·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·साहयकारिका।
श्रीईश्वरकृष्णन विरचिता ।
श्रीगौडपाट स्वामिकतभाष्यमाहिता ।
पण्डितकुलपति वि० ० उपाधिधारि-
श्रीमज्जोवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्यात्मजाभ्यां
पण्डित श्री आशुबोध विद्याभूषण
पण्डित श्री नित्यबोध विद्यारत्नाभ्या
सस्कृता प्रकाशिता च।
चतुर्थसस्करणम।
कलिकातानगरे
वाचस्पत्ययन्त्रे मुद्रिता।
इं १८२८ ।

·No text on this page.

·साहाकारिका। दुःखवयाभिघाताज्जिज्ञासा तदभिघातक हेतौ। दृष्टे साऽपार्था चेन्नैकान्तात्यन्ततोऽभावात् ॥१॥ कपिलाय नमस्तस्म, येनाविद्योदधौ जगति मग्ने । कारुण्यात् मासयमयो, नौरिव विहिता प्रतरणाय ॥१॥ अल्पग्रन्थ स्पष्टं, प्रमाणसिद्धान्तहेतुभिर्युक्तम् । शास्त्र शिष्यहिताय, समासतोऽहं प्रवक्ष्यामि ॥ २ ॥ खत्रयेति ।-अस्या आUया उपोद्दात. क्रियते। इह भगवान् ब्रह्मसुत: कपिलो नाम, तत् यथा,- "सनकश्च सनन्दश्च हतीयश्च सनातनः । आसुरि: कपिलश्चैव वोढ : पञ्चशिखस्तथा। इत्येते ब्रह्मणः पुत्राः सप्त प्रोता महर्षयः ॥" कपिलस्य महोत्पन्नानि 'धर्मो ज्ञान वैराग्यमैखयेच' इति । एव स उत्पन: सन् अन्धे तमसि मज्जज्जमदालोक्य संसार- पारम्पर्येण सत्कारुण्यो जिज्ञासमानाय आसुरिगोवाय ब्राह्मणाय इदं पञ्चविशतितवाना ज्ञानम् उत्तावान्, यस्य ज्ञानात् टु खक्षयो भवति,- “पञ्चविशतितत्त्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे वसेत् । • जटौ मुण्डा शिखौ वापि मुच्यते नात्र संशयः ॥ तदिदमाहु., दु खत्रयाभिघाताज्जिज्ञासेति। तत्र दु.ख- वयम् आध्यात्मिकम्, आधिभौतिकम्, आधिदैविकञ्चेति । तनाध्यात्मिक विविध, शारौरं मानसञ्चेति। शारीरं वात- - " ·[२] सायकारिका। दृष्टवदानुश्रविकः स विशुद्धिक्षयातिशययुक्तः । पित्तश्लेषणविपर्यय कृतं ज्वरातीसारादि। मानप्तं प्रियवियोगा- प्रियसंयोगादि। आधिभौतिकं चतुर्विधभूतग्रामनिमित्तं मनुष्यपशुमृगपक्षिसरीसृपदशमशकयू कामत्कुण मत्स्यमकरग्राह- स्थावरेभ्यो जरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज्जेभ्य सकाशादुपजायते । आधिदैविक देवानामिद दैवं, दिवः प्रभवतीति वा दैवं, तदधिः... कृत्य यदुपजायत शीतोषणवातवर्षाशनिपातादिकम् । एव यथा दुःखत्रयाभिघाताजिज्ञासा कार्यो क्क १ तदभि- घातके हेतौ तस्य दुःखत्रयस्य अभिघातको योऽसौ हेतुः तत्नेति। दृष्टे साऽपार्था चेत्, दृष्टे हेतो दुःखत्रयाभिघातके सा जिज्ञासाऽपार्था चेत् यदि। तत्राध्यात्मिकस्य विविधस्यापि आयुर्वेदशास्त्रक्रियया प्रियसमागमाप्रियपरिहारकटतिक्त- कषायकाथादिभिदृष्ट एव आध्यात्मिकोपायः। आधिभौति- कस्य रक्षादिनाभिघातो दृष्टः। दृष्टे साऽपार्था चेदेव मन्यसे, न, एकान्तात्यन्ततोऽभावात्। यत एकान्ततोऽवश्यम् अत्य- न्ततो नित्यं दृष्टेन हेतुनाऽभिघातो न भवति, तस्मादन्यत्र एका- न्तात्यन्ताभिघातक हतो जिज्ञासा विवादषा कार्यात ॥ १ ॥ यदि दृष्टादन्यत्र जिज्ञासा कार्य्या, ततोऽपि नैव ; आनुश्रविको हेतु. दुःखत्रयाभिघातक । अनुश्रूयत इत्यनुश्रवः, तन भव आनुविक । स च आगमात् सिहः । यथा- अपाम सोमममृता अभूमागन्म ज्योतिरविदाम देवान् । किं नूनमस्मान् टणवदराति. किमु धूत्तिरमृतमत्त्यस्य ॥" कदाचिदिन्द्रादौना देवाना कल्प आसोत्, कथ वयम- मृता अभूम' इति विचार्य। यस्मादयमपाम सोम पौतवन्तः सोम, तस्मादमृता अभूम श्रमरा भूतवन्त इत्यर्थः । किञ्च, अगन्म यत ·सासयकारिका। [३] तविपरीतः श्रेयान् व्यताव्यत जविज्ञानात् ॥२॥ - ज्योति: गतवन्त. लब्धवन्त' ज्योति: स्वर्गमिति। अविदाम देवान् दिव्यान् विदितवन्त: । एवञ्च कि नूनमम्मान् लगावद- राति नन निश्चित किमगति शत्रस्मान् टणवत् कर्त्तति । किमु धूतिरमृतमत्त्यस्य धृतिर्जरा हिमा वा कि करिथति अमृतमत्त्यस्य। अन्यच्च, बेटे श्रूयते प्रात्यन्तिक फल पशु- बधेन। “मवाल्लोकान जयति मृत्यु तरति पाप्मान तरति ब्रह्महत्या तरति यो योऽश्वमेधेन यजत" इति। एकान्तात्य- न्तिक एवं वेदोतो अपार्थेव जिज्ञासा, इति न। उच्यते-दृष्ट- वदानुविक इति दृष्टेन तुल्यो दृष्टवत् , योऽसौ आनु- अविक कस्मात् स दृष्टवत्, यस्मादविशुद्धिक्षयातिशययुक्तः । अविशुद्धियुक्त. पशुघातात् ; तथा चोक्तम्,- "षट् शतानि नियुज्यन्ते पशूना मध्यमेऽहनि । अश्वमेधस्य वचनादूनानि पशुभिस्त्रिभिः ॥” इति । इस्य यद्यपि श्रुतिस्मृतिविहितो धर्मस्तथापि मिश्रीभावाद- विशुद्धियुक्त इति । तथा, *बहनौन्द्रसहस्राणि देवानाञ्च युगे युगे। कालेन समतौतानि कालो हि दुरतिक्रम: ॥” इति । एवमिन्द्रादिनाशात् क्षययुक्तः ; तथाऽतिशयो विशेषस्तेन युक्तः। विशेषगुणदर्शनादितरस्य दुःखं स्यादिति । एवमानुश्र- विकोऽपि हेतुदृष्टवत् । कस्तहि श्रेयानिति चेत् १ उच्यते- तद्विपरीतः श्रेयान् ताभ्यां दृष्टानुश्रविकाभ्या विपरीत श्रेयान् प्रशस्य तर इति, अविशुद्धिक्षयातिशयायुक्तत्वात । मित्याह, व्यक्ताव्यक्तनविज्ञानात् । तत्र व्यक्तं महदादि, बुदिरहङ्कारः पञ्चतन्मात्राणि एकादशेन्द्रियाणि पञ्चमहा: - स कथ- ·[४] सासयकारिका। मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सह । षोड़शकस्तु विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः॥३॥ भूतानि। अव्यक्त प्रधानम् । च पुरुषः। एवमेतानि पञ्च- विशतितवानि व्यक्ताव्यतज्ञा. कथ्यन्ते। एतद्विज्ञानाच्छेय इति। उक्तञ्च “पञ्चविशतितत्त्वज्ञः” इत्यादि॥२॥ अथ व्यक्ताव्यक्तज्ञाना को विशेष इत्युच्यते- मूलप्रकृतिः प्रधान, प्रकृतिवितिसप्तकस्य मूलभूतत्वात्, मूलञ्च सा प्रकृतिश्च मूलप्रवति । अविकृति. अन्यस्मानीत्पद्यते, तेन प्रकृति. कस्यचिहिकारो न भवति। महदाद्या: महदाद्या: प्रकृति- विकतय. सप्त महान् बुद्धि., बुयाद्या. सप्त, बुद्धिः १ अहङ्कारः १ पञ्चतन्मात्राणि ५ एता: सप्त प्रकृतिविकृतयः। तत् यथा-प्रधानात् बुद्धिरुत्पद्यते, तेन विकृति प्रधानस्य विकार इति। सैवाहङ्कारमुत्पादयति, अत. प्रकृतिः। अह- द्वारोऽपि बुद्धेरुत्पद्यते इति विकृतिः, स च पञ्चतन्मात्राएय- त्पाटयतीति प्रकृति, तत्र शब्दतन्मात्रमहङ्कारादुत्पद्यते इति विकृतिस्तस्मादाकाशमुत्पद्यते इति प्रकृतिः । स्पर्शतन्मात्रमहङ्कारादुत्पद्यत इति विश्वतिस्तदेवं वायुमुत्पाद- यतीति प्रकृतिः। गन्धतन्मात्रमहड्तारादुत्पद्यत विकृतिस्तदेवं पृथिवीमुत्यादयतौति प्रकृतिः । रूपतन्मात्र- महङ्कारादुत्पद्यते इति वितिस्तदेवं तेज उत्पादयतौति प्रकतिः। रसतन्मात्रमहङ्कारादुत्पद्यत इति विकृतिस्तदेवमप उत्पादयतौति प्रकृतिः। एवं महदाद्याः सप्त प्रकृतयो विकृत- यश्च । षोडशकस्तु विकार', पञ्चबुद्धौन्द्रियाणि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि एकादशं मन. पञ्चमहाभूतानि एष षोडशको गणो विकृति- रेव, विकारो विकतिः। न प्रकृतिन विकृतिः पुरुषः ॥ ३ ॥ तथा ·सायकारिका। दृष्टमनुमानमाप्तवचनञ्च सर्वप्रमाणसिहत्वात् । एवमेषा व्यक्ताव्यतज्ञाना त्रयाणां पदार्थानां के कियद्भिः प्रमाणैः केन कस्य वा प्रमाणेन मिद्धिर्भवति । इह लोके प्रमेयवस्तु प्रमाणेन माध्यते, यथा प्रस्थादिभिर्बोहयस्तुलया चन्द- नादि ; तस्मात् प्रमाणमभिधेयम् । दृष्टमिति।-दृष्ट यथा श्रोत्रं त्वक् चक्षजिता घ्राणमिति पञ्चबुद्दीन्द्रियागिा, शब्दस्पर्शरूप- रसगन्धा एषा पञ्चाना पञ्चैव विषया यथा ममयम् । शब्दं श्रोत्रं ग्गृह्णाति, त्वक् स्पर्श, चक्षुः रूपं, जिह्वा रस, घ्राणं गन्धमिति । एतत् दृष्ट मित्यचते प्रमाणम् । प्रत्यक्षेणानुमानेन वा योऽर्थो न गृह्यते स आप्तवचनात् ग्राह्यः। यथेन्द्रो टेवराज., उत्तराः कुरवः, स्वर्गऽसरसः इत्यादि। प्रत्यक्षानुमानाग्राह्यमप्याप्त. वचनात् गृह्यते। अपि चोक्तम् "आगमो ह्याप्तवचनमाप्त दाषक्षयाहिदुः । क्षीणदोषोऽनृत वाक्य न ब्रूयाइत्वसम्भवात्॥ खकमण्यभियुक्तो यः सङ्गदेषविवर्जितः । पूजितस्तद्दिधैर्नित्वमाप्तो ज्ञेय' स तादृश ॥" एतेषु प्रमाणेषु सर्वप्रमाणानि मिद्धानि भवन्ति । षट् प्रमा- णानि जैमिनिः। अथ कानि तानि प्रमाणानि? -"अर्थापत्तिः सम्भवः अभावः प्रतिभा ऐतिह्यम् उपमानञ्च” इति षट् प्रमा- णानि । तत्रार्थापत्तिहिविधा, दृष्टा श्रुता च। एकस्मिन् पक्षे आत्मभावो ग्रहीतश्चेदयस्मिन्नध्यात्मभावो सात एव । श्रुता यथा-दिवा टेवदत्तो न भुक्त, अथ च पोनो दृश्यते, अतोऽवगम्यते रात्री भुङ्क्तो इति। मम्भवो यथा-प्रस्थ इत्यक्ते चत्वार: कुडवाः सम्भाव्यन्ते। अभावो नाम प्रागितरेतरात्यन्त सर्वाभावलक्षणः । प्रागभावो यथा तत्र दृष्टा--- ·[६] सायकारिका। विविध प्रमाण मिष्टं प्रमेयसिद्धिः प्रमाणावि॥४॥ प्रतिविषयाध्यवसायोदृष्टं विविधमनुमानमाख्यातम्। भाव । -देवदत्त: कौमारयौवनादिषु । इतरेतराभाव',-पटे घटा- अत्यन्ताभाव',-खरविषाण-बन्ध्यासुत खपुष्यवदिति। मीभाव',-प्रध्वंमाभावो दग्धपटवटिति, यथा शुष्कधान्यदर्श- नात् वृष्टेरभावोऽवगम्यते । एवमभावोऽनेकधा। प्रतिभा यथा- "दक्षिणेन च विध्यस्य स ह्यस्य च यदुत्तरम् । पृथिव्यामासमुद्राया स प्रदेशो मनोरम ॥” एवमुक्के तस्मिन् प्रटेशे शोमना गुणाः मन्तीति प्रतिमोत्यद्यते, ; प्रतिमा च जानता ज्ञानमिति । ऐतिह्यं यथा-ब्रवीति लोको यथा अनवटे यक्षिणी प्रतिवसति इत्येव ऐतिह्यम् । उपमानं यथा-गौस्वि गवयः, समुद्र इव तडाग.। एतानि षट् प्रमाणानि त्रिषु दृष्टादिष्वन्तर्भूतानि । तत्वानुमाने तावदापत्तिरन्तता। सम्भवाभावप्रतिभैति- ह्योधमाशाप्तवचने । तस्मात् विष्वेव सवैप्रमाणसिद्धत्वात् विविध प्रमाणमिष्टं, तदाह -तेन त्रिविधेन प्रमाणेन प्रमाण- सिद्धर्मवतौति वाक्यशेष । प्रमेयसिद्धि प्रमाणादि । प्रमेय प्रधानं बुद्धिरहङ्कारः पञ्चतन्मात्रागिए एकादशेन्द्रियागिह पञ्च महाभूतानि पुरुष इति । एतानि पञ्चविंशतितत्त्वानि व्यक्ताव्य क्लज्ञा इत्यच्यन्ते। तत्र किञ्चित् प्रत्यक्षेण साध्यं किञ्चिदनुमानेन किञ्चिटागमेनेति त्रिविध प्रमाणमुक्तम् ॥ ४ ॥ किं लक्षणमेतदाह-प्रतिविषयेषु श्रोत्रादीनां शब्दादिविषयेषु अध्यवमायो ਵg प्रत्यक्षमित्यर्थः । विविधमनुमानमाख्यातं, पूर्ववत् शेषवत् सामान्यतो दृष्टं पूर्वमस्यास्तौति पूर्ववत्, मेघोनत्या तस्य चेति। यथा

·सायकारिका।
तल्लिनलिभिपूर्वकमाप्तश्रुतिगतवचनन्तु ॥५॥
सामान्यतस्तु दृष्टादतीन्द्रियाणां प्रतीतिरनुमानात् ।
तस्मादपि चासिद्धं परोक्षमाप्तागमात् सिद्धम् ॥६॥
अतिरात्सामोप्यादिन्द्रिय वातान्मनोऽनवस्थानात् ।
दृष्टि साधयति पूर्वदृष्टत्वात् । शेषवत् यथा-समुद्रादेक जल-
पल लवणमासाद्य शेषस्याप्य म्ति लवगाभाव इति । सामान्यतो
दृष्टं-देशान्तराद्देशान्तर प्राप्त दृष्टं गतिमचन्द्रतारक
चैत्रवत् । यथा चैत्रनामान टेशान्तराद्देशान्तर प्राप्तमवन्नोक्य
गतिमानयमिति, तहच्चन्द्रतारकमिति । तथा पुष्पिताम्रदर्श-
नादन्यत्र पुष्यिता अामा इति सामान्यतो दृष्टेन साधयति ।
एतत् सामान्चतो दृष्टम् । किञ्च तल्लिङ्गलिङ्गिपूर्वकमिति तदन-
मानं लिङ्ग पूर्वक, यत्र लिङ्गेन लिङ्गो अनुमोयते, यथा-दण्डेन
यति । लिङ्गिपूर्वकञ्च यत्र लिङ्गिना लिङ्गमनमौयते, यथा
-दृष्ट्वा यतिमस्येदं विटण्डमिति। प्राप्तश्रुतिराप्तवचनञ्च ।
आप्ता प्राचाया ब्रह्मादयः, श्रुतिर्वदः, प्राप्ताश्च श्रुतिश्च प्राप्त-
श्रुतिः, तदुक्तमाप्तवचनमिति। एवं विविध प्रमाणमुक्तम् ॥५॥
तत्र केन प्रमाणेन कि साध्यमुच्यते,-मामान्य तोदृष्टादनु-
मानादतीन्द्रियाणामिन्द्रियाण्यतीत्य वर्तमानाना सिद्धिः ।
प्रधानपुरुषावतॉन्द्रियो सामान्यतो दृष्टेनानुमानेन साध्येते,
यस्मान्महदादिलिङ्ग त्रिगुण, यस्येद त्रिगुण कार्य तत्
प्रधान मति। यतश्चाचेतनं चेतनमिवाभाति अतोऽन्योऽधि-
ठाता पुरुष इति। व्यता प्रत्यक्षमाध्यम्। तस्मादपि चासिद्ध
परोक्षमाप्तागमात् सिद्धं, यथा-इन्द्रो देवराजः, उत्तरा: कुरका,
स्वर्गऽप्सरस इति परोक्षमाप्तवचनात् सिद्धम् ॥ ६ ॥

·[८] सायकारिका। यथा द्वितीयं सौमवाद्यवधानादभिभवात् समानाभिहाराच्च॥७॥ सौक्ष्मात्तदनुपलब्धि भावात्काय तस्तदुपलब्धिः। महदादि तच्च कार्य प्रकृतिविरूयं सरूपञ्च ॥८॥ अत्र कश्चिदाह प्रधान पुरुषा वा नोपलभ्यते, यच्च नोप- लभ्यते लोके तन्नास्ति, तस्मात् तावपि न स्त: ; शिरस्ततोय. बाहुरिति। तटुच्यते--अत्र सतामप्यर्थाना- मष्टधोपलब्धिन भवति , तत् यथा-इह सतामप्यर्थानामति- दूरादनुपलब्धिदृष्टा ; यथा-देशान्तरस्थाना चैत्रमैत्रविष्णु मित्रा- णाम्। सामोप्यात् यथा-चक्षुषाऽञ्जनानुपलब्धि । इन्द्रिया- भिघातात् यथा-वधिरान्धयो शब्दरूपानुपलब्धिः । मनोऽनव- स्थानात् यथा-व्यग्रचित्तः सम्यकथितमपि नावधारयति । सौक्ष्मयात् यथा-धमोमजलनोहारपरमाणवो गगनगता नोप- लभ्यन्ते। व्यवधानात् यथा-कुडोन पिहित वस्तु नोपलभ्यते। अभिभवात् यथा-सूयतेजसाऽभिभूता' ग्रहनक्षत्रतारकादयः नापलभ्यन्ते। समानाभिहारात् यथा-मुगराशौ मुह. क्षिप्त., कुवन्नयामलकमध्ये कुवलयामलके क्षिप्ते, कपोतमध्ये कपोतो नोपलभ्यते समानद्रव्यमध्याहृतत्वात् । एवमष्टधाऽनुपलब्धि: सतामर्थानामिह दृष्टा ॥ ७ ॥ एवञ्चास्ति किमभ्युपगम्यते प्रधानपुरुषयोरप्येतयोवाऽनुप- लब्धि. केन हेतुना ? केन चोपलब्धिस्तदुच्यते-सौक्ष्मयात् तदनुप- लब्धिः, प्रधानस्येत्यर्थः, प्रधान सौक्ष्मयानोपलभ्यत, यथाऽऽकाश धूमोमजलनोहारपरमाणवः सन्तोऽपि नोपलभ्यन्ते । तहि तदुपलब्धिः? तदुपलब्धिः १ कार्यतस्तदुपलब्धि कायं दृष्ट्वा कारणमनुमौयते ; अस्ति प्रधान कारण यस्येद कार्यम् ; बुदिरहवारः पञ्चतन्मात्राणि एकादशेन्द्रियाणि पञ्चमहा; कथ

·मायकारिका।
[e]
असदकरणादुपादानग्रहणात् सर्वसम्भवाभावात् ।
शक्तस्य शक्यकरणात् कारणभावाच्च सत्कार्यम्॥६॥
भूतानि एव तत्कार्यम्। तच्च कार्य प्रकृतिविरूपं प्रकृतिः
प्रधानं, तम्या विरूप प्रकृतेरसदृशम्। सरूपञ्च समानरूपञ्च ;
यथा लोकेऽपि पितुस्तु व्य इव पुत्लो
मवत्यतुल्यश्च।
येन
हेतुना तुल्य मतुल्य तटुपरिष्टात् वक्ष्यामः ॥ ८ ॥
यदिद महदादिकाव्य
तत् कि प्रधाने सत् ? उताहोखिद-
सत् १ आचार्य विप्रतिपत्तेरय सशयः ; यतोऽत्र साङ्गदर्शने-
सत्काये बौडादौनामसत्कार्यम् । यदि सदसन्न भवत्यथासत्सन्न-
भवतीति विप्रतिषेधस्त वाह-असदकरणात् न सदमदसतो-
ऽकरणं तस्मात् सत्कार्यम्। इह लोकेऽमत्करण नास्ति, यथा
सिकताभ्यस्तेन्लोत्पत्तिः ; तस्मात् सतः करणादस्ति प्रागुत्पत्ते:
प्रवाने व्यक्ताम, अत: सत्कार्यम् । किञ्चान्यदुपादानग्रहणात्
उपादानं कारण तस्य ग्रहणात्, इह लोके यो येनार्थी स तटु-
पादानग्रहणं करोति, दध्यर्थी क्षीरस्य न तु जलस्य, तस्मात्
सत्काव्यम्। इतश्च सर्वसम्भवाभावात् सर्वस्य सर्वत्र सम्भको
नास्ति, यथा सुवर्णस्य रजतादौ टणपांशुसिकतासु, तस्मात् सर्व-
सम्भवाभावात् मत्कार्यम् ।
कार्यम्। इतश्च शक्तस्य शक्य करणात् वह
कुलाल. शक्तो मृद्दण्डचक्रचीवररन्जनोरादिकरणोपकरणं वा
शक्यमेव घट मृत्पिण्डादुत्पादयति, तस्मात् सत्कार्यम् ।
इतश्च कारणभावाच्च सत्कार्य कारणं यल्लक्षण तल्लक्षणमेव
कायमपि ; यथा यवेभ्यो यवा, ब्रीहिभ्यो ब्रोहय.। यदाऽसत्-
काव्यं स्यात् ततः कोद्रवेभ्य शालयः स्युनं च सन्तौति, तस्मात्
सत्कार्यम् । एवं पञ्चभिर्हतुभिः प्रधाने महदादिलिङ्गमस्ति,
तस्मात् सत उत्यत्तिर्नासत इति ॥2॥

·[१०] सासयकारिका। %3 हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रितं लिङ्गम् । सावयवं परतन्वं व्यक्तं विपरीतमव्यक्तम् ॥१०॥ प्रकृतिविरूप सरूपञ्च यदुक्त तत् कथमित्युच्यते-व्यक्त महदादिकाय, हेतुमदिति हेतुरस्यास्ति हेतुमत्. उपादान हेतुः कारणं निमित्तमिति पाया.। व्यक्तस्य प्रधानं हेतु- रस्ति, अतो हेतुमत् व्यक्तं भूतपर्यन्तं, हेतुमत् बुद्धितत्वं प्रधानन, हेतुमानहङ्कारो बुड्या, पञ्चतन्मात्राणि एकादशे- न्द्रियाणि हेतुमन्त्यहवारण ; आकाश शब्दतन्मात्रेण हेतुमत्, वायुः स्पर्शतन्मात्रेण हेतुमान, तेजो रूपतन्मात्रेण हेतुमत्, आपो रसतन्मात्रेण हेतुमत्यः, पृथिवी गन्धतन्मात्रेण हेतुमती, एवं भूतपयन्त व्यक्त हेतुमत्। किञ्चान्यत्, अनित्य यस्मा- दन्यस्मादुत्पद्यते , यथा-मृत्यिण्डादुत्पद्यते घटः, स चानित्यः । किञ्चाव्यापि असर्वगमित्यर्थः , यथा प्रधानपुरुषो सर्वगती, नैवं व्यक्तम् । किञ्चान्यत्, सक्रिय ससारकाले संसरति, त्रयोदश- विधेन करणेन सयुक्तं मूक्ष्मं शरौरमाश्रित्य संसरति, तस्मात् सक्रियम् । किञ्चान्यत्, अनेक बुडिरहवार पञ्चतन्मात्रा- ख्येकादशेन्द्रियाणि पञ्चमहाभूतानि चेति । किच्चान्यत्, आश्रितं स्वकारणमाश्रयते, प्रधानाश्चिता बुद्धिः, बुद्धि- माश्रितोऽहकारः, अहङ्काराश्रितान्चेकादशेन्द्रियाणि, पञ्चतन्मा- त्राणि, पञ्चतन्मात्राश्रितानि पञ्चमहाभूतानोति । किञ्च लिङ्गं लययुक्त, लयकाले पञ्चमहाभूतानि तन्मात्रेष लोयन्ते, तान्ये कादशेन्द्रियै. सहाहवारे, स च बुडौ, सा च प्रधाने लयं तथा सावयवम् अवयवा' शब्दस्पर्शरसरूपगन्धाः, तैः सह। किञ्च परतन्त्रं नात्मनः प्रभवति, यथा प्रधानतन्त्रा बुद्धिः, बुद्धितन्त्रोऽहङ्कारः, अहङ्कारतन्त्राणि तन्मात्राणोन्द्रियाणि । यातौति ।

·सायकारिका। [११] त्रिगुणमविवेकि विषयःसामान्यमचेतनं प्रसवधर्मि। च, तन्मावतन्त्राणि पञ्चमहाभूतानि च। एवं परतन्वं परा- यत्तं व्याख्यातं व्यक्तम् । अथोऽव्यक्तं व्याख्यास्यामः, विप- रौतमव्यक्तम् एतैरेव गुणयथोक्त विपरौतमव्यक्त, हेतुमत् व्यक्ता मुक्तम् । न हि प्रधानात् परं किञ्चिदस्ति, यतः प्रधान- च्यानुत्पत्ति, तम्मादहेतुमदव्यक्तम् । तथाऽनित्यञ्च व्यक्ती, नित्यमव्यक्तमनुत्याद्यत्वात, न हि भूतानीव कुतश्चिदुत्पद्यते इत्यव्यक्तं प्रधानम् । किञ्चाव्यापि व्यक्ती, व्यापि प्रधानं सर्वगतत्वात् । सक्रिय व्यक्तमक्रियमव्यक्त मर्वगतत्वादेव । तथाऽनेक व्यक्तमेकं प्रधानं कारणत्वात्, वयाणा लोकानां प्रधानमेक कारणं, तस्मादेकं प्रधानम् । तथाऽऽश्रित व्यक्ताम् अनावितमव्यक्तमकार्यत्वात, न हि प्रधानात् किञ्चिदस्ति परं यस्य प्रधान कार्य स्यात् । तथा व्यतां लिङ्गम्, अलिङ्गम- व्यक्त नित्यत्वात्, महदादिलिङ्ग प्रलयकाले परस्पर प्रलीयते नैवं प्रधानं, तस्मालिङ्ग प्रधानम् । तथा सावयव व्यक्तं, निरवयवमव्यक्ता, न हि शब्दस्पर्शरसरूपगन्धा: प्रधान सन्ति । तथा परतन्त्रं व्यक्त, खतन्त्रमव्यक्त प्रभवत्यात्मनः ॥ १० ॥ एव व्यक्ताव्यक्तयाधम्यमुक्त,साधर्म्यमुच्यते, यदुक्तं 'सरूपञ्च'। -त्रिगुण व्यक्तं सत्त्वरजस्तमासि त्रयो गुणा यस्यति। अवि- वेकि व्यक्त न विवेकोऽस्यास्तीति, इदं व्यतामिम गुणा इति न विवेक कत्तुं याति, अय गौरयमश्व इति यथा, ये गुणास्तत् व्यक्त यत् व्यक्तं ते च गुणा इति। तथा विषयो व्यक्त, भोग्य. मित्यर्थः, सर्वपुरुषाणा विषयभूतत्वात्। तथा सामान्य व्यक्त, मूल्यदासौवत् सर्वसाधारणत्वात् । अचेतनं व्यक्तं, सुखदुःख- मोहान् न चेतयतीत्यर्थः । तथा प्रसवर्धार्म व्यक्त, तत् यथा- ·[१२] सायकारिका। व्यक्त तथा प्रधानं तद्विपरौतस्तथा च पुमान् ॥११॥ तथा तथा बुद्धेरहङ्कार' प्रसूयते, तस्मात् पञ्चतन्मात्राणि एकादशेन्द्रियाणि च प्रसूयन्ते, तन्मात्रेभ्यः पञ्चमहाभूतानि। एवमेते व्यक्तधर्माः प्रसवधर्मान्ता उक्ता', एवमभिरव्यक्त सरूप, यथा व्यक्त तथा प्रधानमिति । तत्र त्रिगुणं व्यतामव्यतामपि विगुणं, यस्यैतन्मह- दादिकायं त्रिगुणम्। इह यदात्मकं कारणं तदात्मक कार्य- मिति ; यथा कृष्णतन्तुकत कृष्ण एव पटो भवति । अविवेकि व्यक्त, प्रधानमपि गुणेनं भिद्यते, अन्ये गुणा. अन्यत् प्रधानमेव विवेक्तुं न याति तदविवेकि प्रधानम्। तथा विषयो व्यक्त, प्रधानमपि सर्वपुरुषविषयभूतत्वात् विषय इति । सामान्य व्यक्त, प्रधानमपि सर्वसाधारणत्वात् । तथाऽचेतनं व्यक्त प्रधानमपि सुखदुःखमोहान् न चेतयतीति कथमनुमोयत, इह चेतनान्मृत्यिण्डादचैतनो घट उत्पद्यते । तथा प्रसवधर्मि व्यक्त, प्रधानमपि प्रमवधर्मि, यत: प्रधानात् बुद्धिरुत्पद्यते । एव प्रधानमपि व्याख्यातम्। इदानीं तहिपरौतस्तथा च पुमा- नित्येतत् व्याख्यायते। तहिपरोतस्ताभ्या व्यताव्यताभ्या विपरीत' पुमान् ; तत् यथा-त्रिगुण व्यक्तमव्यक्तञ्च, अगुण' पुरुषः। अविवेकि व्यक्तमव्यक्तञ्च, विषयो व्यक्तमव्यक्तञ्च, अविषयः पुरुषः । तथा सामान्य व्यक्तमव्यक्तञ्च, असामान्य पुरुष । अचेतनं व्यतामव्यक्तञ्च, सुखदुःखमोहाश्तयति सचानौते तस्मा. चेतन पुरुष इति । प्रसवधाम व्यक्तं प्रधानञ्च, अप्रसवधर्मो पुरुष, न हि किञ्चित् पुरुषात् प्रसूयते। तस्मादुक्तं हिपरीत. पुमानिति। तदुक्त 'तथा च पुमान्' इति, तत् पूवस्यामााया प्रधानमहेतुमत् यथा व्याख्यातं तथा च पुमान्, विवकि पुरुष। तथा चेतन पुरुष'।

·. सायकारिका। [१३] प्रोत्यप्रीतिविषादात्मकाः प्रकाशप्रवृत्तिनियमार्थाः। अन्योऽन्याभिभवाश्रयजननमिथुनवृत्तयश्च गुणाः॥१२॥ - तत् यथा हेतुमदनित्यमित्यादि व्यक्तं, तहिपरीतमव्यक्तं. तत्र हेतुमत् व्यक्तमहेतुमत् प्रधानम् ; तथा च पुमानहेतुमान्, अनुत्पाद्यत्वात्। अनित्यं व्यक्त नित्यं प्रधानम् ; तथा च नित्य. पुमान् । अव्यापि व्यक्त व्यापि प्रधानम् ; तथा च व्यापी पुमान्, सर्वगतत्वात् । सक्रिय व्यक्तमक्रियं प्रधानम् ; तथा च पुमानक्रिय., सर्वगतत्वादेव। अनेक व्यक्तमेकमव्यक्तम् ; तथा च पुमानप्येकः । प्राश्रितं व्यक्तमनाश्रितमव्यताम् , तथा च पुमान- नाश्रितः। लिङ्ग व्यतमलिङ्ग प्रधानम् ; तथा च पुमानप्यलिङ्गः, न कचिल्लोयते इति। सावयव व्यक्तं निरवयवमव्यताम् ; तथा च पुमान् निरवयवः । न हि पुरुष शब्दादयोऽवयवाः सन्ति । किञ्च परतन्वं व्यक्त खतन्त्रमव्यक्तम् । तथा च पुमानपि स्वतन्त्रः, आत्मनः प्रभवतीत्यर्थ. ॥ ११ ॥ एवमेतदव्यक्तपुरुषयोः साधयं व्याख्यातं पूर्वस्यामा-याम् । व्यक्तप्रधानयोः साधम्यं पुरुषस्य वैधय॑ञ्च विगुणमविवेकीत्यादि प्रकृत्याया॑या व्याख्यातम् । तत्र यदुक्त त्रिगुणमिति व्यक्तम- व्यक्तञ्च तत्, के ते गुणा इति तत्वरूपप्रतिपादनायेदमाह- प्रोत्यात्मका अग्रौत्यात्मका विषादात्मकाच गुणा: सत्त्वरज- स्तमासीत्यर्थः। तत्र प्रोल्यात्मकं सत्त्वं, प्रौति. मुखं तदात्मक- मिति। अप्रोत्यात्मक रजः, अमोतिर्दुःखम्। विषादात्मकं तमः, विषादो मोहः । तथा प्रकाशप्रवृत्तिनियमार्थाः, अर्थशब्दः सामर्थ्यवाची, प्रकाशार्थं सत्त्वं, प्रकाशसमर्थ- मित्यर्थः ; प्रवृत्त्यर्थं रजः। नियमार्थं तमः, स्थिती समर्थ. मित्यर्थ. ; प्रकाशक्रियास्थितिशीला गुणा इति। तथाऽन्योऽन्या. २ ·[१४]] सायकारिका। सत्त्वं लघु प्रकाशकमिष्टमुपष्टम्भकं चलञ्च रजः । भिभवाश्रयजननमिथुनवृत्तयश्च-अन्योऽन्याभिभवा: अन्योऽन्या- श्रया अन्योऽन्यजनना' अन्योऽन्यमिथुनाः अन्योऽन्यवृत्तयश्च ते तथोक्ताः। अन्योऽन्याभिभवा इति-अन्योऽन्यं परस्परमभि- भवन्तीति, प्रौत्यप्रोत्यादिभिर्धर्मेराविर्भवन्ति, यथा यदा सत्त्व- मुत्कट भवति तदा रजस्तमसो अभिभूय स्वगुणेन प्रीति- प्रकाशात्मकेनावतिष्ठते, यदा रजस्तदा सत्त्वतमसो अप्रीति- प्रवृत्त्यात्मना धर्मेण,यदा तमस्तदा सत्त्वरजसो विषादस्थित्यात्म- केन इति । तथाऽन्योऽन्यायाश्च ह्मणुकवत् गुणा'। अन्योऽन्य- जननाः, यथा मृत्पिण्डो घटं जनयति । तथाऽन्योऽन्यमिथुनाच, यथा स्त्रीपुंसौ अन्योऽन्यमिथुनो तथा गुणाः । उत्ताच,- “अन्योऽन्यमिथुनाः सर्वे सर्वे सर्वत्रगामिनः। रजसो मिथुनं सत्त्वं सत्त्वस्य मिथुनं रजः ॥ तमसश्चापि मिथने ते सत्त्वरजसी उभे। उभयोः सत्त्वरजसोमिथुन तम उच्यते ॥ नैषामादिः सम्प्रयोगो वियोगो वोपलभ्यते ।" परस्परमहाया इत्यर्थः। अन्योऽन्यवृत्तयश्च परस्पर वर्तन्ते “गुणाः गुणेषु वर्तन्ते” इति वचनात्। यथा सुरूपा सुशीला स्त्री सर्वसुखहेतुः, सपत्नीनां सैव दुःखहेतु., सैव रागिणा मोह जनयति,एवं सत्त्वं रजस्तमसोईत्तिहेतु.। यथा राजा सदोदयुक्तः प्रजापालन दुष्टनिग्रहे शिष्टाना सुखमुत्पादयति, दुष्टाना दु.खं मोहच, एवं रजः सत्त्वतमसोईत्तिं जनयति । तथा तमः स्वरूपे भावरणात्मकेन सत्त्वरजसतिं जनयति, यथा मेघा खमावृत्य जगत: सुखमुत्पादयन्ति ते वृध्या कर्षकाणा कर्षणोदयोगं जनयन्ति विरहिणा मोहम्, एवमन्योऽन्यत्तयो गुणा. ॥१२॥ .

·मायकारिका। [१५] गुरु वर एकमेव तमः प्रदीपवच्चार्थतो वृत्तिः ॥१३॥ अविवफ्यादिः सिद्धस्वैगुण्यात्तद्विपर्ययाभावात् । कारणगुणात्मकत्वात् कार्यस्याव्यक्तमपि सिद्धम्॥१४ किञ्चान्यत्, सत्त्वं लघु प्रकाशकञ्च-यदा सत्त्व मुत्कटं भवति तदा लघून्यङ्गानि बुद्धिप्रकाशश्च प्रमजतेन्द्रियाणा भवति । उपष्टम्भकं चन्लञ्च रज,-उपष्टभातीत्युपष्टम्भक मुद्योतक, यथा वृषो वृषदर्शने उत्कटमुपष्टम्भं करोति, एव रजोवृत्तिः, तथा रजश्च चलं दृष्ट, रजोवृत्तिश्चलचित्तो भवति। गुरु वरणकमेव तमः,-यदा तम उत्कट भवति तदा गुरूण्यङ्गान्यातानौन्द्रि- याणि भवन्ति स्वार्थासमर्थानि । अवाह-यदि गुणा' परस्परं विरुद्धाः स्वमतेनैव कमर्थं निष्पादयन्ति, तहि कथं प्रदीप- वञ्चार्थतो वृत्तिः, प्रदीपेन तुल्यं प्रदीपवत्, अर्थत: साधना वृत्तिरिष्टा, यथा प्रदीप: परस्परविरुदतैलाग्निवत्तिस योगा- दथप्रकाशान् जनयति, एवं सत्त्वरजस्तमासि परस्पर विरुहा- न्यर्थं निष्पादयन्ति ॥ १३ ॥ अन्तरप्रश्नो भवति त्रिगुणमविवेकिविषय इत्याटिना प्रधान व्यताञ्च व्याख्यातं,तत्र प्रधानमुपलभ्यमानं महदादि च त्रिगुणम् ; अविवेक्यादौति च कथमवगम्यते । तवाह-योऽयमवि. वेक्वादिर्गुणः गण: स वैगुण्यान्महदादी व्यक्त नाय सिध्यति । अत्रोच्यते तविपर्ययाभावात् विपर्ययस्तहिपययस्तस्याभाव- स्तहिपययाभाव, , तस्मात् मिहमव्यक्तम् । यथा यत्रैव तन्तव- स्तत्रैव पट:.अन्ये तन्तबोऽन्यः पटो न,कुत: तहिपर्यथाभावात्। एव व्यक्ताव्यक्तसम्पनो भवति, दूर प्रधानमामन्त्र व्यक्त, यो व्यक्तं पश्यति स प्रधानमपि पश्यति, तहिपर्ययाभावात् । इतवाव्यक्तं - ·[१६]] साहयकारिका। भेदानां परिमाणात्समन्वयाच्छक्तित: प्रवृत्तेश्च । कारणकायविभागादविभागाहेश्वरूपस्य ॥१५॥ सिहं कारणगुणात्मकत्वात् कार्यस्य, लोके यदात्मकं कारणं तदात्मकं कार्यमपि, यथा कृष्णेभ्यस्तन्तुभ्यः कृष्ण एव पटो भवति। एवं महदादिलिङ्गमविवेकिविषयः सामान्यमचेतनं प्रसवधर्मि, यदात्मकं लिङ्गं तदात्मकमव्यक्तमपि सिहम् ॥१४॥ त्रैगुण्यादविवेकयादियंत सिहस्तहिपर्यंयाभावात्, एवं कारणगुणात्मकत्वात् कार्यस्याव्यक्तमपि सिद्धमित्येतन्मिथ्या, लोके यबीपलभ्यते तन्नास्ति,इति न वाच्यम् ; सतोऽपि पाषाण- गन्धादेरनुपन्नम्भात, एव प्रधानमप्यस्ति किन्तु नोपलभ्यते, तदाह-कारणमस्त्यव्यक्तमिति क्रियाकारकसम्बन्धः। भेदानां परिमाणात्-लोके यत्र कर्ताऽस्ति तस्य परिमाणं दृष्ट, यथा कुलालः परिमितैर्मृत्पिण्डैः परिमितानव घटान् करोति, एवं महदपि महदादिलिङ्ग परिमितं भेदत., प्रधानकार्यमेका बुद्दिरकोऽहङ्कारः पञ्चतन्मात्राणि एकादन्द्रियाणि पञ्चमहा- भूतानोत्येवं भेदाना परिमाणादस्ति प्रधानं कारणं यत् व्यक्त परिमितमुत्पादयति। यदि प्रधान न स्यात्, तदा निष्परि- मागामिदं व्यक्तमपि न स्यात्, परिमाणाच भेदानामस्ति प्रधानं यस्मात् व्यक्तमुत्पन्नम्। तथा समन्वयात्, इह लोके प्रसिद्धिष्टा यथा व्रतधारिण वटुं दृष्ट्वा समन्वयति नूनमस्य पितरौ ब्राह्मणाविति. एवमिदं त्रिगुणं महदादिलिङ्ग दृष्ट्वा साधयामोऽस्य यत् कारण भविष्यतीति, अतः समन्वयादस्ति प्रधानम्। तथा शक्तिः प्रवृत्तेच, इह यो यस्मिन् शक्तः स तस्मिन्नेवार्थे प्रवर्तते, यथा कुलालो घटस्य करणे समर्थो घटमेव करोति न पटं रथं वा। तथा अस्ति प्रधानं कारणं, ·सायकारिका। कारणमस्त्यव्यक्तं प्रवर्तते त्रिगुणतः समुदयाच्च । परिणामतः सलिलवत्प्रतिप्रतिगुणाश्रयविशेषात्॥१६ कुत: १ कारणकार्यविभागात्-करोतीति कारणं, क्रियते इति कार्यम् ; कारणस्य कार्यस्य च विभागः, यथा घटी दधिमधूडकषयमा धारणे समर्थो न तथा सत्कारणं मृत्पिण्डः । मृत्पिण्डो वा घट निष्पादयति न चैवं घटो मृत्पिण्डम् । एवं महदादिलिङ्गं दृष्ट्वाऽनुमोयते, अस्ति विभक्तं तत्कारणं यम्य विभाग इद व्यक्तमिति । इतश्च अविभागात् वैखरूपस्य- विखं जगत, तस्य रूपं व्यक्तिः, विश्वरूपस्य भावो वैखरूयं, तस्याविभागादस्ति प्रधानं, यस्मात् त्रैलोक्यस्य पञ्चाना पृथिव्या- दौना महाभूतानां परस्परं विभागो नास्ति महाभूतेष्वन्त- भूतास्त्रयो लोका इति, पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशमिति, एतानि पञ्चमहाभूतानि प्रलयकाले सृष्टिक्रमणैवाविभाग यान्ति तन्मात्रेषु परिणामिषु, तन्मात्राण्येकादशेन्द्रियाणि चाहकारे, अहङ्कारो बुद्धौ, बुद्धि प्रधान, एव त्रयो लोकाः प्रलयकाले प्रकृतावविभागं गच्छन्ति, तस्मादविभागात् क्षौर- दधिवत व्यक्ताव्यक्तायोरस्त्यव्यक्तं कारणम् ॥ १५ ॥ अतश्च-अव्यक्तं प्रख्यात कारणमस्ति यस्मान्महदादिलिङ्ग प्रवर्तते। त्रिगुणत. त्रिगुणात्, सत्त्वरजस्तमासि गुणा यस्मिन् तत् त्रिगुणम् ; तत् किमुक्त भवति ? सत्वरजस्तमसा साम्यावस्था प्रधानम्। तथा समुदयात्, यथा गङ्गास्रातासि त्रीणि रुद्र- मूईनि पतितानि एक स्रोतो जनयन्ति, एव त्रिगुणमव्यक्तमेकं व्यक्त जनयति । यथा वा तन्तवः समुदिताः पटं जनयन्ति, एवमव्यक्त गुणममुदयान्महदादि जनयतीति त्रिगुणत: समु- दयाच व्यक्तं जगत् प्रवर्त्तते। यस्मादेकस्मात् प्रधानात् व्यक्त ·[१८] साङ्ख्यकारिका। ; सङ्घातपरार्थत्वात् त्रिगुणादिविपर्ययादधिष्ठानात् । पुरुषोऽस्ति भोक्तृभावात् कैवल्यार्थ प्रवृत्तेश्च ॥१७॥ तस्मादेकरूपेण भवितव्यम् ; नैष दोषः। परिणामत सलिल- वत् प्रतिप्रतिगुणाश्रयविशेषात्, एकस्मात् प्रधानात् बयो लोकाः समुत्पन्नास्तुल्यभावा न भवन्ति, देवाः सुखेन युक्ता., मनुष्या दुःखेन, तिर्यञ्चो मोहेन, एकस्मात् पधानात् प्रवृत्तं व्यक्तं प्रतिप्रतिगुणाश्रयविशेषात् परिणामतः सलिलवत् भवति -प्रतिप्रतीति वौसा, गुणानामाश्रयो गुणाश्रयस्तविशेषस्तं गुणाश्रयविशेष प्रतिनिधाय प्रतिप्रतिगुणाश्रयविशेष परि- रणामात् प्रवर्त्तते व्यक्त, यथा आकाशाटेकरस सलिलं पतितं नानारूपात् संश्लेषाद्भिद्यते तत्तद्रसान्तः, ,एवमेकस्मात् प्रधानात् प्रवृत्तास्त्रयो लोका नैकस्वभावा भवन्ति, देवेषु सत्त्वमुत्कटं रजस्तममी उढासौने, तेन तेऽत्यन्त सुखिन ; मनुष्येषु रज उत्कट भवति सत्त्वतमसी उदासोने, तेन तेऽत्यन्तदुःखिनः ; तिर्थक्षु तम उत्कटं भवति सत्त्वरजसी उदासीने, तेन तेऽत्यन्त- मूढा. ॥ १६॥ एवमाहियेन प्रधानस्यास्तित्वमवगम्यते इतश्चोत्तर पुरुषास्तित्वप्रतिपादनार्थमाह, यदुक्तं-"व्यक्ताव्यक्तजविज्ञाना- मोक्षः प्राप्यते” इति, तत्र व्यक्तादनन्तरमव्यक्त पचभिः कारणे- रधिगतं व्यक्तवत्। पुरुषोऽपि सूक्ष्मः, तस्याधुनानुमितास्तिवं प्रतिक्रियते-अस्ति पुरुष., कस्मात् ? सङ्घातपरार्थत्वात्। योऽयं महदादिसङ्घातः स पुरुषार्थ इत्यनुमोयते, अचेतनत्वात् पर्यश्वत्, यथा पर्यङ्कः प्रत्येकं गात्रोत्पलकपाटपौठतूलो- प्रच्छादनपटोपधानसङ्घातः परार्थो न हि स्वार्थः, पर्यतस्य हि किञ्चिदपि गानोत्पलाद्यवयवानां परस्परं अत्यमस्ति । 3B ·सायकारिका। [१८] तस्मा- নথ यथा जन्ममरणकरणानां प्रतिनियमादयुगपत्प्रवृत्तेश्च । पुरुषबहुत्वं सिद्धं चैगुण्यविपर्यायाच्चैव ॥ १८ ॥ अतोऽवगम्यते अस्ति पुरुषो यः पय के शेते, यस्याथै पर्यङ्गस्तत्- परार्थम् ; इदं शरीर पञ्चानां महाभूतानां सङ्घातो वर्त्तते,अस्ति पुरुषो यस्येद भोग्य शरीरं भोग्यमहदादिसङ्घातरूपं समुत्- यन्त्रमिति। इतश्चात्माऽस्ति त्रिगुणादिविपर्ययात् । यदुक्तं पूर्व- स्यामा-या “विगुणमविवेकिविषय” इत्यादि । विपर्ययात्, येनोक्त तहिपरीतस्तथा च पुमान् । अधिष्ठा- नात्, यथेह लङ्घनप्लवनधावनसमर्थैरश्चैर्युक्तो रथः सारथिना- ऽधिष्ठित प्रवर्तते तथा आत्माऽधिष्ठानाच्छरौरमिति । चोत षष्टितन्त्रे “पुरुषाधिष्ठितं प्रधान प्रवर्तते । अतोऽस्त्यात्मा, भोक्तत्वात्। मधुरामललवणकटु- तिक्तकषायषड्रमोपखंहितस्य संयुक्त स्यानस्य साध्यते, एवं महदादिलिङ्गस्य मोक्त वाभावादस्ति स प्रात्मा यस्येदं भोग्य शरीरमिति । इतन, कैवल्यार्थ प्रवृत्तेश्च-केवलस्य भाव: कैवल्यं तन्निमित्त या च प्रवृत्तिस्तस्या' स्वकैवल्याथै प्रवृत्तेः सकाशा- दनुमोयते, अस्त्यात्मेति; यतः सर्वो विहानविहांश संसार- सन्तानक्षयमिच्छति। एवमेभिर्हेतुभिरस्त्यात्मा शरीरात् व्यति- रितः ॥१०॥ अथ स. किमेकः सर्वशरीरे अधिष्ठाता मणिरसनात्मकसूत्र- वत् ? आहोखित् बहव आत्मानः प्रतिशरीरमधिष्ठातार इति ? अनोच्यते-जन्म च मरणञ्च करणानि च जन्ममरणकरणानि तेषा प्रतिनियमात् प्रत्ये कनियमादित्यर्थः । यद्येक एव आत्मा स्यात् तत एकस्य जन्मनि सर्व एव जायेरन्,एकस्य मरणे सर्वेऽपि बियेरन्, एकस्य करणवैकल्ये वाधिUन्धवमूकत्व कुणित्वखनत्व

·[२०]
सायकारिका।
तस्माच्च विपासात् सिद्ध साक्षित्वमस्य पुरुषस्य ।
कैवल्यं माध्यस्थ्यं द्रष्टुत्वमकर्तृभावश्च ॥ १६ ॥
लक्षणे सर्वेऽपि वधिरान्धमूककुणिखना स्य, न चैव भवति,
तस्माज्जन्ममरण करणाना प्रतिनियमात् पुरुषबहुत्वं सिद्दम् ।
इतश्च, अयुगपत् प्रवृत्तेच-युगपटेककालं, न युगपदयुगपत्
प्रवर्तनं, यस्मादयुगपदर्माटिषु प्रवृत्तिदृश्यते, एके धर्मे प्रवृत्ताः,
अन्येऽधर्मे, वैराग्येऽन्ये, ज्ञानेऽन्ये प्रवृत्ता', तस्मादयुगपत् प्रवृत्तेच
बहव इति सिद्धम्। किञ्चान्यत् वैगुण्यविपर्ययाच्चैव, त्रिगुण-
भावविपर्यायाच्च पुरुषबहुत्वं सिद्धम्। यथा सामान्ये जन्मनि
एक मात्त्विक सुखो. अन्यो राजसो टु खो, अन्यस्तामसो
मोहबान्, एव वैगुण्यविपर्ययाइहुत्वं सिद्धमिति ॥ १८ ॥
अकर्ता पुरुष इत्येतदुच्यते, तस्माच्च विपर्यासात्-तस्माच्च
यथोक्त चैगुण्यविपर्यासादिपर्ययान्निर्गुण: पुरुषो विवेको भोक्ते-
त्यादिगुणाना पुरुषस्य यो विपय्यांस उक्तस्त मात्, सत्त्वरज-
स्तम सु कर्तृभूतेषु साक्षित्वं सिद्ध पुरुषस्येति, योऽयमधिक्कतो
बहुत्वं प्रति । गुणा एव कर्तारः प्रवर्तन्ते, साक्षी न
प्रवर्तते नापि निवर्तते एव । किञ्चान्यत्, कैवल्य केवल-
भावः,
कैवल्य मन्यत्वमित्यर्थः, त्रिगुणेभ्यः केवलोऽन्यः ।
माध्यस्थ्यं मध्यस्थमाव:, परिव्राजकवत् मध्य स्थः पुरुषः ;
यथा कश्चित् परिव्राजको ग्रामीणेषु कर्षणार्थेषु प्रवृत्तेषु
केवलो मध्यस्थः, पुरुषोऽप्येवं गुणेषु प्रवत्तेमानेषु न प्रवत्तते,
तस्माष्टुत्वमकर्तृभावश्च, यस्मान्मध्यस्थस्तस्मात् द्रष्टा तस्माद-
कर्ता पुरुषस्तेषा
कर्मणामिति सत्त्वरजस्तमासि त्रयो
गुणा कर्मकर्तृभावेन प्रवर्तन्ते, न पुरुषः, एवं पुरुषस्यास्तित्वञ्च
सिद्धम् ॥ १९॥

·सायकारिका। [२१] तस्मात्तत्संयोगादचेतनं चेतनादिव लिङ्गम् । गुणकवे च तथा कर्तव भवत्युदासोनः ॥२०॥ पुरुषस्य दर्शनार्थं कैवल्यार्थं तथा प्रधानस्य । पङ्गुधवटुभयोरपि संयोगस्तत्कृतः सर्गः ॥ २१ ॥ यस्मादकर्ता पुरुषस्तत् कथमध्यवसायं करोति ? धर्म करिष्याम्यधर्म न करिष्यामौत्यत: कर्ता भवति, न च कर्ता पुरुष एवमुभयथा दोषः स्यादिति, अत उच्यते-इह पुरुषश्चेतनावान् तेन चेतनावभाससयुक्त महदादिलिङ्ग चेतनावदिव भवति, यथा लोके घटः शीतसंयुक्ताः शीत., उष्णसयुक्त उष्णः, एवं महदादि लिङ्गं तस्य सयोगात् पुरुष- सयोगाचेतनावदिव भवति, तस्मात् गुणा अध्यवसायं कुर्वन्ति न पुरुष.। यद्यपि लोके पुरुष: कर्ता गन्तेत्यादि प्रयुज्यत तथा- ऽप्यकर्ता पुरुषः । कथम् ? गुणकर्तृत्वे च तथा कर्तव भवल्यु- दासौनः, -गुणाना कर्तुत्वे सति उदासीनोऽपि पुरुषः कर्तव भवति, न कत्ती। अत्र दृष्टान्ता भवति, यथाऽचौरचौरैः सह गृहीतचौर इत्यवगम्यते, एवं त्रयो गुणाः कर्त्तार , तै संयुक्ताः पुरुषोऽकर्ताऽपि कर्ता भवति कर्तुमयोगात्। एव व्यताव्यक्त- जाना विभागो विख्यातः, यहिभागान्मोक्षप्राप्तिरिति ॥२०॥ अथैतयो प्रधान पुरुषयोः किं हेतु सङ्कातः ? उच्चते-पुरुषस्य प्रधानेन सह सयोगो दर्शनार्थ, प्रकृति महदादि कार्य भूत- पर्यन्त पुरुष: पश्यति, एतदर्थं प्रधानस्यापि पुरुषेण सयोगः कैवल्यार्थम् । स च संयोगः पङ्गन्धवदुभयोरपि द्रष्टव्यः, यथा एकः पङ्गुरकश्चान्ध एतौ हावपि गच्छन्तो महता सामर्थनाटव्यां सार्थस्य स्तेनकतादुपप्लवात् स्वबन्धुपरित्यती देवादितश्चेतच चेरतुः, खगत्या च तो संयोगमुपयातो ·[२२] साहयकारिका। प्रकृतेमहांस्ततोऽहकारस्तस्मागणश्च षोड़शकः । तस्मादपि षोड़शकात् पञ्चभ्यः पञ्चभूतानि ॥२२॥ पुनस्तयोः खवचसोविखस्तत्वेन सयोगो गमनार्थ दर्शनार्थञ्च भवति. अन्धेन पङ्गः स्कन्धमारोपितः, एवं शरीरारूढपङ्गदर्शितेन मार्गेणान्धो याति पश्चान्धस्कन्धारूढ. । एवं पुरुष दर्शनशक्तिरस्ति पङ्गवत्र क्रिया, प्रधाने क्रियाशक्ति- रस्त्यन्धवन दर्शनशक्ति । यथा वा अनयो पङ्गन्धयोः कतार्थयो- विभागो भविष्यतीप्सितस्थानप्राप्तयो., एवं प्रधानमपि पुरुषस्य मोक्षं कृत्वा निवर्तते, पुरुषोऽपि प्रधानं दृष्ट्वा कैवल्यं गच्छति, तयोः कृतार्थयोविभागो भविष्यति। किञ्चान्यत्, तत्कृतः सर्ग, तेन संयोगेन कृतस्तत्कृत , सर्ग. सृष्टि', यथा स्त्रीपुरुषसयोगात् सुतोत्पत्तिस्तथा प्रधान पुरुषसयोगात् सर्गस्योत्पत्ति. ॥ २१ ॥ इदानीं सर्गविभागदर्शनार्थमाह-प्रकृति: प्रधानं ब्रह्म अव्यक्तं बहुधानकं मायेति पर्याया। अलिङ्गस्य प्रकृतः मकाशान्महानुत्पद्यते, महान् बुद्धिरासुरी मति: ख्यातिर्ज्ञान- मिति प्रज्ञापायैरुत्पद्यते । तस्माच्च महतोऽहकार उत्- पद्यते, अहङ्कारो भूतादि कतस्तैजसोऽभिमान इति पर्यायाः । तस्मागणश्च षोडशक, तस्मादहकारात् षोडशकः षोडश- स्वरूपेण गण उत्पद्यते ; स यथा-पञ्चतन्मात्राणि, शब्दतन्मात्र स्पर्शतन्मात्रं रूपतन्मात्रं रसतन्मात्त्रं गन्धतन्मात्रमिति । तन्मात्र- सूक्ष्म पय्यायवाच्यानि। तत एकादशेन्द्रियाणि, श्रोत्रं त्वक् चक्षुषो जिह्वा घ्राणमिति पञ्च बुद्धौन्द्रियाणि, वाक्पाणिपाद- पायूपस्थानि पञ्च कर्मेन्द्रियागिा,उभग्रात्मकमेकादशं मनश्च, एषः षोड़शको गणोऽहङ्कारादुत्पद्यते । किञ्च पञ्चभ्यः पञ्च- ·साहाकारिका। [२३]] अध्यवसायो बुद्धिर्धर्मी ज्ञानं विराग ऐश्वर्यम् । ma भूतानि-तस्मात् षोडशकारणात् पञ्चभ्यस्तन्मात्रेभ्यः सकाशात् पञ्च वै महाभूतान्युत्पद्यन्ते ; यदुक्तं-शब्दतन्मात्रादाकाशं, स्पर्शतन्मात्राहायु., रूपतन्मात्रात्तेज., रसतन्मात्रादापः, गन्ध- तन्मात्रात् पृथिवी, एवं पञ्चभ्यः परमाणुभ्य, पञ्चमहाभूतान्यु- त्पद्यन्ते ॥ २२ ॥ यदुक्तं “व्यक्ताव्यक्तजविज्ञानान्मोक्ष.” इति, तत्र महदादि भूतान्तं त्रयोविशतिभेदं व्याख्यातम्, अव्यक्तमपि “भेदानां परिमाणात्” इत्यादिना व्याख्यातं, पुरुषोऽपि “सङ्घातपरार्थ- वात्" इत्यादिभिर्हेतुभिव्याख्यात. । एवमेतानि पञ्चविशति- तत्त्वानि, यस्तैस्त्रैलोक्यं व्याप्तं जानाति, तस्य भावोऽस्तित्वं तत्त्वं, यथोक्तं -“पञ्चविशतितत्त्वन्नो यत्र तत्राश्रमे रत.। जटो मुण्डी शिखो वापि मुच्यते नात्र संशय. ॥" तानि यथा- प्रकृति. पुरुषो बुद्धिरहङ्कारः पञ्चतन्मात्राणि एकादशेन्द्रियाणि पञ्चमहाभूतानि इत्येतानि पञ्चविंशतितत्त्वानि। तत्रोक्त- प्रवर्तमहानुत्पद्यते, तस्य महत: किं लक्षणमित्येतदाह- अध्यवसायो बुद्धिलक्षणम्, अध्यवसानमध्यवसायः ; यथा वौजे भविथदृत्तिकोऽङ्गुरस्तहदध्यवसायोऽय घटोऽयं पट इत्येवम् अध्यवस्थति या सा बुद्धिरिति लक्ष्यते । सा च बुद्धिरष्टाङ्गिका मात्त्विक-तामसरूपभेदात्। तत्र बढे. सात्त्विक रूपं चतुर्विधं भवति, धर्मो ज्ञान वैराग्यमैखय्यञ्चेति । तत्र धर्मो नाम दयाटानयमनियमलक्षण: ; तत्र यमा नियमाश्च पातञ्जलेऽभि- हिताः,- अहिसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमा." "शौच- सन्तोषतपःखाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमा."। प्रकाशोऽवगमो भानमिति पाया. , तच्च द्विविध, वाह्यमाभ्य- - . ज्ञान ·[२४]] सायकारिका। सात्त्विकमेतद्रूपं तामसमस्मादिपर्य्यस्तम् ॥ २३ ॥ न्याय- न्तरञ्चेति। तत्र वाह्यं नाम वेदाः शिक्षाकल्पव्याकरण- निरुताच्छन्दोज्योतिषाख्यषडङ्गसहिताः पुराणानि मोमासाधर्मशास्त्राणि चेति। आभ्यन्तरं प्रकृतिपुरुषज्ञानम्, इयं प्रकृतिः सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था, अयं पुरुष: सिद्धो निर्गुणो व्यापी चेतन इति। तत्र वाह्य ज्ञानेन लोकपक्ति- लॊकानुराग इत्यर्थः। आभ्यन्तरेण ज्ञानेन मोक्ष इत्यर्थः । वैराग्यमपि हिविध, वाद्यमाभ्यन्तरच ; वाह्यं दृष्टविषयवैष्णा- मर्जनरक्षणक्षयसङ्गहिंसादोषदर्शनात् विरक्तस्य ; आभ्यन्तरं प्रधानमप्यत्र खपेन्द्रजालसदृशमिति विरतस्य मोक्षेप्सोयंदुत् पद्यते तदाभ्यन्तरं वैराग्यम् । ऐश्वर्यमोश्खरभावः, तच्चाष्ट- गुणम्-अणिमा महिमा लधिमा प्राप्तिः प्राकाम्यमौशित्वं वशित्वं यत्र कामावसायित्वञ्चेति। अणोर्भावोऽणिमा सूक्ष्मा भूत्वा जगति विचरतौति। महिमा महान् भूत्वा विचर- तौति । लघिमा मृणालौतूलावयवादपि लघुतया पुष्पकेसराग्रे- वपि तिष्ठति। प्राप्तिरभिमतं वस्तु यत्र तत्रावस्थित. प्राप्नाति । प्राकाम्यं प्रकामतो यदेवेच्छति तदेव विदधाति । ईशित्वं प्रभुतया त्रैलोक्यमपौष्ट। वशित्वं सर्व वशीभवति। कामावसायित्व ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं, यत्र कामस्तत्रैवास्य खेच्छया स्थानासनविहारानाचरतौति। चत्वारि एतानि बुद्धे. सात्त्विकानि रूपाणि । यदा सत्त्वेन रजस्तमसो अभिभूत, तदा पुमान् बुद्धिगुणान् धर्मादौनाप्नोति । किञ्चान्यत्, तामसमस्मात् विपर्यस्तम्-अस्माइर्मादेविपरीतं तामसं बुद्धिरूपं,तत्र धर्मादि- परीतोऽधर्म , एवमज्ञानमवैराग्यमनैखर्यामिति । एवं सात्त्विकै. तामसै, स्वरूपैरष्टाङ्गा बुद्धिस्त्रिगुणादश्यक्तादुत्पद्यते ॥ २३ ॥ यत्र ·साहयकारिका। [२५] अभिमानोऽहङ्कारस्तस्मात् विविधः प्रवर्तते सर्गः। एकादशकश्च गणस्तन्मात्रः पञ्चकश्चैव ॥ २४ ॥ सात्त्विक एकादशकः प्रवर्त्तते वैकृतादहकारात् । भृतादेस्तन्मात्रः स तामसस्तैजसाटुभयम् ॥२५॥ एवं बुद्धिलक्षणमुक्तम्, अहङ्कारलक्षणमुच्यते-एकादश- कश्च गणा एकादशेन्द्रियाणि तथा तन्मात्री मणः पञ्चकः पञ्च- नक्षोपेत शब्दतन्मात्र स्पर्शतन्मात्र-रूपतन्मात्र-रसतन्मात्र- गन्धतन्मात्र लक्षणोपेत ॥ २४ ॥ किं लक्षणात् सर्ग इत्येतदाह-सत्त्वेनाभिभूते यदा रज- स्तमसो अहङ्कारे भवतस्तदा सोऽहङ्कारः सात्त्विक', तस्य च पूर्वाचार्यैः सज्ञा कता वैकृत इति। तस्मादकतादहङ्कारादेका- दशक इन्द्रियगण उत्पद्यते। तस्मात् मात्त्विकानि विशुद्धानौ- न्द्रियाणि स्वविषयममर्थानि, तस्मादुच्यते सात्त्विक एकादशक इति । किञ्चान्यत, मृतादेस्तन्मात्र. म तामम ,-तमसाभि- भूत मत्वरजसो अहङ्कारे यदा भवत., तदा मोऽहङ्कारस्तामम उच्यते, तस्य पूर्वाचार्यकृता संज्ञा भूतादिः, तस्मात् भूतादेरह- नागत् तन्मात्र. पञ्चको गए उत्पद्यते, भूतानामादिभूत- स्तमोबहुलस्तेनोक्तः स तामम इति ; तस्मात् भूतादेः पञ्च- तन्मात्रको गणः। किच्च, तेजसादुभयं-यदा रजसाभिभूत मत्त्वतमसो अहङ्कार भवतस्तदा तम्मात् मोऽहड्वारस्तेजम इति मज्ञा लभते, तस्मात्तैजसादभयमुत्पद्यते । उभयमिति एकादशी गगा स्तन्मात्रः पञ्चक.। योऽय मात्विकोऽहङ्कारो वैकृतिको विकतो भूत्वा एकादशेन्द्रियाण्यत्यादयति म तेजममहङ्कार महायं गृह्वाति,सात्त्विको निष्कि य , स तेजमयुक्त इन्द्रियोत्पत्तो समर्थ. ; तथा तामसोऽहजारो भूतादिमनितो निष्कियत्वात् ३ ·[२६] सायकारिका। बुद्दीन्द्रियाणि चक्षुःश्रोवघ्राणरसनस्पर्शनकानि । वाक्पाणिपादपायूपस्थान् कर्मेन्द्रियाण्याहुः ॥२६॥ उभयात्मकमन मन: सङ्कल्पकमिन्द्रियञ्च साधर्म्यात् । तैजसेनाहङ्कारेण क्रियावता युक्तस्तन्मात्राण्युत्पादयति, तेनोक्तं तेजसादुभयमिति। एवं तैजसेनाहङ्कारेणेन्द्रियाण्येकादश पञ्चतन्मात्राणि कृतानि भवन्ति ॥ २५ ॥ सात्त्विक एकादशक इत्यक्त', यो वैकृतात् सात्त्विक एका- दशक सात्त्विकादहङ्कारादुत्पद्यत तस्य का मजेत्याह-चक्षु- रादौनि स्पर्शनपर्यन्तानि बुधौन्द्रियाण्युच्यन्ते। स्पृश्यतेऽनेनेति स्पर्शन वगिन्द्रिय, तहाची सिद्धः स्पर्शनशब्दोऽस्ति, तेनेदं पठ्यते स्पर्शनकानौति। शब्दस्पशरूपरसगन्धान् पञ्च विषयान् बुध्यन्ते अवगच्छन्तीति पञ्च बुद्दीन्द्रियाणि । वाक्पाणिपाद- पायुपस्थान् कर्मन्द्रियाण्याहुः, कर्म कुवन्तौति कर्मेन्द्रियाणि । तत्र वाक् वदति,हस्तौ नाना व्यापारं कुरुतः,पादौ गमनागमनं, पायुरुत्सर्ग करोति, उपस्थ आनन्द प्रजोत्पत्त्या ॥ २६ ॥ एव बौन्द्रिय कन्द्रियमेटन दर्शन्द्रियाणि व्याख्यातानि, मन एकादशक किमात्मक किवरूपञ्चेति तदुच्यते,-अवे- न्द्रियवर्गे मन उभयात्मक, बहीन्द्रियेषु बुद्दान्द्रियवत् कर्मेन्द्रियेषु कर्मेन्द्रियवत्। कस्मात् ? बुद्धौन्द्रियाणा प्रवृत्तिं कल्पयति कर्मेन्द्रियाणाञ्च, तस्मादुभयात्मकं मन । सङ्कल्पकम्। किञ्चान्यत्, इन्द्रियच्च माधात्-समान- धर्मभावात्, सात्त्विकाहङ्कारात् बुद्दोन्द्रियाणि कर्मेन्द्रियाणि मनसा महोत्पद्यमानानि मनसः साधम्यं प्रति, तस्मात् साधान्मनोऽपौन्द्रियम्, एवमतान्येकादशेन्द्रियाणि सात्त्विका- सङ्कल्पयतौति ·सायकारिका। [२७] गुमा परिणामविशेषान्नानात्वं वाह्यभेदाश्च ॥ २७॥ तत्र 'नमः यागा वचनाढय । ईकतादहकाराटुत्पत्रानि । का वृत्तिरिति मङ्कल्पो वृत्ति, बुद्धौन्द्रियाणा शब्दादयो वृत्तयः, कन्द्रि- अथैतानोन्द्रियाणि भिन्नानि भिन्नार्थ- ग्राहकाणि किमौखरेगा उत स्वभावेन कृतानि १ यत' प्रधान- बुद्धाहकारा अचेतना: पुरुषोऽप्यकर्तति । अत्राह-इह सायाना खमावो नाम कश्चित् कारणमस्ति । अत्रोच्यते-गुणपरिणाम- विशेषान्नानात्व वाह्यभेदाव-इमान्येकादशेन्द्रियाणि, शब्द- स्पशरूपरसगन्धाः पञ्चाना वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दाश्च पञ्चाना सङ्कल्पश्च मनस: ; एवमेते भिन्नानामेवेन्द्रियाणामा', गुण परिणामविशेषात्-गुणाना परिणामो गुण परिणामस्तस्य विशेषादिन्द्रियाणा नानात्व वाह्यार्थभेदाश्च । अर्थतन्नानात्वं नेश्वरेगा नाहकारेगा न बुड्या न प्रधानेन न पुरुषेण, स्वभावात् कतगुणपरिणामेनति। गुणानामचेतनत्वान्न प्रवत्तते ? प्रवर्तत एव । कथम् ? वक्ष्यतोहै।-“वत्मविवृद्धिनिमित्तं क्षारस्य यथा प्रवृत्तिरज्ञस्य। पुरुषविमोक्षनिमित्त तथा प्रवृत्ति प्रधानस्य ॥" एवमचेतना गुणा एकादशेन्द्रियभावेन प्रवत्तेन्त, विशेषोऽपि तत्कृत एव, येनोच्चैः प्रदेशे चक्षुरवलोकनाय स्थित, तथा घ्राण तथा श्रोत्र तथा जिह्वा व देशे स्वार्थग्रहणाय। एव कर्म- न्द्रियाण्यपि यथायथ स्वार्थसमर्थानि स्वदेशावास्थ तानि स्वभावतो गुग्णपरिणामविशेषादेव, न तदर्था अपि, यत उक्तं शास्त्रान्तरे- "गुणा गुणेष वत्तन्ते" गुग्णाना या वृत्ति. सा गुणविषया एवेति वाह्याथो विजेया गुणकता एवेत्यर्थः, प्रधानं यस्य कारणमिति ॥ २७॥ सप्तपञ्चाशतसहानकारिका द्रष्टया ।

·[२८] साधकारिका। रूपादिषु पञ्चानामालोचनमावमिष्यते वृत्तिः । वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दाश्च पञ्चानाम् ॥२८॥ खालक्षण्या वृत्तिस्त्रयस्य सैषा भवत्यसामान्या। सामान्यकरणवृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च ॥२६॥ कस्य का मलोत्सर्ग, अघन्द्रियस्य वृत्तिरित्युच्यते-मावशब्दो विशेषार्थ.। अविशेषव्यावृत्त्यर्थो यथा-भिक्षामातं लभ्यते, नान्यो विशेष इति। तथा चक्षुः रूपमात्रे न रसादिषु,एवं शेषा- ण्यपि, तद्यथा-चक्षुषो रूप, जिह्वाया रस , घ्राणस्य गन्धः, श्रोत्रस्य शब्द, त्वच: स्पर्शः। एवमेषां बुधौन्द्रियाणा वृत्ति. कथिता। कर्मन्द्रियाणा वृत्तिः कथ्यते-वचनादानविह- रणोत्सर्गानन्दाश्च पञ्चाना कर्मेन्द्रियाणामित्यर्थ । वाचो वचनं, हस्तयोरादानं, पादयोर्विहरण, पायोर्मुक्तस्याहारस्य परिणत- उपस्थ स्यानन्द. सुतोत्पत्तिविषया वृत्तिरिति सम्बन्धः ॥ २८॥ अधुना बुद्धाहकारमनसामुच्यते-खलक्षणा स्वमावा स्वा- लक्षण्या। अध्यवसायो बुद्धिरिति लक्षणमुक्त सैव बद्धि वृत्तिः । तथाऽभिमानोऽहङ्कार इत्यभिमानलक्षणोऽभिमानत्तिश्च । मङ्कल्पकं मन इति लक्षण मुक्ता, तेन सङ्कल्प एव मनमो वृत्तिः । बुद्धाहकारमनसा खालक्षण्या वृत्तिरसामान्या, या प्रागभिहिता वुद्दीन्द्रियाणाञ्च वृत्तिः साऽप्यसामान्यैवेति । इटानी सामान्या वृत्तिराख्यायते, सामान्यकरणवृत्ति मामान्येन करणाना वृत्तिः, प्राणाद्या: वायव: पञ्च-प्राणापान- समानोदानव्याना इति पञ्च वायव. सर्वेन्द्रियाणा सामान्या वृत्तिः, यतः, प्राणो नाम वायुर्मुख नासिकान्तर्गोचरः, तस्य यत् स्पन्दनं त्रयस्य । १ ·सायकारिका। [२८] प्राग तथा- यस्य। युगपचतुष्टयस्य तु वृत्तिः क्रमशश्च तस्य निर्दिष्टा। दृष्टे, तथाऽप्यदृष्टे लयस्य तत्पूर्विका वृत्तिः ॥३०॥ कर्म तत् त्रयोदशविधस्यापि मामान्या वृत्ति , मति प्रारणे यस्मात् करगानामात्मलाभ इति । प्राणोऽपि पञ्जरशकुनिवत् सर्वस्य चलन कगेतीति, प्राणनात् इत्युच्यते। उपनयनादपानः, तत्र यत् स्पन्दनं तदपि सामान्य वृत्तिगिन्द्र- तथा समानो मध्यदेशवती, याहारादीना समं नयनात् समानो वायु, तत्र यत् स्पन्दनं तत् मामान्य करण- वृत्ति.। तथा ऊर्धारोहणादुत्कर्षादुनयनाहा उदानो नाभि- देशमस्त कान्तर्गौचर , तनोदाने यत् स्यन्दन तत् सर्वेन्द्रियाणा सामान्या वृत्तिः। किच, शरीरव्याप्तिरभ्यन्तरविभागश्च येन क्रियतेऽमी भगैरव्याप्याकाशवत् व्यान , तत्र यत् स्पन्दन तत् करण जालस्य सामान्या वृत्तिरिति । एवमेत पञ्च वायवः सामान्य करणहत्तिरिति व्याख्याता , त्रयोदशविधस्यापि करण सामान्या वृत्तिरित्यथ. ॥ २८ ॥ युगपञ्चतुष्टयस्य-बुद्धाहवारमनसामेकैकेन्द्रियसम्बन्धे सति चतुष्टय भवति। चतुष्टयस्व दृष्टे प्रतिविषयाध्यवसाय युगपहत्ति, बुद्धाहकारमनश्चक्षषि युगपदेककालं रूपं पश्यन्ति स्थासारय- मिति ! बाहङ्कारमनोजिह्वा युगपदसं गृह्णन्ति। बुद्धाहवार- मनोघ्राणानि युगपहन्ध रहन्ति । तथा त्वक्-श्रोत्रे अपि। किञ्च, क्रमशश्च तस्य निर्दिष्टा-तस्येति चतुष्टयस्य क्रमशश्च वृत्तिभवति ; यथा कश्चित् पथि गच्छन् दूरादेव दृष्ट्वा स्थाणु- रय पुरुषो वेति संशये सति तवापरूढ तलिङ्गं पश्यति शकुनिं वा. ततस्तस्य मनसा सङ्कल्पिते माय व्यवच्छेदभूता बुद्धिर्भवति स्थाणु स्यमिति, अतोऽहङ्कारश्च निश्चयाथै, स्था गुरव, इत्येवं ·[३०] सायकारिका। खां खां प्रतिपद्यन्ते परस्पराकूतहेतुकां वृत्तिम् । पुरुषार्थ एव हेतुर्न केनचित् कार्यते करणम् ॥३१॥ करणं त्रयोदशविधं तदाहरणधारणप्रकाशकरम् । कार्यञ्च तस्य दशधा हायं धावें प्रकाश्यञ्च ॥३२॥ बुद्धयहड्तारमनश्चक्षुषा क्रमशो वृत्तिष्टा ; यथा रूपे तथा शब्दा- दिष्वपि बोया। दृष्टे दृष्टविषये। किच्चान्यत्, तथाऽप्य- दृष्टे त्रयस्य तत्पूर्विका वृत्तिः,--अदृष्टेऽनागतेऽतौते च काले बुद्धाहकारमनसां रूपे चक्षु पूर्विका त्रयस्य वृत्तिः, स्पर्श त्वक पूर्विका, गन्धे घ्रागपूर्विका, रसे रसनपूर्विका, शब्दे श्रवण- पूर्वि का, बाहङ्कारमनमामनागते भविष्यति कालेऽतीते च तत्पूर्विका क्रमशो वृत्तिः, वर्तमान युगपत् क्रमशश्चेति ॥३०॥ किञ्च,खा खामिति वीप्सा,बुद्धग्रहङ्कारमनांसि खा खां वृत्ति परस्पराकूतहेतुकाम्-आकूतकादरसम्भुमः इति प्रतिपद्यन्ते पुरुषार्थकरणाय बुवाहतारादय', बुदिरहङ्काराकूत ज्ञात्वा खविषयं प्रतिपद्यते, किमर्थमिति चेत् पुरुषार्थ एव हेतुः, पुरुषार्थः कर्तव्य इत्येवमर्थं गुणाना प्रवृत्तिः, तस्मादेतानि करणानि पुरुषार्थ प्रकाशयन्ति, यद्यचेतनानीति कथं स्वयं प्रवर्तन्ते १ न केनचित् कार्यते करण-पुरुषार्थ एवैकः कारयतीति वाक्यार्थः, न केनचित्-ईवरेण पुरुषेण वा कार्यते प्रबोध्यते करणम् ॥ ३१॥ बुद्ध्यादि कतिविध तदित्युच्यते-करण त्रयोदशविधं बोदव्य, महदादि, पञ्च बुद्धौन्द्रियाणि चक्षुरादोनि. पञ्च कर्मेन्द्रि- याणि वागादोनौति त्रयोदशविधं करणम्। तत् किं करातात्ये- तदाह-तदाहरणाधारणप्रकाशकर-तत्राहरण धारणच

·साहयकारिका।
[३१]
अन्तःकरणं त्रिविधं दशधा वाह्यं त्रयस्य विषयाख्यम् ।
साम्प्रतकालं वाह्यं त्रिकालमाभ्यन्तरं करणम् ॥३३॥
कर्मेन्द्रियाणि कुर्वन्ति, प्रकाश बुडौन्द्रियाणि। कतिविधं
कायं तस्येति
तदुच्यते-कार्यञ्च दशधा-तस्य
करणस्य कायं कर्तव्यमिति दशधा दशप्रकारं, शब्दस्पर्श-
रूपरसगन्धाख्यं वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दाख्यमेतद्दशविध
कार्य, बुधौन्द्रियैः प्रकाशित कर्मेन्द्रियाण्याहरन्ति धारयन्ति
चेति ॥ ३२॥
किञ्च, अन्तःकरणमितिबुद्दाहङ्कारमनासि, त्रिविधं मह-
दादिभेदात् । दशधा वाह्यच-बुद्धौन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि
पञ्च दशविधमेतत् करण वाह्यम ; तत्र यस्यान्तःकरणस्य
विषयाख्यं बुद्धाहकारमनसा भोग्यं, साम्प्रतकाल-श्रीत्र वर्तमान-
मेव शब्द शृणोति नातौत न च भविष्यन्तम्। चक्षुरपि वर्तमान
रूपं पश्यति नातीत नानागतम्। त्वक् वर्तमानं स्पर्शम् ।
जिह्वा वर्तमानं रसम् । नासिका वत्तमानं गन्धम् ; नातोताना-
गतञ्चेति । एवं कर्मेन्द्रियाणि, वाक् वर्तमान शब्दमुच्चारयति
नातीतं नानागतम् । पाणौ वर्तमान घटमाददाते नातौतमना-
गतञ्च । पादौ वर्तमान पन्थान विहरतो नातीतं नाप्यनागतम्।
पायूपस्थौ च वर्तमानावुत्सर्गानन्दौ कुरुतो नातौती नानागतौ।
एव वाह्य करण साम्प्रतकालमुक्तम्। त्रिकालमाभ्यन्तर करणं
-बुधहङ्कारमनासि त्रिकालविषयाणि, बुद्धिवर्तमानं घट
बुध्यते, अतौतमनागतञ्चेति। अहङ्कारो वर्तमानऽभिमानं
करोल्यतोतऽनागते च। तथा मनो वर्तमान सङ्कल्प कुरुते-
ऽतीतेऽनागते च, एवं त्रिकालमाभ्यन्तरं करणमिति ॥ ३३ ॥

·[३२] सायकारिका । बुद्धौन्द्रियाणि तेषां पञ्च विशेषाविशेषविषयाणि । वाक् भवति शब्दविषया शेषाणि तु पञ्चविष- याणि ॥३४॥ सान्तःकरणा बुद्धिः सर्व विषयमवगाहते यस्मात्। तस्मात् विविधं करणं हारि हाराणि शेषाणि॥३५॥ एते प्रदीपकल्पाः परस्परविलक्षणा गुणविशेषाः। इदानौमिन्द्रियाणि कति सविशेष विषय ग्रह्णन्ति, कानि निर्विशेषमिति तदुच्यते-बुहोन्द्रियाणि तंषा सविशेष विषयं गृह्णन्ति, सविशेष विषय मानुषाणा, शब्दस्य शरूपरसगन्धान् सुख दु ख माहविषय युक्तान् बुद्दोन्द्रियाणि प्रकाशयन्ति । देवानां निविशेषान् विषयान् प्रकाशयन्ति । तथा कन्द्रियाणा मध्ये वाक् भवति शब्दविषया, देवाना मानुषाणाञ्च वाक् वदति श्लोकादानुच्चारयति, तस्माद्देवाना मानुषाणाञ्च वागिन्द्रिय तुल्य, शेषाण्यपि वाग्व्यतिरिक्तानि पाणिपादपायपस्थमंज्ञितानि पञ्चविषयाणि-पञ्च विषया शब्दादया येषा तानि पञ्च- विषयाणि शब्दस्य शेरूपरसगन्धाः पाणी सन्ति, पञ्चशब्दादि- लक्षणाया भुवि पाढा विहरति, पायन्ट्रियं पञ्चक्लप्तमुत्सगैं * करोति, तथोपस्थेन्द्रिय पञ्चलक्षणं शुक्रमानन्दयति ॥ ३४ ॥ सान्त.करणा बुडि अहवारमन:सहितेत्यर्थः, यस्मात् सवै विषयमवगाहते ग्रह्णाति, त्रिवपि कालेष शब्दादोन् ग्रह्णाति, तस्मात् त्रिविधं करणं हार, हाराणा शेषाणि, करणानीति वाक्यशेष ॥ ३५ ॥ किञ्चान्यत्, यानि करणान्युक्तानि एते गुणविशेषाः, किं पवलक्षण मुत्सर्गमिति पाठान्तरम।

·सायकारिका। [३३] कृत्स्नं पुरुषस्यार्थ प्रकाश्य बुद्धौ प्रयच्छन्ति ॥३६॥ सर्व प्रत्युपभोग यस्मात् पुरुषस्य साधयति बुद्धिः । सैव च विशिनष्टि पुनः प्रधानपुरुषान्तरं सूक्ष्मम् ॥३॥ तन्मावाण्यविशेषास्तेभ्यो भूतानि पञ्च पञ्चभ्यः । एते स्मृता विशेषाः शान्ता घोराश्च सूढ़ाश्च ॥३८॥ विशिष्टा १ प्रदीपकल्पा प्रदीपवहिषय प्रकाश का , परस्पर- विलक्षणा असदृशा भिन्नविषया इत्यर्थ । गुणविशेषा इति- गुणविशेषा गुणेभ्यो जाता । कृत्स्न पुरुषस्याथै बुद्दीन्द्रियाणि कर्मेन्द्रियाण्य हङ्कारो मनश्चैतानि स्व स्वमर्थ पुरुषस्य प्रकाश्य बुद्धौ प्रयच्छन्ति बुद्धिस्थं कुर्वन्तौत्यर्थ. ! यतो बुद्धिस्थं सर्व विषयसुखादिकं पुरुष उपलभ्यते ॥ ३६ ॥ इदञ्चान्यत्, सन्द्रियगतं विष्वपि कालेषु मवें प्रत्युप- भोगमुपभोगं प्रति देवमनुष्थतियंगबुद्दीन्द्रिय कर्मेन्द्रियहारण सान्त.करणा बुद्धि साधयति सम्पादयति यस्मात्, तस्मात् सैव च विशिनष्टि-प्रधानपुरुषयोर्विषयविभाग करोति, प्रधान- पुरुषान्तरं नानात्वमित्यर्थः, सूक्ष्ममित्य नधिकृततपश्चरणैर- प्राप्यम्, इयं प्रकृति: सत्वरजस्तमसा साम्यावस्था इयं बुद्धिरय- महङ्कारः, एतानि पञ्चतन्मात्राण्येकादशेन्द्रियाणि पञ्चमहा- भूतान्ययमन्यः पुरुष एभ्यो व्यतिरित इत्येवं बोधयति बुद्धिः, यस्यावापाटपवर्गो भवति ॥ ३७॥ पूर्वमुक्त विशेषाविशेषविषयाणि, तत् के विषयास्तान् दर्श यति-यानि पञ्च तन्मात्राण्य हङ्कारादुत्पद्यन्ते ते शब्दतन्मात्त्रं स्प तन्मात्रं रूपतन्मात्र रसतन्मात्रं गन्धतन्मात्रमेतान्यविशेषा उच्यन्ते,देवानामेते सुख लक्षणा विषया दु.ख मोहरहिताः, तेभ्यः ·[३४] साहयकारिका। सूक्ष्मा मातापिटजा: सह प्रभूतैस्त्रिधा विशेषाः स्युः। सूक्ष्मास्तेषां नियता मातापिटजा निवर्तन्ते ॥३६॥ पञ्चभ्यस्तन्मात्रेभ्य पञ्चमहाभूतानि पृथिव्यप्तेजोवायाकाश- मज्ञानि यान्युत्पद्यन्ते एते स्मता विशेषाः। गन्धतन्मात्रात् पृथिवी, रसतन्मात्रादापः, रूपतन्मात्रात् तेजः, स्पर्शतन्मात्रा- हायु, शब्दतन्मात्रादाकाशम्, इत्येवमुत्यवान्येतानि महाभूता- न्येते विशेषा मानुषाणा विषया शान्ता सुखलक्षणा, घोरा दुःखलक्षणा:, मूढा मोहजनकाः। यथाऽऽकाश कस्यचिदनव काशादन्तर्गृहादेनिर्गतस्य सुखात्मक शान्त भवति, तदेव शीतोष्णवातवर्षाभिभूतस्य दुःखात्मक घोरं भवति, तदेव पन्यानं गच्छतो वनमार्गात् भ्रष्टस्य दिमोहान्मुढं भवति। एव वायु- धर्मार्तस्य शान्तो भवति, शौतार्तस्य घोरो धलीशर्कराविमिश्रो- तिवान् मूढ इति । एवं तेज:प्रभृतिषु द्रष्टव्यम् ॥ ३८ ॥ अथान्ये विशेषाः,सूक्ष्मा',-तन्मात्राणि यत् सङ्ग होतं तन्मा- त्रकं सूक्ष्मशरीरं महदादिग्लिङ्ग सदा तिष्ठति ससरति च, ते सूक्ष्मा', तथा मातापिटजा, स्थूलशरोरोपचायका ऋतुकाले मातापिटसयोगे शोणितशुक्रमिश्रोभावनोदरान्तः सूक्ष्म- शरीरस्योपचयं कुर्वन्ति, तत् सूक्ष्म शरीरं पुनर्मातुरशितपोत- नानाविधरसेन नाभिनिबन्धेनाप्यायते, तथाप्यारब्धं शरीरं सूक्ष्मर्मातापिटजैश्च सह* महाभूतैस्त्रिधा विशेषैः, पृष्ठोदरजवा- कट्युरःशिर प्रभृतिषाटकौशिक पाञ्चभौतिकं रुधिरमास- स्नायुशुक्रास्थिमज्जासम्भृतम् आकाशोऽवकाशदानाहायुवई नात् तेजः पाकादाप: सङ्गहात् पृथिवी धारणात् समस्तावयवोपेतं मातुरुदरात् वहिर्भवति । एवमेते विविधा विशेषाः स्युः। * पन महाभूतशब्द. मूलीतप्रभूतार्थकः, प्रकृष्ट. महदि भूते, प्रभूतै. महाभूतैरित्यर्थः ।

·सायकारिका। [३५] पूर्वोत्पन्नमसक्तं नियतं महदादिसूक्ष्मपर्यन्तम् । संसरति निरुपभोगं भावैरधिवासित लिङ्गम् ॥४०॥ अवाह-के नित्याः के वा अनित्याः ? सूक्ष्मास्तेषां नियता:, सूक्ष्मास्तन्मात्रसज्ञकास्तेषा मध्ये नियता नित्याः, तैरारब्ध शरीरं कमवशात् * पशुमृगपक्षिमरीसृपस्थावरजातिषु संसरति, धर्मवशादिन्द्रादिलोकेषु, एवमेतन्नियतं सूक्ष्मशरोरं संसरति न यावत् ज्ञानमुत्पद्यते, उत्पन्ने ज्ञाने विद्वान् शरीरं त्यक्त्वा मोक्षं गच्छति, तस्मादते विशेषा' सूक्ष्मा नित्या इति मातापिटजा निवर्तन्ते-तत् सूक्ष्म शरीरं परित्यज्य हैव प्राणत्यागवेलायां मातापिटजा निवत्तन्ते, मरणकाले मातापिटज शरीरमिहैव निवृत्य भूम्यादिषु प्रलोयते यथातत्त्वम् ॥ ३८ ॥ सूक्ष्मञ्च कथं ससरति १ तदाह-यदा लोका अनुत्पन्नाः प्रधानादिसर्ग तदा सूक्ष्म शरीरमुत्पन्नमिति। किञ्चान्यत्,असक्तं- न सयुक्त तिर्यग्योनिदेवमानुषस्थानेषु, सूक्ष्मत्वात् कुत्रचिदसत पर्वतादिषु अप्रतिहतप्रसरं ससरति गच्छति। नियतं- यावन्न ज्ञानमुत्पद्यते तावत् संमरति । तञ्च महदादिसूक्ष्म- पय्यन्तं-महानादौ यस्य तन्महदादि, बुद्धिरहङ्कारो मन इति पञ्चतन्मात्राणि सूक्ष्मपर्यन्तं तन्मात्र पर्यन्त संसरति शूल- ग्रहपिपीलिकावत् त्रौनपि लोकान् । निरुपभोग-भोगरहित तत् सूक्ष्म शरीरं मातापिटजेन वाटेनापचयेन क्रियाधर्म- ग्रहणाद्भोगेषु समर्थ मवतीत्यर्थः । भावैरधिवासित-पुरस्ता. द्भावान् + धर्मादौन् वक्ष्याम , तैरधिवासितमुपरञ्जितम्। लिङ्ग मिति-प्रलयकाले महदादिसूक्ष्मपर्यन्तं करणोपत प्रधान * शरीरमधर्मवशादिति पाठान्तरम् । * त्रयश्चत्वारिंशत् साककारिका द्रष्टव्या।

·[३६] साहयकारिका। चिवं यथाश्रयमृते स्थावादिभ्यो विना यथा छाया तहहिना विशेषैन तिष्ठति निगश्रयं लिङ्गम् ॥४१॥ पुरुषार्थ हेतुकमिदं निमित्तनैमित्तिकप्रसङ्गेन। प्रकृतर्विभुत्वयोगान्नटवत् व्यवतिष्ठते लिङ्गम् ॥४२॥ ; पुनः सर्ग- लोयत, असमरणयुक्त सत् आ सगैकालमत्र वर्तते, प्रकृतिमोह. बन्धनबद्द सत् ससरणादिक्रियास्वसमर्थमिति काले संसरति तस्मालिङ्ग सूक्ष्मम् ॥ ४० ॥ किं प्रयोजनेन त्रयोदशविधं करणं संसरति १ इत्येव चोदित सत्याह-चित्रं यथा कुद्याद्याश्रयमृते न तिष्ठति, स्थावादिभ्यः कोलकादिभ्यो विना यथा छाया न तिष्ठति,तैविना न भवति ; आदिग्रहणात् यथा-शैत्य विना नापो भवन्ति शैत्य वाऽद्भि. विना, अग्निरुण विना वायु स्पसे विना आकाशमवकाश विना पृथिवी गन्धं विना, तहदेतेन दृष्टान्तेन न्यायेन विना विशेषैरविशेषैस्तन्मात्रैविना न तिष्ठति । अथ विशेषभूतान्य- यन्ते-शरीरं पञ्चभूतमयं, वैशेषिणा शरीरेण विना क लिङ्ग स्थानचेति व एकदेहमुमति तदेवान्यमाश्रयति, निराश्रय- माश्रयरहितं, लिङ्ग त्रयोदशविधं करणमित्यर्थः ॥ ४१॥ किमर्थम् १ तदुच्यते-पुरुषार्थः कर्तव्य इति प्रधान प्रवर्तते, स च विविध , शब्दापलब्धिलक्षणो गुणपुरुषान्तरोप- लब्धिलक्षणश्च। शब्दापलब्धिर्ब्रह्मादिषु लोकेषु गन्धादि- भोगावाप्ति । गुण पुरुषान्तरोपलब्धिर्मोक्ष इति । तस्मादुक्त- “पुरुषाथ हतुकमिदं सूक्ष्म शरीर प्रवर्त्तत" इति । निमित्त नैमित्तिक प्रसङ्गेन-निमित्तं धर्मादि, नैमित्तिक मूर्द्धगमनादि, पुरस्तादेव वक्ष्यामः, प्रसङ्गन प्रसत्या, प्रकृते. प्रधानस्य, विभुख ·साधकारिका। [३०] सांसिद्धिकाश्च भावाः प्राकृतिका वैकृतिकाश्च धर्माद्याः। दृष्टाः करणायिण: कार्याश्रयिणश्च कललाद्याः॥४३॥ योगात्-यथा राजा स्वराष्ट्र विभुत्वात् यदिच्छति तत् तत् करोतीति,तथा प्रकृत: सर्वत्र विभुत्वयोगानिमित्तनैमित्तिक- प्रसङ्गेन व्यवतिष्ठत पृथक् पृथग्देहधारणे लिङ्गस्य व्यवस्था करोति । लिङ्ग सूक्ष्मै. परमाणुभिस्तन्मात्रैरुपचित शरीरं त्रयो- दशविधकरणोपेतं मानुषदेवतियग्योनिषु व्यवतिष्ठते । कथम् ? नटवत्-यथा नट. पटान्तरेण प्रविश्य देवो भूत्वा निर्गच्छति पुनर्मानुषः पुनर्विदूषकः, एवं लिङ्गं निमित्तनैमित्तिकप्रसङ्गे. नोदरान्तः प्रविश्य हस्ती स्त्री पुमान् भवति ॥ ४२ ॥ भारधिवासित लिङ्गं ससरतीत्युक्तम् ; * तत् के भावा इत्याह-भावास्त्रिविधाश्चिन्त्यन्ते, सासिद्धिका', प्राकता., वैक- तत्र सासिद्धिका यथा-भगवतः कपिलस्यादिसर्ग उत्पद्यमानस्य चत्वारो भावाः सहोत्यना., धर्मो ज्ञान वैराग्य- मैखयमिति । प्राकता: कथ्यन्ते, ब्रह्मणश्चत्वारः पुत्वा. सनक- मनन्द-सनातन-सनत्कुमारा बभूवुः, तेषामुत्पन्न कार्यकारणानां शरीरिणां षोड़शवर्षाणामते भावाश्चत्वारः समुत्पन्नाः, तस्मादेते प्राकृताः। तथा वैकता यथा, प्राचार्यमूर्ति निमित्तं कृत्वा अस्मदादीनां ज्ञानमुत्पद्यते, ज्ञानावैराग्यं, वैराग्याधर्मः, धर्मा- देवयमिति । आचार्यमूत्तिरपि विकृतिरिति, तस्मादकता एत भावा उच्यन्ते, यैरधिवासित लिङ्ग ससरति। एतै चत्वारो भावा. सात्त्विकाः, तामसा विपरीताः, “सात्त्विकमेतद्रूपं तामसमस्मात् ताश्च । ** चत्वारिंशत्सनाक कारिका द्रष्टव्या । ४ ·[३८] मासयकारिका। धर्मेण गमनमूई गमनमधस्तानवत्यधर्मेण । जानेन चापवर्गो विपर्यायादिष्यते बन्धः ॥४४॥ वैराग्यात्प्रकृतिलयः संसारोभवति राजसादागात् । विपर्यस्तम" * इत्यत्र व्याख्याता । एवमष्टौ धर्मो ज्ञानं वैराग्य- मैखर्यमधर्मोऽज्ञानमवैराग्यमनैश्वर्य मित्यष्टौ भावा',क वर्तन्ते ? दृष्टाः करणायिणः,-बुद्धिः करणं तदायिण: ; एतदुतम्- “अध्यवसायो बुद्धिधर्मो ज्ञानम्” इति । कार्य देहस्तदाश्रया: कललाद्या', ये माटजा इत्युक्ता' शुक्रशोणितसंयोगे विवृदि. हेतुका. कललाद्या',-बुहुदमासपेशीप्रभृतयः, तथा कौमार- यौवनस्थविरत्वादयो भावा अन्नपानरसनिमित्ता निष्पद्यन्ते,अतः कार्यायिग उच्यन्ते,अन्नादिविषयभोगनिमित्ता जायन्ते ॥४३॥ निमित्तनैमित्तिकप्रसङ्गेनेति यदुक्तमत्रोच्यते -धर्मेण गमनमूर्द्ध-धर्म निमित्तं कृत्वोर्द्धमुपनयति ; अर्द्धमित्यष्टी स्थानानि गृह्यन्ते,तद्यथा-ब्राह्म प्राजापत्यं सौम्यमैन्द्रं गान्धर्व याक्ष राक्षसं पैशाचमिति. तत् सूक्ष्मं शरीरं गच्छति । पशु- मृगपक्षिसरीसृपस्थावरान्तेष्वधर्मो निमित्तम्। किञ्च, ज्ञानेन चापवर्ग,-अपवर्गच पञ्चविंशतितत्त्वज्ञानं, तेन निमित्तेनाप- वर्गो मोक्षः, तत सूक्ष्म शरीर निवर्त्तते, परमात्मा उच्यते । विपर्ययादिष्यते बन्धः,-अज्ञानं निमित्तं, स चैष नैमित्तिक. प्राकृतो वैकारिको दाक्षिणिकच बन्ध इति वक्ष्यति पुरस्तात्, यदिदमुक्तं-“प्राकृतेन च बन्धेन तथा वैकारिकेण च । दाक्षिणेन हतीयेन बद्धो नान्येन मुच्यते ॥ ॥ ४४ ॥ तथाऽन्यदपि निमित्तं-यथा कस्यचिराग्यमस्ति न बयोविशतिसाक कारिका द्रष्टव्या। + अवापि बयी विशतिसहाककारिका द्रष्टव्या। * विचत्वारिंशत् ससाककारिका द्रष्टव्या।

·सायकारिका। [३८] ऐश्वर्यादविवाता विपर्ययात् तविपर्यासः ॥४५॥ एष प्रत्ययसर्गी विपर्यायाक्तितुष्टिसिद्याख्यः । गुणवैषम्यविमर्दात् तस्य च भेदास्तु पञ्चाशत् ॥४६॥ तत्त्वज्ञानं, तस्मादज्ञानपूर्वाहैराग्यात् प्रकतिलयः,-मृतोऽष्टासु प्रकृतिषु प्रधानबुद्दाहङ्कारतन्मात्रेषु लोयते न मोक्षः ; ततो भूयोऽपि संसरति । तथा योऽयं राजसो रागः,-यजामि दक्षिणां ददामि, वेनामुमिन् लोकेऽत्र यहिव्यं मानुष सुखमनुभवाम्येत. स्माद्राजसाद्रागात् संसारो भवति। तथा ऐश्वर्य्यादविघात ,- एतदैवयंमष्टगुणमणिमादियुक्त, तस्माटैश्वयंनिमित्तादविधातो नैमित्तिको भवति ब्राह्मादिषु स्थानेष्वैश्वयं न विहन्यते । किच्चान्यत्, विपर्ययात् तविपर्यास',-तस्याविघातस्य विपर्यासो विधातो भवति, अनैश्वर्यात् सर्वत्र विहन्यते ॥४५॥ एष निमित्तै सह नैमित्तिकः षोडशविधो व्याख्यात , स किमात्मक इत्याह-यथा एष षोडशविधी निमित्तनैमित्तिक- भेदो व्याख्यात एष प्रत्ययसर्ग उच्यते। प्रत्ययो बुद्धिरित्यक्ता, अध्यवसायो बुद्धिधर्मो ज्ञानमित्यादि। स च प्रत्ययसर्गश्चतुर्दा भिद्यते, विपर्यायाशक्तितुष्टिसियाख्यभेदात्। तत्र सशयोऽज्ञानं विपर्ययः ; यथा कस्यचित् स्थाणुदर्शने स्थाणुरय पुरुषो वेति संशयः। अशक्तिर्यधा-तमेव स्थाणुं सम्यक् दृष्ट्वा सशयं छेत्तुं न शक्नोतोत्यशक्तिः । एवं बतौयस्तुष्टयाख्यो यथा-तमेव स्थाणुं ज्ञातुं संशयितुं वा नेच्छति किमनेनास्माकमित्येषा तुष्टिः। चतुर्थः सियाख्यो यथा,-आनन्दितेन्द्रिय: स्थाणु- मारूढा वल्लिं पश्यति शकुनि वा, तस्य सिद्धिर्मवति स्थाणुरय- मिति । एवमस्य चतुर्विधस्य प्रत्ययसर्गस्य गुणवैषम्यविमर्दात् ·[४०] सायकारिका। पञ्च विपर्ययभेदा भवन्त्यशक्तेस्तु करणवैकल्यात् । अष्टाविंशतिभेदा तुष्टिनवधाऽष्टधा सिद्धिः ॥४७॥ भेदस्तमसोऽष्टविधो मोहस्य च दशविधो महामोहः। तामिस्रोऽष्टादशधा तथा भवत्यन्धतामिसः ॥४८॥ तस्य भेदास्तु पञ्चाशत्, योऽय सत्त्वरजस्तमोगुणाना वैषम्यं विमदः तेन तस्य प्रत्ययसर्गस्य पञ्चाशझेदा भवन्ति ॥ ४६॥ तथा कापि सत्त्वमुत्कट भवति रजस्तमसो उदासौने, कापि रजः क्वापि तम इति भेदाः कथ्यन्ते, पञ्च विपर्ययभेदाः, ते यथा-तमो मोहो महामोहस्तामिस्रोऽन्ध तामिस्र इति , एषां भेदाना नानात्वं वक्ष्यतेऽनन्तरमेवेति । अशक्तस्त्वष्टाविंशतिभेदा भवन्ति करणवैकल्यात्, तानपि वक्ष्यामः । तथा तुष्टिनवधा -ऊईस्रोतसि राजसानि ज्ञानानि। तथाऽष्टविधा सिद्धिः,- सात्त्विकानि ज्ञानानि, तत्रैवोई स्रोतसि ॥ ४७ ॥ एतत् क्रमेणैव वक्ष्यते, तत्र विपर्ययभेदा उच्यन्ते-तमस- स्वावदष्टधा भेदः प्रलयोऽज्ञानाविभज्यते, सोऽष्टासु प्रतिषु लौयते प्रधानबुद्धाहङ्कारपञ्चतन्मात्राख्यासु, तत्र लौनमात्मानं मन्यते मुतोऽहमिति तमोभेट एषः । अष्टविधस्य मोहस्य भेदो ऽविध एवेत्यर्थः, यत्राष्टगुणमगिमाद्यैश्वर्यं तत्र सङ्गादिन्द्रा- दयो टेवा न मोक्ष प्राप्नुवन्ति, पुनश्च तत्क्षये ससरन्त्येषोऽष्ट- विधो मोह इति। दशविधी महामोह,-शब्दस्पर्श रूपरसगन्धा देवानामेते पञ्च विषयाः सुखलक्षणाः, मानुषाणामप्येत एव शब्दाढयः पञ्च विषया', एवमेतेषु दशसु महामोह इति । तामिस्रोऽष्टादशधा-अष्टविधमैश्वर्य, दृष्टानुअविका विषया दश, एतेषामष्टादशाना सम्पदमनुनन्दन्ति विपदं नानुमोदन्ते, एषोऽष्टादशविधो विकल्पस्तामिस्रः । यथा तामिस्रोऽष्टगुण- ·सायकारिका। [४१] एकादशेन्द्रियबधाः सह बुद्धिबधैरशक्तिरुद्दिष्टा । सप्तदशवधा बुद्धेविपर्ययात् तुष्टिसिद्धीनाम् ॥४६॥ आध्यात्मिक्यश्चतस्रः प्रकृत्युपादानकालभाग्याख्याः। मैश्वयं दृष्टानुश्रविका दश विषयास्तथाऽन्धतामिस्रोऽप्यष्टादश- भेद एव। किन्तु विषयसम्पत्तौ सम्भोगकाले य एव स्त्रियते- ऽष्टगुणैश्वर्यादा नश्यते ततस्तस्य महःखमुत्पद्यते सोऽन्ध- तामिस्र इति। एवं विपर्ययभेदास्तम:प्रभृतय. पञ्च प्रत्येक भिद्यमाना हिषष्टिभेटा. संवृत्ता इति ॥४८॥ अशक्तिभेदा: कथ्यन्ते-भवन्त्यशक्तेश्च करणवैकल्यादृष्टा- विशतिभेदा इत्युद्दिष्ट, तत्रैकादशेन्द्रियबधाः,-बाधिर्यमन्धता प्रसुप्तिरुपजितिका घ्राणपाको मूकता कुरिणत्व खाजा गुदावत: लेव्यमुन्माद इति। सह बुद्धिबधैरशक्तिरुद्दिष्टा-ये बुद्धिबधास्त सहाशतरष्टाविंशतिभेदा भवन्ति । सप्तदश बधा बुद्ध.,-सप्तदश बधास्ते तुष्टिभेद-सिद्धिभेदवैपरौल्येन, तुष्टिभेदा नव, सिद्धिभेदा अष्टौ य, तहिपरीतैः सह एकादशबधा एवमष्टाविशति- विकल्पा अशक्तिरिति ॥ ४८॥ विपर्ययात् तुष्टिसिडीनामेव भेदक्रमो द्रष्टव्यः । तुष्टिनवधा कथ्यते, आध्यात्मिक्यश्चतस्रस्तुष्टयः,-अध्यात्मनि भवा आध्यात्मिक्य , ताच प्रकृत्युपादानकालभाग्याख्या.। तत्र प्रकृत्याख्या यथा-कश्चित् प्रकृति वेत्ति तस्या: सगुणनिर्गुणत्वञ्च, तेन तत्त्वं तत्कायं विज्ञायैव केवल तुष्टस्तस्य नास्ति मोक्ष एषा प्रकृत्वाख्या। उपादानाख्या यथा-कश्चिदविज्ञायैव तत्त्वा- न्युपादानग्रहण करोति त्रिदण्ड कमण्डलुविविदिषाभ्यो मोक्ष इति, तस्यापि नास्ति मोक्ष, इति एषा उपादानाख्या। कालाख्या-कालेन मोक्षो भविष्यतीति किं तत्त्वाभ्यासेनेत्येषा तथा ·[४२] सायकारिका। वाह्या विषयोपरमात्पञ्च नव तुष्टयोऽभिमताः ॥५०॥ जहः शब्दोऽध्ययनं दुःखविधातास्वयः सुहृत्प्राप्तिः । कालाख्या तुष्टिस्तस्य नास्ति मोक्ष इति । तथा भाग्याख्या- भाग्येनैव मोक्षो भविष्यतीति भाग्याख्या, चतुर्दा तुष्टिरिति । वाह्या विषयोपरमात् पञ्च-वाह्यास्तुष्टयः पञ्च विषयोप- रमात्, शब्दस्पर्शरूपरसगन्धेभ्य उपरतोऽर्जनरक्षणक्षयसहिंसा- दर्शनात् । वृद्धिनिमित्तं पाशुपान्यबाणिज्यप्रतिग्रहसेवा: कार्या, एतदर्जनं दुःखम्। अर्जिताना रक्षणे दुःखम्। उपभोगात् क्षौयते इति क्षयदुःखम् । तथा विषयोपभोगसङ्गे कृते नास्तीन्द्रियाणा- मुपशम इति सङ्गदोषः। तथा न अनुपहत्य भूतान्युपभोग- इत्येष हिमादोषः। एवमर्जनादिदोषदर्शनात् पञ्चविषयोप- रमात् पञ्च तुष्टयः । एवमाध्यात्मिकवाह्यभेदावव तुष्टयः, तासां नामानि शास्त्रान्तरे प्रोक्तानि-"अम्भः सलिलं मेघो वृष्टिः सुतमः पारं सुनेत्रं नारीकमनुत्तमाम्भसिकम्" इति । अासां तुष्टीना विपरीता अशक्तिभेदात् बुद्धिबधा भवन्ति, तद्यथा- अनम्भोऽसलिलममेघ इत्यादिवैपरोल्यात् बुद्धिबधा इति ॥५०॥ मिहिरुच्यते, ऊहो यथा-“कश्चिन्नित्यमूहते किमिह सत्यं किं परं किं नैःश्रेयसं कि कृत्वा कृतार्थ: स्याम्” इति चिन्तयतो ज्ञानमुत्पद्यते, प्रधानादन्य एव पुरुष , इतोऽन्या बुद्धिः, अन्यो- ऽहङ्कार., अन्यानि तन्मात्राणौन्द्रियाणि पञ्च महाभूतानीत्येवं तत्त्वज्ञानमुत्पद्यते येन मोक्षो भवति, एषा जहाख्या प्रथमा सिद्धिः । तथा शब्दज्ञानात् प्रधानपुरुषबुद्धाहतारतन्मात्रेन्द्रिय- पञ्चमहाभूतविषयं ज्ञानं भवति, ततो मोक्ष इत्येषा शब्दाख्या सिद्धिः । अध्ययनात् वेदादिशास्त्राध्ययनात् पञ्चविंशतितत्त्वज्ञानं ·सायकारिका। दानञ्च सिद्धयोऽष्टौ सिद्धेः पूर्वोऽङ्कुशस्विविधः ॥५१॥ न विना भावैर्लिङ्गं न विना लिङ्गेन भावनिर्वृत्तिः । तथा आसा- प्राप्यते मोक्षं याति इत्येषा हतीया सिद्धिः । दुःखविधातास्त्रयः, -आध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकटु खत्रयविधाताय गुरूं समुपगम्य तत उपदेशान्मोक्षं याति, एषा चतुर्थी सिद्धिः । एषैव दु.खत्रयभेदात् विधा कल्पनीया इति षट् सिद्धय. । सुहृप्राप्ति , यथा-कश्चित् सुहृज्ज्ञानमधिगम्य मोक्षं गच्छति, एषा सप्तमी सिद्धि । दान यथा-कश्चिद्भगवता प्रत्याश्रयोषधि- त्रिदण्ड कुण्डिकादौना ग्रामाच्छादनादौनाञ्च दाननोपकृत्य तेभ्यो ज्ञानमवाप्य मोक्षं याति, एषा अष्टमी सिद्धिः । मष्टानां सिहौनां शास्त्रान्तरे सज्ञाः कृताः, तारं सुतारं तारतारं प्रमोद प्रमुदितं प्रमोदमानं रम्यक सदाप्रमुदितम्” इति । आसां विपर्ययात् बुद्धबंधा ये विपरीतास्ते अशक्ती निक्षिप्ता., यथा अतारमसुतारमतारतारमित्यादि द्रष्टव्यम्। अशक्तिभेदा अष्टाविंशतिकताः, ते सह बुद्धिबधेरैकादशेन्द्रियबधा इति । तत्र तुष्टिविपर्यया नव, सिद्धौना विपर्यया अष्टौ, एवमेते मतदश बुद्धिबधाः, एतैः सहेन्द्रियबधा अष्टाविशतिरशक्तिभेदा: पश्चात् कथिता इति विपर्यायाशक्तितुष्टिसिद्धोनामवोद्देशो निर्देशश्च कत इति । किच्चान्यत, सिद्धेः पूर्वोऽङ्गुशस्त्रिविधः,-सिद्धेः पूर्वा या विपर्ययाशक्तितुष्टयस्ता एव सिद्धेरक,शस्त दादेव त्रिविध., यथा-हस्तो रहौताशेन वशो भवति, एवं विपर्यायाशक्ति- तुष्टिभिर्गृहीतो लोकोऽज्ञानमाप्नोति, तस्मादेता: परित्यज्य सिद्धिः सेव्या, सिद्धेस्तत्त्वज्ञानमुत्पद्यते तस्मान्मोक्ष इति ॥५१॥ अथ यदुक्त भावैरधिवासित लिङ्गं, तत्र भावा धर्मादयोः ·[४४] सायकारिका। लिङ्गाख्यो भावाख्यस्तस्मादृद्विविधः प्रवर्तते सर्गः ॥५२॥ अष्टविकल्पो दैवस्तैयंग्योनश्च पञ्चधा भवति । मानुष्यश्चैक विधः समासतो भौतिकः सर्गः ॥५३॥ ऊई सत्त्वविशालस्तमोविशालश्च मूलतः सर्ग: मध्ये रजोविशालो ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तः ॥ ५४ ॥ ऽष्टावुत्ता बुद्धिपरिणामा., विपर्ययाशक्तितुष्टिसिद्धि परिणताः, स भावाख्यः प्रत्ययसर्ग ,लिङ्गञ्च तन्मानसर्गश्चतुर्दशभूतपयन्त उक्तः, तत्रैकै नैव सर्गण पुरुषार्थसिद्धौ किमुभयविधसर्गणेत्यत आह -भावै,-प्रत्ययसगैर्विना, लिङ्ग न-तन्मानमर्गो न, पूर्वपूर्व- सस्कारादृष्ट कारितत्वादुत्तरोत्तरदेहलम्भस्य । लिङ्गेन-तन्मात्र- सर्गण च विना, भावनिर्वृत्तिन, स्थूलसूक्ष्मदेहसाध्यत्वाइर्मादेः अनादित्वाच मर्गस्य वोजाङ्करवटन्याऽन्याश्रयो न दोषाय तत्तज्जातौयापेक्षित्वेऽपि तत्तातौना परस्परानपेक्षित्वात् ; तस्माद्भावाख्यो लिङ्गाख्यश्च विविध प्रवर्तते सर्ग इति ॥ १२ ॥ किञ्चान्यत्, तत्र देवमष्टप्रकार, ब्राह्म प्राजापत्यं सौम्य- मैन्द्र गान्धर्व या राक्षस पैशाचमिति। पशुमृगपक्षिसरीसृप- स्थावराणि भूतान्येवं पञ्चविधस्तरश्च.। मानुषयोनिरेकैव । इति चतुर्दश भूतानि ॥ ५३ ॥ त्रिष्वपि लोकेषु गुणत्रयमस्ति,तव कस्मिन् किमधिकमित्यु- च्यते, अर्द्धमिति ।-अष्टसु देवस्थानेषु सत्त्वविशालः सत्त्व- विस्तारः सत्त्वोत्कट अर्द्धसत्त्व इति ; तत्रापि रजस्तमसौ स्तः । तमोविशालो मूलतः,-पखादिषु स्थावरान्तेषु सर्व, सर्ग- ·सायकारिका। [४५] तत्र जरामरणकृतं दुःखं प्राप्नोति चेतनः पुरुषः । लिङ्गस्याविनिवृत्तेस्तम्मात् टुःखं खभावन ॥ ५५॥ इत्येष प्रकृतिकृती महदादिविशेषभूतपर्यन्तः । स्तमसाधिक्येन व्याप्त, तत्रापि सत्त्वरज मौस्त । मध्ये-मानुषे रज उत्कटं, तत्रापि मत्त्वतमसो विद्येते, तस्मात् दुःखप्राया मनुष्या । एवं ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तः,-ब्रह्मादिस्थावरान्त इत्यर्थः। एवमभौतिकः सर्गो लिङ्गस! भावसर्गो भूतसर्गो देवमानुष- तैयंग्योना इति, एष प्रधानकृत. षाडशविधः सर्गः ॥ ५४ ॥ तत्रेति-तेषु देवमानुषतिर्यगयोनिषु जराकत मरगाकत- चैव टु खं चेतन: चैतन्यवान् पुरुष प्राप्नोति, न प्रधान न बुद्धि हङ्कारो न तन्मात्राणोन्द्रियाणि महाभूतानि च। कियन्तं कालं पुरुषो दुखं प्राप्नाताति तद्विविनक्ति, लिङ्गस्याविनिवृत्ते- रितियत् तन्महदादि लिङ्गशरोरणाविश्य तत्र व्यकोभवति, तत् यावत्र निवर्तत संसारशरोमिति तावत् सपेण त्रिषु स्थानेषु पुरुषो जरामरणकत दु.ख प्राप्नोति, लिङ्गस्याविनिवृत्तेः लिङ्गस्य विनित्तिं यावत्। लिङ्गनिवृत्ती मोक्षो मोक्षप्राप्ती नास्ति दुखमिति । तत् पुन केन निवर्तते ? यदा पञ्चविंशति- तत्त्वज्ञानं स्यात् सत्त्वपुरुषान्यथाख्यातिलक्षणम्, इदं प्रधानमियं बुद्धिरयमहङ्कार इमानि पञ्चतन्मात्राण्येकादशेन्द्रियाणि पत्र महाभूतानि, येभ्योऽन्यः पुरुषो विसदृश इत्येवं ज्ञानाल्लिङ्ग- निवृत्तिस्तता मोक्ष इति ॥ ५५ ॥ प्रकृतेः किनिमित्तमारम्भ इत्युच्यते--इत्येष परिसमाप्तौ निर्देशे च,प्रकृतिकतौ-प्रकतिकरणे प्रतिक्रियायां य प्रारम्भ महदादिविशेषभूतपर्यन्त. प्रकृतेर्महान् महतोऽहङ्कारः ·[४] सायकारिका। प्रतिपुरुषविमोक्षार्थ स्वार्थ इव परार्थ आरम्भः ॥५६॥ वत्सविदिनिमित्तं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरजस्य । पुरुषविमोक्षनिमित्तं तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य ॥५०॥ औत्सुक्यनिवृत्त्यर्थं यथा क्रियासु प्रवर्तते लोकः। पुरुषस्य विमोक्षार्थे प्रवर्त्तते तहदव्यक्तम् ॥५८॥ तस्मात् तन्मात्राण्येकादशेन्द्रियाणि तन्मात्रेभ्य: पञ्चमहाभूता- नीत्येष प्रतिपुरुषविमोक्षार्थ-पुरुषं पुरुषं प्रति देवमनुष्यतिर्यग्- भावं गताना विमोक्षार्थमारम्भ. , कथम् ? स्वार्थ इव परार्थ प्रारम्भः, यथा कश्चित् स्वार्थ त्या मित्र कार्याणि करोति,एवं प्रधानम्। पुरुषोऽत्र प्रधानस्य न किञ्चित् प्रत्युपकारं करोति ; स्वार्थ इव न च स्वार्थ. परार्थ एव, अर्थः शब्दादिविषयोपलब्धि- गुणपुरुषान्तरोपलब्धिश्च, त्रिषु लोकेषु शब्दादिविषयैः पुरुषा योजयितव्या, अन्ते च मोक्षेणेति प्रधानस्य प्रात्त.; तथा चोक्तं -“कुम्भवत् प्रधानं पुरुषार्थ कृत्वा निवर्तते” इति ॥ ५६ ॥ अत्रोच्यते-अचेतन प्रधानं चेतन: पुरुष इति, मया त्रिषु लोकेषु शब्दादिभिर्विषयैः पुरुषो योज्योऽन्ते मोक्ष. कर्तव्य इति कथ चेतनवत् प्रवृत्तिः ? सत्य, किन्त्वचेतनानामपि प्रवृत्तिर्दृष्टा निवृत्तिश्च यस्मादित्याह-यथा तृणोदक गवा भक्षित क्षीर- भावेन परिणम्य वत्सविद्धि करोति, पुष्टे च वत्से निवर्त्तते, एवं पुरुषविमोक्षनिमित्तं प्रधानम् इति अज्ञस्य प्रवृत्तिरिति ॥५॥ किञ्च, यथा लोके इष्टोत्सुक्ये सति तस्य निवृत्त्यर्थं क्रियासु प्रवर्तते, गमनागमनक्रियासु कतकार्यो निवर्तते,तथा पुरुषस्य विमोक्षार्थं शब्दादिविषयोपभोगोपलब्धिलक्षण गुणपुरुषान्त- ·ॐ सायकारिका। रङ्गस्य दर्शयित्वा निवर्त्तते नर्तकी यथा नृत्यात् । पुरुषस्य तथाऽऽत्मानं प्रकाश्य निवर्त्तते प्रकृतिः॥५६॥ नानाविधैरुपायैरुपकारिण्यनुपकारिणः पुंसः । गुणवत्यगुणस्य सतस्तस्यार्थमपार्थकं चरति ॥ ६ ॥ प्रकृतेः सुकुमारतरं न किञ्चिदस्तौति मे मतिभवति । या दृष्टाऽस्मौति पुनर्न दर्शनमुपैति पुरुषस्य ॥६१॥ रोपलब्धिलक्षणञ्च हिविधमपि पुरुषार्थ कृत्वा प्रधानं निवर्त्तते ॥ ५८ ॥ किच्चान्यत्, यथा नर्तको शृङ्गारादिरसैरितिहासादि- भावैश्च निबद्धगौतवादिननृत्यानि रङ्गस्य दर्शयित्वा कृतकार्या नृत्याविवर्त्तते, तथा प्रकृतिरपि पुरुष स्यात्मानं प्रकाश्य बुद्धा. हवारतन्मात्रेन्द्रियमहाभूतभेदेन निवर्त्तते ॥ ५८ ॥ कथं को वा अस्या निवर्त को हेतु १ तदाह नानाविधै- रुपायैः प्रकृति पुरुषस्योपकारिण्यनुपकारिणः पुंस., कथम् ? देवमानुषतिर्यग्भावेन सुखदुःखमोहात्मकभावन शब्दादिविषयभावेन ; एव नानाविधैरुपायैरात्मान प्रकाश्य अहमन्या त्वमन्य इति निवर्तते, सतो नित्यस्य तस्यार्थ. मपार्थकं चरति कुरुते, यथा कश्चित् परोपकारी सर्वस्योपकुरुते नात्मनः प्रत्युपकारमौहते, एवं प्रकृति पुरुषार्थं चरति करोत्यपार्थक, पश्चादुक्तमात्मान प्रकाश्य निवर्तते ॥६॥ निवृत्ता च किं करोतोत्याह-लोक प्रकते, सुकुमारतरं न क्रिश्चिदस्तीत्येवं मे मतिर्भवति, येन परार्थ एवं मतिरुत्पन्ना। कस्मात् ? अहमनेन पुरुषेण दृष्टाऽस्मोत्यस्य पंसः पुनर्दशन नोपैति ·[४८] सायकारिका। तस्मान्न बध्यते नापि मुच्यते नापि संसरति कश्चित्। संसरति बध्यते मुच्यते च नानाश्रया प्रकृतिः॥ ६२॥ पुरुषस्यादर्शनमुपयातीत्यर्थः । तत्र सुकुमारतरं वर्ण यति- केचिदौखरं कारण ब्रुवते “अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदु खयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत् स्वर्ग नरकमेव वा” ॥ अपरे खमावकारणिका ब्रवते, “केन शुक्लोक्ता हसा मयूरा' केन चित्रिता । स्वभावेनैव-” इति । अत्र सावयाचाय्यो आहुः, -“निर्गुणत्वादोखरस्य कथ सगुणत: प्रजा जायेरन् । कथ वा पुरुषान्निर्गुणादेव ? तस्मात् प्रकृतयुज्यते, तथा शुक्लेभ्यस्तन्तुभ्यः शुक्ल एव पटो भवति, कृष्णभ्यः कृष्ण एव" इति । एवं त्रिगुणात् प्रधानात् त्रयो लोकास्त्रिगुणाः समुत्पना इति गम्यते । निर्गुण ईश्वरः, सगुणाना लोकाना तस्मादुत्पत्तिरयुक्तति । अनेन पुरुषो व्याख्यातः। तथा केषाञ्चित् काल. कारणमिति, उक्तञ्च-"काल: पचति भूतानि काल: सहरते जगत्। काल सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रम” ॥ व्यक्ताव्यतापुरुषा- स्त्रय. पदार्था., तेन कालोऽन्तर्भूतोऽस्ति, स हि व्यक्त', सर्वकर्तृत्वात् कालस्थापि प्रधानमेव कारणं, स्वभावोऽप्यत्रैव लौन , तस्मात् कालो न कारणं, नापि स्वभाव इति। तस्मात् प्रकृतिरेव कारण, न प्रकृते: कारणान्तरमस्तौति न पुनर्दर्शन- मुपयाति पुरुषस्य । अत. प्रकृते. सुकुमारतर सुभोग्यतर न किञ्चिदौखरादि कारणमस्तीति मे मतिर्भवति । तथा च श्लोक रूढम् ॥ ६१ ॥ पुरुषो मुक्तः, पुरुष ससारी, इति नोदिते आह-तस्मात् कारणात् पुरुषो न बध्यते, नापि मुचते, नापि ससरति, यस्मात् कारणात् प्रकृतिरेव नानाश्रया देवमानुषतिर्यग्योन्या- ·मायकारिका। [४] रूपैः सप्तभिरेव तु बनात्यात्मानमात्मना प्रकृतिः । मैव च पुरुषार्थ प्रति विमोचयत्येकरूपेण ॥६३॥ एवं तत्त्वाभ्यासान्नास्मि न मे नाहमित्यपरिशेषम् । अविपर्ययादिशुद्धं केवलमुत्पद्यते ज्ञानम् ॥६४॥ .. 3 या बुधवारतन्मात्रेन्द्रियभूतस्वरूपेग बध्यते मुच्यत संस- रति चेति । अश्व मुक्त एव स्वभावात् स मर्वगतश्च कथं समरति ? अप्राप्तप्रापणार्थं ससरणमिति, तेन पुरुषो बध्यते, पुरुषो मुच्यते, पुरुषः संमरतौति व्यपदिश्यते येन ससारित्व विद्यत सत्त्वयुरुषान्तरज्ञानात् तत्त्वं पुरुषस्याभिव्यज्यते, तदभिव्यक्ती केवल शुद्धो मुक्तः स्वरूपप्रतिष्ठ. पुरुष इति । अत्र यदि पुरुषस्य बन्धो नाास्त, ततो मोक्षोऽपि नास्ति। अत्रोच्यते-प्रकृति- रेवात्मानं बध्नाति मोचयति च, यत्र सूक्ष्मशरौरं तन्मात्रक विविधकरणोपितं तत् त्रिविधेन बन्धेन बध्यते ; उक्तत्र -“प्राकर्तन च बन्धेन तथा वैकारिकेण च । दाक्षिणेन तीयेन बहो नान्येन मुच्यते ॥” तत् सूक्ष्म शरीरं धर्माधर्मस युक्तम् ॥६२॥ प्रकृतिश्च वध्यते, प्रकृतिश्च मुच्यते, ससरतौति कथम् ? तदुच्यत-रूपै सप्तभिरेव-एतानि सप्त प्रोच्यन्ते, धर्मो वैराग्य- मैश्वर्यमधर्मोऽज्ञानमवैराग्यमनैश्वर्यम्, एतानि प्रकृतेः सप्त रूपाणि, तैरात्मान खं, बध्नाति प्रकृतिः, आत्मना खेनैव, मैव प्रकृति , पुरुषस्यार्थ. पुरुषार्थ. कर्तव्य इति विमोचयत्यात्मान- मेकरूपेण ज्ञानन ॥ ६३ ॥ कथं तज्ज्ञानमुत्पद्यते १-एवमुक्तेन क्रमेण, पञ्चविंशति- तत्त्वालोचनाभ्यासादियं प्रकृतिरयं पुरुष एतानि पञ्चतन्मा. नेन्द्रियमहाभूतानौति पुरुषस्य ज्ञानमुत्पद्यते, नास्मि नाहमेव ५ ·[५.] मायकारिका। . तेन निवृत्तप्रसवामर्थवशात् सप्तरूपविनिवृत्ताम् । प्रकृतिं पश्यति पुरुषः प्रेक्षकवदवस्थितः स्वस्थः । ६५॥ * दृष्टा मयेत्युपेक्षक एको दृष्टाहमित्युपरमत्यन्या । सति संयोगेऽपि तयोः प्रयोजनं नास्ति समस्य ॥६६॥ भवामि, न मे मम शरीर तत, यतोऽहमन्व. शरीरमन्यत्. नाहमिति अपरिशेषम् अहङ्काररहितम्, अविपर्ययाहिशुई विपर्यायः संशयः अविपर्ययादसशयादिशुद्ध, केवलं तदेव नान्य- दस्तीति मोक्षकारणम, उत्पद्यतेऽभिव्यज्यते, ज्ञानं पञ्चविंशति तत्त्वज्ञान पुरुषस्येति ॥ ६४ ॥ ज्ञाने पुरुषः किं करोति -तेन विशुद्धेन केवलज्ञानेन, पुरुषः प्रकृतिं पश्यति प्रेक्षकवत् प्रेक्षकेण तुल्यम्,अवस्थितः स्वस्थः, यथा रङ्गप्रेक्षकोऽवस्थितो नर्तकों पश्यति, स्वस्थ: स्वस्मिस्तिष्ठति खस्थः स्वस्थानस्थितः। कथम्भूतां प्रकृतिम् ? निवृत्तप्रमवां निवृत्तबुद्दाहङ्कारका-म, अर्थवशात् सप्तरूपविनिवृत्तां निवर्तित- पुरुषोभयप्रयोजनवशात् यैः सप्तभिः रूपैर्धर्मादिभिरात्मानं बध्नाति तेभ्य' मप्तभ्यो रूपेभ्यो विनिवृत्तां प्रकृतिं पश्यति ॥ ६५ ॥ किञ्च, रङ्गस्थ इति यथा रङ्गस्थ इत्येवमुपेक्षक एकः केवल: शुद्ध' पुरुषस्तेनाहं दृष्टेति कृत्वा उपरता निवृत्ता, एका एकैव प्रकति त्रैलोक्यस्यापि प्रधानकारणभूता न द्वितीया प्रकृति- रस्ति मूर्तिबधे जातिभेदात्, एव प्रकृतिपुरुषयोनिवृत्तावपि व्यापकत्वात् सयोगोऽस्ति न तु संयोगात् कृतः सर्गो भवति सति संयोगेऽपि तयोः,-प्रकतिपुरुषयोः सर्वगतत्वात् सत्यपि संयोगे, प्रयोजनं नास्ति मर्गस्य सृष्टः चरितार्थत्वात, प्रकृते- * भाष्यदर्शनात् पाऱ्यांया मावापेक्षया भावाधिक्य दशनास पूर्वार्ड रस्थ प्रत्युपेक्षक एको दृष्टाऽहमित्युपरता चैका" इति पाठ, समीचीन इति मन्ये ।

·सालयकारिका। [५१] सम्यक ज्ञानाधिगमात् धर्मादौनामकारणप्राप्ती। तिष्ठति संस्कारवशाच्चक्रममवत् धृतशरीरः ॥६॥ प्राप्ते शरौरभेदे चरितार्थत्वात् प्रधानविनिवृत्ती। ऐकान्तिकमात्यन्तिकमुभयं कैवल्यमाप्नोति ॥६८॥ ईिविधं प्रयोजन शब्दविषयोपलब्धिर्गुणपुरुषान्तरोपलब्धिश्च, उभयत्रापि चरितार्थत्वात् सर्गस्य नास्ति प्रयोजनं यः पुनः सगै इति । यथा दानग्रहणनिमित्तम् उत्तमर्णाधमर्णयोर्द्रव्य- विशुद्धौ सत्यपि संयोग न कश्चिदर्थसम्बन्धो भवति, एवं प्रकृतिपुरुषयोरपि नास्ति प्रयोजनमिति ॥ ६६ ॥ यदि पुरुषस्योत्पन्ने ज्ञाने मोक्षो भवति ततो मम कस्मात्र भवतीत्यत उच्यते यद्यपि पञ्चविंशतितत्त्वज्ञान भवति तथाऽपि संस्कारवशावृतशरोरो योगौ तिष्ठति ; कथम् ? चक्रधमवच्चक्र- चमेण तुल्यम् , यथा कुलालश्चक्र भ्रमयित्वा घटं करोति, मृत्पिण्डं चक्रमारोप्य पुनः कृत्वा घटं पर्यामुञ्चति चक्र भ्रमत्येव संस्कारवशात्, एवं सम्यग्ज्ञानाधिगमादुत्पन्नसम्यग्- जानस्य धर्मादीनामकारणप्राप्तौ एतानि सप्त रूपाणि बन्धन- भूतानि सम्यग्ज्ञानेन दग्धानि, यथा नाग्निना दग्धानि वोजानि प्ररोहणसमर्थानि, एवमेतानि धर्मादौनि बन्धनानि न समर्थानि। धर्मादौनामकारणप्राप्तौ संस्कारवशावृत- शरीरस्तिष्ठति, ज्ञानादर्तमानधर्माधर्मक्षय. कस्मान्न भवति, वर्त- मानत्वादेव, क्षणान्तरे क्षयमप्येति, ज्ञानं त्वनागत कर्म दहति, वर्तमानशरीरेण च यत् करोति तदपोति, विहितानुष्ठान- करणादिति, संस्कारक्षयाच्छरोरपाते मोक्षः ॥ ६७ ॥ स किविशिष्टो भवतीत्युच्यते-धर्माधर्मजनितसस्कारक्षयात् प्राप्ते शरीरमेदे चरितार्थत्वात् प्रधानस्य निवृत्ती ऐकान्तिक 3B ·[५२) मायकारिका। पुरुषार्थज्ञानमिदं गुह्यं परमर्षिणा समाख्यातम् । स्थित्युत्पत्तिप्रलयाश्चिन्त्यन्ते यत्र भूतानाम् ॥६६॥ एतत् पवित्रमया मुनिरामुरयऽनुकम्पया प्रददौ । आसुरिरपि पञ्चशिखाय तेन च बहुधा कृतं तन्त्रम् ॥ ७० ॥ शिष्य परम्परयाऽऽगतमौश्वरकृष्णेन चैतदाया॑भिः । सप्तिमार्यमतिना सम्यग्विज्ञाय सिद्धान्तम् ॥७१॥ सप्तत्यां किल येऽस्तेिऽर्थाः कृत्स्नस्य षष्टितन्त्रस्य । आख्यायिकाविरहिताः परवादविवर्जिताश्चापि ॥ ७२ ॥ इति साङ्ख्यकारिका समाप्ता। मवश्यम्,आत्यन्तिकमनन्तर्हित, कैवल्य केवलभावान्मोक्षम, उभ- यम् ऐकान्तिकात्यन्तिकमित्येवं विशिष्ट कैवल्यमाप्नोति ॥६८॥ पुरुषार्थो मोक्षस्तदर्थं ज्ञानमिदं गुह्य रहस्यं, परमर्षिणा श्रीकपिलर्षिणा, समाख्यात सम्यगुक्त, यत्र जाने, भूतानां वैकारिकाणा, स्थित्यत्पत्तिप्रलया अवस्थानाविभावतिरोभावा., चिन्त्यन्ते विचार्यन्ते, येषा विचारात् सम्यक् पञ्चविशतितत्त्व- विवेचनात्मिका सम्पद्यत सवित्तिरिति ॥ ६८ ॥ साङ्खध कपिलमुनिना प्रोक्त ससारविमुक्ति कारण हि । यौताः सप्तांतराय्या भाष्यञ्चात्र गौडपादकतम् ॥ इति सायकारिकाव्याख्या समाप्ता ।

·No text on this page.

·No text on this page.