·VEDIC SELECTIONS
PART III
EDITED BY
KSHITISH CHANDRA CHATTERJI, M.A., D.Litt.,
SASTRI, VIDYA-VACASPATI
OF
WW VERSION
CALCUTTA
FNCEMENT
OF
LEARNING
UNIVERSITY OF CALCUTTA
1957

·PRINTED IN INDIA
PRINTED AND PUBLISHED BY SIBENDRANATH KANJILAI, -
BUPERINTENDENT, CALCUTTA UNIVERSITY PRESS,
48, HAZRA ROAD, BAL.LY/UNCE, VALOUTTA.
1874 B.T.-Dec. 1957-ic.

·CONTENTS P RT III Page 457 Anobhadriya Hymn ... 492 The Asvins ... ... 557 ... ... ... 592 Uşas Visus Rudra ... 60.9) ... . ... 647 ... ... ... 651 ... IO 600 ... ..C ... Aitareva Brālımaņa The Brhadaranyaka Upanişad The Kena ''panişad Appendix I (The Padapātha of the Rgveda) Appendix II (Grammatical Notes) Additions and Corrections 667 ... ... ... 687 201

·No text on this page.

·ANOBHADRIYA HYMN The hymn beginning with a no bhadrāhkratavo yantu visvutuh is ono of the most inspiring hymns in the Vedas. The moral of the hymn may be mentioned here. The devotee must never forget that "it is vanity to wish to live long, and to be careless to live well." Our life must not be swayed by impulses and passions, but we must live a godiv• life and "ondeavour to conquer ourselvos, and daily to grow stronger and make a further progress in holiness'' (देवानां सग्यमुपसेदिमा वयं देवा न आयुः प्रतिरन्तु जीवसे). Enjoyment is not to be shunned, wo should enjoy life to its fullest extent, but the enjoyment must be that of the Gods and not that of brutes, it must nover transgress Dharma, it must always be धर्माविरुड (कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषच्छतं ममाः-ईशोपनिषद, धर्मार्थकामा: सममेव सेव्या यो धेकसक्तः स जनी जघन्यः-महाभारतम्). The last stanza in which Aditi is identified not only with all the Gods but with nature as well, with all that has been and shall be born, gives a poetic statement of the pantheistic idea which is characteristic of the Vedas. It reminds one forcibly of the Egyptian Goddess Neith, the Great Mother, at one of whose temples in the ancient city of Sais was inscribed in Greek : Egõ cimi pan to gegonos kai on kai csomenon kai ton emon prolon oudcis po thnētos apekalupsen. 'I am all that is and that was and that shall be, and no mortal hath lifted my veil.' It is interesting to note in this connexion that though the conception of the Earth as a mother and of Heaven as a father (Voc. Skt. Dyaus pitar, Gk. Zeú pater, Lat. Jūpiter) as found in stanza 4 of our hymn (acutar gfqataq foar it:) is common ·458 VEDIC SELECTIONS [i.89 to Vedic and Greek mythology, the Egyptians regarded the eurth as male and the sky as female. This hymn with five commentaries, critically edited by K. C. Chatterjee, has been published from the Manjusa office. Hymn No. 12 i.89 गोतम ऋषिः । विश्वे देवा देवताः। १-५, ७ जगत्य: ६ विराट स्थाना. ८-१० विष्टुभः 1 म.१ सू०८८ । आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वतो- | आनः भद्राः क्रतवः यन विश्वतः। ऽदब्धासो अपरीतास उद्भिदः । अदब्धासः अपरिऽइतासः, उत्ऽभिदः । , टेवा नो यथा समिद्धे अस- देवाः नः यथा सदम् इत् वृधे असन् । बनायुवो रक्षितारो दिवेटिवे ॥१॥ । अप्रऽआयुवः रक्षिताः दिवेऽदिवे ॥१॥ May auspicious powers or good thoughts (bhailrü'h hotarah) come li' yanlul lo us (nah) from every quarter (viết'atul) infallible (iidablhian), unhindereod (ipalitisuh), forcing their way through Tail ubstaclıs] (udbhiluh!, so that (jethū the ciods (dcva'?) may always (siidam il) be lisan) for our increase (erithih-uncensing (riprāyurah) protectors (rah itu'rah) day by day (diri-dive). वेइटमाधव-व्याख्यानम्। आयन्तु नः] अस्मान् [विश्वेतः] सर्वतः [भद्राः क्रतवः] भजनीयानि कर्माणि [अदब्धासः] असुरैरहिसितानि [अपरीतासः अपरिवृतानि च उद्भिदः] फलोद्भेदनानि । देवाः यथा [नः] अस्माकम् सदमित्] सदैव [वृधे] वर्धनाय [असन्] स्युः अपायुव] अप्रगच्छन्तः रक्षितारः च [दिवेदिवे] अहन्यहनि ॥१॥ सायणभाष्यम्। आ नो भद्रा इति दशर्च पञ्चमं सूकं गोतमस्थार्ष वैश्वदेवम् । भादितः पर्चः सप्तमी च जगत्या, षष्ठी स्वस्ति न इन्द्रेत्येषा ·i. 89.1]] INOBHADRIYA HYMN 459 विराट्स्थाना। "नवको वैराजस्तैष्टुभव" [अनु० ९५] इत्युक्तलक्षणयोगात् । *अष्टम्याचास्तिस्रषिष्टुभः। तथा चानुक्रान्तम्। "आ नो दश वैश्वदेवं तु पञ्चायाः सप्तमो च जगत्यः षष्ठी विराट्स्थाना" इति। अग्निष्टोमे वैश्वदेवशन उत्तमार्वजमेतत्सूक्तं वैश्वदेवनिविद्धानीयम् । सा तु प्रकृतौ विकृतौ च वैश्वदेव- शस्त्रस्य परिधानीया। तथा च सूषितम्। “आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वत इति नव वैश्वदेवम्" [आ० श्री. सू० ५।१८।५] इति। "अदितियों- रदितिरन्तरिक्षमिति परिदध्यात्सर्वत वैश्वदेवे" [आ० श्री० सू० ५।१८।१२] इति च। ब्राह्मणं च भवति। “सदैव पञ्चजनीयया परिदध्यात्" [ऐ० प्रा० १३१७] इति। महाव्रते निष्केवल्य एतत्सूक्तम् । तथा च पञ्चमारण्यके सूत्ररते । "आनोभद्रीयं च तस्य स्थाने [ए० आ० ५।३२] इति । नः अस्मान् क्रतवः अग्निष्टोमादयो महायज्ञा विश्खत: सर्वस्मादपि दिग्भागाद् आयन्तु आगच्छन्तु। कीदृशाः क्रतवः ? भद्राः समीचीनफळसाधनत्वेन कल्याणा भजनीया वा। अदब्धास: असुरैरहि सिताः। अपरीतास: । नवको राजस्बेष्टुभव हो वा वैराजो नवकस्वैष्टुभश्च विराट्स्थाना इति समय मूत्रम्। व्याख्यातं चेदं षड्गुरुशिष्येण यस्या नवाक्षरी पादौ तृतीयो दशकस्तथा। एकादशा-- क्षरीऽन्त्यश्च विराटस्थाना तु सा मता ॥ यस्था दशाक्षरावाद्यौ तृतीयच नवाक्षरः । एकादशाक्षरचात्यो विराट्स्थानैव सापि च ॥ * संज्ञापूरण्योच [६।२२३८] इति पुवावप्रतिषेधः । . अग्निष्टोमो वर्णितः। तस्य तृतीये सवने वैश्वदेवमानिमारुतं चेति शम्बइयम् । तच वैश्वदेवशस्त्रे पानो भद्रा इति सूक्तं शंसनीयम्, अन्तिमा च ऋच' वर्जयित्वेतराखून विश्वेषां देवानां स्तुतिवाचकानि निवित्पदानि पठनीयानीति सूक्तं निविद्वानीयमित्यच्यते । यस्मिन् याग इतिकर्तव्यतोपदिष्टा यागान्तरणोपनीयते सा प्रकतिः । येनोपजोव्यते सा विततिः। उभयविधेऽपि याग अदितिधारदितिरन्तरिचमित्यन्तिमया ऋचा वैश्वदेवशस्त्र समाप्यते। समाप्तार्था च ऋक् परिधानौयेत्युच्यते । गवामयनसवस्योपान्यमहर्महाव्रतमिति व्यपदिश्यते । तव च माध्यन्दिनसबने मरुत्वतीयं निकवल्यं चेति शस्त्रहितयं भवति । तष प्रेडखामार निष्क वख्यं शस्त्र शंसनीयम्। तत्र पानी भद्रेति सूक्तं शंसनीयम् तथाचतरयारण्यकस्यान्तिम पारण्यक सूचितम्-पानोभद्रीयं च तस्य स्थान इति । पभिनवडई यत् षष्ठमहलमान्महाव्रत- नामकऽशिवतीयसवनमतिदेष्टव्यम् । कैवलं तस्य निविद्धानसूतास्य स्थान पस्य वामस्वेत्येतदानी भद्रौयं चेत्येतदुभयं पठनीयमित्यर्थः। १५४-पृष्ठं द्रष्टव्यम् । 3 ·460 VEDIC SELECTIONS [i. 89.1 भानुमिरपरिगताः। अप्रतिरूवा इत्यर्थः। उब्रिदः शतूणामुढेत्तार। ईरशाः क्रतवोऽस्मांस्तथागच्छन्तु । प्रायुवः अप्रगच्छन्तः स्वकीयं रक्षितव्यमपरित्यजन्तः मत एव दिवेदिवे प्रतिदिवसं रक्षितारः रक्षां कुर्वन्तः। एवं गुणविशिष्टाः सर्वे देवाः नः अस्माकं सदम् इत् सदैव वृधे वर्धनाय यथा असन् भवेयुस्तथा- गच्छन्विति सम्बन्धः । अदब्धासः । दम्भु दम्भे [धा पा२४ । दम्भो हिंसा। निष्ठायां “यस्य विभाषा" [२५] इतीप्रतिषेधः। नम्समासेऽव्ययपूर्वपद- प्रकृतिस्वरत्वम् । अपरीतासः । इण गतौ [धा २।३५] । पूर्ववत्कर्मणि निष्ठा । उभयत "माजसेरसुक" [११५०] । वृधे। वृधु वृद्धौ [धा १७४७१ सम्पदादि- लक्षणो भावे क्वि । "सावेकाचः०" [६॥॥१६८] इति विभक्तरुदात्तत्वम् । असन्। अस भुवि [धा° २।५४] । लेटयडागमः। "बहुलं छन्दसि" [२११७३] इति शपो लुगभावः। तस्याङित्त्वात् "भसोरल्लोपः" [६।४।१११] इत्यकारलोपाभावः। अप्रायुवः गतौ [धा २१३५] । अस्मात्प्रपूर्वात् "छन्दसीणः" [उ० १।२] इत्युग्प्रत्ययः। नन्समासेऽव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । जसि “जसादिषु छन्दसि वावचनम् " [७।३।१०।१] इति गुणस्य विकल्पित. स्वादमावे| तन्वादिस्वादुवङ् [६३७७।१] ॥१॥ भद्राः-See pp. 46, 102, 105, 130. कतवः-See p. 4:2. पदनाम:-In the Dhtitupitha we find दम्भु दम्भे, but we are none the wiser for the explanation. The printed Mūdhaviya Dhātuvrtti reads दभु दभने and adds दम्भी लोकार्जवाथमेव कर्मानुष्ठानम. Probably the correct rending is दम्भ दम्भे। दम्भो लोकावर्जनार्थमेव कर्मानष्ठानम्। Ksiraevūmin and Maitreya Rakṣita read zu ze but do not vouchsafe any explanation. Bhattoji reads दमने. As is generally used in the sense of 'fraud', 'hypocrisy?' za in the Dhātupātha । इण * This is found only in a few AISS. and is rather cumbrous. यथा might have been placed before अपायुव:. lax filler reads : धे वर्धनायासन भवन्तु. In that case S. missed यथा. + विकल्पितत्वात्तदभाव is more usual. Cf. ग्याध्ययनदानानि तपः सत्यं धृति:चमा। चलोभ इति मार्गोऽयं धर्मस्याटविधः स्मृतः ॥

·i. 89, 1] ANOBHADRIYA HYMN 461 probably means 'deception'. And dab in the Avesta is used in the sense of deceiving'. Davāidyão means of the deceiver'. The Greek verb atembo means to maltreat, to afflict, to perplex; passive with gen., to be bereft or cheated of a thing. In the Nighantu दधोति is read in the list of गतिकर्मक and वधकर्मक roots. The original meaning of the root, therefore, seems to have been to harm with guile, then, on the one hand, to kill and on the other, to deceive. In RV. i. 25. 14: न यं दिप्सन्ति दिप्मयो न दुहाणी जनानाम् । न देवमभिमातयः॥ it is just possible that both the senses are present-'whom deceivers do not wish to deceive, whom those who hurt people do not seek to hurt, the God whom those who lie in wait cannot harm'. असन्–“बहुलं छन्दसि" इति शपो लुगमाव: S. In सैट् we get the proper Vikaraņa. being an veifę root, the Vikaraṇa is ^. But if there be no Vikarāņa, then 9p will be changed into acc. to eat: ii. 4. 52 before the modal sign of the subjunctive, i.e., pe which is Ārdhadhātuka, boing neither fas: nor faq. The casier course would have been to invoke the aid of Erw4 iii. 4. 117. Under RV. i. 9.5 S. says: 4pfa i ati faqı इतब लोप इतीकारलोपः। लटोऽडाटावित्यडागमः। पदिप्रतिभ्यः शप: इति शपो लुक् । आगमा अनुदात्ता इत्यटोऽनुदासत्वाद धातुखर एव । The 9 of go and the of evidently coalesce into according to wat ja vi. 1. 97, if the Vikarana is retained. Under i. 57.2 S. says : whats are acela 2017 THTA: !!! The verb is accented in connexion with 101. 910 viii. 1. 36. wya:-S, follows the Padapātha but the change of 3 to ea 'presents difficulties. Skandasvāmin, Haradatta and others have proposed alternative derivations from yu also. Similarly, acc. तव पूर्ववतुर्वर्गो दम्भार्थमपि सेव्यते । उत्तरस्तु चतुर्वर्गो महात्मन्येव तिष्ठति ॥

·462 VEDIC SELECTIONS [i. 89.1 to Western scholars aprā-yu 'assiduous' is from yu to separate, keep away (Macdonell, Vedic Grammar, p. 292, f. n. 13). In that case we may say: अनित्यमागमशासनम् इति तुकोऽशवः। सर्व विधय- छन्दसि विकल्पान्त इति वा, कचिदपवादविषयऽप्यनसर्गोऽभिनिविशत इति वा अचि धातु. भवामित्युबड, न पुनरो: मुपोति यए। यहा छन्दम्युभयथा [६४।८६] इति सूवेण सर्ववैव छन्दसियङवडोयंषय विकल्पो भवति. Macdonell has missed aprāyuvah. Wackernugel (All-indische Grammatik Vol. Ill) says : Nouns with radical or apparently radical i and u are declined almost throughout like derivative i and u stems, occasionally, however, like the radical nouns in ifiy, tuv (section 66. b); and from yu to drive, niove (yuyoti) he quotes airhoyuvah 'pressed hard, aprūyuvah 'not lazy'. weryfer; occurs in viii. 24. 18 and its neut. form 49ty in v. 80. 3. 4919 (like gaa and tag) was probably originally -stein which shows the il of the root beforo consonantal endings (Vackernagel, A. G. III, p. 196). For the lengthening of the upasarga, f. प्राव, प्राविप etc. दिवेदिवे-See p. 2 an । -- । - देवानां भद्रा सुमतिऋजयतां देवानाम् भद्रा सुऽमतिः ऋजुऽयताम् । देवानां रातिरभि नो नि वर्तताम् । देवानाम् | रातिः। अभि नः नि. वर्तताम् । देवानां सख्यमुप सेदिमा वयं देवानाम् सख्यम् उप सेदिम वयम् । देवा न आयुः प्रतिरन्तु जीवसे ॥२॥देवा निः आयुः प्र'तिरन्तु जीवसे॥२॥ May the gracious (bhadri') good will (sumatil) of the righteous (pjūyatā'm) Gods (devină in) come upon us; may the bounty (rātil) of the Gods (ilcrinām) descend upon (abhi ni vartatim) us (nah); we (vayám) have won (ú pa scdima) the friendship (sakhyam) of the Cods (dcvā'nām); may the Gods (devā'h) extend (prátirantu) our (nah) days (ā’yuḥ) that we may live (jiviscl.

·468 i. 89. 2]] ANOBHADRIYA HYMN वेहटमाधवब्याख्यानम् । देवानां [भद्रा] भजनीया सुमतिः [ऋयताम्] ऋजुमिच्छताम् देवानाम् [रातिः] दानम् [नः] अस्मान् अभिनिवर्तताम् । देवानाम् सख्यम् [उपसेदिम] उपगच्छेम वयम् । देवा नः आयुः [प्रतिरन्तु] वर्धयन्तु [जीवसे] जीवनाय ॥२॥ सायणभाष्यम्। भद्रा सुखयित्री भजनीया वा देवानां सुमतिः शोभना मतिरनुग्रहात्मिका बुद्धिरस्माकमस्त्विति शेषः। कीदृशानाम् ? ऋज्यताम् ऋजुमार्जवयुक्तं सम्यगनुष्ठातारं यजमानमात्मन इच्छताम् । तथा देवानां राति: दानं न: अस्मान अभिनिवर्तताम् आभिमुख्येन नितरां वर्तताम् । तदभिमतफल- प्रदानमप्यस्माकं भवत्वित्यर्थः। वयम् च तेषां देवानाम् सख्यम् सखित्वं सख्युः कर्म वा उपसे दिम प्राप्नवाम । तादृशा देवाः नः अस्माकम् पायुः जीवसे जीवितु प्रतिरन्तु वर्धयन्तु । भद्राः। भदि कल्याणे सुखे च [धा १३१२] । "ऋजेन्द्राम०" [उ० २।३१] इत्यादौ रक्प्रत्ययान्तो निपातितः। ऋयताम् । ऋजुमारमन इच्छति अजूयति। "सुप आत्मनः क्यच्" [३।११८]। तदन्तालटः शतृ' । “शतुरनुमः०" [६।१११७३] इत्यजादिविभक्तरुदात्तत्त्वम् । रातिः। रा दाने [धा २।४७] । “मन्वे वृष०" [३३३३९६] इति क्तिन उदासत्वम् । सख्यम् । The printed editions have 41941A. This is an interesting instaure of contamination, being a blend of प्राप्त बाम and प्राप्रवाम. In view of the fact that in the previous and subsequent clauses we have the Imperative, I am inclined to think that 919918 is the correct reading here. It is a thousand pities that later editors have often blindly followed Max Müller instead of exercising their own judgment. | In such cases it is usual to use the number of the word to be explained. See Mahidhara-bhāsya (पानीभद्रीयम् p. 10). Should we read ऋजुमात्मन इच्छन्ति ऋजुयन्ति ? शह is neut. here. Bengali writers generally use शता. It is usual to write शटप्रत्यय: in such cases. 1 ·VEDIC SELECTIONS [i. 89.2 "सन्युर्वः" [२६]. इति भावे कर्मणि वा यप्रत्ययः । सेदिमा। पल विशरणगत्यवसादनेषु [धा ११८३९]। "छन्दसि लुलड्-लिट:" [३६] इति वर्तमाने प्रार्थनायां लिट् । सत्वस्थानमित्तिकत्वेन लिटि परत आदेशादित्वाभावाद् "अत एकहरूमध्ये०" [६।१२०] इत्येत्त्वाभ्यासलोपौ । "अन्येषामपि दृश्यते" [६।३।१३७] इति संहितायां दीर्घत्वम्। प्रतिरन्तु । अपूर्वस्तिरतिर्वधनार्थः तथा च यास्को व्याख्यौ। "देवानां सख्यमुपसीदेम वयं देवा न आयुः प्रवर्धयन्तु चिरं जीवनाय" [नि० १२२३९] इति ॥२॥ । . . The first half may be regarded as one sentence thus : é apai भद्रा मुमतिः, ऋज्यतां देवानां राति: [च] न: अभि नि वर्तताम्. In the sceond half उपसे दिम need not be taken in the sense of लिङ. It is the perfect indicative-we have won the friendship of the Gods (by our noble way of life), and so we can hope that the (iods will prolong our lives. जयताम्-Gen. pl. of the pres. part. of the denom. of ऋज़ Av. prozu, superl, rajistha, Av. razištır. Cl. Eng. right. The opp. of rju is vrjina crooked, wrong. सख्यम्-abstract noun from सखि (p. 302), formed with -ya without initial vrddhi like दूत्य and वणिज्य. सेदिमा--metrical lengthening. sad-sad-i-masa-sul-i-ma> sa-sd-i-ma>saadima>sedima. I.E. az was represented in Skt. by e as in chi for az-lhi. From sa-ad (Av. hard) the vowel e was extended by Anulogy to पच्. पत् ete. Cf. Panini's rule अत एकहल मध्येऽमादेशादेलिटि vi. 4. 120. Skt. sidati for (*sidati si-zd-11-ti <si-sad-a-ti), Av. hiduili, Gk. hizdo, Lat. sido, Eng. sit. प्रतिरन्तु--तु to cross is भ्वादि, तुदादि and तनादि in the Vedas, and so we can easily have faifa like facía. 4-farfa means to 1 Hence S. has said above सखित्वं सख्युः कर्म वा. This is based on the Kasikā : अनैमित्तिक नवसत्वे, सदादि- लियादेशादिन भवति । 2 ·i. 89. 2]] ANOBHADRIYA HYMN 465 increase, to prolong. सावणदेवा: प्रतिरन्यायुः Rv. x. 62. 11, पाप धोषधीः प्रतिरन्तु नो गिर: RV. 1.66. 10. See p. 314. 91148_dat. inf. of sitą to live. See V.G.S. $ 211. Skt. jīva., 0.1. jīva-, Av. jva, Lat. vivu-8, Gk. bios life, Eng. quick (as in 'the quick and the dean quicklime, quicksilver etc.) 3 तापूर्वया निविदा हमहे वयं तान् पूर्वया निऽविदा हमहे | वयम् । भगं मित्रमदितिं दक्षमनिधम्। भगम् मितम् अदितिम्/दक्षम् अस्रिधम् । अर्यमणं वरुणं सोममखिना अर्यमणम्। वरुणम् | सोमम् | अश्विना । । - । । सरस्वती नः सुभगा मयस्करत्॥३॥ सरस्वती नः सुऽभगा|मयः करत् ॥३॥ an . We (vayim) invoke (himahe) them (tan) with old (purvaja) hymn (nividā)-Bhaga (Bhigan), Mitra (Mitrin), Aditi (A'ditim), Dakşa (Dikşam), the unerring or friendly (asridhunn), Aryaman (Aryamúņam), Varuņa (Váruņam), Soma (sóman) and the two Asvins (Aấvinā); may the gracious (su-bhāgā) Sarasvati (Sarasvati) grant (karat) us (nah) happiness (aniyah). वेस्टमाधवव्याख्यानम् । तान् पूर्वया निविदा] वाचा [हूमहे] हयामः वयम् भगादीन् दक्षं च [अस्निधम्] अक्षयम् । सरस्वती च [नः] अस्माकं सुभगा [मयः] सुखम् [करत् करोतु ॥३॥ सायगभाष्यम् । तान् विश्वान्देवान् पूर्वया पूर्वकालीनया* नित्यया निविदा वेदास्मिकया वाचा। निविदिति वाङ्नाम। यद्वा निविदा "विश्वे देवाः सोमस्य मत्सन्" [शा० श्री. सू० ८।२१] इत्यादिकया वैश्वदेव्या निविदा वयम् हमहे आह्वयामः। देवानिति यत्सामान्येनोक्तं तदेव विवियते। भगम् भजनीयं This is grammatically indefensible but sanctioned by usage.

·468 VEDIC SELECTIONS fi. 89.3 द्वावशानामादित्यानामन्यतमम् । मित्रम् प्रमीतेस्वायकम् अहरभिमानिनं देवम् । "मैन वा अहः" [ते० प्रा० ११०] इति श्रुतेः। अदितिम् अखण्डनीयामदीनां वा देवमातरम्। टक्षम् सर्वस्य जगतो निर्माणे समय प्रजापतिम् । यद्वा प्राणरूपेण सर्वेषु प्राणिषु व्याप्य वर्तमानं हिरण्यगर्भम् । "प्राणो वै दक्ष" [तै सं० २।५।२।४] इति श्रुतेः। अनिधम् शोषणरहितम् । सर्वदेकरूपेण वर्तमानं मरुद्गणम् । अर्यमणम्। अरीन् मन्देहादीनसुरान्यच्छति नियच्छतीत्यर्यमा सूर्यः । “असौ वा आदित्योऽर्यमा" [तै० सं० २।३।४।१] इति श्रुतेः। तम्। वरुणम् । वृणोति पापकृतः स्वकीयैः पाशेरावृणोतोति रावाभिमानी देवो वरुणः। श्रूयते च । "वारुणी रातिः" [ते० प्रा० ॥५॥१०॥ इति। सोमम् । द्वेधात्मानं विभज्य पृथिव्यां लतारूपेण दिवि च चन्द्रात्मना देवतारूपेण वर्तमानम् । अखिना। अश्ववन्ती। यद्वा सर्व व्याप्नुवन्तौ। तथा च यास्कः । “अश्विनौ यद्वरश्नुवाते सर्व रसेनान्यो ज्योतिषान्यः। अश्त्रैरश्विनावित्यौर्णवाभः। तत्कावश्विनौ ? यावापृथिव्यावित्येकेऽहोरासावित्येके सूर्याचन्द्रमसावित्येके राजानी पुण्यकृता- वित्यैतिहासिकाः" [नि० १२।१] इति । एवम्भूतान् सर्वान्देवानस्मद्रक्षणार्थ- मायाम इति पूर्वत सम्बन्धः । अस्माभिराहूता सुभगा शोभनधनोपेता मरस्वती न: अस्मभ्यं मयः सुखं करत् करोतु । हूमहे। हो टि "ह" इत्यनुवृत्तो "बहुलं छन्दसि" [६॥१॥३४] इति संप्रसारणम् । परपूर्वस्वे "हलः" ||२] इति दीर्वत्वम् । “बहुलं छन्दसि" [२।०७३] इति शपो लुक् । अनिधम् । निधु शोषणे' । सम्पदादिलक्षणो भावे क्विप् बहुव्रीहौ "नसुभ्याम् [६।२।१७२] इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । मयस्करत । करोतेलेंटाडागमः। “बहुलं छन्दसि" [२३] इति विकरणस्य लुक् । “अतः कृकमि०" [१३।४६] इति विसर्ज- नीयस्य सत्वम् ॥३॥ qfaux-sridh is il very ancient root occurring in RV. aura slips, glides, blunders. (ik. holisthū slips. Cf. Eng. slide. खि शोषणे is not found in the Paniniya Dhatupatha. Under i. 3.9 S. says : विधेः पयार्थम्य शोषणार्थम्य वा, under i. 13.9 he says : सिवाईसार्थस्य शोषणार्थस्य वा, 1 ·i. 89.3] ANOBHADRIYA HYMN 467 मय:-is read in the list of मुखनामन्'s in the Nighantu (iii.8) and means gladness, joy. itu means conducive to gladness, beneficent. . तन्नो वातो मयोभु वातु भेषजं तत् नः वातः | मयःऽभु वातु भेषजम् । तन्माता पृथिवी तत्यिता द्यौः। तत् | माता | पृथिवी | तत् पिता द्यौः । तहावाणः सोमसुतो मयोभुव- तत् | ग्रावाणः | सोमऽसुतः मयःऽभुवः। स्तदखिना शृणुतं विष्णया युवम् ॥४॥तत् अश्विना शृणुतम् |धिष्णा युवम् ॥४॥ us. May the wind ( vtuh, waft (vitu) to us (zal) that: (tot) wholesome (muijo-biil) medicine (bhesajam), mily Mother Earth (anuli pithivi') convey it (tiil) to us, inay father leaven (pitā Dyinh) convey it (ttit) to us, may the beneficial (onuyo-bhiva sona-pressing (30mil-sital) stones (grū'vīnal), convey it to 0 ye wise (dhisnya) Asvins (Asvind), you two (yuvim) list..n (s!?utum) to it (trit). वेङ्कटमाधवव्याख्यानम् । तत् नः वातः [मयोभु] सुखस्य भावयित आत्मीयं भेषजम् वातु। तत् माता पृथिवी तत् पिता द्यौः। तत् ग्रावाणः [सोममुतः] सोमस्य सोतारः [मयोभुवः) मुखस्य भावयितारः। तत् [अश्विना] अश्विनौ [युवम्] युवामपि [धिष्ण्या] धिषणाहौं स्तुत्यहौं शृणुतम् ॥४॥ सायणभाष्यम् । वातः वायुः तत् भेषजम् औषधं नः अस्मान वातु प्रापयतु । यद्भेषजं मयोभु मयसः सुखस्य भावयितृ । माता सर्वेषां जननी पृथिवी भूमिरपि तत् भेषजमस्मान्प्रापयतु। पिता वृष्टिप्रदानेन सर्वेषां रक्षिता द्यौः धुलोकोऽपि तत् भेषजमस्मान्प्रापयतु । सोमसुतः सोमाभिषवं कृतवन्तो मयोभुवः मयसो यागफलभूतस्य सुखस्य भावयितारो ग्रावाणः अभिषवसाधना पाषाणाश्च तत् 1 See p. 122.

·488 VEDIC SELECTIONS [i. 89. 4. भेषजमस्मान् मापयन्तु । हे धिष्णा धिषणा बुद्धिः । तदही पश्खिनौ युवम् युवां तत् भेषजं शृणुतम् आकर्णयतम् । यद्रेषजमस्माभिर्वाग्वादिषु' प्रायते तनेषज देवानां भिषजी युवामस्माकमनुकूलं यथा भवति तथा जानीतमित्यर्थः । मयोभु। "हस्त्रो नपुंसके प्रातिपदिकस्य" [१।२।४७] इति हस्खत्वम् । वातु । वा गतिगन्धनयोः [धा २४.] । अन्तर्भावितण्यर्थात्प्रार्थनायां लोट् । सोमसुतः । "सोमे सुना" [३।२९०] इति भूते क्विप् । धिष्णा । धिषणाशब्दादहर्थेि "छन्दसि ब" [५॥१॥६७] इति यः। वर्णलोपश्चान्दसः। "सुपां सुलुक" [॥१॥३९] इत्याकारा युवम्-In RV. AV. etc. युवम् is the nom. du., while• युवाम is tive acc. du. युभन्दम्य प्रथमाहिवचनस्य डे प्रथमयोरम् [११इत्यमादेशः । 'यवावी विवचने [१२] इति मपर्यन्नम्य युवादेशः। शेधे लोप: [१०] इति टिलोपोऽन्यलोपो बा। अमि पूर्वत्वम्। भाषायामेव ह्यात्वम्। टिलोपपक्ष उदात्तनिवृत्तिवरणाम उदासत्वम् । पन्थलोपपक्ष एकादश उदात्त: । S. under i. 15. 6. See notes on 1. 116. 7 in our Selections. 5 तमीशानं जगतस्तस्थुषस्पति तम् ईशानम् जगतः तस्थुषः : पतिम्। धियंजिन्वमवसे इमहे वयम्। धियम्ऽजिन्वम् अवसे हूमहे वयम् । । । । पूषा नो यथा वेदसामसहधे पूषा नः | यथा वेदसाम् असत् वृधे। रक्षिता पायुरदब्धः खस्तये ॥५॥ रक्षिता पायुः अदब्धः स्वस्तये ॥या Him (tim), the ruler (i'śānam) of all that novos (janatuh, the master' (pitin) of all that stands (tasthisah), the inspirer: of thoughts (adhiyain-jinvām) we (vayin) invoke (himahe) for our protection (ivasc) so that (jithi) Push (Piisi') may help (isat) in the increase (urdhe) of our possessions inah védasām), our protector (rahşitā') and guard infallible (pāyih idabdhah) for our well-being (svastaye). पाधारविवचायां सप्तमी।

·469 i. 89.5]] ANOBHADRIYA HYMN वेष्टमाधवव्याख्यानम् । तम् [ईशानम् ] ईश्वरम् [जगतः] जङ्गमस्य [तस्थुषः] स्थावरस्य च [पतिम् ] पालयितारम् [धियं जिन्वम् ] कर्मणः प्रीणयितारम् [अवसे रक्षणाय [हूमहे] हयामः वयम् । पूषा [नः] अस्माकम् [वेदसाम्] धनानाम् [असत् ] भवति* यथा [वृधे] वर्धनाय । रक्षोभ्यो रक्षिता [पायुः पालकः [अदब्धः] अहिं सितः स्विस्तये] अविनाशाय ॥५॥ सायणभाष्यम् । पूर्वार्धनेन्द्रः स्तूयते, अपरार्धेन पूषा। ईशानम् ऐश्वर्यवन्तम् । अत एव जगतः जङ्गमस्य प्राणिजातस्य तस्थुषः स्थावरस्य च पतिम् स्वामिनं धियंजिन्वम् धीभिः कर्मभिः प्रोणयितव्यम् । एवंभूतं तम् इन्द्रम् अवसे रक्षणाय वयं इमहे आह्वयामः। पूषा न: अस्माकं वेदसाम् धनानां वृधे वर्धनाय रक्षिता यथा असत् येन प्रकारेण भवति तेनैव प्रकारेण अदब्धः केनाहिसितः पूषा वस्तये अस्माकमविनाशाय पायुः रक्षिता भवतु ॥ तस्थुषः। तिष्ठतेलिटः षष्ठेपकवचने "वसोः संप्रसारणम्" [१११३१] इति संप्रसारणम् । "शासिवसिघसीनां च [८१३२६०] इति षत्वम् । “षष्ठयाः पतिपुत" क्वसुः। 1 va811 Should we rend भवेत् ? The rule for the mutation of the dental sibilant into the •erebal is आदेशप्रत्यययो: viii.3.51. Siyana, however, often quotes शामिवसिघसौनां च in this connexion. The preceding शामि and the following are are enough to show that afe here does not refer to the sufix kvasu but to the root vas. Further the 'sulfix is always referred to as and not vasi. But the most important point in this connexion is that in the case of kousut which is a pratyaya the qa is already provided for by the rule आदेशप्रत्यययोः, and so no useful purpose would be served by the inclusion of vus for kvasu in arfaafgestal च. See p. 93 f. n. There appears to be some misconception regarding the meaning of the Vārttika safat egfaza. Here is evidently the pratyāhāra denoting i, u, ļ, !--short or long.

·-470 VEDIC SELECTIONS [i. 80.5 स्वस्तये। [[३] इति विसर्जनीयस्य सत्वम् । धियंजिन्वम् । जिविः प्रीणनाः। "कृत्यल्युटो बहुलम्" [३३३३] इति बहुलवचनाखच । "इच एकाचोऽम् प्रत्ययव" [६।३।६८] इत्यमागमः। असत् । अस भुवि [धा २२५५] । लेटयडागमः। "बहुलं छन्दसि" [२१४७३] इति शपो लुगभावः। पायुः । पा रक्षणे [धा २०१६] "कृवापाजि०" [उ० १११] इत्युण । सुपूर्वादस्तेर्भावे क्तिन् । “छन्दस्युभयथा" [३।१११७] इति तस्य सार्वधातुकत्वाद् "अस्तेभू" [२।०५२] इति भूभावाभाव इति वृत्तावुक्तम् ॥५॥ परिष्कारः। पूर्वार्धनेन्द्रः स्तूयतेऽपराधेन पूर्वति । "इन्द्रो यातोऽवसितस्य राजा" [सं० १॥३२॥१५] इत्यादिश्रुतेः पूर्वार्धस्येन्द्रदेवताकत्वं भाष्यकारस्या- भिमतम् । परं पूष्योऽपीशानत्वश्रवगात्, अजाश्वः पशुपा वाजपस्त्यो धियंजिन्वो भुवने विश्वे अपितः । अष्ट्रां पूषा शिथिरामुहरीवृजत् सञ्चक्षाणो भुवना देव ईयते ॥ [० सं० ६।५८।२] इति पूषदेवताकेऽपि मन्त्रे धियंजिन्वविशेषणसन्दर्शनाचास्यापि पूषदेवताकत्वमवसीयते ॥ "कृत्यल्युटो बहुलम्" इति सूत्रतः बहुलमिति पदमुत्तर- सूतेष्वनुवर्तते। तेन सर्वेऽपि कृत्प्रत्यया बाहुल्येन भवन्ति, येषु धातुषु विहिता- स्ततोऽन्यत्रापि भवन्ति । "नासिकास्तनयोधेिटो" [३।२।२९] इति वर्तते । धोविश्वयोर्जिन्वेन्वोरपि भवति ॥५॥ fasifarra"'Thc iccusative forin is common when thi final member is formed from a present stem, owing to the close connexion of such verbal nouns with the verbo; c. 8. उग्रम्पश्य 'looking fiereely', माम्पस 'looking at me' For the root see p.2:21. अवस-See p. 182. Lat. ave hail! इमई-1.pl. pr. Atm. of (चदादिगणीय) toi nroke; class. पाहयामहे. 1 हिविदिविधिविजिवि प्रौणनार्थाः [धा० ११५८३-५८८] । The reference is to Käsikā iii. 4. 117 where we find : खसये नावमिवारहम। तिन: [निष:1] साधातुकलादते भभावो न भवति । Cf. Nir. iii. 21 : पसिरभिपूजितः। सुप्रतीति ।

·i. 89.6] AXOBHADR TA HYMN 471 6 । स्वस्ति नः इन्द्रः वृद्धश्रवाः । वृदयवाः खस्ति नः पूषा विखवेदाः। स्वस्ति नस्तार्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नः पूषा | विश्वऽवेदाः। स्वस्ति नः | ताक्ष्यः | अरिष्टनेमिः। स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥६॥ स्वस्ति नः| बृहस्पतिः दधातु ॥६॥ May Indra (I'ndrah) fained far :ind wide (vrildhosravūh) bestow (dachūtul well-being (svasti) on us (nal); may Pişan (Piisa') possessed of all riches (visvi.veiiah) bestow well-being (svasti) on us (nah); may Tūrkşya (Tā'rksyah) whose follies are never injured (aristu-nemih) bestow well-being (xvasti) on us (nah); nay Bphaspati (B!'hospitih) bestow weil-bein; (svasti) on us (nak). वेङ्कटमाधवव्याख्यानम् । स्वस्ति [नः] अस्माकम् इन्द्रः [वृद्धश्रवाः] वृद्धानः। स्वस्ति नः पूषा [विश्ववेदाः] विश्वधनः। स्वस्ति नः तायः च [अरिष्टनेमिः] अहिंसितायुधः। स्वस्ति [नः] अस्माकं बृहस्पतिः च दधातु ॥६॥ सायणभाष्यम् । वृद्धश्रवाः वृद्धं प्रभूतं श्रवः श्रवण स्तोत्र हवि- लक्षणमन्न वा यस्य ताश इन्द्रः नः अस्माकम् । स्वस्तीत्यविनाशनाम [नि०३।२१] । स्वस्ति अविनाशं दधातु विदधातु करोतु । विश्ववेदाः । विश्वानि वेत्तीति विश्ववेदाः। यद्वा विश्वानि सर्वाणि वेदांसि ज्ञानानि धनानि वा यस्य । 1 The first explanation presents difficulties regarding the accent. Since the word is not a Bahuvrihi compd., balıuvrihuu viśvari samjſāyām does not apply and the word will be paroxytone acc. to gatikārakopapadāt krt vị. 2. 139. In the words of S. there will be krduttarapadaprakſtisvaratvam. Visvavid is an upapada compd. and is always accented on the final member acc. to this rule. Of course, vyatyaya is always ready to oblige us, ·472 VEDIC SELECTIONS [i. 89,6 वारस पूषा पोषको देवो नः अस्माकं स्वस्ति विदधातु । परिष्टनेमिः। नेमि- रित्यायुधनाम। 'मरिष्टोऽहिंसितो नेमिर्यस्य। यहा। रथचक्रम धारा नेमिः । यत्सम्बन्धिनो रथस्य नेमिनं हिंस्यते सोऽरिष्टनेमिः । एवंभूतः ता_ः। तृक्षस्यपुतो गहमान् नः अस्माकं खस्ति अविनाशं विदधातु। तथा बृहस्पतिः बृहतां देवानां पालयिता नः अस्माकं स्वस्ति अविनाशं विदधातु ॥ वृद्धश्रवाः । बहुव्रीही पूर्वपद- प्रकृतिस्वरत्वम् । विश्ववेदाः । विद ज्ञाने [धा २२५४] विलु लाभे [धा ६।१४८॥ आभ्यामसुन्मस्ययान्तो वेदस्शब्दः। “बहुव्रीही विश्वं संज्ञायाम्" [६।२।१०६] इति पूर्वपदान्तोदात्तत्वम् । ताक्ष्यः । तृक्षस्थापत्यम् । “गर्गादिभ्यो यञ्" [111०५]। मित्त्वादायुदात्तत्वम् । अरिष्टनेमिः। न रिष्टाऽरिष्टा'। अव्यय- पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । अरिष्टा नेमिर्यस्य स तथोक्तः। बृहस्पतिः। “तबृहतोः करपत्योः०" [६।१।१५७ गणसूत्र इति सुट तळोपौ। "उभे वनस्पत्यादिषु०" but we should have recourse to vyatyaya only when there is other open to Under AV. i. 32. 4 दिवे च विश्ववेदसे पृथिव्य चाकरं नमः the printed commentary rends : दिवे उतालक्षणाय गुलोकाय विश्वेदसे । वेद इति धननाम। विश्वस्य जगतो धनभूताय । इटिप्रदानेन सर्वधनहेतुत्वाद धमात्मकत्वम् । यहा वेद इति जाननाम। विश्वं विश्वविषयं ज्ञानं यस्याः सा तथोका तस्यै। Here also the first explanation is to be rejected, for in that case the compound will be accented on the final syllable. Again, since all the other three epithets are Bahuvrihis, there is no reason why we should commit prakru. mabhanga by taking visvavedas as an upapada compd. It is just possible that falfo atilla faraei:, ger is an ignorant reader's note, for S. takes no note of this explanation while showing the grammatical formation of the compd. 1 In all the printed editions we find : अरिष्टोऽहिंसितो नेमिर्यस्य । न रिष्टा अरिष्टा। अरिष्टा नेमियस्य सः। Even if नेमि: had been both masc. and fem., this would have appeared strange, but since the word is exclusively fem. in this sense the first sentence is manifestly incorrect. .The correct reading is, of course : परिचारिसिता नमिर्यस्य सः. no courgo us.

·1. 89.6]] ANOBHADRIYA HYMN 478 [६।२।१४०] इति पूर्वोत्तरपदयोगपत्प्रकृतिस्वरत्वम् ॥६॥ सायणभाष्यम् (तैत्तिरीयारण्यकगतम्।। वृद्धर्महात्मभिः सदा पुराणेषु भूयत इति वृद्धश्रवाः । तादृश इन्द्रः नः अस्माकम् स्वस्ति दधातु अध्ययनश्रवणानुष्ठानार्य क्षेमं सम्पादयतु । विश्वं वेत्ति जानातीति विश्ववेदाः। तादृशः पूषा अपि नः स्वस्ति दधातु । अरिष्टम् अहिंसा तस्य नेमिस्थानीयः। यथा लोहमयी नेमिः काष्ठमयस्य चक्रस्य भङ्गाभावाय पालयति एवमयं तायः गरुड़ोऽपि सादिकृतां हिंसां निवार्य तत्पालकत्वादरिष्टनेमिः। वादशः तायः नः स्वस्ति दधातु। बृहस्पतिश्च ब्रह्मचर्य परिपाल्य नः स्वस्ति दधातु ॥६॥ म्वस्ति--The word स्वस्ति 1s both fom. and neut. So we have खस्तय in st. 5 and म्वस्ति (neut. Acc. sing.) in this st. See p. 57. वडयवा:-Yiska while explaining अतूर्ती राजा श्रवमिच्छमानः (RV. i. 12. 1) says : प्रशंमाम् उच्छमान: । यज्ञमयोगाद्राजा म्वतिं लभते । (Nir. ix. 10). Aguin loe says: 47: tautai an: (Nir. xi, 10). In the Nighantu both **: and aro given under vaaratfa. As अव: corresponds (exactly to Gk. kle(wjob fame, we have taken it in that sense herr. See p. 43. agta: itself came to be used in the later language as a nane of Indra. Thus Amara says : वृद्धश्रवाः मुनासौरः परहस: पुरन्दर:. Cf. Gk. Perillés (परिश्रवाः). See Kasyapabhasya of this stanza in था नो भद्रौयम pp. 26-28. 7 पृषदखा मरुतः पृश्रिमातरः पृषत् अश्वाः पृषअश्वाः मरुतः | पृभिऽमातरः। शुभंयावानो विदथेषु जग्मयः । अग्निजिता मनवः सूरचक्षसो शुभम्ऽयावानः । विदथेषु । जग्मयः । । अग्निऽजिह्वाः। मनवः । सूरचक्षसः। । विखे नो देवा अवसा गमविह ॥७॥ विश्वेनः देवा अवसा आ गमन् इह॥७॥ T'he accent shows that this is a Bahuvrihi. 2-1374 B.T.

·474 VEDIC SELECTIONS [i. 89. 7 sun come The Maruts (Marutaḥ) with spotted steeds (pr'sadasviih), with Pasni as their mother (Pr'snimātarak), marchitg in splendour (subham-yā'vānaḥ), visiting sacrifices (vidithesu jágmayaḥ), the sons of Manu (Mánavaḥ) with Agni for their tonguc (Agni-jihvā'h) and the for their eye (sii'ra-cakşasah)-may all the Gods (visvc devā'h) (a gaman) to us (nab) here (ilhi) with their protection (ivasi). बेहटमाधवव्याख्यानम् । [पृषदश्वाः] पृषद्वर्णाश्वाः मरुतः [पृभिमातरः] गोमातरः [शुभयावानः] उदकं प्रति गन्तारः [विदथेषु] यज्ञेषु [जग्मयः] गमनशीला: [अग्निजिह्वाः] अग्न्यास्याः [मनवः [मनवः] मन्तारः [सूरचक्षसः] सुवीर्यदर्शनाः विश्वे निः] अमान् देवाः [अवसा] रक्षणेन मह [आगमन आगच्छन्तु इह ॥७॥ काश्यपक्षितीशचन्द्रभाष्यम् । यागस्थाने देवानां समागमनं प्रार्थयते- पृषदश्वा इति । पृषस्यः श्वेतविन्द्वक्रिता मृग्यः अश्वाः वाहा येषां ते पृषदश्वा: । यदा मरुतो वहन्ति तदा बिन्दुशो वारिपतनं सञ्जायते, अत एव “पृषत्योऽश्वास्तु मरुताम्" इत्युच्यते। पृभिः विचित्रबिन्द्वलिता गौः माता येषां ते पृश्निमातरः । "ऋतश्छन्दसि" ५११५०.इति समासान्तप्रतिषेधः। यदान्तरिक्षं मेघनिचितं विचित्रवर्ण' भवति तदैव मरुतः प्रवर्तन्ते, अत ईदृशे मेघे तेषां मातृत्व- मुपचर्यते, अतस्ते गोमातर इति पृश्निमातर इति च व्यपदिश्यन्ते। शुभंयावान: समुज्ज्वलशोभं यथा स्यात् तथा गन्तारः, तथा च तैत्तिरीयब्राह्मणेऽश्विनावधिकृत्य श्रूयते-शुभं गमिष्ठौ सुगमेभिरश्वैः [३।१२।१०] इति । . विदथेषु यज्ञेषु जग्मयः गमनशोलाः। तथा, पग्निजिह्वाः अग्निर्जिह्वा येषां ते। देवा यग्निनैव हविरादिकं लिहन्ति, अत एवाग्निस्तेषां जिह्वेत्युपचारः। सूरचक्षसः सूरः सूर्यः चक्षः चक्षुः येषां ते। अत एव सूर्यमुद्दिश्य श्रूयते "नमो मितस्य वरुणस्य चक्षसे" [क्र० स० १०॥३७॥१] इति, "चक्षुर्मितस्य वरुणस्याग्नेः" [+० स० ११५१] इति, "सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षु" [कठोपनिषद् * पुबहावश्कान्दमः।

·i.89.71 ANOBHADRIYA HYMN 475 २२२२११] इति च। मनवः मनोः समुत्पनाः। आदौ मानुषा अनन्तरं पुण्यप्रभावेण देवत्वमनुप्रासा ऋभुप्रभृतयः। यथा-"दिवि रुद्रासो अधि चक्रिरे सदा" [३० स१८५२] इत्यक्ष रुद्रशब्देन रुद्रपुत्रा मरुतो लक्ष्यन्ते, यथा वा "ओजायमानं यो अहिं जघान दानु शयानं स जनास इन्द्रः" [क्र० स० २।१२।१०] इत्यत्र दानुशब्देन मातृवाचिना दानुतनयो वृनो लक्ष्यते, तथातापि मनुशब्देन मनुतनया लक्ष्यन्ते । एवं मरुद्भिश्च मनुजैश्चोपलक्षिता विश्वे देवाः सर्वे देवगणाः नः अस्माकम् अवसा रक्षणेन रक्षगसाधनायेत्यर्थः इह अल यज्ञभूमौ आगमन् आगच्छन्तु । अस्माभिराहूता यागभूमिमागम्यास्मान् परिरक्षन्तु | "तद्देवानामवो अद्या वृणीमहे" [ सं° १०।३६२] इत्यर्थः ॥७॥ सायणभाष्यम्। पृषदखा: पृषभिः श्वेतबिन्दुभियुक्ता अश्वा येषां ते तथोक्ताः। पृश्निमातरः पृश्नि नावर्णा गौर्माता येषाम् । शुभंयावानः शुभं शोभनं यान्ति गच्छन्तीति शुभंयावानः। शोभनगतय इत्यर्थः। विदर्थषु यज्ञेषु जग्मयः गन्तारः। अग्निजिह्वाः अग्नेर्जिह्वायां वर्तमानाः'। सर्वे हि देवा हविःस्त्रीकरणायाग्नेजिह्वायां वर्तन्ते । तात्स्थ्यात्ताच्छब्धं । मनवः सर्वस्य मन्तारः । सूरचक्षसः। सूर्यप्रकाश इव चक्षः प्रकाशो येषां त एवंभूता मरुतो मरुत्संज्ञका विश्वे देवाः सर्वे देवा नः अस्मान् इह अस्मिन् काले अवसा रक्षणेन सह आगमन् आगच्छन्तु ॥ शुभंयावानः । या प्रापणे [धा २।३९]। “आतो मनिन्" ३२२२७४] इति वनिप्। “तरपुरुषे कृति बहुलम्" [६।३।१४] इति बहुलवचनाद् 1 This foreed explanation has becoine necessary because the word is oxytone. It is evidently a Bahuvrihi, but Bahuvrihis normally-accent the first member. There are several courses open to us. We may include ufafan under farcxif (vi. 2. 181) which is an पाकतिगण or under विचक्रादि vi. 2. 199. 1 (अन्तोदात्त. प्रकरणे विचकादौना छन्टस्युपसंख्यामम् ). Under Rv. i. 44. 14 S. says : प्रिनिहाः, पनेनिहायामवस्थिताः इनिर्माण इत्यर्थः । तात्स्यानाच्छन्दाम्। यहा। अग्रिनिहास्थानीयः येषां ते। छान्दसमन्तोदात्तत्वम् । It is most unfortunate that got is not found in the printed editions, but unless we ·476 VEDIC SELECTIONS [i. 89.7 द्वितीयाया अप्यलुक्। गमन् । गमे प्रार्थनायां लेटयडागमः। "इतब लोप:०" (718190) Entercala: 1 days afer" (218108] sfa au 3€ 11911 forama:-Both otarat: and aftarat: occur in RV.1.85, but they would be incorrect in the classical language, the correct form being गोमातका: and पत्रिमालका: acc. to ऋतकन्दमि v. iv. 150. With gfag spotted' cf. Gk. perlinos dark coloured'. The Maruts are the sons of Rudra and the mottled (ow, Prśai ("probably representing the mottled storm-cloud''). yuarara:--the first meinber is the acc. sing. of yu 'brillinnce and the aluk compound ineans 'moving in. brilliance'. Smilarlı we have THT (RV. ix. 3. 6) which means the same thing. I (x. 78, 7) is from the denom, and means 'sceking splendour'. façay-Sec p 206. Locative of the goal reached, See p. 40. 149:-'The agent suffix i is here added to the reduplicated root with the reduced radical vowel. ('l. afati active, le striking agfo victorious, etc. Vienaga: faraat faza iii. 2. 171. TH-3. pl. root aorist injunctive of Th. In the tenth. mandala (35, 13) we find- विये अद्य ममतो विश्व ऊती विश्वे भवन्वग्नयः समिद्धाः । विशे नो देवा अवसा गमन्तु विश्वमस्तु द्रविणं वाजी अम्मे ॥ where occurs Taal which is regarded as a blend of and auta "since the thematic norist agamat is rare and dubious in the Sumhitis". ! supply it the explanation will be meaningless. S. first explains afufunt: as a Tatpuruşat and gets the meaning by aut with the help of the dictum mq. RIĄ. He is evidently not satisfied with the explanation and suggests that we may regard ufafax: as a Bahuvrihi compound, the accent on the last syllable being a Vedic peculiarity. As Wackernagel points out, when Agni, ghệta and citra are the first members of Bahuvribi compounds, the second member is accented.

·i. 89.8] ANOBHADRIYA HYMN 477 8 । | तनूमिः भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रम् । कर्णेभिः | शृणुयाम देवाः | भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः। भद्रम् | पश्येम | अक्षऽभिः। यजताः। स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभि स्थिरैः । अझैः । तुस्तुऽवांसः यशेम देवहितं यदायुः ॥८॥ वि अशेम देवहितम् | यत् आयुः ॥०॥ Ye Gods lilevāh), may we bear (srnuyāma) with our ears (liárņcbhih) wliat is good (bhadrum); ye adorable onos (yajatrāh), may we see (pakyema) with our eyes (akxibhili) what is goud (bhadrim). Praising Gods (tustuvi insah) with firm (sthiriib) limbs (uingarh) and bodies (tani bhiks) may we attain (vy-uácia) the term of life (yút ū'yuḥ) appointed by the Gods (ilevá-hitam). वेङ्कटमाधवव्याख्यानम् । भद्रं कर्णेभिः] कर्णैः शृणुयाम देवाः। भद्रम् एव पश्येम [अक्षभिः] अक्षिभिः [यजवाः] यष्टव्याः। स्थिरैः अङ्गः तुष्टुवांसः तनूभिः च युक्ताः [व्यशेम] व्यश्याम [प्राप्यास] [देवहितम् ] देवनिहितम् शतसंख्याकम् आयुः॥८॥ काश्यपक्षितीशचन्द्रभाष्यम्। अनेन मन्त्रेण प्रार्थनासारसर्वस्वं देवेभ्यो निवे- दयति-भद्रमिति। हे देवाः, कर्णेभिः कर्णैः भद्र कल्याणं वचनं शृणुयाम आकर्णयेम। मा खलु स्वजनविधुराणां करुणन्दितेन मदमत्तानां कलहकोला- हलेन ज्ञातीनां च परुषपरुषेण वचनजालेन दह्यमानकर्णा भूम, प्रत्युत वेदशास्त्राणां स्निग्धगम्भीरनिर्घोषेण पुत्रमितकलतादीनां प्रहर्षप्रजल्पितेत साधुजनानाममृताय- मानेनालपितेन च श्रोतयुगळं नः प्रसादमधिगच्छतु । तथाच तैत्तिरीयब्राह्मणे [२।५।२।३] श्रूयते-श्रोत्रेण भद्रमुत शृण्वन्ति सत्यम् । श्रोत्रेण वाचं बहुधोय- मानाम् । श्रोण मोदश्च महश्च श्रूयते । श्रोत्रेण सर्वा दिश आणोमि ॥ इति । हे यजत्राः यजनीयाः पूजनीया देवा पचभिः पक्षिमि चक्षुभि भवम् .

·478 VEDIC SELECTIONS . [i. 89.8 शुभं पश्येम भवलोकयेम। युष्माकं पूजनपरा वयं मा तावत् खलानां समुन्नति साधूनामधोगति धर्मस्य विशरणम् अधर्मस्याभ्युत्थानम् जनानामकालमरणानि बलवतां च पिशाचचेष्टितानि द्राक्ष्म, प्रत्युत साधूनां समुन्नतिम् खलानां सौशील्यम्, धर्मस्थाभ्युत्थानम्, अधर्मस्य समूलनाशम्, तरुणानां कर्तव्यपरायणतां बलीयसां च दुर्बलरक्षणं प्रत्यक्षीकुर्याम । तथाच तैत्तिरीयब्राह्मणे [२२५११२] श्रूयते- अनन्धाश्चक्षुषा वयम् । जीवा ज्योतिरशीमहि । सुवर्योतिरुतामृतम् ॥ इति। स्थिरैः दृढतरैः अचपलैश्च अङ्गः अवयवैः तनूभिः शरीरैश्च देवान् तुष्टुवांसः स्तुतवन्तः देवानां स्तुतिपरायणा इत्यर्थः। यत् आयुः देवहितम् देवैः मनुष्येषु निहितम्, देवविहितमित्यर्थः। तश्चक्षुर्देवहितं पुरस्ताच्छुक्रमुञ्चरत् । पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतम् ॥ [३० सं० ७॥६६॥१६] इति श्रुतेः “शतायुः पुरुषः" [ते० सं० ११५२] "शतायुर्वे पुरुषः" [ऐतरेयब्राह्मण ७७] इत्यादिश्रुतेश्च वर्षशतपरिमितम् । यच्छन्दश्रुतेस्तच्छ- ब्दाध्याहारः। तत् व्यशेम निराबाधमधिगच्छेम। "नातः पापात् पापीयोऽस्ति यदनुपकरणस्य दीर्घमायुः", अत एव सर्वभोगीपकरणसम्पन्नाः शारीरं स्वास्थ्यमनु- भवन्तो यथाविधि देवतोपस्थानमनुतिष्ठन्तः शतं संवत्सगन् जीवेम । सहृदयशिरोमणिना भर्तृहरिणा गीतम्- क्वचिद्वीणावाचं क्वचिदपि च हाहेति रुदितं क्वचिनारी रम्या क्वचिदपि जराजर्जरवपुः । क्वचिद्विद्वगोष्ठी क्वचिदपि सुरामत्तककहो न जाने संसारः किममृतमयः किं विषमयः॥ इति। तत् संसारोऽयममृतमय एव नोऽस्तु न पुनर्विषमयः । मन्तेऽत्र परिसंख्या- लहारः॥ तल्लक्षणं च काव्यप्रकाशे-"किश्चित् पृष्टमपृष्टं वा कथितं यत्प्रकल्पते । तारगन्यव्यपोहाय परिसंख्या तु सा स्मृता॥” इति। ॥ सायणभाष्यम् । अस्ति सौम्यचरुस्तृतीयसवने। तेन चरुणा देवतामिष्टा शेषे तस्मिन्बहु घृतमवनीय तस्मिन्वषट्कर्ता स्वकीया छाया दृष्टया। सा ·419 । i. 89.8] ANOBHADRIYA HYMN यदि न दृश्येत तदानीं "भद्रम्" इत्येका पठितम्या। "त्वं सोम" इति खण्डे तथैव सूतरते। “राज्ञा सोमेन तद्वयमस्मासु धारयामसि भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा इति च" [आ० श्री. सू. ५५१९।५] इति'। महानाम्नीव्रते- ऽप्येषा भूमिस्पर्शने जप्या। सूषितं च "एतद्विदम्" इति खण्डे । "भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः शं न इन्द्राग्नी भवतामवोभिः" [आ० औ० सू० ८११४१९८] इति । हे देवाः दानादिगुणयुक्ताः सर्वे देवाः कर्णेभिः अस्मदीयः श्रोःभद्रम् भजनीयं कल्याणं वचनं शृणुयाम । युष्मत्प्रसादाच्छोतुं समर्थाः स्याम। अस्माकं बाधियं कदाचिदपि मा भूत् । हे यजत्राः यागेषु चरुपुरोडाशादिभिर्यष्टव्या देवा अक्षभिः अक्षिभिरात्मीयैश्चक्षुभिः भद्रम् शोभनं पश्येम। द्रष्टुं समर्थाः स्याम । अस्माकं दृष्टिप्रतिघातोऽपि मा भूत् । स्थिरः दृद्वैः अङ्गः हस्तपादादिभिरवयवै तनभिः शरीरैश्च युक्ता वयं तुष्टवांस: युष्मान् स्तुवन्तो यत् प्रायुः षोडशाधिकशतप्रमाणं विंशत्यधिकशतप्रमाणं वा' देवहितम् देवेन प्रजापतिना स्थापितं तत् व्यशेम । प्राप्नुयाम ॥ कर्णेभिः। "बहुलं छन्दसि" [1111०] इति भिस ऐसभावः । अक्षभिः। “छन्दस्यपि दृश्यते" [१११७६] इत्यनङ, स चोदात्तः। यजताः । "अमिनक्षि" [उ०३३९८] इत्यादिना यजेरबन्प्रत्ययः। तुष्टुवांसः। टुन् स्तुती मोमयागे सवनवितयमनुष्ठीयते-प्रात:मवनं माध्यन्दिनसवनं तृतीयसवनं चेति । तत्र हतीयसवने सोमदेवताकशकभवति अध्वर्युणाहतमुगाभ्यः पूर्व गृहीत्वा तदर्यचेत मन्त्रेण वषट कर्ता। "तखिचरी वृतात ते ईक्षमाणः खच्छायां यदि न पश्येत् तम्यापश्यतो नैमितिकमिदं 'हदिस्पक' इत्यादियजुत्र ‘भद्र कर्णभिरिति ऋचं च ब्रूयात् । महाव्रतवर्जमहानि समुपवर्णाश्वलायनेनोनम्-महाव्रतानुष्ठानात्य व महानाबोवामनुष्ठातव्यम्। तत्र महानाबा ऋच: पद्यन्त इति तस्य महानानौति संज्ञा । तव च द्रने वर्तमानो भूमिमुपम्पश्य भद्रं कर्णेभिरित्यूचं जपेत् । Sāyaṇa built better than he knew-May we not be like men who have eyes but see not, who have ears but hear not ! f. नयन तोमार पाय ना देखिते, रया नयने नयने. S. is here thinking of the sodaśottariya and viņšottariya daśās of Astrology. 1 2 गवामयनय ·480 VEDIC SELECTIONS [i. 89.8 यदि तु [पा । बिट क्वसुः । 'शवाः खया" [१] इति तकार शिष्यते । मोम। म म्यातौ [धा ५१८] | "लिख्याशिष्य [६] । तक परिगणनमन्यन्यावृत्यर्थ सदानी लिहि व्यत्ययेन शप । देवहितम् । “तृतीया कर्मणि" [६।२।४८] इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् ॥४॥ सायणभाष्यम् (तैत्तिरीयारण्यकगतम् ) । देवाः इन्द्रादयः भद्रं कल्याणं श्रुतिस्मृतिवाक्यरूपं कर्णेभिः आचार्यान्तेवासिरूपाणाम् ऋत्विग्यजमान- रूपाणां वास्माकं बहुनां कर्णैः शृणुयाम युष्मत्प्रसादात् सर्वदा श्रोतु समर्थाः 1 In the Bhāsya on लिब्याशिष्य iii. 1. 86 we find : अयमाशिष्यङ विधीयते तस्य किं प्रयोजनम् ? पाशिष्याः प्रयोजन स्थागागमिवधिविदयः । स्था। उपरयेयं वृषभ तुपियाणाम्। गा। अञ्चसा सत्यमुपगेयम् । गमि। यजेन प्रतिष्ठा गमेयम्। बचि। मन्त्र वीचैमानये। विदि। विदेयमेनां भमसि प्रविष्टाम् । * शकिरह्यो। मकिरोति वक्तव्यम्। शकमहा समिधं साधया धियः। असवन्तौमारहमा खम्तये । दृशेरक पितरं च हशेयं मातरं च । दृशेरग वक्तव्यः। पितरं च दृशेयं मातरं च दृशेयमित्येवमर्थम् । [In the N. S. Press ed. we find मातरं च दृशेयम् both in the Vārttika and in the Bhāsya. In the critical edition of Kielhorn मातरं च दृशेयम occurs in the Bhisya alone and not in the Värttika. forat au arate is the last pada of RV. i. 24.1 and 2 and occurs unchanged in the Kisiki. The, second दृशेयम् would therefore appear to be il reader's note and should be expunged from the Bhāsya.] The Vārttikakura has enumerated the roots which come under the scope of this rule, but as is not mentioned hy him. So if the list be regarded as exhaustive, the rule does not apply and we are to invoke the aid of vyatyaya. If, however, the list be regarded as merely illustrative, then there is no difficulty. .

·i. 89.8] ANOBHADRIYA HYMN 481 स्थाम, श्रुत्वा च यजवाः यागक्षमा' वयम् भद्रं कल्याणं यज्ञादिकं कर्म अक्षभिः चक्षुरिन्द्रियः साक्षात् पश्येम। स्थिरैः अविकलैः अझैः चक्षुरादि- भिहस्तादिभिश्चावयवैः तनूमिः तथाविधशरीरैः युक्ता वयं तुष्टुवांसः युष्मदीयां स्तुतिं कुर्वाणा यत् यस्मात् कारणात् देवहितम् देवेन प्रजापतिना समर्पित सर्वमपि आयुः व्यशेम विशेषेण प्राप्नवाम। तस्मादपमृत्योरभावाचिरं भद्रं शृणुयामेति पूर्ववदन्वयः ॥४॥ कर्णेभिः-Note that both the old inst. pl. कर्णेभि: and the new one q: are used in the same stanza. See p. 30. अक्षभिः-In the classical language 497 is found only before vocalic endings beginning with the instrumental sing. in the earlier language, however, other forms are met with. Thus in the Maitrāyaṇī and Kāthaka Samliitās, we find akşāņi. The stem in the well-known expression अक्षखत् also. The Kāśikā छन्दस्वपि दृश्यते is interesting : अस्थिदधिसक्थ्यक्षणामनङ, छन्दस्यपि दृश्यते । यव विहितसतीऽन्यवापि दृश्यते । अचौत्युक्रमनजादावपि दृश्यते । इन्द्रो दधीची अस्थभिः ऋ० सं० १८४१३] । हतोयादिष्वित्युक्तम्, अतीयादिष्वपि दृश्यते । अस्थायतकत्य जुहोति। विभन्नावितम्, अविभक्तावपि दृश्यते । लागलेन । अस्थण्वन्तं यदनस्था बिभर्ति [ऋ० सं० १११६४४]। hat: -The suffix is tra - with the connecting vowel -a-. So also gājj-de-tra 'son', vadha-tra 'deadly weapon'. Skt. yajata also means 'adorable'. देवानां विशेषणमेतत्, यष्टव्या इत्यर्थ: I. व्यशेम-Theeroot as to reach, obtain, is Ubhayapadin. In the Sāma-veda. and V. Sanhita. we get the Atm. a-aor. optative occurs . अक्षगवता 1 2 The suffix has been added in the sense of ad, so this meaning has to be rejected. S. cviuently takes y7 in the sense of xfzg and states the secondary meaning चक्षुरिन्द्रियः, साचात् would, therefore, appenr to be unnecessary. यत् cannot mean यस्मात् कारणात् here. 3 ·482 VEDIC SELECTIONS [i. 89.8 form : व्यशेम देवहितं यदायु:. "The active is usual with prepositions, and vyasoma obviously prior to vyasemahi" (Bloomfield and Edgerton). The finite verb is not accented because it is not connected with vut but with tat understood. देवहितम्-See p. 23. Cf. तश्चक्षुदेवहितं पुरस्ताच्छु क्रमुञ्चरत् । पश्येम शरदः शतं नौवम शरदः शतं मन्दाम शरदः शतं मोदाम शरदः शतं भवाम शरदः शतं एवाम शरदः शतं प्रबवाम शरदः शतमजीता: स्याम शरदः शतं न्योक च सूर्य हथे। देवहितं यदायुः--Even poets speak of a hundred years as the span of life allotted to man.. Thus Bhartặbari says in his Vuirāgysutaka : पायुवर्षगतं मृणां परिमितं रात्री तदधं गतं तस्याधस्व परस्य चार्धमपरं बालववृद्धत्वयोः । शेष व्याधिवियोगदुःखसहित सेवादिभिर्नीयते जीवे वारितराचनलतरे सौख्यं कुतः प्राणिमाम् ॥ . Acc. to the Bible the span of life is "threu score ycars iind ton" though the mention of a hundred years and a hundred and twenty years is sometimes met with. ""The days of our age are three score years and ten; and though men be so strong that they come to four score years, yet is their strength then but labour and sorrow; so soon passeth it away, and we are gone." Psalms xc. 10. "There shall be no more than an infant of days, nor oid man that hath not filled his days: for the child shall die an hundred years old." Isaiah lxv. 20. "His days shall be an hundred and twenty years".. Genesis vi. 8. an ·i. 89.9]] ANOBHADRIYA HYMN 483 9 शतमिन्नु शरदो अन्ति देवा । शतम् इत् नु शरदः अन्ति | देवाः । यत्र | नः चक्र जरसम् । तनूनाम् । यत्रा नश्वका जर तन्नाम् । पुत्रासो यत्र पितरोभवन्ति पुतासः | यत | पितरः | भवन्ति । मा नो मध्यारीरिषतायुर्गन्तोः ॥८॥ मानः मध्या रिरिषत आयुः गन्तोगा९॥ I hundred antumus (šatám ít nú saridalt) stand before us frinti), () ve Gods (drvül), in which (yútra) ya havo made (cakri) infirmity (jarasam) to descend on our bodies (na! luni'nām), in which (yátra) the sous (putra'sah) become (bhirumti) the fathers (pituirull); daunage ye not (ma ririşula) our term of life (nah ü'yuh) in the midst of its courso (ginto!! madhyā'). वेस्टमाधवव्याख्यानम् । शतम् [इत् नु] एव शरदः [अन्ति] अन्ततः भवति' देवा मनुष्याणामायुः। यत्र नः] अस्माकम् [चक्रा] कृतवन्तः यूयम् तनूनाम्] अङ्गानां [जरसम्] जरां कल्पितवन्तः । [पुखासः] पुता एव [पितरः | रक्षितारः यस भवन्ति तद् आयुः गन्तोः [मध्या] मध्ये मा [नः] अस्मान् [रीरिषत] हिंसीध्वम्' इत्यायुष आशासनम् ॥९॥ सायणभाष्यम् । हे देवा: अन्ति अन्तिके मनुष्याणां समीप आयुष्टुन भवद्भिः कल्पिताः शरदः संवत्सराः शतम् इत् नु शतं खलु। यस्मात्सृष्टिकाले मनुष्याणां शतं संवत्सरा आयुरिति युष्माभिः परिकल्पितं तस्मात् नः V. construes Hafa with yg: understood. कल्पितवन्त: is unnecessary, because of the preceding कृतवन्तः. This is the reading in the edition of Sarup who notes the variant हिसितध्वम्. Both forms are ungrammatical. Read हिसिष्ट. 2 .

·484 VEDIC SELECTIONS [i. 84.9 गन्तोः। भावलक्षणे अस्माकम् पायुः गन्तोः क्लुप्तस्यायुषो गमनात्पूर्व मध्या मध्ये मा रीरिषत मा हिंसिष्ट। कीरशानाम्। नः अस्माकं तननाम् शरीराणां जरसं जरां यव यस्यामवस्थायां चक्र कृतवन्तो यूयम् । यत च पुवास: पुताः पितर: अस्माकं रक्षितारो भवन्ति। ईदग्दशापमानामित्यर्थः॥ अन्ति । अन्तिकशब्दस्य "कादिलोपो बहुलमिति वक्तव्यम्" [काशिका ६४१४९] इति कलोपः । यहा। "ऋचि तुनुधमक्षुतकुत०" [६।३।१३३] इति संहितायां दीर्घः । चक्रा। लिटि मध्यमबहुवचनस्य कित्त्वाद् गुणाभावे यणादेशः । “दूरचोऽतस्तिङः" [६॥३॥१३५] इति संहितायां दीर्घत्वम् । जरसम् । "जराया जरसन्य- तरस्याम्" [२।१०१] इति जरसादेशः। मध्या। "सुपां सुलुक्०" [७॥१॥३९] इति सप्तम्या डादेशः। रीरिषत ।* रिप हिंसायाम् [धा ११६८१ अस्माण्णवन्तात् माडि लुडि मध्यमबहुवचने रलेश्चडि णिलोपोपधाहस्वद्विवचनहलादिशेषसन्वट्- भावत्वदीर्घाः। छान्दसः पदकालीनो हवः । 'स्थेण" [३।११६] इति गमेस्तोसुन्प्रत्ययः । 4a4-Av. satom, Lat. contum, Gk, lickuton, Cioth. huidh, Lith.kimtas. शरदः--See p. 1.05. पति-पतिकशब्दस्य कादिलोपो बलमिति वक्तव्यमिति कलोप: i.c.. in the matter of the clision of the portion beginning with k ot anlile we All the printed editions read कौशान् and ईदृग्दशापनान्, but there is no Acc. pl. in the previous clause tú which alla can refer. रिष रुष हिमायाम-पस्मात् ण्यन्तात् All. See S. under Rv. i. 41. 2. We may say : रिष हिंसायाम् । अस्मात् ण्यसात or रिष रुष हिंसायाम् । रिषेण्यन्तात् । In the Dhatupatha we find : कष खष शिष जष झष शष वष मष कप रिष हिंसाः। ' गन्तोः। भावलचणे स्थण इति गमेस्तोसन्प्रत्ययः-Unfortunately for S., tho rule भावलक्षणे खेएकश्वदिचरिहतमिननिभ्यस्तोसन् does not include गम, and xq cannot represent TĄ here. He might have said चरपदासविधानऽपि तोमन्-प्रत्ययः. . 1 * ·1. 83. 9] ANOBHADRIYA HYMN 485. । should usc the word bahulam. This is found in the Käsikū (which reads Hifpania], giving the substance of the Slokavartt:ka under vi. 4. 149) : तसौत्येष न वक्त यो हो दाशतयेऽपि हि । पी लीपऽन्निषदित्यच तथाघी येऽन्यथर्वम् । Kaivata explains : तसीत्येष इति। कादिलोपश्च बहुलमिन्यव विषयमनपादाय पठितव्यमित्यर्थः ।...ध-शब्देनोत्तरपदं पूर्वाचार्यप्रसिद्ध्योच्यते I... अधाविति । अनुत्तरपद इत्यर्थः The example from the Atharva Veda is अन्तिये च दूरके. The Sirkavirttika and the example given in the Mahabhişya appears to the insed on a vicious rending of the hemistich अरमास दहाइयो ये अन्ति ये च दूरके 3. 4. 9. अन्ति occurs again in AV. x. 8. 32 : अन्ति सन्तं न महात्यन्ति सन्तं न पश्यति anl in AT. xviii. 3. 23 आ यथैव चुमति पश्चो अख्य द्दे वानां जनिमान्न्य ग्र: where S. says : अन्ति अन्तिके समीपे। कादिलोपो बहुलमिति वक्तव्यमित्यन्तिकशब्दस्य कादिन्नोप'. The truth is rather the other wall about. Skt. nfa is an independent adverb. From it is derire: far with the suffix af. In Gk, anti means 'opposite', inth !ace to face', Lat. ante 'belord'. 194--The stem is ate, (ovidently fern.) in RV. In the ucc. sing., however, जराम् (like उपाम्, अप्सराम् etc.) is sometimes used for the sake of the metre. This gave rise to the stom at before vocalic cudings from the Atharva Veda downwards. In Gk., the siem is gcris ncut. चक्रा-metrical lengthening. In the Paspaśūhnika of the Mahibhāsya we find : सन्ति वै शब्दा अप्रयुक्ताः। तह यथा-ऊष तेर चक्र ...ये चाप्यते भवतीऽपयुक्ता अभिमता एतेषामपि प्रयोगो वश्यते । क? वेदे । यही रेवती रेवत्यं तदूष। यन्मे नरः श्रुत्यं ब्रह्म चक्र । यवा नथका जरसं तनूनामिति । तननाम---See p. 313. रौरिषत-2. pl. inj. reduplicated aorist of the causal of रिष् to be hurt. See p. 241. गन्ती:-कप्तस्यायुषो गमनात पूर्व मध्या मध्ये S.-This is rather cumbrous. गन्तो: is a Gen. infinitive governed by the preposition madhyā', the Instr, sing of mádhya with adverbial shifting of accent. Cf. मध्या कर्त्ताविततं सं जमार RT. i. 115. 4. Similarly, we have पंचेति ।

·486 VEDIC SELECTIONS [i. SU.. in Greek the proposition ino:, the Inst. sing. of anii, governing the Gen., e.g., ani tot gonitos above the knee. See p. 109. 10 अदितिौरदितिरन्तरिक्ष- अदितिः । चौः। अदितिः ' अन्तरिक्षम् । मदितिर्माता स पिता स पुषः । अदितिः माता | सः, पिता सः पुतः । म - rial विखे देवा अदितिः पञ्च जना विश्वे देवाः । अदितिः | पञ्च जनाः । अदितिर्जातदितिनित्वम् ॥१०॥ अदितिः जातम् अदितिः जनिऽत्वम् ॥१०॥ Aditi (A'rlitik) is heaven (ilyen), Arliti (.1'ililili; is the region (untárikşam), Iditi (A'dilih) is the inother (mäli'), sie is the father (svih pitā”), she is the son (svih putrih): Aditi (A'ditih) is all the Gods (riser ilcri'), Aditi (Apulitih) is the five tribes (punca júnāl); Iditi (Adlitih) is all that is born (jūliim), Aditi (A'rlilih) is all that is to be born (jinitrum). ऐतरेयब्राह्मगम् । पाञ्चजन्यं वा एतदुक्थं यद्वैश्वदेवम्, सर्वेषां वा एतत् पञ्चजनानामुक्थं-देवमनुष्याणां गन्धर्वाप्सरसां सर्पाणां च पितृणां च । एतेषां वा एतत् पञ्चजनानामुक्थं सर्व एनं पञ्चजना विदुः । अदितियौ रदितिरन्तरिक्ष- मित्युत्तमया परिदधाति । इयं वा अदिति द्यौरियमन्तरिक्षम् इति । अदिति- माता स पिता स पुत्र इति । इयं वै माता, इयं पिता, इयं पुत्र इति। विश्वे देवा अदितिः पञ्च जना इति। अत्यां वै विश्वे देवा अस्यां पञ्च जना इति । अदितिर्जातमदितिर्जनित्वम् इति । इयं वै जातमियं जनित्वम् ॥१३॥७॥ वेटमाधवब्याख्यानम् । अदितिरेव सर्वमित्यदितेर्विभूतिमाचष्टे-अदिति- रेव जातम् अदितिरेव [जनित्वम्] जनिष्यमाणं सा च 'प्रयच्छत्वायुरिति ॥१०॥ . 1 Laksman Sarup prints : "प्रयच्छतायुरिति (?)" and notes the variant प्रयच्थायु: but the correct rending is either प्रयच्छतादायुः or quemary: or hovary:. Of these picary: makes the least departure from the MSS, though प्रयच्छनादायु: sounds better in such cases.

·i. 89. 10] AXOBHADRIYA HYMN 487 काश्यपक्षितीशचन्द्रभाष्यम्। सर्वभूतान्तरात्मानमदिति प्रशंसन्नुपसंहरति -अदितियौं रिति। प्रदितिः द्यौः यस्य किल महिमेदृक्तयेयत्तया वा परिच्छेत्तु न शक्यते स धुलोकोऽप्यदितिरेव । अदितिः अन्तरिक्षम् अनन्त- विस्तारमन्तरिक्षमप्यदितिरेव । अदितिः माता स पिता स पुत्रः । संसारस्यालम्बनानि पितृमातृपुता अप्यदितिरेव। अदितिः जातम् अदितिः जनित्वम् किं बहुना यद् यत् किल समुत्पन्न यद् यच्च समुत्पत्स्यते सर्व खल्वदितिरेव । सेयं सर्वमयी सर्वशक्तिरदितिः संसारपाशाजश्छिनत्तु ॥ "स पिता स पुतः" इत्यत विधेयप्राधान्यात् पुसत्वेन निर्देशः, "तिस्रो यावः सवितुर्दा उपस्था" [ऋ० सं० ११३५।६] इत्यस यथा। "अयं मातायं पितायं जीवातुरागमत् । इदं तव प्रसर्पणं सुबन्धवेहि निरिहि ॥" [३० सं० १०१६०१७] इत्यत पुनरुद्देश्यानुरोधेन पुस्त्वेन निर्देशः। महर्षिणा पाणिनिनापि “णेरणी यत् कमै गो चेत् स कर्तानाध्याने" [१॥३॥६७] इत्यत विधेयानुरोधेन स इति पुलिनेन निर्देशः कृतः, "कर्मणा यमभिप्रेति स सम्प्रदानम्" [३२] इत्यत्र पुनरुद्देश्यानुरोधेन तथा विहितः। अत एव कैयटेनोक्तम्-उहिश्यमान- प्रतिनिर्दिश्यमानयोरेकत्वमापादयन्ति सर्वनामानि पर्यायेण तलिङ्गमुपाददत इति। व्याख्यातं च नागेशेन-सिद्धवत् कीर्तनमुद्देशः, प्रतिपाद्यतया विधेयतया वा कीर्तनं प्रतिनिर्देशः। यथा "शैत्यं हि यत् सा प्रकृतिलस्य" [रघु० ५१५४] इत्यादी स्त्रीलिङ्गनिर्देशः। तलिङ्गम् तयोलिङ्गमित्यर्थः। इति। जनित्व- मित्यत "कृत्यार्थे तवैकेनकेन्यत्वनः" [३।४।१४] इति सूत्रेण कृत्यार्थे वन्प्रत्ययः ॥१०॥ निरुक्तम् (१२३)। अदिविरदीना देवमाता। "अदितियौ...." इत्यदिते- विभूतिमाचष्ट एनान्यदोनानीति वा । दुर्गाचार्यभाष्यम् । राहगणस्य गोतमस्येयमार्षम् । तृतीयसवने सर्वस्तो- 'मेष्वेव वैश्वदेवस्य शस्त्रस्य परिधानीयैषा अदितिः एव देवमाता द्यौः, अदितिः अदितिरेव च अन्तरिक्षम् । अदितिः एव माता सर्वभूतनिर्मात्री, स एव च पिता पालका, स एव हि पुतः। सैव हि परितुष्टा सती स्तोतारं । - ·488 तेषां तत्- VEDIC SELECTIONS [1. 89. 10 पुरुणो बहुनः पापात् सायते, अथवा सैव निपूणाति सर्वभूतानां पबिपतम्यं दातव्यमित्यर्थः। येऽपि चैते विश्वे देवाः सर्वे देवाः, एतेऽपि अदितिरेव । पझ जनाः गन्धर्वादयः अदितिरेव । सर्वथापि किं बहुना, यावदेतत् किचित् जातं च जनित्व व जनिष्यमाणं च सर्वमप्येतद् अदितिरेव । इति एवमनेन मन्त्रेण मन्तरण अदितेविभूतिमाचष्टे, देवमातस्तत् सर्वमप्युपपद्यत एव, माहाभाग्याडेवतायाः। तदुत्तरन वक्ष्यामः। एवमैतिहासिकपण। नैरुक्त- पक्षेण पुनः “एनानि" धुलोकादीनि सर्वाणि अदोनानि अनुपक्षीणानि इति योज्यम् । न हेरवां क्षयोऽस्तीति । महेश्वरभाष्यम्। देवमातृत्वाददितेः, घुप्रभृतयस्तत्प्रभवाः । प्रभवत्वाच तच्छब्देनैवाभिधानम् । अदितिप्रभवा चौरित्यर्थः । एवमेव अदितिरन्त- रिक्षम् । अदितिप्रभवत्वादित्यर्थः। अदितिर्माता। सः। स इति लिङ्गव्यत्ययः । सैव पिता, सैव पुतः। विश्वे देवा अदितिः। पञ्च जनाश्च गन्धर्वादयः। निषादपत्रमा वा वर्णाः । अदितिरेव जातम् । अदितिरेव जनित्वम् जनिष्यमाणमित्यर्थः । एवं लोके यावद् युवियन्मातृपितृपुतादि सम्मतं तत् सर्व तत्प्रभवस्वाददितिरिति, कृतस्नस्य जगतस्तत्प्रभवत्वेन । एवमदितेविभूतिमाचष्टे मन्तो मन्तहग्वा। अदीनपर्यायो वा नरुक्तपक्षेऽदिति- शब्दो न देवमातृवचनः। अत आह-एनान्यदीनानीति वा इति । अक्षीणा चौः तथान्तरिक्षादीनि। अध्यात्ममपि। अदितिः प्रकृतिः कारणं ब्रह्म । प्रकृतिसार्वनाम्याच तत्प्रभवत्वे सति सर्वमदितिरिति व्याख्येयम् । स्कन्दस्वामिभाष्यम्। अदितिर्देवमाता। तत्प्रभवाः सर्वे घुवादयः। अत इयं कारणशब्देन कार्यस्य गौग्या वृत्त्याभिधानम् । अदितेः कार्यभूते- त्यदितिरेवान्तरिक्षम् । अदितिरेव माता स पिता स पुत्रः। स इति ज्यत्ययेन पुखिता। सैवादितिः पिता सैव पुतः। विश्वे देवा अदितिः किं बहुना। 1 Skandasvimin evidently forms feo with far and the word being a धातु, पचित्रुधातुधुवाम• vi.4. 77 applies after tho ohange of g to s by दिव उत् vi. 1. 131.

·489 पत्र i. 89. 10] ANOBHADRIYA HYMN जनाब। गन्धाः पितरो देवा असुरा रक्षांसीत्येते पच जना अभिप्रेता, निषादपञ्चमा वा ब्राह्मणादयो वर्णाः। अदितिरेव जातम् अदितिरेव जनित्व जनिष्यमाणम् । एवमशेषजगत्कारणत्वेनादितेविभूतिमाचष्टे। अथवा, अदितिशब्दोऽपि क्रियाशब्दोऽदीनपर्यायः। युवादीनि वस्तून्यदीनान्यनुपक्षीणानि । नित्यानीत्यर्थः ॥१०॥ महीधरभाष्यम् । मन्तहा सर्वात्मकत्वेनादिति स्तौति। चौः खर्गोऽदिति- स्तदधिष्ठातृत्वात् । एवमग्रेऽपि। अन्तरिक्षम् अदितिः माता पुखश्च सः। सादितिरेव । लिङ्गव्यत्ययः। विश्वे सर्वे देवाः अदितिः। पञ्चजना मनुष्या अप्यदितिः। किं बहुना जातम् उत्पन्न प्राणिजातम् जनित्वम् जनिष्यमाणं च सर्वम् अदितिरेव । यद्वा, अदितिर्मन्त्रेण नोच्यते, चौरित्यादीनि सर्वाणि जनित्वान्तानि अदितिः अदितीनि अदीनानि महाभाग्य'युक्तानि सन्तु ॥१०॥ सायणभाष्यम् । अदितिधौरदितिरित्येषादितिदेवताके पशौ हविषो याज्या। सूतितं च। "अदितिौरदितिरन्तरिक्षं न ते विष्णो जायमानो न जातः" [आ० श्री. सू० ३३०१] इति । अदितिः अदीनाखण्डनीया वा पृथिवी देवमाता वा सैव द्यौः चोतनशीलो नाका। सैव पन्तरिक्षम् अन्तरा द्यावापृथिव्योमध्य ईक्ष्यमाण न्योम। सैव [अदितिः] माता निर्माती जगतो जननी। सः] सैव पिता उत्पादकः । ततश्च सः पुत्रः । मातापित्रोर्जातः पुत्रोऽपि सैव। विखे देवाः सर्वेऽपि देवा अदितिः एव । पञ्च जनाः निषादपञ्चमायत्वारो वर्णाः। यद्वा गन्धर्वाः पितरो देवा असुरा रक्षासि। तदुक्तं यास्केन । “गन्धर्वाः पितरो देवा असुरा रक्षांसीत्येके। चत्वारो वर्णा निषादः पञ्चम इत्यौपमन्यवा" [नि०२७] इति। ब्राह्मणे स्वेवमाम्नातम् । 1 2 Yaska has माहाभाग्य०. परिक्ष-would appear to have been derived from the root kşi 'to dwell'. The derivation from ikş by popular etymology led to the spelling of the word with a long i in later times. See See p. 95. 3-1874 B.T.

·। 490 VEDIC SELECTIONS [i. 89. 10 सर्वेषां का एतत्पनजनानामुक्यं देवमनुष्याणां गन्धर्वाप्सरसा सर्पाणां च पितृणां च ए० प्रा० ११०] इति, तल गन्धर्वा सरसामैक्यात्पञ्चजनत्वम् । एवंविधाः पञ्चजना अप्यदितिरेव । जातम् जननं प्रजानामुत्पत्तिः । सापि अदितिः एव । जनित्वम् जन्माधिकरणं तदपि अदितिः एव । एवं सकलजगदात्मनादितिः स्तूयते। उक्त च यास्केन । "इत्यदितेविभूतिमाचष्टे" [नि० १२३] इति। अदितिः। दो अवखण्डने [धा ४०] । अमात्कमणि क्तिनि 'यतिस्थतिमास्थामित्ति किति' [१०] इतीत्वम् । यास्कपक्षे तु दीङ क्षये [धा ।२६] इत्यसात् क्तिनि व्यस्थयेन हस्खत्वम् । नसमासेऽव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरस्वम् । स पिता। निर्दिश्यमानप्रतिनिर्दिश्यमानयोरेकतामापादयन्ति सर्वनामानि पर्यायेण तल्लिङ्गता- मुपादत्त इत्युदेश्यलिङ्गतया पुलिङ्गत्वम्। जनित्वम् । जनेरौणादिकस्त्वन्- प्रत्ययः [११०४] ॥१०॥ सायणभाष्यम् (तैत्तिरीयारण्यकगतम्)। अदितिशब्दवाच्या देवता सर्वात्मकत्वेन स्तूयते-माता पृथिवी, अतो लोकसयास्मिका'। स देवता- विशेषोऽदिल्याख्यः। सर्वस्य जगतः पिता स एव पुत्रश्च। ये विश्वे देवाः सर्वेऽपि देवा, पञ्च जना निषादपञ्चमा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशदास्ते सर्वेऽप्यदितिरेव । जातं यत्, पूर्वमुत्पन्नं जगत्, जनित्व जननरूपो व्यापारः तत् सर्वमप्यदितिरेव ॥१०॥ With this stanza we may compare the sublime Greek inscription on an Egyptian temple to the Goddess Neith: Ego to gegonos kai on kai esomenon kai ton cmon pcplon oudeis po thnētos apekalupsen. 'I am all that is and that was and that shall be, and no mortal hath iifted my veil.' Similarly, Aeschylus says: “Zeus is the air, Zeus earth and Zeus the sky, Zeus everything, and all that's more than these.*" ये eimi pan The Anandasrama edition reads: पतो लोकव्यात्मिकांशदेवता- विशेषोऽदित्याख्यः which is meaningless. Zeua 'Gravat'en'p, Zeus se ym, Zeus 8' oupavis, Zsia Tor ranvr.Xart Tov8' 'ure' prepov.

·89. 10] ANOBHADRIYA HYMN 491 afefa:--The word diti (Gk. dc-si-s) derived from dā 'to bind' means 'binding. Hence aditi means 'unbinding', 'boundlessness'. Aditi is thus often invoked for the release of people from all bonds—from the bonds of sin and sorrow: 991719uffa: कणोतु i. 162. 22; विश्वमानो अदितिः पावंहसो माता मित्रस्य वरुणस्य रेवतः v. 36. 3. She is the universal Goddess : ada yafefae aarhut (K’nthopanipad, ii, 1.7). See p. 233. 99 971-"Roth and Geldner think that all the peoples of the earth are meant: just as there are four quarters, there are people at the four quarters (N. E. S. W.), with the Aryan folk in the middle. Acc. to Zimmer the Aryans alone are meant, and in particular the five tribes of the Anus, Druhyus, Yadus, Turvasas and Purus who are all mentioned together in one or perhaps two hymns of the Rigveda" (Vcdic Index). fa-Under RV, i, 06. 8 Amat out often 8. says ननी प्रादुर्भाव। “कत्याथें तवैकेन्" इति कर्मणि त्वन्प्रत्ययः । इडागमः । निखादायु- Errati This is the correct derivation. Cf. नही वस्य प्रतिमान- #rastaan û faar: RV. iv. 18. 4, "for there is no match for him among those who have been born nor those who will be born". "Avout a dozen gerundives...end in tva which seems to be the infinitive stem in -tu turned into an adjective by means of the suffix -a" (Macdonell, Vedic Granimar). When ofaan is accented on the final syilable as in RV. x. 18. 8 gesiftaafar content it means gania: and is formed with the taddbita suffix -tva.

·THE ASVINS Characteristic Features "Who are the Asvins?" asks Yaska and answers, "Heaven and Earth say some, Day and Night answer others, The Sun and the Moon maintain others, two kings, performers of pious deeds, say the historians." (a #rafaat? giargfafaat पहोरावावित्येक। सूर्याचन्द्रमसावित्येक । Tinat geaarfagfafifa17: 1 Nir. xii. 1). They are the most prominent of the Gols of light (यः परस्तु गण: सौर्यो सुस्थानसं निबोधत । तस्य मुख्यतरी देवावश्विनी सूर्यमाश्रिती। B. D. ii. 7-8.) According to some, one of them was Dasra, i.e., wonderworker and the other Nāsatya i.e., true, or saver (नासत्यश्चैव For at onafuatfafar BD. vii. 6). They were called Aśvins, because they were horsemen (matizarfanda: Nir. xii. 1.) Acc. to Yaska, they are called Aśvins, because they pervade everything, one with moisture, the other with light (afgat 9 ayaa gå terat faaraa:). Modern scholars have variously explained them as the morning and evening twilight, the sun and moon, the morning and evening stars, the two stars of Gemini. They correspond to the Greek Dioskouri, Castor and Pollux, the sons of Heaven or Zeus, brothers of Helena (Euf), and to "the Sons of God”, in Lettic mythology, "who come riding on their steeds to woo the daughter of the sun". The Asvins are the gods of light. They are physicians of the body as well as of the mind (fint å afwasit). They remove darkness and disease, danger and despondency. They are the never-failing rescuers of men in trouble. "These Aryan Dioskouri are the earliest light-bearers in the morning sky, As soon as the first beams shine in ·i. 116] THE ASVINS 493 the east at break of day (entret) the sacrifice is made :ready for the two sons of hear n, two eternally young and beautiful heroes of miraculous power and deep wisdom. With uplifted hands (EHIACE, Gk, kheiras ānaskhôn, Lat. palmas tendens) the singer sends up his devout song of praise &3 a messenger to the twins who overcome all darkness (THE); he calls to these two helpers as a son to their parents (aga raadi faafaa vii. 67.1, AT9Aen af at foga ala uvá Fath x. 39. 1). At their signal the golden sun-like chariot is harnessed, which stretches over all peoples, and with its wHeels touches the ends of heaven and earth. The skilful şbhus fashioned their chariot with three seats and three wheels; without horse and without bridle it glides sure and unwavering, as though on wings, to the house of the upright, bringing prosperity like & stream from the mountain (तं युनाथां मनसो यो जवीयान् विबन्धुरो वृषणा यस्त्रिचक्रः। येनोपयाय: Tant eu fauigai gaet faä qot: i. 183. 1, fara agar te fara pra granata i. 118. 2); or, drawn by golden-winged steeds like eagles, it hastens daily with the speed of wind through all the regions of air, through sea and rivers, swift as thought,-swifter even than a mortal's thought, swifter than the twinkling of an eye (Hot water 19:, i. 117. 2, fafanfaqat Ta viii. 62. 2). Towards the end of the night, the noble drivers mount the chariot, and with them. Sūryā, the fair daughter of the Sun-God; she yielded herself to the beauteous heroes and also chose both youths for husbands, and all the gods assented from their hearts. The journey begins; day and night divide; the limits of darkness gradually become visible; the Helpers approach from night and need, rich in joy and rich in wealth, the two guardians of treasure, with abundant never-failing aid. As divine physicians they drive away sickness, bring medicines from far and near, and heal all that is hurtful; they give sight to = ·494 VEDIC SELECTIONS [i. 116 the blind and make the lame walk; they help onward the outcast and the slow, even though left far behind. Like rotten cords they snap asunder the net of valamity, and at the feasts their deeds of wonder in the father's times are loudly praised among the people (KAEGI, The Rigveda, pp. 49-50). AS'YINS i. 116 कक्षोवान् ऋषिः। विष्टुप छन्दः। अश्विनो देवता । 1 नासत्याभ्यां बहिरिव प्रवृञ्ज नासत्याभ्याम् | बहि: इव| प्र वृक्ष। स्तोमान् इयर्मि | अभियाऽइव वातः । स्तोमा इयभियेव वातः। यावर्भगाय विमदाय जायां सेनाजुवा न्यूहतू रथेन ॥१॥ यौ । अर्भगाय विऽमदाय जायाम् । सेनाऽजुवा निजहतुः । रथेन। To the Năsatyas (Nū'satyabhyām) I place [the kettle of milk] on the fire (pra' orije) like Barhis (barltih iva). I send forth (iyarmi) songs of praise (stómän), as the wind (vā'tah) the storm-clouds (abhriyā iva); [to them] who (yáu) led (nyūhátuḥ) a wife (jāyā'm) to the young (árbhagāya) Vimada (Vimadā'ya) in a chariot (ráthena) swift as arrow (senājivā). सायणः। ससक्शेऽनुवाके पडसूकानि । तव नासत्याभ्यामिति पञ्चविंश- त्यूचं प्रथमं सूकम् । उशिकसंज्ञायामाराजमहिघ्या दास्यां दीर्घतमसोत्पादितः कक्षीवानस्य सूतस्य ऋषिः, विटुप् छन्दः, अधिनी देवता। तथा चानुकान्तम् ।

·THE ASVINS 495 1. 118. 1] 'नासत्याभ्यां पञ्चाधिका कक्षीवान् वैर्घतमस' उशिक्प्रसूत आश्विनं ' इति। तुदादिपरिभाषयेदमादीनि पञ्च सूक्तान्यश्विदेवत्यानि। 'प्रातरनुवाकस्या- श्विने क्रतौ वैषुभे छन्दसीदमादीनि बीणि सूकानि। अथाश्विन इति खण्डे सूषितम्-प्रावाणेव नासत्याभ्यामिति तोणि [आ० श्रो० ॥१५॥३] इति । आश्विन- शस्ते चैतानि शस्यानि प्रातरनुवाकन्यायेन [आ० श्री० ६।५।८] इत्यतिदिष्टत्वात् । बहिरिव यथा कश्चिद यजमानो यागार्थ बहिः प्रहने प्रकर्षणान्यूना- नतिरिक्तं यागाय पर्यात दर्भ वृक्ते छिनत्ति सम्पादयतीति यावत् । एवम् अहं नासत्याभ्याम् अश्विभ्यां स्तोमान् स्तुती इयर्मि सम्पादयामि। एतदेव विशदीक्रियते। अधियेव यथाभ्रियाण्यभ्रेषु मेधेष्ववस्थितान्युदकानि वातः वायुर्वर्पणार्थ बहुशः प्रेरयति, एवमहमश्विभ्यां स्तोखाणीयर्मि बहुशः प्रेरयामि । कीदृशावश्विनौ ? अर्भगाय बालाय स्वयंवरलब्धभार्याय विमटाय एतत्- संज्ञकाय राजपये मध्येमार्ग स्वयंवरार्थमागतैस्तामळभमानैरन्यैर्नु पैः सह योचुमश- कुवतेऽपि तस्मै सेनाजुवा शत्रुसेनायाः प्रेरकेण शत्रुभिदुष्प्रापेण रथेन यावश्विनौ जायां भायों परैरनाक्रान्ताम् । न्यूहतः शखून निहत्य तदीयं गृहं प्रापया- स 1 दौतमम ऋषः पुनः कचौवानाम ऋषिः। स उशिक्प्रसूत: । या महिषौ तस्या या प्रधानदासी मोशिङ्गाम। उशिग वष्ट: कान्तिकर्मणः। पृषीदरादिः। पुरा किल गङ्गायामहराजो युवतिभिः स्वपनीभिः सह जल चिकोड। तत्समीप स्रोतमा बडोऽन्धी टुबलो दुर्गन्धोऽशनोऽयमिति पतिहेषिण्या भार्यया पुवेर्दासैच भवे बड़ी गङ्गाया मध्ये प्रचितः सर्वजो महर्षिदोघेतमा पाजगाम । तं दृष्टाहरामोऽपि बन्धादुन्मुच्य स्थानं चाम्मै कल्पयित्वा, है भगवन्नपुवस्य मम ज्येष्ठमहिया पुवोत्पत्ति कुर्विति ययाचे । च तथेति प्रतिपदे। अथ राजापि महिषीमुवाच ऋषि गछति । सा चायमषियोऽन्धो दुबस्नः सुगन्धेतरगन्धाय इति मत्वा राशच भोतास्मै खदानों प्राहिणोत् । सा चाङ्गराजहिल्या प्ररिता सर्वशेन दीर्घतमसा दासौति ज्ञात्वा मन्त्रपूतजलाभिषिका महातेजखिन्यूषिपबाभूत । स तयां कक्षीवन्तमुत्पादयामास । स एवार्थः समानायते-कचीवन्तं य पौशिज इति । तदेतदार-उशिकप्रसूत इति। पाश्विनं । दमादौनि पञ्चसूतान्यधिदेवत्वानि । तुहिहवेत- बदविशिष्टान्वृषिदेवतच्छन्दांसि विविचतुपचषट्मूक्तभानि यथासंख्यम् इति। षड्गुरुशिष्यः । प्रातरनुवाक etc. See pp. 8-9, 90. * Many Mss. have अनुवानाम् for पनाकान्ताम्, but परेदंपापण points to the latter. 2 ·496 VEDIC SELECTIONS [i. 116.1 मासः। ताभ्यामित्यर्थः ॥ नासत्याभ्याम् । सत्सु भवौ सत्यौ। न सत्या- वसत्यौ। न असत्यो नासत्यौ। नभाणनपाद् [६।३।१५] इत्यादिना नमः प्रकृतिभावः। अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । वृजे। वृजी* वजने [धा २०१९] । आदादिकः। इदित्त्वान्नुम् । 'लोपस्त आत्मनेपदेषु' [911४१] इति तलोपः । इयमि। गतौ [धा" ॥१६] । जौहोत्यादिकः । अतिपिपोच [७] इत्यभ्यासस्यत्वम्।। अभ्यासस्यासवर्ण [६।११७८] इतीयङ् । अभियेव । 'समुद्रानाद्ध' [५/११८] इति भवार्थे घः। घस्येयादेशः। 'शेश्छन्दसि बहुबम्' [१।११७०] इति शेलोपः। अभंगाय। अर्तिगृभ्यां भन् [उ० ३।१५२] इत्यर्तेभन्। अर्भ एवार्भकः। 'संज्ञायां कन्' [५३२८७] । छान्दसो गकारः। अपर आह-अभमल्प गायति शब्दयतीत्यर्भगः। कैगै शब्दे [धा ११९०१-२] । 'गापोष्टक' [३।२।४] । 'आतो लोप इटिच' [६१६४] इत्याकारलोपः। तदेतत् पदकृतः शाकल्यस्वाभिमतम् । सेनाजुवा । जु इति सौलो धातुर्गत्यर्थः । अमान्त वितण्यर्थात् क्विक्वचिपच्छि” [काशिका २२२१७८] इत्यादिना क्विवदोधौं। तन्वादित्वाद [६१७७१] उवछ । न्यूहतुः । [धा १९८४] । लिटयतुसि, यजादित्वात् सम्प्रसारणम् । 'यद्वृत्तानित्यम्' [] इति निघातप्रतिषेधः ॥१॥ । । वह प्रापणे मासत्याभ्याम-The exact meaning of the word मासत्य has not yet been settled. Yiska says: सत्यावेव नासत्यावियोवामः । सत्यय हजो-all. Does Siyana regard the t as a contraction of t and t, or does he read हनि वने? Madhava says दिदित्यावेयादयो दौर्गाच. We should say जी वर्णने। रोषादिकः । + The Dhatupātha has a स गती. + खेलम-all. In the Unadi sutras we find the rule अर्भकपकपाका वयसि v. 58 on which Ujjvaladatta says: इधु नही। चतो बुन्, भकारवान्तादयः । . In the Mahābhāsya (iii. 2. 1. 8) we find the Vārttika विविधिरनुपपदार्थक: and चिच्चायतस्तुकाजुशीष दीर्घय. The Kasika has हिचिमच्चायतस्तुबाट जुवीणा दोघोऽसम्प्रसारच. 1 ·i. 116.1] THE ASVINS 497 प्रणेतारावियागायचः। नासिकामभवी बभूवतुरिति वा। Some European scholars derive the word from the root nas to save, to heal. AT-The root vrj means 'to twist', pra vrj means to twist forward, to hurl down, to place in or on the fire, to strew the sacrificial grass. The object is barhiḥ or gharma (hot milk). In stanza 24, प्रहन means 'hurled down'. स्तोमा यर्मि_For sandhi, see p. 82. इयर्मि-present 1st sing. of a (जुहोत्यादि) to send forth, to go,. fufa is read in the Nighantu in the list of verbs of motion. fant falfa gleyfeará vii. 61. 2, the pious priest, heard afar, sends forth his'hymns. अभिया-neut. acc. pl. of अधिय derived from the cloud, which is an adj. used as a noun here. अभंगाय-occurs only here, चमक is fairly common. विमदाय-Cf. Rv. i. 112. 19 याभिः पबौविमदाय न्यूहथुः, i. 117. 20 युवं शचीभिविमदाय जायां न्यूहथुः पुरुमिवस्य योषाम् (योषाम् कुमारीम, दुहितरम्), x. 65. 12 कमावं विमदायोहर्यवम्. So the name of the wife was Kamadyū and she was the daughter of Purumitra. सेनाजुवा-सेने जुवत इति सेनाजू:, तेन। सेना means missile from सौ to discharge. As सेना is neither a गति nor a कारक, the u is not changed into v acc. to 9: yra vi. 4. 35 because the Bhāşyakāra says: गतिकारकपूर्वस्येष्यते. जु is not read in the Dhatupatha, though it is used in the rule जुचङ्गाग्य etc. iii. 2. 150. सेनाजुवा can also be regarded as & nom. dual referring to the Nāsatyas. 2 वीळ पभिराशहेमभिर्वा देवानां वा जूतिभिः शाशदाना। देवानाम् | वा | जूतिऽभिः | शाशदाना। तद्रासभो नासत्या सहस्र- तत् रासभा | नासत्या | सहस्रम् । माजा यमस्य प्रधने जिगाय ॥२॥ आजा | यमय प्रऽधने | जिगाय ॥ बीलु परमऽभिः | आशुहेमऽभिः | वा। । - ·498 VEDIC SELECTIONS [i. 116.2 Who had become conspicuous (sā'sadānā) by their strong. winged (vilupātmabhih) quick-fly.ng (asuhémabhit) [steeds] or (vā'...vā) the inciting shouts (jū'tibhiḥ) of the Gods (devā'. nām). Then !tát) your ass (rā'sabhaḥ), O Nasatyas (Násatyā;, won (jigāya) the thousand (sahasram) [rks] in the contest (ajal) of Yama (Yamisya) by way of prize (pradhine). सायणः। वो पत्मभिः। वीडिति बलनाम। बलवदुत्पतनैः पाशु- हेमभिः शीघ्रगमनैः। वाशब्दः समुच्चये। हे नासत्या अश्विनौ। एवम्भूतै- रइवैश्च देवानाम् इन्द्रादीनां जूतिभिः प्रेरणैश्च शाशदाना शाशद्य- मानयोरत्यर्थ प्रेर्यमाणयोयुवयोवहिनभूतो यो रासभः प्रजापतिना दत्तः सः यमस्य वैवस्वतस्य प्रीतिकरे प्रधने प्रकीर्णधनोपेते आजा आजौ संग्रामे सत् शत्रणां सहस्रम् जिगाय जितवान्। वैवस्वतो हि बहूनां मरणहेतुना संग्रामेण तुष्टो भवति । यद्वा जेतव्यत्वेन प्रजापतिना निहितमृक्सहस्र शीघ- गमनयुक्तो रासभो जिगाय जयेनालभत । अन्यभ्यो देवेभ्यः पूर्वमेवानि प्राप्य युवां जयं प्रापयामास। तथा चास्मिन्नर्थे 'प्रजापति सोमाय राज्ञे दुहितरं प्रायच्छत् ए० प्रा० १७॥१] इत्यादिकं ब्राह्मणमनुसन्धेयम् ॥ वोळ पत्मभिः वीर्छ बलवत्पतन्त्युत्पतन्तीति वीलुपस्मानः। आशुहेमभिः। आशु शीघ्र हिन्वन्ति गच्छन्तीत्याशुहेमानः। तैः। हि गतौ वृद्धौ च [धा° ५११]। अन्येभ्योऽपि श्यन्ते [२५] इति मनिन् । कृउत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । जूतिभिः । 'अतियूतिजूति' [३॥३॥९७] इत्यादिना क्तिन उदात्तत्वम् । शाशदाना। शल शातने [धा १८४०], भत गत्यर्थः, धातूनामनेकार्थत्वात् । असाद यहन्तालटः शानच् । तस्य 'छन्दस्युभयथा' [३॥॥११७) इत्याधंधातुकत्वा- । प्रजापति सोमाय राज दुहितर प्रायच्छत् सूर्या' साविवीम् । तम्य सर्वे देवा वरा पागचन्। तस्या एतमान बहमन्वाकरीत्। यदेतदाधिनमित्याचचते। पनाचिनं । वै तद यदाक्सासम्। तस्मात्तत् सहस वैव शंसद भूयो वा।...तस्मिन् देवा न समंजामत। ममिदमस्तु ममेदमस्विति। ते संज्ञानाना पब्रुवन् । पाणिमस्यायामहै। स यो न उजेष्यति तस्येदं भविष्यतीति। तेऽप्रेरवाधि महपतरादित्यं काष्ठामकुर्वत ।

·499 i. 116. 2] THE ASVINS च्छबभावः। अतोलोप-यलोपो अभ्यस्तानामादिः [६॥१८९] इत्यायुदात्त- त्वम् । 'सुपां सुलु' [३९] इति षष्ठ्याः पूर्वसवर्णदीर्घः। आजा। तेनैव सूत्रेण डादेशः। जिगाय। जि जये [धा ११५५४] । सलिटोजें: [७३।५७] इत्यभ्यासादुत्तरस्य कुत्वं गकारः॥२॥ स्कन्दस्वामी। अब प्रजापति सोमाय राज्ञ ए० बा १७१] इत्यायैतरेय- ब्राह्मणाधीतमिहाक्रष्टव्यम् । प्रजापतिः सवितुद हितरं सूर्या सोमाय गर्ने प्रायच्छत् । ये त्वन्ये देवास्ता वरयितुमागच्छस्तेभ्यो विवाहादनन्तरमृक्- सहस्रमददाद् यदेतदाश्विनं नाम। तस्मिन् देवा विवादमकुर्वन्–ममेदमस्तु ममेदमंस्विति । तेऽब्रुवन्-आजि धावाम । यो नो जेष्यति तस्येदं भविष्यतीति । तेऽग्नेगृहपतेरुपर्यादित्यं काष्ठां कृत्वाभ्यधावन् । काष्ठा आज्यन्त उच्यते । अश्वतरीरयेनाग्निराजिमधावत्, गोभिररुणैरुषाः, हरिरथेनेन्द्रः, गर्दभरथेनाश्विनौ । तलाश्विनावजयतामिति। तदेतदिहोच्यते-वी पत्मभिरित्यादिना। वीळ दृढ पत्म पतनं येषाम् । सन्ततमपि गच्छता येषां गतिनं होयत इत्यर्थः। ते वीळ पत्मानोऽश्विनोः स्वभूता रासभाः। तैर्वोळ पन्मभिः। पाशहेमभिः वा। हि गती। वाशब्दश्चात चाथें। शीघ्रगामिभिश्च । देवानां वा जूतिभिः । अत्रापि वाशब्दश्वार्थ एव। जूतिभिरिति जवतेर्गत्यर्थस्य करणे तिन्प्रत्ययः। देवानां च गमनः। देवानामेव योग्या नान्यस्येत्यर्थः। ते शाशदाना। शदिर्गत्यर्थः । ताच्छील्ये चात्र कानच् । षष्ठीद्विवचनस्य चाकारः। गमनशोलयोर्द्वयोः स्वभूतो रासभः गर्दभः रथे नियुक्तः सन् हे नासत्यौ [नासत्या तत् सहस्रम् । तच्छब्दश्रुतेरुक्तंतिहासार्थयुक्तो यच्छब्दोऽध्याहार्यः। यत् सूर्याविवाहानन्तरं प्रजा- पतिद्भवेभ्योऽददात् तत्सहसमृचाम् । प्राजा अश्वादेर्धावनभूमिराजिरुच्यते । तरयाम् । यमस्य । तमसां यमनाथम आदित्य इहोच्यते। तस्य सम्बन्धिन्याम् । कः पुनरादित्यस्याजिसम्बन्धः आदित्यस्तस्या अन्त आसीत् । तथाहि ब्राह्मणम्-तेऽग्नेगृहपतेरुपयर्यादित्यं काष्ठामकुर्वत* [ऐ० ब्रा० ११] । उच्यते । * AB. reads तेऽपरेवाधि ग्रहपतरादित्यं काष्ठामकुर्वत.

·. .500 VEDIC SELECTIONS [i. 116.2 इति। प्रधने संग्रामे। अग्न्यादिमिः सह संस्पर्धायामित्यर्थः । जिगाय जितवान् ॥२॥ बोळ पत्मभिः-बोळ पत्म येषां ते.. Though a Bahuvrihi, the second member is accented acc. to परादिश्छन्दसि बहुलम् vi. 2. 199. बौळ- (*ui--d-u) strong. Ayr-strong of limbs (EzIT-Yāska), vidayati makes strong, fast (ससम्भकर्मा Yaska). Lat. vi-r-&8. Skt. patman, Gk. potmos, potamos flight, course, path, way. बागमभिः-पास हम येषां ते.. हेम (from fr to impei) impulse. orfafia:—Mod. Persian zör 'strength' is derived from the same root. जूतिर्गतिः प्रोति। Nir. शाशदाना-perf. part. of bad to prevail. See under i. 124. 6. रासभ:-The ass is the vabana of the two Asvins. रासभः -साहितोऽनिभ्याम BD. पाजा-loc. sing. of चाणि. Alt. form पाजी. The form in au in the case of i-stems is much more common than that in ā in masc. and tenn, पाजी is read in the list of संग्रामनाम in the Nighantu, but asfor in Vedic literature generally means a race and rarely a battle. Gk. agon 'contest'. प्रथम-the-prize of the contest. धन (from था to put) also means the prize of the contest, the booty. Cf. Gk. théma the thing proposed as a prize. Taka says : प्रधनमिति संयामनाम, प्रकोन्यस्मिन् धनानि भवन्ति। Nir.ix.23. Cf. सहम गर्वा सहल: प्रधने जिगाय RV. x. 102.5. 3 तुप्राह | भुज्युम् | अश्विना |उदऽमेधे । रयिम्/न का चितममृऽवान् अव अहाः। तुप्रो र भन्युमविनोदमेघे रयिं न कविसमा प्रवाहाः । तमूमन भिरामबतीभि- रन्तरिक्षमुनिरपोदकाभिः ॥३॥ तम् जहयुः नौभिः | आत्मावतीभिः । । अन्तरिक्षवामिः । अपऽउदकाभिः ॥

·i. 116.3] THE ASVINS 501 Tugra (Tigrah) had abandoned (iva ahah), O Avins (Asvinā), Bhujyu (Bhujyúm) in a vast sheet of water (udameghe), like (nd.j a dying man (kiscit namrvin) his treasure (rayim). You carried (ūhathuh) him (tám) in your animated (ātmanvátībhiḥ) air-crossing (antarikşa-prúdbhiḥ) water-tight (ápodakābhiḥ) ships (naubhiḥ). अनेयमाख्यायिका। तुम्रो नामाश्विनोः प्रियः कश्चिद्राजर्षिः। स च द्वीपान्तरवर्तिभिः शतुभिरत्यन्तमुपद्तः संस्तेषां जयाय स्वपुतं भुज्यु सेनया सह नावा प्राहेषोत् । सा च नौमध्येसमुद्रमतिदूरं गता वायुवशेन भिनासीत् । तदानीं स भुज्युः शीघ्रमश्विनौ तुष्टाव। तौ च स्तुतौ सेनया सहितमात्मीयासु नौष्वारोप्य पितुस्तुग्रस्य समीप विभिरहोरातैः प्रापयामास- तुरिति । अयमर्थ इदमादिकेन तृचेन प्रतिपाद्यते । हशब्दः प्रसिद्धौ। तुनः ह खलु पूर्व शत्रुभिः पीडितः संस्तजयार्थम् उदमेघे, उदकैमियते सिव्यत इत्युदमेघः समुद्रः, तस्मिन् भुज्युम् एतत्संज्ञकं प्रियं पुतम् प्रवाहाः नावा गन्तु पयंत्याक्षीत् । तत्र दृष्टान्तः। ममृवान् नियमाणः सन् धनलोभी कश्चित् मनुष्यः रयिम् न यथा धनं परित्यजति तद्वत् । हे [अखिना] अश्विनी तम् च भुज्यु मध्येसमुद्रं निमग्न नौभिः युर्वा प्रापितवन्तौ। कोशीभिः? पामवतीभिः आत्मीयाभियुवयोः स्वभूताभिरित्यर्थः। यद्वा तिरात्मा धारणावतीभिरित्यर्थः। अन्तरिक्षघुद्धिः अतिस्वच्छत्वावन्तरिक्षे जलस्योपरिष्टादेव गन्तीभिः प्रपोदकाभिः सुश्लिष्ट- त्वादपगतोदकामिरप्रविष्टोदकामिरित्यर्थः । उदमेधे। मिह सेचने [धा° १९७२] । कमणि घम् । न्याहादीना च [३३५३] इति कुत्वम् । उदकस्योदः संज्ञायाम [६।३१५७] । थाथादिना [६।२।१४४] उत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । ममवान् । मृह प्राणत्यागे [धा ६११९] । लिटः क्वसुः। क्रादिनियमात् [१३] प्रातस्यैटः वस्वेकाजाघसाम् [२७] इति नियमादभावः । अहार। मोहाक त्यागे [धा २८] । लुकि विपि ले सिन् । भागमानुशासनस्यानित्यत्वात् सगिटौ न पितृसमीपम् ऊहथुः ·1502 आत्मनो मतुप । VEDIC SELECTIONS [i. 116.3 क्रियेते। बहुलं छन्दसि [३२९७] इतीउभावः। 'हण्ड्याभ्यः [८] इति तिलोपः। हत्वविसौं। यहा। 'मन्ते घस" [२।१८०] इति प्लेलुक। ब्लेलुसत्वादिण् न क्रियते। नौभिः । 'सावेकाचा' [१६] इति विभक्तदात्तत्वम्। आत्मवतीभिः । 'मादुपधायाः [२९] इति वस्वम् । 'अनो नुट' [८१२१६] इति नुट् । नलोपः। 'हस्खनुभ्यां मतुप्' [६॥॥१७६] इति मतुप उदात्तत्वम् । अन्तरिक्षमुनिः । घुरु गतौ [धा° ११९३७] । विप् च [३।२।७६] इति क्विप् ॥३॥ स्कन्दस्वामी। तुम इति योऽयमित्यभिसम्बन्धात् पितृशब्देनेदं पुतस्याभि- धानम् । द्वितीयाथें च प्रथमा। हेति पदपूरणम् । तुमपुत्र' भुज्यु. नाम राजानं हे अश्विनी उदमेधे। मिह सेचने। उदकेन सिञ्चति सिच्यते वेत्युदमेघः समुद्रः। तत। रयिं न कश्चिममवान् यथा धनं कश्चिन्त्रियमाणो जहाति, एवम् प्रवाहाः। अवेत्येष परीत्येतस्य स्थाने। ओ हाक त्यागे। प्रथम- पुरुषबहुवचनस्य स्थाने मध्यमपुरुषकवचनमैतत्। विपक्षनावं सन्त परित्यक्त वन्तः। के सखायः। कुत एतत् ? उत त्यं भुज्युमश्विना [३० सं० ७६८७] इति मन्त्रान्तरे दर्शनात् । तम् युवाम् जहथुः तट प्रापितवन्तौ। उत्तारितवन्तावित्यर्थः। केन ? 'उच्यते। नौमिः। कीडशोभिः १ उच्यते । पात्मन्बतीभिः। आत्मसंयुक्ताभिः । स्वयमेवेत्यर्थः। अन्तरिक्षतिः। प्रवत इति गतिकर्मा। अन्तरिक्षगामिनीभिः। उदकमसंस्पृशन्तीभिरिव गच्छन्तीभि- रित्यर्थः। प्रपोदकाभिः व्यपगतोदकाभिः। मनागप्युदकेनाभिद्यमानाभिरित्ययः। तदेतत् कुस्सेनाप्युक्तम्-भुज्यु याभिः [ऋ० सं० १११२६, २०] इति ॥३॥ स्कन्दस्वामी। [१२] भुज्यु नाम राजानं समुद्रमध्ये विपक्षनावं सखायखत्यजुः । तदेतद्वसिष्ठो वक्ष्यति-उत त्यं भुज्युम् [३० सं० १६८७] । स सखिमिस्त्यतोऽश्विनौ तुष्टाव । तमश्विनावागत्य नौमीरयैरश्वरत्तारित- वन्ताविति। ? । 1 'This is not correct. See Sayana.

·. 116. 3] THE ASVINS 503 99:-from tuj 'to urge' with the suffix ra. ya-In the Uņāài sūtras the word is derived from the root भुज with the suffix युक्. भुजिमजम्या युक्त्युको iii. 20. उदमेधे-occurs only here in RV. उदकस्य मेष उदमेधः । समासस maitinaqi sem never occurs in RV, as a member of a compd.; it is always 677. A2917--perf. part. nom. s. masc. of #, lit. dead, here dying. For sandhi see p. 32. water:-as the upasarga is accented and not the verb, they are regarded as separate words. 1:--nor. 3 sing. of xi to leave; classical qereta with tz acc. to fefeatsya vii. 3. 96. alfa:-Stems ending in 1 retain their final before the suffix -vant in the Vedas. Tula, 2019. Cf. RV. i. 182. 5 : युवमेतं चक्रथुः सिन्धषु नवमात्मन्वनं पक्षिणं तौयग्राय कम्। You brought to the son of Tugra in the streams a winged boat possessed of a soul. RV. xi. 24. 4 matha gå 99: From the living sky (the Somn plant) are milked ghee and milk. wafagfa:-Sailing in the air. The root is pru (cf. plu float). Praratc is read in the list of verbs of motion in the Nighantu Bhujyu, son of Tugra, was abandoned by his malevolent companions in the middie of the sea (उत त्यं भुज्युमश्विना सखायी Haggair: agê vii. 68. 7). He clung to a log for support in the midst of the waves. (#: faqat fargat punt i aitant affya: 49eq i. 182. 7). The Aśvins carried Bhujyu out of the liquid ocean in a hundred-cared ship. "They rescued him with animated water-tight ships which traversed the air, with four ships, with an animated winged boat, with three flying cars having a hundred feet and six horses, with their headlong flying steeds, with their well-yoked chariot swift as thought" (Vedic Mythology). See RV. i. 112. 6,20; 117. 14-15, 118. 6, 119. 4, 8; 158, 3; 180. 5; 182, 5-7; vi. 62. 6; vii. 68. 7, 69.7; viii. 3. 23, 5. 22; x. 39. 4, 40,7;65, 12, 143, 5.

·504 VEDIC SELECTIONS [i. 116.4 41 तिमः चपखिरहातिवजनि- तिनक्षपत्रिः अहा अतिव्रजतामिः। नासत्या भुज्युमूहयुः पतङ्गः। समुद्रस्य धन्यबास्य पार नासत्या | भुज्युम् ऊहथुः । पतङ्गः। समुद्रस्य | धन्वन् | आबस्य | पारे। विऽभिः स्थैः शतपत्ऽभि षट ऽअश्वैः । विभी रथैः शतपडिः पळवः ॥४॥ । With birds (pataigail) persevering (ativrijadbhik) for three nights (tisráḥ kşåpah) and three days (triḥ úhā), O Nūsatyas (Nā'satyā), you carried (ühathuh) Bhujyu (Bhujyum), on the shore (dhānvan) of the sea (samudrāsya), on the bank. (pāre) of the wet (ārdrásya), with three (tribhiḥ) Lundred footed (satápadbhih) six-horsed (påłaśvaih) chariots (råthaih). सायणः। [नासत्या] हे नासत्यौ सेनया सहोदके निमग्न भुज्युम तिसः चप: तिसंख्याका राती त्रि. पहा तिवारमावृत्तान्यहानि च प्रतिव्रजशिः अतिक्रम्य गच्छद्रित, एतावन्तं कालमतिव्याप्य वर्तमानैः पतङ्गे. पतद्भिः विभिः लिसंख्याकै स्यैः जहथुः युवामूढवन्तौ। क्वेति चेत्, उच्यते । समुद्रस्य अम्बुराशेमध्ये धन्वन् धन्वनि जलवजिते प्रदेशे, तथा पादस्य उदकेनाद्रीभूतस्य समुद्रस्य पार तीरदेशे च। कथंभूत रखें। शतपशिः शतसंख्याकैवलक्षणैः पादैरुपेतैः षाः षड्भिरश्वयुक्तः ॥ 'शिचतुरोः स्त्रियाम्" [१२२९९] इति त्रिशब्दस्य तित्रादेशः। संचान्तोदात्तः । 'अपि र अत' [२०] इति रेफादेशे 'उदात्तयणो हल्पूर्वात्' [१।२२५ इति विभक्तदात्तत्वम् । क्षपः। विभक्कान्तस्य छान्दसं हस्खत्वम् । यहा शसि "मातron [10] इति योगविभागादधातोरप्याकारकोपः। महा। दलि पलम् [१॥९०] इति शेलोपः। पत। पल्ल गतौ [धा ३३१]. तिनः।

·i. 116.4] THE ASVINS 505 पतेराच उ०११६] । धन्वन् । धविर्गस्यर्थः। [धा ११५८९] । इदिस्वान्नुम् । 'कनिन्युवृषि" [उ ॥१५६] इत्यादिना कनिन् । 'सुपां सुलुक" [३९] इति सप्तम्या लुक् । शतपतिः । शतं पाला येणम् [तैः] । संख्यासुपूर्वस्य [11] इति पादशब्दस्यान्त्यलोपः समासान्तः। अयस्मयादित्वेन . [२०] भत्वात् 'पादः पत्' [६॥॥१३०] इति पदावः । यद्वा। पादशब्दसमानार्थः पच्छब्दः प्रकृत्यन्तरं द्रष्टव्यम् ॥४॥ स्वन्दस्वामी। [लिसः चप: घि: अहा] । क्षति राखिनाम । तिस्रो रात्रीस्त्रीणि चाहानि सातस्येनातिव्रजद्भिः सुष्टु गच्छद्भिः [नासत्या] हे नासत्यौ भुज्यम् ऊहथुः पतङ्गः। पतङ्ग इत्यश्वनाम। अश्वैः । क्व प्रदेशे ? उच्यते । समुदस्य एकदेशभूते धन्वन् धन्वनि निरुदकप्रदेशे। पाम्य पारे सोदका प्रदेश आर्द्रः। तस्य पारेऽन्ते । समुद्रस्य मध्ये या उदकेन परिक्षिता... तास्तिस्यर्थः । न च केवलैरश्वैः। किं तर्हि ? त्रिभिः रथैः । रथैश्च त्रिभिः। द्वाभ्यामात्मनो यानाभ्यामेकेन भुज्योः। कीदृशैः शतपद्भिः शतपादैः। शतशब्दश्वास बहुनाम. सामर्थ्याच्चान पादो बहुत्वे वर्तते । पादशब्दोऽपि चक्रपादवचनः । त्रिचक्रपादै रित्यर्थः। कुत एतत् ? 'क्व बी चक्रा विवृतो रथस्य' [ सं १॥३॥२] इत्येवमादिषु मन्लान्तरेष्वश्विनो रथस्य त्रिचक्रत्वदर्शनात् । पळवैः षड़ भिरश्वयुक्तः ॥७॥ 49:-acc. pl. of the fem, stem kşap (Av. 0. Pers. cap). In the Vedas hşapābhiḥ occurs after the analogy of the Inst. 8. kşapā. Proin this arose the later stem kşapā. The compd. चपाइ is used in the sense of 'night and day'. बिरहा-वि• means thrice. Here it is used for the sake of metre in the sense of वी(त्रीणि). Cf. वी षषस्थाः सिन्धवस्त्रि: कबीनाम् Rv. iii. 56. 5, वित्तमा दूण्या रोचनानि वयी राजन्यसुरस्य बौरा: RV. iii. 56.8. As the first member of a compound fa: is sometimes read for fa; e.g., facra three-edged. Skt, trih, Gk, tris, Av, Oris. 1 रिवि विवि गवर्धाः । संसासम[१०] रत्वनेन पादशदानस्य लोपः प्रामः। 4-1874B.T. १ ·506 VEDIC SELECTIONS [i. 116.4 . gfaaaft:- (ati extending beyond, over and vraj proceed) flying over. पता:-In the Nighantu पता is read in the list of पत्रनाम. The birds are the steeds of the Assins. C. i. 118. 4 :वा श्येनासी पश्चिना बान्तु रथ युकाम पाशव: पतझाः । ये चारो दिल्यासी न ग्धा बभि प्रयो नासत्या वहन्ति । 4797---Joc. sing., desert, Waste-land, strand. This word along with समुद्र, मागर: etc. is read in the list of अन्तरिक्षनाम in the Nighantu. 5 अनारम्भणे तदवोरयथा- अनारम्भणे | तत् अवीरयेथाम् । मनास्थान अग्रमण समुद्रे । अनास्थाने अग्रभणे | समुद्रे । यदखिना ऊहथु ज्युमस्त यत्। अश्विनौ | ऊहथुः भुज्युम् अस्तम् । पतारिना नावमातस्थिवांसम् ॥५॥ ' शतऽरिताम् नावम् |आतस्थिवांसम्॥ - Yuu played the hero (tit ariraycthām) on the sea (samu. dre) where there is nothing to lean upon (anārambhané), nothing to stand upon landsthānt), nothing to catch hold of (agrabhane), where (yit), 0 Asrins (Asvinā), you carried (ithāthuh; home (istan) Bhujyu (Bhujyin) who had boarded (atasthi. vü insanı) (your) ship ina'vain) with a hundred ores (sata'ritrām). सायणः। हे अश्विनौ अनारम्भणे आलम्बनरहिते 'समुद्रे तत् कर्म अवीरयेथाम् विक्रान्तं कृतवन्तौ युवाम् । अनारम्भणत्वमेव स्पष्टीकरोति । पनाखाने भास्सोयतेऽस्मिनित्यास्थानो भूप्रदेश, तहिते स्थातुमशक्ये जल इत्यर्थः। अग्रभणे अग्रहणे हस्तेन प्रास शाखादिकमपि यस नास्ति वस्मिनित्यर्थः। किं पुनस्तत् कर्म? भुज्यं समुद्र मग्नं शतारिकाम् बह- रिताम् । यैः का? पाश्वतो बदेलाकोडने सति नौः शीघ्र गच्छति साम्परिताणि। ईशी नावम् पातस्थिवांसम् आस्थितवतमालवन्त कृत्वा ·i. 116.5] THE ASVINS 507 प्रस्तम्। गृहनामैतत्। पितुस्तुप्रय गृहं प्रति यत् जहयुः प्रापयामासयुः तत् प्रापणमन्यैदुंशकं युवा समुद्रमध्ये कृतवन्तावित्यर्थः॥ अनारम्भणे । आरभ्यत इत्यारम्भणम्। 'कृत्यल्युटो बहुलम्' [३॥३॥१३] इति कर्मणि ल्युट । 'नमसुभ्याम्' [१।२।१७२] इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । अवीरयेथाम्। वीर विक्रान्तौ [धा १०६३५९] । चुरादिरात्मनेपदी। अनास्थानाप्रभणयोः पूर्वव बट स्वरौ। अयं तु विशेषः। 'हग्रहो" [१२॥३२॥१] इति भस्वम् । अस्तम्। अस्यतेऽस्मिन् सर्वमित्यस्त' गृहम् । असिहसि" [Cf. x° ३२८५] इत्यादिना तन्प्रत्ययः । शतारिताम् । गतौ। अतिलूधसू॰ [३८] इति करण इतप्रत्ययः। बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् ॥५॥ अनारम्भणे-Cf. RV. i. 182.6: अवविद्ध तौयामपखन्नरनारम्भणे तमसि प्रविडम् । चतस्री नावो जठलस्य जुटा उदनिभ्यामिषिता: पारयन्ति । TH is a collateral form of a and means touch, grasp. Hence पारम्भ means अवलम्बन, support. प्रवीरयेथाम्-]mpf. 2. du. Atm. of the denom. of वीर, अनम-see under x. 34. 10. रडा वा पतम् SB. ii. 5. 2. 21. मतारिवाम्-Skt. aritra oar, Gk. aratron, Lat. aratram plough. 6 । । । यमखिना ददथुः खेतमख. यम् अश्विना ददथुः श्वेतम् | अश्वम् । मघाखाय शखदित् खस्ति । अवभिश्वाय शश्वत् । इत् | स्वस्ति । तत्वाम् दानम् महि। कीतन्यम् भूत्। तहां दान माह कौतन्यं भू- पैहो वाजी सदमिव्यो पर्यः ॥६॥ पैः वाजी सदम् त् हव्या मर्यः ॥ * शूर वीर विक्रान्ती--all, but चुरादिरात्मनेपदी is sing. + Both the Pancapādi and the Dašapādi read the rule withoutसि.

·508. VEDIC SELECTIONS [i. 116.6 . The white (svetām) horse (asvam) .which (yam) you gave (dadáth uh), O Aśvins (Asvinā), to bim, whose horse was vicious aghā'évāya), a lasting (sásvat it) blessing (svasti), tbis (tát) great (máhi) gift (dātrám) of yours (vām) is (bhūt) to be glorified (kirtinyam), the horse (vaji') of Pedu (Paitivit) is always sádam it) to be invoked (hávyaḥ) by a noble man (aryáḥ). सायणः। अवेदमाख्यायते । पेदु म कश्चित् , स चाश्विनौ तुष्टाव । तस्मै प्रीतौ तौ] कविच्छेतवर्णमश्वं दत्तवन्तौ। स चाश्वस्तस्य प्रौढं जयं चकारेति । एतवत्र प्रतिपाद्यते। हे [अखिना] अश्विनौ युवाम् अधावाय अहन्तव्याश्वाय पेनाम्ने राजर्षये यम् श्वेतवर्णम् अश्वम् ददथुः दत्तवन्तौ सोऽश्वस्तस्मै खस्ति जयलक्षणं मङ्गलं शखत् इत् नित्यमेव चकार। वां युवयोः तत् दावं वानं महि महद् अतिगम्भीरम् अत एव कौतन्यम् सर्वैः कीर्तनीयं प्रशस्य तस्मात् पैहः पेदोः सम्बन्धी पतनशीलः शीघ्रगामी वा पर्यः शतणां प्रेरयिता युद्धेषु प्रेरयितव्यो वा वाजी वेजनवान्' [नि° २२२८] सोऽश्वः सदम् इत् सदैव हव्यः अस्माभिरप्याह्वातव्यः ॥ दासम् ददातेर्भाव भौणादिकाप्रस्थय ।' महिमह पूजायाम् [धा १७१६]। इन् सर्वधातुभ्यः* [3°011१७] इतीन् । कीर्तन्यम् । कृत संशब्दने [धा १०।११४] । 'कृत्यार्थे तवैकेन्केन्यस्वनः [३।१४] इति केन्यप्रत्ययः। 'ऋत इद्धातोः' [११००] इतीस्वम्। भूत्। 'बहुलं छन्दस्यमायोगेऽपि' [६।१७५] इत्यडभावः । पैः। पेदो सम्बन्धी। "तस्येवम्" [३।१२०] इत्यण् । छान्दसो वर्णलोपः। भूत् अभूत्। 1. भवति VM. पो बिजी भयचलनयोः। भयवान् । परेभ्यो भयदाता। परषा हित हा भवमुपत्यते। चलनवान् वा। . In the Dasapādi the rule tor -tra is दादिभ्यछसि viii. 90. The word gefe shows that ar to give is intended here. The Dasapādi ķas simply 17, while the Pancapādi reads चातुमा. Because Paidava vas expected acc. to side: vi. 4. 148.'

·अर्थः। i. 116. 6] THE.ASVINS 500 हव्यः। यतेः 'अचो यत्' [३।१९७] इति यत् । 'बहुलं छन्दसि [६॥३४] इति सम्प्रसारणम् । गुणः। 'धातोस्तनिमित्तस्यैव' [१।१८०] इत्यवादेशः । Jate HEPUICUM [381999] senituntiquant gratuifqnt ज्यत्ययेनान्तोदात्तत्वम् ॥ 9:-accented because it occurs in a subordinate clause (Taifaa viii. 1. 66). 171-here repeating itself, lasting. See under ii, 12. 8. safa-lit. well-being, hence welfare, blessing. It may be either neuter or fem. सदा-सदम् is found in RV. beside सदा. In form HET is the instr: s. while yeh is the acc. s. atakay-Gerundives with uyya, •enya and -lva besides those in -ya are found in RV. Varenya 'desirable' has come down to the classical language. 9:--Indian commentators generally regard the form as nom. s, in the sense of 'noble'. Of course, this will involve FAIRgathat, but that need not detain us. When, however, immediately after il ring word there is a word which may be regarded as a genitive, one feels inclined to connect those together acc. नष्टावदग्धरथन्याय. Hence Geldner regards ay the gen. s. of wft (cf. RV.1. 12. õa) taking oft in the sense of the lord of riches, the rich sacrificer. "The Asvins gave to Pedu a strong swiſt, white, dragonslaying horse animated by Indra, and of incomparable Indra-like powers, which all his enemics, and conquered for him unbounded spoils." OST. "The object of the gift) was to replace an inferior horse," Vedic Mythology. This is found in the kryādi section of tho Kātantraganapāțha. Mādhava reads e dat [atº 1825-080, 8124-8€]. Bbaţtoji has ऋ गतिप्रसारणयोः [१९३६] and स गती [श१८]. We can easily avoid the vyatyaya by having recourse to the rules ve: alfamat:, iii. i. 10 3 and grammierer Vå. 1. to overcame 1 2 ·510 VEDIC SELECTIONS [i. 116. 7 7 । युवं नरा सवते पब्जियाय युवम् नरा स्तुवतेपनियाय। बचौबते परदत पुरन्धिम्। कक्षीवते भरदतम् पुरमऽधिम् । कारोतराछफादखस्य कृष्णः कारोतरात शफात् अश्वस्य वृष्णः । शतं कुम्भा पसिञ्चतं सुरायाः ॥७॥ शतम् कुम्भान् असिञ्चतम् सुरायाः ॥७॥ You (yuvin), () heroes (nari), granted (aradatam) the fulfilment of his wishes (púrandhim) to the praising (stuvate) Pajriya Kakşivat (pajriyā'ya Kakşi'vate). You poured out (asiñcatam) from the hoof (suphā't) of your mighty horse (ur'anah disvasya) ns through a strainer (kārotarā't) a hundred (satáin) jars (kumbhā'n) of wine (súrāyāh). सायणः। असेयमाल्यायिका। कक्षीवानृषिः पुरा तमसा तिरोहितज्ञान: सन् ज्ञानार्थमश्विनौ तुष्टाव। तसा अश्विनी प्रभूतां धियं दत्तवन्ताविति । तवाह। हे नरा नेतारावश्विनौ युवं युवा पचियाय । पत्रा इत्यङ्गिर- सामाख्या 'पना वा अविरस' इत्याम्नातत्वात् । तेषां कुले जाताय कचौवत। 'कक्ष्या रज्जुरश्वस्य' [नि २२२], तद्वते। तत्संज्ञाय स्तुवते युवयोः स्तुति कुर्वते मह्य पुरन्धिम् प्रभूतां धियं बुद्धिम् परदतम् व्यलिखतम् । यथा [वि.] सर्वार्थगोचरा भवति तथा कृतवन्ताबित्यर्थः । भमि च कारोतरात् । कारोवरो नाम वैवलामवेष्टितो भाजनविशेषो यस्मिन् सुरायाः नावणं क्रियते । लुसोपसमेतत् । कारोतराद् यथा सुरायाः सम्पादकास्तां सावयन्ति, एवमेव युवा वृष्णः सेचनसमर्थस्य युष्मदीयस्य पखस्य शफात् खुरात् सुरायाः शतं कुमान् असंख्यातान् सुराघटान् पसिञ्चतम् अक्षारयतम् । सिमतिः पूरणार्थः। कारोतरस्थानीयाद् युष्मदीपाश्वखुराद् या सुरा प्रवहति तवासल्यातान् घटान् असियतम् अपूरयतम्। ये जनाः सौसामग्यादिकमणि ·" i. 116. '7] THE ASVINS 511 युष्मयागाय सुरां याचन्ते तेषामित्यर्थः। स्तुवते। स्तोतेट: शत। अदादिस्वाच्छपो । “शतुरनुमः [६१७३] इति विभक्तल्वात्तत्वम् । पब्रियाय। पञशब्दाच्छैषिको घच्। कक्षीवते। आसन्दीवदाडीवचक्रीवत् कक्षीवत्" [१२] इति निपातनात् कक्ष्याशब्दस्य सम्प्रसारणं वव च। अरदतम् । रद विलेखने [धा ११५३] । पुरन्धिम् । "पुरन्धिर्बहुधीः" इति यास्का [नि ६३] । पृषोदरादित्वात् पुरन्धिभावः। यद्वा पुरं पूरयितव्यं सर्वविषय- जातमस्यां धीयतेऽवस्थाप्यते इति पुरन्धिबुद्धिः। कर्मण्यधिकरणे च [॥३॥९३] इति दधातेः किप्रत्ययः। तत्पुरुषे कृति बहुलम् [६॥३॥१५] इति बहुल- वचनादलुक। इदं तु व्युत्पत्तिमातम् , , वस्तुतः पृषोदरादिरेव । असिञ्चतम् । पिचिर् क्षरणे' [धा ६३१५०] । तौदादिकः । शे मुचादीनाम् [१५९] इति नुम् ॥ युवम्-In the oldest period of the language the ending of all the three numbers of the Nom. in the case of yuşmad So in the Nom, du. युवम् (य् + अम्) is the only form used in RV. Hence Panini frames the rule प्रथमाया हिवचने भाषायाम् vii. 2. 88. नरा-nom. du. of नृ (Gk. anér, Av. nara). नर came into being much later. घरदतम्-Imp. 2. du. of पद to dig. रदति: खमतिकर्मा। Yiska. रद विलखने। Dhātupitha (cf. Eng. rat). पुरन्धिम् --As the Padapitha shows, पुरधि is an aluk compd. of पुरम् acc. s. of पुर (abundanee) and धि (reduced form of धा) bestowing. WITATIX-It will be noticed that the final syll. is accented here, so this tara can hardly be the comparative suffix. aritas means strainer acc. to Sayana. Similarly, Uvata says: सरापावनम्. Mah. सुरापावनचालनी. VM. Bays पसहयात्. Sk. was ram. 1 This is acc. to the Ganapatha of the Katantra school. The Panini school reads षिव चरणे, as the anubandha पर 1s not necessary, because of the specific mention of for in the rule लिपिसिसि iii. 1. 53. .

·512 VEDIC SELECTIONS [i. 116.7 explains: बलत्वादिना सादृश्येन कपसहयाकफात. Both meanings are possible here, but the sense of 'well' would appear to be later. कुम्भा प्रसिधतम्-for sandhi see p. 32. Cf. Rv.i. 117. 6 : तहा नरा शंस्यं पचियेण कधीवता नासत्या परिज्मन् । शफादनस्य वाजिनो जनाथ शतं कुम्भा असिञ्चतं मधूनाम | That exploit of yours, O heroes, is to be celebrated, O Nāgntyas, by Kaksivat of the race of Pajra about your journey. From the hoof of the prize-winning horse you poured to your people a hundred jars of sweot drinks. 8 हिमनाग्निसमवारयेयां हिमेन अग्निम् | घसम् । अवास्येथाम् । पितुऽमतीम् ऊर्जम्। अस्मै । अधत्तम् । पितुमतीमूर्जमस्मा अधत्तम्। बीसे पत्रिमश्विनावनोत- । ऋबीसे 'अतिम् अश्विना अवनीतम् । - मुविन्यथुः सर्वगणं खस्ति ॥८॥ उत् निन्यथुः । सर्वऽगणम् स्वस्ति ॥८॥ You quenchest* (anirayetham) the flowing fire (agnim ghrainsin) with snow thinina), you brought (alhattan) him (asmai) nourishing ipitumitim) strength ('rjam); you rescued (inninyathuh), () .svins (1śvinā). Atri (-1'trim) Burled hendlong (vanitam) into a glowing furnace underground (rli'se) safely (svasti) along with all his followers (siirva-ganam). सायगः। अखेदमाख्यानम्। अतिमृपिमसुराः शतद्वारे पीडायन्त्रगृहे प्रवेश्य तुषाग्निनाबाधिषत। तदानीं तेन ऋषिणा स्तुतावश्विनावग्निमुदकेनोपशमय्य तस्मात् पीरागृहादविकलेन्द्रियवर्ग सन्त निरगमयताम् । तदेतत् प्रतिपाद्यते । पखिना हे अश्विनौ हिमन हिमवच्छीतेनोदकेन धंस दीप्यमानम् अबोधनार्थमसुरैः प्रक्षिप्त तुषाग्निम् प्रवाग्यथां युवां निवारितवन्तौ शीतीकृतवन्तावित्यर्थः। अपि च प्रसी असुरपीडया कार्य प्रासायालये * "हल्या संशम्य शोतं कृतवन्ती।'

·i. 116.8] THE ASVINS 518 पितुमतीम् । पितुरित्यतनाम । अनयुक्तम् जर्ज बाद रसात्मकं क्षीरादिकम् अधत्तम् पुष्टार्थ प्रायछतम् । ऋबीसे अपगतप्रकाशे पीडायन्सगृहे अवनीतम् अवाड्मुखतयासुरैः प्रापितम् पविम् सर्वगणम्। गणः समूहः। सर्वेषामिन्द्रियाणां पुत्रादीनां वा गणेनोपेतं खस्ति अविनाशो यथा भवति तथा उविन्यथुः तसाद गृहादुद्गमय्य युवा स्वगृहं प्रापितवन्तौ। यद्वा हिमन शीतेन वृष्टुपदकेन अग्निम् अग्निवत् तीक्ष्णं घसम्। अहर्नामेतत् । सामर्थ्याशिदाघकालीनमहः। अवारयेथाम् तस्याहस्तैगंज निवारितवन्तौ। अपि च प्रस्मै अग्नये पितुमतीम् चरुपुरोडाशादिलक्षणासोपेतम् जज बलकरमुप- स्तरणाभिधारणात्मकं घृतम् प्रधत्तम् वृष्टुरत्पादनेनाग्ने योगार्थ हवींषि निष्पादित- वन्तावित्यर्थः। ऋबीसे अपगततेजस्के पृथिवीद्रव्ये अवनीतम् ओषधीनामुत्- पादनायावस्तानीतम् । पार्थिवाग्निना परिपक्वा उदकेन क्लिन्ना योषधिवनस्पतयो विरोहन्ति। अविम् हविषामत्तारमोषधिवनस्पत्यादीनां वा । एवं विधमग्नि सर्वगणम् ब्रोह्याद्योषधिगगोपेत हे अश्विनौ युवा स्वस्ति अविनाशो यथा भवति तथा उत्रिन्यथः ब्रह्माद्योषधिवनस्पतिरूपेण भूमेरुपरिष्टाचीतवन्तौ । कारणामना पार्थिवाग्नौ वर्तमानं सर्वमोषधिवनस्पत्यादिकमश्विनौ प्रवर्षणेन व्यक्तीकृतवन्तावित्यर्थः । अयं पक्षो यास्केन 'हिमेनोदकेन' [नि" ३६] इत्यादिनोक्तः। पितुमतीम् । .हस्वनुड्भ्यां मतुप् [६।११११७६] इति मतुप उदात्तत्वम् । ऋबीसे। ऋबीसमपगतभासमपचितभास- मपहृतभासं गतभासं वा [नि' ६३५] इति। पृषोदरादित्वादभिमतरूप- स्वरसिद्धिः। अतिम् । अद भक्षणे [धा २॥१] । *अदेस्त्रिनिश्च" [उ° (द) - अत्र यास्कः। * 'The Pañcapādi iv. 68 reads the rule as wefaafia, wbilo the Dasapadi has पदेस्त्रिनिच which is explained as अद स्त्रनिच प्रत्ययोः भवति विप् च. Bhattoji says in his Praudhumanoramil वर्दशंसान् [ऋ० सं० १ele] इति मन्त्रस्य भाश्ये पदेखिनिश्च इति माधवः । न लुमतास्य [१।१।१३] प्रति मूवे कयटोऽप्येवमाह। So though पद स्विनिच् is the reading of all Mss. we have emended it.

·514 VEDIC SELECTIONS [i. 110.8 . ३ (प) ९८] इति चशब्दात् लिप् । अवनीतम् । गतिरनन्तर [२९] इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम्। स्वस्ति। अस भुवि [धा' २१५५] । भावे किन् । छन्दस्युमयथा [७] इति सार्वधातुकत्वादस्त भावाभावः । n'y along with gas and gu etc. is read in the Nighantu in the list of venfalfu. It is derived from yutuetant: (hence VM. explains it as परहोतिम) and means heat, glow. अग्नि घ्र सम् means by hendiadysl the glowing fire. Geldner thinks fuq stands for vu : by case-nttraction and means the glow of the fire. Cf. RV. vii. 69), 4: यह क्यन्तमवथः शचीभिः परि N'Haut at 47 717 when you help the godly man with your knowledge. Cf. AV. vii. 19.2: म नसताप न हिमो जगाम । faganta -Both far and 3 are read in the Nighantu in the list of पवनामन्. Yiska says : पितुरिन्यन्त्रनाम, पाने पिवनेर्वा, प्यायति । Skt. pitúḥ, Av. pitu-š from pā to drink. It meant originally drink, then fcod in general. जन्-sap, strength, vigour, from *varjswell with, be full of. Gk. orge (Skt. ऊनो). पो-'The dative is used with verbs meaning to give. प्रधानम-Imp. 2. du. of धा to bestow. चौस- The word occurs in three other stanzas : ऋ नरादहम: पासजन्यमयीसदवि सथी गणेन । 1. 117.33; अत्रियंडामवरोहयोसमनोहवोन्नाध- मानेन योषा। श्येनस्य चिजवसा मसनेमागच्चतमश्विना शन्समेन ॥ v. 78.4; युट ह रेभं हषण गुहा हितमुदैग्यतं ममासमश्विना। • युवमौसमत तनमवय श्रीमन्वन्तं पक्रथः सप्तधये। x. 30.9; तप्तमबोसम् अग्रिकुण्डम् अवये भोग्न्वन्तम् पवनवन्तं चक्रथुः। इस्या निशमय्य चौतं सातवन्ती। मायणः। VII. explains ऋबीसे ३१ पपगतभास्के गतभास्के या पनी (smouldering fire, तुषानल). Sk. has पनिटे. It was probably a pit with smouldering fire under the ashes or an underground furnace. पवनीतम...उनिन्यय:-Mark the contrast. One of M's Mss. reads faq, while the rest have fai. The latter is to be rejected for the simple reason that it would make the word waitem. Cf. प्रभवः शोक: ii. 38.5 ·i. 116.8] THE ASVIYS 115 सर्वगवम्-The accent shows that it is a Bahuvrihi compound. Cf. खम्तये वायुमुप अवाम सोमं स्वस्ति भुवनस्य यस्पतिः । हम्पतिं सर्वगणं खस्तये खसय बादित्यासी भवन्तु नः ॥ v. 51.12 खल-The contracted (i.e. by पूर्वसवर्णदीर्घ) instru. sing. of खस्ति is खस्ती. The shortuned form of this खतो is used here in the sense of an adverb. cf. पर्षि नः पारमहसः खस्ति Rv. ii. 33. 3 : Ferry us across to the further shore of distress in safety. 9 पराबतं नासत्यानुदेथा- मुच्चावुन चक्राजिलबारम् । क्षरबापो न पायनाय राये पायनाय राये परा अवतम् | नासत्या अनुदेथाम् । उच्चाऽबुधम् । चक्रथुः जिल्ह्याऽबारम्। क्षरन् आपःन पायनाय | राये। । सहस्राय दृष्यते गोतमस्य ।। सहस्राय । तृष्यते | गोतमस्य । ॥९॥ You overturned párū anudcthām), O Nūsatyas (Nāsatyā) the well (avatim). You made (cakrathuh) it with the bottoni upwards (nccä'budhinam) and the mouth athwart in the ground (jilmábāramı. Like water (ā'paḥ ná) wealth flowed [dhanāni] (ksiran) for the drinking (pāyindya) of Gotama (Gotamasya) who was thirsty for a thousand gold coins (suhdisrāya rayi trº 9gate).* सामणः। अदमाख्यानम् । कदाचिन्मरुभूमौ वर्तमानस्य स्तोतुर्गोतमस्य ऋषेः समीपं देशान्तरे वर्तमानं कूपमुत्खायाश्विनौ प्रापयताम् । प्रापथ्य च तं कूपं स्नानपानादिसौकर्यायोपरिमूलमधोविलमवास्थापयतामिति । तदेतदाह । We have followed VM. who explains : तमात् कूपात उदकानि व पिपासोर्गोतमस्य पानार्थ धनानि च पचरन् । सहस्राय धनाय वृष्यते गोतमाय ।

·116 VEDIC SELECTIONS [i. 116.9 हे नासत्या सत्यखभात्री सत्यस्य नेतारी नासिकाप्रभवो वा। एतत्- संज्ञावश्विनी युवम् युवाम् पवतम्। कूपनामैतत् । अवस्तात् ततं कूपं परानुदेथां गोतमस्य समीपे प्रेरिषायाम्। तदनन्तरं तं कूपम् उच्चाबुधम् उच्चैरुपरिष्टाद् शुभो मूलं यस्य स तथोक्तः। जिलाबारम् जिममधस्ताद्वर्तमानतया वक्र वारं द्वारं यस्य स तथोक्तः। एवं गुणविशिष्टं चक्रथुः युवामकृषाथाम् । तमात् कूपात् पृथते पिपासतो गोतमस्य पायनाय पानार्थम् पापो न आपश्च। अयं नशब्दश्चार्थे । अयं नशब्दश्चार्थे। क्षरन् प्रवाहरूपेण निरगमन् । कीदृशम्। राये हवींषि दत्तवते । सहस्राय सहनशीलाय। यद्वा सहनसंख्याकाय राये धनाय एतत्संख्यधनलाभार्थं चाक्षरन् ॥ अनुदेथाम् । णुद प्रेरणे [धा' हा२]। तौदादिकः। जिमबारम्। द्वारशब्दस्य पृषोदरा- दिवाहारादेशः। क्षरन् । क्षर सञ्चलने [धा° ११८३६] । बहुलं छन्दस्यमाङ्- योगेऽपि [६१७५] इत्यडभावः । शपः पित्त्वादनुदात्तत्वम् । तिडी लसार्वधातुकस्वरेण धातुस्वरः । पायनाय। हेतुमति णिच् । शाच्छासाहा' [३३७] इति युक्। भावे ल्युट । राये। रा दाने [धा २१४७] । राति ददातीति राः। राते: [उ° श६६] । अडिदम्' [६।११७१] इति विभक्तरुदात्तत्वम् । मृष्यते। मितृषा पिपासायाम् [धा ॥१२०]। श्यन् । लटः शत्। श्यनो नित्वादायुदात्तत्वम् । पष्ठ्यर्थे चतुर्थी वक्तव्या [२२३०६२।१] इति चतुर्थी ॥९॥ स्कन्दस्वामी। अत्रेतिहासमाचक्षते। गोतमस्तृषितोऽश्विनावुदकं ययाचे। तमा अश्विनौ कूपं हस्ताभ्यां प्रेयं प्रेतत्सकाशं नीत्वाधोमुखं च कृत्वा तेनोदकं ददतुरिति । तदेतदिहोच्यते। परावतं नासत्यानुदेवाम् इति । अवत इति कूपनाम। कूपं हे नासत्यो परानुदेथाम् । णुद प्रेरणे। पराङ्मुखं गोतम प्रति प्रेरितवन्तौ स्थः। नीचं च सन्तम् उच्चाबुन चक्रथुः जिह्या- बारम्। जिह्मशब्दोऽसाधोभाववचनः, न कुटिळवचनः। उपरिबुलमधोमुखं कृतवन्तौ स्थ इत्यर्थः। अधोमुखात् तसात् परन् सृतवत्य पापः पायनाय पानार्थम् । कथम् ! नराये सहस्त्राय नशब्दोऽस पुरस्तादु- ।

·i. 116.9] THE ASVINS 517 पचारोऽपि सामर्थादुपमार्थीयो द्रष्टव्यः । राये सहस्रायेति प्रथमाबहुवचनस्य स्थाने चतुर्थी।, धनानीव सहस्त्रसंख्यानि यथा कूपकलशादधोमुखात् सहनसंख्याका रूपका क्षरन्ति तद्वदित्यर्थः । कस्य पानाय ? वृष्यते गोतमस्य । तृष्यते इति षष्टयर्थे चतुर्थी। तृषा बाध्यमानस्य गोतमस्य पानायेति । अनुदेथाम्-Impf. 2nd du. Atm. of nud to push. उच्चाबुधम-उचा (Av. usca) 'on high' is the adv. inst. of उच्च (cf. gå:). g bottom. Lat. fundu-8. Adverbs often occur as the first member of Bahuvrihi compounds. जिह्म बारम्बार (opening, cognate with बिलम् hole) occurs at the end of the two Bah. compounds नोचौनबारम् and जिमबारम्. परन्---Inspi. 3. pl. without conjunct of af to flow (Gk phtheirő to destroy. Av. yžaraiti). दृष्यते-should have been दृष्यत:. Jt is dat. through the influence of the two immediately precoding datives. 10 सुजुरुषः नासत्या) उत वव्रिम् । - प्र| अमुञ्चतम द्रापिम्ऽइव च्यवानात् । जुजुरुषो नासत्योत वत्रि प्रामुञ्चतं द्रापिमिव च्यवानात्। प्रातिरत जहितस्यायुर्दमा- दित्पतिमवणुतं कनीनाम् ॥१०॥ प्रअतिरतम् | जहितस्य आयुः दस्ता । आत् इत् पतिम् अकृणुतम् कनीनाम् And (uta) you stripped off (prd amulicatam), O Nāsatyas. (Nāsatyā), from the aged (jujurúşaḥ) Csavāna (Cyávānāt) his entire skin (vavrim) like a robe (drāpim iva). You lengthened (prá'tiratam), 0 Dasrås (Dasrā), the life (ā'yuh) of a man who was abandoned (jahitásya), and then lä't it) made him (akrnutam) the husband (pātim) of maidens (kani'nām).

·518 VEDIC SELECTIONS [i. 116. 10 भलेदमाल्यानम् । वलीपलितादिमिरुपेतो जीणां पुनादिभिः परित्यक्त इन्यवनाल्य पिरधिनी तुटाव। स्तुतावश्विनौ तस्मा अपये जरामपगमथ्य पुनयौवनमकृणुतामिति । तदेतदाह । [नासत्या] हे नासत्यावश्विनौ सुजुरुषः जीर्णात् चवानात् व्यवानाल्यारः सकाशाद् वत्रिम् कृतस्न शरीरमावृत्यावस्थितां जरां प्रामुञ्चतम् प्रकर्षणामोचयतम् । तत दृष्टान्तः। ब्रापिमिव । द्रापिरिति कवचस्याख्या। यथा कश्चित् कवचं कृत्स्नशरीरव्यापक स्वा पश्चाच्छरीरात् पृथकरोति तद्वत् । उत अपि च हे दस्रा एतत्संज्ञौ वर्णनीयौ वाश्विनौ जहितस्य पुतादिभिः परित्यक्तस्य ऋः मायुः जीवनं प्रातिरतम् प्रावधंयतम् । प्रपूर्वस्तिरतिवधनार्थः । पात् पत् अनन्तरमेव युवानं सन्त कनीनाम् कन्यानां पतिम् भर्तारम् अक्षणतम् अकुरुतम् । जुजुरुषः। 'जृष् वयोहानौ [धा' ॥२२] । लिटः क्वसुः। बहुलं छन्दसि [1॥१०३] इति उत्वम् । द्विर्भावः । पञम्येकवचने वसोः सम्प्रसारणम् [१३] इति सम्प्रसारणम् । शासिवसिघसीनां च [३६०] इति षत्वम् । वबिम् । वृन् वरणे [धा° ५८] । भारगमहन॰ [३।२।१७१] इति किप्रत्ययः । जहितस्त । ओ हाक् त्यागे धा° ३० । कर्मणि निहा। तस्य छन्दस्युभयथा [३।१११७] इति सार्वधातुकत्वाद् यक् । तस्य बहुलं छन्दसि [२६७६] इति इलुः। जहातेश्च [१६] इतीत्वम् । फनीनाम् । रयेमतो बहुलम् [६॥१॥३७॥६] इति बहुलवचनात् कन्याशब्दस्यात सम्प्रसारणम् ॥१०॥ स्कन्दस्वामी। अथ शतपयेऽधीतमितिहासमाचक्षते । शर्यातो नाम राजा संक्रीनिः कृतापराधाय कुपिताय जीर्णाय व्यवनाय प्रत्यापत्त्यर्थ' सुकन्या नाम कन्यको दुहितरं ददौ। न ततासीनां ट्राश्विनौ पुनः पुनरूचतुः । किमिति जीर्णीकृतरूपं कामयसे। आवां सम्भजस्वेति । सा तो प्रत्युवाच-यस्मै मो पितादाद, नाहं तं जीवन्त हास्यामीति। तरपिात्या सुकन्यामुवाच, यदि त्वामेतो पुनरेवं भूयातां ततस्वमेनौ प्रतियाः असवी वसुससुद्धौ सन्तो "वृष मंप पयोहानी" इति धातुपाठः । See pp, 93, 409. See SB. iv.1.5.1 fi, । 2 ·अतो यत् । i. 116. 10] THE ASVIXS 519 पतिं मे निन्दय इति। तौ यदि त्वां प्रतिब्यातां केनासवी वसुसमुदौ चेति, तत एनो प्रतियाः, पतिं मे पुनयुवानं कुरुतमिति। अथ वां वक्ष्यामीति । सा तौ तथोवाच । तामश्विनी प्रत्यूचतुः। एतं हृदमवतरतु । कामयसे तेन वयसा युक्त उत्तरिष्यतीति। स ऋषित हदमवतीर्योत्ततार युवा भूस्वेति। तदेतदिहोच्यते-जुजुरुषो नासत्येस्यादिना। उतशब्दोऽप्यर्थे । अपि पूर्वोक्तानि कर्माणि चक्रथुः, अपीदमन्यत् । किं तत् ? उच्यते। जुजुरुषो जीर्णाद् वृद्धीभूताद हे नासत्यौ वत्रि रूपं जरालक्षणं प्रामुञ्चतं प्रमोचितवन्तौ । अपनीतवन्तौ स्त इत्यर्थः । किमिव ? उच्यते । द्रापिमिव कवचमिव योदुःशरीरात् । कुतोऽपनीतवन्तौ च्यवनात् च्यवननाम्न ऋषेः। अपनीय च जराम्, प्रतिरत । प्रपूर्वस्तिरतिवृदयर्थः । प्रवर्धितवन्तौ स्थः। जहितस्य । ओहात्यागे। स्यक्तस्यायुषः। क्षीणप्रायायुष इत्यर्थः। प्रवर्धितघन्तावापुर्जीवितलक्षणं हे वसा । आदित् अयनं पतिं भर्तारम् अकृणुतम् कृतवन्तौ स्था। कनीनां कन्यकानां सुकन्याप्रभृतीनाम् । जुजुरुष:-gen. s. of जुजु perf. part. of r waste away. afa-covering; from a to cover from the reduplicated root with the suffix i. Yăska says: afaftfa 9019 rotatori. Cf. RV. v. 14. 5 : प्र च्यगना जुजुरुषो वत्रिमतवं न मुघधः । युग पदो कथ: पुनरा काममवे You removed from the old Cyavana his corporeal covering like a robe. Young, when you have again made him, he again enters into the desire of his wife. द्रापिम्-Acc. to S. the word means 'armour' (kavaca). Since, however, in v. 74.5 we have 47 used in the samne sepse as द्रापि, it may well mean robe. Western scholars compare it with Lithuanian drapaņa 'cloak, mantle' and assign that meaning to it. 1917-19 the prs. part. A of cyu to move. In RV. the proper noun is च्यवान (moving, shaking) and the verbal noun is चवन. Later on थवान appeared pedantic and was changed into यवन, just as मन्धाट was changed into मान्धातृ in later times. Cyavāna's name has been made immortal by the Cyavana- वध्वः॥ .

·520 VEDIC SELECTIONS [i. 118. 10 prila about which Caraka says: पस्य प्रयोगाचावनः सानोऽभूत पूनवा. The Rigveda (i. 116. 10, 117. 13, 118.6; v. 74.5%; vii. 68. 6, 71. 5; X. 39. 4) represents bim as an old decrepit man to whom the Asvins restored youth and strength, making him acceptablo to his wife, and a husband of maidens. In the Satapatha Brāhmaṇa, Cyavana is described as wedding Sukanyā, the daughter of Saryāta und as having been rejuvenated by immersion in u pond (Vedic Inder.) महिलस-perfect pass. part.cf hd to abandon; classical होनस्य. 'The present stem is used in हित, दand जग्ध, कमौनाम-gen. pl. of कन्या which must originally have been an n-stem *17. In the acc, s. we find in RV. 4 viii. 35.5 which probably stands for कन्यानम्. कनोन् is the weak grade ot 17 or 27. The n-stem is found in kanyukā also. 11 तहां नरा शंस्य राध्य तत् | वाम् | नरा | शंस्यम् | राध्यम् च। । - चामिष्टिमवासत्या वरूथम्। अभिष्टिमित् नासत्या | वरूथम् । यहिदांसा निधिमिवापगूह यत् विद्वांसानिधिम् इव अपडगूळहम्। मुहर्णतादूपयुर्वन्दनाय ॥११॥ उत् दर्शतात जपथुः वन्दनाय ॥११॥ That (tāt) was, O heroes (nard), your (vām) praiseworthy (sárnsyam) and (ca) excellent (rā'dhyam), helpful (abhiştimát) protection (várūtham), 0 Nāsatyas (Năsatyā), when (yát) you baving to know (vidvā'rsā) like a buried (ápagūļham) treasure (nidhim iva) you dug out (údūpåthuḥ) from the visible well (darsata't) [Vandana] for [your].praise (pandanāya). come पर unaccented in M. P. and others.

·i. 116. 11] THE ASVINS 521 सायणः। असेदमाख्यानम् । वन्दनो नाम कविरषिः । स चासुरैः कूपे निखात उत्तरीतुमशन वश्विनावस्तीत् । तमश्विनौ कृपादृचिन्यतुरिति । तदाह । नरा आरोग्यस्य नेतारौ [नासत्यौ] हे नासत्यावश्विनौ वाम् युवयोः सम्बन्धि अभिष्टिमत् अभ्येषगयुक्तम् आभिमुख्येन प्राप्तध्यं तथा वयम् वरणीय कामयितव्यं तत् कर्म शंस्यम् अस्माभिः प्रशंसनीयम् राध्यम् आराधनीय च। किं पुनस्तत्कर्म ? विहांसा जानन्तौ युवाम् निधिम् इव निक्षिप्तं धनमिव अपगूळ हम् अरण्ये निर्जने देशे कूपमध्येऽसुरैनिंगूढ़ वन्दनाय वन्दनमृर्षि दर्शतात् अवगैः पिपासुमित्रष्टव्यात् कूपात् उदूपथुः उदहाष्टम् । एवं यदेतत् कूपादुद्धरणं तदित्यर्थः ॥ शंस्थम् । शन्सु स्तुती [धा° ११७१५] । अस्मागण्यन्ताद अचो यत् [२११९७] इति यत् । यतोऽनावः [६२१३] इत्या- चुदात्तत्वम्।' अभिष्टिमत्। अभिपूर्वोत् इष गतौ [धा° १२०] इत्यमाद्भावे क्तिन् । मन्ते वृषे [३२३२९६] इति क्तिन उदात्तत्वम् । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वेन स एवं शिष्यते । शकन्धादित्वात् [६॥१९॥४] पररूपत्वम् । तादौ च [श५०] इति तु गतिस्वरस्य सर्वविधीनां छन्दसि विकल्पितत्वादप्रवृत्तिः। ततो मतुप् । अन्तोदात्तादुत्तरस्य तस्य हस्खनुड्भ्याम् [६।१।१७६] इस्युदात्तत्वम् । वरूयम् । वृषभ्यामूथन् [उ' २२५] । विद्वांसा। सुपा सुलुक [७॥१॥३९] इति विभक्तराकारः । अपगूळ हम् । *गुहू संवरणे [धा १८८०] । कर्मणि निष्ठा । यस्य विभाषा [३।२।१५] इतीट् प्रतिषेधः। ढत्वधरवष्टुत्वढलोपदीर्घाः। गतिरनन्तरः [६।२।४९] इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । दर्शतात्। भृमृशि [उ' २१२०] इत्यादिनातच्। कपथुः। दुवप बीजतन्तुसन्ताने [धा° ११९८३] । लिटाथुसि यजादित्वात्सम्प्रसारणम् । द्विवचनादि । वन्दनाय। क्रियाग्रहणं कर्तव्यम्। [३२ भाष्य] इति कर्मणः सम्प्रदानत्वाचतुर्थी ॥१॥ S. gives the correct derivative (शंम् + यत्) under RV.i. 17.5. See Manjūşa, vol. x, no. 4. Both the Pāṇini and Katantra schools ruad Tagatin without the anubandha n. + Both Bhaysa and Kusiki read कियायापमपि कर्तव्यमा 5-1874B.T. * ·522 VEDIC SELECTIONS [i. 116. 11 बेहटमाधवः। तत् [वां] युवयोः [नरा] नरौ [शंस्थम्] खोतव्यम् [रामन] राधनीयं लालनीयम्। च। [अभिष्टिमत्] अन्वेषणवचाभ्येष्टव्यम् । [वरूयम्) वरणीयं च [विद्वांसा] पति जानन्तौ [अपगूळहम्] तिरोहितम्। निधिमिव कूपे पतितम् [वन्दनाय वन्दनं [वर्शता] प्रयत्नेन दर्शनीयाद- गावापात् उपयुः। छन्दोऽनुविधानाय विभक्तिव्यत्यय गन्तेषु भवति ॥ स्कन्दस्वामी [११२१७] । असे तिहासमाचक्षते। रेभमृर्षि सन्ध्याकाले स्नात्वा हवादुत्तीर्णमग्निहोत्र होतु स्वाश्रमं गच्छन्तमसुरा वशुः। ते देवाना- मयं पटा होता चेति शास्वा संक्र दास ताडयित्वा बद्धा च तस्मिन् हदे प्रक्षिप्य दशरात धारयाशक रिति। तदपि कक्षीवानेव वक्ष्यति । दश राशी: [सं° ११६२५] अश्वं न गूळहम् [२० सं० ११११४] इति । स तत मृतकल्पोऽश्विनावाजुहाव । आहूयमानावश्विनौ तं सजग्मतुरिति । तदपि कक्षीवानेव वक्ष्यति । सन्तरिणीयः [ सं ११४५] इति । भागत्य चोत्तरयात्र- ऋतुरिति । तदपि कक्षीवानेव वक्ष्यति। विभुतं रेभम् [२° सं° १११६२५] इति। घोषापि वक्ष्यति । युव हरेभम् [२' सं° १०३९।९] इति ॥ तथापरमितिहासमाचक्षते। वन्दन ऋषिर्जरया परीतः कूपसमीपं गच्छन् पे पपात । स ततस्थोऽश्विनौ तुष्टाव । तमश्विनावागत्योत्तरयाचक्रतुरिति । तदेतद् घोषा वक्ष्यति। युवं वन्दनमृश्यदात् [२' सं० १०३९।८] इति । कक्षीवानपि वक्ष्यति-तहां नरा शंस्यम् [ सं १११६३११] सुषुपांसम् [सं° ॥११॥५] इति । उत्तार्य व जरामस्थापनीतवन्तौ, दीर्ष चायुरस्मै दत्तवन्ताविति । तदेतद् द्वयमपि कक्षीवानेव वक्ष्यति। युवं वन्दनं नितम् क सं १।११९१७] प्रवीण वन्दनः [२' सं° ११२०६] इति च । [११६।११] तत् वाम् युवयोः। हे नरा मनुष्याकारौ शंस्यम् स्तुत्यम् राध्यम् आराधनीयं च । अभिष्टिरिच्छा। प्रार्थना। तद्वच [अभिष्टि- मत् च] प्रार्थनीयं वेत्यर्थः। हे नासत्या वरूथम् वरगीयं सम्भजनीयं चेत्यर्थः कतमत् १ उच्यते । यहिहांसा निधिमिवापगूळ हम् । यथा कौचिद्विद्वांसौ पुरुषो निधिम् अपगूळहम् भाच्छादितनुत्खनेताम्, एवं दर्शतात् अत्यन्तागाधत्वाद् - । - ·i. 116, 11] THE ASVINS 523 दर्शनीयकूपाद् उदूपधुः। Frencant part 1 उत्तारितवन्तावित्यर्थः। वन्दनाय। द्वितीयाथै चतुर्थेषा। वन्दनमुषिम् । तदेतत् कुरसेनाप्युक्तम् । of tafarger [ ° ° 9199214) fer 119 90 1149--(gerundive of the to succeed, gratify,) worthy to be gained, excellent; 77: gift, blessing. ufafenq-fufe (from for and fa) means help. Under RV. viii. 60. 5 S says: 94174 fie HERIDATTATTI. fafega splendid to help, wafertę strong to help. 9944-is read in the Nigh. in the list of 267197. The suffix -tha, is added to y to wear out and to cover, with the connecting vowel ū. 5764 a kind of demon, 999 cover, then protection. factar-see p. 70 top, p. 139. fafa (1a down and up to put,) treasure. 997068-past part. pass, of 4 away from and Je to hide. Note the change of the intervocal dh to !h. 8899:-perf. 2. du. of udl-vap dig up. zdarma with lá is added to certain roots in the sense of the gerundive. pia visible, worthy to be seen, ga to be adored, Hea to be tended. Acc. to Indian commentators a means a well here. I. see no reason for rejecting this view. Grassmann thinks zimą is a corrupt reading for a found in x. 39. 8. 4291-The dat. is difficult to explain. VM, says that at the end of a stanza one case-ending is often used for another. So acc. to Indian commentators the dat, is used for the acc. Cf. i. 117. 3: सुषुशंसन निरुपस्थे सूर्य न दखा तमसि क्षियन्तम् । शुभ कमन दर्शतं निखानमुपथुरविना वन्दनाय । You two, O Dasras, O Ašvins, dug up Vandana like one sleeping on the lap of the Goddess of Death, like the sun dwelling in darkness, like a golden ornament beautiful to look at buried (in the ground).

·524 VEDIC SELECTIONS [i. 116. 11 Ludwig suggests that there is a play upon the word बन्दन here and instead of using वन्दनं बन्दनाय the poet simply says बन्दनाय. Cf. v. 74.4. We have accepted this suggestion. Grassmann translates: You hauled up for Vandana from the pit the hidden thing like a treasure, In Rl, x. 39, 8 we find युवं वन्दनमग्यदादपथ: You dug up Vandann from the pit. For the story of Vandanu see RV. i. 112.5, 117.5, 118. 6, 119. 6-7: x.30.8. 12 तहां नरा सनये दंस उग्र तत् वाम् नरा सनये दस उग्रम् । माविष्कृणोमि तन्धतुर्न दृष्टिम् । आविः कृणोमि, तन्यनुः न वृष्टिम् । दध्यङ्ह यन्मध्वाथर्वणो वा ध्यङ्ह ' यत् मधु आथर्वणः वाम् । वस्थ शोर्णा प्र यदीमुवाच ॥१२॥ | अश्वस्य शीर्णा प्र यत् ईम् उवाच ॥ । . I shall inake manifest (āriḥ krņomi), for the sake of gairi (sandyc), O heroes (nara), that (tát) mighty (ugram) wonderfu! deed idáinsaḥ) of yours (vām), as the thunder (tanyati na [announces] rain (uratim), that • (yit) Dadhyanc (Dadhyii ha), son of Atharvan (Atharvaṇaḥ) proclaimei (uvī'ca) to you (vam) with the horse's (isvasya) head (firsna') that the sweetness is (yit midhu). सायणः। अनेयमाख्यायिका। इन्द्रो दधीचे प्रवर्गभविद्यां मधुविद्या चोपविश्य यदीमामन्यस्मै वक्ष्यसि शिरस्ते छेत्स्यामीत्युवाच । ततोऽश्विनावश्वस्य शिरश्छित्वा दधीचः शिरः प्रच्छिचान्यत निधाय तताइयं शिरः प्रत्यधत्ताम् । तेन च दध्या ऋचः सामानि यषि च प्रवर्गविषयाणि मधुविधाप्रतिपादक ब्राहगं चाश्विनावध्यापयामास । तदिन्द्रो ज्ञात्वा वज्रेण तच्छिरोऽच्छिनत् । भयाश्विनौ तस स्वकीयं मानुषं शिरः प्रत्यवत्तामिति शाटयायनवाजसनेयकयोः ·THE ASVINS षणु i. 116. 12]] 525 अपञ्जेनोक्तम् । तदेतत् प्रतिपाद्यते। नरा हे नरावश्विनी वाम् युवयोः सम्बन्धीनि उग्रम् उद्गणमन्यदुशकं दंसः। कर्मनामैतत् । युवाभ्यां पुरा कृतं तत् कर्म सनये धनलाभार्थम् भाविष्कृणोमि प्रकटीकरोमि । दृष्टान्तः। तन्यतः न। यथा मेघस्थः शब्दः वृष्टिम् मेघान्तर्वर्तमानमुदकं अवर्षणेन सर्वत्र प्रकटयति तद्वत् । किं तत् कर्म ? [आथर्वणः] अथर्वणः पुत्रो दध्यङ् एतत्संज्ञक ऋषिः अवस्य शोर्णा युष्मत्सामर्थेन प्रतिहितेन शिरसा वाम् युवाभ्याम् ईम् इमां मधु मधुविद्यां यत् ह यदा खलु प्रोवाच प्रोक्तवान् । तदानीमश्वस्य शिरसः सन्धानलक्षणं पुनर्मानुषस्य शिरसः प्रतिसन्धानलक्षणं च यत् भवदीयं कर्म तदाविष्कृणोमीत्यर्थः॥ सनये । दाने [धा २]। खनिकषिकस्यासिवसिध्वनिस्तनिवनिसनिग्रन्थिचरिभ्यब [उ० ४।१३९] । तन्यतुः । तनु विस्तारे [धा 11] । ऋतन्यीत्यादिना [उ० ४।२] यतुच्प्रत्ययः । यद्वा स्तन शब्दे [धा' २४५७] । बाहुलकायतुच् । छान्दसः सलोपः । वृष्टिम् । वृष्यते सिच्यतेऽनेनेति वृष्टिः। मन्ते वृषेत्यादिना [३।३।९६] क्तिन उदात्तत्वम् । आथर्वणः। अपत्यार्थेऽणि 'अन्' [६११६७] इति प्रकृतिभावाटिलोपाभावः । शीर्णा। शीर्ष श्छन्दसि [६।१६०] इति शिशब्दपर्यायः शीर्षशब्दोऽन्तोदात्तो निपात्यते। अल्लोपे सत्युदात्तनिवृत्तिस्वरेण विभक्तरुदात्तत्वम् ॥१२॥ Under Bahaliranyakopanisad. ii. 5. 16 इदं वैतन्मधु दयङ्ङाथ- वणोऽश्विभ्यामुवाच । तदेतदृषिः पश्यन्नवोचत् । तहां etc. Acārya Sankara says: स होवाच, इन्द्रेण वा उक्तोऽस्मि एतच्चेदन्यस्मा अनुयास्तत एव ते शिरश्छिन्यामिति । तस्मा बिभेमि यद्वै मे स शिरो न च्छिन्द्यात् तद्वामुपनेष्ये इति। तौ होचतुः, आवां त्वा तस्मात् वास्थावहे इति। कथ मां खास्येथे इति । यदा नावुपनेष्यसे। अथ ते शिरश्छित्स्वान्यताहत्योपनिधास्थावः। यथाश्वस्य शर आहत्य तत्ते प्रतिधास्यावः। तेन नावनुवक्ष्यसि। स यदा नावनु- । . Both the Pancapādi and the Dasapādi omit afe and pl. 'The Dhātupitha has हम बन बन्दे [१४४५७-४५८] and सनगदी देवभब्द [११३१७.३१८]. 1 ·अथास्य 526 VEDIC SELECTIONS [i. 116. 12 वक्ष्यसि। अथ ते तदिन्द्रः शिरश्छेत्स्यति । अथ ते वंशिर माहत्य तत्ते प्रतिधास्याव इति। तयेति तौ होपनिन्थे। तौ यदोपनिन्ये । शिरश्चित्वान्यतोपनिदधतुः। अथाश्वस्य शिर आहृत्य तद्धास्य प्रतिदधतुः । तेन हाभ्यामनूवाच । स यदाभ्यामनूवाच, अथास्य तदिन्द्रः शिरबिच्छेद । अथास्य व शिर आहृत्य तद्धास्य प्रतिदधतुरिति। ...तद् दंसः इति व्यवहितेन सम्बन्धः। दंस इति कर्मणो नामधेयम् । तब दसः किंविशिष्टम् । उन करम् । वां युवयो। हे नरा नराकारावश्विनौ। तच्च कर्म किनिमित्तम् । सनये लाभाय। छाभलुब्धो हि लोकेऽपि र कर्माचरति, तथैवैतावुपलभ्येते यथा लोके, तद् भाविः प्रकाशं कृणोमि करोमि यद्रहसि भवद्रयां कृतम् । किमिवेत्युच्यते। तन्यतुः पर्जन्यो न इव । नकारस्तूपरिष्टादुपचार उपमार्थीयो वेदे, न प्रतिषेधार्थः। यथाश्वं न अश्वमिवेति यद्वत् । तन्यतुरिव वृष्टिं यथा पर्जन्यो वृष्टिं प्रकाशयति स्तनयिल्वादिशब्देस्तद्ववहं युधयोः क्रूरकर्माविष्कृणोमीति लम्बन्धः। नन्वश्विनोः स्तुत्यौं कमिमौ मन्तौ स्यावाम्, निन्दावचनौ हीमी। नैष दोषः। स्तुतिरेवैषा । न निन्दावचनौ। यस्मादीहशमति- करं कुर्वतोयुवयोन कोम च मीयत इति। न चान्यत् किसिद्धीयत इति स्तुतावेतौ भवतः। निन्दा प्रशंसां हि लौकिकाः स्मरन्ति । तथा प्रशंसारूपा च निन्दा लोके प्रसिद्धा। दध्यङ् नामाथर्वणः। हेयनर्थको निपातः। यन्मधु कक्ष्यमात्मज्ञानलक्षणम् आथर्वणो वा युवाभ्याम् अश्वस्य शीर्णा शिरसा प्र यदीमुवाच यत्प्रोवाच मधु। ईमित्यनर्थको निपातः ॥१२॥ सनये-for gain, from san gain with suffix -1 दंस:-is rend in the list of कर्मनाम in the Nigh. तन्यतः-from tinyati to resound' with -tu. तन्यु and तनयित्व mean 'roaring', 'thundering'. Finitiated the Asvins into the secret of the sweet Soma (acc. to some 'to the advent of spring'). See RV. i. 117. 22, 119.9; ix. 68.5%; SB. iv.1. 5. 18, xiv. 1. 1. 18. मो-जीर्षन् is an enlarged form of शिर: and occurs only in the oblique cases in RV. Gk. karinon head, Lat. cernus falling ·i. ris: 12] THE ASVINS 527 --- headlong. The a of siras, is dropped before the suffix an and there is the lengthening of i before the r-conjunct. Cj. tai and TRI. ई-3ee. pp. 176, 246, 515. 13 प्रजोहवीबासत्या करा वां अजोहवीत् नासत्या करा वाम् । महे यामन् पुरुभुजा पुरन्धिः। महे| यामन् | पुरुऽभुजा| पुरमऽधिः। श्रुतं तच्छासुरिव वधिमत्या श्रुतम् तत् शासुाइव वधिऽमत्याः। हिरण्यहस्तमखिनावदत्तम् ॥१३॥ हिरण्याहस्तम् | अश्विनौ अदत्तम् ॥ The praying (kari') Purandhi (Purandhik), O Nisatyas (Năsatyā), invoked (újohavit) you in great difficulty (mahé yaman), O long-armed ones (purubhuja). That (tit*) [invocation] of Vadhrimati (l'adhrimatyā'l) was heard by you (śrutiim), as though it were a coinmand (6ālsuh iva) and you bestored on her (udattum), O Asvins (Hivinau), Hiranyabasta or the Goldhand (hiranayahastum). सायगः। [ अवेदमाख्यानम् । ] वधिमती नाम कस्यचिद्राजर्षेः पुत्री नपुसकभर्तृका । सा पुत्रलाभार्थमश्विनावाजुहाव । तदाबानं श्रुत्वावश्विनावागत्य तस्यै हिरण्यहस्ताख्यं पुत्रं ददतुः। तदेतदाह । प्रशस्तहस्तौ वा नासत्या हे नासत्यावश्विनौ महे महनीये पूजनीये यामन् यामनि। याति गच्छतीति याम स्तोत्रम् । तस्मिन् सति करा अभिमतफलस्य कर्तारौ वां युग पुरन्धिः बहुधीः वधिमती। वधिः पुत्रोत्पादनाशक्तः पण्डकः । तद्वस्येतरसना राजपुती पजोहवीत् पुनः पुनः स्तुत्या पुत्रलाभार्थमाहूतवती । * Though tat in c would lead one. to suppose that the account of Purandhi is being continued, still we know from Rv. x. 39. 7 युवं हवं वधिमत्या पगछतं युवं सति चक्रयुः पुरन्धये 'you went at the call of Vadhrimati and you made the parturition of Purandhi painless' that two different persons are meant. पुरुभुजा बहूनां पाठको ·588 VEDIC SELÈCTIONS [i. 118. 13 दुर्गा का पत्रिमत्याः तत् माहानं श्रुतम् अणुतम् । तस हटान्तः। शासः व। यथा शासुराचायंस वचनं शिष्योऽवहितः सन्नैकाप्ररेण ऋणोति तद्वत् । श्रुत्वा च हे पश्खिनो तस्यै हिरण्यहत सुवर्णमयपाणि हितरमणीयपाणिं वा एतत्संज्ञ पुसम् पदत्तम् प्रायच्छतम् ॥ अजोहवीत् । हयतेलुगन्तालङ् । यो वा [३३९४] इति तिप ईडागमः । करा। करोतेः पचायच् । सुपां सुलु [91॥३९] इति विभक्तराकारः। यामन् । आतो मनिन्क्वनिव्वनिपश्च [२२२७४] इति मनिन् । 'सुपां सुलुक्" इति सप्तम्या लुक्। श्रुतम् । कहि 'बहुलं छन्दसि' [२।०७३] इति विकरणस्य. लुक्। 'बहुलं छन्दस्य- माझ्योगेऽपि' [६१७५] इत्यडभावः । शासुः शास्तुः। शासु अनुशिष्टौ [धा २६५] । शंसिशसिशासि' [उ० २।९५] इत्यादिना संज्ञायां तृन् । इभावः। छान्दसस्तलोपः॥१३॥ स्कन्दस्वामी। अतिहासमाचक्षते। वधिमती नाम योडी संग्रामे शनु मिश्छिमहस्ताश्विनौ तुष्टाव । तस्या अश्विनी हिरण्मयं हस्त ददतरिति । तविहोच्यते। हे नासत्यौ करा। पूर्वपदलोपोऽत द्रष्टव्यः । ক্তিক शनुमिश्छिमहस्खा। अथवा स्तुतीनां कर्ती करा। वां युवां महे महति यामन् यान्ति पोडारो यसिन् स यामः संग्राम इहाभिप्रेतः। तत्र। हे पुरुभुजा बहूनो हविषामभ्यवहतारी पालयितारौ वार्तानाम् । पुरन्धिः बहुप्रज्ञा। श्रुतं युवामपि श्रुतवन्तौ। तदाहानम् । शासुरिव शासितुरिव पितुराचार्यस्य वा। महतादरेणेत्यर्थः। कस्याहानम् ! उच्यते। वधिमत्याः। श्रुत्वा च हिरण्य- हसम् । हिरण्यशब्देनात्र तद्विकार उच्यते । हिरण्मयौ हस्तौ यस्मिन् स हिरण्मयो बाहुः । तम् हे अश्विनौ अदत्त दत्तवन्तौ स्थः ॥१३॥ • Both the Pancapādi and the Dasapaili read : ढन्ची सिषदादिभ्यः संज्ञायां चानिटी, The fact that हिरखासम् is accented on the first syllable clearly shows that it is a Bah. compd. Sk. is, therefore, forced to take it as an adj. qualifying 7734 understood. This is very far-fetched and far from convincing.

·i. 116.131 THE ASVINS 529 con10 वेष्टमाधवः। [अजोहवीत् ] आजुहाव वाम् नासत्यौ कर्मणामावर्याणां कारी [महे]] महति [ यामन्] यझे [पुरुभुजा] बहूनां हविषा भोकारो पुरन्धिः] सी वधिमती। तबाहानं भवनां श्रुतमादरेण यथा शासितुराचार्यस्य शासनम् । अथास्यै हिरण्यहस्तं नाम पुतमवत्तम् ॥१३॥ Evidently two different ladies are spoken of in the two hemistichs. In a b the poet mentions Purandhi who is mentioned again in i. 117. 19 (था युवामिदहयत् पुरन्धिरागच्छतं सौं ऋषणावबोभिः). We learn from x. 39.7 (युवं हवं वधिमत्या पागच्छतं युवं मृषुतिं चक्रथुः पुरन्धय) that the Asvins helped her to an easy parturition. अजोहवौत्-Aor. 3. s. of the inten. of t. Pres. जोहवौति. a101-(i) from * to make with 99/97, active; (ii) from a to commemorate, स्तुतीनां कौ. C. Rv. i. 117. 15: अजीहवीदश्विना तौगी वाम्, i. 117. 16 अजोहवौदश्विना वर्तिका वाम्. महे-Besides महन्त which has dowu to classical Sanskrit we find in RV. the following adjectives meaning 'great' : मह, मह, महिन्, महि and महस. यामन्-from या to go generally means course, journey. .i. 181. 7 उपस्तुताववतं नाधमान यामन्त्रयामञ्णुतं हवं मे being praised you aid the supplicant, whether you are on your journcy or not. As journeys are generally attended with danger, I am inclined to take gran in our passage in the sense of 'the hour of need' a sense once attributed to the word by Geldner who thinks wê is to be understood here after मह. पुरुभुजा--urraccented, because it is a voc. पुरु विस्तीर्ण भुजी ययोस्तो। In view o: the fact that purubhojasā occurs in viii. 22. 16 apparently exactly in the sense of gayri, Geld. regards the latter as an upapada compound in the senge of 'helpers of many'. बहना पालको S. बहनो हविषामभ्यवाहारी पालयितारी वार्तानाम् Sk. So we should say पुरुन् भुतः पालयत इति पुरभुजौ। लदुत्तरपदप्रतिवरत्वम्। तत्सम्बोधनम. Cf. RV. vi. 88.8: पुरु हि. वी पुनमुना दषम, because manifold is your gift, О helpers of many. पुरधिः-see p. 511 ·580 VEDIC SELECTIONS [i. 116. is. सुतम्-past, pass. part of T. शास:-under Rv. i. 73. 1S. says: यतिति [३० ११११] इत्यादिना विधीयमान उपचयी बहुलवचनादखादपि द्रष्टव्यः । तब निदित्यनारायुदासत्वम् । We should rather say अतिपूपियनितनिनितविम्यो नित् [उ० २।११८] इति विधीयमान उसिप्रत्ययो बहुलवचनाच्छामोरपि द्रष्टव्यः । The stem is मासुस् n., like धनुस्, चायुस् etc. पस्य शासुरभयासः सचने Rv.i. 60. 2, both (gods and mortals) follow his command. afJART:-afu is forined from vadh to beat, to strike, to kill with •ri and means 'emasculated'. Skt. vallhar murderous wenpons, Av. vadar weapon. Gk. ethris, ithris eunuch. Vadhryasva ineans having a castrated horse'. वणो वधिः प्रतिभानं बुभूषन् पुरवावी यास: RY. i. 32. 7. वधि: विनामुष्कः पुरुषः वृष्णो रेत:सेचनसमर्थस्य पुरुषान्तरस्य प्रतिमानं माइग्यं प्राप्नुमिचन् यथा न नोति, तरन् । अयमिति शेषः । पुरुवा बहुप्तवयवेषु व्यस्त: विविधं क्षिप्त: ताडित: सन् पशयत् भूमौ पतितवान्। 8. वधिमती is one who has it castrated or impotent man for her husband. Cr. R.i. 117.24 हिरण्यहस्तमशिना रराणा पुर्व नरा वधिमत्या पदत्तम्. Yougave, O Asvins, promptly a son Hiranyahasta to Vadlirimati, O heroes. 14 पात्रो हकस्य वर्तिकामभोके आस्नः वृकस्य वर्तिकाम् अभीके। युवम् । नरा नासत्या | अमुमुक्तम् । युवं नरा नासत्यामुमुक्तम् । उतो कविं पुरभुजा युवं ह उतो इति। कविम् पुरुऽभुजा युवम् ह। । कपमाणमकणुतं विचक्षे ॥१४॥ कृपमाणम् | अकृणुतम् | kis चोमा Right (ubli'ke) from the mouth (äsnah) of the wolf (orkasya), O Nisntyas (Năsatyā), you (yuvám) set free (amamuktam) the quail (vārtikām), O beroes (narā), and further (utá u), O helper of many (purubhujā), you (yuvam) made (akrautam) indeed. (ha) the wailing (kr'pamānam) poet (kavim) to see (vicákşe).

·1. 116. THE ASVINS 531 सायणः, वतिका चटकसदशस्य पक्षिणः सी तामरग्ये वर्तमानेन शुना प्रस्तां पुरा पिलाश्विनावमोचयताम् । तदेतदाह । हेनरा नेतारौ [नासत्या] नासल्यावश्विनौ युवम् युवाम् पभोके अभिगते वृकवतिकयोः संग्रामे हकस्य विकर्तकस्य शुनः पानः आस्यात् वर्तिकाम् चटकसहशीम् अमुमताम अमोचयतम् । यास्कस्त्वाह । पुनःपुनर्वर्तते प्रतिदिवसमावर्तत इति वर्तिकोषाः । तां वृकणावरकेण सर्वजगत्प्रकाशकेनाच्छादयिता सूर्येण प्रस्तां तदीयमुखा- दश्विनावमुञ्चतामिति नि ५।२१] । उतो अपि च पुरुभुजा महाबाहू प्रभूतहस्तौ वा युवम् ह युवां खलु कपमाणम् स्तुवन्त कविम् एतत्संज्ञकमन्धमृर्षि विचक्षे विशेषेण द्रष्टुं समर्थम् अकणुतम् अकुरुतम् ॥ आस्नः। पद्ददि- त्यादिना [६।११६३] आस्यशब्दस्यासन्नादेशः। अल्लोपोऽनः [६।४।१३४] इत्य- कारलोपः। उदात्तनिवृत्तिस्वरेण अडिदम् [६।११७१] इति वा विभते.- रुदात्तत्वम् । अमुमुक्तम् । मुचेरन्तर्भावितण्यालडि बहुलं छन्दसि [२४७६] इति विकरणस्य श्लुः। कृपमाणम् । 'कृषिः स्तुतिकर्मा तुदादिषु द्रष्टव्यः । विकरणस्वरे प्राप्ते वृषादीनां च [२०३] इत्यायुदात्तत्वम् । विचक्षे। 'तुमर्थे सेसेन्' [३९] इति सेन्प्रत्ययः। 'स्कोः संयोगायोः' [CR२९] इति सलोपः ॥१४॥ आख:-In Rv. there are three stems श्राम (Av. ah, Lat. ix), भासन् (after the analogy of aksan-) and ग्राम्य meaning mouth. वर्तिका-Kutyayanu framed the Varttika वर्तका शकुनी प्राचाम् vii. 3. 45.8. See RV.i. 117. 16, i. 118.8%; x. 30. 13. ' आदित्योऽपि तक उंच्यने। यदाहङने। अमोहवौदश्विना वर्तिका वामाखो यत् मोममुश्तं वृकस्य । पाहयदुषा अविनावादित्येनाभिग्रस्ता तामचिनो प्रमुमुचतुरित्याख्यानम् । निमकम् ॥२१॥ कपाशति and लपण्यति are read in the Nighantu [iii. 13] in the list of wafanpa roots. Yūska says [vi. 8] oną gaat aegat! In the Paniniya Dhātupatha we find कपू सामध्ये [i. 450] and मार कप अथ दौरख्थे [x. 327]. Hence Sayana says द्रष्टव्यः. 2 .

·. 582 VEDIC SELECTIONS 116.14 चीर-भीक like प्रतीक is derived from the weak grade of परू to go. In the Nighantu watk is read in the list of संग्रामनाम and again it is read with पित्वे. Yaska explains : अपिखेऽभीर रत्यासत्रम्य । प्रपित्वे प्राप्ति। अभोवऽन्यते । अमसनम-pluperfect 2.du. of मुच to release, cf. RV.vi. 50. 10: अवि' न महसमसोऽसमुक्तं तूर्वतं मरा दुरितादमौके As you rescued Atri from the great darkness, so help, O heroes, right in our need. उती-उतउ। And further. af47-Acc. to VM. the poct is Vailva, the father of Ušanas. Acc. to Sk. kavi refers to the sage Kanva : कवि मेधाविनं कण्वम. Sk. explains पवेतिहासमाचक्षते । कण्व ऋषिरन्धोऽश्विनौ तुष्टाव। तम्याशिनी चक्षु. दंदतुरिति ।...तदेतभ्मचान्तरेऽपि कचौवान्वक्ष्यति । युवं कवायापिरिमाय [क० सं० १।११८७] इति। कुत्म नाप्युक्तम्-याभि: कण्व प्र सिषासन्तम [१० मं० १।११।५] इति । छापमाणम-lainenting. CAV. v. 19. 3 : अणि कपमाणम्य यानि an aing: the tears that flowed from the lamenting one who had been conquered. Lat. crcpo creak, ratile, talk much of. विष-dat. inf. of वि-चक्ष. Cakşase from the stem in 118 also oceurs. अभिच, अभिप्रचन, प्रवचचे and सञ्चचे are also found in Rv. 15 चरित्रं हि वरिवाच्छेदि पर्ण- चरितम् हि वेऽइव | अच्छेदि। पर्णम् । आजा | खेलस्य परिऽतम्यायाम्। माजा खेलस्य परितक्मायाम् । सद्यो जामायसी विश्पलाये सद्यः | जवाम् | आयसीम् । विश्पलायै । । धने हित सतवे प्रत्यधत्तम् ॥१५॥ धने हिते सतवे प्रति अधत्तम् ॥१५॥ The leg (caritram) was cut off (acchedi), like the wing of a bird (veh parnim iva) in the race (aja') at the tournament (puritakmyāyām) of Khela (Khelåsya). Forthwith (sadyaḥ) you put (prátyadhattam) an iron (a'yasim) leg (ángham) on Vispala (Vispālāyai) to run (sārtave), for the stake (dhine hite).

·538 16. 157 THE ASVINS सायणः। अगस्त्यपुरोहितः खेलो नाम राजर्षिः। तस्य सम्बन्धिनी विश्पला नाम स्त्री। सा संग्रामे शत्रु मिश्छिनपादासीत्। पुरोहितेनागस्त्येन स्तुतावश्विनौ राखावागत्यायोमयं पादं समधत्ताम् । तदेतदाह । प्राजा आजौ संग्रामेऽगस्त्यपुरोहितस्य खेलस्य सम्बन्धिन्या विश्पलाख्यायाः चरित्रम् चरणं वैरिव के पक्षिणः पर्णम् पततमिव अच्छेदि हि पुरा छिनमभूत् खलु । हे अश्विनौ युवामगस्त्येन स्तुतौ सन्तौ परितक्मायाम्। परितक्मा राखिः । परित एनां तकति [निरु° १२।२५] इति यास्कः। एनामुभयतः सूर्यो गच्छतीति तस्यार्थः। राखावागत्य सद्यः तदानीमेव हिते शत्रुषु निहिते धने जेतव्ये 'विषयभूते सति सतवे सतु" गन्तु विश्पलायै पायसौम् अयोमयी जवां जोपलक्षितं पादं प्रत्यधत्तम् । सन्धानमेकीकरणं कृतवन्तावित्यर्थः ।। चरितम् । अतिलघूसूखनसहचर इतः [३।२।१८४] इति करण इतप्रत्ययः । आजा। सुपां सुलुक [७॥१॥३९] इति विभक्तेडोदेशः। आयसीम् । अयशब्दाद्विकारार्थे प्राणिरजतादिभ्योऽम् [५३।१५४] । 'टिड्ढाणम्' [१५] इति लोप् ॥१५॥ स्कन्दस्वामी। [११११२।११] असेतिहासमाचक्षते। अगस्त्यपुरोहितः एलो खेलो १] नाम राजा बभूव। तस्य सेनायां योनी विशपला नाम स्त्री। तस्या अनार्थ धनार्थ च युध्यमानायाः शत्रवो जवां चिच्छिदुः। तदपि कक्षीवान् वक्ष्यति । चरित्र हि वेरिवेति । तस्याश्छिलां जहां ज्ञात्वा पुरोहितोऽगस्त्योऽश्विनी तुष्टाव । तौ विश्पला प्रति जग्मतुः। तदेतस्कक्षीवानपि वक्ष्यति। सूनोर्माने [ सं १११११११] इति । आगत्य च सद्यो लोहमयीं जहां विश्पलायाश्चक्रतुः । तदेतत् कक्षीवानेव वक्ष्यति। सद्यो जवामिति, प्रति जाम् [R° सं० ११२०१८ इति च। विशपळां नाम खियमैलस्यार्थाय तस्य शत्रु भिः सह युध्यमानां शतुमिश्छिन्नजङ्घामगन्ती सहस्रधननिमित्त संग्रामे एलस्य पुरोहितेना- गस्स्पेन स्तुतावश्विनी लोहमयजलाप्रतिसन्धानाद ररक्षतुः । चरित-is formed by adding प (originally -tr with the secondary suffix -a) with the connecting vowel i. Similarly formed वेटमाधवः।

·534
VEDIC SELECTIONS
1. 116. 15
are afra shovel, ofera birth-place, ofaa sjeve, ufra arm, waa
world, सनिव gift. Note that the word परिष means विचरपसाधन
(instrument of moving about) i.e., leg or foot in RV: At ang
विससपरिवात may they protect me from the breaking of the
leg viii. 48. 5. In the later language this sense has become
obsolete and चरित, चरित्र, पाचरretc. mean conduct, behaviour. In
Vierman wandeln means to wander, and the noun Wandel ineans
conduct, behaviour.
बे:-वि means bird. Lat. ovis.
पर्यम्-wing. Lithuanian spirna. Eng. fern.
191loc. s. of gifor rave.
खेलस्य-Khela is mentioned only here in RY.
afcam14--from afwi, afa to run, to rush along. Av.
tacaiti runs, flows, Mod. Pers. tirtan run. aafa is read
in the list of faara roots in the Nighaṇļu. So gítaqat means
running about, turmoil, meléc.
fasgaidAcc. to VM., Sk, and S., V'iśpalā was a female
soldier in the ariny of Khela. Acc. to Pischei Vispalā was
a racing moro who baving broken her leg while running a
a rnce in honour of Vivasvant (Khela) was supplied by the
Aøvins with an iron leg which enabled the mare to run the
race and win the prize. In RV. i. 182. 1 the Asvins are
called Vjśpolīvasū or the patrons of V'iśpmā.
धने हित-the wages placed apart; cf. प्रधने in st. 2.
सतवे-dat. inf. of F flow.
16
शतं मेषान्वृक्ये
पक्षदान शतम् | मेषान् । वृक्ये चक्षदानम् ।
मुबाखं तं पितान्ध चकार । नऽअश्वम् तम् पिता अन्धम् चकार ।
तमा पची नासत्या विचक्ष तस्मै । अक्षी इति | नासत्या विचक्षे ।
पाधत्तं दस्रा भिषजावनर्वन् ॥१६॥ आ| अधत्तम् दन्ना भिषजौ | अनन् ॥१६॥

·1.118. 16] THE ASVINS 635 His father (pita') made (cakāra) blind (andhám) the Rjrāśva (tám Rjrāʻsvam) who had given (cakşadānám) a hundred (satám) rams (mešā'n) to the she-wolf (vrkye). On bim (tásmai), O Nāsatyas (Nāsatyāl you bestowed lā' adhattam) eyes (aksi') to see (vicikse), O wonder-workers (dasri), unrivalled (anarvin) physicians (bhisajat). सायणः। वृषागिरः पुस ऋज्राश्वो नाम राजर्षिः, तस्य समीपेऽश्विनो- वाहनभूतो रासभो वृकी भूत्वावतस्थे। स च तस्या आहारार्थमेकोत्तरशतसंख्यान् पौरजनानां स्वभूतान्मेषाम्छकलीकृत्य प्रददौ । ऋब्राश्वः शतमेकं च मेषान् [ऋ० सं१११८] इति मन्वान्तरे दर्शनात्। एवं पौराणामहिते प्रवृत्तं पिता शापेन नेवहीनमकरोत् । तेन स्तूयमानावश्विनावमद्वाहननिमित्तमस्थानध्य जातमिति जानन्तौ तमा अक्षिणी प्रायच्छतामिति । तदेतदाह । अत तच्छब्दश्रुतेर्यच्छब्दाध्याहारः। यः ब्राश्वः शतं शतसंख्याकान् मेषान वृक्ये आत्मना पोषिताय वृकस्त्रिये शकलीकृत्य प्रादात् तं चक्षदानम्। क्षदति- रतिकर्मात शकलीकरणार्थः । शकलीकृत्य दत्तवन्तम् ऋज्वावं पिता शापेन अन्ध दृष्टिहीनं चकार कृतवान् । हे नासत्या सत्यस्वभावौ सस्यस्य नेतारौ वा भिषजी देवानां वैद्यभूतौ। अश्विनौ वै देवानां भिषजौ ऐ० प्रा० ॥१, ते २।३।११।१२] इति श्रुतेः । दस्रा दर्शनीयावेतत्संज्ञौ वा हे अश्विनौ । अनर्वन अनर्वणी द्रष्टव्यं प्रति पितृशापाद्मनरहिते। अक्षौ चक्षुषी विचक्षे विविधं द्रष्टुं समर्थे तस्मै ऋवाश्वाय पा अधत्तम् न्यधत्तम् अकुरुतम् ॥ वृक्ये । वृकोऽरण्यश्वा तस्य स्त्री वृकी। जातेरस्त्रीविषयादयोपधात् [॥१॥६३] इति ङीष् । जसादिषु छन्दसि वावचनम् [३३१०९।१] इति चतुर्येकवचनस्याडभावे यणादेश उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्य' [२४] इति परस्यानुदात्तस्य स्वरितत्वम् । चक्षदानम् । क्षदेर्लिटः कानच् । चित्स्वरः। अक्षी। ई च द्विवचने [७/११७७] इति द्विवचनपरत्वादक्षिशब्दस्येकारान्तादेशः । स च उदात्तः। तस्मिन् आ. * ईच दिवचन इति परत्वादचशब्दस्कारान्तादयः । M. ई च हिवचने ...इति परत्वात् पक्षशब्दस्व ई. P. See S. under i. 12. 10, 117. 17, 120, 6.

·58 VEDIC SELECTIONS [i. 116.१४ कृते सकृद्रतौ विप्रतिषेधे यहाधितं ताधितमेव [प० ४०] इति परिभाषया पुनर्नुम् न भवति। विचक्षे । चमेः सम्पदादिलक्षगो भावे क्विम् [३।३।१०८१९] । अनन् । गतौ । अमाद् अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते [३।२१७५] इति शिग्रहणस्य विध्यन्तरोपसंग्रहार्थवादावे वनिप् । अर्व गमनं विषय प्रत्यनयोनास्तीति. बहुव्रीही नसुभ्याम् [६।२।१७२] इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम्। सुपां सुलु' [१९] इति द्विवचनस्य लुक। छान्दसो नलोपाभावः ॥२६॥ शतम्-'एक च' पति वाक्यशेषः। कुत एतत् । ऋत्रायः पतमेकं च मेषान् [ऋ० ० सं० १११७१८] इति मन्त्रानरे दर्शनात् । स्कन्दः । अन्नहमकैकं यावच्छतम् । माधवः । हको - Note the independent svarita. Trka is accented on the first syllable, vrki' on the second, because the fem. suff. is nin (i), urki' + e=urk+J+e=erkye. The first line is regarded as a complete sentence, because acc. to Pāṇini ua and an are the substitutes for me and consequently they inay sometimes act as finite verbs. 6194--perf. part. of 7 to cut up, divide, distribute. वियसनम् VM. चदिर विशसमार्थ: Sk. शदि: शकलौभावकर्मा वा दानकर्मा बा। Madhava. " is road in the list of <**911 and waata in the Nighi. तयवादी मनुष्यराज पागलेऽन्यथिन् वाईनि, उहाणं वा बेहतं वा चदन्त एवमेवास्मा. एतत् पदले यानि मन्थन्ति, अनिहिं देवानां पयः। .lil. Br. i. 16. यत' मेषान् हक्ये मामहाम' तमः प्रौसमशिवेन पिवा। चाची सचाचे पश्चिमावत' ज्योतिरवायं चक्रथर्दिचक्षे ॥ शुनमन्धाय भरमाइयत्ता हकीरथिना वृषणा नरेति । मारः कनोन व चक्षदान ऋचाशः शतमेकौंच मेषान् । RT.i. 117. 17-18. He had dealt out a hundred rams to the she-wolf and was led into darkness (blindness) by his wicked father. You gave, O Asvins, eyes to Rjrāśva, you made for the blind light to see. Safety, prosperity invoked the she-wolf on the blind man, O Asvins, o bulls, with these words, O heroes, 'Rjrāśva (it गतिमापण्योः [पा. ९९८। ऋस गनी [षा १६-१७] ।

·i. 116. 16] THE ADVINS 597 is who) like a youug lover has served up a hundred and one rams'. ऋचाचम-१ज means moving straight, quick, white or shining. C. दिवा हरिददृशे ननामवः Rv. ix. 97.9. During the day he appeared as adun-horse and during the nigi tas a white (one). पक्षी-The stem was originally aks and the original duai is probably preserved in अक्षौ (cf. वाससौ from वासस्). The analogy of this पक्षी was followed in पचौम्याम् ete. wiq-Indian commentators regard it as an adj. qualifying पक्षी. पनवयौ अप्रत्यूते मोघ्रगमने सूमहीने VM. अन्य प्रत्याश्रिततया यो न गतः सोऽनर्वा। व्यत्ययेन चावैकवचनम्। पनवणी पनन्याश्रिते, वायत्ते। पिवा शापिनापनेतु. मशक्य प्रत्यर्थः। Sk. अस्खलित Midhava. It may also be regarded as a loc. used adverbially (like पये) meaning without hindrance. पवन means enemy, rival. Cj. RV. 1. 94.2 पनर्वा चेति. The best way would be to regard it is an adj. qualifying भिषजा. In the Vedas when there are two words with the same cuse-ending in apposition, sometimes the first nione retains its ending. (Cf. the principle of पुवहाक and loss of endings in Samasa.) Here there are three vocatives placed side by side and so the last drops its ending. 17 आ वाम् ' रथम् दुहिता | सूर्यस्य । कामऽइव अतिष्ठत् अवता जयन्ती। आ वां रथं दुहिता सूर्यस्थ कार्यवातिष्ठदर्वता जयन्ती। विखे देवा पन्धमन्यन्त इनिः समुचिया नासत्या सचेथे ॥७॥ विश्वेदेवाः अनु अमन्यन्त हताभिः । । सम् ॐ इतिनिया नासत्या सचेथे इति । The daughter (duhita') of the Sun (Su'ryasya) mounted (a' atisthat) your (vām) chariot (rdtham) like one who has 6-1874 B.T.

·538 VEDIC SELECTIONS [i. 116:17 कार्भव। won (jáyanti iva) the goal (kā'rxma) with the horse (arvatā). All (vibuc) the Gods (devā'h) approved (ánu amanyanta) with their hearts (hrdbhill). You, O Vasatras (Nasatya), indeed are (1) united with (sám sacethe) glory (sriyā'). सायणः। सविता स्वदुहितरं सूर्याल्यां सोमाय राजे प्रदातुमैच्छत् । ता सूर्या सर्वे देवा वरयामासुः। तेऽन्योन्यमूचुः। आदित्यमवधि कृत्वाजि धावाम। योऽस्माकं मध्य उज्जष्यति, तस्येय भविष्यतीति। तसाश्विना- बुदजयताम् । सा च सूर्या जितवतोस्तयो रथमारोह । अत्र प्रजापति सोमाय राज्ञे दुहितरं प्रायच्छत् [ऐ० प्रा० १६७] इत्यादिकं ब्राह्मणमनुसन्धेयम् । इद चाख्यानं सूर्याविवाहस्य स्तावकेन सत्येनोत्तमिता भूमिः [अ० सं० १०१८५१] इति सूक्तेन विसष्टयिज्यते । अश्विनी वाम् युवयोः रथम् कार्मशब्द* काष्ठावाची। यथा काठामाजिधावनस्यावधितया निर्दिष्ट लक्ष्य- माशुगामी कश्चित् सर्वेभ्यो धावद्रयः पूर्व प्राप्नोति, एवमेव सर्वेभ्यो देवेभ्यः पूर्वम् पर्वता शीघ्रमवधि प्राप्नुवता युष्मदीयेनाश्वेन करणभूतेन युवाभ्यां जयन्ती जीयमाना सूर्यस्य सवितुः दुहिता पा प्रतिष्ठत् आरूढवती। विखे सर्व इतरे देवाः एतदारोहणस्थानं हतिः हृदयैः अन्वमन्यन्त अन्वजानन् । तदानीं हे [नासत्या] नासत्यावश्विनौ त्रिया ऋक्सहस्रलाभरूपया सम्पदा कान्स्या वा युवा संसचेथे संगच्छेते ॥ जयन्ती। व्यत्ययेन कर्मणि शतृप्रत्ययः। हृद्धिः । पदनित्यादिना [३] हृदयशब्दस्य हृद्भावः। सचेथे। [धा १९७७] । स्वरितेस्वादात्मनेपदम् ॥१०॥ कार्भ-occurs only in RV. It means the gonl in a race- The stem is काभन् n. formed with iman added to lar with the gis of the radical vowel which is accentel. (f. HKT षच समवाये course. * काष्ठवाची।...यथा काष्ठम्-all. But the word is काष्ठा and not काष्ठ. Yaska says : भाज्यन्तोऽपि काष्ठोयने, कात्वा स्थितो भवति (Nir. ii. 16). VI. has कामं शब्दः काष्ठावचमः, यथा िधावचीत्र काष्ठामातिष्ठति...Under RT. ix. 74.8. S. says: काम शब्दः कायावचन:.

·*1118. 17]
THEASVINS:
539
table, माकान् power. Sk.'s explanation क्रियते सदिति कार्म सभागभखापर्व
कर्म, सह यथा कर्तारमातिष्ठति, एवमातिरदास्थितवतो is very far-fetched.
जयन्ती-Acc. to Indian commentators the active has been used
here for the passivo. But that is not necessary.
सचेथे-मच् or सम्-सच् Atm. with the Instr. means to be con-
nected with, to ussociate with, to obtain. मंसथै संगच्छेचे.
of. सचन्त यदुषस: सूर्य RV. x. 111. 7 (संगहन्ते S.)
The Asvins are in many parts of RV. connected with
Sūryî, the youthful daughter of the Sun. Allusion is also
made to Surya in connexion with the Asvins in x. 55. 9,
where, however, they no longer appear as her husbands.
सोमो वधूयुरभवदश्चिमातामुमा बरा।
सूर्यो यत् पत्ये शंसन्तों मनसा सविताददात् ॥८॥
यदविना पृकमानाक्यात विचक्रेग बहतु सूर्याय ।
विश्वे देवा अनु तहामभानन् पुषः पितरावणीत पूषा ॥१४॥
Soma was the wooor, the Aśvins were the two friends
of the bridegroom, when Savitr gave to her husband Sūrya,
consenting in her mind. When ye camo, O Asvins, to the
marriage procession of Sūryī, to make enquiries, all the gods
approved, and Pūşan, as a son, chose you as his parents.
(). S. T. It appears that the Asvins were originally the best
mun, then they themselves must have inarried Suryā.
18
यत् अयातम् | दिवाऽदासाय वतिः।
भरत्ऽवाजाय । अश्विना हयन्ता ।
यदयातं दिवोदासाय वर्ति-
भैरहजायाविना हयन्ता।
रेवटुवाह सचनो रथो वां
वृषभच शिंशुमारथ युक्ता ॥१८॥
रेवत् उवाह सचनः रथः वाम् ।
वृषभःच शिंशुमारः च युक्ता ॥१८॥

·540 VEDIC SELECTIONS [i. 118.J8 As (yát) you, O Aſvins (Asvinā) went (ayātam) the round (vartiḥ) for Divodāsa (Divodāsāya) for Bharadvāja (Bharåd. vājāya), driving (háyantā) [the steed), your (vām) true (sacandh) chariot (rāthab) carried (uvāha) rich . goods (revāt). The bull (ursabhih ca) and the dolphin (simsuma rah ca) were yoked to it (yuktā'). सायणः। [अखिना] हे अश्विनौ हयन्ता स्तुतिभिराहूयमानौ युवां भरहानाय सम्ब्रियमाणहविलक्षणाचाय यजमानाय दिवोदासाय एतसंज्ञाय राजर्षयेऽभीष्टं फलं दातु वर्तिः तदीयं गृहं यंत् यदा आयातम् अगच्छतं तदानीं रेवत् धमयुक्तमन्न वाम युवयोः सचमः सेवनो रथः उवाह तस्मै दिवोदासाय प्रापयामास। अपि च तस्मिन् रथे वृषभः अनडान् शिंशुमारः प्राहा परस्परविल्वावपि स्वसामर्थ्यप्रकटनाय युक्ता वाहनतया संयुक्तावास्ताम् ॥ दिवोदासाय। दिवश्व दासे षष्टया अलुग्वक्तव्यः [काशिका ६३२२*] इत्यलुक् । दिवोदासादीनां छन्दस्युपसंख्यानम्। [६२।९११] इति पूर्वपदायुदात्तत्वम् । भरद्वाजाय । भून् भरणे [धा° 100२]। अस्माद् व्यत्ययेन कर्मणि शतृप्रत्ययः। शतुः छन्दस्युभयथा [३॥॥११७] इस्यार्धधातुकत्वेन लसार्वधातुकानुदात्तत्वा- भाषाव्यत्ययाधुवात्तत्वम् । बहुजीही पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । हयन्ता । कर्मणि लटो व्यत्ययेन शत। बहुलं छन्दसि [६॥॥३४] इति सम्प्रसारणम् । शपि गुणे छान्दसोऽयादेशः। रेवत्। रयिशब्दान्मतुए। रयेमतौ बहुलम् [१।२।३६] इति सम्प्रसारणम् । छन्दसीरः [८।२।२५] इति मतुपो वस्वम् । रविशन्दा [का ६।११७६] इति मतुप उदात्तत्वम् । सचनः। पच सेवने [धा' १९७७] । अनुदात्तेत हलादेः [३।२।१४९] इति युच। 'सुपा सुलुक" [९] इति विभोराकारः॥४॥ The Bhasra has दिवस दास हाश।५। + Both Bhāsya and Kasika have पायुदात्तप्रकरणे दिवो. The Bhāsya has मतुबुदानवे यापम vi. 1. 176. 1 which is found in the Kasikā as दाशमतुप उदानवं वक्तव्यम्.

·i. 116. 18] THE ASVINS 511 स्कन्दस्वामी। [११२॥१४] दिवोदासो नाम राजा शम्बरनाम्नासुरेण युयुत्समानोऽश्विनौ स्तुत्वा सहायावाजुहाव । तस्यागत्याश्विनौ सहायौ बभूवतुः । 1a4---accented because of the conjunction 77. farqidirufe - कुविश्वेश्वएकशियन युक्तम् viii. 1. 30. featerana "Divodása Atithigva is one of the leading princes in the early Vedic age. He was a son of Vadhryaśva, ind father, or more probably grandfather, of Sudās. His great enemy was Sambarn, the Dāsa, who was apparently the chief of a mountain people, and whom he l'epeatedly defeated" (Vedic Iitdex). RV. i. 112. 14 garrafafarai matya fedIÉ QUE 41974 by which you aided the grout Atithigva Kasojū Divodāsa in the battle with Sambara. afa:-neuter s-stem, from gą to revolvo (Lat. verto I turn) like सर्पिम्, इविस्, पर्चिस्, ज्योतिस्, बहिस् etc. It means circuit round and is generally the cognate object of a jan rooti. (1913—It is a governing compd. meaning lit. carrying off the prize, like Jamad-agni (going to Agni). In these verbally governing compds the first member is generally a prís. part. and the second member its object. The compd. is accented on the final syll. of the first member, "Acc. to the Pancaviṁsa Brāhmaṇa Bharadvāja was the Purohita of Divodāsa. Acc. to VM. Divodāsa was a descondant of Bharadvaja: भरहाजकुलोत्पन्नाय. Ba|Nom. du, of pres. part. of the denom. Eg to run. The root ff is afe. "There are a few denominative forms made without suffix dircct from nominal stoms" (MACDOWELL). 247-wealthy (Av. raēvant) formed from tfa (from fr a reducod form of or to give) with the possessive suffix -vant. Tuna and xfa47 are also rare forms. Hence, Kātyāyana says: That gen. 899:-formed from ਬ to accompany with va (y) accompanying, never failing. शिंगमार:-later शिशुमारः.

·642 VEDIC SELECTIONS [i. 116. 19 19 रयिं सुचत खपत्यमायुः सुवीर्यं नासत्या वहन्ता। रयिम् 'सुऽक्षतम् सुऽअपत्यम् ! आयुः । सुऽवीर्यम् नासत्या वहन्ता। आ। जहावीम् । सऽमनसा उप वाजे। पा जावों ममनसोप वाजे- . सायणः। विरको भागं दधतीमयातम् ॥१८॥ निः| भ भागम् ! दधतीम् अयातम् ।। Bringing (cahantä) riches (rayim) along with gocdmdominion (xukpatrú m) and (long) life (ā'yuh) aloug with good progeny (svapul yum), noble valour (suvi-ryum), !ou, O Nisntyas (Nāsatsja) cume (i' ayātum) with reward (vijailh) with one intention (stimanaxi) to Jalināvi (Jahnavim) who offered (dádhatim) a portion (bhāyrim) thricc (triḥ) a day (ihnah). हे [नासत्या] नासत्यावश्विनौ सुक्षतं शोभनबलं रयिम धनम् स्वपत्यम् शोभनैः पुत्रादिभिरुपेतम् । सुवीर्यम् शोभनवीर्योपेतम् । प्रायुः । भानामैतत् । एवंगुणविशिष्टमन च वहन्ता धारयन्तौ युवा समनसा समान: मनस्कौ सन्सी जहावौम जन्होमहर्षेः सम्बन्धिनी प्रजाम् भा अयातम् आभि- मुल्येनागच्छतम् । कीदृशीम् १ वाजैः हविर्लभगैरी रुपेताम् । अतः। अशाहः- शब्देन तन्त्रानुष्ठेयः सोमयागो लक्ष्यते। तस्य प्रातःसवनादिरूपेण त्रिः विधा विभक्त भागम् अशं दधतीम बिभ्रतीम् । अनुसवनं हविभिर्यजमानामित्यर्थः ॥ सुक्षतम्। बहुव्रीही नसुभ्याम् [६।२।१७२] इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । सुवीर्यम् । वीरवीयौं च [१।२।१२०] इत्युत्तरपदाघुदात्तत्वम् । जहावीम् । माह शब्दात् तस्येवम् [॥३।१२०] इत्यर्थेऽण् । टिड्ढाणम् [१५] इति जीए'। हसवीर्घयोविनिमया पृषोदरादित्वात् । उक्तंच-वर्णागमो वर्णविपर्ययत्र [काशिका ०९] इति । अत एव मध्योदात्तत्वम् ॥१९॥ 1 पोर्गुणः इति गुपः।

·1. 118. 19]
THE ASVINS
549
बहावीम-probably the wife of Jahnu, just as Manavi is the
wife of Manu and Agnāyi the wife of Agni; acc. to S. the
race of Jahnu. मह शब्दस्याय' मोरो वा [४॥१॥३८] इम्बोजारो कोप च
स्वीप्रत्ययश्चान्दसत्वात्। नहोर्णया माझवी। पयवा नहोरपत्यं जाह्नवी।
नहीः प्रजा
नागै मती महावीत्युच्यते। प्रथमहितीययोरचरयोः खरव्यत्यासरशान्दसत्वान। महो:
प्रजा बलकाश्व-कुशिक-गाधि-विश्वामित्रप्रतिकामित्यर्थः। Sk. नहोरपत्यभूतां प्रभाम् ।
बलाकारकुमिकाविशामियाभूतिम् । VM. "Jahnu occurs in the plural
in the legend of Sunalsepa, who is said to have obtained,
as Devarāti, both the lordship of the Jahnus and the divine
love of the Gathins. A Jāhnava, a descendant of Jahnu, was,
according to the Pancavimsa Brāhmana, Visvāmitra, who is said,
hy means of a certain Catūrātra ritual, to have secured the
kingdom for the Jalnus in their conflict with the Vrcivants."
Jahnivi is mentioned here and under Rv. iii. 58.6 पुराणमोकः सत्यं
शिवबां युवोनरा द्रविणं महाव्याम्, Your ancient residence, your auspi-
cious friendship, your riches, O heroes, are in the family of Jahnu.
सुवीर्यम्-Acc. to s. it is a Bah., acc. to Sk. and probably
VII. it is a Karm. In Rv. i. 36. 17 अग्निबंधने सुशेयमनिः कवाय
सौभगम् (Agni won mastery, Agni gave good luck to Kanva)
the word is, evidently, a Karm.
fa:--Gk. tri-s, Lat. tri-x. Similarly, fri, Gk. di-s, Lat. bi-8.
The genitive is uscd with these adverbs used in a multi-
plicative sense, fafcat: RV. vii. 11. 3 three times a night.
पङ्ग:--The partitive genitive is used with multiplicative
adverbs like सकत, हि: वि:, etc. शवोऽर्थप्रयोगे कालऽधिकरणे . 8.64.
20
।
परिविष्टं जाहुषं विश्वतः सौं
सुगंभिनतमूहधूरजोभिः ।
विभिन्दुना नासत्या रथेन
परिऽविष्टम् जाहुषम् | विश्वतः ( सीम्।
सुऽगेभिः | नक्कम् । ऊहथुः | रजःऽभिः ।
विभिन्दुना | नासत्या | रथेन।
वि|पर्वतान् भजरवू इति । अयातम् ॥
।
वि पर्वता प्रजरयू भयातम् ॥२०॥

·514 VEDIC SELECTIONS [i. 116: 20 You carried away (uhathub) at night (nāktan) through easily passable (sugébhiḥ) aerial regions (rajobhiḥ) the son of Jahuşa (jāhuxám) surrounded (pdriviştam) on all sides (visvátah). With your car (rathena) that splits agunder everything on its way (vibhindúnā), O Nāsatyas (Nāsatyā), you went (vi ayātam) through the mountains (prirvatān), () unageing one (ajarayū'). सायणः। जाहुषो नाम कविद्राजा। विखतः सर्वतः परिविष्टम् शत्रुभिः परिवृत* त राजान[जाहुषम्] है [नासत्या] नासल्यावश्विनौ प्रजरयू जरावर्जितौ। नित्यतरुणौ युवां विभिन्दुना विशेषेण सर्वस्य भेदकेनारमीयेन रयेन नाताम् रालो सुगंभिः सुठु गन्तु शक्यः रजोभिः रअकांगैः जहयुः तस्माच्छसुसमूहानिरगमयतम् । सौम् इत्येतत् पदपूरणम् । निर्गतेन तेन सह पर्वतान् शमिगरोदुमशक्यान्टिलोचयान् वि प्रयातम् विशेषेणागच्छतम् ॥ परिविष्टम् । 'विश प्रवेशने [धा ६.१०] । कर्मणि निष्ठा । गतिरनन्तरः [६।२।४९] इति गतेः प्रकृतिसरत्वम् । सुगेमिः । सुदुरोरधिकरणे [३।२।४८३] इति गमेर्डः । विभिन्दुना। भिदिर विदारणे [धा २]। औणादिक उप्रत्ययो नुमागमश्च । भमरयू। 'न जरा अजरा। तामात्मन इच्छतः। सुप आत्मनः क्यच् [३।११०] नच्छन्दत्वपुलस्य [३५] इतीत्वदोघयोनिषेधः। क्याच्छन्दसि [३।२।१७०] इत्युप्रत्ययः॥२०॥ स्कन्दस्वामी। अतिहासमाचक्षते । जाहुषो नाम ऋषिवृद्धो वृद्धया भार्यया पदैन पुत्रपौलादिभिः परिवृतो देवानियाज। तरष्टासुरास्तुजैः पर्वतैः परिक्षित मल्वेने प्रविक्षिपुः । स ततः प्रदत्वात्स्वयं निर्गन्तुमशन वश्विनौ महाकारुणिको पुष्टाव। तमश्विनावागत्यैकयैव रामपाश्वेन रथेन तान् पर्वतानतिक्रमवाचकतरिति । Some AIss. read परिवेष्टितम्. + बारहितो M.P. + पादपूरणम् 1. P., but in the Nirukta (i. 7) we find : सीमित परिवॉोपापपूरणीय. 1 The root is विषल व्यानो [पा २०११]. * ·. i. 116. 20] THE ASVINS 545 तदेतविहोच्यते परिविष्टमित्यादिना। परिशब्दोऽस विश्वत इत्येतेन पौनहका- प्रसङ्गाद धात्वांनुवादी। विषिाप्त्यर्थः। ज्यात जरया। जाहुष नामर्षिम् । विश्वतः सर्वतः स्वतः पुततो दारतश्च । सपुतदार वृद्धमित्यर्थः । रजोभिः रजशब्दोऽन तेजोवचनोऽन्तर्गौतमत्वयंच। तेजस्विभिः। शीघ्रगामिभिरित्यर्थः । विभिन्दुना पर्वतभेदनसमर्थन रथेन तुझानपि पर्वतान् हे अजरयू। युशब्दोऽत्र तद्वदर्थे । अश्वयुगंन्यू रथयुः ऋ० सं० १॥५॥१४] इति यथा। अजरावन्तौ । जरारहितावित्यर्थः । व्ययातम् । यातिरसान्ततिग्यर्थः । विगमितवन्तौ युवाम् । अतिक्रमितवन्तावित्यर्थः। वेस्टः। विश्वतः [परिविष्टम्] परिगृह्यावष्टभ्यासुरैः परिवृतम्। जाहुषं नाम देवानां यजमानम्। [सुगेभिः] सुगमैः [रज़ोभिः] मार्गः नक्तम् ऊहथुः । [विभिन्दुना] तदानी पर्वतानां विभेत्ता रथेन [पर्वतान्] पर्वतानां मध्ये [अजरयू] जरारहितावजीणौ सन्तौ [व्ययातम्] गतवन्तौ ॥ माहुषम-f. युवं च्यवान जरसोऽमुमत निपेदव जहथुरागमनम्। निरंहसतममः म्पतमवि निजाहुषे शिचिरं धातमन्तः ॥ Rv. vii. 71.5 you released Cyavina from old age, you carried a swift horse to l'edu; you rescued Atri froin distress and darkness; you placed Jahuşa in freedom. सौम्--like ईम् and कोम् was originally a proncminal form which has crystallized into a particle and is used as the acc. of all numbers and genders in the third person. Like it is always accentless. See pp. 176, 246. fafaragal-Acc. to Geldner the second half describes a different exploit of the Asvins. Cf. Rv. i. 117. 18 वि जयुषा यययुः सान्बनेः „you passed through the back of the mountain with your victorious (car). विजयुषा रण्या यातमद्विम् vi. 62. 7. ता निर्यात नयुषा वि पर्वतम् x. 39. 13. The formation of भिन्दु is explained by S. under RV. i. 11.4. It is formed from the present stem of fure with the agent suffix u, like -rindu finding. farfeç faena i 'कः' इत्यनुलो पमिदिव्यविधिषिशिष्यः [उ०॥९२] इति कुप्रत्ययः । तस्वछन्दस्युभयथा [४११७] ति साधातुकसंजाया गपादिभ्यः ब्रम् [२१७८] 1 मिचाहन्यादच: परी भवति। असोतीप: [११] मुखारपरसवरी।...

·546
VEDIC SELECTIONS
[i. 116. 20-
पर्वतान्-If we take the whole stanza as describing a single
exploit 'parvata' would mean 'cloud'.
पारयु-ageless. See Sk.
21
एकस्या वस्तीरावतं रणाय
एकल्या
एकखाः वस्तोः | आवतम् रणाय ।
।
वशमखिना सनये सहस्त्रा। वशम् अश्विना सनये | सहस्त्रा।
निरहतं दुच्छना इन्द्रवन्ता
निः अहतम् दुछुनाः इन्द्रऽवन्ता ।
पृथत्रवसो षणावरातोः ॥२१॥
पृथुऽश्रवसः । वृषणौ | अराती॥
You aided (ivatun), O Isvins (Avind) Vasa (Vasam) in
baltle (rándyr) so that he might gain (sanáyej thousands
(sahinrā) in a single morning (ikasyāḥ vástoh). Accom.
panied by Indra (indravantā), you killed off (nih ahatam),
the ill luck idlucchinile), the enemies (iritih) of Prithusravas
(Prthurá vosalt), O bulls (vrsanau).
सायणः। हे [पखिना] अश्विनौ वशम् एतत्संज्ञमृषिम् एकस्याः
वस्तोः एकस्याहरणाय रमणीयाय सहस्रा सहस्त्रसंख्याकाय सनये धनलाभाय
पावतम् अरक्षतम् । स ऋषिः प्रत्यहौं यथा सहस्रसंख्यं धन लभते तथा रक्षित-
चन्तावित्यर्थः। अपि च हे वृषणी कामानां वर्षितारावश्विनी इन्द्रवन्ता
इन्द्रेण . संयुक्तौ युवां दुच्छना: दुष्टमुखान् दुःखस्य कर्तृन् पृथुशवसः
विस्तीर्णयशसः परातीः शबून निरहतम् निःशेषेणावधिष्टम् । यद्वा । कानीनस्य
'पृथुनवसंज्ञस्य राज्ञः शतूनिति योज्यम् ॥ सहस्रा। सुपां सुलुक [७॥१॥३९]
इति चतुया डादेशः । अहतम् । लकि थसस्तम् । 'अनुदात्तोपदेश" [१॥३७]
इत्यादिनानुनासिकलोपः। पुखनाः। शुनमिति सुखनाम् । दुष्टं सुखं यासां
तास्तथोक्ताः। पराविश्यवसि बालम् [६।२।१९९] इत्युत्तरपदायुदात्तत्वम् ॥२॥

·.116.21] THE ASVINS 547 । स्कन्दस्वामी। पृथुश्रवा नाम राना सन्तबहुमिभिः पीब्यमानोऽश्विना- वियाज तुष्टाव च। तस्याश्विनौ तु महत्या वृष्टा तान्यपनिन्मतुरिति । स्कन्दस्वामी । वशो नाम राजा श्वप्रायबलः । स हस्तिबलैः शनुभिः पराजीय- मानः साहायं कर्तुमश्विनौ स्तुत्याजुहाव । तं प्रति तस्मिन्नेवाहन्यश्वि- नावाजग्मतुरिति । वस्तो:-gen. in a temporal sense. यत्ययेनाव स्त्रीलिङ्गता सप्तम्यर्थं च षष्ठी, Sk. aft: is read in the list of alarnīman in the Nigh. There is no question of an here for vus-lui (moruing from vas shine) and xūtu (birth) ille fom. रणाय-In the Nigh. रण hends the list of words denoting battle. रणाय is explained by Yaska in two passages as रमपीयाय FTIANI. Tu froin ran to rejoice means pleasure, joy, battlu in which heroes rejoice. वशम-Visa was the priest of King Prthusravas. He is the author of RV. viii. 46. an is also mentioned as a protégé o: the .svins in R. i. 11:2. 10 : याभिवंशमा प्रेणिमावतम् with which You aided Vast, the son of Asva, the Preni. He is also mentioned in the Sikhayarin Sraulu Sūtru (xvi, 11. 13) 18 having received bounty from Prthusraras Kinita. C. BP. viii. 46. 21 : पास एतु य ईवदा अर्दवः पूर्नमादद। यथा चिहयो प्रश्वाः प्युअवसि कानौतेऽस्या qoza. "Now let the not-yod man approach who hath reccived reward so great. Is Visa Asvyil, when this light of morning dawned, received from Prthusravas, from Kunita's son." RV. vii. 16. 24 : दानाम: पृथयवस: कानौतस्य सुराधसः। रथं हिरण्ययं ददन्यहिट: मूग्रिभूवर्षिष्ठमकत अवः ॥ These are the gifls of the liberai Prthusravas, son of Kanita. (riving the golden car, he became the most liberai patron and won most lofty fame. निरहतम्-warded off, expelled, removed. दुच्छना:-ace. pl of दुच्छना from टुम् und गुन (growth, success welfare) misfortune, calamity. पदुकुन-free from evil, propitious. .दुकुन is an instance of Prakritism in the Vedas. पराती:-hostilities, hence enemies. See p. 335.

·-548 VEDIC SELECTIONS [i. 116. 22 । । 22 शरख चिदाकस्यावतादा शरस्यचित् आचं कस्य भवतात्आ। नौचाचा चक्रथुः पातवे वाः। नीचा उबा चक्रथुः पातबेवारिति वाः। शय चिनासत्या शचीभि शयवे | चित् नासत्या शचीभिः । सुरये स्तयं पिप्यधुर्गाम् ॥२२॥ जसुरये ! स्तर्यम् पिप्यथुः गाम् ॥२२॥ For Suru (Surisya cil), the son of Rcatka (arcathisya) to drink (på'tave) you raised (ucca' cakrathu) the water (vū'!) from the well (aratū't ū) from below (nica't). For Sayu (Sayáve cit), () Nisatyas (Näsatyā), pining away (jusuriye, you made the dry cow swell (staryâm pipyathuh). सायणः। आर्चरकस्य ऋचत्कपुतस्य शरस्य एतत्संज्ञस्यापि स्तोतुः पिपासितस्य पातवे पानार्थ नौचात् नीचीनात् प्रवतात् कूपात् उच्चा उच्चै- परिष्टात् वाः उदकं हे अश्विनी युवाम् पा चक्रथुः आभिमुल्येन कृतवन्तौ । तथा रे [नासत्या] नासत्याश्विनौ शचीभिः युष्मदीयैः कर्मभिः परिचरणैः जसरये श्रान्ताय शयवे चित् शयुनाम्ने ऋषये स्तर्यम् निवृत्तप्रसवां गाम् भग्निहोसार्थस्य पयसो दोग्धी पिप्ययुः पयसा युवामापूरितवन्तौ ॥ पातवे । पा पाने [धा ११९०८] । तुमर्थे सेसेन्' [३९] इति तवेन्प्रत्ययः । जसुरये । जसु हिंसायाम् [धा १०११३४। जसिसहोरिन् [उ २२७३] । स्तर्यम् । स्तीर्यत भाच्छापते प्रसवसामर्थ्याभावेनेति स्तरीः। अवितृस्तृतन्सिभ्य ई. [उ० ३१५८] इतीकारप्रत्ययः । वा छन्दसि [६॥३॥१०६] इत्यमिपूर्वस्वस्य विकल्पितस्वात् तदभावे यणादेशः। उदात्तस्वरितयोर्वणः [१४] इति परस्यानुदात्तस्य स्वरितत्वम् । पिण्यपुर। प्यायी पौधा ॥४८५] । लिटि व्यत्ययेन परस्मैपदम् । लियोन [२९] इति पीभावः ॥२२॥ । The Paniniya Dhatupitha has स्वामी चोखावीती.

·i.116. 22] THE ASVINS 510 ت स्कन्दस्वामी।...शगे नाम ऋषिः। स महदेशेन गच्छन् पिपासितः सन् सुदूरतोयं कूपं ददर्श। स ततः पातुमशक्नुवनश्विनौ तुष्टाव । तस्याश्विनी सुलभ्यं चक्रतुः। अवतात् । सप्तम्यर्थेऽत पञ्चमी। कूपे । नीचात् । द्वितीयैकवचनस्थाय सुपां सुलुक्' [७॥१॥३९] इति लुगादेशः । नीचम् । सुदूरवर्तित्वाद् ग्रहीतुमशक्यम् । अयमपि द्वितीयकवचनस्याकारः । उच्चम् । हस्तग्राह्यमित्यर्थः। आचक्रथुः आभिमुख्येन कृतवन्तौ स्थः ।... शचीभिः स्वाभिरतिशयवतीभिः प्रज्ञाभिः कर्मभिर्वा । जसुरये। जसु ताडने । ताडयिते शखूणाम्। ताडिताय वा। गोः प्रसवनिवृत्या अधेनुत्वापत्या च पोडितायेत्यर्थः। स्तर्य निवृत्तप्रसवा स्तरीरुच्यते। तां पिप्यथुः आप्यायित- वन्तौ धेनुतां कृतवन्तौ। काम् ? उच्यते। गाम् । तदेतत्परस्तादपि पुनर्वक्ष्यति अधेनु दस्रा [ सं १११७७२०] इति। कुरसेनाप्युक्तम्-याभिनुम् [* सं° ११११२३३] इति । शयुर्नाम राजर्षिः। सोऽश्विनौ परिचर्यया तुष्टावोवाच च। मम गौरधेनुनिवृत्तप्रसवा वृद्धा च। तां मे धेनुं कुरुतमिति । तामस्मा अश्विनौ धेनु चक्रतुरिति । e--for the noalysis in the l'adapātha (91895), sce P. 297. पातवे-dat. infin. of पा to drink. वा:- वार water, neut. Av. vir m., Gk. Ouron water, then wine, Lat. ürina, alfo is the later form of this vār which is preserved in class, atre ocean. जसरये-जसरि from जस् to be exhausted with the suffix .ri and connecting u. cf. af st. 13. stefa is read in the Nigh. in the list of afará roots. It means exhausted, exhausted with hunger or thirst. मगलमयों वनुषामरातीः Rv. iv. 50. 11 weaken the hostilities of foes and rivals. जस dying out. I. E. *gwes to go out, to become extinguished, Gk. sbennümi to quench, asbestos unquenchable. नोचापमानं जसरि ने येनम् RV. iv. 38. 5 like a hungry eagle swooping downwards. क्रणेषि यच्छवसा भूरि पश्चो क्यो हमायारय सुरये RV. vi. 18. when you make with your might many cattle food to the hungry wolf or the rival;

·560
VEDIC SELECTIONS
[i. 116.22
सर्वम-acc.s. of सरी a barren cow. Cj. Eng. ster-ile, Lat.
sterilis unfruitful, Gk. steira sterile, from to be stiff, . rigid.
This an is found in staat elc. with the dissimilatory disappear-
ance of the initial 8. Note the independent svarita as in the
case of kumāryam, nadyam, lakṣmyam, etc. Those are to be
read as staríam, kumārlam, nadiam, lakṣmiam, etc. V. G. S.,
p.88.
-
!
.
foong:--perf 2. du, of pyä(y) fill up, swell, overflow.
28
पवस्थते स्तुवते मणियाय अवस्यते । स्तुवते | कृष्णियाय।
ऋजूयते नासत्या शचीभिः
ऋजुऽयते नासत्या शचीभिः।
पशुं न नमिव दर्शनाय पशुम् | न | नहम् इव | दर्शनाय ।
विष्णा ददर्विनकाय ॥२३॥
विष्णाप्वम् ददयुः विश्वकाय ॥२३॥
To the help-seeking (avasyati), praising (stuvati) straight-
acting (rļūyatė) Viśvaka (Višvakāya), son of Krşņa (krsniyā’ya),
you gave tdadathuk), O Nāsatyas (Niratyā), by your powers
(śácibhiḥ) Vişņāpū (Viaņāpvậm) who was like a lost animal
(pasům na nastim ira) for seeing again (dårsanāya).
सापणः। भवस्यते भवनं रक्षणमात्मन इच्छते। स्तुवते स्तुति कुर्वते
अणियाय। कृष्णो नाम कवित्। तस्य पुताय । ऋजूयते आजवमिच्छते
विखकाय एतत्संज्ञकाय ऋषये नासत्या हे नासत्यौ युवा शचीभिः आत्मीयः
कर्मभिः विणापम् नाम विनम् पुर्व दर्शनाय दर्शनार्थ
ददथुः
दत्तवन्तौ।
तल स्टान्तः। पशुम् न नष्टमिव। एक उपमार्थीयः पूरकः । यथा कविहिनष्टं
पखामिनो टिपथं प्रापयति तद्वत् । अवस्यते । अवशब्दात् सुप आत्मनः
[10] 'शतुरनुमा [३] इति विभकेहदात्तत्वम् ।
कृष्णिवाय। कृष्णावापत्या गन्दसो पच् ॥२३॥

·&s 116. 28] : :THE ASVINS 551 स्कन्दस्वामी।...विश्वको नाम राजर्षिः। तख बालः पुसः प्रमावादुप- ननाश। स्नेहाद्विपस्याशझ्या तस्य पालन पुनव वर्शन मिच्छश्विनौ तुष्टाव । तस्मै तमानीयाश्विनौ ददरिति । पशुं न नष्टमिव दर्शनाय। इबशब्दोऽत्र नेत्यनेन पौनरुयात् “अस्त्युपमार्थस्य संप्रत्यर्थे प्रयोगः" [निरु० ॥३२] इति पदपुरणः॥ अवस्थते, लवते and जयते are the dat. s. of अवस्य (denom. of अवस् aid) स्तु and राज्य (denom. of a straight) respectively. alfa:-šáci might, power from sak to be able. Indra was the god of might par excellence and was known -sacipati (master of might) which, people thought, meant 'lhusband of might' and thus in later times Saci came to be regarded as the name of the wife of Indra. पशु न नष्टमिव-Tautology is fairly common in the language of the Vedas. सूर्यसेव न रश्मयः RI'. ix. 64. 7, यथैव occurs in x. 86. 7. Cf. सारं ततो ग्राह्यमपास्य फला, सियथा चौरमिवान्बुमध्यात् । 'पवतन्वम्. विणापूम-acc. s. of विणापू. Contrast कशोजुवे in i. 112. 14. He was the son of V'iśvaka and was a great help to his father. When he was lost, the father prayed to Aśvins and got back his son. The word favrig appears to be a form of विष्णपू. There are several words in the Vedas ending in -पू. have wag drinking first, sey purified by water, कैतपू purifying the will, छतपू clarifying ghee, मधुपू purifying itself by sweetness, arag purified by the wind, og clarifying well and ag broom. 'In class. we have an sleaning the threshiirg floor, cleaner, sweeper. Sayana derives the word thus : विणोः सर्वेषां देवानां मुख्यत्वात् तदग्रहणेन सर्वे देवा ग्रहीता भवन्ति । विण वादीन कर्मणा व्याप्नोतोति विणापू: पृषोदरादिः । यहा विषा' सदंगीषु व्याप्त सोमं दशा. पवित्रेणापुनातीति। तस्य चतुर्थी विणाय इति। एतनामक मम पवे पौवे वा। Visnapu is mentioned also in Rv.i. 117.7 (युवं नरा स्तुवते परियाय 'विजापू ददविकाय), viii. 86. 3 (of which Visvaka is the seer) Thus We ·652 VEDIC SELECTIONS [i. 116.23 and ... 65. 12 (विजापू बिनकाया ). RV. viii. 88. 3-4 run thus : दुर्वा पुरजममधातु विचाप ददखाये। ता का विषको हवते तमूरार्थ मा नो वि यौटं सस्या समोचतम् ॥ उत व्यं वो धनसामजीषिणं दूर पिसन्नमवसे हवामह। यस खादिहा समतिः पितुर्यथा मानो वि यौट सख्या मुमोचतम् । O Asvins, protectors of many, you two gave this good fortune to Visnapu so that he might gain wealth. Visvaka. calls on you two for his descendant. Break not off our friendship. Come and set me froe. And that treasure-winning man who has pressed out the Soma-skin, we call on him when he is at a distance for aid, whose gracious favour is most sweet like that of a father. अधियाय-अपत्येऽयं घमन्वयो द्रष्टयः। सपनाम ऋषिः पुवाय, Acc. to धकीच iv. 4. 117 व is added after पय in the Vedas in the sense of तब Tradition assigns to Krşņa or Visvaka his son the authorship of RV. viii. 86. The word Kroņiya may be a patronymic formed from the same name in two other hymns of the Rgveda (i. 118. 28, i. 117. '1) where the Asvins are said to have restored Vişņåpū to Visvako Krşniya. This Krşņa may be identical with Krşņa Angiras mentioned in the Kauşitaki Brāhmaṇa. As a patronymic Krşņiya would be an isolated formation (cf. however Pajriya) instead of Karşnya (Vedic Index). In the Sarvānukramaņi Karşņi is used instead of Krsniya, where the commentator says aपदाद वाहादित्वादि. भवः. 24 । - दम राबोरपिवना नव यू वर्ष राखी मशिवेन | नव । यून् । नवनई अथितमन्तः भवनबमोनपिवम् अपासुभिन्तरिति । विभुतं भिमुदनि प्रहला विभुतम् रेमम् उपनि प्रवृतम्। सुबिधयः सोममिव सुमेध या नियक्षुः | सोममाय चुमेण र ।

·16. 24] THE ASTINS You raised up at ninyatkuh, like some (Barman ine) in a ladle (sruvéna), Rebla (Robham) as he lay in the water (apsi antdh) floating to and iro (viprutam) for ten nights fudba rā'trih) and nwe days (náva dyu'n) bound doanaddham) by his enemy (drivena) and pierced through (Gnathitam), hurled (províktam) in the water (uddni). मायणः। [अमेवमास्यानम् ।] पुरा खलु रेममूर्षि पाक्दासुरा से कस्यचिदिवसस्य सायंकाले प्रविक्षिपुः। स चाचिनौ स्तुवन्दना राणीनंबाहानि च कूपमध्ये तथैवावतस्थे । दशमेऽहनि प्रातचिनी पादुक्ता- स्वतामिति । तदाह । प्रम शान्तर्वतमानासु पन्तः मध्येऽसुरेः पातितम् प्रशिवन दुखहेतुना वाम्ना पवनहम पई अथितम् शामिहि सितं दश रावीः दशपंख्याका निशा नव पुन् नवसंख्याकान्यहानि। मत्पन्ससंयोगे द्वितीया। एतावन्त कालं तव कूपेऽवस्थितम् अत एव उदनि सदके विप्रतम् विप्लुतं व्याक्षितसर्वात प्रहलाम। लुतोपममेतत् । प्रबुलनेन सन्तई धर्ममिव व्यथया सन्तप्यमानम् । पर्वभूतं भिम रे अश्विनी युवाम् उबियः तमाकूपाचीतमुत्तीर्ण कृतवन्ती। तब प्रान्तः। सोममिव बयाग्नि- होलहोमार्यमभिचुतं सोमरस पसयोऽग्निहोलस्थालीमध्ये वर्तमान सवेष मध्ययुरुनयति नयति तद्वत् ॥ अवनवम् । नह बन्धने [धा' ५४] । कर्मणि निष्ठा। नहोघः [२५]। संपलयो: [ATRIN.] इति निहातकारखा धत्वम् । गतिरनन्तरः [पारा४९] इति गते प्रकृति स्वरत्वम्। मथितम् । मय हिंसा विघुतम् । गती [धा १९५०]. भवनदवव्यत्ययखौ। कपिटकादित्वात् [111८ भाष्यम् } त्वविकल्प। ग्दनि । “पवित्यादिना [1] मकसम्बयोववावे ॥२॥ स्कन्दस्वामी। [५] मलेतिहासमाचक्षते। रेममूर्षि सायाका स्नात्वा हवाईतीर्णमग्निहोत होतु खाममं गण्डन्तममुरा वायुः। ते देवानामर्ष 79 18 not read in the Pāņiniya Dluätupatha. The Dhatupātha haoपुरस्मगुरमनी. 7-1874 B.T. निहा।

·। 84. VEDIC SELECTIONS [i.118.21 पर गोवा चेति शाखा संकुबास तापित्या बड़ा तसिन्हदे प्रक्षिप्त सरा चारपारिति। तदपि कक्षीवानेव वक्ष्यति। वश रात्रीरिति, नगूनन [सं०] इति। सत्र मतपसोऽश्विनावाहाव। अपमानावचिनी समाजम्मतुरिति । तदपि बक्षीवानेव वक्ष्यति। संत रिणीया[सं०1110] इति । भागत्य बोसरयासकरिति । तदपि श्रीवानेव पक्ष्यति। विभुतं रेममिति । घोषापि वक्ष्यति। पुर्व रेमम् [सं०] इति । afuta-metrical lengthening. See p. 802. g-reduced grade of दिव. परित्यही नाम घोतत पति सतः | Nir.i. 7. अपनरम-past pass. part. of पवना to bind. Naddhd from nahia formed after the analogy of baddha from bondh. format is used in Rv.i. 112.6: यामी भनित सितमहा मन्टनमरयत बहशे. अषितम्-from inath pierce,.Ay. snath strike, anaithis weapon for striking or cutting. In the Nigh. अति is read in the list of the roots. पशम:-for the numeral, see pp. 181-82. fagia-see p. 508. g is the same root as . is the same root as . Both gan to leap up, hop, hasten (cf. negaryfa) and garà float, swim, Gk. pleo float, sail are read in the list of artar roots in the Nigh. RV. i. 117.4: पन मूळामविना दुवै विं नरा पण रममा । रिपोषी विपुतं दसोभिने वा नूयन्ति पूर्ध्या कतानि । O Asvies, O bull-like heroes, you restored by your wondrous powers the sage Rebba concealed by the malevolent in the waters like a bone [by thieves) and floating to and fro. Your ancient exploits do not grow old, i.e., fade not from memory. etfo-loo. s. of udan (Gk, hudat, Goth, watin etc.) which is an extended form of *ud which has not been preserved. See pp.88-84. ssmall ladle used to convey the offering (ajya) from the cooking pat (athali) to the large ladle (juha). In the Ryoeda, however, it wrs clearly used for the actual Soms ·i. 118. 24] THE ASVINS 565. libation. युरपण गुहा तिमरियत मवांसमशिना x. 39.9. O bulls, O Asving, you raised Rebha placed in concealment and dead. Raibhya, 'descendant of Rebha' figures in the list of teachers in the BȚhadāranyaka Upanişad. 25 प्र वा देसास्वबिनाववोच- प्रवाम् सांसि अघिनौ भवोचम् । मस्व पतिः खा सुगवः सुवीरः। मख्य | पतिः स्याम् सुगवा सुऽवीरः । उत पचपन्दोघमायुः उत। पश्यन् । अश्नुवन् दीर्घम् | माधुर। रस्तमिवेनरिमा जगम्याम् ॥२५॥ असम्ऽइवा इत् जरिमाणम् | जगण्याम् ॥ I have proclaimed (pré avocam), O Ašvins (Asvina), your wonderful deeds (dámsāmsi); may I become (syām) lord (pátiḥ) of this (asya) with good cattle (ougåvah) and good sons (suvi'raḥ) and (uta) seeing (pásyan) and attaining (asnuván) long life (dirgham ā'yuh) come to (jagamyām) old age (jarimā'nam) as to my house (ástam iva it). सायणः। एवमनेन सूनाधिनोर्महिमानं प्रशस्थापना मन्सबटा खामी मार्थयते। हे अश्विनौ वाम युवो देखासि पुरा कृणनि कर्माणि प्र पवीचम् सामुकवानमि। सोऽहं सुगवः शोमनगोयुका सुवीर शोभनवीरब भूत्वा पस्य राष्ट्रल पतिः अधिपतिः स्वाम् भवेयम् । उत अपि च पश्यन् भक्षियां पश्यन् । उपलक्षणमेत। सबैरिन्द्रिः खसविषयग्रहणसमया* दीर्घमवर्षक्षतरूपेणापतम् पायुः जीवितं च पत्रुवन् प्राप्नुवयहम् पस्तमिव पया गृहं खामी निकण्टकं प्रविशति, एवं गरिमाणं जरा जगम्यान कण्टकराहित्येन प्राप्नुयाम् । बा संचिरकाळं निवसेयमित्यर्थः। माम्। मस्तेः प्रार्थना लिए। वासुदं । असोरलोपा Immइत्यकारकोपा। Should we add उपचममान: here?

·BAR VEDIO SELEOTIONS [i. 118.28 महन् । *ग प्यासी [ne 41] व्यत्ययेन शत। बरिमाणम् । पपोहानी [धा ] भमादोणाविक इमनि। अगम्याम् । गमे प्रार्थना लिए। बहुलं छन्दसि [PRI] इति विकरणख्य इलुः ॥२५॥ स्कन्दस्वामी। अस्य पुदित्यस्यामितल धनादेवं प्रतिनिर्देशः। यद् इसमममिलपितं धनादि वस्य पतिः स्या भवेयमहम् । सुगवः शोभना गावो पला सा मुगवः । पासवावकारः समासान्तः । मादसवादकार समासान्तः। शोमनामि!मिल्पेतः मविस्मयः। पथा कथित स्वगृहमनुहिनो गच्छेत्तदर · जा · गोयम् । मुगः-In the Bgveda गो becomes ग after su and sam. time when cows come together. After तिथि, एन. नय and , बो becomes on. In the clasa. language 7 as the final member of waif compds. is not changed into na. BT: occurs in RV. 1. 125.2: सुगरमन मुहिरण्य: स्व: may he be rich in kine, in gold and in horse. For as a Bahuvrihi would appear to occur only here. Asa Karm. (class. मुगी:) it is found in the Mahabharata in the sense of a nice bull. चोभनगोयुक्त: of S. is open to objection. Samāsanta is barred in connexion with and afa and not with वेण्य. सन्हा, eto. afreux-The suffix. as in most cases of imanic is man with Qaneoting - In the Uạidi gūtras, we find immediately after निमिया इन्डमि the Vedio rule मसभ्य समनिच iv. 147. Probably the rule read originally we safare, as afay is a well-known Vedic word. Cf. Rv. i. 71 10: मानो या पिकाविमविहामि बिदावा सन। नभोगपंजरिमा मिनाति पुग तथा अभिशमेरधीक्षित Do not forget, О Agai, our paternal friendships, you who ekool as a learned seer. Age changes the appearance, as the sky (changes its appearance). Before such a calamity happens thinkot us. लम-See pp. 274,326. बमाण-Opt. 1... of the peri. of गन. # Madhava reads we wat * ·UŞA8 Among the Goddesses of the Rgveda, Uşas occupies most prominent place and the hymns to Uşas (twenty in number) are among the most poetical in the Vedas. ID the case of this Goddess, the personification is very slight, for the poet is always thinking of the physical phenomenon of dawn. The naina Uşas (Gk, Egs, Lat. Aurora) is derived from the root vas 'to shine' (cf. 84107T SY J i. 48. 3) and forms from the root are used to used to describe her activities even as forms from the root ou 'to stimulate' are used with the name of Savitr. The poet in his enthusiasm uses simile after simile, as he is enraptured by the first appearance of the rosy-fingered dawn in the Eastern sky: Thou sweetly smilest, goddess fair, Disclosing all thy youtbful grace, Thy bosom bright, thy radiant face, And lustre of thy golden hair;- (So shines à fond and winning bride, Who robes her form in brilliant guise, And to her lord's admiring eyes Displays her charms with conscious pride, - Or virgin by her mother decked, Who, glorying in her beauty, shows In every glance, her power she knows All eyes to fix, all hearts subject;- Or actress, who by, skill in song And dance, and graceful gestures light, And mady-coloured vestures bright, Enchants the eager, gazing throng;

·888 VEDIC SELECTIONS [i. 194 Or maid, who wont her limbs to lave In some cool stream among the woods, In deep surrounding solitudes, Emerges fairer from the wave.)* This reminds one of Shelley's lines : Like & poet bidden In the light of thought, Singing hymns unbidden, Till the world is wrought To sympathy with hopes and fears it heeded mot: Like a high-born maiden In a palace tower, Soothing her love-laden Soul in secret hour With music sweet as love, which everflows her bower: Like a glow-worm golden In a dell of dew, Scattering unbeholden Ito aerial hue Among the flowers and grans, which screen it from the view : Like a rose embower'd In its own green leaves, By warm winds deflower'd, Till the soent it gives Makes faint with too much sweet these heavy-winged thievos, . Uşas is the daughter of the sky (feat fra). She is the sister of Bhaga, & form of the Sun-god, and kinswoman of Varupa who is connected with the night ( we Re TV Ifa . 128. 5). She is also the elder sister of the night, who is also called the daughter of the sky. As the sun appears MUIR, Motrical Translations from Sanskrit Writers, ·i. 124] URAB 300 on the horizon, immediately after Ugas, he..je falled her lover (varat gitar: ae gwara: BD. ö. 8.). 'For the same reason the Dawns are said to have generated the sun, the sacrifice and fire (storage wwafaa vii. 78. 8). Uşas is also described as the friend of the Asvins (serqafrica: iv. 52.2). Indra is said to have created Uşas (a: a ord 14 , 12. 7). He is also said to have crushed her chariot with bis thunderbolt (M 9: gfqan ii. 16. 6). Her steeds are represented as ruddy kine (ganismi arat atstondigen BD. iv. 141), just as Homer speaks of the rosy-fingered dawn (hrododaktulos Eos). She is born over and over again and yet is ancient (gy: yratram garot i. 92, 10). She is the life and breath of all beings whom she wakes to motion. "One for dominion, another for fame, another for acquisition of greatness; another to 80, as it were, to his goal, to seek out various kinds of livelihood." (4914 94@hota # af afara 1...89 panjanfa fazla i. 118. 6). She brings rich rewards and she brings the life of mortals nearer old age (acie et operary: i. 92. 10). The following are some of the epithets of Uşas (80e Nigh. i. 8): fawrath (fem, of fahrra), 'the resplendent', qui (i. 48. 5), . 'bountiful', want 'shining', stea (i. 48. 6) flowing, gushing, fraraar (vii, 75. 5) 'possessed of brilliant riches', qon (i. 49.8) 'the white', uforit (iii, 61. 1) 'rich in rewards', alfototaalt (i. 48. 6) 'possessed of rich rewards', garant (i. 113. 12) graciots, 4 (i. 123. 4) 'dawnjng', dat 'the brilliant', free (i. 118. 2) 'the white', urut 'the ruddy,' ATAT (i. 128. 5) 'generous', 'noble', pamant (i. 92. 14) 'benign, noble-minded', Carat (iv. 52. 4) 'high-souled', quam 'the immortal', segon (vii. 79. B) 'most Indra-like', caradt 'the righteous', 1991 "the preserver of moral order', n (i. 118. 12) born in season', vantar (vii. 85. 1) 'shining like clarified butter', erform 1 ·10 VEDIC SELECTIONS [i. 124. fr. 50. @ 'bringing brilliant gift', en 'the goddess', weet liberal,' अपि "bright', मन्दव (iii. 61. 5) 'ot joyous face', सजीवसर (vii. 77. 'ot beauteous aspect', सप्रतीक्षा (i. 92.8) of fair countenance'. USAS i.124. दीर्वतमा ऋषिः। वो देवता। विम्बरः उषा उछातौ समिधान पन्ना उपाः उच्चन्ती समाइभाने मग्नी। उपाय किंवा ज्योतिरोत् । उत्हयन् सूर्य सर्विया ज्योतिमा देवो भी पा सविताब देवः ।मा मन्त्र | सविता |मर्थम् । प्रासावोद जिप चतुष्पदित्यै ॥१॥ प्रभसावीत्।विडपत्ता प्राचतुःऽपत् हुल्यै ॥ While the fire is kindling (agndu samidhäne) the sbining (ucchanti) Upas (Updik) (as well as] the rising (udyan) Sun (8t'ryah, has spread (abreti (their) effulgence (jyotik) afar (urbiya'). God (doodh) Savitr (Savita') bas urged on (prd asăvit) our (nak) bipeds (dvipát) here (átra', and (prá) [our] :: quadrupeds (cátnypat) to adiance (ityái) now (nu) to their goal (arthan). मेटा। मा. उन्ती' स्युडन्सी 'समिधाने होमार्य दीप्यमाने 'भन्नो' भवति । ' 'सूर्य' 'सर्विया विस्तीर्ण ज्योतिः' 'पद' प्रयति और परिवारलान् । 'अर्थ'पर्व पनि 'पासावीद' गमवाव सौति ।

·GH i. 124.1] UŞAS समन्तीति चोदाई दुभमुषस्यम् । उषा उच्छन्तीत्यनुकान्तम्। विनिवागस्तु । एषा उषाः समिधाने पम्बौ। अग्निवसामाम्येनंकवचनम्। अग्नि सभिष्यमानेषु सत्सु । कार्यकतप्रत्ययः । पाकाले सावनीयावया मज्वालन्। उच्छन्तो वमो विवासयन्तो उर्विया उरु बहु ज्योतिः प्रकाशन पश्चेत् सेवते प्रकाशते प्रकाशयति वा सर्वम्। । किमिव ? उखान सूर्यः । उपमाप्रधाननिर्देश। उदितः सूर्य इव। पर्यो पया प्रकाशपति तयेत्यर्थः । मा बयानन्तरमस्मिन् फर्माण चा सविता देवः सर्वस्व प्रेरक सूर्य नः भस्मयं नु क्षिप्रम् । पर्यम्। अर्थशब्दाऽत्र विशेषणवाची नपुंसकलिका । अयशथानि कृणवासि [क° सं. २] इत्यादौ तथा एत्वात् । बरणीयं हिपत् पादयोपेतं मनुष्यादिरूपं धनम्। प्रासावीत् मनुजानात दवास्वित्यर्थः। तथा चतुष्यत् पावचतुष्टयोपेत गवाविरूप धन प्रासावीत् । इशापधस्य चाप्रत्ययस्य [८] इति विसर्जनीवस्य पत्वम्। किमर्थम् । * दतमसः कचौबत M. P., but the son of Dirgbatamas is Darghutamadu and not Dairghatamas. So we must either read तमसख कौत or देवतमसकौवत. प्रातरनुवाक उबातर्विस चौतरस बिनियोगः। पोषसः इति पणे सूक्तम्-धू रख पति सूक्तो प्रचिरिबाटी [चा.श्री.१५] इति । तथाविमबल दमादकरयस्य विनियाम: प्रातरतुवाकम्पायनापा०बी० ॥ रातदिष्टवात्। See pp. 8, 90. The correot form, of course, 18 प्रज्वल्यम्ने. + "some Mss. read प्रमाणाव। स्याडियाजीकाराणामुपसंस्थानम् [१] रति ध्यानार्दनः। सर्वम्। + The same Mss. read अनुमानातु। [रिपतसंस्थासपूर्वक [१०] इत्यनापः। पबबादल भलात् पाद: पत् १९. ति पावः। चिनियाँ .पाहन [१०] परपदाम्बीहातमम्। s The same Mss. add: पापचास ause] विविखनीवस ·682 VEDIC SELECTIONS [i. 124. 1 वरिपा तुपागमनाब। यहाानः त्वं इति सम्बया, भल्मनुमना- Taufgaren erdiges usu This hymn is conspicuous for its repeated words, probably. meant to emphasize the recurrence of the phenomena of dawn (MAODONELL). 91-from ta to shine. It takes the Vikarana and is conjugated in the present as vofa, 87: eto. and is consequently read in the Dhätupatha as fare. See p. 98. 5-pres. part. fem. nom. 8. of to shine, sofa with the short final is the pres. 8. pl. पिपिचयविनानुषासः प्र को प्रमाधि कारवो # RV. vii. 72. 4, when the Dawns shine forth, O Asvins, the poets send forth their songs of praise to you. aforintot In the Vedas, the Atmanepada endings are often added without the Vikarana ya in the passive voice. voud: - For the glide 7 the rule is 7 viii. 3. 80. ofia--for gain the instrumental sing. of sit the fem. of wide. One expected sea like fort etc. 73. 8. root-aor., of far. Under iii. 14. 1 8. says: forte enam te refe ata i ta' pefe [vipu] xfer a 91 erinige: foreta: 1 Similarly, ma occurs as the root-aorist of to hear in i. 85. 8. Sāyaṇa merely says: 778 pe sefe fa frecum In 1. 76. 8 we find both hq (class, afafiract) and sfatty: (olass. fafag:). - drtha n. m. from 'to go' means literally that which one goes for, goal, aim, object, purpose, goal of the journey, journey, path. gerai ataam wafara wa 49RV. iii. 61. 8, "striving towards the self-same goal, turn hither like a wheel, thou newest" (MACDONALL). Herita--. s. ip-aor of with a to bring forth. See p. 68. fraq. 49-See p. 849. The stoms are frame and get rivelare: Vrat franagartra oara RV. iv. 51. 6, awakening, O Dawns, the sleeping and all that lives, biped and quadruped ·i. 124.1] UŞAS 568 to motion. In the Nom. Aco. Voo. 8. the neuter Bahuvrihisfluctuate between -păd and -pad. रय-dat. s. of पति (गति). पवाय त्वं असे त्वं महोया ये समर्थनिव afara RV, i. 113. 6, "one for dominion, another for fame, another for acquisition of greatness, another to go as it were to his goal" (MACDONELL). 2 पमिनती दैव्यानि ब्रतानि अमिनती देव्यानि तानि। अमिनतो मनुवा युगानि। मऽमिनती | मनुष्या | युगानि। ईखुषोणामुपमा मखतौना- ईयुषीणाम् । उपामा शश्वतीनाम् । मायतीनां प्रथमोषा व्ययीत् ॥२॥ आऽपतीनाम् प्रथमा उमाविमचीत ॥२॥ Infringing not (ininati) the divine (ddivyāni) ordinances (vratā’ni), [but] diminishing (praminati") the span of human life (manuşyâ yugāʻni), the last (upamā") of endless (såóvatinām) [dawns] that have departed (iylainām), the first (prathamā') of those that are coming (āyatinām), Usa (Uşā'h) bas dawned (vyddyaut). बेटा। 'भमिनती' अहिंसती न्यानि प्रतानि' यज्ञान् । 'प्रमिनती' महिंसती 'मनुष्या युगानि' मनुष्याणाम् भायुषो व्यवच्छेदकाम्यहोरामाणि(१)। 'शवतीनाम्' बहीनाम् युषीणाम्' गतानामुषसाम् उपमा' अन्तिमा 'मातीनाम्' मागच्छन्तीनाम् 'प्रथमा' मुख्या सपाः' 'न्यचौव' प्रादुरभवत् । सायण। देव्यानि व्रतानि देवसम्बन्धीम्यग्निहोलादीनि कर्माणि । मतमिति कर्मनाम मतम् कवरम् [निष २०] इति तयामसु पागद। पानि फर्माणि पमिनती अहिंसती भानप्रदानेनानुकूळ कुवंती। तथा मनुषा परिसतो M. P ·M VEDIC SELECTIONS [i. 124.2 मनुष्याणां बुगानि पुगोलक्षितान निमेगापिकालावषपान् प्रमिनती प्रकरण मिठी, भापुर क्षपयन्तीत्यर्थः। यहा युगानि युम्मानि परस्परसंयोग प्रमिनती सिटी वियोमकुर्वतीत्यर्थः । सपकाले सर्वे पवाययं खलब्यापाराव गान्तीति प्रतिवम् । किवायुपौवाम् अतीवानाम् शतीनाम् नित्यागार पसाम् उपमा तामिः सरशीत्यर्थः। सायं च सरशीरच सरशीरिया [h० सं० १२८] इत्यलोकम् । तया पावतीनाम् प्रथमा आगामिनी- नासुपसा प्रभाविनी सती चचौत् विशेषेण प्रकाशते। बदायुषीणाम गमनशीलानां पचादीनां शम्बतोनाम सन्ततिप्रवाहरूपेण नित्यानाम् उपमा बक्षिपेत्यर्थः। तथा पायतोनाम् राक्षावसानसमये उत्पबमानानां प्रज्ञा- बागादीनां प्रथमा प्रथममाविनी। उपस्थागवायां वाचो उदयब स्फुरन्तीति मसिद्धम् । बाशी देवी व्यबोत् प्राणिनामनुग्रहाय पोतते ॥२॥ चाममती, प्रमिलती-pr. part. P. fem. s. nom. from मो to damage. Cf. Eng. diminution. In A. मिनाना and मिनाना. Cf. पुन: पुनाबमाना पुरा समानं बमभि अपमाना। अनीव झरनुनि चामिनाना where aromaty: u RV. 1. 92. 10. As a rule, before, the Vikarana, roots of the kryadi class shorten their vowels%3 o.g., minati, punāli, tafa, antifa etc. are exceptions. gfaarfar becomes प्रमौजाति in class. Sk. with eace. toनिमोना viii. 4.15. ढचागि-देवायत्रो [URJ रति यत्र । यति च [४.१४८] इववारखोप: विवादिनित्यम [RREइत्यायुदानवम्। The alternative form at is much more frequent in RV. मनुषा--class. मनुयावि. Note the independent Svarita. It is formed from 99¢ 'man' with the secondary suffix at and means 'human'. S. regards it assgenitive. "वधा पादयः।" पूर्णतो दिसपना पाचपबमार सगुन बोति । पमिनमो मनुबा मुनावि गोपा वारस पता विनावि Rv.i. 82. 11, # foui M.P. Of. अाननपरसपालि Sit. xis and परिमायामिनीयामाप्रसाद निपवना Raghu. xviii. 1.

·2124.2] UŞAS 566 She has awakened disclosing the ends of heaven, she drives off her sister far away. Diminishing hu'nan generations, the maiden shines with the splendour of her lover. tutara-gen. pl. of tot f-m of a perf. part. of 'to go'. पायतोनाम-gen. pl. of पायतो, fem. . पास. pres. part. of पा.. "The feminine is formed with i from the weak stem; thug. ghnat-z', duhat-i'., yat-i'-, yāt-i'., bhāt.i'., rudat-1",...snāt-I'.. (MACDONELL, Vedic Grammar). उपमा-the tem. form of upama (superl. of p) highest, nearest. It is read in the list of पनि कमाम in Nigh. उपमन्वयम् having higbest glory. 59Al here, meining likeness, is a different wor i altögether. परतोनाम-see p. 192. यौन-3. 8. s-aor. of dyut shine. Cr. योन in i. 113. 15. Under i. 113. 14 8. says : पत दामी। ना। पयो लुखि [२] पनि परस्पतम्। व्यत्ययेन चेन। गणे गपे हरवासी। यहा छ भिगमने पादादिकः। उनो पहिलंकि लि [७] राम हरिः। ed occur in i. 118 15, also, only aria occurs there for our zeita. 3 एषा दिवो दुहिता प्रवदर्शि एषा दिव| इहिता प्रति बदलि। ज्योतिर्वसाना समना पुरस्तात् । ज्योतिः । वसाना| समना | पुरवात्। बतख पन्यामवेति साधु ऋतस्य | पन्याम्। मनु एति साधु। प्रजानतीव न दियो मिनाति | प्रजानतीऽइव | नदिश मिनाति mu This (esa') daughter (duhita') of Heaven (Divdh) bas appeared (prati adarsi) olad in light (jyotiḥ odsāna) in the east (purdstāt) at the same time (ramanā). She follows (inueti) straight (sadhi) the path (panthām) of order (rtdeya). one knowing well (prajāncti'va) she does not miss (na mināti) the quarters (disah).

·. 586 VEDIC SELECTIONS [i. 124.3 'एषा दियो हिता' 'प्रत्यक्ष प्रतिश्यते 'पुरस्ताद' पूर्वखो दिशि। 'ज्योति:' 'वसाना' माच्छादयन्ती 'समना' समस्का। 'स्वस्म' मादित्यस्य 'पन्याम् पयानम् 'साधु' 'अन्वेति' अनुगच्छति। 'प्रजानति इव' प्रागेवावगच्छन्तीव 'विश''''मिनाति' हिनस्ति । सायगः। एषा उपाः दिवः 'गोठनात्मकस्य धुलोकस्य दुहिता एहितृस्थानीया। तत उत्पयमानत्वादुहितेत्युपवर्यते। पुरस्तात् पूर्वस्यां विशि प्रति प्रत्येकम् पदर्थ श्यते। सर्वेषामपि प्राणिनामाभिमुल्येन प्रकाशत इत्पर्यः। कीरशी ला? ज्योतिः वसाना तेजोरूपं बसमाच्छादयन्ती तेजसा प्रकाशयन्ती समना लम्यगानाययिती चेष्टयित्री। अन्तर्भावितण्यर्थोऽयम्। यहा सह युगपदेव मन्यतेऽवबुध्यते प्राणिमिरिति समना। व्युत्पत्यनवधारणादनवग्रहः । सा वाशो ऋतस्य आदित्यस्य पन्याम पन्थान मेरोः प्रान्तप्रदेशम् पनु क्रमेग साधु सम्बक एति गच्छति। सूर्यो यस यत्र गच्छति तस तत्र पुरखानुषा मपि गच्छतीत्यर्थः। सैव विशेष्यते। प्रजानतीवा प्रियभूनस्य सूर्यस्य मार्गों मयापि गन्तव्य इति चेतयन्तीव। यथा लोके प्रियतमेऽनुरागयुक्ता काविहार साखवस्थासु म विमुबति' तथेयमपीत्यर्थः । किस दिशः प्रागादिकाः न मिनातिन हिनखि। किन्तूषा यस गच्छति सा प्राचीस्येवं प्रागादिव्यवहार करोतीत्यर्थः ॥३॥ yapmadv. meaning together, in the In form it is the old instr. s. of समन (formed from सम with the taddhita suffix », or from #q and wa). RV. iv. 51. 8: ता चाचरति समना पुरतात समानतः समगा पश्चाना:, they approach together in the east, spreading themselves together from the same place. बसाना-pres. pert. A. of 2. बस्, Eng, wear. Cf. vss-ture. Gk. henndmi (tor *wes-nimi) put on. *पीतमाणामकसM.P. + सम्बनानविधी All. + प्रियवमस some Mss: Cf. Mrs. Mioawber's declaration : "I never will desert Mr.Micawber." David Copperfield, chapter 12. same way. ३ ·1.124.3] UŞAS 667 पुरतात-lit. in or from the front, hence, in the east. पुरः is formed with the adverbial suffix as from pur (of. pura). To gt: is added the adverbial suffix tăt (originally the Abl. s. of ta that) which is added to adverbs of direction (दि, ending in घस, पक, पान. पन्याम-See pp. 256-57. diy—"leading straight to a goal, hitting the mark, unerring'', adv. straightway (cf. साधुया). Cf. साधुना पथार. 114. 10. of.चख पन्याम मि साधुयार.61. 18, cd. v.80.4cd. ज्यो अर्थ शन्धुावो न वक्षो उपोइति | अदर्शि शुन्ध्युव न वक्षः। नोधाऽव भाविः अकृत | प्रियाणि । नोधाराविरलत प्रियाणि । अनसत् | न | ससतः/बोधयन्ती। अनसन ससतो बोधयन्ती शश्वत्तमा | मा भगात् पुनः शवतमागात्पुनायुषीणाम ॥४॥ माऽईयुषीणाम् ॥ And (u) there has appeared (úpa adarsi) her breast (vákṣaḥ) like that of a Sundhyū bird (sundhyúvah nd). Like Nodhas (Nodhāh iva) she has manifested (asth akrta) her dear things, i.e., charms (priyā'ni). Like a fly (admasdt nd) awakening (bodháyantī) sleepers (sasataḥ), she has come (a' agāt) the first of many (sasvattama") that return again (punaḥ eyúşīņām). कोटा। उषा उपो भदर्शि उपास्यते 'शुम्ध्युवः' शोधयितुरादित्यस्य वक्षा' 'न' इव । सेयम् ऋषिः 'नोधाः इव स्तुत्या 'प्रियाणि कामान् ‘भाविरकर' आविष्कुरुते 'प्रियाणि' रूपाणि। 'भासत् न' सवस्तीवान्ने सीदन्ती सिदेने 'समता' स्वामिना खपत: बोधयन्ती शश्वतमा नित्या 'भागा भागठा 'पुनः पुनः पुनः 'एपीणाम्' मागन्तीनामुपसा मध्ये।

·VEDIC SELECTIONS L124 पति निक सबै समीप एक पद पाते। ततः। शवावान पक्ष। मब नकार अपमाक गरिहात मयुपमानचात् । यस प्रतियो विवक्षितसत्र पुरवावकार प्रयुज्यते। तया - पाक-मुरखागचारतस्य पत्नतिषेधति (नि.१५] इति। वयोवाहरगम् -नेन्द्र देवमर्मपत [१०1०11] इति। परिवागवारम्बस्य येनोपमिमीते [नि ४] इति । तस्योदाहरगम्- धर्मदायो न सुरायाम् [R & R) इति । शुन्युः मादित्यः सर्वेषा शोधकचात् । तस्य वक्षः वक्षस्थानीया रश्मिपमूरः। म या प्रकाशमानो पते तयेत्यर्थः। यहा। शुन्युरिति जलकर शेषवर्गः पक्षिविशेषः। स पया स्वकीय पक्ष प्रकाश ने तहदित्यर्थः। किन नोधाः एव प्रियाणि पाभिराम। गवर्न खोस धारयतीति नोधाः । एतचामा महर्षि देवतास्तुति- व्याजन नानाविधमनः प्रियागि स्वमनीषितान्याविष्कृतवान् । तथैषापि स्वकोयानि सर्वलोकप्रियागि तेजायाविरकरोत् । किस पलमत् न। भक्षाप्युपमा यो नकारः। भवत इत्या मानम्, वस पाकाय गृरे सीदतीत्यनपत् पाचिका योषित् ससतः बोधयन्तो। सा गया स्वरतः पुत्रादीन मोजनाय बोधयति तद्वत् । यद्वा । भोति गृहनाम। बरूयम् अयम् [निघ० ॥५'] इति तबामसु पाठात् । तस सीवत्यापत् जननी। सा यया स्वपतः पुतादीनुषःकाले प्रबोधयति तथा भुवनाल्ये रहे लीवन्ती तलत्यान् प्राणिनः प्रबोधयन्तीयमुपाः । एषीणाम आगमनशीलाना बीगा मध्ये शशतमा पुनः पुनरागच्छति प्रातनियतमागच्छन्तीनां वारयोषिता मध्ये सबका मती नियतमागमतीत्यभिप्रायः। भत्र निरुकम् । उपावधि शुन्युवः। शुन्ध्युरावित्यो भवति शोधनात् । तस्यैव वक्षो भासोऽन्यूनम् । समपीतवम एतमादेव, मन्यू काये। सनिरपि शुष्प्युरुज्यते सोपनादेष, सपकारो भवति। मापोऽपि शुन्युव उज्यन्ते शोधनादेव । नोमा परिवति नयां याति। स यया स्तुत्या कामामाविस्त । va is not found in the Nighantu.

·शस्यते। 1.124.4] एल्मुल पाचाविकृते। माल 'पति। मातापिनीवित सानिनीति था। ससतो बोधयन्ती समागाएनपीमा-w बोधयन्ती शाबतिकतमागाव पुनरागामिनीनाम् [नि पति दुर्गः। कशीबत मार्षम्। नौपसी। लिहुए। मावानुवाकाधिनयो 'पो प्रदर्शि अपशिष्टा पपत इवमुपाः। शोधयितुरादित्यस्य। मादित्यो हि यदप्यावि भवति तदपि रश्मिभिः स्दा शुचीकरोति। सूर्यः पवितमुच्यते [नि० ५५] इति वक्ष्यति । समांसि वा शोधयतीति शुन्युः। तस्य शुन्युवः। कयं पुनरूपविष्टा मते, 'वक्षो न' वक्ष इव। यया तस्य स्वभासः स्वम् प्रकाशजालं वक्षोभूतम् एतस्मिन् मण्डलेऽप्यूटम् एवमियमुषा एतसिन मन्डल अपशिष्टा यो सबिकात् । प्रासनिकमुच्यते शब्दसामान्यात-इदमपीतरदक्ष' पुरुषवक्षः पशुवक्षो वाम 'एतमादेव' बहतेधातोः, इदम् 'अध्यूढम्' अधिप्रवेशितमिव 'काय' शरीरे भवति । 'शकुनिरपि य एष मद्गुन म। अयमपि 'शुन्युच्यते 'शोधनादेव' । यो हि 'उदकचरो भवति' नित्यशुद्ध एवेति शुन्युः। 'भापोऽपि शुन्यव सध्यन्ते' वा अपि हि शोधयन्ति। एवं तावदियमुषा मादित्यस्य वक्ष इवोपविष्टा प्यते। किड, इयमेवोपाः 'नोधा इवाविरकृत प्रियाणि । मोधा ऋषिभवति । स हि 'नवन' खो देवताः प्रति 'दधाति । स पथा' स्वमुखोद्रोर्णया स्तुल्या प्रियाण्यात्मनः 'कामान्' स्वानि कामाल्यानि 'भाविकुलते' आविष्करोति प्रकाशयति देवताः प्रति। 'एवम्' इयम् 'पा' वामन एवोद्रीणेन प्रकाशेन 'रूपाणि' जनानाम् 'आविष्कुरुतें' प्रकाशीकुरुते। किया, इयमेवोषाः 'मनसब ससतो बोधपन्ती'। म माम्। तत् प्रतिकर्तव्यतया सीदति, तदा सनोति सम्भजत इत्यामत् गृहाधिकारे नियुक्तावलाधिका सी। सा यया प्रातरेव क्षीराचुपादानाय 'मसता' 'सपता' बनान् दोहकादीन् 'बोधयन्ती' भई साधयिष्यन्ती, एवमुषा अपि बनान् बोधयन्ती। तत्काळे हि ते इतिकर्तव्यायें जनाः प्रतियुध्यन्ते। तेनैववैव बोषिता भवन्ति । माह-का पुनरेतद्रवतीति, उच्यते-पदा 'शतमागा' वाचविकतमा गिल्लतमा भागात् मागच्छति, दैव बनान् बोधपति, एवमुपास्मान्याविषयो। 8-1874 B.T.

·670 VEDIC SELECTIONS [i. 124.4 लोपामामिडापिसा पयते। माह-का पासा भयतमेवगुण इति पते-पुरेपीनाम् पुनरागामिनीना इत्यर्थः। या एता काविद गत्वा पुनरागन्ति गा पुजरेतुनो गाव, मन्याया। गला पुनरेवुपीणामिति विचारवति। पौष शमा शाबविकतमा। एवमेतसिन्मने सामाव- मविपासाधिका सुगन्यते, माहि तत्काले जनान् दोहकादीन् बोधयति, सा मपि - वकाल एवागमतीति, एवमुपमानमुपपाते। मन्ये मक्षिकामचलदं मन्यन्ते, सापि भन्ने सीदति, सनोति वान्नं तत्काल प्रतिष्पमानाल्पान् बोधयतीति 0 सान्या कक्षात भाम् । 'पो उकार पत्रणः। उपोपसगंभुतेब पोल्यक्रियाध्याहार। पगता दिवा सतीत्वयः। भवति वर्तमाने कर्मणि लुछ। पवन उपा। किमिव ! 'शुन्युषो न बक्षः।' उपकचरो यः पक्षी हंसादिर शुवर्णस्व पक्ष । भाखरालवां वेत्यर्थः। किन भाविरकृत' स्वेन ज्योतिष कृपस्न जगदाविष्करोति। 'मोषा' ऋषिः स यथात्मनः प्रियामि' जनादीनि सेनाण सपर्यामि प्रयला [R० सं० ॥५८०] भूहिर मरुतो वीरवन्तम् [सं ०६५] इत्यादिनाविष्कृतवान्, वाद। किस भासत् अदनादन तमिन् परित्वेन सीदति सनोति वा या सा असत् । सा च सामार पकारी। मशिनपानाभिप्रेता। सा पया प्रातरुत्थाय क्षीरादिसंग्रहायं जनान् प्रयोगवति । 'भवतमागाहपुनरेयुपीणाम् ।' शबज्छन्दो नित्यवचनः पुनरायान्ति वा पुनपुग्यो यगोपसापसो हि गत्वा प्रत्यहमुदेष्यत मादित्या पुनरायान्ति । गवादयो हि गन्यूतिपर्यन्तं गत्वा गत्वा पुनरायान्ति। निधारणे चेयं पही। मतिमन मिल्या पुनलुपीणामय मागाव कृदन जगदम्बेति व्याप्नोतीत्यर्थः vyra:- gen. s. of poet which evidently denotes a bird. C. Rv.viii. 24.24: त्या हि नितीनो बबाल परिवम्। चार मा. of rare face à Thou knowest, O thunder-armed, how to avoid the goddesses of destruction day by day, like the Suodbyū bird the noovo. Both vagy and Tage occur in RV. Vis the name of . seer to whom is asoribed the antharahip of certain hymns of BV.

·i. 124.4] USAS 571 fuafe_may mean trinkets, gems or charms. Cf. RV, 3. 88. 6: प्रिया तहानि मे कपियंका पदुषत. "Kapi hath marred the beauteous things, all deftly wrought, that were my joy." अनसन-sitting on the food, ay. It may also mean 'great at the feast' (lit. sitting at the meal). Cf. EV. vi. 30.8: नि पर्वता पासदी न सेदु: the mountains settled down like fiies. पसन् is used in Rv. vi. 4.4: बना दिसूनी पसबसबा, because thou, O son, art talkative, when thou sittest at the meal. ससकः-acc. pl. of सस pres. part. of सस् to sleep. The root is Vedic. Pres. सति. पवनमा-Note the accent. 'उत्तम-अवतमी सर्वव' इत्युच्छादिषु [१०] पाठदनोदात्तत्वम्। 8. under i. 118. 11. 6 पूर्व अर्धे रजसो अन्तरस्य पूर्व अर्थे । रजसा अप्स्यस्य । गर्वा जनित्रामात प्र केतुम् । गवाम् | जनिती। अकृत मा केतुम् । वि* इति प्रथते वितरम् | वरीषा। प्रथत वितरं वरीय पोभा पुणन्तौ पिरोल्पसा ॥५॥ भाउमा पुणन्ती/पिलो उपस्था। - - In the eastern half (pů'rve erdhe) of the watery (aptyásya) space (rájasaḥ) the mother (jánitri) of the cows (gåvām) has set up (prd. akrta) her banner (ketim). And she spreads herself (vi u prathate) wider and wider still (vitarám váriyah), filling up (ā' prņántī) both the laps (ubhā' upåsthā) of her parents (pitróķ). वेटमस' अजयो जातस्य पूर्व अर्षे पूर्वस्मिन् भागे 'रस' मन्तरिक्षस्य सपाः 'गवाम् तेजसा 'बनिसी जनयिती 'केतुम्' मादित्यस्य सेवा 'भारत' प्रकरोति। 'वरीपर रतवं च विवरम् भविशयेन तत्र 'विप्रयते विनयपति। "पिसो' चावापुषियोः 'समा समौ 'पस्या' उपस्थी'मा पूणन्दी बापूरयन्ती बसा।

·यहा। 572 VEDIC SELECTIONS [i. 124.6 सायणः॥ पताल ब्यापनशील विस्तृतमा रजसः रअकस्यान्तरिक्ष- लोकस्य। रजशब्दोऽन्तरिक्षलोकवाची, 'लोका रजस्युज्यन्ते' इति यास्केनोल- त्वात् [नि° ९]। तस्य पूर्व पधै पूर्वमिन् भागे अनिवी उत्पना सती गवाम् विशा हमीना वा केतुं प्रज्ञानं प्रात प्रकर्षण करोति। यहा। रजसः रजक- स्था। रजशब्दोऽहांची। अगहनी रजली उच्यते [नि ॥१९] इति पास्केनोक्तत्वात् । तस्य पूर्व पर्षे पूर्वस्मिन् भागे उषाकाले गया वार्चा जनिती जनयिती उत्पादयित्री। सपाकाले सर्वेषां प्राणिनां वाचः स्फुरन्तीति प्रसिद्धम् । यता। सप्तास्य कर्मसु स्थितस्य जन्तोः केतुम् गमनागमनाविरूप कर्म। केतुरिति कर्मनाम, केतः केतुः [निघ° ९] इति तसामसु पाठात् । प्रासत प्रकर्षण करोति । कि पित्रोः पालयिसोर्यावापृथिव्योः उपस्था उपस्थ ग्दसोऽन्तरालप्रदेशे स्थित्वा उभा उभे यावापृथिव्यौ पुणन्ती स्वतेजसा पूरयन्ती। उभा उभयोः पिलोरिति सम्बन्धः। वितरम् विशिष्टतरं वरीयः उत्तरमतिविस्तीर्ण पथा भवति तथा वि उप्रयते विशेषेणैव प्रख्याता भवति । प्रकाशत इत्पर्यः। सशब्दोऽवधारणार्थः पदपूरणो वा। "मिताक्षरेष्वनयंकाः कमीमिद्विति" [नि°२९] इति यास्केनोक्तत्वात् । पहास-Both aptyd and āptyd occur in RV. in the sense of watery. Renou thinks aptyd is derived from *apta. 894-banner, from fay to appear, to shine. Goth. haidu-8 (lit. appearance, manner), way. Eng. -hood, -head (manhood, God-head), Germ. -keit. (Dankbarkeit). Cf. i. 92. 1. एता त्या उपस: तुमकत पूर्ववर्षे रजसो भानुमबने These dawns have set up their banner in the eastern half of space, they deck themselves with sheen; i. 6.3: तु खनकतवे पैचो मर्या अपेपसे । Tauferatuur: 1 Thou making light where no light was, and colour, O men, where colour was not, wast born together with the Dawns. वितरम-of. भद्रा बसुषो वितरं म्युचi. 128. 11, सर विलो विवर विक्रमस iv. 18. 11. "पस पान्दसि] तिसरपि तऽसप्रत्ययः । पचनी-गुमागमचान्दसः।

·i.124.8]] UŞAS 578 6 एवंदेषा पुरतमा हक एव | इत् एषा/पुरुतमा | पोकम् । नाजामिन परि पुणति जामिम् । न भजामिन् न । परिणति जामिम्) परिपसा तन्वा शाशदाना अरेपसा तन्वा शाशदाना ना दोषते न महो विभातीनअर्भात् ईषते | न | महः । विभाती। । Even thus (evá it) sbe (ešā) is most frequent (purutámā) 1.e., she appears most frequently in order to see (dréé kám), she shuns not (ná pári vşnakti) one who is not kin (ájāmim) nor one who is akin (ná jāmim). Proud (sāʻsadānā) with her unblemished form (arepåsā tanvā), she withdraws (işate) not from small (ná drbhat) nor great (na mahah), shining forth (vi-bhāti'). वेस्टः। एवं' एवम् 'इत्' एवं 'एषा' 'पुरुतमा' 'यो वर्शनाय भवति । 'न' च 'परिवृणक्ति' वर्जयति 'जामिम्' बन्धुम् 'न भजामिम्' भवन्धु वा। 'भरेपसा' उज्ज्वळ्या 'तन्या' 'शाशदाना' सर्वमपबाधमाना सेयम् 'अर्भात्' कुमारात् 'न इंपते' न पळायते 'न मह' न च वृद्धात् 'विभाती' ब्युच्छन्ती सर्व जरयतीति। एषा उषा. एवेत्। इच्छब्द एवकारायः। एवमेवेदानी भासमानप्रकारेणेव पुरुतमा विपुलतमात्यन्तविस्तृता सती प्रजामिन विजातीयमनुष्यादिजाति न परिणति परितः सर्वतो न वर्जयति । तथा जामिम् सजातीयदेवजाति न परिवगति न परिवर्जयति। मनुष्याविक देवादिक पतदुपक्षितं लोकदूर्व वा का स्पेन प्रकाशयतीत्यर्थः। किमर्थमिति तदुच्यते । ही कम मुखेन सर्वेषां वर्शनाय । सुखं यया भवति व्या सर्वान् पर्वाचित गा। किस परिपसा अपापया निर्मख्या तथा शरीरेण। मामदाना सायणः।

·574 VEDIC SELECTIONS [i. 124.6 भाषचमाना । 'शाशदाना शाशयमान' इति यास्क [नि०६१]। सस्ता गच्छन्तीत्यर्थः। विभाती विशेषेण प्रकाशयन्ती सा पर्भात् मापात् पुत्रिका सकाशाद नरपतन गच्छति। तमपि प्रकाशयति तथा महः महतो मेवाः सकाशात नसते न गच्छति तमपि प्रकाशयतीत्यर्थः। पूर्व लोकवर्ष प्रकाशत इत्युक्तम् । इदानीममिके परमाग्वादि पर्वतपर्यन्त कृत्स्नं प्रकाशयतीत्युच्यते।। पुरतमा-Note the accent. तमु खाने इति धातोरन वितस्पर्थात् पचापि विचादनोदाचवेऽपि दुत्तरप्रतिवरत्वं बाधित्वा परादिश्छन्दसि बहुलमू [१] प्रत्युत्तरपदायुदानस्वम् !!! S. under i. 5.2. पजामिन परिवति मामिम-जामि like (तुषि-)कूर्मि is derived from नन् with the suffix-मि. "Jami, a word which appears originally to have meant 'related in blood,' is not rarely used as an epithet of 'sister,' and sometimes even denotes 'sister' itself, the emphasis being on the blood relationship. So it appears in a passage of the Atharvaveda where brotherless sisters (abhrātara iva jamayah i. 17. 1) are referred to. The word is similarly used in the dispute occurring in the Aitareya Brāhmaṇa (iii. 87) as to the precedence of Rākā, or of the wives of the gods, in a oertain rite. One party is there described as holding that the sister should be preferred (jāmyai vai pūrva-peyam)-apparently at a ceremonial family meal to the wife, presumably as being of one blood with the husband, while the wife is not (being anyodaryā, 'of another womb'). In the neuter the word means 'relationship,' like jāmi-tva which also occurs in the Rgveda" (Vedic Index). बीपमा तन्ना-is explained by Yaska as पापनामिप्यमानया तम्बा (Nir.xii. 5). tre derived from far to smear (older form of fee) means (like fto n.) defilement, impurity. Cf. RV. iv. 6. 6:7 भवायची प.पाy: the polluters bring no stain on the body. भावाचनाना M. P. + बर्ष: all.

·i.124.6] USAB. 575 मानदाना-pres. parsa.of the intensive of uptodistinguishone. self, to prevail. Gk. kekasmonos, Dor. kokadmonos, distinguisbed. See under i. 116. 2. The perfect way, the pres. aut and are are also met with. मागदामा is explained by Yaska as शापवमाना, but we are none the wiser for this explanation. Skanda explains बहल शासने त्यस यहिन्दसत्वाच तस्य कि रूपम्। भाशयमान इत्यवगमः । धर्म-I. E. orbho- orphaned, orphan, Skt. arbha- small, small child, Gk. orphanos destitute, fatherless, orphan, Goth. arbi inheritance, ton-accented as occurring in the first of two antithetical olauses. । । गिव सनये धनानाम् । प्रभातव घुस एति प्रतीची अनाताऽइव|पुंसःपति प्रतीची। गत मागिव सन धनानाम् । बायेव पत्य जगतो सुवासा बायादव|पत्वे शती | सुऽवासा। उषा नवनि रिपोते पणः ॥७॥ उपाहवाइवनिरिणीते |मप्सः। - Like a brotherless (girl) (abhrātā' iva) she goes (eti) towards (pratici') men (purihsdh), like one who mounts a stage (gartarik iva) for the wipping (sandye) of riches (dhánānām). Like a well-clad (suvāʻsāḥ) wife (jāya' iva) longing (usati) to her busbånd (patye), Dawn (Uså'h) exposes (ni rinite) her breast (dpsah) like a courtesan (hasra' iva). बेहटः। 'मनातेवा ययामातृका कन्या 'घुस' पितृन् 'पति' 'प्रतीची अमिमुखी सन्तानकर्म विन्दानाव, न पतीन्, एवमुमा अभिमुल्यागाति । 'नाद'माहिणीव सनवे धनानां धनडामावाक्षिकाद। गोलावार, समपविकापना क सी मगहरणाचारोहति, at खांण किया प्रन्ति।

·576 VEDIC SELECTIONS [i. 124.7 मसाततोऽम्पमामयते, गरामपा परिकाति, धनमुपगृहाति दाक्षिणात्येषु । बायेव पत्ये समाती कामवमावा सुवासा तुकातु 'उषाः' 'हो' हसनेव जीवन्तान्, 'अप्सा भात्मीय रूप 'निरिणीते विवणुते । सायणः । प्रचाविव भावरहितेव पुंसः पिलादीन् प्रति प्रतीची सकीय- खानाद प्रतिनिमुखी सती एति गच्छति । यथा डोके भावरहिता योषित खोषितवासोऽब्दाराविकामाष पिर मेति । सति मातरि स एवोचितपदानादिना सम्पर तोषयति, व्दमावात पितरमेव प्राप्नोति । यहा। सति समावरि स एव पितुः पिण्डदानादिकं सन्तानकत्वं करोति। तस्याभावात् स्वयमेव वकतुं पिलादीन् गच्छति । वददियमुषा भपि स्वोचितप्रकाशादिलाभाय स्व- प्रकाशनाय वा पितृभूतं सूर्यमाभिमुल्येन गच्छति । अयमेको रटान्तः। तथा धनानां सनये गारुगिवेत्यपरो स्टाम्तः। गतं इति गृहनाम, कृदरो गतः [निष' ३५] इति तवामसु पाठात् । मौषित्येन राजपुरुषैन्यायनिर्णतृमि- प्राधिष्ठित। स्थानमुच्यते तदारोहतीति गरिक । यथा लोके काचिदत- भत्का पोषिद् धनानाम स्वकीयरिक्यानां सनये लाभाय गर्तमागच्छति । वो तु सभ्या विचार्य पदीय रिक्यं लभत इति निशिनुयात अः सन्साय तदीयं धनं वितरात। तथेयमपि धनानां प्रीणनसाधनाना प्रकाशानां सनये लाभाय गर्तमाकाशं सूर्यनिवासस्थानमारोहति । देशविशेषाचारमपेक्ष्येवं स्टान्तितम् । किन पत्ये उयतो कामयमाना सुवासाः जायेव अयमपरो पटान्तः। यथा लोके सुवासा एक्लाविशोभनवसमा स्वलंकृता पूर्व रजोवर्शनसमये मलिनवसा सती स्नानानन्तरं शोभनववाभरणादिना शोभमाना विशेषेण पतिं भोगाय काक्षान्ती तेन सह संक्रीडते तथोयमुषा अपि शेनान्धकारेणावृतत्वान्मलिन- बसनापि प्रभाते स्वतेजसावृतत्वात् सुवसमा सती पतिस्थानीयेन सूर्येण सार्क संक्रीउमाना व हसनेवा पसः दन्तस्थानीयानि रूपाणि नील- सपनामदानाय M.P. * यही रिपतीत्व:ll. समाय... | धारिखतम v.1. पतिनगाM.P.

·577 i.124.7] UŞAS पीतादीनि । यहा। निरूप्यमाणानि पदार्थजातानि। नि रिपोत नित रिणीते गमवात प्रकाशयतीत्यर्थः। यया डोके काचिद्रमणीया योषित् स्मितम्याजेन दन्तान् विवृणुते तोयमपि सर्वाणि रूपाणि प्रकाशयतीत्यर्थः। भर्ष मन्सो निरके [३५] सर्ट ग्याल्यातः। मनातृकेव पुंसः पितृनेत्पभिमुखी सन्तानकर्मणे पिण्डदानाय न पतिं गारोहिणीव धनलाभाय दाक्षिणाजी। गतः सभास्थाणुः, गृणातेः। सत्यसंगरो भवति। तं तस यापुला यापतिका सारोहति वा साराान्ति सा रिकथं लभते। इति । 'जायेव पत्ये कामयमाना सुवासा करतुकाघूषा हसनेव दन्तान् विवृणुते' इति च । दुर्गः। दीर्घतमापुत्रस्य कक्षीवत आर्षम्। सिटुप्। औषसी। प्रात- रनुवाकाश्विनयोः शस्यते। अनातेव पुसा यथाभ्रातृका कन्या दत्तापि सती पिना, ऊढा भो पुनः प्रतीची पुसा पितृनेव पितृवंशमेव अभिमुखी एति सन्तानकर्मणे पिण्डदानाय, न पतिम् पतिवंशमित्यर्थः। सा हि पितृवंश पुनः पौलेश्व वर्धयति न भर्तृवंशमिति, तस्मादमातृका पैतृक दायाधमहंसी- त्युपपद्यते। "गारुगिव सनये धनानाम् ।" 'गारोहिणीव' काचित् 'दाक्षिणाजी' दाक्षिणात्या ली। सा यथा 'गतः सभास्थाणु' समारोहति। अक्षनिवपनपीठं निविशत इत्यर्थः। तर गता सत्यपुता रिक्थं लभते, कितवा दापयन्ति रिक्थम् इति दाक्षिणात्येषु देशरीतिः। 'सनये' एब्धये 'धनानाम् । एवम् 'उषा' अपरकाले राख्या नभ मारोहति । किन "जायेव पत्य उशती सुवासाः।" यथा जाया पत्ये भर्ख सुवासा भूत्वा ऋतुकालेष्वास्मानं दर्शयति, एवमुषा मात्मानं दर्शयति जनानाम् । कि "उषा हनेच निरिणीते अप्सः।" यथा हसना की इसनस्वभावा दन्तानात्मनो दर्शयति, एवमुषा अप्यात्मनोऽन्तभूतानि सर्वद्रयाणां रूपाणि विवृणुते, शावरण तमसा दिग्धानि सर्वद्रयाणि स्वेन प्रकाशोदकेन धौतानीव करोति । * री गतिरषग्योः [पा ARE] यादिकः। व्यन्वयनामनेपदम्। पादौना : [२०] पति खवमा पनावितोऽयम्। added in some Mas.

·678 VEDIC SELECTIONS [i.124.7 पण अपमा ममाति। मनातेष पुस इत्लेका। गारोहिणीवेति विवीवा। गायेव पत्य इति तृतीया। इति चतुर्थी। मबमबमयोपमया मनावेब स इत्यनयानातुकाया पनि हो लियते, पवाभातृका पितृमेव प्रत्येति नपतिम्, एक्मुरा माविल्यमेव प्रत्येति। एवममातृका कन्या यमिन्नेव वंश सत्ता भवति, तमेव प्रकाशपति वर्षपति, न भर्तृशम् । इत्येवमुपमया मासौ बोटव्यत्येतदुपप्रवर्शितं भवति, पुसावाद्विवाहल। तस्मादवर्षयितृत्वाद मशाल वर्षपितृत्वाव पितृवंयस्यानातका पितृदायाचमईतीत्युपपद्यते । निगमप्रसत्ता तत्वमाच-गतः समास्थाणु' इति, मझनियंपणपीठमित्यर्थः । 'गृणातेः'। सहि सत्यसारो भवति सजीयते हि तम सत्यम् इदमा पतितम् श्वमसन पतितमित्येवम् । प्रायेण कितवालानुतं मुक्ते। तमेवंक्षण गतमारोहति पासी सा गाइगित्युच्यते। तदेततस सभावाणोरारोहणं रिक्स कामहेतुरपुलाया भपतिकायाः सिया प्रसिद्धम्। तथैव प्रसिद्धग निरुपते देवसमाचारव्यवस्खयापि मचिम्ममार्यो निकम्य इत्येतदनेन प्रदर्शितं भवति । * समापुजापतिका सारोहति' त सभास्थाणुम, तत्र कितवमध्येऽवस्थित बापुता बी पापतिका सारोहति बसिन्नुपविशतीत्यर्थः। ततः 'सा' मत बन्धुभ्या मकामा रिय कमते पक्षमा मतसको धाशनम् । एवमसौ सनये व्यये भनानां गतमारोहति। सबलामी। 'बयानातुका' बी पेभ्य सत्पंथा तानेव 'पुस' पितृन् 'पति' गति सन्तानकर्मणे पिण्डदानाव। एमुषायत उत्पना तमेवादित्वं गच्छति, जैव प्रतीवत इत्यर्थः। 'मतीची प्रत्यगगामिनी गांडगिव' पथा दक्षिणापये स्वापि प्रदेशापतिका वास्फारारोहिणी सी 'सनमाय धनानाम्' भातु सापताना सर्वोकप्रकाशमास्कार गच्छति । 'बायेव पत्ये। द्विवीवायें ली। पतिम् । 'सती' कामवाना 'सुवासा' निर्विचार परवा प्रीत्या पुजा गति । कि ' यया हसनशीला सन्तान्। 'निरिणीते। रिणाविर्गतिका निप्रका मन्तीतम्यापम् । प्रकग गमपति समसापति सापपतीचा एण्मुग निरिणीते। किम्। भसा' रूप कामसागता ·संगीपते। i. 124.7] UŞAS 579 गारोहिणीति ताच्छीले विवए भन्मेभ्योऽपि* पते [१४] इति । गारोहिणीति भाज्ये वाच्छीलिकेनार्थप्रदर्शनात्। दाक्षिणाजी' दक्षिणी दिर्श देवं वा अजिता, गता, जाता वा तल दक्षिणाजी, तस्थापत्य जी दाक्षिणाजी। दक्षिणेन वा कितवानां गच्छतीति। गतः सभास्थाणुरित्ययंकयनम् । भक्ष- निवपनपीठः। सभास्थानमिति पाठान्तरम्। सभा च चूतसमा कितवस्थानम् । गृणातेरिति निर्वचनम् । सत्यसार इति धात्वर्योपपत्तिवचनम् । सत्यं हि तन कथम्? न पुनर्देविण्यामीति मातृहखग्रहणादिना कृतशपयोऽपि व्यसनेनेवाकृष्यमाणो गीत्या शपथ खादयित्वा दीव्यत्येव कितवः। सहर इत्यन्ये पठन्ति । सहरीयन्ते हि तत सत्यमनुतेनानेकविधेन । त' गत तम यापुतापतिका सारोहति । दक्षिणापये किलैय क्वचिदेशधर्मः। कितवाना दक्षिणत भास्फारे तिहति। 'तामरामन्ति सा रिक्य लभते' पतिबन्धुभ्यः। यो पाता प्रथममा- हन्ति स वैनां गृहाति। सा च धनं लभत इति । vee-The brother used to find a suitable match for the sister. Maidens deprived of their brothers had to find husbands for themselves. Naturally, they were referred to as bold and forward. Cf. अधातरी न योषणो व्यन्त: forward like young women without brothers iv. 5.5. ऋतम्छन्दमि ५४१५८ति समासान्नाभावः। गरिक--note that ar changes its final to k. जायेव पत्य उपती सुवासा:-RV. iv. 3. 2, x. 71.4, x. 91. 18. इसा-a laughing woman. Pischel thinks it means a courtesan. In olass. Skt. we have a but not इस. Should we say: trust प्रसादीनां दस्तुपसंस्थानम् ! farten-fa- A to unveil, discover. पः-the stem is पम् n. It means 'the front part of the body', the breast. Cf. RV. v. 80.6: एषा प्रतीची दुहिता दियो जन् योनि . . * सी-Svarup who also gives the reference as iii. 2.76 which is wrong. + हातमाढायपादिना Svarup.

·580 VEDIC SELECTIONS [i. 124.7 भना नि ति परः। व्यूबवी दायर्ष वार्यापि पुनन्यौतियुवति: पूर्वथाकः ॥ She, the daughter of Heaven, comes towards men, like a radiant maiden, she exposes her breast; disclosing choice gifts to the pious man, the maiden has again made light as of old. 8 खसा खन्ने ज्यायस्यै योनिमार- खसा खोज्यायस्यै योनिम् गरे। अप एवि असा प्रतिक्ष्याइव। गपत्यस्याः प्रतिपोव। युच्छन्तौ रश्मिभिः सूर्यस्या- विच्छन्ती रश्मिऽभि सूर्यस्य । जाडतो समनगाव वाः ॥८॥ अजिमके समनऽगाऽइव | बार। The sister [Night] (svásã) has quitted lāraik) her place (yónim) for her elder sister (jyā'yasyai svásre); she departs (dpaiti) like one who is to appear again (praticákaya iva). Shining forth (vyucchanti) with sun-beams (rasmibhiḥ Sū'ryasyat sbe decks berself with (ankte) gems (anji), like women trooping to the festival (samanagā'h iva vrā'ḥ). बेटः। 'स्वसा' रातिः 'ज्यायस्यै ज्येष्ठायै स्वस्त्रे' उपसे 'योनिम्' स्थानम् 'भारत' भरिचत् । 'भया' तामुषस 'प्रतिचक्ष्य इव' व रातिः भवति' अपगच्छति। तस्याः सकाशादिति वा। यथा श्वशुर हा स्नुषापगच्छति, एवम् । सेयम् 'सूर्यस्य रश्मिभिः प्युच्छन्ती सूर्यतेजोभिः सह प्रादुर्मवन्ती 'मणि' भजनसाधनं तेज आत्मनि 'भक्के पथा युद्ध गच्छन्ता 'बा' वृता भामरणैः। सायणः । एकस्मादेवान्तरिक्षात्लबत्वात् परस्परं स्वसभाषा, "वयाप्यार प्रायम्बार तेजस्वित्वाप ज्यायस्वम् । स्वयमेव सरवीति या खसा राखि खसे चायने रखरीत्या ज्येडायै योनिम् उत्पत्तिस्थानम् अपररातरूपम् परेक Should we read wax 1 ·- 5.124.8] UŞAS 581 मरिचत् प्रावार प्ररेचयतीत्ययां। तया व पूर्वसाम्नातम्-राज्युपसे योनिमारे [1] इति । दत्त्वा च प्रस्थाः सत्पबाया उषसः प्रतिचखेव शापयित्वेव अपेति स्वयमपमृत्यैव गच्छति। ज्यायस्यामागतायां तस्यै स्वस्थानं दत्वा स्वयं तत्सविधौ स्थातुमनुक्तिमिति विज्ञायैवापगच्छतीति भावः। एवमुत्पन्नषा सूर्यस्य रश्मिभिः व्युच्छन्ती तमो विवासयन्ती। पति व्याकं तेजः। यद्वा । पनि व्यक्तं जगत् । पतो अनक्ति प्रकाशयति । किमिव १ समनगाः अव । सम्यगननहेतव आपः समनाः। ता गच्छन्तीति समनगा वियुतः । वाः माताः। विपुल्सहा इव ।* यद्वा सम्यगननाय गच्छन्तीति समनगा: सूर्यरश्मयः। स इव वाः वाताः सङ्घीभूताः। ते यथाअते जगत् प्रकाशयन्ति तयेत्यर्थः। बात इत्यस सकारलोपश्चान्दमः ॥८॥ पारक-8-aor. 3. s. of रिच to leave, Skt. rinakti, Lat. linquit leaves, Gk. elipe (Skt. aricat) left. Eng. lend. The augment is sometimes lengthened beforen, y, v and r; s.g., पानट, वायुना (beside अयुनक), पाहणक, पावः, पारिएक, पारेक्.' RP. ii. 75fi, प्रतिवत्येव-Sayana, following the Pada-text regards the first word as the gerundive afroa (having made known), but प्रतिचया occurs in i. 118. 11: पयाभिक नु प्रतिवत्याभूत (S. प्रकर्षण द्रष्टव्या जाता) she has now become visible to us. So प्रतिवत्येव may mean here as if to become visible again' (नात्यन्तायापगच्छति, पर पुनरालय एव)। प्रतिपत्त्य occurs in ii. 24. 6-7 and is explained by B. as हाव. प्रतिचच occurs in the well-known stanza: वर्ष प्रतिकपो बभूव तदख रूपं निचक्षणाय। इन्द्रो मायाभिः पुरुरुप यी युका अस्स हरयः पता दच ।। RV. vi. 47. 18, he has fitted himself to every form, this true form of his is to be looked on. Indra by his magic powers moves about in many forms, for ten hundred bay steeds of his are yoked. . * अनसनसनति [२०] गदि। विनोः' [vers] रत्वात्वम्। जादुगर- पदहातिवरत्वम् । added here in some MSS. 1 For formation see notes on sia st. 12.

·VEDIC SBLEOTIONS [i. 1248 nout. ornament. Of.i. 118. 14 अधिनिर्दिक पालासचीत "ia the sky's tramework she has shone forth with gems.' पडलो-anoints himself, पति anoints. cf. viii. 29. 1: बभरको विपुः सूगरी युवा। पचाको पिरसायम् ॥ समनमा:-The exact meaning of the word समन is a subjeot of controversy. It is best to derive the word from sam with the seoondary suffix -ana or from sam and ana, where men meet together, festival, fair. बा:-Nir. (v. 8) explains ब्रा: (RV. iv. 1. 16) as बाया: प्रेषा:. S. says: तकारलोपवान्दसः। यहा बियत इति ब्राः; घबय कविधानम्। Geldner franslates 'decoy maidens' (Lockmädchen). 9 पासा पूर्वासामहसु स्वसूल- मपरा पूर्वामभ्येति पचात्। ताः प्रवववव्यसोनमख्ने स्वच्छन्तु सुदिना उषासः ॥ आसाम् । पूर्वासाम् अहंऽसु। खसृणाम् । अपरा पूर्वाम् अभि | एति | पश्चात् । वामनावत् |नव्यसी नूनम् अस्मेइति । रेवत् उच्छन्तु सुदिना उपस ॥ On the days (dhasu) of these earlier sisters (asā'm pa'rvāsām svásȚņām), the latter (ápard) follows (abhyêti) after (pasca't) the earlier (pū'rvām). May these (tā'h) newer (ndvyasih) Dawn8 (Uşā'sah) now (nūnám) shine (ucchantu) riches [treasures] (revdt) upon us (asms) and brilliant days (sudinā). बेहटा। भासाम्पसार पूर्वासाम् पूजाकानाम् अपरा उत्तरोपाः 'पूर्वाद पूर्व गवार महतु' 'पबाद' 'म्येति' अनुमसेन गतेबहसगमन् । 'वा 'मावद पुराणा इव 'नूनम् भव्यती' वाली नवतराम माकम् विद '' पुग्न दिना' सोमनविक्सा एक्लाजानकार सहगमनासारपसा ·5.124.9] UŞAS 688 सायणः। खसूखा परस्परं स्वसभावमापनानां स्खवं सरन्तींना या पूर्वासाम् पुरातनीनाम् पासाम् *उषसाम मध्ये अहसु महन्मा. प्रतिदिनम् अपरा मन्या भयतन्युषाः पूर्वाम् अतीतदिवससम्बन्धितीम् उपसम् पचात् अनुसत्य' पति भभिमुख गच्छति, अव्यवधानेन गच्छतीत्यर्य। सर्वेष्वहस्वेवमेवाम्मेति। नव्यसौः नवीयस्यो नवतरा भागामिन्या वा उषासः उपसोऽपि 'नूनम् निवयम् प्रववत् पुरातन्य इव सुदिनाः शोभनकर्मानुष्ठानसाधनदिवसाः शोभनदिनमुना वा सत्यः पो अमाकं रेवत् बहुधनविशिष्टं यथा भवति तथा सन्तु प्रकाशयन्तु । 'पूर्वतन्यो यचौकस्खयागामिन्योऽप्युच्छन्वित्यर्थः । बाम-occurs only here in RV. पहभ्य: occurs twice and पहभिः several times. All these are normal forms of the an-stem like युवसु, युवभ्य: and युवभि. पोभि: is found in Rv. x. 14. 9. In class. Skt. the forms will be पह:स, अहोभ्याम् and पहोमि: ncc. to पान् viii.2.68. खस्वामखखाम् occurs in जामि: मिन्धनो धातेव खखाम् Rv. i. 65.7. Skt. svasā', Lat. soror for *8Wcsot, Gk. héor for swesor 'first cousin, Eng. sister. The word goes back probably to eva (I. E. *swe) self, own. नव्यसौ:-class. मवीयस्य:. The originul superlative suffix was -yas (I. E.-yes) which was added immediately after the root. "The addition of yas (I. E. yes) to certain forms ending in i gave rise to the suffix -i-yas which became highly productive in Sanskrit." With -यस् we have न्यायम्, प्रेयस्, वस्यम्, श्रेयस्, सन्धस् and । 1 *y ren adarrat added in some MSS. + अन्त्यलोपरछान्दस: added io some MSS. In the later language पश्चात governs the gen., hence पनसाय is supplied by s. : गशब्दादोयमुनि कारखीपश्चान्दस: added in some MSS. atq never means foreca in RV. S. sometimes uses this ungrammatical torm.

·384 VEDIC SELEÖTIONS [i. 124.9 वस्. With both - and we we have भवन, भगीयम्, नयम्, नबोयस पन्चस्, पनीयस्, सच्चम्, सहीयस् etc., 6.9., म तम्बसौं नम्बसी धीतिमाये वाची मति मासः सून भर Rv. i. 148. 1, नयतस्य प्रविषो नवौयसोः पतिर्मनीनामुप urfa fore, ita ix. 86. 32, he, guiding to the newest rules of the Holy Law, comes on, husband of his wives, to the meeting place. उवास:-This is the older form and used for the sake of the metre, because in a Tristubh stanze the 10th syll. is long. चमीतवर्ण उपसरति Rv. iv. 61.9, of unchanged colour, the Dawns move on. 10 प्रबोधयोषः एषतो मघो प्रबोधय उपः पृणतः मघोनि । ग्यवध्यमानाः पणयः ससन्तु। अबुध्यम अबुध्यमानागपणयः ससन्तु। रवदुछ मघवडयो मधोनि रेवत् /उच्छ| मघवत्ऽभ्यः | मघोनि । विस्तोत्रे स्तृत जारयन्तौ ॥१०॥ रेवत् खोले सुनते | जरयन्ती। Awaken (prd bodhaya), O beautiful. (maghoni) Dawn (Usab) the liberal (prmatdh); let the niggards (pandyab) sleep on (sasantu) without awaking (abudhyamānāh). Shine (uccha) rich treasure (revdt) on the bountiful ones (maghdvadbhyab), O bountiful one (maghoni), rich treasure (revát) on the singer (stotre), O beauteous one (sūnţte), praising [him] (jārdyanti). बेष्टः। 'प्रबोध' प्रयत '' 'पूर्णतः' सदारान् भवोनि धनवति 'मनुष्यमाना' 'पणयः कदाः 'ससा' खपन्तु। वित्' धनयुक्तम् उच्च युध 'भववकास भवनात 'मयोनि । वित्' 'सो' महम् 'स्तृते' 'बारपन्ती' सोलंकारयन्ती। परवति विकर्मति ।

·i. 124. 10] UŞAS 585 सायणः। हे मघोनि मघवति असभ्य दातव्यैबहुभिर्धनसति उषः हे उपोदेवि पुणतः हविष्णदानमान् यजमानान् प्रबोधय प्रज्ञापय प्रतिवान् कुरु। किन पणयः व्ययासहिष्णवो वणिजः। 'पणिवंणिग् भवति' इति यास्का नि० २०१७ पणय इव लुब्धका प्रबुध्यमानाः यागादीनकुर्वाणा भवानशीला अमच्छनक ससन्तु स्वपन्तु दीर्घनिद्रा' भवन्तु नियन्सामित्यर्थः । तथा च मन्तान्तरम्-ससन्तु त्या अरातयो बोधन्तु शूर रातयः [० सं० २९।४] इति । किश, हे मघोनि अमहत्तहविर्भिस्तद्वति हे उषः मघवनमः हविलक्षणासवब्रगे यजमानेभ्यस्तेषामर्थ' रेवत् धनवत् समृद्धिमत्* उच्छ विभाहि । 'किच हे सूवृते सुठु मनुष्याणां नेति देवि जरयन्ती सर्वप्राणिनः क्षपयन्ती त्वं स्तोत्रे स्तुतिकर्वे यजमानाय तदर्थ रवत् धनवत् समृद्धरम् उच्छेति शेष ॥१०॥ नारयन्ती-We find Guna as well as Vrddhi in the case of to waste away, # to hear and to flow in RV., but at the time of the Padapātha the forms with Guņa were regarded as the normal forms. Cf. नरयन्तौ बजनं पडदौयत उत्पातयति पक्षिण: i. 48.5, "the host of footed things she stirs, awaking them. And birds she causes to fly up" (MACDOWELL). In class. Skt. the forms are जरयन्ती, यावयन्ती and सारयन्ती. Acc. to RP. viii. 36, the eighth syllable in Triştubh and Jagati should be lengthened when a short syllable or न: follows : एकादशिवादशिमोलंघावष्टममक्षरम्। उदय संहिताकारीन:कारच गुरावपि ॥ RP. ix. 48 mentions सूबते जारयन्ती, सन्त-The word सूनृता is accented on the syll. preceding the suffix and this shows that -tal has been added here to up (cf. 1 Let them sleep the sleep that knows no waking. We generally say तदर्थम् but तेषाम. * रयमंती बालम् [१७] ति सम्प्रसारणम्। रमब्दार [MI का इति मतुप उदाचवम्। added in some Mss. + गनीजपासुरचोऽमन्नाव [ग. सू.] रति मिखान मिता प्रस: [१९] पति खत्वम्। added in some MSS. 9-1874 B.T.

·566 VEDIC SELECTIONS [i. 124. 10 ww, Av. hunara; hunaretāt) and means the state or quality of a good man, a man of generosity. As an adj. a means noble, generous, beautiful. See Manjūşā, Vol. v., no. i, pp. 19-20. 11 पवियमबघुवतिः पुरस्ता भव | इयम् | अश्वत् युवतिः पुरखात् । धुलो गवामरणानामनौकम्। युल्के गवाम् | अरुणानाम् | अनीकम् । वि नूनमच्छादसति प्र केतु वि| नूनम् उच्चात् असति | केतुः । गुइंग सुप तिष्ठात अग्निः ॥११॥ गृहमागृहम् उपतिष्ठाते। अग्निः । In the East (purdstāt) this young maiden (iyam yuvatih) hag shone down (dva asvait); she yokes (yunkte) the array (dnikam) of ruddy kine (aruņā'nām gávām). May she shine (ucchāt) forth (vi) now (nünám); may her banner (ketuh) be (dsati) in the front (prá). May fire (Agnih) be present (apa tisthāte) in every, house (grhdngTham). बेट। इयम्' 'अव' अधः 'अश्वत्" पोतते 'युवतिः' 'पुरस्तात्' पूर्वस्या विशि, 'युक्ते व गवाम् अश्वानाम् 'अरुणानाम्' अरुणवर्णानाम् 'अनीकम्' समूह र। 'वि उच्छाद सैवेष ध्युष्टाभूत्। 'नूनम्' सम्पति 'प्र' 'भसति' प्रभवति व 'केतुः प्रज्ञानम् । अथ 'गृहंगृहम्' अनुगृहम् 'अग्निः' 'उपतिष्ठातें वाहाप्रतिग्रहार्य समच्छते। •सायणः । श्यम् अषाः युवतिः पौवनोपेतयोषितस्थानीया। यहा। सर्वेषु भाव मियन्ती पुरस्तात् पूर्वयां दिशि पव पखेत् 'अत्यर्थमागच्छति वर्धते भस 'अ'शब्दो विनिग्रहार्थीया, 'न्यवेति विनिग्रहार्थीयों' इति · Venkata's explanation is to be accepted. Here some MSS. add : यति चान्दरी पुति सिपि समाविडमा रुपम् ।

·i. 124. 11] UŞAS 887 पास्केनोक्तत्वात् [नि० ]। तत् कथमवगम्यत इति तत्राह-यत इषम् परणानाम् अरुणवर्गानां गवां प्रसिद्धानाम् एतबामकानामश्वाना वा पनीक समूह युक्तो रये योजयति। अरुण्यो गाव उपसा प्रतिनियतत्वात् । तथा च निरुकम्-अरुण्यो गाव उपसाम्।। श्यावा सवितुः। [निघ० ११५] इति । यथा लोके वाहनसमाहं ष्ट्रा प्रयाणमनुमीयते तथानाप्यरुणरश्मीनामश्वानां दर्शनादुषा मागच्छतीत्यध्यवसीयते। यद्वा । भरुणानां रश्मीनां समूह युके। तथा ननम् निश्रितमेषा वि उच्छात् तमो विवर्जयिष्यति। यत इयं गा युनक्ति अत एव कारणात् यथा लोके समाहं ट्रा जयोऽनुमीयते तथालापीत्यर्थः । तारशी साप्रसति असमाये नीरूपेऽन्तरिक्षे, तिरोधायकत्वादशोभने तमसि वा केतुः केतुस्थानीया ज्ञापयिती प्रकर्षण विविधं भासत इति शेषः। उपसर्ग- पशाचोग्यक्रियाध्याहारः। यद्वा। पसति तमोरूपेऽन्धकारे प्रकेतः प्रकर्षण ज्ञापयिती सती नूनं म्युच्छादिति पूर्ववान्वयः। तमिन् काले पग्निः माहवनीयादिरूपा गृहंग्यहम् सर्वयजमानगृहम् अग्निहोताद्यर्थम् उप तिष्ठति उपतिष्ठते दीप्यत इत्यर्थः ॥११॥ 1-3. 8. s-aor. of fore be bright. The root-aor. form अश्वितन् and reduplicated aor. पशिवितत are also met with. टु पो वि गतियोः। लुङि पचडोविकल्पितत्वात् [श१५८, ४८] : सिच [२१६४४] । भागमानुशासनस्यानित्यत्वादिडभावः। 'पनिडादित्वात् मानधणेति [५] इजिप्रतिषेधा- J See Upasarga and other Technical Terms by K. C. Chatterjee. This is dropped in most MSS, and the reading is vicious, but something like this would appear to be wanting here. Should we read चरखी गाव उपसामधारयुतावात्। + Printed Nighantu has उषसः, but उषसाम is found in BD. + यथा लोवऽससबार होदयोऽनुमौयत is. the generally accepted reading. B A few Mss. read पतिहात उपविही संगत। पाडागमः [१७]। उपाहेवपूजासंगतिकररित्यात्मनेपदम् [॥२९५ माघ।

·Bes VEDIO SELECTIONS [i. 124. 11 भाषः। पान्दसि [GIC] वीजयमामावः। खीः संयोगायोः [KARJ रति 8. under. i. 92. 12. Under tgutatua matat fattiat प्रथमोषा बवत् 1. 118. 16 S. says: टु पो विगवियोः। षडि पावं छन्दसि [Not] प्रति विकरणस्य खुप। गुर छत व्यत्ययेनत्वम्। We should rather say: बिता प[पा१७२८]। घुग्री लुडि [२] इति पाथिर्व परोपदम् । घि खुधि [१४] सिच्[१।४४] । सर्वे विषय छन्दसि विकल्यन्ते इति पुषादियुता- एखदित: परोपदेषु [२११५५] इति चरा न भवति । पनित्यमागमभासनम् इति पापातकस्येवलादिः [७२।२५] इतोडभावः । बदवजहलन्तस्याचः [२३] रति इतिः । पलं पन्दसि [ONE] पति पतिसिचोऽपत [स] पति सूत्रेण ईड न भवति। स्को: संयोगायोरने च [मारास] पति सलोपः। हल्बाब्भ्यो दीर्घात सतिस्थपक्त इल् [१६] पति विभोलीपः। उच्चा-3. s. subj. of वस् to shine. पसति-8. s. subj. of पस् to be. ' तितिः' प्रति निघाताभावः । उपविष्ठाते-8. s. subj. A. सहतिकरण पात्मनेपदम् । 12 उत्ते वयविसरपात- बरख ये पितुभाजो व्युष्टौ। पमा सते वहसि भूरि वाम- उत् ते वयः चित् वसते अपसन् । नरचाये | पितुऽभाजः | विऽजष्टौ। अमा| सते | वहसि भूरि वामम् । . मुषो देवि दाशुषे माय ॥१२॥ उपदेवि वाशुषे माय ॥१२॥ Even the birds (vayaḥ cit) have flown up (út apaptan) from their nest (vasateh), and the men (ndrah ca) who earn their living (yé pitubhā'jah) (have risen) at thy dawning (te vyústau). To him that is at home (amā sate), the pious mortal (dāšúse mdrtyāya), thou carriest (vahasi) much wealth (bhūlri vāmám), O Goddess Dawn (U'şah devi). बेटा 'सव 'म्युष्टौ 'वयमिद पक्षिणोऽपि 'वसते.' उदपसन् । 'नरः 'मनुष्यालय 'पितुभाज' मंजस भाजकार। 'भमा' गृहे 'सते वसते 'वाशुषे याचितम्या प्रयच्छते मनुन्याव त्वम् सपो देवि भरि बहु 'वामम् धनं 'वहसि ।

·i.124. 12] UŞAS 680 सायणः। ते तव थुष्टी सत्या वयवित् गमनकासा पक्षिणोऽपि ।. *चिदित्येषोऽपिशब्दार्थ निपातानामनेकार्थत्वात्। 'उधावपेच्वयेषु निपतन्ति' [नि० १४] इति यास्केनोजत्वात् । वसतः निवासस्थानानीडादेः उत् अयम् प्रपतन् पतन्ति। पूर्ववाक्ये 'गृहंगृहमुप विहाते अग्निः' इत्युतत्वातदपेक्षवापि- शब्द। किज, नरब मनुष्याव 'पितुभाजः मनवन्तोऽनार्थिनः कृषि- वाणिज्यादिकारः स्वस्वव्यापारार्थम् उत् सन्मुखा पपप्तन् गच्छन्ति । तथा च मन्तान्तरम्-पद्वदीयत उत्पातयति पक्षिणः [० सं० १८५] इति। एवं ब्युष्टौ सत्या हे देवि देवनशीले उषः देवते पमा गृहे देवयजनाख्ये सते तिष्ठते यजमानाय । तदर्थम् । अमेति गृहनाम अमा दमे [निघ० ३४] इति तसामसु पठितत्वात् । यद्वा पमा सह, हूयमानेनाग्निना सह, निवसते अजमानाय, भमा वसेताम् इत्यादौ सहाथै प्रयोगात्। माय मनुष्याय-दाशष हविदत्तवते यजमानाय भूरि वामम् बहु शोभनं धनं वहसि प्रापयसि ॥१२॥ 9987-3. pl. reduplicated aorist of 97 (Lat. peto I fly). a-pa-pat-an>a-pa-pt-an. f. वोचत्. भर:-see p. 511. Yaska says : नरा मनुष्या नृत्यन्ति कर्मस. पितुभानः-see under i. 116.8. षमा-is read in the Nigh. (iii. 5) in the list of रहनाम, and is explained as r$ in Nir, xi. 46. It is an instrumental adverb with adverbial shifting of accent and means 'at home'. faqat * चिदित्येष पपि. M. The mistake is copied by P. and others. + Some Mss. add पतरीन्छन्दसे खुडि दिखादडि परत: पत: पुम् [wan इति पुमागमः. 1 This stanza occurs again as vi. 84.6. There 8. explains पितुभाज: a विषां सम्बतारः, पास्योपानका बा, "पितुः' इत्यद्रनामस पाठात, and षमा as समापे. + ब्युटी is dropped in all MSS., but एवं सत्याम् is ungrammatical. ६ भूरि प्रभूत' वान' बननीय बनवानवादिप'पासि ददासि...

·580 VEDIC SELECTIONS [i. 124. 12 बामपरताममाभूत BV. ii. 88. 6, the love of all wanderers went homewards. Cf. Hrad (originally, living in the same house, relative), अमावस्या (because the moon lives in the house of the sun on that day). वामन बाम is read in the Nighantu in the list of प्रशस्यनामन् and is explained by Yaska as puta. The word is derived from वन् desire, love, win, conquer. Av. vanaiti, vaniti conquers. बाग्छ is formed from the root with the vikarana (-*sko). Ass nout. noun it moans 'wealth', as an adj. dear, lovely. Skt. vanas desire, Lat. Venus, 18 पस्तोढ़ स्तोम्या ब्रह्मणा मे- भखोड्न खोम्पा ब्रह्मणा मे। ऽवविधध्वमुतौरवासः। अवीवृधध्वम् | उशतीः। उपसः। सुधाकं देवौरवसा सनम युष्माकम् । देवी अवसा|सनेम । सानिर्णच तिनं च वानम् ॥१२॥ सहनिणम् |च शतिनम् |च वाजम् ॥ Ye have been lauded (åstodhvam) by my prayer (me brdhmand), ye praiseworthy ones (stomyah), ye have been willingly (usatik) exalted (åvīvşdhadhvam), O Dawns (Uşāsaḥ). By your favour (yurmă'kam dvasā), O Goddesses (devih), we would gain (sanoma) a hundredfold (satinam) and a thousand. fold (sahasrinam) rewards (vā'jam). बडा। 'लोम्बा' हेस्सोमाहा पसा पूर्व में मम प्रमाणा' अनेन स्तोमेण 'मस्टोदा तुता भवत। 'भवीवषयम्' वर्षयतासान् । 'सती' कामयमानाः 'पसा' 'देवी' देल्या 'युष्माकद' 'भवसा' पाउनेन 'सनेम सम्मजेमहि सहक्षिणम् सहसंस्थाका प्रतिषम् संख्या वाजम्माम्।

·591 1. 124. 18] UŞAS सायणः। एवं 'सवयोकरीस्या बहुधा स्तुत्वा तां च स्तुतिमनया निवेच* साभीष्टं प्रार्थयते-हे स्तोम्याः । स्तोमः स्तोसम् । तदहन्तीति स्तोम्या: स्तुत्यहाँ उपसः। यतो यूर्य ताश्या अतः मे मत्स्वभूतेन ब्रमणा 'सूद्धपगत- मन्तरूपेण स्तोत्रेण प्रस्तोढम् स्खता भवता । किसा, हे उषास: उपसा उशती: स्तोतॄनमानमत्समुर्वि वा कामयमाना यूयम् पवीवधधम् अमान् प्रवर्धयत । किस, हे देवीः वेभ्यो देवनशीला युमाकम् पवसा युप्मत्सम्बन्धिना रक्षणेन वयं सहस्रिणम् सहनसंख्याकममीष्टं धनं सनेम मेमहि । तथा शतिनम वाजम् पसंख्याकमपरिमितं धनं सनेम। युष्मस्कृतेन शतसहसपरिमित- धनादिरूपरक्षणेन चयमप्यर्थिभ्यः शतसहसपरिमितख धनस्य सनितारो भवेत्यर्थः ॥१॥ पसोदम-2. pl. A. (pass.) of the aorist of स्तु. qarov-2. pl. A (pass.) of the reduplicated aor. of the caus. of ry. Evidently enco y acc. to 8. sunt:-desiring, willing; willing you will be exalted, i. e., you will be willingly exalted. सनम-1. pl. a-aor. opt. of सन् gain. सहविच पति-Cf. सहषिर्ण पतिनं शुगवासम् Rv. i. 84. 16, . hundred, thousandfold ever increasing. . This hymn and the previous one. * निवेदविता M. P. t Some MSS. add कमपि बुद्धि 'र: पोपम" [१] इति पवारस टुबम.

·VIŞŅU Pvatroductory Note Vişnu, one of the two highest divinities of modern Hinduism, has only five entire hymns addressed to him in the Rgveda, though his name is mentioned about a hundred times there. But the importance of a deity cannot always be measured by the number of byens bestowed on him, and there is hardly any doubt that even in the Rgveda Vişņu is a great God. And in modern times overy Brahman begins his religious rites with the formula: तरिषोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः। दिवौव चाराततम् ॥ RV. i. 22. 20, 'the wealthy patrons always behold the highest steps of Visnu, like an eye (i.e., the sun) stretched across the heaven'. The fact that the epithets urugāya and urukrama are frequently applied to Vişņu and that his three steps are mentioned over and over again indicates that Vişņu is a manifestation of the Sun-god. Thus the Brhaddevatā (ii. 64) says: वीणि भान्ति रजांसख यत्पदानि तु तेजसा । . तन मेधातिथि: प्राह विशुमेनं विविक्रमम । Since the three regions shine with lustre as his footsteps, Medbātithi regards him as Vişņu of the three strides.' Yaska derives Vişnu from viş 'to pervade', vis 'to enter' and vi-at to pervade'. पथ यतिषितो भवति तविभवति, विविधतर्वा बबीता। [षष यत यदा विषितो न्यानोऽयमेव सूर्यो रश्मिभिभवति तत् तदा विधर्भवति । बनीता विपूर्वस्व बाबीतः। यदा रसिभिरतियनायं व्यामो भवति, ब्यानोति वा रमिनिय सर्वम्, तदा विपरादित्यो भवति। The Brhaddevatā (ii. 72) merely echoes Yāska (Nir. xii. 19) when it says: विचात बिता खारवटेयांतिकर्मणः । शिविपत व सर्वसनरव वः।

·i. 154] VIŞŅU 598 Bloomfield relying on 8V. ii. 1034 sat fa fa una fua afu aluf derived Visņu from vi and sānu (sun) in the sense of through the back. The main characteristic of Vişnu is his three steps. The most well-known stanza containing a reference to the three steps of Vişņu runs thus: पदं विष्णुर्वि चक्रमे वेधा नि दधे पदम् । समूहमस्य पारे। [० सं० १॥२२॥१७] 'Vişņu has strode over this [universe). He has planted bis foot thrice. The [world] is enveloped in his dusty [foot-step]'. Yaska explains the stanzas thus in the Nirukta: यदिदं किंच तविक्रमते वितुः। विधा निधले पदम्। वैधाभावाय प्रषियामसरिये दिवि इति शाकपूणिः। समारोहणे विशुपदै गयशिरसौत्यौगवामः। समूळ हमस्ख पासरे। प्यायमेऽन्तरिये पदं न दृश्यते। अपि बोपमाथै स्यात् । समूढमस्य पांसुख व पदन दृयते। Thus acc. to sākapūņi, by the three steps of Vişņu is meant the triple manifestation of the God in the form of fire on earth, of lightning in the atmosphere and of the solar light in heaven. Acc. to Aurņavābha, the three steps are the three positions of the sun at his rising (andra), his culmination (fayafe) and his setting (tefarfa). Thus Aurņavābha identifies Vişņu with the Sun. The repeated mention of the three steps of Vişņu gave rise to the legend of the Dwarf incarnation in later times. Already in the Satapatha Brāhmaṇa we find that when the Asuras. divided the earth after having worsted the gods, the latter approached the former for a share and the Asuras seeing that. Vianu was a dwarf gradually offered them as much of the earth as Viļņu cauld lie upon. (asort 9220 mily: ang fircfuta MCT: Tarafa) .

·3894 VEDIC SELECTIONS [i. 154 The MKII also has its germ in RV. i. 61. 7: TRE ATT: gang gat at: fog afvarendari guafry: an upang famous fait afaRET U 'In the soma libations to his mother he has forth with drunk the potion of his great(father), his favourite food. Vişnu, the mightier, straightway stole the cooked mess. He (Indra) pierced the boar shooting through the mountain.' farm fa TTATGTATAR fuqt: u पतं महिषान् चौरपाकमोद वराहमिन्द्र एमषम् ॥ 'The far-striding Vişņu impelled by thee has brought forth all these things—a hundred buffaloes, food cooked with milk, the boar Emuşa to Indra.' RV. viii. 77. 10. The Satapatha Brāhmaṇa describes how when Vişnu's head was cut off it became the sun (atent fourt ucrant foresant 'विधी: बिर: प्रचिचिदतः। तह षिति पपात। तत् पतिवासावादियोऽभवत)। Again in RV, I. 155. 6 we find : With four times ninety names Viępu has set the pair in motion like a revolving wheel. (vgla: Ang Tafira mafania pri ralfa97). This evidently refers to the solar year of 860 days, divided into four seasons. Visgu's Sudarsana cakra and Kaustubha . mani in later literature olearly refer to the Sun. Vişnu's vehicle Garuda is known as Garutmat and suparna, terms which are applied to the sun- 'bird in RV. "Thus though Vişnu is no longer clearly, connected with a natural phenomenon, the evidence appears to justify the inference that he was originally conceived as the :aun, not in his general character, but as the personified swiftly-moving luminary, which with vast strides, traverses the whcle universe" (Macdonell, Vedic Mythology, p. 89). See Maodonell, Vodic Mythology, pp. 87-42. J.R.A.8. Vol. Xxvii, pp. 166-189, A Volume of studies on Indology prosontod to Kano, pp. 96-111, Maodonell, Vedio Reader pp. 80 fi.

·1.154. 1] VIŞNU 595 VISNO दीर्घतमा अषिः। विष्टुप् छन्दः। विपदेवता । i.164 1 विष्णोन कं वीर्याणि प्र वोचं विष्णोः नुकम्।वीर्याणि प्र वोचम् । यः/पार्थिवानि विऽममे रजांसि । । यः पार्थिवानि विममे रजांसि । यो पस्कमावदुत्तर सवयं विचक्रमाण धोरुगायः ॥१॥ या। अस्कभायत् उत्तरम् |सधास्थम्। विचक्रमाणः वेधा अगायः॥१॥ I will now (nú kam) proclaim (prá vocam) the beroic deeds (viryani) of Visnu (Visnok) who (gik) has measured out (vimame) the terrestrial (pä'rthivani) regions (rájamai), who (yah) propped up (áskabhayat) the upper (uttaram) gathering place (sadhāstham), striding (vicakramāndh) triply (tredha'), the wide-going one (urugāyaḥ). wide-going सायणः । विष्णोनुकमिति यदृचं पञ्चदर्थ सूकं देवतमसं वैष्णवम् । मसानुक्रमणिका-विष्णोः पद वैष्णवं हिं" इति । अमिष्ठवपरहेपथ्येनु तृतीय- . 1 किशब्दोपादानादिदमादिस्तावयं विरुदेवताक बोध्यम् । "मिप्रवासम्बध्यगता उप्पयागाच पूर्वम् (प: १७-१८) जनाः। उपवन सोमसंसाविशवत्वेन तब बोलि सवनानि भवेयुः। तब बतीयसवी सीमानाचावावम सीमाविसमावसर पदमादिक कायमुपयोशाम्बन्। सोमाक्षिात-पदम-समदशेकर्षिय- विषय-बनिभादयःसायां गानावसरबचमतामामामाचा सम्पादितसंशया सम्पयन्ने। तब यबिन्सीबः सोमः सामान्यत: ग्रामसदपेचयोचरम सीमख निमित्त विशेष सामनानावसर सामगंगा नस्वारुपााथ मैवापसंचादिभिरपि विग्भिः सोये अधिवा'ची बसव्या भवन्दिा तदिदमधिकरच सोमातिम्सन नाम। ता सीमविपिषिवाना एखमालामागचामपि संशा पानवाबग बीतसूबे मिमिताः। यथा-निबादपिक ·596 VEDIC SELECTIONS [i. 164.1 सबने स्तोमवृदावच्छावाका स्तोमातिशंसनाथमिदमादिसून्दर्य विनियुक्तम् । स्तोमे वर्धमाने इति खन्डे सूसितम्-विष्णोनु कमिति सूक्ते परो मातयेत्यच्छावाका [आ° श्रौ १९५] इति । 'तया तृतीयमवने सोमातिरक उत्तरोत्तरसंस्थोपगन्त- ज्यातिरासात, ततोऽप्यतिरिक्त तदर्थमेव शलमुपजनयितव्यम्। तसैतदेव सूक्तम् । सोमातिरेके इति खण्डे सूषितम्-महाँ इन्द्रो नृवद् विष्णोनु कम् [आ श्री बाजइति । 'भाग्निमारुतशत भाषा विनियुक्ता। अथ यथेतम् इति खण्डे सूसितम्-विष्णोन के वीर्याणि प्र वोचं तन्तु तन्वन् रजसो भानुमन्विहि [भा श्री पा२०१६] इति । सोमकारणात पर समदारी नवकविंशे बादश चतुर्विशे पञ्चदश विश्वे • एकविशति' वयलिश बाविंशतं चतुश्चत्वारिंश षद्विशतमष्टाचत्वारिंश एकाल्पनीयसौवकाईष्वेकभूयसौर्वा इति। तवाचावाकमोनोक्ष्य तु वतीयसवने सोमातियंसन एतत्सूकाइयं वक्तव्यम्।" 1 सोमयाग प्रतिसवनं यावतो यागानामनुष्ठानं तावतो पर्याप्त एव सोमरसी निष्कासनीयो न यूनो नाप्यधिकः। ग्यूनस्वेऽधिकत्वे वा प्रायश्चित्तीयता भवति। तब प्रात.सबने सोमाधिक्ये बेपर्व शस्त्र शंसनीयम्। वतीयसवने यदि तवापेचितादधिको भटेत तदा या सीमसंस्थानुष्टात प्रारमा यस्याम्हतीयसवनिऽयं सोमोऽधिकसदपचयोचरा संस्था तेनातिरिक्तन सोमनानुष्ठेया। परसंस्थानुष्ठानऽपि यदि सोमस्याधिक्यामिव स्यात् तदा तत्परवर्तिनी सोमसंस्थानुष्ठेया। एवमतिरावपर्यनमष्ठेयम्। ततोऽपि सोमोऽतिरित्तावेद भवेत् तदानीं पुनरतिरिक्तशख अंसनीयम्। तव वेगवे शस्त्रे विचोर्नु कमिति सूक्त शंसदित्यर्थः ।" "सोमयाग होबा वतीयसबने हितोयं शस्त्रमाणिमाकतनामक शस्यते। तव सवैवानराय अधुपानस पति सूफ पठति, सतो यज्ञा यज्ञा वापति देवी वो द्रविणेदा प्रति प्रगावश्य तीविधानुरूपसंच पठति। तब प्रगाथी नाम यहमयं पठनविशेषण अक्क्या नौवा पठाते स प्ररथनान प्रगाव प्रत्युच्यते । पठनविशेषस्वेवम्-प्रथमतः प्रथमावचं प्रपठ्य तदीयमन्तिम पाद एवम् महोबा, हिरावय, उत्तरस्या ऋचः पूर्वाधन योजयति, एषा दितीया एक सम्पयते। तस्या पप्यूचोऽन्तिम पाट प्रषग् सहीत्वा हिरावयं, उत्तरस्या मच उत्तरार्धन योजनान बतीया च भवति। तदिदं प्रधनम, तस्मत इदमगइयं प्रगायशब्देनोच्यते । इदं मनमपिटीमसायोऽनुरूपमिति तवत्यं स्तोत्रमन सोधियबदेगीच्यते। एवं तत्परवति सनयं प्रगावापमनुस् भवति । एवं सोवियानुरूपयोः पठनीचरमव भने जातवेदसं सूत शसते, तत पापो शिबवलपः, तत उत नोऽभिगा इति अग्र्दवाना पीरिति समयम, पावी- रवी पवेति चन् बामी सर पिवळार तिची ययोरोजसा स्वामितति बेचवावी । एमपठनीचर विपी कमिन्येता वचनो पञ्चत। ततस तवनित्यूचं प्रपन्य एषा गो पवनवा समाबत। ततोऽये मत समयविमिरितिपखयान्यापाठन सोमो भवते। वेवजानाधिमारवमलनियावां प्रापवस्वागताधमाया विनियोग रत्वचते।'

·597 --- 5.154.1] VISŅU हे नराः विष्णोः व्यापनशीलस्य देवस्य वीर्याणि वीरकर्माणि नु कम पति- शीघ्र प्र वोचम् प्रत्रवीमि । अत्र यद्यपि नु कमिति पदद्वयं तथापि यास्केन नवोत्तराणि पदानि [नि ॥१२] इत्युक्तवान्, शाखान्तर एकत्वेन पाठाच 'नु' इत्येतमिन्नेवार्थे 'नु कम्' इति पदद्वयम् । कानि तानीति तलाह। यः विष्णा पार्थिवानि पृथिवीसम्बन्धीनि रजासि रखनात्मकानि क्षित्यादिलोकलयामि- मानीन्यग्निवाग्वादित्यरूपाणि तेजोसि* विममे विशेषेण निर्ममे। अक्षयो लोका अपि पृथिवीशब्दवाच्याः। तथा च मन्तान्तरम् 'यदिन्द्राग्नी अवमस्या पृथिव्यां मध्यमस्या परमस्यामुत स्था' [३० सं० ११०९] इति । तैत्तिरीयेऽपि 'योऽस्यां धृथिव्यामस्यायुषा' इत्युपक्रम्य 'यो द्वितीयस्यां तृतीयस्यां पृथिव्याम्' [तै सं° १२।१२।१] इति । तस्मालोकत्रयस्य पृथिवीशब्दवाच्यत्वम् । किन, यः चा विष्णुः उत्तरम् उद्गततरम् अतिविस्तीर्ण सधस्थम् सहस्थानं लोकलया- अयभूतमन्तरिक्षम् अस्वभावत् तेषामाधारस्वेन स्तम्भितवान् निर्मितवानित्यर्थः । अनेनान्तरिक्षानितं लोकसयमपि सृष्टवानियुक्तं भवति । यहा। यः विष्णुः.. पार्थिवानि पृथिवीसम्बन्धीनि रजांसि पृथिव्या अधस्तनसतकोकात् विममे विविधं निर्मितवान् । रजशब्दो लोकवाची, लोका रास्युच्यन्ते नि° ॥१९] इति यास्केनोक्तत्वात् । किन, याचा उत्तरम् उद्ततरम् उत्तरभाविनं सधस्थम् सहस्थानं पुण्यकृतां सहनिवासयोग्यं भूरादिलोकसतकम् अस्लभायत् स्कम्भित- वान् सृष्टवानित्यर्थः। स्कम्भेः स्तम्भुस्तम्भु [१२] इति विहितस्य इन: छन्दसि शायजपि [३1८४] इति व्यत्ययेन शायजादेशः। अथवा। पार्थिवानि पृथिवीनिमित्तकानि रजांसि लोकान् विममे । भूरादिलोकसयमित्यर्थः। भूम्यामुमतिकर्मभोगार्थत्वादिवरलोकानां तत्कारणत्वम् । किडा, य: च उत्तरम् उत्कृष्टतरं सर्वेषां लोकानामुपरिभूतम् । अपुनरावृत्तेस्तस्योस्कृष्टत्वम् । सधस्थम् 1 कमिति पूरण: AVS. * M. P. read with most MSS. Tutfe, AV6. (vii. 26. 1) has ज्योतीषि. + This is superfluous. . -.

·Mpwww पानिपथः। कि कुर्वन् ! ..." Rakam maratranews 598 VEDIC SELECTIONS [i. 164.1 सपासकानां सहस्थान सत्यकोकम् पलभायत् स्कम्मितवान् ध्रुवं स्थापित- वेधा विचकमाणः सिप्रकार खपटा लोकान् विविध समाप विष्णोस्लेषा मणम् इदं विष्णुविचक्रमे [ सं. ॥२२॥१७] इत्याविवति मसिद्धम् । अतएव उरुगायः सहमिमहमिर्गीयमाना, मविप्रभूतं गीवमानो वा। प एवं कृतास्ताशय विष्णोर्वीयाणि प्रवोचम् ॥३॥ नवम्- means 'now', and the accentless particle kam (Gk. ken) is used after 7, 7 and ft. The author of the Nighantu regards काम, शिवम् and मुकम् as single words. कम् means willingly, indeed. मुकमिति चिप्रनाम। भभास्करः। बीचम-1. s. inj. red. aor. of वच् speak. शन्दसी लुई। बन्दसमायोगेऽपि [४/७५] इत्याभावः । सृदित्वादङि वच उमित्युमागमः। See V.G. S. p. 850 a. Cf. इन्द्रस्य नू पौर्याणि प्र वोचम i. 32. 1. पार्थिवानि-पधिया माजी [१२] इत्यप्रत्ययः। Cf. यो रासि विममे पार्थिवानि विविधिमन बाधिताय "He who for man's behoof in his. affliction thrice measured out the earthly regions." RV. vi. 49. 18. मानमेव सरिखवा आन्तरिये वि यो ममे पृथिवीं सूर्यण who.(Varuna) standing in the atmospheric region bas measured out the earth with the sun as with a measure. RV. v. 85. 5. यो पखर्भाय -note the absence of the loss of y. पखभायत्-impert. of the denom. of स्कम् pivot. Cf. खभायत v.29.4, vi. 44.24. उत्तरम-comp. of उद. पलीकाणम् Uv. are- is the earlier form of av and is found es the first. member of the two compounds सधस्थ (gathering place) and सठमाद (co-revelry, Gk, sumposion). विनमा:-perf. part. Atm. of वि-कम् to step. : पादविर [१] बामनेपदम्। Pres. part. विशममार. We may defend the form by regarding the Atmanepada as used in the sense of ora aco. to P. i. 3. 38. Yaska's paraphrase in Nir. vi. 12 of पतिकामन: by अतिक्रममाषा: has often landed later commentators in disaster. See p. 802.

·i. 164. 1] VIŞŅU 599 उरुगाय:- जिगातीति कर्ममाए। पाती युवचिकतीः [ए] इति युक् । गतिकारकोपपदान का [१६] इति बदुत्तरपदप्रतिवरत्वम्। Corresponds to. उपक्रम in st. b. In the Nirkuta (ii. 7) उगायस is explained as. Herra:. Durga says EQUHTE. Evidently, it is regarded as as Bah. with a formed from t with as the second member. 2 प्रतहिष्णुः स्तवते वीर्य प्रतत् विष्णुः स्खवते वीर्येण । । - मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः। मृगः न भीमः | कुचरः। गिरिऽस्था। यस्खोरषु विषु विक्रमणे यस्य | उरुषु निषु विऽक्रमणेषु । वधिक्षियन्ति भुवनानि विश्खा ॥२॥ अधिऽक्षियन्ति भुवनानि विश्वा ॥२॥ Therefore (tát), Vişņu (Vişnuḥ) is praised aloud (prá stavate) for his heroic deeds (viryena), like a dread beast (mrgih nā. bhimah) wandering at will (kucaraḥ), haunting the mountains (girişthā'h) in whose (yásya) three (trişú) wide (urúşu) steps (vikrámaņesu) reside (adhikşiyánti) all beings (visvā bhuvanāni). सायणः । तृतीयसवने सोमातिरेक एव शवमुपजनयितव्यम् । तत्र 'प्रतत्' इत्ययमनुरूपस्तृचः। 'सोमातिरेके इति खण्डे सूसितम्-प्रतद्विष्णुः स्तवते वीर्येणेति स्तोत्रियानुरूपौ [आ° श्रौ ६७८] इति । "वाजपेयेनाधिपत्यकाम' इति खण्डे सूषितम्-' तत्ते अब शिपिविष्ट नाम प्र तद्विष्णुः स्खवते वीर्येण' आ° औ९।९।११] इति । 1 "वतीयसवन सोमातिरके उत्तरोतरा पतिरावपर्यन्तां संस्था अनुष्ठाय ततोऽप्यतिरक सोमस्य वैचवं शस्त्र शंसनीयं भवतीति पूर्वमुकम्। तस्मिन्छने तरिषु रित्यनुरूपस्वचः।" पाधिपत्यकामन वाजपेययागोऽनुष्ठेयः । तव सप्तदश दीचा भवन्ति। कोतः खाधि प्रतिवत् । खमाज्यं शख विनियागवद भवति। माध्यन्दिनसवने मरवतीयमन' मला पावत्येष्टिरवडीयते। यजमानसानिमापवं पाधिकम् । अभिनवपणस्य वतीयदिनवता बतीयसवनमवानुष्ठीयते। तब सामगैयदि पिववतीच ति: बियित. साई पालतर्गपेच्या- ·600 VEDIC SELECTIONS - --- -- अथ [1. 154.2 तत् विशुः यस्येति वक्ष्यमाणत्वात्। स इत्यवगम्यते। स महानुभावः वीर्य स्वकीयेन वीरकर्मणा [प्र] प्रकृष्टरूपेण स्तवते स्तूयते सवैः। कर्मणि ज्यत्ययेन शप। वीर्येण स्तूयमानत्वे स्टान्तः। मृगः न सिंहादिरिव। यथा स्वविरोधिनो सुगयिता सिंहः भौमः भीविजनका कुचरः कुत्सितहिंसादिकर्ता दुर्गमप्रदेशगन्ता वा गिरिष्ठाः। पर्वतापुचतप्रदेशस्थायी सर्वैः स्तूयते । असिवय निरुकम् [२०] । 'मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः। मृग इव भीमा कचरो गिरिधाः। मृगो माष्टंगतिकर्मणः । भीमो बिभ्यस्यमात्, भीष्मोऽप्येतस्मादेव । कुचर इति चरति कर्म कुत्सितम्, चेदेवताभिधान क्वाय न चरतीति वा। गिरिष्ठा गिरिस्थायी। गिरि पर्वतः, समुद्री! भवति । पर्ववान् पर्वतः। पर्व पुनः पृणातेः प्रीणातेर्वा ।' तद्वदयमपि मृगः अन्वेष्टा शत्रूणां भीमः भयानकः सर्वेषां भीत्यपादानभूतः । परमेश्वरानीतिः भीषामाद्वातः पवते है आ111] इत्यादिश्रुतिषु प्रसिद्धा। किज कुचरः शनुवधाविकुत्सितकर्मकर्ता, कुषु सर्वासु भूमिषु लोकत्रये सबारी वा, तथा गिरिष्ठाः गिरिवच्छितघुलोकस्थायी। यद्वा। गिरि मन्तादिरूपायां वाचि सर्वदा वर्तमानः। ईडशोऽयं स्वमहिम्ना स्तूयते। किश, यस्य विष्णोः उषु विस्तीर्णेषु विषु विसंख्याकेषु विक्रमणेषु पादप्रक्षेपेषु विखा विश्वानि सर्वाणि भुवनानि भूतजातानि प्रधिक्षियन्ति आश्रित्य निवसन्ति । सविष्णते। । . . सिरिती त्वं नसिब प्रत्यादिको सोषियानुरूपावपिष्टीमसाबी भवतः। अब षोडशिनोऽनुष्ठानात् तदीया प्रक्रिया सर्वानुष्ठेया। तदनुष्ठानोपरममिरिनोकथं शसनीयम्। तब प्र तसे पोति सोषियलचः प्रतरिक रित्यनुरूपो भवति । Omitted in M. and P. and most MSS., but absolutely essential. + Should we read here लिाम्यत्ययेन! + पूर्वोक्तावपि M. P. and most MSS. AVS. प्रकर्षण, पूर्वोतामबाण which is better in a few MSS., but then # and its meaning would be missing.

·i. 154.2] VIŞŅU 801 अथर्ववेदभाष्यम्। प्रथमे विक्रमे भौमानि द्वितीयेऽन्तरिक्ष्याणि तृतीये दिव्यानि भूतानि वसन्तीत्यर्थः । मसवते-The भ्वादि root is generally used in the Atmanepada in a passive sense. तत्-best regarded as an indeclinable in the sense of 'therefore'. ~ मग:-originally a wild beast (as opp. to पy cattle), then a deer. In Bengali it became mil and means cock or hen. In English 'deer' also meant originally animal in general. Cf. Germ. Tier. "But mice and rats, and such small deer, Have been Tom's food for seven long year.” King. Lear, iii. 4. 129-180. In x. 180. 2 Indra is described as it भौमः कुचरो गिरिष्ठाः, Cf. Rv. iv. 16. 14 मगो न हस्तौ तविषी मुषायः सिंहो न भौम पायुधानि विधत् guiding thyself with strength like an elephant, like a dread lion when thou (i.e. Indra) bearest arms. कुचर:-from कु where (cf. कुव, कुह), i.e. anywhere and चर. Cf. TB. iii. 8. 2. 3 बहु वा एष कुचरोऽमध्यमुपगच्छति यदः (कुचर खेच्छया सञ्चरमाणोऽयमवः बहु वै प्रभूतमेवामध्यमधिमुपगच्छति, छिष्टायुपडतेषु देशेषु सवरणात)। गिरिष्ठा:-Note that the stem is masc. declined like विश्वपा. अधिषियन्ति-For root fu see p. 195. 8 प्रविष्णवे शूषमेतु मम प्र| विष्णवे शुषम् एतु मन्म । गिरिचित उरुगायाय वृष्णे। गिरिऽक्षिते सहगायाय वृष्णे। य इदं ही प्रयतं सधस्य- या| इदम् दीर्घम् | प्रऽयतम् सधास्यम्। मेको विममे विभिरित्यदेभिः ॥३॥ | एक विऽममे विभिः इत् पदेभिः । Let this inspiring hymn (sūşám mánma) go forth (prá etu) to Visnu (Viamave), the dweller on the mountain (giriksite), the wide-strider (urugāyālya), the Bull (or'sne), who (ydh) 10-1874 B.T.

·802 VEDIC SELECTIONS [i, 154.3 यः विष्णुः auW. alone (ekah) has measured out (vimame) this (idam) long (dirghám) far-extended (práyatam) gathering-place (sadhástham) with but three steps (tribhiḥ it padébhiḥ). सायणः। विष्णवे सर्वव्यापकाय शूषम् अमस्कृत्यादिजन्य बलम् महत्त्वं मम मनन स्तोत्रम् मननीय शूष बल वा विष्णुम् [प्र] एतु प्राप्नोतु। कर्मणः सम्प्रदानत्वाचतुर्थी कीदृशाय! गिरिविते वाचि गिरिवदुमतप्रदेशे वा तिष्ठते उरुगायाय बहुभिर्गीयमानाय वृष्णे वर्षिते कामानाम् । एवं महानुभाव शूष प्राप्नोतु। कोऽस्य विशेष इत्युच्यते । गुः इदम् प्रसिद्धं दृश्यमान दीर्घम् अतिविस्तृत प्रयतम् नियत सधस्थम् सहस्थान लोकलयम् एकः इत् एक एवाद्वितीयः 'सन् त्रिभिः पदेभिः पादैः विममे विशेषेण निर्मितवान् । विणवे--The root r is used with the Dat. in the Vedas. क्रिया- ग्रहणमपि कर्तव्यम् इति सम्प्रदानत्वाचतुर्थौ । शूषम् मन्म-शूष is found in the Nigh. among the synonyms of बल (ii. 9) and मुख (iii. 6). मन्मन् स्तोव. By hendiadys शूष' मन्म means strong hymm or inspiring hymn. Cf. Rv. x. 54.6 अध प्रिय शूषमिन्द्राय मन्म ब्रह्मकतो बहदुक्थादवाचि. In viii. 74. 1 the two are used in different vibhaktis. स्तुषे शूषस्य मन्मभिः I pray with thoughts of fervour. एकः...विभि:-The figure of speech is विरोध acc. to Dandin. مربا 4 pas upute । यस्य सी । पूर्णा मधुना | पदानि। अक्षीयमाणा | स्वधया मदन्ति । यस्य वी पूर्णा मधुना पदा- न्यक्षीयमाणा खधया मदन्ति । य उ विधातु पृथिवीमत द्या- मेको दाधार भुवनानि विश्खा 198 यः । ॐ इति | विऽधातु । पृथिवीम् । उत थाम् । एक वाधार । भुवनानि | विश्व un ngn ·i. 154. 4] VIŞŅU 608 .--.-30 Whose (yásya) three (tri') steps (padā’ni) filled (pūrņā') with mead (nidhund), undecaying (āksiyamānā) rejoice (midanti) in bliss (svadhayā), and who alone (yáḥ u ékaḥ) in three-fold manner (tridhā'tu) has supporteà (ilādhā'ra) earth and heaven (prthivi'm utá dyā'm) and all beings (visvā bhuvanāni). सायणः। यस्य विष्णोः मधुना मधुरेण दिव्येनामृतेन पूर्णा पूर्णानि बी सीशि पदानि पादप्रक्षेपणानि पक्षीयमाणा अक्षीयमाणानि* खधया अन्नेन मदन्ति मादयन्ति तदाश्रितजनान् । यः उ य एव पृथिवीम प्रख्यातां भूमिमा द्याम् उता द्योतनात्मकम् अन्तरिक्षं च विखा भुवनानि सर्वाणि भूतजातानि चतुर्दश लोकांश्च । यद्वा पृथिवीशब्देनाधोवीन्यतलवितलादिसप्तभुवनान्युपात्तानि । धुशब्देन तदवान्तररूपाणि भूरादिसप्तभुवनानि। एवं चतुर्दश लोकान् विश्खा भुवनानि सर्वाष्यपि तत्रत्यानि भूतजातानि। त्रिधातु । विधातु। बयाणां धातूनां समाहारस्त्रिधातु । पृथिव्यतेजोरूपधातुलयविशिष्ट यथा भवति तथा दाधार धृतवान्। तुजादित्वादभ्यासस्य दीर्घत्वम् । उत्पादितवानित्यर्थः। छन्दो- गारण्यके "ततेजोऽसृजत तदन्नमसृजत ता आप ऐक्षन्त" इति भूतत्रयसृष्टिमुक्ता "हन्ताहमिमास्तिस्त्रो देवतास्तासां विवृतं खिवृतमेकैकां करवाणि" [छा० उ० ६।३।२-३] इत्यादिना सिवृत्करगसृष्टिरुपपादिता। यहा। विधातु कालवयं गुणवयं वा दाधारेत्यन्वयः ॥४॥ घी पूर्णा-class. चौणि पूर्णानि, मधुना-both the instrumental ('filled with') and genitive ('full of') are used with पूर्ण. मध्वा also occurs in RV. What has been here said of the three steps of Vişņu really applies only to the third or highest step. fug-in a three-fold way, i.c., by means of his steps, or the three-fold world-earth, heaven, etc. Some read चीणानि. ! One expected उत द्याम्. S. was thinking of च.

·604 VEDIC SELECTIONS [i. 154.4 दाधार-Perfect of g with lengthened reduplicative vowel. हमादीनां दीर्थोऽन्यासस्य vi. 1.7. B तत् | अस्य | प्रियम् । अभि | पाथः । अश्याम्। सदस्य प्रियमभि पायो पश्यां नरो या देवयवो मदन्ति । उरुक्रमस्य स हि बन्धुरित्या न । यत्र | देवयवः । मदन्ति । 1 उरु क्रमस्य | सः । हि) बन्धुः | इस्था । विष्णोः पदे परमे मध्य उत्सः ॥५॥ । विष्णोः | पदे | परमे | मध्वः | उत्सः॥५॥ I would attain (asyām) that dear abode of his (asya tát priyam pā'thaḥ), where (yátra) men (náraḥ) devoted to the gods (devayavaḥ) rejoice (mádanti), for (hi) there (itthā') [is] this. association or society of friends (sdh bāndhah) of the far-strider (urukramdeya). In his highest step (paramé pade) of Visnu (Vignob) is a well of mead (midhvah utsab).' बेहटमाधवः। तदस्य विष्णोः प्रियं स्थानम् अभिप्राप्नुयाम्, नरो यस देवकामा मदन्ति । विस्तीर्ण क्रममाणस्य सहि [बन्धुः] स्तोतेबन्धनकृत् इत्थं तत् स्थानमभिप्राप्नोति। विष्णोः पदे परमे दिवि उदकस्योत्पत्तिस्थानम् । सायणः। आतिथ्यायां तदस्य' इत्येषा प्रधानस्य याज्या।* 'अथातिथ्या' इति खण्डे ससितम्-इदं विष्णुर्वि चक्रमे तदस्य प्रियममि पाथो अश्याम् [आ औ ४१५७] इति । Schröder compares the Lettish song: Der Uhsing beareitet Bier In der Fussspur des Rössleins. The [Sungod) Uhsing keeps boer ready in the pathway of the little horse. क्रोत सोम प्रकटे संस्थान्य प्राचीनबंध प्रस्थानीयमानेऽभिमुख यामिष्टिं निर्वपति सवमातिसिरिति भराचार्याः। वयाचमबाण-विरातिष्य निरुप्यते सोम राजधागते ·606 i. 154. 5]] VIŞŅU अस्य महतः विष्णोः प्रियम् प्रियभूतं तत् सर्वैः सेव्यत्वेन प्रसिद्ध पाथः अन्तरिक्षनामैतत्, पाथोऽन्तरिक्ष पथा व्याख्यातम् [नि ६७] इति यास्के- नोक्तत्वात्। अविनश्वर ब्रह्मलोकमित्यर्थः । अश्याम् व्याप्नुयाम् । तदेव विशेष्यते। यत्र स्थाने देवयवः देव चोतनस्वभाव विष्णुमात्मन इच्छन्तो यज्ञदानादिभिः प्रातुमिच्छन्तः मरः मदन्ति तृप्तिमनुभवन्ति । तपश्यामित्य- न्वयः। पुनरपि तदेव विशेष्यते। उरुक्रमस्य अत्यधिक सर्वजगदाक्रम- माणस्य* तत्तदात्मना, अत एव विष्णोः व्यापकस्य परमेश्वरस्य परमे उत्कृष्टे निरतिशये केवलसुखात्मके पदे स्थाने मध्वः मधुरस्य परमानन्दरसस्य सुधारूपस्य उत्सः निष्यन्दो वर्तते। तदश्याम् । यस क्षुत्तृष्णाजरामरणपुनरा- वृत्त्यादिभय नास्ति, सहल्पमात्रेणामृतकुल्यादिभोगाः प्राप्यन्ते तादृशमित्यर्थः । ततोऽधिक नास्तीत्याह। इत्या इत्थम् उक्तप्रकारेण सः हि बन्धुः स खलु सर्वेषां सुकृतिनां बन्धुभूतो हितकरो बन्धकः, तस्य पद प्राप्तवतामपुनरावृत्तेः । न च पुनरावर्तते [छा उ° ११५१] इति श्रुतेस्तस्य बन्धुत्वम् । हिशब्वः सर्वश्रुतिस्मृतिपुराणादिप्रसिद्धिद्योतनार्थः । तैत्तिरीयब्राह्मणभाष्यम् [ २२]। उस्क्रमस्य विस्तीर्णपादस्य विष्णोः परमे पदे तृतीये पादे बन्धुः सम्बद्धो मध्वः मधुर उत्सो भागीरथीप्रवाह इत्था हि एवंविधः। हिशब्दः सर्वलोकप्रसिद्धिद्योतनाथः । पाथ:-स्थानम् VM. It is derived from पा to protect and is probably the nom. sing. are: uscd neut. substantive. Cf. Rv. iii. 55. 10 विष्णुर्गोपाः परमं पाति पाथ: Visnu, tho guardian, protects the loftiest place of refugo. as [ऐ० ब्रा० ३।४] इति। सोमस्यातिथिरूपस्योपचाराय क्रियमाणत्वादातिथ्यमिति कर्मनाम । अव च प्रधानदेवता विष्णुः, तदीययागे हविष्यदानावसर सदस्येत्येषा वतव्या । पाक्रममाणस्य should be भाकामत:. Sec p. 595. + परमानन्दरसस्य सुधारूपस्य is omitted in most MSS. We should omit सुधारूपस्य but retain परमानन्दरसस्थ. + Most MSS. read हितकरी वा.

·608 VEDIC SELECTIONS [i. 154.5 नरः-The stem is F, Gk. stem aner, Lat. Nero. In RV. rara occurs only at the end of compounds. देवयवः-The primary suffix. u is added to the denominative root devay. Cf. मगय of class. Sanskrit. सः-विधयप्राधान्यापु लिन निर्देश:. It refers to the neut, पाथ: इत्या-formed from of इदम् :of mead, i.e., of nectar. For form see pp. 173, 177, Cf. RV. x. 1, 3: विष्णु रित्या परममस्स विहानातो बहनभि पाति तृतीयम् । पासा यदस्य पयो पक्रत ख सचेतसो अभ्यचन्यव ॥ with था. Pampanti . ता वा वास्तून्युश्मसि गमध्ये ता| वाम् |वास्तूनि | उश्मसि गमध्ये यत्र गावो भूरिशृङ्गा प्रयासः । यत गावः भूरिशृङ्गाः । अयासः । - । अव अह तत् उरुगायस्य | वृष्णः। प्रवाह तदुरुगायस्य वृष्णः परमं पदमव भाति भूरि ॥६॥ परमम् | पदम् अव भाति भूरि ॥६॥ We long (usmasi) to go (gámadhyai) to those abodes of you two (tā vām vá'stūni), where are (yatra) the many. horned (bhū'risșiigāh) unwearied (ayā'saḥ) kine (gā'vaḥ). There (átra) verily (dha) tbat (tát) highest (paramám) step (padám) of the wide-pacing (urugāyásya) Bull (or'snah) shines down (iva bhati) brightly (bhu'ri). सायणः। हे पक्षीयजमानौ ता तानि गन्तव्यत्वेन प्रसिद्धानि वास्तूनि सुखनिवासयोग्यानि स्थानानि वां युवयोः गमध्यै गमनाय उश्मसि कामयामहे । तदर्थ विष्णु प्रार्थयाम इत्यर्थः। तानीत्युक्त कानीत्याह । यत्र येषु वास्तुषु 1 AGOTAⓇ is the correct form, but commentators often use the root in the Parasmaipada.

·607 तत i. 154.6] VISŅU गाव: रश्मयः भूरिशृङ्गाः अत्यन्तोनत्युपेताः बहुभिराश्रयणीया वा। प्रयासः अयना गन्तारोऽतिविस्तृताः । यद्वा। यासो गन्तारोऽताशा। अत्यन्त- प्रकाशयुक्ता इत्यर्थः। पत्र अह अल खलु वास्वाधारभूते घुलोके, उरुगायस्य बहुभिर्महात्मभिर्गातव्यस्य स्तुत्यस्य वृष्णः कामानां वर्षितुर्विष्णोः तत् तादृश' सर्वतेतिहासपुराणाविषु गन्तव्यत्वेन प्रसिद्धं परमम् निरतिशय पदम् स्थानं भूरि अतिप्रभूतम् अव भाति स्वमहिम्ना स्फुरति। अयं मन्त्रो यास्केन गोशब्दो रश्मिवाचक इति ब्याचक्षाणेन व्याख्यातः नि° २७] । तानि वा वास्तूनि कामयामहे गमनाय यत गावो भूरिशृङ्गा बहुश्काः। भुरीति बहुनो नामधेय प्रभवतीति सतः। शृद्धं श्रयतेर्वा शृणातेवा शम्नातेर्वा शरणायोद्तमिति वा शिरसो निर्गतमिति वा। अयासोऽयनाः । तद् उरुगायस्य विष्णोर्महागतेः परम पद पराध्यस्थम् अव भाति भूरि । पदः पद्यते । इति । वेस्टमाधवः । [ता] तानि [वाम्] इन्द्राविष्णोः [वास्तूनि] स्थानानि [अश्मसि] कामयामहे [गमध्ये] गमनाय यत [गावः] रश्मयः [भूरिश्काः] बहुशिरस्काः [अयासः] गच्छन्तः । अत्र [अह] एवं तत् (उरुगायस्य] महागतेः [वृष्णः] वर्षि तुर्विष्णोः [परमम्] परार्धयस्थम् पदम् [अवभाति भूरि] भासते। बाम्-As VM. explains Indra and Visnu are meant. Cf. also i. 155. 1-2. वास्तु-Gk. wastu. वसेस्तुन्। पगार णिच। Un. i. 78-77. उमासिक-Cf. नयाय सेनान्य मुशन्ति देवा: Kumāra iii. 15. Cf. Gk. (w)ekón, stem (w)ekont, willing. TAS-Dat. infin. The suffix is 7. See V. G. S. p. 193. 1 These are all popular etymologies. Acc. to philologists the root is ए (I. E. *ker) with n. extension. शिरस् comes from the same root. Cf. Gk. kraggon (aria) crab, Eng. horn.

·608 goofy VEDIC SELECTIONS [i. 154. 6 ora: Firm:—the myriad-rayed stars, acc. to some scholars. Geldner compares RV. i. 87. 1 where BET, & synonym of sit, is used with 2 (slar)—agat ka af:. Macdonell supports Yaska and Sāyaṇa : "This is a probable sense, as the rays of dawn are compared with cattle, and something connected with sunlight is appropriate to the third step of Vişnu, the realm of light. of light. Many-horned would allude to the diffusion of light in many directions.'' 9919:-Under i. 64. 1 S. says: 4 qe ati भयन्त श्ययाः। Etui The acc. 8. 49197 (ix. 89. 3-4), acc. pl. pra: (v. 42. 15) and the gen. pl. qrary (i. 168. 9, s. 169, 7) also occur in RV. The stem would, therefore, appear to be care and not 44. And as the word is an epithet of गो, , fey, sia and frequently of the Maruts the meaning seerns to be active, swift, unwearied. Roth derives 4918 from are from 4 (not wearying oneself). Geldner thinks perhaps it is from og in sea which Sāyaṇa correctly explains as under $B i, 9... 14. It may also, acc. to him, be regarded as an adjective corresponding to wore in the senso of hard as iron. In Gk. sidoros means iron and tho adj sidéreos is found in Homer in the senses of 'as if of iron' (unwearying, ceaseless, incessant), hard as iron (relentless) etc. 945-is found generally after pronouns and particles and emphasizes the preceding word. Seo V, G. S. p. 210.

·RT'DRA Rudra is a very powerful God in RV., though only a few hymns addressed to him have come down to us. He is one of the two highest divinities of the modern Hindu pantheon and he has devotees in every creek and corner of India. He is a God of the atmospheric region and is the father of the Maruts. Acc. to BD. (ii. 34), since he roared in the air giving rain along with lightning to men, he is highly praised as Rudra by four seers (Kaņva i. 43, Kutsa i. 114, Grtsamada ii. 33, Vasistha vii. 46). (अरोदोदन्तरिक्ष यद विद्यदृष्टिं ददन्न णाम्। चतुभि षिभिस्तेन रुद्र इत्यभिसंस्तुतः ।) As a deity of the air, as connected with raging storms and tempests, he has a terrible aspect. He is fierce (5:), destructive like a dread bcast (qui a 3798967899). He is the strongest of the strong (aani qaga:) The worshipper prays to him fervently, to avert bis wrath and not to slay or injure in his anger his worshippers, their parenls, children, meo, cattle and horses. (मा नो महान्तमुत मा नो अर्भक मा न उक्षन्तमुत मा न उक्षितम्। मा मो वधी: पितरं मोत मातरं मा न: प्रियास्तन्वी रुद्र रौरिषः ॥ मा नतोके तनये मा न पायौ मा नो गोषु मा नी पवेषु रीरिषः। वीरान् मा नो रुद्र भामितो वधीह विषन्तः सदमित् वा FATA HI i. 114. 7-8., i. 114. 7-8., He is carnestly implored to keep far from the worshipper his cow-slaying and man-slaying weapon (भार दे गोनमुत पूरुषघ्नम् i. 114. 10). But he is beneficent also. He is implored to be gracious and to intercede for the worshipper (nale of safu af i. 114, 10). The worshippers implore with obeisance the ruddy boar of heaven with spiraliy braided hair and brilliant form. Holding in his hand choice remedies he is besought to grant to his devotees protection and defence und shelter, (TIFATT ·610 VEDIC SELECTIONS [ii. 33 कपर्दिन वर्ष रुपं नमसा नियामई। इसे विषद भेषना वार्याणि शर्म वर्मछदिरस्मभ्यं 37 i. 114. 5). Rudra is the great physician as the Asvins are the great surgeons. He He rules over all remedies (यो विश्वस्य क्षयति भेषजस्य V. 42. 11) and the God who is easy of access has a thousand (ara' a arqara wan vii. 46. 3) of them. The epithets sera (cooling) and #97 (healing) are exclusively applied to Rudra. The best-known șk to Rudra is vii. 59. 12: वाम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् ॥ 'We worship Tryambaka, the fragrant, the furtherer of welfare. May he set me free from death and not from immortality, like the pumpkin from the stalk.' Tryambaka appears to mean 'he who has three mothers' in allusion to the threefold division of the universe. “Rudra is generally regarded as a storm-god. But his inissile is maleficent, unlike that of Indra, which is directed only against the enemies of his worshippers. Rudra appears, therefore, to bave originally represented not the storm, pure and simple but rather its baleful side in the destructive agency of lightning. This would account for his deadly shafts, and for his being the father or chief of the Maruts or Storm-gods, who are armed with lightning and who are said to have been born from the laughter of lightning' (i. 28. 12). His beneficent and healing powers would be based partly on the fertilizing and purifying action of the thunderstorm and partly on the indirect action of sparing those whom he might slay" (MACDONELL). From the very beginning Rudra had a beneficent aspect along with the terrible aspect, a fwy o along with a man, so the epithet Siva generally applied to him in later times can hardly. be regarded as euphemistio.

·ii. 33. 1]
RUDRA
611
RUDRA
ii. 38
रत्समद ऋषिः। विछन्दः। रुद्रो देवता।
1
आ| ते पितः मरुताम् सुम्नम् एतु ।
।
ते पितमरुतां सुम्नमेतु
मा नः सूर्यस्य सन्दयो युयोथाः।
अभि नो वीरो अर्वति क्षमेत
मा नः | सूर्यस्य ! सम्ऽदृशः युयोथाः।
अभिनः वीरः अर्वति क्षमेत ।
प्रजायेमहि रुद्र प्रजाभिः ॥५॥
प्रजायेमहि | रुद्र प्राजाभिः ॥३॥
O let thy favour (sumnám), O father of the Maruts (Marutām
pitah), come (a etu) to us (nah). Do not (mā') separate (yuyo-
thāh) us (nah) from the sight (sand?śaḥ) of the sun (sū’ryasya).
May the hero (viráḥ) be merciful to (abhi kşamcta) us (nale) in
the matter of our steeds (árvati). May we, O Rudra (Rudra),
be prolific (prá jāyemahi) with offspring (prajā'bhil)
तथा ना
वेस्टः। हे महतां पितः, ते तव सुम्नम् सुखम् अस्मान् आ एतु आयातु ।
मा नः अस्मान् सूर्यस्य सन्दशो सन्दर्शनात् युयोथाः पृथक् रु ।
अमाकं वीरः पुत्रः अति अश्वे अभिक्षमेत शक्तो भवतु । हे रुद्र तक
प्रसादात् प्रजाभिश्च वयं प्रजायेमहि ॥१॥
हरदत्तः।
आ ते पितः। गार्समदम् । हे मरुतां पितः, ते सुम्न
त्वत्कर्तृकं सुखम् अमान् आ एतु। नः अस्मान् सूर्यस्य सन्दशः सन्दर्शनाद
मा युयोथा। यौतिः पृथग्भावकर्मा । मा पृथक् कार्षीः। यावजीवं चक्षुष्मन्तो
भूयास्म। ना वीर पुनः अर्वति अश्वे अश्वपृष्टे अभिक्षमेत सर्वप्रकारं समर्थोऽस्तु ।
प्रजामिव वयं प्रजायेमहि पुत्रपौसादयश्च बहवो नः सन्तु ॥१॥

·812 VEDIC SELECTIONS [ii. 38.1 सायणः। 'चतुर्थेऽनुवाक एकादश सूक्तानि। तस 'आ ते पितः' इति पञ्चदशचं प्रथम सूक्तं गृत्समदस्या लेष्टुभं रौद्रम् । अनुक्रान्त च-आ ते 'पञ्चोना रौद्रम्' इति । 'शूलगवाविरुदयज्ञे वनेन सूकेन प्रतीची दिगुपस्थेया। सूषितं च-कबुद्रायेमा रुद्राया ते पितरिमा रुद्राय स्थिरधन्वन इति सर्वरुद्रयज्ञेषु विशामुपस्थानम् [आ० गृ० सू० ०१०१९]। रुद्रदेवत्ये पशौ ' ते पित' इति 'हविषोऽनुवाक्या। सूषितं च-आ ते पितमरुतां सुम्नमेतु प्र बभ्रवे वृषभाय श्वितीच इति तिनः [आ० औ० सू० २०११] इति । अत शौनकः- चतुर्वशीमुपोष्यको कृष्णस्य जुहुयाचरुम् । आ ते सूकेन रौद्रेण प्रत्यूचं वाग्यतः शुचिः ॥ पूर्वमाज्याहुतीहुं स्वाथोपस्थाय च शहरम् । हविशेषेण वर्तेत एकान्तरमतन्द्रितः ॥ पूर्णमासे जयेन्मृत्यु रोगेभ्यश्च प्रमुच्यते । [ऋग्वि० ११६७-६९] इति । हे मरुता पितः मरुत्संज्ञकानां देवानामुत्पादक रुद्र । परमपि छन्दसि [शा१] इति षष्ठ्यन्तस्य पूर्वामन्वितावद्रावात् सर्वानुदात्तत्वम् । ते त्वदीयम् अस्मभ्यं दातव्यं सुनम् सुखम् [नः अस्मान् ] पा एतु आगच्छतु । नस्य च मरुता पितृत्वम् इदं पित्रे मरुताम् [११६] इत्यवाख्यायिकामुखना- 1 गासंमद हितीये मण्डले चत्वारोऽनुवाकाः। • तवान्तिमेऽनुवाकै एकादश सूक्तानि [२३.४३]। तेषु च प्राथम्यं भजते-पाते पितरिति । पनिकता संख्या विचतिरिति परिभाषया पश्चीमा-शब्देनाव पञ्चदशर्चा' महावी बोध्यते। छन्दसोऽनुक्तात्वात् 'विष्टुप् छन्दः' इति परिभाषया पव पञ्चदशव ऋतु छन्दविटुविस्यवगन्तव्यम्। ' भरदि वसन्ते वा शूलगवो नाम रुद्रयज्ञोऽनुष्ठीयते। तव शूलाजिती गौर्गात पति तस्य नाम :शूलगव इति । तस्मिन् यजे इतरीष्वपि रुद्रयषु दिशामुपस्थानं भवति । कद्रुद्राय [१४] मा रुद्राय [१।११४] भा ते पित: [२।२२] इमा रुद्राय स्थिरधन्वने [ers पति चतुभिः सूतशतम्रो दिश उपविष्ठेत। इति केचित्। चतुर्भि सूक्तोः प्रतिदिश- 'सुपस्थानकर्तव्यमित्यपर। पण्याग वपा-पुरोडाय-हवीलकास्विविधा यागा भवन्ति । तव पाते पितरिति वि. श्रणवसर पठनीयं सूनाम् । तव ·RUDRA 618 ii. 33. 1] वाविष्म' । तथा स्व नः अस्मान् सूर्यस्य सन्दृशः सन्दर्शनात् मा युयोथाः मा पृथक्कार्षीः। यु मिश्रणामिश्रणयोः [धा० २२२३]। कि छान्दसः शपः इलुः । छन्दस्युभयथा शा२२७] इत्याधातुकत्वेन हिस्वाभावाद् गुणः। पर्वति शतौ। भ्रातृव्यो वा अर्वा तै० स०६।३१] इति श्रुतेः। नः अस्माकं वीरः वीर्यवान् पुवादिः अभि क्षमेत अभिभवतु । यद्वा वीरः स्व नः अमान् अभिक्षमेथाः अस्मान् कृतापराधान् अभिक्षमख* । हे रुद्र, प्रजाभिः पुत्रपौत्रा- दिभिः प्रजायमाहि प्रभूताः स्याम । सायणः [तै० ब्रा० २८०९]। हे मरुता पितः पालक रुद्र ते सुम्नम् त्वया सम्पादितत्वेन त्वदीयं सुखम् आ समन्ताद् एतु अस्मान् प्राप्नोतु । किं च त्वम् अस्मान् सूर्यस्य सन्दशः सूर्यसम्बन्धिनो वर्शनात् मा युयोथाः मा वियोजय। सूर्यानुगृहोतं चक्षुष्पाटवमस्माकं सर्वदास्स्वित्यर्थः । नः अस्माकं वीरः पुत्रः अर्वति अश्वस्य पृष्ठे अभिक्षमेत सर्वप्रकारेण समर्थोऽस्तु । हे रुद्र, त्वरप्रसादाद् वयं प्रजाभिः प्रजायेमहि बह्वीः प्रजा उत्पादयामः । षड्गुरुशिष्यः। हे पितमरुतां सुम्नं सुखं तावकमद्वयम् । संविदेकरसं तन्मामाप्नुयान्मुक्तिलक्षणम् ॥ अपि च त्वं प्रसनःस्था मा नः सूर्यस्य सन्दशः । सन्तक सन्दर्शनं तस्माद्यौसिरन पृथक्कृती॥ 1 "पुरा कदाचिदिन्द्रोऽसराधिगाय । तदानौं दितिरसुरमातेन्द्रनमसमर्थ पुर्व कामयमाना तपसा पताः सकाशाद गर्भ मे। इमं वृत्तान्तमवगच्छनिन्द्री वजहस्तः सन् सूचकपो मुला तस्या उदरं प्रविश्य व गर्भ सप्तधा विभेद। पुनरप्येक सप्तखएमकरोत, ते में गर्भकर्दशा योनर्निगत्य भशमादन्। एतस्मिन्नन्नर लौलार्थ गच्छन्नी पार्वतीपरमेशरा- विमान् दहमतुः। मह प्रति पार्वत्येवमवीचत्। मे मसिखया यथा प्रत्येक पुवा: सम्परतथा त्वया कार्य मयि चेत् पौतिरस्तीति । स च परमवरतान् समानरूपान् समान- वयसः समानावहारान् पुवान् छात्वा गौवें प्रददी-तवेमे पुवाः सन्विति। अतः सर्वेषु मारतेषु सूतोषु मतो बद्रपुवा इति सूयन्ते।" यहा बीरो भवान् नोऽधान् अभिचमित पमान आतापराधान् अभिषमताम would be better.

·614 VEDIC SELECTIONS [ii. 33.1 माहि लुङ् लुङ्सिचो द्वित्वगुणो निर्वचन स्विदम् । युयोथा मा पृथकाढुर्जीवेमाविकलेन्द्रियाः॥ अपि चार्वति युद्धादौ वोरोऽस्माकं सुतो रिपून् । अभिक्षमेताभिभवेज्जायेमहि च सन्ततौ । नन्वस्य सर्वतातस्य महता पितृता कथम् ॥ अवेतिहासं कथयन्ति विप्रा यथा रुद्रो मरुतां वै पितासीत् । इन्द्रस्य शूरस्य वधाय युक्ता दितिस्तु गर्भ लभते स्म भतुंः॥ शुश्रूषमाणः किल तामथेन्द्रो मायाविदामग्रणी रन्ध्रदर्शी। प्रकीर्णकेशी तु दितिं प्रसुप्तामालक्ष्य वज्री ह्यणुमातरूपः ।। प्रविश्य कुझिं प्रबिभेद गर्भ मा रोद रोदेति वदनभीक्षणम् । भिरवा गर्भ निर्गते वै महेन्द्र प्रबुद्धा सा प्ररुरोदातरूपा। अत्रान्तरे त्वन्तरिमे तदाभूजंगजनित्री ह्यखिलेशपत्नी ॥ वृपेन्द्रमारुह्य गिरीन्द्रपुत्री सुरेन्द्रवृन्दरभिवन्धमाना। नन्याहृतः पङ्कजकुण्डलायॆहरिण सम्भूषितसर्वदेहा ॥ संसारवृक्षस्य कुठारकेण शशाङ्कचूडामणिमण्डितेन । र देवेन सार्ध सुरसिद्धसङ्घ सस्त्रीगणैश्चाप्यभिसेव्यमाना ॥ आर्तध्वनि साथ दितेनिशम्य सुराङ्गनानामवलोक्य वृन्दम् । दयानिधिः सा च हर ययाचे मदर्थमेतत् क्रियता महेश ॥ गर्भ भित्त्वा सप्तधैकैकशस्तु पुनः सप्तभेदतः खण्डराशी बहुनि खन्डानि तनूनि सन्ति हो कैकमेषां भवतां शरीरम् ॥ स्वलतास्तव पुना भवन्तु स्युश्चैव सर्वे तरुणाः सदैव । मारोदवादान्मृतियोगतो वा समाख्याता मरुतश्चेति शुभ्राः॥ सख्यं च रस्तु सुरेश्वरस्य सुरैरतुल्यं नियतं महेश । न ज्येष्ठता नापि कनिष्ठतेषां वेषो वयश्चैव समानमेषाम् ॥ * Şadguruśişya has followed the Vedic model in his Trstubb stanzas. We only tvish he had not used the expression मा रोद, ·RUDRA 60 ii. 33. 1] स्थानं वैषामन्तरिक्ष सदा सावर्षस्यैते दायका रक्षकाब। घृणाधित्व व्यक्तमेवं ततः पान्मयि प्रीतिश्चातुला वै घृणाब्धे ।। तथेति देवः प्रतिपक्षवाक्यो देव्या यथोक्तं प्रचकार सर्वम् । अथापरे वर्णयन्तीतिहासं यथा रुद्रो मरुतां वै पितासीत् ॥ इमां हि गोरूपधरां तु पृश्निं वृषोऽथ भूत्वारमयन्महेशः । अजीजनन्मरुतः पृश्निपुरा रुद्रस्य पुत्रा अपि ते बभूवुः॥ रौद्रेषु मन्वेष्वथ मारुतेषु कथाद्वयं श्र ते तत्र तत्र । इत्थं तु सिद्धं मरुतां पितृत्व जगद्गु रोर्देवदेवस्य शम्भोः ॥ पितर्मगताम्-A compound vocativo expression is unaccented except at the beginning of a sentenco or pāda. Cf. RV. ii.34.2: नद्रो यो मरुतो गमवक्षसो वृषाजनि पृश्न्याः शुक्र कनि. सुखम्- see notes on नृण्ण p. 101. सन्दशः-सम्पदादित्वाद् भावे क्विम् । कदुत्तरपदप्रकृतिवरत्वम् । युधोथा:-2 s. inj. A. of यु to separate. See pp. 130-31. वौर:-See p. 36. अर्वति-विषये सप्तमी. arvant steed from ? to go, (Av. aurvantquick) forrns its Nom. sing. in class. Sanskrit as also almost always in the l'eda from the n-stem i.e., arvā; in other numbers and cases the forms are found from arvut. क्षमेत-The root kgam is exclusively bhvādi A in Rv. In class. it is divadi P. also. Cf. मनागनभ्याहत्त्या वा कामं क्षाम्यतु य: चमी। क्रियासमभिहारण विराध्यन्तं समेत कः ॥ Sis. II. अभितम् means to be softhearted towards, to spare. प्रभायेमहि-जन् 1 P. A means to generate, प्र-जन् IV. A to multiply oneself. Acc. to the Aitareya Brāhmaṇa (xiii, 10) one should recite त्वं नो बौरी पर्वति चमेथा: for पभि मी पौरोपति क्षमत. Evidently, the author while avoiding the use of fat changes the yana third yerse into yana also. It would thus appear that aco, to AB, - ·616 VEDIC SELECTIONS [ii. 38.3 ac: refers to Rudra. It is, therefore, not necessary to accept the view of Geldner who translates: May our warrior on horse. back be spared. त्वं नो वोरो पर्वति बमथा इति यानामि न इति। ( नद्र, बौरव गोऽयाकम् पर्वति पश्चादिवस्तुनि चमेधाः सहिणभंव। पादोयानि पश्चादिवस्तूनि मा विवासयेत्यर्थः। 8.) पनभिमानुको इष देव प्रजा भवति । 2 त्वादत्तेभी कद्र शन्तमभिः स्वाऽवत्तेभिः | रुद्र | शम्तमेभिः। चत हिमा पचोय भषजभिः शवम् | हिमाः | अशीय । भेषजेभिः। व्यस्मद्वेषो वितरं व्यहो वि| अमत् द्वेषः वितरम् वि अंहः । व्यमीवाश्चातयखा विषूचीः ॥२॥ वि | अमीवाः) चातयस्व | विषूचीः ॥२॥ With the most salutary (8amtamebhih) medicines (bhesa. jebhib) given by you (tva dattebhib), O Rudra (Rudra), I would attain (asiya) a hundred (šatám) winters (himāḥ). Drive (catayasva) far (ot) from us (asmát) malice (dvéşah), farther (vi vita. rám) distress (anhah), far (vi) diseases (ámivāḥ) in all directions (olşūcih). वोटः। त्वायत्तेमिः त्वया दत्त, हे रु, शन्समेभिः सुखतमैः भेषजेभिः भेषजः शतं हिमाः संवत्सरान् अशीय व्याप्नुयाम् । भस्मत् भस्मत्तः शतून वि पातयत विचातय पृथककुल, अंहः पापं च वितर दूरतरम्, एवम् ममीवा राक्षसांब विधूची: नानादिकान् इति ॥२॥ हरवतः। हे न त्वादत्तेमिः त्वया वतैः शन्तमेमिः मुलतमैः भेषजेभिः भेषजे शतं हिमा शतं संवत्सरान् अशीय जीन्यासम् । षः द्वितीयान्तमेत- सुबन्तम् । व्यायांच्यानुसम्बन्धि । तत् अस्मत् अस्मतः। बीत्युपसर्गभुते सापेक्षवार चावयस्वेति वक्ष्यमाणम् अपेक्ष्यते। विचातयख विगमय। न केवळ विचातयख। किंतहि वितरं चातयख। यहा। महा पापम् ।

·लुक। अपि च अस्मत् अस्मत्तो ii. 33. 2] RUDRA 617 तचापि विचातयस्व । ग्यमीवाः रोगजातीच। कोरशी? विषूची। विष्वग नाना *अनन्तीः सर्वशरीरव्यापिनी॥२॥ सायणः। हे रुद्र यादत्तेभिः त्वया इत्तैः शन्तमभिः अतिशयेन सुखकरैः भेषजेभिः भेषजैरौषधैः शतं हिमाः शतं हेमन्तान् शतं संवत्सरान् पशीय व्याप्नुयाम् । अमोतेर्जिडि छान्दसो विकरणस्य द्वेषः हेष्टुन् 'वि चातयत्र विनाशय। तथा बहः पापं वितरम अत्यन्त विचातयस्व । प्रमोवाः रोगान् विषचीः विषु नाना अञ्चन्ती* कृत्स्नशरीर- व्यापकान् रोगान् वि चातयस्व अस्मत्तः पृथक्कृस्य विनाशय ॥२॥ बादतेभि::-is an aluk compound of toil old instr. sing. of युभद and दत्त, like शुनेषित driven by dogs. Cf. iii. 50. 2 न हन्यते न जीयते बो- तो नैनमंहो पत्रोत्यन्तितो न दूरात, aided by thee, he is neither killed nor conquered, distress cannot reach him from far or near. शतं हिमा:-A hundred winters, शतं शरद: 8 hundred autumns, मतं समाः a hundred summers. Cf.i. 111. 4 शतं जीव भरदो वर्धमानः शतं हमन्ताञ्छतमु वसन्तान् । अशीय-1. sing. opt. of I to attain, See p. 481. । व्य१मत्-see p. 131. vi+ asmāt = vyasmal; but vi+amivah vyamivah, because both iand a are udatta. एकादश उदातेनोदात्तः । खरितो वानुदात्ते पदादी। viii. 2.5-6. व्यसद देषो युयवद् व्यंह: May he drive away from us enmity and afflietion. RV. vi. 44. 16. सोमान्द्रा वि वृहत विषचोममौवा यो न गयमा- विवश । परि बाधा नियंति पराचरसे भद्रा सोश्रवसानि सन्तु। Soma and Rudra, expel the widespread sickness that has entered into our dwellings; chase away Nirști in the distance, may good reputation be ours. RV. vi. 74.2. * पचती:-all. + P. points out that one MS. reads : विद्यालयस प्रथबुर । : पापं वितर दूरवरं कुर। घमौवा राधसान विषूपी: नानादिग्गवान् । 11-1874 B.T.

·618 VEDIC SELECTIONS [ii. 33.2 वि-see p. 117. वितरम-comparative of वि used as an adverb. किमेत्तिज्ययपादाम्ब- द्रव्यप्रक। अमुच च्छन्दसि । In its origin it is the neuts acc. sing. See under i. 124.5. वि--This is for the repetition of the finite verb, whereas faata is used in the sense of class. faatia. fa and faraca are often used in the same sentence. f. vi. 1. 11 रेवहिरणे वितरं वि भाहि, viii. 100. 12 सखे विधी वितरं विक्रमख. 5:--Strait, distress. अमीवाः-The suffix वन् is added to पम् to injure with the joining vowel i. The neut. form waita is also used. watan ineans 'driving away disease'. पातयखा-metrical lengthening, because in a trstubh stanza the eighth syllable is, as a rule, long. चतति hides. It is read in the list of गत्यर्थक roots in the Nighantu. The caus. चातयति means 'drives out'. Pagtaajua Nir, vi, 30. The causal root is ubhayapadin in RV., though in class. Skt. we expect it to be exclusively Atm. ace. to निगरणचलनार्यभ्यश. विषूची:-Ace. pl. fem. of विष्वञ्च् (वे सु and अञ्च to turn). 3 । श्रेष्ठो जातस्य कद्र रियासि श्रे| जातस्य | रुद्ध | श्रिया | असि। तवस्तमस्तवसा वचबाहो। तवाऽतमः । तवसाम् वज्रबाहो इति वज्राबाहो। पषिणः पारमंहसः स्वस्ति पषि | नः । पारम् अंहसः | स्वस्ति । विखा प्रभौती रपसो युयोधि ॥३॥ विश्वाः अभिऽइती रपसः युयोधि॥३॥ Thou art (asi) in glory (6riya') the most glorious (Ireathsh) of what is born (jätdsya), the strongest (tavastamah) of the strong (tavdsām), O Rudra (Rudra), the thunder-armed one ·ii. 33.3] RUDRA 619 (vajra-bāho). Ferry (párşi) us (nah) across to the further shore (pārán, of distress (ámhasaḥ) iu safety. (svasti), drive off (yuyo. dhi) all (visvāh) attacks (abhi tik. of mischief (rāpasah), वेस्टः। श्रेष्ठः जातस्य सर्वस्व भूतजातस्य त्वमेव श्रेष्ठः असि भवसि श्रिया। तवस्तमः वेगवत्तमः तवसाम् वेगवताम् अपि । वज्रबाहो आयुधयुक्तबाहो । सत्वं नः अस्मान् पर्षि पारय अंहसः पापस्य पारम् स्वस्ति अविनाशेन । रपसः पापस्य विश्वाः सर्वाः अभीती अभिगती युयोधि पृथक्कुरु ॥३॥ हरदत्तः। हे रुद्र, एवं जातस्य सर्वभूतजातस्य श्रिया श्रेष्ठोऽसि । तवसाम् । तवो वृद्धिः। मतुपो लुग् द्रष्टव्यः। तवस्वताम् तवस्तमः। अतापि मतुपो लुक। तवस्वत्तमः। वृद्धिमतां मध्येऽतिशयेन वृद्धिमान् । हे वज्रबाहो। वज्रम् आयुधम् । पिनाकाद्यायुधहस्त । एवम्भूतस्वं नः अस्मान् अंहसः पारं पर्यन्तं पर्षि प्रापय स्वस्ति अविनाशं यथा तथा। रपः पापं तज्जन्योऽनों वा। तस्य या अभीतीः अभिगमनानि ताश्च विश्वा अस्मत्तो युयोधि पृथक्कुरु ॥३॥ सायणः। हे रुद्र, जातस्य उत्पन्नस्य सर्वस्य जगतो मध्ये श्रिया ऐश्वर्येण श्रेष्ठः प्रशस्यतमः असि भवसि। तथा हे वज्जबाही आयुधहस्त रुद्र तवसाम् प्रवृद्धानां मध्ये तवस्तमः अतिशयेन प्रवृद्धोऽसि। सत्वं नः अस्मान् पंहसः पापस्य पारम् तीरं स्वस्ति क्षेमेण पर्षि पारय । तथा रपसः पापस्य विश्वाः सर्वाः अभीतीः अभिगमनानि घुयोधि पृथक्कुरु। यौतेश्छान्दसः शपः श्लुः । वा छन्दसि [३।४४८] इत्यपित्त्वस्य विकल्पनान् ङित्त्वाभावे अतिश्च [६।४।१०३] इति हेधिः ॥३॥ जातस्य-Since it is a case of निधारणे षष्ठी, it must be regarded as plural în sense-among all beings that are born. Skt. jāta., Av. zūta., Lat. nätu-8, Gk. gnoto-8. तवसमस्तवसाम्-C. अपसामपस्तम: RV. 1. 160. 4. तवस्तमः-superl. of tavās mighty, strong, from tu to be strong. Cf. Eog. tumour. See p. 36. * Did Sāyaṇa, by any chance, write 9794?

·620 VEDIO SELECTIONS [ii. 33. 3 9 To-The author of the Padapātņ& regards vocatives ending in o 88 pragļhyas, hence we have xfar in the Padapātha after the compound and the analysis of the word after xfat. But Analo of vocatives is not regarded as a praghya in the Sam. hitās. Thus in the very second hymn of RV. we have बायवायाधि, वाय उभिः, वायविन्द्रय. The epithet ववबाहु belongs exclusively to Indra except in this stanza. Skt. bāhu-h, Av. baru- Gk. pēkhu-8. grå—2 sing. pres. ind. of q to ferry across. In RV. there are several present indicative forms with for added directly to the root which have the sense of the imperative. The root belongs to the cfare but is here conjugated like an alle root. Similarly, we have a 2017 af afa 7 v. 26. 1, et:. See p. 118. 498:-See p. 117. afa-had not yet crystallized into an indeclinable at the time of the Vedas, but contracted instrumental singulars with the final vowel shortened paved the way. See under i. 116. 6. vanhan Similarly, we have sofa, galfa, ofa, sfera, afafa etc. As Pp. points out abhitih=abhi itih acc. to afrait again geret viii. 2. 6. of is vilgiu acc. to anatafuasią and retains its accent in the compound acc. to arete fara maat vi. 2. 50. रपस:-रपी रिममिति पापनामनी भवत: Nir. iv. 21. पापं व्याधिलक्षणम् S. on x. 97. 10, natacional 9194 S. on AV. vi. 91. 1. European scholars generally take it in the sense of bodily injury. प्रायुलारिष्ट नौ रासि सक्षतं सैधत देषो भवतं सचाभुवा। Increase our span of life, rub off all bodily injuries (or sins), avert all enmity and be (our constant) helpers. RV. i. 34. 11. gulfo2. sing imper, of yu to separate. See pp. 130-31, 'The strong radical vowel is irregular, Similarly, we have युयीत, युतीतन, na, na eto. V.G.8: p. 144.

·ii. 33.4] RUDRA 621 41 मा त्वा रुद्र चक्रुधामा नमोभि मा | स्वा | रुद्र | चुक्रुधाम | नमोऽभिः । मा दुष्टुतो वृषभ मा सइतो। मा| दुःऽस्तुती | वृषभ | मा | साहूती उनो वीरां अपय भेषजेभि उत् | नः | वीरान् | अर्पय | भेषजेभिः । भिषक्तमं त्वा भिषां शृणोमि ॥४॥ भिषकहतमम् त्वा | भिषजाम् शृणोमि । । . May we not (mā'), O Rudra (Rudra), make thee angry (cukrudhūma) with our obeisances (námobhih) nor (ma') with bad hymn of praise (dúşțutī), O bull (vşsabha), nor (mā') with joint invocation (sáhūtī). Raise (arpaya) up (út) our (nah) heroes (vīrā'n) with medicines (bhegajébl.ih); I hear (srņomi) of thee (lvā) as the best physician (bhisáktamam) of physicians (bhisijām). वेटः। हे रुद्र, नमोभिः नमस्कारैः मा त्वा त्वां चुक्र धाम क्रोधयाम । मा च दुष्टुती दुःस्तोत्रेण, हे वृषभ, मा च सहूती अन्यैर्देवैः सहूत्या सोमारुद्रा वृहतम् [३० सं० ६७॥२] इत्यादिकया। नः अस्माकम् वीरान् उदय उत्थापय भेषभिः भेषः। भिषक्तमं त्वा भिषजां शृणोमि वृद्धभ्य इति । वि हरदत्तः। हे रुद्र, त्वा त्वां वयं नमोभिर्मा चुक्रुधाम। यथा राज्ञो वा राजा- मात्य वा पृथग्जनेन कृतो नमस्कारः प्रत्युत क्रोधाय भवति तद्वत् सर्वदेवं प्रतीति मन्यमानो गृत्समद एवमाह। क्षुद्रस्यापि मे नमस्तव महेश्वरस्य क्रोधाय मा भूदिति। मा दुष्टुती। तृतीपैकवचनस्य पूर्वसवर्णः । दृष्टया स्तुल्या त्वां चुकधाम । हे वृषभ वर्षितः वृषभवत् प्रसपकारिन, मा सहूती मा देवतान्तरैरग्नीन्द्रादिभिः सहाहानेन चुकधाम । नः अस्माकं वीरान् भेषजः उदय सम्बन्धय । त्वामहं भिषां मध्ये भिषकम णोमि ॥४॥ मा च ·622 VEDIC SELECTIONS [ii. 83.4 सायणः। हे रुद्र, त्या त्वां नमोभिः अयथाक्रियमाणैनमस्कार, हविभिर्वा मा चुक्रुधाम मा क्रोधयाम, कुछ मा काम। क्रुध कोपे [धा० ४८१] । अस्मारण्यन्ताल्लुकि पति रूपम्। हे वृषभ कामानां वर्षितः दुष्टुती दुःस्तुत्या अशोभनया स्तुत्या मा चुकु धामेत्येव। तथा सहती सहूत्या विसहशैरन्यैर्देवः सहाहानेन मा क्रोधयाम । श्रेष्ठो हि स्वस्मान्न्यूनेन सहाहाने ऋद्धो भवति । सत्वम् नः अस्माकं वीरान् पुतान् भेषजेभिः स्वदीयभैषजैः औषधेः उत् प्रर्पय उत्कृष्ट संयोजय। हे रुद्र, त्या त्वां भिषजाम् चिकित्साभिज्ञानां मध्ये भिषतामम् अतिशयेन भैषज्यस्य कतार ऋणोमि । प्रथमो दैव्यो भिषक् ति० सं० ॥५॥१२ वा० स० १६५] इति च मन्साम्तरेऽप्युक्तम् ॥४॥ । मा-The prohibitive particle- मा is used with the injunctive in RV. and aorist in class. Skt. Sayapa's मा क्रोधयाम, therefore, is open to objection. Grammariads get over the difficulty by regarding the particle here as मा and not माङ, कुषाम-1. pl. redupl. aor. of क्रोधि. Metrical lengthening as. in चातयखा 2d. नमोभिः-पाकल्ययुक्त: पूजनः । दुष्टुती-contracted instr. s. of दुष्टुति. When a sibilant after a final visarga is followed by a hard mute the visarga is dropped in RV., VS.. TS., etc. अभयघोषोदये लुप्यते परे नतेऽपि । ऋ० प्रा० ४.३६।। The school of Panini makes the rule optional. खरपरे शरि वा विसनीयलोपी बतायः. Cf. frea: for "faiga.. gera is 'danning with faint praise' etc., injudicious praise. सहती-contracted ins. s. of सहति. "इतिराकरणासानम्" In i. 98. 9 सहती is a dual and so we find in the rada-text सहती प्रति सजतो. पौरापर्पय-See p.27. भषजमि:-See p. 80. faumna-In Sanskrit any part of speech may admit of degrees of comparison.

·ii. 33.5] RUDRA 629 5 हवीमऽभिः | हवते | यः | हविःऽभिः । अव | स्तोमेभिः | कद्रम् | दिषीय । होमभिहवते यो हविभि- रव स्तोमेभी रुद्रं दिषीय ऋदूदरः सहवो मा नो प्रस्यै बन्च : सुशिप्रो रीरधन्मनाये ॥५॥ ऋदूदर सुऽहवः |मा नः | अस्यै। बभ्रुः सुऽशिनः रीरधत् | मनाये ॥५॥ With songs of praise (stomebhih) I would buy off (iva digiya) Rudra (Rudrām) who (yah) is called on (hivate) with invocations (hávīmabhiḥ) and oblations (havirbhiḥ). May the soft-hearted (rdidārab), easy to invoke (suhāvah), ruddy brown (babhrúḥ) fair-lipped (susiprah) (Rudral not (mā) subject (rīradhat) us (naḥ) to that wrath of his (asyai manā'yai). बेटः। हवीममि होमयोग्यः हविर्भिः सह या हवते आहूयते तं वं स्तोमैः अवदिषीय। पृथक्करोग्यस्मत् । "दूदरः सोमः, मृदूदरः" इति यास्का । सुहवः खाह्वानः मा नः अस्मान् अस्यै मनायै पुरुषान्मन्यमानायै रीरधत् वशं नयतु । अस्य बुद्धिः सर्वानमन्यत इति । बभ्र : बभ्रु वर्णः। सुशिप्रा सुहनुः ॥५॥ हरदत्तः। हवीमभिः हवनयोग्यैः हविर्मिःहवते । व्यत्ययेनार्य कर्मणि कर्तृ प्रत्ययः। हूयते यः। चतुर्थ्यर्थे प्रथमा। यस्मै हवीममिहंविभिहूयते। तं रुद्रम् । स्तोमेभिः स्तोतेः अवदिषीय। दैप शोधने [धा० १३९०७] इत्यस्या- शिपिलिक। छान्दसमात्मनेपदमित्वं च । अवदातं कृषीय। स च रुद्र ऋदूदरः मृदूदर, ऋजूदरो वा। मलोपो जकारो वा छान्दसः। तथावग्रहाभावः। सुहवः स्वाहानः। बभ्रुः बभ्रु वर्णो भर्ता वा जगताम् । सुशिमः शिप्रे हनू नासिके वा [नि० १११], उत्तरोष्ठस्योपरि श्मश्रुश्रेणिवा । पीवी शिप्रे अवेपया * The printed book reads भावे ·024 । VEDIC SELECTIONS [ii. 38.5 [R० सं० ८१७६०] इत्यादौ वर्शनात् । मृगयाविन्यापारे हिरण्मयी केशनिय- मनरज्जुवा शिप्रा। श्यते च शिप्राः शीर्ष वितता हिरण्ययीः [२० सं० ५१] इति। ताः शोभना मस्येति सुशिमः। एकाभूतो दानः अमान् भस्य प्रसिद्धायै मनायै। अनभिमानुको हैष देवः प्रजा भवति [ऐ० मा १] “यस्य रुद्रः प्रजा पशून वाभिमन्यते" इत्यादावभिपूर्वको मन्यतिः कोपरयौ रष्टः । स एवायमभिरहितः। भिदाविषु दर्शनात् सियां भावेऽछ। मा रीरधत् । ल्धयतिवंशीकरणकर्मा। इयते हि द्विषन्त मां रन्धयन् [३० सं० ११५०।१३] इति । स्वस्यै शलूणां वा कोपष्ट मास्मान् वश्यान कार्षीदिति । सायणः। यः रुद्रः हविभिः चरुपुरोडाशादिसहितैः हवीमभिः आह्वानः स्तुतिलक्षणैः इवते आहूयते स्तूयते । व्यत्ययेन कर्मणि कर्तृ प्रत्ययः। बहुलं छन्दसि [३४] इति इयतेः सम्प्रसारणम्। तं भद्रम् स्तोमेभिः स्तोतः प्रवदिषीय अवखण्डयामि पृथयारोमि। अपगतक्रोधं करोमीति यावत्। दो अवखण्डने [धा० १४०]। व्यत्ययेनात्मनेपदम् । बहुलं छन्दसि [४१७८] इतीत्वम् । ऋदूदरः। अदरो मृदूदरः [नि० ६४] इति यास्कः। सुहवः शोमनाहाना बन्नः मता सर्वस्य बभ्र वर्णो वा। सुशिप्रः। शिप्रे हनू नासिके वा [नि०१७]। शोभनशिमः। एवं गुणविशिष्टः स रुद्रः अस्यै मनायै । हन्मीति मन्यमाना बुद्धिर्मना। तस्यै नः अस्मान् मा रीरधत् मा वशं नैषीत् । रघ हिंसासराबोर [धा० ४१८५] । अस्माण्ण्यन्ताल्लुक चलि रूपम् । राध्यतिवंशगमने नि०१।२] इति यास्कः ॥५॥ हवीमभिः-नवीमन् from ho to call with -man with connecting .i-. Similar other words are with maintenance, a expanse, etc. व स्पर्धायो शब्द च प्रत्यबादीणादिक ईममिन्प्रत्ययः । बहुख इन्दसि [१४] इति धातोः सम्प्रसार परपूर्वत्वं गुणावादशी। 18-There is hardly any doubt that po is used in the sense of mea, still Geldner takes it in the active sense and translates : 8. adds sufr: drar rfor ayfa: under 2. 128. 5.

·ii. 33. 5] RUDRA 025 "He who calls on him) with invocations and oblations (thinks) I would buy off Rudra with songs of prayer.” It may be mentioned in this connexion that Geldner is inclined to assign a passive sense to ksameta in stanza 1. faster1. 8. 8-aör. opt. A. of al. Pāņioj makes provision for विषीय in his rule सुधित-वसुधित-नेमषित धिच्च-विषोय च vii. 4. 45, but not for feate, featy occurs only once in RV., but furate does not occur either in RV, or in AV., but only in the Brāhmaṇas and Sūtras. ऋदूदर:-may be regarded as a compound of ऋ and उदर or rç and. In the first case it will be a Bab, compound and the accent will be like that of krdhukarṇaḥ in x. 27. 5; in the second it will be an Upapada compound and accented like geet on the final syllable. Now sdu is evidently formed with -u from the root rd 'to stir', dissolve' which later became ard. So ;du may mean either 'soft' 'pleasant' (cf, ārdrai or 'troublosome, inimical'. Soğdudara (Bah.) will mean 'soft-bellied, mild-hearted, compassionate' and ļdūdara (Upapada) will wean 'tearing up the troublesome enemy'. Probably it is not analysed in the pada-text owing to a doubt as to whether it is a Bah. or an Upapada. Haradatta thinks that the absence of avagraha is due to the change of मदु or ऋजु into ऋदु. ऋटूबधा, कृपा, पुरन्दर and वपोदर are all analysed in Pp. Yiska explains ऋदूदर as मदूदर in Nir. The word occurs in two other passages of RV: इमं स्तोमं गेदसौ प्र अवौम्यदूदरा: पपवनपिजिहाः । faa: gant are yaia viferre: #12: quar: 1 iii. 54. 10 and ऋदरेण सख्या सचेम viii. 48. 10. ऋदूपा and gay occur in viij. 77. 11 तुविचं ते सुकतं सूमयं धनुः साधुसी हिरण्ययः। उपते बाह रख्या सुसंस्कृत 72&a fecoat 0797-3. s. inj. redupl. aor. of Ty to make subject, Hai-mană suspicion, anger. Gk. mēnis from the same root means 'wrath'. .

·626 VEDIC SELECTIONS [ii. 33.6 6 । उमा ममन्द वृषभो मकवा- उत् मा ममन्द | वृषभः महत्वान् । । खपीयसा वयमा नाधमानम् । स्वक्षीयसा | वयसा | नाधमानम् । पूर्णिाइव | छायाम् । अरपाः | अशीय। মূৰীশ छायामरपा प्रथी- । या विवासियं रुद्रस्य सुम्नम् ॥६॥ आ| विवासेयम् रुद्रस्य सुम्नम् ॥६॥ The bull (vrşabhaḥ) with the hosts of Maruts (marútyān) bas inspired (üt mamarida) me (mā), the suppliant (nă’dhamānam) with his most vigorous (tváksiyasā) strength (váyasā). Free from disease (arapā')) I would attain (asīya) [his favour] like shade in heat (chāyā'm ghrņīva). I would win (ā' vivāseyam) tho favour (sumnám) of Rudra (Rudrásya). वेटः। उत् ममन्द उन्मदितवान् वृषभः कामानां वर्षिता महत्वान् महद्भिः सहितः स्वक्षीयसा दीप्तेन वयसा हविषा नाधमानम् याचमानम् । घणीव यथा धर्मगृहीतं भूतं छायाम् भश्नुते एवम् अरपा अहमपि सुम्नं सुखम् अशीय प्राप्नुयाम् । आविवासेयम् अस्य रुद्रस्य सुम्नम् सुखम् अधिष्ठानमाविवासः। हरदत्तः। वृषभो मरुत्वांश्च रुद्रः त्वक्षीयसा। तर् त्वष तनूकरणे [१६४५-६] । तृजन्तादीयसुन् । अत्यन्त तनूभूतेन वयसोपलक्षितम् । नाधमान याचमानम्, वय इति गम्यते । एवम्भूतं माम् उन्ममन्द । मदि स्तुतिमोदस्वप्नगतिषु [फा० ११३]। अन्तर्भावितण्यर्थ, ज्यन्त एव वा। कोर छिट् । उन्मादयतु उस्कृष्टमोद करोतु। उन्मोदितश्चाहम् अरपाः अपापा अनर्थरहितो वा भूत्वा अशीय अश्नुवीय। किम् १ तमेव रुद्रम् । घृणीव छायाम् यथा धर्माभिततश्यायामश्नुते तद्वत् । प्राप्य च रुद्रस्य यत् सुम्न स यद भकेन्या करोति तद विवालेयम् तेनाल्मानमाच्छादयेयम्, तदनुभवेयम् ॥६॥ * Madhaviya Dhātuirtti reads मदि खतिमोदमदखाकान्निगतिषु.

·मरत्वान् मां त्वक्षोयसा दीप्लेन वयसा ii. 33.6] RUDRA 627 सायणः। वृषभः कामानां वर्षिता मरुद्धि पुलैयुंक्तो रुद्रः नाधमानम् याचमानं मा अन्नेन उत् ममन्द उत्कर्षण तर्पयतु । अपि चाहं वृणीव छायाम् यथा सूर्यकिरणसन्तप्तश्छायो प्रविशति, एवं रुद्रस्य सुन्नम् सुखम् परपाः अपापः सन् अशीय व्याप्नुयाम् । तदर्थ तं रुद्रम् आ विवासयम् परिचरेयम् । विवासति परिचरणकर्मा ॥६॥ ममन्द-मन्द is a nasalized form of मद to bubble, to glow, to gladden, Gk. mad-ao be moist, Lat. mad-êre be soaked, full, drunk. मन्द्र pleasant, agreeable, charming. महत्वान-generally refers to Indra who has the Maruts for his allies; sometimes it is applied to Rudra, as here, for Rudra is the father of the Maruts. This final n is not changed into anusvāra and s, because it was not originally ns. बक्षीयसा-VM. and S. paraphrase it with दोन, we should rather say date or 79 or wfaataa, as the comparative suffix -Tyasun has been added direct to the root acc. to modern scholars or to त्वष्ट acc. to Indian grammarians. Acc. to Nir. viii. 14 त्वत् means to make (वक्षनेर्वा स्वात् करोतिकमण:). In the Nighantu त्वक्षम् is read in the list of बलनाम. atel-See p. 34. Váyas force, strength, cognate with vi-rii ; then the time of strength, i.c., youth, marriageable age, then hy generalisation, age. भाधमानम्-See p. 304. यौव-The exact meaning of this expression is doubtful. Indi&tis commentators are unanimous in taking out in the sense of धर्मातः, but that goes against the Padapātha and is an outrage on grammar, for if the possessive suffix -in be added to gui or gfg the nom sing. will be पन्तोदान, so in gणीव the second syll. will be an independent svarita and the first syll. will lose its accent. Pp. analyses gota as gfosat. ta iji. 45. 4 is, however, analysed 981574. Some scholar are inclined to tako gra as a contracted .

·628 VEDIC SELECTIONS [ii. 88.6 instr. sing., but yfo is not fem. in RV. A comparison of our passage with RV. vi. 18. 38 उपछायामिव पुणेरगम शर्म ते वयम् 'we have come to your shelter like shade from heat' appears to show that कृषि is used here for पुणे:. पा विवासियम-विवास is the desiderative of वन् to win and means literaily 'seek to win'. In the Nighantu faarafa is read in the list of roots meaning परिचरण or worship. विवासति: परिचर्यायाम Nir. xi. 28. 7 करयत द्रमुल्याकु- क्व | स्यः | ते रुद्र मुळ्याकुः । ते रुद्र मळयाकु- स्तिो यो अस्ति भेषजो जलाषः । हस्तः यः अस्ति भेषजः जलाषः । अपभर्ता रपसो देव्य- अपऽभर्ता | रपसः । देव्यस्य । स्याभी नुमा वृषभ चक्षमीथाः ॥७॥ अभि | नुमा | वृषभ | चक्षमीथाः । Where (kva), O Rudra (Rudra), is that (syah) gracious (mſlayā'kuh) hand (hástaḥ) of thine (te), which (yah) is (ásti) healing (bhesajdh) and cooling (jalāgah). Remover (apabharta') of maladies (rápasa) coming from the gods (dáivyasya), now (nú) be merciful towards (abhi cakşamithāḥ) me (mā), O bull (Ursabha). वेष्टः। क्व स्वासः ते रुन मुल्याङ्कः सुखयिता हस्तः या अखि विद्यते भेषजा भैषज्यकृत् जलापः सुखकर। अपभा अपहर्ता पसः पापस्य दैव्यस्य देवकृतस्य । सुषम! ताप्य! स्वंमा माम् नु अत्यन्तम् अभिचक्षमीथाः अभिक्षमख । हरवत्तः। हेरुन, क्य ते सास हस्त। कोश! मुळयाकु सुखपिता। यो वर्तते जलाषा भेषजः। तस्वयं तदुपचार। सुखरूपेण भेषजेन तद्वान् । वैव्यस देवसम्बन्धिनस्तः क्रियमाणस तेषां वासुरैः क्रियमाणस स्पसः अनर्थ·ii. 38.7] RUDRA 629 स्थापहता। एवम्भूतस्ते स हस्ताक्व। नाहं तेन स्पृश्ये। तेन मां पश येन स्पृष्टोऽहमपापः स्याम् । यथोकं महाभारते २४०।२५]- स्पृष्टय सम्बकेणाथ फल्गुनस्यामितौजसः । यत्किञ्चिदशुभं देहे तत्सर्वनाशमीयिवत् ॥ इति। स्पृष्ट्वा च नु क्षिन मां हे वृषभ अभिचक्षमीथाः। अभिः सर्वतोभावे । सर्वत्र समर्थ कुरु। सर्वपुरुषार्थक्षमं कुरु । सायणः । हे रुद्र, ते तव मूळयाकुः सुर्खयता स्यः सः हस्तः क कुल वर्तते। यः हस्तः भेषजः भैषज्यकृत् जलाषः सर्वेषां सुखकरः अस्ति भवति । सहस्तो विद्यत एव । तेन हस्तेन मां रक्षेति भावः। अपि च हे वृषभ कामानां वर्षित दैव्यस्य देवकृतस्य रपसः पापस्य अपभर्ता अपहर्ता विनाशयिता भूत्वा कृतापराध मा मां नु क्षिप्रम् अभिचक्षमीथाः अभिक्षमस्व । क्षमूष सहने [धा १४३८] । लछि छान्दसः शपः श्लुः। बहुलं छन्दसि [७॥३॥९७] इतीडागमः ॥७॥ रस्य:-See p. 131. स्वः-p. 63. मळ्याकु:-The agent suffix rāku is added to मळ the caus. of मड् to be gracious. Cf. पदाकु and इचाकु. भेषभ:-is an adj. meaning 'healing' (fom. bhesaji') as also a neuter noun meaning 'medicine'. Pāṇini mentions the adj. in his rule केवलमामकभागधयपापापरसमानार्थकतसुमालभेषनाच iv. 1. 30. Cf. RV. x. 137.6: पाप का भेषजीरापो प्रमोवचातनीः। पापः सर्वस्य भेषनीसाले कागबन्तु मेषजम् ॥ The waters are healing, they drive away disease, the waters are healing for all, let them make medicines for thee. मलाष:-is read in Nigh. i. 12 in the list of उदकमाम's and in iii.6 in the list of सुखनाम's. The campd, मलाषमेषन occurs in RV. * Printed Har. has एविवत् tor शिवतः ·630 VEDIC SELECTIONS [ii. 333.7 5.48. 4 where S. says: ननो प्रादुर्भाव। नायत प्रति माः। अन्येष्वपि दृष्यने [११] इति हथियात् केवलादपि ड-प्रत्ययः । खष कानी। कान्तिरभिलाषः । भाव घम् । नाना खाषो यस्मिन् तत् नखार्ष सुखम्। Why not say अलखाप became here by Haplology? Cf. RV. viii. 29. 5. famaait faufal इस पायुधम् । शुचिरुयी मलाषभषनः ॥ He bears in his hand a sharp weapon, (he is) bright, fierce and possessed of cooling medicines. अपभर्ता-ग्रहोभम्कन्दसि हस्य viii. 2. 32. 1. देव्यस्य-बायो देव्यः पाचजन्यो गाम्भीर्यच आष्यते। iv. 3.60.8. 8 । प्रबन्धवे वृषभाय खितीचे प्र| बभ्रवे | वृषभाय | शिवतीचे। महो महीं सुष्टुतिमौरयामि। महः | महीम् सुऽस्तुतिम् । ईरयामि । नमस्या कल्पलोकिन नमोभि- नमस्य | कल्मलीकिनम् | नमःऽभिः । गुणीमसि त्वेषं रुद्रस्य नाम ॥८॥ गृणीमसि | स्वेषम् | रुद्रस्य | नाम ॥८॥ To the ruddy brown (babhráve) whitish (sviticé) bull (vrşabhā'ya) I send forth (prá īrayāmi) a nice hymn of praise (austutim) which is mightier than the mighty (anahih mahi'm). Worship (namasya') the brilliant ome (kalmalikinan) with prostrations (námobhih); we glorify . (gžņinási) the terrible (tveşám) name (nā'ma) of Rudra (Rudrásya). बेटा। प्रेरयामि बनवे वृषभाय वर्षिने शिवतीचे श्वेतिमानमते महो महीम् महतोऽपि महतीम् सुधुतिम् सुस्तुतिम् । नमस्य नमस्थत नमोभिः नमस्कारै फल्मलीकिनम् दीसम् । ज्वलनामसु पठितं कल्मलीकिनम् इति [निष ३५]। उज्ज्वलम् । गृणीमसि उचारयामः स्वेषं दीसं बस नाम नामधेयम् । हरवचः । पनवे। बकपिलपिङ्गला, स्वभावतस्तवर्णाय । वृषभाय वर्षिने, अषमवर प्रसायकारिणे था। शिवतीचे। श्वेतो वर्णः शिवतिः। वाम् भवति ·ii. 88.8]] RUDRA 031 गच्छतीति वित्यङ्। श्यते चान्यत्रापि-शिवत्यञ्चो मा दक्षिणतस्कपर्दाः [० सं० ॥३३॥१, शुक्ला कृष्णादजनिष्ट श्वितीची [२० सं० ११२३९] इति । तस्मै भमोबूलनेन श्वेतवर्णभाजे । एवम्भूताय रुद्राय । महो महीं महतोऽप्या- काशादेहती सुष्टुतिं शोभनां स्तुतिं प्रेरयामि उच्चारयामि। नमस्य नमस्कुरु हे मदीयान्तरात्मन् ! कल्मलीकिनम् । ज्वलतो नामधेयमिदम् । तेजसा ज्वलन्तं रुद्रस्य त्वेषं दीप्तम् अतिप्रसिद्धं नाम शिवो रुद्र इत्यादि। नमोभिः नमस्कारैः सह गृणीमसि गृणीमा उच्चारयामः-नमो रुद्राय नमः शिवायेति ॥८॥ सायणः। 'रुद्रदेवस्ये पशौ वपा-पुरोडाश-हविषां क्रमेण प्र बभ्रवे इत्याया- स्तिस्रो याज्याः। प्र बभ्रवे वृषभाय शिवतीच इति तिस्त्र आ पश्चातानासत्या पुरस्तात् [आ० औ० ३८1१] इति । बचवे विश्वस्य भलै बभ्र वर्णाय वा वृषभाय कामानां वर्षिसे तद्वत्प्रसह्यकारिणे वा खितीचे श्वैत्यमञ्चते। श्विता वर्णे [धा० ११७२९] । औणादिक इन्प्रत्ययः। शिवतिमजतीत्यञ्चतेः ऋत्विग [३।२।५९] इत्यादिना क्विन् । चतुर्थ्येकवचने अचः [६॥॥१३८] इत्यकारलोपे चौ [१।३।१३४] इति दीर्घत्वम्। उदात्तनिवृत्तिस्वरेण विभक्तरुदात्तत्वम् । एवंगुणविशिष्टाय रुवाय महः महीम महतोऽपि महतीम् सुष्टुतिम् शोभनस्तुति प्रईरयामि प्रकर्षणो- चारयामि। हे स्तोतः कल्मलोकिनम् । ज्वलतो नामधेयम् [नि० १११७] । ज्वलन्तम् । कलयति अपगमयति मलमिति कल्मलीकं तेजः। सद्वन्त रुई नमोभिः नमस्कारैः हविर्भिर्वा नमस्य पूजय। वयं च रुद्रस्य महादेवस्य वर्ष दीप्तं नाम एणीमसि गृणीमः संकोर्तयामः। गृ शब्दे [धा° ९।२७] । कैयादिका। इदन्तो मसि [91११४६] । प्वादीनां हवः [७३३३८०] ॥८॥ . प्र बभुवे नषभाय बितीच इति तिखः [पा० बी० सू० श६१] इत्यव तिन इति कयनेन वपा-पुरोडाब-हविषामता याच्या इति प्रतीयते, पयागे हि वपापुरोडायवीपा- स्विविधा यागा भवन्ति । तव विषु यागेषु तिम्रोऽनुवाक्या: “मळा ते रुटीत नी मयस्कोतिर पाते पितमरता मुखमतु" इति पूर्वमका तिम्रो यान्या उच्यन्ते। भा पश्चातानासत्या पुरतात [१५] इत्यापिने पभोवपाया पनुवाक्या ।

·882 VEDIC SELECTIONS [ii. 83.8 feat-dat, 8. m. of forme (fem. Farai) from fafar (akin to Eng. white, cf. fa, fya) and re, to go which serves the purpose of a suffix like -ward in such cases, Siva, the later representative of Rudra, is also thafaf forh. A137 H814'a mighty eulogy of the mighty one' (MACDONELL). 8. and URRI-I follow Pp. in taking TheT as the Imper. 2. regarding the lengthening as metrical. Cf. viii. 42. 2: parte पर हन्त नमस्या धीरममतस्य गोपाम. So praise the great Varuņa and make obeisance to the wise protector of immortality. In view of the fact tbat the third syll. in a Triştup stanza may be either long or short as also of the fact that the verbs in both the preceding and following Pädas are used in the 1st pers., Prof. Macdonell prefers to regard the word as 1st. sing. subj. and translates: I will adore, etc. umefar-is mentioned among the synonyms of any in Nigh, i. 17. It appears to be an onomatopoetic word like **CH, ***, etc. in Bengali. 24-is formed, as the accent on the final syll, shows, with the agent suffix from free to be stirred and means impetuous, vehement, terrible, glittering, dazzling. Gk. seismo-8 (Skt. *ap:) earthquake is from the sumo root which is found without tho s-extension in Av, upā-thwayeiti is frightened. a Toca of fierce aspect, hauata of glittering appearance, wegen of fiery spirit, Quare of dazzling manliness. ? eutafa_accented as beginning the păda. In i. 42. 10 a good hafa utfor Tutare etc, it is unaccented. The root is read in the list of wafarra roots in the Nighantu. Nir, iii, 5 says zura: Reformác:. The Dhālupātha has e as Par. Av. gar-, Eng. call. For the ending-masi see p. 249. In Av.-mahi alone is used as the Par. primary opding.

·ii. 33.9]] RUDRA 639 9 । । स्थिरभिर पुरुरूप उयो स्थिरेभिः। पुहारूपा | उमा। बचः शकेभिः पिपिरी हिरवा बः। शुक्रमि। पिपिशेरियो ईशानादस्य भुवनस्य भूर ईशानात् | अख्य भुवनय | भूरेः। न वा उ योषगुद्रादसुर्यम् ॥८॥ नाम इति योषत् रुवात् असुर्यम् ॥ With firm (sthirdbhiḥ) limbs (ångaih), of many formas (pururu'pah), the mighty (ugráh) ruddy brown (babhrúh) [Rudra] has adorned himself (pipise) with golden ornaments (hiranyaiḥ). From the ruler (i'sānāt) of this (asyd) great .(bhu'reb) world (bhavanasya), from Rudra (Rudra't) may his divine dignity (asuryam) verily never (nd vdiu) depart (yosat). बेहटः। स्थिरेभिः दो युक्तः पुरुरूपः बहुरूपः उग्र उद् णः बनुः बब्रुवर्णः। शुक्र शोचतेज्वलतिकर्मणः [नि em]। दी: भामरणः पिपिशे भानि संयोजयति। हिरण्यैः हिरण्मयैः। अस्य सर्वस्य भूरे बहोः भुवनस्य ईशानात् ईश्वरात् अमात् न योषत् पृथग्भवतु असुर्यम् असुराणा हन्तु रूपमिति । हरदत्तः। पुरुरूपो रुद्र उग्रोऽनभिभवनीया बर्वच वर्णः शुकै मिः शुद्ध दीः स्थिरेभिर हिरण्यैः हिरण्यवदुज्वलैहिरण्मयैर्वा पिपिशे दीप्यते । नक्षवेभिः पितरो चामशिन् [२० सं० १०१६०११] इति श्यते । भलैकवाक्यताप्रसिद्धार्थ यत्तदावध्याहायौं। य एवं पिपिशे तमादस्य भुवनस्येशानाद भरे सर्वप्रकार प्रभूताई खाद असुर्य बल न वा अयोपत् । वै प्रसिद्धौ। स पवारण। यौतिः पृथग्भावे। न खलु कदाचिदपि तस्माद् बळ विद्युतं भवति, सदेवासी बलवानिति ॥९॥ सायगः। खिरभिः स्थिरै परे अवयंवैयुत पुरुरूप: मामूल्यांमा पंहुमी रूपेरुपेतः यः उद्गुणस्तेजली बन्न: मां बन पो वा होमिः ." 12-1874 B.T.

·634 VEDIC SELECTIONS [ii. 33:9 दीप्ते हिरयः हिरण्मयैहितरमणीयेकाः पिपिरी दीप्यते। पिश अवयवे [धा० ११५] । कर्मणि लिट् । धानात् ईश्चरात् पस्य भुवनस्य भूत- जातस्य भूरी भतुंः रुद्रात् पसुर्यम् । असु क्षेपणे [धा० ४.१] । असेरुरन् [१० ११४१]। असुरक्षेसा। तब साधुः [९८] इति यत् । असु बलम् न वै उ योषत् नैव पृथग्भवति । यौतेलेटयागमः। सिब्बहुळं लेटि [३५] इति सिप। । बड़ी:-उपबचणे वतीया। fafun-The root fou means to adorn, Atm. to adorn oneself. It is found in the pic of picture. Gk. poikilos variegated. पक्षम् form, colour. Av. pahsa m., paesah n, ornament. पुरुपेशस् multi-form (Goth. filu.fåihs). Skt. pesala ornamented. योषन-3. s. s-aor. injunc. of यु to separate. पर्यम्-Ace. to commentators, Panini's rule असुरस्य खम् iv. 4. 128 makes provision for the adj. घमय as in अयं पावम, but an adjective can be easily used as a noun. Cf. ii. 1. 6 : त्वमग्रे रुद्रो vett a fen: thou, Agni, art Rudra, the great spirit of the sky; RV. v. 42. 11 तमु हि य: खिपुः सधवा यो विश्वस्य यति भेषजस्य । यखा मही सौमनमाय बद्र' नमोमियमसर दुवस्य | And praise him who has good arrows and agood bow, who rules over all remedies. Worship Rudra for his great goodwill, worship the spirit divine with obeisances. 10 पावभर्षि सायकानिध मान् विमर्षि | सायकानि | धन्य । बारविक यजतं विश्वकपम् । मईन् निष्कम् | यजतम्। विश्वरूपम् । पईबिद दयसे विश्वम मईन् इदम् | दपसे । विश्वम् अम्बन्। नवा पोजीयो नई वदतिन मोजीया जावद मस्ति । ।

·ii. 33. 10] RUDRA 636 Worthy (árhan), thou bearest (bibharşi) arrows (sd’yakāni) and a bow (dhānva), worthy (arhan) thou wearest an adorable (yajatán) and omniform (visvárūpam) necklace (nişkám), worthy (århan) thou protectest (dayase) all (visvam) this (idám) very extensive world (abhvam); there is (asti) indeed (vdi) nothing (ná) more powerful (ójīyaḥ) than thee (tvát), Oh Rudra (Rudra). वेस्टः । तदहस्त्वं सायकानि धन्य धनुन बिभर्षि । निष्कम् भामरण यजतं शोभनं विश्वरूपं नानारूपम् । तथाई स्वं विश्वं सर्वम् इदम् अन्वम् महत् भुवनं दयसे अनुगृहालि। न त्वत् त्वत्तः ओजीयः बलवत्तरम् इह किश्चित् अस्ति ॥१०॥ हदत्तः। अहंन् बिमर्षि हे रुद्र त्वमेव सायकानि धन्व च बिभर्षि। मन स्वमेव च यजतं यागादिकमंसाधनं विश्वरूप कुण्डलायनेकरूपं निष्क हिरण्यमपि बिभर्षि। शरवणे निषिक्तं यदेवस्य वीर्य तत्पर्शात् स प्रदेशो हिरण्मयोऽभवदिति होतिहासिकाः स्मरन्ति। हिरण्मयाभरणधारणाभिप्रायं वेदम् । अभ्वमिस्यन्त- रिक्षनाम्ना जगलक्ष्यते। इदं विश्वम् अव त्वमेवाईन् दयसे। सर्व विषयां दयां त्वमेव कतुमहंसि। न है। बै प्रसिद्धौ। स्वत् त्वत्तः। भोजीवः भोजवितरं किशिवपि वस्तु न वै अस्ति। यदि स्यात् तेन जिघांसितमसौ न रक्षितु शक्नुयात्। तत तद्विषयास्य दयानहिता स्यात् ॥१०॥ सायणः। हे छ, त्वम् पहन अ) योग्य एव सन् सायकानि शरान् धन्व धनुश बिभर्षि धारयसि । तथा पईन् एव यजतम् यजनीयं पूजनीय विश्वरूपम् बहुविधरूपयुकं निष्कम हार बिर्षि । तया पहन एव बदम विश्वम् सर्वम् अभवम् । महवामैतत् । अतिविस्तृतं जगत् । दयसे रक्षसि । दे रक्षणे [धा० ११९] । हे रुद्र, त्वत् त्वत्तोऽन्यत् किचित् पोलीयः मोजस्वितरं बलवत्तरं न वै पस्ति न खलु विद्यते। अतस्त्वमेवोकल्यापार योग्य' इत्यर्थः। भोजशब्दान्मत्वर्यायो विनिः। तत मातिशायनिक इछन् । विन्मतोलक [५] । टे. [५५] इति टिलोपः ॥ * योग्य-all.

·686 VEDIO SELECTIONS [ii. 33. 10 oth Note that it is the nom. sing. and not the voc. sing. In the latter case the verb following it would be accented. The part. 987 means worthy acc. to at narara iri. 2. 133. The repetition of the word arhan at the beginning of each verse constitutes the figure of speech "anaphora". Cf. Praise ye the Lord. Praise God in His sanctuary; praise Him in the firmament of his power. Praise Him for His mighty acts: praise Him according to his excellent greatness. Psalm cl. forura-The alf root is much more frequent in RV. than the जुहोत्यादि. 919974-014 is masc. in the class. lang. 11 quir: 1 – Though found in Amara yay is not much used in class. Skt. but preserved only at the end of Bab, compounds. fra-Note that force is not analysed in Pp. faraola 'with a golden ornament round the neck' is also found in RV. Quaq-ufuan Yāska. Skt. yaj.atá, Av. yazata, from yaj to worship with the suffix -atá (in the sense of -tavya). cia worthy to be seen (esatta Nir. x. 1), via desirable. (998 raforgrånefa- तमि महर्गेऽत। उ°२११०). faraty-Note that fara in cis accented on the first syll. (being formed with my with an indicatory a), but faz cf 197994 is acoented on the second syll. (acc. to rätst tart 144 vi. 2. 106). 428-afara**af, nån gå avatar: Ta' yquruafi ' * परिक्षयने पर पति दागकर्मा वा विभागकर्मा वा। दुर्भामा दशने बनानि' पति xxfawati gagafc: 1 'Farruegani fa nay' sfar format ...Nir. iv. 17 (Wieldost-GELDNER, MAODONELL). Gk. daionnai. 4-is read in the list of 's and in the list of Ava in the Nighantu. Derived from 4-8 the word literally means 'not existing', thence monster, monstrous (Force-GELD, MAODONELL). Anta:-comp. of e, superl sifore. Av. ugra., aajyah,- aojišta. .

·ii. 33. 11] RUDRA 687. . 11 तुहि श्रुतं गतसदं युवान स्तुहि । श्रुतम् । गतंऽसदम् । युवानम् । मगं न भीममुपहनुमुअम्। मृगम् | न | भीमम् उपहलुम् उप्रम् । मुळा जरिये रुद्र स्तवा- मुळ जरिने रुद्ध स्तवानः। नोऽन्य ते अस्मवि वपन्तु सेनाः ॥११ अन्यम् ते अस्मत् नि |वपन्सु | सेनाः। Praise .(stuhi) the far-famed (frutin), the cave-dwelling (gartasádam) the youth (yúvānam), runding through (upahatnům) like a dread beast (migám ná bhīmám), the mighty (ugrám). Being praised (stávānah), 0 Rudra (Rudra), have pity on (mộļā”, the praiser (jaritre). Let your (te) hosts (sindh) lay low (nt vapantu) another (anyām) than us (asmit). वेस्टः। हे स्तोता, स्तुहि श्रुतं विश्रुतम् गतसदं रथस्य युवानं मृगम् इव भीमम् उपहन्तारं शतूणाम् उपम् उद् र्णम् । त्वं च रुद्र स्तवानः स्तूयमानः जरिव स्तोते मुळा सुखं कुरु। अस्मत् मत्तः अन्यम् ते तव सेना निवपन्तु छिन्दन्तु। हरदत्तः। श्रुतं विख्यातम्, आबालगोपालं प्रसिद्धम् । गतसदम् । गतं इति रथनाम। आ रोहथो वरुण मित गर्तम् [५।१२।८इत्यादौ दर्शनात् । युवानं नित्यतरुणं मृगं न भीमं मृगमिव भयानकम् उपहनुम् उपहन्तारं ब्रह्मद्विषाम् उग्रम् अनभिभवनीयम् .एवं विधं रुवं स्तुहि हे मदीयान्तरात्मन् । त्वंच हेख स्तकामा स्तूयमानोऽस्माभिः मृ मृळय जरिते। विभक्तिव्यत्ययः। जरितार स्तोतारम् । ते तव सेनाबास्मत् अस्मत्तोऽन्यं निवपन्तु निमन्तु । सायणः। प्रयाणे मृगस्यामनोज्ञवचः श्रुत्वा स्तुहि भुतम् इत्येता जपेत् । सूषितं च-तुहिश्रुतं गतंसद युवानमिति मृगया [भा० गृ सू०1०11०] इति । हे स्तोतः श्रुतम् विश्रुतं प्रख्यातं वं स्तुति। कीदशम् १ गतसदम् । 1 मड़governs the dative.

·688 VEDIC SELECTIONS [i. 33. 11 गौ रथः। तत्र सीदन्तं युवानम नित्यतरणं मृगम न भौमम् सिंहमिव भयादरम्। उपहनुम उपहन्तार शालूणाम् उग्रम दूर्ण हे रुद्र त्वं स्तवानः भस्माभिः स्तूयमानः सन् जरिने स्त्रीले मामळ सुखय। ते त्वदीया सेनाः पमत् पन्यम् अस्मरतिस्ति पुरुष नि वपन्तु निमन्तु ॥११॥ afta-Yāska says: afrat aftar Nir. i. 7. In Nigh. iii. 16 जरिता is read in the list of सोवनाम. Durga says: गरिता भरत: vader. As Yāska points out it is the palatal form of the root y to praise. Skt. jaritar-, Av. (aibi-jjarotar.. मतंसदम्-seated on the seat of the car or on the beat of the shelter. Gárta has practically the sense of Eng. 'scaffold' (GELDNER). गत is read in the list of ग्रहमाम's in the Nigh. बर्ग न भीमम-see under i. 154.2. The animal may be the wild buffalo, the elephant or the lion (पभी न भौम: vi. 21.4, मगन वा मगयने viii. 2. 6, सिंधी न भीम: V. 18. 14). अपाम-The suffix is -nu with -t- enlargement. कहनिभ्यां कब : upadi iii. 30. बु. active, deadly, सनय-- thunder. V.G. S. p. 257. नि-वपन्त-नि (down) वप (strew, scatter, throw). Cf. न्युना: x. 34. b. पन्ध ते पनि वपन्न सेना:-f. पन्धो वधुर्ण मसितो वस्तु x. 14. 15. See p. 335. 12 कुमारः चित् | पितरम् | चन्दमानम् । प्रति ननाम | रुद्ध | उपऽयन्तम् । मारचित्पितरं वन्दमान प्रति नानाम बद्रोपयन्तम्। भूरेर्दातार सत्पति एपोष तुताव भिषणा राख १० भरे वातारम् सऽपतिम् | गृणीषे। सता त्वम् भेषजा रासि | अस्मे इति । 'As a boy (kumarib cit) to the praising (vindamānam) father (rithiam) so have I, Rudra (Rudra) made obeseance [to thee] ·ii. 33. 12] RUDRA 689 . (prāti nānāma) when thou approachest (upaydntom). The giver (dātā ram) of much (bhu'roh), the true lord (adtpatim) I extol (ginīşe); being praised (stutah) grant (rāsi) thou (tvám) remedies (bhesaja') to us (asmé). वेस्टः । कुमार बालः चित् इव पितरं वन्दमानं प्रवीभवन्तम् उपगच्छन्त- महं त्वां प्रतिननाम प्रणतोऽस्मि, तथा गृगीषे स्तौमि च भूरे बहुनः दातारं सत्पति सतां पतिम्, स्तुतश्च त्वम् अस्मे अस्मभ्यं भेषजा भेषजानि रासि प्रयच्छसि ॥१२॥ हरदत्तः। हे रुद्र, मां प्रत्युपयन्तम् उपगच्छन्त त्वामहं प्रतिनानाम । लोडर्थे छिट् । छान्दसोऽभ्यासस्य दीर्घः। प्रतिः प्रशब्दस्यार्थे । प्रणमानि प्रगमनं भेय। अत्र दृष्टान्तः। कुमारश्चित् कुमार इव पितरं वन्दमानं लाळयन्तम् । किज भूरेदांतारं प्रभूतस्य दातारं सत्पति सतां पालयितार त्वामहं गृणीषे। व्यत्ययेनारमनेपद मध्यमपुरुषश्व'। गृगामि स्तौमि। स्तुतश्च व भेषजानि रासि देहि अस्मे असभ्यम् ॥१२॥ सायणः। वन्दमानम् 'आयुष्मान् भव सौम्य' इति स्तुवन्त' पितरम कुमारः चित् यथा कुमारः। चिदित्युपमार्थे नि० ११४१३]। हे रुख, उपयन्तम् अस्मत्समीपे गच्छन्त त्वां प्रति ननाम प्रतिनतोऽस्मि। अपि च भूरेः बहुनो धनस्य दातारम् सत्यतिम् सता पालयितारम् । पत्यावैश्वर्वे [६।२।१८] इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । हे रुद्र, एवम्भूतं त्वां गणोष स्तौमि । मिपः 'तिला तिको भवन्ति' इति से आदेश'। स्तुतः च त्वम् अहो अस्मभ्यं भेषजा भेषजानि रासि देहि ॥१२॥ बन्दमानम्-Of. देवीमह नितिं वन्दमानः पित्रव पुइसये बचोमिः। T. S. iv 2. 5.4 देवी निति बन्दमानीs बचीभिः स्वतिवाक्ये उपची खाधीनां करोमि। तब इटालः-यथा सोक पिता पुर्व दु:शौख पावतात व व्यादिभिव- पलालनवपने: खाधो कर ति सर्वत्। 1 As regards ferson, there is no anomaly. (See p. 648.) It is the aor, stem grņi.p- that is anomalous, ·640 VEDIC SELECTIONS [ii. 38.12 मनाम-जनम is the 1st pers. sing. and ननाम the 3rd pers. sing. in RV. and AV. The 3rd pers. sing. has been used here for the 1st pers. because of the word gait: at the beginning of the stanza. The third syllable in a Triştup may be either short or long, so the lengthening here is like that of तूतुमान, मामहान, दाचार eto. गोष- Ved. irregularity for the normal grne, both the nd of the present and the 8 of the aorist being used here. The word occurs ten times in RV, and everywhere it is the 1st pers. sing. रासि-imperative in sense. Cf. RV. 1. 114.6: पद पिवे मातासचते व साहोः खादीयो रुद्राय वर्धनम् । राजापनी पक्षत मतभोजनं त्मने नोकाय तनयाय मळ । "This exbilarating hymn, sweater than the sweetest, is uttered to Rudra, the father of the Maruts. Bestow on us, O Immortal, the food of the mortals; be gracious to ourselves, our children and descendants." i. 114.9: राखा पितमरतो सुबमो. 18 या वो भेषना मरतः शुचौनि या|| भेषजा मस्तः शुचीनि । ॥ या शन्तमा इषणो या मयोभु। या शमऽसमा| वृषणायामयाऽभु। यानि मनुरखणीता पिता न थानि | मनु मवणीत । पिता नः। ताच योच कद्रस्य वमिता शम्चायो/चावस्यावश्मि । : Those medicines (bhesaja') of yours (vab) which (ya') are pürbúcini), which (ya") are most wholesome (édntamā), o bulls (urganah), which are beneficent' (mayobhú), which (ya'ni), Manti (Mdnuh), our (nah) father (pitā), chose (dvſnita); these (tay and the bealing (ddm ca) and blessing (noh oa) of Rudra (Bridrdaya) I desire (valmi).

·il. 33. 18] RUDRA 641 । बेहटा। हेमलता, या यानि वा श्रेषजा भेषजानि शुचीनि या यानि शन्तमा सुखतमानि या मयोभु यानि मयोभूनि यानि च सर्वेषाममाकमर्थाय भवन मनुः भवणीत ता तानि रुद्रस्य शं च यो च वश्मि कामये ॥१३॥ हरदत्तः। हे मरुतः वृषणः वर्षि तारः यानि वो भेषजानि रुद्रात् पितु- लंब्धानि । शुचीनि, न लशुनादिवशुचीनि। यानि च शन्तमानि सुखतमानि । यानि च भयोभु। वचनव्यत्ययः। मयोभूनि सुखस्य भावयितणि । भमाकं मनुष्याणां पिता मनुः अवृणीत प्रार्थयत । तानि रुद्रस्य भेषजानि शं च शमनाय च रोगाणां यो यावनाय च भयानां वश्मि कामये ॥१३॥ सायणः। हे मरतः रुद्रपुत्रा वः युष्माकं या यानि भषजा भेषजानि असदारोग्यहेतुभूतान्यौषधानि शुचौनि शुद्धानि निर्मलानि सन्ति । हे वृषणः कामानां वर्षि तारो मरुतः या यानि च युष्मदीयानि भेषजानि शन्तमा अतिशयेन सुखकराणि । या यानि च भेषजानि मयोभु मयोभूनि मयसः सुखस्य भावयितृणि। न: अमाकं पिता मनुः यानि भेषजानि युष्मदीयानि पहणीत वृतवान् । ता वानि भेषजानि रुद्रस्य महादेवस्य सम्बन्धि शं च योग यच्छमनीयानां रोगाणामुपशमनं यावनीयानां भयानां यद्यावनम् असता पृथकरणं तदुभयं च वश्मि कामये। वश कान्तौ [धा २२७०] । भादादिकः ॥१३॥ मयोग-See under i. 89.4. मनु:-Manu, the first man, is the ancestor of the human race. His father is Vivasvat. पापोता-Metrical lengthening. ता-तानि। 4-well-being, health (opp. to rápas). A root noun. 11:— Evidently from a noun y meaning prosperity. Av. yaoš., Lat. ius. शम् and यो: are used both as adverbs and as nouns. योर-C. Rv.i. 114.2: बळा नो बद्रीत मी मयखाधि चौराय नमसा विधिम है। पयोष मनुरागज पिता तदप्यान तब कद्र प्रणौनिए। Be gracious to us, ORudra, and make happiness tor us%3; we would offer thee ·6.2 VEDIC SELECTIONS [ii. 33. 18 worship, o ruler of men, with homage. What healing and blessing Father Manu had desired through offerings, we would attain that, O Rudra, under thy guidance. 14 । परिणीती रुद्रस्य थज्याः परिना | हेतिः रुद्रस्य वृज्याः। परि वेषस्य दुर्मतिर्मही गात्। परि त्वेषस्य | दुःऽमतिः | मही गात् । पव खिरा मघवास्तनुष्य भव स्थिरा | मघवत्यः तनुष्व । मोढस्तोकाय तनयाय मुळ ॥१४॥ मीदः । तोकाय तनयाय | मूळ ॥१॥ May the missile (hetih) of Rudra (Rudrāsya) spare (puri vriyah) us (nah), may the great (mahi') ill will (durmatih) of the frightful one (tveşdsya) pass us by (pári gåt). Unspan (dva tanuşva) the stretched (sthirā') [bows] for (our) rich (maghavadbhyaḥ) [patrons). Be gracious Be gracious (mrļa) to (our) children (tokaya) and descendants (tānayaya), 0 rewarder (mi'dhvah). बेहट । रुद्रस्य हेतिः आयुधम् नः अमान् परिवृज्याः वर्जयतु। तथा खेषस्य दीलस्य दुर्मतिम अमान् अपहाय गात् गच्छतु मही महती। किस स्थिरा आततज्यानि स्थिराणि धषि अवतनुष्य हविष्मनः भवततज्यानि कुरु। मी हे वर्षित तोकाय पुताय तनयाय तत्पुताय च मुळ न क्रुद्धो भव । हरदत्तः। नः अमान् रुद्रस्य हेतिः विशूलाचायुध परिवृण्याः। पुरुष- व्यत्ययः। परिवज्यात सर्वतो वर्जयतु । स्वेषस्य दीलस्य घोररूपस्य देवस्य या दुर्मतिः हिंसा बुद्धिः सा च मही महती नः परिगात् । बहुलं छन्दस्यमार- योगेऽपि [५] इत्यामांव। परिवर्जने । अमान् वयित्वान्यवतु। परोऽचों देवं प्रति। मीर वर्षणेन सेक्क ! मघवन्द्रयः। तादय एषा चतुर्थी। हविक्षणेन धनेन वाममदीनासर्याय ममदादीन् मति स्थिरा। द्वितीपैक ·ii. 38. 14] RUDRA 648 पचनस्थाकारः। स्थिरं धनुः अवतनुष्व अवततज्यं कुरु। किन वोकाय तनयाय ठोकं तनयं मुळ मृडया सायणः। रुद्रस्य महादेवस्य इतिः भायुधं नः अमान् परि ज्याः परिवर्जयतु । तया त्वेषस्य दीसस्य रुखस्य मही महती दुर्मतिः दुःखकारिणी पुछिन परि गात् अमान् वर्जयित्वान्यन्त्र गच्छतु। अपपरी वजने [1986]। हे मौढ़ः सेचनसमर्थ रुब स्थिरा स्थिराणि स्वदीयानि धनूषि मघवनाः हवि- लक्षणधनयुक्तेभ्यो यजमानेभ्यः पवतनुष्य अवततज्यानि कुरु। तथा तोकाय भमत्युताय तनयाय तत्पुताय च मुळ सुखं कुरु ॥१४॥ बृज्या:-(हज-यास्-त्-3. sing. root .aor. precative of बज़ to twist. See under पापा: i. 115.4. It is not a case of पुरुष-व्यत्यय. Cf. RV. vi. 28. 7: प्रजावती: सूयवसं रिशन्तो: सहा अपसुप्रपाणे पिबन्तीः। मा व: सेन चत माघशंसः परि वी इती नद्रय इन्याः ॥ Rich in offering, grazing on good grass, drinking pure water in good drinking-places, may no thief, no one that speaks wicked words prevail over ye. May the missile of Rudra pass ye by. vii. 84.2: परि नो की वरुणस्य बन्याः May the wrath of Varupa pass us by. vii. 48. 3 : या ते दिवुदवसृष्टा दिवम्परि मया चरति परि सा हणतु नः | Nay that shaft of thine which is discharged from the sky, and traverses the earth pags us by. Similar 3rd sing. precative forms are पश्याः, गम्या:, पेयाः, भूया: etc. वेषस्य-tvcsa from tvis to be stirred means burning, frightful, striking terror into the heart, लेषसन्दृक् of fierce aspect. गात-8. s. rcot-aor. injunc. of गा to go. तोकाय तनयाय are often used together. पुवेषु च पविष च। तोक तुच्यतः। तनयतनीतः। Nir.x.8. मौदः-Voc. s. of मौढम् perf. part. act. without reduplication of मिड to shed water. मिह सेचने। दावान् साहा मौढाव [११] इति सुप्रन्ययान्तो निपातितः, समुची ‘भतुवसो समुपी बन्दास' [I] इति रुत्वम् । The Mahâbhâsya on 1719 aniq alate is interesting: Algifafar fær निपावते! मिटलं च। मिहटलं च निपात्यति ।...दिल्टप्रतिषेधी दीर्घत्वं मवर्षी १ गम्यते। कः पुचः। मदिनकर्मा। So ace. to Patanjali •.

·644: VEDIC SELECTIONS [ii. 88. 14 try: 'means bountiful, liberal, munificent. The comp. and superl. of मौदस are मोकार and मोळाष्टम. "In the later Vedas, they have been only found in connexion with Rudra" (MAODONELL, Vedic Mythology). 15 एवं बम्रो इति। वृषभ | चेकितान । एवा बझी इषभ चेकितान यथा देव न गोषन इंसि। यथा | देव । न | हणीचे | न | हंसि । वनमुखी रुद्रेहबोधि हवनऽभूत् | नः | रुद्र | इह | बोधि । -- - हरदम विदथे सुवीराः ॥१५॥ बृहत् | वदेम | विदथे | सुऽवीराः ॥१५॥ . So (evi), O ruddy-brown (babhru) distinguished (cekitāna) bull (orgabha), be (bodhi) here (ihi) listening to the invocation (havanasrút) for us (nah), o Rudra (Rudra), since (yathā) thou, O God. (deva), art not wroth (na. hrnish) nor killest (ni himsi). We would speak (vadema) aloud (brhit) with strong song (suvi'rāl). बेस्टः। एवा एवमेव बो ब वर्ण वृषभ चेकितान विद्वन् देव यथा न रणीचे न क्रुध्यसि न हंसि च तथा हवनश्रुत् स्तोलस्य श्रोता नः अस्मान् इह अनुकम्प्यान् बोधि बुध्यस्व विदये यज्ञे दीयता भुज्यतामिति बृहद्वचनं वदेम सुवीराः सुपुत्राः। हरवत्तः। हे बनी बभ्र वर्ण वृषभ चेकितान अतिशयेन ज्ञातः। ज्ञानस्या- तिशयः सविषयत्वात् । देव ख यथा त्वं न एणीषे न कुप्यसि यथा च न हसि एष एवम् । साकाक्षत्वात् त्वामाझ्यामीति शेषः। माहूत वं हवनभुव नः भस्मसम्बन्धिनः तस्याहानस प्रोता असकृविह यज्ञे बोधि। कर्मणि लिये सुर। पुरुषम्यत्यवः। बुध्येथाः ज्ञायेयाः समिधरत। समिहिते च त्ववि .

·ii. 33. 16]] RUDRA 625 वर्ष सुवीरा शोमना पुरुपेता विवयेऽस्मिन् यो सहर महाथ बचो वदेम वा शक्नुवाम। सायणः । हे बचो, जगतो मतंबंभ्र वर्ण वा वृषभ कामानां वर्षितः चकितान सर्व जानन् हे देव बोतमान रुद्ध यथा येन प्रकारेण न णौष न कुष्यसि न च हसि। हणी छज्जायाम् [धा कण्डादि ३३] । अयं क्रुध्यति- कर्मा च । एवं हवनश्रुत् अस्मदीयावानं शृण्वन् नः अस्मान् हे रुद्र बह अस्मिन् देशे बोधि बुध्यस्व । विदथे यज्ञे गृहे वा सुवौराः शोभनपुत्राः सन्तः बृहत् प्रौढ स्वदीय स्तोत्रं वदेम उच्चारयाम ॥१५॥ सायगः। ते० प्रा० २९] हे देव, यथा न हृणीषे न कुप्यसि न हसि चन च मारयस्यपि, एवा एवमेव त्वामाह्वयामि' इति शेषः। रुख विशेषणानि बनो पिङ्गलवणं वृषभ कामानां वर्षक चेकितान सर्वज्ञ हे रुद्र हवनयुत् आह्वानस्य श्रोता सन् इह कर्मणि नः अस्मान् बोधि वुध्यस्व अस्मदीयां इति जानीहीत्यर्थः। वयं सुधौरा: शोभनापत्ययुक्ताः सन्तो विदथे यज्ञे बाद वदेम प्रौढ स्तोत्र पठामः। एवा.-"एवादीनामन्तः" [फि• सू० ४।१४] इत्यन्नोदात्त:, संहितायो "निपातस्य " [१३] ति दौछ । The particle is here used as the correlative of gar which here follows. As the second syll. in a Trstubba stanza is long, एवं has been changed into एवा. चेकितान-Voc. s. of the inten. pr. part. A of cit note. Cekit Atm. means to distinguish oneself, to become famous. Hence, कितान means distinguished, exciting wonder. P. चिकत्वम् means knowing'. हौष-2. sing. A. pr. of hy IX. A. to be angry. बोधि-2. sing. root-aor. imper. of भू to become. भूधियोषि through the influence of Prakrit formos like atre etc. The * Midhava reads: यो रोषले लजायां च ।

·846 VEDIC SELECTIONS (ii. 83. 16 deaspiration of the root as well as its guņa is irregular. In Sanskrit and Greek roots two aspirates cannot exist in two consecutive syllables, but we can have an aspirate in the root followed by an aspirate in the vibhakti. We can have rife from yy also and the particular root is to be determined from the context. See p. 129.

·AITARE”A BRAHMANA The Artareya Brāhmana is the well-known Brāhmaṇa belonging to RV. It contains 40 chapters divided into eight pentads. The well-known passage regarding the unfailing help rendered by the Maruts lo Iudra is from Chapter XII of the book. The Maruts thrice sixty (fa: afo: vivi. 46. 8) or thrice seven (विमा: शूर सत्वभिः i. 133. 6) are the chief friends and helpers of Indra. The close assoc'atiou of Indra with the Maruts has already been mentioned on pp. 58-59. Even the Maruts, however, are said to have left Indra in the lurch. In viii. 7.31 the Maruts are asked what they were seeking when they deserted Indra and who would then trust in their friendship. कई भनं कर्धाप्रया यदिन्द्र मनहातम। को वः सखित्व पोहते॥ In i. 170. 2 the Maruts say to Indra, Why dost thou, O Indra, seek to slay us? The Maruts are your brothers. With them behave well. Do not kill us in the fray (किंग न्द्र जिघांससि धातरी मरुतसव। नेभि: कल्लख साधुश मा न: समरणे वधीः ॥). In AB xii. 5 also we find that the Maruts did not desert Indra. इन्द्र वे मरुत निगम नास्तृनेति मन्यमाना: सर्वा देवता पजाः। ते मरत एवं खापरी नामहः । When •Indra had killed Vộtra all the Gods deserted him, thinking he (Indra) had not killed (Vrtra). The Maruts alone, his true comrades, did not desert him. ऐतरेय-ब्राह्मणम् इन्द्रमरुत्कथा (१२१८) इन्द्रो वै हवं हनिष्यन् सर्वा देवता पनवीदनु मोपतिष्ठध्यमुप मा अयध्वमिति। तति। तं इनिधन्त पाद्रवन्। सोवा निधन्त पाद्रवन्ति हन्तमान् भीषया इति। तानभि प्राखसीत्।

·819 VEDIC SELECTIONS सवादीषमा विवे देवा पद्रवन् । मरतो रेनं नामा, मा भमयो बरि वीरयोवेवेनमिता वाचं वदन्त उपातिष्ठन्त । Indra, when about to slay Vrtra, said to all the Gods: "Follow blose after me and support me They said, "So be it". They rap forward to slay Vrtra. Vrtra perceived, "They are running forward to kill me. Come. let me frighten them." He accordingly breathed forth against them, when all the Gods 180 away precipitately from the blast of h18 breath. But the Maruts did not forsake him. They stood by him, crying, "Smite, O God, slay, play the hero." सापणभाष्यम् । पुरा कदाचिदिन्द्रो वृत्त हन्मुखतः सर्वा अपि देवताः प्रत्येवमनवीत। अनु मोपतिष्ठध्वम् आनुकूल्येन मा सेवध्वम् । सप मा इयध्वम् पुत्रवधाय प्रवृत्तं माम् उपहयध्वम् 'अनुजानीध्वमिति। ततोऽङ्गीकृत्य सर्वे देवास्तं वृतं हन्तुमुपता मागच्छन् । तदास वृतो मां हन्तुमुद्यता आद्रवन्तीत्य- वेत् स्वमनसा ज्ञातवान् । तत इदं विचारयामास । हन्त सम्यग्जातं देव- निवारणोपायस्य प्रतिभातत्वात् । इमान् देवान् भीषयै अहं भीतं करवाणि । इति विचार्य तान् देवान् अभिरक्ष्य प्राश्वसीत् प्रश्वासमकरोत् । तस्य वृतस्य श्वसथात् प्रवासाद् ईषमाणा विधूताः सर्वे देवाः पलायनमकुर्वन् । वृक्षोहि सजन्मानन्तरं सर्वामु दिन शरपातमालदेशं सम्प्राप्य वृद्धि गतवान् । तयाचान्म भुतिः-स इघुमात्रमिषुमान विष्वकवर्धत स इमाल होकानघृणोत् वालय वृतत्वम् ति० सं० २०१२।२] इति । ताशस्य प्रौढशरीरम्य प्रश्वासा 'प्रलयकालीनवायुसमानोऽतस्तदीयश्वासन देवाः परमाणव इव दूरेऽपसारिताः। इवानी महत एवैनमिन्द्र नाजहुर्न परित्यक्तवन्तः। हे इन्द्र भगवन् वृत्त वनेण w is due to the attraction of roury. T is exclusively Par. Unfortunately, Bhatti uses it in the Atm. twice. . प्रलयसायोन, though not sanctioned by grammar, has passed purrent in the language.

·। AITAREYA BRAHMAŅA 649 महर, तेन महारेण हिमालय प्रकारेनमिन्द्र प्रतापाची मामिलामसेकस। उपतिहषम-Bhagya Bhaskara says: मानवानुनम्योपतिहः सदा मवेष माता वयम्। सातबरखामनेपाम. But since मा is governed by the karmapravacaniya पनु, उपतमम् is intransitive and so the rule पकर्मकार (i. 8. 26) applies here. Sadgurusisya explains: पनु सम्यक मा माम्. उपायध्वम्-Atm. acc. to निसमुपविभ्यो. (i. 3.80). उप means to call near to oneself, to call encouragingly, to cheer. स्तुत 8. पाद्रवन्-पा-दु means to run towards, run forward. पाद्रवी धावनम. *man interjection of exhortation and may be translated by 'come' 'well'. अभिमुखीकरणे or वाक्याग्भे. हाऽनुकम्पाया वाक्यारथ- विषादयोः। भीषय-प्राप्तकारी लोट् । मिचि मियो हेतुभये घुक् [ua.। भौखोतुमये [A] स्यान्मनेपदम्। बसथात्-भौवामा भयातुरित्यपादाने पक्षमी। The suffix is tho with connecting -Q-. Action nouns of all genders are formed with this suffix. बाहुलकाच बरोणादिकोऽयप्रत्यय | Class. सथ षमाणा-Pres part. A of in to move. भगवः-मतुवसो र सन्ती छन्दसि viii. 8. 1. बौरयन-2. sing. imperative A of the den. of वीर, उपतिष्ठल-सपाहेवपूजासातिकरणमिघकएपपिष्चिति वाचमिन्यात्मनेपदम् । तदेतदृषिः पश्यत्रभ्यनूवाच-सवस्य त्वा वसथादीषमाणा विखे देवा प्रजहुये सखायः। महिरिन्द्र सख्यं ते प्रखधमा विश्वाः पुतदा जयासि [१० सं०८८410] इति । Seeing this, the seer uttered: Flying from the snort of Vſtra, all the Gods who were thy comrades forsook thee. With the Maruts, O Indra, let there be thy friendship, then thou wilt be victorious in all these battles. 18-1874 B.T.

·650 VEDIO' SELECTIONS सावणभाग्यम् । समर्थ मन्ससंवादेन अत्यति-तदेवदिति। कविकि दिव्यज्ञानेन तदेतदेवपलायनं पश्यन् बसस्मेत्यादिमन्त्रण प्रकटीचकार । हे इन्त्र, वव सखायो विश्वे देवा ये सन्ति ते सर्वे वृक्षस्य श्वसथात् पलायमानास्त्वां परित्यकवन्ता, तस्मादिवानी ते तव मलनिः सह सल्पमस्तु । अथानन्तरम् इमाः सर्वा पुनसम्बन्धिनी सेनाः जेष्यसीति । जयासि-2.8. subj. of जि. मोऽवदिम वैकिल मे सचिवा मे माकामयन्त इन्तेमानसिबुक्थ पा भजा इति। तानतस्मिनुक्य पाभजत् । He perceived : These Maruts are my allies. • They love me. Come, I shall give them a share in this litany. He gave them & share in this litany. सायणभाष्यम्। भय महतामिन्द्रकृतमुपकारं दर्शयति-स इन्द्रः स्वम- मस्यवेद विचारितवान् । कमिति-तदुच्यते। इमे वे किल पुरतः स्थिता महत एवं मे सचिवाः सखायः। यस्मादिमे मरुतो माकामयन्त मामपेक्षितवन्तः, न तु परित्यज्प मां गता, तस्मादस्मन्सखित्वं हन्त सम्यगेमिः कृतमित्यह एवानस्मि, तत इमान्मतोऽस्मिन्मुक्थे माध्यन्दिनगतशस मामजे भागिमः करवाणीति मनस्येवं विचार्य तथैवाकरोत् । पवित्-3.B. Imperfect of वि to know, जातवान् - .

·THE BĶHADARANYAKA UPANISAD The BȚhadāranyakopanişad which is the concluding portion of the Satapatha Brāhmaṇa, is, in its main part, one of the oldest and most important of the Upanişads. It consists of three Kāņqas-the Madhu Kāņda which inculcates the basic identity of the Universal with the individual self, the Muni or Yājõavalkya Kāņda wbich seeks to justify this teaching philosophically and the Khila Kinda or supplementary section which treats of modes of worship and meditation, transmigration, etc. "That the first and second parts were originally independent of each other is sufficiently proved by both containing the legend of Yājñavalkyn and his two wives in almost identical words throughout. To each of these parts as well as to Book X of the Satapatha Brāhmaṇa) a succession list (vamsa) of teachers is attached. A comparison of these lists scems to justify the conclusion that the first part and the second existed during nine generations as independent Upadişads within the school of the White Yajurveda and were then combined by a teacher named Agniveśya; the third part, which consists of all kinds of supplementary matter, being subsequently added” (MACRONELL). बहदारण्यकोपनिषत् 218 * मैयौति होवाच यात्रवाकरः, उवास्थन् वा परमात् साना- fa, tai asupra arenkraut gai antara men Maitreyi, said Yājnavalkya, Lo, verily I am about to go forth from this state. Come, I will make a settlement of you with that Katyayani, ·652 VEDIC SELECTIONS शाहरभाष्यम्। मैसेषि इति ह उवाच याज्ञवल्क्यः मैलेयों स्वभार्याम् मामन्तितवान् याज्ञवल्यो नाम ऋषिः। उचासन्जवं यासन् पारिवाज्याल्यम् भानमान्तरं [प्रवेक्ष्यन्] । [वै-शब्दोऽवधारणार्थकः।] अरे इति सम्बोधनम् । महम् अस्माद् गार्हस्थ्या स्थानाद आश्रमात् अवं गन्तुम् इच्छन् अस्मि भवामि । मतो हन्त अनुमति प्रार्थये ते तव । किन ते तव अनया द्वितीयया भार्यया कात्यायन्या अन्त विच्छेदं करवाणि । पतिद्वारेण युवयोर्मया सम्बध्यमानयो- यः सम्बन्ध मामीत् वस्य सम्बन्ध विच्छेदं करवाणि, द्रव्यविभागं कृत्वा वित्तेन संविभज्य युवां गमिष्यामि ॥१॥ सा होवाच मैत्रेयो। यत्रु म इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्ण स्थात् कथं तेनास्ता स्यामिति। नेति होवाच याज्ञवल्करः, यथवोपकरणवता जीवितं तथैव ते जीवितं स्यात्, प्रमतत्वस्य त नामाऽस्ति वित्तेति ॥२॥ Thus addressed, Maitreyi said, If indeed, Tenerable Sir, this whole earth, filled with wealth, were mine, how would I be immortal ibereby? No, said Yājõavalkya. As the life of those possessed of the means or implements of living runs, so will be your life. Of immortality, however, there is no hope through wealth. सा एवमुक्ता ह उवाच । यद् यदि।. नु इति वितर्के। मे मम इयम् पृथिवी भगोः भगवन् सर्वा सागरपरिक्षिसा वित्तेन धनेन पूर्णा स्यात्। कथम् म कपचन इत्याक्षेपार्थः, प्रमार्यों वा। तेन पृथिवीपूर्णावित्तसाध्येन कर्मणा अग्नि- होतादिना अमृता किं स्वाम् इति व्यवहितेन सम्बन्धः । उवाच प्रत्युवाच याज्ञवल्क्यः। कथम् इति ययाक्षेपः, अनुमोदन नेति होवाच याज्ञवल्क्य इति । प्रसाद, प्रतिवचनार्य नैव स्या अमृता। किंतहि यथैव लोके उपकरणवतां -साधनवां जीवितम् सुखोपभोगसम्पा तयैव तहदेव ते तव जीवितम् स्यात् । अमृतत्वल तुन भाशा मनसापि भस्ति विचेन वित्तसाम्येन कर्मणेति ॥२॥ भगो: is the roc. sing of भगवत. उपकरपवताम-Cf. Carake: नातः पापान पापीयोऽसि बदनुपकरषस्य दीर्घमायुः। Cf. तस्य थियो सर्वा वित्तेन पूर्ण खात् । नएको मानुष पानन्दः । तत्तिरीयारणकम् ११२।

·BRHADARAŅYAKA UPANIŞAD 658 सा होवाच मैत्रेयो। येनाई मामता स्वां किमहं तेन कुर्याम् । यदेव भगवान् वेद तदेव मे बहोति ॥२॥ Maitreyi, thus addressed, said, What should I do with that by which I do not become immortal? Whatever your honour knows, tell me that. सा होवाच मैत्रेयी। एवमुक्ता प्रत्युवाच मैत्रेयी ययेवं येनाह' नामृता स्या किमह तेन वित्तेन कुर्याम् । यदेव भगवान् केवलममृतस्वसाधनं वेद तदेवा- मृतत्वलाधनं मे मयं ब्रूहि ॥३॥ स होवाच याज्ञवस्करः। प्रिया बतार नः सती प्रियं भाषसे। एघारख, व्याख्यास्यामि ते। व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासखेति ॥ Thus addressed, Yājñavalkı & suid, Lo, dear as you are to us, you speak deur words; come, sit down. I will explain to you. Even while I am explaining scek to ponder the con. एवं वित्तसाध्येऽमृतत्वसाधने प्रत्याख्याते याज्ञवल्क्यः स्वाभिमायसम्पत्ती तुष्ट आह । स होवाच प्रिया इष्टा। बतेत्यनुकम्प्याह। अरे मैसेयि नः अस्माकं पूर्वमपि प्रिया सती भवन्तीदानी प्रियं चित्तानुकूलं भाषसे। अत एहि भारत उपविश । व्याख्यास्यामि यत् ते तव इष्टं तदमृतत्वसाधनमात्मज्ञानं कथयिष्यामि । ध्याचक्षाणस्य तु मे मम व्याख्यानं कुर्वतः निदिध्यासस्व वाक्यान्यर्थतो निधयेन ध्यातुमिच्छेति ॥४॥ निदिध्यासख-Imp. 2. S. Atm. of the desiderative of ध्ये to meditate, ponder. The desiderative root is Atm. in the Brāhmanas. श्रवण (hearing of the text), मनन (logical reflection) and निदिध्यासन (contemplative meditation) are the three steps by means of which the Self is realised. । बोतव्य: अतिवाक्यम्यो मन्तव्यशोपपतिभिः मत्वाच सततं ध्येय एते दर्शनहितवः । स होवाच । न वा पर पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यामनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति। न वा पर जायायै कामाय जाया प्रिया ·654 VEDIC SELECTIONS भवल्यासनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति। न वा पर पुवाणां कामाय पुवाः प्रिया भवस्थामनस्तु कामाय पुवाः प्रिया भवन्ति । नवा पर वित्तख कामाय वित्तं प्रियं भवत्वात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति। न वा पर ब्रमणः कामाय बच प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय ब्रा प्रियं भवति । नवा परेचवस्य कामाय चवं प्रियं भवत्यामनस्तु कामाय बर्वप्रियं भवति। नवापरलोकानां कामाय खोकाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति । न वा परे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्यात्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ति। न वा. परे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति। न वा पी सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवति। पामा वा परे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेयि। पात्मनो वा पर दर्शनेन अवर्णन मत्या विज्ञाननेदं सर्वे विदितम् ॥५॥ He said, Lo, verily, not for the sake of the busband is the husband dear, but a husband is dear for the sake of the Self. Loc verily, not for the sake of the wife is the wife dear, but a wife is dear for the sake of the Self. Lo, verily, not for the sake of the sons are the sons dear, but sons are dear for the sake of the Self. Lo, verily, not for the sake of wealth is wealth dear, but wealth is dear for the sake of the Self. Lo, verily, not for the sake of Brahminhood is Brahminhood dear, but Brahminhood is dear for the sake of the Self. Lo, verily, not for the sake of Kşatriyahood is Ksatriyahood dear, but Kşatriyahood is dear for the sake of the Self. Lo, verily, not for the sake of the worlds are the worlds dear, but the worlds are dear for the sake of the Self. Lo, verily, not for the sake of the Gods are the Gods dear, but the Gods are dear for the sake of the ।

·BRHADARANYAKA UPANIŞAD 653 Selt. Lo, verily, not for the sake of the beings are the beings dear, but the beings are dear for the sake of the Self. Lo, verily, not for the sake of all is all dear, but all is dear for the sake of the Self. Lo, verily, O Maitreyi, it is the self that should be seen, heard of, meditated on, pondered over. Lo, verily, when the Self is seen, beard of, meditated on and pondered over, all this is known. स होवाच । अमृतत्वसाधनं वैराग्यमुपदिदिक्षुर्जायापतिपुसाविभ्यो विराग- मुत्पादयति तरसन्न्यासाय । न वै । वैशब्दः प्रसिद्ध मरणार्थ:-प्रसिद्धमैतहोके । पत्युभंतुः कामाय प्रयोजनायव भार्यायाः पतिः प्रियो न भवति। किं तहि ? मात्मनस्तु कामाय प्रयोजनाय जायायाः पतिः प्रियो भवति । तया न वा भरे जायाया इत्यादि समानमन्यत्। न वा अरे पुताणाम् । नवा भरे वित्तस्य । न वा अरे ब्रह्मणः। न वा अरे क्षत्रस्य। नवा अरे लोकानाम् । न वा अरे देवानाम् । न वा अरे भूतानाम् । न वा अरे सर्वस्य। पूर्व पूर्व यथासम्ने प्रीतिसाधने वचनम्। [यद् यदासप्रीतिसाधनं तत्तवनतिक्रम्य तस्मिन् विषये पूर्व पूर्व वचनमिति योजना | तब तवेष्टतरत्वाद्वैराग्यस्य सर्वग्रहणमुक्तानुक्तार्थम् । तमाल्लोकप्रसिद्धमेतद् आत्मैव प्रियो नान्यदिति । तदेतत् प्रेयः पुमादित्युपन्याम, तस्यैतद् वृत्तिस्थानीयं प्रपशितम् । तसादात्मप्रीतिसाधनवाद गौणी, अन्यस प्रीतिरात्मन्येव मुख्या। तमाद आत्मा वा अरे द्रष्टव्यो दर्शनाहों वर्शनविषयमापा- दयितव्यः श्रोतम्यः पूर्वमाचार्यत आगमतश्च । पचात् मन्तव्यस्ततः। ततो निविध्यासितव्यो निश्चयेन ध्यातव्यः। एवं सौ रष्टो भवति श्रवणमनन- निदिध्यासनसाधननिर्वसितैः। यदैकत्वमेतान्युपगतानि तदा सम्यगदर्शनं ग्री- कत्वविषयं प्रसीदति नान्यथा श्रवणमासेण । यद् ब्रह्मक्षलादि कर्मनिमित्त पाश्रमादिलक्षणमाल्मन्यविद्याध्यारोपितप्रत्ययविषयं क्रियाकारकफलात्मकमविधा- प्रत्ययविषयं रज्ज्वामिव सर्पप्रत्ययस्वदुपमर्दनार्थमाह-मात्मनि सस्वरे मैपिट भुते मते विज्ञात इदं सर्वविदितं विज्ञातं भवति ॥५॥ [श्रोतव्याभुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यबोपपत्तिमिः। मत्वा च सततं ध्येय एते दर्शनहेवः॥ विवरणप्रमेवसंग्रहा।

·856 9: VEDIC SELECTIONS खदेव या पुसाद वो विताद मेवोऽन्यसात सर्वसावन्तरतरं पदयमात्मा। from नमतं परादायोऽन्यनामनो बनावेद, च तं परादायोऽन्यवात्मनः शवं वेद, लोकास्तं परादुर्योऽन्यवामनो लोकान् वेद, देवास्तं परादुर्योs- न्यवात्मनो देवान वेद, भूतानि तं परादुर्योऽन्यवात्मनो भूतानि वेद, सर्व तं परादायोऽन्यवामनः सर्व वेद । इदं अन्नदं चावमिमे लोका इमे देवा इमानि भूतानौदं सर्वं यदयमामा ॥६॥ The Brāhmaṇa throws one away who knows him as different from the Self. The Ksatriya throws one away who knows him as different from the Self. The worlds throw one away who knows them as different from the Seif. The Gɔds throw one away who knows them as different from the Self. The beings throw one away who knows them at different from the Self. All ignores one who knows it as different from the Self. This Brāhmaṇa, this Ksatriya, these Gods, these beings and this all are this Self. ननु कथमन्यस्मिन् विदितेऽन्यविदितं भवति। नैष दोषः। न पात्म- व्यतिरेकेणान्यत् किविदति। *पति न तद्विदितं स्यात्, न स्वस्ति, आत्मैव सर्वम्। तमा सर्वमात्मनि विदिते विदितं स्यात् । कथं पुनरात्मैव सर्वम् ! एतच्छावयति। अझ माझगजातिः तं पुरुषं 'परादात् परादण्यात् पराकुर्यात् । कम् । योऽन्यतात्मन भात्मस्वरूपन्यतिरेकेणात्मैव न भवतीयं बामणजातिरिति तो यो वेद तं परावध्यात् सा ब्राह्मगजातिरनात्मस्वरूपेण मां पश्यतीति । परमात्मा हि सर्वेषामात्मा। तथा क्ष क्षक्षियजातिस्तथा लोका देवा भूतानि सर्वमिदं प्रोति यान्यनुकान्तानि तानि सर्वाग्यात्मैव यदयमात्मा योऽयमात्मा प्रष्टव्या-श्रोतम्य इति प्रकृतः। पस्मादात्मनो जायत आत्मन्येव लीयत भात्ममर्य सितिकाल मात्मव्यतिरेकेणामहणादात्मैव सर्वम् ॥६॥ This sentence with asti in the pres, indio, is peculiar. Should we drop बक्षिति'? 1 ·BRHADARANYAKA UPANIŞAD 67 स यथा दुन्दुभईन्धमानस्थ न बाधान शब्दाज मनु याद ग्रहणाय, दुन्दुभेख ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो ग्रहीतः ॥७॥ As when & drum is being beaten one is not able to grasp the external sounds, but be grasping the drum or the beater of the drum, the sound is grasped. कथं पुनरिदानीमिदं सर्वमात्मैवेति ग्रहीतु शक्यते । चिन्मानानुगमा सर्वस चिरस्वरूपतैवेति गम्यते । तल स्टान्त उच्यते। यत्स्वरूपव्यतिरेकेणा: ग्रहणं यस्य तस्य तदात्मत्वमेव लोके दृष्टम् । स यथा। स इति ष्टान्तः। लोके यथा दुन्दुभेमर्यादेहेन्यमानस्य ताब्यमानस्य दण्डादिना न वासान् शब्दान् बहिमताम्छब्दविशेषान् हु-दुभिशब्दमामान्याविष्कृष्टान् दुन्दुभिशब्दविशेषान् न शक्नुयात् ग्रहणाय प्रहीतुम्। दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन शब्दमामान्यविशेषत्वेन हुन्दुभिशब्दापातशब्दविशेषा गृहीता भवन्ति, दुन्दुभिशब्दसामान्यन्यतिरेकेणा- भावात् तेषाम् । दुन्दुभ्याघातस्य वा दुन्दुभेराहननम् आघातो हुनुयाघात- विशिष्टस्य शब्दसामान्यस्य ग्रहणेन तद्ता विशेषा गृहीता भवन्ति, नतु त एवं निर्भिय ग्रहीतुं शक्यन्ते विशेषरूपेणाभावात् तेषाम् । तथा प्रज्ञानव्यतिरेकेण स्वप्नजागरितयोन कश्चिद्वस्तुविशेषो गृह्यते । तस्मात् प्रज्ञानव्यतिरेकेणाभावो युक्तस्तेषाम् ॥७॥ स यथा शस्य भायमानस्य न बाह्या शब्दान, शक याद ग्रहणाय शहस्य तु ग्रहणेन शवयस्य वा शब्दों ग्रहीतः ॥८॥ As when a conch is blown one is not able to grasp the external sounds, but grasping the conch or the blower of the concb, the sound is grasped. तथा स यथा शङ्खस्य मायमानस्य शब्देन संयोज्यमानस्यापूर्वमाणस्व न वायाम् शब्दान् शक्नुयादित्येवमादि पूर्ववत् ॥८॥ स यथा वोणाये वाद्यमानायै न बाधाज शब्दाज या याद प्राणाय वीणायै तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो रहौतः ॥

·668 VEDIC SELECTIONS . As when a lute is played, one is not able to grasp the external sounds, but by grasping the lute or the player of the. lute, the sound is grasped. तया वीणा वाचमाना वीणाया वाघमानाया। अनेकष्टान्तोपादानमिह सामान्यबहुत्वल्यापनार्थम् । अनेके हि विलक्षणावेतनाचेतनरूपाः सामान्यविशेषाः । तेषां पारम्पर्यगत्या यथैकमिन् महासामान्येऽन्तर्भावः, तथा प्रज्ञानघने कथं नाम प्रवयितव्य इति दुन्दुभिशझवीणाशब्दसामान्यविशेषाणां यथा शब्दत्वेऽन्तर्भावा, एवं स्थितिकाले तावत् सामान्यविशेषाम्यतिरेका नौकरवं शक्यमवगन्तुम् ॥९॥ atath and aq#1910. like ani (p. 653), are genitives in the Brahmanas. . स यथाधाम्नेरभ्याहितात् पृथग् धूमा विनिश्चरन्त्येवं वाऽस्य महतो भूतस्य निःशसितमेतद यहग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः सोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानि। प्रस्यैवैतानि निःखसितानि ॥१०॥ As from a fire which is laid lighted with damp fuel, diverse clouds of smoke issue forth, even so, my dear, the Rgveda, the Yajurveda, the Simareda, Atharvangirasa, history, ancient lore, science, Upanişad, verses, apborisms, explanations and commentaries are the breath of this great Being. From this indeed are all these breathed forth. एवमुत्पत्तिकाले प्रागुत्पत्ती वेति शक्नोत्यवगन्तुम् । ययाग्नेविस्फुलिा: भूमामारार्चिषा प्राविभागादग्निरेवेति भवस्यग्न्येकत्वमेवं जगत्रामरूपविकृत त्पत्ते प्रज्ञानधन एवेति युक्तं प्रहीतुमित्येतदुच्यते। स यथाधाग्नेरा - रेघोमिरितोऽग्निस्तस्मादम्याहितात् पृथग् धूमाः पृथग् नानाप्रकाराः। धूमग्रहण विस्फुल्लिाविप्रदर्शनार्थम् । धमनिस्फुलिकादयो विनिवरन्ति विनिगच्छन्ति। एवं पया स्टान्तः। भरे मैसेपि, मय परमात्मनः प्रकृतस्य महतो भूतस्य निश्व- सितमवत् । निश्वसितमिव नियसितम् । यथाऽप्रयत्नेनैव पुरुषनिम्बासो भवति, एवं वा भरे। किं विश्वसितमिव ततो जातमित्युच्यते परग्वेदो पजुर्वेदा

·659
BRHADARANYAKA UPANISAD
सामवेदोऽयामिरसाचतुर्विध मन्तजातम् । इतिहास इत्युवंशीपुरूवसो संवादादि।
उर्वशी हाप्सरा: [श० प्रा० ११] इत्यादि ब्राझगमेव । पुराणम् असहा
इवमन आसीत् [ते. २२७] इत्यादि । विद्या देवजनविद्या वेदः सोऽयमित्याचा
शि० प्रा० शश।१०-१४] । सपनिषदः प्रियमित्येतदुपासीत [१] इत्याचा
शोका ब्राह्मणप्रभवा मन्सार, तदेते श्लोकाः [1] इत्यादयः। सूत्राणि
वस्तुसंग्रहवाक्याणि वेदे यथा आत्मेत्येवोपासीत [७] इत्यादीनि। अनु.
व्याख्यानानि मन्तविवरणानि। व्याख्यानान्यर्थवादाः। अथवा वस्तुसंग्रहवाक्य-
विवरणान्यनुव्याख्यानानि। यथा चतुर्थाध्याय आत्मेत्येवोपासीतेत्यस्य, यथा वा
अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति [१॥४॥१०] न स वेद यथा पशुरेवमित्यस्यायमेवाध्याय-
शेषः। मन्तविवरणानि व्याख्यानानि । एवमष्टविधं ब्राह्मणम् ।
एवं मन्सबाह्मणयोरेव ग्रहणम् । नियतरचनावतो विद्यमानस्यैव वेदस्याभि-
व्यक्ति पुरुषनिवासवत्, न च पुरुषबुद्धिप्रयत्नपूर्वकः । अतः प्रमाण निरपेक्ष एवं
खार्थे, तस्माद् यत्तेनोक्तं तत्तयैव प्रतिपत्तव्यमात्मनः श्रेय इच्छन्निान वा कर्म
वेति । नामप्रकाशवशाहि रूपस्य विक्रियाव्यवस्था। नामरूपयोरेव हि परमात्मो-
पाधिभूतयोदयाक्रियमाणयोः सलिलफेनवत् तत्त्वान्यत्वेनानिवक्तव्ययोः सर्वावस्थयोः
संसारत्वम् इत्यतो नाम्न एव निश्वसितत्वमुक्तम्, तद्वचनेनैवेतरस्य निःश्वसितत्व-
सिद्धः। अथवा सर्वस्य द्वैतजातस्याविधाविषयत्वमुक्तम्-'ब्रह्म तं परादात्...इवं
सर्व यदयमात्मा' [२६] इति । तेन वेदस्याप्रामाण्यमाशयते। तदाशहा-
निवृत्यर्थमिदमुक्तं पुरुषनिःश्वासवदप्रयत्नोस्थितत्वात् प्रमाणं वेदः, न यथान्यो
अन्य इति ॥१०॥

·THE KENA UPANIŞAD This Upanipad is named Kena Upanigad because it begins with the word 'kena'. It is also known as the Talavakaropani. gad, "Talavakāra' (from talava a musician) being the name of a school of the Sāmaveda. Talavakāra Brāhmana is another name for the Jaiminiya Brāhmaṇa and our Upanişad forms the first four sections of the tenth Anuvāka of the fourth Adhyāya of the Jaiminiyopanişad Brāhmaṇa. This book is divided into four sections of which the first two are in verse and the last two in prose. The first half treats of the Supreme Brahman, "which no eye can penetrate, no speech, no thought can ever reach." The second half in prose is much earlier and contains the allegory of the Vedic Gods' ignorance of Brahman, the supreme Isvara. केनोपनिषत् वृतीयः खण्डः बम देवेभ्यो विजिग्ये। तस्य ब्रह्मणो विजये देवा प्रम- जयन्त । त ऐचन्तामाकमवायं विजयोऽस्माकमवायं महिमति ॥१॥ 1. Brabman, it is said, won a victory for the gods. Iu the victory of Brahman, the gods gloried. They reflected: To us alone belongs this victory, to us alone belongs this majesty. भाइरभाष्यम्। ब्रहह देवेभ्यो विजिग्ये 'अविज्ञात विजानता विज्ञातमवि- जामताम्' [केन २३] इत्याविभषणाद् यदति तद्विज्ञातं प्रमाणे, पचाखि ·.. KENA.UPANISAD 881 समिक्षा प्रामाविषाणकल्पमत्यन्तमेवासद् एम् । वदं महाविज्ञातवादमदेवेति मन्बादीनां म्यामोहोमा भूदिति तदर्थेयमाल्यायिकाऽऽरभ्यते । तदेव हि ब्रह सर्वप्रकारेण प्रशास्तु देवानामपि परो देव ईश्वराणामपीश्वरो दुर्विज्ञेयो देवाना जयहेतुः, असुराणां पराजयहेतुः; तत्कथं नास्तीस्येतस्यार्थस्यानुकूलानि शुतराणि वासि श्यन्ते । अथवा ब्रह्मविद्यायाः स्तुतये। कथम् ? ब्रह्मविज्ञानापन्यादयो देवा देवानां श्रेष्ठत्व जग्मुः, ततोऽप्यतितरामिन्द्र इति । अथवा दुर्विज्ञयं ब्रह्म त्येतत्प्रदश्यते। येनाग्न्यादयोऽतितेजसोऽपि क्लेशेनैव ब्रह्म विदितवन्तस्तथेन्द्रो देवानामीश्वरोऽपि समिति। वक्ष्यमाणोपनिषद्विधिपरं वा सर्वम् । ब्रह्मविद्या- व्यतिरेकेण प्राणिनां कर्तृत्वाभिमानो मिथ्येत्येतहर्शनार्थ वाऽऽख्यायिका, यथा देवानां जयाघभिमानस्तद्वदिति । ब्रह्म यथोक्तलक्षणं परं हकिक देवेभ्यः भर्थाय विजिग्ये जयं लब्धवत्, देवानामसुराणां च समामेऽसुराजित्वा जगद- रातीनीश्वरसेतुभेत्तुन्देवेभ्यो जयं तस्फलं च प्रायच्छजगतः स्थम्ने। तस्य । किल ब्रह्मणः विजय देवाः अग्न्यादयः प्रमहोयन्त महिमानं प्राप्नुवन्तः । तदाऽऽत्मसंस्थस्य प्रत्यगात्मन ईश्वरस्य सर्वज्ञस्य सर्व क्रियाफळसंयोजयितुः प्राणिनां सर्वशक्तगतः स्थिति चिकीर्षोरयं जयो महिमा चेत्यजानन्तः ते देवा ऐचन्त इक्षितवन्तोऽग्न्यादिस्वरूपपरिच्छिनात्मकृतः अस्माकमवायं विजयः पराकमे- वायं महिमा अग्निवाविन्द्रत्वादिलक्षणो जयफलभूतोऽमाभिरनुभूयते नासत्प्रत्य- गात्मभूतेश्वरकृत इति मिथ्यामिमानेक्षणवताम् ॥१॥ तबैषां विजनौ। तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव । तब व्यजामत किमिदं यवमिति ॥२॥ 2. Verily that (Brabman) knew that (delusion) of them. It appeared before them. They did not know wbat that spirit was. तत् हकिक एषां मिथ्येक्षणं विजनौ विज्ञातवद्रम। सर्वेक्षित हि तत्सर्व- भूतकरणप्रयोत्तृत्वादेवानां च मिथ्याज्ञाममुपलभ्य मैवासुरवदेवा मिथ्यामिमानात् 1 यमाद्यायिकारभ्यतत्यानुषाः।

·VEDIC SELECTIONS MAgra gपया खामियाभिमानापमानावरतीयानिति तम्या रेवेन्यो र किलाप प्रादुर्बभूव वयोगमाहाल्पनिमि वनात्यद्भुतेन विमा- पनीपेन रूपेण देवानामिन्द्रियगोचरे माउसवत्। तत् प्रादुर्भूतं प्रसन बनानत नैव विज्ञातवन्तो देवाः। किमिदं यक्षम् पूज्यं महद भूतमिति ॥२॥ तेऽग्निमब्रुवन्। जातवेद एताहजानौधि-विमतद यचमिति । तथेति ॥ तदभ्यद्रवत् तमभ्यवदत्। कोऽसौति। पग्निर्वा प्रहमस्मीत्य- अवीजातवेदा वा पहमनौति ॥४॥ तस्मि स्त्वयि किं वौर्यमिति ? अपौद सर्व दहयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥५॥ तस्मै तणं निदधावताहेति। तदुपप्रेयाय, सर्वजवेन तब शशाक दग्धम् । स तत एव निवहते-नैतदशक विज्ञातुं यदेतद् यक्षमिति ॥६॥ 3. They spoke to Agni: Jatavedas, find this out what wonderful being this is. So be it (said he). 4. He (Agni) ran up to it (Brahman). I. (Brahman) said to him : Who art thou? He answered : Verily I am Agni, verily I am Jātavedas. 5. (Brahman asked him :) What power is there in thee, who art of such a nature? (Agni replied :) I can even burn whatso. ever there is on earth. 6. It placed a blade of grass before him (saying) : Burn this. He went towards it with all speed, he could not burn it. He thence returned (saying): I have not been able to find out what this spirit is. तपमानन्तो देवाः सान्तमयावद्विजिज्ञासवः पग्निम् अप्रगामिन जातवेवस सर्वज्ञान भवन उजवन्तो हे जातवेदः, एतत् अस्मद्गोचर पर्व विजानीहि विशेषतो पुनस। वनस्तेजती। किमितद वचमिति,

·KENA UPANIŞAD
608
तथा मतपति तद पक्षम् अभ्यद्रवत् वसतिगतवानग्निः। वन्न'
पिपछि तत्समीपेऽप्रगल्भत्वातूष्णीभूतं तम् तद् यक्षम् पन्यवदत् पनि
प्रत्यभाषत कोऽसौति। एवं ब्रह्मणा पृष्टोऽग्निः पनवौदग्नि अग्निनामा पर
प्रसिद्धो जातवेदा इति च, नामहयेन प्रसिद्धतयात्मानं श्लाघयन् । इत्येव-
मुक्तवन्तं प्रमावोचत् तस्मिवेवं प्रसिद्धगुणनामवति स्वयि किं वीर्यम् सामन्य-
मिति। सोऽब्रवीत् इदं जगत्सर्वे दहेयं भस्मीकुर्याम् । यदिदं स्थावरादि
पृथिव्यामिति। पृथिव्यामित्युपलक्षणार्थम् ।
यतोऽन्तरिक्षस्थमपि दात
एवाग्निना। तस्मै एवमभिमानवते ब्रह्मवणं निदधौ पुरोऽग्नेः स्थापितवत् ।
ब्रह्मणा एतत् तृणमात्र ममाग्रतो दह न चेदसि दग्धु समर्थो मुख दरमुत्वाभिमान
सर्वत इति उक्तः तत् तृणम् उपप्रेयाय तृणसमीपं गतवान् । सर्वजन सर्वो-
त्साहकृतेन वेगेन गत्वा न शशाक नाशकत् तत् दग्धुम् । सः जातवेदास्तृर्ण
दग्धुमशक्तो ब्रीडितो हतप्रतिज्ञा तत एव यक्षादेव तूष्णी देवान्प्रति निवहते
निवृत्तः प्रतिगतवान् । न एतत् यक्षम् अशकम् शक्तवानहं विज्ञातुम् विशेषतो
यदेतद् यक्षमिति ॥३-६॥
वायुमब्रुवन् वायवेतद्विजानीहि-किमेतद् यक्षमिति ।
तथेति ॥७॥
तदभ्यद्रवत् तमभ्यवदत्-कोऽसीति। वायु पहमनीत्यायो.
मातरिखा वा अहमनौति ॥1
तमि त्वयि किं वीर्यमिति ? पपौद, सर्वमाददौय यदिदं
विष्यामिति ॥
ती तणं निदधवितदादतखेति। तदुपप्रेयाय, सर्वनवन तब
सयाकादातुन। स तत एव निववृत-तदयकं विधातुं यदेतद
प्रथ
'यामिति ॥१०॥

·064 VEDIC SELECTIONS 7. Then they spoke to. Vayu: Vayu, find this. out what wonderful being this is. Be it.so (said be). 8. He (Väyu) ran up to it. It (Brahman) said: Who art thou? He answered: Verily I am Väyu, verily I am Matarjśvan. 9. (Brahman asked him:) What power is there in thee, who art of such a nature? (Väyu replied :) I can blow off whatsoever there is on earth. 10. It placed a blade of grass before him (saying): Blow this off. He went towards it with all speed, he could not blow it oft. He thence returned (saying:) I could not find out what wonderful being this is. अथ वायुमिति। अथ अनन्तरं वायुमब्रवन् हे वायो एतहिजानौहीत्यादि समानार्थ पूर्वेण। पानागमनागन्धनाद्वा वायुः। मातरि अन्तरिक्षे श्वयतीति मातरिखा। इदं सर्वम् अपि पाददीय गृह्णीयाम्। यदिदं पृथिव्या- मित्यादि समानमेव ॥७-१०॥ पधेन्द्रमब्रुवन् मघववेतहिजानीहि-किमतद यक्षमिति । तथेति। । तस्मात् तिरोदधे ॥११॥ स सबिवेवाकाशे स्त्रियमाजगाम. बहुशोभमानासुमा ईमवर्ती तोवाच किमेतद यचमिति ॥१२॥ 11. Then they spoke to Indra: Maghavan, find this out what wonderful being this is. Be it so (said he). He (Indra) ran up to it. Il (Brahman) disappeared from before him. 12. There in the same place he came upon a woman, most beautiful, Umā, the daughter of Himavat. He asked her: What is this most beautiful spirit? अपेन्द्रमिति । पधेन्द्रमब्रुवमधवन एहिजानीहोत्यादि पूर्ववत् । एक परमेश्वरो मघवान् बलवत्वार तति तदभ्यद्रवत् तस्मात् इन्द्रावात्मसमीप तदन्यद्रवत् ।

·KENA UPANIŞAD 065 गतात् तस तिरोदधे तिरोभूतम् । इन्स्पेन्द्रवामिमानोऽवित निरामय इत्यतः संवादमाखमपि नादासा। इन्याय वद यो पसिधाकाक्ष नाकामना मात्मानं वर्णयित्वा तिरोभूतम् इनानास्तिोमानका पति इन्द्रः तसिबेवाकारी तस्थी साबितरवामिवियापन, निवपन्न दिवत् न। सस्पेन्द्रला पो भविंडदा विद्या समारूपिणी प्राइरभूत्वीरूपा। स इन्द्रस्ताम् उमा बहुशोभमानाम् । सर्वेषां हि शोभमानानां शोभमानतमा विधा। तदा बहुशोभमानेति विशेषणमुपपर्व भवति। हेमवतीम हेमकुवा- भरणवतीमिव बहुशोभमानामित्यर्थः । अथवा उमैव हिमवतो इहिता हैमवती नित्यमेव सर्वज्ञेनेश्वरेण सह वर्तत इति ज्ञातुं समर्थति कृत्वा ताम् उपाजगाम । इन्या ताम् । उमा किल उवाच पप्रच्छ ब्रूहि किम् एतत् वर्शयित्वा तिरोभूतं यचमिति ॥११-१२॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचाय-बीमहरभगवत्पादती केनोपनिषपदभाचे वतीयः i: खुला सा ब्रोति होवाच। ब्रह्मणी वा एतरिमये महीयवमिति । ततो हैव विदाकार ब्रह्मेति ॥१॥ She said: It is Brabman; for verily in this victory of Brahman do you glory thus. Then did the Gods learn that was Brahman. सा ब्रह्मेति होवाचहकिल ब्रह्मणः वे ईश्वरस्यैव विजये-ईश्वरेणैव जिता असुर, यूयं तत्र निमित्तमात्रम् । तस्यैव विजये यूयं महीयध्वम् महिमान प्राप्नुत । एतदिति क्रियाविशेषणार्थम् । मिथ्याभिमानस्तु युष्माकमयम् अस्माकमेवार्य विजयोऽस्माकमेवार्य महिमेति। ततः तस्मात् उमावाक्यात व विदांचकार ब्रोतोन्द्रः; अवधारणाचतो हैवेति, न खातोरण ॥३॥ 14-1874 B.T.

·666 VEDIC SELECTIONS sat fanta-This is probably the second mention of Umā, the daughter of the Himālayas in literature. The earliest mention is found in TA. "This legend that Umā, the daughter of the Himālayas revealed the mystic idealism of the Upanişads to the Gods is an imaginative expression of the truth that the thoughts of the Upanişads were developed by the forest-dwellers in the mountain fastnesses of the Himālayas" (RADHAKRISHNAN, The Principal Upanişads, p. 585). TGUTHA1114-"Beauty is the expression of inward purity. Umā is the wisdom that dispels Indra's ignorance. Here knowledge introduced by divine grace will not do. In the lives of saints we find that the sight of an angel or the hearing of its voice floods the seer with a new power and imparts illumina. tion" (RADITAKRISHNAN, Ibid).

·APPENDIX I THE PADAPAȚHA OF THE RGVEDA The Padapātha of the Rgveda occupies a unique place in the literature of the world. It may be regarded as the oldest and most authoritative commentary on RV. as well as tho first systematic work on grammar (* 19: afwforater mynducer: 1 qolungutaran 17 urmatu Venkatamīdhava on RV. viii. 1. 7). No doubt it mainly analyses the stanzas of RV. into their constituent padas, but this analysis throws a flood of light on many difficult and disputed points of exegesis. In order to understand the Padapātha we must have a clear conception of the nature of the pada. In the Aitareya Brāhmaṇa xxvi. 2 we find the mantras divided into 79, vere, qe and won. From this it is clear that qe refers to what is known as are or ure, i.e., a quarter of a stanza. In RV, qe means a step. Thus Vişnu is said to have covered the three worlds with his three steps (alfa El fana) and we are often reminded of the highest step of Vişņu (ar fiat: 9 969). Now when each quarter of a stanza (or each third in the case of Gayatri stanzas and each fifth in the case of Parktis) came to be regarded as a step to the expression of the full meaning of the stanza (91€ qię galo grouruf amci:-Veókatamadhava on RV. vi. 8. 14) it came to be regarded as a pada (cf. 98: gen Vājasaneyi-Prātišākhya jii. 2). When the seers proceeded still further in their analysis and regarded each word composing the sentence as such a step words came to be 1 The authors of the Rgveda Nirukta respectively. Padapatha, Astādhyāyi and ·668 VEDIC SELECTIONS looked upon as padas. In the case of compounds the sense of each component helps to express the idea of the whole, so each word was regarded as a pada. In the case of certain suffixes and endings the base of a word behaves exactly as it does when it is used as the first member of a compound, e.g., fare becoines fars before fwę, 414, 18, and aq exactly as it becomes force before 14, 97, etc., so words came to be regarded as oe's before भिस, भ्याम, भ्यम्, सप् and many taddhita suffixes beginning with consonants except y. Thus in the Padapātba we find not only the words of the hymns taken separately and the compounds often analysed into their component parts, but single words also analysed into gafa and yag. Pāņini defines thus (1. 4. 14-20]: मुनिक पदम्। (This is not wholly accepted by Sakalya.) fafa qi (This is not fully accepted by Sākalya.) wifeugieriai (This is accepted with many reservations.) यचिभम्। तसी मत्व चयबयादौमिचन्दसि। 1 vue 'lo act like a bull', gaan 'to irrigate', de 'to be devout' and que 'to act like a bull' are not analysed because their stems do not behave like padas inasmuch as the final q is not dropped. He is analysed as usua because the a has been dropped here as in the case of other padas. Similarly, ryufa is not analysed though raga is analysed as kystä. .: This is merely a technical rule for the purposes of the operations prescribed in the Astādhyāyī and we cannot expect it to be observed by others. Thus though ag in æfay is techni. cally a pada according to fare v. 1. 108 it is not analysed by, the author of the Padapatha. युः is analysed because पहन behaves as a 9 befure y.

·APPENDIX I 669 Sākalya regards a stem ending in a short vowel before tę as & 94. wafersate ii12. 8, fasutay x. 14. 1. So acc. to Sakalya we should have a separate rule like sa: 0. Before dealing in detail with the Padapātha we may dispose of the question as to whick is the earlier-the Sarbitā-text or the Pada-text. The question appears simple to us but Mimārsakas and grammarians have disputed the point as if it were as difficult to settle as the question: Which came first the hen or the egg? Durga, in his commentary on the Nirukta, hits the nail on the head when he says: संहिताया: प्रतिवं व्यायः । मन्त्री अभिन्यज्यमानः पू.म् ऋषेत्रहशः संहितवाभिव्यज्यते न पदैः। अत: संहितामेव पूर्व- मध्यापयन्त्यनचाना बाबा धीयते पाध्येतारः । अपि च याजे कर्माण संहितयेव विनियुज्यने #2152: We must remember that though in the Samhitatext we find the padas combined according to the rules of sandhi (in some cases, of a later period) and though the padas must have existed previously to the composition of the Samhiti, the Pada-text which is clearly the analysis of the Samlitā-text must be a later composition. As Tucker observes: "The sounds of speech are not pronounced singly and slaccato. They link themselves together very much as writing links together the letters in a word. Just as the pen adopts the easiest or the most fluent method of running on letter into letter, so the organs of articulation follow the flowing course of least effort in running on sounds." And the result is what we know as sandhi. From this it is perfectly clear that the Samhitā-text is the earlier. This is the reason why to the authors of the Prātiśākhyas and to Pāṇini the Padapātha is vari atau tavaffefa- 7017 aziat FIUM1918 RP. i. 58, oitos canrafata etc. RP. iii. 23, alarafanlaară CA. i. 81, gaat via wenaarā Pā. 1. 1. 16. The Samhita is known as पार्षो. Cf. खरेषु चाचाम् RP. ii. 62, पाव्यामिन सध्ययकारपूर्ण विश्व प्रत्ययः सबुकार: RP. ii. b6, पहष्टमार्या यदि इयते काम RP. xi. 59, etc. The school of Pāņini has never been well-disposed towards the Padapathakāra. Patañjali says: Rules of grammar should ·OTOS VEDIO SELECTIONS not follow the authors of the Padapātha, the authors of the Padapātha should conform to the rules of grammar feat which would be rather difficult for the poor Padapāthakāras seeing that most of them were anterior to Pāņini. In one instance, however, the Bhāșykāra is driven to invoke the authority of the Padapāțba. To explain wa Pāṇini frames the rule options vi. 8.98, where the long is taken exception to on the ground that since 8 comes after the 8 of a the short = would contract with the 8 of up to form . To this objection the Bhāşyakāra replies that the long has been prescribed, because in certain padapathas we find पनु जप. As Kaiyata points out, this is in conflict with the Bhasyakāra's view , बचन पदकारा पनुवाः पदबारनाम सचमनुवयम्. Bhattoji says the same thing in his Sabdakaustubha (P13180c]: पव भाष्यम्। न लक्षणेन पदकारा पनुवाः पदकारस्तु खचणमनुवमिति । षयमाशयः। संहितव नित्या, पदविच्छेदस्तु पौरुषेयः। अत एवार्थनिश्श्याभावानावरान्ति, यथा रिद्रव [१° ° १०९१२] इति । पव कि हरिधब्द रकारान्त त इरिब्द- सकारात इति सन्देशः। किष बने न वायः [ सं १९१] अति भन्ने "वेति चय पति पत्रकार भकत्यः" इत्युपन्धस्य "उदा येवमायातमभविष्यत्" इति अधाविशन्दे पटसारपसान दूषयित्वा वरपत्य वाय प्रत्येकपोन सिहान' कुर्वन् याल: [नि° ॥२८] पदविभागा पीरयवं परमवाचरे। पपि च सति पदत्वेऽवया पति तु न ति मतवयमपि प्रायोवादमावम्, सम्पदायानुरीपादुभयस्यापि बहुधा परित्यागो दृष्यत एव. गोभिर्मदाय [१° ° ४१] गोभ्यो गातुम् [ सं ८४५३०] इत्यादाववग्रहाभावात, ईयिवा- समतिषिय: [१४] देवयन्तो यषा मतिम् [ सं ] इत्यादाववग्रहाचेति दिक। As the words are considered separately all changes in the final of padas due to sandhi are to be restored. Thus we have * Following in the foot-steps of Kaiyata, Bhattoji brings these charges against the authors of the Padapātha. As a rule our grammarians do not take into consideration the fact of the growth and developement of languages or that of the growth and development of grammatical categories.

·APPENDIX I . पुराषितम् (i. 1. 1), पूर्वभिः | अपिमिः || भूतः | उत || देवान् पा || (i. 1. 2), सम्यः | चिवयाऽतमः । (i. 1. 4), सावित्रा | चा| (ii. 8.8), प्रकुपितान् | परमवात्। (ii. 12. 2), त्रिगीगन्। सचम्। (ii. 12.4), यः | सहान | मिशासति | (vi 54.2), पर:ऽपा (. 82.6), जनान् | पनु | (x.14. 12), पक्रत | एमि बन| (x. 84.6), षट् | उवाः। (x. 14. 18) and so on. Sākalya invariably writes &: for, for he thought like all his Indian successors that the word was originally . Rapson, however, points out in the Bulletin of the School of Oriental Studies, viii. 709 fi. that the evidence of Greek and Avesta shows that सः was a by-form of स. The Greek counterpart of स: is to be seen in the Homeric demonstrative pronoun hos%3; 8.g., alla kal hos deidoike "even he fears" (Iliad, xxi. 198). Acc. to him, "the Pada Patha of the Rigveda, which represents the first step in the history of Sanskrit Grammar-the Vyākaraña of a sentence into the words of which it is composed" is right in analysing सो पर्य: as सः पय: (i. 12. 5) but not in analysing afa in the same stanza as 8: xfa. Restoration of T and In cases of me and go the dental is, as a rule, restored.* पमा पुसुधौ गिर: 1.6.1 (श्माः । ति। स सुधि। गिरः।), निर्षिक v. 62. 4 (मि:ऽनिक), हिरयनिर्णिक v. 62. 7 (हिरण्य निर्मिक), सिषासन्तः v. 62. 9. (सिसासन्तः), निषद्य x. 14. 5 (निऽसद), विष्टुप् x. 14. 16 (विश्वप), चतुष्पदः (चतुःऽपद:)x. 121.3, निवृतम् (नि:सतम्) x. 34. 5, तुष्टुवांसः (तुस्तऽवांस:) i. 89.8, गिरिष्ठाः (गिरिऽस्था:), i. 164.2, etc. Note that qafax. 84. 11, atoa: x. 121. 8 and opfafa x. 125. 4 are not analysed. The विकरणमा is not restored; e.g., परम्मान. . Declension Acc. to Panini's rule खादिषसर्वनामस्थाने and its exception यषि मम a stem is regarded as pada before the ending fure, 174, vr and . बलपवे मखदखता दीर्घता तथा। विमृश्य सरिताधर्मान् पिठेत् पदानि यवत:].

·672 VEDIO SELECTIONS Bakalya, separates these endinga by means of a provided they come after short vowels and provided the ç of is not cerebralised*. Thus yrasfor, WVq5um. R:.. 1958, fusta:, #esfai, turas:, foresfar:, gaysfa:, agsfor, musta: (from ), Aiasta: (from hid), it:sfa:, :, ATES, 15., 1954, 55, 58, but fafa:, far:, warra, fug, eig, tig, glt, eto. In the text we have asfa: i. 19. 1, tresfu: i. 19. 1, Aisfa: ü. 6. 8. fit:su:, rasta: X. 14. 3, faasia; . 14. 8, visu: v. 62. 2, esa:, qafir, wasru: x. 14. 9, asfa: . 121. 8, 93547: 4. 14. 1, refusari, afums: 2. 14. 15, afasa: X. 84. 2, 9, 7774757: X. 34, 9, * foretres i et catata fal atarai farala TI CA, iv. 31-34. A stem is separated when fu, 674 or we follows. Also when the loc. pl. termination #follows. But no separation takes place after long vowels, nor before a dental which has been cerebralised. The statement that **14, furę, wę and are not separated when the pure stem, as in the a-dec., is modified in the preceding member" (Vedic Reader, p. 41) leaves much to be desired. Paranjape's explanation that the Padapātha separates terminations dike fu:*: when there are no vowel changes involved before them (PARANJAPE, Peterson's Second Selection of Hymns from the ægveda, p. 65) is based on the above and is equally unsatisfactory. Paranjape's further statement that "the Padapāthą is capricious as to bhiḥ also" betrays insufficient acquaintance with the Padapatha. ofa: and itfa: are not analysed for the simple reason that in them fa: comes after long vowels. A thorough study of the Padupūtha reveals the fact that far from being capricious it is most methodical and systematic, only its conception of grammatical categories and linguistic phenomena is different from that of Pāṇini. To say that feminine stems are not separated from fwą etc. would be equally wrong. + There are a few exceptions due to analogy like 4:58.

·APPENDIX I 678 . 1958 1. 125. 7. As against these we have tafa:, fierro, fafur; qafar, far agafai, fiti, Argafar, aporta, amine göre o gathering देड, पर्वत, etc. guru and you are not analysed because of the peculiar ending. granta is avalysed but genera is left severely alone, because of its lengthened vowel, alfai, afafa:, etc., are analysed ucasfat:, gfaqsfit:, etc., and not *TES*:, a fausfar, etc., because according to Sākalya and sākatāyana (apart from nasals) only an unaspirate surd mute can stand at the end of a word. ena od: FII AUH (172179:1 (RP. I. 15-36)*. As the Padapātha uses only one avagraha in the case of one single word, however complex it may be, und as the vibhakti is added last of all, even in the case of big compounds and afsaras words it is the endings that are separated, unless there are very special reasons for a different treatment (as in the case of 9714faæfefa:574). Thus fasung but faigsiai, 697 sarat but 599 nfosfati, qalansfar:, agrdasfa:, etc. Compounds The treatment of compounds in the Padapātha is rather interesting. As a rule compounds are dissolved into their component parts but since the Padapathakāra cannot use more than one avayraba for 'cne word, in the case of compounds consisting of more than two members the meaning is taken into consideration and the compound analysed accordingly. The Vājasanzyi-Prātišākhya distinctly says: apagaran agar gået 'in the case of a compound consisting of several members, separation by avagraha is made of the member added last.' Thus in 2- Agfa: there is an avagraha after can because the compound means 'superior-minded owing to unbroken observances'. Thus we may have", asfa:, gigaset, nafaqfesfui, qafa- It is this difference of opinion among his predecessors that led Pāṇini to prescribe both in his rule 919818 viii. 4. 56.

·Wt VEDIO SELECTIONS attpa:Stra" (WHITNEY). In the text we have see: i. 1. 6, TUHSTê ii. 6. 2, Futura 1. 116. 4, i. 116, 5, asut: a. 14. 18, prisertata 2, 125. 8, farsantes: X, 84.1, fax:SATH X. 84, 5, sfaseng, s. 116. 6, grateseu: 2. 84. 7, eto. Dvandva compounds which are fairly frequent in the Vedas are, as a rule, not analysed in the Padapâţha of the Rgveda*, probably because the most prominent Dvandvas in RV. are the Devata-dvandvas which mark an intermediate stage between mere juxtaposition and true compounds, in which each member is inflected in the dual and in which sometimes a word or words intervene between the members of the compounds, 6.9., otat fra feat a, ii. 12. 13. In several cases of such tmesis Sākalya goes so far as to remove the irregularity by changing the order of words. Thus tafeed fafedt Frem v. 2.7 is written in the Pada-text as Ta:50971 farqli मिादितम्। सहयात्। Similarly, गरा च शंख देबचपतरि x. 88. 42 is written मरासम्। च। देव्यम्। च wafti and so on. In the text the Dvandvas ararafod i. 115, 1, HATTEO V. 62. 2 and regan x. 14. 8 are not analysed. Compounds with toy are not analysed in the Pada-text, so far as the 15 is concerned, because it is changed beyond recognition ; e g., vgt: 1. 19. 8, (') i. 19, 6, aferfa: vi. 54, 7, JATT v. 62. 6, of v. 62. 9, qortaq x. 14. 11, UTE; X. 34. 9 (afaeta 17976: VP. v. 24). And when the 77 18 compounded with a following word of which the upasarga ve forms the first member, the st also is not separated, e.g., virera: i. 19. 4 (STU TATU, Ib., v. 25). s is always regarded as compounded with the preceding word and sepa rated from it by avagraba. In the case of catafora verfar framfor atragegerfor VP. v. 28. + This phenomenon is known as valsquiefeat in RP. q. 78: सनसिपं निदितं मरा वासं पूषवम् । Team wurggadefeat i ·APPENDIX I OTG i. 124. 7, however, and is separated from wefar. The Padakära here wants to show that the second element is wat and not and hence he deviates from his ordinary procedure. In the case of gews with 59, xfa is placed after the you word which is repeated after xfa. Thus we have fra samlats for wat x ii. 39. 5. Since it is impossible to place the sfa after it which is regarded as a part and parcel of the compound quat tu, it is placed after xa and the compound analysed to show that it is grant that is you. atat salferomonfefa: 9T: CA. i. 82. In our text occur foaisai, 1, 9, ii. 12.4, fq.sca ii. 6. 5, 4419tszy V. 62. 7, Tuesta X. 34. 8. In RV, the final i of duals of three syllables generally undergoes contraction with the of xq* (anaaa RP. ii. 55). This might have been one of the reasons which led the earlier grammarians to think that 14 is always compounded with the word immediately preceding. follows the analogy of gout and is contracted. In the case of a 19 ii. 33. 5 the way is not used in Pp., but in other cases of non contraction the avagraha is used. Thus we havo 394 rautsei gut zafa gaitsea for Equita guta ii. 35. 4, vat rannasza x. 166. 3, 7 xefa Fasari, 28. 7 but yet ea re ii. 89. 5. ETT, TT etc. are not analysed because of the irregularity of the first member and समुद्र, समान, etc. are not analysed probably because of some doubt regarding the components. Just as man, gin, etc. are not analysed because of their lengthened vowels, fode, forafee, etc. are not analysed because of the absence of lengthening. Both these cases come under समासा- walauifa. can off ffraux ii. 6. 3. * "We have probably not contracted forms with 19, but the dual i+va, the by-form of rq" (Vedic Grammar, p. 65 f.n. 12).

·VEDIC BBLEOTIONS farm i. 1. 1, fera i. 1. 8, wel i. 1. 8, faire, fax: Ü. 6. 8, STT i. 6, 8, gamta ii. 12. 8, vafiq i. 89. 10, i. 115. 1, 59 i. 19. 8, fafaa v. 62.7, refa: i. 14. 2, miv, a . 14. 8, aquest 2. 14. 12, VITTEE X. 126. 2, aifafa x. 125. 4, qat x. 84. 11, maar i. 116. 2, are not analysed in the Pada-text. The iteratives are regarded as compounds and analysed; 8.9., fetisfet i. 1. 3, 7, TASTĄ x. 125, 5. "The compounds in -pati- are treated by the Pada text in three different ways: (1) gnā'spáti-, b;'haspati-, vánaspáti-, viếpáti. (and viếpatnī) appear as simple words; (2) gnā’h-pátni-, jā'h-pati-, sáci.pati-, ſta-pate (voc.), rādhaspate (voc.), and those with a single accent (except višpáti-) as c: mpounds separated by the Avagraba sign; (3) all cther doubly accented compounds (e.g., brahmanas-páti-) as two separate worde" (MACDONELL, Vedic Grammar, p. 169). Erfa: X. 14. 3. af (i. 19. 2), Arfari, Ainth (vi. 54. 7) are not analysed. Use of afa The particle sfa is generally used by Sākalya to draw attention to some peculiarity in the form of a word. It was probably first thought of in connexiou with Pragſhya vowels where though beginning with a vowel it was not allowed to enter into sandbi combination with the Pragphya. In the case of 7-9f1a foefis also it came in very bandy, because it clearly showed the character of the fast by changing it into **. 'Ihen its use was extended to other cases, and strangely enough it is used once or twice to show the F-na character of the fans 1. पति with परख: परि यायियौ यन्ति सद्य: i. 115. 3 (Pp. यावापृथिवी इति), रोदसी अभ्यसेताम् ii. 12. 1 (Pp. At xfa), * et fura...... ï12, 8 (Pp. med xfa, Hemat sfa vasual, farta xfa fasvaa, vaa xfa), orar * TRT vefafafane qe farandi áfagafaT77.

·APPENDET fue ufurat ha i. 12. 18 (Pp. 3 farl, *** eft: vi. 54. 8 (Pp. o afa), stara v. 02. 8 (Pp. altera var oprseny), want v. 62. 6 (wete afar), via v. 62. 6 (atai xía), IE v. 62. 8 (TUTW tfer), yfir v. 62. 9 (Pp. gera xfat gsera), aferent x, 14, 11 (Pp. पधिरची रति परिची), क्रन्दसी ततभाने जमाने x. 12. 6 (Pp. कन्दसौ पति, तसमाने रति, रेलमाने इति), उमा छ षु सधी गिर: 1. 6.1 (Pp. अंति), सम पूषा afs vi, 54, 2 (ai xfa). It will be noticed that unlike the case of 7-5176 fast all Pragļhyes are followed by xfa in Pp. It makes no difference whether the Pragphya character of the vowel is clear from the Sarbitā-text or not. And when the Pragphya is a compound the components are shown separated by an avagraha after the rति as in the case of संयती, विक्रयेते. सुदान, जौरदान, etc. In cases like analgreat where the Pp. does not analyse the compound xfa alone is used without repetition. Note that in the case of the monosyllabic particle 3 not only is tfa used but the particle is also lengthened and nasalised. salafantea gait nga grea: una RP. i. 75. (See p. 123.} Even in the Samhitä itself the 3 sometimes occurs as si as in मामू न कवितमस्य मायाम v. 85. 6. In some editions of RV. 3 at the end of a bemistich is printed in Pp. as 364 xfer (as in 49 afacanårt 8 x. 14. 2), while other x's are printed as 3 sfâ (as in ii. 6. 1). But since RP, and Pūņini agree in attributing ** xfa to Sakalya without any reservation it is difficult to accept BTW efe as the correct reading of Pp. And Max Müller who had collated a vory large number of MSS. makes no distinction in the treatment of the two o's in the Padapātha. In its third volume the latest edition of RV. witis.'s commentary (the Poona edition) prints the Padapatha of #781 42191 3 vii. 4, 8 (at the end of a hemistich) as zi ata and that of the 3 of way at the beginning of vii. 8. 2 also as sfa. But gaaf TEA180 (Pp. 7:) because this al is not hau.

·VEDIOBELEOTIONS and are also treated in the same way. No doubt पOcours in RP.1.76 कारणेतिकरण युती सोपी द्राषितः माकन well as in CA. i. 72 उबारस्खेतावपास्य, but ya in these two instances mean the particle and not , eto. Of course in the case of $ we have frafa in Pp. but there we have merely the full form ta which occurs in many passages of RV. with xfu after it to draw attention to it. 2. इति with e-जात विसर्ग. xfa is put in after a tua faati only when its Taa character is not clear from the Samhită. । यो दासं वर्णमधरं गुहाक: ii. 12. 4 (Pp पकरित्यक:), येन ख स्तमितं येन नाक: 1,121.5 (Pp. खारिति ख:), मम योनिरखनः समुद्रे x.125.7(Pp. पन्तरिति). In the case of coa faut repetition is rare except in the case of verbs. @ is repeated probably for reasons of accentuation. पन्तर, पवर, पुनर, प्रास,पार, वार, वधर, वन , etc. and the vocative of r-stems like मामातः, दुहितः, etc. enumerated in RP.i. 101-102 are never repeated after रति. 8. समां में भने समिधमिमामुपसदं बने: ii. 6. 1 (Pp. वनेरिति वने:). Here also there bas been repetition after xfa. I दोषावसर्धिया क्यम् i. 1. 7, यनिष्ठ होतग गहि ii. 6. 6, पन्त हम ईयसे ii. 6. 7, gauf TEAMh vi. 54. 10, etc., the Sambitā-text shows the २, hence no ति is used. Lengthening. Metrical lengthenings are shortened in Pp. सचखा (सचख) न: खाये i. 1.9, रमा छ पुसों* (अधि)गिरः, निरंहसः पिपता (पिपूत) निरवद्यात् तत्रो मिनी परो भामहन्ताम् (ममहन्नाम्) i. 115. 6, हास्पतिकभिर्वाधान: (बचान:)...याच देवा पाय च देवान (By:) x. 14. 3, यमाय जुता (जात) हवि: x. 14. 18, न मानीमो नयता (नयत) बहमनम् .. 34. 4, मिवं एम खलु पळता (पळत) म: 2.84.14, यं मा (ब) पचति हासेति घोरम् . 12. 6, पद्या (पद्य) देवा उदिता occurs in अधिसत अजित वदामि x.125.8.

·APPENDIXI- सूर्यस्य i. 116. 8, यवा (यव) म: पूर्व पितरः परयः .. 14.2; 73; उस बिपी 1 (a) Th. 84, 8, stuuryant Egurent x. 14. 12 (oritet), et (45) frarruar: 2. 34. 10. Lengthenings regarded probably as anomalous are also shortened: avara (Usuaia) i. 89. 2, ज्यते (जु,यते) i. 116. 23, रौरिषत (रिरिषत, शन्दसः पदकालोनी प्रख: S.) i. 89. 9., nią (ata) i, 124, 8, 5q1a: (898: i. 124. 9), arcuat (taat) i. 124, 10, afcat (@feA) i. 69. 2. Similarly, shortenings due to sandhi are restored to their original forms: f797 (faustrat) i. 160. 1. Note that agax ii. 6. 1 and qiênr: x. 54. 1 are not analysed probably because of the lengthening in the first syllable, quero: X. 34. 6. and 21 x. 121. 1 were probably still current in Sūkalya's time and regarded as regular by him and therefore the long vowels in these words are kept intact in Pp. The same applies to AET X. 14.5 which is also found in classical Skt. in certain senses. faalfa is short both in Sp. and Pp. For vai see p. 127 and for (ii. 6. 7) see p. 138. Taddhita Suffixes The taddhita suffixes ac and an are generally separated; e.g., fay*:59: i. 1. 5, ancaqsaną i. 1.5; AyhaSahĄ x. 14. 15 (ataatit: CA. iv. 16). When, however, at and an come after a compound ending in the roots el, et, 81, ar, ofiar, 4, and it is separated along with the preceding root (p. 27), e.g., tasutTAH i. 1. 1. (FTET: TEAfa वसुसहस्राभ्याम् CA. iv. 45, वातम-इतम-सूनम-गोपातम-रवधातम-वसुधातमाः पूर्वप VP. v. 3). ya and an are separated, but ay is not; e.g., caseTH, Afrsery i. 115. 4, afuscat x. 121, 3 (â meie CA. iv. 26). The possessive suffixes all and 97 are separated except when they come after 7 ore; e.g., FAST X. 14. 14, TESTA X. 84. 9, frasta: x. 121. 4 (Haiti arres, CA. iv. 17-18), but wtery i. 12.

·VEDIO ÚBLECTIONS 1, wanny it. 12. 12, para v. 62. 8, forræna x. 14. š (not the one Påniai i. 4. 19, 7 anomat Hat CA. iv. 47). P. K. Nārāyana Pillai says in an article on the Rgveda Padapatha in the Bulletin of the Deccan College Research Institute II, 257 : "In employing avagruba to mark out prefixes and suffixes the Padapātha shows some inconsistency. Between the word and the suffix, in certain cases, we see the avagraba inserted. For example, kşuşmautam. But we meet with jostances where the same suffix is not separated by avagraba. Ex. havişmantam. The suffix in 'devasyanta' is marked out but it is not marked in 'citayanta'". All this is, due to misconceptions regarding the true nature of a Pada. Abstract substantives formed with #q (p. 256) are also analysed ; 6.9., 4540: x. 14. 1. मन in the sense of परिमाण is never separated; 8.9., एतावती X. 125. 5. The possessive suffix a aud 47 are separated; e.g., f8594 x. 125. 4; 791 X. 34. 10. (CA. iv, 18). 1 is separated while a is not (p. 874); e.g., gosat X. 125. 3 but aa (4-2-an-arfag VP. v. 9). Taddhita suffixes beginning with a vowel or a are never separated. When, however, such suffixes are added to stems liable to analysis they are to be analysed provided the first component consisting of more than one syllable ends in a vowel and has its first syllable lengthened; 6.g., #1145446 X. 34. 1, but 4 x. 14. 1., stanê x. 14. 6 (see p. 297). The suffix mp (-vims) is separated after short vowels, and the analysis is regarded as so imporlant that even when there is an upasarga preceding the root it is not the upasarga but the auffix what is separated. Thus we bave affasaray 2. 14. 1, rustte: i. 89. 8, 917 1 116. 8, wafusiter ii. 12. 8, arafasatera ·APPENDIX I i. 116, 5, etc. fastarą ii. 12, 4 is not analysed, because comes after a long vowel. faria is not analysed because E comes after a consonant. When, however, the < of me is changed into e, it is the upagarga that is separated (wat samli aangeesfoi edital CA. iv. 35-37). The analysis is probably due to the close siinilarity between the suffixes me and ago in that both have the same form in the Voc. sing. (Angst a hagut $æfa vii. 3. 1). क्यच, क्यङ्, क्यष् Similarly, the denominative suffix g is often separated by an avagraba. Thus we have 454R, i. 115. 2. Hea: i. 115.3 is not analysed because Thę is clearly not a pada; had it been a pada we should have th: exactiy as we have gaig: which is analysed. 19H17TH ii. 12 11 is not analysed because of the violent change in the final of श्री जम्. चितयन्त: is not analysed because the suffix is not a but 24 (fy). (was store argă VP. v. 10.) Absence of Avagraha. Several cases of the absence of avagraba are mentioned in the following Kārikā: पादिमध्यान्सलुप्तानि समासान्दायमानि च। नावग्रन्ति कवयः पदान्यागमवन्ति च ॥ Sages do not analyse words of which the initial, medial or final syllable has suffered elision, compounds which are formed irregularly and words with infixes, Words about whose derivation etc. there are doubts are not analysed. Thus 87% is not analysed, for even Yaska who was porterior to sākalya had doubts about its elements :, HEFREN- दापः, समभिद्रवन्तानमापः, समभिद्रवन्तेऽखिन् भूतानि, समुदको भवति। समुनत्तौति वा। Nir ii. 10. afe is nct analysed because are here is regarded as different from the finite verb afe 15--1874 B.T.

·092 VEDIC SELECTIONS Accent It is well known that the importance of accent as a morpheme in Vedio, in classical Greek and other languages can hardly be overestimated. The famous stanze : दुष्टः शब्दः खरती वर्षती वा मिष्याप्रयुक्तीन तमर्थमाह। स वाग्वधी यजमान हिमाल यथेन्द्रशवः खरतोऽपराधात् ॥ found in the Mahābhāsya and in a very slightly different form in the Nirukta bears eloquent testimony to the fact. 'Indrasatru' when accented on the first syllable means "he whose killer is Indra"; the same word when accented on the final syllable means "the killer of Indra”; similarly, 'te' when accented corresponds in form and meaning to "they", when unaccented it means "yours"; jyestha accented on the first syllable means "greatest, when accented on on the last syllable it means "eldest"; brahman accenteg on the first syllable means "prayer," accented on the final syllable it means "pray-er"; apas accented on the first syllable means "work," accented ou the second syllable it means "active"; bhūman accented on the first syllable means "earth,” accented ou the final syllablo, it means "abundance”. Exactly the same thing is foundin Greek also. Thus patroktonos when accented on the peoult means "slayer of one's father" and when accented on the antepeoult means "slain by one's father"; and lithobolos when accented on the penult means "throwing stones" but. when accented on the antepenult means "pelted with stones”. Similarly, leukós means "white," leukos "white fish"; ág08 means "quilt," agos "leader"; athróos "crowded," áthroos "silent"; tómos "section," tomos "cutting", "sharp" and so on. In German, übergehen with the principal accent on the penult means "overlook" and the same word with the principal accent on the first syllable means "going over" or "across". In French cote means "petticoat," the same word with the ·APPENDIX I grave accent on the first syllable means "rib" "coast" and with the acute accent added on the final syllable means "side" "party". In English also the difference in meaning between conduct, perfect, etc., when accented on the first syllable and on the last syllable is well know. A great heart does not mean the same thing as Mr. Greatheart.* We have, therefore, to take into consideration the accent of a word while determining its meaning in the Vedas. In Vedic the principal accent in each word is generally an Udātta (or the rising accent) which is not marked at all. The Anudātta (falling accent) following an Udātta becomes a dependent Svarita (rising-falling) accent unless an Udātta or independent Svarita follows. The Svarita, it may be mentioned here, is marked with a vertical stroke above the syllable and the Anudātta with a horizontal stroke below. Anudāttas following a dependent Svarita are not marked till an Udātta or independent Svarita is reached when the immediately preceding Anudātta is marked with the usual horizontal stroke below. Svaritas brought about by the contraction of two 58 (c.g., vi ita>vīta x. 14, 9) or by the sandhi combination of i, i and ů, ū with a following dissimilar vowel (vi omani>vyóman, tanū' a>tanvã x. 14. 8). or of , aan, ei, qui, etc., are independent Svaritas. When an independent Svarita is immediately followed by an Udātta or another independent Svarita we have the at which is represented by the numeral 1 or 3 (marked with both the horizontal stroke of the Anudătta and the vertical stroke of the Svarita) after the independent Svarita according as it is short or long. In dealing with the Padapātha we have to pay particular attention to all these points. Oriental Literary Digest, Vol. IV, Nos. 7.9.

·VEDIC SELECTIONS Thus in पिनोळे पुरोषितम् the three words are taken together consequently it becomes a dependent* Svarita and is marked with the usual vertical stroke of the Svarita. is not marked as. the next Udātta is the syllable (g) preceding which is marked with the Anudātta stroke. In the Pada-text we have to take each word by itself, so both syllables of fo are marked with the horizontal stroke below. In the case of ata we get two separate words in Pp. and consequently the independent Svarita* no longer remains. The same is the case with अभ्येति i. 115. 2, व्युटी v. 62.8, etc. In this way in most cases the कम्प खर's of the Samhitā lose their in the Pada-text; in some cases, on the other hand, कम्प appears in Pp. where there was no कम्प in the Samhita (see pp. 131-132). कम्पखर युयोग्य बासि (Pp. योधि । अमत् । षांसि) ii. 6. 4,... ए॒ना अज्ञाना: - पथ्याए पनु खा: (Pp. पथ्याः। अनु।) x. 14. 2, यस्यारधवेदने बाज्यरक्ष: (Pp....गगी। पक्षः।) . 34. 4, जेष्यामीति तन्वार शूनजागः (Pp. ...तन्वा । शूग- 2 जान:) 3. 84. 8, येन खः समितं येन नाक: (Pp. ...येग। खारिति खः । स्तभितम्।) 1. 121. 5,...सुप्राव्य यजमानाय सुन्वते (Pp. ...सुपऽत्रव्ये । यनमानाय ।) x. 125. 2, ...मन योनिरसन्नः समुद्रे (Pp. ...अपऽस । आन्तरिति ।) 5. 125. 7, ...पवनई * उदाचपूर्व सरितमनुदात्तं पदाचरम् । पतोऽचन सरितं सारंजाव्यमाचचते पर्द॥ RP. iii. 7-8.

·APPENDIXT zinance an: (nqse I completa) i. 116, 24, yener conei erhem (part materat) i. 124. 6, gyek anywa nr stereo (rychle rent 1 n) i. 180, 2 etc. As regards upasarga and finite verb, when the upasarga is unaccented and the finite verb accented they are naturally regarded as one single word and separated by means of an avagraba; e.g., vitanvaté (vi s tanvate) i. 115. 2, paryábhūşat (pari s ábhūşat) ii. 12. 1, udā’jat (ut sā’jat) ii. 12.3, anusā'sati (anus sā'sati) vi. 54. 1, upā'sate (upa s ā'sate) x. 121. 2, etc. (उदात्तवता सिंका गतिमता चाव्ययं समस्यत इति वक्तव्यम् । Mahābhāsya ii. 2. 18). When, however, the upasarga is accented and the finite verb unaccented, they are regarded as separate words; e.g., ā' gamat i. 1. 5, émasi i. 1. 7, lä' imasil), prá hūyase i. 19. 1, ā! gahi i. 19. 1, úd agāt, ā'prāḥ lā' aprāḥa) i. 115. 1, ablıyệti (abhi eti-) i. 115. 2, sáň jabhāra i. 115. 4, sám bharanti i. 115. 5, etc. prē' hi x. 14. 7, åpeta, vita x. 14. 9, úpehi x. 14. 10, vyddadhuḥ (vi adadhuḥ') x, 125. 3, etc. When, however, there is sandhi combination of the final vowel of the upasarga which is accented on the final vowel and the accented augment, in the Pada-text both the upasarga and the verb are accented; e.g., abhyáikşetām (abhi dikşetām) and the two are regarded as separate words. See Mañjūşā, vol, ix, pp. 138-35. VP. distinctly says: rate atewasafa (vi. 5) which is explained thus in the commentary : अभ्युपसर्ग एकाक्षरशोपसर्गः खरामक उपसर्गे सरसन्ये चाकति प्रत्यये नानुदात्तो भवति । अमः खरामक भवति A 1 In such cases though it is not clear from the Samhitā if the verb is accented or not, still since it is a finite verb occurring in a principal clause and does not stand at the beginning of a sentence or pāda, etc., it is naturally unaccented.

·886
VEDIC SELECTIONS
यथा-अमिपा वर्तख। पौः खरसन्धेय पति भवति यथा-याभिः मिवावरणी पभि-
बसिन्। पमि ऐचतान मनसा । एकाथरस खरात्मक भवति यथा-वि चा अकरोत् ।
मिसौदत्। एकाचरस्य खरसन्धेये पति भवति यथा-सत्यवर्मा वि पानट्। यत
पुरुषम् विपदधुः।
In svaghni'va yó jigivā llakşámā'dat ii. 12. 4, ādat is not
analysed. See p. 178.

·APPENDIX II GRAMMATICAL NOTES Sandhi . . 1. Intervocal 3 and 7 become ū and my respeclively (pp. 14, 22); e.g., अप्रिमीळे पुरोहितम i. 1.1, विकद्रुकभिः पतति पळ वौँ: x. 14. 16, न मा मिमेथ न निहोळ एषा x.34.2, येन धोरणा प्रथिवी च हजहार. 121. 5. 2. प्रक्यान्त:पादमत्र्यपरे हा॥११५, V. G. S. bp. 23a): स नः पिनेव सूमऽग्रे i. 1. 9, विश्वे देवामी अद्रुहः i. 19. 3, यो अन्तरिक्षं विममे वरीय: ii. 12. 2, यो पश्मनोरन्तरनि जनान ii. 12. 3, सो पर्यः पुष्टीविज आमिमाति ii. 12. 5, यो पो नेता स मनास इन्द: ii. 12. 7, यो अच्युतच्युत् स जनास पन्द्रः ii. 12. 9, उतेमानषो प्रमोत्ये नम ii. 12. 5, भोजायमानं यो अहिं जधान ii. 12 11, सनेम मध्वो अधिगत्यस्य v. 62.7, यो अनसानुशामति vi. 54. 1, अग्रिदूतो परंतः x. 14. 18, मातली कर्थयमो पहिरोभिः x. 121. 3, यो अन्तरिये रनमो विमान: x. 121. 5, मया सो अन्नमत्ति यो विपश्यति x. 125. 4; but युजगावणी योऽश्तिा मुशिप्र: ii. 12.6, न कोशोऽत्र पद्यने vi. 54.4, परायडयोऽव होये सखिभ्यः ४. 34. 6. 3. (a) Nasalisation to avoid hiatus (p. 311, V. G. S., P, 23 f.n. 1); न्युप्ताश्च बधयो वाचमकतं एमोदेषां निश्वा तं जारिणीव x. 34. 5. (b) Nasalisation of final न (pp. 32, 139, पातोऽटि नित्यम् दाश३); स देवा एह वक्षति i. 1. 2, म विहाँ पा च पिप्रयः ii. 6.8, य: पर्वतान् प्रकुपिता परमणान् ii. 12. 2, यो ग्यहाँ अभिशासति vi. 5. 42, पथा पितृनतमविदवा उपेडि x. 14. 10, यमस्य दूतो चरतो जना' अन x. 14. 12. (V. G. S.,539). 4. Final F intact before initial a (2474791315, V. G. S., p.32,2). पूषन्तव बने वयम् vi. 54. 9, य ईजयन्ति पर्वतान् तिरः समद्रमर्णवम i. 19. 7. 5. Visarjaniya changed into म betore प (पञ्चम्या: परावध्यर्थे । । पासी च बहुलम्। ८.२५१-५२1 V. G. S., p. 34, 2a). दिवम्परि i. 6.5, परम्पा v. 62. 6. 6. Cerebralization of म् and न् (सुजः ८१०७, मम धातुस्थीरुषुभ्यः बा२८, उपसर्गादनोत्पर: emended to उपसर्गाद बहुलम् by Patanjali V.G. S., pp. 460, 38c). पमा उ पुषो गिर: ii. 8. 1; उपसावसपायुदम्बली x. 14. 12, पर्षिक: पारस: खति iii. 33. 3. परि गोहती रुद्रस्य उज्या: 1. 33. 14.

·688 VEDIC SELECTIONS Declension + 1. Nom. pl. of masc. a-stems in-sab (see p. 70, पानसरसन् १५०, V.G. S., p. 78, 1. n. 7). विवे देवासो पद्मःपनाष्टास बोगसा, सुचचासो रिशादस: i. 19. 3, 4, 6, दिषि देवास भासते. 19.6, समनास मन्द्रः ii. 12. 1, यस्यावास: प्रदिगि यस्य गावो यस यामा यस्य विवरवास: ii. 12. 7, व तन्द्र विनर प्रियासः सबौरासी विदथमा वदन ii. 12.15, चा वामवासः सयुजी वहन्तु .62.4, बहसासो सवन्तं सहन्ते ४. 34.9. 2. पन्थाम् as the Acc. s. of पथिन् (V. G. S., p. 79a). बहुभ्यः पन्यामनुपस्पशानम् .. 14. 1. In RV. पधिन् is declined thus: Nom. 8. gæti, Nom. pl. qalli, Acc. 8..92114. The stem fara first makes ils appearance in AV. where besides the above we have Nom. s. पन्था, Mom. pl. पन्थान:, Acc. S. पन्थानम्. See p. 256. 8. Acc. sing. of an-stems in anam : भण्वन्तं पूषणं वयम् iii. 59.8. Panini's rule is वा षपूर्वम्य निगमे vi. 4.9 where वा is to be regarded as व्यवस्थावाचौ, for in the Vedas we get पूषणम् alone (V. G. S., p. 68 top). पूषाणम् is found in the Mahābhārata and later : । य एव देवा हन्तारखानीकोऽर्चयते भशम् । इम्ता रुद्रस्तथा स्कन्दः शक्रोऽनिर्वरुषो यमः॥ इन्तां कालस्तथा वायुन्यवैश्रवणी रविः । वसवो मरुतः साध्या विश्वे देवास भारत। एतान् देवान् नमस्यन्ति प्रतापप्रयता जनाः । न ब्रह्माणं न धातारं न पूषाणं कथयन । Maliābhārata, Sānti xv. 16-18. 4. सुमेधाम as the Acc. sing. of समरस तं ब्रह्माणं तमषि तं सुमेधान 3:126.6. b. Nom. Acc. dual in a (सपा स-लुक्-पूर्वसवर्णछे० ७॥१॥३९, p. 282): बारिष यनुषा रक्षमाणा v. 62. 5, पक्रविडसा मुकते परस्पा...राजाना पवमह- पीयमाना v. 62.6, उभा राजाना खधया मदन्ता x. 14. 7, पई मिषावरचा विमम्यामिन्द्रामा पामबिनोभा x. 125. 1.

·APPENDIX II . 6. Nom. and Acc. pl. of neuter stems in a (trefe ya ७१७, V. G. S., p. 78 top, t.n. 14). विधानन्योभया कवे ii. 8. 7, दक्ष यता सा तखुसदकम् v. 62. 1, सवा ता बम चाहिता . 14. 16, ततो वि तिठे भुवनानि विश्वा 3. 125.7, पारममाया सुवनानि विश्वाx. 125.8. 7. Acc. sing. of I-stems and ū-stems in yâm and vdm; as जसुरये सर्थ पिप्यथुर्गाम् i. 116. 22, यावया तक्यं बकम् र. 127. 6, पाविसबसपणे दृशे कम् i. 123. 11 [वा छन्दसि (६१।१०६) इत्यधिकारात् पनि पूर्वत्वाभावः।] 6. Acc. pl. of fem. i-stem and of ap like the nom. pl. (वा छन्दसि ११०६, V. G. S., p. 88 top, 878a): ईमो तस्थुधौरहभिर्दुदुहे v. 62. 2, पापा ह यह हतीविश्वमायन् गभ दधाना जनयनी- रग्रिम, यशदापो महिना पर्यपश्यत् .. 121. 8. यापचन्द्रा बहतौजान x. 121. 9 18 quite regular. 9. Instr. sing. of a-stems in a (V. G. S., p. 77, f. n. 3): मध्या कोंवित संजमार i. 115.4, एना सक्तन सुजात i.6.2, एना मनानाः पथ्या पनु वा x. 14. 2, एना राजन् हविषा मादयख x. 14. 4, परी दिवा पर एना पृथिया x. 123.8, य: प्राणतो निमिषती महित्वा x. 121. 3, यगे हिमवन्नी महित्वा x. 121.4. 10. Instrumental singular with the lengthening of the final of the stem (पूर्वसवर्णदीर्घ:, V. G. S., P. 60, . n. 2). यो दासं वर्णमधरं गृहाक: 11..12. 4, य: सुन्वन्तमति य. पंचन्तं यः शंसन्तं यः शशमानमूती ii. 12. 14. 11. Instrumental plural of a-stems in -ebhib (बहुलं छन्दसि O'818° coming after a fue ôA, V. G. S., p. 77, f. n. 9): अनिः पूर्वाभषिभिरीद्यो नूतनरुत i. 1. 2, देवा विभिग गमत् i. 1. 5, प्रेषि हि पथिाभ: पूज्यभि: x. 14. 7, विकद्रुकाम: पति पकवी: .. 14. 18, अहं ट्रेभि- मुभिमराम्यहमादिश्रुत विश्वदेवैः x. 125. 1, जुष्टं देवभिकत मानुषभि: x. 125. 5. 12. Instr. sing. of mahiman as mahina (V. G. S., p. 69, f. n. 1): यथिदापो महिना पर्यपश्यत् 3. 121.8, एतावती महिना स बभूव x.125.8. 13. The Instr. sing. of tanu (V. G. S., pp. 89-90): . .

·880 VEDIC SELECTIONS In RV. it is tanvā x. 14.8,x. 34.8. In Svet., U. it is tanuvd iii. b. In RV. तन is declined thus : समूः, तम्बा, तन्व:; तन्वम्, तबा, तन्वःतवा...तनूमिः: तम्बे...तनभ्यः नन्वः... तन्व:...तन्नाम् ; तन्वि...तनूषु. तनम् Ace. s. and तम्बाम Loc. s. make their appearance in AV. तनुवम् appears in TS. by the side of तन्वम. तनुवा occurs in TB. 14. ayā as the instr. sing. of idam in the fem. (V. G. S., p. 108, f. n. 7): पया ते पन विधमोनों नपादश्वमिष्टे। एना मूनोन सुजात ॥ ii. 8. 2. 15. Instr. pl. of ahan as ahabhiḥ (see p. 217): ईमा तस्थुधौरहभिर्ददुके . 62. 2, but होमिररितुभिव्यक्तम् x. 14. 9. 16. Gen. sing. of maec. i- and u-stems in -yaḥ and -vah (मसादिपुरन्टसि वावचनम , p. 177, V. G. S., p. 84, 8, p. 81, f. n. 8): सो पर्यः पुष्टीविन पवा मिनाति ii. 12. 5, सनम मञ्चो पधिगत्यस्य v. 62. 7, विपी: पद परमे मध्य उत्त: i. 154. 5. 17. Loc. sing. of tem. i-stems in .. (डा, V.G. S., P. 81, f.n.2): था देवा उदिता सूर्यस्य i. 115.6, पयःस्थणमुदिता सूर्यस्य v. 62. 8. 18. Loc. sing. of an-stems without ending (V. G. S., p. 67, 890.2): पाई दधामि पितरमस्य मूर्धन् 3. 125. 7. 195 Voe. sing. of -vāma-stems in -vah (मतुवमो क सम्बुद्धौ छन्दसि ५१, V.G.S., p.64, f. n. 2, p. 66) : . यचि चिकित्व भानुषक ii. 6.8. 20. ritri with the long final (p. 112, रावेशनमी ४।१।३१) : पाद्रावो वासस्तनुने सिममे . 115. 4. Upasarga and Verb The upasarga need not necessarily come immediately before the verb, some word or words may intervene. Sometimes the upasarga follows the verb instead of preceding it. (ते प्रागधातोः । इन्दसि परऽपि। व्यवहितास। १४/८०.८२). In उप त्वाने दिवदिवे दोषावस्तधिया वयम्। नमी भरन्त एमसि ॥ 1.1.7 there is the maximum of space between the upasarga and the verb. Other examples are:

·APPENDIX II 691 . u eat er aafa i. 1. 2, T nafar tímafar: i. 19. 8, for at gittal सजामि सोम्यं मधु i. 19. 9, नमस्यन्तो दिव पा पृष्ठमस्थः परि यावापृथिवी धन्ति समः i. 115. 3, foriya: fagar fataan i. 115. 8, vaku trâ ii. 6. 7, 'r fart पाच पिप्रयः...पा चास्मिन्नससि बहिं ii. 6. 8, य: सन्वते पचते दुध पा विवागं gefa ii. 12. 15 (see p. 204), e qua facut o vi. 54. 1, at quaHE vi. 54. 2, पूषन्ननु प्र गा रहि vi. 54.6, परि पूषा पुरसाइसं दधातु दक्षिणम vi. 54. 10, पा वामवास: सयुमो वहन्तु...उप सिन्धवः प्रदिवि भरन्ति v. 2.4. In मा नो SITU TAIFA YUX. 34. 14 the 899f comes after the verb. Similarly, in afaela un ni gafat x. 34. 6 the staff follows the participle. The normal order is found in 1: qñ argeria 914 ii. 12. 10, यं क्रन्दमो संयतो विहयेते ii. 12. 8, यस्मान्न ऋते विजयन्ते जनास: ii. 12. 9, qara gara en fag ii. 12. 12, etc. The Upasarya is often repeated in place of the compound verb; as, fo TTATGT sfera fa qarant fa ofan: i fa gharafaefeat: 2, 127, 5. Conjugation Indian students familiar from their boyhood with classical Sanskrit find it difficult at first to understand the intricacies of the modal forms of Vedio. In the earlier language in addition to the indicative, the optative and the imperative there are the subjunctive and the injunctive. Further all the five moods are formed not only from the present stem as in classical Sanskrit but also from aorist and perfect stems. Participles are formed from the stems of these three as well as that of the future, while passive participles are formed from the present, perfect and future. The subjunctive present is formed by adding to the indicative spam (i.e., along with the fato) a strong a which coalescos to a with the final of a-stems (वादि, दिवादि, तुदादि and चुरादि roots). Sometimes even in the case of other stems we get à after the analogy of the a-stems (Cf. Pāņini's rule- QPI55127). The endings fluctuate between the primary (fa, 14, etc.) and the secondary (1, 214, etc.). Thus from (fe) ·VEDIO SELECTIONS . we have the indicative stem HT, the modal sign of the subjunctive and the 8. sing. ending for or giving the forms HTTfo or wra, in 2. s. we have wife or #T: and in 1. sing. atife or . In the case of a (ostenfa) the stem is faut to which is added the modal sign and the ending fa or 7 so that we get forefa or forway in 3. s., fenafe or fauc: in 2. 8. and fantifa or fout in 1. 8. In SB., however, we have the form foucife after the analogy of furms like wufe (wife), forefa, etc. Similarly, from , we have समवायात् though the form expected is समवायत् (सम् पाए पत). The injunctive is identical in form with an unaugmented past tense. It became practically obsolete in the Brābmaņa period, its only rendants being the unaugmented aorist with #T. Thus og ml al fact mandala (p. 411) is an instance of the injunctive. As regards tense the Vedic is particularly rich in the aorist of which seven varieties may be distinguished: A. Sigmatic aorist (with the tense-sign s): (1) s-aorist : a (from wit), 41414 (from a) etc. : fern 318188 in the case of afaz roots. () sa-aorist way (from na 'to cry out'), ayan (from स्पश) etc. शल गुपधादनिट: वा:1 विष पानिने। $18184-80, (3) iş-aorist: wafany, wafu4, quae, etc. : fee with the union-vowel acc. to purgaret qale: GIRIRH. (4) sis-aorist: qafeer, wife, etc. 914-Thrat ORIORI B. A-sigmatic aorist: (1) Root-acrist: 21,919, etc. The ending is added here direct to the root. गातिस्थाधुपाभूभ्यः सिचः परो- पदिषु। विभाषा प्राधेट बाच्छासः। २।४।७७-७८ । (2) a-aorist: 47, Y, etc. The ending is added here after the tepse sign yo qafarafienfaitsei fafafarge EU: 1 ·APPENDIX II 698 पात्मनेपदेष्वन्धतरस्याम्। पुषादिगुतादितः परोपदेषु। सति- preferat afat all qayayayayoyyyyfque कहिन्यम्छन्दसि शरा५२.५८. (3) Reduplicated aorist: wa, waluara, welch, etc. The ending is added to the reduplicated root to which an is often added. fofiga 7: dít gel विभाषा घेञ्चयोः। 318 85-8€. See V. G. S., pp. 158-175. The Bengali student will find the whole thing treated at great length in Bengali in Bhatti-kavya, Canto I, ed. by K. C. Chatterjee, pp. 16 ff. Appendıx. Of the different moods of the aorist the indicative alone is found in class. Skt. We shall take some concrete oxamples to make the distinction between the various forms of the various systems clear, From A we have the present 2. s. imperative in Vedic as well as class. Skt. In the Vedas, however, we come across afe and affe also where the ending has evidently been added immediately to the root. Had tą belonged to the perfe group there would be nothing remarkable in it, but since it is not an TEIE root, yet takes the ending of the imperative without the intervention of its own proper fare it cannot belong to the present system. Had it belonged to the perfect system there would have been reduplication as in the case of galaa from 7. Now there is a variety of the aorist where the ending is added direct to the root. This is known as the root-korist. So afu, affe, etc. are the 2 s. imperatives of the root-aorist of TH. Again the 1. pl. A of the present optative of 79 is SAFE but in the Pūşan hymn we have haft which may be analysed as 79 Gafs where the ending has been added to the simple root to which any has been added without the usual fatto of the root. And we know there is a class of aorists known as the a-aorist where the ending is added after a has been added to the root. We can thus easily understand that trafy belongs ·694 VEDIO SELECTIONS to the present system, while af belongs to the a-aorist system. Again suppose we have the two forms aftfa and aufer. Both are evidently subjunctives. Arifa looks like a regular subjunctive where the modal sign has coalesced with the faute to . a fa appears at first sight to be an irregular form but on analysis we find that the modal sign has here been added after the sorist विकारण स् (सिच) and not after the present विकरण प (शप). It is, therefore, perfectly regular, only it belongs to the s-aorist system and not to the present system. Again take the imperatives tofu, fer, and the hypothetical vy-fu. The first ((xgfa) has got the present face and so belongs to the present system. The second (fe) has the ending added direct to the root and so belongs to the root-aorist system. The third has got the ending added to the reduplicated root and so belongs to the perfect system, golfu (p. 130-31) from g 'to separate' belongs to the present system as this g belongs to the cafe group. With a very little practice with the help of the excellent list of verbs at the end of Macdonell's Vedic Grammar for Students the student will be able to distinguish clearly between the various forms of the three systems. Present Indicative : a nu frau (=fagui) v. 62. 1, at på: geffaf kat farfa (=qratarfa; ii. 12. 5. यश (3) पस्य विपदचतुष्पद: x. 121. 3. Fruit winga (=aria) circa i. 116. 5. Teadfal=udfA) YT Tofax. 34. 12. राजा चिदिभ्यो नम त कणोति x. 84. 8. पईगाय समदंशाणोमि . 125.6. [Cf. fa ug ug ada : 34. 14] af (=w*) fuferet ry fergefar (ote) afifa ii. 6, 8.

·APPENDIX II 606 समाधिदस्य पर्वता भयन्ते (बिभ्यति) ii. 12. 18. भूरदातारं सत्पति कोष (ये) ii. 33. 12. Aorist Indicative : (a) Root-aor: चि देवानामुदगादनौकम्। i. 115.1. यो दास वर्णमधरं गुहाक: (%Dपकार्षीत) ii. 12.4. पमा एतं पितरो लोकमक्रन् (अकार्ष:) x. 14. 9. न्युताय बधवो वाचमकत (पषत) x. 34. 5. अनुक्रवामप जायामरोधम् (=परुधम् or परौत्सम) x. 34 2. स पर्यगाछुक्रमकायमवयम 186, 8. (b) •a-aor: अनौव यो जिगोवाझंधमादत ii. 12.4 यस्याग्रधवेदने वान्यष: x. 34.4. (c) s-aor: *पामा चावापूथिवी पन्तरिक्षम् i. 115.1. विभौदको नाविमधमछान् ४. 34. 1. Present Subjunctive : (a) primary ending :: यो पनमानुशामति vi. 54. 1, यो यहाँ धमिधामति vi. 54. 2, यमं पश्यासि वरुणं च देवम् x. 14. 7, कुम्भा मागे विमरासि SB. i. 8. 1, तस्यां मां बिभरासि Ib., पथ मा ममुद्रमभ्यवहारासि Ib., स यदा तामतिवर्षे Ib., नावमुपकल्पयोपासासै Ib., नावमापद्यास Ib., यावद्द्यावदुदकं समवायात् तावत् सावदन्ववससि, Ib. (6) secondary ending: अग्निना रयिमत्रवत् i. 1. 3, य एवंदमिति ब्रवत् vi. 54. 1, इम एवेति च ब्रवत् vi. 54.2, पूषा नो यथा वेदसामसद इध 1.89.5. Aorist Subjunctive : Sa) root-aor.: देवो देवेभिरागमत् i. 1. 5. (b) 8-aor.: स देवा एह वक्षति i. 1.2, वासार्थ वरणेळाखन्तः 7.62.6. (c) is-aor.: यदादीध्ये न दविषाण्यभि: x. 84. 5. . . This form has misled many commentators and should be studied carefully. See pp. 94-5.

·VEDIC SELEOTIONS
Perfect Subjunctive:
सविध पाच पिप्रय: 1.8.8.
Present Imperative :
युयोध्यबाद यासि ii. 6.4, because यु to separate is जुहोत्यादि.
Aorist Imperative :
(a) root-aor.: महिरप्रभा गहिi. 19.1, अथारिटाभिरा गvिi. 64.7,
यनिष्ठ होतरा गwि ii.6.6, मा उखु अभी गिर: 1. 6. 1, अधि बुत अखिवं ते वदामि
x. 125. 4, स बोधि ( भू) सूरिमधवा ii. 6. 4, हवनसुत्रो रुद्रेह बोधि ii. 33. 15.
पुनदातामसमोह भद्रम् x. 14. 2.
(b) is-aor. : नेम नो मिधावरुणाविष्टम् v. 62. 9.
Perfect Imperative :
तम्रो मिषी वरुणो मामहन्ताम् i. 115.6.
Aorist Optative:
8-80r. : सह पूणा गमेमहि vi. 54. 2.
'Aorist Precative:
root-aor.: परि को हतो रुद्रस्य बज्या: 1. 33. 14.
Injunctive :
(a) imperfect : असर्मा दीन्यः कषिमित् क्लषख x. 34. 18, मा नो धारण
परतामि x. 34. 16.
(b) root-aor. : परि त्वेषस्य दुर्मतिर्मही गात् ii. 33. 14.
(c) aaor. : मा रथः कस्य खिजनम् Isa. 2, माकिनेशन्धाकौं रिषत् Rv.
vi. 54.7, सनी देवेष्वा यमत्र. 84. 14.
(d) 8-aor. : मा त्वा गिरी सन्मसदकमलम्केमौत 8B.i. 8. 1. 8.
(e) is-aor. : मा नो हिंसोबनिता य: पृषिथा: x. 121. 10.
Infinitive (काव्याथै तवे कैन्केन्दत्वनः इति तुमथ केन्-प्रत्ययः, तुमधे से सैन्-पसे-असैन्-
करी-वसेन्-पध्ये-अध्येन-काध्य-कध्यैन् मध्ये मध्येग-तवे-तवे-तवेन: iii. 4. 9, चरे
तोसन-पासनी iii. 4. 13) :
Dat. सन्धिवस वावस्याभिषी i. 115. 5, पवासजन सर्व सप्त सिन्धन
ii. 12. 12, यईविड नाविविध सदान 7. 62. 9, दोर्घमायुः प्र जीवसे .. 14. 14,

·. APPENDIX II 687 नेपा मम्यूतिरपमतवा . 14. 2, ब्रमरियम नवा.. 125.6, ता वास मसि गमध्ये i. 154.6. Abl.-Gen.: मध्या वतीबित मनमारi.116. 5. Gerundive (बो यक ११।४७): हित्वायावचं पुनरसमिxि. 14.8, खिय हाय कितवंतताप ४. 34. 11. Endings : •masi as the 1. pl. Par. primary (@mafe 01196): नमो भरन्त एमसि i.1.7, सोतारस बसि vi. 54.9. e as the first sing. primary Atm. ending (लोपस पान्मनेपदेषु ७१।४१): य ईश घस्य विपदसतुष्पदः .. 121. 3 (contrast i. 1. 1). Various strong endings for the imper. 2. pl. Par. : (a) तप-तनप्-तन-पनास १४५. तप-यमाय धृतवहविर्जुहोत x. 14. 14 (cf. यमाय जुहता हवि: x. 14. 13). तभ-यमाय मधुमत्तम राहव्यं जुहोतम। x. 14. 15. re for ire. (b) परयो २८४७६-मो तस्थुषीरहमिदंदुके . 62. 2. Intensive active (यङलक): यः सुन्वते पचते दुध्र पा चिद वाजं दर्दषि i. 12. 15. गिरिशन्नाभिचाकचौडि Svet. iii. 5. Vedic bh for class. h in roots (ग्रहोभन्छन्दस्युपसंख्यानम्): मध्या कर्ताविततं सं नभार i. 115. 4, नेवा गम्यूतिरपमतवा .. 14.2, Cases The Impersonal Acc.: स्त्रियं हाय कितवं तताप 3.34.11. Acc. in the sense of about' (पषिजन्य): 'य' या पूछन्ति बह सेति धोरमुत- माहुषो पसौत्येनम् ii. 12. 5, पिता माता भातर एनमा::. 34.4s The Temporal Acc. for the Loc.: अर्थतिषों समा तदोष पागता SB, i. 8. 1. 4. वतियों समां नावमुपकल्पोपासाचक SB.i.8.1.b. The Cognate Acc.:. यमन ये सधमादं मदन्ति . 14.10, सहा वाचमबाद SB. i.8.1.2. Accusative with (1) परिभू-अग्ने यं यजमधरं विश्वतः परिभूरसिBV, is 1. 4. 16-1874 B.TH ·688 VEDIC SELECTIONS (2) चा-सर-गर्म बम प्रत्तरमा' सीद x. 14. 4 (butषाचाखिनक्ति बपि ii.6.8). (8) चार-पाच बसे विहान्योभया की ii. 8. 7. (4) -सर्वागीकानीपत मनोभि: Svet. iii. 1. (5) प्रवर-मव्यएननातिष्ठति Svet. iii. 2. (6) पशु-यमख दूती परतो ना पर. 14. 12. (7) तिर:-तिरः समुद्रमर्षवम् i. 10. 7, तिरः समुद्रमोजसा i. 19. 8. (8) पर:- कि देवी न मयों मासक्रतुपर:i. 19. 2 (Cf. परो दिवा पर एना पषिव्या x. 125.8). Instrumental with (1) पर:-परो दिवा पर एना प्रथिव्या x. 125. 8 (Cf. महसव का परः i.19.2). (2) पन्ध-पवर्दिवाइविंद्ययाबदारविद्यया | Isa. 10. Dative with (1) विष्-पया है पर्ने विधेम ii. 6. 2 (but तं त्वा... सपयेम सपर्थवः ii. 6. 3), यो पर्व विवाविध vi. 54. 4, कसे देवाय विषा विधम x. 121.1ff. (2) बत् था-पदर धन ii. 12. 5. (3) पशु-दा-य: मते मानुददाति सध्याम् ii. 12. 10. (4) rintensive-यः सुन्वते पचते दुध वा चिहान ददर्षि i. 12. 15. (5) बद-विभीदको नाप्रविसंघमच्चान् ४. 34. 1. नम्-उपख चिन्मन्बवे मा नमन्ते x. 34.8. (7) स्था- पितीयाय तस्थुः (नस्थे) Svet. iii. 2. (8) वि-चर-तन्मे विचाटे सवितायमर्य: x. 34. 13. (9) बद-सहा वाचनबाद SB.i. 8. 1.2. (10) बर-ठा जरिवे रुद्र सवान: ii. 33. 11, मौढतोकाय तनयाय सुळ ii. 33.14. (11) ममः-राजा चिदभ्यो नम इत् कणोति x. 34. 8. (12) शिवा-शिषा सखिभ्य उत मधमासीत् र.34. 2. * The Instrumental often interchanges with the Ablative; of. सर्वभूतपिशाचम्यः सर्वसर्पसरोसपैः। देवेभ्यो मानुषेभ्यच उभयेभ्योऽभिरच माम् ॥ रावता १६॥

·APPENDIX II 699 (18) परस्सा-पक्रविासा मझते परस्पा 7.62.6. Dative by Attraction: तावखान्यं दृश्ये सूर्याय x. 14. 12, अहिले परदे हलवा उz. 125. 6, पाणिभ्यामवनेशनायाहरन्ति SB.i.8.1.1. Ablative with परि: सनो इष्टि दिवपरि ii.6.5. Genitive with (1) (a) राज्-राजन्तमध्यराणाम् i. 1.8. (b) श-शानं राय ईमहे vi. 64. 8, य ईशे पस्य विपदचतुष्पद: x. 121. 8. Cf. सर्वाकानोशत शनीभि: Svet. iii.1. (2) बिद-2 मझो रजसी विदुः i. 19. 3. (3) अन्तर्-तदन्तरस्य सांस्य 18. 5 (see pp. 189, 225). (4) बाह्यतः तदु सरस्थास्य बाबत: 18a. 5. (5) हेतु-(पही तुप्रयोगे राशर६), पक्षस्याहमेकपरस्य हेतोरनुव्रतामप आया- मरोधम् x. 34. 2. Partitive Genitive : सनम मध्यो पधिगत्यस्य .62.7. Locative with (1) गम्-स हवेषु गछति i. 1.4. (2) पा-यम्-स नो देवेष्वा यमत्र. 14. 14. (3) ग्र-यस्यारधदने वाज्यच: x. 84.4. (4) लिप-- कर्म लिप्यते नरे 18a. 2. (5) पा-पा चास्मिन्समि पहिषि ii. 6.8 (Cf. इमं यम प्रसरमा हि सोद x. 14. 4). (6) अधि-यो देवेष्वधि देव एक पांमीत 3. 121.8. Miscellaneous : The connecting particle is often omitted; as, पिना रयिमत्रवत पोषमेव दिवैदिवे i. 1. 3. Both a and are sometimes used: पयु' न नमिव दर्शनाय 1. 116. 28, सूर्यस्येव न रमय: ix.64.7. Similarly, we find double suffixes as in सहायोषः श्रेष्ठतमा व्यक i. 113. 12, दौनदेशः प्रभूतो पुरुषत्वता iv. 54. 3.

·No text on this page.

·ADDITIONS AND CORRECTIONS
Owing to the use of very old types the proof-sheets were
mostly illegible and so the number of typographical errors in
this edition of the Vedic Selections is considerable. Some of
these and other errors are pointed out in this section for which
I am indebted mainly to Prof. Manindra Kishore Chakravarty
and, to a certain extent, to Dr. Sitapath Goswami, two of my
former pupils. It is expected a new cdition will come out
shortly free from broken types and printer's errors
p. 37 1. 5, for 14 read 74.
p. 37 1. 7, for reag read lag.
p. 49 1. 6, for p. 27 read p. 35.
p. 54 1. 3, for wa read 24.
p. 61 f. n. 2. para 2, for thy read 17.
p 65 i. 5, for 2 read 14.
p. 80 1. 19, for data read diarą.
p. 85 1. 6 for पूऽपीतये read पूर्वऽपौतये.
p. 86 1. 12, for fat read at.
p. 89 f. n. 2, for å: read #fuar.
p. 89 f. 1. 2, for:Ay read ayer.
. 93 I. 25, for uzate read are.
p. 981. 19, for सन्दधत read सन्दधत.
p. 97 1. 13, for faga read fr.
p. 98 1. 26, for at read :.
p. 108 1. 9, for सूर्यस्य read सूर्यस्ख.

·702 VEDIC SELECTIONS p. 112 1, 12, for TT read tiy. p. 116 1. 5 for et read sc. p. 122 1. n. 1, for सामयागे read सोमयाग. p. 1221. 12, for is read डि. p. 128 1. 18, for उन जम read ब ज . p. 124 1. 16 for नपाद read नपाद, p. 126 1. 6, for 437, 1. 4 read 487 1. 17. p. 120 1. 24, for सहम गह: read सहसो मः। p. 127 1. 22, for face read fring p. 129 1. 9, for lengthening read guņa. p. 139 1, 22, for fast read farra. p. 140 1. 31, for p. 102 read p. 182. p. 148 1.4, for सग read वंसग. p. 154 1. 4, for Prof. Prabhat* Kumar Mukherjee drew my attention to the fact that both the Sārkhāyana Srauta Sūtra and Sayana's commentary on the Atharva Veda have ब्रामणासौ for मेवावरणः. The orthodox school defends the reading मेवावमण thus: सोऽहानि विप्रकाराणि भवन्ति-संपातबन्ति, ऐकाहिकानि, पहोनसतवन्ति चेति । तिषी सर्वपष्टत्वमसर्वपृष्ठत्वं चेति विशेषौ प्रतिस्खम् । सर्वपष्ठत्वे सामसूतान्धपत्यन्ते तव । नानि च सामसूतानि “विश्वनितोऽमि नर" रति खणे खम्पसः प्रदर्शितानि "सत्रामदास" प्रत्यारभ्य "साममूक्तानी"त्यंशेन । एवं चाव म ऋविगभिप्रायकोऽयं सूतानिदशः किन्त सामसूमापदार्थविवेचनपरोऽयं निहगः । पत एव टोकाकता "समसूतानि सप्रगाथानो"- त्यव "सामसूताना सामप्रगाथानां च सर्वपृष्ठे प्राप्तिकता। रहतेषां मध्ये सामसूतानां खकर्ष स्वानं चोचते" प्रत्युतम् । एवं चैमानि सूक्तान्यविशेषेण मैवावरणदिऋत्विकवयेण सवध्यानि । ततब यो जात इति सूताभाष्ये मेवावरुणेनेखो न प्रमादाती भाष्यकारस्य। एवं सवामदास पनि सूताभावस्थापि न विरोधः। अथर्ववेदीये योजातएवेतिसूताभाष्येऽपि बामणस्थाखि नविरोषवापसरीमति । p. 166 f, n. 2, for efa read fa@. p. 186 f. n.t, for दकः। रोषा read रोषादिकः. Pa 170 1. 8, for na: read ara:. p. 170 1, 11 for mara read waifa.

·ADDITIONS AND CORRECTIONS
703
p. 176 1. 17, for persons read genders in the third person.
p. 184 1. 19, read so fai pani.
p. 188 1. 19, for rent read mat.
1
p. 189 1. 20, for gwaia: read geriatr:.
p. 191 f. n. 3, T4T and wao are to be transposed.
p. 192. 1. 15, for waff read af fo.
p. 195 1, 29, read at AFT.
p. 218 I, 21, for su: read an.
p. 215 1. 22, for : read :.
p. 221 I. 18, for you read uyrit.
p. 241 1. 3, for कोयोऽव read कोशोऽव.
p. 242 1, 14, for ju read uga:.
p. 245 1. 2, for माकी रिष read माकों रिष.
p. 252 1.15, for पम्पथानम् read पस्यथानम्.
p. 255 1, 4, should we read gaalaaye TIAITH ? See Mañjüşa,
October, 1957.
p. 258 1. 3, for a read = fa.
p. 260 1. 21, for gu17: read 9979:.
p. 2631. 22, for सोदा read सौदा.
p. 272 1. 4, for you read 9614.
p. 279 1. 23, for कणुकादि read कण्टकादि.
p. 280 1. 8, read ufurat ara.
p. 281 1. 7 for taget read aut.

·VEDIC SELECTIONS p. 282 1. 28, for the read were P. 283 1. 21, read पोनम and वापस. p. 289 1. 3, for 48 read a. - . p. 298 1. 10, for free gam: read fra gamat:. p. 298 f. n., for forei read foråd. p. 305 l. 24, for at read TIT. p. 316 f, o, f, read efra: 1 fargarganida... astratfedi. p. 318 1. 12, for 78:1 19 read a; ma! I. p. 321 I, 19, for a read ada. p. 332 1. 14, for at of read awet. p. 549 1. 22, for 9ig: read 97g:. p. 355 1, 7, for thata afa read Potata xfa. 1 p. 357 1. 20, for tx: read a. p. 366 1. 18. for aft read ofr. p. 378 1. 18, for sångmlą read sis@nania. p. 384 f. n., for A1914 road granat. p. 3901. 18, for मा च का च read या च का च. p. 394 1. 30, for gat read her. p. 398 1. 7, for p 343 read pp. 67, 343. p. 406 1. 10, for her read hen. p. 451 I. 11, read o de Tàg...Faidata:. p. 459 1.4, for उत्तमान read उत्तमावर्ज. p. 462 1. 15, after endings, read and in the neuter nom. acc. 8. p. 466 l. 24, for holisthö slips read olisthos slipperiness. p. 468 I. 17, for a read .

·ADDITIONS AND OORRECTIONS 708 p. 470 f. n. 2. Printed editions of the Kātikā read fore: grig. wary which is absurd. p. 473 I, 25, for quot read 981. p. 482 1. 4, for vat read yat. P. 490 1. 10, in the uņādi rule the suffix is -itvan but com. mentators are of opinion कारोवारणमुत्तराध जनेरिटा सिद्धत्वात. P. 495 1. 4, for reade. p. 504 1. 5, for re: read tè:. p. 504. 20, for PP8 read 208. p. 505 I. 16, for read & p. 507 ). 22, for read 54. p. 5101.5, for सुराया: read सुराया:. p. 519 1. 14, for gen, read abl. p. 520 1. 18, for faförnsea read foafer4544. p. 525 I, 23, for at read far. p. 527 1. 8, for mig: sa read arr:S 69. p. 529 1, 10, after inten. add act. p. 532 1. 14, for 3 read 13. p. 539 1. 10, for x, 55. 9 read x. 85. 9. p. 545 1. 29, for P13106 read R12106, p. 551 1. 6, read wer (denom. pres. part.... #denom. pres. part). p. 551 1. 12, add : See pp. 144-45. p. 554 1. 7, for O unageing ones read you unageing ones. 474standing in the middle of a pāda is accented and that on final syllable. It cannot, therefore, be regarded asa vocative. p. 558 1. 28, for नामि read नामि:. p. 561 f. n. $, for se read 87. n. 562 1. 19, for read of

·706
VEDIC SELECTIONS
p. 568 1. 8, for afirmat read afara.
p. 568 1. 11, for foi wat read for veita
p. 5651, 11, omit 'here'.
p. 565 1. 17, for 01015€ read 01315€.
p. 568 I. 21, for W187 read 287.
p. 575 1. 25, for ofwenia read ofama.
p. 576 1. 21, for तथोयमुषा read तथेयमुषा.
}
p. 580 1. 9, for #ST:SET read #W:ST*.
p. 587 1. 18, for only read it.
p. 587 f. n. §, for $18188 read 318188.
p. 598 last line, for 602 read 605.
p. 606 1. 12, for afisari: read of EFT:.
manfor
p. 0211.2, for नमोभिः read नमोभिः.
p. 621 1. 5, for funt read fuent.
p. 622 1. 26, for 27 read 32.
p.8281.5 for मनाये read मनाय.
p. 681 f. n., for
बधु read वनवे.
p. 684 1. 12, for injunc. read subjuno.
p.8371.4, for मळ। गरिने read मळ। भरि'.
p. 643 1. 12, for offering read offspring.
p. 685 1. 18, for Then did the Gods read Then only did lie
(Indra).
p. 671 I. 20, read gi gf I
p. 674 1. 18, for retuar read relyin.
p. 679 1. 10, for ii. 6. 1 read ii. 6. 8.

·No text on this page.

·No text on this page.