·-, : 0.3 : " !
و مرد -۱
سه
دارالا
. . (: .. - ۱۹ ۱۰ !
(.
- tip
112)
,که 4
urub.
(!, ?
!! ادم ما
الا -

·INTRODUCTION The present book entitled Sungita Malarında by Nirada is one of the very few Sanskrit works on Music that have been hitherto printed and published. Materials for a history of ancient Indian Music If the reader will just have a glance at the list, which is by no means complete, of Sanskrit works specially appended to this edition for the information of the researchers in the Department of Music, he will have an idea of the extent of the literature on the subject. The list does not include the names of a number of works written by many ancient masters of Music such as Venâ, Matanga, Kohala, Tumburu, Yashtika, Vis' vâvasu, Hanuman alias Ânjaneya, Dantila, Kambala, As'vatara, Rudrata, Kasyapa, Umapati", Gopala Nayaka &c from whose works quotations have been made by Chatura Kallinâtha ( about A. D. 1400-1500) in his commentary on Sangitce Ratnalardi. Unfortunately Kallinåtha mentions only the names of the authors and not the names of their works. Hence the names of the works of these authors could not be included in the list. In the above commentary Chatura Kallinatha has quoted one whole chapter from a work called “Sangita Meru by Kobala“. In this chapter Kohala mentions the names of the following writers on Music ( probably dancing) -Bhatta Tandu, S'ambhu, Sumantu, Puràli, Kshemarâja and Lohita Bhatta. He also mentions the name of a work entitled Des'Nritta Samudra by Nárada. S'ârngadeva mentions a work called Brhaddes'i by Yashtikaa. Besides these, names of numerous other authors have been mentioned by S'Arngadeva in his Sangita Ratnakara without specifying their works. As research work is being carried on by various Scholars and Institutions, it is likely that many of these voiks may come to light hereafter. 1 The Baloda Central Library has seoured a copy of Umâpati's work entitled "Aumapatya" from the DIs, in the Madras Govt Library, 2 Vide Sangita Ratndhara Vol. II, p. 679. 3. Vide Sangita Raindhara Vol. I. p. 154.

·No text on this page.

·J. TRODUCTION, III developed into the more refined Wrisic practised at the time of Bharata who is known as the founder of the present system of N[usic, although subsequent professors of the art may have further developed it and established different schools of Music by introducing innovations by their talents. Bharata's Mitya S'asir-Bharala's Nalyc. S'ástra is the most ancient of the books on Music handed down to posterity. Some scholars assign it to the first century after Christ, others to the fourth century. It is well-known that it is difficult to decide precisely the dates of ancient authors. Although as already hinted above many wiiters on Music came after Bharata, we have no means of giving any historical account of their lives and works. S'ârngadeva's Sangita Ratnakar Commthe next author, whose Jork is available in print, is Sarogadera, the author of Sangita Ratnakara, who lived in the reign of King Slinghana of Devagiri Modern Doulatâbâd (A. D. 1210–1247). Among the authors of books on Music, besides the names of deities such as Sadās'iva &c., Sarngadeva mentions the following names :- Bharata, Kas'ypa, Matanga, Yas'tika, S'årdůla, Kohala, Vis'akhila, Dantıla, Kambala, As'vatara, Vayu, Vis'våvagu, Arjuna, Narada, Tumburu, Anjaneya, Matrigupta, Swati, Guņa, Binduraja, Kshetrarâja, Rahala, Rudrata, Nanya-bhupala, Bhojaraja and Paramardi Somes'a Mahipatı. Among the commentators on Bharata's Natya Sastra he mentions the names of Lollata, Udbhata, S'ankuka, Abhinavagupta and Kîrtidhara. w t I do not take any account of several other books such as Sangita Parijata, Rågavibodha, Sangita Darpana, Rhrdaya-Koutuka, Rhidaya-prakas'a &c, because all of them are of a later date Nárada, the author of the present work Sangita Makaranda-The present work viz, Sangita Makaranda is said to be the work of Narada on the authority of the manuscript. It is difficult to say anything with certainty about Narada's life and time. I shall place before the reader whatever can be gathered from internal evidence available in the book itself, ·IY INTRODUCTION. But before doing so I must mention that three works on music are asoribed to Narada Vz., 1 नारदी शिक्षा, 2 रागनिरूपण and 3 सारसंहिता. Of these the first is available in print. On comparing it with the present work, I am of õpinion that the authors of both these works are not identical. The Naradi Siksha appears to be an older work. For its language is archaic and it treats more of "Sama-gina (Vedic Music) than later music. As regards the other two works I am unable to give any opinion as the manuscripts of these works are not available. Another work of this name Sangita Makaranda by Veda is mentioned in the list of works on music appended to this book. But as the name of the author is Veda and not Närada, it is likely that it might be different from the present work. The two systems of Music now in vogue in India Before entering into a critical examination of the present work, it is necessary here to state that at present there are two systems of Music in vogue in India. The one is called the Hindustani or Northern India system which prevails in Northern India, Bengal, Sindha, Gujaratha and Maharashtra. The other is called the Dakshinadı or Southern India system which prevails in the Madras Presidency including Tailangana, Karnataka and Malabar countries. At present we have no definite material to ascertain the time when these two systems grew differently from the original system of Bharata and other ancient musicians who founded the scientific system of Indian music. This bifurcation seems to have taken place long before S'årngadeva, the author of Sangita Ratnakarce AD 1210-1247. Points of difference between the Northern and Southern India systems of Music—The points of difference in the two systems are many, such as the names of the Rigas and their scales, the Gamakcs or blending of notes, the construction of the songs &c., but the chief difference seems to be that the Northern India Musicians divided the Rågas primarily into six principal Râgas and each principal Råga had five Bharyas (wives). Sangita Darpand, Sangita Ratnávali, &c., support this system. But the Southein India system does not divide the Ragas on the species of ·ISTRODUOTION, above principle. In that system the Rigas are divided according to the different scales on which thoy are based. Sangita Ratndkara, Sangita Pirijáta, Rugaribodha &c., follow this system. Division of Râgas followed in the present work--The present book (Sangita Maharanda) mentions two different divisions of the Rigas into sis principal Ragas and their wives? This division of the Râgas suggests that the book belongs to the Northern India system. But it must be observed that the current Rigas obtaining in the practice of modern Music of Northern and Southern India differ videly from the definitions given in all the ancient Sanskrit Books such as Sangita Ratnakara, Sangitco Půryuta, Ragavibolla, Sangita Darpana &c. A few observations on the present work--The text of Sangita Dlakaranda is inaccurate in many places as it is based on only one manuscript supplied to me by the Baroda authorities. The manuscript is full of the mistakes of the copyist. I have corrected many of these mistakes as far as possible with the help of Sangita Ratnalara, &c. But in many places there are apparently deviations from the rules of syntax. I did not think it proper to correct these in the absence of another copy. But in such cases I have given the suggested readings in brackets or in footnotes or made a query against the words of the text. Our author seems to have been different from the Narada Rishi of the Puranas as his name is mentioned by our author in the Mangala verse 2 on page 1 Our author divides musical sounds into five kinds viz. 1 sound produced by playing Vina-strings with nails, 2 arya sound produced by means of wind through wind instruments, 3 # sound produced by means of leather through instruments, such as drums, &c, 4 DIES sound produced by metal pieces, such as cymbals &c., 5 TITE sound produced by the human throat. As far as I know none of the printed ancient works introduce this peculiar division of Musical sounds. 1. Vide verses 68 to 78, pages 19 and 20. 2 ·TI INTRODUCTION. The families, castes, colours Dweepas ( birth-places ), Rishis, deities, Chhandas ( metres ), Gottras, constellations, Râs'is ( zodiac signs ), Grabas (planets) and Rasas ( sentiment) of the sevennotes are mentioned in this work. These are not mentioned in Bharata's Natya Sastra But S'årngadeva has exti acted all these in his Sangita Ratndharci, except the Gottras, constellations, Rasis and planets. It is stiange that the names of the 22 Srutis giren in this book are quite different from those usually mentioned in other books on music such as Bharata Natya S'âstra, Sangita Ratnahara, Sangita Pâryâta and Sangita Darpana. The names of the 22 S'rutis as stated in the present book are. (षड्डे)-१ सिद्धा २ प्रभावती ३ कान्ता ४ सुप्रभा (ऋषमे)-५ शिखा ६ दीप्तिमती ७ उग्रा (गान्धारे)-८ हादी ९ निर्विरी (मध्यमे )-१० दिरा ११ सर्पसहा १२ क्षान्ति• १३ विभूतिः (पञ्चमे)-१४ मालिनी १५ चपला १६ वाला १७ सर्वरला (धैवते)-१८ शान्ता १९ विकलिनी २० हृदयोन्मलिनी (निषादे)-२१ विसारिणी २२ प्रसूना But the names given in Bharata, Sangita Ratnakara &c. are: (प्रड्डे)-१ तीव्रा २ कुमुद्बती ३ मन्दा ४ छन्दोवती (ऋषमे)-५ दयावती ६ रजनी ७ रतिका (गान्धारे)-८ रौद्री ९ क्रोधा (मध्यमे )-१० वज्रिका ११ प्रसारिणी १२ प्रीति· १३ मार्जनी पञ्चमे)-१४ क्षिति १५ रका १६ सन्दीपिनी १७ आलापिनी (धैवते)-१८ मदन्ती १९ रोहिणी २० रम्या (निपादे )-२१ उग्रा २२ क्षोभिणी Thus all the names differ except 341. But this name though common is assigned to the 7th Sruti by our author while others gire it to the 21st S'ruti. This circumstance clearly shows that our author must have borrowed these names from some older book which is not now available. Vide page 3 verses 24-48. Tide Sangita Ratnakara Vol I pages 45& 46. Tide page 8, rerses 78-84 -- ३ ·INTRODUCTION. VII, Narada only mentions the names of the 18 Jatis described by Bharata but does not give their definitions or examples as is done in the Sangita Ratnakara. As regards the Alankáras ( combinations of notes for developing a Râga) he has mentioned only 199, whereas S'árngadeva has mentioned about 63 in the Sangita Ratnakara The Sangita- Pärjäta mentions 68 Alankâras and the Rägavebodha gives only 34. Narada has enumerated in all 93 different Rågas. Sangita, Ratnúkara contains 264 Rågas in all. The Sangita Paruzata describes 122 Rågas while the Rägavibodha enumerates about 50 Rågas. Nårada mentions 3 species of Rågas viz. 1 GERTTI: Masculine Ragas 2 alten Feminine Rågas and 3 aj#27 T. Neuter Râgas”. Again he divides the Rågas into three groups viz 1 9711afflar Rigas which have qulvering ( कम्पितगमक) throughout, 2 अर्धकम्पिताः Rågas which have partial quivering, and 3 feladat. Rågas which are absolutely free from quivering4 The Sangita Ratnakarce and other later books do not mention these divisions. As iegards the Vînå instrument our author says that there are 18 kinds of it. But the number of the names given comes to 19. They are -१ कच्छपी २ कुब्जिका ३ चित्रा ४ वहन्ती ५ परिवादिनी ६ जया ७ धोपावती ८ ज्येष्ठा ९ नकुली १० महती ११ वैष्णवी १२ ब्राह्मी १३ रौद्री १४ कूर्मी १५ रावणी १६ सार- स्वती १७ किनरी १८ सैरन्ध्री १९ घोषका. If we take fatfat as a common name for Vìnå instead of a particulai kind, then the number 18 given by the author can be reconciled with the names. He states that these various kinds are due to the difference in the arrangement of the strings. But S'âingadeva mentiods the following 11 kinds of Vina -१ एकतन्त्री २ नकुल ३ त्रितन्त्रिका ४ चित्रा ५ वीणा : विपञ्ची ७ मत्तकोकिला ८ आलापिनी ९ किन्नरी ६० पिनाकी and ११ नि शङ्कवीणा. Chatura Kallinâtha, the commentator of Sangita Ratnahara, says that the last mentioned Vinå vas invented by S'àlagadera whose honorific title tras 515. Vide page 10, verses 106-110. 11, verses 14-17 3. Fido pige 18 rerses 53-63 Vide page 20 rerses St-S5 Tidc pige 20 verses -S. Vide Sangita Raondkara Vol. II. p. 480. 1 2 Vide png 5 6 ·VIII INTRODUCTION. The verses 22-40 on pp. 23-25, describing the merits of the different kinds of singers &c., in this work, are found in Sangita Ratnakarcı almost word for Tord'. In our text here they are corrupted by the copyists' mistakes. It is difficult to decide whether the author of the Sangita Ratndhara, inserted them in his work from this book or some one extracted them from the Sangita Ratrákara and interpolated them in the present work. Arguments might be advanced to support either view I therefore leave the point for the decision of the experts. At the commencement of the Nrityadhyaya* Nârada gires the descriptions of the Natya Sala (Dancing Hall ), Sabha (audience) Sabhåpati (Chief of the audience ) &c. and all these are independent of those given in the Sangita Ratnahara. Further he has mentioned 101 Talas with their definitions: but has not divided them into Märga and Des'ı as is done by S'arngadeva in the 5th chapter of his Sangita Ratnáhara therein the number of Des'ı Tålas described is 120. As regards dancing he has given a very brief account of it. He has enumerated and defined only 33 postures of a dancer within a few versest. But the author of Sangita Ratnáhara has devoted one whole chapter to the subject and has done full justice to it. The style of the book is very simple like that of Bharata's Natya S'astra. But the Sangita Ratnakara is written in highly polished Sanskrit The arrangement of Sangita Ratndkara is scientific and it seems to have been Futten after the art of Music had attained a very high stage of development in all its branches. Date of Sangita Makaranda_If we take all the above circumstances into consideration, we are obliged to arrive at the conclusion that Sangita Malaranan is an older work than Sangita Ratnáhara 1 2 Vide Sangita Ralnáhara Vol I p 243-246 Vide pages 27 to 29 Vido pages 17 verses 93-100 Vido pages 49 to 31 3 1 ·INTRODUCTIOX. Further, the names of writers, mentioned in this work are Hari, Biamhi, Watanga, Kis'yapa, Kamalisya, Chandi, Vyala, Sirdúla, Viradu, Tumburu. Shanmuklia, Bhringi, Dovendra, Kubern, Kusika, Mitrigupta, Ràvana, Samudra, Sarasvatı, Bali, Vakslia and Vikrawa'. Many of those names aro names of deities and Purinik personages and it is beyond our means to determine their time. But the names of Vikrama and Matrigupta are bistorical. As thicic have been scrcral Vikramas, it is difficult to say that Vikrama is meant. But the mention of the name of Mitrigupta, who is also mentioned by Sirngadeva in lis Sangita Ratnakara as one of the writers on music, enables us to infor that the present work must lave been written not earlier than 7th century A. D. Matrigupta, who was a poct and writer on poetics, is said to harc lived about the first half of the sixth century being a contemporary of Silâditya Pratapas'ila of Milva (A D. 550-600). My esteemed friend, T. M. Tripathi Esqr. B. a. of Bombay, inforins me that froin the Nútyu Pradipa of Sundara Misra it appears that Mitrigupla has written a commentary on Bharata's Natya Sastrc. But there is one circumstance which may help us in deciding the priority of this work to Sangita Ratnakardı. For, Narada mentions the name of only Matrigupta among the names of the historical personages as writers on music, and does not mention the names of the later witers such as Rudrata, Nanga Bhů påla, Paramardı Somes'a, Lollata, Udbhata, Sankuka, Abhinava Gupta &c If Nárada had copied the names of authors from Sangita Ratnakarcı, he would not have omitted them. It is likely that S'ârngadeva copied the names of older authors from Narada's book and added these later names known at his time to the list in his book: Narada does not seem to have borrowed any verses from Sangita Ratnáhard. The treatment and order of the topics obserred in Sangita Makaranda is quite different from that in the Sangila Ratnakara. This view is supported by another circumstance which seems to be a stronger prof Sarngadeva while giving the definition of 1. Vide p. 13 verses 18-21, ·INTRODUCTION. - r the Gandhára Grama states that it is according to Narada's opinion - यद्वा धस्त्रिश्रुतिः षड्डे मध्यमे तु चतुःश्रुतिः । रिमयो श्रुतिमेकैका गान्धारश्चत्समाश्रित । पश्रुतिं धो निषादस्तु धश्रुति सश्रुतिं श्रित ॥ ४ ॥ गान्धारग्राममाचष्टे तदा तं नारदो मुनि । प्रवर्तते स्वर्गलोके ग्रामोऽसौ न महीतले ॥ ५॥ संगीतरत्नाकर पृ० ४६ Now this very definition is to be found in this Sangita Makaranda of Narada as follows यदा धस्त्रिश्रुति षड्डे मध्यमे तु चतुःश्रुतिः । रिमयो श्रुतिरेकैका गान्धारस्य समाश्रया ॥ ५४ ॥ पञ्चमश्रुतिरेका च निपादश्रुतिसंश्रया । गान्धारग्राममाचष्टे तदा तं नारदोऽब्रवीत् ॥ ५५ ॥ प्रवर्तकः स्वर्गलोके ग्रामोऽसौ न महीतले । सङ्गीतमकरन्द पृ० ५-६ From these circumstances we must conclude that Sangita Dlakaranda of Narada is an older work than the Sangita Ratnahara and that it was known to S'arngadeva (A. D 1210-1247 ). Until we get further proof to establish the exact date, we must hold that Narada, the author of Sangita Maharanda lived sometime in the interval between Matrigupta A. D. 550 and Sarngadeva A. D. 1210–1247, that is, he must have lived between the 7th and 11th centuries The Manuscript. Source of the Manuscript>The present edition of the Sangita Mahar anda of Nárada is based upon one single manuscript furnished to me by the Central Library of Baroda. The credit of having discovered this rare manuscript is due to the wife of Mr R Ananta Krishna Shastry, the officer employed by the Baroda Central Library for search of Sanskrit manuscripts. Mr. Shastıy, while on an official tour in H. E H. the Nizam's Territory in 1919, was examining Mss. In an old Pandit's house at Gadwal, with his wife when the latter noticed this Ms. Through the kindness of the Hon. Sur Stuart Fraser, K. O.SI., ·Itron CTION 1.1. p, the thin linnoint of IT regbriel Jr. Slinku obtained in 13:0;-* pro ll. ll. T. Rj Sisk of linnual though Jr. 11..1. X. .1. 1lksins. Bot. Jweil motory, Ilyderabad. Thus lir. S'HIS the look of the 11131111spl theagh the hindi inil, "?" titelji Silibin 11119111 teelucile since lost thanks all luier min munies Description of the Titanuscript-The Imuncript is written in Dilinin fils s' wrists to abollud alreed papay of is jollowislı tinua. I en of 33: Culin-, tl 47 of the folio leing 101 x 3! imiles and rich side of the farlios containing lines The handwriting is fall in the houdings nit' the -ulujects in the body of the tuti are srity in red ink tly colour of which has not fodech, though the mu!lll-cript 3.75 written in the Shuake vert 1599 (A. 1) 1677) 11:22 je 2 13 yeni On the last three puses thic coprice has printed 3 different designs of a roselic in black, yellow, reland green colours, The manuscript lcgins as follows.com श्रीनागनपतये नमः । श्रीनाम्पसममिवाय नमः । श्रीनादनामणे नमः । The colophon is as follows इति मतीतमकरन्दः समाप्त । शुभमस्तु । शके १५९९ शालिवाहे पिालनामसवत्सरे आधिनमाने गुपक्षे विजयादशम्यां विद्यापुरमहानगरे श्रीमन्महागणपतिदासकृष्णाजीदत्तेनेद मजीतमकरन्दाख्यपुस्तक लिखितम् । महागणपतिर्जयति ॥ From this colophon it is cvident that the manuscript was copied in Shake 1599 (A D. 1677 ) by one Kuishiniji Datta who was a derotee of the deity Mahaganapati and lived m Vidyapura. This Vidyapura is no other than Vijayanagaia which was the capital of the late Vijayanagara Empire and which is now in ruins. The present manuscript was discovered at Gadwal which, though now a feudatory of the Hyderabad State, was in former times a feudatory or a part of the Vijayanagara Empire It is probable that after the complete ruin of Vidyå pura alias Vijayanagara the manuscript must have come to Gadwål which is not very far from the ruined capital. For this information I am indebted to my friend Mr. J. S. Kudalkar of Baroda Central Library

·No text on this page.

·सङ्गीतमकरन्दग्रन्थस्य विषयानुक्रमणी । सगीताध्याये प्रथमः पादः। शोकाक्षः विषयः पृष्टं १-२ १ ३ १ ... ... ... १ २ २ १०-१२ २ १३-१५ २ ... १६-१७ २ १८-२० ३ ... २१-२४ ३ ... २५ سه ... २६-२७ ... ... ३ २८-२९ ३ ३०-३२ ... मालाचरणम् गीतादिभेदेन समीतशास्त्र विभागः नादोत्पत्तिनिरूपणम् ... अनाहताहतनादनिरूपणम् नखवायुजादिभेदेन पुनः नादस्य पञ्चविधत्वम् पड्जादिखराणामुत्पत्तिस्थान निर्देशः पड्जादिवराणां मयूरादिशब्दसाम्यनिरूपणम् रूपालप्तिः रागालप्तिरिति पुनराहतनादद्वैविध्यम् गीतसंप्रदायनिरुपणम्... शिशुपशुसर्यादीनां गीतलुब्धत्ववर्णनम् स्थाय्यादिभेदेन स्वरचातुर्विघ्यम्... वादिसंवाद्यादिभेदेन खरचातुर्विध्यम् खरादीना जातिकुलादिनिरुपणम्... स्वराणा वर्णकथनम् खराणा जम्बुद्वीपादिसमुत्थानवर्णनम् खराणा देवतानामनिरूपणम् स्वराणा देवताः स्वराणां छन्दाति खराणा गोत्राणि खराणा नक्षत्राणि स्वराणा राशय. खराणा राश्यधिदेवता. खराणा योनिकथनम् .. ... स्वराणां रसाः ग्रामनिरूपणम् पड्जनामखराः मध्यमग्रामस्तराः गान्धारग्रामखरा. प्रामाणां प्राधान्यादिनिरूपणम् 3 . ... ... ३७ ... ... ... ३८ ३९ ४ ... ... ४०-४१ ४ ... ४२-४३ ४ ४४ ... ... ... ... ... ४६ ... ... ४७-४८ ... ... ... ... ... ४९-५६ ५७-५९ ... ६ ... ... ६०-६१ ६ ६ ७ ... ६३-६५ ... ... ... ...

·२ सङ्गीतमकरन्दे। पृष्ठं ... ... ... ७ ... ११ ... :: ११ १ ११ ។ ។ १२ ... ... १३ १३ १ ... १४ . ... :: १५ ... श्लोकाताः विषयः ६६-७७ मूर्च्छनालक्षणं तद्भेदनिरूपणं च ... ७८-८९ षड्जादिखराणा श्रुतिसख्यातनामकथनम् ९०-११० मूर्च्छनाविभागादिविचारः १११-११२ खरप्रकृति विकृतय ११३-११४ तात्रीप्रकृति विकृतय.... सङ्गीताध्याये द्वितीयः पादः । मङ्गलश्लोक २-६ गीतस्वरूपवर्णनम् ५-१७ वीणादेहतदङ्गादिनिरूपणम् १८-२१ सङ्गीतशास्त्रप्रणेतृदेवतादिनामानि २२-२४ गीतमाहात्म्यम् सङ्गीताध्याये तृतीयः पादः। स्वरलक्षणम् स्वरग्राममूर्छनारागादिनिर्देश १०-१२ प्रातःकाले गेयानां सूर्याशरागाणा नामानि १३-१४ मध्याहगेयरागनामानि १५-१९ सायकाले गेयाना चन्द्राशरागाणा नामानि २०-२३ उदयानन्तरमेकप्रहरोपरिगेयरागा २४-२६ रागवेलातिक्रमफलादिवर्णनम् २७-३४ अन्यरागनामानि ... ३५-३९ सपूर्णरागाणा ग्रहखरा ... पाडवरागाणा ग्रहखरा ४६-५२ ५३-५६ पुंलिङ्गारागा. ५७-५९ स्त्रीरागा ६०-६२ रागाणा रसप्रयोगविवेक ६५-६७ रागाइनिरूपणम् ६९-७२ षट्पुरुषरागाणा तत्स्त्रीणां च नामानि ... ७३-७९ मतान्तरेण षट्पुरुषरागाणां तत्त्रीणा च नामानि ८०-८३ प्रसङ्गानुरूपरागविचार कम्पितादिभेदेन रागविभाग ८५-९२ शास्त्रविरोधेन तथा शास्त्रानुरोधेन रागादिप्रयोगे फलश्रुति सङ्गीताध्याये चतुर्थः पादः । १-५ मृदमलक्षणम् ६-८ वीणाभेदा. १५ १५ ... ... ... १५ ... १६ १६ १७ ... ... औडवरागाणा प्रहखरा १७ १८ ... ... १८ ... . ... १९ १९ .. १९ .. २० २० ... ... ... ८४ २० ... ... . . ... ... .. .... २२ ·विषयानुक्रमणी। m शोकासाः पृष्ठं २२ २२ ... १३-२१ २२०४० ... ... विषयः मानस्वायविशेपाः नादोत्पत्ति नादभेदाक्ष वाग्गेयकारादिनायकभेदाः मलक्षणाः गीतगुगदोपविवेकः गीतप्रयोज्यानां खराणा नामानि... आलापविभाग गुद्धमझीर्णादिभेदेन रागविभागः रागसख्यानिर्देशः २३ २५ ४१-४७ ... ... ४८-४९ २५ ५०-५१ ... ... २६ . ... ... २६ ५२-५६ ५७-५९ ... नृत्याध्याये प्रथमः पादः । ? २७ २७ १० ... २७ :: ११ .. २८ :: :: . १२ ... २८ १३ ... २८ १४ २८ ... २८ :: १६ . ... २८ १७ ... २९ १८ २९ १९-२४ ... ... २९ ... २५-२६ नाट्यशालालक्षणम् सभालक्षणम् विद्वलक्षणम् कविलक्षणम् भटलक्षणम् गायकलक्षणम् ... परिहासकलक्षणम् इतिहासजलक्षणम् ज्योतिपलक्षणम् वैद्यलक्षणम् ... ... पुराणिकलक्षणम् सभापतिलक्षणम् नटविशेष. घपरिक पात्रलक्षणम् पुष्पाञ्जलि.... पञ्चतालोत्पत्त्यादिनिरूपणम् नृत्याध्याये द्वितीयः पादः। तालकर्तृनामानि एकोत्तरशततालनामानि ... ताललक्षणानि नृत्याध्याये तृतीयः पादः। चतुरस्रादितालविचार दशविधतालप्रवन्धाः ... ::: ३० ... ३० ३० २८-३६ ... ३२ ३२ ४०-५४ ... ३ १-२ ... ३३ ३-१६ ... ३ १७-७४ ... ३५ ... १-५ .. ... ३ ... ...

·सङ्गीतमकरन्दे । 30 पृष्ठं ... ... ... ४२ ... - ४३ ४३ ४३ ४३ ... .. ... ४४ ... ४४ :: .... ४५ ... श्लोकाया विषयः ३३-४७ अङ्गताललक्षणानि ४८-५० तालशब्दनिष्पत्ति. ... ५१ दशतालप्राणनिर्देश.. ... ५२-५५ काललक्षणम् ५६-५९ मार्गलक्षणम् ६०-६७ मात्रालक्षणम् ६८-७१ देशीक्रिया ७२-७३ दक्षिणमार्गमात्रानामानि ७४-७५ अशानि ७६-७७ प्रहा. ७८-८३ जातिनिरूपणम् लयकालनिरूपणम् ८९-९५ प्रस्तारनिरूपणम् ९६-१०० द्रुतादितालाजानां पर्यायाश्चिह्नानि च नृत्याध्याये चतुर्थः पादः। १-९ मृदझोत्पत्तितद्वादनप्रकारादिकथनम् १०-४३ नटीभावनिरूपणम् ... ... ८४-८८ ४७ ४७ ४८ ... ४९ ...

·श्रीनारदविरचितः सङ्गीतमकरन्दः। . सङ्गीताध्याये प्रथमः पादः। प्रणम्य शिरसा देवं शङ्करं लोकशङ्करम् । सङ्गीतशास्त्रं सङ्गृह्य वक्ष्ये लोकमनोहरम् ॥१॥ ब्रह्मा तालधरो हरिश्च पदही वीणाकरा भारती वंशज्ञौ शशिभास्करौ श्रुतिधराः सिद्धाप्सर किन्नराः । नन्दीभृङ्गिरिटादिमर्दलधराः सङ्गीतको नारदः शम्भोत्तकरस्य मङ्गलतनो ट्यं सदा पातु नः॥२॥ गीतं वाचं च नृत्यं च त्रयं संगीतमुच्यते । नारदेन कृतं शास्त्रं मकरन्दाख्यमुत्तमम् ॥३॥ आदौ नादोत्पत्तिनिरूप्यते । अनाहतो हतश्चैव स नादो द्विविधो मतः। यत्रोभयोस्तयोर्मध्येऽनाहतोऽपि निरूप्यते ॥४॥ १ एतच्छ्रोकात्पूर्वमादर्शपुस्तके निम्नलिखितः श्लोको वर्तते- "सङ्गीतमकरन्दाख्यपुस्तकं लिख्यते मया । कुर्वविघ्नं महादेव लेखनाय नमोऽस्तु ते ॥१॥" पर तु स प्रन्यप्रतिरूपकका निवद्ध न तु ग्रन्थका इति तदर्थतः सुविशदम् । मतो मूले स न निवेशितः। २ °प्सराः किन्न इत्यशुद्धः पाठः आदर्शपुस्तके विद्यते।

·सङ्गीतमकरन्दे आकाशसंभवो नादो यः सोऽनाहतसंज्ञितः। तस्मिन्ननाहते नादे विरामं प्राप्य देवताः॥५॥ योगिनोऽपि महात्मानस्तदानाहतसंज्ञके । मनो निक्षिप्य संयान्ति मुक्तिं प्रयतमानसाः ॥ ६॥ सोऽप्याहतः पञ्चविधो नादस्तु परिकीर्तितः । नखवायुजचर्माणि लोहशारीरजास्तथा ॥७॥ नखं वीणादयः प्रोक्ता वंशाद्या वायुपूरकाः। चर्माणि च मृदङ्गाद्या लोहास्तालादयस्तथा ॥८॥ देहनादेन ते युक्ता नादाः पञ्चविधाः स्मृताः । गीतं वाद्यं च नृत्यं च त्रयं सङ्गीतमुच्यते ॥९॥ आदौ ब्रह्मा विचार्यैव नाट्यं लोके प्रपश्चितम् (१) । अनाहतात्समाकृष्य सप्तनामानि योजितः॥१०॥ नादं सप्तधा कृत्वा तथा षड्जादिभिः स्वरैः । नाभिहत्कण्ठतालुषु नासादन्तोष्ठयोः क्रमात् ॥ ११ ॥ षड्नश्चर्षभगान्धारौ मध्यमः पंश्चमस्तथा । धैवतश्च निषादश्च स्वराः सप्त प्रकीर्तिताः॥१२॥ षड्नं मयूरो वदति चातको ऋषभं तथा (१) । अजो विरौति गान्धारं क्रौञ्चः क्वणति मध्यमम् ॥१३॥ पुष्पसाधारणे काले पिकः कूजति पञ्चमम् । अश्वश्च धैवतं चैव निषादं च गजस्तथा ॥१४॥ एवं खरान् समाकृष्य वीणादिषु निधाय च । तेन चाहतनादेन सङ्गीतमकरोत्तदा ॥ १५ ॥ सरखत्याश्च वीणायां षड्नादिखरसंयुतम् । पाठयामास सर्वेषां हृद्यं श्रुतिमनोहरम् ॥ १६ ॥ रूपालप्सी रागालप्तिरिति स द्विविधः स्मृतः। रोगास्तन्ननतानाद्यरूपतः शब्द उच्यते ॥ १७ ॥ १ अस्य श्लोकस्य पाठोऽशुद्ध वर्तते । पुस्तकान्तरालाभात् आदर्शपुस्तके यथा दृष्टः तथैवात्र नि- वेशित. २.चातको रिपमं इति पाठे सन्धिदोपो न स्यात् । ३ 'रागस्तन्ननतानायो रूपक: शब्द उच्यते' इति शुद्ध. पाठ. स्यात् । + ·सङ्गीताध्याये प्रथमः पादः। ३. सामवेदादिदं गीतं तंजग्राह पितामहः । तद्गीतं नारदायैव तेन लोकेषु वर्णितम् ॥ १८ ॥ गीतेन प्रीयते देवः सर्वज्ञः पार्वतीपतिः। गोपीपतिरनन्तोऽपि वंशध्वनिवशं गतः ॥ १९ ॥ सामवेदे तो ब्रह्मा वीणासक्ता सरस्वती। अन्ये च बहवः पूर्वे यक्षदानवमानवाः ॥ २० ॥ अज्ञातहृदयस्वादुर्वाल पर्यधारकः । रुदन् गीतामृतं पीत्वा हर्षोत्कर्ष प्रपद्यते ॥ २१ ॥ वनेचरस्तृणाहारः श्रुत्वा मृगशिशुः पशुः। लुब्धो लुब्धकसङ्गीते गीते यच्छति जीवितम् ॥ २२ ॥ कृष्णसर्पोऽपि तं नादं श्रुत्वा हर्ष प्रपद्यते । तस्य गीतस्य माहात्म्यं कः प्रशंसितुमर्हति ॥ २३ ॥ सर्वाश्रमाणां जातीनां नृपाणां प्रीतिवर्धनम् । धर्मार्थकाममोक्षाणामिदमेव हि साधनम् ॥ २४ ॥ स्थायी खरेषु सञ्चारी तथारोह्यवरोहको । खराश्चतुर्विधा ज्ञेया रागोत्पादनगोचराः ॥ २५ ॥ खरा वादी च संवादी विवादी च चतुर्विधाः। अनुवादी च सर्वत्र प्रयोगे बहुशः स्मृतः ॥ २६ ॥ वादी खरस्तु राजा स्यान्मन्त्री संवादिरूंच्यते । स्वरो विवादी वैरी स्यादनुवादी च भृत्यवत् ॥ २७ ॥ देववंशास्तु सगमाः पञ्चमः पितृवंशजः । रिधौ ऋषिकुले जातौ निषादोऽसुरवंशजः ॥२८॥ ब्रह्मजाती समौ ज्ञेयौ रिधौ क्षत्रियजातिको । निगौ वैश्याविति प्रोक्तौ पञ्चमः शूद्रजातिकः ॥ २९ ॥ १ 'सजग्राह' इति पाठः समीचीन.। २ 'रतो' इति समीचीन पाठः स्यात् । ३ 'स्मृता.' इति बहुवचनान्त. पाठः समीचीनः । ४ 'संवादी' इति शुद्धं पदं, छन्दोभङ्गभिया 'संवादिः' इति.रूपं कृतमिति भाति।

·सङ्गीतमकरन्दे पद्माभः पिञ्जरः वर्णवर्णः कुन्दप्रभः सितः। पीतः कवुर इत्येते तेषां वर्णा निरूपिताः ॥ ३० ॥ षड्नः कमलवर्णः स्यादृषभः पिञ्जरस्तथा । गान्धारः वर्णवर्णः स्यान्मध्यमः कुन्दवर्णकः ॥ ३१ ॥ पञ्चमः सितवर्णः स्याद्धैवतः पीतवर्णकः । नैषादः कर्वरो वर्णः सप्तवर्णा निरूपिताः ॥ ३२॥ जम्बुशाककुशक्रौञ्चशाल्मलीश्वेतनामसु । द्वीपेषु पुष्करे चैव जाताः षड्जादयः स्वराः ॥ ३३ ॥ जम्बुद्वीपे च षडः स्याच्छाकले ऋषभोदयः। कुशद्वीपे च गान्धारः क्रौञ्चद्वीपे च मध्यमः ॥ ३४॥ शाल्मलीद्वीपनामाख्य पञ्चमः स्वर उद्भवः (१)। श्वेतद्वीपे तथा जन्म धैवतं नामसंज्ञिकम् (१) ॥ ३५ ॥ पुष्करे चैव जातोऽयं निषादः परिकीर्तितः । सप्तखरान्समुद्धृत्य वीणादिषु निधाय च ॥ ३६ ।। दक्षोऽत्रिः कपिलश्चैव वसिष्ठो भार्गवस्तथा। नारंदस्तुम्बुरुश्चैव षड्डादीनां ऋषीश्वराः ॥ ३७॥ वहिब्रह्मा शारदा च शर्वश्रीनाथभास्कराः। गणेश्वरादयो देवाः षड्डादीनां तु देवताः ॥ ३८॥ क्रमादनुष्टुब्गायत्री त्रिष्टुप् च बृहती तथा। पतयुष्णिगौ च जगती छन्दांसि परिकीर्तिताः (१)॥३९॥ षड्जस्य जमदग्निश्च आत्रेयो ऋषभस्य च (2)। गान्धारस्य गौतमस्तु वसिष्ठो मध्यमस्य च ॥ ४० ॥ श्रीवत्सः पञ्चमस्यैव धैवतस्य पराशरः । शालङ्कायो निषादस्य गोत्राणि कथितानि च ॥४१॥ षड्ः शतभिषग्जश्च चित्रा च ऋषभस्य च (१)। गान्धारस्य धनिष्ठा भं मध्यमस्य मघा स्मृता ॥ ४२ ॥ १ 'पञ्चमस्य समुद्भवः' इति पाठः समीचीन. स्यात् । .२ क्लिष्टान्वयोऽयं पाठः। मिर भातीदमत्र ग्लोकार्धम् । ३ असम्बद्- ·सङ्गीताध्याये प्रथमः पादः। पञ्चमस्योत्तरा भं स्यात्पूर्वाषाढा तु धैवतम् । अनुराधा निषादस्य षड्डादीनां तु तारकाः ॥ ४३ ॥ कुम्भस्तुला झषश्चैव सिंहः कन्या धनुस्तथा । वृश्चिकश्च तथा राश्यः क्रमाज्ज्ञेया बुधैः सदा ॥ ४४ ॥ शनिर्भृगुः शशी चैव सूर्यश्चन्द्रसुतस्तथा । गुरुभूमिसुतश्चैव 'चैते राश्यधिदैवताः ॥ ४५ ॥ स्वराः सरिगमाश्चैव चत्वारो राक्षसाः स्मृताः। पधौ मानुषसंज्ञौ च निषादं दैवतं विदुः ॥ ४६ ॥ षड्जस्याद्भुतवीरौ च ऋषभस्य च रौद्रका। गान्धारस्य च शान्तं च हास्याख्यं मध्यमस्य च ॥४७॥ पञ्चमस्य च शृङ्गारो बीभत्सो धैवतस्य च । करुणा च निषादस्य सप्तस्थानरसा नव ॥४८॥ ग्रामः खरसमूहः स्थान्मूर्च्छना तु खराश्रया। षडमध्यमगान्धारग्रामन्त्रयमुदाहृतम् ॥ ४९॥ षड्डश्च मध्यमश्चैव चैतौ भूमौ प्रकल्पितौ । स्वर्गलोकेऽपि गान्धारः प्रसिद्धो न महीतले ॥५०॥ षड्डग्रामः पञ्चमश्च धैवतश्च श्रुतिक्रमात् । मध्यमः पञ्चमः शुद्धषडसंवादिरुच्यते ॥५१॥ अयं तु षडुग्रामः। सोपान्त पञ्चमस्तिस्रो धैवतस्य चतुःश्रुतिः । पञ्चमो धैवतश्चैवर्षभः संवादिरुच्यते ॥५२॥ अयं तु मध्यमग्रामः। अप्रसिद्धोऽपि भूलोके क्रमाद्वक्ष्येऽपि नारदः । तत्सु(त्व)रूपं देवलोके ज्ञातव्यं शास्त्रलक्षणैः ॥ ५३ ।। यदाधस्त्रिश्रुतिः षड्ने मध्यमे तु चतुःश्रुतिः । रिमयोः श्रुतिरेकैका गान्धारस्य समाश्रया॥ ५४॥ २'शान्तश्च हास्याख्यो मध्यमस्य च' इति १ 'चैता राश्यधिदेवताः' इति समीचीनः पाठः । पाठः साधुः। ३ अस्फुटार्थोऽयं श्लोकः।

·सङ्गीतमकरन्दे می पञ्चमश्रुतिरेका च निषादश्रुतिसंश्रया। गान्धारग्राममाचष्टे तदा तं नारदोऽब्रवीत् ॥ ५५॥ इदं लक्षणं ब्रह्मणोक्तम् । प्रवर्तकः स्वर्गलोके ग्रामोऽसौ न महीतले । गान्धारः श्रूयते नित्यं जरामरणवर्जितः ॥५६॥ अथ षड्जग्रामखराः। सरि ग म प ध नि। षड़े तूत्तरमन्द्रादौ रञ्जनी चोत्तरायता। शुद्धषड्डा मत्सरीकृदश्वक्रान्ताभिरुगता ॥५७ ॥ ताः शुद्धमध्यमार्गेण सप्त पारं च हृष्यकाः (१) । मध्यस्थानस्थषड्डेन मूर्च्छनारभ्यते क्रमात् ॥ ५८ ॥ अधःस्थानैर्निषादाद्यैः षड्ः स्यान्मूर्च्छना भवेत् । षड्नग्रामस्त्रराः सप्त कथ्यन्ते मूर्च्छनादिभिः ॥ ५९॥ मध्यमग्रामस्वराः। मग रिस नि ध प। संवीरी हरिणाश्वा च स्यात्कल्लोपनता यता (2)। शुद्धमध्या तथा चैव मादली पौरकी तथा ॥६०॥ क्रमात्सप्तखरा ह्येते मध्यमग्रामसंश्रिताः। हृष्यकान्तेति विज्ञेया मध्यमग्रामसुस्वराः ॥ ६१॥ अथ गान्धारग्रामसुखराः। संरी विशाला सुमुखी चिता चित्रावती शुभा। आलापा चेति गान्धारग्रामे स्युः सप्त मूर्च्छनाः ।। ६२ ।। १ 'रजनी चोत्तरायता' इति पाठ मुद्रितभरतनाट्यशास्त्रे अ. २८ श्लो. ३० पृ. ३०५। २ 'सौ. वीरी हरिणाश्वा च स्यात्कलोपनता तथा' इति पाठ• मुद्रितभरतनाट्यशास्त्रे अ. २८ श्लो. ३२ पृ. ३०५। ३ 'मागी स्यात्पौरवी तथा' इति पाठ मुद्रितभरतनाट्यशास्त्रे अ. २८ श्लो. ३२ पृ. ३०५। ४ हप्यका चेति विनेया इति भरतनाट्यशास्त्रस्थः पाठ । ५ भरतनाट्यशास्त्रे गान्धारग्रामो न वर्णित । संगीतरनारग्रन्थे 'संरा' इत्यम्य ग्याने 'नन्दा' इति पाठो वर्तते । सं. र पृ ५० । -- ·सङ्गीताध्याये प्रथमः पादः । ७ ग म प ध नि स रि। पंड प्राधान्यमाद्यत्वादमात्यादिगतस्तथा (१)। ग्रामः स्यादव लोपत्वान्मध्यमस्तु पुरःसरः ।। ६३ ।। मात्रामत्रये देवा ब्रामविष्णुमहेश्वराः । हेमन्तग्रीप्मवासु ज्ञातव्यास्तु यथाक्रमम् ॥ ६४ ॥ पूर्वाहकाले मध्याहे अपराहे नयादिभिः । पद्धादिमध्यगान्धाराः येतेश्वर्यसन्ततिः? ॥६५॥ क्रमात्स्वराणां सप्तानामारोहश्वावरोहणम् । मूर्छनेत्युच्यते ग्रामद्वये ताः सप्त सप्त च ॥ ६६ ।। पद्धग्रामे तु करमम् मन्दोपिरटनीयता (?)। शुद्धषड्डा मत्सरीकृदश्वक्रान्ताभिमद्गता ।। ६७ ॥ ताः शुद्धमध्यमार्गेण सप्त पारं च हृष्यकाः । मध्यमस्थानपन मूर्च्छनारभ्यते क्रमात् ॥ ६८ ॥ अधास्थानैर्निपादाद्यैः पसः स्यान्मूर्च्छनाक्रमात् । मध्यमध्यममारभ्य संवीरी मूर्च्छना भवेत् ॥ ६९ ॥ पड्जस्थानपदोधस्थस्वरादारभ्यते क्रमात् । पड्डस्थानस्थितैराद्यैरथान्याद्याः परे विदुः (१) ॥ ७० ॥ हरिणावादिरागाद्यैर्मध्यमस्थानसंज्ञितैः। पड़ादीन्मध्यमादींश्च ततोऽर्द्धः सः स्वरः क्रमात् ॥७१ ॥ चतुर्धा ताः पृथक् शुद्धाः काकलीकलितास्तथा। सान्तराः सद्वयोपेताः पट्पञ्चाशदुदीरिताः ॥७२॥ श्रुतिद्वयं चेत् पद्धस्य निषादः संश्रयेदसौ। सा काकली मध्यमस्य गान्धारस्त्वन्तरः स्वरः ॥७३ ॥ - १ सगीतरत्नाकरेऽस्य श्लोकस्य पाठो दृश्यते यथा- 'पड्जः प्रधान आद्यत्वादमात्याधिक्यतस्तथा । प्रामे स्यादविलोपित्वान्मध्यमस्तु पुरःसर. ॥' सं. र. पृ. ४६ २ °सु गातव्या इति संगीतरत्नाकरे पृ. ४६। ३ 'षड्ले तूत्तरमन्द्रादी रजनी चोत्तरायता' इति. शुद्धः पाठः स्यात् ।

·सङ्गीतमकरन्दे यस्यां यावन्ति यौ मध्ये तस्येमौ ग्रामयोः क्रमात् । मूर्च्छनास्तावदित्येवं भरतेन च चर्चिताः ॥ ७४ ॥ प्रथमादिखरारम्भादेकैका सप्तधा भवेत् । तांस्तानुच्चारयेदन्त्यान् पूर्वादुच्चारयेत्क्रमात् ॥ ७५ ॥ श्रुतयोऽथ खरा ग्रामौ मूर्च्छनास्तानसंयुताः । तानानि (?) वृत्तयश्चैव पुष्पसाधारण तथा ॥७६ ॥ जातयश्चैव वर्णाश्च नानालङ्कारभूषिताः। एतत्खरगतोद्देशः सङ्केपेणार्थनिर्णयः ॥ ७७ ॥ अथ षड्जादिखरेषु श्रुतयो वक्ष्यन्ते । सिद्धा प्रभावती कान्ता सुप्रभा च मनोहरा। साधयन्ति श्रुतिः (१) षड्ने प्रजापतिमुखोद्गताः ॥७८ ॥ शिखा दीप्तिमती चैव उग्रा चाग्निसमुद्भवा । श्रुतयः साधयन्त्येनमृषभं नामतः वरम् ॥ ७९ ॥ हादी च निर्विरी चैव श्रुती व्याहृतिसम्भवे । गान्धारं च साधयत) यथार्थ गुणसंश्रये ॥ ८०॥ दिरा सर्पसहा शान्तिर्विभूतिस्तदनन्तरम् । मध्यमं साधयन्त्येताः श्रुतयः पृथिवीभवाः॥ ८१ ।। मालिनी चपला वाला सर्वरत्ना प्रभावती। श्रुतयः सोमपुत्रस्तु साधयिष्यन्ति पञ्चमम् ॥ ८२॥ शान्ता विकलिनी चैव हृदयोन्मलिनी तथा । धैवतं साधयन्त्येता यक्षराजविनिर्मिताः ॥ ८३ ॥ विसारिणी प्रसूना च निषादेन समुत्थितम् । श्रुतिः साधयते नित्यं यमराजमुखोद्भवा ॥ ८४ ॥ चतुश्चतुश्चतुश्चैव षड्जमध्यमपञ्चमाः । द्वे द्वे निपादगान्धारौ त्रिस्त्रि ऋषभधैवतौ ।। ८५ ॥ १चव एप्रा इति आदर्शपुस्तकेऽशुद्ध. पाठो वर्तते ।

·सङ्गीताध्याये प्रथमः पादः । ८९ जातिभिः श्रुतिभिश्चैव स्वरा ग्रामत्वमागताः । तद्वत्तथैव भृत्यैव काव्यबन्धप्रतिष्ठिताः ॥८६॥ खराः षड्डादयस्तत्र ग्रामौ द्वौ षडमध्यमौ। केचिद्गान्धारमप्याहुः स तु नेहोपलभ्यते ॥ ८७॥ सप्तखरादयो ग्रामे चतुर्दश च मूर्च्छनाः । तासामेकोनपञ्चाशदित्येतत्खरमण्डलम् ॥ ८८ ॥ भूलॊकाजायते षड्डो भुवर्लोकात्तु मध्यमः। वर्गलोकात्तु गान्धारो नारदस्य मतं यथा ॥ ८९॥ आया ह्युत्तरमन्द्रा स्याद्रञ्जनी चोत्तरायता। चतुर्विधशुद्धषड्डौ पञ्चमी मत्सरीकृता ॥ ९ ॥ अजक्रान्ता तु षष्ठी च सप्तमी ""रुद्गता। प्रतिपद्यादितिथिषु जाता मन्द्रास्तु संयुताः॥९१ ॥ सनिधपमगरिसा ज्ञातव्याः सप्त मूर्च्छनाः। षड्ग्रामाश्रिता घेता नारदेन विवक्षिताः ॥ ९२ ॥ मध्यसंवीरादिखरः। संवीरा हरिणाश्वा च स्यात्कलोपनतायता। शुद्धमध्या तथा चैव माईली पौरली तथा ॥ ९३ ॥ कृष्णप्रतिपदः सप्त तिथीषु (2) जनिताः खराः। तास्वरा (१) मध्यमग्रामे स्थापिता नारदेन च ॥ ९४ ॥ नन्दा विशाला सुमुखी चिता चित्रावती शुभा। आलापा चेति गान्धारग्रामे स्युः सप्त मूर्च्छनाः ॥ ९५ ॥ कृष्णाष्टम्यादितिथयः खराः सप्त हितास्तथा । गान्धारे स्थापितास्तेन नारदेन यथाक्रमम् ॥ ९६ ॥ सप्त स्वरास्तथा सप्त मूछना याः प्रकीर्तिताः। तानाश्चतुरशीतिस्तु ता एतस्मिन्निरूपिताः ॥ ९७ ॥ १ °सप्त खरानयो ग्रामाश्चतुर्दश° इति शुद्ध. पाठः स्यात् । २ चतुर्थी शुद्धषड्जा च पञ्च° इति ३ °अश्वकान्ता तथा षष्टी सप्तमी वाभिरुगता' इति भः ना. पाठः । , . भरतनाट्यशास्त्रस्थः पाठ.। २ ·१० सङ्गीतमकरन्दे अग्निष्टोमादिनामानि तैरुक्ता नारदादिभिः । देवनारदयोगेन तत्पुण्योत्पादनाय ते (?) ॥९८॥ क्रममुद्रन्थ्य तन्त्रीणां तानान्ये मूर्च्छनासु याः (१)। अपूर्णाश्चैव पूर्णाश्च कूटतानास्तु ते स्मृताः ॥ ९९ ॥ पूर्णाः पञ्चसहस्राणि त्रयस्त्रिंशच सोभयाः। कथयन्ति प्रतिग्राममुपयोगेन धेनुना ॥१०॥ नृणामुरसि मन्द्रस्तु वंशध्वनि तथा ध्वनिः (१)। स एव कण्ठे मध्यः स्यात्तारः शिरसि गीयते ॥१०१॥ दक्षिणावृत्ति चित्रा च वृत्तिस्तानास्वयं विधिः । प्रधानं गीतमुभयं वाद्यं चेति यथाक्रमम् ॥१०२॥ वाचं यद्गीतवृत्तिस्तं (2) समगीतं प्रचक्षते । वृत्तयोऽथ प्रयोगज्ञैः शुष्कं तदभिधीयते ॥ १०३ ॥ साधारणेति विज्ञेया खरो जात्युपलक्ष्यते । खरमध्ये तयोः पूर्व तत्काकल्यां पुरःसराः ॥ १०४ ॥ षड्डश्च ऋषभश्चैव धैवते च निषादके (?)। षड्डादिश्चैवरी चैव ततो वै षड्नकैशिकी ॥ १०५॥ षड्डमध्या तथा चैव षड्नग्रामसमाश्रिताः। अथ रागान्प्रवक्ष्यामि मध्यमग्रामसंश्रयान् ॥१०६ ॥ शुद्धमध्यस्तथा शुद्धशुद्धतारादिशुद्धकाः। गान्धारमध्यमा चैव गान्धारादिव्यवस्थिताः ॥१०७॥ पञ्चमी रोगगान्धारी तथा गान्धारपञ्चमी। पञ्चमोदिच्यवा चैव सन्धयन्ति तथैव च ॥१०८ ॥ १ भरतनाट्यशास्त्रे अस्य श्लोकस्य पाठ. शुद्धो लभ्यते यथा- 'पाड्जी चैवार्षभी चैव धैवती सनिषादिनी । पड्जोदीच्यवती चैव तथा वै षड्जकैशिकी ॥' भ ना पृ. ३०७ (नि. सा.) २ °पक्षमी रकगान्धारी" इति भ. ना. पाठ । ३ 'मध्यमोदीच्यवा चैव नन्दयन्ती तथैव च' इति म. ना पाठ ।

·सङ्गीताध्याये द्वितीयः पादः। कूर्मारवा च विज्ञेया तथानी कैशिकी तथा । उच्चनीचा तथारूपा विरूपा विमतायतिः॥१०९ ॥ जातयोऽष्टादश खेवं ब्रह्मणा गदिताः पुरा। तद्विदित्वा नारदेन गीतरूपाणि वर्णयन् (१) ॥११॥ स्वरप्रकृतिविकृतयः । प्रकृती द्वे विजानीयात्वरतन्त्रेषु संस्थिते । तत्रापि च तयोर्मध्ये षड्डादि च निषादकम् ॥ १११ ।। या सा प्रकृतिर्विज्ञेया भरतेन च चर्चिता । विकृतिश्च निषादादिषडान्तखरपूरिता ॥ ११२॥ तत्रीप्रकृतिविकृतयः । द्वितीया प्रकृतिः संज्ञा कथ्यते नारदेन च । षड्डादयोपश्रुतयश्चत्वारो गुणसंज्ञका: (१) ॥ ११३ ॥ तेषु सर्वेषु वर्तन्ते वाद्यादयः प्रकल्पिताः । अनुवादि च वाद्यन्ताविततं कथ्यते बुधैः॥११४ ॥ इति श्रीनारदकृतौ सङ्गीतमकरन्दे सप्तस्वरोत्पत्तिपञ्चनादोत्पत्तिप्रकृतिनिरूपणं नाम प्रथमपादः। सङ्गीताध्याये द्वितीयः पादः । अथ सङ्गीतदेहनिरूपणम् । चैतन्यं सर्वभूतानां विधृतं जगदात्मना। नादब्रह्म तदानन्दमद्वितीयमुपास्महे ॥१॥ गीतखरूपं वक्ष्याम्यतिविचित्रं मनोहरम् । राज्ञां कौतुकसंलापं विदुषां ज्ञानहेतुकम् ॥२॥ १ 'कार्मारवी व मिशेया तथान्ध्री कैशिकी तथा' इति भ. मा. पाठः।

·१२ १ सङ्गीतमकरन्दे तत्वरूपं तन्ननादि चालापं खरगर्भजम् । प्रकृतिशबलं ब्रह्म वीणारूपं तदुच्यते ॥३॥ तचैतन्यं समाश्रित्य व्यवहारस्तु भिन्नतः । तदेव वीणाशबलं नारदाय ददौ स्वभूः ॥ ४ ॥ वीणादेहं प्रवक्ष्यामि तदङ्गानि यथाक्रमम् । शिरांसि त्रीणि देहस्य ग्रामत्रयमुदाहृतम् ॥ ५॥ मन्द्रमध्यमताराख्यमुखानि त्रीणि कथ्यते (2)। सानुपादाय चत्वारो गीतजिह्वा प्रकीर्तिता ॥६॥ वादी स्वराणां राजा स्यान्मन्त्री संवादिरुच्यते । खरो विवादी वैरी स्यादनुवादी च भृत्यवत् ॥७॥ तेषां मार्गास्तु चत्वारः सुषिरं घनतन्तुवत् । देशी शुद्धमृदङ्गाद्या उपाङ्गा अङ्गमार्गकाः॥ ८॥ सप्तखराणि नेत्राणि गीतदेहस्य सप्त द्वाविंशच्छुतयो जाता नारदेन विवक्षिताः ॥९॥ षड्डमध्यमपञ्चैते (१) चत्वारः श्रुतयो मताः । निषादगान्धारी द्वे द्वे त्रिस्त्रि ऋषभधैवतौ ॥१०॥ रागालप्तिरूपलप्ती हस्तौ द्वौ कथितौ मतौ। दारुद्वयमलाबूश्च तन्त्री चत्वार एव च ॥११॥ चन्दनं ब्रह्मजातिश्च दारुः क्षत्रियजातिकः । अलाबूवैश्यजातिश्च तन्त्री शुद्रमवाप्नुयात् ॥१२॥ पाडवौडवसम्पूर्णरागाद्यास्त्रय ईरिताः। ब्रह्मा षाडवरागः स्याद्रुद्रः श्वेतौडवः स्मृतः॥ १३ ॥ सम्पूर्णो विष्णुरूपश्च नीलवर्ण इति क्रमात् । अनन्ताः सन्ति सन्दर्भा रागाः सन्तानसंज्ञकाः ॥ १४ ॥ स्थायी सञ्चारिणी चैव तथासंहतिसंहती। प्रसन्नादिः प्रसन्नान्तः प्रसन्नाद्यन्त एव च ॥ १५ ॥ वै :- -- ·सङ्गीताध्याये द्वितीयः पादः । प्रसन्नमध्यं च तथा क्रमादुचित एव च । बिन्दुर्निवृत्तप्रकृतौ ""प्रेखो (प्रेड)विह्वलौ ॥ १६ ॥ कम्पितं कुपितश्चैव विजृम्भितविवर्द्धनौ । गमकैकोनविंशश्च चरणान्यपि कथ्यते ॥ १७॥ हरिब्रह्मा हरिश्चैव मतङ्गः कश्यपो मुनिः। विश्वकर्मा हरिश्चन्द्रो भरतः कमलास्यकः ॥ १८ ॥ चण्डी व्यालश्च शार्दूलो नारदस्तुम्बुरुस्तथा । वायुर्विश्वावसुः शौरिराञ्जनेयोऽङ्गदस्तथा ॥ १९ ॥ षण्मुखो भृङ्गिदेवेन्द्रः कुबेरः कुशिको मुनिः । मात्रागुप्तो रावणश्च समुद्रश्च सरखती ॥ २० ॥ बलिर्यक्षः किन्नरेशो विक्रमोऽपि यथाक्रमम् । एभिः सङ्गीतके प्रोक्ता माता द्वादशलक्षणाः ॥ २१ ॥ यद्गीतस्य तु देहस्य लक्षणं परिकीर्तितम् । ब्रह्मवीणास्वरूपं च न पूर्ष न स्त्रियं विदुः ॥ २२ ॥ यः शृणोति स पापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः । पुत्रपौत्रधनं धान्यं लभ्यते शत्रुनाशनम् ॥ २३ ॥ राज्याभिवृद्धिसन्तानं मोक्षैकफलदायकम् । सर्वश्रेयस्करं पुंसां नारदस्य मतं यदा ॥ २४ ॥ इति श्रीनारदकृतौ सङ्गीतमकरन्दे वीणादेहनिरूपणं नाम द्वितीयपादः । १ भमरेचित इति संगीतरत्नाकरे वर्तते । २ सत्र वर्णद्वयमादर्शपुस्तके त्रुटितम् । 'प्रेहः' इति भरतनाट्यशास्त्रस्थ. पाठः। ३ 'मातृगुप्तो' इति शुद्धः पाठः स्यात् । ४ 'माना.' इति पाठः स्यात् ।

·सङ्गीतमकरन्दे सङ्गीताध्याये तृतीयः पादः । अथ रागनामान्युच्यन्ते। श्रुत्यनन्तरभावी यः स्निग्धोऽनुरणनात्मकः । खरो रञ्जयति श्रोतृचित्तं स स्वर उच्यते ॥१॥ खरग्रामो मूर्छनाश्च तथा तानानि वृत्तयः। पुष्पसाधारणा वर्णा ह्यलङ्काराश्च धावतः (१) ॥२॥ श्रुतयो जातयश्चैव विधिज्ञा खरशासनः । गातव्यः समयो योऽयं वीणायां समुदाहृतः ॥३॥ खरग्रामे तथा ताना जात्यः साधारणक्रियाः। अलङ्काराश्च वर्णाश्च जातयश्च शरीरतः ॥ ४ ॥ सुखोपविष्टं वरदं ब्रह्माणं ज्ञानसागरम् । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा नारदः परिपृच्छति ॥५॥ कति रागाः प्रगातव्याः प्रभाते सप्त सुखराः। तथैव कति रागाश्च केनात्र प्रतिपादिताः ॥६॥ कस्मिन् काले प्रगातव्यं वाद्यं चैव शुभाशुभम् । नारदस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः ॥७॥ साधु साधु महातेजा यत्त्वं मां परिपृच्छसि । तत्सर्व संप्रवक्ष्यामि रागवेलाविनिर्णयम् ॥ ८॥ यत्सुरैस्तन्न विज्ञातं नरकिन्नरनायकैः । देशीरागरहस्यं च साम्प्रतं शृणु यत्नतः ॥९॥ अथ सूर्याशः। गान्धारो देवगान्धारो धन्नासी सैन्धवी तथा । नारायणी गुर्जरी च बङ्गालपल(ट)मञ्जरी ॥१०॥ ललितान्दोलश्रीका सौराष्ट्रयजयसाक्षिकौ । महारः सामवेदी च वसन्तः शुद्धभैरवः ॥११॥ १ 'धातवः' इति समीचीन. पाठ. स्यात् । २ 'जात्यसाधारणक्रिया.' इति पाठ. शुद्धः स्यात् ।

·सङ्गीताध्याये तृतीयः पादः। १५ वेलावली च भूपालः सोमरागस्तथैव च । एते रागास्तु गातव्याः प्रातःकाले विशेषतः ॥ १२ ॥ शङ्कराभरणः पूर्वो वलहंसस्तथैव च । देशी मनोहरी चैव सावेरी दोम्बुली तथा ॥ १३ ॥ काम्भोजी गोपिकाम्भोजी कैशिकी मधुमाधवी । बहुलीद्वयं मुखारी च तथा मङ्गलकौशिका ॥१४॥ एते रागविशेषास्तु मध्याहे परिकीर्तिताः । शुद्धनाटा च सालझो नाटी शुद्धवराटिका ॥१५॥ गौलो मालवगौडश्च श्रीरागश्चाहरी तथा । तथा रामकृती रक्षी छाया सर्ववराटिका ॥ १६ ॥ वराटिका द्रावटिका देशी नागवराटिका । कर्णाटहयगौडीति इत्येते चन्द्रमांशजाः ॥ १७ ॥ एते रागविशेषास्तु प्रातःकाले तु देवताः । सायमेषां प्रगानेन तस्य श्रीरतुला भवेत् ।। १८॥ ईशानं च हरि स्मृत्वा मध्याहादेरनन्तरम् । रागतः शृण्वतो वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १९ ॥ प्रहरैकोदयार्वाक प्रहरैकोद्योपरि। देशाक्षी भैरवा शुद्धा नादं यत्महरोद्भवम् ॥ २० ॥ वराटिका तथा शुद्धा द्रावटीरागसंज़िका। प्रहरोपरि गातव्या महारी माहुरी तथा ॥ २१ ॥ आन्दोली च रामकृती छायानाटा च रङ्गका। मध्याहात्परतो यामे गौडरागानि यानि च ।। २२ ।। त्रियामोपरि गातव्या शुडसालगनाटिका । एवं कालविधि ज्ञात्वा गायेद्यः स सुखी भवेत् ॥ २३ ॥ रागावेलाप्रगानेन रागाणां हिंसको भवेत् । यः शृणोति स दारिद्री आयुर्नश्यति सर्वदा ।। २४ ।।

·सङ्गीतमकरन्दे । देवताविषये गीतं पुण्यनामप्रवर्द्धनम् । आध्यात्मिकैव योगेन सर्वपापप्रणाशनम् ॥ २५ ॥ विवाहसमये दानदेवतास्तुतिसंयुते । अवलरागमाकण्यं न दोपो भैरवीं विना ॥ २६ ।। श्रीरागो मालवश्चैव तथा मालवकौशिका । सावेरी मेघरञ्जी च हेन्दोला कौशिकी तथा ॥ २७ ॥ तुण्डी तुरुष्कतुण्डी च बङ्गाली माहुरी तथा । देवक्रिया रागहंसी देशाक्षी भैरवी तथा ॥ २८ ॥ सालगभैरवी चान्या कम्भारी च तथा परा । कर्णाटाह्वयवाला शुद्धहिन्दोलिका तथा ॥ २९ ॥ पुन्नादः शुद्धनाटश्च तथा सारङ्गनाटिका । वेलावली छायनाटी रागरगस्तथैव च ॥३०॥ वराटी द्रावटी चैव तथा नागवराटिका । कर्णाटमिश्रनाटी च तथा शुद्धवराटिका ॥३१॥ कौमोदकी मलहरी सारङ्गो बहुलीद्वयम् । चोटी पहटिका चैव मुखारी मधुमाधवी ।। ३२ ।। मल्वारी गुर्जरी चैव सौराष्ट्री ललिता तथा । नागध्वनी च काम्भोजी धनाश्री च तथा परा ॥ ३३॥ कोलाहरश्छायगौडा रामा दोम्बुलिका तथा । वसन्तभैरवी चैव सावेरी सैन्धवी तथा ॥३४॥ अथ गृहस्वराः। सम्पूर्णरागो देशाक्षी मध्यमादिः प्रकीर्तितः । वसन्तभैरवी शुद्धभैरवी मादितः क्रमात् ॥ ३५ ॥ सम्पूर्णमालवीरागो गान्धारादिः प्रकीर्तितः । नाटरागश्च सम्पूर्णः स षडादिरुदाहृतः ॥ ३६ ॥ मुखहारी च सम्पूर्णों धैवतादिनिगद्यते । सम्पूर्णश्चाहरी प्रोक्तो मध्यमादिरूपक्रमः ॥ ३७ ।। १ च्यालिकेन योगेन' इति शुद्धः पाठ स्यात् । २°अवेलराग° इति शुद्ध. पाठ. स्यात् ।

·सङ्गीताध्याये तृतीयः पादः । १७ बलहंसश्च सम्पूर्णों गान्धारादिः प्रकीर्तितः। वसन्तः शुद्धसंज्ञश्च सषड्डादिरुदाहृतः ॥ ३८ ॥ रामक्रिया शुद्धसंज्ञा सषड्डादिरुदाहृता। वराटिका शुद्धसंज्ञा सषड्डादिरुपक्रमा ॥३९॥ एवं सम्पूर्णरागाणां गृहस्वर उदाहृतः । अथ षाडवरागगृहखर उच्यते । पाडवो देवगान्धारो गादियों निषादकः (१) ॥४०॥ नीलाम्बरी षाडवः स्याद्गादिर्वयों निषादकः । श्रीरागः षाडवो रागः सषडादिर्गवर्जितः॥४१॥ शुद्धबहुली मध्यमादिर्निवज्यस्तु षाडवः । शुद्धगौलः षाडवः स्यानिषादादिर्धवर्जितः॥४२॥ ललितः षाडवो रागः सादिर्वज्यों ग च स्वरः (१)। मालवश्रीः षाडवः स्यात्षडादिश्च रिवर्जितः॥४३॥ भूपालः षाडवो रागो गादिः षड्डविवर्जितः। पडवञी षाडवश्व रिवोऽपि निषादकः ॥ ४४ ॥ गुण्डक्री षाडवश्चैव गान्धारादिर्गवर्जितः । कुरक्षी षाडवो रागो निवज्यों मध्यमादितः ॥ ४५ ॥ सह्य नारदेनैव गृहखरमुदीरितम् । अथ औडवरागगृहखराः। धन्यासी औडवः प्रोक्तः सावेरी धविवर्जितः॥४६॥ औडवो गुर्जरी प्रोक्तः सादिर्वज्यों रिधी तथा। रिधौ बज्यों मध्यमादिरौडवा मधुमाधवी ॥ ४७ ॥ मेघरची मध्यमादि धनिवज्यों तथौडवः । वेलावल्यौडवः स्यात्तु गादिर्वज्यों सरीखरौ ॥ ४८ ॥ , १०सादी रिघविवर्जित इति शुद्धः पाठ. स्यात् । ३ ·१८ सङ्गीतमकरन्दे । रामकृत्यौडवः स्यानु गादिज्यों रिधौ खरौ । नारायणी निषादादिरौडवो धपवर्जितः॥ ४९ ॥ पालिरौडवः षड्डादिर्वज्यौं मध्यमपञ्चमौ । एवं प्रधानरागाः स्युलक्षणोक्तं यथाक्रमम् ॥ ५० ॥ अनन्ताः सन्ति सन्दर्भा नानादेश्याः प्रकीर्तिताः । सङ्कीर्णरूपिणो रागाः सङ्कीर्णा नाम विश्रुताः ॥५१॥ ब्रह्मा चा (?) षाडवाश्चैव क्षत्रजा औडवास्तथा । सम्पूर्णा मुनिजाः प्रोक्ता भरतज्ञैः प्रशंसिताः ॥५२॥ अथ पुल्लिङ्गरागाः। बङ्गालः सोमरागश्च श्रीरागश्च तथैव च । भूपाली छायगौडश्च शुद्धहिन्दोलिका तथा ॥ ५३॥ आन्दोली दोम्वुली चैव गौडः कर्णाटकाह्वयः। फडमञ्जी शुद्धनाटी तथा मालवगौलकः ॥ ५४॥ रागरणाच्छायनाटी रागः कोलाहलस्तथा । सौराष्ट्री च वसन्तश्च शुद्धसारङ्गभैरवी ॥५५॥ रागध्वनिस्तथा ह्येते रागाः परिकीर्तिताः । नारदेन विचित्रेण सन्ति नामानि वक्ष्यते (?)॥५६॥ अथ स्त्रीरागाः। तुण्डी तुरुष्कतुण्डी च मल्वारी माहुरी तथा । पौरालिकी च काम्भारी भल्लाती सैन्धवी तथा ॥५७ ॥ सालझाख्या च गान्धारी देवक्री देशिनी तथा। वेलावली च बहुली गुण्डक्री घूर्जरी तथा ॥५८॥ वराटी द्रावडी हंसी गौडी नारायणी तथा । अहरी मेघरञ्जी च मिश्रनाटा यथाक्रमात् ॥ ५९॥ १ नमजा पा° इति शुद्ध पाठ स्यात् । ~ ·सङ्गीताध्याये तृतीयः पादः । १९ । अथ नपुंसकरागाः। कैशिकी ललितश्चैव धन्नाशी च कुरक्षिका । सौराष्ट्री द्रावडी शुद्धा तथा नागवराटिका ॥ ६ ॥ कौमोदकी च रामक्री सावेरी च तथैव च । बलहंसः सामवेदी शङ्कराभरणस्तथा ॥ ६१ ॥ नपुंसका इति प्रोक्ता रागलक्षणकोविदैः । एतन्मतं नारदस्य ब्रह्मणा कथितं पुरा ॥ ६२॥ रौद्रेऽद्भुते तथा वीरे पुरागैः परिगीयते । शृङ्गारहास्यकरुणं (?) स्त्रीरागैश्च प्रगीयते ॥ ६३ ॥ भयानके च बीभत्से शान्ते गायनपुंसके । अनेन विधिना ज्ञात्वा गेयं सर्वार्थसाधनम् ॥ ६४ ॥ शृणु चान्यं प्रवक्ष्यामि नादं चैव शुभाशुभम् । साम्प्रतं मुनिशार्दूल गीतगानविधि तथा ॥६५॥ मध्यमादिर्मालवश्री श्रीकापि जयसाक्षिका । वराटी घूर्जरी गौडकोलाहलवसन्तकाः ॥ ६६ ॥ धन्नाश्री देशदेशाख्या बङ्गालादित्रयोदश । रागागरागमाख्यातं नारदेन महात्मना ॥ ६७ ॥ भूपालो भैरवश्चैव श्रीरागः फडमञ्जरी। वसन्तमालवी नाटबङ्गालाः पुरुषाः स्मृताः ॥ ६८॥ वेलावली मलहरी बहुली भूपयोषितः । देवक्रिया च पौराली काम्भारी भैरवस्त्रियः ॥ ६९ ॥ श्रीरागपतिकाम्भोजी भल्लाती च कुरक्षिका । देशी मनोहरी तुण्डी पडमञ्जरियोषितः ॥ ७० ॥ सारङ्गनाटनाटाख्या अहरीनाटयोषितः । नारायणी च गान्धारी रञ्जी बङ्गालयोषितः ॥ ७१ ।। १°करणे स्त्री० इति शुद्ध पाठ. स्यात् ।

·२० सङ्गीतमकरन्दे । पराटी द्रावडी हंसी वसन्तस्य च योपितः । गुण्डक्रिया घूर्जरी च गौडी मालवयोपितः ॥ ७२ ॥ स्त्रीपुंसरागमाख्यातं द्वात्रिंशद्रागसंमतिः । अन्ये षटुं च पुरुषाः शत्रिंशद्गीतपारगैः ॥ ७३ ॥ श्रीरागोऽपि बसन्तश्च भैरवः पञ्चमस्तथा । मेघराजस्तु विज्ञयो नाटनारायणश्च षट् ॥ ७४ ॥ गौडी कोलाहली चैव द्रावल्यान्दोलिकी तथा । माधवी देवगान्धारी श्रीरागस्य वराङ्गनाः ॥ ७९ ॥ शुद्धनाटा च सावेरी सैन्धवी मालती तथा । नोटिकौमोदकी चैव पञ्चमस्य वराङ्गनाः ॥ ७६ ॥ सौराष्ट्री चैव काम्भारी बङ्गाली मधुमाधवी । देवक्री चैव भूपाली मेघरागत्य योषितः॥ ७७ ॥ वल्लभा माधवी चैव विदग्धा चाभिसारिका । त्रिवेणी मेघरजी च नाटनारायणस्य च ॥ ७८ ।। ...... ... ॥७९॥ आयुर्धर्मयशोबुद्धिधनधान्यफलं लभेत् । रागाभिवृद्धिसन्तानं पूर्णरागाः प्रगीयते (१)॥ ८ ॥ सङ्ग्रामरूपलावण्यविरहं गुणकीर्तनम् । पाडवेन प्रगातव्यं लक्षणं गदितं यथा ॥ ८१ ॥ व्याधिनाशी शत्रुनाशी भयशोकविनाशने । व्याघिदारिद्र्यसन्तापे विषमग्रहमोचने ॥ ८२ ।। कामडम्बरनाशे च मङ्गलं विपसंहृते । औडवेन प्रगातव्यं ग्रामशान्त्यर्थकर्मणि ॥ ८३॥ मुक्ताङ्गकम्पिताः केचित्केचिदर्धविकम्पिताः। केचित्कम्पविहीनाश्चैवेति रागास्त्रिधा कृताः ॥ ८४ ॥ १ एकोनाशीतितमोक्त्याने जादगंबुन्ने त्रुटिविह लिखितं वर्तते । सनीचीन.न्यात् । : माले इति पाट मन्वयानुकूलः स्यात् । २°नाने इति पाठः

·२१
१
सद्गीताध्याये चतुर्थः पादः ।
अकम्पाः कम्पसंयुक्ताः सकम्पाः कम्पवर्जिताः।
यस्तच्छृणोति मूढात्मा तावुभौ ब्रह्मघातकौ ॥ ८५ ॥
विष्णुरूपो भवेत्तालो नादश्चैव शिवात्मकः ।
प्रणवो ब्रह्म चेत्याहुर्गीतशास्त्रविशारदाः ॥ ८६ ।।
तालं धृत्वा प्रमाणेन पश्चाद्गीतं समारभेत् ।
तथा नादं प्रकुर्वीत पश्चाद्गीतं प्रगीयते ॥ ८७ ॥
अनेनैव प्रकारेण गीतमाकर्णयेद्धवम् ।
तस्य नाभावदोषोऽस्ति महापातकतत्समः (?) ॥ ८८ ॥
श्रुतिहीनं च यद्गानं वीणावेण्वादिसम्भवम् ।
यः शृणोति स आमोति पातकं दुःखमेव च ॥ ८९ ।।
अपखरं कुनादं च श्रुतिहीनं तथाधिकम् ।
यः शृणोति स मूढात्मा पतते नरके चिरम् ॥ ९ ॥
शोकसन्तापदारिद्र्यमायुः क्षीणं भवेद्भुवम् ।
राज्यनाशो मनोदुःखं भवत्येव न संशयः ॥ ९१ ।।
ज्ञात्वा सर्वमिदं शास्त्रं यः शृणोति सदा नृपः ।
आयुरारोग्यमैश्वर्यं लभते वाञ्छितं फलम् ॥ ९२ ॥
इति श्रीनारदकृतौ सङ्गीतमकरन्दे तृतीय-
पादः समाप्तः
सङ्गीताध्याये चतुर्थः पादः।
अथ मृदङ्गालक्षणम् ।
दक्षिणाङ्गे स्थितो रुद्र उमा वामे प्रतिष्ठिता।
शिवशक्तिमयो नादो मर्दले परिकीर्तितः॥१॥
शिवनादे भवेयाधिः शत्या दारिद्यमाप्नुयात् ।
द्विर्नादयुक्तः श्रेष्ठश्च श्रुतियुक्तश्च मईले ॥२॥
स्त्रीध्वनिः पुरुषाकारः ख्याकारश्चैव पुंखरः।
आयुर्लक्ष्मीहरौ नित्यमश्राव्यौ तावुभौ ध्वनी ॥३॥

·२२ सङ्गीतमकरन्दे । सर्वेषां श्रुतिसंयुक्तमव्यक्तमधुरान्वितम् । नादमीदग्विधं श्रेष्ठमायुर्लक्ष्मीकरं जगुः ॥ ४ ॥ लक्षणं तु मृदङ्गस्य कथ्यते नारदेन च । चतुर्विशतिच्छन्दांसि चर्मग्रन्धीनि तानि च ॥५॥ अथ वीणालक्षणम् । कच्छपी कुञ्जिका चित्रा वहन्ती परिवादिनी । जया घोषावती ज्येष्ठा नकुलीष्टेति कीर्तिता (?)॥६॥ महती वैष्णवी ब्राह्मी रौद्री कूर्मी च रावणी । सारस्वती किन्नरी च सैरन्ध्री घोषका तथा ॥७॥ दशवीणाः समाख्यातास्तत्रीविन्यासभेदतः । षट्त्रिंशदङ्गुली वीणा विस्तारः षभिरङ्गुलैः ॥ ८॥ अथ वाद्यविशेषः। मृदङ्गो द१रश्चैव पणवस्त्वङ्गसंज्ञिकः । झझरी पटहादीनि शम्भो मुखरिकास्तथा ॥९॥ शृङ्गं च कहला चेति सुषिरादिप्रकीर्तिताः । हरीतक्याकृतिस्त्वन्या एवमाद्यास्ततोर्ध्वगः (१) ॥ १० ॥ आलिङ्गश्चैव गोपुच्छो मध्यदक्षिणवामगः । ढक्का डमरुगा मन्द्रा मडुझझरडिण्डिमाः ॥११॥ उडुत्रिविधगुञ्जा च कटकाकरणादयः । ध्वनिश्च विविधा ज्ञेया नारदेन कृता मताः ॥ १२ ॥ अथ खरादयः। नादोपासनया देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः। भवन्त्युपासिता नूनं तस्मादेतत्तदात्मकम् ॥ १३ ॥ आत्मा विवक्षमाणोऽयं मनः प्रेरयते मनः । देहस्था वह्निमहती स प्रेरयति मारुतः ॥ १४ ॥ १°नकुली चेति° इति अथवा 'जयघोपावती ज्येष्ठा नकुल्यण्टेति कीर्तिता' इति पाठ शुद्ध स्यात् । २ 'काहला' इति सङ्गीतरत्नाकरादिग्रन्थान्तरे दृश्यते ।

·सङ्गीताध्याचे चतुर्गः पादः। २३ इति ग्रन्धिस्थितः सोऽथ क्रमादूर्ध्वपदे चरेत् । नाभिहत्कण्ठमूर्धन्येष्वभिधारयते ध्वनिम् ॥१५॥ नादोऽतिसूक्ष्मः सूक्ष्मश्च पुष्टोऽपुष्टश्च कृत्रिमः । इति पञ्चविधा धत्ते पञ्चस्थानस्थिताः क्रमात् ॥ १६ ॥ अतिसूक्ष्मश्च सूक्ष्मश्च पुष्टोऽपुष्टस्तथैव च । तारश्चेति च विज्ञेयाः पञ्चधा देहजाः स्वराः ॥ १७॥ नकारः प्राणमानन्दस्तकारमनलं विदुः । जातःप्राणाग्निसंयोगात्तेन नादोऽभिधीयते ॥ १८ ॥ व्यवहारे त्वसौ त्रेधा हृदि मन्द्रोऽभिधीयते । कण्ठे मध्यो मूर्ध्नि तारो द्विगुणश्चोत्तरोत्तरः ॥ १९॥ सूक्ष्मखरो हीनसूक्ष्मस्तद्गातुः श्रुतिगोचरः। तारः श्रुतिकठोरत्वात्याज्य एव न संशयः ॥ २० ॥ अन्यथा विंशतिर्भेदाः श्रवणाः श्रुतयो मताः । हृद्युदानादिसंयुक्ता नादा द्वाविंशतिमताः ॥ २१ ॥ अथ गायकलक्षणम् । वामाधुर्योच्यते ज्ञेयं धातुरित्यभिधीयते । वाचं गेयं च कुरुते यः स वाग्गेयकारकः ॥ २२ ॥ शब्दानुशासनज्ञानमभिधानप्रवीणता । छन्दामभेदवेदित्वमलङ्कारेषु कौशलम् ॥ २३ ॥ रेसभाषापरिज्ञानं गीतं स्थितिविचिन्वति (?) । अशेषभाषाविज्ञानं कलाशास्त्रेषु कौशलम् ॥ २४ ॥ तूर्यत्रितयचातुर्य हृद्यशारीरशालिता। लयतालकलाज्ञानं विवेकोऽनेककाकुषु ॥ २५ ॥ प्रभूतप्रतिभोत्थानं रम्यं सुभगगेयता। देशीरागेष्वभिज्ञानं वाक्पटुत्वं सभाजयः ॥ २६ ।। १ 'वामातुरुच्यते गेयं धातुरित्यभिधीयते' इति शुद्ध. पाठ स्यात् । २ रसभावपरिज्ञानं देश- स्थितिषु चातुरी' इति सगीतरत्नाकरे दृश्यते (पृ २४४ )। ३ 'प्रभूतप्रतिभोद्भेदभाक्त्वं सुभगगे- यता' इति संगीतरत्नाकरस्थ. पाठ (पृ. २४४ )।

·30 लगीनमकरन्दे । रोपद्वेषपरित्यागी (गः?) साधुत्वमुचितज्ञना। अनुतोक्तिसंबडो नूनधातुविनिर्मकः ॥ २७ ।। परचित्तपरिज्ञानं प्रवन्धेषु प्रगल्भता । द्रुतगीतविनिर्माणं पदान्तरविदग्धता ॥ २८ ॥ त्रिस्थानगमकप्रौढो विविधालप्तिनपुणः (१)। अवधानगुणैरेभिः परो वाग्गेयकारकः ॥ २९ ॥ विद्धानोऽधिकं चैवं मातृमन्दसुमध्यमः । धार्तुमातृपद्प्रौढः प्रबन्धेष्वपि मध्यमः ॥ ३० ॥ रम्यमातुविनिर्माता अधमो मन्दधातुकृत् । वरो यस्तु कविवर्णकविमध्यम उच्यते ॥ ३१ ॥ कूटकारोऽन्यकारस्तु माधुकारः प्रकीर्तितः । मार्ग देश्यं च यो वेत्ति स गन्धर्वोऽभिधीयते ॥ ३२॥ यो वेत्ति केवलं मार्ग स्वरादिः स निगद्यते । हृद्यशब्दः सुशारीरो ग्रहमोक्षविचक्षणः ॥३३॥ रागरागाभापाङ्गक्रियाङ्गोपाङ्गकोविदः । प्रवन्धगाननिष्णातो विविधालप्तितत्त्वचित् ।। ३४ ।। सर्वस्थानादिगमकेष्वनायासलसद्भतिः । आयत्तकण्ठस्तालज्ञः सावधानो जितश्रमः ॥ ३५ ॥ शुदस्यानलयाभिज्ञः सर्वकाकुविशेषवित् । अपारस्थायिसञ्चारः सर्वदोषविवर्जितः ॥ ३३॥ क्रियापरोचितालापः सुस्वरो धारणान्वितः । स्फ़र्जनिश्चजनो हारीरहकृढूचनोदरः (१) ॥ ३७॥ १ 'गगद्वेषपरिसागः साधुवनुरिना अति उहीतरबार (पृ. २४४)। 'अनुच्चियो- शिनिवन्यो नून्यातुविनिर्मितिः' इत महीनानारे। ३ 'त्रियानगमत्राविर्विविधालप्तिनपुरम्' एति महीतरनाकरे। ४ गुनरनिवरो वाय' इति महादरलाकरस्यः पाठः। ५ विकं वातुं मादुनन्दन्नु नपन. इति रामनरागतः पाठः। पानुमानुविदष्टः प्रब इति सद्भातर- करे। ७ 'एकिारोऽन्यवानी तु मात्रार. प्रत्रीर्तितः' इति नीतालारे। ८ 'स्टून्निन- वने हान्दि कृजनगेटुन कति नातवारे । rr- ·२५ सङ्गीताध्याये चतुर्थः पादः । सुसम्प्रदायो गीतज्ञैर्गीयते गायनाग्रणीः। इत्युत्तमस्तु विज्ञेयो गीतज्ञः प्रतिपादितः ॥ ३८॥ गुणैः कतिपयैहींनो निर्दोषो मध्यमोत्तमः (मतः१)। महामाहेश्वरेणोक्तः सदोषो गायकाधमः ॥ ३९ ॥ शिक्षाकारोऽनुकारश्च रसिको रञ्जकस्तथा । भावकश्चेति विज्ञेया गायकाः पञ्चधा जगुः (?)॥ ४०॥ व्यक्तं पूर्ण प्रसन्नं च सुकुमारमलङ्कृतम् । समं सुरक्तं श्लक्ष्णं च निकृष्टं मधुरं तथा ॥४१॥ दिश्यते स्युर्गुणानं ते (?) तत्र वक्ता (व्यक्तः) स्फुटखरः। प्रकृतिः श्रुतयश्चोक्तं छन्दोरागपदैः स्वरैः ॥ ४२ ॥ सुसम्पूर्ण च पूर्णाङ्गं प्रसन्नं प्रकटार्थकम् । सुकुमारं कण्ठभवं त्रिस्थानोक्तमलङ्कृतम् ॥ ४३ ॥ खरवर्णलयस्थानं स्वय(सम ?)मित्युच्यते वुधैः । सुरक्तं वल्लकीवंशकण्ठोत्थान्येकतागुणम् (१)॥४४ ॥ नीचोचधृतिमध्यादौ श्लक्ष्णता श्लक्ष्णउ(मु)च्यते । उच्चैरुचारणादुक्तं निकृष्टं भरतादिभिः ॥ ४५ ॥ मधुरं धुर्यलावण्यं पूर्ण जनमनोहरम् । दृष्टं लोके न शास्त्रेण श्रुतिकालविरोधि च ॥४६ ।। धेनरुक्तं (१) कलाबाह्यं गतश्रममधोदकम् । ग्राम्यं संदिग्धमित्येवं दशधानी तु दुष्टता ॥४७॥ एवं सङ्गीतशास्त्रज्ञैः कथिता लोकविश्रुताः । इति गीतदोषाः। षड ऋषभगान्धारौ मध्यमः पञ्चमस्तथा ॥ ४८॥ धैवतश्च निषादश्च खराः सप्त प्रकीर्तिताः। षड्डादिखरसंमिश्रं गानं च परिकीर्तितम् ॥ ४९ ॥ १ 'भावुकश्चेति गीतज्ञा पञ्चधा गायनं जगु' इति सङ्गीतरत्नाकरे ।

·सङ्गीवनकरन्द आलापा द्विविधा ज्ञयाः स्वरसंयोजन तथा । रागालतिरूपलसी दूयं च परिकीर्तितम् ॥ ५० ।। रागालतिस्तननादि रूपको गीतमुच्यने । स्वरे रागाः प्रगीयन्ते शुढ्सालइसंज्ञिकम् ॥ ५ ॥ यथाशुपक्रमेणैव रागः शुद्ध उदाहनः । उपक्रन्य यया रागो मेलनं सममित्रकम् ।। ५२ ॥ पुनस्तन्मार्गगनकं रागरङ्गः प्रकीर्तितः । सङ्कीर्णरागमित्राणां रागः सङ्कीर्ण उच्यते ॥ २६ ।। पाडवौडवसंपूर्णरागाः स्युखिविधास्तथा । एकस्वरबिहीनस्तु पाइवः परिकीर्तितः ॥ ५४ ॥ पञ्चस्तरसमायुक्त औडवः परिकीर्तितः । सप्तस्वरसमायुक्त सम्पूर्ण इति कथ्यते ॥ ५५ ॥ एवं विवक्ष्यामि समस्तरागान् गायत धीनानविकमयनः। चित्रण वार ( रभसा स्वरण दूयेन वा दोषविवर्जितः सात् ।। ६६ ।। पाडचौडवसन्पूर्ण रागा द्वात्रिंशसंनिताः । अनन्ताः सन्ति सन्दी नाना देश्यास्तथैव च ।। ५७ ।। मन्नध्यमतारादिवर्गायत गायक ! पूर्णाः पञ्चदाता (2) रागाः पाहवा द्विशतास्तथा ॥ १८ ॥ औवाः शतसमाञ्च तत सर्व यथाक्रनन् । गवं विज्ञाय भगवानारदो मुनिरवीत् ॥ ५९॥ दि श्रीना हीन्करन्त ः नः । नकालाय नमः।

·गुमाया प्रथमः पादः। ७ तु अथ नृत्याध्यायो निरूप्यते । अनादनमगीरूपं योगिध्येयं मनोहरम् । तद्रूपं च नमस्कृत्य नृत्याध्यायं करोम्यहम् ।। १ ।। आदो नाट्यशालालक्षणमाह । पटशीनिहस्तमात्रचतुरस्रममन्विता । चतुर्विशतिकस्तम्भनानाचित्रसमन्विता ॥२॥ नानाविकारसम्पन्नप्राकारा चित्रगोभिता । चतुरशीतिवन्धाश्च लेग्वनीया मनोहराः ॥३॥ रवेरनेकविविधः पटवस्त्र चामरः । पताकतोरणयुक्ता चतुर्दारादिसंयुता ॥ ४ ॥ मध्ये वेदिका रम्या चतुर्विशतिहस्तका । कार्या सर्वगुणोपेता नानापरिमलान्विता ॥५॥ अनेन विधिना कार्या नाट्यशाला मनोहरा । नलक्षणं न हि कृतं राज्ञां दोपमवामुयात् ॥ ६॥ तस्यां मनोहरं रम्यं सिंहासनमनय॑कम् । तदने फलपुष्पाणि स्थापयित्वा विराजितम् ॥ ७॥ अथ सभालक्षणम् । विद्वत्कविभटगायकसहास्यहासकज्योतिषवैद्यपौराणिकाः । एभिनवभिर्युक्ता या सभा राजसभेति तैरुक्ता ॥ ८ ॥ विद्वांसः कवयो भट्टा गायकाः परिहासकाः । इतिहासपुराणज्ञाः सभासप्ताङ्गलक्षणम् ॥९॥ चिबल्लक्षणम् । सभाजयो वादविचारखण्डना: समस्तशास्त्रार्थविचारवक्षकाः । कृतानुरागा जनरञ्जने रताः अमी वुधाः साधुसभाविभूषणाः ॥ १० ॥ १ °मनर्घकम इति स्यात् । २ इदं पद्यमार्याच्छन्दोवद्भासते,तथापि तल्लक्षणानुगमहीनमेव दृश्यते।

·२८
सङ्गीतमकरन्दे
अथ कविलक्षणम् ।
शुचिर्दक्षः शान्तः सुजनविनतः सून्ततरः
कलावेदी विद्वानतिमृदुपदः काव्यचतुरः।
रसज्ञो दैवज्ञः सरसहृदयः सत्कुलभवः
शुभाकारश्छन्दोगुणगणविवेकी स च कविः ॥ ११ ॥
भटलक्षणम् ।
अनेकभाषासु विशेषवुद्धयो
नृपालवंशावलिकीर्तनक्षमाः।
प्रबन्धविद्यापठने प्रवीणा
महीशयोग्या मगधा महीतले ॥ १२ ॥
अथ गायकलक्षणम् ।
पाडवौडवसम्पूर्णगायने जनरञ्जकाः ।
काकुवर्जितशारीरा गायका राजवल्लभाः॥१३॥
अथ परिहासकलक्षणम् ।
क्रियागभाषाङ्गसमस्तवश्चना-
लसत्प्रसङ्गात्मिकवक्रयुक्तयः।
प्रस्तावहास्योचितवाग्विलासा
बुधैः प्रशस्ताः परिहासका (के) गुणाः ॥ १४ ॥
इतिहासज्ञलक्षणम् ।
पुराणैरवशिष्टाद्यैः व्याख्यानकथने क्षमाः (१)।
इतिहासविदः साक्षाद्गीतवाद्यविचक्षणाः ॥१५॥
अथ ज्योतिषलक्षणम् ।
प्रतिप्रयाणान्बहुजातकादीन्
ज्ञेयः सुसिद्धान्तविचारदक्षकः ।
ग्रहोपरागादिपु शुद्धलक्षणः
स पण्डितो देवगुरोः समानः ॥ १६ ॥

·नृत्याध्याये प्रथमः पादः। २९ अथ वैद्यलक्षणम् । पाण्डुश्वासकफातिसारविषजाः कर्मज्वरा भूतजाः प्रेत्योद्रेककफोद्भवा हिमभवा वातानशीतिः क्रमात् (१) । तिस्रो वैद्यकसंहितासु निपुणः शास्त्रेषु बोधात्मवान् दृष्टस्पृष्टविचित्ररोगहरणः सद्वैद्यधन्वन्तरिः ॥ १७ ॥ अथ पुराणिकलक्षणम्। आलापोक्तिषु चातुर्य श्रुतिज्ञः सर्वशास्त्रवित् । पौराणिकः पुराणेषु कुशलः कथितो बुधैः ॥१८॥ अथ सभापतिलक्षणम् । अनेकशृङ्गारविचित्ररूपः सर्वज्ञचातुर्यरसान्वितोऽसौ। सङ्गीतसाहित्यकलानुरक्तो निर्मत्सरो वाक्सुगुणैरुपेतः ॥ १९ ॥ तद्वामपार्श्वेऽपि पुराणभट्टाः तदक्षिणेऽमात्यपुरोहिताश्च । तत्पृष्ठभागेऽपि च कोषरक्षकः समीपविद्वत्कविबान्धवैयुतः ॥ २० ॥ ततः सुविद्याबहुलक्षणान्वितः कालप्रवीणो बहुजातकादिमत् (2)। ततो भिषग्दैवविदौ समीपे संस्थापयेद्दक्षिणकोविदैः क्रमात् ॥२१॥ महीशवामे वरमन्त्रिमण्डलं संस्थापयेत्सैन्यपति क्रमाच्च । पार्योभयोबन्भिटप्रवीणा शृङ्गारगानज्ञवरान्कवींश्च ॥ २२ ॥ १०प्रवीणान् इति शुद्ध पाठ स्यात् ।

·सङ्गीतमकरन्दे विलासिनोऽन्तःपुरतो विसारिणः खकङ्कणैः कूजितकिङ्किणीरवैः । अतिस्वरूपा बहुवल्गुभाषिणः स चामराः पार्श्वगता विरचिताः ॥ २३ ।। डोलचामरकराग्रवर्तिनो वरविवेककविवाद्यकारकाः (१)। सर्वशस्तदनुरक्षकादयः पार्श्ववर्तिननिरीक्षणोक्तयः (2) ॥ २४ ॥ (अथ) नटविशेषः। चतुर्धाभिनयाभिज्ञो नटो भाषाविवेकवित् । नर्तनः सूरिभिः प्रोक्तो मार्गनृत्यकृतश्रमः ॥ २५॥ अनुभावविभावजानता रसभावादिकरञ्जकश्रियः । नटभावविवेकबन्धनो रचिताकालविभेददेशिकः ॥ २६ ॥ अथ घर्घरिकः। विभ्रन्मुण्डशिखाविलिप्तविभवो भस्माङ्गशारीरको बिभ्रद्धघरिकाश्च पेशलकलातालप्रवीणस्तथा। पश्चाङ्गे कुशलो (ल.) सभापति घर्घर्याः पटुदीर्घकाललगमास्तालज्ञकैर्वर्णिताः ॥ २७॥ अथ पात्रलक्षणम् । समेलनैः सर्वकलासुशोभितै- रनेकवस्त्राभरणैरलङ्कृतः। उपाङ्गतालाङ्गमृदङ्गचातुरैः समेत्य पात्रा जवनीतटे स्थिताः॥२८॥ १ अस्मिन् रथोद्धतावृत्तपादे आद्यगुर्वक्षरस्थाने लघुद्वयप्रयोगात् छन्दोभगः स्फुटः । शंपुस्तके त्रुटितोऽयमंश। २ आद-

·नृत्याध्याये प्रथमः पादः ।
३१
,
सा चित्रिणी शङ्खिनिहस्तिनी क्रमात्
सा पद्मिनी रूपविलाससंभ्रमाः।
आबालतारुण्यविदग्धयौवना
बिम्बाधरा शोभितचन्द्रिकाननाः ॥ २९ ॥
पीनोन्नतोत्तुङ्गकुचाभिशोभिताः
सकनुका रत्नविचित्रभूषणाः।
तद्रम्यरूपाः कुचकुम्भशोभिता
विचित्रहारा मणिमौक्तिकैयुताः ॥ ३० ॥
सपादहस्तान्जमुखाजरेखाः
सलक्षणा युक्तकपोलरम्याः।
कुचौ विशालौ मृदुवेणिभेदाः
पुष्पाण्यलङ्कृत्य मनोहराणि ॥३१॥
लज्जान्विता मृदुवचो (2) बहुनृत्यगीता
लावण्यहंसगमना बहुलास्ययुक्ताः ।
गन्धर्वशास्त्रनिपुणा रमणाश्च रम्भा-
तिलोत्तमा और्वशिमेनका मताः (१) ॥ ३२ ॥
राज्यर्पिता दृष्टिरमोघयौवना
विद्याकलारागसुगर्वरञ्जकाः।
पुष्पाञ्जलिं दापयितुं समारभे-
द्रगप्रदेशं प्रति लजितागताः ॥३३॥
अङ्गेनालम्बयेद्गीतं हस्तेनार्थ प्रदर्शयेत् ।
नेत्राभ्यां भावयेद्भावं पादाभ्यां तालनिर्णयः ॥ ३४ ॥
एवं भावमनो धृत्वा पुष्पाञ्जलिपुरःसरम् ।
महीन्द्रस्य समीपाग्रे रङ्गपीठे समर्पयेत् ॥ ३५ ॥
हस्तपात्रेऽर्पितकुचौ कटौ विप्रणिताकृती ।
नेत्रजातिसमेत्यैवं नीराजनकृता नृपम् (2) ॥ ३६॥

·नहीतन्करन्न अथ पुष्पाञ्जलिः। ब्रह्मा तालघरो हरिश्च पटही वीणाकरी भारती वंशज्ञौ शशिभास्करो श्रुतिधराः सिद्धाप्सराः किन्नराः । नन्दीभृङ्गिरिदादिमईलधराः सङ्गीतको नारदः शम्भोर्चत्तकरस्य मङ्गलतनो ट्यं सदा पातु नः ॥ ३७ ।। लक्ष्मीस्ते सदने सदा निवसतां चित्ते च चिन्तामणिः वर्धेनुस्तव गोकुले सुरतरुश्चारामभूमौ नव । वाणी ते बदने या नयनयोनं करे नेऽन्वहं विष्णुश्चेतसि ने मतिश्च सुकृने कीर्तिश्च लोकत्रये ॥ ३८ ॥ इन् करविणीव कोकपटरीवान्भोजिनीबान्धवं मेधं चातकमण्डलीव मधुपत्रेणीव पद्माकरम् । माकन्दं पिकसुन्दरीव रमणीवात्मेश्वरं प्रोषितं चेतोवृत्तिरियं मम क्षितिपते लां द्रष्टुमुत्कण्ठते ॥ ३९ ॥ इति पूर्वपुष्पाञ्जलिः। अथ पञ्चतालोत्पत्तिनिरूपणमाह । सदाशिवमुखोद्भूनास्तालाः पञ्चविधाः स्मृताः। सद्योजातमुखात्पूर्वऋग्वेदाजुङ्गवस्तथा ॥ ४० ॥ तस्माचञ्चत्पुटो ज्ञेयः कान्तिगोंक्षीरवर्णकः । ब्रह्मजातिसमात्यातो गोपुच्छ इति संज्ञकः ।। ४१ ॥ वामदेवे दक्षिणे च मुखे याजुषसन्भवम् । तस्माचा पुदावं (2) हि ताल क्षत्रियजातिकः ।। ४२॥ पिपीलिका इति ज्ञेया वर्णकुङ्कुमकेसरी। दक्षिणे यजुषामाहुर्नारदेन प्रकीर्तितः॥ ४ ॥ अघोरे पश्चिमे संज्ञे मुखे जातो ह्यथर्वणः । पटितापुत्रकस्तालस्तस्माद्भवयिष्यते (१) ॥ १४ ॥ वैश्यजातिरिति प्रोक्तः कनकाभ इति स्तृतः । मुरजा इति नानावं नारदेन प्रशंसितम् ॥ ४५ ॥ इते मनीनः पर!

·नृत्याध्याये प्रथमः पादः ।
३३
तत्पुरुषेत्युत्तरे च मुखे सामवेदोद्भवं तथा ।
सम्पद्वेष्टिकतालोऽयं तस्मात्सम्भवमुच्यते (2) ॥ ४६॥
गान्धर्वमिति संज्ञं च मणिवर्णप्रशंसितम् ।
रिगमा इति संज्ञं तु ऋषिभिः प्रतिपादितम् ॥ ४७ ॥
ईशानोर्ध्वमुखे जातः शास्त्रागमसमन्वितः ।
तस्मादुद्भव उस्तालोऽयं नामतः क्रमात् ॥ ४८ ॥
नानाजातिनीलवर्णो यतिः समयतिः क्रमात् ।
रुद्रपञ्चमुखेभ्यश्च तालाः पञ्चविधा मताः ॥ ४९ ॥
ब्रह्महा च सुरापानी स्वर्णस्तेयी च तल्पगः ।
तत्संयोगी पञ्चमश्च येऽतिपातकिनः स्मृताः ॥ ५० ॥
तद्दोषपरिहारार्थ प्रायश्चित्तमुदीरितम् ।
गणैनन्दीश्वराद्यैश्च ऋषिभिर्नारदादिभिः॥५१॥
आदितालादितालानामेकोत्तरशतं क्रमात् ।
शृण्वतां पातकहरं राज्ञां ऋतुफलं लभेत् (?) ॥५२॥
राज्याभिवृद्धिसन्तानं रणे शत्रुविनाशनम् ।
सौभाग्यारोग्यमतुलं कामशास्त्रविवर्धनम् ॥ ५३॥
लास्याने संपरिज्ञानं कलावेदिनमुत्तमम् (2)।
सर्वसङ्गीतसुभगं नृपाणां कीर्तिवर्धनम् ॥ ५४॥
इति श्रीनारदकृतौ सङ्गीतमकरन्दे नृत्ताध्याये नाट्यशालासभासभापतिपात्रपु.
प्पाञलिपञ्चतालोत्पत्तिनिरूपणं नाम प्रथमः पादः ।
नृत्याध्याये द्वितीयः पादः।
सदाशिवो हरिब्रह्मा भरतः कश्यपो मुनिः।
मतङ्गो यश्च दुर्गा च शक्तिशार्दूलकोहलाः ॥१॥
हनूमांस्तुम्बुरुश्चैव अङ्गदश्चैव नारदः ।
एते साहित्यसर्वज्ञा वुधास्तालान्प्रचक्रमुः॥२॥

·३४
सङ्गीतमकरन्दे ।
एकोत्तरशतताला उच्यन्ते ।
चञ्चत्पुटश्वाचुपुटः पितापुत्रकस्तथा ।
सम्पद्वेष्टिक उद्धट आदितालश्च दर्पणः ॥३॥
चर्चरी सिंहलीलश्च कन्दर्पः सिंहविक्रमः ।
श्रीरको रतिलीलश्च रङ्गतालः परिक्रमः ॥ ४ ॥
हंसलीलो वर्णभिन्नो राजचूडामणिस्तथा ।
प्रत्यङ्गो गजलीलश्च त्रिभिन्नो वीरविक्रमः ॥५॥
रातो राजतालः सिंहविक्रीडितस्तथा।
वनमाली चर्णतालस्ततो राप्रदीपकः ॥६॥
हंसनादः सिंहनादो मल्लिकामोदसंज्ञकः ।
भवेच्छरभलीलश्च रङ्गाभरण एव च ॥७॥
ततस्तुरङ्गवि(व)ल्ली स्यात्ततस्तु सिंह नन्दनः ।
जयश्री विजयानन्दः प्रतितालो द्वितीयकः ॥ ८॥
मकरन्दः कीर्तितालो विजयो जयमङ्गालः ।
राजविद्याधरो मण्ठो जयतालः कुडुक्ककः ॥९॥
ततो निःसारिणी क्रीडा मल्लतालश्च दीपकः । ।
अनङ्गलीलो विषमो नान्दीतालो मुकुन्दकः॥१०॥
एकतालश्च कङ्कालश्चतुस्तालश्च दोम्बुलिः ।
अभको रायभङ्कालस्तथैव लघुशेखरः॥ ११ ॥
प्रतापशेखरश्चान्यो जगझम्पश्चतुर्मुखः ।
झम्पश्च प्रतिमण्ठश्च तथा तालस्तृतीयकः ॥ १२ ॥
तस्मादुपरि विज्ञेयो वसन्तललितो रतिः ।
करुणाख्यायितश्चैव षट्तालो वर्धनस्तथा ॥ १३ ॥
ततो वर्णयतिश्चैव रायनारायणस्तथा ।
मदनश्चैव विज्ञेयः पार्वतीलोचनस्तथा ॥ १४ ॥
ततो गारुगितालः स्यात्ततः श्रीनन्दनो जयः।
लीलाविलोकितश्चान्यो ललितप्रियमेव च ॥१५॥

·नृत्याध्याये द्वितीयः पादः। ३५ जनको बद्धलक्ष्मीशो रागवर्धनसंज्ञकः। उत्सवश्चेति तालानामेकेनाभ्यधिकं शतम् ॥ १६ ॥ तल्लक्षणं हि वक्ष्येऽहं मुनिनारद इत्यसौ। अथ ताललक्षणमाह । ताले चच्चत्पुटे ज्ञेयं गुरुद्वन्द्वं लघुप्लुतम् ॥ १७ ॥ गुरुलघुगुरुश्चैव भवेच्चाचपुटाभिधे । पलगा गलपाश्चैव षपितापुत्रकस्तथा ॥ १८ ।। मगणः स्यात्प्लुताद्यन्तं () संपद्वेष्ट्याख्यसंज्ञके। उद्भ(द्ध)हो मगणस्त्वेक आदितोऽतिलघुः स्मृतः॥१९ ।। दर्पणः स्याद्रुतद्वन्द्वं गुरुश्चैव प्रकीर्तितः । अष्टगुर्वक्रचर्चर्या विरामं च द्रुतौ लघुः ॥ २० ॥ सिंहलीले विधातव्यं लघ्वाद्यन्तं द्रुतत्रयम् । द्रुतद्वयं -'कारश्च कन्द परिकीर्तितः ॥ २१ ॥ सिंहविक्रमतालस्तु मगणो लपलो गपौ। श्रीरङ्गसंज्ञके ताले सगणो लगपो मतः ॥ २२ ।। रतिलीले विधातव्यं लध्वोर्मध्ये गुरुद्वयम् । चत्वारो रङ्गताले स्याद्रुतौ(ता)गुरुस्ततः परम् ॥ २३ ॥ परिक्रमे द्रुतद्वन्द्वं यगणस्तदनन्तरम् । प्रत्यङ्गसंज्ञके ताले मगणः स्याल्लघुद्वयम् ॥ २४ ॥ लचतुष्कं विरामान्त्यं गजलीले प्रकीर्तितम् । लघुर्गुरु: प्लुतश्चैव विभिन्ने परिकीर्तितः ॥ २५ ॥ वीरविक्रमताले तु लौ द्रुतौ च गुरुस्तथा । सविरामं लघुद्वन्द्वं ताले स्याद्धंसलीलके ॥ २६ ॥ वर्णभिन्नाभिधे ताले द्रुतद्वन्द्वं लघुर्गुरुः। राजचूडामणौ ताले द्रुतौ लश्च द्रुतौ लगः ॥२७ ।। रङ्गद्योतेन तालेन भगणो लप्लुतावपि । गपो द्रुतौ गलो(ल)पश्च राजताले प्रकीर्तितः ॥ २८ ॥ १भत्र आदर्शपुस्तकेऽक्षरमेकं त्रुटितम् ।

·सङ्गीतमकरन्दे ।
द्विला पो गगलो(ल.)पश्चसिंहविक्रीडिते लपौ।
द्वौ द्रुतौ लो द्रुतौ चैव वनमाली गुरुस्तथा ॥ २९ ॥
गुरुर्लघुद्रुतौ गुश्च वर्णः
स्याचतुरस्रके।
लघुद्रुतौ लघू गश्च तिम्रवर्णः प्रकीर्तितः ॥३०॥
प्रतितूर्यविरामान्त्यं मिश्राख्यो द्वादशद्रुताः ।
प्लुतो गुरुद्रुतद्वन्द्वं गद्वयं लो गुरुस्तथा ॥ ३१ ॥
रङ्गप्रदीपताले स्यात्तगणागलुतो यदि ।
गप्लुतौ द्रुतयुग्मं च हंसनादे प्रकीर्तितः (तम् ) ॥ ३२ ॥
यगणो लगुरुश्चैव सिंहनादो निरूपितः ।
ताले स्यान्मल्लिकामोदे गद्वयं लचतुष्टयम् ॥ ३३ ॥
लघुद्रुतचतुष्कं स्याल्लघुः शरभलीलके।
तगणो लो प्लुतो गश्च रङ्गाभरणसंज्ञके ॥ ३४ ॥
तुरङ्गलीलताले स्याद्रुतद्वन्द्व लघुस्तथा।
तपा लगद्रुतौ गालपलपालश्च लद्वयम् ॥ ३५ ॥
निषद्वं (निःशब्द) लचतुष्कं स्यात्ताले स्यात्सिंहनन्दने।
रगणो लगुरुश्चैव जयश्रीरिति गण्यते ॥ ३६॥
भवेयुर्विजयानन्दे लद्वयं गुरवस्त्रयः ।
ललितौ प्रतिताले स्याद्रतौ लश्च द्वितीयके ॥ ३७॥
मकरन्दे द्रुतद्वन्द्वं लघुत्रयमतो गुरुः ।
लगौ पगौ लपौ गश्च कीर्तिताले प्रकीर्तितः ॥ ३८ ॥
प्लुतो गश्च प्लुतो गश्च ताले विजयसंज्ञके।
सकारश्च सकारश्च जयमङ्गलनाम च ॥ ३९ ॥
लघुवक्रो द्रुतौ ताले राजविद्याधराभिधे ।
सकारो मण्ठताले स्यात्कल्पितं चचतुष्टयम् (?) ॥ ४० ॥
भारो रोधो गुरुद्वन्द्वं निःशब्दं मठतालके ।
अथवा नगणो जश्च लघुश्चैव प्रकीर्तितः॥४१॥
जगणो लो द्रुतौ पश्च जयताले निरूपितः ।
द्रुतद्वयं लघुरन्द्रं भवेत्ताले कुडकके ॥४२॥

·नृत्याध्याये द्वितीयः पादः ।
३७
लघुद्वन्द्वं विरामान्यं ताले निःसारके भवेत् ।
द्रुतद्वन्द्वं विरामान्यं क्रीडाताले प्रकल्पितम् ॥ ४३ ॥
चन्दनिःसारुगीताले प्लुतमेवाभिधीयते ।
सकारो गुरुलश्चैव त्रिभगिरभिधीयते ॥४४॥
कोकिलप्रियताले
स्याक्रमाद्गुरुलघुप्लुताः।
ताले निःसारुके ज्ञेयो लघुश्चैव विधीयते (1) ॥४५॥
श्रीकीर्तिसंज्ञके ताले गुरुद्वन्द्वं लघुदयम् ।
भकारो बिन्दवो गुर्वोमध्ये स्याद्विन्दुमालिके ॥ ४६ ॥
समताले लघुद्वन्द्वं विरामान्त्यं द्रुतत्रयम् ।
तौ द्रुतौ च प्लुतस्यान्ते ताले स्यान्नन्दनाभिधे ॥ ४७ ॥
किञ्चिद्गुरुर्द्वयोर्मध्ये बिन्दुयुग्मं प्रचक्षते ।
उद्वीक्षणे लघुद्वन्द्वं गुरुरेकस्ततः परम् ॥४८॥
मट्टिकायां विधातव्यं गुरुर्विन्दुः प्लुतः क्रमात् ।
विरामादि व्योमयुग्मं लद्वयं च द्विमट्टिका ॥ ४९ ॥
डिङ्कीकारङ्गणं तस्यास्तस्याः सायोजने तथा।
को बिन्दू लश्च विन्दू च विज्ञेया वर्णमण्टिका ॥५०॥
लद्वयं विन्दुयुग्मं च गुरुश्चैवाभिनन्दके ।
विधातव्यान्तरक्रीडा विरामान्यं द्रुतद्वयम् (2) ॥५१॥
समल्लताले द्विलघु विरामान्त्यं द्रुतद्वयम् ।
द्रुतद्वन्द्वं लघुद्वन्द्वं गुरुद्वन्द्वं च दीपके ॥५२॥
लघुप्लुतौ सकारश्च स्यादनङ्गेऽभिधीयते ।
वेदतौ विरामान्तौ द्वौ पदौ विषमद्रुतः॥५३॥
नान्दीताले समुद्दिष्टा लघुबिन्दुर्लघुर्गुरुः ।
मुकुन्दसंज्ञिके ताले लघुबिन्दुर्लघुर्गुरुः ॥५४॥
अन्ये मुकुन्दलध्वादिषड्विन्दु लचतुष्टयम् ।
लघुद्वन्द्वं साकारेण कुडकः परिकीर्तितः ॥ ५५ ॥
एकेनैव द्रुतेन स्यादेकतालेतिसंज्ञितः ।
चतुर्विधान्यकङ्कालः पूर्वखण्डसमागमः ॥ ५६ ॥

·सङ्गीतमकरन्दे पूणे लघुचतुष्टेन गुरुणा लघुना क्रमात् । द्रुतद्वन्द्वं लघुः खण्डे गुरुद्वन्द्वं लघुः समे ॥ ५७ ॥ एको गुरुर्लघुद्वन्द्वं कङ्काले विषमे भवेत् । चतुस्ताले गुरुः पूर्व ततो विन्दुनयं भवेत् ॥ ५८ ॥ विरामान्त्यं लघुद्वन्द्वं दोम्वुलीति प्रकीर्तितः । लघुमेव परं त्वन्ये कालवन्धनकाभिधे ॥ ५९ ॥ अभङ्गकालकर्तव्यं गुरुरेकं लघुप्लुतम् । रगणो बिन्दुयुग्मेन रायभङ्काल इष्यते ॥ ६० ॥ एकेन सविरामेण लघुना लघुशेखरः । प्रतापशेखरेऽत्यङ्गविरामान्तं द्रुतद्वयम् ॥ ६१॥ झगझम्पे गुरुस्त्वेको विरामान्त्यं द्रुतत्रयम् । चतुर्मुखाभिधे ताले जगणो रन्तरप्लुतम् (2) ॥ ६२ ॥ व्योमद्वयं विरामान्यं लघु झम्पे विधीयते । जगणो मगणो वापि प्रतिमण्ठे बुधैः स्मृतः ॥ ६३ ॥ ताल रयमेवान्यैझल्लकः परिकीर्तितः । तृतीयताले बिन्दुः स्याद्विरामान्त्यं द्रुतद्वयम् ॥ ६४ ॥ वसन्तताले कर्तव्या द्रुतद्वन्द्वं लघुर्गुरुः । • ताले ललितसंज्ञे च द्रुतद्वन्द्वं लघुर्गुरुः ॥ ६५ ॥ रतिताले लघुः कार्यः सतस्त्वेको गुरुः स्मृतः । ताले करण इत्याख्ये ज्ञेयं बिन्दुचतुष्टयम् ॥ ६६ ॥ षट्तालसंज्ञके ताले बिन्दुषटं निरन्तरम् । वर्धने विन्दुयुगलं ततः कार्यों गुरुः स्मृतः ॥ ६७ ॥ वर्णमण्ठाभिधे ताले लघुद्वन्द्वं नभस्त्रयम् । रायनारायणे विन्दुद्वितयं जगणो गुरुः ॥ ६८ ॥ द्रुतद्वन्द्वं प्लुतश्चैको मदने परिकीर्तितः। पार्वतीलोचने ताले तद्रुतौ तगणः क्रमात् ॥ ६९॥ अथवा मगणो लश्च गुरुद्वन्द्वं द्रुतत्रयम् । गारुगे कथ्यते प्राज्ञैर्विरामान्त्यं चतुर्द्वताः ॥ ७० ॥.

·नृत्याध्याये तृतीयः पादः। ३९ श्रीनन्दनस्य तालः स्याजगणः प्लुत इत्यपि । जयके जगणश्चैव विन्दुयुग्मं प्लुतस्तथा ॥७१॥ बिन्दुर्लघुः प्लुतश्चैव लीलाताले प्रकीर्तितः। विलोके च लघुर्वक्रव्योमयुग्मं ततः प्लुतम् ॥७२॥ ललितप्रियताले स्यात्सगणोऽनन्तरा लघुः। जनताभिधताले स्यान्नयनेभ्यः परं गुरुः ॥७३॥ विन्दुद्वयं विरामान्य लप्लुतौ रागवर्धने । उत्सवः कथितः प्राज्ञैर्लघोरूज़ प्लुतं लघुः ॥७४ ॥ एवं प्रकारः कथितो नारदेन महात्मना। इति श्रीनारदकृतौ सगीतमकरन्दे नृत्याध्याये एकोत्तरशततालमात्रानिर्णयो नाम द्वितीयः पादः समाप्तः। अथ नृत्याध्याये तृतीयः पादः। चतुरस्रादितालानामेतानि कथिताम्यहम् । प्रस्तारसहितं लक्ष्म तद्भेदांश्च पृथग्विधान् ॥१॥ तपोभागदयालापो पुमा पामगणेति च (१)। पञ्चकार्यप्रबन्धा च नन्दिकेश्वरकल्पितम् ॥२॥ शब्दाडम्बरनामाख्यं तालं द्रुतचतुष्टयम् । लुतद्वयं गुरुस्तिस्र आडम्बरस्ततो लघुः ॥३॥ न तालं न च वादिनमन्त्यतालेन योद्यते (१)। मध्ये मध्ये तथा कुर्यात्तालमात्रं समन्वितम् ॥४॥ सर्वशब्दसमायुक्त अरेख इति कीर्तितः । सतत्सुरधनेशेषु (2) प्रसिद्धो नारदेन च ॥५॥ अथ दशविधतालप्रबन्धा उच्यन्ते। गुरुद्वन्द्वं लघुद्वन्द्वं गुरुरेकस्त्रिभङ्गाके । चतुर्लघुलकारश्च लप्लुतश्च चतुर्मुखे ॥६॥ १°कथयाम्यहम् इति पाठः स्यात् ।

·सङ्गीतमकरन्दे
-
पञ्चतालप्रवन्धः स्याद्रुताद्यन्तं ष्टुतश्चतुः (?) ।
तमसा पञ्चलघुना षट्तालश्च प्रकीर्तितः ॥७॥
प्लुतौ गुरु (रु)लघुश्चैव सुलादिरभिधीयते ।
लघुरित्युच्यते तालं गीतज्ञैः पूर्वसूरिभिः ॥ ८॥
अष्टमङ्गलतालः स्यायोमाद्यन्तं नवद्रुतम् ।
यः प्लुतो गलपो लोपो(पः) समगौ नवतालके ॥९॥
षड्भञ्जनं दीर्घषटुं गुरुद्वन्द्वं लघुत्रयम् ।
दशरूपप्रवन्धः स्यात्रिंशन्मानं लघुस्तथा ॥१०॥
धरारसतनू भौ मो लघुद्वादशबिन्दवः ।
निःशब्दो लश्च चत्वारताल एकादशे भवेत् ॥ ११ ॥
व्यञ्जनो (ने?) सरलो दीर्घद्वादशसामसम्भवम् ।
गपव्योमयुतं चैव तालः स्यादर्कमालिका ॥ १२ ॥
एतानि दशतालानि वाद्यन्ते श्रूयते नरैः ।
तत्पूर्वसर्वकार्येषु सर्वोत्कृष्टश्च जायते ॥ १३ ॥
विजयो जयमानन्दो जयश्रीर्जयमङ्गलम् ।
जयतालश्च पञ्चैते श्रुत्यं (मृत्यु) जयकरं शुभम् ॥ १४ ॥
प्लुतो गपो नगो राजौ जभव्योमद्वयं पुनः ।
पञ्चतालप्रबन्धः स्याच्छ्राव्यं जयकरं शुभम् ॥ १५ ॥
मदनोत्सवलक्ष्मीशक्रीडाकीर्तिस्तथा रतिः ।
सिंहलीलश्च सप्तैते मार्तण्डजयदः क्रमात् ॥ १६ ॥
चञ्चत्पुटश्वाचुपुटः पितापुत्र कस्तथा ।
प्रत्यङ्गो गजलीलश्च षट्तालश्च प्रबन्धकम् ॥ १७ ।।
ध्रुवा मठा प्रतिमठा लम्बको रासकस्तथा।
अष्टतालश्कतालः सुलादीत्युच्यते बुधैः ॥ १८॥
लघुसुलादिः।
रङ्गद्यूतो राजतालो वनमाली त्रिधा मतः ।
त्रिभङ्गी तालवृन्दं च नारदेन यथाक्रमम् ॥ १९ ॥

·नृत्याध्याये तृतीयः पादः । ४१ एकतालश्च कङ्कालश्चतुस्तालश्च दोम्बुलिः । चतुर्मुखप्रवन्धं स्याच्छ्यते शत्रुनाशनम् ॥ २० ॥ कन्दो विन्दुमाली च समतालश्च नन्दनः । राजविद्याधरो झम्पा विषमः कन्दुकस्तथा ॥ २१ ॥ सङ्गीतज्ञमनोरम्यमष्टमङ्गलनामकम् । प्रबन्धं च शृणोत्यत्र विषमग्रहमोचनम् ॥ २२ ॥ उद्भटः सिंहनादश्च अभदो वीरविक्रमः । ततः शरभलीला च सिंहविक्रीडितो मतः ॥ २३ ॥ प्रतापशेखरश्चान्यः सिंहविक्रम एव च । रायनारायणो नाम नवतालप्रवन्धकम् ॥ २४ ॥ यमौ जपो लघुव्योम वक्रपापविरामजौ । लपो तपो लपो वक्र सपो लघुगपो लघु ॥ २५ ॥ विरामान्तं लघुइन्द्रं पुनस्तत्र विरामकम् । चतुर्विन्दु ललव्योमौ जगुरुः स्यान्नवाभिधे ॥ २६ ॥ अभिनन्दान्तरक्रीडा मलतालश्च दोम्बुलिः। कुडकका प्रतिमठो मकरन्दश्च चर्चरी ॥ २७ ॥ परिक्रमो हंसनाद एभिस्तालैः समन्वितम् । दशरूपप्रबन्धं च श्रूयते कीर्तिवर्धनम् ॥ २८ ॥ नान्दी तृतीयकारस्तु लघुशेखरसंज्ञकः । प्रतापशेखरश्चैव तथैवानङ्गलीलकः ।। २९ ।। वर्णमहश्च चर्चों वर्णतालो द्वितीयकः। उत्सवो मदनश्चैवमेकादश निरूपितम् ॥ ३०॥ वनमाली राजचूडो वर्णतालः प्रदीपकः । रङ्गाभरण उद्धवो रतिकीर्तिश्च नन्दनः ॥ ३१ ॥ वीरविक्रमलक्ष्मीश उत्सवश्च ततः परम् । प्रबन्धमर्कमालाख्यं श्रूयते पापनाशनम् ॥ ३२॥ (इति दशतालः प्रबन्धः समाप्तः।) ६ ·४२ सङ्गीतमकरन्दे। अङ्गतालाः क(थ्यन्ते)। गुरवः षोडश ज्ञेया द्वात्रिंशल्लघवः पुनः । चतुःषष्टिद्वैताश्चैव तालो यक्षपतिर्भवेत् ॥ ३३ ॥ विरामार्धाधचन्द्रार्धमातृकात्रितयं तथा । व्यञ्जनं च लयं खण्डं लघुद्वन्द्वं द्रुतं ततः ॥ ३४ ॥ अनुद्रुतद्वन्द्वलघुस्तालोऽयं वाद्यविभ्रमः । इति सङ्गीतकैः प्रोक्तो द्रावडीदश विश्रुतः ॥ ३५ ॥ मरताले नकारः स्याद्भगणो ल ततो लगः। ततश्च विन्दवश्चैव कल्पितं भचतुष्टयम् ॥ ३६॥ पुनर्मठभकारश्च निःशब्दं च गुरुद्वयम् । आलापमध्ये चार्द्वन्दुः सूरिभिश्च विरच्यते ॥ ३७॥ गुरुर्बहुकलायुक्ता प्लुतयुग्मं ततः परम् । ब्रह्मताले भवेत्तत्र नारदस्य मतं यतः ॥ ३८ ॥ प्लुतमेकं लघुद्वन्द्वं निःशब्दो लत्रयं भवेत् । द्रुतमल्प (१) मया प्रोक्तो लघून्याभ्यो निरूपितः ॥ ३९ ॥ गीतझम्पाख्यके ताले व्यञ्जनं द्रुतमिश्रलः । वाद्यं झम्पा विरासान्त्यं द्रुतद्वन्द्व च बन्धनम् ॥ ४०॥ ब्रह्माण्डतालेऽलुद्रुतो द्रुतसात्यं ह्यकल्पनम् (?)। पद्रुतास्त्वर्धविन्दुश्च लघुश्चैव द्रुतद्वयम् ॥ ४१ ॥ तद्भेदविन्दुलश्चैव ततो मिश्रलघुद्वयम् । द्रुतद्वयं विरामान्त्यं रायकोलाहलः स्मृतः ॥ ४२ ॥ द्रुतत्रयं लघुद्वन्द्वं त्रिरावृत्ता भका ततः । मातृकाद्वितयं चैव तालः प्रोक्तो महाशनिः ॥ ४३ ॥ अव्यक्तं व्यञ्जनं विन्दु तिस्रो लघुः पुनः पुनः (?)। व्यञ्जनं वलयं द्वन्द्वमव्यक्तं तिनलस्तथा ॥४४॥ तिसलो व्यञ्चनो बिन्दु) तिसृमात्रेकमेव च । तिनाभेरिरिति प्रोक्तो वाचविद्याविशारदैः॥४५॥ १°द्रुतसाधन्त्यकरपनं० इति स्यात् ।

·नृत्याध्याये तृतीयः पादः ।
४३
गगनिःशब्दलघ्वेकद्वितीयं लगलप्लुतम् ।
नगलो द्वौ द्रुतं दीप्तं यगणो लवलः स्मृताः ॥ ४६ ॥
गुरवः सप्त विज्ञेयाः सरलानि च षोडश ।
द्रुता विंशतिराख्यातास्तालो वाद्यगजाङ्कुशः ॥ ४७॥
(अथ) तालशब्दनिष्पत्तिः ।
तालशब्दस्य निष्पत्तिः प्रतिष्ठार्थेन धातुना ।
गीतं वायं च नृत्यं च भाति ताले प्रतिष्ठितम् ॥४८॥
संयोगे च वियोगे च वर्तते च तयोद्धयोः ।
स्थापितोऽपि दश प्राणैः स कालस्तालसंज्ञिकः॥४९॥
शिवशक्त्यात्मकं पुण्यं यशस्य भुक्तिमुक्तिदम् ।
दशप्राणात्मकं तालं यो जानाति स तत्त्ववित् ॥५०॥
कालमार्गक्रियाङ्गानि गृहजातिकलालया।
यतिप्रस्तारकं चैव तालप्राणा दश स्मृताः॥५१॥
अथ काललक्षणम् ।
उपर्युपरि विन्यस्य पद्मपत्रशतं सकृत् ।
स कालः सूचिसंभेदात्तत्क्षणस्य कलं प्रति ॥५२॥
लवः क्षणैरष्टभिः स्यात्काष्ठा चाष्टलवात्मिका ।
अष्टकाष्ठा निमेषः स्यान्निमेषैरष्टभिः कला ॥ ५३ ।।
ताभ्यां चैव चतुर्भागचतुर्भानामनुद्रुतः (१)।
अनुद्रुताभ्यां बिन्दुश्च बिन्दुभ्यां तु लघुर्भवेत् ॥ ५४॥
लघुद्वन्द्वं गुरुश्चैव त्रिलघु प्लुतमुच्यते ।
इतिमानगतिः प्रोक्ता तालज्ञैः पूर्वस्यूरिभिः ॥५५॥
अथ मार्गलक्षणम्।
दक्षिणो वार्तिकश्चैव तथा चित्रविचित्रकः ।
तथा चित्रतरस्तु स्यादतिचित्रतरो मतः॥ ५६ ॥

·सङ्गीतमकरन्दे । षडवः कथितो मार्गस्तस्य रूपं निरूप्यते । एतदेव नारदस्य मतमिष्टं यथाक्रमम् ॥ ५७ ॥ अष्टमात्रा कला ज्ञेया मार्गे दक्षिणसंज्ञके । वार्तिकस्य तु चतुर्मात्रा कला चित्रा द्विमात्रिका ॥५८॥ द्रुता चित्रतरे तस्या लघुश्चित्रतरो मतः । अतिचित्रतरो मार्गकलाश्च द्रुतसंज्ञिकः (१) ॥५९ ॥ मात्रालक्षणम् । लध्वक्षराणां पञ्चानां मानमुच्चारणे हि तत् । तत्प्रमाणं परिज्ञेयं मार्गस्तालस्ततो वुधैः ॥ ६० ॥ मार्गदेशीगतत्वे च तत्राद्यस्य क्रिया द्विधा । तद्विधं कथयिष्यामि नारदो मार्गलक्षणी (णम् ) ॥ ६१॥ तत्र चौवादनिष्कामं विक्षेपं च प्रवेशनम् । चतुर्विधं च कल्पेत निशब्दः कथितो वुधैः ॥ ६२॥ शम्यतालो द्रुतश्चैव संनिपातस्तथा परम् । सशब्देन च संयुक्तो विज्ञेयश्च चतुर्विधः ॥ ६३ ॥ सर्वाङ्गुलिसमाक्षेप आपाद इति कीर्तितः। निष्कामोऽथ गतिस्तस्या अङ्गुलीनां प्रसारणम् ॥ ६४ ॥ तस्य दक्षिणतः कालो विक्षेप इति कथ्यते । विवर्णनं च हस्तस्य प्रवेशोऽधोमुखस्य च ॥६५॥ तस्य हस्तनिपातस्तु शम्यतालस्तु वामतः । हस्तयोरुभयोर्घातौ संनिपातद्रुतौ स्मृतौ ॥६६॥ एतदष्टप्रकारास्तु मार्गभेदा विवक्षिताः। तत्रा(द्य)द्वित्रिचतुरकलासु प्रतियोगितः (नः) ॥ ६७ ॥ अथ देशीकिया। देशीयोग्यं (ग्यान्) प्रवक्ष्यामि व्यापारान् ध्रुवकादिकान् । ध्रुवका सर्पिणी कृष्या पद्मिनी च विसर्पिका ॥ ६८॥ १°पविध कथि° इति शुद्ध. पाठ. स्यात् । २°चावाप° इति शुद्ध पाठ स्यात् । ३°आ- वाप० इति शुद्ध. पाठ स्यात् ।

·नृत्याध्याये तृतीयः पादः । ४५ विक्षिप्ताख्या पताकाख्या मातृका त्वरिताष्टमी। अमात्राणि (पि) विज्ञेया कथितं नारदेन च ॥ ६९॥ सशब्दो ध्रुवका ज्ञेया सर्पिणी वामगामिनी। कृष्या दक्षिणतः पातः पद्मिनी स्यादधोगता ॥७॥ विसर्पिका बहिर्याता विक्षिप्ता कुलजात्मिका । पताका चोर्ध्वगमना पतिता करपातना ॥७१ ॥ दक्षिणमार्गमात्रानामानि । ध्रुवका सर्पिणी चैव पताका परिकथ्यते । चतुर्मात्रा कला ज्ञेया वार्तिकेऽपि न योजयेत् ॥ ७२ ॥ ध्रुवकापतिते चित्रसरिचित्रादिकान् द्रुतान् (१)। अनेनैव प्रकारेण कालमार्गक्रिया भवेत् ॥ ७३ ॥ अथ अङ्गानि। अनुद्रुतो द्रुतश्चैव लघुगुरुस्ततः परम् । प्लुतश्चेति क्रमेणैव तालाङ्गानि च पश्चधा ॥७४ ॥ द्रुतस्य देवता शम्भुलंघोश्वाद्रिपतेः सुता। गौरी च श्रीश्चापि गुरोः प्लुते ब्रह्मादयस्त्रयः ॥ ७९ ॥ अथ ग्रहाः। ग्रहास्त्रिधा समा नीतास्तथानागत इत्यपि (१)। तल्लक्षणं च वक्ष्यामि नारदो मुनिपुङ्गवः ॥ ७६ ॥ निकोतीते खतीतस्य तालातीते त्वनागतः। समः समग्रहः प्रोक्तस्तालज्ञैः पूर्वसूरिभिः ॥ ७७॥ अथ जातिः कथ्यते। चतुरस्रस्तिसमिपस्तालं खंखाभिधे तथा (2)। चतुर्विधो भवेत्तालस्तत्वरूपं निरूप्यते ॥७८॥ १°समो नीतस्तथा इति शुद्धः पाठः स्यात् । २°नीतोऽतीते इति पाठः शुद्धः स्यात् । उ- द्देशे (लो. ७६) 'नीतः' इत्येव पाठदर्शनात् । ३ 'चतुरस्रस्तिस्रमिश्रस्ताल. खण्डाभिषस्तथा' इति शुद्धः पाठः स्यात् ।

·४६ सङ्गीतमकरन्दे। तत्र चच्चत्पुटः प्रोक्तश्चतुरस्रो मनीषिभिः। तथा चाचुपुटस्तिस्रस्तथा भेदा भवन्ति च ॥७९॥ गुरुत्रयं समारभ्य द्विगुणं द्विगुणं क्रमात् । एवं पूर्वव्यतीते तु खं(१)षविधकल्पना ॥ ८॥ ६।१२।२४।४८९६ इयं जाति कला ज्ञेया। चतुर्गुरुं समारभ्य द्विगुणं द्विगुणं क्रमात् । शतं चाष्टाविंशतिश्च चैवं पड्डिधकल्पना ॥ ८१ ॥ ४८॥१६॥३२॥६४।१२८। चतुरस्त्रजातिकला ज्ञेया। युग्मौ च मिश्रणान्मितालः प्रोक्तो विचक्षणैः । मिश्रतालमितिश्चैव नारदो मुनिरत्रवीत् ॥ ८२ ॥ वियं (2) निवेश्य तालार्यथा तक्रियते बहु । भङ्गिभिश्च सतालः स्यात्तत्ताल खण्डसंज्ञकः ॥ ८३ ॥ चतुरस्रजातिमध्यस्था गुरुश्च गुरुबहुविधा जातास्तदा लैश्चतुर- स्रजातीनां खण्डाः विभागा भविष्यन्ति । तत्र तदा खण्डार्थताला इति ख्याता जायन्ते । एते सर्पजातिसामान्या इति वाच्या इत्यर्थः । अथ लयकालो ज्ञेयः। कालान्तरालवृत्तिर्याम्लकविल्व""वत् । कथितो नारदेनैव काललक्षणवेदिना ॥ ८४ ॥ धत्ते मध्याकालस्य मध्यकालखभावतः । विलम्बो दीर्घकालस्य त्रिकालस्त्विति निश्चितः ॥ ८५॥ अयनार्धे यतिः सम्यकीर्तितो भरतादिभिः। एतन्मतं ममैवेति नारदो मुनिरब्रवीत् ॥ ८६ ॥ समश्रोतोवहयतिर्गोपुच्छा चेति सा त्रिधा (?)। ऐकयोवलयो यस्य धृती सा स्यात्समाभिधा (?) ॥ ८७॥ १ अस्मिन् पादे, एकमक्षरं त्रुटितम् । २ °मिश्रतालमितिं चैवं नार° इति पाठः स्यात् । ३ अत्र आदर्शपुस्तके त्रीण्यक्षराणि लुप्तानि । तानि 'कपित्थ' इति भवेयु । ४ °समा स्रोतोवहा य- तिॉ० इति पाठ स्यात् । ५ °एक एव लयो यस्या धृत. स्या' इति पाठः स्यात् ।

·नृत्याध्याये तृतीयः पादः। द्रुतादयः क्रमाद्यत्र यतिः स्रोतोवहा मता। गोपुच्छा इति विज्ञेया द्रुतादीनां विपर्ययात् ॥ ८८ ॥ अथ प्रस्तारः। अन्येऽपि सन्ति भूयिष्ठास्तालास्ते लक्ष्यवर्त्मनः। प्रसिद्धविधिरत्रैव शास्त्रेऽस्मिन्प्रतिपादितः॥ ८९ ॥ तथेति तक्रयार्थ तु(2) लघूपाया भवन्त्यमी । प्रस्तारसङ्ख्या नष्टं चोद्दिष्टं पातालकस्तथा ॥९॥ द्रुतमेरुलघुमेरुर्गुरुमेरु प्लुतस्य च । मेरुः संयोगमेरुश्व खण्डप्रस्तारकं तथा ॥ ९१॥ प्राचां चतुर्णा मेरूणां नष्टोद्दिष्टं पृथक् पृथक् । एकोनविंशतिरिति प्रेतिस्थानं वेऽधुना ॥ ९२ ॥ प्रस्तारो यथा- न्यस्याल्पमध्यमहतोऽधस्ताक्षेपं यत्नोपरि (१)। प्रागूने चामधःस्थाप्यं संभवे महतो लिखेत् ॥९३ ॥ अल्पानसंभवे तालपूत्वं भूयोऽप्ययं विधिः। सर्वद्रुतावधिः कार्यः प्रस्तारोऽयं लघौ गुरौ ॥ ९४ ॥ प्लुतो व्यस्ते नन्यते च चाक्षराणि चतुर्विधम् (१)। संज्ञया तत्परिज्ञेयं प्लुतं लघुगुरुप्लुतम् ॥१५॥ प्रत्येकं तु प्लुतादीनां भवेत्कार्यसपञ्चकम् (१)। अनुद्रुतमर्धचन्द्रं व्यञ्जनं चारु नासिकम् ॥ ९६ ॥ अव्यक्तं चेति पञ्चैते पर्यायाख्यमनुद्रुते । अर्धमात्रद्रुतं व्योम वलयं विन्दुके द्रुतम् ॥ ९७ ।। १ भूयांसस्तालास्ते लक्ष्यवर्त्मनि° । इति सङ्गीतरत्नाकरे पाठो दृश्यते । २ प्रसिद्धिविधुरत्वेन शास्त्रेऽस्मिन्न प्रदर्शिता. । इति पाठ. सङ्गीतरत्नाकरे। ३ °तद्भेदप्रत्ययार्थे तु लघू इति पाठः स- जीतरनाकरे। ४ प्रस्तारसङ्ख्ये न° इति पाठ. सङ्गीतरत्नाकरे। ५ प्रत्ययाथै ब्रुवेऽधुना इति सङ्गीतरत्नाकरपाठ। ६ 'न्यस्याल्पमाद्यान्महतोऽधस्ताच्छेषं यथोपरि' इति सङ्गीतरत्नाकरे। प्रागूने वामसस्थास्तु संभवे' इति सङ्गीतरत्नाकरे ।

·४८
सङ्गीतमकरन्दे।
लघु नियामकं इखमात्रतालरसं तथा ।
द्विमानं च कला वक्र दीर्घ च गुरु कीर्तनम् ॥ ९८ ॥
प्लुतनयं त्रिमानं च दीसं तालत्रयं तथा ।
अनुद्रुतखरूपं च तद्भालेन्दुकलात्मकम् ॥ ९९ ॥
द्रुतस्तु वलयाकारो लघुरूवंशराकृतिः।
गुरुर्वक्रधनुर्जेयं प्लुतस्य शिखरो गुरुः ॥ १० ॥
पञ्चाङ्गानां खरूपादि कथितं नारदेन च ।
इति श्रीनारदकृतौ सङ्गीतमकरन्दे नृत्याध्याये तालदशनिरूपणं नाम
तृतीयः पादः समाप्तः ।
नृत्याध्याये चतुर्थः पादः।
अथ मृदङ्गोत्पत्तिलक्षणमाह-
चन्दनं सुकुमारं च सुवृक्षं च मनोहरम् ।
वक्रकोटरवयं हि आनयेद्देवदारुकम् ॥१॥
अष्टषष्टिभिरित्यत्र अङ्गुलीपर्वसंमितैः ।
गणयन्मृदङ्गौन्नत्यं प्रमाणं प्राह यन्मुनिः ॥२॥
द्वात्रिंशत्सर्वसङ्ख्ये तु
मध्ये तत्र नियोजयेत् ।
मृदङ्गस्य मुखे द्वे च पर्व षोडश षोडश ॥३॥
शिवशक्तिमयौ प्रोक्तौ चौचक्रममुच्यते (१)।
दक्षिणे शिवसम्बन्धो वामे शक्तिसमन्वितः॥४॥
स षट्त्रिंशति (?) छन्दांसि तन्तवो बन्धनं ततः।
ब्रह्मविष्णुमहेशानां बन्धनं ग्रन्थिका भवेत् ॥५॥
समपादतले कृत्वा गृहीत्वा वादनं क्रमात् ।
नमस्कृत्य उभौ हस्तौ समवाद्यं च कारयेत् ॥ ६॥
तद्धितोट्यशब्देन पञ्चाङ्गुलि निवेदयेत् ।
दक्षिणे चाङ्गुली द्वे च वामे करतलेन च ॥७॥

·नृत्याध्याये चतुर्थः पादः।
४४
समध्वनिसमायुक्तं श्रूयते पुत्रवर्धनम् ।
राज्याभिवृद्धिस्तुलं रणे शत्रुपलायनम् ॥ ८॥
एकमेकं भिन्नरूपं ध्वनि यत्र शृणोति यः।
शिवनादे भवेयाधिः शतया दारिद्यमाप्नुयात् ॥ ९॥
(इति मृदङ्गलक्षणम् ।)
अरेखा सारिणी चैव सम्प्रसारी ततः परम् ।
समगैकैव कैवालं हस्तसंयुक्तमेव च ॥१०॥
अरेखा सम्पुटीयुक्ते पुरोदृष्टिमवेक्षते ।
सारिणी दक्षिणभुजे करौ खण्डयुतौ द्रुतौ ॥११॥
प्रसारिणी वामभुजे हस्ते हस्तकनिष्ठिके ।
अङ्गुली कङ्कणाभावे वेष्टितावग्र आन्त्यकौ ॥१२॥
समगैकेति विख्याता हस्तौ वामस्तने धृतौ।
कैवालं दक्षिणकुचे लग्नौ चूचुकदर्शनम् ॥१३॥
चतुरं च कुवलं च धृतहस्तमनूरणम् ।
परिक्रमं च पञ्चैते चासंयुतमतं विदुः ॥१४॥
चतुरं कमलं हस्तमुन्नतपार्श्वदक्षिणे ।
वामे पताकवद्भुत्ता चलनं च कुवालकम् ॥ १५ ॥
कनिष्ठाङ्गुलिमुच्चेन वलये धृतहस्तकम् ।
समपादतलौ दृष्टिपाचैकैककरो मतः ॥१६॥
ससर्पफणिपझेन ऊर्ध्वान्तलपुरो यदि।
दक्षिणे कटिवत्यं च करोति च मनूरणम् ॥१७॥
वामपार्वे तु वलयं हस्तं यत्र करोति सः।
तर्जन्यङ्गुष्ठकं रन्ध्र परिक्रममुदीरितम् ॥ १८ ॥
कुरुडायी चित्रतरं तथा चित्रकलीति च।
घनरवं नागबन्धं चक्रभ्रमरिका तथा ॥ १९ ॥
अतिचभ्रमरी विधृतभ्रमरिका ततः।
अष्टभ्रमरिकाण्येव नारदेन विचर्चिता ॥२०॥

·५० सङ्गीतमकरन्दे ।। कुरुडायी शिरोभ्राम्यं स्थितं दक्षिणपार्श्वके। पाचे दृष्टिर्विषपदा उच्चोचगमनं ततः ॥ २१ ॥ शिरोभ्रमणम् । वामे कटिभ्रमणकं विक्षेपं पा""णे । वामस्कन्धं च दृष्टिं च स्थाप्यचित्रकुली तथा ॥ २२ ॥ भ्रमणं दक्षिणकटे (टी) पादं विक्षिप्य वामके। वामस्कन्धे दृष्टिं... घनरवं भ्रमणं च तत् (१) ॥ २३ ॥ शिरोभ्रमणकं कृत्वा स्कन्धमध्ये निवेदयेत् । समदृष्टिः समगति गवन्धं कराङ्गुलिम् ॥ २४ ॥ कट ऊर्ध्व भ्रमणकं कटे लग्नं तु वामकम् । वामपार्श्वे तु गमनं चक्रभ्रमरिका भवेत् ॥ २५ ॥ सदैव भ्रमणं कुर्याद्धस्तो दक्षिणकट्यपि (१)। निवेश्य दक्षिणगतिरतिभ्रमरकं भवेत् ॥ २६ ॥ सर्वाङ्गभ्रमणं कुर्यात्समदृष्टिरधो द्वयोः । मध्ये मध्ये च नटनं धृतभ्रमरिका भवेत् ॥ २७ ॥ बोटावणी चिगुरुश्च समगात्रं यथाक्रमम् । वीरगानं विषमकमधगात्रं तथैव च ॥ २८ ॥ वीरगात्रफणीवालं चिटिवोटवणिस्तथा । शिरांसि नवसङ्ख्यानि नारदस्य मतानि तु ॥ २९ ॥, उन्नतं च शिरः कृत्वा भ्रूविक्षेपश्च वीक्षकैः । उद्धृतौ च करौ कृत्वा चलनं बोटवेणिकम् ॥ ३० ॥ वामहस्ते शिरः स्थाप्य (?) कटाक्षीक्षितो गतिः। मध्ये मध्ये च गमकं चिगुरुः कथ्यते बुधैः ॥ ३१॥ तथैव दक्षिणे हस्ते स्थापयेच्च शिरो दृशः मध्यमध्ये विरामं च समगात्रमिति स्मृतम् ॥ ३२॥ १ असादले भादर्शपुस्तके प्रीप्यक्षराणि त्रुटितानि । २ अनादर्शपुस्तके द्वे अक्षरे लुप्ते । - , ·नृत्याध्याये चतुर्थः पादः। अधोदृष्टिशिरःपातवदनं चिह्नतालुकम् (?)। .............."तं वरगानमिति स्मृतम् ॥ ३३ ॥ अर्धपार्श्वगतिं शीर्ष वक्रकटिसमन्वितम् । वामहस्तेऽङ्गलितट कटकं विषगात्रकम् ॥ ३४ ॥ अर्धगावरस्चिशिरः पुरोहस्तौ कटीतटौ । धृत्वा रञ्जितसर्वत्रनृत्यं नृत्यं च कोहलम् ॥ ३५ ॥ तथैव वामजङ्गोरु शिरो निक्षिप्य दृष्टयः । गमनं च फणीवालं २......."भवेत्तथा ॥ ३६॥ अन्तःशिरो वाह्यशिरो(रः) ऊर्ध्वाधो बाहुकुट्टनम् । भ्रमति भ्रम्यचतुरो विटभाटावणिक्रमम् ॥ ३७॥ चित्रं चैवातिचित्रं च विन्दन्ति सम एव च (?)। चत्वारश्चरणा भेदाः कथिता नारदेन च ॥ ३८॥ वक्रपादाङ्गुलीरम्यं नटभावं विनिर्दिशेत् । नीचोचगमनं कुर्याचित्रलक्षणमुच्यते ॥ ३९ ॥ उभौ पादाङ्गुली वक्रो (के) कृत्वा गमनमादिशेत् । मध्ये भ्रमणकं कुर्यादतिचित्रं वदन्ति च ॥४०॥ पादमालाङ्गुलौ गम्यमधोहस्तौ कृतौ नटः। अर्धपार्श्ववक्रभेदं भवेद्विदन्ति तालगाः॥४१॥ समपादौ समा दृष्टिः समचारीकृतान्विताः । समभ्रमणनटनः सममित्युच्यते वुधैः ॥ ४२ ॥ त्रयस्त्रिंशन्नटीभावाः सर्वदेशेषु संमताः । सर्वशास्त्रसमा भावाः कथिता नारदेन च ॥४३॥ इति श्रीनारदकृतौ सङ्गीतमकरन्दे नृत्याध्याये हस्तकप्रकरणं नाम चतुर्थपादः समाप्तः ॥ इति सङ्गीतमकरन्दः समाप्तः। १ अन्नादर्शपुस्तके सप्ताक्षराणि लुप्तानि । २ अत्रादर्शपुस्तके चत्वार्यक्षराणि त्रुटितानि । ३ इतोऽमे मादर्शपुस्तके लेखकेन सादर्शपुस्तकलेखनकालः वाभिधानादिकं च निरूपितं यथा- "शके १५९९ शालिवाहे पिङ्गलनामवत्सरे आश्विनमासे शुक्लपक्षे विजयदशम्यां विद्यापुरमहानगरे श्रीमन्महागणपविदासकृष्णाजीदत्तेनेदं सङ्गीतमकरन्दात्यपुस्तकं लिखितम् । महागणपतिर्जयति" ।

·No text on this page.

·परिशिष्टम् १ श्रुतीनां संख्यानामशुद्धविकृतस्वरप्रदर्शकतालिका । थुतिसश्या श्रुतिनामानि शुद्धखर- नामानि शुद्धखर- श्रुतिसख्या विकृतखरनामानि विकृतखरगत- श्रुतिसंख्या ० कैशिकनिषादः काकलीनिषादः च्युतषड्ज. चतु श्रुतिकः अच्युतषड्जः त्रिश्रुतिकः चतु श्रुतिकः द्विश्रुतिकः पड्जः ० ० नपभः निश्रुतिकः . १ सिद्धा २ |प्रभावती ३ कान्ता सुप्रभा |शिखा ६ दीप्तिमती उग्रा ल्हादी ९ निर्विरी १० दिरा ११ सर्पसहा १२ क्षान्तिः १३ विभूतिः १४ मालिनी १५ चपला ८ विकृतर्षभ चतुःश्रुतिकः गान्धारः द्विश्रुतिकः . साधारणगान्धारः अन्तरगान्धारः च्युतमध्यमः अच्युतमध्यम. त्रिश्रुतिकः चतुःश्रुतिकः द्विश्रुतिकः मध्यमः चतुःश्रुतिकः ० . . १६ वाला त्रिश्रुतिपञ्चम., कैशिकपञ्चमो वा निश्रुतिकः चतुःश्रुतिकः . . . . १७ १८ १९ २० २१ २२ सर्वरत्ना पञ्चमः शान्ता विकलिनी हृदयोन्मलिनी धैवतः विसारिणी प्रसूना निषादः निश्रुतिकः ० ० विकृतधैवत. चतुःश्रुतिक. द्विश्रुतिक. ० .

·भावभहः परिशिष्टम् २ प्राचीनसंगीतग्रन्थानां ग्रन्थकाराणां च नामावली जिज्ञासुबोधार्थमत्र प्रका- शिता । तत्र ये ग्रन्था मुद्रितास्तेपां नामानि नक्षत्रचिड्रेन दर्शितानि । ग्रन्थनामानि ग्रन्थकर्तृनामानि अनूपसंगीतविलासः अभिनयमुकुरम् अभिनवभरतसारसंग्रहः मुम्मदिचिकभूपालः अर्जुनभरतम् अर्जुनः अष्टोत्तरशतताललक्षणम् आदिभरतम् मरताचार्यकृतम् आनन्दसंजीवनम् औमापत्यम् टमापतिः गणेशदेवः गीतालहारः तालदशप्राणदीपिका गोविन्दः तालदीपिका टिप्पभूपालः तालप्रस्थम् राजा मदनमाल: कल्पतरुः अनन्तनारायणः ... तालप्रस्तारः नन्दिकेश्वरः ताललक्षणम् तालादिलक्षणम् तालामिनयलक्षणम् ध्रुवपदट्टीका नर्तननिर्णयः नाददीपिका नारदी शिक्षा नृत्यरत्नावली नृत्याध्यायः पवमसारसंहिता *भरतनाट्यशास्त्रम् भरतमाप्यम् भरतलनपन् भरनशाखम् मरतशाप्रसङ्गीतम् नन्टिकेश्वरः मावमह. पुण्डरीकविठ्ठलः मद्यचार्यः नारदः गणपतिदेवसेनः अशोकमठः नारदः भरतमुनिः न्यायदेवः रखुनायः ·परिशिष्टम् २ ५५ ग्रन्थकर्तृनामानि चन्द्रशेखर लक्ष्मणभास्करः ग्रन्थनामानि भरतसारसग्रहः मतगभरतम् मुकावलिप्रकाशिका मुरलीप्रकाशः मेलाधिकारलक्षणम् रागातहले नृत्यप्रकरणम् रागचन्द्रोदयः रागतत्त्ववियोधः रागध्यानादिकथनाघ्यायः रागनिरूपणम् रागप्रत्तारः *रागमसरी भावभः रामकृष्णमहः विमलः श्रीनिवासः नारदः रागमाला पुण्डरीकविठ्ठलः पुटरीकविठ्ठलः क्षेमकरणः गन्धर्वराजः श्रीरामः सोमनाथः ... रघुनाथदासप्रसादः ... रागमाला रत्नमाला वा रागरत्नाकरः रागलक्षणम् रागविचारः *रागविवोधः रागविवेकः रागादिखरनिर्णयः रुद्रढमरुभवसूत्रविवरणम् वीणावाद्यलक्षणम् वीरपराक्रमः श्रुतिभास्करः पड्रागचन्द्रोदयः सप्तामलक्षणम् *सद्रागचन्द्रोदयः सङ्कीर्णरागाध्यायः सङ्गीतकल्पतरुः सङ्गीतचिन्तामणिः सङ्गीतदर्पणम् *सङ्गीतदर्पणम् सगीतदामोदरः सद्गीतदीपिका- वासुदेवः भीमदेवः ... पुण्डरीकविट्ठलः कमललोचनः हरिवल्लभः दामोदरः शुकम्भरः निम्बभूपालः ·-- ५६ सङ्गीतमकरन्दे। ग्रन्थकर्तृनामानि ... पुरुपोत्तम मिश्रः ग्रन्थनामानि सङ्गीतनारायणः सझीतनारायणः सङ्गीतपाठः *सङ्गीतपारिजातः सङ्गीतपुष्पाजलि. “सङ्गीतमकरन्दः सङ्गीतमकरन्दः सङ्गीतमीमासा सङ्गीतमुक्तावली अहोवलः नारद वेदः कुम्भकर्णमहीमहेन्द्रः देवान्नाचार्यः देवेन्द्रः कोहलः ... सङ्गीतमेरुः सङ्गीतरत्नमाला *सङ्गीतरनाकरः सङ्गीतरत्नावली *सगीतरत्नकरटीका (अध्याय १) " श्रीशा देवः सोमदेवपरमर्दी कल्लिनाथः सिंहभूपालः कुम्भकर्णनरेन्द्रः गहारामः हंसभूपालः वोमभूपालः कुम्भकर्णः " ( हिंदीभापा) विठ्ठल पार्श्वदेवः सङ्गीतराघव सङ्गीतराजः सङ्गीतविनोदः सङ्गीतवृत्तरत्नाकरः सङ्गीतशिरोमणि. सङ्गीतसमयसारः सङ्गीतसमयसारः सङ्गीतसर्वार्थसारसङ्ग्रहः सगीतसारामृतम् सङ्गीतसारावली सङ्गीतसारोदारः सजीतमुघा सङ्गीतमुवाकरः सङ्गीतमुधाकरः समीतमुन्दरः समीतसुरान्तम् तुलजेन्द्रः ... हरिभट्टः सिंहभूपालः हरिपालः सदाशिवदीक्षितः तनावरनिवाति भोसले इत्युपाहतुलाजिमहाराजः ·परिशिष्टम् २ ५७ ग्रन्थकर्तनामानि गशारामः कमललोचनः सुधाकलशः नारद ग्रन्थनामानि सङ्गीतसेतुः सङ्गीतामृतम् सशीतोपनिषत् सारसहिता वरप्रस्तारः खरमञ्जरी खरमेलकलानिधिः स्वरमेलकलानिधिः *हृदयप्रकाशः *हृदयकौतुकम् रामामात्यः हृदयनारायणदेवः हृदयनारायणदेवः Additional List of Sanskrit Works on Music . (Supplied by the Central Library, Baroda, as found in several Mss.-Catalogues and Reports.) Dr. Bhandarkar's Report 1887-91. १. संगीतरागकल्पद्रुम. India office Library Catalogue-Tawney & Thomas, २. संगीतनारायण. by नारायण. Buhler's Catalogue-Gujarat, Kathiawad, etc. ३. संगीतरत्नाकर. by सारंगदेव (as distinguished from शादेव which is also mentioned in the same place ) ४. सगीतोपनिषत्सार. Oudh Catalogue. ५. सगीतसुधा. by भीमनारीन्द्र. ६. सगीतनृत्य. शारगदेवसूरि. ७. संगीतनृत्याकर. by भरताचार्य, Bodleian Library Catalogue. ८. हस्तरमावली. by राघव, ८ ·सङ्गीतमकरन्दे। India office Catalogue-Pt. 2-Eggeling. ९. ताललक्षण. by कोहलाचार्य. Oppert's List. १०. संगीतसुधाकर. (सगीतरत्नाकरव्याख्या ) by शिंगभूपाल. Tanjore Catalogue-Burnell, दत्तिलकोहलीयम् by दत्तिलकोहल. १२. अभिनयदर्पण नंदिकेश्वर. १३. वाधव्यहस्तलक्षण. हस्तलक्षण. १५ अभिनयलक्षण. १६. भरतार्णव by सुमति (Condensed from नंदिकेश्वर's भरतार्णव.) १७. नाट्यलक्षण. १८. भरतीयनाट्यलक्षण. १९. पाहवित. by इंडिव्यास. २०. कीर्तन २१. राघवप्रबंध. Mysore & Coorg Catalogue-Rice. २२. नंदिभरत. by नन्दी. १४. २८ Mysore Catalogue. २३. सगीतपद्यावली. २४. अभिनयप्रकरण. (शिवतत्वरत्नाकरातर्गत) २५. सगीतचूडामणि. by हरिपालमहीपति. २६. सगीतलक्षणदीपिका. by गौरणार्य २७. संगीतलक्षण. सगीतसारसग्रह by पार्श्वदेव Central Library, Baroda, २९ सगीतचूडामणि by कविचक्रवर्ति ३०. मानकौतूहल. (संकीर्णाध्याय only) in हिंदी ३१ भावप्रकाशन by शारदातनय ३२. मानमनोरजन by मयाशकर, ३३. सगीतराज by कुम्भकर्णwhich is a संगीतमीमासा of 16,000 granthas consisting of five Ratnakos'as (1) पाट्यरत्नकोश (2) गीतरनकोश (3) वायरत्नकोश (4) नृत्यरत्नकोश (5) रसरत्नकोश, of . which No 2 consisting of about one third of the work is yet to be secured .

·- परिशिष्टम् २ ५९ Rajendralal Mitra's Notices of Sanskrit Mss. ३४. रागमाला. by जीवराजदीक्षित. Bikaner Catalogue. ३५. सुबोधिनी. (कल्पतरुव्याख्या) by गणेशदेव. ३६. संगीतसार. ३७. संगीतरत्नाकर. by वूनरक son of लक्ष्मणाचार्य. Madras Oriental Library. ३८. अभिनयशास्त्र. by कोहल. ३९. स्वररागसुधारस (तालदशप्राणप्रकरण) तेलगूभाषांतरसहित. ४०. नाट्यचूडामणि. by सोमन्नार्य. ४१. भरतार्थचंद्रिका. by नंदिकेश्वर. ४२. मृदंगलक्षण. ४३. रागवर्णनिरूपण. ४४. रागसागर. ४५ संगीतरत्नाकर. (आंध्रभापाटीकासहित) MIr. T. C. Krishnasiami Iyer of Mylapore gave the following names in the "Hindu” of Madras: - Miscellaneous ४६. संगीतरत्न. ४७. संगीतरंग. Both by राधामोहन सेन. ४८. नाटकदर्पणसूत्र. ४९. संगीतसूत्रधार. by हरिजीवनव्राह्मणिक. ५०. संगीतसूत्र by मनोमधधनदि (ति?) (Probably मम्मट). ५१. संगीतकौमुदी by नारायण, ५२. अष्टमातृकाप्रवन्ध. ५३. गीतप्रकाश. ५४. हत्तनुखावलि, ·सङ्गीतमकरन्दग्रन्थस्थानां पारिभापिकादिशब्दानां वर्णानुक्रमणी। पृष्ठ पृष्ठं ४२ कच्छपी २२ कण्टक १३,३६ ४५ कटका २२ ५१ कन्या कपिलः कमलास्यका कम्पित ४ १३ १३ ५ १,२ करणा . करुणा कल्लोपनता ३,१२ ६ ४ कवि. २८ १३,३३ कश्यपः काकली ६ ११ कान्ता ८ अज्ञताला. अझदः अगानि अतिचित्र अतिभ्रमरकं अत्रि अद्भुत अनाहत अनुराधा अनुवादी अनुष्ट अन्तर अभिरुद्गता मरूपा अरेखा अवरोही अश्वकान्ता आञ्जनेयः आत्रेय. आयति आरोही आलापा आलिङ्ग आहतः इतिहासज्ञः उग्रा उच्चनीचा उडु उत्तरमन्द्रा ४९ ३ २२ २२ ६ १३ १३ १३ ४ ११ १३ ३ २२ ur २२ ५० २ काललक्षणम् काहला किन्नरी किन्नरेशः कुपित कुबेर. कुब्जिका कुम्भ कुरुडायी कुवलं कुशद्वीप कुशिकः कूटकारः कूटतानः कूमारवा कूर्मी कैवालं कैशिकी कोहलं कोहलः ४९ २८ १३ २४ ११ २२ १० उत्तरा उत्तरायता उष्णिक لا کر ک کا ११ २२ ४९ ११ ३ पम. औडवः १२,२६ ·पारिभापिकादिशब्दानां वर्णानुक्रमणी। पृष्टं ६१ १३ पृष्ठं ४ ८ ४ ३ क्रमादुचितः क्रौयद्वीपः क्षान्ति. गणेश्वरः गान्धारः गान्धारग्रामः गान्धारमध्यमा गान्धारपञ्चमी गायकः गायकलक्षणम् गायत्री गायनः गीतं गीतदोपाः गुजा २२ १०,४५ २२ १० २८ २३ २८ २२ २२ २५ २२ २२ गुरुः १,३ २५ २२ ५ २२ १२ ३ ३९ जगती जमदग्नि जम्बुद्वीपः जया जातिः ज्येष्टा ज्योतिषः झर्झरः झर्झरी झपः डमरगा डिण्डिमः ढका तन्ननादिः तारः तालप्रवन्धः तालभेदाः ताललक्षणानि तालशव्दनिष्पत्तिः तालोत्पत्तिः तुम्बुरुः तुला त्रिष्टव् दक्षः दक्षिणमार्गः दर्दुरः दिरा दीप्तिमती दुर्गा देशीक्रिया धनिष्ठा धनुः धृतभ्रमरिका धृतहस्तं नकुली नखं ४ ४५ ३५ ४३ ३२ ५० ४,१३,३३ गोपीपतिः गोपुच्छः गौतमः ग्रहः ग्रामः घनरवं घर्घरिकः घोपका घोषावती चक्रभ्रमरिका चण्डी चतुरं चन्द्रसुतः चपला चर्माणि चिगुरुः चिता चित्रकली चित्रं चित्रा चित्रावती ३० २२ २२ ५० १३ ४५ २२ ५ ३३ २ ५० ४४ ६ ५० ४,२२ ४९ ६ नटः २२ २ ३० ·६२ सङ्गीतमकरन्दे। पृष्टं पृष्ठं १३ राम्नान १ २७ विन्दुः वीभत्सः वोटावणी बृहती ब्रह्मा ब्राह्मी २३ रागनी १ १,३,४,५,६,१३,३३ नागवन्धं नाव्यं नाट्यशाला नादभेदाः नादोत्पत्तिः नारदः निर्विरी निवृत्तः नृत्यं पट्टी पञ्चमोदीच्यवा पटहा २,४,१३,३३ २२ २८ भटः १३,३३ १३ १ ४ ४ भरतः भार्गवः भास्करः भूमीसुतः भृगुः भृङ्गिदेवेन्दः १० दयुमुमति उपचार देह वारे २२ ५ पणवः २२ १३ मघा म ४९ २२ वरणाम पांव पंत वर २२ १३,२३ २८ ६ १० ३० ३ महः मतगः मत्सरीकृत मध्य मध्यमग्राम मनूरणं मन्द्रः मन्द्रा मर्दल. महती वाग्लेकार बादा पाय पायु. २९ ४९ पराशरः परिक्रम परिवादिनी परिहासकः पात्रलक्षणं पार्वतीपतिः पुराणिकः पुष्कर (द्वीप) पुष्पाञ्जली पूर्वाषाढा पौरकी प्रकृतः प्रकृतिः प्रमावती प्रसन्नमध्यः प्रसन्नादिः प्रसन्नाद्यन्तः १० २२ २१ ५ ६ २२ १३ मात्रा ४४ ११ ૧૨ विलिनी किती किन विनोन्नत विदन्ति विद्वान् विभूति. विमता निमा ६ १२ १३ १२ १२ १२ प्रसन्नान्तः २२ मात्रा (४) गुप्त. मादली मार्गः मार्गलक्षणम् मालिनी मुखरिका मूर्च्छना मृदङ्गः मृदशलक्षणम् यक्षः योगिनः रजनी ८ प्रसूना प्रत्तारः प्रेशः फमिवालं वलि १३ २२,४८ २१ १३ २ विन विवादा विन्दर विशाटा विश्वका विधान विस्तारनी १३ वाला ·पारिभाषिकादिशब्दानां वर्णानुक्रमणी। पृष्ठं ६३ १० पृष्ठं १४ वीणा वीणालक्षणं वीणादेहः वीरः वृश्चिकः २६ १२,२६ १३ २२ २,१२,२६ २ २२ १२ वृत्तिः वैद्यः १० वैष्णवी २९ २२ २२ ४० ४६ १३ ३३ २ ४ व्याल: शक्तिः शतभिषकू शनिः शस्भः शर्वः शशी शाकलद्वीपः शार्दूलः शान्त ११ २४ ५ २२ रागगान्धारी रागनामानि रागरजः रागालप्तिः रावणः रावणी रूपालप्तिः रौद्रः रौद्री लघुसुलादिः लयकालः लोहाः वह्निः वरगानम् वर्णकविः वसिष्ठः वहन्ती वाग्गेयकारक वादी वायं वायुः विकलिनी विकृतिः विक्रमः विजृम्भितं विदन्ति विद्वान् विभूतिः विमता विरूपा विवर्द्धन विवादी विव्हलः विशाला विश्वकर्मा विश्वावसुः विस्तारिणी ५ २२ २३ ३,१२ १३,३३ ५ शान्ता २,१३ ४ शारदा शालकायनः शाल्मलीद्वीपः शिखा शुद्धतारः ११ १३ १३ ५१ . ६ ११ ६ २६ ११ ur शुद्धमध्यः शुद्धमध्या शुद्धषड्जा शुद्धसालगः शुभा शुष्क शृङ्गं मार शौरिः श्रीनाथः श्रीवत्सः श्रुतयः श्वेतद्वीपः १० १३ ३,१२ १३ ६ १३ १३ २२ १३ ४ ·oc सङ्गीतमकरन्दे। पृष्ठ पृष्ठं सम्प्रसारी ४९ २,३ १० सरा ६ ५ ३,१२ ६ १० १० aw सवादी सवीरी सामवेदः सारस्वती सारिणी सिद्धा १३ १२,२६ ३३ २२ ४९ ते. सिंह २७ ६ षड्जः षड्जकैशिकी षड्जग्राम षड्जमध्या षड्जादि पण्मुखः पाडवः सदाशिवः समा सभालक्षणं समं समगान समगीतं समगैका समुद्र. सरखती सर्पसहा सर्वरत्ना सङ्कीर्णरागाः सङ्गीतं सञ्चारिणी सञ्चारी सन्धयन्ती सम्पूर्णः ५० सुप्रभा सुमुखी सूर्यः सैरन्ध्री स्थायी १० २२ ४९ १३ २,१३ ३,१२ १४ स्वरः हतः १ ८ ३३ १३,३३ २६ ។ ६ १२ हनुमान हरिः हरिणाश्वा हरिश्चन्द्र हृदयोन्मलिनी हृष्यका ल्हादी १३ ३ १२,२६

·No text on this page.