·No text on this page.

·The Department of Public Instruction, Bombay.
PANCHATANTRA II. & III.
EDITED, WITH NOTES,
BY
DR. G. BÜHLER, C.I.E.
FOURTH EDITION, REVISED.
5000 Copies.
Registered for Copyright under Act xxv. of 1867.
.
Bombay:
GOVERNMENT CENTRAL BOOK DEPÔT
1891
(All rights reserved.)
Price 6 Annas.
BOMBAY SANSKRIT SERIES No. 111

·No text on this page.

·5 10 अथेदमारभ्यते मित्रप्राप्तिकं नाम द्वितीयं तन्त्र यस्यायमादिमः श्लोकः । असाधना अपि प्राज्ञा बुद्धिमन्तो बहुश्रुताः । साधयन्त्याशु कार्याणि काकाखुमृगकूर्मवत् ।। १ ।। तद्यथानुश्रूयते । अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम् । तस्य नाति- दूरेण महांश्छायावान्यग्रोधपादपो नानाविहंगोपभुक्तफलः कीटैरा- वृतकोटरश्छायाश्वासितपथिकजनसमूहश्च । अथवा युक्तम् । छायासुप्तमृगः शकुन्तिनिवर्विष्वग्विलुप्तच्छद: कीटैरावृतकोटरः कपिकुलैः स्कन्धे कृतप्रश्रयः । विश्रब्धं मधुपैनिपीतकुसुमः श्लाघ्यः सतां सत्तरुः सर्वाङ्गैर्बहुजीवसंघसुखदो भूभारभूतोपरः ॥ २॥ तत्र च लघुपतनको नाम वायसः प्रतिवसति स्म । स कदाचित्पा- णयात्रार्थ पुरमुद्दिश्य प्रचलितो यावत्पश्यति तावज्जालहस्तोतिकृष्ण- तनुः स्फुटितचरण ऊर्ध्वकेशो यमकिंकराकारो नरः संमुखो बभूव । 15 अथ तं दृष्ट्वा व्यचिन्तयत् । यदयं दुरात्माद्य ममाश्रयवटपादपसंमु- खोभ्येति । तन ज्ञायते किमद्य वटवासिनां विहंगानां विनाशो भवि- प्यति न वा । एवं बहुविधं विचिन्त्य तत्क्षणानिवृत्य तमेव वटपादपं गत्वा सर्वान्विहंगान्प्रोवाच | भो अयं दुरात्मा लुब्धको जालतण्डुल- हस्तः समभ्येति । तत्सर्वथा तस्य न विश्वसनीयम् । एष जालं प्रसार्य 20 तण्डुलान्प्रक्षेप्स्यति । ते भवद्भिः सर्वैरपि हालाहलसदृशा द्रष्टव्याः । एवं वदतस्तस्य स लुब्धकस्तत्र वटतल आगत्य जालं प्रसार्य सिन्दु- वारसदृशांस्तण्डुलान्प्रक्षिप्य नातिदूरं गत्वा निभृतः स्थितः । अथ ये पक्षिणस्तत्र स्थितास्ते लघुपतनकवाक्यार्गलया निवारितास्तांस्तण्डु- ·२ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. 5 10 लान्हालाहलाङ्करानिव वीक्षमाणा निभृतास्तस्थुः । अत्रान्तरे चित्र- ग्रीवो नाम कपोतराजः सहस्रपरिवारः प्राणयात्रार्थ परिभ्रमंस्तांस्त. ण्डुलान्दूरतोपि पश्यल्लंघुपतनकेन निवार्यमाणोपि जिहालौल्याङ्क्ष- णार्थमपतत्सपरिवारो निबद्धश्च । अथवा साध्विदमुच्यते । जिहालौल्यप्रसक्तानां जलमध्यनिवासिनाम् । अचिन्तितो वधोज्ञानां मीनानामिव जायते ॥ ३ ॥ अथवा न तस्य दोषोस्ति । उक्तं च । पौलस्त्यः कथमन्यदारहरणे दोष न विज्ञातवान् रामेणापि कथ न हेमहरिणस्यासंभवो लक्षितः। अक्षश्चापि युधिष्ठिरेण सहसा प्राप्तो ह्यनर्थः कथं प्रत्यासन्नविपत्तिमूढमनसां प्रायो मतिः क्षीयते ॥ ४ ॥ तथा च ॥ कृतान्तपाशबद्धानां दैवोपहतचेतसाम् | बुद्धयः कुब्जगामिन्यो भवन्ति महतामपि ॥ ५ ॥ अत्रान्तरे लुब्धकस्तान्बद्धान्विज्ञाय प्रहष्टमनाः प्रोद्यतयष्टिस्तव- धार्थ प्राधावितः । चित्रग्रीवोप्यात्मानं सपरिवारं बद्धं मत्वा लुब्धक- मायान्तं दृष्ट्वा तान्कपोतानूचे | अहो न भेतव्यम् । उक्तं च | व्यसनेष्वेव सर्वेषु यस्य बुद्धिर्न हीयते । स तेषां पारमभ्येति तत्प्रभावादसंशयम् ॥ ६॥ तत्सर्वे हेलयोडीय सपाशजाला अस्यादर्शनं गत्वा मुक्ति प्रामुमः। नो चेद्भयविक्लवाः सन्तो हेलया समुत्पातं न करिष्यथ ततो मृत्युम- वाप्स्यथ । उक्तं च । तनवोप्यायता नित्यं तन्तवो बहुलाः समाः। बहून्बहुत्वादायासान्सहन्तीत्युपमा सताम् ॥ ७॥ तथानुष्ठिते लुब्धको जालमादायाकाशे गच्छतां तेषां पृष्ठतो भूमि- स्थापि पर्यधावत् । तत ऊर्ध्वाननः श्लोकमपठत् । 15 20 25 ·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम् 10 जालमादाय गच्छन्ति संहताः पक्षिणोप्यमी । यावच्च विवदिष्यन्ते पतिष्यन्ति न संशयः ॥ ८ ॥ लघुपतनकोपि प्राणयात्राक्रियां त्यक्त्वा किमत्र भविष्यतीति कुतू- हलात्तत्पृष्ठलमोनुसरति । अथ दृष्टेरगोचरतां गतान्विज्ञाय लुब्धको निराशः श्लोकमपठनिवृत्तश्च । न हि भवति यन्न भाव्यं भवति च भाव्यं विनापि यत्नेन । करतलगतमति नश्यति यस्य हि भवितव्यता नास्ति ॥ ९॥ तथा च । पराङ्मुखे विधौ चेत्स्यात्कथंचिद्रविणोदयः । तत्सोन्यदपि संगृह्य याति शड्डनिधिर्यथा ।। १० ॥ तदास्तां तावद्विहंगामिषालाभः । कुटुम्बवर्तनोपायभूतं जालमपि मे नष्टम् । चित्रग्रीवोपि लुब्धकमदर्शनीभूतं ज्ञात्वा तानुवाच । भो निवृत्तः स दुरात्मा लुब्धकः | तत्सर्वैरपि स्वस्थैर्गम्यतां महिलारोप्यस्य प्रागुत्तरदिग्भागे । तत्र मम सुहृद्धिरण्यको नाम मूषकः। सर्वेषां स पाशच्छेदं विधास्यति । उक्तं च | सर्वेषामेव मानां व्यसने समुपस्थिते । वामात्रेणापि साहाय्यं मित्रादन्यो न संदधे ॥ ११ ॥ एवं ते कपोताश्चित्रग्रीवेण संबोधिता महिलारोप्ये नगरे हिरण्य- कबिलदुर्ग प्रापुः । हिरण्यकोपि सहस्रमुखबिलदुर्ग प्रविष्टोकुतोभयः सुखेनास्ते । अथवा साध्विदमुच्यते । दंष्ट्राविरहितः सो मदहीनो यथा गजः । सर्वेषां जायते वश्यो दुर्गहीनस्तथा नृपः ॥ १२ ॥ तथा च ॥ न गमानां सहस्रेण न च लक्षण वाजिनाम् । तत्कर्म सिध्यते राज्ञां दुर्गेणैकेन यद्रणे ॥ १३ ॥ 15 20 25 ·पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. 10 शतमेकोपि संधत्ते प्राकारस्थो धनुर्धरः । तस्माद्दुर्ग प्रशंसन्ति नीतिशास्त्रविदो जनाः ॥ १४ ॥ अथ चित्रग्रीवो बिलमासाद्य तारस्वरेण प्रोवाच । भो भो मित्र हिरण्यक सत्वरमागच्छ । महती मे व्यसनावस्था वर्तते । तच्छ्रुत्वा ॐ हिरण्यकोपि बिलदुर्गान्तर्गतः सन्प्रोवाच ! भोः को भवान् । किमर्थमा- यातः । किं कारणम् । कीदृक्ते व्यसनावस्थानम् । तत्कथ्यतामिति | तच्छ्रुत्वा चित्रग्रीव आह । भोश्चित्रग्रीवो नाम कपोतराजोहं ते सुहृत् । तत्सत्वरमागच्छ । गुरुतरं प्रयोजनमस्ति । तदाकर्ण्य पुलकिततनुः प्रहष्टात्मा स्थिरमनास्त्वरमाणो निष्क्रान्तः। अथवा साध्विदमुच्यते | सुहृदः स्नेहसंपन्ना लोचनानन्ददायिनः । गृहे गृहवतां नित्यमागच्छन्ति महात्मनाम् ॥ १५ ॥ तथा च । भवनेतिथयो यस्य समागच्छन्ति नित्यशः । यत्सौख्यं तस्य चित्ते स्यान्न तत्स्वर्गेपि जायते ॥ १६ ॥ अथ चित्रग्रीवं सपरिजनं बद्धमालोक्य हिरण्यकः सविषादमिद- माह । भोः किमेतत् । स आह । भो जाननपि किं पृच्छसि । उक्तं च यतः। यस्माच्च येन च यथा च यदा च यच्च यावच्च यत्र च शुभाशुभमात्मकर्म । तस्माच तेन च तथा च तदा च तच्च तावच्च तत्र च कृतान्तवशादुपैति ॥ १७ ॥ तत्याप्तं मयैतद्वयसनं जिह्वालोल्यात् । तत्त्वं पाशमोक्षं कुरु मावि- लम्बम् । तदाकर्ण्य हिरण्यकः प्राह । अध्यर्धाद्योजनशतादामिषं वीक्षते खगः । सोपि पार्श्वस्थितं दैवाइन्धनं न च पश्यति ॥ १८ ।। 15 20 25 ·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम्. ५ 10 तथा च । रविनिशाकरयोग्रहपीडनं गजभुजंगविहंगमबन्धनम् । मतिमतां च निरीक्ष्य दरिद्रतां विधिरहो बलवानिति मे मतिः ॥ १९ ॥ तथा च । व्योमैकान्तविहारिणोपि विहगाः संप्रामुवन्त्यापदं बध्यन्ते निपुणैरगाधसलिलान्मीनाः समुद्रादपि । दुर्नीतं किमिहास्ति किं च सुकृतं कः स्थानलाभे गुणः कालः सर्वजनान्प्रसारितकरी गृह्णाति दूरादपि ॥ २० ॥ एवमुक्त्वा चित्रग्रीवस्य पाशं छेत्तुमुद्यतं स तमाह । भद्र मा मैवं कुरु | प्रथमं मम भृत्यानां पाशच्छेदं कुरु तदनु ममापि च । तच्छु- त्वा कुपितो हिरण्यकः प्राह | भो न युक्तमुक्तं भवता यतः स्वामि- नोनन्तरं भृत्याः । स आह । भद्र मा मैवं वद | मदाश्रयाः सर्व एते वराकाः । अपरं स्वकुटुम्बं परित्यज्य समागताः। तत्कथमेतावन्मात्र- मपि संमानं न करोमि | उक्तं च । यः संमानं समाधत्ते भृत्यानां क्षितिपोधिकम् । वित्ताभावेपि तं दृष्ट्वा ते त्यजन्ति न कर्हि चित् ।। २१ ॥ तथा च । विश्वासः संपदा मूलं तेन यूथपतिर्गजः। सिंहो मृगाधिपत्येपि न मृगैरुपयुज्यते ॥ २२ ॥ अपरं मम कदाचित्पाशच्छेदं कुर्वतस्ते दन्तभङ्गो भवति । अथवा दुरात्मा लुब्धकः समभ्येति । तन्नूनं मम नरकपात एव । उक्तं च । सदाचारेषु भृत्येषु संसीदत्सु च यः प्रभुः। सुखी स्यानरकं याति परत्रह च सीदति ॥२३॥ तच्छ्रुत्वा प्रहष्टो हिरण्यकः प्राह । भो वेद्यहं राजधर्मम् । परं 15 20 25 ·६ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. 5 10 मया तव परीक्षा कृता | तत्सर्वेषां पूर्व पाशच्छेदं करिष्यामि । भवा- नप्यनेन विधिना बहुकपोतपरिवारो भविष्यति । उक्तं च । कारुण्यं संविभागच यस्य भृत्येषु सर्वदा । संभवेत्स महीपालस्त्रैलोक्यस्यापि रक्षणे ॥ २४ ॥ एवमुक्त्वा सर्वेषां पाशच्छेदं कृत्वा हिरण्यकश्चित्रग्रीवमाह । मित्र गम्यतामधुना स्वाश्रये । भूयोपि व्यसने प्राप्ते समागन्तव्यम् । इति तान्प्रेष्य पुनरपि दुर्ग प्रविष्टः । चित्रग्रीवोपि सपरिवारः स्वाश्रयमग- मत् । अथवा साध्विदमुच्यते । मित्रवान्साधयत्यर्थान्दुःसाध्यानपि वै यतः । तस्मान्मित्राणि कुर्वीत समानान्येव चात्मनः ॥ २५॥ लघुपतनकोपि सर्व तं चित्रग्रीवबन्धमोक्षमवलोक्य विस्मितमना व्यचिन्तयत् । अहो बुद्धिरस्य हिरण्यकस्य शक्तिश्च दुर्गस्य सामग्री च। तदीदृगेव विधिर्विहंगानां बन्धनमोक्षात्मकः । अहं च न कस्य- चिद्विश्वसिमि चलप्रकृतिश्च । तथाप्येनं मित्रं करोमि । उक्तं च । अपि संपूर्णतायुक्तैः कर्तव्याः सुहृदो बुधैः । नदीशः परिपूर्णोपि चन्द्रोदयमपेक्षते ।। २६ ॥ एवं संप्रधार्य पादपादवतीर्य बिलद्वारमाश्रित्य चित्रग्रीववच्छब्देन हिरण्यकं समाहूतवान् । एह्येहि भो हिरण्यक एहि । तच्छब्दं श्रुत्वा हिरण्यको व्यचिन्तयत् । किमन्योपि कश्चित्कपोतो बन्धनशेषस्तिष्ठति 20 येन मां व्याहरति । आह च | भोः को भवान् । स आह | अहं लघुपतनको नाम वायसः। तच्छ्रुत्वा विशेषादन्तींनो हिरण्यक आह । भो द्रुतं गम्यतामस्मात्स्थानात् । वायस आह । अहं तव पार्श्व गुरुकार्येण समागतः । तत्किं न क्रियते मया सह दर्शनम् । हिरण्यक आह | नो मेस्ति त्वया सह संगमेन प्रयोजनमिति । स आह । भो- 25 चित्रग्रीवस्य मया तव सकाशात्पाशमोक्षणं दृष्टम् । तेन मम महती प्रीतिः संजाता | तस्कदाचिन्ममापि बन्धने जाते तव पार्थान्मुक्तिर्भ- वति | तक्रियतां मया सह मैत्री | हिरण्यक आह । अहो त्वं मोक्ता। 15 ·तन्वम् २. पञ्चतन्त्रम्. अहं ते भोज्यभूतः । तत्का त्वया सह मम मैत्री | तद्गम्यतां मैत्रीवि. रोधभावात् । उक्तं च । ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं कुलम् । तयोर्मेत्री विवाहश्च न तु पुष्टविपुष्टयोः ॥ २७॥ तथा च । यो मित्रं कुरुते मूढ आत्मनोसदृशं कुधीः । हीनं वाप्यधिकं वापि हास्यतां यात्यसौ जनः॥ २८॥ तद्गम्यतामिति । वायस आह | भो हिरण्यक एषोहं तव दुर्गद्वार उपविष्टः । यदि त्वं मैत्रों करोषि ततोहं प्राणयात्रां करिष्यामि | अ- न्यथा प्रायोपवेशनं मे स्यादिति | हिरण्यक आह । भोस्त्वया वैरिणा 10 सह कथं मैत्रों करोमि । उक्तं च । वैरिणा न हि संदध्यात्सुश्लिष्टेनापि संधिना । सुतप्तमपि पानीयं शमयत्येव पावकम् ॥ २९ ॥ वायस आह । भोस्त्वया सह दर्शनमपि नास्ति कुतो वैरम् । तक्किमनुचितं वदसि । हिरण्यक आह । द्विविधं वैरं भवति सहज 15 कृत्रिमं च | तत्सहजरी त्वमस्माकम् । उक्तं च । कृत्रिमं नाशमभ्येति वैरं द्राकृत्रिमर्गुणैः । प्राणदानं विना नैव सहज याति संक्षयम् ॥ ३० ॥ वायस आह | भो द्विविधस्य वैरस्य लक्षणं श्रोतुमिच्छामि । तत्क- थ्यताम् । हिरण्यक आह । भोः कारणेन निर्वृत्तं कृत्रिमम् । तत्तद- 20 होपकारकरणाद्गच्छति । स्वाभाविकं च पुनः कथमपि न गच्छति । नद्यथा नकुलसर्पाणां शष्पभुखायुधानां जलवह्नयोर्देवदैत्यानां सार- मेयमार्जाराणामीश्वरदरिद्राणां सपत्नीनां सिंहगजानां लुब्धकहरिणानां श्रोत्रियभ्रष्टक्रियाणां मूर्खपण्डितानां पतिव्रताकुलटानां सज्जनदुर्जना- नाम् । न कश्चित्केनापि व्यापादितः । तथापि प्राणान्संतापयन्ति स्म | 25 वायस आह । तदकारणमेतत् । श्रूयतां मे वचनम् । 2 ·८ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. 5 10 कारणान्मित्रतां याति कारणाद्याति शत्रुताम् । तस्मान्मित्रत्वमेवात्र योज्यं वैरं न धीमता ॥ ३१ ॥ तस्मात्कुरु मया सह समागमं मित्रधर्मार्थम् । हिरण्यक आह । भोः श्रूयतां नीतिसर्वस्वम् । सकृदुष्टमपीष्टं यः पुनः संधातुमिच्छति | स मृत्युमुपगृह्णाति गर्भमश्वतरी यथा ॥ ३२ ॥ अथवा गुणवानहं न मे कश्चिद्वैरयातनां करिष्यत्येतदपि न संभा- व्यम् । उक्तं च । सिंहो व्याकरणस्य कर्तुरहरयाणान्प्रियान्पाणिने- मर्मीमांसाकृतमुन्ममाथ सहसा हस्ती मुनि जैमिनिम् । छन्दोज्ञाननिधि जघान मकरो वेलातटे पिङ्गल- मज्ञानावृतचेतसामतिरुषां कोस्तिरश्चां गुणैः ।। ३३ ।। वायस आह । अस्त्वेतत्तथापि श्रूयताम् । उपकाराच लोकानां निमित्तान्मृगपक्षिणाम् । भयाल्लोभाच्च मूर्खाणां मैत्री स्यादर्शनात्सताम् ॥ ३४ ।। तत्साधुरहम् । अपरं त्वां शपथादिभिर्निर्भयं करिष्यामि । स आह । न मेस्ति ते शपथैः प्रत्ययः । उक्तं च । शपथैः संधितस्यापि न विश्वासं व्रजेद्रिपोः । अद्रोहशपथं कृत्वा वृत्रः शक्रेण सूदितः ॥ ३५ ।। न विश्वासं विना शत्रुर्देवानामपि सिध्यति । विश्वासाचिदशेन्द्रेण दितेर्गर्भो विदारितः ।। ३६ ॥ अन्यच । बृहस्पतेरपि प्राज्ञस्तस्मान्नैवात्र विश्वसेत् । य इच्छेदात्मनो वृद्धिमायुप्यं च सुखानि च ॥ ३७ ।। तथा च । सुसूक्ष्मेणापि च्छिद्रेण प्रविश्याभ्यन्तरं रिपुः । नाशयेच्च शनै: पश्चात्प्लवं सलिलपूरवत् ॥ ३८ ॥ 15 20 25 ·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम्. न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्तेपि न विश्वसेत् । विश्वासाद्भयमुत्पन्न मूलान्यपि निकृन्तति ।। ३९ ॥ न बध्यते ह्यविश्वस्तो दुर्बलोपि बलोत्कटैः । विश्वस्ताश्चाशु बध्यन्ते बलवन्तोपि दुर्बलैः ॥ ४० ॥ सुकृत्यं विष्णुगुप्तस्य मित्राप्तिर्भार्गवस्य च | बृहस्पतेरविश्वासो नीतिसंधिस्त्रिधा स्थितः ॥ ४१ ॥ तथा च । महताप्यर्थसारेण यो विश्वासं समागतः । भार्यासु सुविरक्तासु तदन्तं तस्य जीवितम् ॥ ४२ ॥ तच्छुत्वा लघुपतनकोपि निरुत्तरश्चिन्तयामास । अहो बुद्धिप्राग- 10 ल्भ्यमस्य नीतिविषये । अथवात एवास्योपरि मैत्रीपक्षपातः । स आह । भो हिरण्यक। सख्यं साप्नपदीनं भी इत्याहुर्विबुधा जनाः । बलात्वं मित्रतां प्राप्तो वचनं मम तच्छृणु ।।४३॥ दुर्गस्थेनापि त्वया मया सह नित्यमेवालापो गुणदोष सुभाषितगो- 15 टीकथादिः सर्वदा कर्तव्यो यद्येवं न विश्वसिषि । तच्छुत्वा हिरण्य- कोपि व्यचिन्तयत् । विदग्धवचनोयं दृश्यते लघुपतनकः सत्यवाक्य- श्व | तद्युक्तमनेन मैत्रीकरणम् । परं कदाचिन्मम दुर्गे चरणपातोपि न कार्यः। उक्तं च । भीतभीतः पुरा शत्रुर्मन्दमन्दं विसर्पति । भूमौ प्रहेलया पश्चाज्जारहस्तोङ्गनास्विव ।। ४४ ॥ तच्छ्रुत्वा वायस आह । भद्र एवं भवतु | ततः प्रभृति हौ तावपि सुभाषितगोष्ठीसुखमनुभवन्तौ तिष्ठतः । परस्परं कृतोपकारौ कालं नयतः । लघुपतनकोपि मांस शकलानि मेध्यानि बलिशेषाण्यन्यानि वत्सलाहृतानि पक्कानविशेषाणि हिरण्यकार्थमानयति । हिरण्यकोपि 25 नण्डुलानन्यांश्च भक्षविशेषाल्लंघुपतनकार्थ रात्रावाहृत्य तत्कालाया- तस्यार्पयति । अथवा युज्यते इयोरप्येतत् । उक्तं च । 20 ·पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. ज ददाति प्रतिगृह्णाति गुह्यमाख्याति पृच्छति । भुङ्क्ते भोजयते चैव षड्विधं प्रीतिलक्षणम् ॥ ४५ ॥ नोपकारं विना प्रीतिः कथंचित्कस्यचिद्भवेत् । उपयाचितदानेन यतो देवा अभीष्टदाः ॥ ४६ ॥ तावत्तीतिर्भवेल्लोके यावहानं प्रदीयते । वन्सः क्षीरक्षयं दृष्ट्वा परित्यजति मातरम् ।। ४७ ।। पश्य दानस्य माहात्म्यं सद्यः प्रत्ययकारकम् । यत्प्रभावादपि द्वेषी मित्रतां याति तत्क्षणात् ॥ ४८ ।। पुत्रादपि प्रियतरं खलु तेन दानं मन्ये पशोरपि विवेकविवर्जितस्य । दत्ते खलेपि निखिलं खलु येन दुग्ध नित्यं ददाति महिषी ससुतापि पश्य ॥ ४९ ॥ किंबहुना । प्रीति निरन्तरां कृत्वा दुर्भद्यां नखमांसवत् । मूषको वायसचैव गतौ कृत्रिममित्रताम् ॥ ५० ॥ एवं स मूषकस्तदुपकाररचितस्तथा विश्वस्तो यथा तस्य पक्षमध्ये प्रविष्टस्तेन सह सर्वदैव गोष्ठीं करोति । अथान्यस्मिन्नहनि वायसो- श्रुपूर्णनयनः समभ्येत्य सगद्गदं तमुवाच । भद्र हिरण्यक विरक्तिः संजाता में सांप्रतं देशस्यास्योपरि । तदन्यत्र यास्यामि । हिरण्यक 20 आह । भद्र किं विरक्तेः कारणम् । स आह । भद्र श्रूयताम् । अत्र देशे महत्यानावृष्टया दुर्भिक्षं संजातम् । दुर्भिक्षत्वाज्जनो बुभुक्षापी- डितः कोपि बलिमात्रमपि न प्रयच्छति | अपरं गृहे गृहे बुभुक्षितज- नैर्विहंगानां बन्धनाय पाशाः प्रगुणीकृताः सन्ति । अहमप्यायुःशेष- तया पाशेन बद्ध उद्धरितोस्मि । एतद्विरक्तेः कारणम् । तेनाहं विदेशं चलित इति वाष्पमोक्षं करोमि । हिरण्यक आह । अथ भवान्क्क प्रस्थितः । स आह | अस्ति दक्षिणापथे वनगहनमध्ये महासरः । तत्र त्वत्तोधिकः परमसुहत्कर्मों मन्थरको नाम । स च मे मत्स्यमांसख- 15 25 ·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम्. ११ 10 ण्डानि दास्यति । तद्भक्षणात्तेन सह सुभाषितगोष्ठीसुखमनुभवन्सुखेन कालं नेष्यामि । नाहमत्र विहंगानां पाशबन्धनेन क्षयं द्रष्टुमि- च्छामि । उक्तं च । कोतिभारः समर्थानां किं दूरं व्यवसायिनाम् । को विदेशः सविद्यानों कः परः प्रियवादिनाम् ।। ५१॥ । विद्वत्त्वं च नृपत्वं च नैव तुल्यं कदाचन । स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान्सर्वत्र पूज्यते ।। ५२ ॥ तथा च । अनावृष्टिहते देशे सस्ये च प्रलयं गते । धन्यास्तात न पश्यन्ति देशभङ्गं कुलक्षयम् ।। ५३ ।। हिरण्यक आह । यद्येवं तदहमपि त्वया सहागमिष्यामि । ममापि महदुःखं वर्तते । वायस आह । भोस्तव किं दुःखम् । तत्कथय । हिर- ण्यक आह । भो बहु वक्तव्यमस्त्यत्र विषये। तत्रैव गत्वा सर्व सवि- स्तरं कथयिष्यामि | वायस आह । अहं तावदाकाशगतिस्तत्कथं भवतो मया सह गमनम् । स आह । यदि मे प्राणान्रक्षसि तदा स्वपृ- 13 ठमारोप्य मां तत्र प्रापयिष्यसि । नान्यथा मम गतिरस्ति । तच्छ्रुत्वा सानन्दं वायस आह । यद्येवं तद्धन्योहं यद्भवतापि सह तत्र कालं नयामि । अहं संपातादिकानष्टावुड्डीनगतिविशेषान्वेनि । तत्समारोह मम पृष्ठं येन सुखेन त्वां तत्सरः प्रापयामि हिरण्यक आह | उड्डीनानां नामानि श्रोतुमिच्छामि | स आह । संपातं विप्रपातं च महापातं निपातनम् । वर्क तिर्यक्तथा चोर्ध्वमष्टमं लघुसंज्ञकम् ।। ५४ ॥ तच्छ्रुत्वा हिरण्यकस्तत्क्षणादेव तदुपरि समारूढः । सोपि शनैःश- नैस्तमादाय संपातोड्डीनरस्थितः क्रमेण तत्सरः प्राप्तः । ततो लघुपतनकं मूषकाविष्ठितं विलोक्य दूरतोपि देशकालविदसामान्यकाकोयमिति 25 ज्ञात्वा सत्वरं मन्थरको जले प्रविष्टः । लघुपतनकोपि तीरस्थतरुको- टरे हिरण्यकं मुक्त्वा शाखाममारुह्य तारस्वरेण प्रोवाच । भो मन्थरक 20 ·१२ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. 5 10 आगच्छागच्छ । तव मित्रमहं लघुपतनको नाम वायसश्चिरात्सोत्क- ण्ठः समायातः । तदागत्यालिङ्गय माम् । उक्तं च । किं चन्दनैः सकपूरैस्तुहिनैः कि च शीतलैः । सर्वे ते मित्रगात्रस्य कलां नाहन्ति षोडशीम् ।। ५५॥ तच्छ्रुत्वा निपुणतरं ज्ञात्वा सत्वरं सलिलानिष्क्रम्य पुलकिततनुरा- नन्दाश्रुपूरितनयनो मन्थरकः प्रोवाच । एह्येहि मित्र आलिङ्गय माम् । चिरकालान्मया त्वं सम्यग ज्ञातः । तेनाहं सलिलान्तः प्रविष्टः । उक्तं च। यस्य न ज्ञायते वीर्य न कुलं न विचेष्टितम् । न तेन संगतिं कुर्यादित्युवाच बृहस्पतिः ॥ ५६ ।। एवमुक्ते लघुपतनको वृक्षादवतीर्य तमालिङ्गितवान् । अथवा साविदमुच्यते । अमृतस्य प्रवाहैः किं कायक्षालनसंभवैः । चिरान्मित्रपरिष्वङ्गो योसौ मूल्यविवर्जितः ॥ ५७ ॥ एवं बावपि तो विहितालिङ्गनौ परस्परं पुलकितशरीरौ वृक्षादधः समुपविष्टौ प्रोचतुरात्मचरित्रवृत्तान्तम् । हिरण्यकोपि मन्थरकस्य प्रणामं कृत्वा वायसाभ्यासे समुपविष्टः। अथ तं समालोक्य मन्थरको लघुपतनकमाह । भोः कोयं मूषकः । कस्मात्त्वया भक्षभूतोपि पृष्ठमारोप्यानीतः । तन्नात्र स्वल्पकारणेन भाव्यम् । तच्छ्रुत्वा लघुप- तनक आह । भो हिरण्यको नाम मूषकोयम् । मम सुहृद्वितीयमिव जीवितम् । तल्किं बहुना । पर्जन्यस्य यथा धारा यथा च दिवि तारकाः । सिकतारेणवो यद्वत्संख्यया परिवर्जिताः ॥ ५८ ॥ गुणाः संख्यापरित्यक्तास्तबदस्य महात्मनः । परं निर्वेदमापन्नः संप्राप्तोयं तवान्तिकम् ।। ५९ ।। मन्थरक आह । किमस्य वैराग्यकारणम् । वायस आह। पृष्टो मया। परमनेनाभिहितम् । यद्बहु वक्तव्यमस्ति तत्रैव गतः कथयिष्यामि । 15 20 25 ·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम्. १३ ममापि न निवेदितम् । तद्भद्र हिरण्यक इदानीं निवेद्यतामुभयोर- प्यावयोस्तदात्मनो वैराग्यकारणम् । सोब्रवीत् । कया १ अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम् । तस्य नातिदूरे मठायतनं भगवतः श्रीमहादेवस्य । तत्र च ताम्रचूडो नाम : परिव्राजकः प्रतिवसति स्म । स च नगरे भिक्षाटनं कृत्वा प्राणयात्रां समाचरति.। भिक्षाशेषं च तत्रैव भिक्षापात्रे निधाय तद्भिक्षापात्रं नागदन्ते विलम्ब्य पश्चाद्रात्रौ स्वपिति | प्रत्यूषे च तदन्नं कर्मकराणां दत्त्वा सम्यक्तत्रैव देवतायतने संमार्जनोपलेपनमण्डनादिकं समाज्ञाप- यति । अन्यस्मिन्नहनि मम बान्धवैर्निवेदितम् । स्वामिन् मठायतने 10 सिद्धमनं मूषकभयात्तत्रैव भिक्षापात्रे निहितं नागदन्तेवलम्बित तिष्ठति सदैव । तद्वयं भक्षयितुं न शक्नुमः । स्वामिनः पुनरगम्यं किमपि नास्ति । तत्कि वृथाटनेनान्यत्र । अद्य तत्र गत्वा यथेच्छं भुक्ष्महे तव प्रसादात् । तदाकाहं सकलयूथपरिवृतस्तत्क्षणादेव तत्र गतः । उत्पत्य च तस्मिन्भिक्षापात्रे समारूढः। तत्र भक्ष्यविशेषा-15 णि सेवकानां दत्त्वा पश्चात्स्वयमेव भक्षयामि । सर्वेषां तृप्ती जातायां भूयः स्वगृहं गच्छामः । एवं नित्यमेव तदन्नं भक्षयामि | परिव्राज- कोपि यथाशक्ति रक्षति । परं यदैव निद्रान्तरितो भवति तदाहं तत्रारुह्यात्मकृत्यं करोमि । अथ कदाचित्तेन मम रक्षणार्थ महान्यत्न: 20 कृतः । जर्जरवंशः समानीतः । तेन सुप्तापि मम भयाद्भिक्षापात्रं ताडयति । अहमप्यभक्षितेप्यन्ने प्रहारभयादपसर्पामि । एवं तेन सह सकलां रात्रि विग्रहपरस्य कालो ब्रजति | अथान्यस्मिनहनि तस्य मठे बृहत्स्फिङ्गामा परिव्राजकस्तस्य सुहत्तीर्थयात्राप्रसङ्गेन पान्थः प्राघूर्णकः समायातः । तं दृष्ट्वा प्रत्युत्थानविधिना संभाव्य प्रतिपत्ति- पूर्वकमभ्यागतक्रियया नियोजितः । ततश्च रानावेकत्र कुशसंस्तरे25 द्वावपि प्रसुप्तौ धर्मकथां कथयितुमारब्धौ । अथ बृहत्स्फिक्कथागोष्ठीषु ·१४ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. 10 स ताम्रचूडो मूषकत्रासाद्व्याक्षिप्तमना जर्जरवंशेन भिक्षापात्रं ताडयंस्त- स्य शून्यं प्रतिवचनं प्रयच्छति । तन्मना न किंचिदुदाहरति । अथा- सावभ्यागतः परं कोपमुपागतस्तमुवाच । भोस्ताम्रचूड परिज्ञातस्त्वं सम्यङ्ग सुहृत् । तेन मया सह साहादं न जल्पसि । तद्रात्रावपि त्वदीयं मठं त्यक्त्वान्यत्र मठे यास्यामि । उक्तं च । एह्यागच्छ समाश्रयासनमिदं कस्माच्चिरादृश्यसे का वार्ता अतिदुर्बलोसि कुशलं प्रीतोस्मि ते दर्शनात् । एवं ये समुपागतान्प्रणयिनः प्रहादयन्त्यादरात् तेषां युक्तमशङ्कितेन मनसा हाणि गन्तुं सदा ॥ ६ ॥ गृही यवागतं दृष्ट्वा दिशो वीक्षेत वाप्यधः। तत्र ये सदने यान्ति ते शृङ्गराहिता वृषाः ।। ६१ ॥ नाभ्युत्थानक्रिया यत्र नालापा मधुराक्षराः । गुणदोषकथा नैव तत्र हर्ये न गम्यते ॥ ६२ ।। तदेकमठप्राप्त्यापि त्वं गार्वतः । त्यक्तः सुहृत्स्नेहः । नैतदेसि यत्त्वया मठाश्रयव्याजेन नरकोपार्जना कृता | उक्तं च । नरकाय मतिस्ते चेत्पौरोहित्यं समाचर । वर्ष यावत्किमन्येन मठचिन्ता दिनत्रयम् ॥ ६३ ॥ तन्मूर्ख शोचितव्यस्त्वं गर्व गतः । तदहं त्वदीयं मउं परित्यज्य यास्यामि | अथ तच्छ्रुत्वा भयत्रस्तमनास्ताम्रचूडस्तमुवाच । भो 20 भगवन् मा मैवं वद । न त्वत्समोन्यो मम सुहृत्कश्चिदस्ति | परं तच्छूयतां गोष्ठीशैथिल्यकारणम् । एष दुरात्मा मूषकः प्रोन्नतस्थाने धृतमपि भिक्षापात्रमुत्प्लुत्यारोहति भिक्षाशेषं च तत्रस्थं भक्षयति । तदभावादेव मठे मार्जनक्रियापि न भवति । तन्मूषकत्रासार्थमेतेन वंशेन भिक्षापात्रं मुहुर्मुहस्ताडयामि । नान्यत्कारणमिति | अपरमे- 25 तत्कुतूहलं पश्यास्य दुरात्मनो यन्मार्जारमर्कटादयोपि तिरस्कृता अस्योत्पतनेन । बृहत्स्फिगाह । अथ ज्ञायते तस्य बिलं कस्मिस्तत्म- 15

·तन्त्रम् २.
पञ्चतन्त्रम्.
१५
देशे । ताम्रचूड आह । भगवन् न वेद्मि सम्यक् । स आह | नूनं
निधानस्योपरि तस्य बिलम् । निधानोष्मणा प्रकूदते । उक्तं च |
ऊष्मापि वित्तजो वृद्धिं तेजो नयति देहिनाम् ।
किं पुनस्तस्य संभोगस्त्यागकर्मसमन्वितः ॥ ६४ ॥
तथा च ।
नाकस्माच्छाण्डिलीमाता विक्रीणाति तिलैस्तिलान् ।
लुञ्चितानितरैर्येन कार्यमत्र भविष्यति ।। ६५ ।।
ताम्रचूड आह । कथमेतत् । स आह ।
कथा 2.
यदहं कस्मिंश्चित्स्थाने प्रावृद्धाले व्रतग्रहणनिमित्तं कंचिद्राह्मणं 10
वासार्थ प्रार्थितवान् । ततश्च तद्वचनात्तेनापि शुभूषितः मुखेन देवा-
र्चनपरस्तिष्ठामि । अथान्यस्मिनहनि प्रत्यूषे प्रबुद्धोहं ब्राह्मणब्राह्मणी-
संवादे दत्तावधानः शृणोमि । तत्र ब्राह्मण आह । ब्राह्मणि प्रभाते
दक्षिणायनसंक्रान्तिरनन्तदानफलदा भविष्यति । तदहं प्रतिग्रहार्थ ग्रा-
मान्तरं यास्यामि | त्वया ब्राह्मणैकस्य भगवतः सूर्यस्योद्देशेन किंचिद्भो- 15
जनं दातव्यम् । अथ तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणी परुषतरवचनैस्तं भर्त्सयमाना
प्राह । कुतस्ते दारिद्र्योपहतस्य भोजनप्राप्तिः । तत्किं न लज्जस एवं
ब्रुवाणः । किंच न मया तव हस्तलमया क्वचिदपि लब्धं सुखं न
मिष्टानस्यास्वादनं न च हस्तपादकण्ठादिभूषणम् । तछुत्वा भयत्रस्तोपि
विप्रो मन्दमन्दं प्राह । ब्राह्मणि नैतद्युज्यते वक्तुम् । उक्तं च | 20
प्रासादपि तदर्ध च कस्मानो दीयतार्थषु ।
इच्छानुरूपो विभवः कदा कस्य भविष्यति ।। ६६ ।।
ईश्वरा भूरिदानेन यल्लभन्ते फलं किल ।
दरिद्रस्तच्च काकिण्या प्रामुयादिति नः श्रुतिः ॥ ६७ ॥
दाता लघुरपि सेव्यो भवति न कृपणो महानपि समृद्धया । 25
कूपोन्तःस्वादुजलः प्रीत्यै लोकस्य न समुद्रः॥ ६८॥

·१६ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. तथा च॥ अकृतत्यागमहिनो मिथ्या किं राजराजशब्देन | गोतारं न निधीनां कथयन्ति महेश्वरं विबुधाः ॥ ६९।। अपि च। सदादानः परिक्षीणः शस्त एव करीश्वरः । अदानः पीनगात्रापि निन्द्य एव हि गर्दभः ॥ ७० ॥ यच्छञ्चलमपि जलदो वल्लभतामेति सकललोकस्य । नित्यं प्रसारितकरो मित्रोपि न वीक्षितुं शक्यः ॥ ७१ ॥ एवं ज्ञात्वा दारिद्र्याभिभूतैरपि स्वल्पात्स्वल्पतरं काले पात्रे च देयम् । उक्तं च॥ सत्पात्रं महती श्रद्धा देशकालं यथोचितम् । यहीयते विवेक स्तदनन्ताय कल्पते ॥ ७२॥ तथा च । अतितृष्णा न कर्तव्या तृष्णां नैव परित्यजेत् । अतितृष्णाभिभूतस्य चूडा भवति मस्तके ॥ ७३ ॥ ब्राह्मण्याह । कथमेतत् । स आह । 10 15 कथा 3. अस्ति कस्मिंश्चिहनोद्देशे पुलिन्दः । स च पापाद्ध कर्तुं प्रस्थितः । अथ तेन प्रसर्पता महानञ्जनपर्वतशिखराकारः क्रोडः समासादितः । 20 तं दृष्ट्वा कर्णान्ताकृष्टनिशितसायकेन समाहतः । तेनापि कोपाविष्टेन चेतसा बालेन्दुद्युतिना दंष्ट्राग्रेण पाटितोदरः पुलिन्दो गतासुर्भूतलेप- तत् | अथ लुब्धकं व्यापाद्य सूकरोपि शरप्रहारवेदनया पञ्चत्वं गतः। एतस्मिन्नन्तरे कश्चिदासन मृत्युः शृगाल इतस्ततः परिभ्रमंस्तं प्रदेश- माजगाम । यावद्वराहपुलिन्दौ द्वावपि पश्यति तावत्महष्टो व्यचिन्त- 25 यत् । भोः सानुकूलो मे विधिः । तेनैतदप्यचिन्तितं भोजनमुपस्थितम् । अथवा साध्विदमुच्यते ।

·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम्. १७ अकृतेप्युद्यमे पुंसामन्यजन्मकृतं फलम् शुभाशुभं समभ्येति विधिना संनियोजितम् ।। ७४ ॥ तथा च। यस्मिन्देशे च काले च वयसा यादृशेन च । कृतं शुभाशुभं कर्म तत्तथा तेन भुज्यते ॥ ७९ ॥ तदहं तथा भक्षयामि यथा बहून्यहानि मे प्राणयात्रा भवति । तत्तावदेवं स्नायुपाशं धनुष्कोटिगतं भक्षयामि | उक्तं च । शनैः शनैश्च भोक्तव्यं स्वयं वित्तमुपार्जितम् । रसायनमिव प्रा हेलया न कदाचन ॥ ७६ ॥ एवं मनसा निश्चित्य चापचटितकोोर्ट मुखे प्रक्षिप्य स्नायुं भक्षितुं 10 प्रवृत्तः । ततश्च कर्तिते पाशे तालुदेशं विदार्य चापकोटिर्मस्तकमध्येन निष्क्रान्ता | सोपि मृतः । अतोहं ब्रवीमि । अतितृष्णा न कर्तव्या तृष्णां नैव परित्यजेत् । आतितृष्णाभिभूतस्य चूडा भवति मस्तके ॥ ७७ ॥ अथैवं सा तेन प्रबोधिता ब्राह्मण्याह । यद्येवं तदस्ति मे गृहे स्तोक- 15 तिलराशिः । ततस्तिलाल्लुञ्चित्वा तिलचूर्णेन ब्राह्मणं भोजायप्यामीति | ततस्तद्वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणो ग्रामं गतः । सापितिलानुष्णोदकेन संमद्य कुटित्वा सूर्यातपे दत्तवती । अत्रान्तरे तस्या गृहकर्मव्यग्रायास्तिलानां मध्ये कश्चित्सारमेयो मूत्रोत्सर्ग चकार । तं दृष्ट्वा सा चिन्तितवती । अहो नैपुण्यं पश्य पराङ्मुखीभूतस्य विधेर्यदेते तिला अभोज्याः कृताः। 20 तदहमेतान्समादाय कस्यचिद्गृहं गत्वा लुञ्चितैरलुञ्चितानानयामि । सर्वोपि जनोनेन विधिना प्रदास्यतीति । अथ यस्मिन्गृहेहं भिक्षार्थ प्रविष्टस्तत्र गृहे सापि तिलानादाय प्रविष्टा विक्रय कर्तुम् । आह च । गृह्णातु कश्चिदलुञ्चित ञ्चितांस्तिलान् । अथ तद्गृहगृहिणी गृहं प्र- विष्टा यावदलुञ्चितै ञ्चितान्गृह्णाति तावदस्याः पुत्रेण कामन्दकि- 25 शास्त्रं दृष्ट्वा व्याहतम्। मातः अग्राह्याः खल्विमे तिलाः । नास्या अलु- ·१८ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. ञ्चितैलुञ्चिता ग्राह्याः । कारणं किंचिद्भविष्यति । तेनैषालुञ्चितैलृच्चि- तान्प्रयच्छति । तच्छ्रुत्वा तया परित्यक्तांस्ते तिलाः। अतोहं ब्रवीमि । नाकस्माच्छाण्डिलीमाता विक्रीणाति तिलैस्तिलान् । लुञ्चितानितरैर्येन कार्यमत्र भविष्यति || ७८ ॥ एतदुत्त्वा स भूयोपि प्राह | अथ ज्ञायते तस्य कमणमार्गः। ताम्र- चूड आह । भगवन् ज्ञायते यत एकाकी न समागच्छति । किं त्वसं- ख्ययूथपरिवृतः पश्यतो मे परिभ्रमन्नितस्ततः सर्वजनेन सहागच्छति याति च । अभ्यागत आह । अस्ति किंचित्खनित्रकम् । स आह । बाढमस्ति । एषा सर्वलोहमयी स्वहस्तिका । अभ्यागत आह । तर्हि 10 प्रत्यूषे त्वया मया सह बोद्धव्यं येन द्वावपि जनचरणामलिनायां भूमौ तत्पदानुसारेण गच्छावः । मयापि तद्वचनमाकर्ण्य चिन्तितम् । अहो विनष्टोस्मि यतोस्य साभिप्रायवांसि श्रूयन्ते । नूनं यथा निधानं ज्ञातं तथा दुर्गमप्यस्माकं ज्ञास्यति । एतदभिप्रायादेव ज्ञायते | उक्तं च । 15 .. 20 सकृदपि दृष्ट्वा पुरुषं विबुधा जानन्ति सारतां तस्य । हस्ततुलयापि निपुणाः पलप्रमाणं विजानन्ति ॥ ७९ ॥ वाञ्छेव सूचयति पूर्वतरं भविष्यं पुंसां यदन्यतनुजं त्वशुभं शुभं वा । विज्ञायते शिशुरजातकलापचिह्नः प्रत्युद्गतैरपसरन्सरसः कलापी ।। ८० ।। ततोहं भयत्रस्तमनाः सपरिवारो दुर्गमार्ग परित्यज्यान्यमार्गेण गन्तुं प्रवृत्तः । सपरिजनो यावदग्रतो गच्छामि तावत्संमुखो बृहत्कायो मार्जारः समायाति । स च मूषकवृन्दमवलोक्य तन्मध्ये सहसोत्पपात अथ ते मूषका मां कुमार्गगामिनमवलोक्य गर्हयन्तो हतशेषा रुधि- 25 रप्लावितवसुंधरास्तमेव दुगै प्रविष्टाः । अथवा साध्विदमुच्यते | छित्त्वा पाशमपास्य कूटरचनां भक्त्वा बलाद्वागुरां पर्यन्ताभिशिखाकलापजटिलानिर्गत्य दूरं वनात् | ·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम्. १९ ९ व्याधानां शरगोचरादपि जवेनोत्पत्य धावन्मृगः कूपान्तः पतितः करोतु विधुरे किंवा विधौ पौरुषम् ॥ ८१ ।। अथाहमेकोन्यत्र गतः । शेषा भूढतया तत्रैव दुर्गे प्रविष्टाः। अत्रा- न्तरे स दुष्टपरिव्राजको रुधिरबिंदुचर्चितां भूमिमवलोक्य तेनैव दुर्ग- मार्गेणागत्योपस्थितः । ततश्च स्वहस्तिकया खनितुमारब्धः । अथ तेन ; खनता प्राप्तं तनिधानं यस्योपरि सदैवाहं कृतवसतिर्यस्योप्मणा महा- दुर्गमपि गच्छामि । ततो हृष्टमनास्ताम्रचूडमिदमूचेभ्यागतः । भो भगवन् इदानीं स्वपिहि निःशङ्कः । अस्योष्मणा मृषकस्ते जागरणं करोति । एवमुक्त्वा निधानमादाय मठाभिमुखं प्रस्थितौ द्वावपि । अह- मपि यावन्निधानमागच्छामि तावदरमणीयमुद्धेगकारकं तत्स्थानं 10 वीक्षितुमपि न शक्नोमि । अचिन्तयं च किं करोमि । क गच्छामि। कथं मे स्यान्मनसः प्रशान्तिः । एवं चिन्तयतो महाकष्टेन स दिवसो व्यतिक्रान्तः। अथास्तमिते सोद्वेगो निरुत्साहस्तस्मिन्मठे सपरिवारः प्रविष्टः । अथास्मत्परिग्रहशब्दमाकर्ण्य ताम्रचूडोपि भूयो भिक्षापात्रं जर्जरवंशेन ताडयितुं प्रवृत्तः । अथासावभ्यागतः प्राह । सखे किम- 15 द्यापि निःशङ्को न निद्रां गच्छसि | स आह | भगवन् भूयोपि समा- यातः सपरिवारः स दुष्टात्मा मूषकः । तद्भयाज्जर्जरवंशेन भिक्षापात्रं ताडयामि । ततो विहस्याभ्यागतः प्राह | सखे मा भैषीः। वित्तेन सह गतोस्य कूर्दनोत्साहः। सर्वेषामपि जन्तूनामियमेव स्थितिः । उक्तं च | यदुत्साही सदा मर्त्यः पराभवति यज्जनान् । यदुद्धतं वदेद्वाक्यं तत्सर्वं वित्तजं बलम् ॥ ८२॥ अथाहं तच्छ्रुत्वा कोपाविष्टो भिक्षापात्रमुद्दिश्य विशेषादुत्कृर्दितो- प्राप्त एव भूमौ निपतितः । तच्छुत्वासौ मे शत्रुर्विहस्य ताम्रचूडमुवाच। भोः पश्य कौतूहलम् । आह च । अर्थेन बलवान्सर्वो अर्थयुक्तः स पण्डितः । पश्यैनं मूषकं व्यर्थ स्वजातेः समतां गतम् ।। ८३ ॥ 2) 25 ·२० पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. cr - 10 तत्स्वपिहि त्वं गतशङ्कः । यदस्योत्पतनकारणं तदावयोर्हस्तगतं जातम् । अथवा साध्विदमुच्यते । दंष्ट्राविरहितः सर्पो मदहीनो यथा गजः । तथार्थेन विहीनोत्र पुरुषो नामधारकः ॥ ८४ ॥ तच्छ्रुत्वाहं मनसा विचिन्तितवान् । यतोङ्गुलिमात्रमपि कूर्दनश- क्तिर्नास्ति तद्धिगर्थहीनस्य पुरुषस्य जीवितम् । उक्तं व । अर्थेन च विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः । उच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीप्मे कुसरितो यथा ।। ८५ ॥ यथा काकयवाः प्रोक्ता यथारण्यभवास्तिलाः । नाममात्रा न सिद्धौ हि धनहीनास्तथा नराः ।। ८६ ।। सन्तोपि न हि राजन्ते दरिद्रस्येतरे गुणाः । आदित्य इव भूतानां श्रीर्गुणानां प्रकाशिनी ।। ८७ ॥ न तथा बाध्यते लोके प्रकृत्या निर्धनो जनः । यथा द्रव्याणि संप्राप्य तैर्विहीनः सुखंधितः ।। ८८ ॥ शुष्कस्य कीटखातस्य वालिदग्धस्य सर्वतः । तरोरप्यूषरस्थस्य वरं जन्म न चार्थिनः ।। ८९ ।। शङ्कनीया हि सर्वत्र निष्प्रतापा दरिद्रता । उपकर्तुमपि प्राप्तं निःस्वं संत्यज्य गछति ।। ९० ॥ उन्नम्योनम्य तत्रैव निर्धनानां मनोरथाः । हृदयेष्वेव लीयन्ते विधवास्त्रीस्तनाविव ।। ९१ ।। व्यक्तेपि वासरे नित्यं दौर्गत्यतमसावृतः अग्रतोपि स्थितो यत्नान केनापीह दृश्यते ॥ ९२ ॥ एवं विलप्याहं भनोत्साहस्तन्निधानं गण्डोपधानीयकृतं दृष्ट्वा रवं दुर्ग प्रभाते गतः । ततश्च मद्धृत्याः प्रभाते गच्छन्तो मिथो जल्पन्ति । 25 अहो असमर्थोयमुदरपूरणेस्माकम् । केवलमस्य पृष्ठलग्नानां विडाला- दिविपत्तयः । तत्किमनेनाराधितेन । उक्तं च । 1.. 21 ·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम्. २१ यत्सकाशान लाभः स्यात्केवलाः स्युर्विपत्तयः । स स्वामी दूरतस्त्याज्यो विशेषादनुजीविभिः ॥ ९३ ॥ एवं तेषां वचांसि श्रुत्वा स्वदुर्ग प्रविष्टोहम् | यावन्न कश्चिन्मम संमुखोभ्येति तावन्मया चिन्तितम् । धिगियं दरिद्रता । अथवा साध्विदमुच्यते । मृतो दरिद्रः पुरुषो मृतं मैथुनमप्रजम् । मृतमश्रोत्रियं श्राद्धं मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः ॥ ९४ ।। एवं मे चिन्तयतस्ते भृत्या मम शत्रूणां सेवका जाताः। ते च मामे काकिनं दृष्ट्वा विडम्बनां कुर्वन्ति । अथ मयैकाकिना योगनिद्रां गतेन भृयो विचिन्तितम् । यत्तस्य कुतपस्विनः समाश्रयं गत्वा तद्दण्डोप- 10 धानवर्तिकृतां वित्तपेटां शनैःशनैर्विदार्य तस्य निद्रावशं गतस्य स्वदुर्गे तद्वित्तमानयामि येन भूयोपि मे वित्तप्रभावेनाधिपत्यं पूर्ववद्भवति । उक्तं च । व्यथयन्ति पर चेतो मनोरथशतैर्जनाः । नानुष्टानैर्धनहींनाः कुलजा विधवा इव ॥ ९५ ॥ दौर्गत्यं देहिनां दुःखमपमानकरं परम् । येन स्वैरपि मन्यन्ते जीवन्तोपि मृता इव || ९६ ॥ दैन्यस्य पात्रतामेति पराभूतेः परं पदम् । विपदामाश्रयः शश्वोर्गत्यकलुषीकृतः ॥ ९७ ।। लज्जन्ते बान्धवास्तेन संबन्धं गोपयन्ति च । मित्राण्यमित्रतां यान्ति यस्य न स्युः कपर्दकाः ॥ ९८ ॥ मूत लाघवमेवैतदपायानामिदं गृहम् । पर्यायो मरणस्यायं निर्धनत्वं शरीरिणाम् ॥ ९९ ।। अजाधूलिरिव त्रस्तेर्मार्जनीरेणुवजनैः । दीपखट्वोत्थच्छायेव त्यज्यते निर्धनो जनैः ॥ १०० ॥ शौचावशिष्टयाप्यस्ति किंचित्कार्य क्वचिन्मृदा । निर्धनेन जनेनैव न तु किंचित्प्रयोजनम् ॥ १०१ ।। 17 20 25 ·२२ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. अधनो दातुकामोपि संप्राप्नो धनिनां गृहम् । मन्यते याचकोयं धिग्दारियं खलु देहिनाम् ॥ १०२ ॥ अतो वित्तापहारं विदधतो यदि मे मृत्युः स्यात्तथापि शोभनम् । उक्तं च । स्ववित्तहरणं दृष्ट्वा यो न रक्षत्यसौ नरः । पितरोपि न गृह्णन्ति तहत्तं सलिलाञ्जलिम् ।। १०३ ।। तथा च । गवार्थे ब्राह्मणार्थे च स्त्रीवित्तहरणे तथा । प्राणांस्त्यजति यो युद्धे तस्य लोकाः सनातनाः॥ १०४ ॥ एवं निश्चित्य रात्रौ तत्र गत्वा निद्रावशमुपागतस्य पेटायां मया छिद्रं कृतं यावत्तावत्प्रबुद्धो दुष्टतापसः । ततश्च जर्जरवंशप्रहारेण शिरसि ताडितः कथंचिदायुःशेषतया निर्गतोहं न मृतश्च । उक्तं च । प्राप्तव्यमर्थ लभते मनुष्यो देवोपि ते लवयितुं न शक्तः । तस्मान्न शोचामि न विस्मयो मे यदस्मदीयं न हि तत्परेषाम् ॥ १०५ ।। काककृर्मों पृच्छतः । कथमेतत् । हिरण्यक आह | 10 15 कथा ४. अस्ति कस्मिंश्चिन्नगरे सागरदत्तो नाम वणिक् । तत्स्नुना रूप- 20 कशतेन विक्रीयमाणः पुस्तको गृहीतः । तस्मिंश्च लिखितमस्ति । प्राप्तव्यमर्थ लभते मनुष्यो देवोपि तं लवयितुं न शक्तः। तस्मान्न शोचामि न विस्मयो मे यदस्मदीयं न हि तत्परेषाम् ।। १०६ ।। तदृष्ट्वा सागरदत्तेन तनुजः पृष्टः । पुत्र कियता मूल्येनैष पुस्तको गृहीतः । सोब्रवीत् । रूपकशतेन । तच्छ्रुत्वा सागरदत्तोब्रवीत् । 25 ·तन्त्रम् २० पञ्चतन्त्रम्. २३ धितर्ख त्वं लिखितेक लोकं पुस्तकं रूपकशतेन यगृहास्येतया बुद्ध्या कथं द्रव्योपार्जनं करिष्यसि | तदद्यप्रभृति त्वया मे गृहे न प्रवेष्टव्यम् । एवं निर्भय॑ गृहानिःसारितः । स च तेन निदेन विप्रकृष्टं देशा- न्तरं गत्वा किमपि नगरमासाद्यावस्थितः । अथ कतिपयदिवसैस्तन्न- गरनिवासिना केनचिदसौ पृष्टः । कुतो भवानागतः । किंनामा त्वम् । : असावब्रवीत् । प्राप्तव्यमर्थ लभते मनुष्यः । अथान्येनापि पृष्टेनानेन तथैवोत्तरं दत्तम् । एवं च तस्य नगरस्य मध्ये प्राप्तव्यमर्थ इति तस्य प्रसिद्धं नाम जातम् । अथ राजकन्या चन्द्रवती नामाभिनवरूपयौ- वनसंपन्ना सखीद्वितीयैकस्मिन्दिवसे नगरं निरीक्षमाणास्ति । तत्रैव च कश्चिद्राजपुत्रोतीव रूपसंपन्नो मनोरमञ्च कथमपि तस्या दृष्टि- 10 गोचरे गतः । तदर्शनसमकालमेव कुसुमबाणाहतया तया निजस- ख्यभिहिता । सखि यथा किलानेन सह समागमो भवति तथा त्वया यतितव्यम् । एवं च श्रुत्वा सा सखी तत्सकाशं गत्वा शीघ्रमन- वीत् । यदहं चन्द्रवत्या तवान्तिकं प्रेषिता । भणितं च त्वां प्रति तया । यन्मम त्वदर्शनान्मनोभवेन पश्चिमावस्था कृता । तद्यदि शीघ्रमेव 15 मदन्तिके न समेष्यसि तदा मे मरणं शरणम् । इति श्रुत्वा तेनाभिहि- तम् । यद्यवश्यं मया तत्रागन्तव्यं तत्कथय केनोपायेन प्रवेष्टव्यम् | अथ सख्याभिहितम् । रात्रौ सौधावलम्बितया दृढवरत्रया त्वया तत्रा- रोढव्यम् । सोब्रवीत् । यद्येवं निश्चयो भवत्यास्तदहमेवं करिष्यामि । इति निश्चित्य सखी चन्द्रवतीसकाशं गता । अथागतायां रजन्यांस 20 राजपुत्रः स्वचेतसा व्यचिन्तयत् । अहो महदकृत्यमेतत् । उक्तं च | गुरोः सुतां मित्रभार्या स्वामिसेवकगेहिनीम् । यो गच्छति पुमाल्लोके तमाहुर्बह्मघातिनम् ॥ १०७ ॥ अपरं च । अयशः प्राप्यते येन येन चापगतिर्भवेत् । स्वर्गाच्च भ्रश्यते येन तत्कर्म न समाचरेत् ॥ १०८॥ इति सम्यग्विचार्य तत्सकाशं न जगाम | अथ प्राप्तव्यमर्थः पर्यट- 25 4 ·२४ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. न्धवलगृहपार्श्वे रात्रावलम्बितवरत्रां दृष्ट्वा कौतुकाविष्टहृदयस्तामाल- रब्याधिरूढः । तया च राजपुत्र्या स एवायमित्याश्वस्तचित्तया स्नान- खादनपानाच्छादनादिना संमान्य तेन सह शयनतलमाश्रितया तद- ङ्गसंस्पर्शसंजातहर्षरोमाञ्चितगात्रयोक्तम् । युप्मदर्शनमात्रानुरक्तया ॐ मयात्मा प्रदत्तोयम् । त्वदर्जमन्यो भर्ता मनस्यपि मे न भविष्यतीति। तत्कस्मान्मया सह न ब्रवीषि । सोब्रवीत् । प्राप्तव्यमर्थ लभते मनुष्यः। इत्युक्ते तयान्योयमिति मत्वा धवलगृहादुत्तार्य मुक्तः । स तु खण्डदे- वकुले गत्वा सुप्तः । अथ तत्र कयाचित्स्वैरिण्या दत्तसंकेतको यावह- ण्डपाशकः प्राप्तस्तावदसौ पूर्वसुप्तस्तेन दृष्टो रहस्यसंरक्षणार्थमभिहित- 10 श्च । को भवान् । सोब्रवीत् । प्राप्तव्यमर्थ लभते मनुप्यः । इति श्रुत्वा दण्डपाशकेनाभिहितम् । यच्छून्यं देवगृहमिदम् । तदत्र मदीयस्थाने गत्वा स्वपिहि । तथा प्रतिपद्य स मतिविपर्यासादन्यशयने सुप्तः । अथ तस्य रक्षकस्य बृहत्कन्या विनयवती नाम रूपयौवनसंपन्ना कस्यापि पुरुषस्यानुरक्ता संकेतं दत्त्वा तत्र शयने सुप्तामीत् । अथ सा तमा- 15 यातं दृष्ट्वा स एवायमस्मबल्लभ इति रात्री घनतरान्धकारव्यामोहि- तोत्थाय भोजनाच्छादनादिक्रिया कारयित्वा गान्धर्वविवाहेनात्मानं विवाहयित्वा तेन समं शयने स्थिता विकसितवदनकमला तमाह | किमद्यापि मया सह विश्रब्धं भवान्न ब्रवीति । सोब्रवीत् । प्राप्तव्य- मयं लभते मनुष्यः । इति श्रुत्वा तया चिन्तितम् । यत्कार्यमसमीक्षि- 20 तं क्रियते तस्येदृक्फलविपाको भवतीति । एवं विमृश्य सविषादया तया निःसारितोसौ । स च यावद्वीथीमार्गेण गच्छति तावदन्य- विषयवासी वरकीर्ति म वरो महत्ता वाद्यशब्देनागच्छति | प्राप्तव्यम- र्थोपि तैः समं गन्तुमारब्धः । अथ यावत्लत्यासन्ने लग्नसमये राजमा- र्गासन्नश्रेष्टिगृहद्वारि रचितमण्डपवेदिकायां कृतकौतुकमङ्गलवेषा व- 25 णिक्सुतास्ते तावन्मदमत्तो हस्त्यारोहक हत्वा प्रणश्यज्जनकोलाह- लेन लोकमाकुलयस्तमेवोद्देशं प्राप्तः । तं च दृष्ट्वा सर्वे वरानुयायिनो वरेण सह प्रणश्य दिशो जग्मुः। अथास्मिन्नवसरे भयतरललोचनामे- ·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम्. २५ काकिनी कन्यामवलोक्य मा भैषीरहं परित्रातेति सुधीरं स्थिरीकृत्य दक्षिणपाणौ संगृह्य महासाहसिकतया प्राप्तव्यमर्थः परुषवाक्यैह- स्तिनं निर्भसितवान् । ततः कथमपि दैवयोगादपयाते हस्तिनि यावत्ससुहद्वान्धवोतिक्रान्ते लमसमये वरकीर्तिरागच्छति तावत्तां कन्यामन्यहस्तगतां दृष्ट्वाभिहितम् । भोः श्वशुरक विरुद्धमिदं । त्वयानुष्ठितं यन्मह्यं प्रदाय कन्यान्यस्मै प्रदत्तेति । सोब्रवीत् । भो अहमपि हस्तिभयपलायितो भवद्भिः सहायातो न जाने कि- मिदं वृत्तम् । इत्यभिधाय दुहितरं प्रष्टुमारब्धः। वत्से न त्वया सुन्दरं कृतम् । तत्कथ्यतां कोयं वृत्तान्तः । साब्रवीत् । यदहमनेन प्राणसंश- याद्रक्षिता तदेनं मुक्त्वा मम जीवन्त्या नान्यः पाणिं ग्रहीष्यतीति | 10 अनेन वार्ताव्यतिकरण रजनी व्युष्टा । अथ प्रातस्तत्र संजाते महा- जनसमवाये वा व्यतिकरं श्रुत्वा राजदुहिता तं देशमागता । कर्ण- परंपरया श्रुत्वा दण्डपाशकमुतापि तत्रैवागता | अथ तं महाजनसम- वार्य श्रुत्वा राजापि तत्रैवाजगाम | प्राप्तव्यमर्थ प्राह । यद्विश्रब्धं कथय कीदृशोसौ वृत्तान्तः । अथ सोब्रवीत् । प्राप्तव्यमर्थ लभते मनुष्य 15 इति! राजकन्या स्मृत्वाब्रवीत् । देवोपि तं लवयितुं न शक्तः । ततो दण्डपाशकसुताब्रवीत् । तस्मान्न शोचामि न विस्मयो म इति | तम- खिललोकवृत्तान्तमाकर्ण्य वणिक्सुताब्रवीत् । यदस्मदीयं न हि तत्प- रेषामिति । अभयदानं दत्त्वा राजा पृथक्पृथग्वृत्तान्ताज्ञात्वावगतत- त्वस्तस्मै प्राप्तव्यमर्थाय स्वदुहितरं सबहुमानं ग्रामसहस्रेण समं सर्वा- 20 लंकारपरिवारयुतां दत्त्वा त्वं मे पुत्रोसीति नगरविदितं तं यौवराज्ये- भिषिक्तवान् । दण्डपाशकेनापि स्वदुहिता स्वशक्त्या वस्त्रदानादिना संभाव्य प्राप्तव्यमर्थाय प्रदत्ता । अथ प्राप्तव्यमर्थेनापि स्वीयपितृमा- तरौ समस्तकुटुम्बावृतौ तस्मिन्नगरे संमानपुरःसरं समानीतौ । अथ सोपि स्वगोत्रेण सह विविधभोगानुपभुञ्जनः सुखेनावस्थितः । अतोहं 25 ब्रवीमि ।

·२६ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २ 10 प्राप्तव्यमर्थ लभते मनुष्यो देवोपि तं लङ्घायितुं न शक्तः। तस्मान्न शोचामि न विस्मयो मे यदस्मदीयं न हि तत्परेषाम् ॥ १०९ ॥ तदेतत्सकलं सुखदुःखमनुभूय परं विषादमागतोनेन मित्रेण त्वत्स- काशमानीतः । तदेतन्मे वैराग्यकारणम् | मन्थरक आह । भद्र भवति सुहृदयमसंदिग्धं यः क्षुत्क्षामोपि शत्रुभूतं त्वां भक्षस्थाने स्थितमेवं पृष्ठमारोप्यानयति न मार्गेपि भक्षयति । उक्तं च यतः । विकारं याति नो चित्तं वित्ते यस्य कदाचन । मेत्रस्य सुकुलीनस्य कारयेन्मित्रमुत्तमम् ॥ ११० ॥ विद्वद्भिः सुहृदामत्र चिह्नरेतैरसंशयम् । परीक्षाकरणं प्रोक्तं होमानेरिव पण्डितैः ॥ १११ ।। तथा च। आपत्काले तु संप्राप्ने यन्मित्रं मित्रमेव तत् । वृद्धिकाले तु संप्राप्ते दुर्जनोपि सुहृद्भवेत् ।। ११२ ॥ तन्ममाप्यद्यास्य विषये विश्वासः समुत्पनो यतो नीतिविरुद्धेयं मैत्री मांसाशिभिर्वायसैः सह जलचराणाम् । अथवा साध्विदमुच्यते | मित्रं कोपि न कस्यापि नितान्तं न च वैरकृत् । दृश्यते मित्रविध्वस्तः कार्याईरिप्ररक्षितः ॥ ११३ ॥ तत्स्वागतं भवतः । स्वगृहवदास्यतामत्र सरस्तीरे । यच्च वित्त- नाशो विदेशवासश्च ते संजानस्तत्र विषये संतापो न कर्तव्यः । उक्तं च । अभ्रच्छाया खलप्रीतिः सिद्धमन्नं च योषितः । किंचित्कालोपभोग्यानि यौवनानि धनानि च ॥ ११४ ॥ अत एव विवेकिनो जितात्मानो धनस्पृहां न कुर्वन्ति । उक्तं च । सुसंचितैर्जीवनवत्सुरक्षितै- निजेपि देहे न वियोजितैः क्वचित् । 15 20 25 ·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम्. २७ 5 10 पुंसो यमान्तं व्रजतोपि निष्ठुरै- रेतैर्धनैः पञ्चपदी न दीयते ॥ ११५॥ अन्यच्च । यथामिषं जले मत्स्यैर्भक्ष्यते श्वापदैर्भुवि । आकाशे पक्षिभिश्चैव तथा सर्वत्र वित्तवान् ॥ ११६ ॥ निर्दोषमपि वित्ताढचं दोषैर्योजयते नृपः । निर्धनः प्राप्तदोषोपि सर्वत्र निरुपद्रवः ॥ ११७॥ अर्थानामर्जने दुःखमर्जितानां च रक्षणे । नाशे दुःखं व्यये दुःखं धिगाः कष्टसंश्रयाः ॥ ११८ ॥ अर्थार्थी यानि कष्टानि मूढोयं सहते जनः । शतांशेनापि मोक्षार्थी तानि चेन्मोक्षमामुयात् ॥ ११९ ॥ अपरं विदेशवासजमपि वैराग्यं त्वया न कार्यम् । यतः । को धीरस्य मनस्विनः स्वविषयः को वै विदेशः स्मृतो यं देशं श्रयते तमेव कुरुते बाहुप्रतापार्जितम् । यहंष्ट्रानखलाङ्गुलप्रहरणैः सिंहो वनं गाहते तस्मिन्नेव हतहिपेन्द्ररुधिरैस्तृष्णां छिनत्त्यात्मनः॥१२० ।। अर्थहीनः परे देशे गतोपि यः प्रज्ञावान्भवति स कथंचिदपि न सीदति । उक्तं च । कोतिभारः समर्थानां किं दूरं व्यवसायिनाम् । को विदेशः सुविद्यानां कः परः प्रियवादिनाम् ॥ १२१ ।। 20 तमज्ञानिधिर्भवान प्राकृतपुरुषतुल्यः । अपरं प्राप्तोप्यर्थः कर्मप्रा- म्वा नश्यति । तदेतावन्ति दिनानि त्वदीयमासीत् । मुहूर्तमप्यात्मीयं भोक्तुं न लभ्यते स्वयमागतमपि विधिनापहियते । अर्थस्योपार्जनं कृत्वा नैव भोग समभुते । अरण्यं महदासाद्य मूढः सोमिलको यथा ॥१२२ ॥ हिरण्यक आह । कथमेतत् । स आह । 15 25 ·२८ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २० कथा अस्ति कस्मिंश्चिदधिष्ठाने सोमिलको नाम कौलिको वसति स्म । सोनेकविधपटरचनारजितानि पार्थिवोचितानि सदैव वस्त्राण्युत्पाद- यति | परं तस्य चानेकविधपट्टरचननिपुणस्यापि न भोजनाच्छाद- 5 नाभ्यधिकं कथमप्यर्थमात्रं संपद्यते । अथान्ये तत्र सामान्यकौलिकाः स्थूलवस्त्रसंपादनविज्ञानिनो महर्द्धिसंपन्नाः । तानवलोक्य स स्वभा- माह | प्रिये पश्यैतान्स्थूलपट्टकारकान्धनकनकसमृद्धान् । तदधा- रणकं ममैतत्स्थानम् । तदन्यत्रोपार्जनाय गच्छामि | सा प्राह । भोः प्रियतम मिथ्या प्रलपितमेतद्यदन्यत्र गतानां धनं भवति स्वस्थाने न 10 भवति । उक्तं च ॥ उत्पतन्ति यदाकाशे निपतन्ति महीतले । पक्षिणां तदपि प्राप्त्या नादत्तमुपतिष्ठति ।। १२३ ।। तथा च । न हि भवति यन्न भाव्यं भवति च भाव्यं विनापि यत्नेन । करतलगतमपि नश्यति यस्य तु भवितव्यता नास्ति ॥ १२४ ॥ यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् । तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुगच्छति ॥ १२५ ।। शेते सह शयानेन गच्छन्तमनुगच्छति । नराणां प्राक्तनं कर्म तिष्ठति तु सहात्मना ।। १२६ ॥ यथा छायातपो नित्यं सुसंबद्धौ परस्परम् । एवं कर्म च कर्ता च संश्लिष्टावितरेतरम् ॥ १२७ ॥ तस्मादत्रैव व्यवसायपरो भव । कौलिक आह । प्रिये न सम्यग- भिहितं भवत्या । व्यवसाय विना न कर्म फलति । उक्तं च। यथैकेन न हस्तेन तालिका संप्रपद्यते । तथोद्यमपरित्यक्तं न फलं कर्मणः स्मृतम् ॥ १२८ ।। पश्य कर्मवशात्माप्तं भोज्यकालेपि भोजनम् । हस्तोद्यम विना वक्त्रे प्रविशेन्न कथंचन ॥ १२९ ॥ 15 20 25 ·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम्.. २९ 5 तथा च । उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मी- दैवं हि दैवमिति कापुरुषा वदन्ति । दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्वा यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोत्र दोषः ॥ १३० ॥ तथा च ॥ उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः । न हि सुप्तस्य सिंहस्य विशन्ति वदने मृगाः ॥ १३१ ॥ उद्यमेन विना राजन सिध्यन्ति मनोरथाः । कातरा इति जल्पन्ति यद्भाव्यं तद्भविष्यति ॥ १३२ ॥ 10 स्वशत्या कुर्वतः कर्म न चेसिद्धिं प्रयच्छति । नोपालभ्यः पुमांस्तत्र दैवान्तरितपौरुषः ॥ १३३ ।। तन्मयावश्यं देशान्तरं गन्तव्यम् । इति निश्चित्य वर्धमानपुर गत्वा तत्र वर्षत्रयं स्थित्वा सुवर्णशतत्रयोपार्जनं कृत्वा भूयः स्वगृह प्रस्थितः । अथापिथे गच्छतस्तस्य कदाचिदटव्यां पर्यटतो भगवान- 15 विरस्तमुपागतः । तत्र च व्यालभयात्स्थूलतरवटस्कन्ध आरुह्य प्रसुप्नो यावत्तिष्ठति तावन्निशीथे द्वौ पुरुषो रौद्राकारौ परस्परं जल्पन्ता- वशृणोत् । तत्रैक आह । भोः कर्तः त्वं किं सम्यङ्ग वेत्सि यदस्य सोमिलकस्य भोजनाच्छादनावृतेधिका समृद्धिर्नास्ति । तत्किं त्वयास्य सुवर्णशतत्रयं दत्तम् । स आह । भोः कर्मन् मयावश्यं दातव्यं व्यव- 20 सायिनां तत्र च तस्य परिणतिस्त्वदायत्तेति । अथ यावदसौ कौलिकः प्रबुद्धः सुवर्णग्रन्धिनलोकयति ताव- द्रिक्तं पश्यति । ततः साक्षेपं चिन्तयामास । अहो किमेतत् । महता कष्टेनोपार्जितं वित्तं हेलया क्वापि गतम् । यद्यर्थश्रमोकिंचनः कथं स्वपल्या मित्राणां च मुखं दर्शयिष्यामि । इति निश्चित्य तदेव पत्तनं 25 गतः । तत्र च वर्षमात्रेणापि सुवर्णशतपञ्चकमुपायं भूयोपि स्व- स्थानं प्रति प्रस्थितः । यावदर्धपथे भूयोटवीगतस्य भगवान्भानुरस्तं- ·३० पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. जगामाथ सुवर्णनाशभयात्सुश्रान्तोपि न विश्राम्यति केवलं कृतगृहो- कण्ठः सत्वरं व्रजति । अत्रान्तरे द्वौ पुरुषो तादृशौ दृष्टिदेशे समा- गच्छन्तौ जल्पन्तौ च शृणोति । तत्रैकः प्राह । भोः कर्तः किं त्वयै- तस्य सुवर्णशतपञ्चकं दत्तम् । तल् िन वेत्सि योजनाच्छादनाभ्य- 5 धिकमस्य किंचिन्नास्ति । स आह । भोः कर्मन् मयावश्यं देयं व्यव- सायिनाम् । तस्य परिणामस्त्वदायत्तः । तत्किं मामुपालम्भयसि । तच्छ्रुत्वा सोमिलको यावद्भन्थिमवलोकयति तावत्सुवर्ण नास्ति । ततः परं दुःखमापन्नो व्यचिन्तयत् । अहो कि मम धनरहितस्य जीवि- तेन । तदत्र वटवृक्ष आत्मानमुद्वध्य प्राणांस्त्यजामि । एवं निश्चित्य 10 दर्भमयी रज्जुं विधाय स्वकण्ठे पाशं नियोज्य शाखायामात्मानं निबध्य यावत्यक्षिपति तावदेकः पुमानाकाशस्थ एवेदमाह । भो भोः सोमिलक मैवं साहसं कुरु । अहं ते वित्तापहारको म ते भोजना- च्छादनाभ्यधिकं वराटिकामपि सहामि । तद्गच्छ स्वगृहं प्रति | अन्यच वदीयसाहसेनाहं तुष्टः । तथा मे न स्याव्यर्थ दर्शनम् । तत्मार्थ- 15 तामभीष्टो वरः कश्चित् । सोमिलक आह । यद्येवं तदेहि मे प्रभूतं धनम् । स आह । भोः किं करिष्यसि भोगरहितेन धनेन यनस्तव भोजनाच्छादनाभ्याधिका प्राप्तिरपि नास्ति । उक्तं च । किं तया क्रियते लक्ष्म्या या वधूरिव केवला । या न वेश्येव सामान्या पथिकैरुपभुज्यते ॥ १३४ ॥ सोभिलक आह । यद्यपि भोगो नास्ति तथापि भवतु मे धनम्। उक्तं च। कृपणोप्यकुलीनोपि सदा संश्रितमानुषैः । सेव्यते स नरो लोके यस्य स्याद्वित्तसंचयः ॥ १३५ ।। तथा च। शिथिलौ च सुबद्धौ च पततः पततो न वा । निरीक्षितौ मया भद्रे दश वर्षाणि पञ्च च ॥ १३६ ॥ पुरुष आह । किमेतत् । सोबवीत् । 20 25 ·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम्. ३१ कथा ६. कस्मिंश्चिदधिष्ठाने तीक्ष्णविषाणो नाम महावृषभो वसति । स च मदातिरेकात्परित्यक्तनिजयूथः शृङ्गाभ्यां नदीतटानि विदारयन्स्वेच्छ- या मरकतसदृशानि शष्पाणि भक्षयनरण्यचरो बभूव । अथ तत्रैव वने प्रलोभको नाम शगालः प्रतिवसति स्म । स कदाचित्स्वभार्यया । सह नदीतीरे सुखोपविष्टस्तिष्ठति । अत्रान्तरे स तीक्ष्णविषाणो जलार्थ तदेव पुलिनमवतीर्णः । ततश्च तस्य लम्बमानौ वृषणावालोक्य शृगा- ल्या भृगालोभिहितः । स्वामिन् पश्यास्य वृषभस्य मांसपिण्डौ लम्ब- मानी यथा स्थितौ | ततः क्षणेन प्रहरेण वा पतिष्यतः । एवं ज्ञात्वा भवता पृष्ठयायिना भाव्यम् । शृगाल आह । प्रिये न ज्ञायते कदाचि- 10 देतयोः पतनं भविष्यति वा न वा । तत्किं वृथा श्रमाय मां नियोज- यसि । अत्रस्थस्वावज्जलार्थमागतान्मूषकान्भक्षयिष्यामि समं त्वया मार्गोयं यतस्तेषाम् । अथ यक्ष त्वां मुकास्य तीक्ष्णविषाणस्य वृषभ- स्य पृष्ठे गमिष्यामि तागत्यान्यः कश्चिदेतत्स्थानं समाश्रयिष्यति । नैतद्युज्यते कर्तुम् । उक्तं च । यो ध्रुवाणि परित्यज्य अध्रुवाणि निषेवते । ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति अध्रुवं नष्टमेव च ॥ १३७ ।। शृगाल्याह भोः कापुरुषस्त्वं यत्किंचित्लाप्नं तेनापि संतोषं करोषि। उक्तं च । सुपूरा स्यात्कुनदिका सुपूरो मूषिकाञ्जलिः । सुसंतुष्टः कापुरुषः स्वल्पकेनापि तुष्यति ॥ १३८ । तस्मात्पुरुषेण सदैवोत्साहवता भाव्यम् । उक्तं च । यत्रोत्साहसमारम्भो यत्रालस्यविनिग्रहः । नयविक्रमसंयोगस्तत्र श्रीरचला ध्रुवम् ॥ १३९ ।। तदेवमिति संचिन्त्य त्यजेन्नोद्योगमात्मनः । अनुयोगेन नो तैलं तिलेभ्योपि हि जायते ।। १४० ॥ 15 20 25 5 ·३२ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. 5 अन्यच्च । यः स्तोकेनापि संतोषं कुरुते मन्दधीर्जनः । तस्य भाग्यविहीनस्य दत्ता श्रीरपि मार्यते ॥ १४१ ।। यञ्च त्वं वदसि । एतौ पतिष्यतो न वेति । तदप्यमुक्तम् । उक्तं च । कृतनिश्चयिनो वन्द्यास्तुङ्गिमा नोपभुज्यते । चातकः को वराकोयं यस्येन्द्रो वारिवाहकः ।। १४२ ॥ अपरं मूषकमांसस्य निर्विण्णाहम् । एतौ च मांसपिण्डौ पतनप्रायौ दृश्यते । तत्सर्वथा नान्यथा कर्तव्यमिति । अथासौ तदाकर्ण्य मूषकमामिस्थानं परित्यज्य तीक्ष्णविषाणस्य पृष्ठमन्वगच्छत् । अथवा 10 साध्विदमुच्यते । तावत्स्यात्सर्वकृत्येषु पुरुषोत्र स्वयं प्रभुः । स्त्रीवाक्याङ्कुशविक्षुण्णो यावन्नो प्रियते बलात् ॥ १४३ ॥ अकृत्यं मन्यते कृत्यमगम्यं मन्यते सुगम् । अभक्ष्यं मन्यते भक्ष्यं स्त्रीवाक्यप्रेरितो नरः॥ १४४ ।। एवं स तस्य पृष्टतः सभार्यः परिभ्रमंश्चिरकालभनयत् । न च तयोः पतनमभूत् । ततश्च निर्वेदात्पञ्चदशे वर्षे शृगालः स्वभार्यामाह। शिथिलौ च सुबद्धौ च पततः पततो न वा । निरीक्षितो मया भद्रे दश वर्षाणि पञ्च च ॥ १४५ ।। तयोस्तत्पश्चादपि पातो न भविष्यति । तत्तदेव स्वस्थानं गच्छावः। 20 अतोहं ब्रवीमि । शिथिलौ च सुबद्धौ च पततः पतनो न वा । निरीक्षितौ मया भद्रे दश वर्षाणि पञ्च च ॥ १४६ ॥ पुरुष आह । यद्येवं तद्गच्छ भूयोपि वर्धमानपुरम् । तत्र द्वौ वणिक्पुत्रौ वसतः । एको गुप्तधनः । द्वितीय उपभुक्तधनः । ततस्तयोः 25 स्वरूपं बुबैकस्य वरः प्रार्थनीयः । यदि ते धनेन प्रयोजनमभक्षितेन ततस्त्वामपि गुप्तधनं करोमि । अथवा दत्तभोग्येन धनेन ते प्रयोजन तदुपभुक्तधनं करोमीति । एवमुक्त्वादर्शनं गतः । सोमिलकोपि वि- 15 ·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम्. स्मितमना भूयोपि वर्धमानपुरं गतः । अथ संध्यासमये श्रान्तः कथ- मपि तत्पुरं प्राप्तो गुप्तधनगृहं पृच्छन्कृच्छाल्लब्ध्वास्तमितसूर्ये प्रविष्टः । अथासौ भार्यापुत्रसमेतेन गुप्तधनेन निर्भय॑मानो हठागृहं प्रविश्योप- विष्टः । ततश्च भोजनवेलायां तस्यापि भक्तिवर्जितं किंचिदशनं दत्तम् । ततश्च भुक्त्वा तत्रैव यावत्सुप्तो निशीथे पश्यति तावत्तावपि हौ । पुरुषौ परस्परं मन्त्रयतः । तत्रैक आह । भोः कर्तः किं त्वयास्य गुप्तधनस्यान्योधिको व्ययो निर्मितो यत्सोमिलकस्यानेन भोजनं दत्तम् । तदयुक्तं त्वया कृतम् । स आह भोः कर्मन् न ममात्र दोषः । मया पुरुषस्य लाभप्राप्तिर्दातव्या । तत्परिणतिः पुनस्त्वदायत्तेति । अथासौ यावदुत्ति तावद्गुप्तधनी विसूचिकया खिद्यमानी रुजाभिभूतः क्षणं 10 तिष्ठति । ततो द्वितीयेति तोषेण कृतोपवासः संजातः । सोमिलकोपि प्रभाते तगृहान्निष्क्रम्योपभुक्तधनगृहं गतः । तेनापि चाभ्युत्थानादिना सत्कृतो विहितभोजनाच्छादनसंमानस्तस्यैव गृहे भव्यशय्यामारुह्य सु- वाप। ततश्च निशीथे यावत्पश्यति तावत्तावेव द्वौ पुरुषो मियो मन्त्र- यतः । अत्र तयोरेक आह । भोः कर्तः अनेन सोमिलकस्योपकारं 15 कुर्वता प्रभूतो व्ययः कृतः। तत्कथय कथमस्योद्धारकविधिर्भविष्यति । अनेन सर्वमेतद्व्यवहारकगृहात्समानीतम् । स आह । भोः कर्मन् मम कृत्यमेतत् । परिणतिस्त्वदायत्तेति । अथ प्रभातसमये राजपुरुषो राज- प्रसाद वित्तमादाय समायात उपभुक्तधनाय समर्पयामास । तदृष्ट्वा सोमिलकश्चिन्तयामास | संचयरहितोपि वरमेष उपभुक्तधनो नासौ 20 गुप्तधनः । उक्तं च । अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम् । रतिपुत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम् ॥ १४७ ।। तद्विधाता मां दत्तभुक्तधनं करोतु | न कार्य मे गुप्तधनेन । ततः सोमिलको दत्तभुक्तधनः संजातः । अतोहं ब्रवीमि | अर्थस्योपार्जनं कृत्वा नैव भोगं समश्नुते । अरण्यं महदासाद्य मूढः सोमिलको यथा ॥ १४८ ।। 25 ·३ तन्त्रम् २ 5 10 ३४ पञ्चतन्त्रम्. तद्भद्र हिरण्यक एवं ज्ञात्वा धनविषये संतापो न कार्यः । अथ विद्यमानमपि धनं भोज्यबन्ध्यतया तदविद्याधनं मन्तव्यम् । उक्तं च। गृहमध्यनिखातेन धनेन धनिनो यदि भवामः किं न तेनैव धनेन धनिनो वयम || १४९ ॥ तथा च । उपार्जितानामर्थानां त्याग एव हि रक्षणम् । तडागोदरसंस्थानां परिवाह इवाम्भसाम् ।। १५०॥ अन्यच्च । दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य । यो न ददाति न भुङ्क्ते तस्य तृतीया गतिर्भवति ।। १५१ ॥ एवं ज्ञात्वा विवकिना न स्थित्यथै वित्तोपार्जनं कर्तव्यं यतो दुःखाय तत् । उक्तं च । संतोषामृततृप्तानां यत्सुखं शान्तचेतसाम् । कुतस्तद्धनलुब्धानामितश्वेतश्च धावताम् ।। १५२॥ पीयूषमिव संतोषं पिबतां निवृतिः परा । दुःखं निरन्तरं पुंसामसंतोषवतां पुनः ॥ १५३ ॥ निरोधाचेतसोक्षाणि निरुद्धान्यखिलान्यपि । आच्छादिते रवी मेधैः संछनाः स्युर्गभस्तयः ॥ १५४ ।। वाञ्चाविच्छेदनं प्राहुः स्वास्थ्यं शान्ता महर्षयः । वाञ्छा निवर्तते नाथैः पिपासेवाग्निसेवनैः ।। १५५ ॥ अनिन्द्यमपि निन्दन्ति स्तुवन्त्वस्तुत्यमुच्चकैः । स्वाफ्तेयकृते माः किं किं नाम न कुर्वते ॥ १५६ ।। धर्मार्थ यस्य वित्तहा तस्यापि न शुभावहा । प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम् ॥ १५७ ॥ दानेन तुल्यो विधिरस्ति नान्यो लोभाच्च मन्बोस्ति परः पृथिव्याम् । 15 .4 20 25 ·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम्. ३५ 10 विभूषणं शीलसमं न चान्यत् संतोषतुल्यं धनमस्ति नान्यत् ॥ १८ ॥ दारिद्रस्य परा मूर्तिर्यन्मानद्रविणाल्पता । जरद्वधनः शर्वस्तथापि परमेश्वरः॥ १५९ ॥ एवं ज्ञात्वा भद्र त्वया संतोषः कार्य इति । मन्थरकवचनमाकर्ण्य । वायस आह । भद्र मन्थरको यदेवं वदति तत्त्वया चित्ते कर्तव्यम् । अथवा साध्विदमुच्यते । सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः । अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ १६० ॥ अप्रियाण्यपि पथ्यानि ये वदन्ति नृणामिह । न एव सुहृदः प्रोक्ता अन्ये स्युर्नामधारकाः ।। १६१ ॥ अथैवं जल्पतां तेषां चित्राङ्गो नाम हरिणो लुब्धकत्रासितस्तस्मि- नेव सरसि प्रविष्टः । अथायान्तं ससंभ्रममवलोक्य लघुपतनको वृक्ष- मारूढः । हिरण्यकः शरस्तम्ब प्रविष्टः । मन्थरकः सलिलाशयमा- स्थितः । अथ लघुपतनको मृगं सम्यक्परिज्ञाय मन्धरकमुवाच । 15 एथेहि सखे मन्थरक मृगोयं तृषार्तोत्र समायातः सरसि प्रविष्टः । तस्य शब्दोयं न मानुषसंभव इति । तच्छ्रुत्वा मन्थरको देशकालोचि- तमाह । भो लघुपतनक यथायं मृगो दृश्यते प्रभूतमुच्छ्वासमुदहन्नु- द्वान्तदृष्ट्या पृष्ठतोवलोकयति तन्न तृषार्त एष नूनं लुब्धकत्रासितः । तज्ज्ञायतामस्य पृष्ठे लुब्धका आगच्छन्ति न वेति । उक्तं च | भयत्रस्तो नरः श्वासं प्रभूतं कुरुते मुहुः । दिशोवलोकयत्येव न स्वास्थ्यं व्रजति क्वचित् ॥ १६२ ॥ तच्छुत्वा चित्राङ्ग आह । भो मन्थरक ज्ञातं त्वया सम्यने त्रास- कारणम् । अहं लुब्धकशरप्रहारादुद्धारितः कृच्छ्रेणात्र समायातः । मम यूथं तैर्लुब्धकैप्पादितं भविष्यति । तच्छरणागतस्य मे दर्शय 25 किंचिदगम्यं स्थानं लुब्धकानाम् | तदाकर्ण्य मन्थरक आह । भोश्चि- त्राङ्ग श्रूयतां नीतिशास्त्रम् । 20 ·पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. 10 दावुपायाविह प्रोक्तौ विमुक्तौ शत्रुदर्शने | हस्तयोश्चालनादेको द्वितीयः पादवेगजः ।। १६३ ।। तद्गम्यतां शीघ्रं धनं वनं यावदद्यापि नागच्छन्ति ते दुरात्मानो लुब्धकाः । अत्रान्तरे लघुपतनकः सत्वरमभ्युपेत्योवाच । भो मन्थरक 5 गतास्ते लुब्धकाः स्वगृहोन्मुखाः प्रचुरमांसपिण्डधारिणः । तचित्राङ्ग त्वं विश्रब्धो जलाद्वहिर्भव । ततस्ते चत्वारोपि मित्रभावमाश्रितास्त- स्मिन्सरसि मध्याह्नसमये वृक्षच्छायाधस्तात्सुभाषितगोष्ठीसुखमनुभ- वन्तः सुखेन कालं नयन्ति । अथवा युक्तमेतदुच्यते । सुभाषितरसास्वादबद्धरोमाञ्चकञ्चकम् विनापि संगमं स्त्रीणां कवीनां सुखमेधते ॥ १६४ ॥ तथा च । सकृदुक्तं न गृह्णाति स्वयं वा न करोति यः । यस्य संपुटिका नास्ति कुतस्तस्य सुभाषितम् ॥ १६९ ।। अथैकस्मिन्नहनि गोष्ठीसमये मृगो नायातः । अथ ते व्याकुलीभूताः 15 परस्परं जल्पितुमारब्धाः । अहो किमद्य सुहन्न समायातः । किं सिंहादिभिः क्वचियापादित उत लुब्धकैरथवानले प्रपतितो गर्ताविषमे वा नवतृणलौल्यादिति । अथवा साध्विदमुच्यते । स्वगृहोद्यानगतेपि स्निग्धैः पापं विशङ्कयते मोहात् । किमु दृष्टबह्नपायप्रतिभयकान्तारमध्यस्थे ॥ १६६ ॥ अथ मन्थरको वायसमाह । भो लघुपतनक अहं हिरण्यकश्च तावडावप्यशक्तौ तस्यान्वेषणं कर्तुं मन्दगतित्वात् । तद्गत्वा त्वमरण्य शोधय यदि कुत्रचित्तं जीवन्तं पश्यसीति । तदाकर्ण्य लघुपतनको नातिदूरे यावद्गच्छति तावत्पल्वलतीरे चित्राङ्गः कूटपाशनियन्त्रित- स्तिष्ठति । तं दृष्ट्वा शोकव्याकुलितमनास्तमवोचत् । भद्र किमिदम् । 25 चित्राङ्गोपि वायसमवलोक्य विशेषेण दुःखितमना बभूव । 20 ·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम्. 10 अथवा युक्तमेतत् । अपि मन्दत्वमापनो नष्टो वापीष्टदर्शनात् । प्रायेण प्राणिनां भूयो दुःखावेगोधिको भवेत् ॥ १६७ ॥ ततश्च वाष्पावसाने चित्राङ्गो लघुपतनकमाह । भो मित्र संजा- तोयं तावन्मम मृत्युः । तद्युक्तं संपन्नं यद्भवता सह मे दर्शनं संजा- 5 तम् । उक्तं च । प्राणात्यये समुत्पन्ने यदि स्यान्मित्रदर्शनम् । तहाभ्यां सुखदं पश्चाज्जीवतोपि मृतस्य च ॥ १६८ ।। तत्क्षन्तव्यं यन्मया प्रणयात्सुभाषितगोष्टीष्वभिहितम् । तथा हिर- ग्यकमन्थरको मम वाक्यावाच्यौ । अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि दुरुक्तं यदुदाहृतम् । मया तत्क्षम्यतामद्य द्वाभ्यामपि प्रसादतः ॥१६९ ।। तच्छ्रुत्वा लघुपतनक आह । भद्र न भेतव्यमस्मद्विधर्मिविद्य- मानैः । यावदहं द्रुततरं हिरण्यकं गृहीत्वागच्छामि अपरं ये सत्पु- रुषा भवन्ति ते व्यसने न व्याकुलत्वमुपयान्ति । उक्तं च । संपदि यस्य न हर्षो विपदि विषादो रणे न भीरुत्वम् । तं भुवनत्रयतिलकं जनयति जननी सुतं विरलम् ॥१७०॥ एवमुक्त्वा लघुपतनकश्चित्राङ्गमावास्य यत्र हिरण्यकमन्थरको तिष्ठतस्तत्र गत्वा सर्व चित्राङ्गपाशपतनं कथितवान्। हिरण्यकं च चित्रा- ङ्गपाशमोक्षणं प्रति कृतनिश्चयं पृष्ठमारोप्यभूयोपि सत्वरं चित्राङ्गसमीपे 20 गतः । सोपि मूषकमवलोक्य किञ्चिज्जीविताशया संश्लिष्ट आह । आपन्नाशाय विबुधैः कर्तव्याः सुहृदोमलाः । न तरत्यापदं कश्चिद्योत्र मित्रविवर्जितः ॥ १७१ ॥ हिरण्यक आह । भद्र त्वं तावन्नीतिशास्त्रज्ञो दक्ष इति । तत्कथ- मत्र कूटपाशे पतितः । स आह । भो न कालोयं विवादस्य तन्न 25 यावत्स पापात्मालुब्धकः समभ्येति तावद्दुततरं कर्तयेमं मत्पादपाशम् । तदाकर्ण्यविहस्याह हिरण्यकः । किं मय्यपि समायाते लुब्धकाद्विभेषि । 15 ·३८ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. 5 ततः शास्त्रं प्रति महती मे विरक्तिः संपन्ना यद्भवद्विधा अपि नीति- शास्त्रविद एतामवस्थां प्रामुवन्ति । तेन त्वां पृच्छामि | स आह । भद्र कर्मणा बुद्धिरपि हन्यते । उक्तं च । कृतान्तपाशबद्धानां देवोपहतचेतसाम् । बुद्धयः कुब्जगामिन्यो भवन्ति महतामपि ॥ १७२ ॥ विधात्रा रचिता या सा ललाटेक्षरमालिका । न तां मार्जयितुं शक्ताः स्वशक्त्याप्यतिपण्डिताः॥१७३॥ एवं तयोः प्रवदतोः सुहृद्यसनसंतप्तहदयो मन्थरकः शनैः शनैस्तं प्रदेशमाजगाम | तं दृष्ट्वा लघुपतनको हिरण्यकमाह | अहो न शोभ- 10 नमापतितम् । हिरण्यक आह । किं स लुब्धकः समायाति । स आह। आस्तां तावल्लुब्धकवार्ता | एष मन्थरकः समागच्छति । तदनीतिर- नुष्ठितानेन यतो वयमप्यस्य कारणानूनं व्यापादनं यास्यामो यदि स पापात्मा लुब्धकः समागमिष्यति । तदहं तावत्खमुत्पतिष्यामि | त्वं पुनर्बिलं प्रविश्यात्मानं रक्षयिष्यसि | चित्राङ्गोपि वेगेन दिगन्तरं 15 यास्यति । एष पुनर्जलचरः स्थले कथं भविष्यतीति व्याकुलोस्मि । अत्रान्तरे प्राप्तोयं मन्थरकः । हिरण्यक आह । भद्र न युक्तमनुष्ठितं भवता यदत्र समायातः । तद्भूयोपि द्रुततरं गम्यतां यावदसौ लुब्धको न समायाति | मन्थरक आह भद्र किं करोमि । न शक्नोमि तत्रस्थो मित्रव्यसनामिदाघं सोढुम् । तेनाहमत्रागतः। अथवा साध्विदमुच्यते । दयितजनविप्रयोगो वित्तवियोगश्च केन सह्याः स्युः । यदि सुमहौषधकल्पो वयस्यजनसंगमो न स्यात् ॥१७४ ॥ एवं तस्य प्रवदत आकर्णपूरितशरासनो लुब्धकोप्युपागतः । तं दृष्ट्वा मूषकेण तस्य स्नायुपाशस्तक्षणात्खण्डितः। अत्रान्तरे चित्राङ्गः सत्वरं पृष्ठमवलोकयन्प्रधावितः । लघुपतनको वृक्षमारूढः । हिर- 28 ण्यकश्च समीपवर्ति बिलं प्रविष्टः । अथासौ लुब्धको मृगगमनाविष- ण्णवदनो व्यर्थश्रमस्तं मन्थरकं मन्दमन्दं स्थलमध्ये गच्छन्तं दृष्टवान्। अचिन्तयच्च । यद्यपि कुरंगो धानापहतस्तथाप्ययं कूर्म माहारार्थ 20 ·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम्. ३९ .. 5 संपादितः । तदद्यास्यामिषेण मे कुटुम् स्याहारनिर्वृत्तिविष्यति । एवं विचिन्त्य तं दर्भः संछाद्य धनुषि समारोप्य स्कन्धे कृत्वा गृहं प्रति प्रस्थितः । अत्रान्तरे तं नीयमानमवलोक्य हिरण्यको दुःखाकुलः पर्यदेवयत् । कष्टं भोः कष्टमापतितम् । एकस्य दुःखस्य न यावदन्तं गच्छाम्यहं पारमिवार्णवस्य । तावद्वितीयं समुपस्थितं मे छिद्रेष्वना बहुलीभवन्ति ।। १७५ ॥ यदि तावत्कृतान्तेन मे धननाशो विहितस्तन्मार्गश्रान्तस्य मे वेश्रामभूतं मित्रं कस्मादपहतम् । अपरमपि मित्रं परं मन्थरकसमं 10 न स्यात् । उक्तं च । असंपत्तौ परो लाभो गुह्यस्य कथनं तथा । आपद्विमोक्षणं चैव मित्रस्यैतत्फलत्रयम् ॥ १७६ ॥ तदस्य पश्चान्नान्यः सुहन्मे | तत्कि ममोपर्यनवरतं व्यसनशरैर्व- पति हन्त विधिः । यत आदौ तावद्वित्तनाशस्ततः परिवारभ्रंशस्ततो 13 देशत्यागस्ततो मित्रवियोग इति । अथवा स्वरूपमेतत्सर्वेषामेव जन्तूनां जीवितधर्मस्य । उक्तं च । कायः संनिहितापायः संपदः पदमापदाम् । समागमाः सापगमाः सर्वमुत्पादभङ्गुरम् ॥ १७७ ॥ तथा च ॥ क्षते प्रहारा निपतन्त्यभीक्ष्णं धनक्षये वर्धति जाठराग्निः । आपत्सु वैराणि समुद्भवन्ति च्छिद्रेष्वना बहुलीभवन्ति ॥ १७८ ।। अहो साधूक्तं केनापि । प्राप्ने भये परित्राणं प्रीतिविम्भभाजनम् । केन रत्नमिदं सृष्टं मित्रमित्यक्षरद्वयम् ॥ १७९ ॥ 20 25 6 ·पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् २. 5 10 अत्रान्तर आक्रन्दपरौ चित्राङ्गलघुपतनको तत्रैव समायातौ । अथ हिरण्यक आह । अहो किं वृथाप्रलपितेन । नद्यावदेष मन्थरको दृष्टिगोचरान नीयते तावदस्य मोक्षोपायश्चिन्त्यतामिति । उक्तं च । व्यसनं प्राप्य यो मोहाल्केवलं परिदेवयेत् । क्रन्दनं वर्धयत्येव तस्यान्तं नाधिगच्छति ॥ १८० ।। केवलं व्यसनस्योक्तं भेषजं नयपण्डितैः । तस्योच्छेदसमारम्मो विषादपरिवर्जनम् ।। १८१ ॥ अन्यच । अतीतलाभस्य च रक्षणार्थ भविष्यलाभस्य च संगमार्थम् । आपत्तपन्नस्य च मोक्षणार्थ यन्मन्यतेसो परमो हि मन्त्रः ।। १८२।। तच्छ्रुत्वा वायस आह । भो यद्येवं तक्रियतां मइचः । एष चित्रा- गोस्य मार्गे गत्वा किंचित्पल्वलमासाद्य तस्य तीरे निश्चेतनो भूत्वा 15 पततु | अहमप्यस्य शिरसि समारुह्य मन्दैश्चञ्चुप्रहारैः शिर उल्लेखि- प्यामि येनासौ लुब्धकोमुं मृतं मत्वा मम चचुप्रहारप्रत्ययेन मन्थरकं भूमौ क्षिप्त्वा मृगार्थे धावति । अत्रान्तरे त्वया दर्भमयबन्धनवेष्टनानि खण्डनीयानि येनासौ मन्थरको द्रुततरं पल्वलं प्रविशति | चित्राङ्गः प्राह । भो भद्रोयं दृष्टो मन्त्रस्त्वया । नूनं मन्थरको मुक्तो 20 मन्तव्यः । उक्तं च । सिद्धिं वा यदि वासिद्धिं चिनोत्साहो निवेदयेत् । प्रथमं सर्वजन्तूनां प्राज्ञो वेत्ति न चेतरः ॥ १८३ ।। नत्तदेवं क्रियताम् । तथानुष्ठिते स लुब्धकस्तथैव मार्गासन्नपल्व- लतीरस्थं चित्राङ्गं वायससनाथमद्राक्षीत् । तं दृष्ट्वा हर्षितमना व्यचि- 25 न्तयत् । नूनं पाशवेदनया वराकोयं मृगः सावशेषजीवितः पाशं नोटयित्वा कथमप्येतइनान्तरं प्रविष्टो यावन्मृतः । तद्श्योयं मे कच्छ- पः सुयन्त्रितत्वात् । तदेनमपि तावद्गृह्णामीत्यवधार्य कच्छपं भूतले ·तन्त्रम् २. पञ्चतन्त्रम्. ४१ 5 प्रक्षिप्य मृगमुपाद्रवत् । अत्रान्तरे हिरण्यकेन वनोपमदंष्ट्रापहारेण तर्भवेष्टनं तत्क्षणात्खण्डशः कृतम् | मन्थरकोपि तृणमध्यानिष्क्रम्य पल्वलं प्रविष्टः । चित्राङ्गोप्यप्राप्तस्यापि तस्योत्थाय वायसेन सह द्रुतं प्रनष्टः । अत्रान्तरे विलक्षो विषादपरो निवृत्ती लुब्धको यावत्पश्यति तावत्कच्छपोपि गतः । ततश्च तत्रोपविश्यमं श्लोकमपठत् । प्राप्तो बन्धनमप्ययं गुरु मृगस्तावत्त्वया मे हतः संप्राप्तः कमठः स चापि नियतं नष्टस्तवादेशतः । क्षुल्क्षामोत्र वने भ्रमामि शिशुकैस्त्यक्तः समं भार्यया यत्स्वामिन कृतं कृतान्त कुरु रेतत्रापि सज्जोस्म्यहम्॥१८४॥ एवं बहुविध विलप्य स्वगृहं गतः । अथ तस्मिन्दूरीभूते सर्वेपि ते 10 काककूर्ममृगाखवः परमानन्दभाजो मिलित्वा परस्परमालिङ्गय पुन- र्जातानिवात्मनो मन्यमानास्तदेव सरः प्राप्य महासुखेन सुभाषित- गोष्ठीविनोदं कुर्वन्तः कालं नयन्ति स्म । एवं ज्ञात्वा विवेकिना मित्र- संग्रहः कार्यः । तथा मित्रेण सहाव्याजेन वर्तितव्यम् । उक्तं च | यो मित्राणि करोत्यत्र कौटिल्येन न वर्तते । स दुःखं न पराभूतेः प्रामोति हि कथंचन || १८५ ।। ॥ समाप्तं चेदं मित्रसंप्राप्त्यभिधानं द्वितीयं तन्त्रम् 15 %3D ·४२ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् ३. 5 अथेदमारभ्यते काकोलूकीयं नाम तृतीयं तन्वं यस्यायमादिमः श्लोकः। न विश्वसेत्पूर्वविरोधितस्य शत्रोश्च मित्रत्वमुपागतस्य । दग्धां गुहां पश्य उलूकपूर्णा काकप्रणीतेन हुताशनेन ।। १ ।। तद्यथानुश्रूयते । अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम् । तस्य समी- पेनेकखगसनाथोतिघनतरपत्रच्छन्नो महान्यग्रोधपादपस्तिष्ठति । तत्र 10 च मेघव! नाम वायसराजोनेककाकपरिवारः प्रतिवसति स्म |स तत्र विहितदुर्गरचनः सपरिजनः कालं नयति । अथान्योरिमर्दनो नामोलकराजोसंख्योलूकपरिवृतो गिरिगुहादुर्गाश्रयः प्रतिवसति स्म | स च रात्रावागत्य तस्य न्यग्रोधस्य समन्तात्परिभ्रमति | यं कंचिद्वाय- समासादयति तं व्यापादयति । एवं नित्याभिगमनाच्छनैः शनैस्तन्यग्रो- 15 धपादपदुर्ग निर्वायसं कृतम् । अथवा भवत्येवम् । यतः | य उपेक्षेत शत्रु स्वं प्रचरन्तं यदृच्छया । रोगं वालस्यसंयुक्तः स शनैस्तेन हन्यते ।। २ ।। तथा च । जातमात्रं न यः शत्रु व्याधि च प्रशमं नयेत् । महाबलोपि तेनैव वृद्धिं प्राप्य स हन्यते ।। ३ ।। अथान्येधुः स वायसराजः सर्वान्सचिवानाहूय प्रोवाच । भो उत्क- टस्तावदस्माक शत्रुरुद्यमसंपन्नश्च कालविनित्यमेव निशागमे समेत्य व्यापादनं करोति । तत्कथमस्य प्रतिविधातव्यम् । वयं तावद्रात्रौ न पश्यामो न च तस्य दुर्ग विजानीमो येन गत्वा प्रहरामः । तदत्र किं 25 युज्यते संधिविग्रहयानासनसंश्रयद्वैधीभावानामेकतमस्य क्रियमाण- स्य । अथ ते प्रोचुः । युक्तमभिहितं देवेन यदेष प्रभः कृतः। उक्तं च ।

·तन्त्रम् ३. पञ्चतन्त्रम्. 5 अपृष्टेनापि वक्तव्यं सचिवेनात्र किंचन | पृष्टेन त्वरितं पथ्यं वाच्यं च प्रियमप्रियम् ॥ ४॥ यो न पृष्टो हितं ब्रूते परिणामे सुखावहम् । मन्त्री च प्रियवक्ता च केवलं स रिपुः स्मृतः ॥५॥ सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः । अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ ६ ॥ तस्मादेकान्तमासाद्य मन्त्रः कार्यो महीपते । येन तस्य वयं कुर्मो नियमं कारणं तथा ॥ ७॥ अथ तस्यान्वयागताः पञ्च सचिवाः । तद्यथा नामानि | उज्जीवी संजीव्यनुजीवी प्रजीवी चिरंजीवी छ । स तेषामादौ ताबदुज्जीविनं 11 पृष्टवान् । भद्र एवं स्थिते किं मन्यते भवान् । य आह ! राजन् बल- वता सह विग्रहो न कार्यः । यतः स बलवान्कालाहर्ता च तस्मा- संधेयः । उक्तं च । बलीयसि प्रणमतां काले प्रहरतामपि । संपदो नापगच्छन्ति प्रतीप इव निम्नगाः ॥ ८॥ सत्याढयो धार्मिकश्चार्यो भ्रातृसंघातवान्बली | अनेकविजयी चैव संधेयः स रिपुर्भवेत् ।। ९ ॥ संधिः कार्योप्यनार्येण विज्ञाय प्राणसंशयम् । प्राणैः संरक्षितैः सर्व यतो भवति रक्षितम् ।। १०॥ योनेक युद्धविजयी स तेन विशेषात्संधेयः | उक्तं च । अनेकयुद्धविजयी संधानं यस्य गच्छति । तत्प्रभावेन तस्याशु वशमायान्त्यरातयः ।। ११ ॥ संधिमिच्छेत्समेनापि संदिग्धो विजयो युधि । न हि सांशयिकं कुर्यादित्युवाच बृहस्पतिः ।। १२ ॥ संदिग्धो विजयो नित्यं धृतेनापि हि युद्धयताम् । उपायत्रितयादू तस्माद्युद्धं समाचरेत् ।। १३ ।। 15 20 25 ·पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् ३. 5 10 असंदधानो मानान्धः समेनापि हतो भृशम् । आमकुम्भ इवान्येन करोत्युभयसंक्षयम् ।। १४ ।। समं शक्तिमता युद्धमशक्तस्य हि मृत्यवे । दृषत्कुम्भमिवाभित्त्वा तावत्तिष्ठति शक्तिमान् ॥ ९५॥ भूमिर्मित्रं हिरण्यं च विग्रहस्य फल त्रयम् | नास्त्येकमपि यद्येषां विग्रहं न समाचरेत् ॥ १६ ॥ खननाखुबिलं सिंहः पाषाणशकलाकुलम् । प्रामोति नखभङ्गं हि फलं वा मूषको भवेत् ॥१७॥ तस्मान्न स्यात्कलं यत्र पुष्टं युद्धं च केवलम् । न हि तत्स्वयमुत्पाद्यं कर्तव्यं च कथंचन || १८ ॥ बलीयसा समाक्रान्तो वैतसीं वृन्तिमाश्रयेत् । वाञ्छन्नभ्रंशिनी लक्ष्मी न भौजंगी कदाचन ॥ १९ ॥ कुर्वन्हि वैतसीं वृत्तिं प्रामोति महतीं श्रियम् । भुजंगवृत्तिः पामोति वधमेव हि केवलम् ॥ २० ॥ कूर्भसंकोचमास्थाय प्रहारानपि मर्षयेत् । कालेकाले च मतिमानुत्तिष्ठेत्कृष्णसर्पवत् ॥ २१ ॥ भागतं विग्रहं दृष्ट्वा सुसाना प्रशमं नयेत् । विजयस्य ह्यनित्यत्वाद्रभसा न समुत्पतेत् ॥ २२ ॥ तथा चा बलिना सह योद्धव्यमिति नास्ति निदर्शनम् । प्रतिवातं न हि धनः कदाचिदुपसर्पति || २३ ।। एवमुज्जीवी साममन्त्रं संधिकारकं विज्ञप्तवान् । अथ तच्छ्रुत्वा संजीविनमाह | भद्र तवाभिप्रायं श्रोतुमिच्छामि । स आह । देव न ममैतत्प्रतिभाति यच्छत्रुणा सह संधानं क्रियते । उक्तं च | शत्रुणा न हि संदध्यात्सुश्लिष्टेनापि संधिना। सुतप्तमपि पानीयं शमयत्येव पावकम् ।। २४ ॥ अपरं च स क्रूरो लुब्धो धर्मरहितः । तत्त्वया विशेषादसंधेयः । 15 20 25 ·तन्त्रम् ३. पञ्चतन्त्रम्. ४५ उक्तं च । सत्यधर्मविहीनेन न संदध्यात्कथंचन । सुसंधितोप्यसाधुत्वादचिराद्याति विक्रियाम् ॥ २५ ॥ तस्मात्तेन योद्धव्यमिति मे निश्चयः । उक्तं च । क्रूरो लुब्धोलसोसत्यः प्रमादी भीरुरस्थिरः । मूढो योधावमन्ता च सुखोच्छेद्यो भवेद्रिपुः ॥ २६ ॥ अपरं पराभूनास्तेन वयम् । तद्यदि संधानं करिष्यथ तद्भूयोपि काकविनाशं करिष्यति । उक्तं च । चतुर्थोपायसाध्ये तु शत्रौ सान्त्वमपक्रिया । स्वेद्यमानज्वरं प्राज्ञः कोम्भसा परिषिञ्चति || २७ ।। सामवादाः सकोपस्य तस्य प्रत्युत दीपकाः । सुतप्तस्येव सहसा सर्पिषस्तोयबिन्दवः ॥ २८ ॥ यश्चैतद्वदति देवो रिपुर्बलवांस्तदप्यकारणम् ! उक्तं च । प्रमाणाभ्यधिकस्यापि महत्सत्त्वमधिष्ठितः । पदं मूर्ध्नि समाधत्ते केसरी मत्तदन्तिनः ॥ २९ ॥ उत्साहशक्तिसंपन्नो हन्याच्छत्रु लघुर्गुरुम् । यथा कण्ठीरवो नागं भारद्वाजाः प्रचक्षते ॥ ३० ।। मायया शत्रवो वध्या अधिकाः स्युर्बलेन ये । यथा स्त्रीरूपमास्थाय हता भीमेन कीचकाः ॥ ३१॥ तथा च । मृत्योरिवोगदण्डस्य राज्ञो यान्ति वशं द्विषः । सर्वसहं तु मन्यन्ते तृणाय रिपवश्च तम् ॥ ३२ ॥ न जातु शमनं यस्य तेजस्तेजस्वितेजसाम् । वृथाजातेन किं तेन मातुर्यौवनहारिणा ।। ३३ ॥ या लक्ष्मीनानुलिपाङ्गी परिशोणितकुल मैः । कान्तापि मनसः प्रीति न सा धत्ते मनस्विनाम् ॥ ३४॥ 11 20 25 ·पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् ३. 10 रिपुरक्तेन संसिक्ता तत्स्त्रीनेत्राम्बुभिस्तथा । न भूमिर्यस्य भूपस्य का श्लाघा तथा जीविते ॥ ३५ ॥ एवं संजीवी विग्रहमन्त्रं विज्ञापयामास । अथ तच्छुत्वानुजीविन- माह | भद्र त्वमपि स्वाभिप्राय वद । स आह । देवि दुष्टः स बलाधिको 5 निर्मर्यादश्च | तत्र तेन न संधिर्न विग्रहो युक्तः ॥ केवलं यानमह स्यात् । उक्तं च । बलोत्कृष्टेन दुष्टेन मर्यादारहितेन च । न संधिविग्रहो नैव विना यानं प्रशस्यते ॥ ३६ ॥ द्विधाकारं भवेद्यानं भये प्राणार्थरक्षणम् एकमन्यज्जिगीषोश्च यात्रालक्षणमुच्यते ॥ ३७ ।। कार्तिके वाथ चैत्रे वा विजिगीषोः प्रशभ्यते । यानमुत्कृष्टवीर्यस्य शत्रुदेशे न चान्यदा ।। ३८ ॥ अवस्कन्दप्रदानस्य सर्वे कालाः प्रकीर्तिता, व्यसने वर्तमानस्य शत्रोश्छिद्रान्वितस्य च ॥ ३९ ॥ स्वस्थानं सुदृढं कृत्वा शुरैश्वाप्नैर्महाबलैः । परदेशं ततो गच्छेत्प्रणिधिव्याप्तमग्रतः ॥ ४ ०॥ अज्ञात वीवधासारतोयसस्यो व्रजेत्तु यः । परराष्ट्र न भूयः स स्वराष्ट्रमपि गच्छति ॥ ४१ ॥ तत्ते युक्तं कर्तुमपसरणम् । अन्यच्च । तत्र युक्तं प्रभो कर्तुं द्वितीयं यानमेव च । न विग्रहो न संधानं बलिना तेन पापिना || ४२। अपरं कारणापेक्षयापसरणं क्रियते बुधैः । उक्तं । यदपसरति मेषः कारणं तत्महतु मृगपतिरतिकोपात्संकुचत्युत्पतिष्णुः । हृदयनिहितभावा गूढमन्त्रप्रचाराः किमपि विगणयन्तो बुद्धिमन्तः सहन्ते ।। ४३ ॥ 15 20 25 ·तन्त्रम् ३. पञ्चतन्त्रम्. 5 10 अन्यच्च । बलवन्तं रिपुं दृष्ट्वा देशत्यागं करोति यः । युधिष्ठिर इवानोति पुनर्जीवन्स मेदिनीम् ॥ ४४ ।। युध्यतेहंकृतिं कृत्वा दुर्बलो यो बलीयसा । स तस्य वाञ्छितं कुर्यादात्मनश्च कुलक्षयम् ॥ ४५ ॥ तद्बलवताभियुक्तस्यापसरणसमयोयं न संधिविग्रहश्च । एवमनु- जीविमन्त्रोपसरणस्य । अथैतदाकर्ण्य प्रजीविनमाह | भद्र त्वमप्या- मनोभिप्रायं वद | स आह । देव मम संधिविग्रहयानान्यपि त्रीण्येव न प्रतिभान्ति विशेषतश्चासनम् । उक्तं च । नक्रः स्वस्थानमासाद्य गजेन्द्रमपि कर्षति । स एव प्रच्युतः स्थानाच्छुनापि परिभूयते ।। ४६ ।। अन्यच्च । अभियुक्तो बलवता दुर्गे तिष्ठेत्प्रयत्नवान् । तत्रस्थः सुहदाह्वानं प्रकुर्वीतात्ममुक्तये ॥ ४७ ॥ यो रिपोरगमं श्रुत्वा भयसंत्रस्तमानसः । स्वस्थानं हि त्यजेत्तत्र न तु भूयो विशेञ्च सः ।। ४८ ॥ दंष्ट्राविरहितः सर्पो मदहीनो यथा गजः । स्थानहीनस्तथा राजा गम्यः स्यात्सर्वजन्तुषु ॥ ४९ ।। निजस्थामस्थितोप्येकः शतं योढुं सहेन्नरः । बलिनामपि शत्रूणां तस्मात्स्थानं न संत्यजेत् ॥ ५० ॥ तस्मादुर्ग दृढं कृत्वा वीवधासारसंयुतम् । प्राकारपरिखायुक्तं यन्त्रादिभिरलंकृतम् ॥ ५१ ॥ तिष्ठेन्माध्यगतो नित्यं युद्धाय कृतनिश्चयः । जीवन्संप्राप्स्यति राज्यं मृतो वा स्वर्गमेष्यति ॥ १२॥ 25 15 20 7 ·अन्यच्च । बलिनापि न बाध्यन्ते लघवोप्येकसंश्रयाः । प्रभजनविपक्षेण यथैकस्था महीरुहाः ॥ ५३ ।। महानप्येकजो वृक्षः सर्वतः सुप्रतिष्ठितः । सुमन्देनापि वातेन शक्यो धूनयितुं यतः ।। ५४ ॥ एवं मनुष्यमप्येकं शौर्येणापि समन्विताम् । शक्यं द्विषन्तो मन्यन्ते हिंसन्ति च ततः परम् ॥ ५५ ॥ एवं प्रजीविमन्त्रः । इदमासनसंज्ञकम् । एतत्समाकर्ण्य चिरंजी- विनमाह । भद्र त्वमपि स्वाभिप्रायं वद । स आह । देव षाड्गुण्य- 10 मध्ये मम संश्रयः प्रतिभाति । तस्यानुष्ठानं कायाम् । उक्तं च । असहायः समर्थोपि तेजस्वी किं करिष्यति । निर्वाते ज्वलितो वह्निः स्वयमेव प्रशाम्रपति || ५६ ॥ तदत्रैव स्थितेन त्वया कश्चित्समर्थ आश्रयणीयमे यो विपत्प्रतीकारं करोति । यदि पुनस्त्वं तव स्थानं त्यक्त्वा प्रयास्यसि तत्कोपि ते 15 वामात्रेणापि सहायत्वं न करिष्यति । उक्तं च । वनानि दहतो वह्नः सखा भवति मारुतः । स एव दीपनाशाय कृशे कस्यास्ति गौरव म् ॥ १७ ॥ अथवा नैष एकान्तो यद्वलिनमेकं समाश्रयेत् । लघूनामपि संश्रयो रक्षायै भवति | उक्तं च । संघातवान्यथा वेणुनिबिडैर्वेणुभिर्वृतः । न शक्यते समुच्छेत्तुं दुर्बलोपि तथा नृपः ॥ ५८ ॥ अथ ये संहता वृक्षाः सर्वतः सुप्रतिष्ठिताः । ते न रौद्रानिलेनापि हन्यन्तेन्योन्यसंश्रयात् ॥ ५९ ॥ महानप्येकजो वृक्षो बलवान्सुप्रतिष्ठितः । प्रसह्य इव वातेन शक्यः स्यादपि मर्दितुम् ।। ६० ॥ यदि पुनरुत्तमे संश्रयो भवति तत्किमुच्यते । उक्तं च । 20 .. 23 ·पञ्चतन्त्रम्. 10 महाजनस्य संपदपः कस्य नोन्नतिकारकः । पद्मपत्रस्थितं तोयं धत्ते मुक्ताफलश्रियम् ।। ६१ ॥ ततः संश्रयं विना न कश्चित्पतीकारोभवति । तस्मात्संश्रयात्कार्यों विग्रह इति मेभिप्रायः । एवं चिरंजीविमन्त्रः । अथैवं तेनाभिहिते स मेघवर्णो राजा चिरंतनं पितृसचिवं दीर्घायुषं सकलनीतिपारं गतं 5 स्थिरजीविनामानं प्रणय प्रोवाच । तात यदेते मया पृष्टाः सचिवा- स्तावदत्र स्थितस्यापि तव तत्परीक्षार्थ येन त्वं सकलं श्रुत्वा यदुचितं तन्मे समादिशसि । तद्यधुक्तं भवति तत्समादेश्यम् । स आह । वत्स सर्वैरप्येतैर्नीतिशास्त्राश्रयमुक्तं सचिवैः । तदुपयुज्यते स्वकाले । पर- मेष द्वैधीभावस्य कालः । उक्तं च | अविश्वासं सदानिष्ठेत्संधिना विग्रहेण च । द्वैधीभावं च संश्रित्य पार्श्वे शत्रोबलीयसः ।। ६२ ।। तच्छतुं विश्वास्याविश्वस्तैर्लोभं दर्शयद्भिः सुखेनोच्छिद्यते रिपुः । उक्तं च ] उच्छेद्या विद्वांसो वर्धयन्त्यरिमेकदा । गुडेन भितः श्लेष्मा सुखं वृद्धया निपात्यते ।। ६३ ।। तथा च । स्त्रीणां शत्रोः कुमित्रस्य पण्यस्त्रीणां विशेषतः । यो भवेदेकभावोत्र न स जीवति मानवः ॥ ६४ ।। कृत्यं दोवद्विजातीनामात्मनश्च गुरोस्तथा । एकभावेन कर्तव्यं शेषं द्विर्भावमाश्रितैः ॥ ६५ ॥ एको भावः सदा शस्तो यतीनां भावितात्मनाम् । स्त्रीलुब्धानां न लोकानां विशेषेण महीभृताम् ।। ६६ ।। तद्वैधीभावं संश्रितस्य तव स्वस्थाने वासो भविष्यति लोभाश्रयाच शत्रुमुच्चाटयिष्यसि | अपरं यदि किंचिच्छिद्रं तस्य पश्यसि तद्गत्वा 25 व्यापादयिष्यसि । मेषवर्ण आह । तात मयाविदितः संश्रयस्तस्य । ग 15 20 ·६ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् ३. 5 तत्कथं छिद्रं ज्ञायते तस्य । स्थिरजीव्याह वत्स न केवलं स्थानं छिद्राण्यपि तस्य प्रकटीकरिष्यामि प्रणिधिभिः । उक्तं च । गन्धेन गावः पश्यन्ति वेदैः पश्यन्ति वै द्विजाः । चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुामितरे जनाः ।। ६७ ।। उक्तं चात्र विषये। यस्तीर्थानि निजे पक्षे परपक्षे विशेषतः । गुप्तैश्चारैर्नृपो वेत्ति न स दुर्गतिमामुयात् ॥ ६८ ॥ मेघवर्ण आह । तात कानि नीर्थान्युच्यन्ते ऋतिसंख्यानि च । कीदृशा गुप्तचराः । तत्सर्व निवेद्यतामिति । स आह । अत्र विषये 10 भगवता नारदेन युधिष्ठिरः प्रोक्तः । यच्छत्रुपक्षेष्टादश तीर्थानि स्वपक्षे पञ्चदश । त्रिभिस्त्रिभिर्गुप्तचरैस्तानि ज्ञेयानि । तैीतैः स्वपक्षः परप- क्षश्च वश्यो भवति । उक्तं च नारदेन युधिष्ठिरं प्रति । कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च । त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैत्सि तीर्थानि चारौः ॥ ६९ ।। तीर्थशब्देनायुक्तकर्माभिधीयते तद्यदि तेषां कुदि तं भवति तत्स्वा- मिनोभिघाताय | प्रधानं भवति तदृद्धये स्यादिति । तद्यथा | मन्त्री पुरोहितः सेनापतिर्युवराजो दौवारिकोन्तर्वासिकः प्रशासकः समाहर्तृ- संनिधातृप्रदेष्टुज्ञापकाः साधनाध्यक्षो गजाध्यक्षः कोशाध्यक्षो दुर्गपा- लकरपालसीमापालपोत्कटभृत्याः । एषां भेदेन द्राग्रिपुः साध्यते । 20 स्वपक्षे च देवी जननी कक्षुकी मालिकः शय्यापालकः स्पाशः सांव- सरिको भिषग्जलवाहकस्ताम्बूलवाहकाचार्यावङ्गरक्षाकः स्थानचि- न्तक छत्रधरो विलासिनी । एषां वैरद्वारेण स्वपक्षे विधातः । तथा च । वैद्यसांवत्सराचार्याः स्वपक्षेधिकृताश्चराः । यथाहितुण्डिकोन्मत्ताः सर्व जानन्ति शत्रुषु ॥ ७० ॥ तथा च । कृत्वा कृत्यविदस्तीफरन्तः प्रणिधयः पदम् । विदांकुर्वन्तु महतस्तलं विद्विषदम्भसः ।। ७१ ।। 15 25 ·तन्त्रम् ३. पञ्चतन्त्रम्. ५१ - 10 एवं मन्त्रिवाक्यमाकात्रान्तरे मेघवर्ण आह । तात अथ किंनि- मित्तमेवंविधं प्राणान्तिकं दैत्र वायसोलूकानां वैरम् । स आह । वत्स कदाचिद्धंसशुकबकको चातकोलूकमयूरकपोतपारावतविष्किरप्र. भृतयः सर्वेपि पक्षिण समेत्य सोद्वेगं मन्त्रयितुमारब्धाः । अहो अस्माकं वैनतेयो राजा स च तावच्छीवासुदेवासक्तो नास्माकं कामपि । चिन्तां करोति । तत्किं तेन वृथास्वामिना यो लुब्धकपाशैनित्यं निव ध्यमानानां न रक्षां विधत्ते । उक्तं च । यो न रक्षति वित्रस्तान्पीद्यमानान्परैः सदा । जन्तून्पार्थिवरूपेण स कृतान्तो न संशयः ।। ७२ ॥ यदि न स्यानरपतिः सम्यड़ेता इमाः प्रजाः । अकर्णधारा पुरुषा विप्लवन्ते ह नौरिव ॥ ७३ । षडिमान्पुरुषो जह्याद्भिन्नां नावमिवार्णवे | अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम् ॥ ७४ ।। अरक्षितारं राजानं भायाँ चाप्रियवादिनीम् । ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम् ॥ ७५ ।। तत्संचिन्त्यान्यः कश्चिद्राजा विहंगमानां क्रियतामिति । अथ तेर्भ- द्राकारमुलूकमवलोक्य सर्वैरभिहितम् । यदेष उलूको राजास्माकं भविष्यति । तदानीयन्तां नृपाभिषेकसंबन्धिनः संभारा इति । अथ साधिते विविधतीर्थोदके प्रगुणीकृतेष्टोत्तरशतमूलिकासंघाते प्रदत्ते सिंहासने वर्तिते सप्तद्वीपवतीधरित्रीमण्डले प्रस्तारिते व्याघ्रचर्मण्या- 20 पूरितेषु हेमकुम्भेषु दीपेषु वाद्येषु च सज्जीकृतेषु दर्पणादिषु माङ्गल्य- वस्तुषु पठत्सु वन्दिमुख्येषु वेदोच्चारणपरेषु समुदितमुखेषु ब्राह्मणेषु गीतपरे युवतीजन आनीतायामग्रमहिष्यां कृकालिकायामुलूकोभिषेकार्थ यावसिंहासन उपविशति तावत्कुतोपि वायसः समायातः । सोचिन्त- यत् । अहो किमेष पक्षिमेलापको महोत्सवश्व । अथ ते पक्षिणस्तं 25 दृष्ट्वा मिथः प्रोचुः । पक्षिणां मध्ये वायसश्चतुरः श्रूयते । उक्तं च । 15 ·५२ पञ्चतन्त्रम्.. तन्त्रम् ३. er नराणां नापितो धूर्तः पक्षिणां चैव वायसः । दष्ट्रिणां च शृगालस्तु श्वेतभिक्षुस्त स्वनाम् ।। ७६ ॥ तदस्यापि वचनं ग्राह्यम् । उक्तं च बहुधा बहुभिः सार्ध चिन्तिताः सुारूपिताः । कथंचिन्न विलीयन्ते विवद्भिश्चिन्तित नयाः ॥ ७७ ॥ अथ वायसः समेत्य तानाह । अहो कि भाहाजनसमागमोयं पर- ममहोत्सवश्व । ते पोचुः । भो नास्ति कश्चिद्विहंगानां राजा । तद- स्योलूकस्य विहंगराजाभिषेको निरूपितस्तिष्ठति समस्तपक्षिभिः । तत्त्वमपि मतं देहि । प्रस्तावे समागतोसि | अथासौ काको विहस्याह । 10 अहो न युक्तमेतद्यन्मयूरहंसकोकिलचक्रवाकशुकहारीतसारसादिषु पक्षिप्रधानेषु विद्यमानेषु दिवान्धस्यास्य करालवक्तस्याभिषेकः क्रिय- ते ! तन्नैतन्मम मतम् । यतः । वक्रनासश्च कर्काक्षो रौद्रश्चाप्रियदर्शनः । अक्रुद्धोयं दिवान्धः स्यात्क्रुद्धः कीदृग्भविष्यति ।। ७८ ॥ तथा च । स्वभावरौद्रमत्युग्रं क्रूरमप्रियदर्शनम् । उलूकं नृपतिं कृत्वा का नः सिद्धिर्भविष्यनि ॥ ७९ ॥ अपरं वैनतेये स्वामिनि स्थिते किमेष दिवान्धः स्वामी क्रियते । तद्यद्यपि गुणवान्भवति तथाप्येकस्मिन्स्वामिनि स्थिते नान्यो भूपः 20 प्रशस्यते । एक एव हितार्थो यस्तेजस्वी पार्थिवो भुवः । युगान्त इव भास्वन्तो बहवोत्र विपत्तये ।। ८० ॥ तत्तस्य नानापि यूयं परेषामगम्या भविष्यथ । उक्तं च । गुरूणां नाममात्रेपि गृहीते स्वामिसंभवे । दुष्टानां पुरतः क्षेमं तत्क्षणादेव जायते ॥ ८१ ।। 15 25 ·तन्त्रम् ३. पञ्चतन्त्रम्. ५३ तथा च ॥ व्य पदेशेन महतां सिद्धिः संजायते परा। शशिनो: न वसन्ति शशकाः सुखम् ।। ८२।। त ऊचुः । क त् । स आह । 5 गजराजः प्रोक्तः कथा १. अस्ति कस्मिा वतुर्दन्तो नाम महागजो यूथाधिपः प्रतिवसति स्म । तत्र कदा त्यनावृष्टिः संजाता प्रभूतवर्षाणि यावत् । तथा तडागदपल्वलस । शोषमुपागतानि | अथ तैः समस्तगजैः स व पिपासाकुला गजकलभा मृतप्राया अपरे मृताश्च । तदन्विष तां कश्चिजलाशयो यत्र जलपानेन स्वस्थतां 10 व्रजन्ति । ततश्चिरं यात्वा तेनाभिहितम् । अस्ति महाहूदो विविक्ते प्रदेशे स्थलमध्यगतः पातालगङ्गाजलेन सदैव पूर्णः । तत्तत्र गम्यता- मिति । तथानुतिष्ठे पञ्चरात्रमुपसर्पद्भिः समासादितस्तैः स हृदः । तत्र स्वेच्छया जलमवगाह्यास्तमनवेलायां निष्क्रान्ताः । तस्य च हृदस्य समन्ताच्छ शकबिला असंख्याः सुकोमलभूमौ तिष्ठन्ति । तेपि समस्तै- 13 रपि तैर्गजेरितस्ततो, भ्रमाद्भिः परिभन्नाः । बहवः शशका भग्नपादशि- रोग्रीवा विहिताः केचिन्मृताः केचिजीवशेषा जाताः । अथ गते तस्मिन्गजयूथे श शकाः सोद्वेगा गजपादक्षुण्णसमावासाः केचिद्भग्न- पादा अन्ये जर्जरि तकलेवरा रुधिरप्लुता अन्ये हतशिशवो वाष्पपिहि- तलोचनाः समेत्या मिथो मन्त्रं चक्रुः। अहो विनष्टा वयम् । नित्यमे- 20 वैतद्जयूथमागमिष्यति यतो नान्यत्र जलमस्ति । तत्सर्वेषां नाशो भविष्यति । उकं च । स्पृशन्नपि गजो हन्ति जिघन्नपि भुजंगमः । हसन्नपि नृपो हन्ति मानयनपि दुर्जनः ।। ८३ ।। तचिन्त्यता कश्चिदुपायः । तत्रैकः प्रोवाच | गम्यतां देशत्यागेन । 25 किमन्यत् । रक्तं च मनुना व्यासेन च ।

·५४ पञ्चतन्त्रम्. तन्त्रम् ३. ८४ ॥ 5 ॥ त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्यार्थ आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत ।। मनुः क्षेम्यां सस्यप्रदां नित्यं पशुवृद्धिक परित्यजेन्नृपो भूमिमात्मार्थमविचारय ८५ ॥ आपदर्थे धनं रक्षेदारानक्षेद्धनैरपि । आत्मानं सततं रक्षेदारैरपि धनैरपि ततश्चान्ये प्रोचुः । भोः पितृपैतामहं स्थान शक्यते सहसा त्यक्तुम् । तक्रियतां तेषां कृते काचिद्विभीषिर त्किथमपि देवान 10 समायान्ति | उक्तं च । निर्विषेणापि सर्पण कर्तव्या महती फट विषं भवतु मा वास्तु फटाटोपो भयंकर ॥ ८७॥ अथान्ये प्रोत्रुः । यद्येवं ततस्तेषां महविभी कास्थानमस्ति येन नागमिष्यन्ति । सा च चतुरदूतायत्ता विभीषिकः । यतो विजयदत्तो 15 नाम राजास्मत्स्वामी शशकश्चन्द्रमण्डले निवसति। तत्प्रेष्यतां कश्चि- न्मिथ्यादूतो यूथाधिपसकाशं यच्चन्द्रस्त्वामत्र हूद आगच्छन्तं निषेध- यति यतोस्मत्परिग्रहोस्य समन्ताइसति । एवमभि हिते श्रद्धेयवचना- कदापि निवर्तते । अथान्ये प्रोचुः । यद्येवं तदस्ति लम्बकों नाम शशकः | स च वचनरचनाचतुरो दूतकर्मज्ञः । स तत्र प्रेष्यतामिति । 20 उक्तं च | साकारो निःस्पृहो वाग्मी नानाशास्त्रविचक्षणः । परचित्तावगन्ता च राज्ञो दूतः स इष्यते ।। ८८ ॥ अन्यच्च । यो मूर्ख लौल्यसंपन्नं राजहारिकमानरेत् । मिथ्यावादं विशेषेण तस्य कार्य न सिध्यति ॥ ८९॥ तदन्विष्यतां यद्यस्माद्यसनादात्मनां सुनिर्मुक्तिः । अथान्ये पोचुः। अहो युक्तमेतत् । नान्यः कश्चिदुपायोस्माकं जीवितस्य । तथैव क्रिय- 25

·No text on this page.