·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES
Edited under the supervision of
the Curator of State Libraries,
Baroda.
NO. VII.

·No text on this page.

·PaternmMPORTANTama.
बालचन्द्रसरिविरचितं
वसन्तविलासमहाकाव्यम्
VASANTAVILÂSAMAHAKAVYA
OF
BÂLACHANDRA SŪRI
EDITED WITH INTRODUCTION, AN APPENDIX AND NOTES
BY
CHIMANLAL D. DALAL, M. A.
PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE GOVERNMENT OF
HIS HIGHNESS THE MAHARAJA GAEKWAD OF BARODA.
CENTRAL LIBRARY
BARODA.
1917.

·Published by Janardan Sakharam Kudalkar, M. A., LL. B., Curator of State Librarios, Baroda, for the Baroda Government, and Printed by Manilal Itcharam Desai, at!! The Gujarati Printing Press, No. 8, Sassoon Buildings, Circle, Fort, Bombay. Price Annar 1-8-0 ·INTRODUCTION. ) वाग्वल्लीदलदस्यवः कति न वा सन्त्याखुतुल्योपमाः सत्योल्लेखमुषः स्वकोष्ठपिठरीसम्पूर्तिधावद्धियः । सोऽन्यः कोऽपि विदर्भरीतिबलवान् बालेन्दुसूरिः पुरो यस्य स्वर्गिपुरोहितोऽपि न गवां पौरोगवस्तादृशः ॥ अपरादित्यकवेः। The Vasantavilása is a historical Mahakavya in 14 cantos, containing the life of Vastupala, the well-known great minister of Viradhavala of Dholka, from the time of his ministry up to his death, and was composed for the delectation of Jaitrasiņha, son of Vastupala." The Kirtikaumudi and the Sukfitasankirtana were composed about Samvat 1286, in the life-time of the minister, while the present work was composed after his death. As the author was a contemporary of the minister, this poem possesses all the authenticity of a contemporary work. The author and his times. The author of the Vasantavilása is Balachandra Sûri, pupil of Haribhadra Sari of the Chandragaćéha. In the first canto, the poet has given the account of his early life. In the town of Modheraka (in Kadi District in H. H. the Gaekwad's territories ), there was a famous Brahmaņa, named Dharadeva. He gave protection to the distressed from all sides and was acquainted with the doctrines of Jainism. The mendicants coming to his house always returned with hands full of money given by him. He had a wife named Vidyut. They had a son named Muñjala, who, though living in his father's house, looked on the world as an illusion, Having got from Haribhadra Sari religious enlightenment, he took the vow of the Jaina mendicant with the permission of his parents. Thinking that he will be gradually full-orbed with all phases of knowledge, Haribhadra Sari made him his pupil with the name of Balachandra, and at the time of his approaching death, put him in his place. Padmaditya, whose feet were emblazoned by the light of the rubies of the crown of the Chaulukya king, and who was the real hereditary abode of learning, was his tutor, while Udaya Sari of the Gacéha of Vadi Devasari gave him the Sarasvata charm. The Goddess of Learniug once appeared to him in his Yoganidra (contemplation-sleep) and told him that she was pleased with his meditation and devotion to her from infacy, and the he was her legitimate child like Kalidasa and other mighty poets of yore. The Prabandhachintamani says that Vastupala, pleased with the poem composed in his praise by Balachandra spent one thousand drammas for getting him installed as an Acharya. (1) श्रीवस्तुपालाङ्गभुवो नवोक्तिप्रियस्य विद्वजनमजनस्य । श्रीजैत्रसिंहस्य मनोविनोदकृते महाकाव्यमुदीर्यतेऽहो ॥ 1-75 ·Other works of the author. Besides the present work, Balachandra composed Karunavajrayudha, a drama in five acts, and commentaries on Âsada's Vivekamañjari and Upadeśakandalf. The drama was composed at the time of Vastupala's pilgrimage to Satruñijaya and was first acted there in the temple of Ådinátha atythe command of Vastupala. It is thus clear that the author had already begun his literary career in the time of Vastupala. The date of composition of the work. The author has not specified the date of its compsition and it is thus not possible to say in what particular year the present work was composed. The upper limit is, however, fixed by the mention of Vastupala's death, which occurred in Samvat 1296. As the work is composed for the delectation Vastupâla's son, we can easily put the date about the end of the thirteenth and the beginning of the fourteenth century of Vikrama, The summary of the poem. The first canto is introductory. After dilating on the nectar of poetry and other allied matter, the poet gives his personal history and describes hos the Goddess of Learning, pleased with his devotion towards her, appeared once to him in his contemplation-sleep and told him that he was her legitimate son. We are then informed what qualities Vastupala possessed so as to deserve to be made the hero of the present poem. In the second canto the poet describes Anabillapura Pattana, its big goldknobbed temples, its palace-like buildings, its fort, its ditch and the Durlabharaja tank.s In the third canto the poet describes the kings of Gujarat from Malaraja to Bhimadeva II and how Viradhavala and his forefathers protected the kingdom of Gujarat from being partitioned by feudatories. The appearance of tl guardian deity of his kingdom to Viradhavala in a dream and the appointment of the two brothers Vastupala and Tejahpåla as ministers are then described. 4 The fourth canto is taken up with the praise of the abilities of the two ministers and the appointment of Vastupala as the Governor of Cambay. The fifth canto narrates the fight of Vastupala with Sankha of BỊ igukaćcha and the defeat of Sankha.6 (1) तथा बालचन्द्रनाम्ना पण्डितेन श्रीमन्त्रिणं प्रति- गौरी रागवती त्वयि त्वयि वृषो बद्धादरस्त्वं युतो भूत्या त्वं च लसद्गुणः शुभगणः किं वा बहु ब्रूमहे । श्रीमन्त्रीश्वर ! नूनमीश्वरकलायुक्तस्य ते युज्यते बालेन्दु चिरमुच्चकै रचयितुं त्वत्तोऽपरः कः प्रभुः ॥ इत्युक्ते तस्याचार्यपदस्थापनायां द्रम्मसहस्रं व्ययीकृतम् । PRABANDHACHINNTAMANI p.263 (2) See Notes pp. 2-3. (3) cf. Kirtikaumudi canto I. (4) cf. Kirtikaumudi cantos II-III and Sukritsankirtana cantosI-II-III. (5) cf. Kirtikaumudi canto IV. (6) cf. Ibid canto Y.

·The sixth, the seventh, and the eighth cantos contain the conventional poetical descriptions of the seasons, sports and pleasures, and the rise of the moon and the sun.1 In the ninth canto a dream of Vastupala is described at length. A one-leggedegod (Dharma) appeared to him in the dream and told him that he was four-legged in the Kțita ruga, three-legged in the Treta, two-legged in the Dvâpara and one-legged in the present Kali age. Mølarâja and Siddharaja promoted his spread by pilgrimages to Someśvara, and Siddharaja made over 12 villages to Satruñjaya and his mother Mayaņalladevî got abolished the tax on pilgrims to Someśvara collected at Bahuloda. Kumarapala also made pilgrimages to Mts. Girnar and satruñjaya and got repaired the old temples of Kedâra and Somebvara, built by Malaraja at Maņdalîpattana, and also erected many new ones. The god also lamented that now the state of affairs was otherwise and bade him therefore to endeavour for the promotion of religion, and thus remove his anxiety. The minister then awoke with the sounds of the morning drums and the euiogies of the bards.? Cantos ten to thirteen contain a description of Vastunâla's pilgrimage. Acting upon the advice of his spiritual preceptor, the minister then resolved upon a piligrimage to Mts. Satruñjaya and Girnar. Viradhavala also exhorted him in this pious work and told him to do anything that he may think fit for the expansion of his kingdom. Accordingly, entrusting the burden of the State to Tejahpåla, Vastupala set out on the pilgrimage. Four feudatory chiefs accompanied him and the Sanghapatis from Lâta, Gauda, Maru, Kaccha, Dáhala, Avanti and Vanga gathered together and joined him. They were all honoured by him with various presents.' He provided all necessities and comforts to the pilgrims. He visited the temples, coming on the way, and got repaired the old ones. In Valabhipura (the modern Valâ) the Sanghapati made a halt. From here, the Mt. Satruñjaya was pointed out to him by Vijayasena Sari. Here he observed a religious festival and gave a dinner to the pilgrims. His wife Lalitadevi offered alms to the Yatis with much devotion. The Sangha then reached Padaliptapura (the modern Palitana). Here he worshipped in the temple of Pârsvanatha. The pilgrims then began to ascend the hill. After worshiping Kapardi Yaksha, the minister entered the Temple (1) Kirtikaumudi canto VII and Sakritasankîrana canto VI. (2) This dream is our poet's new fancy, as it is to be found neither in the Kirtikaumudi nor in the Suksitasankirtana. (3) f. येन येन विधिना विजृम्भते राज्यमेतदधिकाधिकं मम । तं तमर्जयितुमिच्छया भवान्मामक प्रतिशरीरमईति ॥ Vasantavilâsa canto X-13 ·iv of Âdianátha, whom he offerred worship in eight different ways. A great flag made of China cloth was hoisted on the temple. A dancing spectacle was performed before the image of Âdinátha. From Satruſijaya, the Sangha turned towards Prabhasa Pattaņa. There Vastupala worshipped Sdneśvara, bathed in the Priyamela Tirtha and gave gold and jewels equal to his weight (Tulapurusha) to the Brahmaņas. Here he also worshipped Chandraprabha, the eighth Tirthankara. The Sangha 'then marched to Mt.Girnar. At the foot of the mountain, Vastupala saw the town of Tejahpâlapura and the tank named 'Kumarasarab', founded and sunk by Tejahpâla, and worshipped Âdinátha. The Sangha then ascended the mountain and worshipped Neminátha and also visited the Ambika, Âlokana, and Śâmba peaks. From there, the Sangha returned to Dholka, where the king Vîradhavala came out with his army to receive it. Viradhavala embraced Vastupala and asked him about his pilgrimage and health. The Sangha entered the city on an auspicious day in a royal way. Vastupala gave a dinner to the pilgrims and honored them, as well as bis friends, Brahmanas, the Yatis and his religious preceptors with presents of clothes. 1 In the fourteenth canto the poet tells us that the number of religious places (Dharmasthåna), temples, resting houses for Yatis, dwelling places for the Brāhmaṇas and tanks, erected and sunk by Vastupala in each city, town village and mountain is such as baffles the attempt to count it. Once, the Old Age, the messenger of Dharma, told him that hearing his fame being sung in heaven, Sadgati (Felicity), the daughter of Dharma, was longing for him and that her parents had decided to marry her to him. Absorbed in her thoughts, Vastupala was attacked with fever, and resolved to go to Mt. Satruñjaya to marry her. This resolve of Vastupala was brought to the notice of Dharma by his servant Âyurbandha (Limit of life). Dharma was pleased with the errand and fixing the moment etc. for marriage, sent his messenger, good knowledge (Sadbodha). He told him that Dharma called him on Mt. Satruñjaya for marriage in the morning of Monday, the 5th day of Mågha, in Samvat 1296. Vastupala called his son Jaitrasinha, his wife Lalitâdevi and his brother Tejabpala and gave them instructions and advice for their guidance. After seeing the king, he set forth for Mt. Satruñjaya. He ascended the hill, and on the day of the marriage the temple of Âdinâtha was profusely decorated. Dharma gave his daughter to Vastupala before Adinatha, and then took him to heaven, where he was received with exultation by the Lord of Heaven." (1) cf. Kîrtikaumudi canto IX and Sukritasankirtana cantos VII-VIII-IX-X, (2) For the religious works of Vastapala, cf. Sukritadankirtana, canto XI. The latter portion is to be found neither in the Kirtikaumudi nor in the Sukritagankirtane, as they were composed in Vastopala's lifetime.

·The materials about the history of Gujarat—The following bistorical information about the history of Gujarat can be gathered from the present work. A warrior with a sword in his hand unsheathed sprang up from the Sandhyâ libation of water offered by Brahma. He was called Chaulukya and be ruled the earth by destroying demons. In his race there ruled Mûlarâja, whom the god Someśvara, pleased with his pilgrimage on every Monday, helped in battles. Châmundarâja, who cut off the heads of his enemies with his fierce sword, succeeded him. His son Vallabharają was well-known as Jagajzampana. Bhînia's victory over Bhoja is simply referred to. Jayasinhadeva subjected the king o Dhârâ, and brought him to his capital in a wooden cage. He also conquered Ujjaiu and brought therefrom the seat of the Yoginis and reduced to subjection the demon Barbara. A grant of twelve villages was made by him for the temple of Mt. Satruñjaya. Kumârapala got repaired the temples of Kedara and Someśvara. He erected many temples and gave up the practice of confiscating the property of those who died heirless. He conquered Ballala and the kings of Jângala and Konkaņa. His successor was Ajaya (Ajayapala) to whom the Jângala king brought presents. King Múlaraja II, though an infant, humbled the Mlechchha king. After hin Bhîmdeva II ascended the throne of Gujarat. He was very charitable, profligant and weak. Bhima II being unable to control his kingdom on account of his weakness, his Maņdalikas (feudatories) began to rule over the country. Arņotâja, son of Dhavala of the Chaulukya race, sticking to the king's side antihilated them and protected the kingdom. His son was Lavaṇyaprasâda who delighted in battles and before him kings of the north, east, and south trembled. Vîradhavala uprooted the principalities and bore the brunt of the kingdom with his father Lavaṇyaprasada. He was thinking of appointing an able minister to take care of his kingdom. The Goddess presiding over his kingdom (Rajyalaksbni) once appeared to him in a dream and told him that there was one Chaņdapa of fiery splendour in the Pragvåța race. His son was Chandaprasåda of wide-spread fame. His son Soma accepted no god but Jina and uo master but Siddharâja. He had, through his wife Sîtâ, a son named Asvarâja, whose wisdom was praised by the Gurjara king. Taking his mother in a palanquin, he made seveu pilgrimages to Mts. Girnar and ſatruñjaya. He sank tanks and wells, established places for distributing water and erected temples. He married Kumâradevi, who bore him Malladeva, Vastupala, and Tejahpala. The Goddess asked bim to make the last two his ministers. Vîradhavala sent his chief officers to call these two brothers. They presented themselves before the king and paid him their respects with presents. (1) cf. also शत्रुञ्जये महातीर्थे पूजार्थ यो जिनेशितुः । देवदाये कृतिश्रेष्ठो प्रामद्वादशक ददौ ॥ Jinaharsha's Vastupalcharitra I-84. His son ·vi The king was much pleased with their charming address, modesty, and mode of speaking, and offered them his ministership. Vastupala thereupon told him plainly that the kings were greedy of wealth and the officers followed their whims. He was prepared to accept the ministry, if the king followed the path of justice, gave up greediness, removed backbiters and adopted an attitude of calmness. The two brothers were then invested by the king with the golden seal of the ministry. This appointment led to the rise of the kingdom of Vîradhavala. Vîradhavala had taken by force the port of Cambay, which was under the kings of Lâţadeśa. It was a highly flourishing and a principal port of Gujarat and a place of great power and importance. Vastupala was sent as its goveruor by Vîradhavala. His entry in the city was hailed with joy by the residents and traders of Cambay. Under his rule the port, which was mismanaged by the persecution of evil-minded officers, regained its lost splendour. He honoured all the religions with clothes and food, so that everyone thought that the minister belonged to his own religion. Being fond of poetical pasttimes, he offered so much to the poets that the long-accumlated fame of Munja and Bhoja faded before his. While Viradhavala was engaged with the kings of Marwad, who were fighting with the king Lâņasáka, Sankha, the lord of Broach, marched with a large army to recover the lost port of Cambay which originally belonged to Broach. Sankha sent an embassy to Vastupala, with the following message. -"Viradhavala. though powerful, is at present attacked by many kings of Marwar and his victory is nowhere to be seen. It is very rare that the Châhamâna king comes here. Rule by making him to enter Canıbay. Vîradhavala had giver you orders with a sinile for the protection of the city, but the appreciative Sankha will give you a country. Wavering in mind, if you do not make Sankha your lord, he will appoint another governor, when he has conquered Cambay. It is well known that twelve feudatory chiefs bound with a golden chain at his left foot are weeping, rolling on ground. While attacked on one side by the sons oi Arņorâja making the king of Malwa interfere, and while on the other side 1. army of the Yadava king (Sinhaña) came out like Kâlakûța poison from the battle-ocean churned by the powerful Śrîbhata aloue, the dreadful Sankha repulsed the army of the Yâdava king. Thiuk in your heart, who will stand before Sankha, at the blow of whose sword even the thunderbolt breaks. Fly, therefore, before you come in his eye, as no one will be ashamed by the flight of a Bania. You must be firm now, as Sankha comes transgressing the boundaries like the ocean." Vastupala, whose forehead became dreadful on account of his frowns, replied with a smile:-"I am ready to nieet Sankla iu the same way in which he wants to see me. If he is come when kings of Marwar bave made appearance like clouds, let him come. My sword is ready. There is nothing improper in your saying that the Chahamana king will give me a country. I have bere tied the knot of the omen. It is good that his ·vin foot has got a golden chain with the images of feudatory princes tied to it, but it pains me that his foot bore fetters in the prison of the Yadava king. You say that Sankha removed the pride of the army of the Yadavas on the bank of the Nurbada, but you do not tell me about his imprisonment. It is only an illusion that the Kshatriyas know the secret of fighting and not the Banias. Did not Ambada, though a Bania, kill Mallikarjuna, king of Konkaņa in the battle ? I am a Bania well-renowned in the battle-field shop. I take the commodities in the form of heads of enemies by the sword-scales and give the price in the form of heaven. If he be the same great son of Sindhurâja, let him come here at once, and select for battle any place he likes.'"1 Vastupala made his army ready and a battle ensued between both the armies. Vastupala's warriors cu of Sankha's army on the precints of the field, and killed his warriors. Sankha himself with equally powerful brothers proceeded to overcome the minister. A fierce battle took place in which nine warriors of Vastupala were killed with the brothers of Sankha. Now Bhanapala of the Gula race, taking a vow to kill Sankha, proceeded towards him. He killed many warriors taking them to be Śankba. At last be could approach Sankha against whom he darted his spear, which (1) अद्य वीरधवलः सबलोऽपि त्वत्प्रभुः सुबहुभिर्मरुभूपैः । वेष्टितः खरमरीचिरिवाब्दैदृश्यतेऽपि न जय: क नु तस्य ॥ २४ ॥ चाइमाननृपतिस्तु दिनेऽस्मिन् वागतः वचन लभ्यत एषः । तं प्रवेश्य कुरु राज्यममन्दानन्द ! नन्दति चिरं समयज्ञः ॥ २ ॥ तेन वीरधवलेन विहस्यादेश एव पुररक्षणहेतोः । दीयते स्म तव दास्यति देशं पुंविशेषविदुरः पुनरेषः ॥ २६ ।। स्वर्णदामयमिता यममूर्तेर्य . वामचरणे विलुठन्तः । मण्डलाधिपतयो विरुवन्ति द्वादशापि विदितं भुवनेऽदः ॥ २८ ॥ एकतस्त्रिदशमूर्तिभिरर्णोराजसूनुभिरुपेत्य विलमैः । मालवक्षितिधरं बत मध्येकृत्य कृत्यविदुपाऽन्यत एव ॥ २९ ॥ श्रीभटेन बलिनेकतमेनोलोडिताद्यदिह विग्रहवार्द्धः। कालकूटमुदगाद्यदुसैन्यं तन्यवर्त्तयदयं ननु भीमः ॥ ३० ॥ चाहमाननृपतिस्तव देशं दास्यतीति भवता यदवाचि । किं विरूपमुपपन्नमिदं तदुन्थिरेष शकुनस्य निबद्धः ।। ३९ ॥ मण्डलाधिपतिमूर्तिसनायं स्वर्णदाम चरणस्य वरं तत् । तहुनोति यदयं यदुगुप्तौ पादयोर्निगडबन्धनमूहे ॥ ४१ ॥ निर्मदामकृत यादवसेना नर्मदाविपुलरोधसि शङ्खः । दूत ! रे तदिति जल्पसि नैतद्वन्धनानि यदयं समवाप ॥ ४२ ॥ क्षत्रियाः समरकेलिरहस्यं जानते न वणिजो भ्रम एषः । अम्बडो वणिगपि प्रधने किं मल्लिकार्जुनपं न जघान ॥ ४३ ॥ Vasantavilasa III. - .

·was, however, cut into pieces by Sankha. Bhaqapala was at last killed by Sankha. Vastupala now came forth with a greater army. Sankha, seeing this fresh force of the enemy and his diminished army, filed away to Broach, The historical merits of the poem --It is a pity that Sanskțita bistorical poems contain much irrelavent conventional descriptive matter and little of the real history of the hero whom they are glorifying. This applies to the present poem too. As it is a work written by a contemporary writer after the death of the minister, one would naturally expect therein the history of his later career. But the author has remained silent about it. In fact, excepting the last canto about Vastupala's death, the poem furnishes no more information than that contained in its two other predccessors. The last canto is, however, of great historical importance, as it makes incorrect the current statements about the place and the date of Vastupâla's death, The Prabandhachintamani has not touched the later part of Vastupâla's career. The Chaturvimśatiprabandha and the Vastupalacharitra are the only works that tell us about it. They put the date of Vastupåla's death in Sanivat 1298 and the place as Ankevâliyâ. But these prove inc ect in the light of the statement of the present work. The story of the overtarow of Vastupâla's ministerial power also seems to be incorrect. It is not possible that Visaladeva, who got the throne is Samvat 1295, simply through Vastupâla's favour, and whose kingdom was firmly established by him should have wrested the ministerial seal from Tejabpala and given it to Nâgada. Visaladeva could not have done this, even if he had thought so, as his position could not have been firm and secure in the short period of one year, and the ministers were so powerful and firmly established. In an inscription on Mt. Âbu dated 1296 (Vaiſakha Sudi 3) Tejahpâla is called Mahâmâtya. The change in the ininistry, I suppose, was effected after the death of Tejabpâia, which took place laccording to Jinaharsha ten years after that of Vastupala. In the colophon of a palm-leaf ms. dated Samvat 1303 Tejahpâla is called a Mahâmâtya in power at Aşahillapura. Who was Sankha ?It is necessary to clear the confusion created by the editors and translators of the works on Vastupala about Sankha alias Sangrâmasinha. He was son of Sindhuraja, brother of Sinha, the Chahamåga king of Lâtadeśa. Sankha was a great warrior and he had replused an attack of the army of the Yadava king, Sinhaņa, on the banks of the Nurbudda. He was once taken prisoner by the Yâdava king, but when he was brought before him, his personality induced Sinhaga to release him. It is said in the present poem that images of twelve feudatory princes were tied to his left foot with a (1) Mr. T. M.Tripathi, B.A. informs that he has found the following dates of the deaths of the two brothers in an old leaf of a paper ms. सं. १२९६ महं० वस्तुपालो दिवं गतः । सं० १३०४ महं० तेजःपालो दिवं गतः। Thus Tejahpâla's death may be put eight years after that of Vastupala.

·ix golden chain. Cambay was formerly in the possession of the king of Lata, but it was wrested from him by Viradhavala. Taking advantage of the critical position created by the invasion of Sinhaņa and the rebellion of the Marwar kings, he attachCambay but was defeated by Vastupala. For further information the reader is referred to the notes on the Hammîramadamardana in this Series, Literature about Vastupala --Literature about Vastupala-both contemporary and later-is very copious. His magnetic personality, his all-powerfulness at the court of Dhulka, b's magnificent works of piety and public utility and his highly liberal patronare of poets all combined to attract his contemporary uthors to sing his praise. Someśvara, the family priest of the Chaulukya kings, not *6.y wrote te Kîrtikaumudi (The Moon-Light of Fame), but also in the 1st canto of his poem Surathotsava glorified Vastupala and affixed a verse at ja of each of the acts of his drama Ullàgha Raghava . in his praise. nha extolled in his Sukritasankirtana the pious deeds of l.le minister. Jaywinha Sûri dramatized in his Hammiramadamardana the critical position of Gujarat created by the invasion of Sinhaņa, the Yadava king, and the attack of Sankha of Broach to recover the port of Cambay, when Vîradhavala with Tejahpâla was engaged in putting down the kings of Marwar and repulsing an attack of the Mahomedans; and especially the bravery and the statesmanship of Vastupala by which all the enemies were discomfitured. Jayasivha sari als coniposed a panegyric on the minister. Achârya Udayaprabha, the religious preceptor of the minister, composed on the occasion of Vastupåla's pilgrimage Dharmabhyudaya, a Mahakâvya in sixteen cantos. The first and the last cantos contain particulars about the pilgrimage. There is also by this author a panegyric of the minister, Sukritakîrtikallollnî. All these works were composed before Sanivat 1286 when the minister was in the zenith of his power and glory. It is to be regretted that no contemporary work is to be fouud describing his remaining career. The Vasantavilása, though written by a contemporary writer, does not in the least enlighten us on his later career. The later works Prabandhachintâmaņi and Chaturvinsatiprabandha (see Appendix I) contain prabaudhas which give full details about the whole career of the minister. Jinaharsha's 'Vastupalacharitra' is a very extensive work the minister's whole career, which though following the Kîrtikaumudi and the Chaturvinsatiprabandha contains very useful and new matterials. Comparision of the contents of the three Mahâkâvyas- कीर्तिकौमुदी सुकृतसङ्कीर्तन वसन्तविलास नगरवर्णन चापोत्कटवंशवर्णन SPECTETT नरेन्द्रवंशवर्णन चौलुक्यवंशवर्णन राजधानीबर्णन मन्त्रिस्थापनवर्णन मन्त्रिप्रकाश नरेन्द्रवर्णन-मन्त्रिस्थापना दूतसमागमवर्णन गुरुपदेशवर्णन मन्त्रिगुणवर्णन शखयुद्धवर्णन * सङ्घप्रस्थानवर्णन शंखयुद्धवर्णन on ·रावयवर्णन परमार्थविचार नेमिदर्शनवर्णन चन्द्रोदयवर्णन यात्रासमागमवर्णन षड्ऋतुवर्णन सूर्योदयवर्णन पुरप्रवेशवर्णन शत्रुजययात्रावर्णन धर्मस्थानवर्णन प्रभासतीर्थयात्रावर्णन रैवतवर्णन रैवतयात्रावर्णन सद्गतिपाणिग्रहणवर्णन It will be seen from this that the present work is the longest of the three, as it consists of fourteen cantos with the granthasankhya of 1516 Anushțubh verses, while the other two have nine cantos with about eight hundred verses and eleven cantos with nine lundred and seventy-six verses respectively. Inscriptions and colophons connected with the career of the ministers-Vastupala seems to hate been very careful about the inscriptions of the temples etc. erected by him. The Vastupalacharitra of Jinaharsha mentions a very large number of the works of these two brothers. No trace is left of many of these, but those which have survived the hand of time have got long inscriptions and prasastis which are historically of great importance, as they contain not only an account of themselves and their family, but also of the kings in whose territories the temples were erected. Below will be found the main inscriptions colophons etc. arranged chronologically: One inscription in Vimalavasati on Mt. Âbu in the niche of Mallinâtha, built for the religious merit of Malladeva, dated Samvat 1278, Falguna Vadi 11, Guru. Two inscriptions on Mt. Taranga, Samvat 1285.1 Two inscriptions in the temple of Mt. Abu dated Samvat 1287 (Falguns: Vadi 3, Ravi). Three brakon inscriptions on broken images in Seriså, a village near Kalol. One of these seems to be dated 1285 (8?) Six inscriptions of temples on Mt. Girnar dated 1288 (Falguna Sudi 10, Budha). Colophon of the reign of Lavanaprasada, dated Samvat 1288. A treaty between Lavanaprasada and Sinhana, dated 1288. (1) स्वस्ति श्रीविक्रमसंवत् १२८५ (४ ?) वर्षे फागुणशुदि २ रवौ ४ श्रीमदणहिल- पुरवास्तव्य प्राग्वाटान्वयप्रस्त ठ• श्रीचंडपात्मज ठ० श्रीचंडप्रसादांगज ठ. श्रीसोमतनुज ठ० श्रीआशा. राजनंदनेन ० कुमारदेवीकुक्षिसंभूतेन ठ० श्रीलूणिग महं० श्रीमालदेवयोरनुजेन महं० श्रीतेजःपालामजन्मना महामात्यश्रीवस्तुपालेन आत्मनः पुण्याभिवृद्धये इह श्रीतारंगकपर्वते श्रीअजितस्वामिदेवचैत्ये श्रीआदिनाथदेवजि- नबिंबालंकृतं खत्तकमिदं कारितं । प्रतिष्ठितं श्रीनागेन्द्रगच्छे भट्टारकश्रीविजयसेनसूरिभिः। (प्राचीनजैनलेखसंग्रह) .

·One inscription in the temple of. Adtávara a Carabay, recording the building of a Paushadhasata, dated 1289: Two inscriptions on the images of Ratnadevi, la the temple of Bhida.. bhañjana Mahadeva, in Nagard, a village near Cambay. dated 1292. Inscription on Mt.Girnarrecording Vastupāla's pilgrimages, dated 1293.1 Colophon of Visaludeva's reign, dated 1295... Inscription on Mt. Abu mentioning the name of Tejahpåla as high minister, dated 1296.3 Colophon of Viramdeva's reigi, dated 1296.4 One inscription ou Mt. Girnar, dated Samvat 1289 (Âśviua vadi 15, Soma). Several inscriptions in the Devakulikâs in the temple on Mt. Âbu, dated Samvat 1288, 1290 and 1293. One broken inscription in the temple of Achaleśvara on Mt. Âbu. Two inscriptions of Tejahpâla in Devakulikâs erected in the temple of Mt. Abu for the religious merit of Tejahpala's second wife Suhadadevi, dated 1297. Colophon mentioning Lanasinha's governorship of Broach dated 1298.5 Colophon mentioning Tejahpala as high minister in power at Anahillapura, dated 1303.6 (1) सं० १२४९ वर्षे संघपतिस्वपितृ ठ०श्रीआशाराजेन समं महं० श्रीवस्तुपालेन श्रीविमलाद्रौ रैवते च यात्रा कृता । सं० ५० वर्षे तेनैव सभं स्थानद्वये यात्रा कृता । सं० ७७ वर्षे स्वयं संघपतिना भूत्वा सपरिवारयुतं ९० वर्षे सं० ९१ वर्षे सं० ९२ वर्षे सं० ९३ वर्षे महाविस्तरेण स्थानद्वये यात्रा कृता । श्रीशत्रु- जये अमून्येव पंचवर्षाणि तेन सहित वे सं० ८३ वर्षे सं० ८४ सं० ८५ सं० ८६ सं० ८७ सं० ८८ सं० ८९ सप्त यात्राः सपरिवारेण तेन से श्रीनेमिनाथाम्पिकाप्रमादान. भूता भविष्यति Watson Museum, Rajkot (2) संवत् १२९५ वर्षे भाद्रपदि शुदि ११ रवौ स्तम्भतीर्थे महामण्डलेश्वरराणकश्रीविसलदेवराज्ये तनियुक्तदण्डाधिपतिश्रीविजयसिंहप्रतिपत्ती etc. from the colophon of the palm leaf ms. of Yogasastra, Ms. 10. 37 of Sanghavi's Bhandar at Pattan. (3) स्वस्ति सं० १२९६ वर्षे वैशाष सुदि ३ श्रीशत्रुजयतीर्थे महामात्यतेजःपालेन कारित प्राचीन नलेखसंग्रह (4) संवत् १२९६ वर्षे आसौ सुदि ३ गुरौ अद्येह राजावलीसमलङ्कृतमहाराजाधिराजश्रीभीमदेववि- जयराज्ये प्रवर्तमाने महामण्डलेश्वरराणकश्रीवीरमदेवराजधानौ विद्युत्पुरस्थितेन श्री- Colophon of the palm-leaf no. 282 In the Jaisalmere Bhandar. (5) संवत् १२९८ वर्षे अश्विनशुदि १० रवौ अधेह भृगुकच्छे महाराणकश्रीवीसलदेव.. महं श्रीतेजपालसुतमहं० श्रीलूणसीहप्रभृतिपंचकुलप्रतिपत्तौ आचार्यश्रीजिणदेव 'कृते देशीनामनाला लिखापिता Ms. 110. 84 of Sanghavi's Bhandar. (6) संवत् १३०३ वर्षे मार्गदि १२ गुरौ अद्येह श्रीमदणहिलपाटके महाराजाधिराजश्रीविस- लदेवराज्ये महामात्यश्रीतेजःपालप्रतिपत्तौ श्री आनागंगपु-कं लिखितमिति । Colophon of the palm leaf-ms. no. 65 in the Bhandar of the Temple of Santinath at Cambay. Peterson's First Report, Appendix I p. 41.

·Colophons mentioning Någada as high minister, dated Samvat 1310 and 1313.1 From these we get the following Samvat dates: 1249 and 50—Pilgrimages of Vastupala to Mts. Giruar and satruñjaya with his father. 1276—The appointinent of Vastupala and Tejahpâla as ministers of Viradhavala. 1277–Vastupâla's great pilrimage to Mts. Satruñjaya and Girnar as Sangahadhipati. 1278—Building of a niche of Mallinâtha in the Vimalavasati on Mt. Âbu. 1279-Appointment of Jayautasinha, Vastupala's son, as governor of Cambay." 1283-93—Eleven pilgrimages to Mt. Satruñjaya. 1285–Construction of two niches in the temple of Ajitanatha on Mt. Târanga. 1386(8)–Building of niches of Neminátha and Mahâvîra at Serisa. (cf. Jinaharsha's Vastupâlacharitra VIII df. 653.) 1286—Beginning of the work of building the temple on Mt. Âbu. 1287--Installation ceremony of images in the temple on Mt. Âbu. 1288_Installation of images in temples on Mt. Giruâr. 1289—Building of Poshadhaśâlâ at Cambay. 1289-1293—Building of some Devakulikâs on Mt. Âbu. 1292--Completion of the temple on Mt. Âbu.3 1292--Installation of two images of Ratnâdevi in the temple of the Sun in Nagara. 1295---Visaladeva reiging. 1296–Magha sudi Panchmî, Soma, Death of Vastupala. (1) संवत् १३१० वर्षे मार्ग० शुदि पूर्णिमायां अद्येह महाराजाधिराजयिनन्ददेवकल्याणविजया म तत्पादपद्मोपजीविमहामात्यश्रीनागडप्रभृतिपञ्चकुलप्रतिपत्तौ एवं काले प्रवर्तमाने प्रकरणपुस्तिका साधु-नन लिखितेति । Colophon of the palm leaf ms. po. 282 in the Jaisalmere Bhandar. This is the earliest mention of Nagada as high minister. संवत् १३१३ वर्षे चैत्र शुदि ९ वी महाराजाधिराज जीतीमालदेवपिजपिमागको तनियुक्त- श्रीनागडमहामात्ये समस्तव्यापारान् परिपंथयतीत्येवंकाले प्रवर्तमाने .. ज्ञानपञ्चमी पुस्तिका लिखापिता । Colophon of the palm-leaf ms. no. 40. of Sanghvi's Bhandar. (2) It is surprising to find that the phrase spus géf has not been correctly understood by both Western and Indian scholars. It means spus af yufa-begining with the year 1279. (3) एवं रसाष्टरविसम्मितवत्सरे तत्प्रारभ्य नेत्रनवयुग्मरसामितेऽन्दे । सम्पूर्णतां जिनगृहं नयतः स्म हर्षात्तौ मन्त्रिणौ सकलधर्मधुराधुरीणौ ॥ Upadeśasaptati.

·1296-Tejahpala as high minister. 1296-Viramadeva reigning. 1297-Construction of two Devakulikas on Mt. Âbu by Tejahpåla. 1298-Governorship of Lanasinha at Broach. 1303-Tejhapala as high minister at the capital. 1304(2)-Death of Tejahpāla. 1310 & 1313-Earliest mention of Nagada as high minister. The date of the battle with Sanķha cannot be fixed with certainty, but I. think it occurred before the appointment of Vastupala's son Jayantasinha as the governor of Cambay in 1279. Vastupâla's early career. Vastupala was born of a high family of Pattan. His forefathers held high positions of councillors of the kings of Gujarât. His great grand-father Chandapa is described as the sun of the assembly of councillors and of fiery splendour. His son Chandaprasada was never without the ministerial seal. He had two sons-Sara and Soma.s Soma was the keeper of the jewels of Siddharâja. 4 His son Asvarâja also held some position in the State and had the favour of the Chaulukya King. He married Kumâradevi, daughter of Abhu, who held the high position of Dandapati. The story about Kumâradevi's being a widow is mentioned in none of the Sanskțita works noted above and hence deserves no credit whatsoever. Asvarâja sank wells, tanks and erected temples. With his mother he made seven (1) प्राग्वाटगोत्रतिलकः किल कश्चिदत्र श्रीचण्डपः स्फुटमखण्डपदप्रतिष्ठः । विस्फूर्जितान्यधित गूर्जरराजधानीराजीवजीवनरविः सचिवावतंसः ॥ Naranarayanaşanda XVI-3 मन्त्रिमण्डलमार्तण्डचण्डपः प्रथमः पुमान् । Kirtikaumudi III-4 (2) कदाचिदपि न त्यक्तः पाणिपद्मगृहीतया । गेहिन्येव वदान्योऽयं नृपव्यापारमुद्रया ॥ Ibid III-9 (8) निदधे गुणरत्नानां यत्र कोशः स्वयम्भुवा । तत्र श्रीसिद्धराजोऽपि रत्नकोशं न्यवीविशत् ॥ Ibid III-14 (4) पुस्फूर्ज गूर्जरधराधवसिद्धराजराजत्सभाजनसभाजनभाजनस्य । दुर्मन्त्रिमन्त्रितदवानलविहलायां श्रीखण्डमण्डननिभा भुवि यस्य कीर्तिः ॥ श्रीवाससमकरपद्मगदीपकल्पां व्यापारिणः कति न बिभ्रति हेममुद्राम् । प्रज्वालयन्ति जगदप्यनयैव केऽपि येन व्यमोचि तु समस्तमिदं तमस्तः मनीषितां गूर्जरनिर्जरेन्द्रमनीषितां प्राप य एक एव ॥ Naranarayanananda XVI स्वमातरं यः किल मातृभक्तो वहन्प्रमोदेन सुखासनस्थाम् । 3 ·xiv. . pilgrimages to Mts. Satrunjaya and Girnar.1 Two of his pilgrimages are recorded in Girnar inscription and there he is called Sanghapati. The Vastupalacharitra of Jinaharsha further mentions that Asvarâja went to Sunhalakapura, which was given to him by the Chaulukya king. It would thus mean that Asvarâja was appointed as an officet, of Sunhalaka. After his death his wife shifted to Maņdali with his children. Asvarâja had four sons, Laniga, Malladeva, Vastupala . (Vastiga), Tejahpala (Tejiga) and seven daughters. Lūņiga died in infancy and Malladeva also seems to have died young. After the death of Kumaradevi, the three brothers left Mandalf and went on a pilgrimage. On their return, they came to Dholka. The Kirtikaumudi, the Vasantaviläsa and the Prabandhachintamani mention that the two brothers had gone to Dholka and Viradhavala himself made the appointment. The Sukſitasankirtana, the Vastupalaprasasti and the Sukțitakirtikallolini on the other hand inform us that the two brothers were already in the service of Bhima aud that he had given them to Viradhavala at his request. Vastupâla's own statement that he accepted the dependence of (1) सप्त प्रभादृप्तयशास्ततानोजयन्तशत्रुञ्जयतीर्थयात्राः ॥ ५९ ॥ कूपानकूपारगभीरचेता वापीरवापी सरसीरसीमा । प्रपाः कृपावानतनिष्ट देवसौधान्यसो धार्मिकचक्रवर्ती ॥ ६ ॥ Vasantavilasa III सततं सचिवश्रेणीमाणिक्यस्याङ्गसङ्गिनी । कान्ता कुमारदेवीति तस्य कान्तिरिवाभवत् ॥ Kirtikaumudi III-22 (2) इत्युक्त्वा प्रीतिपूर्णाय श्रीवीरधवलाय तौ । श्रीभीमभूभुजा दत्तौ वित्तमाप्तमिवात्मनः ॥ ५१ ॥ Jayasimha Sari's Vastupalapraśasti गृहाण विग्रहोदग्रसर्वेश्वरपदं मम । युवराजोऽस्तु मे वीरधवलो धवलो गुणैः ॥ Sukritasankirtana IV-30 अर्णोराजाङ्गजातं कलकलहमहासाहसिक्यं चुलुक्यं श्रीलावण्यप्रसादं व्यतनुत स निजश्रीसमुद्धारधुबैम् । Ibid 33 तदिमं मौलिषु मौलिं कुरुषे पुरुषेश ! सकलसचिवानाम् । क्षितिधव ! तत्तव दोष्णोविष्णोरिव भवति विश्रामः ॥ ११८ ॥ श्रुत्वेति मुदितहृदयः पुण्यप्रागल्भ्यलभ्यसभ्यगिरम् । अनयोरनयोज्झितयोर्धरणिधवं व्यधित धरणिधवः ॥११९॥ Sukſitakirtikallolini. इमो अन्थाब्धिमन्थानी पन्थानी श्रीसमागमे । तुभ्यं समर्पयिष्यामि मन्त्रिणौ तौ तु मित्रयोः ॥ ५७ ॥ इत्युक्त्वा मुदिते वीरधवलेऽसौ घराधवः । आहूय तो स्वयं प्राह नमन्मौली सहोदरी ॥ ५८ ॥ युवा नरेन्द्रव्यापारपारावारकपारगी । कुरुता मन्त्रिता वीरधवलस्य मदाकृतेः ॥ ५९ ॥ युवाभ्यामेव नेत्राभ्यां चक्षुष्मानस्य विक्रमः । मालोक्यालोक्य निःशेषानपि दुष्टान् पिनष्टु मे ॥ ६ ॥ Sukſitasankirtana IV ·XV - Bhima's minister supports the latter view.1 The position of Vastupala at the court of Dholka. King Bhima was very weak and profligate, and unable to protect his kingdom from the depredations of his feudatories and foreign enemies. He therfore made Lavanaprasada, the son of Arnoraja, son of Kumarapala's maternal aunt, his Saraveśvara (vice-regent) to regain the lost splendour of the kingdom of Gujarat. Though thus Bhima was the king in name and Lavaņaprasada and his son the real rulers of Gujarat, the father and the son were faithful to the throne of Anahillapura and did neither usurp the throne nor style themselves as Maharajadhirajas, but they remained content with their title of Mahamandalesvara.? Lavaṇyaprasada seems to have remained at the court and was all-powerful there, as is clear from the various grants, which he made to be issued for the maintenance of the temples etc. built for the religious merit of his mother, while Vîradhavala freely ruled at Dholka. The position of the two ministers was quite unique. They had the full confidence of Viradhavala, who turned deaf ears to the malicious back-biting of slanderers. Vastupala had the administration of the whole kingdom in his hands, while Tejahpala had the ministerial seal of the whole State4 and Jaitrasimha, son of Vastupala, held the governorship of Cambay. This power and confidence were not ill-placed. The contribution of these two brothers, who were valiant warriors and who possessed statesmanship of a very high order, to the expansion of the kingdom and power of Vîradhavala was very great. It was a great fortune of the Vaghelas that they got two sych able statesmen to lay the foundation of their kingdom which, however, came to a very early end, mainly on account of narrow-minded selfish ministers devoid of the love of the motherland. (1) भास्वत्प्रभावमधुराय निरन्तरायधर्मोत्सवव्यतिकराय निरन्तराय । यो गूर्जरावनिमहीपतिभीमभूपमन्त्रीन्द्रतापरवशत्वमपि प्रपेदे ॥ Naranarayanananda xVI-35 (2) संवत् १२८८वदि अमावास्यादिने भौमे राणकश्रीलावण्यप्रसाददेवराज्ये वटकूपके वेलाकुले प्रती- हारशाखाटप्रतिपत्तौ श्रीमद्देवचन्द्रसूरिशिष्येण क्षुलकधर्मकीर्तिपाठयोग्या व्याकरणटिप्पनकपुस्तिका लिखितेति । Colophon of a palm leaf ms. of हैमशब्दानुशासन preserved in the Sangha's Bhandara at Pattan. संवत् १२८८ वर्षे वैशाष शुदि १५ सोमेऽद्यह श्रीमद्विजयकटके महाराजाधिराजश्रीमसिंहणदेवस्य महामण्डलेश्वरराणकभीलावण्यप्रसादस्य च । सम्राजकुलश्रीश्रीमत्सिंहणदेवेन महामण्डलेश्वरराणश्रीलावण्यप्रसादेन पूर्वरूढ्याऽऽत्मीयात्मीयदेशेषु रहणीयं । Lekhapanchasika. It may be here mentioned that Vastupala has called him Maharajadhiraja in the Gimar inscriptions (1288) and simply Maharanaka in the Mt. Abu inscription (1287). चौलुक्यकुलनभस्तलप्रकाशनकमार्तण्डमहाराजाधिराजश्रीलवणप्रसाददेवसुतमहाराजश्रीवीरधवलदेवप्री- तिप्रतिपनसर्वैश्वर्येण श्रीशारदाप्रतिपन्नापत्येन महामात्यश्रीवस्तुपालेन Mt. Girnar inscriptions. (3) संवत् १२८७वर्षे लौकिकफाल्गुन वदि ३ रखी श्रीचौलुक्यकुलोत्पन्नमहामण्डलेश्वरराणकभीलवण- प्रसाददेवसुतमहामण्डलेश्वरराणकश्रीवीरधवलदेवसत्कसमस्तमुद्राच्यापारिणा श्रीतेज:पालेन Abu inscription. Mt.

·xvi The public works of the ministers. It has been said in the present work, Mt. Girnar and Âbu praſastis and the Naranarayanananda that the number of public places_temples, rest-houses, wells, tanks etc. erected and suak by the two ministers was innumerable. It is said in the Tirthakalpa that their public works extended to Śr Saila in the south, Prabhåsa in the west, Keddra in the north and Benares in the east. This does not seem to be untrue, when their enthusiasm and influence are considered. Mts. Satruñjaya, Gimar and Âbu were, however, marked out by them for spending their immense wealth. Here they built magnificent temples vying with the Vimânas of gods. They spent eighteen crores and ninety lacs on Mt. Satruñjaya, twelve crores and eighty lacs on Mt. Girnar and twelve crores and fifty-three lacs on Mt. Åbu. It is said that they spent in all three hundred crores and fourteen lacs in public works. Some details of these works will be found in the Notes. The Ms. Material-The present edition of the Vasantavillása is based on a single mis, of the work hitherto known to exist. The ms. is dated Samyat 14859 (1429 A.D.). It consists of 24 leaves with numerical signs on the left and letters on the right to sh&w the pagination. It appears that it was copied from a palm-leaf ms., like many ethar old mss. of the Vàdi Parsvanatha's Bhandar at Pattan. The leaves of the ms, were so brittle that it was difficult to handle them without pasting them with transparent paper and a part of the upper edges was so much damaged that it turned to pieces even at a touch. The letters were faint and much confusing, as the copyist had transcribed it from a palm-leaf ms. The ms. was very incorrect and in some places words and phrases were wanting. The lacuna of six verses after the end of the ninth canto shows that one leaf was missing in the original palm-leaf ms. The task of editing was, therefore, very difficult. The following few examples will suffice to make this clear. प्रियजने रुपदीकृतमात्मनस्थुलकुचालकुचारयमहीरुहां । VI-59 पसुदशां सुरास्विदामलफजालकजामनवस्थितां । VI-62 यो व्यध भूवि नारीयुवतीनां VI-69 देशिस्थितं पुष्परजो व्यपोहितु समर्पितं वक्र मलंलताधिकं । VII-29 The edition of the present work from such quite defective material would not have been undertaken at all, but for the inducement to bring to light a historical work. Our thanks are due to Sheth Vadilal Hirachand, the keeper of the Bhandar of Vadi Paraſvanatha's temple at Pattan for kindly lending us the ms., though it was in a much-damaged condition. (1) यः स्वीयमातृपितृपुत्रकलाबन्धुपुण्यादिपुण्यजनये जनयाँञ्चकार । सद्दर्शनव्रजविकाशकृते च धर्मस्थानावलीवलयिनीमवनीमशेषाम् ॥ Naranarayanananda XVI-37 तेन भ्रातृयुगेन या प्रतिपुरपामाध्वशैलस्थलं वापीकपनिपानकाननसर:प्रासादसत्रादिकम् । धर्मस्थानपरम्परा नवतरा चक्रेऽथ जीर्णोद्धृता तत्सङ्गयापि न बुध्यते यदि परं तदेदिनी मेदिनी ॥ Mt. Åbu prabasati. (2) ग्रंथानं १५१६ । संवत् १४ आषाढादि ८५ वर्षे श्रावण वदि १३ अनंतर १४ सोमे लिखितं । 1 ·ॐ -- Aam सिद्धसारस्वताचार्यश्रीबालचन्द्रसूरिविरचितं वसन्तविलासमहाकाव्यम् प्रथमः सर्गः . श्रीकान्तनाभिप्रभवाननेन्दोः कुन्दोज्वला कान्तिरिवातनोतु । सरस्वती वः कवितावितान्तकुमुदतीमन्वहमद्रितीयम् ॥ १॥ चेतोऽश्चलं चञ्चलतां विमोच्य सङ्कोच्य पश्चापि समं समीरान् । पश्यन्ति यन्मूर्द्धनि शाश्वतश्रि सारस्वतं ज्योतिरुपास्महे तत् ॥२॥ ज्योतिस्तडिद्दण्डवती सुषुम्णाकादम्बिनी मूर्ध्नि यदाभ्युदेति । विशारदानां रसनाप्रणाली तदा कवित्वामृतमुद्गृणाति ॥ ३ ॥ कश्मीरवासव्यसना सनाऽपि सरस्वती पुण्यवशादुपेत्य । वसत्यवश्यं कविताविलासरूपेण चिद्रूपमुखाम्बुजेषु ॥४॥ विश्वत्र विश्वेऽत्र विशारदेभ्यः परोपकारी न परोऽस्ति कश्चित् । ये काव्यपीयूषरसै रसायाः पतीनतीतानपि जीवयन्ति ॥५॥ सर्वस्वदानैरपि भूमिपालाः कथं कवीनामनृणा भवन्तु । यतो युगान्तेप्यविनाशिकीर्ति शरीरमेते वितरन्त्यमीषाम् ॥ ६ ॥ नामापि रामादिमहीपतीनां विज्ञोऽपि कोऽज्ञास्यत भूतलेऽस्मिन् । असूत्रयिष्यन्कवयश्चरित्रं न चेमीषामुदयन्मनीषाः॥७॥. स्फुरन्ति दिव्यानि पदानि येषां येषां च न म्लायति कीर्तिमाल्यम् । येषां क्रिया सिध्यति चेतसैव भवन्ति देवाः कवयो न किं ते ॥८॥ त एव भूपाः प्रययुः प्रसिद्धिं ये वाचि विस्तारमगुः कवीनाम् । अनेकशोगाथकगीतिगृया मयां श्रियः केलिमया बभूवुः ॥९॥ उद्यानपाला इव कीर्तिवल्लीवनं कवित्वामृतसारणीभिः । सिश्चन्ति येषां कषयः कथं ते भवन्त्यपूज्या भुवने नृदेवाः ॥ १०॥ १

·वसन्तक्लिासमहाकाव्ये
छापामयन्ते निरपायमेके परे परं पल्लवमुल्लुलन्ति ।
आखादयन्त्यन्यतरे फलानि मार्गबुमाणामिव सत्कवीनाम् ॥ ११ ॥
त एव जाताः कृतिनस्त एव त एव जीवन्ति महीमहेन्द्राः ।
येषां गुणैः कार्मणिकैः कवित्ववैयग्र्यवन्तः कवयो भवन्ति ॥ १२॥.
शीलेन तुष्यन्ति महीपतीनां न भूरिदानैः कवयः कदापि ।
वाल्मीकिमुख्यैः किमु किञ्चिदात्तमास्ते महीन्दो रघुनन्दनस्य ॥ १३ ॥
कुर्युः कुराजन्यसमाजतल्ले कथं निवासं कविराजहंसाः ।
यत्र श्रुतिकोडविलोडिनोऽमी मण्डूकनादा इव भण्डवाद्याः ॥ १४ ॥
किं कार्यमाः कविभिः कुभूमीभुजां विटाटोपविटन्तिानाम् ।
किं गर्तकोलैकधना निषादा निषादिसंवर्गणमाद्रियन्ते ॥ १५ ॥
गोपा विगोपाय कवित्वरीतेरेते भवन्त्येव च विज्ञचित्ताः ।
कण्ठोपकण्ठोचितमाप्य माल्यं वनौकसः किं न विनाशयन्ति ॥ १६ ॥
आवर्जितोचैःशिरसोऽपि वाचः कवेन नीचेषु परिस्फुरन्ति ।
प्रकाशिताकाशदिशोऽपि भासः किं भूमिगेहेषु विशन्ति भानोः ॥१७॥
श्रीखण्डशाखी तरुषु ग्रहेषु पूषा प्रसनेषु सहस्रपत्रम् ।
पेयेषु पाथः पुरुषेषु साधुः प्रजापतेः सच्चरितानि पञ्च ॥ १८ ॥
काव्याश्म सन्तः कुकवेरपीह विदूषणीकृत्य भृशं दिशन्ति ।
न किं सुधास्वादु पयो विधाय क्षाराम्बुधेरम्बुधराः किरन्ति ॥ १९ ॥
काव्यारविन्दानि महाशयानां सुवृत्तबन्धानि सुकोमलानि ।
दोषाकराक्रान्तिनिमीलितानि स्फूर्ति न मित्रेण विना लभन्ते ॥ २० ॥
सन्तो वसन्तोपमवृत्तयोऽमी जयन्तु ये पल्लवयन्ति भूयः ।
विवेषिभिः फाल्गुनवेषिभिनिष्पत्राकृतं सूक्तिलतावितानम् ॥ २१ ॥
महार्यतामल्पगुणान्दिजिह्वोपरोधमाजोऽपि नयन्ति सन्तः ।
स्वसौरभेण प्रसरत्प्रभेण श्रीखण्डवृक्षा इव निम्बमुख्यान् ॥ २२ ॥
विश्वं विवस्वानिव निष्कलङ्काः सदोषमप्योद्धृतदोषमेके ।
कलङ्किनोऽन्ये तु शशीव शश्वविदोषमप्यादधते सदोषम् ॥ २३ ॥
द्राक्षासहक्षां कवितां कवीनामास्वाद्य ये वातकिनो वराकाः ।
सञ्जातहृन्मत्सरसन्निपाता न पावकाचीर्णपदं विदन्ति ॥ २४ ॥
मलीमसाः पक्षयुगेऽपि केऽपि काका इवामेध्यधियो बराकाः ।
कवित्वकर्पूरवनीः कवीनामतीब सौरभ्यवतीविषन्ति ॥ २५ ॥

·विजित। कि स्वादास विबलोकमक खलाना लव सात
विश्वास्य विश्वानि यदेकजिह्वतया भवत्कृल्यममी भजन्ते ॥ ४॥
सतां सकाशेऽपि सदा वसन्तोऽसन्तो न सन्तोषकृतः परेषाम् ।
भवन्त्यमी चन्दनसङ्गिनोऽपि काकोदरा लोकदराय किं न ॥ २७ ॥
खरा इवामी मुखराः प्रकामं वामीभवन्तोऽवकरैकशीलाः।
महात्मनां काव्यपुरप्रवेशे प्रवृत्तिविनाय भवन्ति निनाः ॥ २८ ॥
महाकवीनां कविताविलासा वैफल्यमायान्त्यविशेषविज्ञे ।
किं नाम बाधिर्यवति प्रकुर्युः कर्णामृतं वेणुविजृम्भितानि ॥ २९ ॥
न जानते ये कवितारहस्यं तेषां कवित्वानि न किञ्चिदेव ।
मुधैव मुग्धस्य पुरो विदग्धवराङ्गानाविभ्रमचेष्टितानि ॥ ३० ॥
प्रौढिप्रकर्षात्कविता पुराणमुल्लडंयन्ती क्रममर्चितैव ।
रसातिरेकात्पुरुषायितानि वितन्वती कस्य मुदे न कान्ता ॥ ३१ ॥
प्रसत्तिमाधुर्यवती सदोजाः सुजातसौन्दर्य निधानभूता ।
मनोहरालङ्कतिवर्जितापि शय्यां गता वाग्लटभाङ्गनेव ॥ ३२ ॥
क्षरत्ययत्नैकविधेयमेका वाणी रसं गूर्जरवाणिनीव ।
हहा महाराष्ट्रवधूरिवान्या कठोरभावा हठसाध्यमेनम् ॥ ३३ ॥
गीः कापि कालागुरुवद्विगृह्य गृह्येत सौगन्ध्यमवन्ध्ययत्नैः।
अन्या तु जातीस्रगिवोपभोग्या सौरभ्यसम्भारवती सुखेन ॥ ३४ ॥
किं तेन येनैव कुधीरधीतेऽधीतेन किं तेन यतो न काव्यम् ।
काव्येन किं तेन न यत्परेषां रेखां विधत्ते दृषदीव चित्ते ॥ ३५ ॥
वशीकरोति त्रिदशान्प्रसूते यशांसि दत्तेऽभिमतां समृद्धिम् ।
कल्पद्रुचिन्तामणिकामधेनुचैतन्यमूर्तिः कविता कवीनाम् ॥ ३६ ॥
यत्रास्ति तत्रैव गतं सतां स्यात्कीत्त्य कृतं देवकुलादिवस्तु ।
काव्यं तु विष्वक प्रसरत्प्रसूते यशांसि विश्वेषु विशारदानाम् ॥ ३७ ॥
सदा चिदानन्दसमृद्धिहेतुरध्यात्ममार्गो न परः कवित्वात् ।
त्रिकाललोकत्रयदर्शनाय सिद्धाञ्जनं नापरमस्ति किश्चित् ॥ ३८॥
न जायते लक्षणमन्तरेण तदेकताना तु विनाशमेति ।
कृपाणधारावतवत्कवीनां सुदुष्करा कापि कवित्वरीतिः ॥ ३९ ॥
यथा तथा वास्तु कथा रसोऽत्र श्रोत्रप्रियः स्यात्कविताविशेषात् ।
कान्तोदिता वागसमञ्जसापि रसायनं कर्णकुशेशयानाम् ॥ ४० ॥

·.
वसन्तक्लिासमहाकाव्ये
कुर्वन्कवीन्द्रः कवितामतीन्द्रपात्रं कथामात्रमुपादीत ।
न शर्करा बन्धमुपैति तावद्यावन्न मध्ये निहिता शलाका ॥४१॥
उडूढलक्ष्मीकममूढपौरमितोऽस्ति मोढेरकनामधेयम् ।
पुरं पुरा विश्वसृजा त्रिलोकीशलानिवेशे विनिवेशितं यत् ॥ ४२ ॥
लिलेखिषुः सृष्टिलिपि विधाता मूर्ति निजां कुण्डलिनी विधाय ।
यनिर्ममे बिन्दुमिवेन्दुमौलिदैत्यारिमूर्ती च तदस्तरेखा ॥ ४३ ॥
सारैरुदारैः परमाणुभिर्यत्पुरं विरश्चः पुरतो विधाय ।
ततोऽवशिष्टैर्जगदप्यशेषं यथाविशेष घटयाश्चकार ॥४४॥
स्थानाद् दिजानामुपभोग्यसारादतोऽस्ति जातः प्रस्तोरुशाखः ।
श्रीमोढनामोढसुपर्ववंशो वंशावतंसो जगतीतलस्य ॥ ४५ ॥
सुधाभुजो वा वसुधाभुजो वा यजन्मिनो वा ध्रुवमन्तरेण ।
श्वेतातपत्रं सितचामरे च पार लभन्ते न कथञ्चनापि ॥४६॥
तत्राभितस्त्रातसमस्तदीनजनो जिनोपज्ञरहस्यवेदी ।
पुंरत्नमासीद्गुणरत्नजन्मधरा धरादेव इति प्रतीतः ॥ ४७ ॥
श्रीमोढवंशोदयशैलभानोर्यस्मादवाप्याशु वसु प्रभूतम् ।
वनीपकानां करकैरवाणि सोचमापुः प्रभृतानि तानि ॥४८॥
यदा ययुस्तं विधिवत्सपर्यामातुं समस्तान्यपि दर्शनानि ।
तदेग्नि तस्मिन्कलिकालदोषैरदूषिते नित्यमुवास धर्मः ॥ ४९।।
सुतीर्थयात्रागमनार्थिसार्थोपकारसत्कीर्तनकल्पनाभिः ।
यदीयतोकान्यपि धर्मकर्मक्षमा रमन्ते स्म गृहाजिरेषु ॥ ५० ॥
दरिद्रलोकार्त्तिवाम्बुदस्य कान्ताऽभवद्विद्युदिवास्य विद्युत् ।
सन्मार्गमुद्योतयति स्म सद्यो या देहिनां दुर्दिनमाक्षिपन्ती ॥५१॥
पित्रोः पदोपास्तिविधौ सदोजा मुन्नालनामाजनि तत्तनूजः ।
संसारमालोकयति स्म योऽमुं जालस्वरूपं निवसन्गृहेऽपि ॥ ५२ ॥
समाहितः श्रीहरिभद्रसूरिगुरोगिरोपात्तविवेकसम्पत् ।
कथञ्चिदेवानुमतः पितृभ्यामभ्यासदजैनमतव्रतं सः ॥५३ ॥
पूर्णः समग्राभिरसौ कलाभिः क्रमेण भावीति गुरुर्विभाव्य ।
तं प्रीतचेताः किल बालचन्द्र इत्याख्यया दीक्षितमभ्यवत्त ॥५४॥
अधीतवियं तमथ क्रमेण समारुरुक्षुर्दिवमायुषोऽन्ते ।
न्यवीविशनिश्चनमस्यपादः स्वस्मिन्पदे श्रीहरिभद्रसूरिः ॥ ५५ ॥

·द्वितीयः सर्गः चौलुक्यभूपालकिरीटपारागारुणोयोतितपादपमः। निच्छमविद्याकुलसन पनादित्यस्तध्यापयिता बभूव ॥ ५६ ॥ वादीभपश्चाननदेवसूरिंगच्छैकदुग्धोदधिशीतरश्मिः । मुनींन्दुरस्योदयसूरिनामा बभूव सारस्वतमन्त्रदाता ॥ ५७ ॥ अथैकदा विश्वविहङ्गवंशोत्तंसेन हंसेन समुह्यमाना । भासां भरैः सम्भृतशारदाभ्रशुभैः ककुम्भासमद्भयन्ती ॥५८॥ तुषारभासाऽऽतपवारणेन विराजिताऽऽकारवतीव राका। संवर्गिता स्वर्गिवधूभिरारात्ताराभिराराडुमुपागताभिः ॥ ५९॥ स्वर्वारनारीधुतचामरालीमिलन्मरालीकुलसकुलश्रीः । गङ्गेव मूर्ताऽनिलनसितोर्मिचलानि चेलानि समुदहन्ती ॥ ६०॥ नितान्तमन्त्याक्षरिकानवद्यैः पद्यैश्च गद्यैश्च नवोक्तिहृद्यैः । अनुक्रमेणोभयपार्श्वगाभ्यां संस्तूयमाना शिवकेशवाभ्याम् ॥ ६१ ॥ मुरारिनाभीनलिनान्तरालनिलीनमूर्तेरलिनिर्विशेषम् । आकर्णयन्ती श्रुतिमुञ्जकुञ्जसमानि मामानि चतुर्मुखस्य ॥ १२ ॥ कण्ठाहिफुकारविमिश्रशुण्डासुङ्कारचित्रीकृतचीत्कृतानि । सुचारुचारीणि सुहस्तकानि गणेशनृत्यानि विलोकयन्ती ॥ ६३ ॥ वीणाकणाकृष्टमृगानुरोधान्मृगाङ्कमायातमिवाधिशीर्षम् । छत्री दधानस्य सुधाशनर्षेः स्फीतानि गीतानि विचारयन्ती ॥ ६४ ॥ सुरासुरैः स्वस्वमनोमतार्थोपलम्भसंरम्भकृताभियोगैः। तीरावनीकल्पितधोरणीकैः क्षीरोदवेलेव निपेव्यमाणा ॥६५॥ शरत्कुहूधिष्ण्यसमूहगौरामेकत्र हस्ते स्फटिकाक्षमालाम् । दातुं नतेभ्यः कवितालतायाः सुबीजराजीमिव धारयन्ती ॥ ६६ ॥ करे परस्मिन्प्रणतातलोकदारिद्यकन्दैकनिषूदनाय । प्रसह्य बन्दीकृतपनवासानिवासमम्भोरुहमुखहन्ती ।। ६७ ॥ अन्यत्र पाणौ विकचारविन्दसमापतङ्गविघटनेन । वीणां रणन्ती नमतोऽनुवेलं निवेदयन्तीमिव धारयन्ती ॥ ६८॥ विधात्रयीसर्वकलाविलाससमप्रसिद्धान्तरहस्यमूर्तेः। वाग्वीरुधः कन्दमिवेतरस्मिन्हस्ताम्बुजे पुस्तकमाधाना ॥ ६९ ॥ सारस्वतध्यानवतोऽस्य योगनिद्रामुपेतस्य मुहूर्तमेकम् । स्वमान्तरागत्य जगत्पुनाना श्रीशारदा सादरमित्युवाच ॥ ७० ॥ त्रयोदशमिः कुलकम्) ·६ वसन्तविलासमहाकाव्ये हे वत्स ! सारस्वतकल्पक्लौरेतैरलं ध्यानविधानयत्नैः । आबाल्यतः सम्भृतयाऽऽतिमात्रं भक्त्यैव ते तोषमुपागतास्मि ॥ ७१ ॥ यथा पुराऽऽसन्किल कालिदासमुख्या मनीषानिधयः कवीन्द्राः । ममौरसी भक्तिवशीकृतात्मस्तथासि वत्स त्वमपि प्रसूतिः ॥ ७२॥ इत्थं स वात्सल्यमतुच्छमिच्छानुरूपमच्छेतरतुष्टिपुष्टम् । उदीर्य देवी सपरिच्छदाऽपि गिरोऽधिभूः कापि तिरोबभूव ॥७३॥ सोऽहं सरस्वत्यसमप्रसादसम्पादितानल्पकवित्वरीतिः । काव्यं सुधास्वादुरसं वसन्तविलासमित्येतदुदाहरामि ॥ ७४ ॥ श्रीवस्तुपालाङ्गभुवो नवोक्तिप्रियस्य विद्वजनमजनस्य । श्रीजैत्रसिंहस्य मनोविनोदकृते महाकाव्यमुदीर्यते ह ॥ ७५ ॥ नले च रामे च युधिष्ठिरे च वशीकृता यैः कवयो गुणास्ते । श्रीवस्तुपाले स्म वसन्ति सम्प्रत्यनस्तदीयं कवयामि किश्चित् ॥ ७६ ।। साम्राज्यं यदशिश्रियद्भुवि रणे यद्वैरिणोऽदुद्रवद् यद्रव्यौघमशुश्रवद्गुरु रणाधीनेषु दीनेषु च । यत्पुण्यस्थितिमुच्चकैर्व्यरचयद्विश्वे वसन्तः कृती तमोऽस्य गुणैः प्रविश्य हृदयं येनोपरुद्धा वयम् ॥ ७७ ॥ इति सिद्धसारस्वताचार्यश्रीबालचन्द्रविरचिते वसन्तविलासनामनि महाकाव्ये प्रस्तावनासर्गः प्रथमः। पृथ्व्या मेरुमहीधरस्य पयसा पीयूषपाथःपते- स्तेजोभिः परमात्मनश्च मरुता कल्पद्रुमालीभुवा । आकाशेन च पाञ्चजन्यकुहरस्यैतैरुपात्तैर्मह- द्भूतैः पश्चभिरेष पङ्कजमुवा श्रीजैत्रसिंहः कृतः ॥ द्वितीयः सर्गः। अणहिल्लपाटकमिति प्रथितं पुरमस्ति निर्जितमहेन्द्रपुरम् । कलहायते न सह शारदया कमलाऽत्र वासरसलोभवती ॥१॥ सुरसाकेतनपटैर्यदहो धृतधूपधूमकलिकाक्षरकैः । मुवि दत्तपत्रमिव भाति जगत्पुरमण्डलीविजयकेलिकृते ॥२॥ अतिशायिता निजनिजेशमतान्यधिरोपितुं सुरगृहाणि मिथः । इह घण्टिकाकणितराज्यपदैर्ध्वजहस्तकैश्च विवदन्ति किल ॥ ३ ॥ "

·द्वितीयः सर्गः
सुरसमाहेममयदण्डकरोन्नमिताम्बरस्य बत यस्य बना।
उपरिक्षरत्सुरसरित्सलिलप्रकटाः कटध्वजपटाः परितः ॥ ४ ॥
उपरि स्थितेन भवता जगती कथमुट्टतेयमतिवासुकिना ।
इति यत्र भूपमभिधातुमना इव भूभृतः प्रचुरचैत्यमिषात् ॥ ५ ॥
इह शातकुम्भमयकुम्भरुचा तिमिरं निरासि किमु तापयसे।
इति यत्र चैत्यनिवहः परतः कुरुते रविं तरलकेतुकरैः ॥ ६ ॥
हरताण्डवाभिनयमातनुतेऽगरुधूपधूमगजचर्मधरम् ।
यदुदारदेवकुलमौलिचलद्धजपाणिभिः सह लयैः शतशः ॥ ७ ॥
कृतिभिः कृतं सुकृतसेवधयः प्रकटा इवात्र कटरे कलशाः ।
सुरसममूर्द्धसु विभान्तितमां पवनोल्लसद्धजभुजङ्गयुजः ॥८॥
प्रतिबिम्बिताः स्फटिकभूमितटे सुरसानां तरलकेतुपटाः ।
असनाय पन्नगधिया मिलतां दलयन्ति दन्तमिह सर्पभुजाम् ॥९॥
प्रियपाणिभिर्वजविलोलतमैरुपभुज्यमानविभवा विवरः।
सुरसद्महेमकलशा इव यन्मृगलोचनाजनकुचाः सुरुचः ॥ १० ॥
समयज्ञ एव मलिनोऽपि तमःप्रसरः सदा यदनुचारिपदम् ।
इह कामिनीवदनशीतरुचामुररीकरोति कबरीमिषतः ॥ ११ ॥
मणिकुट्टिमास्फलितमृक्षगणं प्रसमीक्ष्य यत्र निशि भीरुजनः ।
त्रुटितात्महारगुलिकाभ्रमतो हृदयं निभालयति हस्ततलैः ॥ १२ ॥
अभिमन्य यत्र निशि वासगृहे शयिता परामुखतयापि वधूः ।
स्फटिकाग्रभित्तिगतबिम्बतया कृतसम्मुखेव दयिते द्वितम् ॥ १३ ॥
यदगारमौलिमणिभित्तितलप्रतिबिम्बितो निशि निशारमणः ।
कृतमण्डनस्य दयितैः प्रमदात्प्रमदाजनस्य सुकरीभवति ॥१४॥
प्रतिरूपकाणि मणिभित्तिमये प्रसमीक्ष्य नास्ति रह इत्यहह !!
मदनातुरेऽपि दयिते द्विता त्वरते न यत्र निशि केलिकृते ॥१५॥
कुमुदोपहारविशदच्छविभिर्विकसद्गवाक्षनयनैः परितः ।
हरिदङ्गनाजनमुखानि मुखं परिवीक्ष्यमाणमिव यद्गुरुचे ॥ १६ ॥
अभितुङ्गवेश्म शिखरप्रकरस्खलनानिपातभयतः परितः।
निशि यत्र यान्ति विलसत्तडितो धृतदीपिका इव घना नभसि ॥१७॥
प्रतिरूपकैः कुतकमेकमहो प्रिययोर्विचित्रसुरतप्रिययोः ।
प्रतिभाति यत्र मणिभित्तिमयं करणैः सचित्रमिव वासगृहम् ॥ १८॥

·सुखसौरमिला परितो मुजरिमायुः।
पणयोषिलो मलयशैलसता इव यत्र मान्ति घृतपल्लवका १९ ॥
मणिवेदिकास्फलितमुक्षपति कुलटाजनोऽत्र परिवीक्ष्य रुषा।
दशनार्दितौष्ठमभिहन्ति कराहतिभिर्ममैष कुलशत्रुरिति ॥२०॥
हरमूर्युपासितसुपर्वसरित्क्रमणं मणीभुवि निशीह शशी।
प्रयते सतीचरणरेणुमृजाः कथमप्यसौ स्वमकलङ्कचिकीः ॥ २१ ॥
मुनिदेशनावचनमन्त्रपदैर्विकलीकृतोऽपि सततं मदनः ।
इह पादनपुरझणज्झणितैः प्रमदाजनेन सकलीक्रियते ॥ २२ ॥
रतिमन्दिरागरुजधूमदलैः सदलीकृतैरिव तमःपटलैः ।
दलितेन्द्रनीलदलनीलदलैरिह पादपैरुपवनानि बभुः ॥ २३ ॥
हरनेत्रसंहृतचरोऽप्यचिरादनुजीवितो यदबलानयनैः।
अभिषिच्यतेऽयमरघटघटीकलशोदकैरुपवनीभिरजः ॥ २४ ॥
इह राजवर्त्मनि गजेन्द्रघटामवारिभिः प्रशमिते रजसि ।
कुसुमोपहारति हरीन्द्रचमूमुखपातिफेनगुलिकानिकरः ॥ २५ ॥
यदुदारशालकपिशीर्षमिलन्मणिमण्डलीपरिवृतं परितः।
तिलकायते वसुमतीयुवतीवदनेऽन्तरा नृपतिरत्नयुतम् ॥ २६ ॥
दन्दह्यमानागरुधूपधूममालिन्यभीत्येव गवाक्षमागैः ।,
चित्राणि चित्राश्ममयूखम्गलामिषेण यत्राशु बहिः प्लवन्ते ॥ २७ ॥
यत्रानुरात्रं किल निष्कलङ्काः सुचारुचन्द्रोपलचन्द्रशालाः ।
प्रतिस्फलचन्द्रकलङ्कभीतिभृतो रुदन्तीव गलज्जलौघैः ॥ २८ ॥
सूर्यातपोद्योतितमहि वहिं सूर्याश्ममय्यो गृहशालभज्यः ।
सङ्कान्तदोषाकरलक्ष्मदोषविशुद्धिहेनोरिव साधयन्ति ॥ २९ ॥
निबद्धनीलाइममयूखजालयवाडरग्रासधियाऽवतीर्णैः ।
क्रीडामृगैर्यत्र वधूमुखेन्दुमृगैरिवाराजि गृहाजिरेषु ॥ ३० ॥
यत्र द्विजानां पतिरेति रत्नगृहाजिरेषु प्रतिबिम्बदम्भात् ।
वधूरिव प्रार्थयितुं मुखेन्दुलावण्यलक्ष्मीलवहन्तकारम् ॥ ३१ ॥
कुशीमिवाडू कलयनिशीन्दुर्यत्र प्रतिच्छन्दतया मणीनाम् ।
भित्त्वैव भित्तीः प्रविशत्यसूर्यम्पश्याङ्गनास्यातिचौर्यहेतोः ॥ ३२ ॥
विशालशालावलभीन्द्रनीलविभाभरैर्यत्र विभावरीशः ।
विच्छायतामेति पुराङ्गनानामिवाननै ण्ठितकान्तिकोशः ॥ ३३ ॥

·सौधांशुचौतस्वीसुवाशी लालिगाया यत्र प्रतिच्छन्दमिण स्त्नविष्णयेषु विष्ण्यानि समापतन्ति ।। ३४ स्वचन्द्रशालावलभीन्द्रनीलविभान्धकारेष्वनिकारवान। यत्कामिनः स्वर्गवरांगनाभिः समं तदभ्यर्थनयां रमन्ते ॥ ३५॥ सहसकैः सारसनादरामैर्महोमिकाकरणहारिमिव । बैर्यदन्तःसदनानि भान्ति बहिनदीनां पुलिनानि वातैः ॥ ३६ ॥ ताडकचक्रस्तनगोलवेणीकृपाणदोर्दण्डकटाक्षबाणाः । भ्रूचापवत्यः स्मरवीरशस्त्रशालायितं बिभ्रति यत्र बालाः॥ ३७॥ रुणद्धि यस्मिन्परलोकवीक्षां पयोधिवेलाविपुलो नितम्बः । समुन्नतं गोत्रमधःकरोति वक्षोजभारः पणकामिनीनाम् ॥ ३८॥ (स्वमकृतोऽयं श्लोकः) अनन्तरत्नौषधीभिर्यविभानि कूटैरिव रत्नसानुः । यदन्तरालेषु लसन्ति राजपथां रथाध्वान इवोष्णरश्मेः ॥ ३९ ॥ सीमन्तभृद्राजपथैर्जटाभृत्कुटावलीभिः कलितं च राज्ञा । प्राकारशेषाहिपरीतमुर्वीरूपस्य.मू.व यदष्टमूर्तेः ॥ ४०॥ समन्ततो गोपुरवेधनिर्यन्मार्गारकैरातपयोधिनेमिः । भ्रष्टस्य चण्डांशुरथादिवोर्वीचक्रस्य यन्नाभिरिवावभाति ॥४१॥ वासोऽधरं वारिधरं वसानः प्रकाशमाकाशमयोत्तरीयम् । सुधासिताङ्गः सुमहाननल्पः शालोऽस्ति जिष्णुप्रणयी यदीयः ॥ ४२ ॥ यबप्रमौलौ कपिशीर्षमाला मान्त्री ठकारालिरधोमुखीव । करोति भूनोडतकन्धराणामधोमुखानि द्विषतां कुलानि ॥ ४३ ॥ अङ्गीकरोति प्रतिबिम्बिताङ्गः शालो यदीयः परिखापयोन्तः । वैकुण्ठशय्यार्थमुपागतस्य वार्द्धिभ्रमेणाहिपतेरभिक्षम् ॥ ४४ ॥ निक्षिप्य यस्यां तरतीव लोलां विदन्नसावात्मसुतां विवेकी। एतबहिःस्थः परिग्वामिषेण संरक्षतीवाम्बुनिधिः सदैव ॥ ४५ ॥ यस्याग्रतो दुर्लभराजराजसरो विशालं स्फटिकोज्ज्वलाम्भः । क्रोडीकृततत्पतिरूपमुग्धैरादर्शलीलामुररीकरोति ॥ ४६ ॥ विस्तीर्णशालं च पुरं तदुबैर्विशालपालीवलयं सरश्च । पयोधिवेलावनमेखलाया भूसध्रुवः कुण्डलता ह याति ॥ ४७ ॥ भोगावतीतोऽप्यमरावतीतोऽप्यतीव रम्यां वहतोऽस्य लक्ष्मीम् । २

·बसंतविलासमहाकाव्ये
वीचीकरोदश्चितफेनवीतैर्निरुत्थितानीख सरः करोति ॥४८॥
विनिर्जिताशेषपुरश्रियोऽस्य पुरः पुरोभागगतस्तडागः।
माहात्म्यमम्भोजमुखैरसौः स्तौतीव भृङ्गीरुतगीविलासैः॥४९॥
निःशेषान्यपुरीपराभवकरीमालोक्य लक्ष्मीमिति
स्रष्टा यस्य पुरस्य मूर्द्धनि मुदा कोहारमस्थापयत् ।
अत्युत्तुङ्गमहीभुजङ्गसुभगप्रासादरूपेण चिदू-
पेणाथ कथं तदेकवदनप्रागल्भ्यतो वर्ण्यते ॥५०॥
इति सिद्धसारस्वताचार्यश्रीबालचन्द्रविरचिते वसन्तविलासनामनि
महाकाव्ये राजधानीवर्णनोनाम द्वितीयः सर्गः ।
दानं मे जनिकृत्तदीयजनकः श्रीजैत्रसिंहाख्यया
विख्यातस्य विभोः करोऽपरमिह श्रीदक्षिणो दक्षिणः ।
तन्मित्राणि सरोरुहाणि कुरुतें दैन्यास्पदं सोऽयमि-
त्यन्तर्जातरुषेव यस्य यशसा निस्तेजितश्चन्द्रमाः ॥
तृतीयः सर्गः
कश्चित्पुरा दानवदृनविश्वत्राणाय नारायणवत्पयोधेः।
स्वयम्भुसन्ध्याचुलुकादुदस्थावीरो विकोशासिविहस्तहस्तः ॥१॥
चौलुक्यनामा कमठेन्द्रखट्दामहाहितूलीतलसन्निविष्टाम् ।
स दैत्यरक्तासवपानमत्तामाधाय भूमीसुमुखीं सिषेवे ॥२॥
तवंशदुग्धोदधिशीतरश्मिरस्मिन्पुरे पार्थिवमौलिरत्नम् ।
श्रीमूलराजो रिपुहृत्कुकूलं दिगन्तकूलङ्कषकीर्तिरासीत् ॥३॥
मरन्दवक्षःस्थमहीपतिं यः पुष्पाङ्गजन्मानमुदारसारः।
लक्ष्यीचकार स्वशिलीमुखानां जैत्रः क्षितौ चैत्र इवावतीर्णः॥४॥
चतुर्युताशीतिमितानि भूपतेयंत्र शीतयुतिमण्डलानि ।
यहाहुराहुस्तरलासिपजिह्वः समित्पर्वणि चर्वति स्म ॥५॥
श्रीसोमनाथः प्रतिसोमवारयात्रेद्धरेषाहिरयास्य तुष्टः ।
दुरुत्सहानामपि भूपतीनां जयेषु भेजे सहकारिभावम् ॥६॥
उडूमकेशं पदलममग्रिमेक विषेहे विनयकवश्यः ।
प्रतापिनोऽन्यस्य कथैव का पविभेद भानोरपि मण्डलं यः॥७॥

·तृतीयः सर्गः
तस्याङ्गजा स्वर्गजशुभ्रकीर्तिदिगन्तसङ्गीतयशा रसायाम् ।
चण्डासिदण्डक्षतवैरिमुण्डचामुण्डराजः प्रभुतामवाप ॥८॥
भिन्नेमकुम्भोत्थमसौ यदीये संसक्तमुक्ताफलजालमाजौ ।
रराज वैरिब्रजमजनोत्था धाराम्भसो बुबुमण्डलीव ॥ ९॥
ततो जगज्झम्पन इत्युदात्तकीर्तिः स्वयं भूमिमिवावतीर्णः ।
श्रीवल्लभो वल्लभराजनामा बभूव भूपः कुसुमेषुरूपः ॥१०॥
यस्य विषपतिवारवारविलासिनीनिःश्वसितानिलेन ।
सिता पताकैव जगत्रयैकमासादमौलौ नरिनति कीर्तिः ॥ ११ ॥
ततोऽभवहुर्लभकीर्तिरस्याः पतिर्भुवो दुर्लभराजदेवः ।
सेवानमद्राजकमौलिमाल्यमधूदकस्नातपदारविन्दः ॥ १२॥
वेलावनालीषु निवासिनीनां यद्वेषिभूपलविलासिनीनाम् ।
निःश्वासबाष्पप्रसरैः सरस्वान् शोमं च पोषं च सहाभ्युपैति ॥ १३ ॥
दुर्योधनमापतियोधनश्रीः भीमस्ततो भीम इवातिभीमः ।
महीमहेलापतितां प्रपेदे दुष्कर्मकिरीरकुलान्तकारी ॥१४॥
अलं विषोढुं विजिगीषुरीषदप्यत्र मात्राधिकमात्मनो न।
विमानितोऽवन्तिमहीमहेन्दुरितीव भीमस्य भुजेन भोजः ॥१५॥
यशःप्रतापेन्दुपतङ्गनेत्रः श्रिया समं सङ्गरसागरान्तः ।
कृष्णः कृपाणोऽस्य भुजाभुजङ्गतल्पस्थितः कल्पयति स्म केलिम् ॥१६॥
तस्मिन्सुरस्त्रीवदनारविन्दरोलम्बलीलायितमाधाने ।
तदङ्गजो गुर्जरराज्यलक्ष्मीकर्णावतंसत्वमवाप कर्णः ॥ १७ ॥
विलोक्य नारीजनमोहनं यं निजप्रियायामभिशङ्कमानः ।
प्रवेशयन्स्वाङ्गमिमामुमेशः कैलासशैलायमपि प्रपेदे ॥१८॥
सकामवासौकसि कान्तिरोमाञ्चिता सकम्पासिलतावधूटी ।
यत्पाणिसङ्गात्महतेमकुम्भमुक्तागणस्वेदकणानुवाह ॥ १९ ॥
आत्मप्रियासम्भृतशङ्कमिन्द्रमस्मिन्सहस्राक्षयति क्षितीन्द्रः ।
अजायतावारिधिवर्षितोरिदोःश्रीजयः श्रीजयसिंहदेवः ॥२०॥
चक्षुर्घटीसङ्घटितैकनासावंशाग्रनिष्पातिभिरश्रुतोयैः ।
माहेश्वरो यः प्रतिपक्षयोषिवक्षोजलिङ्गेषु ददौ गलन्तीम् ॥ २१ ॥
धाराघवं कोपकडारव पराभवोन्मीलननीलकायम् ।
विधाय यः पञ्जरभाजमात्मभुजश्रियः केलिशुकीचकार ॥ २२ ॥

·१२ पसंतक्लिासमहाकाव्ये यो योगिनीपीठमकुण्ठशक्तिर्जित्त्वोजयन्याः स्वपुरं निनाय। किचापरं बर्बरमप्यनैषी तालमुत्तालभुजिष्यभावम् ॥ २३ ॥ तस्मिन्नहश्चुम्बितवैबुधस्त्रीविधूतदोःकन्दलकरणानाम् । काणैः सदा तुष्यति पुष्यति स्म कुमारपालो भुवमेकवीरः ॥२४॥ रामादपि न्यायपराऽस्य वृत्तिर्मुगाधिपादप्यतिचण्डमोजः। रतिप्रभोरप्यतिचारु रूपं वचः सुधातोऽप्यभवत्प्रधानम् ॥ २५॥ केदारसोमेश्वरदेवधाम्नी मनीषिमुख्योऽयमतीव जीर्णे। उद्धृत्य दोस्तम्भसमुद्धृतमालोकः स लोकव्यमुद्दधार ॥ २६ ॥ इहासतां हंत परे परस्तादृषन्मयानप्यवनीभृतो यः। उत्थाप्य संस्थापयति स्म धर्मानिर्मापितानेकविहारमूर्त्या ॥२७॥ निर्वीरिकावित्तपराबुखोऽपि निर्वारिकारिक्षितिवित्तमादात् । यस्त्यक्तसप्तव्यसनोऽपि सप्तराज्याङ्गसङ्गव्यसनी बभूव ॥ २८ ॥ रणाङ्गणे जाङ्गलकुङ्कणेशकण्ठच्छिदासादितपाटवेन । बल्लालमुल्लालयति स्म खड्गदण्डेन यः कन्दुकलीलयैव ॥ २९ ॥ यस्य द्विषत्क्षत्रकुलापकीर्त्तिभृङ्गीभृतो दिग्वनितावतंसान् । यशःप्रसूनप्रसरानसूत करालवाले करवालवल्ली ॥३०॥ तत्र द्युसबारविलासिनीनामुद्दीज्यमाने चमरावलीभिः । बलीयसामेकनिदर्शनं भूसुभ्रूधवोऽभूदजयाभिधानः ॥ ३१ ॥ क्षरन्मदाम्भोभिरतीव तुफ़ैश्चलगिरीन्द्रैरिव कुञ्जरेन्द्रैः । यस्याभृत प्राभूतमुहलस्य गलन्भिया जाङ्गलभूमिपालः ॥ ३२॥ वैकुण्ठनाकाध्वनि यत्कृपाणपट्टे बभुः पुष्करमण्डलानि । हताहितानां बजताममुत्र सदा पदानीव करम्बितानि ॥ ३३ ॥ आलेख्यशेषत्वमिह प्रयाते धात्री पपौ बैधनयीडसाराम् । श्रीमूलराजः शिशुनापि येन म्लेच्छाधिपोऽकल्प्यत पांशुकल्पः ॥ ३४ ॥ बालेऽपि तस्मिन्कुतुकादिवाई नीते कृतान्तेन तदीयबन्धुः । कुलं रिपूणां हृदि भीमदेव कुर्वनृपेन्द्रोजनि भीमदेवः ॥ ३५ ॥ व्यर्थीकृताशेषविपविशेषस्तथा जजृम्मे करपल्लवोऽस्य । यथार्थिसार्थेन वृथैव धातुर्विकल्पिता कल्पतरुप्रवृत्तिः ॥ ३६ ॥ भोक्तुं शिशुत्वादवनीमनीशेऽमुष्मिन् दिगन्तावनिमण्डलीकाः । विटा इवैतामुपभुञ्जते म नारीमिवारीणविकारभाजः ॥ ३७॥ . ।

·तृतीयः सर्गः सत्कञ्चुकी क्षेमविकीपस्य दृष्ट्वा पराभ्यासपरां महेलाम् । ररक्ष तामक्षतवृत्तमर्णोराजभुलुक्यो धवलाङ्गजन्मा ॥ ३८॥ जजृम्भिरोधाः किल मण्डलीकाः कृतव्यलीका मुवि गूर्जरेन्दोः । तानेष निःशेषयति स्म शूरः शूरस्तमांसीव नवप्रतापः ॥ ३९ ॥ किं तत्र चित्रं धवलैर्यशोभिर्जगत्रयं यो धवलीचकार । विवेषिणो यत्कलुषान्वितेने तेनेदमुन्मीलति कौतुकं नः ॥४०॥ तदङ्गजः सङ्गरसङ्गरङ्गकृतारिभङ्गस्मरचङ्गन्देहः अजायत श्रीगिरिशप्रसादप्रासादलीलो लवणप्रसादः ॥४१॥ चौडो न चूडाभरणं बभार न केरल: केलिमलञ्चकार । न पाटवं लाटपतिर्लिलेश न मालवीयो निलयं विवेश ॥४२॥ राढाधिनाथो दृढतां शुशोष हूणश्च तुर्ण प्रणयं मुमोच । अन्ध्रो महीरन्ध्रमहीनमस्थात्काञ्चीपतिः श्रीवरमप्यपास्थात् ॥ ४३ ॥ न कौङ्कणः पकणमुत्ससर्ज न जाङ्गलो माङ्गलिकैर्जगर्ज। पाण्ड्यो न पिण्डग्रहणं चकार न कुन्तलः कुन्तलमुद्दधार ॥४४॥ वङ्गः कुरङ्गप्लुतिमालिलिङ्ग समाददे नैव कलिं कलिङ्गः। चैद्यो निवेद्योऽपि तथा दृशोऽभूद्यज्जैत्रभेरीषु विराविणीषु ॥ ४५ ॥ (चतुर्भिः कलापकम् ) श्रीवीरपूर्वो धवलः क्षितीन्दुरस्याभवत्सूनुरनूनतेजाः । नासीरवीरप्रकरासिनीरनिमजदूर्जस्वलवैरिवर्गः ॥ ४६ ॥ यत्कीर्तिगौर्येण मिथोप्यलक्ष्यौ गौरीगिरीशौ दिवि गौरकान्ती । करप्रपञ्चैमिलितौ वियोगभीत्यार्द्धनारीश्वरतामुपेतौ ॥ ४७ ॥ भूपाणपट्टो रणपट्टिकेव यस्य स्फुरत्पुष्करकोटिकूटात् । हताहतानामवनीपतीनां निक्षेपकोद्धारलिपि बभार ॥४८॥ यः शात्रवक्षोणिभृतां प्रचण्डदोर्दण्डकण्डूं शमयाम्बभूव । उच्छेदयामास च मण्डलानि स राजवैद्यो वचसामपन्थाः ॥४९॥ बभार भूभारमपारसारः सदैकतः श्रीलवणप्रसादम् । तमन्यतो यः कलयाचकार वीरं स्वनामप्रतिमप्रवृत्तेः ॥५०॥ स क्षोणिसुश्रोणिधवं स्वराज्यचिन्तायकं कश्चन कर्तुकामः । कदाचिदागत्य निशि प्रसुप्तः स्वमे समाभाष्यत राज्यलक्ष्म्या ॥५१॥ हे वीर ! वैरिव्ययधीर मन्त्रिचिन्ताचयं चेतसि सचिनोषि ।

·वसंतविलासमहाकाव्ये एषाऽस्म्यहं गूर्जरराज्यलक्ष्मीरेतं विनेतुं भक्तः समेता ॥५२॥ आसीत्पुराऽसीमवसूदयेन विसूत्रिताशेषतमाः क्षमायाः। प्राग्वाटनाम्नोन्वयनीरजस्य चण्डातिश्चण्डपनामधेयः ॥५३॥ चण्डप्रसादस्तनयोऽस्य जज्ञे जिनप्रसाद सरोर्जितश्रीः । यन्कीर्तिसिन्धोरिव चक्रुरिन्दुर्मुक्ताफलानीव च तारकाणि ॥ ५४॥ सोमस्ततः सोमसमः समस्तजगज्जनस्तोमसमीहितोऽभूत् । देवेषु देवो जिन एव यस्य नाथेषु सिद्धाधिप एव नाथः ॥ ५५॥ वाचामधीशेन कृतान्तिकेन प्रीतात्मना यस्य यशःप्रशस्तिम् । विधिलिलेखाम्बरपट्टिकायां नक्षत्रमालाक्षरमण्डलीभिः ॥५६॥ सीतामशीतांशुकुलप्रवीर इवैष नान्योऽकृतधर्मभङ्गः । अलक्ष्मणाङ्गीकृतगीरविश्वासितो मनीषी बत पर्यणैषीत् ॥ ५७ ॥ ततोऽश्वराजद्युतिकीर्तिपूरततोश्चराजस्तनयो बभूव । मनीषितां गूर्जरनिर्जरेन्द्रमनीषितां प्राप य एक एव ॥५८॥ स्वमातरं यः किल मातृभक्तो वहन्प्रमोदेन सुखासनस्थाम् । सप्तप्रभादृप्तयशास्ततानोजयन्तशत्रुञ्जयतीर्थयात्राः ॥५९ ॥ कूपानकूपारगभीरचेता वापीरवापी सरसीरसीमा । प्रपाः कृपावानतनिष्ट देवसौधान्यसौ धार्मिकचक्रवर्ती ॥ ६०॥ यत्कीर्तिसिन्धोः कुमुदाकरत्वममी भजन्ते दिवि तारकौघाः । कल्लोलमालीयति चन्द्रिकासौ डिण्डीरपिण्डीयति शीतरश्मिः॥ ६१॥ स तारकीर्ति सुकुमारमूर्ति कुमारदेवीमिह पुण्यसेवी । किलोपयेमे द्रुतहेमगौरीमूरीकृताशेषजनोपकारः ॥ ६२ ॥ श्रीमानिहास्ते पुरि वस्तुपालः श्रीतेजपालश्च सुतौ तदीयौ। ययोरभूदग्रज एकमल्लः श्रीमल्लदेवः कलिमल्लसद्धे ॥ ६३ ॥ तमोपहारप्रकृती विवस्वचन्द्राविवोामिह यौ विभातः। तयोश्चिरं विश्वधुरं निवेश्य सुखं स्वयम्भूरिव मानय त्वम् ॥ ६४॥ स्वमान्तरेतत्पुरतः क्षितीन्दोर्निवेद्य सा गूर्जरराज्यलक्ष्मीः। यथागतं कापि जगाम सोऽपि निद्रां जहौ द्रागरविन्दनेत्रः॥६५॥ स्वमार्थमर्थिप्रतिपादितार्थः कुर्वन् हृदि प्रीतिपरः पुरस्तात् । प्रातः क्रियां शक्रसमः समाप्य समानदः सम्ममाससाद ॥ ६६ ।। पुम्भिा प्रधानपतिप्रधानमजूहवत्ताव सादरं सः।

·समेतयोस्तत्क्षणमेलयोस दृष्ट्वा मुखं प्रीतमना बभूव ॥ ६७ ॥ उपायनं तावनपायशक्तेः पुरोऽस्य विज्ञामविधी विधाय । प्रणेमतुः पुञ्जितहारयष्टी पुष्टीकृतस्यारिनृपोपदाभिः ॥ ६८॥ अथात्मनः श्रीकरणाधिनाथो कर्तुं कृती तौ पुरतो निवेश्य । कुशाग्रबुद्धी कुशलानुशास्तिपूर्व जगादेति जगजयी सः ॥ ६९ ॥ मूर्तिर्गुणान् शंसति वो गरिष्ठान् कुलप्रतिष्ठां विनयक्रमश्च । शास्त्रज्ञतां गीरवगीतवीतं वयो वयं तु स्तुमहे महेच्छौ ॥ ७० ॥ न यौवनेऽपि स्मरघस्मरत्वं न वैभवेऽपि वचनाविवेकः । न दुर्जनेऽप्यार्जवविप्लवो यत्तनिर्मितौ वा विधिना नवेन ॥ ७१ ॥ पुरारिविस्तारितभूमिभारसम्भारिसम्भारितयोरिदानीम् । साहाय्यहेतोः पितृपुत्रयोनों हन्तोपधुर्यों भवतां भवन्तौ ॥ ७२ ॥ पित्रा मम त्रासितवैरिणा या बन्दीकृतादीर्घभुजेन लक्ष्मीः । षड्भिर्गुणैस्तामभितो नियम्य चलामपि स्थेमयतां भवन्तौ ॥ ७३ ॥ एतां विनेता समुदीर्य वाचं वाचंयमोऽजायत जातकीर्तिः । श्रीवस्तुपालस्तु निरस्तदोषः वाक्प्राञ्जलः प्राञ्जलिरित्युवाच ।। ७४ ॥ स सेवकः सेवकलः कुलीनो विलीनदोषः सुकृती च देव !। प्रसन्नगम्भीर ! भवादृशेन संभाष्यते सुप्रभुणा य एवम् ।। ७५ ॥ व्यवस्यतां विश्वजयैकवीरशरीरभाजां भवति त्वदामः । स्वामी यदि प्राच्यतपोभिरेव पुंसोऽन्तरं यः सदसच्च वेत्ति ॥ ७६ ॥ विज्ञाप्यसे किन्तु विशेषविज्ञ ! युगत्रयी धन्यतमा जमाम । कलिस्त्वसौ यत्र न सेवकेषु कृतं न नाथेषु कृतज्ञता च ॥७७॥ भूभुजो द्रविणदृष्टयोऽधुना सेवकास्तदनुवृत्तिवृत्तयः । तेऽपि तेऽपि कृतदुष्कृतोदया ही परत्र निपतन्ति रौरवे ॥ ७८ ॥ अत्यर्थमर्थमुपढौकितमाद्रियन्ते तं च प्रभूतगुणितं पुनरर्पयन्ति । न्यस्ताः पदे समुचिते गमिताश्च मैत्री नृपस्य नियोगिनः स्युः ॥७९॥ न्यायं यदि स्पृशसि लोभमपाकरोषि कर्णेजपानपधिनोषि शमं तनोषि। सुस्वामिनस्तव धृतः शिरसा निदेश- स्तथूनमेष मयकाऽथाऽस्तु भद्रम् ॥ ८० ॥ शब्दाः कवेरिव

·वसंतविलासमहाकाव्ये
श्रुत्वा वचस्तदिति मन्त्रिपुरन्दरस्य
भूमीपतिः पुलककोरकिताइयष्टिः।
दिष्टौतयोः स्वयमुदारमुदा सुवर्ण-
मुद्राश्चितं करसरोजयुगं चकार ॥ ८१ ॥
अंजनि कनकमुद्रा साक्षरश्रेणिसान्द्रे
करसरसिजयुग्मे मन्त्रियुग्मस्य तस्य ।
इदमुपचितशालं गूर्जरक्षोणिलक्ष्मी-
कुलगृहमिति निन्ये शासने पट्टिकेव ॥ ८२ ॥
इति सिद्धसारस्वताचार्यश्रीबालचन्द्रविरचिते वसन्तविलामनामनि
महाकाव्ये श्रीकरणपदलाभो नाम तृतीयः सर्गः
गौरी रागवती त्वयि त्वनि वृषो बद्धादरस्त्वं युतो
भूत्या पुण्यजनः सुहृज्जन जव व्यानक्ति शक्तित्रयम् ।
इत्थं कौतुकमीश्वरोऽपि सचिव त्वं जैत्रसिंह ! कचित्
कामध्वमनपातनोपि न रुचिं धत्से विजिह्वेषु च ॥ १ ॥
चतुर्थः सर्गः।
राज्यैकनाड्यां स सुरासुरनीतिविदोस्तयोः ।
राजा योगं समासाद्य विततान घनोदयम् ॥१॥
इन्द्रोपेन्द्राविव स्वर्ग चन्द्रादित्याविवाम्बरम् ।
तावलचक्रतुरुभौ राज्यं चौलुक्यभूपतेः ॥२॥
विष्टाकृष्टितया हस्तौ बहुश्रुततया श्रुती।
दीर्घदर्शितया नेत्रे तौ राज्यस्य विरेजतुः ॥ ३ ॥
मुक्तामयौ सदावृत्तरोचितौ श्रवणोचितौ।
रेजतुर्मन्त्रिणावेतौ राज्यश्रीकुण्डलाविव ॥ ४ ॥
रामलक्ष्मणयोः प्रीतिं नीतिं च गुरुशुक्रयोः ।
सूर्याचन्द्रमसोस्तेजस्तो सारमिदमारतुः ॥५॥
तत्र मन्त्रियुगे व्यापिप्रतिमुद्रासिनाशना ।
जनैश्चतुष्करैवेति भूरनन्ता प्रगीयते ॥६॥
न्यायधौरेयता धर्मप्रीतिबन्धः प्रवीरता।
तयोरबैतमेतानि रामलक्ष्मणयोरिव ॥७॥

·चतुर्थः सर्गः १० तेजांसि पालयलक्ष्मीहयोरसिधर्मयोः । तेजःपालः स्वनामैतचरितार्थमसूत्रयत्॥८॥ निरस्तदूषणे ज्येष्ठे यस्य भक्ति वितन्वतः । अजातशक्तिभेदस्य कथं स्यालक्ष्मणः समः ॥९॥ विनतानन्दनस्यास्य लसतो गोपतेः पुरः। सदाचरणरम्यस्यारुणस्तुल्योऽस्तु वा कुतः ॥१०॥ पूजाभाजस्त्रयस्त्रिंशद्देवकोटीवितन्वतः। अकठोरकरस्यास्य तुल्यः कथमिवार्यमा ॥ ११॥ कलावतः सुवृत्तस्य सदा नक्षत्रशालिनः । अजातलाञ्छनस्यास्य कथमस्तु समः शशी ॥१२॥ कुर्वतोऽनन्यसामान्यं स्वगोत्रं निजसौरभात् । अदिजिह्वाश्रयस्यास्य न.तुन्यो मलयद्रुमः ॥ १३ ॥ शीतलस्य मृदोः पादान्खनतः प्रतिभूभृताम् । कथमुच्चतमस्यास्य गङ्गापूरः समो भवेत् ॥ १४ ॥ भूरिधारासहस्रेण भूलोकमुपकुर्वतः । अकल्मषमुखस्यास्य कथमस्तु समोऽम्बुदः ॥ १५ ॥ बिभ्रतोऽन्तर्जिनं देवं शरण्यस्यावनीभृताम् । अलोलप्रकृतेरस्य सरस्वानपि नो समः ॥ १६ ॥ इतश्च लाटभूपालभुक्तौ भूमीविभूषणम् स्तम्भतीर्थमिति ख्यातमास्तेऽतीन्द्रपुरं पुरम् ॥ १७ ॥ यदुपान्ते श्रितोत्सङ्गामङ्गमङ्गेन पीडयन् । महीमहीनमणितां सेवते सरितां पतिः ॥१८॥ विवृतोभयकूलो प्रसृत्वरपयोधरा । यत्र प्रसृते सत्पोतान् कृमिलेवाङ्गना मही ॥१९॥ नानादीपान्तरायातसांयात्रिकविनिर्मितैः । भाण्डकूटैर्यदाकीण क्रीडाशैलैरिव श्रियः ॥ २० ॥ स्फातिनौवित्तकैः कीटकोशकैरिव काननम् ॥ २१ ॥ सकेशैरपि निष्केशै(वरैरप्यधीवरैः। राजते यन्नरैश्चारुविप्रहरप्यविग्रहैः ॥ २२ ॥ सदाकरजपातारः स्फारकेलिमहा बहिः।

·बसन्तक्लिासमहाकाचे यत्रोद्यानगणोऽन्ता व्यरुपन्मानया मका ॥२॥ एकदा वीरधवल प्रसबाससविक्रमः। तविगृह्य समादत्त लङ्कामिव रघुबहः ॥२४॥ श्रीवीरधवलस्योर्वीपवलस्य निदेशतः। तत्पुरं वस्तुपालस्तु चिरकालमपालयत् ॥ २५ ॥ दिपाश्वोपायनीपतपास्तं दीपिविक्रमम् । निवेश्य पोतपारीषु प्रेषितैरन्वकूलयन् ॥ २६ ॥ हस्तिनं च हयं चैकमैकमिन्द्रस्य दत्तवान् । वस्तुपालाय तु पयाराशिरंतान्परःशतान् ॥ २७ ॥ करालवालस्थितया नखांशुजलसिक्तया । यस्यासिलतया कीर्तिप्रसूनश्रीरसूयत ॥ २८ ॥ मोहादाक्रामतां प्राणापहारेषु पटीयसीम् । आचक्राम न कोऽप्युचैयेदाज्ञां भुजगीमिव ॥ २९ ॥ श्रीकान्तेन समुद्रान्तर्दधताऽनिमिषान्मनाम् । येन स्तेनछैहापारतं निर्वेदत्वं स्वयंभुवि ॥ ३० ॥ विश्वं विश्वम्भराभारं गतपारं बभार यः । श्रीमानविष्वक्सेनोऽसौ सदा कमठतां दधत् ॥ ३१ ॥ वराहवपुषा मुख्यमण्डलायैकलीलया। जिष्णुना येन भुवने भ्रश्यन्ती भूः समुहृता ॥ ३२॥ हिरण्यकशिपूदामदानं स्वकरलीलया । अमुना नरसिंहेन विहितं जगतां हितम् ॥ ३३ ॥ श्रीवामनतयाऽनेन विक्रमाकान्तरोदसा । अच्युतेन प्रभवता बलिबन्धो व्यधीयत ॥ ३४ ॥ कण्ठे कुठारं व्यापार्य येनारिक्षत्रसन्ततः । भूवर्णगुरुसाच रामरूपेण मन्त्रिणा ॥ ३५ ॥ हरिसैन्यवता येन लक्ष्मणानुगतात्मना । रणे लापतिर्ध्वस्तो रामेणाकविशाहिणा ॥ ३६॥ बलभद्रसपक्षश्रीसुदेवाधिकममः। योऽवधीद्विषतो देषी शिशुपालमपि स्वयम् ॥ ३७ ॥ हृषीकेशश्च्युतोशो विशुद्धसकलस्थितिः।

·विजयी योन्पयत्तान्तमान्तराणामपि विचाम् ॥ ३८॥ समुद्रीसिदण्डो याखण्डिताशेषशात्रवः। हयारूरः कलिप्रान्ते कल्कीति कलितो जनैः ॥ ३९॥ दाशार्हस्य दशाप्येवमवतारानयं शन् । इदं मृषोपं चक्रे यन्न देवचरितं चरेत् ॥ ४०॥ दौस्थ्यदग्धानयं शास्त्रसशो दानवारिणा। प्रीणयन्न स्तुर केन सदृश दानवारिणा ॥ ४१ ॥ ससतन्तुभिरस्येशेनामुना षड्गुणैः पुनः । वामौ नारिमुवि ख्याती स्थूलसख्यौ तथापि तौ॥ ४२ ॥ यस्य तुष्टस्य रुष्टस्य विदुषां विद्विषामपि । धर्मकर्मणि धीरस्य दानकेलिकर; फरः ॥ ४३ ॥ वीक्ष्य वक्षसि सानन्दमिन्दिर। कृतिमन्दिराम् । स्पर्डयेव मुखाम्भोज भेजे यस्य सरस्वती ॥ ४४ ॥ न कलङ्की विधुः किन्तु स्थगयित्वैनमनसा । अनीकरजसा यः स्वमसपत्नं यशो व्यधात् ॥ ४५ ॥ निजेनेवोष्मणा तृष्णापरः परयशपयः। यत्प्रतापोऽपिबद्यत्तद्विन्दवो दिवि तारकाः ॥ ४६ ॥ यस्याभिमुख्यमात्मैव भेजेऽसिप्रतिबिम्बितः । रणकेलिजुषः किन्तु द्विषो भूताः पराजुखाः॥ १७ ॥ प्रतापपावकं प्राप्तकष्टं यस्यारियोषितः। परितो दीपयामासुराशु निश्वासमारुतैः ॥४८॥ यहलाक्रान्तिलोलायां भुवि शैलाश्चकम्पिरे । दत्तारिनृपतिस्थानराजबिष्टभयादिव ॥४९॥ यदनीकरजोजालव्याकुलीकृतलोचनः । चक्रन्दानिमिषस्वामी ततः सङ्कन्दनः स्मृतः॥५०॥ विष्णुलोकगताया यत्कीर्तेर्विभ्रमितुं हरेः। श्रवसी विष्टरीभूते तेनासौ विष्टरश्रवाः ॥५१॥ यस्कीसिंघेनोरुभयकर्णासत्तगुणस्थितिः। शम्भुरालानतां भेजे तेन स्थाणुरिति स्मृतः॥५२॥ असिनभसि कृतोदयः प्रतापचुमणिरुदप्रशिसेमणेरमुष्य ।

·वसन्तविलासमहाकाव्ये
रिपुनृपतियशोहिमाद्रिमभ्रंकषनो मङ्गु विलाययांचकार ॥५३॥
किं ब्रूमो बहुधा मुधा वयममी घोरालघीलीलया
मुष्मिन्शासति गूर्जराधिपगिरा श्रीवस्तुपाले भुवम् ।
मारिः सारिषु नाम वारिषु जडप्रख्यातिरासीदृशं
कुग्राहप्रसरः पयोधिषु तथा रोषो मुनीषु ध्रुवम् ॥५४॥
इति सिद्धसारस्वताचार्यश्रीबालचन्द्रविरचिते वसन्तविलासनामनि महाकाव्ये
मन्त्रिगुणवर्णनो नाम चतुर्थः सर्गः।
यातश्चेननु यातु कल्पविटपी स्वर्गाद्रिदुर्गावनी
नैवायाति शोः पथि कचिदहो मा यातु चिन्तामणिः ।
तस्थौ कामगवी दवीयसि दिवो देशान्तरे तिष्ठतु
क्ष्मापीठेऽस्ति सतः फोपकरणन्यग्रो वसन्तात्मजः ।।
१४॥
पञ्चमः सर्गः।
स्पष्टमापदवटे निपतन्ती हन्त दिक्करिकरैरिव साक्षात् ।
मन्त्रियुग्मनृपयुग्मकरैस्तैरुता धरणिरष्टभिरेव ॥१॥
वीरपूर्वधवलः किल ताभ्यां भूपतिः शुचितमः सचिवाभ्याम् ।
काञ्चनाचल इवार्कशशिभ्यां काञ्चनश्रियमशिश्रियदेषः ॥२॥
सर्वतः प्रतपनो वितमस्कं विक्रमाकलितभूधरमौलौ ।
तेजपालसचिवोऽरुणलीलामाप वीरधवलस्य खरांशोः ॥३॥
तेजपालसचिवस्य बृहस्पत्युञ्छनं भवतु विष्टपमेतत् ।
उद्दधार जिनमन्दिरमालां मालवीयदलितामभितो यः ॥४॥
दर्शनानि षडपि प्रसभं दुःकालमङ्कटगमिष्यदसूनि ।
अन्नदानकलयाऽतिसुकालोऽजीवयजिनमतैकरतो यः ॥५॥
वीरवीरधवलक्षितिनाथादेशतस्त्रिविधवीरवरेण्यः ।
वस्तुपालसचिवस्तु विदम्भः स्तम्भतीर्थनगरं तदयासीत् ॥६॥
श्रीवसन्तसमयेन समन्तादेव काननमिवाहितशोभम् ।
स्तम्भतीर्थनगरं तदशेष दियुते भृतपुनर्नवसम्पत् ॥७॥
पापिभियदधिकारिभिरन्यैस्तामसैरिव हतनि बभूव ।
भास्वतेव भुवनं वमुभाजा सम्भृतश्रि तदनेन जजम्भे ॥८॥

·पंचामः सर्गः
यत्कुकर्ममलिनीकृतमासीत्कूटधीभिरधिकारिभिरने।
शासनेन सुधियोऽस्य विशुद्धिं प्राप गाङ्गपयसेव पुरं तत् ॥९॥
यत्कुधीभिरभितः किल कालस्थानपुम्भिरिव मुक्तमशेषम् ।
तत्र मन्त्रितिलके जयकेलि भ्राजते कृतयुगाचरणेन ॥१०॥
पूजयां सततमास तथोचैर्दर्शनानि वसनैरशनैश्च ।
एषु शश्वदहमेव मतोऽस्येत्यब्रवीदिह यथा भुवि को न ॥११॥
यत्र याति नृपवर्त्मनि साक्षादागते मघवतीव बभूवुः ।
जीव नन्द विजयस्व चिरायेत्युच्चकैर्मुगदृशां पुरि वाचः ॥ १२॥
तत्तथा विजयसेनमुनीशादेशपेशलमतिः सचिवेन्द्रः।
धमकर्म विततान यथासौ सम्प्रतेरपि जिगाय यशांसि ॥ १३ ॥
काव्यकेलिरसिकः कविवृन्दावर्जनं समतनिष्ट तथासौ।
मुञ्जभोजयशसां ध्रुवमोजासच्यो भुवि यथा स वृथाऽभूत् ॥ १४ ॥
लूणसाकनृपतेरथ साकं मारवैः समभवदिगृहीतिः
तत्र वीरधवलोऽपि बलोपक्रान्तवैरिनिगमः स जगाम ॥ १५ ॥
स्तम्भतीर्थनिधनेन धनाय शङ्ख इत्यभिधया समयेऽस्मिन् ।
लाटदेशनृपतिर्भृगुकच्छादुचचाल चलदश्वबलश्रीः ॥ १६ ॥
मा प्रणश्य रिपवः प्रविशन्तु कापि सत्त्वरमितीव तदश्वाः ।
सर्वतः पिदधुरद्रिगुहादिकाननावटनभांसि रजोभिः ॥ १७ ॥
वाजिराजिखुरखातरजोभिः जृम्भिते तमसि केतनहस्तैः।
मार्गमामृगयमाणमिवोचैः शङ्खभूपतिबलं प्रससार ॥ १८॥
दुर्दिनं क्षितिपरागभवं तत् कुम्भिनो मदजलैः शमयन्तः।
चक्रुरात्मपरयोरनुकूलं लभ्यते न गुरुता परवृत्त्याः ॥ १९ ॥
प्राहिणोदपि च दृतमयं श्रीवस्तुपालसचिवस्य पुरस्तात् ।
सोऽपि निर्भयमुपेत्य चतुर्दा स्वामिवाचिकमुवाच वचस्वी ॥२०॥
वर्धसे सचिवराज ! तवाय प्राणः समरनिघृणबाहुः ।
शङ्खभूपतिरुपैति चिरेणोत्कण्ठितस्त्वयि गुणश्रवणेन ॥ २१ ॥
के तव स्तुतिपराः सचिवेन्दो भूतले वद वसन्त !न सन्तः।
यस्य शजवृपतिः स्वयमेवोपैति हष्टहृदयो मिलनाय ॥ २२ ॥
त्वं कृती स्वमसि धन्यतमस्त्वं पुण्यवानसि जने सचिवेन्द्र ।।
अद्य यस्य गुणिनो गुणगृथः शशभूपतिरूपेष्यति गेहम् ॥२३॥

·वसन्तविकासमहाकाव्ये २२. अथ वीरधवला सबलोऽपि त्वत्प्रमुः सुवाभिमम्मी वेष्टितः खरमरीचिरिवान्दैदृश्यतेऽपि न जयः क नु तस्य ॥ २४ ॥ चाहमाननृपतिस्तु दिनेऽस्मिन् कागतः कचन लभ्यत एषः । तं प्रविश्य कुरु राज्यममन्दानन्द ! नन्दति चिरं समयज्ञः ॥ २५ ॥ तेन वीरधवलेन विहस्यादेश एव पुररक्षणहेतोः । दीयते स्म तव दास्यति देशं 'विशेषविदुरः पुनरेषः ॥ २६ ॥ संशयेन विवशीकृतचेतावेन चैनमिनमर्जयसि त्वम् । स्वीकृतेऽवनितलेऽत्र विधाता भूषवोऽयमधिकारिणमन्यम् ॥ २७ ॥ स्वर्णदामयमितायसमूर्तेर्यस्य वामचरणे विलुठन्तः। मण्डलाधिपतयो विरुवन्ति बादशापि विदितं भुवनेऽदः ॥ २८ ॥ एकतस्त्रिदशमूर्तिभिरर्णोराजसूनुभिरुपेत्य विलनैः । मालवक्षितिघरं बत मध्ये कृत्य कृत्यविदुषाऽन्यत एव ॥ २९ ॥ श्रीभटेन बलिनैकतमेनोल्लोडिताचदिह विग्रहवार्द्धः। कालकूटमुदगाद्यदुसैन्यं तन्यवर्तयदयं ननु भीमः ॥ ३० ॥ (युग्मम्) यस्य खगलतया हतमाजौ हन्त वज्रमपि भङ्गमुपैति । तस्य शङ्खपतेः पुरतः कः स्थास्यतीति हृदि चिन्तय मन्त्रिन् !॥३१॥ तत्पयाहि सहसैव हि यावनैषि शकुनयनाध्वनि सञ्जये । नश्यतोऽय वणिजस्तव लज्जामाजनं भुवि भविष्यति को नु ॥३२॥ भासतेऽथ हितमप्यहितं ते तदृढेन भविना भवितव्यम् । एष शङ्खपतिः समुपैति स्वैरमब्धिरिव लड्डिन्तसीमा ।। ३३ ।। इत्युदीर्य पुरतः स्थितवन्तं दूतमेतमुपहूतरिपुश्रीः । मन्त्रिगोपतिरपीति विहस्याभाषत भृकृटिभीषणभालः ॥ ३४॥ निर्विशङ्कमिति जल्पसि तत्वं दूत रे भवसि नूतन एव । त्वन्मुखेन य इदं च मदने प्राह साहसमहो तव भर्तुः ॥ ३५ ॥ शभूपतिरयं मिलनायोत्कण्ठितो मयि यया किल रीत्या। तविघोऽहमपि तत्र तथा नौ मेलयिष्यति विधिः पुनरथ ॥३६ ॥ मारवेषु जलदेविव भूपेषूदितेषु समुपैति यदीह । शह एष तदुपैतु तदुत्को व्यक्तमेव भुजगोऽस्ति ममासिः ॥३७॥ यत्प्रवेशवशतः समकाराप्यते जगति राज्यमखण्डम् ।

·पामः सर्गः तं प्रवेष्टुमियमस्ति समुत्का मामका विशिखचोरणिरख । ३८ ॥ चाहमानपतिस्तव देशं दास्यतीति भवता बदवाधि। किं विरूपमुपपन्नमिदं तद्रन्थिरेष सकुनस्य निवद्धः ॥ ३९ ॥ स्वीकृतेऽवनितलेऽत्र विधाता त्वत्प्रभुर्य दधिकारिणमन्यम् । नाम नामकरणं तदजातस्याङ्गजस्य पुरतः कुरुतां सः॥४०॥ मण्डलाधिपतिमूर्तिसनाथं स्वर्णदामवरणस्य बरं तत् । तहुनोति यदयं यदुगुप्सौ पादयोर्निगडबन्धनमूहे ॥४१॥ निर्मदामकृत यादवसेनां नर्मदाविपुलरोधसि शङ्कः। दूत ! रे तदिति जल्पसि नैतद्वन्धनानि यदयं समवाप ॥ ४२ ॥ क्षत्रियाः समरकेलिरहस्यं जानते न वणिजो भ्रम एषः। अम्बडो वणिगपि प्रधने किं मल्लिकार्जुनपं न जघान ॥४३ ॥ दूत ! रे वणिगहं रणहट्टे विश्रुतोऽसितुलया कलयामि। मौलिभाण्डपटलानि रिपूणां स्वर्गवेतनमयो वितरामि॥४४॥ निर्विलम्बभुवनभ्रमणेन श्रान्तिविभ्रममिवाप्य यदाज्ञा। विश्रमश्रियमशिश्रियदुचैरष्टदिक्पतिकिरीटतरीषु ॥४५॥ अद्य वीरधवल: क्षितिपेन्द्रो लज्जते स भुवि केशवमूर्तिः। आगते त्वयि यदि प्रधनान्तादङ्गिकर्षणमहं वितनोमि ॥ ४६ ।। (युग्मम् ) सिन्धुराजतनयोऽसि स एव त्वं यदि द्रुतमिहैहि महीपान् । गर्व एष भुजयोस्तव गेहेनर्दिनः क इव नर्दविशङ्खः॥४७॥ एतदाशु पुरतो निजभत्तुर्वाचिकं मम निवेदय गस्वा । प्राघुणस्य तव भ रिदानीमायुधेस्तु जगती रुचिताना॥४८॥ (युग्मम् ) निर्ययाविति वसन्तसभाया निर्मदः सपदि शङ्कविशिष्टः । आहतः सुभटदृष्टिभिरुलाबान्धवीभिरतिकोपवशेन ॥४९॥ वस्तुपालमुभटाः पृथुलाभप्रेखितभृकुटिभङ्गतरङ्गाः । चुक्षुभुः प्रलयकाल इवाम्भोराशयो धरलं दुलयन्तः ॥५०॥ केऽपि मङ्गु नमितोन्नमितांसाः पाणिभिः प्रहतवक्रितदोषाः । उत्सृतैर्विदलिताङ्गदरत्न कोपपावककणैरिव रेजः॥५१॥ केऽपि कोपपरतन्त्रतयाने स्तम्भयष्टिमवहस्तनिपातः।

·२४
वसन्तविलासमहाकाव्ये
खण्डशो व्यधुरुदप्रबलादालानदण्डमिव मत्तकरीन्द्राः ॥५२॥
उद्धतैरपि च केऽपि शिरोजैर्लोचनैरपि च शोणमहोमिः।
कोपपावकभवैरिव धूमैर्विस्फुलिङ्गशकलैरिव रेजुः ॥ ५३॥
एति वैरिकटकं स्फुटमित्याकर्ण्य केचिदपमुंद्रितकोपाः ।
प्रद्विषन्त इव नाम कराग्रोत्पीडनेन पिपिषुः कटकानि ॥ ५४॥
आलिलिडरसियष्टिमिहैके निथुचुम्बुरसिधेनुमथान्ये ।
अस्तवंश्च भुजयुग्ममपि स्वं केपि सगरमधित्वरमाणाः ॥ ५५ ॥
चर्चिताः सपदि चन्दनपढेः पूजितांसयुगलाः सुमनोभिः ।
वस्तुपालसचिवेन दुकूलैर्भूषिता मुमुदिरे वरवीराः ॥ ५६ ॥
देवतावसरनिर्मितिदीतो विप्रवेदमुदितो विदितौजाः ।
वासरादिसमये रणदीक्षामासराजतनयोऽयमुवाह ॥ ५७ ॥
पर्युदस्य करदण्डमखण्डैः षट्पदैरपि चतुष्पदिकाभिः।
वस्तुपालसचिवस्य तदानीं बन्दिनो विजयमङ्गलमूचुः ॥ ५८॥
स प्रताप इव गूर्जरभर्तुमूर्तिमानथ महेन्द्रमहौजाः ।
उच्चकैरुदयशैलमिवार्कोऽध्यारुरोह तुरगं सचिवेन्द्रः ॥५९ ॥
वस्तुपालसुभटाः समकालं कालमूर्तय इवारिवधाय ।
कङ्कटान् जगृहुरुत्कटकोपाटोपजभृकुटिहुकृतिभीमाः ॥ ६ ॥
सगराय सुभटाः प्रचलन्तः प्रेयसीजनमथो परिरभ्य ।
आमरं गुणमिव स्पृहयन्तस्तेनिरे तद्धरामृतपानम् ॥ ६१ ॥
कामरागरणरागरसोद्यत्मीतिफुल्लवपुषोः परिरम्भे ।
कञ्चुकौ दयितयोः समकालं वापु रे त्रुटदिति त्रुटतः स्म ॥ ६२ ॥
येन भल्लकपरम्परिकाभिर्मेंदलेशपदवीमुपयान्ति ।
कङ्कटाः कटरि रोमविकारस्ते तदा बिभिदिरे सुभटानाम् ॥ ६३ ॥
मामपास्य चलितोऽसि रणश्रीसङ्गतौ रणरणोत्तरलस्त्वम् ।
काचिदेवमबलाश्रुनिपातं रुन्धती पतिमुवाच युयुत्सुम् ॥ ६४ ॥
सुप्रसादमधिपस्य सुवंशं चात्मनोध बत मा त्रपयेथाः।
कापि वीरदुहिताऽऽत्मपतित्वान्मन्त्रयन्तमिति शिक्षयति स्म॥६५॥
एकतः समरतूर्यनिनादेनान्यतश्च दयितारुदितेन ।
कृष्टमानहृदयो न गृहेऽस्थानिर्ययौ च समराय न कश्चित् ॥ ६६ ॥
प्रेयसीस्तनतटोपहितश्रीखण्डमण्डनमुरः परिपश्यन् ।
कोऽपि कङ्कटमपास्य तदन्तर्धानभीररधियुडमचालीत् ॥ ६७ ॥

·पथमः सर्गः काहलायमलकध्वनिदम्भादाजुहाव सुभटान रणदेवी। स्वामिकृत्यमधिकृत्य समीयुस्तेऽपि तत्क्षणमुदायुधहस्ताः ॥ ६८॥ भानुदीधितिकलङ्कितभल्ला वर्मितोरवपुषः शतसङ्ख्याः । राजपुत्रततयोऽधिगताश्च वस्तुपालसचिवं परिवः ॥ ६९ ॥ अभ्यषेणयदथ प्रथितौजा वस्तुपालसचिवो रिपुराजः । तर्जयनिह पुरःस्थितिहेतोस्तंर्जनीभिरिव केतुपटान्तः ॥ ७० ॥ वाहिनी तरलकेतनवीचिः श्रीकरीकपटशैवलकूटा। फुल्लभल्लनलिना प्रतिकूलोत्पातिनी विरुरुचे सचिवेन्दोः ॥७१॥ स्फारितस्फुरकफेनविवर्तो नर्तितोगतरवारितिमीन्द्रः। उल्लससुरगतुङ्गतरङ्गः सैष सैन्यजलधिः प्रससार ॥ ७२ ॥ एत्य रोधसि महीसरितस्तं शवसैन्यजलधिश्च रुरोध । विश्वमेतदखिलं च तदानीं प्राणसंशयमसंशयमाप ॥ ७३ ।। दारुणो रणभरः क्षयकालस्यान्तिषदिविषदोघसमक्षम् । वस्तुपालसचिवेश्वरलाटस्वामिनोः प्रववृतेऽथ बलानाम् ॥ ७४ ॥ पत्तिमभ्यपतदेव हि पत्तिर्वारणः करिणमश्वमथाश्वः । स्यन्दनो रथमिति प्रतिरूपचन्छयुद्धमजनिष्ट गरिष्ठम् ॥ ७५ ॥ वीरगर्वगदितैहयहेषाडम्बरैः करटिहितवृन्दैः । स्यन्दनप्रकरचीत्कृतिजातः काहलायमलशङ्खनिनादैः॥७६ ॥ आहतस्फुरफटत्कृतिखड्गाखङ्गिझङ्कतिधनुर्ध्वनिभिश्च । भहलोकतुमुलैः शरमालामृत्कृतैर्भुवनमेतदपूरि ॥७७॥ (युग्मम् ) क्रोधबहिरनुवेलममात्रं मन्त्रिलाटसुभटेषु दिदीपे । फूत्कृतिक्रमरणद्रणभेरीताम्रयन्त्रनलिकोत्थसमीरैः॥७८॥ वाजिनिष्ठुरखुरक्षतधात्रीधूलिजालकवलीकृतमूर्तिः। काप्यनश्यदिव मण्डलभेदाशङ्कया दिनकरोऽपि तदानीम् ॥ ७९ ॥ खड्गखण्डितसपत्नशिरोधिप्रंसिना युधजिरे रुधिरेण । छिन्नमूल इभकर्णमरुद्भिः सर्वतोऽपि खमनीयत रेणुः ॥ ८ ॥ सम्मुखागतभटासिविलूनैर्दन्तिदन्तशकलैरुदयतिः। रेणुजालकमधिषु बलाकामण्डिताम्बुदपदं प्रतिपेदे ॥ ८१॥ कोऽपि ना नभसि कन्दुकवृत्त्या कोपिना करिवरेण निरस्तः ।

·२६ वसन्तविलासमहाकाव्ये देवताभिरभितः किलितोऽभूदेव ताभिरनुरागपराभिः॥ ८२ ॥ केनचित्क्षुरिकयाशु विदीर्णो दन्तवासनिहितेन भटेन । विस्फुरन्करिकरः क्षितिखण्डे खण्डिताहितुलमामुदवाप ॥ ८३ ॥ स्यन्दनेन करिणोत्रमितेन स्यन्दनी तमधिरुह्य सुखेन । तनिषादिनिहतश्च सुखेनैवोच्चकैरपि दिवं प्रतिपेदे ।। ८४ ॥ हस्तिना हतहयः स्वयमुच्चैर्दत्तफालमधिरुह्य तमेव । तत्पतिं भुवि निपात्य च सादी कोऽप्यजायत जवेन निषादी॥८५॥ सर्वतोऽपि मिलितैश्च रणोद्यद्रागराजिभिरभीकमनोभिः । कन्धरालुलितकेशकला: कुकुटैरिव भटैः समयोधि ॥ ८६ ॥ कस्यचित्तदुचितव्यथितासोः स्वामिनि स्वमनृणं कलयित्वा । वैरिलूनशिरसा बत नृत्यत्र स्थितिं युधि बबन्ध कबन्धः ॥ ८७ ॥ वंशजेन धनुषाशु निरस्ताः कोटियुग्मकवता गुणिनापि । नैव सूत्कृतिमुचो न परेषां मार्गणा हृदयभेदमकार्षः ॥ ८८ ॥ शानपत्रमरिबाणविलीनैराननैः क्षितिभृतामुदयद्भिः। अग्रविद्रुतसितद्युतिपृष्ठोत्पातिराहुतुलना समवापि ॥ ८९ ॥ वस्तुपालसुभटेषुभिरुचैरातपत्रनिवहेषु समन्तात् । पातितेषु रिपुराजकबन्धैः श्येनमण्डलमवाप तदाभाम् ॥२०॥ शृङ्गकैरिव विहस्य गृहीतरिक्तबाणधिभिरेव पिशाचैः । रौधिरेषु विदधुर्जलकेलिं निम्नभूतलगतेषु नदेषु ॥ ९१ ॥ रेजिरेऽतटिनीषु तरन्तो वर्मिनाश्चममोननिषण्णाः । कोटिपात्रकलकुम्भकराः सांयात्रिका इव भटाः सचिवेन्दोः॥ क्षेत्रसीन्नि मचिवेश्वरगृयैः शङ्खसैन्यमभितोथ विलूय । पातितोऽरिभटशीर्षसमूहः क्षोदितश्च कणशोऽश्वखुराप्रैः ॥ ९३ ॥ कोपतो युधि दशनघरौष्ठं शङ्खभूपतिरथ स्वयमेव । सोदरैः परिवृतः समसत्वैः वस्तुपालविजयाय चचाल ॥९४ ॥ वस्तुपालसचिवस्य तदानीं वीरमप्रभृतयो नव वीराः। शङ्गबन्धुभिरमर्त्यपुरान्तस्तेनिरेऽधिगणना वसुनोऽपि ॥९५ ॥ अथ शवधे कृतप्रतिज्ञो गुलगोत्रप्रभवो भटाधिनाथः । सचिवं प्रणिपत्य भूणपालः प्रचचाल प्रधनाय बाहुशाली ॥ ९६ ॥ गिरिगुरुतुरमोत्तमाधिरूढः करतलनिस्तलनसितोरुकुन्तः ।

·मश्चमः सर्गः २७ रिपुपसुभटैः स कान्दिशीकैर्विवलितकन्धरमीक्षितः कथञ्चित् ।। ९७ ॥ कटकटसुभटः सपत्नकालः समिति विसर्पति सैष भूणपालः । इति मुखरमुखा मखाशनास्तं नभसि गताः समदर्शयन् सुरीणाम् ॥२८॥ देवे सत्यपि जागरूकमहसि श्रीवस्तुपाले पुरी- मेतां भङ्गमहं पुरत्र सहसा यः साहसादागमत् । भो भोः शङ्खनृपः क स क स इति व्याहारधीरः पुर' स्तम्भं सैष जघान शङ्खपतिः सा स्मीति यो योऽवदत् ॥ ९९ ॥ प्रहसितवदनः पुनर्बभाषे गुलकुलभूषणमेष भूणपालः। कथयत किमु सिन्धुराजपत्नी प्रसभमसङ्ख्यतमानसूत शङ्खान् ॥ १००॥ अपलपसि हहा मुधैव शङ्ख ! स्वमधिकवल्लभजीत त्वमेवम् । कुशजलतरला बिजीवितव्यास्तव यश एव नदेव ! सम्मतं नः ॥१०१ ।। अयमयमहमस्मि सत्यशङ्खो द्रुतपमेहि यदि स्मयस्तवास्ति । इति भणितिपरस्य लाटभर्तुय॑धित किलाधिमुखं गुलः स्वकुम्भम्॥१०२॥ आयान्तं भुवनसमक्षमेतमुचैराक्रष्टुं मुखविवरेण जीवितव्यम् । खड्गेनाच्छिदथ भूणपालकुन्डोज्यं कुरमिव जीवितेश्वरस्य ॥१०॥ एकोऽपिशङ्खनिशितासिलताप्रहाराजातो विधा समरसीमनि भूणपालः। पञ्चत्वमाप्य महसा जगतां समक्षं भेजे ततत्रिदशतामिति कौतुकेन ॥१०४॥ तदिति भुवनपालोदन्तमाकर्ण कर्ण- ज्वरभरकरमन्तःकोपसाटोपवक्त्रः । सविषयमपि गडं नर्गतां नेतुमुर्वी- तलधवलनहेतास्तुपालश्चचाल ॥ १०५ ॥ दृष्ट्वात्मानं ध्वस्तसेनं समन्तादायान्तं च स्फारसेनं वसन्तम् । अङ्गी पश्यत्यङ्ग ! भद्राणि जीवन्नेवं ध्यायनस्यति स्माशु शकः ॥१०६॥ स्थैर्येणाजनि सिन्धुराजतनुभूयुद्धेषु विन्ध्याचलो दोर्दण्डेऽस्य विशालवंशविभवे रेवाऽसिरेवाऽभवत् । उत्तालप्रतिकूलपादपचभूनिर्मूलनोच्छृङ्खलं जातं निर्मितसादयादवदवच्छेकच्छिदे यत्पयः ॥ १०७॥ ध्वस्तव्यस्तसमस्तपत्तिविभवो वाहत्वसविच्छष्ट- स्केशः क्लेशविसंस्थुलेन मनसा प्रम्लानवक्ताम्बुजः ।

·२८ वसन्तविलासमहाकाव्ये शङ्खः सोऽपि सहासतालममरैरालोक्यमानः क्षणा- दुत्तालः किल वस्तुपालसचिवानासं समासेदिवान् ॥ १०८॥ (युग्मम्) श्रीवस्तुपालसचिवादचिरात्मणष्टः शस्तथा पथि विशृङ्खलवाहवेगः । तत्पृष्ठपातभयभड्रचित्तवृत्तिः श्वासं यथा भृगुपुरे गत एव भेजे ॥१०९॥ अथ सचिवशचीशः स्वर्गिर्भिः स्तूयमानो दिवि भुवि च मनुष्यैः शोधिताजिप्रदेशः। मुदितपुरपुरन्ध्रीनेत्रनिष्पीयमानः कृतजयपरिरम्भः स्तम्भतीर्थ विवेश ॥११० ॥ बद्धा तोरणधोरणी प्रतिगृहं प्रत्यहमुन्तिा केतुश्रीः प्रतिवीथि कुडुमरसैः सिक्ता भृशं भूमयः । एतस्मिन्नगरे सरोरुहदृशां वशेषु गीतध्वनिः प्रारोहरिजयार्जितां कलयति श्रीवस्तुपाले श्रियम् ॥ १११॥ इति सिद्धसारस्वताचार्यश्रीबालचन्द्रविरचिते वसन्तविलासनामनि महाकाव्ये शङ्खयुद्धवर्णनं नाम पञ्चमः सर्गः कृष्णं स्वस्मिन् सतृष्णं मम दयितमपि स्वैरिणी कीर्तिरेषा चक्रे तम्कि विरूपं प्रतिकरणविधी बालिशाऽहं किमसि । ध्यात्वेवान्तस्तदेतत्वयि समुपगतं कीर्तिकान्तश्रियाऽसौ वर्ण देष्टीति यद्वा पुनरिह भवतः स्वैर्गुणै त्रसिंह! ।। षष्ठः सर्गः। षडपि शङ्खविशृङ्खलदोर्बलप्रलयकालममात्यमुपासितुम् । तमृतवोऽथ समाययुरुजवलस्मितरुचं तरुवक्रमबजैः ॥ १॥ भ्रमरगुञ्जितपुचितपाटलाकुसुमदुन्दुभिजृम्भितमङ्गलः । ऋतुरभूत्पुरतः पटुरुष्णताभरचयं रचयंस्तरणित्विषाम् ॥२॥ वपुषि कान्तनखच्छुरितक्रमभ्रमकरं मकरन्दकणान् किरन् । मुखयति स्म विकम्पितचम्पकोऽतिपवनः पवनः प्रमदाजनम् ॥ ३ ॥ मधुपराजिभिरेत्य समन्ततो मधुपराभिरवाकृतकर्णिकः। विचिकिलो मकरन्दजलैर्दधाविचिकिलोपचितां वनमेदिनीम् ॥४॥ मलयजं सितमंशुकमिन्दुकादलिकागृहमम्मसि खेलनम् ।

·षष्ठः सर्गः २९, विषयिणामिह पाटलिमल्लिकासुमनसो मनसो मुदमादधुः ॥५॥ सुरभयन्मरुदशिपमूलभूवलयष्टिकृते बनपालवत् । नवपरागभरं नवमालिकासुमनसा मनसामिव पसरान् ॥ ६ ॥ सुमुदिते मुदितेनकरैरपामसहनैः सह नैऋतमारते। खरवधूरवधूमितचित्तभूरसमया समया प्रियमापतत् ॥७॥ मलयजद्रवतीमितमञ्जसा प्रियतमोरसि काचन कामिनी। स्वकुचमण्डलमैन्दवमण्डलोज्वलमहोऽशिशिरं शिशिरं दधे ॥८॥ प्रियजनव्यजनानिलवीचयः शिशिरकुम्भपयोऽपि च गोस्तनी। परिणताम्रफलानि सितेक्षवोऽप्यसुमतां सुमतां पदवीमगुः ॥९॥ उपवनाश्रमवासपरः प्रियाकुचकमण्डलुधारिकरः कृती। मलयजार्जुनितो विषयी जनः किमु बताप सतापसतामिह ॥ १० ॥ जलदकालनृपहिरदा रदायितबकीततयोऽथ नभोगणे । सगलगर्जितमेत्य घनाघनाः पदमदुर्दिनदुर्दिनहेतवः ॥ ११ ॥ त्रिदशचापमुदस्य तडिद्गुणं रतिपतेरिव चापभृतो भटाः । ववृषुरम्बुमुचः पथिकावलेः शिरसि तारसिताः शरधोरणीः ॥ १२ ॥ अनुवनं वपकन्दलकैतवाहिशदलिङ्गतयाऽऽविरभूत्स्वयम् । धनपतत्तरवारिहता खगावलिरहोऽलिरहो धनुषा रुषा ॥ १३ ॥ विरहिणीहृदयस्य विभेदिनः पिशितखण्डसमूह इवारुणः । दिशि दिशि क्षितिपीठमधिस्फुरंस्त्रिदशगोपगणोऽपगणो बभौ ॥१४॥ वपुरपास्य वियुक्तदशासवः स्वदयितानिव वीक्षितुमभ्रमन् । प्रतिदिगन्तमुषर्बुधकीटका अधिमहत्तमसंतमसं निशि ॥ १५ ॥ सपदि याः पदि यातमपि स्मयादसुहितं सुहितं न शिवा व्यधुः। स्वयमिता यमिता नभसा घनरहसिता हसिता इव गर्जिभिः ॥१६॥ प्रहतमदलमण्डलघोङ्कतिध्वनितबन्धुरगर्जिभिरम्पदाः । शिखिकुलं कृतकेकमनेकशः पृथुमुदारमुदारमनीनृतन् ॥ १७ ॥ लिखितवर्णमयं भुवनत्रयोविजयपत्रमिव स्मरवादिनः । निजतरुस्थमराजत केतकं सिततमं ततम मधुव्रतम् ॥१८॥ अभिनवस्फुटितस्फुटमालतीमधुरगन्धिनि वाति नभस्वति । प्रतिदिशं विवशा मधुपावली द्रुतमहीनतमभ्रममनमत् ॥ १९ ॥ समदद?रकूजितपूजिता हरितरोमविकारनिरन्तरा।

·. वसन्तविलासमहाकाव्ये जलदकान्तगृहीतगिरिस्तनी भृतरसा तरसा रुरुचे रसा ॥ २० ॥ कुटजयूधकयोः स्मितपुष्पयोरुभयतोऽपि गमागमसम्भ्रमी। परिमलातिशयं भ्रमरब्रजो न हि विवेक्तुमलं तु मलं धत् ॥ २१ ॥ स्मरपस्य सितातपवारणभ्रममियेष शिलिन्ध्रपरम्परा । अपि च सैन्यरजोऽनुकृतिं दधुः स्मितकदम्बकदम्बकरेणवः ॥ २२ ॥ अथ जरेव पयोबलघातिनी जलमुचा पलितंकरिणी शरत् ।. प्रतनुतौपयिकं सरितामथो जगति सङ्गतिसम्ममासदत् ॥ २३ ॥ प्रियतमा यतमानपरिग्रहप्रगुणितागुणितात्मरतागमाः। रसविधेः सविधे कमितुर्गता मुमुदिरे मुदिरे दिवि दीव्यति॥२४॥ मदकलोक्षकलोक्षतपद्मिनीशुचितटाकतटाकसितच्छदः। कमलशालितशालितलावतिः स समयोऽजनि यो जनितोद्यमः ॥ २५ ॥ दिगबलापटली सममर्यमा स्मितमुखी पृथुपाण्डुपयोधराम् । अविरलांशुकभाजमशिश्रियद्रिकलहं कलहंसकनादिनीम् ॥ २६ ॥ सकलमेकलमेदुरगोकुले रसमये समयेऽत्र महीभुजः। सुबलिनो बलिनोपमहीभुजामिव जयाय जयायजनं व्यधुः ॥ २७ ॥ शरदृतौ भुवनान्तरुपेयुषि प्रकृतधोरणिबन्धमुश्चिनः । प्रतिदिगुत्सृतवन्दनमालिकाभ्रममुदारमुदारचयन् शुकाः ॥२८॥ गजतुरङ्गमशस्त्रभटार्चनव्यतिकरेण महानवमीतियौ। अपि च दीपदिने नवसम्पदावनिभृतो निभृतोत्सवमादधुः ॥ २९ ॥ सततमिक्षुतलस्थितगोपिका ललितलोलितगीतकलैबहिः । मृगकुलान्निजुगोप जिघत्सतः कलमगुल्मवनीमवनीतले ॥३०॥ वपुरि हंसरवानतिपेशलान्स्वरवतोपि निशम्य शिखण्डिनः । स्मयमिवाङ्गिनमायतमत्यजनिजतनूस्तनूरुहकैतवात् ॥३१॥ अयुगपत्रतरूनपरहिपानिव मदोपमपुष्पसुगन्धिनः । इह चुलुक्यपद्विपमण्डलीक्षरदुदारमदारमदारयत्ः ॥ ३२ ॥ घनहुताशनताडितवारिदावलिपुटस्थपुटाम्बरमूषिका । रजतपिण्डमिवेन्दुमजीजनद् ध्रुवमहीनमहीनयशोरसा ॥३३॥ पतितमेघदलस्य समन्ततः पवनमार्गमधूकतरोरिह। असमये कुसुमैरुमिस्त्विषा सहसि राजनि राजनितश्चलः ॥३४॥ तुहिनमारतसैनिकसादिताखिलदिगन्तवियोगिजनं ततः । .

·षष्ठः सर्गः जगति राज्यमजायत हैमन शुचिरसं चिरसङ्गतदम्पति ॥ ३५ ॥ दिनपतेरपि कान्तिमनूष्मयन् दिनसमूहमहो समकोचयत् । विषयिणोऽमदयच मनस्विनीजनमयं नमयंस्तुहिनानिलः ।। ३६ ॥ गजपटैघुसणाङ्गविलेपनैः समुपगूढवधूकुचमण्डलैः। विषयिभिर्विजितो जडिमेत्यहो स्वमहसा स्म हसन्तिाहसन्तिकाम्॥३७॥ विषयिणामिव पुण्यललावधूविविधमोगमयं ददती फलम् । गुरुतराक्रमतोऽत्र हिमानिकाभरजनी रजनी समजायत ।। ३८ ॥ पदपतत्प्रियचाटुपदैरपि स्खलितजक्रुधि येन भृशायितम् । व्यनमयत्तमहो किमु यामिनी घनहिमा नहि मानवतीजनम् ॥ ३९ ॥ दिशमपास्य यदस्य विशिष्यतो दिशि विवेश परेतपते रविः । तुहिनमेतदहो बत मन्महे वयमतो यमतोऽपि भयङ्करम् ॥ ४०॥ तृणकुटीसुषिरागतहैमनानिलधुताः सचिवेश्वरवैरिणः । निशि करावरणा रदवल्लकीकणकणाणकणावसरं व्यधुः ॥४१॥ हिमभयादहिमत्विषि जीवितार्थनधिया यमधामनि धावति । स्तनगिरीन्द्रगतं सुदृशामभूदवटगं वटगं च महोऽस्य नु ॥ ४२ ॥ मधुरझङ्कृतयः पलिनीलतामधु निपीय कवित्वपरा इव । सहसि कुन्दवनीषु विरेजिरे कुसुमितासु मितासु मधुव्रताः॥४३॥ हिमवतोऽस्य ऋतोः सुरभेरपि प्रववृतेऽथ ऋतुः शिशिरोत्तरा । उडुपयोः श्रवणोत्तरसञ्जयोरुरुभयोरुभयोरभिजियथा ॥४४॥ प्रतिदिशं लवलीलवलीधुताद्भुततमालतमालतरूत्तरः। अभिससार ससारसकूजितो धृतलवङ्गलवङ्गालताध्वजः॥ ४५ ॥ विकचकुन्दवनैरधिकाधिकं सुरबकैरवकैरवगन्धिभिः । विरुरुचे शिशिरः सशरस्मरप्रतिभयातिभयान्वितदम्पतिः ॥ ४६॥ ऋतुमशोभयदेतमहर्निशं भ्रमरगायनगीतगुणोदया। प्रविकसन्मुचुकुन्दभवा जने रसकले सकलेऽपि सुगन्धिता ॥४७॥ सुरभिजातिषु पुण्यमयं वयं मनसि बालकमेव विदध्महे । तपसि पश्य भवन्ति यदङ्ग्यः शिरसि मानवमानवतामपि ॥ ४८ ॥ घुसृणमर्दनतो मसणस्तना विहितगर्भगृहस्थितयो निशि । मृगहशः सुरतोत्सवडम्बरे सनिकषा निकषा नियमस्वपन् ॥ ४९ ॥ कुतुकिनः किल फाल्गुनपूर्णिमातिथिमहेशमहेशगणा इव ।

·३१ वसन्तक्लिासमहाकाव्ये भ इह मुखेन कवित्वममर्त्यराडिभसित भसित विकिरु करैः॥५०॥ स्फुरति फाल्गुन एष रजोमहः स्फुटमितीव मरुद्रिदचितः। दिगवलावदनानि वितस्तिरे नवतरो बत रोघरजोभरः ॥ ५१ ॥ नरमणी रमणीयतमामथो पृथुयशासुरभिः सुरभिश्रियम् । कमतया मतया समुपस्थितां भृशमलोकत लोकतमोपहः॥५२॥ अनुवनं दधुरानमहीरुहः कुसुमसायकन्विनिषङ्गताम् । भ्रमरपक्षतिमञ्जुलमञ्जरीलटभरोपभरोपचितश्रियः ॥ ५३॥ यमवतामवतामपिमानसं स्वकमलं कमलं प्रशमश्रियः । व्यकलयत्कलयन् धनुरेक्षवं पिकवच:कवच, कुसुमायुधः ॥५४॥ विरहिणीहृदयानि यदात्मनो न्यदलद्लयन्त्रशरैः स्वरैः। तदमुना घिगहो कलकण्ठिकाकुलमसीममसीमहिमाऽभवत् ॥ ५५ ॥ कमलिनीनमकाममसूत्रयन् कमलिनीकलगुञ्जितपुञ्जितः । दमनकोऽपि च सौरभसम्भ्रमी दमनको वशिनां समजायत ॥५६॥ स्फुटदशोकपरम्परिकात्मिका अमरधोरणिधूमवती चिता। पथिकवृन्दमदीदहनिभाभरचिता रचिता स्मरबन्धुना ॥ ५७ ॥ सुरभिणा नवचूतफलच्छिदागसि धृता बत किंशुकचञ्चवः । वनभुवोभ्रममित्रभिदो ददुस्तनुमतामिह किं शुकचश्चवः ॥ ५८ ॥ प्रियजनैरुपदीकृतमात्मनः स्थुलकुचा लकुचास्यमहीरुहाम् । कुसुममण्डनमुधुरुज्झितासमतनूतननूतनभूषणाः ॥ ५९॥ विदधिरे नवभूतवनं स्तुतिध्वनिभृतं निभृतं कलकण्ठिकाः । मधुलिहोऽपि च झऋतिनिर्मितस्तवकुलं बकुलं परिरेभिरे ॥ ६॥ तिलकचम्पकतः स्मितमाधवीकुरबकं रवकन्दलितस्मरा । मधुलिहां ततिरेत्य मधूदकैरपिहितं पिहितं परितो व्यधुः ॥ ११ ॥ वसुदृशां सुदृशां सुरतस्विदामलकजालकजामनवस्थिताम् । व्यतनुतातनुतापकुलं गिलहुमलयो मलयोऽनिलवीजनैः ॥ २॥ मलयजालयजालनास्वति स्फुरतिका रतिकार्मणितानना। नवतरं बत रङ्गमुपादधे प्रियजने यजनेन तनोः स्वयम् ॥ ६ ॥ सहयताहयतारकुहत्कृतिक्रमलतामस्ताररतेऽवलाः। मलयमूलयमूहकाननाजनिभृतानिभृताः ककुभोऽभितः ॥१४॥ समलया मलयाचलवायवो भुवि रताविरतामिमता भृशम् । M

·सप्तमः सर्ग:
रतिवरेऽतिवरेण्यपुरस्सरे प्रतिदिशन्ति दिशं प्रसमाम्बुधेः॥१५॥
मनस्विनीभिर्जगिरे प्रियाणामुपासितानामपि कोपिताभिः ।
वाचः शुचौघाः स्वगिरी विलासमुपासितानामपि कोऽपि ताभिः॥६६॥
असमरसमये नभस्यकाले स्मरललितानि जिगीषवोऽभिलेषुः ।
असमरसमये नभस्यकाले समपटि सन्तमसं घनोदयेन ॥ ६७ ॥
विरहिणीव्यथकं शरदागमे कमलिनी वरलाभरसंहितम् ।
नहि दधावधिगम्य जलाशयं कमलिनीवरलाभरसंहितम् ॥ ६८॥
यो व्यषडवि नतीर्युवतीनां कामराजिवितता नहि मानी।
तासु लीनमपि तं हिमकाले कामराजि विततान हिमानी ॥ ६९ ॥
विटपिनां शिशिर परितो वनं विदलितं विरहोपहितात्मनाम् ।
प्रतिदिशं हृदयं च मृगीदृशां विदलित विरहोपहितात्मनाम् ॥ ७० ॥
निरवधिमधुना रसालसालं प्रसवभरेण सिषेविरे हिरेफाः।
निरवधिमधुना रसालसाऽलं विरहिवधूः पिकपञ्चमास्त्रपातैः ॥७१॥
एतान्तून्षडपि सोत्सवमात्मसेवा-
हेवाकपाकनिभृतानभितो निरीक्ष्य ।
चौलुक्यचन्द्रसचिवोऽथ मुदं रिरंसा-
दत्तस्मरच्छविभरं बिभराम्बभूव ॥ ७२॥
इति सिद्धसारस्वताचार्यश्रीबालचन्द्रविरचिते वसन्तविलासनामनि
महाकाव्ये ऋतुवर्णनं नाम षष्ठः सर्गः ।
पातालं गर्तपूरस्तदनु खरशिलाभूरभूत् कुम्भिपीठ
दिकुम्भिव्याजमाशा निजनिजपतिभिर्भूषिताः शालभन्ज्यः ।
जैत्र! त्वत्कीर्तिदेव्याः सुरसदसि जगत्यु यौः शलाका
कुम्भः किश्च ध्रुवोऽयं ध्वजितमुरसारिदण्डति स्वर्गदण्डः ॥
सप्तमः सर्गः
बनान्तलक्ष्मीमयमार्तवीमगाकमादमात्यैलविले विलोकितुम् ।
विलोकनं नाम विलोक्य वस्तुनो पिलोचनानां फलमामनन्ति यत् ॥१॥
नद्रिभूषाजयतिण्डिमैः स्मरं प्रबोधयन्स्यो युवचित्तशायिनम् ।
समीरवीचीचलवीरपलवास्तदाऽचलन् वर्मनि चारुलोचनाः ॥२॥

·वसन्तविलासमहाकाव्ये विलोलदोःकन्दलरत्नकरणकणो वधूनामधिकं व्यराजत । धनुष्कटद्वार इवैकधन्विनः स्मरस्य लक्ष्यीकृतकामिचेतसः ॥ ३ ॥ सरोषहुङ्कारपदैरिव क्रमा नितम्बिनीनां मणिनपुरकणैः । पुरप्रयातो दयितान वितेनिरे वलन्मुखान्मन्थरगामिनोऽपि च ॥४॥ तदाऽचलदुर्गमुवां नतध्रुवां नितम्बपद्यामधिरुह्य मन्मथः । मनःस्थितः कुण्डलमारवर्मना विव्याध धुन्वन्कबरीमयं धनुः ॥५॥ सखीरपास्यानुपदं समागता विपक्षनाना दयितेन जल्पिता। अवस्थिता तेषु पदेष्ववावुखी निरश्वसीत्कापि सबाष्पमङ्गना ॥ ६ ॥ समागता पृष्ठतयैव कामिनो विलम्ब्य कण्ठे मृदुबाहुयैकया । तदाहितोत्कण्टकपाणिपाणिजप्रसक्तवामस्तनिकाऽपरा ययौ ॥७॥ विकूणयन्ती वदनं पदे पदे नखवणाा जघनस्य काचन । विवाघते ते किमिति प्रहासिनं जघान लीलाकमलेन कामिनम् ॥ ८॥ कयाचिदन्वागतयाशु हासतो निरुद्धकोऽपि कराहुलीदलैः। तदन्यसागसि कातरोऽन्तरा विचिन्त्य मूकत्वमुमादे ॥९॥ निजोत्तरीयाचलरुद्धलोचनः कयापि तत्कण्ठविलम्बया पथि । नितम्बबिम्बाधिकभारया प्रियो न तैलयन्त्रीवृषतां न लम्भितः ॥१०॥ परस्परांसाहितैकदोलतौ प्रियापती वर्त्मनि कौचिदीयतुम् । वसन्तलक्ष्मीमवलोकितुं दिवो भुवं प्रयातौ रतिमन्मथाविव ॥ ११ ॥ करम्बितान्योन्यकरं प्रियापती विलोलदोर्दण्डनखांशुमध्यगौ । विरेजतुर्वर्त्मनि पुष्पधन्वना ततज्यबाणासनपाशिताविव ॥ १२॥ अनुप्रयातेन वरेण कौतुकात्मिया स्मरेणेव धनुर्लतायता। उदासि मध्ये परिमृद्य वेणिकासुरोमराजीगणयुग्मराजिता ॥ १३ ॥ उपागतः कोऽपि युवात्मयोषितं तवाहुमूलाहितहस्तपङ्कजः। स्तनोपपीडं परिगृह मन्मथप्रहारभिन्नामिव धारयन्ययौ ॥ १४ ॥ तवान्तिकं साम्प्रतमानयामि तामिति प्रतिज्ञां कृतपूर्विणी पथि । सखि स्पृशेर्मामिति धाविता मनस्विनीमहो कापि निनाय कामुकम्॥१५॥ निपीडितका स्तनहेमकुम्भयोमणीलता केयमिति प्रजल्पता। अन्या नु किंतेनुरशीति चुम्बितामियोऽतिसन्धानपरेण कामिना॥१६॥ अथो पपीत्थं मिथुनानि मन्मथमयां वितन्वन्ति वनं प्रपेदिरे । उदारझरमुखः शिलीमुखैः सुखैकवेश्मेदमितीव संस्तुतम् ॥ १७ ॥ स

·सप्तमः सर्गः
३५
विलासिनो वीक्ष्य सुधाशनोपमानिमानहो रन्तुमुपागतानमः।
दिगन्तकुक्षिम्भरिभूरिभूषणगुतो योषित्पतिमा योषितः ।। १८॥
सुसम्पदा.नः फलपुष्परूपया परोपकाराय भविष्यते कदा।
इति ब्रुवन्तः किल कोकिलारवैः प्रवालहस्तैनन्सुर्वनहुमाः ॥ १९ ॥
विराविभृङ्गावलिकरणा मुजाभिरामशाखाः स्तबकस्तनानताः ।
कुसुम्भरक्तांशुकपल्लवास्ततः लियो व्यलोकन्त पुरः सखीरिव ॥ २० ॥
सुलोचनानां सुशिरोव्हां करैः प्रवालमाभज्यत यत्पुरःस्थितम् ।
अतः स्वनेत्राम्बुजकल्पभीरुभिदंगीमयूरैरपयातमन्यतः ॥२१॥
सुमायुधः कृन्तति धैर्यमायुधैरेतैरितीव प्रविमृश्य काचन ।
प्रसाधमाना दयितेन नावदत्परायुखी किन्तु लुलाव कौसुमम् ॥ २२ ॥
सुजातवक्षोजफलां प्रसूनरुग्दृशं प्रवालारुणपाणिमग्रतः ।
कपिः स्पृशन्मानवती लताम्रमादसूत्रयत्कामितमेतदीशितुः ॥ २३ ॥
लताशिवापुष्पजिघृक्षयापरा व्युदस्य पाणिं श्लथनीविबन्धना ।
सरोजनाभीभुजमूलमुखकै प्रकाशयन्ती प्रियचित्तमाक्षिपत् ॥ २४ ॥
उदस्तपाणे कुसुमाय कामिना श्रिते सुदुर्गे हृदि मुग्धयोषितः ।
तदुद्धमाकम्पितयास्य मूईनि प्रसनवृष्टिलतया व्यतन्यत ॥ २५ ॥
अमूनि पुष्पाणि किलाहमाप्नुवे नहीति पाणी समुदस्य वादिनी।
भुजग्रहागाधकटिः प्रिया रयादुदासि केनापि च मध्यमुष्टिना ॥ २६ ॥
लताप्रपुष्पावचिचीषया शिखावलम्बिनी कापि दिधीषया किल ।
तथोपगूढा दयितेन निर्दयं यथा सपत्नीहृदयं व्ययत ॥ २७ ॥
अमी निकुञ्जभ्रमरा दशन्ति मा त्वरध्वमित्थं कृतकं विराविणी।
करौ धुनाना मणिकरणकणादुपांशु काचित्मियमायजनात् ॥२८॥
दृशि स्थितं पुष्परजो व्यपोहितुं समपितं वक्रमभुल्लताधिकम् ।
प्रियोऽपरस्याः कृतककुधाऽनयाप्यसौ निजन्ने जघनेन सम्मदी ॥ २९ ॥
फलानि सूनेऽत्र कियन्ति गण्यतामितीरिता यावदियं तथाऽकरोत् ।
प्रियेण कस्याश्चन मायिनाऽपराभिषष्वजे तावदधुम्बि च क्षणात् ॥३०॥
विपक्षनामग्रहपूर्वमर्पयन्' "यकोपनया कयाचन।
इहास्ति सा ते रुचितेति वक्षसि स्तनेन निस्ताव्य तयैव संयतः ॥३१॥
किमेकमाविःक्रियते न पर्ममासि रे पल्लव कोपि दुखदः ।
किमेतया क्षारकमालयाप्रतस्त्वयास्ति मे क्षारभरो यदाहितः ॥ ३२॥

·वसन्तविलासमहाकाव्ये अमूभिरुवेगकलुम्बिनिश्च किं पुस त्वयोगपदं कृतास्मि यत् । अशोकयाशोकमिदं तथैव ते प्रणेयमिष्टः सदृशां हि सामः ॥२३॥ इति ब्रुवाणा स्मितजातिकमया गिरा च लीलायितजातिकत्रया। पदं दक्त्या हृदि वक्रताभुवा भुवा च कान्तं निजधान काचन ॥३४॥ (कलापकम् ) यथायथं ताः प्रियपाणिगुम्फितैर्वनप्रसूनैवनजायतेक्षणाः । क्षणादमोच्यन्त सुवर्णमण्डनं प्रियाकरं हि प्रियवस्तु जायते ॥ ३५ ॥ महीरुहाणां श्रुतिपाशपेशला जनेन दोला विहितास्ततो हिताः। मृगीहशो यास्वधिरुह्य सुप्रभासुवर्णताडकतुलां प्रपेदिरे ॥ ३६ ॥ प्रतापमुच्छेतुमिवोष्णदीधितेर्विलोलिदोलेन्दुमुखीमुखच्छलात्। विकृप्तगोपा गहनेषु वीरुषां हिमांशुषाटी गगनं व्यगाहत ॥ ३७॥ प्रियप्रसादादिव कापि कामिनी प्रणुन्नदोलागगनाग्रमासदत् । तथा विपक्षोस कटाक्षरश्मिभिर्मुहुः कृताकृष्टिरिवापपात च ॥ ३८ ॥ नमोऽधिरह्माशु विलोलदोलया यदा यदा भूमिमियाय वाणिनी । विकीर्णपुष्पच्छलतस्तदा तदान्वियाय तहुन्धमिवेन्दुमण्डलम् ॥ ३९ ॥ नितम्बभाराबरणौ सनूपुरारवैर्नितम्बः स्तनभारतोऽपि च । चक्रन्द काशीनिनदेन योषितोऽधिदोलमुन्ननविनम्रवर्मणः ॥ ४०॥ द्रुताहता व्योमचरैर्यदाम्बरेऽन्तरे यदा हन्त गतागता भुवि । भियेति कस्याश्चन वल्लभस्तदाऽश्वसद्यदासौ विरराम दोलनात् ॥४१॥ प्रसूनदोलादि विहाय खेलनं स्त्रियः प्रचेलुजलकेलये ततः । वभुक्तवस्तूपरि मन्दितादो नवं नवं वस्तु जनोऽभिकाङ्कति ॥ ४ ॥ वधूजनेऽस्मिन्जलकेलिहेतवे प्रयाति पुष्पाणि विलुण्ठ्य वीरुधाम् । तदन्वधावनलयो विराविणः स्ववस्तु को नश्यदुपेक्षते पुरः ॥ ४३ ॥ भुजैहि रे याहि रयाय तं नखप्रभाधनुःपुष्पमयैः सहेषुभिः । धानमात्मप्रियमेकका वधूः सुमायुधं मूर्तमिव व्यलोकयत् ॥ ४४ ॥ ब्रजन्प्रियायाः पधि कश्चिदातनोदुजावलम्ब पटुचाटुवञ्चुरः । परश्च दोर्दण्डमुदस्य तेनिवान्पटेन कान्तोपरि तापवारणम् ॥ ४५ ॥ नितम्बबक्षोरुहभारनिःसहां निजप्रतिच्छायगतां पथि प्रियाम् । प्रियो नयां निर्भरमंसलम्बिनीममोदयत्केलिदलानिलोमिभिः ॥४६॥ पथि प्रयान्त्या मृगशावचक्षुषः सुखकमन्यासकृते प्रतिक्रममा

·सनमः समः
३७
परः पुरोगस्तृणकाष्टकर्करादिकं स्वपादाहतिभिस्तिरोदधे ॥४७॥
मृदुः प्रयातध्वनिपेशलध्वनिः स्ववल्लभाखेदविनोदहेतवे ।
अवाग्भवत्कोकिलवल्लभाननमनुप्रविष्टः सुभगः स्म गायति ॥४८॥
सरोजवक्रां शितिशैवलालिकां सहसकां कूलदुफूलमासिताम् ।
सखीमिव प्रेक्ष्य पुरः सदूर्मिकां नदीमदीनोऽजनि भामिनीजनः ॥४९॥
तटासनानामथ मन्त्रिभूपतेर्नितम्बिनीनां स्फुटफेनहासया।
विलोलहस्तैः सरिता विकूजितः प्रभाषयन्त्येव पदा धाविरे ॥ ५० ॥
तटस्थितानां सुदृशां पयोधरे पुरःप्रतिच्छन्दमुदीक्ष्य कामिनः ।
प्रसार्य पाणी परिरिप्सवेऽत्र तत् किलाशु झम्पामभितो वितेनिरे ॥५१॥
करान् धुनाना नन मा न मा नन मेत्युदीरयन्त्यः पृथुवेपथूदयाः ।
पुरः प्रविष्टैर्दयितैः पयोऽन्तराऽक्रियन्त मङ्गु स्वहृदीव योषितः ॥५२॥
विमुक्तसीमाश्रयमाशयं वहस्तगङ्गरागाहितरागविनमः ।
नितम्बिनीनां नवसङ्गमे नदस्तदा चकम्पे चलमीनलोचनः ॥५३ ।।
नितम्बिनीभिः करकैरवाहतं नदनवाम्भोतिघनानकध्वनि ।
तद्रुमालीतलरङ्गमण्डपेष्वनीनूतन्मेघसखं भ्रकुंशयन् ॥ ५४॥
विधूयमानेषु वधूभिरम्बुजेष्वलिबजो व्योम जगाम झङ्कती।
अमूनि ते चन्द्रमुखीजनोऽधुना धुनाति भानोरिति का निवेदितुम् ॥१५॥
गतो निलीनप्रियमम्बुजाकरं प्रियामुखभ्रान्तितरेण पङ्कजम् ।
उपांशु चुम्बन्भ्रमरीद्वताधरो मुमोद कश्चिन्न विवेद तत्तथा ॥ ५६ ॥
अहो चिरोढस्य धिया चिराम्बुजं तिरोहयन्नेकतमेन वीरिभिः ।
धवो नवो यस्य धिया नवाम्बुजं मृदुं च धृत्वाऽन्यतमेन पाणिना ॥१७॥
प्रियं स्वनामग्रहपूर्वमाननभ्रमेण चुम्बन्तमुदीक्ष्य पङ्कजम् ।
सखीषु जातामितगौरवा मुदं बभार काचित्तचुम्बितापि हि ॥५८ ॥
प्रियः सपत्नीवनं सरोरुहभ्रमेण वेणीस्फुटमालमर्पयन् ।
बलीक्रियेयेहमिति बुवाणया कयापि गाढं परिरभ्य चुम्बितः ॥ ५९॥
मृगीदृशां कान्तकराम्बुसेवने स्वियेह कैः सात्विकभावसम्भृतः ।
ममज्जुरम्भोजवनानि तन्मुखप्रभाजितानीव नदे प्रचड़िते ॥ ६०॥
प्रिये पुरस्तादथ यन्त्रवारिणाऽभिषिञ्चति प्रान्तनिमीलितेक्षणा ।
पराधि तस्यान्तरदत्तहस्तकान का सकाम म म मेत्यभाषत ॥११॥

·. वसन्तविकासमहाकाव्ये विलोकमाने जलकेलिसम्ध्रममयोत्तरीयं जघनं घनस्तानी । प्रिये परा तनयनांशुपद्धतीः पराञ्चयन्तीव पयोऽभ्यचारयत् ॥ १२ ॥ तथा जलं न प्रियपाणियन्त्र ततान कस्याश्चन शीतलं वपुः । यथा कटाक्षप्रसरः प्रतिस्त्रियो गन्तजन्मा ज्वलदग्निलोहितः ।। ६३ ।। विपक्षमासिच्य पुरो यदि प्रियोऽमुचत्तमा वारणमनमजसा । हुताशनाखं न कटाक्षलक्षणं तथापि कस्या अपि शान्तिमासदत् ॥१४॥ मनस्विनीमानसवज्रकङ्कटः स्मयः स्मरास्त्रैरविशीर्यते स्म यः। जलप्लवैः सप्रियपाणियन्त्रजैः सितासिदण्डैरिव खण्डशः कृतः ॥६५॥ मनोशलग्रन्थिविभेदनोद्यतः क मानरतं गमितं भवादशैः। इतीव गाढं गलकन्दले प्रियान् विधृत्य नार्यो जलतो विनिर्ययुः ॥ ६६ ॥ नदादिनिर्यातमथाङ्गनागणं करावलम्बीकृतकान्तकन्धरम् । पयस्तरत्पङ्कजङ्गभाषया स्रवत्किलोपारुषदग्रतः सृतम् ॥ ६७ ॥ सदप्यसदान्ति वपुष्यनाविलं जलाभावादृढसङ्गिचीवरम् । स्त्रियो दधत्यः स्मरकेलिदौहृदं हृदन्तरा कामवतां वितेनिरे ॥ ६८ ॥॥ औज्झन्जलाविलमनाविलदेहभासो वासोऽपरं परिदधुश्च पुरन्ध्रयस्ताः । अन्यातिशायिगुणगीतमपि प्रसव वैरङ्गिक जनयते जडिमैक एव ॥ ६९ ॥ अथ मिथुनसमूहोऽन्योन्यवक्रावलोक- 'श्रीमन्त्रिसुत्रामगृधः। प्रमथितजलराशिः स्वं निवासं जगाम त्रिदशगण इवोचरच्युतोपात्तलक्ष्मीः ॥ ७० ॥ इति सिद्धसारस्वताचार्यश्रीबालचन्द्रविरचिते वसन्तविलासनामनि महाकाव्ये पुष्पावचयदोलाजलकेलिवर्णनं नाम सप्तमः सर्गः । सद्धारमटीनिरस्तनरकः सत्यानुरागी स्वयं देवो विष्णुरिव प्रमोदयति नः श्रीजैत्रसिंहो मनः । यस्य ध्वस्तरजाः सदाचरणजा कुन्देन्दुधामोज्ज्वला कीर्निर्देवनदीव दीन्यतिवमा विश्वावनीपावनी ।।

·मेष्टमः सर्गः अष्टमः सर्गः। वस्तुपालसदृशो दृशोः पथि कापि कश्चन समेति वा न वा। शत्रुमित्थमिव भानुमानवदीपमन्यदुपयातुमैहतु ॥१॥ स्यन्दनाश्वखुरखातपश्चिमाखर्वपर्वततटीसमुत्थितः । धातुरेणुभिरिवार्यमाऽभवजागुडद्वगुडच्छटारुणः ॥२॥ सान्ध्यमेघदलकैरितस्ततो हिडंलारुणतटैर्विरेजिरे । शोणपदृवसनात्मभी रविस्यन्दनध्वजपटैरिवोटैः॥३॥ अस्तशैलशिखरेऽपतनभः शाखिपत्रफलमर्कमण्डलम् । तद्रसैरिव समुत्सृतस्ततः सान्ध्यरागविसरै शायितम् ॥४॥ पूर्वपर्वतगुहाविनिःसृतध्वान्तभल्लुकभयादिवोचकैः । नश्यतो दिनकपेर्विवर्तितस्याकृतिं दिक्कदाप शोणरुक ॥ ५॥ लुप्यमानपटिमा तमोऽङ्खरैस्तुङ्गतुङ्गशिखरेषु तस्थुषी । रागिणी रुचिवधूर्निजेशितुः प्रेक्षत प्रसवतोऽधिकं वपुः ॥ ६ ॥ वारुणीपरिचयादिवारुणीभूतमूर्तिरपरोधेस्तटे । व्यालुठत्तरणिरुझिताम्बरः किं कुकर्म कृतमायतौ शुभम् ॥७॥ अस्तमेति भवतामयं रिपुप्यतां जगदितीव भाषिणः । कोटरस्थतमसामिव स्पशावायसाः प्रतिदिशं ववासिरे ॥८॥ उल्लसछिटपबाहवो द्रुमा व्याहरन्निव खगारवैरिति वेधसाऽपहियते दिवाकरः किं न धावत हहा दिगीश्वराः !॥९॥ पश्चिमादिगबलोत्तरीयकाम्भोधिबीचिचटुलाञ्चलानिलैः। वर्धिते सति रविप्रदीपके प्रासरवि निरङ्कुशं तमः ॥ १० ॥ क्षुद्रतामलिनताकलडिन्ताभाजनैरुरुतमोनिशाकरैः। वीक्षितैरलमितीव पशिनी पद्मलोचनमहो न्यमीमिलत् ॥ ११ ॥ तत्क्षणं विरहिणो रथाङ्गयोःखदावदहनोऽदहन्मनः । तदुवेव तु वनानि धूम्रया मिश्रितानि परितस्तमिस्रया ॥१२॥ स्वैरिणीजनदृशां रसाचनैः श्यामिकाविजितचिक्कसाञ्जनैः। कौशिकप्रकरगोत्रदैवतैस्तामसैः प्रववृते तदैव तैः ॥ १३ ॥ विच्छूटत्तिमिरकुन्तला रवावस्तमीयुषि विभौ दिगगनाः । तेनिरे तरलतारकबजव्याजमश्नुजलबिन्दुवर्षणम् ॥ १४ ॥ भोजिता यदनु मन्दिरं रवेस्तर्पणार्थमिव वर्णसत्तमाः।

·वसन्तक्लिासमहाकाव्ये . घस्मरास्तवमंस्तमोषिकं सबकजलमिषेण दीपकाः ॥१५॥ कोसिकासरसितैलसञ्चरे वर्तिनालकलिता विरेजिरे। कजलभ्रमरधोरणीभृतः स्वर्णपङ्कजरुचः प्रदीपकाः ॥ १६ ॥ दीपयष्टिफणिनो निजप्रतिच्छायकुण्डलितभोगशालिनः । मल्लिकास्फुटफणोपरिस्थिता रत्नतामबिभरू प्रदीपकाः ॥१७॥ कालपाशपतितेऽथ भास्वति पूर्वदिक्कुलवधूर्विलापिनी। यच्छति स्म निजकौमुदीमिषादन्धकारतिलमिश्रितं पयः ॥१८॥ प्राचिकाचलकुचे नखक्षतं यामिनीयुवतिमूर्तीि किंशुकम् । व्योमकीरवदने स्पाटिका रत्युदन्वति च विनुमाड्डरः ॥१९॥ कैरवच्छदकपाटकुञ्चिका मानिनीमदकुरङ्गकर्तरी । ध्वान्तधान्यलवनेकदात्रिका विश्वशर्मलिपिमात्रिकाकृतिः ॥ २० ॥ अङ्कुशं प्रमन्तिनस्ततज्यं धनुः कुसुमबाणधन्विनः । दुर्जनाशयदशैकबान्धवी वैधवी संमुदिता बभौ कला ॥ २१ ॥ (विशेषकम् ) अर्द्धमात्रमुदितं युयोषितः स्कन्धलम्बिसुरवाहिनीगुणे । अग्रदण्डमणिवल्लकीचये तुन्दतामधित बिम्बमैन्दवम् ॥ २२ ॥ ज्योतिराविरभवत्ततः कला तूर्णमईमथ पूर्णमूर्तिता। कालतः किल महोदयं चतुःस्कन्धजल्पितमिवाप चन्द्रः॥ २३ ॥ कामकोलपतिपोत्रमिन्दिरासन्दिका रजनिभालभूषणम् । खैरयोषिभिचारमण्डलं विश्वनेत्रजलकेलिपल्वलम् ॥ २४ ॥ दिग्वधूवलयकेलिकन्दुकः कौमुदीमथिततक्रसारकम् । विप्रयुक्तजनयन्त्रगोलकोऽहर्बुभुक्षितचकोरमोदकः ॥२५॥ आतपत्रमिव पूर्वभूभृतः केलिदर्पण इवाम्बरश्रियः। आलवाल इव शर्मभूरुहः शोभते स्म सकलोचितः शशी ॥ २६ ॥ (कलापकम्) भानुमानपरथा तिरोहितः खेलतीति हृदि सम्भृतेय॑या । पूर्वया स्वमतिलोहितं तमोऽन्तर्डिकोपरि विधुच्छलं दधे ॥ २७ ॥ 'तारकमुदस्य जम्भजिदिग्वधूवदनमञ्जसा विधुः। निश्चुचुम्ब करकोटिकुचितध्वान्तकुन्तलमतीव रागवान् ॥ २८॥ मानिनीस्मयमसाध्यमाधुधैः कौमुदैरिति विचित्स्य ताजिये । 14 ·अष्टमः सर्गः ४६ मख चक्रमिव चन्द्रमण्डलं सस्फुलिङ्गमुडुभिः स्मरोऽमुचत् ॥ २९ ॥ मुक्तमयमकरैर्नभोमुवि भ्रष्टमन्धतमसौघदम्भतः। चन्द्रमाः स्वकरलीलयाऽद्धान्मनु विष्णुरिव पर्वतं पुरा ॥ ३० ॥ पुष्करावकरभूमिका मेरुल्लिखक्षुद्घसत्तमाकृमीन् । आवृतोऽयमुडुशावकै रतेः केलिकुक्कुट इवोत्कटं शशी ॥३१॥ किं रदैरघटि पारदरथामार्जि किं नु सुधया धाविव । रोहिणीरमणरोचिरश्चितं सर्वतो जगदिति व्यतयंत ॥ ३२ ॥ यत्र यत्र शशिनः प्रभाभवत्तत्र तत्र सहचारिलक्ष्मणः । कालिकापि पदमासदत्पतिच्छायकैतवतया महीतले ॥ ३३ ॥ छाययाऽवनिरूहां दलान्तराविष्टचन्दकितचन्द्रिकाभृता। प्रासि निर्मलविधूतोमरश्रेणिविद्धपतितान्धकारता ॥ ३४ ॥ पूरयन्त इव शङ्खमुच्चकैरुन्मिषत्कुमुदचुम्बिनोऽलिनः । कूजितैर्युवतिचित्तशायिनं कामभूपमचिाबोधयन् ॥ ३५ ॥ जागरूकमहसो मनोभुवः शासनादिव तदा मृगीहशः । वल्लभाभिगमनोपकाशया मण्डनाति वपुषो वितेनिरे ॥ ३६ ॥ ऐन्दवेपि सति धामि तामसं स्वैरिणीजनमन:प्रियाकरम् । तेनिरे मृगदृशः शिरोरुहां धूपनागुरुजधूमवीचिभिः ॥ ३७॥ बाणकोशमिव पुष्पधन्विनः केशपाशमरविन्दलोचनाः । वृन्तदण्डदलकोशतोमरैः सायकैरिव सुमैरपूरयन् ॥ ३८ ॥ चन्दनद्रवविलेपनच्छवियर्योषितामधिवपुर्व्यराजत । गन्धधूलितिलकाङ्किताननश्वेतवाजिन इव प्रभामरः ॥ ३९ ॥ योषितां यदिह गोप्यमंशुकाडम्बरः प्रकटयाम्बभूव तत् । स्वच्छगौरगुणगुम्फिताकृतिः केवलं न हि पुनः सखीजनः ॥ ४०॥ योषितो मदनकेलिनाटिकामारिषस्य वदनामृतत्विषः । पक्षयोर्विदधिरे छ्योरपि स्वर्णकुण्डलनिभभ्रकुंसकौ ॥ ४१ ॥ प्रेयसो भुजलतापदे महस्तारहारलतिकानिवेशनात् । पुष्पबाणगणकाज्ञयैव ताः सन्मुहूर्तमचिरादतारयन् ॥ ४२ ॥ कामकेलिसमरे पुरो भटाः पाणयः शितनखक्षुरीभृतः। दत्तरत्नकटकैः प्रसादयाञ्चक्रिरे घटुललोचनाजनैः ॥ ४३ ॥ निर्ममे निधुबनोत्सवागमे नोरणस्रगिव मेखलामिषात् । कामिनीभिरमलोहकाञ्चनस्तम्भिकोपरि नितम्बपत्तने ॥४४॥ * ६ ·क्सन्तविकासमहाकाव्य यौवनं चलमुपैति नो मतं विग्रहैरसमुपास्यतां प्रियः। इत्यवोचदिव अङ्कतैर्वपादयोरभिनिपत्य नूपुरम् ॥ ४५ ॥ चक्रुराहितविभूषणा यदा योषितो दयितमार्गमार्गणम् । ते तदेव पुरतः समाययुः कामदूतकथितक्षणा इव ॥ ४६ ॥ मन्मथातिथिषु तेषु सम्भ्रमादागतेषु भूतरोमविक्रियाः। पीवरस्तनफलव्येन ता योषितोऽयमचिरादढोकयन् ॥४७॥ आस्तृतोरुशयनीयसन्निधिप्रक्वणन्कलरवेषु तत्क्षणम् । वल्लभैः सह सरोजलोचना वासवेश्मसु निवासमादधुः ॥४८॥ सुभ्रुवामपसृते सखीजनेऽन्तर्विभाजि च रतालयोदरे । प्राणवल्लभजुषां प्रदीपका जज्ञिरे सुरतकेलिसाक्षिणः ॥ ४९ ॥ कामुकेषु दयिताधरामृतं नि:पिपासुषु मिथोऽप्यथो सुरा। फुल्लपद्मवदनालिकूजितैरात्मनोऽवसरमभ्यधादिव ॥ ५० ॥ यन्मियोप्यपिबतां प्रियार्पितं दम्पती मधु तदोष्ठपल्लवः । पीड्यमानवपुरेतयोर्ददावस्तु धैर्यमथवाऽधरे कुतः ॥५१॥ बोधिते च किमपि प्रसन्नयाऽन्तः प्रविश्य बत मानवत्यपि । सागसोऽपि दयितस्य नयभूनाम तत्कथमवाप्यतेऽन्यथा ॥५२॥ तामपास्य पिबति प्रियामुखं कामुकेऽईविनिमीलितैक्षणम् । मुग्धयोषिदिव रोषिता सुरा झङ्कतैर्मधुलिहामिवारुदत् ॥ ५३ ॥ नो तथा मधुरमग्रतस्तया पीतदत्तमभवद्यथा मधु । प्रत्ययादिति पपौ स्त्रियोऽधरं कूजितेन सुकृती स्तुवन्निव ॥५४॥ क्षीवभावमधिगम्य भामिनी वीक्ष्यमाणपमुख्यमक्षरम् । यदृशायितमुवाच तन्मनोजन्मनो जननमन्त्रतां ययौ ॥५५॥ मन्मथस्य जनिभूरसो भृशं मूर्तिमानिव सितेतरच्छवि । पीतमात्रमपि मैथुनोचमे कस्य कस्य न हि कम्पमातनोत् ॥५६॥ सुभुवा दयितया च चुम्बनालिङ्गनैर्विकसदङ्गसम्पदा । अन्तरीयमगलनितम्बतः कन्धुकस्य गृहकाणि तुत्रुटुः ॥ ५७॥ स्वस्तिकीकृतभुजा कुचग्रहे मीलितोरुयुगलांशुकाहतौ । वल्लभेन न न नेति वादिनी पर्यरम्भि दशताऽधरं वधूः ॥५८॥ निर्दयं रहसि चुम्बति प्रिये मीलिताईनयना नितम्बिनी। प्राप तैमिलिकलोलितालीवाचमानतिमिलेव कूजनम् ॥ ५९॥ मन्मनलिदशमन्दिरोदरे देवि ! दैवतमसि त्वमेव हि ।

·यत्कृते कुधमुपैषि ता. पुनसन्चारमुखि ! शालमलिकाः ॥१०॥ विग्रहं यदि न मोक्ष्यसीति मे जीव एष जबातमोक्पति स्थानके नय मुजानिपीडनान कण्ठमालमेवमनार कश्चिदेवमभिषाय मानिनी तवोऽचरदलस्थित कटु निःपपो दरनिमीलितेक्षणस्तत्क्षणात्कटारि धूर्तचेष्टितम ॥ १९॥ (विशेषकम्) पर्यरम्भि करकृष्टचीवरः प्रौढयोरुकुचया तथा वरः । निर्निवास्य सहसा परामहो तबृदन्तरतया यथोषितम् ॥ ६३ ॥ यासि रे कनु किलेति वादिभिः करणारवपरैः प्रियाकरैः द्राग्धृतः कटकटीरवाससस्तस्करः प्रियकरो व्यकम्पत ॥ ६४ ॥ चाटुमन्त्रचतुरेण केनचिन्मानभूतमवधूय मानिनी । लीयते स्म शयनीयमण्डले मान्मथीं अहिलतामिहाद्भुतम् ॥ ६५ ॥ वल्लभेन सह सनसङ्गरश्रीपुषोऽन्वितसमागमञ्जसा । तेनिरे रणितवन्ति योषितः कडूणानि रणतूर्यविभ्रमम् ॥ ६६ ॥ उल्लसन्नवपद्प्रवालकैः स्फारहारलतिकाम्बुधारिभिः । अभ्यषिच्यत रतोत्सवे स्मरः कामिनीकुचघटैर्वरोरसि ॥ ६७ ॥ दम्पती बत रतान्तनिर्भरालिङ्गनादपिषतां मणिस्रजम् । मत्सयोर्नियतमन्तरागतो दुस्तरां विपद्मति को नहि ।। ६८॥ पञ्चबाणशरशल्यिताः स्त्रियश्चुम्बकानुरसि यद्दधुः प्रियान् । रोमकण्टकमिषेण तेन ता निःसृतेषव इवाभितो बभुः ॥ ६९॥ इत्थं मन्मथकेलिसङ्गरपरिस्पन्दाय मन्दायितान् यूनः स्वस्वतनूरनूननखनाराचवर्ण विनतः। व्यापदारणमत्तवारणमयं मध्ये प्रविश्योचकै- बन्दीवेन्दुरुदचिपाण्डुरकरः प्रोत्साहयामासिवान् ॥ ७० ॥ इति सिद्धसारस्वताचार्यश्रीबालचन्द्रविरचिते वसन्तविलासनामनि महाकाव्ये चन्द्रोदयवर्णनो नाम अष्टमः सर्गः । पावं भैरवमातनोतु रभसादस्ताचलादन्वहं शम्भोमौलिवने तपस्यतु कसो वा जाह्नवीसैकते । खण्डीकृत्य ददाह वा ऋतुभुजामात्मानमीशो निशा भीमन्त्रीवर जैनसिंह ! भवतः साम्यं तथाप्येति न॥

·वसन्तविलासमहाकाव्ये
नवमः सर्गः।
सञ्जातनिद्रोऽथ विनिद्रकीर्तिः स्वमान्तरासौ नितराममात्यः ।
एकाजिमेकं सुरमुत्तरन्तं दिवो ददातिशयैः स्फुरन्तम् ॥ १॥
सप्तर्षिभिस्तैरभिवन्धमानमन्वीयमानं च दिशामधीशैः।
विरश्चिपुत्रेण धृतातपत्रं ग्रहाधिपाभ्यां धुतचामरं च ॥२॥
पाणौ श्रियं पडूजभाजि वामे वामेतरे चापि गिरं दधानम् ।
निजाङ्गभासां भृशमङ्गभाजां नेत्रेषु पीयूषमिव क्षरन्तम् ॥ ३ ॥
(विशेषकम् )
अभ्यापतन्तं तमथो विलोक्य मुत्कौतुकावेशवशो वसन्तः ।
पीठं तु पीठं ददतार्थमर्थमिति ब्रुवन्सत्वरमभ्युदस्थात् ॥ ४ ॥
स्वचेतसीवामितभक्तिचित्रेतुङ्गे विशाले कलधौतरम्ये ।
निवेशयामास नवे नृसिंहः सिंहासने तं सह वासवाद्यैः ॥५॥
तहत्तहेमासनमूर्डि कृत्वा कृषीमृषीन्द्रेषु निषेदिवत्सु । .
ददौ तदौचित्यविदेष मन्त्री रत्नार्घमेतस्य ततोऽपरेषाम् ॥ ६॥
मानी समानीय स मानितार्थी पाणी प्रमाणीकृतसाधुवृत्तः ।
कृतानतिर्वाचमिमामुवाच भूत्वा पुरो मन्त्रिपुरन्दरस्य ॥७॥
हे नाथ! पूर्व मम चेदमीषामपूर्ववहासि विलोचनानाम् ।
तथापि वेत्तीव मनस्तदेवं धर्मोऽसि यत्त्वं जगदैकबिन्धुः ॥ ८॥
तपोजपोगोगद्गादमैम्वामुपामते स्मानिशमगिनो ये ।
तेषामियं गीः समुदेति देहे गेहे च लक्ष्मीरियमभ्युपैति ॥९॥
पर्यायलब्धोदयदीप्यमानाविमौ विभाधीशविभावरीशौ ।
विश्वप्रकाश्यं कुरुतोऽनिशं यत्किल प्रभाते स खलु प्रभावः ॥१०॥
क वातभक्षी भुजगः क मुस्तालोलो नु कोलो जडधीः क कूर्मः।
क ते विसज्ञा गिरयः कमत्ता नागाश्च गामुबहसि त्वमेव ॥११॥
दिशामधीशा मघवादयोऽमी यजज्ञिरे मन्दिरमिन्दिरायाः।
यज्ज्ञानपात्रं च बभूवुरेते देवर्षयो देव ! स ते प्रभावः ॥१२॥
ग्रीष्माङ्कभीष्मातपदावदाहवारीणि वारीणि वसुन्धरायाम् ।
मुश्चन्ति यदारिमुचः कुतोऽपि स प्राभवः खेलति सुप्रभावः ॥१३॥
इदं स्वसंवेदनतो मनो मे यदेत्ति तत्तद् गदितं पुरस्तात् ।
अतः परं त्वदनादशेष निबोडुमिच्छामि विभो ! विशेषम् ॥१४॥

·नवमः सर्गः
देवोऽथ सामिस्मितपूर्वमम्मोधरध्वनिः स ध्वनयन्दिगन्तान् ।
तमगरात्पुलकरचुलुक्यमाणिक्यचाणक्यमिदं वभाषे ॥१५॥
वुषश्चतुष्पाद्भवं पुराऽहं युगं यदासीत्कृतनामधेयम् ।
ततोऽपरस्मिनभवं त्रिपादोऽन्यत्र द्विपादोऽजनिषं ततोऽपि ॥१६॥
हे विश्वबौधेय ! यदात्थ तने सर्व समीचीनमहीनबुडे ।
यवेधसा त्वं त्रिदशावलीनामंशानुपादाय विनिर्मितोऽसि ॥ १७ ॥
कलौ युगेऽस्मिन्नयमेक एवावशिष्यते विश्वधुरीणपादः ।
पश्यन्ति तं भूमिभुजो न पादोऽवधार्यतामित्यपि दर्यमानम् ॥१८॥
पापेन क्लुप्तच्छविनाऽऽतपत्रच्छायापदेशेन परीतदेहाः।
धात्रीभुजो धर्म इति प्रतीतं नामापि नामी मम ही सहन्ते ॥१९॥
पुरा सुराज्यश्रियमाप्य मत्तो मामेव सम्प्रत्यवजानते थे।
धात्रीषवानां कुधियागमीषां को नाम नामापि समाद्दीत ॥ २० ॥
श्रीमूलराजः स जगाम राजा ययौ च म श्रीजयसिंहदेवः ।
सोमेशयात्राभिरनैषि विश्वमनीषितां स्फातिमहं यकाभ्याम् ॥ २१ ॥
श्रीसिद्धराजः समधत्त राजविहारमाक्रीडनगोपमं मे ।
ग्रामांश्च शत्रुक्षयसाधकार महादशाऽस्मन्महसः प्रवृद्ध्यै ॥ २२॥
जगाम च श्रीजयसिंहदेवमाता सती सा मयणल्लदेवी।
मत्खेलदोला किल सोमनाथपथी ययाऽमोच्यत बाहुलोडः ॥२३ ।।
यया च सोमेशपथे यथेच्छं तीर्थाध्वनीनोपकृतान्नतोयैः ।
सत्रामनोभिर्जगतोऽपि सत्रागारैरभिग्राहितसंश्रयोऽहम् ॥ २४॥
कुमारपालः क्षितिपालरत्नमालेख्यशेषत्वमवापं सोऽपि ।
असूत्रि शत्रुजयरैवताद्रियात्रोत्सवैर्येन ममाभितोषः ॥ २५ ॥
मामेकपादस्य विहारहेतोरालम्बदण्डानिव यो विहारान् ।
कलिं निखन्येव तदीयग पूरेषु पूर्व रचयाञ्चकार ॥ २६ ॥
तैस्तैर्विना लत्कलिकालदोषात्तत्कीर्तनैः प्रापि दशाभिदीना।
तेनाऽधुनाहं वसुधातले हा निराश्रयः किं करवाणि वत्स! ॥ २७ ॥
केदारसोमेश्वरयोरतीव शीणे विषाणे तु वृषात्मनो मे ।
रसायनीव क्षयरोगिदेहे गेहे पुनयौवनतामनैषीत् ॥ २८ ॥
यो गच्छदागच्छदनेकसानकै नदिः प्रहसन्निवासीत् ।
स साम्प्रतं तीर्थपथः प्रसूतसिंहीलतहुंकुरुते ॥ २९ ॥

·वसन्तक्लिासमहाकाव्ये आधाय मूलेश्वरलिङ्गजीर्णोदृति कृती मापडलिपत्तने यः। श्रीमूलराजक्षितिपालकृसमुद्योतयामास ममावतारम् ॥ ३० ॥ सङ्गीतनादः श्रुतिशुक्तिपेयः श्रेयस्करोज्जायत यत्र पूर्वम् । तत्राघुना दुःसमयानुभावाचैत्येषु कष्टं करटाबंदन्ति ॥३१॥ जैनेन्द्रवैशेषिकसांख्यबौद्धनैयायिका जैमिनयश्च येऽमी । ते साम्प्रतं दर्शनिनः क यान्तु कदीमाने मयि दुर्युगेन ॥ ३२ ॥ यदा खलूक्त्या बहु वेत्सि सर्व त्वमेकदेशेऽपि निवेदिते यत् । तथा यतेथास्तदमात्यराज ! विलीयतेऽतिर्मनसो यथा मे ॥३३॥ अथेति शेषामिव धर्मशिक्षा समादे यावदसौ वसन्तः। तावदिनेशाग्रसरप्रतोतानकैनद्भिर्विधुताऽस्य निद्रा ॥ ३४॥ अथ श्रुतिपथप्रियं कलितकृत्लसम्मूर्च्छनं लयत्रयमनोहरं मधुरतानमासस्वरम् । सभैरवगिरः पुरः करमुदस्य वैतालिका:समानवयसः प्रगे सचिवशक्रमित्यूचिरे॥ जय त्रिविधवीर ! भूवलयतीरसङ्गीतदो:- पराक्रम! जिनक्रमप्रणतिजातराज्योदय ।। विभाति हि विभावरी त्यज वसन्त! शय्यां मुदः श्रयन्तु तव भालभूतलनिभालनैः सेवकाः ॥ ३६॥ मिलन्मलयभूल्हामिह हि नीलमोचाजले लुलन्मल्लकामिनीकुरलकन्दलीः कम्पयन् । स्मरणहिलस्वर्णरीसुरतखेदमुच्छेदय- नयं दिनमुखानिलस्तव सुखाय सजायताम् ॥ ३७॥ वने वृणितुमथ भोक ननु गंस्यते कथ्यता- मितीव सति काहले स्त्रगकुलस्य कोलाहले। समन्यु मिलति सत्यभयमन्यदालम्बते वधूवरमरागि चोन्मिपति रागिट्टत्ताम्यति ॥ ३८॥ इतः कुमुदखण्डवन्मिलति खण्डितालोचनं विशीर्यति विधूभवत्कुसुममण्डपः कामिनाम् । इतश्च रतदीपकाश्रयमपास्य सन्ध्यातप- च्छलादमिययौ महापतिमुपेयिवांसं महः ॥ ३९ ॥ इतो हरिहरिन्मुखे घरति भानुमापल्लयो भचक्रमपचीयते भ्रमति कांदिशीकं तमः।

·.
इतश्च गगनश्रियो विपणियोषितो वाऽखिलं
विनाश्य वसु चन्द्रमाः पितरि याति रस्नाकरे ॥४०॥
इतो विलुलितालका रमणमन्दिरेभ्यः पण-
त्रियो निजगृहानमूः किमपि यान्ति निद्रालसाः ।
इतश्च पटुकुक्कुटस्वनविनीतनिद्रागमाः
पुनन्ति कुलयोषितः पतिनिकेतमेताः क्षितीः॥४१॥
इतो रजतभाजनं शशिनमङ्कतोयाङ्कितं
सधिष्ण्यलवणं तवोपरि निरस्य विश्वश्रिया ।
सहस्रकरदीपकैरविरितोऽपि चारात्रिक
विभातमविकक्षणे प्रगुणमेतदासूत्र्यते ॥ ४२ ॥
परोपकृतिमिच्छता भुवनमेतदुत्पित्सता
ऽधुना कमलबन्धुना भगवता विदोषं कृतम् ।
अतो गगनमण्डलाइजति पात्रमकात्मिका-
मुपानहमिहानने धदपास्तकान्तिः शशी ॥४३॥
इतोऽयमुदयन रविस्त्वयमितोऽस्तमिन्दुः प्रया-
नुभावपि विभागुणप्रगुणबन्धनौ दो मिथः।
प्रबोधसमये तवोल्लसितकालमार्दगिका-
डितोडुपथमर्दलानकपुटत्वमासेदतुः ॥ ४४ ॥
असावलसपमिनीवनविकाशवहासिक-
स्तमित्ररिपुरंशुमानुदयकोटिमाटीकते।
असावपि दधन्निशाशवमिवाङ्कलेखां निशा-
पतिः पिपतिषत्यहो चरमवार्द्धिमस्ताचलात् ॥ ४५ ॥
अनङ्गजगदीशितुर्नमसराजधानीव य-
स्त्रिविष्टपगुत्सवस्तिमिरवृष्टिमुष्ठिन्धयः ।
स कोऽपि रजनीपतिस्तनुमरीचिरस्ताचले.
लुठन्जरठजाहकाकृतिमवाप घिग्वेधसम् ॥ ४६॥
व्यदारयदयं हरिः स्ववरकन्दलैर्यत्तमो-
हिरण्यकशिपोरः स्फुरितसान्ध्यरागारुणम् ।
इतस्तदसिदण्डवत्तदपतपुदण्डो महा-
नितच निपपात तत्पालकमण्डलं चन्द्रमाः॥४७॥

·- वसन्तविलासमहाकाव्ये जपाकुसुमकास्यपाकृषति पुष्पलाबी बने नखक्षतधिया वपुष्यपि दधाति मुग्धाङ्गना । महोऽरुणमहर्पतेर्निजचरुस्थमासेवते कुसुम्भजलशङ्कयांशुकभरेण कौसुम्भिकी ॥४८॥ पुरोगिरिगुरूदरोपरि सुवर्णकुम्भः क्षणं नभोङ्गणमयस्वसुर्जठरकूपिकापङ्कजम् । तमस्तरलपन्नगावलिविलोपता_स्त्विषा- मयं वितपते पतिर्ननु तवेव तेजःकणः ॥ ४९ ॥ कोकः शोकं त्यजति तिमिरं त्रस्तमस्तश्चकोरी- हर्षस्तर्षान्नलिनमलिनः प्रीतिमन्तः पिबन्ति । प्राच्यप्रत्यग्गिरिकरिशिरोगण्डयोर्भास्वदिन्दू सिन्दूरस्य श्रियमभजतां स्मेरबन्धूकबन्धु ॥५०॥ तुलयति नभोवृक्षे बालः प्रवालमिहार्यमा विधुरपि मधुच्छत्रं लक्ष्मच्छलोषितमक्षिकः । क्षितिरपिहिता देहिच्छायामिषाजलजन्तुभि- स्तिमिजलयौ पीतेऽगस्त्यानुकारमनूरुणा ॥५१॥ उत्कालकर्मकरमार्जितमन्दुरान्तर्नडाः प्रतीष्टखरककतमाष्र्टयोऽमी । न्यस्तामुरःस्थितिकपाशतटेरिकीर्तिक्षारां लिहन्ति लवणेन्द्रशिलां तथाश्वाः॥५२॥ त्वदाजिराजिकपयो निजकेलियष्टिमौलौ मुहुः खुरखुरारवरौद्रलास्यम् । भानु प्रति प्रतिकपीन्द्रमुखभ्रमाप्तकोपा अमी स्फुटितदाडिमतुल्ययन्ति ॥५३॥ त्वदन्तिदन्तमुशलानि नवाकरश्मि- रज्यवपूंषि मुषितारिवधूविलास !। तां स्मारयन्ति ननु शङ्खमृधोपजातां भूविडवीररुधिरारुणितामवस्थाम् ॥ ५४॥ भानुर्भवानिव नवप्रसरत्प्रतापो विकामति त्रिभुवनैकमतो वसन्त !। चन्द्रस्तु शङ्ख इव नश्यति शङ्खगौरं हित्वा महोऽजनि महो विकसत्कलकम् ॥५५॥ कुपितकपिकपोलशोणशोचिः प्रहततमाकरिशोणितैरिवायम् ।

·दशमः सर्गः उदयगिरिगुहागृहानिरीया- श्वति हरिरम्बरकाननस्थलीषु ॥ ५६ ॥ विधुरतिविधुरस्तु कृष्णसारे परगिरिगहरवाहिनीवनीषु । अधिविशति समन्वितः समन्ता- दयमपि सम्प्रति तारकामृगीभिः॥५७॥ रुचिभिरधवलोऽपि विश्वबोधो वृतिकलया धवलोऽयमंशुमाली । अमृदुरपि मृदुश्च कोकचके मुद्मभिवईयतां विकर्तनोऽपि ॥५८॥ नमदमरशिरःकिरीटकोटि- श्रुतिभरपल्लवितातिपीठभासः। तव मुदमृषभादयो जिनेन्द्रा ददतु दिनादिमहे वसन्तपाल! ॥ ५९॥ एता वैतालिकानामवहितहृदयंस्तूर्णमाकर्ण्य वाचः कामं कर्णामृतानि द्रविणवितरणोपात्तकर्णावतारः। देवः श्रीवस्तुपालश्चुलुकभवपामात्यमालामराल- स्तल्पं व्यामोहलीलाजलनिधिपुलिनाकारमुज्झाञ्चकार ॥ ६० ॥ इति सिद्धसारस्वताचार्यश्रीवालचन्द्रविरचिते वसन्तविलासनामनि महाकाव्ये सूर्योदयवर्णनं नाम नवमः सर्गः । दशमः सर्गः। ... .......... वितं श्रीः प्रणश्यति च सान्ध्यरागवत् । तत्कृतार्थय सुतीर्थयात्रया वैभवं निजमिदं च वै भवम् ॥५॥ 1 Space for 6 verses after this is left blank in the ms., as it seems ink had faded on a side of the original palm-leaf ms. from which the present ms. was copied.

·५०
वसन्तविलासमहाकाव्ये
तीर्थवन्दनविषित्सया ततः सत्वरो गुरुनिदेशनादिति ।
एत्य वीरधवलं क्षितीन्द्रमित्याह संसदि स मन्त्रिचन्द्रमाः ॥ ६ ॥
क्षत्रियाः कलियुगेन दूषिताः सर्वतोऽपि न तु मामकः प्रभुः ।
कालतोऽप्यखिलधातुजित्वरी श्यामिका न कमकस्य जायते ॥७॥
पापकालकलिकालसङ्गतोऽप्येति नैव विकृति कृती जनः।
उत्कठोररवकाकपोषितः कापि कूजति कटूनि कोकिलः ॥८॥
तत्कलावपि कला भवत्यसौ जृम्भते कृतयुगस्य पावनी।
न्यायधर्मविधिषु प्रमाद्यते शश्वदेव न हि देव ! यत्त्वया ॥९॥
देव ! तीर्थपदवी दवीयसी निर्मिता कलियुगानुषङ्गिना।
तां नितान्तमवीयसी त्वदादेशतो रचयितुं मनोऽस्ति मे ॥१०॥
राज्यमेतदुपचीयते श्रिया जायते जगति सापि धर्मतः।
जृम्भते स तु सुतीर्थयात्रया सापि देव ! भवति त्वदाज्ञया ॥११॥
मन्त्रिणा निगदितं महीपतिस्तनिशम्य मुदितस्तमूचिवान् ।
वस्तुपाल ! मम भालसल्लिपिः कापि यस्य सचिवो भवाहशः ॥१२॥
येन येन विधिना बिजम्भते राज्यमेतदधिकाधिकं मम ।
तं तमर्जवितुमिच्छया भवान्मामकं प्रतिशरीरमर्हते॥१३॥
भूभुजापि तदिति प्रणोदितः श्रीवसन्तसचिवः प्रमोदभाक् ।
तेजपालमथ बन्धुमात्मनो बन्धुवागिति रहस्यभाषत ॥ १४ ॥
आत्मगोत्रगुरुभिर्ममेदमावेदितं सकलतत्ववेदिभिः ।
यत्कृतार्थय सुतीर्थयात्रया वैभवं निजमिदं च वै भवम् ॥ १५ ॥
सम्मतं समजनिष्ट भूपतेरप्यदस्तदियमुर्वराधुरा ।
दुर्घरा त्वयि निवेशिता मया स्वांशतः समवतार्य सम्प्रति ॥ १६ ॥
त्वं प्रजा नयसुजातवाक्समावर्जयेः किमपि कोमलैः करैः।
पश्य कोमलकरो निषेव्यते तारकैरपि शशी न भानुमान् ॥ १७ ॥
दर्शनानि षडपि प्रसादयेरनपानवसनैर्यथायथम् ।
आशिषः किल तदाननोदिता वर्डयन्ति नृपराज्यसम्पदम् ॥ १८ ॥
मौलिसहटितहस्तसम्पुटस्तत्तथा विनयनम्रकन्धरः ।
वस्तुपालसचिवेन्द्रशासनं तेजपालसचिवः समाददे ॥ १९ ॥
मन्त्रिराट् गुरुनिदेशतस्ततः कौडमीः प्रतिदिशं स पत्रिकाः।
माहिणोदखिलसवलोकमाहातुमौजसिकदूतपूरुषैः ॥ २० ॥

·समः सर्गः निस्तुषेऽहनि तदा महीयसा तं महेन महनीयकीयः। मल सवपतिनामदीक्षितं चक्रिरे विजयसेनसूरयः ॥ २१ ॥ वासरेऽत्र सचिरे गुरुक्रमानुज्ञया व्यषित देवतालपम् । सवराट् परिसरे पुले धन्मङ्गलानकमुदारकेतनम् ॥२२॥ दीयते स्म सुमहान् गुरूदरस्तस्य तत्र: हिमवानिवोचला। सर्वतोऽपि पटमण्डपावली पादपर्वतनिभाऽस्य चाऽभवत् ॥ २३ ॥ स्यन्दनावलिपदातिमण्डलीस्वीयहास्तिकचमूसमन्वितैः । मण्डलाधिपतिभिश्चतुर्भिरावासितं नृपनिदेशितैरिह ॥ २४ ॥ लाटगौडमरुकच्छडाहलावन्तिवङ्गविषयाः समन्ततः । तत्र सडपतयः समाययुस्तोयधाविव समस्तसिन्धवः ॥ २५ ॥ आगतां विविघदेशतस्ततः सैष सङ्घजनतां प्रमोदभाक् । वस्तुपालसचिवः शुचिक्रिया सुखकार विविधैरुपायनैः ॥ २६ ॥ संगृहीतयुगयोक्रवाहनस्नेहधान्यजलपात्रभेषजः। श्रीतिरस्कृतधनेश्वरः कपर्थम्बिकाविहितसन्निधिः सुधीः ॥२७॥ दीपिकाधरपदातिसूपकृच्छानिकादिकपरिग्रहोत्तरः । सडसंहतियुतो गुरुक्रमावेदितेऽहि विहितोल्मङ्गलः ॥२८॥ वाजिराजिखुरखातमेदिनीधूलीधूसरितभानुमण्डलः। वाद्यमानधनमङ्गलानकध्वानडम्बरकरम्बिताम्बरः ॥ २९ ॥ सञ्चरच्छकटसङ्कटीभवन्मार्गपद्धतिरनुद्धताकृतिः। सकपकजमुखीमुखोचरचर्चरीरवपरीतदिखुखः ॥ ३० ॥ तीर्थवन्दनकृते ततः कृती तेजपालमयमात्मनोऽनुजम् । तं च वीरधवलं क्षितीन्द्रमापृच्छय सङ्घन्पतिरुवचाल सः॥३१॥ (कलापकम् ) अप्रतः सुबहु पृष्ठतोन्तरा चापि चापकरवालपाणयः । पत्तयोऽस्य पथि सङ्घभूपतेः सङ्कलोकपरिरक्षणं व्यधुः ॥ ३२॥ सर्वदा विजयसेनसूरिवाक्परित तिरयं तमश्चयम् । ब्रह्मचर्यमहसा महीयसा बाघमान्तरमपि व्यपोहयत् ॥ ३३ ॥ तीर्थवर्मनि स संघराट् ब्रजस्तीनाथमुवनान्यपूजयत् । जीर्णतामुपगतानि यानि तान्युएघार च गुरूपदेशतः ॥३४॥ पकमममय भन्नमध्वनः सटे शकटमुत्कटः श्रिया ।

·५२
वसन्तक्लिासमहाकाव्ये
तनियुक्तपुरुषैः समुदधेऽसबयब स तदातशिल्पिभिः ॥ ३५ ॥
बन्दिगायकगणान्महात्मनां नामकीर्तनपरान् सुकीर्तनः ।
वाञ्छितार्थकरणैः प्रसादयामास चाध्वनि स पेशलध्वनिः ॥ ३६ ॥
वैद्यभेषजभरान्नवानाम्भोभिराभिजनकृत्यविनम् ।
बाधितं क्षुधितमाहितश्रमं तर्षितं च मखिनीचकार सः ॥ ३७॥
निःस्वधार्मिकजनाननारतं सच्चकार वसनाशनादिभिः ।
दीनदुःस्थितेजनं जनेश्वरः प्राप्तसम्पदयमन्वकम्पत ॥३८॥
भीतभीतमभयप्रदानतो दानतोयधिरसावमोदयत् ।
तीर्थमार्गनगरेषु शक्तितोऽमोचयच नृपबन्धनस्थितान् ॥ ३९ ॥
तन्मनोवसतिनिष्क्रमं किलायाचितोपि पथि सडभुपतिः।
वाहनद्रविणधुर्यकादिकं यस्य यस्य न स तस्य तद्ददौ ॥ ४० ॥
संहताभिरनुगोष्ठमञ्जसा फुल्लनेत्रकुमुदाभिरध्वनि ।
वीक्षितः कुमुदिनीनिभाभिराभीरभारुभिरयं कलानिधिः ॥४१॥
सडराट् बलभिपत्तनावनीमण्डलेऽतिसुरमण्डलेश्वरः ।
उत्प्रयाणकमचीकरत्कृती सङ्घलोकसुखदप्रयाणकः ॥ ४२ ॥
तत्र सङ्घपतये नवेन्दुवत्पावनो विमलंसंज्ञितो गिरिः ।
अङ्गुलीकिसलयाप्रसंज्ञया दर्शितो विजयसेनसूरिभिः ॥ ४३ ॥
पुण्डरीकगणभृत्पुरःसराः कोटिकोटिपतयो जितस्मराः।
खेचराश्च बहवोऽपि विश्रुतास्तेऽपि पञ्च ननु पाण्डुसूनवः ॥ ४४ ॥
रामवालिशुकशेलकादयः कोटिशश्च यदवः कुमारकाः ।
नारदो द्रविडवालिखिल्यभूनायकाच दधिरे यतः शिवम् ॥ ४५
शतिः ममधिकार्हतां त्रिभिर्यत्र विश्वमहिता ददौ पदम् ।
एकवेलमपि यस्य यात्रया दुर्गतिर्भवभृतां विलीयते ॥ ४६ ॥
दृश्यते नयनयोः सुधाञ्जनं सोऽयमुच्चतरशृङ्गसङ्गतः ।
धन्यपुण्यतमसङ्घभूपते साम्पतं विमलपर्वतः पुरः ॥ ४७ ॥
(पञ्चभिः कुलकम्)
हर्षतस्तमवलोक्य भूधरं सखराट् पटहतानपूर्वकम् ।
सवलोकशकटेषु सर्वतो यन्त्रकेतनपटानलम्बयत् ॥४८॥
शैलमात्ममनसीव दर्पणे सामय्य सह धर्मबन्धुभिः ।
सङ्घभूपतिरसेवत श्रिया भासिभिलपनचर्चनार्चनैः ॥ ४९ ॥

·दशमः सर्गः
देवतालयजिनेशितुस्ततः सङ्कलोकगुरुभिः समन्वितः।
वन्दनस्नपनचर्चनार्चनमेक्षणादि विततान संघराद् ॥ ५० ॥
सर्वतोऽपि रसपाकपण्डितैर्निर्मिते रसवतीसमुचये।
तत्मियाललितदेव्यथो यतीन् प्रत्यलाभयदतीव भक्तितः ॥५१॥
तेन सङ्घजनतासु जेभने तासु निर्मितवतीषु सर्वतः ।
निर्ममे तदनु सङ्घभूभुजा भार तदनु चास्य कान्तया ॥५२॥
कौतुकेन कलिकालजित्वरं वस्तुपालचरितं विलोक्य तत् ।
भानुमानथ जगाम जल्पितुं तू व पुरतः प्रचेतसः॥५३॥
सन्ध्यया क्षणिकरागरम्यया संश्रितोज्झितमिदं जगहधे ।
यत्तमो द्विजपतिस्तदपिरिमलैरतितरां गवाम्भरैः ॥ ५४॥
रोहिणीरमणकान्निडम्बर स्वैरसम्बरतले विलासिनि ।
स प्रयाणमथ सबभूपतिनिर्ममे विमलपर्वतं प्रति ॥ १५ ॥
आन्तरं रज इव व्यपोहितुं नन्द्रमा गुरुवधूपभोगजम् ।
वाहवाहनसमुत्थितं रजः सान्ध्यमङ्कमिषतो वपुष्यधात् ॥ ५६ ॥
सवयौवतसुचारुचर्चरीगीतलीनमनसः शनैः शनैः ।
गच्छतः सपदि सडभूपतेरस्य सम्मुखमिवाययौ गिरिः ॥७॥
पादलिप्तपुरसन्निधौ व्यधादुत्प्रयाणमथ सङ्घपार्थिवः ।
पञ्चवर्णपटमण्डपावलीच्छादितावनितलं समन्ततः ॥५८ ॥
पादलितपुरमण्डनं जिनं पार्श्वनाथमथ पापमन्थनः ।
सर्वसंघजनतान्वितः समभ्यर्च्य नीर्थगिरिमारोह सः ॥ ५९॥
श्रीकपर्दिनमुदीर्णमुत्पुरः संघविघ्नहतिनिघ्नमुत्परः ।
संघभूपतिरुपेत्य पूजयामास मांसलसुवर्णपूजया ॥ ६ ॥
धर्मलाभमुचितं कपर्दिने ते वितीर्य गुरवः ससाधवः ।
संघसंघपतिसंयुतास्ततस्तीर्थनाथभवनं प्रपेदिरे ॥६१ ॥
भाविनोऽत्र नन्तुः स्फुरत्कराः केपि केपि लुठदङ्गकान्यदुः ।
आदिनाथमवलोक्य केचन व्याहरञ्जय जिनेति भारतीम् ॥ ६२॥
संघराट् समभिसुत्य भूतलन्यस्तभालफलकः कृतानतिः ।
आदिनाथपदयोः प्रसारितोदारबाहुरुपगृहनं व्यधात् ॥ १३ ॥
'भावभासुरमनाः पुरः प्रभोरूर्व एव सुकृती कृताञ्जलिः।
तन्मुखाहितविलोचनोऽस्तवीतं नवीनकविताकिरा गिरा ॥ ६४॥

·वसन्तक्लिासमहाकाव्ये तुभ्यमहतगुणाय भूर्भुवस्वास्तुताय भवभीतिभेदिने । श्रीयुगादिजिननाय ! योगिनां ध्यानगम्यपरमात्मने नमः ॥ ६५ ॥ भक्तिवार्खिलहरीमिति स्तुतिं प्रस्तुतां भगवतोऽभिधाय सः । सहलोकगुरुभिः समं शमी व्यातनोत्तदनु चैत्यवन्दनाम् ॥६६॥ तीर्थकुण्डजलमजनोत्तरैः श्वेतवस्त्रमयधौतिशालिभिः। निर्मितोरुमुखकोशचारुभिश्चन्दनाम्बुकृतपाणिकङ्कणैः ॥ ६७ ॥ इन्द्रतामुपगतैः सहस्रशो धार्मिकै सह स धार्मिकाग्रणीः । काञ्चनीं कलशपतिमाददे जन्मपर्वणि सुपर्वराडिव ॥ ६८॥ (विशेषकम् ) भाविभिः लपयितुं जगत्प्रभु हेमकुम्भपटली करे कृता । राजते स्म लहरीपरम्परा बिम्बितेव रविबिम्बमण्डली ॥ ६९ ॥ लात्रपर्वसमकालमुच्चकैः पेतुरस्खलितसिद्धबुद्धयः । भाविनो दुरितभोगिमण्डलीजाङ्गुलीनिभमदम्भवृत्तयः ॥ ७० ॥ वाघमानपटहोरुघण्टिकाझल्लरीमुरुजशङ्खनिःस्वनैः । सङ्घपङ्कजदृशामुलूलुगीर्डम्बरे गिरिगुहासु मूर्च्छति ॥७१ ॥ सङ्घराद् गुरुसमक्षमाहतो धर्मबन्धुभिरथावृतोऽभितः । स क्रमेण कलशान् कलाशयः पर्यलोठयधीशमूईनि ॥७२॥ (युग्मम् ) ते पुनः पुनरुपेत्य भाविनस्तीर्थतोयभृतकुम्भमण्डलीम् । लोठयन्त ऋषभस्य मूर्धनि माघरस्य जलदा इवाबभुः ॥ ७३ ॥ चन्दनैणमदकुडामागुरुस्वेदसारघनसारकर्दमैः । निर्ममे तदनु संघपार्थिवस्तीर्थनाथवपुषो विलेपनम् ॥ ७४ ॥ मल्लिकाबकुलजातियूथिकाकेतकाजशतपत्रचम्पकैः । आदिनाथमथ सैष पूजयामास वासव इवावनीगतः ॥७५ ॥ करणाङ्गदकिरीटकुण्डलस्वर्णदामभिरयं सुधामभिः । तं विभूष्य जिनमस्य हस्तयोन्यस्तवान्कनकबीजपूरकम् ॥७६ ॥ धार्मिकः स परिधामनेकधारूपधामभिरथांशुकैय॑धात् । पैत्रिलोकबनकल्पपादपः पल्लवैरिव जिनो व्यराजत ॥७७॥ अग्रतो जिनपतेः सुदीपकणिकामयमकारयत्कृती। तत्पशस्तिमिव याजनारवेत्यभित्तिषु लिलेख तत्क्षणात् ॥ ७८ ॥ * ·दशमः सर्गः वीक्ष्य समिमनुत्यतं भिया यः कलिमशकमात्रतामगात् । तविघातनकृतेऽशुरुच्छिदाधूमधूममय स व्यपश्चयत् ॥ ७९ ॥ अक्षतानय स दक्षतान्वितः सत्फलानि सफलीकृतेप्सितः। पकमममय तीर्थकृत्पुरोऽडौकयच जलमुबलाशयः ॥ ८ ॥ अष्टधा मतिगुणैरलतः सोऽष्टया मदविधानवर्जितः । अष्टधेति जिनपूजनं व्यपादष्टयाऽपि निजकर्म हिंसितम् ॥ ८ ॥ आदिनाथजगतीजिनानथ सैष सङ्कजनतासमन्वितः । चन्दनलपनचर्यनार्चनैः कोदिशोऽपि समभावयत्क्रमात् ॥ ८२ ॥ तेन चीनवसनैर्महाध्वजः कल्प्यते स्म जिनमन्दिरोपरि । स्वर्गमार्ग इव देहिनां करप्राप्य एव दिवि यो व्यराजत ॥८३ ।। प्रेक्षणक्षणमयो विचक्षणस्तीर्थभर्तुरयमग्रतो व्यधात् । नर्तकीकुचतदत्रुटन्मणिनग्मणिप्रकरपुञ्जितावनि ॥ ८४ ॥ उन्नदत्तधुरतूर्यमुच्छलत्पुष्पवृष्टि चलितोरुचामरम् । व्यादधेऽथ घनसारवर्तिकारात्रिकं जिनपतेरसौ पुरः॥८५॥ चैत्यवन्दनविधि व्यधादयो देवसेवकजनेऽथ सक्रियाम् । सङ्घभूपतिरवारितं ततः सत्रमत्र समसूत्रयच्च सः ॥८६॥ सङ्कलोकसहितस्ततो मुखोद्धाटनं व्यधित सङ्घभूपतिः । यत्र तीर्थपतिकोशवृद्धये कोटिशो द्रविणराशयोऽमिलन् ॥ ८७ ॥ आदिनाथमथ मोक्तुमक्षमः सन्निधिं पितुरिवास्य संघराट् । शेषतीर्थपरिषद्विवंदिषादूयमानहृदयो व्यजिज्ञपत् ॥ ८८ ॥ आनन्दा विमिश्रनेत्रयुगलो बद्धाञ्जलिः सम्पति क्षित्वा त्वत्पदपङ्कजोपरि शिरः स्वाम्येकमभ्यर्थये । चेत्वं बन्धुरकारणोऽसि करुणा चेदस्ति ते चेतसि स्वं विश्वैकनमस्य देव ! मम तद्देयाः पुनदर्शनम् ॥ ८९ ॥ इत्थं गद्गदया गिरा प्रभुपदानापच्छ्य वर्धापनं सङ्गीतेन कपर्दिनश्च पुरतो निर्माय निर्मायधीः । अर्थिभ्यः सुतरां धनानि वितरन्सनधिनाय: स्वयं सडेनाप समं गिरेरुदतरत्पुण्यश्रियाऽलङ्कतः॥९॥ इति सिद्धसारस्वताचार्यश्रीबालवन्द्रविरचिते वसन्तविलासनामनि महाकाव्ये दुशमः सर्गः।

·वसन्तविलासमहाकाव्ये
हदायाः किल सम्पति क्षितिपतेः कीर्तिश्रियः साम्प्रतं
कीर्तिश्रीः पदमाससाद भवतः श्रीवस्तुपालात्मज !!
यावर्दाप्यत दिग्वधूभिरभितस्ताराक्षतैरक्षतैः
दूर्वापत्रत्तिभाङ्क सङ्कलशशिस्थालादुपाचैरिव ।।
एकादशः सर्गः।
प्रयाणढकानिनदोपहूतसामन्तवर्गोऽयमनर्गलश्रीः ।
प्रभासतीर्थाधिपति चुलुक्यमन्त्री नमस्कर्तुमथ प्रतस्थे ॥१॥
ढक्कां नदन्तीं तरसा निशम्य रसातिरेकं तुमुलं वितन्वन् ।
समं समन्तादपि सङ्कलोकः प्रयाणकाय प्रगुणो बभूव ॥२॥
पर्याणिताः स्वर्णखलीनवन्तः कशाकरैः सादिभिरादरेण ।
धृतास्तदानी दिवमुत्पतन्तस्तुरङ्गमा जेतुमिवैन्द्रमश्वम् ॥ ३ ॥
विघयन्तः कविकान्स्वदन्तै ग्नीकतस्कन्धमवाकृतास्याः ।
कोशानलं जेतुमितीव वक्षो निभालयन्ति स्म तदा स्वमश्वाः ॥ ४॥
हयोऽभिरन्तुं वडवामिवोचैवल्गाधरं वल्गु विहेषमाणः ।
तदंसदेशपहिताग्रपादः कश्चित्तदा सादिनमारुरोह ॥५॥
तुरङ्गमीहेषितमात्मदूरे कश्चित्तदाकर्ण्य निरुद्धकर्णः ।
हयो वलदीवमुचितास्यो हिहीति हेषाभिरभाषतेव ॥ ६॥
कश्चित्तदाऽश्वोतिशठः स्वकण्ठमुत्प्लुत्य पर्याणखलीनहस्तम् ।
चखाद दन्तैश्चरणैर्जघान द्रुतद्रुतं वाथ पलायते स्म ॥ ७॥
पर्याणमुप्लुत्य मदादगृह्णन् कश्चित्तदाऽकुव्यत सादिनाऽश्वः।
यतः प्रभावार्जवमेव चारु क्लेशाय लेशोऽपि कृतो मदस्य ॥ ८॥
अथो कुथोड़ासितपृष्ठदेशा विशाललोहोत्तमसारिपीठाः ।
सिन्दूरपूरारुणकुम्भशृङ्गाः शृङ्गारितास्तत्र महे महेभाः ॥९॥
उदस्तहस्तोपरिदानगन्धलुब्धभ्रमट्टङ्गकुलास्तदानीम् ।
विरेजिरे मन्त्रिवृपाजिरे ते सश्रीकराकर इव कुञ्जरेन्द्राः ॥१०॥
बलन्मुखं केपि विकूणिताक्षं साचीकृतास्यं च सहेषमन्ये ।
अश्वा व्यलोकन्त तदाभ्युपेतान् घण्टाटणत्कारयुजो गजेन्द्रान् ॥ ११ ॥
रेभां सुरेभान्तिकमुत्प्रयातान् व्यधुस्तदेभास्तुरगान विलोक्य ।
तुरङ्गमा अप्यगमा भयेषु सरोषहेषं हिहिहीति चक्रुः ॥ १२ ॥

·एकादशः सर्ग:
विलम्बमानध्वजवेणिदण्डाः सचक्रताडङ्कयुजोज्यनेत्राः।
सुवंशनासा युगविलासाः सेनामुखानीव रथा विरेजुः ॥ १३ ॥
स्फुरासिवन्तो न तद्रा समीयुः पदातयः किं तु महोर्मयोऽमी ।
प्रत्यक्पयोधिप्रहिताः सफेनमीनाः समुद्राधिपसम्मुखीनाः॥ १४ ॥
धनुर्धरास्तत्र सचित्रचापाः सुवर्णतूणीरयुजः समीयुः।
समुद्रमिन्द्रायुधमुबहन्तः सविद्युतस्तोयघरा इवैते? ॥ १५ ॥
विश्रान्तकान्तस्थुलपीनवक्षोरुहाऽपवाहावलिकीलवन्तः (१)।
नानावलीका ध्वजिनी सुवृद्धा सा सोमतीर्थाभिमुखी चचाल ॥१६॥
आक्रन्दिनामप्युपरि प्रकामं भारा न्यधीयन्त मरुप्रियाणाम् ।
मूढाः मुधा साहसमुत्सृजन्ति तदन्यथा नैव यदस्ति भावि ॥१७॥
क्रमेलकानां निवहेषु शीघ्रमुत्थाय दीर्घक्रममुद्रिरावी।
आरूढमानेष्वधिपृष्ठदेशेष्वथोष्ट्रपालेषु पलायते स्म ॥१८॥
उच्छूलशीर्षामकलाहिकांस्यतालस्रजोन्तःपुरनादिपादाम् (?) ।
नभो लिहन्तः सहसैव राजा'
॥१९॥
आरुह्य दासेरकमुत्मयान्ती दलनितम्बाकुलवेणुयष्टिः।
रंभाय योग्यामभितन्वतीति खिमेर
॥ २०॥
पांशुकाच्छन्नसुखासनान्त:स्थितावरोधैकविलोकनाय ।
उन्नम्रनम्रीभवति स्म लोको बादं निगूढं हि चमत्करोति ॥ २१ ॥
तुरङ्गमातङ्गरथाविरुदैश्च्छत्रावलिच्छन्नदिगन्तरालैः।
प्रत्यक्षनक्षत्रगणैरमात्यराजस्तदारब्धजिनेन्द्रपूजः॥ २२ ॥
उचैरथोचैःश्रवसं यथेन्द्रस्तुरङ्गराजं सचिवैकराजः ।
पर्याणितं रत्नखलीनमध्यारुरोह नारायणवत्स्वताय॑म् ॥ २३ ॥
सदैव दानक्रमविक्रमेण विनिर्जितः कल्पतरुस्तदानीम् ।
सच्छापमायूरदलातपत्रनिभेन तं सेवितुमाजगाम ॥ २४ ॥
न्यस्यैकमर्षि कटके तथैकमुकृत्य केशावलिकावलम्बी।
वकाग्रजाग्रतवल्गपाणिरासादयत्सादिजनस्तुरङ्गान् ॥ २५ ॥
मायूरपिच्छातपवारणाली रराज देवालयवैजयन्त्या।
आकाशवीथी दलितेन्द्रनीलवर्णाऽवतीर्णा सह गङ्गयेव ॥ २६ ॥
कशात्रयाघातमवाप्य पधाराभिरामं तुरगैर्वजनिः।
खुराहता मर्दलवसदन्ती सैन्यातिभारादिव भू ररास ॥ २७ ॥

·वसन्तविलासमहाकाव्ये
खाता खुरैर्मुद्रभुजः पुरोऽथ समीकृता सिन्धुरपादपातैः।
रथाङ्गलेखाभिरिला हलाप्रै सीमन्तिता क्षेत्रमहीव रेजे ॥२८॥
रथा रथाङ्गध्वनिभिर्महेभा रेभाभिरश्वा अपि हेषितेन ।
जनो जनैः शब्दपरम्पराभिरलक्ष्यत क्षोणिरजतेऽन्धकारे ॥ २९ ॥
सुवर्णनागास्पकर्णपाशाः प्रलम्बवेणीरतिमुग्धवाचः।
दुग्धयुतिस्निग्धशोतिमुग्धमुखी: सखीभिः कुतकादुपेताः ॥ ३०॥
नवोदिताम्भोधरमध्यदेशम्पारुचो लोचकरोचमानाः ।
सौराष्ट्रतत्तीरसुगोष्ठकन्यां आनन्दयन दृग्वलनामृतेन ॥ ३१ ॥
रङ्गत्तुरङ्गक्षतभूमिगोलप्रेजोलधूलीघवलीकृताशः।
कैश्चित्पयाणैः सचिवाधिनाथः श्रीसोमनाथस्य पुरं जगाम ॥ ३२ ॥
(विशेषकम् )
सरस्वतीवारिधिवीचिहस्तसञ्चारितर्यस्य पुरः पुरस्य ।
परस्पराश्लेषविभेदवद्भिश्यामर्यमाचयत फेनकूटैः ॥ ३३ ॥
तीरस्फुटन्नीरकदम्बकेन बहिः सदा गर्जति यत्र वाडौं ।
वृथैव सोमेशपिनाकिनोऽग्रे विधूपवेलापटहप्रपश्चः ॥ ३४ ॥
निर्गच्छंदागच्छदनेकरूपसोमेशयात्रालसमानलोकम् ।
दृष्टं तदिष्टं ननु येन तेन प्रभूतदेशाऽपि विलोकिता भूः ॥ ३५ ॥
सोमेशमाराडुमुपागतेन जनेन नानाविधकष्टभाजा।
विलोक्य पौरीवदनानि तूर्णं यत्रैव यात्राफलमाप्यते तत् ॥ ३६ ॥
चन्द्रप्रभस्याष्टमतीर्थभर्तुर्यद्देशनामन्दिरमिन्दिरायुक् ।
उपेत्य मामरदैत्यनाथैर्निषेव्यते संमृतिशातनाय ॥३७ ॥
पुरस्य तस्योपवनीषु भृत्यैः प्रदीयमानेषु निवासकेषु ।
स्नानाय सामन्तजनेन साकं मन्त्रीश्वरोऽगापियमेलतीर्थे ॥ ३८॥
सरस्वतीसङ्गत्तमच्युतश्रीनिवासमुद्यत्तरवारिभीमम् ।
गभीरमुचैरविलड्डिन्तस्वमर्यादाक्रान्तदिगन्तदेशम् ॥ ३९॥
यथाभिलाषं सुमनोवितीर्णविभूतिमात्मानमिवाम्बुराशिम् ।
तत्रैक्षतामात्यपतिः स्वयं तु न ग्राहशीलो न जडाशयश्च ॥४०॥
(युग्मम्)
गम्भीरगम्भीरनिषिः प्रमोदशालीव गजेन्विहसंश्च फेनैः ।
कल्लोलहस्तैरविलोलचितं मन्त्रीश्वरं मित्रमिवालिलिङ्ग ॥४१॥

·एकादशः सर्गः तत्र रिजेभ्यः सचिवकरत्न रत्नैस्तथा हर्षपरो वर्ष । यथा यथा तैरवृधाकरश्रीरत्नाकरो मूर्त इव प्रतीतः ॥ ४२ ॥ अथाश्वमत्तेमरयाधिरूढः सामन्तलोकै परितः परीतः। दिगन्तकुक्षिम्भरिभूरिभेरीमाङ्कारपिकारितसिन्धुशन्दैः ॥ ४३ ॥ तदागमोदारमुदेव चैत्यध्वजाभुजाकल्पितताण्डवं सः। चन्द्रप्रभ नन्तुमना महेशं तत्पत्तनं मन्त्रिवरो विवेश ॥४४॥ (युग्मम् ) तत्र क्षणे संभृतभूरिभेरीभाकरमाकर्ण्य पुराङ्गनानाम् । वसन्तवीक्षातृषितेक्षणानामेवंविधं चेष्टितमाविरास ॥ ४५ ॥ औत्सुक्यतो हारलतां नितम्बे निवेश्य कण्ठे रसनां च काचित् । ताडकमाधाय कलाचिकायां कर्णे पुनः कङ्कणमुच्चकार ॥ ४६॥ काचित्तथा कन्दुकमेकबाहौ निवेश्य नीलं गजचर्मलीलम् । सन्दृश्यमाणैककुचार्द्धनारीश्वरत्वमूहेऽधिगता गवाक्षम् ॥ ४७ ॥ काचित्तदानीं किल भोजयन्ती शिशुं स्वमाकर्णिततूर्यनादा। हित्वा तदासनबिडालमेकं कृत्वा कटीरे गृहमारोह ॥ ४८॥ काचित्तदानी गृहकर्म हित्वा लुता च्छुटनीविलुलत्पटान्ता। श्वश्रूतिरस्कारवांसि पादमजीरनादैस्तिरयाम्बभूव ॥ ४९ ॥ अद्यालमारोहति किश्च फालविलोलपादं ललनासमूहे। पाणिन्धमत्वेन बभूव भङ्गः परस्परं काश्चनकङ्कणानाम् ॥५०॥ भ्रूचापमुत्क्षिप्य कटाक्षबाणैर्वातायनस्था सचिवं जघान । मां हन्ति कामस्तदयं सनाभिस्तस्येति रोषादिव कापि योषा ॥५१॥ असौ प्रविष्टो हदि मे वसन्तो निःसृत्य मा यातु कथश्वनापि । इतीव काचिबृतिमुचकार रोमाञ्चकूटोत्कटकण्टकौघैः ॥५२॥ हतुं मनः श्रीसचिवेश्वरस्य यदैव काचिचकमे तदासौ। स्मरेण कोदण्डकरण रोपै रोमाञ्चरुपैरभिकीलितैव ॥५३॥ काचित्तदा सात्विकभावमिन्ना विवृत्य केशान्पुनराबबन्ध । प्रकाशयन्ती क्षणमूख्मूलं काचिहुकूलं च तथा चकार ॥ ५४॥ उज्जृम्भमाणा करिकुम्भतुङ्ग स्तनदयं मन्त्रिणि दर्शयन्ती। करम्बितोचितबाहुवल्लिबमन गात्राणि च काचिदेव ॥ ५५॥ गवाक्षभित्तौ मणिनिर्मितायां सान्तमूर्ति सचिवाधिनाथम् ।

·६० . वसन्तक्लिासमहाकाव्ये काचित्कुचाम्यां पुलकाविताभ्यामपीडयनीतिनिमीलितासी ॥५६॥ काचिच्छलाकाअनरेखया श्रीवसन्तपालं मुकरे लिखित्वा । चुचुम्ब रोमाञ्चितगण्डमित्तिनिमीलितोन्मिलितलोचनान्ता ॥७॥ नार्यो बभुः स्फाटिककुटिमाग्रसुवर्णवातायनसन्निविष्टाः । आकाशमार्गेण वसन्तवीक्षागता इव स्वर्वनिता विमानैः ॥ ५८ ॥ रूपस्थितघ्यानपराभिरेवं निरूप्यमाणः पुरकामिनीभिः । श्रीसोमनाथस्य पिनाकपाणेः प्रासादमासादयति स्म मन्त्री ॥ ५९॥ ब्रह्माण्डमाण्डोपममण्डपश्रीरत्युचकैः किं बहु वर्ण्यते यः। महीतलव्योमतलान्तरालप्रमाणदण्डनियमादधाति ॥ ३०॥ यस्मिन्सदा धूपघटीसमुत्थधूमोर्मिभिः साम्बुधनाधनामे । विद्युमं बिन्नति शातकुम्भकुम्भध्वजोक्षाधिपतोरणानि ॥ ६१ ॥ गजेन्द्रकुम्भादवतीर्य शम्भोरुपातभावः सपरिच्छदोपि । पाणिन्धमं यात्रिकधोरणीभिरमात्यराजस्तमथो विवेश ॥ १२ ॥ सद्धर्मविडर्मशिलामुपेत्य दण्डप्रणामं विधे प्रणामम् । गत्त्वा च गर्भालयमध्यमध्यालिलिङ्ग सोमेश्वरमष्टमूर्तिम् ॥ ६३ ॥ अथो तमेव लपयन् हृदिस्थं प्रमोदजैलॊचनकुम्भतोयैः । पञ्चामृतैः पञ्चशरप्रपञ्चजितं जितारिःलपयाम्बभूव ॥ ६४ ॥ कर्पूरकृष्णागुरुचन्दनादिविलेपनैर्विश्वगुरुं विलिप्य । विनं दशग्रीवशिरोपरास्त्रैरमात्यशम्भुः सुरभीचकार ॥६५॥ अन्यूनभक्तिः स वरप्रसूनवृन्देन वृन्दारकवन्दनीयम् । वृषाङ्कमभ्यर्च्य वृषायमाणोऽनुकूलयामास ततो दुकूलैः ॥ ६६ ॥ कर्पूरकृष्णागुरुधूपधूमवीचीभिरुचे रचयाकार । तथा घनानेष धनानशेषश्रेयोवनी संबवृधे यथास्य ॥१७॥ नान्दीमनादीनवचित्तवृत्तिः स ताण्डवं ताण्डवितप्रतापः । सुगीतमुचैर्दलितावगीतः पुरः पुरारेः प्रथयाशकार ॥ ६८॥ संवेद्यवेदी सचिवोऽनिवेद्यनैवेद्यमालां विमलान्तरात्मा । अढौकयत्प्रौढगुणप्रडकीर्तिः पुरः कृत्तिभृतः कृती सः ॥६९ ।। अकारयदीप्रतमप्रदीपैविराजिविश्वासितमःप्रदीपैः। नीराजनं राजसभावतंसः श्रीसोमनाथस्य यथोचितं सः ॥ ७॥ श्रीसोमनाथाय सुवर्णरूप्यकूप्यस्वरूपाः सचिवेश्वरेण ।

·एकादशः सर्गः तुलापुमांसो बहुशोलेनादीयन्त विस्मापितविश्वलोकाः ॥ ७९ ॥ स दानपात्रेषु सदानवश्री श्रीदानबदेषिसमानवेषः। दानं निदानं सततोत्सवानां ददौ सदौचित्यविवेचनेन ॥७२॥ शत्रुञ्जयस्वामिसमानभक्त्या चन्द्रप्रमं तीर्थविभुं तथा तम् । मन्त्री नमस्कृत्य चचाल तस्मादुत्कण्ठितो रैवतदैवताय ॥७३॥ रजस्तदा सैन्यपदाभिघाताद्रिदुप्रपातादिव खं प्रपेदे । ततोपि सन्तप्तमिवार्कतापभारेण वारिण्युद्धेः पपात ॥७४ ।। धावत्तुरङ्गाग्रपदैरमन्दमाकृष्य नीतामिव सन्निधानम् । अथोजयन्ताचलराजभूमि श्रीवस्तुपालध्वजिनी जगाम ॥७॥ न यावदुचैः सचिवांशुमाली व्यालीढविश्वो महसाभ्युपैति । तावत्पुरः सान्ध्यघनाघनाभैरवेष्टयतादिः पटमण्डपौधैः ॥ ७६ ॥ इतस्ततःस्थापितकेकिपत्रातपत्रभूतद्वनोपरुडैः । गुरूदरैरुचतरै रराज पर्यन्तशैलरिव शैलराजः ॥७७॥ रथाश्चमत्तेभवती व्यतीतलड्डयाध्वभागा गतिलाघवेन । उपत्यकायामथ रैवतागुरियाय सेना सचिवेश्वरस्य ॥ ७८ ॥ सैन्याय तस्मै समुपागताय तदश्वहेषाप्रतिशहूवेषा। अगीयत स्वागतगीरिवोधैगुहामुखै रैवतपर्वतेन ॥७९॥ त्वराकररास्फालनसंज्ञयाश्वान् संस्थाप्य होकारकृतोऽश्ववाराः। उत्तरुलत्तेरितघावितेभ्यस्तेभ्यः परिस्वेदकणाकितास्याः ॥८॥ रथा व्यराजन्त वधूधराग्रजाग्रन्मुखा द्वारि निवासकानाम् । तूष्णीं वितीर्णोभयगल्लहस्ता इवात्मधुर्योक्षवियोगदुःखात् ॥ ८१ ॥ उत्तार्थमाणेपि भरातिरेके चक्रन्दुरुः करभास्तदानीम् । विधीयमानेऽपि हिते नितान्तं कान्तं वचो हि युवते न मूढाः ॥८२॥ बबूलचूला मृदुलोपशाखाः सुखं लिहन्तो लुलदोष्टमुष्ट्राः । स्वैरं विचेरुः परितो महाद्रिमुन्नासयन्तो वनसैरभाणि ॥ ८३ ॥ निपाय्य तोयानि महीरहाणां छायासु बडाः परितो महोक्षाः। पूत्कारिघोणाः परिवृत्य घासमुद्रालयन्ति स्म मुखं निषण्णाः ॥८४॥ उत्तार्य पर्याणखलीनकानि लघूकृतामांशुरभूमिकासु। उबेल्लमाना लुठदाकानीवाश्वा वितेनुः प्रतिनेमिशैलम् ॥ ८५॥ मल्पृष्ठतः खामिजनोऽवतीर्णःकर कयं नैव विलासिता भूः ।

·क्सन्तविलासरहामान
इत्यन्तरा खेदपरा इवाचा वितेनिरे भूमिषिलोकनानि ॥ ८॥
मुक्तप्रमाः शैलनदीषु पीताम्भसोऽभिषेकाम्बुकणान्किरन्तः ।
वण्ठैरनीयन्त कुहत्कृतोश्चाः सङ्काषिपावासपुरोवनीषु ॥ ८७ ॥
वल्लीषु बडा हरितानि नम्रीकृतांसमश्या मुदमुखहन्तः ।
पुच्छैः प्रशंसन्त इवोल्लसद्भिश्वबभुरदन्तनादाः (१)॥८८॥
तदास्यवैकृत्यमुदीक्ष्य सद्यस्त्रिकं परावृत्य वनायुदेशे ।
कस्मिंश्चिदामुञ्चति पादतालं खिखीति कृत्वा कपिरुत्पपात ॥८९॥
आवर्तनाभ्यः स्मितपननेत्राश्चक्रस्तनादम्बरमुखहन्त्यः।
इभैरभुज्यन्त समुद्रपत्न्यो बलीयसां वा किमसाध्यमस्ति ॥९० ॥
गर्जन्त उचैः सुचिरं किरन्तो मदाम्बु जम्बालितधूलिजालम् ।
गुरूदरादि परितः करीन्द्रा बभुः पयोदा इव नीलभासः ॥ ९१ ।।
वैतालिकाः प्रस्तुतनित्यकालकियापरे सडपतौ वसन्ते ।
अनूदितां रैवतकाद्रिपादैर्भोगावली पेठुरकुण्ठवाचः ॥ ९२ ॥
विलोकनीयाजनि रैवतस्य गिरेः परिष्वङ्गपरैव तस्य ।
निवासमालाद्रिमभासमाना दृष्टयां प्रकाशावधि भासमाना ॥ ९३ ॥
किं ब्रूमो बहुधा चुलुक्यसचिवश्रेष्ठानुरागादिव
प्राप्तं पृष्ठत एव पत्तनमिति भ्रान्ति समातन्वति ।
एतस्मिन्कटके गृहोपवनिकालक्ष्मीरूपात्ता वनैः
क्रीडापर्वतता च पादगिरिभिश्चूलाचलालम्बिभिः॥९४॥
इति सिद्धसारस्वताचार्यश्रीबालचन्द्रविरचिते जमन्तपिलामनागगि
महाकाव्ये प्रभासतीर्थाधिपयात्रावर्णनं नाम एकादशः सर्गः।
सप्ताम्भोधिषु नादिमदलतुलां तन्वत्सु दिग्मण्डली-
दामोडामरितामरादिसुमहदंशापरङ्गाङ्गणे ।
कीर्तिर्वशनटीव नृत्यति तव श्रीवस्तुपालात्मज!
प्रीतः पश्यति तां च किं च गणनातीतो गणः स्वर्मिणाम् ।।
द्वादशः सर्गः।
अथ कृतसुकृतश्चुलुक्यभर्तुः सचिषशचीपतिरुन्मिपत्प्रमोदः ।
गिरिवरमुपसत्य रैवताल्यं रुचिरमर्नु चिरकालमालुलोके ॥१॥

·अविरलसरलवालजालपसमकानितकदम्बकलावेगा। अधिभवजलधि ज्यालन्तमुवैज्वलनामिवारुणमौर्वसामवेयम् ॥१॥ कटकतटशिलानिपातचूर्णीभवदुरुनिझरशीकरोत्करण। कलियुगमलिने नितान्तमभ्युक्षणमिव भूमितले खिले क्षिपन्तम् ॥३॥ अनुवनमलिकोकिलामयूरैरनुनदमाटिबकोटककोकैः । अनुसरसि मरालसारसाथैर्मुखरितमूर्जितकूजितैः समन्तात् ॥४॥ जिनबलिपटहाऽसमाननादैरुपरि घनाघनगर्जितैश्च मध्ये। मदगजरसितैरघश्च वाचालितगगनाष्टदिगन्तभूमिदेशम् ॥५॥ समुदितवनवहिदह्यमानागरुवनधूमगुरूमिकानिकायैः । निजवपुरवगुण्ठितप्रवृष्टाम्बुदशुचिवस्त्रमिवोपधूपयन्तम् ॥ ६॥ कचिदपि चमरैः कचिच पूरैः कचन मृगैः कचिदेव चाच्छभल्लैः। कचिदपि कपिभिः कचिराहैः कचन गजैरपि राजमानकुञ्जम् ॥७॥ अनुपथमुपरूढभूतशाखासुखविनिविष्टशुकाभिनन्धमानैः । दिशि दिशि च गमागमप्रवृत्तैर्जिनपतियात्रिकषोरणैरुपेतम् ॥८॥ जिनपतिमहिमप्रशान्तवैरव्यसनतया चिरमेणचित्रकेण । विषधरनकुलेन हस्तिसिंहेन च कृतसौहृदमुन्दिरौतुना च ॥९॥ अनुदिशमकृशप्रभाविभिन्नान्धतमसवृत्तिभिरौषधीवितानैः। जिनपतिमभिराडुमागतानाममृतभुजां निवहैरिवोपरुद्धम् ॥१०॥ अनलसरसवश्यधातुखन्याञ्जनविषपादपपादिकल्पहस्तैः। अनुतटतटिनीगुहानिकुझं दिशि दिशि योगिजनैरुपास्यमानम् ॥११॥ (एकादशभिः कुलकम्) विषां धानो वशमुज्जयन्तं विडम्बयनन्दितमुजयन्तम् । उत्पश्यमानो गिरिमुज्जयन्तं श्रिया सुरेन्द्राचलमुजयन्तम् ॥१२॥ श्रीवस्तुपालो जगदेकवीरः श्रीवस्तुपालो जगदे कवीरः। वैतालिकेनाचलसंस्तवेन वैतालिकेनाचलसंस्तवेन ॥ १३ ॥ (युग्मम् ) अचल एष पुलुक्यसभामणे ! सकलभः सहरिः कटकोत्कटः। सचिवभूप! भवानिव भासते सकलभः सहरिः कटकोत्कटः ॥१४॥ विभाति कैलास इवेश्वरेण शिवाङ्गभाजा वृषभासितेन । श्रीनेमिनाथेन कृताधिषासः शिवाङ्गभाजा वृषभासितेन ॥ १५ ॥ अयमुञ्चति सिन्धुरसङ्गतैर्बिकुलकरघिसिन्धुरसं गतः।

·६४ वसन्तक्लिासमहाकाव्ये C वनचरैः सुखसारसखञ्जनैरपिरतोपि च सारसखानैः ॥ १६ ॥ अस्मिन्गणः केसरिणामहिंस्रः कृशो दरीसङ्गमलालसानाम् । प्रभावतो योगमहापनानां कृशोदरीसङ्गमलाऽलसानाम् ॥ १७ ॥ अयमितः कलधौतशिखावलैरधिगतः कलकेक्रिशिखावलैः । अनुसरः पृथुकैरवशोभितः करिवधूपृथुकैरवशोभितः ॥ १८ ॥ लभेत दन्ताभिभवान्विधं तुदन्धिधुन्तुद्स्फाटिकशृङ्गसङ्गतम् । न जातु जायेत शितिर्विभावरी विभावरीयोहषदीह भूधरे ॥ १९ ॥ मुनिसंहतिः सकरुणा करुणादिकवृक्षपुष्पसुरभिः सुरभिः । इह सर्वतः सकमला कमलाकरसन्ततिर्विकसिताकसिता ॥२०॥ अयं निकुन्नानि बिभर्ति पापहन्ताप्सरोविभ्रमरोचितानि । हन्ताप्सरोविभ्रमरोचितानि शृङ्गाणि शृङ्गारयते च शैलः॥२१॥ इह खेचरवृन्दमुदारमते सुरतेन नदीषु मुदा रमते । अधिपङ्कजसंहति सा रसिका नहि वल्लभमुज्झति सारसिका ॥ २२ ॥ सुवर्णसंभारभृतो नमेरुवनीतलक्रीडितपूर्वविष्णोः । एतस्य साधर्म्यमुपैति सोऽपि सुवर्णसंभारभृतो न मेरुः ॥ २३ ॥ अत्र संफुल्लनीपावनीपावनी वल्गुवेणीलताभासिता भासिता। वल्लकीवादने बन्धुरा बन्धुरा दृश्यते चेदहो किन्नरी किन्नरी ॥ २४ ॥ अस्मिन्धनाः श्यामलतासु कान्ता लतासु कान्तासहिताः सुरेभाः । हितासु रेभासु समीरयन्तः समीरयन्तः सततं गतानि ॥ २५ ॥ ननु वनराजी राजति मन्त्रिन्नतिपृथुलकुचा मृदुलवलीका । दिव्यस्त्रीणामपि ततिरस्मिन्नतिपृथुलकुचा मृदुलवलीका ॥ २६ ॥ पर्यायसङ्कोचविकाशवद्भिः सूर्येन्दुवंश्यैररविन्दवृन्दैः । इहोचकैरस्नतटांशुभिन्नध्वान्तेऽनुमीयेत दिनत्रियामा ॥२७॥ भ्रमरहितविकचसुमनोमुनिभिर्विनिकाममयमितो नूनम् । भ्रमरहितविकचसुमनोमुनिभिर्विनिकाममयमितोऽनूनम् ॥ २८ ॥ स्फाटिकशृङ्गव्यवहितमूर्तिकरटिघटामुपलक्ष्य सपदि सगेन्द्रोऽमुष्मिन्पतति विलक्ष्यः ॥ २९ ॥ बनान्यमुष्मिन्परितो विभान्ति सदा नदन्तीन्द्रवशाकुलानि । चैत्यानि च प्रेक्षणकोत्सवेन सदानदन्तीन्द्रवशाकुलानि ॥ ३० ॥ इह नदमाला वहति मनोहतिकरतरवारिल्हाणि । ......

·द्वादशः सर्गः ६५ ननु सचिवेश ! यशांसि भवानिव करतरवारिल्हाणि ॥ ३१ ।। अत्रस्थायी भवतु मुदे वो नेमी देवो नेमी रतिपतिमन्युध्वंसी। मन्युध्वंसीव गुणनिकाये गौरीकाये गौरीव सति निकामं यस्य ॥ ३२ ॥ श्रीनेमिन्वैत्यमभितः सुरसमचारैः स्तारैरुदारतरशुक्तिभवानुकारैः। आपूरिताखिलनतोन्नतशृङ्गदेशः पृथ्वीवधूमुकुटतामयमेति शैलः ॥ ३३ ॥ कण्ठेकालः साम्बुभिः शेषभागे भस्मोडूली व्यम्बुभिश्वाम्बुवाहैः। शीर्षप्रेलवल्लरीभिर्जटावान् साक्षादले ते गिरीशो गिरीशः ॥ ३४ ॥ तन्वते धवलताभृतः स्फुरचित्रकाः प्रबलभीप्रपश्चिनः । मत्तवारणमनोहरा गिरेरस्य पादगिरबो गृहायितम् ॥ ३५ ॥ इह विविधमणीप्रकाशगौणीकृतचिरोचिरपित्यकावनीषु । विहरति हरिदश्व एष शाखामृग इव केवलपिङ्गलांशुलोमा ॥ ३६ ॥ स्निग्धाञ्जनद्युतिभृतः कनकावदातं तेजोन्तरा कलयतः प्रतिगर्जतश्च । अस्याम्बुदस्य च परिक्षरतः पयांसि प्रेक्षापरः परमहोयदि वायुरेव ॥३७॥ श्लथयति न यदास्मिन्खेचरी मानमुद्रां मृदुलपदविलासं बोधिता कोकिलाभिः। कुपित इव तदानीं भापयन्गर्जनादै- नयति नियतमेतां भर्तृकण्ठं पयोदः ॥ ३८॥ अत्र रात्रिमरुदेणचक्षुषां स्तेनवडरति मानसम्पदम् । सागसि प्रियतमे करोत्यहो तेन बद्धरति मानसं पदम् ॥ ३९ ॥ प्रालम्बवानिव निपातिषु निझरेषु कोटीरवानिव जिने शिरसि प्रतिष्ठे। अस्तं विधावुदयमंशुमति प्रयाति ताडडवानिव विराजति शैलराजः॥४०॥ स्वर्दण्डान्वितममरापगादुकूलं दिक्पुत्रीकलितमुडुबजावचूलम् । एतस्य क्षितिधरनायकस्य मूर्ध्नि व्योमेदं श्रयति महातपत्रलीलाम् ॥४१॥ नागार्जुनेनार्जुनशक्तिना दृषन्मयो महानत्र दशारमण्डपः । कीर्णोऽस्ति साकं पशुवाटवेदिकैकस्तम्भसौधाम्बुखलूरिकादिभिः ॥४२॥ राजीमतीपाणिनिपीडनोयमे विलोक्य भोज्यार्थमुपाहतान्पशन् । संसारनिर्विण्णमना जिनाधिपः शिवकसोपानमिवनमासदत् ॥४३॥ इह प्रसूनैतवो निरन्तरं पडप्युपास्ति रचयन्ति नेमिनः ।

·६६ वसन्तविळासमहाकाव्ये पर्यायवृत्तिर्न मता मनीषिणां धर्मार्जने श्रीरियमित्वरा यतः॥४४॥ श्रीनेमिनाथस्य जगत्रयीशितुः सेवासु हेवाकितचित्तवृत्तिभिः । उपत्यकामुष्य नरैर्निरन्तरं निचीयते किञ्च सुरैरपित्यका ॥ ४५ ॥ भावप्रपातिवरकोकमदान्वितोऽयं भावप्रपातिबरकोकनदान्वितोऽयम् । देव!क्षमाधरसमान ! महागिरीश ! देवक्षमाधरसमानमहागिरीशः ॥४६॥ श्रीनेमिः कर्णधारः प्रवहणति भवाम्भोनिधौ पर्वतोऽयं कूपाः शृङ्गाणि शाम्बादिकसुरलयनीपञ्जरीबन्धुरूपाः। अत्रारित्रावलीत्वं सततमुभयतः शाखिनामुल्लसन्त्यः शाखा: पाषाणसन्धिप्रकरभवमरुत्कम्प्यमानाः श्रयन्ते ॥४७॥ कैलासस्य यथालकाऽचलपतेरस्योपकण्ठावनौ मुक्ताजालविशालसालवलयं देवानुजः स्वाख्यया । तेजपालपुरं पुरं विरचयाश्चके यंदन्तःस्थितं चैत्यं पार्श्वजिनस्य नायकमणिप्रागल्भ्यमभ्यस्यति ॥४८॥ तीरेऽस्यैव कुमारदेविजननीश्रेयःकृतेऽकारयत् कासारं सुकृतैकसारभवनः श्रेयान्स एवानुजः । यद्वारीणि निपीय पङ्कजरजोहारीणि धुन्वन् शिरः श्लाघां सङ्घजनः करोति मुदितो यस्यादितो जन्मनः ॥ ४९ ॥ इत्येवं बत रैवतक्षितिधरव्यावर्णनापडतो तेजःपालपुरप्रथामवितथामाकर्ण्य वैतालिकात् । प्रीतात्मा गुरुसङ्घलोकसहितो गत्त्वात्र मन्त्रीश्वरः श्रीवामेयजिनार्चन विरचयाञ्चक्रेऽतिशक्रः श्रिया ॥५०॥ ॥६० इति सिद्धसारस्वताचार्यश्रीबालचन्द्रविरचिते वसन्तविलासनामनि महाकाव्ये रैवतकगिरिवर्णनं नाम द्वादशः सर्गः। आधारः पनगानां पतिरवनिधरग्रामणीरेष मध्ये प्राच्यप्रत्यक्पयोध्योः सिचयपरिचयः कण्टकश्चन्द्रलोका ! आस्यं च स्वर्गलोकस्त्रिदशपुरसरिद्वीचयः पल्लवाः श्री- मन्त्रीन्दो वस्तुपालात्मज ! तव यशसः पूर्णकुम्भस्य पश्य ।

·त्रयोदशः सर्गः
त्रयोदशः सर्गः।
अथादितीर्थेशमुपत्यकापुरीवतंसमभ्यर्च्य वसन्तसज्ञितः ।
सङ्घाधिनायो गुरुसङ्घसंयुतस्तं रैवतं पर्वतमारोह सः ॥१॥
गिरीन्द्रमारूढवतोऽस्य सानुषु स्थिता ददत्योऽलिरवैः किलाशिषः ।
शाखामुजोल्लासितपल्लवाञ्चलैर्निरुज्च्छनानीव लता वितेनिरे ॥२॥
सवेशिता नेमिजिनेशितुस्ततः प्रासादमासादयति स्म सादरः।
बलेन यः केतुकरेण कल्मषच्छिदार्थमाकारयतीव देहिनः ॥ ३ ॥
तस्मिन्नसौ सङ्घयुतो जिनेश्वरं श्रीनेमिनामानममानमानसः ।
विलोक्य केकीव पुरो नवाम्बुदं भेजे मुदं बाष्पकदम्बितेक्षणः ॥४॥
महीतलोत्तंसितमौलिमण्डलस्ततो जिनाखण्डलमेनमादृतः ।
प्रणम्य सम्यकवितागुणः कृती स देवदैत्यस्तुतमस्तवीदिति ॥५॥
तुभ्यं महानन्दसरोजभास्वते पारेतमोयोगिविलोकितात्मने ।
श्रीनेमिनाथ ! स्मरदर्पदारिणे त्रैधं त्रिकालैकविदे नमो नमः ॥६॥
स्तुत्वेति तीर्थकरमाकरो घियामयं नयज्ञो गुरुभिः समन्वितः ।
समाहितो निर्मितचैत्यवन्दनः स्नात्रक्रमं कर्तुमघादुपक्रमम् ॥ ७॥
पयोजघण्टापटहोल्झल्लरीमृदङ्गभेरीरवभगिसङ्गिनि ।
सुश्राविकामङ्गलगीतिडम्बरे गिरेगरीयःशिखरेषु मूर्च्छति ॥८॥
सुक्षीरमुख्यैरमृतैर्यथाक्रमं कर्पूरमुख्यैरपि सैष पञ्चभिः ।
असिलपत्तीर्थपति समन्वितः सुश्रावकैः काञ्चनकुम्भपाणिभिः॥९
(युग्मम् )
गजेन्द्रकुण्डाम्बुभृतैर्महर्डिभिः कुम्भैः कराम्भोजसलीलनामितैः ।
ततोऽपि जायापतयो निरन्तरं जिनेश्वरं ते लपयाम्बभूविरे ॥ १०॥
आत्मानुकूलप्रकृतिः कृतादरो दुकूलपाणिः परमेशितुर्वपुः ।
न्यमार्जयत्सवपतिः समाहितो जन्माभिषेके मरुतामिवेश्वरः ॥११॥
कस्तूरिकाचन्द्रसुचन्दनद्रवैः ककोलकृष्णागुरुपङ्कमिश्रितैः ।
कृतास्यकोशः सविकोशमुत्ततो लिलेप तीर्थेशमलेपमानसः ॥ १२॥
महर्द्धिभिर्भक्तिसमिद्धवासनस्तैस्तैः समस्तैनसि खण्डनापरः ।
अपूजयत्पूजितकर्मकर्मठः पूजाप्रकारैर्जगदीशमष्टभिः ॥१३॥
उदंशुरनाडुरभक्तिभासिभिर्विभूषणैस्तेन विभूषितो विभुः ।
श्रीनेमिनायोऽसितदेहदीधितिः समुल्लसविद्युदिवाम्बुदो व्यभात्॥ १४ ॥

·वसन्तविलासमहाकाव्ये
अनेकवर्णैः शितिकान्तिभिर्महान् महांशुकैस्तेन जिनेश्वरोऽर्चितः ।
भाति स्म सान्ध्यैरयमेव पर्वतो वनोपवीतः परितो घनैरिव ॥१५॥
महाध्वजोऽराजत राजतप्रभैः पांगुकैस्तेन जिनालयोपरि।
विनिर्मितो निर्मितुपापनिष्कृतिङ्गप्रवाहो हिमवद्रािविव ॥ १६ ॥
सङ्घाधिपः सर्वजनैः समं ततः समन्ततः लात्रविलेपनार्चनैः ।
सम्भाव्य भव्योऽयमवन्दत क्रमादतः क्रमांस्तजगतीगताहताम् ॥१७॥
गुरोः क्रमाग्रोपगतः शमिक्रियागुरोरयं पूरितविश्ववाञ्छितः।
प्रेक्ष्यां पुरस्तीर्थपतेः सुरासुरप्रेक्ष्यां ततः कारयति स्म सडयुक् ॥ १८॥
अयं ततो मङ्गलतूर्यमण्डलप्रतिस्वनत्रासितदुर्युगस्मयः ।
प्रभोः पुरस्ताद्धनसारदीपकैरारात्रिकं यात्रिकसत्तमो व्यधात् ॥ १९ ॥
विधाय धीमानथ चैत्यवन्दनां गुरूपदेशं च निशम्य भावतः ।
तत्र क्षणादेव स देवसेवकब्रजेषु सत्कारमकारयत्कृती ॥ २० ॥
अथाम्बिकालोकनसाम्बसानुषु प्रमुलशृङ्गेप्यधिरुह्य सङ्घयुक् ।
समाहितः लात्रविलेपनार्चनप्रेक्ष्यादिकं सर्वमसावसाधयत् ॥ २१ ॥
अवारितं सत्रमसूत्रयत्ततस्तत्राभितस्त्रासितकल्मषोदयः ।
प्रीतो यदालोकत एव गाथकप्रतिस्वनैरस्य जगौ यशो नगः ॥२२॥
निसर्गतो दुर्गतिदौस्थ्यपाटनक्षम मुखोद्घाटनपर्व सर्वथा ।
चकार संघेन समं जिनेशितुर्विकाशलक्ष्मीरथ कोशवृद्धये ॥ २३ ॥
राजीमती यत्र सती सुतीवतो वैराग्यतः स्वाभरणान्यचूर्णयत् ।
तन्मृत्तिकापिण्डमथात्मवेश्मनो देवालये पूजयितुं जनोऽग्रहीत् ॥ २४ ॥
यदुजयन्ताचलचूलिकागतः श्रीवस्तुपालो निकटप्रवर्तिनि ।
स्वनाम चन्द्र लिखति स्म नाम तचिहापदेशावलोक्यते जनैः ॥ २५ ॥
अथोचकैर्गद्गदवागुदश्रुग्युगः पुनर्दर्शनदानयाच्या।
कथश्चिदापृच्छय स तीर्थपार्थिवं गिरेः समं सङ्घजनैरवातरत् ॥ २६ ॥
पन्थाः शिवः स्यात्तव गच्छतो निजां पुरी पुनदर्शनमेतदस्त्विति ।
श्रीनेमिशैलोऽम्बुद्गर्जिभाषया वसन्तपालं समभाषतैव सः ॥ २७ ॥
समुत्तरन्सङ्घजनोंतिकौतुकी गिरेः कषाश्मप्रतिमेषु सानुषु ।
लिलेख हेमोर्मिकया प्रकाशिनी यात्राप्रशस्ति निजनामचिहिताम् ॥२८॥
नीरन्धशैलकुममण्डलीतलप्रयायिनं तं जिनयात्रिकबजम् ।
पस्पर्श पादैन तमोपहारकृन्महा महापापभयादिवार्यमा ॥ २९॥

·प्रयोदशः सर्गः
६९
फलानि काश्चित्कुसुमानि काश्चिदुमावलीनां किसलानि का अपि ।
विचित्य तज्ज्ञानतिकौतुकेन तन्नामान्यपृच्छन्पषि सलबालिकाः ॥३०॥
स्वाधीनभक्तिः फलपुष्पपल्लवीरस्ति यूयं विजिहीत नः कथम् ।
इतीव कूजपिकनादिनी नगगुमावली सङ्कजनानभाषत ॥ ३१ ॥
सा पावनी नेमिजिनेन्द्रपर्वतादुत्तीर्य पूर्वाभिमुखी प्रयायिनी।
भूरिप्रवाहा पथि सङ्घधोरणी जे हिमाद्रेरिव जहुकन्यका ॥ ३२॥
परःसहस्रा यतयः परःशताः गणेशितारः किमु वा ब्रवीमहि ।
वसन्तसङ्के जिनदर्शनात्मनां को वेद सङ्ख्यामपि कोविदाग्रणीः॥ ३३ ॥
सुवासिनीसंहतिचारुचर्चरीगानोपहूताः पथि सङ्घमन्वगुः ।
यथा तथा तत्रसुरेणपङ्गयो नासीरदासेरकनादभीषिताः॥ ३४ ॥
एके समाकर्ण्य सुचारुचर्चरीगीतानि सङ्घानुगमं वितेनिरे ।
एके पुनस्तत्प्रतिशब्दमोहिता मृगास्तंदानी गिरिराजमभ्ययुः ॥ ३५ ॥
वसन्तनामाक्षरवन्ति चर्चरीगीतानि तत्कालमधीत्य पर्वतः ।
प्रतिस्वनैस्तत्परिपाटिदानतो वनेचरीणां गुरुतामशिश्रियत् ॥ ३६॥
पुलिन्द्रकाणां युगलानि पर्वतप्रस्थोपरिस्थानि पथि प्रसृत्वरम् ।
व्यालोकयन्सङ्घमिमं किमित्यहो ब्रवीति भाषीणि भयात्परस्परम् ॥३७॥
अयं किमिन्द्रः किमु वा दिवाकरो निशाकरो वा कुसुमाकरोऽपिवा।
वसन्तपालं कृतविस्मया इति व्यलोकयन्वम॑नि वन्यदेवताः ॥ ३८॥
पुरो नद्न्मङ्गलतूर्यमण्डलप्रतिस्वनैः शैलगुहाविनिःसृताः ।
दृषद्रिकीर्णा इव तत्प्रभावतः सङ्घ न सिंहाः पथि यान्तमापतन् ॥३९॥
वसन्तनान्नः किल सडभूभृतः प्रतापसम्पद्गलितोरुविक्रमः ।
उपद्रवं चोरगणश्चकार न प्रसह्य सड्ढे गिरिमार्गवर्तिनि ॥ ४०॥
नीरन्ध्रशाखा वितताऽवनीरुहामतः प्रयान्तं निजघाम लीलया ।
तताप सह निजतापसम्पदा वसन्तभीत्येव दिवाकरोऽपि न ॥४१॥
वीडोग्रवामीवृषवाहवाहनक्षुण्णावनीतोऽनिलनीतमम्बरे ।
रजः सना सङ्घजमातपत्रतां बभार चण्डांशुकरोपरोधकृत् ॥४२॥
ग्रामाकरद्रोणमडम्बपत्तनान्यनेकशः सववृषो विलय सः।
समस्तसड्वेन समन्वितः समाययौ पुरे गूर्जरनिर्जरेशितुः ॥ ४३ ॥
प्रत्यालयं बारभृतोरुतोरणं प्रत्यक्ष्मङ्कितचारुकेतनम् ।
तदागमे तत्पतिवीथिकुडमच्छटोत्तरं पौरजनः पुरं व्यधात् ॥४४॥

·७० वसन्तविलासमहाकाव्ये इन्द्रः सहोपेन्द्र इव स्मरो यथा समाधवो भानुरिवारुणान्वितः । सतेजपालः प्रतिपनबन्धुताप्रसादसम्पादितसम्मदस्ततः ॥ ४५ ॥ तस्याययौ सम्मुखमुल्लसन्मुखप्रभापराभूतविभावरीविभुः। श्रीवीरपूर्वो धवला क्षितीश्वरः सेनारजोनश्वरदिग्व्यवस्थितिः ॥ ४६ ॥ (युग्मम्) उत्तीर्य सङ्घाधिपतिस्तुरङ्गमादमुष्य यावत्कुरुते नमस्कृतिम् । तावत्प्रसादोल्लसितेन भूभुजा दृढं भुजाभ्यामुपगूढ एव सः ॥ ४७ ॥ श्रीतेजपालः प्रमदाश्रुपूरितेक्षणः क्षणाग्रजमेनमानमत् । श्रीवस्तुपालः परिरभ्य तं पुनश्चुचुम्ब मौलौ विकसत्तनूरुहः ॥ ४८ ॥ जातीयमौजन्यजुपः परस्परं नार्यस्तदानी परिरेभिरेऽभितः । घटोन्नतैः सहुटितेतरेतरस्तनैः सुदूरं विनिवारितोदराः ॥ ४९ ।। चुलुक्यवंशार्णवपूर्णचन्द्रमाः प्राग्वाटगोत्राम्बुधिकैरवं ततः । वसन्तपालं समुवाच वाचया नृपः सुधासारसमानसारया ॥५०॥ तीर्थेषु निर्विघ्नमयि ! प्रकाम्यया विधाय यात्रां समुपागतो भवान् । अयीदमारोग्यतमं वपुस्तव श्रीसङ्घलोकेन समं समन्ततः ॥५१॥ अयि ! कचिद्वम॑नि तीर्थभूभृतामयं न चौरैश्चरटैरुपद्रुतः । न श्वापदैः सिद्धिपदैषिणस्तव श्रीसङ्घसङ्घातजनो महामते ! ॥५२॥ अयि प्रसन्नास्त्वयि तीर्थदेवताः सर्वेप्यजायन्त निवेद्यतामदः । इतीरिते वीरनृपेण सादरं वसन्तपालस्त्विति वाचमूचिवान् ॥ ५३ ॥ तीर्थेषु यात्रामधिसूत्र्य सर्वतो निर्विनकामो यदिहाहमागमम् । तत्ते विभो ! शश्वदयं शुभोदयी पदप्रसादप्रसरो विजृम्भते ॥५४ चौरा हता वर्त्मनि तीर्थभूभृतां कुर्युः कथं सवजनेषु वैशसम् । यस्मादमुष्मिस्तव देव ! शासने विजृम्भमाणे यदि सन्ति ते श्रुतौ॥५५॥ प्रसत्तिभाजो मयि तीर्थदेवता बतात्र सर्वेप्यभवन्कथं नहि । यदेवमभ्यागमनाभिभाषणप्रवृत्तिमेतां त्वमसूत्रयः प्रभो! ॥५६॥ परं च यत्पुण्यमुपार्जितं मया सोमेशदामोदरमुख्ययात्रया। तन्माङ्गलिक्यीकृतमेव देव ! ते सुस्वामिने दुष्पतिकार ! सर्वथा ॥ ५७॥ श्रुत्वेति संघाधिपतेर्गरीयसीमसौ गिरं तेन पुरस्कृतस्ततः । अभ्येत्य देवालयदेवदैवतं ननाम राजा मुदितो यथाविधि ॥५८॥ सङ्कनधिनाथः सुरनाथसनिमं विभुं भुवस्तं भुवनकभूषणः ।

·त्रयोदशः सर्गः प्रधानवस्त्राभरणैरनेकधा संस्कृत्य सौधाय सुधीय॑सर्जयत् ॥ ५९॥ गुरूपदिष्टेहनि सडनायकः लातो युतः संघजनैरनेकशः। ऋया महत्या प्रविवेश तत्पुरं पुरन्धिनीरन्ध्रसमूहवीक्षितः॥६॥ पूजा विशेषात्सविशेषमानसस्ततान स श्रीजिनराजवेश्मनु । दौ च वाञ्छाधिकमर्थिनामहो दानं स्वकामानिव कल्पपादपः ॥६१॥ शृडारभारालसगात्रयष्टयः पुराङ्गनाः पुष्कलरूपसम्पदः । तम वर्धापयितुं तदालये तदाविशन्नक्षतपात्रपाणयः ॥ १२॥ तदाज्ञया तज्ज्ञजनाभिसम्भृतस्तन्मन्दिरे मन्दरशैलसम्पदि । विधातुमुच्चैरथ देवभोजन बभूव भूयानभितोप्युपक्रमः ॥ ६३ ॥ मुक्तावचूलाश्चितचारुप कान्विता व्यताड्यन्त वितानपङ्गयः । तस्मिन्निबद्धाः कदलीभिरुच्चकैः साकंच माकन्दकतोरणस्रजः ॥६४ ॥ कस्तूरिकाकुड्डुममण्डलावलीविराजितायां मणिकुट्टिमावनौ । तत्र व्यधीयन्त विधूस्रकान्तयो मुक्ताकणैः स्वस्तिकराजराजयः ॥६५॥ बभूव पक्कानमनेकधैकतः सव्यञ्जनाऽस्मिन् रसवत्यथान्यतः । ताम्बूलपुष्पादिरुपस्करस्तथैकतोऽन्यतश्चांशुकसंचयो महान् ॥६६॥ अथ प्रकामं प्रतिलाभितव्रतिव्रजोऽथ सङ्घाधिपतियथाविधि । निमन्त्र्य भत्त्यादरपूर्वमञ्जसा महायशाः मडजनानभोजयत् ॥ ६७ ।। अभ्यर्चयामास च पुष्पदामभिः श्रीखण्डताम्बूलसदंशकैरपि । स वस्त्रपूजां गुरुभक्तिभासितो गुरूपदेशाद् द्युतिमानपि व्यधात् ॥१८॥ अनेकमित्रद्विजराजमन्मुनिश्रेणीगुरुभ्यः कविमण्डलाय च । श्रीवस्तुपालो बहुधा तदाम्बरं विश्राणयन्विश्वसृजो व्यशिष्यत ॥१९॥ प्रत्येकमुखैरनुयानपूर्वकं सन्मान्य सन्मान्यकृताञ्जलिः कृती। तांस्तांश्च संघानथ सङ्घपार्थिवो निजं निजं देशमभि व्यसर्जयत् ॥७॥ निजानुजस्कन्धनिवेशितं पुरा स प्राज्यसाम्राज्यधुरांशमात्मनः । श्रीवस्तुपालः पुनरेव लीलया दः भुवो भारमिवादिशूकरः ॥ ७१ ॥ भूभारं दधतश्च गूर्जरपतेस्तस्योपधुर्यो महा- मन्त्री बुद्धिनियन्त्रितारिनिवहः श्रीवस्तुपालः कृती। राज्यं प्राज्यमयं पराक्रममयं त्यागैकलीलामयं धर्मोद्धारमयं सदा नयमयं पाति स्म सम्पन्मयम् ॥७२॥ इति सिद्धसारस्वताचार्यश्रीबालचन्द्रविरचिते वसन्तविलासनामनि महाकाव्ये रैवतकयात्रावर्णनं नाम त्रयोदशः सर्गः ।

·वसन्तविलासमहाकाव्ये त्वचे केचित्केचित्पललमपरेऽस्थीनि रभसा- दसूनप्यात्मीयानहह ! ददिरे केऽपि कृतिनः । मियां प्राणेभ्योऽपि कचिदपि जयन्त ! क्षितितले महात्मन्नथिभ्यस्त्वमिव नहि कोपि श्रियमदात् ॥ चतुर्दशः सर्गः धर्मः शर्मनिबन्धनं तनुमतां धर्मः कुकर्मद्रुम- प्लोषे तत्क्षणमाशुशुक्षणिरिति श्रुत्वा गुरूणां गिरः। तत्तस्य स्थितये वसन्तसचिवः पृथ्व्यामथाकारय- धर्मस्थानततिं पुरेषु गिरिषु ग्रामेष्वरण्येषु च ॥१॥ प्रत्यद्रि प्रतिपत्तनं प्रतिपुरं श्रीवस्तुपालः कृती धर्मस्थानपरम्परां यदकरोत्तयुक्तमूहामहे । येनैतडजहस्तसाटकमरुदीचिं विना कः क्षम- स्तत्कीर्ते वनभ्रमश्रममपाकर्तुं समन्तादपि ॥२॥ आशाराजसुतेऽत्र दुर्युगमहाकल्पे समुज्जृम्भिते मर्यादामवधूय कीर्त्तिजलधिः क्षोणीमुदलावयत् । तत्तत्कारितचारुचैत्यपटलीचञ्चत्पताकापट- व्यूहव्याजवपुः पिपर्ति गगनाभोगं यदूर्मिव्रजः ॥ ३ ॥ नासीनास्ति न वा भविष्यति भुवि ब्रह्मन्वसन्तो यथा त्वविज्ञानशिलाकिका यदि पुमानेष्णोयमे "नघम् ()। इत्याख्यातुमिवैतदाहितमहाप्रासादमालामिषा- दगुल्योऽत्र सुपर्वराजिकलिताः दिग्भिः समुत्तम्भिताः ॥ ४ ॥ पुष्पोद्यानगणः स कोपि सकलक्ष्मापत्रलेखायित- स्तत्तत्कारितचैत्यपूजनकृते मन्त्रीदुना कारितः। यः साक्षादरघहभाकृतिभरैभैरीर्जयोद्धोषिणी. रुञ्चैर्वादयतीव तीर्थमहसानेनैव भने कलौ ॥५॥ तत्सत्तीर्थपथप्रस्त्वरजनप्रोदामखेदच्छिदा- लङ्कर्मीणपयांसि मन्त्रिमुकुटः सोऽयं सरांसि व्यधात् । यत्राम्भोजवनीवनीपकमहो मत्तालिनां पेटकं प्रोद्गुञ्जस्पटु गायतीव तगरश्वेतं यदीयं यशः ॥ ६ ॥ म ·चतुर्दशः सर्गः तास्ताः पौषधशालिकाः प्रतिपुरं.तेनैव मन्त्रीन्दुना- ऽकार्यताबुतधाम धार्मिकदृशां सौहित्यसम्पत्कृतः । नित्यं यासु यतिव्रजो विजिनः सिद्धान्तपाठामृतै- . स्तत्पुण्यदुमसेवनव्यतिकरेषुद्यानपालीयति ॥७॥ तास्ता ब्रह्मपुरीः पुरीपुरन्दरपुरीगीतोदयः सत्क्रिया- धारः कारयति स्म भस्मितकलिः श्रीवस्तुपालः कृती। यासामम्बरलम्बिसौधवलभीविश्रान्तमूर्तिःक्षणं यस्मै स्वस्तिकरोति सोऽपि मुदितो देवः पतिर्यज्वनाम् ॥८॥ मन्त्रीन्दुः करुणापरः प्रतिपुरं प्रत्यद्रितीर्थ प्रति. ग्रामं चाप्रतिमः प्रतिस्थलमयं तत्तत्प्रतिप्रान्तरम् । अम्भःसत्रमसूत्रयजितसुधासारं यदीयं पयः पायम्पायममुष्य गायति यशो चीथीषु पान्थो जनः ॥९॥ किं ब्रूमः श्रमनिःसहा वयममी श्रीवस्तुपालोऽवनौ धर्मस्थानपरम्परां व्यधित यामुज्जासितारिव्रजः । तामाख्यातुमपि क्षमा न कवयो व्योम्नीव तारावली- मेकेनैव दिनेन ये कवयितुं शक्ताः प्रबन्धानपि ॥ १०॥ चेतश्चित्रपटेऽनुभावलिखितं तत्कालमेणीदृशः कस्याश्चित्पतिरूपमस्य धिषणाहग्गोचरं तन्वती। एकस्मिन्समये समेत्य पलितव्याजेन तत्कर्णयो- राचख्यौ सुविचक्षणा किल जरेत्याहन्त्रिका दूतिका ॥ ११ ॥ त्वं विश्वेऽत्र विवेकवानसि पशुः कामार्जुनी सा पुन- स्त्वं दुर्भेदभिदो धियः पदमसि ग्रावा तु चिन्तामणिः । त्वं चिद्रूपशिरोमणिः परमचिद्रूपः स कल्पद्रुम- स्तन्मन्त्रीशवदान्य ! कः किल भवेत्तुल्यो वदान्यस्तव ॥ १२ ॥ श्रीमन्त्रीश वसन्तपाल! भवतः प्रौढप्रतापानल- ज्वालाभिर्जलधावगाधसलिलेऽप्यस्मिन् भृशं शुष्यति । आदास्यन् भुवनोपकारकरणे नीराणि मेघाः कुतो दानिन् ! दानजलैरमुं यदि भवानापूरयिष्यत्पुनः ॥ १३ ॥ अत्यर्थ तव दानपात्रततये भूदानलीलायितं श्रुत्वा संसदि गीयमानमुरगीवृन्देन वैरोचनः ।

·वसन्तक्लिासमहाकाव्ये
कृष्णेऽभ्यर्थिनि तादृशीं मितपक्षमादानितामात्मनः
स्मारंस्मारमुदारशेखरहिया न्यश्चन्मुखो म्लायति ॥ १४ ॥
फुल्लत्कैरव भैरवप्रहसिलम्चेतं त्वदीयं यशः
श्रुत्वा स्वर्नगरीनरेन्द्रसदसि श्रीधर्मदेवाङ्गजा।
नाना सद्गतिरुगतान्यपुरुषदेषा किमाचक्ष्यते
देव ! स्वय्यनुरागिणीच्छति दिशामीशानकीशानिव ॥ १५ ॥
काकुन्ती भवतः करग्रहमियं वेष्टीन्दुमप्यन्वहं
त्वदोश्लेषमना न हारमपि सा कण्ठे समालम्बते ।
सा ते मूर्तिषु सादा न कुरुते वीणाकणेऽपि श्रुति
स्वरक्षःशयनार्थिनी सुभग ! सा शेते न तूलीष्वपि ॥ १६ ॥
देव ! त्वहिरहोल्बणा रणरणानाविनती बिभ्यती
चन्द्राथाति सखीरपास्य भवनोत्सङ्गे कुरङ्गेक्षणा।
तत्रापि स्मितरत्नभित्तिषु निजास्यन्दुप्रतिच्छन्दकात्
जस्ता त्वन्मनसि प्रवेष्टुमबला सा केवलं रोदिति ॥ १७ ॥
तहुःखानि तदीयमातरि मुहुः श्रद्धाभिधायां भृशं
ज्ञीप्स्यन्त्यामथ विप्रलम्भतरला पीयूषयाच्यापदे
मातः पायय वस्तुपालमिति वाक्प्रान्ते निमेषाक्षतां
निन्दन्ती हृदि सा पानतमुखी निःश्वस्य मोहं गता ॥१८॥
क्रोडीकृत्य निजाङ्गजामथ जगौ श्रद्धापि मा खिद्यथा
वेत्से सर्वमतः परं द्रुतमभिप्रेतं करिष्यामि ते ।
इत्येतामनुशास्य कन्तिवचनैरेकान्तमेत्यात्मनः
कान्ताय स्वमुताकथामकथयडर्माय शर्मात्मने ॥ १९ ॥
धर्मोऽपीति निशम्य रम्यचरितप्रीतो जगाद प्रिये !
स्त्रीत्वातीतमतिः सुता कृतवती स्थानेऽनुरागं तव ।
गण्यः पुण्यवतामयं धुरि धराज्नेनैव रत्नप्रसः
श्लाघ्योऽसौ महतामयं गुणमयः श्रीवस्तुपालो यतः ॥ २० ॥
नास्ते सूर्यरथस्य चक्रमपरं तालध्वजस्याप्यहो
नान्यत्कुण्डलमस्ति हस्तिवदनस्याप्यस्ति नान्यो रदः ।
धर्मस्यापि न चापरोऽस्ति चरणः किं निर्मितंधिवाये-
त्यन्तः सीदति वर्णितः कविजनैरन्योपकारीति यः ॥२१॥

·चतुर्दशः सर्गः श्रीशत्रुक्षयरैवतादिषु महातीर्थेषु पुण्यात्मना येनासूत्र्यात विस्तृतेन महसा श्रीसड्डयात्रामहः । पत्राजायत चारुकूबरिचमूचीत्कारमन्त्राक्षरे- रक्षुण्णः कलिकालकालभुजगत्रासाय पांशुत्करः ।। २२॥ भूमीन्दुः सगरः प्रफुल्लतगरस्नग्दामरामप्रथः श्रीरामोपि युधिष्ठिरोऽपि च शिलादित्यस्तथा जावडिः । मन्त्री वाग्भटदेव इत्यभिहिताः शत्रुञ्जयोद्धारिण- स्तेषामञ्चलतामियेष सुकृती यः सद्गुणालङ्कतः ॥ २३ ॥ जीर्णानुद्धरता नवान् रचयता देवालयास्तन्वता येनानूपनिपानकूपसरसीसत्रप्रपा भूरिशः । भूपीठे परिभूय दुर्युगकलामुल्लासितं मन्मह- स्तस्मै सम्पति पारितोषिकहं दास्ये सुतां सद्गतिम् ॥ २४ ॥ किञ्चैतत्प्रतिरूपदर्शनवशादस्मानिमा कहिचित् याचेतैष विशेषतस्तदुचितं पुत्रीपितृणां तु नः । इत्यालोच्य तया समं दयितया धर्मेण धीमत्रह त्वत्पार्चे प्रहितास्मि तत्प्रतिकृतिं चैतां भवानीक्षताम् ॥ २५ ॥ संदिष्टं भवतश्च किञ्चन तया यत्त्वं मयासि श्रुतः कीर्तेस्तां च भवानवाकिरदहो निर्धीनदोषामपि । कामो हन्ति जनं त्वदेकशरणं त्वं कामहन्ता च नो योतद्वितयं तथापि हि मम त्वय्येव लीनं मनः ।। २६ ।। श्रुत्वेत्थं सकलं कलङ्कविकलप्रज्ञालतामण्डितो मन्त्री पल्लवितः प्ररूढपुलकैः पुन्नागशाखीव सः । तत्सन्देशगिरा कुटीकुटिलयाकृष्टं जरायोषया विश्रान्तं सुमनोभरं प्रतिकृतावातेनिवान् सद्गतेः ॥ २७ ॥ दर्शन्दर्शमिमामनन्यललनारूपांतदीयस्पृहा- सातज्वरडम्बरः परमयं राज्येऽपि वैराग्यवान् । शय्यायां क्षणतः क्षणादुपवने क्रीडासरस्यां क्षणा- विद्वत्पर्षदिव क्षणादुपविशन्भेजे रतिं न कचित् ॥ २८ ॥ पात्रेभ्यः स्वयमेव दक्षिणकरेणादत्त लक्ष्मीमियं संबईत विवर्द्धतां स्थितिरियं तत्रास्ति चिभमे।

·वसन्तविलासमहाकाव्ये
R
एतत्किं पुनरात्मनैव सुजनैराच्छिचमानोप्यसौ
मन्त्रीशस्य भृशायते स्म निभृतं देहेऽस्य दाहज्वरः ॥ २९ ॥
श्रीखण्डद्रवसेवनैरलमलं केलीदलोदीजनैः
पुष्पलस्तरकैरलं पुटकिनीपत्राञ्छनैरप्यलम्।
शैत्यं सद्गतिसङ्गमामृतमृते मे कल्पते नापरै-
रित्याह ज्वरदाहयुक्परिजनं श्रीवस्तुपालोऽन्वहम् ॥ ३० ॥
झम्पां कुन्तशते सृजामि निशिते वार्डरगाधे जले
वा मज्जामि विशामि भीषणरुचावहाय वहावथ ।
कुर्वे भैरवपातमुग्रमथवा
तन्वे तपः साम्प्रतं
याच्यादैन्यमृते यदि कचिदपि प्राप्येत धर्मात्मजा ॥३१॥
धर्मो दास्यति याचितां निजसुतां त्वामेष मह्यं प्रिये
याच्यामुग्धमना जनः पुनर्रयं तस्मिन्नपि स्वामिनि ।
त्वं प्राणानमरीति मामपि विना धतु क्षमा त्वामृते
मन्येऽहं तु न हन्त चक्रमिथुनादप्याक्योर्धिग्दशाम् ॥ ३२ ॥
रोगातन्तया तया बहुविधं तल्पे रदन्तो न के
नीयन्ते यमकिङ्करैः परिजनादाकृष्य वध्याजवत् ।
दिष्टयाहं त्वधिरुह्य सम्भृतजये शत्रुञ्जये जीवितं
मोक्ता सम्प्रति सद्गते तवकृते दाहज्वराद्गत्वरम् ॥ ३३ ॥
इत्यूह सचिवेश्वरस्य कलयन्धर्मान्तिकं यातवा-
नायुबन्ध इति श्रुतो घटयितुं तत्कार्यमस्यानुगः ।
भक्तः शक्तिपरः कृती परहितस्रष्टातिसृष्टार्थता-
पात्रं भृत्यजनोऽस्ति यस्य हि स किं कापीप्सिते सीदति ॥ ३४ ॥
आयुर्वन्धविशिष्टताप्रमुदितः श्रीवस्तुपालं तथा
नेतुं सद्गतिपाणिपीडनकृते निर्णीय लग्नादिकम् ।
सबोधं प्रजिघाय मर्त्यभवने धर्मः स्वदौवारिक
सोप्यभ्येत्य जगौ सगौरवममुं धैर्यासनस्थोऽन्तिके ॥ ३५ ॥
जाता के न भवन्ति के न भुवने के नो भविष्यन्ति च
श्रीमन्त्रीवर! तावकस्तु महिमा न कापि संदृश्यते ।
यस्माविश्वशुभः प्रदातुमचिराद् धर्मः मुतां सद्गतिं
श्रीशनजयशैलमौलिवलये त्वामाह्वयत्यजसा ॥ ३६ ॥

·चतुर्दशः सर्गः वर्षे हर्षनिषण्णषण्णवतिके श्रीविक्रमोर्वीभृतः कालाद्वादशसंख्यहायनशतात् मासेऽत्र माघाहये। पञ्चम्यां च तिथौ दिनादिसमये वारे च भानोस्तवो- बोढुं सद्गतिमस्ति लग्नमसमं तत्त्वर्यतां त्वर्यताम् ॥ ३७॥ सबोधादधिगम्य सर्वमिति तत्पीयूषवार्डोपमं सन्तापोर्जितिवर्जितो गिरिरिव प्रोल्लासिरोमाङ्करः । मन्त्री जैत्रगुणं निजागजमय श्रीजैनसिंहं समा- हूयास्मै नतमौलयेऽवनिधुरामारोप्य शिक्षां ददौ ॥ ३८॥ वत्स स्वच्छगुणप्रवीण! भवते शिक्षावचाख्यापनं यत्किञ्चिजनिकर्तृभावविवशैरस्माभिरातन्यते। माधुर्यङ्करणं तदिक्षुशकले शङ्ख च शौक्लधार्पणं पावित्र्यप्रथनं बताङ्ग ! पयसि स्वर्णे च वर्णक्रिया ॥ ३९ ॥ आधारः सुतरामतः परमसि त्वं वत्स! राज्यश्रियां नाधारस्तु तवास्ति कोऽपि द्धतो धात्रीं यथा पोत्रिणः । आत्मासौ भवतात्मनैव तदहो तेनैव विश्वत्रयी- सङ्गीताद्भुतशक्तिवैभवभूता धीरेण धार्योऽन्वहम् ॥ ४०॥ किश्चास्माभिरभिज्ञ! सद्गतिकरग्राहाय धर्माज्ञया सबोधेन निमन्त्रिते नगपतौ शत्रुञ्जये गम्यते । त्वन्मातुस्त्विमप्रियं हि ललितादेव्यास्तदेषास्त्विह त्वं चास्याः पदपद्मषट्पदतया साकं धुरं धारय ॥४१॥ दिग्भर्तारमितोपि कीर्तिसुधया संशुक्लयेथास्तथा सर्वत्रापि जनानुरागविभवैस्त्वं चित्रयेथा अपि । वंशाधारपरैश्च सद्गुणभरैश्चन्द्रोदयं ताडये- बनीयाः पुरतोरणानिह सदारम्भोचितीमाचरेः॥ ४२ ॥ देवान्दार्शनिनो विजानथ गुरून्देवाधिदेवानुरू- कृत्यौचित्यविवेचनान्यहरहस्त्वं वत्स! संपूजये। सत्कुर्याः कविपुङ्गवेषु च सदा यस्माद्मीभ्यः परः पूज्यः कोपिन कोपि नोपकरणोयुक्तः सुहृत्कोपि न ॥ ४३ ॥ शिक्षायामिति कुडलीकृतकराम्भोजदयीमौलिना जैत्रेणाश्रुषिमिश्रनेत्रयुगलेनाङ्गीकृतायामय ।

·वसन्तविलासमहाकाव्ये मन्त्री सत्कृतसङ्घसद्गुरुजनोऽनुज्ञाप्य भूमीपति प्रस्थास्यरुदती जगाद सुदती स्वां धर्मपत्नीमिति ॥४४॥ राणूकृक्षिसरोवरेकमलिनि श्रीकृष्णदेवात्मजे देवि च्छेकशिरोमणे ! न भवती कतुं खिदामहति । धर्मस्याग्रहतस्तदीयदुहितुः पाणिं ग्रहीष्यामहे स्वातन्त्र्यं न तदन्त्र जैत्रसहिता त्वं तिष्ठ यामो वयम् ॥ ४५ ॥ इत्युक्ता दयितेन तेन निपतत्पीताश्रुणा चक्षुषा पश्यन्ती स्वपदाहुलीरभिधे सापीति सामिस्मिता। स्वामिन्साधय कार्यमात्मनि हितं नात्रान्तरायीभवा- म्यद्वैते हि सुखे प्रियस्य मुदिताधीनाः कुलीनाः खियः ॥ ४६ ॥ विज्ञाप्येति निगूढमन्यु ललितादेव्या विसृष्टोऽनुगा- नापृच्छ्याभुपरान्पुरीपरिसरे पोरान्समस्ताननु । राज्योद्धारनयप्रचारविधये मन्त्रीश्वरः शिक्षयं- स्तेजःपालमसावदःसमलसद्यानस्थितः प्रस्थितः ॥४७॥ नीरन्ध्र मिलितप्रभूतजनतादृक्पातकान्तिच्छटा- रणज्जगमरत्नतोरणपरिस्पन्दैरमन्दोत्सवः । तबाञ्छाधिकमर्थिषु प्रवितरन्सारं वसन्तस्ततः प्राप स्वनगरोपशल्यमचिरादेवादितीर्थाचलम् ॥ ४८ ॥ अभ्यारोहदितश्च मन्त्रिमुकुटस्तत्तीर्थपृथ्वीधर किश्वेतश्च समन्वितः सुरगणैः स्वामाददानः सुताम् । श्रीधर्मः सममप्सरोनुगतया सुस्निग्धया अडया प्रापद्यत्र समस्ति तजनिकरः श्रीनाभिजन्मा जिनः ॥ ४९ ॥ उल्लोचैर्विजयस्फुरोर्जितमिव प्रोल्लासिभिस्तोरणैः सभ्रूभङ्गमिवासिभासितमिव प्रेजोलरम्भादलैः । दूरीकर्तुमधर्मविप्लवमिव श्रीधर्मदेवाज्ञया तस्मिन्पर्वणि सर्वतः प्रगुणितं नाभेयचैत्यं व्यभात् ॥५०॥ ध्यानलानविशुद्धमूर्तिरमलज्ञानांशुकालत- स्तत्रादौ प्रविशन्कृतार्थमहिमाकृष्टः स्वयं अडया। धर्मान्मन्त्रिवरोधिगम्य चतुरश्चत्वारि सन्माला- पार्वत्यादिजिनेश्वरस्य पुरतम करे सङ्गतिम् ॥ ११ ॥ .

·चतुर्दशः सर्गः मास्वस्तिकतोरणध्वजवती गंधोदकोपस्कृतां यामचाभित एव देवभूतकाः कुर्वन्त्वहोः सत्वरम् । यस्मादेष्यति वन्दितुं निजपितॄन् श्रीवस्तुपालः करे कुर्वन्सद्दतिमित्यघोषयधिष्ठाता दिवो डिण्डिमैः ॥५२॥ मन्त्रीन्दुर्निजकीर्तिमम्बरसरित्तीरनुमालीतल- क्रीडत्किन्नरगीयमानविभवां शृण्वन्समन्तादपि धर्मेणाथ पुरस्कृतः शतमखेनाभ्येत्य समीतिक सद्गत्या सममुत्सवेन महता प्राधेश्यत स्वापुरीम् ॥५३ ॥ धर्मेण प्रतिपादितेन्द्रनगरबैराज्यलक्ष्मीपुषा तेनामात्यपुरन्दरेण पितरो देवाश्च देवर्षयः । नित्योडारकृताधमर्णपदवीमारोप्य धन्यात्मने जैत्रायात्मभुवेऽनुवेलमपि तामित्याशिषं दापिताः ॥ ५४॥ अस्तु स्वस्ति स्वगोत्रार्णवनवशशिमो दुर्नयध्वान्तजृम्भा- विष्कम्भाय स्वभावप्रमृमरमहसे जैत्रसिंहाय तस्मै । येन क्षोणीधुरायां सह किरिकमठाहीश्वरैरुकृतायां निश्चिन्तोऽयं वसन्तः सुरपुरमसुरानुडुनानः पुनाति ॥ ५५ ॥ इति सिद्धसारस्वताचार्यश्रीबालचन्द्रविरचिते वसन्तविलासनामनि महाकाव्ये सद्गतिपाणिग्रहणो नाम चतुर्दशः सर्गः । तेज पालवसन्तपालसचिवद्वन्द्वानुरागोल्लस- कौमुम्भे धर धिष्ण्यमौक्तिकभृतं स्थालं नभस्त्वं घरे ! । चन्द्र ! त्वं भव वन्दनं भव रखे ! त्वं दीपिका वं दधि स्वर्गले भव जैत्रसिंहमुक्ती येनाय वर्दाप्यते ॥१॥ वाग्वल्लीदलदस्यवः कति न वा सन्त्याखुतुल्योपमाः सत्योल्लेखमुषः स्वकोष्ठपिठंरीसम्पूर्तिधावद्धियः । सोऽन्यः कोऽपि विदर्भरीतिबलबान्बालेन्दुसूरिः पुरो यस्य खर्गिपुरोहितोऽपि न गिरां पौरोगवस्तायः॥२॥ अपराजितक समासं वसन्तविलासकाव्यम् ।

·APPENDIX I. श्रीवस्तुपालप्रबन्धः ( राजशेखरसूरिकृतप्रबन्धकोशांन्तर्गतः ) श्रीवस्तुपालतेजःपालौ मन्त्रीश्वरावुभा आस्ताम् । यौ भ्रातरौ प्रसिद्धौ कीर्तनसङ्ख्यां तयोर्ब्रमः । पूर्व गूर्जरपरित्रीमण्डनायां मण्डलीमहानगर्या श्रीवस्तुपालतेज पालाद्या वसन्ति स्म । अन्यदा श्रीमत्पत्तनवास्तव्यप्राग्वाटान्वयठक्कुरश्रीचण्डप्रसा- दाङ्गजमन्त्रिश्रीसोमकुलावतंसठक्कुरश्रीआसराजनन्दनौ श्रीकुमारदेवीकुक्षि- सरोवरराजहंसौ श्रीवस्तुपालतेजपालौ शत्रुञ्जयगिरिनारादितीर्थयात्रायां प्र- स्थितौ । हडालाग्रामं गत्वा स्वां भूर्ति चिन्तयतस्तावल्लक्षत्रयं सर्वस्वं जातम् । ततः सुराष्ट्रास्वस्वास्थ्यमाकलय्य लक्षमेकमवन्यां निधातुं निशीथे महीस्थल- तलं खानयामासतुः । तयोः खानयतोः कस्याऽपि प्राक्तनः कनकपूर्णः शौल्कः कलशो निरगात् । अथ समादाय श्रीवस्तुपालस्तेजःपालजायाऽनुपमदेवीं मान्य- तयापृच्छत् कैतनिधीयते । तयोक्तं गिरिशिखरे एतदुच्चैः स्थाप्यते, यथा प्रस्तु- तनिधिवन्नान्यसाद्भवति । तच्छुत्वा श्रीवस्तुपालस्तव्यं श्रीशत्रुञ्जयोजयन्ता- दावव्ययत् । कृतयात्रो व्यावृत्तः धवलकपुरमगात् । अत्रान्तरे महणदेवी नाम कन्यकुब्जेशसुता जनकात्प्रसन्नागुर्जरधरां कञ्चुलिकापदे लब्ध्वा चिरं भुक्त्वा कालेन मृता, तस्यैव गूर्जरदेशस्याधिष्ठात्री महर्डिका व्यन्तरी जाता। साधवल- कके शय्यायां सुखविश्रान्तं राणकं वीरधवलं प्रत्यक्षीभूय जगाद । राणक । इयं गूर्जरघरा वनराजप्रभृतिभिर्नरेन्द्रैः सप्तभिः चापोत्कटवंश्यैः षण्णवत्यधिकं शतं वर्षाणां भुक्ता । तद्नु मूलराजचामुण्डराजवल्लभराजदुर्लभराजभीमकर्ण- जयसिंहदेवकुमारपालाजयपालदेवलघुभीमार्णोराजैश्चुलुक्यैः . सनाथीकृता । सम्प्रति युवां पितापुत्रौ लवणप्रसादवीरधवलौ स्तः । इयं गूर्जरघरा कालवशा- दन्यायपरैः पापैः स्वाम्यभावात् मत्स्यन्यायेन कर्थ्यमानाऽऽस्ते म्लेच्छैरिव गौः। यदि युवां वस्तुपालतेजःपालौ मन्त्रिणौ कुर्वाथे तदा राज्ञः प्रतापधर्मवृद्धिर्भ- वति । अहं महणदेवी सर्वव्यापिभिः पुण्यैराकृष्टा वदन्त्यस्मि । इत्युक्त्वा वि. पुदिव सहसाऽश्या बभूव ।

·वस्तुपालप्रबन्धः राणकवीरधवलः पद्मासनस्थः शय्योपविष्टश्चिन्तयति। अहो देव्युपदेशः।। साक्षात्कर्तव्यमेतत् तन्मन्त्रिव्यं यहेव्योक्तम् । यतः- प्यडजाः क्षितिभुजः श्रियमर्जयन्ति नीत्या समुच्चयति मन्त्रिजनः पुनस्ताम् । रत्नावली जलधयो जनयन्ति किन्तु संस्कारमत्र मणिकारगणः करोति ॥२॥ इत्यादि चिन्तयन्मातरुत्थितः। पूर्वोक्तमेवोपदेशं महणदेवी लवणपासा- दायाप्यदत्त । कृतप्रात:कृत्यौ मिलितौ पितापुत्रौ। कथितं रात्रिवृत्तम् । अन्योन्यं तुष्टौ द्वावपि । सदैव च तेषां कुलगुरुः पुरुषसरस्वती सोमेश्वरदेवो रिजः स्वस्त्ययनायागात् । ज्ञापितोऽसौ वृत्तान्तस्ताभ्याम् । सोऽप्युवाच, देवौ युवयोः प्राचीनपुण्यप्रेरिता देवता अपि साक्षात्तस्मात्तदुक्तमेवाचरतः।मन्त्रिबलं विना न किञ्चिद्राज्यपरिकर्मणम् । मन्त्रिणौ च यौ भवतोरग्रे प्रतिपादितौ तावत्रागतौ स्तः । मम मिलितौ राजसेवार्थिनौ दासप्ततिकलाविदुरौ न्यायनिष्ठौ जैनधर्मस्थौ स्तः। यद्यादेशः स्यात्तदाऽऽनीयेते। राणकादेशात्पुरोहितेन हितेन सद्य आनीती नमस्कारितौ आसनादिप्रतिपत्त्या गौरवितौ । उक्तौ च श्रीलवणप्रसादाबीरधव- लेन स्वयम्- आकृतिर्गुणसमृद्धिशंसिनी नम्रता कुलविशुद्धिसूचिका । वाक्रमः कथितशास्त्रसङ्कमः संयमश्चयुवयोर्वयोऽधिकः ॥३॥ श्लाघ्यतां कुलमुपैति पैतृकं स्यान्मनोरथतरु फलेपहिः । उन्नमन्ति यशसा सह श्रियः स्वामिनां च पुरुषैर्भवादृशैः ॥ ४॥ यौवनेऽपि मदनान विक्रिया नो धनेऽपि विनयव्यतिक्रमः। दुर्जनेऽपि न मनागनार्जवं केन वामिति नवाकृतिः कृता ॥५॥ आवयोस्तु पितृपुत्रयोर्महानाहितः क्षितिभरः पुरवुहा । तगुवां सचिवपुङ्गवावहं योक्तुमत्र युगपत्समुत्सहे ॥६॥ येन केन च सुधर्मकर्मणा भूतलेऽत्र सुलभा विभूतयः। दुर्लभानि सुकृतानि तानि यैर्लभ्यते पुरुषरत्नमुत्तमम् ॥७॥ अथ वस्तुपाल: प्राह- देव ! सेवकजनः स गण्यते पुण्यवत्सु गुणवत्सु चामणीः । यः प्रसन्नवदनाम्बुजन्मना स्वामिना मधुरमेवमुच्यते ॥८॥ 1 Verses 3-7 occur in कीर्तिकौमुदी canto III (verses 59-62 &64) ·८२ वसन्तविलासमहाकाव्ये नास्ति तीर्थमिह पार्थिवात्परं यन्मुखाम्बुजविलोकनादपि । नश्यति द्रुतमपायपातकं सम्पदेति च समीहिता सताम् ॥९॥ सप्रसादवदनस्य भूपतेर्यत्र यत्र विलसन्ति दृष्टयः । तत्र तत्र शुचिता कुलीनता दक्षता सुभगता च गच्छति ॥१०॥ किन्तु विज्ञपयिताऽस्मि किचन स्वामिना तवधार्यतां हृदा । न्यायनिष्ठुरतरा गिरः सतां श्रोतुमप्यधिकृतिस्तथैव यत् ॥ ११ ॥ सा गता शुभमयी जगत्रयी देव ! सम्प्रति युगं कलिः पुनः । सेवकेषु न कृतं कृतज्ञता नापि भूपतिषु यत्र दृश्यते ॥ १२॥ दृष्टिनष्टा भूपतीनां तमोभिस्ते लोभान्धान्साम्प्रतं कुर्वतेऽग्रे। तैर्नीयन्ते वर्त्मना तेन यत्र प्रश्यन्त्याशु व्याकुलास्तेऽपि तेऽपि ॥१३॥ न सर्वथा कश्चन लोभवर्जितः करोति सेवामनुवासरं विभोः। तथापि कार्यःस तथामनीषिभिः परत्र बाधान यथाऽत्र वाच्यता॥१४॥ पुरस्कृत्य न्यायं खलु जनमनाहत्य सहजा- नरीनिर्जित्य श्रीपतिचरितमाहत्य च यदि । समुद्धतुं धात्रीमभिलषसि तसैष शिरसा धृतो देवादेशः स्फुटमपरथा स्वस्ति भवते ॥ १५ ॥ किञ्च सम्प्रत्यावां मण्डलीनगरात्सेवार्थिनौ वः समीपमागतौ स्तः सकु- टुम्बौ । लक्षत्रयी द्रव्यस्य नो गृहेऽस्ति । यदा देवौ पिशुनवचने लगतः, तदा . तावन्मात्रस्वापतेयसहितौ दिव्यं कारयित्वा आवां मोक्तव्याविति । अत्र काह- लिकं मर्यादीकृत्य परिग्रहस्य धीरा देवयोश्च भवत्विति राणकाभ्यां धीरां दस्था दापयित्वा प्रधानमुद्राविनिवेशस्तेजःपालस्य करे कृतः, स्तम्भतीर्थधवलकक- योराधिपत्यं वस्तुपालस्य विनिवेशितम् । एवं श्रीकरणमुद्रायां लब्धायामन्यैव तयोः स्फूर्तिरुदलासीत् । देवतासान्निध्यात्सहजबुद्धिबलाच स्वगृहमायातो वस्तुपालः श्रीजिनराजं पूजयामास । अथ तत्त्वं क्षणमचिन्तयत्- उच्चैर्ग समारोप्य नरं श्रीराशुनश्यति । दैन्यदत्तावलम्बोऽथ स तस्मादवरोहति ॥ १६ ॥ अन्धा एव धनान्धाः स्युरिति सत्यं तथापि ये। अन्योक्तेनाध्वना गच्छन्त्यन्यहस्तावलम्बिनः ॥ १७॥ धनी धनव्यये जाते दूरदुःखेन दयते । 1 Verses 8-15 occur in कीर्तिकौमुदी canto III between 67-77.

·वस्तुपालप्रबन्धः me दीपहस्तः प्रदीपेऽस्ते तमसा बाध्यतेऽधिकम् ॥ १८ ॥ छत्रच्छायाच्छलेनामी धात्रीचके निवेशिताः। भ्रमन्तोऽपि स्वमात्मानं मन्यन्ते स्थिरमीश्वराः ॥१९॥ कालेन सौनिकेनेव नीयमानो जनः पशुः।. क्षिपत्येव धिगासन्ने मुखं विषयशाबले ॥२०॥ कायः कर्मकरो यत्तमात्र कार्यातिलालना। भृतिमात्रोचितोयेष प्रपुष्टो विचिकीर्षति ॥२१॥ प्रयोजकान्यकार्येषु नश्यन्त्याशु महापदि । दुर्मित्राणीव स्वान्येषु बन्धुबुद्धिरधीमताम् ॥ २२ ॥ विषयाविषमुत्सृज्य दण्डमादाय ये स्थिताः । संसारसारमेयोऽसौ बिभ्यत्तेभ्यः पलायते ॥ २३ ॥ दुःखाग्निर्वा स्मराग्निर्वा क्रोधाग्रिी हृदि ज्वलन् । न हन्त शान्तिमायाति देहिनामविवेकिनाम् ॥ २४ ॥ विधौ विध्यति सक्रोधे वर्म धर्मः शरीरिणाम् । स एव केवलं तस्मादस्माकं जायतां गतिः॥ २५ ॥ इत्यादि ध्यात्वा वस्त्राणि परावृत्य श्रीवस्तुपालः सपरिजनो बुभुजे। गृहीतताम्बूलो राजगृहमगमत् । एवं दिनसप्तके गते प्रथमं तद्राज्यजीर्णाधि- कारी एकविंशतिलक्षाणि बृहदम्माणां दण्डितः, पूर्वमविनीतोऽभूदिनयं प्राहि- तः । तैद्रव्यैः कियदपि हयपत्तिलक्षण सारं सैन्यं कृतं तेजःपालेन । पश्चात्सैन्यव- लेन धवलककप्रतिबद्धग्रामपञ्चशतीग्रामण्यश्चिरसञ्चितं धनं हवयैव दण्डिताः, जीर्णव्यापारिणो निश्चयोतिताः। एवं मिलितं प्रभूतं स्वम् । ततः सबलसैन्यपरि- ग्रहपटुतेजसं श्रीवीरधवलं सहैवादाय सर्वत्र देशमध्येऽभ्रमन्मन्त्री, अदण्डयत्स- वम् । ततोऽद्भुतर्डिवीरधवलस्तेजःपालेन जगदे ! देव । सुराष्ट्राराष्ट्र धनिनष्ठपकु- रास्ते दण्ड्यन्ते।ततोऽचलदयम् । लब्ध्वास्वादः पुमान्यत्र तत्र सक्ति न मुञ्चति । अथ वर्द्धमानपुरगोहिलवाज्यादिप्रभून्दण्डयन्तौ प्रभुमन्त्रिणौ वामन- स्थलीमागतौ । तटे चतुष्ककान्दत्त्वा स्थितो वीरधवलः । वामनस्थल्यां तदानी यौ प्रभू सहोदरौ तौ साङ्गणचामुण्डनामानौ उद्दामस्थामानौ राणकभीवीरघव- लस्य शालकौ । तदानीं सौजन्यमर्यादां परिपालयन् तद्भगिनी निजजायां जय- तलदेवी मध्ये प्राहैपीबहुपरिजनाम् । सा गत्वा सहोदरौसमभाषिष्ट प्रातरौ! 1 Verses 16-24 occur in कीर्तिकौसदी canto VIII ·वसन्तविलासमहाकाव्ये भवतां भगिनीपतिरदण्डदण्डनोऽभङ्गभजना, गूर्जरधरां प्रतिमान प्रतिपुरं दण्डयन्भवतोर्दण्डनायागतोऽस्ति, दीयतां धनाश्वादिसारम् । एतमिनीवचः श्रुत्वा मदामातौ तौ प्रोचतुः। मन्ये स्वसस्त्वमतः समायाता सन्ध्यर्थ, माऽस्म- द्वान्यषयोः समरारूढयोरई निर्धवाऽभूवम् ।मास्म चिन्तां कृथाः। अमुं त्वत्पति हत्वा ते चारु गृहान्तरं कारयिष्यावः । न च निषिद्धोऽसौ विधिः, राजपुत्र- कुलेषु दृश्यमानत्वात् । ततो जयतलदेव्याह समानोदयौं नाहं पतिवघभीता वां समीपमागां, किन्तु नि:पितृकगृहत्वभीता। स हि नास्ति वां मध्ये यस्तं जग- देकवीरं ऊपरवटाल्यहयारलं नाराचान्क्षिपन्तं शल्यं वेल्लयन्तं खई खेलयन्तं द्रष्टुमीशिष्यते। कालः साक्षादरीणां सः। अष्टपरशक्तिः सर्वोऽपि भवति ब- लवान् । इत्येवं वदन्त्येव ततो निर्गत्य सा सती पतिसविघं गत्वा तां वार्ता- मुबैरकथयत् । तनिशम्य वीरधवलो महाकोषकरालाक्षो भृकुटीभङ्गभीषणभा- लोऽनुकृतभीमसेनः सङ्कामममण्डयत् । तावपि वीरातिवीरौ ससैन्यावागतौ। सङ्घटितो रणः पतितानि योषसहस्राणि, पंक्षदयेऽपि रजसाच्छादितं गगनम् । गतस्वपरविभागे वीरधवलो हत इति सैन्यदये व्याचक्रे । क्षणार्द्धन वीरधवलो दिव्याश्वाधिरूढः सारभयुक् साङ्गणचामुण्डराजयोर्मेलापके गत्त्वा प्रस्तः, ऊचे चरेसौराष्ट्रौ! गृहीतं करे शस्त्रं यद्यस्ति तेजः। इत्युक्त्वा तच्चके यद्देवैर्दिवि शि- रोनितं कुर्वद्भिर्ददृशे। हतौ साङ्गणचामुण्डसजौ, शोधितं रणक्षेत्रम् । पालिताः स्वे परे पालनार्हाः । प्रविष्टो वीरधवलो वामनस्थलीमध्यम् । गृहीतं शालकयोः कोटिसवयं पूर्वजशतसञ्चितं कनकं, चतुर्दशशतानि दिव्यतुरङ्गमाणां पञ्चस- हस्राणि तेजस्वितुरङ्गमाणां अन्यदपि मणिमुक्ताफलादि । जितं जितमिलि उद्घोषः समुच्छलितः । स्थितस्तत्र मासमेकम् । ततो वाजोमानगजेन्द्रडा- समावालाकादिस्वामिनः प्रत्येकं गृहीतधनाः कृताः । बीपबेपत्तनेषु प्रत्येक बनाम । धनमकृशं मिलितम् । एवं सौराष्ट्रजयं कृत्वा समन्त्री राणो धवलक प्राविक्षत् । उत्सवा उत्सवोपरि परिपुस्फुरू । तत्र प्रस्तावे चारणेन दोषकपाद- व्यमपाठि- " जीतउं छहिं जहिं सांभलि समहरि वाजिया।" एतावदेव पुनः पुनरपाठीत् नोत्तराईम् । गतभारणः स्वस्थानम् । तत्र राजवंझ्याः षण्णां जनानां मध्ये आत्मीयं नाम न्यासयितुं रात्रौ तस्मै लंचा मतुः । सोऽपि सर्वमग्रहीत् । एवं ग्राहं प्राइं परितापिते, एकदा प्रातः समायां बहुजनाकीर्णायां राणाने उत्तराईमप्यपाठीत्- ·तुपालयबन्धः " बिहुँ मुजि वीरतणेहिं चिहुं पगि ऊपरवटतणे ॥२६॥ सर्वेऽपि चमत्कृता राजन्यकाः । अहो प्रपञ्चेनानेनास्मान्वयित्वा निर्या- से तत्त्वमेवोक्तम् । पुनः सविशेषं ददुः । तदा भद्रेश्वरे वेलाकूले भीमसेनो नाम प्रतीहारास आत्मबली कस्या- प्याज्ञान मनुते धनी च । तस्मै वीरधवलो राजाऽऽदेशमदीदपत् , सेवको भव। " यहीयते तल्लभ्यते " इति न्याय । वीरधवलस्तविग्रहाय गूर्जरधराराज- पुत्रानमेलयत् सबहुसैन्यम् । भीमसेनो बलेन प्रबलः। उभयपक्षेऽपि बलवत्ता। अत्रान्तरे जाबालिपुरे चाहमानकुलतिलकः श्रीअश्वराजशालीयः केतू- पुत्रसमरसिंहनन्दनः श्रीउदयसिंहनामा राजकुलो राज्यं भुनक्ति । तस्य दायादास्त्रयः सहोदराः सामन्तपालानन्तपालत्रिलोकसिंहनामानो दातारः शूरास्तहत्तग्रामेन न तृप्तिमादधते । धवलककमागत्य श्रीवीरधवलं हास्थेना- वाभणन् । देव वयममुकवंश्यास्त्रयः क्षत्रियाः सेवार्थिनः आगताः स्मः, यद्यादेशः स्यात्तदा आगच्छामः । राणकेनाहूतास्ते तेजआकृतिश्रमादिभिः शोभना रुचिताः । ते तस्य परस्परं पृष्टाः को पासो वः कल्पते । ते प्रोचुः । देव ! प्रतिपुरुषं लूणसापुरीयद्रम्माणां लक्षं लक्षं ग्रासः । राणकेनो- तमियता धनेन शतानि भटानां सङ्गच्छन्ते, किमधिकं यूयं करिष्यथ । न दा- स्यामीयदिति ते बीटकदानपूर्व विसृष्टाः । तदा मन्त्रिभ्यां विज्ञसं स्वामिते विमुच्यन्ते, पुरुषसङ्कहाद्धनं न बहु मन्तव्यम् । वाजिवारणलोहानां काछपाषाणवाससाम् । नारीपुरुषतोयानामन्तरं महदन्तरम् ॥ २७ ॥ एवं विज्ञसमपि राणकेनावधीरितमुक्ता एव ते गताः प्रतिभटभटं श्रीमी- मसेनप्रतीहारम् । भेटितः सः। उक्तो वीरधवलकृतकार्पण्यव्यवहारः । तुष्टो भीम- सिंहः। कृतं तदिष्टवृत्तिबैगुण्यम् । तैश्चोक्तं देव ! शीघ्रमेव कथापय वीरधवला- यास्माइलेन यथा यदि क्षत्रियोऽसि तदा शीघ्रं युद्धायायतेः, अन्यथाऽस्मदी- यो भूत्वा जीवेः । प्रेषितो भीमसिंहेन भहः । उक्त समेत्य वीरवलः। ततो वीरधवला ससैन्यम्मलितः । भई पुनः प्राहैपीत् । पञ्चग्रामग्रामे युबमावयोः, तत्र क्षेत्रं कारयास्मि, शीप्रमागच्छेरित्याख्यापयत् । सोऽपि तत्र प्रामे समेतः सबलः । सहटितं सैन्यम् । वर्तन्ते सिंहनादाः, मृत्यन्ति पात्राणि, दीयन्ते धनानि । त्रिदिनान्ते युर प्रतिष्ठितमुत्कण्ठिता योधाः। नेदीयानिबाहनामा- हवो हि महामहः । सङ्कामदिनादा मन्त्रिवस्तुपालतेजपालाभ्यां विशाल ·वसन्सविलासमहाकाव्ये स्वामी । देव ! यो मारवाः सुभटाः त्वया न साहीताः। ते परबले मिलिताः तरलेन भीमसिंहो नि गर्जति । अवधार्य चरैरपि निवेदितमेव तत्रौ । राण- केनोक्तं यदस्ति तदस्तु किं भयम् । जयो वा मृत्यु युधि भुजभृतां का परिभवः । मन्त्रिणा ज्यायसा उक्तं खामिन् ! कार्मुककरे देवे के परे पुरोलक्षा अपि। कोलः केलिमलङ्करोतु करिणः क्रीडन्तु कान्तासखाः कासारेषु च कासराः सरभसं गर्जन्त्विह स्वेच्छया। अभ्यस्यन्तु भयोज्झिताच हरिणा भूयोऽपि झम्पागति कान्तारान्तरसञ्चरव्यसनवान्यावद्धि कण्ठीरवः ॥२८॥ कण्ठीरवे तु दृष्टे कुण्ठाः सर्वे वन्याः। अन्यच प्रभो! अस्मदीयसैन्ये डोडी- यावंशीयो जेहुल:, चौलुक्यः सोनवर्मा,गुलकुल्यः क्षेत्रवर्माऽस्ति । देवस्तु किं व- येते कालार्जुनः। एवं वार्तासु वर्तमानासु बास्था पत्ये व्यजिज्ञपत्। देव पुरुषो शारि वारितोऽस्ति, कस्तस्यादेशः । भ्रूसंज्ञया राणकस्तममोचयत् । मध्यमागत्य स उवाच । देव ! सामन्तपालानन्तपालत्रिलोकसिंहैस्त्वत्त्यक्तैर्भीमसिंहमाश्रितः कथापितमास्ते । देव ! त्रिभिलक्षैर्य भटास्त्वया स्थापिता भवन्ति तैरात्मानं रक्षः। प्रातः कुमारों आरेण्यां प्रथमं त्वामेव एष्यामः । इति श्रुत्वा हृष्टेण राणकेन ससत्कारं स प्रैषि कथापितं च । एते वयमागता एव, प्रातर्भवद्भिरपि ढौक्यम् । सर्वेषामपि तत्रैव ज्ञास्यते भुजसौष्ठवम् । गतस्तत्र सः। प्रातर्मिलितं सैन्यव्यं, वादितानि रणतूर्याणि अङ्गेषु भटानां वर्माणि न मनुः । दत्तानि दा- नानि । तैस्तु त्रिभिर्मारवैरात्मीयं वर्षलभ्यं लक्षत्रयं भीमसिंहात्सद्यो लात्वार्षि- भ्यो ददे । स्वयमश्वेष्वारूढाः । प्रवर्तन्ते प्रहाराः। उपस्थितमान्ध्यं शस्त्रैः, पतन्ति शराः कृतान्तदूताभाः। आरूढं प्रहरमात्रमहः । सावधानो वीरधवलः । दत्ताव- धाना मन्त्र्यादयो रक्षकाः । अत्रान्तरे आगतास्ते मरुवीराः । भाषितः स्वमुखेन वीरधवलः।अयं देव इमे वयम्। सावधानीभूय रक्षात्मानम् । त्वयोधा अपि त्वां रक्षन्तु । वीरधवलेनाप्युक्तं किमत्र विकत्त्यध्वे । क्रिययैव दो स्याम प्रकाश्य- ताम् । एवमुक्तिमत्युक्तौ लग्नं युद्धम् । तत्रापरेष्वपि तटस्थेषु रक्षत्सु तैर्भल्ल- अयं धीरवीरधवलभाले लगितम् । एवं त्वां हन्मा, परमेकं तव बीटकं तदा भक्षितमस्माभिः, इति वदद्रिस्तर्वीरधवलस्य तटस्थाः प्रहरणैः पातिताः। तेऽपि त्रयो मारवा व्रणशतजर्जराणाः सजाताः । राणवीरधवल ऊपरवटाश्चा- त्पातितः। ऊपरवटस्तैौरवैः स्वोत्तारके बन्धितः प्रच्छनः । रजसान्वं जगत्त- ·वस्तुपालप्रबन्धः दा। राणश्रीवीरधवलो भुवि पातितो भटैरुत्पाव्य लले। तावता पतिता सन्ध्या। निवृत्तं सैन्पत्यम् । रात्रौ सर्वेऽपि भीमसेनीया वदन्ति । अस्माभिर्वीरधवल: पातितः । ततो मारवैरभिहितं युष्माभिः पातित इति किमभिज्ञानम् । तैरुक्तं किं भवद्भिः पातितः। मारवैरभिद्येऽस्माभिरेव पातितः। ऊपरवटो वदिष्यति । उत्तारकादानीय ऊपरवटो दर्शितः । तुष्टो भीमसिंहः उक्तवान् शुद्धराजपु- वेभ्यो दत्तं धनं शतधा फलति । इदमेव प्रमाणम् । रिपुहयहरणं क्षत्रियाणों महान् शृंगारः । एवं वार्ताः कुर्वतां भटानां रात्रिर्गता । प्रात:रघवलो व्रण- जर्जरोऽपि पटूभूयाक्षैर्दीव्यति । भीमसेनहेरिकैर्गत्वा तत् ज्ञात्वा तत्रोक्तं वीरधवलः कुशली गर्जति । यजानीत तत्कुरुत, । भीमसेनाय तन्मत्रिभिर्वि- ज्ञप्तं देव ! अयं बद्धमूलो देशेशः । अनेन विरोधो दुरायतिः।तस्मात्सन्धिः श्रेष्ठः। भीमसेनेनमतं तवचनं, परं सङ्गामडम्बरः कृतः। अन्योन्यमपि यावदर्दितौ दौतावटैर्मेलः कृतः । उपवराटाश्वो राणाय दापितः। भीमसिंहेन भद्रेश्वरमा- श्रेण धृतिधरणीया, बिरुदानि न पाठनीयानि इति व्यवस्था आसीत् । एवं कृत्वा श्रीवीरधवलो दानं तन्वन् धवलककमागात् । शनैः प्राप्तमर्मप्राणो भी- मसिंहमपराध्यन्तं मूलादुच्छेद्य एकवीरां धरित्रीमकरोत् । धवलकके राज्यं कुर्वतस्तस्य क्षुभितैः प्रभूतैः परराष्ट्रपतिभिः स्वं स्वं दत्तम् । तेन स्वेन सैन्यमेव मेलितम् । चतुर्दशशतानि महाकुलानि राजवंश्यानां राजपुत्राणां मेलितानि । तानि समभोजनवसनभोगवाहनानि तेजःपालस्य शरीरस्थच्छायावत् सह- चारीणि समजीवितमरणत्वेन स्थितानि । तहलेन सैन्यबलेन च स्वभुजबलेन च सर्व जीयते। इतश्च महीतटाख्यदेशे गोधा नाम नगरं यत्र तत्तत्कार्येषु सङ्गामे मृतानां राजपुत्राणामेकोत्तरशतसङ्ख्यानि स्वयंभूलिङ्गानि उद्भवन् । तत्र घूघुलो नाम मण्डलीकास गूर्जरघरांसमागन्तुकामान् सार्थान्गृह्णाति। राणश्रीवीरधवलस्या- ज्ञान मन्यते । तस्मै मन्त्रिभ्यां वस्तुपालतेजपालाभ्यां भहः प्रेषितः । अस्म- प्रभोराज्ञां मन्यस्व, अन्यथा साङ्गणचामुण्डादीनां मध्ये मिल इति कथापितम्। तच्छ्रवणाकुण्डेन तेनैव भद्देन सह स्वभः प्रेषितः। तेनागत्य राणश्रीवीरधवक- लाय कजलगृहं शाटिका चेति व्यं दत्तम् । उक्तं च ममान्तःपुरं सर्वो राजलोक इति नः प्रभुणा ख्यापितम् । राणेनस महासत्कृत्य प्रहितः ।गतः स्वस्थानम् । राणेन भाषिताः सर्वे स्वसैन्यकाः घूघुलविग्रहाय को बीटकंगृहीष्यति कोऽपि नाद्रियते । तदा तेजःपालेन गृहीतम् । चलितः प्रौढसैन्यपरिच्छदः । गतस्तदे- ·वसन्तविलासमहाकाव्ये शादक्भिागे कियत्यामपि भुवि स्थित्वा सैन्यं कियदपि स्वल्पमग्रे प्रास्थाप- यत् । स्वयं महति मेलापके गुप्तस्तस्थौ । अल्पेन सैन्येनाग्रे गत्वा गोधागोकु- लानि चालितानि ।गोपालाः शरैस्ताडितास्तैरन्तर्गोधक पूत्कृतं गावो हियन्ते कै- चित् । क्षात्रं धर्म पुरस्कृत्य धावत इति शब्दश्चुत्या घूघुलो विचिन्तयति नवीनमिदम् केनास्मत्पदमागत्य गावो हियन्ते। वृत्तिच्छेदविधौ बिजातिमरणे स्वामिग्रहे गोग्रहे सम्पासे शरणे कलत्रहरणे मित्रापदां वारणे । आतंत्राणपरायणैकमनसां येषां न शस्त्रग्रहः तानालोक्य विलोकितुं मृगयते सूर्योऽपि सूर्यान्तरम् ॥ २९ ॥ इति वदनेव ससेनस्तुरङ्गममारूढः, जातोऽनुपदं गोहर्तृणाम् । गोहर्ता- रोऽपि घूघुलाय दर्शनं ददिरे, शरान्संदधिरे, न च स्थित्वा युध्यन्ते । इत्येवं म्वेदयनिम्नम्तावन्नीतो धूघुलः यावन्मन्त्रिणो महति वृन्दे पतितः। तेन ज्ञात- मीदृशं छोदं मन्त्रिणः । भवतु तावत् घूघुलोऽस्मि । निजाः सुभटासिमराय प्रेरिताः।स्वयमविशेषमभियोगं दधौ।ततो लग्नः संहर्तुम् मन्त्रिपृतनापि डुढौके। चिरं रणरसरभसोऽभूद् । भग्नं घूघुलेन मन्त्रिकटकम् । कान्दिशीकं दिशो दिशि गच्छति । तदा मन्त्रितेजःपालेन स्थिरमश्वस्थितेन तटस्थाः सप्तकुलीनाः शुद्ध- राजपुत्रा भाषिताः । अरिस्तावली, आत्मीयं तु भग्नं सकलं सैन्यम् । नष्टा- नामस्माकं का गतिः, किं यशः। जीवितव्यमपि नास्त्येव। तस्मात्कुर्मः समुचि- तम् । तैरपि सप्तभिस्तवाचाऽभिमतम् । व्याधुटिता अष्टौ, प्रन्ति नाराचादिभिः परसैन्यम् ।तावन्मानं स्ववृन्द सङ्घटितम् । दृष्ट्वा परेऽपि सत्त्वं धृत्वा चलिताः । तदा तेजःपाल एकत्र अम्बिकां देवीमपरत्र कपर्दियक्षं पश्यति । जयं निधित्य प्रसरं तावद्ययौ यावघुलःगत्त्वा भाषितः।मण्डलीकायेनास्मन्नाथाय कजलग- हादि प्रहीयते तबुजबलं दर्शय । घूघुलोऽपि प्रत्याह इदं भुजबलं पश्य इत्युक्त्वा निबिडं युयुधे । बन्छयुद्धं मन्त्रिमण्डलीकयोः। अथ मन्त्री सहसा दैवतबलादुजबलाप तमश्चादपीपतत्, जीवन्तं बडा काष्ठपञ्जरेऽचिक्षिपत्, स्वसैन्यान्तर्निनाय । स्वयं बहुपरिच्छदो गोधानगरं प्रविवेश । अष्टादश कोटी: हेम्नां कोशम् , अश्वसहस्राणि चत्वारि, मूटकं शुद्धमुक्ताफलानां, दिव्यास्त्राणि, दिव्यवसनानि, सर्व जग्राह । घूघुलस्थाने आत्मीयं सेवक न्यास्थत् । चलितो मन्त्री, गतो धवलकाक, दर्शितो घूघुलः । वीरधवलेन तस्कजलग्रहं तद्गले बर्ड, शाटिका वंठ परिघापिता । तदा घूघुलः स्वदन्तैर्जिहां खण्डयित्वा मृतः।

·बस्तुमालपबन्धः ८९ 0 जातं वर्धापनकं धवलकके । श्रीवीरधवलेन महत्यां सभायामाकार्य श्रीतेजः-. पालः परिधापितः । प्रसादपदे भूरि भूरि ददे । कवीश्वरे सोमेश्वरे च दक् स- चारिता । ततः सोमेश्वरदेवः प्राह- मार्गे कर्दमसङ्घले जलभृते गशितैराकुले खिन्ने शाकटिके भरेऽतिविषमे दूरं गते रोषसि । शब्देनैतदहं ब्रवीमि सततं कृत्वोच्छ्रितां तर्जनी- मीहक्षे विषमे बिहाय धवलं वोढुं भरं कः क्षमः ॥ ३० ॥ विसृष्टा समा। मिलितौ वस्तुपालतेजःपालावेकत्र । कृताः कथाश्चिरम् । तुष्टौ हौ मन्त्रयेते स्म । धर्म एवं धनमिदं दत्ते । धर्मे एव व्ययनीयम् । ततः सविशेषं तथैव कुरुतः। ततः कविना केनाप्युक्तम्- पन्थानमेको न कदापि गच्छेदिति स्मृतिमोक्तमिव स्मरन्तौ । तौ भ्रातरौ संमृतिमोहचौरे सम्भूय धर्माध्वनि सम्प्रवृत्तौ ॥ ३१ ॥ अथ वस्तुपालःशुभ मुहूर्त स्तम्भलीथं गतः। तत्र मिलितं चातुर्वण्य, दानेन तोषितं सर्वम् । तत्र सदीकनामा नौवित्तकः । स च सर्ववेलाकूलेषु प्रसर- माणविभवो बद्धमूलः अधिकारिणं नन्तुं नायाति, प्रत्युत तत्पार्थेऽधिकारिणा गन्तव्यम् । एवं बहुकालो गतः। पूर्वमन्त्रीन्द्रस्तंभटेनोवाच अस्मानन्तुं किमिति नागच्छसि। स वक्तिन नवेयं रीतिः, प्रागपि नागच्छामि; यत्तु स्यानूनं तव तत्पूरयामि स्थानस्थः । तच्छ्रुत्वा मन्त्री रुष्टः कथापयामास पुरुषो भूत्वा तिष्ठः, शास्मि त्वां दुर्विनीतम् । ततस्तेन वडूआख्यवेलाकूलस्वामी राजपुत्रः पञ्चाश- इंशमध्यस्थखादिरमुशलस्यच्छेदने खड्ड्रेन प्रभुः, प्रभूतसैन्यत्वात्साहणसमुद्र इति ख्यातः शङ्खाख्य उत्थापितः । तेन भाणितं मन्त्रिगणे । मन्त्रिन्मदीयमेकं नौवित्तकं न सहसे, मदीयमित्रमसौ। तस्माइचनात्कुडो मन्त्री प्रत्यवीवचत् । श्मशानवासी भूतेभ्यो न बिभेति । त्वमेव प्रगुणो भूत्वा युधि तिष्ठेथाः । सनडा सः।मन्त्रिवस्तुपालोऽपिधवलकाकारिसैन्यमानाय्याभ्यषेणयत्। रणक्षेत्रेऽर्दितौ दौ । शङ्खन निर्दलितं मन्त्रिसैन्यं पलायिष्ट दिशो दिशि । तदा वस्तुपालेन स्वराजपुत्रो माहेबकनामा भाषितः । इदमस्मन्मूलघट्ट वर्तते, तत्कुरु येन श्रीवीरधवलो न लज्जते । ततोऽसौ राजपुत्रः स्वैरेव कतिपयैर्मित्रराजपुत्रैः सह तमभिगम्योषाच । शङ्ख नेयं वडूयाख्या ग्रामवाटिका, क्षत्रियाणां सङ्कामोऽयम् । 1 This verse oocurs in the Mt. Abu Prasasti with some differ ence in readings.

·९० वस्तुपालप्रबन्धः शङ्खोप्याह सुष्टु वक्तुं वेत्सि नायं तव प्रभोः पटकिलपरिपन्थनप्रदेशः, किन्तु सुभटस्य क्रीडाक्षेत्रमिदमित्येवं वादे जाते छन्दरणे माहिबकेन मन्त्रिणि पश्यति मन्त्रिप्रतापाच्छङ्खः पातितः । समरे जातो जयजयाकारः। मन्त्रिणा तद्राज्यं गृहीतम् । वेलाकूलऋद्धीमां का सङ्ख्या । ततः स्तम्भतीर्थमुत्तोरणमुत्पताक- मविशत् । प्रविष्टः सदीकसदनम् । तस्य भटानां सप्त द्विगुणशतानि सन्नद्धानि हत्वा सजीवग्राहं जग्राह, विद्रुवाणं तं कृमाणेन जघान । ततो गृहमामूलचूलं खातं पातितम् । हेमेष्टिकानां सङ्ख्या न, तथा मणिमुक्ताफलपदकानाम् । आयातो मन्त्री स्वधवलगृहम् , तोषितः स्वस्वामी वीरधवलः परिग्रहलोकश्च । ततः स्तुतिः- श्रीवस्तुपाल ! प्रतिपक्षकाल! त्वया प्रपेदे पुरुषोत्तमत्वम् । तीरेऽपि वारकृतेऽपि मात्स्ये रूपे पराजीयत येन शङ्खः ॥ ३२॥ तावल्लीलाकवलितसरित्तावद्भलिहोर्मि- स्तावत्तीबध्वनितमुखरस्तावदज्ञातसीमा । तावत्प्रेडकमठमकरव्यूहबन्धुः स सिन्धुः लोपामुद्रासहचरकरकोडवर्ती न यावत् ॥ ३३ ॥ ततश्चाक्षवाटिनौवित्तकवाट्योः पार्थक्यं कृतम् । आ महाराष्ट्रेभ्यः सा- धिता भूः । वेलाकूलीयनरेन्द्राणां नरेन्द्रान्तसक्रम्यमाणानां मन्त्री प्रतिग्राहेण सान्निध्यं कृत्वा जयलक्ष्मीमर्पयतीति ते वोहित्थानि सारवस्तुपूर्णानि प्राभृते प्राहिण्वन्ति । अम्बिकाकपर्दिनौ सत्रौ निधानभुवं कथयतः । ते निधयो म- न्त्रिणा खाखानं गृह्यन्ते। दुर्भिक्षस्य नामापि नाभूत, विद्यराणि दूरे नष्टानि, मुगलबलान्यागच्छन्ति जनिरे । कदा पुनर्नाययुः। पल्लीवने दुकूलानि नागोदरा- णि चबद्धानि, गृहीता कोपि न ।ग्रामे ग्रामे सत्राणि, सत्रे सत्रे मिष्टान्नानि, ता- म्बूलानि वैद्याः।दर्शनद्वेषो नाश्वेताम्बरेभ्यः प्रतिवर्ष तिस्रः तिस्रः स्वदेशसर्वन- गरेषु प्रतिलाभनाः शेषदर्शनानामप्यर्चा । मन्त्रिवस्तुपालपत्न्यौ हे ललितादेसो- घू कल्पवल्लीकामधेनू ।ललितादेव्याः सुतो मन्त्रिजयन्तसिंहा, सूहवदे विजानिः । प्रत्यक्षचिन्तामणिः तेजपालयिताऽनुपमा । एवं पठितं च कविना- लक्ष्मीश्चला शिवा चण्डी शची सापल्यदूषिता । गङ्गा न्यग्गामिनी वाणी वाक्साराऽनुपमा ततः॥ ३३ श्रीशत्रुञ्जयादिषु नन्दीश्वरेन्द्रमण्डपप्रभृतिकर्मस्थायाः प्रारंभिषत । आ- रासणादिदलिकानि स्थलपथेन जलपथेन च तत्र प्राप्यन्ते । तपसामुथापनानां चप्रकाशः।

·वस्तुपालप्रबन्धः एकदा तौ प्रातरौ बावपि मन्त्रिपुरन्दरौ महर्दिसोपेतौ श्रीपाश्व- नाथ नन्तुं स्तम्भनकपुरमीयतुः । प्रथमदिने ससङ्घौ तौ पार्श्वनाथस्य पुरो भावभासुरौ श्रावक श्रेणिपुरस्सरौ स्थितौ । गीतरासादि वर्तते । सङ्घोपरो- धात्तत्रत्या अध्यक्षाः सूरयो मल्लवादिनः समाकारिताः। ते यावद्देवगृहं प्रवि. शन्ति तावत्पठन्ति- " अस्मिन्नसारे संसारे सारं सारङ्गलोचना ।" मन्त्रिभ्यां श्रुतं चिन्तितं च । अहो । मठपतिहवहेवगृहेऽपि शृङ्गारा- गगर्भ पचं प्रस्तौति।देवनमस्कारादिकमुचितमिह तन्नाधीते, तस्माददृष्टव्योऽसौ। उपविष्टः सूरिः। अन्येऽपि शतशः सूरयः पङ्कौ निषिण्णाः। मङ्गलदीपान्तेऽपर- सूरिभिर्मल्लवादिन एवाशीर्वादाय प्रेरिताः । मन्त्री पुरस्तिष्ठति । “अस्मिनसारे संसारे ” इत्यादिपाव्यं भणितं तैः । मन्त्री हस्तेन वन्दित्वा विरक्तो गतः स्वोत्तारकम् । दिनान्यष्ट एवं पाठश्च । मन्त्र्यवज्ञा चारोहत्यकर्षे। अष्टम्यां रात्रौ मन्त्री मुत्कलापनिकां कर्तुं देवरङ्गमण्डपें निविष्टः । पुरो धनबदरकाः । कोऽपि कविराह- श्रीवस्तुपाल! तव भालतले जिनाज्ञा वाणी मुखे हदि कृपा करपल्लवे श्रीः। देहे युतिर्विलसतीतिरुषेव कीर्तिः पैतामहं सपदि धाम जगाम नाम॥३४॥ अपरस्तु- अनिःसरन्तीमपि गेहगर्भात्कीर्ति परेषामसती वदन्ति । स्वैरं भ्रमन्तीमपि वस्तुपाल ! त्वत्कीर्तिमाहुः कवयः सती तु ॥ ३५॥ इतरस्तु- सेयं समुद्रवसना तव दानकीर्तिपूरोत्तरीयपिहितावयषा समन्तात् । अद्यापि कर्णविकलेति न लक्ष्यते यत्तन्नाद्रुतं सचिवपुङ्गव वस्तुपाल !॥३६॥ कश्चित्तु-क्रमेण मन्दीकृतकर्णशक्तिः प्रकाशयन्ती च बलिस्वभावम् । कैर्नानुभूता सशिरःप्रकम्पं जरेव दत्तिस्तव वस्तुपाल ! ॥३७॥ तेभ्यः कविभ्यः सहस्रलक्षाणि ददिरे । एवं गायनमादिभ्योऽपि । धाव- जातं प्रातरिव, तदा मल्लवादिभिः स्वसेवकाचैत्यदारव्येऽपि नियुक्ताः। एक बा- रमन्यदिशि, एकं च मठदिशि । उक्तं च तेभ्यः, मन्त्री चैत्यानिःसरन् ज्ञाप- नीयः । क्षणेन वस्तुपालो मठबारामिर्गच्छति, तावता सेवकज्ञापिताः सूरयः संमुखाः स्थिताः । मन्त्रिणा रीढया भ्रूपणाम इव कृतः। आचार्यैरभिहितम्- दूरे कर्णरसायनं निकटतस्तृष्णापि नो शाम्यति" ·९२ वस्तुपालयवन्धः विजीयतां, तीर्थानि पूज्यन्ताम् । मन्त्री कौतुकात्तथैव तस्थौ, किं पर्यव- सानेयं प्रस्तावनेतिध्यानादूचेच। नविभः परमार्थ किमेतद्घिघद्धे । आचार्यैरुक्त पुरो गम्यता, भवतां कार्याणि भूयांसि । मन्त्री सविशेषं पृच्छति । सूरयो वदन्ति सचिवेन्द्र ! श्रूयताम् । मरुग्रामे क्वचिद् ग्रामाराः स्थूलबहुललोमशाः पशवो वसन्ति पर्षदि निषीदन्ति, कपोलझल्लरी वादयन्ति । तत्रैकदा वेलाकूलीयचरः पान्थ आगमत् । नवीन इति कृत्वा ग्राम्पैराहूतः, पृष्टः, कस्त्वं कत्यः। तेनोक्तं समुद्रतटेऽवात्सम् । पान्थः पुरो यामिकैः पृष्टः, समुद्रः केन खानितः । तेनोचे स्वयम्भूः सः। पुनस्तैः पृष्टं कियान्सः। पानरेनोक्तमलब्धपारः। किं तत्रास्ते इति पृष्टे पुनस्तेनाचख्ये- ग्रावाणो मणयो हरिजलचरो लक्ष्मीः पयोमानुषी मुक्तौघाः सिकताः प्रवाललतिका: शेवालमम्भः सुधा । तीरे कल्पमहीरुहः किमपरं नानापि रत्नाकरः ॥ ३८॥ इति पादत्रयं पठित्वा व्याख्याय पुरोगतःपान्थः । तेषु ग्राम्येष्वेकः सकौ- तुकः पृच्छम्पृच्छं समुद्रतटमगात् । दृष्टः कल्लोलमालाचुम्बितगगनायः समुद्रः । तुष्टः सः, अचिन्तयच ऋडयः सर्वा लप्स्यन्ते; प्रथमं तृषितः सलिलं पिबामि । तदग्धः कोष्ठः । ततः पठति- वरि वियरो जहिं जणु पियइ घुटुग्घुटु चुलुएहिं । सायरि अस्थि बहु य जल छि खारउं किं तेण ॥ ३९ ॥ तैरेव पादैनष्टः स्वास्पदं गतः। तथा वयमपि स्मः ।मन्त्रिणोक्तं कथं तथा यूर्य, यथा स ग्राम्यः । सूरयस्तारमूचुः । महामात्य ! वयमिह पार्श्वनाथसेवकार विद्यविद्याविदः सर्वर्डयःशृणुमः, यथा धवलकके श्रीवस्तुपालोमन्त्री सरस्वती- कण्ठा भरणो भारतीप्रतिपन्नपुत्रो विहजनमधुकरसहकारः सारासारविचारवि- दास्ते। तदुत्कण्ठितास्तत्रागन्तुमीश्वरत्वाच न गच्छामः।कापि कदाचिद्र तीर्थ- मित्येताऽत्र मन्त्री।तस्य पुरोवक्ष्यामः स्वैरं सूत्तानि इति ध्यायतामस्माकं मन्त्रि- मिश्राअप्यागताः।यावत्पव्यते किमपितावदसम्भावनयाऽवज्ञापरा यूयं स्थिताः। ततः किं पठ्यते गच्छत, उत्सरं भवति । मन्त्री प्राह मम मन्तुः क्षम्यतां, किमेतत् पठितुमारेभे भवद्भिः । आचार्या जगदुः । देव ! यदा युवां बान्धवौ श्रावक- ण्यग्रे राजराजेश्वरौ दिव्यभूषणौ, श्रावकाब धनाच्या दृष्टाः, गीतापुच्छ्यः, तदैतनश्चित्ते बभूव । जगति स्त्रीजातिरेव धन्या, यदुवो जिनचयर्डचक्रिनल- कर्णयुधिष्ठिरविक्रमशातवाहनादयो जाताः । सम्प्रत्यपि ईडशाः सन्ति, तस्मात् - .

·.
वस्तुपाप्रबन्ध
-
श्रीशाम्बश्रीशान्तिब्रह्मनागआमदत्तनागडवंश्यश्रीआभूनंदिनी श्राविकोत्तमा
कुमारदेवी श्लाघ्या, यया एतौ कलियुगमहान्धकारे मजजिनधर्मप्रकाशनप्रदीपौ
ईदृशौ नन्दनौ जातौ । इत्येवं चिन्तयतामस्माकं पद्यपादयं बदनादुद्गतं, जिन-
नमस्कारादि विस्मृतम् । पश्चाई तु शृणुत-
यत्कुक्षिप्रभवा एत वस्तुपाल ! भवादृशाः॥ ४० ॥
सविस्तरं व्याख्यानं कृतम् । जिहाय सचिवेन्द्रः । पदोलगित्वा सूरीन्क्ष-
मयित्वा क्रोशान्ते ग्राम एक आगात्। त्रलातभुक्तविलिप्तः स्वं भृत्यं सचिवमे-
कमाकार्य समादिक्षत् । इयं वाहिनी मे सहस्रदशकबदरकयुक् सूरिभ्यो देया। ग-
तो मन्त्रिसेवकस्तत्र । भाषिताः सूरयः, मन्त्रिदत्तमिदमवधार्यताम्।आचादृष्ट-
म्।अश्वमारुह्य भटशतोल्लासितकृपाणजलप्लावितखास्तत्र गताः,यत्र श्रीवस्तुपा-
ला, उदितश्च तैः। मन्त्रिन् ! किमहमुचितभाषी किंचारणः किं बन्दी, किन्तु सर्व-
सिद्धान्तपारगःसम्यग्जैनः सूरिः।मया मनाप्रमोदेन यह उपश्लोकनमुक्तं तन्मूल्य-
भूतामिमां वो दत्तिं कथं गृह्णामि । न मयेदं वित्तायाभिहितम्, किन्त्विदमन्त-
मानसं ध्यात्वा यथाऽद्यापि जयति जिनपतिमतम् । न गृहाम्येव । मन्त्र्यप्याह
भवन्तो निःस्पृहत्वान्न गृह्णीध्वे । वयं तु दत्तत्वान्न प्रतिगृह्णीमः । कथमनेन हेन्ना
भवितव्यमिति शिक्षा दत्त । ततः सूरिर्जगदे जगदेकदानी मन्त्री । मन्त्रि !
स्वगृहाय सम्प्रति गम्यते भवद्भिः तीर्थाय कस्मैचिछा । मन्त्र्याह , इतो भृगुपुरं
श्रीसुब्रततीर्थवन्दनार्थ गच्छन्तः स्मः । आचार्याः प्राहुः तर्हि लब्ध एतद्धे-
मव्ययोपायः । तत्र लेप्यमयी प्रतिमा आस्ते । तत्र लात्रसुखासिका न पूर्यते
श्रावकाणाम् । तस्मादनेन राया रीरीहेममयीं लात्रप्रतिमा निर्मापयत । मन्त्रिणो
ध्वनितं तत्, तथैव च कृतम् । ततः समायातः स्वसदनं गूर्जरेन्द्रमन्त्री।
अन्येदुरादर्श प्रातर्वदनं पश्यता सचिवेन पलितमेकमालोकि ।
अपाठिच-
अधीता न कला काचिन्न च किश्चित्कृतं तपः।
दत्तं न किञ्चित्पात्रेभ्यो गतं च मधुरं वयः ॥ ४१ ॥
आयुर्जीवितवित्तेषु स्मृतिशेषेषु या मतिः।
सैव चेजायते पूर्व न दूरे परमं पदम् ॥ ४२ ॥
आरोहन्ती शिरः स्वान्तादौन्नत्यं तनुते जरा।
शिरसः स्वान्तमायान्ती दिसते नीचतां पुनः ॥ ४३ ॥

·९४ वस्तुपालप्रवन्धः लोकः पृच्छति मे वा शरीरे कुशलं तव । कुतः कुशलमस्माकमायुर्याति दिने दिने ॥४४॥ ततोऽधिकं जिनधर्म रेमे । अथैकदा बावपि प्रातरौ श्रीवीरधवलं व्यजिज्ञपताम् । देव ! देवपादैरियं गूर्जरघरा साधिता । राष्ट्रान्तराणि करदानि । ययादेशः स्यात्तदा राज्याभिषेको- त्सवः क्रियते । राणकेनोक्तं मन्त्रिणौ ऋजू भक्तिजडौ । अजित्वा सार्णवामुर्वीमनिष्ट्वा विविधैर्मखैः । अदत्वा चार्थमर्थिभ्यो भवेयं पार्थिवः कथम् ? ॥ ४५ ॥ अतो राणकत्वमेवास्तु । इत्युक्त्वा व्यसृजत्तौ। एकदा मन्त्रिभ्यां श्रीसोमेश्वरादिकविभ्यो विपुला वृत्तिः कृता भूम्यादि- दानैः। ततः पठितं सोमेश्वरेण- सूत्रे वृत्तिः कृता पूर्व दुर्गसिंहेन धीमता । विसूत्रे तु कृता तेषां वस्तुपालेन मन्त्रिणा ॥ ४६ ॥ श्रीवीरधवलोऽपि सेवकान्सुष्टु पद्वीमारोपयन् जगत्प्रियोऽभूत् । किमु- च्यते तस्य? पश्यत ! पश्यत!। श्रीवीरधवलो ग्रीष्मे चन्द्रशालायांमुप्तोऽस्ति , वण्ठश्चरणौ चम्पयत्येकः । पटीपिहितवदनो जाग्रदपि वण्ठेन सुप्तो मेने । ततश्चरणाङ्गुलिस्था रत्नाकमुद्रा जगृहे, मुखे च चिक्षिपे । राणकेन किमपि नोक्तम् । उत्थितो राणः । भाण्डागारिकपाडिहीत्वाऽन्या मुद्रा तागेव पादाङ्गुलौ स्थापिता । वितीयदिने पुना राणस्तत्रैव चन्द्रशालायां प्रसुतः । वण्ठश्चरणौ चम्पयति । राणः पटीस्थगितवदनोऽस्ति । वण्ठः पुनः पुनर्मुद्रामा- लोकते । अहो प्राक्तनीवेयं । ततो राणकः प्राह भोम् वण्ठ ! इमां मुद्रामा ग्रही., या कल्ये गृहीता सा गृहीता । तबचनाकर्णन एव वण्ठो भीत्या वज्रा- हत इवास्थात् । यतः- हसनपि नृपो हन्ति मानयन्नपि दुर्जनः। स्पृशन्नपि गजो हन्ति जिघ्रन्नपि भुजङ्गमः ॥४७॥ तां तस्य दीनतां दृष्ट्वा राणेन भणितं वत्स! मा भैषीः । अस्माकमेवायं कार्पण्यदोषो येन तेऽल्पा वृत्तिः । इच्छा न पूर्यते, ततो बहूपाये चौर्यबुद्धिः । अतःपरं हय आरोहाय दीयमानोऽस्ति लक्षार्थ वृत्तौ । इत्याश्वासितःसः।अतो वीरधवला क्षमापरत्वाजगबल्लभः सेवकसदाफलत्वेन पप्रथे। स सहजदया इति मन्त्रिभ्यां रहाकथान्तरे शान्तपर्वणि वैपायनोक्तभीष्मयुधिष्ठिरोपदेशबा- ·वस्तुपाल्पकन्यः ९५ रायातं दैपायनोक्तं द्वात्रिंशदधिकारमयेतिहासशास्त्रीयाऽष्टाविंशाधिकारस्थं च शिवपुराणमध्यगतं च मांसपरिहारं व्याख्याय व्याख्याय प्रायो मांसमद्य- मृगयाविमुखः कृतः।मलधारिश्रीदेवप्रभसूरिसविधे व्याख्यां श्रावंश्रावं सवि- शेषं तेन तत्वपरिमिलितमतिः कृतः।अन्येधुर्वस्तुपालोबाने मुहूर्ते विमृशति । यद्यहंद्यात्रा विस्तरेण क्रियते तंदा श्रीः फलवती। वञ्चयित्वा जनानेतान्सुकृतं गृह्यते श्रिया । तत्ततो गृह्यते येन स तु धूर्तधुरन्धरः ॥४८॥ नृपव्यापारपापेभ्यः सुकृतं स्वीकृतं न यैः । तान्धूलिधावकेभ्योऽपि मन्ये मूढतरानरान् ॥ ४९ ॥ इत्यादि विमृश्य तेजःपालेन नित्यभक्तेन साम्मत्यं कृत्वा मलधारिश्री- नरचन्द्रसूरिपादानपृच्छत् । भगवन् या मे चिन्ताऽधुना सा निष्पत्यूहं सेस्त्यति। प्रभुभिः शास्त्रकिरीटैरुक्तम्।जिनयात्राचिन्ता वर्तते सा सेत्स्यति । वस्तुपालेन गदितं तर्हि देवालये वासक्षेपः क्रियताम् । श्रीनरचन्द्रसूरयः प्राहुः । मन्त्रीश ! वयं ते मातृपक्षे गुरवो, न पितृपक्षे । पितृपक्षे तु नागेन्द्रगच्छीयाः श्रीअमरच- न्द्रसूरिश्रीमहेन्द्रसूरिपट्टे श्रीविजयसेनसूरयः, यैर्वस्तुपालः प्रथमगुणस्थानग- तोऽपि बोधितः । एकदा विजयसेनसूरयो वन्दापयितुमागताः । ब्राह्मणवेष्टितो गवाक्षस्थो वस्तुपालो नोत्तस्थौ। मातृकुमारदेवीप्रबन्धेन मिलितो मन्त्री।क्षामि- ता गुरवः। गुरुभिरुक्तं मन्त्रिन् ! वयं ठकुरचण्डपचण्डप्रसादसोमआसराजत- नद्भवस्य कुमारदेवीकुक्षिसरोवरराजहंसस्य वस्तुपालस्य गृहं मत्वा समायाताः। परमग्रे मद्यगृहं दृष्टम् । मन्त्रिणोक्तं कुतः ? । तैरुक्तम्- जीवादिशेति पुनरुक्तिमुदीरयन्तः कुर्वन्ति दास्यमपि वण्ठजनोचितं ये । तेष्वेव यद्गुरुधियं घनिनो विद्ध्युःसोऽयं विभूतिमदपानभवोऽपराधः ५०॥ ततः प्रबुद्धो वस्तुपालो गुरुन्क्षामयामास । ते श्रीउदयप्रभसूरिसंज्ञक- शिष्ययुजो विशालगच्छाः पीलुयाईदेशे वर्तन्ते । ते वासनिक्षेपं कुर्वन्तु, न वयम् । जा जस्स ठिई जा जस्स संतई पुव्वपुरिसकयमेरा। कंठहिए वि जीवे सा तेण न लंघइव्वत्ति ॥५१॥ मन्त्र्याह । अस्माभिर्भवदन्तिके विद्यषडावश्यककर्मप्रकृत्यादि सर्व- मधीतम् । यूयमेव गुरवः । प्रभुमिरुक्तं नैवं वाच्यं, लोभपिशाचप्रसङ्गज- नकत्वात्। ।

·वस्तुपालप्रबन्धः ततो मन्त्रिभ्यां मरुदेशाद्गुरवः शीघ्रमानायिताः । मुहूर्तप्रतिष्ठा देवालय- प्रस्थानं वासनिक्षेपणं कुलगुरुमिः कृतं, साधर्मिकवात्सल्यं शान्तिकं मारिवारणं स्वामिपूजनं लोकरञ्जनं चैत्यपरिपाटीपर्यटनं च विहितम् । अथ प्रतिलाभना । तत्र मिलिताः कवीश्वराः नरेश्वराः सड्ढेश्वराः । दत्तानि कौशेयकटककुण्डलहारादीनि लोकेभ्यः । यतिपतिभ्यस्तु तदुचितानि कम्बलभोज्यादीनि । लदा श्रीनरचन्द्रसूरिभिः सङ्कानुज्ञातैाख्या कृता। चौलुक्यः परमाहतो नृपशतस्वामी जिनेन्द्राज्ञया निर्ग्रन्थाय जनाय दानमनघं न प्राप जाननपि । स प्राप्तस्त्रिदिवं स्वचारुचरितैः सत्पात्रदानेच्छया स्वद्रूपोऽवततार गूर्जरभुवि श्रीवस्तुपाल ! ध्रुवम् ॥ ५२ ॥ ध्वनितः सका। सकलस्यापि वर्षस्य स एव दिवसः शुभः । यस्मिन्तीर्थमरेर्नाशः सज्जनश्च निरीक्ष्यते ॥५३ ॥ अथ चलितः सुशकुनैः सङ्घः।मार्गे ससक्षेत्राण्युद्धरन श्रीवईमानपुरासन्न- मावासितः।वईमानपुरमध्ये तदा बहुजनमान्यः श्रीमान् रत्नश्रावको वसति । तगृहे दक्षिणावर्तशङ्खः पूज्यते । स रात्रौ करण्डानिर्गस्य स्निग्धगम्भीरं घुमु- घुमायमानो नृत्यति च । तस्य प्रभावात्तस्य गृहे चतुरङ्गा लक्ष्मीः शङ्खन रात्रौ रत्न आलापि। तव गृहेऽहं चिरमस्थामिदानीं तव पुण्यमल्पम् । मां श्रीवस्तुपा- लपुरुषोत्तमकरपङ्कजप्रणयिनं कुरु । सत्पात्रे दानाकापीह परत्र च सुखीभवेः। व्यक्तं तज्ज्ञात्वा रत्नो विपुलसामग्याऽभिमुखो गत्वा मन्त्रीशं स्वगृहे बहुप- रिकरं भोजयित्वा परिधाप्योचे । एवमेवं शङ्खादेशो मे, गृहाणेमम् । मन्याह न वयं परधनार्थिनः पिशुनाच्छलसत्तां ज्ञात्वा तं गृहीष्यति स्वयं मन्त्री, तस्मा- स्वयमेव ददामीति । अपि मा शशिष्टाः, निर्लोभत्वादस्माकमास्माकप्रभूणां चेत्युक्त्वा विरते मन्त्रिणि, रत्नेन गदितम् । देव! मगृहावस्थानमस्मै न रोचते । ततः किं क्रियते गृहाणैव । ततो गृहीतो मन्त्रिणा शङ्खः । तत्प्रभावोऽनन्तः । शनैः सङ्घर श्रीशत्रुञ्जयतलहहिकामाप । तत्र ललितासम्प्रासादादिकीर्तनानि पश्यन्त्रमुदितः ससङ्घ सचिवः आरूढः शत्रुञ्जयाद्रिम् । सविवेकभावं च तत्र मन्त्री वृषभ वन्दते । तदा काव्यपाठ:- आस्यं कस्य न वीक्षितंकन कृता सेवा न के वा स्तुता- स्तृष्णापूरपराहतेन मनसा के के च नाभ्यर्थिताः।

·वस्तुपालप्रबन्धः तन्मान्तर्विमलाद्रि नन्दनवनाकल्पैककल्पद्रुम ! त्वामासाथ कदा कर्थनमिदं भूयोऽपि नाहं सहे॥५४॥ अथाचारितसत्रमेरुध्वजारोपणेन्द्रपदाधिरञ्जनादीनि कर्तव्यानि विहि- तानि । देवेभ्यो हैमानि आरात्रिकतिलकादीनि दनानि । कुडमकर्परागुरु- चन्दनकुसुमपरिमलमिलदलिकुलझकारभारपूरितमिव गगनमभवत् । गीत- रासध्वनिभिर्दिक्कुहराणि अभ्रियन्त । पूर्व मन्त्रिश्रीउदयनदत्ता देवदायाः सर्वेऽपि सविशेषाः कृताः । देवद्रव्यनाशनिषेधार्थ चत्वारि श्रावककुला- न्यद्रौ मुक्तानि । अनुपमा दानाधिकारिणी । तस्याः साधुभ्यो दानानि ददत्याः किल महति वृन्दे पतता घृतकडहटकेन क्षौमाण्यभ्यक्तानि । तदा याष्टिकेन कडहटकभृते साधवे यष्टिप्रहारलेशो दत्तः। मन्त्रिण्या देशनिर्वासनं समादिष्टम् । रे!न वेत्सि यद्यहं तैलिकपत्नी कान्दविकी वास्यभविष्यम् , तदा प्रतिपदं तैलघृताभिषङ्गान्मलिनान्येव वासांसि अभविष्यन् । एवं तु वस्त्राभ्यङ्गो दर्शनप्रसादादेव स्यात् । य इदं न मन्यते तेन नो नहि कार्यमेवेत्युक्तम् । अहो! दर्शनभक्तिरिति ध्वनितं सर्वम् । एकदा मन्त्रीश्वरो नाभेयपुर आरात्रिके स्थि- तोऽस्ति दिव्यधवलवासाश्चान्दनतिलको दिव्यपदकहारभूषितोरःस्थलः । सूरीणां कवीनां श्रावकमाविकानां च ततिः । तिलकं तिलकोपरि पुष्पस्रक पुष्पस्रगुपरि। तदा सूत्रधारणैकेन दारवी कुमारदेव्या मातुर्मूतिर्महन्तकाय नवीनघटिता दृष्टौ कृता । उक्तं च तेन मातुर्मूर्तिरियम् । तदा मन्त्रीश्वरेणाशिखनखं दृष्टा मूर्तिः रुदितं च। प्रथममश्रुमात्रं, ततोऽव्यक्ततरो ध्वनिः, ततो व्यक्ततरः। सर्वे तटस्थाः पृच्छन्ति।देव! किं कारणं रुद्यते। हर्षस्थाने को विषादः । श्रुतशील इव नलस्य, उद्धव इव विष्णोः, अभय इव श्रेणिकस्य, कल्पक इव नन्दनस्य, जाम्बक इव वनराजस्य, विद्याधर इव जयन्तराजस्य, आलिग इव सिद्धराजस्य, उदयन इव कुमारपालस्य, स्वं मन्त्री वीरधवलस्य । विपद्रीताः पर्वता इव सागरं त्वा- माश्रयन्ति भूपाः, तायेणेव पनगास्त्वया हताः सपत्नाः पृथिवीपाला, चन्द्रा- येव चकोरास्तुभ्यं सहन्ति स्वजनाः, हिमवत इवगङ्गा त्वत्तःप्रभवतिराजनीतिः, भानोरिव पास्तवोदयमीहन्ते सूरयः, विष्णाविव त्वयि रमते श्री., तनास्ति यत्रास्ति ते । ततो मन्त्रिणोक्तं दुःखमिदं यन्मे भाग्यसहाधिपत्यादिविभूति- मातृमरणादनन्तरं सम्पन्न । यदि तु सा मे माता इदानी स्यात्तदा स्वहस्तेन (1) This verse ocours as the 9th stanza of Vastupala's Adikvara Stotra. See NaranārayanAnanda p. 64. १३ ·९८ वस्तुपालप्रबन्धः मङ्गलानि कुर्वत्यास्तस्या मम च मङ्गलानि कारयतः, पश्यतश्च लोकस्य, किय- सुखं भवेत् । परं किं कुर्मो धात्रा हताः स्मः । ततः श्रीनरचन्द्रसूरिभिर्मलधा- रिभिरभिहितं मन्त्रीश्वर ! यथा त्वं सचिवेषु तथाऽन्त्र देशे प्रधानंराजसु सिद्ध- राजो व्यजयत । स मालवेन्द्र जित्वा पत्तनमागतो मङ्गलेषु क्रियमाणेष्वपाठी- द्यथा- - मा स्म सीमन्त्रिनी कापि जनयेत्पुत्रमीदृशम् । बृहदाग्यफलं यस्य मृतमातुरनन्तरम् ॥ ५५ ॥ तस्मान्न सर्वेऽपि नृणां मनोरथाः पूर्यन्ते । श्रीनरचन्द्रसूरिभिराशीदत्ता- तवोपकुर्वतो धर्म तस्य त्वामुपकुर्वतः । वस्तुपाल ! योरस्तु युक्त एव समागमः ॥५६॥ इति । अथ रात्रौ तन्मयतया नाभेयपूजाध्यानदानपूजाः । तदा कवयः पठन्ति- ये पापप्रवणाः स्वभावकृपशाः स्वामिप्रसादोल्बणा- स्तेऽपि द्रव्यकणाय मर्त्यभषणा जिह्वे भवत्या स्तुताः । तस्मात्त्वं तद्घापघातविधये बद्धादरा साम्प्रतं धर्मस्थान विधानधर्षितकलिं, श्रीवस्तुपालं स्तुहि ॥ ५७॥ अपरस्तु- सूरो रणेषु चरणप्रणतेषु सोमो वक्रोऽतिवक्रचरितेषु बुधोर्थेऽबोधे । नीतौ गुरू कविजने कविरक्रियासु मन्दोऽपि च ग्रहमयो नहि वस्तुपालः॥२८॥ अन्यस्तु-श्रीभोजवदनाम्भोजवियोगविधुरं मनः । श्रीवस्तुपालवकेन्दौ विनोदयति भारती ॥ ५९॥ इतरस्तु-श्रीवासाम्बुजमाननं परिणतं पञ्चाङ्गुलीछद्मतो जग्मुर्दक्षिणपञ्चशाखमयतां पश्चापि देवद्रुमाः । वाञ्छापूरणकारणं प्रणयिनां जिहैव चिन्तामणि- र्जाता यस्य किमस्य शस्यमपरं श्रीवस्तुपालस्य तत् ॥६०॥ सर्वत्र लक्षदानम् । अष्टाहिकायां गतायां श्रीऋषभदेवं गद्गदोक्त्या मन्त्र्यपृच्छत् । स्वत्प्रासादकृते नीडे पसन् शृण्वन्गुणांस्तव । सड्डदर्शनतुष्टात्मा भूयासं विहगोप्यहम् ॥ ६१ ॥ यहाये घूतकारस्य यत्प्रियायां वियोगिनः। यद्राधावेधिनो लक्षे तख्यानं मेऽस्तु ते मते ॥ १२ ॥ * ·वस्तुपालप्रवन्धः ९९ एवं ससङ्घः सचिवश्चलितः । मरुदेवाशिखराने यावत्कियदपि याति तावच्छ्रमवशविगलत्स्वेदल्लिभगात्रवसनान्कियतो मालिकान् पुष्पकरण्ड- भारितशिरसोऽपश्यत् । पृष्टास्ते कथमुत्सुका इव यूयम् । तैर्विज्ञसं देव ! वयं दूरात्पुष्पाण्यहामं । सङ्घ किल शत्रुञ्जयशिखरेऽस्ति, प्रकृष्टं मूल्यं लप्स्यामहे । तत्पुनरन्यथा वृत्तं, सङ्घश्चलितः, तस्माभाग्या वयम् । इति तेषां दैन्यं दृष्ट्वा मन्त्रिणाऽभाणि । अत्रैव स्थीयतामूर्वेक्षणम् । तावता पाश्चात्यं सर्वमापति तम् । श्रीवस्तुपालेन स्वकुटुम्ब सङ्घश्चाभण्यत, यथा भो धन्याः ! सर्वेषां पूर्ण- स्तीर्थपूजाभिलाषः ? । लोकेनोक्तं पूर्णः । मन्त्र्याह किमपि तीर्थमपूजितं स्थिनम् । लोकः प्राह प्रोकं सर्वाणि तीर्थानि पूजितानि ध्यातानि । मन्त्रि- महेन्द्रः प्राह यविस्मृतं सन्न जानीथ यूयं, वयं स्मारयामः । सङ्घो वदति किं विस्मृतम् । मन्त्रीगदति लोकाः ! पूर्वमयं तीर्थमयो गिरिः यत्र स्वयं ऋषभदेवः समवासार्षीत् , ततो नेमिवर्जिता द्वाविंशतिर्जिनाः समवासापुरसङ्ख्याः सिद्धा- श्च यत्र, सोऽद्रिः कथं न तीर्थम् । लोकोप्याह सत्यं तीर्थमेव । तर्हि पूज्यतां, पुष्पाणि केति चेदिमे मालिका इमानि पुष्पाणि च पुण्यैरुपास्थिषत । ततः सड्डेन तानि पुष्पाणि गृहीत्वाऽद्रिपूजा कृता, नालिकेरास्फालनं वस्त्रदानादिके- लयश्च । तुष्टा मालिकाः। एवं परांशाभङ्गपरान्मुख आसराजसूः । शनैः शनैः पशतुरगशिलपीड्या मड्डो रैवतमारुरोह च । नेमिनि दृष्टे मन्त्री ननर्त, प + आनन्दानिझरिताक्षः- कम्तमग्मौ तरवस्तथान्ये चितामणिमणिरसौ मणयस्तथान्ये । धिग जानिमेव दाशेबन यत्र नेमिः श्रीरैवते स दिवसो दिवसास्तथाऽन्ये३३ अभङ्गवैराग्यतरङ्गरङ्गे चित्ते त्वदीये यदुवंशरत्न !। कथं कृशाङ्गयोऽपि हि मान्तु हन्त यस्मादनकोऽपि पदं न लेभे ॥ ६४॥ तत्राप्यष्टाहिकाविधिः प्रागेव । नाभेयभवनकल्याणत्रयगजेन्द्रपदकुण्डा- न्तिकप्रासादाम्बिकासाम्बप्रद्युग्नशिखरतोरणादिकीर्तनदर्शनैः ससको मन्त्री नयनयोः स्वादुफलमापिपताम् । आरात्रिके थेनां ससम्भ्रमं मन्त्रिमध्ये झम्पापनं दृष्ट्वा सोमेश्वरकविः- इच्छासिद्धिसमुन्नते सुरगणे कल्पद्रुमैः स्थीयते पाताले पवमानभोजनजने कष्टं प्रनष्टो बलिः। नीरागानगमन्मुनीन् मुरभयश्चिन्तामणिः काप्यगात् तस्मादर्थिकदर्थन विषहतां श्रीवस्तुपालः क्षितौ ॥ १५ ॥ EN ·वस्तुपालप्रवन्धः लक्षा सपादाऽस्य दत्तौ मन्त्रिणः । दानमण्डपिकायां निषण्णो निर- 'गेलं दददेवं स्तुतः केनापि- पीयूषादपि पेशलाः शशधरज्योत्लाकलापादपि स्वच्छा नूतनचूतमञ्जरिभरादप्युल्लसत्सौरभाः। वाग्देवीमुखसामसूक्तविशदोबारादपि प्राञ्जला: केषां न प्रथयन्ति चेतसि मुदं श्रीवस्तुपालोक्तयः ॥ १६ ॥ वस्तुपाल ! तव पर्वशर्वरीगर्वितेन्दुकरजित्वरं यशः । क्षीरनीरनिधिवाससः क्षितेरुत्तरीयतुलनां विगाहते ॥ ३७॥ एवं भावमापूर्य देवोत्तमं श्रीनेमिमापृच्छय सर्वास्तीर्थचिन्ताः कृताः । निर्माल्यपदं दत्त्वा पर्वतादुदतारीत् , न सतां हृदयात् , नापि महत्त्वात् । अथ खगारदुर्गादिदेवपत्तनादिषु देवान्ववन्दे । तेजःपालं खङ्गारदुर्गे स्थापयित्वा स्वयं ससडो वस्तुःपालः श्रीषवलकके वीरधवलमगमत् । स्वागतप्रश्नः स्वामिना कृतः आरम्भसिडिप्रश्नश्च । ततो मन्त्र्याह- कामं स्वामिप्रसादेन प्रेष्याः कर्मसु कर्मठाः । तवैभवं बृहदानोः कचिदूष्मा जलेऽपि यत् ॥ ६८॥ राणकेन ससङ्घः सचिवः स्वसदने भोजितः परिधापितः स्तुतश्च । तेज:- पालस्तु खनारदुर्गस्थो भूमि विलोक्य तेजपालपुरममण्डयत् सत्रारामपुर- प्रपाजिनगृहादिरम्यम् । प्राकारश्च तेजःपालपुरं परितः कारितः पाषाणबद्धस्तुङ्गः। अथ वस्तुपालः श्रीवीरधवलपार्चे सेवां विधत्ते, देशः स्वस्था, धर्मो वर्तते। एवं सति एकदा दिल्लीनगरादेत्य चरपुरुषैः श्रीवस्तुपालो विज्ञप्तः । देव ! दिल्ली तः श्रीमोजदीनसुरत्राणस्य सैन्यं पश्चिमां दिशमुद्दिश्य चलितं चत्वारि प्रया- णानि व्यूढं, तस्मात्सावधानःस्थेयम् । मन्येऽर्बुददिशा गूर्जरधरां प्रवेटा मन्त्रि- णा सत्कृत्य ते चरा राणकपा नीताः, कथितः स प्रबन्धः । ततो राणकेना- प्यभाणि वस्तुपाल ! म्लेच्छैगर्दभिल्लो गर्दभीविद्यासिद्धोऽप्यभिभूतः । नित्यं सूर्यबिम्बनिर्यत्तुरङ्गमकृतराजपाटीकः शिलादित्योऽपि पीडितः । ससशतयोज- नभूमिनाथो जयन्तचन्द्रोऽपि क्षयं गतः । विंशतिवारबद्धरुखसहावदीनसुरत्रा- णमोक्ता पृथ्वीराजोऽपि बडः। तस्माहुर्जया अमी। किं कर्ताऽसि ? । वस्तुपाल उवाच स्वामिन् ! प्रेषय मां यदुचितं तत्करिष्यामि। ततः सारावलक्षण चलितो मन्त्री तृतीये प्रयाणे महणकदेवी कर्पूरादिमहापूजापूर्व सस्मार। सा ताग्या- त्प्रत्यक्षीभूयोवाच वत्स ! मा मैषीः । अर्बुददिशा यवनाः प्रवेश्यन्ते । तव देश ·वस्तुपालपबन्धः यदा अमी प्रविशन्ति, तदेव लड्डिता घटिकाः स्वराजन्य रोषयेथाः । आवासान् यत्र गृह्णन्ति, तत्र स्थिरचित्ता ससैन्यो युद्धाय सरमसंडीकेयाः । जयश्रीः कर- पञ्चरे एव । इदं श्रुत्वा धारावर्षायाधुंदगिरिनायकाय स्वसेक्काय नरान्!षयत, अकथापयञ्च म्लेच्छसैन्यमबंदमध्ये भूत्वा आजिगमिषदास्ते । त्वं तानाग- च्छतो मुक्त्वा पश्चाण्टिका रुन्ध्या। तेन तथैव कृतम् । प्रविष्टा यवनाः यावदावासान् गृहीष्यन्ति तावत्पतितो वस्तुपालः कालः । हन्यन्ते यवनाः । उच्छलितो बुम्बारवः । केचिदन्ताङ्गुलीगृहन्ति, अपरे तोबां कुर्वन्ति, न तु छुट्ट- न्ति । एवं तान्हत्वा तच्छीर्षल शकटानि भृत्वा धवलककमेत्य मन्त्री स्व- स्वामिनमदर्शयत् । लाघितच तेनायं- न ध्वानं तनुषे न यासि विकटं नोचैर्वहस्याननं दर्पानो लिखसि क्षितिं खुरपुटै वज्ञया वीक्षसे। किन्तु स्वं वसुधातलैकवल ! स्कन्धाधिरडे भरे तीर्थान्युचतटीविटङ्कविषमाण्युल्लयन्लक्ष्यसे ॥ १९ ॥ ततः परिचापितः विसृष्टः स्वगृहाय । तत्र मङ्गलकरणाय लोकागमः। द्रम्मेण पुष्पं लभ्यते । एवं पुष्पत्रकून्ययो लोकैः कृतः। इतश्च नागपुरे साधुदेवासुतः साधुपूनडः श्रीमोजदीनसुरत्राणपत्नीबी- बीप्रतिपन्नबान्धवोऽश्वपतिगजपतिनरपतिमान्यो विजयते । तेन प्रथमं शत्रु- अये यात्रा त्रिससत्यधिकद्वादशशतवर्षे बब्बेरपुरादिहिता । द्वितीया सुरत्रा- णादेशात् , षडशीत्यधिकबादशशतसयवर्षे नागपुरात्कर्तुमारब्धा । अष्टा- दशशतानि शकटानि बहवो महीधराः।कुमारनेनासहितोमाण्डव्यपुरं यावदा- यातः। ततः सम्मुखमागत्य महन्तकतेजःपालेन धवलककमानीतः।श्रीवस्तुपाल: सम्मुखमागमत् । सङ्घस्य धूली पवनानुकूल्याद्यां दिशमनु घावति, मन्त्री तत्र गच्छति। तटस्थैर्भणितं, मन्त्रीश! इतोरजः रजः पादोऽवधार्यताम् । ततःसे- चिवेन बभणे । इदं रजा स्पष्टुं पुण्यलभ्यतेऽनेन रजसा स्पृष्टेन वृजिनरजांसि दूरे नश्यन्ति । ततः सङ्घपतिपूनडमन्त्रिणोर्गाढालिङ्गनप्रियालापौ संवृत्तौ। सरस्तीरे स्थितः पूनः कुलगुरुमलधारिश्रीनरचन्द्रसूरिपादान बवंदे । रात्रौ वस्तुपालेन कथापितं पूनडाय पुण्यात्मने । प्रातः सर्वस नास्मसत्यतिथिना युष्मता च भवितव्यम् ।धूमो न कार्यः। पूनडेन तथेत्याहृतम् । रात्री मण्डपो दिवारो रस- वतीप्रकाराध सर्व निष्पन्नम् । प्रातरायान्ति नागपुरीयाः । सर्वेषां चरणक्षालनं तिलकरचनां च श्रीवस्तुपालः स्वहस्तेन करोति । एवं लमा बिमहरी, मन्त्री तु , ·वस्तुपाळमवन्धः तथैवानिर्विणः । तदा तेजापालेन विज्ञसमन्यैरपिः देव! वयं सहपादक्षाल- नादि कारयिष्यामः, यूयं भुङ, तापो भावी । मन्त्रिनरेन्द्रेणोक्तं मैवं वदत, पुण्यै. रयं वासरो लभ्यते । गुरुभिरपि कथापितम्- यस्मिन्कुले यः पुरुषः प्रधानः स एव यत्लेन हि रक्षणीयः। तस्मिन्विनष्टे हि कुलं विनष्टं न नाभिभने त्वरका बहन्ति ॥७०॥ तस्माद्रोक्तव्यं भवद्रिः, तापोमाभूत् । मन्त्री पत्नी गुरुभ्यो विज्ञपयितुं प्रैषीत्। तत्र काव्यमू- अथ मे फलवती पितुराशा मातुराशिषि शिखाङ्कुरिताऽद्य । ययुगादिजिनयात्रिकलोकं पूजयाम्यहमशेषमखिन्नः ॥ ७१ ॥ भोजयता मन्त्रिणा नागपुरीयाणामेकपङ्गित्वं दृष्ट्वा शिरो धूनितम् । अहो शुद्धा लोका एते । एवं भोजयित्वा परिघाप्य च रञ्जितो नागपुरसङः । गतौ वस्तुपालपूनडौ शत्रुक्षयं ससङ्घौ, वन्दित ऋषभः । एकदा लाने सति देवार्च- को देवस्य नासां पिधत्ते पुष्पैः किल कलशेन नासा मापीडीत्याशयतः । तदा मन्त्रिणा चिन्तितं कदाचिद्देवाधिदेवस्य कलशादिना परचक्रेणापि वाऽवक्तव्य- ममङ्गलं भवेत् । तदा का गतिः सङ्घस्येति चिन्तयित्वा पूनड आलेपे, भ्रातः सङ्कल्पोऽयमेवं संवृत्तो मे यदि बिम्बान्तरं मम्माणीमयं क्रियते तदा सुन्दर- तरम् । तत्तु सुरत्राणमोजदीनमित्रे त्वयि यतमाने स्यान्नान्यथा । पूनडेनोक्तं तत्र गतैश्चिन्तयिष्यते । इत्यादि वदन्तौ रैवतादितीर्थानि वन्दित्वा व्यावृत्तौ । गतः पूनडो नागपुरम् । मन्त्री धवलकके राज्यं शास्ति । एवं स्थितेऽन्येयुः सुर- त्राणमोजदीनमाता वृद्धा हजयात्राप्रार्थिनी स्तम्भपुरमागता । नौवित्तकमहे- ऽतिथित्वेनास्थात् । सा समागता सचिवेन चरेभ्यो ज्ञाता। चराः प्रोक्ता मन्त्रि- णारे यदेयं जलपथेन याति तदा मे ज्ञाप्या। गच्छन्ती ज्ञापिता तैः। मन्त्रि- णा निजकौलिकान्प्रेष्य तस्याः सर्व कोटीबकस्थं वस्तु प्राहितम् , सुष्टु रक्षा- पितं चक्कचित् । तदा नौवित्तकैः पूत्कृतमुपमन्त्रि देव !जरत्येकाऽस्मयूथ्या हज- यात्रायै गच्छन्ती त्वत्पदे तस्करैर्लुण्ठिता । मन्त्रिणा पृष्टं का सा जरती। तैरुक्तं देव ! किं पृच्छसि सा मोजदीनमाता पूज्या । मन्त्रिणा भणितं मायया अरे वस्तु विलोकयत । आनीयार्पितं सर्वम् । जरती तु स्वगृहे आनिन्ये । विविधां भक्ति कृत्वा पृष्टा च किं हजयात्रेच्छा वः। तयोक्तं ओमिति । तर्हि दिनकतिपयान्प्रतीक्षध्वम् । प्रतीक्षांचके सा। तावतारासणाश्मीयं तोरणं घटा- पितं, मेलयित्वा विलोकितम् । पुनर्विघटितं सूत्रेण वरम् ।सूत्रधारा:सह प्रगुणि- ·वस्तुपालप्रबन्धः । ताः। मन्त्रिणश्च मार्गश्चान्तरे त्रिविधोऽस्ति एको जलमार्गः, अपरः करमगम्या, इतरस्तु अश्वलड्डयः । यत्र ये राजानो योऽध्वा यथा लड्यते तथा मूत्रं कृतम् । राज्ञामुपदायै द्रव्याणि प्रगुणीकृतानि । एवं सामग्र्या सा प्रहिता तत्र । रचितं तोरणं मसीतिबारे । तत्र दीपतैलादिपूजाचिन्ता ताजपार्थात् शाश्वती कारिता । दत्तं भूरि भूरि तत्र । उदभूरि यशः । व्यावृत्ता जरती । आनीता स्तम्भनपुरम् । प्रवेशमहः कारितः । स्वयं तदङ्किझालनम् । एवं भक्त्या दिन- दशकं स्थापिता । तावता धवलकिशोरशतपञ्चकमन्यदपि दुकूलगन्धराजक:- रादि गृहीतम् । वृद्धा प्रोक्ता मातश्चलसि यचादिशसि । तत्र मानं च दापयसे तदाहमपि आगच्छामि। तया भणितं तत्राहमेव प्रभुः स्वैरमेहि पूजा ते तत्र। श्रीवीरधवलानुमत्या चलितो मन्त्रिमहेन्द्रः। गतो दिल्लीतटम् । राजमातृवच- नात्कोशद्धये तस्थौ । सुरत्राणः सम्मुखमागान्मातुः।माताप्रणता पृष्टा च सुख- यात्राम् । जरत्या प्रोक्तं कथं न मे भद्रं यस्या दिल्यां त्वं पुत्रा, गूर्जरघरायां वस्तुपालः । राज्ञा पृष्टं कोऽसौ वस्तुपालः । जरत्या वृत्तान्तः प्रोक्तः तदिनय- ख्यातिगर्भः। राजाह स किमिति नात्रानीतः। वृद्धा आह आनीतोऽस्ति । दयतां तर्हि । अश्ववारं प्रहित्यानाय्य दर्शितो वस्तुपालः। दत्तोपदा । आलापि- तश्च राज्ञा अस्मन्माता त्वां स्तौति , किञ्चिद्याचस्व । वस्तुपालेनाभिहितं देव ! गूर्जरघरया सह देवस्य यावनीवं सन्धिरस्तु । उपलपञ्चकं मम्माणीखानितो दापय । राज्ञा मतं तत् । फलहीपञ्चकं तु पूनडेन प्रैषि शत्रुञ्जयाद्रौ । तत्रैका ऋ- षभदेवप्रतिमा १, द्वितीया पुण्डरीकफलही २, तृतीया कपर्दिनः ३, चतुर्थी चक्रे- श्वर्याः ४, पञ्चमी तेजःपालप्रासादे पार्श्वप्रतिमा । मन्त्री स्वपुरं गतः, प्रणतः स्वस्वामी । तेन चिरदर्शनोत्कण्ठाविह्वलेन पूर्वमपि कर्णाकर्णिकया श्रुतं दिल्ली- गमनवृत्तान्तं मन्त्रिणं पप्रच्छे । सोऽपि निरवशेषमगर्वपरः प्रचख्यौ । तुष्टो वीरधवलः । दत्ता दशलक्षी हेनां प्रसादेन । सा तु गृहादागेव दत्ता । मिलितो मन्त्रिग्रहे सर्यो लोकसत्कृत्य प्रेषितः । कथयस्तु पठन्ति- श्रीमन्ति दृष्ट्वा हिजराजमेकं पनानि सङ्कोचमहो भजन्ते । समागतेऽपि द्विजराजलक्षे सदा विकाशी तव पाणिपनः ॥७२॥ उच्चाटने विद्विषतां रमाणामाकर्षणे स्वामिहृदय वश्ये । एकोऽपि मन्त्रीश्वर ! वस्तुपाल ! सिद्धस्तव स्फूर्तिमियर्ति मन्त्रः ॥७३ ॥ एवं स्तूयमान उत्तमत्वाल्लजमानो वस्तुपालोऽयो विलोकयामास । ततो महानगरवासिना नानाककविना भणितम्- ·. १०४ वस्तुपालपबन्धः एकस्त्वं भुवनोपकारक इति श्रुत्वा सतां जल्पितं लज्जानमशिराः स्थिरातलमिदं यदीक्षले वेशि तत् । वादेवीवदनारविन्दतिलक श्रीवस्तुपाल ! ध्रुवं पातालालिमुहिधीषुरसकृन्मार्ग भवान्मार्गति ॥७४ ॥ तदैव कृष्णनगरीयकविकमलादित्येन भङ्गधन्तरमुक्तम्- लक्ष्मी चलां त्यागफलां वकार यां साऽर्थिश्रिता कीर्तिमसूत नन्दिनीम् । साऽपीच्छया क्रीडति विष्टपाग्रत- स्तबार्तयाऽसौ पते यतो महान् ॥ ७५॥ अथ कदाचन मन्त्रिणा श्रुतं यथा रैवतकासन्नं गच्छतां लोकानां पार्श्वतो भरडकाः पूर्वनरेन्द्रदत्तं करमुग्राहयन्ति । पोहलकेभ्यः कणमाणकं, कूपकात्कर्षः। एवमुपदूयते लोकः । तत आयतिर्दर्शिना सचिवेन ते भरडकाः कुहाडीया- नामानं ग्रामं दत्वा तं करमुग्राहयन्तो निषिद्धाः । अङ्केवालियाख्यो ग्रामस्तु ऋषभनेमियात्रिकाणां क्षीणधनानां स्वगृहाभियोग्यपाथेयद्रम्मपदे दत्तः । शत्रुञ्जयरैवतोपत्यकानगरयोः सुखासनानि कृत्वा मुक्तानि । अन्धज्वरितानां यात्रिकाणांतीर्थारोहणार्थताग्यनराणांतु ग्रासपदे शालिक्षेत्राणि प्रतिष्ठितानि। तीर्थेषु सर्वेषु देवेभ्यो रत्नखचितानि हैमभूषणानि । विदेशायातसूरिशुश्रूषार्थ सर्वदेशग्रामण्यो नियुक्ताः । लौकिकतीर्थकरणमपि तस्य स्वामिरञ्जनाथ, न भक्त्या सम्यग्दृष्टित्वात् । एकदा मन्त्री धवलकाकास्तम्भपुरं गतः । तत्र यानपात्रातुरङ्गा उत्तरन्तः सन्ति । तदा सोमेश्वरकवीन्द्र आसन्नः । मन्त्रिणा समस्या दत्ता- प्रावटकाले पयोराशिरासीदर्जितवर्जितः। सोमेश्वरः पूरयति स्म- अन्तःसुसजगनाथनिद्राभङ्गभयादिव । ७६ ॥ तुरङ्गमषोडशकमुचितदाने । पुनः कदाचिन्मन्त्रिणोक्तम्- काकः किं वा क्रमेलका सोमेश्वरेण पूरितं पद्यम्- येनागच्छन्ममाख्यातो येनानीतब मे पतिः। प्रथमं सखि! का पूज्यः काकः किंवा क्रमेलकः ॥ ७७॥ अत्रापि षोडशसहस्रद्रम्माणां दत्तिः। एवं लीलास्तस्य । एकदा अतमैतिथं वृद्धभ्यः, यथा प्राग्वाटवंशे श्रीविमलो दण्डनायकः 31 ·वस्तुपालप्रवन्धः १०५ नेढवाहिलयोर्धाताऽभवत् । स चिरमबंदाधिपत्यमभुन गूर्जरेश्वरप्रसत्तेः। तस्य विमलस्य विमलमतेर्वाञ्छाश्यमभूत् पुत्रवाञ्छा प्रासादवाञ्छा च । तत्सिद्ध्यै अम्बामुपवासत्रयेणारराष । प्रत्यक्षीभूय सा माह । वत्स ! वाञ्छां ब्रूहि । वि- मलो जगौ पुत्रेच्छा प्रासादनिष्पत्तीच्छा चाबुदङ्गे मे वर्तते । अम्बया प्रोक्तं हे प्राप्ती न स्तः, एकां ब्रूहि ततो विमलेन संसारवृद्धिमात्रफलामसारां पुत्रेच्छां मुक्त्वा प्रासादेच्छैव सफलीकर्तुमिया । अम्बयोक्तं सेत्स्यत्ययं चैत्याभिलाषः, परं क्षणं प्रतीक्षस्व, यावताऽहं गिरिवराबुदाधिष्ठात्र्याः सख्याः श्रीमातुर्मतं गृह्णामि । विमलो ध्यानेन तस्थौ। श्रीमातृमतं लात्वा देव्यायाता अभाणीच्च । पुष्पसद्गामरुचिरं दृष्ट्वा गोमयगोमुखम् । प्रासादाही भुवं विद्याः श्रीमातुर्भवनान्तिके ॥ ७८ ॥ तत्तथा दृष्ट्वा चम्पकद्रुमसन्निधौ तीर्थमस्थापयत् । पैत्तिलप्रतिमा महती। विक्रमादित्यात्सहस्रोपरि वर्षाणामष्टाशीतौ गतायां चतुर्भिः सूरिभिरादिनाथं प्रत्यतिष्ठिपत् । विमलवसतिरिति प्रासादस्य नाम। तस्मिन् दृष्टे जन्मफलं ल- भ्यते। एतत्कथाश्रवणान्मन्त्री ध्यौ । वयं चत्वारोऽभूम, दौस्तः, कौतु मालदेव- लूणिगावल्पवयसौ दिवमगाताम् । मालदेवनाम्ना कीर्तनानि प्रागप्यकारिषत कियन्त्यपि । लूणिगश्रेयसे तु लूणिगवसतिरबुदे काराप्या । एतत्सेजःपालाय प्रकाशितम् । तेन विनीतेन सुतरां मेने । अथ तेजःपालो धवलककार्बुदगिरि- भूषणां चन्द्रावतीपुरीमगात् । धारावर्षराणकगृहमगात् । तेनात्यर्थं पूजितः किं कार्यमादिश्यतामित्युक्तं च । मन्त्रिणोक्तम्, अर्बुदाने प्रासादं कारयामहे, यदि यूयं सहायाः स्यात । धारावर्षेण भणितं तव सेवकोऽस्मि, अहं सर्वकार्येषु धुरि योज्यः । ततो राष्ट्रिकगौग्गलिकादयो महादानैर्वशीकृताः, तथा निष्पत्स्यमान- चैत्यं करैर्न भारयन्ति । दानेन भूतानि वशीभवन्ति । ततश्चन्द्रावतीमहाजन- मुख्यं श्रावकं चाम्पलनामानं गृहे गत्वा आललाप । वयं चैत्यमबुंदे कारयामो, यदि पूजासान्निध्यं कुरुध्वे । चाम्पलेनापि स्वस्य कुटुम्बान्तराणामपि देवपूजार्थ नित्यधनचिन्ता कृता । ततो मन्त्री आरासणं गत्वा चैत्यनिष्पत्तियोग्यं दल- पाटकं निरकाशयत् । तयुग्यै रहकलैम्बार्बुदोपत्यकामानीनयत् । अर्द्धक्रोशार्द्ध- कोशान्तरे हटानि । सर्व लभ्यते, पशूनां नराणां कृच्छं माभूदिति । उबरि- णीपथेन प्रासादनिष्पत्तियोग्यं दलं विगुणमुपरि गिरेः प्रवेशयामास । पुनस्तां पंद्यां विषमाञ्चकार, यथा परचक्रस्य प्रवेशो न भवेत् । एवं सिडे कर्मणि शोभन- देवं सूत्रधारमाहूय कर्मस्थाये न्ययुजः। अदलाख्यं श्यालमुपरिस्थायिनमकरोत् ।

·? अर्थव्यये स्वैरितां समादिशत् । एवं सूत्रं कृत्वा तेजपालो धवलककमाणात् । निष्पयते प्रासादः । श्रीनेमिबिम्ब कषोपलमयं घव्यते। सूत्रधाराणां समशती घटयति घाटम्।तेतु दुःशीलाः पुरः पुरोऽर्थ गृहन्ति, कार्यकाले पुनर्याचन्ते ।तत ऊदलो मन्त्री तेजःपालाय लिखति, वदति देव! द्रम्मा विनश्यन्ति, सूत्रधाराः कर्म- स्थायात्प्रथमं प्रथमं गृहन्ति । ततस्तेजःपालेन कथापितं द्रम्मा विनष्टा इति किंब्रूषे। विनष्टाः किं कुथिताः। न तावत् कुथिताः किन्तु मनुष्याणामुपकृताः । उप- कृताश्चेविनष्टाः कथं, माता मे वन्ध्येतिवाक्यंवत्परस्परं विरुडं ब्रूषे। तस्मात्तत्त्व- मिदं सूत्रधाराणामिच्छाच्छेदो न कार्यः, देयमेवेति । ततो दत्ते ऊदलः । तावन्नि- पन्नं गर्भगृहम् । मध्ये श्रीनेमिनाथबिम्बं स्थापितम् । एतच कृतं श्रीतेज:पालाय विज्ञप्तम् । तृष्टौ छौ मन्त्रिणौ । श्रीवस्तुपालादेशात्तेजःपालोऽनुपमया सहानल्प- परिच्छदोर्बुदगिरि प्राप्तः ।प्रासादं निष्पन्नप्रायं ददर्श तुतोष। लात्वा सवस्त्रप्रा- वरणःसपत्नीको मन्त्री श्रीनेमिनं पूजयति स्म।अथ ध्यानेनोर्ध्वस्तस्थौ चिरम् । क्षणार्द्धनानुपमा पतिं तथास्थं मुक्त्वा प्रासादनिष्पत्तिकुतूहलेन बहिरागात् । तत्र सूत्रधारशोभनदेवो मण्डपचतुःस्तम्भीमूर्ध्वयितुमुपक्रमते । मन्त्रिण्योक्त सूत्रधार ! मम पश्यन्त्याश्चिरं बभूव, अद्यापि स्तम्भा नोत्तभ्यन्ते । शोभनदे- वेनोक्तं स्वामिनि ! गिरिपरिसरोऽयं, शीतं स्फीतं, प्रातर्घटनं विषम, मध्याहो- देशे तु गृहाय गम्यते लायते भुज्यते एवं विलम्बः स्यात् । अथवा विलम्बार्तिक भयम् । श्रीमन्त्रिपादाश्चिरं राज्यमुपभुञ्जानाः सन्तीह तावत् । ततोऽनुपमया जगदे। सूत्रधार ! चाटुमात्रमिदम् । कोऽपि क्षणः कीदृग्भवेत् को वेत्ति । सूत्र- धारो मौनेनातिष्ठत् । पत्नीवचनमाकर्ण्य सचिवेन्द्रो बहिनिःसृत्य सूत्रधारमयो- चत् । अनुपमा किं धावदीति । सूत्रधारो व्याहार्षीत् यदेवेनावधारितम् । मन्त्री दयितामाह किं त्वयोक्तम् ? । अनुपमाह वदन्त्यस्मि कालस्य को विश्वासः, काऽपि कालकला कीदृशी भवति । न सर्वदा तेजः पुरुषाणाम् । तथा- श्रियो वा तस्य नाशो वा येनावश्यं विनश्यति । श्रीसम्बन्धे बुधाः स्थैर्यबुद्धिं बध्नन्ति तत्र किम् ॥ ७९ ॥ वृद्धानाराधयन्तोऽपि तर्पयन्तोऽपि पूर्वजान् । पश्यन्तोऽपि गतश्रीकानहो मुह्यन्ति जन्तवः ॥ ८॥ भूपपल्लवपान्तनिरालम्बविलम्विनीम् । स्थेयसी बत मन्यन्ते सेवका: स्वामपि श्रियम् ॥ ८१॥ इतो विपदितो मृत्युरितो जनिरितो जरा । जन्सको हन्त पीबन्ते चतुर्भिरमि सन्ततम् ॥ ८२॥ ...

·वस्तुपालप्रवन्ध १०५ १ एतबचः श्रुत्वा मन्त्रिवरः प्राह अर्षि कमलदलदायलोचने! त्वां विना कोऽन्य एवं वक्तुं जानाति- ताम्रपर्णीतटोत्पलमौक्तिकरिक्षुकुक्षिजैः । बस्पर्षभरा वर्णाः प्रसन्नाः स्वावस्तवः ॥ ८ ॥ गृहचिन्ताभरहरणं मंतिवितरणमखिलपात्रसत्करणम् । किं किं न फलति कृतिनां गृहिणी गृहकल्पवल्लीव ।। ८४ ॥ राज्यस्वामिनि ! वद केनोपायेन शीघ्र प्रासादा निष्पत्स्यन्ते । देव्याह नाथ ! रात्रीयसूत्रधाराः पृथक् दैनीयसूत्रधाराः पृथक् व्यवस्थाप्यन्ते । कटाहि- श्चटाप्यते, अमृतानि भोज्यन्ते सूत्रधाराणां च विश्रामलाभाद्रोगो न भवति । एवं चैत्यसिद्धिः शीघ्रा । आयुर्यात्येव श्रीरस्थिरेव । अजरामरवत्प्राज्ञो विद्यामर्थ च चिन्तयेत् । गृहीत इव केशेषु मृत्युना: धर्ममाचरेत् ॥ ५ ॥ इति सरस्वतीवीणाकणितकोमलया गिरा उक्त्वा निवृत्ता सुलक्षणासा। मन्त्रिणा सर्वदेशकर्मस्थायेषु सैव रीतिः प्रारब्धा । निष्पन्नं च सर्वम्। गतोमन्त्री धवलककम् । दिनैः कतिपयै पनिकानर आगतः । देव ! अर्बुदाद्रौ नेमिचैत्यं निष्पन्नम् । हृष्टौ दो बान्धवौ । गतौ ससङ्घौ तत्र तत्रच जाबालिपुरात् श्रीय- शोवीरो-नाम भाण्डागारिकः सरस्वतीकण्ठभूषणत्वेन ख्यातः आहूत आगात्। मिलिता वस्तुपालतेजःपालयशोवीरा एकत्र न्यायविक्रमविनया इव साक्षात् । चतुरशीति राणाः, बादशमण्डलीकाः, चत्वारो महाधराः, चतुरशीतिर्महाजनाः, एवं सभा । तदा वस्तुपालेन यशोवीरः प्रोचे भाण्डागारिक ! त्वभुदयसिंहस्य मन्त्री, यौगन्धरायण इव वत्सराजस्या तवस्तुतीः स्वस्थानस्थाः शृणुमायथा- बिन्दवः श्रीयशोवीर! मध्यशून्या निरर्थकाः । सङ्ख्यावन्तो विधीयन्ते स्वयैकेन पुरस्कृताः ॥ ८ ॥ यशोवीर ! लिखत्याख्यां यावचन्द्रे विधिस्तव । न माति भुवने तावदायमप्यक्षरब्यम् ॥ ८७ ॥ अत एव नः सदा भवदर्शनरणरणकाक्रान्तमेव स्वान्तमासीत् । इदानी चार सम्पन्न भवदीयसाङ्गत्यं, तदपि विशेषतः श्रीनेमिष्टौ । ततो यशोवीरो व्याहरति- श्रीमत्कर्णपरम्परागतभवकल्याणकीर्तिश्रुतः प्रीतानां भवदीयदर्शनविधी नास्माकमुल्क मनः ।

·१०८ वस्तुपालप्रबन्धः श्रुत्यात्यायिनी सदा भाजुतया स्वालोकविश्रम्भिणी दाक्षिण्यैकनिधान ! केवलमियं दृष्टि समुत्कण्ठते ॥८८॥ इत्याद्याः सङ्कन्थाः पप्रधिरे।प्रासादबिम्बप्रतिष्ठोत्सवाः संवृत्ताः । श्रीवस्तु- पालेनैकदा चैत्यस्य दूषणभूषणे पृष्ठो यशोवीरः मोचे। देव! शोभनदेवः सूत्रधारः शोभनः । ततो युक्तमेतदम्बा कीर्तिस्तम्भोपरिस्थिता एकामङ्गुलीमूर्वीकृत्य स्थिता घटिता । परमः प्रासादः । परं दोषा अपि सन्ति । प्रासादापेक्षया सोपा- नानि हस्वानि । स्तम्भे बिम्बानि आशातनाभाजनं स्युः। द्वारप्रवेशे व्याघ्ररू- पाणि पूजाऽल्पत्वाय स्युः। जिनपृष्ठे पूर्वजरोपणा पाश्चात्यानामृद्धिनाशिनी।आ काशे जैनमूर्तिरोपणा त्वत्परं दर्शनपूजनाल्पत्वाय । इत्यादि श्रुत्वा सत्यं मत्वा न चुकोप, भवितव्यतांचाप्रतिकारां निश्चिक्ये। विविधदानविक्रमादित्य इव प्रका. श्य महिमानं, विसृज्य स्वस्थाने लोकं, सपरिजनो धवलककं गचा सुखं तस्थौ । इतश्च श्रीवीरधवलस्य छौ पुत्रौ स्तः । एको वीरमः, द्वितीयो वीसलः । तत्र वीरमो यौवनस्थः शूरेषु रेखांप्राप्तः, यो वर्षाकालेऽकस्मादुपरि पतन्त्या विद्युत उद्दे- शेन कृपाणीमाकृषत । स एकदा कचिदेकादशीपर्वणि धवलककमध्यतरुतलमग- मत् । तत्र पर्वण्यसौ रीतिः । वैष्णवैः सरष्टोत्तरशतं बदराणामामलकानां वा द्रम्माणांवा मोक्तव्यम् । तरोरधः वीरमेष्टोत्तरं शतं द्रम्माणां मुक्तम् । एके- वणिजा तस्यामेव सभायां स्थितेनाष्टोत्तरं शतमाबूनां मुक्तम् । वीरमेण तस्योपरि कृपाणिका कृष्टा । रे! अस्मत्तः किमधिकं करोषीति च वदन वणिजं हन्तुमन्वधावत् । वणिक् नंष्ट्वा वीरधवलाध्यासितां सभामाविशत् । जातः कलकलः। ज्ञातं पारम्पर्य वीरधवलेन । वणिजि पश्यति वीरमो हकितः । काते चर्या यद्ययं त्वदधिकं करोति, अस्माकं न्यायं न वेत्सि । दूरे भव, पुनर्ने दृष्टी नागन्तव्यम् । वणिजो मम जङ्गमः कोशो मयि जीवति केनाभिभूयन्ते । इत्यु- क्त्वा तं वीरमग्रामाख्ये आसन्नग्रामेऽतिष्ठिपत् । स तु कौणिककुमारवत् कंस- वत् पितरि विष्टो जीवन्मृतम्मन्योश्थात् । वीसलस्तु राणीवीरधवलस्य व- ल्लभः श्रीवस्तुपालस्य च । अत्रान्तरे श्रीवीरधवलोऽचिकित्स्येन व्याधिना जन- से । तदा वीरमः स्वसहायैबलवान् भूत्वा राज्यार्थी राणकमिलनमिषेण धवल ककमागात् । तदैव वस्तुपालेन तं दुराशयं ज्ञात्वा प्रत्युत्पन्नमतित्वादश्वगजहे- मादिषु परमासमानुषैः परमो यत्नः कृतः। वीरमः प्रभवितुं न शशाक । धव- लकके एव स्वे सौधे विपुलेऽवतस्थे । दिनैलिमिर्वीरधवलो दिवं गतः । लोकः शोकसमुद्रे पतितः । बहुभिनितारोहणं कृतम् । मन्त्री तु सपरिजनः काष्ठानि न तु ·१०९ भक्षयनपरापरैमन्त्रिमिनिषिदा उक्त च देव ! त्वयि सति राणपादा स्वयं जीवन्तीव । स्वयि लोकान्तरिते परिपूर्णाः पिशुनानां मनोरथाः, गता गूर्जर- धरा । ततो न मृतो मन्त्री । तत उस्थापनदिने मन्त्री समासमक्ष पठति- आयान्ति यान्ति च परे ऋतकः क्रमेण साततस्तुयुग्ममगत्वरंतु। वीरेण वीरधवलेन विना जनानां वर्षा विलोचनयुगे हृदये निदाघः ॥८९॥ अतीव निश्वस्य गताः सर्वे स्वस्थानम् । ततश्च मृते वीरधवले तद्राज्य- लिप्सुर्वीरमा सबाह्य गृहानिर्गमिष्यति यावता, तावता श्रीवस्तुपालेन वीसल- कुमारो राज्ये निवेशितः । श्रीवीसलदेव इति नाम प्रख्यापितम् । सर्वराज्या- ङ्गेषु आसनरै रक्षा कारिता । स्वयं वीसलं गृहीत्वा साराश्वखुरपुटक्षुण्णक्ष- मापीठोच्छलद्रजापुञ्जस्थगितव्योमा राजन्यकक्रूरकरवालशल्यभल्लकिरणबिगु- णद्योतितरविकिरणो वीरमसम्मुखो ययौ । दारुणः समरो जज्ञे । वीरमः स्वस्य तेजसोऽनवकाशं मन्यमानो नष्ट्वाश्वसुरेण राजकुलेनोदयसिंहेना- धिष्ठितं जाबालिपुरं प्रत्यगलीत् । मन्त्री तस्याशयं दक्षतया ज्ञात्वा षोडश- योजनिकानरानुदयसिंहान्तिके त्रैषीत् । आख्यापयत् यथाऽमुं राजबिष्टकारक जामातृज्ञातेयेन यदि स्वान्तिके स्थापयिष्यसि, तदा तेन राज्यं न जीवितव्यं च । हन्याश्चैनम् । ततो वीरमो जाबालिपुरोधानं प्राप्तः। तदा विश्राम्यनगरक्षा- मुत्तारयन् अलसायमान उदयसिंहनियुक्तैर्धनुर्धरैः शरशतजर्जरथालनीमाय- कायः कृतः मृतश्च । तस्य शिरो वीसलदेवाय प्रहितमुदयसिंहेन । ततो जातं निष्कण्टकं वीमलदेनराज्यम् । यावन्मानं वीरधवलेन साधितं, तावन्मात्रात्कि- मपि न्यूनं नासीत् । केवलं लब्धप्रसरेण वीसलेन श्रीवस्तुपालो लघुतया दृष्टः। पुरुषः सम्पदामग्रमारोहति यथा यथा । गुरूनपि लघुत्वेन सम्पश्यति तथा तथा ॥ ९॥ राज्ञा नागडनामा विप्रः प्रधानीकृतः । मन्त्रिणोः पुनर्लघुश्रीकरणमात्रं दत्तम् । एकश्च समराकनामा प्रतीहारोराज्ञोऽस्ति। स प्रकृत्या नीचः। पूर्वमन्यायं कुर्वाणो मन्त्रिवस्तुपालेन पीडितोऽभूत् । स लब्धावकाश उपराजं ब्रूते । देव ! अनयोः पार्थेऽनन्तं धनमास्ते तयाच्यताम् । राजाऽपि तावाहूयावादीत् । अर्थो दीयताम् ।ताभ्यामुक्तम्।अर्थः शत्रुञ्जयादिषु व्ययितत्वान्नास्ति नाराज्ञोक्तं तर्हि दिव्यं दीयताम् । मन्त्रिभ्यामभिहितं यदिव्यं भवयस्तदाऽऽदिश्यताम् । राज्ञा घटसर्पः पुरस्कृतः । लवणप्रसादो निषेधति तदकृत्यम् । न च तवचनं राजा शृणोति अभिनवदर्पयशात् तदा सोमेश्वरेणोक्तं कायमेक बीसलं प्रति- ·मन्दिराग्रे आयात कलकलायमान तत्, तावदेकेन ज्यायसोक्तं राजा विज्ञप्यते। क्लुपालप्रवन्धः मासान्मांसलपाटलापरिमलव्यालोलरोलम्बत प्राप्य प्रौतिमिमां समीर ! महतीं हन्त त्वया किं कृतम् । सूर्याचन्द्रमसौ निरस्ततमसो दूरं तिरस्कृत्य य- त्पादस्पर्शसहं विहायसि रजा स्थाने तयोः स्थापितम् ।। ९१ ॥ निवर्तितं दिव्यं राज्ञा । अथ कदाचिडवलपके मन्त्रिणि वसति सति पौषधशालैकास्ते । तस्या उपरितनं पुजक क्षुल्लकोऽधः क्षिपन्नासीत् । स पुञ्ज- को वीसलदेवमातुलस्य सिंहस्य याप्ययानारूढस्याघो रथ्यायां गच्छतः शिरसि पतितः । क्रुद्धः स मध्ये आगत्य क्षुल्लक दीपेण तर्जकेन पृष्ठे दृढमाहत्य रे ! मां जेठुयकं सिंह राजमातुलं न जानासीति वदन्स्वगृहं गतः । तं वृत्तान्तं मध्याहे मन्त्रिवस्तुपालं भोजनारम्भे उत्क्षिसप्रथमकवलं रुदबुद्धाटितपृष्ठोऽजिज्ञपत् क्षु- कः । मन्त्रिणा अमुक्तेनैवोत्थाय क्षुल्लकः सन्धीर्य प्रस्थापितः । स्वयं स्वकीयप- रिग्रहो भाषितः । भो क्षत्रियाः! संकोऽप्यस्ति युष्मासु यो मनोदाहं मे उपशम- यति । एकेन राजपुत्रेण भूणपालाख्येनीतं देव! आदेशं देहि ।प्राणदानेऽपि तव प्रसादानां नावृणीभवामि । छन्नं मन्त्रिणादिष्टं जेठुयावंशस्य राजमातुलस्य सिंहस्य दक्षिणपाणिं छित्त्वा ढोकय मे । स राजपुत्रस्तथेत्युक्त्वा एकाकी मध्या- होद्देशे सिंहावासद्वारे तस्थौ । तावता राजकुलात्सिह आगतः। राजपुत्रेणाने भूत्वा सिंहायोक्तं मन्त्रिणा श्रीवस्तुपालदेवेनाऽहं वः समीपं केनापि गूढका- येण प्रेषितोऽस्मि । इतो भूत्वा प्रसाद्यावधार्यताम् । इत्युक्ते स किश्चित्पराग भूत्वा यावती श्रोतुं यतते तावन्मन्त्रिभृत्येने सिंहस्य करः स्वकरे कृतः, सह- सा छुर्या छिन्नः । छिन्नं तं करं गृहीत्वा रे! वस्तुपालस्य भृत्योऽस्मि, पुनः श्वेता- म्बरं परिभवः इति वदन् चरणबलेन पलाय्य भूणपालो मन्त्र्यन्तिकमगमत , करमदीदृशत् । मन्त्रिणा शश्लाघेऽसौ। स करः स्वसौघाने बडः । स्वमानुपाणि परमातनरगृहेषु मुक्तानि। परिग्रहो भाषितः। यस्य जीविताशा स स्वगृहं यातु जीवतु । अस्माभिर्बलवता महावैरमुपार्जितं, मरणं करस्थमेव, जीविते सन्दे- हा। तैः सर्वैरप्युक्तं देवेन सह मरणं जीवितं च स्थिताः। ततो गोपुराणि दत्वा गृहं नरैः स्वावृतं कृत्वा स्वयं स्वसौधोपरि तस्थौ निषङ्गी कवची धनुष्मान् । ततः सिंहस्यापि परिच्छदो मिलितो बान्धवादिभूयान् । गत्वा वस्तुपालं सपुत्रपशुबान्धवं हनिष्यामः इति प्रतिजज्ञे।चलितं जेठुयकसैन्यम् । यावद्राज- मा स्म सहतात्कारेण तत्कोपोऽभूत् । ततो विक्षस राशे। राज्ञा वाती ज्ञात्वा विमृश्य मणित। अनपराडे वस्तुपालो न पीडयति । किवियुष्माभिरन्यायः ·। कृतः । मन्त्रिणो गुरुरपीडितल्याशिवाय पर्व सर्व परियामो यषितम् । ततः सोमेश्वरदेवः परः। गुरो ! किमया युक्त स्यात् । गुरुणोकमांतत्वाचे प्र- हिणु।आयतिपथ्यं करिष्ये। महितः सः।प्रासो मन्त्रिसौषबारम् । पासोमव्य- नुज्ञया मन्त्रिपार्श्वम् । पुरोहित आह मन्त्रिन् ! किमेतत् । अल्पे कार्य कियत्कृतं शुभवद्धिर्भवतिः। जेठुयका मिलिताः सन्ति । राजाऽपि तदागिनेयः क्रुद्धः । शम्यतां येन सन्धिकारयामि। अथ मन्त्रीश: प्राह मरणारिक भयम् । गुरुपरिभ- वो दुःसहः । व्यावृत्तं जग्धं पीतं दत्तं विलसितं यदा तदा । यथा तथा मत- व्यमेव । इदमेकं मरणमस्तु- जीवितैकफलमुधमार्जितं लुण्ठितं परत एव यद्यशः । ते शरीरकपलालपालनं कुर्वते बत कयं मनस्विनः ॥ ९२॥ इत्यादि गीर्भिर्मतिकृतनिश्चयं ज्ञात्वा मन्त्रिणं गुरुर्गत्वा राजानमूचे । रा- जेन्द्र !म्रियते एवात्र प्रघट्टके मन्त्री। अग्रेऽपि युद्धे शूरस्तेषु तेषु स्थानेषु । 'तृणं शरस्य जीवितम् । ईदृशो योधः क्वचिद्विषमे कार्येऽने धृत्वा घात्यते, नैवं वृथा। बहुधा भवतामुपकारी। स किंप्रभुर्यो भृत्यानां विवान्मन्तून सहते । अस्म- दादीनामपि मनसि देवस्य कीदृश्याशा भाविनी । इत्यादि दृढं मृदुसारं निगद्य हस्ते कृतो राजा।राजा प्रोवाच । मन्त्रीह धीरां दत्त्वा सन्मान्य समानीयताम् । गतो गुरुस्तत्र । राजोक्तमुक्त्वा नीतो मन्त्री, परं सन्नद्धबद्धः । राज्ञा विविधत- दुपकृतिस्मृत्यानयनमनसा पितृवदुपशमितो मन्त्री।मातुलाः पादयोर्लगिताः। स मन्त्रिच्छेदितः सिंहहस्तो लोके दर्शितः बहू राजलोकः । यो मन्त्रिदेवगुरुह- न्ता तस्य प्राणान्हरिष्यामः । इत्युक्त्वा जिनमतस्य मन्त्रिणश्च गौरवमवीवृधत् श्रीवीसलदेवः । अथ विक्रमादित्यात् १२९८ वर्षे प्रासंम् । श्रीवस्तुपालो ज्वर- रुगूलेशेन पीडितः। तेजःपालं सपुत्रपौत्रं स्वपुत्रं च जयन्तसिंहमभाषत। वत्साः श्रीनरचन्द्रसूरिभिर्मलधारिभिः१२८७ वर्षे भाद्रपदवदि १० दिने दिवगमनसमये वयमुक्ताः मन्त्रिन् ! भवतां १२९८ वर्षे स्वर्गारोहो भविष्यति । तेषां च वचर्चा- सि न चलन्ति, गी:सम्पन्नसिद्धित्वात् । ततो वयं श्रीशत्रुनये गमिष्याम एव । गुरुभिषग् युगादीशमणिधानं रसायनम् । सर्वभूतदया पथ्यं सन्तु मे भवरूग्भिदे ॥ १३ ॥ लब्धाः श्रियः सुखं स्पष्टं मुखं दृष्टं तनूरुहाम् । पूजितं दर्शन जैन न सत्योभयमस्ति मे ॥ ९४॥ कुडम्बेन तन्मतम् । शत्रुजयगमनसामग्री निष्पमा वीसलदेवो मन्त्रिणा

·११३
वस्तुपालप्रबन्धः
साश्रुलोचनः समापृष्टः । ततो नागडगृहं मन्त्री स्वयमगात् । तेनासनादिभिः
सत्कृतो बभाषे । वयं भवान्तरशुद्धये विमलगिरि प्रति प्रतिष्ठामहे । भवद्भि-
जैनमुनयोऽमी ऋजवः सम्यक् रक्षणीयाः क्लिष्टलोकात् ।
गौर्जरात्रमिदं राज्यं वनराजात्मभृत्यभूत् ।
स्थापितं जैनमन्त्रौटुस्तद्वेषी नैव नन्दति ॥ ९५ ॥
इति ज्ञात्वा मन्त्रिनागडेनोक्तम् । श्वेताम्बरान् भत्या गौरवयिष्यामि,
चिन्ता न कार्या, स्वस्त्यस्तु वः, इति तद्वचसा समतुषत् । अथ चचाल वस्तु-
पालः । अहेवालीया ग्रामं यावत्पाप । तत्र शरीरं गाढमसहं दृष्ट्वा तस्थौ । तत्र
सहायाताः सूरयो निर्यामणां कुर्वन्ति । मन्त्रीश्वरोऽपि समाधिना सर्व
शृणोति श्रध्धाति । अनशनं प्रतिपद्य यामे गते स्वयं भणति-
न कृतं सुकृतं किंचित्सतां संस्मरणोचितम् ।
मनोरथैकसाराणामेवमेव गतं वयः ॥ ९६ ॥
यन्मयोपार्जितं पुण्यं जिनशासनसेवया।
जिनशासनसेवैव तेन मेऽस्तु भवे भवे ॥ ९७॥
या रागिणि विरागिण्यः स्त्रियस्ताः कामयेत कः।
तामहं कामये मुक्तिं या विरागिणी रागिणी ॥९८ ॥
शास्त्राभ्यासो जिनपदनतिः सङ्गतिः सर्वदायः
सवृत्तानां गुणगणकथा दोषवाहे च मौनम् ।
सर्वस्यापि प्रियहितवचो भावना चात्मतत्त्वे
सम्पयन्तां मम भवभवे यावदाप्तोऽपवर्गः ॥१९॥
इति भणन्नेवास्तमितो जिनशासनगगनमण्डनमृगाङ्कः श्रीवस्तुपासः ।
तदा निर्ग्रन्यैरपि तारपूत्कारमरोदि । का कथा सोदरादीनाम् । तत्र तेजःपालो
विलपति-
आह्वादं कुमुदाकरस्य जलधे द्धिः सुधास्यन्दिभिः
प्रद्योतैर्नितरां चकोरवनितानेत्राम्बुजप्रीणनम् ।
एतत्सर्वमनादरादहृदयो नादृत्य राहुहहा !
कष्टं चन्द्रमसं ललाटतिलकं त्रैलोक्यलक्ष्म्याः पपौ ॥१०॥
जयन्तसिंहो वदति-
खद्योतमात्रतरला गगनान्तरालमुवावधाः कति न दन्तुरयन्ति ताराः।
एकेन तेन रजनीपतिना विनाऽध सर्वा दिशो मलिनमाननमुबहन्ति ॥१०॥

·वस्तुपालप्रबन्धः कवयः प्राहु- मन्ये मन्दधियां विधे स्वमवधिर्वैरायसे चार्थिणां यबैरोचनशातवाहनबलिश्वेताजभोजादयः । कल्पान्तं चिरजीविनो न विहितास्ते विश्वजीवातको मार्कण्डध्रुवलोमशाश्च.मुनयः कृताः प्रभूतायुषः ॥ १०२॥ लोकास्तु वदन्ति- किं कुर्मः कमुपालभेमहि किमु ध्यायाम कं वा स्तुमः कस्याने स्वमुखं स्वदुःखमलिनं सन्दर्शयामोऽधुना। शुष्कः कामतर्यदङ्गणगतश्चिन्तामणिश्चाजरत् क्षीणा कामगवी व कामकलशो भग्नो हहा! देवतः ॥ १०३ ॥ ततस्तेजःपालजयन्तसिंहाभ्यां मन्त्रिदेहस्य शत्रुञ्जयैकदेशे संस्कारः कृतः। संस्कारभूम्यासन्नः स्वर्गारोहणनामा प्रासादो नमिविनमियुतः ऋषभसनाथ: कारितः । मन्त्रिण्यौ ललितासोखू अनशनेन मनतुः । श्रीतेजःपालस्तु अनु- पमासहितो मध्यमव्यापारभोगभाक् लेशतस्तथैव दानं तन्वन् १३०८ धामग- मत् । शनैः शनैः श्रीजयन्तसिंहोऽपि परलोकमभजत । श्रीअनुपमाऽपि तपसा स्वर्गमसाधयदिति भद्रम् । तयोर्मन्त्रिणोः धर्मस्थानसङ्ख्यां कर्तुं क ईश्वरः, परं गुरुमुखश्रुतं किंचिल्लिख्यते । लेक्षमेकं सपादं जिनबिम्बानां विधापितम् । अष्टादशकोटयः षण्णवतिलक्षाः श्रीशत्रुञ्जयतीर्थे द्रविणं व्ययितम् । दशको- टयोऽशीतिर्लक्षाः श्रीउजयन्ते । बादशकोव्यस्त्रिपञ्चाशल्लक्षा अर्बुदगिरिशिखरे लूणिगवसत्याम् । नवशतानि चतुरशीतिश्च पौषधशालाः कारिताः । पञ्चश- तानि दन्तमयसिंहासनानाम् । पञ्चशतानि पश्चोत्तराणि समवसरणानां जादर- मयानाम् । ब्रह्मशालाः सप्तशतानि । सप्तशतानि संत्रागाराणाम् । सप्तशती तपस्विकापालिकमठानाम् । सर्वेषां भोजननिर्वापादिदानं कृतम् । त्रिंशच्छ- तानि झुत्तराणि महेश्वरायतनानाम् । त्रयोदशशतानि चतुरुत्तराणि शिखर- बडजैनप्रासादानाम् । त्रयोविंशतिशतानि जीर्णचैत्योडाराणाम् । अष्टादशको- टिव्ययेन सरस्वतीभाण्डागाराणां त्रयाणां स्थानत्रये करणम् । पञ्चशती ब्राह्म- 'णानां नित्यं वेदपाठं करोति स्म । वर्षमध्ये सङ्घपूजात्रितयम् । पञ्चदशशती श्रमणानां नित्यं गृहे विहरति स्म । तटिककार्पटिकानां सहस्रं समधिकं प्रत्येक- मभुक्त । त्रयोदश यात्राः सवपतीभूय कारिताः। तत्र प्रथमयात्रायां चत्वारि (i) The portion from this up-to the end oocurs in Jinaprabha's Tirthakalpa.

·वस्तुपालप्रबन्धः
सहस्राणि पश्चशतानि शकटानां सशय्यापालकानां, सप्तशती सुखासनानाम् ,
अष्टादशशती वाहनानाम्, एकोनविंशतिः शतानि श्रीकरीणाम् , एकविंशतिः
शतानि श्वेताम्बराणाम् , एकादशशती दिगम्बरापा, चत्वारि शतानि सार्दा-
नि जैनगायनानां, त्रयस्त्रिंशच्छती बन्दिजनानाम् । तथा चतुरशीतिस्तडागाः
सुबद्धाः । चतुःशती षष्ठयधिका वापीनां, पाषाणमयानि वात्रिंशहुर्गाणि,
दन्तमयजिनरथानां चतुर्विंशतिः, विशं शतं सागघटितानाम् । सरस्वतीक-
ण्ठाभरणादीनि चतुर्विशतिबिरुदानि । चतुःषष्टिर्मसीतयः वस्तुपालस्य । दक्षि-
णस्यां श्रीपर्वतं यावत् , पश्चिमायां प्रभासं यावत् , उत्तरस्यां केदारपर्वतं
यावत्, पूर्वस्यां वाणारसी यावत्तयोः कीर्तनानि । सर्वाग्रेण त्रीणि कोटिश-
तानि चतुर्दशलक्षा अष्टादशसहस्राणि अष्टशतानि द्रव्यव्ययः । त्रिषष्टिवारान्
सङ्कामे जैत्रपदं गृहीतम् । अष्टादश वर्षाणि तयोर्व्यापतिः ।
श्रीवस्तुपालतेजःपालयोः प्रबन्धः समाप्तः ।
प्रशस्तिः-श्रीप्रश्नवाहनकुले कोटिकनामनि गणे जगविदिते ।
श्रीमध्यमशाखायां हर्षपुरीयाभिधे गच्छे ॥ १॥
मलघारिबिरुदविदितश्रीअभयोपपदसूरिसन्ताने ।
श्रीतिलकसूरिशिष्यः सूरिः श्रीराजशेखरो जयति ॥२॥
तेनायं मृदुगधैर्मुग्धामुग्धावबोधकामेन ।
रचितः प्रबन्धकोशो जयताजिनपतिमतं यावत् ॥ ३ ॥
तथा-कहारवीरदुम्साघवंशमुकुटो नृपौधगीतगुणः ।
बब्बूलीपुरकारितजिनपतिसदनोच्छलत्कीतिः॥४॥
बप्पकसाघोस्तनयो गणदेवोजनि सपादलक्षभुवि ।
तडूनकनामा तत्पुत्रः सोढको दृढधीः ॥५॥
तत्सूनुः सामन्तः स्वकुलतिलकोऽभवजगत्सिहः ।
दुर्भिक्षदुःखदलनः श्रीमहमदसाहिगौरवितः ॥ ६ ॥
तजो जयति सिरिभवः षट्दर्शनपोषणो महणसिंहः।
दिल्यां स्वदत्तवसतौ ग्रन्थमिमं कारयामास ॥७॥
शरगगनमनुमिताब्दे १४०५ ज्येष्ठामूलीयधवलपञ्चम्याम् ।
निष्पन्नमिदं शास्त्रं श्रोत्रध्येत्रोः सुखं तन्यात् ॥८॥

·INDEX OF HISTORICAL NAMES IN THE VASANTAVILASA पृष्ठम् जयसिंहदेव . ... अजय... अन्ध अपराजितकवि पृष्ठम् ११.२६,४५.१३& १७ १२. १३, १३, १३ १३.१२ . ... . ... ... ... ... . जावहि जैत्रसिंह ... २३.११ २२.११ १४. १२ ५३. २८ ... तेजःपाल ... ... ६.१०७७७.७७.८. ६७७९.१५.& २२ १४. २२, १७.२७ २०. १८ & १९ ६०.१८ & २७ ५१.२१,६६.१२ ... अर्णोराज अपराज आदिनाथ आशाराज उदयसरि कपर्दी... कर्ण कलिङ्ग काधीपति . . ... ... . ... :: ७०.२५ ११.९ ... ... .. ... ५३. २१ ११.२० १३.१५ खमोदर १३.१२ दुर्लभराजदेव १२.१३ देवसरि १३.१४ १४.२०६६. १४ धाराधव १२.४,४५. २१ नागार्जुन ७८.३ नेमि १३.९ पमादित्य १३.१३ पाण्य २६. २८, २७.८& | प्राग्वाट १३ बर्बर १३.२ ११. २९ ... कुमारदेवी कुमारपाल कृष्णदेव केरल ... ... ... ... . ... ... कौङ्कण १३.१४ ... ... . १२. २ ... ... ... १२.१४ चन्द्रप्रभ ... ... ७९. २५ ... ११.१३ १२. २६ ... २६. २९,२७.२,८, ... चामुण्डराज चाहमान ... ११. १६, २१. १२ ५८. २०, ५९. ६; | बालेन्दुमूरि ६१.४ भीमदेव १४.४ भूणपाल ११. २ ... २२.३&२३.२ भोज ६२. २७ मण्डलाधिपति १३.१६ मयणलदेवी १३.९ मरुभूपाः ... १.१० १०. १४& महादेव मालिकार्जुन ... .. ६१.८ ... चैध चौह- चौलक्य २२.१ १४.२३ ... ... . ... २३.११ . जयन्त मारव ... २१.१३, २२.२८ ...

·पृष्ठम् पृष्ठम् माववितिधर मालवीय & १३, ५०.१५ & २८, ५१. १२, ... ७५.७ ... ... २२१२ १३.१० २०. २० २१.१२ ४.२३ वाग्भटदेव वामेयजिन १०. २०; १२. २४, विजयसेनसरि ४५.१३, ४६.१ ६२ वीरधवल ... ४. १० ४.१५ . ... २२. १४६ २३. ७ ६८.१९ ... ६६.२१ ११.२६ २६ १३ १८१८. ४, २०.१५& २३.२१ १४, २२. १ &५, २३.१६, ६०.२, मोढ यदु राजीमती रादाधिनाथ ... . ... राणू ... ... ... ७८.३ ... ... ललितादेवी ... २१.२६, २२. १८७ २३. ८ & २५,२६ २२, २४, २७& २८ २७. ७& ९: २८. १&४; लवणप्रसाद लाटपति ... . वल्लभराज ... . वसन्त ... ५३.४ ७७.१९ ७८.११ १३.८ &२६ १३.१० १७.१९ २१. १६, २५. १४ शिलादित्य १३.१५ श्रीभट सिद्धराज २७ २२, ४९. १४, सिद्धाधिप २०. १७, ६०.२ सिन्धुराज ६९. १८, ७३. २५ सिन्धुराजतनय .... ६. १२, १४. २२: सोमे १५.१५,१८.९६९; सोमनाथ २०.३, २१. २३ २३. २६, २४. सोमेश २५. ४, ५ & १४, २६. १६ & २५, हरिभद्रसरि २७. ४ & २१, २० एण ... २२.१३ ४५.११ १४.७ २७.९ ... २३.१९६ २७ २४ ... १४.६ १०. २५,५८. १०.६०.७ &१६ ... ४५.१४ १५ १८ १५, ७०.२५ वस्तुपाल ... ९; ... .

·INDEX OF GEOGRAPHICAL NAMES IN THE VASANTAVILÁSA पृष्ठम् २८.५ ... ६१.९ ... भणहिलपाटक भम्विकासाह अवन्ति आलोकनसाह पृष्ठम् भरपुर ६८.१३ मरु ५१.९ माण्डलिपत्तन ६८.१३ मोढेरक १४. १५, ६१.९ रेवा १२.१ ५१.९ १.३ ... ... उज्जयिनी रैवत ६२. १४ & २८ गौड . ... ... ... . दुर्लभराजसरः नर्मदा... ९. २६ २३.८ लाट लूणसाक वर शत्रुअय . ६८.१३ ... २१. १३ ५१.९ १४ १५३४५१६६ २२.५.१ ६८. १३ ५८.८ १७, २०. २०.२५ & २६; २१.१५. ... पादलित प्रघुन प्रभासतीर्थ प्रियमेल बाहुकोड भृगुकच्छ ... " साम्बसातु सौराष्ट्र स्तम्भतीर्थ ५८.२३ ४५ १८ २१.१६ ... ... ७

·No text on this page.

·NOTES.
P. 4. 1. 3 मोढेरक-is the modern town of Modhera in Kadi District.
The account of the author's 241974 given in the following verses is not to be
found in any other work of the author.
P.4.1. 30. हरिभद्र was the Guru of Balachandra. The lineage of Bala-
chandra is given at length in his commentary on the Upadeśa Kandali of
Âsada. In the Chandra Gacchha, there flourished Pradyumna Sari who admi-
nistered religious advice to the king of Talavataka. Chandraprabha Sari
who succeeded him composed a morning hymn to Jina. After him, came
Dhanesvara who got the rantra from his deceased Guru and instructed the
goddess of Samayû Town. He had four pupils Virabhadra, Devasûri, Deva-
bhadra and Devendra Sûri like the four hands of Sarasvati. The last
Devendra Sûri who stayed in Mandali Town which abounded in Jain temples
performed the installation ceremonies of the temple of Lord Mahavira at
Mandali. He with his own hand made Bhadreśvara Sûri of imperishable
fame his successor. Abhayadeva Súri who vanquished disputants succeeded
him. It was after drinking the nectar of his religious instructions that Åsada
composed his Vivekamanjari and Upadeśa Kandali. His pupil Haribhadia
Sûri was well versed in six schools of philosophy and literature.
of. श्रीवीरसेन इति वज्रमुनीश्वरस्य पट्टे बभूव दशपूर्वघरस्य पूर्वम् ।
शाखा य एष जिनशासनकल्पवृक्षस्कन्धो दिगन्तरततीः सुषुवे चतस्रः ॥ १ ॥
शाखाङ्कुरा गणभृतोऽत्र बभूवुरेते नागेन्द्र इत्यमलकीर्तिनदीनगेन्द्रः ।
चन्द्रश्च सान्द्रमतिभागथ निर्वृतिश्च विद्याधरश्च भुवि विश्रुतनामधेय: ॥ २ ॥
एतेषु चन्द्र इति य: प्रबभूव सूरिस्तस्य प्रफुल्गुणगच्छवनस्य गच्छे ।
भूर्यास एव भुवनत्रयवन्दनीयाः सञ्जज्ञिरे गणधरा गुणिनो धरायाम् ॥ ३ ॥
प्रद्युम्नरिरिति तेषु रतिप्रियस्य भेत्ता बभूव निखिलानमशास्त्रवेत्ता।
येन प्रबोध्य तलपाटपुरे नरेन्द्रमुत्पाटयां तलत एव कलिर्बभूव ॥ ४ ॥
श्रीचन्द्रगच्छनवकैरवकेलिचन्द्रश्चन्द्रप्रभः प्रभुरभिशतमस्ततोऽभूत् ।
यो विश्वलोकविदितं मुदितान्तरात्मा प्राभातिकी जिनपतिस्तुविमाततान ॥ ५ ॥
तस्माद्धनेश्वर इति श्रुतपारदृश्वा विश्वाभिरामचरितोऽम्युदियाय सरिः ।
यो मन्त्रमाप गुरुतः सुरभूयभाज: प्राबोधयश्च समयूपुरदेवतां यः ॥ ६ ॥
तस्याभितः समभवन् भुवनप्रशस्याः शिष्याः श्रुताक्षकमलोद्धरणप्रवीणाः ।
चत्वार अर्जितरुचो विदुषां निषेव्या देव्याः करा इव पुराणकविप्रसूतेः ॥ ७ ॥
श्रीवीरभद्र इति सूरिरमीषु मुख्यः श्रीदेवसूरिरिति भूरिगुणो द्वितीयः ।
श्रीदेवभद्र इति सूरिवरस्तृतीयो श्रीशान्तिमूरिरिति च प्रथितचतुर्यः ॥ ८॥
श्रीमण्डलीति नगरी नगरीति कृतप्रासादसंहतिरितोऽस्त्यमरावतीव ।
देवेन्द्रसूरिसुगुरुर्विततान तस्यां तद्वासिनो च हृदि मूर्तिं च वासलक्ष्मीम् ॥ ९ ॥

·६ प्रातिष्ठिपनिजपदे स विनिद्रभद्रे भद्रेश्वर प्रभुमनश्वरकीर्तिपूरम् । आख्यामनङ्ग इति सङ्गतवान् यदीयध्यानानले मदनवन्मदनो विलीय ॥१०॥ तत्पट्टमौलिमणितामभजद्भवातिभीतात्मनामभयदोऽभयदेवसरिः । पापातपापगममन्वहमातपत्रीभूयाङ्गिनां शिरसि यस्य करश्चकार ॥ ११ ॥ तत्पट्टपर्वतमलकुरुते स्म कर्मव्यालावलीहरिभुवा हरिभद्रसूरिः । भूमा यदीयचरणोपनतैरशोमि मुक्ताफलोज्ज्वलतमैर्जगती यशोभिः ॥ १२ ॥ शिणस्तस्य विभोर्नमस्यचरणाम्भोजस्य जज्ञे महान् साहित्योपनिषनभोऽङ्गणरविः श्रीबालचन्द्रः कविः । यं स्वप्नान्तमुपेत्य तदृढतरानुध्यानतुष्टा जगौ मत्पुत्रस्त्वमसीति शीतलगिरा देवी गिरामीश्वरी ॥ १४ ॥ बालचन्द्र-उपदेशकन्दलीवृत्ति of. also नट:-मारिष! श्रीदेवेन्द्रगुरुस्वहस्तस्वपदनिवेशितस्य भुवनभद्रङ्करस्य श्रीभद्रेश्वरसरिसुगुरोः पहनभस्तलालङ्करणकिरणमालिना प्रतिवादिदितितनयदमनशौरिणा श्रीमदभयदेवसूरिणा निजकरतामरसप्रतिष्ठि- तानप्रतिमप्रतिभाभरसौरभदुर्भगीकृतत्रिदशसूरीन् श्रीहरिभद्रसूरीनभिजानासि १ । सूत्रधारः-( साक्षेपम् ) साहित्याम्बुधिबन्धुरामतितरां षट्तकखण्डान्विता नानालक्षणदुर्गदुर्गमता विद्यामनन्तामपि । सचक्रेण समाश्रिताः सुकृतिनो ये साधयन्ति स्म ता- नेकः को मुनिचक्रवर्तिन इह क्षोणीतले वेद न ॥ १० ॥ अपरं च- विलसदमृतद्वेशा येषां वचःप्रचयं पपुः सपुलकवपुःस्तम्मा जम्भान्तिकादिसुराः पुरा तदपलपने ते वरनथापरया कथं न विधुरधुना तलिण्याकः स चेद्भुवने भवेत् ॥ ११ ॥ अपि च- यत्कीतिगौर्येण मिथोऽप्यलक्ष्यो गौरीगिरीशौ दिवि गौरकान्ती। करप्रपञ्चैमिलितो वियोगभीत्यार्द्धनारीश्वरतां प्रपन्नौ ॥ १२ ॥ बालचन्द्र-करुणावज्रायुध Act I भद्रश्रीहरिभद्रसूरिसुगुरोः षट्तर्कविद्याविदः शिष्यः श्रीश्रुतदेवतासुत इति ख्यातः प्रबन्धं व्यधात् । श्रीवजायुधचक्रवर्तिचरितव्याहारवैतालिक विद्वत्कर्णरसारसायनममुं श्रीबालचन्द्रः कविः ॥ १॥ Ibid Act v also गूर्जरवसुन्धरावदनमण्डलीनगरमण्डनश्रीमहावीरचैत्यप्रतिष्ठाकृतः सुकृतचरितचमत्कृतदेवेन्द्रस्य श्रीदेवेन्द्रगुरुस्वहस्तपदविनिवेशितस्य भुवनभद्रकरस्य श्रीमदेश्वरसरिसुगुरोः पट्टनमस्तलालारणकिरणमालिना प्रवा- दिदैत्यदमनशौरिणा श्रीमदभयदेवसरिणा। विवेकमारीवृत्ति

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.