·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·प्रान्तोवव्याख्यासहितः। सिद्धान्तविन्दुसारः। ASSIGN TRBTITUTE Horoce- गवर्णमेए संस्कृत विद्यामन्दिराध्यापक श्रीतारानाथ तर्कवाचस्पति भट्टाचाव्यप संकलितः । SIDDHANTA VINDUSARA And BRAMHASTOTRA VYAKHYA By TARANATHA TARKAUAOHARPATI. Professor of Grammar Govt: Sanscrit College. CALCATTA. PRINTED AT TIE DWEIPAYANA PRESS. 1872. MAKRA of cuo FULL LIBRARY UAE THE CALCUTI

·RMIC LITARY
Hec No 772
Free
*

·तत्सत्। ब्रह्मात्मानं प्रपद्ये तं सर्वसन्तापनाशनम् । वियदादिप्रपञ्चोऽयं यदज्ञानविजुभितः ॥ असारसंसारनिवर्हणाय वेदान्तसिद्धान्तविबोधमाय । यौशङ्कराचार्यगुरुहितैषी श्रीशङ्करांशात् प्रवभूव योऽसो॥ स खलु भगवान् परमकारुणिकः परमहंसपरिव्राजका- सार्योत्तंसः श्रीमत्पूज्यपादः शङ्कराचार्यः प्रथमं श्रुतिस्मृति- न्यायरूपप्रस्थानत्रये उपनिषत्सूत्रगीतादिषु षोडशसु स्थानेषु भाष्यं बिधाय तत: सारांशमाकृष्य परमहितोपदेशेन साक्षात् परम्परया च सर्वजीवानुद्दिधीषुरनायासेन मन्दधियां वेदान्त- मिडान्तवीधनाय दश लाकवरान् प्रणिनाय । मधुसूदनसर- म्वतीभिश्च तानधिकृत्य मिडान्तविन्दुनामा सन्दर्भो निरमायि मोऽपि च गौड़ब्रह्मानन्देन न्यायरत्नावलौसमाख्यया वयाख्यया ममुभासि तद्गन्थयोर्वहुविस्तारतया दुर्वाधतया च मन्दधियां प्रवृत्तिविरहमाकलय्य तयोः सारांशमाक्ष्य संक्षेपेण तान् श्रीकान् श्रौतारानाथशहिम् व्याख्यातुमारभे। अयं हि वेदान्तसिद्धान्तः जीवब्रह्मणोः परमार्थतोऽभ- देऽपि चिदात्मनि ब्रह्मणि अज्ञानाभेदाध्यासात् अज्ञानविशि- एमिव चैतन्यमाभाति । अज्ञानविशिष्टे च चतन्ये ऽहशारा. (क) ·सिद्धान्त विन्दुमारः। ध्यासः। अहङ्कारविशिष्टे च चैतन्ये कामसंकल्पादौना- महङ्कारधम्माणामिन्द्रियधम्माणाञ्च काणत्ववधिरत्वादौनाम- ध्यासः । तदिशिष्टे च स्थलदेहाध्यासः स च स्थूल देहावा न्तरधम्मपुरस्कारेणैव अहं मनुष्यः अहं क्षत्रियः अहं शिशर्यु- वेत्यादिकः न तु स्वरूपतोऽहं देह इत्याकारकम्तथानुभवा- भावात्। तहिशिष्टे च म्योल्यादीनां देहधम्माणामध्यासः । तविशिष्टे च पुत्रभायादीनां साकल्यवैकल्यधर्माध्यासः । एवं चैतन्यस्याप्यज्ञानादिषु देहपर्यन्तेष्वभेदाध्यासः तम्मा- णाचानन्दादीनामहङ्गारादिषु संसर्गतोऽध्यासः । अध्यासो नाम अतस्मिंस्तबुद्धिः । आनन्दस्यैव च परमप्रेमास्पदत्वेन तदध्यासव्यवधानतारतम्यात्तेषु प्रेमतारतम्यम् । अतएव वार्तिकामते। “वित्तात् पुत्वः प्रियः पुत्वात् पिण्डः पिण्डात्तथेन्द्रियम् । इन्द्रियेभ्यः प्रियः प्राणः प्राणादात्मा परः प्रिय” इत्युक्तम् । पिण्डः स्थलशरीरं प्राणी मनः। इन्द्रियाणां देहा क्षया प्रियत्वञ्च शस्त्रवध्यादिघातातादौ चक्षुषो निमौल- दर्शनादनुभवसिद्धम् । एवं चिदचिद्ग्रन्थिरूपोऽध्यास: पर स्पराध्यासात् । स च पूर्वाध्यासमूलएवोत्तरोत्तरमह- काराध्यामो वीजाङ्गुरादिवदनादिः । एवमध्यामे स्थिते एकस्याप्यात्मनो जौवेश्वरादिव्यवस्था मानमेयादिप्रतिकम्मव्यवस्था चोपपद्यते। तथा हि अज्ञा- नोपहित आत्माऽज्ञानाभेदापनश्चिदाभासाविवेकादन्तर्यामी ·मिसान्तविन्द सार।। علم भवति । जीवस्य तु बुद्धया साक्षी जगत्कारणमिति च कथ्यते। बुधुरपहित आत्मा तत्तादात्मापनश्चिदाभासाविवेकाजोवः कर्ता भोक्ता प्रमा- तेति च कथ्यते। प्रतिदेहञ्च बुद्धीनां भिन्नत्वात् तहतचि- दाभासभेदेन तदविविक्तं चैतन्यमपि भिन्नमिव प्रतीयते । अज्ञानस्य तु सर्वत्राभिन्नलात् तहतचिदामासभेदाभावेन तदविविक्तसाक्षिचैतन्यस्य न कदापि भिद्यमानत्वमस्ति । जीवस्य चीपाधिनाऽभिभूतत्वात् संसारोपलब्धिः परमेश्वरस्य तपाधिवशित्वात् मर्वज्ञत्वादिकमुपपद्यते । तथाहि चैतन्यस्य प्रदीपवत् स्वसंवडसावभासकत्वात् जगदुपादानभूतं चैत- न्यं प्रमाणप्रवृत्ति मनप क्ष्यैव सर्वदा सर्व भासयत् सत्सवनं परिच्छिन्नत्वेन सब संबन्धा- भावात् प्रमाण प्रवृत्ताव तत्सम्बन्धे सति भासकत्व तथाच चिदभिव्यक्ति योग्येन येन येन मनसा यदा यदा यद्यत् मवई भवति तदा तदेव तदवच्छिनी जीवोऽनुभवतीति न सा वभासकत्वम् । इयमत्र प्रकिया। शरीरमध्यस्थितः सब- शरीरव्यापकः सूक्ष्म पञ्चभूतारब्धाऽन्तःकरणाख्योऽविद्यापरि- णामो दर्पणादिवदतिम्वच्छ: कश्चित् पदार्थो नेत्रादिद्दारा निर्गत्य योग्यान घटादिविषयान् व्याप्य द्रुतताम्रादिवत् तत्तादाकारी भवति । तस्य च सौरालोकादिवत् झटि- त्येव सङ्कोचविकाशावुपपद्यते। स च सावयवत्वात् परिणम मानो देहमध्ये घटादो च सम्यग्वाप्य व्यवतिष्ठते । देहावछिन्नोऽन्तःकरणभागोऽहङ्काराष्यः कर्त्तत्युच्यते। देह तत्र ·सिद्वानपिन्दसारः । वार्था । विषयमध्यवर्ती दण्डायमानोऽन्तःकरणभागी वृत्तिज्ञानाख्या क्रियेत्युच्यते। विषयव्यापकस्तद्भागो विषयस्य कम्मत्वसम्पा दकमभिव्यक्तियोग्यत्वमित्य य ते । तस्य च विभागस्यान्त:- करणस्यातिखच्छत्वात् तत्र तत्र चैतन्यमभिव्यज्यते । तस्या- प्यभिव्यक्तस्य चैतन्यस्यैकत्वेऽप्यभिव्यञ्जकान्तःकरणभागत्रय- भेदाचिधा व्यपदेशः । यथा कर्तृभागावच्छिथिदंशःप्रमाता। क्रियाभागावच्छिनः प्रमाणम् । विषयगतयोग्य त्वभागा- वच्छिनश्चिदंशः प्रमितिः। प्रमेयन्तु विषयगतं ब्रह्म चैतन्य मेव। तदेव जातं सत् फलम्। अन्तःकरण कृत्तिचापरणाभिभ- तथाचान्तःकरण वृत्त्यभावसहितमझानं सति भात्यपि वस्तुनि नास्ति नभातोति प्रतीतिजननसमर्थं भवति तदेवावरणमित्यु यते । सत्यान्तु वृत्तौ तदभिभवात् विद्य- मानमप्यविद्यमानसमं भवतीत्यभिभूतमित्यु यते । ज्ञानं ब्रह्माभेदसाक्षात्कारादेव समूलं नश्यति तरति शोकमात्मविदितादिश्रुतेः। तत्साक्षात्कारश्च वेदान्तश्रव- णमनननिदिध्यासनादिभिरेव जायते आत्मा वाअरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इति श्रुतौ श्रवणादीनामात्म- साक्षात्कारसाधनतयाऽभिधानात् । श्रवणं च वेदान्त वाक्य- श्रवणोत्तरं सत्तात्पर्यावधारणं तात्पर्यावधारणञ्च विचार साध्यमिति ब्रह्मचामाय विचारारम्भः शास्त्रक्तद्भिः प्रदर्शितः । विचारच परपक्षनिराकरण पूर्वकस्व पत्तव्यवस्थापनापरप क्यः वादरूपः। एवञ्च विचार्यस्य जीवब्रह्माभेदस्व तत्त्व तचा- ·सिद्धान्तविरः । ५ मस्यादिवाक्यमात्रप्रतिपाद्यस्य वाक्यार्थज्ञानसाध्यतया तत्व- त्यतत्त्वंपदयोरावधारणे कर्तव्येऽहंप्रत्ययविषयस्य त्वंपदवा- च्यस्य प्रथमतो विचार आवश्यकः । तत्र चाहंप्रत्ययालम्बन नया देहादिषु चार्वाकाद्युद्भावितेषु पक्षेषु जीवब्रह्माभेद प्रतिइन्दिषु जागरूकेषु कतमः पक्ष: श्रेयानित्यत्र संशयमा- कलय्य परपक्षनिराकरणपूर्वकं स्वपक्षं व्यवस्थापयति । न भूमिर्न तोयं नते जो न वायु- न खं नेन्द्रियं वा न तेषां समूहः । अन कान्निकत्वात् मुषुप्ता कसिद्ध- स्तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम् ॥ १॥ यद्यस्मात् अहंप्रत्ययालम्बनस्यात्मनो न भूम्यादिवरूपता सम्भवति तत् तस्मात् अहम् अहंप्रत्ययालम्बनमेकोऽद्वितीयः सजातीयविजातोदितीयरहित इति यावत् अवशिष्टः सब्ब निषेधावधिभूतः सर्वदैतबाधेऽप्यबाधित इत्यर्थः शिवः पर- मानन्दबोधस्वरूपम्तस्यैव परमप्रेमास्पदत्वे न समगलरूप- त्वात् केवलः निर्मकः तथा चाहितीयः सर्वधर्मरहितः पर- मानन्द बोधस्वरूप एवाहं प्रत्ययविषयो नान्य इति वेदान्तपक्ष एव श्रेयान् । एतदुपपादयितुमितरमतानि निराकरोति न भूमिरिति। तच चार्वाका मन्यन्ते जड़स्त्र भावस्यापि भतस्य ·- सिद्धान्त बिन्दुसारः। मदाकारपरिणतस्यानस्य मादकत्ववत् देहाकरकारपरिणत- वे जाटत्व तदेवाहप्रत्ययालम्बनं स्थूलोहं जानामौत्य नु- भवात् । चुटिपुञ्जस्यैव घटादिखरूपतयाऽवयव्यमङ्गीकारात् पञ्चमतत्त्वाभ्युपगमप्रसङ्गेन संयोगानङ्गीकाराञ्च अन्यस्य संह- सुरभावात् संघातानुत्पत्तेः भूम्यादेः प्रत्येकमेव विनिगमना- भावाद्देहरूपतया प्रत्ये कमेव ज्ञात्वमिति । तहधयति न भूमिरित्यादि अहमिति सर्वत्र नजा सम्ब- ध्यते। या भूमिः सा नाहं यथाहं स न भूमिरित्यन्योन्या- मकतानिषेधः। एवं न तोयमित्यादावपि । माध्यमिकमतं निराकरोति न खमिति । ते हि मन्यन्ते सर्ब क्षणिक विज्ञानरूपमेव तच मिथ्येव क्षणिकभावनया शून्य भावनया चात्महानमेव मोक्षइति तदेतद्विज्ञानरूपात्म- मिथ्यामतमेव शून्यवादः । तदेतद्दषयति न खं न शून्यमहं- प्रत्ययालम्ब नमित्यर्थः। चार्वाकैकदेशिमतं दूषयति नेन्द्रियमिति । मन्या मृते देहे ज्ञात्वाभादेन देहसवात्मत्वाभावात् इन्द्रिय- मेवात्मा अहं पश्यामोत्यादिव्यवहारात् काणोऽहमित्याद्यनु- भवाच्च। तत्रापि सर्वापेक्षया थे ठत्वात् चमिष ज्ञाट तद- भावे थोत्रमित्यादिक्रमण प्रत्येकमथवा मिलितान्येव ज्ञातृणि। तानि च यावन्ति यत्र शरीरेभामरणान्तं सम्भवन्ति तावन्त्येव जाणोति। तत्राप्येकमेव चक्षुः श्रोत्र वा ज्ञाट अन्यानि तु आलोचनात्मकनिर्विकल्पकसाधनानि । तत्रापि सर्च- ·मिसान्तविन्द सारः। न्द्रिय प्रवर्तकत्वात् अन्येन्द्रियाऽभावेऽपि सत्त्वाच्च मन एव जाट इति तदवान्तरमतम् । मनोरूपेन्द्रियस्य ज्ञात्वनि- राकरणेनैव तदृत्तिविशेषरूपक्षणिकविज्ञानानामात्मत्वं निरा- कतं वेदितव्यम् । तथाहि चत्वारः खलु सौगताः सौत्रान्तिकाः वैभाषिकाः योगाचाराः माध्यमिकाचति । तत्र सौत्रान्तिका मन्यन्ते घटपटादयो वहिविषयाः सर्वेऽपि नित्यानुमेयाः घटाद्या- कारे ज्ञाने घटादीनां प्रतिविम्बमुपलभ्य तत्प्रतिविम्बं विम्ब- पूर्व के प्रतिविम्बत्वात् दर्पणस्थमुखादिप्रतिविम्बवदिति विम्बस्थानीयघटादीनामनुमितिर्जायते इति । वैभाषिकास्तु घटादीनां प्रत्यक्षं नापलपन्ति भ्रमस्थले शुक्त्यादौ रजताद्यभावेऽपि ज्ञानरूपमेव रजतमुत्पद्यते तत्रैव इदमादेस्तादात्मयाध्यास इत्याहुः । योगाचारास्त मन्यन्ते घटादिकं सर्वं ज्ञानमेव वहिर- थेस्य त्रुटिममूहरूपत्वे न स्थौल्यादिबुद्दानुपपत्तेः। तथाहि कपालद्दयमेव घटः कपालिकाहयमेव कपालमित्येवं त्रुटिप- यंन्सं विचारे त्रुटान्यत् किमपि नास्तीत्येवं प्राप्ते त्रुटेरप्रत्यक्ष- त्वेन घटादीनामप्रत्यक्षत्वापत्तिः व्यवहारश्च सर्व : प्रत्यक्ष- विषयः । घटादौनामवयविरूपत्वे अवयवादिभिन्नतया हि- गुणगुरुत्वाद्युपलब्धेः संयोगविभागान्यतरस्य च प्रसङ्गात् । तादामाजातीयस्य सम्बन्धस्य क्लृप्तत्वात् तादात्मयान्यस्य च ज्ञानविषययोः सम्बन्धस्य क्लपने गौरवाच्च घटादिनाना- ·सिद्धान्तविन्दुसारः। मकमियाकार एव ज्ञानस्य निरंशत्वात् विरुद्ध नानारूपत्वा- नुपपत्तेन वास्तव इति । माध्यमिकास्तु प्रमाणप्रमितिप्रमााकारारोपिज्ञानस्यैव कल्पितः आकारः । तत्र प्रमेयप्रकाशनं व्यवहारोपधायक- वरूपं प्रमितिः। व्यवहारानुकुला शक्ति: प्रमाणम् । तदा- श्रयः प्रमाता। पूर्व पूर्व क्षणादेवोत्तरोत्तर ज्ञानमुत्प- द्यते सुषुप्ते तु ज्ञानलेशस्याप्यभावादकम्मादेव जागरेऽहमिति धोर्जायते बौदाधिकारे तु सुषुप्तावप्यालय विज्ञानं तिष्ठती त्ये कोयमतत्वे नोक्तम् । सर्व च ज्ञानं स्वविषयकं न तु ज्ञानान्तरविषयः अनवस्थापत्तेः क्षणिकानां भिन्नकालिकत्वेन विषयविषयिभावरूपसम्बन्धासम्भवात् । विशुद्धक्षणिकविज्ञान भावनया तडारारूपप्रवेशो मोक्षः । उतभावनारूपस्य जीवसन्तानस्थस्य यस्मिन् विशु विज्ञाने हेतुत्वं तस्ये वर- सन्तानस्थेन तात्कालिकेन क्षणिकेन विशुद्धविज्ञानेन लाघवा दैक्य स्वीकारात् मुकजीवेश्वरसन्तानयोरैक्यसंपत्त्या जीवस्ये श्वरसन्ताने प्रवेश इत्य न्य ते संमारस्थ नानाजोवस्थानां विज्ञा नानां तु नैकसन्तान प्रविष्ट तापत्तिम्मिथो विलक्षणत्वात् तत्र सन्तानानां भित्रकालगतानामिव सुषुप्ति पूर्वापरावधिकत्वेन तहतज्ञानानां कार्यकारणभावानापन्नत्वाचेति मन्यन्ते । चार्वाकादिनास्तिकानां मते भूतचतुष्टयमेव तत्त्वं तदपि क्षणिकं यत् सत् तत्क्षणिकमिति नियमात् । तथाहि यस्य यत्र सामयं तस्य तत्साधने विलम्बो नास्ति सति च ·मिवान्तविन्द मारः। ह विलम्बे सामर्थमेव न स्यात् तथा च यस्य यावत्स कार्येषु सामर्थ्यं प्रथमक्षणस्थितेन तेन तावतां सर्वषामेव द्वितीयक्षणे कार्याणामुत्पादात्तृतीयक्षणे न कस्यचित् स्थितिःकार्यकारित्वरूपसत्त्वस्य तृतीयक्षणेऽसत्त्वात् । वस्तुनः मत्त्वञ्च कार्यकारि व तस्मात् सम् सत् क्षणिकम् । यत्तु अलीक तस्य कार्यकारित्वाभावेन सत्त्वाभावादु तारीत्या म क्षणिकत्वमिति स्थिरत्वमेव तस्य च प्रमाणागोचरत्वेऽपि विक- ल्पधीविषयत्वात् व्यवहारः। तथाचावरणाभाव रूपाकाश- स्थाभावत्वेनालौकत्वादसत्त्वस्थि रत्वयोरावकाश्यकत्वान्न तत्वा- न्तररूपतेति । एवञ्च मनोनिराकरणेन मनोवृत्तिज्ञाना- स्मनां तत्सम्मतसिडानां निरामः । एवं प्रत्ये कं भूतादीनामात्मत्वपक्षान् निरस्य समुदि- तानां तथात्वमपि निराकरोति न तेषां समूह इति । तेषां भूम्यादीनाम् इन्द्रियाणां भूतेन्द्रियाणाञ्च समूहम्तत् कृतः संघातो वानात्मा प्रत्येकाहत्तेः समुदायावृत्ति त्वनियमन भूतानामात्मत्व निरामनैव तत्संघातस्यात्मत्वनिरास इति भावः । तवाप्ययं विशेषः सर्वन्द्रियव्यापारविशिष्टः प्राण- एवात्मा अहंश्वसिमीत्यनुभवात् प्राणस्यैव श्वासप्रश्वासकिया- मम्भवा दित्यपरे मन्यन्ते । तेषामपि मतं प्राणस्य भौतिक- वन निरामः । एवं मनसोऽपि भौतिकवपक्षेऽप्येतस्मादेव निरास: । दिगम्बगम्तु अहनामा निलमिड: पुरुषस्तत् कृतशास्त्रा ·सिद्धानबिन्दुसारः । : श्रयः प्रमाता। मकमिथ्याकार एव ज्ञानस्य निरंशत्वात् विरुद्धनानारूपत्वा- नुपपत्तेन वास्तव इति । माध्यमिकास्तु प्रमाणप्रमितिमात्राकारारोपिज्ञानस्य व कल्पितः आकारः । तत्र प्रमेयप्रकाशनं व्यवहारोपधायक- त्वरूपं प्रमितिः। व्यवहारानुकुला शक्ति: प्रमाणम् । तदा- पूर्व पूर्व क्षणादेवोत्तरोत्तर ज्ञानमुत्प- द्यते सुषुप्ते तु ज्ञानलेशस्याप्यभावादकम्मादेव जागरेऽहमिति धोर्जायते बोडाधिकारे तु सुषुप्तावप्यालय विज्ञानं तिष्ठतो- त्ये कोयमतत्वे नोक्तम् । स च ज्ञानं स्वविषयकं न तु ज्ञानान्तरविषयः अनवस्थापत्तेः क्षणिकानां भिन्नकालिकत्वेन विषयविषयिभावरूपसम्बन्धासम्भवात्। विशुद्धक्षणिकविज्ञान भावनया तडारारूपप्रवेशो माक्षः। उक्तभावनारूपस्य जीवसन्तानस्थस्य यम्मिन् विशु विज्ञाने हेतुत्वं तस्ये खर- सन्तानस्थेन तात्कालिकेन क्षणिकेन विशुद्धविज्ञानेन लाघवा- दैक्यस्वीकारात् मुक्रजीवेश्वरसन्तानयोरैक्यसंपत्त्या जीवस्ये खरसन्ताने प्रवेश इत्य च्य ते संमारस्थ नानाजोवस्थानां विज्ञा नानां तु नैकसन्तान प्रविष्टतापतिम्मिथो विलक्षण त्वात् तत्र सन्तानानां भिन्नकालगतानामिव सुषुप्ति पूर्वापरावधिकत्वेन तहतज्ञानानां कार्यकारणभावानापन्नत्वाचेति मन्यन्ते । चार्वाकादिनास्तिकानां मते भूतचतुष्टयमेव तत्त्वं तदपि क्षणिकं यत् सत् तत्क्षणिकमिति नियमात् । तथाहि यस्य यत्र सामर्थं तस्य तत्साधने विलम्बो नास्ति सति च - ·सिवान्न विन्दु मारः। E विलम्बे सामर्थ्यमेव न स्यात् । तथा च यस्य यावत्स कार्येषु सामर्थ्यं प्रथमक्षणस्थितेन तेन तावतां सर्वेषामेव द्वितीयक्षणे कार्याणामुत्पादातृतीयक्षणे न कस्यचित् स्थितिःकार्यकारित्वरूपसत्त्वस्य तृतीयक्षणेऽमत्त्वात् । वस्तुनः सत्त्वञ्च कार्यकारि व तस्मात् सव्वं सत् क्षणिकम् । यत्तु अलीक तस्य कार्यकारित्वाभावेन सत्त्वाभावाटुक्तरीत्या न क्षणिकत्वमिति स्थिरत्वमेव तस्य च प्रमाणागोचरत्वेऽपि विक- ल्पधीविषयत्वात् व्यवहारः । तथाचावरणाभाव रूपाकाश- स्याभावत्वेनालौकत्वादसत्त्वस्थि रत्वयोरावकाश्यकत्वान्न तत्वा- न्तररूपतेति। एवञ्च मनोनिराकरण न मनोवृत्तिज्ञाना- स्मनां तत्तम्मतसिडानां निरासः । एवं प्रत्ये कं भूतादीनामात्मत्वपक्षान् निरस्य समुदि- तानां तथात्वमपि निराकरोति न तेषां समूह इति । तेषां भूम्यादीनाम् इन्द्रियाणां भूतेन्द्रियाणाञ्च समूहम्तत् क्तः संघातो वानात्मा प्रत्येकावृत्तेः समुदायावृत्ति त्वनियमेन भूतानामात्मत्व निरासेनैव तत्संघातस्यात्मत्वनिरास इति भावः । तत्राप्ययं विशेषः सर्वन्द्रियव्यापारविशिष्टः प्राण- एवात्मा अहंखसिमीत्यनुभवात् प्राणस्यैव श्वासप्रश्वासक्रिया- मम्भवा दित्यपरे मन्यन्ते । तेषामपि मतं प्राणस्य भौतिक- त्वं न निरामः । एवं मनसोऽपि भौतिकत्वपक्षऽप्येतस्मादेव निरास: । दिगम्बगम्तु अहवामा निलसिद्धः पुरुषम्त त् कृत शास्त्रा ·१० सिद्धान्त विसारः। नुयायित्वादाहताः मन्यन्ते । देहसमानपरिमाण आत्मा देहातिरिक्तः । महान्त देहं त्यक्त्वा न्यूनदेहग्रहण ऽप्यात्मनो न नागः परिमाणभेदेपि द्रव्यस्य धर्मिणोऽविनाशात् । आत्मा च सततोड़ गतिम्वभावोऽपि कम्म पाशेन वचत्वात न संसारकाले ऊस गच्छति कर्मणामत्यन्तीच्छेदे तु सततोह- गतिं लभते सैव मोक्षइति। तदेतन्मतं समूह पदेनैव निरासः तन्मत जम्मसंस्कारकादिसमूहेनैवात्मत्वलाभात् । वैशेषिकादयस्त तन्न महन्ते । ते हि मन्यन्ते आत्मनः सुखदुःखयोगात्तद्धेतुभूतविहितनिषिद्धक्रियाकत्वमावश्यकम् स च ज्ञानस्वरूपात भिन्नः अहं जानामोति ज्ञानाश्रयत्वे - नानुभवात् ज्ञानाश्रयः । तस्य च सर्व मूर्तसंयोगित्वरूपं विभुत्वमेव । अणुपरिमाणत्वे देहव्याप्त्यभावेन युगपनाना- वयवावच्छिन्नसुखादिजानं न स्यात् न स्याच्च प्रत्यक्षविषयता तस्य, प्रत्यक्ष प्रति महत्त्वस्य कारणत्वात्। मध्यमपरिमाणत्वे च सावयत्वेन जन्यत्वापत्त्या जन्यभावत्वेन च विनाशित्वा- पक्तिः । अतः परिशेषात् परममहत्त्वाश्रयत्वेन विभूत्वम् । तसा च देहादि भिन्नत्वेन ज्ञानात् परिपक्कादत्यन्तकमी- च्छेदेनात्यन्तदुःखो च्छेदरूपो मोक्षइति । भाटा अपि प्रायशस्तथैव मन्यन्ते । इयांस्तु विगेष: नित्यसुखसाक्षात्कारएव मोक्षः मोक्षकाले चक्षुरादि विच्छे- देऽपि मनसा विच्छेदाम्बोकारात् कम्मरूपस्य प्रतिवन्धक- स्योच्छेदेन नित्य सुखविशिष्टमात्मानं मनसैव साक्षात क- ·सिद्धान्त विन्द मारः। . रोति । आत्मनस्तु अंशयमस्ति चिदचिट्ठपं तत्र चिदंशन द्रष्टुत्वं सोऽहमिति प्रताभिज्ञाविषयत्वञ्च । अचिदंशन ज्ञान- सुखादिरूपविनाशित्वं मामहं जानामौति ज्ञेयत्वं ज्ञानरूपा तौन्द्रियव्यापारेण विषनिष्ठज्ञाततारूपसंवित्कत्तृत्वं चेति । एवञ्च कत्तृत्वभोक्तत्वविशिष्टस्य च देहातिरिक्तत्वेऽपि कामसंकल्पविचिकित्सादौनधिक्तत्य श्रुतौ एतत् सर्व मन- एवेति मनोधम्मत्वकथनात् कर्टत्वस्य मनोधमत्वेन मनो- निरासे नैव निरासः । सांख्याः पातञ्जलाश्च मन्यन्त भोलीव केवल बोधात्मकः असङ्गस्वप्रकाशकूटस्थचिदात्मकआत्मा न तु कती। सुखदुः खाभ्यां बुद्धि धम्माभ्यामविवेकोपलक्षितानुभवस्वरूपभोक्तृत्व- मेव तसा नतु कर्टत्वं तथाच बुद्धिरेव कर्वी तदविवेकादात्मनः कर्तृत्वव्यवहारः सर्ब चैव भ्रमे विषययोरसंसाग्रहात् सं- सर्गव्यवहारात् । धर्मग्मिज्ञानयोभिवत्वेऽपि भेदाग्रहात् जानैकत्वव्यवहारः वास्तवं तु ज्ञानइयं न तु विशिष्टमेकज्ञानम न्यथाख्यातानभ्य पगमात् । असंसगीग्रहश्च दोषात् । एव- ज्ञासंसगाग्रहणेन न कमापि बाध इति लाववम् । तस्य च भोक्तु रात्मनो बुद्धिविवेकज्ञानेन संप्रज्ञातासंप्रज्ञातसमाधि परिपाकपर्यन्ते नाविवकनिवृत्त्या दुःखातान्तीच्छेदो मोक्ष- इति । भोकृत्वमात्मनो नानुभवस्व रूपत्वं भोग्यस्यापि ज्ञाना विवेकात् भोक्तत्वापत्तेः । किन्तु सुखदुःखसंसृष्टानुभवरूपत्व ·मिनानविन्दु मारः। तथा च भौतिकमनःपरिणाममुखादिसंसृष्टत्वेन आत्मनोऽपि भौतिकत्वापत्त्या नाहंप्रतायालम्बनत्वं कटत्वस्येव सुखदुः- खादेरपि मनोधम्मत्वेन मनोनिरासेनैव तन्निरासः । एवं भूम्यादिभिवत्वरूपं साध्यं निद्दिश्य सर्वोपयोगिहेतु- माह अनैकान्तिकत्वादिति व्यभिचारित्वात् सर्वेषुसंवध्य वर्तते एवेति नियमरहितत्वात् किञ्चिद्दे शकालवस्तुबत्त्यभाव प्रतियोगित्वात् विनाशित्वादिति वार्थः । तथाहि देशवाल- परिच्छिन्नानां घटादौनामभावप्रतियोगितयाऽनात्मत्वम्बात्म 'नच देशकालापरिनितया अभावाप्रतियोगित्वम् । न च तसा ध्व'सप्रागभावी प्रमाणे न ग्रहीतुं शक्यते खेनैव स्वाभाव ग्रहणे कत्तुकम्मविरोधात् । ग्राह्यसमाभावसातग्राहक- साचामन एकदाऽभावात् ग्रहणासम्भवः । ग्राहकात्मसत्त्वे च न तदभावग्रहण सम्भव इति नामाऽभावप्रतियोगी घटादयस्त तद्भिन्ना नैवंविधा इति भावः । तसात्मन एकत्वेऽपि सुखदुःखाद्याश्रयाणामन्तःकर णानां भेदेनात्मभेदव्यवस्था । ध्वंसप्रागभावाप्रतियोगित्वे- नात्मनो नितात्वम् । सुषुप्ते च गाढ़मूढ़ोऽहमासं न किच्चि- दवेदिषमिति सुप्तोत्थितसा म्मरण दर्शनेऽपि बोधरूपस्या त्मनो न तत्राभावकल्पना सुषुत्पिसाक्षिचैतन्यसा तदापि सत्त्वादन्यथा गाढ़मढ़ोऽहमिति स्मरणानुपपत्तः स्मरणसमानु *वपूर्वकरवनियमेन सुषुप्तिकालेऽनु मवासत्त्वे तदुत्तरं कथं स्मरणं सादित्येतन्मनसि निधायाह सुषुप्वेकसिङ्घ इति तथा ·सिद्धान्तविन्दुमारः। च मामितिमेयानां सुषुप्तावभावेऽपि तदभावसाक्षिण- तन्यरूपात्मनोऽवाधितत्वात् अविद्याकल्पितजीवस्यानित्य- त्वेऽपि जीवसाक्षिरूपकूटस्थचैतन्यस्य सततं भासमानत्वात् नित्यत्व तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सवमिदं विभातीति श्रुत्वा तसा सर्व भामकत्वावगमात् न द्रष्टुदृष्टे- विपरिलोपइति श्रुतया च तसा दृष्टिरूपभासनसा नितावा- वगमास् ॥ १ ॥ ननु तादृशस्यात्मनी निईम्मकत्वे प्रमानादिव्यवहार- मपाध्यासमूलकत्वं वायं तथा च ब्राह्मणो यजेतेत्येवमादि श्रुतीनामप्रामाण्यात्तिः परमार्थतोऽकर्तुरभोक्त चात्मनः प्रह- त्य नुपपत्तेः शास्त्रदेशितफलस्थानुष्ठातर्याव सम्भवनात्मनोऽक- तृत्वात् । साहि लोकः सात्मन: फलमुद्दिश्यैव प्रवर्तते इतरघाऽतिप्रसङ्गात् मुक्तमापि प्रवृत्त्यापत्तेश्च । शास्त्राप्रा- माय च शास्त्रमा वद्य सा ब्रह्म ण: कुतस्तरां निईम्मेकत्व- मिद्धिः । तथाच वेदप्रामाण्यानरोधात् प्रमात्रादिव्यवहार- सत्यत्वमित्याशङ्का किं तत्त्वज्ञानात् पूर्वमेघाप्रामाण्यमापाद्यते उत तदवम् आद्ये सर्वेषां प्रमाणानामविद्यावहिषयत्वेऽपि संसारदशायां वाधाभावात् प्रामाण्य मस्त्येव देहात्मप्रत्य यो यहत् प्रमाण लेन कल्पितः । लौकिकं तहदेवेदं प्रमाणं त्वात्मनिश्चयादित्य भियुक्तो के: । हितोये त्विष्टापत्तिरित्याह। न वर्णा वर्णाश्रमाचारधर्मा न मे धारणाध्यानयोगादयोऽपि ।

·18 सिचानविन्दु मारः। अनात्माश्रयाहं ममाध्यामहानात् तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम ॥ २ ॥ मे मम वा: वा परम्परया धारणा वर्णाः ब्राह्मणादयो जातिविशेषाः सक्तदुपदेशवेद्याः पूर्वपूर्व ब्राह्मणोत्पन्नत्वादिव्यङ्गयाः संस्कारव्यङ्गयाश्य आश्रमा ब्रह्मचारि-रहस्थ-वानप्रस्थ-भिक्षवस्तेषामाचाराः स्नानशौचा- दयः धम्माः वेदाध्ययनप्रजापालनादयः । ब्राह्मणादिजात्यभिमानास्तदाचारधम्मा ज्ञानोपकारका अपि वस्तु त: न सन्तीत्यर्थः । वाह्यविषयपरिहारेण मनसः स्थैर्य ध्यानं परामचिन्तन योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः आदि शब्देन श्रवणमननादयो गृह्यन्ते । धारणादयोऽपि ज्ञानसपारादुपकारका अपि मम न वस्तुतः सन्तीत्यर्थः । साक्षात् परम्परया चोपयोगिना- मपि तेषां ज्ञानोत्तरकालेऽसत्त्वे हेतुमाह अनात्मेत्यादि । अनात्मा आत्मविरोधिनी अविद्या आश्रयउपादानं येषां तेषामहङ्कारममकाराध्यासानां देहादितम्मादिषु तादात्मा- मंसाध्यासानां हानात् तत्त्वज्ञानेन विनाशनात्। तथा चाविद्यानाशेन तत्प्रयुक्त वर्णयमाचारधम्मादि व्यवहारो नोपपद्यत इत्यर्थः यत्र हि हैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति यत्र तु सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन के पश्येदित्वा- दिश्रुत्या संसारदशायां सब व्यवहारसत्त्वस्य मोक्षावस्थायां ·सिद्धान्तविन्दु मारः। १५ तविषेधस्य च प्रतिपादनादिति भावः । अन्यत् व्याख्या- तम् ॥ २ ॥ वर्णाश्रमादिव्यवहारस्य मिथ्याऽज्ञाममूलत्वे न मिथ्यात्व द्रढ़यितुं सुषुप्तो तत्तद्दावहाराभावमाह । न माता पिता वा न लोका न देवा न वेदा न यज्ञा न तीर्थ ब्रुवन्ति । मुषप्तौ निरस्तातिश नत्रात्मकत्वा- त्तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम ॥ ३ ॥ माता जननी। पिता जनकः। देवा इन्द्राद्या उपास्याः । लोकास्तदुपासनफलानि स्वादीनि । वेदा अलौकिक- हिताहितसाधनताबोधकानि ब्रह्मप्रतिपादकानि चापौर- षेय वाक्यानि । . यज्ञाः स्व गादिसाधनभूता ज्योतिष्ठो- मादयः । तीर्थं यज्ञसाधनं कुरुक्षेत्रादिदेशः । वाभिमान- मूलानां मातादीनां वाथमाचाराभिमानमूलानाञ्च वेदा- दीनां सुषुप्तावभावात् सुषुप्तो न मातेत्यादिकं ब्रुवन्ति कथ- यन्ति न व्यवहरन्तीत्यर्थः । तथा च ममाध्यासं प्रति स्थूलदेहा- घ्यासस्य हेतुतया तदानीं तदभावे ममत्वविशिष्टस्य न व्यव- हार इति भावः अत्र पिता अपिता भवति माता अमाता लोका अलोका देवा अदेवा इत्युपक्रम्य तो हि तदा सर्वान् शोकान् हृदयस्य भवतीति अतिरेव सुषुप्ती सा- ·१६ मिदानविन्द सारः। ३ नर्थमाशं बोधयन्ती मानम् । सर्वाभावे शून्यता स्थादित्या- शङ्कय नेत्याह निरस्तेति । निरस्तं निवृत्तमतिशून्यात्म कत्व शन्धमावस्वभावत्व यस्मात्तस्य भाव स्तस्मात् सुषुप्तौ सर्वेषा- मविद्याप्रत्युपस्थापितानां नाशेऽपि नामशन्यता पुनरुत्थाना- नुपपत्तेरतो नातिशून्यवाद इत्यर्थः । तथा च सर्वजगत्कारणीभूतसर्व शक्तिपूर्णानन्दबोध- स्वरूपेन ब्रह्मणा सहक्यादसंसार्यव जीव इति व्यवस्था पितम् ॥ ३ ॥ त्रिभिः श्लोकैस्त्वंपदाथा वादिविप्रतिपत्तिनिराकरण पूर्व निरूपितः। इदानीतत्त्वमस्यादिवाक्यार्थज्ञानाय तत्पदा- धाऽपि निरूपणीयस्तर बढीषु वादिविप्रतिपत्तिषु सतीषु कथमोपनिषदपक्षनिहारणम् । तथाहि सब्दवाचं साम्यावस्थापनमत्वरजस्तमोरूप गुणत्रयस्वरूपं प्रधानमेव जगत्कारणं पृथिव्यादिकार्यस्य सुख दुःखमोहात्मकत्वदर्शनेन तथापरिणामयोग्यस्य गुणत्रय- स्यैव कारणत्वौचित्यात् ब्रह्मणश्चापरिणामित्वेनै कम्वभावतया विविध कार्यजनकत्वानुपपत्ते सदेव सौम्येदमग्रासोदिति श्रुत्वा प्रतिपादितसा जगत्कारणमा सदात्मनाऽवधारगोना- चेतनघटा धुपादानताया अचेतनप्रधानस्यैव सम्भवेन च प्रधा- नसैव सक्छब्दवाच्यत्वौचित्याच्च । जीवस्य च चेतनतया न प्रधाननैक्य मिति सांख्या मन्यन्ते । पशुपतिरेव जगत्कारणं स च चेतनोऽपि जीवाजिन्न ·१७ विधानविन्दुमारः। उपासाचे तिन तयोरैक्य मिति पाशपताः । भगवान् वासुदेवएवेखरो जगत्कारणम् । तस्मात् सर्व जीवाभिमानी सकर्षण उत्पद्यते। तस्माच सर्व मनोऽभि- मानी प्रदुम्नः प्रद्युम्नाच्च साहकाराभिमानी अनिरुद्र उत्पद्यते। तेन ब्रह्मणो वासुदेवसा जीवादिरूपजगत्- कारणत्वेन ततोऽत्यसभेदएवेति नाभेदस्तयोरिति पाच- रात्राः। अन्यथान्यथा परिणममानोऽपि अमुच्छिन्न स्वभाव: सब जो जीवानिवाभिवचेखरः । भेदाभेदौ तु कालभेदेन स्तो यथा जरा। श्रा मुर्भदएव साजीवमा च परसा च ॥ मुक्त सा तु न भेदोऽम्ति भेदहेतोरभावत इति । उक्तव्यवस्थयैव भेदाभेदव्यवस्थापनात् । जगतब ब्रह्मपरि- णामत्वादेव सत्यत्वं कारणसमसत्ताककार्याणामेव तात्त्विक- त्वात् । तथाच जोवन जगता च तस्य भेदाभेदयोः सत्त्वे न भेदमादाय यो विज्ञाने तिष्ठनित्याद्या अन्तर्यामिश्रुतयः अभेदमादाय च तत्वमसि खेतकेतो इदं सर्व यदयमात्म- त्याद्याः प्रहत्ताः। समुचिताभ्यां च जानकम्मभ्यां भेदस्य लिङ्गशरीरस्य च निवृत्ती अभेदप्राप्ती मोक्षदति विद- ण्डिनः । नास्ति सर्वनत्वाइपेतं चेतनं ब्रह्म कम्म व अमत्कारणं यतो वा इमानि भूतानि जायते इत्यादौनि वाक्यानि तु ·१८ सिद्धान्त विन्दु सारः। तद्विज्ञासवेत्युपासनाविधिशेषतया सर्वज्ञत्वायु पेतब्रह्मणि तात्पाभावात्, प्रामायस्य क्रियामात्रप्रतिपादकत्वादकिया- रूप सिद्धवस्तुनो वेदेन प्रतिपादयितुमशक्यत्वात्। तथा च वाचि धेन्वादिदृष्टिवत् जगत्कारणस्य परमाणादेः अदृष्ट- जननहारा जगत्प्रयोजकस्य जीवस्य वा सब जत्वादिगुण- दृष्ट्या उपास्यता श्रुत्या विहिता। तथाच यतोवेत्यादिश्रुतेः यतः परमाणदृष्टादेर्जीवाहा जगदुत्पत्त्यादिकं तत् सब- चत्वादिदृष्टयोपासीतेत्यर्थः पर्यवस्यति कथ्य चरणाः कपृय- योनिमापद्ये रनित्यादिश्रुत्येव कम्मणोजगत्कारणवस्य प्रति पादनादिति मीमांसकाः । आद्यकार्य सकर्तृ कं ( स्वोपादानादिविण्यापरोक्षज्ञा- नेच्छाकतिमज्जन्य) कार्यत्वात् घटादिदित्यनुमानात् ज्ञाना- दिमतय नित्येकत्वयोर्लाघवमितिषीसहकतात् मवज्ञानादि मानित्य एक ईश्वरोऽस्ति । कम्मण वाचतनतया जीवम्य चासामार्थान तादृश प्रत्यक्षासम्भवेन तादृशज्ञानादिमत ईश्व- राझेद एवेति तार्किकाः। सब्बं जगत् क्षणिकमित्याद्याकारं रागदेषाद्यनुपरता सर्वविषयकं यत् क्षणिकनानं तत्प्रवाहरुपः परमेण्डरः । जीवात्मकज्ञानप्रवाहे तु न ताशति तयोर्वषम्याद एवेति सौगताः। केशकम्मविपाकाशयेरपरामृष्टी नित्यज्ञानरूपः मत्त्वगुण प्रतिफलिततया सर्वतः संसारिविलक्षए ईश्वरः। केश-

·सिद्धान्तविन्दु सारः।
18
प्राग्र-
वाविद्याम्मितारागहेषाभिनिवेशाः । तत्रानित्याश्रुचिदुःखा-
द्यात्मसु नित्यशुचिसुखाद्यामिका ख्यातिरविद्या। दृग्दर्श-
नशक्त्योरेकात्मताऽस्मिता। रागोऽभिलषणीयवस्तुनि उत्-
कटेच्छा। विरतिकारणं चित्तत्तिविशेषो वेषः ।
हातिशयोऽभिनिवेशः। कम्मणी पापपुण्थे। विपाकः कम्म-
फलं जात्या यु गाः। आशयो विषयानुभवजन्यसंस्कारा
परपाया वासना।
तैरपरामृष्टाऽसंवद्धः। व्यवडिय-
माणो जीवस्त कमलदन्नस्थसलिल वदमङ्गतया तैः शून्योऽपि
तदाथयबुद्ध्यविवेक नाराय माण तया च तहिशिष्टरूपेण व्यव-
ह्रियते। ईश्वरस्तु
नैवमिति तयोर्भदएवेति पातञ्जला: ।
अद्वितीयपरमानन्दाव ब्रह्म तच्च जोवाभिन्न स्वरूपतः ।
मायया च सवतत्वादिविगिष्टं जगदुपादानं निमित्तञ्चैत्यो-
पनिषदाः।
एवं वादिविप्रतिपत्तिभिः संदिग्धे तत्पदार्थ वेदान्त पक्ष
एव श्रेयानिति निर्णयायाह ।
न माख्यं न शैवं न तत पाच्चरात्र
न जैन न मोमांमकादेर्मात वा।
विशिष्टान भतया विशुद्धात्मकत्वात
तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम ॥ ४ ॥

·२० सिद्धानपिन्दुसारः। सांख्य सांख्यमतसिई प्रधान न सत् न तच्छष्दवाच्यमेवं सर्वत्र तत्सम्मतसिहं न तच्छब्दवाथमिति योजना । मीमांस कादेरित्यादिपदेनामुक्तानां पातचलादीनां ग्रहणम् । तत्र न तावदचेतनं जगदुपादानं तदैक्षत बहुस्यां प्रजाये- येत्यादावोक्षणपूर्वकसृष्टिक त्वश्रवणेन कर्त्तश्चेतनत्वावगमात् अनेन जौवनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरणवाणोत्यादी जगत्कारणस्य जीवस्वरूपतानिर्देशेन चेतनाभिन्नत्व लाभात् यस्मिन् विज्ञाते सर्व मिदं विज्ञातं भवतीति चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्य प्रतिज्ञानात् अचेतनप्रधानविज्ञाने च तद प्रकृतिकानां पुरुषाणां विज्ञानासम्भवात् एतादामामिदं सब स आत्मा तत्त्वमसि खेतकेतो इति चेतनशिष्यखेतके तुना सह जगत्कारणम्य तच्छन्दवाच्यस्याभेदप्रतिपादनात् तस्माहा एतस्मादामन आकाशः संभूत इत्यादो जगत्कारण तया आत्मनो निशाच । अचेतनस्य जगत्कारणत्वे विचित्र- रचनानुपपत्तेः प्रधानमहदादेर चेतनत्वेन सृष्टादी प्रवृत्ता नुपपत्तेश्च । पाशुपतपाञ्चरात्रमसिद्धं न तच्छन्दवाच्यं श्रुतिस्मृति विरुदत्वात्। मीमांसकादिमतसिइमदृष्टपरमाणादिकं न जगत्कारणं तेषामचेतनत्वेन प्रवृत्तानुपपत्तेः जगतो विचित्ररचनावत्वेन प्रासादादिवबुधिपूर्व कार्यत्वानुमानाच । गौणमुख्यप्रयोजन शून्यानां वेदभागामामप्रामाण्यभिया विधिशेषत्वकल्पनेऽपि ·सिद्वान्त विन्दवारः। स्वप्रतिपाद्यजीवब्रह्माभेदज्ञानहारा परमानन्दपुरुषार्थवत्त्वे न वेदान्तानां स्वार्थ स्वतःप्रामाण्यान विधिशेषतकल्पना शास्त्र योनित्वादिति तत्तु समन्वयादिति च न्यायेन सिद्धस्यापि ब्रह्मणो वेदान्तवाक्येनैव प्रमितत्वप्रतिपादनात् तम्वोपनिषदं पुरुषमिति श्रुत्या ब्रह्मणो वेदान्तमात्र प्रमाणगम्यत्वावगमाच्च । तार्किकादिमतसिद्धमपि न जगत्कारणं तत्त्वमसि अहं ब्रह्मास्मोति श्रुतिभिर्जीवजगत्कारणब्रह्मणोरभेदप्रतिपाद- नात् । ततो भिन्नेश्वरकल्पनं श्रुतिविरुडत्वात् नादेयम् । एकमेवाहितीयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चनेत्यादिश्रुति विरुद्ध तया भिन्न भिन्नत्वमतमप्ययुक्तम् । आकाशवत् सर्वगतश्च नित्यइत्यादिश्रुति विरुद्धत्वात् क्षणिकत्वपक्षोऽप्ययुक्तः । अत्र च सव्वषां मतस्यायुतत्वे हे तुमाह विशुष्टात्मकत्वा दिति निर्विकल्पका तचैतन्यरूपतयात्मनः श्रुतिषु श्रुतत्वात् तत्तम्मतसिडस्याविशुद्धात्मकत्वादित्यर्थः । विशुद्वात्म कत्ले हेतुमाह विशिष्टेति विशिष्टा सविकल्प कानुभूतिभ्यो विलक्षणा या तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्याखण्डानुभूतिस्तयेत्यर्थः । अहं- प्रत्ययालम्बनमेव वस्तुतस्तत्पदार्थो न तु तयोर्भद इतितत्त्वम् । एवञ्च सर्व व्यापकस्य ब्रह्मण: सब कारणत्वेऽपि तत्तत्कार्य- सहितकारणत्वस्य मिथ्यात्वेन तन्मूलीभूताविद्यानिवृत्ती अहितीयत्वसम्म त्या परमानन्दब्रह्मणा सह जीवस्याप्यभेद इति सिद्धम् ॥ ४ ॥ 96 THE MAMAKRISHNA MS, ON INSTITUTE OF CULTURE LIBRARY ·२२ मिहामविन्दसारः। मनुस एसोऽणिमति अणोरणीयानित्यादिश्रुतिषु ब्रह्मणी ऽणुत्व श्रवणात् कथं सर्वकारणताप्रयोजकसर्वव्यापकते त्याशय अाकाशवत् सर्वगत व नित्य इत्यादिश्रुत्या तस्य सर्व व्यापक- त्यो त्या दुर्लख्य स्वरूपाणु त्वस्य तादृशश्रुत्या बोधनादिति पूर्वोक्त मपरिच्छिन त्वमेव द्रढ़यन्नाह । न चोईन चाधे न चान्तन वाह्य न मध्यं न तिर्यक न पूर्वा परा वा । वियापकत्वादखण्ड करूप स्तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम ॥ ५ ॥ परिच्छित्रस्यै बो/दिव्यवस्था नापरिच्छिन्त्रस्य । वियत इव वियतो वा व्यापकस्य तस्याखण्डरूपतैव ब्रह्मापरमनव- रमनन्तरमवाह्यमितिश्रुत्या तस्य सर्वधर्मनिषेधात् । सकल- देह व्यापि चैतन्योपलब्धया जीवस्य महत्त्वे सत्यपि बुद्धे गुणे नात्मगुणेन चैव ह्याराग्रमात्री झवरोऽपि दृष्ट इति श्रुत्या बुद्धिर्गुणेनाणत्वारोपेणाराग्रमावत्वं यथा बोधित' तथा पाका गवद्व्यापक स्यापि उपाधिनवाणत्वादिकल्पन मिति भावः । ५। ननु ब्रह्मणो जगदुपादानत्वं उपादानोपादे ययोरभे- देन दूःखात्मकजगदभेदाब्रह्मणो दूःखादिरूपत्वापत्तिस्तथा ·सिद्धान्तविन्द सारः। २३ चतपावाप्तिरूपे मोक्षे जीवस्य प्रवृत्तिन स्यादित्याशय स्वतः परमानन्दस्वरूपस्य निःसङ्गस्य ब्रह्मण: निखिलजगदध्यासाधि- छानत्वेन कारण त्वेऽपि अध्यस्तधर्माणामधिष्ठाने गन्धमात्र णाप्यभावान्न परमानन्दताहानिरित्याह। न शुक्लं नं रक्तं न पीतं न कृष्ण न कुजं न पीन न हखन दीर्घम । अरूप तथा ज्योतिराकारकत्वा- त्तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवल ऽहम ॥ ६ ॥ . शृलादीन्येव प्रसिद्धानि अन्यानि तु मिथितानीति तवि धेनैव सर्वरूपनिषेधः अशब्द मस्पर्शमरूपमवायं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यदित्यादिश्रुतेः । कुन्नमणपरिमाणं पौणं महत्परिमाणं न हस्वमित्यत्र न छन्दोभङ्गः प्रहे वेतिपक्षे गुरुत्वाभावात् । तेनाणुमहद्दीघहस्व परिमाणनिषेधेनेतर- परिमाणसद्भावेन द्रवात्वस्यैव निषेधः अस्थूलमनण इस्वमदीर्घ मित्यादिश्रुतेः। रूप्यते ज्ञायते इति रूपं प्रमेयमरूपमप्रमेयं सर्वप्रमाणविषयः वेदतदुपजीविसंस्कृत मनोवृत्त्यादि विषय वेऽप चिदाभासरूपफलविषयतानिरामात् तादृशकृत्तीनामा रणनाशोपयोगीरवेऽपि स्वयं प्रकाशमानतया खप्रकाश ·सिजान्न विन्दु सारः। प्रदीपवदितरानपेक्षणादित्याह ज्योतिराकारकत्वात् स्वप्रकाश त्वादित्यर्थः ॥ ६ ॥ ननु जीवस्य परमार्थतो ब्रह्माभिन्नतया शास्त्रोपदेशानर्थ क्यमित्याशङ्का परमाथतः फलाभावादुपदेशानर्थक्यमिष्टमे- वत्याह। न शास्ता न शास्त्र न शिष्या नशिक्षा न च त्वं न चाहं नचायं प्रपञ्चः । खरूपावबोधा विकल्पामहिष्णु स्तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम ॥ ७ ॥ शास्ता उपदेष्टा शास्तमुपदेशकरणं शिष्य उपदेशकर्म शिक्षा उपदेश क्रिया व शोता अहं वक्ता अयं सर्वप्रमाण सविधापितः प्रपञ्ची देहेन्द्रियादिरनर्थो वस्तुती नास्तीत्यर्थः । स्वरूपस्य परमानन्दात्मनोऽवबोधः साक्षास्फुरणं विकल्पासहि ष्ण: सर्व दैतोपमीन विकल्पनिरसनात् । श्रुतिश्च न निरी- धो नचोत्पत्ति न बन्धो न च साधकः । न सुमुक्षुर्न वै मुता इत्येषा परमार्थतेति सृष्टिप्रलयबन्धमोक्ष्यादिव्यवस्थानां पर- मार्थतोऽसत्यतामेव दर्शयति। ब्रह्म वा इदमग्र श्रासोदिति तदात्मानमेवावेत् अहं ब्रह्मास्मीति तस्मात्तत् सर्व मभवदि ·सिद्धान्तविन्द सारः। २५ एणुः सर्वदैतोपमईन विकल्पनिरसनात् । श्रुतिश्च न निरोधी नचोत्पत्ति न बन्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येपा परमार्थत ति सृष्टि प्रलय बन्धमोक्षादिव्यवस्थामां पर- मार्थतोऽसत्यतामिव दर्शयति । ब्रह्म वा इदमग्र आसीदिति तदात्मानमेवावेत् अहं ब्रह्मास्मीति तस्मात्तत् सर्वमभवदित्या- द्याः श्रुतयः पूर्वमपि ब्रह्मात्मनैव सतो जीवस्य ब्रह्मभावं दर्शयन्ताः सर्व्व ईतजालविकल्प निवारयन्ति ॥ ७ ॥ ननु व प्रकाशचैतन्यस्वरूपस्यात्मनः सर्वदा भासमानत्वेन लाग्रदाद्यवस्थाभेदो नोपपदाते इत्याशङ्का जाग्रदाद्यवस्था तयाणां व्यवहारिकन्न क्षण भेदेन व्यवस्थेतरभेदवदुपपद्यते परमार्थतस्तु न कापि व्यवस्थेल्याह। न जाग्रन्न मे स्वप्नको वा मुषुप्ति न विश्वो न वा तैजमः प्राजको वा । अविद्यात्मकत्वात्याणां तुरीय स्तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम् ||८|| । वेदान्तिमते सामान्यतः दिविधएव पदार्थः दृगदृश्यश्च- तत्रैव सर्वपदार्थान्तर्भावात् । तत्र दृक्पदार्थ आत्मा । स च सर्बदै करू करूपोऽप्योपाधिकभेदात् विविधः ईश्वरः जीव माक्षी चेति । तत्र कारणीभूताजानोपाधिरीश्वरः । अन्तः करण तत्संस्कारावच्छिना ज्ञानोपहितो जीवः । जीवेश्वरानु- (ग) ·२६ मिद्धान्तविन्द सारः । गतसर्वानुसंधार चैतन्यं साक्षी। तत्रैवरोऽपि विविध: खोपाधिभूताविद्यात्तिसत्त्वादिगुण त्रयभेदेन विष्णुब्रह्म- रुद्रभेदात् । तत्र कारणीभूतसत्त्वगुणावच्छिन्त्री विष्णुः पाल- विता। तथा रजउपहिता ब्रह्मा स्रष्टा। हिरण्यगर्भस्तु महाभूतकारणत्वाभावान्न ब्रह्मा । तथापि स्कूलभूतस्रष्टत्वे न क्वचिब्रह्म त्युपचय्यते। तथा तम उपाहतो रुद्रः संहर्ता । एवञ्चैकस्यैव तस्य चतुर्भुजचतुर्मु खाद्याः पुमाकाराः श्रोभार- तीभवान्याद्याश्च स्त्रयाकारा मत्स्यकूम्मादयोऽप्यवतारा लोलयैवाविर्भवन्ति। तथा जीवोऽपि विविधः स्वोपाधिजा- ग्रदाद्य वस्थात्रयभेदेन विखते जसप्राजभेदात् । तत्राविद्या- न्तःकरणस्थूल शरीरावच्छिन्नो जाग्रदभिमानी विश्वः । सएव स्थूलशरीराभिमानरहित उपाधियोपहितः स्वप्नावस्थाभि- मानीतैजसः । अयमेव शरीरहवान्तःकरणोपाधिरहितोऽ- न्तःकरणसंस्कारावच्छिनोऽविद्यामानोपहितः सुषुप्तावस्था- भिमानी प्राज्ञः। साक्षी तु सर्वानुसन्धाता सर्वानुगतस्तु रोयास्य एकविधएव । अविद्यातत्कम्मात्मकप्रपञ्ची दृश्य- पदार्थः तस्यापरमार्थिकत्वेऽपि व्यवहारिकत्वाभ्युपगमान्न स्वप्नादिवदतात्विकत्वम् । दृश्योऽपि त्रिविधः अव्याकृतामू- तमूर्त्तभेदात् । तत्र चिदाभासहिताऽविद्या मूर्तीमूर्तप्रपञ्च स्थूलवीजशक्तिरनादिरयाकृतमित्युच्यते। एवञ्चाव्याकृताख्या विद्ये डरोपाधिः । साच स्वयं जड़ाऽपजड़े न चिदाभासेनी- ज्वलिता च पूर्व पर्व संस्कारजीवकर्मभ्यां प्रयुक्ता सती शब्द ·मिजान विन्द मारः। स्पर्शरूपरसग धाश्रयाख्याकाशवायुतेजोजलपृथिव्यात्मकानि पञ्च सूत्ममहाभूनानि जनयति। तत्र पूर्वपूर्वभूतभावापन्न याएवाविद्याया उत्तरोत्तरभूतं प्रति कारणत्वात् पूर्वपूर्वभूत गुणानाम् तरोत्तरभूतेष्वनुप्रवेगाडूतानामकैक डोभूतगुणशा लित्वं तथा चाकाशस्य शब्दो चाकागस्य शब्दो गुणः वायोः शब्दस्यों तेजमा शब्दम्पर्शरूपाणि जलस्य तानि रसश्चपृथिव्यास्तानि गन्धथेति । आकाशस्यैव दिग्वावहारजनकत्वेन दिशीन पृथक् पदार्यता। कालस्य चिज इस ब धतदाधाराविद्यात्म- कतया न पार्थक्यम् । तानि च सूत्माणि पञ्च भूतानि अमर्त्ता ख्यानि कारणाभेदाच सत्वरजम्त मोगुणात्मकानि सत्त्वर जोश प्राधान्येन ज्ञानक्रियाश तापात्मकमेकं स्वछद्रव्यंचित्ररूपमिव मिलित्वा जनयन्ति। तच द्रव्य ज्ञानशक्तिप्राधान्ये ऽन्त- करणं तदपि विविधं मनोबुद्धिभेदात् । चतुर्विधं मनो बुद्दाहङ्कारचित्तभेदादित्यन्ये । तदेव क्रियाशक्ति प्राधान्य प्राण: स च पञ्चधा प्राणादिभेदात् । एवमेकैकभूतेभ्योजा नक्रियातिभेदात् प्रत्ये कमिन्द्रियवयं जायते । यथाका शात् श्रोत्रवाचो वाय.स्वकाणी तेजसश्चक्षःपादो अयो रमनापायू पृथिव्या घाणोपस्थी चोत्पद्ये ते । स्य रूपरसगन्धग्राहकाणि थोतत्वकचक्षुःरमानाघ्राणाख्यानि ज्ञानेन्द्रियाणि वचनादानगतिविसर्गानन्दजन- कानि वाक्पाणिपादपायपस्याख्यानि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि । एतच सर्व मिलित्वा सप्तदशकं लिङ्गशरीरम् । तच्च ज्ञान तत्व शब्द पञ्च ·मिसान्तविन्द मारः। यथा शक्तिप्राधान्ये न समष्टी हिरण्यगर्भति क्रियाशक्ति प्राधान्न समष्टो सूत्र मिति चोच्यते । अयं मूर्तपदार्थः कार्य्यत्वात् । समष्टिव्यष्टिजीवोपाधिसून्मभूतानि तु भीगायतनं शरीरं भोग्यविषयञ्चान्तरेण भोगं जनयितुमसमर्थानोति जीवकर्मम प्रयुक्तानि तानि स्थौल्यार्थ पञ्चीकतानि भवन्ति । सर्वाणि भूतानि स्वस्वा शे स्वेतरभूतानां चतुर्मामष्ट- मांशैश्चतुर्भियो जनात् साखे व पञ्चात्मकानि। स्वस्खा- शाधिक्याचाकाशादिव्यवहारः । तानि च पञ्चीकृतानि महाभूतानि मूर्त्ताख्यानि मिलि- त्व के कार्य मिन्द्रियाणामधिष्ठानं भोगायतनं जनयन्ति। तदेव स्थलशरीर मित्युच्यते । तत्र मत्वप्रधानं दैवं शरीरं रजःप्रधान मानवं तमःप्रधानं तिर्यगाटिस्थावरान्तानाम् । सबषां देहानां पाञ्चभोतिकत्वेऽपि चित्रे रूपाणामिव भूताना क्वचित्र पनातिरेको न विरुद्धाते । एवं विषया अपि चतु- श भुवनाख्या घटादयश्च मत्तरजस्तमो गतारतम्येन तेभ्यएव भूतेभ्यो जायन्ते । एतच्च सर्व ब्रह्माग विरा- डिति चोच्यते । सर्च च सृष्टि प्रलयादिकं स्वप्नसृष्टि प्रल- यवदवास्तवमपि अनादिवामनादाढर्यात् व्यवहारक्षममिति मायिकत्वेऽपि न तुच्छत्वप्रसङ्गः। एवं स्थिते जाग्रदादिव्यवस्थोचते। इन्द्रियत्तिकालि- कोऽर्थोपालम्भो जाग्रत् । तत्र च भोग्यं प्रलक्षादि प्रमा णजातेन व्यवहियमाणत्वाद्दावहारिकं विश्वाग्येन जीवी-

·सिद्धान्तविन्द सारः।
२६
स्वप्नावस्था।
तथा
नापभूज्यते। जीवश्च तदा दहादिषु विशनाद्यापनाहा
विश्व इतुच्यते विश् प्रवेशने विश्ट व्याप्ती इत्यर्थानु-
गमात् । एवं जाग्रहोगजनकम्मक्षये स्वभोगजनकको-
दये च सति निद्राख्यया तामस्या वृत्तया स्थूलदेहाभि-
माने दूरीकते सर्व विन्द्रियेषु स्वस्वाधिष्ठाटदेवतानुग्रहा
भायाविवर्षापारतया लीनेषु विश्वोऽपि लौनइत्युच्यते
सेव
चान्तःकरणवासनानिमित्त
इन्ट्रियवृत्ताभावकालिकोऽर्योपालम्भः स्वप्नः । शुतो रज-
ताभावेऽपि तदधिष्ठानाविदैव रजताकारेण यथा परिण-
मते तयैव च ज्ञायते एवं स्वप्नेऽप्यविदैव जतुरगाद्याका-
रेण परिणमते तयैव च ज्ञायते अथ रथान् रथयोगान्
पथःसृजते इतिश्रुतौ तथासृष्टिनिर्देशात् । एवं जाग्रत्स्वप्न
भोगद्दयेन थान्तस्य जीवस्य तदुभयकारण कम्मक्षयेज्ञानवृत्ता
वच्छिन्नस्य सवासनस्यान्तःकरणस्य कारणीभूताविद्यात्मनाव-
स्थाने मति विश्रामस्थानं सुषुप्तिः । तत्र च जाग्रत्स्वप्नभोग्य
नानाभावेऽपि माक्षिचैतन्याकारं मुखाकारमवस्थाकारचा
विद्या वृत्तित्रयमभ्युपे यते । अहङ्काराऽभावाञ्च नैका विशिष्टा
वृत्तिः। अतएव तत्र सुखमहमस्खाप्सं न किञ्चिदवेदिषमिति
सुप्तोत्थितस्य पराममः पूर्वमननुभवे स्मरणानुपपत्तेः । जाग्र-
दाद्य वस्थाना मविद्योपादानतया तदभिमानिनां विवादी
नाञ्च व्यवहारिकत्वेन कल्पिततया सर्वकल्पनातीतंतुरीयं
शुरु इचैतन्यमेवाहं प्रत्ययालम्बनमिति समुदितार्थः ॥ ८ ॥

·विधानविन्द मारः। मनु जाग्रदाद्यवस्थात्रयस्य तदभिमानिनाच मिथ्यात्वे तत्साक्षिणोऽप्यविशेषामिथ्यात्वं स्यादित्यागय विशेषादेव सत्यत्वमित्याह। अपि व्यापकत्वाद हितत्वप्रयोगात खत:सिद्धभावादननवाश्रयत्वात् । जगत्तु च्छमेतत समस्त तदनात तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम ॥ ६ ॥ 96279 नहि दृष्टेट्रष्टारं पश्ये रिति साक्षिणं प्रकृत्य अतोऽ दातमिति श्रुतेः साक्षिणोऽन्यत् सर्वं जगत् मिथ्या न तु साक्षी तस्य सर्वबाधावधित्वेन भ्रमाधिष्ठानत्वेन च सत्य- वात् । अन्यथा ग्राहकाभावेन तदाधग्रहणासम्भवइत्यनुत समुच्च योऽपिशब्दार्थः । अथ यदल्य तदमर्त्य मिति श्रुतेः परिच्छिन्न- त्वमिथ्यात्वयोः समव्याप्तत्व न साक्षिणः परिच्छिन्ननिवृत्त्या मिथ्यात्वनिवृत्तिरित्याह व्यापकत्वादिति अपरिच्छिन्नत्वादि- त्यर्थः आकाशादीनान्तु देशकालादिपरिच्छिवत्वे ऽपि आप क्षिकमहत्त्वेन व्यापकत्वोपचार इति भावः । ननु सर्वव्यापक- त्वेन नित्यत्वाद्भावरूपत्वाश्चात्मा दुःखनिवृत्तिरूपो नभवितुम हति नापि सुखरूपः सुखस्यानित्यत्वे न नित्यात्मस्वरूपतानु- पपत्तेः तथा च दुःखनिवृत्तेः सुखप्राप्तेर्वा परमपुरुषार्थतया- स्मनच तद्भिवतयाऽपुरुषार्थतापत्तिरित्याशयाह हितत्वप्रयो- ·सिद्धान्तविन्द सारः ! गादिति हितत्व पुरुषार्थत्वं तेनैव रूपेण प्रयोगादुपदेशात् तदेतत् प्रेयःपुत्रात् प्रेयो वित्तात् प्रेयोऽन्यस्मात् सर्वस्मादिति यो वै भूमा तत् सुखमिति विज्ञानमानन्दं ब्रह्म त्यादिभिः श्रुतिभिः सुखस्य परमात्मरूपत्वेनोपदेशादित्यर्थ: । तस्य च नित्यत्वेऽपि लोके धम्मजन्यान्तःकरण कृत्तिव्यङ्ग्यतयोत्पत्तिवि- नाशोपचारः। अज्ञानातस्य च तस्याप्राप्तस्येव ज्ञानमात्रा- दविद्यानिवृत्त्या प्राप्तिरिव भवतीति तदुद्देशेन मुमुक्षुप्रवृत्त्युप- पत्तिरिति भावःननु मोक्षे सुख ज्ञायते न वा नाद्यस्तदानीं देहेन्द्रियाद्यभावेन वाचकाभावात् व्यञ्जकाभावेऽपि ज्ञानाभ्यु पगमे संसारदशायामपि सर्वदा तज्ज्ञानप्रसङ्गात् । न हितोयः अपुरुषार्थ त्वापत्तेः ज्ञायमानसुखस्यैव पुरुषार्थ ला- दिल्याशायाह स्वतःसिद्धभावादिति सुखस्य वात्मरूपतया तस्य स्वप्रकाशज्ञानरूपत्वान्न व्यञ्जकापेक्षा. मंसारदशायान्तु ब्रह्मानन्द म्याविद्ययावरणाव स्वतःप्रकाश: मोक्षे त्वविद्यानि- वृत्त्यावरणाभावेन न व्यञ्जकापेक्षेति भावः । ननु सुख स्य स्वप्रकाश ज्ञान रूपत्वेऽपि नात्मरूपता ज्ञानस्य धात्वर्थ रूपतया क्रियात्वे न साश्रयत्वात् जानामौत्येव प्रतीते: ज्ञानमस्मोत्य- प्रतीतेश्चेति कथमहतवाद इत्याशङ्कयाह अनन्याययत्वादिति । यत् साक्षादपरोक्षाद ब्रह्मति सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ति विज्ञा नमानन्दं ब्रह्मेति श्रुतिभ्योब्रह्मणः स्वप्रकाशनित्यज्ञानानन्द- स्वरूपतावगमेनान्तःकरणतादात्मपाध्यासेन च तहतौ ज्ञाना ध्यासाज्जानामीति तदाश्रयत्वप्रतीतिः धात्वर्थ त्वञ्चोत्पत्ति- ·सिद्धान्तविन्दमारः। विनाशवत्वं तच्चान्तःकरणवत्तेरेव जप्तिरूपसुखात्मकतानस्य सर्वाधिष्ठानत्वेनान्याश्रयत्वाभावान तापत्तिरिति भावः तेन ज्ञप्तिसुखात्मक अामे वसत्यम्त शिवं सर्व तुच्छमित्याह जगदिल्यादि ॥ ८ ॥ ननु सर्वस्य जगतस्तत्वे तत्प्रतिषेधेनात्मतत्त्वप्रतो तिनस्यात् न हि शगविषाण' क्वचिदपि निषिध्यते तस्य कचिदप्रतोतेः क्वचित्प्रमितस्यैव क्वचिनिषेध इति नियमात्। तथा च निषेधानुपपत्ता व जगतस्तुच्छ्रत्व न स्यादित्याशङ्का नेत्याह । न चैकं तदनाहितोयं कुतः स्या- न्न वा केवलवनवाऽके बलत्वम | न शना न चाशनामदैतकत्वात. कथं मर्च वेदान्तमिह बबीमि ।। १० ।। एकत्वसंख्यायोगि एकं तदपेक्षाबुद्धिजन्यदित्वमंख्या. योगि द्वितीय तत्रैकाभावेऽपि द्वितीयं कुतःस्यात् । द्वितीय पदञ्च हतोयादीनामप्यपन्न क्षणम् । ननु एकमेवाद्वितीय मिति शुल्लात्मन एकत्वमेव प्रतिपाद्यते नेत्याह न केवलत्व- मिति केवलत्वमेकत्व तम्याविधिकत्वात् ब्रह्मणोऽपि वास्तवं नैकत्वमिति भावः । यद्यामन एकत्वं श्रुतिप्रतिपादितं न स्यात्तर्हि प्रत्यक्षादिसिडमनेकत्वमेव स्यादिति नेत्याह न ·सिवन्तविन्द सारः । ३ वा केवल त्वमिति अकेवलवमनेकत्वमपि नेह नानास्ति किञ्चनेति अथात आदेशो नेति नेति च श्रुत्या निषिध्यते इत्यर्थः । तहि केवलत्वाकवलत्वप्रतिषेधात्शून्यमेव स्यात् नेत्याह न शून्यमिति असनेव स भवति असद ब्रह्मेति चेद्दे- टेति अस्ति ब्रह्मेति चेदवेत् सन्तमनं ततो विदुरिति सदेव सौम्येदमग्र आसोदित्युपक्रम्य एतादात्मामिदं सर्व तत् मत्यं स आत्मत्यादिश्रुतिभिरात्मनः सत्यत्वप्रतिपादनात् सबभ्रमाधिष्ठानत्वं न सवबाधावधित्वेन च तस्य सत्यत्वं विना सळसत्यत्वप्रसङ्ग इति भावः । तहि सत्यत्वज्ञान- त्वादिधम्मविशिष्टोऽपि स्यात् नेलाह न चाशून्चमिति एकमे- वाडितोयमिति पदहये न सर्वप्रतिषेधेऽप्येवकारेण धम्मम्मि- भावादिभेदप्रतिषेधात् । सर्वत्र हेतुः अद्वैतकत्वादिति । विधेतं होतं तस्य भावो हैतं न विद्यते हैतं विधाभावो यत्र तददैतकमित्यक्षरार्थः। तथा चाभावबुद्दो प्रतियोगिज्ञान- स्यैव कारणत्वं नतु प्रतियोगिमात्यत्वस्यापि । तथा च मर्च- इतम्याविधिकप्रत्यनगोचरत्वातविषधोपपत्तिरिति भावः । तहि एतादृश आत्मेट लिनिन कथ्यतामिति चेत् वर्ग यितुमशक्यतादेव न कथ्यते इत्याह । कथं वोमीति कथ मित्याक्षेपे अबै तत्वेनैव तस्य वागविषयत्वात् । अवचने नैव प्रोवाचेति यती वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहेति न विज्ञातेविज्ञातारं विज्ञानीयाइत्यादिश्रुतिभिस्तथा प्रति- पादनादित्यर्थः । वागविषयत्वे वेदान्तानां कथं तत्र प्रामा- ·२४ सिद्धन्तविन्द मारः। ण्यमिति चेत् अविषयेऽप्यात्मनि तदाकारवृत्तिमात्रेण तद- विद्या निवर्तकत्वात् प्रामाण्य मित्याह सर्व वेदान्तसिमिति। तथाच श्रुतयः यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । अविनातं विजानतां विज्ञातमविजानतामिति यन्मनसा न मनुते येनाहुग्मनसो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विवि नेदं यदिदमुपासते इत्यादयः अविषयत्वमालनी दर्शयन्ति । अतएव फलव्याप्यत्वमेवास्य शाम्बतद्भिनिराकृतम् । ब्रह्म- ण्य ज्ञाननाशाय त्तिव्याप्तिरपेक्षिति वृत्तिव्याप्तिरपेक्षितेति अविद्यानिवृत्तये वृत्तिविषयतैवात्मनो न तु चिदाभास रूपान्तःकरणप्रतिविम्ब चैतन्यविषययतापौत्युक्तम् । अन्यत्र प्रदीपस्यावभासकत्वे- ऽपि सूर्यकिरणे प्रतिहतेरिवब्रह्मज्योतिषा तस्य प्रतिहति खोकारात् ब्रह्म ज्योतिम्त आवरणाभावेन स्वतएव प्रकाशते इति तस्य व प्रकाशतेव। तदेवं वेदान्तवाक्यजन्याखण्डाका रवृत्त्याऽविद्यानिवृत्तो तत्कल्पितसकलानर्थनिवृत्त्या आत्मा खतःपरमानन्दरूपतया प्रकाशमानः कृतकृत्योभवतीति सिद्धम् || १० ॥ भूयोभूयःप्रार्थयेऽहं प्रणमा योग्रन्थ ऽस्मिन् दोषन्निशोममास्ति । क्षन्तव्योऽसौ साधुभिर्मकपात: चित्तं देयं दोषसंशोधनाय ॥

·ब्रह्मस्तोलव्याख्या ।
इति श्रीकालिदाससाञ्च भोमभट्टाचार्यात्मज श्रौतारा-
नाथतकवाचस्पतिभट्टाचार्यसङ्कलितो वेदान्तसिद्धान्तविन्दु-
सारः समाप्तः ।
शाकेऽग्निनववाहेन्द माने पूत्तिमगादयम् ।
सिद्धान्तविन्दु मारः योतारानाथसमाहृतः ॥
१७८३ शाक।
ब्रह्मस्तोत्रव्याख्या।
साधारोऽप्यविद्यायानिवृत्तौ सर्व शून्यताम् ।
बित्ति यत्परब्रह्म तनिर्दोषमुपास्महे ॥
वात्स्यवंशजनिथीमत् तारानादिजन्मना ।
ब्रह्मस्तोत्रस्य तात्पर्य्यवाख्या स्वल्या वितन्यते ॥
सत्यं जानमानन्द ब्रह्म तिश्रुतेब्रह्मणएव सत्यत्वं
सतोऽन्यस्य तु मिथ्यात्वम् अतोऽन्यदानमितिश्रुतेः । जगती
मिथ्यात्वेऽपि शुक्तौ रजतस्येव अविद्यया स्वाधिष्ठाने ब्रह्मणि
मादात्मान ताणाञ्च संसर्गतोऽध्यामः । जवालौहित्यादेः
कटिवादाविव अध्यस्तानां तम्माणाचम्बाधिष्टाने लेशतोऽपि
सम्वन्धः । तत् सम्बन्धाभावेन च ब्रह्मणो निर्दोषत्वं
निरञ्जनं परमं साम्यमुपेतीत्यादिश्रुतेः। जगतामध्यस्तत्वे -

·बास्तोलव्याख्या। । ऽपि आ ब्रह्मतत्त्ववोधात् व्यवहारिकसत्त्वं बाधात् पूर्व शुक्तिरजतादीनां प्रातीतिकसत्त्वमिवाभ्युपे यते यत्र हि दैत- मिव भवति तदेतरइतरं पश्यतीत्यादिश्रुत्या सर्व दैतानां व्यवहारिकत्वप्रतिपादनात्। सति चाधिष्ठानसाक्षात्कार शुक्ती रजतादेरिवसब जगतां बाध: तरति शोकमात्मवि- दिति ब्रह्म वेद ब्रह्म व भवतीत्यादिश्रुतेः। एवं च परमार्था- वस्थायां सर्वेषां बावेन ब्रह्मस्वरूपस्यैवावस्थितिः नेह नानास्ति किञ्चनेति यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येदित्यादिशु त्या सर्व व्यवहारिकविषयाभावप्रतिपादनात् । सर्गश्रुतीनाञ्च खोपादान एव ब्रह्मणि वियदादर सत्त्वप्रति पादनहाराऽत्यन्ततुच्छत्वप्रतिपादनपरत्वम् । अत्यन्त तुच्छत्वे- ऽपि अनाद्यविद्यावासनासनादाात् व्यवहारिकत्वमात्र कल्पाते । इत्ये वं वेदान्तसिद्धान्त स्थिते सर्व व्यवहारिकप- दार्थाभावे प्रतिपादयितव्ये आदी सपरिकरशब्द सहितविय- दभावं दर्शयित्वा स्तोति । स्थानं न मानं न च नादविन्द रूपं न रेखा न च धातुवर्ण:। द्रष्टा न दृश्य श्रवणं प्रयोग- स्तम्म नमो ब्रह्म निरज्जनाय ॥ १ ॥ यतः सर्वभूतादेविस्तवतम्तडम्भाणायाभावस्ततो निर जनं निर्दोषं तो ब्रह्म नमात्यन्वयः । तमारथमणादि-

·बास्तोलण्याला।
१७
वत् ब्रह्मशब्दम्य प्राङ निपातः ।
ध्वन्यात्मकवाचकरूपशब्द
योराधारी वियत् तमेवाभाव तडमाणां सुतरामभावइत्याह
स्थानमित्यादि तिष्ठस्मि निति स्थानमाधारउपस्थितत्वात्
शब्दाधार एव वियत् निषिध्यते । स्थानपदच्च वर्गोत्पत्ति-
स्थानपरमपि तञ्च, अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः
शिरस्तथा। जिह्वामूलञ्च दन्ताय नासिकौठौ च तालु ति,
शिक्षाक दुताष्टविधम् तथाच शब्दाधारस्य वाचकशब्दा-
भिव्यञ्जकवर्णोत्पत्तिस्थानानाचाभावे
कत:शब्द सत्त्वमिति
भावः । मोवोऽर्थोऽनेनेति मान शाब्दबोधीपयोगि साका-
उंक्षादिवाक्यं तस्य च तत्तदानीं विशिष्ट वर्णाभिङ्गास्फो
टरूपता तनदान विशिष्टवणकि कता वैलन्द देतत् ।
तथा नादम्य मफोटाभिव्यतिहेतुमूतस्य ध्वन्यात्मकभ्य वा
विन्दुलशोऽपि नामी यर्थः । वाक्यस्य तिङन्तादिघटिततया
तमेवाभाव न वाग्यमत्त्वनियभिलाह रूपमिति । धारूपं
शब्दरूपज लिट पबन्तया व्याकरण प्रसिद्ध रूपशब्दाभिधे
यम् । रूपाभावे माह न धातवर्ग इति । लिङां पातु
प्रकृतिकतया वर्ग:घटित तया च धातुवर्ण योरभावे कथं
सत्त्वमिति भावः । धातुमहितो वर्णाधातुवर्ण: । नाम च
धानुजमाह जिस तो इत्यु तो मा धातुकृतिकतया तनिषेधेनैव
नामनिषेध इति न प्रयगुतम् । श्रूयमाणोऽनुसन्धीयमानय
शब्दो बोधलग्नमसानं च म्वसम्बधितानाधीनं तत्र -
नुसन्धायकता विशेषतो लोकवेदयी ब्व ग सत्रिवेणरूपाचरा-
(घ )

·अलास्तोत्रव्याहा।
णामेव अक्षराणि च रेखाविशेषवत्वन देशभेदेन भिन्नानि।
तत्र रेखाभावे कुतोऽक्षरनिष्पत्तिम्तदभावे च कुतः स्मरण
शब्दस्यत्याह न रेखेति । अक्षराभावे च कस्य दर्शनं कस्य
वा आधारपत्रादिदशनं स्यादित्यभित्र त्याह द्रष्टेलादि।
श्रूयमाणश्च शब्दो वक्तसञ्चारणाधीनं थोतु : श्रवणमपेक्षते
तयोरुभयाभावे कथं श्रूयमाणतासम्भवइत्यभि लाह श्रवण-
मित्यादि। यत्र यत्र च नञ् न निद्दिष्टम्तत्र सर्वत्रानुषन्न,
नौय एवमग्रेऽपि। विवदादाभावे शब्टाद्यभावे च नेह
नानास्ति किञ्चन अशब्दमम्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यम-
गन्धवत्र यदित्यादिश्रुतिरेव मानम् ॥ १ ॥
तस्मादा एतस्मादामन आकाशः सम्भूत आकाशाहायु-
ङयोरग्निरग्नेरापोऽद्धाः पृथियोत्यादिशुतो भूननामुत्तरो-
तरभूतान्तरगुणाधायकताप्रतिपादनात् वियतश्च सर्व भूत-
गुणाधायकतया तनिषेधेनैव तत्कार्यवायादिनिषेधोऽर्थायात
इति सशदवियनिषेधानन्तरं सम्पर्शादिधम्मकवायु निषिध्य-
म्तोति।
शोतं न चोष्णं न च वगणानी
वेगो न च स्पर्शसमाश्रयश्च ।
शुजन शोषो न च तस्य कर्ता
तस्मै नमो ब्रह्मनिरञ्जनाय ॥ २ ॥

·महतोल व्याख्या।
शीतोणे स्यौं स्पर्शाश्रयस्यानन्तरं निषेधात्। वायो
भावे शोषादिक्रियाऽभावमाशङ्का शोषशोष्ययोरप्यभावा-
तकत्व भावइत्याह श्रु कमित्यादि ॥ २ ॥
वायु हेतुकं सधम्मक तेजो निषेधन स्तौति ।
खेती न पीतो न च रक्त एतो
रोप्यं न रत्न न सुवर्ण वर्ण: ।
चन्द्रावहिन च नोदयाम्तो
तम्म नमी ब्रह्मनिरञ्जनाय ॥ ३ ॥
एतचित्र: । शुक्लादयोगुणपराः । रूपाभावे हेतुः रोप्य
मित्यादि आथयाभावे कथं धम्मादिरिति भावः । मून्य
द्वारा मुवम स्योत्कर्षाधायको जातिविशेषः सुवर्णस्य वर्ण: ।
चन्द्राभ्यिां महिती वह्निचन्द्रावणिः । उदयास्तौ प्रकाशा
प्रकाशौ ॥ ३
तेजोहेतुकं सरसादिधम्मकं जलं निषेधन म्तौति ।
तिक्त: कपायो न कट्न चाम्लो
माधुर्यभागी न रमाः ममग्राः ।
ले दो नतत्कम्म न चास्य कर्ता
तस्म नमो ब्रह्मनिरञ्जनाय || ४ ||
तिक्तादयो रसायपराः । तदभावेनैव रसाभावइत्यार
न रमाइति। समग्राइति लवणचित्ररसादेर्लाभाय । केदा
दिनिषेधः प्राग्वत् व्याख्येयः ॥ ४ ॥

·अधतोमव्या व्या । क्रमप्राप्तां सगुणां भूमि निषेधन स्तौति । वृक्षो न मूलं न च वीजपुरः शाखा न पत्रं न च एव्व कली। छाया न गन्धो न फलं न पुष्य तस्मै नमो ब्रह्मनिरञ्जनाय ॥ ५ ॥ पार्थिवमध्ये वृक्षस्येव नानोपयोगितया विशेषतोनिषे धोऽन्य याप्य पलक्ष एम् । वृक्षाभावे हेतुर्मूलाभावस्तदभावे च वोजपूराभाव इति यथोत्तरं निषेधः । वृक्षस्यान्तावयवि तयाऽवयवसापेक्ष वादवयवाभावे कथं तत्सत्त्वमित्याह शाखे त्यादि। पर्व स्क दादिग्रन्यि स्थानम् । वल्लो सन्तान वतो शाखा। उपयोगिवस्त्वभावादपि वृक्षाभाव इत्याह छायेत्यादि । गन्धाभावे हेतु न फलमित्यादि ॥ ५ ॥ एवं पञ्च भूतानि धम्मप्तहितानि निषिध्य दिगोखरादि कमपि निषेधन् स्तोति । ऊर्छ न चाधो न शिवो न शक्तिः पुमात्र नारी न च लिङ्गमूर्तिः। ब्रह्मा न विणु व च रुद्रदेवा- स्तस्यै नमो ब्रह्मनिरञ्जनाय ॥ ६ ॥ जहादिवावस्थापकदिगभावे दिशः थोत्रा इत्यादिश्रुता . वोवररूपनिरूपणे दियां श्रोत्ररूपतीतिः कथं संगच्छता- ·अधस्तोल व्याख्या । 8. मिल (गडा ईखरस्याप्यविद्यात्मक गत व जगत्कत्त त्वं न म्वतः न जिरोधो नचोत्पत्तिरित्यादिय त्या परमार्थत उत् पत्त्यादिनिषेधात् तथा च तस्याप्याविधिकत्वादस त्वमेवे त्याह न गिवइति त्रिगुणात्मकाविद्योगपिरोवर इत्यर्थः । तस्या मत्त्व हेतुमाह न किरिति गतिहि कारण स्थिता कार्यम मावस्थाका-नुकला तथा च कार्याणामेवाभावे कुतस्तत् मू मावस्थेति भावः । ईख राभावे च तल्लोलया परिग्टहीत- उमाकाराद्यभावः । तत्र हेतु न च लिङ्गमूर्त्तिरिति पञ्चप्राण दशेन्द्रियमनोबुद्धधात्मकं सप्त दशावयवं लिङ्गशरीरं समष्टिरू नस्य प्रवेगे नवे खरस्य स्थूलदेहे प्रवेशात् । भूताभावेन च मोतिकानां तेषामभावइति भावः। समष्टोखराभाव च यष्टिब्रह्मादिदेवाद्यभावदति तेषां निषेधइत्याह ब्रह्म त्यादि ॥६ कालाभावं कालादिनापकशास्त्राभावञ्च दर्शयन् स्तौति । अखण्डखण्डौ न मुहर्तदण्डौ कालो न जीवो न गरुन्द्र शिष्यः । ग्रहा न तारा न च मेघमाला तस्मै नमो ब्रह्मनिरञ्जनाय ॥ ७ ॥ •• अखण्डो महाकाल: खण्डः क्षणादिः। कालाभावे दश बक्षरः प्राणइत्यादिज्योतिःशास्त्रोक्तप्राणनादिक्रि यामानं थं स्यादित्याशय प्रतिपाद्य पुरुषं प्रति फलविशेषप्रतिपाद- स्यैव शास्त्ररूपतया फलसहितप्रतिपाद्यप्रतिपादकानाम

·बास्तोलव्याख्या
प्यभाव इष्ट एवेत्याह न जोव इति जोवो जो वनं प्राणनकिया।
गुरुरूपदेष्टा । शिष्यः उपदेण्यः । फलं ग्रहतारादिगति-
ष्टवादिज्ञानम् । तेषां सब पामप्यभाव इति भावः ॥ ७ ॥
एवमङ्गस्य ज्योतिःशावस्याभावमुलाऽङ्गिनो वेदस्यापि
तमलकम्मगाज्वाभावकथनेन स्तोति ।
वेदो न शास्त्रं न च शौचमधे।
ध्यानं न जप्यो न च मन्त्रजापः ।
होमो न होम्य' न च देवपूजे
तम्म नमो ब्रह्मनिरञ्जनाय || ८ ||
वेद इष्टानिष्टसाधनविधिनिषेधबोधकापौरुषेयवाक्यम्
शास्त्र परमपरुषार्थ साधनं वेदान्तादि । वेदासत्वे नैव
तन्मूलनानशोचसध्यामननप्रणवतज्जपहोमहवनीयद्रव्यदेवता
पूजापूज्यदेवताद्यभावइत्याह न च शोचेत्यादि ॥ ८ ॥
कमाभावे तन्मूलानां कम्मफलानां जात्यायु गाणाम
भावइत्युक्त्वा स्तौति ।
वर्गो नपृथो नगरं न पल्लो
जातावपि स्तो न च भेदभित्री।
नाहं न च त्वं न पृथक् पृथक् त्व
तस्मै नमो ब्रह्मनिरननाय ॥६॥

·कक्षास्तोलव्या हा। ४३ खर्गो दुःखासंभिन्नसुखविशेषस्तनोगभूमिश्च । पृथी भोगभूमिः । तदिशेषो नगरादिः । बहुसमृद्धजनाधिष्ठानं नगरम् । खल्पजनाथनःपल्ली। जायभावमाह जाताविति ब्राह्मणादि जातावपि भेदस्तदाययौ न स्तः जात्यभिमानस्य देहाभिमानमूलकतवा तदभावेनेव तबितेरिति भावः देहाभिमानाभावादेव युपादादि प्रत्ययव्यवहाराभावमाह न च त्वमिति भेदोभेदाययश्च न स्त इत्यर्थः ॥८॥ किमु वक्तव्यं वावहारदशायां परस्परविरोधिनोरपि तम्मिन् ब्रह्मणि दयोरपि तयोरभावइत्यत्वा स्तौति । गम्भीरधीरं न च भावशन्य- मसारसारं न च पापपुण्यम् । वावंगचा वाला मनन्त मन्तं तमा नमो ब्रह्म निरञ्जनाय ॥ १० ॥ गम्भीरे यादो सर्वत्र ममाहारः सुगपदेव विरोधिनीर- भावप्रदर्शनाय । गम्भीरवधौरः पररविनडे शब्दवृत्ती। भावप्रधानो निगः शयामावस्त पथममता त्वात् । भावशून्य भावाभावाभावाभावत्वे च असारमप्रयोजनीयम् सारं प्रयो- जनोयम् तद्भावः च । पापण्वं दुःन्द नखरे तुनिषेविधि मसे वनजन्यम् । यम् कार्यम् । अन्य कारणम् । अनन्तं नागशून्यम् । अगामा अान्यजन्नसात् नाशवत् । १० । प्रमादा भातो वान यत्किञ्चित् मुदलितं मम । सत् प्यासधियो-विनयाञ्जलियाचिताः॥ ty; LIBRARY 470 THE ३१.

·४४ ब्रह्म सोनव्या या । इतिमहामहोपाध्याय कालिदाससाब्वभौममहाचाय्यात्मज श्रोतारानायतर्कवाचम्पतिभट्टाचार्यविरचिता ब्रह्मस्तोत्रव्याख्या ममाता। शाके वहिनवावे न्द मानेऽदःपण तां गतम् । रचितं यत्नतः श्रीमत्तारानार्थादजन्मना ॥ . १७८३ शाके Hd- INSTITUTE ENTER ।।RRARY. CALCURU mameerma

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.