·BIBLIOTHECA INDICA:
COLLECTION OF
Priena
ENTAL W
WORKS
PUBLISHED BY THE
ASIATIC SOCIETY O BUNGAL.
NEW SERIES, No. 1226
*
SIX
BUDDHIST NYAYA TRACTS
SANSKRIT.
SIR-WILLAMJONES
ESTUDIS
ind
RANTA
WA
2. t.
-
MEREU
MDCCXL-MDCCXCN
ARONA Wether
MENCARI YOURS
ZDIRED BY
NAHAMA HOPADHYAYA UANÁPRASAD SHASTRI MA.
Vice-President, Asiatic Society of Bengal.
CALCUTTA
es
PAINTED AT THE BAPTIST MISSION PRERS.

·হজয? ...///SD
ন্যা , , , নি, ছি !
হল। মা কে?

·PREFACE, The six philosophical tracts of the Buddhists in Sanskrit included in this publication ars--(1)-Apoha siddhi, (2) Kṣaṇabhangasiddhi, by direct method; (3) Kṣaṇabhañgasiddhi, by indirect method—all three by Ratna Kirsi-4 Avayavinirākarana, (5) Samanyadusana dik-prasāritā, both by Pandita Asoka; and (6) Antarvyāpti-Samarthana by Ratnakarā Sambi. All these works are written in the philosophical language of the best period. It is a relief to read a book written in this style, after the diffuse and Ferbose works of early Buddhist Sanskrit literature. is also a relief to read a book of this style, after the enigmatic and algebraical style of ng modern Naiyāikas. These works will not lose by comparison with the best philosophical works of the Brakmaniasher gre short works and deal each with one topic only. The first, Apohasiddhi, deals with the imports of words. The theory it propotinds is that a word denotes something positive, and at the same time differentiates it from all others. The two acts on positive and the other negative, are simultaneous. It is not a positive action followed by negation, nor is it a negative act followed by assertion. In establishing this, the author refutes successively the theories of (1) Kumārila. (0) Trilocana (81 Nyāyabhüsna, (4) Vācaspati Mišra, and (5.) Dharmottara.

·11 This gives us some clue to his date. Kumārila preceded Sankarā-cārya by two generations, and Šankara's date is fixed at about 800 A.D. Aufrecht mentions several Trilocanas. None of them appear to go beyond the Mahomedan conquest. Paņdit Vindhyesvarīprasāda Dube, Librarian of the Benares Sanskrit College, says that Trilocana was the teacher of Vācaspati Mišra, for Udayana in commenting on that author's Nyāyavārttika-tātparya says, “fagtatarfa fa उद्योतकरसम्प्रदायोह्यमूषां यौवनम् ; तच्च काल परिपाकवशाद् गलितमिव, किं नामात्र त्रिलोचनगुरोः सकाशादुपदेशरसायनमासादितममूघां पुनर्न- वीभावाय दीयते इति युज्यते।" Trilocana is here said to be the Guru of Vacaspati. But there is another more explicit quotation. Vardhamāna in commenting on the above work of Vācaspati says, 6 guetta gfa सम्प्रदायो रहस्योपदेशः त्रिलोचनः ठोकाकृतो विद्यागुसः” This is the Trilocana mentioned here. Many Nyāyabhūṣaṇas are known: one is a commentary on Bhāsarvajña's Nyāyasāra, and the other a Mimańsā work mentioned in page 6 of Bhāņdārkar's report for the year 1883-84. A third work, Kaņāda Nyāyabhūṣaṇa, has recently been found in the collection of MSS. presented by Mahārājā Candra Samsher Jang Bahādur Rāņā, Prime Minister and Commander-in-Chief of Nepal, to the Bodlian Library, Oxford. But none of these are applicable here. A fourth Nyāyabhuşaņa, a vrtti on the Nyāyasūtras, is mentioned in pages 341, 351 and 353 of the Tārkikarakņā and at the commencement of Dravyakiraņā valī, both printed at Benares. This seems to be the Nyāyabhușaņa meant here. Vācaspati's date is Saka 898. (See the appendix ·to Nyāyavārtika. Bibl. Ind.) Dharmottara, whose commentary on Nyāya-vindu has been published by Dr. Peterson in the Bibl. Ind., has been placed by Dr. Satiša Candra at about 847 A.D. from Tibetan sources, The author of A pohasiddhi is very S: bitter against Dharmottara, and be takes a good deat of pains in elaborately refnting the theory of Vacaspati Mišra. We can, therefore, safely place the author by the end of the tenth century. It is a significant fact that he does not quote or refute Udayana, whose date is Sāka 905=983 A. D. (See preface to Jadunātha Sārvabhauma's edition of tonātma-viveka.) This will make Rafna-Kirti â younger contemporary of Vācaspati Misra. In the two parts of Kşanabhaasiddhi. Patira Kirti attempts to establish by direct and indirect method the theory of the momentariness of the world, that is, as soon as a thing is produced, it perishes añ ñeror lasts to the second monisat This is opposed to the theory of the Naiyāikas who consider all knowledge to be momentary, but the word momentary with theny includes three moments --- production, duration, and dissolution. In the course of establishing this theory, Ratna-Kirti refütés Sankara, Trilocana, Nyāyabhūşana and Vācaspati. He sums up the opponents and of his supporters in the following two verses. (See pages 76 and 77.)-- तदयं पूर्ववत्तसंक्षेपः। नित्यनास्ति न वा प्रतीतिविषयक्षनाश्रयासिद्धता हेतोः स्वानुभवख च क्षतिरतः क्षिा सपक्षोऽपि छ । arguments of his ·iy शून्यश्च द्वितयेन मिति न वा सत्तापि सत्ता यथा नोनित्येन विरोधसिद्धिरसता शक्या क्रमादरपोति ॥ अत्र सिद्धान्तसंक्षेपः। धर्मस्य कस्यचिदवस्तुनि मानसिद्धा argrafxzagfa: ffagifer at ari कास्ति चेत् कमियन्ति न दूषणानि नास्त्येव चेत् स्ववचनप्रतिषेधसिद्धिरिति ।। Ratna-Kīrti not only wrote the Apohasiddhi and the two treatises of Kṣaṇabhañgasiddhi, but he mentions two more works by himself, namely—(1) Sthirasiddhidūşaņa (page 68), and (2) Citrādvaitasiddhi (page 71). The fourth treatise in this volume is Avayavi-nirā. karaña. In the Nyāya-5āstra the theory on the subject is, that the whole, i.e. avayavi, has an existence independent of parts, i.e. avayava, and the relation between the part and the whole is an eternal relation, which they call Samavāya. Pandita Asoka takes his stand against this theory and says that the whole is nothing but a collection of parts and has no separate existence whatsoever. And if it has no independent existence the eternal relation is only a myth. He says, परमाणव एव हि पररूपदेशपरिहारेणोत्पन्नाः परस्परसहिता अवभासमाना देशवितानवन्तो भासन्ते, विततदेशत्वज्च स्थूलत्वम्” । The atoms are produced by avoiding other space and other form, that is, an atom occupies its own space and has its own form. But when a combination of atoms becomes an object of knowledge they appear to occupy an extension of space, and occupying an extension of space means bulk.

·Pandita Asoka quotes Kaņādazişyas and Dbarınottara. He comes, therefore, after the middle of the 9th century The fifth work, Sāmānya düşaņa-dik-prasāritā, by the same author, refutes the Naivāpika theory of Sāmānya or generality as a singular, all-peryading and eternal category of knowledge. He sums up his theory in the following words: -হনা ভঙ্গালী प्रत्यक्षबोधे कुठसङ्गुरीषु । G1YITT EGAUTOH: fraz There are fivefingers which are distinctly perceived. The sixth common is not perceived. He who sees a sixth certainly sees a horn on his head. Further : प्रत्यक्षाप्रतिभाभिधर्मसु न पञ्चश्वङ्गुलौ चितं सामान्य प्रतिभाचते न च विशखाकारबुद्धी तथा । a ca una fe farem ufasia: siqament ya fara atua. Gonoratity is not perceived in the five fingers, the attributes of which are perceived by the senses, nor is it perceived in the form of a thouomenon. What is percieved are the fingers in their distinct shapes, generality is not perceived. The perception and conception of one are simply the causes of error begotten by resemblance. In this work Paradita di toko hores Uddyotakere The Gixth is Antarvyāptisamarthana wy Ratnākara- Santi. The argument by which the existe des if fire 6 ·vi is proved in the mountain, when put in syllogistic form, runs thus: पर्वतो वह्निमान् । धमात्। at 47 धूमवान् स वहिमान् यथा महानसं । वहिव्याप्य धूमवानयं । तस्मादहिमान् । In this case the invariable relation of the smoke to fire, that is, Vyāpti, is established from the example given, namely the kitchen. From thence it is transferred to the mountain, which proves the existence of fire in the mountain. But in the case of proving momentariness of all things, you do not get an example, and so the invariable relation between the thing which is to be proved, and the thing by which it is to be proved, cannot be established outside. This is a difficulty, which the author has to face, and he faces it by declaring that such a relation need not be proved outside in all cases of inference. There is another difficulty. In the case of fire there is the mountain in which the invariable relation between smoke and fire is proved. But in the case of momentariness there is no such thing as the mountain in which that invariable relation between momen. tariness and the world is to be proved. This difficulty the author faces by saying that intelligent persons can conceive that invariable relation anywhere. He practically says that if the invariable relation between the thing to be proved and the thing by which it is to be proved is once conceived, it can be ·VII when proved anywhere. No mountain aud no kitchen is necessary. This he calls afge”, that is, the establishment of the theory that it is possible to prove the invariable relation within, that is, between the thing to be proved and the thing by which it is to be proved. From Tibetan sources Dr. Satīša Candra says that Ratnākara-Sānti, the author of this work which has a Tibetan translation, flourished at Vikrainšīlā about the end of the tenth century. The manus spts from which the works have been - edited are described below (1). Apobasiddhi. a. The manuscript belonging to the Government collection in the Åsiatic Society of Bengal. The right hand ends of the leaves of this manuscript have greatly corroded, five or six letters being lost in each line by corrosion. manuscript belonging to myself Both these manuscripts are written in the Bengali hand of the 12th century, and they are both correct. The edition is based on a (2-8). Ksaņabhañgasiddhi. The same two manuscripts as before, The edition is based on 3. (4-5). Avayavinirākarang and Sāmānya-dūsanadik-prasāritā. One manuscript belonging to wie, correctly written in the 12th century Bengali hand. (6). Antarvyāpti-Samarthana. From a copy made under my supervision by

·viri
Pandita Ašutoşa Tarkatirtha of No. III 364B. in the
Durbar Library.
In 1902 it was proposed that the first three works
for which MSS. (a) existed, should be edited by me
with the help of certain oriental scholars in Europe, -
Dr. Poussin of Ghent, Mr. Thomas of the India Office,
and Professor Th. de Scherbatski-Karpovka of
St. Petersburg, who would help me from Tibetan and
Chinese translations. Photographs were prepared at
the cost of the Asiatic Society Bengal and sent to these
distinguished scholars. But it was found that no
Tibetan or Chinese translation existed ; and but for
the fortunate accident of a friend of mine presenting
precious manuscripts to me, the work could not have
been undertaken.
I have to offer my hearty thanks to Dr. Poussin for
his invaluable advice and suggestions constantly made
in the early part of this edition.

·अपोइसिद्धिः। नमः भोलीकनाथाय । अयोहः शब्दार्यो निरच्यते ननु कोऽयं अपोहो नाम ? किमिदं अन्यस्मादयो ह्यते ; अस्माद्दा अन्धदयोहाते ; अस्मिन् वान्यदपोच्चत इति व्युत्पत्त्या विजातिव्यारत्तं वाह [2] मेव विधितं; बुद्ध्याकारी वा; यदि वा अपोहनं पोड इत्यन्ये व्यात्तिमाचं इति चयः पक्षाः। न तावदादिमी पछौ, अपोहनान्ना विधेरेव विवक्षितत्वात् : अन्तिमोऽस्य- सङ्गतः प्रती तिवाधितत्वात् । तथाहि पर्वती वहिरस्तीति शाब्दो प्रतीतिविधिरूपमेवोलिन्ती लक्ष्यते ; नानमिनभवतीति वित्तिमाघमामुखयन्तौ। यत्र प्रत्यश्वाधितं न तच सा [4] धनान्तरावकाश इत्यतिप्रसिद्धम् अथ यद्यपि निर्शत्तमहं प्रत्येमौति--विकल्पः तथापि निहत्तपदार्थोल्लेख एव नियुक्त्युलेखः । खनन्तभावितविशेषणप्रती [5] ति विशिष्टयतीतिः ।

·च्यापोहसिद्धिः। ततो यथा सामान्यमहं प्रत्येमौति विकल्पाभावेऽपि साधारणाकारपरिस्फुरणात् विकल्पबुद्धिः सामान्यबुद्धिः परेषाम् ; तथा निवृत्तप्रत्यया' [6] क्षिप्ता निवृत्ति- बुद्धिरपोहातौतिव्यवहारमातनोतौति चेत् ! ন साधारणाकारपरिस्फुरणे विधिरूपतया यदि सामान्य- बोधव्यवस्था ; तत् किमायातमस्फु [7] रदभावाकारे चेतसि नित्तिप्रतीतिव्यवस्थायाः। ततो नित्तिमहं प्रत्येमौत्येवमाकाराभावेऽपि निवृत्त्याकारस्फुरणं यदि स्यात, को नाम निवृत्तिप्रतीतिस्थितिमपलपे [IIa] त् । अन्यथाऽसति प्रतिभासे तत्तौतिव्यवहृतिरिति गवा- कारेपि चेतसि तुरगबोध इत्यस्तु । अथ विशेषणतया अन्तर्भूता निवृत्तिप्रतीतिरित्युक्तं, तथापि यद्यगवापाढ़ इतौदृशा [2] कारोविकल्पस्तदा विशेषणतया तदनुप्रवेशो भवतु, किन्तु गौरिति प्रतीतिः। तदा च सतोपि निवृत्तिलक्षणस्य विशेषणस्य तचानुत्कलनात्; कथं तत् प्रतौतिव्यवस्था। अथैवं [3] मतिः। यदिधिरूपं स्फुरितं तस्य परापोहोऽप्यस्तौति तत्प्रतीतिरुच्यते। तथापि सम्बन्धमाचमपोहस्य विधि- रेव साक्षानि सौ। अपि चैवमध्यक्षस्या [4] प्यपोह- १ B निमित्तप्रत्यया।

·विषयत्वनिवार्यम् । विशेषतो विकल्यादेकष्याहत्तो- लेखिनोऽस्थिलान्यव्याहत्तमौक्षमाणस्य तस्मादिध्या- कारावग्रहादध्यक्षवहिकल्पस्या [5] वि-निधिविजयत्वमेव नान्यापोहविषयत्वमिति कथमपोहा शब्दार्थो घुष्यते। अचाभिधीयते॥ नास्माभिरपोहशन्देन विधिरेव देवोऽभिप्रेता [6] नाप्यन्यधावत्तिमाचं, किन्वन्यायोहविशिटो विधिः शब्दानामर्थः ततश्च न प्रत्येकयोपनिपातिदोषाव- काशः। यत्तु गोः प्रतीतौ न तदात्मापरात्मेति सामादयों इः पश्चानिशीथत इति विधिवादिनां मतम् ; अन्यायोइग्रतोता व सामर्यात अन्यायोदो- बधार्यते इति प्रतिषेधवादिनां मतम् । तदसुन्दम् प्राथमिकस्यापि प्रतिपत्तिक मादर्शनात्। न हि विधि प्रतिपच कश्चिदापतितः पक्षादयोइमव- गच्छति: अपोह वा प्रतिपद्यात्यायोदम् । समान सो प्रतिपत्तिरिति अन्धापोड्प्रतिपत्तिरच्यते। समापि वान्यापोदशब्दानुल्लेख उ तथापि नाप्रति- पतिरेव विशेषणमूलस्थाब्यापोइया आवायोड़ र गोशब्दस्य निवेशितत्वात् । यथा गोलीयले निवे- शितादिन्दीवरशब्दाचौखोत्या मतीले सहा कि B ·अपोहसिद्धिः। एव नौलिमस्फुरणमनिवार्यम् ; तथा गोशब्दादप्य- गवापोढ़े निवेशितात् गो-प्रतीतौ तुल्यकालमेव विशे- षणत्वात् अगो[5]पोहस्फुरणमनिवार्यम् । यथा प्रत्य- क्षस्य प्रसह्य रूपा [4] भावग्रहणमभावविकल्पोत्पादन- शक्तिरेव । तथा विधिविकल्यानामपि तदनुरूपानु- ष्ठानदानशक्तिरेवाभावग्रहणमभिधीयते । पर्य्यदास- रूपाभावग्रहणन्तु नियत [5] स्वरूपसम्बेदनमुभयोर- विशिष्टं ; अन्यथा यदि शब्दादर्थप्रतिपत्तिकाले कलितो न परापोहः; कथमन्यपरिहारेण प्रत्तिः। ततो गां वधानेति चोदितोऽश्वादौनपि [6] वनौयात् । यदप्यवोचद्दाचस्पतिः ; जातिमत्यो व्यक्तयः ; विक- ल्यानां शब्दानाञ्च गोचरः; तासाच्च तहतौनां रूप- मतज्जातीयपरावृत्तमित्यर्थतस्तदवगतेन गाम्बधानेति चो [7] दितोऽश्वादौन बध्नाति। तदप्यनेनैव निरस्तं । यतो जातेरधिकायाः प्रक्षेपेऽपि व्यक्तीनां रूपमतज्जा- तौयव्यारत्तमेव चेत, तदा तेनैव रूपेण शब्दविकल्प- [IIIa] योविषयौभवन्तीनां कथमतद्यारत्तिपरिहारः ? अथ न विजातीयव्यावृत्तं व्यक्तिरूपं, तथाप्रतीतं, वा तदा जातिप्रसाद एष इति कथमर्थतोपि तदवगति- रित्युक्तप्रायम्।

·বিছি:
সুখ জুনিষাদ্বানী [2] শ্রান্স। মন্ত্র
লাত্তিান্ দ্বাৰাজ্জালাল, ভয়-
আবি হানিবন্দী ছানিনি । লা-
স্বী[5]ঘা জীয়নবিষ্মীন্দ্রসক্ত। [3]
না মাৰি আ ন সীমানাল
ছি কান্না লাল লালালালললল তুমি
মজাজবাঙ্গা। জ্বি অস্। মালন গ ঘ
[4] ঃ জমির জিলাঅৰি-
লা। গীৰয়াল স্ট্রাঘৰিাল
মালা। সম্ভা হবিংলেqী যুঃ জমি-
শাখাৰ দুৰ ৰূহ [5] কনী হিজাব্রাহ্মা,
মক্সা শ্রীহিনি মজনৰ লৰাস্কা স্মৃতি-
মন স্বীয়সল বিচার আন্দোলিলি
জিন হাল্কা [6] মাদী জস্ক্রিীন
নিমিনি ঘ-ই হলাে,
জালাম্বিৰূন্নো, মুক্তার মা-
অল ছি লিজা ল গুজালাম ??
ষ বা ঘনিন্তন মুখস্থ কষ্টে ।
মঙ্গলবশ্বালাইয়া যুদ্ধ ফুল। প্রকালীঃ

·६ अपोहसिद्धिः। ७० स्थानापेक्षया श्रुघ्नमेव। अरण्यमार्गवदिच्छेदाभावा- दुपतिष्ठत [III] एव । सार्थदूतादिव्यवच्छेदेन पन्था एवेति प्रतिपदं व्यवच्छेदस्य सुलभत्वात् । तस्मादपोह- धर्मणो विधिरूपस्य शब्दादवगतिः ; पुण्डरौकशब्दा- दिव श्वेतिमविशिष्टस्य पद्मस्य । यद्येवं विधि [2] रेव शब्दार्थोवक्तुमुचितः। कथमपोहो गीयत इति चेत् । उक्तमचापोहशब्देनान्यापोहविशिष्टो विधिरुच्यते; तच विधौ प्रतीयमाने विशेषणतया तुल्यकालमन्यापोह- प्रतीतिरि [8] ति। न चैवं प्रत्यक्षस्याप्यपोहविषयत्व- व्यवस्था कर्तुमुचिता; तस्य शाब्दप्रत्ययस्येव वस्तुविषयत्वे विवादाभावात् । विधिशब्देन च यथाध्यवसायमतद्रूप परावृत्तो [4] वाह्योर्चाभिमतः ; यथाप्रतिभासं बुद्ध्या- कारश्च तत्र वाह्योर्थाध्यवसायादेव शब्दवाच्यो व्यवस्था- प्यते। न स्वलक्षणपरिस्फूर्त्या प्रत्यक्षवद्देशकालावस्था- नियतप्रव्यक्त [5] स्वलक्षणास्फुरणात् । यच्छास्त्रं ॥ शब्देनाव्यापृताख्यस्य बुद्धावप्रतिभासनात् । अर्थस्य दृष्टाविवेति, इन्द्रियशब्दस्वभावोपायभेदात् एकस्यैव प्रतिभास भेद इति [6] चेत् ! अचाप्युक्तम् । १ B adds अर्थस्य ।

·सिद्धिः। जातो नामाश्रयोन्यान्यः वेतसान्तस्य वस्तुनः। एकस्यैव कुतो रूपं भिन्नाकारावभासि तत् ॥ न हि स्पष्टास्पष्ट के रूपे परस्परविरुद्ध एकस्य वस्तुनः स्तः, यत एकेनेन्द्रियबुद्धौ प्रतिभासेतान्यन विकल्ये, तथा सति वस्तुन शव भेदप्रातः। न हि स्वरूप- भेदादयरो वस्तुभेदः। न च प्रतिभामभेदादपर स्वरू [IVa] पमेदः, अन्यथा बैलोक्यमेकमेव वस्तु स्यात् । दूरासन्नदेशवर्तिनोः पुरुषयोः एकत्र प्राविनि स्पष्ट स्पष्टप्रतिभातभेदेपि न शाखिभेद इति चेत् ! न ब्रूमः तिभासनेोभिनवस्तु भनियतः । किन्तु, शक्षविधये- वाभावनियल इति। ततो यथार्थनियाभेदादिसद्धियः प्रतिभासभेदः तत्र वस्तुभेदः, घटवत् । अन्यत्र पुनर्जियमें- नेकविषयतां परिहरतीत्येप्रतिमा हासो आन्तः । एतेन यदाह वाचस्पतिः ; न च शब्द प्रत्ययों- वस्तुगोचरत्वे प्रत्ययामेंदः कारणभेदेन पारौक्ष्यापारौक्ष्य- अदोपपत्तेरिति। तन्नोपयोगि। [4परोक्षप्रत्ययस्य वस्तुगोचरत्वासमर्थनात् । परोक्षताश्रयस्तु कारणभेद इन्द्रियगोचरग्रहणविरहेणैव कृतार्थः । न शाब्द प्रत्यये स्वलनगम परिसरति [5] किञ्च स्खलक्षणात्मनि वस्तुनि बाचे सर्वात्मना प्रतिषः, विधिनिषेधयार- ·अयोहसिद्धिः। योगः। तस्य हि सद्भावेस्तौति व्यर्थ, नास्तीत्यसमर्थम् ; असद्भावे नास्तीति व्यर्थमस्तौ [6] त्यसमर्थम्। अस्ति चास्त्यादिपदप्रयोगः। तस्मात् शब्दप्रतिभासस्य वाह्यार्थ- भावाभावसाधारण्यं न तद्दिषयतां क्षमते। यच वाचस्पतिना जातिमद्यक्तिवाच्यतां स्ववाचैव प्रस्तु [7] त्याननन्तरमेव न च शब्दार्थस्य जाते वा- भावसाधारण्यं नोपपद्यते; सा हि स्वरूपतो नित्यापि देशकालविप्रकीर्णा नेकव्यक्त्याश्रयतया भावाभावसाधा- रणीभवनस्तिना [IVB] स्तिसम्बन्धयोग्या; वर्त्तमान- व्यक्तिसम्बन्धिता हि जातेरस्तिता; अतीतानागत- व्यक्तिसम्बन्धिता च नास्तितेति सन्दिग्धव्यतिरेकि- त्वादनैकान्तिकम्भावाभावसाधारण्यमन्यथासिद्धं वेति विलपितं। [2] तावन्न प्रकृतक्षतिः। जातौ भरं न्यस्यता वलक्षणावाच्यत्वस्य स्वयं स्वीकारात्। किञ्च सर्वच पदार्थस्य स्वलक्षण स्वरूपेणैवास्तित्वादिकं चिन्त्यते । जातेस्तु वर्तमानादिव्यक्तिस [3] म्बन्धोस्तित्वादिकमिति तु बालप्रतारणम्। एवं जातिमद्यक्तिवचनेऽपि दोषः व्यक्तश्चेत् प्रतौतिसिद्धिः, जातिरधिका प्रतीयताम्, मा .. १ B adds तु after असद्भावे । ३ B तावना तावत् २ A विप्रकीर्णः ४ B रुपणेवा ·জািিা वा, न तु व्यक्तिमतौतिदोषान्मुक्तिः । एते [4] न बटु- यते कौमारिलैः। सभागत्वादेव वस्तुदो न साधारख्य- दोषः। वृक्षत्वं निर्दारितभावाभा शब्दादवगम्यते । तयोरन्यतरेण शब्दान्तरावगतेन स [5] मध्यत इति । तदप्यसतम्: सामान्यस्य नित्यस्य प्रतियत्नावनिर्धा- रितभावाभावत्वायोगात्। यञ्चेदं न इ प्रत्यक्षस्येव शब्दाना अर्थप्रत्यायनणकारी येन तदृष्ट इवा [6] स्त्यादिशब्दापेक्षा न स्यात् ; विचित्रशनित्वात् प्रमा- কালকিনি सदन्द्रियकशाप्रतिभासयोरेनष- रूपयाहित्वे भिन्नावभासवणेग दूचितम् [7] गिविण- शक्तित्वच प्रमाणानां साक्षात्कारावसायाभ्यारथि चरितार्थम् । ततो यदि प्रत्यक्षार्थप्रतिपादनं शाब्देन तहदेवावभासः स्यात् ; अभवंश्च न विद्यापन क्षम [Va] ते!अनु वृक्षशब्देन वृक्षाची अदिते सवाद्यशनिश्चयनामल्यादिपायोग इति चेत् ! निरंशत्वेन प्रत्यक्षसमधिगतस्य स्वलक्षणस्य कोऽबकाश पदान्तरेण ; धनान्तरविधिनिषेधयोः प्रमाणा- न्तरेण वा। प्रत्याशेऽपि प्रमाणान्तरापेक्षा दृष्टेति खेल বল ন্যাঞ্জিকাল স্কুল মালিক विकल्यस्तु स्वयन्निश्यालयको यत्र ग्राहो तब मिलारेण ।

·. अपोहसिद्धिः। .. अस्ति च शब्दलिङ्गान्तरापेक्षा [3] ततो न वस्तु स्वरूपग्रहः। ननु भिन्ना जात्यादयो धर्माः परस्परं धर्मिणश्चेति जातिलक्षणैकधर्महारेण प्रतीतेपि शाखिनि धर्मान्तरवत्तया न प्रतीतिरिति किन्न भिन्ना- भिधानाधौ [4] नो धमान्तरस्य नौलचलोच्चैस्तरत्वादे- रववोधः। तदेतदसङ्गतम् ; अखण्डात्मनः स्वलक्षणस्य प्रत्यक्ष प्रतिभासात् । दृश्यस्य धर्माधर्मिभेदस्य प्रत्यक्ष- प्रतिक्षिप्तत्वा [5] दन्यथा सर्व सर्वत्र स्यादित्यति- प्रसङ्गः। काल्पनिकभेदाश्रयस्तु धर्मधर्मिव्यवहार इति प्रसाधितम् शास्त्रे ; भवतु वा पारमार्थिको धर्मधर्मि- भेदः। तथाप्यनयोः समवा [6] यादे दूषितत्वादुपकार- लक्षणैव प्रत्यासत्तिरेषितव्या। एवञ्च यथेन्द्रियप्रत्या- सत्त्या प्रत्यक्षेण धर्मिप्रतिपत्तौ सकलतद्धर्मप्रतिपत्तिः। तथा शब्दलिङ्गाभ्यामपि वाच्यवाचकादि [7] सम्बन्ध- प्रतिबद्धाभ्यां धर्मिप्रतिपत्तौ निरवशेषतवर्मप्रतिपत्ति भवेत् ; प्रत्यासत्तिमावस्याविशेषात् । यच्च वाचस्पतिः: नचैकोपाधिना सत्त्वे विशिष्टे तस्मिन् गृहौते; उपाध्यन्त [7] रविशिष्टतगहः। स्वभावो हि द्रव्यस्य उपाधिभिर्विशिष्यते। नतूपाधयो : : ॥ १ B सचेन। २ A विशेष्यते ।

·अपोइसिद्धिः वा विशेष्यत्वं वा तस्य स्वभाव इति। तदपि लवत एव । नामेदादुपाध्धन्दरगहणञ्चमासजि [Vil तम् । मदं पुरत्यकोषकारकाहणे उपकार्थेन इणप्रसञ्जनात् । न चाग्निधूमयोः कार्यकारणभाव इव स्वभावत एव भई धर्मियोः प्रनिनियमकारला चितम् । तयोरपि प्रमाणा- सिद्धत्वात् । प्रमाणसिद्दे च स्वभानोपवह नमिति न्यायः यचाच न्यायभूषलेन कादिग्रहणे तदुयज्ञार्याशेष बालुराशिग्रहणमसनमुताम् बदाममायानच्याइन फलम तथा [] हि त्वमते धर्मसियोर्मेद उपकार लक्षणेव च प्रत्यासत्तिः । तदोपकारकरहरी समान- देशाचैव धर्मरूपस्यैव चोपकार्यस्य ग्रहणमासञ्चितम् । नत काय त्रयों में पकायस्य भिन्न देशस्य द्रव्यानरक्ष्य वा दृष्टव्यभिचारस्य अहणाः सङ्गतः। अकधीहारेगापि बस्तुखरूपातिगनी - सदारत- भलोले दान्तरेण [5] शियिनिषेधावशाः अस्ति च, तमान स्वचक्षणस्य अब्दतिवनिप्रति- भाझिलमिति स्थितम् नापि सामान्धम् शाब्दप्रत्ययप्रतिभासि। सरित पारे गावश्चरन्तीति [6] भकाशिदात सालात- ·१२ अपोहसिद्धिः। लाङ्गलादयोऽक्षराकारपरिकरिताः सजातीयभेदापरा मर्शनात् सम्पिण्डितप्रायाः प्रतिभासन्ते। न च तदेव सामान्यम्। वर्णाक [7] त्यक्षराकारशून्यङ्गोत्वं हि कथ्यते। तदेव च सानाशृङ्गादिमाचमखिलव्यक्तावत्यन्त- विलक्षणमपि स्वलक्षणेनैकौक्रियमाणम् सामान्यमित्यु- च्यते। तादृशस्य वाह्यस्याप्राप्ते [VI] र्धान्तिरेवासौ केशप्रतिभासवत् । तस्माद्दासनावशाडु रेव तदात्मना विवर्लोयमस्तु, असदेव वा तद्रूपं ख्यातु ; व्यक्तय एव वा सजातीयभेदतिरस्कारेणान्यथा भासन्ता [2] मनु- भवव्यवधानात् ; स्मृतिप्रमोषो वाभिधीयताम् ; सर्वथा निर्विषयः खल्वयं सामान्य प्रत्ययः; व सामान्यवार्ता ? यत् पुनः सामान्याभावे सामान्यप्रत्ययस्याकस्मिक[3]त्व- मुक्तं तदयुक्तम् । यतः पूर्वपिण्डदण्ड दर्शनस्मरणसह- कारिणतिरिच्यमानाविशेषप्रत्ययजनिका सामग्री नि- विषयं सामान्यविकल्पमुत्पादयति। त[4]देवन्न शाब्द- प्रत्यये जातिः प्रतिभाति; नापि प्रत्यक्षे न चानुमानता- ऽपि सिद्धिः ; अदृश्यत्वे प्रतिबद्धलिङ्गादर्शनात् । नापी- न्द्रियवदस्याः सिद्धिः । ज्ञानकार्यतः [5] कादाचित्कस्यैव १ A पसदेवानद्रूपं २ A omits वा। ३ B omits दण्ड ।

·লিজিবল মিচ। প্রভার বিবাহ নিজ
মা বয়ান করায় আবেদন
বিয়ের পাতা।
নুনামি, লা ইলাইট হ্যান। গ্রন infoাই নি ।
ঘলা বুললিতার মন।
কাৰে নৰনাৰ লা ম নাবিল নীচন অন আ r
মিথিলা নায়েজ
মিলে না। সিজনীথানে বিক্রিয়াম।
[[»] অলিম না হয় না। মালা বা
। অব
কৰাৰা মানার
মন ভালো ।
কালই কামোৰচননিসাইল বৰ
জানিনা
এগ্রো দায়িী হিলি
যা বর। জাল প্রিয়া তুলি। সাং
দিন । মহাজার পালক
নিয়ম। হজালকিন পাইন

·१४ अपोहसिद्धिः। मेव तथाभिधानप्रत्ययहेतुरस्तु । किं सामान्यस्वीकार [4] प्रमादेन। न च समवायः सम्भवौ ॥ इहेति बुद्धेः समवायसिवि- रिहेति धौश्च दयदर्शने स्यात् । न च क्वचित्तविषये त्वपेक्षा स्वकल्पनामाचमतोभ्युपायः॥ एतेन येयं [5] प्रत्ययानुवृत्तिरनुत्तवस्त्वनुयायिनी कथमत्यन्तभेदिनौषु व्यक्तिषु व्यावृत्तविषयप्रत्ययभावानु- पातिनौषु भवितुमहतौत्यूहाप्रवर्तनमस्य प्रत्याख्यातम् । जातिछेव पर [6] स्परव्यात्ततया व्यक्तीयमानास्वनु- वृत्तप्रत्ययेन व्यभिचारात्। यत् पुनरनेन विपर्यये वाधकमुक्तम्, अभिधानप्रत्ययानुत्तिः कुतश्चिन्निवृत्त्य कचिदेव भवन्ती निमित्तवती [7]। न चान्यन्निमित्त- मित्यादि ॥ तन्न सम्यक् । अनुत्तमन्तरेणापि अभि- धानप्रत्ययानुसत्तेरतद्रूपपरावृत्तस्वरूपविशेषात् अवश्यं स्वीकारस्य साधितत्वात् । तस्मात्, तुल्य भेदे यया जा [VIIa] तिः प्रत्यासत्त्या प्रसर्पति क्वचिन्नान्यत्र सैवास्तु शब्दज्ञाननिबन्धनम् । यत् पुनरत्र न्यायभूषणेनोक्तं नह्येवं भवति । यया ·पोसिद्धिः प्रत्यासत्या टण्डलबादिक मत कचिन्ना सैत्र प्राज्यामक्तिः पुरुषस्थानिकादिषु इण्डिचित्वादिव्यच हानिबन्धनमस्तु किं दण्डखूत्रादिनेति । तदसङ्गतम् दण्डस्त्रयोहिं पुरुषस्फटिक्षप्रत्यासन्नयोः दृष्टयोः दण्डि- चिप्रत्ययहेतुत्व [3] नापलप्यते । सामान्यन्तु स्वप्नऽपि न दृष्टम् । तबादौदं परिकल्पनौसम् तद बरम् प्रत्या- सत्तिरेव सामान्याप्रत्ययहेतुः परिकल्प्यताम्, किंगा परिकल्पनयेत्यभिप्राया [-परिमानात् । अथेदं जातिप्रसाधकमनुमानमानीयले অৱিমিল দ্বিজ কালনীয়। অস্থা ভিন্ন। মিথিভন্নাল প্রীমানঃ স্ত্রী पहेतु विशेषखानुभवकाय बिधान्ते विशिष्ट बुद्धिः सिङ्गति । 'अजानुयोगः, विशिष्ट बुद्धजिविशेषण- अहानान्तरोयकत्वं वा साध्यन : विशेषण [] माचानु- भवनान्तरौयकत्वं जा। प्रथमपटे यक्षस्य प्रत्यक्षवाधा- साधनावधानमनवकाशयति । वस्तुमाहित अन्य दस्यो- भयप्रतिभासाभात! विशिष्टधुद्धिवच सामान्धन् । हेतुर [ नैकान्तिका भिन्नविशेषलग्रहणमन्तरेणामि दर्शनात् । यथा स्वरूपवान् घटः । बोत्वं सामान्य- १Phere reads इण्डस्लादिजा।

·अपोहसिद्धिः मिति वा। द्वितीयपक्षे तु सिद्धसाधनम् । स्वरूपवान् घट इत्यादिवत् गोत्वजातिमा [VIIb] न पिण्ड इति परिकल्पितम् भेदमुपादाय विशेषणविशेष्यभावस्येष्टत्वा- दगोव्यावृत्तानुभवभावित्वाद् गौरयमिति व्यवहारस्य । तदेव न सामान्यबुद्धिः । वाधकं च सामान्यगुणकर्मा- धुपा [2] धिचक्रस्य, केवलव्यक्तिग्राहकं पटुप्रत्यक्षम् । दृश्यानुपलम्भो वा प्रसिद्धः । तदेवं विधिरेव शब्दार्थः। स च वाह्योर्थो बुड्याकारश्च विवक्षितः, तत्र न बुड्याकारस्य तत्त्वतः सम्बृत्या वा विधिनि[3]षेधौ। स्वसम्बेदनप्रत्यक्षगम्यत्वात्। अन- ध्यवसायाच्च। नापि तत्त्वतो वाह्यस्यापि विधिनिषेधौ तस्य शाब्दे प्रत्यये प्रतिभासनात् । अतएव सर्वधर्मा- णान्तत्त्वतोऽनभिलाप्यत्वं [4] प्रतिभासाध्यवसाया- भावात् तस्मात् वाह्यस्यैव साम्बृतौ विधिनिषेधौ। अन्यथा सम्व्यवहारहानिप्रसङ्गात् । तदेवं । नाकारस्य न वाह्यस्य तत्त्वतोविधिसाधनम् । वहिरेव [5] हि संकृत्या संत्यापि तु नाकृतेः ॥ एतेन यद्दत्तिरः॥ आरोपितस्य वाह्यत्वस्य १ B नदेवं न सामान्य सिद्धिः । २ not in A. २ B reads ०बाधनम् । ४ B omits स्य।

·प्रतिद्धिा विधिनिषेधावियलीकिकागमागममतार्किकोयं कथयति। तट्यइस्तितम् । नन्वध्यवसाये [8] यद्यध्यक्सेर्व वस्तु न स्फुरति तदा तव्यवसिमिति कोयः। अप्रतिभासेपि प्रत्ति- विषयोचतमिति योऽर्थः। अप्रतिभासाविशेषे विषया- न्तरपरिहारेण कवियतविषया प्रत्तिरिति चेत् । उचतेयद्यपि विश्वमगृहीत तथापि विकल्पस्य नियत- सामीप्रसूतत्वेन नियताकारतया नियनशक्तित्वात नियता एवं जलादौ प्रतिन धूमस्य परोधाग्निज्ञान- जननवत् । नियतविषया हिभाका प्रमाणपरिनिष्ठित- खभावा न शक्तिमायेपर्यनुरोगभाजः सध्यवसायित्वमाकारविशेषयोगात तत्पत्तिजन- कत्वम् । न च सादृश्यादारोपेण प्रसिं अमः । येन्द्र कारे वायस्य वाह्ये वा आ[श कारस्यागेपद्वारेण दृषणावकाशः। किन्तहि स्ववासनाविपाकवशदुय- जायमानैव बुद्धिरपश्यन्यपि वाई वाह्ये इत्तिमातनो तौति चिलुतैवा तदेवमन्यामावविशिष्टो विनातिव्या- PA omits अमय to qand.edds खदापजिवन् । चलचित्यको भावच्यापि ततो धूमस्येवोबादी नान्याच्या Beaits आत्।।

·१७ अपोहसिद्धिः। वृत्तोर्थो 3] विधिः। स एव चापोहशब्दवाच्यः शब्दा- नामर्थः प्रवृत्तिनिवृत्तिविषयश्चेति स्थितम् ॥ अत्र प्रयोगः। यद्दाचकं तत्सर्वमध्यवसितातद्रूपपरा- वृत्तवस्तुमात्रगोचरम् । यथेह कूपे [4] जलमिति वचनम्। वाचकच्चेदं गवादिशब्दरूपमिति स्वभाव- हेतुः। नायमसिद्धः, पूर्वोक्तन न्यायेन पारमार्थिक वाच्यवाचकभाव स्याभावेऽपि ; अध्यवसायकृतस्य सर्व-२ व्यव [5] हारिभिरवश्यस्वीकर्तव्यत्वात् । अन्यथा सबै- व्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात् । नापि विरुवः सपक्षे भावात् । न चानैकान्तिकः तथाहि शब्दानामध्यवसित- विजातिव्यावृत्तव [6] स्तुमात्रविषयत्वमनिच्छद्भिः परैः परमार्थतो वाच्यं स्खलक्षणमुपाधिरुपाधियोगः सोपाधिरस्तु यदि वा कृतिरस्तु बुद्धे, गत्यन्तराभावात्। अविषयत्वे च वाचकत्वायो [] गात्। तत्र। आद्यन्तयोन्न समयः फलशक्तिहाने- मध्येप्युपाधिविरहाचितयेन युक्तः॥ तदेवं वाच्यान्तरस्याभावात्। विषयवत्त्वलक्षणस्य ७. A omits .भाव. २ B सर्वस्य

·अपोसिद्धिा
व्यापकस्य निरत्तौ विपक्षती निव [VIE] मानम्
वाचनात्वमध्यवसितवाहविषयत्वेन व्यापत इति व्याधि-
सिद्धिः ।
शब्दस्तावन्मुख्यमारयायतेऽथै
स्तचापोहस्तगणवेत गम्यः ।
अर्थश्चैको ध्यासतो भासतोऽन्यः
स्थाप्यो वाच्चस्तत्त्वतो नैव कश्चित् ।'
अपोहसिद्धिः समाप्ता
कतिरियमहापण्डितरत्नकौर्तिपादानाम्
भवत्वपोहे कृतिनामपश्ची
[व][तुखरूयास्फुरणन्तु मर्म ।
तबाहढ़े सबनयनशीर्ण
हड़े तु सौस्थ्यन्ननु तावतैव ।।
सम्पूर्णराचिप्रहरडयेन
कौत्तरपाही लिखितः सुखेना-
चैलोक्यदनेत परामहेतोः
चिनाइनोऽयं परिरक्षणीयः
This Terse does not appear in B.
p Post-Colophon verses not in B.

·क्षणभङ्गसिद्धिः। नमः समन्तभद्राय। आक्षिप्तव्यतिरेका या व्याप्तिरन्वयरूपिणी । साधर्म्यवति दृष्टान्ते सत्त्वहेतोरिहोच्यते ॥ यत् सत् तत् क्षणिकं यथा घटः सन्तश्चामौ विवादा- स्पदौभूताः पदार्था इति। हेतोः परोक्षार्थप्रतिपादकत्वं हेत्वाभासत्वशङ्का- निराकरणमन्तरेण न शक्यते प्रतिपादयितुं। हेत्वा- भासाश्च असिद्धविरुद्धानकान्तिक भेदेन त्रिविधाः। तत्र न तावदयमसिद्धो हेतुः। यदि नाम दर्शने दर्शने नाना- प्रकारं सत्त्वलक्षणमुक्तमास्ते, अर्थक्रियाकारित्वं, सत्ता- समवायः, स्वरूपसत्त्वं, उत्पादव्ययध्रौव्ययोगित्वं प्रमाण- विषयत्वं, सदुपलम्भ प्रमाणगोचरत्वं व्यपदेशविषयत्व- मित्यादि, तथापि किमनेन अप्रस्तुतेन इदानीमेव निष्टङ्कितेन । यदेव हि प्रमाणतो निरूप्यमाणं पदा- र्थानां सत्त्वमुपपन्नं भविष्यति । तदेव वयमपि स्वौकरि- १ A नमः औलोकनाथाय . प्रभेदेन। RA ·नरसिद्धि ध्यामः । केवलं यदेतदयक्रियाकारिलं सर्वजनप्रसिद्ध मारते; तत् खवच सम्वशब्देनाभिसन्याय साधनोनो- पात्तं । तच यथायोगं प्रत्यवानुमानप्रमाणप्रसिहाड़ा- वेषु भावेषु पक्षौकतेषु प्रत्यक्षादिना प्रमाणेन प्रतीत- मिति र स्वरूपेणाश्रयहारेण वानिकसम्भावनापि नापि विङ्गः । सपष्टीकते घटे सडावात् । ननु कथमस्य समक्ष, पचवदवापि श्रमजिसिड नास्य प्रत्यक्षतः -अणभरसिद्धिः। तथात्वेनानिथ- यान्। नापि सत्त्वानुमानतः । पुनर्निदानान्तस- मायामनवस्थाप्रसङ्गात् । न चान्वदनुमानमस्ति। सम्भवे वा तेनैव पक्षेऽपि क्षणभङ्गसिद्धेरल सत्तान- मानेनेति चेत् । उच्चने। अनुमानान्तरजेव-प्रसङ्ग- प्रसङ्गविपर्यायात्मक घटे' भणभङ्गयसाधकं प्रमाणा- 'न्तरमलि, तथा घटो वर्तमानष्ठसे सावत् एवामर्थ क्रियां करोति। अतीतानागतक्षणयोरपि किं माने वार्थक्रियां कुटिन्यां वा, नवा कामपि क्रियामिति TA विक्षन TA स्वरुपद्धारण ३-A निदर्शनारेमाचा A खतौलानागतयोः FA मामल ·२२ क्षणभङ्गसिद्धिः । चयः पक्षाः। नाच प्रथमपक्षा युक्तः कृतस्य करणा- योगात्। अथ द्वितीयोऽभ्युपगम्यते 'तदिदमत्र विचार्य- ताम्। यदा घटो वर्तमानक्षणभावि कायं करोति तदा किमतीतानागतक्षणभाविन्यपि कार्य शक्तोऽशक्तो वा। यदि शक्तस्तदा वर्तमानक्षणभाविकार्यवत् अतौ- तानागतक्षणभाव्यपि कायं कुर्यात् तचापि शक्त त्वात् शक्तस्य क्षेपायोगात्। अन्यथा वर्तमानक्षण- भाविनोऽपि कार्यस्याकरणप्रसङ्गात् पूर्वापरकालयो- रपि शक्तत्वेनाविशेषात, समर्थस्य च सहकार्यपेक्षाया अयोगात् । अथाशक्तस्तदा एकत्र कार्ये शक्ताशक्तत्व- विरुद्धधर्माध्यासात् क्षणविध्वंसो घटस्य दुर्वारप्रसरः स्यात् । नापि तृतीयः पक्षः सङ्गच्छते शक्तस्वभावानुवृत्तेरेव। यदा हि शक्तस्य "स्वभावस्य विलम्बोऽप्यसहस्तदा दूरोत्सारितमकरणम्। अन्यथा वार्त्तमानिकस्यापि कार्यस्याकरणं स्यात् इत्युक्तं । तस्माद् यद् यदा यज्ज- ननव्यवहारपाचं, तत्तदा तत् कुर्यात् । अकुर्वच्च न १ A नदेतदच। RA सः २ Badds नंदापि । ४ A पदार्थस्य।

·क्षमासिद्धि च अनमब्यवहारभाजनम् । तदेवमेकच कायें समर्थेतर- स्वभावतया प्रतिक्षणं भेदात् घटस्य संपक्षावमक्षतम् । अब प्रयोगः। यद् यदा यज्जननव्यवहारयोग्य तत्तदा तज्जनयत्येव । यथा अन्त्या कारखसामग्री स्वकार्य । अतीतानागतक्षणभाविकार्यजननव्यवहार- योग्यचायं घटो वतमानक्षणभाविकार्यकरणकाले বাঙ্গানিজল আৰীনি নেছদষজ্ঞ হিণীহাৰিাৰাইজৰ মাঝাৰ- भोचात्वस्य प्रसङ्गसाधनस्य वार्तमानिककार्यकरणकाले सवालकियातिक्रमकाले च घटे अमिणि पराभ्युपग- समारतः सिद्धत्वात् असिद्धिस्तावदसम्भविनी। नापि विगलना, सपक्षे अन्त्यकारणसामग्यां सद्भावसम्भवात् । नन्दयं साधारणानेकान्तिको हेतुः। साक्षादजनकेऽपि कुशूलाधवस्थित-वौजादौ विपक्षे समर्थव्यवहारो- परत्वस्य साधनस्य दर्शनादिति चेत् । न । विविधो हि समर्थ व्यवशारः पारमार्थिक श्रौपचारिकश्च। तब बन्पारमार्थिकम् जननप्रयुक्त अमामव्यवहारगोचरत्वं तदिह साधनत्वेनोपात। तस्य च कुमूलाधवस्थित- १ बायक ·२३ क्षणभङ्गसिद्धिः। वौजादौ कारणकारणत्वात् औपचारिकजननव्यवहार- विषयभूते सम्भवाभावात् कुतः साधारणानैकान्तिकता। न चास्य सन्दिग्धव्यतिरेकिता विपर्यये बाधकप्रमाण- सद्भावात्। तथाहौदं जननव्यवहारगोचरत्वं नियत- विषयत्वेन व्याप्तमिति सर्वजनानुभवसिद्धम् । न चेदं निर्निमित्तं। देशकालस्वभावनियमाभावप्रसङ्गात्। न च जननादन्यन्निमित्तमुपलभ्यते। तदन्वयव्यति- रेकानुविधानदर्शनात् । यदि च जननमन्तरेणापि जननव्यवहारगोचरत्वं स्यात् तदा सर्वस्य सर्वच जननव्यवहार इत्यनियमः स्यात् । नियतश्चायं प्रतीतः। ततो जननाभावे विपक्षे नियतविषयत्वस्य व्यापकस्य निवृत्तौ निवर्तमानं जननव्यवहारगोचरत्वं जनन एव विश्राम्यतीति व्याप्तिसिद्धेरनवद्यो हेतुः। न चैष घटो वर्तमानकार्य- करणक्षणे सकलक्रियातिक्रमणे च अतीतानागतक्षण- भाविकायं जनयति । ततो न जननव्यवहारयोग्यः । सर्वः प्रसङ्गः प्रसङ्गविपर्ययनिष्ठ इति न्यायात् । अत्रापि प्रयोगः। यद्यदा यन्न करोति । तत्तदा १B कता २ A प्रमिडम् ३ A क्रमकाले ·क्षणभडि २१ तर सनईव्यवहारयोग्यं यथा भाल्यामकुर्वन् कोद्रवः माल्यगुरे। न करोति चैध घी वर्तमान धाभाविकार्यकरखकाले ললিয়াজাল बातोतानागलक्षणभाविभामिति व्यापकानुएलब्धि- भिमहि समर्थशवादसमर्थक्षणम् । अवाप्यसिद्धिर्नास्ति वर्तमाजश्वभाविकार्यकार बा झाले सकलवियानिक्रमकाले च बलौताना गतवण- भाविक्षार्यभरणस्यायोगात्। आपि विरोधः सपछे भावात् । न जानै शान्तिकता पूब्दोशन न्यायेन समर्थ- व्यवहारगोचरत्वजनकत्वयोविधिभूतयोः सोपार- बत्या व्याः प्रसाधनात् । यत्पनरबोतं यढ्यदा यन्न करोति न तत्तदा समर्थमित्यन करोत्यर्थः कारभाव तत्वार्योत्यादा भुगसहकारिताको आडोस्वित् बाव्यभिचार कार्यसम्नया वेति! तब कारणत्व मेव करोत्यर्थः । ततः यशान्तराविनो दोषा अनन्युय- इतिहताः १ चाबो कारणवसावको पर्यादेन चाय- A has o for a ·२६ क्षणभङ्गसिद्धिः। कानुपलम्भस्य साध्याविशिष्टत्वमभिधातुमुचितं । सम- र्थव्यवहारगोचरत्वाभावस्य साध्यत्वात् । कारणत्वसम- र्थव्यवहारगोचरत्वयोश्च वृक्षशिंशपयोरिव व्यावृत्तिभेदो- ऽस्तीत्यनवसर एव एवंविधस्य क्षुद्रप्रला[४]पस्य । तदेवं प्रसङ्गप्रसङ्गविपर्यायहेतुइयबलतो घटे दृष्टान्ते क्षणभङ्गः सिद्धः। तत्कथं सत्त्वादन्यदनुमानं दृष्टान्ते क्षणभङ्ग- साधकम् । नास्तीत्युच्यते । न चैवं सत्त्वहेतोर्वैयर्थं । दृष्टान्तमात्र एव प्रसङ्ग प्रसङ्गविपर्ययाभ्यां क्षणभङ्ग- प्रसाधनात् नन्वाभ्यामेव पक्षेपि क्षणभङ्गसिद्धिरस्त्विति चेत् । अस्तु को दोषः। यो हि प्रतिपत्ता प्रतिवस्तु यद्यदा यज्जननव्यवहारयोग्यं तत्तदा तज्जनयतीत्या- दिकमुपन्यसितुं अनलसस्तस्य तत एव क्षणभङ्गसिद्धिः । यस्तु प्रतिवस्तु तच्यायोपन्यासप्रयासभोरुः स त्त्वे कब- धर्मिणि यद्यदा यज्जननव्यवहारयोग्यं तत्तदा तज्जनयतीत्यादिन्यायेन सत्त्वमाचमस्थैर्यव्याप्तमवधार्थ सत्त्वादेवान्यत्र क्षणिकत्वमवगच्छतौति। कथमप्रमत्तो वैयर्थमस्याचक्षीत तदेवमेकार्थकारिणो घटस्य द्वितीया- दिक्षणभाविकाऱ्यांपेक्षया समर्थेतरस्वभावविरुद्धधर्मा- । १ A प्रसङ्कन विपर्यायान्यां। २ A सखल्वेकत्र । ३ A क्षणातरभावि ·नयाभरुधिडिग ध्यासात् भेद एवेति भाभतया सयक्षतामानहाते घटे सच्चतुरुपलभ्यमानो न विरुवः । में चाय मनैकान्तिकः। अञ्चैव साधावति दृष्टान्ते सोपसंहारवत्या व्याप्तेः प्रसाधनात् । ननु विपर्यये बांधकामारणबलाद्यातिसिक्तिस्य चोपन्यासवा पि नास्ति तत्कयं व्याप्तिः प्रसाधितेति बेत् । तदेतत् तर(४)खतरबुझिदिलसितं। तथा हि उक्तमेतत् दर्त- मानक्षणभाविकायंकरणकाञ्चलौतानोगतक्षणभावि- कार्येऽपि घटस्य शक्तिसावे तदानोमेवैतत् करण- मकरशे च शक्लाशत स्वभावत्या प्रतिक्ष मेद इति क्षणिकर वेन व्यावसा अर्थक्रियाशक्तिः । मन्येवं अन्वयमाचमस्तु विपक्षात् पुनरकान्तेन च्यात्तिरिति कुतो लम्वमिति चेत्, व्याप्तिसिद्देरेव । यतिरेक्सन्देहे व्यातिसिहिद बथमिति चेत्, न । द्विविधा हि व्याप्तिरिदिन्वयरूपा च कर्तृधर्माः । साधनधर्भवति धर्मिणि साध्य स्थावश्यम्भावो यः । यतिरेकरूया इ सधर्मः साध्याभावे साधनस्याव- स्वमनावो यम एनयोश्चकतरमतौहिनियमेन द्वितीय- ·क्षणभङ्गसिद्धिः । 'प्रतीतिमाक्षिपति। अन्यथा, एकस्याः एव सिद्धः । तस्माद् । यथा विपर्यये बाधकप्रमाणबलात् नियमवति व्यतिरेके सिद्धे अन्वयविषयः संशयः पूर्व स्थितोऽपि पश्चात्परिगलति। ततोऽन्वयप्रसाधनार्थ न पृथक्- साधनमुच्यते। तथा प्रसङ्गतहिपर्यायहेतुइयबलतो नियमवत्यन्वये सिद्धे व्यतिरेकविषये पूर्व स्थितोऽपि सन्देहः पश्चात्परिगलत्येव । न च व्यतिरेकसाधकमन्यत् प्रमाणं व्यक्तव्यम् । ततश्च साध्याभावे साधनस्यैकान्तिको व्यतिरेकः। साधने सति साध्यस्यावश्यमन्वयो वे[५]ति न कश्चिदर्थभेदः तदेवं विपर्यायबाधकप्रमाणमन्तरेणापि प्रसङ्गप्रसङ्गविपर्यायहेतुइयबलात् अन्षयरूपव्याप्तिसिद्धौ सत्त्वहेतोरनैकान्तिकस्याभावादतः साधनात् क्षणभङ्ग- सिद्धिरनवद्येति। ननु च साधनमिदमसिद्धं, न हि कारणबुड्या कार्य गृह्यते। तस्य भावित्वात्। न च कार्यबुड्या कारणम् । तस्यातीतत्वात्। न च वर्तमानग्राहिणा ज्ञानेन अती- तानागतयोग्रहणमतिप्रसङ्गात् । न च पूर्वापरयोः TA द्वितीयमाक्षिपति । PA विषये। A न । JA has not got the fourth leat, precedes साध्य ·२१ ६ জান্ধীব্ধ: মিলানে গুঞ্জন রাস্তা। कारणामावेकार्थाभावातौतिः स्वसम्बेदनवादिनी मनोरवस्थाप्यविषयः। न च पृर्बोत्तरकालयोः स- जितौ तान्या वासना तथा इ हेतुकलारसायौ वियल्य इति युगों । स हि विकल्पो हौतातुसन्धायकोऽनद्रूप समारोपको वा न प्रथमः पक्ष । एकस्य प्रतिसधातु- रभावे पूर्धापरमहणयोरयोगात्। विकल्यवासनाया श्वाभावात् । नापि हितोया मौचिकायामपि जल- অঙ্গালমালাজা तदेवलन्वयव्यतिरक्षारोह प्रतिपयजियालक्षमाम् सत्वमसिमिति। किच्च प्रकारान्तरादपोर्ट साधनमसिहं । तथा हि नौशादीनां सामथ्र्य वौजादिज्ञानात् बाद चुरादिको निवेशव्यं। कार्यत्वच्च परिसिहौ सिध्यति, बतुत्वच कार्यान्तरात् । कान्तरसापिहार्यत्वं वर्तुत्वसिची। नाइनुत्वञ्च तत्परकायान्तरसविस्था। अचानक स्थयात् पर्यन्तै कार्यान्तरं नापेक्षते, सहा मैत्र युवावरायाश्यात् कस्यावावियाशामध्ये सिध लि। गहु कार्यत्वजलोभिनयातिकात्वात् । दत्ता सिमावपि कार्यवसिमी का तिरिति चेत् । सादा तम, सत्यपि कार्यवसक्योरित्तिदै सत्यतिकी ·क्षणभङ्गसिद्धिः। कुतः कार्यत्वसिद्धिः । कार्यान्वं ह्यभूत्वाभावित्वं, भव- नच्च सत्ता। सत्ता च सौगतानां सामर्थमेव । ततश्च सामर्थ्यसन्देहे भवतीत्येव वक्तुमशक्यं कथमभूत्वा- भावित्वं कार्य्यत्वं सेत्स्यति । अपेक्षितपरव्यापारत्वं कार्यत्वमित्यपि नासतो धर्मः सत्त्वञ्च सामर्थ्य तच्च सन्दिग्धमिति कुतः कार्यसिद्धिः । तदसिद्धौ पूर्वस्य सामर्थ्य न सिध्यतीति सन्दिग्धासिद्धो हेतुः । तथा विरुवोऽप्ययं, तथा हि क्षणिकत्वे सति न तावत् अजातस्यानन्वयनिरुद्धस्य वा कार्यारम्भकत्वं सम्भवति । न च निष्यन्नस्य तावान् क्षणोऽस्ति यमुपादाय कस्मैचित् काव्य व्यापाऱ्यात्। अतः क्षणिकपक्ष एव अर्थक्रियानुपपत्तेविरुद्धता। अथवा विकल्पेन यदुपनीयते, तत्सर्वमवस्तु, ततश्च वस्त्वा- त्मके क्षणिकत्वे साध्येऽवस्तूपस्थापयन्ननुमानविकल्पो विरुद्धः। [६] यद्दा, सर्वस्यैव हेतोः क्षणिकत्वे साध्ये विरुद्दत्वं देशकालान्तराननुगमे . साध्यसाधनभावा- भावात् अनुगमे च नानाकालमेकमक्षणिक क्षणिक- त्वेन विरुध्यत इति। अनैकान्तिकोऽप्ययं सत्त्वस्थैर्ययोविरोधाभावादिति। प्रचोच्यते ।

·SURE यत्तावन्तं सामर्थ्य न प्रलीया इति। तत् कि सर्वथैव न प्रतीयते क्षणभङ्गय था। प्रथमपक्षे सकलकारकज्ञापकहेतुचक्रोच्छेदान् बुद्ध स्पन्दनमाचस्याप्यकरणप्रसङ्गः । अन्यथा येनैव बचनेन मामध्ये नातौति प्रतिपाद्यत तस्यैव तत् प्रतिपादन- सामर्थमव्याइतमायातम् । सभात् परमपुरुषार्थ- समौहया वस्तुसम्वनिरूपसातव शक्तिस्वीकार- पूर्ववैव प्रवत्तिा तदवीकारे तु न कश्चित् चित् प्रवीति निरोई जगजायते । अव द्वितीय महा नहाति पावन सामतोतिः । सा च शिकत्व यदि गोषपक्षले सदा विरुडं वक्तमुचित प्रतिलिति शु न्यायभूषणीयः प्रायोचिलापः। नत्यापि हणिक-हालयो मोतियाधाता नयादि कारण- ज्ञानोपादेयभूनेन' कार्यप्राधिशा ज्ञानेन तदर्मित- संसारण अन्य मावे अस्य भाव इति अन्यनिश्श्यो अन्यते, तथा कारणापेक्षया भूतलकैवल्ययाहिशानो- पादेवभूतेन कार्यापेक्षवा मृतलकैवल्याडिहा धानेन सदर्पित संस्कारगर्भ अस्याभावे अस्याभाव इति शतिरेकनिश्चयो जन्यते । यदाहुणुरवः । এ ছন্নছত্যাজাই TAविः।

·क्षणभइसिद्धिः । एकावसायसमनन्तरजातमन्य- विज्ञानमन्वयविमर्षमुपादधाति । एवं तदेकविरहानुभवोद्भवान्य- व्यावृत्तधौः प्रथयति व्यतिरेकबुद्धिं ॥ एवं सति गृहौतानुसन्धायके एवायं विकल्पः । उपादानोपादेयभूतक्रमिप्रत्यक्ष इयगृहीतानुसन्धानात्। यदाहालङ्कारः। यदि नामैकमध्यक्षं न पूर्वापरवित्तिमत् । अध्यक्षद्वयसद्भावे प्राक्परावेदनं कथमिति । नापि द्वितीयोऽसिद्धप्रभेदः । सामर्थ्य हि सत्त्वमिति सौगतानां स्थितिरेषा। न चैतत् प्रसाधनार्थमस्माकमि- दानौमेव प्रारम्भः ; किन्तु यच प्रमाणप्रतीते वौजादौ वस्तुभूते धम्मिणि प्रमाणप्रतीतं सामर्थ्य तब क्षणभङ्ग साधनाय । ततश्चाङ्कुरादौनां कार्य्यादर्शनात् अाहत्य- सामर्थ्यसन्देहेऽपि पटुप्रत्यक्षप्रसिद्ध सन्माचत्वमवधार्य- मेव । अन्यथा न क्वचिदपि वस्तुमावस्यापि प्रतिपत्तिः स्यात् । तस्माच्छास्त्रीयसत्त्वलक्षणसन्देहेऽपि पटु- प्रत्यक्षवलावलम्बितवस्तुभावे अङ्कुरादौ कार्यत्व 3B -- COM A प्रत्यय PA सिद्धि । २ A तिमत् । MA प्रसाधनाथ।

·नयमितिका मुपलभ्यमानं वीजादे सामर्थ्यमुपस्थापयतीति मासिद्धि- दोषावकाशः। नापि वणिकत्वे सामर्थक्षतिः, यतो विरुद्धता स्यात्, क्षणिकत्वनियतप्रागभावित्वलक्षणकारणत्वयोवि[0]- रोधाभावात्, क्षणमात्रस्थायिन्यपि सामर्थसम्भवादिति नादिमो विरोधः। मामि द्वितीयो विरोधप्रभेदः अवस्तुनो वस्तुनो वा स्वाकारस्य पावत्वेऽपि, अध्यावसे यवत्वपेक्षयैव-सर्वच प्रामाण्यप्रतियादनात् बलुखभावस्वैव क्षश्चिात्वसिद्धिरितिक विरोधः। यच बुझते यशाध्यवसोयते ते वे अपि अन्यनिवृत्ती स्तुको लक्षणावगाहित्वे अभिलापसंसर्गानुप- पत्तरिति अवनसायश्वरूत्यापरि झालात अशौतेऽपि मानस्यादिप्रतिकारकत्व विकल्पस्याध्यवसाथिनं, समतिभालेऽपि प्रवृत्तिविषयों- ऋतत्वमध्यनसेयत्वम् । एतचाध्यक्सेयत्वं इटलक्षणस्यैव बुज्यते, जान्धस्य । अर्थक्रियार्थित्वात् अर्थिग्रहः । श्वम्वाध्यवसाये खालक्षणम्यामकरणमेव ! न च तस्या- स्फुरोऽपि सर्वचाविश्थेचेख प्रहत्त्यावेषप्रसङ्गः, प्रति- वियतसामग्रौपतान, प्रतिनियतदाकारात्, प्रति Aथविक्षद- ·क्षणभरसिद्धिः। नियतशक्तियोगात्, प्रतिनियत एवातद्रूपपरावृत्ते' अग्र- तोतेऽपि प्रत्तिसामर्थ्यदर्शनात्। यथा सर्वस्यासत्त्वपि वौजादङ्गुरस्यैवोत्पत्तिः दृष्टस्य नियतहेतुफलभावस्य प्रतिक्षेप्तमशक्यत्वात्। परं वाह्येनार्थेन सति प्रतिबन्धे प्रामाण्यमन्यथात्वप्रामाण्यमिति विशेषः। तथा तृतीयोऽपि पक्षः प्रयासफलः। नानाकाल- स्यैकस्य वस्तुनो वस्तुतोऽसम्भवेप्यतट्रपपरावृत्तयोरेव साध्यसाधनयोः प्रत्यक्षेण व्याप्तिग्रहणात् । विविधो हि प्रत्यक्षस्य विषयो ग्राह्योऽध्यवसे यश्च सकलातद्रूपपरावृत्तं वस्तुमाचं साक्षादस्फुरणात् प्रत्यक्षस्य ग्राह्यो विषयो मा भूत् । तदेकदेशग्रहणे तु तन्मात्रयााप्तिनिश्चाय- कविकल्पजननादध्यवसेयो विषयो भवत्येव । क्षणग्रहणे सन्ताननिश्चयवत् । रूपमाचग्रहणे घटनिश्चयवच्च । अन्यथा सानुमानोच्छेदप्रसङ्गात् । तथा हि व्याप्तिग्रहः सामान्ययोः, विशेषयोः, सामान्यविशिष्टविशेषयो विशेषविशिष्टसामान्ययोति विकल्पाः। नाद्यो विकल्पः सामान्यस्य वाध्यत्वात् । अवाध्यत्वेऽप्यदृश्यत्वात् । दृश्य- त्वापि पुरुषार्थानुपयोगितया तस्यानुमेयत्वायोगात् । १ A एव खलाये। PA सामान्यविशिडखलक्षयोः खमक्षपविभिसामान्बयो।

·বিক্সি ३१ नाध्यजितात्' सामान्यात विशेषानुमानम्, सामा- ग्यसविषयावश्यमाणन्यायेन प्रतिबन्धप्रतिपत्तेर- योगात् । नापि दितीयो विशेषस्याननुगामित्वात् । अन्तिमे तु विकल्पदये सामान्याधारत्या दृष्ट एव মিঃ লালায় দ্বিমী বিমলা : अष्ट शव वा देशकालान्तरवतो। यहा दृष्टादृष्टालाको देशकालान्तरबतौ अद्रियपरावृत्तः सर्बो विशेषः । न प्रखमः यशोऽननुगामित्त्वात् , नापि द्वितीयः, अदृष्ट त्वात् । न व कृतीयः, अनुतै कविशेषदर्शनेमि देशका- जिलान्तरवर्तिनामदर्शनात् । अश्व सम्बंधामेव विषाला सामन्यात् । सहश- सासो प्रस्तत्त्वात् सदृशकार्यकारिवाहित प्रत्या- सत्त्वा, एमविशेषग्राहकं प्रत्यक्षलतपपरामाचे विजयं जनयदतद्रूपपराहविशेषभावस्य व्यवस्था पकम् । थवेवसामग्रौप्रतिबद्धरुपमाचाहक प्रत्यहं घटे निश्वयं जनबद्धप्राइवं व्यवस्थाप्यते । सन्या घटोमि सम्बायोऽपि प्रत्यक्षहो न सिधयेत् सामना या মাজা। ইচইলঃহলিমিষ্ট यद्येवमनेने कमेण सर्वस्य विशेष नियविध- A has not the sixtli leal.

·क्षणभङ्गासिद्धिः। भाववत् व्याप्तिप्रतिपत्तिरप्यस्तु। तत् किमर्थ नानाकाल- मेकक्षणिकमभ्युपगन्तव्यं येन क्षणिकत्वे साधनस्य विरुदत्वं स्यात् इति न कश्चिदिरोधप्रभेदप्रसङ्गः । न चायमनेकान्तिकोऽपि हेतुः। पूर्वोक्तकमेण साध- Hदृष्टान्ते प्रसङ्गविपय्ययहेतुभ्यामन्वयरूपव्याप्तेः प्रसा- धनात्। ननु यदि प्रसङ्गविपर्यायहेतुइयवलतो घटे दृष्टान्ते क्षणभङ्गः सिध्येत्तदा सत्त्वस्य नियमेन क्षणिकत्वेन व्याप्तिसिद्धेरनैकान्तिकत्वं न स्यादिति युक्तम्। केवल- मिदमेवासम्भवि। तथाहि शक्तोऽपि घटः क्रमिसह- कार्यपेक्षया क्रमिकार्य करिष्यति । न चैतद् वक्तव्यं समर्थो ऽर्थः स्वरूपेण करोति । स्वरूपञ्च सर्वदास्तीत्यनुपकारिणि सहकारिण्यपेक्षा न युज्यत इति, सत्यपि स्वरूपेण कारकत्वे सामर्थ्या- भावात्कथं करोति, सहकारिसाकल्यं हि सामर्थ्य तबैकल्यञ्चासामर्थ्य। न च तयोराविर्भावतिरोभावाभ्यां तहतः काचित् क्षतिः। तस्य ताभ्यामन्यत्वात् । तस्मादर्थः समर्थोऽपि स्यात् न च करोतीति सन्दिग्ध- व्यतिरेकः प्रसङ्ग हेतुः। अबोच्यते। भवतु तावत् सहकारिसाकल्यमेव सामर्थ्य। तथापि सोऽपि तावद्भावः स्वरूपेण कारकः ।

·तस्य च याशशरमवणे पक्रियाधी स्वभावः तादृश एव चेत् प्रथमक्षले तदा तदापि प्रस्ता कुबाणा ब्रह्मणाप्यनिवार्यः । न च सोप्यधेपक्रियाधर्मा स्वभावः साकल्ये सति जातो भावाशिन्न एवाभिधातुं शक्यः भावस्याकर्तत्वप्रसङ्गात् । स्वं यावद्यावत् धर्मान्तरपरि- कलास्तावत्तावदुदासीनो भावः। तस्मायट्रपमाहाय स्वरूपेणापि जनयतीत्युचते; तस्य प्रागपि भावे कथम अनि कदाचित्। भोशियाप्रत्यलोकस्वभावस्य प्राच्यस्य पश्चादनुत्तो कथं कदाचिदाय शार्वभवः । ननु यदि स रवैल का स्यात् युतमेतत् । विन्तु सामग्री जानका ततः सहकार्यालरविरहोलायो बलीयसोऽपि न कार्य- प्रसव इति किम विरुद्धं। न हि भाया वरूपेण कतिौति-वरूपेशैव करोति। सहकाश्मिहितादेव ततः कार्योत्यत्तिदर्शमात्। तस्मायाधिवत् कार्यकारणभावी- पि, एकनात्ययोगव्यवच्छेदेन अन्यत्रायोगव्यवच्छेदेन नाबयोन्यः, तथैव মূৰীজুহ্ম্য হ্যা সূক্ষ্ম अवोच्चले। यदा मिलताः सन्तः कार्य जुब्बते तर्दवाकरलक्षण सहकारित्वमेधामस्तु को निहा? मिलित देव तु सत्कार्य कर्तव्यमिति तो हन्यते ?

·क्षणभइसिद्धिः।
क्रियाधर्मकमवश्यमभ्युपगन्तव्यं तत् किं प्रागपि पश्चादेव
वेति विकल्प्य यदृषणमुगौरितं । तब किमुक्तमनेनेति
न प्रतौमः। यत्तु कार्येणैव सहकारिणोऽपेक्षन्त
इत्युपस्कृतं तदपि निरुपयोगं । यदि हि कार्यमेव
स्वजन्मनि स्वतन्त्र स्यायुक्तमेतत् । केवलमेवं सति
सहकारिसाकल्यासामर्थ्यकल्पनमफलं । स्वातन्त्र्यादेव
हि कार्य कादाचित्कं भविष्यति । तथा च सति सन्तो
हेतवः सर्वथाऽसमर्थाः। असदेतत् कार्य स्वतन्त्रमिति
विशुद्धा बुद्धिः। अथ कार्यस्यैवायमपराधो यदिदं समर्थे
कारणे सत्यपि कदाचिन्नोपपद्यत इति चेत् । न ।
तत्तर्हि
तत् कार्य स्वातन्त्र्यात् । यद्भाष्यं ।
सर्वावस्थासमानेऽपि कारणे यद्यकार्यता।
स्वतन्त्रं कार्यमेवं स्यान्नतत्कार्यन्तथा सति ॥
अथ न तद्भावे भवतीति तत्कार्यमुच्यते, किन्तु
तदभावेन भवत्येवेति व्यतिरेकप्राधान्यादिति चेत् ।
न। यदि हि स्वयम्भवन भावयेदेव हेतुः स्वकार्य
तदा तदभावप्रयुक्तोऽस्याभाव इति प्रतीतिः स्यात् । नो
चेद् यथा कारणे सत्यपि कार्यस्वातन्त्र्यान्न भवति ।
१ A उदौरित।
२ A omits साकल्य.
२ A असन ।
४ A omits यात् ।

·तथा नदभावेऽपि खातच्यादेव न भूतमिति शहा केन निचायत । यद्भाष्यं। नहावेऽपि न भावञ्चेदभावेऽम्भाविता कुस्तः । सदभावप्रयुत्तोस्व सोऽभाव इन्सित् कुतः। तसाद यथैव तद्भावे नियझेन न भवति । तथैव तनावे नियमेन भवेदेव । - अभवत न तवारणता मात्मनः क्षमते। यज्ञोतं, प्रथमकार्योत्यादनकाले हत्तर कार्योत्पादनस्वभावः । अतः प्रथमकाख स्वा- शेवाण कार्याणि कुादिति । तदिदं माता ने वन्ये- त्यादिवत् ववचननिरोधादयुक्तं, यो छुत्तरकार्यजनन- स्वभावः कंधमादै। कार्य कुति। न तह तत्वार्याकरणस्वभावा हि- नौलोत्पादनस्वभाव पोनादिकमपि पारोतीति ।। अनोच्यते। स्थिर स्वभावत्वे हि भावस्थ - उत्तर- कालमेवेदं कार्य नपकासमिति कुत एतत - सदभावाच कारणमपि उत्तरकाय्यकरणस्वभावमित्यमि कुतः। किं कुर्वः उत्तर कालमेव तस्य जन्मेति बेत् अस्तु- स्थिरत्वे तदनुपपद्यमानमस्थिरतामादिशतु : स्थिरत्वेोष एवा स्वभावस्तस्य यदुनरक्षण एव करो- AR A omits are PA omits ou ·४२ क्षणभरसिद्धिः । तौति चेत् । उतेदानौं प्रमाणप्रत्याशा। धूमाद'मि- रित्यापि स्वभाव एवास्य यदिदानौमत्र निरनिरपि धूम इति वक्तुं शक्यत्वात्। तस्मात् प्रमाण सिद्धे स्वभावा- वलम्बनं, न तु स्वभावावलम्बनेन प्रमाणव्यालापः । तस्माद् यदि कारणस्यो ११]त्तर कार्यकारकत्वमभ्युपगम्य कार्यस्य प्रथमक्षणभावित्वमासज्यते, स्यात् स्ववचन- विरोधः। यदा तु कारणस्य स्थिरत्वे कार्य्यस्योत्तर- कालत्वमेवासङ्गतम्। अतः कारणस्याप्युत्तरकायंजन- कत्वं वस्तुतोऽसम्भवि तदा प्रसङ्गसाधनमिदं। जनन- व्यवहारगोचरत्वं हि जननेन व्याप्तमिति प्रसाधितं । उत्तरका>जननव्यवहारगोचर त्वच्च त्वदभ्युपगमात् प्रथमकार्यकरणकाल एव घटे धर्मिणि सिद्ध। अत- स्तन्मात्रानुबन्धिन उत्तराभिमतस्य कार्यस्य प्रथम क्षणेऽसम्भवादेव प्रसङ्गः क्रियते। न हि नौलकारकेऽपि पौतकारकत्वारोपे पौतसम्भवप्रसङ्गः स्ववचनविरोधो- नाम। तदेवं शक्तः सहकार्यानपेक्षितत्वात् जननेन व्याप्तः। अजनयंश्च शताशतत्वविरुद्धधर्माध्यासाभिन्न एव। ननु भवतु प्रसङ्गविपर्यायबलादेककार्य प्रति- शक्ताशक्तत्वलक्षणविरुद्धधर्माध्यासः। तथापि न ततो १ A adds अच। P A. विवो।

·হুভকাম..
मेदः सिध्यति ; तथाहि बौनमकरादिकं कुर्बट यदि
बेनैव-स्वभावेनारं करोति तेनैव चित्यादिकादा-
क्षित्यादौनामप्यङ्गुरखाभाव्यापत्तिः। नानास्वभावत्वेन
तु' कारकत्ने स्वभावाना मन्योन्या
देकर भावाभावा परस्परविरहो तामित्येवमपि
बौर्ष भित। एवं प्रदीयोऽपि तैलया शहादिक:
तथा पूर्वरूपमयुत्तररूपरसगन्धादिक्रमने कैः स्वभावैः
परिकरितं करोति। तेयाच स्वभावानामन्योन्या-
भावाभिचाराविधानां योग प्रदौणादिक भिवेत
न च भिद्यते । तन्न! विरुद्धधर्माध्यासो भेदक, तमा-
बोजस्याङ्गुरं प्रति कारकत्वं गईभादिकं प्रत्यकारकत्व
निति कारकत्वाकारकत्वे अपि विल्डौ ।
नद्योगेऽपि बाजरोदः तदेवमेव बोले मदीपेइये छ
विषधे परिदृश्यमानः शना महत्वादिविरवधर्माधासो
न घटादेर्भेदक इति।
अचमः
সন্ত নাৰীলাব্দীমানা
कारिवाइर्मभूतानेकत्वमादितयापि का प्रस्तावो
विरुधांध्यासस्व। स्वभावाना बन्योन्याभावा-
व्यभिचारे भेदः प्राप्तावसरा न विरोधः। विरोधस्तु
A भावेद and emits तु

·क्षणभङ्गसिद्धि यद्दिधाने यनिषेधो यन्निषेधे यदिधानं तयोरेका धर्मिणि परस्परपरिहारस्थिततया स्यात्। तदवेकः स्वभावः स्वाभावेन विरुदो युक्तो भावाभाववत् । न तु स्वभावान्तरेण । घटत्ववस्तुत्ववत् । एवमङ्कुरादि- कारित्वं तदकारित्वेन विरुद्धं न पुनर्वस्त्वन्तरकारित्वेन'। प्रत्यक्षव्यापारश्चाच यथा नानाधम्मैरध्यासितं भाव- मभिन्नं व्यवस्थापयति। तथा तत्कार्यकारिणं कार्या- न्तराकारिणञ्च । तयदि प्रतियोगित्वाभावादन्यो- न्याभावाव्यभिचारि [१२] णावपि स्वभावावविरुद्दी तत्कारकत्वान्याकारकत्वे वा विषयभेदादविरुद्धे, तत् किमायातमेककार्यम्प्रति शक्ताशक्तत्वयोः परस्पर- प्रतियोगिनोविरुद्धयोर्मियोः। एतयोरपि पुनरविरोधे विरोधो नाम दत्तजलाञ्जलिः। भवतु तोक- कार्यापेक्षयैव सामर्थ्यासामर्थ्ययोर्विरोधः। केवलं यथा तदेव कार्य प्रति कचिद्देशे शक्तिर्देशान्तरे चा- शक्तिरिति देशभेदादविरुद्दे शक्त्यशक्ती तथैकत्रैव कार्ये कालभेदादप्याविरुद्धे । यथापूर्वन्निःक्रियः स्फटिकः स एव पश्चात् सक्रिय इति चेत् । १ B वस्त्वन्नराकारित्वेन। A. omitsaपि। ३ B पूर्ववत् ·- उच्यते। न हि वयं परिभाषामाबादेकच का देशभेदादविरुद्धे शक्यशक्ती ब्रूमः। किन्तु विरोधाभावान्। महेशवार्य कारित्वं हि तद्देशकार्याकारित्वेन विरुद्ध । न पुनर्देशान्तरे कार्याचारित्वे कार्यकारित्वेन बा। यशवन्तबालकार्यकारित्वं तला यांकारित्वेन विरुई। न पुनः कालान्तरे सवायाजारित्वेनान्य- सामारित्वेद का। सत्कथं कालमटवाय विरोध इति चेत। उच्चते! इयोहि धयोरेकवधर्मिण्यनस्थिति नियमः परस्परहिहारस्थितिलायो बिरोधः से च नावायरस्थरप्रत्यौनया आवाभावबदा भवेत। एकस्य वा-नियमेन प्रमाणान्तरेल बाधनान्नित्यत्व सचवडा भवेदिति न कश्चिदर्थभेदः कश्चिदर्थभेदः। तत्रैक तत कालकार्यकारित्वाधारे कारखानसरे सत्यार्याकारित्वस्यामाकारित्वस्य वा निचलेन प्रमाशान्तरेण बाधनादिदोषः। तथाहि पव धम्मिणि का कार्यकारिलमुगलचन्द्र तव कालान्तरे तत् कार्यावारिसमा जारिलं वा अमाध्युपलहतु शचते, नानयोरविरोध स्यात् । इदातो कचित्त- ܐܢ TRA ·७६ क्षणभङ्गसिद्धिः। प्रसङ्गविपर्यायहेतुभ्यामवश्यम्भावेन धम्मिशेदप्रसाध- नात्। न च प्रत्यभिज्ञानादेकत्वसिद्धिः। तत् पौरुषस्य निर्मूलितत्वात् । अत एव वजोऽपि पक्षकक्षौ निक्षिप्तः कथमसौ स्फटिको वराकः कालभेदेनासेदसाधनाय दृष्टान्तीभवितुमर्हति । न चैवं समानकालकार्याणां देशभेदेऽपि धर्मिभेदो युक्तो भेदसाधकप्रमाणाभावा- दिन्द्रियप्रत्यक्षेण निरस्तविभ्रमाशङ्केनाभेदप्रसाधनाच्च । इति न कालभेदेऽपि शक्त्यशक्त्यो विरोधः स्वसमय- माचादपहस्तयितुं शक्यः । समयप्रमाणयोरप्रहत्तेरिति । तस्मात् सर्वत्र विरुद्धधर्माध्याससिद्धिरेव भेदसिद्धिः । विप्रतिपन्नं प्रति तु विरुद्धधर्माध्यासाऽदव्यवहारः साध्यते । ननु तथापि सत्त्वमिदमनैकान्तिकमेवासाधा- रणत्वात् [१३] सन्दिग्धव्यतिरेकत्वादा। यथा हौदं क्रमाक्रमनिवृत्तौ अक्षणिकानिवृत्तं, तथा सापेक्षत्वा- नापेक्षत्वयोरेकत्वानेकत्वयोरपि व्यापकयोनिहत्तौ क्षणिकादपि। तथाधुपसर्पणप्रत्ययेन देवदत्तकरपल्लवा- दिना सहचरो वौजक्षणः पूर्वस्मादेव पुचात् समर्थो- जातोऽनपेक्ष आद्यातिशयस्य जनक इष्यते । तच च' समानकुशूलजन्मसु बहुषु वौजसन्तानेषु कस्मात् RA omits ·समशचिडि किञ्चिदेव बौज परम्परयाङ्रोत्यादानुगुणमुपजनयति वौजश्णनान्ये वौजश्या भिवसन्तानान्तःपातिनः मधुपसर्पणप्रत्ययात् मागेव शेषों समानासमान মুনলিলা স্বীকাল স্কিন মিয়া। अधोषसपणात् मास्न तत् सन्तानविर्तिनोऽपि जन- बन्ति परम्परयाय्यङ्गुरोन्यादानुगुणं वोजमणं वोजमाच- जननानेषां। कस्यचिदेव वीजक्षणस्योपसयमवयस भुव चातिशयोत्याद ! इन्त लाई यदभावे सत्युध बोधिन जनयेदेव ! तयार केवलानां व्यभिचारसम्भ- बादाद्यातिशयोधादमधुरं वा प्रतिक्षित्यादौन परल्य- रापेक्षाणानेवोत्पादकत्वमकामोनापि स्वीकर्तव्य अतो न तावदनपेक्षा क्षणिकस्य सविनौ। नाय्य पेक्षा युज्यते। समसमयभणयोः सध्यतरयोविवाणयोरि- बोपकार्योपकारकाभावायोगादिनि वासिडः प्रथमो धापकाभावः । अपि चात्यो दोषणोऽनपेक्षोइरा- दिवं कुर्वन यदि ग्रेनैव रूपेणारं करोति नैव हित्यादिक । ताद वित्यादौनामपि अङ्गुरखामाव्या- पतिरन्निका इन्त्वादिति न ताबकत्वसमाया। उपस अमात्र A मामाकोनिर्म ·क्षणभङ्गसिद्धिः। ननु रूपान्तरेण करोति । तथा हि वौजस्या कुरं प्रत्युपादानत्वं क्षित्यादिकं तु प्रति सहकारित्वं । यद्येवं सहकारित्वोपादानत्वे किमेकन्तत्वं नाना वा । एकञ्चेत कथं रूपान्तरेण जनकं। नानात्वे त्वनयोवौंजाऽदो- ऽभेदो वा । भेदे कथं वौजस्य जनकत्वं ताभ्यामेवामुरा- दौनामुत्पत्तेः। अभेदे वा कथं वौजस्य न नानात्वं भिन्नतादाम्यात्। एतयोर्वा एकत्वमेकतादात्म्यात् । यद्युच्येत । क्षित्यादौ जनयितव्ये तदुपादानम् पूर्वमेव क्षित्यादिवौजस्य रूपान्तरमिति। न तर्हि वौजन्तदन- पेक्षं क्षित्यादीनां जनकं । तदनपेक्षत्वे तेषामकुरोज्दा- नुपपत्तेः। न चानुपकारकाण्यपेक्षन्त इति त्वयैवोक्तं । न च क्षणस्योपकारसम्भवोऽन्यत्र जननात् तस्याभेद्यत्वा- दित्यनेकत्वमपि नास्तौति द्वितीयोऽपि व्यापकाभावो न सिद्धः। तस्मादसाधारणनैकान्तिकत्वं गन्धवत्त्वव- दिति । यदि मन्येतानुपकारका अपि भवन्ति सह- कारिणोऽपेक्षणीयाश्च कार्येणानुविहितभावाभावात् सहकरणाच्च । नन्वनेन क्रमेणा[१४]क्षणिकोपि भावो- ऽनुपकारकानपि सहकारिणः क्रमवतः क्रमवत्कार्येणानु- कृतान्वयव्यतिरेकानपेक्षिष्यते । करिष्यते च क्रमवत् सहकारिवशः क्रमेण कार्याणौति व्यापकानुपलब्धे- ·रसिझेः । सन्दिग्धच्यतिरेकमनेकान्तिक सत्वं क्षणिकत्व- सिद्धाविति । अत्र ब्रूमः । कौदर्श-पुनरपेक्षार्थमादाय क्षणिक सापेक्षानपेक्षत्वनित्तिरुच्यते । किं सहकारिणमपेक्षत इति सहकारिणास्योपकारः कर्तव्यः । अथ पूर्वावस्थितस्यैव वौजादेः सहकारिणा सह सम्भूयकरा। यहा पूर्वावस्थितस्येचनपेक्षमिलिताव स्थस्य करसमाचापेक्षार्थना अच प्रथमपक्षस्यामानार- दनपेक्षेव क्षणिकस्य कथमुभयव्यात्तिः । यद्यनपेक्षा राणिकः, विमित्युपमर्पणप्रत्ययामाचेपि न कार्यति । करोयेव यदि स्यात्। खबमसम्भवी तु-करोतु अथ तहा ताडग्या आसौदिति न कश्चिदशेयः । तत स्ताक्खभावसम्भ'वेश्यकरणं सहकारिण निरपेक्षता न झमत इति चेत् । छसम्बद्धभेतत् । वर्गसंस्थान- साम्येष्यकर्तस्तल्वभावताया विरहात् । स चाद्यातिशय- जनकत्वलक्षणः स्वभावविशेषो न समानासमान- सन्तानवर्तिषु बोजणेषु सर्वधेव' सम्भवी किन्तु केषुचिदेव कर्मकरकर पलवसहचरेषु। नन्मेकच क्षेत्रे A चरिकले २ A असावात बालमेलन (Amits evषु । A omits-CZ Eomits are ·५० क्षणभङ्गसिद्धिः। निष्यत्तिलबनादिपूर्वकमानौयैकत्र कुशूले क्षिप्तानि साण्येव वौजानि साधारणरूपाण्येव प्रतीयन्ते, तत् कुतस्त्योऽयमेक वौजसम्भवो विशेषोन्येषामिति चेत् । उच्यते । कारणं खलु सर्वत्र कार्ये विविधं । दृष्टम- दृष्टच्च सर्वास्तिकप्रसिद्धमेतत् । ततः प्रत्यक्षपरोक्षसह- कारिप्रत्यय साकल्यमसर्वविदा प्रत्यक्षतो न शक्यं प्रतिपत्तुं। ततो भवेदपि कारणसामग्रौशक्तिभेदात्तादृशः स्वभावक्षेदः केषाञ्चिदेव वीजक्षणानां येन तएव वीजक्षणा' आद्यातिशयमङ्कुरम्बा परम्परया जनयेयु र्नान्ये वीजक्षणाः। ननु येषूपसर्पणप्रत्ययसहचरेषु स्वकारणशक्तिभेदादाद्यातिशयजनकत्वलक्षणो विशेषः सम्भाव्यते, स तवावश्यमस्तौति कुतो लभ्यमिति चेत् । अङ्घरोत्पादादनुमितादाद्या तिशयलक्षणात् कार्यादिति ब्रूमः । कारणानुपलब्ोस्तहि तदभाव एव भविष्यतीति चेत् । न । दृश्यादृश्यसमुदायस्य कारणस्यादर्शनेप्यभाव- सिद्धेः कारणानुपलब्धः सन्दिग्धासिद्धत्वात् । तदयमर्थः॥ पाणिस्पर्शवतः क्षणस्य न भेदभिन्नान्यकालक्षणा दो वेति मतदये मितिबलं यस्यास्यसौ जित्वरः। तचैकस्य । १ A कतिपय० । २ A वोजक्षणानाम् । ४ क्षणा। PA omits प्रत्यय ० ·नयमविना बलं निमितविरहः कार्यान्मन्यस्य वा। सोमत्रौ तु न सर्चथेक्षणसहा कायेन्तु मानानुगममिति ॥ तदेवं नोपकारोऽपेक्षा इत्यनायव छरिण- कस्व सहकारितु नोमयव्यावत्तिः। अथ सम्भूयकरण- मपेक्षार्थः । तदा यदि पूर्वस्थितस्येति विशेषणापेक्षा सदा क्षणिकास्य नैव कदाचिदित्यनपेक्षवाक्षीणा जस्थितस्येत्यनपेक्ष्यमिलितावस्थितस्यैद' करण्न पेशा- यस्तदा सापेक्षतव नानपेक्षा। तथा च नोभायख्याति- रित्यसिद्धः प्रथमो आपकानुपलक्ष तथैकत्वानेकत्वधो- रपि व्यापको क्षणिकाद्यारतिरसिद्धा। तत्तद्यात्ति मेट्मानित्योपाहानत्वादिकाल्पनिकलना देऽपि पर- झार्थत एकनैव स्वरूपेखानकवानिध्यादनादुर्भय- भावनामाचात् । यञ्च वोजस्येवेनैव' खभावेन कार कत्वे वित्यादीनामरखामायापत्तिरन्धया कारणा- भेदेऽपि कार्यभेदपि कार्यस्याहेतुकत्वासनादित्वना तदसङ्गत । कारणैकत्वस्य कार्थभेदस्य च पानेन्द्रिय- प्रत्यक्षण प्रसाधनात् । एककारजन्यलकत्वयोर प्रतिहतत्वात प्रसजस्याचवा! कारणाभेदे १ मिलिलावास्य। E A. omaite पिन ·५२ क्षणभङ्गसिद्धिः । का-भेद इत्युक्तं तत्र सामग्रीस्वरूपं कारणमभिप्रेतं सामग्रीसजातीयत्वे न कार्यविजातीयतेत्यर्थः। न पुनः सामग्रीमध्यगतेनैकेनाने कार्य न कर्त्तव्यं नाम । एकस्मादनेकोत्पत्तेः प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । न चैवं प्रत्यभि- ज्ञानात् कालभेदेप्यभेदसिद्दिरित्युक्तप्रायम् । न चेन्द्रिय- प्रत्यक्षं भिन्नदेशं सप्रतिघं दृश्यमर्थदयभेकमेवोपलम्भय- तौति क्वचिदुपलब्धं येन तत्रापि भेदशङ्का स्यात् । शङ्कायाम्बा पटुप्रत्यक्षस्याप्यपलापे सर्वप्रमाणोच्छेद- प्रसङ्गात्। नापि सन्दिग्धव्यतिरेकः । क्षित्यादे- व्यान्तरस्य वीजस्वभावत्वेनास्माभिरस्वीकृतत्वात् अनुप- कारिण्यपेक्षायाः प्रत्याख्यानात् । व्यापकानुपलम्भस्या- सिद्धत्वायोगात् । तदेतौ दावपि व्यापकानुपलम्भाव- सिद्धौ न क्षणिकात् सत्त्वन्निवर्तत इति नायम- साधारणो हेतुः। अपि च विद्यमानो भावः साध्येतरयोर- निश्चितान्वयव्यतिरेको गन्धवत्तादिवदसाधारणो युक्तः। प्रकृतव्यापकानुपलम्भाच्च सर्वथार्थक्रियैवासती उभा- भ्याम्बादिभ्यामुभयस्मादिनिवर्त्तितत्वेन निराश्रयत्वात्। तत् कथमसाधारणानैकान्तिको भविष्यत्यलं प्रलापिनि १ A onmits न । ३ A नापि सत्वेहेतोः सन्दिग्धव्यतिरकत्वम् । २ A adds इति । ४ A निवर्तयवे ५A adds बड़।

·হায্য বলিনি। লিজন। এ ব দাযী ধাৰ- মহল জলন আদালন কাজৰিহয়ঃ লৰ নীঘি লাজানিজশন সুনিৰ্বিানি स्थितम् । মুনি অছালাম সুয়াশাজনিছি: ময়লাদা। জুনাৰে সন্থ মহীখিত্তালাননি bas the folicus post siophon অফিক্স লিঙীন্দল গঞ্জালেই কিন্তু বিষয়গ য় অাঘষিয়।

·क्षणभङ्गसिद्धिः व्यतिरेकात्मिका । 'व्यतिरेकात्मिका व्याप्तिरा[१६] क्षिप्तान्वयरूपिणी बैधम्यवति दृष्टान्ते सत्त्वे हेतोरिहोच्यते ॥ यत्सत्तत् क्षणिकं यथा घटः सन्तश्चामौविवादास्पदी- पदार्था इति स्वभावो हेतुः। न तावदस्यासिद्धिः सम्भवति । यथायोगं प्रत्यक्षानुमाणप्रमाणप्रतीते धर्मिणि सत्त्वशब्देनाभिप्रेतस्यार्थक्रियाकारित्वलक्ष- रणस्य साधनस्य प्रमाणसमधिगतत्वात् । न च विरुद्धा- नैकान्तिकते। व्यापकानुपलम्भात्मना विपर्यायबाधक- प्रमाणेन व्याप्तेः प्रसाधनात् । व्यापकञ्चार्थक्रियाकारि- त्वस्य क्रमाक्रमिकार्यविषयत्वमेव । न पुनः कारणगतौ कार्यगतौ वा क्रमाक्रमावस्य व्यापकौ। कृत्वा करण- लक्षणस्य क्रमस्य क्षणिकेऽसम्भवात् । कार्यगताभ्यां क्रमाक्रमाभ्यां कारणशक्तेात्ययोगात् । तस्मात् कारण- गतया क्रमाक्रमिकार्यविषयतया व्याप्यमाना कारण- शक्तिः क्रमाक्रमव्याप्तेत्युच्यते। विषयेण विषयिनिर्देशात् । व्यवहारलाघवार्थ । ततश्च यद्यपि सर्वच क्रमाक्रमौ AM १ A has an invocation here नमो लोकेश्वरायास्नु ।

·साभासिद्धि ५५ सत्वस्य' व्यापकावित्याच तथापि नमामि- कार्यविषयत्वमेव व्यापक बोड्यं। ननु स्टैकमेव कार्यमरादिकमुत्पद्यते, तदा कथं कार्यगतमाक्रम- व्यवस्थेति चेत् । उच्यते । यमप्येकच कार्य भितकालकार्यमपेक्ष्य क्रमस्तदभावाचाक्रम तत्कारित्वमेव क्रमावासकारिता वाप्यक्षिणीयविषयी क्रमयोरसायमेव पिरवत्ववत् । कः पुनरमा वाभिमसाभको ब्यापका- नुपलभ इति चेत् । उच्यते। यस्य गाजसिकार्य-- विषयत्वन्नास्ति, न तत् शन, यथा शशविषाण। नित्याभिमतस्य भावस्य क्रमाक्रमिका विशयत्वमिति व्यापकाहुपत्तमाः। न तावदयमसिद्धी वक्तव्यः । नित्यस्य धर्मिणः क्रमाक्रमिकायेविषयत्वेन व्यापकेन सह विरोधसहायत, तथा हि युवापर- कालयोरेको नित्यत्वं भगाइयेपि भेदे क्रमाक्रमिवं ततञ्च नित्यवं समाकमित्वञ्चेत्यभिन्न भिन्नत्व चेन्युज भवति। एतयोश्व परस्परपरिहारस्थितिलक्षणतया विरोधः। तत्कथं नित्ये क्रमाक्रमसम्भवः। नापि विरुडा सपशे भावात् । नचानकान्तिकः । मामाक्रमा- ·પૂર્દુ क्षणभङ्गसिद्धिः । भावस्यार्थक्रियासामर्थ्याभावेन व्याप्तत्वात् । तथा हि न तावत् क्रमाक्रमाभ्यामन्यः प्रकारोस्ति, येनार्थक्रिया- सम्भावनायां क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियाव्याप्तिन स्यात् । तस्मादर्थक्रियामाचानुबद्धतया तयोरन्यतरप्रकारस्य । उभयोरभावे चाभावादर्थक्रियामात्रस्येति ताभ्यां तस्य व्याप्तिसिद्धिः। पक्षीकृते च तयोरभावेनार्थक्रियाशक्त्य- भावसिद्धौ कथमनेकान्तः। न हि व्याप्यव्यापकयो- Uष्यव्यापकभावसिद्धिमुहय[१७]व्याप्याभावेन व्याप- काभावस्य व्याप्तिसिद्धौ, उपायान्तरमस्तौति निरवद्यो- व्यापकानुपलम्भः । सत्त्वस्य क्षणिकत्वेन व्याप्तिं साधय- त्येव । ननु व्यापकानुपलम्भतः सत्त्वस्य कथं स्वसाध्य- प्रतिवन्धसिद्धिः, अस्याप्यनेकदोषदुष्टत्वात् । तथाहि न तावदयं प्रसङ्गो हेतुः साध्यधर्मिणि प्रमाणसिद्ध- त्वात्, पराभ्युपगमसिद्धत्वाभावात्, विपर्ययपर्यवसाना- भावाच । अथ स्वतन्त्रः, तदाश्रयासिद्धः। अक्षणि- कस्याश्रयस्यासम्भवादप्रतीतत्वाहा। प्रतीति हि प्रत्य- शेणानुमानेन विकल्पमात्रेण वा स्यात्। प्रथमपक्षहये साक्षात्यारम्पर्येण वा स्वातौतिलक्षणार्थकारित्वे मौलः साधारणो हेतुः। व्यापकानुपलम्भश्च स्वरूपासिद्धः १A प्रसाधयत्येब।

·क्षामजतिद्धिः । स्यात् । अर्थक्रियाकारिले कमाक्रमथोरन्यतरस्यावश्य- भावात् । अन्तिमपश्वे तु न कश्चिद्धेतुरनाश्रयः स्यात विकल्पमात्रसिद्धस्य धनिर्माणः सर्वच सुलभस्मत् । अपि च तत् कल्पनाज्ञान प्रत्यक्षपृष्ठमावि वा स्यात, लिङ्ग जन्म वा, संस्लारजं वा, सन्दिग्धवस्तुकं वा, अवस्तुक वा। तचाद्यपदये शरिर मनवायाहता कर्य वाधकावतारः तृतीये थे तुन सर्वदा शिक्षिकसत्ता निषेधः । तदर्पितसंस्कारामाचे तत् स्मरणायोगात् चतुर्थे तु सन्दिग्धाश्रयत्वं हेतुदोषः । पचने च तहिषय- स्वाभावो न तावत् प्रत्यक्षतः सिध्यति । अक्षणिकात्मनः सनदेव त्वन्मते प्रत्यक्षत्वात् । न चानुमानतस्तदभावः प्रतिबदलिज्ञानुपलममादित्याश्रयासिद्धिस्लावदुइता। एवं दृष्टान्तोपि प्रति हन्तव्यः । स्वस्यासिडोप्यर्थ हेतुः स्थिरस्थापि क्रमाक्रमिसह- कार्यपेक्ष्या क्रमाक्रमान्यामर्थक्रियोषवत्तेः । नाम कम- योगपद्यपक्षोक्तदोयग्रसङ्गः । तथाहि ऋमिसहकाये- ट्या शामिकार्यकारित्वन्तावविरुद्ध । तथाच शङ्करस्य संचितोऽयमभिप्रायन सहकारिसा- वाल्यं हि सामर्थ । तहकल्यञ्चासामय। न च तयोरा-- विर्भावतिरोभावाभ्यान्तइतः काचित् इतिः, तस्थ PRICANNA ·क्षणभङ्गसिद्धिः । ताभ्यामन्यत्वात्। तत्कथं सहकारिणोऽनपेक्ष्यकार्य- करणप्रसङ्ग इति॥ त्रिलोचनस्थाप्ययं संक्षिप्तार्थः। कार्य्यमेव हि सह- कारिणमपेक्षते। न कार्योत्पत्तिहेतुः । यस्माद्दिविधं सामर्थनिजमागन्तुकच सहकार्यन्तरं। ततोऽक्षणि- कस्यापि क्रमवत्सहकारिनानात्वादपि क्रमवत्कार्य्यना- नात्वोपपत्तेरशक्यं भावानां प्रतिक्षणमन्यान्यत्वमुप- पादयितुमिति ॥ न्यायभूषणोऽपि लपति। प्रथमकार्योत्पादनकाले युत्तरकार्योत्पादनस्वभावः। अतः प्रथमकाल एवारे [१८]पाणि कार्याणि कुर्यादिति चेत् । तदिदं माता वन्ध्येत्यादिवत् स्ववचनविरोधादयुक्तं । योद्युत्तरका- र्यजननस्वभावः स कथमादौ तत्का> कुर्यात् । न तहि तत्कार्यकरणस्वभावः । नहि नौलोत्पादनस्वभावः पीतादिकमपि करोतौति ॥ वाचस्पतिरपि पठति। नन्वयमक्षणिकः स्वरूपण कार्यजनयति। तच्चास्य स्वरूपं तृतीयादिष्टिव रणेषु द्वितीयेपि क्षणे सदिति तदापि जनयेत्। अकुर्वन् वा तृतीयादिध पि न कुर्वीत । तस्य तादवस्थ्यात् । अता- दवस्थ्ये वा तदेवास्य क्षणिकत्वं ।

·क्षयासिद्धि अबोच्यते। सत्यं वह कार्यञ्जनधति न तु नेनैव । सहकारिसहितादेव ततः कार्योत्यत्तिदर्शनात् । तस्मात् व्याधिक कार्यकारणभावोऽप्येकवान्ययोगव्यव- च्छेदेनान्यचायोगमछेदनायबोइयः । तत्रैव लोकिक परोक्षकाणां सम्माहिए रिति-न ऋमिकार्यकारिद- यशोन्नदोषावसाय नाथक्षणिक योगमा हि शामुपातिवन्तो व्यदिनवालेषां व्यापारश्य नियत- शायर्योत्पादनसमर्थस्य-निवादिने कार्य अनुवर्तमान कृषि तेषु द्रनु निहत्तार्थादूना सामग्री आयते तत्कथं निष्यादितं निष्पादयिष्यति। न हि दण्डादयः स्वभावेनैव कर्तारो येनासौ निष्पत्तरारभ्य कार्य विध्युः। किन्तहिं याचाराबेशिलः । न चेयता स्वरू- पेण न कर्तारः स्वरूपकारनिर्वाहपरतया व्यापा- रसमावेशादिति। किच क्रमाक्रमानावश्च भविष्यति नच सत्वाभाव इति सन्दिायव्यतिरेकोप्याचं व्यापकानुपलब्धः। न हि क्रमाक्रमाभ्यामन्यमकारस्याभावः सिहः । विशेचनिधे- घस्य शेषाभ्यनुज्ञाविषयत्वात् । किञ्च प्रकारान्तस्य A. omits ·क्षणभङ्गसिद्धिः । दृश्यत्वेनात्यन्तनिषेधः। अदृश्यत्वे तु नासत्तानिश्चयो विप्रकर्षिणामिति न क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियासामर्थ्यस्य व्याप्तिसिद्धिः। अतः सन्दिग्धव्यतिरेको ऽपि व्यापकानु- पलम्भः। किञ्च दृश्यादृश्यसहकारिप्रत्ययसाकल्यवतः क्रमयोगपद्यस्यात्यन्तपरोक्षत्वात् तेन व्याप्तं सत्त्वमपि परोक्षमेवेति न तावत्प्रतिबन्धः प्रत्यक्षतः सिध्यति नाप्यनुमानतः, तत्प्रतिबइलिङ्गाभावादिति । अपि च क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियाकारित्वं व्याप्तमित्यतिसुभाषितं । यदि क्रमेण व्याप्तं कथमक्रमेण । अथाक्रमेण न तर्हि क्रमेण ; क्रमाक्रमाभ्यां व्याप्तमिति तु ब्रूवता व्याप्तेरेवा- भावः प्रदर्शितो भवति। नहि भवति। अनि मभावा- भावाभ्यां व्याप्त इति। अतो व्याप्तेरनैकान्तिकत्वं । अपि च किमिदं वाधकमक्षणिकानामसत्तां साध [१६] यति, उतस्वित, अक्षणिकात् सत्त्वस्य व्यतिरेकं, अथ सत्त्व- क्षणिकत्वयोः प्रतिवन्धं । न पूर्को विकल्पः । उक्तक्रमेण हेतोराश्रयासिद्धत्वात् । न च द्वितीयः। यतो व्यापक- निवृत्तिसहिता व्याप्यनित्तिर्यतिरेकशब्दस्यार्थः। सा च यदि प्रत्यक्षेण प्रतीयते तदा तद्धेतुः स्यादिति सत्त्व- मनैकान्तिकं। व्यापकानुपलम्भः स्वरूपासिद्धः। अथ सा विकल्प्यते। तदा पूर्वोक्तक्रमेण पञ्चधा विकल्प्य ·दयभइसिद्धिा विकल्यो दूषणीयः । अत एव न तृतीयो ऽपि विकल्यः। व्यतिरेकासिडौ सम्बन्चासिद्ध। किन न भूतलवद- वाक्षणिको धम्मो दृश्यते। न च स्वभावानुपलम्भे याय कानुपलभः शास्यचित् दृश्यस्य प्रतिपत्तिमन्तरेणान्त- वियितुं शक्य इति । किश्वास्याभावधर्मत्वे। आश्या सिद्धमिवरेतराश्रयत्वच। भावधर्मत्वे विरुद्धत्वच्च । उभयप वे चालेकान्तिवत्वमिति न चयौन्दोषजाति- मतिपतति यत्युनरुकमणिकले. क्रमयोगपद्याभ्यामर्थक्रियावि- रोधादिति। तत्र विरोधसिद्धिमनुसरता विरोध्यपि प्रतिपत्तयः । तत्यतीतिनान्तरीयकलात् विरोधनिहन यथा तुहिनदहनयों सावधवभावयोश्च प्रतियोगी चाक्षणिकः प्रतीयमानः प्रतीतिकारित्वात सव स्थात् अजनकम्यानचत्वासंतिमिनमणिकत्वन विरोधसिद्धिरिति चेत् । संरतिसिद्धमपि वास्तव काल्य- निवं वा स्यात। यदि वास्तवं कयलम्यासच क्यञ्चार्थ- क्रियाविरोधः। अर्थनिय कुच्चाई वास्तवमुच्यते । अथ काल्पनिक । तब वि विरोधी- वास्तवः काल्य- निको वा। न तावहालवः कल्पितविरोधिविरोध- त्वात् । बन्यापुचविरोधवत् । अथ विरोधोऽपि काल्य- ·क्षणभङ्गसिद्धिः निकः। न तर्हि सत्त्वस्य व्यतिरेकः पारमार्थिक इति क्षणभङ्गो दत्तजलाञ्जलिरिति । अयमेव चोद्यप्रबन्धो- ऽस्मद् गुरुभिः संग्रहीतः ॥ नित्यन्नास्ति न वा प्रतीतिविषयस्तेनाश्रयासिद्धता। हेतोः स्वानुभवस्य चाक्षतिरतः क्षिप्तः सपक्षोऽपि च । शून्यश्च द्वितीयेन सिध्यति न चासत्तापि सत्ता यथा नो नित्येन विरोधसिद्धिरसता शक्या क्रमादेरपौति ॥ अबोच्यते । इह वस्तुन्यपि धर्मिधर्मव्यवहारो दृष्टो यथा गवि गोत्वं, पटे शुक्लत्वं तुरगे गमनमित्यादि। अवस्तुन्यपि धर्मिधर्मव्यवहारो दृष्टो यथा शशविषाणे तीक्ष्णत्वाभावो बन्ध्यापुचे वक्रत्वाभावो गगणारविन्दे गन्धाभाव इत्यादि। तत्रावस्तुनि धर्मित्त्वन्नास्तीति किम्बस्तुधर्मेण धम्भित्वन्नास्ति। आहोस्विदवस्तुधर्मे- णापि । प्रथमपक्षे सिद्धसाधनं द्वितीयपक्षे तु स्ववचन- विरोधः। यदाहु गुरवः। धर्मस्य कस्यचिद [२०] वस्तुनि मानसिद्धा बाधाविधिव्यवहृतिः किमिहास्ति नो वा। क्वाप्यस्ति चेत् कथमियन्ति न दूषणानि नास्त्येव चेत् स्ववचनप्रतिरोधसिद्धिः ॥ अवस्तुनो धर्मित्वस्वीकारपूर्वकत्वस्य व्यापकस्याभावे ·दायानइसिद्धि मानयासिद्धिदूषणस्यानुपन्यासप्रसङ्गइत्यर्थः पनव हि वचनेनावस्तुनो धर्शिवाभावेन घोण धमिल्लम- भ्युपगतं । परन्तु प्रतिषिध्यत इति व्यत्तमिदमीश्वर वेष्टितं । तबाध्यवस्तुनो धर्मित्वन्नास्तीति वचनेन धर्मि- वाभावः किमवन्तु विधीयते, अन्यत्र वा, न वा प्रथमपोऽवस्नुनी त्वनिधः । धर्मियाजा बस्य धर्मस्य तवैव विधानात् हितोयेऽवानुनि विमा यातं । अन्यत्र धर्मियाभावविधानात । वृतोयस्तु यो धर्य एव निराश्रयत्वात् इति ऋथ थमवस्तुनो अजिन्द निषेधः। तस्मादया प्रमाखोपन्यासः प्रमेयखौंकार पूर्वकचेन याप्तः। वाचकशब्दोग्न्याशी ना याच- खौकारपूर्वकत्वेन ब्यान्नः। तथाऽवस्तुनो धग्ोित्वं ना सौति बचनोपन्यासोऽवस्तुनो धर्मित्वम्बौकारयूवत्वेन প্রায় স্থলাঙ্গা সলীল ইভান। সম্প্রতি वचनोपन्यासो व्यायधमः । तदाऽवस्तुनो धमित्वस्वी- Adds अमिोल प्रxxx abon: le letters to reading of Bisrovidently rouge sentence inay, hit this ementieri येनेव दि बचनेनानचनी मिले न तेनेद यात्रा पहिलागवेन बना बनी धर्मिनमध्यभन्नतम् ।

·40 क्षणभङ्गसिद्धिः । । कारोपि व्यापकधर्मो दुबारः । अथ न व्यापकधर्मः । तदा व्याप्यस्यापि वचनोपन्यासस्थासम्भव इति मूकतै- वात्र बलादायातेति कथं न स्ववचनविरोध सिद्धिः । नह्यब्रुवन् परम्बोधयितुमौशः। ब्रुवन् वा दोषमिम परिहर्तुमिति महति सङ्कटे प्रवेशः। अवस्तुप्रस्तावे सहृदयाणां मूकतैव युज्यत इति चेत् । अहो महद्द- दग्ध्यं । अवस्तुप्रस्तावे स्वयमेव यथाशक्ति वल्गित्वा भग्नो मूकतैव न्यायप्राप्तेति परिभाषया निःसर्तु- मिच्छति । नचावस्तुप्रस्तावो राजदण्डेन विना चरणमई- नादिनानिष्टिमात्रेण वा प्रतिषेधुं शक्यते । ततश्चाचापि क्रमाक्रमाभावस्य साधनत्वे सत्त्वाभावस्य च साध्यत्वे सन्दिग्धवस्तुभावस्यावरुवात्मनो वा क्षणिकस्य धर्मित्वं केन प्रतिहन्यते। त्रिविधो हि धर्मो दृष्टः कश्चिदस्तु- नियतो नौलादिः। कश्चिदवस्तुनियतो यथा सौं- पाख्याविरहः। कश्चिदुभयसाधारणो यथानुपलब्धिमाचं। तत्र वस्तुधर्मेणावस्तुनो धर्मित्वनिषेध इति युक्तं । नत्ववस्तुधर्मेण । वस्त्ववस्तुधर्मेण वा। स्ववचनस्यानु- यन्यासप्रसङ्गादित्यर्माणकस्याभावे सन्देहे वाऽवस्तु- १ A प्रतिरोध । ३३ साधनत्वन । २ A शक्यः। ४ A adds अपि।

·क्षमङ्गसिद्धिः। TRA धम्हण चम्मित्वमच्याहतमिति नायमाप्रयाशिडो व्यायpurna KANHAR al अखिकामतौता वयमाश्रयासिहोहेतुरिति तु युक्त- भुक्त। तदप्रतीतौ तावहारायोगा। क्षेत्र नमनी व्यवहाराभूता प्रतीति वस्ववस्तुनो रेकरूपाज भवति । साक्षात्कारमयण बत्तुस्पनर्यभाविनी हि वस्तु २१) মূহ সহ গুল গুলী । सनातुनत्तु सामर्थाभावात् विकल्यनाचमेर प्रतीतिः । वस्तुनो हि रस्तुबनभाविनी प्रतीति यथा- साक्षात्यहा परम्परया तत्पृष्टभावौ विकल्पोऽनुमा- नच। अवस्तुनस्तु कई वस्तुअलभाविनी प्रतीनितकार- कत्वेनाबजुत्व हानिप्रसवात्। तरमादिगावमेवा वन्तुनः प्रतौतिः। नभावः कश्चिािइवान् या साक्षात्कयोऽपि तु व्य हारो विक- ल्यादपि सिध्यत्येव । अन्यथा सर्वजनप्रसिधोवस्तुव्य सवारी न स्यात् । इष्यते च समित्वमनिषेधाशुभन्या- दित्यकोमिकेनापि विकल्पमाचसिद्धोऽक्षणित व्य इति भावमप्रतीतवादप्याश्रयासिहोईतुर्वक्तव्यः । सतश्चाक्षणिकस्य विकल्ममानसिडत्वे यदुक्तं न कश्चिद्दे- MARGERane A has ·क्षणभङ्गसिद्धिः। ܀܀ वस्तुक इति तुरनाश्रयः स्यादिकल्पमात्रसिद्धस्य धर्मिणः सर्वत्र सुलभत्वादिति तदसङ्गतं । विकल्पमात्रसिद्धस्य धर्मिणः सर्वत्र सम्भवेऽपि वस्तुधर्मेण धर्मित्वायोगात्। वस्तु- धर्महेतुत्वापेक्षया आश्रयासिद्धस्यापि हेतोः सम्भ वात्। यथा आत्मनो विभुत्वसाधनार्थमुपन्यस्तं सर्वबो- पलभ्यमानगुणत्वादिति साधनं। विकल्पश्चायं हेतूप- न्यासात् । पूर्व सन्दिग्धवस्तुकः, समर्थिते तु हेताव- ब्रूमः । न चात्र सन्दिग्धाश्रयत्वं नाम हेतु- दोषः। आस्तान्तावत् । सन्दिग्धस्यावस्तुनोपि विकल्प- मात्रसितस्यावस्तधर्मापेक्षया धर्मित्वप्रसाधनात्। वस्तु- धर्महेतुत्वापेक्षयैव सन्दिग्धाश्रयस्य हेत्वाभासस्य व्यव- स्थापनात् । यथेह निकुञ्जे मयूरः केकायितादिति । अवस्तुकविकल्पविषयस्यासत्त्वन्तु व्यापकानुपलम्भादेव प्रसाधितं । एवं दृष्टान्तस्यापि व्योमादेईर्मित्वं विकल्य- मात्रेण प्रतीतिश्चावगन्तव्या। तदेवमवस्तुधर्मापेक्षया- ऽवस्तुनोधर्मित्वस्य विकल्पमात्रेण प्रतौतेश्चापहोतुमश- क्यत्वान्नायमाश्रयासिद्धो हेतुः। न दृष्टान्तक्षतिः ॥ न चैष स्वरूपासिद्धः। अक्षणिके धर्मिणि क्रमाक्र- मयो ापकयोरयोगात्। तथा हि यदि तस्य प्रथमे क्षणे द्वितीयादिक्षणभाविकार्यकारणसामर्थ्यमस्ति तदा ܀ ܀ ·वसभङ्गविडिः। प्रथमक्षणभाविकार्यवत् हितोयादिशामाव्यपि कार्य कुर्यात् । समर्थस्य क्षेपायोगात्। अथ तदा सहकारि- साकल्यलणसामथ्र्य-नास्ति। नास्ति । तदेकल्यलक्षणस्या- सामर्थस्य सम्भवात् । न हि भावः स्वरूपेणं बटो- तौति खरूपेणैव करोति । सहकारिसहितादेव ततः कार्योत्यत्तिदर्शनात इति चेत्। यदा तावदमी मौखिताः सन्तः कार्य कुर्वते तदैकार्थकरणलक्षणं सहकारि- त्वमेषामन्तु को नि रिरी पेड्डा । मिलितैरेव तु तत्कार्यकर्त्तव्यमिति कुतो लभ्यते। पर्वायरकालयो- रेकस्वभावत्वात् भावस्व । सर्वदा जननाजननयोरन्य- तरनियमप्रसङ्गस्य दुर्बारत्वात्। तस्मात् सामग्रौजनिका नैक जनकमिति स्थिरवादिनाम्यानोराज्यस्मादविषयः। किं कुम्नॊ दृश्यते तावदेवमिति चेत् । दृश्यता किन्तु पूर्वस्थितादेव पश्चात् सामनौमध्यप्रविष्टाद्भावात् कार्यो- त्यतिरन्यस्मादेव-विशिष्टसामग्रौसमुत्यवान क्षणादिति विवादपदमेतत् । तत्र ग्रागपि सम्भवे सदैव कार्यो त्यत्ते नवा कदाचिदयोति विरोधमसमाधाय तत एव कार्योत्पत्तिरिति साध्यानुवादमात्रमत्तः कृयामइति । न च प्रत्यभिज्ञानादेवकत्वसिद्धिः। तत् पौरुषस्य लन- पुनर्जातकेशकुशकदलौलम्बादौ निहलनात् । विस्तरेण ·क्षणभङ्गासिद्धिः। च प्रत्यभिज्ञानदूषणमस्माभिः स्थिरसिद्धिदूषणे प्रतिपा- दितमिति तत एवावधार्य । ननु कार्यमेव सहकारिणमपेक्षते। न तु कार्यो- त्पत्तिहेतुः। यस्माद्विविधं सामर्थ्य निजमागन्तुकञ्च सहकार्यन्तम्। ततोऽक्षणिकस्यापि क्रमवत् सहकारि- नानात्वादपि क्रमवत्कार्यानानात्वमिति चेत्, भवतु तावन्निजागन्तुकभेदेन विविधं सामर्थ्य। तथापि तत्प्रातिस्विकं वस्तुस्खलक्षणं सद्यः क्रियाधर्मकमवश्या- भ्युपगन्तव्यम् । तद्यदि प्रागपि, प्रागपि कार्यप्रसङ्गः। अथ पश्चादेव न तदा स्थिरोभावः। न च कायं सहकारिणोऽपेक्षत इति युक्तं । तस्या- सत्त्वात् । हेतुश्च सन्नपि यदि स्वकार्यन्नकरोति तदा तत्कार्यमेव तन्न स्यात्, स्वातन्त्र्यात् । यच्चोक्तं । योऽधु- त्तरकायंजननस्वभावः स कथमादौ कार्यं कुर्यात् । न तर्हि तत्कार्यकरणस्वभावः। न हि नौलोत्पादन- स्वभावः पौतादिकमपि करोतीति । तदसङ्गतं। स्थिर- स्वभावत्वे भावस्योत्तरकालमेवेदं कार्यन्नपूर्वकालमिति कुत एतत् । तदभावाच 'कारणमप्युत्तरकार्याकरण- स्वभावमित्यपि कुतः। किं कुर्म उत्तरकालमेव तस्य जन्मेति चेत् । स्थिरत्वे तदनुपपद्यमानमस्थिरतामादि- ·शतु । स्थिरत्वेऽप्येय एव खभावस्तस्य यदुत्तरक्षण एव वायं करोतीति चेत् प्रमाणवाधिले स्वभावा- भ्युपगमायोगादिति न तावदाणकस्य कमिवार्य कारित्वमति। नाप्यक्रमिकार्यकारित्वसम्भवः। हितों येऽपि झणे कारकस्वरूपसद्धाने पुनरपि कार्यकरण- प्रसङ्गात्। कार्ये निष्पन्ने तद्विषयव्यापासभावाटना सामग्रौ न निष्यादित-निष्पादयेदिति चेत् । न । सामगौसभवासम्भवयोरपि सद्यः क्रियाकारकस्वरूप- सम्झवे जनकत्वमवार्थमिति प्रागेव प्रतिपादनात् कार्यस्य हि निष्यादितत्वात् पुनः कर्तुमशक्यत्वमे २३ व कारसमसमर्वमावेदयति । तदयमलिने क्रमाक्रशि- कार्यकारित्वाभावो न सिद्धः। न च क्रमाक्रमाभ्याम- परप्रकारसम्भवो येन ताभ्यामच्याप्तौ सन्दिग्धव्यतिरेको हेतु स्यात् । प्रकारान्तरशङ्कायां तस्यापि दृश्याश्यत्व प्रकारहवडूषणेऽपि वपक्षेप्यतावासप्रसङ्गात्। तसा दन्योऽन्यव्यवच्छेदस्थितयो परः प्रकार सम्भवति वरूपाप्रविष्टस्य वस्तुनोऽवस्तुनोवाऽन्यत्वात् । प्रकारा न्तरस्यापि क्रमस्वरूपाप्रविष्टत्वात् । तथातौदियश्य सहकारिणोऽदृश्यत्वेप्ययोगव्यवच्छेदेन दृश्यलहकारि- सहितस्य दृश्यस्यैव सत्त्वस्य दृश्यसमाक्रमाभ्यां व्याप्तिः Pakad ·क्षणभङ्गसिद्धिः ন प्रत्यक्षादेव सिध्यति । एवं क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियाका- रित्वं व्याप्तमिति क्रमाक्रमयोरन्योऽन्यव्यवच्छेदेन स्थित- त्वादेतत्प्रकारहयपरिहारेणार्थक्रियाकारित्वमन्यत्र गतमित्यर्थः। अत एवैतयोविनिवृत्तौ निवर्तेत । चिलोचनस्यापि विकल्पवये प्रथमदूषणमाश्रया- सिविदोषपरिहारतो निरस्तं। द्वितीयञ्चासङ्गतं विकल्प- ज्ञानेन व्यतिरेकस्य प्रतीतत्वात् । नयभावः कश्चित् विग्रहवान् यः साक्षात्कर्त्तव्योऽपि तु विकल्यादेव व्यव- हर्त्तव्यः। न ह्यभावस्य विकल्पादन्याप्रतिपत्तिरप्रति- पत्तिर्वा सर्वथोभयथापि तद्यवहारहानिप्रसङ्गात् । एवं वैधय॑दृष्टान्तस्य हेतुव्यतिरेकस्य च विकल्यादेव प्रतीतिः। तृतीयमपि दूषणमसङ्गतं। व्यापकानुपलम्भे निर्दोषत्वस्य क्षणिकत्वेन व्याप्तेरव्याहतत्वात् । तदयं व्यापकानुपलम्भोऽक्षणिकस्यासत्त्वं, सत्त्वस्य ततो व्यतिरेक क्षणिकत्वेन व्याप्तिच्च साधयत्येकव्यापारात्मक- त्वात् इति स्थितं। ननु व्यापकानुपलब्धिरिति यद्यनुपलब्धिमाचन्तदा न तस्य साध्यबुद्धिजनकत्वमवस्तुत्वात्। न चान्योप- लब्धिापकानुपलब्धिरभिधातुं शक्या भूतलादिवत् १ B निर्दोषे सच्चस्य ।

·अन्यस्य कस्यचिदनुपलब्धेरिति चेत् सदसहता धर्म्युप- लब्धेरेवान्यचाप्यनुपलचितया व्यवस्थापनात् । यथा नेह शिशया वृक्षाभावादित्यव वृक्षापेक्षया केवलप्रदेशस्य धर्मिण उपलब्धिहश्यानुपलब्धिः। शिशपापेक्षया च केवलप्रदेशस्य धर्मिण उपलधिरेव शिंशयाभावोप- लधिरिति स्वभावहेतुपर्यवसायिव्यापारी व्यायकानुप- लम्भः । तथा हि नित्वस्य धर्मिणो विकल्पबुयध्यवसि- तस्थ क्रमिकारित्वाक्रमिकारित्वापेक्ष्या केबलबहाव ऋमिकारित्वामिकारित्वानुपद्धार्थवियपेक्ष्या च। केवलप्रतीतिरेवार्थक्रियावियोगप्रतीतिरिति व्यायकानु पलम्भान्तरादस्य न कश्चिदिशेषः अध्यवसायापेक्षया च वाहोऽक्षणिकेवा२४)स्तुनि व्यापकाभावात् व्याप्याभावसिद्धिव्यवहारः। अध्यव- सायच समनन्तरप्रत्ययवलायाताकारविशेषयोगाइम होतेऽपि प्रवर्तनशक्तिर्वोहव्यः । ईदृशश्चाध्यवसायोऽर्यो उस्मञ्चिचाईतसिद्धौ नि हितास चादिसम्बादी व्यक- हारः परिहत्मशक्यः ; यद्यायकशून्यं ; तहाप्यशून्य- मिति। एतस्यैवार्थस्थानेनापि क्रमेण प्रतिपादनात् । अयञ्च न्यायो यथा वस्तुभूते धर्मिणि तदाऽवस्तुभूते- ROHIB हि ·७२ क्षणभङ्गसिद्धिः। ऽपौति को विशेषः। तथाोकज्ञानमाचविकल्प एव । यथा च, हरिणशिरसि तेनैकज्ञानसंसर्गिशृङ्गमुपलब्धं । शशशिरस्यपि तेन सहैकज्ञानसंसर्गित्वसम्भावनयैव शृङ्ग निषिध्यते। तथा नौलादावपरिनिष्ठितनित्यानित्यभावे क्रमाक्रमौ स्वधर्मिणा साई एकज्ञानसंसर्गिणौ दृष्टौ नित्येऽपि यदि भवतः। नित्यग्राहिणा ज्ञानेन स्वध- मिणा नित्येन सहैव गृह्येयातामिति सम्भावनया। एकज्ञानसंसर्गिहारकमेव प्रतिषिध्यते। कथं पुनरेत- नित्यज्ञाने क्रमाक्रमयोरस्फुरणमिति । यावता क्रमाक्र- मक्रोडौकृतमेव नित्यं विकल्पयाम इति चेत् । अतएव वाधकावतारो विपरीतरूपारोपमन्तरेण तस्य वैय- यात् । कालान्तरेणैकरूपतया नित्यत्वं । क्रमाक्रमौ च क्षणदये भिन्नरूपतया। ततो नित्यत्वस्य क्रमाक्रमि- कार्यशक्तेश्च परस्परपरिहारस्थितलक्षणतया दुर्वारो विरोध इति कथं नित्ये क्रमाक्रमयोरन्तर्भावः। अन- न्तर्भावाच्च शुद्धनित्यविकल्पेन दुरीकृतक्रमाक्रमसमा- रोपेण कथमुल्लेखः। ततश्च प्रतियोगिनि नित्येऽपि कल्प्यमाने, एकज्ञानसंसर्गिलक्षणप्राप्त नित्योपलब्धि- रेव नित्यविरुद्धस्यानुपलभ्यमानस्य क्रमाक्रमस्यानुप- लब्धिः। ततएव वार्थक्रियाशक्तरनुपलब्धः। तस्मा- ·विक MOH * द्यापकविवेकिधर्म्युपलब्धितया न व्यापकानुपलक्षान्त- सदस्य विशेषः। अन्वेतदवस्तुधर्मिकोपयोगिकवधिष्ठानत्वात् प्रमा- गव्यवस्थाया इति चेत् । किमिदम्बस्त्वधिष्ठानत्वनाम। किम्यरम्परयाऽपि वानः सकाशादागतत्वम्, अथ वस्तुनि केनचिदाकारेण व्यवहार कारणत्वं, बस्तु भूतधार्मिप्रतिवश्त्वम्बा। यद्याइः पक्षस्तदा क्रमाक्रमस्यार्थयिायाच व्याप्ति- अहणगोचरवस्तुपतिवडत्वमाथ द्वितीयेऽपि पवे दोषः सम्भवति । क्षणभङ्गिवस्तु- साधनोपायवादस्य । न चान्तिमोऽपि विकल्पः कल्प्यते। तस्यैव नित्यविकल्पस्य वस्तुनो धर्मिभूतस्य श्रमा- क्रमवहायनित्योपादानशून्यत्वेनाक्रियावहाहानियो- पादानशून्य वनसाधनात् । पयंदासत्या बुद्धिस्वभाव भूता क्षणिकाकार बनुभूते धम्मिणि प्रतिवद्वत्वसम्भaron -rigtonkit अयमेव न्यायो । न मला इन्ध्यालुतश्चैतन्या- भावादित्यादी याज्यः । एतेन यथा दृक्षाभावाहित्या- चन्तभावयितुं शल्यो म तथायमिति बिलावलागि निरस्तः।

·क्षणभङ्गसिद्धिः। अस्य न च क्रमाद्यभावस्त्रयों दोषजातिनातिकामति । अभावधर्मत्वेप्याश्रयासिद्धिदोषपरिहारात्। यत्त्वनेन प्रमाणान्तरान्नित्यानामसत्त्व सिद्धौ क्रमादिविरहस्या- भावधर्माता न सिध्यतीत्युक्तं । तद्दालस्यापि दुरभि- धानं। नित्यो हि धौ। असत्त्वं साध्यं। क्रमि- कार्यकारित्वाक्रमिकायंकारित्वविरहो हेतुः । चाभावधर्मात्वन्नाम। असत्त्वलक्षणस्वसाध्याविनाभा- वित्वमुच्यते। तच्च क्रमाक्रमेण सत्त्वस्य व्याप्तिसिद्धौ सत्त्वस्य व्याप्यस्याभावेन क्रमाक्रमस्य व्यापकस्य विरहो व्याप्तः सिध्यतीत्यभावधम्मत्वं प्रागेव विध्योाप्ति- साधकात् प्रत्यक्षादनुमानात्मकाहा प्रमाणान्तरात् सिद्ध मिति नेतरेतराश्रयत्वदोषः । न च सत्तायामिवासत्तायामपि तुल्यप्रसङ्गो भिन्न न्यायत्वात्। वस्तुभूतं हि तब साध्यं साधनञ्च । तयो- धम्म्यपि वस्तुभूत एव युज्यते ॥ वस्तुनस्तु प्रत्यक्षानुमानाभ्यामेव सिद्धिः। तयोरभावे नियमेनाश्रयासिद्धिरिति युक्तं । असत्तासाधने त्ववस्तु- धम्मी हेतुरवस्तुनि विकल्पमात्रसिझे धर्मिणि नाश्रया- सिविदोषेण दूषयितुं शक्यः । तथाऽक्षणिकस्य क्रम- योगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधः सिध्यत्येव ।

·क्षयामसिद्धि तथा विकल्यादेवाक्षणिको विरोधी सिद्धः। विक- ल्योबिखितश्चास्य स्वभावो नापर इत्यपि व्यवहर्तव्यं । अन्यथा तदनुवादेन क्रमाक्रमादिरहितत्वादिनिषे- धादिकमयुक्त। तत् स्वरूपस्यानुल्लेखादित्यक्षणिकशश- विषाणादिशब्दानुवारणप्रसङ्गः । अस्ति । अतो यथा प्रमाणाभावेऽपि विकल्पसत्वस्य बन्ध्यासुतादे-सौन्द- वोदिनिषेधोऽनुरूपः, तथा विकल्योपनौतस्यैवाक्षणिक स्वरूपस्य तत् प्रत्खनौकाकारेण सह विरोधव्यवस्थायां कीदृशो दोषः स्यात् । यदि चावणिकानुभवाभावात् विरोधातिषेधः तहि बाबाइननुभवादेव सौन्द- यादिनिषेधोऽपि मामृत नन्वेवं विरोधस्यापारमार्थिकत्वं । तद्दारेण क्षण- भासिडिस्प्यपारमार्थिको स्वादिति नेतान हि विरी- धोनाम वश्वलरं किञ्चित् उभयवोटिट्नपादं सम्बड़ा- भिधानमिष्यतेऽस्माभिरुपपद्यते व येनैकसम्बन्धिनो वस्तत्वाभावेऽपरमार्थिकः स्यात् । पचा वियते तथा पारमार्थिक एव । विवाभिमतयारन्योऽन्यस्वरूपपरि- हारमा विरोधार्थः। तच भावाभावयोः पारमार्थि कमेव न भावोऽभावरूपमाविशति । नाध्यभावो भाव- प्रविशतौति योऽयमनयोरसङ्करनियमः स एव Meaninemahaparation Siwalication ·क्षणभङ्गसिद्धिः । पार(२६)मार्थिको विरोधः। कालान्तरैकरूपतया हि नित्यत्वं । क्रमाक्रमौ क्षणदयेऽपि भिन्नरूपतया तता नित्यत्वक्रमाक्रमिकार्यकारकत्वयोभावाभाववतविरोधी ऽस्त्येव। ननु नित्यत्वक्रमयोगपद्यवत्त्वञ्च विरुद्धौ विधूय नापरो विरोधोनाम। कस्य वास्तवत्वमिति चेत् । न। न हि धर्मान्तरस्य सम्भवेन विरोधस्य पारमार्थिकत्वं ब्रूमः। किन्तु विरुडयोधर्मयाः सद्भावेऽन्यथा विरोध- नामधान्तरसम्भवेऽपि यदि न विरुद्धौ धौ व पार- मार्थिकविरोधसद्भावः । विरुवौ च धर्मा तावतैव तात्त्विको विरोधव्यवहारः। किमपरेण प्रतिज्ञामात्र- सिद्धेन विरोधनाम्ना वस्त्वन्तरेण । तदयं पूर्वपक्ष'- संक्षेपः। नित्यन्नास्ति न वा प्रतीतिविषयस्तेनाश्रयासिद्धता हेतोः स्वानुभवस्य च क्षतिरतः क्षिप्तः सपक्षोऽपि च। शून्यश्च हितयेन सिध्यति न वा सत्तापि सत्तायथा नोनित्येन विरोधसिडिरसता शक्या क्रमादेरपौति ॥ अत्र सिद्धान्तसंक्षेपः। धर्मास्य कस्यचिवदस्तुनि मानसिद्धा बाधाविधिव्यवकृतिः किमिहास्ति नो वा। १ A omits पूर्व पक्ष ।

·क्षयभइसिद्धि काप्यक्ति चेत् कथमियन्ति न दूषणानि नास्येव घेत खवचनप्रतिरोधसिद्धिरिति । तदेवं नित्यं न सिकावकारित्याक्रमिकार्यकारित्व- योगिपरमार्थः। ततश्च सत्तायुक्तमपि नेष परमार्थतः ततश्च णिकाणिकपरिहारेण राश्यन्तराभावाद- क्षणिकादिनिवर्तमानमिदं सत्त्वं शिकत्व एव विश्रा- म्यन्ते न व्याप्तं सिध्यतौति सत्वात् क्षणभङ्गसिद्धिर- विरोधिनौ। प्रकृतेः सर्वधारणा यद्दोधान्यतिरिचते। स एव तीर्थनिर्माधी मणभङ्गः प्रसाधित विपचे वाधनाइतोः साध्यात्मत्वं प्रसिध्यति तत् सिद्धौ द्विविधा ब्याशिसिहिरवाभिधीयते । इति वैधम्र्यदृष्टान्ते व्यतिरेकरूपयात्या क्षणभङ्ग- सिद्धिः समाना ॥ ॥ कृतिरियं महापण्डितरत्नकीर्तिपादानाम् ·पण्डिताशोकरचितम् अवयविनिराकरणम्। नमः समन्तभद्राय॥ अभ्यासातिशयस्तथा न विहितस्तादृक् श्रुतं नार्जितं । तन्मे चापलमर्थलेशमधुनानिर्मातुमौहे यदि। एतत् सर्वमवेक्ष्ययन्निगदितं तत्पण्डितैदृश्यताम् । प्रौणन्त्येव वि++++हि शिशोः प्रायः पितणां मनः ॥ यो विरुद्धधर्माध्यासवान् नासावेकः । यथा घटादि- रर्थः। विरुद्धधर्माध्यासवांश्च स्थूलोनौलादिरर्थ इति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः। इह दृश्यमानस्थूलोनौलादि- रा धम्मों, स चानुभवावसितोऽसति बाधके प्रत्यक्ष- सिद्धो हेतोराश्रयासिद्धिं निहन्ति । ननु भवद्भिरसन्नेवा- वयवी प्रतिज्ञायते स कथं प्रत्यक्षसिद्धः। नावयविन- मिह धम्भिणं प्रतिपन्नाः स्मः किन्तु प्रतिभासमानस्थूल- नौलादिकमर्थम् । न तर्हि विरुधर्मसंसर्गादवयविन एकत्वं निषिद्धं स्यात् । यद्येवं कस्तहि भवतोऽवयवी। एकोऽनेकावयवसमवेतार्थ इति चेत् । स किं प्रतिभास- ·मानात् स्थूलनौलादेरन्थोऽनन्यो वा। न तावदन्यः दृश्यत्वेनाभ्युपगमात् । न च प्रतिभासमानस्थूलनीलार्थ व्यतिरेकेणापरः प्रतिभाति । अनन्यश्चेत् । तस्यैकत्व- प्रतिक्षेये कथमप्रतिषिद्धमेकत्वमवयविनः।- ननु च प्रतिभाममानश्चेदानावयविरुयोधर्मी किन्तहि रूपमस्यावशिष्टप्रसिई भविष्यतीति । उच्चते, प्रतिभासमानः स्थूलोनौलाकारः प्रत्यक्षसिई रूपं, अववित्वानभ्यु(पिगमेऽप्यवशिष्यते। न चैवं मन्तव्यं । न परमाणुसञ्चयवादिना स्थूलाकारः कश्चिदर्थोऽस्ति यः प्रसिद्धो धर्मों स्यादिति। अवययनभ्यपगमेऽपिहि निर- वयवानेकात्मकः स्थूलोऽयोभ्युपगम्यमानः केन निषिद्धः । स्यान्तं निरवयवाः परप्राणवः कथं प्रत्यक्षे स्थलेना कारेखावभासेरन, स्थूलष्टमयोर्विरोधादिति । तदपि न युक्तं । परमाणव एव हि पररूपदेशपरिहारेणोत्पन्नाः सरस्वत्सविता भासमाना देशवितानवन्तो भासन्ते विततदेशत्यच्च स्थूलत्वं, अन्नक्तं स्थूलस्वधायोर्विरोध इति तत् किं यररूपदेशपरिहारवती निरवयवानामुत्पत्तिः परस्परसहितानामेकविज्ञानावभासित्वं वा विरुद्धमिति वक्तुमध्यवसित । इदचेदिरुई स्थलाकार किं विरुद्धः अतएव निरवयवेषु बहुधेकस्मिन् विज्ञाने प्रतिभास- ·अवयविनिराकरणम्। मानेषु भवन् प्रतिभासकालभावी प्रतिभासधर्मः स्थूलाकारो न तु वास्तवः प्रत्येकमभावात्। प्रतिभासात् प्रागूई वा न तर्हि स्थूलोऽर्थ इति चेत् । न तदापि प्रतिभासयोग्यतासम्भवात् यदैव हि सञ्चिता भवेयु- स्तदैव प्रतिभासयोग्याः परमाणवः। यदा च प्रतिभास- योग्या स्तदा स्थूलाः। यत्वाह निरवयवेषु वहुषु प्रति- भासमानेषवश्यमन्तरेणापि प्रतिभासितव्यं । अन्तरा- नवभासे परस्परविविक्ता एव नावभासिताः स्युः । विविक्तानवभासे चाणुमात्रकं पिण्डो भवेत् । न चान्त- रमवभासमानमुत्यश्यामः। तदयं निरन्तर एक एव स्थलो निरवयवानेकात्मको भवितुमर्हति, अपि त्वेकः स्थूलात्मक एवेति। सोऽप्येवं वाच्यः। किं विजातीय- परमाण्वन्तरमन्तरं। आहोस्वित् शून्याकाशयोगः। तत्र अन्धाकाशयोगस्तावदवस्तुतया नेन्द्रियप्रत्यक्षगोचरः। अर्थसामर्थभाविनि तवार्थस्यैव प्रतिभासोपपत्तेः। विजातीयन्विन्द्रियान्तरग्राह्यं कथमिन्द्रियान्तरज्ञानेऽव- भासेताविषयत्वात् । तत् केनान्तरेणावभासितव्य- मिति न विद्मः। यत् पुनरुच्यते। अन्तरालानवभासे विविक्ता नावभासे रन्निति । तत्रापि किमेषामन्तरं विवेकः पररूपशून्यता वेति ·अवयविनिराकरणम् । चिन्छ । निरूपयन्तस्तु परस्पभूधातामेव विवेक वस्तूगां पायामा पररूपमून्याचेने भासमानाः कथं विविक्ता नावमासेरनिति । ननु च न प्रत्येकं परमानां स्थला कारन नतः समुदितानामेव्याः । नौलयरमाखूनां प्रत्येकमसमावन् पौवाकारी बहुपि न हन्यते । तथा प्रत्येकमसमभवन् स्थूलाकारः कर्ष यथा च बहुसु स्वादिति उत्तमच। अविरुडो निरवयवायां स्थलाकार इति (३) नौलविश्वस्तु पौताकारः। ततः पौतविल्डं नोलाकारं विधाणेषु बहुवधि कर्य पौताकारो भवेत नै निरवयवतविरः खलाकार यधीशाच्यायात तदेव प्रत्यक्षसिद्धः स्थलोऽर्थ इह धौति व्यवस्थितं । नदेवमवस्थिते भन्निर्माण हेतोः सवनसत्वं वा निरूच्या ता यावादावेकसिन् कम्यमाने स्थूखोऽर्थः सकम्पनिः कम्ये ये युगपत् प्रतिपद्यमानः कर्ष विरोधी संसर्ग- वान स्यात् । सबम्पनिम्वन्यथोहि रूपयोः परस्परा- भाकाच्यभिचारनिमित्तकोऽस्ति विरोधः। भावामावधी- रेव हि परस्परपरिहारामको विरोधः । वन्तुनोत्त तदमावाव्यभिचारेणैव । इह न सकारयनिकम्ये रूप यात प्रत्यक्षमेव सामर्थात् परस्परामाद साधयति ·२ अवयविनिराकरणम् । व्यवहारयति तु निर्विशेषणैवानुपलब्धिः। स्यादेतत् पाण्यादावेकस्मिन्नवयवे कम्यमाने नावयविनः कम्प रूपमभ्युपेयं । अवयव एव हि तदा क्रियावान् दृश्यते । न चेदं मन्तव्यं । अवयवे क्रियावति तदाधेयेनावयवि- नापि क्रियावता भवितव्यं, यथा रथे चलति तदा रूढोऽपि चलतौति । अवयवावयविकर्माणोभिन्ननिमि- त्तत्वात् । निमित्तायौगपद्याच्च । यदा हि आत्मनः पाणिकम्पनेच्छा भवति । ततः प्रयत्नः। तदा प्रयत्न- वदात्मपाणिसंयोगात् पाणौ क्रिया। यदा तु शरीरकम्प- नार्थः प्रयत्नविशेष अात्मनो जायते। तदा तत्प्रयत्न- वदात्मशरीरसंयोगात् शरीरे कम्र्मेति निमित्तभेदः । অনী লিলিনি নাকি জান জ্বলিনিন - प्रतिबद्धजन्मा तदभावे तदपरोऽपि तथैव जायेत । रथ तदारुढकर्मणोस्तु सत्यपि निमित्तभेदे निमित्तयोग- पद्यात् सहभावः। तथा हि नोदनं रथकर्मणोऽसमवा- यिकारणं। तदारुढकर्मणस्तु नोद्यसंयोगः। तयोश्च सहभावात् कर्मणौ अपि योगपद्येन जायते। तदेतत् सकलमालोच्य भदन्तधर्मात्तरेणेदमुक्तम् । न चाचा- वयवः क्रियावान् । अवयवेषु हि क्रियावत्सु विभागो जायते। क्रियाया विभागारम्भं प्रति निरपेक्षकारण- ·विनिराकरमा। त्वात् । तेन च संयोगेऽसमवाधिकारणे निवर्तते निवर्त- ताववि द्रव्यमिति । इमाहुरच कणादशियाः। नोद- नादभिपाताडा जायमानः क्रियाविशेषो द्रव्यारमाक- संयोगप्रतिद्धन्दिविभागारम्भको दृष्टः। अन्यत्तु विभाग- माचमारभले न तु यथोक्तविशेषं । अन्यस्मिन् यसको चविकाशादिके कर्मख्खवयवसंधोगनिहत्तरदर्शनात् ।। तहत् प्रयत्नजन्यस्वापि कोणो नास्ति संयोगनिवर्तन सामर्थे । ततीनाक्ति द्रव्यनितिरिति । अयमच समाधिः । इहाव्यविनि क्रियाति नियमेनावयवैरपि क्रियावद्भिर्भवितव्य अन्धवावयवसंस्कृष्टेश्ययाकाश- देशेभ्यो विभागोऽवयवासंसृष्टेच संयोगोक्यविनः निया वतः स्यात् । अवयवास्तु क्रियाविहिणः पूर्वावान्तेभ्यो नभोदेशेभ्यो नापसयेयुः। अवविसमाक्रान्तश्च देश- नाभिसम्बध्येरन् । न चादयविसंयोगदिवागाभ्यामवय- बसंयोगविभागौ वाच्ची। कार्यसंयोगविभागयोः कारण- संयोगविभागौ प्रति निमित्तभावानभ्युपगमात्। कारण- संयोगविभागावेव हि कार्यसंयोगविभागाचारमेते। न च विपर्ययः सिद्धान्तहानिप्रसङ्गात् । तेनावधवा- वयविनां पृथदेशबादाघााधारभावहानी समवायो- ऽपि न व्यवतिष्ठेत । तस्मादवयविनि क्रियावति अव- ·८४ अवयविनिराकरणम् । यवाः क्रियावात इत्यकामकैरपि वैशेषिकैरिदमभ्युपेयं । यथा चावयविक्रियायामवयवाः क्रियावन्त स्तथावय- वेष्वपि क्रियावत्सु तदवयवैः क्रियावद्भिर्भाव्यमिति । अनया दिशा द्यणुके क्रियावति तदारम्भको परमाणू- क्रियावन्तौ मन्तब्यौ। अतश्चलावयवसम्बन्धिनश्चलाः परमाणवः। निःक्रि- यावयवसम्बन्धिनस्तु निःक्रिया। परमाणुक्रियायां तदा रब्धमपि डणुकद्रव्यं क्रियावत् प्रसज्येत। सावयव- क्रियायाः कार्य क्रियाऽविनाभूतत्वात्। एकस्य परमाणोः क्रिया न परस्येति चेत्। सक्रियनिःक्रियौ तर्हि पर- माणू परस्परं विभज्यमानावुङ्गितद्रव्यारम्भकसंयोगौ स्यातां । ततश्च द्रव्यनाशः। एवञ्च गुण कद्रव्यस्य क्रिया- वत्त्वे अणुकेऽपि क्रिया स्यादित्यनेन क्रमेण परिदृश्य- मानोऽचलश्चलः स्यादवयवः। तस्मान्निःक्रियावयवसम्ब- धिनो निःक्रियाः परमाणवश्चलावयवसम्बन्धिभ्यश्चलेभ्यो विभज्यमाना द्रव्यारम्भकसंयोगविनाशवन्तः स्युः। निर- वयवो हि परमाणुर्यमणुमावनभोदेशमाक्रम्य परमा- ण्वन्तरेण संयुज्यते। ततो विभज्यमानः कथमनुज्झित- परमाण्वन्तरप्रत्यासत्तिकः स्यात् । सावयवो हि भाव एकेनावयवेन वस्त्वन्तरसंयुक्त एवावयवान्तरै श्लैः ।

·अवविनिराकरणम् । पूर्वानान्तानसोदेशान् विरहय्य देशान्तरमाकामेत् । निरवयवेवु त्वत्यन्तमस्तनितेयं कति युक्तं द्रव्यनाश प्रसङ्गमुत्यश्यामः। अथवान्यथायं विरुद्धधर्मसंसर्गः। नयाहाहते एकसिमन् पाण्यादौ स्थूलस्थार्थस्यावतानारते रूप युगपद्भवन्तो विरुद्धधर्मयसंयो । गमस्यावयतः । न चानाहीबमय स्वायमिति शक्यं वन । अविरोधि अनाहत चवशनप्रसङ्गात् । अवयवदनायत्तोप लोः । तदृष्टौ अस्या दृहिरिति चेदा अहिदेव नाही अस्वास्तु। न तु दृष्ट्यदृष्टी नच्चस्त्येवावयविदर्शनमव- बवावरणेऽनौति कोऽयं प्रसङ्ग एवन्तर्हि स्थलः प्राग्व- दुपलभ्यत । इदमचाह कश्चित् । भूयोऽवयवेन्द्रियलचि- कपसहायोऽवयवौन्द्रियसनिक स्थलोपलमेनिमित्तं, न चा वरणे भूयसामवयवानामस्तौष्ट्रियसनिकर्षः नतो न स्थूलगहयमिति । सोऽप्येचे प्रष्टव्यः । किं स्थूलो नानावयविनोऽन्धान से रवानेकव्यापी स्थूलः। तच यद्यवयव्येव स्थूलः । तदा तद्ग्रहणे कथन स्थूलग्रहण- मिति चिन्त्यम्। अथ स्थूलत्वाच्यः परिमाणविशेषो गुणः स द्रव्यादन्य एवेति चेत् । एवन्तहि परिमाणरहितमेव तत् द्रव्यमुप- ·ह अवयविनिराकरणम् । । लभ्यते। न त्वस्यान्येनान्येन परिमाणेन योगः। न चास्यानेकपरिमाणकल्यनापि साध्वौ। युगपत् सर्वेषा- मनुपलब्धेः । न च दृश्यस्य दर्शननित्तियुक्ता ! अवयव- स्यैव तत् परिमाणमुपलभ्यत इति चेत् । यद्येवं स एव तहवयवः स्वेन परिमाणेन सम्बद्दः प्रत्यक्षोस्त्वावरण- कालेनावयवी । स्यादेतदेकार्थसमबायाद्धान्तिनिमित्ता- दवयव्येवावयवपरिमाणेन सम्बद्धः प्रतिभातौति तदपि न शोभनं। हयोः समपरिमाणयोरवयवावयविनोः प्रतिभासप्रसङ्गः । यस्य हि महतोऽवयवस्य तत परि- माणं स तावत् स्वेन परिमाणेन सम्बद्दः प्रतिभाति। अवयविनश्च तत्परिमाणसम्बड्वप्रतिभासाभ्युपगमे इयोः समपरिमाणयोरयवायविनोः प्रतिभास आसज्यते। न चास्ति यथोक्तः प्रतिभासः परिमाणरहितः। सोऽवयवः प्रतिभास इति चेत् । स्यादेतद्यस्यावयवस्य परिमाणेनावयवी सम्बद्धः प्रतिभाति स स्वं परिमाणं परित्यज्याभातौति । इदमपि परिमाणविरहिणोक्यव- स्यादृष्टेरशक्यं कल्पयितुं। एकार्थसमवायाच्च भ्रान्ति निमित्तादल्पतरावयवपरिमाणवानप्यवयवी प्रतिभा- सेत। न च बाधकमन्तरेण भ्रान्तिरपि शक्या व्यव- स्थापयितुम् । :

·བླ་ཝཱ ཨཱ་ཙྪཡགཙཡ , ། अलि नहि स्थूलोऽवया स्व प्रत्यक्षः । एवमावर - कान्त इवानाबरणास्थायामपि स्थलतरोधियवः प्रत्य- तु। परमध्यवर्तिनामवयवानामिन्द्रियलक्षिक भावे स्थूलतमायविनानुष्यत्तेः स्याम्पस भिखिन्ना- क्यवदानं ल असून प्रत्यक्ष कारम् । किन्तु भूयोदयद- दामिति । द्दपि म सम्यक् । अभिनुलाविरत हि बबलाटेरचिौलायबी)ले समा स्थलति- कपिायचाय परमध्यवासिनी दनि । ततो न बाव- निरनशेधास्यवदर्शनं सावत् कथं स्थूलतमायतिपत्तिः स्थात्। न वावयवा अर्वावरमध्यवर्जिनो शुभपहशाने। तत् कथमवयवौ स्थूलो दृश्यन्न । क्रमेण दिशामक्यानां प्रत्यक्षीकरणे प्रत्यक्षतः स्थलोवयवौति चेत् । अन्यदा तु का प्रत्यक्षः इति वितृष्यं । अध्यक्ष इति क्षेत् । जथयौ अभि पर मध्यावनिो न युगपश्यन्त प्रति कसं सोऽपि प्रत्यक्षः स्यात् । तदेवं लादेशको नायथवाः प्रत्यक्षा इति न किञ्चिदृश्यतेलि तत् सिमाना साहातरुपः थूलोऽर्थ इति तथा रागारागाच्या विरोधाः भावनौयः । सभा वामियुक्त स्थूलोऽशो रकारने रू) भयत् प्रात पद्यमानो विरुङ्गरूपययोगमात्मनः प्रकाशयति । नन्छ ·अवयविनिराकरणम् । वयव एव रक्तोऽवयवौ त्वरक्तकरूप एवेति । यद्येवं रक्ते- ऽवयवेऽरक्तरूपोऽवयवौ दृश्येत । न चैवं। अथवा राग- द्रव्यसंयोगो हि रक्तत्वं । अवयवस्य च रागद्रव्येण संयोगे- ऽवयविनोऽपि तेन भाव्यं। अवश्यं हि कारणसंयोगिना कार्यमपि संयुज्यत इति समयात् । यस्त्वाह रक्त एवा- वयवौ। अस्ति हि कुङ्कुमारक्त पटावयवे कुङ्कुमारक्तः पट इति प्रत्ययः। ततो रागद्रव्यसंयुक्त एवावयवौति तस्यापि वर्णान्तरानवभासः स्यादवयविनः। रागद्रव्यं हि प्रत्यासौदत् निजरूपं वस्तुन स्तिरोधत्ते स्वेन च रूपेण द्रव्यं सम्बध्नाति । यथा रक्तोवयवस्तिरोहित- सहजरूपो रागद्रव्यसमवायिना रूपेण सम्बन्धी प्रति- भाति । अवयविन्यपि रागद्रव्यसंयोगिनि वर्णान्तरा- नवभासप्रसङ्गो दुर्व्वारः। तन्न रत्ती एवावयवौति शक्यं वक्तम्। । अन्यस्तु संयोगस्याव्याप्यवृत्त्या समाधत्ते । स ह्याह शब्द इवाव्याप्यत्तिः संयोगः। तेनैकार्थो रक्तश्चारक्त- श्चेति । सोऽप्येवं पर्यनुयोज्यः । कथमव्याप्यत्तिः। यदि हि स्वाश्रये समवेतो रूपादिवत् व्याप्यत्तिरेवायं । असमवेतश्चात्तिरेवाप्यद्रव्येष्टिव गन्धः। एकच संयोगस्य भावाभावाव्यापिनो त्तिरिति चेत् । स्यादेतद्यथा विरु- ·अवविनिमकरशाम् । । द्वादपि रूपरसावेकमाश्रयते। तथा मयोगस्यायकत्र भावाभावा युगपत् स्याताम्। अहो मोहविन्धितं । अभावो हि भावनिष्ठतिरूयो नास्य भावनिटति हित्वा रूपान्तरमौक्षते। घच यन्दि- वृत्तिरूपः स कर्ष तस्मिन् सत्येव भवतिा भावे वा तवित्तिरूपतां जचात् बाहानलं पश्यपि सलिलार्थी तत्र प्रवर्तत । जलविवित्तस्यानलस्य दर्श- नात् । जलाभावसिद्धरमहत्तेरिति । भवत्वनुप- लम्भाजलाभावसिद्धिस्तथापि ज(७ लमत्तां समवयन जलार्थी प्रवतेत । ननु तब यदि जलं स्यादुपलभ्येत किमतः । अतोनुपस्नम्भादभावो जलस्येति । यद्यश्य- भ्युपगतैव जलाभावसिद्धिः । तथापि तदनिसद्भाव- शड्या प्रष्टत्तिः स्यात् । युगपटेकब संयोगस्य भावाभावी होने। नवं कल्ययामो न स्वेच्छया। ननु किमभावो- भावप्रतिषेधात्मक प्रतीयते अन्यथा-वा। नन मावनिवत्तिरूपे ऽभावे सिद्धे कयं भावोयलधिन मान्ता स्यात् । भावाप्रतिषेधात्मकश्च नाभावः। नाममावन्तु स्वात् । न च नामदादर्थस्य तथाभावः । रूपरम- योस्तु न परस्परनिहत्तौ रूपमिति कवं तदुदाहरणमित शोमेत। न च रूपरसयोरेका समवायोऽस्माभिरनु- ·अवयविनिराकरणम् । मन्यते। शब्दोऽप्येवमेवाव्याप्यत्तिरसिद्धः स कथं प्रकृत- संशयनिवृत्तये कल्प्येतेति । अलं बहुभाषितया ॥ अथवा स्थूलोऽर्थस्लदतद्देशः प्रतीयते। तद्देशयोश्च परस्पराभावाव्यभिचारनिमित्तोऽस्ति विरोधः। अतो विरुद्धधर्मसंसर्गः स्थूलस्य । स्यादेतत् कथं तदतद्देशयोः परस्पराभावाव्यभिचारः। उच्यते । इह तावदेकस्मिन् देशे परिच्छिद्यमाने ताद्रूप्यप्रच्युतिरस्य व्यवच्छिद्यते । तदव्यवच्छेदे तत्परिच्छेदाभावप्रसक्तः। प्रच्युतिवच्च प्रच्युतिमदपि देशान्तरं व्यवच्छिद्यते। यदि हि परि- च्छिद्यमानो देशान्तरस्वभावो भवेत्तदा तद्रप एवो- पलब्धो भवेत् । देशान्तररूपन्तु विरहय्य स्वेन रूपेण प्रकाशमानो देशो देशान्तरासंस्कृष्ट इत्यवसौयते । यथा च देशस्य देशान्तरासंसर्गस्तथा तेनाधारभूतेन देशेन यद्याप्तं रूपं तदपि देशान्तरसंसर्गादविच्छिन्नं भवति। कथं हि तेन देशेन व्याप्तं रूपं तदभाववति देशान्तरे वर्तेत । यथा एकेन देशेन व्याप्तो घटो न देशान्तरे वर्तते । देशान्तरे ऽनुपलम्भादत्तिरिति चेत् । विप्रकृष्टे देशान्तरे कथमस्याभावः प्रतिपत्तव्यः। तस्मादि- दमकामकेनापि वाच्यं । यदुत एकदेशव्याप्तं रूपं न देशान्तरे वर्त्तते इति । तस्य तेन व्यापनप्रसङ्ग,

·বিন হই না ।
,
লো। ২ লাখ। এরা লিশে ! -
অহনা জলছে ঝি হুছ
প্রশ্ন,
ন
ཨ, 'ར ལཉྩལ་ས'', ་་་་་་ བར་ ། ཨུ་
अन्तुनो। बालोन पर
'
rer
''
সু
মুসল্লাহ ।
হাসাহানিফ,
অবস্থান ও শিক্ষা অশি হয়-
শিক্ষা মানে
বিমাৰ গহিহ ম স
কান্না করে এ কি কি ক্ষতি হী
वस्तुनोग লে। এ স্বজন
হলুজনাইয়া শাকিল -
দেশি মন্ত্রী নাহিদ হাসান। ফুল হট
ইমী জুন ৭ জাজ খান সজী
লীলান। জাজা জিন্স লিনি শিল্প

·अवयविनिराकरणम् । इति। सोऽपि देशभेदनिमित्ते विरोधेऽवस्थाप्यमाने वस्तुनः कारणभेदनिमित्तंविरोधमासञ्जयन् न नैपुण्य- मात्मनो निवेदयति। न हि विज्ञानस्य देशोऽस्ति कश्चित्। अमूर्त्तत्वात् । स्यादेतत् । यथा देशभेदनिमित्तो विरोधस्तथा कारणभेदनिमित्तोऽपि स्यात् । को हि वस्तुतो विशेषः, कारणभेदाद्देशभेदस्येति । उक्तमिह । परस्पराभावाव्यभिचारनिमित्तो वस्तूना- मस्ति विरोधः। स देशभेदेऽपि सन्निधौयेते न कारण- भेदे। देशमेदवती हि रूपेऽन्योऽन्यपरिहारेणोपलभ्य- माने। परस्पराभावाव्यभिचारिणौ भवतो न कारण- भेदवतो। तदेवं कम्परागावरणभावाभावकृते देश- भेदनिबन्धने च चतुर्थे विरुद्धधर्मसंसर्गेऽवयविविषये व्यवस्थापिते पक्षधर्मत्वं सिद्ध हेतोः। अधुनाव्याप्ति- रेवास्य स्वसाध्येन समर्थनीया। इह विरुवधर्मसंसर्ग- विरहमाचनिबन्धनो भेदव्यवहारो वस्तूनां दृष्टः, अहे- तोरयोगात्। निमित्तान्तरस्य वाऽदर्शनात्। ततो विरुद्धधर्मसंसर्गेऽपि भवन्नभेदव्यवहारो व्यापकं निमित्त- वत्त्वं जह्यात् । ततो व्यापकानुपलब्ध्या तस्माद्यात्तो विरुद्धधर्मविरहेण व्याप्यते। तविरुद्धश्च विरुद्धधर्म- संसर्गः। तेनेयं व्यापकविरुद्धोपलब्धिभूमिका। एवं ·अत्यविनिराकर प्रताधित स्यास्त्रैरूसिविज्ञाकालिका दोग नावका लमल्ले इति॥ सवं मया बहुध दुर्घतिनिर्मितेषु प्रत्युतेषु सन्तु दूषणकण्टकेषु । प्राचार्य नौसिया विशोधितोश्य- मुत्सायम प्रयातु 9 দান ও কনুগলিলিক ·पण्डिताशोकविरचिता सामान्यदूषणदिक्प्रसारिता। व्यापकन्नित्यमेकच्च सामान्यं यैः प्रकल्पितं । मोहग्रन्थिच्छिदे तेषां तदभावः प्रसाध्यते ॥ कथमिदमवगम्यते । परस्परविलक्षणक्षणेषु प्रत्यक्ष- समीक्ष्यमाणेशभिन्नधौध्वनिप्रसवनिबन्धनमनुयायिरूपं सामान्यं न मान्यं मनौषिणामिति । साधकप्रमाण- विरहात् बाधक( ६ )प्रमाणसम्भवाचेति ब्रूमः। तथाहि यदिदं सामान्यसाधनमनुमानमभिधीयते परैः। यदनु- गताकारं ज्ञानं तदनुगतवस्तुनिबन्धनं यथा बहुषु पुष्येषु सक् सगिति ज्ञानं। अस्ति च परस्परसम्पर्क- विकलकलासु कार्यादिव्यक्तिषनुगताकारं विज्ञानं तदनैकान्तिकतादोषाक्रान्तशरोरत्वान्न तद्भावसाधना- यालं। यतो भवति बहुषु पाचकेषु पाचकः पाचक इति एकाकारपरामर्शप्रत्ययः। न च तेष्टनुगतमेकं वस्तु समस्ति। तद्भावे हि प्रागेव तथाविधप्रत्ययोत्पाद- प्रसङ्गो दुर्बारप्रचारः। क्रियोपकारापेक्षाणां स्वलक्ष- ·ক ন ল আ ক ম র হ ! কি ? বাল মাজাহ্মাল্লালা ভুলি অন্। নন ২দিন লয়ালালাখানি অনাবাহিনি নয়- হিলিয়া নানিয় মানিয়া ঘুৰাহ হীৰ লা জিয়া इति दोघोदुष्परिहर দিয়ালিল আলুলাৰ সন্থ, জ্বর লাল- ব্যালিকে হেনি না । মাললিক জিয়া আঁহ গলিতে অজস্র ললনামহানি- কালজি, নীলজি হা কৰাৰ ল ভালজাহিন ননস্থ লাল, নীল, হত্যা इति मूलहरं पक्षमाश्यता देवानांप्रियेण सुध अनु- कलमाचरितं । अनेदैव न्यायेन क्रियाकारकसम्बन्ध সলিল জালিমুল ইলিনি: মে ঙ্গি লিল " লক্ষা: লাস্কা দান লাশকাল স্মল বৰ । কি জানি, জামিলী জাতিধ্বলিংসী অলিন্থ, নিদ- জুম্ । কােন শব্দৰকাৰ হয়ঞ্জা আজ হিজালালা ছলিালাৰ যাতায়াত জলই নি মা হল मोहदोषः । अदिदमध्यसारं। उदयानन्तरामवलिया कर्मशालेवासमावात, बिम कर्मणि तत् सामान्य न वामरिह तदभावादेव नापि ·सामान्यदूषणदिकप्रसारिता । कर्तरौति सम्बद्धसम्बन्धोप्यस्य नास्तीति नाभिन्न प्रत्यय- हेतुः। तस्मात् स्थितमेतत्तदनैकान्तिकतादोषदुष्ट- त्वान्नेदमनुमानं सामान्यसत्त्वासाधनाय पर्याप्तमिति। इतश्चापि न सामान्यसत्त्वासाधनमिदमनुमानं । यथैव हि परस्परासकोर्णस्वभावा अपि शाबलेयादयोभावाः कयाचिदेव तदेककार्यप्रतिनियमलक्षणया स्वहेतु- बलायातया प्रकृत्या तदेकमभिमतमनुगतरूपमुप- कुर्वते, तदपरसामान्यान्तरमन्तरेणान्यथानवस्थाप्रस- ङ्गात् । तथा तमेकं परामर्शप्रत्ययमुपजनयन्तु किमन्त- रालगडुना व्यतिरेकवता सामान्येनोपगतेन । अथोच्यते प्रतिनियतशतयः सर्वभावाः। सामान्यापलापिभिरपि । १० ) नियतमभ्युपगमनीयं । अन्यथा कुतः शालिवौजं शाल्यङ्गुरमेव जनयति न कोद्रवाश्रमिति । परपर्य्यनुयोगे भावप्रकृति मुक्त्वा किमपरमिह वचनौयमस्ति । एतचोत्तरमस्माकमपि न बनौकाकुलकवलितं, तथाहि वयमप्येवं शक्ता एव वक्तुं सामान्यमेवोपकर्तु शहिव्यक्तीनां भेदाविशेषेऽपि न तदेकं विज्ञानमुपजनयितुमिति । अनुत्तरं वत दोष- सङ्कटमत्रभवान् दृष्टिदोषेण प्रविश्यमानोऽपि नात्मान- मात्मना सम्बेदयते । तथाहि शालिवौजतदनुरयोर- यतच ·M Min R DExy.gram ICE यक्षानुपानिबचने कालकार समाबेथमने माङ्गि- यौ शालापुर अनयितुं शक न कोद्रयामिति सध्यमभिधातुं ने सालामावालो रुपकाोपियार भावः कुलमान प्रमाणात ফাহলি। मभिधीयमानमादधीत साथिभानमित्यलमलोक चनेन । नसायाममायादिवशमाओवर मेधावसामाद- हारः सलल भावसाधकाम दमाननिधीयमानाया भिशल्यता ? अशापविनाश प्राज्ञ सलोचनाम्यते तवादसदिति प्रभाशिष्यबहन, बथानरावसई नोपलभ्यते चोपलब्धिलक्षणमा साम्म ऋडिद- पौति स्वभावानुपलब्धिः। न वाचात्तिहिदोषोनाव- नया प्रत्यवस्थातव्यम् । तथा नासिद्धिर्भवन्तौ वरू- पतो विशेषणतो वा भवेत् । स ह तावदाई स- वति। अन्योल युपगमात् तस्य च स्वताम्बेदनामान्य शामलस्वरूपत्वात् कुतः वर- धानिदोषावकार अयोधले हसम्वेदनमेह न सम्पति। वात्मनि क्रियाविरोधात् । उन जितौ शासिधारमा सैथानिधार च्छिद्यते : तहबाहुल्य देनेवाङ्गुल्यमेण स्पृश्यते इति । अतोऽसिह एवार्य हेतुः । सदिदं स्वसम्बेदनशब्दार्था- 7 ·सामान्यदूषणदिप्रसारिता । इति नासिद्धो हेतुः। नाप्यनैकान्तिकता शङ्काविषय- मतिपतति, विपक्षवृत्त्य दर्शनात् । असपशे सम्भवानुप- लम्भात् । साधारणानकान्तिकता माभूत । सन्दिग्ध- विपक्षव्यात्तिकता तु प्रतिबन्धादर्शनादनिवारित प्रसरैव। तदेवन्न समालेाचिततर्ककर्कशधियामभिधानं । विपर्यये बाधकप्रमाणसामर्थ्यादपसारितसद्भावत्वात्त- दाशङ्कायाः। तथाह्यसत्त्वे साध्ये सत्त्वं विपक्षः। तत्र प्रत्यक्षहत्या भवितव्यं ! यतो ययदाऽविकला प्रति- हतसामर्थ्य तत्तदा भवत्येव । तद्यथाऽविकलबलसकल- कारणकलापोऽङ्कुरः। सति च चक्षुरादिसाकल्ये दृश्ये वस्तुन्यविकलाप्रतिबद्दशक्तिकारणं प्रत्यक्षं ज्ञानमिति स्वभावहेतुः। ततो विरुहोपलम्भादिपक्षाशावतमानो हेतुः। असद्यवहारयोग्यत्वेन व्याप्यत इति व्याप्तिसिद्धे- नैकान्तिकः। अभिमतसाध्य( १२ )प्रतिबन्धसिद्धेस्तु विरुवता दूरतरसमुत्सारितरभसप्रसरैव । अतोऽसिद्ध- तादिदृषणशकाकलालकि( क )ताखेतोः प्रस्तुतवस्तु- सिहौ सिद्धमसत्त्वं सामान्यस्येत्यलमतिबद्धविस्तरविसा- रिण्या कथयेति विरम्यते । न च वस्तुसंस्थानवत् सामान्य व्यक्तलक्षणं। न

·স্ত্র লাভ সে।
১৭ : cnistre
স্থাভাজ্বঙ্খিা বিশ হাজার হালকা-
জনিস নিঃশ্নঙ্গ। ক বলাহীন জলি
জ্ব শীলা ও লালন নি ।
ল হায়রেল লিঙ্ক জিজ্ঞাস বিল।
জানি: নেশআলিমগী;
অযত্ব অনুবাথলখক শুনানি ।
মালাবি মসাই ৰূল্যায়িত্ব স্ব রী
| বাংলৰ হেযজুঞ্জিনি
অৰি অহ জন্য স্মাকিন লিক
হয়? = সুনী, দুলাল না -
গ্লাগিন। নল্লাষ্ট্রিবিজমি লা লিস্তী দত্ত।
বঙ্গু জ্বললী বিহু ত্রি শ - মুন
জ্বালিয়ে ফনালা ধ্বনি।
হাঙ্কা?-
ইমেজ ভি সুন্নাহ ক্ষমা প্রাঃ ছিড়ি
দার্জি ন ল গ্রহার্য। মুঃ নাইঃ হ্যা। ননী
ত্মিাহুযুৰিাৰান্ । লালীৰভাৱস্থাৰ
স্বাহীনি মুনলামু বাঘী গ্রায়ন
মুনি জ্বীনজ্বাল! ন যন্ত্র স্থা: লাল।
एता पञ्चस्वव
स्वदमासनौषु
সন্মান প্রজনজী
= ৫
জুড়িয়ে ..!!

·१०२ सामान्यदूषणदिक प्रसारिता । साधारणं पठनिक्षते यः शिवस्यात्मन ईक्षते सः ॥ इति ॥ सर्वस्य च पूर्वोक्तस्यायं परमार्थः । प्रत्यक्षप्रतिभासि बर्म न पच्चस्वङ्गुलीषु स्थितं सामान्यं प्रतिभालते न छ विकल्याकारबुद्धौ तथा। ता एवास्फुटमूर्तयोच हि विभासन्ते न जातिस्ततः सादृश्यममकारणौ पुनरिमावेकोपलब्धिध्वनी इति॥ सामान्यसिद्धिदूषणदिकप्रसारिता ॥३॥ कृतिरियं पशिडलाशोकस्य ॥

·EDIATRNATAKA ॐ नमो जुदाय । कमयागयो पुर बह सचमर्थक्रिया पवित्वं तदितरसवलक्षणायो- गात्। लज कनयामपद्याभ्यां या परस्परच्यवच्छेद- लक्षणत्वादन प्रकारान्तरेणासम्भवात् । সুজি ৰ কলে पिरकालये- জ্বিানিজ কর্ম कर्तुत्वे विरुङ्गयोहया- योगात्। तब न तावत् कनः क्रमाणामेकैकं प्रति पूर्वापर- कालयोः कर्तुत्वाकर्तवापत्तः । एवं सर्वकामाभावात् केवलं सकलकार्ययोगमधमवशिष्यते । तच च स्कुट- तरः यूवायर कालयोः कालवाकर्तुत्वासः । विरुद्दे च कर्तवाकरले एकधार्विणि न सम्भवतः। एक- स्वभावच तावत्या लमणिक इति सिद्ध स्तस्मिन् জলকী খা! ননস্থালি আজাদ- लया निपिई सनं इहिक सवा वशिष्यते इति क्षणिकत्वेन ब्याप्तं। तत्तेन व्यातं यत् यच धर्मिणि सिध्यति तत्र क्षणिकात्वं प्रसाधयति। इदमेवेदानों ·१०४ अन्तर्याप्तिसमर्थनम्। विचार्यते। केयं (केय) व्याप्तिग्रहीतव्या दृष्टान्तधर्मिणि साध्यधर्मिणि वा । केचिदाहुः । दृष्टान्तधर्मिण्येव धूम- वत्। अन्यथा साधनवैफल्यं स्यात् । उभयधर्मासिद्धि- (छ)रनान्तरौयकत्वात् व्याप्तिसिद्धेः। नहि महानस- सिद्धायामग्निधूमयोप्तौ पुनरमिसिद्धये धूमलिङ्गम- विष्यत इति। तथाहि । दृष्टान्ते गृह्यते व्याप्तिमयोस्तच दृष्टयोः। हेतुमात्रस्य दृष्टस्य व्याप्तिः पक्षे तु गम्यते ॥ सा च सोपसंहारात सामान्यमवलम्बते। तस्य धर्मिणि दृत्तिस्तु प्रतौयेतानुमानतः ॥ प्रत्यक्षदृष्टयावधूिमयाः कार्यकारणभावसिडौ तयोाप्तिसिद्धिरिति प्रत्यक्षसिद्धे वह्नौ युक्तमनुमान- वैफल्यम् । नैवं व्याप्तिसिहेः प्राक् प्रमाणान्तरसिद्ध धर्मिणि क्षणिकत्वम् । साधनधर्ममेव तु केवलमनु- पश्यन्तो विपर्यये बाधकप्रमाणवलात्तस्य क्षणिकत्वेन व्याप्तिं प्रतौमः। तत्ततः साधनवैफल्यम् । बैफल्यमेव, क्षणिकत्वव्याप्तस्य सत्त्वस्य तथात्वेन धर्मिणि प्रतौतौ क्षणिकत्वस्यापि प्रतीतेरिति चेत् । न। सर्वोपसंहार- वती हि व्याप्तिः साध्यसिद्धेरङ्गम् । तदियमन- क्षितधर्मविशेषं साधनधर्ममाचमवलम्बते । तद्यथा।

·হুমতি দেন। মহা লি- স্বল্প খুঁজ!জিবিলি। ঐ গুলী অনুস্থাই স্কুলদাআ ক্লিহি । মিলির অস্ সুন্নাহ্মালিনি যা- লী, লম্বা ঘঞ্জিনিঃ পৃ লালমনি किं पुनः साध्यधर्मस्य । तस्मात् অঞ্জ অস্ত্রী জাদিদ্বয় মানুষ সমকাল- অস্ত্রী জাহাঙ্গায় ভিন্ন বিষয় দলীয়ন মুনি না- মোল। যুদ্ধ মীনালি প্ৰঞ্জিজ্যি দুই জঞ্জ গ্রামিছজিলি। জনঃ { শঙ্খ প্রয় বস্ত্র লিসনীন। । জঙ্কালংঙ্গালি- धूमयोर्चालिग्रहे दृष्टान्तोिणि व्याप्तिाहमा मुच्यते । ল ছি অনিয়ষ্ট্র মালহলালীগ্ধ। লন্ত জ্যাত্ৰিভ্ৰাহ্ম সমীনালম্বি যুব অ- সামান্য কাল মহননি মাল গ্রা নাকােদালন মাম্বল। লল qত্মানিঃ নাজানি জায়গায়- জুন। লাথি শ্রানিক্সনীনিকা শ্রাগ্রাতিজি। ঘালনা ক্লিীব আইলা, সুস্থ অম্বানিজা নয় ঘাৰিখ: सामर्थ्यादिति हेतुनिर्देशः। अथ हेतास्वरूप्यपरि- छेदसामर्थात् साध्यप्रतीतिरुत्पद्यत इत्युच्यते । न . ক ·१०६ अत्ताप्तिसमर्थनम् । तौदानौं व्यर्थीहेतुः। स्वरूपनिश्चयेन साध्यनिश्चयो- पजननात् । न हि कचिदियत्ताधिकं लिङ्गस्य कर्तव्य- मस्तौति। अपि च गृहौते पक्षधमत्वे सम्बन्धे च स्मृते अनु- मानं भवद्भिरिष्यते। तद्ददन्ताप्तावपौष्यतां । न हि बहिर्व्याप्तिवादिनामपि विस्मृतायां व्याप्तौ अनुमान- प्रवृत्तिरस्ति। तच यस्यैव पक्षधर्मत्वमवगतं तस्यैव साध्यधर्मेण व्याप्तिस्मृतेः किन्न सर्वानुमानवैयर्थं । साध्यधम्मिणोऽपरामर्शण व्याप्तेः समरणादिति चेत् । साध्यधर्मिणि दृष्टस्यैव व्याप्तिस्मरणे कथं साध्यधर्मिणो- ऽपरामर्शः । सामान्यालम्बनत्वाद्याप्तः। साध्यधर्मि- णोऽनवच्छेदादिति चेत् । ननु तच दृष्टस्य कथं तेना- नवच्छेदः। तेनावच्छिन्नस्य वा असाधारणत्वात् कथं व्याप्तिः। अयोगव्यवच्छेदेन विशेषणानासाधारणतेति चेत् तथापि किन्न साध्यधर्मों परामृश्यते। यत्र यत्र पर्वते धूमस्तच तचाग्निर्यथा महानस इति सामान्या- लम्बनायां व्याप्तौ धर्मिविशेषपरामर्शस्यानङ्गत्वादिति चेत् युक्तमेतत् साध्यधर्मिणा ह्ययोगव्यवच्छेदः साधन- धम्मस्य रूपान्तरमेव पक्षधमत्वाख्। न त्वयं व्याप्ते- रङ्ग। तमन्तरेणापि व्याप्तः सामान्यालम्बनायाः परि- ·অনুজ্জ্বল। ইতালি হলেই আজ অঞ্চল। আত্মঘাখি এনে জাভা যুগান্ধ- গ্রোভ বন সুখী এ সময় স্বাক্ষাৎ লজ্জায় বিমান সোহেল। জাহাজ লিজিহ্মাজাহ হি হ হলে কি হয়? = হুস হাজি ফুকা ডলে - অঙ্কু জানি লাল নীল দীর তীর হজ ও জাজ , শ্রনির মুনি ফলায় লালা লজ; মন শাঢ়েঃ- জ্বাল ই বাজার অস্থির স্থায়ী কাল- গ্রন্থিী আলহাজ্বকি জিজ। ষ্টি পৃক্ষজাজুজ- লিলি ছি মহালক্ষ্মলিত আচ্ছন, ল ৱ বঁথালীনলা দুন দুই লাল। ল ফুলতলাল হল জাল ঘ ফসল হল যমদ জাল হাল। ततो यालिबळे साधाो पक्षधर्मपनमन- প্রকল্পগ্রাসী দী। হি ইজ গ্লানি- স্বধা। বহু- “ল নল জ্বল সুন্দর স্বাস্থল দামি । ফুল আলম jweetno ·१०८ अन्तयाप्तिसमर्थनम् । वाचः अवेत्थ पक्षधर्मत्वं पश्चाव्याप्तिः प्रतीयते ॥ प्रत्यक्ष इव दृष्टान्ते तत्र सेत्यन्यथा कथं। द्वौ दृष्ट्वा विद्म इति चेद् व्याप्तेः प्राक् इयदृक् कथं ॥" व्याप्तिपक्षधर्मत्वे हि स्ववाक्याभ्यां येन तेन प्रयु- ताभ्यां च्यते न तु साक्षात् प्रतौयेते। स्वयमप्रमाणत्वात् । यदाह,- शक्तस्य सूचकं हेतुर्वचोऽशक्तमपि स्वयमिति। सूचितयोऽस्तु तयाः सत्त्वे हेतौ प्रथमतरपक्षधर्म- त्वविषयमेव प्रमाणमभिमुखौभवतु। तेन प्रमाणेन धर्मिणि सिद्धस्य सत्त्वस्य पश्चाव्याप्तिः प्रमाणान्तरेण गृह्यत इति कस्य वैयर्थमिति। प्रत्यक्षेऽपि दृष्टान्त- धर्मिणि प्रथमं हेतुयते पश्चाद्व्याप्तिरित्येष राव क्रमः अन्यथा दृष्टान्तधम्मिणि व्याप्ति होतेत्येतदेव न स्यात् । दृष्टान्तधर्मिण्यदृष्टस्यैव हेतोाप्तिग्रहणात् । यद्येवं साध्यधोऽपि व्याप्तिग्रहणाधिकरणे धर्मिणि ग्रहीतव्य एव यथा वह्निधूमयोरिति चेत् । न। तत्र दृष्टस्य हेतोर्विपक्षे बाधकत्तिमात्रादेव व्याप्तिसिद्धेः । ज्ञातश्चैवं न खलु व्याप्तिग्रहणात् प्राक् क्षणिकस्य क्वचि- दपि सिद्धिरस्ति तस्यानुमेयत्वात् । तस्यानुमेयत्वात्। असिद्धायाञ्च व्याप्तावनुमानाप्रहत्तेः। साधनान्तरस्य च तदर्थमननु- ·হনুহজ ছান। হয়ঞ্চ হাঁশেলঞ্জ। আশ । কারন অ যায় বলে জানান গ্রাণিহিত্ৰিথানা। দ্বিধূলা জাদু ক্ষুদ্রাকাশি। নলিনী # বিশ্ব স্বাভাঙ্গা- পিহিনি লিজা। লিখালিখিছি: সংস্কৃষিকার্যোপ্ত লব! যক্ষ্মীকাল মাদি- ভিঃ। না বলায় না কিলবি মিয় স্বাভাগ্নিঃ ধান-নীখি। বলদি- লা। মা দুৰ মৰস্তুলশীল গণা বহু লজ্জ- साधनवाक्ये ना জব পুঙ্খানুজ্জ ল জ্বাল- আকন সুশ যিনুলিনি নীলম’ৰাজত্ব- চ্ছি'। স্থঠে জি স্বরয় জলাঙ্কলিঃ विस्मृतावनमाभावात् तत् किं व्यर्थानुमाखिलेति । স্কৃত্বি জু স্বস্ত্রাক্ষ, অঞ্জ বিক্রি করে। লক্ষাহিঙ্খিী ওবাঃ ি িখস্থিষি বিশৃঃ মিল লিজি- সাময়িনি। লন্দু গুণ । শ্রানিসাজ্জা- জাঞ্জি: নক্ষষ্ট শ্বোস্যময় সকাল ·অামিল। निरसनात् । न हि व्यसनमेवैतल्लिङ्गान्तरानुसरणं नाम। अथ न व्यात्तिसाधकात् साध्यसिद्धिः। न ती- तातौ हेतुवैयर्थमिति किमकाण्डकातरतया बहु- तरमायासमाविशति । इयं हि भवतः साध्यं दृष्टान्त- धर्मिणि त्तिः साध्यर्मिणि च! यथाक्रमं व्याप्तिपक्ष- धर्मत्वयोः सिद्धार्थ । ननु यदा प्रतिनियते धर्मिणि विवादः, तदहिभूले च धर्मिणि व्याप्तिग्रहणं तदानों भवेयर्थं । यदा तु वस्तुमात्र विवादः तदा सर्व वस्तुषु हेतोत्तित्वयापि साध्या मयापि चेति कतम- स्मिन् धर्मिणि हेतोर्टत्तिसाधनं मन व्यर्थ भविष्यति । कथमिदानौं बहिालिविवादाधिकरणं भूत रवान्यत- मस्मिन् व्याप्तिसाधनात् । तावन्माचलक्षणत्वाच साध्य- धर्मिणः। बाधकं प्रमाणं प्रवर्त्तमानमन्तर्गतमपि धर्मिणं बहिष्करोतीति चेत् एतदेव कथं भवतु बाधकेन प्रवर्त्त- मानेनैव तस्मिन् साध्यसाधनात्। साध्यसंशयोपगमे साध्यधर्मिणि लक्षणोपगमादिति चेत् अयुक्तमेतत् । बाधकमावात् न साध्यसिद्धिरित्यस्मिन्पक्षे धय॑न्तर- परिग्रहवैयाभिधानात्। बाधकात् साध्यसिद्धिरि- त्यस्मिंस्तु पश्ये साधनवैयर्थमापादितं! तआहाधक मात्रेण साध्यासिद्धौ न कचित् सन्देहनिवृत्तिः । सन्दे-

·कालिक
आत्तिौक रहिष्कारयानवाइट या माशयको देटिन
सन व्यारिन ब्यातिदेव लेहान बहिर्यानिषि
तदिवं वहितिराँमन् यक्षे जयं भवति यदि प्रति-
नियते धर्मिणि विवादः। तहति
আনিয়া জ্বর । স
वैयर्थदोषः । बाधयाना मेवा तु साध्यसिद्धी हेत्यन्तरमेव
। अधि र सात्वतोविशोषण न वहियोति-
धर्मिणि
दुराजरः अन्तरपरिग्रह--
ICICE
असिझे धर्मिणः सत्वे विवादानवतारतः ।
तबासिद्धस्य छ व्याप्तिाहणे साध्यन्मिाण ॥
व्यापिङ्गः कथं जवानोऽपि न वा भवेत् ॥
यत्र हि मिणि दृष्टस्य हेतोयातिः प्रतीयते
तस्य व्याप्तिमहणमास्यायते। – নিখিয়ে
सामन्यथा विमत्ययोगादिति कथं नातात्तिः।
तथापि साधनवैध निषेधाय बहिरेव गृहीम इति
चेत् तत् किमिदानों छानुरोधात् धर्मिणि इतो-
हनिमदर्शनमस्तु । दर्शनविशेष वा बहिरेव व्याप्ति-
ग्रहणव्यवस्थास्तु । उभयव दृष्टस्य व्यात्तिग्रहणेऽप्यस्ति
बहिव्याप्तिभाग इति चेत् । ननु किमर्थमियान भागो
यत्नेन संरक्ष्यते।

·११२ अन्तातिसमर्थनम् । माभूत् हेतुवैयर्थमिति चेत् । ननु यदि बाधक- শিক্ষায় শিখিৰূৰৰয় ক্ষিযি দায়- सिद्धेः साधनवैयर्थमन्तातौ तदेतदहिातावपि तुल्यं । तस्माद् व्यसनमाचं बहिर्व्याप्तिग्रहणे विशेषेण सत्त्वे हेतौ केवलं जड़धियामेव नियमेन दृष्टान्तसापेशः साधनप्रयोगः परितोषाय जायते। तेषामेवानुग्रहार्थ- माचार्यो दृष्टान्तमुपादत्ते। यत् सत्तत्क्षणिकं यथा घट इति । पटुमतयस्तु नैवं दृष्टान्तमपेक्षन्ते। "तस्मादृष्टान्तरोक्तभ्यो घटं दृष्टान्तमब्रवीत् । तथा मानेष्ववैयर्थ्यादन्ताप्तावपोष्यताम् ॥ इत्यन्तरश्लोकः॥ कथमिदानों अनुमेये सत्त्वमेव सपक्ष एव सत्त्वमस- पक्षे वासत्त्वमेव निश्चितमिति हेतोस्त्रैरुप्यमवगन्तव्यम् । "मता सपक्षासपक्षौ साध्यधर्मयुतायुता। सत्त्वासत्त्वे तच हेतोस्ते ग्राह्ये यत्र तत्र वा ॥" साध्यधर्मयुक्तः सर्वः सामान्येन सपक्षः, अतद्युक्त श्वासपक्ष इति । तस्मिन् सपक्ष एव सत्त्वमसपक्षे चासत्त्व- मेव यथाक्रममन्वयव्यतिरेको तो पुनर्यत्र तत्र वा धर्मिणि ग्रहौतव्यौ यत्र शक्यौ ग्रहीतुम् ।

·ঘর হল । শোক - মনীন্দ্র স্থানে সামান্য কি হা আ ন জুহি লক্ষ্ময়ঃ স্বনি- আহঅজান। ফজ হয় দলীগি ভুন - অফ আহ্। অামি নলাম। অল্প- মাহী লাকৰ শলজাজি দলী। असाधारणता हेतुदोषम्मढव्य पेक्ष्या । शनवौदग्रहादग्यासिनोनवे सोपसंहतो। ও জাম্বিয়া কমান্তব ‘ মাসিস্তায় জমি- লা। লালাখাৰাসল কলিন কাৰণ স্বল্প জালাবা! কান্দি্যি জ্যাদি- হলিহীনা ব্রাশী লখিময়নগুনিস্বয়ক- ভা। স্বস্থ স্বাভাৰনৰ আৰম্ভ মূর্তি- আলীবন্ধৰি না! অ স্থি সুখিলিলী বিলা- কামিন্দা। জুজু সিক্সা। স্থা- মুক্মিখা আল ইনু। সুমালা- ज्यवत् । ततः सोपसंहारवत्याः व्याप्तेः सम्भवात् হলাহিল জ্বাল ‘আবৃদ্ধা । জানা- ভয় ঞ্জা মালা। স্বলন্সল জল ছি আৰয্য। নাঙ্গলাধা- স্বান্ ! স্বাম্বাইয়ে দ্বিাৰা। - #a S