सद्योऽश्वमेधादिफलं ददाति ।
घरसर्वपापक्षपहेतुभूतं प्रदक्षिणं वे परिवः करोमि ॥ ५० ॥

·एकोनत्रिंश आखादः। रक्तोत्पलारक्तलतापभाम्या घजोरेखाकुलिशाकिनाम्याम । अशेषमन्दारकवन्दिताम्यां नमो भवानीपदपङ्कजाग्याम् ॥ ५१ ।। एसा भक्त्या तव विरचिता या मया देवि पूजा स्वीकृत्यनां सपदि सकलान्मेऽपराधान क्षमस्व । न्यून यवत्तव करुणया पूर्णतामेतु सद्यः सानन्दं मे हृदयकमले तेऽस्तु नित्य निवास ॥५२॥ सर्वज्ञपीठारोहणम् । आधाय सौम्यवधुप प्रकृति महोग्रामाबाह्य विद्महतनूमनुचक्रराजम् । भालादिते च विषये विजुधेषु चाप्तेष्वासादितेषु घशतां चरणौ वहत्सु ।। सर्वज्ञपीठमारोदु उत्सेहे देशिकोत्तमः । ततोऽशरीरिणी वाणी नभोमार्गाद्वयजम्भत ।। ५४ ।। भो यते भवता सर्व विद्यास्वपि विशेषतः । कृत्वा प्रसंग विद्वद्विर्जित्वा तानखिलानपि ॥ ५५ ॥ सर्वज्ञपीठमारोदु उचित ननु भूतले । इति वाचः समाकर्ण्य किमेतदिति विस्मितः ॥ ५६॥ किञ्चिदालोकयन्नास्त किं कुर्यामिति मानसे । ताम्रपणीसरित्तीरवासिनो विबुधास्तदा ॥ ५७ ॥ पदर्शिनीमुधापार्धिपारदृश्वगुणोन्नताः । भागस तं देशिकेन्द्र प्रणिपत्येदमूचिरे ॥ ५८॥ मिा सत्यमियाभाति त्वया वैश्यं निगद्यते । देवमेदो मूर्तिमेदः प्रत्यक्षेगात्र रक्ष्यते ॥ ५९॥ स्वगादिफलमेदश्च सर्वशास्त्रविनिश्चितः ।

·३०० श्रीशङ्करविजयमकरन्दे सत्प्रत्यक्षं च मिथ्येति कथयस्यधुना यते । इति मेदरताम्वादैश्वके चाद्वैतनिष्ठितान् ॥ ६॥ श्रीसर्वज्ञात्मना शिष्यतया स्वीकार। श्रीमच्छङ्करदेशिकेन्द्रमणितमुग्ने च भग्नानने ताते वर्धननान्नि साधमनुगैः श्रीताम्रपर्णीचरः । सर्वज्ञासनमाररुक्षति गुरौ धीरं नित्यं श्रुतौ डिम्भः कोऽपि तमूनसप्तमसमो वादररौत्सीत्यहम् ॥ ६ ॥ तुयेऽहन्यथ शङ्करोदितसमाधाने प्रशान्ते शिशी तातादेधुरि संथियांमति च तं दृष्ट्वाऽतिदृष्टान्तरः । आपष्टादप एव भुक इतरनाख्याति पृष्टोऽप्यसौ ओमित्येव गदत्यजस्रमिति तद्वृत्तं च तातार्दवत् ॥ ६२ ॥ (६१) सर्वज्ञपीठारोहणमधिकृत्य द्वधा कथाक्रमो दृश्यते इति पूर्वमेष सूचितम् (पृ १३६.१३७) शिवरहस्य, इच्छंकरषिजये, प्राधीनशंकरविजय, आनन्दगिरोये, जगद्गुरुरनमालास्तये च काळच्या सर्वज्ञपीठारोहणं, माधवीय सदानन्दीये गुरुवंशकाव्य प फाश्मीरे । काश्मीरमिति काची प्रसिद्धा इति "भूयः काञ्चीपुरं गतः । जम्यूद्वीपस्य कुर्वाण शेमा भारतमण्डल । शस्तं काश्मीरनामान देश विद्योतयभृशम् । कामाक्ष्या नाम वाग्देव्याः स्थानं तत्पुरमाप्तवान् इति गोविन्दनाथाये । व्यासाचलीयेऽपि 'जम्बुद्वीपे शस्यतेऽस्या पृथिव्यां तवाप्येतन्मण्डलं भारताख्यम् । काश्मीराख्यं मण्डलं वत्र शरतं यत्रास्ते सा शारदा पागधीशा' इति सर्पक्षपीठारोहणफयां "एवं निरुत्तरपदा स विधाय देवी सर्वज्ञपीठमधिरुह्य मठ स्वक्ली । मात्रा गिरामपि स्योपवेश्च मिश्री संभावितः कमपि कालमुवास फाल्च्याम्" इति उपसंहारः कन इवि काश्मीराख्या . उपक्रम्य ·प्रवृत्त, तत्पल्यां समयभारयामपि जिवायां, तस्याः शापावसान, ३०१ एकोनत्रिंश भाखादः। मत्वैनं सहशाधिकारिणमा ब्रह्मदेशोद्भवं प्राप्तानुज्ञमपि स्वतो जनयितुर्वाग्मी स वाचंयमम् । भाल्यामप्यारोत्स च महादेवाभिवस्याप्रतः सर्वज्ञाभिधशङ्कराय इति यं खस्याथ पीठे न्यथात् ॥ ६३ ॥ तम स्थितान्निगमशेखरदेशिकेन्द्रो वादे विजित्य विविधानपि वावदूकान् । पाणौ सनन्दनमसाववलब्य विद्याभद्रासनं ताधिरोहितमुच्चचाल ॥ ६४ ॥ शृङ्गारसान्द्रकवितासरणावजिन्या मामङ्ग साहसमिदं सहसा न कुर्याः । इत्यूचिषीं विधिवधू च विजित्य विद्याभद्रासन विधिरिव स्वयमध्यरक्षत् ।। ततो दिविपदध्वनि ध्वनिनिवारिताशावलीधुरन्धरसमीरितत्रिदशपाणिकोणाहतः। अरुन्ध हरिदन्तरं स्वरभरभ्रमसिन्धुभिः धनाघनघनस्वनप्रथमबन्धुभिदुन्दुभिः ॥ कचभरनइन पुलोमजायाः कतिचिदहान्यपगर्भकं यथा स्यात् । गुरुशिरसि तथा सुधाशनाः स्वस्तरकुसुमान्यप हर्पतोऽभ्यवर्मन् ॥ ६७ ॥ अद्वेतसिद्धान्तरहस्यमित्य आचन्दतारामनाकुलं सः । कृत्वा विकुर्वाणमनाः प्रणम्य तुष्टाव देवी निगमान्तनीवीम् ॥ ६८॥ एणाङ्कानलभानुमण्डललसच्छीचक्रमध्ये स्थिता चालाकंद्युतिमासुरी करतलैः पाशाङ्कुशौ विनतीम् । काळच्या आसोदिति भाति । माधवीय उत्तरदेशगः काश्मीर पव यात्रामध्ये उद्दिष्टः । यत्र शङ्कराचार्यगिरी शारदामन्दिरपरिसरे शंकर- स्मृतिमण्डपोऽधुना चकारित तत्स्मारकतया। काश्मीरे सर्वज्ञपीठरक्षित्र्या वाण्या जये, तस्याः शारदायाः तुष्टायाः भगवत्पादैः पाकं शृङ्गगिरि- क्षेत्रमागतायास्तत्र प्रतिष्ठा इति गुरुवंशकाव्ये । मण्डनेन साकं वादे भगवत्पादैः प्रार्थितायाः शृङ्गगिर्यादौ शारदाम्यात्वेन सन्निधानमिति माधवीय ॥

·३०२
श्रीशङ्करविजयमकरन्दे
चापं वाणमपि प्रसन्नवदना कौसुम्भववान्विता
ता व चन्द्रकलावतंसमकुटा चारुस्मिता भावये ॥६९ ॥
कल्हारोत्पलमलिकामरुवका सौवर्णपदुरुहै।
जातीचम्पकमालतीपकुलकर्मन्दारकुन्दादिमिः ।
केतक्या करवीरकैवविधैः क्लप्ता जो मालिकार
सङ्कल्पैन समर्पयामि वरदे सन्तुष्टये गृह्यताम् ॥ ७॥
लक्ष्मीमौक्तिकलक्षकल्पितसितच्छन तु धत्ते रसाव
इन्द्राणी च रतिश्च चामरवरे धत्तं वयं भारती ।
वरगामेणविलोचनः सुमनमा नृत्यन्ति दागवत
भावैराशिकसरविको स्फुटरसं मातस्तदाकर्ण्यताम् ॥ ७१ ॥
इत्यं पञ्चदशाक्षरीमनुगतर्वणः कृतोपक्रमैः
कामाक्षी बहिराहितस्थितिमती पयः समाराधयन् ।
कपातीरनिवासिनी परचितं नन्तुं बिलाभ्यन्तरं
गन्छन् द्वारि कृतासिकां भगवती तुष्टाव स श्यामलाम् ॥७२॥
ओङ्कारपञ्जरशुकीमुपनिषदुद्यानकेलिकलकण्ठीम् ।
आगमविपिनमयूरीमार्यामन्तर्विभावये गौरीम् ॥ ७३ ॥
दयमानदीपनयना देशिकरूपेण दर्शिताभ्युदयाम् ।
वामकुचनिहितवीणां वरदां सङ्गीतमालकां वन्दे ॥ ७४ ॥
अवटुनटघटितचूलीताडिततालीपलाशताटकाम् ।
वीणावादनवेलाकंपितशिरसं नमामि मातङ्गीम् ।। ७५॥
इत्य ताममिवन्ध विधजननीमीशामयान्तविशन्
कल्पानोकझकाननालिसुभगे कंपानदीरोधसि ।
कामाक्षीपदपमपूतशिखरं कश्चित्पुरः काञ्चन-
क्षोणीमृत्कुलधूर्वहं प्रमुमुदे पश्यन् सपद्यन्नसा ॥ ७६ ॥

·एकोनत्रिंश मास्वादः। इष्टामय स योगीन्द्रश्चाष्टापदगिरिस्थिताम् । तुष्टाशयः सावरणां तुष्टाव परदेवताम् ॥ ७७ ॥ अकारादिक्षकारान्तवावयवशालिनी । वीणापुस्तकहस्ताऽध्यान प्रणो देवी सरस्वती ।। ७८ ॥ तरङ्गभ्रकटीकोटिभंग्या तर्जयते जराम् । सुधामयाय शुभ्राय सिन्धूनां पतये नमः ॥ ७९ ॥ तस्स मध्ये मणिद्वीपः कल्पकारामभूषितः । अस्तु मे ललितावासः स्वस्तिदा अमयरा ॥ ८॥ कदम्बमञ्जरीनिद्वारुणीपारणोन्मदै । द्विरेफैवर्णनीयाय बनानां पतये नमः ॥८१॥ तत्र वसावलीलीलागगनोल्लशिगोपुरम् । माता कौतूहलं दद्यात् सहायं नगरं तव ॥ ८२ ।। मकान्दझरीमअन्मिलिन्दलसंकुलाम् । महापद्माटवीं बन्दे यशसा संपरीक्षताम् ॥ ८३ ॥ तव चिन्तामणिधोरणादिमि विनिर्मित रोपितरतम्झम् । भजे मवानीमवनाक्तसं आदित्यवर्ण तमसा परस्वात् ॥ ८४ ।। मुनिभिः सात्मलाभाय यच हृदि सेव्यते । तन पश्यामि युद्धथा तदक्षरे परमे व्योमन् ॥ ८५॥ पश्चममयो मा तत्र यो बिन्दुमध्यगा । व कामेशि वासाऽयमायुप्मन् करोतु माम् ॥ ८६ ।। नानारसगुलुच्छालीकान्तिकिम्मीलितोदरम् । विमुशामि वितानं तेऽतिश्लक्ष्णमविलोमशम् ।। ८७ ।।

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे
पर्यवल्पोपरि दर्शनीय सबाणचापाकुशपाशपाणिम् ।
अशेषभूषारमणीयमीडे त्रिलोचनं नीलकण्ठं प्रशान्तम् ॥ ८८ ॥
जटारुणं चन्द्रकलाललाम उद्वेललावण्यकलामिरामम् ।
कामेश्वरं कामशासनाकं समस्त साक्षि तमसः परस्तात् ॥ ८९ ॥
सत्र कामेशवामाके खेलन्तीमलिकुन्तलाम् ।
सचिदानन्दलहरी महालक्ष्मीमुपास्महे ॥ ९ ॥
पोढान्यासादिदेवश्च सेविता चक्रमध्यगा ।
कामेशमहिपी भूया पोडशी शर्म यच्छतु ॥ ९१ ॥
श्रीचक्रस्था शाश्वतश्वर्षदात्री पौण्डूं चापं पुष्पवाणान् दधानाम् ।
पन्धूकार्भा माक्यामि त्रिनेत्रा ताममिव! तपसा ज्वलन्तीम् ।। ९२ ।।
भण्डमण्डनलीलायां रक्तचन्दनपक्किला।
अंकुशस्तव तं हन्यात् यश्व नो द्वेषते जनः ।। ९३ ।।
चञ्चद्धालावपज्योत्स्नाकलामण्डलशालिने ।
ऐक्षवाय नमो माव हुम्यां तव धन्वने ॥ ९४ ॥
मह्यं द्रुह्यन्ति ये मातस्त्वद्धयानासक्तवसे ।
वानम्य सायकैरेमिरव नझाद्वषो जाहे ॥१५॥
नाकस्त्रीणां किन्नरीणां नृपाणामप्याकर्पद चेतसा चिन्तनीयम् ।
खसाणिस्थं कुङ्कुमाम शिवे यं द्विष्मस्तास्मन् प्रति मुश्वामि पाशम् ।।
अभिचारादिमिः कृत्या या प्रेरयति मय्युमे ।
तव हुंकारसन्त्रस्ता प्रत्यकरिमृच्छतु ।। ९७ ।।
भरणं करवाण्यम्ब चरणं तव सुन्दरि ।,
षपे त्वत्पादुकाभ्यां मे नान्यः पन्था अपनाय ॥९८॥

·३०५ एकोननिश आखादः। यथोपास्तिक्षतिर्न सात् तव चक्रस्य सुन्दरि । कपपा कुरु कल्याणि तथा मे स्वस्तिरायुपी ।। ९९ ।। कदा वसुदलोपेते त्रिकोणनवकान्विते । आवाहयामि चक्रे वा सूर्यामां श्रियमैश्वरीम् ॥ १० ॥ हस्ताम्भोजप्रोल्लसच्चामराम्या श्रीवाणीम्पा पाश्चयोज्यिमानाम् । श्रीसम्राज्ञि त्वां सदालोकयेयं सदा सद्भिा सेव्यमानां निगूढाम् ।। यत्रैव यत्रैव मनो मदीयं तत्रैव तत्रैव तव स्वरूपम् । यत्रैव यत्रैव शिरो मदीयं तत्रैव तत्रैव पदद्वयं ते ॥१२॥ एवं स्तुवस्तामाराध्य कामाक्षी ज्ञानरूपिणीम् । अय तस्याश्च पूजायै ब्राह्मणान् विनियुज्य च ॥ १०३ ॥ एकामेश्वरपूजार्य विप्रानादिश्य भूयसः । श्रीमदूरदराजस्य नमस्यायै न्ययुक्त सः ॥ १० ॥ कामकोटिपीठ-शारदामठप्रतिष्ठा । सर्वज्ञपीठमधिरुह्य ततस्तदने मिश्रान्विजित्य सहसोपनतान्प्रयागात् । अध्यास्त काश्चिमभिमण्डितकामकोटिपीठो मठं निजमवाप्य स शारदाख्यम् ।। निन्ये योगिसुरेश्वरोपचरितः श्रीकामकोट्याहये लोकाचार्यपदे स्थितः स दिवसासर्वज्ञपीठे सुखम् । ख्यातस्तन तदादि तेन विजितां वाणीमनुस्मारयन् श्रीमच्छङ्करदेशिकस्य जयति श्रीशारदाख्यो मठः ॥ १०६ ।। परकीयवपुःप्रवेशशेल्या मरतन्त्राणि विदन वशी न लौस्यात् । अधितातनुमारती यो यः सुकृतं मे सुतरां गुरुः स चीयात् । 89 ·३०६ श्रीशङ्करविजयमकरन्दै उपयात्सु बुधेषु सर्वदिग्भ्यः प्रदिशनाशु पराभव य पभ्यः ।. विधृताखिलवित्पदश्च काच्यामधृतार्तिः स दिशेच्छ्रियं च कांचित् ॥ समतिष्ठिपदाहिमाद्रिसेव्यं क्रमशो धर्मविचारणाय दिव्यम् । अधिकाचि च शारदामठे योऽभ्यधिकं नस्सुखमातनोतु सोऽयम् ॥ इति श्रीशङ्करविजयमकरन्दे एकोनतिश आस्वादः समाप्तः ॥ ॥लिंश आस्वादः॥ . पीठव्यवस्था तीर्थयात्रा च । पृथिवीधरपद्मपादहस्तामलकानन्द गिरीनतिप्रशस्तान् । चतुरोऽकृत यश्चतुर्यु पीठेश्यतुलां नश्चतुरो मुदं स देयात् ॥ सङ्कलने मूलम् - जगद्गुरुरत्नमालास्तवतः १, भगवत्पादाभ्यु. दयतः २-१२, १६.२०, ४७-४९, मार्कण्डेयसंहितात: १३-१४, २२, गुरुवंशकाव्यतः १५-३५, लक्ष्मीनृसिंहपञ्चरत्नतः २४- २८, पाण्डुरङ्गाष्टकत: ३०-३३, भगवन्मानसपूजात: ३९-४५, गोविन्दाष्टकतः ५०-५२, भजगोविन्दत: ५५-६०, बोधेन्द्रसरस्वतीकृत- शाङ्करभाष्यव्याख्या-अद्वैतभूषणतः ६२ ।। (१) पृथिवीधवाद्याः चत्वारा चतुर्पु पीठेपु प्रथमाचार्यत्वेन स्थापिता इति जगद्गुरुरत्नमालास्तवे । जगन्नाथ - शृङ्गगिरि द्वारका- पदरिकाश्रमेषु चतुर्दिग्गतेषु विमला-शारदा-कालिका ज्योतिष्मतीपदाहितेषु इस्तामलक-पृथ्वीधर-पद्मपाद-तोटकान् पीठाधिपतीश्वक इति तद्वपाख्यायां सुषमायाम् । तत प्रमाणं प्राचीनशक्कर विजयगता श्लोका इमे- कैलासाद्विनिवर्तने प्रथमतो योऽयं बर्याश्रमे ज्योतिष्मयभिधो पधायि सुमहान् पीठस्तदाख्ये मठे। वस्मिंस्तोटकमेव पूर्वनिहितं ·शिष्यभूतो हस्तामलकः कथं सुरेश्वरशिष्य इति काचिदनुपपत्तिरुद्भाव्य. त्रिंश भाखादः। व्याधात् जगन्नाथगतं हस्तामलकं सनन्दनमपि न्यास्थत् प्रतिद्वारकम् ।" श्रीसंशऽय मंठेऽनुतुङ्गविहित श्रीशारदासंहिते पीठ तं पृथिवीघवं च निहितं प्रागेव कुर्वन् स्थिरम" । "निन्ये योगिसुरश्वरोपचारता श्रीकामकोटबाहय लोकाचार्यपदे स्थितः स दिवसान सर्वज्ञपीठे सुखम्। पीठाधिपत्यार्विषये भूयमा विसंवादी दृश्यते । ज्योतिष्मतीपीठे तोटक इत्यव परं न विसंवादः। आनन्दागरीय शृङ्गगिरी पद्मपादः, काञ्चयां मुरेश्वर इति द्वयोरेव पाठयोः तदाचार्ययोश्च स्मरणम् । माधवीय 'कतिचन विनिवेश्याथय शृंगाश्रमादी' इति संग्रहः। व्यासाचलीये 'एकः शाखी शङ्कराख्यश्चतुर्धा स्थानं भेजे पापशान्य जनानाम् । शिष्यः स्कन्धः शिष्यशाखैमहद्भिः शानं पुष्पं यत्र मोक्षप्रसूतिः ॥ गामाक्रम्य पदेऽधिकाधि निबिड स्कन्धेश्चतुर्भिः तथा व्यावृण्वन् भुवनान्तरं' इति अस्पष्टं सूचनम् । गुरुवंशकाव्ये जगन्नाथे पद्मपादः, द्वारकायां हस्तामलकः. शृङ्गगिरी सुरेश्वरश्च स्थापित इति । हुल्स्चाख्येन शृंगागिरिजगद्गुरुमठीयमन्थागारादुद्धृत्य प्रकाशिते कोशे 'तत्र स्थित्वा द्वादशाब्दं (शङ्करः) यति पृथ्वीधराभिधम् । विद्यापीठाधिपं कृत्वा' इति शकरण साक्षात्पृथ्वीधर एव स्थापित इति स्मयते । कृष्णराजेन्द्रकृत- शृंगगिरिमठगुरुपरंपरास्तोत्र 'गुरुः श्रीशङ्कराचार्यः षण्मातस्थापनप्रभुः । विश्वरूपाचार्ययोगी (पृथ्वीधराचार्ययोगी - सुरेश्वराचार्ययोगी इत्यप्यत्र पाठभेदो दृश्यते ।) नित्यबोधधनाभिधः' इति दृश्यते । पृथ्वीधर एव हस्तामलक इति गोवर्धनमठजगद्गुरुपरंपरानाममालास्तोत्रे 'पृथ्वी धराह्वयं श्रीमद्धस्तामलकयोगिनम्' इति । सुधन्वलेखऽपि 'पृथ्वी धराभिधेयहस्तामलकाचार्यान्' इति दृश्यते । भगवत्पादानां साक्षात् तात्र । जगद्गुरुरत्नमालास्तवकाराः सदाशिवब्रह्मेन्द्रास्तु 'स्थिरवोधन ·श्रीशङ्करविजयमकरदे प्रतापदानोः गुरुपृथ्वीधविश्वरूपनाप्नोः' इति नित्ययोधपनायेव पृथ्वीयव इति नामान्तरमिति निर्दिशन्ति ।। - द्वारकामठाधिपतिभिः ७२ तमः श्रीरामराजेश्वरशवराश्रम श्रीपादा अस्या मातृकाया अतिजीर्णतया गलिताक्षरप्रायत्वात् विश्वरूपाचार्य- पर्यन्तानप्यावायांम् अन्तव्य पत्रिकयं प्रकाशिता अभिनषा' इत्युपोद्धातेन साकं प्रकाशित विमर्श सुरेश्वरो द्वारफायां, हस्तामलक: शृङ्गगिरी, सोटकः ज्योतिर्मठे, पद्मपादो गोवर्धने च पीठाधिपतिरिति निरूप्यते । तरेष प्रकाशित शङ्करशिध्यनृपसुधन्वलिखित लेखे युधिष्ठिर. शके २६६३ , आश्विन शुक्ल १५ तिध्यहिते 'प्रझक्षत्राधस्मत्प्रमुख- निखिलविनेयलोकसंप्रार्थनया चतस्रो धर्मराजधान्यो जगन्नाथ धदरी- द्वारका - शृगर्षिक्षेत्रेषु भागवर्धन- ज्योतिः शारदा- शृगरी मठापरसंशकार स्थापिताः। तत्रोत्तरदिशो योगिजनप्राधान्येन धर्ममर्यादारक्षणं सुकर- मेवेति ज्योतिर्मठे श्रीतोटकापरनाम्नः प्रतर्दनाचार्यान , अय शृङ्गाश्रमे शृङ्गार्षिसमस्वभावान् पृथ्वीधरामिधेयहस्तामलकाचार्यान, भोगवर्धने स्वत एवाभिमतत्वन अत्यन्तोसम्यमावानपि सर्पक्षकरुपपद्मपादापरनामसनन्दना. घार्यान्, अथ घौद्धकापालिकादिसकलगदिभूयिष्ठपश्चिमस्यां दिशि वादि- दैत्याङ्करः पुना भवत्विति , शारदापीठे किल द्वारकायां जनरुत्सादित- बननामनिर्मितमगवदालयादिदुर्दशा दूरीकृत्य भगवद्भिः निलोकसुन्दर- सन्निषद्धभगवदालयश्रीकृष्णादिसकलमर्यादासुसंस्कृवाय अधिगताशेपलौकिक - वैदिकतन्स विश्वविख्यातकीति-सर्वज्ञानमयान् विश्व- रूपापरनामसुरेश्वरापायांश अस्मत्सर्वलोकाभिमतिपूर्वकममिपिच्य, एवं चतुर्य आचार्येभ्यः घतम्रो दिशा आदिष्टा मारतवर्षस्य । इति स्पष्टं आपाय-स्थानसंकतो लक्ष्यते ॥ , नाना पुनः गोवर्मनमठ जगद्गुरुनाममालास्तोत्रे प्रथमाचार्यत्वेन पनपादा- ·अपीठगाश्च नामतो गृह्यन्ते-यथा "चित्सुखं मारतीवंशं सुवाषच गुद्धकीर्ति योगानन्दयवीश्वरम् । प्रझस्वरूपं सुमतिं गुरोः शिया- नमाम्यहम् । सुधन्वानं राजसने पूर्णवमर्माणमेव च । वृषदेवं च नृपतीन् गुरुमतान् भजे सदा ॥ अद्वैताचार्यसरिडप्यान् पाशवानरीटगान् । निश भास्वादः। सतो वेदविरुद्धानि विरुद्धानीतरेतरम् । विरुद्धानि सति क्षोदे निजाभ्युपगमेरपि ॥२॥ चार्याणामभिषेका स्पष्टं वय॑ते, यः सन्दर्भो मूल एव पश्चादुध्रियते । सत्तस्पीठपरम्परागतराचारद्यतनैः स्वप्रथमाचार्यत्वेन स्मर्यमाणास्तु-शृंग- गिरी द्वारकायां च सुरेश्वराचार्याः, जगन्नाथे पद्मपादाचार्याः । हस्ता- मलकाचार्यास्तु न कुत्रापीति तत् तेषां भूषणमेव ब्रह्मविद्वरिष्ठानाम् । फाश्चयां कामकोटिपीठे सुस्वराचार्याः तदनु सर्वज्ञात्ममुनय इति क्रमः स्मयते । एकस्यैव पीठेषु त्रिध्वाचार्यत्वं कथं घटतेति तत्रोपपत्तिविचारे- 'भाष्यव्याख्याप्रकरणगत संप्रधायैव वृत्तं मेधावी स प्रथितधिषणं पाहत त्तिकारम् । न त्वां न्यस्याम्यधिमठमिह कापि पीठाधिपये त्रातुं सवांस्त्वमसि त इतम्त्वां गुरुं संगिरन्ताम्' इति घृहच्छंकरविजयवचन मार्ग निर्दिशतीव । शृंगगिरी प्रथमाचार्यत्वेन निवेशिताः सुरेश्वराचार्या: पृथ्वीधर (नित्यबोधधनापराभिघं) तत्र प्रतिष्ठाप्य , विजययात्रायामनुसमुः, पुनः द्वारकायां निवेशितास्त एव ब्रह्मास्वरूपा धार्यान् तत्र निवेश्य भगवत्पादामनुसः; काञ्चयां च 'पीठे न्यस्य सुरेश्वरं समवितुं सर्वज्ञसंज्ञं मुनि' इति प्राचीनशङ्करविजयोत्तरीया सर्वज्ञात्मचरणानां स्थापनपर्यन्तं ते पीठाधिपतय आमन्निति महणे सर्वमुपपद्यतेति भाति ॥ गोवर्धनपीठजगद्गुरुपरंपरानाममालायां भगवत्पादानां शिष्या। प्रमाकरम् । उदकं रढमकं घ शकराचार्ययोधेन्दुकलाभूतान् समाश्रये ॥" इति । भगवत्पादान् मेधातिथिमुनीश्वरम । नित्यानन्द ·श्रीशङ्करविजयमकरदे अवैदिकानि तान्येष मतानि दूतवादिनाम् । धर्मशास्त्रपारूढो वेदखड्गधरो रिमुः ॥ ३ ॥ यथा श्वापदयूयानि लीलयाऽऽखेटयेन्नृपः । तथा विदाव्य विज्ञानचक्रवर्ती यतीश्वरः ॥४॥ जगन्निरीतिक चक्रे शङ्करः शङ्करहितः । निर्षिशेपं परं तत्वं गोचरीकर्तुमक्षमाः ॥५॥ ये भक्तिमन्तः श्रद्धाट्याः मन्दास्तेष्वनुकम्पया । पण्मतस्थापनं कृत्वा सनिन्वमहीद्विभुः ॥ ६ ॥ शिषविष्ण्वंबिकामानुगणेशस्कन्दमूर्तिषु ।* पत्र यस्य भवेयीतिः देवतायामुपासितुम् ॥७॥ स देवतां तां भजतां श्रद्धाभक्तिपुरस्सरम् । श्रुतिप्रसिद्धाः पडिमाः देवताः कामितप्रदाः ॥८॥ फलाभिसन्धिमुत्सृज्य भजतां मोक्षदाश्च ताः । श्रुतिस्मृतिसदाचारविरुद्धान्यन यानि वा ॥९॥ वर्जनीयान्यवद्यानि तानि तन्त्रोदितान्यपि । तानि पापण्डमोहार्यमूचुई रिहरादयः ॥१०॥ श्रुतिघण्टापथे मोक्षमभिनिष्कामति स्थिते । किमयं वाऽतिदुर्गेण चञ्चूर्यप्वे कदश्वना ॥ ११ ॥ (७) गमाधिपकालिबिति मूले पाठः । मानन्दगिरीयेऽन्यत्र घ कापालिकस्यैव शैवादिषण्मतेष्वन्तावा दृश्यवे, न तु फौमारस्य । परं वृद्धव्यवहारः सकौमाराणामेव पण्मवत्तं न सकापालिकानाम् । कापालिकमतसंग्रहीता बानन्दगिरिपि पूर्वपक्षवृत्त्येवेति विशदयति । कौमारमणे मार्कण्डेयसंहिता प्रमाणम् ॥ - ·त्रिंश आखादः। अनुशिष्टाः पडप्येवं भजन्तः स्वेष्टदेवताम् । तमेव परमाचार्यममन्यन्त पृथक्पृथक् । ततः श्रीशङ्कराचार्यों जगद्गुरुरितीर्यते ॥ १२ ।। आदित्यं जगदम्बिकां हरिमिमेन्द्रास्यं महेशं गुह पूजाय परिपूर्णमानसतया मेने यतिः शङ्करः । शिष्येभ्यश्च ददौ मुदा सुविमलां श्रीशैवपञ्चाक्षरी विद्यावैदिकमार्गदर्शनगुरुः श्रीषण्मतस्थापकः ॥ १३ ॥ अद्वैतमतनिविष्टः पञ्चायतनार्चनं प्रकर्तव्यम् । एवं निर्णयमतनोद्वैदिकमार्गप्रवर्तको योगी ॥ १४ ॥ शैवादयः पड्यमिनो यतीशं संप्रार्थ्य तं खस्वमतोदयाय । अनुग्रहं प्राप्य जगद्गुरोश्च ते प्रस्थिताः स्वस्वमतप्रवीणाः ॥ १५ ॥ भूचनवाले संस्थाप्य श्रौतमद्वैतदर्शनम् । रक्षाथ प्रचयाय च तस्य योगी व्यचिन्तयत् ॥१६॥ अद्य निष्कण्टकीभूता समुद्भूतेन सर्वतः । तत्वज्ञानेन वसुधा सस्पेनेव विराजते ॥ १७॥ एतावता न मन्येऽहमात्मनः कृतकृत्यताम् । गते तु मयि सर्व च पुनरप्याकुलीमवेत् ॥ १८॥ (१५) शेषादया शैवशाक्तगाणपत्यवैष्णवसौरकापालिकाः पट् यमिनः परमतकालानलाचार्य - त्रिपुराकुमाराचार्य - गिरिजाकुमाराचार्य लक्ष्मणाचार्य दिवाकराचार्य-वटुकनाथाचार्याः (गुरुवंशकाव्यव्याख्यातः)। फयेयं अनन्तानन्दगिरिविरचिते शङ्करविजये ६७.७२ प्रकरणेषु विस्तृवतया श्यते ॥

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दै तस्माद्विद्यामठानन्यानपि काष्ठासु कारयन् । विद्याप्रवचन शिध्यैरास्माकैस्तत्र तत्र च ॥१९॥ प्रयोज्यास्मसंप्रदायमविच्छिन्नं च कारये । पारंपर्यागते सम्यगुपदेशक्रमे सति ॥ २० ॥ न विच्छियेत सद्धर्म इति चके मतिं शुभाम् । पुनः प्रतस्थे क्षेत्रादियात्रायै शङ्करो गुरुः ॥ २१ ॥ अहोबिलसिंहाव्यस्थले श्रीशङ्करो गुरुः । नृसिंहयन्त्रोद्धरणं चकार जगतां मुदे ॥ २२ ॥ पश्यन्ननिमिषं देवं भक्तानुग्रहतत्परम् । चेतः प्रबोधयामास तत्पदान्जनिपेत्रणे २३॥ स्वत्प्रमुजीवप्रियमिच्छसि चेनरहरिपूजा कुरु सततं प्रतिबिम्बालतिधतिकुशलो विम्बालकृतिमातनुते । घेतोभृङ्ग भ्रमसि या भवमरुभूमौ विरसायां मज भज लक्ष्मीनरसिंहानघपदसरसिजमकरन्दम् ॥ २४ ॥ शुको रजतप्रतिमा जाता करकापर्थसमर्था पेद दुखमयी ते संसतिरेपा निर्धतिदाने निपुणा साव । घेतोमृङ्ग भ्रमसि यथा मवमरुभूमौ विरसायो मन मज लक्ष्मीनरसिंहानपपदसरसिजमकरन्दम् ॥ २५ ॥ आकविसाम्या शाल्मलिकुसुमे स्थलनलिनत्वममकरो? गन्धरसाविह किम विद्यते विफलं भ्राम्यसि भृशविरसेऽस्मिन् । थेवो भ्रमसि पृथा भवमरुभूमौ विरसायां भत्र मा लक्ष्मीनरसिंहानषपदसरसिजमकरन्दम् ।। २६ ।।

·शि आवादः। सहात्मना पक्ष मानमीयां प्रकरभ्य तस्थी कतिचिदिनानि ॥३५॥ लकचन्दनवनितादीन् सुखदान मत्वा तत्र विहरसे गन्धफलीसहमा ननु तेऽमी मोगानन्तरदुःखकता स्युः । घेवोभृङ्ग भ्रमसि वृथा भवमरुभूमौ विरसायां मज मज लक्ष्मीनरसिंहानपपदसरसिजमकरन्दम् ।। २७॥ तव हितमेकं वचनं वक्ष्ये भृशु सुखकामो यदि सततं समे दृष्टं सकलं हि मृपा जाप्रति च स्मर तददिति । चेवोभृङ्ग भ्रमति था मवमरुभूमौ पिरसाय भज मन लक्ष्मीनरसिंहानपपदसरसिजमकरन्दम् ॥ २८ ॥ भीमरथ्यास्तटे रम्ये कृतावासं जगत्पतिम् । पाण्डुरङ्गं महायोगपीठे दृष्ट्या ननाम तम् ॥ २९ ॥ महायोगराठे तटे भीमरथ्या वरं पुण्डरीकाय दातुं मनीन्द्र। समागत्य तिष्ठन्तमानन्दकन्द परब्रह्माला भज पाण्डुरङ्गम् ॥३०॥ तटिदास नीलमेघावमा रमामन्दिरं सुन्दरं चित्प्रकाशम् । पर स्विटकायां समन्यस्तपादं परब्रह्मालेहं मजे पाण्डुरङ्गम् ।। ३१ ।। प्रमाणं भवान्धरिद मामझाना नितम्बा कराम्पा धृतो येन तस्मात् । विधातवेसत्य तो नामिकामा परनमाले मजे पाण्डुरङ्गम् ।। ३२ ।। अज क्मिणीप्राणसंजीवनं परं धाम कैवल्यमे तुरीयम् । . प्रसन्न प्रपन्नादि देवदव पानझाल मजे पाण्डरगम् ॥ ३३ ॥ पाण्डुरङ्ग स्तुक्ने भगवत्पादशङ्करः । तबीजतिस्वान्तस्तत्रोवास दिनत्रयम् ॥३१॥ वाराणसी योगिवरोऽधिगम्य मुजेरिख श्रीहरिरेष शिष्यः । 40

·श्रीशङ्करविजयमकरन्द
ततश्च रुक्मिणीकान्तविहारमहितां शुभाम् ।
प्रत्यक्सागरकल्लोलवेल्लिता द्वारकाममा ॥ ३६ ॥
श्रीकृष्णस्य प्रपौत्रण वज्रेण परिकस्सितम् ।
श्रीकृष्णसम विश्वस्त हप्तजैनमतानुगैः ।। ३७ ॥
कारयामास भूपेन विनीतेन सुधन्वना ।
प्राकारोत्तुङ्गशृङ्गाट्य रम्यं कनकरनितम् ।
तत्र गोविन्दमाराध्य तुष्टाव यतिपुङ्गवः ॥ ३८ ॥
पयोऽम्मोघेपान्मम हृदपमायाहि भगान्
मणिबातभ्राजकनकवरपीठं मज हरे ।
सुचिहौ ते पादौ यदुकुलन नेनेजिम सुजलैः
गृहाणेदं दूर्वाफलजलवदय मररिपो ॥ ३९ ।।
स्वमाचामोपेन्द्र त्रिदशसरिंदमोऽतिशिशिरं
भजस्वेभ पञ्चामृतफलराप्ठावमघहन् ।
धुनघाः कालिन्या अपि कनककुम्मस्थितमिदं
जलं तेन लानं कुरु कुरु कुरुष्वाचमनकम् ॥ ४ ॥
तटिवणे वने मज विजयकान्ताधिहरण
प्रलम्बारिमातर्मूदुलापवीतं कुरु गर्ने ।
ललाटे पाटीर मृगमदयुतं धारय हर
गाणेदं मारय शवदलतुलस्यादिरचितम् ।। ४१ ।।
दशा पूर्व सदरद परणाग्रेऽतिमिदं
मुखं दीपेनेन्दुप्रमविरजसं देव कलये ।
हमो पाणी वागीपविनुत सकरररजमा
विशेपा दच सलिलमिदमाचाम नहरे ॥४२॥

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे सुरेश्वरं प्रतिष्ठाप्य तत व्याख्यानदेशिकम् । सशिष्यः प्राप मधुरामभीष्टं स्थानमीशितः ॥ १७ ॥ तत्र श्रीवालकृष्णस्य बाललीलायितेषु यत् । एकान्तसाक्षि तत्साक्षास्कत गोकुलमाययौ ॥४८॥ पृन्दावनं बालकृष्णपादधूलीपवितितम् । दर्शदर्श कुतुकितः तत्तल्लीलागतस्मृतिः । जगावनन्यभावेन तन्वोत्पुटकया हरिम् ॥ १९॥ गोपीमण्डलगोष्ठीभेदं भेदावस्थममेदामं शश्वद्गोखुरनिघृतोद्गतधूलीधूसरसौभाग्यम् । श्रद्धाभक्तिगृहीतानन्दमचिन्त्यं चिन्तितसद्भावं चिन्तामणिमहिमानं प्रणमत गोविन्दं परमानन्दम् ॥ ५० ॥ कान्तं कारण कारणमादिमनादि कालपनामासं कालिन्दीगतकालियविसि सुन्त्यन्तं महुरत्यन्तम् । मठा द्वारकामठः (शारदामठः इति शारदामठाम्नाय) पीठः कालिका- पीठः, क्षेत्रं द्वारका, तीर्थ गोमती, देवः सिद्धेश्वरः, शक्तिः भद्रकाली, पंदः सामवेदः, संप्रदायः, कीटपारः, योगपट्टः आश्रम: (वीर्याश्रमी इति शारदामढाम्नाये) ब्रह्मचारी स्वरूपाचारी, महा. पाक्यं सत्त्वमसि , प्रयमाचार्यः पद्मपादा (हस्तामलक इति मठाम्नाये , सुरेश्वर इति विमशें) । तत्त्वमस्यादिमहावाक्यान्येव तीर्य, अवगाहनशीलस्तीर्थः । पाश्रमप्रहणे प्रौढः आशापाशविवर्जितः यातायात. विनिमुक्तः आश्रमः इति योगपट्टव्याख्या, कीटादयो जीवजन्तयो भूतानुकम्पया वार्यन्त इति कीटवारः इति संप्रदायव्याख्या , स्वस्वरूप: सधर्मपरिपालका स्वानन्दक्रीडः स्वरूप ब्रह्मचारीति विवरणं मठाम्नाये। भविगतामति गोत्रनाम शारदामठाम्नाये दत्तम् ।। . तत्र ·निश भास्वादः। ३१७ कालं कालकलातीतं कलिताशेष कलिदोपन कालत्रयगतिहेतुं प्रणमत गोविन्दं परमानन्दम् ।। ५१ ॥ वृन्दावनमुवि वृन्दारकगणवृन्दाराधितपादाज कुन्दामामलमन्दस्मेरसुधानन्दं सुहृदानन्दम् । पन्धाशेपमहानिमानसवन्द्यानन्दपदद्वन्द्वं वन्धाशेषगुणान्धि प्रणमत गोविन्दं परमानन्दम् ॥ ५२ ।। श्रीकृष्णलीलापूतेऽन्न क्षेत्र बृन्दावने गुरुः । निनाय कतिचिन्मासान् तझ्यानधृतमानसः ॥५३॥ माग कश्चिद्वयाकरणः पदनिप्पत्यययनधुरीणः । कर्तव्यान्तरनिश्चिन्तोऽसौ बोधित आसीच्छङ्करगुरुणा ॥ ५५ ॥ भज गोविन्दं मज गोविन्दं भज गोविन्दं मूढमते । संप्रा समिहिते काले न हि न हि रक्षति झुकाकरणे ॥ ५५ ॥ योगरतो वा मोगरतो वा सारतो वा सङ्गविहीनः । यस्स ब्रह्मणि रमते चि नन्दति नन्दति नन्दत्येव ॥ ५६ ।। मगवद्गीता किश्चिदधीना गाजललवकणिका पीता । सकृदपि न रारिसमर्चा क्रियते तस्य यमेन न चर्चा ॥ ५७ ॥ कम्त्व कोऽहं कुन आयात! का मे जननी को मे ताता। इति परिमाक्य समसारं विश्वं त्यक्त्वा स्वमविचारम् ॥५८॥ स्वयि मयि सर्वत्रको विष्णुः व्यर्थ कुष्पसि मय्यसहिष्णुः । सर्वस्पिषपि पश्यात्मानं सर्वत्रोत्सृज मेदधानम् ॥ ५९॥ (५५) मनगोविन्दापाभियोऽयं मोहमुद्गरः द्वादशमञ्जरिका चतुर्दशमञ्जरिकैति द्विभागा; पूर्वा मगवत्पादमोक्ता उच्चरा तच्छिध्यमाकति भूयते ॥

·३१८ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे गुरुचरणाम्बुजनिर्भरमक्ता संसारादचिराइव मुक्तः। सेन्द्रियमानसनियमादेवं द्रक्ष्यसि निजहृदयस्थं देवम् ॥ ६ ॥ मोहपान्तनिराकृतिकुशलैः पवैयाकरणस्यैषः । उपदेशोऽभूद्विधानिपुणः श्रीमच्छङ्करभगवचरणैः ।। ६१ ॥ यमाभिता गिरा देवी नन्दयत्यात्मसंधितान् । तमाधये धिया जुष्टं शहरं करुणानिधिम् ॥ १२ ॥ इति धीशङ्करविजयमकरन्दे विश भास्वादः समाप्तः॥ ॥ एकत्रिंश आस्वादः॥ - पीठप्रतिष्ठा, कैलासाहतशिवलिङ्गप्रतिष्ठा च । मादी शिवस्ततो विष्णुः ततो प्रक्षा तत: परम् । वसिष्टश्च ततः शक्तिः ततः पाठः पराशरः॥१॥ ततो व्यास: शुकः पश्चागोष्टपादामिधस्ततः । गोविन्दार्पगुरुस्तस्माच्छङ्कराचार्यसंघकः ॥ २॥ सङ्कलने मूलं-हुस्स्च् कोशतः १-३, भगवत्पादाभ्युदयता ४, ५, ४८. मार्कण्डेयसंहितातः ६, १९.२१, २३, चिद्विला- सीयतः ७-९, जगन्नाथाष्टकत: ११ १२, गोवर्धनजगद्गुरुपरंपरानाम- मालास्तोत्रतः १३-१८, गोविन्दनाथीयत! २२, पालघोघसंग्रहता २४, ३७, त्रिपुरीतः २५, अनुभवोल्लासतः २६.३४. सहजाष्टकता ३५, चिदानन्दात्मकस्तोत्रतः ३६, सोपानपत्रकतः ३८.४२, ज्योति- मठीयमठाम्नायमहानुशासनवः ४३.४७, मठाम्नायसेतुतः ४४.१७, संक्षेरशारीरकता ४९, ५१, ५२, ५५, नष्कर्यमिदिधन्द्रिकाना ५०, पमनायद्विवेदी कृतसंक्षेपशारीरकोपाद्वाततः ५२.

·एकत्रिंश आखादः। पापादः पुरेशध हस्तामलकोटको। घेदान्तशिक्षागुरय आचार्याः पान्तु मो सदा ॥३॥ ततो जगाम बदरी भाष्यप्रणयनसलीम् । नद्यामलकनन्दाया निर्वतितनिक्रियः ॥ ४॥ तपस्यन्तावृषी तन नरनारायणौ स्तुवन् । श्रीम: तन्न निमाय तत्रापर्वणमुख्यकम् । विदधे तोटकाचार्य ब्याख्यातार जगद्गुरुः ॥५॥ (५) मठपरिसर र श्रीशङ्कराचार्यगुहा, (यत यदरीवासकाले शीते आचार्या न्यबसन्) तूत (कीमू। पृक्षः (यदधः छायायामुपविश्य भायाचना कृता) दण्डवारा (पमान झीनगराधिपगृहे भैक्षसीकर- मात्माक् दण्टापातन प्रवर्तितं स्रोतः) नृसिंहमन्दिरं, पूर्णागिरिदेवी- मन्दिरम, तोटकाचार्थगुहा, शरतपोवनं, तमकुण्ड, इत्यादिकं प्रसिद्ध क्षेनतीजात शचरितसंबन्धि सुदर्श विद्यते। कालिदासीया शंकर- विजयप्रन्थः गठवाल इतिहासे उदाहियते । 'गत्वैकादशवापिको बदरिकारण्ये सुपुण्याश्रमे ५ञ्चाब्दावा अकुण्ठया निजधिया भाज्याणि या पोडश । निर्माय प्रथयावकार बदरीनाराय- णाची तथा श्रीज्योतिर्मठमावयन्ध स गुरुः श्रीशंकरो पन्द्यते ॥' इति । प्रसिद्धः कालिदासो नतद्वन्ध का भवितुमर्हति । संकायाः प्रयोदश विशेषा एवं-ज्ञा उत्तराम्नाया, मठ: ज्योतिर्मठा, (श्रीमठा इति नामान्तरं इति ज्योतिर्मठाम्नाय) पीठनाम. ज्योतिष्मती, क्षेत्र परि- काममा वीर्य अलकनन्दा, देषो नारायणा, शक्तिः पूर्णा गिरि, घेदोऽयवेणा, संप्रदाया मानन्दवारः, योगपट्टः गिरित, (गिरिपर्वत. घागरा इति मठाम्नाये,) ब्रह्मचारी आनन्दब्रह्मचारी, महावाक्यं . भयमाया मझ प्रथमाचा तोटका । (गोत्रं गुगोनं इलि. मठाम्नाये ।) गिरिवनवासी गीताध्ययनतत्सरः गम्मीराचलघुद्धिश्च इति उदाहवा सोकोऽयं- .

·३२० श्रीशङ्करविजयमकरन्दै मुक्तिलिङ्गं तु केदारे नीलकण्ठे बरेश्वरम् । प्रतिष्ठाप्य महायोगी परां प्रीतिमवाप सः ॥ ६ ॥ जगन्नाथमय प्राप दीनानाथान् सनाथयन् । साक्षाद्विसृज्य वैकुण्ठं यत्रैवोत्कण्ठते हरिः ॥ ७॥ महोदधिर्यन तीयं जगन्नाथपुरोभुवि । द्वारकावासिनो विष्णोस्खनुरयापि वर्तते ॥८॥ अवाप क्षेत्रराज तमवलोक्य समन्ततः । दिनानि कतिचिचत्र निवासमकरोन्नुदा ॥९॥ तत्रांभोग कृतमानो जगन्नाथेश्वरं हरिम् । प्रार्थयामास नयनपपगामी माविति ॥ १० ॥ मजे सध्ये येणुं शिरति शिसिपिञ्छ कटितटे दुकूल नेशान्ते सहचरकटाक्षं च विदधत् । सदा श्रीमवृन्दावनवतावलालापरिचयो अगमाया स्वामा नयनपयगामी मवतु मे ॥११ ।। रपारदो गच्छन् पथि मिलितभूदेवपटली स्तुविप्रादुर्मा प्रतिपदापाकण्यं सदयः । दपासिन्युर्मन्युः सकल जगमा सिन्धुसुक्या जगमाया स्वामी नयनपथगामा मयत मे ॥१२ ।। गिरि, पर्वतमूलराणी, प्रौदलाता सारासारमा इवि पता, सत्वसागर. गम्भीरा बानरबारिप्रहः मर्यादानुहालीति सागर, आनन्दं सांसारिक- भोगविलास वारयवीयानन्दवारः, स्वानन्दं न न रमत इति स्वानन्दमझवारीति संज्ञा व्याख्याताः मठाम्नाये ॥ .

·एकत्रिंश आसाः। भन श्रीशङ्कराचार्यवेणाशाजयान्तरे । पौदादीन् कुमतान् जित्वा विवादे युक्तिसंमिते ॥ १३ ॥ महोदधेस्तटे क्षेत्ने पुरुषोत्तमसंज्ञके । जगन्नाथ दारमय प्रतिष्ठाप्य यपाविधि ॥ १४ ॥ भूतेन्द्रियांगनेत्राम्दे (२६५५) युधिष्टिरशकस्य थे । शाख शुक्लगे पक्षे दशम्यां शोमने दिने ॥१५॥ गोवर्धनमठे रम्ये विमलापीठसके । पूर्वान्नाये भोगयारे श्रीमाकाश्यपगोत्रजः ॥ १६ ॥ माधवस्य सुतः श्रीमान् सनन्दन ॥ इति श्रुतः । प्रकाशमझवारी च ऋग्वेदी सर्वशाखवित् ॥१७॥ श्रीपादः प्रथमाचार्यत्वेनाम्यपिप्यत । श्रीमत्परम सादिविरुदैरपिः सह ॥१८॥ (१३) समाचा विशेषाः - संता-पूर्वाम्नाया, मठा गोवर्धनमठा पीठ: विमलापीठा, क्षेत्र-पुरुषोत्तमक्षेत्रम् , वीर्य महोदधिः, देवः अगमाया, शक्ति विमला, वेद यजुः (ग्वेर इति मठाम्नापे) संप्रदाया मोगरा, योगा अरण्या , (पन-अरण्यौ इति मठाम्ना) पारी प्रकाशनमचारी, महावाक्यं प्रशानं , आचार्य:- हस्वामरक इति सुरमायो, पनगद इवि मठाम्नाये। (गायगोत्रमिति मठानाये) निर्भने पने आगादरमुको समीति बननामा, सर सक्यारण्ये षसतीति अरण्या, भोगोरिषयासटिस पार्यो इति भोगवारा । सम्पादित रिजानाति योगयुक्तिविशारदा ARAR. प्रकारेन इति प्रकाशनारी इति मठाम्नाये पंडायास्या।। . . - ·३२२. श्रीशहरविजयमकरन्दै श्रीशङ्करार्ययोगी शृङ्गगिरिस्थानमगमदखिलेशः । श्रीशारदास्यपीठे शियलिहं भोगनामक चक्रे ॥ १९ ॥ शिवलिङ्गं प्रतिष्ठाप्य चिदम्बरसभातले । मोक्षदं सर्वमन्तूनां भुवनलयसुन्दरम् ॥२०॥ वैदिकान् दीक्षितान् शुद्धान् शैवसिद्धान्तपारगान् । पूजाय युयुजे शिष्यान् पुण्यारण्यविहारिणः ॥ २१ ॥ सर्वज्ञः शिष्यसंयुकः शङ्करो देशिकेश्वरः । भूमि प्रदक्षिणीकृत्य भूयः काञ्चीपुरी गतः ।। २२ ।। काञ्चयों श्रीकामकोटौ तु योगलिङ्गमनुत्तमम् । प्रतिष्ठाप्य सुरेशायं पूजा युयुजे गुरुः । ययाधिकारमावार्यः सर्वाननुशशासह ॥ २३॥ (१९) संज्ञाद्या विशेषा-शा-दक्षिणानाय:, मठः गिरि- पाठा शारदापीठा, क्षेत्र रामेश्वरम् , (रामक्षेत्रमिति मठाम्नाये) देषः पराहः, शकि: शारदा, (फामाक्षीति मठानाये) वेदा कृष्णयजुर्वेदः, संप्रदायः भूरिवारा, योगपट्टः भारती (सरस्वती. पुरी मारत्यरण्यतीर्थ - तीर्थाश्रममुखानि सर्वनामानीति शृङ्गगिरिमठाम्नाये। सरस्वती भारती पुरी इति मठाम्नाये) ब्रह्मचारी चैतन्यप्रह्मचारी, महावाक्यं भई मास्मि, प्रथमाघार्यः पृथिवीधर इति सुषमायां, (सुरेश्वर इति मठाम्नाये) परमानरतः नित्यं स्वरसादी, संसारसागरा. सारन्ता इवि सरस्वती, समारं परित्यजन् , दुखि भारासा, विचा- भारपूर्ण इति भारती, शामतवपूर्णः पूर्णतवादस्थिता, इति पुरी, भूरि सुवर्णार्याधिक्यं धारयति इति भूरिवारा, पिन्मात्र साहितं शिवम ना जानादि इति पैतन्य ब्रह्मचारी ॥ (२५) संझापा विशेषा:-क्षा मौलाम्नाया, मा मठ, . तीर्थ तुमद्रा, . परमारता ·३२४ धीशकरविजयमकरदे अनारमकेवबुद्धि देहप्राणेन्द्रियादिपु । प्राणान्तेऽपि च साधो स्वं जन्महेतुं हि मा कुरु॥ २७ ॥ परनिन्दास्तुती साधो परद्रव्येऽपि रागिताम् । अत्यासक्ति च सर्वेषु दुष्टसंग च मा कुरु । २८॥ विद्यायामाश्रमे चणे कुले वयसि संपदि । पदापि वासनाद्वारा छहङ्कारं च मा कुरु ॥ २९॥ एक एव चिदानन्दः सर्वभूतेषु चात्मनि । इति तत्वं विजानानो वैरं सर्वेषु मा कुरु ।' ३०॥ फामक्रोधादिकं सर्व त्यक्त्वा वासनया सह । अन्तः शीतलया बुद्धया सर्वपु समतां कुरु ॥ ३१ ॥ चित्तत्तिधमत्यासु पञ्चकोशेषनात्मसु । यन्मयोऽह सदन्तस्स्था तन्मयः सर्वदा भव ॥३२॥ मज्ज्ञानान्तः प्रलीयन्ते सरसीव तटदुमा । पञ्चभूतानि तत्कायं इति मत्वा सुखी भव । ३३ ।। ब्रह्मात्मके च चियोनि ब्रह्मात्मकतयाखिलम् । संपश्यन सततं साधो जीवन्मुक्ता सुखी भव ॥ ३४॥ न देखा न वित्तिन वेद्यं विकल्पो न सोऽहं न मङ्कल्पलेशोऽहमात्मा । न च ब्रम नो कर्म नोऽकर्मकोऽई यथाऽहं तथा विकल्पो न कश्चित् ।। तदा नापि बद्धो न मुक्ती न रागी विरागी न सङ्गी तदा नो वियोगी। न भोगीन योगी न समाररोगी चिदानन्दसिन्धौ यदाहं निमनः।। गुरुकरुणयैकनावा प्राक्तनमाग्यानुकूलमारुतया । रागद्वेपतरङ्ग तुझसंसारसागरस्तीर्णः ॥३७ ॥ +

·एकनिश भास्वादः।
वेदो नित्यमधीयतां तदुदितं कर्म बनुष्ठीपता
तेनेशस्य विधीयतामपचितिः काम्ये मतिप्त्यज्यताम् ।
पापौषा परिधूपना मवसुखे दोपोऽनुसन्धीयता
आत्मेच्छा व्यवसीयतां निजगृहातणं विनिष्क्रम्यताम् ॥३८॥
संगा सत्सु विधीयतां भगवतो भक्तिद्वाधीयतां
शान्णदिः परिचीयतां दृढतरं कर्माशु सन्त्यज्यताम् ।
सद्विद्वानुएसृप्यता प्रतिदिनं तत्पादुके सेव्यता
बीकाक्षरमर्थ्यतां श्रुतिशिरोवाक्यं समाकर्ण्यताम् ॥ ३९ ॥
नाक्यार्थश्च विचार्यतां श्रुतिशिरापक्षा समाश्रीयता
दुम्तोतु विरम्यतां श्रुतिमततर्कोऽनुसन्धीयताम् ।
ब्रह्मवाम्मि विमाव्यतामहरहगः परित्यज्यतां
देहेऽहमतिरुज्झयता बुधजनैदिः परित्यज्यताम् ॥ ४०॥
क्षुधाधिच चिकित्स्यतां प्रतिदिन मिक्षौषधं भुज्यता
सादनं न तु याच्या विधिवशात्प्रासेन सन्तप्यताम् ।
शीतोष्यादि विपाता न तु वृथा वाक्यं समचार्यता
औदासीन्यममीप्स्यता जनकपनिष्ठुयमुन्सृज्यताम् ॥४१॥
एकान्ते सुखमापता परतरे चेतः समाधीपता
पूर्णामा सुसमीक्ष्यतां जगदिदं तद्बाधित दृश्यताम् ।
प्राफर्म प्रविलापता चितिचलाभाप्युचर सिग्यता
प्रारब्ध विह मुज्यतामथ पानमात्मना
अम्मत्पीटसमारूठा परिवाइकलक्षणः ।
अहमेवेति विक्षेपो यस्य देव इति श्रुतेः ॥ ३ ॥
स्थोपताम् ॥ ४२॥

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दे सुधन्वना समौत्सुक्यनिवृत्त्यै धर्मसेतवे । देवराजोपचारांश्च यथावत्तत्र कल्पयेत् ॥४४॥ केवलं धर्ममुद्दिश्य विभवो बाह्यचेतसाम् । विहितश्योपकाराय पद्मपत्रनयं व्रजेत ॥४५॥ सुधन्वाधा महाराजा हालाद्याश्च महीश्वराः । धर्मपारंपरीमेतां पालयन्तु निरन्तरम् ॥ ४६ ।। आसेतोरा हिमाद्रेश सेव्या मस्पीठमश्रयाः । तथा मच्छिष्यपीठीया: सर्वेऽप्याचार्यसम्मिताः ॥४७॥ इत्येवमनुशिष्टास्ते नित्यकर्मपरायणाः । पञ्चयज्ञपरा नित्यं देवतातिथिपूजकाः । वेदमार्गकनिरता जाता. सेवे मुमुक्षवः ॥ १८ ॥ सर्वज्ञात्मश्रीचरणः संक्षेपशारीरकप्रणयनम् । श्रीदेवेश्वरपादपङ्कजरजस्संपर्कप्ताशयः सर्वज्ञात्मगिरांकितो मुनिवरः संक्षेपशारीरकम् । चक्रे सज्जनयुद्धिवर्धनमिदं राजन्यवंशे नृपे श्रीमत्यक्षतशासने मनुकुलादित्ये भुवं शासति ॥ ४९ ।। वस्तुख्यातिविधाति वादितिमिरं नैष्कर्यसिद्धिस्फुट- व्याख्याचन्द्रिकया विधूय सुधियां सदृष्टिमुन्मीलयन् । अन्तः संमृतशान्तिवेदनसुधोयोतः समुद्योतते सर्वज्ञाश्रमचन्द्रमाखिजगतीसर्वज्ञचूडामणिः ॥ ५० ॥ शक्तो गुरोश्चरणयोनिकटे निवासान्नारायणस्मरणतश्च निरन्तरायः । शारीरकार्यविषयावगतिप्रधान संक्षेपतः प्रकरणं कृतवान् प्रहप्यन् “ ।। ५१ ॥

·एकत्रिंश ओखादः । ३२७ तदृष्टाऽप स उचिवानतितरां हृटो गुरुश्शङ्करः नाम्ना यद्यपि लोक एष भविता संक्षेपशारीरकः। स्वीयैरन्यनिबन्धदुभतरोजःप्रसादादिभिः सर्वानव गुणैस्तथापि बृहतो ग्रन्यान् विजेजेप्यते ॥ ५२ ॥ वाग्विस्तरा यस्य वृहत्तरगा वेतात पस्तुनि तत्वबोधः । रत्नानि तवसरप्रकाराः पुनात्वसौ व्यासपयोनिधिनः ॥ यकारमासाद्य यमेव नित्या सरस्वती स्वार्थसमन्विताऽऽतीत् ।। निरस्तदुस्तकलङ्कपका नमामि तं शङ्करमधितांघ्रिम् ॥ ५४॥ पदीयसंपकमवाप्य केवलं घयं कृतार्था निरवद्यकीर्तयः। जगत्म ते तारितशिष्यपकयो जयन्ति देवेश्वरपादरेणवः ॥५५॥ इति श्रीशङ्करविजयमकरन्दे एकविंश आस्वादः समासः ।। - (५३.५५) संक्षेपशारीरके ६-८ श्लोकाः । मधुसूदनसरस्वती. श्रीपादाः एनं अन्य व्याख्यातवन्तः। तद्वाख्यायामेषु श्लोकेष्ववतारिका- व्याख्यांशाः अतः परं सूत्रमाध्यवार्तिककारान् गुरुपर्वक्रमेण पूजयति त्रिभिः ।' सत्संप्रदायेन भाष्यकारें शङ्करावतारं श्रीशङ्कराचार्य प्रणमवि ।' 'इदानी स्वगुरुं वार्तिककारं पूजयति -- यदीयति'। 'देवेश्वरस्य सुरेश्वराचार्यस्य ते पादरेणवो जयन्ति सर्वोत्कण वर्तन्ते । सान्प्रत्यस्मि प्रणत इत्यर्थः । सुरपदस्थाने देवपदप्रयोगः साक्षाद्गुरुनामा. महणाय, गुरोर्नाम न गृहीयादिति स्मृतः ॥' वक्तारमासायेति श्लोके सरस्वती स्वार्थ समन्विता इति पदं रस्य यतीनां दशनामस्वेकं सरस्वती, तन्नामापि भगवत्तादानासाद्य सार्थक पभूषेवि व्यञ्जनात् ॥

·श्रीशविनयमकरन्दै ॥ द्वात्रिंश आखादः॥ भगवत्पादानां ममीभावः । भावत्पादसावाजवन्द पन्द्रनिपहणम् । सुरेश्वरादिसद्भः अवलम्बितमाभजे ॥१॥ उद्धृत्य घेदपयस: कमलामियाघर मालिहितासिलजगत्प्रभवेकर्तिम् । विधामशषजगत सुखदामदायः तं र विमलभाम्यतं नमामि ॥२॥ शान्ताम्मोगभीरा नयमकरकुला प्रायिद्याप्पण्डा पापण्डोमवृक्षप्रमथननिपुणा मानवाचीतरना। यस्यास्योरया सरस्वत्यखिलभयभयध्वंसिनी शरस्य गङ्गा शम्मो कपसदिय निखिलगुरोनामि तपाइपमम् ॥३॥ अय्यन्तयम्या गुरुवारवयस्यावियेकचूडामणिभूपिठाया। पाणिप्रहस्तरपुरगपरोक्षानुभूरियाहसः सतां हत् ॥ ४॥ सलने मूलम् - गुर्वष्टकतः १, प्रकाशात्मभीपरणाना २, मानधनपान ३, भीषन्द्रशेखरेन्द्रसरस्वतीभीपरणाना ४, बासनादेह. सुविधा ५, ललितापधारमा ९-१३, भीमकमतपत: १४.१६ । सौन्दर्यलहरीवा १७-४१, व्यासापलीया ४२, ४९.५०, ५०, केरलीयरावर विजयतः ४३.४८, शियरहस्यवः ५१, गृहकरविजयवा ५२-५३, पुण्यश्लोकमरीas ५४, प्राचीनशविजयठा ५५, जगद्गुरुरममालामा ५६, शहरापार्याष्टोरशवनामस्तोत्र-पशिवि. नामावली-सहपनाम - भाप्यस्वामिहतु सहसनाम-पानाड गणपति. शाषिताटीचरशतनामता नामानि संयुद्धपेकापनान्तवया यानि] ५८-८५, शरमाता ८६, म्हपशवीत ८७.८९, मागेय. परिवाना ९०॥

·द्वात्रिंश भाखादः। ३२९ यो चै मण्डनमिथविद्वदधिपस्यापाद्य सन्यासितां सन्मूनि व्यसनापनोदनविधावाकर्षयनश्विनी। भैषज्यं कलयांबभूव कुपितस्येन्द्रस्य यत्रायुध चूर्णीकृत्य पुनदेवी हरिपदे चक्रे तमेनं भजे ॥५॥ ततः काञ्च्या महापुर्या निवसनेकदा गुरुः । ज्ञात्वा निजशरीरान्त सह शिष्यैः प्रसन्नधीः ॥ ६॥ कम्पायो विधिवास्नात्वा नत्वैकामनिवासिनम् । कामाक्षीसदनं ग्राप चक्रे तस्य प्रदक्षिणम् ॥ ७॥ गोपुरेणान्तरविश्य नत्वा देवी यतीश्वरः । सौन्दर्यलहरीमुल्यैः स्तोत्रैस्तुष्टाव निर्वृतः ॥ ८॥ प्रातः स्मरामि ललिवावदनारविन्दं किंवाधरं पृथुलमौक्तिकमोमिनासम् । आकर्णदीपनयन मणिकुण्डलाढ्यं मन्दस्मितं मृगमदोज्ज्वलफालदेशम्॥ प्रातर्भजामि ललितामनकल्पवल्ली रत्नाङ्गुलीयलपदइगुलिपल्लवायाम् । माणिक्य हेमवलयादशोभमाना पाशेक्षुचापकुसुमेपुसणीर्दधानाम् ।। प्रावनमामि ललिताचरणारविन्दं मक्तेष्टदान निरतं भवसिन्धुपोतम् । पद्मासनादिसुरनापकपूजनीय पाशधजसुदर्शनलान्छनाट्यम् ।। (५) सुरेश्वराचार्य कदाचित् शिरसि व्रणशोथेनापडियन । मत्यवेद्य भैषज्येऽकिञ्चित्को निरूपिते देवभिषजौ अश्विनी भगवत्पादैरुप- स्वीयमानी प्रसनी सुरेश्वरमरुजमकुरुताम् । इन्द्रः स्वानुमति रिना माय भैषज्यं कृतवतोरश्विनोः शिरसोर्वनमपातयत् । आचार्या भिष- व्यतोरश्विनो वाणाय, वनमापतन्तं चूर्णीकृतवन्तः स्ववेजसा। दो भीत: शरणं ययौ गुरुवरम् । आत्मनः पदवीमुद्रां आत्मनो नाम प भावार्यवरायार्पयत्, आचार्यवरस्तु सुरेश्वराय अर्पयामाखेति इतिए प्रस्यायते॥

·करणकाञ्चीदामा करिकलभकुम्भस्तननता
परिक्षीणा मध्ये परिणतशरच्चन्द्रवदना ।
धनुर्वाणान् पाशं सृणिमपि दधाना करतलैः
पुरस्तादास्तां नः पुरमयिनुराहोपुरुषिका ॥
(काचीपुरे विराजमाना श्री कामाक्षीदेवी)

·द्वात्रिंश भाखादः। ३२९ यो वै मण्डनमिश्रविधिपस्यापाद्य सन्यासितां सन्मूनि व्यसनापनोदनविधायाकर्पयनश्चिती। भैपज्यं कलयांयभूव कुपितस्येन्द्रस्य बज्रायुधं चूर्णीकृत्य पुनर्ददी हरिपदे चक्रे तमेनं भजे ॥ ५॥ ततः काञ्च्या महापुर्या निवसन्नैकदा गुरुः । ज्ञात्वा निजशरीरान्तं सह शिष्यैः प्रसन्नधीः ॥ ६ ॥ कम्पायां विधिवत्स्नात्वा नत्वैकामनिवासिनम् । कामाक्षीसदनं प्राप चके तस्य प्रदक्षिणम् ॥ ७ ॥ गोपुरेणान्तराविश्य नत्वा देवी यतीश्वरः । सौन्दर्यलहरीमुल्यैः स्तोत्रैस्तुष्टाव निर्वृतः ॥८॥ प्रातः स्मरामि ललितावदनारविन्द विचाधरं पृथुलमौक्तिकोभिनासम् । आकर्णदीनयानं मणिकृण्डलाढ्यं मन्दस्मितं मृगमदोज्ज्वलफालदेशम् ।। प्रातर्भजामि ललितासजकलरवल्ली रनाङ्गुलीयलसदगुलिपल्लवायाम् । माणिक्य हेमवलयाङ्गदशोममाना पाशेक्षुचापकुसुमेपुसणीर्दघानाम् ।। प्रातर्नमामि ललिताचरणारविन्दं मक्तेष्टदाननिरतं भवसिन्धुपोठम् । पासनादिसुरनायकरजनीयं पांकुशध्वजसुदर्शनलाञ्छनाढ्यम् ।। (५) सुरेश्वराचार्य: कदाचित् शिरसि व्रणशोथेनापयित । मवेद्यभैपज्येऽकिधिरकरे निरूपिते देवभिपजी अश्विनी भगवत्पादैरुप- स्थीयमानौ प्रसन्नौ सुरेश्वरमरुजमकुरुताम् । इन्द्रः स्वानुमति विना माय भैषज्यं कृतवतोरश्विनोः शिरसोर्वसमपातयत् । आचार्या मिप- ग्यतोश्विनो साणाय, वनमापतन्तं चूर्णीकृतषम्त: स्वतेजसा । इन्द्रो भीता शरणं ययौ गुरुवरम् । आत्मनः पदवीमुद्रां आत्मनो नाम 'प माधार्यवरायार्पयत्, भाचार्यवाएत सुरेश्वराय भर्पयामावि इविध प्रस्यायते ॥

·श्रीशङ्करविजयमकरन्दै प्रातर्वदामि ललिते तव पुण्य नाम कामेश्वरीति कमलेति महेश्वरीति । भीशाम्भवीति जगतां जननी परेति वाग्देवतेति वचसा त्रिपुरेश्वरीति ॥ प्रातः स्तुवे पर शिवा ललिता भवानी जय्पन्तवेद्यविभवा करुणानवद्याम् । विश्वस्स सृष्टिषिलपस्थितिहेतुभूता विद्येश्वरीं निगमवाश्मनप्तातिराम् ॥ पिन्दुत्रिकोणयहिस्टककोणवाद्यादिकोणदिक्परचतुर्दशकोणयुक्तम् । वृत्ताष्टपोडशदलानतवृचलोकभूपश्चतुर्मुसमहं प्रणमामि चक्रम् ॥१४॥ बैलोक्यमोहनमयी परमेश्वरी ता लोक्पकारणमीं परमेश्वरी ताम् । त्रैलोक्यविस्मश्मयीं परमेश्वरी तां चक्रेश्वरी शुभकरी परिपूजयामि । स्तोत्रं त्वमेव परमेश्वरि गीपसे चेव स्तोता स्वमेव परमेश्वरि गीयसे चेन् । स्तुत्या स्वमेव परमेश्वरि गीयसे चेत कि स्तूपसे खलु तदा परमेश्वरि स्वम् ॥ १६ ॥ शिवः शक्तथा युको यदि भवति शक्का प्रभवितुं न चेदेवं देवो न खलु कुशलः स्पन्दितुमपि । अतस्त्वामाराध्यां हरिहरविरिश्चादिमिरपि प्रगन्तुं स्तोतुं वा कथमकृतपुण्या प्रमवति ॥ १७॥ : त्वदन्या पाणिभ्याममयवरदो दैवतगणा स्वमेका नैवासि प्रकटितवरामीत्यभिनया । मयात् त्रातुं दातुं फलमपि च वान्छासमधिकं शरण्ये लोकाना तब हि चरणावे निपुणौ ॥ १८ कणकाञ्चीदामा करिकलभाम्भस्वननता परिक्षीणा मध्ये परिणतशरचन्द्रवदना । धनुर्वाणान् पाशं सुणिमपि दधाना करवले. पुरस्तादास्वा ना पुरमथितुराहोपुरुषिका ॥ १९ ।। , .

·द्वात्रिंश भास्वादः। सुधासिन्धोर्मध्ये सुरविटपिवाटीपरिश्ते मणिद्वीपे नीपोपवनाति चिन्तामणिरहे । शिवाकारे मन्ने परमशिवपर्यङ्कनिलयां भजन्ति स्वो धन्या कतिचन चिदानन्दलहरीम् ॥ चतुर्मिः श्रीकण्ठैः शिवयुवतिमिः पञ्चभिरपि प्रभिन्नामिा शम्भोनवमिरपि मूलप्रकृतिभिः । चतुश्चत्वारिंशद्वसुदलकलाश्रत्रिवलय- त्रिरेखामिः साध तव शरणकोणा परिणताः ।।२१।। शरज्ज्योत्स्नाशुदा शशिपुतभटाजूटमकुटा यात्रामत्राणस्फटिकगुटिकापुस्तककराम् । सकन त्वा नवा कथमिव सना सनिदधते मधुक्षीग्द्राक्षामधुरिमधुरीणाफणितयः ॥ २२ ॥ सवित्रीमिर्वाचा शशिमणिशिलामचिमिा वशिन्यायाभिस्वा सह जननि मञ्चिन्तयति या। स कर्ता काव्यानां भवति महतो भनिरुचिभिः वचोमिर्वाग्देवीवदनकमलामोदमधुरैः ॥ २३ ॥ किरन्तीमटेम्पा किरणनिकुरुम्बामृतरस हदि स्वामाधत्ते हिमकरशिलामूर्तिमिव या । स सर्माणां दपं शमयति शकुन्ताधिप इव ज्वरप्लुष्टान दृष्टया सुखयति सुधाधारसिरया ॥ २४ ॥ भवानि वं दासे मयि वितर दृष्टिं सकरुणा इति स्तोतुं वाञ्छन् कथयति भनि स्वमिति या ! ठदेव त्वं तस्मै दिशसि निजसायुज्यपदची मुकुन्दमलेन्द्रस्फुटमकुटनीराजितपदाम् ।' २५ ॥

·३३२
श्रीशङ्करविजयमकरदे
प्रयाणां देवानां त्रिगुणनिताना तव शिवे
भवेत्पूजा पूजा तव चरणयोर्या विरचिता ।
तथाहि त्वत्पादोद्वहनमणिपीठस्य निकटे
स्थिता ह्येते शचन्मुकुलितकरोषंसमुकुटाः ॥ २६॥
अपो जस्पा शिल्पं सकलमपि मुद्राविरचना
गतिः प्रादक्षिण्यक्रमणमशनाद्याहुतिविधिः ।
प्रणामा संवेशा सुखमखिलमात्मार्पणदृशा
सपर्यापर्यायस्तव भवतु यन्मे विलसितम् ।। २७ ॥
शिव शक्तिा कामा शितिरथ रविः शीतकिरण!
स्मरो हंसा शक्रस्तदनु च परामारहरयः ।
अमी हल्लेखामिस्तिसृभिरवसानेषु घटिता:
भजन्ते वर्णास्ते तब जननि नामावयवताम् ॥२८॥
शिवे शृङ्गारा तदितरजने कृत्सनपरा
सरोपा गङ्गायां गिरिशचरिते विस्मयवती ।
हराहिम्यो मीता सरसिरुहसौभाग्यजननी
सखीपु स्मेरा ते मयि जननि दृष्टिः सकरुणा ॥ २९॥
दृशा द्राधीयस्था दरदलितनीलोत्पलरुचा
दवीयांसं दीनं स्नपय कृपया मामपि शिवे ।
अनेनायं धन्यो भवति न च ते हानिरियता
बने वा इम्य वा समकरनिपातो हिमकरः ॥ ३० ॥
तव स्तन्यं मन्ये धरणिधरकन्ये हृदयता
पयापारावार परिवहति सारस्वतमिव ।
दयावत्या दत्तं द्रविडशिशुरास्वाध तव यत्
कवीनां प्रौदानामजनि कमनीया कवयिता ॥ ३१ ॥

·द्वात्रिंश भाखादः।
श्रुतीनां मूर्धानो दधति तब यो शेखरतया
ममाप्येतो मात शिरसि दयया घेहि चरणौ ।
ययोः पाद्यं पायः पशुपतिजटाजूटतटिनी
ययोलाक्षालक्ष्मीररुणहरिचूडामणिरुचिः ॥ ३२॥
नमोवाकं भूमो नयनरमणीयाय पदयो।
तवारम द्वन्द्वाय स्फुटरुचिरसालक्तकवते ।
असूयन्यत्यन्तं यदमिहननाय स्पृहयते
पशूनामीशाना प्रमदवनकङ्कलितरवे ॥ ३३ ॥
ददाने दीनेम्या श्रियमनिशमाशानुसहशीं
अमन्दं सौन्दयनकामकरन्दं विकिरवि
तवास्मिन् मन्दारस्तयकसुमगे यातु चरणे
निमजन्मजीच! करणचरणा पदचरणवाम् ॥३४॥
गतास्ते मश्चत्वं दुहिणहरिरुद्रेश्वरभृता
शिवः स्वच्छच्छायापटितकपटप्रच्छदपटः ।
त्वदीयानां मासो प्रतिफलनरागारुणतया
भरीरी भृक्षारो रस इव दृशा दोग्धि कुतुकम् ॥ ३५ ॥
अगला केशेषु प्रकृतिसरला मन्दहसिते
शिरीपामा चिचे पदुपलशोभा कुचतटे ।
भृशं तन्वी मध्ये पृथुरुरसिजारोहविषये
जगत् त्रातुं शम्भोर्जयति करुणा काचिदरुणा ॥ ३६॥
गिरामाहुर्देवीं टुहिणगृहिणीमागमविदा
हरे पनी पया इरसहचरीमद्विवनयाम् ।
तुरीया कापि त्वं दुरधिगपनिस्सीममहिमा
महामापा विश्वं भ्रमपसि परब्रह्ममहिपि ॥ ३७॥

·,
श्रीशङ्करविजयमकरदे
कदा काले मातः कथय कलितालककरसं
पिवेय विद्यार्थी तव चरणनिर्णजनजलम् ।
प्रकृत्या मृकानामपि च कविताकारणतया
कदा धत्ते वाणीमुखकमलताम्यूलरसताम् ॥ ३८॥
सास्वत्या लक्ष्म्या विधिहरिसपनो विहरते
तो पातिव्रत्यं शिथिलयति रम्येण वपुषा ।
चिरं जीवनेव धपितपशुपाशम्पतिकर
परानन्दामिख्यं रसपति रस त्वद्भजनवान् ॥ ३९॥
निधे नित्यस्मेरे निरवधिगुणे नीतिनिपुणे
निराघाटज्ञाने नियमपरचित्तकनिलये ।
नियत्या निर्मुक्त निखिलनिगमान्तस्तुतपदे
निरातङ्क नित्ये निगमय ममापि स्तुतिमिमाम् ॥ ४० ॥
प्रदीपज्वालामिदिवसकरनीराजनविधि:
सुधासूनेचन्द्रोपलजललवरयरचना ।
स्वकीयैरम्मोमिः सलिलनिधिसौहित्यकरणं
त्वदीयामिर्वाग्मिस्तव अननि बाचा स्तुतिरियम् ॥ ४१ ॥
प्रागष्टमाद्विदितवेद्यमुदूढबाल्यं सर्वज्ञसंज्ञमथ इंसितमात्मनैव ।
श्रीकामकोटिबिरुदे न्यदधात्स्वपीठे गुप्तं स्वशिष्यतिलकेन सुरेश्वरेण ।।
* अथ निश्चित्य मनसा श्रीमान् शङ्करदेशिकः ।
मठे श्रीशारदाभिख्ये सर्व निदधन्मुनिम् ॥ १३ ॥
सुरेश्वरं घृत्तिकृतमन्तिकस्यं सदाऽऽदरात् ।
समं संस्थाप्य तस्मै व वक्तुं भाष्य समन्वशात् ॥ ४५ ॥

·द्वात्रिंश बास्वादः। ३३५ वशिष्यपारंपर्येण विहं योगनामकम् । सेक्यैनं कामकोटिपीठे साध बसेति च ॥ ४५ ॥ इत्याहा संप्रदायास्मै त्यक्तपीठमठस्पृहः । कामाक्ष्या निकटे जातु सन्निविश्य नगद्गुः ॥ ४६॥ देहिभिर्दुर्भज मैने देह तत्रैव सन्त्यजन् । अखण्ड ज्योतिरानन्दमक्षरं परमं पदम् ॥ ४७ ।। स एव शङ्कराचार्यो गुरुर्मुक्तिप्रदः सताम् । अद्यापि मर्न चैतन्यमिव तन्नैव तिष्ठति ॥ १८॥ इत्यं स शङ्करगुरुः कृतकृत्यमावात् भावान्प्रकाश्य निगमान्तगिरां निगूढान् । काश्चयां विमुष्य पुराहतमिच्छयैव स्वस्यैव धाम्नि परमे वन एव निल्ये।। (४८-५७) काळच्यां भगवत्पादानां ब्रह्मीभावप्रतिपादका इमे । अनन्तानन्दगिरीये 'ततः परं सर्वलोकगुरुः । स्वलोक गन्तुमिच्छुः काश्चीनगरे मुक्तिस्थले कदाचिदुपविश्य स्थूलशरीर सूक्ष्मे- ऽन्तर्धाय मृदूपो भूत्वा, सूक्ष्मं कारणे विलीनं कृत्वा चिन्मात्रो भूत्वा अगष्टमात्रपुरुषः तदुपरि पूर्णमखण्डमण्डलाकार आनन्द प्राप्य सर्वजग- व्यापकचैतन्यमभवत् । सर्वव्यापकचैतन्यरूपेणाद्यापि तिष्ठति । स एव माङ्कराचार्यों गुरुर्मुक्तिपदः सताम्' इति । शंकराभ्युदये - 'कम्पातीर- निवासिनीमनुदिनं कामेश्वरीमर्चयन् ब्रह्मानन्दमविन्दत त्रिजगतां क्षेमकर: शंकरः' इति ॥ ब्रह्मानन्दीये यथा - 'पूर्णेऽन्देऽथ त्रयस्त्रिंशे जम्ममासि च तहिने । समाधौ संस्थितो भूत्वा भगवत्पाददेशिका । त्यक्त्वा च पार्थिव देहं स्वयंज्योतिरस्वरूपवान् । भित्वा च ब्रह्मरन्धं तु सर्वध्यापकचेतने । शिवे शुद्ध परे भूम्नि लयमाप तथैव च। माधवीये तु, 'पारिकांक्षीश्वरः प्राप केदारकम् ॥ इन्द्रोपेन्द्रप्रधान- निशपरिवः स्तूयमानः प्रसून, दिव्यैरभ्यर्यमानः 'परसिराभूषा ...

·३३६ श्रीशङ्करविजयमकरन्दै गामाक्रम्य पदेऽधिकाञ्चि निबिडं स्कन्धैश्चतुर्भिस्तथा व्यावृण्वन् भुवनान्तरं परिहरस्तापं समोहज्वरम् । यः शाखी द्विजसंस्तुतः फलति तत्स्वाचं रसायं फलं तस्मै शङ्करपादपाय महते तन्मस्त्रिसन्ध्यं नमः ॥ ५० ॥ तयोगभोगवरसिद्धिविमुक्तिनामलिङ्गार्चनात्प्राप्तजयः स्वकाश्रमे | प्रासान्विजिस तरसाऽक्षतशास्त्रवादैः मिश्रान् स काभ्च्यामय सिद्धिमाप ॥५१ अद्वैतमातहिनभूधरमा च सेतोराधाय सर्वसुमनश्चयसंमतार्थम् । त्यताङ्कनाघवगुणान्यपि षण्मतानि शैवादिमानि च निरुव्यं यथाऽविकारम् ॥ वाणी विजित्य च वियद्विशदामदेहां सर्वज्ञपीठमधिरुह्य च तत्र काञ्च्याम् । विद्वद्वरातिपदो यमिसार्वभौमो देव्याः पुरः परतरे पुरुषे विलिल्ये ॥ ५३॥ महेशाशाजातो मधुरमुपदिष्टाद्वयनयो महामोहत्वान्तमशमनरविः मतगुरुः । फले (३२) स्वस्मिन् स्वायुष्यपि शरचराम्देऽपि, (२६२५) च कले विलिल्ये रक्ताक्षिण्यधिवृषसितैकादशि परे ॥५४॥ दत्तहस्तावलम्बः । आरुह्योक्षाणमप्रयं प्रकटितसुजटाजूटचन्द्रावतंस शृण्वन्नाले कशब्द समुदितमृषिभिर्धाम नै प्रतस्थे । इति । सदानन्दी ये तु 'सशिष्यो बदरीवनम् । जगाम शंकराचार्यो हर्षेण महतावृतः । आरुह्योक्षाणममपं स नै धाम परं ययौ' ।। इति । माधवीय शंकरविजयव्याख्या - अद्वैतराज्यलक्ष्मीकारास्तु - तुगमीशावतारमिय ध्याख्याने, गौरीरमणावतारत्वं तु श्रीशंकराचार्यस्योकं शिवहर नवमांशे षोडशाध्याये । 'स्कन्द उवाच-तदा गिरिजया पृष्ट' इत्यार 'वान् विजित्य तरसाऽक्षतशाववादिमित्रान् स काम्च्यामथ सिद्धिमाप इवि शिवरहस्यं प्रस्तूय , अन्ते लिखन्ति-पतत्कथाजालं बृहच्छंकरविज पक्ष भीमदानन्दज्ञानाश्यानन्दगिरिविरचिते द्रष्यमिति दिक्' इति । - ·द्वातिश भालादः। कल्यब्दैश्च शरेक्षणाध्वनयनैः (२६२५) सत्कामकोटिप्रथे पीठे न्यस्य सुरेश्वरं समत्रितुं सर्वज्ञसंज्ञ मुनिम् । कामाक्ष्याः सविधे स जात निषिशन्नुन्मुक्तोकापृहो देह वं व्यपहाय देर सुगम धाम प्रपेदे परम् ॥ ५५ ॥ परमन्तिकसत्सुरेश्वराधैः परमाद्वैतमतं फुट प्रवेद्य । परिकाश्चिपुरं परे विलीनः परमायास्तु शिवाय सद्गुरुर्नः ।। पोठे तिष्ठति कामकोटिबिरुदे यः शारदाख्ये मठे देहीवादिमशङ्करार्यनियमनातो प्रतिष्ठोऽधुना । नेपालादिनुपालमौलिपिधृतश्रीशासनो नः शिव देयादेष जगद्गुरुः स विपुलनन्दाकृतिः शङ्करः॥ ५७ ।। स्वामिन् ! जय!! विजयी भव!" श्रीशङ्कराचार्यवयं ब्रह्मज्ञानप्रदायक । अज्ञानतिमिराादेत्य सुज्ञानांबुविचन्द्रमः ॥ ५८॥ ज्ञानमुदाश्चितकर शिप्यहत्तापहारक । पपमतस्थापनाचार्य लपीमार्गप्रकाशक || ५९॥ चिदिलासीये तु 'इत्युक्त्वा शंकराचार्यकरपल्लवमादरात् । अव- लम्स्य कराप्रेण दत्तात्रेयास तापसा । प्रविवेश गुहाद्वार दत्वाऽऽक्षरे जनसन्तः । क्रमाजगाम कैलास प्रमयः परिवेष्टितम्' इति । गुरुशकाव्य तु 'दत्तात्रेयं भुवनपिनुतं धीक्ष्य नत्वा न्यगावीत वृत्त स्वीयं सकलमपि तान् प्रेषिताम् दिक्षु शिष्यान् । सोऽपि श्रुत्वा मुनिपतिरदादाशिषो विश्वरूपाचार्यादिभ्यः सुखमवसतां तत्र तो भाष. माणो' ।। इति श्लोकेन शंकरकथा परिसमाप्यते ॥ फैलासावतरम् शम्भु कृषशैले उपभूत्, कालव्यां जज्ञे । तद्वन् कानयां, श्रीराम इव परखां, श्रीकृष्ण प्रभासे योगेन तनुं बिलाप्य केदार (दत्तात्रेयाश्रमेऽन्यत्र वा) उद् मादिमिः प्रत्युपस्थिता कैलासं जगामेति सम्पन्न ।। - 43.1 ·३३८ श्रीशङ्करविजयमकरन्दे प्रसन्नवदनांभोज परमार्थप्रकाशक । कापायवसनोपेत भस्मोद्धूलितविग्रह ॥ ६ ॥ ज्ञानात्मकदण्डाढ्य कमण्डलुलसत्कर । अद्वैतस्थापनाचाये भाकपादसंशक ॥६१ ॥ भष्टवर्षचतुपैदिन् द्वादशाखिलशास्त्रवित् । कममुक्तिगृहद्वारकवाटप्रपदाम्बुज ॥ ६२ ।। श्रीमकैलासनिलय सच्छियांशावतारक । कालटीक्षेत्रनिक्सदायाँबागर्भसंश्रित ।। ६३ ॥ शिवादिगुरुवंशाधिराकापूर्णसुधाकर । पितृदचान्वर्षभूतशङ्कराल्यासमुज्ज्वल ॥ ६ ॥ अभ्यस्तवेदवेदाङ्ग निखिलागमपारग । दरिद्रमामणीदत्तभिक्षामळकतोषित ॥ ६५ ।। स्वर्णधारास्तुतिप्रीतरमानुग्रहभाजन । वर्णामलकसदृष्टिप्रसादानन्दितद्विज ॥ ६६ ॥ सरिद्वातपश्रान्तमातृदुःखापनोदक । नक्रमहन्यानमातमतपारमहंस्यक ॥६॥ शक्षगन्धर्वनक्रत्वपरिहर्तृपदाम्बुज । चिन्तनामानसानिध्यकरणाश्वासिताम्बक ॥ ६८॥ सोमोद्भवातटीक्लप्तसौम्यगोविन्दसेवन । गोविन्दार्यमुखावाप्तमहावाक्यचतुष्टय ॥ ६९ ॥ योगसिद्धिगृहीतेन्दुभवापूरकमण्डलो । गुर्वनुज्ञातविश्वेशदिदृक्षागमनोत्सुक ॥ ७० ॥ चण्डालाकारविश्वेशप्रश्नानुप्रश्नहर्षित । विश्वेशानुग्रहावाप्तभाण्यप्रपननैपुण ॥ १ ॥ - ·द्वाविंश भास्वादः। ३३९ राशीकृतोपनिषदयाथार्यस्फुटभाष्यकृत् । यवनोकगीतायाथातथ्यविवेचक ॥ ७२ ॥ यदृच्छाकृतवाक्यार्थहृष्यत्सत्यवतीसुत । मन्दाकिनीझरीरम्यमाभ्यपावितभूतल ॥ ७३ ॥ मस्करित्वकृतस्त्राबायज्ञस्थापितसत्पथ । निरधीतात्मीयभाष्यसनन्दनसमाश्रय ॥ ७ ॥ कुकूलानलकूटस्थकुमारिलकृतानते । कनकपरिकोदण्डमण्टनात्याश्रमप्रद ॥७५।। कञ्जयोन्यवतारश्रीसुरेश्वरसुदेशिक । राजतादिवरानातरम्यस्फाटिकलिङ्गक ॥ ७६ ॥ पनामेद्यमहामौनवटुवादकसनिधे । ययावतत्वावज्ञातहस्तामलकसद्गुरा ॥ ७७ ॥ ययोकवृतनामाव्यस्वकाशष्यसमाश्रित । रामेश्वरादिमेर्वन्तप्रातष्टापतसन्मत ॥ ७८ ॥ ककुल्जयमहायात्रापवितितमहीतल । माहतातसाम्राज्यरक्षादुर्गमठाप्रयकृत् ॥ ७९ ॥ मठस्थापितसच्छिष्यवृतमुक्तिनिकेतन । शारदास्थापनातकश्यशृङ्गगिरिस्थळ ॥ ८ ॥ केदारेशप्रतिष्यतः नेपालवरलिङ्गकृत् । चिदम्बरसमान्यस्तमोक्षलिङ्ग यतीधर ॥ ८१ ॥ ऋष्यशृङ्गाश्रमन्यस्तभोगलिङ्ग महायशः । श्रीचकात्मकताटङ्कपोषिताम्बामनोरथ ॥ ८२ ॥ काञ्च्या श्रीचक्ररानाख्ययन्त्रस्थापनदीक्षित । मेरीपटहवाधादिराजलक्षणलक्षित ।। ८३ ॥

·३४० श्रीशङ्करविजयमकरन्दे सर्वज्ञपीठाध्यारोहलुप्तसर्वज्ञसंशय ! कैलासयात्रासंप्राप्तचन्द्रमौलिप्रपूजक ॥ ८४ ॥ सौन्दर्यरहरीमुल्यबहुस्तोन्नविधायक । सत्यवतसमाख्यातकाञ्चयन्तरितविग्रह ॥ ८५ ॥ काञ्चीपुराभरणकामदकामकोटिपीठाभिषिक्तवरदेशिकसार्वभौम । सार्वज्ञयशक्त्यधिगताखि मन्नतन्त्रचक्रप्रतिष्ठितिविजुमितचातुरीक ॥ स्वामिन् ! जय !! विजयीभव !!! कारणपरचिद्रूपा काञ्चीपुरसीनि कामपीठगता । काचन विहरति करुणा काश्मीरस्तबककोमलाङ्गळता ॥ ८ ॥ कामपरिपन्यिकामिनि कामेश्वरि कामपीठमध्यगते । कामदुधा भव कमले कामकले कामकोटि कामाक्षि ॥ ८८॥ जय जय जगदम्ब शिवे जय जय कामाक्षि जय जयाद्रिसुते । जय जय महेशदयिते जय जय चिद्गगनकौमुदीधारे ।। ८९ ॥ महात्रिपुरसुन्दरीरमणवन्द्रमौलीश्वर- प्रसादपरिलग्धवाङमयविभूपिताशान्तरम् । निरन्तरमुपास्महे निरुपमान्मविद्यानदी. नदीनदपतिप्रभं मनसि शङ्कपर्य गुरुम् ॥ इति श्रीशङ्करविजयमकरन्दे द्वात्रिंश आस्वादः समाप्तः । । श्रीशङ्करविजयमकरन्दः समाप्तः ।