·[२] ग्रन्थनामा w ० ... १ ८ . O ८ . ४ ... १० १२ -- १ ३. बृहदारण्यकोपनिपन्मिताक्षरा-जीनित्यानन्दमुनिधिरचिता । ३. ऐतरेयधामणम-शायणभाग्यसाम् । भागवयात्मकम् ।...1 ३१ धन्यन्तरीयनिघण्टु:-श्रीयन्यन्नरिविरचितः। विद्यकमन्थः ३४ श्रीमद्भगवदगीता-शांकरभाप्पार्षता । २ ३४ श्रीमद्गगवढीता-सटीकशांकरभाष्योपेता। -३५ संगीतरत्नाकरः-माईदेवरत: गरीको विभागागानगायम् । १० ३६ तैत्तिरीयारण्यकम-सायणभाप्यसमा भागद्वयात्मकम् । ३७ निरीयमाह्मणम-- सायणभाष्यसमेन भागवयात्मकम् ।. ३८ ऐतरेयारण्यकम-सायणमाष्यसहितम् । ३ ३९ संस्काररत्नमाला-गोपीनाथभट्टविरचिता ।भागद्वयात्मिका। १२ ४० संध्याभाप्यसमुच्चयः-रसण्डराजभीर पण्डिनादिपणीतः। २ ४१ अग्निपुराणम्-महर्पिव्यासप्रणीतम् । महापुराणम् ४२ तैत्तिरीयसंहिता-सायणभाष्यनना । भागनाकात्मिका । ४८ ४३पैयाकरणसिद्धान्तकारिका:-मटीपीदीक्षिनरुता मटीकाः। . ४४ श्रीमद्भगवद्गीता-याचभागमा । ४५ श्रीमद्भगवद्गीता-मधुमदनीपारीकोपेना। ४६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः-अपरावरुन्टीसहिता भागद्दयात्मिा। १३ ४७ पातञ्जलयोगसूत्राणि-माप्यनि-या समेनानि । ४८ स्मृतीनां समुन्चयः-अदिर भूनिगरिमनिस्मृत्यात्मकः । ५ ४९ वायुपुराणम्-महपिव्यारापणीतम् । महापुराणम् । ५० यतीन्द्रमतदीपिका-श्रीनिवात्तदासरना । प्रकागटीकोपेना। १ ५. सर्वदर्शनसंग्रहः-माधवाचार्यमणीत.।.. ५२ श्रीमदणेशगीता-नीलकण्ठरलटीकोपेता। -५३ सत्यापाढीवमूत्रम्- सत्यापाढविगविन भागाकासम् । २८ ५४ मत्स्यपुराणम्-भीमद्वैपायनमुनिपणीतम् । महापुराणम् । ५५ पुरुषार्थचिन्तामणिः-आउयलेइत्युपादविष्णुभट्टरुतः। ५६ नित्यापोइशिकार्णयः भास्कररायोनीतटीसहितः । ५७ आचारभूषणम्-हिरण्पकेश्याहनिरमोकोपादत्र्यम्बक्रुतम् ।। ५८ आचारेन्दुः-माटेइत्युपाहण्यम्बफरिचितः । ५९. श्राद्धमारी-केळकरोपाहाभट्टाविरचिना । ६० यनिधर्ममंग्रहः-विश्वरसरस्वदीश्वः । ५ 2 . ३ 0 ६ ० ० ० ० ० . . . ३ ४ ... ... १२ ·ग्रन्यनाम । ८ ३ १ ... ८ १२ १ १ १ ... ... २ ... ८ [३] मूल्यम् । आ. ६१ गौतमप्रणीतधर्मसूत्रमू-हरदत्तकृतीकासमेतम् । ૧ ६२ ईशकेनकठप्रश्नमुण्डमाण्डूक्यानन्दवल्लीभृगपनिपदः-सटीकाः२ ६३ छान्दोग्योपनिपत्-रङ्गरामानुजविरचितमकाशिकोपेता । ६४ बृहदारण्यकोपनिषत्-रङ्गरामानुजविरचितमकाशिकोपेता । ३ ६५ शाङ्खायनबाह्मणम्-ऋग्वेदान्तर्गतवाष्कलशाखीयम् । ६६ काव्यप्रकाशः-उद्योतयुतपदीपसहितः। ६ ६७ ब्रह्मसूत्राणि-दीपिकासमेतानि । ४ ६८ बृहद्ब्रह्मसंहिता-मारदपश्चरावान्तर्गता । ६९ ज्ञानार्णवतन्त्रम्-ईश्वरपोक्तम् । तन्त्रशास्त्रग्रन्थः । ७० स्मृत्यर्थसारः-श्रीधराचार्यविरचितः । ७१ वृहद्योगतरङगिणी-त्रिमल्लभट्टविरचिता भागद्दयोपेता । १२ ७२ परिभापेन्दुशेखरः वैद्यनाथरुतगदास्यटीकायुतः । ७३ गायत्रीपुरश्चरणपद्धतिः-श्रीमच्छंकराचार्यविरचिता।... ७४ द्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः-रुद्रस्कन्दप्रणीता । ७५ ब्रह्मसूत्रभाष्यार्थरत्नमाला-सुब्रह्मण्यविरचिता । ७६ ईशकेनकठोपनिपदः-दिगम्बरानुचरकृतव्यारयासमेताः । ७७ वेदान्तसूत्रमुत्तावाल:-बलानन्दसरस्वतीविरचिता। ... ७८ त्रिस्थलीसेतुः-नारायणमविरचितः । ३ १२ ७९ छान्दोग्योपनिपत-मिताक्षराव्यास्यासमेना । ८० वाक्यवृत्तिः-श्रीमच्छंकराचार्यरुता सटीका । ८१ आश्वलायनश्रौतसूत्रम्-नारायणरुतवृत्तिममेवम् । ११ ८२ ब्रह्मसूत्रवृत्तिः-हरिदीक्षिवपिराचिता । २ ८३ संक्षेपशारीरकम्-व्यास्यासहितं भागद्वयोपेतम् । ८४ अद्वैतामोदः-अभ्यंकरोपाडवासुदेवशारिसमणीनः । ८५ ज्योतिर्निबन्धः-शूरमहाठश्रीशिवराजविरचितः । ८६ विधानमाला-श्रीनृसिंहभट्टविरचिता । ८७ अग्निहोत्रचन्द्रिका--किंजवडेकरोपाखवामनशानिकता। १४ ८८ निरुक्तम्-दुर्गाचार्यरतवृत्तिसमेतम् । भागद्वयात्मकम् । ८९.काव्यप्रकाशः-संकेनारपटीकागतः । शादायनारण्यकम्-भग्वेदान्वर्गदवाकरशाखीयम्। ... . . ... . ... . ... ... १ . 3 ... " ... २ ४ ret ४ ... . १ ·मपा०७अनु.१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैचिरीयसंहिता। ( वाजपेयोपयुक्तानहोमाभिधानम् ) (भप प्रथमाटवे सममनपाउके दशमोऽनुवारः ।) , वाजस्येम प्रसवः सुपुवे अग्रे सोम राजा नमोपंधीप्वप्सु । ता अस्मभ्यं मधुमतीर्भवन्तु वय राष्ट्रे जामियाम पुरोहिताः । वास्येदं प्रसव जा बभूवेमा च विश्वा भुवनानि सर्वतः स विराज पति प्रजानन्प्रजा पुष्टि वर्षय मानो अस्मे । वास्येमा प्रसवः शिश्रिये दिवमिमा च विश्वा भुवनानि सम्राट् । अदि- सन्तं दापयतु प्रजाननरयिम् (१) च नः संवैवीरां नि यच्छतु । अग्ने जच्छो वदेह नः प्रति नः सुमना भव । प्र णौ यच्छ भुवस्पते धनदा जेसि नस्त्वम् । प्र णो यच्छत्वर्यमा प्र भगः म बृहस्पतिः । प्र देवाः प्रोत सूनृता प्र वाग्देवी देदातु नः | अर्यमणं बृहस्पति- मिन्द्रं दानाय चोदय । वाचं विष्णु सरस्व- ती सवितारम् (२) च वाजिनम् । सोमय राजानं वरुणमग्निमन्चारंभामहे । आदित्या- विष्णु५ सूर्य ब्रह्माण च बृहस्पतिम् । दे॒वस्य॑ त्वा सवितुः प्रसर्वेऽश्विनो हुभ्यां पृष्णो हस्ताभ्या सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्य- ·१०६० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रपमकाण्डे- (वाजपेयोपयुक्तानहोमाभिधानम् ) त्रेणाग्नेस्त्वा साम्राज्येनाभि पिञ्चामीन्द्रस्य बृहस्पतैस्त्वा साम्राज्येनाभि पिञ्चामि (३) । (रयि५ सवितार र परिशच!) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ (अय प्रथमाटके सप्तमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः।) वाजस्य । इमम् । प्रसव इति प्र–सवः । सुपुवे । अने । सोमम् । राजानम् । ओषधीषु । अप्स्वियं- प्–सु । ताः। अस्मभ्यमित्यस्म-श्यम् । मधुमती- रिति मधु-मतीः । भवन्तु । वयम् । राष्ट्रे । जानि- याम । पुरोहिता इति पुरः-हिताः । वाज॑स्य । इदम् । प्रसव इति प्र-सवः । एति । बभूव । इमा। च । विश्वा । भुवनानि । सर्वतः । सः । विराज- मिति वि-राजम् । परीति । एति । प्रजाननिर्ति प्र-जानन् । प्रजामिति प्र-जाम् । पुष्टिम् । वर्धयं- मानः । अस्मे इति । वाजस्य । इमाम् । प्रसव इति प्र–सवः । शिश्रिये । दिवंम् । इमा । च वेश्वा । भुवनानि । सम्राडिति सम्राट् । अदि- सन्तम् । दापयतु । प्रजाननिति प्र-जानन् ।

·।
प्रपा०७अनु०१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(पाजपेयोपयुक्तानहोमाभिधानम्)
रयिम् (१)। च । नः । संवैधीरामिति सर्व-
वीराम् । नीति । यच्छतु । अर्मे । अच्छं । वद ।
इह । नः । प्रतीति । नः । सुमना इति सु-मनाः ।
भव । प्रेति । नः । यच्छ । भुवः । पते । धनदा
इति धन-दाः । असि । नः । त्वम् । प्रेति । नः ।
यच्छतु । अर्यमा । प्रेति । भगः । प्रेति । बृहस्पतिः।
प्रेति । देवाः। प्रेति । उत । सूनृतः । प्रेति । वाक् ।
देवी । दातु । नः । अर्थमर्णम् । बृहस्पतिम् ।
इन्द्रम् । दानाय । चोदय । वाचम् । विष्णुम् ।
सरस्वतीम् । सवितारम् (२)। च । वाजिनम् ।
सोमम् । राजानम् । वरुणम् । अग्निम् । अन्वार-
भामह इत्यनु–आरंभामहे । आदित्यान् । विष्णुंम् ।
सूर्यम् । ब्रह्माणम् । च । बृहस्पतिम् । देवस्य ।
त्वा । सवितुः । प्रसव इति प्र-सवे । अश्विनोः ।
बाहुभ्यामिति बाहु-भ्याम् । पूष्णः । हस्ताभ्याम् ।
सरस्वत्यै । वाचः । यन्तुः । यन्त्रेण । अग्नेः। त्वा ।
साम्राज्येनेति साम्राज्येन । अभीति । सिञ्चामि ।
इन्द्रस्य । बृहस्पतः । सा । साम्राज्येनेति साम्-
राज्येन । अभीति । सिञ्चामि (३) ।।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैचिरीयसंहितापदपाठे प्रथमा-
टके सप्तमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥१०॥

·१०६२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( वाजपेयोपयुक्तानहोमाभिधानम् ) ( अथ प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ।) -- नवमे यूपारोहणयुक्तं दशमेऽन्नहोमा उच्यन्ते । कल्प:-“अथास्यैतत्पुरस्तादोदुम्बरे द्रोणे सौंपधमाज्येन समुदायुतं भवति तस्यौदुम्बरेण सुवेणोपघातं सप्तानहोमा होति वानस्येमं प्रसवः सुपु- वे अग्रे सोममिति " इति । तनेयमृक्मथमा- वाजस्येमं प्रसवः सुपुवे अग्रे सोम राजान- मोपधीप्वप्सु । ता अस्मभ्यं मधुमतीभवन्तु वय राष्ट्रे जाग्रियाम पुरोहिताः ।, इति । वाजस्यानस्योत्पादकः परमेश्वर ओपधीप्वप्सु च सारभूतमिमं सोम वल्लीरूपं राजानं दीप्तिमन्तं पदार्थपग्रे सृष्ट्यादौ सुपुत्र उत्पादयामास । ताश्चौ- पधय आपश्चास्मदर्थ-मधुमतीर्माधुर्योपेता भवन्तु । वयमप्यस्मिन्त्राष्ट्रे पुरोहिता यागानुष्ठानादौ पुरोगामिनो जाग्रियाम जागरूका भूयास्म ।। अथ द्वितीया- वाजस्येदं प्रसव आ वभूवमा च विश्वा भुव- नानि सर्वतः । स विराजं पयति प्रजान- न्प्रजां पुष्टिं वर्धयमानो अस्मे ।, इति । वाजस्य प्रसवः परमेश्वर इदमनुष्टीयमानं कर्माऽऽवभूव भावितवानुत्पादि- तवान् । इमानि सर्वाणि भुवनानि सर्वत उत्पादितवान् । स परमेश्वरोऽस्से अस्मदर्थं प्रजा पुष्टिं च वर्धयमानः प्रजाननस्मदभिमापं प्रकर्षेण जानानो विराज हूयमानमन्नं पति सर्वतः प्रामोतु । अनं वै विराडिति श्रुतिः ।। अथतृतीया- वाजस्येमां प्रसवः शिश्रिये दिवमिमा च विश्वा भुवनानि सम्राट् । अदि- सन्तं दापयतु प्रजानत्रयिं च नः सर्ववीरां नि यच्छतु ।, इति । वाजस्य प्रसव ईश्वर इमां दिवमिमानि चान्यानि सर्वाणि भुवनानि ·प्रपा०७अनु०१०) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( वाजपेयोपयुक्तानहोमाभिधानम् ) शिश्रिय आश्रितवान् । सर्वेषां च भुवनानां राजा भूत्वाऽदित्सन्तं हवितु. मनिन्छन्तं मां मजानन्मदीयबुदिमेरणेन हविर्दापयतु । ततो नोऽस्मभ्यं सर्व- चीरों पुत्रभृत्यादयः सर्वे वीरा यस्याः सा सर्वचीरा ताशी रयिं धनं च नियच्छतु नियमेन ददातु ॥ अथ चतुर्थी- अग्ने अच्छा वदेह नः प्रति नः सुमना भव । प्रणो यच्छ भुव- स्पते धनदा असि नस्त्वम् ।, इति । हेऽग्न इहास्सिन्कर्मणि नोऽस्मारुमच्छाऽऽभिमुख्येन बद हितं कथय । नोऽस्मान्मति मुपनाः करुणार्दचित्तो भव । हे भुवस्पते भूमिपते नोऽस्मभ्यं प्रकण यच्छ धनं देहि । यस्माचमस्मत्स्वामी सन्नोऽस्मभ्यं धनदा आसि ।। अथ पञ्चमी-- प्रणो यच्छत्वर्यमा प्र भगः प्र बृह- स्पतिः । प्र देवाः प्र वाग्देवी ददातु नः।, इति । पभिः प्रशब्दैः प्रयच्छस्विति मददात्वित्यन्वये सत्तानि पवाक्यानि भवन्ति । अर्थमभगवृहस्पतयो देवेपत्तमत्वाद्विमपरिवाजकन्यायेन पृथनिर्दि। श्यन्ते । तेभ्योऽन्ये स्वत्र देवशब्देनोच्यन्ते । ते सर्वे नोऽस्मभ्यं धनं प्रयच्छन्तु। उतापि च सूनृता प्रियवागभिमानिनी देवता या चान्यवाहमानाभिमानिनी देवता ते उभे धनं प्रयच्छताम् ।। अथ पष्ठी- अर्यमणं बृहस्पतिमिन्द्रं दानाय चोदय । वाचं विष्णु सरस्वती सवितारं च वाजिनम् ।। इति । है ईश्वर पुनरस्मभ्यं दातुं धनस्य दानायार्यमादींश्योदय प्रेरप । वाक्स. रसत्योः पूर्वोक्तमतृतायाचोरिव भेदो द्रष्टव्यः । वाजिनमनाधिपतिम् ।। अथ सप्तमी- सोम राजानं वरुणमग्निमन्वारभामहे । नादि- त्यान्विष्णुः सूर्य ब्रह्माणं च बृहस्पतिम् । इति । प्रोत सूनृता ·१०६४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( वाजपेयोपयुक्तामहोमाभिधानम् ) वयं सोमराजादीन्प्रथमतः कर्मारम्भकाननुसृत्य पश्चादारभामहेऽतस्ते सर्वेऽ- नुगृह्णन्तु ॥ विधत्ते-- सप्तानहोमाञ्जुहोति । सप्त वा अन्नानि । यावन्त्येवान्नानि । तान्ये. वावरुन्धे । सप्त ग्राम्या ओषधयः । सप्ताऽऽरण्याः । उभयीपामवरुद्धये । [ब्रा० का० १ ० ३ अ०८] इति । अन्नहेतूनामोपधीनां सप्तत्वात्तत्कार्याणामन्नानामपि सप्तत्वम् । ओपधीनां सप्तत्वमापस्तम्बोऽग्निचयने दर्शयति-"तिलमापव्रीहियवाः मियझ्वणवो गोधूमा वेणुः श्यामाका नीवारा जतिलाश्च गवीधुका अरण्यजा मार्कटका विज्ञेया गार्मुतसप्तमाः कुलत्थसप्तमा वा सप्त ग्राम्याः कृप्टे सप्ताऽऽरण्या अकृष्ट" इति ॥ एकैकस्यान्नस्य पृयगेव होमं विधत्ते- अन्नस्यान्नस्य जुहोति । अन्नस्यान्नस्यावरुद्ध्यै । " [वा० का० १ म० ३ अ०८] इति । इमं पक्षमापस्तम्बो दर्शयति-" वाजप्रसवीयं जुहोति सप्त ग्राम्या ओप- धयः सप्ताऽऽरण्याः पृथगन्नानि द्रवीकृत्यौदुम्बरेण सुवेण वाजस्येम प्रसका सुपुव इति ग्राम्याणि हुत्वाऽऽरण्यानि जुहोति" इति ।। इदानी पौधायनाभिमतं सर्वाण्येकीकृत्य हॉम विधचे- " यद्वाजपेययाज्यनवरुद्धस्याश्नीयात् (१) । अवरुद्धेन न्युध्येत । सर्वस्य समवदाय जुहोति । अनवरुद्धस्यावरुद्धय । [ब्रा० का० १ ० ३ अ० ८] इति। होमकाले यदन्नमवरुद्धं स्वीकृतं तदुपेक्ष्य यदस्वीकृतं वाजपेययाजी काला- न्तरेऽश्नीयात् । तदानीमुपेक्षितेन यागकालीनेनान्नेनासौ वियुक्तो भवेत् । अतः सर्वमेकीकृत्य होमे सर्वस्यापि यागकाले स्वीकृतत्वेन दोपापादकमस्वीकृतं किंचिन्न भवेत् । अतोऽस्वीकृतस्य सर्वस्यापि यागकाले स्वीकाराय मिलित्वा होम इत्यर्थः । होमे साधनविशेपं विषचे- "औदुम्बरेण सुवेण जुहोति । इर्या अन्नमुदुम्बरः । उर्ज एवानाधस्याव. रौ ।" [ ब्रा० का० १ ० ३ अ०८] इति । - " क. घ..च. कारोऽयमि।

·प्रपा०७अनु०१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (वाजोपयोपयुकामहोमाभिधानम् ) उंग्वा अनं बलमदमेवान्नमत एव देशविशेपे वहयते ।। देवस्य खा सवितुः प्रसवेऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या५ सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रे- णाग्नेस्त्वा साम्राज्येनाभि पिञ्चामन्द्रिस्य बृहस्पतेस्त्वा साम्राज्येनाभि पिञ्चामि ॥ कल्प:-" अथ यजमानायतने कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमाऽऽस्तृ. णाति तयजमान पाश्चमुपदेश्य सुवर्णरजताभ्यां रुक्माभ्यां पर्युपास्य पुरस्ता- त्मत्याचमभिषिञ्चति शीर्पसोऽभिपिश्चत्यामुखादन्ववस्रावयति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो इस्ताभ्यार सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यने. णामेस्त्वा साम्राज्यनाभिपिश्चामीन्द्रस्य त्वा बृहस्पतेस्त्वा सानाज्येनाभिपि. धामीति" इति । अनेन्द्रस्येत्यस्मिन्मध्यममप्रेऽनुपसूचनायानाम्नातोऽपि त्वाशब्दः सूत्रका- रेण पठितः । देवस्य त्वेत्यादिारुपातः । या सरस्वती वाग्विशेषदेवता या च वाक्शब्दाभिहिता वाक्सामान्यदेवता यवान्तर्यामी यन्तशब्दवाच्यो योऽप्य- निस्तेन दस्तेपा यत्रेण नियमनेनानुज्ञया साम्राज्पनिमित्तं त्वामभिषिञ्चामि । इन्द्रस्येत्येतावानेवाऽऽनातो द्वितीयो मनः । स च पूर्वोत्तरभागयोरनुपड्रेण व्याख्यातव्यः । बृहस्परित्यादौ तृतीयमन्ने पूर्वभागोऽनुपञ्जनीयः ।। देवस्य स्वेत्येतस्मिन्मवभागे प्रसवपदाभिभापमाह- "देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्याह । सवितृपसत एवैनं ब्रह्मणा देवता- भिरभिषिञ्चति । " [ना० का० १ ० ३ अ०८] इति । बामणा मन्त्रेण प्रतिपाद्याभिरिति शेषः ।। सर्वोपधिरसमभिपेकदन्यत्वेन विधत्ते- अनस्यानस्याभिषिञ्चति । अन्नस्यान्नस्यावरुयै (२)।" [ब्रा० का० १ ० ३ अ०८] इति । प्रकारविशेपं विधत्ते- पुरस्तात्मत्यश्चमभिपिञ्चति । पुरस्तादि प्रतीचीनमनमद्यते । शीर्पतोऽ. 'भिपिचति । शीर्पतो बन्नमयते । " [वा० का १ ० ३ ० ८ ] इति । आसपुटाघातविपयवाक्यवद्यारूपेयम् ।। त .

·“ १०६४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रयमकाण्डे- ( वाजपेयोपयुक्तानहोमाभिधानम् ) वयं सोमराजादीन्मथमतः कर्मारम्भकाननुसृत्य पश्चादारभामहेऽतस्ते सर्वेऽ- नुगृह्णन्तु ॥ विधत्ते- " सप्तानहोमाञ्जुहोति । सप्त वा अन्नानि । यावन्त्येवान्नानि । तान्ये. वावरुन्धे । सप्त ग्राम्या ओषधयः । सप्ताऽऽरण्याः । उभयीपामवरुद्धचै । [ब्रा० का० १ ० ३ अ०८] इति । अन्नहेतूनामोपधीनां सप्तत्वात्तत्कार्याणामन्नानामपि सप्तत्वम् । ओपधीनां सप्तत्वमापस्तम्बोऽग्निचयने दर्शयति-" तिलमापत्रीहियवाः मियङ्ग्वणवो गोधूमा वेणुः श्यामाका नीवारा जतिलाश्च गवीधुका अरण्यजा मार्कटका विज्ञेया गा तसप्तमाः कुलत्थसप्तमा वा सप्त साम्पाः कृष्टे सप्ताऽऽण्या अकृष्टे" इति ।। एकैकस्यान्नस्य पृथगेव होमं विधत्ते- अन्नस्यान्नस्य जुहोति । अन्नस्यान्नस्यावरुद्धौ । " [प्रा० का० १ म० ३ अ०८] इति । इमं पक्षमापस्तम्बो दर्शयति-" वाजप्रसवीयं जुहोति सप्त ग्राम्या ओप- धयः सप्ताऽऽरण्याः पृथगन्नानि द्रवीकृत्यौदुम्बरेण सुवेण वाजस्यमं प्रसवः सुपुव इति ग्राम्याणि हुत्वाऽऽरण्यानि जुहोति" इति । इदानी बौधायनाभिमतं सर्वाण्येकीकृत्य हॉम विधत्ते- " यद्वाजपेययाज्यनवरुद्धस्याश्नीयात् (१)। अवरुद्धेन व्ध्येत । सर्वस्य समवदाय जुहोति । अनवरुद्धस्यावरुद्धयै । [प्रा० का० १ ० ३ अ० ८] इति। होमकाले यदन्नमवरुद्धं स्वीकृतं तदुपेक्ष्य यदस्वीकृतं वाजपेययाजी काला- न्तरेऽश्नीयात् । तदानीमुपेक्षितेन यागकालीनेनान्नेनासौ वियुक्तो भवेत् । अतः सर्वमेकीकृल होमे सर्वस्यापि यागकाले स्वीकृतत्वेन दोषापादकमस्वीकृतं किंचिन्न भवेत् । अतोऽस्वीकृतस्य सर्वस्यापि यागकाले स्वीकाराय मिलित्वा होम इत्यर्थः ।। होमे साधनविशेपं विधत्ते-- "औदुम्बरण वेण जुहोति । उर्दा अन्नमुदुम्बरः । उर्ज एवान्नावस्याव- रुद्ध्यै ।" [प्रा० का० १५० ३ ०८] इति । क.५, ४. च, 'कारोऽयं मि।

·प्रपा०७अनु०१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजपेयोपयुफानहोमामिधानम् ) गर्वा अन्नं चलप्रदमेवानमत एच देशविशेपे पद्यते ॥ देवस्य खा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्वाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या५ सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रे- णाग्नेस्त्वा साम्राज्येनाभि पिञ्चामन्द्रिस्य वृहस्पतेस्त्वा साम्राज्येनाभि पिञ्चामि ॥ कल्पः-" अथ यजमानायतने कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमाऽऽस्तृ- णाति तद्यमानं माञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्यां रुक्माभ्यां पर्युपास्य पुरस्ता- सत्यञ्चमभिपिञ्चति शीर्पतोऽभिपिञ्चत्यामुखादन्ववस्त्रावयति देवस्य त्या सवितुः प्रसवेऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यार सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यो- णानेस्त्वा साम्राज्येनाभिपिञ्चामीन्द्रस्य त्वा वृहस्पतेस्त्वा साम्राज्येनाभिपि- चामीति" इति । अनेन्द्रस्येत्यस्मिन्मध्यममवेऽनुपङ्गसूचनापानाम्नातोऽपि वाशब्दः सूत्रका- रेण पठितः । देवस्य त्वेत्यादिाख्यातः । या सरस्वती वाग्विशेषदेवता या च वाक्शब्दाभिहिता पावसामान्यदेवता यश्चान्तर्यामी यन्दशब्दवाच्यो योऽप्य- निस्तेजःपदस्तेपो यन्त्रेण नियमनेनानुज्ञया साम्राज्यनिमित्तं त्वामभिपिञ्चामि । इन्द्रस्येत्येतावानेवाऽऽन्नातो द्वितीयो मन्त्रः । स च पूर्वोत्तरभागयोरनुपरुण व्याख्यातव्यः । बृहस्पतेरित्यादौ तृतीयमन्त्रे पूर्वभागोऽनुपञ्जनीयः ।। देवस्य स्वेत्येतस्मिन्मत्रभागे प्रसवपदाभिमायमाह-- " देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्याह । सवितृप्रसूत एवैनं ब्रह्मणा देवता- भिरभिषिञ्चति । " [ ब्रा० का० १ ० ३ ० ८] इति । ब्रह्मणा मत्रेण मतिपाद्याभिरिति शेपः ।। सर्वोपघिरसमभिपेकद्रव्यत्वेन विधत्ते- " अन्नस्यानस्याभिपिचति अन्नस्यानस्यावरुद्धी (२)।" [वा. का० १०३ अ०८] इति । प्रकारविशेष विधचे- पुरस्तात्मत्यश्चमभिपिञ्चति । पुरस्ताद्धि प्रतीचीनमन्नमद्यते । शीर्पतोऽ- भिपिचति । शीर्पतो हान्नपयते ।" [बार का० ११०३ अ०८] इति । आसपुटापातविषयवाक्यवयाख्येयम् ।। . - ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (वाजपेयोपयुक्तामहोमाभिधानम् ) गुणान्तरं विधत्ते- आमुखादन्ववस्रावयति । मुखत एवास्मा अन्नाद्यं दधाति ।"[ग्रा० का० १ ० ३ अ०८] इति । शिरस आरभ्याऽऽनुलोम्येन मुखपर्यन्तमेवावस्रावयेन त्वधः ॥ मन्त्रेप्वनीन्द्रबृहस्पतिशब्दतात्पर्य व्याचष्टे- " अग्नेस्त्वा साम्राज्येनाभिपिश्चामीत्साह । एप वा अग्नेः सवः । तेनैवैन- मभिपिञ्चति । इन्द्रस्य त्वा साम्राज्येनाभिपिञ्चामीत्याह (३) । इन्द्रियमेवा. स्मिन्नतेन दधाति । वृहस्पतेस्त्वा साम्राज्येनाभिपिञ्चामीत्याह । ब्रह्म वै देवानां वृहस्पतिः । ब्रह्मणैवैनमभिषिञ्चति । " [ब्रा० का० १ ० ३ अ० ८] इति । एप ओपधिरसोऽग्नेः सवोऽग्निना मेरितः । अतोऽग्निशब्दमुच्चारयन्नग्निसंव. न्धेन तेनैव रसेनाभिषिञ्चति । एप वा इन्द्रस्य सवो वृहस्पतेः सव इत्यनु- संधेयम् ।। विधत्ते- सोमनहा यावदानीयानि चत्विग्भ्य उपहरन्ति । अमुमेव तैलोकमन्न- वन्तं करोति । सुराग्रहारश्चानवदानीयानि च वाजमृद्भ्यः । इममेव तैर्लोक- मनवन्तं करोति । अथो उभयीप्वेवामिपिच्यते ।"[प्रा० का० १०३ अ०८] इति । पशोर्यान्यवदानीयानि हृदयादीनि हृदयस्पाग्रेऽवद्यतीत्यादिश्रुतेः, तानी- डायामवत्तानि सोमग्रहांचविग्भ्यः प्रयच्छेत् । शिरआदीन्यनवदानीयानि न शीर्णोऽवद्यति नांसयोरित्यादिश्रुतेः, तानि सुराग्रहांश्च वाजमृद्भ्यो रयान्तरैः पोडशभिराजिधावनं कृतवद्भ्यो वैश्येभ्यः प्रयच्छेत् । एवं सत्युभयी दैवीप मानुपीपु च मजास्वयमभिपित्तो भवति । विधत्ते- "विमायं कुर्वते वाजस्तः (१)। इन्द्रियस्यावरुद्ध्यै । " [ ना० का० १ ० ३ ०८] इति । विशेषेण मथनमालोडनं कलहो विमाथः । पानवश्यनटनायाभिनयं विमाथं युयुः ॥ सवनन स्तोत्रेषु ऋविशेपं विधत्ते- "अनिरुक्ताभिः प्रातःसवने स्तुवते । अनिरुक्तः प्रजापतिः । प्रजापते. राप्त्यै । वाजवतीभिर्माध्यंदिने । अन्नं व वाजः । अन्नमेवावरन्थे । शिपिवि.

·प्रपा०७अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १०६७ ( वाजपेयविषयोजितिमात्राभिधानम् ) पूवतीभिस्तृतीयसपने । यशो चे विष्णुः । पशवः शिपिः । या एव पशुपु प्रतितिष्ठति "[प्रा० का० १ ० ३ ० ८] इति । अनिरुक्ताभिरव्यक्तदेवताकाभिग्मिः । साकल्येन तन्महिनो वमश- फ्यत्वात्मजापतिरनिरुक्तः। बाजशब्दोपेता ऋची वानवत्यः, शिपिविष्टशब्दो. पेतायः शिपिविष्टवत्यस्ताः सर्वाः सामवेदे द्रष्टव्याः । विष्टशब्दो विष्णु. पर्यायः सनत्र फलव्यापिनं यज्ञमाचष्टे, शिपिशब्दः पशुवाची, अत: शिपि. विष्टवतीभिरिभर्पज्ञे पशुपु च मतितिष्ठत्येव ।। सामविशेष विधत्ते- "वृहदन्यं भवति । अन्तमेवैनर श्रियै गमयति (५)।"[प्रा० का० १ म० अ०८] इति । अन्तिमस्य स्तोत्रस्य यदन्त्य साम तबृहद्वापेत् । तेन गानेननं यनमा श्रियै संपत्सिद्धये यज्ञस्यान्त समाप्ति प्रापितवान्भवति ॥ अत्र विनियोगसंग्रहः- वाजसप्तभिरन्नस्य होमो देवयजुस्खयात् । अभिपिचरस्वामिनं तं दश मना इहोदिताः॥१॥" इति ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरनिने माघवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयाहितामाप्ये प्रथमकाण्डे सतमप्रपाठके दशमोऽनुवाक ॥ १०॥ - (अप प्रथमाटके सप्तमप्रपाठक एकादशोऽनुवाक ।) अग्निरेकाक्षरेण वाचमुदजयश्विनौ यक्ष- रेण प्राणापानायुदजयतां विष्णुत्यक्षरेण त्री- लोकानुजयत्सोमश्चतुरक्षरेण चतुप्पदः पशू- नुदजयत्पूपा पञ्चाक्षरेण पङ्क्तिमुजयदाता पडक्षरेण पडतूनुजयन्मस्तः सप्ताक्षरेण सप्त- पंदार शक्करीमुदंजयन्बृहस्पतिरष्टाक्षरेण गाय- ·१०६८ . . श्रीमत्सायणाचार्यविरचितंभाष्यसमेता- [प्रथमकाण्डे- ( वाजपेयविपयोग्जितिमाभिधानम् ) त्रीसुदजयन्मित्रो नवाक्षरेण विकृत स्तोम- मुदजयत् (१) वरुणो दशाक्षरेण विराजमु- दजयदिन्द्र एकादशाक्षरेण विष्टुभमुर्दजयविश्व देवा दादशाक्षरेण जगतीमुदजयन्वसवस्त्रयो- दशाक्षरेण त्रयोदशः स्तोममुजयन्सुद्राश्चतु- दशाक्षरेण चतुर्दश५ स्तोममुदंजयन्नादियाः पञ्चदशाक्षरेण पञ्चदृश५ स्तोममुदंजयन्नदितिः पोशाक्षरेण पोडश स्तोममुदजयत्प्रजापतिः सप्तदशाक्षरेण सप्तदश स्तोममुर्दजयव (२)॥ (त्रिवृतर स्तोममुदजयापट्चत्वारि शञ्च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ (अथ प्रथमायके सप्तमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ।) . अमिः । एकाक्षरेणेत्येक-अक्षरेण । वाचम् । उदिति । अजयत् । अश्विनी । यक्षरेणेति द्वि- अक्षरेण । प्राणापानाविति प्राण-अपानौ । उदिति । "अजयताम् । विष्णुः । ब्यक्षरेणेति त्रि-अक्षरेण । जीन् । लोकान् । उदिति । अजयद । सोमः । चतु- रक्षरेणेति चतुः-अक्षरेण । चर्तुप्पद् इति चतुः- - ·। प्रपा ०७अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयतचिरीयसंहिता । ( वाजपेयविपयोग्जितिमन्त्राभिधानम् ) पदः । पशून् । उदिति । अजयत् । पूपा । पञ्चा क्षरेणेति पञ्च-अक्षरेण । पङ्क्तिम् । उदिति । अज युत् । धाता । षडक्षरेणेति षट्-अक्षरेण । पट् । ऋतून् । उदिति । अजयद । मरुतः । सप्ताक्षरेणेति सप्त-अक्षरेण । सप्तपदामिति सप्त--पदाम् । शक्वं. रीम् । उदिति । अजयन् । बृहस्पतिः । अष्टाक्षरे- णेत्यष्टा-अक्षरेण । गायत्रीम् । उदिति । अजयत् । मित्रः । नाक्षरेणेति नव-अक्षरेण । त्रितमिति त्रि-वृतम् । स्तोमम् । उदिति । अजयत् (१)। वरुणः । दशाक्षरेणेति दर्श-अक्षरेण । विराजमिति वि-राजम् । उदिति । अजयद । इन्द्रः । एकाद- शाक्षरेणेत्येकादश-अक्षरेण । त्रिष्टुभम् । उदिति । अजयव । विश्वे । देवाः । द्वादशाक्षरेणेति हादेश- अक्षरेण । जर्मतीम् । उदिति । अजयन् । वसंवः । त्रयोदशाक्षरेणेति त्रयोदश-अक्षरेण । त्रयोदशमिति त्रयः-दुशम् । स्तोमम् । उदिति । अजयन् । रुद्राः। चतुर्दशाक्षरेणेति चतुर्दश-अक्षरेण । चतुर्दशमिति चतुः-दशम् । स्तोमम् । उदिति । अजयन् । आदित्याः । पञ्चदशाक्षरेणेति पञ्चदश-अक्षरेण । पञ्चदशमिति पञ्च-दशम् । स्तोम॑म् । उदिति । - ·-- “ कल्प: १०७० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( वाजपेयविषयोज्जितिमन्त्राभिधानम् ) अजयन् । अदितिः। पोर्डशाक्षरेणेति पोडेश-अक्ष- रेण । षोडशम् । स्तोम॑म् । उदिति । अजयव । प्रजाप॑तिरिति प्रजा-पतिः । सप्तदशाक्षरेणेति सप्त- देश-अक्षरेण । सप्तदशमिति सप्त-दृशम् । स्तोमम्। उदिति । अजय (२)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ (अथ प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः 1) दशमेऽन्नहोम उक्तः । एकादश उजितिमन्ना उच्यन्ते । अथ यजमानमन्वास्थायोजितीर्वाचयत्यग्निरेकाक्षरेण वाचमुद- जयदिति सप्तदश" इति । पाठस्तु- अग्निरेकाक्षरेण वाचमुदजयदश्विनौ यक्षरेण प्राणापानावुदजयतां विष्णुरुयक्षरेण त्रील्लोका- नुदजयत्सोमश्चतुरक्षरेण चतुप्पदः पशृनुदजय- त्पूषा पञ्चाक्षरेण पङ्क्तिमुदजयदाता पडक्षरेण पडतूनुदजयन्मरुतः सप्ताक्षरेण सप्तपदा शक्क- रीमुदजयन्बृहस्पतिरष्टाक्षरेण गायत्रीमुदजय- मित्रो नवाक्षरेण त्रित५ स्तोममुदजयह- रुणो दशाक्षरेण विराजमुदजयदिन्द्र एकाद- शाक्षरेण विष्टभमुदजयविश्वे देवा द्वादशाक्षरेण जगतीमुदजयन्वसवत्रयोदशाक्षरेण त्रयोदश स्तोममुदजयन्स्द्रावतुर्दशाक्षरेण चतुर्दशश स्तोममुदजयनादियाः पञ्चदशाक्षरेण पञ्चदशर ·.. भपा०७अनु-१२ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १०७१ (पाजपेयोपयुक्तातिप्राममन्त्राभिधानम् ) स्तोममुदजयनदितिः पोडशाक्षरेण षोड- शः स्तोममुदजयत्प्रजापतिः सप्तदशाक्ष- रेण सप्तदश स्तोममुदजयव॥, इति ।। आश्रावयेत्यादिक सप्तदशाक्षरे मत्रसंघ एकैकाक्षरद्धया तत्तन्मत्रं पठि- त्वा तत्सामर्थ्यादग्न्यादयो वागादीनुदजयन् । अथ वा विध्यन्तर एकाक्षरो मन्त्रशास्त्रमसिद्ध्या वागनिधीनं तेनैकाक्षरेण मन्त्रणाग्ने गुज्जयः । ब्यक्षरेणाज- पामवेण माणापानात्मकेनापिनो माणापानोज्जयः। एवमन्येऽपि यक्षरादि- • मषा पपापोगमुन्नेयाः । पवाक्षरसंख्यानुसारेण लोकत्रयादिजयो विज्ञेयः। त्रिस्तीमगतानामृचा नमसंख्योपेतत्वात्तजयो द्रष्टव्यः । प्रयोदशस्तोमादा- बपि तिमृणामृचामावृत्तिविशेपेण तत्तसंख्या द्रष्टव्या । एतदुजितिविधिस्तु ता वा एता उज्जितयो व्याख्यायन्त इत्येतादृशः पूर्वमेवास्माभियाख्यातः सोऽयमत्रोत्कर्पणीयः॥ अत्र विनियोगसंग्रहः " अनिः सप्तदशाऽऽन्नाता उजितीचियेदमः । यजमानं रथेष्वेषु धावत्स्वध्वर्युरादरात् ॥ १ ॥ " [इति ॥] इति श्रीम.सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे- दीयतैत्तिरीयसहितामाप्ये प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठक एकादशोऽनुवाक ॥ ११ ॥ (अथ प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाटके द्वादशोऽनुवाक ।) उपयामहीतोऽसि नृपदै त्वा द्रुपदै भुव- नसदमिन्द्राय जुष्टै गृह्णाम्येप ते योनिरि- न्द्राय खोपयामगृहीतोऽत्यप्सुप खा त- सदै व्योमसदमिन्द्रीय जुष्टै गृह्णाम्येप ते योनि- रिन्द्राय खोपयामगृहीतोऽसि पृथिविपदै खाs- इस मन्त्र शाह र क, पह, वाऽमि'। २ क. प.ह, च. "त्तिो।

·१०७२ - श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( वाजपेयोपयुज्ञातिप्राह्यमन्त्राभिधानम् ) तरिक्षसः नाकसदमिन्द्राय जुष्टं गृह्णाम्येष ते योनिरिन्द्रीय त्वा । ये ग्रहाः पञ्चजनीना येषां तिस्रः परमजाः । दैव्यः कोशः (१) समुब्जितः।तेपां विशिप्रियाणामिषमूर्ज५ सम- ग्रभीमेप ते योनिरिन्द्रीय त्वा । अपार रस- मुईयस५ सूर्यरश्मि५ समाभृतम् । अपाय रसंस्य यो रसस्तं वो गृह्णाम्युत्तममेष ते योनिरिन्द्राय वा । अया विष्ठा जनयन्कर्व- राणि स हि पूणिर्वराय गातुः । स प्रत्यु- दैवरुणो मध्वो अग्र स्वायां यत्तनुवीं तनूमै- रैयत । उपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये त्वा जुष्टं गृह्णाम्येप ते योनिः प्रजापतये त्वा (२)॥ (कोशस्तनुवां प्रयोदश च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैचिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके 'सप्तमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ (अप प्रथमाटके सप्तमप्रपाटके द्वादशोऽनुवार.।) उपयामगृहीत इत्युपयाम-गृहीतः । जसि । नृपदमिति नृ-सदम् । त्वा । द्रुपदमिति द्रु-स- दम् । भुवनसमिति भुवन-सदम् । इन्द्राय । जुष्टंम् ।

·२०७३ । प्रपा०७अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( वाजपेयोपयुकातिप्रापमश्राभिधानम् ) गृह्णामि । एपः । ते । योनिः । इन्द्राय । त्वा । उपयामहीत इत्युपयाम–गृहीतः । असि । अप्सु- पदमियप्सु–सर्दम् । वा। घृतसमिति घृत-स- दम् । व्योमसमिति व्योम–सर्दम् । इन्द्राय । जुष्टंम् । गृह्णामि । एषः । ते । योनिः । इन्द्राय । त्या । उपयामहीत इत्युपयाम-गृहीतः । अप्ति । पृथिविपदमिति पृथिवि-सदम् । त्वा । अन्तरिक्ष- समित्यन्तरिक्ष-सर्दम् । नाकसमिति नाक-स. दम् । इन्द्राय । जुष्टंम् । गृह्णामि । एपः । ते । योनिः । इन्द्राय । त्वा । ये। ग्रहाः । पञ्चजनीना इति पञ्च-जनीनाः । येषाम् । तिस्रः । परमजा इति परम-जाः । देव्यः । कोशः(१)। सब्जित इति सम्-उन्जितः । तेपाम् । विशिप्रियाणामिति वि-शिप्रियाणाम् । इपम् । ऊर्जम् । समिति । अग्रभीम् । एषः । ते । योनिः। इन्द्राय । त्वा । अपाम् । रसम् । उदयसमित्युत्-क्यसम् । सूर्यर- श्मिमिति सूर्य-भिम् । समारभृतमिलि सम्-जाम- तम् । जपाम् । रसस्य । यः । रस। तम् । वः । गृह्णामि । उत्तममित्युत्तमम् । एषः । ते । योनिः । इन्द्राय । खा । अया । विष्ठा इति वि- ।

·१०७४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( वाजपेयोपयुकातिप्राह्यमन्त्राभिधानम् ) स्थाः । जनयन् । कवराणि । सः। हि । वृणिः । उरुः । वराय । गातुः । सः । प्रति । उदिति । ऐन् । धरुणः । मर्ध्वः । अग्रंम् । स्वायाम् । यत् । तनु- वाम् । तनम् । ऐरैयत । उपयामगृहीत इत्युपया- म-गृहीतः । असि । प्रजाप॑तय इति प्रजा-पतये । खा । जुष्टम् । गृह्णामि । एषः। ते । योनिः । प्र॒जाप॑तय इति प्रजा-पतये । त्वा (२)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ (अथ प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ।) एकादश उजितिमात्रा उक्ताः। द्वादशेऽतिग्राह्यमन्त्रा उच्यन्ते । कल्प:-" आग्रयणं गृहीत्वा पन्द्रानतिग्राह्यान्गृह्णात्युपपामगृहीतोऽसि नृपदं त्वा द्रुपदमित्येताभिः पञ्चभिः" इति । तत्र प्रथममत्रपाठस्तु- उपयामगृहीतोऽसि नृपदं त्वा द्रुपदं मुवनसद- मिन्द्राय जुष्टं गृह्णाम्येप ते योनिरिन्द्राय खा,इति । हे प्रथमातिग्राह्य त्वमुपयामेन पृथिव्यात्मकेन पात्रेण गृहीतोऽसि । इयं वा उपयाम इति पूर्वमुदाहृनम् । मनुष्येपु वनस्पतिषु भुवनेषु स्वामित्वेनावस्थित. मिन्द्राय मियं त्वां गृह्णामि । एप खरमदेशस्ते स्थानं तस्मादिन्द्राय वामप्र सादयामि । एप इत्यादिः सादनमत्रः ।। नृपदमित्यादिपदाभिमायमाह- नृपदं त्वत्साह । मना वै नृन् । प्रजानामवतेन सूपते । इपदमित्याह । , ·प्रपा०७मनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयवैचिरीयसंहिता । १०७५ ( वाजपेयोपयुक्तातिप्राधमत्राभिधानम् ) वनस्पतयो चैट वनस्पतीनामेतेन सूयते । भुवनसदमित्याह । यदा वै वसी- पान्भवति । भुवनमगन्निति वै तमाहुः । भुवनमेवतेन गच्छति (१)।" । [बा० का० १०३ अ०९] इति । नृन्नरस्तेपु सीदतीति नृपत्तं नृपदम् । एतेन यजुप्पाठेन प्रजानां मध्ये सूयते स्वामित्वेनाभिपिच्यते । यदा लोके वसीयान्धनाढ्यो भवति तदा तं पुरुषं स्वामित्वेन कृत्स्नं भुवनमगन्माप्तवानिति जना आहुः ।। अथ द्वितीयग्रहणमत्रः- उपयामगृहीतोऽस्यप्मुपदं त्वा वृत- सदं व्योमसदमिन्द्राय जुष्टं गृह्णा. म्येष ते योनिरिन्द्राय खा , इति । पूर्ववव्याख्येयम् ॥ एतदेवाभिमेत्य तथैव व्याचटे- अप्मुपदं त्वा घृतसदमित्याह । अपामैवैतेन घृतस्य सूयते । व्योमस- दामित्याह । यदा वै वसीयान्भवति । व्योमागनिति धै तमाहुः । व्योमैवतेन गच्छति ।" [बा० का० १ ० ३ अ० ९] इति । अप्स्वित्यादिपाठेन तत्स्वामित्वेनाभिपेकः । धनाढ्यस्य व्योमगामित्वं नाम गजाचारोहणम् ॥ अध नृतीयग्रहणपत्र:- उपयामगृहीतोऽसि पृथिविषदं खाऽ- न्तरिक्षसदं नाकसदमिन्द्राय जुष्टं गृह्णा- म्येप ते योनिरिन्द्राय वा।। इति । पूर्ववद्व्पाचटे- "पृथिविपदं स्वाऽन्तरिक्षसदमित्याह । एपामेवैतेन लोकानार सूयते । तस्माद्वाजपेययाजी न कंचन प्रत्यवरोहति । अपीव हि देवताना सूयते । नाकसदमित्याह । यदा वै वसीयान्भवति । नाकमगनिति वै तमाहुः । नाक- मेवैतेन गच्छति।" [ना का० १ ० ३ अ०९] इति । तस्मादयं वाजपेपपागेनारम्यादिदेववानामपि मध्येऽभिषिक्त इस भवति । अग्नेस्त्वा साम्राज्येनाभिपिञ्चामीत्यादिपत्रेष्वन्यादीनां यत्तत्साम्राज्यं तेन .क.प. ह. च, 'कच भ'।

·१०७६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (वाजपेयोपयुक्तातिप्राह्यमन्त्राभिधानम् ) निमित्तेनाभिपेकस्योक्तत्वान प्रत्यवरोहति । अपि तस्मादेवतानां मध्येऽभि- पिक्तत्वाद्देववदेव कमपि मनुष्यं प्रति गजादिवाहनानावरोहति नावरोहेदिति विधिः । अत एवाऽऽपस्तम्ब आह-" यावज्जीव न कंचन भत्यवरोहेबृह- स्पतिसवेन वा प्रत्यवरोहणीयेन यजेत" इति ॥ अथ चतुर्थग्रहणमन्त्र:- ये ग्रहाः पञ्चजनीना येषां तिस्रः परमजाः । देव्यः कोशः समुन्जितः । तेषां विशिप्रियाणा- मिपमूर्ज५ समग्रभीमेप ते योनिरिन्द्राय वाा, इति । येऽतिग्राह्यरूपा ग्रहाः पञ्चजनीनाः पञ्चजनेभ्यो देवमनुष्यासुररक्षोगन्ध- भ्यो निपादपञ्चमेभ्यो वर्णेभ्यो वा हिताः । येषापतिग्राह्याणां तिस आग्ने यैन्द्रसौर्याख्यातिग्राह्यरूपाः परमजाः प्रकृतयः । किं च येषां प्रभावेन दैव्यो दिवि भवः कोशो मेघः समुन्जितः सम्यङ्ल्युजीकृती वर्षाभिमुखः कृत इत्यर्थः । विविधानि शिमाणि हनुस्थानीयानि पात्राग्राणि तैरुपेता विशिमि- यास्तादृशानां तेपामतिग्राह्याणां पूरणायेपमन्नसदृशमूर्फ बलमदं सोमरसं सम. अभी सम्यग्गृह्णामि ॥ पञ्चजनीनशब्दाभिमायं दर्शयति- "ये ग्रहाः पञ्चजनीना इत्याह । पञ्चजनानामेतेन सूयते ।" [वा. का १ म० ३ अ० ९] इति । एतेन मनपाठन निपादपवमानां वर्णानां स्वामित्वेनाभिपिच्यते ।। अथ पञ्चमग्रहणमत्र:- अपार रसमुद्वयस५ सूर्यरश्मि समा- भृतम् । अपाश् रसस्य यो रसस्तं वो गृह्णाम्युत्तममेप ते योनिरिन्द्राय त्वा इति । हेऽतिग्राह्या वो युप्माकं मध्य उत्तमं चरमं ग्रहं तं तथाविधं गृहामि । किं. विधम् । अपां रसम् । उदकस्यैव सोमरसत्वेन परिणामाद । उद्भूतं वपोऽनं नीवनं वा यस्य तमुद्वयसम् । सोमरसो बन्नभूतो जीवनहेतुश्च । अपाम सोम- ममता अभूमेत्युक्तत्वात् । सूर्य (यो?) रश्मिा परिपाकहेतुर्पस्य तं सूर्यरश्मिम् । दृष्टिफ्लिन्ना ओषधय थातपेन पच्यन्तेऽन्यया दृष्टयाधिक्येन पूयेयुः । समाभृतं गायच्या धुलोकात्सम्यगानीतम् । किं चापा रसः सोमटिरूपेण परिणनस्त- स्यापि यो रसः सारस्ताइसमुदकरसम् ।। - ·प्रपा०७अनु०१३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) स्वामित्वं जोयुक्तत्वं च भागद्यपाठेन भवतीति दर्शयति- " अपार रसमद्वयसमित्याह । अपामेतेन रसस्य मूयते । सूर्यरश्मिर समाभृतमित्याह सशुक्रत्वाय (२)।" [ना० का० १ ०३०९] इति । कल्पः-" अया विष्ठा जनयन्कराणीति सप्तदश माजापलान्सोमनहा- गृह्णाति" इति । पाठस्तु- अया विष्ठा जनयन्कर्वराणि स हि घृणि- रुवराय गातुः । स प्रत्युदैवरुणो मध्वो अग्र स्वायां यत्तनुवां तनूमैरयत । उपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये खा जुष्टं गृह्णाम्येष ते योनिः प्रजापतये खा, इति ॥ अथाऽयं मजापतिर्विष्ठा विशेषेणांत्र स्थितः कर्वराण्येतानि कर्माणि जनय. संपादयन्वर्तते । यस्मात्स प्रजापतिऽणिर्दीप्तिमान्मकाशको भूत्वा वराय श्रेष्ठा- य कर्मफलायोरुगातुविस्तीणों मार्गों भवति तस्मात्स प्रजापतिमध्वो मधुन: कर्मफलस्य धरुणो धारयिता सन्नग्रं प्रत्यस्मत्समीपं प्रति उदैदुत्कण मामोतु । यवस्मारवायां तनुवा स्वकीये शरीरे वन्मस्मच्छरीरमैस्यत पापपति, तसा- द्वपं फलं प्राप्स्याम इति शेषः । एकपर्चा गृहातीत्येतस्य विधिः, स च पूर्वमेव व्याख्यातः ॥ अत्र विनियोगसंग्रहः- "उपत्यतिग्राह्य मैन्द्र रद्दीत्वैपेति सादयेत् । उत्तरेषु चतुर्वेवमया सप्तदश ग्रहान् ।। मानापत्यान्यगृह्णाति मन्त्रा द्वादश वपिनाः ॥ १॥ इति ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदानवो नादीप- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमझाडे सवार द्वादशोऽनुवाः ॥ १२॥ (भय प्रयम के सारे कामाः।) जन्वह मासा बन्चिनान्यत्रोचीरनु पर्व- ·१०७८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) तासः । अन्विन्द्र रोद॑सी वावशाने अन्वापो अजिहत जायमानम् । अनु ते दायि मह इन्द्रियाय सत्रा ते विश्वमर्नु वृत्रहत्यै । अनु क्षत्रमनु सो यजत्रेन्द्र देवेभिरर्नु ते नृपये । इन्द्राणीमासु नारिपु सुपत्नीमहमश्रवम् । न ह्यस्या अपरं चन जरसा (१) मरते पतिः। नाहमिन्द्राणि रारण सख्युट पाते । यस्ये- दमप्य५ हविः प्रियं देवेषु गच्छति । यो जात एव प्रथमो मनस्वान्देवो देवान्क्रतुना पर्वभू- पद । यस्य शुप्माद्रोदसी अन्यसेतां नृम्णस्य मना स जनास इन्द्रः । आ ते मह इन्द्रोत्युम समन्यवो यत्समरन्त सेनाः। पतांति दिद्युन्न- यस्य वाहुवोर्मा ते (२) मनो विप्वद्रियग्वि चारी । मा नौ मीरा भंग दद्धि तनःप दाशुषे दातवे भूरि यत्त । नव्य देणे शस्ते अस्मिन्त उक्थे प्रवेवाम वयमिन्द्र स्तुवन्तः । जा व भर माकिरतपरि धाद्विया हि त्या वसुपति वझूनाम् । इन्द्र यत्ते माहिन बम- स्त्यस्मभ्यं तदर्यश्व (३)प यन्धि । प्रदा- तार हवामह इन्द्रमा हविपा वयम् । उHI ·१०७९ प्रपा०७अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसहिता । (काम्ययाग्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) हि हस्ता वर्मुना पृणस्वाऽऽ प्र यच्छ दक्षि- णादोत सव्यात् । प्रदाता वजी पास्तुरा- पाट्छुप्मी राजा वहा सोमपावा । अस्मि- न्यज्ञे बर्हिप्या निषद्याथी भव यजमानाय शं योः । इन्द्रः सुत्रामा स्वा५ अवौभिः सुमृ- डीको भवतु विश्ववेदाः । बाधतां देपो अभयं कृणोतु सुवीर्यस्य (४) पतयः स्याम । तस्य वय सुमतौ यज्ञियस्यापि भद्रे सौमनसे स्याम । स सुत्रामा स्ववार इन्द्रौ अस्मे जाराश्चिद्देपः सनुतयुयोतु । रेवतीनः सध- माद इन्द्रे सन्तु तुविवाजाः । शुमन्तो याभि- मदेम । मो प्वस्मै पुरीरथमिन्द्राय शूपमर्चत । अभीकै चिदु लोककृत्सङ्गे समत्सुं वहा । अस्माकै बोधि चोदिता नभन्तामन्य॒केषाम् । ज्याका अघि धन्वंसु (५)॥ (जरसा मा ते हर्थश्च सुवीर्यस्याध्येकं च । ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रयमाष्टके सप्तमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥ (पाकया रसरश्रवाः परोक्ष वहिपों ध्रुवामगन्मत्याह देवं सवितर्देव- स्याई सनस्योल्वं वास्यामिरेकाक्षरेणोपयामहीतोऽसि नृपदमवह यो- दश ॥१३॥)

·१०८० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (काम्ययाज्यापुरौनुवाक्याभिधानम् ) (पाकयज्ञं परोक्ष ध्रुवां वि सूजते च नः सर्ववीरां पतयः स्यामैकंप- श्वाशत् ॥ ५१॥) हरिः ॐ ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके सप्तमः प्रपाठकः॥७॥ (अथ प्रथमाटके सप्तमप्रपाठक त्रयोदशोऽनुवाकः ।) अन्विति । अहं । मासाः । अन्विति । इद । वनानि । अन्विति । ओषधीः । अन्विति । पर्व- तासः । अन्विति । इन्द्रम् । रोदसी इति । वावशाने इति । अन्विति । आपः। अजिहत । जाय॑मानम् । अन्विति । ते । दायि । महे । इन्द्रियायं । सत्रा। ते । विश्वम् । अन्विति । वृत्रहत्य इति वृत्र-हत्यै । अन्विति । क्षत्रम् । अन्विति । सहः । यजत्र । इन्द्र। देवेभिः । अन्विति । ते । नृपय इति नृ-सबै । इन्द्राणीम् । आसु । नारिषु । सुपत्नीमिति सु- पत्नीम् । अहम् । अश्रवम् । न। हि। अस्याः । अप- रम् । चन । जरा (१)। मरते । पतिः। न। अहम् । इन्द्राणि । रारण । सख्युः । पार्कपेरिति कृपा-कपेः । ऋते । यस्य । इदम् । अप्पम् । हविः । प्रियम् । देवे' । गच्छति । यः जातः । एव।

·भपा-७अनु०१३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १०८१ (काम्ययाज्यापुरोनुवाश्याभिधानम् ) प्रथमः । मनवान् । देवः । देवान् । कर्तुना । पर्य- भूपदिति परि-अभूपत् । यस्य । शुष्मांव । रोदसी इति । अभ्यसेताम् । नृम्णस्य । मह्ना । सः । जनासः । इन्द्रः । एति । ते । महः । इन्द्र । ऊती । उन । समन्यव इति स-मन्यवः । यत् । समरन्तेति सम्-अन्त । सेनाः । पाति । दिद्युत् । नयस्य । वाहुवोः । मा । ते (२)। मनः। विष्वद्रियगिति विष्व-द्रियक् । वीति । चारीव । मानः । मर्धीः । एति । भर । दृद्धि । तद । नः । प्रेति । दाशुषे । दातवे । भूरि । यद । ते । नव्य । देणे । शस्ते । अस्मिन् । ते । उक्थे । प्रेति । वाम । वयम् । इन्द्र । स्तुवन्तः । एति । तु । भर । मार्किः । एतत् । परीति । स्थाव । विद्म । हि । त्वा । वसुंपतिमिति वर्मु-पतिम् । वसूनाम् । इन्द्र । यव । ते । मा- हिनम् । दवम् । अस्ति । अस्मभ्यमित्यस्म-भ्यम्। तव । हर्यश्वेति हरि---अश्व (३)। प्रेति । यन्धि । प्रालारमिति प्रदातारम् । हवामहे । इन्द्रम् । एति । हविषा । वयम् । उभा । हि । हस्तां । वसुंना । पृणस्वं । जा। प्रेति यच्छ । दक्षिणाद । एति । उत । सव्याव । प्रदातेति प्रदाता । वनी । १५६ ·१०८२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (काम्ययाज्यापुरोनुवाफ्याभिधानम् । वृषभः । तुरापाट् । शुष्मी । राजा । बहेति वृत्र-हा। सोमपावेति सोम-पाव । अस्मिन् । यज्ञे । बर्हिषि । एति । निषयेति नि-सर्च । अर्थ । भव । यज॑मानाय । शम् । योः । इन्द्रः । सुत्रामेति सु-त्रामा । स्ववानिति स्व-वान् । अवौभिरि- त्यवः-भिः । सुमृडीक इति सु-मृडीकः । भवतु । विश्ववेदा इति विश्व-वेदाः । बाधताम् । देषः । अभयम् । कृणोतु । सुवीर्यस्येति सु-वीर्यस्य (४)। पतयः । स्याम । तस्य । वयम् । सुमतावित सु-मतौ। यज्ञिय॑स्य । अपीति । भद्रे। सौमनसे । स्याम । सः । सुत्रामेति सु-त्रार्मा । स्वानिति स्ववान् । इन्द्रः । अस्मे इति । आराद । चिद । द्वेषः । सनु- तः। युयोतु । रेवतीः । नः। सधमाद् इति सध- मादः । इन्द्र । सन्तु । तुविवाजा इति तुषि-वाजाः। क्षुमन्तः । याभिः । मदेम । प्रो इति । स्विति । अस्मै । पुरोरथमिति पुरः-रथम् । इन्द्राय । शुष- म् । अर्चत । अभीकै । चित् । उ । लोककृदिति लोक-कृद । सङ्गे । समरिस्वति समद-सु । न- हेति त्र-हा। अस्माकम् । बोधि । चोदिता । -- ·प्रपा अनु०१३] कृष्णपजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १०८३ (काम्ययायापुरोनुवाक्याभिधानम् ) नभन्ताम् । अन्यकेपाम् । ज्याकाः। अधीति । धन्व- स्विति धन्व-सु (५)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमा- टके सप्तमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमायके सप्तमः प्रपाठकः॥७॥ ( अथ प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः।) - द्वादशे वाजपेयमन्त्राः समापिताः । त्रयोदशे काम्ययाज्या पुरोनुवाक्या] उच्यन्ते । काम्येटिकाण्डे काचिदिष्ट्रिीषमाम्नायते- इन्द्रायान्टजो पुरोडाशमेकादशकपालं निद्रामकाम इन्द्रपेवान्नर स्वेन भागधेपेनोप धावति स एवास्मै सजाताननुकान्करोति ग्राम्पेव भवति" [सं० का० २ ० २ ०८] इति । अनुकूलवासाजुश्चेत्यन्जः, साहाय्यकरणमानुल्पं, विरोधानाचारण- जुत्वं नादशम् । इन्द्रोऽस्पै यजमानाय सजाताजातिप्रतिबन्धूननुकानेतस्मि- मनुएलान्करोति । ततोऽपं ग्रामस्वामी भवत्पर ।। तन पुरोनुवाक्यामाह--- अन्वह मामा अन्विहनान्यन्वोषधीरनु पर्वतासः । अन्विन्द्र रोदसी वावशाने अन्वापो अजिहत जायमानम् ।, इति । अहशब्द इच्छन्दश्च समुचये । चैनादयो मासास्ते च जायमानमिन्दमनुम. त्यानिहतास्माननुग्रहीतुं प्राप्तवन्तः । एवं बनान्योपपयः पर्वता वावशाने अस्माकामयमाने रोदसी पाचापृधिन्यावापानिहवेति योजना । पोटा वाक्यानि भेत्तुं पडनुशब्दाः । स च भेद आदरार्थः ।। १ स. 'जुत्वम् । स तारवाई। १८, च. 'ई।

·- १०८४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (काम्ययाज्यापुरोनुवाफ्याभिधानम् ) अथ याज्यामाह- अनु ते दायि मह इन्द्रियाय सत्रा ते विश्वमनु वृत्रहत्ये । अनु क्षत्रमनु सहो यजत्रेन्द्र देवेभिरनु ते नृप। ।, इति । यजत्र यष्टव्य हे इन्द्र महे महते सर्वेभ्यो देवेभ्योऽधिकाय ते तुभ्यं सत्रा सत्रेषु विश्वं सर्वं हविर्देवेभिरग्न्यादिभिरनुयायि अनुक्रमेण दीयते । किम- थम् । वृत्रहत्ये नवधमनु ते तवेन्द्रियाय वलसिद्ध्यर्थम् । न केवलं वृत्रवधम- नुसृत्य क्षत्रमनु त्वदीयं क्षत्रियत्वजात्यभिमानं चानुसृत्य, सहोऽनु त्वदीयमेव वलमनुसृत्य, नृपये वैरिमनुष्यतिरस्कारशीलमनुसृत्य, त्वयि यथोक्तान्गुणान- वक्ष्य ते तुभ्यं पुनः पुनर्दीयत इति शेपः॥ इट्यन्तरं विधत्ते- इन्द्राण्यै चरुं निर्वपेद्यस्य सेनाऽसशितेव स्यादिन्द्राणी वै सेनायै देवतेन्द्राणीमेव स्वेन भागधेयेनोप धावति सैवास्य सेना स५ श्यति "[सं० का० २ ० २ अ०८] इति । असंशिता तीक्ष्णा न भवति ( चेत् ) स्वकार्यक्षमा नैव भवेदित्यर्थः ।। वस्यामिष्टो कंचिदगविशेपं विधत्ते- " वल्वजानपीध्मे सं नोद्गीर्यत्राधिष्कन्ना न्यमेहत्ततो बल्बजा उद- तिष्ठन्गवामेवैनं न्यायमपिनीय गा वेदयति " [सं० का० २ ० २ अ०८] इति । वल्वजास्तृणविशेषाः । तानपि चोदकमाप्त इध्मे सम्यग्बनीयात् । अधि- प्कन्नाऽधिकं पुरीपं माता गौर्यत्र देशे न्यमेहनितरां मूत्र कगेति, ततो देशा- दलजा उत्पद्यन्ते । तेषां च वल्वजानां वन्धत्वेन यजमानं गवामेव न्यायम- पिनीय प्रापय्य गा चेदयति लम्भयति । गवां न्यायः स्वाधीनतया शिक्षित- त्वम् । यथा धेनवः शिक्षिताः प्रतिदिनमरण्ये गत्या यत्र कापि पलायनलक्षणं चापलं परित्यज्य काले स्वगृहमेवाऽऽयान्त्यनायासेन दुह्यन्ते यथा या पली- वर्दाः शिक्षिताः सन्तो रथादीन्स्वामिन इच्छानुसारेण वहन्ति, तथा सेनायाः स्ववशत्वेन कार्यकारित्वं गोन्यायः । गा वेदयति गोवद्धिनां स्वाधीनां कार्य- कारित्वेन प्रापयतीत्यर्थः॥ १ क. प. १. च. 'वधेऽनु । २ रा. भवतील.३ . य. निरन्तर म्।

·, प्रपा०७अनु०१३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १०८५ (काम्ययाज्यापुरोनुयाश्याभिधानम् ) तत्र पुरोनुवाक्यापाह- इन्द्राणीमासु नारिषु सुपत्नीमहमश्रवम् । न घस्या अपरं चन जरसा मरते पतिः ।, इति । आमु नारिपु देवत्रीप मध्ये सेनास्वामिभूतामिन्द्राणी सुपत्नी पतिव्रताम- हमश्रवम् । अपरं चना-पदप्येकमस्ति, अस्पा इन्द्राण्याः पतिर्जरसा नहि मरते नैव नियते ॥ तत्रैव याज्यामाह- नाहमिन्द्राणि रारण सख्युर्वपाकपेठते । यस्ये- दमप्य हविः प्रियं देवेषु गच्छति ।, इति । है इन्द्राणि अहं सख्यु पाकते त्वरिपयमिन्द्रं विना यं कमप्यन्यं देवं न रारण नैव कीर्तयामि । यस्य ममाप्यमप्सु भवमिदं हविः सोमपुरोडाशादिकं मियमिष्टं भूत्वा देवेप गच्छति सर्वान्देवान्मामोति, तादृशोऽहमिति पूर्वत्रान्वयः।। इष्टयन्तरं विधत्ते- इन्द्राप मन्युमते मनसते पुरोडाशमेकादशकपाल निर्वपेत्सवामे संपत्त इन्द्रियेण वै मन्युना मनसा सङ्घाम जयतीन्द्रमेव मन्युमन्तं मनस्वन्तः स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिनिन्द्रियं मन्यु मनो दधाति जयति तर साझामम् " [सं० का० २ ० २ १० ८ ] इति । मनस्वते धैर्योपेताय, सङ्घामे युद्ध संपचे सम्यक्प्रवृत्ते सति, इन्द्रियेण पाणिपादादीन्द्रिय पाटवेन, मन्युना चैरिविषयकोपाधिक्येन, मनसा एलायन. भीत्यादिवर्जनरूपेण धैर्येण ॥ सत्र पुरोनुवाक्यापाह- यो जात एव प्रथमो मनस्वान्देवो देवान्क्रतुना पर्यभूपत् । यस्य शुष्माद्रोदसी अभ्यसेता नृम्यस्य महा स जनास इन्द्रः, इति । यो देव इन्द्रो जात एवोत्पन्नमात्र एव प्रथमो देवाना मध्ये मुख्यो मनस्वा. धैर्यवांश्च भस्वा कतुना प्राधादिकर्षणा देवानन्यानान्यादीपर्यभूपदति- फ्रान्तवान्, यस्येन्द्रस्य गुप्मादलाहोदसी यावापृथिव्यावभ्यसेतामविभीताम्, भ्पस भय इति धातः, जनासो हे जनाः स इन्द्रो नृम्णस्य स्वकीयबलस्य महा महिन्ना युष्मानवविति शेषः ।। - - - .

·.. १०८६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [प्रथमकाण्डे- (काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) याज्यामाह- मा ते मह इन्द्रोत्युग्न समन्यवो यत्समरन्त सेनाः । पताति दिद्युन्नर्यस्य बाहुवोर्मा ते मनो विष्वद्रियग्वि विष्वद्रियग्वि चारी।, इति । उग्र हे इन्द्राऽऽ समन्ताचे तवोती रक्षणं महोऽधिकम् । यद्यस्माद्रक्षणादस्म- दीयाः : सेनाः समन्यवो वैरिविषयकोपयुक्ताः सत्यः समरन्त सम्यगरमन्त क्रीडा अकुर्वन्परवलं नैवागणयन्नित्यर्थः । स (किं) च नर्यस्य मनुष्यहितस्य ते तव बाहुवोर्दिद्युत्खड्गादिदीप्तिः पताति सर्वत्र प्रसरति । ते मनो विष्वद्रिय- बहुमुखं सन्मा विचारीन्मा विचरतु ।। पूर्वोक्तामेवेष्टिं फलान्तराय विधचे- एतामेव निर्वपेद्यो हतमनाः स्वयंपाप इव स्यादेतानि हि वा एतस्माद- पक्रान्तान्ययैप इतमनाः स्वयंपाप इन्द्रमेव मन्युमन्तं मनस्वन्तर स्वेन भागधेये. नोप धावति स एवास्मिन्निन्द्रियं मन्युं मनो दधाति न इतमनाः स्वयंपापो भवति " [सं० का० २ ० २ अ०८] इति । यः पुरुषो रोगेण द्रव्यहान्यादिना वा हतमना नष्टचित्तः सन्स्वयंपाप इव भ्रान्त इव स्यात्, एतस्मात्पुरुपादेतानीन्द्रियमन्युधैर्याणि अपक्रान्तानि । अथेदानीमेप पुरुपो नष्टचित्तः स्वयं भ्रान्तो भवति तादृश एतामेव निर्वदिति पूर्वत्रान्वयः । एतस्यापपीठौ पूर्वोक्ते एव याज्यानुवाक्ये ॥ इष्टयन्तरं विधत्ते- इन्द्राय दात्रे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेद्यः कामयेत दानकामा मे मनाः स्युरितीन्द्रमेव दातार५ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै दान. कामाः प्रजाः करोति दानकामा अस्मै प्रजा भवन्ति" [सं० का० २५० २ अ०८] इति ।। तत्र पुरोनुवाक्यामाह- मा नो मर्धीरा भरा दद्धि तनः प्र दाशुषे दात मूरि यत्ते । नव्ये देणे शस्ते अस्मिन्त उक्थे प्रवाम वयमिन्द्र स्तुवन्तः ।, इति । हे इन्द्र नाऽस्मानस्मदीयाः प्रजाश्च मर्धाः कलहार्थिनीर्मा का। किं १ स. पीडाम। २ स., ।न'।

·का - प्रपा०७अनु०१३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १०८७ (काम्ययाग्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) तु भकण दाशुपे हव्यं दत्तवते पजमानाय दातवे दातुं ते त्वदीयं यद्भरि धनं संचितमस्ति तदामर तदाहर । आहत्य च नोऽस्मभ्यं दद्धि देहि । हे इन्द्र नव्ये नूतने देणे त्वदानसाधने सस्ते प्रशस्तेऽस्मिन्कर्मणि न उक्ये त्वदीये शखे स्तुवन्तो वयं मग्रवाम प्रकर्षण मार्थयामहे ।। तत्रैव याज्यामा- जा तू भर माकिरेतत्परि ठाहिद्मा हि खा वसुपति वसूनाम् । इन्द्र यत्ते माहिनं दत्र- मस्त्यस्मभ्यं तदर्यश्व प्र यन्धि ।, इति । है इन्द्र त्वमा तू भर धनमाहरैच । एतत्वदाहृतं धनं माकिमर परिष्ठात्परत्र मा तिष्ठतु । यस्मात्यां वसूनां वसुपतिरिति विद्य । कस्यचिदेव धनस्य पतिर्न भवसि, किं नु सर्वेपापिति विवक्षया वसूनां वसुपतिमिन्युक्तम् । यस्मादेवं विध तस्मादाहरेत्यन्वयः । है इन्द्र त्वदीय माहिनं महनीयं दत्रं दातव्यं यद्धनमस्ति हे हर्यश्व हरिनामकाभ्यामश्वाभ्यामुपेतेन्द्र तद्धनमस्मभ्यं मयन्धि मयच्छ॥ इश्यन्तरं विधत्ते-- " इन्द्राय मदाने पुरोडाशमैकादशकपाल निर्वपेद्यस्मै प्रत्तापिय सन्न मदीये. तेन्द्रमेव प्रदातार स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै म दापयति [सं० का २२० २ अ०८] इति । मदान प्रदापयित्रे वाक्यस्यान्ते पदापयतीति श्रवणात् । यस्मा उत्तमय प्रतिग्रहीत्र दायादाय वाऽधमर्णादिः पुरैव मकण दत्तमित्येवं दातव्यं धनम- पलपति तद्धनं स्वत्वेन व्यवाहियते, वस्तुतस्तु नैव मचं, तादृश उधमदि- निपेत् ॥ तत्र पुरोनुवाक्यामाह- प्रदातार हवामह इन्द्रमा हविषा क्यम् । उभा हि हस्ता वसुना पृणस्वाऽऽ यच्छ दक्षिणादोत सव्यात् ।, मकण दातारं दापयितारमिन्द्रं हविषा युक्ता उपमाहवामह आहयामः । हे इन्द्र, उभावपि हस्तौ धनेन पृणस्व पूप, ततो ममाऽऽभिमुख्येन दक्षिणा- दस्तालयच्छ, सन्यादप्याभिमुख्येन मपच्छ ।। इति ।

·१०८८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( काम्ययाग्यापुरोनुवाश्याभिधानम् ) तत्र याज्यामाह प्रदाता वजी वृषभस्तुरापाट्छष्मी राजा वृत्रहा सोमपावा । अस्मिन्यज्ञे बर्हिष्या निषद्याथा भव यजमानाय शं योः।, इति । प्रदाता मर्पण दाता। वजी वज्रवान् । कृपभोऽभिमतानां धनानां वर्पिता। तुरापाशधूणां शीघ्रमभिभविता । शुष्मी बलवान् । राजा दीप्यमानः । वृत्रहा त्रं हतवान् । सोमपावा सोमस्य पाता । ईदृशस्त्वमस्मिन्यज्ञे वहिपि वेधा स्तीर्णदर्भ आनिषद्याऽऽगत्योपविश्याथानन्तरं शं सुखकरो योरनिष्टवियोज- यिता भव ॥ इष्टयन्तरं विधत्ते- इन्द्राय सुत्राम्णे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेदपरुद्धो वाऽपरु- ध्यमानो वेन्द्रमेव सुत्रामाण, स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवेनं त्रायतेऽ- नपरुध्यो भवति "[सं० का० २ ० २ १० ८ ] इति । सुत्राम्णे मुष्ठ त्रात्रे । अपरुद्धचिरं राज्याभ्रष्टः । अपरुध्यमान इदानी- मेव भ्रश्यमानः । अनपरुथ्यो भ्रंशाविषयः॥ तत्र पुरोनुवाक्यामाह- इन्द्रः सुत्रामा स्ववा अवोभिः सुमृडीको भवतु विश्ववेदाः । वाधतां देपो अभयं कृणोतु सुवीर्यस्य पतयः स्याम ।। इति । अयमिन्द्रः सुत्रामा मुष्ठ त्राता स्ववान्धनवानवोभी रक्षणैः सुमृडीकः मुखकरो विश्ववेदा अस्मदनुष्ठित्तकरलपरिचर्याभिज्ञो भवतु । वाचतामस्मा- न्याधमानानां वैरिणां देपो विद्वेषी स इन्द्रोऽस्माकमभयं कृणोतु करोतु । तत्मसादायं सुवीर्यस्य वैभिभवसामर्थ्यस्य पतयः स्याम स्वामिनो भवेम ।। पाज्यामाह-- तस्य वय सुमतौ यज्ञियस्यापि भद्रे । स सुत्रामा स्ववा इन्द्रो अस्मे आराचिद्वेष सनुतयुयोतु ।, इति । सौमनसे स्याम ·मपा०७अनु०१३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १०८९ (काम्ययाज्यापुरोनुवाश्यामिधानम् ) वयं यशियस्य यज्ञसंवन्धिनस्तस्पेन्द्रस्य मुमतावनुग्रहयुक्त चित्त स्थिता भवेम । अपि च भद्रे परमपङ्गले सौमनसे मनःसमाधानेऽवस्थिताः स्याम । सुत्रामा मुष्ट त्राता स्ववान्धनवान्स इन्द्रोऽस्पे अस्माकं द्वेपो द्वेप्यानाराचिरादेव युयोतु पृथकरोतु । कीदृशानामस्माकं सनुतः सनुतां इवितणाम् ।। इष्पन्तरं विधचे--- इन्द्रो चै सहदेवताभिरासीत्स न न्यारतमगच्छत्स प्रजापतिमुषाधाव- तस्मा एतमैन्द्रमैकादशकपालं निरवपत्तेनैवास्मिन्निन्द्रियमदया च्छक्करी याज्या- नुवाक्ये अकरोदनो वै शकरी स एनं बजो भूत्या ऐन्ध सोऽभवत्सोड- विभेद्भूतः ममा धक्ष्यतीति स प्रजापति पुनरुपायावत्स प्रजापतिः शकर्या अधि रेवती निरमिमीत्त शान्त्या अपदाहाप "[सं० का० २०२ थ०८] इति । पुरा कदाचिदिन्द्रो देवताभिरितराभिहि सदृश आसीत्तदाधिपत्यलक्षणा व्यात्र्ति न प्राप्तवान् । कश्चिदपि देव एतदीयं भृत्यत्वं नागी चकार । स इन्द्रः खिन्नः मजापतिमुपाजगाम । स मजापतिात्तिकामाय तस्मा इन्द्रा- यातीतराष्टिगतेन्द्रदेवताकमेकादशकपालं पुरोडाशं निरवपत् । स मजापतिः स्वयमिन्द्रस्य यजमानस्य याग आध्वर्यवमकरोत् । तेनैव यागेनास्मिन्न्यावृत्ति काम इन्द्रे सामर्थ्य स्थापितवान् । तसिद्ध्यर्थ शक्करीछन्दसा युके द्वे ऋची पापानुवाक्ये अकरोत् । यधपत्र भी प्वमा इत्येव शक्करी तथाऽप्यारचा सती सैव शकरी याज्या पुरोनुवाक्या च भविष्यतीति । सा शकरी वरूपा। स बच एनं ब्यावृत्तिकामिनमिन्द्रं भूत्या आधिपत्य लक्षणाय पर्यायैन्ध प्रका. शितवान् । स चन्द्रोऽधिपति रभवत् । भूत ऐश्वर्य मामः स इन्द्रः पुनरविभे- दियमत्युग्रा शकरी मां प्रवक्ष्यतीति विचार्य, तच्छान्तये स इन्द्रः प्रजा- पति पुनरुपायावत् । स प्रजापतिः शकर्या अधि अधिकत्वेन रेवती रेवतीन: सधमाद इत्येतामृचं निर्मितवान् । किमर्थम् । शकर्या उग्रत्वशान्त्या इन्द्र- स्थामदाहाय च ॥ ঘশষবাগলগাৰাঘৰীক্ষাৰঘৰমিছিমিরালী বি- " योऽल श्रियै सन्त्सद इसमानैः स्यात्तस्मा एतमैन्दमेकादशकपालं निदिन्द्रमेर स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन्निन्द्रियं दधाति [सं० का० २ ० २ अ०८] इति । - " १ ख. सन्ना।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- प्रथमकाण्डे- (काम्ययाग्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) यः पुमात्राजकुमारादिः श्रिया ऐश्वर्यायालं सन्समर्थः सन्नपि तदैश्वर्य- ममाप्य समानः साधारणैरेश्वर्यरहितैः प्राणिभिः सदृशः स्यात्तस्मै तदर्थमि- यमिष्टिः॥ तामेतामिष्टिं विधाय याज्यानुवाक्ये विधचे- " रेवती पुरोनुवाक्या भवति शान्त्या अमदाहाय शकरी याज्या वजो वै शकरी स एनं वज्रो भूत्या इन्धे भवत्येव || " [सं० का०२:०२ अ०८ इति ॥ रेवत्याः पाठस्तु- रेवतीनः सधमाद इन्द्रे सन्तु तुवि- वाजाः । क्षुमन्तो याभिर्मदेमा, इति । रेवतीर्धनवत्यः सधमादोऽस्माभिः सह मादयन्त्यो हर्पयुक्तास्तुविवाजा वहनोपेताः शकरीमापितदाहशान्तिमदा आपो नोऽस्माकं स्वामिनीन्द्रे सन्त्व. स्मत्सुखाय तिष्ठन्तु । याभिरद्भिः सह वयं क्षुमन्तः शब्दायन्त इन्द्रं स्तुवन्तो मदेम हृष्यास्म ॥ शकर्याः पाठस्तु- प्रो प्वस्मै पुरोरथमिन्द्राय शूपमर्चत । अभीके चिदु लोककृत्सङ्गे समत्सु वृत्र- हा। अस्माकं बोधि चोदिता नभन्ताम- न्यकेपाम् । ज्याका अधि धन्वसु, इति । अस्मा इन्द्रायास्येन्द्रस्य पुरोरथं रथस्य पुरोभागे शूपं बलं प्रोवर्चत प्रक पेण सुष्ठु पूजयत । कथं वलस्य पूजेत्युच्यते । अयमिन्द्रो वृत्रहा वैरिघाती समत्सु ससामेषु सङ्गे योदृभिरिभटैः सद्ने सति संयोगे सति अभीके चिदु हन्तुं कामयमानेऽपि वैरिणि लोककृत्स्थितिं करोत्येव न तु पलायते, इत्यं वलस्य पूजा । तथा पूजित इन्द्रोऽस्माकमितरव्यावृत्तये चोदिता मेरयिता सन्योधि वृध्यतां सावधानो भवतु । अन्यकेपां कुत्सितानां वरिणां धन्वसु अधिश्रित्य वर्तमाना ज्याकाः कुत्सिता ज्या नभन्वां नश्यन्तु धुव्यन्त्वित्यर्थः।। अत्र विनियोगसंग्रहः- अन्वहान् जुमत्यन्द्र इन्द्राणीति तु (मिति) तच्चरी । यो जातो मन्युमत्पन्द्रे मा नो दातृपदैन्टके ।। १ ।।

·प्रपा०(अनु.१] कृष्णयजुवेंदीयतैत्तिरीयसंहिता । (राजसूयविषयानुमतादियागाररस्य राजसूयविषयनम्रतमात्राणां पाभिधानम् ) मदा पदावमत्यैन्द्र इन्द्रः मुनामसंयुते । रेवती: श्रीप्रदैन्द्रे स्पादत्र मनाचतुर्दश ॥२॥" इति ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे. दीयतैत्तिरीयाहितामाध्ये प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाक ॥ १३ ॥ वेदार्थस्य मकाशेन तमो हार्द निवारयन् । पुमर्थाश्वतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १ ॥ इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरस्प श्रीवीरथुक्महारामस्याऽऽज्ञापरिपालकेन माधवाचार्येण विर. चिते वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाप्ये प्रथमकाण्डे सप्तमः प्रपाठकः ॥ ७ ॥ (अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमः प्रपाठकः) (तत्र प्रथमोऽनुवाक) हरिः - अनुमत्यै पुरोडामिष्टाकपालं निर्वपति धेनुर्दक्षिणा ये प्रत्यञ्चः शम्याया अवशीयन्ते तं नतमेककपालं कृष्णं वासः कृष्णप्पं दक्षिणा वीहि स्वाहाऽऽहुतिं जाण एप ते निर्भते भागो भूत हविष्म॑त्यप्ति मुञ्चेममय- हंसः स्वाहा नमो य इदं चकाराऽऽदित्यं चर निर्वपति वरो दक्षिणाऽऽनावैष्णवमेकादशक- पालं वामनो वही दक्षिणाऽनीपोमीर्यम् (१) ·१०९४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रयमकाण्डे- (राजसूयविषयानुमतादियागाष्टकस्य राजमूयविषयनेनंतमन्त्राणां चाभिधानम् ) मपाठकेऽथाष्टमेऽस्मित्राजसूयो निगद्यते । द्वाविंशत्यनुवाकेपु विंशत्या राजसूयके ।। अनेकानि प्रधानानि कर्माणि विहितान्यथ । द्वाभ्यां सौत्रामणीमन्त्राः काम्या याज्याय वर्णिताः॥ अष्टमे मन्त्रकाण्डस्थे कर्मणां बहुलत्वतः । तत्तत्संनिधये प्रोक्ता मन्त्रा विधिपुरःसराः ।। अनूद्य तान्विधीनर्थवादो ब्राह्मण ईरितः संप्रदायविदोऽतोऽत्र ब्राह्मणद्वयमूचिरे ।। ब्राह्मणं मत्रकाण्डस्थविधिजातमितीरितम् । अनुब्राह्मणपन्यत्तु कथितं सार्थवादकम् ।। तत्र प्रथमानुवाके प्रथमं तावद्राह्मणेन कर्मद्वयं विधीयते-- अनुमत्यै पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति धेनुर्दक्षिणा ये प्रत्यञ्चः शम्याया अवशीयन्ते तं नैर्ऋतमेककपालं कृष्णं वासः कृष्णतूपं दक्षिणा, इति । चतुर्दशीमिश्रिवायाः पौर्णमास्या अभिमानिदेवताऽनुमतिः । “अमावास्या सिनीवाली पौर्णमास्यनुमतिः" इति श्रुतेः । "कलाहीने साऽनुमतिः पूर्णे राका निशाकरे" इत्यभिधानात् । सा चानुपतिरत्र देवता, पुरोडाशो द्रव्य- मित्येतदेकं कर्म, दक्षिणाभिधानेन वक्ष्यमाणेभ्यः कर्मभ्यो भिन्नाधिकारावग. मात् । अस्मिन्कर्मणि पुरोडाशार्थ तण्डुलेपु पिप्यमाणेपु पश्चिमायां दिशि पदमभ्याधातुमधः स्थापितायाः शम्यायाः पश्चाघे तण्डुलपिष्टलेशा अवशी- यन्तेऽधः पतन्ति तल्लेशनातं द्रव्यं नितिदेवताकं, तदिदमपरं कर्म, पृथग्द- क्षिणाभिधानात् । कृष्णं वासोऽत्र दक्षिणा, तब कृपणतूपं कृष्णदशान्तम् । केपांचिदत्राणां वैचित्र्याय दशाभागमुपेक्ष्य मध्यमभाग एव कापायहरिद्रा- दिभी रञ्जितो भवति तद्वन्मा भूदिति कृष्णापत्वेन विशेष्यते । एतस्मिन्मुख्ये ब्राह्मणे प्रधानं कर्म विहितम् । अनुबाह्मणं तु ग्रन्थान्तरे प्रथमकाण्डे पाठसप्त- माष्टममपाठकरूपम् ॥ तत्रं पठमपाठकस्याऽऽदौ पूर्वोदाहृत कर्मविधिमनुध प्रशंसति- " अनुमत्यै पुरोडाशमष्टाकपालं निर्बपति । ये प्रत्यक्षः शम्याया अवशी- १ स. प.१.च. तन्मा। २. घ..च मन।

·प्रपा०८अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयानुमतादियागाप्टरस्य राजसूयविषयनै तमन्त्राणो चाभिधानम् ) यन्ते । तं नतमेकपालम् । इय वा अनुमतिः । इयं निर्मतिः का० १ ० ६ ० १] इति । भूमिद्विविधा शालिगोधूमादिसर्वसस्याढया तदयोग्या वा । तत्राऽऽधभू- मिरूपाऽनुमतिदितीयभूमिरूपा निर्मतिः ॥ पश्चानिस्तस्य न तस्याऽऽनुमतादुत्तरकाले न्यायमाप्त प्रधानयागमचारं चाधि पूर्वकालं विधत्ते-- "नैर्ऋतेन पूर्वेण प्रचरवि । पाप्मानमेव निति पूर्वी निरवदयते । [ब्रा० का० १ ० ६ अ० १ ] इति । लोके रुग्णानां पुरुषाणामनिष्टं रोगं प्रथमं निवार्य पवादिष्टा शरीरपुष्टिः संपायते तदनापि पाप्पानं प्रतिकूला निर्मतिं प्रथमतो भागदानेन निवा- स्यति ॥ विधिवाश्यगतं कपालग्यमनूद्य प्रशंसति- "एककपालो भवति । एकथैव निर्मति निरवदयते ।" [वा० का० १ म० ६ अ० १] इति । एकधैवैकेनैव प्रयत्नेन, कपाल पाहुल्ये हि प्रयत्नवाहुल्यं मसज्येतेति । तचिदमानुमतनैत्रतादिकमन्वारम्भणीपास्थानीयात्पवित्राख्यादमिष्टोमादूर्वम- नुष्ठेपम् ॥ तयाऽत्राऽऽपस्तम् आह-" राजा स्वर्गकामो राजसूयेन यजेत गर्दा शतसहस्र दक्षिणाऽमिष्टोमा पञ्चापर्वगः प्रथममहः पञ्च सहस्राणि पविते ददाति त्रिशतमभिपेचनीये निशतं दशपेये दश केशवपनीये विंशति व्युष्टिद्विरात्रे पश्च शत्रस्य धृतावपि पा चत्वार्यभिपेचनीये मतिसहस्राणीतराण्यहानि पटिं शतानि सहस्राणि ददातीति वचनाह्मणं भवति तथा दक्षिणा अतिनयेथ. याऽस्याहानि समकालानि स्युः शेपमनुदिशति वोभूत आनुमतादिभिरष्टाभि- रन्वहं यजेत पिपन्नानुमतं पश्चादुत्तरतश्च व्यवशातयति ये प्रत्यक्षः शम्याया अवशीयन्ते तं नतमेककपालमिति अत्र चाऽऽनुमतमासाद्य नैर्ऋतेन प्रच. रति" इति । पौधायनोऽप्येतदेव विशदयति-" राजसूयेन यक्ष्यमाणो भवति पुरस्ता- स्फाल्गुन्यै पौर्णमास्यै चैव्यै वा पौर्णमास्या अमावास्येन इविषेष्ठा दीक्षते तस्य तिस्रो दीक्षास्तिस उपसदः सप्तम्यां ममूनः सतिष्ठत एप प्रायणीयोs. मिष्टोमश्चतुष्टोमः सहस्रदक्षिण उदवसानीयान्तोऽयाप्टमेऽवयानुपतं निर्वपति पह 'वर्गा प्रकच "तिमाई । तिपाई'।३ स घ च 'वसनी।

·नमो य श्रीमत्सायणाचार्यविरचित्तभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयानुमतादियागाष्टक्स्य राजसूयविषयनतमन्त्राणां चाभिधानम् ) हविः पेप्यै प्रयच्छन्नाह पाचश्च प्रतीचश्व व्यवशातयेति" इति, "ये माञ्चः शम्याया अवशीयन्ते तानध्वर्युः समोप्य संयुत्याऽऽनुमतं श्रपयति, अथ ये प्रत्यञ्चः शम्याया अवशीयन्ते तान्मतिप्रस्थाता समोप्य संयुत्य नैर्ऋतं श्रप- यति " इति च ॥ वीहि स्वाहाऽऽहुतिं जुषाण एष ते निर्ऋते भागो भूते हविष्मत्यासि मुञ्चेममहसः स्वाहा इदं चकार- प्रधानकर्ममात्राभिधायकन मुख्यब्राह्मणेनोपेते प्रकृते पत्रकाण्डे नैर्ऋतयाग- विधिसंनिधौ चीहीत्यादयस्त्रयो मन्त्रा आम्नातास्तेषां विनियोग बौधायन आह- "गाईपत्ये वाहुति जुहोति वीहि स्वाहाऽऽहुति जुपाण इति, अथ दक्षि- णया द्वारोपनिष्क्रम्य तां दिशं यन्ति यत्रास्य स्वकृतमिरिणं स्पष्टं भवति मदरो वा तदेतदेकोल्मुकमुपसमाधायाङ्गुष्ठाभ्यां परिगृह नैर्ऋतं जुहोति एप ते निर्जते भागो भूते हविष्मत्यसि मुञ्चेमम हसः स्वाहेति अत्र कृष्णं वास: कृष्णतूपं निदधाति अथापो व्यतिपिच्य परास्य पात्रं निदधात्यनवेक्षमाणा आयन्त्यथ हस्तपादान्मक्षाल्यतेनैव पथा यथेतमेत्य गार्हपत्ये वाहुर्ति जुहोति स्वाहा नमो य इदं चकारेति अथाऽऽनुमतेन सरस्थां करोति धेनुं ददाति" इति । हे गाईपत्य स्वाहा तुभ्यं दत्तामाहुति जुपाणः सेवमानो वीहि दक्षिणां दिशं जिगमिपुभिरस्माभिर्विगतो भव माऽस्माननूत्थाय याधिष्ठाः ।। कृत्स्नाङ्गविधायके सार्थवादेऽनुब्राह्मणे यथोक्ताहुतिविधिरन्वयव्यतिरेका- भ्यामुत्रीयते- यदहुत्या गाईपत्य ईयुः (१)। रुद्रो भूत्वाऽगिरनूत्थाय । अध्वर्यु च यजमानं च हन्यात् । वीहि स्वाहाऽऽहुति जुपाण इत्याह । आहुत्यैवैन शमयति । नाऽऽतिमार्छत्यध्वर्युर्न यजमानः । [ब्रा० का० १ ०६ अ० १] इति । यदि रुद्रः करदेवः । “ रुद्रो चै क्रूरः" इति श्रुतेः । अध्वर्युपजमान- योरातिनिवारणाय जुहुयादित्यर्थः ।। दक्षिणानेरुल्मुकनयनं विधत्ते- एकोल्युकेन यन्ति । तद्धि नित्यै भागधेयम् । "[ग्रा० का ? म ६ अ०१] इति । " ·प्राकअनु.१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविपयानुमतादियागाष्टकस्य राजसूयविषयनतमन्त्राणां चाभिधानम् ) उन्मुकेन युक्ता इत्यध्याहारः । नितेरेकोल्मुकमियत्वमर्थवादान्तरगत हिशब्देन सूच्यते ॥ दक्षिणपश्चिमयोरवान्तरदेशमगुलिनिर्देशेन विधत्ते- इमां दिशं यन्ति । एपा वै नित्य दिक् । स्वायामेव दिशि निति निरयदयते (२)।" [प्रा० का० १ ० ६ अ० १] इति । नीतस्योल्मुकस्य स्थापनाय देशविशेष विधत्ते- स्वकृत इरिणे जुहोति प्रदरे वा । एतदै निम्त्या आयतनम् । स्व एवाऽऽयतने निति निरवदयते ।" [वा का० १५० ६ अ० १ इति । इरिणपूपरक्षेत्रं, तब स्वकृतं स्वतःसिद्धं न तु यतः फुतश्चिदादायोषाः मक्षिप्ताः । प्रदरः स्वतःसिद्धं भूछिद्रम् । द्वितीयमन्त्रस्यायमर्थ:-हे निर्माते पाप्मदेवते, एप एककपालपुरोडाश. स्तव भागः । हे भूते स्वकीयभामे परितोपेणास्मदीयैश्वर्यहेतो त्वमिदानी हवि- मत्स्यसि । अत इमं यजमानमंहसो दारिद्यपदात्पापान्मुञ्च । अत्र स्वाहाकारो बौधायनेनाध्याहृतः॥ नितिमुद्दिश्य प्रत्यक्षमेव भागं समर्पयितुमेतच्छन्द इत्यभिमेत्य न्याचष्टे- एप ते निळते भाग इत्याह । निर्दिशत्येवैनाम् ।" [ बा० का० १ म०६ अ० १] इति ॥ भूतिशब्देन नितिपरापर्शस्याभिभायमाह- "भूते हविष्मत्यसीत्याह । भूतिमेवोपावर्तते ।" [ बा० का० १ ० ६ भ० १ ] इति । मामोतीत्यर्थः ॥ मनसामर्थ्यात्सर्वथा मुञ्चतीत्यमुमभिमायं दर्शयति- " मुश्चेपमहस इत्साह । अहस एवैनं मुञ्चति । " [बा० का० १ म० ६ अ० १] इति ॥ चोदकमाप्तं जुड़ा होममपथदिवें विधचे- अगुष्ठाभ्यां जुहोति (३)1 अन्तत एव निति निरवदयते ।। [ना० का० १०६ अ० १] इति । अन्तत एव हस्ताग्रेणैव निर्मतिमपसारितवान्भवति ॥ मुख्पव्राह्मणे विहितां दक्षिणां प्रशंसति- "कृष्णं वासः कृष्णतूपं दक्षिणा । एतदै निन्य रुपम् । रूपेणैव निति निरवदयते ।" [वा० का १०६ अ० १] इति । - ।

·१०९८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयानुमतादियागारकास्य राजसूयविषयन ईतमन्त्राणां चाभिधानम् ) राक्षसजातेः पापरूपाया नितहः कृष्णवर्णः ॥ पृष्ठभागदर्शनरहित मत्यागमनं विधत्ते- अमतीक्षमायन्ति । निर्ऋत्या अन्तर्हित्यै ।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ १] इति । अदर्शनायेत्यर्थः। तृतीयमत्रस्यायमर्थः-यो गाईपत्य इदमस्माभिर्वीहीति शब्देन प्रार्थितम- नुष्ठानं तथैव चकार, तस्मै स्वाहा हविर्दत्तं नमस्कारश्च कृतः ॥ विधत्ते- स्वाहा नमो य इदं चकारेति पुनरेत्य गार्हपत्ये जुहोति । आहुत्यैव नमस्यन्तो गार्हपत्यमुपावर्तन्ते ।" [ग्रा० का० १३०६ अ० १] इति ।। नैर्ऋतपचारादूर्ध्व लब्धावसरस्याऽऽनुमतहविपः प्रचार विधत्ते- " आनुमतेन प्रचरति । इयं वा अनुमतिः (४)। इयमेवास्मै राज्यम- नुमन्यते । "[ ब्रा० का० १ ० ६ अ० १] इति । सर्वसस्पाढयायां भूमावयमनुमतिशब्दोऽन्वर्थ इत्यभिप्रायः ।। नवसृतिकाया गोर्दानं प्रशंसति- धेनुर्दक्षिणा । इमामेव धेनुं कुरुते । [ब्रा० का० १०६ अ० १] इति । इमामेवानुमतिरूपां भूमिमेव ॥ आनुमतादिभिरष्टाभिरिति यदुदाहृतं तत्रैकस्मिन्दिनेऽनुष्ठितादानुमताद- न्यान्कमेण दिनान्तरेष्वनुष्ठेयानादित्यादीन्सप्त मुख्यान्यागान्विधते- आदित्यं चरं निर्वपति वरो दक्षिणाऽऽनावैष्ण- वमेकादशकपालं वामनो वही दक्षिणाऽनीपो- मीयमेकादशकपाल५ हिरण्यं दक्षिणेन्द्रमेका- दशकपालमृपभो वही दक्षिणाऽऽग्नेयमष्टाकपा- लमैन्द्रं दध्यपभो वही दक्षिणेन्द्राग्नं हादशक- पालं वैश्वदेवं चरुं प्रथमजो वत्सो दक्षिणा सौ- म्य श्यामाकंचरंवासो दक्षिणा सरस्वत्यै चरुण सरस्वते चरुं मिथुनौ गावौ दक्षिणा ॥, इति ।। " ·प्रपा०८मनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (राजसूर्यावश्यानुमतादियागाष्टकस्य राजसूयविषयनतमन्त्राणां चाभिधानम्) गौ वर इति सूत्रकारेणोदाहृतत्वाद्वरो गौः । वही भारवाही वलीवर्दः । ऋपमा सेचनसमर्थः साण्डः। आग्रपेन्द्राभ्यां हविर्पामुपेत एको यागः । ऐन्द्राग्वैश्वदेवसौम्पैखिभिई विभिर्युक्त आग्नयणरूप एक एव यागः । सरस्वती- सरस्वदेवताभ्यां इविा युक्तो याग एकः । तदेवमादित्यादपः सप्त संपद्यन्ते ॥ अदितिदेवताकं कर्म मशंसति- " आदित्य चळं निर्वपति । उभयोवेव प्रसास्वभिषिच्यते । दैवीपु च मानुपीपु च ।" [बा० का० १०६ अ० १॥ इति । अनुमतिर्मानुपभूमिः । अत एव राज्यमनुमन्यत इत्युक्तं भवति । अदिति. देवभूमिरित्यभिमेत्य देवीपु मजास्वभिपेकं दर्शयति । अतः पूर्वराज्येन सह समुचित्योभयीवित्युच्यते ।। श्रेष्ठस्य गोने मशंसति- "बरो दक्षिणा । वरो हि राज्यर समृद्ध्यै । "[ग्रा० का० १०६ अ० १] इति । वरः श्रेष्ठो गौस्तस्य राजगृहाईत्वाद्राज्यत्वम् ।। अनि विष्णुं च पृथक्मसति- 4 आमावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपति । अग्निः सर्वा देवताः । (५) विष्णुर्यशः । देवताश्चैव यज्ञ चावरुन्धे ।"[मा० का० १०६ अ० १] इति । अग्नेः सर्वदेवतारूपत्वमन्यनोपपादितं " ते देवा अग्नौ तनः संन्यदधत । तस्मादाहुः । अमिः सर्वा देवताः" इति । पुनरप्यन्यत्राऽऽन्नातम्-" ते देवा विभ्यतोऽनि माविशन्तस्मादारमिः सर्वा देवताः" इति । फलव्यापित्वायज्ञस्य विष्णुत्वम् ।। अमेविष्णोच प्रीतिकरं वहित्वं वामनरवं च दर्शपति- " वामनो वही दक्षिणा । यहीं । तेनाऽऽनेयः । यदामनः । तेन वैष्णव समृद्ध्यै । " [ प्रा० का० १ म०६ अ० १] इति ॥ अग्नीपोमीयस्य बैरिघातिवं याजमानमवसाह्मणपोईवषब्राह्मणे च प्रसिद्धमित्यभिप्रेत्याऽऽह- अग्नीपोपीयमेकादशपालं निर्बपति । अतीपोमाभ्यां वा इन्द्रो त्रम- इमिति । यदनीपोमीयोकादशकपालं निपति (६)वानमेव मिनिस्पै ।" [प्रा० का० १०६ अ० १] इति । " ·॥ श्रीमत्सापणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयानुमतादियागाष्टक्स्य राजसूयविपयनै तमन्त्राणां चाभिधानम् ) तत्कर्म शत्रुघ्नमेव भूत्वा विजयाय पर्याप्तं भवति ।। हिरण्यस्य समृद्धिहेतुत्वं लोकमसिद्धमेव दर्शयति- हिरण्यं दक्षिणा समृद्धथै । "[ब्रा० का० १ ० ६ अ० १] इति ॥ मुख्यब्राह्मणगतेनेन्द्रेण सह विकल्पितमन्द्रानं मस्तीति- इन्द्रो त्रर हत्वा । देवताभिश्वेन्द्रियेण च व्यायत । स एतमैन्द्राममे- कादशकपालमपश्यत् । तं निरवपत् । तेन वै स देवताश्चेन्द्रियं चावारुन्ध । [वा० का० १ ० ६ अ० १] इति । व्यायत व्यृद्धो चियुक्तोऽभूत् ।। विधत्ते- " यदैन्द्राममेकादशकपालं निर्वपति । देववाथैव तेनेन्द्रियं च यजमानोड. वरुन्धे।" [ब्रा० का० १ म०६ अ० १ ] इति । देवयमीत्यर्थं गुणद्यमित्येतदर्शयति- "ऋपभो वहीं दक्षिणा (७)। यहीं । तेनाऽऽग्नेयः । यदृपभः । तेनैन्द्रः समृद्धथै । " [ब्रा० का० १ ० ६ अ० १ ] इति । एकस्मिन्यागे विहितं इवियं गोगतं गुणद्यं च पृथप्रशंसति- " आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति । ऐन्दं दधि । यदानेयो भवति । अनि यज्ञमुखम् । यज्ञमुखमेवदि पुरस्तादत्ते । यदैन्द्रं दधि (८) । इन्द्रियमेवावरुन्धे । ऋपभो वहीं दक्षिणा । यद्वहीं । तेनाऽऽग्नेयः। यदृपभः । तेनैन्द्रः समृद्धधै।" [प्रा० का० १ ० ६ अ० १ ] इति । अग्निमन्तरेण यशस्यामवृत्तेरग्नेय शमुखत्वं, तादृशाग्नेः प्रथमहविभदानेन यागस्याऽऽदावेव समृद्धि धृतवान्भवति ।। हविर्द्ध(ख)ये दक्षिणाद्वये श्रूयमाणेऽपि कमैकत्वसिध्द्यर्थमाग्रयणतां संघ- रूपां विधातुं प्रस्तौति- " यावती प्रजा ओषधीनामहुतानामाश्नन् । ताः पराभवन् ।" [ग्रा० का०१:०६ अ० १] इति । यावत्य ओपधीनां संवन्धिन्य इति शेषः ।। विधत्ते-- "आग्रयणं भवति हुताधाय । यजमानस्यापराभावाय (९)।" [ प्रा० का० १३०६ अ०१] इति । स, चणवनी स।

·प्रपा०अनु.१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविषयानुमतादियागावस्य राजसूयविषयनै-तमात्रामा चाभिधानम् ) तस्मिन्संघे स्थितस्यैन्द्रायस्योपाख्यानेन जपहेतुत्वं दर्शयति- "देवा वा ओपधीप्वाजिमयुः । ता इन्द्राग्नी उदजयताम् । तावेतमैन्द्राम द्वादशकपालं निरहणाताम् । यदैन्द्रामो भवत्युजित्यै । " [प्रा० का० १ म०६ अ० १] इति ॥ माससामान्यन कपालसंख्यां प्रशंसति- द्वादशकपालो भवति । द्वादश मासाः संवत्सरः। संवत्सरेणैवास्मा अनमवरुन्धे । [ ब्रा० का १०६ अ० १] इति ॥ वैश्वदेवपन्न रुचिहेतुरित्येतदर्शयति- "वैश्वदेवश्चरुर्भवति । वैश्वदेवं वा अन्नम् । अन्नमेवास्मै स्वदयति (१०)" [ग्रा० का० १ ० ६ अ० १] इति । प्रथमजस्य जनिप्पमाणवत्सापेक्षया समृद्धि हेतुत्वमित्याह- भयमनो वत्सो दक्षिणा समृद्धथै।" [मा० का० १०६ अ० १] इति ॥ इतीयहविपः सोमदेवतायाः स्वीकारे कारणमाह- "सौम्पर श्यामाकं चकै निर्वपति । सोमो वा अकृष्टपच्यस्य राजा । अक. प्रपच्यमेवामै स्वदयति।" [प्रा० का० १ ० ६ अ०१] इति ॥ प्रतिग्रहमने सोमाय बाप्त इति श्रुतिमभिसंधाय दक्षिणां मशंसति- "चासो दक्षिणा । सौम्य हि देवतया वासः समृद्धधै।" [वा का० १ ० ६ अ० १] इति ।। (+समृद्धिहेतुत्वेन सरस्वतीसरस्वती चरमिथुनदक्षिणां च मशंसति- "सरस्वत्यै चरु निर्वपति । सरखते चरुम् । मिथुनमेवावरुन्धे । मिथुनौ गावौ दक्षिणा समृद्धौ ।"[प्रा० का० १ ० ६ ० १ ] इति ।) अत्र द्रन्पदेवतासंबन्धानामभ्योऽधिकत्वाधागवायाधिपशवाभ्रमवार णापाटसंख्यां विधातुं प्रस्तौति- पति वा एप यज्ञमुखाध्याः । योऽर्देवताया एति ।" [मा० का १०६ अ०१] इति । एति पृथग्भवति अपगरउतीत्यर्थः । वक्ष्यमाणमकारेणारष्टत्वसंख्यात्मक- स्वात्तत्संख्याया अपगम एकामिसकाशादपगमः । योऽमेरपगच्छति स पाय साधनमारम्भाद्ध्या यज्ञसमातेश्वापगच्छति ।। + धनािन्तर्गत स. पुस्तक एव । इयमहतराभिधऽभुदासी। १ स. य. . च मन । - ·११०२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूर्यविषयानुमतादियागाष्टकस्य राजसूयविषयनेतमत्राणां चाभिधानम् ) विधत्ते- " अष्टावतानि वीरपि भवन्ति । अष्टाक्षरा गायत्री । गायत्रोऽमिः। तेनैव यज्ञमुखादृद्ध्या अनेर्देवतायै नैति (११)॥" [ ब्रा० का० १०६ अ०१] इति । गायच्या अमेश्च मुखनत्वेन सहोत्पन्नत्वलक्षणः संबन्धः । तेनैव तेषां हविःशब्दवाच्यानां कर्मणामष्टत्वेन यज्ञमारम्भसमाप्तिभ्यामग्निदेवतायाश्च नापगच्छति ॥ तत्र विधिविवेकसहितो विनियोगसंग्रहः- आदावानुमतं तस्य मध्ये नैर्ऋतमत्र च । वीहीत्याद्यास्त्रयो मन्त्रा विनियोगस्तु वर्ण्यते ॥ १॥ वीह्येप नम इत्यग्निमदराग्निपु हूयते । सहैवाऽऽनुमतेनाप्टौ यागाः प्रथम ईरिताः ॥२॥" इति ॥ अथ मीमांसा। चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्- " राजसूयेऽनुमत्यादि देवनादि च ते उभे । मुख्ये उतैकमुख्यत्वं स्यादाधः प्रक्रिपैक्पतः ।। यागानां राजसूयत्वादहित्वं फलवत्त्वतः । देवनायफलं यत्तदई फलवतो यजेः॥" राजसूयमकरणे यागरूपा अनुमत्यादयो बहवः श्रुताः-" अनुमत्यै पुरो- डाशमष्टाकपालं निर्वपति॥ "नतमेककपालम् " " आदित्यं चरुं निर्व- पति आगावैष्णवमेकादशकपालम् इत्यादयः (इति)। यथैता यस्तथा पशवोऽपि श्रुताः आदित्या मल्हों गाभणीमालभते मारुती पृश्नि पष्ठीहीम् " इति । मल्हा मणिला गले स्तनयुक्तेत्यर्थः । तस्या अदि- तिर्देवता । पृश्निरपतनुस्तस्या मरुतो देवता । यावता वयसा वर्षत्रयरूपेण पृष्ठे भारं वोढुं शक्तिर्भवति तावद्वयस्का पष्ठीही। एवमभिपेचनीयादयः सोम. यागाः श्रुताः । तया वल्मीकवपायां होम इत्यादयो दविहोमाः श्रुताः । यद्युत इष्टिपशुसोमदर्षिहोमाचतुर्विधा यागरूपा एवमयागरूपा अपि द्यूतादयः श्रुताः " पष्ठीही दीव्यति, अर्दीच्यत्ति, राजन्य जिनाति, शौनाशेषमाख्यापयते इत्येवमादयः । तत्र यागा यथा मुख्यास्तथा देवनादीनामपि मुख्यत्वं युक्तं, १स, यहप इय्य. श्रृं। " ·प्रपा०८अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। मकरणपाठस्योभयत्र समानत्वादिति प्राप्ते चमः-राजा स्वाराज्यकामो राज. सृपेन यजेतेत्यत्राऽऽख्यातवाच्यायां भावनायां धातुवाच्यो यागः करणम् । राजसूयशब्दश्चापसिद्धार्थत्वाथागसामानाधिकरण्येन तवामधेयं भवति । तथा सति राजसूयेन यागेन स्वाराज्यं भावयेदिति वाक्यापर्यवसानात् । अनु- पत्यादीनां यागानामेव फलवचादहित्वं, तत्संनिधौ श्रूयमाणमफलं देवना- दिकं यागाह्रम् ॥ दशमाध्यायस्य मधयपादे चिन्तितम्- सा किमस्त्यनुपत्यादौ न वाऽस्त्यगिन्युपक्रमात् । संघस्पोपकमो नेटो द्वारलोपाम सा भवेत् ।। अनुमत्यै पुरोडाशमष्टाकपालं निर्षपतीत्यादिना राजसूये दर्शपूर्णमासे. प्टिविकृतयो यहयो विहितास्तास्वारम्भणीयाऽस्ति न वेति संदेहः । दीक्षणी. यादिवदनुमत्यादीनामन्यागत्वाभावात्सोमयागवत्सर्वासामङ्गित्वेनोपक्रमसंभ- चात्तद्वारेणाऽऽरम्भणीपास्तीति पूर्वः पक्षः । यद्यप्याङ्गिभूता अनुमत्यादय- स्तथाऽप्येकैकस्या इष्टेः पृथगारम्भो नास्ति । अन्यथा प्रधानप्वाग्नेयादिप्वन्या- रम्भणीयायाः पदकृत्वोऽनुष्ठानं प्रसज्येत । अथोच्यने मधानानां पण्णामाने- पादीनां संघस्प दर्शपूर्णपासेधित्वात्तस्यैक आरम्भ इति, तस्त्रापीट्रिपशुसोम- दविहोमरूपाणामनेकेषां प्रधानानां संघस्य राजसूयत्वासंघस्योपक्रमोऽस्तु, न चासौ संघो दर्शपूर्णमासविकृतियन तत्राऽऽरम्भणीयाऽऽशक्येव । अस्ति पात्रापरः सर्वारम्भायों यागः । अग्निष्टोममग्रे ज्योतिष्टोमपाहरतीति ज्योतिटो- मावान्तरसंस्थाभेदरूपस्यानिष्ठोमस्याऽऽन्नातत्वात् । तस्मादनुमत्यादिविष्टि- प्वारम्भद्वारलोपात्साऽऽरम्भणीया न भवेत् ॥ तत्रैव वृतीयपादेऽन्पचिन्तितम् ---- "वासो वत्सं समुच्चेयमन्याहार्येण वा न वा। अविरोधारसमुच्चीयन कार्यक्याविरोधतः ।।" आमपणे श्रूयते-" वासो दक्षिणा, वत्सः प्रथमजो दक्षिणा" इति । देवत्प्राकृतेनान्वाहार्येण सह निरोधाभासमुवीयत इति मन्दः । एककार्यत्वेन विरोधित्वान्न समुच्चयः कि तु वाध इति राधान्तः ॥ अत्रैवान्यचिन्तितम्- " अन्वाहार्यस्य धोऽत्र न कार्यः क्रियतेऽयवा। न तद्धर्मत्वतो मैवं साधनलायुक्तिनः ।। सन्त्वन्वाहार्यधर्मास्तान्कल्पसूत्रकार उदाजहार- दक्षिणाय माझी .

·" श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- इति संभेप्यति ये ब्राह्मणा उत्तरतस्तान्यजमान आह दक्षिणत एतेति तेभ्योऽ- न्वाहार्य ददाति ब्राह्मणा अयं व ओदन इति प्रतिगृह्णीतोत्तरतः परीतेति संमेष्यति" इति । सोऽयं धर्मो चासोवत्से न कार्यस्तस्यान्वाहार्यनिमिच- त्वात् । मैवम् । अन्वाहार्यस्य दक्षिणारूपत्वेनानतिसाधनत्वप्रयुक्त्या तद्धर्माः क्रियन्ते । तत्साधनत्वं वासोवत्सेऽपि समानम् । तस्मादत्रापि सन्ति ते धर्माः। अत्रैवान्यचिन्तितम्- "पाकोऽस्ति नो वा वत्से स्यादन्वाहार्यस्य दर्शनात् । न वत्सनाशादौती दक्षिणा मांसदानतः ।। अन्याहार्ये पाकोऽस्ति, पूर्वन्यायेन तद्धर्मातिदेशाद्वत्सेऽपि पाकः स्यादिति चेन्न, वत्सनाशप्रसङ्गात् । अस्त्विति चेन्न, तथा सति मांसदानेन श्रुतहा- न्यश्रुतकल्पने प्रसज्येयाताम् । तस्मान्नास्ति वत्सपाकः ॥ तत्रैवान्यचिन्तितम् - " वाससोऽस्ति न वा पाको विनाशाभावतोऽस्त्यसौ । वैयादप्यशक्यत्वात्पाको वाससि नोचितः ।। वासस उष्णोदकभाण्डप्रक्षेपेण वत्सस्येव विनाशो नास्ति । तस्मादन्वा- हार्यवत्पाकोऽस्तीति चेन्मैवम् । ओदनत्वार्थों हि पाकः । नहि वाससः सहस्रधा पच्यमानस्यौदनता संभवति । न च पाकः कर्तुं शक्यते । नत्थुप्णो- दकसंवन्धः पाकशब्दार्थः किं तु तण्डुलादीनां विलित्ति जनयितुं कृतः पुरुष- प्रयत्नः । न च विल्लित्तिर्वाससोऽस्ति । तस्मादतिदिष्टः पाको वाध्यते ॥ तत्रैवान्पचिन्तितम्- अभिधारोऽस्ति नो वाऽत्र शक्यत्वाद्वत्सवाससोः । अस्त्यन्वाहार्यवन्मैवं खादुताया असंभवात् ।। स्पष्टोऽर्थः ॥ सप्तमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् - "वासोनसी वानतक्षणातिदेशकरे न वा। आधः क्रियानिमित्तत्वाजातिवाचित्वतोऽन्तिमः ।। वासो ददात्यनो ददातीति श्रूयते । तत्र यूपशब्दस्य यथा शास्त्रीयच्छेदन- तक्षणादिक्रिया प्रतिनिमित्तं तथा वासःशब्दस्य लौकिकी कुविन्दकर्तृका सन्तुवानक्रिया । अनःशब्दस्य वर्धकिकका दारुतक्षणादिक्रिया । तस्माद्वा- सोनःशब्दयोः क्रियातिदेशकत्वाद्वानतक्षणे कारपित्वा तदुभयं दातव्यमिति चेन्न । गयावादिशब्दवजातिवाचित्वात् । पाचकादिशब्दानां क्रियामुपलक्ष्य . " ·प्रपा ०८अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसाहिता । (राजसूयविषयानमतादियागारकस्य राजसूयविषयतमन्त्राणा चाभिधानम् ) प्रयुज्यमानत्वानिव प्रचिनिमित्तम् । वाम शकटादिषु नियामनुपलक्ष्यापि जातिमुपलक्ष्प शब्द मयुञ्जते । तस्माद्वासोनाशब्दो न कियामतिदिशतः ॥ द्वादशाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् - "वहिराग्रयणे किंचित्पसूनं बहुलत्यतः । माधम्याचाग्रिमो मैनमलोपाकांस्यभोमित्रत् ॥ ऐन्द्रामवैश्वदेवघावापृथिव्ययागा आग्रयणेष्टौ सह प्रयुज्यन्ते । तत्रैन्द्राग्न. घदेवयोवाहमात्र चोदकमाप्त नत्मकतौ वाहविशेषस्यानु कत्वात् । द्यावापृथिव्ये तु स्वमकत्यनुसारेण प्रसून पहिरतिदिश्यते । प्रसूनं पुष्पित लूनशेषान्मूला. पुनरुत्पन्न वा। तत्राऽऽप्रपणे परिकचिहित्रिमार्तव्यम् । ऐन्द्रामवैयदे- घयोरनेकत्लेन प्रथमतेन च तदानुगुण्यस्य न्याय्यत्वादिति प्राप्त मा-यां- रन्तरस्वीकारे द्यावापृथिव्ये प्रमागप्राप्तः प्रसूननियमो लुप्येत । प्रसूनस्वीकारे स्वैन्द्राग वदेवयोन किंचिल्छुप्यते । तस्मादलोपाय कास्यभोनिन्यायेन मसून- मेव करवाऽऽदव्यम् । शिष्यप कांस्य भोजनातमस्ति, गुरोस्तु तन्नास्ति, तयोस्तु सहभोजने यथोपसर्जनमपि शिष्यमनुसृत्य प्रतमलोपयितु कास्यमा द्रियते तथाऽनापि द्रष्टव्यम् ।। तत्रैवान्यचिन्तितम्-- "चावापृथिव्यस्तत्री स्यात्सर्वे वा तम्रिणोऽग्निमः । मैपन्यायामसूनस्य तत्रित्वापादकत्वतः ॥ मसूनत्व नोपदिष्टमगिरोधात्समाश्रितम् । तयित्वात्व)नियतो शक्त नातः सर्वेऽत्र तत्रिणः॥ यया मैत्रावरुणप्रेपपत्रविकारः पशुसबन्धात्पशोस्तत्रित्वमापादयति तथा मसून(नत्व) पानापूषिव्यसबन्धित्वाद्यावापृषिभ्यस्य तबिस्वमापादयतीति माप्ते ममा उक्तभैषमविकारः प्रत्यक्षश्रुतः । इह तु असून त्वमत्तिदिष्टत्वान तमित्वमापादयितु समम् । न च भारल्याभावे कथं तदाश्रयणमिति वाच्यम् । ऐन्द्रामादिना सह विरोधाभावमानेण तदाश्रयणात् । तस्मादेकस्य तबिवनि- यमाभाव आग्नेयादिवत्सर्वेऽप्यन तत्रिणः ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- वैत्तिरीयाहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाक ॥ १॥ "

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्हे-
(राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वरूपहविरएकस्य विधिः)
(अथ प्रथमायकेऽटमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ।)
आग्नेयमष्टाकपालं निवपति सौम्यं चरु५
सावित्रं दादंशकपाल सारस्वतं चरुं पोष्ण
चुरुं मारुतश् सप्तकंपालं वैश्वदेवीमामिक्षा
द्यावापृथिव्य॑मेककपालम् (१)॥
( आग्नेय सौम्यं मारुतमष्टादश ।)
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके -
प्टमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥
(भय प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः।)
।
।
आग्नेयम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपालम् ।
निरिति । वपति । सौम्यम् । चरुम् । सावित्रम् ।
हादशकपालमिति द्वादश-कपालम् । सारस्वतम् ।
चरुम् । पोष्णम् । चुरुम् । मारुतम् । सप्तकपाल-
मिति सप्त-कपालम् । वैश्वदेवीमिति वैश्व-देवीम् ।
मामिक्षाम् । द्यावाप्रथिव्यमिति द्यावा-पृथिव्यम् ।
एककपालमित्येक कपालम् (१)॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टकेऽ.
प्टमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २॥

·१९०७ प्रपा (मनु०२] कृष्णपजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजस्यविषयस्य पातुर्मात्यातप्रपमपर्वरूपइदिएकस्य विधि ) ( अथ प्रथमकाण्डेऽमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः) मपमानुवाके मापणीयादह उत्तरभाविन आनुमतादयोऽटी यामा नर्कतम- बायोक्ताः। द्वितीये चातुर्मास्येपु प्रथमपर्वरूपं हविरएकं विधत्ते- आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं चरु५ सावित्रं द्वादशकपाल५ सारस्वतं चरूं पौणं चरुं मारुत५ सप्तकपालं वैश्वदेवीमा- मिक्षा द्यावापृथिव्यमेककपालम् ॥, इति ॥ पटोऽर्थः । एतेषां वैश्वदेवादीनां चातुर्मास्यानामानुमतापनन्तरमारित्वं पाउमाप्तमापस्तम्बो चिशदपत्ति-" एताभिस्वमिष्टा चातुर्मास्यान्यारभते से संवत्सरं यजते" इति । तेषु चातुर्मास्येपु प्रथमपर्वणो वैश्वदेवस्य देश- कालो स एवाऽऽह-"प्राचीनमवणे वैश्वदेवेन यजते " इति । " फाल्गुन्या पौर्णमास्या चयां वा वैश्वदेवेन यजते " इति [च] || सस्मिन्वैश्वदेवकर्मणि प्रथमभावीन्यामेपादीनि पञ्च इवींप्युपाख्यानेन मश- सति- "वैश्वदेवेन चै मजापतिः प्रना असजत । ताः सृष्टा न मानायन्त । सोऽमिरकामयत । अहमिमाः मजनयेपमिति । स प्रजापतये शुचमधात् । सोऽशोचत्मजामिच्छमानः । तस्माद्यं च मजा भुनक्ति यं च न । तावुभौ शोचतः प्रजामिच्छमानौ । तास्वनिमप्यराजत् । ता अग्निरध्यत् (१)। सोमा रेतोऽदधात् । सविता भाजनयत् । सरस्वती वाचमदधात् । पूषाऽपोष- यत् । ते वा एते त्रिः संवत्सरस्य प्रयुज्यन्ते । ये देवाः पुष्टिपतयः । संवत्सरो वै प्रजापतिः । संवत्सरेणैवास्मै मनाः माजनयत् ।" [ ब्रा० का० १ ०६ अ०२ इति। पुरा कदाचिसजापतिः प्रजाकामः संस्तत्साधनत्वेनेदं वैश्वदेवारुप कर्मा- नुष्ठाप तेनैव मना अमजत । ताश्च सृष्टाः मजा न माजायन्त स्वकीयान्पप- त्यानि न लेभिरे । चदानी मजापतिमाशायवस्थितः सोऽनिर्मनस्येवमकामयत किमित्यपत्यरहिता इमाः मना अहं मजनयेयमपलोत्सादिकाः करिष्यामीति । एवं कामयमानः सोऽनिः प्रजाः सृष्टवत्ते प्रजापतये शोकमुत्पादितवान् । प्रजा. पतिमष्टानां मनानामपत्याभावस्थापत्योत्पादनकामिना वहिना स्पारितस्वात्म- - ·. श्रीमरसायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वरूपहविरष्टकस्य विधि ) जापतौ वहिः शोकोत्पादक उच्यते । सोऽग्निः प्रजापतेः शोकमुत्पाद्य सस्या- प्यपत्याभावेन प्रजामपत्यरूपामिन्डमानोऽशोचत् । यस्मात्पुत्रवान्मजापतिः पौत्रमिच्छन्नशोचत्, यस्मात्पुताभावादमिरशोचत्तस्माल्लोकेऽपि यं पितरमुत्पन्ना पुत्ररूपा मजा भुनक्ति पालयति, यं चापत्यरहितमनुत्पन्ना प्रजा न पालयति तावुभावपि पौत्ररूपां पुत्ररूपां च प्रजामिच्छन्तौ तदलाभाच्छोचतः । मजाप- तिस्तासु प्रजासु प्रजामपत्यमुत्पादयितुमग्रिमप्यसृजदभ्यनुज्ञातवान् । अनुज्ञातः सोऽमिस्ताः प्रजा अध्यत्माप्तवान्मिथुनभावेन संगतवानित्यर्थः । ततः सोम आनेयं रेतस्तामु प्रजासु गर्भभावेन धारितवान् । ततः सविता मसवकाले माजनयत्मजाः । तेष्वपत्येषु सरस्वती वाचमदधात्संभापितुमभ्यास कारया- मास । ततः संभाषमाणान्वालान्पूपाऽभ्यवर्धयत् । ये देवा अग्निसोमादयोऽ. पत्यपोपा अपत्यपालकास्त एतेऽग्न्यादयः पूपान्ताः पञ्च देवाः पुष्टिकरत्वेन संवत्सरस्य मध्ये चातुर्मास्येषु त्रिः प्रयुज्यन्ते । वैश्वदेववरुणप्रयाससाकमेधा- ख्येपु पर्वसु पञ्चानामेतेपामागेयादीनां संचारित्वात् । सोऽयं भयोगमयकाल: संवत्सर एवं प्रजापतिस्वरूपः । अतः प्रजापतिरूपेण प्रयोगत्रययुक्तेन संवत्स रेणैवास्मा अनुष्ठाने प्रजा उत्पादितवान्भवति ॥ पञ्च यागान्प्रशस्य पठं प्रशसति- ताः प्रजा जाता मरुतोऽनन् । अस्मानपि न मायुक्षतेति (२)।स एतं मजापतिर्मारुतर सप्तकपालमपश्यत् । तं निरवपत् । ततो वै प्रजाभ्योऽ. कल्पत ! यन्मारुतो निरुप्यते । यज्ञस्य क्लुप्त्यै । प्रजानामघाताय । " [ब्रा० का० १३०६ अ० २] इति । एकोनपञ्चाशन्मरुत उत्पन्नास्ताः मजा हतवन्तः । केनाभिमायण, अस्मा- नप्येतस्मिन्वैश्वदेवकर्मण्येताः प्रजा न प्रयुक्तवत्य इति । प्रजाभ्योऽकल्पत तासा प्रजाना रक्षणाय समर्थोऽभूत् । अतोऽय पष्टो यागो यज्ञस्य सपूत्यै प्रजानामहिंसायै च संपद्यते ॥ कपालसंख्या प्रशसति- सप्तकपालो भवति । सप्त गणा वै मरतः । गणश एचास्मै विशं कल्प- पति ।" [ग्रा० का० १ ० ६अ० २] इति । समाना समूह एकैको गणः । तादृशाश्व गणाः सप्तसंख्याकाः। तथा सप्त संख्ययाऽस्मै यजमानाय बहुगु (ग) णरूपा प्रजा संपादयति ॥ सप्तमयागे द्रव्य मशसति- स प्रजापतिरशोचन (३)।याः ः मजा असुक्षि । मरुतस्ता अव ·११०९ प्रपा.(अनु.२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतनयमपर्वरूपहविरष्टरस्य विधि.) विपुः । कथमपरा सजेयेति । तस्य शुष्म आण्डं भूतं निरवर्तन । तयुदह- रत् । तदपोपयत् । तत्माजायत । आफ्डस्य वा एतद्पम् । यदामिक्षा । यद्- व्युद्धति (४)। प्रजा एव तयजमानः पोपपति।" [ब्रा० का० १० ६ अ० २] इति । तस्प प्रजापतेः शुष्मो बलपाण्डं भूतमाण्डवत्पिण्डाकारं प्राप्य निर्गतं पिण्डीभूतं व्युदहरविभज्योद्धृतवान् । उपत्य व तत्पोपयित्वा प्रनारूपेणोदपाद- यते । क्षीरपिण्डरूपाया आमिक्षाया अण्डरूपत्वात्तन्युद्धरणेन मजापतिवद्यज. मानः मनाः पोपयति पोपितवान्भवति । अनेनार्थवादेनापूर्वार्थत्वायुरेदिति विपिस्नेतव्याः ॥ तदीयां देवता मशंसति- "वैश्वदेव्यामिक्षा भवति । वैश्वदेव्यो वै प्रजाः। प्रजा एवास्मै प्रजन- यति ।" [वा० का० १३०६ अ० २] इति । बहुभिर्देवैरग्न्यादिभिरक्तमकारेणोत्पादितत्वात्मजानां वैश्वदेवत्वम् ।। विभज्योवृतयोरामिक्षामागयो जिनसेचन विधत्ते-- " वाजिनमानयति । मनास्वेव प्रजातासु रेतो दधाति ।" [घा० का ? म०६ अ० २] इति । ध्यानयनेन घनीभूतामिक्षान्दवाच्यस्य क्षीरपिण्डस्य मनारूपेणाऽऽवि- भर्भावः पूर्थिवादे निमपितः । अतस्तस्मिपिण्डे वाजिनाख्येन क्षीरगतनीरण सेचने सति मनातासु प्रजासु रेतो पारितं भवति ।। अष्टमयागदेवता प्रशंसति- धावापृथिव्य एककपालो भवति । प्रजा एव भजाता द्यावापृथिवीभ्या- मुभपतः परिगृहाति ।" [ग्रा० का० १ ० ६ अ०२] इति ।। अन्नाऽऽदावुकानां पश्चानां पाठे मा क्रम प्रशंसति- "देवासुराः संयचा आसन् । सोऽगिरवीत् (५)। मापने यजत ! मया मुखेनासुरासेप्यथेति । मां द्वितीयमिति सोमोऽत्रवीत् । मया राज्ञा जव्यथेति । मो तृतीयमिति सविता । मया मसूता जेप्पयति । मां चतु- यामिति सरस्वती । इन्द्रियं चोऽहं धास्यामीति । मां पञ्चममिति पूपा । मया प्रतिष्ठया जप्यथेति (६) । तेऽनिना मुखेनामुरामजयन् । सोमेन राज्ञा । सवित्रा मसूताः । सरस्वतीन्द्रियमदयात् । पूपा प्रतिष्ठाऽऽ. १ स.च.त् । मि*1 - 4.

·- श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [प्रपमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वरूपहविरष्टकस्य विधिः) सीत् । ततो वै देवा व्यनयन्त । यदेतानि वीरपि निरुप्यन्ते विनित्यै ।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ०२] इति । लोके युद्धार्थमुघतायां सेनायां केचन शूरा भटा मुखतो योढुं गच्छन्ति । तेषां युद्धं द्रष्टुं कश्चिद्राजा स्वामित्वेन संनिधत्ते । केचन दण्डहस्ताः पृष्ठता स्थित्वा योद्धृनपरावृत्तये बलात्प्रेरयन्ति । अन्ये केचन दुन्दुभ्यादिजयघोपेण योवृणामुत्साहं जनयन्ति । अपरा कियत्यपि सेना पुरोगताया युध्यन्त्याः सेनायाः पृष्ठतः सहायत्वेनावतिष्ठते । तानेतान्पञ्चविधव्यापारानग्न्यादयः क्रमेण स्वीकृतवन्तः । ततो देवानां जयोऽभूत् । ततोऽत्रापि पञ्चइविषां निर्वापे जयो भवति ॥ शाखान्तरगतेनोपरपन्तीति वाक्येन वैश्वदेवादिपु चतुर्पु चातुर्मास्यपर्वमु साधारण्येनोत्तरबेधुपवापः मासस्तमुपवापं वैश्वदेवपर्वणि मतिपेधति- नोत्तरवेदिमुपवपति । पशवो वा उत्तरवेदिः । अजाता इव ोताह पशवः (७)।" [वा० का० १०६ अ० २] इति । उत्तरवेदिसमीपे तदाभिमुख्पेन पशूनां बन्धनादुत्तरवेदेः पशुत्वम् । पूर्वो- तरीत्या वैश्वदेवस्य मजापतिसृष्टिसाधनत्वात्स्रष्टव्यासु मनास्वन्तर्भूतानां पशूनां वैश्वदेवादूर्ध्वमुत्पत्तिकालो न विदानीमतः पशुरूपोत्तरवेदिर्नात्रोप- चपनीया ॥ तदेवमनुब्राह्मणगतेन वैश्वदेवेन वै मजापतिरित्यनुवाकेन वैश्वदेवपर्वगतान्या. नयादीन्पष्ट हवींपि प्रशस्तानि । अयानुवाकान्तरेण वैश्वदेवपर्वगतानि वियो- पाहानि विधीपन्ते । तत्र चोदकमाप्तस्य वहिपस्वैगुण्यं विधत्ते- "त्रिदर्भिवति । माता पिता पुत्रः। तदेव तन्मियुनम् । उल्वं गर्भो जरायु। तदेव तन्मिथुनम् ।" [ ब्रा० का० १०६ अ० ३ ] इति । मात्रादित्रयं यदस्ति तदेव पुप्रयुक्तत्वात्तन्मियुनं सार्थकम् । गर्भस्यान्तर्वेष्ट- नमुल्वं पहिएनं जरायु । गर्भादित्रयं यदस्ति तदेव सारभूतेन गर्भेणोपेत- त्वाचन्मियुनं सफलम् । उत्वजरायचोद्वित्वसामान्येन मिथुनत्वम् । पहिपौ. गुण्ये सति यथोक्तमियुनद्वयसाम्यं संपद्यते ।। विधचे- "धा वहिः संनदं भवति । त्रय इमे लोकाः । एप्वेव लोकेपु प्रतित्ति. प्रति ।" [ ब्रा० का० १ ० ६ अ०३ ] इनि । प्रकृती दर्भमुष्टीनां पृथम्बन्धनं न विहिनं सूत्रकारेण “ अदित्यै राम्नाs. सीत्युद्गग्रं वितत्य मुसंभूना त्वा संभरामीनि तस्मिन्नियनानि संभृत्य " इनि - ·प्रपा (अनु०२] कृष्णयजुदीयतैचिरीयसंहिता । (राजसूयविषयस्य यातुमास्यगत्तप्रथमपर्वस्पदविरष्टकस्य विधि.) मप्तारित शुल्चे मुष्टीना संभरणमावस्यैवाभिधानात् । इह तु मुष्टित्रपस्य पृष- ग्बन्धन विशेषः ॥ विधने- एकदा पुन: संनदं भवति । एक इव ह्ययं लोकः (१)। अस्मिमेव तेन लोके प्रतितिष्ठति । "[मा० का० १५० ६ ०३] इति । पृथाबद्धानां प्रयाणां मुष्टीना पुनर्मिलित्वा बन्धनं कार्यम् । चौदकमाप्तस्प पन्धनस्य त्रेधावन्धनेन बाधप्राप्ती प्रतिमसवरूपोऽयं विधिः।। चोदकेन सामान्यतः माप्तानां दर्भाणां पुष्पितत्त्वरूपं विशेषमप्र विधत्ते-- "प्रसुवो भवन्ति । प्रथमनामेव पुष्टिमवरन्धे ।" [ मा० का० १०६ भ०३] इति । ममूनोपेता दर्भाः ममुवः ।। विपत्ते- "प्रथमनो वत्सो दक्षिणा समृद्धी । " [वाका०म०६अ०१] इति । अनुयाजार्थस्य द्रग्यस्य ग्रहणं विधत्ते- " पृषदाज्यं गृहाति । पशवो वै प्रपदाम्यम् । पानेवावरुन्धे । "[वा. का० १ ० ६ ० ३ ] इति । दधिमिश्रमाज्यं पृपदाज्यम् ॥ ग्रहणे संख्या विधत्ते- पथग्रहीतं भवति । पाला हि पशवः । "[बाका०१०६अ०३] इति । सपुरछपादैः पश्चभिर्युकत्वात्पतिरछन्दःसाध्यत्वादा पशूनां पाङ्गत्वम् ।। मिश्रणं प्रशंसति- "बहुरूपं भवति (२)। बहुरूपा हि पशवः सौ।" [प्रा. का. १ म.६ अ०३] इति । दपिचिन्दूनामापविन्द्नामनेकरूपत्वादहुरूपत्वम् । गोमहिपादिरूपेण पशवो बहुरूपाः ॥ इविरासादनार्वे सामिधेनीभ्यः पुरा पन्यनं विपत्ते- "आग्ने मन्यन्ति । अनिमुखा वै मनापतिः पना असजत । पदार्म मन्यन्ति । अमिमुखा एव तत्मजा यजमानः सृजते । " मा. का० १०६ भ०३] इति । हनिःसादनालभावित्वमापस्तम्बो दर्शयति-"पश्च होत्रा यजमानः सर्वाणि हवी प्यासन्नान्यभिमशति पावनिर्मन्थ्यः सामियन्यश्च " इति ।

·- श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वम्पहविरष्टस्य विधि ) होमबाह्मणे श्रूयते तद्योऽतथ्यत । तस्मात्तेपानादगिरजायत" इति, " स प्रजननादेव प्रजा असृजत" इति च । तत्राने मयममृतत्वात्मनानामग्निमुखत्वम् ।। शाखान्तराभिहितां प्रयाजानूयाजसंख्यां हदि कृत्वा साझं कर्म प्रशंसति- नव प्रयाजा इज्यन्ते । नवानूयाजाः । अष्टौ हवीरपि । दावाधारौ । द्वावाज्यभागी ( ३)। त्रिशसंपद्यन्ते । त्रिशदक्षरा विराट् । अन्नं विराट् । विराजैवान्नाद्यमवरुन्थे । " [ ब्रा० का० १ ० ६ अ० ३] इति । दशाक्षरपादैनिभिर्युक्तस्य चिरादछन्दसखिंशदक्षरत्वम् ॥ अलंकरणकाल आज्येनैककपालमभिपूरयतीत्यापस्तम्वेन यदुक्तं तदिदं देधा प्रशस्य विधत्ते- " यजमानो वा एककपालः । तेज आज्यम् । यदेककपाल आज्यमान. यति । यजमानमेव तेजसा समर्धयति । यजमानो वा एककपालः । पशव आज्यम् (४)। यदेककपाल आज्यमानयति । यजमानमेव पशुभिः समर्ध- यति । " [ब्रा० का० १०६ अ० ३ ] इति ।। विशेपान्तरं विधातुं प्रस्तौति- " यदल्पमानयेत् । अल्पा एनं पशवोऽभुञ्जन्त उपतिष्ठेरन् । पदहानयेत् । बहन एनं पशवो भुञ्जन्त उपतिष्ठेरन् । " [बाका० १ ०.६० ३] इति । भुञ्जन्तः क्षीरदानादिना पालयन्तोऽभुञ्जन्त इति तद्विपर्ययः । पशूनामल्प. त्वमपालयितृत्वं चेत्युभौ दोपौ । बहुत्वं पालयित्वं चैत्युभी गुणी ।। तत्र गुणसंपादनेन प्रशंसन्विधत्ते- "बहानीयाऽऽविःपृष्ठं कुर्याद । बहब ऐवैनं पशवो भजन्त उपतिष्ठन्ते । [प्रा० का० १ ० ६ अ०३ ] इति । वहाज्ये पुरोडाशस्य पृष्ठपनिमज्य यथा दृश्यते तो यहाज्यमानयेत् । तथा सत्याज्यस्य वद्दुत्वात्पशूनामल्पन्चदोपो न भविष्यति । पुरोडाशपृष्ठ- स्याऽऽविर्भूतवादपालपितृत्वमपि न भवति ।। कृत्स्नस्यापि पुरोडाशस्य होम विधातुं मस्तीति- यजमानो वा एककपालः । यदेककपालस्यावधन (५)। यजमानस्या. वयेत् । उद्वा पायेद्यजमानः।म वा मीयेत ।"वा० का०१०६ अ०३] इति । इतरपुरोटाशेपु भक्षणापर्थमवशेष्य किंचिदेवावदीपने तद्वदाप्यवदा. नेन यजमानस्यावययश्छिद्येत, अय वोन्पत्तो भवेत, यद्वा भपीयेत ।। १सच. 'त्वा याग प्र.ह. त्वा यागक'।१स...च.'या ताम्। वाया।

·प्रपा०(अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतनपमपर्वरूपहविरष्टकस्य विधिः) कृत्लहोम विधत्ते- "सकृदेव होतव्यः । सकृदिव हि सुवर्गों लोकः ।" [ब्रा० का०१० ६ भ०३] इति। सकदेव कृत्त एव । स्वर्गलोकस्य सकृत्वमखण्डितत्वम् ॥ एककपाले पूर्वपानीतस्य वहाज्यस्य होमं विधत्ते- "दुत्वाऽभिजुहोति । यजमानमेव सुर्वर्ग लोकं गमयित्वा । तेजसा समर्ध- यति ।" [मा का० १ ० ६ अ० ३ ] इति । आदौ पुरोडाशं हुत्वा तस्पोपर्याज्यं जहुगादित्यर्थः ।। चौदकमातेनाऽऽहवनीयहोपनककपालं प्रशंसति- पजमानो वा एककपालः । सुच! लोक आहवनीयः। यदेककपालमा- हवनीये जुहोति । यजमानमेव सुवर्ग लोकं गमयति ।" [वा० का० १ मा ६ अ०३ ] इति ॥ कयाचिदुपपरया पुरोडाशस्य चोदकमा मुचा होममपोध हस्तेन होमः मसक्तस्तद्वा (स्तं वा ) रयितुं चुचा होमस्य मतिप्रसवं विधत्ते- यस्तेन जुहुयात् । सुवर्गालोकायजमानमवविध्येत् । श्रुचा जुहोति । सुवर्गस्प लोकस्य समयै।" [बा० का० १ ० ६ ० ३] इति । अवविध्येत्मच्यावयेत् । पुरोडाशी येन संनिवेशेन पात्रेऽवस्थितस्तेनैव संनिवेशेनानौ तस्य स्थितिः शाखान्तरे विहिता, मुचा हूयमानस्त्ववाड्मुखो चही पतेदतस्तद्विधिविरोधं परितु हस्तेन होतव्यमित्येषा मन्दानामुपपत्तिः ।। हुतस्य पुरोटाशस्य नश्वस्य विधातु मस्तौति-- " यत्मापयेत । देवलोकमभिजयेत् । यद्दक्षिणा पितृलोकम् । यत्सत्यक (७)। रक्षासि यज्ञ९ इन्युः । यदुदङ । मनुष्यलोकमभिनयेत् । " । [बा० का० १०६ अ०३] इति । पद्यपि कोकादिजयो न स्वरूपेण दोपस्तथाऽप्यधिकफलभावनायां सत्या सावनमात्रत्वं दोष एच ।। विपरी- " प्रतिष्ठितो होतव्यः । एककपालं वै मतितिष्ठन्तं द्यावापृथिवी अनु पति- तिष्ठतः । द्यावापृथिवी अनवः । ऋतन्पतः । यज्ञ यजमानः । यजमानं मजाः। तस्मात्मतिष्ठितो होतव्यः (८)।"[ब्रा० का० १ ० ६ ०३] इति । १ स. प. इ. च. नीयनै ११ स. प. हितः । ३ ·- “ १११४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वरूपहावरष्टकस्य विधिः ) भागादिदिक्षु पतनपरिहारेण होमस्थान एवं प्रतिष्ठितो निश्चलो यथा भवति तया होतव्यः । ऋतव इत्यादिप्वनु प्रतितिष्ठन्तीत्यादिकं द्रष्टव्यम् । तस्मादिति पूर्वस्य विधरुपसंहारः । तदेतदुक्तं कृत्स्नहोमादिकमापस्तम्बेन स्पष्टमुदाहृतम्-" उषांशु मचरति सर्वहुतमपर्यावर्तयन्नृजें मतिष्ठित न इस्तेन जुहुयात् " इति । मुचा होमेऽप्यपर्यावर्ति संप्रदायविद एवं संपादयन्ति- शिक्ये पुरोडाशमवस्थाप्य वामहस्तेन शिक्यानं धृत्वा दक्षिणइस्तेन सुच. मघस्तादारयित्वा तया नुचा होमं कुर्वन्वामहस्तेन शिक्पमीपदुद्धृत्य वही स्थापयेदिति ॥ वैश्वदेव्यामिक्षाया निःसृतं वाजिनशब्दाभिधेयं यन्नीरं तस्य वाजिसंशका- न्देवानुद्दिश्य यागं विधत्ते- वाजिनो यजति । अग्नि युः सूर्यः । ते वै वाजिनः । तानेर तयति। अथो खल्वाङः। छन्दार सि वै वाजिन इति । तान्येव तद्यजति ।"[ना० का० १ ० ६ अ०३] इति ।। तस्य यागस्य कालं विधातुं प्रस्तौति- ऋक्सामे वा इन्द्रस्य हरी सोमपानौ । तयोः परिचय आधानम् । वाजिनं भागधेयम् (९) । यदपहृत्य परिधीजुहुयात् । अन्तराधानाभ्यां घासं प्रयच्छेत् । " [.ब्रा० का० १ ० ६ अ० ३] इति । हरी अवौ तयोर्वशीकरणाय मुखे मक्षिप्तो लोहविशेष आधानम् । अन्त- मुखमध्येऽवस्थितमाघानं ययौस्तावन्तराधानी । इस्तेन मुखे मक्षिप्यमाण: साज्यशर्करमुद्गादिपिण्डो घासस्तृणविशेपो वा । नयाधानेऽन्तरवस्थिते सति यासो भक्षयितुं शक्यः॥ विधत्ते- महत्य परिधीजुहोति । निराधानाभ्यामेव घासं प्रयच्छति । " [प्रा० का० १०६ अ० ३] इति । परिधीनामनौ महारेणाऽऽधानस्यापनीतत्वाद्वासो भक्षयितुं शक्यते। सोऽयं काल आपस्तम्बेन स्पष्टीकृत:-- परिधीन्महत्य सरसावान्तं कृत्वा वाजि- नपात्रे उपस्तीर्यान्तर्वेदि वरिनुचिपिश्चन्वाजिनं गृहाति नाभिधारयति" इति।। तत्र पाये ग्रहणकाल पात्रस्याभिपूरणेनापोवस्थितस्य हिपो विशेपेण सेचन विधत्ते- " " १ स. प. . है'। २ स. प. १. च. 'प्रमुष । ३त.प. भिक्षर'।

·- प्रपा (मनु०२] कृष्णयजर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वरूपहविरष्टकस्य विधि ) "वहिपि विपिश्चन्वाजिनमानपति । मजा वै पहि: । रेतो वाजिनम् । मजास्वेव रेतो दधाति ।" [मा० का० १ ० ६ ०३] इति । सोमवत्परस्परोपदवपूर्वक भक्षणममासत्वादिह विधते- समुपहूय भक्षयन्ति । एतत्सोमपीथा होते । अथो आत्मन्नेव रेनो दधते।" [बा० का० १०६ अ० ३] इति । वाजिनयागस्य सानाय्यविकृतित्वेऽपि सानास्पचदिहाभक्षणं न कर्तव्य किं तु सोमवनक्षयेत् । एतदेव वाजिनभक्षणं सोमपीथः सोमपानं येपासवि- जो त एतत्सोमपीयाः॥ पाजिनमाणे यजमानस्य चरममक्षणं विधत्ते- पनपान उत्तमो भक्षयति । पशवो वै वाजिनम् । यजमान एव पशू. न्मतिष्ठापपन्ति (१०)।" [वा० का० १ ० ६ ० ३] इति । एतस्मिन्वैश्वदेवकर्मणि मधे विशपामावान्मत्रकाण्ड भपानविषय एका नाता अतो नास्ति विनियोगसंग्रहः ॥ अथ मीमांसा। अपमाध्यायस्य चतुर्थपादै चिन्तितम्- " चातुर्मास्याचपर्वमोक्तानेयायष्टकान्तिमे (के)। वैश्वदेवेतिशब्दोक्तो गुणः संघस्प नाम वा ॥ नामत्वे रूपराहित्यादविधिर्गुणता ततः । अग्न्यादिभिर्विकल्प्यन्ते विश्वे देवास्तु सप्तम् ।। अनुयायी यतेति तत्संघे नाम वर्णितम् । औषधित्वेऽप्यर्थवत्स्यान्नाय प्रास्त्रवणादिषु ।। इज्यन्तेऽत्र यजन्ते वा विधे देवा इतीसी । निरुक्तिने विकल्पः स्यादुत्त्युत्पन्न शिष्टतः ।। चातुर्मास्ययागस्य चत्वारि पाणि वैश्वदेवो वरुणायामः साकमेपः शुनासीर्यवेति । तेषु मयमे पर्वणि भौ यागा विहिता:-"आग्रेयमष्टाक- पाळ निर्वपति सौम्यं चरु सावित्रं दादराकपाल९ सारस्वनं चलं पाणं चर्स मारुतः सप्तरुपालं वैश्वदेवीमामिक्षा चावापृथिव्यरकपालम्" इति । तेपामष्टानां संनिधाविदमानापने-“भदेवेन यजन" इति। तत्राऽऽये- यादीन्यतेत्यनूय वैश्वदेवान्देन देववारूपो गुणस्तेषु विधीयते । यद्यपि वैश्वदेव्यामिक्षायां विश्वे देवाः मासास्तयाऽप्यानेयादिषु सप्तम यागेवमाप्त- खाविधीयते । तेष्वप्यम्पादिदेवनाः सन्तीति चेचा गसमावाचेपु देवता ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता-- [प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वरूपहपिरष्टकस्य विधिः) विकल्प्यन्ताम् । नामधेयत्वे तु नाममात्रस्याविधेयत्वाद्रव्यदेवतयोरभावन यागस्यात्र स्वरूपासंभवाच्छ्यमाणो विधिरनर्थकः स्यात् । तस्माद्गुणविधि- रिति मासे घूमः-उत्पत्तिवाक्यविहिताग्नेयादीनष्टौ यागान्यजेतेत्यनूद्याप्टानां संघे वैश्वदेवशब्दो नामत्वेनोपवय॑ते । न च विधित्वाभावेऽपि नामोपदेशवै- यय, 'माचीनमवणे वैश्वदेवेन यजेतेत्यादिषु वैश्वदेवशब्देनैकेनैवाष्टानां संघस्य व्यवहर्तव्यत्वात् । नामप्रवृत्तिनिमित्तभूता निरुक्तिदिधा-आमिक्षायागे विश्वेपां देवानामिज्यमानतया तत्सहचरितानां सर्वेषां छत्रिन्यायेन वैश्वदेवत्वम् । अथ वा विश्वे देवा अष्टानां कर्तार इति वैश्वदेवत्वम् । तथा च ब्राह्मणम् -- " यद्विश्वे देवाः समयजन्त । तद्वैश्वदेवस्य वैश्वदेवत्वम् " इति । देवताविकल्पस्तु समानवलत्त्वाभाचान्न युज्यते । अग्न्पादय उत्पत्तिशिष्ट- त्वात्मवला विश्वे देवा अनुत्पन्नशिष्टत्वावलाः । तस्माद्वैश्वदेवशब्दः कर्म- नामधेयम् । अत्रैव गुरुमतमाह- गुणनामत्वसंदेहादभमा चोदनेति चेत् । नोक्तन्यायेन संघस्य नामधेयत्वनिर्णयात् ॥" स्पष्टोऽर्थः। द्वितीयाध्यापस्य द्वित्तीयपादे चिन्तितम्- गुणः कर्मान्तरं वा स्याद्वाजिभ्यो वाजिनं विति । गुणो देवाननूद्योक्तः समुचयविकल्पतः ॥ आमिक्षोत्पत्तिशिष्टत्वात्मवला तत्र वाजिनम् । गुणोऽमविश्प कर्मान्पत्कल्पयेद्वाजिदेवकम् ॥" "तप्ते पयसि दध्यानयति, सा वैश्वदेव्यामिक्षा, वाजिभ्यो वाजिनम्" इति श्रूयते । घनीभूतः पिण्ड आमिक्षा, वाजिनं जलम् । तत्राऽऽमिक्षाद्रव्य- भाजो यागे विश्वे देवा उक्ताः। ते च वाजिभ्य इत्यनेनानूद्यन्ते । वाजोऽन्न. मामिलारूपमेपामस्तीति तन्निप्पत्तेः । तानभूध वाजिनद्रव्यरूपो गुणो विधी- यते । तच्च द्रव्यमामिक्षाद्रव्येण सह समुच्चीयवां विकल्प्यतां वेति प्राप्त बमः-- उत्पतिशिनाऽऽमिक्षाव्यणावरुद्ध चश्वदेवयागे वाजिनद्रव्यस्योपैत्तिशिष्ट- ताया अवकाशाभावाद्वाजिनगन्दो वाजिशब्दार्थस्य देवतान्तरतामापादयति । ततो द्रव्यदेवतालक्षणस्य रूपस्य भिन्नत्वात्कर्मान्तरम् । १क. प्रत्य वि। २ स. च. वायय विहि। ३ क. स. प. ह. तिविशेषा (17. ६. च. 'पशिष्टतयाऽव'।

·- 11 , मपा०८भनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १११७ (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यगतप्रथमपर्वस्पहविरष्टकस्य विधिः ) चतुर्याध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् - आमिक्षा वाजिनं च स्पाइध्यानीतेः प्रयोजिका । उताऽऽमिस्रव सामर्थ्य द्वयोस्तुल्यं ततोऽग्रिमः ।। आमिक्षा पप एवात्र तच्छन्दान्मन्नतो रसात् । प्रयोजिकैका माधान्यादनुनिष्पादि वाजिनम् ॥ इदमाम्नायते---"तप्ते पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो पाजिनम् " इति । तत्र पपसि दधिमक्षेपादामिक्षादव्यं यथा निष्पद्यते तथा याजिनद्रव्य- मपीति दध्यानपनस्य जनकत्वसामर्थ्यमुभयद्रव्यविपर्य तुल्यमेव । तस्मादुभ- यमपि प्रयोनकमिति मासे झूमः-न द्रव्यान्तरमामिला, किंतु पय परति तच्छन्दादिभिरवगम्पते । यस्मिन्पयसि दधिमक्षेपः साऽऽमिक्षेति तच्छन्दन पयः परामश्यने । आमिक्षायागे पुरोनुवारयायामप्येवमानातम्-" जुपन्त पुज्यं पयः" इति । पयो रसथ मधुर आमिक्षायामनुवर्तते, न तु वाजिने । ततः प्राधान्येन पयसो पनीभावं कर्तुं दध्यानीतमित्यामिक्षैव प्रयोजिका । अनुनिप्पायेव वाजिनं न तु प्रयोजकम् । अमाध्यायस्प द्वितीयपादे चिन्तितम्- "मुरावाजिनयोः सोमस्येप्टे सोमशब्दतः। आधी मैवं हविःसाम्यात्सोमशब्दः प्रशस्तये ॥" सौत्रामण्या सुराग्रहाः श्रुता:-मुराग्रहान्गृहातीत्यादिना । चातुर्मास्येषु वाजिनयागः श्रुतः-वाजिभ्यो वाजिनमिति । तत्रोभयत्र सोमस्य विध्यन्तः कार्यः । कुतः, "सोमो वै वाजिनं सुरा सोमः" इति वाजिने सुरायां च सोपशब्दमयोगात् । सोमशब्दश्चाग्निहोत्रशब्दवद्धानतिदिशतीति चन्मैवम् । ऐष्टिकहविःसाम्यात् । ओपधिविकृतं सुरा, सानाग्यविकृतं वाजिनम् । तस्मा- दैष्टिको विध्यन्तः । सोमशन्दस्त्वर्थवादगतत्वान्नाग्निहोत्रादिनामवदतिदेशकः । यदि वाजिनस्य मतिपतिकर्मत्यानास्ति धर्मापेक्षा तहतिस्पिनशे कृत्वा- चिन्ताऽस्तु । तत्रैवान्पचिन्तितम्- "पोर्दघोऽय पयस आमिक्षायां द्विजत्वतः । द्वयोर्दयो यनत्वेन प्रायान्यात्पयसो भवेत् ॥ तसे पयसि दध्यानपीत सा वैश्वदेव्यामिक्षा" इति ध्रुतापा आमि. सायाः सांनाप्पयागीययोर्दधिपयसोधर्माः कार्या आमिनाया उभपजन्प.

·१९१८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रपमकाण्डे-
(राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंवन्धिवरुणनघासायद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् )
स्वादित्येकः पक्षः । पनत्वस्याऽऽधिक्याद्दधिधर्मा इति द्वितीयः पक्षः।
पयस्पामिक्षामुत्पादयितुं सहकारित्वेन दध्यानीयते । ततः पयस एव मुख्य-
कारणत्वात्तद्धर्म एव न्याय्यः ।।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयसंहितामाप्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके
द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २॥
(भप प्रपमाएकेऽटमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः।)
ऐन्द्राममेकादशकपालं मारुतीमामिक्षी
वारुणीमामिक्षा कायमेकैकपालं प्रघास्यान्ह-
वामहे मरुतौ यज्ञवाहसः करम्भेणं सजोपंसः।
मो पू ण इन्द्र पृत्सु देवास्तु स्म ते शुष्मि-
नवया । मही यस्य मीदुपौ यव्या । हवि-
मतो मरुतो वन्दैते गीः । यद्ग्रामे यदरण्ये
यत्सभायां यदिन्द्रिये । यच्छूद्रे यर्य' एनश्च-
कृमा वयम् । यदेकस्याधि धर्मणि तस्यावय-
जनभसि स्वाहा । अन्की कर्मकृतः सह
वाचा मयोभुवा । देवेन्यः कर्म कृत्वाऽस्तं
प्रेत
सुदानवः (१)॥
( वयं यद्विर शतिश्च 1)
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके -
टमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥

·प्रपा (अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता ।
(राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंवधिकरुणप्रघासायद्वितीयपवणोऽभिधानम् )
(भप प्रधमाकेऽष्टमप्रपाठके वतीयोऽनुवाक ।)
ऐन्द्राग्रमियन्द्र-जनम् । एकादशकपालामत्यः
कादश-कपालम् । मारुतीम् । आमिक्षाम् । वार-
णीम् । आमिक्षाम् । कायम् । एककपालमित्येक-
कपालम् । प्रघास्यानिति प्र–घास्यान् । हवामहे ।
मरुतः । यज्ञाहस इति यज्ञ-वाहसः । करम्भेणं ।
सजोपस इति स-जोपंसः । मो इति । स्विति ।
नः । इन्द्र । पृस्विति एक्-सु । देव । अस्तु ।
स्म । ते । शुष्मिन् । अवया । मही। हि । जस्य ।
मीदुपः । यत्या । हविष्म॑तः । मरुतः। वन्दते ।
गीः। यत् । ग्रामे । यत् । अरण्ये । यत् । सभा-
याम् । यत् । इन्द्रिये । यत् । शूद्रे । यत् । अयें ।
एनः । चकम । वयम् । यद । एकस्य । अधीति ।
धर्मणि । तस्य । अवयजनमित्यव-यजनम् । असि ।
स्वाहा । अन् । कर्म । कर्मकृत इति कर्म-कृतः ।
सह । वाचा । मयोभुवेति मयः–भुवा । देवेभ्यः ।
कर्म । कृत्वा । अस्तम् । प्रेति । इत । सुदानव इति
सु-दानवः (१)॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसहितापदपाठे प्रथमाष्टकेऽ-
टमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥३॥

·१९२० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयत्य चातुर्मास्यसपन्धिवरुणप्रयासाख्यद्वितीयपर्वगोऽभिधानम् ) ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः।) " द्वितीये वैश्वदेवाख्यं प्रथमपर्वोक्तं , तृतीये वरुणायासाख्यं द्वितीय पर्वो- च्यते । तत्र विशेपहवींपि चत्वारि विधत्ते- ऐन्द्राममेकादशकपालं मारुतीमामिक्षा वारुणीमामिक्षा कायमेककपालम्, इति । निर्वपतीति पूर्वानुवाकादनुवर्तते ।। तानेतान्वरूणघासान्विधातुं प्रस्तौति--- "मजापतिः सविता भूत्वा मजा असजत । ता एनमत्यमन्यन्त । ता अस्मादपाक्रामन् । ता वरुणो भूत्वा प्रजा वरुणेनाग्राहयत् । ताः मजा वरुणगृहीताः । प्रजापति पुनरुपाधावन्नाथमिच्छमानाः । स एतान्मजापति- वरुणमघासानपश्यत् । तां निरवपत् । नर्वे स प्रजा वरुणपाशादमुञ्चत् । [प्रा० का० १ ० ६ अ०४] इति । सविता भूत्वोत्पादको भूत्वा । अत्यमन्यन्तावशां कृतवत्यः । वरुणो भूत्वा वरुणेन वरुणपाशरूपेण जलोदररोगेण । नाथं स्वामिनं रोगशान्तये, वरुणमयासानेतन्नामकान्यागविशेषान् ॥ इदानीं विधत्ते- यदरुणप्रघासा निरुप्यन्ते (१)। मनानामवरुणग्राहाय! "[ब्रा० का० १३०६ अ० ४ ] इति । अस्य पर्वणः कालमापस्तमो दर्शयति-" ततधनुर्पु मासेप्वापायां श्रावण्या चोदवसाप वरुणमघासैर्यजेत " इति । उदवसाय देशानिर्गत्य ॥ अस्मिन्वरुणप्रयासपर्वणि द्वितीयां चेदि विधातुं प्रस्तौति- तासां दक्षिणो याहुयन आसीत् । सन्यः प्रस्तः । स एतां द्वितीयां दक्षिणतो वेदिमुदहन् । ततो चै स मनानां दक्षिणं पाहूं मासारयन् । [ग्रा० का० १ ० ६ अ० ४] इति । तासां मनानां, न्यनः शीतवातरोगेण नितरां संकुचितः, वैदिमुदइन्वेदे. रुदननं कृतवान् ।। विधत्ते- यद्वितीयां दक्षिणनो वैदिमुद्धन्ति ! प्रजानामेव तयनमानो दक्षिण ११.प... माथि, 'धनमा मा।

·“ - प्रपा०८अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ११२१ (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंवन्धिवरुणप्रघासायद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) बाहुँ मसारयति । तस्माचातुर्मास्ययाज्यमुप्पिल्लोक उभयावाहुः । यज्ञाभि- जित५ ह्यस्य ।" [प्रा० का० १ ० ६ अ० ४] इति । दक्षिणतयोदकपाताया वेदेर्दक्षिणभागे । यस्माचातुर्मास्येपु वेदिद्वयमस्ति तस्मात्तयाजी स्वर्गे पाहुयोपेनो भवति । यद्यपि सर्वेषां याहुद्वयमस्ति तथा प्पेक एप बाहुस्तेषां सामोपेतः । अत एचाऽऽस्नातम्--"तस्मादक्षिणोऽर्थ आत्मनो वीर्यावत्तरः" इति । अस्य वाहुद्वयमपि सामातिशयोपेतमिति विशेषः । तदेतदस्य यज्ञाभिजितमनेन यज्ञेन संपादितम् ॥ उभयोर्वेधोमध्ये त्रयोदशाइगुलिपरिमितं व्यवधानं विधत्ते- पृथमानावदी असंभिन्ने भातः (२)। तस्मात्पृथमानं व्यसौ।" [बा० का० १ ० ६ अ० ४] इति । यस्माद्वयोरुक्तं व्यवधानं तस्मालोकेऽपि वामदक्षिणावंसौ पृथमानौ, यदा पृथमात्रं नयोदशाइगुलपरिमाणं यथा भवति तथा विभक्ती दृश्यते ॥ विधते- " उत्तरस्यां घेद्यायुतरवेदिमुपत्रपति । पशवो वा उचरवेदिः। पशूनेवा- वरुन्धे । अथो यमपरुषोऽनन्तरित्यै । " [ना. का० १ ० ६ अ० ४] यापरुपो पहावयवस्यान्तरित्या अन्तरायाभावार्थम् । उत्तरवेदेरभावे तपो यज्ञावपोऽन्तरितः स्यात् ।। वैश्वदेवपण्युक्तानामागेपपटाकपालमित्यादीनां पञ्चविषां प्राहाणमनु- ब्राह्मणं चात्राप्यतिदिशति- एतद्राह्मणान्येव पञ्च इवीपि । [ ब्रा० का० १ ० ६ अ० ४] इति । आग्नेयादीनां पञ्चानां विधायक पूर्वस्मिन्पर्वणि यद्राह्मणमेतदेवास्मिन्पर्वणि ब्राह्मणं विधायकं येषां पञ्चानां तान्येतद्राह्मणानि । अत्रापि तथैवाऽऽदौ पञ्च हवींप्यनुतिष्ठेदित्यर्थः॥ मुख्यवाह्मणे विहितस्पेन्द्रामस्थाविदिष्टपञ्चहविरानन्तर्य विधत्ते- " अर्थप ऐन्द्रानो भवति । " [ना० का० १०६ अ० ४ ] इति ।। तस्मिन्यागे श्रुतौ देवी प्रशंसति- "माणापानौ वा एतौ देवानाम् । यदिन्द्रानी । यदैन्द्रामो भवति (३)। माणापानावावरुन्धे । ओजो पलं वा एतौ देवानाम् । यदिन्द्रामी। यदै- न्द्रामो भवति । ओजो यलमेवावरुये।" [ ना० का० १ ० ६ अ०४] इति ।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसवन्धिवरुणप्रघासाख्यद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) ओजो मानस उत्साहो पलं शारीरमिति विशेपः॥ मुख्यव्राह्मणविहितमामिक्षायागमनूय तदेवताकावेव मेपीमेपो यवमयो विधत्ते- "मारुत्यामिक्षा भवति । वारुण्यामिक्षा । मेपी च मेपश्च भवतः। मिथुना एवं प्रजा वरुणपाशान्मुञ्चति । "[वा० का०१:०६ अ० ४] इति । मारुत्यामिक्षा भवति मेपी च, वारुण्यामिक्षा भवंति मेषश्चेति तत्तत्साहि- त्याभिधानार्थी चकारौ । स्त्रीपुरुपरूपयोपीमेपयोरनुष्ठानेन मिथुनात्मिकाः प्रजा रोगान्युक्ता भवन्ति ॥ मेपीमेपयोगंणविशेपं विधत्ते- " लोमशौ भवतो मेध्यत्वाप ( ४ ) ।" [वा० का० १०६ अ० ४ ] इति । एतच सूत्रकारेण स्पष्टीकृतम् " उर्णाभिर्मेपप्रतिकृती लोमशौ कुरुतः" इति । तयोर्मेपीमेषयोः पुरतः शमीपर्णस्थापनं विधत्ते- "शमीपर्णान्युपत्रपति । घासमेवाऽऽभ्यामपियच्छति (१)।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ० ४] इति । घासमपीत्यन्वयः॥ शमीपर्णानां शताधिकसंख्यां विधातुं मस्तौति- मजापतिमन्नाचं नोपानमत् । स एतेन शतेमेन हविषाऽन्नाद्यमवारुन्ध । यत्परःशतानि शमीपर्णानि भवन्ति । अन्नावस्यावरुद्धये । " [ब्रा० का० १ म०६ अ०४] इति । अत्तुं योग्यं शाल्यादिजन्यं यदन्नं तत्मजापतिर्न प्रामोत् । स च प्रजापति- रेतेन शमीक्षजन्येन शतसंख्यायुक्तेन काष्ठसमूहेन दीपितेऽनौ हुतेन हविपा तदन्नाचं संपादितवान् । अतः परम्शतानि शताधिकसंख्यानि पर्णान्युपवपेत् ।। तत्र करीरोद्वापं विधातुं मस्तौति- " सौम्यानि वै करीराणि । सौम्या खलु वा आहुतिदिवो दृष्टिं च्याव- यति । " [ब्रा० का० १ ० ६ अ०४] इति । करीरनामकान्यकुराणि सोमवल्लीसहशत्वात्सोम्यानि । आहुतिरपि सोम- संबन्धिनी दृष्टिदेतुः ॥ विधते- " पत्करीराणि भवन्ति । सौम्यर्यवाऽऽहुत्या दिवो वृष्टिमवरुन्धे ।" [प्रा० का० १ प्र०६ अ० ४ ] इनि । - ·'प्रपा०८अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीपतैत्तिरीयसंहिता । ११२३ (राजस्यविषयस्य चातुर्मास्यसवन्धिवरणप्रघासात्यद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) करीरशब्देन खर्जुरीफलान्युच्यन्त इति केचित् । तानि शमीपर्णवद्भक्ष्य. त्वोपचारेण तयोः पुरत उपरपेत् । तथा च सूत्रकार:-" अथाऽऽभ्या शमी. पर्णकरीराण्युपत्रपति परम्शतानि परम्सहस्राणि च " इति ॥ नवमं यागं प्रशंसति- काय एककपालो भवति । प्रजानां कवाय । (१)"[ब्रा० का०१ म०६ अ०४] इति । सुखित्वायेत्यर्थः । कायः मजापतिदेवताकः ॥ दीपपानसदृशानि यवपिष्टनिर्मितानि पात्राणि विधत्ते- तिपूरुपं करम्भपानाणि भवन्ति । जाता एव प्रजा वरुणपाशान्मुञ्चति । एकमतिरिक्तम् । जनिप्पमाणा एव मना वरुणपाशान्मुञ्चति ( ५)।" [वा० का० १०६ अ० ४ ] इति । दधिसिक्ता यवसक्तवः करम्भः । यजमानस्य रहे पावन्तः पुरुषा मनुष्या. स्तत्संख्यया पानगणि विधायक पात्रमधिकं कुर्यात् । अत एव सूत्रकार आह आमपाणा पत्नी करम्भपायणि करोति यावन्नो यजमानस्या- मात्याः सस्त्रीकास्तावन्स्पेकातिरिक्तानि" इति ॥ तदेवमनुब्राह्मणगतेनानुवाकेन वरुणप्रघासादिविधयो देवतामशंसायोक्ताः। अथानुवाकान्तरेण हविरासादनादिप्रयोगा उच्यन्ते । तत्र वेदिदगे हविःसाद- नव्यवस्थां विधत्ते " उत्तरस्यां घेद्यामन्यानि हवी पि सादयति । दक्षिणायां मारु. तीम् । अपधुरमेना युनक्ति । अयो ओज एवाऽऽसामवहरति । तस्माइ- ह्मणश्च क्षत्राय विशोऽन्यतोऽपकमिणीः । [प्रा० का अ०५] इति । मारुत्या आमिक्षाया अन्यान्यानयादीन्यष्टौ हवींपि । मरुतो देवानां मध्ये विशः । अतो मारुत्पाः पृयग्वेदिसादनादेना विशोऽपधुरमेव युनक्ति अपक- मणमेव पापपति । धुरो गपनमपधुरं, घाशब्देन बहुविधविहनयोग्या भूमि- रुच्यते । सा चोत्तरगता वेदिस्तस्या अपगमनं यथा भवति तथा मरुदपा एना विशो वेद्यन्तरे योजितवान्भवति । किं चाऽऽसां विशामोजो बलमवहर- त्येव न्यक्रोवेव । यस्मादिशा न्यबारस्तस्माद्ब्राह्मणाक्षत्रियायेमा विशोड न्यतो ग्रामान्तरे वौटिकान्तरे वाऽपकामन्ति ।। १५ 'मरेषा। २१ २ . 'योग उच्यते।।। ३ स प र ३ या पीठिका ।

·“ ११२४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे-- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसवन्धिवरणप्रघासायद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) प्रचारपाळपर्य पाठेनैव प्राप्त प्रशंसति- मारुत्या पूर्वया पचरति । अनृतमेवावयजते । वारुण्योत्तरया । अन्तत एव वरुणमवयजते ।"[ब्रा० का० १ म० ६ ० ५] इति । मारुत्या आमिक्षायाः प्रथमप्रचारेणानृतमयथाशास्त्रानुष्ठानेन दोपमवय- जते विनाशयति । वारुण्यामिक्षाया उत्तरकालीनप्रचारेण वरुणं वरुणपाशरूपं जलोदररोगमन्तत एवावयजते सर्वथैव विनाशयति ॥ प्रचारात्माचीनवर्ष पूर्वोक्तपौर्वापर्यवैपरीत्यं विधत्ते- "यदेवाध्वर्युः करोति (१) । तत्मत्तिमस्थाता करोति । तस्माद्यच्छेया- करोति । तत्पापीयान्करोति ।"[ब्रा० का० १ ० ६ अ०५] इति । अध्वर्युरुत्तरवेद्यवस्थिताया वारुण्यामिक्षाया अनुष्ठाता, मतिमस्थाता तु दक्षिणवेद्यां मारुतीमनुतिष्ठति । तत्र यद्यदन्वाधानादिकमेकैकमगमध्वर्युरनुति- ठति तत्तदङ्ग प्रतिप्रस्थाता तदनन्तरमेवानुतिष्ठेत् । अत एव च लोकेऽपि संदि. ग्धेपु लौकिकवैदिकव्यवहारेपु श्रेयान्मामाणिकत्वेन संप्रतिपन्नः पुरुषो यदेव करोति तदेव पापीयान्मूढोऽपि करोति ।। अत्र वौधायनेन यदिदमुक्तम्-" अथ प्रतिमस्थाता पत्नी पृच्छति पत्नि कस्ते जार इति, असाविति तं वरुणो गृह्णातु " इति, तदिदं विधत्ते- पत्नी वाचयति । मेध्यामेवैनां करोति । अथो तप एवैनामुपनयति ।" [ प्रा० का० १ ० ६ अ०५] इति । पापं प्रख्यापयेत्पापीति स्मृतिकारैरुक्तत्वाद्विद्यमानं जारमुद्दिश्य पत्नी वाचयेत् । तेन च प्रख्यापनेन पत्नी यागयोग्यां करोति । किं च सभामध्ये मानहानिसहिष्णुत्वरूपं यत्तपस्तदप्येनां पत्नी प्रतिप्रस्थाता मापयति ।। तस्याश्च पन्या लज्जा मुक्त्वा जारनिर्देशं विधत्ते- यज्जार ५ सन्तं न प्रयूयात् । प्रियं ज्ञाति५ रुन्ध्यात् । असौ मे जार इति निर्दिशेत् । निर्दिश्यैवैनं वरुणपाशेन ग्राहयति (२)। "[ब्रा०का० १ म०६ अ०५] इति ॥ मन्त्रकाण्डे प्रधानयागविधिभ्य अर्व प्रधास्यान्मो पूणो यदामेऽमन्करें- त्येते चत्वारो मत्रा आम्नाताः। तत्र प्रथममन्त्रस्य विनियोगमापस्तम्ब आह- प्रघास्यान्हवामह इति प्रतिप्रस्थाता पत्नीमुदानयति" इति । पाठस्तु- प्रघास्यान्हवामहे मरुतो यज्ञवा- हसः करम्भेण सजोपसः।, इति । " “ ·प्रपा०८अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैतिरीयसंहिता । ११२५ (राजमयविषयस्य चातुर्मास्यराबन्धिवक्ष्णप्रघासाख्यद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) वरुणपशरूपं कर्म घन्तीति वरुणप्रघासास्तानहन्तीति वरुणमयास्याः । यहं वहन्तीति यज्ञवाहसः । दधिसपिमिश्रः सक्तुभिनिष्पादितं पात्रजातं कर- म्भशब्देनोच्यते । तेन करम्भेण दक्षिण दिस्थितेऽनौ दंपतिभ्यां दूयमानेन परस्परं समानमीतयः सजोपसः। तथाविधान्मरुतो हवामह आक्ष्यामः ॥ विधत्ते- प्रघास्यान्हवामह इति पत्नीपुदानपति । अहतनाम् ।" [मा० का० १ प्र०६ अ०५] इति । एनां पनीमनेन मध्रपाठनाइतवाऽऽहूतवानेव भवति ।। अवशिष्टस्य मघत्रयस्य विनियोगमाहाऽऽपस्तम्बर अथान्तरा बेदी गत्वा यजमानः पत्नी चोत्तरेणोत्तरां वेदिमैपीके शूर्पे करम्भपात्रायोप्य शर्पिन्नधि निधाप पुरस्तात्मत्यची तिष्ठन्तौ दक्षिणेऽनौ शूर्पण जुहूतो मो पूण इन्द्रेति यजमानः पुरोनुवाक्यामन्याह यद्दाम इत्युभौ याज्यामनन्कर्म कर्मकत इति विपर्यन्तौ जपतः " इति । तत्र प्रथममत्रपाठस्तु- मो पू ण इन्द्र पृत्सु देवास्तु स्म ते शुचिमनवया।मही ह्यस्य मीढुषो यव्या। हविष्मतो मरुतो वन्दते गीः ।, इति । हे इन्द्र देव नोऽस्मान्पृत्सु सवामेषु मो मैव प्रवर्तयेति शेपः । तदेतदमय. सनं म समीचीनं चैरिणामेवासंभवात् । हे शुधिमन्यलवस्ते तब मसादादवयाऽ- चयजनमनिटनाशनमस्तु स्म सर्वदा भवतु । यस्मात्कारणान्मीपो दृष्टिसेचन- समर्थस्य तब प्रप्तादादस्माकं मही भूमिर्पव्या यवादिकृत्स्नधान्ययोग्या तस्मा- दनिष्टनाशनमित्यन्वयः । गीरस्मदीया स्तुतिरूपा वाग्यविमतः करम्भपात्ररू- पहविर्युक्ताम्मरुतो वन्दते नमस्करोति स्तोतीत्यर्थः ।। द्वितीयमनपाठस्तु-- यग्राभे यदरण्ये यत्समायां यदिन्द्रिये । यच्छूद्रे यदर्य एनश्चक्रमा वयम् । यदेकस्याधि धर्मणि तस्यावयजनमसि स्वाहा ।। इति । अत्र सप्त यच्छन्दाः सप्तधावास्यभेदार्थाः । स चाऽऽदरार्थः । अर्ये स्वामिनि वैश्य वा । एकस्य देपत्योर्मध्ये कस्यचिद्धर्मणि शाखीये धर्म ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे-- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसन्धिवरुणप्रघासायद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) यजमानो दारा दासाश्व ग्रामविपये यत्पापमधिकं चकम तस्य सर्वस्यावयजनं विनाशकं हे करम्भपात्रजात त्वमस्यतः स्वाहा त्वां ददामीत्यर्थः ।। एतयोरुभयोर्याज्यापुरोनुवाक्पयोहाँत्रत्वमपवदितुं विधत्ते- " यत्पत्नी पुरोनुवाक्यामनुब्रूयात् । निर्वीर्यो यजमानः स्यात् । यजमा. नोऽन्वाह । आत्मन्नेव वीर्य धत्ते । उभौ याज्या सवीर्यत्वाय ।" [प्रा० का० १ ० ६ अ०५] इति । याज्यादृष्टान्तेन पुरोनुवाक्यायामपि प्राप्तां पत्नीमर्थवादेन वारयति ।। पापरूपेण भविश्य वरुणो यज्ञघातीति वरुणो याज्यायामेनःशब्देन विव- क्षित इति दर्शयति- "यद्रामे यदरण्य इत्याह । यथोदितमेव वरुणमवयजते ।" [प्रा० का० १९०६ अ०५] इति ॥ दक्षिणवेदिगतेऽग्री होम विधातुं प्रस्तोति- "यजमानदेवत्यो वा आइवनीयः (३)। भ्रातृव्यदेवत्यो दक्षिणः। यदाहव- नीये जुहुयात् । यजमानं वरुणपाशेन ग्राहयेत् । " [ग्रा० का० १०६ अ०५] इति । " उत्तरदिवस्थायां चेद्यामुत्तरवेयुपवापेन निप्पन्न आहवनीयः । इतरवे. दिगतोऽनिर्दक्षिणः॥ विधत्ते- "दक्षिणेऽनौ जुहोति । भ्रातृव्यमेव वरुणपाशेन ग्राहयति ।" [ना० का. १ ० ६ अ०५] इति ॥ जुमपवदितुं विधचे- "शूर्पण जुहोति । अन्यमेव वरुणमवयजते ।" [ब्रा० का० १०६ अ०५] इति । अन्नसाधने शुर्षे भवमन्यं भोज्यद्रव्यविनाशिनमित्यर्थः ।। होमे गुणद्वयं क्रमेण विधत्ते- शीर्षनधिनिधाय जुहोति । शीर्पत एव वरुणमवयजते । प्रत्यग्निश होति (४) । प्रत्यङ्डेव वरुणपाशानिर्मुच्यते । [ब्रा० का० १०६ अ०५] इति । .क. भोकन्यद्रव्यानिट विनाशयतीत्य' । घ, ४. च, भोचच्यद्रव्यानिष्टवि' । ३ स. प. ८, च. होमगु'। - ·अनु०३] प्रपा कृष्णपदीयतत्तिरीयसंहिता । (राजसूयविषयस्य मानुमांस्यसंबन्धिवरणप्रयासायद्वितीयपगोपनियन्त) करम्भपानपूर्ण भूपे गिरप्ति सकृनिराय पयाग्नहुयान मिगेगेटिन शाम्यति । पश्चिमाभिमुखेन होमेन प्रत्यड्र वरुणस्य प्रविष्टचेन मात्र एर सन्वरुणपाशामिष्कृष्टो मुच्यते ।। तृतीपमप्रपाठस्तु- अक्रन्कर्म कर्मकृतः सह वाचा मयोभुवा । देवे. भ्यः कर्म कृत्वाऽस्तं प्रेत सुदानवः ॥, इति ।। कर्मकृतोऽध्वर्युममुखा यजमानपत्पन्नाः सर्ने, मयोभुवा पयःमि मृखन् । यदै शिवम् । तन्मयः " इति श्रुनेः । तस्मुखं भावपिच्या मनोधारणमा धाचा सह करम्भपाहोमान्त कर्मानानान्तः । है मुढानाः मृष्ट द्वारपः पदातारोऽधर्युमभृतपो देवार्थमिदं कर्म कन्वाऽतं प्रेत स्वगृहं गन्न ।। अस्मिन्मय उत्तरार्धतात्पर्य दर्शयति- " अझन्कर्म कर्मकृन इत्याह । देशनृणं निरवटाप । अनुमा गृहानुदिति पवितदाह।" [ग्रा० का० १२० ६ ०५] इति । देवान्मावि मत्यर्पणीयं पण तमिरवदाप निम्शेषेण पत्न्यं ।। अधावभृषद्रव्य विधातुं प्रस्तांति- "वरुणगृहीतं वा एतपास्य । यरनुपा गृहीतम्यानिमियने । दाय निष्कासव।" [ग्रा० का० १ ० ६ ० ५] इति । पारुणपागे मेगापु योपु ये नुपा यय निजामः पालन आमिति पस्तदुभयं पूर्व मयेण गृहीतस्प ट्रम्पस्यातिरिक्तोऽयः । श्रनी पदमारपेट कणग्रहीतमेव ॥ विधत्ते- "तुपैध निकासेन चावभृधमनि । वरुणहीनना मणमापन।" [ग्रा० का० १ ० ६ अ०५] पनि। अत्रारभृयान्देन सीमिकापभृपयाँपन कमायने ।। तदेत अत्यभिन्नापयितुं तत्रत्यविधीमार्थगदाननादति- "पोऽत्रभृषपरति ()। अणु ने वाणः। मासादो वरुणमयजना मति- पुतो वरुणस्प पास इत्सार । वरुणपागादेन निर्मुच्यते । अपतीक्षमापन्ति । वरुणशान्तहित्य । एघोऽस्पैधिषीमहीला पिानि नमस्यन्त उपापनि। तमोऽसि लेनो मयि धेहीवार । तेन एवाऽमन्यसे।" [मा का? ६०५] इति। - ·" श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंवन्धिवरुणप्रधासारयद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) होतृव्रह्माग्नीध्राः पञ्चविजश्चातुर्मास्येपु विहिताः-" चातुर्मास्यानां यज्ञक्र- तूना पश्चत्विजः " इति । यद्यानेयाद्यष्टके मारुत्यां च होत्रादिभेदः स्यात्तदा पञ्चसंख्या वाध्येत । ननु पञ्चसंख्यासिद्ध्यर्थमानेयायष्टके प्रतिप्रस्थाता प्राप्नु- याव, मारुत्यां चाध्वर्युः प्राप्त इति चेत् । सत्यम् । प्राप्तावेव तावुभावुभयत्र । व्यवस्था तु चचनाद्भविष्यति । तत्र वचनं पूर्वत्रोदाहृतम् । तस्मानास्ति कर्तृभेदः। तत्रैवान्यचिन्तितम्- " तत्रैव पत्नीसंयाजादौ तत्रं भिन्नताऽथ वा । तन्त्रमग्न्यैक्यतो मैवं कर्तृभेदानिबारणात् ।। तत्रैवाऽऽग्नेयायष्टके मारुत्यों च गाईपत्ये होतव्येपु पत्नीसंयाजादिपु तत्रं युक्तम् । कुतः । गार्हपत्यैकत्वात् । नह्याहवनीयवद्दक्षिणे विहारे गाईपत्यः पृथगस्ति । तस्मात्तत्रमिति प्राप्ते चूम:-न तावत्पूर्वोक्तः कर्तृभेदो निवार- यितुं शक्यते । तथा सत्यध्वर्युणा हुताः पत्नीसंयाजाः प्रतिप्रस्थातृकर्तृकार्या मारुत्यां कथमुपकुर्युः । तस्मादध्वर्युः प्रतिप्रस्थाता च गार्हपत्ये पृथक्पत्नीसं- याजा हुयाताम् । द्वादशाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्- विहारभेदे निर्वापमम्रादेस्तन्त्रता न वा। तनं द्वयोः स्मृतेः सिद्धरुत्तमोक्त्या पृथग्भवेत् ।। वरुणप्रघासेप्वध्वर्युप्रतिप्रस्थात्रोविहारभेदेऽपि मनेप्वेकेनैव पठ्यमानेषु तयो- रर्थस्मृतिसिद्धौ तत्रमिति चेन्न । निर्वपामीत्युत्तमपुरुषार्थस्य पाठमन्तरेण स्मृत्यभावात् । तस्मादुभयोः पृथक्पाठः। सप्तमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्- "निष्कासेन तुपैश्वावभृथं यन्तीत्यनद्यते । नीरोत्सेकः कर्मणो वा विधिः सौमिकधर्मणः ॥ यो दर्शपूर्णमासाभ्यां वारुण्यां चोदनोद्नः । च्युत्सेकोऽनुद्यतामेप मैवं कर्मणि सौमिक ।। मुख्योऽवभृथशब्दोऽतस्तत्सादृश्यविवक्षया । धर्मानतिदिनाकर्म विधत्ते धर्मसंयुतम् ॥" वरुणमघासेपु श्रूयते-- " वारुण्या निष्कासन तुपश्चावभृयमवयन्ति" इति । १ स. च. 'थपा 12 क. 'कर्म'। ३ स. प. द.च. धर्मिणः ।

·प्रपा (मनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (राजस्यविषयस्य चातुर्मास्यसंयन्धिवरुणप्रपासात्यद्वितीयपर्वणोऽभिधानम् ) निष्कास आमिक्षाया लेपः । पारपां दिशि देश ऋविजो मापन्तामित्या. दिभिर्मवर्दर्शपूर्णमासयोदिसु सासापो विविधमुत्सिच्यन्ते । सोऽयं व्युत्सेको पारुण्यामिक्षायापेव चोदकमातोऽन्यते । अस्ति हि व्युत्सकस्याप्यवभृयत्वम् । " एप चै दर्शपूर्णपासपोरवभृधः" इति श्रुतत्त्वादिति माहे चूम-सौमिके कर्मण्यवभृयशब्दो मुख्यः । तस्य शब्दस्योद्भिदादिवद्विधेयक्रियासामानाधि- करण्येन नामधेयत्वात्तव वैदिकप्रयोगवाहुल्याच । व्युत्सेके त्वसंपन्या- दुपचर्पते । नहि सौमिककर्मणीवापां व्यत्सेकेऽवभूधभाग्नामंशत्रपवती पश्यामः । येन तत्र मुख्यत्वमाशयेत । तस्मात्सौमिककर्मयाचिनमवभृथशब्द परुणप्रघासमकरणे प्रयुञ्जान आन्नायो मासानिहोरन्यायेन सौमिकधर्मान. तिदिशन्कर्मान्तरं तदर्पसंयुक्तं विधत्ते । न च विपर्ययेणाव मुरूपोऽवभूयोऽ. स्त्विति शङ्कनीयम् । अपेक्षितस्य कर्मकलापस्पात्राभावात् । तस्मात्सौमिक धर्मोपेतकर्मान्तरविधिः। तत्रैवान्यचिन्तितम्- तत्र द्रव्यं पुरोडाशस्नुपनिष्कासकाचुत । माप्तोऽवभूयशब्देन पुरोटाशोऽतिदेशतः ।। सुपनिष्कासयोरत्र साक्षात्कृप्तोपदेशतः । अतिदेशमापितस्य पुरोडाशस्य बाधनम् सत्र पूर्वोक्त कर्मान्तरे धर्मातिदेशकेनावभूषशब्देन पुरोडाशोऽतिदिश्यते । अतिदेशयोपदेशाडुर्बलः । तस्मातुपनिष्कासाभ्यो पुरोडाशो वाध्यते । एकादशाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्- "निकासावभुधे विमापोऽय प्रतिपादनम् । उतार्यकर्म पशुबदायोऽवभृथशन्दतः॥ कर्मान्तरं तदाऽपि स्यात्यतिपत्तिः प्रयाजवत् । माधान्यायार्यकर्म स्पाचावयधर्मकम् ॥ चातुर्मास्यगतेषु [ वरुणमपासेपु] वारुणीमामिक्षा प्रत्येदमान्नापते- " वारुण्या निष्कासेन तुपैशावभूयमायन्ति " इति । अत्रायं प्रयोगप्रकार:- वरुणमपासेपु नर वापि । तेप्वष्टम हविर्वारुण्यामिक्षा । नवमं हविः काय एककपालः। बारुण्या(गा)मिक्षाया यवपिष्टनिर्मितं मेषमवर्दधाति । तत आमि- क्षासंयुक्तं सर्वमवदाप हुत्वा तव एककपालेन मचर्य भाण्डलिमेन वारुण्या(गा). ॥ क. रा. प. उ. प. च्यादिति ।

·- श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंवन्धिसाकमेधास्यत्तीयपर्वणोऽभिधानम् ) ते। नीति । मे। धेहि । नीति । ते । दधे । निहा- रमिति नि-हारम् । इद । नीति । मे। हर । निहा- रमिति नि-हारम् (१) । नीति । हरामि । ते मरुन्ध इति मरुन्–भ्यः। क्रीडिभ्य इति क्रीडि-भ्यः । पुरोडाशम् । सप्तकंपालमिति सप्त-कपालम् । निरिति । वपति । साकम् । सूर्येण । उद्यतेत्युत्- यता । आग्नेयम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपालम् । निरिति । वपति । सौम्यम् । चरम् । सावित्रम् । द्वादश- कपालमिति द्वादश-कपालम् । सारस्वतम् । चरम् । पौष्णम् । चरम् । ऐन्द्राममित्येन्द्र अग्नम् । एका- दशकपालमित्येकादश-कपालम् । ऐन्द्रम् । चरुम् । वैश्वकर्मणमिति वैश्व-कर्मणम् । एककपालमित्येक- कपालम् (२)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टके - टमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ (अय प्रपमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ।) तीये वरुणमयासाख्यं द्वितीयं चातुर्मास्यपर्वोक्तम् । चतुर्थपक्षमपठेप साकमेधाख्यं तृतीयं पर्वोच्यते । तच पर्व दिनद्वयेऽनुष्ठेयम् । तदाहाऽऽपस्तम्ब:- ततचतुर्प मासेषु पूर्वस्मिन्पर्वण्युपक्रम्य यह साकमेधैर्यजत इति । १ क. घ. ड. 'धवा मात्र.'चतसृप मा।

·भपा० (अनु०४] कृष्णपदीयतत्तिरीयसंहिता। (राजसूषविषयस्य चातुमास्यरायधिसाकमेपाट्यत्तीयपर्वगोऽभिधानम् ) तत्र प्रथमदिने कर्तव्यानि त्रीणि हवीपि विधचे- अग्नयेऽनीकवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्व- पति साकः सूर्येणोद्यता मरुभ्यः सांतप- नेभ्यो मध्यंदिने चरं मरुभ्यो गृहमेधिभ्यः सर्वासां दुग्धे सायं दुग्धे सायं चरुम् , इति। अनीकवते सन्यवते । उद्यता सूर्येण साकमित्युदयकालविधिः । सम्परव- पनं संतपनं तत्संबन्धिनः सांतपना अनिष्टविनाशिन इत्यर्थः । मेधो यज्ञः, पृहं च मेधश्च तदुभयवन्तो गृहमेधिन उभयपालका इत्यर्थः । सर्वासां यज- मानस्य यावत्यो गावः सन्ति तावतीनाम् ।। विहितास्विष्टिपु प्रयमेष्टिदेवतागुणं प्रशंसति- देवासुराः संयत्ता आसन् । सोऽग्निरमवीत् । ममेयमनीकवती तनूः । तां मीणीत । अयामुरानभिभविष्ययेति । से देवा अपयेऽनीकवते पुरोडाश- मष्टाकपालं निरवपन् । सोऽमिरनीकवान्स्वेन भागधेयेन भीतः । चतुर्थाऽनी. फान्यजनयत । ततो देवा अभवन् । पराऽसुराः (१)। यदग्नयेऽनीकवते पुरो. साशमाकपाले निर्बपति । अग्निमेवानीकान्त र स्वेन भागधेयेन मीणाति । सोऽनिरनीकान्त्स्वन भागधेयेन प्रीतः । चतुर्धाऽनीकानि जनपते । "[ना. का० १ ० ६ अ०६] इति । चतरप्पपि दिवमुरानवरीयं चतुर्विधानि सन्पानि ॥ सूर्योदयकालं प्रशंसति- "असो वा आदित्योऽग्निरनीकवान् । तस्य रश्मयोऽनीकानि । साकर सूर्येणोद्यता निर्वपति । साक्षादेवारमा अनीकानि जनयति।" [मा० का० १ म० ६ अ०६] इति । उष्णत्वादादित्यस्यामित्वम् । उत्साहोपेतयोदृवत्सर्वतस्त्वरया प्रसाद- पीनामनीकत्वम् । द्वितीयाया इष्टदेवताया गुणं मर्शसति- "तेऽसुराः पराजिता यन्तः । द्यावापृथिवी उपाश्रयन् (२)। तेदेवा मरुद्भ्यः सांतपन पश्चरं निवपन् । तान्यावापृथिवीभ्यामेबोभयतः समतपन् । यन्म- रुद्भ्यः सोवपनेभ्पश्चरं निर्बपति । द्यावापृथिवीभ्यामेव तदुभयनो यजमानो भ्रातव्या संतपति।" [ ब्रा० का० १ ० ६ ० ६ ] इति । - ·- - श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसवन्धिसाक्मेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) तानसुरान्द्यावापृथिवीभ्यामेव कृत्स्नयोरपि द्यावापृथिव्योरुभयतोऽसुरा- णामधस्ताचोपरिष्टाच समतपन्महाराद्यपद्रवेण संतापितवन्तः ।। कालं प्रशंसति- "मध्यंदिने निर्वपति । तहि हि तेक्षिणष्टं तपति ।" [ब्रा० का० १०६ अ०६] इति । तहिं मध्याहकाले तेक्ष्णिष्ठमतिशयेन तीक्ष्णं यथा भवति तथा सूर्यस्तपति, हि प्रसिद्धमेतत् ॥ चरुं प्रशंसति- "चरुर्भवति । सर्वत एवैनान्त्संतपति।" [ब्रा०का०१:०६१०६] इति । चरुपाकभाण्डस्य सर्वतस्तप्यमानत्वाच्छचूणामपि सर्वतः संतापः ।। तृतीयेप्टदेवताविशेषणं प्रशंसति- "ते देवाः श्वो विजयिनः सन्तः । सर्वासा दुग्धे गृहमेधीयं चरुं निरवपन् (३)। आशिता एवायोपवसाम । कस्य वा हेदम् । कस्य वा वो भवितेति । स शृतोऽभवत् । तस्याहुतस्य नाऽऽनन् । नहि देवा अहुतस्याश्नन्ति । तेऽनु- वन् । कस्मा इमर होण्याम इति । मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्य इत्यवन् । तं मरुन्यो गृहमेधिभ्योऽजुहचुः ( ४ )। ततो देवा अभवन् । पराऽसुराः । यस्यैवं विदुपो मरुग्यो गृहमेधिभ्यो गृहे जुहति । भवत्यात्मना। पराऽस्य भ्रातृव्यो भवति । [ब्रा० का० १ ० ६ अ०६ ] इति । ते देवा अस्मिन्दिने मधपेट्या सैन्यानि संपाद्य द्वितीयेष्टया विरोधिनोऽ. रान्सर्वतः संतप्य पुनः परधुरपि जेप्याम इत्यभिमेत्य गृहमेधीयं निरुप्येत्थं विचारितवन्तः-इदं हीवरच कस्य वा मधी कस्प यायो मीपप्पततिन ज्ञायते, तस्माद्वयं सह भुक्तवन्त एवामिसमीपे वसामेति । एतावति विचारकाले चरुः पकोऽभूत् । तदानी देवा अहुतत्वात्तं चरुं नैवाशितवन्तः। यस्माद्देवा। फाप्य हुतं नाश्नन्ति तस्माद्युक्तमेवैतत् । ततस्ते देवाः परस्पर विचारितवन्त' किमिति, कस्मै देवायेमं चलं होप्याम इति । ततो निश्चित्य गृहमेधिभ्यो ह विजयं माता असुराथ पराभूताः ॥ प अस्मिन्कर्मण्याज्यभागौ यजतीत्यादिना कानिचिदद्गानि विधास्या- यावदुक्ताहोपेतमपूर्वमिदं कर्म न तु दर्शपूर्णमासविकृतिरिति जैमिनि वान् । ततोऽर्थप्राप्त सामिधेन्याद्यभावः । तमिमं विस्पष्टयितुमनुवदा , ·मपा०८अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (राजमविषयस्य पातुर्मास्यसन्धिमाकमेधाश्यतृतीयार्वगोऽभिधानम् ) "यदै यज्ञस्य पात्रा कियते । पगव्यं तत् । पाकला वा एतत्कियते । पने- पारहिरति । न सामिनीरताह (५) न मयाना इज्यन्ते । नान्यानाः । य एवं वेद । पशुमान्भवति।" [प्रा० का० १०६ अ०६] इति । यज्ञस्य संथन्धि पदनुष्ठान पाकना पाकेपु पाकपनदित्यर्थः । तस्य पश- ध्यत्वं युक्तम् । पायचं या अन्याहिताः पशर उपतिष्ठन्ते" इति थुतत्वात् । यस्मादध्माहिरादयो न सन्ति तस्मादेतकर्म पाकपश्वदेव भियते ॥ माच्या विधते- "आम्यभागी यजति । पसरपैव भुपी नान्तरेति।" [मा० का० ११० ६ ०६] इति ॥ यागवेलायामुश्यां देवता प्रसति- "मरतो हमे भिनो यजति । भागपनैनान्समर्धपति ।[या.का. १०६ अ०६] इति । उदीयमई विधचे- भीमर स्तिष्टकृतं यजति मतिष्ठिरी । "[ मा० का० १ ०६ भ०६] इति ॥ महान्तरं विधत्ते- "इडान्तो भवति । पशवो वा इडा । पनुप्लेनोपरिष्टात्मतितिष्ठति (६)" [प्रा० का० १ ० ६ अ०६] इति । अर्थसिद्ध चतुर्षाकरणापुदीपात्रान्तराभा द्योतयितुमन्तमन्दः॥ सदेवमनुयाह्मणगतेनैकेनानुसाकेन पूर्वदिनेऽनुप्रैया मुरुपयाह्मणविहिता- स्तिस इटयो व्याल्पाताः । अनुवाकान्तरेण द्वितीपदिने कर्तव्यत्वेन विहिता इष्टयो म्पारुपातपाः । तराऽऽदी नावहीरीपशेषभूतं किंचिद विघातुं स्तौति- मपत्नी राइमधीपस्यानीपाद । गृहमध्येर स्यात् । वि सस्य यज्ञ त । पानीमा । अगृहपेपी साउ । नास्त्र यो स्पृश्येत ।" [वा. म०६ अ०७] इति । - सानपने पत्नी सहपेधीयस्य चरो ने भुञ्जीव तदा यजमानो रहेण यझेन रुमा सानि कि सिपो यजमानस्य यही व्युद्धो भवेत् । अभोजनपसे भाव्यान्तोषो न भरति । किं नु वृहपेपित्ताभावः ।।

·" श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजमूयविषयस्य चातुर्मास्यसवन्धिसाकमेधास्यत्तीयपर्वणोऽभिधानम् ) विधते- प्रतिवेशं पचेयुः। तस्याश्नीयात् । गृहमध्येव भवति । नास्य यज्ञो व्यू. ध्यते (१)।" [ ब्रा० का० १३०६ अ०७ ] इति । प्रातिस्विकत्वेन पत्नी विशतीति प्रतिवेशः पन्यर्थ ओदनस्तं दक्षिणाग्नौ पक्तारः पचेयुः । तथा चाऽऽपस्तम्बः-" दक्षिणानौ पन्याः प्रतिवेशमोदनं पचति " इति । पत्नी तमोदनमश्नीयात्ततो नोक्तदोपद्वयम् । अभोजनामा. वागृहमेघीयभोजनाभावाच ॥ भोजनादीन्विधातुं प्रस्तौति- ते देवा गृहमेधीयेनेष्ट्वा । आशिता अभवन् । आजताभ्यञ्जत । अनु वत्सानवासयन् । तेभ्योऽसुराः क्षुधं माहिण्वन् । सा देवेषु लोकमवित्वा । असुरान्पुनरगच्छत् । " [ ब्रा० का० १ ० ६ अ०७] इति । आशिता भुक्तवन्तः । आञ्जत नेत्रयोरञ्जनं भक्षिप्तवन्तः । अभ्यजताभ्यङ्गं कृतवन्तः । धेनूरनु वत्सानवासयन्स्तनपानार्थमवासनन् । तदानीमसुरा देवानां समीपे क्षुधं प्रेरितवन्तः । सा च क्षुत्तेषु दप्तेषु देवेषु स्थानमलब्ध्वा पुनरप्यमु. रानेव प्रामोत् ॥ विधत्ते- " गृहमेधीयेनेष्ट्वा । आशिता भवन्ति । आञ्जतेऽभ्यञ्जते ( २ )। अनु वत्सान्वासयन्ति । भ्रातृव्यायैव तद्यजमानः क्षुधं प्रहिणोति । [प्रा० का० १०६ अ०७] इति ।। तदेतदभिमेत्य पूर्वमाशिता एवायोपवसामेल्यादिवविचार उपा(दाहृतः । अत्र गृहमेधीयसंनिधौ द्वौ मत्रावानातौं । तयोविनियोगमापस्तम्ब आह- "शरनिष्कासस्य दर्वी पूरयित्वा वृपभमाहूय तस्य रवते पूर्णा दर्षि परा पते. त्यनद्वत्योत्तरया गार्हपत्ये जहुयादृपभो न रुयाया घूयाजद्धीति इति । पच्यमाने चरौ क्षीरमण्डवद्धनीभूतो योऽश उपरि तिष्ठति सोऽयं शर- निप्कासः । तस्य रवते उपभस्य शब्द निप्पने सति । प्रथममत्रपाठस्तु- पूर्णा दर्वि परा पत सुपूर्णा पुनरा पत । वस्नेव विक्रीणावहा इपमूर्जर शतक्रतो।, इति । हे दर्वि सं पारनियामेन पूर्णा सती परापतेन्द्रं प्रति गच्छ । तत्मसादाद्ध. १ घ . च "यपृष।

·मपा०८अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयसंहिता। ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसन्धिसाक्मेधारयतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) नेन तजन्यवलेन सुपूर्णा सती पुनरस्मान्मत्यागच्छ । है शतकातो, आषां वसेव विक्रीणावहै । यथा लोके कथित्स्वकीयं धनं दचा तण्डुलादिक क्रीणाति तद्वदहमिन्द्राय तुभ्यं शरनिकासं दत्वा त्वत्त इपमूर्न च कीणामि । तदिदगुच्यते-वस्नेव वसुनेव धनेनेव विकीणाय हा इति । द्वितीयमत्रपाठस्तु- देहि मे ददामि ते नि मे धेहि नि ते दधे । निहारमिनि मे हरा निहारंनि हरामि ते।, इति । हे इन्द्र मे यदपेक्षितं तत्त्वं देहि । तव यदपेक्षितं तदहं ददामि । दत्ता च त्वं मम समीपे निधेह्यवस्थापय । तब समीपेऽहमवस्थापयामि । तदुभयं सकृ. देव न भवति किं तु निहारमित्पुनः पुननिहत्यैव समानीयच मे समीपे निहर नितरा स्थापय । अहमपि पुनः पुननिहत्य ते समीपे स्थापयामि ॥ यथोक्तं निष्कासहोम मस्तौति- "ते देवा गृहमेधीयेनेष्ट्वा । इन्द्राय निष्कासं न्यदधुः । अस्मानेव व इन्द्रो निहितभाग उपावर्तितेति । वानिन्द्रो निहितभाग उपावर्तत । "[प्रा० का० १०६ अ०७) इति । उपातिता समीपमामिप्यति । उपावर्तत समीपमागच्छन् । विधत्ते- "गृहमेधीयेनेष्ट्वा । इन्द्राय निष्कासं निदध्यात् । इन्द्र एवैनं निहितभाग उपावर्तते । " [प्रा० का १०६ अ०७] इति ।। होमाय माप्तमाहवनीयं चारयितुं विपत्ते- " गाईपल्ये जुहोति (३)। भागधेयनैनर समर्धयति ।" [वा०का०१ भ०६ अ०७] इति ॥ यागकाले ध्वनि कर्तुमपभस्याऽऽहानं विघचे- "पभमायति । वपद्कार एवास्य सः । अयो इन्द्रियमेव तवीर्य यज- मानो भ्रातृन्यस्य बद। " [मा० का० १०६ अ०७] इति । द्वितीयदिनेऽनुष्ठेयानि नव वीपि वियते- मसम्बयः क्रीडिभ्यः पुरोडाश५ सप्तकपालं निर्वपति साकर सूर्येणोद्यताऽऽग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं चरण सावित्रं हादशकपाल ·" ११४० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसवन्धिसाकमेपास्यततीयपर्वणोऽभिधानम् ) सारस्वतं चरुं पौणं चरुमैन्द्राममेकादशक- पालमैन्द्रं चरुं वैश्वकर्मणमेककपालम॥, इति । आधस्य इविष उत्तरहविरटकस्य च कालभेदात्मयोगभेदो द्रष्टव्यः । क्रीडपामस्तीति कीडिनस्तदेतत्क्रीडित्वं विशेषणम् ॥ तस्य हविपः पाठमा प्राथम्यं च(?)प्रशंसति- इन्द्रो त्रर हत्वा । परां परावतमगच्छन् । अपाराधमिति मन्यमानः । सोऽब्रवीत् । क इदं वेदिप्यतीति । तेऽब्रुवन्मरुतो वरं वृणामहै (४)। अथ वयं वेदाम । अस्मभ्यमेव प्रथमर हविनिरुप्याता इति । त एनमध्यक्रीडन् । तत्क्रीटिनां क्रीटित्वम् । यन्मरुज्यः कीडिभ्यः प्रथमर इविनिरुप्यते विजित्यै। [ ब्रा० का० १ ० ६ अ०७] इति । परां परावतमत्यन्तदूरम् । अपारा, द्रोहमकार्पम् । भीत्या पलायमानः स इन्द्रो मरुतां समीपे किंचिदब्रवीदत्रो मृतो न वेतीदं समीपे गत्वा को वैदिप्यतीति । ते च मरुतो परे दत्ते वेदिप्याम इत्यग्रुवन् । इतरेभ्योऽग्न्या. दिभ्यः प्रथमो निर्वापो वरः। ततस्ते मरुत एनं भूमौ पतितं वृत्रमधिरुह्य बहु- विधेन नृत्येनाकीडन् । क्रीडित्वा च मृतोऽयमिति ज्ञातवन्तः । तस्मादेतेपां क्रीडित्वं विशेषणं संपन्नम् ।। निर्धापकालं प्रशंसति- "साकर मूर्येणोद्यता निर्वपति । एतस्मिन्वै लोक इन्द्रो त्रमहन्त्समृद्धौ ।" [ग्रा० का० १३०६ अ०७] इति । एतस्मिन्नेव लोके सूर्योदयेनावलोक्यमानभूप्रदेशे ॥ वैश्वदेवपर्वण्युक्तमाग्नेयादिपञ्चकमशंसकं वरुणप्रयासपर्वण्युक्तमैदानप्रशंसकं च माह्मणमत्रातिदिशति- "एतद्राह्मणान्येव पञ्च इवीरपि । एतद्राह्मण ऐन्द्रामः। का० १ ० ६ अ०७] इति ।। चरोरेन्द्रत्वं प्रशंसति- " अथैष ऐन्द्रयरुर्भवति । उद्धारं वा एतमिन्द्र उदहरत । घर हत्वा । अन्पासु देवतास्वधि । यदेप ऐन्द्रश्वरुर्भवति । उद्धारमैव तं यजमान उद्धरते । अन्यासु प्रजास्वधि ।" [ब्रा० का० १० ६ अ०७] इति । अन्यास्वग्न्यादिदेवतास्वधिकोऽयमित्येतमुद्धारमुत्कर्षाभिमानमुदहरतोत्पा- दितवान् ॥ [प्रा० ·प्रपा०८अनु४] कुष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसन्धिसाकमेधास्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) विश्वकर्मरूपापन्यहविपो देवतां प्रशंसति- "वैश्वकर्मण एककपालो भवति । विश्वान्येव तेन कर्माणि यजमानोऽव. रुन्धे (५)।" [मा० का० १०६ अ०७] इति । अत्र विनियोगसंग्रहः- " पूर्णेत्यनूच्य देहीति याज्यामध्वर्युरीरयेत् ॥ १ ॥"[इति । ] अथ मीमांसा। पञ्चमाध्यायस्य मयमपादे चिन्तितम्- "साकमेधेष्टपस्तिस्रो यहे स्युः सद्य एव वा । मातरादेयोरहोः सचात्म कृतिबद्यहे ।। सामुख्यानुरोधेन भातरादेविधानतः । धोते सघरस्वमन्यत्तु चोदकात्तेन दुर्वलम् ॥" चातुर्मास्येपु साकमेधनामके तृतीये पर्वणि श्रूयते--" अग्रपेनीकवते पुरो- हाशमष्टाकपालं निर्वपति साकर सूर्येणोधता मरुद्भ्यः सांतपनेभ्यो मध्यंदिने घरं मरुभ्यो गृहमेधिभ्यः सर्वासां दुग्थे सायं चरुम् " इति । ता एतास्तिस्त्र इष्टपो बहकालीना यथा प्रकृतौ पर्वण्यन्वाधानादिकं प्रतिपदीटिरिति यहका- लीनत्वं तद्वत् । ननु मातमध्यंदिनसायंशब्दैरेकस्मिन्नेवादि प्रयः कालास्तिम. णामिष्टीनां विहिताः । तन्न । द्वयोरप्यहोः [प्रावरादिकालसद्भावाद । पूर्वेषुः ] प्रातरादिकालेषु स्वकीयेपु तासामुपक्रमः । परेयुः मातरादिषु ताः समापनीयाः । ततो यहकालीनतेति प्राप्त यूम:-तत्राप्रपेऽनीकवते मातरष्टा- कपालं निर्वपतीति साझं प्रथानं मातःकालीनतया विधीयने । मातःशब्दव स्वत एकमेव मातःकालमभिधाय पर्यवस्पति । मातरनिहोनमित्यादौ तदर्श- नात् । तस्मात्सागस्य मधानस्यैकस्मिन्नेव प्रातःकाले विधानात्सद्यस्कालीनत्वं श्रौतं, चोदकेन त्वन्वाधानायझं पूर्वेषुः मातरिति कल्प्यते । उपदेशश्चोद- काइलीयान् । तस्मादेकाहकालीना इटयो पन्याः। ময়স সময় তিনি "कि वैश्वदेविकादेककपालादतिदेशनम् । साकमेधेपु वरुणमघासस्थावुताग्निमः ।। मकृतावर्थबाहुल्यादन्तिमः संनिधानतः । ऐन्द्रामसाहचर्याच सार्थत्वमधिकत्वतः॥" वैश्वदेवे धावापृथिव्य एककपालो वरुणप्रयासेषु काय एककपालस्तयोः , ·११४२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्पसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसवन्धिसाक्मधारयतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) पृथग्वाह्मणमान्नातम् । साकमेधेषु वैश्वकर्मण एककपालस्तस्मिन्वैश्वदेविकैक कपालबाह्मणमतिदेष्टव्यम् । कुतः । प्रकृतित्वेन तस्मिन्नुपदिश्यमानधर्मवाहु- ल्यात् । वारुणमघासिकस्य तद्विकृतित्वादल्पा एव धर्मविशेपा उपदिष्टाः शमी- मय्यो हिरण्मय्यो वा सुचो भवन्तीत्यादयः । तत्र पहनुग्रहो न्याय्य इति प्राप्ते घूमः-वारुणमघासिकबाह्मणस्य प्रत्यासन्नत्वात्तस्यैवातिदेशो युक्तः । ऐन्द्रा- प्रवाह्मणं तत्रत्यमेवातिदिश्यते । वैश्वदेवे तदभावात । तत्साहचर्यादिदमपि तत्रत्यमेव । ननु प्रकृतिभावा( भूता देवदेषिकैककपालादेनारुणप्रघा- सिकवत्साकमधीयेऽपि चोदकेन धर्मातिदेशसिद्धौ ब्राह्मणातिदेशक वाक्य. मिदं व्यर्थमिति चेत् । न । हिरण्मयत्वाद्यधिकधर्मातिदेशायापेक्षितत्वात् । तस्माद्वारुणमयासिकैककपालवाह्मणस्यैवातिदेशः । दशमाध्यायस्य सप्तमपादे चिन्तितम्- " गृहमेधीयके वाज्यभागावित्यनुवादगीः । स चोदकविधिर्वाऽर्थवादो वाऽधिककर्म वा ।। परिसंख्योत संकोच्यचोदकोऽन्यत्र चाऽत्र वा । अपूर्व गृहमंधीयं स्याद्वाऽतो लुप्तचोदकम् ।। अनुवादः पुनः श्रुत्या द्वितीयः सार्थतावशात् । निर्वापवचोदकस्य लिङ्गत्वेन सहायता ।। चोदनेनेच तत्सिद्धरैष्टिकस्य प्रशंसनम् । विध्येकवाक्यता नास्ति तेनानागान्तरे विधिः ॥ प्रत्यभिज्ञानतोऽनस्य परिसंख्येतरस्य हि । दोपत्रयाचोदकस्य संकोचोऽङ्गान्तरेप्वतः ॥ व्यापारक्याचोदकस्य स्वार्थे संहरणं भवेत् । वैरूप्याच निरर्थत्वादपूर्व कर्म युज्यते ।। आज्यभागेतिनानोपकारक्लूप्तिस्मृतेरिदम् । नामत्वादि समं तस्माल्लुप्यते तेन चोदकः ।। " मरुग्यो गृहमेधिभ्यः सर्वासां दुग्धे सायपोदैनम्" इति विहिते गृह- मेधीये श्रूयते-" आज्यभागौ यजति" इति । अष्टधाऽत्र संशयः-चोद. कमासयोराज्यभागयोरिह पुनः श्रवणादनुवादोऽयमित्याद्यः पक्षः। तथा सति वैयर्यमसद्गात्सार्थकत्वाय चौदकैतद्वाक्पयोमिलितयोराऽऽज्यभाग- १ क. 'दकः । स । २ स. न. 'तोऽश्रुतपो। ३ ख. 'दन. '। घ. . . 'नई'। M 4 ·प्रपा (अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। 4 राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसन्धिशाफमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) विधापकत्वमभ्युपेतन्यम् । ओषधिद्रव्यनिर्वापादयो यथा प्रकृतिगताः सन्तो विकृतावपि श्रूयमाणाधोदकस्य लिई तथाऽऽज्यभागावपि लिङ्गत्वेन सहा- यभूती । ततो मिलितयोविधायकत्वमिति द्वितीयः पक्षः। गृहमेधीयविधि- चारये श्रुतस्यौदनस्यैवोपधिद्रव्यतया लिङ्गत्वसिद्धर्नास्ति लिद्गान्तरापेक्षा । तस्मात्मकृताविष्टी श्रुतस्याऽऽध्यभागकर्मण इह पुनः श्रवणमर्थवादस्पेन तत्मसार्थमिति तृतीयः पक्षः । भिन्नप्रकरणे श्रुतस्य विध्येकवाक्यत्वायो- गादर्थवादत्वमयुक्तम् । ततचोदकमातादाज्यभागादिकर्मणोऽधिकमायभाग- रूपमनान्तरमिह विधीयत इति चतुर्थः पक्षः। पेष्टिकयोराज्यभागयोरिह प्रत्यभिज्ञानानाहान्तरत्वं युक्तम् । तस्मादाज्यभागव्यतिरिक्तस्य प्रयाना घनस्य परिसंख्यानार्थमिदमाज्यभागश्रवणमिति पञ्चमः पक्षः । आज्यभाग- चास्येन तद्विधिरूपः स्वार्थस्त्यज्येत मयाजादिनिषेधरूपोऽन्योऽर्थः परिगृह्येत चोदकमाप्तं मयाजाद्यनुष्ठानं बाध्यतैतिदोपरयमसगान्न परिसंख्या युक्ता। तेन प्रत्यक्षविधिरूपादस्मादाज्यभागवाक्यादानुमानिकचोदकवाक्यमाज्यभागव्य. तिरिक्तमयाजाघरेप संकोचनीयमिति पष्ट पक्षः। यदि चोदकस्प प्रत्यहं पृथ- व्यापाराः स्युस्तदा प्रयाजायगगोचरैर्व्यापारस्तेपामतिदेशः सिध्यति । आ- ज्यभागगोचरस्यानेन प्रत्यक्षविधिना वाधितत्वान चोदकेनाऽऽज्यभागातिदेश इत्येवं संकोचो वर्णयितुं शक्यते । इह तु शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापा- सभानिक एव चोदकस्य व्यापारः । तथा सति युगपदतिदेशोs. नतिदेशश्चेति विरुद्धधर्मत्वं प्रसज्येत । तस्मात्मयाजाद्यङ्गेपु संकोचो न युक्तः । तेन चौदकोनाऽऽज्यभागकर्मणि संकोचनीयः । न चोक्तदोपापत्तिः । अस्य संकोचस्योपसंहाररूपत्वात् । आज्यभागयोरेव शक्तस्य चोदकस्य त्वज्ञातश- तिज्ञापनमुपसंहारः। तथा सत्याज्यभागातिदेशव्यापृत्तस्य चोदकस्य को नामा- तिदेशनिटतिरूपविरुद्धधर्मप्रसङ्गः । तत्राऽऽज्यभागकर्मणि चोदकावस्थापन- मिति सप्तमः पक्षः । “ पुरोडाशं चतुर्धा करोति " "आमेयं चतुर्घा करोति" इत्यनयोरुभयोरपि प्रत्यक्षवचनत्वेन सरूपत्वादस्तु तत्रोपसंहारः । इह तु प्रत्यक्षपरोक्षयोर्वचनचोदकपोविरूपत्वाचासौ युक्तः । किं तु मत्यक्षवचननै- वाऽऽज्यभागविधिसिद्धेधोदककल्पना निरधिका । ततस्तस्या उपसंहारोन युक्तः । तस्मादपूर्वो गृहमेधीयो न चोदकेनान्याङ्गानि गृह्णाति । इतिकर्तव्य- ताकाक्षा तु प्रत्यक्षपचनेनैव पूर्यते । एवं सत्यक्तदोपाभावादपमष्टमः पक्षोऽभ्यु- पगन्तव्यः । ननु सांग्रहण्यामिष्टौ प्रत्यक्षवचन विहितरामनहोमैः सह चोदका- १८. रा प ध पाशस्यौ' । पाश्यावस्था'।

·११४४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्ड- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंवन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वगोऽभिधानम्) तिदिष्टानामनूपाजानां समुच्चयोङ्गीकृतस्तद्वदत्रापि विधीयमानयोराज्यभाग- योयोदकप्राप्तैः प्रयाजाद्यः सर्वैः सह समुच्चयोऽस्तु । न । वैपम्पात् । प्रकृ. तावाज्यभागयोस्तूपकारः क्लुप्तः । सोत्र नामसाम्येन स्मर्यते । तस्मात्क्लुप्तो- पकाराभ्यां विधीयमानाभ्यामाज्यभागाभ्यां निराकासो गृहमेघीयः । आम- नहोमास्तु न क्लुप्तोपकारा इति तैः सांग्रहण्या' अङ्गाकाङ्क्षा न पूर्यते । तत्र क्लप्सोपकारैरनूयाजाद्यद्गश्चोदकेन सहातिदिऐः पूर्यते । ततो विधिवयध्यपरि- हारायाऽऽमन होमेपूपकारे क्लुप्ते सति तस्मिन्मवर्तमानः प्रयोगवर्चनः समुचि- त्यानुष्ठापयति । ततो पम्यात्वलुप्तोपकाराज्यभागविधायकनानेन मत्यक्षवच- नेन गृहमेधीयचोदको लुप्यते । तस्मादविकृतिरूपं सागमपूर्व कर्मात्र विधीयत इति सिद्धान्तः। तत्रैवान्यचिन्तितम्- तत्रान्यदनं नो कार्य कार्य वाऽन्यानपेक्षणात् । न कार्य विहितत्वेन का स्विष्टकदादिकम् ।। तत्र गृहमेघीय आज्पभागाभ्यामेव निराकासात्वादन्पत्स्विएकदादिकं न कार्यमिति चेत् । मैवम् । आज्यभागवद्विहितत्वात् । " यदग्नये स्विष्टकते समवति" "इटामुपच्यते " इति विदितम् । तस्माघावयुक्तं कर्तव्यम् । तत्रैवान्यचिन्तितम्- " तत्रैव परिसंख्याले प्राशिवाधस्ति पा न त । अस्तीटादर्शनान्मैव तदुपत्याऽस्त्वत्र नेतरत् ।।' गृहमेधीये स्विष्टकृत्याज्यभागवदष्टया मंशयं हृदि निधाय परिसंख्यार्थ पचम पक्षमभ्युपेत्येयं कृत्वाचिन्ताऽवतारिता । सत्र माशिमादिभसणं न परि. संख्यातं किं तु तदस्ति । कुतः । मसणार्यस्योपादानस्य तत्र दर्शनादीन भाले घूमः-अत्र गृहमेघीये तदिडामाणं वचनवलनास्तु । स्विष्टकदाम्पमा पितस्प परिसंख्यावस्प वचनेन निवारितत्वात् । इनरत्याशिवादिमागं परि- संख्यातत्वामास्ति । सप्तमाध्यापम्य हनीयपादे चिन्तितम्- "मौमिक पानं वा स्यात्तपोः मणपनं सुनम् । आयोऽमाप्तवतो मवमनामबेन वाग्रिमः ॥ " १७. 'मान. म. न. १३१. प... सिदा ।

·प्रपा०८अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयतेचिरीयसंहिता । (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् । चातुर्मास्येपु श्रूयते--" द्वयोः प्रणयति, सस्माद्वाभ्यां यन्ति " इति । अत्र सौमिकधर्मकमनिमणपनं यत्तदेव ग्रहीतव्यम् । कुतः । सोमस्य चातुर्मा- स्यप्रकृतित्वाभावेन तदीयमणयनस्यात्र चोदकामाप्तस्य विध्यत्वात् । दर्श- पूर्णमासगतं त्वनिप्रणयनं चोदकमापितत्वादविधेयम् । तस्मात्सौमिकस्प धर्मा अत्र मणयनशब्दनातिदिश्यन्त इति प्राप्त घूम:-नायं प्रणयनशब्दः सौमि. कस्य प्रणयनकर्मणो नामधेयं, किंतु निर्मन्थ्यबहिरादिशब्दवल्लौकिक एव । ततो न धर्मातिदेशः । यदि प्राकृतप्रणयनस्प प्राप्तत्वाद्विधियर्थं तीर्थवाद- संवन्धाय तद्वाक्यमस्तु । तत्रैवान्यचिन्तितम्- "आद्यन्तयोर्मध्ययोर्वा पर्वणोस्तत्मसअकात् । आधन्तयोरुरुगत्या मध्ययोः पर्वणोर्भवेत् ॥" " तस्माद्वाभ्यां यन्ति " इत्यर्थबादेन संबन्धाय पुनर्विधिना यत्मकृत- मनिप्रणयनं चोदकमाप्तमपि श्रूयत इत्युक्तं तदैवदेवशुनासीर्ययोः पर्वणोर्भवि- तुमर्हति । कुतः । प्रसञ्जकात् । तथा हि-"न पैश्वदेव उत्तरवेदियुपत्रपति, न शुनासीय " इत्युत्तरवेदिमतिपेधस्तयोः पर्वणोदि मसअपति । अपसक्त- मतिपेधायोगात् । उत्तरदिश्वानिप्रणयनार्या । तस्मादुत्तरवेदिप्रमक्तिद्वारेणाऽऽ- चन्तयोरिदमग्निप्रणयनमिति प्राप्ते बम:-" ऊरू वा एतौ यज्ञस्य, यदरुणम. पासाः साकमेपश्च" इति गमनसाधनत्तमरुत्वं मध्यमयोः पर्वणोरुपन्यस्तम् । तत्संनिधौ द्वयोः मणपन्तीतिचोदकमाप्तमझिमणयनमर्थवादार्थ पुनर्विधाय द्वाभ्यां यन्तीत्यर्धवादेनोरुखकल्पना युक्ता । द्वाभ्यां पर्वभ्यां गमनमुपन्यस्यते । तस्मान्मध्यमयोस्तत्मणपनम् । न चात्रोत्तरवेदेरभावात्मणयनाभाव इति शडूनीयम् । उपवपतीत्यनारभ्य थुतेन वाक्येनोत्तरवेधुपापस्य विहितत्वात् । सा चोचरवेदिराचन्तयोः पर्वणोनिधान्मध्यमयोरवतिष्ठते । तस्माचौनरवेयां भणीतोऽपिविधीयते । एतदर्थमेव हि सार्यवाद पुनर्विधानम् । उक्तमधिकरणद्वपकीकृत्य वार्तिककारेण यो निर्णपोऽभिहितस्तं दर्श- यति- अनामत्वान वैपासौमिक प्राकृतं च न । अपूर्व तत्सणयनं शाखान्तरसमोक्तिकम् ॥" 12 'भ्यो प्रणयति'। क. 'भ्या प्रगयति'। ३ क. 'भ्यां प्रणयतील १४४ ·११४६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसवन्धिसाक्मेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) आहवनीयादमि प्रणयत इति शाखान्तरे मध्यमयोनूतनं प्रणयनं विहितम् । तेन समानवचनत्वादत्राप्यपूर्व प्रणयनं विधत्ते ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठक चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४॥ (अथ प्रथमाटकेऽटमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाक' ।) सोमाय पितृमते पुरोडाश५ पटकपालं निर्वपति पितृभ्यो वर्हिपभ्यो धानाः पितृ- भ्योऽग्निष्वात्तेभ्योऽभिवान्याय दुग्धे मन्थमे- तत्तै तत ये च त्वामन्येतत्तै पितामह प्रपिता- मह ये च स्वामन्यत्रं पितरो यथामागं मन्द- ध्वः सुसंदृश वा वयं मधवन्मन्दिपीमहि । प्र नूनं पूर्णवन्धुरः स्तुतो यांसि वशार अनु । योजा विन्द्र ते हरी (१)। अक्षनौमदन्त या प्रिया अधूपत । अस्तोपत स्वभानको विप्रा नविष्ठया मती। योजा विन्द्र ते हरी। अक्षपितरोऽमीमदन्त पितरोऽतीतृपन्त पित- रोऽमौमृजन्त पितरः । परैत पितरः सोम्या गम्भीरैः पथिभिः पूर्व्यः । अर्था पितॄन्त्सुवि- वा अपीत यमेन ये संधमादं मदन्ति । १. विहितम् ।

·११४७ प्रपा०८अनु०५) कृष्णयजदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसन्धिसामेधारयतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) मनो न्वा हुंचामहे नाराशरसेन स्तोमैन पितॄणां च मन्मभिः । आ (२) न एतु मनः पुनः क्रत्वे दक्षाय जीवसे । ज्योक्क सूर्य दृशे। पुनर्नः पितरो मनो ददातु दैव्यो जनः । जीवं व्रात सचेमहि । यदन्तरिक्षं पृथिवीमुत द्यां यन्मातरं पितर वा जिहि सिम । अनिर्मा तस्मादेनसी गार्हपत्यः प्र मुंञ्चत दुरिता यानि चकृम करोतु मानेनसम् (३)॥ (हरी मम्मभिरा चतुश्चत्वारिशश्च । ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके - टमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ (अथ प्रथमाष्टकैऽटमप्रपाठकै पञ्चमोऽनुयाय ।) सोमाय । पितृमत इति पितृ-मते । पुरोडा- शम् । षट्कपालमिति पद-कपालम् । निरिति । वपति । पितृभ्य इति पितृ-श्यः । बर्हिपभ्ध इति वर्हिपत्-भ्यः । धानाः । पितृभ्य इति पितृ-भ्यः । अग्निप्वात्तेभ्य इत्यग्नि--स्वात्तेभ्यः । अभिवान्याया इत्यभि-वान्यांये । दुग्धे । मन्थम् । एतव । ते । तत । ये । च । त्वाम् । अन्विति । एतव । ते ।

·११४८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसबन्धिसाक्मेधात्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) पितामह । प्रपितामहोति प्र-पितामह । ये । च । त्वाम् । अन्विति । अत्र। पितरः। यथाभागमिति यथा-भागम् । मन्दध्वम् । सुसंशमिति सु-सं- दृशम् । त्वा । वयम् । मनिति मध-वन । मन्दि- पीमहि । प्रेत । नूनम् । पूर्णवन्धुर इति पूर्ण-व- न्धुरः । स्तुतः । यासि । वशान् । अनु । योजा। नु । इन्द्र । ते । हरी इति (3)। अक्षन् । अमी- मदन्त । हि । अवेति । प्रियाः । अधूपत । अस्तो- पत । स्वभानव इति स्व-भानवः । विप्राः। नवि- प्रया । मती। योजा । नु । इन्द्र । ते। हरी इति । अक्षन् । पितरः। जमीमदन्त । पितरः । अतीत- पन्त । पितरः । अमीमृजन्त । पितरः। परेति । इत । पितरः । सोम्याः। गम्भीरैः । पथिभिरिति पथि-भिः । पूष्यैः । अर्थ । पितॄन् । सुविदवा- निति सु-विवान् । अपीति । इत । यमेन । ये । सधमादमिति सध-मादम् । मदन्ति । मनः । नु । एति । हुवामहे । नाराशश्सेन । स्तोमेन । पितृ- णाम् । च । मन्मभिरिति मन्म-भिः । एति (२)। नः। एतु । मनः। पुनः । त्वं । दक्षाय । जीवसे । ज्योक् । च । सूर्यम् । दृशे । पुनः । नः । पितरः । woman ·११४६ प्रपा०८अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंवन्धिसाकमेधाश्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) मनः । ददातु । देव्यः । जनः । जीवम् । बातम् । सचेमहि । यत् । अन्तरिक्षम् । पृथिवीम् । उत । द्याम् । यद । मातरंम् । पितरम् । वा । जिहि५- सिम । अग्निः । मा । तस्माद । एनसः। गार्हपत्य इति गार्ह-पत्यः । ति । मुञ्चतु । दुरितेति दुः- इता । यानि । चकम । करोतुं । माम् । अनेन- सम् (३)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टकेऽ- टमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः॥५॥ -- (अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ।) चतुर्थे साकमेधाख्ये तृतीये पर्वणि प्रधानहवीप्युक्तानि । पञ्चमे तदीपशेपो महापितृपज्ञ उच्यते। आदौ तावत्रीणि इवीपि विधचे- सोमाय पितृमते पुरोडाश पट्कपालं निर्व- पति पितृभ्यो बर्हिपन्यो धानाः पितृभ्योऽमि- प्वात्तेभ्योऽभिवान्यायै दुग्धे मन्थम्, इति । पितरोऽस्य सन्तीति पितृमान्पितृस्वामीत्यर्थः । बहिपि यज्ञे सीदन्तीति पहिंपदः। धाना भृष्टयवाः । अग्निवाता अयज्ञनिष्ठाः । अभिवान्या मृत- वत्सा धेनुः । क्षीरे यवपिटं प्रक्षिप्य मिश्रीकृतं द्रव्यं मन्थः । तदिदं हविस्त्रयं पितृयज्ञः । तस्य च पितृयज्ञस्य विधिमर्थवादेनोन्नपति- "वैश्वदेवेन वै प्रजापतिः मजा अमजत । ता वरुणमयासैवरुणपाशाद. पुश्चत् । साकपैषैः मत्यस्थापयत् । त्र्यम्बकै रुद्रं निरवादयत । पितृयज्ञेन सुवर्ग लोकमगमयत् । यवैश्वदेवेन यजते । प्रना एव तयजमानः सजते । ता वरुण- ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- प्रथमकाण्डे-- (राजस्यविषयस्य चातुर्मास्यसंपन्धिसाक्मेघाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) प्रघासैवरुणपाशान्मुञ्चति । साकमेधैः प्रतिष्ठापयति । त्र्यम्बकै रुद्रं निरवदयते (१) पितृयज्ञेन सुवर्ग लोकं गमयति। "[बाका० १५०६ अ०८] इति । प्रतिपूरुपमेककपालानिपतीति विधास्यमाना यागास्यम्बकास्तैः रं रुद्रं परितोप्य निसारितवान् । तत्र स्वर्गादिलोकहेतुत्वेनात्यन्तप्रशस्तत्वात्पित्यज्ञः कर्तव्य इत्यभिप्रायः ।। अत्र हेयं पक्षं पूर्वपक्षतया विधत्ते- "दक्षिणतः प्राचीनावीती निर्वपति । दक्षिणाद्धि पितृणाम् ।" [ घा० का० १ ० ६ अ०८] इति । गाईपत्यस्य दक्षिणदेशे स्थित्वा प्राचीनावीती सनुक्तानां हविषां निर्वा कुर्यात् । यस्मारिपतृणां संवन्धि कर्म दक्षिणावृत्मायेण दक्षिणस्यां दिशि वर्तते ॥ तं पक्ष पयित्वा सिद्धान्तं विधत्ते- अनादृत्य तत् । उत्तरत एवोपवीय निर्वपेत् । उभये हि देवाच पितर- येज्यन्ते । " [ब्रा० का० १ ० ६ अ०८] इति । यत्रकोद्दिष्टश्राद्धादौ पितर एव पूज्यन्ते तत्र दक्षिणायत्त्वमस्तु । इद त्याज्य. भागादिदेवा अभिप्वाचादिपितरवेज्यन्ते । अतो देवानां मियायोचरतोऽय- स्थानमुपवीतं च ॥ तहि पितॄणां प्रीतिर्न स्यादित्याशङ्कच विध्यन्तरेण दक्षिणायचं संपादयति-- " अथो यदेव दक्षिणार्थेऽधिश्रयति । तेन दक्षिणारत् । " [मा० का ? भ०६ अ०८] इति । हविः पाकाय गाईपत्यस्य दक्षिणभागेऽधिश्रयेत् । सेनतत्कर्म पितृमीत्प दक्षिणादापि भविष्यति ।। एतदेव कालरूपेण प्रशंमत्ति- "सोमाय पिमते पुरोटाश पदकपालं निर्वपति । मंवत्सरो वे सोमः पिवमान् (२)। संवत्मरमेर प्रीणानि । पितृभ्यो बहिपद्भ्यो धानाः । मासा वे पितरो वाहपदः । मासानेर श्रीणानि । यस्मिन्या ऋनी पुरुषः ममी. यते । सोऽस्यामुप्पिलीके भवति । " [प्रा० का० ११०६ अ८] इति । वसन्ते ज्योतिपा यनेतेनि विधानात्मामम्प संवत्मरत्वं, स एव पितृणां पतिरित्यस्य पित्यत्वं, मासि पितृभ्यः क्रिपन इनि अमावास्याश्राद्धाभिधा- 1 स. प. इ. च. ''।

·प्रपा०(अनु०५]] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसन्धियामैपास्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् । नास्पितॄणां मासत्त्वं चोपचर्यते । " यदि वसन्ता प्रमीयते, वसन्तो भवति, यदि ग्रीष्मे ग्रीष्मः" इत्यभिधानात्तत्तदृतुदेवतामीतिरेवास्थामुप्मिमृतुसंबन्धः।। भर्जनेन कचिदीपत्कृप्णत्वं कचित्कृप्णत्वं कचिदकृष्णत्वमित्येवंविधं वैविध्यं विधत्ते- " बहुरूपा पाना भवन्ति । अहोरागाणामभिजित्यै । " [प्रा० का०१ प्र० ६ ०८] इति । अहान्यकृष्णान्यमावास्यारातिः कृष्णा, अन्यास्तु रात्रय ईपत्कृष्णाः ।। तृतीययागदेवतां प्रशंससि- " पितृभ्योऽग्निवानेभ्यो मन्थम् । अर्धमासा वै पितरोऽग्निप्वात्ताः (३)। अर्धमासानेव भीणाति । " [ ग्रा० का० १ ० ६ ० ८ ] इति । वहिंपदामनुष्ठितयागत्वान्मासत्वम् । अग्निप्वात्तानो यागाभावादर्धमासत्वम्। एवच " ये वै यज्वानः, ते पितरो यहि पदः " इत्यादिना वक्ष्यते ॥ मृतवत्सां प्रशंसति- "अभिवान्यायै दुग्धे भवति । सा हि पितृदेवत्यं दुहे।" [ब्रा० का ? म. ६ अ०८] इति । पितृदेवत्यं पितृदेवताभ्यो हितम् । मृताः पुरुपाः पितरो भवन्ति । अभि- वान्या च मृतवत्सेति सनातीयत्वाचन तेपां मीतिः ॥ यदुक्तमापस्तम्पेन-" उदासनकाले धाना उदास्य विभागमत्रेण विभ- ज्यार्धा आज्येन संयोति, अर्धाः पिटानामाटता सत्तून्कृत्वाऽभिवान्याय युग्धस्यार्थशरावे सक्तूनोप्यैकयेषुशलाकयेक्षुकाण्डेन चा दक्षिणामुखस्त्रिः प्रस. न्यमनारभ्योपमन्यति " इति, तत्रार्धशरावे मन्यनं विधत्ते- " यत्पूर्णम् । तन्मनुष्याणाम् । उपर्यों देवानाम् । अर्धः पितृणाम् । अर्ध उपमन्यति । अर्थो हि पितृणाम् ।" [बा० का. १ म०६ अ०८] इति । भुजाना मनुष्याः पात्रपूर्णमेव घृतमिच्छन्ति । प्रयाजदेवता जुडूगतेनोप. रितनाज्यभागेन तृप्यन्ति ! अधोभागेन हविरभिधारणात् । अग्निहोत्रे चोप- रिभागं देवेभ्यो हुस्वार्धभागं स्वधा पितृभ्यः पितृञ्जिन्वेति भूमौ निमूज- न्तीति तद्विधानात् । तदेतत्सर्वमभिमेत्य यत्पूर्णमित्याद्युक्तम् ।। इलशलाका विधचे- एकोपमन्यति (४)। एका हि पितृणाम् । " [ प्रा० का० १ म०६ अ०८] इति ।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वगोऽभिधानम् ) यदेकमेकर संभरेपितृदेवत्यानि स्युरित्यादौ पितृणामेकत्वसंख्याप्रीतिः मसिद्धा ।। दक्षिणामुखत्वं विधत्ते- दक्षिणोपमन्यति । दक्षिणाद्धि पितृणाम् । " [वा० का० १०६ अ०८] इति । प्राची देवा दक्षिणा पितर इत्यादौ दक्षिणदिक्मीतिः प्रसिद्धा ।। हस्ताभ्यां मधनं विधत्ते- अनारभ्योपमन्थति । तद्धि पितृन्गच्छति । " [ब्रा० का० १०६ अ०८] इति । तृतीयसवनगताशिरादी मन्यानं स्तम्भे नियध्य मन्थति, तत्तु देवानां प्रियम् । अत्र त्वनारभ्य बन्धनमकृत्वा हस्ताभ्यामेवोपमन्यति । तच्च देवलक्षण्या- त्पितॄणां प्रियम् ॥ यदुक्तमापस्तम्बेन-" न माची वेदियुद्धन्ति पितृयज्ञो हि न दक्षिणा देवयज्ञो शुभे दिशावन्तरोद्धत्य " इति, तामाग्रेयी दिशमगुल्या निर्दिश- विधचे- इमां दिशं वेदिमुद्धन्ति । उभये हि देवाश्च पितरश्चेज्यन्ते । " [ग्रा० का० १ ० ६ अ०८] इति । तस्या वेदेश्यतुर्विधं दैविकवलक्षण्यं क्रमेण विधत्ते- चतुःस्रक्तिर्भवति । सर्वा ह्यनु दिशः पितरः । अखाता भवति (५)। खाता हि देवानाम् । मध्यतोऽग्निराधीयते । अन्ततो हि देवानामाधीयते । वर्षीयानिध्म इध्माद्भवति व्यावृत्त्यै । " [ब्रा० का० १ ० ६ अ०८] इति । दैविकी वेदिर्दीर्घा न तु समचतुरस्रा। इयं तु समचतुरस्रति व्यात्तिः । अश्रिपु मकारविशेपं सूत्रकारो दर्शयति-" प्रतिदिशं सक्तयोऽघान्तरदे. शान्मति मध्यानि " इति । परितः कटादिभिराच्छादनं विधत्ते- " परिश्रयति । अन्तर्हितो हि पितृलोको मनुष्यलोका ।" [ग्रा० का० १०६ अ०८] इति । उन्मूलनं विधत्ते- " यत्परुपि दिनम् । तद्देवानाम् । यदन्तरा । तन्मनुष्याणाम् (६)। १.घ.च.मनन्ति।

·- प्रपा ८अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।। (राजस्यविषयस्य चातुर्मास्यराबन्धिसाकमेधाश्यत्तीयपर्वणोऽभिधानम् ) यत्समूलम् । तपितृणाम् । सपूर्व बहिर्भवति व्यायै ।"[मा.का. १ म०६ अ०८] इति । परुपि पर्वसंधी दिनं छिन्नं तादृशं वहिरहिंसितत्वादेवानां प्रियम् । अत एव यहिलेवन ब्राह्मणे थ्यते-" मजापतिर्वा ओषधीः पर्वशो वेद ! स एना महिनस्ति" इति । " ओपीनामहिसायै " इति च । यदन्तरा पर्वमध्ये छिन्नं तन्मनुष्याणां मिपं संघिविशेषस्प तैरज्ञानत्वात् । परिशेपेण समूलत्वं पितॄणां मियम् ॥ हिपां दक्षिणाग्रत्वं विधचे- " दक्षिणा स्तृणाति । दक्षिणादि पितृणाम् । " [प्रा० का०१ १०६ अ०८] इति ॥ यदुक्तमापस्तम्बेन—“ आस्तरणकाले पहिपा त्रिः प्रसव्यं बेदि स्तृणन्प- येत्पौडवान्धारयपाणनिरस्तृणन्प्रतिपल्सौदवः प्रस्तरः " इति, प्रसव्यममद- क्षिणत्वं यथा भवति तथा, तदिदपपदाक्षिणत्वमदक्षिणत्वाभ्यां पदकत्व आव- सन विपत्ते- “निः पर्येति । तृतीये वा इनो लोके पितरः । तानेव भीणाति । त्रि: पुनः पर्येति । पसंपद्यन्ते (७)। पवा ऋतकः । ऋतूनेव प्रीणाति । [ब्रा० का० १ ० ६ ०८] इति । इतो भूलोकादारभ्य तृतीयः मालोको भोगभूमेः स्वर्गस्पान्तरितादूर्ध्व- ज्या वि यजपा गृहायात् । भमायुर स्पात् । तथ्णीमेव न्यस्पविरिछनाव का० १५०६ अ०८ की यजमानः स्यात् । यन्न गृह्णी- ऋतनारस यात् । ति ॥ पद । न प्रमायुको भवति । नाना- पतनः ] इति । 'नमभिप्रेत्य विधत्ते पस्तीर्य गृही परिदध्यात् (८)। सूदानाना दक्षिारसि यज्ञर इन्युः । द्वौ ज्यायाश्च । पोरेव यजमानमुत्सृजति । त्युना यजमान परिगृहीयात् । रिधी परिदधाति । रक्षसा- रः। अद [ग्रा० का० १ ० ६ न्याज्यपा - 1 भावित्वात ॥ 1 ISI मपहरने सूत्रेऽभिहितम् ॥ का पूर्वया पितृभ्यो ·अभ्यञ्जनमभ्यञ्जन्याय | यथाभागमेवैनान्मीणाति (९)।"[वाम! कशिपु तूलपस्तिशय्यादि । उपवईणं शिरस आधारः कशिपुमभृतीनुसार रन्तीत्यनुवर्तते । कशिपुप्रियः कशिपन्यः पिता, तत्परितोषार्थ कशिपु कर येन् । एवमन्यन् । तया सत्वेनान्पितन्वस्वभागमनतिक्रम्य तोपपति ॥ भिहितः । अनुवाकान्तरेण सामिायादिक उत्तरमयोगोऽभिधीयते । तदेवपनुत्राह्मणगतेनानुवाकेन पिठ्यज्ञे हविरासादनपर्यन्नः , ११५४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- । (राजसूचविषयस्य चातुर्मास्यसंवन्धिसाकमेधास्यत्तीयपर्वलोऽनिशान) इविषामनुक्रमेण सादनं विधत्ते- " पत्रीणि त्रीणि हवीश्प्युदाहरेयुः । त्रयस्खय एषार साकं प्रमीयम् । एकैकमनूचीनान्युदाहरन्ति । एकक एनेपामन्वयः प्रमीयते ।" [ बार म० ६ ०८] इति। उदाहरेयुरासादयेयुः। एपां यजमानवन्धूनां मध्ये। अन्वञ्चो वृद्धवामान मगताः । एतेपो मध्य एकैक एव प्रमीयते न तु युगपत् ।। दक्षिणतः कशिपूपबईणमाजनमभ्यञ्जनमुदकुम्भमित्येकैकश आसाचेवि हुने यदुक्तं तहियचे- "कशिपु कशिपच्याय । उपर्वडणमुपवईण्याय | आञ्जनमाञ्जनाय । म०६ २०८] इति । घों: पमन्त्रमुत्पाद्य पत्रं ।

·०८अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । राजस्यविषयस्य चातुर्मास्यसबन्धिसारमैधात्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् , युको यजमानः स्यात् । प्रमायुको होता। तस्मान वृणीते । यजमानस्य गोपीयाय ।" [मा० का० १०६ अ०९] इति । अभिर्देवो होता देवान्यक्षदित्यादिनिगदपाठ आयवरणम् । निगदाव- । विष्णुशर्मा मानुप इत्यादिनामोचारणं होटवरणम् ।। वहिर्नामक चतुर्थ प्रयानं निपेति-- अपहिपः प्रयानान्यजति । प्रजा वै याँहः । प्रजा एव मृत्योरुत्स. ।।" [प्रा० का० १ ० ६ ० ९] इति ।। चोदकमाप्तावाज्यभागी प्रशंसति- "आज्यभागी यजति (२)। यज्ञस्यैव चक्षुपी नान्तरेति ।" [ग्रा० ०१:०६ अ०९] इति ॥ हविप्पचारकाले माचीनावीतं विधत्ते- "प्राचीनावीती सोमं यजति । पितृदेवत्या हि । एपाऽऽहुतिः । " [ मा० १०६ अ०९] इति ।। चतुरपदानमपवदितुं विधत्ते- पञ्चकृत्वोऽवद्यति व होता देवताः । द्वे पुरोनुवायये । याज्या देवता कारः । ता पर पितृत।" [प्रा० का० १ ० ६ ०९] इति । | हि नः पितर उत्युभे पुरोनुवाक्ये । व सोम कमासादनं विधत्ते- ज्या। पितृमान्सोमो देवता, वपदकारः । ता जुपा गृहोपात् । ममायुत् " स्यात् । सूष्णीमेव न्यस्यविच्छिनावदानं विधत्ते- का० १ ० ६ अ० ८ऋतुनार संतत्यै । " [ब्रा० का० ११०६ । इति ॥ नः नमभिमेत्य विधत्ते- पस्तीर्य सोमाय पितृमतेऽनु स्वति संमे- गृही परिदयात् (८) । सद्धानानां सकृन्मन्धस्य" इति ॥ दक्षिक्षारसि यशर इन्यः । द्वौ ज्यापाश्च विधि मनसि निधाय प्रशंसति- पोरेव यजमानमुन्सजति ।" ISE प्रणयति द्वितीयया । गमपति T: । अङ्ग एवैनां पूर्वया पुरोनुवाक्ययाऽ. ति सूत्रेऽभिहितम् ।। न्याज्यया गमपति । "[ब्रा० का० १ । fr - ॥ . पा पूर्वपा पितृभ्यो हविः कर्पण कविता:

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे-- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसवन्धिसाकमेधात्यवतीयपर्वणोऽभिधानम् ) न्भवति । त्वया हि नः पितर इत्यनया द्वितीयया पितॄन्मति हविर्नयति । वर सोम पितृभिरित्यनया तषिः पितॄन्गमयति याज्यया । पितॄणां तृतीयलोक- वर्तित्वादत्र मत्रनित्वं युक्तम् । किं च त्रिभिर्मत्रैः क्रमेणाहो रात्र्याश्च पितृना- नीय हविः प्रति तानागमयत्येव । चेदेरुत्तरत उपविश्यावदाय दक्षिणामुखो वेदिमतिक्रम्योदड्मुखस्तिपूज- होति । अत्र तु तद्वैपरीत्यं सूत्रकार आह-" दक्षिणतोऽवदायाभिधार्योदइ- उतिक्रम्य दक्षिणामुखस्तिष्ठन्" इति । तदेतद्विषत्ते- "दक्षिणतोऽवदाय । उदङतिकामति व्यावृत्त्यै ( ४ )।" [प्रा० का. १ म० ६ अ०९] इति ॥ आश्रावयास्तु श्रीपडोपडिति मत्रत्रयमपत्रदितुं क्रमेण विधत्ते-- आ स्वधेत्याश्रावयति । अस्तु स्वधेति प्रत्याश्रापयति । स्वधा नम इति वषट्करोति । स्वधाकारो हि पितृणाम् । " [बा०का० १ ०६१०९] इति । पितृन्मति यद्वक्तव्यं तस्य सर्वस्य स्वधाकारो वाचकः । अत आश्रावये. त्यादिशब्दान ब्रूते । यस्मात्स्वधाकारः पितॄणां मियः ।। विधिवाक्ये पाठादेव प्राप्तं प्रचारक्रम प्रशंसति- " सोममग्रे यजति । सोमयाजा हि पितरः। सोमं पितृमन्तं यजति । संवत्सरो वै सोमः पितृमान् । संवत्सरमेय तयजति । पितॄन्यहिपदो यजति (५)। ये वै यज्वानः । ते पितरो वहिपदः । वानेव तयजति । पितृनग्नि- वातान्यजति । ये वा अयज्वानो गृहमेधिनः । ते पितरोऽग्निप्वात्ताःतानेत्र तद्यजति । " [ ब्रा० का० १ ० ६ अ०९] इति । सोमः प्रथमं यष्टच्यो येषां पितॄणां ते सोमप्रयानाः। पितृस्वामित्वेन तस्य प्राथम्यं युक्तम् । संवत्सरत्वं तु सोपस्य पूर्वमेवोक्तम् । इह लोके यज्ञं कृत्वा पितृलोकं प्राप्ता वहिपदः । इह यज्ञराहिता गृहमेधिनो ये गृहस्थास्ते पितृलोकं माप्याग्निप्वात्ता उच्यन्ते ॥ स्विष्टकृत्संज्ञका देवतामपवदितं विधत्ते- " अग्निं कव्यवाहनं यजति । य एव पितृणामग्निः । तमेव तद्यजति (६) अथो यथाऽग्निर स्विष्टकतं यमति । ताहगेव तत् । " [ ब्रा० का १०६ अ०९] इति । पित्र्यं हविः कन्यं तदहतीति कव्यवाहनः । अत एवान्यन भूपते-- "यो वा अग्नयो हव्यवाहनो देवानां कव्यवाहनः पितृणार मदरसा असुराणाम्" इति ॥

·प्रपा०८अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसबन्धिसाकमैधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) मुख्यत्राह्मणे पैतृकानि (णि) नीणि दीपि विधायतचे ततेत्यायेकादश मवा आम्नाताः । तत्र विनियोगमाहाऽऽपस्तम्ब: " हविःशेपान्सप्लोम्नाय पिण्डान्कृत्वा तिसपु सक्तीपु निदधाति पूर्वस्या दक्षिणस्यामपरस्यामित्पेतत्ते ततासी ये च त्वामन्वित्येतैः प्रतिमषम्" इति । संप्लोम्नाय सम्पदमर्दने- नैकीकृत्प। पाठस्तु- एतत्ते तत ये च खामन्वेतत्ते पितामह प्रपितामह ये च वामन, इति । तत हे पितस्ते तुभ्यमेतत्पिण्डीकृतमन्नं दचं, ये चान्ये त्वायनु घर्तन्ते तेभ्योऽप्येतदत्तम् । मध्यममने ये च त्वामन्वित्यनुपरः । प्रपितामहगत एतत्व इत्यनुपरः।। विधते- "एतत्ते तत ये च त्वामन्विति तिसपु सक्तीपु निदधाति । तस्मादा तृतीयात्पुरुपानाम निगृह्णन्ति । एतावन्तो हीज्यन्ते । " [वा० का० १० ६ अ०९] इति । यस्मान्मघु नत पितामह मपितामहेत्येवं साधारणशब्दनिर्देशः कृतस्त- स्माल्लोकेऽप्या तृवीयात्पुरुपरमपितामहपर्यन्तं संपन्धविशेषेणैव व्यवहरन्ति, न तु तदीयं देवदचविष्णशर्मादिनामोचारयन्ति । यस्मारपार्वणश्राद्धेषु पित्रा- दयस्य एव पूज्यन्ते न तूपरितनास्तस्मादत्रापि त्रयाणां निर्देशो युक्तः ॥ अत्र पितरो यथाआगं मन्दध्वम् - कल्प: अन पितरो यथाभागं मन्दध्वमित्युक्त्वोदश्ची निष्क्रम्य मुस- शं त्वा वयमित्यन्द्रियर्चाऽऽहवनीयमुपतिष्ठन्ते " इति । है पितरोऽत्र सक्तिगतपिण्डेपु स्वस्वभागमनतिक्रम्य दृष्टा भवत ।। मन्दध्वमिति पदस्याभिमायं व्याचष्टे- अत्र पितरो ययामागं मन्दध्यमित्याह । हीका हि पितरः ।" [वा. का० १ ० ६ अ०९] इति । यस्मात्पितरो रजाशीलास्तस्मात्स्सस्वभागादूर्भ लज्जा वारयितुं विस- म्भेण मन्दस्वमित्युच्यते ॥ " ·- ११५८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसबन्धिसाकमेधारस्यवतीयपर्वणोऽभिधानम् ) विधत्ते- "उदयो निष्कामन्ति । एपा वै मनुष्याणां दिक् । स्वामेव तदिशमनु निष्कामन्ति (७)।" [ग्रा० का० १५० ६ अ० ९ ] इति । पितृत्वदशायां दक्षिणा दिक्प्राप्ता । ततः पूर्व मनुष्यतादशायामुत्तरा दिगेव परिशिप्यते। आहवनीयोपस्थानमत्रपाठस्तु- सुसंदृशं त्वा वयं मववन्मन्दिषीमहि । प्र नूनं पूर्णवन्धुरः स्तुतो यासि वशाय अनु । योना विन्द्र ते हरीरी, इति । हे मघवन्सुसंदृशं सुष्टु कटाक्षवीक्षणेनास्मान्पश्यन्तं त्वां मन्दिपीमहि वयं तर्पयामः । त्वमप्यस्महत्तै विभिः पूर्णवन्धुरः परिपूरितरथपृष्ठोऽस्माभिः स्तुतः सन्वशानभीष्टान्देशाननुलक्ष्य नूनं प्रयासि प्रायेणाऽऽगमिष्यसि । हे इन्द्र ते इरी तवा चौ योजा न रये नियुक्ती हि ॥ विधत्ते- "आहवनीयमुपतिष्ठन्ते । न्येवास्मै तनुवते । यत्सत्याहवनीये। अथान्यत्र चरन्ति ।"[ब्रा० का० १ ० ६ अ०९] इति । आहवनीये पुरोऽवस्थिते सति तमुपेक्ष्याथ तदाऽन्यत्र पैतृकवेदिमध्यस्थेऽनौ चरन्तीति यत्तेनास्मै निनुवत एनमाहवनीयमपलपन्त्येव तत्क्षमापणायोपस्था. नमित्यर्थः ।। उपस्थानस्यावधि विधत्ते- आ तमितोरुपतिष्ठन्ते । अग्निमेवोपद्रष्टारं कृत्वा । पितृनिरवदयन्ते ।" [प्रा० का० १ ० ६ अ०९] इति । आ तमितोरा ग्लानेरनुच्छासेन मन्त्रमुच्चारयता यावता कालेन निरोधरूपा ग्लानिर्भवति तावदुपस्थातव्यम् । तेनोपस्थानेनाग्निमेव साक्षिणं कृत्वा पितृ. स्वभागप्रदानेन विसष्टवन्तो भवन्ति ।। मत्रगतस्य सुसंदृशमित्येतस्याभिमायं व्याचष्टे- " अन्तं वा एते माणानां गच्छन्ति । य आ तमितोरुपतिष्ठन्ते । मुसंदृशं त्वा वयमित्याह (८)। प्राणो वै मुसंदृक् । माणमेवाऽऽत्मन्दयते । का० १ म०६ अ०९ इति । श्वासनिरोधेन ग्लानि प्राप्तेषु कटाक्षनिरीक्षण नाम प्राणनिरोधपरिहारः। प्रा० ·- प्रपा०८अनु०५]] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ११५९ (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसवन्धिसाकमेघाख्यनृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) तदेतदभिप्रेत्य माणो चै मुसंदृगित्युच्यते । योऽयं परिहतनिरोधः माणः स एवेन्द्रस्य कटाक्षः । तं कुर्वन्तं त्वामिति मन्ने योजनीयम् ।। जेति पदस्थाभिमायमाइ- 'जा विन्द्र ते हरी इत्याह । प्राणमेव पुनरयुक्त ।" [प्रा० का०१ .९] इति । दीयावधी रथे युक्ताव प्राणमस्मामु योजयेत्यभिमायः ।। अक्षत्रमीमदन्त एव प्रिया अधूपत । अस्तोपत स्वभानको विप्रा नविष्ठया मती । योजा विन्द्र ते हरी। कल्पः-" अय गाईपत्यमुपतिष्ठन्ते--अक्षम्नमीमदन्त हव मिया अधूपत । अस्तीपत स्वभानवो विभा नविष्ठया मती । योजा विन्द्र ते हरी इति" इति। अक्षपितरो हविरशितवन्तः । अमीमदन्त भृशं हृष्टा हि यतः मियास्तन. रखापत हविर्भोजनसौकर्येण शिरमभृत्यशान्यकम्पयन्त । स्वभानवो वपुपि जनितेन स्वकीयेन तेजसा भासमाना विमा भोजनतृप्त्या ब्राह्मणसदृशाः सन्तो नविष्ठया मती, अतिशयेन नूतनया बुद्ध्याऽस्तोपत भृशमिष्टमेतदित्या. दिवचनैः स्तुतिं कृतवन्तः । योजेत्यादि व्याख्यातम् ।। विधते- " अक्षम्नमीमदन्त हीति गाईपत्यमुपतिष्ठन्ते । " [ या० का० १० ६ भ०९] इति ॥ नन्वक्षनित्यादिमयः पितृप्रतिपादक उपस्थैयस्तु गाईपत्य इति वैयधिक- रण्यमाशय मन्त्रस्पापेक्षितशेपपूरणेन वैयधिकरण्यपरिहारं श्रुतिरेव दर्शयति- "अक्षमपीमदन्ताय त्वोपतिष्ठामह इति पावैतदाह ।"[वा. का०१ म० ६ ०९] इति । पितरो भुक्तपन्तो हष्टाश्व, अप सदा साक्षिणं त्वामुपतिष्ठामह इत्येवं मनवाक्यमाह । मस्यौ मघवनिन्द्रेत्येतावपि शन्दावनिपरत्वेन व्याख्येयौ। अन्नवान्परमैश्वर्ययुक्त इति तपोरर्यः॥ अक्षन्पितरोऽमीमदन्त पितरोऽती- तृपन्त पितरोऽमीमृजन्त पितरः ।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [प्रथमकाण्डे- ( राजस्यविषयस्य चातुर्मास्यसवन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) कल्प अथ माचीनावीतं कृत्वाऽन्वाहार्यपचनमभिप्रपद्यन्तेऽक्षल्पि- तरोऽमीमदन्त पितरोऽतीतृपन्त पितरोऽमीमृजन्त पितर इति " इति । अतीतृपन्तास्मांश्च तर्पयन्तः(?) । अमीमजन्तास्माशोधितवन्तः ।। अत्र सूत्रकारः शाखान्तरमन्नमपि विनियुत-" अमीमदन्त पितरः सोम्या इत्या तमितोरुपतिष्ठन्ते " इति । तदेतदुपस्थानं विदधानः पूर्वचयधिकरण्यं परिहरति-- ॥ अमीमदन्त पितरः सोम्पा इत्यभिप्रपद्यन्ते । अमीमदन्त पितरोऽय त्वाऽभिमपद्यामह इति वावैतदाह । ब्रा० का० १ १०६ अ०९] इति ॥ कल्प:-" परेत पितरः सोम्या इति प्रवाहण्या पितॄन्मवाहयति" इति । पाटस्तु- परेत पितरः सोम्या गम्भीरैः पथिभिः पूयः । अथा पितॄन्सुविदवार अपीत यमेन ये सधमादं मदन्ति । , इति । हे सोम्याः पितरः पथिभिः परेत परावृत्य गृहानगच्छतेति । कीदृशैः पथिभिः । गम्भीरैः सुलभानतोयैः पूष्यैः पूर्व कृतैः महतः । अथ तदा गृहान्गत्वा तस्मिन्पितृलोके यमेन साकं ये पितरः सधमादं सहस्थानस्थमादं यथा भवति तथा मदन्ति हृप्यन्ति तान्मुविदत्रान्सुष्ठ वेदितृश्चिरवासेन तन- त्यत्तान्तमान्पितॄनपि यूपमित मामुत ।। कल्प:-" मनो न्वा हुवामह इति मनस्वतीमिरुपतिष्ठते " इति । तिस्पु ऋक्षु प्रथमायाः पाठस्तु- मनो न्वा हुवामहे नाराशश्मेन स्तोमेन पितृणां च मन्मभिः ।, इति । नाराशंसेन मनुष्यमशंसायोग्येन स्तोमेन वाश्यसमूहेन पितृणामपि मन्म- भिर्मननीयैर्वाक्पैर्मनः पितृयशानुष्ठानपरं चित्तं नु क्षिप्रमाहुवामह आप्पामः ।। अथ द्वितीया- मा न एतु मनः पुनः क्रत्वे दक्षाय जीवसे । ज्योक्च सूर्य दृशे ।, इति । . स. प. ४. च. 'ल्यः-'प्रा. प. स.च. 'पतेस ।

·प्रपा० अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसबन्धिसाक्मेधात्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) फारसे कर्मानुष्ठानाय दक्षाय सत्तत्सामर्थ्याय जीवसे जीवितुं ज्योविचरं सूर्य दृशे द्रष्टुं च योग्यं मन आगत्य नोऽस्मान्पुनरेत्वसकरमामोतु ॥ अय तृतीया- पुनर्नः पितरो मनो ददातु देव्यो जनः । जीवं व्रात सचेमहि।, इति । हे पितरो दैव्यो जनो देवसंवन्धिपुरुपसमूहो नोऽस्माकं मनः कर्मानुष्ठा- नपरं चित्तं ददातु असकृत्मयच्छतु । वयमपि वातं संवत्सरसंघातरूपं जीव जीवनं सचेमहि सेवेमहि ।। करप:--" यदन्तरिक्षमिति पढ्नया गाईपत्यमुपतिष्ठते " इति । पाठस्तु- यदन्तरिक्ष पृथिवीमुत द्यां यन्मातरं पितरं पा जिहिशप्तिम । अग्निर्मा तस्मादेनसो गार्हपत्यः प्र मुञ्चतु दुरिता यानि चकम करोतु मामनेनसम् ॥ पृथिव्यादील्लोकान्मनसा जिहिसिम हिसितुमिच्छेम यन्मातरं पितरं वा हिंसितुमिच्छेमेति यत्तस्मात्सर्वस्मादेनसः पापाबाई पत्यो मा प्रमुञ्चतु । अन्या- न्यपि दुरितानि यानि चकम तेभ्योऽपि मुञ्चतु । मामनेनसं सर्वपापरहित करोतु ॥ यदुक्तमापस्तम्चेन--" उदकुम्भमादाय यजमानः शुन्धन्तां पितर इति त्रिःमसव्यं वेदि परिपिचन्पति" इति, तदेतद्विषते- " अपः परिपिञ्चति । मार्जयत्येवनान् (९)। अयो तर्पयत्येव । " [प्रा० का० १ ० ६ अ० ९] इति । एनाम्पितॄन् ॥ सवेदनं प्रशंसति- तृप्यति मजया पशुभिः । य एवं वेद ।" [ वा. का० १ ०६ अ०९] इति । चतुर्थमयानवद्भर्हिर्नामक प्रथमातूयाज निपेति- अपार्हपावनूयाजौ यजति । प्रजा वै वहिः । मना एव मृत्योरुत्सू- जति ।" [ब्रा० का० १ ० ६ ०९ इति । ] इति ॥ १४६ ·- " श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता-- १प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधात्यतीयपर्वणोऽभिधानम् ) वाहोगवर्जनात् ।। मयाजानूयाजान्प्रशंसति- चतुरः प्रयाजान्यजति । द्वावन्याजी । पदसंपद्यन्ते । पड्वा ऋतवः । ऋतूनेव प्रीणाति ।" [ब्रा० का० १५० ६ अ० ९] इति । सूत्रकारो युक्ता मे यज्ञमन्यासाता इति यजमानः संमेष्यतीतिमैपानुसारेण गाईपत्यसमीप उपविष्टायाः पत्न्याः पूर्णपात्रानयनपर्यन्तं यदन्वासनमवोचत्तच्च पत्नीसंयाजांथ चोदकामातान्मतिपेधति- न पन्यवास्ते । न संयाजयन्ति । यत्पत्न्यन्वासीत । यत्संयाजयेयुः। ममायुका स्यात् । तस्मान्नान्वास्ते । न संयाजयन्ति । पत्नियै गोपीयाय (१०)।"[वा. का० १०६ अ०९] इति ॥ अत्र विनियोगसंग्रहः- एतत्त इति दत्ते त्रीवेद्याः कोणेपु पिण्डकान् । युरप्रेन्युपस्थानं पूर्वस्यानेः सुसंदृशम् ॥ १ ॥ अक्षन्निति प्रतीचोऽग्नेस्तथाऽक्षन्दक्षिणानलम् । परेतेति प्रवाह्याथ मनआयरुपस्थितिः॥ पत्पश्चिमान्युपस्थानं मम्रा द्वादश वर्णिताः ॥२॥" इति । अथ मीमांसा। दशमाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्- " नावघातोऽवधातो या धानानां नाविनष्टये । न नाशः क्रमवाधेऽतो नावधानोऽत्र बाध्यने ।। महापिठ्यज्ञे हविः किंचिन्छ्यते -" पितृभ्यो वहिपद्रचो धानाः इति । धानाशब्देन भृष्टं धान्यमभिधीयते । तासां धानानामवधाते सनि सनु. भावापर्धानात्वमेव घिनश्येत् । अतस्तासामचिनाशाय नास्त्यवयात इनि पूर्वः पसः । धाना अबदन्तव्या इनि घर चोदकवाक्यं, सम्मिथ वाक्पे भर्ज- नसंपादितं धानात्वं पूर्वभावि, पयादाची ववधान इनि क्रमः प्रतीयते । तं याधित्वा प्रथमतोऽवधाने सति नास्ति धानात्वनाशः । अवघातस्य पदार्थस्य पापाद्वरं तद्धर्मस्य कममात्रस्य याधनम् । तस्मादवहन्तव्याः। तदेवाधिकरणं वानिककारमतेनाऽऽरचयनि- "पेपगं न्ननं मन्ये प्राकृतं वा क्रमान्नरान् । नृतनं प्राकृत धर्ममात्रादाय(नयाघ)स्य लायन - " ॥ एच. पापन', ·प्रपा०८अनु०१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसहिता। ( राजम्यतिपयस्य चातुर्म त्यसपधिरााकमेधारयतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) महापितृयज्ञ एवं भूपते-~" पितृभ्योऽग्निप्वात्तेभ्योऽभिवान्यायै दुग्धे मन्थम्" इति । मृतात्सा धेनुरभिवान्या ।दुग्धे द्रव्ये पक्षिप्य मथिताः सक्तको मन्यः । तन यत्पेषण तन्न माकृतम् । कुतः । नमव्यत्यासात् । प्रकृती हि प्रथमतः पेपण पश्चात्पुरोडाशश्रपणम् । अत्र तु प्रथमतः श्रपणेन धानाः संपाद्य पश्चात्सत्तुभावाय पेपणम् । तस्मानूतनमिति प्राप्ते चूमः-चोदकमाप्त. पाकृतपेपणतलमयोरुभयोर्याध (धे) गौरवात्क्रममात्र याभ्यम् । पेपणपदार्थस्तु स एवेति तद्धर्मा पन्मन्त्रा इत्यादयोऽत्र कर्तव्याः ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु दीयतैत्तिरीयसहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽएमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाक ॥५॥ (अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमनपाठवे पटोऽनुवाक' ।) प्रतिपूरुपमेककपालानिपत्येकमतिरिक्त या- वन्तो गृह्याः स्मस्तेभ्यः कर्मकरं पशुनार शर्मासि शर्म यज॑मानस्य शर्म मे यच्छक एवं रुद्रो न द्वितीयाय तस्थ आखुस्तै रुद्र पशुस्तं जुपस्वैष ते रुद्र भाग. सह स्वस्राऽम्बिकया तं जुषस्व भेषज गवेऽश्वाय पुरुषाय अपज- मथौ अस्मभ्यं भेषजर सुभपजम् (१) यथाऽसति । सुगं मेषायं मेप्यो जाम्ब रुद्र- मंदिमह्यवं देवं त्र्यम्बकम् । यथा नः श्रेयसः करद्या नो वस्य॑सः करद्यों नः पशुमतः करद्यां नो व्यवसाययाव । त्र्यम्बकं यजा- ·१२६४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्ड-- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंवन्धिसाक्मेधास्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) महे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बन्ध- नान्मृत्योर्मुक्षीय माऽमृतात् । एष ते रुद्र भागस्तं जुषस्व तेनावसेनं परो मूर्जवतोऽतीय- ततधन्वा पिनाकहस्तः कृत्तिवासाः (२)॥ (सुभेपजामिहि त्रीणि च।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके - टमप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः ॥६॥ (अथ प्रथमारकेऽटमप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः।) प्रतिपूरुषमिति प्रति-पूरुषम् । एककपालानि- त्येक कपालान् । निरिति । वपति। एकम् । अति- रिक्तमित्यति-रिक्तम् । यावन्तः । गृह्याः । स्मः। तेभ्यः । कम् । अकरम् । पशूनाम् । शर्म । असि । शर्म । यजमानस्य । शर्म । मे । यच्छ । एकः। एव । रुद्रः । न । द्वितीयाय । तस्थे । आखुः। ते। रुद्र । पशुः । तम् । जुपस्व । एपः । ते। रुद्र । भागः । सह । स्वस्रां । अम्बिकया । तम् । जुपस्व । भेषजम् । गवै । अन्धाय । पुरूंपाय । मेपजम् । अथो इति । अस्मभ्यमित्यस्म-भ्यम् । भेषजम् । सु- पमिति सु-अपजम् (१)। यथा । असति ।

·प्रपा ११६५ ०८अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसन्धिसाक्मेधास्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) सुगमिति सु-गम् । मेपार्य । मेष्य' । अवेति । अम्ब । रुद्रम् । अदिमहि । अवेति । देवम् । त्र्यम्ब- कमिति त्रि--अम्बकम् । यथा । नः । श्रेयसः । करद । यथा । नः । वस्य॑सः । करंद । यर्था । नः । पशुमत इति पशु-मतः । करत् । यथा । नः। व्यवसाययादिति वि-अवसाययो । यम्बकमिति त्रि-अम्बकम् । यजामहे । सुगन्धिमिति सु-ग- न्धिम् । पुष्टिवर्धनमिति पुष्टि-वर्धनम् । उर्वारुकम् । इव । बन्धनाद । मृत्योः । मुक्षीय । मा । अमृताद। एषः । ते । रुद्र । भागः । तम् । जुषस्व । तेन । अवसेन । परः । मूजवत इति मूर्ज-वतः । अतीति। इहि । अवततधन्वेत्यवतत-धन्वा । पिनाकहस्त इति पिनांक-हस्तः। कृत्तिवासा इति कृत्ति-वासाः (२॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टके - एमप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः॥ ६॥ । (अध प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाक. ।) पञ्चमे पितृयज्ञोऽभिहितः । पष्ठे त्र्यम्बकपुरोडाशाः साकमेघशेपा उच्यन्ते । वान्विधते- प्रतिपूरुपमेककपालानिर्वपत्येकमतिरिक्तम् , इति । तद्विधि मशंसति- ·- श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसवन्धिसाकमेधारयतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) " प्रतिपूरुपमेककपालानिर्वपति । जाता एव मना रुद्रानिरवदयते । एक. मतिरिक्तम् । जनिष्यमाणा एव प्रजा रुद्रानिरवदयते । एककपाला भवन्ति । एकधैव रुद्रं निरवदयते ।" [ब्रा० का० १०६ अ० १०] इति । करम्भवाक्यवनैर्ऋतशक्यचच व्याख्येयम् । मुख्यविधिसंनिधौ यावन्त इत्यादय एकादश मत्रा आन्नाताः॥ यावन्तो गृह्याः स्मस्तेभ्यः कमकरं- कल्प: यावन्तो गृह्याः स्मस्तेभ्यः कमकरमिति निरुप्यमाणेषु यज- मानो जपति " इति । गृहे भवा मनुप्या गृह्यास्ते वयं यावन्त इह स्थितास्तेभ्यः सर्वेभ्यः कं मुख- मकरमकार्पम् ॥ श्रपितेपु पुरोडाशेपु चोदकमातमभिधारणं निषेधति- " नाभिधारयति । यदभिधारयेत् । अन्तरवचारिण५ रुद्रं कुर्याद । [प्रा० का० १ ० ६ अ० १०] इति । रुद्रमनिष्टकारिणं फरदेवम् । अन्तरवचारिणं गृहस्यान्तः प्रविश्यास्मानव- रोढुं चरन्तम् ॥ कल्प:-" तानभिघार्यानभिचार्य बोद्वास्यान्तयामासाद्य पशूना शर्मा- सीति मूते समावपति" इति । कर्पकै/ह्यादिवीजानि संग्रहीतुं तृणकटादिना पुटवन्धनं क्रियते तदिदं मृतशब्देनोच्यते । पाठस्तु-- पशूना शर्मासि शर्म यजमा- नस्य शर्म मे यच्छ, इति । हे मूत भक्ष्यस्तृणादिभिजिश्वोपेतत्वात्पशूनां शर्मासि । अतो यजमानस्य मेऽध्वर्योश्च सुखं यच्छ । एक एव रुद्रो न द्वितीयाय तस्थे- कल्प:-" एक एव रुद्रो न द्वितीयाय तस्थ इति दक्षिणानेरेकोलमुकं धूपोपद्धरति उत्तरपूर्वमवान्तरदेशं गत्वा " इति । रुद्रो जगत्येक एवास्नि, द्वितीयाय न तस्ये, द्वितीयो रुद्रो न कोऽपव. स्थितः ॥ म. पायोद्ध।

·13 मपा० (अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (गजरायविषयस्य चातुर्मास्यसपन्धिसाकमेघारयगृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) विधत्ते- "एकोल्गुकेन पन्ति (१) । तद्धि रुद्रस्य भागधेयम् । इमां दिशं यन्ति । एपावै रुद्रस्य दिक् । स्वायामेव दिशि रुद्रं निरवदयते । [प्रा० का० ११० ६ अ० १०] इति ॥ कल्प:-" आखुस्ते रुद्र परित्यासूस्कर एकं पुरोडासमुपयपत्यसौ ते पशुरिति वा द्वेप्य मनसा ध्यायन्यदिन द्विप्यादानुस्ते पशुरिति यात्" इति । आखूत्करो मूपकैपिलादुदृतः पांसुराशिः। पाठस्तु- आखुस्ते रुद्र पशुस्तं जुपस्व, इति । हे रुद्र सूपकस्ते मियः पशुरतस्तं सेवस ॥ विधत्ते- "रुद्रो वा अपशुकाया आहुत्यै नातिष्ठत । असौ ते पशुरिति निर्दिशेय द्विप्यात् । यमेव द्वेष्टि । तमस्मै पशुं निर्दिशति । यदि न द्विप्यात् । आखुस्ते पशुरिति ब्रूयाद (२)।न ग्राम्यान्पशून्हिनस्ति । नाऽऽरण्यान् ।" [ब्रा० का० १ ० ६ अ० १०] इति । 'आहुत्यै नातिष्ठत पशुरहितामाहुतिं नाही करोतीत्यर्थः । पं दिप्यातमता- विति नामग्रहणेन निर्दिशेत् । तथा सति द्वेप्यमस्मै समर्पयत्येव ॥ एप ते रुद्र भाग: सह स्वस्राऽम्बिकया तं जुषस्व- कल्प:-" चतुष्पथ एकोल्मुकमुपसमाधाय संपरिस्तीर्य सर्वेषां पुरोडाशा- नामुत्तरार्धात्सकृत्सकदवदापावदाय मध्यमेनान्तिमेन वा पलाशपर्णेन जुहोत्येप ते रुद्र भागः सह स्वस्राऽम्बिकया तं जुपम्न स्वाहेति " इति । अन स्वाहाकारोऽध्याहृतः । हे रुद्र, एपोऽवचः पुरोडाशानामंशस्तनाव- दीयमानो भागः, तं भागं, स्वस्रा भगिनीवद्धितकारिण्याऽम्बिकया पार्वत्या सहांशं जुपस सेवस्व ॥ विषये- चतुष्पये जुहोति । एप वा अग्नीनां पडीशो नाम । अग्निवत्येव जुहोति । मध्यमेन पर्णेन जुहोति । सुम्पेपा । अथो खलु । अन्त मेनैव होतब्यम् । अन्तत एव रुद्रं निरवदयते (३)1"[मा का०१० ६ अ० १०] इति । ओत पड़ीयः पादपदेवि)शस्थानम् । पुनः पुनः संचारण मवि- ·११६८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसन्धिसाक्मेधारयतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) शन्ति तादृश एवैप चतुष्पयः । अतस्तत्र होमेनानिवत्येव देशे हुतं भवति । पलाशशाखायां यानि त्रीणि पर्णानि तत्र मध्यमं पर्ण प्रशस्ततया सुग्रूपम् । वामदक्षिणपार्श्वस्थयोरन्यतरेण होमेन रुट्रो यागभूमेरन्तानिष्काशितो भवति।। सह स्वस्राऽम्बिकयेत्यस्य मन्त्रभागस्य तात्पर्य च्याचष्टे- एप ते रुद्र भागः सह स्वस्राऽम्बिकयेत्याह । शरद्वा अस्याम्बिका स्वसा । तया चा एप हिनस्ति । य हिनस्ति । तयैवैन सह शमयति । [ब्रा० का० १ ० ६ अ० १०] इति । शरत्कालो हि पीनसज्वराधुत्पादनेन हिंसकस्तद्वदियमम्बिका हिंसिका । ततः शरदित्युच्यते । एप रुद्रस्तयैव सहायभूतया माणिनं हिनस्ति । अत. स्तया सह पुरोडाशभागसेवया तुष्टया तयैव सहैवैनं रुद्रं शमयति हिंसारहितं करोति ॥ कल्प:-"भेपनं गवे सुभेपनमित्येताभ्यां चतुष्पयमग्नि परिपिञ्चति" इति । पाठस्तु- भेषजं गवेऽश्वाय पुरुषाय भेपजमथो अस्मभ्यं भेषज सुभेषजं यथाऽ- सति । सुगं मेपाय मेष्य, इति । भेपनं सुभेपमित्येती मन्त्रयोरादी ! हे रुद्र गवेऽस्मदीयायै गोजात्यै भेप- जमारोग्यं कुरु । एवमन्यत्र । तात्कालिकं रोगोपशमनमात्यन्तिकं वा सुभेपनं तद्यथाऽसति यथा भवति तथा कुरु । मेपो वाहकः । मेपी दोग्ध्री । तयोः सुगं सुष्ठु गमनं रोगराहित्येन संचरणं यथा भवति तथा कुरु ॥ गवावादिशब्दैः पश्चादयः सर्वेऽप्युपलक्ष्यन्त इत्याह- " मेषजंग इलाइ । यावन्त १२ ग्राम्याः पशक तेभ्यो मेपनं करोति ।" [वा० का० १०६ अ० १०] इति ॥ कल्प: अवाम्ब रुद्रमदिमहीति यजमानो जपति" इति । पाठस्तु- ·प्रपा (अनु०६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (राजस्यविषयस्य चातुर्मास्यसवन्धिताकमेधारयतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) कानि नेत्राणि यस्यासी पम्मकस्तपुद्दिश्यावादिमहि । आदरार्थ पुनर्वच- नम् । किमर्थमवदानं कृतमित्युच्यते । असौ रुद्रो नोऽस्मान् पसोऽध्ययना- दिभिः श्रेष्ठान्यथा करत्करोति, वस्यसो वसुमचमान्यथा करोति, पशुमतो गवान्पादियुक्तान्यधा करोति, व्यवसाययाव्यवसाययति शास्त्रार्थनिश्वपयुक्ता. न्यथा करोति तदर्थमवदानं कृतम् ।। यथा नः श्रेयस इत्यादभिधानान्मत्रस्याऽऽशी परत्वं दर्शयति- " अवाम्ब रुद्रमदिमही त्याह । आशिपवतामाशास्ते (४)।"[मा. का० १०६ अ० १.] इति ।। कल्पः --"व्यम्बकं यजामह इति निः प्रदक्षिणमर्मि पर्येति" इति । पाठस्तु- त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारु- कमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय माऽमृताद ।, इति । शोभनः शरीरगन्यः पुण्यगन्धो वा यस्यासौ सुगन्धिः । “ यथा वृक्षस्य संपुष्पितस्य दूराद्गन्धो वात्येवं पुण्यस्य कर्मणो इराद्गन्धो वाति " इति थुतेः । पटिशरीरचनादिविपयां वर्धयतीति पुष्टिवर्धनस्तादृशं त्र्यम्बकं यजामहे पूज- यामः । लोके यथोर्वारुकफलानि बन्धनादृन्तात्स्वयमेव मुच्यन्ते तद्वदई व्यम्यकप्रसादेन मृत्योर्मुक्षीय मोचनयुक्तो भूयासम् | अमृताचिरजीवितारस्व- देवा मा मुक्षीय ॥ चतुर्थपोदार्थ () मनस्य तात्पतिशयं दर्शयति- "व्यम्बकं यजामह इत्याह । मृत्योर्मुक्षीय माऽमृतादिति वाचतदाह।" [प्रा० का० १०६ अ० १०] इति । यजमानो यजामह इति पदाह, एतद्वचनं मृत्योर्मुक्षीयेत्येवाऽऽह मोचन एच तात्पर्य तच्छेपत्वेनापिदित्यर्थः ।। यदुक्तमापस्तम्मन-“ऊर्भान्पुरोडाशानुदस्य प्रतिलभ्य ध्यम्बकं यजा- मह इति यजमानस्याञ्जली समोप्य भगः स्थ भगस्य वो लिप्सीपेत्यपादायते- ने कल्पेन त्रिः समातयेयुः" इति, तदेतत्सर्वमभिप्रेस सर्वेषां पुरुषागां हस्ते स्थितस्य पुरोडाशस्योत्क्षेपणं विधचे- उस्किरन्ति । भगस्य लीप्सन्ते ।" [प्रा० का० १ ० ६ अ. १०] इति । १५ पादम । १ स. "लेन यजनामन्य। ३ ५.ड, च भगो वो समी। स वो सासी । ५स पेयु । - १७ ·" ११७० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता (प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसन्धिसाश्मधारयतृतीयपर्वणोऽभिधानम् ) यदेतत्पिण्डानामुपरि क्षेपणं तेन सौभाग्याभिमानिनो भगनामकस्य देवस्य सकाशादेतान्पुरोडाशाल्लॅन्धुमिच्छन्ति । अत एवोक्षिप्त पुनरजलौ पतति ।। कल्प:--" तान्मूते समावपन्ति मूतयोमूतेषु वैप ते रुद्र भाग इति वृक्ष आसजन्ति वृक्षयोःक्षेपु वाऽपि या मूतयोः समोप्याविवधं कृत्वा शुष्क स्थाणी वल्मीकापायां वाऽवधाय " इति । पाठस्त- एष ते रुद्र भागस्तं जुषस्व तेनाव- सेन परो मूजवतोऽतीहि, इति । हे रुद्र, एप रक्षादौ सज्यमानः पुरोडाशसंघस्तव भागस्त सेवस्व । अवसेन पाथैयरूपतया तब रसकेगानेन भागेन युक्तो मजवत एतन्नामकत्वेन प्रसिद्धापर्वतात्परः परभागे वर्तमानोऽतीद्यतिकम्य गच्छ । विधत्ते- मूते कृत्वा सजन्ति । यथा जनं यतेऽवसं करोति । तादृगेव तत् । [ब्रा० का० १३०६ अ० १० ] इति । यथा लोके दूरदेशवतिनं वन्धुजनं प्रति गच्छते पुरुषायावसं रसकं पाये करोति तदृक्षाग्रे पुरोडासजन ताहगेव भवति ।। म भागनिर्देशो रुद्रस्य निःगपेण विसर्जनार्थ इति दर्शयति- एष ते रुद्र भाग इत्याह निरवत्यै । "[ग्रा० का० १०६ अ० १०] इति ॥ अवततधन्वा पिनाकहस्तः कृत्तिवासाः ॥ कल्प: अवततधन्वा पिनाकहस्तः कृत्तिवासोमिति त्रिरवताम्यन्ति इति। पाणायापत्रयं कुर्वन्नीत्यर्थः । ओमित्यनन वाश्योपः परितः । अस्मदि- रोधिनं पाप्मानं इन्नुमयं रदः पिनाकनामकं धनुईस्ने गृहीत्वाऽवतनधन्ना ज्याकपणेन विस्तारितधनुष्का कृत्तिवासावर्मवसन ॐ भवतु । अथ वाऽस्स- विषपेऽवतनधन्वाऽऽरोपितयात्रीकधनुर्युक्तो भवतु ॥ चतुप्पथप्रत्यागमनाटीकमेण विधने- अपनी क्षमापन्नि । अपः परिविक्षति | न्द्रस्यान्नहित्य । प्रबा पतs. स्माल्लोकायान्ने । ये घ्यम्बकंधरन्ति । आदित्वं चरं पुनरत्य निर्बपति । ६.ख प... म. वि... सा। - ·मा० (अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ११७१ (रामसूविष्याणां शुनासीर्यन्दतुरीयेतिकर्मद्वयपध्मीयमन्त्रापामार्गहोममश्राणामभिधानम् ) इयं वा अदितिः । अस्यामेव प्रतितिष्ठन्ति (५)1" [बा० का० १०६ अ० १०] इति ॥ अत्र विनियोगसंग्रहा- स्वामी यावन्त इत्याह पशू भूते समावपेत् । एक इत्युल्मुकं नीत्वाऽऽखुस्त आखूत्करे हविः ॥१॥ क्षिपदेपोऽर्धहोमः स्पाढे सुभे परिपिश्चति । अवाम्बेति जपेत्स्वामी व्यम्बकं परियन्ति ते ॥ २॥ एषोऽवस्थाप्य तच्छेपान्मते बध्नाति शासिनि । अवत श्वासनियमो मना एकादश स्मृताः ॥३॥" इति ।। इति श्रीमरसायणाचार्यविरचिते माधवीये दार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीया हिलामध्ये प्रथमकाण्डे एमारके पठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ (भव प्रथमाष्टके सप्तमानपाठके सप्तमोऽनुवाफ । ) ऐन्द्रानं हादशकपालं वैश्वदेवं चमिन्द्राय शुनासीरीय पुरोडाशं हादशकपालं वायव्य पर्यः सौर्यमेककपालं द्वादशगवर सीरं दक्षिणाऽऽ. नेयमष्टाकपालं निर्वपति रौद्रं गांवीधुकं चरु- मैन्द्रं दधि वारुणं यवमय चरुं वहिनी धेनर्द- क्षिणा ये देवाः पुरसदोऽग्निर्नवा दक्षिणसी यमत्राः पश्चात्सदः सवितृनेत्रा उत्तरसदो वरुणनेत्रा उपरिपदो बृहस्पतिनेवा रोहण- स्ते नः पान्तु ते नोऽवन्तु तेभ्यः (१) नम- क. स. प. च. 'मी त्रियम्ब प'।

·११७२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे-- (राजसूयविषयाणां शुनासीन्द्रत्तुरीयेतिकर्मयपश्चमीयमन्त्रापामार्गहोममत्राणामभिधानम् ) स्तेभ्यः स्वाहा समूढ५ रक्षः संदग्ध रक्ष इद- मह रक्षोऽभि सं देहाम्यग्नये रक्षोध्ने स्वाहा यमाय सवित्रे वरुणाय बृहस्पतये दुवस्वते रक्षोन्ने स्वाहाँ प्रष्टिवाही स्थो दक्षिणा दे॒वस्य॑ वा सवितुः प्रसर्वेऽश्विनो/हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या५ रक्षसो वधं जुहोमि हत५ रक्षोऽ- वधिम रक्षो यहस्ते तदक्षिणा (२)॥ (तेभ्यः पञ्चचत्वारि शञ्च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके - टमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ (अथ प्रथमाटकेऽटमप्रपाठके सप्तमोऽनुयाकः ।) ऐन्द्राममित्यैन्द्र-अग्नम् । द्वादशकपालमिति द्वादश-कपालम् । वैश्वदेवमिति वैश्व-देवम् । चरम् । इन्द्राय । शुनासीराय । पुरोडाशंम् । द्वाद- शकपालमिति द्वादश-कपालम् । वायव्यम् । पर्यः । सौर्यम् । एककपालमित्येक कपालम् ।बाद- शगवमिति हादश-गवम् । सीरम् । दक्षिणा । आ- नेयम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपालम् । निरिति । वपति । रौद्रम् । गावीधुकम् । चरुम् । ऐन्द्रम् । दधि । वारुणम् । यवमयमिति यव-मयम् । चरु-

·।
प्रपा० (अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयवैचिरीयसंहिता ।
(राजसूयविषयाणां शुदारीर्येन्द्रनुरीयोतकर्मद्वयपध्मीयमनापामार्गहोममन्त्राणामभिधानम् )
म् । वहिनी । धेनुः । दक्षिणा । ये । देवाः। पुरः-
सद् इति पुरः-सदः । अभिनेत्रा इत्यग्नि-नेत्राः ।
दक्षिणसद् इति दक्षिण-सदः । यमनवा इति यम-
नेत्राः । पश्चात्सद इति पश्चाद-सदः । सवितृनेत्रा
इति सवितृ-नेत्राः । उत्तरसद इत्युत्तर-सर्दः । वरु-
णनेत्रा इति वरुण-नेत्राः । उपरिषद इत्युपरि-
सदः । बृहस्पर्तिनेत्रा इति बृहस्पति-नेत्राः । रक्षो-
हण इति रक्षः-हनः । ते । नः । पान्तु । ते । नः ।
अवन्तु । तेभ्यः (१)। नमः । तेभ्यः । स्वाहा ।
समूढमिति सम्-ऊढम् । रक्षः। संदग्धमिति सं-द-
ग्धम् । रक्षः । इदम् । अहम् । रक्षः । अभि ।
समिति । दहामि । अमय । रक्षोन इति रक्षः-घ्ने ।
स्वाहा । यमाय । सवित्रे । वरुणाय । बृहस्पतये ।
दुवस्वते । रक्षोन इति रक्षः-प्ने । स्वाहाँ । प्रष्टिवा-
हीति प्रष्टि-वाही । रथः । दक्षिणा । देवस्य ।
स्वा । सवितुः । प्रसव इति प्रसवे । अश्विनौ । बाहु-
भ्यामिति बाहु-भ्याम् । पूष्णः । हस्ताभ्याम् ।
रक्षसः । वधम् । जुहोमि । हतम् । रक्षः। सर्वधि-
म । रक्षः । यत् । वस्तै । तत् । दक्षिणा (२)॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टके -
टमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥

·११७४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयाणां शुनासीर्येन्द्रतुरीयेतिकर्मद्वयपञ्चेमीयमन्त्रापामार्गहोममत्राणामभिधानम् ) ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ।) " पष्ठे साकमेधाः समापिताः । सप्तमे शुनासीर्यमिन्द्रसूर्य (तुरीयं ) चेति कर्मद्वयं पञ्चेमीयमन्त्रा अपामार्गहोममवाश्चोच्यन्ते । तत्र शुनासीर्यहवींपि विधत्ते-- ऐन्द्राग्नं द्वादशकपालं वैश्वदेवं चरु- मिन्द्राय शुनासीराय पुरोडाशं द्वादश. कपालं वायव्यं पयः सौर्यमेककपालं हादशगवर सीरं दक्षिणा , इति । शुनासीराय शुनो चायुः सीर आदित्यस्ताभ्यां युक्तःशुनासीरः । द्वाद- शभिर्वलीवर्दैरुह्यमानं सीरं लाइलम् ।। अत्र वैश्वदेवगतानामाग्नेयादीनां पञ्चानां इविपां ब्राह्मणमनुमानणं चातिदिशति- एतद्राह्मणान्येव पञ्च हवीपि । [ग्रा० का० १ ० ७ अ० १] इति । अयोपदिश्यमानेषु पञ्चस्वैन्द्राग्वैश्वदेवयोः पूर्वमेव प्रशस्तस्वादवशिष्टानि - त्रीणि प्रशंसति । अथ चा तपोर्विकल्पमभिमेत्य तदभावपक्षानुसारेण तावुपे. क्ष्यावशिष्टान्येव प्रशंसति- " अथेन्द्राय शुनासीराय पुरोडाशं द्वादशकपालं निर्बपति । संवत्सरो था इन्द्राशुनासीरः । संवत्सरेणेवास्मा अन्नमबरुन्धे । वायव्यं पयो भवति । वायुर्वं वृष्टयै प्रदापयिता । स एवास्मै दृष्टिं पदापयति । सौर्य एककपालो भवति । सूर्येण वा अमुष्मिल्लोके दृष्टिकृता । स एवास्मै दृष्टिं नियच्छति (१)। द्वादशगवर सीरं दक्षिणा समृद्ध्यै । " [ब्रा० का० १ प्र०७ १] इति । अस्प च शुनासीर्यस्प कालं बौधायन आह-" अथातचतुर्प मासेपु शुनासीरीयहविभिर्यक्ष्यमाणो भवति इति । तत्र पूर्वेभ्यस्त्रिभ्यः पर्वभ्य ऊर्च प्रत्येक मासचतुष्टयमतिवादा क्रियमाणमिदं संवत्सराय प्रय- क. घ. पण मा। च. 'चतमय मा । अ० है ·प्रपा०८अनु०७] कृष्णपजुर्वेदीयतैचिरीयसंहिता। ( राजसूयविषयाणां गुनासीर्यन्द्रतुरीयेतिकर्मद्वयपध्मीयमनापामार्गहोममन्त्राणामभिधानम् ) तते । तदेतदभिप्रेत्य संवत्सरी वा इन्द्रागुनासीर इत्युक्तम् । वायुसूर्याभ्यां युक्त इन्द्रः संवत्सरे समाप्त प्राप्तत्वात्संवत्सर इत्युच्यते । वायोः पुरोवातरू. पेण दृष्टिमदापयितृत्वम् । " अग्नौ मास्ताऽऽहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याजायते दृष्टिः" इति स्मरणात्सूर्यस्य स्वर्गे दृष्टिधारकत्वम् ॥ अयेन्द्रनुरीपस्य हबीपि विधत्ते- आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति रौद्रं . गावीधुकं चरुमैन्द्रं दधि वारुणं यव- मयं चरुं वहिनी धेनुर्दक्षिणा, इवि । गावीकारण्यधान्यविशेषनिप्पनम् । पृष्ठे भारं वदवीति वहिनी ॥ इन्द्रत्र्य (तुरीयं) विधातुं प्रस्तौति-- "देवासुराः संयत्ता आसन् । ते देवा आनिमब्रुवन् । त्वया धीरेणासुरा. नभिभवामेति । सोऽप्रवीत् । धाऽहमात्मानं विकरिष्य इति । स धाss. स्मानं व्यकुरुत । अग्निं तृतीयम् । रुद्रं तृतीयम् । वरुणं तृतीयम् (२)। सोऽब्रवीत् । क इदं तुरीयमिति । अहमितीन्द्रोऽनवीव । सं तु सृजावहा इति । तो समसृजेताम् । स इन्द्रस्तुरीयमभवत् । यदिन्द्रस्तुरीयमभवत् । तदि. न्द्रतुरीयस्येन्द्रतुरीयत्वम् । ततो चै देवा व्यजयन्त । [प्रा० का० १० ७ अ० १] इति । चीरत्वसिद्धये शरीरत्रयरूपेण विकारः । स त्रेधा विकृतोऽमिरिन्द्रं मति पपरछ-मयेदं रूपयं युद्धसमर्थ संपादितम् । अथ कोऽन्य इदं चतुर्य रूप विजयसमर्थ करिष्यतीति । अहमेव करिष्यामीतीन्द्रोऽब्रवीत्तत्वया तथा क्रियता कि लावा युद्धविजयक्षमा संसृष्टी भवावेति । इन्द्र एव तुरीयो यस्मिन्कर्मणि तत्कर्मेन्द्रतुरीयम् । भनान्यदीयरूपापेक्षया तुरीयत्वमनुष्ठाने तु पाठक्रमेण वरुणस्तुरीयः॥ विधत्ते- "यदिन्द्रतुरीयं निरुप्यते विनित्यै (३)। [ब्रा० का० १०७ अ० १] इति ॥ चतुर्देवमियांशसंपादनेन दक्षिणां प्रशंसति- वहिनी धेनुर्दक्षिणा । यहिनी । तेनाऽऽग्नेयी । यद्गौः । तेन रौद्री । पद्धेनुः । तेनन्द्री । यत्त्वी सती दान्ता । तेन वारुणी समृद्ध्यै ।" [ग्रा० का० १०७ अ० १ ] इति । " ·११७६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयाणां शुनासीर्यन्द्रतुरीयेतिकर्मद्वयपध्मीयमन्यापामार्गहोममन्नाभिधानम् ) गोत्वं जातिः, धेनुत्वं नवप्रसवत्वम् । अस्य चेन्द्रतुरीयस्य कर्मणः शुनासीर्यदिन एचानुष्ठानमापस्तम्बो दर्शयति-" ततश्चतुईविपेन्द्रतुरीयेण यजते" इति ।। इन्द्रतुरीयविधानादूज़ ये देवाः पुरःसद इत्यादयो मन्त्रा आम्नातास्तेपा विनियोगमापस्तम्बो दर्शयति-" एतस्या एव रात्रेनिशायां पञ्चेमीयेन यजते चतुर्धाऽऽहवनीयं प्रतिदिशं व्युद्धृत्य मध्ये पञ्चमं कृत्वा पृथगिध्मानुप- समाधाय जुबां पञ्चगृहीतं गृहीत्वा ये देवाः पुररसद इत्येतैर्यथालिङ्गं जुहोति मध्ये पञ्चमेन समूह रक्ष इति मध्य इध्मानुपसमू(मु)होकधोपसमाधायापरं पञ्चगृहीतं गृहीत्वाऽग्नये रक्षोप्ने स्वाहेत्युत्तराः पञ्चाऽऽहुतीर्जुहोति प्रष्टिवाही रथो दक्षिणा " इति । ये देवा इत्यादिमत्रपाठस्तु- ये देवाः पुरःसदोऽग्मिनेत्रा दक्षिणसदो यमनेत्राः पश्चात्सदः सवितृनेत्रा उत्तरसदो वरुणनेत्रा उपरिषदो बृहस्पतिनेत्रा रक्षोहणस्ते नः पान्तु ते नोऽवन्तु तेभ्यो नमस्तेभ्यः स्वाहा, इति । पुरसदः पूर्वदिग्वर्तिनोऽग्निनेत्रा अग्निप्रमुखा ये देवा रक्षोहणो राक्षसन्नाः सन्ति ते देवा नोऽस्माव्रक्षोनिवारणेन पान्तु | पुनरपि ते देवा नोऽस्मान्कर्मा- नुष्ठानेनावन्तु । तेभ्यो देवेभ्यो नमस्कारोऽस्तु । तेभ्य इदं हव्यं स्वाहुतमस्तु । दक्षिणसदो यमनेत्रा इत्यस्य मन्त्रस्याऽऽदौ ये देवा इत्यनुपज्यते । अन्ते च रक्षोहण इत्यादिकमनुषज्यते । एवं तृतीयचतुर्थयोर्द्रष्टव्यम् । पञ्चमे तु ये देवा इत्येतावदेवानुपज्यते । प्रथमे तु रक्षोहण इत्यादिकमेवानुपज्यते ॥ तदेतत्पञ्चेमीय विधातुं प्रस्तौति- "प्रजापतिर्यज्ञमराजत (४) । तर सृष्टर रक्षारस्यजिघारसन् । स एताः मजापतिरात्मनो देवता निरमिमीत ! ताभिः स दिग्भ्यो रसायसि माणुदत ।" [ ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० १] इति ।। विधत्ते- यत्पञ्चावत्तीयं जुहोति । दिग्भ्य एव तयजमानो रसासि प्रणदते । [प्रा० का० १ ० ७ अ० १] इति । पञ्चकृत्वोऽवदाय संपादितमाज्यं पञ्चावचीयम् ॥ ८ - " 1 " ·प्रपा(अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ११७७ (राजसूयविषयाणां शुनासीन्दतुरीयेतिकर्मदपपरमीयमन्त्रापामा होममत्राणामभिधानम् ) समूदामित्यादिमत्रपाठस्तु- समूढ रक्षः संदग्ध रक्ष इद- महर रक्षोऽभि सं दहामि, इति । रसोऽस्मत्मतिकूलं राक्षसजातं समूदं नाशयितुं सम्यगेकीकृतं संदग्धं च । पुनरपीदमिदानीमई रक्षोऽभि दग्धस्य रक्षसोऽभितः सर्वतोऽवस्थितांस्तचद- नुचरान्सम्यग्दहामि || एतन्मत्रपाठेन तस्य सिदि दर्शयति- समूढ रक्षः संदग्ध रस इत्याह । रक्षारस्येव संदहति ।" [वा. का० १ ० ७ अ० १ ] इति । अग्नये रक्षोत्र इतिमत्रपाठस्तु- अग्नये रक्षोने स्वाहा यमाय सवित्रे वरुणाय बृहस्पतये दुवस्वते रक्षाने स्वाहा , इति । यमायेत्यादिपु रक्षोल्ने साइत्यनुपज्यते । बृहस्पतेर्दैवस्वत इति विशेपणं, परिचर्यावदित इत्यर्थः॥ अमियमादयो जितवन्त इति युक्तस्तद्धोम इति दर्शयति- " अग्नये रसोन स्वाहेत्याह । देवताभ्य एव विजिग्यानाभ्यो भागधेयं करोति " [बा० का० १ ० ७ अ० १ ] इति । विजिग्यानाभ्यो विशेपेण जितवतीभ्यः ।। देयं स्यं विधत्ते- प्रष्टिवाही रथो दक्षिणा, इति । त्रिपादाधारवदश्वत्रयेणोद्यमानः प्रष्टिवाही ।। समृद्धिहेतुत्वेन तं प्रशंसति- "मष्टिवाही रयो दक्षिणा समृद्धय (५)।" [ग्रा० का १ मा ७ अ० १] इति ॥ अपामार्गहोममत्राणां विनिपोगमापस्तम्ब आह---" न्युष्टायां पुराऽमिहो- त्रादपामार्गदोमेन चरन्ति, अपां न्ययनादपामार्गानाहत्य तान्सक्तून्कृत्वा दक्षि- णामेरेकोल्युकं धूपायद्धरति, उत्तरपूर्वमवान्तरदेशं गत्वा स्वकृत इरिणे प्रदरे बोपसमाधाय देवस्य सत्यनुद्दुत्य रक्षसो वधं जुहोमीति पर्णमयेन चुवेण जुहोति, इतर रक्ष झते सुवमनुभहृत्पावधिषम रस इत्युपतिष्ठते " इति । १४८ ·११७८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [प्रयमकाण्डे-- (राजसूयविषयाणा शुनासीर्येन्द्रतुरीयेतिक्मेद्वयपध्मीयमन्त्रापामार्गहोममन्त्राणामभिधानम् ) मत्रपाठस्तु- देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनो- हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या५ रक्षसो वधं जुहोमि हत५ रक्षोऽवधिष्म रक्षः, इति । एते त्रयो मन्त्राः स्पष्टार्थाः । तत्र रक्षसो वधमुद्दिश्येति विशेपः ।। होमकाले यद्वस्त्रमाच्छादयति तस्य दानं विधत्ते- यहस्ते तदक्षिणा ॥, इति ।। अपामार्गहोमं विधातुं प्रस्तौति- " इन्द्रो घर हत्वा । असुरान्पराभाव्य । नमुचिमासुरं नालभत । तर शच्याऽग्रहाद । तौ समलभेताम् । सोऽस्मादभिशुनतरोऽभवन् । सोऽत्र- वीत् । संधार संदधावहै । अथ त्वाऽवस्रक्ष्यामि । न मा शुप्केण नाऽऽदेण हनः (६)।म दिवा न नक्तमिति । स एतमपां फेनमसिञ्चत् । न वा एप शुप्को नाऽऽद्रो व्युष्टाऽऽसीत् । अनुदितः सूर्यः । न वा एतदिवा न नक्तम् । तस्यैतस्मिल्लोके । अपां फेनेन शिर उदवर्तयत् । तदेनमन्ववर्तत । मित्रवगिति (७)। स एतानपामार्गानजनयत् । तानजुहोत् । ते. स रक्षारस्यपाहत । [ब्रा० का० १ ० ७ अ० १] इति । इन्द्रो त्रवधादूर्ध्वमन्यानमुरान्परिभूतान्कृत्वा नमुचिनापानमसुरं नालभत न पराभवितवान् । अपराभूतं तं नपुचि शच्या स्वशक्त्याऽगृह्णात् । यथा युध्य- नेको मल्लः सकृदशक्तोऽपि धर्येण शक्तिमापाय हस्ताभ्यां मत्तिमामालिगाय गृह्णाति तद्वत् । ततस्ताविन्द्रनमुची समलभेतां परस्परोपमर्दनपरौ संरब्धी हस्ताभ्यां पादाभ्यामन्योन्यं दृढमवष्टभ्य मल्लद्वपवन्दूमा पतितौ । तदानी स नमुचिरस्मादिन्द्रादभिशनतरोऽभितो हस्तयोः पादयोश्च वलवत्तरोऽभूत् । ततो मुमर्पमिन्द्रमवलोक्य कृपालरिदमब्रवीत्-भो इन्द्र विगृह्यमाणराजद्वयवदावा परस्परागीकारेण संधि करवाव । अथ वो मुर्पमस्रक्ष्यामि मोक्षयिष्यामीति। ततः प्रहारसाधने काले च समयमेवं कृतवान्-भो इन्द्र शुप्केणाऽऽण या काप्ठादिना साधनेन मां न हनो मां मा वधीदिया रानी च मा वधीरिति । इन्द्रश्च तं समयमङ्गीकृत्य सेन मोचितो धर्येण स्वस्थो भूत्वा समयानुसारेण तं नमुचिं हन्तुमपां फेनमायुधं भावयित्वा तस्मिन्नमुचावसिञ्चत् । न च सति . स. 'ति शे', । २ स, 'सरमड़ी। ३ स. प.८, च. त्वा। । क. घ... पेने नाऽऽयु।

·" प्रपा० ८अनु०७) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (राजसूयविषयाणां शुनासीर्यन्द्रतुरीयेतिकर्मयपध्मीयमन्त्रापामार्गहोममत्राणामभिधानम् ) समयलोपः शनीयः । यत एप फेनो नैव गुफा, स्पर्श सति काठिन्यामः सीतः । नाप्याईस्तेन वस्रादेरलेदनात् । कालं च समयानुसारेण संपादया- मास । यदा रात्रिर्युष्टा प्रभाताऽऽसीत्सूर्यश्वानुदितस्तदानीमन्धकाराभावान रात्रित्वं सूर्योदयाभावाच नैतदहः । एतस्पिल्लोके रात्रेरगश्च संधिकाले तस्य नमुचेः शिरोऽपा फेनेनोदवर्तयदुदच्छिनत् । तचोच्छिन्नं शिरो हे मित्रद्रोहि- निन्द्रत्युचारयदेनमिन्द्रमन्ववर्तत सर्वदाऽनुगतमभूत् । ततस्तरिछरो वारयितुं स इन्द्र एतालोकप्रसिद्धानपामार्गानजनयत् । तानुत्पन्नान होन् । तैरेव हुतैः स इन्द्रो नमुः शिरःसहितानि सर्वाण्यवशिष्टानि रसांसि इतवान् । विधते- पदपामार्गहोमो भवति । रससामपहत्यै । " [ग्रा० का० १ ० ७ अ० १] इति ।। अङ्गविधीन्मनन्याख्यानं च प्रमेण दर्शयति- एकोल्मुकेन यन्ति । तद्धि रक्षसां भागधेयम् । इमां दिशं यन्ति । एपा वै रक्षसां दिक् । स्वायामेव दिशि रक्षासि हन्ति (८)। स्वकृत इरिणे जुहोति प्रदरे वा । एतदै रक्षसामायतनम् । स्व एवाऽऽयनने रक्षासि हन्ति । पर्णमयेन सुवेण जुहोति । ब्रह्म वै पर्णः । ब्रह्मणैव रसारसि हन्ति । देवस्य त्या सवितुः मसव इत्याह । सविममन एव रक्षासि हन्ति । हुतर रक्षोऽ. चधिष्म रस इत्याह । रक्षसार स्तृत्यै । यहस्ते तदक्षिणा निरवत्यै । अमती. क्षमायन्ति । रक्षसामन्तहिौ (९)। [वा० का० १ ० ७ अ० १] इति । इमां दिशं वायवीम् । स्तुत्यै इननाप । निरवत्यै भागप्रदानेन निसा- रणाय । स्पष्टपन्यत् । अत्र शुनासीर्यन्द्रतुरीयपध्मीयापामार्गहोमानां चतुर्णी कर्मभेदेऽप्येकस्मिमेव दिने कर्तव्यत्वादेकनानुवाकेनोपसंग्रहः ॥ अत्र विनियोगसंग्रहः " पवेमवहौ जुहुयाये देवा इति पञ्चभिः । समूहन्तीमान्समिति पञ्चहोमस्तथाऽनये ॥ १॥ निशि हुत्वा सत्तुहोमः मातर्देवेति मधतः । इतं सुवपहरणमवधिमेति चोस्थितिः ।। अनुवाके सप्तमेऽस्मिनुक्ता मनाचतुर्दश ॥२॥" इति । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीय वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयते. सिरीयसहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥७॥ - ·११८० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजस्यविषयदेविकादिकर्मपटकाभिधानम् ) (अय प्रथमाटकेऽटमप्रपाठकेऽटमोऽनुवाकः।) धात्रे पुरोडाशं द्वादशकपालं निवपत्यनु- मत्यै चरु५ राकाय चरु५ सिनीवाल्यै चरुं कुबै चरु मिथुनौ गावो दक्षिणाऽऽग्नावैष्णवमे- कादशकपालं निवपत्येन्द्रावैष्णवमेकादशक- पालं वैष्णवं त्रिकपालं वामनो वही दक्षि- णाऽनीपोमीयमेकादशकपालं निर्वपतीन्द्रासो- मीयमेकादशकपाल५ सौम्यं चरुं वभ्रुर्द- क्षिणा सोमापौष्णं चरुं निर्वपत्येन्द्रापोष्णं चलं पोष्णं चरु श्यामो दक्षिणा वैश्वानरं द्वादश- कपालं निपति हिरण्यं दक्षिणा वारुणं यव- मयं चरुमश्वो दक्षिणा (१)॥ (वैश्वानरं द्वादशकपालं निरष्टौ च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके - टमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः॥ ८॥ (अप प्रथमाटकेऽटमप्रपाटकेऽरमोऽनुवाकः।" धात्रे । पुरोडाशम् । द्वादशकपालमिति द्वाद- श-कपालम् । निरिति । वपति । अनुमत्या इत्यk-मत्यै । चरुम् । राकाय । चरम् । सिनीवाल्यै । चरुम् । कुदै । चरुम् । मिथुनौ । गावौं । दक्षिणा ।

·प्रपा०८अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविषयदेविकादिकर्मपदाभिधानम् ) आमावैष्णवमित्यांना-वैष्णवम् । एकादशकपाल. मित्येकादश-कपालम् । निरिति । वपति । ऐन्द्रा- वैष्णवमित्यन्द्रा-वैष्णवम् । एकादशकपालमित्ये- कादश-कपालम् । वैष्णवम् । त्रिकपालमिति त्रि- कपालम् । वामनः । वहीं । दक्षिणा । अमीषोमीय- मित्यंनी सोमीयम् । एकदिशकपालमित्येकादश- कपालम् । निरिति । वपति । इन्द्रासोमीयमिती- न्द्रा-सोमीयम् । एकादशकपालमित्येकादश-क- पालम् । सौम्यम् । चुरुम् । बभ्रुः । दक्षिणा । सोमापौणमिति सोमा-पोष्णम् । चरुम् । निरिति। वपति । ऐन्द्रापाप्णमित्यन्द्रा-पोष्णम् । चरम् । पोष्णम् । चरुम् । श्यामः। दक्षिणा। वैश्वानरम् । द्वादश- कपालमिति द्वादश-कपालम् । निरिति । वपति । हिरण्यम् । दक्षिणा । वारुणम् । यवमयमिति यव- मयम् । चरम् । अश्वः । दक्षिणा (१)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टकेऽ- एमप्रपाटकेऽटमोऽनुराकः ॥ ८॥ - (अप प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः 1) सप्तमेऽनुवाके शुनासीर्यादिकर्मचतुष्टयमेकदिनकर्तव्यमुक्तम् । अष्टमे देवि- कादिकर्मपटकमेकदिनकर्तव्यमुच्यते ।

·, ११८२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयदेविकादि कर्मपदाभिधानम् ) तत्राऽऽदौ देविकानामकानि पञ्च हवीपि विधत्ते- धात्रे पुरोडाशं द्वादशकपालं निर्वपत्यनुमत्यै चरु५ राकायै चरु५ सिनीवाल्यै चरुं कुवै चरुं मिथनौ गावी दक्षिणा , इति ॥ अत्र धाप्रादीन्पश्च देवान्दक्षिणां च प्रजोत्पत्युपयोगेन प्रशंसति- " धात्रे पुरोडाशं द्वादशकपालं निर्वपति । संवत्सरो चै धाता | संवत्सरे- गैवास्मै मनाः मननयति । अन्वेवास्मा अनुमतिर्मन्यते । राते राका प्र सिनी- वाली जनयति । प्रजास्वेव मजातामु कुहा वाचं दधाति । मिथुनौ गावी दक्षिणा समृद्ध्यै ।" [ब्रा० का० १:०७ अ० २] इति । संवत्सरकालस्वामी धाता गर्भधारणमारभ्य संवत्सरादामेव भजोत्पत्ति कारयति । अनुमतिदेवता यजमानार्थ मजोत्पत्तिमही करोति । राका तु पुत्रपुड्यादिरूपं राते ददाति । सिनीवाली तद्रूपं गर्भ निःसारयत्ति । कुहूदे. वतयाऽध्वर्युः प्रजासु वाचमुच्चारयितुं सामर्थं च दधाति ॥ अथ बिहविष्काणि त्रीणि कर्मापेकैकहविके द्वे कर्मणी च क्रमेण विधत्ते- आमावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपत्यैन्द्रावैष्ण- वमेकादशकपालं वैष्णवं त्रिकपालं वामनो वही दक्षिणाऽग्नीषोमीयमेकादशकपालं निर्व- पतीन्द्रासोमीयमेकादशकपाल५ सौम्यं चर वधुदक्षिणा सोमापौणं चरं निर्वपत्यैन्द्रा- पौणं चरुं पोष्णं चरु५ श्यामो दक्षिणा वैश्वानरं हादशकपालं निर्वपति हिरण्यं दक्षिणा वारुणं यवमयं चरुमश्वी दक्षिणा ।।, इति ।। वः कपिलः॥ प्रथमस्य त्रिहविष्कस्य देवता दक्षिणां च प्रशंसति- " आनावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपति । ऐन्दावैष्णवमेकादशकपालम् (१)। वैष्णवं त्रिकपालम् । वीर्य वा अग्निः । वीर्यमिन्द्रः । वीर्य विष्णुः । मना एव प्रजाता वीर्य प्रतिष्ठापयति । तस्मात्मना वीर्यावती: । वामन पभो ·प्रपा०(अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (राजसूयविषयदेषिकादिसपटकाभिधानम् ) वही दक्षिणा । यही । तेनाऽऽग्नेयः । यहपभः (२)। तेनैन्द्रः । यद्दामनः । तेन वैष्णवः समृद्ध्यै । "[प्रा० का० १ ० ७ अ० २] इति । आग्नेयादीनां वीर्यपदत्वात्तद्पत्यम् । प्रजानां स्वस्वव्यापारसामथ्र्य वीर्यम् । वहीत्यादीनामग्यादिमियत्वादानेपादित्वम् ।। मध्यमस्य निहविष्कस्य देवता दाक्षिणां च प्रशंसति- " अग्नीपोमीयमेकादशकपालं निर्वपति । इन्द्रासोमीयमेकादशकपालम् । सौम्यं चरुम् । सोमो वै रेतोधाः । अग्निः प्रजाना प्रजनयिता । वृद्धानामिन्द्रः पदापयिता । सोम एवास्मै रेतो दधाति (३ ) । अग्निः मनां मजनयति । दामिन्दः प्रयच्छति । व दक्षिणा समृरै । " [ग्रा० का० १ ० ७ अ०२] इति । गर्भाशये निपिक्तं रेतो यथा पहिर्न निःसरति, यथा च न पूपति, तथा सोमो धारणसामर्थ्य प्रयच्छति । धृतस्प च गर्भस्य पतनादिविन परिह- त्यानिः प्रजा उत्पादयति । इन्द्रस्तूत्पन्नाः प्रजाः स्वस्वोचितगुणैरभिटद्धा यथा भवन्ति प्रथा सामथ्र्य प्रयच्छति ।। अन्त्यस्य निहविष्कस्य देवता दक्षिणां च प्रशंसति- "सोमापौणं चरु निर्वपति । ऐन्द्रापौष्णं चरम् । सोमो वै रेतोधाः । पूपा पशूनां मजनपिता । दानामिन्द्रः प्रदापयिता । सोम एवास्मै तो दधाति । पूषा पशून्मजनयति (४)। वृद्धानिन्द्रः प्रयच्छति । पौष्णवर्भ- चति । इयं वै पूपा । अस्यामेव प्रतितिष्ठति । इपामो दक्षिणा समृद्धौ । [प्रा० का० १ ० ७ अ० २] इति । आये निहविप्के व्यासक्तदेवतान्त पानी यो विष्णुः स एवैकाकी वैष्णव निकपालमित्यत्रोच्यते, न त्वन्गः कश्विदतः सहैव व्याख्यान कृतम् । इह तु ध्यासक्तदेवतान्तःपाती पूपा कश्चित्पीपकः पुरुषविशेषः । पापणचरी तु भूमिः पूपा । अतो देवताभेदात्पृथग्न्याख्यानम् ॥ एकहविपके पञ्चमे कर्मणि देवतां दक्षिणां च मशंसति- "बहु चै पुरुषोऽमध्यमुपगच्छति । वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपति । संवत्सरो वा अग्निवैश्वानरः । संवत्सरेणवनर स्वदयति । हिरण्पं दक्षिणा (4)। पवित्रं वै हिरण्यम् । पुनात्यैवैनम् । " वा०रा०म०७१०२] इति । अमेध्यत्वमशुचित्वं, तब बहुविधं भोजनादिकालेपु पुनः पुनः प्रवृत्तत्त्वात् । तत्र संवत्सरस्वामी वैश्वानरोऽग्निः संवत्सरकालेननं यजमानं स्वदयति मध्यं - ·" ११८४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयाणां रलिहविषामभिधानम् ) करोति । तचात्रेष्टिमात्रेण लभ्यते । हिरण्यस्योच्छियादिसंस्पर्शेऽपि मद्भाण्डव- स्परित्यागाभावात्पवित्रत्वम् ।। एकहविके पष्टे कर्मणि देवता [दक्षिणां च ] प्रशंसति- बहु वै राजन्योऽनृतं करोति । उप जाम्यै हरते । जिनाति ब्राह्मणम् । चदत्यनृतम् । अनृते खलु चै क्रियमाणे वरुणो गृह्णाति । वारुणं यवमयं चरुं निर्वपति । वरुणपाशादेवैनं मुञ्चति । अवो दक्षिणा । वारुणो हि देवतयाऽश्वः समृद्धी (६)।"[ब्रा० का० ११० ७ अ० २] इति । राजन्यः क्षत्रियो बहुविधमनृतमशास्त्रीयं करोति । तद्यथा-जाम्यै जायायै जायात्वं संपादयितुमुपहरते यस्यकस्यचिद्रहमपेत्य स्त्रियं हरति । ब्राह्मणं विद्यामसङ्गादिना जिनाति जयति न्यक्करोति । स्पष्टमन्यत् । प्रतिग्रहमन्त्रे वरु. णायाश्चमित्याम्नातत्वादश्वस्य वारुणत्वम् ।। अथ मीमांसा। एकादशाध्यायस्य तृतीय(चतुर्थ)पादे चिन्तितम्- " सोमापौणादिके तन्त्रमनानामुत भिन्नता। तनं फलैक्यतो मैवं दक्षिणाकर्तृभेदतः ॥" राजसूये श्रूयते-" सोमापौण एकादशकपाल ऐन्द्रापाप्णश्चरुः पौष्ण- थरुः श्यामो दक्षिणा" इति । आनावैष्णव एकादशकपाल ऐन्द्रापाण- (वैष्णव वरुवैष्णवत्रिकपालो वामनो दक्षिणा " इति । तत्र योखिकयो. स्तत्रेणानुष्ठानम् । कुतः । कृत्स्नस्य राजसूयस्य फलकत्वेनैतदेकदेशयोरनयो. रपि फलैक्यात् । न च दर्शपूर्णमासयोरिवार कालभेदोऽस्ति, येनाप्रापि तथा शवयेतेति माहे ब्रूमः-श्यामवामनयोर्दक्षिणयोर्भेदेन ताभ्यामानतानां कर्तृणां भेदादगानि भियन्ते ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे. दीयतैत्तिरीयसंहितामाप्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठकेड. प्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ " (अथ प्रथमारदेऽयमनपाटके नवमोऽनुवाक 1) वार्हस्पत्यं चरं निर्वपति ब्रह्मणों गृहे रा.इ.च. 'नमतां'।

·१९८५ प्रपा० (अनु.] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविषयाणा रनिविपामभिधानम् ) शितिष्टष्ठो दक्षिणेन्द्रमेकोदशकपाल राज- न्यस्य गृह ऋषभो दक्षिणाऽऽदित्यं चरुं महिप्य गृहे धेनुर्दक्षिणा नैर्ऋतं चरुं परि- वृक्त्यै गृहे कृष्णानी बीहीणां नखनिर्मिनं कृष्णा कूटा दक्षिणाऽऽग्नेयमष्टाकपाल सेनान्यो गृहे हिरण्यं दक्षिणा वारुणं दर्शक- पाल सूतस्य गृहे महानिरष्टो दक्षिणा मारु- तर सप्तकपालं ग्रामण्यो गृहे पृश्निदक्षिणा सावित्रं हादशकपालम् (१) क्षत्तुह उप- ध्वस्तो दक्षिणाऽऽश्विनं दिकपाल५ संग्रही- तु!हे संवायौं दक्षिणा पोष्णं चरुं भांगदु- घस्यं गृहे श्यामो दक्षिणा रौद्रं गांवीधुकं चरु- मक्षावापस्य गृहे शबल उद्दारो दक्षिणेन्द्रीय सुत्राणे पुरोडाशमेकांदशकपालं प्रति निर्व- पतीन्द्रीयाश्होमुचेऽयं नो राजा वहा राजा भूत्वा नं वध्यान्मैत्राबार्हस्पत्यं भवति श्वेताय श्वेतवसाय दुग्धे स्वयंमूर्त स्वयंमथित आज्य आश्वत्थे (२) पात्रे चतुःस्रक्तौ स्वयमवप- नायै शाखाय कर्णाश्चाकर्णाश्च तण्डुलान्वि चिनुयाये कर्णाः स पयसि वार्हस्पयो येऽ- ४९ ·११८६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयाणां रलिहविषामभिधानम् ) कर्णाः स आज्य मैत्रः स्वयंकृता वेदिर्भवति स्वयंदिनं वर्हिः स्वयंकृत इध्मः सैव श्वेता श्वेतवत्सा दक्षिणा (३)॥ (सावित्रं द्वादशकपालमाश्वत्थे त्रयस्त्रि५ शञ्च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ- टमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥९॥ (अथ प्रथमाटऽटमप्रपाटके नवमोऽनुवाकः ।) बार्हस्पत्यम् । चरुम् । निरिति । वपति । ब्रह्म- णः । गृहे । शितिपृष्ठ इति शिति-पृष्ठः । दक्षिणा । ऐन्द्रम् । एकादशकपालमित्येकादश-कपालम् । राजन्य॑स्य । गृहे । ऋषभः । दक्षिणा । आदित्यम् । चरुम् । महिप्यै । गृहे । धेनुः । दक्षिणा । नैर्ऋत- मिति नैः-ऋतम् । चरम् । परिबक्त्या इति परि- वृक्य । गृहे । कृष्णानाम् । बीहीणाम् । नखनि- भिनमिति नख-निर्भिनम् । कृष्णा । कूटा। दक्षिणा । माग्नेयम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपालम्। सेनान्य इति सेना-न्यः । गृहे । हिरण्यम् । दक्षिणा । वारुणम् । दर्शकपालमिति दर्श-कपा- लम् । सूतस्य । गृहे । महानिरष्ट इति महा-नि- ·- - - प्रपा०८अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविषयाणा रनिहविषामभिधानम् ) रष्टः । दक्षिणा । मारुतम् । सप्तकंपालमिति सप्त- कपालम् । ग्रामण्यं इति ग्राम-न्यः । गृहे। पृश्निः । दक्षिणा । सावित्रम् । द्वादशकपालमिति द्वादश- कपालम् (१) । क्षत्तुः । गृहे । उपध्वस्त इत्युप- ध्वस्तः । दक्षिणा । आश्विनम् । दिकपालमिति हि-कपालम् । संग्रहीतुरिति सं-ग्रहीतुः । गृहे । सवात्याविति स–वात्यो । दक्षिणा । पौणम् । चरुम् । भागदुषस्येति भाग-दुधस्य । गृहे । श्या- मः। दक्षिणा । रौद्रम् । गावीधुकम् । चरुम् । अक्षा- वापस्येत्यक्ष जावापस्यं । गृहे । शवलंः। उहार इत्युत्-वारः । दक्षिणा । इन्द्राय । सुत्राम्ण इति सु-त्राम्णे । पुरोडाशम् । एकादशकपालमित्येका- दश-कपालम् । प्रति । निरिति । वपति । इन्द्राय । होमुच इत्यरहः–मुचे । अयम् । नः। राजा । वृत्रहेति त्र-हा । राजा । भूखा। दृत्रम् । वध्याव । मैत्रावाहस्पत्यमिति मैत्रा-वार्हस्पत्यम् । भवति । श्वेताय । श्वेतवत्साया इति श्वेत-वत्साय । दुग्धे । स्वयंमूर्त इति स्वयं-मूत। स्वयंमथित इति स्वयं-म- थिते । माज्ये । जाश्वत्थे (२)। पात्रै । चतुःस्रक्ता- विति चतुः-स्रक्तौ । स्वयमवपनाया इति स्वयम्- 1 ·११८८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितर्भाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयाणां रलिहविपामभिधानम् ) अवपन्नाय । शाखायै । कर्णान् । च । अकर्णान् । च । तण्डुलान् । वीति । चिनुयात् । ये । कर्णाः । सः। पयसि । बार्हस्पत्यः। ये । अकर्णाः । सः। आज्ये । मैत्रः । स्वयंकृतेति स्वयं-कृता । वेदिः । भवति । स्वयंदिनमिति स्वयं-दिनम् । स्वयंकृत इति स्वयं-कृतः । इध्मः । सा । एव । श्वेता । श्वेतवत्सेति श्वेत-वत्सा । दक्षिणा (३) ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टकेऽ- टमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९॥ बर्हिः। (अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः।) अष्टमे देविकादिकं कर्मपट्कमेकदिनकर्तव्यमुक्तम् । नवमे रत्निना हवींप्य. नुदिनं क्रमेण कर्तव्यान्युच्यन्ते । तत्रैकादश हवापि विधत्ते- वार्हस्पत्यं चरुं निर्वपत्ति ब्रह्मणो गृहे शिति- पृष्ठो दक्षिणेन्द्रमेकादशकपाल५ राजन्यस्य गृह ऋपभो दक्षिणाऽऽदित्यं चरुं महिष्यै गृहे धेनुर्दक्षिणा नैर्ऋतं चरुं परिवृक्त्यै गृहे कृष्णानां ब्रीहीणां नखनिर्भिन्नं कृष्णा कूटा दक्षिणाऽऽग्नेयमष्टाकपाल५ सेनान्यो गृहे हिरण्यं दक्षिणा वारुणं दशकपालश् मूतस्य गृहे महानिरष्टो दक्षिणा मारुत५ सप्तकपालं ग्रामण्यो गृहे निर्दक्षिणा सावित्रं द्वादशक- ·. प्रपा०८अनु०९] कृष्णपजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ११८९ (रामसूयविषयाणां रनिइविशमभिधानम् ) पालं क्षत्तुर्गृह उपध्वस्तो दक्षिणाऽऽधिनं । द्विकपाल संग्रहीतुर्गुहे सवात्यो दक्षिणा पोष्णं चरुं भागदुषस्य गृहे श्यामो दक्षिणा रौद्रं गावीधुकं चरुमक्षावापस्य गृहे शवल उदारो दक्षिणा , इति । ऋत्विग्विशेषो ब्रह्मा, तस्य गृहे राजा गत्वैतामिष्टिं कुर्यात् । एवं सर्वत्र । शितिपृष्ठः घेतपृष्ठः । कृताभिपेका राज्ञः स्त्री महिपी । परिक्तिः प्रीतिरहिता राशः स्त्री । तमुद्दे गत्या कृष्णानां ब्रीहीणां कृष्णान्यीहीनोनिभियावघात- मन्तरेणैव तण्डुलान्निप्पाध चरुः कर्तव्यः । फूटा भग्नशृङ्गा गौः । मूतः सारथिः । महानिरष्टः पीडितपणः । पृश्निः शुलः । अल्पतनुरित्यन्ये । क्षत्ता यष्टिहस्तोऽन्तःपुराध्यक्षः । संकीर्णवर्ण उपध्वस्तः । संग्रहीता धन- संग्रहकर्ता कोशाध्यक्षः । सवात्यो समानमातरौ वत्सावकोदरावित्यर्थः । यो राशः प्राप्त पप्ठं भागं प्रनाभ्यो गृह्णाति स भागदुधः । गावीधुकोऽ. रण्यगोधूमनिप्पनः । अक्षावापो द्यूतकारः । शवलचित्रवर्णः । उद्वारो दीर्घपुग्छः॥ यथोक्तानि सर्वाणि हवीप समस्य प्रशंसति- " रनिनामेतानि हवी पि भवन्ति । एते वै राष्ट्रस्य प्रदातारः । एतेs- पादातारः । य एव राष्ट्रस्य मदातारः । येऽपादातारः । त एवास्मै राष्ट्र प्रय. छन्ति । राष्ट्रमेव भवति । " [प्रा० का० १ ० ७ अ०३ ] इति । रत्नान्येपां सन्तीति रनिनः । ब्राह्मणराजन्यमहिप्यादयो रनिनः । तद- भिमानिदेवानां प्रिपाण्येतानि हवापि । अतस्तगृहेष्वेव गत्वा निपेत् । एते रनिनामभिमानिनो देवा एक राष्ट्रं प्रदातुमपादातुं च समर्धाः । अतः स्वकी- यब्रह्मादिगृहेषु निर्वापेण तुष्टा अस्मै राष्ट्र प्रयच्छन्ति ।। रत्नायकनाम्ना मसक्तं प्रयोगैक्यमांद्य देशदमाप्त प्रयोगभेदं प्रशंसति- यत्समाहत्य निर्मपेत् । अरनिनः स्युः । यथायथं निर्वपति रनित्वाय (१)।" [प्रा० का १० ७ अ०३] इति । अरनिनो रत्नरहिता दरिद्राः॥ १रा. "भिमान।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचित्तभाप्यसमेता- [प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयाणां रत्मिहविषामभिधानम् ) पूर्वोक्तदेविकादिवदेकानुवाकविहितत्वेन प्रसक्तं दिनैक्यमपवदितुं दिनभेदं विधत्ते- " यत्सद्यो निर्वपेत् । यावत्तीमेकेन हविपाऽऽशिपमवरुन्धे । तावतीमवरु- न्धीत । अन्वहं निर्वपति । भूयसीमेवाऽऽशिपमवरुन्धे । भूयसो यहऋतूनुः पैति ।" [मा० का० १ ० ७ अ०३] इति । आशिपं फलम् । बहुदिनानुष्ठाने क्रतुवाहुल्यं जनानां प्रतीयते ॥ गृहस्वामिनं ब्रह्माभिमानिनं वृहस्पति प्रशंसति- "चाईस्पत्यं चरु निर्वपति ब्रह्मणो गृहे । मुखत एवास्मै ब्रह्म सश्यति । अथो ब्रह्मन्नेव क्षत्रमन्वारम्भयति । शितिपृष्ठो दक्षिणा समृद्ध्यै ( २ )।" [ब्रा० का० १०७ अ०३ ] इति । मुखत एव कर्मोपक्रम एव यजमानार्थ ब्राह्मणजाति संश्यति सम्यक्तीक्ष्णी करोति उत्कृष्टं करोतीत्यर्थः । किं च प्रथमतो ब्रह्मगृहं पवादाजन्यगृहमित्येवं ब्राह्मणजातिमनु क्षत्रियजात्यारम्भः कारितो भवति ।। इन्द्रं प्रशंसति- " ऐन्द्रमेकादशकपाल राजन्यस्य गृहे । इन्द्रियमेवावरुन्धे । ऋपभो दक्षिणा समृद्ध्यै । " [ब्रा० का १०७ अ०३ ] इति । अदिति प्रशंसति- आदित्यं चरुं महिष्यै गृहे । इयं वा अदितिः । अस्यामेव प्रतितिष्ठति । धेनुर्दक्षिणा समृद्ध्यै । [ब्रा० का० १ ० ७ अ० ३] इति ।। अत्र मुख्यत्राह्मण उपेक्षितं हविषिशेपं विधचे- भगाय चरुं वावातायै गृहे । भगमेवासिन्दधाति । विचित्तगर्भा पठीही दक्षिणा समृद्धथै (३)।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ० ३] इति । वावाता महिप्या अभिपिक्ताया अर्वाचीना परिपत्याः प्रीतिरहिताया उत्तमत्वेन स्वयं मध्यमा राज्ञः स्त्री । अत एवाश्वमेधपकरणेऽश्वमलंकुर्वत्यो राजत्रिय उत्तममध्यमाधमार्चक्रमेणेतैरेव नामभिनिर्दिष्टा:-"भूरिति महिपी । भुव इति वावाता । सुवरिति परिसक्ती " इति । भगमेव सौभाग्यमेव । विचित्तगर्भा विशेपेण चित्तो मातोऽभिव्यक्तो गर्भो यस्या इति विग्रहः । पाठीही पालगभिणी ॥ निति प्रशंसति- १च 'नुन ।

·प्रपा०८अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीपतत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविषयाणां रलिहविषामभिधानम् ) "तं चहें परिवक्त्यै गृहे कृष्णानां बीहीणां नखनिर्भिनम् । पाप्मान- मेच निति निरवदयते । कृष्णा कटा दक्षिणा समृद्धयै ।" [ब्रा० का० १ म०७०३] इति । पाप्मनो नितिशरीरत्वात्तो प्रति मशंसवैपा ।। आर्मि गृहस्वामिनं च प्रशंसति- "आमेयमष्टाकपाल सेनान्यो गृहे । सेनामेवास्य सश्यति । हिरण्यं दक्षिणा समृद्धये ।" [ ग्रा० का० १०७ अ०३] इति ॥ वरुणं मशंसति- " वारुणं दशकपाल५ सूतस्य गृहे 1 वरुणसवमेवावरुन्धे । महानिरप्टो दक्षिणा समृद्धथै ।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ०३ ] इति । वरुणसवो वरुणानुशा ॥ मरुतः मशंसति- मारुतर सप्तकपालं ग्रामण्यो गृहे (४)। अन्नं वै मरुतः । अनमेवाव. रुन्धे । पृश्निदक्षिणा समृद्धथै ।" [बा० का० १ ० ७ अ० ३] इति । मरुतां वैश्यत्वेनानसंपादकत्वादनत्वम् ।। सवितारं प्रशंसति- " सावित्रं द्वादशकपालं क्षत्तुहे मसूत्यै । उपध्वस्तो दक्षिणा समृद्धधै।" [मा० का० १ ० ७ अ० ३] इति ॥ अम्धिनी प्रशंसति--- "आश्विनं दिकपाल संग्रहीतुहे । अधिनौ वै देवानां भिपजी । ताभ्या- मेवास्मै भेपनं करोति । सवात्सौ दक्षिणा समृद्धथै ।" [प्रा० का० १ ० ७ अ०३] इति ॥ पूपणं मशंसति-- "पोष्णं चरुं भागदुयस्य गृहे (५)। अन्नं वै पूपा । अन्नमेवावरुन्धे । श्यामो दक्षिणा समृद्ध्यै ।" [प्रा० का० १०७ अ०३] इति । यथा मरुतां वैश्यत्वेनानसंपादकत्वादन्नत्वं तथा पूष्णोऽन्नपोषकत्वा- दमस्वम् ॥ रुद्रं प्रशंसति-- "रौद्रं गावीधुकं चरुमक्षावापस्य रहे । अन्तत एव रुद्रं निरवदयते । शयल उद्वारो दक्षिणा समृद्धय।" [मा० का० १०७ अ०३] इति । भागमदानपूर्वकत्वेन रुद्रस्प पुरतो निःसारणमपि प्रशंसन ॥

·- ११९२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता-- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणां रनिहविधामभिधानम् ) पाठनावगतां हविःसंख्यां प्रशंसति- "द्वादशैतानि हवीपि भवन्ति । द्वादश मासाः संवत्सरः । संवत्सरे- चास्मै रामवरुन्धे । रापेव भवति (६)।" [वा० का० ११०७ अ०३] इति ॥ विहितेभ्यो द्वादशहविर्य ऊर्य स्वगृहे इवियं विधत्ते- इन्द्राय सुत्राणे पुरोडाशमेकादशक- पालं प्रति निर्वपतीन्द्रायाश्होमुचे, इति । प्रति प्राविस्विके गृहे । सुत्राम्णे मुष्टुपालयित्रे । अंहोमुचे पापान्मोचकाय । पुरोडाशमेकादशकपालमित्यनुवर्तते ॥ तमिमं प्रतिनिर्वाप प्रशंसति- यन्न प्रतिनिर्वपेत् । रत्निन आशिपोऽबरुन्धीरन् । प्रतिनिर्वपति । इन्द्राय मुत्राम्णे पुरोडाशमेकादशकपालम् । इन्द्राया होमुचे। आशिप एवा- वरुन्थे।" [वा० का० १ ० ७ अ०३ ] इति ॥ रनिनो ब्राह्मणराजन्यादय आशिपस्तद्विहितफलान्यवरुधीरन्गृहीयुः ॥ अयं नो राजा वहा राजा भूत्वा वृत्रं वध्यार- एतेषां हविपां समीप एको मन्त्र आम्नातस्तस्य विनियोगमापस्तम्ब आह-~" अयं नो राजा बहा राजा भूत्वा नं वध्यादिति पुरस्तात्स्वि. एकृतोऽध्ययुजपत्ति " इति । अयं राजा राजसूयस्य कर्ताऽस्माकं राजा योऽस्त्यसौ शत्रुवधक्षमो राजा भूत्वा शत्रु वध्यात् ।। वध्यादित्येतत्य पदस्याऽऽशीर्थत्वं द्योतयति- अयं नो राजा वृत्रहा राजा भूत्वा वृत्रं वध्यादित्याह । आशिपमेवैता- माशास्ते । " [ब्रा० का० १ ०७ अ०३] इति ।। यदुक्तमापस्तम्बेन-"श्वोभतेऽभिपेचनीयस्योक्थ्यस्य दीक्षा मनमयति मैत्रावाहस्पत्या दीक्षणीया " इति , तामिमामभिपेचनीयनामकस्य सोमयाग- स्याभूतां दीक्षणीयां चोदकमालेष्टिवाधनाय विधत्ते- मैत्रावार्हस्पत्यं भवति श्वेतायै श्वेतवत्सायै दुग्धे स्वयंमूर्ते स्वयंमथित आज्य आश्वत्थे पात्रे चतुःस्रक्तौ स्वयमवपन्नायै शाखायै - ·प्रपा ८अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजरायविषयाणां रलिहविपामभिधानम् ) कर्णाश्चाकर्णाश्च तण्डुलान्वि चिनुयाये कर्णाः स पयसि वार्हस्पत्यो येकाःस आज्ये मैत्रा स्वयंकृता वेदिर्भवति स्वयंदिनं बर्हिः स्वयं- कृत इध्मः सैव श्वेता श्वेतवत्सा दक्षिणा॥, इति । मैत्राबाईसत्यं इपिरिति शेषः । तत्र दुग्धे वाईस्पत्यश्वरः । आज्ये मैत्र- श्वरुः । कीदृश आज्ये । स्वयंपूर्ते स्वयंमथिते । वदिदभापस्तम्बेन स्पष्टीक- तम्--" श्वेतां श्वेतवत्सां गामानस्य इतो दुहन्ति तत्स्वयंमूर्त संपोगेन परि- वइति तस्व तमातपे विपन: तत्स्वयंविलीनमाज्यं भवति" इति । आम्रण फलपुष्परसेन लेपितायां (ते) हतौ यत्पय आतञ्चनमन्तरेणैव मूर्त दधि भवति सच पदरादिफलसंयोगेन परिवहति तक्रवत्सरिता क्षरति । तदिदं स्वयंपथितम् । नात्र मृद्भाण्डे पाक कि स्वायत्पे पात्रे चतुःखक्तौ न तु पर्नुले । तच्च पात्रं यया कयाच्छिन्नशाखया न कर्तव्यं किं तु वाम्बायभिघातेन स्वय- मेव पतितया निष्पादनीयम् । कर्णाः खण्डितण्डुलाः । अकर्णा अखण्डिताः । तत्र खण्डितः पयसि बृहस्पतेश्वरुनिष्पादनीयः । अखण्डितैस्तु मित्र. स्याऽऽज्पे चरुः । स्वयंकृता शास्त्रीयोद्धननादिरहिता । स्वयंदिनं समयकशा- स्त्रीपच्छेदनमन्तरेणैव खण्डितम् । स्वयंकृत इध्मः । अत्रापि शास्त्रीयसंपाद- नमन्तरेणैव निप्पनः ।। समिपं विधिपनूय योईचिप्पारयोः संसर्ग विधत्ते- " मैत्रावाहस्पत्यं भवति । श्वेतायै श्वेतवत्साय दुग्धे (७)। वार्हस्पत्ये मैत्रमपि दधाति । ब्रह्म चैवास्मै क्षत्रं च समीची दधाति । अथो ब्रह्मन्नेव क्षत्रं प्रतिष्ठापपति । " [ना० का० १ म०७ अ० ३] इति । वाईस्पत्ये चरुपात्रेयावधिधिने नस्योपरि मै चरुपात्रमपिदध्यात् । तया सति वृहस्पतिरूपा ब्राह्मणनानिमित्ररूपा क्षत्रिपनातिश्चेत्युभयमस्मै सम्प पसंपादितं भवति । किं चाऽऽधारभते ब्राह्मण एव क्षनिपजातिमाघेपत्वेन मतिष्ठापितवान्भवति ॥ पाठक्रमेण पश्चात्मासं याईस्पत्यमचारमपवदितुं विधने- "बाईस्पत्पेन पूर्वेग प्रचरति । मुखन एवास्मै ब्रह्म सश्श्यति । अयो ब्रह्मन्नेव सन्नमवारम्भपति । " [प्रा० का० १ ० ७ ०३] इति । स्वयंशदानामभिमापमाह- ·- श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयाणा रनिहविषामभिधानम् ) " स्वयंवा वेदिर्भवति । स्वयंदिन वहिः। स्वयंकृत इध्मः । अनभि. जितस्याभिजित्यै । तस्मादाज्ञामरण्यमभिजितम् । "[ब्रा० का० १३०७ अ०३ इति । यद्देशजातं युद्धमयासेन पूर्वमनभिजितं तस्याप्यभिजयः स्वयंकृतादिना भवति । यस्मादेवं तस्माल्लोकेऽपि राज्ञामरण्यं युद्धमयासमन्तरेणैवाभि- जितं दृश्यते ॥ दक्षिणां प्रशंसति- "सैव श्वेता श्वेतवत्सा दक्षिणा समृद्ध्यै (८)।" [ग्रा० का १०७ अ० ३] इति ॥ अत्र विनियोगसंग्रहः- पुरा स्विष्टकृतोऽध्वर्युरयं न इति संजपेत् ॥ १॥" [इति ॥] अथ मीमांसा। दशमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्- "वेदिः स्वयंकृतेत्यादौ म(मा)कृतं सर्वमाचरेत् । लुप्ताथै वाध्यतां वाऽऽद्यचोदकभापितत्वतः ।। अपेक्षासचियोग्यवहानेरुद्धननादिकम् । वाध्यतेऽपेक्षितं सर्व चोदकेनातिदिश्यते ॥ "रलिनामेतानि इवीपि इतिवाक्येन राजसूये रलिनापकानां देवानां संबन्धीनि कानिचिवीपि दर्शपूर्णमासेप्टिविकृतिरूपाणि विहितानि । ऊर्च मैत्राबाईस्पत्ये इविपि भूपते-" स्वयंकृता बेदिर्भवति स्वयंदिनं वहिः स्वयंकृत इध्मः" इति । इष्टावुद्धन खननपरिलेखनादिभिः क्रियावि- दोपदिनिप्पाद्यते । स्पयनोत्ता स्वचमुद्धन्ति, देवस्य सवितुः सव इति खनति, स्फ्येन वदि परिगृहातीति तद्विधानात् । यज्ञस्य घोपदसीत्य- स्मिन्ननुवाके प्रोक्तर्मदात्रच्छिन्नं वर्हिः संपाद्यते । त्रीपरिधीनित्यादिमत्रो. पेताभिः क्रियाभिरिध्मः सिध्यति । विकृतिरूपे तु हविप्युद्धननाद्यपेक्षां बार- यितुं स्वयमित्युक्तम् । ययास्थित एव तु प्रदेशो वेदित्वेन स्त्रीकर्तव्यः । इध्मावहिषी अपि स्वत एव च्छिन्ने शास्त्रीयच्छेदननिरपेक्षे ग्रहीतव्ये इत्यर्थः। तत्र संशयः । लुप्तार्थमलतार्य च सर्वमङ्गजात विकृतावनुष्ठेयमुत लुप्मार्थ वर्जनी- यमिति । चोदकस्य साधारणत्वात्सर्वमनुष्यमित्याये पक्षे मासे सिद्धान्तं १.प.ह.च,'नप।

·प्रपा०८अनु०१०] कृष्णपजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता ! १९९५ (राजगविषयाशी देवप्नुवो हविधामभिधानम् ) ब्रूमः-अह्री हि अझैरुपकृतः फलं साधयति । तथा सत्यहिनोऽकृत उप- कारे साक्षादपेक्षा, उपकारद्वारा स्वनेषु । मत्यासन्नधाङ्गिनं प्रत्याभ्य उपकारः। योग्यताऽपि साक्षादपेक्षा पूरपितुमुपकारस्पैवास्ति न त्वज्ञानाम् । पेदिनि. प्पादनलक्षणष्टोपकारयुक्तानि प्रकृतावुद्धननाबहानि । विकृतौ तु वेद्याः स्वतः सिद्धत्वेन निष्पादनोपकारी लुप्यते। उपकारद्वारोपकारकाणामाकाक्षासंनि. घियोग्यत्वान्युद्धननाद्यङ्गेपु हीयन्ते । तस्मादुद्धननादीनि नानुष्ठेयानि । सोऽयं चोदकपापितस्योदननाद्यनुप्लेयत्वात्ययस्य भ्रान्तित्वनिश्चयो बाघ उच्यते । चोदकस्य वलुप्तोपकारैरुपकारद्वारेणाऽऽकाइसासंनिधियोग्यतायुक्त ईविरा- सादनाघश्चरितार्थता संपयते ॥ इति श्रीमान्तायणाचार्यविरचिते माधवीये पदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीप- तैत्तिरीयसहितामाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥९॥ (अथ प्रथमायके ऽयमप्रपाठके दशमोऽनुवाक ।) अग्मय गृहप॑तये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्व- पति कृष्णानां ब्रीहीणार सोमाय वनस्पतये श्यामाकं चुरुष सवित्रे सत्यप्रेसवाय पुरोडाशं द्वादशकपालमाशूनां ब्रहोणार रुद्रायं पशु- पतये गावीधुकं चरं बृहस्पतये वाचस्पतये नैवार चमिन्द्रीय ज्येष्ठाय पुरोडाशमेकाद- शकपालं महानीहीणां मित्राय सत्यायाऽऽ- म्बानी चहें वरुणाय धर्मपतये यवमयं चरु५ संविता त्या प्रसवाना सुक्तामनिहप॑तीनार सोमो वनस्पतीनार रुद्रः पशूनाम् (१) ·११९४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणां रलिहविषामभिधानम् ) " स्वयंकृता चेदिर्भवति । स्वयंदिन वहिः । स्वयंकृत इध्मः | अनभि- जितस्याभिजित्यै । तस्माद्राजापरण्यमभिनितम् । "[ब्रा० का० १५०७ अ० ३ इति । यदेशजातं युद्धमयासेन पूर्वमनभिजितं तस्याप्यभिजयः स्वयंकृतादिना भवति । यस्मादेवं तस्माल्लोकेऽपि राज्ञामरण्यं युद्धमयासमन्तरेणैवाभि. जितं दृश्यते ॥ दक्षिणां प्रशंसति- "सैव श्वेता श्वेतवत्सा दक्षिणा समृद्ध्यै (4)।" [प्रा० का १३०७ अ०३ ] इति ।। अत्र विनियोगसंग्रह:- पुरा स्विष्टकृतोऽध्वर्युरयं न इति संजपेत् ॥ १॥" [इति 1] अथ मीमांसा। दशमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् -- "वेदिः स्वयंकृतेत्यादौ प्र(मा)कृतं सर्वमाचरेत् । लुप्तार्थ वाध्यता वाऽऽद्यश्वोदकमापितत्वतः ।। अपेक्षासत्तियोग्यत्व हानेरुद्धननादिकम् । वाध्यतेऽपेक्षितं सर्व चोदकेनातिदिश्यते ॥ " रनिनामेतानि इवीपि " इतिवाक्येन राजसूर्य रत्लिनामकानां देवानां संवन्धीनि कानिचिद्धीपि दर्शपूर्णमासेप्टिविकृतिरूपाणि विहितानि । ऊर्च मैत्रावाईस्पत्ये इविपि श्रूयते-" स्वयंकृता चेदिर्भवति स्वयंदिनं वहिः स्वयंकृत इध्मः" इति । इष्टायुद्धन खननपरिलेखनादिभिः क्रियावि. शेपैर्वेदिनिप्पाधते । स्फयेनोत्तमा त्वचमुद्धन्ति, देवस्य सवितुः सव इति खनति, स्फ्येन वेदि परिगृहातीति तद्विधानात् । यज्ञस्य घोपदसीत्य. स्मिन्ननुवाके भोक्तैर्मचैत्रच्छिन्नं पहिः संपाद्यते । त्रीपरिधीनित्यादिमधो. पेताभिः क्रियाभिरिधमः सिध्यति । विकृतिरूपे तु हविप्युद्धननाद्यपेक्षा वार यितुं स्वयमित्युक्तम् । यथास्थित एव तु प्रदेशो वेदित्वेन स्वीकर्तव्यः । इध्मावहिपी अपि स्वत एव च्छिन्ने शास्त्रीयच्छेदननिरपेक्षे ग्रहीतव्ये इत्यर्थः । तत्र संशयः । लुप्तार्थमलसार्थ च सर्वमङ्गजात विकृतावनप्यमुत लुप्तार्थ वर्जनी- यमिति । चोदकस्य साधारणत्वात्सर्वमनुष्यमित्याये पक्षे प्राप्त सिद्धान्तं " १.प.ह.च.'नप'।

·.. मपा० अनु०१० कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविपयाणों देवसुवा हवियामभिधानम् ) म:-अही हि अरुपकृतः फलं साधयति । तथा सत्यजिनोऽङ्गकृत उप- कारे साक्षादपेक्षा, उपकारद्वारा वनेषु । प्रत्यासनश्चागिनं प्रत्याभ्य उपकारः। योग्यताऽपि साक्षादपेक्षा पूरयितुमुपकारस्पैवास्ति न त्वङ्गानाम् । वेदिनि- पादनलक्षणदृष्योपकारयुक्तानि प्रकृताबुद्धननायगानि । विकृती नु चेद्याः स्वतः सिद्धत्वेन निष्पादनोपकारो लुप्यते। उपकारद्वारोपकारकाणामाकाइसासंनि. धियोग्यत्वान्युद्धननायनेषु हीयन्ते । तस्मादुदननादीनि नानुष्ठेयानि । सोऽयं चोदकमापितस्योद्धननाउनुष्ठेयत्वात्ययस्य भ्रान्तित्वनिश्चयो बाघ उच्यते । चोदकस्प त्वलुप्तोपकाररुपकारद्वारेणाऽऽकासासंनिधियोग्यतायुक्तईविरा- सादनाघचरितार्थता संपवते ।। इति श्रीमासायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसहितामाप्ये प्रथमकाण्डेऽरममपाठके नवमोऽनुवाकः ॥९॥ (भए प्रथमारोऽयमप्रपाठके दशमोऽनुषाक ।) जग्गय गृहप॑तये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्व- पति कृष्णानी व्रीहीणा सोमाय वनस्पतये श्यामाकं चरुः सवित्रे सत्यप्रसवाय पुरोडाशं द्वादशकपालमाशूनां बीहीणार रुद्राय पशु- पतये गावीधुकं चरं बृहस्पतये वाचस्पतये नैवारं चरुमिन्द्राय ज्येष्ठार्य पुरोडाशमेकाद- शकपालं महानीहीणां मित्राय सत्यायाऽऽ- म्बानां चरं वरुणाय धर्मपतये यवमय चरुर संविता त्वां प्रसवाना सुवतामग्निदृहपंतीनार सोमी वनस्पतीनार स्ट्रा पंचनाम् (१) ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- प्रथमकाण्डे- (राजस्यविषयाणां देवसुवा हविषामभिधानम् ) बृहस्पतिर्वाचामिन्द्रो ज्येष्ठानों मित्रः सत्यानां वरुणो धर्मपतीनां ये देवा देवसुवः स्थ त इम- मामुप्यायणमनमित्रार्य सुवध्वं महते क्षत्राय महत आधिपत्याय महते जानराज्यायैप वो भरता राजा सोमोऽस्माकं ब्राह्मणानार राजा प्रति त्यत्राम राज्यमंधायि स्वां तनुवं वरुणो अशिश्रेच्छुचैमित्रस्य व्रत्या अभूमामन्महि महत ऋतस्य नाम सर्वे ब्राता वरुणस्याभू- वन्धि मित्र एवैररातिमतारीदपुदन्त यज्ञियां ऋतेन व्यु त्रितो जरिमाण न आनविष्णोः क्रमोऽसि विष्णोः कान्तमसि विष्णोर्विक्रान्त- मसि (२)॥ (पशूनां वाताः पञ्चविशतिश्च 1) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाप्टकेऽ- प्टमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ (अथ प्रथमाष्टकेऽटममपाठके दशमोऽनुवाकः।) अग्नये । गृहप॑तय इति गृह-पतये। पुरोडाशम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपालम् । निरिति । वपति । कृष्णानाम् । बीहीणाम् । सोमाय । वनस्पतये । श्यामाकम् । चरुम् । सवित्रे । सत्यप्रसवायेति सत्य- - ·4...८०.१०१०] कृष्णयजुवदीयतैत्तिरीयसंहिता । (राममयविपयाणां देवसुबा हविषामभिधानम् ) प्रसवाय । पुरोडाशम् । द्वादशकपालमिति द्वादश- कपालम् । आशूनाम् । बीहीणाम् । रुद्राय । पशु- पतय इति पशु-पतये । गावीधुकम् । चरुम् । बृहस्पतये । वाचः । पतये । नैवारम् । चुरुम् । इन्द्राय । ज्येष्ठाय । पुरोडाशम् । एकादशकपालमि- त्येकादश-कपालम् । महावीहीणामिति महा- ब्रीहीणाम् । मित्राय । सत्यार्य । आम्बानाम् । चरम् । वरुणाय । धर्मपतय इति धर्म-पतये। यव- मयमिति यव-मयम् । चरम् । सविता । खा । प्रसवानामित प्र–सवानाम् । सुवताम् । अग्निः । गृहप॑तीनामिति गृह-पतीनाम् । सोमः । वनस्प- तीनाम् । रुद्रः । पशूनाम् ( १ ) । बृहस्पतिः । वाचाम् । इन्द्रः । ज्येष्ठानाम् । मित्रः। सत्यानाम् । वरुणः। धर्मपतीनामिति धर्म-पतीनाम् । ये । देवाः । देवसुव इति देव-सुवः । स्थ । ते । इमम् । आमुण्यायणम् । जनमित्राय । सुवध्वम् । महते । क्षत्राय । महते । आधिपत्यायेत्याधि-पत्याय । । महते । जानराज्यायेति जान-राज्याय। एषः ।। भरताः । राजा । सोमः। अस्माकम् । ब्राह्मणानाम् । राजा । प्रतीति । त्यत् । नाम । राज्यम् । अधायि ·११९८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयाणां देवसुवा हविषाममिधानम्) स्वाम् । तनुवम् । वरुणः । अशिश्रेद । शुचैः । मित्रस्य । व्रत्याः । अभूम । अमन्महि । महतः। ऋतस्य । नाम । सर्वे' । वाताः । वरुणस्य । अभू- वन् । वीति । मित्रः । एवैः । अरातिम् । अतारी । असूपुदन्त । यज्ञियाः । ऋतेन । वीति । उ । त्रितः। जरिमाणम् । नः । आनट् । विष्णोः। क्रमः । असि । विष्णोः । क्रान्तम् । असि । विष्णोः । विक्रान्तमिति वि-क्रान्तम् । असि (२)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टके - प्टमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ (अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः । ) नवमे रत्निना हवींप्यभिषेचनीयस्य दीक्षणीया चैत्येतावदुक्तम् । दशमे देवसुवा इवींप्युच्यन्ते । तानि चाभिपेचनीयगतस्यानीपोपीयपशुपुरोडाशस्या- नुनिर्याप्याणि । तथा च पौधायन:-" सह सोमी क्रीणात्यभिपेचनीयाय दशपेयाय च सह परिवहत्यधं राज्ञः पुरोहितस्य गृहे दशपेयार्थ निदधात्यनी- पोमीयस्य पशुपुरोडाशमष्टौ देवसुवां हवीप्यनुनिर्बपति सपानं नु स्विष्टक- दिडम्" इति । तान्येतानि वीपि विधत्ते- अनये गृहपतये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति कृष्णानां त्रीहीणा सोमाय वनस्पतये श्या- माकं चरु सवित्रे सत्यप्रसवाय पुरोडाशं दादशकपालमाशूनां तीहीणा५ रुद्राय पशुप- तये गावीधुकं चरुं बृहस्पतये वाचस्पतये ·प्रपा०८अनु०१०] कृष्णयजुवेंदीयवैचिरीयसंहिता। (राजसूयविषयाणां देवसुवा हविषामभिधानम् ) नेवारं चरुमिन्द्राय ज्येष्ठाय पुरोडाशमेकादश- कपालं महावीहीणां मित्राय सत्यायाऽऽम्वानां चरं वरुणाय धर्मपतये यवमयं चरुम् , इति । गृहपत्यादीन्यान्यादिदेवताविशेपणानि । सत्यप्रसवायामोपाभ्पनुशानाप । भापटिभिरेव दिनैः पच्यमाना आशुत्रीहएः । स्थूलबीजं महावीहयः । आम्बा धान्यविशेषाः ॥ तेवेतेषु विधिपु थूपमाणा देवताः प्रशंसति- " देवसुवामेतानि हवी पि भवन्ति । एतापन्तो वे देवानार सवाः । त एवास्मै सवान्मयच्छन्ति । त एन५ सुवन्ते । अग्निरेवैनं गृहपतीनार मुवते । सोमो वनस्पतीनाम् । रुद्रः पशूनाम् । बृहस्पतिर्वाचाम् । इन्द्रो ज्येष्ठानाम् । मित्रः सत्यानाम् (१) । वरुणो धर्मपतीनाम् । एतदेव सर्वे भवति ।" [वा० का० १ ० ७ ० ४ ] इति । पान्यमये गृहपतय इत्यादिभिरुत्पतिविधिभिर्विदितान्यष्टी हवीपि तान्ये- सानि देवसुवा संबन्धीनि । भाविनी(न्या) संक्षया यजमानो देवस्तं सुबन्तेऽनु- नानन्तीत्यग्न्यादयो देवसुवः। यावन्तो विधिवाक्येवग्न्यादयः धूयन्त एता. वन्त एव देवानां मध्ये सवा अभ्यनुज्ञातारः । अतस्त एवाग्न्यादयोऽस्मै यजमानाय सवान्स्वोचितानैश्वर्यविशेपासपच्छन्ति । तेऽन्यादय एनं यज- मानं सुबन्त ईश्वरो यथा भवति तथाऽभ्यनुजानन्ति । तत्रागिरेवैनं यजमान- मन्येषां रहपतीनामीश्वरमनुजानाति । एवमन्यत्रापीश्वरं मुवत इति योज्यम् । सोमो वनस्पतीनां रुद्रः पश्नामित्यनयोर्मध्ये सविता सत्यमसवानामित्यध्या- हर्तव्यम् । स्वभृत्पान्मत्यै पार्थममोघा या अभ्यनुज्ञास्तासामीश्वरं करोती- त्यर्थः । गृहपत्यादीन्धर्मपत्यन्तामति यत्स्वामित्वमेतदेव लोकेऽपेक्षिवं सर्व- पैश्वर्यम् ॥ उक्तानां इविविधीनां संनिधौ, सवितेत्यादयो मवा आम्नाताः । तत्र करप:-"पुरस्तात्विष्टकृतः सविता वा प्रसवाना मुवतारमति ब्रह्मा यजमानस्य इस्तं गृह्णाति " इति । पाउस्तु- सविता वा प्रसवाना सुवताममिर्गृहपतीना *'विशत्याचा. पदकले' इति होमसष्टपैवेति युद्धम् ।

·. श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथम काण्डे- ( राजस्यविषयाणां देवसुवां हविषामभिधानम् ) सोमो वनस्पतीना रुद्रः पशूनां बृहस्प- तिर्वाचामिन्द्रो ज्येष्ठानां मित्रः सत्यानां वरुणो धर्मपतीनां ये देवा देवसुवः स्थ त इममामु- प्यायणमनमित्राय सुवध्वं महते क्षत्राय महत आधिपत्याय महते जानराज्याय , इति । सविता हविविधौ तृतीयो देवः। सोऽत्र प्राधान्यात्मथमं निर्दिश्यते। यजमा. नस्य स्वभृत्येपु ऐश्वर्यार्थमनुज्ञाः प्रसवाः। हे यजमान त्वां सविता तेपां प्रसवानां स्वामित्वेन सुचतामभ्यनुजानातु । एवमुत्तरत्र त्वां सुवतामिति पदद्वयानुपगण पोजनीयम् । हे देवा अग्न्यादयो ये यूयं देवमुवो यजमानमेरकाः स्य ते यूयमिमं यजमानमामुष्पायणममुप्य देवदत्तस्य पुत्रममुष्य यज्ञदत्तस्य पौत्र चानमित्राय शत्रुराहित्यार्थ सुवध्वमभ्यनुजानीध्वम् । किं च । महते क्षत्राया- नुत्तमक्षत्रियकुलाय, महत आधिपत्यायामतिहतनियमनसामर्थ्याय, महते जानराज्याय जनसंवन्धि यद्राज्यं तच्च सागरपर्यन्तभूमिविषयत्वान्महत्सावं. भौमत्वाय सुवतामित्यर्थः ॥ विधत्ते- " सविता त्वा प्रसपाना मुवतामिति हस्तं गृह्णाति प्रमूत्यै । " [ब्रा० का० १ ० ७ अ० ४] इति ॥ मत्रगतयोर्मध्यमोत्तमभागयोः स्पष्टार्थतामाशी:परतां च दर्शयति- ये देवा देवसुवः स्थेत्याह । यथायजुरेवैतत् । महते क्षत्राय महत आधिपत्याय महते जानराज्यायेत्याह । आशिपमेवैतामाशास्ते ।" [बा० का० १ ० ७ अ०४] इति । एप वो भरता राजा- कल्प: -" अथैनं रत्निभ्य आवेदयत्येष वो भरता राजेति" इति । हे भरता राजन्यवैश्यादयो धनिका एप यजमानो युप्माकं राजा । एनं स्वामिनं यथोचितं सेवध्वमित्यभिप्रायः॥ सोमोऽस्माकं ब्राह्मणानार राजा- कल्प: सोमोऽस्माकं ब्राह्मणानार राजेति ब्रह्मा नपति" इति । सोम उत्तमो देवो राजा न त्वधमो यः क्षत्रिय इत्यर्थः ।। ख. प. इ. च. 'तम।

·. प्रपा०८अनु०१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैतिरीयसंहिता। (राजस्यविषयाणो देवसुदा इविषामभिधानम् ) भरतानामिव ब्राह्मणानामध्ययमेव रामेति प्राप्ति धारयितुं व्याचष्टे- एप वो भरता राजा सोमोऽस्माकं ब्राह्मणाना राजेत्साह । तस्मा- सोमराजानो ब्राह्मणाः ।" [ना० का० १५० ७ अ०४] इति । यस्मान्मत्रेण ब्रह्मा स्वकीर्य राजानं विभज्य निर्दिष्टवांस्तस्माल्लोकेऽप्यनि- होमादियागेपु सोममेव राजशब्दोपहितः सोम राजधवरोइत्यादिभिर्म- बैरूपचरन्ति । कल्प:-"मति त्यन्नाम राज्यमधायीति वारुणीभ्पां यजमानो मुखं विमृष्टे" इति । पाठस्तु- प्रति त्यनाम राज्यमधायि स्वां तनुवं वरुणो अशिश्रेच्छुचेमित्रस्य प्रत्या अभूमामन्महि महत ऋतस्य नाम सर्वे बाता वरुणस्याभू- वन्वि मित्र एवैररातिमतारीदसूपुदन्त यज्ञिया तेन व्यु त्रितो जरिमाणं न आनद्, इति । प्रतस्य नामेत्यन्त आयो मनः। सर्वे माता इत्यादिदितीयः। त्यद्राज्यं महत इत्पादि जानराज्यायेत्यन्त यत्पूर्वमभिहितं तद्राध्यं नाम नमनीयं यज- मानस्य यथाऽवश्यं भवति तथा प्रत्यापि वरुणेन प्रतिष्ठापितम्। वरुणः खां तनुवमशिभेदाश्रितवान् । वरुणो धर्मपतीनामिति मप्रेऽभिधानाधर्मपतीपुरुषा- न्मति यजमानस्य स्वामित्वमभ्यनुजानती वरुणस्य स्वकीया तनुः । वरुण- शब्देनाम्पादयोऽप्युपलक्ष्यन्ते । अत एवान्यादिदेवास्तत्तदनुज्ञाी स्वस्व- तनुमाश्रितवन्त इति द्रष्टव्यम् । वयमपि शुमित्रस्यानुशया प्रत्याः कर्मयोग्या अभूम । मित्रः सत्यानामिति मोऽभिहितत्वात् । मित्रशब्देनाग्न्यादयोऽप्युप. लक्ष्यन्ते । अत एवाग्न्यादिदेवैरनुज्ञाता वयं महत ऋतस्प प्रौढस्य पक्षस्य नामामन्महि रानसूयं कर्म कुर्म इति नामधेयं सर्वदा मन्यामहे । किंच। ऋत्विनः सर्वे वरुणस्यानुहया वाताः कर्मयोग्या अभूवन् । मित्रथैवरस्मान्मति रसकत्वेनाऽगमनैरराति चरिणं विशेपेणावारीदा यथा वैरिणमतिलयया- मस्तयाऽकरोत् । यज्ञिया प्रत्विन ऋतेन पझेनामूपुदन्त रक्षितवन्तः । त्रिभिर्याह्मणादिभिर्वर्गयांगेपु विस्तार्यत इति त्रितोऽमिः। स मोऽस्सा कप, यि । २ स 'म् । स च ।

·१२०२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयाणां देयसुवा हविपामाभिधानम् ) जरिमाणं जरया शैथिल्यं व्यु विशेपेणोदृत्याऽऽनहायुष्य व्यापितवान्भवति दीर्घायुष्यं कृतवानित्यर्थः ।। तदिदं मन्त्रद्वयं पादशो व्याचष्टे- "प्रति त्यनाम राज्यमधायीत्याह (२)। राज्यमेवास्मिन्मतिदधाति । स्वा तनुवं वरुणो अशिदित्याह । वरुणसवमेघावरुन्धे । शुचेमित्रस्य प्रत्या अभूमेत्याह । शुचिमेवैनं व्रत्यं करोति । अमन्महि महत्त ऋत्तस्य नामेत्याह । मनुत एवैनम् । सर्वे व्राता वरुणस्याभूवन्नित्याह । सर्वत्रातपेक्षेनं करोति । विमित्र एवैररातिमतारीदित्साह (३)। अरातिमेवैनं तारयति । असूपुदन्त यशिया प्रतेनेत्याह । स्वदयत्यैरनम् । व्यु त्रितो जरिमाणं न आनडित्याह । आयुरेवास्मिन्दधाति ।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ० ४] इति । वरुणसवं वरुणस्यानुज्ञाम् । एनं राजसूयं मनुत एव पुनः पुनः कर्तुमि- च्छत्येव । सर्वेऽध्वर्यप्रभृतयो वाता व्रतयोग्या यस्य यजमानस्यासौ सर्वप्रातः। एनं यजमानमराति तारयति वैर्यतिक्रम कारयत्येव । एनं यज्ञं स्वदयत्येव स्वादू करोत्यचिनेन पालयतीत्यर्थः ।। मुखमार्जनं विधत्ते- द्वाभ्यां विमृष्टे । द्विपाद्यजमानः प्रतिष्ठित्यै ।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ० ४] इति ॥ पुरतो निर्वाप्यस्यानुनि प्यैः सहैव स्विष्टकदवदान विधत्ते- " अग्नीपोमीयस्य चैकादशकपालस्य देवमुवां च हविपामग्नये स्विष्टकृते समवद्यति । देवताभिरेवैनमुभयतः परिगृह्णाति । [प्रा० का० १ ० ७ अ० ४] इति । एकत्रानीपोमो देवता, इतराष्टावग्न्यादिदेवताः। एवमुभयतो देवताभिर्य- ज्ञस्य परिग्रहः॥ -" विष्णोः क्रमोऽसीति त्रीविष्णुक्रमान्माचः कामति" इति । कल्प:- विष्णोः क्रमोऽसि विष्णोः कान्त- मसि विष्णोर्विक्रान्तमसि ।।, इति ।। वाजपेये रथसमीपगमने व्याख्यातम् ।। विधत्ते-- " विष्णुक्रमान्क्रमते । विष्णुरेव भत्येमाडोकानभिजयति (४)।" [मा० का० १ १०७ अ०४] इति ॥

·प्रपा०(अनु०१० कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १२०३ (राजसूयविषयाणा देवसुवा हविषामभिधानम् ) अत्र विनियोगसंग्रह:- " सविनेति स्वामिहस्तं ब्रह्मा गृहीत एप यः। रत्तिभ्यः स्वामिनं घूयात्सोमेति ब्रह्मणो जपः ॥१॥ प्रतिद्वाभ्यां मुखं स्वामी मार्टि विष्णोनिभिः नमः। दशमे अनुयाकऽस्मिमष्टौ मना उदीरिताः॥२॥" इति ॥ अथ मीमांसा। एकादशाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् - "नानायीजेषु यागेषु वाग्विसर्गश्च पूर्ववत् । शहिते तद्विधौ तस्याविधित्वेन तु उनेरम् ॥" राजसूये नानाविधवीजयुक्ता यागाः थुता:-" अग्नये गृहपतये पुरोडा- शमाकपालं निर्वपति कृष्णानां नीहीणार सोमाय वनस्पतये श्यामाकं चरम्" इत्यादिना । प्रकृती प्रणीतामणयनकाले नियमिताया पाचो हवि- प्कृत आहानकाले विसर्गः श्रुतः । स चात्र चोदकमासः । तत्र प्रथमे चश्मे चा इविकदाहानकाले वाग्विसर्गों विकल्पित इति प्राप्त पूर्वपक्षे चरम एवेति राद्धान्तः । अत्रेयं पूर्वपक्षिणोऽधिका शङ्का, न हस्तेन कण्ड्यनं विहितं वाग्वि- सर्गस्तु विदित इति । तत्रेदमुत्तरम्-विहितस्य वानियमनस्याबधित्त्वेनार्य हविष्कदाहानकालीनो वाग्विसर्गोऽनूयते, रागमाप्तवान्नासौ विधीयत इति । तस्मात्मासनवद्विसर्गोऽपि चरम एव काले नियम्यते । तत्रैव चतुर्थपाद चिन्तितम्- "नानायीनेषु तन्मात्रा सकृयोऽपि वा सकृत् । चिकीकपात्प्रयोगाणां भिन्नत्वान्न सकृद्भवेत् ।। राजसूये मानावीजयागेषु सोऽवघातमन्त्रः सकृदेव प्रयोक्तव्यः । कुतः । सर्वावधतिविपयापापेकस्पां चिकीयां प्रकृतत्वादिति प्राप्ते धूमः-समन्त्रो वयातचोदकातिदेशेन मातो बीजेपु मयुज्यते । तण्डुलनिष्पत्ती स कृतार्थः संपन्नः । पुनर्बीजान्तरे तण्डुलनिष्पत्तये समग्रस्यावघातस्य प्रयोक्तव्यत्वाद- सकृन्मत्रपाठः । अपातमसामियमे मपाठक उदाहृतोऽन्यत्र मप्रविषयला- भादनुस्मारितः॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीय वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसहितामाध्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके दशमोऽनुवाक || १०॥ ११ स्यावधि' । २ क पहच 'त्तमम् । ३४ स्याविधि।

·१२०४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणामभिपेकार्थजलविषयमत्राणामभिधानम् ) (अय प्रथमाष्टकेऽटमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः।) अर्थतः स्थापां पतिरसि वृषाऽस्यूमिष- सेनोऽसि ब्रजक्षितः स्थ मस्तामोजः स्थ सूर्य- वर्चसः स्थ सूर्यवचसः स्थ मान्दाः स्थ वाशाः स्थ शक्करीः स्थ विश्वभृतः स्थ जन- भृतः स्थाग्नेस्तेजस्याः स्थापामोषधीना रसः स्थापो देवीमधुमतीरगृह्णबूजैस्वती राजसूर्याय चितांनाः । याभिर्मित्रावरुणावभ्यपिञ्चन्याभि- रिन्द्रमनयनत्यरांतीः । राष्ट्रदाः स्थं राष्ट्र देत स्वाहाँ राष्ट्रदाः स्थं राष्ट्रममुष्मै दत्त (१)॥ ( अत्येकादश च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके - टमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ (अथ प्रथमाष्टकेऽटमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः।) । - अर्थेत इत्यर्थ-इतः । स्थ । अपाम् । पतिः । असि । कृपां । असि । ऊर्मिः । वृषसेन इर्ति कृप- सेनः । असि । ब्रजक्षित इति व्रज-क्षितः । स्थ । मरुताम् । जोर्जः । स्थ । सूर्यवर्चस इति सूर्य- वर्चसः । स्थ । सूर्यत्वचस इति सूर्य-त्वचसः । - ·प्रपा०(अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १२०५ (रागसूयविषयाणामभिषकार्यजलविषयमन्प्राणामभिधानम् ) स्थ । मान्दाः। स्थ । वाशाः । स्थ। शकरी। स्थ । विश्वमृत इति विश्व-भृतः । स्थ । जनभृत इति जन-भृतः । स्थ । अग्नेः । तेजस्याः । स्थ । अपाम् । ओपंधीनाम् । रसः । स्थ । जपः । देवीः । मधुमतीरिति मधु-मतीः । अगृह्णन् । ऊजैस्वतीः । राजस्यायेति राज-सूर्याय । चितानाः । मित्रावरुणाविति मित्रा-वरुणौ । अभ्यपिञ्चनियं- मि-असिंञ्चन् । यामि। इन्द्रम् । जनयन् । अतीति। अरांतीः। राष्ट्रदा इति राष्ट्र-दाः । स्थ । राष्ट्रम् । दत्त। स्वाहा । राष्ट्रदा इति राष्ट्र-दाः।स्थ । राष्ट्र- म्। अमुष्मै । दत्त (१)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टके - एमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ (अप प्रथमकाण्डेऽटमप्रपाठक एकादशोऽनुवाक ।) दशमे देवमुवा हवींप्युक्तानि । एकादशेऽभिषेकार्थजलविषया मना उच्यन्ते । कल्प:-"अप ग्रहान्गृहात्यानीधे वायव्यैान्ते पोडश सप्तदश वा अदा गृह्यन्ते तावन्त एव ग्रहा गृह्यन्ते, अर्थतः स्येति सारस्वनीप्वप्म हुत्वैतेनैव मत्रेण गृहालेरमुत्तरैन जुहोति तेन गृहाति, अपां पतिरिति समुद्रियाः सैन्धवीर्वाऽपो वाऽन्यः पुंनदः स्यात्पुरुषे पशो वाऽभ्यवेवे मतीपमन्य कर्मियु. ध्यत्यन्वीपमन्यो वृषाऽसीति यः मतीपं वृषसेनोऽसीति योऽन्वीपं व्रजक्षित १७ प ह च वा।

·१२०६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलविषयमत्राणामभिधानम् ) इति कूप्यानां मरुतामोज इति या प्रतीपं गच्छन्ति हादुनीनां वा प्रेमावरी: स्थेति यो उत्स्यन्दित्वा तत्रैव प्रत्यवसिच्यन्ते परिवाहिणी स्थति परिनदीनां सूर्यवर्चस इत्यातपति वर्ष्याणां सूर्यत्वचस इति यासु रूपाणि परिदृश्यन्ते मान्दा इति स्थावराणां वाशा इति पुष्पाणां शक्करीः स्थेति गोरुल्ल्यानां विश्वभृत इति पयसो जनभृत इति दनोऽग्नेस्तेजस्या इति घृतस्यापापोपधी- नार रस इति मधुनोऽपो देवीमधुमतीरगृहनिति सर्वत्र होमे ग्रहणे चानुप- जति राष्ट्रदाः स्थ राष्ट्र दत्त स्वाहेति होमसंयुक्त राष्ट्रदाः स्थ राष्ट्रममुष्मै दत्तेति ग्रहणसंयुक्ते " इति । सूत्रार्यों मन्त्रव्याख्यान एव स्पष्टी भविप्पति। प्रभावरी: स्थ परिवाहिणी: स्थति मत्रद्वयं शाखान्तरगतम् ॥ अत्र मन्त्रपाठस्तु- अर्थेतः स्थापां पतिरसि वृपाऽस्यूमिपसे- नोऽसि व्रजक्षितः स्थ मस्तामोजः स्थ सूर्य- वर्चसः स्थ सूर्यत्वचसः स्थ मान्दाः स्थ वाशाः स्थ शक्करीः स्थ विश्वभृतः स्थ जनभृतः स्थाने- स्तेजस्याः स्थापामोषधीना रसः स्थापो देवी- मधुमतीरगृह्णबूर्जस्वती राजसूयाय चितानाः। याभिर्मित्रावरुणावश्यपिञ्चन्याभिरिन्द्रमनयन- सरातीः। राष्ट्रदाः स्थ राष्ट्रं दत्त स्वाहा राष्ट्रदाः स्थ राष्ट्रममुष्मै दन , इति ॥ हे सारस्वत्य आपो यूपमर्थतः स्थ, अर्थ प्रयोजनमुद्दिश्य सरस्वत्या नद्याः सकाशाद्यज्ञदेशं यन्ति गच्छन्तीत्यर्थेतः, यूयं तथाविधाः स्थ। समुद्र कांचिनदी पुंनदं चा संबोध्यापां पतिरसीत्युच्यते । त्वदीयं जलं गृहामीत्यभिमायः । हे प्रतीपं युध्यधुर्मे त्वं पाऽसि सेचकोऽसि । ईऽन्वीपं युध्यम त्वं रपसेनोऽसि सेचनक्षमा सेना जलराशिरूपा यस्यासौ पसेनः । पुरुषे पशौ वा नदीमुत्तरीतुं प्रविष्टे सत्युपरिभागस्य अमिप्रवाहस्योर्म्यन्तरेण युध्यति, अधोभागस्थः अचाहानुकूलः सहसा गच्छन्नम्य॑न्तरेण युव्यति, तदुभयमत्रोक्तम् । हे फूप्या १ स.प्रदाय । २ ६. प. ह. च. यावदुस्य'। ३ ख. प्रहाव। 4 ।

·प्रपा० अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १२०७ (राजगूयविषयाणामभिपैकार्यजसविषयमन्त्राणामभिधानम् ) आपो यूयं प्रजक्षितः स्थ, प्रमे गोष्ठबद्वदीनां निवासयोग्ये कूपस्थाने क्षियन्ति निवसन्तीति ब्रजक्षितः । हे प्रतीपगामिन्य आपो यूयं मरुतामौजा स्थ वायूनां पलरूपा भवत । भावादिपु वायुना मतिहताः सत्यः मतीपं गच्छन्ति । हे आतपयुक्तवृष्टिसंवन्धिन्य आपो यूयं सूर्यवर्चसः स्थ, सूर्यवर्चस्तेनो यासां ताः सूर्यवर्चसः । हे सूर्यादिप्रतिविम्वग्राहिण्य आपो यूयं सूर्यत्वचसः स्थ, सूर्यस्य त्वक्शरीरं प्रतिविम्वरूपेण यासु निति ताः सूर्यत्वचसः । हे स्थावरा आपो यूयं मान्दा स्थ गत्यभावान्मन्दरूपाः स्थ । हे नीहारगता आशे यूयं वाशाः स्थ वश्या भवत । नीहारो हि नदीमवाहवन्मनुष्यगति न प्रतिवध्नाति ततो वश्यत्वम् । गोर्गर्भवेष्टन उल स्थिता हे आपो यूयं शकरी: स्थ गर्भरक्षणे शक्का भवत । हे क्षीरगता आपो यूयं विश्वभृतः स्थ, विश्वं विभ्रतीति विश्व भृतः । क्षीरेण हि माणिजातं पुष्यते । हे दधिगता आपो यूयं जनभृतः स्थ । पूर्ववद्याख्येयम् । हे घृतद्रवरूपा आपो यूयमनस्तेजस्याः स्थ, ज्वालारूपत्वाद्- घृतममेस्तेजस्तेन भवास्तेजस्थाः। हे मधुद्रवरूपा आपो यूयमपामोपधीनों रस: स्थ । पुष्परसजन्यत्वादुमयसारत्वं मसिद्धम् । राजसूयार्थ चितानाश्चिन्तयन्त ऋविनोऽपोऽगृह्णन् । कीदृशी । देवीर्दीप्यमाना मधुपत्तीमधुरा ऊर्जस्वती- लपदाः। ता एव पुनर्विशेष्यन्ते-पाभिरभिर्देवताः पूर्व मित्रावरुणावभ्यपिच. पुनरपि याभिरद्भिरातीः शनतिकम्येन्द्रमनयंस्तादशीपोऽगृहनित्यन्वयः । हे आपो यूयं राष्ट्रमदत्वाधजमानाय राष्ट्रं दत्त स्वाहा तुभ्यमिदं स्वाहुतम् । हे आपो राष्ट्रप्रदत्वादमुष्मै रामयुधिष्ठिरादिवर्मणे राष्ट्रं दध । अनार्येत्यादिपु पञ्चदशमु पनेवपो देवीरित्यगियं शेषत्वेनानुपज्यते । स्वाहाकारान्तो राष्ट्रदा इति मम्रो होमकाले शेपत्वेनानुपज्यते । तद्रहितस्तु ग्रहणकाले ॥ विधत्ते- " अर्थतः स्थति जुहोति । आहुत्यैवैना निष्क्रीय गृह्णाति । अधो इविष्क- तानामेवाभिघृतानां गृहाति । " [प्रा० का० १०७ अ०५] इति । एनाः सरस्वत्यादिनदीगता अपो निष्क्रीय निःशेषेण क्रीला चाऽऽहुत्या हविष्कृता हवीरूपत्वं प्रापिता भवन्ति । आज्यहोमस्याभिधारण- रूपत्वात् ॥ होमादूर्ध्वमनेन मत्रेण ग्रहण विधचे- वहन्तीनां ज्ञाति । एता चा अपार राष्ट्रम् । राष्ट्रमेवास्मै गृहाति । अथो श्रियमेवैनमभिवहन्ति ।" [ग्रा० का० १ ० ७ ०५] इनि । सरस्वत्यामन्यस्यां चा मयां प्रयाहरूपा वहन्त्यस्तासां सकासाही- ·- १२०८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [प्रपमकाण्डे- (राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलविषयमन्त्राणामभिधानम् ) यात् । एता एव वहन्त्यः कूल्यारूपेण बहुविधसस्योपकारित्वादपां राष्ट्र- मित्युच्यते । तदहणेन यजमानार्थ राष्ट्र कृतं भवति । किं चैनं यजमान प्रति श्रियं वहन्ति । स्त्रीलिङ्गपुंलिङ्गस्याभिमायं दर्शयति- " अपां पतिरसीत्याह । मिथुनमेवाकः ।" [ वा० का० १ ० ७ अ०५] इति ॥ यजमानस्य सस्याभिद्धये जलसंपत्ति मदर्शयति- " पाऽस्यूमिरित्याह (१)। ऊर्मिमन्तमेवैनं करोति ।" [वाका० १ म. ७ अ०५] इति ॥ स्वाधीनसेनायुक्तत्वं दर्शयति- " कृपसेनोऽसीत्साह । सेनामेवास्य सश्यति ।" [प्रा० का० १३०७ म०५] इति ॥ वैश्यादिमजासंपत्ति दर्शयति- व्रजक्षितः स्थेत्याह । एता वा अपां विशः । विशमेवामै पर्नुहति ।" [प्रा० का० १ १० ७ अ०५] इति । नगरस्थितवैश्यवत्कूपे सर्वदाऽवस्थानाद्वैश्यत्वम् ।। अन्नमासि दर्शयति- मरुतामोजः स्थेत्याह । अन्नं वै मरुतः । अन्नमेवावरुन्धे ।" [ग्रा० का० १ ० ७ अ०५] इति ॥ राष्ट्रस्य वैर्यनभिभवरूपं तेजो दर्शयति- सूर्यवर्चसः स्थेत्याह (२)। राष्ट्रमेव वर्चस्व्यकः।" [वा० का० १ म०७ अ०५] इति ॥ सत्यानृतमयुक्तं स्वातश्य दर्शयति- "सूर्यत्वचसः स्थेत्याह । सत्यं वा एतत् । यदर्पति । अनृतं यदातपति वर्षति । सत्यानृते एवावरुन्धे । [ब्रा० का० १ ० ७ अ०५] इति । आतपरहिताया दृष्टः प्रभूतत्वेन फलपर्यन्तस्थायित्वादातपयुक्तायास्तद्वैप- रीत्यम् । सर्वत्र सत्यं वक्तुमनृतं वर्जयितुं क्षमत्वं तयोरवरोधः ।। वेदनं प्रशंसति- "नैन५ सत्यानृते उदिते हिस्तः । य एवं वेद ।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ०५] इति ॥ क. प. द. च. 'लात। “ " ·प्रपा०८अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजल्यविषयमत्राणामभिधानम् ) स्थिरास्वप्मु घर्पणादिकं विसम्मेण कर्तुं शक्यत्वादाट्रगतब्राह्मणवर्गस्य ब्रह्मवर्चसं दर्शयति- मान्दा स्थेत्याह । रामेव ब्रह्मवर्चस्यका (३)।" [मा का० १ म०७ अ०५] इति ॥ नीहारे वश्यत्वस्य दर्शितत्वाद्वारस्यापि पश्यत्वं दर्शयति- वाशाः स्थेत्याह । राष्ट्रमेव वश्यकः।" [वा०का०१०७१०५]इति ।। उल्वगतानामा पशुसंबन्धात्पशुपाप्तिं दर्शपति- "शकरी स्थेस्याह । पशवो वै शकरी । पशूनेवावरुन्थे ।" [वा० का० १३०७ अ०५] इति ॥ क्षीरस्थजलेन क्षीरसंपचिं दर्शयति- "विश्वभृतः स्थेत्याह । राष्ट्रमेव पयस्पकः।" [प्रा० का १ म०७ १०५] इति ॥ दन इन्द्रियमदत्त्वाचजलेनेन्द्रियसंपत्ति दर्शयति- जनभृतः स्थेत्याह । राष्ट्रमेवेन्द्रियाच्यकः।" [ मा० का० १०७ प०५] इति ॥ घृतस्य तेजोरूपत्वाचेजःसमृदि दर्शयति- " अग्नेस्तेजस्याः स्येत्याह (४) । राष्ट्रमेव तेजस्व्पकः।" [वा०का०१ म०७ अ०५] इति ॥ अयोपधिरसस्य मधुस्वान्मधुसंपत्ति दर्शयति- "अपामोपधीनार रसः स्वत्याह । राष्ट्रमेव मधव्यमकः ।" [ब्रा० का० १ म०७ अ०५] इति ।। वदन्तीनां गृहातीति नदीमाप्रवाहे जलग्रहण यदुकं तस्यानुकल्पत्वं द्योत- पन्मुरुपकल्पं विधत्ते- सारस्वतं ग्रहं गृह्णाति । एपा वा अपां पृष्ठम् । यत्सरस्वती । पृष्ठमैवै. नर समानानां करोति । "[ग्रा० का० १०७ अ०५] इति । सरस्वत्याख्यानदीविशेपादानीयमानः सारस्वतः । अपां पृष्ठं पृष्ठवदुपरि- चर्तिनी प्रशस्तेत्यर्थः । पृष्ठमेव करोत्युत्कृष्टमेव करोतीत्यर्थः।। शाखान्तस्गतेनैकेन मन्त्रेण सह पोडशसंख्यां विधत्ते- "पोडशभिहाति। पोडशकलो वै पुरुषः । यावानेव पुरुपः । तस्मिन्वीर्य दधाति । " ना० का १०७ अ०५] इति । “ - ·१२१० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [प्रपमकाण्डे- (राजसूयविषयाणामभिपैकार्थजलसंस्कारमन्त्राणामभिधानम् ) पोडशसंख्याकाः कला अवयचा यस्येति पोडशकलः । एकादशेन्द्रियैः पञ्चभूतैश्चोत्पादितत्वाच्छरीरस्य पोडशकलत्वम् ।। अर्धेत इत्पादीनां पोडशमन्त्राणां होमशेपत्वं ग्रहणशेपत्वं च पूर्व विहि- तम्, अर्थेतः स्थति जुहोति वहन्तीनां गृहातीत्यभिधानात्तत्रोभयत्रावस्थितां पोडशसंख्यां समस्य प्रशंसति- "पोडशभिर्जुहोति पोडशभिZलाति । द्वात्रि शत्संपद्यन्ते । द्वात्रिश्श- दक्षराऽनुएक् । वागनुष्टुप्सर्वाणि छन्दारसि । वाचैवैनर सर्वेभिश्छन्दोभिर- भिपिञ्चति (५)।" [प्रा० का० १ ० ७ अ० ५] इति । अनुप्छन्दसोऽक्षरसंघातगामित्वाद्वाग्रूपत्वम् । अनुष्टुभो पा इमानि जायन्त इति तापनीये सर्वजगद्धेतुत्वाभिधानात्सर्वच्छन्दोरूपत्वम् । अत्र विनियोगसंग्रहः-- सारस्वतीजलेऽर्थेति होमः सामुद्रिके त्वपाम् । वृपाऽसीति प्रतीपोविन्वीपोर्मों पुन:प ॥१॥ व्रज कूप्यासु मरुतां वायुप्रतिहतास्वथ । सूर्यश्वाऽऽ(वाऽऽ)तपवृष्टासु सूर्य विम्बयुतामु च ॥२॥ मान्दाः स्थिरासु वाशाः स्थ नीहारस्थासु शकरी । गवोल्वस्थासु विश्वेति क्षीरगासु जनेति तु ॥ ३ ॥ दधिगासु घृतस्थासु त्वग्नेमधुगतासु तु । अपामपः सर्वशेप ऋगेपा राष्ट्रदा इति । स्वाहान्तो होमगोऽन्यस्तु ग्रहणे दश पञ्च च ॥४॥" इति ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे- दीयतैत्तिरीयसंहितामाप्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ (अथ प्रथमाष्टकेऽटमनपाटके द्वादशोऽनुवाकः ।) देवारापः सं मधुमतीमधुमतीभिः सृज्यध्वं महि वर्चः क्षत्रियाय वन्वाना अनाधृष्टाः सीद- तोजस्वतीमहि वर्चः क्षत्रियाय दर्धतीरनिभृष्ट- ·१२११ प्रपा० अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलमंस्तारमाणामभिधानम् ) मसि वाचो बन्धुस्तपोजाः सोम॑स्य दात्रमसि शुका व शुक्रेणोत्पुनामि चन्द्राश्चन्द्रेणामृता अमृतेन स्वाहा राजसूर्याय चितानाः । सध- मादौ युग्मिनीरूज एता अनिभृष्टा अपस्युवो वसानः । पस्यांसु चक्रे वरुणः सवस्थमपार शिशुः (१) मातृतमास्वन्तः । क्षत्रस्योल्व- मसि क्षत्रस्य योनिरस्याविनो अग्निहपतिरा- वित्र इन्द्रो वृद्धश्रवा आचिनः पूपा विश्ववेदा ावित्रो मित्रावरुणाताधावाविन्ने थापा- पृथिवी धृतव्रते आविना देव्यदितिर्विश्वरूप्या- वित्रोऽयमसावामुष्यायोऽस्यां विश्यस्मिना महते क्षत्राय महत आधिपत्याय महते जानराज्यायैप वो भरता राजा सोमोऽस्माकं ब्राह्मणाना राजेन्द्रस्य (२) वोऽसि वात्र- वस्त्वयाऽयं नं ध्याच्छत्रुवाधनाः स्थ पात मा प्रत्यञ्च पात मा तिर्यञ्चमन्वञ्च मा पात दिग्भ्यो मा पात विश्वाभ्यो मा नाष्ट्राभ्यः पात हिरण्यवर्णीवुपसी पिरोकेऽयःस्थूणावु- दिती सूर्यस्याऽऽ रोहतं वरुण मित्र गर्ने तत- श्वक्षाामदिति दिति च (३)॥ - ·१२१२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलसंस्कारमन्त्राणामभिधानम् ) (शिशुरिन्दस्यैकचत्वारि शञ्च । ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके - एमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ (अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः।) - देवीः । जापः । समिति । मधुमतीरिति मधु- मतीः । मधुमतीभिरिति मधुमतीभिः । सृज्यध्वम् । महि । वर्चः । क्षत्रियाय । वन्वानाः । अनाधृष्टा इत्यना-धृष्टाः । सीदत । ऊर्जस्वतीः । महि । वः । क्षत्रियाय । दर्धतीः । अनिभृष्टमित्यनि- भृष्टम् । असि । वाचः । वन्धुः । तपोजा इति तपः- जाः । सोमस्य । दात्रम् । असि । शुक्राः । वः । शुक्रेण । उदित । पुनामि । चन्द्राः । चन्द्रेणं । अमृताः । अमृतैन । स्वाहा । राजसूयायेति राज- सूर्याय । चितानाः । सधमाद् इति सध-मादः । झुनिनः । ऊर्जः । एताः । अनिभृष्टा इत्यनि- भृष्टाः । अपस्युवः । वसनिः । पस्त्यांसु । चक्रे । वरुणः । सधस्थमिति सध-स्थम् । अपाम् । शिशुः (१)। मातृतमास्विति मातृ-तमासु । अन्तः । क्षत्रस्य । उल्वंम् । असि । क्षत्रस्य । योनिः ।

·१२१३ - प्रपा०(अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजरायविषयाणामभिपेकार्यजलसस्कारमन्त्राणामभिधानम्) असि । आविनः । जमिः । गृहपतिरिति गृह- पतिः । आविनः । इन्द्रः । वृद्धश्रवा इति वृद्ध- श्रवाः । आविनः । पूपा । विश्ववैदा इति विश्व- वेदाः । जावित्रौ । मित्रावरुणाविति मित्रा-वरुणौ। ऋताधावियूत-वृधौ । आविने इति । द्यावाप्ट- थिवी इति धावा-पृथिवी । धृतवते इति धृत- व्रते । आविना । देवी । अदितिः। विश्वरूपीति विश्व-रूपी । आविनः । अयम् । असौ । आमु- प्यायणः । अस्याम् । विशि । अस्मिन् । राष्ट्रे । महते । क्षत्राय । महते । आधिपत्यायेत्याधि-प- त्याय । महते । जानराज्यायेति जान-राज्याय । एपः । वः । भरताः । राजा । सोमः । अस्माकम् । ब्राह्मणानाम् । राजा । इन्द्रस्य (२) । वनः । असि । वार्चन इति वात्र-वः । त्वया । अयम् । नम् । वध्याव । शत्रुवाधना इति शत्रु-बाधनाः। स्थ । पात । मा । प्रत्यञ्चम् । पात । मा । तिर्य- चम् । अन्वञ्चम् । मा । पात । दिग्भ्य इति दिक्- भ्यः । मा । पात । विश्वाभ्यः । मा । नाष्ट्राभ्यः । पात । हिरण्यवर्णाविति हिरण्य-वर्णी । उपसाम् । विरोक इति वि-रोके । अर्यास्थूणावित्ययः- ·१२१२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणामभिपेफार्थजलसंस्कारमन्त्राणामभिधानम् ) (शिशुरिन्द्रस्यैकचत्वारि शच्च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ- टमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ "(अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ।) । -- देवीः । आपः । समिति । मधुमतीरिति मधु- मतीः । मधुमतीभिरिति मधु-मतीभिः। सृज्यध्वम् । महि । वचः । क्षत्रियाय । वन्वानाः । अनाधृष्टा इत्यना-धृष्टाः । सीदत । ऊर्जस्वतीः । महि । वर्चः । क्षत्रियाय । दर्धतीः । अनिभृष्टमित्यनि- भृष्टम् । असि । वाचः । बन्धुः। तपोजा इति तपः- जाः । सोमस्य । दात्रम् । असि । शुक्राः । वः । शुक्रेण । उदिति । पुनामि । चन्द्राः । चन्द्रेणं । अमृताः । अमृतैन । स्वाहा । राजसूयायेति राज- सूर्याय । चितानाः । सधमाद् इति सध-मादः । झुम्निनीः । ऊर्जः । एताः । जनिभृष्टा इत्यनि- भृष्टाः । अपस्युवः । वसांनः । पस्यांसु । चक्रे । वरुणः । सधस्थमिति सध-स्थम् । अपाम् । शिशुः (१)। मातृतमास्विति मातृ-तमासु । अन्तः । क्षत्रस्य । उल्वम् । असि । क्षत्रस्य । योनिः । - ·प्यायणः । जस्मा । विशि। अम्मा एपः। वः। भरता गर्दा मोम जम्मा । ब्राह्मणानाम् । राजा । इम्य (कादः। असि । वात्रन इति वात्र-ताए। वृत्रम् । वध्यात् । शवाधना इति शमनः। स्थ पात । मा। प्रत्यञ्चम् । पातामा चम्/ अन्वचम् । मा। पात । दिग्न्य रात |मा। पात । विश्वांभ्यः। मानाठाया। पाते । हिरण्यवर्णाविति हिरण्य-वर्णी 1 उपाय। विरीक इति वि-रोके । जयास्यूणावित्ययः- । प्रपा (अनु०१२] कृष्णाटी कृष्णाचनका (राजगविश्यमेव असि । जाविनः । जग्निः । - पतिः । जावित्रः । इन्द्रः सद श्रवाः । जावित्रः । पृपा । विवादक- वेदाः । आवित्रो । मित्राव गाविति कि- ऋताधाविर्भूत-या । नाविन दान । इन्द्र 'थवी इति द्यावा-पृथिवी । तत्रन र व्रते । आवित्रा । देवी 1 अदितिः । दिया। विश्व-रूपी । आवित्रः । अयम् अमा । महते । क्षत्रायं. महने । बाविपर्यायवाधि--- त्याय 1 महत्वाचागनगन्यायति वान-गन्याय । 1 ·१२१४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयाणाममिघकाजलसस्कारमत्राणामभिधानम् ) स्थूणौ । उदितावित्युव-इतौ । सूर्यस्य । एति । रोहतम् । वरुण । मित्र । गतम् । ततः । चक्षाथाम् । अदितिम् । दितिम् । च (३)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टके - टमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ (अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः।) एकादशेऽभिपेकजलममा उक्ताः। द्वादशे तज्जलसंस्कारमा उच्यन्ते । कल्प: देवीराप इति चैतसे सते ग्रहान्समवनीय" इति । अप्सु जातो वृक्षविशेषो वेतसस्तेन निर्मितं द्रोणकलशसदृशं पात्रं सतं तस्मिन्सते वायव्येहीतास्ता अपोऽवनयेत् । पाठस्तु- देवीरापः सं मधुमतीमधुमतीयकिसृज्यध्वं महि वर्चः क्षत्रियाय वधाना, इति । हे आपो देव्यो नानापात्रेषु गृहीता यूयं क्षत्रियाय राज्ञे पहि वर्षो वन्वाना महत्तेजः संपादयन्त्यः परस्परं संसृज्यध्वम् । कीदृश्यः कीदृशीभिः सह, मधु. मतीर्मधुरा मधुमतीभिर्मधुराभिः सह ।। मनसामर्थेन परस्परं संसर्गः संपद्यत इति दर्शयति-- "देवीतपर संगपुपातमिथुपरजीनि सत्यवामित्याह । ब्रह्मणेना: सह- जति ।" [ब्रा० का १० ७ ०६] इति ।। कल्पा-"अनाधृष्टाः सीदतेत्यन्तरा होतुधिष्ण्यं ब्राह्मणाच्छसिनश्च सादपित्वा " इति । पाठस्तु- अनाधृष्टाः सीदतोजस्वतीमहि वर्चः क्षत्रियाय दधतीः, इति । हे आपोऽनाधृष्टाः केनाप्यतिरस्कृता ऊर्जस्वती सारस्वत्यः सीद तिप्रत । किं कुर्वत्यः । राक्षे महदों दधत्वः ॥ - ·" प्रपा(अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १२१५ ( राजसूयविषयाणामभिपेकार्थजलसस्कारमाणामभिधानम् ) मसामनवाऽऽसामुपवेशनपपि संपद्यत इत्याह- "अनाधृष्टाः सीदतेत्याह । ब्रह्मणैवैनाः सादयति । " [ब्रा० का०१ म० ७ अ०६] इति ॥ विधते- अन्तरा होतुथ धिष्णियं ब्राह्मणाच्छसिनव सादयति । आमेयो वै होता । ऐन्दो ब्राह्मणाच्छसी । तेजसा चैवेन्द्रियेण चोभयतो राष्ट्र परि- गृह्णाति । "[प्रा० का० १ ० ७ अ० ६ इति । म यो देवापामय इत्याद्यामेयशस्त्रपागदोताऽऽग्नेयः । इन्द्र वा पर्भ वयमित्यायैन्द्रशस्त्रपागाहामणाच्छसिन ऐन्द्रत्वम् ।। कल्प: अनिभृष्टमसीति तस्मिशतमानं हिरण्यमवधाय" इति । पाउस्तु- अनिभृष्टमसि वाचो बन्धुस्त- पोजाः सोमस्य दात्रमसि, इति । हे हिरण्य त्वमनिभृटमसि पवादिवतिसंयोगेऽपि नितरां भृष्टं नासि न भवसि । किं च, पाचो बन्धुरसि । हिरण्यवतया हि राजामात्यादीनां चारसर्वैराट्रिपते । तपोजा असि संतापयतोऽनेर्जातोऽसि हिरण्यस्यामिरेत- स्त्यात् । तया चाऽऽधानमकरणेऽमि मकस्य भूपते-“ तस्य रेतः परापतत् । तद्धिरण्यमभवत् " इति । सोमस्य दानमसि सोमस्य ऋयार्य त्वं दचमसि, "हिरण्येन क्रीणाति " इति धुतेः ।। कल्प: शुका वः शुश्रेणोत्सुनामीवि तेनोत्पूप इति । पाठस्तु- शुका वः शुक्रेणोत्पुनामि चन्द्राचन्द्रेणामृता अमृतेन स्वाहा राजसूयाय चितानाः ।, इति । है आपः शुक्रा वो दीप्तिमतीर्युप्माशुक्रेण दीप्तिमता हिरण्येनोत्पुनामि । कीदृशीः कीरशेन, चन्द्राचन्द्रेण । उभयोराकादकत्वं प्रसिद्धम् । अमृता अमृतेन । स्वादुत्वादापोऽमृताः । मियत्वाद्धिरण्यमस्तम् । पुनरपि कीदृशी, स्वाहाकारसंपादितहोमयुक्ताप राजसूपाय चितानाः संपादिताः ।। विधचे- - ·१२१६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविपयाणामभिषेकार्यजलसंस्कारमन्त्राणामभिधानम् ) "हिरण्येनोत्पुनाति । आहुत्यै हि पवित्राभ्यामुत्पुनन्ति व्यावत्यै(१)।" [ब्रा० का० १ ० ७ अ०६] इति । पात्र स्थापितं हिरण्यं दर्भण दीर्घसूत्रेण वा अग्रथ्य तत्सूत्रं हस्ताभ्यां धृत्वोत्पुनीयात् । आज्यं त्वाहुत्यर्थं पवित्राभ्यामेवोत्पूयते । आपस्त्वभिपे. कार्या इत्याज्याद्याहत्त्यर्थं हिरण्येनोत्पवनम् ।। हिरण्यपरिमाणं विधचे- शतमानं भवति । शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः । आयुप्येवेन्द्रिये प्रति- तिष्ठति । " [ ना० का० १ ० ७ ०६] इति । वाजपेये यूपावरोहणमसङ्गे वाक्यमेतद्याख्यातम् ।। मनट्यभागानामों लोकसिद्ध इति दर्शयति- “ अनिभृष्टमसीत्याह । अनिभृष्ट होतत् । वाचो पन्धुरित्याह । वाचो होप पन्धुः । तपोजा इत्याह । तपोजा होतत् । सोमस्य दात्रमसीत्याह (२)। सोमस्य ह्येतद्दात्रम् । शुक्रा वः शुक्रणोत्पुनामीत्याह । शुका यापः । शुक्रर हिरण्यम् । चन्द्राश्चन्द्रेणेत्याद्द । चन्द्रा ह्यापः। चन्द्र हिरण्यम् । अमृता अमृतेनेत्याह । अमृता यापः । अमृत हिरण्यम् (३) । स्वाहा राजसूया. येत्याह । राजसूयाय होना उत्पुनाति । " [ब्रा० का०१५०७ अ० ६] इति । राजसूयाय राजसूयान्तर्गतराजाभिषेकाय ।। कल्प:--" सधमादो घुम्निनीरिति चतुर्पदपात्रेषु व्यानपति पालाश औदुम्बर आश्वत्ये नैयग्रोधे " इति । पाठस्तु- सधमादो द्युमिनीज एता जनिभृष्टा अप- स्युवो वसानः । पस्त्यासु चक्रे वरुणः सधस्थमपार शिशुातृतमास्वन्तः 1, इति । वरुणः पस्त्यामु गृहस्थानीयास्वप्न अन्नमध्ये सधस्यं च तामिरद्भिः सह स्थिति कृतवान् । कोशीप पम्त्यामु, मालनपामु । अनिशयेन मानरो पालनमा अतिम्नेहयुक्ता मातरोहि पुत्रं पालयन्नि प्रियं नत्पालयिव्य इत्यर्थः । कीयो वरुणः । अपां शिमुः, मातृस्थानीयानाम पुषस्थानीयः । कि कुर्वन्, मान एता अपो वनवदाच्छादयन् । कीशीरपः, मधपादः सान्न। स्थितन वरुणन सहकलिन्देशे स्थित्वा तं वरुणं मादपिपिपित्री, पुन्नि- - ·" - कल्प:- प्रपा (मनु.१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १२१७ (राजसूयविषयाणामभिपेशाधजलसंस्कारमत्राणामभिधानम् ) नीतिमतीर्धनवतीर्वा, ऊों वलहेतुभूताः, अनिभृष्टा यवादिवदर्जना. योग्याः, अपस्युवः कर्माणीच्छन्तीः ।। विधत्ते-- " सधमादो पुन्निनीरून एता इति वारुण्यची गृह्णाति । वरुणसवमेवाब- रुन्धे। [ब्रा० का० १ ० ७ ०६] इति । । वरुणसवं वरुणानुज्ञानम् ।। ऋच एकत्वं मशंसति- एकपा द्वाति । एकथैव यजमाने वीर्य दधाति । [बा० का० १ भ०७ अ०६] इति ॥ क्षत्रस्योल्बमसि क्षत्रस्य योनिरसि- क्षत्रस्योल्बमसीति तार्य यजमानः परिधत्ते, क्षत्रस्य योनिर- सीति पाण्डरमुष्णीपं द्वितीयं घेतं पोण्डरमित्याचक्षते " इति । ताप्र्य घृतात यखम् । वाजपेये व्याख्याती मघौ ।। विधत्ते- "क्षत्रस्योल्वमसि सत्रस्य योनिरसीति तार्थ चोष्णीपं च प्रपच्छति सयोनिस्वाय । "[प्रा० का० १ ० ७ अ० ६ ] इति । यजमानो राजस्वाक्षत्रियः । तार्योष्णीषयोरपि क्षत्रसंबन्धित्वे सपो- नित्वं समानजातित्वं भवति ।। विधत्ते- " एकशतेन दर्भपुञ्जीलैः पश्यति । शतायुर्व पुरुषः शतबीर्यः । भात्मक- शातः (४)। यावानेव पुरुषः । तस्मिन्चीर्य दधाति । [प्रा० का०१ म. ७ अ०६] इति । बहुभिर्दर्भनाडीभिर्युक्तमेकं काण्डं दर्भपुजील, तारेकाधिकरतसंख्या- कैर्यजमानं शोषपेत् । शतवीर्यः शतेन्द्रिय आत्मा यजमाननीयः सवाधिकामे- कन्न संख्यां पूरयति ॥ द्रव्यत्रयभक्षणं क्रमेण विधचे- "दभ्याशयति । इन्द्रिपमेवावरुन्थे । उदुम्बरमाश्पति । अभायस्यार- रुद्धयै । शष्पाण्याशयति । मुरावलिमेवेनं करोति ।" [वाका० १०७ अ० ६ ] इति । १२.५ इ. च । त, च । .

·१२१८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलसस्कारमत्राणामभिधानम् ) दन इन्द्रियमियत्वात्तेनेन्द्रियावरोधः । उदुम्बरफलस्य मधुरत्वान्मृदुत्वा चातुं योग्यत्वम् । शप्पाणि वालणानि जीहियवाड्राणीत्यर्थः । तेप सुराजनकत्वात्मुरात्वम् । सा च सुरा वलिः पूजा यस्य सोऽयं यजमान. सुरावलिः ॥ कल्प:-"आविन्नो अग्निरित्याविदो यजमानं वाचयन्वहिरुदानीय"इति आविद आवित्संज्ञका पवाः सप्त । उदानीयाऽऽनीधीयादहिनिःसार्य पाठस्तु- आविनो अग्निहपतिराविन इन्द्रो वृद्धश्रवा आविन्नः पूषा विश्ववेदा आविनौ मित्राव- रुणातावृधावाविन्ने द्यावापृथिवी धृतवते आविना देव्यदितिर्विश्वरूप्याविनोऽयमसावा. मुष्यायणोऽस्यां विश्यस्मिन्नाष्ट्रे महते क्षत्राय महत आधिपत्याय महते जानराज्याय, इति । अग्निरिदानी गृहपतिराविन्नोऽनेन कर्मणा गृहपतित्वं लब्धवान् । इन्द्र: पद्धकीर्ति लब्धवान् । पूपा विज्ञानं लब्धवान् । मित्रावरुणो सत्यवचनदि लब्धयन्ती । यावापृथिव्या नियमेन सर्वस्वव्यापाररूपं व्रतधारण लब्धवत्यौ । अदितिर्देवमाता च सर्वदेवशरीरयुक्तत्वं लब्धवती, देवतारूपान्वहुपुत्रानुत्पा- दयतीत्यर्थः । अयं पुरतो वर्तमानोऽसौ नरसिंहवर्माऽऽमुष्यायणोऽमुप्य राजे. न्द्रवर्मणः पुत्रः पात्रो वा । तादृशो यजमानोऽस्यां प्रजायापस्मिथा महरा क्षत्रत्वादिपूर्वव्याख्यातगुणेभ्यः पर्याप्तः सन्नाविनस्तान्गुणान्धवानित्यर्थः ।। एप वो भरता राजा सोमोऽ- स्माकं ब्राह्मणानार राजा- एप वो भरता राजेत्युक्त्वा " इति । पूर्ववदनेन मन्त्रेण यजपानं रत्तिभ्यः प्रदाय "सोमोऽस्माकं ब्राह्मणानार राजा" इति ब्रह्मा जपतीत्यर्थः॥ विधत्ते- " आविद एता भवन्ति । आविदमेवनं गमयन्ति (५)।"[ग्रा०का०१ म०७ अ०६] इनि । कल्प:

·" प्रपा०८अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १२१९ (राजम्यविषयाणामभिपेकार्थालराकारमत्राणामभिधानम् ) एता आविन इत्याचा आविरसंशका पत्रवाचो वाचनीया भवन्तीत्यर्थः । तेनेनं यजमानमाविदं गृहपतित्वादिलाभ मापपन्तीत्यर्थः ।। आघमत्रचतुष्टपपाठ प्रशंसति- "अमिरन गाईपत्येनापति । इन्द्र इन्द्रियेण । पूपा पशुभिः । मित्रार- रुणौ माणापानाभ्याम् । " [मा० का १०७ ० ६ ] इति । गाईपत्यं गृहपतित्यम् । इन्द्रियेणावतीत्यनुवर्तते ॥ पचममर्ष मशंसति- इन्द्रो त्राय वसमुदयच्छत् । स दिवालिखत् । सोऽयम्णः पन्या अभवत् । स आविन्ने द्यावापृथिवी धृतरते इति धारापृथिवी उपाधावत् । स आभ्यामेव प्रसूत इन्द्रो त्राय वजं प्राहरद । भाषिन्ने धारापृथिवी धृतरते इति यदाह (६) आभ्यामेव प्रसूतो यजमानो वजं भ्रातृव्याय प्रहरति । [ना० का १०७ अ०६] इति । इन्द्रेणोयतस्य वनस्य तीक्ष्णतया घुलोके रेखा संपन्ना । सा च सूर्यस्य मार्गोऽभवत् । तदानीं चौरुत्पाटनेन शुमा यदा वनमहारायानुज्ञा दत्तवती तदा स इन्द्रोऽनेन मन्त्रेण द्यावापृथिव्या सेवित्या नाभ्यामनुज्ञातो माय वज माहरन् । एवं यजमानोऽप्यनेन मत्रेण वैरिणे वजं प्रहरति ।। पष्टमवं मशंसति- " आचिन्ना देव्यदितिविश्वरूपी त्याह । इयं वै देव्यदितिर्विश्वरूपी । अस्यामेव प्रतितिष्ठति। " [ग्रा० का० १ प्र० ७ १०६ ] इति । भूमिरेख कांचिन्मूर्ति धृत्वा देवमाताऽदितिरित्युच्यते ।। सप्तममत्रस्य पूर्वभाग प्रशमति- "आविनोऽयमसायामुप्पापणोऽस्यां विश्पस्मिन्त्राष्ट्र इत्याह । विशेवै- नर राष्ट्रेण समर्धयति । [ब्रा० का० १ ० ७ अ०६] इति । विशा करमदायिन्या मजया राष्ट्रण सर्वसस्पयुक्तेन भूमिविशेपेण च यज- मानं समर्धयस्पेव ॥ तस्प मनस्योत्तरभागमुत्तरौ च मी पूर्ववद्याचष्टे- "महते क्षत्राय महत आधिपत्याय महते जानराज्पायेत्साह । आशिपमे वैतामाशास्ते । एप वो भरता राजा सोमोऽस्माकं ब्राह्मणानार राजेसाह । तस्मात्सोमराजानो ब्राह्मणाः (1"नाका १०७१०६] इति॥ कल्प:-"इन्द्रस्य वजोऽसि वान इति धनुर्यजमानाय प्रयच्छति" इति । - ·१२२० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयाणामभिपेकार्थजरसस्कारमत्राणामभिधानम् ) पाठस्तु- इन्द्रस्य वजोऽसि वात्रघ्नस्त्व- याऽयं दृत्रं वध्यात् इति । हे धनुस्त्वमिन्द्रस्य बजवत्महारसाधनमसि । अतस्त्वयाऽयं यजमानो वैरिणं वध्यात् ॥ विधत्ते- इन्द्रस्य वज्रोऽसि वाघ्न इति धनुः प्रयच्छति विजित्यै ।" [वा. का० ११०७ अ०६] इति ।। शत्रुबाधनाः स्थ- कल्प: शत्रुवाधनाः स्थति त्रीन्वाणावतः" इति । याणा शल्यं तयुक्ताग्रानित्यर्थः । त्रीनि पून्मयच्छतीति शेपः। हे इपवो यूयं शत्रूणां वाधका भवथ ॥ विधत्ते- शत्रुवाधनाः स्थेतीपून् । शत्रूनेवास्य वाधन्ते ।" [ग्रा० का० १० ७ अ०६] इति । प्रयच्छत्तीत्यनुवर्तते ॥ कल्प:-" पात पा प्रत्यञ्चमिति प्रदीयमानाननुमन्त्रयते " इति । पाठस्तु- पात मा प्रत्यञ्चं पात मा तिर्यच्च- मन्वञ्च मा पात दिग्भ्यो मा पात विश्वाभ्यो मा. नाष्ट्राभ्यः पात, इति । यदा वैरी पुरतः स्थित्वा वाणं मुञ्चति तदानीमयं विध्यमानो वाणस्य प्रत्यध्मुखो भवति । पार्षयोः स्थित्वा वाणमोक्षणेऽयं तिर्यग्भवति । पृष्ठतः स्थित्वा वाणमोक्षणे पलायमानोऽयमन्वम्भवति । हे मदीया वाणाः प्रत्यगा- दिरूपं मां पात परकीयेभ्यो यथोक्तमकारेण मां प्रत्यागच्छयो वाणेभ्यो रसत । युद्धकुशला हि स्वकीयैर्याणैः परकीयानपसारयन्ति खण्डयन्ति वा। अतो मद्धस्तेऽवस्थिता हे वाणाः सर्वाभ्यो दिग्भ्यो मां पात । न केवलं पर कीययाणेभ्य एव रक्षणं किं नु विश्वाभ्यः सर्वाभ्यो नाष्ट्राभ्यो नाश हेतुभ्यः शत्रुकृतपीडाभ्यो मां पात ॥ “ ·प्रपा० मनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयवैचिरीयसंहिता । (राजसूयविषयाणामभिषेकार्यजलसंस्कारमत्राणामभिधानम् ) मत्स्य पूर्वभागं व्याचष्टे- पात मा प्रत्यञ्च पात मा तिर्यवमन्वञ्च मा पातेत्याह । तिस्रो वे शरन्याः । प्रतीची तिरश्यनूची । ताभ्य एवैनं पान्ति । "[ग्रा० का० १ म०७ अ०६] इति । शरच्या हिंसिकाः परकीयतयस्ताथ पूर्वोक्तरीत्या मत्वगादिरूपाः ।। मध्यमभाग व्याचष्टे- "दिग्भ्यो मा पातेल्याह । दिग्भ्य एवैनं पान्ति ।" [वा० का० १० ७ अ०६] इति । दूरदेशवर्तिनीपु दिक्षु स्थिताः संधिविग्रहकारिमनुष्यमुखेन(ण) वैरिणो भीपयन्ति । ताभ्यो दूरदेशवर्तिनीभ्यो दिग्भ्य एनं यजमान हस्तस्था वाणाः पान्त्येव ।। तृतीयभागं व्याचष्टे- "विश्वाभ्यो मा नायाभ्यः पातेत्याह । अपरिमितादेवैनं पान्ति । [मा. का० १ ० ७ अ०६ ] इति । अपरिमितादहुविधाग्रामापहारादिरूपाद्वाधात् ॥ कल्प:--" हिरण्यवर्णावित्युद्यतावभिमन्वयते" इति । चेद्धमुद्यती धनुर्वाणयुक्तौ यजमानहस्ती। पाठस्तु- हिरण्यवर्णावुपसां विरोकेऽयःस्थूणावुदिती सूर्यस्याऽऽ रोहतं वरुण मित्र गर्ने ततश्चक्षाथामदिति दिति च॥ इति ॥ हे वरुण शनिवारक वामहस्त, हे मित्र शत्रुमारक दक्षिणात पुजा गर्न मारोहतं, बेद्धमुचती धनुर्वाणयुक्तौ यजमानइस्ती रयस्योपरिमार्ग नाम- मारोह परकीयवाणेभ्यो रक्षतम् । परितवर्मफल कादिभिरादित मात रयस्योपरिभागो गतसदृशो भवति । आरोहणं कता ईनरिहरे- उपसां विरोके मूर्यस्योदिती प्रतिदिन यान्युपांसि दिपागातीदि दो संवन्धिनि विशिष्ट आलोके मवर्तमाने सति सदसटलिपुले सति । कीदृशौ पाए । हिरण्यवर्णी मुवर्णयवितसहिनीन लाना- त. स्वित्दा । ३.८२ मत - ·१२२२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्ड- ( राजसूयविषयदिग्व्यास्थापनमन्त्राणामभिधानम् ) समानौ । अयःस्थूणी लोइस्तम्भवदत्यन्तदृढौ । ततो रथारोहणादूर्ध्वमदितिम- खण्डितां स्वसेनां दिति खण्डितां परसेनां च चक्षायां मेणानुग्रहनिग्रहदृष्ट्या समीक्षेथाम् ।। विधत्ते- " हिरण्यवर्णावुपसां विरोक इति त्रिष्टुभा वाहू उगृह्नाति । इन्द्रियं वै वीर्यं त्रिष्टुक् । इन्द्रियमेव वीर्यमुपरिष्टादात्मन्धत्ते (८)।" [प्रा० का० १ भ०७ अ०६] इति । उद्हणमुद्यतयोरभिमत्रणम् । चौधायनपक्षे तु यथावाह्मणं पाहूयमनार्थ एव मन्त्रः । इन्द्रियं वीर्य हस्तपादादिगतसामध्य, तत्सामर्थ्यप्रदत्वात्रिएप्छन्द- सस्तद्रूपत्वम् ॥ अत्र विनियोगसंग्रहः- देवीति वैतसे पात्रे सर्वा अपि नयेदपः । अनेति सादयेन्मध्ये होतुब्रह्माख्यधिष्ण्ययोः॥१॥ अनिभृष्टेति तास्वन्तः शतस्वर्ण विनिक्षिपेत् । स्वर्णेनोत्पवनं शुक्राः पात्रेषु व्यानयेत्सध ॥ २॥ क्षत्रेति धारयेत्स्वामी ताप्ोप्णीपद्वयं क्रमात् । स्वामिनं वाचयेदाविसप्तमवान्विनिर्गतौ ॥ ३ ॥ एप वः स्वामिनं दद्यात्सोमोऽस्मा ब्रह्मणो जपः । इन्द्र दद्यात्स्वामिनोऽन्यो धनुः शविति वाणकान् ॥ ४ ॥ पातेपुन्मत्रयेत्स्वामी हिर वाहू तथोद्यतौ । अनुवाके द्वादशेऽस्मिन्मन्त्रा विंशतिरीरिताः ॥५॥” इति ॥ इति श्रीमत्सायणाचाविरचिते माधवाये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे- दीयतैत्तिरीयसंहितामाप्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ (अथ प्रथमावेऽटमप्रपाटके त्रयोदशोऽनुवाकः ।) समिधमा तिष्ठ गायत्री वा छन्दसामवतु १ स. 'वित्सप्त।

·प्रपा०८अनु०१३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( राजसूयविषयदिव्यास्थापनमश्राणाममिधानम् ) त्रिवरस्तोमो रथंतर सामाग्निता ब्रह्म द्रवित णमुग्रामा तिष्ठ त्रिष्टुप्त्वा छन्दसामवतु पञ्चदशः स्तोमो बृहत्सामेन्द्रो देवता क्षत्रं द्रविणं विरा- जमा तिष्ठ जगती वा छन्दसामवतु सप्तदशः स्तोतॊ वैरूप५ साम मरुतौ देवता विवि णमुदीचीमा तिष्ठानुष्टुप्त्वा ( १ ) छन्दसा- मवत्वेकविश्शः स्तोमो वैराज सामं मित्रा- वरुणो देवता बलं द्रविणमूर्धामा तिष्ठ पङ्क्तिस्त्वा छन्दसामवतु त्रिणवत्रयस्त्रिशो स्तोमी शाक्करखते सामनी बृहस्पतिर्देवता व! द्रविणमीदृचान्यादृचैतादृचं प्रतिदृ- इच मितश्च संमितश्च सभेराः । शुक्रज्योतिश्च चित्रज्योतिश्च सत्यज्योतिश्च ज्योतिप्माश्च सत्यश्चतपाश्च (२) अत्यहाः । जनये स्वाहा सोमाय स्वाहा सवित्रे स्वाहा सर- स्वत्यै स्वाहां पूष्णे स्वाहा बृहस्पतये स्वाहे- न्द्रीय स्वाहा घोपाय स्वाहा श्लोकाय स्वाहा:- शाय स्वाहा भगाय स्वाहा क्षेत्रस्य पतये स्वाहा पृथिव्यै स्वाहाऽन्तरिक्षाय स्वाही दिवे साहा सूर्याय स्वाहा चन्द्रमसे साहा नक्ष- ·१२२४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजस्यविपयदिग्व्यास्थापनमन्त्राणामभिधानम्) वेभ्यः स्वाहाऽभ्यः स्वाहा॑षधीभ्यः स्वाहा वनस्पतिभ्यः स्वाहां चराचरेभ्यः स्वाहाँ परि- प्लवेभ्यः स्वाहाँ सरीसृपेभ्यः स्वाहा (३)॥ ( अनुष्टुप्त्वतपाश्च सरीसृपेभ्यः स्वाहा । ) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाप्टके - टमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥ (अथ प्रयमाटकेऽटमप्रपाठके प्रयोदशोऽनुवाकः।) समिधमिति सम्-इधम् । एति । तिष्ठ । गायत्री । त्वा । छन्दसाम् । अवतु । विदिति त्रि-वृत् । स्तोमः । रथंतरमिति रथं-तरम् । साम । अग्निः । देवता । ब्रह्म । द्रविणम् । उग्राम् । एति । तिष्ठ । त्रिष्टुप् । त्वा । छन्दसाम् । अवतु । पञ्चदश इति पञ्च-दृशः । स्तोमः । बृहत् । साम । इन्द्रः । देवता । क्षत्रम् । द्रविणम् । विराजमिति वि-राजम् । एति । तिष्ठ । जगती । खा । छन्द- साम् । अवतु । सप्तदश इति सप्त-दृशः । स्तोमः । वरूपम् । साम । मरुतः । देवता । विट् । द्रवि- णम् । उदीचीम् । एति । तिष्ठ । अनुष्टुवित्यनु- स्तुप । त्वा (१) । छन्दसाम् । अवतु । एकविश्श इत्यैक-विश्शः । स्तोमः । वैराजम् । सामं । मित्रा- ·। प्रपा०८अनु०१३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविषयदिग्व्यास्थापनमत्राणामभिधानम् ) वरुणाविति मित्रा-वरुणौ । देवता । वलम् । द्रवि- णम् । ऊर्धाम् । एति । तिष्ठ । पक्तिः । त्वा । छन्दसाम् । अवतु । त्रिणवत्रयस्त्रिश्शाविति त्रिणव- त्रयस्त्रिश्शौ । स्तोमौ । शाक्चररैवते इति शावर-रेवते । सामनी इति ।बृहस्पतिः। देवता । वर्चः । दर्विणम् । ईदृङ् । च । अन्याहङ् । च । एताङ । च । प्रति- दृडिति प्रति--इङ् । च । मितः । च । संमित जति सं-मितः । च । सभेरा इति स–माः । मुकन्यो- तिरिति शुक्र--ज्योतिः । च | बिन्योतिरिति चित्र-ज्योतिः । च । सत्सन्यौनिगिने मन- ज्योतिः । च । ज्योतिष्मान् । । मृत्यः । च । ऋतपा इत्यूत-पाः । ३ (२)। त्यहा इत्य- ति-अहाः । अग्नये । साझ । मोमाय । स्वाहा। सवित्रे । स्वाहा । मांस । स्वाहा । पृष्णे । स्वाहा । बृहस्पतये । स्वाहा । इन्द्राय । स्वाहाँ। घोपाय । स्वाहां। होय । स्वाहा । अशाय। स्वाहाँ । अगाय । साह । क्षेत्रस्य । पतये। - स्वाहा । पृथिव्यै स्वाहा । अन्तरिक्षाय । स्वाहा । । स्वाहा । सूर्याय । स्वाहां। चन चन्द्रमसे । स्वाहा। नक्षत्रेभ्यः । स्वाहा । जम्य इयत्-भ्यः । स्वाहा । १५ ·१२२६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (रागसूयविषयदिव्यास्थापनमत्राणामभिधानम् ) ओषधीभ्य इत्योपैधि-भ्यः । स्वाहा । वनस्पतिभ्य इति वनस्पति-भ्यः। स्वाहा । चराचरेभ्यः । स्वाहा। परिप्लवेभ्य इति परि–प्लवेभ्यः। स्वाहा । सरीस्मृ. पेश्यः । स्वाहा (३)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टकेऽ- टमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ॥ १३ ॥ (अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठक त्रयोदशोऽनुवाकः।) द्वादशेऽभिपेकार्थजलसंस्कारादिमत्रा उक्ताः त्रयोदशे दिग्व्यास्थापनमवा उच्यन्ते । कल्प: -" अथैनं पञ्चभिर्दिशो व्यास्थापयति समिधमा तिष्ठेति मनसा चानु मकामति" इति । व्यास्थापयति विविधदिगभिमुखत्वेन विजयाय प्रस्थापयतीत्यर्थः। तत्र प्रथममत्रपाठस्तु-- समिधमा तिष्ठ गायत्री खा छन्दसामवतु त्रि- स्तोमो रथंतर सामाग्निर्देवता ब्रह्म द्रविणम्, इति । समिध्यतेऽस्यामादित्य इति समित्माची दिक्तां दिशमातिष्ठाऽऽक्रम्य तिष्ठ । तथा स्थितं त्वां छन्दसांमध्ये गायत्री रक्षतु । स्तोमानां पध्ये त्रि. त्स्तोमो रक्षतु । साम्नां मध्ये रथंतरं साम रक्षतु । देवानां मध्येऽग्निर्देवो रक्षतु। ब्रह्म व्राह्मणस्त्वदीयं द्रविणं धनं रक्षतु । त्रिगृत्स्तोमस्य स्वरूपं सामवाह्मणे समानातम् तिसभ्यो हिं करोति स प्रथमया तिसभ्यो हिं करोति स मध्यमया तिसभ्यो हि करोति स उत्तमयोद्यती त्रिवृतो विष्टुतिः " इति । अयमर्थः-उपास्मै गायतैत्यादीनि उचात्मकानि त्रीणि सूक्तानि सन्ति । तेपु तिसभ्य ऋग्भ्यो हिं करोति गायेत् । काभिस्तिमृभिः । प्रथमया त्रिप्वपि सूक्तेपु या मथमा तया स उद्गाता गायेत् । तथा सति तिमृभितिं भवति । सोऽयं मथमः पर्यायः । द्वितीये सूक्तत्रयगतया मध्यमया गायेत् । तृतीये " ·. मरा०८मनु०१३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविषयदिग्यास्थापनमन्प्राणामगिधानम् ) पर्याय सूक्तत्रयगतयोसमया गायेत् । अनेन प्रकारेण विकृत्स्वोमसंवन्धिनी विशिष्ट स्तुतिः संपद्यते । सेयं स्तुतिरुद्यतीनानाभिधीयत इति । अभि त्वा शूर नोनुम इत्यस्यामच्युत्पन्न साम रयतरम् ।। द्वितीयमषपाठस्तु--- उग्रामा तिष्ठ त्रिष्टुप्त्वा छन्दसामवतु पञ्चदशः स्तोमो बृहत्सामेन्द्रो देवता क्षत्रं द्रविणम् , इति । पूर्वन्यापेन पोजनीयम् । पापिनां शिक्षकेण यमेनाधिष्ठितत्वादक्षिणा दिगुना। पञ्चदशस्तोम एवमानात:-" पञ्चभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स एकया स एकया पश्चभ्यो हिं करोति स एकया स तिसभिः स एकया पचभ्यो हिं करोति स एकया स एकया स तिसभिः पञ्चपचिनी पञ्चदशस्य विद्युतिः" इति । पूर्वोक्तत्रिवृत्स्तोम एक एव सूक्तत्रयनिष्पाधः । अन्ये तु स्तोमा एकैकेनैव तचात्मकेन सूक्तेन निष्पायन्ते । तत्रापं क्रमः । प्रथपपर्याय आवृत्तिः पश्च- भिम्भिायेत् । तद्यथा- प्रथमामृचं त्रिर्गायेत् । इतरे द्वे सकृन्सकद्गायेत् । द्वितीयपर्याय मध्यमा निर्णायेत् । तृतीयपर्याय उत्तमां त्रिर्गायेत् । सेयं पञ्चद- शस्तोमस्य संवन्धिनी विष्टुतिरिति । तस्याः पचपचिनीति नाम । त्वामिद्धि हवामह इत्येतस्पामच्युत्पन्न साम धृहत् ।। तृतीयमन्त्र पाठस्तु-- विराजमा तिष्ठ जगती खा छन्द- सामवतु सप्तदशः स्तोमो वरूप साम मरुतो देवता विद्रविणम् , इति । जलाधिपेन वरुणेन पालिता सती सम्यक्फलितः सस्पैविशेषेण राजत इति विराट मतीची दिक् । सप्तदशस्तोम एवमानात:-" पञ्चभ्यो हिं करोति स तिभिः स एकया स एकया पचभ्यो हिं करोति स एकया स तिसभिः स एकया सप्तभ्यो हिं करोति स एकया स तिसभिः स तिभिरिति दश- संप्ता सप्तदशस्य विष्टुतिः " इति । * सर्वपुस्तरेषु प्रतिशब्दो वर्तते । परतु अनुपयुक्त इति तैयम् । १ के.च 'सप्त रा।

·१२२८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयदिग्यास्थापनमन्त्राणामभिधानम् ) प्रथमपर्याये प्रथमामृचं त्रिर्गायेत् । द्वितीयपर्याये मध्यमां त्रिर्गायेत् । तृती- यपर्याये मध्यमामुत्तमां च त्रिर्गायेत् । सेयं सप्तदशस्तोमसंवन्धिनी विष्टुतिर्दश- सप्तेत्यभिधीयते । यद्याव इन्द्रेत्यस्यामृच्युत्पन्न साम वैरूपम् ।। चतुर्थमत्रपाठस्तु- उदीचीमा तिष्ठानुष्टुप्त्वा छन्दसाम- ववेकविशः स्तोमो वैराज साम मित्रावरुणो देवता बलं द्रविणम्, इति । '. एकविंशस्तोम एवमानात:-" सप्तभ्यो हिं करोति स तिसभिः स तिमृभिः स एकया सप्तभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स तिसभिः सप्तभ्यो हिं करोति स तिमृभिः स एकया स तिसृभिः सप्तसप्तिन्येकविंशस्य विद्युतिः" इति । प्रथमपर्याय उत्तमा सकृद्गायेत् । द्वितीयपर्याये प्रथमां, तृतीयपर्याये मध्यमां सकृद्गायेत् । सेयमेकविंशस्तोमसंबन्धिनी विद्युतिरिति सप्तसप्लिनीत्यभिधीयत इययः । पिया सोममिन्द्र मन्दतु त्वेत्यस्यामृत्युत्पन्नं साम बैराजम् ।। पञ्चममत्रपाठस्तु- ऊर्धामा तिष्ठ पङ्क्तिस्त्वा छन्दसामवतु त्रिणवत्रयस्त्रिश्शौ स्तोमो स्तोमौ शाक्चररैवते सामनी बृहस्पतिर्देवता व) द्रविणम्, इति । त्रिणवस्तोम एवमानात: ." नवभ्यो हिं करोति स तिहाभिः स पञ्चभिः स एकया नवभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स पञ्चभिनवभ्यो हि करोति स पञ्चभिः स एकया स तिसृभिर्वजो चै त्रिणवः" इति । प्रथमपर्याये प्रथमां त्रिर्गायेत् । मध्यमां पञ्चकृत्वो गायेत् । उत्तमा सकृ. नायेत् । द्वितीयपर्याये प्रथमां सद्गायेत् । मध्यमां त्रिर्गायेत् । उत्तमां पञ्च- कृत्वा गायेत् । तृतीयपर्याये प्रथमां पञ्चकृत्वो गायेत् । मध्यमां सद्गायेत् । उत्तमां त्रिर्गायेत् । सोऽयं त्रिरात्तनवसंख्योपेतत्वात्रिणवनामको वज्रसमानः। त्रयस्त्रिंशस्तोम एवमानात:-" एकादशभ्यो हिं करोति स तिमृभिः स सप्तभिः स एकयैकादशभ्यो हिं करोति स एकया स तिसभिः स सप्तभि- रेकादशभ्यो हिं करोति स सप्तभिः स एकया स तिरमिरन्तो वे त्रयस्त्रिंशः" इति ।

·प्र०८अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयतेचिरीयसंहिता । १२२९ (राजसूयविषयदिग्व्यास्थापनमन्त्राणामभिधानम्) प्रथमपर्याये प्रथमां निर्गायेत् । मध्यमां सप्तकृत्वः । उत्तमा सकृत् । द्विती- यपर्याये प्रथमां सद्वितीयां निस्तृतीयां सप्तकृत्वः । हतीयपर्याये प्रथा सप्तकृत्वो द्वितीयां सकतृतीया तिरिति । सोऽयं त्रयस्त्रिंशः स्वोमानामन्तः । यत्तु वाजपेय उजित्यनुवाके योदशस्तीपश्चतुर्दशस्तोम इस्पादिकमानातं तसामुग्नेयस्तोमाभिमायेणेति द्रष्टव्यम् । उन्नयनमकारस्तु सामसूने द्रष्टव्यः । मो प्वस्मै पुरोरयमित्यस्यामृच्युत्पन्नं साम शाकरम् । रेवतीनः सधमाद इत्यस्यामच्युत्पन्न साप रैवतम् । त्रिपु मधेपु ब्राह्मणानियवैश्या द्रव्यरतका उक्ताः । चतुर्थे शारीरवलस्य तदक्षकत्वम् । पञ्चमे वर्चसः प्रख्यातशूरनामा- तस्य तेजसो धनरक्षकत्वम् ।। विधत्ते- "दिशो व्यास्थापयति । दिशामभिनित्यै । [ग्रा० का १०७ अ०७] इति । यजमानं दिक्षु प्रस्थापितवतोऽध्वयोनिसमनुक्रमणं विधातुं मस्तौति- पदनु प्रक्रामेत् । अभि दिशो जपेत् । उत्तु मायेद । " [बा० का० १ म० ७ अ०७] इति । पधध्वर्युर्यजमानपनु पादेन प्रकामैदिशामभिजयो भवेत्कि नून्माघेवुद्धि- भ्रमं मामुयात् ॥ विधते- मनसाऽनु प्रकामति । अभि दिशो जयति । नोन्माद्यति । [बा का० १ ० ७ अ०७] इति । मनमणस्य कृतत्वादिग्विजयः। पादेन तदकरणादुन्मादाभावः ॥ समिदादीनि दिशां नामानि प्रशंसति- " समिधमा तिष्ठेत्याह । तेज एवावरुन्धे (१) । उग्रामा तिष्ठेत्साह । इन्द्रियमेवावरुन्धे । विराजमा तिष्ठत्याह । अन्नायमेवावरुधे । उदीचीमा तिष्ठत्याह । पशूनेवावरुन्धे । ऊर्धामा तिष्ठेल्याह । सुवर्गमेव लोकमयिन- यति ।" [मा० का० १ ० ७ १०७ ] इति । सपिच्छन्दस्य दीप्तिमतिपादकतया तेजामाप्तिः । उग्रशब्द इन्द्रियवलोपे- तत्वमावष्ट इतीन्द्रियप्राप्तिः । अन्नं वै विराडितिथुत्खनुसारेणानमामिः । " यदि पशुमापीतमुदर्श नयन्ति " इति पशोरुचरदिक्संबन्धश्रवणात्पन. मातिः । स्वर्गलोकस्यो भाविस्वादभिनयः ।। - " ·१२३० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयदिग्व्यास्थापनमन्त्राणामभिधानम् ) विहितं मानसमनुक्रमणं प्रशंसति- अनूजिहीते । सुवर्गस्य लोकस्य समष्टयै (२)।" [ब्रा० का० १ म० ७ अ०७] इति ॥ कल्प:-" मारुतमेकविशतिकपालं निर्वपति वैश्वदेवीमामिक्षा तस्यार- ण्येऽनुवाक्यतृतीयेंर्गणैः कपालान्युपदधाति-ईदृङ्वान्याङ्चेत्येताभ्यां मध्येs. रण्येऽनुवाक्येन " इति । पाठस्तुन ईदृङ्चान्यादृङ्चैतादृङ्च प्रतिदृङ्च मितश्च संमितश्च सभराः । शुक्रज्योतिश्च चित्र- ज्योतिश्च सत्यज्योतिश्च ज्योतिष्माश्च सत्यश्चर्तपाश्चात्यहाः इति । ईडित्यादीनि मरुद्विशेषाणां नामधेयानि । तपेण भावितत्वात्कपा- लानामपि तन्नाम । हे प्रथमकपाल त्वमीचासि एतमामकमेवासि । एवम- न्यत्रापि योज्यम् ।। विधत्ते-- मारुत एप भवति । अन्नं वै मरुतः । अन्नमेवावरुन्थे।" [ब्रा० का. १०७ अ०७] इति । एप पुरोटाश इत्यर्थः ॥ तस्मिन्गुणं विधत्ते- "एकविशतिकपालो भवति प्रतिष्ठित्यै । "[ग्रा० का० १ ० ७ अ०७] इति । एकविंशः स्तोमानां प्रतिष्ठेत्युक्तत्वात्प्रतिष्ठाहेतुत्वम् ।। कपालोपधानमत्राणां शेषं पूरयितुं विधत्ते- " योऽरण्येऽनुवाक्यो गणः । तं मध्यत उपदधाति । ग्राम्यैरेव पशुभिरा- रण्यापशून्परिगृहाति । तस्मादाम्यः पशुभिरारण्याः पशवः परिगृहीताः। [ब्रा० का० १ ० ७ अ०७] इति । अनाऽऽन्नात ईदृङ्चेत्यादिः सप्तसंख्यायुक्त एको गणः । शुक्रज्योतिश्वे- त्यादिः सप्तसंख्यायुक्तोऽपरो गणः । तयोर्गणयोर्मध्ये गणान्तरं प्रक्षेपणीयम् । अरण्ये गत्वाऽध्येतव्यो योऽनुवाकस्तस्मिन्ननुवाके स गण आन्नातः । तथा हि-"धुनिश्व ध्वान्तश्च घनश्च ध्वनयश्व । निलिम्पश्च चिलिम्पश्च विक्षिपः" ·प्रपा०८अनु०१३] कृष्णपजुदीपतैत्तिरीयसंहिता। १२३१ (राजसूयविषयदिग्न्यास्थापनमत्राणामभिधानम् ) इति । एतस्य गणस्य मध्यत उपधाने सत्युभयतोऽवस्थितैम्पैिः पशुभिः परि. तोऽवध्याऽऽण्पान्पशून्गृह्णाति । यस्मादत्रारण्यगणो मध्ये प्रक्षिप्तस्तस्मालो. केयरण्यवासिनो हरिणादय आनीयमानाः पलायन वारयितुं प्रामे परि- चयवद्भिहरिणादिभिरुभयत एकपाशेन बद्ध्वा परिगृहीता भवन्ति ।। · कल्प:-" अप्रये स्वाहेति पट्पार्थानि पुरस्तादभिपेकस्य जुहोति " इति । इन्द्राय स्वाहेति पदार्यान्युपरिष्टादभिषेकस्य जुहोति" इति च । "पृथिव्यै स्वाहेति पभूतानामवेष्टी: " इति च । " अयः स्वाहेति पहभू- तानामवेष्टीः" इति च । पतस्मिन्नवेष्टिविनियोगेऽप्यभिषेकात्पूर्व पदकमेकं तत ऊर्ध्वमपरं पटक- मिति द्रष्टव्यम् ।। पाठस्तु-- अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहा सवित्रे स्वाहा सरस्वत्यै स्वाहा पूणे स्वाहा बृहस्पतये स्वाहेन्द्राय स्वाहा घोपाय स्वाहा श्लोकाय स्वाहाऽश्शाय स्वाहा अगाय स्वाहा क्षेत्रस्य पतये स्वाहा पृथिव्यै स्वाहाऽन्तरिक्षाय स्वाहा दिवे स्वाहा सूर्याय स्वाहा चन्द्रमसे स्वाहा नक्षत्रेभ्यः स्वाहाऽन्यः स्वाहीपधीभ्यः स्वाहा वनस्पतिभ्यः स्वाहा चराचरेभ्यः स्वाहा परिप्लवेभ्यः स्वाहा सरीसृपेभ्यः स्वाहा॥, इति ॥ अत्र चतुर्थ्यन्तैरुक्ताः सर्वे देवताविशेषा द्रष्टव्याः ।। तत्र पार्थानि विधातुं मस्तीति- "पृधिन्यः । अभ्यपिच्यत (१)| स राष्ट्र नाभवत् । स एतानि पार्या- न्यपश्यत् । तान्यजुहोत् । न स राष्ट्रमभवत् । " [मा० का० १०७ अ०७] इति । वेनस्य पुत्रः पृधिनामा कश्चिद्वाजा राजसूये पार्षदोम विनवाभ्यापित। ततः स राष्ट्र न मामोत् । अतो रामाप्तये पार्थसंज्ञकान्यनये सालादार मध्वाक्पान्य (य) पश्यत् । तै?ता राष्ट्र मामोत् ।।

·" १२३२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयदिव्यास्थापनमत्राणामाभिधानम् ) विधत्ते- " यत्पार्थानि जुहोति । राष्ट्रमेव भवति । [प्रा० का० १ प्र०७ अ०७] इति । भवत्येव प्रामोत्येव ॥ पष्टसप्तमपत्रौ प्रशंसति- "चाईस्पत्यं पूर्वेपामुत्तमं भवति । ऐन्द्रमुत्तरेषां प्रथमम् । ब्रह्म चैवास्मै क्षत्रं च समीची दधाति । अथो ब्रह्मन्नेव क्षत्रं प्रतिष्ठापयति (४)।" [ग्रा० का० ११०७ अ०७] इति । बृहस्पतये स्वाहेत्येतन्मत्रवाक्य पूर्वेषां पण्णां मन्त्राणां चरमम् । इन्द्राय स्वाहेत्येतद्वाक्यमुत्तरेषां पण्णां प्रथमम् । तथा सति बृहस्पतेरिन्द्रस्य च ब्राह्म- णक्षत्रियाभिमानिदेवत्वादस्मै यजमानाय तजातिद्वयं समीची दधाति परस्प- रस्नेहयुक्तं करोतीत्यर्थः । किं च तयोर्मप्रयोः पूर्वोत्तरभावेन ब्रामणे क्षत्रिय प्रतिष्ठापयति ब्राह्मणानुकूलं करोतीत्यर्थः विधत्ते- पद्पुरस्तादभिपेकस्य जुहोति । पड़परिष्टात् । द्वादश संपद्यन्ते । द्वादश मासाः संवत्सरः । संवत्सरः खलु वै देवानां पू: । देवानामेव पुरं मध्यतो व्यवसर्पति । तस्य न कुत्तश्यनोपाल्पाधो भवति ।" [प्रा० का० १ ० ७ अ०७] इति । वसन्ते वसन्ते देवैः सोमस्य पीयमानत्वाद्भोगस्थानत्वेन संवत्सरो देवानां पुरमिव भवति । यथा पुरे पण्यवीथी व्यवस्थिताभ्यामुभपतो पाटिकाभ्यां युक्ता भवति तस्यां गच्छन्पुरुपश्चोरैरविद्धो भवति तद्वत्पार्थयोः पदकयो- मध्येऽभिपेकाय यजमानो देवपुरमध्ये प्रविशति तस्य कुतोऽप्यन्यस्मादायो न भवति ।। विधत्ते- "भूतानामवेष्टी होति । अत्रात्र वै मृत्यु यते । यत्र यत्रैव मृत्यु यते । तत एवैनमवयजते । तस्माद्राजसूयेनेजानः सर्वमायुरेति । सर्वे हास्य मृत्यवोs- चेष्टाः । तस्माद्राजसूयेनेजानो नाभिचरितवै। मत्यगेनमभिचारः स्तृणुते (५)। [ब्रा० का० १०७ अ०७] इति । भूतानां यक्षराक्षसपिशाचादीनां मृत्युहेतूनामवयननस्य विनागस्य हेतव ·+- प्रपा अनु०१४] कृष्णयजुर्वेदीयतैतिरीयसंहिता। (राजसूयविषयाभिपेशाभिधानम्। आहुतयः, पृथिव्यै साहेत्यादिद्वादशमबसाध्या आहुतयो भूतानामवेष्टयस्ता जुहुयात् । अनार संध्याकाले मध्यरात्रे निर्जनदेश उच्छिष्टदेशे वाल्याधर- स्थायां च भूतोपद्रवरूपो मृत्युरुपयते । अनेन तु होमेन तत एव देशारका- लादवस्थाविशेषाचैनं मृत्युमवपजते नाशयति । यस्मान्मृत्यु शितस्तस्मादा. जमूपेनेटवतो यजमानस्पापमृत्युपरिहारेण कृत्स्नायुमाप्तिर्भवति । यस्माद्वरि- भिरापादितो भूतापुपद्रको राजसूययाजिनं न मानोति तस्मादयं नाभिचरितयै नाभिचरणीयः । स च परैः कृतोऽभिचारः प्रत्यकर्तुरेवाभिमुखो भूत्वा समेन- मभिचारकर्तारं स्तृणुते हिनस्ति । अत्र विनियोगसंग्रह:- "दिशो ग्यास्थापयेद्पमध्वर्युः समिपनभिः । मारुतस्य कपालानि दध्यादीहड्चतुर्दश ॥ १ ॥ अनाभिपेतः पूर्व पदार्थान्युत्तराणि षट् । पृयिपदयं तदस्युभूतानामवेष्टयः ।। प्रयोदशेऽनुवाकेऽस्मित्रित्ववारिंशदीरिताः ॥ २॥" इति ॥ इति श्रीमरसायणाचार्यविरचिते माधवाये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसहितामाप्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके प्रयोदशोऽनुवाक ॥ १३ ॥ ( भय प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ।) सोमस्य विपिरसि तवैव मे लिषिभूया- दुमृतमसि मृत्योमी पाहि दिद्योन्मा पाटा दन्दशूका निरस्तं नमुंचेः शिरैः । सोमो राजा वरुणो देवा धर्मसुर्वश्च ये । ते ते वाच सुवन्तां ते ते प्राण सुंवन्तां ते ते चक्षुः सुवन्तां ते ते श्रोत्र सुवन्तार सोमस्य खा घुम्नेनाभि पिञ्चाम्यग्नेः (१) तेजमा सूर्यस्य ·१२३४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [प्रथमकाण्डे- (राजमविषयाभिषेकाभिधानम् ) वर्चसेन्द्रस्येन्द्रियेण मित्रावरुणयोर्वीर्येण मरु- तामोजसा क्षत्राणां क्षत्रपतिरस्यति दिवस्पाहि समावंत्रत्रधरागुदीचीरहिं बुनियमनु संच. रन्तीस्ताः पर्वतस्य तपास्य पृष्ठे नावश्चरन्ति स्वसिचं इयानाः । रुद्र यत्ते कयी पर नाम तस्मै हुतमसि यमेप्टेमसि ! प्रजापते न त्वदे- तान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव । यकामास्ते जुहुमस्तो अस्तु वयः स्याम पतयो रयीणाम् (२)॥ ( अगस्तदा ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके - एमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ १४ ॥ (भय अपमाऽरममपटक चतुर्दशोऽनुया। ) । सोमस्य । विपिः । नमि । तवं । इव । मे । स्विपिः । भूयात् । जमृतम् । जसि । मृत्योः । मा । पाहि । दिद्योग । मा । पाहि । वेष्टा इयव- इष्टाः । दन्दशकाः । निरस्तमिति निः- अस्तम् । नमुंचेः । शिरः । सोमः। राजा । वरंगः । देवाः । धर्ममुव इति धर्म-सुर्वः । च । ये । ते । ते । -

·।
।
अपा. (अनु.१४] कृष्णयजुर्वेदीयतेचिरीयसंहिता ।
(राजसूयविषयाभिषेकाभिधानम् )
वाचम् । सुवन्ताम् । ते । ते । प्राणमिति प्र-अ-
नम् । सुवन्ताम् । ते । ते । चक्षुः । सुवन्ताम् । ते ।
ते । श्रोत्रम् । मुवन्ताम् । सोमस्य । त्वा । द्युम्नेनै ।
अभीति । सिञ्चामि । अमेः (१) । तेजसा । सू.
यस्य । वर्चसा । इन्द्रस्य । इन्द्रियेणं । मित्रावरुण-
योरिति मित्रा-वरुणयोः । वीर्येण । मरुताम् ।
मोजसा । क्षत्राणाम् । पत्रपतिरिति क्षत्र-पतिः ।
असि । अतीति । दिवः । पाहि । समावन्निति
सम्-आवत्रन् । अधराक् । उदीचीः । अहिम् ।
बुध्रियम् । अन्विति । संचरन्तीरिति सं-च-
रन्तीः। ताः । पर्वतस्य । कृपभस्य । पृष्ठे । नावः ।
चरन्ति । स्वसिच इति ख-सिर्चः । इयानाः ।
रुद्र । यत् । ते । कपि' । परम् । नाम । तस्मै ।
हुतम् । असि । यमेष्टमिति यम- इष्टम् । असि ।
मजापत इति प्रजा--पते । न । त्वम् । एतानि ।
अन्यः । विश्वा । जातानि । परीति । ता । बभूव ।
यकामा इति यव-कामाः। ते । जुहुमः । तद ।
नः । अस्तु । वयम् । स्याम । पतयः । रयी-
णाम् (२)
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टके -
प्टमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ १४ ॥

·, १२३८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचिवमाप्यसपेता- प्रथमकाण्डे- (राजयविषयाभिषेकाभिधानम् । अभिमत्रणमवपाठस्तु- सोमो राजा वरुणो देवा धर्मसुश्च ये । ते ते वाचसुवन्तां ते ते प्राण सुवन्तां ते ते चक्षुः मुवन्तां ते ते श्रोत्र सुवन्ताम् , इति । पः सोमो राजा वरुणो यो राजा ये चान्ये देवा गृहपत्यग्न्यादयो धर्मसुवो धर्ममनुजानन्तः सन्ति ते सर्वे तव वाचमनुजानन्तु । एवं माणादिपु योज्यम् ।। अभिषेकमधपाउस्तु-- सोमस्य वा घुम्नेनाभि पिञ्चाम्यग्ने- स्तेजसा सूर्यस्य वर्चसेन्द्रस्येन्द्रियेण मित्रावरुणयोवीर्येण मस्तामोजसा,इति । हे यजमान स्वां सोमस्य घुम्नेन दीप्त्याऽभिपिश्चामि । एवमग्नस्तेजसे- सादी योग्यम् ॥ अभिमत्रणमन्त्रस्य प्रयोजनं दर्शयति- "मागा आत्मनः पूर्वेऽभिषिच्या इत्याहुः (२)। सोमो राजा वरुणः । देवा धर्ममुवश्च ये । ते ते वाच९ सुवन्तां ते ते माण सुवन्तामित्याह । माणा- नेवाऽऽत्मनः पूर्वानभिषिञ्चति ।" [मा० का १०७ अ०८] इति । आत्मनो यजमानस्य माणा वागादयो ये सन्ति ते यजमानाभिका- पूर्वमभिषिच्या इत्याहुरभिज्ञाः । युक्तो हि पाममूर्तानां मम्रपाठमात्रेणा- भिषेकः । यत्रे हि सोमादयो देवा वागादीनभिषिक्ताननुजानन्वित्येवाव- बुध्यते । तस्माचपाठ एवाभिपेकः । स च पाठः प्रथमतः कत इत्यसो पूर्वाभिषेकः ।। अभिपेकमने प्रयमभागस्य शाखान्तरपाठं निराकृत्या पाठं विधत्ते-- यद्यात् । अनेस्त्वा तेजसाऽभिषिञ्चामीति । तेजस्व्येव स्यात् । दुधर्मा तु भवेत् । सोमस्य त्वा घुम्नेनामिपिश्चामीत्याह । सौम्यो वै देवतया पुरुषः (३)। स्वयंवैनं देवतयाऽभिपिञ्चति ।" [ब्रा० का० १३०७ अ०८] इति । सोमो वै रेतीधा इत्यादी रेतोपारिणः पुरुषस्य सोमत्वनिरूपणात्पुरुषः सोमदेवत्यः । सोमदेवतयाऽभिपके सति लावण्यलामाडुमर्मत्वं न भवेत् ॥ उक्तभागानां पाटं तत्तत्मात्या प्रशंसति- ·" प्रपा०८अनु०१४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।। ( राजसूयविषयाभिषेकाभिधानम् ) अमेस्तेजसेत्याइ । तेज एवास्मिन्दधाति । सूर्यस्य वर्चसेत्याह । वर्ष एवास्सिन्दधाति । इन्द्रस्येन्द्रियेणेल्याह । इन्द्रियमेवामिन्दधाति । मित्रावरु- णयोवार्यजेत्याह । वीर्यमेवासिन्दधाति । मरुतामोजसत्याह (४)। मोम एवास्मिन्दधाति । " [ ब्रा० का० १७०७ अ०८] इति ॥ क्षत्राणां क्षत्रपतिरसि- कल्प: --"क्षत्राणां क्षन्नपतिरसीलभिपिच्यमानमभिमनयते" इति । हे यजमान स्वं क्षत्रियाणां पतिरसि । नात्र केपांचित्पतिः किं तु सर्वेषां 'सात्रियाणाम् । अनेनैवाभिप्रायेण क्षत्रशब्दस्य द्विरुतिः ॥ मनसायदिशेपक्षत्रियपतित्वसिद्धि दर्शयति- क्षत्राणां सन्नपतिरसीत्याह । क्षत्राणामवनं क्षत्रपतिं करोति ।" [बी० का० १ ० ७ अ०८] इति ।। अति दिवस्पाहि- कृष्णविपाणया वासांसि विचूत (त्य), एकं द्वे सर्वाणि चा, एतान्युत्कर उदस्यत्यति दिवपाहीति " इति । यान्यभिषेककाले लेपलिप्सानि वस्त्राणि तेषामेव त्यागः । हे यजमान दिवो धोतमानानन्यान्पाधियानातिकम्य त्वमेव सर्वा भूमि पाहि ॥ पुशब्दस्यतरपुरुपपरत्वं दर्शयति- " अति दिवस्पाहीत्याह । अत्यन्यान्पाहीति वावैतदाह । का० १०७ अ०८] इति ॥ ." समावस्त्रनिति येऽभिपिच्यमानस्य लेपा पवस्रवन्ति तापात्रैरुन्मार्ट " इति । पाठस्तु- समाववनधरागुदीचीरहिं बुधियमनु संचरन्तीस्ताः पर्वतस्य वृषभस्य पृष्ठे नावश्चरन्ति स्वसिच इयानाः, इति । ) या आपो लेपरूपेण सवन्ति अपरागधोगताः, उदीचीरूचं गताः, समाव- सूत्रन्सम्यगाटत्य स्थिताः, न हीयत इत्यहिरुतराई, बुधस्य पादस्याग्रभागो पुधिपः, शिरमभृति पादानपर्यन्तमनुक्रमेण संचरन्त्यस्ता थापः पर्वतस्य .स. इ.च. विस्त। 1 [प्रा० कल्पः - ·१२४० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाभिषेकाभिधानम् ) तृपभस्य पृष्ठे पर्वतसदृशस्य वर्पणमस्म मेघस्योपरि नयां नाव इव चरन्ति । यद्वा नायो नौयोग्या बहुलाश्चरन्ति । कीदृश्यः । स्वसिचः स्वमात्मीयं यजमा. नक्षेत्रं सिञ्चन्तीति स्वसिचः । इयाना आगच्छन्त्या, वाहुल्येन सर्वत्र प्रभ. चन्त्य इत्यर्थः । वननिरसनमत्रः पूर्वमानातोऽपि सामर्थ्यात्पश्चात्मयोक्तव्यः॥ लेपोदकानामूलीधोभागयोः सम्यगानृत्य स्थित्या राप्रधौव्यसंपत्ति दर्शयति- समाववृत्रन्नधरागुदीचीरित्याह । राष्ट्रमेवास्मिन्ध्रुवमकः ।" [ नाका. १० ७ अ०८] इति ॥ रुद्र यत्ते क्रयी परं नाम तस्मै हुतमसि यमेष्टमसि- कल्पः-" आग्नीधे परेकं जुहोति रुद्र यचे कयी परं नाम तस्मै हुतमसि यमेष्टमसि स्वाहेति " इति । अत्र स्वाहाकारोऽध्यात्दतः । हे रुद्र यत्तव परमुत्कृष्टं नाम शादिकं नमः शिवाय पशुपतय इत्यादिश्रुतिप्रसिद्ध कयि जपपरान्पुरुषान्फलमदानेन क्रीणाति घशी करोतीति ऋयि तस्मै नाम्ने हुतमसि अभिपेकशेषभूतं पात्रस्थ जलं हुतमस्तु । तच्च यमस्पेष्टमस्तु । विधत्ते- "उच्छेपणेन जुहोति । उच्छेपणभागी चे रुद्रः । भागधेयेनैव रुद्रं निरव- दयते (५)। "[ना० का० १ ० ७ अ० ८ ] इसि | यदनये स्विष्टकृतेऽवयति भागधेयेनैव तद्दर समर्पयतीति भुतत्वादस्पो. च्छेपणभागत्वम् ॥ नपत्पितिवां रिप्ले- "उदइपरेत्याऽऽग्रीधे जुहोति । एषा वै रुद्रस्य दिक् । स्वायामेव दिशि रुद्रं निरवदयते । " [ ब्रा० का० १ ० ७ अ०८] इति ॥ नाम्न आहुतिप्रदानेन प्रयोजनं दर्शयति- 'रुद्र यत्ते क्रयी परं नामेत्याह । यद्वा अस्य कयी परं नाम । तेन वा एप हिनस्ति । य हिनस्ति । तेनैवैनर सह शमयति । [ब्रा० का० १ म०७ अ०८] इति । एप रुद्रस्तेनैव शादिनाम्ना स्वरोधविपयं पुरुपं हिनस्ति । तथा सति यो वध्योऽस्ति तमेनं पुरुषं तेनैव पातकेन नाना सह शमयति । आहुतिदा.

·" पप्रा० अनु०१४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविषयाभिषेकाभिधानम् । नेन घातक नाम शाम्यति, तदानीमेव वध्योऽपि शाम्यति, वध्यत्वं निव- तत इत्यर्थः॥ यमेष्टमित्यस्य पदस्य वात्पर्य दर्शयति- * तस्मै हुतमसि यमेटमसीत्याह । यमादेवास्प मृत्युमबपजते (६)।" [प्रा० का० १०७ अ०८] इति । यमस्पेष्टसिद्धौ तदनुमहादेव यजमानस्यापमृत्यु विनाशयति ।। कल्प:-" अझैतेपायभिषेकागां मुख्यपात्रे संसावान्समवनीय मतिदितस्प . गृहानेसावारब्धयोः मतिहिते च महिप्या च जुहोति प्रजापते न स्वदेवा. न्यन्य इति" इति । प्रतिहितोऽत्यन्तमियपुत्रस्तं च महिपी च स्पर्शयित्वा जुहुयात् । पाठस्तु- प्रजापते न वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव । यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु चय५ स्याम पतयो रयीणाम् ॥ , इति ।। हे मनापते त्वदन्यः कोऽपि पुरुष उत्पन्नानि तान्येतानि विश्वानि न परिवभूव परिभवितुं समर्थो नात् । परिभवः सप्टेरप्युपलक्षणम् । सृष्टिसंहा- रयोरशक्त इत्ययः । अतस्ते तव वयं यत्कामा जुहुमस्तत्फलमस्माकमस्तु । वयं धनानां पतयः स्याम ।। विधते- "प्रजापते न स्वदेतान्यन्य इति तस्यै गृहे जुहुयात् । यो कामयेत राष्ट्र- मस्यै मना स्यादिति । राष्ट्रमेवास्यै प्रजा भवति । " [प्रा० का० १३०७ १०८] इति। अस्यै मना राष्ट्र स्यात् । मियाया भार्यायाः पुनो राष्ट्र पालयितुं समर्थो भूपादित्यर्थः ।। विधत्ते- "वर्णमयेनाध्वर्युर मिपिञ्चति । ब्रह्मावर्चसमेवास्मिन्विपि दधाति । औदु- बरेण राजन्यः । ऊर्जमेवास्मिन्नन्नाचं दधाति । आश्वत्येन वैश्यः। विशमे- चास्मिन्पुष्टिं दधाति । नयग्रोधेन जन्यः । मित्राण्येवास्मै कल्पयति । भयो भतिष्ठित्यै (७)[ब्रा० का० प्र०७ अ०८] इति । कप ससवा'।

·१२४० श्रीमत्सायणाचार्यविरचित्तभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाभिषेकाभिधानम् ) वृपभस्य पृष्ठे पर्वतसदृशस्य वर्पणक्षमस्य मेघस्योपरि नयां नाव इव चरन्ति । यद्वा नायो नौयोग्या वहुलाश्वरन्ति । कीदृश्यः । स्वसिचः स्वमात्मीयं यजमा- नक्षेत्रं सिञ्चन्तीति स्वसिचः । इयाना आगच्छन्त्यः, बाहुल्पेन सर्वत्र प्रभ. चन्त्य इत्यर्थः । वननिरसनमनः पूर्वमाम्नातोऽपि सामर्थ्यात्पश्चात्मयोक्तव्यः ।। लेपोदकानामूर्धापोभागयोः सम्यगात्य स्थित्या राष्ट्रधौव्यसंपनि दर्शयति- " समावत्रन्नधरागुदीचीरित्याह । राष्ट्रवास्मिन्ध्रुवमकः ।" [बा०का० १ ० ७ अ०८] इति ॥ रुद्र यत्ते क्रयी परं नाम तस्मै हुतमसि यमेष्टमसि- कल्प: -" आनीधे परेकं जुहोति रुद्र यत्ते क्रयी परं नाम तस्मै हुतमसि यमेष्टमसि स्वाहेति" इति । अत्र स्वाहाकारोऽध्यात्दृतः । हे रुद्र यत्तव परमुत्कृष्टं नाम शादिकं नमः शिवाय पशुपतय इत्यादिश्रुतिप्रसिद्ध ऋयि जपपरान्पुरुषान्फलप्रदानेन क्रीणाति वशी करोतीति ऋयि तस्मै नाम्ने हुतमसि अभिपेकशेपभूतं पात्रस्य जल हुतमस्तु । तच्च यमस्येप्टमस्तु । विधत्ते- " उच्छेपणेन जुहोति । उच्छेपणभागो वै रुद्रः । भागधेयेनैव रुद्रं निरव- दयते (५)।" [ब्रा० का० १ १० ७ अ०८] इति । यदग्नये स्विष्टकृतेऽवद्यति भागधेयेनैव तदुद्र समर्धयतीति श्रुतत्वाबुद्रस्पो- च्छेपणभागत्वम् ॥ तत्रैव कंचिद्विशेष विधत्ते- " उदपरेत्याऽऽग्नीधे जुहोति । एषा वै रुद्रस्य दिक् । स्वायामेव दिशि रुद्र निरवदयते । " [ वा० का० १ १० ७ अ०८] इति ।। नान्न आहुतिप्रदानेन प्रयोजनं दर्शयति- रुद्र यत्ते क्रयी परं नामेत्याह । यद्वा अस्य ऋयी परं नाम । तेन वा एप हिनस्ति । य हिनस्ति । तेनैवैनर सह शमयति ।" [ब्रा० का० १ म०७ अ०८] इति । एप रदस्तेनैव र्यादिनाना स्वकोपविपर्य पुरुष हिनस्ति । तया सति यो वध्योऽस्ति तमेनं पुरुपं तेनैव घातकेन नान्ना सह शमयति । आहुतिदा.

·पप्रा० (अनु०१४] कृष्णयजुर्वेदीयतैचिरीयसंहिता । १२४१ (राजसूपविषयाभिपेराभिधानम् ) नेन यातकं नाम शाम्यति, तदानीगेव वध्योऽपि शाम्पति, वध्यत्वं निव- तत इत्यर्थः ।। यमेष्टमित्यस्य पदस्य तात्पर्य दर्शयति- "तस्मै हुतपसि यमेष्टमसीत्याद । यमादेवास्प मृत्युमवयजते (६)।" [प्रा० का० १ ० ७ १०८] इति । यमस्पेष्टसिद्धी तदनुग्रहादेव यजमानस्यापमृत्यु विनाशयति ।। कल्प:-" अपामभिपेकाणां मुख्यपाने संसावान्समवनीय मतिहितस्य हानेत्यान्वारब्धयोः मतिहिते च महिप्यां च जुहोति प्रजापते न वदेता. न्पन्य इति" इति । प्रतिहितोऽत्यन्तभिषपुत्रस्तं च महिपां च स्पर्शयित्वा जुहुयात् । प्रजापते न वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव । यस्कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु वयर स्याम पतयो रयीणाम् ॥ , इति । हे मनापते त्वदन्यः कोऽपि पुरुष उत्पमानि तान्येतानि विश्वानि न परिवभूव परिभवितुं सपर्यो नाभूत । परिभयः सप्टेरप्युपलक्षणम् । सृष्टिसंहा- रयोरशक्त इत्यर्थः । अतस्ते तव वयं यत्कापा जुहुमस्तत्फलमस्माकमस्तु । वयं धनानां पतयः स्याम ।। विधत्ते- "प्रजापते न त्वदेतान्यन्य इति तस्यै गृहे जुहुयात् । यां कामयेत राष्ट्र. मस्यै मजा स्यादिति । रामेास्यै मजा भवति । " [प्रा० का० ११०७ अ०८] इति । अस्यै प्रजा राष्ट्रं स्यात् । मियापा भार्यापाः पुत्रो राष्ट्र पाल पर्नु समयों भूपादित्यर्थः॥ विश्ते- "पर्णमयेनाध्वर्युभिपिचति । ब्रह्मवर्चमवास्तिनिवर्षि दयानि । औदु- म्बरेण राजन्यः । ऊर्जमेशस्मिन्नन्नायं दधाति । थापत्येन वसः। विममे. पास्मिन्पुष्टिं दधाति । नयग्रोरेन नन्पः । निगवान रत्तयति। अयो प्रतिष्ठित्यै (७)। [मा १७२८] ति । 12.

·१२४२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्ड- (राजसूयविषयस्य रयेन विजयस्याभिधानम् ) ग्राह्मवर्चसमैव विपिमध्ययनादिकृतमुत्कर्षम् । ऊर्जमेवानाचं बलपदमन्नं प्रियं चान्नम् । विशमेव पुष्टिं करमदातृमजासंपत्तिम् ॥ अत्र विनियोगसंग्रहा- "सोमाऽऽसन्या व्याघ्रचर्माऽऽस्तीर्याम स्वर्णकं क्षिपेत् । दिद्योगाजा स्वर्णपात्रं दध्यान्मूनि शतक्षरम् ॥ १॥ अवे रोहनिहाऽऽसन्दी क्लीवं सीसेन विध्यति । निरस्तं केशवापाय निरस्येल्लोहितायसम् ॥ २॥ सोमोऽध्वर्युर्मवयेत सोमस्येत्यभिपिश्चति । क्षत्राभिषिक्तं संमन्य त्यजेद्वस्त्रमतीत्यतः ॥३॥ समालेपान्मार्जनं स्पाद्रशेष जुहोति हि । प्रजापते काम्यहोमो मत्रा द्वादश वर्णिताः ॥ ४ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहितामाप्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥ १४ ॥ (अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके पश्चदशोऽनुवाकः ।) इन्द्रस्य वोऽसि वानस्त्वयाऽयं त्रं वध्यान्मित्रावरुणयोस्त्वा प्रशास्त्रोः प्रशिपा युनज्मि यज्ञस्य योगेन विष्णोः क्रमोऽसि विष्णोः कान्तमति विष्णोर्विक्रान्तमसि मरुती प्रसवे जैपमाप्तं मनः समहमिन्द्रियेणं वीर्येण पशूनां मन्युर॑सि तवैव मे मन्युqयानमा मात्र पृथिव्यै माऽहं मातरं पृथिवी हिसिपं मा (१) मां माता मृथिवी हिंसीदियदस्यायु- रस्यायुर्मे धेपूर्णस्यों मे धेहि युसि ·प्रपा०८मनु०१५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंदिता। (रामरायविषपत्य रपेन विजयस्याभिधानम् ) व,ऽसि वर्गों मयि धेह्यग्नय गृहपतये स्वाहा सोमाय वनस्पतये स्वाहेन्द्रस्य बलाय स्वाहाँ मरुतामोजसे स्वाहा हसः शुचिषहसु- रन्तरिक्षप्तदोता वेदिपदतिथिर्दुरोणसव । नृप- देरसहतसयौमसजा गोजा ऋतजा दिना ऋतं वृहद (२)॥ (हिसिप मर्तनास्रीणि च ।। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैचिरीयसहिद पापना एमप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवार १५ ॥ (अप प्रपमाटरेस) । इन्द्रस्य । वज्रः । बसि । वान इति वात्र-वः। खयो । अयम् । त्रम् । वयार । मित्रावरुणयो. रिति मित्रा-वरुनयोः । ता । पशास्त्रोरिति प्र- शाखोः । पशिषेति प्र-नियां । युनज्मि । यज्ञस्य॑ । योगेन। विप्नोः । । असि । विष्णोः । क्रान्तम् । बनि । विनोंः । विक्रान्तमिति वि- क्रान्तम् । जनि । मान । प्रसव इति प्र-सवे । जेपम् । बाद मनः । ममिति । अहम् । इन्द्रि- येणं । वीरनारमान ! मन्यः । असि । तव । इन । मे। हावा । नमः । मात्र थिव्यै।

·१२४४ । श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [प्रथमकाण्डे- (राजम्यविषयस्य रथेन विजयस्याभिधानम् ) मा । अहम् । मातरम् । पृथिवीम् । हिसिपम् । मा (१) माम् । माता । पृथिवी । हिश्सीत् । इयव । असि । आयुः । असि । आयुः । मे। धेहि। ऊर्छ । असि । ऊर्जम् । मे । धेहि । युङ् । असि । वर्चः । असि । वर्चः । मर्यि । धेहि । अग्नये । गृह- पतय इति गृह-पतये । स्वाहा । सोमाय । वन- स्पतये । स्वाहा । इन्द्रस्य । वलाय । स्वाहा । मरु- ताम् । ओज॑से । स्वाहा । हश्सः । शुचिपदिति शुचि-सत् । वसुः । अन्तरिक्षसदित्यन्तरिक्ष-सत् । होता । वेदिपदिति वेदि-सद । अतिथिः। दुरोण- सदिति दुरोण--सद । नृपदिति नृ-सद । वरस- दिति वर-सत् । ऋतसदित्य॒त-सत् । व्योमस- दिति व्योम–सव । अब्जा इत्यप्-जाः । गोजा इति गो-जाः। ऋतजा इत्यृत-जाः । अद्रिजा इत्यद्रि-जाः । ऋतम् । वृहद (२)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टकेऽ- टमप्रपाटके पञ्चदशोऽनुवाकः ॥ १५ ॥ ( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमनपाठके पशदशोऽनुवाकः ।) चतुर्दशेऽभिपेक उक्तः । पञ्चदशे रथेन विनयोऽभिधीयते ।

·प्रपा० ८अनु०१५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १२४५ (राजसूयविषयस्य रथेन विजयत्याभिधानम् ) कल्प:- इन्द्रस्य बनोसि वान इति स्यमुपावहत्य" इति । इन्द्रस्य वनोऽसि वानस्त्वयाऽयं वनं वध्याद, इति । ध्यारुपातो वाजपेये॥ विधत्ते-- वजोऽसि धान्न इति रथमुपायहरति विजित् ।" ना. का० १ ० ७ ०९] इति । मित्रावरुणयोस्त्वा प्रशास्रोः प्रशिपा युनज्मि यज्ञस्य योगेन- कल्पा--" अथ दक्षिणं योग्यं पुनक्ति मित्रावरुणयोस्त्वा मशास्त्रोः मशिषा युनज्मि यज्ञस्य योगेनेति" इति । हे दक्षिणाव त्या प्रशास्त्रोराज्ञापपित्रोमित्रावरुणयोः मशिपा प्रशासनेन यासंबन्धि(न्ध ) निमित्त रये युनज्मि ।। मित्रावरुणपदाभिमायं दर्शयनि- "मित्रावरुणयोस्त्वा मशास्त्रोः प्रशिपा युनज्मीत्याह । ब्रमणैवैनं देव- साभ्यां युनक्ति । [चा० का० १ ० ७ अ ०९] इति । ब्रह्मणा मत्रेण प्रतिपादिताभ्यां मित्रावरुणदेवताभ्यां मशासितो युनक्ति। रथस्यापत्रयोपेतत्वं विधत्ते- " प्राष्टिवाहिनं युनक्ति । मष्टिवाही वे देवस्थः । देवरथमेवास्मै युनक्ति ।" [ मा० का० १ ० ७ ०९] इति ॥ तादृशं रथ प्रकारान्तरेण मशंसति- "त्रयोऽश्वा भवन्ति । रथचतुर्थः। द्वौ सव्येष्ठसारथी । पपयन्ते (१)। पहा ऋतवः । ऋतुभिरेवैनं युनक्ति । " [मा० का० १ प्र० ७ ०९] इति। सपेठेत्यन दक्षिणस्थेत्यध्याहार्यम् । ततः पार्षद्वपवर्तिनी द्वौ सारपी संपयेते॥ कल्प:-" विष्णोः कपोऽसीति स्थं यजमानोऽलेवि" इति । पाठस्तु- विष्णोः क्रमोऽसि विष्णोः कान्त- मसि विष्णोर्विकान्तमसि. शहे।

·- १२४६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य रथेन विजयस्याभिधानम् ) एते त्रयो मत्रा वाजपेये व्याख्याताः ।। विधत्ते- "विष्णुक्रमान्क्रमते । विष्णुरेच भूत्वमाल्लाँकानभिजयति ।" [वा का० १ म०७ अ०९] इति ॥ मियपुत्रस्यान्वारम्भणं विधचे- ." यः क्षत्रियः प्रतिहितः। सोऽन्वारभते । राष्ट्रमेव भवति । "[ग्रा० का० १ ० ७ अ०९] इति । मामोतीत्यर्थः॥ म ससाहिप इत्येतामृचं विधत्ते- त्रिष्टुभाऽन्वारभते । इन्द्रियं वै त्रिदृक् । इन्द्रियमेव यजमाने दधाति (२)।"[ब्रा० का० १ ० ७ अ० ९] इति । सेयमृगुपानुवाक्यकाण्डे चतुर्थमपाठकान्ते त्वमग्ने वृहद्वय इत्यस्मिन्ननुवाके समानातेति तत्रैव व्याख्यास्यते ॥ मरुतां प्रसवे जेपम्- कल्प: मरुतां प्रसवे जेपमिति प्रयाति" इति । मरुत्संज्ञकानां देवानामनुज्ञायां सत्यामह जेप्यामि ।। तदनुज्ञायां जयहेतुतां दर्शयति- " मरुतां प्रसवे जेपमित्याह । मरुद्भिरेव प्रसूत उज्जपति । [ब्रा० का० १ ० ७ अ०९] इति । आप्तं मनः- कल्प: सधनू राजन्यः पुरस्तादुत्तरतो वाऽवस्थितो भवति तस्मा एतानिपूनस्यत्याप्तं मन इति" इति । मनोऽभिमतमाप्तं प्राप्तम् ॥ अमुमेवार्थ दर्शयति- आप्तं मन इत्याह । यदेव मनसैप्सीत् । तदापद । "[ ब्रा० का० १ म०७ अ०९] इति । 'ऐप्सीदाप्तमिष्टवान् । आपत्मामोति ॥ विधते- "राजन्यं जिनाति । अनाकान्त एवाऽऽममते ।" [ब्रा० का० १० ७ अ०९] इति ।

·" - प्रपा०८अनु.१५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। २२४७ (राजसूयविषयस्य रयेन विजयस्याभिधानम् ) पाणविमोकेन राजन्ये जिते सति स्वयं शत्रुणाऽनपक्रान्त एव सशत्रुमाः कान्तवान्भवति॥ समहमिन्द्रियेण वीर्येण- कल्पा-" जित्वा समहमिन्द्रियेण वीर्येगेति मदक्षिणमावर्तते " इति । हस्तादीन्द्रियगतेन सामध्येंनाई संगतोऽभूवम् ॥ मनपाठन वीर्यसंगति दर्शयति-- "विवा एष इन्द्रियेण वीर्येणय॑ते । यो राजन्य जिनाति । समहमिन्द्रि- पेण वीर्येणेसाह (३) । इन्द्रियमेव वीर्यमात्पन्धत्ते।" [बा० का० १ म०७ अ०९] इति ॥ कल्प: पानां मन्युरसीति वाराही उपानहावुपमुच्य " इति । पाठस्तु-- पशूनां मन्युरसि तवेव में मन्यु यात्, इति । हे पाहचर्मनिर्मित उपानत्वं पशूनां मन्युरूपाऽसि । अतो यया तव मन्यु- रूपत्वं सदन्यमापि वैरिपु मन्यु यात् ।। विधते- "पशूनां मन्युरसि तवेव मे मन्युयादिति वाराही उपानहायुपमुञ्चते । पशूनां वा एप मन्युः । यद्वराहः । तेनैव पशूनां मन्युपात्मन्धत्ते।" [वा. का० १ ० ७ अ०९] इति । वराहस्याभिनिवेशाधिक्यं मन्युरूपत्वम् ।। पाराहत्व मशस्योपानह उपमोकं प्रशंसति- " अभि वा इयर सुपुवाणं कामयते । तस्येवोन्द्रियं वीर्यपादातोः । वाराही उपानहाउपमुश्चते । अस्या एवान्तर्धत्ते । इन्द्रियस्य वीर्यस्यानास (४" [ग्रा० का० १६० ७ अ०९] इति । इयं भूमिः सुपुत्राणमभिषिक्तमभिलक्ष्य तदीयमिन्द्रियं वीर्यमादातुं काम- यते । कामयित्वा च तस्येन्द्रियं वीर्यमादातुमीश्वरा शक्ता भवति । उपानदु. पपोकेन भूम्याः सकाशादन्तर्धानं कृतवान्भवति । तस्यान्वर्धानमनात्यै भूम्या धीर्यस्यास्वीकाराय भवति ।। कल्पा- नमो मात्र इत्परोक्ष्यन्पृथिवीमभिमन्व्य " इति । पास्तु- नमो मात्रे पृथिव्य माऽहं मातरं ·१२१८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाप्यसमेता- [१प्रयमाण्डे- (राजपविरस्य रक्षेन विजयत्याभिधानम् ) पृथिवीर हिसिप मां माता पृथिवी हिश्सीद , इति । अन्योन्याहिंसामावमार्यनं विस्पष्टम् ।। एतदेव दर्शयति- "नपो मात्रे पृथिव्या इत्याहादिसायै।" [वा०का०१५०७०९] इति।। करप:-" अवरुन मणीन्मतिपुश्नत इयदसीति राजतसूर्गसीलोदुम्बरं युटरूसीति सौवर्णम्" इति । औदुम्बरं ताम्रमयम् । पाठस्तु- इयदस्यायुरस्यायुर्मे धेह्यूगस्यूर्ज मे धेहि युङसि वर्षोऽसि वों मयि धेहि, इति । हे राजतमणे त्वमियदस्यतावत्परिमाणोऽसि । अत्र तत्परिमाणं इस्तेना- मिनीयते । परिमितत्वादेवाऽऽयुःस्वरूपोऽसि तस्मादायुमें प्रयच्छ । हे ताम्र. पण ऊर्गसि वलरूपोऽस्यतो चलं में प्रयच्छ । हे सौवर्णमणे युडासि धारयितुं योग्योऽसि । धारिते सति च वर्षोऽसि तेजस्वी भवस्यतो मे कान्ति प्रयच्छ ॥ मघाणां पागदेव तदुक्तफलसिद्धिं दर्शयति- इयदस्यायुरस्यायुर्मे घेहीत्याह । आयुरेवाऽऽत्मन्धत्ते । अर्गस्यूर्ज मे धेहीत्याह । ऊर्जमेवाऽऽत्मन्धत्ते । युड्डसि वर्णोऽसि वर्गों मयि धेहीत्याह । पर्च एवाऽऽत्मन्यत्ते।" [बा० का० १ १०७ अ०९] इति ।। विधत्ते- एकथा ब्रह्मण उपहरति । एकधैव यजमान आयुरूने व! दधाति ।" [मा० का० १ ० ७ अ०९] इति । तदिदं सूत्रकारेण स्पष्टीकृतम् -" उपतायामिडायामुन्मुच्य मणीब्रह्मणे ददाति " इति ॥ कल्प -" अग्नये गृहपतये स्वाहेति रयविमोचनीयान्होमान्दुत्वा " इति । पाठस्तु अग्नये गृहपतये स्वाहा सोमाय ·इति । प्रपा०८अनु०१५] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । '१२४९ (राजसूयविषयस्य रथेन विजयस्याभिधानम्) वनस्पतये स्वाहेन्द्रस्य बलाय स्वाहा मरुतामोजसे स्वाहा स्पष्टोऽर्थः॥ विधने- " स्यविमोचनीया जुहोति मतिष्ठिस (५)।" [ प्रा० का० १ म०७ अ०९] इति ।। पाटमाप्तामाहुतिसंख्या प्रशंसति- "पोऽश्या भान्ति । रथधतुर्यः । तस्माचनुहोति । " [ग्रा. का. १ ] इति ॥ कल्प:-"हसः शुचिपदिति सह संग्रहीता रथवाहने रथमत्पादधाति" अवस्य प्रग्रहं सम्परगृहातीति संग्रहीता । पाठस्तु- हश्सः शुचिपहसुरन्तरिक्षसहोता वेदिपदति- थिदुरोणसर । नृपहरसहतसम्योमसदना गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं वृहत्।। , इति ।। इन्ति पृथिवीमिति हंसो रथः । शुचौ देवयाने स्थवाहने च सीदतीति शुचिपत् । स्वस्पोपरि गजमान वासयतीति नमुः। तरुगुल्मायनवरुदेऽन्त- रिसे सीदतीत्यन्तरिक्षसत् । होता होहममानः । तदेव कथमित्युच्यते-या सीदतीति वेदिपन । अतिथिसदृशथ । तदपि कथमित्युच्यते-दुरोणेषु गृहेषु सीदतीति दुरोणमत् । यो यस्तमारोदु नपति तस्य तस्य गृहे सीदति । पु मनुष्येपूपकारं कर्तुं सीदतीति नृपत्। परे श्रेष्ठे राजादिगृहे सीदतीति बरसत् । ऋने पझे वाजपेयादौ सीदतीत्यूनसत् । सूर्य चोदु न्योमन्याकाशे सीदतीति व्योमसत् । असुयोनिर्वा अश्व इति थुतेरयो नातैरभैरुपेतत्वादब्जाः । गोश- ब्दवाच्पाइजाजायत इति गोजाः । एतच पपस्वतीय रथस्तुतीपमित्या. मातम् । अनजाः प्रष्टिवाहिन नार्थ याार्य जातत्वात् । अदिभ्यः पापा- सहशेम्पो वेभ्यः काळेभ्यो जातत्वाददिनाः । ईशो रयो बृहत्माद राजसूयारुपसृतं यज्ञ संपादयत्विति शेपः ।। विधचे- ·१२५० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य रथेन विजयस्याभिधानम् ) "यदुभी सहावतिष्ठताम् । समानं लोकमियाताम् । सह संग्रहीत्रा रथ- वाहने रथमादधाति । सुवर्गादेवनं लोकादन्तर्दधाति । " [ब्रा० का० १ म०७ अ०९] इति । अश्वमग्रहधारी यः संग्रहीता यश्च रथादवरूढो यजमानस्तावुभौ सह स्वर्गरूपायां वैद्यां यद्यतिष्ठेतां तदानी यज्वा चेतरश्च सदृशं लोकं मामुयात तच्चायुक्तं, तस्माद्रथ एवावस्थितेन संग्रहीत्रा सह ते रथं रथवाहने काष्ठे स्थापयेत् । तथा सति संग्रहीता वेदिरूपात्स्वर्गादन्तहितो भवति ।। मनं विनियुङ्क्ते- "इश्सः शुचिपदित्यादधाति । ब्रह्मणैवैनमुपावहरति । ब्रह्मणा दधाति ।" [वा० का० १ ० ७ १०९] इति । पूर्वमिन्द्रस्य बजोऽसीति मन्त्रेणैवैनं रथमुपावहृतवान् , तस्मादिदानीमपि हंस इति मन्त्रेण रथमाधातुं युक्तम् ॥ पत्रगतच्छन्दोविशेष प्रशंसति- अतिच्छन्दसा दधाति । अतिच्छन्दा चै सर्वाणि छन्दासि । सर्वे भिरेवैनं छन्दोभिरादधाति । वर्म चा एपा छन्दसाम् । यदतिच्छन्दाः। यदतिच्छन्दसा दधाति । वबैनर समानानां करोति (६)।" [वा. का० १ १०७ अ०९) इति । हंसमवस्य छन्दोऽतिजगती । सा च गायच्यादीन्यल्पच्छन्दास्यति. ऋम्य वर्तत इति तस्या अतिच्छन्दस्त्वम् । अत एव च्छन्दसा तत्रान्तर्भावा. सर्वच्छन्दोरूपत्वम् । तथा सत्यनया रथ आहिते सति सर्वदछन्दोभिराहितो भवति । किं च । एपाऽत्तिजगती सर्वेषां छन्दसां शरीरम् , अत्रत्यैरक्षः कैश्चित्वचित्कस्यचिच्छन्दसः संपादयितुं शक्यत्वात् । तथा सत्यनया रथा- धाने यजमानः सर्वेषां समानानां शरीरस्थानीयो भवति ।। अत्र विनियोगसंग्रहः- इन्द्रेनि स्थपाहृत्य मित्रेत्येतं युनक्ति हि । विष्णोस्त्रिभी रथं गत्वा मारुह्य प्रयाति सः॥१॥ आप्तं क्षन इ मुक्त्वा संप्रदक्षिणपावजेत् । पश्वित्युपानहौ धृत्वा नमो भूम्यभिमत्रणम् ॥२॥ इयन्मणि राजतं चोग्बध्नात्यौदुम्बरं मणिम् । -

·अपा०८अनु०१६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
१२५१
। (राजसूयविषयस्य विजयादूर्घमारानोपविश्स्य सेव्यत्वस्य वर्णनम् )
युड्सौवर्ण चाम हुत्वा चतस्रो रथमोचनीः ॥ ३ ॥
इंसो रथं स्थापयीत मन्त्रा अष्टादशेरिताः ॥ ४ ॥" इति ।।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थमकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयसहितामाध्ये प्रथमकारेऽरमप्रपाठके
पञ्चदशोऽनुवाकः ॥ ११॥
(भय प्रथमाटकेऽटमप्रपाटके घोडशोऽनुवाक ।)
मित्रोऽसि वरुणोऽसि समहं विश्ववैः क्ष-
त्रस्य नाभिरसि क्षत्रस्य योनिरसि स्योनामा
सौद सुषदामा सौद मा त्वां हिसीन्मा मां
हिसीनि पसाद धृतवतो वरुणः परस्त्यास्था
साम्राज्याय सुक्रतुर्ब्रह्मा३न्त्वर राजन्ब्रह्माऽर्सि
सविताऽसि सत्यसंवो ब्रह्मा३न्त्व५ राजन्त्र-
माऽसीन्द्रोऽसि सत्यौजाः (१) ब्रह्मा३-
न्वर राजन्ब्रह्माऽसि मित्रोऽसि सुशेवो ब्रह्मा३-
त्वर रांजन्ब्रह्माऽसि वरुणोऽसि सत्यधर्मेन्द्रस्य
वोऽसि वानस्तेन मे रथ्य दिशोऽभ्यय
राजाऽभूत्सुश्लोकाँ३ सुमङ्गलाँ३ सत्यराजा-
३न् । अपां नप्त्रे वाहो| नत्रे स्वाहाऽनये
गृहपंतये स्वाहा (२)॥
(सत्यौनाश्चत्वारिशचं)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके -
टमप्रपाठके पोडशोऽनुवाकः ॥ १६ ॥

·१२५२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य विजयादूर्ध्वमासनोपविष्टस्य सर्वः सेव्यत्वस्य वर्णनम् ) (अथ प्रथमाष्टकेऽटमप्रपाठके पोडशोऽनुवाकः।) मित्रः । असि । वरुणः । असि । समिति । अहम् । विश्वैः । देवैः । क्षत्रस्य । नाभिः। असि । क्षत्रस्य । योनिः । असि । स्योनाम् । एति । सीद् । सुपदामिति सु-सदाम् । एति । सीद् । मा। त्वा । हिश्सीत् । मा। मा। हिश्सीव । नीति । ससाद । धृतव्रत इति धृत-व्रतः । वरुणः । पस्त्यासु । एति । साम्राज्यायेति साम्राज्याय । सुक्रतुरिति सु-क्रतुः । ब्रह्माइन् । त्वम् । राजन् । ब्रह्मा। असि । सविता । असि । सत्यसव इति सत्य- सवः । ब्रह्माइन् । त्वम् । राजन् । ब्रह्मा । असि । इन्द्रः । असि । सत्यौजा इति सत्य-ओजाः (१)। ब्रह्माइन् । खम् । राजन् । ब्रह्मा । असि । मित्रः। अमि । सुशेव इति सु-शेवः । ब्रह्मा३न् । न्वम् । राजन् । ब्रह्मा । असि । वरुणः । जसि । सत्यधर्मति सत्य-धर्मा । इन्द्रस्य । वज्रः । असि । वार्चन इति वात्र-नः । तेन । मे । रध्य । दिशः । अभीति । जयम् । राजा । अभूत् । सुश्लोकाँ३ इति सु-श्लोकाँ ३ । सुमङ्गला३ इति सु–मङ्गला३ । सत्यराजाइनिति - ·प्रा०८अनु०१६) कृष्णयजुर्वेदीयतैतिरीयसंहिता। (राजसूयविषयस्य विजयादूर्वमासनोपविष्टस्य रावे सेव्यत्वस्य वर्णनम् ) सत्य-राजाइन् । अपाम् । नत्रै । स्वाहा । ऊर्जः। नये। स्वाहा । अनय । गृहपत्य इति गृह-पतये । स्वाहा ॥२॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टके - टमनपाठके षोडशोऽनुवाकः ॥ १६ ॥ (अथ प्रपमकाण्हेऽष्टमप्रपाठके पोडशोऽनुवाक ।) - पञ्चदशे दिग्विजयोऽभिहितः । पोडशे विजयादूर्वमासन उपविश्य सः सेव्यत्वं वर्ण्यते। मित्रोऽसि वरुणोऽसि- "मित्रोऽसीति दक्षिण वाई यजमान उपावहरते वरुणोऽसीति सच्यम्" इति । पूर्व हिरण्यवर्णानुपसामिति पत्रेण यजमानस्य घाडू उगृहीती तयोरि- दानीमधस्तादुपावरणमुच्यते । हे दक्षिणचाहो त्वं मित्रोऽसि मित्रपोज- नादाविष्टार्थप्रापकत्वात् । हे बामवाहो स्वं वरुणोऽसि शौचादावनिष्ट निवारकस्यात् ॥ समहं विश्वदेवैः- कल्प:--" समई विधैर्देवैरिति पैश्वदेव्या पा] भिक्षाया इस्तावुपावहरते" इति । अहं सर्देवैः संगच्छेयम् (य)॥ मित्रशब्दस्य सूर्यवाचित्वात्तन्नाम्ना व्यवहृतस्य दक्षिणबाहोरहोरूपत्वं घरुणशब्दस्यान्धकारपदावरकराचित्वात्तनाना व्यबहतस्य रात्रिरूपत्वमिति च्याचष्टे- "मित्रोऽसि वरुणोऽसीत्साह । मैत्र वा अहः । वारुणी राति । अहोरा. वाभ्यामेचैनमुपासहरति । " [मा० का० १ ० ७ अ० १०] इति ।। मित्रावरुणपोरनेकदेवरूपस्वारसर्वदेवसंगन्धिन्यामामिक्षाया मित्रावरुणात्म- कत्वेन निरूपितयोईस्तयोरपावहरणं युक्तमित्येतदर्शयति- ·" - १२५४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- ६१प्रपमकाण्वे- ( राजसूयविषयत्त्य विजयादूर्ध्वमासनोपविष्टस्य सर्वेः सेव्यत्तस्य वर्णनम् ) "मित्रोऽसि वरुणोऽसीत्याह । मैत्रो वै दक्षिणः । वारुणः सव्यः । वैश्व- देच्यामिक्षा । स्वमेवेनौ भागधेयमुपावहरति"[वा०का०१म०७१०१०]इति ।। विधैर्देवैरितिपदोचारणेन तत्संबन्धिनीनां मजानां यजमानभोग्यत्वं संप- द्यत इत्यभिमेत्य च्याचटे- समहं विश्वैर्देवैरित्याह (१)। वैश्वदेव्यो वै प्रजाः। ता एवाऽऽद्याः कुरुते ।" [ब्रा० का० १३०७ अ० १०] इति ॥ कल्प: खादिरीमासन्दी प्रतिष्ठाप्य क्षत्रस्य नाभिरसीति तस्या कृत्य- धीवासमास्तीर्य " इति । कृत्त्यधीवासं चर्मपटः। पाठस्तु- क्षत्रस्य नाभिरसि क्षत्रस्य योनिरसि, इति । हे कृत्यधीवास क्षत्रस्योपवेशनाय त्वं नाभिवन्मध्यस्थानमसि । मातृवद्धा- रकत्वेन क्षत्रस्य योनिः कारणमसि ।। विधत्ते- "क्षत्रस्य नाभिरसिक्षन्नस्य योनिरसीत्यधीवासमास्तृणाति सयोनित्वाय।" [ना० का० १ ० ७ अ० १०] इति । योनिरसीति चर्मपटस्य कारणत्वेन भावनया सकारणत्वं क्षत्रस्य संपद्यते ।। स्योनामा सीद मुपदामा सीद मा वा हिश्सीन्मा मा हिश्सीद- कल्प: ." स्योनामा सीद सुपदामा सीदेति तामासाद्य यजमानो मा त्वा हिश्सीन्मा मा हिसीदित्युपविशति" इति । हे मदीयशरीर स्योनां सुखकरीमेनामासन्दी प्रत्यासीद समीपस्थं भव । सुपदा सुखेनोपवेष्टुं योग्यामासीद । इयमासन्दी त्वां शरीरं मा हिंसीत् । मामीप शरीरस्वामिन मा हिंसीत् ।। मबद्वयार्थस्य विस्पष्टतां दर्शयति- " स्योनामा सीद सुपदामा सीदेत्याह । यथायजुरेवैतत् । मा त्वा हि५. सीमा मा हिसीदित्याहाहि माय ।" [त्रा० का० १०अ० १०] इति।। कल्प: निपसाद धृतवत इत्यासीनमनमन्त्रयते " इति । पाठस्तु- - ·प्रपा०८अनु०१६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजस्यविषयस्य विजयादव॑मासनोपविष्टस्य सबै सेव्यत्वस्य वर्णनम् ) नि पसाद धृतवतो वरुणः पस्या- स्वा साम्राज्याय सुक्रतुः, इति । अयं यजमानी धृतवतः स्वीकृतयज्ञो वरुणोऽनिष्टनिवारको भूत्वा निप. सादास्यामासन्यामुपविवेश । पस्त्यासु घहुपु चैरिगृहेष्वागत्य साम्राज्यं कर्नु मुक्रतुः शोमनसंकल्पो भवतु ।। साम्राज्यमुद्दिश्य सम्यक्संकल्पासिद्धिमेव दर्शयति-- "निषसाद धृतवतो वरुणः पस्त्यास्वा साम्राज्याय सुक्रतुरित्याह । साम्राज्यमेवैन मुकतुं करोति ।"[ग्रा० का० १:०७ अ०१०] इति ॥ कल्प:-" समृस्विजो रनिनय सर्वतः पर्युपविशन्ति पुरस्तादर्युदक्षि- णतो नशा पधाद्धोतोत्तरत उद्गाता, उपविष्टेषु ब्रह्मा३न् ओमित्यध्वर्यु राजा मषयते त्व५ राजन्यमाऽसीतीतरः प्रत्याइव ब्रह्माणं होतारमुद्गातारं चोचरो- घरेणेतरे मत्याहुः" इति । एतेषामष्टानां पधाणां पाठस्तु- ब्रह्माइन्वर राजन्ब्रह्माऽसि सविताऽसि सत्य- सवो ब्रह्माइन्व५ राजन्ब्रह्माऽसीन्द्रोऽसि सत्यौजा ब्रह्माइन्वर राजन्ब्रह्माऽसि मि- वोऽसि सुशेवो ब्रह्मा३त्व राजन्न- झाऽसि वरुणोऽसि सत्यधर्मा , इति । इरादादातुं पुतिः । हे राजस्त्वमेव ब्रह्माऽसि ब्राह्मणोऽसि न त्वहम् । कुतः । यतस्त्वमेव सविताऽसि ब्राह्मणधर्मान्पालपन्नस्माकमनुष्ठानायानुज्ञाताऽसि । सत्यसवस्त्वममायानुसः। अतो ब्राह्मणवर्णाश्रमर्याणां त्वदधीनत्वाचमेव ब्रह्मा । तपेन्द्रोर्स परमैश्वर्यवानसि । सत्यौजा अमोघवीयोऽसि । तया मित्रोऽसि शिष्टपरिपालनाप दे मित्र )नामाऽसि । मुशेवः सुष्ट सेवितुं योगोऽसि । तपा कणोपनिनिवारकोऽसि ) सत्यधर्मा शासीयर्मय- कोऽसि । यथा लोके परराष्ट्र जित्या समागत्य सिंहासने समासीनं रानान- मध उपविष्टाः पुरोहितादयो बहुभिराशीभिः स्तुतिभिश्व स्तुवन्ति तदत्रापि सेोपचारः क्रियते । एतराऽऽशीर्वादरूपया रोग्या ब्राह्मणेषु यत्सामध्य सापानुग्रहरूपं तद्रामनि प्रतिष्टापितं भवति । तदेतदभिमेत्य वाजसनेपिनो १ क हान ।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयस्य विजयादूर्ध्वमासनोपविष्टस्य सः सेव्यत्वस्य वर्णनम् ) बृहदारण्यके क्षत्रियष्टिमस्ताचे समामनन्ति-"क्षत्रात्परं नास्ति तस्माद्रा- मणः क्षत्रियमधस्तादुपास्ते राजसूये क्षत्र एव तद्यशो दधाति" इति ।। यथोक्तार्थपरत्वेन मन्नान्व्याचष्टे- ब्रह्मान्त्वर राजन्ब्रह्मासि सविताऽसि सत्यसब इत्याह । सवितार- मेवैन सत्यसवं करोति (२) । ब्रह्मास्त्वर राजन्ब्रह्माऽसीन्द्रोसे सत्यौजा इत्याह । इन्द्रमैवैनर सत्सौजसं करोति । ब्रह्मास्त्वर राजन्न- माऽसि मित्रोऽसि सुशेव इत्याह । मित्रमेवैनर सुशेवं करोति । ब्रह्मान्त्व राजन्ब्रह्मासि वरुणोऽसि सत्यधर्मत्याह । वरुणमेवैन५ सत्यधर्माणं करोति ।" [ ब्रा० का० १ ० ७ अ० १०] इति ॥ सवितेन्द्रो मित्र इति देवतापदानामुचारणेन तदेवतामियाणां छन्दसामुचा- रणं संपद्यत इति दर्शयति- " सविताऽसि सत्यसव इत्याह । गायत्रीमेवैतेनाभिव्याहरति । इन्द्रोऽसि सत्यौजा इत्याह । प्रिटुभमेवैतेनाभिव्याहरति (३)। मित्रोऽसि सुशेव इत्याह । जगतीमेवैतेनाभिव्याहरति । सत्यमेता देवताः । सत्यमेतानि छन्दारसि । सत्यमेवावरुन्धे । " [ब्रा० का० १ ० ७ अ० १०] इति । एता इन्द्रादयो देवताः सत्यं पालयन्त्येतानि गायत्र्यादिच्छन्दांसि च सत्यममोघ फलं प्रयच्छन्ति । अत उभयोः सत्यरूपत्वादिन्द्रादिपदोचारणेन गायत्र्याधुच्चारणसिद्धिः । तेन यजमानः सत्यवादित्वमेव सर्वतः संपादयति।। वरुणपदोचारणेनानुष्टबुच्चारणसिदि दर्शयति- वरुणोऽसि सत्यधर्मत्याह । अनुष्टुभमेवैतेनाभिव्याहरति । सत्यानृते पा अनुष्टुप् | सत्यानृते वरुणः । सत्यानृते एवावरुन्धे (४) ।" [ना० का० १ ० ७ अ० १०] इति । विश्वे देवस्य नेतुरित्यस्यामनुष्टुभि प्रथमपादः सप्तासर इत्यनृतत्वम् । उत्तरे अपः पादा अष्टाक्षरा इति सत्यत्वम् । एतच एकस्मादक्षरादनात प्रथम पदम्" इत्यादिब्राह्मणनेच दर्शितम् । वरुणोऽपि कचिदनिष्टकारित्वादनृत- रूप: । कचित्तनिवर्तकत्वात्सत्यरूपः । एतच्च वरुणो वा एतं गृहाति योऽश्व प्रतिगृह्णाति यावतोऽश्यामतिगृहीयाचावतो वारुणान्चतुष्कपालान्निर्व- पेहरुणमेव स्पेन भागधेयेनोपधावति स एवैनं वरुणपाशान्मुमति" इत्यादिपु ब्राह्मणेषु स्पष्टं द्रष्टव्यम् । अत उभयरूपत्वसाम्यावरुणपदोचारणेनानुष्टुवुचा. रिता भवति । तेन च यजमानोऽवृतं त्यक्तुं सत्यं वर्नु च समर्थत्वात्सत्या. नृते स्वाधीने करोति ॥ " “ “ ·- - अपा०८अनु०१६] कृष्णयजुर्वेदीयतैचिरीयसंहिता। १२५७ (राजसूयविषयस्य विजयादुर्भमामनोपविष्टस्य स. सेव्यत्वात्य वर्णनम् ) वेदनं प्रशंसति- "नैनर सल्यानृते उदिने हिस्तः । य एवं वेद ।" [मा० का० १ प०७ अ०१०] इति ॥ कल्प: इन्द्रस्य वोऽसीति समयं ब्रह्मा राक्षे प्रपच्छति " इति । पावस्तु इन्द्रस्य वन्नोऽसि वानस्तेन मे सध्य, इति । हे सस्य बनतृतीयांशत्वाचं वोऽसि, पपस्तृतीयमिति श्रुतेः । यती विरोधिघाती वं तेन कारणेन में मदर्थ रथ्य यूतस्थानपरिलेखनरूप कार्य साधय ॥ विपचे- इन्द्रस्य वजोऽसि पार्बन इति स्पं प्रयच्छति । वजो वे स्फ्यः । बनेणेवास्मा अवरपर रन्धपति । एव हि तपः । पदस्सा एते रध्येयुः । [ग्रा० का० १ १०७ अ० १० ] इति । रध्येत्युशारणेनामै यजमानायावरं परं चापेक्षितं सर्वकार्य रन्धयति साथ- यति । यद्यदि यजमानायते कार्यविशेषा ध्येयुः सिध्येयुः। एवं सति श्रेयो हि तत्पशस्ततरं खलु ॥ दिशोऽभ्यय५ राजाऽभूत् - कल्प:-- "दिशोऽभ्यय राजाऽभूदिति पश्चाक्षात्राझे प्रयच्छति" इति । अयं यजमान अर्ध्वदिवसहिताः पश्च दिशोऽभिलक्ष्य राजाऽभूत् ॥ विधत्ते--- " दिशोऽस्पयर राजाभूदिति पवाक्षान्मपच्छति । एते चे सर्वेऽयाः । अपरानापिनमेवेनं करोति (५)।"[प्रा० का०१०७ अ०१०] इति । अक्षाः कपर्दकाः सुवर्णनिर्मिताः । विभीतकफलानि सौवर्णानीत्येके । ते पासा पतस्थाने निवपनीयतया चाऽऽपस्तम्बन दर्शितम् -- अक्षावा- पोऽधिदेवनभुदसापोत्याक्षामित्तापरतासहसान्या" इति । वेभ्यः पचाक्षानुगृह जितवानयं रामेत्यभिमायेण तरमै राजे दद्यात् । एत एवं पश्चाता अयाः सर्वे संपद्यन्ते । अपशब्दोऽक्षवाची । पञ्चदिग्वर्यताभिप्रायेण पचाक्षाणां दनवादाशिस्था: सोऽध्यक्षा दत्ता भवन्ति । तथा सत्येनं यजमा- नमपरानापिनं कदाचिदपि पराजयरहितमेव करोति ॥ विधत्ते-- ·१२५८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य विजयादव॑मासनोपविष्टस्य सबै सेव्यत्वस्य वर्णनम् ) "औदनमुनवते । परमेष्ठी वा एपः। यदोदनः। परमामन श्रियं गम- यति । " [ प्रा० का० १ ० ७ अ० १० ] इति । अधिदेवनकाल औदनं पणत्वेन सर्वे परस्परं ब्रूयुः । अन्नादै प्रजाः प्रजा- यन्त इति श्रुतेरोदनः परमेष्ठिरूपः । तथा सत्योदनपणप्रतिज्ञया परमां श्रियं यजमानः प्राप्नोति ॥ सुश्लोकाँ३ मुमङ्गलाँ३ सत्यराजाइन् । कल्प:-" मगल्यनाम्नो राजाऽऽयति सुश्लोकाँ३ इति संग्रहीतारं सुम- इलाँ३ इति भागदुधं सत्यराजा निति क्षत्तारम्" इति । शोभनः श्लोकः स्तुतिर्यस्यासौ सुश्लोकः कोशाध्यक्षोऽश्वपग्रहधारी वा । तावुभावपि स्वस्वकार्य सम्पगनुतिष्ठन्तौ शोभनस्तुतियुक्तौ भवतः । शोभनं मगलं मर्यादानुल्लड्यनेन प्रजाभ्यः करादानरूपं यस्य भागदुघस्य सोऽयं सुम- गलः । सत्यस्यावश्यंभाविनोऽन्तःपुररक्षणस्य स्वामी क्षत्वा सत्यराजा । एतेपां संवोधनानि तयश्च दूरादाहानाः । द्वयोः सानुनासिकत्वं सामदायिकम् ।। स्वकीयाः संग्रहीत्रादयः सुश्लोकादयो भूयासुरित्येवमाशी परतया व्याचष्टे- सुश्लोकाँ ३ मुमङ्गलॉ३ सत्यराजाश्नित्याह । आशियमेवैतामा शास्ते । " [प्रा० का० १ ० ७ अ०१०] इति । विधत्ते- " शीनाशेपमाख्यापयते । वरुणपाशादेवैनं मुञ्चति । " [वा० का० १ प्र० ७ अ० १०] इति । शुनाशेपेन दृष्टं शस्त्रं शीनाशेपं, तदध्वर्युर्योतारं वाचयेत्, तेन यजमानं वरु- णपाशान्मोचयतीति ।। तत्र नक्संख्या विधत्त- " परम्मतं भवति । शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः । आयुष्येवेन्द्रिये पति- तिष्ठति । " [ बा० का० १ ० ७ अ० १.] इति । पर शतं शतादधिकम् । ऋासंख्या चाऽऽपस्तम्भेन स्पष्टीकृता-" शौन:- शेपमाख्यापयत्त चो गाथामिश्राः परम्शताः परःसहसा वा" इति ॥ विधते- मारुतस्य चैकविश्व शतिकपालस्य वैश्वदेव्यै चाऽऽमिक्षाया अपये स्विष्ट- कृते समयति । देवताभिरेनमुभयतः परिगृहाति।" [वा० का०१०७ अ०२० ] इति । - ·प्रपा (अनु.१६] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता ।। ( राजसूयविषयस्य विजयावमासनोपवियस्य स गत्य वर्णनम् ) समवयत्ति समस्यैकी त्यावयेत् । नेनोभय वर्मद्वयेऽवस्थिताभिर्देवताभि- रेवनं यजमानपुभयोः पार्षयोः पालितवान्भवति ।। अपां नप्त्रे वाहोों नप्त्रे स्वाहाऽ- नये गृहपतये स्वाहा ॥ कल्पा- अरस्येन प्रचर्यापां मघे साहेत्यप्मु जुहोत्यूनों नत्रे स्वाहे. स्यन्तरा दर्भस्तमे स्थाणौ वरमीकवपायां वा हुल्याऽम गृहपतये स्वाहेति मत्येत्य गाईपसे हुत्वा" इति । अपां नपे नपातीयत्रे विनाशमकुर्वते वहये । न खल्वगिरपो नाश- यति किं तपादयति । अमेराप इति मष्टिमारणे श्रवणात् । जजों वलस्प न. पातयित्रे वय ऊों नप्त्रे ( उदामिना भुक्तेऽने जीणे सति बलं वर्धते न तद्विनाश्यते ॥ विधचे- " अपां नप्ले स्वाहोजों नये साहाऽग्नये गृहपतये स्वाहेति तिस आहु- तीर्जुहोति । अय इमे लोकाः । एप्पेव लोकेषु मतितिष्ठति (६)।" [प्रा० का० १०७ अ० १०] इति । अन विनियोगसंग्रह:- या अधो हरेदाभ्यां मिति वरुणेति च । स्वाम्युपाहत्य वाह से वैश्वदेव्या प्रसादयेत् ॥ १ ॥ क्षनाऽऽसन्यां तु खादियों कृत्यधीवाससंस्कृतिः । स्पोना स्वामी समागत्य मा त्वा समोपसीदति ।।२।। नि पोपविष्टं संमन्य ब्रह्मास्नध्वर्युमीरयेत् । प्रत्साह सोऽपि सपिति ब्रह्मा होता च सामगः ॥३॥ राज्ञोक्ता उत्तरं पाहुरिन्द्र पप स्वामिनेऽर्षपेत् । दिशोऽक्षान्दापयेत्पश्च सुश्लोक इति च क्रमात् ॥ ४॥ संग्रहीता भागदुधः सत्ता चाऽऽपते त्रिभिः । अपो जुहोत्यम दमें गाईपत्से विभिः प्रमात् ॥ अनुवाके पोहशेऽस्मिखयोविंशतिरीरिताः ॥ ५॥ " इति ।। भय मीमासा। तृतीयाध्यायस्य हतीपपादे चिन्तितम्-- " राजस्येऽभिपेपारपे यागे ये देवनादयः। सपास्तेऽखिलापा वा तच्छेपास्तस्य संनिधेः ।।

·१२६० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाप्यसमेता- प्रथमकाण्डे-- राजसूयकथंभावं यत्तेः सर्वशेषता। कल्प्याऽऽकाइक्षाऽभिपेच्यस्य प्रक्रिया पयला ततः॥ राजसूये पश्चिष्टिसोमयागा वहवः प्रधानभूताः । तत्राभिपेचनीयाख्यः कश्चित्सोमयागः । तत्संनिधौ देवनादयः श्रूयन्ते-" अक्षदीव्यति राजन्य जिनाति शौनाशेपमाख्यापयते " इति । जिनाति जयति । वचन्द्राह्मणे समाम्नातं शुनाशेपविपयमुपाख्यानं शौनःशेपम् । तत्र संनिधिवलादेवनाद- योऽभिपेचनीयामिति चेन्मैवम् । राजसूयस्य कथंभात्राकाक्षायामनुत्तायां विहिता देवनादयः प्रकरणेन राजसूयशेषाः । राजसूयश्च बहुयागात्मक इत्यत्र सर्वशेषत्वम् । न चाभिपेचनीयस्य काचिदाकाक्षा देवनादिप्वस्ति । ज्योतिष्टोमविकृतित्वेनातिदिः माकृताङ्गैरेव तदाकाङ्क्षानिवृत्तेः । संनिहित- विधिवलादाकाङ्क्षोत्थाप्यत इति चेत् । अत एवाऽऽकासारूपमवान्तरमक- रणमादौ परिकल्प्य तद्द्वारा वाक्यलिङ्गश्रुतिकल्पनया संनिधिविकृप्यते । राजसूयाकाङ्क्षारूपं तु महामकरणं क्लुप्तत्वादेकया कक्ष्यया संनिकृप्यते । तस्मात्मकरणेन संनिधिवाधात्सर्वशेषा देवनादयः । पञ्चमाध्यायस्य दिनीयपादे चिन्तितम्- " अभिपेच्यमाकृतासमाप्तौ देवनादिकम् । मध्ये वा पूर्ववरसर्वसमाप्तौ देवनादयः ।। अभिपेकोऽपकृष्टोऽस्मात्पूर्वे प्रत्यक्षपाठतः । देवनाधास्ततो मध्ये माहेन्द्रस्तोत्रतः पुरा॥" राजसूये सोमयागस्याभिषेचनीयस्य संनिधौ देवनशौनःशेपोपाख्याना. भिषेकाः क्रमेणाऽऽन्नाताः । तत्राभिषेचनीये चोदकमातमङ्गजातं नारिष्ठन्या- येन प्रथम संपाद्य पश्चाद्देवनादयः कार्या इति माप्ते चूम:--माहेन्द्रस्य स्तोत्रं मत्सपिपिचपन, इलि. बारणेल सस समसालय मध्यमकोडपष्ट । अभिपेकात्पूर्वभावित्वं विदेवनादीनां प्रत्यक्षपाठमाप्तम् । ततो माहेन्द्रस्तोत्रा- दपि पूर्वस्सिन्काले प्रयाजाचारवद्विदेवनादीनामपकपः कर्तव्यः। चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम् - एकस्यैवाभिपेच्यस्य तदट्वं निखिलस्य चा। राजसूयस्यापकर्मादायः प्रक्रिययोत्तरः॥" यदेतदेवनादिकमदमित्युक्तं तदेतदभिपेचनीयस्य सोमयागस्यैकस्यैवाङ्गम् । कुतः । अपकर्षात् । यद्यप्पभिपेचनीयविधेरूष तत्संनिधौ देवनादय आना. तास्तथाऽप्यभिपेचनीयमध्ये तेऽपकृप्यन्ते । मादेन्द्रस्य स्तोत्रं प्रत्यभिषिच्यत

·प्रपा०८अनु०१७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीपसंहिता ।
(राजसूयविषयाणां संसपा दशरात्यावहविषा विपिन
इति वाक्येन राज्ञो यजमानस्याभिषेको माध्यदिनसक्ने स्तोत्रकालेऽपकृप्यते ।
तस्मिन्नपको सति ततः पूर्वमानातानो विदेवनादीनामर्थसिद्धोऽपकर्षः । ततो
माहेन्द्रस्तोत्रादिवदमियेचनीयप्रयोगान्तःपातिवादेवनादिकभिषेचनीयस्यैवा-
अमिति माते मा-किं तदङ्गत्वे संनिधिः प्रमाणं किं वा प्रयोगपरिकल्पित-
मवान्तरमकरणम् । उभयथाऽपि मत्यक्षस्य महामकरणस्य मबलत्वादेवनादिक
राजसूपस्यानम् । राजसूयशब्दश्वानुमत्यादीन्सर्वान्यागानभिधत्ते । तस्मात्सर्वे.
पामेताम् । अनुष्ठानं तु राजस्यमध्ये कचिदपेक्षितमिति वचनबलादभिपेच-
नीयगतमाहेन्द्रस्तोत्रकाले तदनुष्ठीयते ।।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुत.
दीयतैत्तिरीयसंहितामाप्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके
पोरशोऽनुवाकः ॥ १६॥
(अप प्रथमारकै रमप्रपाठके साहदशोऽनुवाकः ।)
आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति हिरण्यं दक्षिणा
सारस्वतं चरुं वत्सतरी दक्षिणा सावित्रं हाई-
शकपालमुपध्वस्तो दक्षिणा पोष्णं चरु५
श्यामो दक्षिणा बार्हस्पत्यं चरु५ शितिपृष्ठो
दक्षिणैन्द्रमेकादशकपालमृषभो दक्षिणा वारुणं
दर्शकपालं महानिरष्टो दक्षिणा सौम्यं चीं
बधुदक्षिणा त्वाष्टमष्टाकपाल शुण्ठो दक्षिणा
वैष्णवं चिकपालं
चामनो दक्षिणा (१)॥
(आग्नेयर हिरण्यय सारस्वतं द्विचत्वारि शत् ।)
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके -
एमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥

·१२६२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूयविषयाणां संसपो दशसंस्या हविषां विधिः) (अथ प्रथमाष्टकेऽ2मप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः।) आग्नेयम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपालम् । निरिति । वपति । हिरण्यम् । दक्षिणा । सारस्वतम् । चरुम् । वत्सतरी। दक्षिणा । सावित्रम् । द्वादशकपा- लमिति द्वादश-कपालम् । उपध्वस्त इत्युप-- ध्वस्तः । दक्षिणा । पोष्णम् । चरुम् । श्यामः। दक्षिणा । बार्हस्पत्यम् । चरुम् । शितिपृष्ठ इति शिति-पृष्ठः । दक्षिणा । ऐन्द्रम् । एकादशकपाल- मित्येकादश-कपालम् । ऋषभः । दक्षिणा। वारु- णम् । दर्शकपालमिति दश-कपालम् । महानि- रष्ट इति महा-निरष्टः । दक्षिणा । सौम्यम् । चुरुम् । बभ्रुः । दक्षिणा । वाष्ट्रम् । अष्टाकपाल- मित्यष्टा--कपालम् । शुण्ठः । दक्षिणा । वैष्णवम् । त्रिकपालमिति त्रि-कपालम् । वामनः । दक्षिणा (१)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमा- प्टकेऽष्टमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः ॥ १७ ॥ (अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाटके सप्तदशोऽनुवाकः।) पोडशे जितवतो राज्ञ इतरसेव्यत्वरूप उपचारो वर्णितः । सप्तदशे संस्पां वापि दशसंख्याकानि विघीयन्ते- ·6 प्रपा (अनु०१७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १२६३ (राजसूयविषयाणां समृपा दशसस्याफहविषां विधिः । आग्नेयमाकपालं निर्वपति हिरण्यं दक्षिणा सारस्वतं चरुं वत्मतरी दक्षिणा सावित्रं दाद- शकपालमुपध्वस्तो दक्षिणा पोष्णं चरु श्यामो दक्षिणा बार्हस्पत्यं चरु५ शितिष्ठो दक्षिणेन्द्रमेकादशकपालमृपभो दक्षिणा वारुणं दशकपालं महानिरष्टो दक्षिणा सौम्यं चरुं बधुदक्षिणा वाष्ट्रमष्टाकपाल शुण्ठो दक्षिणा वैष्णवं त्रिकपालं वामनो दक्षिणा || , इति ।। उपरतस्तनपाना वत्सतरी । शुरुकाय: शुण्ठः ।। तान्येतानि वीपि प्रशंसति- वरुणस्य सुपुत्राणस्य दशधेन्द्रियं वीर्य परापतम् । तत्समृद्भिरनु सम. सर्पत् । तत्सरसपा सरसप्त्वम् । अग्निना देवेन प्रथमेऽहन्ननु मायुत । सरस्वत्या याचा द्वितीये । सचिना प्रसवेन तृतीये । पूष्णा पशुभिश्चतुर्थे । बृहस्पतिना ब्रह्मणा पश्चमे । इन्द्रेण देवेन पष्ठे । बरुणेन स्वया देवत्या सप्तमे (१)। सोमेन राक्षाऽटमे । त्वता रूपेण नवमे । विष्णुना यझेनाऽऽमोत् । यत्स सपो भवन्ति । इन्द्रियमेव तीर्य यजमान आमोति । [प्रा० का० ११० ८ अ० १] इति । सुपुराणस्य मुल सोममभिपेचनीयकर्मण्यभिपुतवतो वरुणस्पेन्द्रियसामथ्र्य दशधा भूत्वा परापतद्विनष्टम् । स च वरुणस्तदिन्दियं समृप्शब्दाभिहिसर्ययो. तहविभिरनुक्रमेण सम्पमाप्तवान् । सम्यक्सृप्यते प्राप्यते वीर्यमाभिरग्न्या. दिभिर्देवताभिरिति संसपो देवतास्तासां बाप्पपि तन्नामकानि । स वरुणः प्रथमेऽहनि देवेन द्योतनात्मकेनामिना सहाष्टाकपालं प्रायुङ्गाऽऽरोपमष्टाकपालं निरवदित्यर्थः । द्वितीयेऽहनि वामूपया सरस्वत्या चरं निरवपत् । तृतीये मसक्कारणेन सविना सह द्वादशकपालं निरवपत् । चतुर्थे पशुभिरुपलक्षितेन पूष्णा सह चरुं निरसपत् । पश्मे ब्राह्मणाभिमानिना बृहस्पतिना सइ चरुं निरवपत् । पष्ठे द्योतनात्मकेनेन्द्रेण सबैकादशकपालं निरवपत् । सप्तमे स्वकी- यदेवतारूपेणातीतकल्पगत परुणेन सह दशकपालं निरवपत् । अष्टपे राजा सप.८, च "न्द्रियं ।

·" इति ॥ १२६४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे-- (राजसूयविषयाणां संसृपां दशसख्याकहविषां विधिः) यजमानेन सोमेन सह चरं निरवपत् । नवमे रूपवता त्वष्ट्रा सहाशकपालं निरवपत् । दशमे यज्ञरूपेण विष्णुना सह त्रिकपालं निरुप्य तदिन्द्रियमामोत् । यदि यजमानस्यापि संसपो यागा भवेयुस्तदाऽसौ यजमान इन्द्रियसामर्ष मामोतीति । उत्पतिविधिभिर्विहितानां संस्पामनेनार्थवादेन भिन्नदिनानुष्ठान- विधिरुन्नेयः ।। अन्य प्रकारविशेष विधत्ते- " पूर्वा पूर्वा वेदिर्भवति । इन्द्रियस्य वीर्यस्यावरुद्धथै ।" [ग्रा० का० १ म. ८ अ० १] इति । पूर्वा पूर्वदिग्गता दिनभेदेन बहुवेदित्वद्योतना वीप्सा । तत्प्रकारचाss. पस्तम्बेन स्पष्टीकृत:-" श्वोभूते परेण सौमिकदेवयजनं दशभिः सप्तभिर्वा संसृपा हविभिर्यजत आग्नेयमष्टाकपालमिति पूर्व पूर्व देवयजनमध्यवस्पति यत्र + पूर्वस्पाऽऽहवनीयस्तत्रोचरस्य गाईपत्य उत्तमायाः माग्वंश आहवनीयो वहिर्गाईपत्यः अष्टमनवमदशमानां इविपी स्वस्वदिनेषु कंचित्काल विशेष विधत्ते- पुरस्तादुपसदार सौम्येन प्रचरति । सोमो वै रेतीघाः । रेत एवं तद्दधाति । अन्तरा त्वाण । रेत एव हितं त्वष्टा रूपाणि विकरोति । उप- रिष्टाद्वैष्णवेन । यज्ञो वै विष्णुः । यज्ञ एवान्ततः प्रतितिष्ठति (२)। [बा० का० १ १०८ अ० १ ] इति । अभिपेचनीयात्सोमयागादूर्व दशपेयः सोमयागः कर्तव्यः । तस्य च संसृब्यागसंवन्धिनि सप्तमेऽहन्येका दीक्षा कर्तव्या । तत उर्व त्रिपु दिनेपू. पसदः कर्तव्याः । तत्र प्रथमोपसदिन उपसद्यागात्पूर्व सौम्याख्येन संझपाऽ- हमहविपा प्रचरेत् । मध्यमोपसदिने पौर्वाहिकापरालिकोपसदोमध्ये स्वाष्ट्रेण नवमहविपा प्रचरेत् । तृतीयोपसहिने पौक्षिकापरालिकोपसदावनुष्ठायोप- रिटाद्वैष्णवेन दशमहधिपा भचरेत् । सोमस्प रेतोधारणहेतुत्वात्मधमतस्तत्मयोगे यजमानो रेतो दधाति । ततस्त्वष्णुः प्रयोगे सति धृतं रेतोऽवष्टभ्य त्वष्टा रूपाणि विविधानि करोति । विष्णोर्यक्षरूपत्वादन्ते तद्धवि:मयोगे सति यज- मानो राजसूयादूर्ध्वमपि यज्ञानुष्ठान एवं प्रतिष्टितो भवति । दशपेयतमध्ये त्रयाणां हविषामनुष्ठानमापस्तम्बेन स्पष्टीकृतम् । अपराहे दशपेयस्य तत्रं +ख. पुस्तटिप्पण्या " पूर्व आहवनीयस्तरोत्तरो गाईपत्यः" इति पाठः । , क. पूर्वपूर्वदे' । २ स. प. च. पूर्वहै'। " ·प्रपा०८अनु०१८ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १२६५ (रामस्याविषयस्य दशपेयस्याभिधानम् ) मक्रमयतीत्युपक्रम्यैवं पठ्यते-" एका दीक्षा तिस उपसदः पुरस्तादुपसदार सौम्यं धरु निर्वपति अन्तरा स्वाष्ट्रमष्टाकपालमुपरिदैष्णवं पिकपालम् "इति।। अथ मीमांसा। चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम् - "किं पुरस्तादुपसदा सौम्येन मचदिति । अङ्गाङ्गिभावः कालो वा पाक्यादाधः प्रतीयते ॥ पुरस्तादिति कालोऽत्र भावी(ति) कालविधिस्ततः । नाईकस्यापि सौम्यादि प्रधान पितरेष्टिवत् ।।" राजसूये संसशब्दवाच्यान्यानेयाष्टकपालादीनि दश वींप्यानातानि | सेप्वष्टमनवमदशमानि सौम्यत्वावैष्णवानि । तदिपयमिदं वाक्यमानायते- पुरस्तादुपसदार सौम्येन पचरति । अन्तरा त्याऐण । उपरिष्दैष्णवेन" इति । योऽयं राजसूपे सोमयागस्तस्मिधुपदिष्टानामुपसदामादिमध्यावसानेषु सौम्यादीनां त्रयाणामनुष्ठानमनेन वाक्येन चोयते । ततो वारयात्सौम्यादीन्यु- पसदापानीति माते मा-उपसदामिति पष्ठयाः कालवाचिना पुरस्तादिति शब्देनान्वयारसौम्यादीनां कालविशेषसंबन्धपरमिदं वाक्यं न त्वदाकिभावप- रम् । ततो न कस्याप्पई सौम्यादिकं कि त्वनुमत्यादिवत्मधानम् ॥ इति श्रीमरसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे. दीपौत्तिरीयसंहितामाध्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठक सप्तदशोऽनुवाकः ॥१७॥ (भय प्रथमाष्टकेऽरमप्रपाठकेऽरादशोऽनुवाक।) सद्यो दक्षियन्ति सद्यः सोम क्रीणन्ति पु- ण्डरिजां प्रयच्छति दृशभित्सतरैः सोम क्रीणाति दशपेयौ भवति शतं ब्राह्मणाः पिबन्ति सप्तदशः स्तोत्रं भवति प्राकाशाव- स.कि त्वानु।

·१२६६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्रे- (राजसूयविषयस्य दशपेयस्याभिधानम् ) ध्वर्यवै ददाति सर्जमुद्गात्रे रुक्मर होत्रेऽश्व प्रस्तोतृातिहर्तृभ्यां हादश पठीहीब्रह्मणे वशां मैत्रावरुणायर्पमं ब्राह्मणाच्छ५ सिने वाससी नेष्टापोतृभ्या स्थूरि यवाचितमच्छावाकायां- नड्वाहमनीधे भार्गवो होता भवति श्राय- न्तीय ब्रह्मसामं भवति वारवन्तीयममिष्टोम- साम सारस्वतीरपो गृह्णाति (१)॥ (वारवन्तीय चत्वारि च।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके - टमप्रपाठकेऽष्टादशोऽनुवाकः ॥ १८ ॥ - (अय प्रथमाटकऽरमप्रपाठऽटादशोऽनुवाकः।) -- सद्यः । दीक्षयन्ति । सद्यः । सोमम् । क्रीणन्ति । पुडरिस्रजाम् । प्रेत । यच्छति । दुशभिरिति दुश- भिः । वत्सतरैः । सोम॑म् । क्रीणाति । दशपेय इति दश-पेयः । भवति । शतम् । ब्राह्मणाः । पिवन्ति। सप्तदशमिति सप्त-दुशम् । स्तोत्रम् । भवति । प्रा- कोशौ । अध्वर्यवै । ददाति । सजेम्। उद्दात्र इत्युत्- गावै । रुक्मम् । हो । अश्वम् । प्रस्तोतृप्रतिहर्तृभ्या- मिति प्रस्तोतृप्रतिहर्तृ-श्याम् । द्वादश । पष्ठीहीः ।

·प्रपा० (अनु०१८ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ( राजसूयविषयस्य दशपेयस्याभिधानम् ) ब्रह्मणे । वशाम् । भैत्रावरुणायेति मैत्रा-वरुणाय । ऋपभम् । ब्राह्मणाच्छसिनै । वाससी इति । नेष्टा- पोतृभ्यामिति नेष्टापोन-श्याम् । स्थूरि । यवाचित- मिति यव-अचितम् । अच्छावाकार्य । अनड्या- हम् । अनीध इत्यग्नि-इधै । भार्गवः । होता । मवति । श्रायन्तीयम् । ब्रह्मसाममिति ब्रह्म-सामम् । भवति । वारयन्तीयमिति वार-वन्तीयम् । अग्निष्टो- मसाममित्यनिष्टोम-सामम् । सारस्वतीः । अपः । गृह्णाति ॥१॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टके - प्टमप्रपाठकेऽष्टादशोऽनुवाकः ॥ १८ ॥ -- (भप प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठकेऽष्टादशोऽनुवाकः ।) सप्तदको संसपो हवींप्युक्तानि । अादशे दशपेय उच्यते। तत्र दीक्षासो. माययोथोदकमाप्तं दिनभेदमपवदितुं विधत्ते-- सद्यो दीक्षयन्ति सद्यः सोमं क्रीणन्ति, इति । मकतावप्सु वात्सपोऽश्नातीति यद्विहितं तदपवदितुं विधत्ते- पुण्डीरस्रजां प्रयच्छति, इति । तदेतत्सूत्रकारः स्पष्टी चकार-" अपो दीक्षायाः स्थाने द्वादशपुण्डरीको सज प्रतिमुचते " इति । मतिमोचयेदित्यर्थः ।। सदेतत्मसति- "जामि वा एतत्कुर्वन्ति । यत्सद्यो दीक्षपन्ति सधः सोम की ·- १२६८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- प्रथमकाण्डे- (राजसूयविषयस्य दशपेयस्याभिधानम् ) पुण्डरिस्रजो प्रयच्छत्यजामित्वाय । अङ्गिरसः सुवर्ग लोकं यन्तः । अप्सु दीक्षातपसी प्रावेशयन् । तत्पुण्डरीकमभवत् । यत्पुण्डरिस्रनां प्रयच्छति । साक्षादेव दीक्षातपसी अवरुन्धे । ” [ब्रा० का० १ ० ८ अ० २] इति ।। चोदकमातानि हिरण्यवासाप्रभृतीनि दशविधक्रयद्रव्याण्यपवदितुं विधत्ते- दशभिर्वत्सतरैः सोमं क्रीणाति, इति । परसतरा उपरतस्तनपानाः । अत एवं सूत्रकारो चिशिनाष्टि-"दशभि- वत्सतरैः सोमं फ्रीणाति " इति ।। अत्र संख्या प्रशंसति- "दशभिर्वसतरी सोमं क्रीणाति । दशाक्षरा विराद (१)। अनं विराद । विराजवानाघमवरुन्धे ।" [ब्रा०का० १ ० ८ अ० २ ] इति । साण्डत्वं विधाय प्रशंसति- मुष्करा भवन्ति सेन्द्रत्वाय । "[ ब्रा० का० १ ० ८अ० २] इति । सेन्द्रत्वमिन्द्रियसामर्थ्यसहितत्वम् ।। प्रधानं कर्म विधत्ते- दशपेयो भवति, इति । दशसु वैकृतचमसेधु पातव्यः सोमरसो यस्मिन्क्रती स ऋतुर्दशपेयः । यद्वा- पकैकस्मिन्पात्रे दशभिर्दाह्मणैः पातव्यः सोमो यस्मिन्स दशपेयः । एतदेवा- भिमेत्य सूत्रकार आह-" श्वोभूते पात्रसंसादनकाले दश चमसानधिकान्म- युनक्ति तानुन्नयनकाल उन्नयति भक्षणकाले दश दशैकैकस्मिश्चमसे ब्राह्मणाः सोमपाः सोमं भक्षयन्ति " इति ॥ तं विधि प्रशंसति- "दशपेयो भवति । अन्नाघस्यावरुद्धयै । " [नाका०१०८१०२]इति।। विधत्ते---- शतं ब्राह्मणाः पिवन्ति, इति । एकैकस्मिन्पा दश दश ब्राह्मणा इति पिलित्वा शतं ब्राह्मणाः पिवन्ति ।। मशंसति- "शतं ब्राह्मणाः पिवन्ति । शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः । आयुप्येवेन्द्रिये प्रतितिष्ठति ।" [प्रा० का० १ ० ८ अ० २] इति ।। विधत्ते-- सप्तदशः स्तोत्रं भवति, इति । -- - ·प्रपा० (अनु०१८] कृष्णयजुर्वेदीपततिरीपसहिता । १२६९ (राजसूयविषयस्य दापयत्याभिधानम् ) अस्मिन्क्रतो यद्यत्स्तोत्रं तस्य सर्वस्य ससदशस्तीमत्वमेव कुर्यात् ।। मसति--- सप्तदश स्तोत्रं भवति । सप्तदशः प्रजापतिः (२)प्रजापतेराप्त्यै।" [मा० का० १०८ अ० २] इति ॥ विधत्ते- माकाशावध्वर्यवे ददाति, इति । माकागौ सुवर्णदर्पणौ ॥ प्रशंसति- "माकाशावधर्य ददाति । प्रकाशपेवेनं गपयति ।" [मा० का० १ प्र०८०२] इति ॥ हिरण्यसजो दानं विधचे- सजमुद्दाने, इति । तथा च सूत्रकार:-" दक्षिणाकाले हिरण्यप्राकाशावध्वर्यवे ददाति हिर- व्यसनमुद्गाने " इति ॥ भशंसति- सनमुद्राने । व्येवास्मै वासयति ।" [ नाका०१०८१०२] इति । अस्य यजमानस्य व्येव विशिष्टमेव दुकुलादिकं वासयति उत्तरीयत्वेनाss. छादयति ॥ वर्तुषस्य स्वर्णाभरणस्य दानं विषचे- रुक्म हात्रे, इति ॥ मधेसति- रुक्मर होने । आदित्यमेवारमा उन्नपति । " [मा० का० १०८ म.२] इति। उदयं मापयतीत्यर्थः॥ विधते- अश्व प्रस्तोतृपतिहर्तृभ्याम्, इति । ददातीत्यनुपश्यते । दाभ्यामेकद्रव्यदानं वाचनिकम् ॥ प्रशंसनि- १रा, स्तोत्रत्व।

·१२७२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रभमकाण्ड- (राजसूपविषयस्य दशपेयस्याभिधानम् ) न्तीयमग्निष्टोमसामम् । इन्द्रियमेवास्मिन्वीय वारयति (५)। "[ब्रा०का०१ म०८ अ०२] इति । सामनाम्नि श्रयतिधातोः प्रतीतत्वायजमानेन वीर्यमाश्रीयते । द्वितीय- नान्नि वारयित्त्वप्रतीतेरस्मिन्यजमाने प्रयुक्तं वैरिवीर्य निवारितं भवति ।। अथ मीमांसा। एकादशाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्- दशपेये चाभिपेचनीये तयं भिदाऽथ वा । ऋयसाहित्यतस्तत्रं कालभेदेन भिन्नता ।।" राजसूये दशपेयाभिपेचनीयसंझको द्वौ सोमयागौ । तयोरगानुष्ठानं तत्रेण कार्यम् । कुतः, यस्याभिन्नत्वात् " सह सोमौ फ्रीणाति" [इति ।] अभिषेचनीयस्य यदा सोमक्रयस्तदेव दशपेयस्यापि सोमे क्रेतव्ये सति क्रया- त्पूर्वभाविना दशपेयाङ्गानामपकात्तवं स्यादिति प्राप्ते चूम:-भिन्नकालीन- योरभिपेचनीयापेययोरङ्गानां भेदो युक्तः । संसप्पान्दवाच्याभ्यो दशाभ्य इष्टिभ्य ऊर्ध्वमपराहे दशपेयस्योपक्रमः । ताभ्यः प्राचीनेऽत्यन्तव्यवहिते कालेऽभिपेचनीयः । न च ऋयसाहित्यमस्ति, " सद्यो दीक्षयन्ति सद्यः सोम क्रीणन्ति " इति दशपेये क्रयस्य सद्यस्कालत्वाभिधानात् । सह सोमावितिव- चनेन क्रयार्थसंवादे साहित्यं विवक्षितम् । तस्मादुभयोरगानां भेदः। तृतीयाध्यायस्य पञ्चमपादे चिन्तितम्- "राजसूये कचित्कर्तुश्चमसो दशभिर्जनः । भक्ष्यः किं तत्र राजन्या भक्षका ब्राह्मणा उत्त ।। आयो भागा(ना)त्संरुपयैकजातेविमाः शतं दश । मसानयुरिनयुक्त्या रानपान व विपणम् ॥ राजसूये दशपेयनामके यागे भूयते-“दश दर्शक चमसमनुसर्पन्ति " इति । तत्र यजमानस्य राजन्यस्य यश्चमसः सोऽयं राजन्यैरेव दशभिर्भक्षणीयः! दशेतिसंख्या(रुप)या जात्येकत्वप्रतिभानात् । तथा हि-दशपेयस्य ज्योति- होमविकृतित्वात्मकृतं धर्मजातं चोदकेन प्राप्तम् । प्रकृती च यजमानचमसस्य भिन्नजातिभिर्भक्षणं नास्तीत्यत्रापि तथैव प्राप्तम् । यद्यर दशेति विशेपो विधीयते तहि प्राकृनं भक्षकसंख्यामात्रं निवर्त्यतां न त्वेकजातीयत्वम् । तस्मा. द्राजन्यो यजमानो राजन्यैनवभिः सह भक्षयेदिति प्राप्त म:-प्रकृतितः मातेषु दशम चमसेपु भक्षणायानुसर्पतां पुरुषाणां दश दतिवीप्सया प्रतिच. " ·प्रपा०(अनु०१९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीपसंहिता। १२७३ (राजमयसबन्धिना दिशामवेष्टय पशुद्रय ग्रात्यदूतबीपि चेत्येतेण विधिः) मसं दशसंख्यां विधायार्यसिद्धां शतसंख्यामन्य संख्येयानां सर्वेषां व्राह्मण्यं विधीयते "शतं ब्राह्मणाः पिबन्ति " इति । तथा सति यजमानस्यापि राजन्यस्य यत्र भलो नास्ति तत्र कुतोऽन्ये राजन्या भक्षयेयुः । तस्माद्राह्मणा एवं भक्षकाः। दशमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्- "किमाकाशी बाधको स्तः कृत्स्नस्याऽऽध्वर्यरस्य वा। ददातियोगात्कृत्स्नस्य न विशिष्टेन योगतः ।। राजमये श्रूयते-"हिरण्मयी प्राकाशावध्वर्यवे ददाति" इति । प्राकाशी दीपस्तम्बावित्येके । दर्पणावित्यपरे । ती किं प्राकृतस्य दक्षिणाद्रव्यस्य यायको, उताध्वर्युभागस्यैव । तन्न माकाशौ ददातीतिकर्मकारकवाचिद्वितीया- श्रुतिकृतेन दानसंबन्धेन माकाशावध्वयंव इतिवाक्यकृते पुरुपसंवन्धेऽपोदिते सति देयद्रव्यप्रतीतेयान्तरस्य कृत्स्नस्य वाध इति पूर्वः पक्षः । अध्वर्यवे ददातीतिसंपदानकारकवाचिचतुर्थीश्रुतिकृतस्य दानक्रियासंयन्धस्यापवदितुम- शक्यत्वासंमदानविशिष्टदानक्रियासंबन्धेऽपि द्वितीयाश्रुतेरविरोधादध्वर्युभा- गस्यैव वाध इति राद्धान्तः ।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठकेड- पादशोऽनुवाकः ॥ १८ ॥ (भय प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः ।) आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति हिरण्यं दक्षि- णेन्द्रमेकादशकपालमृपभो दक्षिणा वैश्वदेवं चरुं पिशही पष्ठीही दक्षिणा मैत्रावरुणीमा- मिक्षां वशा दक्षिणा बार्हस्पत्यं चरु शिति- पृष्ठो दक्षिणाऽऽदित्यां मल्हां गर्भिणीमा लै- १. 'धे चोदि। १६.

·१२७४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयसंवन्धिर्ना दिशामवेश्यः पशुद्वयं सात्यदूतवीपि चेत्येतेषां विधिः ) भते मारुती पृश्नि पठाहीमश्विभ्यां पूष्णे पुरोडाशं द्वादशकपालं निवपति सरस्वते सत्यवाचे चरु५ सवित्रे सत्यप्रंसवाय पुरो- डाशं द्वादशकपालं तिसृधन्वर शुष्कतिर्द- क्षिणा (१)॥ (आग्नेय हिरण्यमैन्द्रं वैश्वदेवं पिशी सप्तचत्वारि५शत् ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाप्टकेऽ- टमप्रपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥ (अथ प्रथमारकोऽष्टमप्रपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः ।) आग्नेयम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपालम् । निरिति । वपति । हिरण्यम् । दक्षिणा । ऐन्द्रम् । एकादशकपालमित्येकादश-कपालम् । ऋपभः । दक्षिणा । वैश्वदेवमिति वैश्व-दे॒वम् । चरुम् । पिशङ्गी । पष्ठीही । दक्षिणा । मैत्रावरुणीमिति मैत्रा-वरुणीम् । आमिाम् । क्शा । दक्षिणा । बार्हस्पत्यम् । चरुम् । शितिपृष्ठ इति शिति-पृष्ठः । दक्षिणा । आदित्याम् । मल्हाम् । गर्भिणीम् । एति । लभते । मारुतीम् । पृश्निम् । पप्ठोहीम् । अश्विभ्यामित्यश्वि-भ्याम् । पूष्णे । पुरोडाशम् । द्वादशकपालमिति द्वादश-कपालम् । निरिति ।

·प्रपा०८अनु०१९ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १२७५ (राजमयसपन्धिना दिशामवेश्य. पशुयं सालदूतहापि चैत्येतेषां विधि ) पति । सरस्वते । सत्यवाच इति सत्य-वाचे । चरुम् । सवित्रे । सत्यप्रसवायेति सत्य-प्रसवाय । पुरोडाशम् । द्वादशकपालमिति द्वादश-कपालम् । तिसुधन्वमिति तिसृ-धन्यम् । शुप्कतिरिति शुष्क-वृतिः । दक्षिणा (१)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टके - टमप्रपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः ॥ १९ ॥ ( अप प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः1) इति । अष्टादशे दशपेयोऽभिहितः । एकोनविंशे दिशामवेष्टयः पशुद्वयं सात्यक- सानो इवीपि च विधीयन्ते । तत्राऽऽदी पच हवीपि विधत्ते- माग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति हिरण्यं दक्षिण- न्द्रमेकादशकपालमृपभो दक्षिणा वैश्वदेवं चरं पिशङ्गी पठाही दक्षिणा मैत्रावरुणी- मामिक्षा वशा दक्षिणा वार्हस्पत्यं चरु शितिष्ठो दक्षिणा पिशाही पिहलवणी॥ दिग्व्यास्थापनमयुक्तोन्मादपरिहारेणावेष्टिविधि प्रस्तौति-- "ईश्वरो वा एष दिशोऽनन्मदितोः । यं दिशोऽनु व्यास्थापयन्ति । दिशामवेष्टयो भवन्ति । दिवेव प्रतितिष्ठत्यनुन्मादाय । [प्रा० का०१ भ० ८ ० ३] इति। यं यममानमध्वर्युः प्रस्थापयत्येप यजमानो दियोऽनुमाप्य दिग्भ्रमेणोन्म- दितोरुन्मतो भवितुमीवरः प्रभुर्भवति ।। विधिवारपावगतं देवतापश्च प्रशंसति- - ·१२७६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (राजसूयसंवन्धिना दिशामवेष्टय. पशुद्वय सात्यदृतहघि चेयेतेपा विधि ) पञ्च देवता यजति । पञ्च दिशः। दिवेव प्रतितिष्ठति ।" [ प्रा० का० १०८ अ०३ इति । आग्नेयादीनां चतुर्णा मध्य एकैकयागादू पञ्चमहविपि अभिधारणं विधत्ते- " हविषो इविष इष्ट्वा बार्हस्पत्यमभिधारयति । यजमानदेवत्यो वै वृह- स्पतिः । यजमानमेव तेजसा समर्धयति (१)।" [ब्रा० का० १०८ अ०३] इति । यजमानस्य देवता उक्ता अग्न्यादयश्चतस्वस्ताभ्यो हितो यजमानदेवत्यः।। अवेष्टीविधाय द्विपशुयुक्तं पशुबन्धकर्म विधत्ते- आदित्यां मल्हां गर्भिणीमा लभते मारुती पृश्निं पठाहीम्, इति । अदितिर्देवता यस्याः सेत्यादित्या मल्हा मणिला गलस्तनयुक्तेत्यर्थः । पृश्निरल्पतनुः श्वेतवर्णा चा॥ अदितेभूमित्वेन राष्ट्रत्वं मरुतां च वैश्यत्वमसकृदुक्तं तदेतदभिमेत्य प्रशंसति- आदित्यां मल्हां गाभणीमालभते । मारुती पृश्नि पठौहीम् । विश चैवास्मै राष्ट्रं च समीची दधाति ।" [ब्रा० का० १ ० ८ अ०३] इति । करपदानेन विशः सम्यक्त्वं सस्यनिप्पादकत्वेन राष्ट्रस्य सम्यक्त्वम् ।। पाठमाप्त क्रमं प्रशंसति- आदित्यया पूर्वया प्रचरति । मारुत्योत्तरया । राष्ट्र एव विशमनुव- नाति । " [प्रा० का० १ ० ८ अ०३] इति ।। आश्रावणस्य चौदकमाप्तमुपध्वनित्वमादित्ययागेऽनूद्यापदितुं विधत्ते- " उच्चैरादित्याया आ श्रावयति । उपाशु मारुत्यै । तस्माद्राष्ट्र विशम- तिवदति। "[ब्रा० का० १ ० ८ अ०३ ] इति । यस्माद्राष्ट्ररूपायामादित्येष्टावुच्चध्वनिर्विट्रपायां मारुतीष्टावपांशुध्वनिस्त- स्माल्लोकेऽपि राष्ट्रमज्जित्य तत्पालको राजादिः सहस्रकरदानाय विशमति- वदति निर्भर्सयतीत्यर्थः ।। पूर्वोक्तं पशुविशेषणं प्रशंमति-- "गर्भिण्यादित्या भवति (२) । इन्द्रियं वै गर्भः । राप्दमेवेन्द्रियाव्यकः। १ क. 'स्माचोदके । प. स. च 'स्माचादवोऽपि ।

·प्रपा०(अनु०१९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसहिता । १२७७ (राजसूरसबा धना दिशामवेय पशद्वयं सात्यदूतहवींषि चत्येतेषां विधि ) अगर्भा मारुती । विद्वै मरुतः । विशमेव निरिन्द्रियामकः।" [ब्रा० का०१ प०८ अ०३] इति । गर्भस्येन्द्रियकार्यत्वादिन्द्रिपत्व तेन गर्भेण राष्ट्रगता ब्राह्मणक्षत्रियमजा इन्द्रिययुक्ता भवन्ति । मारुत्या गर्भराहिल्येन वैश्या निरिन्द्रिया इतरापेक्षया सीणसामा भवन्ति । ननु पष्ठीही वालगभिणीत्यसकदुक्त कथमगर्भा मारु तीतीहोच्यते । नाय दोषः । पञ्चवर्षापा अपि पृष्ठौहीशब्दवाच्यत्वात् ।। पशुरन्ध विधाय सात्पदूताना हवींषि विधत्ते- अश्विभ्यां पूष्णे पुरोडाश द्वादशकपाल निर्वपति सरस्वते सत्यवाचे चरु५ सवित्रे सत्यप्रसवाय पुरोडाश द्वादशकपालं तिमृधन्वर शुष्कतिर्दक्षिणा ॥, इति । पूणे चेति देवतासमुच्चयो द्रष्टव्यः । सत्य वक्तीति सत्यवाक्तस्मै सरस्व- मामकाप देवाय । सत्यमसयायामोधानुज्ञाय । तिमभिरिपुभिर्युक्त धनुस्ति सृधन्व तत्मक्षेपाय निर्मिता शुष्कद्दतिः । तदुभयमन देयम् ।। तेषु हवि.प प्रथम मशसति- "देवामुरा सयत्ता आसन् । ते देवा अधिनोः पूपन्वाचः सत्पर सनि धाप । अनृतेनासुरानभ्यभवन् । तेऽश्विभ्यां पूष्णे पुगेडाश द्वादशकपाल निरवपत् । ततो वै ते वाच सत्यमबारुन्धत (३) । यदधिभ्यां पूष्णे पुरोडाश द्वादशकपाल निर्वपति । अनृतेनैव भ्रातृच्यानभिभूय । वाचः सत्य मवरुन्धे ।" [ब्रा० का०प्र० ८ अ० ३] इति । वाचः सवन्धि यत्सत्यमनृतपरित्यागेन भाषण तत्सर्व स्वकीयमश्विनोः पूष्णि च निक्षेपरूपेणावस्थाप्य युष्मान हनिप्याम इत्यनृतेन वचनेनामुराणा मग्रे भापा कृत्वा तद्विधासेन युद्धसनाह परित्यज्य कदाचिनिद्राणानमुरा निहतात. । ततोऽनृतदोपपरिहारक्षम पूर्वनिक्षित वाचः सत्य ग्रहीतुमचिनोः पूष्णः स्वोत्कोचरूप पुरोडाश निरुप्य तत्सत्य स्वाधीन कृतवन्तः । तद्वद्यज- मानस्यापि द्रष्टव्यम् ।। द्वितीय हवि प्रशसति- सरस्वते सत्यवाच चरुम् । पूर्वमेवोदितम् । उत्तरेणाभिगृणाति । [प्रा० का० प्र० ८ ० ३ इति ।। "

·-
१२८० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे-
(राजस्यविषयाणा प्रयुजा हविपामभिधानम् )
यदि वैश्यो वैश्वदेवम् " इति । तत्र मध्ये निधानं प्रयोगक्यनिमित्तमिति
लिङ्ग, तदैक्याच तत्रापिति प्राप्त मा-उत्पत्तिगतेन दक्षिणाभेदन प्रयोगभे.
दावगमादगानां भेदः । लिङ्गं तु पहिप्पयोगविषयम् । अस्ति च भयोगद-
यम् । राजसूयप्रकरणपाठादन्तःमयोग एकः । न च प्रकरणादुत्कर्षः कर्तु
शक्यः । राजसूयाभूतदिग्व्यास्थापननिमित्तोन्मादपरिहाररूपेणार्थवादेन
तत्संबन्धावगमात् । तथा च थूयते--" ईश्वरो वा एप दिशोऽनून्मदितोः ।
यं दिशोऽनु व्यास्थापयन्ति । दिशामवेष्टयो भवन्ति । दिक्ष्वेव प्रतितिष्ठत्यनु
न्मादाय ।" इति । राजसूयादहिप्पयोगस्त्वेतयाऽन्नायकामं याजयेदिति
विहितः । न चासौ राजसूयान्तःपाती । यदि ब्राह्मण इत्यादिना वर्णत्रय-
संयोगावगमात् । राजसूये च ब्राह्मणवैश्ययोरनधिकारात् । तस्मादहिप्पयोगे
तघमन्तःप्रयोगे भेद इति निर्णयः ।।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयसंहितामाप्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठक
एकोनविशोऽनुवाकः ॥ १९॥
(अथ प्रथमाष्टकेऽटमप्रपाठके विशोऽनुवाकः।)
आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं चरु५
सावित्रं हादेशकपालं वार्हस्पत्यं चुरुं त्वाष्ट्रम-
टाकपालं वैश्वानरं द्वादशकपालं
द्वादशकपालं दक्षिणो
स्थवाहनवाहो दक्षिणा सारस्वतं चरुं निर्व-
पति पौष्णं च मैत्रं चरुं वारुणं चरुं क्षेत्र-
पत्यं चरुमादित्यं चरुमुत्तरो रथवाहनवाहो
दक्षिणा (१)॥
(आग्नेयः सौम्यं वर्हिस्पत्यं चतुनिर शत् ।)
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाप्टकेऽ-
टमप्रपाठके विंशोऽनुवाकः ॥ २० ॥

·१२८२ अपा०८ अनु०२०] कृष्णयजुर्वेदीय चिरीपसंहिता । (राजसूविषयाणां प्रयुनो हविपामभिधानम् ) (अथ प्रथमाष्टकेऽरमप्रपाठके विशोऽनुवाकः।) -- आनेयम् । जष्टाकपालमित्यष्टा-कपालम् । नि- रिति । वपत्ति । सौम्यम् । चरुम् । सावित्रम् । हार्द- शकपालमिति द्वादश-कपालम् । बार्हस्पत्यम् । च- रुम् । स्वाट्रम् । अष्टाकपालमियष्टा-कपालम् । श्वानरम् । द्वादशकपालमिति द्वादश-कपालम् । द- क्षिणः । रथवाहनवाह इति स्थवाहन-वाहः । दक्षि- णा । सारस्वतम् । चुरुम् । निरिति । वपति । पौ- प्णम् । चरुम् । मैत्रम् । बरुम् । वारुणम् । चरुम् । क्षेत्रपत्यमिति क्षेत्र-पत्यम् । चरम् । आदियम् । च- रुम् । उत्तर इत्युत्-तरः । स्थवाहनवाह इति स्थ- वाहन-वाहः । दक्षिणा (१)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टके - एमप्रपाठके विंशोऽनुवाकः ॥ २० ॥ (अप प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके विशोऽनुवाकः । ) एकोनविंशे दिशामवेष्टयः पशुबन्धः सात्यहूताना हवीपि चोक्तानि । अथ विशे प्रयुजां हवाप्युच्यन्ते । तरमकारः सूत्रकारण दर्शित:-" अपराहे पहभिः प्रयुना इविभिर्यजत आमेयमयाकपालमिति दक्षिणो रथवाहनवाहो दक्षिणा धोभूते पभिरुत्तरो स्थवाहनवाहः " इति । तान्येतानि हवीपि विधत्ते- आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं चरुर १६१ ·१२८२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( राजसूय विषयाणां प्रयुजा-इविपामभिधानम् ) सावित्रं द्वादशकपालं वार्हस्पत्यं चरुं खा- ट्रमष्टाकपालं वैश्वानरं द्वादशकपालं दक्षि- णो रथवाहनवाहो दक्षिणा सारस्वतं चरुं निर्वपति पौणं चरुं मैत्रं चरं वारुणं चरुं क्षेत्रपत्यं चरुमादित्यं चरु- मुत्तरी रथवाहनवाहो दक्षिणा ॥ , इति ।। स्थस्य वाहनं स्थवाहनमन्यच्छकटं यस्मिञ्चकटे रथस्येषयोरग्रमवस्थाप्यते । तस्य रथवाहनस्य शकटस्य वाहको दक्षिणो यो वलीवर्दोऽसौ पूर्वपद्के दातव्यः । एवमुत्तरपदकेऽपि योऽयम् ।। अत्र पूर्वपदकगतं प्रथमं हविः प्रशंसति- "आग्नेयमाकपालं निर्वपति । तस्माच्छिशिरे कुरुपश्चालाः पाञ्चो यान्ति । " [ ना० का० १ ० ८ अ० ४ ] इति । उपरिष्टात्परकीयपक्षा उपन्यस्पन्ते "मासि मास्येतानि इवीपि निरुप्पाणी- त्याहुः" इति, तत्पक्षानुसारेण फाल्गुनमासमारभ्य क्रमेणकैकस्मिन्मास एकैकं हविनिर्वपणीयम् । तथा हि-फाल्गुन्याः पौर्णमास्याः मागेव राजसूयमुप- फ्रम्प पवित्रनामकमनिष्टोममानुमतादीनि चानुपाय फाल्गुन्यां पौर्णमास्यामा- • रम्प पैश्वदेववरुणमयाससाकमेधाश्चतुर्प चतुर्यु मासेपु निप्पाच द्वितीयस्यां फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां शुनासीरीयेन्द्रतुरीयादिकमनुष्ठायोत्तरदिनेषु देवि- कादीनि यथोक्तक्रमेण रनिनां हबीपि चानुष्ठाप फाल्गुनामावास्यायामभि- पेचनीया दीक्षयित्वा तस्य दीक्षा वर्धनीयाः । तथा चाऽऽपस्तम्ब आह--- "तथाऽभिपेचनीयस्योक्थ्यस्य दीक्षाः भवर्धयति यथा संवत्सरस्य दशरात्रेड- वशिष्टे दशपेयो भविष्यति" इति । स च दशपेयः संवत्सरे दशरात्रीरव. शेष्य पञ्चम्यामुपक्रम्यते पञ्चभिदिनैनिप्पाघवेन नवम्यां समाप्यते दशम्यां प्रातः सात्वदूतानि निरुप्यापराहे प्रयुजां हवींप्युपऋमितव्यानि । तथा सत्याग्नेयस्य फाल्गुनरूपो द्वितीयः शिशिरमासः प्राप्यते । तस्मिशिशिरे तन्निर्वापाच्छिशिरद्वारा तद्धतिः स्तूयते । कुरुपञ्चालदेशतिनो राजानः पाच्येपु देशेषु सस्याभिद्धिमवगत्य दिग्विजयाय पाश्चः मयान्ति । यस्मादा- मेययागकालः शिशिरः सस्याभिटद्धि हेतुस्तस्मात्मायो यान्तीत्येवं स्तुतिः ॥ , क. प. ८. च. 'वा ताबदी।

·प्रपा (अनु०२.] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १२८३ (राजसूयविषयाणां प्रयुना हविषामभिधानम् ) द्वितीय हविः मशंसति- " सौम्यं चरुम् । तस्माद्वसन्तं व्यवसायाऽऽदयन्ति ।" [मा० का० १ म० ८ ० ४] इति। उक्तकमेण घासन्तिकयोः मथममासि सौम्पं चरं निर्वपति । यस्मादन्नस्य देवता सोमोऽन चरुणेज्यते तस्मात्मथमो वसन्तमास आगतोऽयमिति निश्त्यि पाग्देश जेतु गता राजानस्तत्रत्यं धान्यं सर्वमुपहत्य ससेनामादयन्ति वसन्तः समुपस्थितः सम्यक्पर्क समृद्धपन्न काम भुअतामिति बदन्तो इस्तेन सर्वा सेना मेरयन्ति ।। वृतीयं इविः प्रशंसति-- " सावित्रं द्वादशकपालम् । तस्मात्पुरस्तायवानार सविना विरुन्धते । [मा० का० १ ० ८ ० ४] इति । यस्माद्वितीये वसन्तमासे सावित्रयागः कृतस्तस्मात्पुरस्तात्स्यां दिशि गता राजानः सवित्राऽनुज्ञाता सन्तो पवानां विरुधते यवादीनि धान्यानि परकीयाणि विशेपेणापरुन्धते यया कृषीवला न गृहन्ति तदवरोधं कुर्वते ।। चतुर्थ प्रशंसति- " वाहस्पत्यं परम् । सवित्रैव विरुध्य । ग्रामणा यवानादधते ।" [ बाल का० १०८ अ०४] इति । यस्मात्मय ग्रीष्मे मासि याईसत्ययागः कृतस्तस्पाइह्मणा बृहस्पतिनाs- नुज्ञाताः सन्तो पवानाधते पूर्व सवितृपसादाये यवाः परदेशचतिभ्यः कृषी- घलेम्पोऽवरुद्धास्वान्सर्वानानीय स्वगृहेषु स्थापयन्ति । एच मशंसति- स्वाट्रमष्टाकपालम् (१। रूपाण्येव तेन कुर्वते ।" [ना का० १ म०८ ०४] इति । यस्माद्वितीये ग्रीमे मासि साष्ट्रपागः कृतस्तेन कारणेन रूपनिर्मात्रा त्वप्दाऽनुज्ञाता सन्तो रूपाण्येव परकीयधान्यानां यथेष्टभोजनेन पुष्टिमन्त्येव शरीराणि कुर्वते ।। प मशंसति- "वैधानरं दादशकपालम् । तस्माजघन्ये नैदाघे प्रत्यञ्चः कुरुपश्चाला यान्ति ।" [मा० का० १ ० ८५० ४] इति । यस्मादार्षिक प्रथमे मासि वैश्वानरयागः कृतस्तस्मादेषानरेणानुज्ञाता ·१२८४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [प्रथमकाणे- (राजसूयविषयाणा प्रयुजो हविपामभिधानम् ) जघन्ये नैदाये द्वितीयस्मिन्ग्रीष्ममासेऽपगते सति वर्षतुप्रथममासे परकीयराएं सर्वात्मना विनाश्य स्वदेशं पति मत्यमुखाः कुरुपश्चाला राजानो यान्ति । तदेतदुपलक्षणं सर्वेऽपि राजान उक्तरीत्या कुर्वन्तीति द्रष्टव्यम् ॥ उत्तरपदकस्य प्रथमं हविः प्रशंसति- "सारस्वत चरुं निर्वपति । तस्मात्मापि सर्वा वाचो वदन्ति । "[ब्रा० का० १०८ अ०४] इति । यस्माद्वितीये वार्षिकमासि सारस्वतयागः कृतस्तस्मात्मापि वृष्ट्या संतुष्टाः कृषीवलास्त्वया कृपिकार्य मया कृषिकार्य क्रियते वीजानि सन्ति के वाऽन- द्वाह इत्यादिकाः सर्वा वाचः परस्परं वदन्ति ।। उत्तरदविःपञ्चकं प्रशंसति- "पौष्णेन व्यवस्यन्ति । मैत्रेण कृपन्ते । वारुणेन विधृता आसते । क्षेत्रपत्येन पाचपन्ते । आदित्यनाऽऽदधते ।" [प्रा० का० १०८ अ० ४ ] इति । शारदे प्रथमे मासि पौप्णयागस्य कृतत्वात्तेन पौप्णेन व्यवस्यन्ति धूपदेव- ताया अनुग्रहेण पुष्टिमानेतावती भूमि कृपामीत्यादिनिश्चयं कुर्वन्ति । शारदे द्वितीये मासि मैत्रयागस्य कृतत्वान्मित्रदेवताया अनुग्रहेण निर्विघ्नाः कृपन्ति । हैमन्ते प्रथमे मासि वारुणयागस्य कृतत्वावरुणदेवताया अनुग्रहेण गोमयादिकं भक्षिप्य नीरपूर्ण क्षेत्रं विशेषेण धृतवन्तः पोषयन्त आसते । हैमन्ते द्वितीये मासि क्षेत्रपत्ययागस्य कृतत्वाक्षेत्रपतिदेवताया अनुग्रहेण सस्यमध्ये यये- प्रमुत्पन्न निरर्थकं तृणादिकमुन्मूल्य फलपार्क संपादयन्ति । शैशिरे प्रथमे मास्यादित्ययागस्य कृतत्वाददितिदेवताया अनुग्रहेण पकानि धान्यानि स्वर- हेप्वादधते ॥ यथोक्तं मतिमासनिर्वापं परपक्षत्वेनोपन्यस्यति- " मासि मास्येतानि हवी पि निरुप्याणीत्याहुः । तेनैव प्रयुङ्ग इति ।" [ब्रा० का० १ ० ८ अ० ४ ] इति । तेनैव प्रतिमासं पृयनिर्वाणेव सर्वान्तून्प्रयुक्तवान्भवति ऋतुधर्मान्यथा- यथं प्रयुक्तवान्भवति । यस्मादृतुपयोगस्तेषु संपद्यते तस्मादेतानि प्रयुजा हवी. पीत्यभिमायः॥ तं पतं निराकृत्य पक्षान्तरं विधत्ते- " अयो खल्लाहुः । कः संवत्सरं जीविष्यतीति । पडेच पूर्वेधुनिरुप्याणि। पटुत्तरेषुः । तेनैवर्तन्मयते। [ना० का० १० ८ अ० ४] इति ।

·40 प्रपा (अनु०२१ कृष्णपजुर्वेदीपतेचिरीपसंहिता। (सौनामणीमत्रपशुहविषामभिधानम् ) आयुष्परिमाणस्वावगन्तुमशक्यत्वाद्धर्मस्य त्वरिता गतिरिसिन्यायेन दिन- द्वये निरुप्याणि । तया सति पटसंख्यायाः पड़वा कतब इलिश्रुत्सनुसारेण ऋतुमयोगसिद्धिः। मयुना इविष्ट्वमप्युपपन्नमित्यभिप्रायः ।। दक्षिणाद्वयं मशंसति- दक्षिणो स्थवाहनवादः पूर्वेपो दक्षिणा । उत्तर उत्तरेपाम् । संवत्सर- स्यैवान्ती युनक्ति । सुवर्गस्य लोकस्य समष्टपै (३)।" [मा का० १ म. ८ अ०४] इति । शकटयुगस्पोभपोरन्तयोद्धाचेतावनवाही तपोनिन संवत्सरस्पोभयो. सिपदकयोरन्तौ संपादितवान्भवति, तेन स्वर्ग:माप्यते ॥ इति श्रीमनसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णय मुर्वेदीय- त्तिरीयसंहितामाप्ये प्रथमकाण्डेऽएमप्रपाठके विशोऽनुवाकः ॥ १०॥ (भप प्रपमाष्टकेऽष्टममपाठक एकविंशोऽनुवाकः।) स्वाही खा स्यादुना तीव्रां तीनेणामृताम- मृतेन सृजामि सर सोमैन सोमोऽस्यश्विभ्यां पच्यस्व सरस्वत्यै पच्यस्वेन्द्रीय सुत्राणे प- च्यस्व पुनातु ते परिसुतः सोमः सूर्यस्य दु- हिता । वारेण शश्वता तना। वायुः पूतः पवि- त्रैण प्रत्यङ्सोमो अतिद्भुतः । इन्द्रस्य गुज्यः सखां । कुक्दिङ्ग यवमन्तो य चिद्यथा दान्त्यनुपूर्व वियूर्य । इहेहैपां कृणुत भोज- नानि (१) ये बर्हिषो नमोहति न जग्मुः । आश्विनं धूम्रमा लभते सारस्वतं. मेषमैन्द्रम- ·१२८६. श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (सौबामणीमत्रपशुहविषामभिधानम् ) पभमैन्द्रमेकादशकपालं निर्वपति सावित्रं हाद- शकपालं वारुणं दर्शकपाल५ सोमप्रतीकाः पितरस्तृप्णुत वडंवा दक्षिणा (२)॥ ( भोजनानि पड्विर शतिश्च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके - टमप्रपाठक एकविंशोऽनुवाकः ॥ २१ ॥ (भय प्रथमारकेऽयमप्रपाठक एकविंशोऽनुवाक ।) स्वादीम् । त्वा । स्वादुना । तीव्राम् । तीव्रण । अमृताम् । अमृतैन । सृजामि । समिति । सोमैन । सोमः । जति । अश्विभ्यामित्यश्वि-भ्याम् । पच्य- स्व । सरस्वत्यै । पच्यस्व । इन्द्राय । सुत्राम्ण इति सु-त्राम्णे । पच्यस्व । पुनातु । ते । परितमिति परि–चुतम् । सोमम् । सूर्यस्य । दुहिता । वारेण । शश्वता । तनो । वायुः । पूतः ! पवित्रण । प्रत्यङ् । सोमः । अतिद्रुत इत्यति-द्रुतः । इन्द्रस्य । युज्यः । सखा । कुविद । अङ्ग । यवमन्त इति यव-मन्तः । यवंम् । चित्र । या । दान्ति । अनुपूर्वमित्यनु- पूर्वम् । वियूयेति वि-यूर्य । इहेहेतीह-इह । एषाम् । कृणुत । भोजनानि (१)। ये । वर्हिषः । नमोक्ति ·१२८७ ++ प्रपा०लिनु०२१] कृप्पायजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (सौत्रामणीमात्रपशुहविषामभिधानम् ) मिति नमः-वृक्तिम् । न । जग्मुः । आश्विनम् । धूम्रम् । एति । लभते । सारस्वतम् । मेषम् । ऐन्द्रम् । ऋपमम् । ऐन्द्रम् । एकदिशकपालमित्येकादश-क- पालम् । निरिति । वपति । सावित्रम् । हार्दशकपा- लमिति द्वादश-कपालम् । वारुणम् । दर्शकपाल- मिति दश-कपालम् । सो प्रतीका इति सोम-प्र- तीकाः । पितरः । तृप्णुत । वर्डवा । दक्षिणा (२) ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपावे प्रथमा- प्टकेऽधमप्रपाठक एकविंशोऽनुवाकः ॥ २१ ॥ । (अप प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठक एकविंशोऽनुवाक-1) विशेऽनुवाके मयुना हवींप्युक्तानि । एकविंशे सौत्रामण्या मनाः पशवो वीपि चोपन्ते । कल्पा- अग्रेण गाईपत्यमवर्ट खात्वा तस्मिन्मुरायाः कल्पेन मुरां संद. धाति परिघुद्भवति स्वाती त्वा स्वादुनेति शष्पैः सुरां संशजति" इति । पाठस्तु- स्वाही त्या स्वादुना तीब्रां तीव्रणामृता- ममृतेन सृजामि सर सोमेन सोमोऽ- स्यश्विभ्यां पच्यस्व सरस्वत्यै पच्य- स्वेन्द्राय सुत्राम्णे पच्यख , इति । हे सुरे स्वार्टी वा स्वादुना सोमेन संसृजामि । अत्र सोमशब्देन वीडिय- पायहरं शप्पशन्दाभिधेयं वाल्तृणमु(णं चो)पलक्ष्यते । सोमस्यौपधिराजत्वेनो- पलक्षयितु शक्यते (स्वाद)। कीदृशी त्यांतीनामुग्रगन्धाम्, अमृताममृत्वदाप्पायन- कारिणीम् । अत एव घलीपर्दावादीनाप्यायितुं पापयन्ति । कीदर्शन सोमेन ·- १२८८. श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (सौनामणीमत्रपशुहविपामभिधानम् ) तोत्रेण वमनाघुपयुक्तोपधित्वेन तीमत्वम् । अमृतेन "अपाम सोमममृता अभूम" इत्यादिश्रुतेनामृतत्वमापकेन(ण) । एवंविधसोमात्मकेन शप्पेण संसृष्टत्वावं सोमोऽसीति । तस्मादेवतात्रयार्थ त्वं पच्यस्व । सुत्राम्णे सुष्ठ रक्षकाय ॥ सक्तुप्रभृतिकद्रव्यविधानाय मस्तौति- इन्द्रस्य सुपुवाणस्य दशधेन्द्रियं वीर्य पराऽपतत् । स यत्मयम निरष्ठी. वत् । तत्कलमभवत् । यहितीयम् । तद्वदरम् । यत्तृतीयम् । तत्कर्कन्धु । यन्नस्तः । स सिरहः । यदक्ष्योः (१) । स शार्दूलः । यत्कर्णयोः । स वृकः । य ऊर्चः । स सोमः । याऽवाची । सा सुरा।"[वा० का० १० ८ अ०५] इति । सोममभिपुतवत इन्द्रस्य सामर्थ्य दशधा भिन्न सत्पतितमभूत् । युक्तं चैतत् । अभिपवस्य वधरूपत्वात् । प्रन्ति वा एतत्सोमं यदभिपुण्वन्तीति श्रुतेः । स चेन्द्रो वक्त्रेण त्रिवार निष्ठीवनं कृतवान् । तेन द्रव्यत्रयमभूत् । प्रथमनिष्ठीवनेन कलं वालखजूरफलमभूव । बदरं क्रमुकपरिमित सूक्ष्म वदरी- फलम् । कर्कन्धु हरीतकीपरिमितं स्थूल बदरिफलम् । तदेतत्रयं मुखच्छिद्रा. निःसृतम् । यत्तु वीर्य नासिकाछिद्रान्निःसृतं स सिंहमृगोऽभूत् । यचाक्षि- च्छिद्राभ्यां निःसृतं स शार्दूलोऽभवत् । यदपि कर्णच्छिद्राभ्यां निर्ग स टक आरण्यश्वाऽभूत् । यो वीर्यभागो मूर्धच्छिद्रादूर्बो निर्गतः स सोमोs. भवत् । या च वीर्यकला पायुगुह्याभ्यायवाची निर्गता सा सुराऽभवत् । यद्यपि कलादीन्यष्टैव द्रव्याणि तथाऽपि च्छिद्रदशकानिर्गतत्वेन दशधा वीर्य- पातोऽभिहितः॥ द्रव्याणि विधत्ते- त्रयाः सक्तवो भवन्ति । इन्द्रियस्यावरुद्ध्यै । त्रयाणि लोमानि (२) त्विपिमेवावरुन्थे । त्रयो ग्रहाः। वीर्यमेवावरुन्धे । " [ वा० का० १०८ अ०५] इति । त्रयास्विविधाः सक्तवो भवेयुः कर्तव्या इयर्थः । फलैर्वदरैः कर्कन्धुभिश्व निप्पाद्यत्वात्रिविधाः । सपनामिन्द्रियाभिदिहेतुत्वादिन्द्रियसंपत्तिः । त्रयाणि सिंहशार्दूलकाणां संबन्धीनि त्रीणि त्रिविधानि लोमानि संपायानि । त्रयस्त्रिसंख्याका अधिसरस्वतीसुत्रामदेवताका ग्रहा ग्रहीतव्याः । लोमभि. स्त्विपिदीप्तिः संपद्यते ग्रहश्च वीर्यम् ।। सौत्रामण्या द्रव्पान्तरत्वशां चारपन्सत्रयादीनि द्रव्याणि प्रशंसति- नाना दशमी । नव वै पुरुपे प्राणाः । नाभिर्दशमी । माणा इन्द्रियं ·प्रपा०८मनु०२२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १२८९ (सौग्रामणीमनपशुहविपामभिधानम् ) चीर्यम् । माणानेन्द्रियं धीर्य यजमान आत्मन्धत्ते।" [मा० का० १ ० ८ अ०५] इति । सक्तुत्रपलोमत्रयग्रननिष्पना नवसंख्या । तर सौगामणीदशमीत्वं नाम- रूपेणैव न तु द्रव्यरूपेण यथोक्तद्रव्यनिष्पायकर्मसंघनामस्वात् । पुरुपेऽपि पुरूप. छिद्राणि शिरसि सप्ताधो दे इति नवसंख्याकानि प्राणाधारत्वात्माणा इत्यु. च्यन्ते । नाभिस्तु दशमी । सा च च्छिद्राभासरूपत्वान्न मुख्यच्छिद्रम् । यथा सौत्रामणी न द्रव्यं तद्वत् । नवच्छिद्गताच माणा इन्द्रियशन्देन वीर्य- शब्देन चोच्यन्ते । अतोऽत्र द्रव्यगतया नवसंख्यया प्राणानिन्द्रियं वीर्यं च यजमाने संपादयति ॥ विधते- " सीसेन क्लीवाच्छप्पाणि फ्रीणाति । न वा एतदयो न हिरण्यम् ( ३ ॥ यत्सीसम् । न स्त्री न पुपान् । यत्तीयः । न सोमो न मुरा । यत्सौनामणी समृद्धयै । " [ ना० का० १ ० ८ अ०५] इति । सीससीवशप्पाणामन्तरालपतित्वं साम्पम् ! सीसमयसोऽधिकं हिरण्पातु न्यूनम् । क्लीवोऽपि त्रिपा अधिकः पुरुषातु न्यूनः । शप्पाण्यपि सुराजनक त्वात्सुराया अधिकानि सोमवत्पूतत्त्वाभावात्ततो न्यूनानि । तान्येतानि सौना. मणी हेतुतया तच्छब्देन निर्दिश्यन्ते । सोमेन संसृजामीत्यस्याभिमायं दर्शयति- " स्वाद्वी त्वा स्वाइनेत्याह । सोममेवैनां करोति । "[ब्रा० का० ११० ८ अ०५] इति ॥ देवतार्थपाकस्प प्रसिद्धतां दर्शयति- "सोमोऽस्यश्विभ्यां पच्यस्व सरस्वत्यै पच्यस्वेन्द्राय मुत्राम्णे पच्पस्वे त्याह । एताभ्यो ोपा देवताभ्यः पच्यते । [मा० का० १०८ अ०५] इति ॥ शप्पैः संसायात्रिपु दिनेषु तथैव निवासं विधचे- वसति (१) । तिस्रो हि रात्री मीतः सोमो वसति ।" [ब्रा० का० १ ० ८ अ० ५] इति । मीतसोमस्प विरानवासोऽन्यन प्रसिद्धः । तथा च भूयते-"त५ सोम माहियमाणं गन्धर्वो विश्वावसुः पर्यमुष्णात्स तिसो रानीः परिमुपितोऽवसत्त- स्मात्तिस्रो रानी: मीतः सोमो वसति" इति ॥ १ रा प ६ च न च च्छि। तिस्रः ससृष्टा १६२ ·१२९० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे-- (सौनामणीमन्नपशुहविपामभिधानम् ) कल्प:-"पुनातु ते परिनुतमिति वालमयेन पवित्रण मुरां पावयति" इति । यथा शुद्ध्यर्थं जलं वस्त्रेण गालितं भवति तद्वदियं वालपवित्रेण गालिता कार्या। - पाठस्तु- पुनातु ते परिस्रुतश् सोम सूर्यस्य दुहिता। वारेण शश्वता तना । वायुः पूतः पवित्रेण प्रत्यङ् सोमो अति- द्रुतः । इन्द्रस्य युज्यः सखा । , इति । हे इन्द्र ते त्वदर्थं सूर्यस्य दुहिता सुरां पावयतु सूर्यसंवन्धिनी दुहित- स्थानीया दीप्तिः परिनुतं द्रवीभूतं सोमं पूर्वमन्त्रेण सोमीकृतं सुराद्रव्यं वारण वालजन्येन पवित्रेण पुनातु शोधयतु । कीदृशेन वारेण, शश्वता शाश्वतेन दृढेन, तना विस्तीर्णेन । पवित्रेणानेन पूतः सोमो वायुवच्छीघ्रगामी भूत्वा प्रत्यङ्डधोवर्ती पात्राभिमुखः सन्नभितः शीघ्रं द्रुतोऽभवत् । कीदृशः सोमः, इन्द्रस्य युज्यो योग्यः सखा ।। विधत्ते-- " पुनातु ते परिनुतमिति यजुपा पुनाति व्यायै ।" [मा० का. १ म० ८ अ०५] इति । लौकिकजलादिकं न मवेणाऽऽविलं पुनन्तीति ततो ध्यावृत्तिर्भवति ।। साधनं विधत्ते-- " पवित्रेण पुनाति । पवित्रेण हि सोमं पुनन्ति ।" [ब्रा० का.? म० ८ अ०५] इति । दशापवित्रेण सोमस्य शोधनं प्रसिद्धम् ।। सोमसाम्याय बालस्वीकार इति दर्शयति- "वारेण शश्वता तनेत्याह । वारेण हि सोमं पुनन्ति ।" [वा० का० १ म० ८ अ०५] इति । वालेन सोमशोधनं सोमप्रकरणे सूत्रकारेण दर्शितम्-"शुलापूर्णास्तुको यजमानः प्रयच्छति तां स काले दशापवित्रस्य नाभिं कुरुते " इति ।। १ क. प. उ. च. 'प्तिः । २. 'मानाय ।

·-- प्रपा०८अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १२९१ (सीधामणीमानपशुहविशमभिधानम् ) वायुः पूत इत्यस्या ऋरः प्रयोग पुरुपभेदेन व्यवस्थापयति- "वाय: पूतः पवित्रेणेति नैतया पुनीयात् । वृद्धा रोपा। अतिपवितस्यैतया पुनीयात् ।" [ ब्रा० का० १ ० ८ अ०५] इति । द्विविधो हि सोमपाः सोमवामी जीर्णसोमवेति । तत्र सोमवामिनः सोमो बहिनिर्गत इति माइमामो अतिदुत इस्पेतादृशः पाठस्तस्मिन्युक्तः प्रत्याङि- त्यस्यार्थस्य तस्मिन्नभावान्, तं प्रत्येपा गृद्धा समृद्धिहीना । यस्त्वतिपवितो जीर्णसोमस्त मत्सर्थसद्भावात्समदैव । तदेतत्सूत्रकारेण विशदीकृतम्-“माइ- सोमो अतिद्भुत इति सोमवामिनः प्रत्यड्सोमा अतिद्रुत इति सोमाति- पवितस्प" इति ॥ कल्प:-"अपरस्मिन्खरे सुराग्रहान्गृह्णाति कुविद।ति" इति । पाठस्तु- कुविदङ्ग यवमन्तो यवं चिद्यथा दान्त्यनुपूर्व वियूय । इहेहेपां कृणुत भोजनानि ये बर्हि पो नमोटा न जग्मुः ।। इति । अङ्गशन्दः प्रिपसंयोधनवाची । हे मिया अश्विसरस्वतीमुत्रामेन्द्रा पे पञ्चानो दिपो यागस्य नमोक्ति नमस्कारविनाशं न जग्मुर्न प्रापः किं स्वत्यन्त श्रद्धालवोऽनुतिष्ठन्ति ते पापेषां यवनां हविधिपयाणि भोजनानीदेह कृणुत । ग्रहणपात्राणामनेकत्वादीप्सा । तत्रोपमानमुच्यते । फुविच्छन्दो बह- र्थवाची । चिच्छन्दः समुचये । यथा लोके यवमन्तो यवादिधान्योपेताः कृषिकाः कुविधवंचिबहुलं यवमन्यानि च गोधमभियंग्वादिधान्यान्यनुपूर्व तत्परीक्षाक्रमेण वियूपेदं पक्कमिदपपकमिति पृथक्त्य दान्ति लुनन्ति तथा यूयमपि नमस्कारादिरहितो नास्तिकोऽयं यज्वा श्रद्धालुरयं यज्बेवि विविच्य श्रद्धालोईवीपि भुध्वम् ॥ विधचे- कुविदड्रेत्यनिरुतया प्राजापत्यया गृहाति (५)। अनिरुक्तः प्रजा- पतिः । प्रजापतेराप्त्यै । " [मा० का० १ ० ८ १०५] इति । अस्पामचि पस्तुतान्यविसरस्वत्यादिनामानि न थुतानि कि त्वद्गति साधारणशब्दः श्रुतस्तस्मादत्रेयं देवततिविशेपनिरुक्तजितेयमृक् । मनाप- तिर्जगदीश्वरोऽपि मूर्तिरहिवत्वादनिरुक्तः । अत एव जगत्कारणमतिपादनपरे ·१२९२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (सौतामणीमत्रपशुहविपामाभिधानम् ) नासदासीयसूक्ते श्रूयते-"को अद्धा वेद क इह प्रचोचत् । कुत आजाता कुत इयं विसृष्टिः" इति । “यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन् । सो अङ्ग वेद यदि वा न वेद" इति च । अतो निरुक्तराहित्यसाम्यादस्याः प्राजापत्यत्वम् ॥ अत्र ग्रहाणां भिन्नत्वेन मन्त्रान्तरप्रसक्तिं वारयितुं विधत्ते- "एकया गृहाति । एकधैव यजमाने वीर्य दधाति ।" [ब्रा० का०१ म०८ अ०५] इति ॥ मत्रानुक्त्वा पन्विधत्ते- आश्विनं धूम्रमा लभते सार- स्वतं मेपमैन्द्रमृपाम, इति । मलिनश्चैत्यवर्णोपेतो धूनः॥ अत्रत्या देवताः प्रशंसति- " आश्विनं धूम्रमालभते । अश्विनौ चै देवानां भिषजौ । ताभ्यामेवास्मै भेपनं करोति । सारस्वतं मेपम् । वाग्वै सरस्वती । वाचैवैनं भिपज्यति । ऐन्द्रमृपभर सेन्द्रत्वाय (६)।" [ ब्रा० का० १ ० ८ अ०५] इति । पशूविधाय पुरोडाशान्विधत्ते- ऐन्द्रमेकादशकपालं निर्वपति सावित्रं दाद- शकपालं वारुणं दशकपालम्, इति ।। सोमप्रतीकाः पितरस्तृप्णुत- कल्प:- दक्षिणेऽनौ शतातृण्णां स्थाली प्रवद्धां धारयति तस्या पिल उदीचीनदशं पवित्रं वितत्य यन्मे मनः परागतमिति तस्मिञ्शतमानं हिरण्यं निघाय सोमप्रतीकाः पितरस्कृप्णुतेति तस्मिन्सुराशेपमानयति " इति । सोमप्रतीकाः सोमप्रमुखाः ।। दक्षिणां विधचे- वडवा दक्षिणा ॥, इति ।। अश्वस्य योपिदडवेति ॥ पशुभेदेन प्रसक्तं यूपभेदमपोद्य यूपैक्यं विधत्ते- " यत्रिपु यूपेप्वालभेत ! वहिर्धाऽस्मादिन्द्रियं वीर्य दध्यात् । भ्रातव्य मस्मै जनयेत् । एकरूप आलभते । एकधैवास्मिन्निन्द्रियं वीर्य दधाति । नास्मै भ्रातृव्यं जनयति । " [ब्रा० का० १ ० ८ अ०६ ] इति । १ ख. 'पोद्य यू। - “ ·प्रपाक - अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयतैचिरीयसंहिता। १२९३ (सीमामणीमत्रपशुविधामाभिधानम् ) अस्मादहिर्या यजमानशरीरादाहिदेशे ॥ मकृती यद्देवत्यः पशुस्तदेवत्या पुरोटाश इत्यभिधानादनापि तत्माप्ती निपंधति- "नतेषां पशूनां पुरोटाशा भवन्ति । ग्रहपुरोटाशा होते।" [ मा० का. १०८ अ०६] इति । ग्रहा पचात्र पुरोडाशस्थानीया इत्यर्थः ॥ यदुक्तं सूत्रकारेण 4 सर्वेपामेका पुरोरुगेका पुरोनुवाक्पैकः प्रैप एका याज्या " इति, तत्र त्रयाणां ग्रहाणों याज्यानुवाक्ये वियत्ते- "युवर सुराममधिनेति सर्वदेवत्ये याज्यानुवाक्पे भवतः । सर्वा एष देवताः मीणाति (१)। "[प्रा० का० १ ० ८ ० ६ ] इति । युवर मुराममित्याधुग्द्वयं ब्राह्मणग्रन्ये प्रथमकाण्डस्य चतुर्थमपाठके द्वितीया- नुवाके समानातमतस्तत्रैव व्याख्यास्यत्वे । तत्र पाश्विशब्दो यथा श्रुतस्तथै. चन्द्रावतपितीन्दशब्दोऽपि श्रुतः । सरस्वती स्वेति सरस्वतींशब्दोऽपि श्रुतः। ततोऽनयोः सर्वदेवत्यत्वं प्रकृतानां सर्वेषां देवानां मतीयमानत्वात् ।। विधने- ब्राह्मणं परिक्रीणीयादुच्छेपणस्य पातारम् । ब्राह्मणो याहुत्या उच्छे- पणस्य याता।"[ ब्रा० का० १०८ अ०६] इति । हुतायाः मुरापाः शेष उच्छेपणम् ॥ तत्रैवानुकल्पं विधत्ते- "यदि बाह्मणं न विन्देव । पल्मीकवपायामवनयेन् । सैव ततः प्राय- चितिः।"[ब्रा० का० १ ० ८ अ०६ ] इति । येयमवनयन क्रिया सव ततस्तत्र ब्राह्मणपानाभाववैकल्ये प्रायश्चित्तिः । पशूनां पुरोडासानां च विलक्षणदेवस्थान प्रांसति- " यदै सौपापण्यै व्युद्धम् । तदस्यै समृद्धम् । नानादेवत्याः पशवश्च पुरो- डाशाश्च भवन्ति समृद्ध्यै । " [प्रा० का १०८ अ०६] इति । कर्मान्तरे पशो पुरोडाशस्य चैकदेवत्सत्यविधानाद्भिनदेवत्सत्वं समृद्धि- हीनं भवति । यदेवान्यत्र समृद्धिहीनं भिनदेवत्यत्वं सौत्रामण्यां क्रियते तद्भिनदेवत्यत्वं सौत्रामण्यामस्पां चाचनिकत्वात्समृदं संपद्यते । तस्मादन्न समृद्ध पशवश्च पुरोटाशाच भिन्नदेवत्या भवन्ति । ऐन्द्रस्य पशोः पुरोडाशस्य च नैरन्त प्रशंसति-- ·१२९४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्दे- (सौनामणीमत्रपशुहविपामभिधानम् ) "ऐन्द्रः पशूनामुत्तमो भवति । ऐन्द्रः पुरोडाशानां प्रथमः (२)। इन्द्रिये एवास्मै समीची दधाति ।" [ब्रा० का० १ ० ८ अ०६] इति । ऐन्द्रमृपभामिति पशुविधीनामन्ते पठित, तदनन्तरमेवेन्द्रमेकादशकपालं निर्वपतीति पुरोडाशविधीनामादौ पठितं, तस्मादैन्द्रयौनरन्तर्यादस्य यजमा- नस्य दक्षिणवामभागस्थे द्वे अपीन्द्रिये सम्यक्स्थापिते भवतः ॥ प्रकृतौ पशूनामगयागात्पूर्व पुरोडाशप्रचारो विहितः । अत्र त्वद्नयागा- दूधं तदीयेभ्योऽनुयाजेभ्यः पुरा, तं प्रचारं विधत्ते- "पुरस्तादन्याजानां पुरोडाशैः प्रचरति । पशवो वै पुरोडाशाः । पशू- नेवावरुन्थे।" [ब्रा० का० १ ० ८ ० ६ ] इति । पशुप्रयोगमध्ये प्रचारात्पुरोडाशानां पशुत्वम् ॥ पुरोडाशदेवताः प्रशंसति- "ऐन्द्रमेकादशकपालं निर्वपति । इन्द्रियमेवावरुन्धे । सावित्रं द्वादशक- पालं प्रसूत्यै । वारुणं दशकपालम् । अन्तत एव वरुणमवयजते ।" [वा० का० १०८ अ०६ ] इति । वडवायाः सौत्रामण्याश्च साम्येन दक्षिणां प्रशंसति- " घडवा दक्षिणा (३)। उत वा एपाऽश्व५ सूते । उताश्वतरम् । उत सोम उत सुरा । यत्सौत्रामणी समृद्ध्यै । " [ना का०१०८ अ०६] इति । एपा वडवा यदश्चम चतरं बोभयं प्रसूते । अश्वगर्दभजातिद्वयसंगमादुत्प- मोऽश्वतरः । या सौतामणी साऽपि तद्वत्सोमः सुरा वेत्युभयरूपा भवति । अतः सदृशदक्षिणा समृद्धिकरी ॥ सोमवामिन उक्तात्रय एव पशवः, सोमातिपवितस्य तु विशेष विधत्ते- "वाईस्पत्य पशु चतुर्थमतिपयितस्याऽऽलभते । ब्रह्म वै देवानां वृहस्पतिः। ब्रह्मणैव यज्ञस्य व्युद्धमपिवपत्ति।" [प्रा० का० १ ० ८ अ०६] इति । व्युद्धं विकलागमपिवपति समृद्ध करोति ।। पूर्वपशुवत्समानदेवत्यपुरोडाशाभावप्रसक्तौ प्रकृतिववादशस्य पुरोडाशस्य मतिमसवं विधत्ते- "पुरोडाशवानेप पशुर्भवति । न ह्येतस्य ग्रहं गृहन्ति ।" [ब्रा० का० १ म०८ अ०६] इति । पूर्वेपां पशूनां समानदेवत्या ग्रहा एव पुरोटाशस्थानीया इत्युक्तम् । अत्र तु ग्रहाभावात्पुरोडाशः कार्यः ।। - -- ·- - प्रपा (मनु०२१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। १२९५ (सौगामणीमानपशुहविषामभिधानम् ) विधत्ते- " सोपप्रतीकाः पितरस्तृष्णुतेति शतावृण्णाया समवनयति (४)। शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः । आयुप्पेन्द्रिये प्रतितिष्ठति । [प्रा० का०१ म० अ०६] इति । शतातृण्णा शतच्छिद्रा स्थाली ।। दक्षिणामेरुपरि शतातृपणायां( या) पन्धनं परमूनकारेणोक्त नदिदं विधत्ते- "दक्षिणेऽमौ जुहोति । पापवस्यसस्य व्यासत्य " [वा. का० १० ८ अ०६] इति । पापवस्यसं पापेन धनवरत्वम् । निपिद्धा हि मुरी स्वकीयद्रव्यत्वेन संपादयन्पुरुषः पापाचरणेन धनात्तरो भवति । तस्य व्यातिः कर्तव्या । सोपाज्यादिवदाहवनीय एव तद्धोमे व्यावृत्तिर्न भवेत् । तस्मादक्षिणेऽमी जुहुयात् ।। शतातृष्णायां हिरण्यस्थापनं विधत्ते-- "हिरण्यमन्तरा धारयति । पूतावना जुहोति ।" [प्रा० का० १० ८ अ०६] इति। अन्तरा दक्षिणाभिमुरयोर्मध्ये । सा च सुरा हिरण्यस्पर्शन पूता भवति ।। परिमाणं विधते- शतमानं भवति । पातायुः पुरुषः शतेन्द्रियः। आयुष्येवेन्द्रिये मतिति- प्रति ।" [मा० का० १ ० ८ अ०६] इति ।। दक्षिणामौ शतातृण्णापाः स्थापन विधत्ते- " यत्रैव शतातृण्णां धारयति (५) । सनिदधाति प्रतिष्ठित्यै।" [प्रा० का० १०८ अ०६] इति ॥ स्वर सोम प्रचिकिन इत्यादिभिरुपस्थान विधते- " पितुन्या एतस्येन्द्रियं वीर्य गच्छति । य सोमोऽतिपवते । पितृणां याज्यानुवाश्याभिरुपतिष्ठते । यदेवास्य पितनिन्द्रियं वीर्य गच्छति । तदेवा. परुन्धे ।" [ब्रा० का०१० ८ अ०६] इति । यं यजमान पीतः सोमोऽतिशयेन शोधयति सायं तदुदरे जीर्णत्वादेतस्ये- न्द्रियमिति पूर्वप्रान्वयः॥ संख्यां विधचे- ·१२९६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (सौनामणीमत्रपशुविधामभिधानम् ) "तिमृभिरुपतिष्ठते । तृतीये वा इतो लोके पितरः । तानेव प्रीणाति । [ब्रा० का० १ ० ८ अ०६] इति । तदेतदापस्तम्बेन स्पष्टीकृतम्-"सर्वन्ति सौमीभिः पितृमतीभिस्तिसभि- स्तिभिरुत्तरोत्तराभिरुपतिष्ठन्ते त्वर सोम प्रचिकित इत्येताः समानाता भवन्ति पुरस्तादध्वर्युदक्षिणतो ब्रह्मा पश्चादोता" इति । त्वः सोम प्रचि- कितस्त्वया हि नः पितरस्त्व५ सोम पितृभिरित्यध्वर्योरेतास्तिस्रः । वहिंपदः पितर आऽहं पितृनुपहूताः पितर इति ब्रह्मण एतास्तिस्रः । अग्निप्वाचा: पितरो ये अग्निप्वात्ता चान्याय दुग्ध इति होतुरेतास्तिस्त्रः ।। तानेतानुपस्थातृन्विधत्ते- " अथो त्रीणि वै यज्ञस्येन्द्रियाणि । अध्वर्युर्योता ब्रह्मा । त उपतिष्ठन्ते । यान्येव यज्ञस्येन्द्रियाणि । तैरेवास्मै भेषजं करोति (६)।" [प्रा० का० १ म० ८ अ०६] इति । इन्द्रियवधवहारनिर्वाहकत्वात्विां यज्ञेन्द्रियत्वम् ।। तदेवमेतदन्तेनानुबाह्मणेन मथकाण्डोक्ताः प्रधानकर्मविधयस्तन्मत्राश्च व्याख्याताः । अयानुबाह्मणशेपेण व्याख्येयमन्त्रकाण्डनिरपेक्षो राजसूयमयो- गोऽभिधीयते । तत्राऽऽरम्भकाले कर्तव्यं पवित्राख्यं सोमयागं विपत्ते- " अनिष्टोममग्र आहरति । यज्ञमुखं वा अग्निष्टोमः । यज्ञमुखमेवाऽऽरभ्य सवमाक्रमते । " [प्रा० का० १ ० ८ अ०७] इति । सोमयागानां सर्वेषां प्रकृतित्वेनानिष्टोमस्य यज्ञमुखत्वम् । सवमभिषेक- युक्तं राजसूयमाक्रमते पामोति ॥ विधते- "अर्थपोऽभिषेचनीयश्चतुनिश्शपचमानो भवति । त्रयस्त्रिशदै देवताः। ता एवाऽऽमोति । प्रजापतिश्चतुस्विशः । तमेवाऽऽनोति । " [ बा० का० १ म. ८ अ०७] इति । अथामिष्टोमादूर्व न तु तदनन्तरम् । आनुमतादिभी रनिविपर्यन्तै- योगैरग्निष्टोमाभिपेचनीययोर्व्यवहितत्वात् । प्रकृती वहिप्पवमानमाध्यंदिनपव- मानार्भवपवमानानां क्रमेण त्रिहत्पञ्चदशसप्तदशस्तोमा विहिताः । अत्र तु तान्परित्यज्य चतुर्विंशस्तोमः प्रयोक्तव्यः। समिधमातिष्ठेत्यनुवाके त्रयस्त्रिं. शस्तोमविधायकं ब्राह्मणमुदाहृतम् । तत्रैवावस्थितिविशेपेणैकां स्तोत्रीयाम- १. 'वती सी । २ क. घ. ह. य. 'ठते त्दर।

·प्रपा०८अनु०२१ कृष्णय दीयतत्तिरीयसंहिता । १२९७ (मौवामीमत्रपशुहविपरमभिधानम् ) 'धिकां संपाय चतुर्विंशस्तो कुर्यात् । स चाऽऽतिविदोपः सामसूत्रे द्रष्टव्यः । ये देवा दिव्येकादश स्थतिमन्ने नयस्त्रिंशदेपा उक्ताः । यहा वाजसनेयिन: शाकल्यब्राह्मणेघीयते-" अष्टौ यसब एकादश रुद्रा द्वादशाऽऽदित्यास्ता एकरिशादिन्द्रयैव प्रजापतिथ परिसरशी" इति । पूर्वोक्ताः कर्मभुज एताः सूपास्या इति तत्प्रकरणादरगम्यते । एतासां नयस्त्रिंशदेवतानां मनोम्पाणा पालकोऽन्यः प्रमापतिश्चतुविशः । यथोक्तस्तोमे सु यधोक्तसर्वदेवता- प्राप्तिर्भवति ॥ पवमानशब्देन प्रथमस्प घहिप्पायानस्यैव सहसा बुद्धिस्थत्वात्तवापं चतु- स्त्रिंशस्तोम इति भ्रम न्युदसितुं विष्वपि परमानेप्पेतं स्तोम विधवे- मशर एप स्तोमानामयथापूर्वम् । यद्विपमाः स्तोमाः (१)। एता. वान् यज्ञः । यावान्पवमानाः । अन्तःश्लेषणं त्वा अन्यत् । यत्समाः पर- मानाः । नासरशरः । तेन पयापूर्वम् । [ना का० १३०८ अ. ७] इति । एतस्मिन्परमाने चतुर्विंशस्तोमं कृतयोस्तदकरणे सति यद्वैपम्यं भवति स एप स्तोमानां संचारः सम्यघिसनं भाति । द्वितीयतृतीयपरमानयोचो. दकमाप्ती यो पञ्चदशसप्तदशस्तोमी तयोः प्रथमपवमानमयुक्तायतुस्त्रिंशस्तोमा. न्यूनत्वेन हिंमैच भवति । किं चायथापूर्णत्वं परो दोपः । स्तोमेपु दुष्टेषु यज्ञस्प किमायातमिति न शनीय, परमानस्तोमदोपस्प यज्ञभ्रशे पर्यरसानात् । एते त्रयः पयमाना इति यावानेतायाने मुख्यो यज्ञः । अन्यत्सर्व यास्यान्त: श्लेपणम् । यथा भित्तेर्दायर्यायान्तदृढकाठ पापाणो या प्रक्षिप्यते तद्वप्रशस्या. न्यदगजात संपूर्त्यर्थमेर क्रियते न तु मुख्यस्वरूपम् । नयाणामपि पत्रमा नाना चतुस्विंशस्तोमे सति पूर्वोक्तदोपद्वयं न भवति ।। अभिपेचनीयस्पोक्थ्यसंस्थापत्य विचने- "आत्मनैवानिष्टोमेनौति । आत्पना पुण्यो भवनि । मना वा उक्यानि । परार उक्थानि । यदुक्थ्यो भवत्यनुसंतत्य (२)।" [ग्रा० का० १ ० ८ २०७] इति । अमिष्टोमे द्वादशैव शस्त्राणि । उपध्ये तु तेभ्य ऊई नीणि शस्त्राणि । तथा सति द्वादशशस्त्रयुक्तनामिष्टोमभागेनार्य यजमान आत्मनेर स्वयमेव धनादिभिः समृद्धो भवति । सर्गहेनुपुष्ट्या युक्तश्च भवति । तत उत्तरभाविना क'। १ स त्यास्त ए'। ३ पच जापतिरू । 10 घ.चन ·+ १२९८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (सौत्रामणीमत्रपशुहविधामभिधानम् ) त्रयाणां प्रजापशुरूपत्वात्पञ्चदशस्तोत्रयुक्तोक्थ्यरूपत्वे सति प्रजामु पशुपु च समृदिरनुसंतता भवति ॥ वहिप्पवमानस्तोत्रस्य पारम्भे चौदकमातामुपास्मै गायता नर इत्येतामचं वाधितुमृगन्तरं विधत्त- उप त्वा जामयो गिर इति प्रतिपद्भवति । वाग्वै वायुः । वाच एवै- पोऽभिपेकः । सर्वासामेव प्रजाना सूयते । सर्वा एनं प्रजा राजेति वदन्ति।" [मा० का० १ ० ८ अ०८] इति । प्रतिपद्यत उपक्रम्यतेऽनयेति प्रतिपत् , आदौ पठनीयेत्यर्थः । अस्याचि वायोरनीके अस्थिरनिति गिरां वायुसमीपे स्थितिः पठ्यते । स च वायुर्वा- क्स्वरूपः, कोष्ठाग्निप्रेरितस्य वायोः कण्ठताल्वाद्यभिघातेनाक्षरविशेपोत्पत्तेः। अभिपेचनीये योऽभिपेकः क्रियते सोऽयं वाच एवाभिषेकः । तत्कथमित्यु- च्यते, सर्वातामेव प्रजानां मध्ये सूपत्तेऽभिपिच्यते । सर्वाश्च प्रजा एनं राजेति वदन्त्यः सेवन्ते । तस्मातादृशवाक्प्रेरकवायुप्रतिपादिका सेयमगेवाऽऽदौ पाठ्या।। ऋगन्तरपाठं विधचे- एतमु त्यं दशक्षिप इत्याह | आदित्या वै प्रजाः । मजानामेतेन सूयते ।" [ग्रा० का० १ ० ८ ० ८ ] इति । इत्याह, इत्येतामृचं पठेत् । अस्यामृचि समादित्येभिरख्यतेत्यादित्या: श्रूयन्ते । ते चाऽऽदित्या एव मजा अदितरुत्पन्नत्वात् । तेन मत्रपाठन प्रजा- नामेव मध्येऽभिमूयतेऽभिषिच्यते ।। मगन्तरपा विधत्ते- यन्ति वा एते यज्ञमुखात् । ये संभार्या अक्रन् (१) । यदाह पवस्त्र वाचो अग्रिय इति । तेनैव यज्ञमुखान्नयन्ति ।" [ब्रा० का० १०८ अ०८] इति । सम्यग्भ्रियन्ते धीयन्ते पोप्यन्ते वा तृचा याभिराधाभित्रभिस्तास्तुचा- नामाचा ऋचः संभार्याः । तादृश ऋचो य उद्गातारोऽक्रन्कुर्वन्ति पठन्ति त एत उद्गातारो यज्ञमुखाद्यन्ति या अपगच्छन्त्येव । पवस्वेत्युचः पाठे तु तत्र हे सोम त्वमग्रियोऽग्रे भव आदिभूतः सन्वाचः शोधयेत्यभिधानाधक्षमुखाद- पगमनं न भवति ॥ उच्छब्दयुक्ताः काथिचो विधचे- अनुएक्मयमा भवति । अनुष्टुगुत्तमा । वाग्वा अनुष्टुक् । वाचैव मयन्ति । “ ·प्रपा०८अनु०२१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १२९९ (सौत्रामणीमत्रपशुहविपामभिधानम् ) वाचोघन्ति । उद्तीर्भवन्ति । उद्वद्वा अनुष्टुभो रूपम् । आनुष्टुभो रामन्यः (२) तस्माद्तीर्भवन्ति । "[बा का० १ प्र० ८ ० ८] इति । स्तोत्रस्याऽऽदावन्ते त्वनुहुभारची भवतः । तथा सत्यनुषुप्छन्दसो वाग्वि- शेपत्तेन पाम्पत्वादाचैव मारम्भसमाप्ती कृते भवतः । यद्यप्युप त्वा जामयो गिर इत्यादयो गायत्र्या, तथाऽप्युच्छब्दयुक्ताभिऋम्भिरनुष्टपत्वं संपयते । अनुष्टुभी हि स्वरूपमुच्छन्दयुक्तं तस्योरकटलात् । यदा सौरीचनुपुप्छन्दस्का- सूचनय मित्रेत्यादिपुच्छन्ददर्शनादनुायूपमुच्छन्दैरुपेतम् । अनुभः संवन्धी राजन्योऽनुष्टुप्छन्दसा प्रतिष्ठति श्रुतेः । यथा छन्दसा मध्येऽनुष्टुभ उत्त- मत्वं तन्द्राज्ञः सर्वपालकत्वेनोचमत्वाद(त्वम्) । तस्मात्सशस्तत्वादुच्छन्द- मुक्ता ऋचा कार्याः ॥ स्तोत्रसयापिकामुर्च विधवे- "सौर्यनुष्टगुचमा भवति । सुवर्गस्य लोकस्य संतस्यै ।" [प्रा० का० १ म० अ०८] इति । पूर्वोक्ता उद्बतीरियां च सौरी सामसूत्रे जानीयात् । सूर्यस्य स्वर्गवाचि- स्वात्सौर्या समापने स्वर्गः संततो भवति ।। पाहतानि पृष्ठस्तोत्राण्यपवदितुपन्पानि पृष्ठस्तोत्राणि विधत्ते- यो वै सवादेति । नैनर सब उपनमति । यः सामभ्य एति । पापीया- न्मपुराणो भवति । एतानि खलु वै सापानि । यत्पृष्ठानि । पत्पृष्टानि भवन्ति (३)। तैरेव सवाति ।" [मा० का० १ ० ८ ० ८] इति । यो यजमानः सवादेति प्रस्तुतात्सोमाभिषवादपगच्छति, पनं सो नोपन- मति भावी सोमाभिपवो न प्राप्नोति । तहि वर्तमान सोमाभिपवं करोत्त्विति चन्मैवम् । यः सामभ्योऽपगच्छत्यसौ सुपुवाणः पापीयान्भवति । वर्तमान सोमाभिएवं कुर्वतोऽपि सामरादित्यात्पापिष्ठत्वम् । ताई सामान्यपि कानि- चिद्गायत्पिति चेन्मैवम् । महि यानि कानिचित्सामान्यत्र मुख्यानि किं तु पृष्ठ- स्तोत्रगतान्येव । तस्मात्मयुज्यमानेस्तैरेव पृष्ठस्तो त्रैः सवान्नति सोमाभिपवाना- पगच्छति । पृष्ठविशेषस्वरुप चान्यतोऽवगन्तव्यम् ।। पृष्ठस्तोत्रगतान्युभपविधसामानि प्रशंसनि- " यानि देवराजाना सामानि । तैरमुग्मिल्लौक अमोति । यानि मनु प्पराजाना सामानि । तैरस्मिलोक ऋग्नोति । उभयोरेच लोकयोधोति । देवलोके च मनुष्पलोके च ।" [ ब्रा० का० १० ८ १०८] इति । १ स. ते चान। - ·। .. . १२९८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (सोनामीमत्रपशुहविषामभिधानम् ) त्रयाणां प्रजापशुरूपत्वात्पञ्चदशस्तोत्रयुक्तोक्थ्यरूपत्वे सति प्रजासु पशुपु च समृद्धिरनुसंतता भवति ॥ वहिप्पवमानस्तोत्रस्य प्रारम्भे चोदकपातामुपास्मै गायता नर इत्येतामचं घाधिनुमृगन्तरं विध- उप त्वा जामयो गिर इति प्रतिपद्भवति । वाग्वै वायुः । वाच एवं- पोऽभिपेकः । सर्वासामेव प्रजाना सूयते । सर्वा एनं प्रजा राजेति वदन्ति।" [प्रा० का० १ ० ८ अ०८] इति । प्रतिपद्यत उपक्रम्यतेऽनयेति पतिपत् , आदौ पठनीयेत्यर्थः । अस्पामृचि वायोरनीक अस्थिरनिति गिरां वायुसमीपे स्थितिः पठ्यते । स च वायु - स्वरूपः, कोष्टानिमेरितस्य पायोः कण्ठताल्याघभिघातेनाक्षरविशेपोत्पत्तेः । अभिपेचनीये योऽभिपेकः क्रियते सोऽयं वाच एवाभिपेकः । तत्कथामित्यु. ध्यते, सर्वासामेव मनानां मध्ये सूयतेऽभिपिच्यते । सर्वाश्च प्रजा एनं राजेति पदन्त्यः सेवन्ते । तस्माचादृशवाक्प्रेरकवायुमतिपादिका सेयमृगेवाऽऽदौ पाठ्या।। ऋगन्तरपाठं विधते- एतमु सं दशक्षिप इत्याह । आदित्या वै प्रजाः । प्रजानामेवैतेन सूयते ।" [ग्रा० का० १ ० ८ अ०८] इति । इत्याह, इत्येतामृचं पठेत् । अस्यामृचि समादिलेभिरख्यतेत्यादित्याः श्रूयन्ते । ते चाऽऽदित्या एव मजा अदितरुत्पन्नत्वात् । तेन मनपाठन मजा- नामेव मध्येऽभिसूयतेऽभिपिच्यते ।। ऋगन्तरपाउं विधत्ते- " यन्ति वा एते यशमुखात् । ये संभार्या अझन् ( १) । यदाह पवस्व वाचो अनिय इति । तेनैव यज्ञमुखानयन्ति । " [ब्रा० का० १०८ अ०८] इति । सम्पग्भ्रियन्ते धीयन्ते पोप्यन्ते वा तृचा याभिराधाभिर्गम्भिस्तास्तचा. नामाचा ऋचः संभार्याः । तादृश ऋचो य उद्गातारोऽकन्र्वन्ति पठन्ति त एत उद्गातारो यसमुखायन्ति वा अपगन्छन्त्येव । परस्त्यूचा पाठे तु तत्र हे सोम त्वमग्रियोऽग्रे भय आदिभूतः सन्वाचः शोधयेत्यभिधानाधसमसाद- पगमन न भवति । उच्छन्दयुक्ताः काचिचो विधत्ते- अनामयमा भवति । अनुगृत्तमा । वाग्वा अनुष्ठर । वाचत्र मयन्ति ।

·प्रपा०८अनु०२ कृष्णयजुर्वेदीयतैतिरीयसंहिता । १२९९ (सौभामणीमाशुहविषामभिधानम् ) वाचोघन्ति । उदतीर्भवन्ति । उद्वा अनुष्टुभो रूपम् । भानुष्टुभो राजन्यः (२)। स्मादुदतीर्भवन्ति ।"[मा का० ११० ८ ०८इति । स्तोत्रस्याऽऽदावन्ते त्यनुषुभारची भवतः । तथा सत्यनुषुप्छन्दसो वाग्यि- शेपत्वेन वामूपत्वादाचैव मारम्भसमाप्ती कृते भवतः । यद्यप्युप त्वा जामयो गिर इत्यादयो गायत्र्या, तथाऽप्युच्छन्दयुक्ताभिम्भिरनुपुत्वं संपद्यते । अनुप्नुभो हि स्वरूपमुच्छन्दयुक्तं तस्योत्कृष्टत्वात् । यद्वा सौरीप्यनुषुप्छन्दस्का. सूद्यन्य मित्यादिपुच्छन्ददर्शनादनुष्ठवूपमुच्छन्दैरुपेतम् । अनुष्टुभः संबन्धी रामन्योऽनष्टन्छन्दसा प्रतिष्ठति श्रुतेः । यथा छन्दसा मध्येऽनुष्टुभ उत्त. पत्वं तद्राशः सर्वपालकत्वेनोत्तमत्वात् त्वम्) । तस्मात्मशस्तत्वादुच्छन्द- युक्ता ऋचा कार्याः॥ स्तोत्रसमापिकामृचं विधते- " सौर्यनुटगुतमा भवति । सुवर्गस्य लोकस्य संतत्यै । " [प्रा० का० १ म० ८ १०८] इति । पूर्वोक्ता उद्वतीरिमा च सौरी सामसूत्रे जानीयात् । सूर्यस्य स्वर्गवाचि. स्वासार्या समापने स्वर्गः संततो भवति ।। माकृतानि पृष्ठस्तोत्राग्यपादितुमन्यानि पृष्ठस्तोत्राणि विधत्ते- यो वै सवादेति । नैनर सव उपनमति । यः सामभ्य एति । पापीया. न्मपुराणो भवति । एतानि खलु वै सामानि । यत्पृष्ठानि । यत्पृष्ठानि भवन्ति (३)। रेव सवाति । " [ग्रा० का० १ ० ८ ० ८ ] इति । यो यजमानः सवादेति प्रस्तुतात्सोमाभिपवादपगच्छति, एनं सवो नोपन- मति भावी सोमाभिपवो न पामोति । तहि वर्तमान सोमाभिपर्व करोत्विति चेन्मेवम् । यः सामभ्योऽपगच्छत्यसौ सुपुत्राणः पापीयान्भवति । वर्तमान सोमाभिपवं कुर्वतोऽपि सामराहित्यात्पापिष्ठत्वम् । माह सामान्यपि कानि- चिद्गायत्विति चेन्मेवम् मदि यानि कानिचित्सामान्यत्र मुख्यानि कि तु पृष्ठ. स्तोप्रगतान्येव । तस्मात्मयुज्यमानस्तैरेव पृष्ठस्तो सवाति सोमाभिषवाना. पगच्छति । पृष्ठविशेषस्वरूपं चान्यतोऽवगन्तव्यम् ॥ पृष्ठस्तोगतान्युभयविधसामानि मशंसति- यानि देवराजानार सामानि । तैरमुस्मिल्लोक अधोति । यानि मनु. प्यराजाना सामानि । तैरस्मिल्लोक ऋधोति । उभयोरेव लोकयोर्मध्नोति । देवलोके च मनुष्यलोके च ।" [प्रा० का० १ ० ८ अ०८] इति । ५ स. 'न्ते चानु।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (सौत्रामणीमन्त्रपशुहविधामभिधानम् ) एतच्च सामविध्यमन्यतो द्रष्टव्यम् ।। प्राप्तानेव स्तोमान्प्रशंसति- एकविरशोऽभिपेचनीयस्योत्तमो भवति । एकषिरश: केशवपनीयस्य प्रथमः । सप्तदशो दशपेयः (४)। विड्वा एकविशः । राष्ट्र सप्तदशः। विश एवैतन्मध्यतोऽभिषिच्यते । तस्माद्वा एप विशां प्रियः । विशो हि मध्य- तोऽभिपिच्यते । [ब्रा० का० १ प्र० ८ १०८] इति । अभिषेचनीयो दशपेयः केशवपनीय एवमत्रत्यानां त्रयाणां सोम. यागानामनुक्रमः । तत्राभिपेचनीयस्योपथ्यविकृतित्वादुपथ्ये चोत्तमस्तोत्र- स्यैकविंशस्तोमयुक्तत्वादभिपेचनीयस्याप्युत्तम एकविंशो भवति । दश- पेये सर्वेपु स्तोत्रेषु सप्तदशस्तोमो वाचनिकः । केशवपनीयेऽप्यनिष्टोम- गताः स्तोमा विपर्ययेण मयुज्यन्ते । अनिष्टोमे च निवृत्पञ्चदशः सप्तदश एकविंश इत्येप क्रमः । केशवपनीये त्वेकविंशः सप्तदशः पश्च. दशत्रिदित्येतादृशः नमो भवति । तत्राभिषेचनीये योऽन्त्य एकविंशो यश्च केशवपनीये प्रथम एकविंशस्तयोरुभयोः प्रजारूपयोर्मध्ये दशपेयगतस्य सप्तदशस्तोत्ररूपस्यावस्थितत्वादेतद्राष्ट्र विश एवैतन्मध्यतस्तद्योविंशोमध्येऽ- भिपिक्तं भवति । यस्मात्सप्तदशस्तोमरूपस्य राष्ट्रस्य पालक एप राजा यथोक्तरीत्या विशां मध्ये प्रजानां मध्येऽभिपिच्यते तस्मादेव कारणाद्विशां मजानां मियो भवति ॥ अवरोहक्रमानुष्ठित्तस्तोमयुक्तं केशवपनीयं विधत्ते- यद्वा एनमदो दिशोऽनु व्यास्थापयन्ति । तत्सुवर्ग लोकमभ्यारोहति । यदिमं लोकं न प्रत्यवरोहेत् । अति जनं चेयात् । उद्वा मायेत् । यदेप मती- चीनः स्तोमो भवति । इममेव तेन लोकं प्रत्यवरोहति । अथो अस्मिन्नेव लोके प्रतितिष्ठत्यनुन्मादाय (५)।" [ब्रा० का० १ ० ८ अ० ८] इति । अद इत्यनेन प्रत्यक्षत्वं हस्तेनाभिनीय प्रदश्यते । यदा समिधमातिप्रीत्या. दिभिर्मन्बेरस्माकं दृष्टिपथ एवैनं राजानं दिशो व्यास्थापयन्ति तदानीमेवायं स्वर्ग लोकमभ्यारोहति । अभ्यारुह्य च पुनरिमं लोकं प्रति नावरोहेच्छेत्तदा. नीमत्रत्यं वन्धुजनमतिक्रम्य यत्र कापि गच्छेदुन्मत्तो वा भवेत् । प्रतीचीनस्तो- मोऽग्निष्टोमादिपर्ययेण प्रत्यायत्ताः स्तोमा यस्य केगयपनीयस्य स एप यद्यत्र भवेत्ता केशवपनीयनेममेव लोकं प्रत्यवरोहति कि चोन्मादाभाषायास्सि. नेव लोके प्रतितिष्ठति ।। १ क. 'नामपक'। . घ. ह. च. एव त ।

·-- प्रपा०८अनु०२१] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । ( सोनामगीमत्रपशुहविपामाभिधानम् ) यो रुक्मोऽभिपेककाले पुरुपस्याधस्तादवस्थापितो यश्चान्यः शिरसि सातुं धृतस्तावुभौ मशंसति- " इयं वै रजता । असी हरिणी । यद्रुक्मौ भवतः । आभ्यामेचैनपुभयतः परिगृह्णाति । " [प्रा० का० १०८ अ०९] इति । अघस्तनो रुक्मो राजतो भूमिस्वरूप उपरितनस्तु हिरण्मयो धुलोकः । तत आभ्यां द्यावापृथिवीरूपाभ्यामधस्तादुपरिष्टान परिगृहीतो भवति । ननु- " अमृतमसि मृत्योर्मा पाहीति हिरण्यमुपास्यति" इति श्रवणादधस्तनोऽपि रुक्मो राजतो न भवति । नायं दोपः। रजतस्यापि हिरण्यावान्तरभेदत्वात् । "तस्मादातर हिरण्यमदक्षिण्यम् " इति पुनराधाने श्रवणाद । होत्या. णेऽपि वैविध्यमानातम्--" तदुर्वर्ण हिरण्यमभवत् । तदुर्वर्णस्य हिरण्यस्य जन्म । स द्वितीयमतप्यत । सोऽताभ्यत् । स प्राडवाधत । स देवानसजन । तदस्य नियमासीत् । तत्सुवर्णर हिरण्यमभवत् " इति च ॥ उपरितनं रुकम पुनः प्रशंसति-- " वरुणस्य या अभिपिच्यमानस्याऽऽTः । इन्द्रियं वीर्य निरनन् । बन् वर्णः हिरण्यमभवत् । यहक्मपन्तर्दधाति । इन्दियस्य वीर्यस्यानिवाप।" [प्रा० का० १ १० ८ ० ९ ] इति । आपो वीर्य निरननिर्गमितवत्यः । तत्र निर्गतं वीर्य सुवर्णमय ॥ तस्य च रुक्मस्य परिमाणं छिद्राणि च विधचे- ·१३०२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (सोनामणीमनपशुहविषामभिधानम् ) एप एतेन द्विरात्रेण यजते । अथ प्रतिष्ठा । अथ संवत्सरमामोति । यावन्ति संवत्सरस्याहोरात्राणि । तावतीरतस्य स्तोत्रीयाः | अहोरात्रेवेव प्रतिति- ठति ।" [ना० का० १०८ अ० १० ] इति । राजसूयेनेष्ट्वाऽपि द्विरात्राननुष्ठानेन संपूर्त्यभावादप्रतिष्ठितत्वम् । अत्रत्येपु स्तोमेपु आवर्त्यमानाः स्तोत्रीया ऋचो विंशत्यधिकसप्तशतसंख्याकाः संप- द्यन्ते । तथा च संवत्सरगताहोरात्रसंख्यासामान्यादहोरात्रेषु प्रतिष्ठितत्वं संवत्सरमाप्तिर्भवति ।। द्विरापावयवावविशेपी विधत्ते- "अग्निष्टोमः पूर्वमहर्भवति । अतिरात्र उत्तरम् (१)। नानवाहोरात्रयोः प्रतितिष्ठति । "[ब्रा० का० १ ० ८ अ० १०] इति । विलक्षणयोरहोरनुष्ठितत्वादहोरात्रयोरस्य विविधप्रतिष्ठोपपद्यते ।। तपोरनुष्ठानाय शुक्लकृष्णपक्षी विधचे- "पौर्णमास्यां पूर्वमहर्भवति । व्यष्टकायामुत्तरम् । नानैवार्धमासयोः प्रति- तिष्ठति ।" [ग्रा० का० १ ० ८ अ० १० ] इति । तयोरुभयोविलक्षणपक्षत्वादुभयोरर्धमासयोरस्य विविधा प्रतिष्ठोपपद्यते ॥ पक्षान्तरत्वेन विलक्षणयोर्मासोईयोरनुष्ठानं विधत्ते- " अमावास्यायां पूर्वमहर्भवति । उदृष्ट उत्तरम् । नानैव मासयोः प्रति. तिष्ठति ।" [वा० का० १ ० ८ अ० १०] इति । एकेनाहा निप्पाद्यः सोमयागोऽहाशब्देनोपलक्ष्यते । तादृशश्चाग्निष्टोमः पूर्वमहः । तच्चामावास्यायां कर्तव्यम् । उदृष्टं शुक्लपतिपत, उत्कर्षेण दर्शनस्य तत्रोपक्रमाद, तस्मिनुदृष्ट उत्तरं द्वितीयमहरतिरात्राख्यं कर्तव्यम् । तथा सति चिलक्षणपोर्मासपोः कृतत्त्वाद्विविधभतिष्ठा भवति । प्रकारान्तरं विधत्ते- "अथो खलु । ये एव समानपक्षे पुण्याहे स्पाताम् । तयोः कार्य प्रति. ठित्यै (२)।" [वा० का० १ ० ८ अ० १० ] इति । अयो खलु अयवेत्यर्थः । समानयासों पक्षश्च तत्र ये पुण्यदिने ज्योति:- शास्त्रमसिद्ध शुभावहे दिने तयोरिदं कर्म कार्य न त्वत्र पक्षभेदो विवक्षितः । मासभेदस्तु दूरापेतः॥ अस्मिन्दिरा दोपमुद्भाव्य परिहरन्मशंसति- अपशव्यो विरात्र इत्याहुः । दे ोते छन्दसी । गायत्रं च त्रैष्टुभं च । - .

·. प्रा० ८अनु०२१] कृष्णपदीयतैत्तिरीयसंहिता। (सोनामणीमरगुहविधामाभिधानम् ) जगतीमन्तयन्ति । न तेन जगती कृतेत्याहुः । यदेना तृतीयसबने कुर्वन्तीति । यदा वा एपाऽहोनस्याहर्भमते । साहस्य या सवनम् । अव जगती कृता । अप पापः।" [प्रा० का० १० ८ अ०१०] इति । जागताः पशव इति श्रुत्यन्तरे पशूनां जगतीसंपन्धश्राणाविरात्रे च जगत्सा अन्तरितत्वादपशव्यो विराम इत्याशेपवादिन आहुः । अर्धवं मन्यसे, विधत एव जगनी, जागतं तृतीयसवनमितिश्रुतेस्वतीयसबने जगत्याः कृतत्वादिति, तदयुक्तं खलु । अहीने तावन्मात्रेण जगत्यनुष्ठानं न संपूर्ण किं ताई यदा दिराप्रस्थतस्यादीनस्यैकमदः कसं जगती म्पामोति तदा जात्यनुष्ठानं संपूर्ण भवति । साह एकनाहा निप्पन्नत्वादेकादः। तस्य तु खनीयसवनसंबन्धमात्रेणापि जगत्यनुष्ठानं संपूर्ण भवति । तस्मादन कत्लस्याहो जगतीव्याप्त्यभावादपश- म्यत्वं तदवस्थीमत्पासपवादिनामभिमायः । तस्पिन्नाक्षेपे भन्यन्तरेण परि. हारोऽप्यन्तर्भूतः । तत्कथमित्युच्यते, वाक्ये यदैनिशब्दं परित्यज्य परिहारो योननीयः । पपा जगती महतस्प द्विरावस्याहीनस्य कृत्स्सस्याहर्भजते । सस्मादत्र जगती कृता । तस्मादयं विरात्रः पशव्य इति परिहारः । यद्यपि तस्मिनहनि छन्दोन्तराणि सन्ति तथाऽपि जगतीपाप्ताबुपायः सप्तमका. हेऽशिरसां द्विरा समानात: "वैपानसं पूर्वऽहन्साम भाति तेन जगत्पै नैति" इति । सानसनामक साम पूर्वस्मिन्दिने गायेत् । पत्र(तच) जगती- संपद्धमिति तददः कत्ल जगत्या नापगच्छति । अतो वैखानससाममहिम्नेय करनेऽप्यहि जगत्या परितवाद्विरानः पशम्प एव ।। अस्प द्विरात्रस्य व्युट्रिनाम मसति- " न्युष्टि; एप द्विरातः । य एर विद्वान्द्रिरात्रेण यनते । पेवास्मा उच्छति । अथो तम एवापहते ।" [प्रा० का १०८ अ० १०] इति । विशिष्ट उपःकालो यस्मिन्दिराने सोऽयं म्युष्टिः । यो पजमान एवं व्युष्टि- नाम विद्वान्यजतेऽस्मै पजमानार्थ विशेषणोच्छत्येव सर्व कर्तव्पनातं युद्धी मकारात एव । किं च तमो बुद्धिमान्यमयं यजमानो विनाशयत्येव ।। यदुक्तं सूरकारेण-पत्राणां धृतितिष्टोमोनिशोमः पभापवर्गस्तेनान्ते पजते संतिटने राजसूयः " इति, क्षत्राणां धृतिरिति कर्मनामधेप, स च कर्म- विशेष: महतिवनिदादिस्तोमचतएपो न भवति हि विभिरेव स्तोमैह- पेतः । तमेतं विधत्ते- पद य. 'ति । यो हि एस.तत्र।

·१३०६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (काम्ययाज्यापुरोनुवाफ्याभिधानम् ) हवेमा । अग्नि वः पूर्य गिरा देवमीडे वसू. नाम् । सपर्यन्तः पुरुप्रिय मित्रं न क्षेत्रसाध- सम् । मथू देववतो रथः (३) शरो वा पृत्सु कासु चिद । देवानां य इन्मनो यज- मान इय॑क्षत्यभीदर्यज्वनो भुवत् । न यज- मान रिष्यसि न सुन्वान न देवयो । अस- दत्रं सुवीर्यमुत स्यदाश्वश्वियम् । नकिष्टं कर्मणा नशन्न प्र योपन्न यौषति । उप क्षरन्ति सिन्धवो मयोभुर्व ईजानं च यक्ष्यमाणं च धेनवः । पृणन्त च पपुरि च (४) श्रवस्यवो घृतस्य धारा उप यन्ति विश्वतः। सोमांरुद्रा वि वृहतं विपूंचीमीवा या नो गर्यमाविवेशी आरे बधियां नितिं पराचैः कृतं चिदेनः प्र मुमुक्तमस्मत् । सोरुिद्रा युवमेतान्यस्मे विश्वा तनूपु भेषजानि धत्तम् । अब स्यतं मुञ्चतं यनो अस्तिं तनूपुं बद्धं कृतमेनों अस्मत् । सोमांपूपणा जनना रयीणां जनना दिवो जनना पृथिव्याः । जाती विश्वस्य भुव- नस्य गोपौ देवा अकृण्वन्नमृतस्य नाभिम् । इमो देवी जाय॑मानो जुषन्तेमौ तमा सि गृह- ·अपा. (अनु०२२] कृष्णयजुर्वेदीयतेचिरीयसंहिता । १३०७ (काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) तामर्जुटा । आभ्यामिन्द्रः पक्वमामास्वन्तः सोमापूपभ्यां जनदुनियांसु (५) ॥ (बृहतः शवसा रपः परि न दिवो मनना पविशतिश्च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाटके - एमप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ २२ ॥ ( अनुमत्या आग्नेयमैदानमग्नये सोमाय प्रतिपूरुपमैन्द्रानं धाने याहस्पत्य- मग्नये गृहपतयेऽर्थेतो देवः समिधुर सोमस्येन्द्रस्य मित्र आग्नेय सघ आम- यर हिरण्यपानेयर स्वाद त्वाऽनांविष्णू द्वाविर शतिः ।। २२ ।) ( अनुमत्य यथाऽसति देवारापो मित्रोऽसि मूरों वा द्विचत्वारिंशत् ॥ ४२ ॥) हरिः ॐ ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके - एमः प्रपाठकः॥८॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमा- प्टका संपूर्णः ॥ १॥ (अथ प्रथमाटकेऽटमप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवार) अमांविष्णू इत्यना-विष्णू । महि । तव । वाम् । महित्यमिति महि-स्वम् । वीतम् । घृतस्य । गुयानि । नाम । दमैदम इति दमे-दमे । सप्त । रत्नां । दाना । प्रतीति । वाम् । जिह्वा । पृतम् एति। चरण्येव । मनांविष्णू इत्यना-विष्णू । महि । धाम । प्रियम् । वाम् । वीथः । घृतस्य । गुह्यो ।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाज्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) हवेमा । अग्निं वः पूर्व्य गिरा देवमीडे वसू. नाम् । सपर्यन्तः पुरुप्रिय मित्रं न क्षेत्रसाध- सम् । मक्षू देववतो रथः (३) शूरों वा पृत्सु कासु चित् । देवानां य इन्मनो यज- मान इयक्षत्यभीदर्यज्वनो भुवन । न यज- मान रिष्यसि न सुन्वान न देवयो । अस- दन सुवीर्यमुत त्यदाश्वश्वियम् । नकिष्टं कर्मणा नशन्न प्र योपन्न योपति । उप क्षरन्ति सिन्धवो मयोभुवं ईजानं च यक्ष्यमाणं च धेनवः । पृणन्तं च पपुरि च (४) श्रवस्यवो घृतस्य धारा उप यन्ति विश्वतः। सोमारुद्रा वि हतं विपूंचीमीवा या नो गर्यमाविवेश। आरे वधियां नितिं पराचैः कृतं चिदेनः प्र मुमुक्तमस्मन् । सोमा॑रुद्रा युवमेतान्यस्मे विश्वा तनूपु भेपजानि धत्तम् । अब स्वतं मुञ्चतं यनो अस्ति तनूपुं बद्धं कृतमेनो अस्मत् । सोमांपूपणा जनना रयीणां जनना दिवो जनना पृथिव्याः । जाती विश्वस्य भुव- नस्य गोपी देवा अकृण्वन्नमृतस्य नाभिम् । इमो देवो जाय॑मानो जुषन्तमौ तमा सि गृह- - ·प्रपा० (अनु०२२] कृष्णपजुर्वेदीयतेचिरीयसंहिता । १३०७ (काम्ययाज्यापुरोनुवाश्याभिधानम् ) तामहृष्टा । आभ्यामिन्द्रः पवमामास्वन्तः सौमापूपभ्यां जनदुनियाँसु (५)॥ (बृहत शवसा रथ पपुरि न दिवो ननना पञ्चविशतिश्च ।) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके - टमप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ २२ ॥ ( अनुमत्या आमयमैन्द्राममनपे सोमाय मतिपूरपमैन्द्रानं धात्रे यहिस्पत्य- मग्नये गृहपतपेऽर्धेतो देवः समिधर सोमस्येन्द्रस्य मित्र आग्नेय सघ आने यः हिरण्यमानेयर साहीं त्वाऽमांविष्णू द्वाविर शतिः ।। २२१) ( अनुमत्यै यथाऽसति देवीरापो मित्रोऽसि शूरो वा द्विचत्वारिशद ॥४२॥) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाप्टकेऽ- एमः प्रपाठकः॥८॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमा- टकः संपूर्णः ॥ १ ॥ (अप प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके द्वाविशोऽनुवाक।) अग्नाविष्णू इसमा-विष्णू । महि । तव । वाम् । महित्वमिति महि-खम् । वीतम् । घृतस्य॑ । गुह्यानि । नाम । दमैदम इति दम-दमे । सप्त । रत्ना । दधाना । प्रतीति । वाम् । जिह्वा । तम् । एति। चरण्येव । अनाविष्णू इयग्ना-विष्णू । महि । धाम । प्रियम् । वाम् । वीथः । वृत्तस्य । मुद्या । ।

·१३०८ - । -- श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) जुषाणा । दमैदम इति दुमै-दमे । सुष्टुतीरिति सु- स्तुतीः । वाधाना । प्रतीति । वाम् । जिह्वा । घृतम् । उदिति । चरण्येव । प्रेति । नः । देवी। सर- खती । वाजेभिः । वाजिनीवतीति वाजिनी–वती । धीनाम् । अवित्री । अवतु । एति । नः । दिवः । बृहतः (१) । पर्वताव । एति । सरस्वती । यजता । गन्तु । यज्ञम् । हव॑म् । देवी । जुजुषाणा । घृताची । शरमाम् । नः । वाचम् । उशती । शृणोतु । बृह- स्पते । जुषस्वं । नः । हव्यानि । विश्वदेव्येति विश्व-देव्य । राख । रत्नानि । दाशुषे । एवा । पित्रे । विश्वदेवायेति विश्व-देवाय । वृष्ण । यज्ञैः । विधेम । नम॑सा । हविभिरिति हविः-भिः । बृह- स्पते । सुप्रजा इति सु-प्रजाः । वीरवन्त इति वीर- वन्तः । वयम् । स्याम । पतयः । रयीणाम् । बृह- स्पते । अतीति । यत् । अर्यः । अहीद । द्युम- दिति द्यु-मव । विभातीति वि-भाति । क्रतु- मदिति क्रतुं-मद । जनैपु । यत् । दीय॑त् । श- वसा (२) । ऋतप्रजातत्यंत-प्रजात । तत् । अस्मासु द्रविणम् ।धेहि । चित्रम् । एति । नः । मित्रावरुणेति मित्रा-वरुणा । वृतः। गव्य॒तिम् । - ·प्रपा०८अनु०२२] कृष्णयजुदीयतैत्तिरीयसहिता। (काम्ययाश्यापुरोनुगस्याभिधानम् ) उक्षतम् । मध्धा । रजा सि । सुक्रतू इति सु- ऋतू । प्रेति । वाहवा । सिसृतम् । जीवसे । न । एति । नः । गतिम् । उक्षतम् । घृतेन । एति । नः । जर्ने । अवयतम् । युवाना । श्रुतम् । मे । मित्रावरुणेति मित्रा-वरुणा । हयां । इमा । अ- मिम् । वः । पूर्व्यम् । गिरा । देवम् । ईडे । वर्मू- नाम् । सपर्यन्तः । पुरुप्रियमिति पुरु-प्रियम् । मित्रम् । न । क्षेत्रसाधसमिति क्षेत्र-साधसम् । मक्षु । देववत इति देव-वतः । रथः(३)। शूरः । वा । पृरिस्वति पद-सु । कासु । चित् । देवा- नाम् । यः । इव । मनः । यजमानः । इयमति । अभीति । इत् । अयज्धनः । भुवद । न । यज- मान । रिप्यसि । न । सुन्धान । न । देवयो इति देव-यो । असद । अब । सुवीर्यमिति सु-वी- यम् । उत । त्यद । आश्वश्चियमित्यांशु-अश्वि- यम् । नकिः । तम् । कर्मणा । नशत् । न । मेति । योपद । न । योपति । उपेति । क्षरन्ति । सिन्ध- वः । मयोभव इति मयः-भवः । ईजानम् । च । यक्ष्यमाणम् । च । धेनवः । पृणन्तम् । च । पपुं- रिम् । च (४) श्रवस्यवः । घृतस्य । धारा । - ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- प्रथमफाण्डे- (काम्ययाज्यापुरोनुवाश्याभिधानम् ) उपेति । यन्ति । विश्वतः । सोमारुद्रेति सोमा- रुद्रा । वीति । वृहतम् । विपूचीम् । अमीवा । या । नः । गर्यम् । आविवेशेत्या-विवेश। मारे। वाधेथाम् । निक्रतिमिति निः-ऋतिम् । पराचैः । कृतम् । चित् । एनः । प्रेति । मुमुक्तम् । अस्मद् । सोमारुद्रेति सोमां-रुद्रा । युवम् । एतानि । अस्मे इति । विश्वा । तनू' । भेषजानि। धत्तम् । अवेति । स्यतम् । मुञ्चतम् । यत् । नः। अस्ति । तनूषु । बद्धम् । कृतम् । एनः । अस्मत् । सोमापूपणेति सोमा-पूपणा । जनना । रयीणाम् । जनना । दिवः । जनना । पृथिव्याः । जातौ । विश्वस्य । भुवनस्य । गोपौ । देवाः । अकृण्वन् । अमृतस्य । नाभिम् । इमौ । देवौ । जायमानौ । जुषन्त। इमौ। तमासि । गृहताम् । अर्जुष्टा । आभ्याम् । इन्द्रः । पक्वम् । आमासु । अन्तः । सोमापूपश्यामिति सोमापूष-भ्याम् । जनत् । उस्रियांसु (५)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टके - टमप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ २२ ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमाष्टके - टमः प्रपाठकः॥८॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमा- टकः समाप्तः॥१॥ ।

·प्रपा०८अनु०२२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (काम्ययाज्यापुरोनुवाश्याभिधानम् ) (अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके द्वारिंशोऽनुवाकः । एकविंशे सौत्रामणीमुक्त्वा राजसूयः समापितः । द्वाविंशे काम्पयाज्या. [पुरोनुवाक्या ] उच्पन् । तत्र काम्येटिकाण्डे त्रिविष्का काचिदिष्टिरानायते- "आमावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेदभिचरन्त्सरस्वत्याज्यभागा स्यावा. ईसत्यचर्यदानावैष्णव एकादशकपालो भवत्यग्निः सर्वा देवता विष्णुर्यज्ञो देवताभिश्चैवैनं यज्ञेन चाभिचरति सरस्वत्याज्यभागा भवति वाग्वै सरस्वती पाचैवैनमभिचरति पाईस्पत्यश्वरुर्भवति ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिवाणवेनम- भिचरति [सं० का० २ ० २ ०९] इति । आज्यं भागो यस्याः साऽऽऽयभागा। आज्यमेव हविरित्यर्थः । स्पष्टमन्यत् ॥ तत्र मयमहविपः पुरोनुवाक्यामाह- अनाविष्णू महि तहां महित्वं चीतं वृतस्य गुह्यानि नाम । दमेदमे सप्त रत्ला दधाना प्रति वां जिह्वा वृतमा चरण्येत् । , इति । हेऽग्नाविष्णू वा युवयोस्तक्ष्यमाणं महित्वं महिमोपेतत्वं महि पूजनीयम् । कथमिति तयुच्यते । घृतस्य यानि गुद्यानि नामानि मत्रेषु गोप्पान्याज्यं पृप- दाज्य सपिरित्यादीनि तानि युवां बीतं मामुत, पमूना तेजसाऽपये जुष्टमभिधार- यामीति आयुर्दा अग्ने इविषो जुषाणो घृतपतीको घृनयोनिरेधीति आजुबा- नस्य सर्पिप इत्यादिमत्रान्सर्वदा शृणुतमिन्यर्थः । कुत्रैतन्नामश्रवणं दमेदमे सर्वेषां यजमानानां गृहे गृहे । किं च, वां युवयोनिता प्रति प्रत्येकं घृतमागत्य माप्प चरण्येद्भक्षयतु पिबत्वित्यर्थः । कीदृशी जिहा, सप्त रत्ना दधाना सप्त. संख्याकावनसशाचालाविशेपान्धारयन्ती । उत्रिन्यायेनानिसाहित्यादि- ष्णोरपि तयारवम् ॥ अत्रैव याज्यामाह- अनाविष्णू महि धाम प्रियं वां वीथो घृतस्य गुह्या जुषाणा । दमेदमे सुष्टुतीर्वाधाना प्रति वां जिह्वा धृतमुच्चरण्येव । , इति । - ·१३१२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (काम्ययाग्यापुरांनुवाक्याभिधानम् ) हेऽनाविष्णू वां युवयोः प्रियं धाम यज्ञशालारूपं स्थानं महि पूजनीयं युवां घृतस्य गुह्यं योग्यं सारमभिधारणरूपं जुपाणा सेवमानौ चीथः पुरो- डाशं भक्षयथः । कीदृशौ युवां, दमेदमे सर्वेषु यजमानगृहेषु सुष्टुतीर्वाधाना पूर्वोदाहृता आयुर्दा अग्न इत्यादिकाः शोभनाः स्तुतीवर्धयन्तौ । प्रति वां जिवेत्यादि पूर्ववत् । उच्चरण्येदुत्कर्पण भक्षयतु ।। द्वितीयहविपः पुरोनुवाक्यामाह- प्र णो देवी सरस्वती वाजेभिर्वाजि- नीवती । धीनामविश्यवतु।, इति । सरस्वती देवी वाजेभिरग्नैर्नोऽस्मान्प्रकर्पणावतु रक्षतु । कीदृशी, वाजिनी. वती वाजोऽस्यां क्रियायामस्तीत्यन्नमदा यागक्रिया वाजिनी सा यस्यामस्ति सा वाजिनीवती । धीनामवित्री यज्ञविषयाणामस्मदुद्धीनां पालयित्री ।। तत्रैव याज्यामाह- आ नो दियो बृहतः पर्वतादा सरस्वती यजता गन्तु यज्ञम् । हवं देवी जुजुपाणा घृताची शग्मांनो वाचमुशतीशृणोतु।, इति। यजता यष्टव्या सरस्वती नोऽस्माकं यज्ञं प्रति दिवः सकाशादागन्त्वा- गच्छतु । वृहतः पर्वतादागच्छतु । यद्यप्येपा धुलोके मेरौ वा तिष्ठति तथाs- प्यवश्यमागच्छस्वित्यर्थः । सेयमागता देवी शम्मा मुखमापिका नोऽस्मदीयां स्तुतिरूपां चाचमुशती कामयमाना शृणोतु । कीदृशी देवी, इवमस्मदीय- माहानं जुजुपाणा सेवमाना, घृतमधति प्रामोतीति धृताची ।। तृतीयद्दविषः पुरोनुवाक्पामाह- वृहस्पते जुपस्व नो. हव्यानि विश्व- देव्य । रास्व रत्नानि दाशुषे । , इति । विश्वदेव्य विश्वभ्यो देवेभ्यो हित हे बृहस्पते नोऽस्माकं हव्यानि जुपस्त्र। दागुपे इचिर्दत्तवते यजमानाय रत्नानि रास्त्र देहि ।। तत्रैव पाज्यामाह एवा पित्रे विश्वदेवाय वृष्णे यज्ञैर्विधेम नमसा हविर्भिः।वृहस्पते सुप्रजा वीर- वन्तोवय स्याम पतयो रयीणाम् इति । P ·प्रपा०८अनु०२२] कृष्णयजुर्वेदीयतैचिरीयसहिता । (काम्ययाज्यापुरोनुवाश्याभिधानम् ) एवा, एवं किं चेत्यर्थः । हे बृहस्पते पित्रे पितृवत्पालकाय विश्वे देवा यस्यासौ विश्वदेवोऽस्मै सर्वदेवगुरवे वृष्णेऽभिमतफलवाणे तुभ्यं यज्ञबहु- विधयागैर्नमसा भक्तिपूर्वकनमस्काईविभिराज्यपुरोडाशादिभिश्व परिचर्या विधेम सर्वथा परिचरेम । त्वत्प्रसादाच्छोभनापत्ययुक्ताः शुरभटोपेता धनाना पतयो भवेम ।। तव विकल्पिता याज्पामाह- बृहस्पते अति यदर्यो अर्हाद्युमद्विभाति ऋतु- मञ्जनेषु । यद्दीदयच्छवसर्तप्रजात तद- स्मासु द्रविणं धेहि चित्रम् ।, इति । हे बृहस्पतेऽर्यो राजा यद्रविणं रत्नादिरूपमतीतरानतिक्रम्पात्स्वियमेवा- नुभवितुमर्हति । यच्चास्मजनेष्वमात्यादिपु घुमदाभ्पणादिमहिभाति । यम- मानरूपेषु जनेषु क्रतुमधागसाधनपद्विभाति । पुनरपि यद्रविणं शवसा बलेन जीवितमदानसंपादितसैन्यरूपेण दीदयद्दीप्यते तद्यथोक्तगुणोपेतं द्रविणं चित्रं मणिमुक्तादिरूपं हे ऋनमनात तदस्मासु धेहि स्थापय । अनात्सत्यात्परमा- स्मनः प्रकर्पण देवगुरुत्वेनोत्पन्न नाताजातः ।। मधममभिचरतः शत्रोनिहविष्केष्टिविहिता । इदानी तदीयादभिचारादूर्व प्रत्यभिचरतस्तामेवेष्टिं विहितामभिमेत्य तत्र विशेष विध- "प्रति वै परस्तादभिचरन्तमभिचरन्ति देवे पुरोनुवाक्ये कुर्यादतिम- युक्त्या " [सं० का० २ ० २ अ० ९] इति । प्रथमतोऽभिचरन्तं शगुं ज्ञात्वा तद्विरोधिनः पुरुषाः पचालयभिचरन्ति तदानी पूर्वोक्तायाः पुरोनुवाक्याया आवृत्या वा मत्रान्तरागमनेन वैकेकस्य हविपो दे दे पुरोनुवारपे कुर्याद । मशान्तरपक्षे तु प्रथमस्य इविपोऽप्राविष्ण सजोपसेत्येपा समानेतघ्या। द्वितीयस्य हविपः पावीरवी सन्पति । वीयस्य तु समानाता एवं तिस चो वर्तन्ने । किमर्थ पुरोनुवारमादित्तं तदुच्यते । अतिप्रयुक्त्यै तस्मादप्पतिशयितमयोगार्थम् ।। पस्तु पापभीरुः सन्मति चारं न करोति किं तु केवलं सविषयभिचार परिहर्तुमिच्छति तस्य पूर्वोक्तामेव त्रिधिकामिटि विधचे- " एतथैव यजेताभिचर्यमाणो देवनाभिरेव देवताः मनिचरति यझेन गई पाचा चाचं ब्रह्मणा ब्रह्म स देववाक्षे यहं च मध्यवो व्यासवि वस्प १६५ ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- ( काम्पयाज्यापुरोनुवाश्यामिधानम् ) न कुतश्चनोपाव्याधी भवति नैनमभिचरन्त्स्वणुत्ते [सं० का० २ १०२ अ०९] इति। देवताः पतिचरति निवारयति । स्वकीययज्ञेन तदीययज्ञ निवारयति । स्वकीयवाचा तदीयवाचं निवारयति । स्वकीयब्रह्मणा तदीयं ब्रह्म निवार- यति । लौकिकाधिक्षेपपरिहारो चाइनिवारणं, ब्राह्मण्यपरिहारो मत्रनिवार- णम् । स तादृशः पुरुषः शत्रोरात्मनश्च मध्ये स्वकीयदेवताः सकीयय च मध्यतो व्यवसर्पति व्यवधानरूपेण स्थापयति । तस्य तादृशस्य कुतोऽपि व्याध्यादेर्वाधो न भवति । प्रथममभिचरन्पुरुप एनं न स्तृणुते न हिनस्ति । यज्ञमाप्तिकामिन एकहविप्कामिष्ट्रि विधचे- "आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेद्यं यज्ञो नोपनमेदाग्निः सर्वा देवता विष्णुर्यज्ञोऽग्निं चैव विष्णु च स्वेन भागधेयेनोप धावति तावेवास्मै यज्ञ प्र यच्छत उपैनं यज्ञो नमति " [सं० का० २ ० २ अ० ९] इति । यं यज्ञानुधानार्थ पुरुपं केनापि द्रव्याभावादिविनेन स यज्ञो न प्राप्नुयात- स्पेयमिष्टिः॥ दृष्टिपाटवाधिन एकद्दविष्कामिष्टिं विधचे-- "आमावैष्णवं घृते चरुं निर्वपेचक्षुष्कामोऽमै चक्षुपा मनुप्या वि पश्यन्ति यज्ञस्य देवा अमिं चैव विष्णुं च स्वेन भागधेयेनोप धावति तावेवा- स्मिश्चक्षुर्धत्तश्चक्षुप्मानेव भवति" [सं० का० २ ० २ ०९] इति । अमेश्चक्षुपा दीपेनान्धकारादियुक्तमदेशे मनुप्याः पश्यन्ति । यज्ञस्य तु चक्षुपा सामर्थ्यरूपेण देवाः पश्यन्ति । अतो यागदेवस्य विष्णोरग्नेश्च हविषा तावुभौ कामलादिरोगपरिहारेणास्मिन्यजमाने चक्षुदृष्टिपाटवं धत्तः प्रयच्छतः । तेनासौ चक्षुप्मान्सूक्ष्मदर्शनेऽपि समयों भवति ।। घृतं चरुमकृतिद्रव्यं च प्रशंसति- "धेन्वै वा एतदेतो यदाज्यमनदुहस्तण्डुला मिथुनादेवास्मै चक्षुः प्र जन- यति" [सं० का० २ ० २ अ०९] इति । भक्षितणसारत्वादाज्यस्य धेनुरेतस्त्वं, वलीबर्दकृष्टोत्पनत्वात्तण्डुलानाम- नहुद्रेतस्त्वं, धेन्वनपमिथुनादेवास्य दृष्टिलामः ॥ प्रकारान्तरेण घृतं प्रशंसति- “घृते भवति तेजो चै घृतं तेजश्चक्षुस्तेनसैवामि तेजश्चक्षुरव गन्धे " [सं० का० २ ० २ अ०९] इति । .दीप्यमानत्वाइपभासकत्वाच घृतचापोस्तेजस्वम् ॥ .:. - ·" प्रपा०८ अनु०२२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (काम्ययाज्यापुरोनुवाश्याभिधानम् ) फलान्तराय त्रिविष्कामिष्टिं विधत्त- " इन्द्रिपंचै वीर्य हे भ्रान्पो यजमानोऽपजमानस्याचरकल्पां मति निर्वपेद्धातृव्ये यजमाने नास्येन्द्रियं वीर्य बने" [सं० का० २ म० २ १०९] इति । परस्परविरोधिनोरुभयोर्मध्ये कश्चिदगिटोमादिया न करोति सदीयस्तु भ्रायः करोति तदानीमयजमानस्येन्द्रियसामर्थमितरो विनाशयति । प्रत्यक्ष होतत्, दीक्षित सोमयाजिनित्यायप्रणादिभिरयजमानस्यानाहूतत्वा- तस्पेयमध्वरकल्पेपदसपासोऽध्वरः सवनत्रयसद्धावादश्वरत्वं सोमाभावादी- पदसमाप्तिस्तस्तामध्वरकल्पां तदीयस्य सोमयागस्य प्रतिपक्षत्वेन निर्वपेत् । कदा, भ्रातृव्ये यजमाने सति । तेन प्रतिनिर्वाणेन्द्रियसामर्थ्य न नश्यति, दीक्षादीनाममावेऽपि मभुत्वधनादेरुत्को भवतीत्यर्थः ।। निर्वापकालं विघचे- पुरा वाचा भवदितोनिपेद्यावत्येव वास्ताममोदितां भ्रायव्यस्य दृते तामस्य वाचं मवदन्तीमन्या वाचोऽनु प्रवदन्ति ता इन्द्रियं वीर्य यजमाने दधति" [सं० का० २ ० २ अ०९] इति । उपकाले मनुष्याः शयनादुत्थाय परस्परं वाचः प्रवदन्ति । भवदितो. मारप्रवदनात्पुरा निर्वपेत् । तथा सति भ्रातृव्यस्य पावती वाग्विद्यते ताम. मोदितामनुचारितां घने यथा नोरिता भवति तथा नाशयति । अस्य तु यजमानस्य संवन्धिी तां वाचं प्रपदन्तीमन्यन्या पाच इतरजनसंवन्धियों वाचा मवदन्ति, यजमानेन यद्ययोच्यते तत्तथैव सजना बदन्त्यस्य वचन मनुमन्यन्त इत्यर्थः । वा अन्यदीया वाच उपलालनेन्द्रियसामर्थ्य यजमाने स्थापयन्ति ॥ . अध्वरसाम्यं संपादयितुं निपु कालेवनुष्ठान विधत्वे- " आमावैष्णवमटाकपालं निर्वपत्मातःसवनस्याऽऽकाले सरस्वत्याज्य. भागा स्याबाईसत्यश्वर्यदष्टाकपालो भवत्यष्टाक्षरा गायत्री गायत्रं प्रातःस. धनं मातःसपनपेव तेनाऽऽमोत्याग्नापैप्णामेकादशकपालं निर्वपेन्माध्यंदिनस्प सवनस्याऽऽकाले सरस्वत्पाज्यभागा स्याद्वादस्पत्पश्चरुपदेकादशपालो भवत्यैकादशाक्षरा त्रिषुप्रैष्टुभं माध्यंदिनर सवनं माध्यंदिनमेव सरनं तेनाऽऽ. मोत्याग्नावैष्णवं द्वादशकपालं निर्वपेत्तृतीयसवनस्याऽऽकाले सरस्वत्याज्यभागा स्पाद्वाईस्पत्सवपद्वादशकपालो भवति द्वादशाक्षरा जगती जागतं तृतीयसवनं 1 क. 'दाचितानन्ये यजमाने साप. . 'दाचिहान 11 क'चारयति ।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभियानम् ) न कुतश्चनोपाव्याधी भवति नैनमभिचरन्त्स्वणुते " [सं० का० २ ० २ अ०९] इति । देवताः प्रतिचरति निवारयति । स्वकीययज्ञेन तदीययज्ञ निवारयति । स्वकीयवाचा तदीयवाचं निवारयति । खकीयब्रह्मणा तदीयं ब्रह्म निवार- यति । लौकिकाधिक्षेपपरिहारो वानिवारणं, ब्राह्मण्यपरिहारो मनिवार- णम् । स तादृशः पुरुपः शरीरात्मनश्च मध्ये स्वकीयदेवताः स्वकीययज्ञं च मध्यतो व्यवसर्पति व्यवधानरूपेण स्थापयति । तस्य तादृशस्य कुतोऽपि च्याध्यादेर्वाधो न भवति । प्रथममभिचरन्पुरुप एनं न स्तृणुते न हिनस्ति ।। यज्ञमाप्तिकामिन एकहविष्कामिष्टिं विधत्ते- " आनावैष्णवमेकादशकपालं निपेयं यज्ञो नोपनमेदग्निः सर्वा देवता विष्णुर्यज्ञोऽनि चैव विष्णुं च स्वेन भागधेयेनोप धावति तावेवास्मै यज्ञ म यच्छत उपैनं यज्ञो नमति " [सं० का० २ ० २ अ०९] इति । यं यज्ञानुष्ठानार्थ पुरुपं केनापि द्रव्याभावादिविघ्नेन स यज्ञो न माप्नुयात्त- स्पेयमिष्टि । दृष्टिपाटवार्थिन एकहविष्कामिष्टिं विधत्ते- " आविष्णरं घृते चरुं निर्वपेच्चक्षुष्कामोऽयं चक्षुपा मनुप्या विपश्यन्ति यमस्य देवा अमिं चैव विष्णु च स्वेन भागधेयेनोप धावति तावेवा- स्मिञ्चक्षुर्धनश्चक्षुप्मानेच भवति" [सं० का० २ ० २ अ०९] इति । अमेश्चक्षुपा दीपेनान्धकारादियुक्तपदेशे मनुष्याः पश्यन्ति । यज्ञस्य तु चक्षुपा सामर्थ्यरूपेण देवाः पश्यन्ति । अतो यागदेवस्य विष्णोरमेश्य हविषा, तावुभौ कामलादिरोगपरिहारेणास्मिन्यजमाने चक्षुदृष्टिपाटवं धत्तः प्रयच्छतः । तेनासौ चक्षुप्मान्मुक्ष्मदर्शनेऽपि समथों भवति ।। घृतं चरुमकृतिद्रव्यं च प्रशंसति- "धे, वा एतदेतो यदाज्यमनदुइस्तण्डुला मिथुनादेवास्मै चक्षुः म जन- यति "[सं० का० २५० २ अ०९] इति । भक्षिततणसारत्वादाज्यस्य धेनुरेतस्त्वं, वलीचर्दकृष्टोत्पन्नत्वात्तण्डुलानाम- नद्रेतस्त्वं, धेन्वनडुदूपमिथुनादेवास्य दृष्टिलाभः ॥ प्रकारान्तरेण घृतं मशंसति- “घृते भवति तेजो वे घृतं तेजशास्तैजसैवास्मै तेजश्चनरव रुन्धे " [सं० का० २ ० २ अ०९] इति । दीप्यमानत्वाइपभासकत्वाच धृतचक्षुपोस्तेजस्वम् ।। - ·" प्रपा० (अनु०२२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता ।। (वाम्ययाज्यापुरोनुवाश्याभिधानम् ) फलान्तराय त्रिहविष्कामिष्टि विधचे- " इन्द्रियं वै वीर्य भ्रातृम्पो यजमानोऽयजमानस्पाध्वरकल्पां प्रति निर्वपेवातव्ये यजमाने नास्येन्द्रियं चीर्थ हे [सं० का० २०२ अ०९] इति । परस्परविरोधिनोरुभयोर्मध्ये कश्चिदमिष्टोमादियई न करोति सदीयस्तु भ्रातृव्यः करोति तदानीपयजमानस्पेन्द्रिपसामयमितरो विनाशयति । प्रत्यक्षं तत, दीक्षित सोमयानिन्निसामवणादिभिरयजमानस्पानाहूतत्वा- तस्येयमध्वरकल्पेपदसमाप्तोऽध्वरः सवननयसद्भावादध्वरत्वं सोमाभावादी- पदसमाप्तिरतस्तामध्वरकल्पां तदीयस्य सोमयागस्य प्रतिपक्षत्वेन निर्वपेत् । कदा, भ्रातृव्ये यजमाने सति । तेन प्रतिनिपिणेन्द्रियसामर्थ्य न नश्यति, दीक्षादीनामभावेऽपि प्रभुत्वधनादेरुत्कर्षों भवतीत्यर्थः ॥ निर्वापकालं विधत्ते- पुरा वाचः प्रवदितोनियावत्येव वास्ताममोदितां भ्रातृव्यस्य दृते तामस्य वाचं प्रवदन्तीमन्या पाचोऽनु प्रवदन्ति ता इन्द्रियं वीर्य यजमाने दधति" [सं० का० २ ० २ अ०९] इति । उपाकाले मनुप्याः शयनादुत्थाय परस्परं वाचः प्रवदन्ति । मबदितोः भारमवदनात्पुरा निर्वपेत् । तया सति भ्रातृव्यस्य यावती वाग्विद्यते ताम- मोदितामनुचारिता बने पया नोचोरिता भवति तथा नाशयति । अस्य तु यजमानस्य संन्धिी तां वाचं भवदन्तीमन्वन्या वाच इतरजनसंवन्धियों वाचः प्रवदन्ति, यजमानेन यद्यथोच्यते तत्तथैव सर्वनना बदन्त्यस्य वचन. मनुमन्पन्त इत्यर्थः । वा अन्यदीया वाच उपलालनेनेन्द्रिपसामर्थ्य यजमाने स्थापयन्ति ॥ अध्वरसाम्यं संपादयितुं निपु कालेपनुष्ठान विधचे- " आपावैष्णवमटाकपालं निपेत्मातःसयनस्याऽऽकाले सरस्वत्याज्य- भागा स्पागाईसत्यश्वरुपैदशकपालो भवत्यष्टाक्षरा गायत्री गायनं मातःस- धनं प्रातःसवनमेव तेनाऽऽमोत्यागाचप्णवमेकादशकपालं निर्वपेन्माध्यंदिनस्य सवनस्याऽऽकाले सरस्वत्पाज्यभागा स्याद्वाईस्पत्पश्चर्यदेकादशकपालो भवत्येकादशाक्षरा पिटुप्चेष्टुभं माध्यंदिन सवनं माध्यंदिनमेव सवनं तेनाss. मोत्यागावैपणवं द्वादशकपालं निपेत्तृतीयसवनस्याऽऽकाले सरस्वत्याज्यभागा स्याबाईस्पत्यश्वर्यद्वादशकपालो भवति द्वादशाक्षरा जगती जागतं तृतीयसवनं १ के. 'दाचिद्वान्ये यजमाने स1. ह. 'दाचिता । २ व 'चारयति ।

·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- प्रथमकाण्डे- (काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) वृत्तीयसवनमेव तेनाऽऽमोति देवताभिरेव देवताः प्रतिचरति यज्ञेन यज्ञ याचा वाचं ब्रह्मणा ब्रह्म कपालरेव छन्दारस्यामोति पुरोडाशैः सवनानि [सं० का० २ प्र०२ अ०९] इति । प्रातःसवनस्याऽऽकाले भ्राव्ययज्ञसंवन्धिनः प्रातःसवनस्य यावत्काल- स्तावति काले कपालरऐकादशद्वादशसंख्याकैरेव च्छन्दांसि मतिवादिपयुक्तानि गायत्री त्रिपुन्जगतीरूपाणि व्यामोति । यथोक्तैत्रिभिः पुरोडाशैः मतिवाद्यनु- ष्ठितानि सपनानि त्रीणि सवनानि व्यामोति । तस्मादस्त्यध्वरसाम्यम् । उक्तासु प्रत्यभिचारादीष्टिपु पूर्वोक्ता एव याज्यानुवाक्याः ॥ एतस्यैवाध्वरकल्पानुष्ठायिनः भतिवाद्यनुष्ठितानवन्ध्यास्थानीयामिप्टिं विधत्ते- "पेत्रावरुणपेककपालं निर्वपदशाये काले यैवासौ भ्रातृव्यस्य वशाऽन- वन्ध्या सो एवैपैतस्यैककपालो भवति न हि कपालैः पशुमहत्यातुम् " [सं० का० २ २०२ अ०९] इति । भ्रातृव्योऽवभृथं कृत्वा गृहे समागत्योदवसानीयामनुष्ठायानुबन्ध्यां वशामु- पाकरोति, तस्मिन्काले मित्रावरुणदेवताकमेककपालं पुरोडाशं निर्वपेत् । भ्रातृ- व्यस्य साऽनबन्ध्या यशा यैवास्ति एतस्याध्वरकल्पस्याधिकारिणोऽयमेकक- पालः सैवैपा वशा भवति । ननु पूर्वोक्तैः कपालैर्यथा छन्दांसि प्राप्तानि तथाs- भूवन्ध्याख्यः पशुरपि माप्यतामिति चेन्न । संख्यासाम्येन च्छन्दसां प्राप्तुं शक्यत्वात् । नदि पशावष्टत्वादिसंख्याऽस्ति । अतः पूर्वोक्तः कपालैरिम पशुमातुं न शक्नोति नाईति । मैत्रावरुणस्य तु कपालैक्यात्संख्यासाम्येन पशु- मेकं प्राप्तुमर्हति ॥ अस्मिन्पत्रावरुणे, पुरोगुनारामाह- आ नो मित्रावरुणा वृतैर्गम्यूतिमुक्ष- तम् । मध्वा रजासि सुक्रतू । , इति । है मित्रावरुणो नो गतिमस्मदीयगोयूयं धृतैः प्रभूतरा समन्तादुसतं सिञ्चतम् । सुक्रतू शोभनक्रतुयुक्तो रजांस्यस्मदीयक्षेत्रपासून्मध्वा मधुना जले- नोक्षतम् ॥ तत्रैव याज्यामाह- प्र वाहवा सिसृतं जीवसे न आ नो १ घ. द.प. प्रा।

·३ प्रपा०८अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीपतैचिरीयसंहिता । १३१७ (काम्ययाज्यापुरीनुवाश्याभिधानम् ) गन्यूक्तिमुक्षतं वृतेन । आ नो जने श्रव- यतं युवाना श्रुतं मे मित्रावरुणा हवेमा ।, इति । हे मित्रावरुणो नोऽस्माकं जीवसे जीवितु याहवा धनपूर्णेन पाहुना सद सकर्पण सिसृतं प्रामुतम् । आगत्य च नोऽस्माकं गोथं घृतेन सिञ्चतम् । हे युवाना परस्परमिश्रितौ युवां जने ब्राह्मणादियजमानसभायां नोऽस्मान्वयत मख्यापयतम् । मित्रावरुणो मे मदीयमिमा इवेदमाहानं श्रुतं शृणुतम् ।। इस्यन्तरं विधत्ते- " असावादित्यो न व्यरोचत तस्मै देवाः मायश्चित्तिमैच्छन्तस्मा एत५ सोमारौद्रं चरं निरचपन्तेनैवास्मिन्रुचमदधुयों ब्रह्मवर्चसकामः स्यातस्मा एतर सोमारौद्रं चरं निपेत्सोमं चैव रुद्रं च स्वेन भागधेयेनोप थावति तावेवा- स्मिन्ब्रह्मवर्चस धत्तो ब्रह्मवर्चस्पेव भवति" [सं०का०म०२ अ०१०] इति । न व्यरोचत विशेषेण दीप्ति न माप्तवान् । मायश्विनि मतीकारं, ब्रह्मव- चस थुताध्ययनसंपत्तिः ॥ कालं विधत्ते- "तिप्यापूर्णमासे निपेद्रो पै तिघ्यः सोमः पूर्णमासः साक्षादेव ब्रह्मवर्चसमय रुन्धे"[सं० का० २ ० २ अ० १०] इति । यथा रुद्रो दुःख द्रावपति तथा पोपमासः शैत्यदानेन तापं वारयति, तस्मात्तस्य रुद्रत्वम् । सोमो हि पौर्णमास्यां संपूर्णपण्डल इति तयोरक्यम् । सातादेव मुख्यमेव न स्वनूचानस्य पुत्रत्वमात्रेणाऽऽपादितममुख्य ब्रह्मव- र्चसम् ।। वैदेः परित आवरणं विधते- "परिधिते याजयति ब्रह्मवर्चसस्प परिगृहीत्यै " [सं० का० २ १०२ अ०१०] इति । परिश्रयणेन वेपामाहतायां चेदिरेव ब्रह्मवर्चसं परिग्रही भवति ।। चोदकमातमपवदितुं कांचिदिशेपान्विधत्ते- "तायै श्वेतवत्साय दुग्धं मथितमाज्यं भवत्याज्यं मोक्षणमाग्येन मार्ज- यन्ते यावदेव ब्रह्मवर्चस तत्सर्वं करोति " [सं०मा०२०२० १०] इति । घेतवत्सयुक्तायाः श्वेताया गोर्दुग्धं तदेवाऽऽतञ्चनेन दधिभावमापाय मथितं सत्पबादाज्यं भवति, न तु मैत्राबाईस्सत्य इव स्वयंपूर्तस्वयंमर्थितत्वा- +क. वेदरें। 'मापय । . ..

·१३१८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- [१प्रथमकाण्चे- (काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) दिकमनास्ति । प्रकृतौ श्वेतवत्सा श्वेता गौरिति नास्ति नियमः । अत्र त्वस्ति। प्रकृतावद्भिः प्रोक्षण मार्जनं च । अत्र तु सर्वमाज्येनेति विशपः । तथा सति तु ब्रह्मवर्चस संपूर्ण भवति ।। सामिधेनीपु समिध्यमानेद्धचत्योर्मध्ये प्रक्षेपणीये द्वे चौ विधत्ते- "अति ब्रह्मवर्चसं क्रियत इत्याहुरीश्वरो दुश्चर्या भवितोरिति मानवी ऋचौ धाय्ये कुर्याधदै किं च पनुरवदत्त पनं भेपनमेवास्मै करोति [सं० का० २ ० २ अ० १० ] इति । आज्यमात्रेण यद्ब्रह्मवर्चसं तयुक्तमेव, श्वेतवत्साश्वेतगोभ्यां यत्तदत्यधिक, तेन दुश्वर्मा श्वेतकुष्टयुक्तो भवितुं मभुर्भवति, तत्परिहाराय मनुना दृष्टे द्वे ऋची सामिधेनीपु धाय्ये प्रक्षेपणीपे भवतः । मनोधर्मवकृत्वाचेन यन्मवजा- तमुक्तं वदीपधम् । तदेतत्सर्वमापस्तम्ब आइ-"सर्वमोक्षणमार्जनानीत्या. (न्या)ज्येन मानवी कचौ धाय्ये कुर्यादाम व इत्येतासां वे " इति ।। एतस्मिन्सोमारुदचरौ धाय्यात्वेनानि वा पूर्वमित्यादिका विकल्पिता पट्टच आनाताः। तन मथमायाः पाठस्तु- अग्नि वः पूर्व्य गिरा देवमीडे वसूनाम् । सप- यन्तः पुरुप्रिय मित्र न क्षेत्रसाधसम् । , इति । वसूनां वो युष्माकं मध्ये पूर्य प्रयपभाविनमग्निं देवं गिरा वैदिक्या, ईटे स्तीमि स्तावकोऽहम् । कीदृशः, सपर्यन्तः पर्यन्तेन यागसमाप्त्या सह वर्तत इति सपर्यन्तः । सकृतस्तुन्या नोपरमं कुर्वे किंवा समाप्तः स्नॉमीत्यर्थः । कीदृशमान, मित्रं न क्षेत्रसासे पितृभ्रात्राधात्मकमित्रमिवास्मदीयस्य क्षेत्रस्य साधकम् ॥ अय द्वितीया- मधू देववतो रथः शूरो वा पृत्सु कासु चिद । देवानां य इन्मनो यज- मान इयक्षत्यमीदयज्यनो भुवन।, इति । कामुचित्त्म केपुचित्सवामप्वत्यन्नमभिनिवेशेन प्रचनमानेगु शूरी वा शूरो भट इन देववनो यक्ष्यमाणदेवापतस्य पनमानस्य रयो मा गमतीनि १स. 'मंदर प... 'मदद से गु, प. ४. घ. देव म। ग. प... स. 'मोशन , रा. प. १. २. भगानतिमि ·- प्रपा०(अनु०२२] कृष्णयजुर्वेदीयतैचिरीयसंहिता (काम्ययाज्यापुरांनुवास्याभिधानम् ) शेषः । रामरावणयुद्धवदत्यभिनिवेशेन प्रवृत्ते युद्धे शूरं परसेनां हन्तुं यथा त्वरया गच्छति तथा देवान्पष्टु. त्तिस्त्वरया रथवद्गच्छतीत्यर्थः । य इद्य एव यजमानो क्षति पूजयितुमिच्छति तदीय चित्तप्रसादं वाञ्छतीत्यर्थः- यज्वनो योगरहिनापुरुपानभिभुवदिदभिभवत्येव । इदमुत्तरार्धमुत्तर - मवेप्यनुवर्तते ॥ अथ तृतीया- न यजमान रिष्यसि न सुन्वान न देवयो। , इति । हे यजमान त्वं यागं कृत्वा न रिष्यसि न विनश्यसि । अत्र यजमानत्व- मिष्टिकर्तृत्वम् । हे सुन्धान सोमयाजिन रिप्यसि । हे देवयो पाकय- ज्ञादिभिर्देवानिच्छंस्त्वं न रिष्यसि । अनुवाणितं देवानामित्युत्तरार्ध पूर्व- पद्योज्यम् ॥ अय चतुर्थी- जसव सुवीर्यमुत त्यदाश्वश्वियम् । , इति । अत्रास्मिन्यजमाने मुवीर्य शोभनं सामर्थ्यमसद्भवेदित्यर्थः । उतापि च त्यत्तदस्तु । किं त्यत्, आवधियम्, आशवः शीघ्रगामिनश तेऽवावाऽऽश्व- वास्तपां संवन्धि शोभनवीर्यमस्तु ।। अय पक्षमी- नकिष्टं कर्मणा नशन्न प्र योपन योपति । , इति । नकिरिति शब्दो निषेधवाची । कर्मसहितं तं यजमानं नकिर्नशत् , राक्षसा. दिर्मा विनाशयतु । यज्ञविरोधी पाप्मा यजमानेन सह प्रकर्षेण न योपन्मैव मिश्री भवतु । यजमानोऽपि न योपति न पाप्मना सह मिश्री भवति ।। अथ पष्ठी- उप क्षरन्ति सिन्धवो मयोभुव ईजानं च यक्ष्यमाणं च धेनवः । शृणन्तं च पपुरि च श्रवस्यवो तस्य धारा उपयन्ति विश्वतः, इति। सिन्धबो नदीसदृशा मयोभुवः मुखं भावयिच्यो धेनवः पूर्वमिष्टचन्तयितः परं यक्ष्यमाणं च पुरुपमेन पुपेत्य क्षरन्ति सवन्ति बहुतरं क्षीरं प्रयच्छन्ती. 3.च दे।

·-- - १३.२० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे-- (काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) त्यिर्थः । पृणन्तमस्मिन्कमणि जुहूं पूरयन्तं पपुरि हविष्मत्सु कर्मसु पूरयिष्यन्तं च यजमान श्रवस्यवः श्रोतुमिच्छन्त्य इव घृतस्य धारा विश्वतः सर्वत उप- यन्ति समीपे मामुवन्ति ॥ विकल्पितानि त्रीणि धाय्यायुग्मान्युक्त्वां पुरोनुवाक्यामाह-- सोमारुद्रा वि वृहतं विषूचीममीवा या नो गयमाविवेश । आरे वाधेथां नितिं पराचैः कृतं चिदेनः प्र मुमुक्तमस्मन। , इति । याऽमीवा रोगरूपा नितिर्नोऽस्माकं गयं गृहमाविवेश सोमारुद्रा हे सोपा. रुद्रौ तां निति विपूची विष्वग्गति नानादिक्षु यथा पलायति तथा विटहतं विशेषेणोन्मूलयतं, पराचैः पराङ्मुखी निति तामारे दूरे युवां वाधेयां, तया निम्त्याऽस्मासु कृतमेनश्चित्पापं रोगरूपमप्यस्पत्ममुमुक्तं प्रकर्षणास्मचो मोचयतम् ॥ याज्यामाह- सोमारुद्रा युवमेतान्यस्मे विश्वा तनूषु भेष- जानि धत्तम् । अव स्यतं मुञ्चतं यत्रो अस्ति तनूषु वद्धं कृतमेनो अस्मत् ।, इति । हे सोपारुद्रौ युवमुभौ युवामस्मे तनूपु माकं शरीरेषु विश्वा सर्वाण्ये- सानि भेपजान्यापधानि धत्तं स्थापयतम् । अवस्पतं तभैपजेरनिष्ट विनाशप- तम् । नित्या कृतं नोऽस्माकं तनूषु यदद्धमेनोऽस्ति तदस्मतो मुचतम् ।। इष्टयन्तरं विधत्ते- यदि विभीयाहुश्चर्मा भविष्यामीति सोमापौणं चरुं निर्वपेत्सौम्पो ये देवतया पुरुषः पाप्णाः पशवः स्वयैवास्मै देवतपा पशुभिस्त्वचं करोति न दुश्चर्मा भवति"[सं० का० २ ० २ अ० १० ] इति । सोमसंघन्थ्योपधिरसेन जातत्वात्पुरुषः सोमदेवताकः । इयं वै पूतिश्रुतेः पूपरुपया भूम्या तणादिप्रदानेन पोपितत्वात्पशवः पीप्णाः । अतो हविपा नुष्टा स्वदेवता पशुभिः सहिता समीचीनां त्वचं करोति । ततो दुश्चर्मत्वमप- गच्छति ॥ तत्र पुरोनुवारयामाह- सोमापूपणा जनना रयीणां जनना दिवो , ·मपा०८अनु०२२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंदिता। १३२१ (पाम्ययाग्यापुरोनुवाश्याभिधानम् ) जनना पृथिव्याः। जाती विश्वस्य भुवनस्य गोपौ देवा अकृण्वन्नमृतस्य नाभिम् ।, इति । हे सोमापूपणौ युवां देवा अमृतस्य कर्मफलस्य नाभिमकृण्वन् । न(गाह पन्धन इत्यस्माद्धातोरुत्पन्नो नाभिशब्दः। पन्धनरचं कृतवन्त इत्यर्थः। सोमा- पूपभ्यां हि कर्मफलं यजमाने वध्यते । कीदृशौ युवा, धनानां द्यावापृथि. व्योश्च जनपितारी । ऐहिकामुप्मिकफलदातृत्वमेवान धावापृथिव्योर्जनकत्वम् । किं च, जाती सन्तौ जातमात्रेणैव विश्वस्य सर्वस्य भुवनस्य लोकस्य गोपी गोपायितारी ।। तत्रैव याच्यामाइ- इमौ देवी जायमानो जुपन्तेमौ तमास गृहतामजुष्टा । आभ्यामिन्द्रः पवमामा- वन्तः सोमायूपभ्यां जनदुनियासु ॥, इति । सर्वे देवा जायमानाविमौ देवी जुपन्त सेवन्ते । इमाबुभावजुटान्यामिपाणि तमांसि बुद्धिमान्यानि गूइतां समप्यतां विनाशयताम् । इन्द्र आभ्यां सोमा- पूपभ्यामामासूनिया तरुणीपु गोप्यन्ता रसपोषकाभ्यां पर्क क्षीरं जनजन- यति । गावो हि सारयुक्तायां भूमौ सोमेन वर्धिता ओपधीक्षयित्वा बहुनव- नीतगर्भ क्षीरं धारयन्ति । अस्मात्सोमापौष्णापूर्व विहितमेव पुनः फलान्तराय विधत्ते- "सोपारीद्रं चर्स नित्मनाकामः सोमो वै रेतोधा अग्निः मनानां प्रजा नपिता सोम एवास्मै रेतो दधात्पतिः प्रजा म जनयति विन्दते मजाम् " [सं० का० २१० २ अ० १० ] इति । गर्माशये धृतस्य रेतसोऽग्निना पच्यमानस्वादयः प्रजनयितृत्वम् ।। पुनरपि फलान्तराय विधत्ते- "सोमारौद्रं चर्स निर्वपदाभिचान्साम्यो चै देवतया पुरुष एप रुद्रो यदग्निः स्वाया एवन देवतायै निप्तीय रुद्रायापि दधाति ताजगातिमाईति" [सं० का० २ ० २ अ० १०] इति । पुरुषस्प सोमदेवताकत्वं पूर्वपभिहितम् । यददीनद्वादस्प रुद्वत्वमिति धुत्या रुद्ररूपत्वमग्नराम्नातम् । पुरुषस्य स्वामिभूता या सोमदेवता तस्या देवतायाः सकाशाचरुणा मुख्येन मूल्पेन तं पुरुषं वैरिणं निष्कीय राय ·- १३२२ श्रीपत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्टे- (काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् ) रुद्राय चरुरूपमुत्कोचं दत्त्वा तं वध्य वैरिणं तस्मै भयच्छति । स च वैरी तदानीमेव परणं मामोति ।। पुनरपि फलान्तराय विधत्ते- "सोमारौद्रं च निर्वपेज्ज्योगामयावी सोमं वा एतस्य रसो गच्छत्य- मिर शरीरं यस्य ज्योगामयति सोपादेवास्य रस निष्क्रीणात्यनेः शरीरमुत यदीतासुर्भवति जीवत्येव " [सं० का० २ ० २ अ० १०] इति । ज्योगामयावी दीर्घरोगयुक्तः । यस्य पुरुपस्य ज्योगामयति यं पुरुष व्याधिश्चिरं पीडयति एतस्य पुरुषस्य शरीरमाणयोर्वन्धको योऽन्नरसः स व्याधिकाले सोमं मामोति । भुक्तस्यानस्य संवन्धी योऽयं सूक्ष्मो रसो मन:- प्रभृतेलिङ्गशरीरस्याऽऽप्यायनकरस्तेन रसेन प्राणो देहे वध्यत इतीममर्थ वाजसनेयिनः शिशुव्राह्मणेऽन्नं ददामीति वाक्येन समामनन्ति । तस्मिन्सोमेऽ- नोपभृते सति अयं देहोऽग्नि गच्छति जाठराग्नेर्गर्भस्थानरसस्याभावान्मांसा- दिधातूननिर्भक्षयत्ति । अत एवाऽऽमयाविनः शरीर कृशं दृश्यते । एवं सति यजमानश्वरुणा मूल्येन सोमाग्निभ्यां रसं शरीरं निष्क्रीणाति । ततोऽय- मरोगो भवति । किं च, यद्यप्ययं मुहूर्तमात्रं गतमाणस्तथाऽपि भूमौ शयान- स्वदानी जीवत्येव ।। एतस्य चरोरङ्गत्वेन होतुर्वलीवर्ददानं विधत्ते- " सोमारुद्रयोर्वा एतं ग्रसित होता निखिदति स ईश्वर अतिमार्तोरन- द्वान्होत्रा देयो वहिर्वा अनहान्बग्रिहोता वहिनैव पहिमात्मानः स्पृणोति" [सं० का० २ ० २ अ० १०] इति । रोगिसंवन्धिरसशरीरयोः सोमारुद्राभ्यां स्वीकृतत्वानयोर्मुखे रोगी ग्रसितो वर्तते । तं ग्रसित होता याज्यानुवाक्यावलानिखिदति तयोर्मुखानिःसार- यति । स च होता तयोः कोपादाति प्राप्नुमीश्वरो योग्यो भवति । अनदुहो पतित्वमनवाहमग्रीध इत्यत्रोपपादितम् । अग्निविपयावाहनमत्रपागद्धोतुर्वति- त्वम् । तथा सत्यनडुहो दाता होता तेनानडुपेण वहिनव वतिरूपं स्वात्मानं स्पृणोति आतिशान्त्या मीणपीत ॥ पुनरपि फलान्तराय विधत्ते- " सोमारो, चरु निर्वपेद्यः कामयेत स्वेऽस्मा आयतने भ्रातृपं जनयेय- मिति वेदि परिगृद्यार्घमुद्धन्याद नार्ध वहिपः स्तृणीयाद नामिध्मस्या- १ स. प.हच.'दामेति । २ स. प.स.च. रोगनयनिधश, ·प्रपा०८अनु०२२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । (काम्ययाम्योपुरोनुगक्याभिधानम् ) भ्याध्याद न स एवास्मा आयतने भ्राव्य जनपति ॥" [सं० का० २ प्र०२ अ० १.] इति । अस्मै स्व आयतनेऽस्प वैरिणः स्वकीयगृहरिपये क्षेत्रविपये चा भ्रातृव्यं विवादकारिणमन्यं विरोधिनं जनयेयमिति यः कामयेत स एतं चरुं निपेत् । तस्य वेदिपरिग्रहस्थानं सूत्रकारेण दर्शितम्-“मातृव्यक्षेत्रं गत्वैतामिष्टि निर्वपेत्तत्र दक्षिणमधैं वेद्या उद्धत्य नदेवार्थेन पिः स्तृणीयादमभ्पाद- ध्यान " इति । एवं कृते सत्ययं यजमानोऽस्य भ्रातृत्पस्य तदीयस्थान एवं विवादकारिणं जनयति ॥ अत्र विनियोगसंग्रहा- "भागावैष्णवमित्यादावभिचारहविस्खये। अमा प्र णो बृहत्याचा अधिका तु विकल्प्पते ॥ १ ॥ आ न एककपाले तु मैत्रावरुणनामकै । अमिमित्यादिका धाग्याः स्युः सोमारौद्रके चरौ ॥२॥ देवानामिति चास्तिसष्वनुपज्यते । पधाय्या द्वे तु याज्यानुवाक्ये सोमेन्युदीरिते ॥ सोमापौणे तु सोमेति मन्त्रा एकोनविंशतिः ॥३॥ अथ मीमांसा। अष्टमाध्यापस्य तृतीयपादे चिन्तितम्- "आमावैष्णव आग्नेयविकृतिः शुचिदेवकः । अनीपोमीयविकृतिरथ वा व्यत्ययो द्वयोः ।। मयमत्व द्वितीयत्तसाम्पादायोऽन्तिपो भवेत् । द्विदेवत्यै (स्वै)कदेवत्प(त्व)माम्पस्य थुतिमतः॥" इविर्गणः कश्चिच्छ्यते-" आप्रावैष्णवमैकादशकारं नित्सरस्वत्यै चरं पाईस्पत्यं चरम् " इति । गणान्तरमेवं श्रवत- पाचकायाप्रये शुचयेऽष्टाकपालम् " इति । अवाऽऽनावमा माननादायविकृतित्वं युक्तं, शनिदेवकस्य द्वितीयस्थानतातीनिनिति चेन्न । द्विदेव- त्या(वा)दिसाम्यस्य धूयमापार-दीपस्वान् । तस्मा- दामावैष्णवोऽनीपोपीयविकृति विसंगतिः ।। १.सरकार' " ·१३२४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम) विस्पष्टमनुवाकार्या वर्ण्यन्ते बुद्धिशुद्धये । अनुमत्यादयो वैश्वदेवो वरुणघासकाः ॥ १॥ साकमेधाः पितृयज्ञस्यम्बकाश्च शुनादिकाः। शुनासीरीयमिन्द्रादि तुरीयं च द्वयं तथा ॥२॥ पञ्चेमीयमपामार्गहोम एते शुनादिकाः। देविकाचं कर्मपदकं स्यादत्निहविरादिकम् ॥ ३ ॥ हवीपि रनिनां तद्दीक्षणीयाऽभिपेच्यगा। हवीपि स्युर्देवमुवा जलग्रहणसंस्कृती ॥ ४ ॥ दिशां व्यास्थापनं तद्वदभिपेकोऽथ दिग्जयः । सेवा संसव्हविस्तद्वद्दशपेयो ह्यवेष्टयः ॥५॥ हवींपि प्रयुजां सौत्रामणी याज्या इतीरिताः ॥ ६ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहितामाप्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ २२ ॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्द निवारयन् ।। पुमांश्चनुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥१॥ इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरस्य श्रीवीरखुकमहाराजस्याऽऽज्ञापरिपालकेन माधवाचार्येण विर- चिते वेदार्थमकाशे कृप्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमः प्रपाठकः ॥८॥ इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्प श्रीमद्राजाधिराज- परमेश्वरस्य श्रीवीरबुक्कमहाराजस्याऽऽज्ञापरिपाल- केन माधवाचार्येण विरचिते वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाप्ये प्रथमः काण्डः समाप्तः ॥ १॥ (मूलक्रमेण-अष्ट० १ प्रपा० ८ अनु० १४६ ) (मायक्रमेण-काण्ड १ प्रपा० ८ अनु. १०) १ क. प. ८.'द्रत्नद'।

·प्रपा० (अनु०२२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता ।। (काम्ययाज्यापुरांनुवाश्याभिधानम् ) जनना पृथिव्याः । जाती विश्वस्य भुवनस्य गोपो देवा जकृण्वन्नमृतस्य नाभिम् ।, इति । हे सोमायूपणी युवां देवा अमृतस्य कर्मफलस्य नाभिमकृष्वन् । न(ग)ह बन्धन इत्यस्माद्धातोरुत्पन्नो नाभिशब्दः। बन्धनरचुं कृतवन्त इत्यर्थः। सोमा- पूपभ्यां हि कर्मफलं यजमाने बध्यते । कीदृशी युवां, धनानां द्यावापृथि. व्योश्च जनयितारौ । ऐहिकामुप्मिकफलदातृत्वमेवात्र द्यावापृथिव्योजनकत्वम् । किं च, जाती सन्तो जातमात्रेणैव विश्वस्य सर्वस्य भुवनस्प लोकस्य गोपी गोपायितारी ॥ तत्रैव याज्यामाह- इमो देवी जायमानी जुषन्तमौ तमासि गृहतामजुष्टा । आभ्यामिन्द्रः : पक्वमामा- स्वन्तः सोमापभ्यां जनदुनियासु ॥ इति ॥ सर्वे देवा जायपानाविमौ देवौ जपन्त सेवन्ते । इमावुभाषजुष्टान्पमियाणि तमांसि चुद्धिमान्यानि गृहतां समवर्ता विनाशयताम् । इन्द्र आभ्यां सोमा- पूपभ्यामामासूसियासु तरुणीपु गोप्चन्ता रसपोषकाभ्यां पकं क्षीरं जनजन- यति । गावो हि सारयुक्तायां भूपी सोमेन वर्धिता ओषधीक्षयित्वा बहुनव- नीतगर्भ क्षीरं धारयन्ति ॥ अस्मात्सोमापीपणात्पूर्व विहितमेव पुनः फलान्तराय विधत्ते- सोमारौद्रं चरुं निर्वपत्मनाकामः सोमो वै रेतोधा अमिः प्रजानां प्रज- नयिता सोम एवास्मै रेतो दधात्यग्निः प्रजा प्र जनयति विन्दते प्रनाम् " [सं० का० २ ० २ १० १० ] इति । गर्भाशये धृतस्प रेतसोऽपिना पच्यमानत्वादयः भजनयितृत्वम् ।। पुनरपि फलान्तराय विधने-- सोमारा, चरं निपेदाभिचासौम्यो वे देवतया पुरुष एप यो पदमिः र स्वाया एवैनं देवतायै निष्क्रीय रुद्रायापि दधाति तामगाविगार्गी [सं० का० २ ० २ अ० १०] इति । पुरुषस्य सोपदेवताकत्वं पूर्वमभिहितम् । यदरोदीघटार सनी श्रुत्या रुद्ररूपस्वममेरानातम् । पुरुषस्य सामिा सरोवर देवतापाः सकाशाचरुणा मुख्पेन मूल्येन पुतीम रिजरमा H ·श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाप्यसमेता- [१प्रथमकाण्डे- (काम्ययाज्यापुरोनुवाश्याभिधानम् ) रुद्राय चरुरूपमुत्कोचं दत्वा तं वध्यं वरिण तस्मै प्रयच्छति । स च वरी तदानीमेव मरणं मामोति ।। पुनरपि फलान्तराय विधत्ते--- "सोमारी, चरुं निपज्ज्योगामयावी सोमं वा एतस्य रसो गच्छत्य- नि शरीरं यस्य ज्योगामयनि सोमादेवास्य रसं निप्कीणात्यग्नेः शरीरमुत पीतामुर्भवति जीवस्येव "[सं० का० २०२ अ० १०] इति । ज्योगामयावी दीर्घरोगयुक्तः । यस्य पुरुषस्य ज्योगामपति यं पुरुष व्याधिश्चिरं पीडयति एतस्य पुरुपस्य शरीरमाणयोर्वन्धको योऽन्नरसः स व्याधिकाले सोमं मानोति । भुक्तस्यान्नस्य संबन्धी योऽयं सूक्ष्मो रसो मन:- मभृतेलिङ्गशरीरस्याऽऽप्यायनकरस्तेन रसेन प्राणो देहे वध्यत इतीममर्थ वाजसनेयिनः शिशुम्राह्मणेऽनं ददामीति वाक्येन समामनन्ति । तस्मिन्सोमेड- भोपभृते सति अप देहोऽग्नि गच्छति जाठरामर्गर्भस्थानरसस्पाभावान्मांसा- दिधातूनमिर्भक्षयति । अत एवाऽऽपयाविनः शरीरं कृशं दृश्यते । एवं सति यजमानवरुणा मूल्येन सोमाग्निभ्यां सं शरीरं निकीणाति । ततोऽय- परोगो भवति । किं च, यद्यप्पयं मुहूर्तमा गतमाणस्तथाऽपि भूमौ शयान- स्वदानी जीवस्येव ॥ एतस्य चरोरङ्गत्वेन होतुबलीवददानं विधत्ते- "सोमारुद्रपोची एवं ग्रामन होता निपिवदति स ईश्वर आतिमातोरन- द्वान्दोत्रा देयो यदि अनट्वान्वदियोंना वहिनव बदिमात्मानः स्पृणाति" [सं० का० २१० २ अ०१०नि । रोगिमपन्धिरणारीरयोः मोमारट्राभ्यां स्वीहवात्तयोग रोगी ग्रमितो वर्तते । तं मित्रं होता याम्यानुगाण्यावराग्निपिनि नयामुग्याग्निःसार- पनि । म च होता नपाः कोपाटानि मानुमीपरी योग्यो भवनि । अनटुहो वदिन्यमनद्वाहसमोध इत्यत्रापदिनम् । अग्निविषयाराहनमनपाटालानुर्वद्वि- त्वम् । नया मत्स्ना दाना होना नानदपण यौनिय वदिम्य स्वात्मानं सूणोति आतिमान्या श्रीमान ।। पुनरपि फलान्नगय विधन- "सोमाग वर नियः कामयेन मेऽम्मा आपतन भ्रातृव्यं ननयेय- मिति वैदि परियापुटम्पादय नार्य बहिषः तृणीपाद नामिध्यम्या. ११.२.र..ददि... व.रोगया।

·- पा० (अनु०२२] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता । १३२३ (काम्ययाग्यापुरोनुवाश्याभिधानम् ) ज्यादध्याद न स्व पपास्मा आयतने भ्राव्यं जनयति ।।" [सं० का० २ 10२ अ० १.] इति । अस्मै स आयतनेऽस्प परिणः सकीयगृहरिपये क्षेत्रविपपे वा भ्रातृल्प विवादकारिणमन्यं विरोधिनं जनयेयपिति यः कामयेन स पतं चरुं निपेत् । नस्य घेदिपरिग्रहस्यानं सूबकारेण दशिनम् --" भ्रातृच्यक्षेनं गत्वैतामिष्टि निपेत्तत्र दक्षिणपर्ध वेद्या उद्धत्य तदेवार्थेन वाहपः स्तृणीयादर्धमभ्याद- यात् " इति । एव कने सत्ययं यजमानोऽस्य भ्रातृव्यस्य तदीपस्थान एवं विवादवारिण जनयति ।। भर विनियोगसंग्रहः-- " आमावैष्णवमित्यादावभिचारहरिराये। अमा प्र णो वृहेत्याचा अधिका तु पिकल्प्यते ॥१॥ आ न एककपाले तु मैत्रावरुणनामके। मिमित्यादिका धाग्याः स्युः सोमाद्रके चरौ ।। २ ।। देवानामिति चास्तिमपक्ष्वनुपज्यते । पधाय्या द्वे तु याज्यानुवाक्ये सोमत्युदीरिते ॥ सोमापोणे तु सोमेति पत्रा एकोनविंशतिः ॥३॥" अथ मीमांसा अष्टमाध्यापस्य तृतीयपादे चिन्तितम् - "आमावैष्णव आग्नेयविकृतिः शुचिदेवकः । अमीपामीयविकृतिरथ वा व्यत्ययो द्वयोः ।। मधमत्वदितीपत्तसाम्पादायोऽन्तिमो भवेत् । द्विदेवत्पै (त्प)कदेवत्य(त्य)साम्पस्य धुतिमत्ततः ॥" हविर्गणः कश्चिन्यते-“ आमावैष्णवमेकादशकपालं निपेत्सरस्वत्यै घरं वाहस्पत्य चरुम् " इति । गणान्तरमेवं श्रूयते- " अग्नये पाबकायाग्नये गुचपेऽटाकपालम् " इति । अयाऽऽनावैष्णवस्य प्रथमस्थानस्वादानेपविकतित्वं पुक्त, शुचिदेवकस्य द्वितीयस्थानवादगीपोमीयविकृतित्वमिति चेन्न । दिदेव. त्या(स्वा)दिसाम्पस्य धूपमाणत्वेनासिद्धस्थानतो बलीपस्त्वात् । तस्मा- हामावैष्णोऽनीपोमीयविकृतिः, अचिटेरक आग्नेयविकृतिः ॥ 14 व पवमनायानये पाये। .

·१३२४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (काम्ययाज्यापुरीनुवास्याभिधानम् ) विस्पष्टमनुवाका वर्ण्यन्ते बुद्धिशुद्धये । अनुमत्यादयो वैश्वदेवो वरुणघासकाः ॥१॥ साकमेधाः पितृयज्ञस्यम्बकाश्व शुनादिकाः । शुनासीरीयमिन्द्रादि तुरीयं च यं तथा ॥ २॥ पञ्चेमीयमपामार्गहोम एते शुनादिकाः। देविकायं कर्मपदकं स्थानिहविरादिकम् ॥ ३॥ हवीपि रनिनां तद्दीक्षणीयाऽभिपेच्यगा। हवीपि स्युर्देवसुवां जलग्रहणसंस्कृती ॥ ४ ॥ दिशां व्यास्थापनं तद्वदभिपेकोऽथ दिग्जयः। सेवा संमृव्हविस्तद्दशपेयो हवेष्टयः ।। ५ ।। इचीपि प्रयुगां सौत्रामणी पाज्या इतीरिताः ॥ ६ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहितामाध्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठक द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ २२ ॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्द निवारयन् ।। पुपर्थाश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १॥ इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरस्य श्रीवीरवुकामहाराजस्याऽऽज्ञापरिपालकेन माधवाचार्येण विर- चिते वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीपतैत्तिरीयसंहिताभाप्ये मथमकाण्डेऽष्टमः प्रपाठकः ॥ ८ ॥ इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराज- 'परमेश्वरस्य श्रीयीत्यामहाराजस्याऽऽझापरिपालं- केन माधवाचार्यण विरचिते वेदार्यप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाप्ये प्रथमः काण्डः समाप्तः॥१॥ (मुलकमेण-अष्ट. १ प्रपा० ८ अनुः १४६) (भाप्यरमेश-काट प्रयास अनु. १४.)

·२ ३ १ . ९ ९ . . " . [४] अन्यनाम। मूल्यम् आ. ९१ गौतमप्रणीतन्यायसूत्राणि-भाष्यवृत्तिभ्यां समेतानि।... ९२ श्रीमद्भगवद्गीता-सटीकरामानुजभाष्ययुता । ९३ दर्शपूर्णमासप्रकाश:-किंजवडेकरोपाहवामनशसिकतः। ६ १२ ९४ संस्कारपद्धतिः-अभ्यंकरोपाभास्करशास्त्रिविरचिता । ९५ काश्यपशिल्पम्-महेश्वरोपदिष्टम् । ... ९६ करणकौस्तुभः-कृष्णदेवशविरचितः । ९७ मीमांसादर्शनम्-सतन्त्रवार्तिकशापरभा०भागषट्कात्मकम्।२५ ९८ धर्मतत्त्वनिर्णय:-अभ्यंकरोपावबासुदेवशास्त्रिमणीतः । ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टमू- १३ ९९ भास्करीयरीजगणितम्-नवाइकुराठीकासहितम्।... १०० प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः-नागेशभविरचितः । कुण्डार्कयुतः।। १०१ शांकरपादभूषणम्-पर्वतेइत्युपाहरघुनाथशासिरुतं द्विभा० ८ ५ १०२ ब्रह्मवैवर्तपुराणम-भागद्वयात्मकम् । ९ १०३ श्रुतिसारसमुद्धरणम्-गिर्यपरनामकनोटकाचार्यपणीतम् । १०४ त्रिंशच्छ्लोकी-टिप्पणीविवृतिभ्यां समेता। धर्मशास्त्रग्रन्थः। २ १०५ आश्वलायनगृह्यसूत्रम्-आधलायनाचार्यप्रणीतम् । २ १०६ दशोपनिषदः-मूलमात्राः । १०७ लीलावती-भीमद्भास्कराचार्यमणीता। टीकाद्वयोपेवा विभागा। ३ १०८ च्या०महाभाष्यम्--(अङ्गा.) पतञ्जलिवि.म.उ.मु.द्विमागम् । ४ १.९ श्रीमद्भगवद्गीताप्रथमाध्यायो-म.अभ्यंकरटीकायुतौ । २ ११. ग्रहगणिताध्यायः-(पूर्वार्धः)भास्क कृतः।भाष्यटीकोपेतः । २ १११ कायपरिशुद्धिः--म. अभ्यंकरोपद्धिवासुदेशाविपणीता । श्रीमत्पद्मपुराणम-महापुराणान्तर्गतं चतुर्मागात्मकम् । ...२० सिद्धान्तदर्शनम्-महर्षि वेदव्यासमणीनं निरञ्जनमाष्ययुतम् । १ आधानपद्धतिः-किंजवडेकरोपाहवामनशासिमिः छता। पश्वालम्भमीमांसा-किंजवडेकरोपातयामनशाखिविरचिता । . शिवभारतम्-कवन्दिपरमानन्दविरचितम् । ४ ० ... ... 0 ३ १ . ४ १ .. .

·१३२४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाप्यसमेता कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (काम्ययाज्यापुरोनुवास्याभिधानम् ) विस्पष्टमनुवाका वर्ण्यन्ते बुद्धिशुद्धये। अनुमत्यादयो वैश्वदेवो वरुणघासकाः ॥ १॥ साकमेधाः पितृयज्ञस्यम्बकाश्च शुनादिकाः। शुनासीरीयमिन्द्रादि तुरीयं च द्वयं तथा ।। २५ पञ्चेमीयमपामार्गहोम एते शुनादिकाः। देविकाचं कर्मपदकं स्याद्रनिहविरादिकम् ॥ ३॥ हवीपि रत्तिनां तद्वद्दीक्षणीयाभिपेच्यगा। वीपि स्युर्देवमुवां जलग्रहणसंस्कृती ॥४॥ दिशां व्यास्थापनं तद्वदभिपेकोऽथ दिग्जयः । सेवा संसव्हविस्तद्वद्दशपेयो ह्यवेष्टयः ॥ ५॥ हबीपि प्रयुजां सौत्रामणी याज्या इतीरिताः ॥ ६ ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय तैत्तिरीयसंहितामाप्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः ॥ २२ ॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्द निवारयन् ।। पुमर्थीचतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १ ॥ इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरस्य श्रीवीरवुकमहाराजस्याऽऽज्ञापरिपालकेन माधवाचार्येण विर- चिते वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाप्ये मथमकाण्डेऽष्टमः प्रपाठकः ॥८॥ इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराज- परमेश्वरस्य श्रीवीरबक्कमहाराजस्याऽऽज्ञापरिपालं- केन माधवाचार्येण विरचिते वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाप्ये प्रथमः काण्डः समाप्तः॥१॥ (मूट कमेण-~-अष्ट० १ प्रपा० ८ अनुः १४६ ) (भायरमेण---काण्ड १ प्रपाः ८ अनु० १४०) १६ पर. दगह।

·आ. ४ ८ १२ २ ३ १ ... . ... ... . ९ . सिद्धान्तदर्शनस-महस्वेिदव्यासप्रणीतं निरञ्जनमाप्ययुतम् ।। आधानपद्धतिः-किंगपडेकरोपादवामनवासिमिः कना।। पश्वालम्भमीमांमा-किंजवडेकरोराहवामानशासविरदिवा । [४] अन्यनाम । मूल्य ९. गौतममणीतन्यायसूत्राणि-माप्यवृत्तिभ्यां समेतानि।... ९२ श्रीमद्भगवद्गीता-सटीकरामानुजभाष्पयुवा । ९३ दर्शपूर्णमासमकाश:-किंजयडेकरोपासवामनगसिरुतः। ६ ९४ संस्कारपद्धतिः-अभ्यंकरोपावभास्कर शासिविरचिता । ९५ काश्यपशिल्पम्-महेश्वरोपदिष्टम् । .. ९६ करणकौस्तुभः कृष्णदेवज्ञविरचितः । ९७ मीमांसादर्शनम्-सतन्वयार्तिकशापरभा० भागषट्कात्मकम्।२५ ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयः-अभ्यंकरोपाखवासुदेवगाखिपणीतः । ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम्- ९९ भास्करीयपीजगणितम्-नवाकुराटीकासहितम् । ... २ १०० प्रायश्चित्तेन्दुशेसरः-नागेशमविरचितः । कुण्डाकयुतः। १ १०१ शांकरपादभूपणम्-पर्वतेइत्युपाहरघुनाथशासिकृतं विभा०८ १०२ ब्रह्मपर्तपुराणम-भागद्यात्मकम् । १०३ श्रुतिसारसमुद्रणम्-गिर्यपरनामकनोटकाचार्यमणीतम् । । १०४ त्रिंशछ्लोकी-टिप्पणीविवृतिभ्यां समेता । धर्मशास्त्रमन्थः। २ १०५ आश्वलायनगृह्यसूत्रम्-आपलायनाचार्यप्रणीतम् । २ १०६ दशोपनिषदः-मूलमाशः। ર १०७ लीलापती-भीमद्धारकराचार्यप्रणीता। टीकादयोपेता विभागा।३ १०८ न्यामहाभाष्यम्-(अङ्गा. पतअतिवि.म.उ.प.दिमागम् । ४ १.९ श्रीमद्भगवद्गीताप्रथमाध्यापा-म.अभ्यंकरटीकापुतौ । २ १० ग्रहगणिताध्यायः-(पूर्वार्ध:)मारक कृतः भाप्पटीकोपेतः ।। 10 कायपरिशुद्धिः-म. अभ्यंकरोपतिवासुदेशसिपणाता श्रीमत्तमपुराणम-महापुराणान्तर्गतं चतुर्मागात्मकम् । ...२. ... ४ १३ १५ १२ ... . . ८ - . शिवभारतम्-मयान्दपरमानन्दविरचितम् । .

·BHAVAN'S LIBRARY
This book should be returned within a fortnight from the date
last marked below
Date or Issue
Date of Issue
Date of Issde
Date of Issue
22 MAR 1957
It CAPRI
docrin
>
6 NOV 1953
191 MAR 1960
30 DEC 1965
11 9 NOV 2008

·[२] . . . ce . १ वैयासकन्यायमालाविस्तरः । १२ । . ८ मन्थाङ्काः मूल्यम् | ग्रन्थाङ्काः मूल्मम् आ. १०० मापश्चिनेन्दुशेखरः । १. १०७ टीलायती ९९ वीजगणितं सटीकम् २ ८० वाक्यवृत्तिः १५ बृहदारण्यकोपनिषत् ८ ८९ वायुपुराणम् ४ १२ ३४ (रामानुजटी०) ३ ( मिताक्षरा) २ ८६ विधानमाला १२ १६ बृहदारण्यकोपनिषद्मा०२२ ८ २७ वृन्दमाधवः ६ ७१ वृहद्योगतरङ्गिगी १० ७७ वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः २ १२ ४३ वैयाकरणसिद्धान्तकारिकाः १९ ६८ हद्ब्रह्मसंहिता १२ २८ मलपुराणम् १०२ अलवैवर्तपुराणम् १ १०८ व्याकरणमहाभाष्यम् ४ २१ अलसूत्राणि (शां०१२ १०१ शांकरपादभूषणम् ८ ६७ ,, ब्रह्मामृतवर्षिणी- ६५ शाखायनवालणम् १ ४ दीपिकासमेतानि ४ • शाड्खापनारण्यकम् . ९ ८२ ब्रह्मसूत्रवृत्तिः २ शियभारतम् ३४ भगवदगीता (गां०भा०)२ • ५९ भादमञ्जरी ३४., ( सटीकमा० ०६ १ २२ श्रीमच्छंकरदिग्विजयः (पैशाचभाष्य. १ ८ १०३ श्रुतिसारसमृद्धरणम् . १३ १५, (मधुसूदनीभीधरीटी०५ ४ १७ श्वेताश्वतरोपनिषत् २ ९२,, ( रामानुजीया ) ७ ८ ९४ सस्कारपद्धतिः १०९ ,, (अद्वैनाकुराटीका)२ ३.८३ सक्षेप शारीरकम् ७५ भाष्यार्थरत्नमाला ४ ३५ संमीतरनाकरः ५४ मत्स्यपुराणम् :५३ सत्यापाडभौतसूत्रम् २८ १० माण्डूक्योपनिषत् २ ५.५१ सर्पदर्शनसंग्रहः ९७ मीमांसादर्शनम् Vाभाष्पसमुच्चयः २ ९ मुण्डकोपनि १०३९ सस्काररत्नमाला १२ ६० पविधर्मसमहः सिद्धान्तदर्शनम् ५० यतीन्द्रमतदीपिका ४/२५ सूतसहिवा ४६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः १३ १८ सौरपुराणम् ३ ४ पोगरत्नाकरः ४८ स्मृतीनां समुच्चयः १९ रसरत्नसमुच्चयः ३ १२/७० स्मृत्यर्थसार- ४ ६ . १ द ५ .