·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184561
LIBRARY
UNIVERSAL

·Government Oriental Series ---Class C, No. 2
THE
BUDHABHŪSANA
OF
KING
SAMBHU
With da Introduction, Notes etc.
BY
H. D. VELANKAR, M. A.
Professor of Sanskrit, Wilson College, Bombay.
PUBLISHED BY
Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona.
1926

·OUP-902-26-3-70-5,000
OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY
Accession NP,GS 2156
Call No. SI12.2
S188
Author
Title
बध. भूषणाम?
1966.
This book should be returned on or before the date last marked below.
शशुप

·No text on this page.

·GOVERNMENT ORIENTAL SERIES CLASS C, NO.II

·तेजस्विनावधीतमस्तु
GOVERNMENT ORIENTAL SEIRES
CLASS C, NO. II
PREPARED UNDER THE SUPERVISION OF
THE PUBLICATION DEPARTMENT OF
THE BHANDARKAR ORIENTAL
RESEARCH INSTITUTE,
POONA.
RESTITUTAS
POONA
FOUNDED
1917
POONA
Bhandarkar Oriental Research Institute
1926

·Government Oriental Series-Class C No. 2
THE
BUDHABHŪSANA
OF
KING SAMBHU
With an Introduction, Notes etc.
BY
H. D. VELANKAR, M. A.
Professor of Sanskrit, Wilson College, Bombay.
PUBLISHED BY
Bbanidarkar Oriental Research Institute, poona,
1926

·Copies can be had direct from the Bhandarkar O. R.
Institute, P. O. Deccan Gymkhana, Poona, India.
Price Re, Fritori per copy exclusive of postage.
POONA:
Printed from type set up at the Bhandarkar Institute Press
Anandashram, Budhwar Peth, and published by
V. G. PARANJPE, M. A., LL. B., D. Litt., Secretary,
Bhandarkar Oriental Research Institute, POONA.
First Edition, One Thousand Copies,

·श्रीमच्छंभुनृपविरचितम् ॥ बुधभूषणम् ॥ एम्. ए. इत्युपपदधारिणा वेलणकरवंशोद्भवेन दामोदरसूनुना हरिश आङ्ग्लभाषाप्रस्तावनया टिप्पनीभिश्च संपादित पुण्यपत्तनस्थ- भाण्डारकरप्राच्यविद्यासंशोधनमन्दिराधि भाण्डारकरमन्दिरमुद्रणालये मुद्रयित्वा प्राकाश्यं नी शके १८४८, विस्ताब्दे १९२६ मूल्यं सार्थो रूप्यकः

·No text on this page.

·TABLE OF CONTENTS
Pages
viii
ix-XY
.4
...
.
...
...
Author's Preface
Introduction
Text
Chapter 1
Chapter II
Chapter III
Noles
...
१-२५
२६-८९
९०-९६
16
1-10
...
..

·PREFACE The present edition of the Budhabhūsana is based upon & single manuscript in the MSS library of the B.BRA Society of Bombay. The manuscript is incorrect in many places and has left some gaps here and there. From the writing and paper &c, the MS appears to have been written before 150 years, or so I am greatly indebted to the B B. R A. Society for allowing me to make use of their manuscript for this edition I feel glad to express my obligations to Mr C A. Kincaid, C. I E, and also to the late Rao Bahadur Parasnis, both of whom gave me valuable information regarding Sambhaji. I further acknowledge with gratitude, the assistance which I received from Mr Purushottam Vishram Mavji, J P., of Bombay. He showed me his own copy of a few selections from Sambhaji's Hindi poems, and permitted me to print them. These selections, however, have not been printed in this book as it is so desired by the Executive Board of the Bhandarkar Oriental Research Institute. Lastly, I thank my friend Mr. GB Bapat, MA, who much helped me in preparing the press-copy, and others who similarly helped me in bringing out this edition. H D VELANKAR ·INTRODUCTION. (A Reprint from s B. B. R. AS 1925 ) In 1920 I was entrusted with the work of preparing & descriptive Catalogue of Sanskrit and Prakrit manuscripts of the Bombay Branch Royal Asiatic Society While doing this I came across an incomplete Sanskrit manuscript which on close inspection, was found to contain a Sanskrit work called "Budhabhūsana", claiming for its author King Sambhu, popularly known as Sambhaji, son of Shivaji the Great This was rather striking since nothing but vicious deeds, at the most brave and dariny, are usually connected with the name of Prince Sambhaji On going through the whole work, however, I found that it scarcely contained anything of either literary or historical importance Nor could it decisively prove that Sambhaji was a inan of letters. However, the mere fact thai Sambhaji's name was connected with a literary work, has induced me to bring out an edition of the work The wrok is apparently divided into three chapters, not clearly distinguished from each other The first contains 194 verses, mostly Subhāsitas, which are quotations from well-known authors, rendered popular owing to their strikingness, but often the sources of which are unknown. The first seventeen verses are introductory; they contain a brief history of the author's family, written in good easy Sanskrit and, together with the next eleven stanzas containing a hymn to Goddess Bhavāni, are the only few lines, which are directly from the author's pen. The first six of these contain praises offered to Gajānana, Siva, Guru and Pārvati The next ten are rather important I subjoin an English translation of these. (7) There was a king called Shāha (Shahaji), who was the Indra of the earth, who was skilled in Politics and Fine Arts, whose deeds were brave and noble, whose fame was ·INTRODUCTION extensive and who was the Moon rising from the midst of the ocean in the form of the family of Bhrśabalas ; (8) Who worshipped the earth with an offering of the multitudes of the heads of hostile princes, which were severed (from their trunks) by a volley of arrows discharged from his bow, which was drawn right upto the ear-to him, the lofty crest jewel of numerous princes, was born the primeval Lord ( 1 e. Visnu ) as his son, known widely by the name 'Siva'. (9) Victorious is Siva, the invincible Chatrapati, ord of umbrella, who is (none but ) the lord of the world (i. e God Visnu ) who has assumed a partial incarnation, having seen the whole religion in distress, as it was bitten by the venomous serpent in the form of the Kali age ( 10 ) (Siva]--who in the course of the Buddha incarnation of Gopāla, while Kali was yet in his full strength on earth, (lit. had not yet declined ) set up the Brahmans and other castes on a firm foundation in their respective walks of life, by vanquishing the enemies of the gods-with a view t) protect and revive the casie religion, which had been violently disturbed by the Mlechhas (11) Having built fortresses for the protection of the earth on the best of the mountains inaccessible to the enemies, though called 'Sahya', between Karnātaka on the one hand and Bāgalāna on che other and between the river Krsna and the ocean (western ), the foremost among the kings, reigns victorious in the inaccessible fort called Rairi (or Raigad ) ( 12 ) He conquered the whole of the earth from the eastern mountain to the western ocean and from the Setu (Adam's Bridge) to the mountain of cold (i. @ the Himalayas ), and made all princes pay tribute to him Having learnt the duties prescribed by the Śrutis, declared to him by the learned, he shines, day by day, on his throne, after tie Coronation ceremony, by means of such symbols of royalty as the Chatra etc ( 13 ) Who being a victurious prince, satisfied, on the ·INTRODUCTION xi festive occasion of his coronation, the Brahmans, who had come from different places, with countless gifts of coins, garments, elephants and horses ; and thus spread in all directions his fame, fit to be sung by gods and resembling in its purity, the lustre, which shoots out from the Moon. (14) He it is whose fort shines with palaces and mansions in which princes dwell, with arches and beautiful market-squares, with new lakes filled with water all around, with learned priests, physicians and astrologers, with honest hereditary ministers and with the numberless brave armies of four kinds ( 15 ) His son who is the crest jewel of all the fudatory chiefs and who is well versed in (lit has crossed the ocean in the form of ) Poetry, Rhetoric, Purānas, Music and Archery, is famous by the name Sambhu ( 16 ) That King Sambhuvarman is compiling this excellent book, having carefully read the works of the ancient writers and having taken his material from them ( 17 ) May the wise accept what is good and give up what is bad, having carefully gone through cur work; Rājahamsas indeed accept milk having abandoned water mixed with it. This is purely an introduction which is followed by the work proper. This is, however, introduced by a hymn of eleven stanzas addressed to Bhavāni and composed by the author himself, who naturally begins his work with a hymn to his tavourite deity in order to secure uninterrupted completion. This hymn is followed by fifteen stanzas ( 29-43) in praise of different deities, then by eighteen stanzas (44-61 ) expressive of benediction, both culled out from well-known ancient works Last of all come the Anyoktis in 130 stanzas ( 62-191 ) followed by three stanzas which are instances of a kind of literary puzzle known as Antarlāpikā (192-194). The second chapter, which forms the main body of the work, contains 632 verses treating of politics The author here deals with the following subjects, of course always in verses cited from other works, usually from the Matsya ·xii INTRODUCTION and Visnudharmottars Purānas and the Kámandakıyanitisāra : -The king and his qualifications (1-31 ); his assistants (32-46); the prime minister ( 47-71 ); the princes, their education and duties ( 72-91 ); King's advisers (92-96); the other componant parts of a kingdom, a-Kośa ( 97-106 ) ; b-Rastra (107-110 ); c-Durga and its equipment (111-186); d-Bala i. e. the Army (187-198 ); King's duties ( 199-203 ); spies (204-215 ); attendants (216-241 ); councillors and the counsel ( 242-273); ambassador (274-284); King's duties ( 285-321); King's vices ( 322-367 ); invasion ( 368- 396 ); King's duties in general (397-632 ). The third chapter contains miscellaneous information useful to princes and is, therefore, called Miśrakanitiprakarana. Our manuscript contains 57 stanzas of this chapter and a portion of the 58th. As regards the authorship of the work, the general opinion of the reader of the Maratha history is against ascribing any literary activities to Prince Sambhaji. The writers of the chronicles of the Maratha history, both old and new, leave an impression on the mind of the reader that Sambhaji though brave, was incapable of anything worthy of praise There is, however, nothing in them to show that Sambhaji was illiterate. Direct references to his literary merits and achievements cannot, of course, be expected in these chronicles whose sole aim was to narrate the political events of a particular period. We may, at the most, expect to get some casual reference and as a matter of fact we do get some from which it is possible to conclude that not only had Sambhaji received education at the hands of learned Pandits, but he had also taste for Sanskrit literature and was occasionally in the habit of writing poetry in Hindi under the influence of Kavi Kalasa or the celebrated Kalusha, especially when passing his leisure hours in the company of beautiful women. The most explicit passage in this connection is that occurring on page 75 of Chitragupta's chrcnicle of Shivaji the Great. It refers to an incident which took place after Shivaji's escape from Delhi, together with Prince Sambhaji. Being hotly pursued by Aurangzeb's men, Shivaji was compelled to leave the Prince with a Pandit ·INTRODUCTION xii named Kashipant at Benares. The learned Pandit taugh him together with other boys, as though he were & Brahmar boy. But even this would not satisfy the crafty officers of the Mongul Emperor. The Pandit then had to eat in the same dish with Sambhaji, in order to convince them that Sambhaj was a Brahman and not a Maratha. “ He then made atone ments secretly (for the sin thus committed ). He began to impart instructions to him in general Literature, and made him well versed in Sārasvata (grammar), Amarakośa Raghuvamśa, Siddhāntakaumudi, (Siddhānta-) Muktāval and other similar works. He, i e. Sambhaji became very clever"; according to another chronicle (Marāthi Sāmrājyāc Choti Bakhara, i e. A short historoy of the Maratha Empire p. 32 ), the period during which he stayed there was abou one year. If we believe in the Chroniclers, it is not impos sible to maintain that Sambhaji obtained at least an ele mentary knowledge of the Sanskrit Language during this forced stay of his at Benares Another passage which refers to the care bestowed upon Sambhaji's education by King Shivaji, is found on page 20 of the 91 articled chronicle of King Shivaji. There one Umaji Pandit is said to have been appointed to teach the Prince who kept at Shringarpoor From the passages quoted above, we can safely conclude that Prince Sambhaji did receive at least an elementary knowledge of the Sanskrit Language and Literature during his boyhood. But there appear to have been original lettere from which we can judge that he had kept up the habit of reading Sanskrit during his leisure hours till his advanced age. Thus for instance, Kincaid and Parasnis, in theii History of the Maratha People, part II, p. 58, remark- Although he ( i. e. Sambhaji ) spent most of his life cam. paigning he was by no means averse from study. He employed a learned man called Keshav Pandit Adhyaksha, a friend of the great king to read with him Valmiki's cele. brated epic, the Rāmāyana. As a reward he gave Keshava in 1684 A. D., 1600 small silver coins known as ladis. The king was moreover no mean versifier. He is known to have written two books of Hindi poetry. The first was was ·xiy INTRODUCTION called Nakhashikha, in which he described the pleasures of love. The second was named Nayakabhad. In it he sang the varying charms of the beauties who beguiled his leisure moments Even though the learned authors do not give the source of their information, we can presume that they have got it from some literary documents either in the form of letters or of chronicles We are of course aware that the incident herein referred to, cannot go to prove that King Sambhaji was a good Sanskritist We do not surely expect a Sanskrit author to require the help of a Sāstri for reading Välmiki's Rāmāyana It must on the contrary be conceded that this is not a reference to the mere employment of a Puranikthough this is not entirely impossible--as a special reward consisting of silver coins is said to have been given to him for the services. Bui even this meagre knowledge of the Sanskrit Language on the part of King Sambhaji, which at least we can safely presume from the incident, is enough for our purpose. For the compilation of a work of the type we have before us does not require profound knowledge of the language, especially when the author was a Prince who commanded the services of learned Pandics All this, I hope, is sufficient to prove that King Sambhaji was the real compiler cf the book before us He may have been assisted by his Pandits in the lask of selecting and arranging the quotations of which the work consists, but he was the principal figure It proves at any rate that Sambhaji was fond of reading Sanskrit in the original and that he had the ambition of being called a Sanskrit poet The second part of the quotation from "A History of the Maratha People" given above is rather curious It is based upon the recent researches if Mr. Purushottam Vishram Mavji, J. P of Bombay as I learnt from the learned authors themselves I am greatly indebted to Mr. Mavji, who very kindly handed over to me his own copy of a few stanzas selected from Sambhaji's two works of Hindi poetry From hese stray verses, we can judge about the contents and form of the two poems The first of these is called ·INTRODUCTION XV “Nakhasikha " in which the author gives a poetical description of the differení parts of Rādhā's body from the nail of the foot ( 7 ) to the crest ( strat). In the second which is obviously a work on Rheloric and is called "Nāyikābheda " (Nayakabhad in the quotation from the History' is evidently a misprint) we find a description of the different sorts of heroines such as Madhyamā, Praudhā, Khandita etc., Just after the fashion of Sanskrit writers on Rhetoric. The few quotations that we have got, disclose a close acquaintance on the part of our author with the Sanskrit works on Rheioric. Among the quotations we find one from the pen of the famous Kalusha. It is highly poetical and even though we unforunately do not possess any hierary remains of this great favourite of King Sambhaji, we have grounds to believe that he was a literary man In the old chronicles he is described as Kayı Kalasa or the poe: Kalasa It was popularly believed thai this Kanuja Brahman had been purposely sent by the Emperor from Delhi and that he was a great enchanter As a matter of fací we know that this Kalusha did exeit a wonderful influence upon the King but to what it was due we can simply guess The origin of this influence is shrouded in obscuity. We will not be, however, far from the truth in assuming that to a considerable extent his literary gifts helped Kalusha to maintain his influence with the Prince It is quíe possible that whis Kavi Kalusha may have composed several poems, which were nui preserved owing to the general disfavour in which he was held, but stray copies of which may yot have existed and might one day be discovered by us We on our part, are inclined to believe that the two Hindi poems ( there may be more to the kind ) are really from the pen of Prince Sambhaji, composed by him under the liverary influence of Kalusha, who was certainly gifted with poetic talen's.

·No text on this page.

·श्री बुधभूषणम् ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीनृसिंहाय नमः ।। देवदानवकृतस्तुतिभागं हलया विजितदर्पितनागम् । भक्तबिनहनने धृतर(य)त्नं तं नमामि भवबालकरत्नम् ॥ १॥ शशाकमौलिं भासतेन भासुरं पञ्चाननं शलसुताधिनाथम् । व्यक्षं गिरीशं दशबाहुमण्डितं कुबेरमित्रं सततं नमामि ॥२॥ विरिञ्चिविष्णुवन्दितं नगाधिराजकन्यका- विभूषितार्धविग्रहं प्रभूतबन्दिसंस्तुतम् । लसज्जटातटस्फुरत्सुरापगाविनिःसर- दिशुद्धवारिशीतलं नमामि चन्द्रशेखरम् ॥३॥ अज्ञानकृष्णसर्पण दंशिता भुवि मानवाः । तेषां जीवनहेत्वर्थ नौमि जागुलिकं गुरुम् ॥ ४ ॥ या भवेक्षणचका(को)र चन्द्रिका शांभवी निजजनस्य पालिका। या तुषारगिरिराजकन्यका सा ममास्तु शुभकालमालिका ॥५॥ सर्वदेवमयीमीशां नौमि भूषासमान्विताम् । यस्याः कटाक्षमात्रेण जायन्ते विबुधा नराः ॥६॥ भृशबदा(ला)न्वयसिन्धुसुधाकरः प्रथितकीर्तिरुदारपराक्रमः । अभवदर्थकलासु विशारदो जगति शाहनृपः क्षितिवासवः ॥ ७ ॥ येनाकर्णविकृष्टकार्मुकचलत्काण्डावलीकर्तित- प्रत्यर्थिक्षितिपालमौलिनिवहैरभ्याचे विश्वंभरा । यस्थानेकवसुंधरापरिवृढप्रोत्तुङ्गचूडामणेः पुत्रत्वं समुपागतः शिव इति ख्यातः पुराणो विभुः ॥ ८॥ कलिकालभुजंगमावलीढं निखिलं धर्ममवेक्ष्य विक्लवं यः। जगतः पतिरंशतोवतापोः(तीर्णः) स शिवच्छत्रपतिर्जयत्यजेयः ॥९॥ बु. भू. १

·२
बुधभूषणम्
येन क्षोणितले कलावविकले बुद्धावतारं गते
गोपालेखिलवर्णधर्मनिचये म्लेच्छैः समासादिते ।
भूयस्तत्परिपालनाय सकलाञ्जित्वा सुरषिणः
स्वे स्वे वर्णपथे चिरेण विहिता विप्रादिवर्णाः क्रमात् ॥१०॥
आकर्णाटकदेशतो गिरिवरे सोप्यसो परै-
दुर्गाणि क्षितिपालनाय नृपतेर्यो बागलाणावधि ।
आकृष्णातटमासमुद्रमभितः कृत्वा कृती दुर्गमे
दुर्गे रायरिसंज्ञके विजयते भूमीभृतामग्रणीः ॥११॥
आपूर्वाचलपश्चिमाम्बुधिमथाप्यासेतुशांताचलं
निर्जित्यावनिमण्डलं च करदीकृत्याखिलान्भूमिपान् ।
श्रीतं धर्ममवाप्य सद्भिरुदितं राजाभिषेके परं
छत्राद्यैर्नृपलक्षणैरनुदिनं सिंहासने राजते ॥ १२॥
नानादेशसमागतान् द्विजवरान्येनाभिषेकोत्सवे ।
संतातुलतोलितैर्बहुधनैर्वस्त्रैर्गजैाजिभिः ।
चन्द्रप्रेरितचन्द्रिकेव विमला गेया बुधैर्बन्दिभिः
कीर्तिः सर्वदिगन्तरेषु जयिना विस्तारिता भूभृता ॥ १३ ॥
सोयं यस्य गडो नरेन्द्रवहितैः प्रासादहम्यर?(?)
म्यरापपा (रम्यैरापण?)चत्वरैश्च परितः पूर्णः सरोभिर्नवैः ।
विद्ववैदिकवैद्यवर्यगणकैरायैश्च सन्मन्त्रिभिः
सैन्यैश्चापि चतुर्विधरगणितैति प्रतापान्वितैः ॥ १४ ॥
तस्यात्मजः शंभुरिति प्रसिद्धः समस्तसामन्तशिरोवसन्तः (वतंसः)।
यः काव्यसाहित्यपुराणगीतकोदण्डविद्यार्णवपारगामी ॥१५॥
विविच्य शास्त्राणि पुरातनानामादाय तेभ्यः खलु सोयमर्थम् ।
करोति सद्ग्रन्थममुं नृपालः स शम्भुवर्मा बुधभूषणाख्यम् ॥ १६ ॥
विविच्य सन्तः कृतिमस्मदीयां गृह्णन्तु सच्चासदसञ्च जन्तु (त्यजन्तु)।
क्षीरावियुक्तं परिहृत्य नारी (नीरं) क्षीरं भजन्ते खलु राजहंसाः॥१७॥

·भवान्याः स्तुतिः
निर्विघ्नसमाप्तये श्रीभवान्याः स्तुतिं स्वरुतामा -
स्फटिफरचितपीठे श्यामलागी भवानी-
मरुणचरणकान्ति भासयन्तीं स्वरूपम् ।
नखमणिगुणयुक्ता अगुली सयन्ती
विजितसितगरुद्भिर्नूपुरैर्गुल्फयुग्मम् ॥ १८ ॥
पद्मरागारुणश्रीकशिरःपुष्पेण शोभिताम् ।
हृतशीतांशुतेजस्कमुक्ताचन्द्रोपशोभिताम् ॥ १९ ॥
अतीव सुकुमाराङ्गी प्रोल्लसच्चूर्ण(स्वर्ण)कुण्डलाम् ।
भ्रूवल्लिभङ्गिसौन्दर्यजितकामशरासनाम् ॥ २० ॥
मदिरामदसंघूर्णमदिराक्षी मदालसाम् ।
निर्मलादर्शसंदर्शकपोलकफल(फलक)प्रभाम् ॥ २१ ॥
विलसद्भालतिलकां मुक्तागुणसमान्वताम् ।
विभासद्रत्नसंयुक्तां कर्णभूषणशोभिताम् ॥ २२ ॥
नानालङ्कारसंयुक्तां नासान्यस्तमयूरिकाम् ।
पूर्णेन्दुहृद्यवदनां प्रवालतुलिताधराम् ॥ २३ ॥
सुवर्तुलस्तनद्वन्द्वमुक्ताकञ्चुकिकावृताम् ।
चतुर्भुजां पद्महस्तां पद्मनेत्रविराजिताभ् ॥ २४ ॥
रतिरक्तां शम्भुकान्तां निम्ननाभिं तनूदरीम् ।
कृशमध्यां कृशागीं च ध्यानयोगासने रताम् ॥ २५॥
विलस(द्र)क्तवसनां रक्तकाश्चीपरिवृताम् ॥ ।
विशा(ल)जघनां रम्यां सौन्दर्यौदार्यमन्दिराम् ॥ २६ ॥
सुवर्णरम्भा दम्भारि(?)म(म)दुलोरुविराज(जि)ताम् ।
कामेषुधिसुहृज्जयां जानुयुग्मोपशोभिताम् ॥ २७ ॥
इति चन्द्रचूडरमणीस्तुतिमेणा(नां)
धरणीशशम्भुरचितामतिभक्तया।
मनुजः पठेदनुदिनं स किलोच्च-
भुवि भारतीजलधिजानिलयं स्या(त् ) ॥ २८ ॥

·बुधभूषणम् ।
अथ प्राचनिनमस्रुतिः-
चलत्कर्णानिलोद्भूतसिन्दूरारुणिताम्बरः ।
जय(त्य)काले विसृजन्सन्ध्यामिव गजाननः ॥ २९ ॥
हरकण्ठग्रहानन्दभीलिताक्षीं नमाम्युमाम् ।
कालकूटविषस्पर्शजातमूर्छागता(मा)मिव ॥३०॥
चन्द्राननार्धदेहाय चन्द्रांशुसितकीर्तये ।
चन्द्रार्कानलनेत्राय चन्द्रार्धशिरसे नमः ॥ ३१ ॥
तारानायकशेखराय जगदाधाराय धाराधर-
च्छायाधारककन्धराय गिरिजासङ्गै कशृङ्गारिणे ।
नद्या शेखरिणे दृशा तिलकिने नारायणेनास्त्रिणे
नागैः कङ्कणिने नगेन गृहिणे नाथाय नित्यं नमः ॥ ३२ ॥
नमस्तुम्ब(क)शिरश्चम्बिचन्द्रचामरचारवे ।
व्यैलोक्यनगरारम्भमूलस्तम्भाय शम्भवे ॥ ३३ ॥
वामाङ्गीकृतवामाङ्गी कुण्डलीकृतकुण्डली ।
आविरस्तु पुरो वस्तु भूतिभूत्यम्बराम्बरम् ॥ ३४ ॥
पिनाकपाणिबालेन्दुभस्ममन्दाकिनीयुता।
तथापि भव ते मूर्तिरपवर्गानुसारिणी ॥ ३५ ॥
पुञ्जीभूतं प्रेम गोपाङ्गनानां
मूर्तिी) भूतं भागधेयं यदूनाम् ।
एकीभृतं गुप्तचित्रं श्रुतीनां
श्यामीभूतं ब्रह्म मे सन्निधत्ताम् ॥ ३६ ॥
नवनीलमेघरुचिरः पुरः ( परः) पुमान्
अवनीमवाप्य धृतगोपविग्रहः ।
नवनीतकर्तिरमरैरपि स्वयं
नवनीतभिक्षुरथुना स चिन्त्यते ॥ ३७ ॥
अतिविपुलं कुचयुगलं रहास करैरामृशन्मुहुर्लक्ष्म्याः।
तदपि हृतं निजहृदयं जयति हरिम॒गयमाण इव ॥ ३८॥

·आशिषः
मकरीविरचनभङ्ग्या राधाकुचकलशपीडनव्यसनी।
अजुमपि लेखां लुम्पन्नटवरवेषो हरिजेयति ॥ ३९ ॥
खिन्नोसि मुश्च शैलं बिभृमो वयमिति वदश्स(त्सु) शिथिलभुजः।
गिरिवरभुनविततबाहुषु गोपेषु हसन्हरिर्जयति ॥४०॥
वेदानुद्धरते जगन्निवहते भूगोलमुद्विभ्रते
दैत्यं दारयते बलिं छलयते क्षत्रक्षयं कुर्वते ।
पौलस्त्यं जयते हलं कलयते कारुण्यमातन्वते
म्लेच्छान्मूर्छयते दशाकृतिकृते कृष्णाय तुभ्यं नमः ॥४१॥
तं वन्दे पद्मसद्मानमुपवीतच्छटाछलात् ।
गङ्गा स्रोतस्रयेणे(णे)व यं सदैव निषेवते ॥ ४२ ॥
शुकतुण्डच्छविसवितुश्चण्डरुचेः पुण्डरीकवनबन्धोः ।
मण्डलमुदितं वन्दे कुण्डलमाखण्डलाशायाः ॥४३॥
अथाशिषः-
सानन्दं नम्द(दि)हस्ताहतमुरजरबाहूतकौमारबर्हि-
त्रासानासाग्ररन्धं विशति फाणपतौ भोगसंकोचभाजि ।
गण्डोड्डीनालिमालामुखरितककुभस्ताण्डवे शूलपाणे-
वैनायक्यश्चिरं वो वदनविधुतयः पान्तु चीत्कारवत्यः ॥४४॥
गण्डस्थलीगलदमन्दमदप्रवाह-
मायद्विरेफमधुरस्वरदत्तकर्णः ।
हर्षादिवालसनिमीलितनेत्रयुग्मो
विघ्नच्छिदे भवतु भूतपतिगणेशः ॥४५॥
अथ भवान्या:-
अनुकृतम(र)क(त)वर्णा शोभितकर्णा कदम्बमुकुलेन ।
नखमुखमुखरितवीणा मध्ये क्षीणा शिवा शिवं कुर्यात् ॥ ४६॥
स्वेदत्ते (स्ते ?) कथमीदृशः प्रियतमे त्वन्नेत्रवह्मचर्चिषा ।
कस्मादेपितमेतदिन्दुवदने भोगीन्द्रभीतेर्भव ।
रोमाश्चः कथमेष देवि भग(वन्)नागाम्भसां सीकरै-
रित्थं भर्तरि भावगोपनपरा गौरी चिरं पातु नः॥४७॥

·बुधभूषणम् विदाणे रुद्रवृन्दे सवितरि तरले वज्रिणि ध्वस्तवजे जाताशङ्के शशाङ्के विरमति मरुति त्यक्तवैरे कुबेरे । वैकुण्ठे कुण्ठिताने महिषमतिरुषा पौरुषोपन निघ्नं निर्विघं निघ्नती वः शमयतु दुरितं भूरिभाषा भवानी ॥४८॥ तव करकमलस्थां स्फाटिकीमक्षमाला नवकिरणविभिन्नां दाडिमीबीजबुध्द्या । अनुकलमनुकुर्वन्येन कीरो निरुद्धः स भवतु मम भूत्यै वाणि ते मन्दहासः ॥ ४९ ॥ अथ शंभोः- जीणेप्युत्कटकालकूटकवले प्यु(प्लुष्टे) हठान्मन्मथे नीते भास्क(स्व)रभालनेत्रतनुतां कल्पान्तदावानले । यः शक्त्या समलंकृतोपि शशिनं शैलात्मजां स्वधुनी धत्ते कौतुकराजनीतिनिपुणः पायात्स वः शङ्करः ॥ ५० ॥ केयूरीकृतकङ्कणीकृतजटाजूटावतंसीकृत- ज्यावल्लीकुतकुण्डलीकृतकटीसूत्रीकृताहीश्वरः । पायादस्तिलकीकृतप्रियतमादर्शीकृताक्षीकृत- यूतारम्भपणीकृतेन्दुशकलः कात्यायनीकामुकः ॥५१॥ पातु वो नीलकण्ठस्य कण्ठः श्यामाम्बुदोपमः । गौरी)भुजलता यत्र विद्युल्लेखेव राजते ॥ ५२॥ स धूर्जटिजटाजूटो जायतां विजयाय वः। यत्रैकापि लताभ्रान्ति करोत्यद्यापि जाह्नवी ॥५३॥ अथ विष्णो:- कृष्ण त्वं नवयौवनोसि चपला प्रायेण गोपाङ्गना कंसो भूपतिरब्जनालमृदुलनवा वयं गोदुहः । तयाचेऽञ्जलिना भवन्तमधुना वृन्दावनं मन्दु(?) ना। मा यासीरिति नन्दगोपवचसा नम्रो हरिः पातु वः ॥ ५४ ॥ भ्राम्यन्मन्दरकन्दरोदरदरी व्यावर्तिभिर्वारिधेः कल्लोलैरलमाकुलं कलयतो लक्ष्म्या मुखाम्भोरुहम् ।

·आशिषः
औत्सुक्यात्तरलाः स्मराद्विकसिता भीत्या समाकुञ्चिताः
क्रोधेन ज्वलिता मुदा मुकुलिताः शोरेदृशः पातु(न्तु) वः ॥ ५५ ॥
अर्धोन्मीलितलोचनस्य पिबतः पर्याप्तमेकं स्तनं
सयः प्रस्नुतदुग्धदिग्धमपरं हस्तेन संमार्जता(त?:)।
मात्रा चाङ्गुलिचालितस्य चिबुकस्मेरायमाने मुखे
विष्णोः क्षीरकणाम्बुधामधवला दन्तयुतिः पातु वः ॥५६ ॥
गच्छाम्यच्युत दर्शनेन भवतः किं तृप्तिरुत्पद्यते
किन्त्वेवं विजनस्थयोर्हतजनाः संभावयत्यन्यथा ।
इत्यामन्त्रणभङ्गिसूचिततवृथावस्थानखेदालसा-
माश्लिष्यन्पुलकोत्कराञ्चितनुर्गोपी हरिः पातु वः ॥ ५७ ॥
दृप्यदैत्यकुटुम्बिनीजनमनःसन्तोषसङ्कोचनः
कुर्याद्विश्वम(न)श्वरं स भगव(वा)न्कोलावतारो हरिः ।
यइंट्राङ्गुरकाोटकोटरकुटीकोणान्तरस्थेयसी
पृथ्वी भात्यवदातकेतकदले लीनेव भृङ्गाङ्गना ॥ ५८ ॥
अथ लक्ष्म्याः-
उत्तिष्ठन्त्या रतान्ते भरमुरगपती पाणिनैकेन कृत्वा
धृत्वा चान्येन वासो विगलितकबरीभारमंसे वहन्त्याः ।
भूयस्तत्कालकान्तिद्विगुणितसुरतप्रीतिना शौरिणा वः
शय्यामालिय नीतं वपुरलसलसदाहु ल्याः(लक्ष्म्याः) पुनातु ॥५९॥
पायात्पयोधिदुहितुः कपोलामलचन्द्रमाः ।
यत्र संक्रान्तबिम्बेन हरिणा हरिणायते ॥ ६० ॥
.
अथ सूर्यस्यः--
सिन्दूरस्पृहया स्पृशन्ति किरणं कुम्भस्थमाधोरणा
भिल्ली पल्लवशङ्कया विचिनुते सान्द्रं दुमद्रा(दो?)णिषु ॥
कान्ताः कुङ्कुमशङ्कया करतले मृद्गन्ति लग्नं च यत्-
तत्तेजः प्रथमोद्भवं भवकरं सौरं चिरं पातु वः ॥ ६१॥

·बुधभूषणम्
अथान्योक्तयः। तत्रादो सूर्यस्य ।
यत्पादाः शिरसा न केन विधृताः पृथ्वीधृतामग्रजे(भृतां मध्यतः)
तस्मिन्भास्वति राहुणा कवलिते लोकत्रयीचक्षुषि ।
खद्योतैः स्फुरितं तमोभिरुदितं ताराभिरुज्जम्भितं
धूकैरुत्थितमाः किमत्र करवै किं केन नो चेष्टितम् ॥ ६२ ॥
तस्पैचाभ्युदयो भूयाद्भानोर्यस्योदये सति ।
विकासभाजो जायन्ते गुणिनः कमलाकराः ॥ ६३ ॥
देवो हरिर्वहति वक्षसि कौस्तुभं वा (त-)
तन्व्येव( मन्येव) काचन पुनर्युमणेः प्रतिष्ठा ।
यत्पादसंगतिसमर्पितसौरभाणि
धत्ते स एव शिरसा सरसीरुहाणि ॥ ६४॥
करान्प्रसार्य रविणा दक्षिणाशावलम्बिना ।
न केवलं मनोरा(लेमनेनात्मा)दिवसोपि लघी(घ)कृतः ॥ ६५ ॥
गते तस्मिन्मानौ त्रिभुवनसमुन्मेषविरह-
व्यथां चन्द्रो नेष्यत्यनुचितमितो नास्ति किमापि ।
इदं चेतस्तापं जनयतितरामत्र यदमी
प्रदीपाः संजाताति(स्ति?)मिरहृदि रद्दोधुर(?)शिखाः॥६६॥
पातः पूष्णो महति भवते (भवति महते) नोपतापाय यस्मात्
कालेनास्तं क इह न गता यान्त यास्यन्ति चान्ये।
एतावत्तु व्यथयति यदालोकबास्तिमोभि-
स्तस्मिन्नेव प्रकृतिमहति व्यानि लब्धोऽवकाशः ॥ ६७ ॥
अथ चन्द्रस्य--
हरमुकुटे सुरतटिनीनिकटस्थितिलोभतो द्विजेन्द्रण ।
अपि गरलं फणिफूत्कृतिरीक्षणतीक्ष्णाशुशुक्षणिः क्षान्तः॥ ६८ ॥
विरम तिमिर साहसार(द)मुष्माद्यदि रविरस्तमितो गतस्ततः किम् ।
कलयास न पुरो महोत्सवोर्मियुतिनिधिरभ्युदिता (तो) यमं(?)
शशाङ्क:॥ ६९॥

·अन्योक्तयः ९ अहो नक्षत्रराज्ञ(ज)स्य साभिमानविचेष्टितम् । परिक्षीणस्य वक्रत्वं संपूर्णस्य च वृत्तता ॥ ७० ॥ आलोकवन्तः सन्त्येव भूयांसो भास्करादयः। कलावानेव तु ग्रावद्रावकर्मणि कर्मठः ॥ ७१॥ शिरसा धार्यमाणोपि सोमः सौम्येन शंभुना । तथापि कृशतां धत्ते कष्टः खलु पराश्रयः ॥ ७२ ॥ लब्धं जन्म सह श्रिया श्रियमपि त्रैलोक्यभूषाकर- स्थित्यर्थं परमेश्वरोभ्युपगतस्तेनापि मूर्ना कृतः । वृद्धिं शीतकरस्तथापि न गतः क्षीणः परं प्रत्युत प्रायः प्राक्तनमेव कर्म बलवत्कः कस्य कर्तुं क्षमः ॥७३॥ पीयूषं वपुषोस्य हेतुरुदयो विश्वस्य नेत्रोत्सवः प्लुष्टं भानुकरैरिदं त्रिभुवनं ज्योत्स्नाभि(क)रैः सिञ्चति । सर्वाशाप्रतिरोधकान्धतमसो ध्वंसाय बद्धोद्यमे धिग्धातारमिहापि लक्ष्म लिखितुं यस्य(स्या)ध वृत्तं मनः ॥७४ ॥ वायोः- अलिपटलैरनुयातां सहृदयहृदयज्वरं विलुम्पन्ति(न्ताम्)। मृगमदपरिमललहरी समीर किं पामरेषु रे किरसि ॥७५ ॥ कोयं भ्रान्तिप्रकारस्तव पवन पदं लोकपादाहतानां तेजस्विवातसेव्ये नभास नयसि यत्पांसुपूरं प्रतिष्ठाम् । अस्मिन्नुत्थाप्यमाने जननयनपथोपद्रवस्तावदास्तां केनोपायेन सह्यो वपुषि कलुषतादोष पि(ए)ष त्वयैव ॥ ७६ ॥ ये जात्या लघवः संदेव गणनां याता न ये कुत्रचित् पद्भ्यामेव विक(म)र्दिताः प्रतिदिनं भूमौ विलीनाश्चिरम्। उत्क्षिप्ताश्चपलाशयेन मरुता पश्यान्तरिक्ष सखे तुङ्गानामुपरि स्थिति क्षि(ति)भृतां कुर्वन्ति ते पांसवः ॥ ७७॥ मेघस्य- एकस्य तस्य मन्ये धन्यामभ्युद(भ्युन्न)ति जलपरस्य । विश्व सशे(ल)काननमाननमवलोकते यस्य ॥ ७८॥ यु. भ. २ ·१० बुधभूषणम् प्रावृषेण्यस्य मालिन्यं को दोषोभीष्टवर्षिणः । शारदाभ्रस्य शुभ्रत्वं बशिष्यो(वद कुत्रो)पयुज्यते ॥ ७९ ॥ जलधर जलभरनिकरैरपहर परितापमुद्धतं जगतः । नो चेदपसर दूरं हिमकरकरदर्शनं विक(त ?)र ॥ ८॥ शैलयेषु शिलातलेल्नु च गिरेः शृङ्गेषु गर्तेषु च श्रीखण्डेषु बिभीतकेषु परितः पूर्णेषु रिक्तेषु च। स्निग्धेन ध्वनिनाखिलेषु जगतीचके समं वर्ततो वन्दे वारिद सार्वभौमि भवतो विश्वोपकारि व्रतम् ॥ ८१॥ शे(शो)षं गते सरासे शैवलवल्लरीणा- मन्तस्तिमिर्लुठति तापविषेष(शोषि ?)ताङ्गः । अत्रान्तरे यदि न वारिद वारिवृन्दै- राप्लावयेस्तदनु किं मृतमण्डनेन ॥ ८२ ॥ किसलयानि कुतः कुसुमानि वा क च फलानि ताद( तथा ?) वरवीरुधाम् । अयमकारुणि(रण)कारुणिको यदा वितरतीह पयो न पयोधरः ॥ ८३॥ नभसि निरवलम्बे सीतदा(दता) दीर्घकालं स्वभिमुखविसृष्टोत्तानचञ्चूपुटेन । जलधर जलधारा दूरतस्तावदास्तां ध्वनिरपि मधुरस्ते न श्रुतश्चातकेन ॥ ८४ ॥ क्षुद्राः सन्ति सहस्रशः स्वभरणव्यापारमात्रोद्यताः स्वार्थो यस्य परार्थ एव परमा(स पुमा)नेकः सतामग्रणीः । दुःपूरोदरपूरणाय पिबति स्रोतःपति वाडवो जीमूतस्तु निदाघसंभृतजगत्संतापविच्छित्तये ।। ८५ ॥ आपो विमुक्ताः क्वचिदाप एव क्वचिन्न किंचिद्गरलं क्वचिच्च । यस्मिन्विमुक्ताः प्रभवन्ति मुक्ताः पयोद तस्मिन्विमुखः कुतस्त्वम् ॥ ८६ ॥ अमुं कालक्षेपं त्यज जलद गम्भीरमधुरैः किमभिनि?षैः सृज झटिति झाङ्कारि सलिलम् । ..

·अन्योक्तयः ११ अये पश्यावस्थामकरुणसमरिव्यातकर- ज्वलद्दावज्वालावलिजाटलमूर्तेविटपिनः ॥ ८७ ॥ हंसस्य- अस्ति यद्यपि सर्वत्र नीरं नीरजमण्डितम् । रमते न मरालस्य मानसं मानसं विना ॥ ८८ ॥ पकन राजहंसेन या शोभा सरसो भवेत् । न सा बकसहस्रेण परितस्तीरवासिना । ८९ ।। रे राजहंस किमिति ज्व(त्व)मिहागतासि योसौ बकः स इह हंस इति प्रतीतः । तद्गम्यतो(ता)मनुपदेन पुनः स्वभूमी याबद्वदन्ति न बकं खलु मूढलोकाः ।। ९० ॥ अपसरणमेव शरणं मौनं वा तत्र राजहंसस्य । कटु रटति निकटवर्ती वाचालष्टिडिभो यत्र ।। ९१ ॥ अम्भोजिनीवननिवासविलासमेव हंसस्य हन्ति नितरां कुपितो विधाता। न त्वस्य दुग्धजलभेदविधिप्रसिद्धां । वैदग्ध्यकीर्तिमपहर्तुमसौ समर्थ ः ॥ ९२॥ मधुकरस्य- अपसर मधुकर दूरं परिमलबहलेपि केतकीकुसुमे । इह नहि मधुलवलेशो भवति परं धूलिधूसरं वदनम् ॥ ९३ ॥ इह रूपमात्रसारे भित्तिविलिाखतात्र(तेत्र चित्रकल्हारे । म रसो नापि च गन्धो मधुकरबन्धो वृथा भ्रमसि ॥ ९४ ॥ भ्रमर भ्रमता दिगन्तराले क्वचिदासेवितमीक्षितं श्रुतं वा। कथयस्व विहाय पक्षपातं यदि जातीकुसुमानुकारि पुष्पम् ॥ ९५ ॥ अलिरयं नलिनी(वन)वल्लभः कुम(दि)नीकुलकेलिमदालसः। विधिवशेन विदेशमुपागतः कुटजपुष्परसं बहु मन्यते ॥ ९६ ॥ अन्यासु तावदुपमर्दसहासु भृङ्ग लोलं विनोदय मदः(नः) सुमनोलतासु ।

·१२ बुधभूषणम् मुग्धामनातरजसं कलिकामकाले बालां कदर्थयसि किं नवमल्लिकायाः ॥ ९७ ॥ फुल्लेषु यः कमलिनीकमलोदरेषु चूतेसि(षु) यो विलसितः कमलान्तरस्थः । पश्याय तस्य मधुपस्य शरद्यपाये कृच्छ्रेण वेणुविवरे दिवसाः प्रयान्ति ॥ ९८ ॥ गौरी चम्पककलिकामपहाय भ्रान्तदर्बुद्धे । शाल्मलिकुसुमदलेषु स्वैरे(रं) गुञ्जन्न लज्जसे मधुप ॥ ९९ ॥ चातकस्य- एक एव खगो मानी चिरं जीवति चातकः । म्रियते वा पिपासायां याचते वा पुरंदरम् ।। १०० ॥ कूपे पानमधोमुख भवति मे नयो वराक्यः स्त्रियः मारङ्कटिट्टिभैः सह सिरं(सरः) सेव्यं समालोकयन् । शुष्यत्तालुगतोपि कम्पिततनुः श्रुत्वा गभीरध्वनि धैर्यादुद्ध(द्धृ)तकन्धरो जलधर त्वां याचते चातकः ॥ १०१ ॥ कोकिलस्य- रे रे कोकिल मा भज मौनं किंचिदुदीरय पञ्चमरागम् । नो चेत्स्वामिह को जानते काककदम्बकपिहिते चते ।।१०२॥ काकैः मह विरुद्धस्य कोकिलस्य कला गिरः । खलसङ्गेपि नैष्टुर्यं कल्याणप्रकृतेः कुतः ॥ १०३॥ अस्यां सखे बधिरलोकनिवासभूमौ किं कूजितेन खलु कोकिल कोमलेन । एते हि दैवहतकास्तदभिन्नवर्ण त्वां काकमेव कलयन्ति कलानभिज्ञाः। १०४ ॥ यस्याकर्ण्य वचः सुधाकवलितं वाचंयमानामपि व्यग्राणि व्यथयन्ति मन्मथकथाश्वेतांसि चैत्रोत्सवे ।

·अन्योक्तयः
१३
रे रे काक वराक साकममुना पुस्कोकिलेनाधुना
स्पर्धाबन्बु(न्ध)मुपेयुषस्तव तु किं लज्जापि नो जायते ॥ १०५ ।।
रसालशिखरासीनाः शतं सन्तु पतत्रिणः ।
तन्मजरीरसामोदं विदुरेव कुहूमुखाः ॥ १०६ ॥
मयूरस्य-
अये नीलग्रीव व नु खलु सखे तेद्य मुनयः
परं तो येषां तव रवविलासोर(वि) तनुते ।
अमी दूरात्क्रूराः क्वणितमिदमाकर्ण्य सहसा
वरन्त हन्तुं त्वामहह शबराः पुवितशराः ॥ १०७ ॥
एतस्मिन्मलयाचले बहुविधैः किं तैरकिंचित्करैः
काकोलूककपोतकोकिलरुके(रुत ?)रेकोपि पार्श्वस्थितः।
केकी कूजति चेत्तदा विघटितव्यालावलीबन्धनः
सेव्यः स्यादिह सर्वलोकमनसामानन्दनश्चन्दनः ॥१०८ ॥
केका कर्णामृतं ते सकुसुमकबरीकान्तिहाराः कलापाः
कण्ठच्छाया पुरारेर्गलरुचिरुचिरा सौहृदं मेघसधैः ।
विश्वदृषिद्विजिह्वस्फुरदुरुपिर्शितर्नित्यमाहारवृत्तिः
कैः पुण्यः प्राप्तमेतत्सकलमपि सखे चित्तवृत्तं मयूर ॥ १०९ ॥
शुकस्य-
......
..श्रेणीपरिवृढवृथा..
अमुष्मिन्नद्याने विहगखल एष प्रतिकलं
विलोलः काकालः क्वणति पटु या(ब)त्कटुतरम् ।
सखे तावत्कीर दृ(द्र)ढय हृदि वाचं च सकलां
न मौनेन न्यूनो भवति गुणभाजां गुणगणः ॥ ११० ॥
इयं पल्ली भिल्लेरनुचितसमारम्भरसिकैः
समन्तादाक्रान्ता विषविषमबाणप्रणयिभिः ।
तरोरस्य स्कन्धे गमय सभयं कीर निभृतं
न वाणी कल्याणी तदिह मुखमुद्रेव शरणम् ॥ १११ ॥

·बुधभूषणम्
काकस्य-
-
कृष्णं वपुर्वहतु चुम्बतु सत्फलानि
रम्येषु संचरतु चूतवनान्तरेषु ।
पुस्कोकिलस्य चरितानि करोतु कामं
काकः कलध्वनिविधौ खलु काक एव ॥ ११२ ॥
पाथि निपतितान्शुन्ये दृष्ट्वा निरावरणान्...
दधिभृतघटान्गर्वोन्धर(?)समुद्ध(त) कन्धरः।
निजसमुचिताश्चेष्टास्तास्ता विकारशताकुलो
यदि न कुरुते काणः काकः कदा नु करिष्यति ॥ ११३ ॥
यकस्य-
-
उभौ पक्षी शुक्लौ भुवि वियति चावारितगतिः
सदा मीनान्भुङ्के वसति शिरस(सकल)स्थाणुशिरसि ।
बके सर्वश्चान्द्रो गुणसमुदयः कश्चिदधिको ।
गुणाः स्थाने मान्या न तु नरवरस्थानरहिताः ॥११४ ॥
बकोट बमस्त्वां लघुनि श(स)रसि क्यापि शिरसि(शफरै)-
स्तव न्याय्या वृत्तिर्न पुनरथ गाढं समुचिता (तः)।
इतश्चतश्चालिहलहरिहेलातरलित-
क्षितिध्रग्रासैकग्रहलतिमिपोतः पतिरपाम् ॥ ११५॥
सयोतस्य-
अदृष्टव्यापारं गतवति दिनानामाधिपतौ
यशःशेषीभूते शशिनि गतधानि ग्रहगणे ।
नथान्धं संजातं जगदुपनते मेघसमये
यथामी गण्यन्ते तमसि पटवः कीटमण यः ॥११६ ॥
इन्दुः प्रयास्याति विनश्यति तारकश्रीः
स्थास्यन्ति लीढतिमिरा न माणिप्रदीपाः।
अन्धं समग्रमापि कीटमपो(णे) भविष्य-
त्युन्मेषमेष्यति भवानिति दूरमेतत् ॥ ११७ ॥

·अन्योक्तयः
गजस्य-
कर्णे चामरचारुचञ्चुकलिकाः कण्ठे मणीनां गणाः
सिन्दूरप्रकराः शिरःपरिसरे पाश्वान्तिके किङ्किणी।
लब्धश्चेन्नृपवाहनेन कणि(रि)णा बद्धन भूषाविधि-
स्तत्किं भूधरधूलिधूसरतनुर्मान्यो न वन्यो गजः ॥ ११८॥
केलिं कुरुष्व परिभुक्ष्व सरोरुहाणि
गाहस्व शैलतटनिर्झरिणीपयांसि ।
भावानुरक्तकरिणीकरलालिताङ्ग
मातङ्ग मुञ्च मृगराजरणाभिलाषम् ॥ ११९ ॥
तापो नापगतस्तृषा न च कृशा धूली न धूता तनो-
न
स्वच्छन्दमकारि कलिकवलः का नाम कलिस्पृहा ।
दूराोत्क्षिप्तकरण हन्त करिणा स्पृष्टा न वा पानी
प्रारब्धो मधुपैरकारिणी(रण)महो झाङ्कारकोलाहलः॥१२०॥
भो भोः करीन्द्र दिवसानि कियान्ति तावत्
तस्मिन्मरौ समति(वा)हय कुत्रचित्त्वम् ।
रेवाजलैनिजकरेणुकरप्रयुक्तै-
भूयः शमं गमयितासि निदाघदाहम् ॥ १२१ ॥
दानार्थिनी मधुकरा यदि कर्णताले-
दूरीकृताः करिवरेण मदान्धबुध्या ।
तस्यैव गण्डयुगमण्डनहानिरेषा
भुङ्गाः पुनर्विकचपद्मवने वसान्त ॥ १२२॥
अथ सिंहस्य-
मृगेभ्यो रक्ष्यत क्षेत्रं नरैस्तृणमयैरपि ।
सिंहाकान्तं पूनर्मूढ न हयैर्न च दन्तिभिः ॥ १२३ ।।
अस्मिन्नम्भोदवृन्दध्वनिजनितरुषि प्रेक्षमाणेन्तरिक्षं
मा काक व्याकुलो भूस्तरुाशखरशवक्रव्यलशानशान ।
धत्ते मत्तेभकुम्भव्यतिकरकरजग्रामवज्राग्रजाय
पासव्यासक्तमुक्ताधवीलतकवलो न स्पृहामत्र सिंहः॥१२४ ॥

·बुधभूषणम् क्षुन्क्षामोपि जराकृशोपि शिथिलप्राणोपि कष्टां दशा- मापनोप विपन्नदीधितिरपि प्राणेषु गच्छत्स्वपि । मत्तेभेन्द्र विभिन्नकुम्भदलनग्रासैकबध्दस्पृहः किं जीर्ण तृणमत्ति मानमहतामग्रेसरः केसरी ॥ १२५ ॥ परिणतगभरार्ता सिंहवधूः शल्लकीविपिने । अन्वेषयति मदान्धद्विरदेन सिक्तमवनितलम् ॥ १२६ ॥ मृगस्य- * - दूर्वाकुरतृणाहारा धन्यास्तात बने मृगाः । विभवोन्मत्तचित्तानां न पश्यन्ति मुखानि यत् ॥ १२७ ॥ रोमन्थमाचरय मन्थरमेत्य निद्रा मुञ्च श्रमं तदनु संचर रे यथेच्छम् । दुरे स पामरजनो मुनयः किलैते निष्कारणं हरिणपोत बिभषि कस्मात् ॥ १२८ ।। कालिम्ना म(न) गतं स्त्रनाम गलितं जाता कलङ्काभिवा त्रिभुवनं किं प्रातमुच्चैर्मृग । अस्माकं वसतां बनेपि वस(नि)ता वाञ्छन्ति नेत्रोपमा कस्तूहिरिणाभिधाजनि जने स्थाने विहारः स्थितिः ॥ १२९॥ वृक्षान्योक्तयः- पद्यपि चन्दनविटपी विधिना फलपुष्पवर्जितो विहितः । निजवपुषैव परेषां तथापि संतापमपहरति ॥ १३० ॥ केचिल्लोचनहारिणः कतिपयाः सौरभ्यसंभारिणः केप्यन्ये फलधारिणः प्रतिदिशं ते सन्तु हन्त द्रुमाः । धन्योयं हरिचन्दनः परिरसे( सरे) यस्य स्थितैः शाखिभिः शाकोटादिभिरप्यहो मृगदृशामङ्गेषु लीलायते(यितम्) ॥ १३१ ॥ कुसुमस्तबका नम्राः सत्येव परितो लताः। तथापि भ्रमरभ्रान्ति करोत्येकैव मालती ॥१३२॥ न च गन्धवहेन चुम्बिता न च पीता मधुपेन माल्लिका । पिहितैर(व) कठोरशाखया परिणामस्य जगाम गोचरम् ॥१३३ ।।

·अन्योक्तयः सूचीभिर्दलितं वपुः कवलितं धूलीभिरायुदृशो- नीरन्धैः क्रकचोपमर्दलपुंटैः पक्षद्वयं कलितम् । पूर्णा एव मनोरथाः किमपरं कल्याणि कल्पायुतं जीयाः केतकि देहि निर्गमपथं जीवत्वसौ षट्रपक्षः(दः) ॥१३४ ॥ कति पल्लविता न पुष्पिता वा तरवः सान्त समन्ततो बसन्ते । जगतां विजयाय मीनकेतोः सहकारी सहकार एष एव ॥१३५ ॥ दिमण्डलं परिमलैः सुरभीकरोषि सौन्दर्यमावहसि लोचनलोभनीयम् । हंहो रसाल फलवर्य तथापि दूये यद् ग्रन्थिलं च कुटिलं च (वपु)र्बिभर्षि ॥ १३६ ।। तालीतरोरनुपकारि फलं फालत्वा लज्जावशादुचित एव विनाशयोगः । एतत्तु चित्रमुपकृत्य फलैः परेभ्यः प्राणाग्निजान् सपदि यत्कदली जहाति ॥ १३७ ॥ यद्यपि न भवति हानिः परकीयां चरति रासभे द्राक्षाम् । असमञ्जस तु मत्वा तथापि खलु खिद्यते चेतः ॥१३८॥ दासेरकस्य दासीयं बदरी यदि रोचते । एतावतैव किं द्राक्षा न साक्षादमृतप्रदा ॥ १३९ ॥ विशालं शाल्मल्या नयनसुभगं वीक्ष्य सुभगं (कुसुम) शुकस्यासीद्बुद्धिः फलमपि भवेत्तादृशमिति । चिरं तत्र स्थित्वा फलमपि न काले परिणतं विपाके तूलोन्तः सपदि मरुता सोप्यपहृतः ॥१४० ॥ उच्चरेष तरुः फलं च पृथुलं दृष्ट्वा शुको हर्षितः पक्वं शालिवनं विहाय जडधीस्तां नारिकेली गतः । स्थित्वा तत्र बुभुक्षितेन मनसा यत्नः कृतो भेदने आशा तस्य न केवलं बिगलिता चञ्चुगता चूर्णताम् ॥ १४१॥ बु. भू. ३ ·बुधभूषणम् मयि जीवति बीजाढ्ये किमन्ये बजिपूरकाः । इति संचिन्त्य मनसा विरद्रे दाडिमीफलम् ॥ १४२ ॥ निम्ब किं बहुनोनेन निष्फलानि फलानि ते । यानि संजातपाकानि काका निःशेषयन्ति हि ॥१४३॥ गात्रं कण्टकसंकुलं प्रविरलच्छाया न चायासन्ह(न्) निर्गन्धः कुसुमोत्करस्त्व(तव) फलं न क्ष(क्षु)द्विनाशक्षमम् । बबूल(बब्भूल)दुम मूलमेति न जनस्तत्तावदास्तामहो अन्येषामपि शाखिनां फलवतां रक्षार्थमानायसे ॥ १४४ ॥ किं पुष्पैः किं फलैस्तस्य करीरस्य दुरात्मनः। येन वृद्धिं समासाद्य न कृतः पात्रसंग्रहः ॥ १४५ ॥ किंशुके शुकमातिष्ट चिरभाविफलाशया। बाहरङ्गप्रसङ्गेन के के नानन वश्चिताः ॥ १४६॥ अयि कमलिनि तत्ते जन्मशुद्धिः सरस्यां परिणयनविधानं भानुना ताद्वधेन । इति कुलयुगशुद्धी तत्समक्षं विशवं मधुपकुलसखित्वे ब्रूहि किं ते निदानम् ॥ १४७ ॥ किं वीरुधो भुवि न सान्त सहस्रशोन्या यासां दलानि न परोपकृति भजन्ति । एकव वल्लिषु विराजति नागवल्ली या नागरीवदनचन्द्रमलंकरोति ॥१४८॥ अथ पर्वतान्यक्तियः- रोहणाचल शलेषु कस्तुलां कुरुत तव । यस्य पाषाणखण्डानि मण्डनानि महीभुजाम् ॥ १४९ ॥ कुम्भोद्भवस्य करपुष्करकोशकोणे पाथोनिधी विधिवशाद्विपदं प्रयाते ।

·अन्योक्तयः
१९
ये दुर्लभास्त्रिदशलोकविलासिनीनां
ते पङ्कसीमनि महामणयो लुठन्ति ॥ १५० ॥
समुद्रस्य-
पीत्वा गर्जन्त्यपस्ते दिशि दिशि जलदास्त्वं शरण्यो गिरीणां
सुत्रामवासभाजां त्रिदशविटपिनां जन्मभूमिस्त्वमेव ।
गाम्भीर्यं तच्च तादृक्तव सलिलपते किंतु विज्ञाप्यमेतत्
सर्वोपायेन मैत्रावरुणिमुनिकृपादृष्टयः कादक्षणीयाः॥१५१॥
रत्नैरापूरितस्यापि मदलेशोस्ति नाम्बुधेः ।
मुक्ताः कतिपयाः प्राप्य मातङ्गा मदविह्वलाः ॥ १५२ ॥
रत्नानाम्-
भ्रष्टं नृपतिकिरीटाद्भूमौ पतितं तिरोहितं रजसा ।
विधिविलसितेन रत्नं जनचरणविडम्बनं सहते ॥ १५३ ।।
मुक्ताफलस्य-
रत्नाकरे परिहता वसतिः किमन्य-
दङ्गीकृतः कठिनवेधनदुःखभारः ।
वक्षोजकुम्भपरिरम्भणलोलुपेन
कि कि न तेन विहितं नवमौक्तिकेन ॥१५४ ॥
शङ्खस्य-
कीटगृहं कुटिलोन्तःकठिनः क्षाराम्बुसंभवः शून्यः ।
शङ्खः श्रीपतिनिकटे केन गुणेन स्थिति लेभे ॥ १५५ ॥
तातः क्षीरि(र)निधिः स्वसा जलधिजा भ्राता सुरेशद्रुमः
सौजन्यं सह कौस्तुभेन शुचिता यस्य द्विजेशादपि ।
धिक्कर्माणि स एव कम्बुरधुना पाखण्डकान्ताकरे
विभ्रान्तः प्रतिवासरं प्रतिगृहे भैक्षेण कुक्षिभरिः ॥ १५६ ॥

·२०
बुधभूषणम्
नदीनाम्---
यद्यपि दिशि दिशि सरितः परितः परिपूरिताम्भसः सन्ति ।
तदपि पुरंदरतरुणीसंगतिसुखदायिनी गङ्गा ॥१५७ ॥
छायां प्रकुर्वान्त नमान्त पुष्पैः फलं नियच्छन्ति तद (था) गुमाये ।
उन्मूल्य तानेव नदी प्रयाति तरङ्गिणां क्व प्रतिपन्नमस्ति ॥ १५८ ॥
कतिपयदिवसस्थायी पूरो दूरोन्नतोपि भविता ते ।
तटिनि तटद्रुमपाटनपातकमेकं चिरस्थायी ॥१५९ ॥
सरोवरस्य-
.
(अ)यमवसरः सरस्ते सलिलैरुपकर्तुमार्थनामनिशम् ।
इदमपि सुलभं ह्यम्भो भवति पुरो जलधराभ्युदये ॥ १६० ॥
कमलस्व-
आमूलादाकन्दापरिमलादाविकाशाश्च ( ? )।
अयि कमल सेव्यसे अ(त्वम)लिभिर्मरन्देन तुन्दिलाः शरघाः॥१६१॥
नालस्य प्रसरो जलेष्वपि कृतो वासः स्वकाशे रुचि-
दण्डे कर्कशता मुखतिमृदुता मित्रे महान्प्रश्रयः ।
आमूलं गुणसंग्रहव्यसनता द्वेषश्च दोषाकरे
यस्यैषा स्थितिरम्बुजस्य वसतिर्युक्तैव तत्र श्रियः ॥ १६२ ॥
अथ कूपान्योक्तयः-
सगुणैः सेवितोपान्ते(न्तो) विनीतैः प्राप्तदर्शनः ।
नीचोपि कूपः सत्पात्रैर्जीवनार्थ समाश्रितः ॥१६३॥

·अन्योक्तयः
कस्तूरिकायाः-
आपि त्यक्तासि कस्तूरि पामरैः पङ्कशङ्कया।
अलं खेदेन भूपालाः किं न सन्ति महीतले ॥ १६४ ॥
नेपालभूपालविशालभाले मृच्छारि कस्तूरिकतामुपैति।
अन्य(त्र) सैषा विपरीतभावं स्थानं प्रधानं
खलु
योग्यतायाः॥१६५॥
सौरभ्यकथासु
आरभ्य
मौनं मालिन्यमात्रे वचसोवकाशः ।
दुर्लील * * पतिपुत्रहस्ते कस्तूरि कस्ते वद दुर्विपाकः ॥ १६६ ॥
जन्मस्थानं न खलु विमलं वर्णनीयो न वर्णों
दूरात्पुंसां वपुषि रचना पङ्कश(कां) करोति ।
यद्यप्येवं सकलसुरभिद्रव्यवर्गा(गर्वा?)पवर्गो(गः)
को जानीते परिमलगुणः कोपि कस्तूरिकायाः ॥ १६७ ॥
अथ जलस्य-
शैत्यं नाम गुणस्तवैव तदनु स्वाभाविकी स्वच्छता
किं ब्रूमः शुचितां व्रजन्त्यशुचयः सङ्गेन यस्यापरे ।
किं वातः परमास्तुषे स्तुतिपरं संजीवनं जीवतां
त्वं चेन्नीचपथेन गच्छसि पयः कस्त्वां विरोद्धं क्षमः ॥ १६८ ॥
प्रकीर्णान्योक्तयः-
युक्तोसि भुवनभारे मा वक्रां वितनु कन्धरां शेष ।
त्वय्येकस्मिन् दुःखि(नि) सुखितानि भवन्ति भुवनानि ॥ १६९ ॥
दामोदरमुदराहितभुवनं यो वहति लीलया गरुडः ।
कस्य तनोरुपरिष्टो खिन्नोसौ खेदमपनयतु १७० ॥
द्वात्रिंशद्दशनद्वेषिमध्ये भ्रमसि नित्यशः ।
तदिदं शिक्षिता केन जिह्वे संचारकौशलम् ॥१७१ ॥

·२२
बुधभूषणम्
भ्रातः काश्चनलेपगोपितबहिस्ताम्राकृते सर्वतो
मा भैषीः कलश स्थिरो भव चिरं देवालयस्योपरि ।
ताम्रत्वं गतमेव काश्चनमयी कीर्तिः स्थिता तेधुना
नान्तस्तत्त्वविचारणप्रणयिनो लोका बहिर्बुद्धयः ॥ १७२॥
दीर्घा नदी शिथिलबन्धविलम्बिनी नौ-
रभ्युनता जलमुचो विषमः समीरः ।
आरुद्धवान्निजयितो ध्वनिनः *
सत्कर्णधा(र कु)रु यत्सदृशं कुलस्य ॥ १७३॥
मलोत्सर्ग गजेन्द्रस्य मूर्ध्नि काकः करोति यः।
कुलानुरूपं तत्तस्य यो गजो गज एव सः ॥ १७४ ॥
आकर्ण्य गर्जितरवं धनगर्जतुल्यं
सिंहस्य यान्ति वनमन्यमि(दि)हा(भा) भयार्ताः ।
तत्रैव पौरुषनिधिः स्वकुलेन सार्धं
दर्पोद्धरो वसति वीतभयो बराहः ॥ १७५ ॥
रात्रिर्गमिष्यति भविष्यति सुप्रभातं
भास्वानुदेष्यति हसिष्यात पङ्कमश्रीः ।
इत्थं विचिन्तयति कोशगते द्विरेफे
हा हन्त हन्त नलिनी गज उज्जहार ॥१७६॥
अमी तिलास्तैलिक नूनमेतां नेहावस्थां भवतोपनीताः ।
द्वेषो भविष्यद्यदमीषु नूनं तदा न जाने किमु वाकरिष्यः ॥१७७॥
कूर्मः-
नो चुम्बनं न चटु यद्यपि भाषितं वा
नाङ्के स्थितिर्न परिरम्भणमेवमेव ।
दृष्ट्वैव कूर्मरमणी रमणीयभावात्
स्तन्यं विनैव परिपोषयति स्म बालान् ॥ १७८॥

·अन्योक्तयः
२३
कम्भ:-
कुद्दालेन विदारणं तदुपरि(तत् ?)दुःखं खरारोहणं
तत्पापिष्ठकुलालपादहननं चक्रभ्रभस्तादृशः ।
दाहोग्नेर्मम दुःखदो न हि तथा सर्वेसहा पाहि मे (2)
ग्राम्यस्त्रीकरपृष्ठताडनमहो ह्येतच्च दुःखावहम् ॥ १७९ ॥
कास:--
सेहे वातजलप्रतापतपनप्रोद्दामदाहव्यथा
पश्चादस्थिवियोजितोऽथ मुदितो यन्त्रे चिरं भ्रामितः ।
कार्पासो गुणजामवाप्य सहसा जातः स्वयं कञ्चुकी
वक्षोज परिरन्धुमेष कृतवान् किं किं न कर्माद्भुतम् ॥ १८० ॥
हारः-
अन्योप सन्ति गुणिनः कति नो जगत्यां
हार त्वमेव गुणिनामुपरिस्थितोसि ।
एणीदृशामुरसि नित्यमवस्थिता(तः) च ।
सद्वृत्तता च शुचिता च न खण्डिता च ॥ १८१ ॥
मीनस्य--
जलाधीनं हि मीनस्य जीवितं जीवितावधि ।
मीनो जगच्च जानाति जलं जानाति वा न वा ॥ १८२ ॥
दासरकः-
दासेरकस्य दासीयं बदरी यदि रोचते।
एतावतेव किं द्राक्षा न साक्षादमृतास्पदम् ॥१८३॥
दुन्दुभिः--
चर्मणा समवगुण्ठिताननो रज्जुबन्धनकदार्थतापि सन् ।
ताडितोपि लगुडेन निष्ठुरं भण्ड डिण्डिम नदन्न लज्जसे ॥१८४॥

·बुधभूषणम् यूथी- यूथि यथोचितविधिना विधेयमातिथ्यमेतस्य । माधविकाप्राणपतिः प्राघुणिकस्ते घुणाक्षरन्यायात् ॥ १८५ ॥ निम्बः- चित्रं चित्रं बत बत महच्चित्रमेतद्विचित्रं जातो देवादहह सहसा संविधाता विधाता। यलिम्बानां परिणतफलस्फीतिरास्वादनीया यच्चैतस्याः कवलनविधा(धौ) कोविदः काकलोकः ॥ १८६ ॥ कनकम्- अहो कनकमाहात्म्यं व्याख्यातुं केन शक्यते । नामसाम्यादहो चित्रं धत्तूरोपि मदप्रदः ॥ १८७॥ विषस्य- अहमेव गुरुः सुदारुणानामिति हालाहल तात मा स्म दृप्यः । ननु सन्ति भवादृशानि भूयो भुवनेस्मिन्वचनानि दुर्जनानाम् ॥१८॥ शङ्खः- रत्नाकरस्तव सुता(पिता) भवतोतु(नु)षङ्गाद् विश्वं पवित्रतमिदं सलिलेन यस्य। कुटिलत्वमन्तः किं कारण वदसि शङ्ख ददं(?) न विद्मः ॥१८९॥ * * पाञ्चजन्यकुलोद्भूतमिति शङ्ख महाजनाः । पूजयन्न्यास्थिसामान्य स्थापयित्वाग्रतो हरेः ॥ १९० ॥ सपस्य- दिजिह्वान दुर्वर्णानसुकृतिसुवर्णादृतमतीन् समुद्गीर्णश्वेडारवजनितपीडानवचनान् ।

·अन्योक्तयः जगत्प्राणाहारान् श्रुतिविरहिणो वक्रिमगतीन् ( वहन् ) कर्णोपान्ते शिव कथमिव त्वं वद शिवः ॥ १९१॥ अन्तलापिका- ( का कान्ता ) कालियारातेः पुनरर्थे किमव्ययम् । किं वन्यं सर्वलोकानां फलेषु च किमुत्तमम् ॥ १९२ ॥ वर्णो यस्य विराजते जलनिधिं योसौ बबन्ध क्षक्षा(णा)- यो लङ्केशशिरोच्छिनद्वसुमतीं व्यापुर्यदीयाः शराः । तं वन्दे रघुनन्दनं यदनुगा रक्षास्यनु(वा ?)नन् बला- ज्जम्बूवज्जलबिन्दुवज्जलजबज्जम्बालबज्जालबत् ॥ १९३॥ किंवद्भाति हरिस्तदीयगलके मुक्तामयी भासते । माला नेत्रयुगं विभाति च कथं * * ॥१९४॥ बु. भू.४

·द्वितीयोऽध्यायः
राजनीतिः
राजन तेनुपाश्रयत्वात्प्रथमं नृपलणमाह-
शाखाय गुणसंयोगः शास्त्रं विनयवृत्तये ।
विद्याविनीतो नृपतिः सतां भवति संमतः ॥१॥
मेधावी मतिमानदीनवदनो दक्षः क्षमावान् ऋजु-
र्धर्मात्माप्यनसूयको लघुकरः षाडगुण्यविच्छक्तिमान् ।
उत्साही पररन्ध्रवित्कृतधृतिवृद्धिक्षयस्थानवित्
शूरो न व्यसनी स्मरत्युपकृतं वृद्धोपसेवी च यः ॥२॥
बुद्धिशस्त्रः प्रकृत्यङ्गो धनसंवृतिकञ्चुकः ।
चारेक्षणो दूतमुखः पुरुषः कोपि पार्थिवः ॥ ३॥
वाग्मी प्रगल्भ्यः(ल्भः) प्र(स्मृतिमा नुदां बलवान्वशी।
नेता दण्डस्य निपुणः कृतशिल्पः सुविग्रहः ॥ ४ ॥
पराभियोगप्रसहो दृष्टसर्वप्रतिक्रियः।
परच्छिद्रानुपेक्षी च संधिविग्रहतत्त्ववित् ॥ ५॥
गूढमन्त्रप्रचारश्च देशकालविभागवित् ।
आदाता सम्यगर्थानां विनियोक्ता च पार्थिवः॥६॥
कांधलांमभयद्रोहस्तम्भचापलवर्जितः ।
वृद्धोपदंशसंपन्नः शक्तो मयुरदर्शनः ॥
निर्वृतः पितरीवास्ते यत्र लोकः स पार्थिवः ॥ ७ ॥
आत्मसंपगुणः सम्यक्संयुक्तं युक्तकारिणम् ।।
पर्जन्यमिव राजानं प्राप्य लोकाभिवर्धते ॥८॥

·राजनीतिः
साधु भूतलदेवत्वं दुरापमकृतात्मभिः ।।
आत्मसंस्कारसंपनो राजा भवितुमर्हति ॥९॥
लोकाधाराः श्रियो राज्ञां दुरापा दुष्परिग्रहाः ।
तिष्ठन्त्याप इवाधारे चिरमात्मनि संस्कृते ॥१०॥
कुलं सत्वं वयः शीघ्रं दाक्षिण्यं क्षिप्रकारिता ।
अविसंवादिता सत्यं वृद्धसेवा कृतज्ञता ॥ ११ ॥
देवसंपन्नताबुद्धिरक्षुद्रपरिवारता ।
शक्यसामन्तता चव तथा च दृढभक्तिता ॥१२॥
दीर्घदर्शित्वमुत्साहः शुचिता स्थूललक्षिता
विनीतता धार्मिकता गुणाः साध्याभिगामिनः ॥ १३ ॥
गुणरेतैरुपेतः सन्सुव्यक्तमभिगम्यते ।
तथा च कुर्वीत यथा गच्छेल्लोकाभिगम्यताम् ॥ १४ ॥
अन्यच्च विष्णुधर्मोत्तरे मुंज( नृप ' )लक्षणमाह-
सर्वलक्षणलक्षण्यो विनीतः प्रियदर्शनः ।
अदीर्घसूत्रो धर्मात्मा जितक्रोधो जितेन्द्रियः ॥१५॥
ब्रह्मण्यश्चाविसंवादी दृढभक्तिः प्रियंवदः ।
अलोलुपः संयतवारगम्भीरः प्रियदर्शनः ॥ १६ ॥
नातिदण्डो न निर्दण्डश्चारचक्षुरजिह्मगः
व्यवहारे समः प्राप्ते पुत्रेण रिपुणा सह ॥ १७ ॥
रथे गजे च धनुषि व्यायामे च कृतश्रमः ।
उपवासतपःशीलो यज्ञयाजी गुरुप्रियः ॥१८॥
मन्त्रिसांवत्सराधीनः समरेष्वनिवर्तकः ।
पूज्ये पूजयिता नित्यं दण्डये दण्डायता तथा ॥ १९ ॥

·बुधभूषणम्
पाइगुण्यस्य प्रयोक्ता च शक्तन्युपेतस्तथैव च ।
नावादी न निर्द्वन्द्वो न यत्किंचनकारकः ॥२०॥
कृते कर्मण्यमात्यानां कर्तामात्यजनप्रियः ।
संगृहीतजनस्तब्धः प्रसन्नवदनः सदा ॥२१॥
सदा भृत्यजनावेक्षी क्रोधी (च ?) सुमहामनाः ॥ २२॥
-
पाडग्यस्य प्रयोक्केत्युक्तं तानेव षड्गुणानाह-
संधिश्च विग्रहश्चैव यानमासनमेव च ।
द्वैधीभावः संश्रयश्च षाड्गुण्यं परिकीर्तितम् ॥ २३ ॥
:।
पणबन्धः स्मृतः
संधिरपकारस्तु विग्रहः
जिगीषोः शत्रुविषये यानं यात्राभिधीयते ॥ २४ ॥
विग्रहेपि स्वके देशे स्थितिरासनमुच्यते ।
मारणं रध(न्ध्र)लाभस्तु द्वैधीभावस्तदुच्यते ।
उदासीने मध्यमे वा संश्रयात्संश्रयः स्मृतः ॥ २५ ॥
तेषां प्रयोगकालमाह--
समेन संधिरन्वेष्यो हीनेन च बलीयसा।
हानेन विग्रहः कार्यः स्वयं राज्ञा बलीयसा ॥ २६ ॥
तत्रापि तस्य पाणिस्तु बलीयान्न समाश्रयेत् ।
आसीनः कर्मविच्छेदी शक्यः कर्तुं रिपुर्यदा ॥२७॥
अशुद्धपाणिर्बलवान् वैधीभावं समाश्रयेत् ।
बलिना विगृहीतस्तु यो संधेयेन पार्थिवः ॥२८॥
संश्रयस्तेन कर्तव्यो गुणानामधमो गुणः ।
बहुक्षयव्ययायासं तेषां यानं प्रकीर्तितम् ॥ २९ ॥

·राजनीतिः
२९
बहुलाभकरं वा स्यात्तदा यानं समाश्रयेत् ।
सर्वशक्तिविहीनस्तु तदा कुर्यात्तु संश्रयम् ॥ ३०॥
एवं च बोद्धा नृपतिर्गुणानां काले च देशे च तथा विभागे ।
समाश्रयेद्भार्गववंशमुख्य एतावदुक्तं नृपतेस्तु कार्यम् ॥ ३१ ॥
इति राजलक्षणम् । एवंविधलक्षणयु (क्तो)भिषिक्तो गजा राज्यं कुर्यात् ।
नद्राज्य कीदृशमीदृशमित्याह-
स्वाम्यमात्यसुहृत्कोषदेशदुर्गबलानि च ।
स्वाम्यमात्यो जनपदो दुर्ग दण्डस्तथैव च ॥ ३२ ॥
कोशो मित्रं च धर्मज्ञः सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते ।
सप्ताङ्गस्यापि राज्यस्य मूलं स्वामी प्रकीर्तितः ॥३३॥
तन्मूलत्वात्तथाङ्गानां स तु रक्ष्यः समन्ततः ॥ ३४॥
राज्यस्य सहायाधीनत्वात्सहायस्वरूपमाह--
अभिषेकाशिरसा राज्ञा राज्यावलोकिना।
सहायावरणं कार्य तत्र राज्यं प्रतिष्ठितम् ॥ ३५॥
यद्यप्यल्पतरं कर्म तदप्येकेन दुष्करम् ।
पुरुषेण(णा)सहायेन किमु राज्यं महोदयम् ॥३६ ॥
तस्मात्सहायान्वरयेत्कुलीना नृपतिः स्वयम् ।
शूरान्कु(न्कु)लीनजातीयान्बलयुक्तान् क्रियान्वितान् ॥ ३७ ॥
रूपसत्वगुणोपेतान्सज्जनान्क्षमयान्वितान् ।
क्लेशक्षमान्महोत्साहान्धर्मज्ञांश्च प्रियंवदान् ॥ ३८॥
हितोपदेशकान्राज्ञः स्वामिभक्तान्यशोर्थिनः ।
एवंविधान्सहायांश्च शुभकर्मसु योजयेत् ॥ ३९ ॥

·बुधभूषणम्
याज्ञवल्क्योऽपि ----
समन्त्रिणः प्रकुर्वीत राजा मौलास्थिरान् शुचीन् ।
तैः सार्धं चिन्तयेद्राष्ट्रं विप्रेणाथ ततः स्वयम् ॥ ४० ॥
निवर्तेतास्य यावद्भिरितिकर्तव्यता नृभिः ।
तावतोतन्द्रितान्दक्षान्प्रकुर्वीत विचक्षणान् ॥ ४१॥
तेषां विनियोगमाह---
तेषां मध्ये नियुञ्जीत शूरान्दक्षान् कुलोद्भवान् ।
शुचीनाकरकर्मान्ते भीरूनन्तर्निवेशने ॥ ४२ ॥
धार्मिकान्धर्मकृत्येषु अर्थकार्येषु पण्डितान् ।
क्लीबान्स्त्रीषु नियुजीत नीचान्नीचेषु कर्मसु ॥ ४३ ॥
अध्यक्षान् विविधान् कुर्यात्तत्र तत्र विपश्चितः ॥४४॥
सप्ताङ्ग राज्यमित्युक्तं तत्र म्वामिलक्षणस्योक्तत्वादमात्यलक्षणमाह-
प्रै(A)ख(क्ष)कः पाठकश्चैव गणकः प्रतिबोधकः ।
गूढमन्त्रश्च तत्वज्ञो कालज्ञो दृष्टवित्तथा ॥४५॥
पितृमातामहाभिज्ञः स्मृतिसिद्धान्तगोचरः।
संधिविग्रहविद्वांश्च मन्त्री ह्येष प्रकीर्तितः ॥ ४६॥
मन्त्रिणश्य ब्राह्मणादयः कार्याः ।तदेवाह । अन्यत्रामात्यलक्षणं विष्णुधर्मोत्तरे-
सर्वलक्षणलक्षण्यो मन्त्री राज्ञस्तथा भवेत् ।
ब्राह्मणो वेदतत्त्वज्ञो विनीतः प्रियदर्शनः ॥ ४७ ॥
स्थूललक्ष्यो महात्मा च स्वामिभक्तः प्रियंवदः ।
बृहस्पत्युशनःप्रोक्तं नीतिं जानाति तस्वतः ॥४८॥

·राजनीतिः
रागद्वेषेण यः कार्यं न च हन्ति महीक्षितः ।
लोकापवादादाजार्थे भयं यस्य न जायते ॥ ४९ ॥
क्लेशक्षमस्तु धर्मात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः ।
गूढमन्त्रश्च तत्त्वज्ञः प्राज्ञो भक्तजनप्रियः ॥ ५० ॥
इङ्गिताकारतत्त्वज्ञ ऊहापोहविशारदः ।
शूरश्च कृतिविद्यश्च न च मानी विमत्सरः ॥ ५१ ।।
चारप्रचारकुशलः प्राणिभिः प्रणयात्मकः ।
पागुण्यविधितत्त्वज्ञश्चोपायकुशलस्तथा ॥ ५२ ॥
वेत्ता विधाता कार्याणां नव कार्यातिपातिता ।।
समश्च राजभृत्यानां तथैव च गुणप्रियः ॥ ५३ ॥
कालज्ञः समयज्ञश्च कृतज्ञश्च जनप्रियः ॥
यथानुरू(प)मर्हाणां पुरुषाणां नियोजिता ॥५४॥
राज्ञः परोक्षे कार्याणि संपराये भृगूद्वह ॥
कृत्वा निवेदिता राज्ञि कर्मणां गुरुलाघवम् ॥ ५५ ॥
शत्रुमित्रविभागज्ञो विग्रहस्य च तत्त्ववित् ॥
स राज्ञः सर्व कार्याणि कुर्याद् भृगुकुलोदह ॥ ५६ ॥
विदितानि तथा कुर्यान्न(ना)ज्ञातानि महीक्षितः ॥
अज्ञातानि नरेन्द्रस्य कृत्वा कार्याणि भारत ।
अचिरेणापि विद्वषं मन्त्री समधिगच्छसि(ति) ॥ ५७ ॥
करोति यश्च कार्याणि विदितानि महीपतेः ।
भेदो न तस्य भवति कदाचिदपि भूभुजा ॥ ५८ ॥
एवंगुणो यस्तु भवेच्च मन्त्री
वाक्ये च तस्याभिरतिश्च राज्ञः ।
राज्यं स्थिरं स्याद्विपुला च लक्ष्मी-
यस्य च(वंशस्य?) दीप्ति वनत्रयोपि ॥ ५९॥

·बुधभूषणम्
इति अमात्यलक्षणम् । अधेतादृशामात्यनियोजने राज्ञः कार्यासद्धिरन्यथा कार्य-
हानिरधर्मश्वेत्याह कामन्दक:-
राज्ञा नियोजितेमात्ये राज्ञः सन्ति त्रयो गुणाः ।
यशः स्वर्गनिवासश्च पुष्टचे(पुष्टश्चैव) धनागमः ॥६०॥
मूर्खे नियोजितेमास्ये त्रयो दोषा महीपतेः ।
अयशः कर्महानिश्च नरके पतनं ध्रुवम् ॥ ६१ ॥
तस्मान्महीपतिः सम्यग
विचार्य च पुनः पुनः ।
गुणवन्तं नियुञ्जीत गुणहीनं न योजयेत् ॥ ६ ॥
अमात्यैर्व्यसनोपेतर्हियमाणो महीपतिः ।
अशक्त एवोत्पतितुं छिन्नपक्ष इवा(ण्ड)मः ॥ ६३ ॥
कामन्दक:-
व्यसनस्य प्रतीकारो राज्ञि राज्याभिषेचनम् ।
आयव्ययौ दण्डनीतिरमात्यप्रतिषेधनम् ।।
इत्यमात्यस्य कर्मेदं हन्ति स व्यसनान्वितः॥ ६४ ॥
मन्त्रिणश्च याह्मणादयः कार्यास्तदेवाह---
सर्वेषां तु विशिष्टेन ब्राह्मणेन विपश्चिता ।
मन्त्रयेत् परमं मन्त्रं राजा पाइगुण्यसंयुतम् ॥ ६५ ॥
अन्यानपि प्रकुर्वीत शुचीन्प्राज्ञानवस्थितान् ।
सम्यगर्थं समाहर्तुं सामान्यान्सुपरीक्षितान् ॥ ६६ ॥
मौलान् शास्त्रविदः शूराल्लब्धलक्षान् कुलोद्भवान् ।
सचिवान् सप्त वा राजा कुर्वीत सुपरीक्षितान् ॥ ६७ ।।
कुलीनाः शुचयः शूराः श्रुतवन्ता न रागिणः ।
दण्डिने (दण्डनीतेः) प्रयोक्तारः सचिवाः स्युर्महीपतेः ॥ ६८ ॥
अन्तःसारैरकुटिलः सदृत्तः सुपरीक्षितैः ।
मान्त्रभिर्धार्यते राज्यं गुस्तम्भैरिव मन्दिरम् ॥ ६९ ॥

·राजनीतिः my अभृण्वन्नपि बोद्धव्यो मन्त्रिणा पृथिवीपतिः। यथा स्वदोषनाशाय विदुरेणाम्बिकासुतः ॥ ७० ॥ मि(स्म)तिसागेप-- स्मृतिस्तत्परतार्थेषु वितर्को ज्ञाननिश्चयः । दृढता मन्त्रगुप्तिश्च मन्त्रिसंपत्प्रकीर्तिते(ता) ॥ ७१ ॥ अमात्यो राजपुत्रश्य भुजावेतो महपितेगित गजपुत्रस्यापि अमात्र(त्य)मध्ये परि- गणितत्वात् प्रसङ्गतः पुत्रशिक्षामाह- प्रजार्थं श्रेयसे राजा कुर्वीतात्मजरक्षणम् । लोलुभ्यमानास्तेर्थेषु हन्युरेनमतन्द्रिताः ॥७२॥ आ(चार्य(यै )श्वार्यकर्तव्यं नित्ययुक्तश्च रक्षणम् । धर्मार्थकामशास्त्राणि धनुर्वेदं च शिक्षयेत् ॥ ७३ ॥ रथं च कुञ्जरे चैनं व्यायामं कारयेत्तदा । शिल्पानि शिक्षते(ये)दाप्ने स्य मिथ्याप्रियं वदेत् ॥ ७४॥ न चास्व सङ्गी दातव्यः क्रुद्धलब्धावमानितैः । तथापि विनयेदेनं यथा यौवनगोमुखे ॥ ७५ ॥ इन्द्रियैर्नावकृष्येत सतां मार्गात्सुदुर्गमात् । गुणाधानमशक्य तु यस्य कर्तु स्वभावतः ॥ ७६ ॥ बन्धनं तस्य कर्तव्यं गुप्ने देशे सुखान्वितम् । अविनीतकुमारं हि कुलमाशु विनश्यति ।। ७७ ॥ अधिकारेषु सर्वेषु विनीतं विनियोजयत् । आदी स्वल्पे ततः पश्चात्क्रमेणापि बृहत्स्वपि ॥ ७८॥ कामन्दकोपि- राजपुत्रा मदोद्भूता गमा इव निरङ्कुशाः । भ्रातरं स्वामिनं नन्ति पितरं चातिमानिनः ॥ ७९ ॥ बु. भ. ५ ·३४ बुधभूषणम् राजपुत्रैर्मदोद्भूतैः प्रार्यमानमितस्ततः । दुःखेन रक्ष्यं राज्यं हि व्याघ्राघ्रातमिवाविषः(मिषम्) ॥ ८० ॥ रक्ष्यमाणा यदि चिछद्रं कथंचित्प्राप्नुवन्ति ते । सिंहशावा इव नन्ति ते हि राज्यमसंशयम् ॥ ८१॥ पितरं स्वमसंशमित्याप पाठः। इति राजपुत्रशिक्षा । प्रसङ्गगद्राजपुत्रस्य रुत्यमाह- पितृसेवापरस्तिष्ठेत्कायवाङ्मानसैः सदा । तत्कर्म कुर्यान्नियतं येन तुष्टो भवेत्पिता ॥ ८२॥ तन्न कुर्यायेन पिता मनागपि बिषीदति । यस्मिन्पितुर्भवेत्प्रीतिः स्वयं तस्मिन्प्रियं चरेत् ॥ ८३॥ यस्मिन्द्वषं पिता कुर्यात्स्वस्यापि द्वेष्य एव सः । असंमतं विरुद्धं च स्वयं नैव समाचरेत् ॥ ८४॥ प्राप्यापि युवराजत्वं प्राप्नुयाद्विकृति न च । स संपत्तिमदाच्चैव मातरं पितरं तथा ॥ ८५ ॥ भ्रातरं भगिनीं चापि अन्यान्वा राजवल्लभान् । महाजनांस्तथा राष्ट्र नावमन्येन्न पीडयेत् ॥ ८६ ॥ प्राप्यापि महतीं वृद्धिं वर्तत पितुराज्ञया । पुत्रस्य पितुराज्ञा हि परमं भूषणं स्मृतम् ॥ ८७ ॥ सोदरेषु च सर्वेषु नाधिक्य संप्रदर्शयेत् । भ्रातॄणामवमानेन बहवो हि विनाशिताः॥ ८८ ॥ पितुराज्ञोल्लङ्घनेन प्राप्यापि पदमुत्तमम् । तस्माद्रष्टा भवन्तीह दासवदाजपुत्रकाः॥ ८९ ।।

·राजनीतिः
३५
एवं गृहाविरोधेन राजपुत्रो वसन्गृहे ।
त्यागी च सत्त्वसंपन्नः सर्बान्कुर्याद्वशे स्वके ॥ ९ ॥
शनैः शनैः प्रवर्धेत
शुक्लपक्षमृगाङ्कवत् ।
एवं वृत्तो राजपुत्रो राज्यं प्राप्याप्यकण्टकम् ।
सहायवान्महामात्यश्चिरं भुक्ते वसुंधराम् ॥ ९१ ॥
सहायाः पूर्वोक्ता ज्ञेयाः । इति राजपुत्ररुत्यनिरूपणम्-
-
बिनयोपग्रहान्भृ(भू ?)त्ये कुर्वीत नृपतिः सुतान् ।
विनीतमौरसं पुत्रं यौवराज्यभिषेचयेत् ॥ ९२ ॥
इति अनेन विनीतस्यैव राज्याधिकारे मिट्ठ पनगविनीत प्रत्याह--
राजपुत्रः स दुर्वृत्तः परित्यागं हि नाहति ।
क्लिश्यमानः स पितरं परानाश्रित्य हन्ति हि ॥ ९३ ॥
व्यसने सज्जमानं हि क्लेशयेयसनाश्रयैः ॥ ९४ ॥
इति सप्रसङ्गममात्यनिरूपणए । सुहृदः--
नृपस्य ते हि सुहृदस्त एव गुरवो मताः।
य एनमुत्पथगतं वारयन्त्यनिवारिताः॥ ९५॥
सज्जमानमकार्येषु सुहृदो धारयन्ति ये ।
सत्यं ते नैव सुहृदो गुरवो गुरवो हि ते ॥ ९६ ॥
कोशनिरूपणम्-
वर्धमानोल्पनिस्राव(वः)ख्यातः पूजितदेवतः।
ईक्षितद्रव्यसंपूर्णो हृद्य आप्तरधिष्ठितः ॥ ९७ ॥
मुक्ताकनकरत्नाढ्यः पितृपैतामहोचितः।
यत्र राजा तत्र कोशः कोशाधीना हि राजना॥१८॥

·३६
बुधभुषणम्
अर्थादयं परश्वोच्चाको लोकस्य निश्चितः।
पुमानर्थेन रहितो जीवन्नपि न जीवति ॥ ९९ ॥
यस्यार्थास्तस्य सुहृदो यस्यार्थास्तस्य पौरुषम् ।
यस्यार्थास्तस्य सर्वेपि सहायाः संभवन्ति हि ॥ १००॥
आपदर्थं च संरक्ष्यः कोशः कोशवता सदा।
पुत्रादपि हि संरक्ष्यो भार्यायाः सुहृदस्तथा ॥ १०१॥
नान्याय्यं च व्ययं कुर्यात्प्रत्यवेक्षेत ता(चा)न्वहम् ।
कृषिवाणिज्ययोर्दुर्गसेतुः कुञ्जरवन्द(बन्ध ?)नम् ॥ १०२ ॥
खन्यखरखनादानं(खन्याकरवनादानं) स्वस्थचित्तापि वर्धयेत् ।
कोशमूलोपि राजेति प्रवादः सार्वलौकिकः ॥१०३ ॥
एतत्सर्वं जहातीह कोशे व्यसनवानृपः।
क्षीणं बणं(लं) वर्धयति स्वतो गृह्णाति च प्रजाः ॥१०४ ॥
कोशवान्पृथिवीपालः पररप्युपजीव्यते ।
कोशो द्रव्यमित्यर्थः । कोशः संग्क्ष्य इत्युक्तं रक्षणं चाधिकारिसापेक्षमिति कोशाधिका
गिलक्षणमाह--
लोहवस्त्राजिनादीनां रत्नानामभिधानवित् ॥ १०५॥
विज्ञाता फल्गुसाराणां अनाहार्यः शुचिस्मितः ।
निपुणश्चाप्रवृत्तश्च धनाध्यक्षः प्रकीर्तितः ॥ १०६ ॥
इति कोशनिरूपणम् । अथ देश:--
यो राष्ट्रमनुगृह्णाति परिगृह्य स्वयं नृपः।
मंजातमुपजीवन्स लभते मुमहत्फलम् ॥ १०७ ॥
पीराजानपदान्सर्वान्सश्रितोपाश्रितांस्तथा ।
पथाशक्त्यानुकम्पेत सर्वानप्यधनानपि ॥ १०८ ॥

·राजनीतिः
३
धर्माधौं विजानन्हि सतां मार्गमनुस्मरन् ।
प्रजा रक्षेनृपः साधु हन्याञ्च परिपन्थिनः १०९ ॥
राष्ट्रोपघातं कुर्वीरन्ये पापा राजवल्लभाः।
एकैकशः संहतांस्तान्दृष्यान्वा परिचक्षते ।
दूच्यानुपांशुदण्डेन हन्याद्राजाविलम्बितम् ॥ ११० ॥
इति राष्टम् । दुर्गस्वरूपनिरूपणम् । तत्र सामान्यते। दुर्गप्र(शं)सामाह मनु:--
एकः शतं योधयति प्राकारस्थो धर्नुधरः ।
शतं दशसहस्राणि तस्माद्दुर्ग समाश्रयेत् ॥ १११ ॥
सरीसृपविहीनं च व्यालतस्करसंयुतम् ।
एवंविधं यथालाभं राजा विषयमाविशेत् ॥ ११२ ॥
तत्र दुर्ग नृपः कुर्यात् षष्ट(ण्णा ? )मेकतमं बुधः ॥ ११३ ॥
षड्डेदानेवाह-
धन्विदुर्ग महीदुर्ग नरदुर्ग तथैव च ।
वाः चैवाम्बुदुर्ग च गिरिदुर्ग तथैव च ॥११४ ॥
षण्णां मध्ये गिरिदुर्ग विशेषमाह-
सर्वेषामेव दुर्गाणां गिरिदुर्ग प्रशस्यते ।
दुर्गे च परिखोपेतं वप्राहालकसंयुतम् ॥ ११५ ॥
शतभीयन्त्रमुख्य(श्च) शतशस्तु समावृतम् ।
गोपुरं सकपाटं च तत्र स्यात्सुमनोहरम् ।
सपताको गजारूढो येन राजा विशोत्सव(शेत्स्वयम ?) ॥११६ ॥
तस्य मध्ये तु पर्याप्तं कारयेद्गृहमात्मनः।
गुप्त सर्वर्तुकं शुभ्रं जलवृक्षसमन्वितम् ॥ ११७ ॥

·बुधभूषणम्
तदुक्तं मात्स्ये-
इत्येवमेतैः सकलैरुपेतैव्यैः पराध्र्यैः परिरक्षितः स्यात् ।
राजा वसेत्तत्र गृहे सुशुभ्रे गुणान्विते लक्षणसंप्रयुक्त ॥ ११८॥
तत्र दुर्गे इत्यर्थः । अथ दुर्गेषु स्थलविभागमाह--
चतस्रश्च तथा तत्र कार्यास्त्वायतवीथयः ।
एकस्मिस्तत्र वीथ्यग्रे देववेश्म भवेदृढम् ॥ ११९
वीथ्यग्रे च द्वितीये तु राजवेश्म विधीयते ।
धर्माधिकरणं कार्य वीथ्यग्रे च तृतयिके ॥ १२० ॥
चतुर्थे चैव वीथ्यने गोपुरं तु विधीयते ।
आयतं चतुरस्र वा वृत्तं वा कारयत्पुरम् ॥ १२१ ॥
अन्तहीनं त्रिकोणं च यवमध्यं तथैव च ।
अर्धचन्द्रप्रकारं च वज्राकारं च कारयेत् ॥ १२२॥
अर्धचन्द्रं प्रशंसन्ति नदीतीरेषु तद्वसेत् ।
अन्यत्र तु न कुर्वीत प्रयत्नेन विजानता ॥ १२३ ॥
राज्ञा कोशगृहं कार्य दक्षिणे राजवेश्मतः ।
तस्यापि दक्षिणे भागे गजस्थानं विधीयते ॥१२४ ॥
गजानां प्रामुखी शाला कर्तव्या वाप्युददमुखी ॥ १२५॥
आग्नेये च तथा भागे आयुधागारमिष्यते ।
महानसं च धर्मज्ञकर्मशाला तथापरा ॥ १२६ ॥
गृहं पुरोधसः कार्य वामतो राजवेश्मनः ।
मन्त्रिदेवविदां चैव चिकित्साकर्तुरेव च ॥ १२७ ॥

·राजनीतिः तत्रैव च महाभाग गृहाणि च विधारयेत् । गवां स्थानं तथैवात्र तुरगाणां तथैव च ॥१२८॥ उत्तराभिमुखा श्रेणी तुरगाणां विधीयते । दक्षिणाभिमुखा चाथ परिशेषास्तु गर्हिताः ॥ १२९ ॥ तुरङ्गशालाया विशेषमाह-- तुरङ्गास्ते तथा कार्याः प्रदीपः सर्वरात्रिकः । कुक्कुटान्वानरांश्चैव मर्कटांश्च नराधिप ॥ १३० ॥ गोगजाश्वादेिशालासु तत्पुरीषस्य निर्गमः । अस्तंगते न कर्तव्यो देवदेवे दिवाकरे ॥१३१ ॥ दुर्गे तत्र यथास्थानं राजा विज्ञाय सारथीन् । दद्यादावसथस्थानं सर्वेषामनुपूर्वशः ॥ १३२ ॥ योधानां शिल्पिनां चैव सर्वेषामविशेषतः । दद्यादावसथान्दुर्गे मन्त्रकालावेदान् (दः) शुभान् ॥ १३३ ॥ गोवैद्यानश्ववैद्यांश्च गजवैद्यांस्तथैव च । आहरेत बलं राजा दुर्गे परबला रुज. ॥१३४ ।। कुशीलवानां विप्राणां दुर्गे स्थान विधीयते । बहूनां च न वै दुर्ग विना कार्य ततो भवेत् ॥ १३५ ॥ स्थलविभागमुक्त्वा दुर्गसंपत्तिमाह-- दुर्गे तु यन्त्राः कर्तव्या नानाप्रहरणान्विताः । सहस्रघातिनो राजस्तैस्तु रक्षा विधीयते ॥ १३६ ॥ दुर्गद्वाराणि गुप्तामि कार्याण्यापि च भूभृता । संग्रहश्चात्र सर्वेषामायुधानां च शस्यते ॥ १३७ ।।

·ad
बुधभूषणम्
धनुषां क्षेपणीया(या)नामायुधानां च शस्यते ।
शराणामथ खड्डानां कवचानां तथैव च ॥ १३८ ॥
कणपानां त्रिशूलानां पदृिशानां तथैव च ।
प्रासानां चैव शस्त्राणां शक्तीनां च तथैव च ॥ १३९ ॥
परश्वधानां चक्राणां चमणां वर्मभिः सह ।
कुठाररुजु( रज्जु ?) वेत्राणां पट्टिकानां तथैव च ॥१४॥
हेतुकानां च देवानां मङ्गलानां च संशयः ।
सर्वेषां शिल्पिभाण्डानां संचयस्तत्र चेष्यते ॥ १४१॥
वादित्राणां च सर्वेषामोषधीनां तथैव च ।
यवसानां प्रभूतानां इन्धनानां तथैव च ॥ १४२॥
गुडस्य सर्वतलानां गोरसानां तथैव च।
वसानामथ मज्जानां स्नायूनामस्थिभिः सह ॥ १४३॥
गोचर्मपटहानां च धान्यानां सर्वतस्तथा ।
तथैवाभ्रपठानां (?) च यवगोधूमयोरपि ॥ १४४ ॥
सणसर्जरसं भूर्ज जतुलाक्षा च टङ्कणम् ।
राजा संचिनुयाइर्गे यच्चान्यदपि किंचन ॥ १४५ ॥
रत्नानां सर्वलोहानां वस्त्राणां चाप्यशेषतः ।
कोद्रवमुद्गमाषाणां चणकानां तिलैः सह ॥ १४६ ॥
तथा च सर्वसस्यानां पांसुगोमययोरपि ।
कुम्भाश्चाशीविष )युक्ताव्यालसिंहादयस्तथा ॥ १४७ ॥
भृङ्गाश्च पक्षिणश्चैव रक्ष्यास्ते च परस्परम् ।
स्थानानि च विरुद्धानां मुगुमानि पृथक पृथक ॥ १४८॥
कर्तव्यानि महाभाग यत्नेन पृथिवीभुजा ।
उक्तानि चाप्यनुक्तानि राजा द्रव्याण्यनेकशः ॥ १४९ ॥

·राजनीतिः
४१
सुगुप्तानि पुरे कुयोज्जनानां हितकाम्यया ।
उक्तानि चाप्यनुक्तानि ॥ १५० ॥
विषाणां वारकं कार्य प्रयत्नेन महीभुजा।
विचित्राः श्वापदा कार्या विषस्य शमनास्तथा ॥ १५१ ।।
रक्षोभूतपिशाचानां परमाः पुष्टिवर्धनाः ।
कलाविदग्धपुरुषा दुर्गे धार्याः प्रयत्नतः ॥ १५२ ॥
भीतान्कुद्धान्प्रमत्तांश्च तथैव च विमानितान् ।
कुभृत्यान्पापशीलांश्च न राजा वासयेत्पुरे ॥ १५३ ॥
आषधानि च सर्वाणीत्युक्तं तानि मत्स्यपुगणाक्तानि ज्ञेयानि-
यत्रायुधाहालचयोपपन्न समग्रधान्योषधिसंप्रयुकम् ।
वाणिग्जमैश्चावृतमावसेत दुर्ग सुगुप्नं नृपतिः सदैव ॥ १५४ ॥
इति दुर्गनिरूपणम् । दुर्गप्रसङ्गदुर्गाध्यक्षलक्षणमाह--
अनाहार्यश्च शूरश्च वाग्मी प्राज्ञः कुलोद्गतः ।
दुर्गाध्यक्षः स्मृतो राज्ञ उद्युक्तः सर्वकर्मसु ॥ १५५ ॥
गजाना प्रड्खी शालेत्युक्तं तदर्थं गजभेदाभ्तत्प्रशंसामाह-
यतो गजैविना राज्ञा राजशोभा न जायते ।
जयप्रतापसैन्यस्य रक्षा तस्मादिहोच्यते ॥ १५६ ॥
पुरा स्वर्गे सुखेनासन कामगाः खेचरा गजाः।
मुनिशापाद्गता भूमी ततो जाता बनेचराः ॥१५७ ॥
गजभानाह---
भद्री मन्द्रो मृगो मिश्रश्चतुर्धा जायते गजः।
गयो युनायभूषन्मिश्राः कलियुगे गजाः ॥ १५८ ॥

·४२
बुधभूषणम्
यतः सत्यं ततो धर्मो यतो धर्मस्ततो धनम् ।
यतो रूपं ततः शीलं यतो नागारततो जयः ॥ १५९ ॥
यद्वद्वदन(बनम)सिंह च यद्राष्ट्रमार्थिवम् ।
यद्वच्छोयमशस्त्रं च तदत्सेन्यमकुअरम् ॥१६० ॥
प्राकारगोपुराडालकपाटोद्धाटनादिषु ।
भञ्जने मर्दने चेव नागा वज्रोपमाः स्मृताः ॥ १६१॥
शरजालाश्चितमुखः कोन्यः शक्तः परं गजात् ।
हन्तुं प्राकारमन्मथ्यं रथाश्वनरकुञ्जरान् ॥ १६२॥
एकशक्तिप्रहारण म्रियतेश्वो नरोपि च ।
सहेन्महामहाराणां शतं युद्धेषु वारणः ॥ १६३ ॥
चीत्कार शयन्तः स्वपतिभटमनो मोदयन्तो मदात्याः
संग्रामसीम्नि खिलबहलतां बाढमाढीकमानाः ।
शुण्डादण्डप्रहारः परमपि च बलं कम्पयन्तः परेषां
येषां सर्वे गजेन्द्रा भुवि विजयविधी ते मता भूमिपालाः ॥ १६४ ॥
चलन्ति येषां न शतं गजेन्द्राः परःप्रयाणे चलशेल तुल्याः ।
वाञ्छन्ति चैवं विजयं कथं ते राजेति शब्दं च कथं भजन्ते ॥१६५।।
तावद्गर्जन्ति वीर्यात्परनिधनविधौ युद्धमध्यपि वीरा-
स्तावद्धावन्ति वेग परमपि दधतः संमुखीनास्तुरङ्गाः ।
शरारूढः सुसज्जो मदमुदितमान( मनो ? ) मानमानं विधुन्वन्
यावन्नायाति कोपात्कृतविविधरवाटोप एकोप नागः ॥१६६ ॥
मातङ्गैरपि यमहन्द्रभवनं पुण्याधिकं जन्यते
यः श्यामैरपि सर्वलोकमहिता कीर्तिः समातन्यते ।
यैर्मतैरपि सङ्गरे रिपुमदः शोषं समानीयते
तेमी भाग्यवतः प्रथान्ति पुरतः स्तम्बरमा भूपतेः ॥ १६७ ॥

·राजनीतिः
४३
इति प्रशंसा । भद्रादिलक्षणानि-
प्रतिमानेषु विपुलश्चारुपृष्ठायताननः ।
मुखे सुरभिनिश्वासस्ताम्रजिह्वोष्टतामुकः ॥ १६८ ॥
तथास्य तुल्यसंस्थानी दन्तौ शुध्री विशेषतः ।
मधुपिङ्गनेत्रश्च महाकायो महाबलः ॥ १६९ ॥
पुरस्तादुच्छ्रितश्चापि पश्चादवनतोपि यः ।
धनुर्विनतविंशश्च(?)समपादतलः शुभः ॥ १७० ॥
विंशत्या च नखैर्युक्ता अष्टादशभिरेव वा ।
वियुद्दावाग्निसिंहेभ्यो न विभेत्यंशुके(कुशा)दपि ॥ १७१ ॥
अन्वर्थवेदी श(र)श्च क्षमावान्नच कर्कशः ।
कल्याणमेधास्तेजस्वी भद्रः स परिकीर्तितः ॥ १७२ ॥
अथ मन्दः--
महाग्रीवो महावक्त्रो महामोथो महोदरः ।
पि(पी)नोरुवंशः सान्द्रत्वक्सुविभक्तो महामुरः ॥ १७३ ॥
बहलेबहुभिर्दीधैर्युक्तः स्निग्धतनूरुहैः ।
स्थिरैः स्थिराकृतितलैः पादश्च पृथुभिः समः ॥ १७४ ॥
स्थिरस्निग्ये विशाले च पीने चापि प्रकीर्तिते ।
विषाणे तस्य विद्वद्भिरोष्ठो दीर्घश्च रोमशः ॥ १७५
कूर्मसंस्थानगमनो मन्दो मन्दगतिक्रमः ।
संमल्यि लोचने नित्यं निद्रान्ध इव गच्छति ॥१७६ ॥
मृगः--
तनुत्वक्कर्णपादो यः स्तब्धास्यस्तनुमेहनः ।
तनुवंशोदरश्चैव तनुव्यक्ततनूरुहः ॥ १७७ ॥

·बुधभूषणम्
दीर्घजिह्वविषाणश्च दीर्घगानम्तथा च सः।
प्रध्वस्तरोमकर्णश्च पुरस्ताच्चापि संवृतः॥१७८ ॥
निपाते गोचरस्थाने याया शय चा(?)निर्वृतः।
ह्रस्वश्रवणलाङ्कलो दधिं विक्रमते क्रमैः ॥ १७९ ॥
पुनः पुनश्च बिनदन् दुर्गतिश्चापि धावति ॥१८० ॥
अथ मिश्रलक्षणम्-
बह्वाशी बह्वलीकश्च दण्डपातेषु चाक्षमः ।
गच्छेत्प्रकृष्टवेगश्च भारं प्राप्यावसीदति ॥१८१॥
कृच्छ्राच्चाप्यायते नागः क्षिप्रं च परिहीयते ।
बह्वम्ललवणैश्चापि रुक्षश्चातुरतां व्रजेत् ॥ १८२ ॥
नित्यं च सान्त्वयेदेनं न चंनमभितापयेत् ।
सर्वेषां लक्षणः कैश्चियुक्तो मिश्रो भवेद्गजः ॥ १८३ ॥
शरतोमरवज्रश्च गजस्कन्धहता नराः ।
क्षणात्स्वर्ग प्रयन्त्येव तस्मात्स्वर्गोपमा गजाः॥१८४॥
इत्यवं पूर्वोक्तसंपत्तिसहिते दुर्गे गजा सुखं वसेत् । इति साङ्गदुर्गनिरुपणम् । अथ
बलि( ल )निरूपणम् । तच्च( ब )लं षड्डिधम्-
षधिं तु बलं व्यूह्य द्विषतोभिमुखं व्रजेत् ॥ १८५॥
इति पाडधं बलम् । तदेवाह-
मौलं भूतं श्रेणि सुहृद् द्विषदाटविकं बलम् ।
पूर्व पूर्व गरीयस्तु बलानां विषमं स्मृतम् ॥१८६ ॥

·राजनीतिः
४५
अस्यार्थः । मोलं परंपरागतम् । भूतं यावद्विभवस्थायि । श्रेणि गमनमार्गे स्थाने निवे.
शि(तं !) । सुहृन्मित्रबलम् । द्विषदधीनं जातं यत्तद् द्विषत् । आटविकं अरण्यसं-
बन्धि । उक्तस्य च तस्य चतुरङ्गत(ता)माह-
हस्त्यश्वरथपादातं सेनाङ्गं स्याच्चतुर्विधम् ॥ १८७॥
इति बलम् । बलस्य सेनापत्यधीनत्वात् सेनापतिलक्षणमाह--
कुलीनः शीलसंपनो धनुर्वेदविशारदः।
हस्तिशिक्षादिकुशलो नित्यं हि श्लक्ष्णभाषितः॥१८८॥
निमित्ते शकुनज्ञाने वेत्ता चैव चिकित्सके ।
कृतज्ञः कर्मणां रस्तथा क्लेशसहो रु( हस्त्व )जुः ॥ १८९ ॥
घ्यूहतत्त्वविधानज्ञः फल्गुसारविशेषतः।
राज्ञा सेनापतिः कार्यों ब्राम्हणः क्षत्रियोथवा ॥ १९० ॥
एवं ये कुशलं शूरं हिते स्थितमकल्मषम् ।
सेनापति प्रकुर्वन्ति ते जयन्ति रणे रिपून् ॥ १९१॥
बृहस्पतिसमं बुध्द्या क्षमया पृथिवीसमम् ।
समुद्रमिवगाम्भीर्ये हिमवन्तमिवाचलम् ॥ १९२॥
प्रजापतिमिवौदार्ये तेजसा भास्करोपमम् ।
महेन्द्रमिव शत्रूणां ध्वंसनं शरवृष्टिभिः ॥ १९३॥
इति सेनापतिलक्षणम् ।
हस्तिशिक्षाविधानज्ञो वनजाति(वि)शारदः ।
क्षेळा(क्लेश)क्षमस्तथा राज्ञो गजाध्यक्षः प्रशस्यते ॥ १९४ ॥
एतैरेव गुणैर्युक्तः स्थविरस्य(श्च) विशिष्यते ।
गजारोही नरेन्द्रस्य सर्वकर्मसु शस्यते ॥ १९५ ॥

·४६
बुधभूषणम्
अभ्वाध्यक्ष:--
हयशिक्षाविधानज्ञोश्वचिकित्सितपारकः(गः)।
अश्चाध्यक्षो महीभर्तुः श्वा(स्वा)सनस्य(श्च)विशिष्यते ॥ १९६ ॥
अथ गजभूषणे सप्ताङ्गनिरुपणम् । अथ गजरुत्यनिरूपणम्---
विचिन्त्य कार्याणि निशावसाने विद्वत्सु हन्मण्डलमिश्रितानाम् ।
बलार्थदेशेषु नियोजितानां समाश्रितानां च कृताकृतानि ॥ १९७॥
स वेणुवीणापटहस्वनानां गीतेन पूर्वं व्यपनीतनिद्रः ।
शय्यां त्यजेत्पूर्वनिशावसाने शृण्वन्गिरो मङ्गलपाठकानाम् ॥ १९८॥
तदुत्तरमामकोक्तरीत्या शौचदन्तधावनानि कुर्यात् । तदुक्तं मनना--
प्रातरुत्थाय नृपतिः कुर्याद्दन्तस्य धावनम् ॥ १९९ ॥
शृण्वन्गिर इत्यनेन प्रायोधिकादिपव(ठ)नमप(पि) जेयम् । ततश्यादर्शदर्शनपूर्वकं श्मश्रु-
संस्कारः । अनन्तरं दैवज्ञमखात्पञ्चाङ्गश्रषणम् ।
श्रुत्वा तिथीभग्रहवासरं च प्राप्नोति धर्मार्थयशांसि सौख्यम् ।
आरोग्यमायुर्विजयं जयं च दुःस्वप्ननाशं च तथा विदध्यात् ॥२०० ॥
ततश्य-
-
प्रणम्य देवांश्च गुरूंश्च मन्दित्त्वा च गां वत्सयुतां द्विजाय ।
दृष्ट्रा मुखं सार्पषि दर्पणे च सर्पिश्च दद्यात्सहिरण्यमेव ॥ २०१॥
ततः प(पर)राष्ट्रभेदादिग्रहणार्थं चागन्प्रेषयेत् । तदाह कामदन्कः-
प्रेषयेच्च ततश्चारान् देशेष्वन्येषु सादरम् ॥ २०२ ॥
तेषां लक्षणमाह मात्स्यः (त्स्ये)-
अनाहार्यान्क्लेशसहान् नियुञ्जीत सदा नवान् ।
जनस्याविदितान्सौम्यांस्तथाज्ञातान्परस्परम् ॥ २.३ ॥

·राजनीतिः
कथिताः सततं राजन् राजानश्चारचक्षुषः।
स्वके देशे परे देशे ज्ञानशीलान्विचक्षणान् ॥ २०४ ॥
वणिजो मन्त्रकुशलान् सांवत्सरचिकित्सकान् ।
तथा प्रवाजिताकारां(श्चारान्राजा नियोजयेत् ॥ २०५ ॥
न च(चा)स्य रा(राजा)श्रद्दध्याच्चारस्य प्रियभाषितः(तम्) ।
द्वयोः संबन्धमाज्ञाय श्रद्दध्यानृपतिस्ततः ॥ २०६ ॥
परस्परस्याविदिती यदि स्यातां चरावुभौ ।
तस्माद्राजा प्रयत्नेन गूढांश्चारानियोजयेत् ॥ २०७ ॥
तपास्वलिङ्गिनी धूर्ताः पण्याशल्पोपजीविनः ।
चाराश्चरेयुः परितः पिबन्तो जगतो जनः (नान्) ॥ २०८ ।।
निर्गच्छंयुर्विशेयुश्च सर्ववार्ताविदा ह्यतः ।
चाराः सकाशं मृपतेश्चक्षुदूरचरं हि तत् ॥ २०९ ॥
सूक्ष्मसूत्रप्रचारेण पश्यद्विविधचेष्टितम् ।
स्वपन्नपि हि आगर्ति चारचक्षुर्महीपतिः ॥ २१ ॥
कामन्दकोपि--
अनेनासंपतोमूढा(तन्मागा)त्पतत्यन्ध(न्धः) समेपि हि ।
सर्वसंपरसमुदयं सर्वावस्थाविचेष्टितम् ।
चरेण विद्विषां विद्यादुद्देशप्रार्थनादि दा ॥ २११ ॥
इति । तन्नियोगे च तेषामपि स्वरूपनानं भवति-
विश्रम्भेणापि च प्रेम्णा यदाज्ञापयति प्रभुः ।
तस्य कर्ता स एव स्याद्गुणीभूतस्तु शंकरः ॥ २१२ ॥
कर्तव्यं भृत्यवर्गाय स्वामी चेन समादिशेत् ।
अस्तिनास्तीति कस्तर्हि तस्थ ज्ञास्यति पौरुषम् ॥ २१३ ॥

·बुधभूषणम्
ततश्य-
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यैराशीर्भिराभनन्दितः ।
दृष्ट्वा ज्योतिर्विदी वैद्यान् दत्त्वा गां काश्चनं महीम् ॥ २१४ ।।
सभां प्रविशेदिति । पुरोहितादीनां लक्षणान्याह-
--
वेदवेदाङ्गतत्वज्ञो जपहोमपरायणः ।
आशीर्वादपरो नित्यं एष राजपुरोहितः ॥ २१५ ॥
अ(थ) धर्माधिकारी-
समः शत्रौ च मिनेच धर्मशास्त्रविशारदः ।
विप्रमुख्यः कुलीनश्च धर्माधिकरणी(णे) भवेत् ॥ २१६ ॥
अथ ज्योतिर्वित्-
यत्प्रोक्तं त्रिपुरान्तकेन बहुधा शास्त्रं स्वराणां द्विज-
स्तत्राभ्यासरतो जितेन्द्रियचयः शास्त्राभिभाषी च यः ।
स्पृष्टं कर्म दिवौकसां सुगु(ग?)णिताज्जानाति निःसंशयम्
तस्यादेशविधायिनि क्षितिपतौ स्थैर्य जयश्रीर्भवेत् ॥ २१७ ॥
व्यक्ताङ्कः फलकालवित् सुकृतवान्पूर्वापरस्माकरः(रकः)
पाटीकुट्टकबीजशास्रचतुरः सिद्धान्तवित्पाालिः ।
वर्णावर्णसवर्णनैकगु(ग)णने भूयो महानुद्यमी
सम्यग्जातकसिद्ध एव गणकः श्लाघ्यो विदा नापरः ॥ २१८॥
भिषक-
पारम्पर्यागतो यः स्यादष्टाङ्गेषु चिकित्सिते ।
अनाहार्यः स वैद्यः स्यात् धर्मात्मा च कुलोद्गतः ॥ २१९ ॥
प्राणाचार्यः स विज्ञेयो वच(स्तस्य च भू)भुजा ।
राजन्राज्ञा सदा कार्य यथा कार्य पृथग्जनैः ॥२२० ॥

·राजनीतिः सभाप्रवश:- स्मितप्रसन्नः प्रथमाभिभाषितः प्रसाददृष्ट्वा(ष्टया) करसंग्रहैश्च । यथानुकूलं हृदयान्यपि द्विषां प्रसादयन्धर्मसभां प्रवेशयत् ॥ २२१ ॥ तत्र स्थितः प्रजाः सर्वाः प्रतिनन्ध विसर्जयेत् । विसृज्य च प्रजाः सर्वा मन्त्रयत्सह मान्त्रभिः ॥ २२२ ॥ खड़धारिणो निकटवर्तित्वात्तल्लक्षणमाह-- सुरूपस्तरुणः प्रांशुदृढभक्तः कलोद्भवः । शूरश्चैव सहश्चैव खड्गधारी प्रकीर्तितः ॥ २२३ ॥ अथ क्षिणः- प्रांशवो व्यायताः हारा दृढभक्ता निराकुलाः । राज्ञा तु रक्षिणः कार्याः सदा क्लंशसहा हिताः ।। २२४ ॥ ताम्बलधारी- अनाहार्योऽनृशंसस्य (श्च) दृढभाक्तश्च पार्थिवे । ताम्बूलधारी भवति नारी वाप्यथ तद्गुणा ॥ २२५ ।। अत्रैव प्रसङ्गात्सकलसाधारणं संवकलक्षणमच्यते ताडितोपि दुरुक्तोपि दण्डितोपि महीभुजा । न चिन्तयति यः पापं स भृत्योहों महीभुजाम् ॥ २२६ ॥ भर्तुरासन रघुर्मुहुर्नान्यत्र तिष्ठति (निक्षिपत्) । (ब्रूयान्न किंचिदन्यान्यं तिष्टच्चास्यं विलोकयन्) ॥ २२७ ।। कोन्तेत्यहमिति बूयात्सम्यगाज्ञापयेति वा । आज्ञां चावितथा कुर्यायथाशक्तयविलम्बितम् ॥ २२८॥ यु. म. ७

·बुधभूषणम्
तमा वृत्तमाह--
उच्चः प्रहसनं कासं ठीवनं कुत्सनं तथा ।
जृम्भणं गात्रभङ्गं च परी(ब)स्फोटं च वर्जयेत् ॥ २२९ ॥
प्रविश्य सानुरागस्य चिसज्ञः स्याच्च संमतः।
समर्थयश्च सत्पक्षं साधु भाषत भाषिते ॥ २३० ॥
नन्नियोगेन वा ब्रूयादर्थ सुपरिनिश्चितम् ।
सुखप्रवन्धगोष्टीषु विवाद वादिनां मतः ॥ २३१ ॥
विजानन्नपि न ब्रूयाद् भर्तुः क्षिप्तोत्तरं वचः।
प्रवीणोपि च मेधावी वर्जयेदभिमानिताम् ॥ २३२ ॥
यदप्युच्चर्विजानीयान्नीचस्तदपि कीर्तयेत् ।
कर्मणां तस्य वैशिष्टयं कथयद्विनयान्वितः ॥ २३३ ॥
आप द्युन्मार्गगमने कार्यकालात्ययेषु च ।
अपृष्टोपि हिना(ता)न्वेषी बयाकल्याणभाषितम् ।। २३४ ॥
ये
शूरा ये च विद्वांसो ये च सेवाविपश्चितः ।
ये(ते)षामेव विकाशिन्यो भोग्या नृपतिसंपदः ॥ २३५ ॥
अनुकूलं प्रियं तस्य वक्तव्य जनसंसदि ।
रहोगतस्य वक्तव्यमाप्रियं यदृतं भवेत् ।। २३६ ॥
अन्तःपुरधनाध्यक्षरिदूतैः पराकृतः ।
संसर्ग न व्रजेत्प्राज्ञी विना पार्थिवशासनात् ।। २३७ ॥
दुष्कृत्यं हि नरेन्द्रस्य न च संकीर्तयेत्क्वचित् ।
वस्त्रमस्त्रमलंकारं राज्ञा ध(द)त्तं च धारयेत् ॥ २३८॥
शाब्दलोल्यं च पशून्यं नास्तिक्यं क्षुद्रता तथा ।
चापल्यं च परिस्याज्यं नित्यं राज्ञोनुजीविभिः॥ २३९ ॥

·राजनीतिः इति सर्वसाधारणसेवकवृत्तिः । अथ सभासदाः- धर्मशास्त्रार्थकुशलाः कुलीनाः सत्यवादिनः । समाः शत्री च मित्रे च नृपतेः स्युः सभासदाः ॥ २४० ॥ तस्मात्सभ्यः सभां गत्वा रागद्वेषविवर्जितः । वचस्तथाविधं बयादन्यथा नरकं व्रजेत् ॥२४१ ॥ नीतशास्त्रत्य स्पष्टार्थत्वात्तकमभिनिवशः कार्यः- मेधावी बाक्पटु(मालवुहस्तो जितेन्द्रियः । शस्त्रशास्त्रपरिज्ञाता एष लेखक उच्यते ॥ २४२ ॥ मन्त्रयेत्सहमन्त्रिभिरित्युक्तं तदेवाह गिरिपृष्टं समारुह्य प्रासादं वा रहोगतः । अरण्ये नि(निः)शलाके वा मन्त्रयेन्नाभिभावितः ॥ २४३ ॥ मध्यदिनेर्धरात्रे वा विश्रान्तो विगतकठमः । चिन्तयेद्धर्मकामार्थान् साध्य तरेक एव वा ॥ २४४ ।। कन्यानां संप्रदानं च कुमाराणां च रक्षणम् । दूतसंप्रेषणं चैव कार्यशेषं तथैव च ॥ २४५ ॥ अन्तःपुरप्रचारं च प्रणीधीनां च च ष्टतम् । कृत्स्नं चाष्टविधं कर्म पश्चवर्ग च तत्त्वतः ॥ २४६ ॥ अनुरागापरागौ च प्रचारं मण्डलस्य च । उपेतारमुपेयं व सर्वोपायांश्च कृत्स्नशः ॥ २४७ ।। एतत्त्रयं समाश्रित्य प्रयतेतात्मासिद्धये। एवं सर्वमिदं राजा सह समन्व्य मन्त्रिभिः ।। २४८॥

·५२
बुधभूषणम्
चत्वारि राज्ञा तु महाबलेन बान्याहुः पण्डितस्तानि(नि)बन्ध्यात् ।
अल्पप्रज्ञैः सह गन्नं न कुर्यान्न दीर्घसूचोरलसंश्चारणश्च ॥ २४९ ।।
इति । भाग्तेषि-
धर्मः प्रागेव चिन्न्यः सविवगतिमति(?) सर्वदा चिन्तनीय
ज्ञेयं लोकानुवृत्तं वरवसूचने(?)मण्डल वीक्षणीयम् ।
प्रच्छायौ रागरोपी मृदुकठिणरसी योजनीयो स्वकाले
आत्मा यत्नेन रक्ष्यो रणभुवि च परं सोपि नापेक्षणीयः ॥ २५० ॥
उक्तं च--
केन वृत्तेन वृतज्ञो वर्तमानो महीपतिः ।
सुखेनाक्षा(?)न्सुखोदर्कानिह च प्रेत्य चाप्नुयात् ॥ २५१ ॥
चरेध(द्ध)ौनकटुको युञ्जन्स्नहें न नास्तिकः ।
आनृशंसश्चरदर्थं चरत्कालमनुद्धतः ।। २५२ ।।
प्रियं ब्रूयादकृपणः शरः स्यादविकत्थनः ।
दाता नापात्रवर्षी स्यात्प्रगल्भः स्यादनिष्ठरः ॥ २५३ ॥
संदधीत न नाचार्य विगृहणीयान्न बन्धुभिः ।
नाभक्तं जनयंच्चारं कुर्यात्कार्यमपीडनम् ॥ २५४ ॥
अर्थ न वा सत्सु वदेगुणान्यान्न चात्मनः ।
आदद्यान्न च साधुभ्यो नासत्पुरुषमाश्रयत् ।। २५५ ॥
नापरीक्ष्य नयद्दण्डं न च मन्त्र प्रकाशयेत् ।
विसृजेन्न स लुब्धेभ्यो विश्वसेन्नापकारिषु ॥२५६ ॥
अनीषु गुप्तदारः स्याद्रौदः स्यादधृणी नृपः ।
स्त्रियः सेवेत नात्यर्थमिष्टं भुञ्जीत नाहितम् ॥ २५७ ॥
अस्तब्धः पूजयेदन्यान्गुरून्सेवेदमायया ।
अर्चदेवानदम्भन श्रियामच्छेदकुत्सिताम् ॥ २५८ ॥

·राजनीतिः सेवेदप्रणयं हित्वा दक्षः स्यात्तत्त्वकालवित् । सान्त्वयेन च मोघाय अनुगृह्णन च क्षपेत् ।। २५९ ॥ प्रहरेनच विद्वत्सु न दहेन्न च शोषयत् ।।२६० ॥ तथा च कामन्दक:- निस्तम्भे निर्गवाक्षेच निर्भेदान्तरसंश्रये । प्रामादोपर्यरण्ये च मन्त्रयेताविभादितः ॥ २६१ ॥ नावर्तयेन्नहु(प्रभु ?)मन्त्रं संरक्षेत्परितस्तु सन् । अरक्ष्यमाणं मन्त्रं हि भिनत्त्यात्मपरंपरा ।। २६२।। मदः प्रमादः कामस्तु सुप्तिः प्रलपितानि च । हन्ति मन्त्रं प्रविच्छि(च्छ)न्नाः कामिन्यांवनिता(वमता)स्तथा ॥२६३॥ द्वादशेति मनुः प्राह षोडशेति बृहस्पतिः । उशना विंशतिरित मान्त्रणां मन्त्रमण्डलम् ॥२६४ ॥ यथा समूह(संभव)मित्यन्ये तत्प्रविश्य यथाविधि । मन्त्रयंताहिनमनाः कार्यसिद्धिवि(a)द्धये ॥ २६५॥ अकप्यनेन(?) कार्याण संप्रधार्य पुनः पुनः । प्रावि(दि)शेत्स्वहितान्वेषी मतमेषां पृथक्पृथक् ॥ २६६ ।। महापक्षो यथाशास्त्रं दृश्कर्मा हितः सुधीः । यद्यद्यायान्तारुढस्तत्तसाधु समाचरेत् ॥ २६७ ॥ नातीयात् कार्य(कालं) हि कृत्वा मन्त्रविनिश्चयम् । अतिकान्तं तु तं भूयो यथायोगं प्रकल्पयेत् ॥ २६८ ॥ न कार्यकालं मतिमानतिकामत कर्हिचित् । (कथंचिदेव भवति कार्ये योगः सुदुर्लभः । २६९ ।। ..

·बुधभूषणम् सतां मार्गेण मतिमान् काले कर्म समाचरेत् । काले समाचरन् साधुरसव(कृ)त्फलमश्नुते ॥ २७० ॥ इति मन्त्रबलान्महीपतिर्महतो दुष्टभुजङ्गमानिव । विनयेन्नयमार्गमास्थितो वशमुद्योगसमन्वितो रिपून् ॥ २७१॥ ततश्य-- कृतमन्त्रास्तु मन्त्राज्ञो मन्त्रिणां मन्त्रासमतम् । यातव्याय पाहणुयाद्रूतं दूत्याभिमानिनम् ॥ २७२ ।। प्रगल्भः स्मृतिमान् वाग्मी शस्त्रे शास्त्रे च निष्ठितः । अभ्यस्तकर्मा नृपने तो भवितुमर्हति ॥ २७३॥ स दूतः शासनाद्गच्छद्गन्तव्यमुत्तरांत्तरम् । स्वराष्ट्रपरराष्ट्राणामिति चेनि च चिन्तयन् ।। २७४ ।। नाविज्ञातः प(पु)रं शगोः प्रविशेञ्च न संसदि । कालमीक्षेत कार्यार्थ अनुज्ञातस्य(श्च) निष्पतेत् ॥ २७५ ॥ सारवत्तां च राष्ट्रं यदुष्कृति गुप्तमेव च । छिद्रं शनार्विजानयिात्कोशामत्रबलानि च ॥ २७६ ॥ दूतकारणमाह कामम्दक:- पृरचमानोपि न ब्रूयात्स्वस्वामिप्रकृतिच्युतम् । बूयात्मसृतया वाचा सर्वं वेद भवानिति ॥ २७७ ।' कुलेन नाम्ना स्तोत्रण कर्मणा च महीयसा । कुर्याच्चतुर्विधं स्तोत्रं पक्षयोरुभयोरपि ॥ २७८ ॥ तपस्वी व्यसनोपेतः स्वचरेः मह संवसेत् ॥ २७९ ।।

·राजनीतिः
दूतकर्माह कामन्दक:-
तिष्टबार्ताविशेषान्वे भर्तुः सर्वा निवेदयेत् ।
रिपाः शत्रुपरिच्छेदसुहृद्वन्धुविभेदनम् ॥ २८ ॥
दुर्गकोशबलज्ञानं हृद्यपक्षोपसंग्रहः ।
राज्यान्तरगतानां च आत्मसंस्कारणं तथा ॥ २८१॥
युद्धाय सारभूज्ञानं दूतकर्मेति कथ्यते ।
दूतेनैव वरेक(नरन्द्र)स्तु कुर्वीतारिविकर्षणम् ।
सपक्षे च विजानीयात्परदूतविचेष्टितम् ॥ २८२ ॥
इति दूतकर्म । दूतान्संप्रेष्य कि कुर्यादित्याह-
विश्रम्भी नित्ययुक्तोपि निगूढाकारचेष्टितः ।
प्रियाण्येवाभिभाषेत यत्कार्य कार्यमेव तत् ॥ २८३॥
यदा मन्येत मतिमान् हृष्टं पुष्टं स्वकं बलम् ।
परस्य विपरीतं च तदा विग्रहमाचरेत् ॥ २८४ ॥
भूभिर्मित्रं हिरण्यं च विग्रहस्य फलत्रयम् ।
यदैतन्नियतं भावि तदा विग्रहमाचरेत् ॥ २८५ ।।
आगतं विग्रहं विद्वानुपायः प्रशमं नयेत् ।
विजयस्य ह्यनित्यत्वाद्रभसेन न संपतेत् ॥ २८६ ॥
समाक्रान्तो बलवता कांशन्नभ्रंशिनीं श्रियम् ।
आश्रयेद्वैतसीं वृत्तिं न भौजी कथंचन ॥ २८७ ॥
क्रमाद्वैतसवृत्तिश्च सा(प्रा)मोति विपुलां श्रियम् ।
भुजङ्गवृत्तिराप्नोति बधमेव तु केवलम् ॥ २८८ ॥
काले प्राप्ते तु मतिमानुत्तिष्ठेकूरसर्पवत् ॥ २८९ ॥

·५६
बुधभूषणम्:
प्रसादवृत्त्या हितलोकवृत्तया प्रविश्य शत्राहृदयं निरन्तरम् ।
नयाग्रहस्तेन हि काललुच्छिते प्रसह्य कुर्वीत कचग्रहां श्रियम्।।२९०॥
कुलाद्गतं सत्यमुदारविक्रम स्थिरं कृतज्ञं धृतिमन्तमूर्जितम् ।
अतीव दातारमुपेतवत्सलं सुदुःप्रसाद(धं) प्रवदन्ति विद्विषम्॥ २९१ ॥
असत्यता नितुरताकृतज्ञता भयं प्रमादोलसता विषादिता ।
वृथाभिमाना यतिदीर्घसूत्रता तथाङ्गनाक्षादि विनाशनं
स्त्रि(श्रि) यः ॥२९२ ॥
इति स्म दोषान्वितमाशु विद्विषं त्रिशक्तियुक्तो विजिगीषया व्रजेत्
अतोन्यथा
साधुजनस्य
संमतः करोति विद्वानुपघातमात्मनः॥२९३॥
समन्वितो राज्यपदोन्निनीषया चारक्षणवर्तीक्षितमण्डलाक्ष(श)यः ।
इमं नृपो विग्रहमार्गमास्थितः स्थितोद्यमः संप्रयतेत सिद्धये ॥२९४॥
इति कामन्दकात् । विग्रहकाला विग्रहप्रसङ्गः (१) ।
धीमानुत्साहसंपन्नः प्रभुशक्त्या समन्वितः
श्रियः स्यात्परमं पात्रमधामिव महार्णवः ॥ २९५ ।।
नलिनीवाम्बुसंपत्त्या बुध्या
श्रीः परिपाल्यत ।
उत्साहव्यवसायाभ्यां विस्तारमुपनीयते ॥ २९६ ॥
लक्ष्मीरुत्साहसंपन्नाब्दुद्धिशद्धं प्रसर्पतः ।
नापति कायाच्छायेव विस्तारं सोपगच्छति ॥ २९७ ॥
वीतव्यसनमग्रस्तं(श्रान्तं) महोत्साहं महामतिम् ।
प्रविशन्ति सदा लक्ष्म्यः सरित्पतिमिवापगाः॥ २९८ ॥
सत्वबुध्युपपन्नोपि व्यमनग्रस्तमानमः ।
स्त्रीभिः षण्ढ इव श्रीभिरलसः परिभ यते ॥ २९९ ॥

·राजनीतिः उत्थानेनैधयंत्सत्वमिन्धननेव पावकम् । श्रेयो हि सतलोत्थायी दुर्बलोपि समभुते ॥ ३०० ।। व्यवसायं सदेवान्यन हि क्लीबवदाचरेत् । वसेच्छियं सदोत्थायी सैंही वृत्ति सदा प्रभुः ॥ ३०१ ॥ प्रयत्नप्रेर्यमाणेन महता चित्तहस्तिना। रूढवैरिद्रुमोत्खातमकृत्वेह कुतः सुखम् ॥ ३०२ ॥ हेलाकृष्ण(ट)तडित्कान्ति बड़ांशुपरिपिञ्जरः । श्रीमत्करिकराकारराहियन्ते भुजैः श्रियः ॥ ३०३ ॥ उच्चरुचस्तरामिच्छन्पदान्यायच्छते महान् । नांचा नीचस्तरां यान्ति निपातभयशड्कया ॥ ३०४ ॥ प्रमाणाभ्यधिकस्यापि महः समधितिष्टतः । पदं तु धत्ते शिरसि केसरी मत्तदन्तिनः । गतभीीतिजननं वपुर्भागीव दर्शयत् ॥ ३०५॥ अथ स्वामिविषय पर्वकनामात्यादिकमण्याह-- स्वाभ्यादिमित्रपर्यन्तं प्राकृतं मण्डलं हि यत् । तत्र कर्म प्रवक्ष्यामि व्यसनं च यथाक्रमम् ॥ ३०६ ॥ तत्र अमात्यकाण्याह- आयव्यया दण्डनीतिरमात्यप्रतिषेधनम् । व्यसनस्य प्रतीकारो राज्ञि राज्याभिषेचनम्( रक्षणम् ) ॥ ३०७ ॥ इत्यमात्यस्य कर्मदं हन्ति तद्यसनान्त्रितः । अमात्यैर्व्यसनीपतईियमाणा भहीपतिः । अशक्त एवात्पतितुं च्छिन्नपक्ष इवाण्डजः ॥ ३०८ ॥ यु. भ.८

·बुधभूषणम्
अमात्यकाण्याह---
हिरण्यं धान्यवस्त्राणि वाहनानि तथैव च ।
तथान्ये द्रव्यनिचयाः (प्रजातः संभवन्ति हि)॥ ३०९ ।।
स्थैर्य परोपजापश्च दुर्गसंस्कार एव च ।
सेतुबन्धो वणिकर्म प्रजामित्रपरिग्रहः ।
धर्मकामार्थसिद्धिश्च कोशादेतत्प्रवर्तते ॥ ३१० ॥
.
अन्वीक्षणं च विद्यानां स्ववर्णाश्रमरक्षणम् ।
ग्रहणं शास्त्रशस्त्राणां युद्धमार्गपि शिक्षणम् ॥ ३११।।
व्यायामः शास्त्रविज्ञानं कर्मणां लक्षणानि च ।
गजाश्वरथपृष्ठेषु यथावत्संप्रवर्तनम् ॥ ३१२ ॥
नियुद्धकोशलं माया पराचित्तप्रवेदनम् ।
धूर्ततासाधुयुक्तेषु सदसदृत्तदर्शनम् ॥ ३१३॥
मन्त्रोद्योगोनुमन्त्रित्वं तदक्षा स्वास्थ्यमेव च
उपेक्षा सामदानं च भेदो दण्डश्च साधनम् ॥ ३१४ :
प्रशस्ताध्यक्षसनानीमन्यमान्यपुरोधसाम् ।
सम्यक्प्रचारविज्ञानं दुष्टानां चाबरोधनम् ।
गतागतपरिज्ञानं दृतसंप्रेषणानि च ॥ ३१५ ॥
धमसिने प्रतिष्टानं राज्यकण्टकशोचनम् ।
अकार्यप्रतिषधश्च कार्याणां च प्रवर्तनम् ॥ ३१६ ॥
अदण्ड्यतामदण्ड्यानां दण्ड्यानां चापि दण्डनम् ।
उपकार्योपकारित्वमिति वृत्तं महीपतेः॥ ३१७ ॥
एतत्सर्वममात्यादि राजामात्यपुरःसरः ।
नयन्युनतिमुयुक्तां व्यमनी क्षयमव तु ॥ ३१८॥
तस्मिन्धर्मार्थयोर्व्यग्र(ग्रे) तथा चास्वस्थचेतास ।
सर्वमतदशेषेण मन्त्री संधातुगर्हति ॥ ३१९ ॥

·राजनीतिः मन्त्रिव्यसनोपक्रमाद्र जादीनां व्यसनान्याह---- वाग्दण्डयोश्च पारुष्यमर्थदूषणमेव च । पानं स्त्री मृगया युतं व्यसनानि महीपतेः ॥ ३२० ॥ मन्त्रिव्यसनम् - आलस्यं स्तब्धता दर्पः प्रमादानुपकारिता । इति पूर्वोक्तदिष्टं च सचिवव्यसनं स्पुतम् ॥ ३२१ ॥ राष्ट्रव्यमनम्- अतिवृष्टिरनावृष्टिः शलभा मूषिकादयः । स्वचक्रकृतदण्डश्च परचक्राणि तस्कराः ॥ ३२२ ॥ राजानीकप्रियोत्सर्गो मरकव्याधिपीडनम् । पशूनां मर(ण) रोगो राष्ट्रव्यसनमुच्यते ॥ ३२३ ॥ अथ कोशव्यसनम्- व्ययीकृतः परिक्षिप्तो भक्षितोऽसंचितस्तथा । मूषितो दूरसंस्थश्च कोशव्यसनमुच्यते ॥ ३२४ ॥ अथ दुर्गव्यसनम- विशीर्णपर्णप्राकारपरिखाम्बुविशुष्कता । क्षीणघासेन्धनानीह दुर्गव्यसनमुच्यते ॥ ३२५ ॥ अथ बलव्यसनम्- उपरुद्धं परिक्षिप्तममानितविमानितम् । आहतं व्याधितं श्रान्तं दूरयातं नवागतम् ॥ ३२६ ॥ परिक्षीणं प्रतिहतं प्रहताग्रजवं तथा । आशानिर्दभूयिष्ठमहतप्राप्तमेव च ॥ ३२७ ।।

·६०
बुधभूषणम्
विच्छिन्नावविधासारं शून्यमूलं तथैव च ।
दुःपाणिग्राहमन्धं च बलव्यसनमुच्यते ॥ ३२८ ॥
व्यसन्यधोधो व्रजति तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ।
हुताशनो जलं व्याधिदुर्भिक्षं मरकास्तथा ।
इति पश्चविधं देवं व्यसनं मानुषं परम् ॥ ३२९ ।।
देवं पुरुषकारेण शक्त्या च प्रशमं नयेत् ।
उत्थायित्वेन नीत्या च मानुषं कार्यतत्त्ववित् ॥ ३३० ॥
कोशव्यसनस्य पूर्वोपक्रमात् तद्व्यसने कि भवतीत्याह कामन्दक:-
कोशमूलो हि राजति प्रवादः सार्वलौकिकः ।
एतत्सर्वं जहातीह कोशव्यसनवान्नपः ॥ ३३१ ॥
क्षीणं बलं वर्धयति स्वतो गृह्णाति च प्रजाः।
कोशवान्पृथिवीपालः परैरप्युपजीव्यते ॥ ३३२ ॥
मिवामित्रहिरण्यानां भूमीनां (च) प्रसारणम् ।
दरकार्याशकारित्वं लब्धस्य परिपालनम् ॥ ३३३ ॥
कोशादेतत्प्रभवति याति तयसने क्षयम् ॥ ३३४ ॥
पूर्वोक्तव्यसनमध्ये अमात्यव्यसनं गमतगमित्थाह-
अमात्याद्याः प्रकृतयो भिन्नं तद्राष्ट्रमुच्यते ।
अशेषराज्यव्यसनात्पार्थिवव्यसनं गुरु ।
तस्मादमात्यव्यसनीप्यते... (?) ॥ ३३५ ॥
चतुर्विधं व्यसनं परित्यज्य स्वयमेव गज्यं कर्यात्-
राज्ञो व्यसनिराज्यस्य व्यवसायो हि न क्षमः ।
न राज्यव्यसनायेह समयं राज्यमूर्जितम् ॥ ३३६ ॥
अथामात्यव्यसनतः कोशानां दण्डामित्रयोः ।
व्यसनेभ्यः समुन्नेता राजा यः स त्रिवर्गभाक् ॥ ३३७ ॥

·राजनीतिः
तान्येव व्यसनान्याह--
वाग्दण्डयोश्च पारुष्यमर्थदृषणमेव च ।
पानं ब्यमनतत्त्वज्ञश्चतुर्विधमदाहृतम् ॥ ३३८ ॥
तत्र वाक्पाहण्यम्-
वाक्पारुष्यं परं लोके उद्वेजकमनर्थकम् ।
न कुर्यात्प्रियया वाचा प्रकुर्याज्जगदात्मसात् ॥ ३३९ ॥
अकस्मादेव यः कोपादक्षिणं बहु भाषते ।
तस्मादुद्विजते लोकः मस्फुलिङ्गादिवानलात् ॥ ३४० ।।
हृदये वागसिस्तीक्षणी मर्प च्छिन्दन्पतन्मुहुः ।
तेजस्विनो दीपयति स दीप्ती याति वैरिताम् ॥ ३४१ ॥
नोद्वेजयेज्जगद्वाचा रूक्षवाचाप्रियोभवेत् ।
प्रायेण प्रियकृत्कर्मा कृपणापि हि सेव्यते ॥ ३४२ ॥
अथ दण्डपारुण्यम-
असिद्धसाधनं सद्भिः शासनं दण्डभुच्यते ।
तयुक्त्यव नयेद्दण्ड्य युक्तदण्डः प्रशस्यते ॥ ३४३ ॥
उद्वेजयति भृतानि दण्डपारुष्यवान्नृपः ।
भूतान्युद्वेज्यमानानि द्विषतां य न्ति संश्रयम् ॥ ३४४ ॥
आश्रिताश्चैव लोकेन वितद्धिं यान्ति विद्विषः ।
विवृद्धाश्च विनाशाय तस्मान्नाद्विजते प्रजाः ॥ ३४५ ।।
महत्स्वप्यपराधेषु दण्डं प्राणान्तिकं त्यजेत् ।
ऋते राज्यापहारात्तु युक्तदण्डः प्रशस्यते ॥ ३४६ ॥

·६२
बुधभूषणम्
अधार्थदूषणमाह-
-
दूष्यस्य दूषणार्थ च परित्यागो महीयसः ।
अर्थस्य नीतितत्त्वज्ञैरर्थदूषणमुच्यते ॥ ३४७ ॥
तदाकस्मात्समाविष्टः कोपेनातिबलीयसा।
नित्यमात्महिताकाक्षी न कुर्यादर्थदूषणम ॥ ३४८ ॥
अथ मृगयाव्यसनम्---
याने क्षोभो यानपातो यानाभिहरणं तथा ।
क्षुत्पिपासाश्रमायासः शीतवातोष्णपीडनम् ॥ ३४९ ॥
अभियानस्य संगत्या यानं व्यसनमुच्यते ।
दुःखं प्रतप्तसिकता कुशकण्टकभूमयः ॥ ३५० ॥
वृक्षसङ्कटतोद्देशाल्लताकण्टकपातनम् ।
वधबन्धपरिक्लेशः सामन्ताटविकादिभिः ॥ ३५१ ॥
स्वसैन्येश्चास्वसैन्यैश्च परिभिन्नार्नेदारणम् ।
प्रक्षनागाथ(?)मातङ्गसिंहव्याघ्रभयानि च ॥ ३५२॥
वनाग्निधूमसंहारो दिङ्मोहभ्रमणानि च ।
इत्यादि पृथिवीन्द्राणां मृगयाव्यसनं स्मृतम् ॥ ३५३ ॥
मृगयायां गणा अपि सन्ति कथं व्यसनमेवत्यक्तम् । तदुक्तम्--
जितश्रमत्वमायाम आममेदकफक्षयः ।
चरस्थिरेषु लक्ष्येषु बाणसिद्धिरनुत्तमा ॥ ३५४ ॥
आमादयो हि जीर्यन्ते योगेनैव दिवानिशम् ।
चरेषु(ध्व)व(च)रलक्ष्ये(षु)बाणासद्धिश्च जायते ॥ ३५५ ॥

·राजनीतिः तथाप्यन्ततो दुष्टत्वात्त्याज्येत्याह- दोषाः प्राणहराः प्रायस्तस्मात्तवसनं महत् । अतः सा परिहर्तव्या राज्ञा भूति समीप्सता ॥ ३५६ ॥ अभ्यनुज्ञामप्याह - अथ चेन्मृगयाक्रीडां वात नगरान्तिके । कारयेन्मृगयारण्य क्रीडाते(हे)तोमनोरमम् ॥ ३५७ ॥ आयामपरिणाहाभ्यामर्घयोजनसमितम् । गिरेरुपान्ते नद्या वा पर्याप्त जलशाहलम् ॥ ३५८ ।। अकण्टकलतागुल्मविषयादपवर्जितम् । पादपः पुष्पफलदैर्विज्ञातश्चित्तहारिभिः ॥ ३५९ ।। स्निग्धशीतघनच्छाविकोशैरुपशोभितम् । मृगसंघातनिपुणं हस्तिनीकलभान्वितम् ॥ ३६० ॥ अगम्यं रिपुसैन्यानां मानप्रीतिविवर्धनम् । तद्वनं चास्य चित्तः क्लेशपाशसहैः। रक्षितं रक्षिभिः स्वाप्त भुजां भूरिभूतये ॥ ३६१ ॥ अन्यकार्याविरोधेन प्रातः संक्रमणक्षमः। कीटनाय विशेद्राजा तदानः सहजैर्मतः ॥ ३६२ ॥ यदा च प्रविशेद्राजा कीडनार्थ तदा बहिः । संनद्धं यत्नस्तिष्ठेलं बनवतश्विरम् ॥ ३६३॥ विधिरेवं ममुद्दिष्टो मृगयाक्रीडने परः । न गच्छेददन्यथा राजा मृगयायां कदाचन ॥ ३६४ ॥ अथ सर्वव्यसने रहितो राजा पुरं प्रति यायात् । तदुक्तं कामन्दके ·६४ बुधभूषणम् नानाप्रकारर्व्यसनर्दिमुक्तः शक्तित्रयेणाप्रतिमन युक्तः परं दुरन्तव्यसनेनपनं(नोपपन्नं) यायान्नरेन्द्रो विजयाभकाङ्क्षी॥३६५ प्रायेण सन्तो व्यसने रिपूणां यातव्यमित्येव समादिशन्ति । य(दा) क्षमस्तु प्रसभं निहन्तुं पराक्रमादूर्जितमप्यमित्रम् ॥ ३६६ ॥ तदेव यायादहितान्हि कुर्वन्नप्यन्तराकर्षणपीडनानि । संपन्नसस्यं विषयं परस्य यायात्प्रमृद्गन्धिजयाय राजा॥३६७ ॥ सस्योपघातेन परस्य वृत्तिच्छेदः स्वसे(न्यो)पचयश्च साधु । सुवीवृधासारविशुद्धमार्गा विशेद्धारेत्रीं द्विषतोप्रमत्तः ॥ ३६८ ॥ समे प्रदेशे विषमे च भूमेर्मिश्र स्थले वा सुमुखेन यायात् । अनातुरः सन्नभयो हि विद्वान्संन्नद्धगल्फो(सैन्यो) विहितान्नतीयः ॥ ३६९॥ ग्रीष्मे प्रभूतान्नबलंन यायान्निर्वासनार्थं करिणां यथाम्बु । ऋतम्भसादग्रीष्मकृतात्प्रतापाद्भवन्ति क्रुष्टानि मतङ्गजानाम् ॥३७०॥ स्वस्थक्रियाणाममाप कुञ्जराणानुष्मा शरीरमभिजाज्वलात । आयासयोगेन हि संप्रवृद्धः प्रसह्य हन्ति द्विरदान्प्रतापः ।। ३७१ ॥ सर्वाणि सत्त्वानि खलूष्म कालं विनाम्बुना यान्ति पराभवस्थाम् । सुगन्धिदानस्रुतिसीकरेषु दन्ताभिघातस्फुटितोपलेषु ॥ ३७२ ॥ गजेषु नीलाभ्रसमप्रभंषु राज्यं निरुद्धं पृथिवीपतीनाम् । संकल्पितः संयुगदृष्टमार्गो स्वधिष्ठितो धीरतरेण पुंसाम् ॥ ३७३ ।। तुरंगमाणां प्र(ति)कल्पितानामको गजः षष्टिशतानि हन्ति । तस्माद्यतो भूरिजलस्तु पन्था यतोन्नपानोपचितो विशङ्कः ॥ ३७४ ॥ तेनाभियायाज्जनयन्प्रतापं शनैः शनरश्रमयन्बलानि । न हुन्नतानामणिनप्युदारं पश्चात्प्रकोप जनयेदरीणाम् ॥ ३७५ ।।

·राजनीतिः ६५ तं चाप्रमत्तः प्रसमीक्ष्य यायान नाशयेदृष्टमदृष्टहेतोः । पश्चात्प्रकोपः पुरतः फलं हि पश्चात्प्रकोपश्च ततो गरीयान् ॥ ३७६ ॥ पुरश्च पश्चाच्च यदा समर्थस्तदाभियायान्महते फलाय ॥३७७ ॥ अवश्ययातव्ये रिपो पश्चात्प्रकोपशङ्काया कि कुर्यादित्याह- . अवश्ययातव्यतयोयतः सन्पश्चात्प्रकोपाहितयानशङ्कः । सेनापति बाप्यथवा कुमारं बलैकदेशेन पुरो निदध्यात् ॥ ३७८ ॥ अभ्यन्तराब्दाह्य कृताच दोषादभ्यन्तरस्त्वेव तयोगरीयान् । आदाय गच्छेत बहिःप्रचारांस्तान्मन्त्रिभिः सम्यगुपाददति ॥ ३७९ ॥ सामादिभिः संशमयेत्प्रकोपं परस्परावग्रहभेदनैश्च ॥ ३८० ॥ एवं प्रस्थाय किं कुयादित्याह- यायावरिपुराभ्याश भूभागे साधुसंमते । स्कन्धावारनिवेशज्ञः स्कन्धावार निवेशयेत् ।। ३८१ ॥ चतुरस्रं चतुर्दारं मातिविस्तारसङ्कटम् । सादृप्रतोलीप्राकारं महाखनिसमावृतम् ॥ ३८२ ॥ श्रृङ्गाटमधचन्द्रं च मण्डलं दीर्घमव च । भूमिप्रदेशसामर्थ्यादाकारमुपकल्पयेत् ॥ ३८३ ॥ विभक्तश्च विविक्तैश्च पाचैरान्वतमायतः । गुप्न पक्षपुढाकारं महामात्रासमावृतम् ॥ ३८४ ॥ तस्य मध्ये मनोह्लादि महन्मेलवदाहृतः । अन्तःकोशबलोपेतं कारयेद्राजमन्दिरम् ॥ ३८५ ॥ मौलीभूतश्रणिसुहृद्विषदाटावकं बलम् । राजहम्यं समावृत्य क्रमेण विनिवेशयेत् ॥ ३८६ ॥ पु. भ. ९

·६६
बुधभूषणम्
अन्तश्चागाणतऋरालुब्धकादुष्टकर्मणः ।
पर्याप्तबेतनानाप्तामण्डले विनिवेशयेत् ॥ ३८७ ॥
हस्तिनो बध्यमानास्तु तुरंगाश्च मनोजवाः ।
गृहोपकण्ठे नृपतेर्वसेयुः स्वामरक्षिताः ॥ ३८८ ॥
यामवृत्या सुसंनद्धं रात्रिंदिवमुदाहृतम् ।
अन्तर्वशिकसैन्यं च तिष्ठेदारात्रिगुप्तये ॥ ३८९ ॥
युद्धयोग्यो महादन्ती संनद्धः साध्ववस्थितः ।
तिष्ठेन्नरपतेारि वेगवांश्च तुरंगमः ॥ ३९० ॥
सम्यकदेशसंनद्धः सेनापतिपुरःसरः ।
प्रयत्नवान्पारपतेन्मण्डलेन बहिनिशि ॥ ३९१ ॥
परसन्यविनाशार्थं सर्वां भूमिं विनाशयेत् ॥ ३९२ ॥
क्वचित्कण्टकशाखाभिः क्वचित्कीलरधोमुखैः ।
भ(दू)षयेत्परिता भूमिं प्रच्छन्नः प्रदरैरपि ॥ ३९३ ॥
इति याननिरूपणं साङ्गता निरूपित ।
अलन्धमीहेद्धर्मेण लब्धं यत्नेन पालयेत् ।
पालितं वर्धयन्नत्यिा वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत् ॥ ३९४ ।।
नातः परतरो धर्मो नृपाणां यदर्जितम् ।
विभ्यां दीयते द्रव्यं प्रजाभ्यश्चाभयं सदा ॥ ३९५ ॥
तबाह बादिनं क्लींब नितिं परसङ्गतम् ।
न हन्याद्विनिवृत्तं च युद्धप्रेक्षणकं तथा ॥ ३९६ ॥
बाम्हणेषु क्षमी स्निग्धेवजिह्मः क्षोभनोरिषु ।
स्याद्राजा भृत्यवर्गेषु प्रजासु च यथा पिता ॥ ३९७ ॥

·राजनीतिः
३७
पुण्यात्षड्डागमादत्ते न्यायेन परिपालयेत् ।
सर्वदानाधिकं यस्मान्मजानां परिपालनम् ॥ ३९८॥
शत्रुतस्करदुर्वृसमहासाहसिकादिभिः ।
पीड्यमानाः प्रजा रक्षेत्कायस्थैश्च विशेषतः ॥ ३९९ ॥
अरक्ष्यमाणाः कुर्वन्ति यत्किंचित्किल्बिषं प्रजाः ।
तस्मात्तु नृपलेर यस्मादृह्णात्यसी करान् ॥ ४०० ॥
ये राष्ट्रेधिकृतास्तेषां चारैत्विा विचेष्टितम् ।
साधून्संमानयेद्राजा विपरीतांश्च धातयेत् ॥ ४०१ ॥
उत्कोचजीविनो द्रव्यहीनान्कृत्वा विवासयेत् ।
स दानमानसत्कारः श्रोत्रियान्वासयेत्सदा ॥ ४०२ ॥
अन्यायेन नृपो राष्ट्रात् स्वकोशं योभिवर्धयेत् ।
सोचिराद्विगतश्रीको नाशमेति सबान्धवः॥४०३॥
प्रजापीडनसतापात्समुद्भूतो हुताशनः ।
राज्ञः श्रियं बलं प्राणानदग्ध्वा न निवर्तते ॥४०४॥
य एव नृपतेर्धर्मः स्वराष्ट्रपरिपालने।
तमेव कृत्स्नमाप्नोति परराष्ट्र वशं नयन् ॥ ४०५ ॥
किंतु यस्मिन्य आचारो व्यवहारः कुलस्थितिः ।
तथैव परिपाल्योसौ यथावंशमुपागतः ॥ ४०६ ॥
मन्त्रमूलं यतो राज्यमतो मन्त्रं सुरक्षितम्।
कुर्यायथास्य न विदुः कर्मणामाफलोदयात् ॥ ४०७॥
देवे पुरुषकारे च कर्मसिद्धिर्व्यवस्थिता ।
तत्र देवमभिव्यक्तं पौरुषं पौर्वदेहिकम् ॥.४०८॥

·६८
बुधभूषणम्
केचिदैवात्स्वभावाच्च कालात्पुरुषकारतः।
संयोगे केचिदिच्छन्ति फलं कुशलबुद्धयः ॥ ४०९॥
यथा टेकेन चक्रेण न रथस्य गतिर्भवेत् ।
एवं पुरुषकारेण विना देवं न सिध्यति ॥ ४१०॥
क्रोधं कुर्यान्न चाकस्मान्मृदुवागुपकारिषु ।
एवं च राजा राज्यस्थो यदि श्रेय इहेच्छति ॥४११ ॥
अतोन्यथा नरपतिर्भयमभ्यत्यनुत्तमम् ।
इति सर्वान्गुणानेतान्यथोक्तान्योनुवर्तते ।
अनुभयह भद्राणि प्रेत्य स्वर्गे महीयते ॥ ४१२ ॥
उक्तं च भारते--
न पुत्रायतमैश्वर्यं कुर्याद्राजा कथंचन ।
पुत्राप्तिप्रभुत्वो हि धृतराष्ट्रस्तृणोपमः ॥ ४१३॥
कामं क्रोधं मदं मानं लोभं हर्ष तथैव च ।
एते वाः प्रयत्नेन सुतरां पृथिवीक्षिता ॥ ४१४ ॥
एतेषां विजयं कृत्वा कार्यो भृत्यजयस्ततः ।
कृत्वा भृत्यजयं राजा पौरजानपदान्ब्रजेत् ॥ ४१५ ॥
तदुक्तम्-
आत्मानं प्रथमं राजा विनयेनोपपातयेत् ।
ततो भृत्यांस्ततोमात्यांस्ततः पुत्रांस्ततः प्रजाः ॥ ४१६ ॥
कृत्वा तु विजयं तेषां शत्रून्बाह्यांस्ततो जयेत् ।
तेषा क्रोधादीनाम् ।
बाह्यास्तु त्रिविधा ज्ञेयास्तुल्याभ्यन्तरकृात्रमाः ॥ ४१७ ॥

·राजनीतिः षडङ्गरक्षा कर्तव्या तथानेन प्रयत्नतः । अङ्गान्युक्नानि । अङ्गभ्यो यस्त्वथैकोपि मोहमाचरतेल्पधीः । बधस्तस्य तु कर्तव्यः शीघ्रमेव महीक्षिता ॥४१८॥ न राज्ञा मृदुना भाव्यं मृदुर्हि परिभूयते । न भाव्यं दारुणेनापि तीक्ष्णादुदिजते जनः ॥ ४९९ ।। काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः। राजा लोकदयापेक्षी नस्य लोकदयं भवेत् ॥ ४२० ॥ भृत्यैः सह महीपालः परिहासं च वर्जयेत् । भृत्याः परिभवन्तीह नृपं * * * संकथम् ॥ ४२१ ।। व्यसनानि च सर्वाणि भूपतिः परिवर्जयेत् । सप्तदोषा सदा राज्ञा हातव्या व्यसनोदयाः ॥ ४२२ ॥ प्रायशोर्थे विनश्यन्ति धृतमूला अपीश्वराः ॥ ४२३॥ नानि च व्यसनानि- नियोक्षा मृगया पानं वाक्पारुष्यं च पश्चमम् । तथैव दण्डपारुष्यमर्थदूषणमेव च ॥ ४२४ ॥ कामं क्रोधं च वजयादत्यक्त तत्र मूलमाह मृगयाक्षा दिवास्वापः परिवादः स्त्रियो मदः । तौयंत्रिकं वृथास्यामः कामजो दशको गणः ॥ ४२५ ॥ पैशुन्यं साहसं द्रोह ईर्ष्यासूयार्थदूषणे । वाग्दण्डजं च पारुष्य क्रोधजोपि गणोइष्टकः ॥ १२६ ।

·दण्डस्य पातनं चैव वाक्पासण्यार्थदूषणे । क्रोधजेपि गणे वियाकष्टमेतन्त्रिकं सदा ॥ ४२७ ॥ पानमक्षाः बियश्चैव मृगया च यथाक्रमम् । पतस्कटतमं विद्यायको कामले गये ॥ ४२० ।। व्यसनानि वर्जयेदस्यापवादमाह-- लोकसंग्रहणाच पन्यासकी भोर शौण्डीरस्य नृपेगन्स्य नित्यमुसिक्तचेतसः ॥ ४२९ ।। जनो विराममापालि सभा सेवभाषाः । तस्मात्पूर्वाभिभाषी स्थात्सर्वस्यापि महीपतिः ॥ ४३० । अदीर्घसूत्रश्च भवेल्सका पार्थिवः । दीर्घसूत्रस्य नृपतेः कर्महानिर्भवेद्धवा ॥ ४३१ ॥ अस्यापवादमाह- रागे दर्षे व माने चोहे पापे च कर्मणि । अप्रिये चैव कर्तव्ये दीर्घसूत्रः प्रशस्यते ॥ ४३२ । पौरुष देवसंपश्या काले फलति पार्थिवे ॥ ४३३ ॥ देवं पुरुषकारश्च कालश्च मनुजोचम । त्रयमेतन्मनुष्यस्य पिण्डितं स्यात्फलप्रदम् ॥ ४३४ । कृष्टिवृष्टिसमायोगाद् दश्यन्ते फलसिद्धयः । ताश्च काले प्रदृश्यन् नेवाकाले कथंचन । तस्मात्सदैव कर्तव्यं सत्व पर मिः॥३५॥ साम भेदस्तथा दानं दण्डव समुजोस । उपेक्षा तथा मार बिजाईप फार्थिय॥४३ ·विविधं कषिर्त साब तथ्य बातम्यमेव । तत्रायत्त साधूमामाकोशायव नाचते। तत्र साधुः प्रयत्नेन सामसाध्यो नरोत्तम ॥ ४३७ ।। ये शुद्धशा मनवः प्रतीता धर्म स्थिता पस्ता विनीत ते सामसाध्याः पुरुषाः प्रदिष्टा अनुव्रता ये सततं च राजन् ॥४३८॥ - अथ भेदः- परस्परं ये (बि)द्विष्टाः कुद्धा भीता विमानिताः । तेषां भेदं प्रयुजीत भेएसाध्या हि से मताः ॥ ४३९ ॥ अन्तःकोपो बहिःकोपो यत्र स्यातां महीक्षिताम् । अन्तःकोपो महास्तत्र नाशकः पृथिवीक्षिताम् ॥४०॥ सामन्तकोपो बाह्यस्थकोपः प्रोक्तो मनीषिभिः । महिषीयुवराजाभ्यां तथा सेनापतेजि ॥ ४४१ ॥ अमात्यमन्त्रिणां चैव राजपुत्रे नथैव च ! अन्तःकोपो बिनिर्दियो दारुणः पृथिवीक्षिताम् ॥४४२॥ इति भदः । अथ दानम्- सर्वेषामप्युपायानां दाम श्रेष्ठतमं महत् । सुदरतेन समायाति दानेनोभयलोकजित् ॥ ४४३॥ न कचले दानपरा जयन्ति भूलोकमेकं पुरुषप्रवीराः । जयन्ति ते राजसुरेन्द्रलोकं सुदुर्जन(य) यद्धनुषा तथैव ॥ ४४४ ॥ इति दानस्वरूपकथमम् । दण्डस्वरूप निरूप्यते-- न शक्या ये वशीकर्तुमुपायत्रितयेन तु । दण्डेन तान्वशीकुर्याइण्डो हि वशकृन्मूणाम् ॥ ४४५ ।।

·बुधभूषणम्
आश्रमी यदि वा वर्णी पूज्यो वाथ गुणि(रु)महान् ।
नादण्ड्यो नाम राज्ञोस्ति स्वधर्मे वावतिष्ठति ॥ ४४६।।
पर्व सांसिद्धिकं लोके सर्व दण्डे प्रतिष्ठितम् ।
अन्धे तमसि मज्जेत यदि दण्डं न पातयेत् ॥ ४४७ ॥
यस्माद्दण्ड्यं दण्डयति दुर्मदान्दमयन्यपि ।
दमनाद्दण्डनाच्चैव तस्माद्दण्डं विदुर्बुधाः ॥ ४४८॥
तदवाप्य नृपो दण्डं दुर्वृत्तषु निपातयेत् ।
धर्मो हि दण्डरूपेण ब्रह्मणा निर्मितः पुरा ॥ ४४९ ॥
स नेतुं न्यायतः शक्योऽलुब्धेन कृतबुद्धिना।
सत्यसंधेन शुचिना ससहायेन धीमता ॥ ४५० ॥
यथाशास्रं प्रयुक्तः सन् सदेवासुरमानुषम् ।
जगदानन्दयेत्सर्वमन्यथा तत्प्रकोपयेत् ॥ ४५१ ॥
अधर्मदण्डनं स्वर्गकीर्तिलोकविनाशनम् ।
सम्यक्तु दण्डनं राज्ञः स्वर्गकीर्तिजयावहम् ॥ ४५२ ।।
साहसस्तेयपारुष्यगोभिशापात्ययं स्त्रियाम् ।
विवादयत्सय एव कालान्यत्रच्छया स्मृतः ॥ ४५३ ॥
देशाद्देशान्तरं याति सृक्किणी परिलेढि च ।
ललाटं स्विद्यते चास्य मुखं वैवर्ण्यमेव(ति) च ॥४५४ ॥
परिशुष्यस्खलद्वाक्यो विरुद्धं बहु भाषते ।
वाक्चक्षुः पूजयति नो तथौष्टी निर्भुजत्यपि ॥ ४५५ ।। -
स्वभावादिकृति गच्छन्मनोवाक्कायकमभिः ।।
अभियोगे च साक्ष्य वा दुष्टः स परिकीर्तितः ॥ ४५६ ॥

·राजनीतिः दण्डादेतत्प्रभवति याति तासने क्षयम् । अरयापि हि मित्रत्वं यान्ति दण्डवतो ध्रुवम् ॥ ४५७ ॥ दण्डमायो हि नृपतिधुत्वा चाक्रम्य मेदिनीम् । संस्तम्भयति मित्राणि अमित्रानाशयत्यापि ॥ ४५८ ॥ कामन्दक:-- अनुबन्धं परीक्ष्यादौ देशकाली च तत्त्वतः । सारापराधावालोक्य दण्डं दण्ड-येषु पातयेत् ॥ ४५९ ॥ आगास्वपि तथान्येषु ज्ञात्वा जातिं धनं वयः। दण्डं प्रकल्पयेद्राजा सामन्तब्राह्मणैः सह ॥ ४६० ॥ दण्डभेदानाह---- धिग्दण्डस्त्वथ वाग्दण्डो धनदण्डो वधस्तथा । योज्याः समस्ता व्यस्तास्तु ह्यपराधवशादिमे ॥ ४६१ ॥ वाग्धिग्वधः स्वकं चैव चतुर्धा वर्तितो दमः । पुरुषे दोषविभवं ज्ञात्वा संपरिकल्पयेत् ॥ ४६२ ॥ अपराधवशान्नियोजयदिन्युक्तं तत्र कस्मिन्कं नियोजयेदित्याह- गुरून्पुरोहितान्विमान्वाग्दण्डेनैव दण्डयेत् । विवादिनो नरांश्चान्यान् दोषिणोऽर्थेन दण्डयेत् । महापराधयुक्तांश्च वधदण्डेन दण्डयेत् ॥ ४६३ ।। किंच- मित्रादिषु प्रयुति वाग्दण्डं धिक् तपस्विषु । यथोक्तं तस्य तत्कुर्युरनुक्तं साधुकल्पितम् ॥ ४६४ ॥ यु. भ. १०

·बुधभूषणम्
अधार्मिकं त्रिभिायर्निगृह्णीयात्प्रयत्नतः ।
निरोधनेन बन्धेन विविधेन वधेन च ॥४६५॥
दण्डम्थानान्याह---
दशस्थानानि दण्डस्य मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ।
त्रिषु वर्णेषु तानि स्युरक्षतो ब्राह्मणो ब्रजेत् ॥ ४६६ ।।
तानि दशस्थानान्याह--
उपस्थमुदरं जिव्हा हस्ती पादौ च पश्चमम् ।
चक्षुनासे च कर्णौ च धनं देहस्तथैव च ॥ ४६७ ।।
मौण्ड्य प्राणान्तिको दण्डो ब्राह्मणस्य विधीयते ।
पुरुषाणां कुलीनानां नारीणां च विशेषतः ॥ ४६८ ।।
अवध्यान्ब्राह्मणानाहुः सर्वपापघ्यवस्थितान् ।
यदश्य(स्या)कुशलं यन्नान्न तद्राजा समाचरेत् ।
राष्ट्रादेनं बहिः कुर्यात्समग्रधनमक्षतम् ॥ ४६९ ॥
.
एवं धर्मप्रवृत्तस्य राज्ञा दण्डधरस्य च ।
यशस्मिन्प्रथंत लोक स्वर्गे वासस्तथाक्षयः ॥ ४७० ॥
माह्मणप्रशमामाह---
इयं वसुंधरा देवी धर्मेण खलु धार्यत ।
ध्रुवं म पार्यंत वदस्ते धार्यन्न द्विजातिभिः ॥ ४७१ ॥
अतः सर्वस्य लोकस्य मूलमंत द्विजातयः ।
पालनीयाः प्रयत्नेन पूजनीयाश्च सर्वदा ॥ ४७२ ।।
सुराणां भूसुराणां च सुरभीणां च पालनम् ।
यगे यगे च ये धर्माम्तेषु धर्मेषु ये द्विजाः ॥ ४७३ ॥

·राजनीतिः आकम्य ब्राह्मणयुक्तः परिक्षीणेश्च बान्धवैः । मोभिश्च नृपशार्दूल राजसूयाद्विशिष्यते ॥ ४७४ ।। भभिषिक्तस्य राज्ञः दण्डधारणप्रकारमाह- अव्रता हनधीयाना यत्र भैक्ष्यचरा द्विजाः । तं ग्रामं दण्डयेद्राजा चोरभक्तप्रियो हि मः ॥ ४७५ ॥ यो योनों महीयेत यश्चेदेकमनुव्रजेत् । तं तं दृष्टा स्वतो मार्गात्प्रच्युतं स्थापयेत्पथि ॥ ४७६ ।। अशास्त्रोक्तेषु चान्येषु पापयुक्तेषु कर्मसु । प्रसमीक्ष्यात्मना राजा दण्डं दण्ड्येषु पातयेत् ॥ ४७७ ।। कुलानि जातिश्रेणीश्च गणान्जानपदानापि । स्वधर्मारचलितान्त्रात्यान्विनये स्थापयेत्पथि ॥४७८ ॥ पिताचार्यः सुहृन्माता भार्या पुत्रः पुरोहितः । नादण्ड्यो नाम राज्ञोस्ति धर्माद्विचलितः स्वकात् ॥ ४७९ ॥ एण्ड्यदण्डनप्रशंसामाह- - यो दण्ड्यान्दण्डयद्राजा सम्यग्वध्यांश्च घातयेत् । पष्टं स्यायज्बभिस्तेन ममाप्तवरदक्षिणः ॥ ४८० ॥ अदण्डधान्दण्डयन्नाजा दण्डन्यांश्चैवाप्यदण्डयन् । अयशो महदामोति नरकं चैव गच्छाने ॥ ४८१ ॥ प्रकारान्तरेण दण्डस्य द्वैविध्यमाह - शारीरश्वार्थदण्डश्च दण्डः स्यादद्विविधः स्मृतः । शारीरस्ताडनादिस्तु मरणान्तः प्रकीर्तितः। काकिण्यादिस्त्वर्थदण्डः सर्वस्वान्तस्तथैव च ॥ ४०२ ।।

·७६
बुधभूषणम्
अराजके हि लोकेस्मिन्सर्वतो विद्यते भयम् ।
रक्षार्थमस्य सिद्धस्य राजानमसजस्पभुः ॥ ४८३ ॥
इन्द्रानिलयमार्काणामग्नेश्च वरुणस्य च ।
चन्द्रवित्तेशयोश्चैव मात्रा निहत्य शाश्वतीः ॥ ४८४ ॥
यस्मादेषां सुरेन्द्राणां मात्राभिर्निर्मितो नृपः ।
तस्मादभिभवत्येष सर्वभूतानि तेजसा ॥४८५॥
दण्डप्रणयनार्थाय राजा सृष्टः स्वयंभुवा ।
देवभागानुपादाय सर्वभूतानुगुप्तये ॥ ४८६ ॥
तेजसा यदमुं कश्चिनैव शक्नोति वीक्षितुम् ।
तदा भवति लोकेस्मिन्नाजा भास्करवत्प्रभुः ॥४८७ ॥
यदास्य दर्शनाल्लोकः प्रसादमुपगच्छति ।
नयनानन्दकारित्वात्तदा भवति चन्द्रमाः॥४८८॥
यथा यमः प्रियद्वेष्यो प्राप्ते काले नियच्छति ।
तथा राज्ञा विधातव्याः प्रजास्तद्धि यमव्रतम् ॥ ४८९ ।
वरुणेन यथा पाशैर्बद्ध एव प्रदृश्यते ।
तथा पापानिगृह्णीयाव्रतमेतद्धि वारुणम् ॥ ४९० ॥
यथा सर्वाणि भूतानि धरा धारयते स्वयम् ।
तथा सर्वाणि भूतानि बिभ्रतः पार्थिवं व्रतम् ॥ ४९१॥
इन्द्रस्यार्कस्य वानस्य यमस्य वरुणस्य च ।
चन्द्रस्याग्नेः पृथिव्याश्च तेजोवृत्तं नृपश्चरेत् ॥ ४९२ ॥
वार्षिकांश्चतुरो मासान् यथेन्द्रोप्यभिवर्षति ।
तथाभिवर्षन्स्वं राज्यं काममित्रव्रतं स्मृतम् ॥ ४९३ ॥

·गजनीतिः अष्टौ मासान्यथादित्यस्तोयं हरति रश्मिभिः । तथा हरेत्करं राष्ट्रान्नित्यमर्कव्रतं हि तत् ॥४९४ ॥ प्रविश्य सर्वभूतानि यथा चरति मारुतः । तथा चारः प्रवेष्टव्यं व्रतमेतद्धि मारुतम् ॥४९५॥ ज्ञात्वापराधं पुरुषं च लोके विचार्य सभ्यैर्विदुषैः (?) समग्रम् । दण्डव्येषु दण्डं परिकल्पयेत पापस्य ययच्छमनं प्रकुर्यात् ॥४९६ ।। दृषा(ध्या)नुपांशुदण्डेन हन्याद्राजाविलम्बितम् । अदृष्टघातं कुर्वीरन्ये पापा राजवल्लभाः॥ ४९७ ॥ यः प्रमाणं न जानाति स्थाने वृद्धौ तथा क्षये । कोशे जनपदे दण्डे न म राज्येवतिष्ठते ॥४९८ ॥ यस्त्वेतानि प्रमाणानि यथोक्तान्यनुपश्यति । युक्तो धमार्थयोग्यानि स राज्यमधिगच्छति ॥ ४९९ ॥ न राज्यं प्राप्तमित्येव वर्तितव्यमसांप्रतम् । श्रियं हविनयो हन्ति जरा रूपमिवोत्तमम् ॥ ५०० ॥ वनस्पतेरपक्वानि फलान्यवचिनोति यः । स नामति रसं तेभ्यो बीजं तस्य विनश्यति ॥ ५०१॥ यस्तु पक्वमुपादत्ते काले परिणतं फलम् । फलावसं स लभते बीजाच्चैव फलं पुनः ।। ५०२॥ । यथा मधु ममादत्ते रक्षन्पुष्पाणि षट्पदः । तद्वदर्थान्मनुष्येभ्य आदद्यादविहिंसया ॥ ५०३ ।। पुष्पं पुष्पं विचिन्वन्ति मूलच्छेदं न कारयेत् । मालाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः ॥ ५०४ ।।

·बुधभूषणम् उत्खातान्प्रतिरोपयन्पारोमितान्चिन्बन्लघून्वर्धयन् प्रोत्तुङ्गान्नमयन्नतान्समुदयन्विश्लेषयन्संहत.न् । क्षुद्रान्कण्टकिनो बहिर्विनिम * म्लानान्मुहुः सिश्चयन् मालाकार इव प्रयोगनिपुणो राजा चिरं नन्दतु ॥ ५०५ ॥ अपक्वः पक्वसंकाशं न च सीदेत कस्यचित् । सुपुष्पित्तः स्यादफलः फलितः स्योद्दरारुहः ॥ ५०६ ॥ चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम् । प्रसादयति यो लोकं तं लोकोऽनुप्रसीदति ॥ ५०७ ॥ यस्माद्मश्यन्ति भूतानि मृगव्याधान्मृगा इव । सागरान्तामपि महीं लब्ध्वा स परिहीयते ॥५०८॥ पितृपैतामहं राज्यं प्राप्तं वा स्वेन तेजसा। वायुरभ्रमिवासाद्य भ्रंशयत्यनयस्थितः ॥ ५०९ ॥ धर्ममाचरतो राज्ञः पहेश्वरितमानसः वसुधा वसुसंपूर्णा व ते भूनिवर्धिनी ॥ ५१० ॥ अथ संत्यजतो धर्मम् धर्मभनुतिष्टतः । प्रतिसंवेष्टते भूमिरनी चर्ममिवाहितम् ॥ ५११ ॥ अकार्यकरणागीतः कार्याणां च विवर्जनात् । अकाले मन्त्रभेदाच्च येन मायेन्न तत्पिवेत् ॥ ५१२ ॥ धर्मार्थों यः परित्यज्य स्यादिन्द्रियवशानुगः । श्रीप्राणधनदारेभ्यः क्षिप्रं स परिहीयतं ।। ५१३ ॥ वाक्सायका बदनान्निःपनन्ति येराहतः शोचति राज्यहानि। परस्परो मर्मसु ते पतन्ति तान्पण्डितो नावसृजेषु * * ॥५११ ·राजनीतिः यथा यथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मतिः तथा तथास्य सर्वार्थाः शिष्यन्ते नात्र संशयः ।। ५१५ ।। श्रीमङ्गलात्संभवाति प्रागल्भ्यात्सप्रवर्धत। दाक्ष्यात्तु कुरुते मूलं संयमात्प्रतितिष्ठति ॥ ५१६ ॥ संभाव्यं गोषु संपन्नं संभाव्यं ब्राह्मणे नमः । संभाव्यं स्त्रीषु चापल्यं संभाव्यं ज्ञातिता भयम् ।। ५१७ ।। बाह्मणेषु च यधीराः स्त्रीषु ज्ञानिषु गोषु च । वृक्षादिव फलं पक्वं धृतराष्ट्र पतन्ति ते ।। ५१८ ॥ धूमायन्ते व्यपेतानि ज्वलन्ते संहतानि च । धृतराष्ट्रोल्मुकानीव ज्ञातयो भरतर्षभ ॥ ५१९ ।। यस्मिन्यथा वर्तते यो मनुष्यस्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः । मायाचारो मायया बाधितव्यः साध्वाचारः सावुना प्रत्युपेयः॥५२०॥ यूतमेतत्पुराकल्प दृष्टं वरकरं नृणाम् । तस्मादयूतं न सेवेत हास्यार्थमपि बुद्धिमान् ।। ५२१ ॥ वाक्यं तु या नाद्रियतेनुशिष्टः प्रत्याह यश्चापि नियुज्यमानः । प्रज्ञाभिमानी प्रतिकूलवादी त्याज्यः सदा दुर्धर एष भृत्यंः ॥ ५२२ ।। बलं पञ्चविध लोके पुरुषाणां निबोध मे। यत्र बाहुबलं नाम कनिष्ठं बलमुच्यते ॥ ५२३ ॥ अमात्यलाभो भद्रं ते द्वितीयं बलमुच्यते । तृतीयं धनलाभं तु बलमाहुर्मनीषिभिः( णः)॥ ५२४ ॥ . यत्वस्य सहजं राजन्पितृपैतामहं बलम् । अभिजातबलं नाम तच्चतुर्थं बलं स्मृतम् ॥ ५२५ ।।

·बुधभूषणम् येन स्वेतानि सर्वाणि संगृहीतानि भारत । यहलानां बलं श्रेष्ठं तत्प्रज्ञाबलमुच्यते ॥ ५२६ ॥ अमोघह * * पस्य स्वर्य(ये) कृत्यानुवक्षिणः । आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुदैव वसुंधरा ॥ ५२७ ॥ अतिसंक्षीणकोशापि लभत परिवारणम् । धृतिः शमो दमः शौचं कारणं वारनिथुराः (?) ॥ ५२८ ।। मित्राणां चानभिद्रोहः सप्तैताः समिधः श्रियः। असंविभागी दुष्टात्मा कृतघ्नो निरपत्रपः ॥ ५२९ ॥ ताबडनराधिपो लोके वर्जनीयो जनाधिप । म शत्रुरङ्कमा(साय) मोक्तव्यो वध्यतां गतः ।। ५३० ॥ आहताद्धि भयं तस्मात्संभवत्यचिरादिह । यत्र स्त्री यत्र कितबो बालो यत्रानुशासिता ॥ ५३१ ॥ मज्जन्ति तेवशा राजन् नद्यामश्मप्लवा इव । न वृत्तिर्बहुमन्तव्या या वृत्तिः क्षयमावहेत् ॥ ५३२ ॥ क्षयोपि बहुमन्तव्यो यः क्षयो बुद्धिमायहेत् । न स क्षयो महाराज यः क्षयो बुद्धिमावहेत् ॥ ५३३ ।। क्षयः स इह मन्तव्यो यं लब्ध्वा बुद्धिमावहेत् । समृद्धा गुणतः केचित् भवन्ति धनिनोपरे ॥५३४ ॥ धनवृद्धान्गुणहीनान् धृतराष्ट्र विवर्जय। ज्ञायेत वर्धनीयास्तैर्य इच्छन्त्यात्मनः परम् ॥५३५ ॥ कुलवृद्धिं च राजेन्द्र तस्मात्साधु समाचर । सुखानि सह भोज्यानि ज्ञातिभिर्भरतर्षभ ॥ ५३६ ॥ संबोधनं संकथनं संप्रीतिश्च परस्परम् । ज्ञातयस्तारयन्तीह ज्ञातयो गज्जयन्ति च ॥ ५३.७ ।।

·राजनाातः मन्त्रभेदस्य षट्र प्राज्ञो ज्ञाता(द्वारा)ण्यतानि रक्षयेत् । अर्थसंततिकामश्च रक्षेदेतानि नित्यशः ॥ ५३८ ॥ मदः स्वप्नमविज्ञानमाकारं चात्यसंशयम् । दुष्टामात्यषु विश्रम्भं दूताचाकुशलादपि ॥ ५३९ ॥ द्वाराग्येतानि यो ज्ञात्वा संवृणोति सदा नृपः। त्रिवर्मचरणे युक्तः स शत्रनधितिष्ठति ॥ ५४० ॥ न व श्रुतमविज्ञाय वृद्धाननुपसेव्य च । धर्मार्थी वेदितं शक्यौ बृहस्पतिसमैरपि ॥ ५४१॥ राजोपसवितं वयं धार्मिकं प्रियदर्शनम् । मित्रवन्तं स्ववाक्यं च सुहृदं परिपालयत् ॥ ५४२ ।। दुःकुलीनः कुलीना वा मर्यादां यो न लवयेत् । धर्मापक्षी भीमान् स कुलीनः शतावरः ॥ ५४३ ।। आपदां प्रतिकारज्ञा तदात्वं दृढनिश्चयः । अतीते कार्यशेषज्ञा नरोथैर्न प्रहीयते ॥ ५४४ ॥ कामं तदुपसेवेत न मूढव्रतमाचरेत् । दुःखार्तेष्वप्रशान्तेषु नास्तिकेष्वलसेषु च ॥ ५४५ ॥ न श्रीर्वसत्यदान्तषु ये चोत्साहविर्जिताः । अत्यार्यमतिदातारमतिशरमतिाप्रेयम् ॥ ५४६ ॥ प्रज्ञाभिमानिनं चैव श्रीभयान्नोपसर्पति । न चातिगुणवत्स्वेषा नात्यन्तं निर्गुणेषु च ॥ ५४७ ॥ उन्मत्ता गोरिवान्धा श्रीः क्वचिदेवावतिष्ठते ।। ५४८॥ यु. भ. ११

·८२
बुधभूषणम्
अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धापसविनः ।
चत्वारि तस्य
वर्धन्त आयुः प्रज्ञा यशो बलम् ॥ ५४९ ॥
अतिक्शेन येाः स्युर्धर्मस्यातिक्रमेण च ।
अरेर्वा प्रणिपातन मास्मातबु(स्म तेषु) मनः क(कृ)थाः ॥ ५५० ॥
अविद्यः पुरुषः शोच्यः शांच्यं मथुनमप्रजम् ।
निराहाराः प्रजाः शांच्याः शोच्यं राज्यमराजकम् ।। ५५१॥
यस्य दानजितं मित्रं शत्रवा बुद्धिनिर्जिताः।
अन्नपानजिता दाराः सफलं तस्य जीवितम् ॥ ५५२ ॥
आशा धृति हन्ति समृद्धिमन्तः क्रोवः श्रियं हन्ति कदर्यताम् * ।
अपालनं हन्ति * * * भूपे एकः क्रुद्धो ब्राम्हणो हन्ति राष्ट्रम्॥५५३॥
अधीत्य वेदान्परिसंस्तर्यि चाग्नीनिष्ट्वा यज्ञैः पालायत्वा प्रजाश्च ।
गोब्राम्हणार्थे शस्त्रपूतान्तरात्मा हतः संग्राम क्षत्रियः स्वर्गमति॥५५४॥
प्रभावः शुचिता मत्री त्यागः सत्यं कृतज्ञता ।
कुलं शीलं दमश्चति गुणाः संपत्तिहेतवः ॥ ५५५ ॥
कामन्दक:-
सकामाससमनसां कान्तामुखविलोकने ।
गलन्ति गलिताश्रुणां यौवनेन सह श्रियः ॥ ५५६ ।।
ग्रीष्ममूर्याशसंतप्तं उद्वेजनमनाश्रयम् ।
मरुस्थलमिवोदग्रं त्यजेदुर्जनसंगमम् ॥ ५५७ ॥
ये प्रियाणि प्रभाषन्त प्रियमिच्छन्ति तत्कृतम् ।
श्रीमन्तोवयचरिता देवास्त नरविग्रहाः ॥ ५५८ ॥
याने शय्यासने भोज्ये पाने शस्त्रे विभूषणे
सर्ववागमत्तः स्यादुद्वे न विपदृषणम् ॥ ५५९ ॥

·राजनीतिः
संधि च विग्रहं चेव यानमासनमेव च ।
वैधीभावं संश्रयं च षागुण्यं चिन्तयेत्सदा ॥ ५६० ॥
पौरा जानपदान्सर्वाः शत्रुग्रहणसमयः ।
दीर्घा पनि परिश्रान्तं क्षुत्पिपामाहितश्रमम् ॥ ५६१॥
व्या िदुर्भिक्षमरकपीडितं तदेव हि ।
घोराग्निभयवित्रस्तं वृष्टिवातसमाहतम् ॥ ५६२ ॥
पङ्कपांसुजलस्कन्नव्यस्तं श्वासाकुलाकुलम् ।
प्रमुप्तं भोजने व्यग्रमभमिष्वसनं स्थितम् ॥ ५६३ ॥
एवमादिषु जातेषु व्यसनेषु समाकुलम् ।
स्वसैन्यं साधु रक्षत परसन्यं च तयेत् ।
विशिष्टो देशकालाभ्यां यक्तः प्रकृतिबिलः ॥ ५६४ ॥
निशि विश्रम्भसंयुक्तं तर निमारमा सवत् ।
इत्यवं कुटयुद्धेन हन्याच्. वन्लघत्थितः ।। ५६५ ॥
उपरुन्धन्ति राजानी भूतानि विविधानि च ।
त एव विनयं प्राप्य वर्धयन्ति पुनः प्रजाः॥ ५६६ ॥
ता लुण्ठेत्पीडयच्च शत्रोः प्रकृतयः स्वयम् ।
बशे जाते पुनस्तासु पितृववृत्तिभाचरत् ॥ ५६७ ॥
द्वाविमी पुरुषी लोके सूर्यमण्डलभदिनी ।
परिवाड्योगयुक्तश्च युद्धं चाभिमुखो गतः ॥ ५६८ ॥
आहवेषु मिथान्योन्यं जिघांसन्तो महीक्षितः ।
युध्यमानाः परं शक्त्या स्वर्ग यानत्यपराङ्मुखाः ॥ ५६९ ॥

·बुधभूषणम्
द्वैपायनेन मुनिना मनुना च धर्मा
युद्धेषु ये निगदितास्तु नेगः ( ? )।
स्वर्य(व)र्थगोद्विजहिते त्यजतां शरीरं
लोका भवन्तु विपुलाः मुलभं यशश्च ॥ ५७० ॥
स्वर्गस्य मार्गा बहवः प्रदिष्टास्ते कृच्छसाध्याः कुटिलाः सविनाः ।
निमेषमात्रेण महाफलोयमृजुश्च पन्थाः समरे व्यसत्वम् ॥ ५७१ ॥
दिजा अपि न गच्छन्ति यां गतिं नैव योगिनः ।
स्वाम्यर्थे संत्यजन्प्राणांस्तां गतिं याति सेवकः ॥ ५७२ ॥
एतत्तपश्च पुण्यं च धर्मश्चैव सनातनः ।
चत्वारश्चाश्रमास्तस्य यो युद्धे न पलायते ॥ ५७३ ॥
यदि समरमपास्य नास्ति जन्तो-
भैयमिति युक्तमतान्यतः प्रयातुम् ।
अथ मरणमवश्यमेव जन्तोः
किमिति मुधा मलिनं यशः कुरुध्वम् ॥ ५७४ ।।
वृद्धो बालो न हन्तव्यो नेव स्त्री नेव वा द्विजः ।
तृणपूर्णमुखश्चैव तवास्मीति च यो वदेत् ॥ ५७५ ।।
ब्राह्मणार्थे समुत्पन्ने * भिनिसृज्य युध्यति ।
आत्मानं यूपमुत्सृज्य स यज्ञोनन्तदक्षिणः ॥ ५७६ ॥
यस्य पार्वति शस्त्राणि तनुं भिन्दान्ति संयुगे ।
तावतः सोचते लोकान् सर्वान्कामदुघोक्षयान् ॥ ५७७ ॥
यदस्य रुधिरं गात्रादाहवेषु प्रवर्तते ।
सह तेनैव रक्तेन सर्वपापेः प्रमुच्यते ॥ ५७८ ॥
त्यागेन यः सहायानां स्वप्राणांस्त्रातुमिच्छति ।
संहन्युः काष्टलोष्ठैर्वा दहेयुर्वा कटाग्निना ॥ ५७९ ॥

·राजनीतिः अजामिव प्रजां हन्यायो मोहात्पृथिवीपतिः । तस्यैव जायते तृप्तिद्धितीयस्य कथंचन ॥ ५८० ॥ प्रजापीडनसंतापात्समुद्भूतो हुताशनः । राज्ञः श्रियं कुलं प्राणान्नादग्ध्वा विनिवर्तते ॥ ५८१॥ भूमिर्मित्रं हिरण्यं वा विग्रहस्य फलत्रयम् । नास्त्येकमपि यद्येषां तन्न कुर्यात्कथंचन ॥ ५८२ ॥ शपथैः संधितस्यापि न विश्वासं व्रजेद्रिपोः । राज्यलोको(भो)द्धतो वृद्धः शक्रेण शपथैर्हतः ॥ ५८३ ॥ कौम संस्थानमास्थाय प्रहारानपि मर्षयेत् । काले काले च मतिमान् उत्तिष्ठेत्कृष्णसर्पवत् ।। ५८४ ॥ तावद्भयाद्धि भेतव्यं यावद्भयमनागतम् । आगतं तु भयं दृष्टा प्रहर्तव्यमभीतवत् ॥ ५८५ ॥ स्वगात्राण्याप भाराय भवान्ति हि विपर्यये । मा त्वं तात बले स्थित्वा बाधेथा दुर्जनं जनम् ॥ ५८६ ।। न हि दुर्बलदग्धानां बाल किंचित्प्ररोहति ॥ ५८७ ॥ यानि मिथ्याभिभूतानां पतन्त्यश्रूणि रोदताम् । तानि संतापकान्नन्ति सपुत्रपशुबान्धवान् ॥ ५८८॥ बुद्धौ कलुषभूतायां विकारे प्रत्युपस्थिते । अनयो नयसंकाशो हृदयान्नोपसर्पति ।। ५८९ ।। न कालः खड्मादाय शिरः कस्यापि कृन्तति । कालस्य बलमेतावद्विपरीतार्थदर्शनम् ॥ ५९० ॥ न तु हन्यान्महीपालो दूतं कस्यांचिदापदि । दूतं हत्वा तु नरकं प्राविशेन्मन्त्रिभिः सह ।। ५९१॥

·बुधभूषणम् नरपतिहितकर्ता द्वेष्यतां याति लोके जनपदहितकर्ता त्यज्यते पार्थिवेन्द्रः । इति महति विरोधे वर्तमाने समाने तदुभयहितकर्ता त्यज्यते पार्थिवन्द्रः ॥ ५९२ ॥ न कश्चिच्चण्डकोकानामात्मीया नाम भूभुजाम् । होतारमभिजित्स्वन्ते दहत्येव हि पावकः ।। ५९३ ।। गृध्राकारोप(पि)सेव्यः स्याद्धसाकारः सभासदैः । हंसाकारोपि संत्याज्यो गृध्राकारः सभासदः ५९४ ॥ आसन्नमेव भजते नृपतिर्मनुष्यं विद्याविहीनमकुलीनमपण्डितं च । प्रायेण भूमिपतयो पाचयोभवति तं परिवेष्टयान्ति ।।५९५॥ यस्मिन्सुधाधिकं चक्षुरारोपयति पार्थिवः । कुलीनो वाकुलीनो वा स श्रियो भाजनं भवेत् ॥ ५९६ ॥ धवलान्यातपत्राणि वाजिनश्च मनोरमाः । सदामत्ताश्च मातङ्गाः प्रसन्ने सति भूपती ॥ ५९७ ॥ आयाच्चतुर्थभागेन व्ययकर्म प्रवर्तयेत् । प्रभूततैलदीपोपि चिरं भद्राणि पश्यति ॥ ५९८ ॥ अबुद्धिमाश्रितानां च क्षन्तव्यमपराधिनाम् । न हे सर्वत्र पाण्टि । सुलभं पुरुषं क्वचित् ॥ ५९९ ॥ - हन्तुमेवो(षो)पसरत, मृगेन्द्रः संकुचत्यपि । बद्धिमन्तः सहन्त्ये निधाय हृदि किंचन ॥ ६०० ॥ ऋती निवाहे व्यसने रिपुस्कर यशस्करे कर्मणि मित्रसंग्रहे । प्रियासु नारीवधनंषु बन्धुषु धनव्ययस्त्वेषु न गण्यते बुधैः ॥६०१॥ कोहं कौ देशकालौ ममविषमगुणाः (केरयः के सहायाः का शक्तिः कोभ्यु :: फलमिह च कियत् कीदृशी) दैवसंपत् ।

·राजनीतिः
संपत्तो को निबन्धः प्रविदितवचनस्योत्तरं किं नु मे स्या-
दित्येवं कार्यसिद्धाववाहितमनसः संपदो दस्तसंस्थाः ॥६०२॥
परान्नं परवस्त्रं च परशय्यासने नियम ।
परवेश्मनिवासं च दूरतः परिवर्जयत् ॥१३॥
धनधान्यप्रयोगेषु विद्यासंग्रहणेषु च ।
आहार व्यवहारे च त्यक्तलज्जः सुखी संवत् ॥ ६०४ ॥
मूर्खस्तु गरिहर्तव्यः प्रत्यक्षो द्विपदः पशुः ।
विध्यते वाक्यशल्येन अदृष्टः कण्टका यथा ॥६०५ ॥
कणशेषं शत्रुशेषमग्निशेषं तथैव च ।
पुनः पुनः प्रवर्धन्त तस्माच्छेषं न धारयेत् ॥६०६॥
अशक्यं नारभद्विद्वान्नवाकार्यं च कारयेत् ।
अफलं नव सेवेत तथासत्यं च ( न ) जल्पयेत् ॥ ६०७ ॥
भजन्त भजते प्राज्ञा नाभजन्तं कथंचन ।
प्रत्यक्ष दृश्यंत लोके हस्तं हस्तेन क्षालये ॥६०८॥
रिपुराजाग्निसर्पेषु विषे चामिषु शृङ्गिषु ।
शस्त्रपाणिषु मूर्खेषु विश्वासो न कदाचन ॥ ६०९ ।।
न केशविरहे द्रव्यं द्रव्यहीने कुतः क्रिया।
क्रियाहीने कुतो धर्मो धर्महीने कुतः सुखम् ॥ ६१० ॥
जीवितं मृतकं मन्ये देहिनां धर्मवर्जितम् ।
मृतो धर्मेण संयुक्ती दीर्घजीवी भविष्यति ॥ ६११ ॥
स धर्मों यत्र नाचर्मस्तत्सुखं यत्र नामुखम् ।
तज्ज्ञानं यत्र नाज्ञानं सा गतिर्यत्र नागतिः ॥ ६१२ ॥

·८८ बुधभूषणम् सत्यं शौचं दया दानं परद्रव्यं न गृह्यते । ब्रह्मचर्य तपोमूलमेतद्धर्नस्य लक्षणम् ॥ ६१३॥ क्षीयन्ते सर्वदानामि राज्ञां होमे बलिक्रिया। न क्षीयते महादानमभयं सर्वदहिनाम् ॥ ६१४ ॥ राज्यं च संपदा भोगाः कुले जन्म सुदृष्टता । पाण्डित्यमायुरारोग्यं धर्मस्यैतत्फलं विदुः ॥ ६१५ ।। आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्था महारिपुः । नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा य नावसीदति ॥ ६१६ ॥ उत्तमैः सह संयोगं पण्डितः सह संकथाः । अलुब्धैः सह मित्रत्वं कुर्वाणो नावसीदति ॥ ६१७ ।। अर्थनाशं मनस्तापं गृहं दुश्चरितानि च । नीचवाक्यं चापमानं मतिमान्न प्रकाशयेत् ॥ ६१८ ॥ पण्डिताश्च विनीताश्च धर्मज्ञाः सत्यवादिनः । बन्धनस्थापि तिष्ठेयुर्न तु राज्यं खलः सह ॥६१९ ।। अर्थवापि हि किं तेन अन्यायोपार्जितेन च । न तेन गम्यते स्वर्ग दत्तन बहुनापि वा ॥ ६२० ॥ अतिलौल्यप्रसक्तानां विपत्तित्र दूरतः । गलिका इव लुब्धानां मीनानां तु यथाम्भसि ।। ६२१ ।। स्त्रीषु राजसु सर्पेषु स्वाध्याय शत्रुविग्रहे । भार्यादिष्वपि विश्वासी न कर्तव्यः कथंचन ॥ ६२२ ।। न जातु गच्छेद्विश्वासं संधितेपि हि बुदिमान् । अद्रोहसमयं कृत्वा वृनामिन्द्रः पराबधीत् ॥ ६२३ ।।

·राजनीतिः बलीयसापि संधाय तं प्रविश्य प्रतापवान् । तथा साध्वनुगन्तव्यो यथा विश्रम्भमाप्नुयात् ॥ ६२४ ।। नैकरतु मन्त्रयेन्मन् न राजाबुद्धिाभः सह । नारोहेद्विषमां नावमपरीक्षितनाविकाम् ।। ६२५ ॥ ये चास्य भूमि जयिनो भवेयुः परिपन्थिनः । तानानद्वशं सर्वान्सामादिभिरुपक्रमः ॥ २६ ॥ यथा न स्यात्कृशीभावः प्रजानामनवेक्षया । तथा राज्ञा वतिनव्यं स्वराज्यं परिरक्षति(ता) ॥ ६२७ ॥ मोहाद्राजा स्वराष्ट्रं यः कर्षयत्यनवेक्षया। सोचिराद्धश्यते राज्याज्जीविताच सबान्धवः ॥ ६२८ ॥ यो राष्ट्रमनुनाति स राज्य पाररक्षति ॥ ६२९ ।। ग्रामस्याधिपतिं कुर्याद्देशमामाधिपं तथा । विंशतीशं शतेशं च सहस्रपतिमेव च ।। ६३० ॥ इति श्रीमदभृनवलान्क्यमकटालंकारश्रीमच्छाहराजमुतश्रीमच्छिवच्छ पनिमुम्नश्रीमच्छम्भुगजविरचित बुधभूषण राजनीतिः ।।

·तृतीयोऽध्यायः प्रकीर्णनीतिः उक्त्वा भूरिविभेदां बुधसंतुष्टचै राजनीतिमनवद्याम् । संप्रति मिश्रकनीतिर्विबुधविमोदाय तन्यते शिरसा ॥१॥ क्षिप्रं विजानाति चिरं शृणोति विज्ञाय चार्थं भजते च कामान् । नासंस्पृष्टो झुपयुङ्क्ते परेषां तत्प्रज्ञानं प्रथमं पण्डितस्य ॥२॥ नाप्राप्यमभिवाञ्छन्ति नष्टं नेच्छान्त याचितुम् । आपत्सु न विमुह्यन्ति नराः पण्डितबुद्धयः ॥ ३॥ प्रवृत्तवाक्चित्रकथा ऊहवान्प्रतिभानवान् । आअग्रन्थार्थवक्ता च यः स पण्डित उच्यते ॥४॥ स्वमर्थं यः परित्यज्य परार्थमनुतिष्ठति । मिथ्याचरति मित्रार्थे यश्च मूढः स उच्यते ॥५॥ अमित्रं कुरुते मित्रं (मित्रं) द्वोष्ट हिनस्ति च । कर्म चारभते दुष्टं तमाहुर्मूढचेतसम् ॥ ६ ॥ अनाहुतः समभ्येति अपृष्टो बहु भाषते। अविश्वस्ते विश्वसिति मूढचेता नराधमः ॥७॥ एकः क्षमावतां दोषो द्वितीयो नोपलभ्यते । यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः ॥ ८॥ सोस्य दोषी न मन्तव्यः क्षमा हि परमं बलम् । अक्षमावाम्परं दोषरात्मानं वापि योजयेत् ॥ १.

·प्रकीर्णनीतिः
दे कर्मणी नरः कुर्वन्तस्मॅिल्लोके महीयते ।
अब्रुवन्परुष किंचिदसतो वर्जयंन्स्तथा ॥ १० ॥
षड् दो: पुरुषेणैव हातव्या भृतिमिर उता।
निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता ॥ ११ ॥
अष्टी पूर्वाणि चिह्नानि नरस्य विनाशेष्यतः ।
ब्राह्मणान्प्रथमं वेष्टि ब्राह्मणैश्च विरुध्यते ॥ १२॥
ब्राह्मणस्वानि चादत्ते ब्राह्मणांश्च जिघांसति ।
रमते निन्दया चैषां प्रशंसां नाभिनन्दति ॥१३॥
नतान्स्मरति कृत्येषु याचितश्चाभ्यसूयति ।
एतान्दोषान्नरः प्राज्ञो वध्ये बुद्ध्वा बिवर्जयेत् ॥ १४ ॥
नाक्रोशी स्यानावमानी परस्य मित्रद्रोही नोत नीचोपसेवी ।
न चाभिमानी न च हीनत्तो रुक्षा व मंति वर्जयन्तीम् (१)॥१५।।
अप्रशस्तानि कार्याणि यो मोहादनुतिष्ठति ।
स तेषां विपरिभ्रंशाश्यत्ते जीवितादपि ॥ १६ ॥
दैवतेषु च यत्नेन राजसु ब्राह्मणेषु च ।
नियन्तव्यः सदा क्रोधी वृद्धबालातुरेषु च ॥ १७ ॥
निरर्थ कलहं प्राज्ञो वर्जयेन्मूढचेतसम् ।
कीर्ति च लभते लोके न चार्थेन योजयेत् ॥ १८ ॥
विनयेन बिना का श्रीः का निशा शशिना विना ॥
रहिता सत्कवित्वेन कीदृशी सा विदग्धता ॥ १९ ॥
आकारङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषणेन तु ।
नेत्रवक्त्रविकारैश्च ज्ञायतेन्तर्गतं मनः ॥ २० ॥

·९२
बुधभूषणम्
सिद्धमन्त्रौषधं धर्म गृहच्छिदं च मेथुनम् ।
कुभुक्तं कुश्रुतं चैव मतिमान्न प्रकाशयेत् ॥ २१
येषु दुष्टेषु दोषः स्याद्योगक्षेमस्य भारत ।
सदा प्रसादनं तेषां देवतानामिवाचरेत् ॥ २२ ॥
दुर्बुद्धिमकृतप्रज्ञ छन्नं कूपं तृणैरिव ॥
विवर्जयीत मेधावी तस्मिन्मैत्री प्रणश्यति ॥२३॥
मार्दवं सर्वभूतानामनसूया क्षमा धृतिः ॥ २४ ॥
अवृत्तिं विनयो हान्त हन्त्यनर्थ पराक्रमः।
हन्ति नित्यं क्षमा क्रोधमाचारो हन्त्यलक्षणम् ॥ २५ ॥
नानीयात्प्रेषणे अत्यान्बान्धवान्व्यसनागमे ।
मित्रं चापत्तिकाले च भार्यां च विभवक्षये ॥ २६ ।
स्वामिाने गुणान्तरज्ञे गुणमापि भृत्यनुवर्तीिने कलत्रे च ।
मित्रे चानुपवर्ग निवेद्य - मुखी भवति ॥२७॥
-
उत्पाय पुत्राननृणांश्च कृत्वा वृत्तिं च तेभ्योनुविधाय कांचित् ।
स्थाने कुमारीः प्रतिपाद्य सर्वा अरण्यसंस्थोष मुनिव॒भूषे ॥ २८ ।।
उत्थानं संयमो दाक्ष्यमप्रमादो धृतिः स्मृतिः ।
समीक्ष्य च समारम्भो वृद्धिमूलं भविष्यति ॥ २९ ॥
अतिक्लेशेन येर्थाः स्युर्धर्मस्यातक्रमेण च ।
अरेर्वा प्रणिपातेन मा स्म तेषु मनः कृथाः॥ ३०॥
न्यागेन हीनस्य कुतोरित लक्ष्मीानेन होनस्य कुतोस्ति सिद्धिः
अशुद्ध
॥ ३१॥
आतॊ वा यदि वा त्रस्तः परेषां यदि वागतः ।
अपि प्राणान्परित्यज्य रक्षितव्यः कृतात्मना ॥ ३२॥

·प्रकीर्णनीतिः
देहे पातिनि का रक्षा यशो रक्ष्यमपातयन् ।
नरः पतितकायोपि यशःकायेन जीवति ॥ ३३ ॥
सुलभाः पुरुषा लोके सततं प्रियवादिनः ।
आमियस्य च पथ्यस्य श्रोता वक्ता च दुर्लभः ॥ ३४ ॥
दानोपभोगवन्ध्या या सुहृद्भिर्या न भुज्यते।
पुंसां हि यादे सा लक्ष्मीरलक्ष्मीः कतमा भवेत् ॥ ३५ ॥
प्रियः प्रजानां दातव न पुनद्रविणेश्वरः ।
आगच्छन्काड्रक्ष्यते लोकैर्वारिदो न तु बारिधिः ॥ ३६ ॥
याचितो यह प्रहृष्यत दत्वा च प्रियवाग्भवेत् ।
तं दृष्ट्वाप्यथवा स्पृष्ठा नरः स्वर्गतिमाप्नुयात् ॥ ३७ ।।
पुत्रो वशी स्वार्थकरी च विद्या अरोगिता मित्रसमागमश्च ।
भार्या विनीता प्रियवादिनीच शोकस्य मूलोद्धरणानि पञ्च ॥ ३८ ॥
अविनीतो भृत्यजनो नृपतिरदाता * * नि मित्राण ।
अविनयवती च भार्या मस्तकशूलानि चत्वारि ॥ ३९ ॥
कान्तावियोगः स्वजनापमानो ऋणस्य शेषः कुजनस्य सेवा ।
दारियदावाभिमुखं तु मित्रं विनाग्निना पश्च दहन्ति गात्रम् ॥४०॥
द्यूतं च मांसं च सुरा च वेश्या पापद्धिचार्य परदारसेवा ।
एतानि सप्त व्यसनानि सप्त नरं मुघोरं नरकं नयन्ति ॥४१॥
वाञ्छा सज्जनसंगमे परगुणे प्रीतिगुणे नम्रता
विद्यायां व्यसनं स्वयोषिति रातोकापवादाद्भयम् ।
भक्तिः शूलिनि शक्तिरात्मदमने संसर्गमुक्तिः खले।
एते येषु वसन्ति निर्मलगुणास्तभ्यो नरेभ्यो नमः ॥ ४२ ॥

·बुधभूषणम् कलामु यत्नः पुरुषेण कार्यो न किंचिदप्राप्यतमं कलानाम् । कलाप्रकर्षादुडुपेन शम्भोरनय॑मासादितमुत्तमाङ्गम् ॥ ४३ ॥ दौर्मन्व्यानुपतिविनश्यति यतिः सङ्गात्सुतो लालनात् विप्रोऽनध्ययनात्कुळ कुतनयाच्छीलं खलोपासनात् । मैत्री चाप्रणयात्समृद्धिरनयात्स्नेहः प्रवासाश्रयात् स्त्री गर्भादनवेक्षणादपि कृषिस्त्यागावमानाद्धनम् ॥४४॥ उचितमनुचितं वा कुर्वता कार्यजातम् परिणतिरवधार्या यत्नतः पण्डितेन । अतिरभसकृतानां कर्मणामाविपत्ते- भवति हृदयदाहे शल्यतुल्यो विपाकः ॥४५॥ विपदि धर्यमथाभ्युदये क्षमा सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः । यशसि चाभिरतिर्व्यसनं श्रुती प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् ॥४६॥ यदिच्छासे वशीकर्तुं जगदेकेन कर्मणा । परापवादसस्यैश्च चरन्तीं गां निवारय ॥४७॥ अविवेकमतिर्नृपतिमन्त्री गुणवत्सु वक्रितग्रीवः ॥ यत्र खला(श्च) प्रबलास्तत्र कथं सज्जनावसरः ॥४८॥ राजा संपत्तिहीनोपि सेव्यः सेवागुणान्वितः । भवत्यजीवनं तस्मात्फलं कालान्तरादपि ॥४९॥ मित्रं स्वस्थतया रिपुं नयबलैर्लुब्धं धनैरीश्वरं कार्येण द्विजमादरेण युवतिं प्रेम्णातिती(थै ?) स्तवैः । बन्धुं च क्षमया गुरुं प्रणतिभिर्मूर्ख कथाभिर्बुधं विद्याभी रासकं रसेन सकलं शीलेन कुर्याद्वशम् ॥ ५० ॥ अर्थी लाधवमुच्छितो नियतनं कामातुरो लाञ्छनम् लुब्धोऽकीर्तिमसङ्गरः परिभवं दुष्टोन्यदोषे रतिम् ।

·प्रकीर्णनीतिः
निःस्वो वश्चनमुन्मना विकलतां शोकातुरो म्लानताम्
दुर्वागप्रियतां दुरोदरवशः प्राप्नोति कष्टं मुहुः॥५१॥
कीर्तिभूमिभुजां रतिर्गुणवतां हीरङ्गनानां धृति-
दम्पत्योः शिशवो
गृहस्य कविता बुद्धेः प्रसादो गिराम् ।
विद्वांसः सदसोम्बुजानि सरसां सस्योन्नति वृता-
मुद्यानं नगरस्य वारि सरितां स्वास्थां (स्थ्यं ) सतां मण्डनम् ॥५२॥
कार्पण्येन यशः कुधा गुणचयो दम्भन सत्यं क्षमा
लोभेन प्रमदा हठेन जरया रूपं तमो ज्योत्स्नया।
सेवाभिमहिमा मदेन विनयः स्नेहः प्रवासैस्तथा
मानोनुबजनेन कर्म कपटविद्या धनैर्गच्छति ॥ ५३ ॥
मूर्खः शान्तस्तपस्वी क्षितिपतिरलसो मत्सरी धर्मशीलो
दुःस्थो मानी गृहस्थः प्रभुरतिकृपणः शास्त्रविद्धर्महीनः ।
प्रज्ञाहीनो नरेन्द्रः स च सचिववशो नास्तिकः शास्रद्रष्टा
वृद्धो रोगी दरिद्रः स च युवतिपतिर्धिग्विडम्बप्रकारः ॥ ५४॥
म्रीणां यौवममर्थिनामनुगमो राज्ञः प्रतापः सताम्
सत्यं स्वल्पधनस्य संततिरसद्वृत्तस्य वाग्डम्बरः।
आचारस्य सुशीलता नयवतां स्थैर्य कुलस्यैक्यता
पूजाया धनमुन्नतेर्गुणचते ( रति ? ) शान्तेर्बिवेकोचयम् (2) ॥५५॥
विद्वान्संसदि पाक्षिकः परमतो मानी गृहस्थो ध्ययी
भिक्षुर्भोगपरो यतिर्वसुमना मूर्खश्च पाण्डित्यकृत् ।
निःस्वः कामयतेथ कुप्यति मृषा वृद्धो विवाहोयतो
वेदान्ती हतसक्रियः किमपरं हास्यास्पदं भूतले ॥ ५६ ।।
को लाभो गुणिसंगमः किमपरं प्राज्ञेतरः संगतिः
का हानिः समयच्युतिनिपुणता का धर्मतत्वे रतिः ।
कः शूरो विजितेन्द्रियः प्रियतमा कानुव्रता किं धनम्
विद्या किं सुखमप्रवासगमनं राज्ञः किमाज्ञा फलम् ॥ ५७ ॥

·बुधभूषणम् -AM उद्योगिनं पुरुषासेंहमुपति लक्ष्मी- देवं प्रधानमिति कापुरुषा वदन्ति । दैवं विहाय कुरु पौरुषमात्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोत्र दोषः ॥५८ ॥ लभेत सिकतासु तैलमपि यत्नतः पीडयन् यवेच्य- ·Notes [K. N = Kamandakiya Nitisāra, V. D.=Vışņudharmottara Purāņa; M. P.=Matsya Purăņa, M. B.=Mahābhārata.] CHAPTER II 4-6 K N. IV. 14-16. V. L. -FTITIE in 4; 921992 har in 5, विनियोक्ता च पात्रवित् in 6. 78 7b 70 8 9-14 K. N. IV 17a --- K. N. IV 18a. - K. N. IV. 19b - K. N. IV. 20. K N IV. 4-9. V. L. 7 in 9; FTAT or ATEL114- गामिका in 13. 15 16-198 19b 208 32b-34 35-39 40 41-42 V. D. II. 3. 1. V.D II 3 3-6a V. L. 5 Tita e in 18. V. D. II. 3 78. V. D II 37b. M. P. 220. 19-20. V. L. 85 in 33a ; 94797 in 34. M. P. 215. 2-6 V. L. II, 24. 2-6. Yājñavalkya I. 312. - Manu VII. 61-62. - V. D. II 6. 1-14 V. L :-Foca HE in 48; यत्कार्य न वदन्ति महीक्षित in 49%; क्लेशक्षमस्तथा यश in 508; गूढमन्त्रश्र दक्षश्र in 50b; प्रणिधिप्रणयात्मवान् in 52a%3; बक्ता funt in 53a ; Fruit 278715a in 562 ; 1771 FRI FE- धानि महीपते in 58a; तस्याभिरतस्य in 59b; वंशश्च दीप्तो in 59d. 47-59 63. 64 K. N. XIV. 25. V. LETA in a. -- K. N XIV. 24a, 235, 2 lb V. L. Erau in a; अभिवप्रनिधनं in b; नव्यसना in c.

·NOTES 65-67 68 72 73-78 .. 79-81 92-94 95-96 97-98 103b-105 Manu VII. 58, 60, 54 K. N IV 24 V. L. TEIT: in &. K. N. VII 1. V. L. 3171ecar in b. MP 220. 2-4, V. L. Tai piezo in 74b; HTETIT: in 75b; 40 AEA in 78b.cf also V.D.II. 65. 3-98. V. L in 74a; #92oTUR?: in 74b; यो वनगं सुग्वे in 75b; वियन कृष्येत in 76a%; विशीर्यते in 77b K N. VII 2-4 V L. 3471 in 798 ; wat, TV निम्नन्दि पितः वाभिमानिन in 79b; रक्ष्यते राज्यं in 80b; गन- तारम्सशय in 8:b. K N. VII. 5-8 V. L. III Thig alpha in 938. K N IV. 42-43 V L TITËT Tin 96a, which is surely beiler than our reading; JAR ES in 96b. - K. N. IV. 60-61 V.L. Näin 978 ;SHTO FV510 in 97b K. N XIV 33-34. V. L. EITTI in 103b; FIT- TATO in 104a. - KN. VI. 8-10. V. L. 41 in 109a ; 1137190 in 11Ca ; HATT ET ATT T10 in 110b. Manu, VII. 74. M. P. 117. 5-6a, V. L. 341917FT in 112a, y: D. II. 26, 5-6a. Manu, VII 70; M P. 117, 6b-7a; V D. II. 26. 6b-7a M. P. 217, 7b-9. V. L 975iqi in 116c; V. D. II. 26 7b-9. Manu VII 76. M. P 218 38. · M. P. 217. 10-42 V. L 1 or in 122a; 777 or Tria in 123a: 797 ai grano in 123b; 151754a: in 124b HST in 127b; ours is be'ver ; तथाभागे कोष्ठागार विधीयते in 128a; मकटांश्च विशेषत . 109-110 111 112-113 114 151-116 117 118 119-150 ·NOTES 3 .. 151-154 -- .. in 130b; तत्र तत्र in 132a; विदा शुभान् in 133b: भृशं राजा in 134b: न बहूनामतो दुर्गे विना in 135b; भूभुजा in 1378%; संचयश्चात्र in 137b; तोमराणांच पार्थिव in 138a. For 139, M. P. reads :--लगुडाना गुडाना च हुडान। परिय: सह । अश्मना च प्रभूताना मुद्गगणा तथैव च । त्रिशूलाना पादृशानां कुटारराणा च पार्थिव । प्रासानां च मलानां शकीना च नरोनम ।। कुद्दालरज्जु० and पीटकानां in 140b; तुपाणा चव दात्राणामङ्गा- राणां च संचय: in 141a , our reading gives no sense. इन्धनाना च संचय: in 142b, The order of vv. 144-7 differs in M. P. मृगान पक्षिण: in 148a, पृथिवीक्षिता in 1498%; द्रव्याण्यशेषत: in 149b 150b is a mere repetition of 1493. Also cf. V. D. II. 26. 10-42. M. P. 217.84-87. V.L.धारणं कार्य in 1518: पिशाचना: पापना: in 152a; कलाविदश्च पुस्पा in 152b, भीतान्प्रमत्ना- कुपितान in 153a , दुर्गसुघुनै in 154d; obviously our reading is the correct one. M. P. 216. 39; V. D. II. 24 38. K. N. XIX.2a-3, V. L मलं भृतं in 186a; बलाना व्यसन तथा in 186b. M P.215. 8-10; V. L. फल्गुसार विशेषवित् in 190a. M. P. 215. 36-37. V. D स्थविरश्चविंशवत: in 1958. M. P.215. 38. V L चिकित्सितविशारदः in a; प्रशस्यते in b. V. D. II. 24. 64b-653. सदा चरान् in a; जनस्याषिततान् in b; our reading is beter. cf. also M. P. 215. 91b-928. M. P. 215. 90c-91a; 92-94, V. D. II 24. 63b- 64a; 650-682. 155 185-186 188-190 194-195 196 -- 203 - 204-207 208-210 K. N. XIII. 27-29. V. L. जगता मतं in 208b; विदोन्वह in 2098 : हि ते in 209b, रिविचेष्टितं in 210a. . 211 Perhaps कामन्दकोपि is tote K. N. XIII. 318, 32. read before v.208. 216 M. P,215.24.

·4 NOTES 219-220 222 223 -- M. P.215.34-35. Manu VII. 116. M. P. 215. 18. V. L. कुलोचित: in a; शूरः क्लेशसहश्चैव in b. 224-225 2277-228 229-234 - . 235 236 237-239 243 244-247 261 -- . 262-263 M. P. 215.14-15. -- K. N. V. 21-22. V. L. भर्तुरर्धामने दृष्टिं in 2278. कोत्रेत्य. in 228a. - K. N. V. 23-28. V. L. हासं in 2298; चानुरागेण चित्त चित्तनसंमत: in 230a; तत्पदं in 230b; वादे वा वादिनां मार 231b. K. N. V.58. -- M. P.216. 3. तद्धितं भवेत in b. M. P.2169, 16, 23. Manu, VII. 147. Manu, VII. 151-154. - K. N. XII. 47. V. L. निष्कुड्यान्तर in a; प्रामाढा ह्यरण्ये in b. K. N. XII. 44a, 45b, 46. V. L. आवनयेन्मुहुमन्वं धारयेञ्च प्रयत्नत in 262a, आप्तपरंपरा in 262b, भिन्नन्ति मन्त्रं प्रच्छन्नाः in 263b. -- K. N. XII. 48-54. V. L. कार्य बुद्विविवृद्वये in 265b; एकनापि कार्याणि प्रविचार्य in 266a; प्रविशेत् in 266b; यद्य- दयात् in 267b, अतिक्रामेत्कदाचन in 269a; कार्ययोग. in 269b; साधु रसवत् फलमश्नुते in 270b. My suggestion that it is THT is not supported by the printed text. Nor is it absolutely necessary. K. N. XII. 58. - K. N. XIII. 1-2. V. L. कृतमन्त्र. सुमन्त्रज्ञो मन्त्रिणे मन्त्रि- संमतम् in 2728%; read द्दत in 272b. K. N. XIII. 4, 6, 7. V. L. स भर्त: in 274a; स्ववाक्यपर. वाक्यानामिनि in 274b; कार्यार्थमनु० in 275b. K. N. XIII. 11, 12, 14. V. I.. बध्यभानोपि. in 27783B प्रश्रितया वाचा in 277b; द्रव्येण कर्मणा च in 278a; लपस्त्रि- व्यजनोपेतः स्वचार सह संपतेत् in 279. 264-270 271 272-273 274-275 - 277-279 ·NOTES 5 280-282 .. K. N. XIII 22b-25. V. L. वात विशेषार्थी भत्रे in 2808. Read सर्व instead of सर्वा in the text ; परिच्छेदः सुहृत्. in 280b; कृत्यपक्षाप० in 281a , गटाटव्यन्तपालानामात्मसात्क- रणं. in 281b: युद्वापसार. in 282a; कर्मेति कीर्तितम् in 2823, गिविमर्शनम् in 282b , रवपक्ष च, which is better, in 282c K. N. IX 66. V L विनम्मे नित्यमुद्युक्तो in a. K. N. X 27 and Manu VII. 171. K N. X 31. V Lफलं त्रयम् in a. K. N X 34-36. V. L अंबेन वैनसी in 287b; मन्या- नोति in 288a. 283 284 285 -- 286-288 289 K. N X 39a 290-294 -- K. N X. 40-44 V L. कालमास्थित: xxxx कचप्रहं श्रिय: in 290b , कृतन मनिमन्तं in 291a; यतिढीर्घसूत्रता in 292b, करीत्यविद्वान् in 293b, the commentary in the printed text construes as असाधुजनस्य संमनः; मनीष पान्वीक्षितमण्डलकिय. in 291a , स्थिरोद्यम: in 294b. . 295-300 -- K. N XIV 4-9. V. L भाजने परमं श्रीणा in 295b3 उत्थानाध्यवसायाभ्या in 296b. Read संपन्नाद्बुद्वि० 2978 ; चोप- गच्छति in 297b; प्रविशन्ति महालक्ष्भ्यः in 298b; श्रीभिः पण्ड इव स्त्रीभिः in 299b, श्रियो हि सततोत्थायी in 300b. K. N. XIV 100-11a. V L सदेवेच्छेत् in a, which is better , वशश्रिय in b 301 302-305 .. K N XIV. 13-178 V. L. स्फुरतीक्ष्णम्वदांशु in 30383 नीचो० याति in 304b ; महत्सत्वमधिष्ठित: in 305a; करोत्येब पद मूनि केसी मत्तहस्तिन: in 305b; भोग भोगीव in 305c. • K. N. XIV. 22. V L. तरय कर्म in b. K. N. XIV. 23b-26. V. L. अमित्राप्रत• in 3078; हि भूपति. in 308b. हिरण्यवस्नधान्यादि वाहनादि तथैव च in 309a. 306 307-309 - 310 311-315 - K. N. XIV. 31a-32 • K. N. XIV. 41-46a. V. L. सद्वर्णाश्रम. in 311a; मार्गाप्रशिक्षगं in 311b, धूर्तता शाठ्ययुक्नेषु सत्सु सद्वृत्त. in ·6 NOTES 316a 316b 3178 317b - 318-319 - 320-323 .. 324 325 326-327 313b Read धूर्तता असाधु०, नुमन्त्रत्वं० तास्थ्यमेव च in 314a ; T1120 in 315a ; qui in 315b KN XIV. 47a V. L. BARTO. K. N. XIV 52a. K N. XIV. 53a. V. L. 97705 772Cgiat. -- K. N. XIV. 58b. KN XIV 59-60 V L 7587 725T:HT: in 3188 ; na in 3193 , HA in 319b. K. N. XIV. 61-64. V. L. 4her : Erat in 321a; पूर्वापदिष्टच in 321b: मूपिका. शलभादय: in 3228%; असत्करश्च 203 in 322b. KN XIV 66. K N XIV. 65 V. L. विशीर्ण यन्त्रप्राकारपरिग्वात्वमशास्त्रत in a, क्षीणवासेन्धनान्नत्वात in b. K N. XIV. 67-68. V.L FALTAAT in 3268 : STT To in 326b, 179741979 T in 327b. K N. XIV 712, 721. K, N. XIV 19b-21 V. L. Host aut in 329b; STIFT ET 45TH 117 in 330a. K. N. XIV. 33-35, 36h. V. L JELCAT in 331bi urat GarA in 333b, zoti Haih in 334. In the printed {ext, the lasi iwo verses are construed in the context of 20s, while in our book all the four verses speak of #157 -- KN XV. 1 V L. 14PI115487in a not guess what the third line was. -- K N. XV. 2-3. The printed text of K N. reads गजा त्वव्यसनी राजव्यसनापोहनक्षम for 336a; V. L. न राज- ETHU 946 in 336b; 351741417445717snato in 337a. 328 329-330 331-334 - 335 I can- 336-337 338 K N XV 7 3382 is the same as K. N XV. 7a , 338b, however, seems .o be made up of 7 ·NOTES 7 339-345 346 347-353 -- . 354 -- 355 356a and 8b, the former reads •-मृत व्यसनतत्त्वजे क्रोधज व्यसनत्रय , the later reads -व्यसन व्यसनार्थडश्चतुर्विधमुदा- हतम्. K. N. XV. 9-15. V. L. न कुद्विप्रिया वाचं प्रकुर्याज्जनमात्म- मात् in 339b, मर्मच्छिन्त्रिपतन्: in 3418, मझया प्रियवाग भंवत् in 342a; प्रियवाक्कमा in 342b , त यत्येव नयंदण्ड in 343b. तस्मान्नजयेत् in 345b. K. N. XV. 17 V L. तत्र दण्ड प्रशस्यने n b K. N. XV 18-22,24-25 VL नदकामात् in 348;अभि- यानम्प सपत्या यानव्यसनज महत् in 3503, वृक्षसङ्कटजागा in 351a , म्वमन्यश्च स्वकुल्यैश्च परभिन्नश्न मारणं jn 352a , ऋटानगर मानङ्ग भयादि च in 352b; दवाग्निधमस व in 353a K. N XV. 26 V. L. जिनश्रमत्व व्यायाम in a Read आममंद .. K. N XV. 28 V L योग्ययव दिवानिशम् in a; च प यन्त्र- लक्ष्य in b. K N XV 27b K. N. XV. 29, 30b-32 V. L गुत्म विपादपवजित in 3592. बिलरुपशामित in 360a K. N. XV 35a V. L. सुप.त्यम्गसंपूर्ण - K. N. XV. 37b-38 V. L मन प्रीति in a, तन वर. चित्तदै : हशायास in b, भूभु नामभिवद्वय in c - K. N. XV 40-41 , 43 V L. पानश्रमण • In 362 a; महित: मत in 362b, तिष्ठत् मैन्यं दूान्तगोचर in 363b; मृगया मृगयर्थथा ,n 364b K. N. XVI 1-23.3-4;50-2a; 10-11, 13-15a, 16a. V.L.व्यसनर्वियन • in 365 a, इत्येवमुपादिशन्ति in 366a; तदापि यायावहितानि कतुं परस्य वा पीडनकर्शनानि in 367a , ग्वावधामार० in 368b, निम्न म्यं वा स्वमुग्वन० in 332a , प्रभूताम्बुवनेन० निर्वापणार्य in 3709 , कुष्टानि मनेगाना in 370b; शरीषु हि जाज्व. in 371a , रज्यं निबद्ध० in 373a धीरतमन पंमा in 373b; परिकल्पिताना in 371a , यनान्न पानोपच यो विश in 376b , विश्रमयन् • In 375a अभ्यन्न नामगृ"युदारे in 375b. 357-3608 360b ० 361 362-364 365-377 -- ७ -- ·8 NOTES 378-379 K. N. XVI. 18-19 V L. JEIE 117 Plata GET 415 in 379b. The latter half of 379b, corresponds with the latter half of K. N. XVI. 21b. It is quite possible that the scribe of our MS may have left the intervening verses ( i. e. K. N. XVI. 19b, 20, 21a ) through oversight This is borne out by the fact that v 380 of our text is---K. N. XVI. 22a. 381-393 K. N. XVII 1-11; 16b-17. V.L. PRET TITO in 3818, AST in 382b, 142 EET in 383b; कक्षपुटाकारं महामार्गसना in 384b, महन्मौलबलान्वित in 385a ; fituarii in 385b, tj in 3868 , 3477 14- antot FREEJIA in 387a , Hosisat G21370 in 387b ; लब्धनामानस्तुरङ्गान in 3883: दिवमुदायुध in 3898; निष्ठ ZIT in 389b, Twaa in 390a ; T&T1712T in 392 , F in 393a. 394-410 Yajñavalkya, I 323, 326, 334-344. 349-351. 414-415 M. P. 220. 14-15 417 M. P 220 16. 418-4228 - M. P. 220. 21-25 V L F A in 4188 ; 7777 in 418b, HANAFITO in 419b; 1731 ha in 421b V. D II 65 22a-27a V. L. TAFU in 421b. This appears io have been the reading of our MS . 425-428 429-432 Mann VII 47-50. V. L JI 65. 27-31. M. P 220 26-27 : 29a-318 : HTHITA in 430a ; Frag=fAHITI *TIT in 130b. -- V. D. II. 65. 273-29a , 31-32. V. L. TASH in 429b, otherwise this agrees with M.P. M. P. 221. 7b-10. V. L. 71 in 434b; * in 435c. M. P 222, 2 M, P. 222 3b-4 433-435 436 437 ·NOTES 9 438 439 440-442 - 443 444 445 446 447-448 453-456 457-458 461 465 466-467 468a 479 480 483-485 486-495 496 498-500 501-504 506-511 512 513 514 515 516 517 518 519 520 521 M. P. 222. 10. V. L. 1719 profil in a ; #TA Erafiat in b; HIETAL in d; Also-V. D. II. 67-10 which agrees with M. P. M. P. 223.1 V.Linger and fat in a. M. P. 223. 7-9. V. L. Man and E. in 441a ; सेनापतेर्नृप in 441b. M. P. 224. 1. V. L. 974 hi in a; UAE a in b. -- M. P. 224. 8. V. L. Für aar: in d. - M. P. 225. 1. M. P. 225.5 V. L. 7: UiO won in b. M. P. 225. 16b-17. Yājñavalkaya, II. 12-15 K. N. XIV. 362-38a. Yājñavalkya, I, 367. Manu, VIII. 310 Manu, VIII 124-125. Manu, VIII. 379a Manu, VIII 335 Yajñavalkya, I. 359 Manu, VIC 3-5. M P. 226. 1-5, 8-12. M. P 227 217 M. B. V 34. 10-12. M. B. V 34. 15-18 MB V. 34, 24-29 M B V 34. 43 M. B V 34 62 M. B. V 34 80. In d, read Flamitat: 1 M. B V 35 41. V. L. IFW A in b. M B. V. 35 51. M. B. V. 36. 58. M. B. V 36. 61. M. B. V. 36. 60. M. B. V. 37.7. M. B. V. 37. 19. - ·10 NOTICS 522 MB V 37 26. 523-526 M. B. V. 37. 52-55 527 M. B V. 38 26. Read अमोघक्रोधहर्षम्य in a. 528-530a M B. V 38. 37b-39. Read taghl in 528b. 530b-531a-- M B V. 38. 29. 531b-5328 M B. V. 38. 43 532b-535a- M. B V. 39. 6-8. Reade: for : in 532b वृद्धि for बुद्धि in 533; यं लब्ध्वा बहु नाशयेत् in 534a 535b-536a-- M B V 39. 18b-19a 536b-537 M. B V. 39 23b-24. 538-541 - M B. V. 39 37b-41a. 542-543 M B V 39. 46b-48a. 544 - M. B V. 39. 555-56a. 545-548 M. B. V. 39. 616-62; 64-668. 549-551 MB V 39. 75b-788. 552 M B V. 39. 83. 553 M. B. V. 40 8. Read 77: Read यशः कदर्यता in b; हन्ति । Stein C. 554 555 556 558 561-565 568 569 623-624 628 630 M. B. V 40.26. K. N. I. 22 - K N I. 48. - K. N III. 30. K. N. XVIII. 50-54. M B V. 33. 61. Manu, VII. 89. K. N IX. 53; 64. Manu, VII 111. Manu, VII. 115. - 9

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.