·प्रकाशक:-श्रेष्टिमवरः श्रीगौरीगरगोयनका,
'अच्युतग्रन्थमाला-कार्यालयः,
काशी।
मुद्रक:-
माधव विष्णु पराड़कर,
गानमण्डल यन्त्रालय,
काशी।

·. ॥श्रीः॥ भूमिका गोलोकधामपतये प्रकाशचयमूर्तये। नमोऽस्तु वासुदेवाय भक्त्यानन्दविवृद्धये ॥ [स्क० पु० चै० स०] उपक्रमः अयि गीर्वाणवाणीप्रणयिनः कृष्णचरणप्रणतिपरायणा मनी- पिणः ! अच्युतग्रन्थमालाया दशमं प्रसून प्रेमपत्तनाभिधमेतदनुत्तमं ग्रन्धरनं सम्मुन्य प्रकाश्यते । नूनं नूनमपादं प्रेमपूरप्रसारम्यणानि चिरनानि ग्रन्थरत्नानि नितरामतिशेते । अतोऽद्यावधि ध्वान्तविली- नमिदं निरस्तद्वेषादिदूपणानां भक्तिभूषणानां करारविन्दयोः सादर- मुपहरतामस्माकं प्रीतिरीक्तया इयत्तया वा सीमानं नाधिरोहति । कृतिरियं रतिपतिभक्तावतंसस्य रसिकोत्तंसस्य माध्वगौडीय- सम्प्रदायमनुसरति । कोऽयं माध्यगौडीयसम्प्रदायः, कश्चास्य के कुतः सम्प्रदायादस्य समुद्भवः, मुख्यमुख्या अस्य सिद्धान्ताः-इत्येतत्सम्प्रदायतत्त्वमविदुपां विदुषां स्वान्ते समुलसतां .सन्देहमन्देहानां समाधिरिह न भवेदप्रकृत इति एतद्विपये किञ्चित्प्रस्तूयते- गौडीयसम्प्रदायोऽसि बड़े प्रचुरप्रचारः । अस्यापरं नाम चैतन्य- सम्प्रदाय इति । अस्य प्रवर्त्तयितारो भगवन्तश्चैतन्यचन्द्रमहोदयाः १४८५ तमे ईशवीये नवद्वीपं जनुषा विभूपयामासुः । महापुरुषाणा- ममीपां पितृचरणाः पुण्यपरा जगन्नाथ मिश्रनामानः पुरन्दरेत्यपरना- नाऽपि प्रथितिमुपगता आसन् । एषां जननी सौशील्येन सौन्दर्येण सौभाग्येन पतिनाम्ना च जयन्तजननीमनुकुर्वाणापि स्वनाम्नापि ताम- प्रवर्त्तयिता, ·૨ भूमिका न्यकरोत् । अचरमे वयसि निमाईनाम्ना प्रतीताश्चैतन्यमहोदया गङ्गा- धरनाम्नः कस्यचिच्छाब्दिकस्य शालायां शब्दविद्यामनवद्यमन्वशी. लयन् । अचिरेणामीलब्धवर्णा व्याकरणे संवृत्ताः। यदाऽऽसन्नमी समा- सन्नद्वादशवर्षावसितयस्तदैवेषां पितृचरणाः पुरन्दरमहोदयाः पुरन्दर- पुरातिथितामुररीचक्रुः । पितृवियोगजेनाभीलकुलेन भृशमाकुला अप्यमी महापुरुषतया स्वाध्यायसमुदयानो व्यचलन् । अपि तु सर्व- मि प्रत्यूहल्यूहं धैर्येण प्रसह्याधिकमनोयोगेनाध्ययने प्रवृता यभूवन् । पितृमृत्योर्वपत्रयानन्तरं नवद्वीपनिवासिनो वलभाचार्यस्यात्मजया साकमभूदुपयमनमेपाम् । एमिश्विरमन्तेवसन्तो विद्यां लम्भिताः । न्यायदर्शनस्यैका वृत्तिरपि विरचिता, परं सा नेदानीमुपलभ्यते । एत एव महानुभावाः सन्ति गौडीयसम्प्रदायस्य प्रवर्त्तयितारः, न खलु प्रवर्तयितार एव, अपि तूपास्यदेवा अपि । साम्प्रदायोऽसौ माध्वसम्प्र- दायानुसारी माध्यसम्प्रदायादेषां सम्प्रदाये नास्ति कोऽपि विशेषो भेदः । माध्वसम्प्रदाये नय सिद्धान्ताः प्रसिद्धाः सन्ति, तेपु पट तु अधिकला एव स्वीकृताः । अवशिष्टानां त्रयाणां परिष्कारो महानुभावैरेभिर्विहित , इति विश्रुतचरम् । अत एतत्सम्प्रदायदिगपि संक्षेपेणात्र प्रदर्यते-~ मध्वाचार्यमतदिशा मध्वाचार्यवाः ११ शततमे ईशवीयेऽचनिमण्डलमलञ्चः। महा- महिमशालिभिस्तैरनेके मटाः प्रतिष्ठापिताः ३७ ग्रन्थाश्चारचितारतेषु ऋग्भाप्यादयः परां प्रथितिमुपगताः । मध्याचार्यवाणां संक्षेपेणाय- मस्ति मतवादः तेषां मतेस्ति नारायण पच सफलफारणकारणम्, सगुणः सविशेषश्च । जीयोऽशुपरिमाणो भगवतो दासः । चेदा नित्या अपौरुषेयाः । पञ्चरात्राध्ययनं जीवस्य परमावश्यकम् । ते कथयन्ति जगदस्ति तत्यतस्तथ्यम्, नेदं मरमरीचिकेच, गगनमलिनिमेय, मुक्तिरजतमित्र भ्रान्तिकलितम् । एप मते पदार्थो द्विधा स्वतन्त्रो.. ऽस्वतन्त्र । अशेषसहुणसमवेतो भगवान् म्यतन्त्रतः पदार्थः ।

·भूमिका ३ जीवो जई जगच अखतन्त्रं तत्त्वम् । जीवपरमात्मनोः, जीवयोः, परमात्मजगतोः, जीवजगतोश्वास्ति परस्परं भेदः । सन्ति तेपामत्रामी दृष्टान्ता:- यथापक्षी च सूत्रञ्च नानावृक्षरसा यथा । यथा नद्यः समुद्राश्च शुद्धोदलवणे यथा ॥ चौरापहार्यों च यथा यथा पुंविषया अपि । तथा जोवेश्वरौ भिन्नो सर्वदैव विलक्षणौ ।। वैलक्षण्यं तयोर्शात्वा मुच्यते वध्यतेऽन्यथा । ब्रह्मा शिवः सुराद्याश्च शरीरक्षरणात् क्षराः ॥ लक्ष्मीरक्षरदेहत्यादक्षराऽतः परो हरिः। स्वातन्त्र्यशक्तिविज्ञानसुखाद्यैरखिलेर्गुणैः निःसीमत्वेन ते सर्वे तद्वशाः सर्वदेवताः। विष्णुं सर्वगुणः पूर्ण ज्ञात्वा संसारवर्जितः ॥ निर्दुःसानन्दभुङ् नित्यं तत्समीपे स मोदते । इत्यादि महोपनिपदि द्रष्टव्यम् । अत एव मध्वाचार्याः सर्वथा द्वैतवादिन उच्यन्ते । एयां मते जीवो भगवतो दास इत्युक्तपूर्वम् ।ते कथयन्ति दासो यदि प्रभोः समानकक्षा- मगीकुर्यात्तदा प्रभुस्तं दण्डयेत् । तथैव जीयो यदि 'अहं ब्रह्मास्मीति' भावमङ्गीकृत्य सकलकारणकारणेन नारायणेन सहात्मनोऽभेदभावनां विदध्यात्, तदा भगवान् तमधो नयति । तेषां मते निर्वाणमुक्तिस्तु शशङ्गमिवालोककथा । नारायणस्योत्कर्षशानेन तस्मिन्ननन्या भक्त्या च साम्प्यसालोक्यादयो मुक्तयो भवितुमर्हन्ति । स्वतन्त्रस्य सेव्यस्य भगवतः प्रसादोपलब्धिरेवास्वतन्त्रस्य सेवकस्य जीवस्य चरमः पुरुषार्थः । भगवतो गुणोत्कर्षशानमन्तरेण परमपुरुषार्थलाभो । दुर्लभः । 'तत्त्वमसि' इत्यादिश्रुतिमौलिवाक्यश्रवणजेन ज्ञानेन तत्मा- । तिरतीव दुःशका । केवलयोपासनयैव तत्प्राप्तिर्भवितुमर्हति । 'तत्त्व- मसि' इत्यादिवाक्यानि तु अग्निर्माणवक इत्यादिवत् सादृश्यवोधकानि। है ·भूमिका 'उपासना तावविविधा-अङ्कननामकरणभजनभेदेन । अवनं नाम शहचक्रादिभिर्देहस्य लाञ्छनम् । नामकरणम्-नारायणना- मानुसारिस्वसुतादेराख्याकरणम् । भजनं दशधा । तत्र मानसिकम्- दया, श्रद्धा, नारायणानुग्रहलाभः।वाचिकम्-तथ्यवचनम्, हितकथा, प्रियवचनम् , स्वाध्यायः। कायिकम्-दानम् , परिरक्षणम् , देवपू. जनम् , इति । एतदेव सम्प्रदायमिममनुसरतां विपश्चितामपश्चिम लक्ष्यम् । ततो नापरं कर्त्तव्यमवशिष्यते तेपाम् । ते समामनन्ति गुणातीतो नारायणो मायासम्प्रयोगेण त्रिगुण- मयानि ब्रह्मविष्णुमहेश्वररूपाणि उररीकृत्य सर्गस्थितिप्रलयान विदधाति । जोवान् कर्मानुसारेणोच्चावचा योनीर्ददाति । प्रत्यक्षानुमान- शब्दा एपां मते प्रमाणानि । निर्विकल्पकं ज्ञानं नामी मन्यन्ते, एपैव भित्तिरेषां मतस्य। यत्र नास्ति शानस्य निर्विकल्पकत्वं तत्र विषय- स्यावश्यं सत्यत्वम् । अतोऽमीपां मते जगत् सत् । शेयस्यासत्यतायां शानस्य स्फूर्तिरेव न भवितुमर्हतीति ते मन्यन्ते ।। अत्रायमस्ति संग्रहश्लोकोऽपि- श्रीमन्मध्यमते हरिः परतरः सत्यं जगत् तत्त्वतो भेदो जीवगणा हरेरनुचरा नीचोच्चभावं गताः। मुक्तिर्नेजसुखानुभूतिरमला भक्तिश्च तत्साधनं ह्यक्षादित्रितयं प्रमाणमखिलाम्नायैकघेद्यो हरिः॥ चैतन्यमतसंक्षेपः चैतन्यसम्प्रदायस्यामी सन्ति संक्षिप्ताः सिद्धान्ताः उपदेशाच- भगवान् ब्रजेन्द्रनन्दनोऽस्ति एपां परमोपास्यो देवः। गोपीमण्ड- टमण्डितं वृन्दावनमस्ति धाममूर्धन्यं सत्तीर्थम् । गोपीयर्गेण भगवतो या कल्पिता प्रेममयी फाचिदुपासना सैयास्ति श्रेयसी सपर्या । श्री: मद्भागवतमेयास्ति परमं प्रमाणम् । भगवति नन्दनन्दनेऽमन्दानन्द- फन्देऽनन्यप्रेमवास्ति परः पुरुषार्थः । .

·भूमिका इष्टदेवे देवकीनन्दने निरतिशयप्रेमोत्पादनं मनसा, वचसा, कर्मणा तदनुगमनञ्च भजनमभिधीयते । सन्ति भजनस्य तिस्रो विधाः-साधनभक्तिः, भावभक्तिः, प्रेमभक्तिरिति । संसारेऽस्मिन्नसारे परमं दुरापं मनुजजनुश्चतुरशीतिलक्ष- योनीः परिभ्रम्य-केनापि मागधेयसहायनाधिगम्यते । तदुपलभ्य यैरिन्द्रियचयः परमपुरुषचरणारविन्दे मकरन्देऽलिसन्दोह इव संयो- जितः, तेपामेव जनिः सफला, त एव धन्यतमाः। निष्कामया भक्त्यैव भगवत्प्राप्तिः सुलभा, नान्यस्तपोदानशा- नादिभिरनल्पैः। नास्तिकानां सम्पर्कः, कुशिप्यकुमित्रादेग्रहः, भगवद्भक्ता- वतंसः सत्रा घार्तायां व्यवहारे च किमपि स्खलनम् , आलस्यवश्य- त्वम् , निन्दितानां वृत्तानामत्यागः, परनिन्दनम् , शोकवशतित्वम् , जीवनिहननम् , कलहः, परदाराभिमर्शनम् , अहङ्कारः, भगवत्सेवा. यामरतिः, भगवन्महिम्नि अर्थवादोऽयमिति मतिः, असद्देशेऽसमये या इष्टमन्त्रोच्चारणम् , भगवन्नाम्नः केनाप्यन्येन पदार्थेन सन्तुलनम्, भग- चनिन्दाकर्णनं तत्समर्थनं वा सन्ति गरीयांसः पांसवः । एभ्यो नित्यं वैष्णवैर्विमुक्तैर्भाव्यम्। प्रथमं भगवद्भक्तौ श्रद्धा, ततः सतां सङ्गः, ततो भगवत्सपा, ततोऽन्तरायसमुदायहानिः, तदनन्तरं निष्ठारुचिः, अनुपदं भावोदयः, नदनन्तरमुदेति प्रेमभक्तिः सैव पराकाष्ठा, परः पुरुषार्थः। भगवान् ब्रजेन्द्रसनुरेष केवलमुपास्यः, परमन्येषां परि- चोविधिन निन्द्यः। " " * बहिर्मुखानां संगेन तछात्रभवणेन च । शास्त्राभ्यामेन बहुनाऽसजाती- यातिसङ्गतः । भपि सत्तीशिष्याणां रध्यते प्रेमपद्धतिः ।। [प्र. टीका पृ०२०] ·भूमिका विशुद्धः प्रेमैवास्ति परो धर्मः। कृष्णप्रेमैव विशुद्धःप्रेमा । प्रेमैव फलभक्तिपदेन व्यवहिते। भक्तः प्रोन्नतिरेव कृष्णभक्तानामचरमं कर्म । सेवायां रतै रसिकैः साकं मधुरभागवतरसास्वादे नामसंकीर्तने च येषां यदाभिरुचिर्भवेत्, ते तदेव धन्यतमाः। रसोऽत्रानन्द एव । स च द्विविधश्चिदानन्दो जडानन्दश्चेति । चिदानन्द एव परो विशुद्धो निष्कामश्च भगवत्प्रेमा। जडानन्दस्तु तस्यैव प्रेमाकरस्य विकारोऽणोरपि अणीयानंशरूपः । स एव लोके दाम्पत्यप्रणयापत्यप्रेमसखिसौर्हादिरूपेण प्रचरति । सर्वे जनाः प्रेमभक्त्यधिकारिणो भवितुमर्हन्ति । प्रेमभक्तिमन्तरेण भगवतः साक्षात्कारोऽसम्भव एव । भावयशो हि भगवान् । स च भावः शान्त-दास्य-सख्य-बात्सल्य-मधुरभेदेन पञ्चविधः। मधुरभाव- स्यैवापरं नाम कान्ताभाव इति । उपासना परिपूर्णायां भवति भावानाममोपामुदयः । मधुरभावो कान्ताभावो वा समस्ति समेप्वेषु श्रेयान् । यथा पतिव्रतपरायणा नारी पतिचरणयोः निष्काममात्मसर्पणं करोति । तथैव भगवञ्चरणेपु भक्तस्यात्मसमर्पणमस्ति श्रेयसां पन्थाः । अनेन अन्ये भावा अक्षसा समुपलभ्यन्तेऽत एवं कान्ताभावस्य थैप्ठ्यमभिधीयते। प्रथमं साधनभक्त्या भावभक्तिरुदेति, ततः प्रेमभक्तिस्तस्यैवा- परमभिधानं रतिरिति [पञ्चमपुमर्थः] सा केवलं चिन्मयावस्थाया- मेयोद्भवति। केवलया कृष्णकृपयैव रतिरुदेति, सतां सङ्गेन सा पुप्यति, स्वेदकम्पादयो विद्यन्ते तस्याः परिचायकाः। रतेः सन्ति चत्वारो भेदाः (१) भागवती रतिः (२) छायारतिः (३) जडरतिः (४) कपट- रतिरिति । प्रथमोक्तस्वरूपा । भगवदतेः प्रथमावस्थास्ति छायारतिः। मधयारानाद्यासक्तानां या रतिः, सा जडरतिरस्ति । जनान् दर्शयितु. मेव दम्मेन न पलु हृदयेन या प्रीतिः क्रियते, सा फपटरतिरिति ।

·७ , भूमिका केचन वैष्णवा वैष्णवधर्ममेव श्रेयांसं मन्यमाना अन्यधर्मानधि- क्षिपन्ति, केचन वैष्णवचिह्नानि दधाना अपि न वैष्णवधर्ममनुतिष्ठन्ति, केचन वैष्णववंशे गृहीतजम्मानोऽपि अभक्ताः सन्ति, एते सन्ति वैष्णवसमाः । परं वस्तुतो नैते वैष्णवाः । वैष्णवैरेव साकं रसालापो विधेयो नान्यैः। हरिनामश्रयणेनैव पापानि नश्यन्ति, शरीरं पूतं भवति । यत्र नास्ति कापि आशङ्का तत्र मुहुर्मुहुरुच्चैहरिनाम कीर्तनीयम् । अनेन शरीरं पूयते, चित्तं भगवद्भक्तिप्रवणं भवति । चित्ते भगवद्भक्तिप्रवणेऽमिशाण्यपि मित्रतां यान्ति, दुःयं च निश्शेपी- भवति। अन्तःकरणशोधनं शमः, वाह्येन्द्रियवशीकारो दमः, शीतोष्ण- दुःखादिसहिष्णुता तितिक्षा, नश्वरेषु समेषु वस्तुपु हेयबुद्धिर्वैरा- ग्यम्-एतानि प्रधानानि वैष्णवधर्माणि । श्रद्धा-सत्सङ्ग-भजन-निवृत्ति- भिरुत्पन्नायां भगवद्रतौ वैष्णयानां हृदये समुत्पद्यते कोऽपि धर्मः, यं विरक्तिपदेनाभिदधति तद्विदः। तदा ते कौपीनमात्रयसनाः कन्दमूला- शना निरशना वा- क्वचिद्रुदन्त्यच्युतचिन्तया फविद् हसन्ति नन्दन्ति चदन्त्यलौकिकाः । नृत्यन्ति गायन्त्यनुशीलमन्त्यजम् भवन्ति तूणी परमेत्य निर्वताः ॥ पप एव वैष्णवानां परोधर्मः। गृहिणो वैष्णवाः कामनां तत्फलाभिपङ्गं च दुःपदं विज्ञाय सप्रीति निष्कामं भगवद्भजनं कुर्युः । एतदेव वैष्णवगृहिणां कर्म । जातायां विरक्तौ जनः कौपीनावशेष वेपमङ्गीकृत्य विहायाधम- वर्णधर्मान् गुणातीतो परमहंसवृत्तिः चैप्णावाश्रममाधयेत् । शीतलतैय सलिलस्य, दाहकतेवानलस्य हिरवृत्तिरिव पशोः मनुजस्य भगवति विशुद्धप्रेमोत्पादनमस्ति स्वाभाविको धर्मः।

·८ भूमिका संसारसर्पदष्टानां भगयानाम जीयानुरूपम् । सत्ये तपमा, प्रेतायां ध्यानेन, द्वापर यगेन, फली घलेग नामसंकीर्तनेन भवति परमात्ममाप्तिः। ये भत्तावतंसानां यदनारविन्द हरिरित्यक्षरदयं मततं विद्यते, तेषां नास्ति कस्यापि तीर्थस्य यहादेवश्यकता । बनेकानि शास्त्रा. ण्यालोच्य विद्यादिरिदमेव निश्चितं यनारायणपरायणीभूय नारायण- ध्यानमेवारित परं श्रेय इति । हरिनामानिरेय पुनर्जन्महेनुभूतानि पापबीजानि भजते, गुल्म मध्यस्थितोऽणुरपि दायाग्निर्मन्दमन्दनापि यायुना घ्मायमानो यथा सफलमपि विपिनं भस्मसात्करोति, तय मानसावासो भगवानपि निखिलान् पापपुक्षान् नाशयति । संसारे समेऽपि स्वस्थकर्मानुरूपं फलं भुखते, परन्तु भर्जितानि धान्यबीजानि यथारोत्पादने न क्षमाणि तथा वैष्णयानां फर्माण्यपि पापाकुरमुत्पापादयितुं न क्षमन्ते। भक्तवत्सलो भगवान् तेषां कर्मफलानि प्रथमत एवं नाशयति । एत एव चैतन्यदेवस्य संक्षिप्ता हितोपदेशा राद्धान्ताश्च । अत्रायमस्ति लोकोऽपि- आराध्यो भगवान् प्रजेन्द्रतनयःसद्धाम वृन्दावनम् । रम्या काचिदुपासना ब्रजयधूवर्गेण या कल्पिता ॥ श्रीमद्भागवतं प्रमाणममलं प्रेमा पुमर्थो महान् । श्रीचैतन्यमहाप्रभोर्मतमिदं तत्राऽऽदरो नः परः ॥ प्रेमपत्तनकथांशः अस्य कथांशस्तावदित्यमुपवर्णितोऽलौकिकवर्णनाचणेन भक्ता. वतंसेन रलिकोत्तंसेन-कशिरोमन्दिरं प्रेमपत्तनं नाम पत्तनं चिल- * हरेर्नामैव नामैव नामैव मम जीवनम् । कलौ नास्त्येव नास्त्येव नास्त्येव गतिरन्यथा ॥

·. भूमिका सति गगनमण्डले । तस्यास्ति परिवृदो भक्तैद परिगृहीतोऽमन्दा- नन्दकन्दं भगवान् नन्दनन्दनो मुकुन्दः। तस्य चतते मतिरती हे युवती। तयोर्ललनाललामभूता युवतिरत्नं रतिरस्ति लोकोत्तरलाघ- ण्यपूरपूर्णा प्रेमाकरसपा हादिनीसारसंविद् श्रीराधैव । मतिस्तु भगवतः परपुरुषस्यैश्वर्यानुसन्धानरूपा या इप्तिपदेनापि येद्यते । रतेलावण्यातिशयकर्षितचेतमा भगवता शृगारमूर्तिना मतिर्नातित- रामादृता, थपि तु वचनादिना अवमानिता च । माधुर्यरूपया भग- वत्तया भृशमावजितो भगवान् ऐश्वर्यरूपां तां नातितरामादृतवानिति " भत्यूर्ध्वमपि वैकुण्ठात् पञ्चाशकोटियोजनम् । शून्ये स्थितं निराधारं ध्रुवमेवेश्वरेच्छया । नित्यं वृन्दावन नाम रहस्यं परमं पदम् । [पापु० पातालख० .] + अवैश्वर्यरूपा माधुरयरूपा चेति भगवताया वैविध्यात् तद्विपययोनि- भस्योद्वैविध्य प्रदश्यते । तत्रैवय्यम्-नरलीलामनपेक्ष्य पारमैश्वयांविर्भावः । यथा पितरी प्रत्यैश्चयं प्रदर्य "एतद्वां दर्शितं रूपं प्रागजन्ममरणाय मे । नान्यया. मदयं ज्ञानं मयरिशन जायते" ॥ यया बाजुनं प्रतिपक्ष्य मे योगमैश्वरम्' इति । माधुय्यंन्तु पारमैश्वर्य्यस्य प्रकाशने चाप्रकाशने घ नरसीरानतिक्रमः । यथा पूतनाप्राणहर्तृत्वे स्तनचूषणरूपनरपारकोष्टत्यम् , यया गतिकठोरतम्टोन्पातने- ऽपतिकोमलाहिदलहतिसिसवम् , भतिदीर्घदामाशक्ययन्धेऽपि मातृभीति- व्यम् , महादिमोहनेऽपि अतिसायऽपि यन्मधारणरीलग्यम् । पारमैश्वर्य सत्यपि तस्यामवासनेन दधिश्यास्तेयाजखोजनरोलुपस्वादि।-अधेश्वर्यज्ञानं पारमेधयांनुसन्धौ सति हाकम्पहेतुना सादरसग्भ्रमेग स्वभावसैथिल्या दर्मपि दोषः । यथा- "युवा न नः मुनी साक्षाप्रधानपुरपेधरी ॥ इति, यया प-सपेति माया प्रसमं यदुत है एण! है पादय ! हे सरोनि ! इग्यादि । ६ यासत्य. सरयामाग्यमाथिल्यम् । माधुर्यज्ञानं ग पारमेधांनुसन्धानेऽपि हाकम्पहे. मुसम्भ्रमरपस्याप्पनुदयात् स्यमाशतिम्या धर्मविदोषः। यथा--प्रप्या पोप. निपक्षय सारययोग सापतः । उपगीयमानमाहाम्य हरि साऽमन्यताम्ममम् ।।

·१० भूमिफा हृदयम् न खलु तेनैवैकेन, किन्तु यशोमतदयितया रत्यापि भृशं फर्थिता। विशमौलिमणिः सा पितृसदनसरणिमेव कटाकूपारोत्तार- तरणिमाकलय्य विहाय कान्तस्य निशान्तं जातेऽनादरे इत्यं प्रति. विधेयमिति निखिलान् शिक्षयन्तीव प्राणेभ्योऽपि गरीयसी सुतामपि शान्ति त्यक्त्वा तातालयमगच्छत् । अस्ति मतेर्जनकं तावच्छास्त्रमेव, शास्त्रत एव मतेगत्पत्तेः। तच्च जन्मत एवं धनसम्पदादिपु वैराग्यमा- दधाति । मुतामागतां विलोक्य तामाम्नायाध्यायपटुभिर्वटुभिः सार्क मिक्षामटेति समाम्नासीत् । अहह या जातुचित् सकललोकैकवामिनः सहचरी आसीत्, सैवेदानी दैवदुर्विलसिताद् वनं यनमटति नाधि. गच्छति चानन्दलयम् । घन्दिनस्तमुपदेवगणा ये गीतवायलिभिः परियमुः। यन्यमानचरणः पथि पद्धः। इत्यादि । इह पारमैश्वर्यानुसन्धानेऽपि वात्सल्योगलाण्यस्वभावाशैथिल्यम् । माधुर्यनिशानामेश्वर्यशानं निवेण्यां सारस्वतप्रवाहयद् गौणतयास्ति, हक. म्पहेतोः सादरसम्ममस्यामावात् । न च तद् भावसकोचकृत् प्रत्युत तस्पोप्येव मासुतो मसखो मस्त्रियो वा सर्वेश्वर इत्युलाससम्भयात् । इत्यादि सिद्धान्तरले प्रष्टव्यम् । 'मोहि जो ईश्वर माने आपन पै होन । ताके प्रेमवश मैं ना होत हूँ अधीन । मोहि जो जो भक्त भने जोइ जोइ भाव । ताहि सो सो भाव भजू यो मेरो स्वभाव ।। मेरे पुत्र मेरे सखा मेरे प्राणपति । याहि भाव जोहि मोसे करे शुद्ध भक्ति । आपुनपो बड़ो माने मोहि सम हीन । ताहि भाव होत हूँ मैं ताहि को आशीन । प्रिया जब मानकर करत भसन। वेद स्तुतिह से हरै सोई मेरो मन ॥ इत्यादिहिन्दोपद्यपरिवर्तिते चैतन्य वरितामृते च द्रष्टव्यम् ।

·भूमिका शान्तस्वान्ताभिधेन केनापि ऋषिणा परिणीता तावत् शान्तिनाम मते१हिता । पितृमन्दिरं मातरहितं विहाय आभीलकुलाकुला सापत्या सापि निजाश्रमं पत्या नीता। इत्थं निफान्तायां सापत्यायां मतौ तदधिकृतं गृहनगरारामा- दीनां निपिलमधिकारजातं पत्या शृङ्गारमूर्तिनाभगवता रतये समर्पि- तम् ।मतिकृत्येपुप्रथमत एवसासूसा रतिःसर्वमपि व्यवहारमाचूलमूलं परिवर्तयामास । अमात्यो हि राजस्य प्रथमः स्तम्भः । नृपतिहितैषिणं मन्त्रिणमन्तरेण नैवास्ति नरपतेरभिलपितसिद्धिरिति तया मतिव्या- पारितमपारमति मन्त्रिणमपाकृत्य नरपतिहितेहिताभिरतो भरतो नाम अभिनयासचिवः प्रतिष्ठापितः। पुरातनस्य पुरोधसः स्थानेभंगारोचित- धर्मकर्मकलापमर्मकुशलः प्रचुरमन्त्रबलः कामशास्त्रप्रणेता व्यात्स्या- यनमुनिर्नियुक्तः । नृपतेस्तनगरस्य तदधिवसतां जनानां तेषामुप- फरणानां च प्रसाधने पटीयान् शिल्पिवृन्दवन्धचरणयुगलोऽनयद्य- रचनाकुशलो भूपालेन तेनापूर्वनगरनिर्माणायाऽऽतस्तदामामजन्न- मनुपालयनास्तेऽद्भुतो नाम शिल्पिप्रवरः । समुचितमेवेदं यद् शृङ्गा- रम्यागुतेन प्रसाधनम् । तयोः परस्परं मित्रत्वात् । अद्भुतेन तेन नृपतिनिदेशमनीटत्य प्रथम तस्य नगरस्य सुपर्वपर्यताकारो ललिनः प्राकारः श्रुतीतिवृत्तपुरावृत्तसंहितादिशामाणां यादजल्पयि- तण्डादिरूपः फर्मशतम्रोध रतशफलनिर्मितः। प्रोगतः स विविध- मिसान्तरूपाभिग्नलयग्नायलिभिलिलो रमारातिभिर्विविधर्ममां- सारजितः, आम्नायाद्यर्थतांदिचातुय्यंगाकचिश्यावलोकनेनैव तत्र- गरमणाभिरएमिति तापतेय स्तरात्यम्मन्यः पण्डितम्मन्यैः ममा- जिनः सपतीनगर यिगजनोथोपियातिदामिका पौराणिका दार्श- निकाध मागमापर्थनकांदियातुर्णवाचिपापलोकनय आनन्दिताः रास्मिसान्नानलपत्रदर्शनेर मसगरं टमलाभिरिति एमरस्यम्मन्याः तरगर दूरादप ग्नुपन्तो पहिरेय निन्ति । न तु नगपन्तर्गन्नु मापन्ति । फ पुनस्लर मन्तं मगयन्तमिनि मायः । अनुगमनमा ·भूमिका णिशफलरचितानेकोन्नतशिखरनिकरशेखरशतसुन्दरं पुरन्दरपुरद्वार- विडम्बनेकचतुरं रागामरमहीरङ्कुरमिव मनोरमं रागानुगमनं नाम गोपुरमारचितं तेनैवाद्भुतेन । तद्वारेणैव भवति केषांचिदेव भक्तप्रवराणां तत्र प्रवेशः। तं नगरप्राकारं प्ररितो गभीरनीर- निचिता भूरिविस्ताराऽतिदुस्तरास्ति परिखा। यत्र जनानां स्वान्त- स्थमनाविलत्वमाविलत्वञ्च वचनविलोकनैरेव ज्ञायते । भगवद्भक्ति- विशुद्धान्तःकरणा एव तां तरीतुं शक्नुवन्ति नेतरे। परिखामण्डलस्य समन्ताद् अमुनैव शिल्पिना विरचितमारामकुलम् । यत्र नलदम- यन्तीमालतीमाधवादिवर्णनात्मिकाभिलौकिककवितारूपाभिलतारूपा- भिर्नारीभिरिव नरा आलङ्गिताः सन्त्यनेकेऽङ्कुरिताः कोरकिताः कुसु- मिताः फलिताश्च तरवः । अरविन्दमरन्दविन्दुसन्दोहमन्दो पहलपरि- मललब्धेन्दिन्दिरानुगतः कलितकलिन्दकन्याजलकणोऽनिलश्च निरतं वहन शाखिनाममीयां शाखा आन्दोलयति । लौकिकसत्कविविरचित- कवितामयकाव्यनाटकादिरूपं परिखावलयापरतीरस्थमुपवनमुप- गतानां तत्रैवातिप्रीतिजुपां तन्माधुर्यानुभवेनैवाह्लादितानां कृतकृत्य- म्मन्यानां परिखाप्रकारादिदर्शनेऽप्यलब्धावसराणां नगरान्तर्गमने- काऽवकाशः। तस्य नगरस्य यहिभागस्येयं कथा । आभ्यन्तभागस्तु तस्येत्यमुपवर्णितः-पत्तनस्य तस्याभ्यन्तरभूभिर्विविधारुणद्रव्यैर रुणिमानमानीता। क्वचित् कुकुमक्षोदैः, कचित्केसरनिकरैः, क्वचित् विविधप्रसूनपरागः दसैः पल्लवैश्च, कचिद् वृन्दावनावतंसानां गोपीक- दम्यकानां लाक्षारुणैश्चरणः कृष्णानुरागरञ्जितैर्हदयैश्च अन्येश्व ग्रीडोपयोगिभिःविविधर है। तत्र वर्तमानानि उदवसितानि यहिरन्तश्च पद्मरागशफलैः फलधौतपधेन च रचितानि समान्येवातिललितानि सन्ति । तेषु विशालविद्रुमशकलघटिता फलधौतकीलजटिता सर्व प्रेय विराजते विकटा फपाटपटली। तत्र नगरे सनशिसरोपरिस्थि- तानां फलधौतकलशानां मूनि स्थिता पताकापली स्वर्णरसरक्षितेव शोभते । मध्येनगरं मदयितस्य मधुरमेचकस्य राशो मुदा मूलमाचू.

·। भूमिका लमरुणिमानमुपगतं नेश्रेयसाकरं नाम सन्ध्याघनोपमं धनमुपवनं विभाति । सर्व एव तनगरनिवासिनस्तेनेवाद्भतेन अनुरागरस- रजितमनसः कुसुमकुङ्कुमरागरञ्जितवाससश्च कृताः। तस्मिन् पत्तने न केवलं मनुष्या अपि तु शकुनयोऽपि उभयथाऽरणतामुपगता। अहो का कथान्येपां नीरक्षीरविवेकरित्तो राजहंसोऽपि कोकनद- च्छविमाश्रयति मनसा वपुषा च । तस्मिन् पत्तने शृङ्गारमूत्तेभंगवतो मिरतया युद्धवीरधर्मवीरहासनामानो भूपोपमन्त्रिणो रत्यैव नियुक्ता। यूनोरवेतप्रतिपादकयो सह सहस्ययो. सदेव तन स्थितीरत्यै- वाकृता, तर शीताधिक्यात् सतोस्तयोर्युवानो न जानुचित् वियुज्यते। ग्रीष्ममानपूर्वानुरागा वियोगप्रयोजका यूनोरिति तेषां नास्ति तन प्रचुरः प्रचारः । वसन्तवर्षाशरदां भेदाभेदप्रयोजकाना वर्तत एव तन स्थितिः। प्रेमभक्तिप्रवर्तकस्तपस्योऽपि तनास्त्येव । रतेः प्रेमप्रणयस्नेहमानादयो दश पुना उत्तरोत्तरं ज्येष्ठा बभूयुः । शृङ्गारमूर्तर्भूपस्य परिपन्थिनो रोद्रकरणधीभत्सभयानका नगरा- न्तिकमपि नायान्ति । भागवतं मर्यादामयतया स्थितं राम शासनं स्थिरीकृत्य तत्पुरं पालयति । अभ्यस्तशास्त्रो नाम सेनापतिनिरन्तरं नगराबहिरेव परिभ्रमति न नगरान्तिकमायाति । दृग्दर्शनवचनाभि- शनामानो परस्यान्तवृत्तान्ताभिसी परीक्षको रत्यय नियोजितो। दुईप- हदुर्धराशदु.सझनामानो गोपुरवहिप्रदेशस्थाः सन्ति चत्वारः प्रतीहारा रत्यैव व्यापारिता., उक्तपरीक्षकद्वयपरीक्षितानेच जनान्। नगरान्तर्गन्तुमादिशन्ति । इत्थं सम्पन्ने नगररचनादिवैपरीत्ये प्रथमतो * मह नारायणोऽनन्तो ब्रह्मा विष्णुमहाविराट् । धर्म क्षुदविराट्सपो गना लक्ष्मी सरस्वती । स्वं विष्णुमाया सावित्री तुलसी ध गणेश्वर । नरनारायणावृती ॥ कपिरो दक्षीगा यशो प्रझनाच योगिन । पवनी यरवन्द स्य्यों रदो हुताशन ॥

·१४ भूमिका मतिस्थिरीकते विशेपत्र्यवहारेऽपि रतिपरीत्यमन्वतिष्ठत् । यावन्मति- रासीत् तया निगमगोचरो धर्म उररीकृत आसीत् । निष्काशितायां तस्यां हादिनीसारसविद्रूपया रत्या धर्मत्वेन य पन्थाः पुरा आहत आसीत्ततो विपरीतमेवायनमाविष्कृतम् । अधर्मो धर्मत्वेन आदतः, अनाचार आचारत्वेन, असत्यं सत्यत्वेन, असन्तोपः सन्तोपत्वेन अनादर आदरत्वेन, अविनयो विनयत्वेन, किंबहुना निखिलोऽपिव्य- वहारविसरो वैपरीत्यं नीतः । यत्रानलकृतिरेवालतिः, स्त्रिय एव पुरुषाः, पुरुपा एव स्त्रियः, ज्ञानमेवाज्ञानम् , सुखमेव दुःखम् , दुःसमेव सुखम्, निकृष्टत्वमेवोत्कृष्टत्वम्, तम एव प्रकाशः, निषेध एव विधिः, अनुत्तरमेवोत्तरम् , अशिरस एव सहस्रशिरसा, अचक्षुष एव सहस्त्रचक्षुषः, अवाहव एवं सहस्रवाहवः, अपद पव सहस्त्रपदः अनिद्रितत्वमेव सनिद्रितत्वं, वियोग एवं संयोगः, संयोग एव वियोगः, मरणमेव जीवनम् , जीवनमेव मरणम् , लघुत्वमेव गुरुत्वम् , स्तुति- रेव निन्दा, निन्दैव स्तुतिः, नतिरेव परमोन्नतिः, व्यय एव लाभा, विस्स- अगत्वमेव सगर्वत्वम् , सकामत्वमेव अकामत्वम् , रविरेव यन्द्रः, चन्द्र एव रविः, असन्त एव सन्तः,असतीत्वमेव सती- त्वम् , सतीत्वमेवासतीत्वम् , अकीर्तिरेय कीर्तिः, निग्रह एव अनुग्रहः व अफचय एव कवयः, शिप्या एव गुरवः इत्यादिविपरीतो व्यवहा- रवारः कविना सोदाहरणमुपन्यस्तः । प्रथममिदमत्र विचारणीयम्-प्रेमपत्तनं किम् ? मधुरमेचकर का? रतिथ्य फेति? ग्रद्यपि संक्षिप्तेनामुना फयांशेन प्रेमपत्तनं वृन्दावनम् , मधुरमे. चको नयनीरदवपुः शृंगारसारो भगवान् यजेश्वरः । रतिर्महामायाङ्क- ररूपा परमपुरुस्प्रेयसो श्रीराधयेति सामान्यतः पाठकवृन्देनोनायासे. गमन्योपासकाश भारतस्याश्च धष्णयाः । एमिश्च गोलोको मान्यरष्टः 802.१० ५५५-५६ रणमेव स्मरणम्, कदाचन 11 ·भूमिका नाधिगनं भवेत् । तथापि प्रेमपत्तनस्य कथं गगने स्थितिः, कच तन्महिमा, फिमाकारं तत् ? भगवतो वासुदेवस्य कीटगस्ति स्वरूपम् , किमाहात्म्यम् , फास्तस्य पलभाः, के पार्षदाः । हादिनीसारसंविदू- पाया रतेमहिमा कोश इति विशेषतो जिज्ञासा सर्वसाधारिणी प्रस्तमन्यसम्पादनलायां मयाप्यनुभूता। अतोऽत्रेतत्सम्प्रदायन- न्थेभ्यः पुरावृत्तेभ्यश्च यत्किश्चिदधिगतं तदभिधीयते-- प्रेमपत्तनम्- अनेककोटिब्राह्माण्डभाण्डोपरि वर्त्ततेऽमन्दानन्दमयमाश्चर्यचर्या- परिकलितं मन्जुलवजुलादिनिकुखललितं मन्दारमरन्दविन्दुवृन्दा- चितं सुरभिसन्दोहशोभितं नमस्यानामपि नमस्यं परमरहस्य विविधैश्वर्य परम्परानिचितं नृत्यगीतनिरन्तरं स्थानमूर्द्धन्यं वृन्दावनं नाम । तदुक्तं पाने- गुह्याद् गुह्यतरं पुण्यं परमानन्दकारणम् । अत्यन्दतं रहःस्थानं रहस्यं परमं पदम् ॥ सात्वतां स्थानमूर्धन्यं विष्णोरत्यन्तदुर्लभम्। नित्यं वृन्दावनं नाम ब्रह्माण्डोपरि संस्थितम्॥ तत्र फैशोरवयसं नित्यमानन्दविग्रहम् । गीतनाट्यकथालापंस्मितवर्क निरन्तरम् ॥ शुद्धसत्त्वैः प्रेमपूर्णईष्टं तद्वनाश्रयैः । पूर्णब्रह्मसुसे मग्नः स्फुरत्तन्मूर्तितन्मयम् ॥ भुजंगशत्रुनृत्याढवं सकलामोदविभ्रमम् । नानावणेश्च कुसुमैस्तद्रेणुपरिपूरितम् ॥ पूर्णेन्दुनित्याभ्युदयं सूर्यमन्दांशुसेवितम् । अदुःसं दुःपरिच्छेदं जरामरणवर्जितम् ॥ अक्रोध गतमात्सर्यमभिन्नमनहंकृतम् । पूर्णानन्दामृतरसं पूर्णप्रेमसुखार्णवम् ॥

·भूमिका गुणातीतं महद्धाम पूर्णप्रेमस्वरूपकम् । यत्र वृक्षादिपुलकैः प्रेमानन्दाचवर्पितम् ॥ किं पुनश्चेतनायुक्तैर्विष्णुभक्तैः किमुच्यते । गोविन्दाविरजःस्पर्शात् नित्यं वृन्दावनं भुवि।। सहस्रदलपद्मस्य वृन्दारण्यं वराटकम् । यस्य स्पर्शनमात्रेण पृथ्वी धन्या जगन्नये ॥ गुह्याद्रुह्यतमं रम्यं मध्यं वृन्दावनं भुवि । अक्षरं परमानन्दं गोविन्दस्थानमव्ययम् । गोविंददेहतोऽभिन्नं पूर्णब्रह्मसुखाश्रयम् । मुक्तिस्तत्र रजःस्पर्शात्तन्माहात्म्यं किमुच्यते ॥ जितमिति स्तोत्रेऽपि- लोफवैकुण्ठनामानं दिव्यसाद्गुण्यसंयुतम् । अवैष्णवानाममाप्यं गुणत्रयविवर्जितम्॥ नित्यसिद्धः समाकीर्ण त्वन्मयैः पाञ्चकालिकः। सभाप्रासादसंयुक्तं वनैश्चोपवनैः गुभम् ॥ वापीकूपतडागैश्च वृक्षपण्डैः सुमण्डितम् । अप्राकृतं मुरैवेद्यमयुतार्फसमप्रभम् ॥ प्रकृष्टसत्त्वराशि त्वां कदा द्रक्ष्यामि चक्षुषा । कीडन्तं रमया सा॰ लीलाभूमिपु केशवम् ॥ इदमत्र तत्त्वम् इति प्रकृत्य सिद्धान्तरत्ने यलदेवविद्याभूषणे- रप्यवाचि- "अनन्तविज्ञानानन्दयपुपो भगवतः स्थचिच्छक्तिविलासमयं (प्रतिस्पर्शशुन्यमपरिच्छिन्नं । स्वमहिमसयोमशन्दितं पुरमति- विस्तीर्णयहभूमप्रसादोपमं चकास्ति । यन्न नानाविर्भावपरिकर- परिच्छदस्यच्छन्दममावेशोचितान्यतिविशालनीवृधिलयमयानि निरुप- मराननीलकुगयिन्दचन्द्रकान्तादिकान्तानि पिचित्रप्राचीरचत्वरमामा- दादिमदायानानि मणिचिमतदाफपीयूपपूर्णसरिसरोयापीकृपानि ·॥ भूमिका कर्पूरपूरायमाणरजांसि प्रतिक्षणसमुल्लासतरवल्लीगुल्मानि रम्यविह- गादिसत्वसंदोहानि कमनीयविमानाचलिवियन्ति धामानि स्फुरन्ति । येपु परमालौकिकरूपसम्पन्ना मुक्ता नित्यमुक्ताश्च साम्यहि तितया धीदव्या सह विविधविनोदवन्तं नानाविधैरुपचारैरनुकूलयन्ति" इति । पाञ्चरात्रेऽपि- विप्वद्रीच्येव वाग् वेदा अद्रयः कनकाव्यः। जलं ब्रह्मद्रवः साक्षाद् द्रुमाः स सुरद्रुमाः जनाः परिजना यत्र धेनवः कामधेनवः। श्रीमवृन्दावन स्थान्तः प्रदेशो रतिराज्यभूः ॥ प्रेमपत्सनटीकायामपि- 'तनगरं च लीलापरिकरात्मकनित्यसिद्धासक्तजननिवासस्थानं श्रीवृन्दाबनान्तर्मण्डलमेव । 'भगवतः प्रकाशविशेपे वृन्दावने वनं मेदे- हरूपकम्' इत्युक्तम् । चैतन्यचरितामृते च- प्रकृतिर पार पर व्योम नाम धाम । कृष्णविग्रह ये छे विभुत्वादि गुणवान् ॥ सर्वग, अनन्त ब्रह्म वैकुण्ठादि धाम । कृष्ण कृष्ण अवतारेर ताहाइ विश्राम ॥ ताहार उपरि भागे कृष्णलोकस्याति । द्वारका मथुरागोकुल विविधत्बे स्थितिः॥ सर्वोपरि श्रीगोकुल ब्रजलोक धाम । श्रीगोलोक श्वेतद्वीप वृन्दावन नाम ।। सर्वग अनन्त विभु कृष्ण तनु सम । उपर्यधो ध्यापिया छे नाहिक नियम ॥ ब्रह्माण्डे प्रकाश तार कृष्णर इच्छाय। एकइ खरूप तार नाहि दुइ काय* ॥ & मूलसंस्कृतपुरतवालामे वगमापामयाचैतन्यचरितामृनावमिदम् । २ ·१८ भूमिका . 'अन्यत्रापि- "प्राकृते प्रलयं प्राप्ते व्यक्तेऽव्यक्तं गते पुरा ‘शिष्टे ब्रह्मणि. चिन्माने कालमायातिगेऽक्षरे ॥ ग्रह्मानन्दमयो लोको व्यापी चैकुण्ठसंशितः। निर्गुणोऽनाद्यनन्तश्च चर्त्तते केवलेऽक्षरे ।। अक्षरं परमं ब्रह्म चेदानां स्थानमुत्तमम् । तल्लोकवासी हि जनः स्तुतो वेदैः परात्परः ॥ चिरं स्तुत्या ततस्तुष्टः परोक्षः प्राह तान् गिरा। तुष्टोऽस्मि त भोः प्राशा वरं यन्मनसेप्सितम् ॥ श्रुतय ऊचुः- ब्रह्मति पठ्यतेऽस्माभिर्यदूपं निर्गुणं परम् । वाङ्मनोगोचरातोतं ततो न ज्ञायते तु यत् ॥ आनन्दमात्रमिति यद्वदन्तीह पुराविदः । तद्रूपं दर्शयास्माकं यदि देयो घरो हि नः ॥ श्रुत्वैतद् दर्शयामास स्वं लोकं प्रकृतेः परम् । केवलानुभवानन्दमात्रमक्षरमध्यगम् यत्र वृन्दावनं. नाम वनं कामदुधैः द्रुमैः। मनोरमं निकुमाढ्यं सर्वतुरससंयुतम् ।। यत्र गोवर्द्धनो नाम सुनिसरदरीयुतः। रतधातुमयः श्रीमान् सुपक्षिगणसङ्कलः ॥ यत्र निर्मलपानीया कालिन्दी सरितां धरा । रत्नवद्धोभयतटी हंसपद्मादिसङ्कला ॥ नानारासरसोन्मत्तं यत्र गोपीकदम्बकम् । तत्कदम्बकमध्यस्थः किशोरातिरच्युतः ।। दर्शयित्येति च माह घूत कि फरवाणि यः । दृशो मदीयोलोकोऽयं यतो नास्ति परं पदम् ॥" इत्यादि। ..

·भूमिका श्रीगोस्वामिफडचायामपि- "मायातीते व्यापियैपुण्डलोके पूर्णेश्वर्य श्रीमतुर्दूहमध्ये रूपं यस्योद्भाति" इत्यादि। वैकुण्टांगिरूपस्य सर्वोपरिविराजमानस्य तनगरस्य कथमवनि- तलेऽवस्थितिरिति शङ्का न कार्या, “यन यत्र भगवानवतरति तम तांशेन पूर्णस्वरूपेण च चैकुण्ठमयतरति, तत्र तदनं चायात्येव इति शास्त्रे प्रसिद्धमिति प्रेमपत्तनटीकायामुक्तः । यथाऽवतारिणो भगयतः 'पते चांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्' इत्यादिवचनचयैः पूर्णस्वरूपेणापतरणं विश्रुतचरम्, तथैव तनगरस्याप्यवतार इति न किमप्यासमक्षस्यम् । तदुक्तं प्रकारान्तरेण स्कान्देऽपि- "या यथा भुवि वर्तन्ते पुर्यो भगवतः प्रियाः। तास्तथा सन्ति चैकुण्ठे तत्तल्लीलार्थमाहताः ॥” इति । न च तस्य ताहरू महिमा न सर्वैयनगोचरीक्रियते इति वाच्यम् , भगवद्भक्तिभरभुसोत्तमाहा रतेरनुज्ञया तदनुचरैरापप्तमयेशा रतिराज्यसीमानमुपगता एव केचन उक्तचरं तन्महिमानं नयनगो- चरीकर्तुं शक्नुवन्ति, अन्ये बहिरेव तिष्ठन्तीति पूर्वमुक्तः । थासु दिव्य- त्यास्फूतिरत्वसंस्कृतदृशामेघ, भगवति नरदारकादिवदिति सिद्धान्त- रत्नाच । सायुज्यमुक्तिभाजोऽपि भगवचरणरति विना यन गन्तुं न शायन्ति । तत्र अनासादितभक्तिगन्धानां प्राकृतानां न प्रवेश इति किमाश्चर्यम् । अधुनातना यथाकथञ्चित् प्रविष्टा अपि तादृशदृष्ट्यभा- यात्प्रपञ्चसदृशमेय तत्पुरं पश्यन्ति-अत एवोक्तं चैतन्यचरितामृते- चिन्तामणि भूमि कल्पवृक्षमय वन । चर्मचक्षु देखें तारे प्रपञ्चेर मन ॥ प्रेमनेत्र देखें तार स्वरूपप्रकाश । गोपगोपीसङ्गे जाहा कृष्णेर विलास ॥. ये पुनर्भगवदनुगृहीता भगवति दृढां रति विभ्रति, ते तथैव तन्न- ·२० भूमिका गरमहिमानं पश्यन्ति । तथाहि म्लेच्छोऽपि यवनकविः भगवत्प्रेमपूर परिप्लुतस्वान्तो महान् रसखानो वृन्दावनवत्कान्तं त्रिलोक्यामपि नापश्यत् स्थानम् । स्थाने महात्मनस्तस्येदृशी मतिः। भक्तप्रवरः स आह स्मः। मानुप हो तो वही रसखान बसौं संग गोकुल गाँव के ग्वारन । जो पशु हो तो कहा वसु मेरो चरौं नित नन्द की धेनु मँझारन ॥ पाहन हो तो वही गिरि को जो कियो हरि छन पुरन्दर धारन । जो खग हो तो वसेरो करौं मिलि कालिन्दि कूल कदम्ब की डारन ॥ या लकुटी अरु कामरिया पर राज तिहूँ पुर को तजि डारौं । आठहुँ सिद्धि नवौ निधि के सुख नन्द कि गाय चराय विसारौं ॥ नैनन तूं रसखान जवै ब्रज के यन याग तड़ाग निहारौं। केतिक ही कलधौत के धाम करील के कुञ्जन ऊपर थारौं ॥ प्रेमाअनाक्तया दृशा तत्रत्यं करीलनिकुञ्जमपि कलधौतधामतो मञ्जलं पश्यति । अनेकैः फलधौतृधामभिस्तस्य निर्मन्छनं च करोति । भगवदधिष्ठितमुपवर्णितपूर्व रतेन्द्रसारनिर्मितं मन्दिर केन निर्मन्छनी- कुर्यात् । नैयास्ति ब्राह्माण्डमाण्डोदरे तादृगपूर्व वस्तु । भागवतेपि निपुणमुक्तम्- न पारमेप्ठ्यं न महेन्द्रधिष्ण्यं न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा वाञ्छन्ति यत्पादरजाप्रपन्नाः ॥ इति ।। मधुरमेचक:- मधुरः क्षाररममयोऽत पघ मेचकः श्यामसुन्दरतनुगवान् श्रीकृष्ण इति प्रस्तनन्धव्याण्यामातन्यताऽद्भुतेन तस्य गृहारमय- त्यच "Zारः सग्नि मूर्तिमानिय मधौ मुग्धो हरिः मोडति" 'जा- रसारसर्वस्वम्' इति जयदेवविल्यमहलोनिप्रमाणद्वयमुद्धृत्य मधुर मेवकपदन भगवान् श्रीकृष्ण पवान थियक्षित इनि स्पष्टीरतम् ।

·। विद्यते। -- भूमिका २१ मत्स्यकूर्मवराहादयोऽशावतारा यस्यांशाः कृत्मशक्तिव्यसी अंशिरूपी स भगवान् अस्ति तनगरस्याधिपतिः। सर्वत्र पदे पदे विततोऽस्ति तस्य महिमा, फा सलु तं वक्तुं शक्नोति साकल्येन । अत्र यद्यपि- असितगिरिसमं स्यात्कजलं सिन्धुपाने सुरतरुवरशासा लेसनी पत्रमुर्ती । लिपति यदि गृहीत्या शारदा सर्वकालं तदपि तव गुणानामोश ! पारं न याति ॥ इयमुक्तिरेवौचितीमावहति । तथापि तन्महिमानं प्रकृत्य किञ्चिद- नोच्यते । पाझे तावत्- यदनिनसचन्द्रांशुमहिमान्तो न तन्माहात्म्यं कियहेवि ! प्रोच्यते त्वं मुदा शृणु ॥ अनन्तकोटिनह्माण्डे अनन्तत्रिगुणोच्छ्रये। तत्कलाकोटिकोट्यंशा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः॥ सुटिस्थित्यादिना युक्तास्तिष्ठन्ति तस्य वैभवाः । तद्रूपकोटिकोट्यंशाः कलाः कन्दर्पविग्रहाः ॥ जगन्मोहं प्रकुर्वन्ति तदण्डान्तरसंस्थिताः । तद्देहविलसत्कान्तिकोटिकोट्यंशको विभुः ।। तत्प्रकाशस्य फोट्यंशरग्मयो रविधिग्रहाः। स्वदेहकिरणः परानन्दरसामृतैः॥ परमामोदचिदूपनिर्गुणस्यैककारणैः तदंशकोटिकोट्यंशा जीवन्ति किरणात्मकाः ॥ तदविपकजद्वन्द्वनखचन्द्रमणिप्रभा आहुः पूर्णब्रह्मणोऽपि कारणं वेददुर्गमम् ॥ तदंशसौरभानन्तकोट्यंशो विश्वमोहनः । तत्स्पर्शपुप्पगन्धादिनानासौरभसम्भवः तप्रिया प्रकृतिस्त्वाद्या राधिका कृष्णवल्लभा । तत्कला: कोटिकोट्यंशा दुर्गाद्यास्त्रिगुणात्मिकाः || .. तस्य । ॥

·२२ -- भूमिका तस्या अधिरजःस्पर्शाद् विष्णुकोटिः प्रजायते । इति । भक्तानन्दविवृद्धिदो भगवान् श्रीकृष्ण एवास्ति मुख्यं भगवतत्त्वम् । अन्ये मत्स्यकूर्मादयोऽचतारा अकृत्स्मशक्तिव्यनिस्तस्य विलासांश- कलापदेनाभिधीयन्ते । अत एवोक्तं भागवते- 'एते चांशकलाः पुंसः कृष्णास्तु भगवान् स्वयम् ।' 'अष्टमस्तु तयोरासीत् स्वयमेव हरिः किल ॥' इत्यादि । केचिद् वदन्ति तस्याशं ब्रह्म चिद्पमव्ययम् । तद्दशांशं महाविष्णुं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ इति चान्यत्रापि । एपास्य महिम्नो दिक् । तस्य प्राकृता मूर्तिमदोमजास्थिसंभवा ॥ स योगित्वादीश्वरत्वात् सत्यरूपोऽच्युतो विभुः । सौन्दर्यसारसर्वस्वस्य माधुर्योफसस्तस्य सौन्दर्यमाधुर्य अपि वर्णनातीते। अत एव स भगवान् माधुर्यनिधिस्तमपरिकलितपूर्व स्वं माधुर्यपूरं मणिमुफुरे प्रतिविम्बगतं घिलोक्य राधिकेव सरभ- समुपभोक्तुं कामयते । उक्तञ्चात्र विषये- माधुर्योको नाधुना वर्णनीयं रूपं यूनोरीहते यत्समीक्ष्य । रतादर्श हन्त कृष्णः सतृष्णं राधाभाव राधिका कृष्णभावं ।। इति । प्रणतपटलीनां मधुरिम्णो गोपाङ्गनानामेकीभूतप्रेम्णो विनर्यासस्य तस्य माधुर्यं वर्णनातीतमिति किमत्र चित्रम् । तस्य नामाक्षरयोरपि यन्माधुर्यमनुभवन्ति सन्तस्तस्य तुला नास्ति लोकत्रयेऽपि । अत्र विषये पण्डितराजजगन्नाथमहोदयानामियं पदायली नृत्यति सर्वेषां रसनारङ्गे- मृद्धीका रसिता सिता समशिता स्फीतं निपीतं पयः। स्वर्यातेन सुधाप्यधायि कतिधा रम्माधरः खण्डितः॥ सत्यं ब्रूहि मदीयजीय ! भवता भूयो भवे भ्राम्यता । कृष्णेत्यक्षरयोरयं मधुरिमोद्गारः कचिल्लक्षितः॥ अलं पल्लवितेम।

·२३ भूमिका रतिः- रतिस्तु तस्यैव भगवतो हादिनीशक्तिः श्रीराधिकेय । उक्तं श्री- गोसामिकडवायाम्। "राधा कृष्णप्रणयविकृतिहादिनीशक्तिरस्माद् । एकात्मानावपि भुधि परं देहभेदं गतो तो" ॥ इति चैतन्य चरितामृते तु हादनीतोऽप्युरप्टतमत्वं तस्या उत्तम्- कृष्णे भगवत्ता ज्ञानसंवितेर सार। ब्राह्मशानादिकः सय तार परिवार हादिनीर सार प्रेम प्रेम सार भाव । भावर परम काष्ठा नाम महाभाव ॥ महाभावस्वरुपा श्रीराधा ठाकुरानी। सर्वगुण पनि श्रीकृष्णकान्ता शिरोमनी ॥ एतदेवाभिप्रेत्य प्रेमपत्तनटीकायाम्-- "रतिस्तु रसपक्षे तत्स्थायिभावाख्या, श्रीकृष्णपक्षे महाभावस्व रूपा धीराधैय, 'महाभावस्वरूपेयम्' इत्युक्तरतेमहामावाङ्कररूपत्वात् कार्यकारणयोरभेदोक्त्या रतिः श्रीराधैवेति व्याख्यातम् । तदासक्त्या मधुरमेवकेन निजेचर्य विस्मृतमिति समस्तग्रन्थविवक्षितम्" इति । उज्ज्वलनीलमणी च- तयोरप्युभयोर्मध्ये राधिका सर्वथाधिका। महाभावस्वरूपेयं गुणैरतिवरीयसी ।" इति वृहद्गोतमीयतन्त्रेऽपि- देवी कृष्णमयी प्रोक्ता राधिका परदेवता। सर्वलक्ष्मीमयी सर्वकान्तिः सम्मोहनीपरा॥ श्री ब्रह्मसंहितायामपि- आनन्दचिन्मयरसप्रतिभाविताभि. स्ताभिर्य एव निजरूपतया कलाभिः ।।

·. २४ भूमिका गोलोक एव निवसत्यखिलात्मभूतो गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥ तस्या महाभावस्वरूपता पधैरेभिः स्फुटं परिचीयते । पाद्मादिपु पुराणेषु पदे पदे सा समुपवर्णितास्ति, अधिकं तत्रैवावलोकनीयमिति । एतत्सर्व स्पष्टं विशदयितुं पौराणिक किञ्चिदन प्रस्तूयते-पौरा- णिकास्तावदामनन्ति *--परमात्मा, नभो, दिशः, कालः, विश्वगोला, गोलोकः, प्रकृतिरिति सप्त तत्वानि सन्ति नित्यानीति।सदातने गोलोके प्रकृतिसहचरो भगवानादिपुरुप एघ प्रथममास । प्रकृतिश्च नासीत्ततो भेदवती। सा हि वह्नौ दाहिका शक्तिरिव, इन्दावभिख्येव, प्रभाकरे प्रभेव परमात्मन्यभेदेन तिप्रति । प्रकृतिहि सर्वशक्तिस्वरूपा तया सहितः परमात्मा शक्तिमानभिधीयते । सैव भगवती तया युतो भग- वानुच्यते । स्वेच्छामयोऽसौ देवः साकारो निराकारश्च विद्यते । योगि- नस्तं तेजोरूपं निराकारं पश्यन्ति, वैष्णवास्तु तेजस्विनमन्तरेण कस्य तेज इति विप्रतिपत्ति प्रदर्यत्थं भगवन्तं ध्यायन्ति- तेजोमण्डलमध्यस्थं ब्रह्म तेजस्विनं परम् । स्वेच्छामयं सर्वरूपं सर्वकारणकारणम् ॥ अतीवसुन्दरं रूपं विभ्रतं सुमनोहरम् । किशोरवयसं शान्तं सर्वकान्तं परात्परम् ॥ नवीननीरदाभासधामक श्यामविग्रहम् । शरन्मध्याह्नपद्मोघशोभामोचनलोचनम् मुक्ताच्छपिविनिन्द्यैकदन्तपङ्क्तिमनोरमम् । मयूरपिच्छचूडञ्च मालतीमाल्यमण्डितम् ॥ सुनसं संलितं कान्तं भक्तानुग्रहकारणम् । ज्यलदग्निविशुद्धकदन्तपक्तिमनोरमंत्र, द्विभुजं मुरलीहरतं रतभूषणभूषितम् । सर्वाधारञ्च सर्वेशं सर्वशक्तियुतं विभुम् ॥ देयीमागपत्तम् , स्क. ११०२।३। । ॥

·भूमिका सर्वेश्चर्यप्रदं सर्वस्वतन्नं सर्वमङ्गलम् । परिपूर्णतमं सिद्ध सिद्धेशं सिद्धिकारकम् ॥ ध्यायन्ते चैष्णयाः शश्यत् देवदेवं सनातनम् । जन्ममृत्युजराव्याधिशोकभीतिहरं परम् ॥ चयसो ब्राह्मणा यस्य निमेष उपचर्यते । स चात्मा स परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयते ॥ एकको न रममाणो द्वितीयमिच्छन् सृष्ट्युन्मुसः स स्वेच्छया द्विधा बभूव । तस्य वामांशो वामारूपः दक्षिणांशश्च पुरुषरूपो बभूव । अथ रासोल्लासे सुरसिको रासेश्वरश्चन्द्रविम्बवन्द्यवदनया तया साकं रासमण्डले चिरं चिकोड। क्रोडावसाने परिश्रान्तो जगत्पिता तस्यां वीर्यमाधत्त । तदा श्रान्तिमुपगतायास्तस्याः श्रमजलेन विश्वगोलक सकलं परिपूर्णमभवत्। एवं गर्भमाधाय सा भगवती कृष्णविच्छक्तिर्मन्वन्तरशतं कृष्ण- तेजसा जाज्वल्यमाना सुपाव स्वर्णाभमतिपृथुलं डिम्भमेकम् । तादृशं विपुलाकारं तमलोक्य दूयमानमानसा सा सलिलाप्लुते विश्वगोलके तं निचिक्षेप । तस्य त्यागं दृष्ट्वा हा हेति प्रलपन भगवान्- यतोऽपत्यं त्वया त्यक्तं कोपशीले ! च निष्ठुरे।। भव त्यमनपत्यापि चाद्यप्रभृति निश्चितम् ॥ या यास्त्वदंशरूपाश्च भविष्यन्ति सुरस्त्रियः। अनपत्याश्च ताः सर्वास्त्वत्समा नित्ययौवनाः ॥ इति देवीं शशाप । तस्मिन्नेवासरे देव्यास्तस्या जिद्वाग्रात् शुद्धस्फटिकसं- फाशा कन्यकैका समजनि । अथ साकृष्णप्राणाधिदेवी द्विधा संजाता। तस्यावामा कमलालयारूपेण परिणतं दक्षिणार्द्धश्च राधिकारूपेण । कृष्णोऽपि द्विधा समभवत्-दक्षिणाद्धों द्विबाहुः, वामाईनश्चतुर्याहु- रिति । देव्या जिह्वाग्रादुत्पन्नां शारदां कमलालयाञ्च कृष्णश्चतुर्याहवे विष्णवे प्रादात् । विष्णुश्च ते समादाय वैकुष्ठमगच्छत् । रासेश्वरी तु गोलोकाधिपतेः श्रीकृष्णस्य सनिधिमलतवती । चैकुण्ठं ·२६ भूमिका गतवतो भगवतो नारायणस्याङ्गात् सहस्रशः पार्षदाः संवभूवुः, कमलालयाजाच्च कोटिशो न्यकृता-सरसो दास्यः। तथैव गोलोक- मण्डनस्य कृष्णस्य लोम्नां विवरतो वयसा तेजसा च समा असंख्या गोपाः सखाताः, राधायाश्च रोमकूपेभ्यो रूपेण वयसा च तत्समा गोपकन्यकाः । सर्वा अपि ता रत्नभूषणभूषिताः सुस्थिरतारूण्यो मसभापिण्यो राधातुल्या आसन् । स किल प्रक्षिप्तोऽर्भकः ब्रह्मवयोमितकालपर्यन्तं जले तिष्ठन् द्विधाऽभवत् । तन्मध्ये शतकोटिरविप्रभः क्षुधापीडितो रोरूयमाणः शिशुरदृश्यत । मातापितृभ्यां परित्यक्तोऽसंख्यब्रह्माण्डनाथोऽप्यसा- वनाथवदूर्ध्वमपश्यत् । स्थूलादपि स्थूलतमः स एव विराड्नाम्ना प्रथितिमुपगतः। सखलु विराट् भगवतः श्रीकृष्णस्य पोडशांशोऽस्ति। सर्वविञ्च राधाप्रकृतेरुत्यन्नत्वात् प्राकृतो महाविष्णुरमिधीयते । अस्य प्रत्येकं लोमकूपेषु सन्ति अनेके क्षुद्राः विराजः। तेषां संख्यां कृष्णोऽपि नहि वक्तं क्षमः। तत्तत्क्षुब्रह्माण्डस्थानां ब्रह्मविष्णुशिवादीनामपि नास्ति संख्या । पातालाद् ब्रह्मलोकपर्यन्तमभिधीयते ब्रह्माण्डम् । तत्र सन्त्यनेके लोकास्तेषामुपरिविद्यते चैकुण्ठं विष्णोर्धाम । तम्य ब्रह्माण्डात् बहिर्वति नित्यमप्रासानञ्चास्ति । तदुपरि विराजते सदातनो गोलोकः । कृष्णयदपारमहिमशालिनस्तस्य महिमा विद्यते तावद् वाचामविषयः । सोऽयं गोलोकः तस्य मार्गश्च स्कन्दपुराणे इत्थमुपवर्णित:- मेकरनं ममामढो नारदो दिव्यया दृशा। श्वेतढीपं च तग्रस्थान् पश्यन्मुक्तान् सहनशः॥ यासुदेवे भगवति दृष्टिमायध्य तत्क्षणम् । उत्पपात महायोगी सद्या प्राप च धाम तत् ॥ प्राप्य येतं महादीपं श्वेतान् चन्द्रप्रमान् शुभान् । पूजपाAIR शिरसा मनमा तैश्च पृजितः ।। दिशुम परमं स च राष्ट्रपरः स्थितः । भनामेकान्तिकं विष्णोर्बुद्ध्या भागयतास्तु ते ॥

·तमूचुस्तुष्टमनसो जपत्र द्वादशाक्षरम् । चेतमुक्ता ऊचुः- मुनिवर्दी भवान्भक्तःकृष्णस्यास्ति यतोऽत्र नः । दृष्टयान् देवदुर्दशान् किमिच्छन्नथ तृप्यति ॥ नारद उवाच- भगवन्तं परं ब्रह्म साक्षारकृष्णमहं प्रभुम् । द्रष्टुमुत्कोऽसि भक्तेन्द्रास्तं दर्शयत तत्प्रियाः ॥ स्कन्द उवाच- तदैकः श्वेतमुक्तस्तु कृष्णेन प्रेरिनो हृदि । पहि ते दर्शये कृष्णमित्युक्त्वा पुरतोऽभवत् ।। प्रहष्टो नारदस्तेन साकमाफाशयमना। पश्यन् धामानि देवानां तत ऊर्ध्वं ययौ मुनिः ।। सप्तपोश्च ध्रुवं दृष्ट्वाऽनासक्तः कुत्रचित्स च । महर्जनतपोलोकान् व्यतीयाय द्विजोत्तमः ॥ ब्रह्मलोकं ततो दृष्ट्वा श्वेतलोकानुगो मुनिः । कृष्णस्यैवेच्छयाऽध्यानं प्रापायावरणप्वपि॥ भूम्यतेजोऽनिलाकाशाहम्महत्यकृतीः ममात् । कान्या दशोत्तरगुणा प्राप गोलोकमद्भुतम् ।। धाम तेजोमयं तद्धि प्राप्यमेकान्तिकैहरे। गच्छन् ददर्श विततामगाधां धिरजां नदीम् ॥ गोपीगोपगणस्नानधौतचन्दनसौरभाम् फोफनदरम्यामिन्दीवरैरपि । तस्यास्तटं मनोहारि स्फटिकाश्ममयं महत् । भ्वतहरिद्रक्तपीतसन्मणिराजितम् ॥ कल्पवृक्षालिभिर्जुएं प्रथालाङ्कुरशोभितम् । स्यमन्तकेन्द्रनीलादिमणीनां सनिमण्डितम् ॥ - पुण्डरीका प्राप

·२८
भूमिका
नानामणीन्द्रनिचितसोपानततिशोभितम् ।
कूजद्भिर्मधुरं जुष्टं हंसकारण्डवादिभिः॥
वृन्दैः कामदुधानाञ्च पिवन्तीनां जलं शुभम् ।
उत्तीर्याथ धुनी दिव्यां तत्क्षणादीश्वरेच्छया ॥
तद्धामपरिखाभूतां शतशृङ्गामवाप
हिरण्मयं दर्शनीयं कोटियोजनमुच्छ्रितम् ॥
विस्तारे दशकोट्यस्तु योजनानां मनोहरम्।
सहस्रशः कल्पवृक्षैः पारिजातादिभिर्दुमैः ॥
मल्लिकाथिकाभिश्च लवङ्गैलालतादिभिः।
स्वर्णरम्भादिभिश्चान्यैः शोभमानं महीरहैः ॥
दिव्यैर्मृगगणे गैः पक्षिभिश्च सुकूजितः ।
दुर्गायितस्य तद्धाम्नस्तस्य रम्येषु सानुषु ॥
मनोशान् विततानक्षत् भगवदासमण्डपान् ।
वृतानुद्यानततिभिः फुल्लपुप्पसुगन्धिभिः॥
कपाट रतनिचितैश्चतुर्दारसुशोभनान् ।
चिनतोरणसम्पन्नः रतस्तम्भैः
सहस्रशः॥
जुष्टांश्च कदलीस्तम्भैर्मुक्तालम्वैर्वितानकैः ।
दूर्वालाजाक्षतफलैर्युक्तान्माङ्गलिकैरपि ।
चन्दनागरुफस्तूरीकेसरोक्षितचत्वरान् ।
सुश्नाव्यवादनिनदेहृद्यान् बहुविधैरपि ॥
तेषु यूथानि गोपीनां कोटिशः स ददर्श हु।
अनभ्यंयासोभूगभिः सद्रलमणिफङ्कले।
काञ्चीनूपुरकेयूरैः शोभितान्यगुलीयकः।
तापण्यरूपलावण्यः स्वरेशाप्रनिमानि दि॥
राधालक्ष्मीसवानि शृङ्गारिफकराणि च ।
मोगद्रव्यैर्य दुविधर्मण्डपेषु युतेषु
विलसन्ति चगायन्त्यो मनोमाः रुष्णगीतिकाः।

·२९
भूमिका
उपत्यकासु तस्याद्ररथ वृन्दावनाभिधम् ॥
कृष्णस्य राधिकायाश्च प्रियं तत्क्रीडनस्थलम् ।
कल्पद्रुमालिभी रम्यं सरोभिश्च सपङ्कजैः ॥
मल्लिकामाधवीकुन्दैर्लव यूंथिकादिभिः ।
मन्दशीतसुगन्धेन सेवितं मातरिश्वना॥
दधिमन्थनशब्दैश्च सर्वतो नादितं मुने।।
तद्वीक्ष्य सृष्टः स प्राप गोलोकपुरमुज्ज्वलम् ।।
यर्नुलं रखदुर्गञ्च राजमार्गोपशोभितम् ।
राजितं कृष्णभक्तानां विमानः कोटिभिस्तथा ॥
स्थै रत्नेन्द्रखचितैः किङ्किणीजालशोभितः ।
महामणीन्द्रनिकर रत्नस्तम्भालिमण्डितैः॥
अद्भुतैः।कोटिशः सौधैः पतिसंस्थैः मनोहरम् ।
विलासमण्डपै
रत्नसारविनिर्मितः॥
रत्नेन्द्रदीपततिभिः शोभित रत्नवेदिभिः।
केसरागुरुकररीकुङ्कुमद्रवचिंतम् ॥
श्रीकृष्णदर्शनायातै फब्रह्माण्डनायकैः ।
विरश्चिशङ्कराद्यैश्च चलिहस्तैः सुसङ्कलम् ॥
बजद्भिः कृष्णवीक्षार्थ गोपगोपीकदम्बकैः।
सुसङ्कुलमहामार्ग मुमोदालोफा तन्मुनिः ]
कृष्णमन्दिरमापाऽथ सर्वाश्चर्य मनोहरम् ।
नन्दादिवृषभान्यादिगोपसौधालिभिर्वृतम् ॥
चतुर्दारैः पोडशभिः दुर्गः सपरिसैर्युतम् ।
कोटिगोपवृतैकैकद्वारपालसुरक्षितैः ।।
रतस्तम्भकपाटेपु द्वापु स्वामस्थितेषु सः ।
उपविष्टान् क्रमेणैव द्वारपालान् ददर्श ह॥
वीरभानु चन्द्रभानु सूर्यभानुं तृतीयकम् ।
पमुभानुं देवमार्नु रामभानु ततः परम् ॥

·भूमिका
रत्नभानुं सुपार्श्व च विशालमृपमं ततः।
अशुं बलं च सुवलं देवप्रस्थं वरूथपम् ॥
श्रीदामानं च नत्वाऽसौ प्रविष्टोन्तस्तदाज्ञया ।
महाचतुपके वितते , तेजोऽपश्यद् महोशयम् ॥
तत्वेककालसम्भूतकोटिकोट्यर्कसन्निभम् ।
दिशश्च विदिशः सर्वा ऊर्ध्वाधो व्यामुवञ्च यत् ॥
कृष्णस्यानुग्रहो यस्मिन् स तेजसि समीक्षते ।
केवलं तेज एवान्ये पश्यन्ति न तु तं मुने ॥
तस्मिन् ददर्शाद्भुतदिव्यमन्दिरं विचित्ररत्नेन्द्रमयं मनोशम् ।
सिंहासनं तत्र मणीन्द्रसारै रत्नेन्द्रसारैश्च विनिर्मितं सः ॥
आश्चर्यकृत् प्रेक्षकमानसानां दिव्यं मुनिः प्रेक्षत भूरिहर्षः।
तत्राथ कृष्णं भगवन्तमैक्षनारायणं निर्गुणमास्थितं सः॥
सर्वशमीशं पुरुषोतमं च यं वासुदेवं च वदन्ति सात्वताः ।
यं केचिदाहुः परमात्मसंझ केचित् परं ब्रह्म परात्परञ्च ॥
ब्रह्मेति केचिद् भगवन्तमेके विष्णुं च भक्ताः परमेश्वरञ्च ।
फन्दर्पसाहनमनोहराङ्गं सदा किशोरं करुणानिधानम् ॥
अतिप्रशान्तारातिदर्शनीयं क्षराक्षेरभ्यश्च परं स्वतन्त्रम् ।
नैकाण्डसर्गस्थितिनाशलीलाविधायकापाङ्गानिरीक्षकञ्च ॥
अनेककोट्यण्डमहाधिराजं विश्वकवर्य नटपर्यवेषम् ।
नवीनजीमूतसमानवणे कर्णाल्लसत्सन्मकरामकुण्डलम् ॥
निजागनिर्यत्सितभूरितेजश्चयावृतत्वात् सितवर्णमुक्तम् ।
निनादयन्तं मधुरंच येणुं कृत्वा मुग्याप्रेऽम्बुजचायदोाम् ॥
जयासुशीलाललितामुखानां वृन्दैः मम्वीनां सह राधया च ।
समय॑मानं रमया च भामाकलिन्दजाजाम्यवतीमुलानाम् ॥
धर्मण दरमिलेमगध मानादिमिः संयतपाणियुग्मैः ।
निपेव्यमाणं च सुदर्शनानिंजायुधैनिधरैरनेकोः ॥
ममारमाणिक्यनुवर्णवर्णः सितैश्य फेचिनिगपार्षदाभ्यः ।
.

·भूमिका ३१ उपासित चक्रगदाजशहलसद्भुनन्दसुनन्दमुख्यः । श्रीदाममुरयरथ गोपवेषैर्भक्त्यानवनेद्विभुजैरनेकैः। उपास्यमानं गरुडेन चानतो विभूतिभिश्चाभिरानताभिः ।। दृष्ट्वा तमत्यद्भुतदिव्यमूर्ति तपसौरभ्यतापिलेन्द्रियः। आनन्दवारिप्रतिरुद्ध दृष्टिः प्रेम्णोरोमा सुपसंभृतोऽभूत् ॥ दण्डवत् तं नमस्कृत्य नारदः प्रेमविहलः । घद्धाञ्जलिपुटस्तस्थौ चीक्षमाणस्तदाननम् ॥ इत्यादि। [स्कन्द पु० वासुदेवमहात्म्यम् , अ० १५।१६] 'पुगणशानिमाननुसृत्यैव रचितं प्रेमपत्तनकथामुसमिति स्पष्टमनेन प्रतीयते । इति । समन्वयः चारः, अत्र पुनः पुनः पुराणादिवचनचयमुद्धृत्य प्रेमपत्तनपरिचये यत्नमादधतामस्माकमिदमस्ति तात्पर्यम्-यदस्मिन् प्रस्तुते पुस्तके- यताऽधर्म एव धर्मः, यनाऽविनय एव विनयः, यत्राऽनाचार एवा- यत्रासत्यमेव सत्यम् , यत्रासतीत्वमेय सतीत्वम् , इत्यादी. नामापाततोऽनाचारप्रतिपादकानामिव वचसामस्ति भूयस्त्वम् । अव- लोक्य तानि यचासि कश्चित् पेशलमतिपदिदं नाकलयेद् यदनाचार- प्रचारकमिदम्पुस्तकमिति । विपरीतभावनामिमां निरसितुं कीहक् तत्पत्तनं कीदृशाश्च तनत्या गुणवर्जिता जना इति परीक्षणमावश्यक कोटितामाटीकत । अत एव तदनुष्ठितमस्माभिः । तत्र जातमादंडितं क्षन्तव्य मनीषिभिः। इदानीमिदमत्र विचारणीयम् न्यतः पूततरं लोकान्तरं नास्ति, तादृशे पूर्वमुपवर्णिते आनन्दमयेऽतिशयपुण्यथिपाकजेन भगवदनु- ग्रहेण कृतवसतीनां गुणनयर्जिनानां जनानामावारानाचाररीति- रस्मसाधारणी न चेति। नास्त्येवास्मत्साधारणीति सकलजन- ·३२ भूमिका प्रसिद्धम् शास्त्रेषु च बहुशो यत्र तत्र समुद्घोपितम् । अत्रेदं निदानम्- यत् पदं लन्धुमनुप्रीयते धर्मः, सेव्यते सदाचारः, विनयसत्यवचनत्वा- दयो गुणाश्चोपाय॑न्ते प्राप्ततत्पदानां तु किमयशिप्यते यदर्थ तैस्तत्र यत्नः करणीयः। निस्वैगुण्ये पथि विचरतां को विधिः को निपेधः । [भागवतम् ] त्रैगुण्यविषया वेदा निस्पैगुण्यो भवार्जुन! [गीता] यदा यस्यानुगृह्णाति भगवानात्मभाषितः । स जहाति मतिं लोके वेदे च परिनिष्ठिताम् ॥ [ भागवतम् ] अधर्मो धर्मतामेति ह्याहते परमेश्वरे। धर्मोऽप्यधर्मतामेति तमनादृत्य भावितः ॥ इत्यादिवचनान्यपि तादृशां भगवत्प्रेमपूरपरिप्लुतस्वान्तानां धर्मा- धर्मवन्धननिर्मुक्तिमानन्ति । तानेव भगवद्भक्तशिरोमणीनुद्दिश्य गोस्वामिश्रीहरिवंशमहानु- भावैरप्यभिहितम्- कैशोराद्भुतमाधुरीभरधुरीणाङ्गच्छविं राधिकां। प्रेमोल्लासभराधिका निरवधि ध्यायन्ति ये तद्धियः ।। त्यक्ताः कर्मभिरात्मनैव भगवद्धर्मेऽप्यहो निर्ममाः । , 'सर्वाश्चर्यगतिं गता रसमयीं तेभ्यो महद्भ्यो नमः ।। अन्यच्च- लिखन्ति भुजमूलयोन खलु शङ्खचक्रादिकं । विचित्रहरिमन्दिरं न रचयन्ति भालस्थले ।। लसत्तुलसिमालिका दधति फण्ठपीठे न था। गुरोर्भजनविक्रमात् क इह ते महायुद्धयः॥ रसिकोत्तंसमहाभागेनापि- प्रौढप्रेममयं भाति यद् बजे प्रजवासिनाम् । अधानं तदभिशानां प्रशानादधिकं मतम् ॥ तामवस्थामनुभवद्भिः श्रीमचैतन्यमहामभुपादेरपि- ·भूमिफा नाहं विप्रो न च नरपति पि वैश्यो न शूद्रो नो वा वर्णी न च गृहपतिनों वनस्थो यति । किन्तु प्रोद्यन्निखिलपरमानन्दपूर्णामृताब्धे- गोपोभर्तुः पदकमलयोर्दासदासानुदासः ॥ इति । नेयं सर्वसाधारणो दशा तां भूमिमनारूढाः पद्धतिमिमामनुकु- र्वाणा दीपशिखाग्लियस्य पतङ्गस्य विधया नूनं समूलं नश्येयुः। नाप्यनाचारप्रचारगन्धोऽप्यनेनाशङ्कयो विद्वद्भिः। नूनं सदाचारशि- रोमणीनामेपा परिपाकावस्था । यथा श्रुतिस्मृतिपुराणप्रतिपादितसदाचाररतानां दार्शनिकसार्व- भौमाणां विचारराज्यचक्रवर्तिनां मनीपामहाराजानां भगवतामाचार्य- वरशङ्करपादानाम्- न'वर्णा न वर्णाश्रमाचारधर्मा न मे धारणाध्यानयोगादयोऽपि । ... .. .... न माता पिता वा न देवा न लोका न वेदा न यज्ञा न तीर्थ वन्ति । इत्यादिपद्यपटली दृष्ट्वा आचार्यचरणा वर्णाश्रमाचारधर्मान्नाद्रि- यन्तेऽतोऽनाचारप्रवर्तका, चेदयशादीनामभावमामनन्तो नास्तिका इति न जातुचित् कश्चिदपि विपश्चिदवगच्छति। यतो भगवता कृतब्रह्म-. साक्षात्कारं अहोभूत सानिनमुद्दिश्य तस्यैव पारमार्थिकोरवस्थाम- भिलक्ष्य न पलु व्यावहारिकीम् , पदावलीयमारचिता, उत्तरार्द्ध सर्वत्र श्लोकेषु “तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम्" इति दर्शनात् । अयन्तु पन्थाः शास्त्रेषु शतशः समुद्घोषित एवास्ति । तथैवानाप्ययगन्तव्यम् । सेपा प्रेमपत्तनप्रणाली परा भक्तिमा- ३ ·भूमिका श्रितानां त्रिगुणातीतानां भगवत्प्रेयसामेव, न खलु प्राकृतानामस्सा- दृशामिति सर्व समजसम् । अलं पल्लवितेन । ग्रन्थकृदाविर्भावकालः ग्रन्थकृदयं कदाऽवनिमण्डलं मण्डयामासेति मीमांसायां प्रस्तूयमा- नायां यद्यप्यमुकवत्सरेऽस्य जनुर्जातमिति प्रतिपादयितुं नास्त्यत्र परिस्फुटः कश्चनाधारः, तथापि सन्ति ग्रन्थेऽस्मिन् तेषां यहूनां भक्तशिरोमणीनां सूक्तयः, येपामाविर्भावावसरो नास्ति तिमिरततिवि- लीनः । ते च तावत् श्रीचैतन्यमहाप्रभुपादाः श्रीरूप-सनातन-जीव गोस्वामिनः श्रीहितहरिवंशगोस्वामिश्रीविश्वनाथचक्रवर्तिप्रभृतयश्च । तेषु श्रीचैतन्यपादानामाविर्भावसमयस्तावत् (१४८५ A.D ) प्रति- पादितपूर्वः। १५३३ सिस्ताके ४८ वर्पमिते पयसि कीर्तिशेषतां गता इति च बङ्गभाषानिबद्धन निम्नाम्नातेन चैतन्यचरितामृतपद्येना- वसीयते। श्रीकृष्ण चैतन्य पृथ्वी ते अवतरि। अष्टचल्लीस ४८ वत्सर प्रकट विहरि ॥ चौद्दशतसात १५०७ शाके जन्मेर प्रमाण । चौद्दशतपञ्चायन्ने १४५५ हरला अन्तर्धान ॥ श्रीरूपसनातनावपि तत्समकालिकायेव । प्रचरति जनश्रुतिरेषा यत् श्रीरूपगोस्वामिनां कृतिः चिदग्धमाधवं श्रीचैतन्यदेवैः प्रशं. सितमिति । विदग्धमाधवसम्पूर्तितिथिस्तदन्ते तैरेव स्वयमालिखिता।। तेनं ज्ञायते। तदन्तर्धेरेकवर्षपूर्व विदग्धमाधयं पूर्तिमुपगतमिति । श्रीसनातनगोस्वामिनस्तावद् रूपाग्रजाः, तेषां वृद्वैिप्णवतोपिणी शाके मुनिम्योमयुगेन्दु-१४०७-गण्ये शुभोदये फागुनपौर्णमास्याम् । त्रैलोक्यभाग्योदयपुष्पकीर्तिः प्रभुः शचीनन्दन भापिरासीत् ॥ निन्दसिंधुरयाणेन्दु-1५८५-संख्ये संपत्सरे गते । विदग्धमाधवं नाम नाटकं गोरले कृतम् । [नि सा० सं०१० २२.] - ·भूमिका । नाम भागवतटीका १५५४ खिस्ताब्दे पूर्तिमुपगता तत्संक्षेपश्च श्री. जीवगोस्वामिभिः १५८२ सिस्ताब्दे विहित इति भागवतदशम• स्कन्धान्ते विन्यस्तमस्ति। श्रीमद्धितहरिवंशगोस्वामिमहोदयानामपि जन्मसमय: वि० सं० १५३० वैशाखकृष्णा ११ एकादशीतिक [१४७३ A.D.J मिश्रबन्धु- विनोदनामनि भाषाकवीनामितिवृत्ते निरूपितः। ते असीतिवर्ष- मितमायुरुपभुज्य १६०९ विक्रमाब्दे कोर्तिशेषतां गता इति तत्रैव स्पष्टीकृतमस्ति । एभ्यो नूनमर्वाचोनोऽयं ग्रन्थकार इति निर्विवादमेव । श्रीविश्वनाथचक्रवर्तिनामपि प्रकृतग्रन्थे विद्यते सूक्तिः। येषां सूक्तयोऽस्मिन् दृष्टिगोचरीभूतास्तेषां झातेतिवृत्तानां समेषां मध्येऽ ञ्चिोऽमी चक्रवर्तिनः । अमीमिः श्रीमद्भागवतोपरि सारार्थदर्शिनी नाम टोका आरचिता, तत्परिसमाप्ती- "ऋत्वक्षिपभूमि-१६२६ मिते राधाकृष्णसरस्तटे । शुक्लपट्यां सिते माघे टीकेयं पूर्णतामगात् ॥ टीकेयं वैश्वनाथी भवतु भगवतो भक्तलोकस्य रस्या" इति स्वनामनिर्देशपूर्वकं स्वग्रन्थपरिसमाप्तिकालः १६२६ शकाब्दः (१७०४ A D) तैः स्वयमाम्नातः। उपलब्धासुतकृतिषु चरमा कृतिरि- यम् , कृष्णभावनामृतञ्चाचरमेति विभाव्यते। तत्सम्पूर्तिस्तावत्फाल्गु- नपूर्णिमायां १६०१ शकादे[१६७९ A D.]जातेति तवैव लिपितमस्ति । दानफोलिकौमुदीटीका, यस्या वाक्यं प्रस्तुतपुस्तके + समुद्धृतमस्ति, * शाके पट्सप्ततिमनी १४०६ पूर्णेयं टिप्पणी शुभा। संक्षिसा युगशून्याप्रपञ्चम-१५०४ गणिते तथा । [भा स्क० १० पृन्दा० सं०j * मामाले से जन्म १५५९ रिक्रमादे समभूदिति विद्यते । [४० ६०६ सकला संस्क० ] मिनयन्यिनोद १० २५० भाग मः। +तथोकं धीविनायवर्तिमहाशय दानछिकौमुदीटीकायाम्- .

·॥ . ३६ भूमिका ततोऽर्चाचीना प्राचीना वेतिअसंदिग्धमिधातुंन पारयामोवयम् । पर- मनुमानतस्ततोऽर्वाचीना दानफेलिकौदीटीफेति प्रतीयते । श्रीविश्य- नाथचक्रवर्तिभ्योप्ययं ग्रन्थकदर्वाचीनस्तत्समकालिको वेति सन्देहे ' समुल्लसति तत्परिहारीयापि विद्यतेऽत्र सूत्रमेकम् । तच्च प्रेमपत्तनटी- कायां विद्यमानम्-“वल्लभरसिको मदनुजः" (प्रे० टी०पृ० ११) “इति कुलपतिकविरिदानीन्तनः" (प्रे०टी०पृ० १४५) इति वाक्यद्वयम् । अनेन निश्चप्रचमिदं यदस्य व्याख्यानं वल्लभरसिककुलपतिकविस्थितिसमये समभूदिति । कोऽयं कुलपतिः कश्च वल्लभरसिक इति जिज्ञासायाम्- आगराभिजनो मिश्रोपाह्नः कुलपतिरासीद् माथुरो भूसुरः । अयं सप्तदश- शतकस्यासीदुद्दामभाषाकविः । जयपुरनृपतेर्महाराजश्रीजयसिंहसूनो- महाराजश्रीरामसिंहस्यासीदाश्रितः। अनुमानतोऽवगम्यते १६७७ विक्रमाब्दे ( १६२० A. D.) अयं समभूदिति मिश्रवन्धुविनोदादधि- गम्यते*ज्ञायते संस्कृतभाषायामपि तस्यासीदसाधारणोऽधिकार इति, तेनकाव्यप्रकाशादीन् सम्यगालोच्यतन्मतसारांशोभापायामालिखितः। कचित्तन्मतखण्डनमप्यावरितम् । भापामयाः सप्त ग्रन्थास्तस्याद्या- वधि प्रकाशमुपगताः । तैस्तस्य कवित्वप्रौढिर्भृशं परिचीयते । इदानीं भाषासाहित्ये स आचार्यश्रेणिमलङ्करोति । संस्कृतस्फुटपद्यानि तु तस्य दृश्यन्ते। प्रस्तुतपुस्तके ग्रन्थकारेणाप्येकम्पद्यं तस्योद्धृतम् । तञ्च यथा- भूभृत्त्वभीत्यैवौदीच्याः शैलाहिममिपाद्धृतैः । देव ! त्वत्कीर्तिकर्पूरपूरैरेव कृताः सिताः ॥ परं कुत्रत्यमिदम्पद्यमिति न ज्ञायते । संस्कृत्रिमायामपि चाचि तेन किमपि खण्डकाव्यं महाकाव्यं वा रचितं न चेति अद्यावधि नाधि- गतम् । तस्य सप्तग्रन्थेषु प्रथमो ग्रन्थः 'रसरहस्यम् १७२७ विक्रमाब्देऽ. दानकैलिकली लुप्तधर्ममर्यादयोमजे। राधामाधवयोः कामलोमदम्भमदाननम् ॥ [ ०५० ०५६) * मिभयन्धुयिनोद २५ मा. पृ० ४७१।

·भूमिका बसितिमुपगत इति तत्समातो तेन स्वयमालिखितम् । सप्तमी तत्कृतिस्तावत् १७४३ विक्रमाब्दे समातेति च तेनैव लिपितम् । मिश्र- यन्धुभिः कुलपतेर्जनिसमयः तस्य कविताप्रौढिमवलोक्य निर्धारितः । ताशी करिताप्रौढिः पञ्चाशद्वर्षदेशीयस्यैच कवेः काव्ये भवितु- महतीति तेषां मतम् । १७२७ विक्रमेऽन्देऽचसितां तकृतिं दृष्ट्वा ततः ५० वर्षपूर्व तस्य निकालस्तैर्निर्धारितः । परं विप्रतिष्ठामो वयमत्र, यतो हि श्रूयन्ते वयो रससिद्धाः कवीश्वरा दार्शनिकाच जन्मान्तरागतसंस्कारवलेन येषां वाक् प्रथमे वयस्येव प्रौढिं पुपोप । आचार्यश्रीशङ्करपादाः श्रीहर्षप्रभृतयश्चात्र सन्ति दृष्टान्ताः । अतः सिद्धं नास्ति सर्वथा कवितामोढेर्वयःप्रौढेश्च सामानाधिकरण्यमिति । अस्माकं मनसि प्रतिभातिकुलपतिकविः १६९० विक्रमवत्सरेऽ- जनीति । इत्थं १६६७ खिस्तान्दे राजसिंहासनमधिरूढे जयपुराधीश महागजरामसिंहे तदाश्रयदाता च निपुणमुपपद्यते। १६७७ वि० जन्म- स्वीकारे तु वार्धक्ये स तदाथितोऽभूदित्यवसीयते । बल्लभरसिक- स्यापि जन्मकालो मिश्रवन्धुभिः स्वविनोदे १६८१ वि० निर्दिष्टः । सोऽपि अनुमानत एव स्थिरीकृत इति प्रतिभाति।अतोऽत्राप्यस्ति विप्र- तिपत्तिरसारम्, तथाहि श्रोधि नाथचमावर्तिनः प्रकृतग्रन्थकारस्यापि मुरहमान्याः मुगृहीतनामधेयाः सन्तीति दर्शितपूर्वम्। तेषां चरमा कृतिः १६२६ शके [ १७६१ वि० अवसितेत्यप्युक्तचरम् । यदि तदानी चनिनां सप्ततिवर्षदेशीयं वयः कल्प्येत, तदापि प्रातग्रन्थयाख्या- तुरनुजे तदपेक्षया दशभिर्वध्यप्ठ्यं प्रतीयते, तय कथमपि न मंगच्छते । अतः कल्यते सम्भवतः १७०० विक्रमादे तेन अनिलंग्य- मिनि । अनया विवेचनया चक्रवर्तिनः प्रेममत्तननिर्मातारश्च सम- सामयिकाः इनि सियति । तत्र च चकचनिनां ज्येप्टता, प्रेमप- जननिमार्तुध कनिष्टता प्रतीयते, चमपर्तिपु तदीपमुबहुमानदर्शनात् । अतः १६९५ पिनामेऽन्दे नेमपत्तनफारा जनिमापुरिनि निश्चीयते। मिभ्रमपिनोद मा. २ य . ४९८ ।

·३८ । भूमिका ग्रन्थकृत्परिचयः प्रकृतग्रन्थकारस्य रसिकोत्तंस इति नामासीत् । तच्चन वास्तवमिति अस्मादेव ग्रन्थादवसीयते । तत्प्राप्तिनिदानमत्थमुपवर्णितम्- "रसिकोत्तंसो हरिर्जयति" इति पद्यं विधाय भगवति समर्प्य सुप्तस्य सहसा स्वप्नमभूत् । तत्र विराजमानयोः प्रियाप्रिययोरन्तिक- मागतं मां विलोक्य शनैः प्रिया प्रियं प्रत्युक्तवती-तचायमागतो रसिकोत्तंस इति, तनिशम्य जातजागरस्तां प्रातः सखेदं सविनयं विशापितवान् कविः- मां वीक्ष्य दयितपुरतो रसिकोत्तंसस्तवागतोऽयमिति । देवि! वचो भवदीयं मदीयमनिशं मनस्तुदति ॥ इति ॥ तत एव तस्य रसिकोत्तंस इति नामधेयं जातम् । तस्य वास्तवं नाम किमासीदिति न ज्ञायते । केचन तस्य रसिकशिरोमणिरिति नामामनन्ति तत्र मूलं मृग्यम् । हरिदासरसिकस्तु ततोऽतिप्राचीन:, अतः सोऽयमिति न भ्रमितव्यम् । अस्य मुकुन्दकुन्दाष्टकं नामापराऽपि कृतिरस्तीति ज्ञायते। परं सा नाधावधि प्रकाशमुपगता । आफ्रेक्टपण्डितेन स्वोये बृहति Catalogus Catalogorum नामनि सूचीपत्रे प्रेमपत्तनं प्रेमपत्तनिका नाम्ना निर्दिष्टम् । स च निर्देशः प्रमादत एव कृत इति ज्ञायते, यतोऽस्य प्रेमपत्तनमिति नाम ग्रन्थे वहुशः समुद्धोपितमस्ति । अयं कीशोभक्तशिरोमणिरित्यनुपमयाऽनयैयरचनया परिचीयेत। कृतभगवत्साक्षात्कारोऽयमिति तु तस्य नामैव निर्दिशति । तादृशी भक्तिरेवात्र हेतुर्यदस्य काव्ये पदलालित्यम्, अर्थगाम्भीर्यम्, माधुर्यम्, औज्ज्वल्यञ्च युगपदेवाहमहमिकया परिपतन्ति दृश्यन्ते । प्रकृतग्रन्थे तनिर्मिनानि सन्ति १०२ पद्यानि । अत्र पटितं प्रथमं पद्यं तावत् विदग्धमाधवनाटकतो गृहीतम्।। चतुर्थे श्रीमद्भागवतात् । अदितानि कुप्रन्यमिदमिति न ज्ञातम् ।

·३९ भूमिका शिष्टानि तस्यैवेति निर्विवादम् । शेपाण्यन्यदीयानि पद्यानि कविना तत्कर्तनामनिर्देशपुरःसरमुपात्तानि तानि च नाहितान्यस्माभिः । पभिः १०२. पद्यैरेव भृशं प्रतीयतेऽस्य कवित्वशक्तिः, भक्तप्रवरोऽयं कविप्रवर इति च निःसन्देहमभिधातुं शक्यते । उनकविकोटिमाटी- कमानेऽप्यस्मिन् लेशतोऽप्यहवाराभावोऽस्य महीयस्त्वं द्योतयति- अस्यानल्पं जल्पतो दासभावाद् गूढं लीढोच्छिष्टविन्दून्मदस्य । अन्त पोतप्रेममा चीफघूर्णा- वन्तः सन्तः साहसं मा हसन्तु ॥ उचितैव भक्तप्रवरस्य व्याहृतिरियम् । भक्तप्रवरः कविप्रवरश्च महात्मा तुलसीदासोऽपि, यस्य काव्यस्य तुलैब नास्ति, एतत्सहोदरान वचनचयानुदाजहारैव । कविकुलमौलिः कालिदासोऽपि । महीयसामयं स्वभाव पव। टीकाकृत्परिचयः कश्वास्य टीकाकारः, किञ्च टीकाया अभिधेयमिति ग्रन्थेऽस्मिन् न स्पष्टतयोद्ददितम् । टीकान्ते विद्यते पद्यमेतत्- अद्भुतेन मयोन्नीतमद्भुतं प्रेमपत्तनम् प्रियः प्रविश्य प्रीणातु रतिः क्रोणातु मामिति ॥ अद्भुतेन मयोनीतम् अद्भुतनामकेन मया व्यायानादिना परिष्कृत- मित्यर्थप्रतीतेः, अद्भुतप्टीकाकारः, ग्रन्थपरिसमाप्तिपती- "इति श्रीरसिकोत्तंसरचितं प्रेमपत्तनं प्रेमसर्वस्वपूर्ण संपूर्णताम- गात्” प्रेमसर्वस्वपूर्णम्-प्रेमसर्वस्वयुनमित्यर्थप्रतीतः, प्रेमसर्वस्वं टीकाभिधेयमिति च भया कल्पितम्। प्रेमपत्तननिर्मातुः शिल्पिनोप्यस्ति 'अद्भुत' इत्यभिधेयम्, तन्मुसेनाप्युपरितनी उक्तिः संगच्छते। फेचिदामनन्ति ग्रन्थकारेणैव टीकाप्यारचितेति । अनयोः कतरः पक्षः श्रेयानिति सन्देहे मनसि पदं फुर्वति प्रकृतविचारोपयोगिनः ·० भूमिका कतिचन प्रन्यांशानुनृत्य विचारयामः-"कयेभावविशेपजिज्ञासा चेत् तत्कृतं मुकुन्दकुन्दाष्टकं द्रष्टव्यम्" (३० टी० पृ०५) इत्यत्र पारोक्ष्य. वचनेन तदा कवेर्निदशात्, "मङ्गलमाचरति रसिकोत्तंसोनाम कविप्रवरः। तन्नामप्राप्तिनिदान- मग्रतो व्यक्तं भावि"। (०टी० पृ०७) इत्यत्र कविप्रवर इति श्लाघा. पचनदर्शनात्, अद्भुतेन मयोनीतमित्यन्तिमपद्यदर्शनाच ग्रन्थकृतो रसिकोत्तंसादन्यः टीफकार इत्यापाततः प्रतिभाति । परन्तु सन्त्यत्र ग्रन्थकारेणैव टीकाप्येषा निर्मितैति पक्षसाधकानि यहूनि वचनानि । तेषु तावत्- "अत्र पुरसनोपाख्यानादिवत् परोक्षत्वेन कथनं तु नववधूनामवगुण्ठनमिव निजोक्तीनां दर्शनोत्कलि- कया चमत्कारविशेषार्थम्, तथा निजोपास्यस्य वस्तुनः संगोपनार्थम्, निजसन्दर्भस्य भगवत्प्रियत्वापादनार्थञ्च। तदुक्तम्-'यत्परोक्षप्रियो देवो भगवान् भूतभावनः' इति" (० टी० पृ० ११-१२) इत्यादि- ग्रन्थकदाशयमसंदिग्धतया वक्तुमपरष्टीकाकारो नेऐ । परोक्षतया कथनस्य तात्पर्यमपि कविना स्वयं स्पष्टीकृतम्। “वल्लभरसिको मद- गुजः" (प्रे० टी० पृ० ११) रसिकपदघटिनं नामापि तं रसिकोत्तंसानुज- मयगमयति । दृश्यते हि लोके सहोदराणां नामसु प्रायः किमपि शब्द- सादृश्यम् । यद्यपि तस्य रसिकोत्तंस इति नामप्रदर्शितदिशा समभूत्। तथापि तस्य वास्तविकनाम्नो रसिकशिरोमणिः, हरिदासरसिक इति नामवत् रसिकपद्घटितत्वं न केनापि हेतुना निवार्यतेऽतः कवेरिद काल्पनिक नाम तत्र शब्दसादृश्यं तस्मिस्तदनुजत्वनिश्चयेऽकिञ्चित्कर- मिति न वाच्यम् । अथवा यलभरसिक इत्यपि नाम भयेत्काल्पनिकम्, कवयो हि सहोदराः सदृशमेकं वा काल्पनिक नाम विभ्राणा दरीदृश्यन्ते। यल्लभरसिकश्लोकम्- "गगनतलावनितलं दैववशादेत्य सुखनिवासाय । पृच्छति मुहुः सशिरसः सदनमशिरसः परं प्रेम ॥" अपि च- ·भूमिका ४१ उद्धृत्य, तं संक्षेपेण व्याख्याय,"यथा या" पदमुपन्यस्य यायेत्य- व्ययादनन्तरं लिखितं पद्यं ग्रन्थकर्तुरेवेति सर्वत्र शेयमिति निर्दिश्य पीतममृतं मया दिननिशाकतोरन्तरे वनागमविरोधिता बत कृता न सीतापतेः। न पुण्यसलिलाप्लुतं निजशिरः शिवायार्पितम् मुधा भवितुमर्माहते मम मनो रतेरास्पदम् । इत्यादि पद्यत्रयं यथावेति पदपुरस्सरमुल्लिखितम् । ग्रन्थकर्ता चान मूलकार एव। मूलेऽपि तेन स्वरचितं यद्यं यथावत्यव्ययादनन्तर- मेव निर्दिष्टम् । एपैव शैली ग्रन्थकारस्य यत्स्वरचितं पयं यथावत्यु- पक्रम्य लिखति, टीकायामपि तथैव लिखितवान् । अन्यश्चेत्कश्चिदमवि- प्यटोकाकारस्तर्हि अमुकपुस्तकोयं पद्यमिदमित्यलेखिप्यत् । मूले नास्त्येव कचनापि टोकोड़ता श्लोकावली । मुकुन्दकुन्दाष्टकं विद्यते प्रन्यकृतोऽपरा कृतिः परं तत्र तादृशश्लोकस्थितिरेव न सम्भाव्यते । अतः सिद्ध मूलकार एव टीकाकार इति । किञ्च-मूलकृता आत्मना- म गुरोर्नामेति स्मृतं दोपमुत्पश्यता यदात्मनो वास्तवं नाम प्रयत्नेन संगोपितम्, तत्समकालिक किञ्चिदर्वाचीनो या अन्यश्चेदभविष्यत् टीकाकारः, उक्तदोषनिर्मुक्तस्तनिर्दिशेत् । न च निर्दिष्टवान् अपि तु मूलकारखत्मयतेन संगोपितवान् । अतोऽपि ज्ञायते मूलकार एवं टीकाकार इति । अन्यच्च-यत्राकीर्तिरेव कीर्तिः,इत्यादिप्रन्यपरिशिष्यंशः टीकायांसो. दाहरणं पूर्तिमुपनीतः। अन्ते च तस्मिन्नगरे रतिस्ताःसहस्रशो विपर्य- याः सन्ति, कियन्तो वर्णनीयाः । इदं दिग्दर्शनमात्रमित्यलं पल्लवितेन । तदिग्दर्शनमापलिखनन्तु रतिपर्यापस्य प्रेम्णो निसर्गकुटिलत्वकथना- येय इति प्रतिपाद्य ग्रन्थोऽवसितः। मूलेऽविद्यमानमपि वस्तु टीकायां ययाया' इन्यमापदादम्यवहितोतरं सपयं प्रदानुकामेन मया यापमिदं रिप्पण्यामुघमित्तम् । वस्तुतस्तु सम् रीशस्यमयेति पिमाम्यं सुधीमिः। .

·भूमिका
गच्छतः स्खलनं हापि भवत्येव प्रमादतः ।
हसन्ति दुर्जनास्तत्र समादधति सजनाः ।।
इति प्रार्थयमानो शिरमतीति शम्-
सतामाधवः
काशी
श्रीवसन्तपञ्चमी १९८९
श्रीकृष्णपन्तः

·. - पृ० १ ३ ६ ८ २२ विषय-सूची विषयः भूमिका हरिम्मरणरूपं मङ्गलम् हृदये भगवत्स्वरूपाविर्भावाभ्यर्थनम् गुरचरणस्मरणरूपं मद्गलम् श्रीचैतन्याश्रयणरूपं मङ्गलम् स्वौद्धत्यनिरास सन्दर्भारम्भे नायकस्य नायिकयोनगरस्य च नामनिर्देशः ग्तेरको मतेश्च रतिरुतं कदर्थनम् मतिकृतः पतिपत्तनत्यागः मतेगचितकारित्वम् जनकभयनगतायास्तस्या जनकनिर्देशाद् बटुमिर्भिभाचरणम् मतिसुतायाः शान्तेरपि स्वपत्याश्रमगमनम राधा गृहनगरारामाणां रतिसात्करणम् , तया च तत्परिवर्तः अभिनवसचियनियुक्तिः पुरोधसञ्चाभिनवस्य नियोग. अपूर्वनगरनिर्माणाय शिल्पियरस्याद्भुतस्य नियोग. नगरमागरवर्णनम् गोपुरवर्णनम् परियावलयवर्णनम् आरामवर्णनम् नगरमध्यवर्णनम् पारागादिमणिरचितगृहवर्णनम् दुर्धर्पकपाटपटलीयर्णनम् २० २१ २२ २३ ·२ विषय-सूची २५ " " " विषयाः पृ० पताकावलीवर्णनम् २३ मधुरमेचकीयोपवनवर्णनम् २३ तत्रत्यानां सर्वेषामनुरागरसरञ्जितमनस्त्वम् २४ पतत्रिणामपि रागानुविद्धहृदयत्वम् २४ भूपमन्त्रिणोरुपवर्णनम् श्लेपेण हेमन्तवर्णनम् गीप्मवर्णनम् રેક वसन्तवर्षाशरदां वर्णनम् २५ शिशिरवर्णनम् २५ प्रेमप्रणयादिनामधेयानां दशराजकुमाराणां वर्णनम् २६ भयानकादिरसानां शृङ्गारपरिपन्थिनां नगरान्तःप्रवेशा- भाववर्णनम् २६ कीरोक्तिविलासनानः पुरपरिपालकस्य वर्णनम् २६ अभ्यस्तशास्त्रनाम्नःसेनापतेः परितो नगरंभ्रमणंन नगरान्तःप्रवेशः२७ दृगदर्शनवचनाभिशनाम्नः परीक्षकयोर्निदशः दुरद्दएदुराग्रहदुर्वैराग्यदुःसंशादीनां प्रतीहाराणां निर्देशः रतिकृतवैपरीत्यविधेर्विशेषेण वर्णनम् ३२ "याधर्म एव धर्मः" इत्यस्य पुराणादितः संगृहीतैरात्म- कृतैश्च पद्यैः समर्थनम्। ३२ "यचासत्यमेव सत्यम्" "यमानाचार पत्राचारः" "यमानादर एवादरः" ५० "यमासन्तोष एय मन्तोपः" "यद्याविनय पय विनयः" "यानलऋतिरेयालतिः" "यत्र त्रिय एय पुगयाः" २८ । " " " " " " H ·३ विषय-सूची . ६७ ७६ ८० " " ८९ " " " " " " विषय “यत्र पुरुषा एव स्त्रियः" इत्यस्य पुराणादितः संगृहीतैरात्म- कृतैश्च पद्यैः समर्थनम् "यत्राज्ञानमेव ज्ञानम्" "यत्र पराजय एव जयः" “यत्र सुखमेव दुःखम्" “यत्र दुःखमेव मुखम्" "यंत्र निकृष्टत्वमेवोत्कृष्टत्वम्" “यत्र तम एव प्रकाश" “यत्र निषेध एव विधिः" "यत्रानुत्तरमेव प्रत्युत्तरम्" “यत्राशिरस एव सहस्रशिरसः" "यवाचक्षुप एव सहस्रचक्षुषः" "यत्रावाहव एव सहस्त्रयाहयः" "यत्रापद एव सहस्रपदः" "यत्रानिद्वत्वमेव सनिद्रत्वम्" “यत्र वियोग एव संयोगः" “यत्र संयोग एव वियोगः "यत्र मरणमेव जीवनम्" "यत्र लघुत्वमेव गुरुत्वम्" “यत्र स्तुतिरेव निन्दा" "यन निन्दैव स्तुतिः" “यत्र नतिरेव परमोन्नतिः" "यत्र व्यय एच लाभः" “यत्र विस्मरणमेव स्मरणम्" १०३ १०५ १०६ १०८ ११३ १ " " " " " " १२० १२७ " १३६ " , " २४० " १ " " "" " " - "यवागत्वमेव सगर्वत्यम्" ·૨ विषय-सूची पृ० २३ २४ विषयाः पताफावलोवर्णनम् मधुरमेचकीयोपवनवर्णनम् तत्रत्यानां सर्वेषामनुरागरसरचितमनस्त्वम् पतत्रिणामपि रागानुविद्धहदयत्वम् भूपमन्त्रिणोरुपवर्णनम् श्लेपेण हेमन्तवर्णनम् गीप्मवर्णनम् वसन्तवर्षाशरदां वर्णनम् शिशिरवर्णनम् प्रेमप्रणयादिनामधेयानां दशराजकुमाराणां वर्णनम् भयानकादिरसानां शृङ्गारपरिपन्थिनां नगरान्तःप्रवेशा- भाववर्णनम् कीरोक्तिविलासनाम्नः पुरपरिपालकस्य वर्णनम् अभ्यस्तशास्त्रनाम्नःसेनापतेःपरितो नगरंभ्रमणं न नगरान्तः दृगदर्शनवचनाभिननाम्नः परीक्षकयोर्निदशः दुरदृष्टदुराग्रहदुर्वैराग्यदुःसंज्ञादीनां प्रतीहाराणां निर्देशः रतिकृतवैपरीत्यविधेर्विशेषेण वर्णनम् "यवाधर्म धर्म" इत्यस्य पुराणादितः संगृहीतैरात्म- कृतैश्च पद्यैः सम "यवासत्यमेव सत्यम्" "यमानाचार पत्राचार" "यवानादर एबादरः" "यनामन्तोष एच सन्तोषः" "यत्राविनय पत्र विनयः" "यत्रानलतिरेवालकृतिः" “यत्र त्रिय पय पुगयाः" . पव " " " " " ·॥धीः॥ प्रेमपत्तनम् श्रीमद्भुतकृतप्रेमसर्वस्वोपेतम् । मिथ. सामानाधिकरण्यमपि तयोर्यथावदभेदमेवावयोधयति । नोऽ. नोऽस्माकं संसारिणां विषयाकान्तचित्तानां बहिर्मुखानां तत्प्रभावम- धोरुप्पो जयतितराम् । श्रीरसिकोचंसरचितं अनर्पितचरी चिरात्करणयावतीर्णः कलौ समर्पयितुमुन्नतोज्ज्वलरसां स्वभक्तिश्रियम् । हरिः पुरटसुन्दरद्युतिकदम्बसंदीपितः सदा हृदयकन्दरे स्फुरतु नः शचीनन्दनः ॥१॥ प्रेमपचनाभिधममुं संदर्भ व्याख्यातुकामः कवि. श्रीहरिगुरचर- रणस्मरणलक्षणं मङ्गलमाचरति-अर्पितवरीमिति । श्रीशचीनन्दनो 'हरिः न. हृदयफन्दरे सदा स्फुरतु इति सम्बन्धः। शचीतिख्याता स्वमसूस्तस्या नन्दनस्तनयः; यद्वा, शचीं नन्दयतीति तथा, अस्यार्थ- दयस्य रूढियोगाभ्यामेव भेदः, अर्थस्तु स एव। स एव हरिः जन- वृजिनयसनहेयट्सवस्वान्तादीनां हरणेन तथाप्रसिद्धः श्रीगजेन्द्रनन्दनः । श्रय तायदभेदरूपकाख्य एवालङ्कारः। तथा भिन्नप्रवृचिनिमित्तयोरे फस्मिन्नर्थे वृत्तिः सामानाधिकरण्यमिति प्रसिद्ध लक्षणम् ; पदद्वयस्य स्माकमिति यहुत्वं तु सजातीयाशयमित्रपुषशिष्याद्यपेक्षया; यता, ar ·विषय-सूची . " " " " " विपय पृ० "यत्र सकामत्वमेवाकामत्वम्" इत्यस्य पुराणादितः संगृहीतैरात्म- कृतैश्च पद्यैः समर्थनम् “यत्र रविरेव चन्द्रः" "यत्र चन्द्र एव रविः" "यनासन्त एव सन्तः" २६२ "यत्रासतीत्वमेव सतीत्वम्" १६४ "यन सतीत्वमेवासतीत्वम्" "यबाकीर्तिरेव कीर्तिः" "यत्र निग्रह एवानुग्रहः" १६७ “यत्राकवय एच कवयः" “यत्र शिप्या एव गुरवः" १६७ अन्ते टीकाकृत्कृता ग्रन्थप्रशस्तिः २६८ प्रेमपत्तनस्थरलोकानामकारादिक्रमेण सूची प्रसङ्गाट्टीकायामुद्धृतानां श्लोकादीनामकारादिक्रमेण सूची शुद्धिपत्रम् " " " " " " " " ૭૨ १७२.

·प्रेमसर्घस्वोपेतम् । नारदादिगेयध्येयतयोन्नतीकृतः उज्वलरसोययेति बहुव्रीहिः तेन श्री- कृष्णभक्तिसंबन्धहीनस्योज्वलरसस्य उन्नतेतरता घोधिता| "हार: शुचिरज्वलः" इत्यमरः । पुनः कथंभूतः-पुरटसुन्दरद्युतिकदम्बसं- दीपितः पुरटं हेम ततोपि सुन्दरी या द्युतिस्तस्याः कदम्यः समूहस्तेन संदीपितः परमप्रकाशं नीतः, तेन साक्षात्कृणोपि गोरसुन्दरीकृत इति भावः। “निकुरम्बं कदम्बकम्" इत्यमरः। यद्वा, पुरटादपि सुन्दरी धुतिः कान्तिर्यस्याः साराधा तस्याः "पश्यति दिशि दिशि रहसि भवन्तम्। इति, तथा "दृश्यसे पुरतो गतागतमेव में विदधासि" इति श्रीजय- देवमहानुभावोक्तिरित्यास्वप्नजागरयोरन्तयहिः प्रेमो- न्मादपरयशतया मुहुः स्फुरन्त्यास्तस्याः कदम्बैरिय कदम्बः समूहैहै- तुभिः श्यामसुन्दरोपि संदोपितः संजातसमीचीनगौरदीप्तिः कृतः। घअन्तस्य संदीपपदस्य तारकादित्यादितच्। पुरटद्युतेस्तस्या यहिः समन्ततः सततस्फूर्त्या तथान्तर्निरन्तरानुध्यानेन पेश'स्कृत्कीटन्यायेन स्वयं श्रीव्रजेन्द्रनन्दनतया श्यामसुन्दरोपि गौरसुन्दरो बभूवेति भावः ॥१॥ समन्ततः आविरस्तु हृदि तापहृत्सुहृदल्लवीवलयहृद्विभूषणम् । सक्तभक्तवरहंससत्कृतंमुक्तिशुक्तिपुटमौक्तिकंमहः ॥२॥ अथ श्रीनन्दनमेव प्रार्थयते,आविरस्तु-इत्यादिना पधेन।मुक्ति शुक्तिपुटमौक्तिकरूपं महस्तेजो सृदि श्राविरस्तु इति योजना। मुक्तिरेव शुक्तिपुट तस्य मौक्तिकं तत्स्वरूपं यन्महः सच्चिदानन्दा. त्मकनिखिलावयववत्तया स्वप्रकाशम् अतसीपुष्पसंकाशं श्रीकृष्णाख्यं वृदि मन्मनसि आविरस्तु प्रादुर्भावं प्राप्नोतु । अनाविर्भावस्य तत्कर्तृ. 1-पेशो रूपान्तरं स्वगृहीतकीटस्य करोतीति पेशस्कृत कोटभेदः। "कीट: पेशस्कृतं ध्यायन कुड्यां तेन प्रवेशितः । 'याति तत्साम्यता राजन् पूर्वरूपमसंत्यजन्" । [भा०1०1०९] ·. प्रेमपत्तनम् विदुपामत्रार्थे बहुत्वमेवंविधानामविरलत्वं शंसति। सदा सातत्येन हृदयकन्दरे हृदयमेव कन्दरं कन्दरा तत्र स्फुरतु प्रकाशतामिति प्रार्य- नायां लोट् । अत्र कन्दरपदं हरिपदस्यामिधामूलव्यञ्जनया सिंहत्वं योधयति, तस्य भगवदसांमुख्यदुर्वारमत्तवारणविदारणाऽसाधारण- कारणत्वात् । तथा श्रात्मनः पर्वतत्वमारोपयति कठिनत्वं जडत्वं किंचिदचलत्वं च । तथा द्वितीया वाक्यमेव सर्वमिदं स्वस्य स्वदै- न्यलालसत्वं च व्यञ्जयति। कथंभूतः-अनर्पितचरी पूर्वमनर्पिताम्' "भूतपूर्वे चरङ्" इति चरट । स्वभक्तिश्रियं स्वस्य पात्मनो भक्तिरानु कूल्येनानुशीलनलक्षणा तस्याः श्रियं सम्पदं समृद्धिमिति यावद् भक्तिरूपां श्रियमिति वा समर्पयितुं यथावद्वितरणाय चिराद् ब्रह्माहोरात्रसंशकचतुर्युगसहनद्वितयलक्षणसमयावसाने कलौ कले प्रथमभागे करुणया निरुपाधिककृपया अवतीर्णः, अट्टादवतीर्ण इतिवमित्यसिद्ध एव प्राकट्यं प्राप्त इत्यर्थः । अत्र चिरादवतीर्ण इति पदद्वयेनेदानीमिव पूर्वकल्पे श्रीकृष्णावतारानन्तरमवतीयर्पितामपि कालवाहुल्यात्प्रच्छन्नप्रायां पुनरवतरणत्पूर्व फेनाप्यनर्पितां तामे घार्पयितुं पुनरवतीर्ण इति सिद्धान्तविशेषो बोधितः । स च श्रीशचीनन्दनस्यैय प्रेमभक्तिसम्पद्वितरणसामयं व्यसयति। पत्र संप्रदानानुक्तिः पात्रापात्रविवेकं विनैव यस्य कस्यापि संप्रदानत्वं 'व्यञ्जयति। तदुक्तं प्रयोधानन्दसरस्वतीपादः श्रीचैतन्यचन्द्रामृते- "पानापानविचारणं न कुरुते न स्यं परं बोलते देयाऽदेयविमर्पको नहि न वा कालप्रतीक्षः प्रभुः। सद्यो यः श्रवणेक्षणप्रणमनध्यानादिना दुर्लभ दत्ते भक्तिरसं स एव भगवान् गौरः परं मे गतिः"॥इति । फयंभूतांस्यक्तिश्रियम्-उन्नतोचलरसामुन्नतोऽधिक उज्यल. रसः शृक्षाररसो यस्याम् । यद्वा, पूर्व सद्भिरुग्मितोऽपि उन्नतः शुक- . पषिद्ध भभूतपूर्वामिति पाठः ।

·- मेमसर्घस्योपेतम् । ३ नारदादिगेयध्येयतयोन्नतीकृतः उज्वलरसोययेति बहुव्रीहिः। तेन थी- छप्पभक्तिसंवन्धहीनस्योज्यलरसस्य उन्नतेतरता योधिता। "हारः शुचिरज्वलः' इत्यमरः । पुनः कथंभूतः-पुरटमुन्दरद्युतिकदम्यसं- दीपितः पुरटं हेम ततोपि सुन्दरी या धुतिस्तस्याः कदम्यः समूहस्तेन संदीपितः परमप्रकाशं नीतः, तेन साक्षात्कणोपि गोरसुन्दरीकृत इति भावः। "निकुरम्यं कदम्यकम्" इत्यमरः। यहा, पुरटादपि सुन्दरी घुतिः कान्तिर्यस्याः साराधा तस्याः "पश्यति दिशि दिशि रहसि भवन्तम्" इति, तथा "दृश्यसे पुरतो गतागतमेव मे विदधासि" इति धीजय- देवमहानुभायोक्तिरित्यास्वप्नजागरयोरन्तयहिः प्रेमो- न्मादपरवशतया मुहुः स्फुरत्यास्तस्याः कदम्बैरिव कदम्ब समूहहै. तुभिः श्यामसुन्दरोपि संदोपितः संज्ञातसमीचीनगौरदीप्तिः कृतः। घान्तस्य संदीपपदस्य तारकादित्वादित। पुरटद्युतेस्तस्या बहिः समन्ततः सततस्फूर्त्या तथान्तर्निरन्तरानुध्यानेन पेश'स्टारकीटन्यायेन स्वयं श्रीवजेन्द्रनन्दनतया श्यामसुन्दरोपि गौरसुन्दरो बभूवेति भावः॥१॥ समन्ततः आविरस्तु हृदि तापहृत्सुहृदल्लवीवलयद्ददिभूपणम् । सक्तभक्तवरहंससत्कृतंमुक्तिशुक्तिपुटमौक्तिकंमहः ॥२॥ अथ श्रीनन्दनमेव प्रार्थयते,आचिरस्तु-इत्यादिना पद्येन।मुक्ति- शुक्तिपुटमौक्तिकरूपं महस्तेजो हृदि आविरस्तु इति योजना । मुक्तिरेय शुक्तिपुटं तस्य मौक्तिकं तत्स्वरूपं यन्महः सच्चिदानन्दा- स्मकनिखिलावयवत्तया स्वप्रकाशम् अतसीपुष्पसंकाशं श्रीकृष्णायं हदि मन्मनसि श्राविरस्तु प्रादुर्भावं प्राप्नोतु । अत्राविर्भावस्य तत्कर्तृ. १-पेशो रूपान्तरं स्वगृहीतकारस्य करोतीति पेशस्कृत कीटभेदः। "कोटः पेशस्कृतं ध्यायन् कुड्यां तेन प्रवेशितः। 'याति तत्साम्यता राजन पूर्वरूपमसंत्यजन्" । [मा० ॥१०९] ·OC प्रेमपत्तनम् . 61 फत्वं चदन् कविः स्वस्य सर्वसाधनलेशहीनत्वं व्यञ्जयन् तस्य करुणा- वरुणालयतां विशदयति। अत्रोपमानोपमेययोमौक्तिकमहसोरनु. भयोक्तिमयमभेदरूपकं तथा तयोमिथःसामानाधिकरण्यं चाभेदमेवा- वबोधयति । यथा प्राण्यगत्वादस्थिविशेषस्यापि शुक्तिपुटस्य सज- सभाजनसाफल्यशोभासौभाग्यादयो गुण मौक्तिकेनैव संपद्यन्ते तथा- ऽऽत्यन्तिकप्रलयरूपाया मुक्तेरपि ते ते गुणाः श्रीकृष्णस्वरूपसम्बन्धे. नवेत्यभिप्रायः। पुनश्च यथा मौक्तिकहीनाया शुक्तस्तत्तद्गुणहीनत्वं तथा श्रीकृष्णस्वरूपहीनाया मुक्तरपोति पूर्वोक्तार्थदृढीकरणाय पुन- यतिरेकमुखेन व्याख्यातम् । मुक्तरात्यन्तिकप्रलयरूपत्वं व्यक्तं कथयति थीमद्भागवतस्य द्वादशस्कन्धपद्यं यथा- नित्यो नैमित्तिकश्चैव तथा प्राकृतिको लयः। प्रात्यन्तिकश्च कथितः कालस्य गतिरोदशी" ॥ इति । पुनश्च बुद्धीन्द्रियार्थरूपेणेत्यादिभिरात्मानात्मविचेक प्रदाह शुकः- "यदेवमेतेन विवेकहेतिना मायामयाहङ्करणात्मवन्धनम् । छित्वाऽच्युतात्मानुभवोऽवतिष्ठते तमाहुरात्यन्तिकमङ्ग संप्लवम्" इति अथ तयोः साधारणधर्मानाह विशेषणत्रयेण । कथंभूतं तत्- तापद् जलजमणितया धर्मनिदाघादितापं हरतीति तथा; तन्महोपि आध्यात्मिकादितापत्रितयहदित्यालङ्कारिकैरङ्गीकृतेन विम्वप्रतिविम्बल भावेन विशेषणस्यासाधारणधर्मबोधकत्वम् । पुनः कीदृशम्-सुहम्- लवीवलयहदिभूपणं सुहृदः श्रीकृष्णप्रेमवतीत्वेन शुकवामदेवहृदयादपि मुटु समीचीनं तैरपि प्रशंसनीय हद् हृदयं यासां ताः; यद्वा, श्री. नन्दनन्दने निभृतानुरागामृतसंभृततया सतीसमूद्ददयेभ्योपि सुष्टु प्यसपति-इति च पाठः। २ रूप समिधाऽधिायम्यूनस्यानुभयोक्तिमिरिति स्पफलक्षणम् । शम्भु. विधमपरपच स्वीकृत्य समष्टिताम् । अयममित यिना शम्मुनातीपीक विलोपनम् । भरिपूरिः सामान दम्पापुरराक्षणात् ।इति प्रमेण विविधरूपकस्यौदारणानि। - - ·- - मेमसर्वस्वोपेतम् । ५ सुन्दरंताभिरपि स्पृहणीय हद् यासां ताः; यद्वा,सुहृदो मित्राणि ताश्च ता याव्यो गोपतरुण्यस्तासां वलयं मण्डलं समूह इति यावत् तस्य हद् हृदयं तस्य विभूपणं हारादिवत् कण्ठलग्नतया पहुशोभापदम् । मौक्तिकमपि तरुणीनां हारादिरूपतया विभूषणं भवत्येव । यद्वा "तरु- पोस्तन एच दीप्यते मणिहारावलिरामणीयकम्" इत्युक्त्यनुसारेण घल्लवीवलयहद् विभूपणं यस्येति रसविशेषपोपको यहुबीहिरुभय- प्रापि। यद्वा, मौक्तिकपक्षे तत्पुरुष एव, महसः पक्षे यहुव्रीहिः अनेनार्थे. नोपमानोपमेययोर्विशेषबोधकेन व्यतिरेकालङ्कारो व्यजितः। तलक्षणं च-"व्यतिरेको विशेषश्चेदुपमानोपमेययोः" इति। पुनः कथंभूतं सकभक्तवरहंससत्कृत सत्ता आसक्तिमन्तोऽत पव भकवरा भकोत्त. मास्त एव हरिवदननयनकमलावलोकमुदितमनस्तया सारासारवि. कादिसाधारणधहसास्तैः सत्कृतं निजजीवातुकत्येन सभाजितम् । हंसा अपि स्वजोवनप्रदत्वेन मौकिकं सभाजयन्त्येय । पद्येऽस्मिन् प्रन्धारम्भे मङ्गलार्थ तथैवौचित्यानुरोधात् क्षणं यथाकम्विदनु नीयातनीतेशभावस्य कवेर्महःशब्देनोक्तिः, क्षणावसाने पुनः श्याम- सुन्दरस्यापि तस्य महसः सितेन शुक्तिपुटमौक्तिकेन । अनुभयोक्ति मयमभेदरूपकं तु तस्य सद्रतत्वेपि सुपात्रसंगमेपि चञ्चलत्वं तथाऽऽविद्धत्वं' शुक्लत्वेन नीरागत्वं च व्यजयद् ग्रन्थक स्तबहु- वल्लभत्वस्फूर्तिस्वभावसुलभ मनागमर्पलेशपेशलभावविशिष्टान्तःकर. णत्वं व्यञ्जयति । कर्भावविशेपजिज्ञासा चेत्तदनुभावरूपं तत्कृतं मुकुन्दकुन्दाष्टकं द्रष्टव्यम् ||२|| विधुतविपयलेशानप्रवृत्तिप्रवेशा- नपिविषयविशेषासक्तितत्त्वोपदेशान् । भवविपदचसादान हृद्यहो गुप्तमुप्त- प्रमदमदविपदाँस्तीर्थ पादान्नमामि ॥३॥ भावितान्त.करणत्वमित्यपि पाठ.।

·; प्रेमपत्तनम् एवं पद्यद्वयेन भगवत्स्फूर्ति संप्रार्थ्य गुरुन् प्रणमति-विधुतेति । अहं तीर्थपादान् श्रीगुरून् तच्चरणान् वा नमामि। प्रथमार्थे पादपदो- पादानं पुनरर्थद्वयेपि बहुत्वं परमादरेणैव । साक्षात्तनामानुक्तिस्तु श्रात्मनाम गुरोनाम नामातिकृपणस्य च । श्रेयस्कामो न गृह्णीया- ज्येष्ठापत्यकलप्रयोः" ।। इति स्मृतिवाक्यानुरोधात् । कथंभूतान्- विधुतविषयलेशान् विधुतो निष्कृतो विषयाणां शब्दस्पर्शादीनां लेशोपि यैस्तान् । हेतुगर्भ विशेषणान्तरम्-न प्रवृत्तिमार्गे प्रवेशो येषां तान् निवृत्तिनिरतत्वादिति भावः । तथाभूतानपि अहो इत्याश्चर्ये विपय- विशेपासक्तितत्वोपदेशान् जीवस्य दासत्वान्नैसर्गिकप्रेम्णो विषय- विशेपे श्रीकृष्णाख्ये या श्रासक्तिः सैव तत्त्वं परमपुरुषार्थतया परम- सुखरूपं तस्यैवोपदेशः शिक्षणं प्रपन्नेषु येषां तान् । पुनः कथंभूतान्- भवविपदवसादान् भवस्य संसृतेर्या विपदः अहन्ताममतामूला हर्षविपादप्रभृतयस्तासामवसादोऽवसादनं येभ्यस्तथाभूतानपि अहो चित्रं गुप्तं निभृतं यथा स्यात्तथा हदि उप्ता भूमौ चीजवत् शतगुण- वृद्धयर्थ निक्षिप्ताः प्रमदमदविपादा यैस्तान् । प्रमदो हर्षः, मदविषादी स्पष्टी; उपलक्षणं चैतत्सर्वसंचारिणां तेषां प्रणयसागरतरङ्गत्वात्प्रणये सति स्वयमेव ते संचारिणः सर्वेपि संभवन्ति शिक्षणं चिनवेति गुप्त- मुप्तत्वं व्यक्तमेवेति भावः । पद्येऽस्मिन् विरोधाभासो नामालङ्कारः । तलतणं यथा-"श्रामासत्वे विरोधस्य विरोधाभास प्यते" इति ॥३॥ कृष्णं कृष्णपरिष्वदसतृपणं गौरसुन्दरं। धन्यं कीर्तिसुतानन्यमन्यं चैतन्यमाश्रये ॥ ४॥ एवं तावत्सन्दर्भव्याख्यानारम्भे पद्यद्वयेन चैतन्यकृष्णचन्द्रयोर्मः नसि स्फूर्ति संप्रार्थ्य पुनरेफेन पोन गुरुपादानमस्टत्य प्रारीप्सितस्य प्रेमपत्तनामिधानस्यात्यन्ताऽपूर्याद्भुतसन्दर्भस्य निष्प्रत्यूदपरिसमाप्ति. भ्यता-इत्यपि पाट ·७ प्रेमसर्वस्वोपेतम् । फारणं शिष्टपरम्पराप्राप्तं हरिगुरुचरणाश्रयणलक्षणं महलमाचरति रसिकोसोनाम कविप्रवरः। तन्नामप्राप्तिनिदानमग्रतो व्यक्तं भावि । कृष्णमिति ।चैतन्यं तन्नाम्ना ख्यातं कलियुगपावनावतारं महाप्रभुं कृष्णं श्रीनन्दनन्दनमाश्रये। अत्र पदद्वयस्य मियो रसं फलमितिवत् सामा- नाधिकरण्येनाभेदात् कृष्णचैतन्याभिधानं महाप्रभुमित्यर्थः । अनेन सदानन्दतथा प्रसिद्धार्थस्य कृष्णपदस्य चैतन्यपदसामानाधिकरण्येन परमपूर्णतमत्वमस्य व्यजितम्। तदुक्तं कृष्णं प्रति प्रबोधानन्दसरस्वती- पादः श्रीचैतन्यचन्द्रामृते- "क सा निरङ्कुशकृपा व तद्वैभवमद्भुतम् । कसा वत्सलता शौरे याहग्गौरेतवात्मनि ॥ इति। पुनस्तेनैव कृष्णपदेन अस्य मरकतमणिमजुलाङ्गत्वं तेन चैतन्य- पदस्य निर्विशेषपरत्वं व्यावृत्तम् । पुनः कीदृशम्--गौरसुन्दरं [गौर- श्वासौ सुन्दरस्तमिति ] कर्मधारयः । सुवर्णवर्णाङ्गत्वेनातिसुन्दर- मित्यर्थः । ननु मरकतमणिमञ्जुलाङ्गत्वं सुवर्णवर्णागत्वं च युगपदे- फस्यातिविरुद्धमित्यपेक्षायां पुनर्विशिनष्टि-कीर्तिसुतानन्यमन्यमिति । कीर्तिसुताश्रीगान्धर्विका तया सह प्रात्मानमनन्यं भेदशून्यं मन्यते इति तथा। सुवर्णवणाझ्यास्तस्याः निरन्तरानुध्यानेन सुवर्णवर्णाङ्गत्वं तेना- तिसुन्दरत्वं च न विरुद्धमिति भावः । तदुक्तं श्रीभागवते एकादशे- "कृष्णवणं विपाऽकृष्णं साङ्गोपाङ्गास्त्रपार्षदम् । यः संकीर्तनप्रायैर्यजन्ति हि सुमेधसः" । इति । तथा अन्तःकृष्णं यहिरिं दर्शितागादिवैभवम् । कलौसंकीर्तनाद्यः स्मः कृष्णचैतन्यमाश्रिताः"॥ इति च। तथा तद्भावाप्तिरेव तत्प्राकट्यस्य मुख्य प्रयोजनमिति अपरि- कलितपूर्वः कश्चमत्कारकारीत्यादौ व्यकमेव । तथैयोक्तं श्रीकृष्णदास-, कविराजमहाशयः श्रीचैतन्यचरितामृते- ·. "राधा प्रेमपत्तनम् । कृष्णप्रणयविकृतिहाँदिनीशकिरस्मा- देकात्मानायपि भुवि परं देहभेदं गतौ तौ। चैतन्याख्यं प्रकटमधुना तद्वयं वैक्यमाप्तं जा'तं राधाद्युतिततियुतं नौमि कृष्णस्वरूपम्" इति। तथैवोक्तं श्रीप्रयोधानन्दपादैरपि श्रीचैतन्यचन्द्रामृते- "सिंहस्कन्धं मधुरमधुरस्मेरफुल्लाननान्तं दुर्विज्ञेयोज्ज्वलरसमयाश्चर्यनानाविकारं । यिभ्रत्कान्ति विकचकनकाम्भोजशोभाभिरामा- मेकीभूतं वपुरवतु वो राधया माधवस्य" ॥ इति । अत एव तस्य कृष्णस्यैव परिप्वझायालिङ्गानाय सतृष्णं स्वाति- वर्षासमयचातकवदत्यन्तार्तिमन्तमत एवं धन्यं निखिलावतार. प्रकाशान्तरस्वभक्तवृन्देभ्यः श्रेष्ठं क्रमेणैश्यांशव्यक्त्या केवलप्रेमास. मवेतत्वेनाशकत्वादनौचित्याच्चान्यत्र तादृशभावाभावात् ॥४॥ अस्थानल्पंजल्पतो दासभावाद् गूढं .लीढोच्छिष्टबिन्दून्मदस्य । अन्तःपीतप्रेमभाध्वीकपूर्णा- वन्तः सन्तः साहसं मा हसन्तु ॥५॥ इदानी निजविनयाविर्भावार्थ सजनसार्थमर्थयते-अस्येति । अस्य मल्लक्षणस्य जनस्य अनल्पं यहु यथा भवति तथा जल्पतः विप्र- लपतः सतो रसविशेषभावनाचतुराः साहसं मा हसन्तु । कयंभूताः सन्तः-अन्तरिति, अन्तः अन्तःकरणे एव पीतस्य प्रेममाध्वीकस्य या घूर्णा तद्वन्तः; यता, अन्तरेव पीता निगीर्णा प्रेममाध्यीकस्य या पूर्णा तान्तः। कथंभूतस्यास्य मम-दासभावाद्दासस्वभावाद् गूढं निभृतं , "राधामायपुतिशयलितम् प्रचलितपुस्तकेऽस्त्य पाठः ।

·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । है लीढमास्यादितमुच्छिष्टं सतां पानपानलग्नं यद्विन्दुमात्रम अर्या- माध्वीफस्यैव तेनैवोन्मदस्य मत्तस्य । प्रभोरुच्छिष्टपात्रलग्नं वस्तु प्रभुणा दत्तमपि निभृतं भुज्यत एवेति दासस्वभावः ॥५॥ मतिरतियुवतिपतियत्यालयिता मधुरमेचको राजा। गगने विलसति नगरं नैकशिरोमन्दिरं नाम ॥६॥ अथ कविः परमप्रेमपीयूपरससारसर्वस्वमाधुरीमनास्वादित- धरी सजातीयाशयानास्वादयिष्यन् विधिकिकरार्कचातुर्मास्यमनन्य. रसिकम्मन्यानामवनामितास्यं रसिकसमूहोपास्यं रसललितलास्य- गर्भ प्रेमपत्तनाभिधं परमाद्भुतं सन्दर्भमारमते-मतीत्यादिना पद्येन । गगने नगर विलसतीति सम्बन्धः । गगने सर्वोपरि पातालादि- वैकुण्ठावधि निखिललोकनिवासिभिः शेषकायाधववल्ल्युद्धवधुव- नारदविधातृश्रीप्रभृतिभिः सर्चरसविशेषभावनाभिः सर्वोपरिविरा- जमानतया मनसि निश्चितमित्यर्थः । यथोक्तं श्रीब्रह्मणा तृतीये देवान्प्रति-"यच्च प्रजन्त्यनिमिपामृपभानुवृत्या दूरेयमा ह्युपरि नः स्पृहणीयशीलाः" इति । अत्र वैकुण्ठविशेषणं न उपरि वर्तमानमिति तैाख्यातत्वात् तस्याप्यलभ्यत्वमायातम् । किं पुनस्तन्नगरस्येति फैमुत्यं तस्य तदंशित्वात् । यद्वा, गगने सर्वोपरितया दूरस्थत्वादत्य. न्तोन्नतिमतामपि हस्ताऽग्राह्यमित्यर्थद्वयेनास्य दुर्लभत्वमुक्तम् । यद्वा, गगने रसज्ञानां हृदयाकाशे तत्रैव सदा स्थितं न तु तैर्वहि प्रकटित- मित्यर्थः । एतेन तस्य दुरूहत्वादनधिकारित्वादहस्यत्वाच्च सुगोप्य- त्यमुत्तम्। नगरं विलसति विराजत इति वर्तमानप्रयोगेण तस्य नित्यत्व- मप्युक्तम् । एतेनैव वस्तुनिर्देशात्मकं मङ्गलान्तरमपि चितम् । तन्नगरं विशिनष्टि-मतीति।नामेति प्रसिद्धौमधुरमेवानाम्ना प्रसिद्ध इत्यर्थः। थिल्पालयिता यत्पालनष्कृत् । मधुरा शृंगाररसःस एव मेचकाश्यामः २ ·, प्रेमपत्तनम् यद्या, मधुरः शृङ्गाररसमयः अत एव मेचकः श्यामसुन्दरः श्रीकृष्ण इति शब्दमूलव्यसनया मुख्यार्थान्तरत्वमुक्तम् ; "शृङ्गारः सखि मूर्ति- मानिव" इति श्रीजयदेवोक्तः । तेन शृङ्गाररसात्मको प्रजनवयुवराज पव तनगरपालकः, अत एव राजा-सर्वावतारेभ्यः स्वप्रकाशान्तरेभ्यश्च शुचिरसमयत्वेन राजते-इति।तदुक्तं श्रीमुनीन्द्रेण दशमे-"तत्राति- शुशमे ताभिर्भगवान देवकीसुतः" इति। तथा "शृङ्गारसारसर्वस्वम्"' इति श्रीविल्वमङ्गलोक्तेश्च । तथोक्तं कृष्णराजकधिमहाशयैश्चैतन्य- चरितामृते- "राधासङ्गे यदा भाति तदा मदनमोहनः । अन्यथा विश्वमोहोपि स्वयं मदनमोहितः" इति । "रसेनोत्कृप्यते कृष्णरूपमेपा रसस्थिति"रित्युक्तेश्च । पुनः कीदृशः-मतिरतियुवतिपतिः मतिरतिसंशके युवती तयोः पतिः । अन मतिरतिपदयोः क्रमेण पूर्वोत्तरविन्यासात् मतेज्येष्ठात्वं रते. कनिष्ठात्वं व्यखितम् । तत्रापि द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणस्य युवतिपदस्य पूर्वपदद्वयसम्बन्धसाम्येपि रतियुवतिपदयोः प्रत्यक्षात्यन्तसंयोगाद्र- तेर्नवयुवतित्वं ध्वनितम् । तेन च वक्ष्यमाणं तस्यां नृपस्यात्यन्ता सक्तिमत्त्वं युक्तमेवेत्यनुध्वनिः । अत्र शृङ्गारपक्षे मतिर्नाम रतेः सपत्नी श्रीकृष्णपक्षे निजैश्वर्यानुसंधानम् । रतिस्तु रसपक्षे तत्स्थायिभावा. ख्या, श्रीकृष्णपक्षे महाभावरूपा श्रीराधैव "महाभावस्वरूपेयम्" इत्युक्तेः । रतेमहाभावाकुररूपत्वात्कार्यकारणयोरभेदोक्त्या रतिः श्रीराधैवेति व्याख्यातम् । तदासक्त्या मधुरमेचकेन निजैश्वयं विस्मृतमिति समस्तग्रन्थविवक्षितम् । तन्नगरस्यान्वथं नामाह- नामेति प्रसिद्धौ। नैकशिरोमन्दिरं प्रेमपत्तनापरपर्यायं तथाप्रसिद्ध- मित्यर्थः। तदन्वर्थता च नैकशिरसां न एक शिरो येषां ते बहुशिर- सामित्यर्थः; पुनस्तेनव समासेन अशिरसामिति मुख्योर्थः । कर्ण- रससर्वस्वम्-इत्यपि पाठः ।

·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । कटुताभयात्पूर्व तथैव व्याप्येयम् । तदनन्तरं मुस्योर्थः । तेषामेव मन्दिरं सुखनिवासस्थानम् ; सहस्रशिरस एवं तत्र घसन्तीत्यर्थः; यत्राऽशिरस एव सहस्रशिरस इति वदयमाणत्वात्। सहस्रशिरसामेव तत्र प्रवेशनिवासाधिकारो न तु अन्येषामिति भावः। अत्र सशिर- स्त्वमशिरस्त्वं च तदाशावत्त्वमतदाशावत्वमेय विवक्षितम् । तच्च यहुशी व्यक्तमेव । तदाह वल्लभरसिको मदनुजः- "गगनतलावनितलं दैवयशादेत्य सुखनिवासाय । पृच्छति मुहुः सशिरसः सदनमशिरसः परं प्रेम ॥ पूर्वमुक्तमशिरसामेव प्रेमनगरे प्रवेशः । उदाहरणे प्रेम सशिरसः सदनं पृच्छतीति व्यत्ययो नानुसंधेयः, अशिरसामेव प्रेमसम्बन्धी नान्येपामेतन्मात्रस्यैव विवक्षितत्वात् । यथा वा- "न पीतममृतं मया दिननिशाकृतोरन्तरे घनागमविरोधिता पत कृतान सीतापतेः। न पुण्यसलिलाप्लुतं निजशिरः शिवायार्पित मुधा भवितुमीहते मम मनी रतेरास्पदम् ॥ यथा वा- "दूरे लग्न प्रेमफलं सर्वथैव यदीहसे । निधेहि रसिक स्वीयं शिरः स्वपदयोरया"। यथा घा- "मा प्रेमपूरं विश चा शिरः स्वं दूर निधायैव पदं निधेहि । व्यधायिधावगतोपरोधःप्रेमोत्तमागोत्तमयोर्विरोधः।इत्यादि। अत्र पुरजनोपाख्यानादिवत् परोक्षत्येन कथनं तु नववधूनामब- गुण्ठनमिध निजोक्तीनां दर्शनोत्कालकया चमत्कारविशेषार्थम् , तथा निजोपास्यस्य वस्तुनः संगोपनार्थम्, निजसंदर्भस्य भगवत्प्रियंत्वापा- दनाथं च। तथोक्तम्- १ यथेत्यव्ययादनन्तरं लिखितं पचं प्रत्यक रेवेति सर्वत्र ज्ञेयम् ।

·"प्रेमपत्तनम् । "निजेरधनमन्वायमानानैव प्रकाशयेत्" । इति पुनस्तदुक्तं श्रीमद्भागवते- "परोक्षवादा अपयः परोक्षं च मम प्रियम्" इति। "यत्परोक्षप्रियो देवो भगवान्भूतभावनः" इति च । सनगरं च लीलापरिकरात्मकनित्यसिद्धासकजननिवासस्थानं श्रीवृन्दावनान्तमण्डलमेव। यथोक्तं पञ्चराये- "विप्वद्रीच्येव वाग्वेदा अद्रयः फनकाद्रयः । जलं ब्रह्मद्रवः साक्षात् हुमाः सर्वे मुरद्रुमाः॥ जनाः परिजना यत्र धनेवः कामधेनवः । श्रीमद्वृन्दावनस्यान्तःप्रवेशो रतिराज्यभूः ॥ यत्रावतारान्तरस्य प्रकाशान्तरस्य च परमप्रेमपश्यत्वं तत्र तत्कालावच्छेदेन मधुरमेचकस्यैवाविर्भावः । यत्र च तस्य निवास- स्तत्प्रदेशस्य व्यापिवैकुण्ठयत्तनगरत्वमित्यवधेयम् ॥६॥ यत्र वशीकृतदयिता पत्युर्दयिताऽतिगर्विता । सततं रतिरनुकूला महिपी मतिं कदर्थयामास ॥७॥ यत्र वशीकृतदयितेति । वशीकृतदयिता तथा पत्युर्दयितेति गर्ने हेतुद्वयम्, अनयोस्तु परस्परं हेतुहेतुमद्भावः । महिपी पट्टराशी । अनुकूला अर्थात् पत्युरेव । कदर्थयामासेति पूर्ववृत्तान्तकथने भूत- प्रयोगः। यत्रेति सप्तम्यन्तानां पदानां तनगरं विलसतीति पूर्वेणैव सम्बन्धः ॥ ७॥ पितृभवनमाधिशमनं विज्ञा विज्ञाय पत्तनं पत्युः । रत्यावमानिता स्त्रीजितेन तेनापि तत्याज ॥८॥ पितृभवनमिति । श्राधिर्मनःपीडा तस्याः शमनमानं न तु सर्वथा ·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । तनाशनं तत्र रतेराद्भवस्य साक्षाहर्शनाभावात्, रत्या तथा तेन पत्या चावमानिता किययैव न तु पचनादिना । तत्र पत्युहेतुगर्भविशेषणं स्त्रीजितेनेति । पत्युः पत्तनं नगरंतत्याज, यतो विज्ञापत्रापि तत्याजे. ति क्रियापदं पूर्वपद् भूतनिर्देशक बोध्यमिति ॥ ८॥ प्रेक्षावतोऽखिलजनानिव शिक्षयन्ती लोकोत्तरं रतिपतेरुदयं विलोक्य । तातालयं पतिमुतादि विहाय सद्यो याता मतिस्तदिदमेव मतेर्मतित्वम् ।।४।। तस्या विज्ञात्वमेव विशयति-प्रेक्षावत इति । प्रेक्षावतो बुद्धि- मतः शिक्षयन्तीवेत्युत्प्रेक्षा।भाविनिजानादरं पूर्वमेव लक्षणैरनुमीय ततः पूर्वमेवान्यत्र गमनमेव मतेर्मतित्वम्, अनादरानन्तरं ततोऽन्यत्रगमनं कुमतित्वम् ; तदनन्तरमपि गृहधनादिकामनया तत्रैव निवासस्तु जड़. त्वमेवेत्यर्थः। तदुक्तं श्रीवलदेवेन शिशुपालवधे- "स्वस्थादेवापमानेपि देहिनस्तद्वरं रजः। पादाहतं यदुत्थाय मूर्धानमधिरोहति" ॥इति । तस्मान्मतिरत्यो कत्र संघास इति सिद्धान्तः। तदुकम्- सदा समासादितदक्षिणोका निजोदयध्वस्तसमस्तवृष्टिः। मनागपि प्रेमलवोपलब्धि पिवत्यगस्त्योऽधिमियोपलब्धिम् ।। "प्रेक्षोपलब्धिश्चित्संचिद् इत्यमरः। यथाच- "रतिमत्त्वमेव विरल मतिमत्वं जगति दृश्यते सरलम् । अनयोरहह विरोधाद् रतिमतिमत्त्वं न कुत्रापि" ।।

·प्रेमपत्तनम् तनोदाहरणं यथा- "श्रुतिमुनिमतसत्यास्तत्ववाचो ममापि प्रियगिरमचमत्या.हा हसन्त्या व्यधायि । मजपतिवसुमत्याप्रापि रत्यानुमत्या नवयुवतिसमित्या हन्त मत्या विरोधः" ।। वाक्यमिदं प्रजमुन्दरीण प्रेमोक्तीः श्रुत्वा विस्मितस्योद्धवस्य । तथा- . "विद्रावयति ह निद्रां धुनोति धर्म प्रपामपाकुरुते । धृतिसहिता मतिमादी लयं नयन्ती रतिर्मनो विशति" ॥इति ॥1 तस्याऽधनस्य जनकस्यागमसंज्ञस्यशासनादनिशम् । अथ पितृशिक्षापटुभिर्वटुभिर्भिक्षां चिराटति ॥१०॥ रतिविरोधिन्या मतेर्दुरवस्था विशदयति-तस्येति । आगम- संशस्य अर्थात् शास्त्रस्य । शास्त्रद्वारेण पण्डितमुखादेव श्रीकृष्णेनापि निजैश्वयं ज्ञातये [प्रोक्तम् , ] न स्वतः, [तस्य ] सदा धोरललितत्वेन कुअकेलिरतत्वात् । तदुक्तं च- "श्रभूत्कंसरिपोर्ने शास्त्रमेयार्थडएये। नेत्राम्बुजं तु युवतीवृन्दोन्मादाय केवलम्"। इति । शास्त्रादेव मतिरुत्पद्यते इति प्रसिद्धः शास्त्रस्य मतिजनकत्वम् । कथंभूतस्य -अधनस्य दरिद्रस्य, शास्त्रस्य अपत्यधनादिपु वैराग्यग- मितत्वात् । तस्य शासनादाशया, श्रथ तदतन्तरमेव तस्यैव पितुः शास्त्रस्य शिक्षा उपदेशस्तत्र पटुभिर्वटुभिः ब्रह्मचारिभिः, अर्थात् शास्त्राज्ञानुवर्तिभिः पण्डितैः सह चिराहुकालतः भिक्षामटति । तेन रतिविरहितायाः मतेर्मिक्षोचितैवेति ध्वनिः । यत्र निरादरस्तान् वन्धूनपि विहाय भिक्षाटनमेव वरं न तु।तन्मुखावलोकनमिति च रतिविरोधिन्या एव मतेर्मतित्वमिति व्यजितम् । यदि तस्यास्तन्नगरे ·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । कुत्रापि रतिलेशोप्यभविष्यत् तदा जिन्नाया अपि तस्या अन्यत्र गमनं नाभविष्यदेव । तदुक्तम्- जेण' विणा विजिनई अणुमिलई सो फिनावराहोथि। फएचि परआहे भण फस्स ए यहहो अगि इति ॥१०॥ सुमतिसुताऽतिविनीताशान्तस्वान्ताभिधेन परिणीता। मातुर्वियोगवीता शान्तिः पत्या निजाश्रमं नीता ॥११॥ सुमतीति । शान्तस्वान्ताभिधेन अर्थात्-शान्तरसाभिशेन फेनापि मुनिनेत्यर्थः, शान्तेस्तन्तिकरनिवासयोग्यत्वात्, रतिपतिनगर- निवासाऽयोग्यत्वाच्चेति भावः । परिणीता विवाहिता स्वीयत्वेनाही- कृतेत्यर्थः । सापत्या तेनैव निजाश्रमं नीता। तस्मिन्नगरे सुमतिसमुद्भवा शान्तिरपि न स्थितेत्यर्थः । रतेरननुकूलतयाऽत्यन्तानभीष्टत्वात् ॥११॥ गृहनगरादिसमस्तं न्यस्तं पत्या तदाधिपत्याय । मतिकृतविधिविपरीतं रतिरतिविपयं विधि विधे ॥१२॥ गृहेति । न्यस्तं समर्पितम् । मतिकृतविधिविपरीतमिति विधि- विशेषणं किया विशेषणं वा । रतिर्मत्या सपल्या कृतो यो गृहनगरादि- विधिस्ततो विपरीतं विरुद्धं विधि रचनाप्रकारं विदधे चकारत्य- सूयाग्रस्तस्वभावत्वं स्त्रीणां व्यजितम् ॥१२॥ यन्त्र नरपतिहितेहिताभिरतो भरतो नाम सचिवः कृतः॥ । येन विना न विजीध्यते ऽनुनीयतेऽसौ कृतापराधोपि । कृतेऽपि नगरदाहे भण रस्य न चलमो अग्निरिति । २ आदर्श पुस्तके-'पतेचि इति पाठोऽस्ति । ---'हा' इति पाठोऽस्ति । " ·प्रेमपत्तनम् अथ रतिकृतं विपर्ययमेव विशेषतोऽनुवर्णयति-यति। नरपते. हितरूपं यदीहितं तत्राभिरतो भरतो नाम वस्तुतस्तु शृङ्गाररसो. अयाभिरतो भरतो नाम मुनिरव सचिवो मन्त्री एतः। अर्थावत्यैव मतिरुतः सचिचो नगरानिकाशित इति सर्वमानुसन्धेयम् ।। यत्र धर्मकर्मकलापमर्मकुशलः पुरोहितः स्मरसूत्र- धारो नाम॥ योति । स्मरसूत्रधारो वात्स्यायनमुनिः पुरोहितो रत्या कृतः, इति पूर्वेणैव सर्वेषां सम्बन्धः । तदाशयैव तत्रत्याः सचे सवं पुष्प धनुर्यागादिकर्माऽनुतिष्ठन्तीत्यर्थः ।। यत्र राजनगरोपकरणप्रसाधनसाधनं शिल्पिप्रवरोऽ- द्भुतो नाम राज्ञा सत्कृत्य निजानुकूलाऽपूर्वनगरनिर्मा- णायाऽऽदिष्टस्तथैव तदनुकरोति स्म ।। यत्र राजनगरेति । राक्षस्तथा तन्नगरस्य तन्निवासिजनानां तदु. पकरणानां च प्रसाधनं झारस्तस्य साधनमद्भुतो नाम शिल्पिप्रवरः सच अर्थादद्भुतरस एव तं विना सर्वत्र शोमाविशेषानुदयात् । तदुक्तं साहित्यदर्पणे- रसे सारश्चमत्कारः सर्वत्राप्यनुभूयते। तच्चमत्कारसारत्वात्सर्वत्राप्यद्भुतो रसः॥ सत्कृत्य वस्त्रादिभिरलङ्कृत्य श्रादिष्ट श्राशप्तस्तदनु तदादेशा- नन्तरमेव तथैव करोति । स्मेति विस्मये। सर्वदा राजनगरादिप्रसाधनं कुर्वन्नेव तिष्ठतीत्यर्थः यन्त्र निगमेतिहासपुराणसंहितादिसुवर्णखचितोत्त- मागमबहुवर्णकर्कशतरत्नसकलसन्दोहयनरचितोललि- ·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । १७ तोनतो विविधतत्सिद्धान्तानलयन्त्रावलिवलितो दुर्जना- जितो विदजनसभाजितो विराजते सर्वतो नगरं सुपर्व- पर्वतोपमाकारः प्राकारः। इदानीं नगरवर्णनेनैव तथातुर्यमनुवर्णयति-यत्र निगमेति । यत्र सर्वतो नगरं नगरस्य समन्तात् सुपर्णपर्वतोपमाकारः सुपर्वाणो देवाः । "सुपर्वाण सुमनसः" इत्यमरः । तेषां पर्वतो मेरुस्तदुपमस्त- रसदृश आकारो यस्य स तथाभूतः प्राकारो वपर्यायः विराजते विशेपेण शोभते इति वर्तमाननिर्देशः पूर्ववदिति सम्बन्धः । तमेव प्राकारं विशिनष्टि-निगमेति । निगमाश्चत्वारो वेदाः, पक एवेति- हासो महाभारतारयः, पुराणानि सप्तदश, श्रीमद्भागवतं तु "यज- मानपञ्चमा इडां भक्षयन्ति" "धनुद्धितीय. ककुभश्वतनः" इत्यादि- विव त्रिपसंख्यापूरकमानं भगवतो वर्णमयं स्वरूपमेवेति कोरोकि- विलासाभियतया तन्नगरपालनकर्तृत्वेन वदयते । किञ्च- "साऋत्यं पारिहास्यं वा स्तोभं हेलनमेव था। वैकुण्ठनामग्रहणमशेषाघहर विदुः॥" इत्यादिषु सर्वपापहारिप्रायश्चितत्वेन निर्णातस्यापि श्रीमग- वन्नाम्नस्तत्स्वरूपादभिन्नत्वम् । "नामचिन्तामणिः कृष्णश्चैतन्यरसविग्रहः। पूर्णःशुद्धो नित्यमुकोऽभिन्नत्यान्नामनामिनोः ।।" इत्युक्तेः । तथा च- "एकोनविंशे विशतिमे वृषिणषु प्राप्य जन्मनी । रामकृष्णावितिभुवा भगवानहरगरम् ॥" इति पयेऽवतारत्वेन गणिनस्याप्यस्मत्प्रभोः श्रीकृष्णचन्द्र- स्यावतारित्वमेव । ,शितितमे इति वक्त तकारलोयन्दोऽनुरोधेन । ३ ·प्रेमपत्तनम् "एते चांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् ।" इति तत्रैवोक्तः। तथा श्रीमद्भागवतस्य पुराणत्वेन स्यातस्यापि संयोग- पृथक्त्वेन भगवत्प्रकाशान्तरत्वमेव । "कृष्णे स्वधामोपगते धर्मशानादिभिः सह । कली नष्टदृशामेष पुराणार्कोऽधुनोदितः ॥" इति तत्रैवोक्तस्वात्। "जगद्गुरं सात्वतशास्त्रविग्रहम्" इति पठे श्रीमुनीन्द्रेणोक्तन्या- दित्यलं पलवितेन । प्रकृतमनुसरामः । संहिताः प्रहादसनत्कुमारादि- प्रोक्ता (निगमेतिहासपुराणसंहिता श्रादयो येपान्ते ) तेषां निगमादीनां ये सुवर्णाः शोभनान्यक्षराणि, श्लपेण सुवर्ण हेम तत्र खचितानि क्रोडीकृतानुरागात्युत्तमशास्त्राणां न तु तत्परि पन्यिनामसच्छास्त्राणां बहुवर्णानि सत्वरजस्तमोमयानि चादजल्प- वितण्डादीनि। पक्षे स्पष्टम् । फर्कशानि तर्करलानि तोत्तमाः, श्लेपेण तर्का एव रत्नानि तेषां शकलानि खण्डास्तेषां सन्दोहाः समूहास्तैर्यत्नेन परमप्रयासेन रचितो निर्मितस्तेनैवाद्भुतेन शिल्पि. प्रवरेणेति प्रकरणलब्धम् । ताणां कर्कशत्वन्तु- "मिथ्यातर्कसुफर्कशेरितमहावादान्धकारान्तरभ्राम्यन्मन्दमतेः" इति । तथा- 'कर्कशतर्कविचारव्ययः' इत्यादिषु व्यक्तमेव । पुनः कथम्भूतः ललितोन्नतः [ ललितश्चासाधुन्नत इति ] कर्मधारयः । एतेन विशेष- णेन तस्य मनोहरत्वमनुल्लयत्वञ्चोक्तम् । पुनः कथंभूतः-विविधा नानाविधा निगमतर्कादीनां सम्बन्धिनो ये सिद्धान्तास्त एवानल- यन्त्राणि प्रसिद्धानि तैर्वलितः संयुक्तः, अत एव दुर्जनाजितः दुर्जनैरसारातिभिर्द्विविधमीमांसकादिभिरजितो जेतुमशक्यः। पुनः कथंभूतः-विद्वजनसभाजितः विद्वज्जनः पाण्डित्याभिमानवद्भिः सभाजितः सत्कृतः । निगमाद्यर्थतांदिचातुर्याचाकचिफ्यावलो.

·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । फनेनैवानन्दितैः सिद्धान्तानलयन्प्रदर्शनेनैव तनगरमस्माभिः सम्यगवलोकितमिति तावतैव कृतकृत्यम्मन्यैस्तनगरं दूरादेव स्तुवद्भिर्विद्ववृन्दैव हिरेव स्थीयते न तु नगरान्तर्गन्तुं शक्यते इति मावः। एवंप्रकारस्य निगमादिसुवर्णसच्छास्त्रतर्कादिरचितत्वेन सनगरस्य निगमाद्यन्तर्वर्तित्त्वम्, निगमादिरक्षितत्वञ्च व्यक्षितम् । तत्र निगमद्यन्तर्वतित्वे प्रमाणं थीभागवतवचनम् - "भगवान् ब्रह्म कास्न निरन्वीक्ष्य मनीपया। तध्ययस्यस्कूटस्थो रतिरात्मन्यतो भवेत् ॥” इति । तथा चतुर्थे पृथु मत्याह सनत्कुमारः- "शास्त्रेष्वियानेव सुनिश्चितो मृणां क्षेमस्य सभ्यविमृशेषु हेतुः। असङ्ग श्रात्मव्यतिरिक्त आत्मनि दृढारतिव्रह्मणि निर्गुणे च या " इति । निर्गुणे मायागुणातीते ब्रह्मणि परब्रह्मणि श्रीकृष्णे न तु. निर्विशेपे; तद्रक्षकत्ये प्रमाणम्- "नैवाभ्यसेतहन शास्त्रान् वाचो विग्लापनं हि तत्" । इति । तथा- "यदा यस्यानुगृह्णाति भगवानात्मभावितः । स जहाति मति लोके वेदे च परिनिविताम् ।।" इति । तथा श्रीमद्गीताया- "वैगुण्यविपया घेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन" ! इति ततो निगमादीनां प्राकाररूपकत्वं युक्तमेव । नगरस्य भाकारा- न्तर्वतित्वं तथा प्राकारस्य तद्रक्षकत्वं प्रसिद्धमेव । यत्र शिखरमाणशकलकलितललितोन्नतशिखर- [निकर ] शेखरसहस्रसुन्दरं रुचिरारुणरुचितुन्दिल- ·प्रेमपत्तनम् कुरुविन्दमणिमयमेकमेव रागानुगमनं नाम रागामर- महीमहाकुरमिव गोपुरम् ॥ यत्र शिखरमणीति। "दाडिमीयीजसंकाशं माणिक्यं शिखरं विदुः" इत्युतस्तद्रचितशिखरसमूहा एव शेषरसहस्राणि मुकुट- वृन्दानि तैः सुन्दरम् । पुनः कथंभूतम्-चिराभिररुणरुचिभिः शोणितकान्तिभिस्तुन्दिलाः पुष्टाः कुरुविन्दाभिधा मणिविशेषास्त- न्मयमेकमेव रागानुगमनं नाम गोपुरं विराज इति पूर्वेणैव सम्बन्धः। एवमग्रेऽप्यनुसन्धेयम् । रागामरमहोयहाकुरमिवेत्युत्प्रेक्षा । तत्रामर- पदेन तस्य नित्यत्वे सर्वकामप्रदत्वं च ध्वनितम् । वस्तुतो रागानु- गद्वारेणैव तत्र प्रवेशो नान्यथेति विवक्षितम् ।। यत्र परितः प्राकारमनल्पायामगम्भीरताविस्तार- दुस्तरं प्रकटोपलक्षितान्तःस्थितसितकठिनप्रस्तरं विमल- सत्त्वाख्यं परिखाचलयम्॥ यत्र परित इनि । यत्र परितः प्राकारं प्राकारस्य समन्ताद् विमलसत्त्वाख्यं विमलसत्वमित्याख्याऽभिधानं यस्य तथा । वस्तुतश्वे. तसोऽतीवनिर्विकारत्वं नगरान्तःप्रवेशरोधकं परिखावल यम् । श्रायामो दैय॑म् , गम्भीरताऽगाधत्वम्, विस्तारस्तिर्यग्दैर्घ्यम् , तैर्दुस्तरं तरी- तुमशक्यम् । पुनः कथम्भूतम्-प्रकटोपलक्षितान्तःस्थितसितकठिन- प्रस्तरम्-प्रकटमुप समीप इव लक्षिता दृश्यमाना अन्तःस्थिताः सितकठिनप्रस्तराः धवलकठोरपाषाणशकलानि यस्मिन्निति वचन- विलोकनादिनैव अन्तःकरणस्थितं स्वच्छत्वं कठिनत्वञ्च लक्ष्यत इति भावः। तथा चोक्तम्- "यहि खानां सहेन तच्छास्त्रश्रवणेन च । शास्त्राभ्यासेन यहुनाऽसजातीयातिसङ्गतः॥ अपि सत्तीर्थशिष्याणां रुध्यते प्रेमपद्धतिः।" इति ।

·- प्रेमसर्वस्वोपेतम्। यत्र लौकिककवितालताप्रतानपरिरम्भिताकरितको रक्तिमुकुलितविकसितफलितकाव्यनाटकादितरुनिलयं विविधगन्धाधारमन्धरशीतलानिलमिलनललन्नवलकिस- लयपरमाभिराममाराम कुलं सर्वतः परिखायलयम् ॥ यन लोकिककवितेति । यत्र सर्वतः परिपावलयं परिखा. मण्डलस्य समन्ततः परमाभिरामं महामनोहरमारामकुलमुपवनवृन्दं तदेव विशिनटि-लौकिफेति। लौकिका नलदमयन्तीमालतीमाध पादिवर्णनात्मिका याः कविताः कविप्रौढोक्तिनियद्धकवित्वपद्धतय- स्ता एव लतास्ताभिनायिकाभिरिव प्रतानः सूक्ष्मसूत्रैरिव तासाम- वयवविशेरैः परिरम्भिताः संवलिता ये काव्यनाटकादितरवः-- काव्यानि नैपधादीनि व्यानि, नाटकानि मालतीमाधवादीनि दृश्यानि तान्येच तरवो द्रुमाः तेषां नेतृणामिय निलयमास्पदम्। अत्र कविता एव लताः काव्यादय एव सरव इत्युभयत्रानुभयोक्तिरूपकम् । स्त्रीव्यक्तिव्यमकाभ्यां लतातरुपदाभ्यां तयांनायिकत्वसूचनेनो- पमालकासे व्यक्षित.। किञ्च, नलदमयन्तीवर्णनात्मिकानां कवितानां लौकिकत्वकथनेन भगवर्णनात्मिकानां कवितानामलौकिकत्वं तेन परमपुरुषार्थस्यत्वं ध्वनितम् । ततः परिरम्भणादिवाङरिता जाता हुरा', कोरकिता जातकोरकाः, मुकुलिता' मनागविकसिताः, विकसिताः प्रफुल्लाः, फलिताश्चेति प्रतिविशेषणं कर्मधारयः । काव्या- दिपक्षे समासान्तर्गतैरेभिः पञ्चभिर्विशेषणैः कमेण युक्तिछन्दोरीत्य- लक्षारप्रसादारयाः पञ्चगुणाः काव्यादीनामुक्ताः। नायका अपि नायिकामिलिङ्गिता रोमोहमसोकलिकल्सइप्रसत्तिमान प्रमोद- जन्मसाफल्यवन्तो भवन्त्येवेति च विवेचनीयम् । पुनः कथम्भूतमाराम कुलम्-विविधेति। पुष्पितोपवनविहारित्वाद् विविधानां नानाम- फाराणांगन्धानामाधार प्राश्रयस्तत एव मन्थरो मन्दगतिः, यहुभारा. भयो मन्यरो भवत्येव । शीतलश्च योऽनिलो वायुस्तस्य मिलनं ·प्रेमपत्तनम् सम्बन्धः प्रतिविशेषणमनापि फर्मधारयः । तत्र पूर्वविशेषणद्वयेनास्य सौगम्यं मान्यश्च व्यजितम, शीतलत्वं तु प्रकटमेयोक्तम् । एवं तस्य विविधस्य चायोः सम्बन्धेन ललन्ति सचाकचिक्यं चलन्ति यानि नवलानि नूतनानि सद्यो जातानि किसलयानि कोमलपल्लवा यस्मिन् । अत्रापि काव्यादिपक्षे व्यअनाऽसमवेतानां पदावराणां लालित्यं ध्वनितमिति सूदमशाऽवधेयम् । तदुक्तं प्राचीन:- "प्रातः पङ्कजकुमलद्युतिपदं तत्केशरोल्लासवा- नर्थोऽभ्यन्तरसौरभप्रतिनिभं व्यङ्गयं चमत्कारि यत् । द्विर्यद्रसिकैधिरं सहृदय कैरियास्वाद्यते तत्काव्यं न पुनः प्रमत्तकुकवेर्यत्किञ्चिदुजल्पितम्" । एवंसत्कविनिवद्धलौकिककवितामयकाव्यनाटकादिरूपं परिखा. घलयापरतीरस्थमुपवनं गतानां तत्रैवातिप्रीतिमतां तन्माधुर्यानुभावे. णैवानन्दितानां कृतकृत्यम्मन्यानां जनानां परिखाप्रकारादिदर्शनेऽप्य. लब्धावसराणां नगरान्तर्गमने न विकाश इति किं वक्तव्यमिति विवक्षितम् ॥ यत्रान्तनगरं यावककुसुम्भरससरसविमलहिङ्गुल- सिन्दूरलेशपेशलपिच्छिलकुङ्कमपकाङ्गरागवतीव प्रकट- परमानुरागवतीव वसुमती भाति शोणितमणिमयी ।। एवं नगरयहि गवर्णनं विधाय तन्मध्यभागमनुवर्णयति- यत्रान्तनगरमिति। नगरस्यान्त इति अन्तर्नगरं यावकादिभिररुणरसैः सरसा मृदुलीकृता ये निर्मला हिङ्गुलसिन्दूराद्यरुणपदार्थलेशास्तैः पेशलं सुन्दरं यत्कुङ्कुमपङ्कं तेनाङ्गरागवतीव वसुमती भूमि ति । अन्यत् स्पष्टमेव ॥ यत्रान्तर्वहिरन्तः पद्मरागशकलकलधौतकलिता- न्यतिललितानि सकलान्येव समानि ।

·प्रेमसर्वस्योपेतम्। २३ यत्रान्तर्वहिरन्तरिति।यनान्तर्यस्मिनगरमध्ये पहिरन्तः -यहिश्च अन्तश्च-पद्मरागाख्याः शोणमण्यस्तेषां शफलानि खण्डाः फलधौत सुवर्णच, अर्थात् सुवर्णस्य पङ्कमित्यर्थस्तैः कलितानि रचितान्यत एवं ललितान्यत्यन्तमनोहराणि सकलानि समस्तान्येव समानि गृहाणि प्रासादा भवन्तीति क्रियापदमुपरितो योज्यमित्यलमधिक व्याख्यानेन । यत्र विशालविद्रुमद्रुमशकलघटिता कलधौलकोल. शृङ्खलादिजटिता सर्वत्रैव विकटाकपाटपटली ।। या विशालेति। यत्र विशालाः सपरिणाहा ये चिट्ठमारणां प्रवा- लानां गुमास्तरवस्तेषां शकलैः खण्डैर्घटिता रचिता, कलधौतस्य सुवर्णस्य फीलाः गृहलादयश्च तैर्जरिता खचिता सर्वत्रैव सर्वसद्मसु विकटा धर्षयितुमक्षमा कपाटानां पटली समुदायः ।। यत्र सद्मशिखरोपरिसुवर्णकलशोपरिसुवर्णरसरन्जि- तैव पताकावली ॥ यत्र सझेति । स्पष्टार्थमेव मूलं मुदां रतिपतेर्मनसोऽनुकूल- माचूलमूलमरुणं धरणीगुणेन । निश्रेयसाकरममन्दमरन्दसान्द्रं सन्ध्याधनोपमयनोपवनं विभाति ॥१३॥ मूल मुदामिति । रतिपतेः सदयितस्य मधुरमेचकस्य मुदामा. नन्दानां मूलं तस्यैव राज्ञो मनसोऽनुकूलं परमप्रीतिप्रदं धरिण्या गुणेनारुणिमलक्षणेन प्राचूलमूलं चूलं चुडामूलं तदभिव्याप्यारुणम् । नेथेयसाकरनैश्रेयसं नाम वैकुण्ठस्थितं धनं "यत्र यत्र मगधानवतरति ·प्रेमपत्तनम् तत्र तत्रांशेन पूर्णस्वरूपेण च वैकुण्ठमवतरति तत्र तद्वनं चायात्येव" इति शास्त्रे प्रसिद्धम् । तत्र वैकुण्ठस्थितस्य तथा श्वेतदीपादिवैकुण्ठा- शस्थितस्य वनस्य च श्राकर प्राकट्य निदानमंशिरूपमित्यर्थः। अमन्दो मुहुर्यों मकरन्दस्तेन सान्द्रं निविडं सध्याघनोपममरणाभं धनं सच्छायमुपवनमारामो विभाति शोभते ॥ १३ ॥ यत्रानुरागरसरचितमनसः कुसुम्भकुङ्कमरसरञ्जि- तवाससः सर्व एव नगरनिवासिनः कृताः ॥ यत्रानुरागेति । कृताः रतेराशया तेनाद्भुतेनैव । यत्र गोपुरमा- रभ्य एतावत्पर्य्यन्तं सर्वबारुणमयत्वकथनं तन्नगरस्य सूर्यादिलोकानां तेजोमयत्वादियदनुरागमयत्वमेव विशदयति । अनुरागरसेन रखितानि यासांसि येषां तादृशाः सर्वे नागराः कृता इति भावः।। यत्र सर्वे पतत्रिणोऽप्यरुणाः।तत्र दिग्दर्शनाय हंसा- नामरुणत्वोदाहरणं यथा- अहो महीयान् महिमाऽपरोक्षो राधापदाधारमहीतलस्य । पयोविवेकप्रचुरमशंसो हंसोऽपि यत्रारुणतां प्रयाति ॥१४॥ यति स्पष्टार्थमेव ॥ १४ ॥ यत्र वीरदयहासविशदसंज्ञी भूपोपमन्त्रिणौ रत्यवा- धिकृतौ। पक्षे युद्धवीरधर्मवीरौ हासश्च नृपमित्रतया उपमन्त्रिणः उत्साहोपहासादिभिस्तत्पोपकाः ।।

·२५ प्रेमसर्वस्त्रोपेतम्। यत्र सहासहस्यसंज्ञावेवाद्वैतपरिनिष्ठितौ शङ्कर- शिष्यो। यत्र सह इति । सहःसहस्यनामानौ सहा मार्गशीर्षः, सहस्यः पोपः, तावेवाद्वैतस्य द्वयोरेक्यस्य सम्पादको तत्र शीताधिक्याद् द्वयोरैक्यं भेदाभाव इव भवतीत्यर्थः । “मार्गशीर्षे सहा मार्गः" इति; "पोपे तैपसहस्यौ द्वौ" इति चामरः ॥ यत्राभिमताऽप्रचुरप्रचारमाध्वमता ऊष्मकभामादि- दर्शननामानस्तदन्तेवासिनः ।। यत्राभिमतेति । अभिमतः संम्मतोऽप्रचुरप्रचारः माध्यमतो येपान्ते तथा; ऊमकभामादिदर्शननामानस्तदन्तेवासिनो माध्य- शिष्याः । वस्तुतस्तु ऊमको ग्रीष्मः, भामो मानः, श्रादिदर्शनं पूर्वा- नुरागा, एतेषु किञ्चिद्वियोगोऽपि तत्रात्यन्तोमणा शुचिमानयोः पूषा- नुरागे तु संयोगाभावेन पूर्व भेदोऽस्त्येव, तन्मनस्याऽप्रचुरप्रचार- स्वात् , सर्वदाद्वैतमेवेति ध्वनिः॥ यत्र विशिष्टाद्वैतपरिनिष्ठिताः कुसुमसमयसदासार- सोमप्रभनामानो रामानुजीयाः ॥ यविशिष्टाद्वैतेति। दैतयुक्तमद्वैतं विशिष्टाद्वैतं तन परिनिष्ठिताः नियद्धश्रद्धाः कुसुमसमयसदासारसोमप्रमनामानो रामानुजीया: रामानुजशिष्याः । प्रस्तुतस्तु पसन्तवर्षासमयशरदः। "वसन्ते पुष्पसमयः" इत्यमरः । सदा प्रासारो दृष्टियस्मिन्स वर्षासमयः। सोमस्म घन्द्रस्य प्रभा कान्तिर्यस्मिन् स शरहतुः। एतेषु भेदाभेदी मित्रतया स्त इति विशिष्टादैतसिद्धिः॥ यत्र मेमभक्तिसिद्धान्तप्रवर्तकः कलिप्रियस्य शिष्य- स्तपस्याख्यः॥ । ४ ·प्रेमपत्तनम् या प्रेमेति। प्रेमभक्तिमार्गप्रवर्तकः फलिप्रियस्य नारदस्य शिष्यस्तपस्याख्यः । वस्तुतस्तु फाल्गुनः, कलिप्रियशब्दस्यान्वर्थः तया फलहप्रवर्तकत्वमप्यायातम् । तेन फाल्गुनी होलिका क्रीडा रूपं कलहकुलं भवत्येव प्रेमरसमयम् । "स्यातपस्यः फाल्गुनिक" इत्यमरः॥ यत्र प्रेमप्रणयस्नेहमानरागानुरागमहाभावमोदन- मादनमोहनाभिधा यथोत्तरं ज्येष्ठा रतिपतिप्रेष्ठा राज- कुमारश्रेष्ठाः॥ यत्र प्रेमेति । यत्र प्रेमादयो दशराजकुमारश्रेष्ठाः । अत्र ज्येष्ठ- श्रेष्ठपदाभ्यामन्येऽपि निर्वेदाद्यास्त्रयस्त्रिंशदष्टसात्विकाश्च रतिपते. व पुत्रा इति व्यक्षितम् । यथोचरं ज्येष्ठा इति वक्ष्यमाणं रतेर्वि- परीतकर्मत्वं ज्येष्ठकनिष्ठवपरीत्यकथनेनात्रापि दर्शितम् । कि वक्तव्यं पुत्रेषु, स्वयमपि रतिः कान्तविपयककया कान्ता. श्रयया या रत्या कनिष्ठापि ज्येष्ठा जाता। तथोक्तं साहित्यदर्पण- कृता-"कनिष्ठज्येष्ठरूपत्वान्नायकप्रणयं प्रति" इति । यत्र भीरुभावरुद्रविधेयकरुणाकरकसंख्या भूप- तिपरिपन्थिनो राजनिर्जिता नगरान्तिकमपि नायान्ति ॥ यत्र भीरुभावेति । भीरुभावरुद्रविधेयकरुणाकरकदऱ्याख्याः वस्तुतस्तु प्राकृतभयानकरौद्रकरुणवीभत्साः, एतेषां शृङ्गाररसाऽ. मित्रतया परिपन्थित्वं युक्तमेव ।। यत्र पुरपरिपालकः स्थिरीकृतराजशासनः कीरो- क्तिविलासो नाम ॥ यत्र पुरेति । पुरपरिपालकः तत्ता फोरोक्तिविलासो नाम ।

·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । यस्तुतस्तु श्रीभागवतमेव मर्यादामयतया राजशासनं स्थिरीकृत्य पुरं पालयति-दिवानिशं नानासिद्धान्तगोमुखावनिभिस्ततस्ततो राजाशया भ्रमति-न तु तत्रत्यान् निग्रहीतुं प्रभवति, तत्रत्यानां सर्वेषां मधुरमेचकीयत्वात् । स्थिरीकृतं सम्यक् स्थापितं राशो मधुरमेचकस्य शासनं येनेति बहुमीहिः।। यत्र शूरत्वमात्राहतो निरर्गलो राजसेवानभिज्ञोऽन- त्यन्ताभीष्टो राजा दुर्जननिर्जयाय निर्दिष्टो निरन्तरं परितो नगरमेव परिभ्रमति सेनापतिरभ्यस्तशास्त्रो नाम । यत्र शूरत्वेति । अभ्यस्तशास्त्रो नाम सेनापतिः। वस्तुतः शास्त्रश एव । कथंभूतः-राज्ञोनात्यन्ताभीष्टः, तत्र हेतुगर्भ विशेषण- प्रयम्-निरर्गलो राजसेवानभिज्ञो धृष्टश्चेति अनत्यन्ताभीष्टत्येन कि- चिदभीएत्यमायातम् । तद् व्यञ्जयितुं विशेषणान्तरं शूरत्वमात्रात इति, शास्त्रीयकर्फशतयुक्तिमयशस्त्रास्त्रविचया बहिर्मुखसंसत्स- मराङ्गणे तजयकुशलत्वेन राशाहता; अतो दुर्जनानां स्थविरोधिनां द्विविधमीमांसकादीनां निर्जयाय निर्दिष्ट परितो नगरमेव ससैन्यः परिसमति । नगरान्त यातीत्येव शब्दार्थः । तन्नगरे शास्त्रीयफश. वादवितएडादोन नायसर इति भावः ॥ यत्र दृग्दर्शनवचनाभिज्ञसंज्ञावलक्षितहृदयवृत्तान्त- विदी परीक्षकौ ।। यत्र पुग्दर्शनेति। घग्दर्शनवचनामिसंझी परीक्षको दर्शन- प्रयणाभ्यामेया स्थितार्थाभिशी । घस्तुतस्तु दर्शनधयणाभ्यामेवा. न्तास्थितं निभृतवृत्तान्तं तन्नगरे सद्यो शायत इति तनत्यानां चातुय्यं व्यसितम् ॥३॥ यत्र दुरदृष्टदुराग्रहदुवैराग्यदुःसंज्ञादयः प्रपलप्रती- .

·२८ प्रेमपत्तनम् हारां गोपुरवहिःप्रदेशस्थाः परीक्षकद्रयपरीक्षितान् रति- पतिसुहृद एच नगरान्तर्गन्तुमादिशन्ति ॥ यत्र दुरदृष्टेति । यत्र दुरदृष्टादिसंशाः प्रयला रोद्धं समर्थाः प्रतीहारा द्वारपालाः। वस्तुतो दुरदृष्टादयश्चत्वारस्तनगरान्त:- प्रवेशरोधका गोपुरवाहिःप्रदेशस्था नत्यन्तः प्रविशन्ति । तत्र दुर्भा- ग्याद्याश्रयः कोऽपि नास्तीति भावः । किन्तु नृपसुहृदः सहस्रशिरस एवान्तर्गन्तुमादिशन्ति, न तु एकशिरस इत्येव शब्दार्थः। श्रथ तत्र के तैः प्रवेशिताः, के च न प्रवेशिता इत्यपेक्षायामन्वयव्यतिरेकाभ्यां तान् प्राक्तनाधुनिकविभागेन निर्दिशति । एते पुरा यदवधि सुराऽ. सुराणामनुग्रहनिमहाद्यर्थमाविष्कृताऽप्राकृतातिबन्धुरविग्रहं परमानु- ग्रहामृतसिन्धुं दीनानामेकयन्धुं सुयन्धुं कमलवन्धुकुलकमलकानन· कमलयन्धुं गतिगतिमुदसिन्धुरं निजासनान्तिकमकस्मादागतं रघु. कुलतिलकं जानकीजानि श्रीरामचन्द्रं सादरमवलोकितवन्तः, तद्वधि तयुगललावण्यामृतसेकादिव सत्वरोदित्वरकिसलयदलादिभिरुप- चित्तनिजेष्टदेवयुगलसेवनमयमनोरथाकुरैराकान्तमनोरथाः तत एय सततानुगतनिजेएप्रियसहचरीवर्गाश्चिरमभीप्सिताऽनवाप्तिसम्प्राप्तस. म्तापोष्मपरिपाकगाढतरभावाः परमानुरागरसरजितस्वभावाः प्रकटं सहनशिरस इति दूरादेव दृग्दर्शनपरीक्षिताः, दुईष्टादिमिर्न मस्कृताः संस्तुताश्च,सत्कृतानगरनिवासिभिः, अन्तःप्रवेशिताः सतताद्भुतरूप- वेषपेशलमूर्तयः पत्तनालङ्कृतयः परमहंसप्रशंसितगतयः सुखं विह रन्ति मुनयः सहस्रशो दण्डकाटवीनियासिनः प्राचीनाः। तदुक्तम्-- पुरा महर्पयः सर्वे दण्डकारण्यवासिनः । रामं दृष्ट्वा हरि तत्र भोक्तुमैच्छन् सुविग्रहम् ।। ते सर्वे स्त्रीत्वमापन्नाः समुद्भूताश्च गोकुले । हरि सम्प्राप्य कामेन ततो मुक्का भवार्णवात् ।। इति । तथा महाविद्यामहासिद्धयोरुपदेशादगीकृतश्रीवृन्दावनयसतयो ·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । २६ निरन्तरं तनगरनिवासिजनानुगतयो विशुद्धानुरागामृतसंभृतमतयो नैकशिरस इति परीक्षकद्वयपरीक्षितरतयो द्वारपाले रचितोचितनतयो नगरपरिकरकृतसकृतयोऽद्भुतहासविलासमाधुर्यादिसमुन्नतयोऽल- ऋत्यलङ्कृतयो विलसन्ति यत्र श्रुतयोऽनन्ताः प्राचीनाः। तदुक्तं श्रुतिभिरेव निजस्तुतौ दशमे- "निभृतमरुन्मनोक्षेत्यारभ्य, वयमपि ते संमाः समदृशोऽद्धि- सरोजसुधा" इति । इदानीमिदानोन्तना यत्र गुरुतरगुरूपदेशपरव- शतया यहिरोपद्विधिविनयादिवीता अपि अन्तनितान्तनिपीतानुरागा- संवविवशासवः सहस्रशिरस एवेति दृग्दर्शनवचनाभिशनिर्णीताः प्रतिहारैर्नुतानताः प्रवेशिता अपि भोता इव शिथिलपदसत्वरगता विनीतास्तदाननमवलोकयन्तः ससंभ्रममन्तर्गताः पुरजनाहताः कोरोक्तिविलासानुगृहीताः सहसाद्भुतसौन्दर्यमाधुर्योदार्यगुणगाङ्गेय- गुणमयवसनमणिगणखचितरशनादिविभूपिता विमूपितविभूपणाः प्रायोगतदूपणाः प्रियजनपरिपदंरतेराशया हंसकमनीयगमनेरलं शोम- यन्ति कियन्तः साम्प्रदायिकाः रसिकनायका भागवता महानुभावाः प्राचीनेतय ये थीरूपगोस्वामिचरणैर्धय॑नामानो लिखिताः । यथा तल्लतणमुदाहरणच रसामृतसिन्धौ- "कृष्णस्य प्रेयसीवर्गे दासादौ च यथायथम् । यःप्रीति तनुते भक्तः स धुर्य इति कथ्यते ॥" -"देवासेन्यतया यथा स्फुरति मे देव्यस्तथाऽस्य प्रियाः सर्वः प्राणसमानतां प्रचिनुते तद्गकिमाजां गणः । स्मृत्वा साहसिकं विभेमि तदहं भक्काभिमानोनतम् , प्रीति तत्प्रणते खरेप्यविदधद् यः स्वास्थ्यमालम्पते ॥” इति। तया- एतेऽनन्याभयतापरमाश्रयाः सरला पहिरन्तरेकरसमधुरि- मरसपरिमुताः, विमुताय विधिनिषेघसीमानम्, परमरूदभावदशा. परवशाः,सात्विफा अपि सततोदितसात्विकाः, अराजसाअपि सम. यथा- ·प्रमपचनम् योदितराजसा, अतमसोपि मनसि मिनतमसः, निर्गुणा श्रप्यनुगतानेक कल्याणगुणाः, सहनशिरस एवेति संस्तुता दूरादेव दृग्दर्शनवचना मिशाभ्यम्, निपीताः प्रणयमाञ्चोकमदेन, नमस्ताः प्रतीहारचतुष्ट- येन प्रवेशिताब्य, सादरं तदभिवीक्षणेप्यलधक्षणा, मदमन्यरगतयः कथमपि शनैरन्तर्गताः क्षणस्तम्भिता निरखुशभावविशेपोदयाङ्कशेन परिरम्भिता, पुरपरिजनैरालिहिताः सत्वरं फोशलसौशील्यसौकु- मार्यसौस्वर्यादिमियाकलापैः, परिवीता टिभियैव सूर्ण लोकोत्तर- गन्धद्वयवासितैः सुवर्णैः सुवर्णसूत्रकलितललितचतुरम्चलैर्मृदुल- चीननवीनैर्वर्णरोचिरचितवणः सिचयनिचयैः, अवनता हारवलय- भारेणैव, प्रायो भूषिताः सुरमिकोमलकुसुमविभूपगैरेव, नीता मैत्री. घेत्रवत्या, कुरुविन्दमणिमयमहामन्दिरसभाजिताः, सविधं सखी. भिरनुरञ्जिताः, सस्मितवीक्षणैर्निजराजसुतयाधिनिवेशिता निजप्रिय- सखीनामधिसंसद , , तत्रापि निजकरकलितललितकनकमालती. मन्जुलमालिकया मुहरवनतशिरसो मरकतमणिमयमलमूर्ति- फ़ामपि नगराधिदेवों संभूष्य तयोमिथः शोभाविशेषोदयं निभृत- मुदीक्षितुकामाः परमाभिरामा वामा ललितानुरागा लाक्षारसारुण तरैर्निजचरणकमलैरलकुर्वन्ति रतिमन्दिरं कियन्तो विरला परमानिर्वचनीयचरिता रसिकशेखरशिखामणय इदानीन्तना श्रत एब प्रायो' रूपगोस्वामिचरगीरनामानो निर्णीताः। यथा तल्ल- क्षणमुदाहरणञ्च रसामृतसिन्धौ- "श्राश्रित्य प्रेयसीमस्य नातिसेवापरोऽपि यः । तस्य प्रसादपात्रः स्यान्मुख्यो धीरः स उच्यते ॥" उदाहरणं यथा- "कमपि पृथगनुच्चै चरामि प्रयत्नं यदुकुलकमलार्क त्वत्प्रसादाश्रयेऽपि । समजनि ननु देव्याः पारिजातार्चितायाः परिजनलिखनान्त:पातिनी मे यदाण्या" ।। इति, ·- प्रेमसर्वस्योपेतम्। अथ व्यतिरेका पुराग्निकुमाराः सुतपसो मधुरिमरसमयप्रेमामृतसम्भृतमनसो रागानुगमनाभिमुखमागता अपि विधिवन्धुकामना गन्धवत्तया सैक- शिरस इति परीतिताः परीक्षकद्वयेन, दूरादेव निवारिताः प्रतीहारीः, तत्रैव स्थिता मुहुरवनता विज्ञापिता राशे, तदाशया करणायेत्रवत्या द्वारकान्त पुरान्तः प्रवेशिताः। तदुक्तं पुराणान्तरे- "अग्निपुत्रा महात्मानस्तपसा स्त्रीत्वमापिरे। भर्तारं च जगद्योनि बासुदेवमजं विभुम् ॥" तथैव सिद्धान्तितं श्रीरूपगोस्वामिचरणैः- "रिरंसां सुष्टु कुर्वन् यो विधिमार्गेण सेवते । फेवलेनैव स तदा महिपीत्यमीयात्पुरे।" तथा पुनर्मथुरायाम्- सैरन्ध्री त्रिवका नाम परमरागार्पिताङ्गरागा श्रीरुप्पकरकमल- संसर्गप्रभावगतवक्रभावा धृष्टस्वभावा रागानुगमनान्तःपदचतुष्टयं प्रविष्टापि इप्टा कामवासनासङ्कुचितनासापुटाभ्यां परीक्षकाभ्याम् , सशीयमिति निर्दिष्टा, सत्वरं दुरदृष्टादिभिः यहिष्कृता, तत्रैव स्थिता, कालयवनागमने मथुरापुरजनैः सह द्वारवती नीता। तच "दुर्भगेदमयाचतेति, तत्र योग प्रभावेणेत्यादि" श्रीभागवते स्पष्टमेव । तथा प्राग गिरिधराभिधानहरिप्रतिकृतौ कृताऽमारुताति- प्रीतिप्रतीतिर्गतापि रागानुगमनान्तिकमीषदीपिताऽज्ञानांशसश. ल्याशया सकल्याणशिरस्फति दृष्टा ताभ्यां दरभुनभृकुटितटाभ्याम् , युद्धा मतोहानिपिद्धा निरुद्धाच, प्रेमपाशनिघद्धा नयनधननीररचि- तासारा हृद्योदितविविधविप्रतीसारा गतधैर्यसारा सा राज्ञे विधाय विज्ञापिता, सपाक्षेत्रवत्या द्वारावत्यामन्तःपुरं प्रवेशिता। अधुनात- नास्ततिह्यमेय प्रमाणम्, एवं बहवः प्राक्तना इदानीन्तनाश्वेत्यलं पल्लवितेन । प्रकृत मनुसरामः॥

·३२ प्रेमपत्तनम् यत्राधर्म एव धर्मः स्थापितः ॥ इदानी रतिकृतं चैपरीत्यं विशेपतो दर्शयति- यत्राधर्म इति । यत्र नगरे स्थापितः स्थिरीरातो रत्यैवेति सर्व- भानुसन्धेयम् ॥ तदुक्तं श्रीभगवतेच गीतायाम्- "सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामिमा शुचः॥" तसोदाहरणे धर्मत्यागस्य शरणगमनं प्रति कारणता दृश्यते परित्यज्येति ल्यप्प्रत्ययस्यानन्तार्थत्वात् तत्पूर्वकमेव तत्सिद्धः । अन्यथा मामेकं शरणं याहि सर्वधर्मान्परित्यज्येत्येयावदयत् । अतो भगवदभिमुखानां सर्वधर्मपरित्यागलक्षणोऽधर्म एव धर्मः, स्वे स्वेs- धिकारे या निष्ठेत्युक्तेः किं पुनस्तनगरस्थानामिति फैमुत्यम् ॥ तथैवोक्तं प्रथमे- "त्यक्त्वा स्वधर्म चरणाम्बुज हरेः" इति । त्योति । अत्रापि पूर्ववदेवार्थः ॥ तथैवोक्तमेकादशे- "'देवर्पिभूताप्तनृणां पितृणामिति” । देवर्पिभूतेति। अत्रापि तथैवार्थः । -स्यक्ता स्वधर्म चरणाम्बुजं हरे जनपकोऽथपतेत्ततो यदि। यत्र काऽभद्रमभूदमुष्य किं को वार्थ भातो भजतां स्वधर्मतः । [भा० स्क० १०५] १-देवर्षिभूताप्तनृण पितृणां न किङ्करो नायमणी च राजन् । सर्वात्मना या शरणं शरण्यं गतो मुकुन्दं परिहृत्य कृत्यम् । [भा०स्क.अ. ५] ·प्रेमसर्वस्योपेतम् । - तदुक्तं दशम उद्धवेन- आसामहो चरणरेणुजुपामहं स्याम्" इति । प्रासामिति । अत्रार्यपथपदस्य धर्ममार्गमिति तैाख्यातत्वाद- धर्मः स्फुट एव ॥ तथैवोक्तं सतीसमूहसेवितपदाजरजोभिः श्रीवज- सीमन्तिनीभिः- "'यत्पत्यपत्यसुहृदामनुवृत्तिरङ्ग” इति । यत्पत्यपत्येति । अस्य पद्यस्य लोकबिरयातस्वामिपादप्रभृति- मिाप्यातृभिर्विविधव्याख्यानरेतदेवाभिप्रेतम्-'पत्युः शुश्रूपणम्' इत्यादिभिः पत्यादिसेवनलक्षणो धर्मस्त्वयोक्तः स सर्वत्यागपूर्वक त्वदभिमुखमागतानां न, किञ्च 'श्रवणद्' इति पद्येन यद्गृहे एय मम श्रवणादिकं कर्त्तव्यमित्युक्तं सोऽपि दर्शने निमेपप्रत्यूहमसहमानानां न धर्मः, उभयोः क्रमाद् वैमुफ्यान्तररूपत्वात् । किन्तु परपुरुषस्य तव चरणपरिचरणमेव धर्मः, अत्रैवाधिकारात् । तदुक्तं गीतायाम्- "श्रेयान स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्यनुष्टितात् । स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः" ॥ इति । व्याख्यात चैतत्पर्य श्रीवल्लभाचार्यैः। अत्र स्वधर्मो जीवस्य सहजदासत्वाद् हरिसेवालक्षणः, परधर्मः शरीरधर्मों ब्राह्मणा- दिवर्णधर्म इति॥ 1-आसामहो चरणरेणुशुपामहं स्यां वृन्दावने किमपि गुल्मलतीपधीनाम् । या दुस्त्यज स्वजनमायंप चहिन्वा भेजुर्मुकुन्दपदवीं श्रुतिभिर्विमृग्याम् ॥ [ भा० स्क. १०० ४७ ] २-यत्पत्यपत्यसुहृदामनुत्तिरङ्ग स्त्रीणां स्वधर्म इति धर्मविदा त्वयोक्तम् । भस्स्वेवमेतदुपदेशपदे त्वयोशे प्रेठो भवान् तनुभृतां किल बन्धुरामा । [भा० स्क० १० अ० २९) ५

·नगरस्यास्य
प्रेमपत्तनम्.
तथा पुनस्ताभिरेवोक्तम्-
"यर्थम्वुजाच तव पादतलं रमायाः" इति ।
यम्बुिजालेति । अत्र त्वचरणं यहि अस्मादम तत्प्रभृति अन्यस्य
पत्यादेरने स्थातुमपि न पारयाम इति स्फुट एच मधुररतिकृतोऽयं
विपर्ययः॥
पुनरपि ताभिरेवोक्तम्-
का ख्यगते कलपदामृतवेणुगीतसंमोहिता" इति।
फा ख्यङ्ग त इति । अत्राप्यार्यपथाद् धर्ममार्गादित्येव ता-
ख्यातत्वादधर्मः स्फुट एव । प्रस्तुतं समर्थयद्भिरेतैराबरुदाहरणैः
पूर्वोक्त
पुराणशास्त्रादिमयमाकारान्ततित्वमपि
स्फुटीकृतम् ।।
तथोक्तं श्रीमन्महाप्रभुपादैः-
"नाहं विप्रो न च नरपति पि वैश्यो न शूद्रो
नो वा वर्णी न च गृहपतितॊ वनस्थो यतिर्वा ।
किन्तु प्रोद्यन्निखिलपरमानन्दपूर्णामृताब्धे-
गोपीभर्तुः पदकमलयोर्दासदासानुदासः ॥” इति ।
नाहमिति । अत्र निरन्तरमधुरतरभावविशेषाविर्भावाभिभूता;
१-यमुम्बुमाक्ष तव पादतलं रमाया दत्तक्षणं कचिदाण्यजनप्रियाणा
भस्माक्षम तस्मभूति नान्यसमक्षमा स्थातुं त्वयाभिरमिता वत पारयामः ।
[भा० स्क० १०भ० २९]
२-का रुयत ते कलपदायतमूञ्छितेन संमोहितार्यचरितान्न चलेस्त्रिलोक्याम् ।
• त्रैलोक्यसीमामिदं च निरीक्ष्य रूपं यद्गोद्विजदुममृगाः पुलकान्यविनन् ।।
[भा० स्क... भ० २९]

·प्रेमसर्वस्वोपेतम्। ३५ न्यसमस्तस्मृतेरपि साक्षाद्भगवतः श्रीमहामभोर्मानसिकोऽपि सर्व- धर्मत्यागः प्रीतिभस्त्यादिरसास्वादलुन्धमनसां साधकभक्तानां तद्रः सद्वारप्रवेशप्रकाशनार्थ वचसः प्रादुर्भूतः, अथवा दैन्यलक्षणात् प्रेमानुमावानिःसृत इत्यनुसन्धेयम् । गोपीभर्तुः शृङ्गाररससर्वस्वस्य श्रीनन्दनन्दनस्येति भजनीयविशेपोक्तिः। दास्यरतिकृतोऽयं सर्वधर्म- त्यागलक्षणोऽधर्मः स्फुट एव ।। तथैवोक्तं श्रीगोस्वामिश्रीहरिवंशमहानुभावैः- "कैशोराद्भुतमाधुरीभरधुरीणाङ्गच्छवि राधिका प्रेमोल्लासभराधिकांनिरवधिध्यायन्तियेतद्धियः । त्यक्ताः कर्मभिरात्मनैव भगवद्धर्मेप्यहो निर्ममाः सर्वाश्चर्यगतिं गता रसमयीं तेभ्यो महड्यो नमः ॥"इति। कैशोराद्धतमाधुरोति । कर्मभिः समस्तैरात्मना स्वत एव त्यक्ता नतु ते स्वतः कर्माणि संत्यजन्तीति भावः। भगवद्धर्मेऽपि श्रीभागवतो- तेऽपि "ये वा भगवता प्रोकाः" इत्यादौ तत्रापि निर्ममाः-नैते धर्मा मामकीना इति तस्मिन्नपि निर्ममाः । स्पष्टमन्यत् ॥ तथोक्तं तैरेव- "लिखन्ति भुजमूलयोन खलु शङ्खचकादिकम् , विचित्रहरिमन्दिरं न रचयन्ति भालस्थले । लसत्तुलसिमालिकां दधति कण्ठपीठे न वा , गुरोर्मजनविक्रमात् क इह ते महाबुद्धयः ॥” इति । लिखन्तीति। स्पष्टार्थमेव । एतत्पद्यवयमेवंविधमन्यपि पद्य. घृन्दं तेषां महानुभावानां भावारुणरजितविमलविशालाशयाकाश- प्रकाशमानस्य मण्यप्रभाकरस्य प्रभावनिरस्तमर्यादातमसां पर-

·"
प्रेमपत्तनम्
मानुरागासवसम्भूतं पारवश्यं व्यसयत्तस्या अवस्थायाः परमपुरु.
पार्थत्वम् , तवस्थानस्थितानां वैरल्यं तथा सर्वधर्मान् परित्यज्ये.
त्यत्र सर्वशब्दस्याप्ययं योधयति ।
तथोक्तं श्रीविश्वनाथचक्रवर्तिमहाशयैः दानकेलिको-
मुदीटीकायाम्-
"दानकेलिकलौ लुप्तधर्ममर्यादयोर्भजे।
राधामाधवयोः कामलोभदम्भमदातम् ॥” इति ।
दानकेलीति । अनलुप्तधर्ममर्यादयोरिति मधुररतिकृतः, तथा
"कामलोभदम्भमदानृतं भजे" इत्यत्र दास्यरतिकृतस्तयोविपर्ययः
स्फुट एव, कामादीनामधर्मरूपत्वात् ॥
तथोक्तं श्रीप्रबोधानन्दसरस्वतीपादः-
"कुरु सकलमधर्म मुश्च सर्वं च धर्म
त्यज गुरुमपि वृन्दारण्यवासानुरोधात् ।
स तव परमधर्मः सा च भक्तिगुरूणां
सकलकलुपराशिर्यद्धि वासान्तरायः ॥” इति ।
मिति । अत्र भगवतः प्रकाशविशेपे श्रीवृन्दावने
रतिसामान्यकृतोऽयं तयोविपर्ययः,"वनं मे देहरूपकम्" इत्युक्तत्वात् ।
एवंविधानि वचनानि श्रीवृन्दावनशतके शतशः सन्ति कियन्ति
लेखनीयानि ॥
तथास्कान्दे-
"धर्मो भवत्यधर्मोऽपि कृतो भक्तस्तवाच्युत ।
पापं भवति धर्मोपि तवाभक्तः कृतो हरे ॥” इति ।
तथा रेवाखरडे स्कान्दे-धर्मों भवतीति स्पष्टार्थमेच ॥
-

·-
प्रेमसर्वस्वोपेतम्।
तथा पुराणान्तरे-
“यदि मधुमथन ! त्वदद्धिसेवां
हृदि विद्धाति जहाति वा विवेकी ।
तदखिलमपि दुष्कृतं त्रिलोके
कृतमकृतं न कृतं कृतश्च सर्व ॥” इति ।
यदीति । अत्र विवेको बुद्धिमान् पक्षेऽविवेकीति च्छेदः स्पष्ट
न्यत् । पद्यद्वयमिदमन्वयव्यतिरेकात्मकत्वात् प्रकरणान्ते लिखि-
तम् । द्वयोर्दास्यरतिकतो विपर्यायः ।।
तथोक्तं श्रीरूपगोस्वामिचरणैः-
"वनमालां भजमानैर्गुरपि पोष्टापि दानपूरेण ।
अलिभिरमोचि करीन्द्रोहरिसेवाधर्मतो हिवरा ॥” इति।
चनमालामिति । पोष्टा दानपूरणेत्यत्र श्लेपेण वितरणप्रवाहेण,
पक्ष मदोदकेन पोपणकापि । शेपं स्पष्टमेव ।।
यथाह गोवर्द्धनः-
"आक्षेपचरणलइनकेशग्रहकेलिकुतुकतरलेन ।
स्त्रीणां पतिरपिहरिरितिधर्मो नश्रावितःसुतनु ॥” इति।
अत्र धर्मो न श्रावित इत्यत्र तथा केलिपु तथाविधोऽधर्म ए
धर्म इत्यभिप्रायो वेदनीयः । मधुररतिकृतोऽयं विपर्यायः प्रकट एव।।
यथाया-
हृष्यचकोरनयनस्य
हसन्मुखस्य
नृत्यद्भुयो ! नवरसज्ञ विना रसज्ञाम् ।
माधुर्यरङ्गमिदमङ्ग तवाङ्गमङ्ग-
मन्तर्मुहुर्वदति
धर्ममधर्ममेव ॥१॥

·प्रेमपत्तनम् हुप्पदिति । वंशीस्वननवणात्यन्तविवशतया समागतानां प्रियस्य रुक्षतया मनाविमनस्कानां तासांमध्ये काचित्पखरा ललि- तादितदितिज्ञा निजागमनप्रसन्नं तमाह-दृप्यदिति । अङ्ग हे, एका रसज्ञां विना तव अङ्गमगमधर्ममेव धर्म वदतीति सम्बन्धः। नवरस. शेति सोल्लुएठनं सम्योधनं विपरीतलक्षणया तत्प्रतियोगिनमेवार्थ व्यञ्जयति । कथंभूतस्य तब-हप्यच्चकोरनयनस्य हृप्यन्ती चकोराविध नयने यस्य अर्थादस्मदवलोकनेनैव । अत्र नयनयोश्चकोररूपकेरणात्म. बदनस्य चन्द्रत्वारोपः। पुनः कथंभूतस्य-हसन्मुखस्य हसत् मुखं यस्य, अत्र मुखशम्देन निजोक्तीनां रूक्षार्थज्ञानेन तासां हृदि चैमनस्यं स्यादिति शङ्कया मुखमेव हसति न तु हृदयमिति ध्वनितम् । पुनः कोदशस्य-नृत्यद्भवो नृत्यन्त्याविष भुवौ यस्येति निशि निर्जनेऽस्म. दागमनं विलोक्येत्यर्थः। श्रानन्दाधिक्येन भ्रुवोश्वाञ्चल्यं नृत्यत्वेनो- स्प्रेक्षितम् । कथम्भूतमङ्गम्-माधुर्यरङ्गं माधुर्यस्य लावण्यविशेषस्य रजस्थलम् । अन्ये माधुर्येणानन्दिता भवन्ति; अत्रा माधुर्यमपि परमानन्देन मृत्यतीति ध्वनितम् तेन चाङ्गानां परमरमणीयत्वमित्य- नुध्वनिः। भूषणभूपणाङ्गमितिवत् । यहिस्तव रसनैव 'भर्तुः शुश्रूषणम्' इत्यादि धर्म घदति । तव अङ्गमहंतु हर्षादिभिरनुभावैरावस्थान- लक्षणमधर्ममेव वदति। अत्र रसशापदेन परिकराकरण यहिर. सार्थाविर्मायेऽपि अन्तः सरसार्थमयत्वं व्यज्यते, तस्या रसज्ञात्वात् । वही लक्षार्थमयोनामपि तदुक्तीनां रसिकै रसमयप्रार्थमारूपत्वेनैव व्याख्यातत्यात् । यद्वा, द्वाभ्यामेव रसज्ञपदाभ्यां धर्मोपदेशपूर्वक "प्रतियात ततो गृहान्" इत्यादि सतमयं वचनं नर्मणैवेति व्यज्यते । यतो नर्मणैव रसशात्वसिद्धिः। तदुक्कं श्रीभगवतैव नर्मोक्तिमसहमानां श्रीरुक्मिणी प्रति- "त्वद्वचः श्रोतुकामेन वेल्याचरितमन्ने । मुखञ्च प्रेमसंरम्भस्फुरिताधरमीक्षितम् ।। कटाक्षेपारणापासुन्दरभृकुटीतटम् ।" इति ।

·प्रेमसर्वस्वोपेतम् ।
तथैवात्रापि सिद्धान्तरहस्यम् ॥१५॥
तदुक्तं श्रीगदाधरभदृचरणैः-
"अधर्मधर्मादि चतुर्मुखोदितं
माता कथ:सम्प्रतिसत्कृतं भवेत् ।
कष्टं मुखैरष्टभिरन्यथैव यत्
कंसदिपः शंसति वंशनिःखनः॥” इति ।
वंशस्यनववरणसातोत्कलिका काचित्कृष्णानुरका धर्ममुपदि
शन्ती फामपि सोपपत्तिकमाह-अधर्मधर्मादीति । चतुर्मुखोदितं
मुषचतुष्टयालङ्कृतेन ब्राऐति परिकराङ्करः। उदितमुक्तं घेदपुराणादि-
द्वारण कथितम् ।
"ऋग्यजुःसामाधर्वात्यान् घेदान् पूर्वादिभिर्मुः।
ससृजे प्रियदर्शनः॥"
इति भागवतोक्तेः। हे मातः कष्टं सम्प्रति इदानी सत्कृत.
मादरणीयं कथं भवेत् , यद् यस्मात् कंसद्विपः श्रीकृष्णस्य बंशीनि-
स्वनो मुरलौरवोऽन्यथैव तदुक्तधर्माधर्मयोविपर्ययं शंसति सश्लाघं
कथयति । लोके यहुमुखोद्गीतं वचः प्रमाणं भवतीति सिद्धमयमष्टमि-
मुंबैस्तथा कथयन् चतुर्मुखोदितं प्रसिद्ध धर्माधर्मादिनिश्चयं व्यर्थः
यतीत्यर्थः । अतस्त्वया बहुशो निरूपितमपि तत्कथं फरोमीति ध्वनिः ।
तदुक्कमपास्य वेणूतमेव करिष्यामीत्यर्थः ।
यथा वा-
वेण एव समभूदथवेणु-
यो चलाददति धर्ममधर्मम् ।
बीडयेव विदिताऽसदुदन्तः
खाभिधानमपिधातुमुदन्तः ॥१६॥

·, वंशीस्वनश्रवणनिरस्तधैर्या कापि गोपसती स्वसखी प्रत्याह- वेण एवेति । वेणो नाम अगतनयो राजा धर्मलोपकृत् प्रसिद्धः पूर्व- मासीत्, स एव सम्प्रति वेणुनामा समभूदिति गम्योत्प्रेक्षा । ननु वेणवेरवोरकारोकारकृतो महान् भेदस्तबाह-लोकेपि विदितो विख्यातोऽसन् निन्दित उदन्तः पूर्ववृत्तं यस्य सः, अत एव बीडया लजयेवेत्युत्प्रेक्षा। स्वाभिधानं निजं नाम अपिधातुमाच्छादयितुमुदन्त उकारान्तो बभूवेति शेपः। अत इदानीमत्र वेणो राज्यमतस्तदुक्तमेव करणीयमिति ध्वनिः। तदर्थं यतमाचरेत्यनुध्वनिः। “वार्ता प्रवृति. वृत्तान्त उदन्तः" इत्यमरः। एवमत्र पद्यत्रये मधुररतिकृतोऽयं धर्मा- धर्मयोर्विपर्ययः स्फुट एव ॥१६॥ यथा वा- मातर्मम कुमारोऽयं सुकुमारो दुराग्रहः । वैरिणा शिक्षितः केन कर्तुमेकादशीव्रतम् ॥१७॥ पुत्रेऽतिवत्सला बजेश्वरी गोकुले सर्वानेव व्रतपरानवलोक्य शैशवेनैकादशीव्रताय कृतपरमाग्रहं सुतं शिक्षयन्ती कामपि समान- घयसमफस्मादागतांतत्र साक्रोशमाह-मातरिति । स्पष्टमन्यत् ॥१७॥ यथा वा- सुगन्धतैलतप्तोदैः कुरु लानं गृहे सुखम् । चकोटसङ्कटं कृष्ण मा याहि यमुनातटम् ॥१८॥ सखीभिः सह श्रीयमुनायां विहरिप्यन्तं दुराग्रहं स्वसुतवत्स. लरसामान्तमानसा मजेश्वरो तमेय साम्ना समुपदिशति-सुगन्ध. तेसतप्तोदेरिति । स्पष्टमन्यत् । एवं पद्यद्वयेऽपि यत्सलरतिकृतोऽयं 1-4का कहाण्याः पक्षिणा, बटानि हृणानि : सर साधम् । पदा, पका कुसुमतविशेपास्तेपामुनि पानि त सर्ट प्यासम् ।

·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । तयोर्विपर्ययः स्फुट एव । अत्रोदाहरणान्तरापेक्षा चेहशमे श्रीरास- पश्चाध्याय्यां प्रजासुन्दरीः प्रति भगवद्वचनेषु 'भर्तुः शुश्रूपणम्'इत्यादि पद्यानां श्रीवैष्णवतोपिण्यां श्लेपार्थोऽनुसन्धेयः ॥ १८ ॥ यत्रासत्यमेव सत्यम् । तदुक्तं श्रीगर्गेण- "प्रागयं वसुदेवस्य कचिजातस्तवात्मजः" । इति । तथा- "तस्मानन्दात्मजोऽयं ते नारायणसमो गुणैः । श्रिया कीानुभावेन गोपायखसमाहितः ॥ इति । प्रागिति । अत्रेश्वरत्वेन वसुदेवात्मजत्वेन च जानतोऽतो मुने- गर्गस्य 'प्राग्' इति, 'तवात्मज' इति, 'तस्मानन्दात्मजोऽयन्ते' इति, 'गुणेर्नारायणसमः, किन्तु नारायणो नेत्यर्थः' इति, 'गोपायस्व समाहितः' इत्युक्तयः सत्येतरा एव । अत्र निदानं कृष्णविषयक . प्रेमवेति ॥ तथा श्रीशुक:- "एके तमनुरन्धाना ज्ञातयः पर्युपासते” । इति । एक इति । एके मुख्या अक्रूरादयः कृष्णभका इति सनातन- चरणैर्याख्यातत्यादत्र कृष्णभकस्याङ्करस्य फंससेवकस्य कपट- कृतत्वेनासत्यत्वमेव । तच कृष्णविषयकप्रेमकृतम् । अन्यथेतर- यादवानामिव तस्याप्यन्यत्र गमने भगवत्प्रादुर्भावसुखश्रवणं तदानी. मेव न स्यादिति प्रस्फुटमेय ॥ १-मागवं वसुदेवस्य धचिजातस्तवात्मजः । वासुदेव इति श्रीमानमिज्ञाः संप्रचक्षते ॥ [ मा० स्क.... १.८] ६ ·प्रेमपत्तनम् तंदुक्तं भगवता ब्रजेश्वरी प्रति- "नाहं भक्षितवानम्ब सर्वे मिथ्याभिशंसिनः । यदि सत्यगिरस्तर्हि समक्षं पश्य मे मुखम् ॥” इति । नाहमिति । अत्र कृतमृद्भक्षणस्य श्रीकृष्णस्य मातरं प्रति वाक्यं नाहमित्युतिरसत्यैव । सा च मातृविषयकसंभ्रमप्रीतिकृता । यदि च सजाय एवाकृतमृद्भक्षणेऽपि कृपणे मिथ्याभिशापमर्पयितुमुद्यता- स्तथाऽब्रुवन् तर्हि तेषां तदसत्यवचनं सख्यरतिकृतमेवेत्युभयथा असत्यमेव सत्यम् ।। तथा व्रजकन्यकाः प्रति- "न मयोदितपूर्व वा अनृतं तदिमे विदुः । एकैकशः प्रतीक्षध्वं सहैवोत सुमध्यमाः ॥” इति । न मयोदितेति । अत्र मुकास्तास्तथैवागता वीक्ष्य दातुं प्रतिज्ञातं वस्त्राद्यदत्वैव पुनः "यूयं विवस्त्रा" इत्याद्युक्त्या पूर्ववाक्यस्यासत्य- त्वमेव । एतच कृष्णस्य तद्विपयकरतिकृतम् ।। तथा ब्रजसुन्दरी प्रति- "स्वागतं' वो महाभागाः" इत्यादि। स्वागतमिति । "स्वागतंयो" इत्यारभ्य "प्रतियात ततो गृहान्" इत्यन्तेन ग्रन्येन तासांससंरम्भमुखनिरीक्षणाद्यर्थ कृष्णेनानृतमेवोकम् । तद्ग्रन्थसामान्यव्याख्याने हाररसगलच्छेदापत्तिः, तस्माच्मृङ्गार- रससर्वस्वस्य तस्य सक्षतयोक्तिविपरीतलक्षण्या रसपोषिका; अतोऽनृतमेवेति ॥ 1-स्वागतं धो महामागा: प्रियं किं करवाणियः। प्रजस्यानामयं कशिद्ध प्रतागमनकारणम् ॥ [ मा० स्क. 1000२९]

·प्रेमसर्वस्वोपेतम्।
४३
१
रस.
तथैवोक्तं ताभिः-
"मैव विभोऽर्हति भवान् गदितुं नशसम्" इत्यादि ।
ग्रजसुन्दरीणामपि मैवं विभोऽहंतीत्यायुक्तयोऽपि तथैव ।
साहजिकोऽर्थस्तु रसाभासापादकतया रसिकै गीकृतः।
पोषकतयैव तैयदुधा आख्यातत्वात् ।
तथैवोतम्-
"दैन्यं यदि प्रेयसि सुन्दरीणां
धिग् जीवितं तत् कुसुमायुधस्य ।" इति ।
तथोक्तं श्रीवसुदेवेन नन्दं प्रति
"दिष्ट्या भ्रातः प्रवयस इदानीमप्रजस्य ते।
प्रजाशाया निवृत्तस्य प्रजा यत् समपद्यत ॥” इति ।
दिष्ट्येति। अत्र प्रवयसस्ते प्रजा समपद्यतेति दिष्ट्या भद्रं
जातमित्युक्तिः सत्यप्रतियोगिन्येव, “प्रसक्तधीः स्यात्मजयोः' इति
पूर्व शुकोक्तः॥
पुनस्तेनैवोक्तं कसं मति-
“पुत्रान्सपर्पयिष्येऽस्था यतस्ते भयमागतम् ।" इति ।
पुत्रानिति । अत्र वसुदेवेन "सुता मे यदि जायेरन्" इत्यादि
1-मैव विभोऽहतिभवान् गदितुं नृशंसं सन्त्यज्य सर्व विषयान् तव पादमूलम् ।
भक्का मजस्व दुरवग्रह मा त्यजास्मान देवो यधादिपुरुपो भजते मुमुक्षून् ।
[भा० स्क..भ. २९]
२- यस्यास्ते भयं सौम्य यदै साहाशरीरवाद ।
पुमान् समपयिष्येऽस्या यतस्ते भयमागतम् ॥
[मा. स. भ..]

·प्रेमपत्तनम्
विचार्य 'पुत्रान् समर्पयिष्ये' इत्याद्यनृतमेवोक्तम् , कंसेप्सिंतपुत्रस्या-
दानात् ।
तथैव श्रीदेवक्योक्तम्-
"नन्वहं ते ह्यवरजा दीना हतसुता प्रभो।
दातुमर्हसि मन्दाया अङ्ग मां चरमा प्रजाम् ॥” इति ।
नन्वहमिति । स्पष्टम् । पद्यनयेऽपि वत्सलरतिकृतोऽयं
व्यत्ययः॥
.
यथा वा-
दत्वा विदित्वा स्वसुतानपि स्वयं
नृशंसकंसाय पुरा यदर्जितम् ।
कृष्णानुरक्तानकदुन्दुभेरहो
बभूव सत्यं तदसत्यसाधनम् ॥१६॥
दत्वेति । अत्र कृष्णानुरक्तस्यानकदुन्दुमेः स्वजन्मनि देवैर्वादि-
तानकदुन्दुमित्वेनात्मनो भाविभगवदवतारं विदित्वा हिंसकाय
फंसाय सुतान् दत्वापि यत्सत्यमर्जितं तदुक्तम्-"सोऽनृतादति
विह्वलः" इति । तद्देवक्या अष्टमगर्भजन्मनि पूर्वमेव स्वकर्तव्यतया
विचारितं कृष्णगोपनादिलक्षणं यदसत्यं तस्य साधनं बभूव, तेन
तत्साधयामासेत्यर्थः । तत्र हेतुः कृष्णानुरक्त इति ॥ १६ ॥
यथावा-
राधे मैं हूँ मोहिता पोहि सूत्रे
जो मैं दीनी तोहि सा मौक्तिकस्रक् ।
स्पृष्टा दीसी मजमूंगामयीसी
दृष्टा गुम्जामालसी लालसीति ॥२०॥

·૫ प्रेमसर्वस्त्रोपेतम् । पाविदग्धा काचित् सहचरी कान्तप्रेपितां वियोगिनो जीवन कर्पूरशालिकां गुजामालिकां फान्ताफरेऽर्पयन्ती तत्समकालमक- स्मादापतितां विपक्षासखी वश्यन्ती स्वप्रियससी प्रत्याह-राधे इति । में अहमपात्पर्यः । अन्या काचिदीगद्भुतं दृष्ट्वा मोहिता भवेदि- त्यपिशब्दार्थः। स्पष्टमन्यत् । देवमानुपभाषाशायल्यमन चित्रम् । तन्मधुररतिगर्मितस्य सरयरतिशतोऽयं तयोर्विपर्ययः ॥२०॥ यथा वा- स्नेहाम्वुधीनां सुपमानिधीनां विहाय गेहं विनयावधीनाम् । सुधाकरास्ये चत मानवत्या नैवोपयास्ये भवनं भवत्याः ॥२१॥ स्नेहाम्बुधीनामिति । अत्र स्नेहाम्बुधोनामित्यादिविशेषणैः स्तुतिन्याजेन निन्दा विधाय, "मानवत्या” इति मानस्य स्नेहोत्तर- कालोत्पन्नतया फलरूपत्वात् निन्दान्याजेन स्तुति विधाय, "सुधा- करास्ये” इति सम्बोधनेन तन्मुखस्य स्वजीवनप्रदत्वमभिव्यज्य, "भवत्याः" इत्यादरविशेषममिव्यज्य, भवनमुप समोपमपि नैव यास्ये इत्यत्रोपशब्दावधारणाभ्यां पूर्वोत्तलक्षणानां तासां गृहं विहाय तवैव भवनं यास्ये इति रसिकजनमनाप्रमोदपोषिकया विपरीतलक्षणया व्यअितम् । अन्यथा मुख्यार्थकथने पद्यस्य नीरसत्यापत्तिः। पद्ये ऽस्मिन् मधुररतिकतो विपर्ययः ॥ २१ ॥ यथा वा-- कान्तः कान्त्यैव कुरुते मदीयं हृदयं हरित् । कृष्णः किं नहि कण्ठस्थो महेन्द्रमणिनायकः ॥२२॥ कान्त इति । स्पष्टार्थमेव । मधुररतिशतोऽत्रापि विपर्ययः ।

·प्रेमपत्तनम् पवमेवाभिप्रेत्य प्रायो वचःश्रुत्या सत्यानृतव्यवस्थायां "पराग्वै- तद्रिक्तमक्षरम्" इत्यादिना संस्तुतमनृतम्, निन्दितं सत्यम्; तथा तदर्थानुसारिणा भगवतोशनसा शिष्यसाम्राज्ये ममैवेदं सर्वमिति मतिमत्ता अत एव तत्र रतिमत्ता [दर्शिता, तथा ?] अष्टमस्कन्धे भागवते वामनाय वसुमती वितरितुमुद्यतं वैरोचनं प्रत्युपदिष्टम् । . यथा- "सत्यं पुप्पफलं विद्यादात्मवृक्षस्य जीवतः। वृतेऽजीवति तन्न स्यादनृतं मूलमात्मनः ॥" "परानिक्तमपूर्ण वा अक्षरं यत्तदोमिति" "तद् यत् किञ्चोमिति घूयात्तेन रिच्येत वै पुमान्" इत्यादि । यत्तु महाभागवतेन तेन तद्वचनमनादृत्य तस्मै मही दत्तैव, तत्तु यत्राधर्म एव धर्म इत्यस्योदाहरणं ज्ञेयम् , वेदगुरुवचनानादरस्य धर्मस्याधर्मरूपत्वात् ॥ २२॥ यत्रानाचार एवाचारः। तथा च श्रीशुक:- ""काश्चिदश्नन्त्योऽपास्य भोजनम्” इति । काश्चिदिति । अत्र भोजनमपास्य चलितानां तासामाचमनानव- काशादनाचान्ता एप गता इति गम्यते, ततश्च तथा गमनमनाचार एव । स च निजनगरे मधुररत्या श्राचारत्वेन स्थापितः । तथा तत्रैव- "विभ्रदेणुं जठरपटयोः शृद्भवेत्रे चं चामे पाणी विभ्रन्ममृणकमलं तत्फल फलान्यङ्गुलीपु । १-परिवेषयन्यस्खदिस्या पाययन्त्यः शिशून् पमः। गुपस्यः पतीन् काशिदभन्योऽपास्य भोजनम् । [मा० स्क..भ. २९] ·प्रेमसर्वस्योपेतम् । तिष्ठन्मध्ये स्वपरसुहृदो हासयन्नर्मभिः स्वः स्वर्ग लोके मिपति बुभुजे यज्ञभुग वालकेलिः ॥” इति । विनद्वेणुमिति । अत्र सखिमण्डले उत्थितस्य वामहस्ते निहित- दध्योदनस्य कृष्णस्य तथा भोजनंस्फुट एवानाचारः। स च सहचर- विषयकृष्णप्रेमकृतः । उपविश्य भोजने निजमुखावलोकनाभावात् सखीनां भोजनं सम्यक् न सम्पद्यतेति ।। पुनस्तत्रैव- "सर्वे मिथो दर्शयन्तः स्वस्खभोज्यरुचिं पृथक् । हसन्तो हासयन्तश्चाभ्यवजहुः सहेश्वराः ॥” इति । सर्व इति । अनान्योन्यमुच्छिष्टभोजनं प्रकट एवानाचारः । सोऽपि सख्यरतिकृत एव ।। यथा वा- प्रेम्णा विशिष्टमुच्छिष्टं मुक्ताफलचतुष्टयम् । कृता रामेण भक्तानां शयरी 'कवरीमणिः ॥२३॥ प्रेम्णेति । श्रन रामेण शवरी भक्कानां कवरीमणिः कृतेति योज्यम् । तत्र हेतुःप्रेम्णा विशिष्टत्वमेव । स तु दास्यरतिकृतः ॥२३॥ यथा चा- कृपणं सतृष्णमत्युष्णं पायं पायं स्वयं मुहुः । लीलामुग्धं पाययति दुग्धं सप्रेम गोपिका ॥२४|| कृष्णमिति । अत्र कृष्णं वाल्येनात्युष्णमजानन्तमतः सतुणं पातुमतितरलमपि प्रेम्णा स्वयं पायं पायं पीत्वा पीत्वा शीतलं १-कवरीमणिः शिरोरतम् ।

·प्रेमपत्तनम्
विज्ञाय दुग्धं पाययति । पातेर्विकर्मकत्वम् । अनाचारोऽत्र स्पष्ट
एव । तत्र हेतुः सप्रेमतेव, स च वत्सलरतिकृतः ॥२४॥
यथा वा दशमे-
"इति त्रिलोकेशपतेस्तदात्मनः
प्रियस्थ देव्यश्रुतपूर्वमप्रियम् ।
आश्रुत्य भीता इति जातवेपयु-
श्चिन्तां दुरन्तां रुदती जगाम ह ॥” इति ।
इतीति । अत्रान्ते हेत्यव्ययम्--श्राचारातिकमे इति सनातन-
चरणैाख्यातत्यादनाचारः स्पष्ट एव । स च कृष्णस्य रूक्मिणी-
विपयकसमससरतिकृतः, मुनीन्द्रस्य तु रतिविशेपकृतः ॥
तथोक्तं श्रीरूपगोखामिचरणैः-
"कदा बिम्बोष्ठि ताम्बूलं मया तव मुखाम्बुजे ।
अर्यमानं व्रजाधीशसूनुराच्छिच भोक्ष्यते ॥” इति।
कदेति । अत्र विम्योष्ठीति सम्बुद्धिः कृष्णस्य विम्बतुल्याधर-
मिलनलालसा योधयति । ताम्बूलं तद्वीटिकाम् । बजाधीशसूनुः
श्रीनन्दनन्दनः श्रय लालसामधुररतिकृतोऽयं विपर्ययः॥
यथावा-
सद्भिःसं क्रियया सेव्यः स कृप्पप्रियया पुनः ।
प्रेम्णा सगर्वितं दत्तमत्ति ताम्बूलचर्वितम् ॥२५॥
सद्भिरिति । अत्रानाचारः स्पष्ट एय। "गएडं गएडे संधत्याः
प्रादात्ताम्बूलचर्वितम्" इत्यन्तस्य पद्यस्य रसिफोत्तमानां पच्चनुरो.
धात् प्रकर्षण स्वयं प्रादादगृहादिति घ्याख्यानमेवान प्रमाणम् ,
अतो नाधिक चितन्यतेऽस्मामिबिस्तरभिया ॥२५॥

·प्रेमसर्वस्वोपेतम्। यथा वा- गृहीताई दद्धिः सरभसमुभाभ्यामुभयतो यदाच्छिद्यादातुं रहसि न च हातुं प्रभवतः । प्रियो पश्य प्रेम्णा प्रियसखि तथैयाध शनकै- दधाते ताम्बूलं दशनवसनाश्परसिकौ ॥२६॥ गृहोता मिति । कदाचित् काश्चित् प्रियसस्यः फलिन्दकन्य- काकूलमालवलकुलमन्दिरान्तर्विशर विहरतोः कयोरपि गौर- श्यामसुन्दरयोः फामफेसिकलाकलापकौशलं जालनिभृतमय- लोकयन्त्योऽपि प्रेमरसोत्सेकाद्वचसापि तत्परस्परं शनैगस्वादय. त्यस्तयोः परमप्रणयायधित्वं व्यञ्जयन्ति-गृहीतामिति । हे सखि !ऐतो प्रियौ त्वं पश्येति सम्बन्धः। यहीप्यपि तासु एकवचना- त्मिकेयं सम्बुद्धियोर्दयोरैव इष्टदर्शयितृत्वं धोतृवक्तृत्वञ्च पोधयति । तत्र प्रियपदं त्वं मे परमप्रेमपात्रं सखीति त्वामेव दर्शयामि, त्वया अन्यस्याः कस्याश्चित् पुरतो नैव वर्णनीयमपीति योधयत्तयोः प्रेम- विलासललामानां सुगोप्यत्वं व्यञ्जयति । कर्मपदन्तु तयोः पारस्परिक प्रणयातिशयं योधयत् तत्प्रेम्णां जातिप्रमाणाभ्यां तुल्यत्वं व्यञ्जयति । कियापदमपि तत्कैलिकौतुकं दर्शनीयमेव न तु वचनगोचरतां यातीति योधयत्तस्याद्भुततमत्वं व्यअयति । रहसीति-विशङ्कत्वे हेतुः, एकान्तं .विना तथात्वासिद्धः। उभाभ्यां प्रियाप्रियाभ्यां सरभसं ससम्भ्रम। दनिर्निजदशनैरुभयतः पूर्वोत्तरतो गृहीताद्धं गृहीताव? यस्य तत्ता- म्यूलमर्थात् ताम्बूलवीटिकामेकाम् । अथाधुनापि तथैव शनकैरेव न तु छिनत्वशङ्कया बलेन दधाते धारयतः । अपात्मनेपदं तथा धारणफल- स्य सुखविशेषस्यात्मगामित्वं विशदयति । यद् यत आच्छिद्य छित्वा अर्थात् ताम्बूलार्द्धमादातुं ग्रहीतुं तथा हातुं सर्वमेव त्यक्तुञ्च न प्रभ- वतोऽनीशावित्यर्थः । तत्र हेतुगर्भविशेषणम्-दशनवसनाश्लेपरसिका- विति । दशनवसनयोरधरयोर्य श्राश्लेपस्तदेकसमयसहजसिद्धं मिलने ७ ·५० प्रेमपत्तनम् तत्र रसिको रसविदौ तदनुभवानन्दलालसत्यादिति भावः । तथा पाहणे, तथा धारणे, यादानत्यागानीशत्ये च प्रेम्णोऽतिजागरूफत्वमेय निदानम् । मधुररतिशतोऽयं तयोविपर्ययः स्फुट एव । एतदेयाभिप्रेत्य प्रायः स्मृतिरप्याह-"स्त्रीमुखं सर्वदा शुचि" इति ॥ २६ ॥ यत्रानादर पवादरः। तथा च श्रीब्रजेश्वरी- "कस्मान्मृदमदान्तात्मन् भवान् भक्षितवान रहा"। इति । फस्मादिति अपादान्तात्मन्नित्यनादरः स्पष्टः। सचघत्सलरति- कृतत्वावत्सलरसाभिराजनैकवेद्यपरमस्नेहमयत्वात्परमादरादधिकः ।। तथा श्रीशुकः- "कृतागसं तं प्ररुदन्तमक्षिणी कपन्तमचन्मपिणी स्वपाणिना। उद्धीक्षमाणे भयविहलेक्षणं हस्ते गृहीत्या भिपयन्त्यवागुरत् ॥” इति । कृतागसमिति । अनावागुरदभर्त्सयदित्यनादरः स्पष्ट एव । पुनः स एव- "तं मत्वात्मजमव्यक्तं मर्त्यलिङ्गमधोक्षजम् । गोपिकोलूखले दाम्ना बवन्ध प्राकृतं यथा ॥” इति । तं मत्वेति । अत्र स्पष्ट एवानादरो बन्धनरूपः । उदाहरणनये वत्सलरतिकृतोऽयमनादरः॥ . --करमान्मृदमदान्तात्मन् मवान् भक्षितवान् रहः। वदन्ति तावका घेते कुमारास्तेऽप्रजोप्ययम् । मा० रू.१०००.]

·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । ५१ पुनरपि स एव- "एका भृगुटिमायध्य प्रेममरम्भविहला। घ्नन्तीपत्तत्कटाक्षेपैः संदष्टदशनच्छदा ॥" इति । एकेति । अत्रापि सर पयानादम्।। तथा च दशमे व्रजदेव्य:- "मृगयुरिय कपीन्द्रं विव्यर्थ लुन्धधर्मा स्त्रियमविकृतरूपां स्त्रीजितः कामयानाम् । यलिमपिथलिमत्त्वाऽयेष्टयद् ध्यालयद्यः तद्लमसितसत्यैर्दुस्त्यजः तत्कथार्थः।" इति। मृगयुरिवेति । अनातिस्पर एयानादरः, तदलमसितसरय. रिति तत्प्रणयकोपोको॥ तथा- "यदनुचरितलीलाकर्णपीयूपविमुट- सकृदनविधूतदन्यधर्मा विनष्टाः। सपदिगृहकुटुम्बंदीनमुत्सृज्य दीना पहय इव विहङ्कर भिक्षुचर्या चरन्ति॥” इति. यदनुचरितलीलेति । अवापि प्रकट एवानादरा, मिनुचयाँ चल्तीत्युक्तः॥ "किं नस्तत्कथया गोप्यः कथाः कथयतापराः। यात्यस्माभिर्पिना कालो यदि तस्य तथैव नः ॥” इति ।

·પૂર प्रेमपत्तनम् किन इति । स्पष्ट एवानादरः । पद्यचतुष्टयेऽस्मिन् मधुररति- कृतोऽयमनादरः। श्रन्याख्यातमेव ॥ तथैवोक्तं श्रीजयदेवः श्रीगीतगोविन्दे- "याहि माधव ! याहि केशव ! मा यद कैतववादम् । तामनुसरसरसीहलोचन!यातव हरति वियादम् ॥ इति याहीति । इयं समस्तैवाटपदी अनादरप्रचुरा । स चानादरो मधुररतिकृतः, तस्थाः खण्डितोकिरूपत्वात् ॥ तथैवोक्तं श्रीरूपगोस्वामिचरणैः- "गोकुलकुलजरतीनां परुपा वागपि यथा प्रमोदयति । स्तुतिरपिमहामुनीनामवनतशिरसांसखे!न तथा॥” इति। गोकुलेति । अत्र किञ्चिद्रसान्तरमिश्रितवत्सलरतिकृतोऽय- मनादरः कृष्णेनादरत्वेनैवाङ्गीकृतः ।। यथाह- "नाथेति परुपवचनं प्रियेति दासेत्यनुग्रहो यन्त्र । तद्दाम्पत्यमतोऽन्यन्नारी रज्जुः पशुः पुरुषः ॥” इति । नाथेति । अत्रानादरः स्पष्ट एव, दासेत्यनुग्रहो यत्रेत्युक्तेः।। यथा वा कस्यापि- "पर्यङ्कस्थितिरेव यत्र भवति प्रत्युहमप्रक्रिया रे शब्दोपि भवत्पदप्रतिनिधिर्यत्र प्रसङ्गोदितः । चेतस्तुष्यतियत्र लाभत इव द्रव्यस्यभूरिव्यया- ददैतप्रतिपादकाय सुहृदोः स्नेहाय तस्मै नमः ॥” इति ।' पर्यङ्कस्थितिरिति । स्पष्टमेतन् ।

·५३ प्रेमसर्वस्वोपेतम् । '- यथा वा- तावन्मनो मदीयं शङ्काकुलमेव देवि ! दासेति । तव मृदु वचो न यावन्मानमनन्तर्गतं वदति ॥२७॥ तावदिति । अनुनीतामपि मानवतीमन्तर्निगूढमानतया अत्या- दरवता प्रति रसिकशिरोमणिराह-तावन्मन इति । हे देवि ! यावद् 'दास' इति तव मृदु वचो मानमनन्तर्गतं दतं नेति न वदति, तावन्मदीयं मनः शङ्काकुलमेव । दासेत्युक्ति विना त्वत्कर्तृकोऽयमादः ममान्तःकरणे मानमेव व्यञ्जयतीत्यर्थः ॥२७॥ यथा वा- यावत्कुलव्रतं हत्तुं यतेऽहं त्वन्मना मुनेः । तावत्वं गोप हरताद्भरतात्केलिकौशलम् ॥२८॥ यावदिति । स्पष्टमेतत् ॥२८॥ लीलालङ्कृतकानमश्विरमसौ मात्रादिसम्माननः किश्चित्पिञ्जरिताननश्चभवतीमेति त्वदेकाननः। तत् किंतापकृतासरोजसदृशा कर्णस्पृशा द्राग् दृशा दूरादेव मृषाद्रियन् सखिदृशां भङ्गीः कुरङ्गीदृशाम् ॥२६॥ कदाचित्काचितुरसहचरी कथमपि सायं थीवृन्दावनात् प्रजाभिमुखं दयितं दूरादेव दर्शयन्ती मनागात्मनस्तदिहितशतामपि व्यञ्जयन्ती प्रियतमवनगमनचिरविरहागाधासाधारणवाधापरवश- तया कृशाङ्गी श्रीराधां शरः समाश्वासयति-लोलेति । पद्येऽसि. न्नुत्तराद्धेऽपि एकदेशस्थितस्यावधारणस्यार्थचमत्कारसमर्थनार्थ दशधोपयोजनमनुसन्धेयम् । हे सखि ! असौ भवतोमेव एत्येय तत्तापाशैव किमिति सम्बन्धः। तत्र सखीति सम्बुद्ध्या मिथः प्रीतिपात्रत्वं ध्वनितम् । ततस्त्वत्पुरतस्तथ्यमेव कथयामीत्यनुध्वनिः।

·प्रेमपत्तनम् तद् मम वचः सविश्रम्भमाफर्णयेति प्रत्यनुध्वनिः। असौ प्रजनवयुव. राज इत्यगुल्या निर्दिशति । भवतीमेव नेतरां प्रति, त्वामित्यनुफ्त्वा भवतीमिति सादरोक्तिस्तस्याः प्रेमवयःशीलरूपलावण्यौदार्यः चातुर्याद्यनन्तकल्याणगुणसम्पन्नतां व्यअयति। पत्येव न संशयः, एतीति वर्तमानप्रयोगस्तु प्रियतमसङ्गमस्यातिशयसामीप्यं व्या. यति, "वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वंति" स्मरणात् । ततस्तापेन विरहजेन त्वं कशैव न प्रसादविकसद्वदना किं कथमिति प्रश्नान्ते वाक्यसमाप्तिः । असीति क्रियापदमाक्षेपलब्धं वोह्यम् । भवतीमेत्येवे- त्यत्र हेतुगर्भविशेषणम्-यतस्त्वदेकाननस्त्वमेव एका, एक मुख्यमद्वि- तीयं वा अननं जीवनं यस्येति, त्वदेकजीवनवादित्यर्थः। तत्र स्फुट- मेवानुभावं दर्शयन्ती आह-किञ्चित्पिञ्जरितानन इति । चकारः पूर्वोक्तविशेषणसमुच्चयाः। किञ्चिन्मनाक् पिञ्जरितं पीतत्वं प्राप्तमाननं यस्य सः, स्वद्विरहेणैवेत्यभिप्रायः। नन्वेवं चेत्तर्हि मामपास्य अनु. दिनमसी किमिति चनमेव यातीत्यपेक्षायां पुनर्विशिष्टि-- लोलालङ्कृतकानन इति । चिरं बहुकालं लीलाभिः परमाद्भुतानन्त- विविधमधुरकेलिभिरलङ्कृतं सद्यः समुदयबलकिसलयाकुरकुसुम- फलभरावनतविटपलताविटपिभिः, तथा मदमुदितमृदुनश्चातक चकोरशुकपिकादिभिः पतत्रिभिः, तथा अरुणतरचरणसरसिजसंसर्गः समसमयमेव समुदयदरनिकरहरिएयाध्यधरण्या,हरिण्यादिस्वस्व- यितानुगैर्विविधहरिणादिभिश्च भूपणैरिव प्रसाधितं काननं श्रीवृ. न्दावनं येन स तथेति । निज गोगणजीवातुकत्वात्परमप्रीतिविषयस्य. श्रीवृन्दावनस्य तथा शोभावितरणं धीवृन्दावनेन्द्रस्य नवजलधरसुन्द: रस्य श्रीवृन्दावनचन्द्रस्य तस्यावश्यकमिति प्रत्यहं तत्रोदयमेतीति ध्वनिः, तदुदयं विना तदसिद्धः। ननु तर्हि तूणं किमिति नायातीत्यत. थाह-चिरं मानादिसम्मानन इति । चिरपदं देहलोदीपन्यायेनोभ- यम योज्यम्। घत्तले मातुरेव प्राधान्याद् मात्रादीन् यशोदानन्दादोन् मजोकसः प्रेम्णा प्रत्युद्गतान् सम्यग् यथोचितं मानयति सत्करोतीतिः ·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । तथा। इति शोलविनयादिगुणनिधेस्तस्य गुरुजनसत्कारस्याव- श्यकत्वात् तन तन तद्रचयन्मन्दमन्दमेवायातीति ध्वनितम् । ननु तर्हि इतस्ततः समागता लतारन्ध्रनिहितनयनास्ता सादर किमय- लोकयन्तीत्यपेक्षायां विशेपणान्तरपयसातदीयापावकं निर्यापयति-- कुरङ्गीदृशामिति । कुरङ्गीनां दश इव दृशो यास तास्तासामपि अत्र कुरङ्गीदृशामिति पदं सौन्दर्यातिशयाभिव्यञ्जकत्वेन तासां स्तुतिपरमपि तन्नयनयोः कुरङ्गीगुपमेयत्वेन चातुर्याशराहित्यमभिव्यज्य श्रात्मनः प्रकरणोपयोगि तन्निन्दापरमत्वमेवाभिव्यजयति, कुरङ्गीनां पशुविशेष त्वात् । तासामपि दृशां नेत्राणां भङ्गीरवलोकनकलाकोशलानि घोणप्रान्ततया विशालतया च सरोजसदृशा कमलतुल्यया न तु त्वद- नुभूतपेलननवसारीटसदृशया कर्णस्पृशा कर्णो स्पृशतीति तथा तया निजकर्णस्पृशय न त्वद्वदनस्पृशा, पवंविशेषणविशिष्टया दशैव न मगसा, द्रागेव न चिरम्, दूरादेव नान्तिकात्, मृषैव न तथ्यतया, आद्रियन्नादरमानस्यैव विपयोकुर्वन्, न स्पृहयन्निति दशधावधारणा- पयोगः । अतस्त्यं प्रसादसुमुखी प्रसाधनप्रासादमासाद्य प्रसाधनसा- धनाय मामाशापयेति धनिः। पद्येऽस्मिन् पूर्वार्द्ध प्रेम्ण प्रच्छादनेना तिवृद्धये जातिप्रमाणाभ्यां परमोन्नतानुरागालकृतायास्तस्यास्तत एव तादविधानुरागालङ्कृतस्य अचिरात्तदन्तिकगमनलालसान- न्दितमनसोऽपि नेतुः श्रीनन्दनन्दनस्य सस्पृहमनवलोकनादिलक्षणो- ऽनादर पयादरः । पुनरुत्तरार्द्ध जातिप्रमाणाभ्यामुन्नतप्रणयवतीना- मपि तासां प्रेम्ण. प्रकाशनेनावृद्धये तत एव ताइविधप्रेमवतस्तद- न्तिकागमनलालसालिङ्गितमनसोऽपि नेतुः धीनन्दनन्दनस्य सादर- मवलोकनलक्षण. परमादरोऽनादर एवेत्यन्वयन्यतिरेकात्मकत्वात्प- घस्य प्रकरणान्ते लिखनमनुसन्धेयम् । "यहु पार्यते यतः खलु यत्र प्रच्छन्नकामुकत्वञ्च । या च मिथो दुर्लभता सा परमा मन्मथस्य रतिः ॥" इति भरतो।

·प्रेमपत्तनम्
"यत्वहं भवतीनां वै दूरे वर्ते प्रियो दृशाम् ।
मनसः
सनिकाय मदनुध्यानकाम्यया ॥
यथा दूरचरे प्रेप्टे मन श्राविश्य वर्तते ।
स्त्रीणां न तथा चेतः सन्निकृष्टेऽक्षिगोचरे ॥” इति भागयते .
श्रीभगवदुक्के,
"ये यथा मां प्रपद्यते तांस्तथैव भजाम्यहम्" । इति गीतायां
श्रीभगवदुक्तेश्च, 'सख्याः सख्यरतिपोपफोऽयमाविर्मधुरतिकृतो
विपर्ययः॥
यत्रासन्तोप एव सन्तोपः।
यथा तृतीये ब्रह्मणोक्तम्-
"अनोपसृष्टमिति चोस्मितमिन्दिरायाः
स्वानां धियां विरचितंयहुसौष्टवाट्यम् ।
मह्यं भवस्य भवतां च भजन्तमङ्ग
नेमुनिरीक्ष्य नवितृप्तदृशो मुदा के ॥” इति ।
अत्रोपसृष्टमिति । अत्रासन्तोषः स्पष्ट पप शान्तिरतिकृतः,
अवितृप्तशामित्युक्तोः॥
यथा दशमे श्रीशुक:-
"सतामयं सारभृतां निसर्गों
यदर्थयाणी तिचेतसामपि
प्रतिक्षणं नव्यवदच्युतस्य यत्
स्त्रिया विटानामिव साधु वार्ता ॥” इति ।
सतामयमिति। अप्राप्यसन्तोपः स्पृष्ट एय, प्रतिक्षणं नव्यय.
पच्युतस्येत्युक्तः॥

·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । यथा- "निवृत्ततरुपगोयमानाद् भवौषधाच्छोत्रमनोभिरामात् । क उत्तमश्लोकगुणानुवादात् पुमान् विरज्येत विना पशुध्नात् ॥” इति । तथा च तत्रैव परीक्षितो निवृत्ततरित्युक्तवान् । अत्र स्वामि- चरणः "न फस्याप्यलं प्रत्ययः" इति व्यारयातत्वादसन्तोपः स्फुटः, सच दास्यरतिकृतः।। यथाह सूत:- "यद्यप्यसौ पार्श्वगतो रहोगत- स्तथापि तस्यात्रियुगं नवं नवम् । पदे पदे का विरमेत तत्पदात् चलापि यच्छीन जहाति कर्हिचित् ॥” इति । यद्यपोति । अत्र समक्षसरतिकृतोऽसन्तोपः स्पष्ट एव । 4 तथा शौनकः- "वयं तु न वितृप्याम उत्तमश्लोकविक्रमे । यच्छृण्वतां रसज्ञानां स्वादु स्वादु पदे पदे ॥” इति । वयं त्विति । अत्रापि दास्यरतिकृतोऽसन्तोषः स्फुट पर। तृतीयेऽपि शौनका- "ता नः कीर्तय भद्रं ते कीर्तन्योदोरकमणः । रसज्ञः को नु तृप्येत हरिलीलामृतं पिपन् ॥” इति।

·पूर प्रेमपत्तनम् ता न इति । अत्र प्रकट एवासन्तोषः स च दास्यरतिकृत एव । एतत्पद्यपदकं श्रीधरस्वामिचरणैाण्यातत्वान्न व्याख्यातम् ।। यथा कस्यचित्- "श्रीकृष्ण तव लावण्यं निजे वा स्तौमि लोचने। यत् प्रतिक्षणसंवर्द्धि मे तदास्थानदायिनी ॥” इति । श्रीकृष्णेति । कश्चित्परमप्रेमवान् श्रीकृष्णं पश्यन्नतृप्तस्तमेवाइ अत्र प्रतिक्षणसंवद्धिलावण्यपानकृतोरपि लोचनयोः सर्वलावण्या समावेशेप्यतृप्तिः प्रकट एवाऽसंतोपः॥ यथा वा- मम कृष्णातटसन्ततसङ्गतकृष्णाङ्गसङ्गमवाप्तः। तदनुविचिन्तनकृष्णं मनः सतृष्णं सदा तदपि ॥३०॥ ममेति । कृपणा यमुना तस्यास्तटे सन्ततं संगतस्य मिलितस्य कृष्णस्य अङ्गसंगस्य अवाप्तिर्यस्यास्तस्या मम मनस्तदपि सदा दर्शनाय सतृपणमेव कथंभूतं मनः- -तस्यैव श्रीकृष्णस्यैव अनु निर- न्तरं यद्विचिन्तनं तेन कृष्णं श्यामं भृशोकीटत्यायेन कृष्णाकारमेवेति भावः । इदं कस्याश्चित्प्रेमवत्या उद्धवं प्रति वाफ्यम् ॥ ३० ॥ पनाविनय एव विनयः। यथा श्रीशुका- "तां स्तन्यकामासाद्य मथ्नन्ती जननी हरिः । गृहीत्या दधिमन्यानं न्यपेयत्पीतिमावहन् ॥” इति । तां स्तन्यकाम इति। अत्र गृहीत्वा दधिमन्यानं न्यधदिति प्रकट पयाऽपिनया।

·AkankM प्रेमसर्वस्वोपेतम् । ५६ तथा तत्रैव स एवं-- "उलूखलाङ्ग्ररुपरिव्यवस्थित- मर्काय कामं ददतं शिचि स्थितम् हैयङ्गवं चौयविशङ्कित्तेक्षणं निरीक्ष्य पश्चात्सुतमागमच्छनः ॥” इति । उलूखलाइभेरिति । अत्र हैयङ्गवीनचौम्यं मर्कटेभ्यस्तहानच धाटयलक्षणोऽविनय एय॥ पुनस्तत्रैव स एव- "संजातकोपः स्फुरितोरणाधरं संदश्य दद्भिर्दधिमएडभाजनम् । भित्वा मृपाश्रुपदश्मना रहो जघास हैयङ्गवमन्तरगतः ॥” इति । संजातकोप इति । अत्रापि मातृविषयककोपदधिभाण्डस्फोट- नाम्यां प्रकट एवाविनयः । स च पद्यत्रयेऽपि कृष्णस्य मातविषयक- संभ्रमप्रेमकृता प्रीतिमावहमित्युकत्वात् ॥ • यथोक्तं श्रीरूपगोखामिचरणैः- "पत्नी रत्ननिधेः परामुपहरन् पूरेण वाप्पाम्भसां रज्यन्म लकण्ठगर्भलुलितस्तोत्राक्षरोपक्रमः चुम्बन फुल्लकदम्पडम्बरतलाम समीक्ष्याच्युतं स्तब्धोप्यभ्यधिकांश्रियं प्रणमतांवृन्दाधारोद्धवः॥” इति। पत्नीमिति प्राकृतस्य सम्यक्स्तवस्य तथा जातस्तम्भतयाऽ. 'कतनतेरुद्धवस्य अविनयः स्फुट एव, तथापि अश्रुपुलकस्थरभेद- ·६० प्रेमपत्तनम् । स्तम्भानामुद्दीप्तत्वात् प्रणमतां विनयवतामपि भक्तानां घृन्दात् धियं शोभा धारेति दास्यरतिकृतः स्फुट एवाविनयः॥ - यथा वा- विधृतमन्थनदण्डममुश्चतः सदरसादरविस्मितधीक्षितैः । जनकयोः कमनीयशिशोरभू- विनयो विनयादधिकप्रियः ॥३॥ विधृतेति । अत्र कृष्णस्याविनयः पित्रोर्वत्सलरतिकृतः ॥ ३१ ।। यथा वा- न दधि विन्दुमितं मुपितं मया न मम सुन्दरि संवृणु कन्दुकम् । इति गृहीतकुचस्य शिशोरभू- दविनयो विनयादतिसौख्यदः ॥३२॥ न दधीति । अत्र शिशोस्तस्य तासां वा मिथोनिगूढरतिकृतोऽ यमविनयः॥३२॥ यथा वा- रचित्तरूक्षिमसंभृतचक्षुपो रतिमतो सदसजनसंसदि। मिलितयोः पिहितस्मितयोरभू- दविनयो विनयादतिसौख्यदः ॥३३॥ रचितेति । अत्र तु रचितो यो रुक्षिमा न तु साहजिका, तेन ·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । संभृते पूर्णे चनुपी ययोस्तथा। सदसजनसंसदि सतामसतां च संसदि सभायां च मिलितयोरत एवं विहितस्मिनयोः प्रियाप्रिययो. रबिनयो मधुररतिकृतः विनयादपि सौख्यदोऽभूदिति ॥ ३३ ॥ यत्रानलकृतिरेवालङ्कृतिः। यथा दशमे- "काचिद् विपर्यग्धृतवस्त्रभूषणा विस्मृत्य चैकं युगलेष्वथापरा। कृतकपत्रश्रवणकनूपुरा नाङ्गत्वा द्वितीयं त्वपरास्खलोचनम् ॥” इति । काचिदिति। अत्र पुरवनितानां कृष्णविषयकरतिकृतेयमन- लङ्कृतिः ॥ पुनस्तत्रैव- "लिम्पन्त्यः प्रमृजन्त्योन्या असन्त्यः कोश्च लोचने । व्यत्यस्तवस्त्राभरणा काश्चित्कृष्णान्तिकं ययुः ॥” इति। लिम्पन्त्य इति । लिम्पन्योऽङ्गरागं कुर्वन्त्य इत्यर्थः। अत्र बजसुन्दरीणां मधुररतिझतेयमनलङ्कृतिरलङ्कृतेरधिका ॥ तथा कस्यचित्- "साहजिकरूपवत्या चपुपि भवत्या विभूपणं भारः। सर्वाङ्गसौरभिन्या दमनकवत्याः किमालि कुसुमेन॥” इति साहजिकेति । अत्र स्फुद पय तयोर्विपर्ययः । स चार्थन्तरन्या- सेन दृढीकृतः॥

·प्रेमपत्तनम्
यथा था साहित्यदर्पणकृतोदाहृतं पद्यम्-
"विदूरे केयूरं कुरु करयुगे रनवलयं
नया गुर्वी ग्रीवाभरणलतिकेयं किमनया ।
नवामेकामेकावलिमपि मयि त्वं न रचये-
नं पथ्यं नेपथ्यं बहुतरमनझोत्सवविधौ ॥ इति ।
विदूर इति। अत्र फान्तायाः प्रियविषयकमधुररतिकृतेय.
मनलकृतिः॥
यथा वा कस्यचित्-
"वदने नववीटिकानुरागो नयने कमलमुज्वलं दुकूलम् ।
इदमाभरणं विलासिनीनामितरद्भूपणमङ्गदूपणाय।। इति।
बदन इति । स्पष्टार्थानलड्कृतिरत्र ।।
यथावा--
यावकमम्वुजसुपदां हेमसुधपुपां च भूपणं हैमम् ।
खलनमञ्जुलमुशामञ्जनमनुरञ्जनं
मनसः ॥३४॥
याचक मिति । विरहविहलं श्रीकृष्णं विज्ञाय राधिकान्तिक-
मागत्य निजभूपणादिरचनया सविलम्बा तामुपदिशन्तो सत्वरम.
भिसारयति । स्पष्टमन्यत् ॥३४॥
यथा वा-
वलयविभूपितमेव करदयं
कलय कजलमुज्यलमम्बरम् ।
श्रयि न दूपय देहमदूषणं
विफलमालि न भूपय भूषणम् ॥३॥

·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । ६३ घलयेति कस्यचिदन्नापि सैवावतारिका अर्थानलकतिः स्पष्टव ॥ ३५॥ यथा वा- चलसखिसत्वरमसुसममानन्दय सहजसुन्दरैर। भूपयसि भूपएं चेद् ब्रजभूषणमेव किं न भूपयसि ॥३६॥ चल सखीति । अत्रापि तथैव ॥३६॥ यथा वा- सुभग नवनवोद्यन्माधुरीभिधुरीणां धृतिमनुनय कान्तामागतांतामहि । प्रियपरिजनवृन्दं दृष्टिभीत्येव तस्याः सहजसुभगमङ्ग भूपरावृणोति ॥३७॥ सुभगेति । विरहवितलं श्रीकृष्णं राधिकान्तिकादागता सखी समाश्वासयति । भीत्येवेत्यत्र हेतूरमेक्षा ।। ३७ ॥ यथा वा-- किशोरकठिनां मति मणिसुवर्णभूपातात विसृज्यगुणरागिणीं विसृजम गुलामपि। मयैव कलितावलादधिनिकुञ्जमेकैव सा भवद्गलविभूषणं भवतु मालती मालिका ॥३८॥ "किशोरेति । विरहविला स्वसखी शात्वा कथञ्चिद् विलम्य- मानं कृष्णं सखी सत्वरमभिसायति । अत्र याबकेत्यारभ्य हैममित्य- म्तेन प्रियामियविषयकसखीजनरतिकृतेयमनलकतिः ।। ३ ।।

·६४ प्रेमपत्तनम् “यथा वा- हैमं हेमगुणस्यूतमेकीभूतं तनुत्विपा । यथार्थनामतां याति गाङ्गेयानि तवाङ्गदम् ॥३६॥ हैममिति । अत्र अर्थानलतिः स्पष्टाः ॥३६॥ यथोक्तम्- "पमिव निजकान्त्या राजितं राजकीया- स्तदमितममतोद्यत्सम्पदा दर्शनीयाः। सहजसुभगमङ्गं भूपणश्रेणयोऽमृः सखि तव तनुशोभाशोभिताः शोभयन्ति ॥” इति । नृपमिवेति । स्पष्टमेतत् ।। यत्र स्त्रिय एव पुरुपाः । तथा च दशमे- कृप्णोऽहं पश्यत गतिं ललितामिति तन्मनाः । कृष्णोऽहमिति । स्पष्टार्थमेव । ब्रजसुन्दरीणां कृष्णविषयकमधुर- रतिकृतोऽयं स्त्रीपुंसोर्विपर्ययः॥ इत्यादीनि तत्प्रकरणे प्रायो बहूनि उदाहरणानि । तथा च जयदेवः- "मधुरिपुरहमिति' भावनशीला" इति । - १-कस्यांचिरस्वभुज न्यस्य चलन्त्याहापराननु । कृष्णोऽहं पश्यत गति ललितामिति तन्मनाः ॥ [ मा० स्क... अ०३०] २-मुहुरवलोकितमण्डनलीला । मधुरिपुरहमितिभावनशीला ॥ नाथ! हरे ! सीदति राधा वासगृहे । ध्रुवम् ॥ [गीतगो० ६ सर्ग.] .

·प्रेमसर्वस्वोपेतम् ।
यथा वा-
कान्ते कासीति सालापां प्रेमामृततरशितैः ।
लुप्तस्त्रीप्रत्ययां पश्य कुने माधव ! माधवीम् ॥४०॥
विरहाधिक्येन ध्यानवाहुल्यात् कृष्णोऽहमिति भावनाविवश
गान्धर्विकामवलोक्य, शीघ्रमागत्य, काचित्महचरी श्रीकृष्णमभिसार-
यितुं कौतुकमिव कथयति-कान्ते क्कासीति । हे माधव कृष्ण ! श्लेपेण
मधुवंशोत्पन्नक्षत्रियत्वात् फठिनहृदयत्वं व्यजितम्,' पुनस्तेनैव
पदेन श्लेषण तथा विरहविवशां तामस्मरन्तं तं लोकोक्तिरीत्या
घसन्तमपि स्मारयति । कुले एकान्ते, अतिशीघ्रं गमनावसरं योध-
यति । माधवी भवतः परमप्रेयसी माधवीमिव माधवीमिति लुप्तो-
पमयाऽतिशयोक्त्यैव चा श्रीराधिकाम् । यद्वा, माधवीति राधिकाया
नामैव, तदुक्तं सूचके श्रीकृष्णदासकविराजमहाशयः-
"राधे माधवि ! माधवप्रियतमे ! गान्धर्विके!" इत्यादि।
राधिकास्तुतो माधवीति तत्सम्बृद्धिदर्शनात् । पश्य अवलोकय
अलं विलम्चरित्यर्थः । अत्र माधयोपदेन तस्याः परममृदुलत्वं विरह-
तोघताया असहिष्णुत्वञ्च धनितम्। ततः तूर्णमभिसरत्यनुध्वनिः ।
स्वद्ध्यानाधिक्येन मृगीकीटन्यायेन त्वत्स्वरूपतां प्राप्तश्चेत तदा-
विप्रतिसारं भजिष्यसीति प्रत्यनुध्वनिः । कथंभूताम्-कान्ते राधिके
बंधासिक्वगतासीति सालापांसंमलपिनम्; यतःप्रेमामृतस्य तर हितः
तर लुप्तोऽदर्शनं प्राप्तः स्त्रीप्रत्ययः (डीप्) यस्याः सा ताम् ; तस्या
माधव्याः खोप्रत्ययलोपे माधवरूपेणापस्थितामिति भावः। तथा
श्लेपेण लुप्तो 'अहं स्त्री' इति प्रत्ययो शानं यस्याः सा 'राधिका
अहम्' इति विस्मृत्य माधयम्मन्यामित्यर्थः। अथ तरङ्गितपदेन प्रेमा-
मृतस्य समुद्रत्यारोपः। मधुररतिरुतोऽयं विपर्यय इति भावार्य:
स्पष्ट एच ॥४०॥

·प्रेमपत्तनम् यथा वा- दर्शनीयतममेव मृगाच्या रूपमद्य यदवेत्य दर्पणे। केलिकौशलवयोगुणाधिका राधिका दयितभावमीहते ॥४१॥ पर्शनीयतममिति । कदाचित् काचित्साहचरी नवयौवनाविर्मा। यितनिजमाधुर्यातिशयमादर्श विलोकयन्ती तथासक्तिमती सदनुभावै- मीय अन्तरगतया तदिगितज्ञानातिदूरचरं रसिकशिरोमणि तत्राभिसरणेनानन्दयितुं मिलितां सखीमाह--दर्शनीयतममिति । अध तस्या मृगादया रूपं दर्शनीयतममेवेति सम्बन्धः । तमप्प्रत्ययः सर्वया दर्शनीयत्वं विशदयति । पुनरयधारणेन तु अहं वर्णयितुमनीशास्मीति ध्वनितम् । तस्यागीगर्गोचरत्वमनु. ध्यनि । नयनशीतलीकरणाय रूपामृतजोयानुफेन भयता तत्र गन्तव्यमेयेति प्रत्यनुवनिः । मृगाच्या इति परिफराकुरद्वारा नवयो. घनोनम स्वमायमुलमं नयनचाशल्पविशेष ध्यजयति । उपलपाणं चैतम्मन्दस्मितमृदुभाषणादीनाम् । श्रयेति पूर्यतोऽपि माशुपाति: शयं योधयति । तथापि फिश्चितपेति विमप्तिमती समासेन तदाह- पटूपं दर्पणे पादरों प्रतिविम्यितमयेश्य सासक्तिमती सती दयितयद स्ययं तदुपभोगाय दपितमापं श्रीगजेन्द्रनन्दनसारूप्यमोहते पा. पनि, म्पपमेय निमाधुर्पस्य भोगानुपपत्त। तत्र देतुगर्म विशेष पम् -फेलिकोरालययोगुणाधिकेति । फामफेलिपु यत्कीगलं दागि राधा पयसा नयतामापस्य ये गुणाः प्रागल्भ्यादयानरधिका परिपूर्ण इन्यपी, सत्तगुगामिरापपूरिति मापः। पर स्याप्यारापिरिति गमाग गी प्रति कपामिण रामेय पापपगि "पो पप्पा म पप स" "मनः एतमेर" पाविम्यापासपुररतिस्ताप सपीरिया ४ - ·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । ६७ MARArimary यथा वा-- कस्तूरिकापङ्ककृताङ्गरागः पीताम्बरालङ्करणाङ्कभागः स कोपि यहोर्पितभूरिभाग: पायात्सखीभिः कृतरासयागः ॥४२॥ कदाचिन्महातपसी पौर्णमासी प्रियावियोगविधुरतया धीवृन्दा- यने सखिभिः सह मनोविनोदयन्तं सविनयं कृतनमस्कृति बजनवयुव- राजमाशीविशेषवितरणमिपेणैव संप्रति राधा प्रेमावेशविशेषपरवशत- याङ्गीकृतभयद्वेपा चशीस्वनवीतसकलकलाकलापकुशलललितादि. सखीसहाया भवानिय रास रचयतीति व्यञ्जपति इति त्वमपि तथै- पाङ्गीकृततन्मूर्तियेपपेशलः स्वस्य स्वप्रेयस्याः सखीसमूहस्य च मनो- नयनान्यानन्दयन् तत्केलिरसस्यैतायतीमेयापरिपूर्ति परिहरेत्युपदिश- ति-कस्तूरिकेति। स कोपि परमानिर्यचनीयः परमाद्भुततमः श्रीराधा एयो देवताविशेषस्त्वां वियोगाधिसम्मवात्तापात् पायात् रक्षतु । फर्थ- भूता-कस्तूरिकापडून आत्मनः श्यामसुन्दरतासिद्धये कृतोऽहरागो येन, पुनः कथंभूतः-पीताम्बरस्य अलङ्करणभूतौ अङ्गस्योधिोमागी पस्य, तथा-पहें भ्यो मयचन्द्रिकाभ्यः शिरसा धारणेन अर्पितोभूरि- भागो पाभाग्यं येन; एवमुपलक्षणैरन्यैरपि प्रसाधनैर्मवद्वेषधर स्य- समानवयोगुणाभिः सखीमिः नृपमएडलीभिरिव सह कृतः रास पप यागः राजसूयास्यो येन सः, अतः सर्वदा तशवर्चिना प्रजराज- कुमारेण राधारूपेण अवश्यं गत्वा तत्पूर्णता विधेयेति ध्वनिः । मधुर- रतितोऽयं व्यत्ययः॥४२॥ यत्र पुरुषा एव स्त्रियः ।। यति । यद्यपि पूर्वोक्तेषु यत्राऽधर्म पय धर्म इत्यादियाफ्येषु पदपमाणेषु च यत्र धर्म पय अधर्म इत्यादिलक्षणो म्यतिरेफस्नु ·प्रेमपचनम् सर्वत्र स्वत पवाऽवभापते, तदप्यत्र यथा स्त्रीणां तस्मिन्नायके प्रेम- भरोद्भवविरदोत्या पुरुषम्मन्यता तथा तास्वपि तस्य तज्जातिप्रमाण- कप्रेमोत्थपिरहोद्भवां स्त्रीमन्यतां वक्तुमपरोक्षतया व्यतिरेकोक्तिः- यत्र पुरुषाः खियः इति । अन्यथा "ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्" इति भगववचनासिद्धिः॥ यथा श्रीभागवतेऽष्टमे- "एतस्मिन्नन्तरे विष्णुः सर्वोपायविदीश्वरः । योपिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥” इति। एतस्मितिति । अन्न प्रभोराधिकारिकभक्तदिविपतन्दविप. यकरतिकृतोऽयं तयोर्विपर्ययः॥ तथा- "तां श्रीसखी कनककुण्डलचारुकर्ण-” इति । तां श्रीसखीमिति । स्वामिपादैाख्यातमेव ।। तथा- "ततो ददर्शोपवने परस्त्रियं विचित्रपुष्पारुणपल्लवद्रुमे ।. विक्रीडती कन्दुकलीलया लसद्- दुकूलपर्यस्तनितम्यमेखलाम् ॥” इत्यादि । ततो ददर्शति । इदमपि तायातमेव । अत्र प्रमोक्ताधिराज- शशाङ्कशेखरविषयकसण्यसंवलितवत्सलरतिकृतोऽय तयोपिय॑यः॥ तो श्रीसम्वी फनकाण्डलचाहकर्णनासाकोलपदनों परदेवनाराम् । संवीक्ष्य संमुमुटुरिस्मोक्षणेन देवासुरा विगलितपष्टिको ताम् । [मा० क ...]

·m प्रेमसर्वस्वोपेतम्। -- तथोक्तं श्रीरूपगोखामिचरणैः- "मां लेहयति किमुच्चैमहिलेयं डारकावरोधेन । या ज्ञातं कुतुकार्थी वनितावपो हरिश्चरति ॥” इति। द्वारकाप्रतोल्या स्लोवेषधरं श्रीकृष्णं दृष्ट्वा मोहितो नारदःप्राह-- मां स्नेहयतीति । द्वारवतीप्रतोलिकायां स्त्रीवेपधरमभिमुसमायान्तं श्रीकृष्णं विलोक्य सस्पृहस्य नारदस्योक्तिरियम् । पद्यन्तु स्पष्टार्थ- मेव । अत्र श्रीकृष्णस्य द्वारवतीपुरजनविषयकवत्सलरतिकृतोऽयं विपर्ययः। पुनरपि तैरेवोक्तं ललितमाधवे गर्भाडो- "उद्गीर्णाइतमाधुरीपरिमलस्याभीरलीलस्य मे दैतं हन्त समक्षयन मुहुरसौ चिनीयते चारणः । चेतः केलिकुतूहलोत्तरलितं सद्यः सखे मामक यस्य प्रेक्ष्य सुस्पतांब्रजवधूसारूप्यमन्विच्छति ॥” इति। अवलोकितनटकृतनिजप्रतिरतिर्विस्मितमनाः थोरपणो निजा- न्तिकस्थितं सखायं मधुमङ्गलमाह-उद्गीणेति। अग्रागीर्णपदं नित्यः सिद्धानामेव माधुरीरूपपरिमलानाभाभीरलोलायामेवावि वितत्वं व्यायति । तथा परिमलपदेन माधुरीणां गन्धस्य विश्वप्रसरण- शीलत्वं सर्यजनश्लाघनोयत्वं परमादप्रदत्यश्च ध्वनितम् । हे ससे मधुमहल ! अद्वितीयस्यापि मम द्वैतं द्विरूपवत्त्वं समक्षयन् चारणः नरः चिनीयते चित्रमद्भुतमिवाचरति यस्य सुरूपता प्रेक्ष्य मम चेतः फेलिफुतूहलाय उत्तरलितं सद् प्रजमधूनां सारूप्यमन्यि- छति मुहर्याञ्चतिः अहं प्रजरधूर्भूत्वा एनं माधुरोपरिमलमनुभवा. नीति मापः । प्रजपधूमायं विना आमीरलीलस्य ममानुभयो दुर्लम ·७० प्रेमपत्तनम् - इति ध्वनिः । अत्र कृष्णस्य नटप्रकटितनिजसुन्दरस्वरूपविषयकरति- कृतोऽयं तयोविपर्यायः स्फुट एव । स्वस्वरूपे स्वस्यैव रतिस्तु- "विस्मापनं स्वस्य च सौभगर्दै परं पदं भूषणभूषणाम् ।।" इति भागवते तृतीयस्कन्धे श्रीमदुद्धवोको व्यक्तमेव ।। - यथावा- एकान्ते कान्त कान्तेति ब्रूते कलय कौतुकम् । कान्ते कान्तेन कलितं प्रेमामृतमिलावृतम् ।।४३।। काचित्सखी निजप्रियसखीविषयकप्रेमसम्भवविरहभराद् रा- धिकाम्मन्यं श्रीकृष्ण कुञ्ज स्थितमालोक्य त्वरितमागता कौतुफमिव कथयन्ती तां तूर्णमभिसारयति-एकान्तेति । हे राधिके ! कान्तेन नायकेन श्रीकृष्णेन प्रेमामृतं फलितं सेवितम्, कथंभूतं प्रेमामृतम्- इलावृतम् -इलावृतमिव, इलावृतसेवनायथा सधःखीमायो भवति तथा प्रेमामृतसेवनेन त्वद्भाव प्राप्त इत्यर्थः । अत एच एकान्ते निर्जने कुले 'हे फान्त हे कान्त' इति चीप्सया ग्रूते, तत्कौतुकं त्वं फलयेति- गत्या त्वं पश्येति-कौतुकस्य दर्शनीयत्वं ध्वनितम् । तत्रय नायकस्य विरह विझलत्यमनुष्यनिः। तत्र च स्वरितमभिसरेति प्रत्यनुष्यनिः । एकान्तपदेन नान्यस्तत्प्रलापं शृणोतीति तच्चित्तचिन्तानिरासा, सथा शीघ्रं तद्गमनायसरपच दर्शितः॥४३॥ यथोक्तं ललितमाधये श्रीरूपगोस्वामिघरणः- "पिट्लामनुसृतो मणिसगी सरतो युपतिपफलाभिः प्रादादनुमतो निशि देण्या सामहं रमपिताम्मि मृगादीम् ॥” इति ।

·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । पिङ्गलामिति । सूर्यपल्या संहया सत्या सङ्गायै राधिकार्य सामग्रीविशेपं दातुं प्रेषितां पिहलाख्यां फामपि समागतामवलोक्य प्रियासनमातिलालसः श्रीकृष्णो विचारयति-पिङ्गलामिति । एतां पिकलामनुसृतः अनुगतोऽहं युक्त्या व वेपः कलाश्च-नेत्रचाञ्चल्य- सस्मितभापणादयध-तैः सङ्गतो युक्तः सन् प्रत्यभिज्ञानिरोधिन्यां निशि देव्या श्रीरुक्मिण्या अपरिचितः तत एव आदरादनुमत श्राशप्त इत्यर्थः। मणिसङ्गी स्यमन्तकसहितस्तां मृगाक्षी मृगशावक- नयनां रमयिता क्रीडयिता अस्मीति 'मनः कृतं कृतमेव' इति न्यायात् पुरुषस्यापि मधुरतिकृतोऽयं स्त्रीभावः प्रकट एव । यथा चा- लिप्तवाहं मृगमदरसैरानयालं विलम्बै- नौलं चोलं कुवलयकुलैः कल्पयाकल्पमझे। दैवादेपा रजनिरजनीत्युक्तिभिस्तव्यस्या यातानेतुंसुमुखि! समभूत्सस्मिता विस्मिताच॥४४॥ विरहाधिक्येन राधिकाम्मन्यं श्रीकृष्णमभिसारयितुमागतां राधिकासखीमनानन्तं तथैव प्रलपन्तं हप्ट्या राधासखी दूरस्थिता यत्कौतुकमपश्यत् तद्ननिवृत्तान्तं प्रातः काचित् स्वसखी प्रति सस्मयविस्मयं वदति-लिप्तवाहमिति। तत्प्रलापमेवाह-यात्मानं श्यामसुन्दरं विलोक्य लिप्तवाहमिति तां प्रत्युक्तं कुवलयानां नील- त्यात कोमलत्वात् सुगन्धत्याथ तैरेव याकल्पमाफ्ल्पय रचय, विलम्यैरलम, यतः देयाद् भाग्योदयाद रजनिः तामसीरानिः अजनि जातास्ति । सुमुपोति सम्युद्धिस्तस्या अपि तदयस्थतां व्यञ्जयति । तवयस्या तस्या राधिकायाः सखी तदुक्तं श्रुत्या सस्मिता विस्मिता चामवत् । अत्र अहं खलु नायिकया प्रेपिता एनं नायकममिसार. पितुमागता, अयन्तु नायिकारूपेणैर तिष्ठति, तम गल्या किं करिष्य- ·, ७२. : प्रेमपत्तनम् तीति सस्मितत्वं विस्मितत्वं च प्रेमौत्कण्ठ्यावलोकनेनैव इति । कृष्णस्य प्रियाविषयकमधुररतिकृतोऽयं तयोर्विपर्ययः ॥४४॥ 1 यथा वा- अलं नतीनां ततिभिर्न दास्ये द्धीति भोतिप्रगृहीतमौले । प्रेमोन्मदस्योस्य मुहुः सुमुख्यः सख्यः पुरो दर्पणमर्पयन्ति ॥४॥ कदाचिद् गान्धर्विकासखी सखी प्रति नातिदूरचरस्य रसि. कशिरोमणेनिजप्राणसखीविषयकपरमप्रेमपरिणाहपरिपाकविशेपव्या- जेन अमुष्याः सौभाग्यभरमेव व्यञ्जयति-प्रलं नतीनां ततिभि- रित्यादिना पद्येन । तच्च व्याख्यायते-कदाचिदसौ मधुरतममधु- रिमरसमयपरमानुरागासवमदोन्मादपरवशतया आत्मानं निजसखी राधामेवाभिमन्यमानो निकुञ्जमन्दिरं सहजारुणकमलाभ्यां शोभया- मास । तदा मया स्वत एव कौतुकेन पुरतो निहितं ददर्शादर्शम् । तत्र दर्शनीयं निजप्रतिविम्यमवलोक्य दधिलुण्टाको ब्रजराजकिशोरः पुरत एवागत इति भ्रमेण सविभ्रम कलशीघ्रमेण निजमुकुंटानमा ग्रहीत् । पुनस्ताग्विधं निजाभासं समीक्ष्य दधिलुब्धो रसिक- शेखरः शेखरनिहितैकहस्तो मां प्रणमतीति मत्वा प्रालपत् । तत्पला- पमेव पल्लवयति-हे धूर्त नतीनां ततिभिः श्रेणिभिरलं पूर्णताऽस्तु, मुया मारचपेत्पर्धः । निधारणार्थोऽमालमव्ययः । “अलं भूपणपर्याप्ति- शक्तिधारणवाचकम्"। इत्यमरः। दधि नदास्ये' अत्र दधीत्येकवचनेन अल्पमपि न दास्ये किं पुनः दधीनि-इति व्यजितम् । इत्युक्का इति शेपः। 'न दास्ये' इति मृदूपत्या धृष्टोऽयं बलात् कलशी शिरसा उन्नेप्यतीति मोत्या भयेन पूर्वतोऽपि प्रकरण गृहीतः फलशीम्रान्त्या मोलियेन सः तत्र हेतुगर्भ विशेषणम्-प्रेमोन्मदस्येति, प्रेम्णा बहुधा ·सख्यः प्रेमसर्वस्थोपेतम् । ७३ गुरुजनानुरोधोतिरुद्धोऽपि उद् उद्गतः प्रकटीभूतो मदो यस्य, पत्र मदेति पदेन प्रेम्णो माध्वीकत्वारोपः। हे सपि! इदानीन्तु सर्वा पव मदानीतादर्शदर्शनोभूतप्रलापादिधवणदर्शनकौतुक निपीय पुनरपि तत्सुखमेवावलोकयितुं जातकौतुकाः सत्यः मुहु- रिंवारन, अस्येत्यङ्गुल्या निर्दिशति । अस्य रसिकशेखरस्य पुरतोग्ने दर्पणमादर्शमर्पयन्तीति वर्तमानपदेन ताहगवस्थायाः प्रतिसमयो- द्भवं बोधयति । एवं तस्य रसज्ञतां निर्वण्य तन्मिपेण निजप्रियसखी- सौभाग्यमेव व्यजितम् । मधुररतिकृत एवायं तयोविपर्ययः इति रसशास्त्रविद्भिः सम्यगनुभूतमेव नातोधिकमत्र वितन्यते । यथा वा- कस्तूरिकाकुगुमलेपपेशलौ प्रियप्रियापधरौ प्रियाप्रियो । शङ्कतकुञ्ज सहजेऽपि सौरते व्यत्यस्तसम्भोगसुखं समीयतुः ।।४६।। निरन्तरं परममेमामृतसम्भृतयोविनयब्रीडाभरनतयोस्तयोः फयोरपि गोरश्यामलकिशोररसिकयोनिभृतमेव रसविशेषमय- कुजफेलिरसपोपकप्रेमरसपूर्णया पौर्णमास्याप्यया कयापि साएस्या रजनिवृत्तान्तं पृष्टा कापि सहचरी व्यजितस्यविक्रमं तत्सं. गमसुखविशेष वर्णयति-फरिफेति । कस्तूरिकापुरमाभ्यां यथो- चितं लेपेन अङ्गरागेण पेशलो सुन्दराविति दुर्जनमोहनार्य सहजा. अवविपर्ययः, तथा प्रियनियापधराविति वसनामरणादिविप- य॑यः; पयंभूती प्रियाप्रियो सङ्केतकुम्ने तर सहतावियर्यः सहले. ऽपि सौरते। मुरतिशदात्स्यायें तद्धितः। तत्र व्यत्यस्तो विपरीतो यः सम्भोगः तस्यैव सुसं समीयतुः। मनसि तथा भावनयापीति सं. शब्दार्थः, तथा भावनयैव तयोस्तत्मुखावाप्तः। एवंभवदुपदेशानुगामिल

·७४
प्रेमपत्चनम्
न्या मया निजसखीसहायया यत्नप्रपञ्चैस्तयोः सङ्गमः सम्पादितः
इति निज विक्रमः सूचितः । तथा त्वदनुग्रहात्तत्सङ्गमे सुखविशेषोऽपि
जालरन्धेर्मयैवानुभूतो न तुभवत्यापीति व्यजितम्।अस्य पद्यस्यान्वय-
व्यतिरेकात्मकत्वात् तदुभयप्रकरणान्ते पतितमित्यवधेयम् ॥४॥
यथावा-
माधुय्यौंको नाधुना वर्णनीयं
रूपं यूनोरीहते यत्समीक्ष्य ।
रत्नादर्श हन्त कृष्णः सतृष्णं
राधाभावं राधिका कृष्णभावम् ॥४७॥
काचित्सखी प्रियाप्रिययोर्नवयौवनागमस्वभावसुलभं परमोपच.
यमुपगतं यथावद् वर्णयितुमनोशा तयोरिगितज्ञतया तन्मनोरथं कथ-
यन्ती तयोर्माधुर्यातिशयं व्यञ्जयति -माधुर्योक इति । तयोर्म्युनो--
चनेन सेवितयोः रूपं पूर्ववद् अधुना साम्प्रतं न वर्णनीयम् , तस्य गोगों
चरत्वाभावात् । केवलमवलोकनीयमेवेतिध्वनिः। रूपातिशय इत्यनु.
ध्वनिः । कथंभूतं रूपम्-माधुय्यौंकः माधुर्याणां लावण्यविशेषाणामोफ.
श्रास्पदम्। तथापि मत्सुखार्थ संक्षेपेणापि किश्चित् कथयेति यदन्ती
तामाह-तो पृथक् निजं निज रूपरत्नदर्पणे समीक्ष्य सम्यक् सादरमय.
लोक्य कृष्णः ससृणं यथा स्यात्तथा स्वमाधुय्योपभोगाय राधिका-
भावमीहत इच्छति, राधिकाऽपि निजमाधुर्यं समीक्ष्य कृष्णभावं
तत्साहप्पमीहते । तत्चद्भावं विना तत्तन्माधुर्य्यस्य स्वयं रूपेणानुमषि-
तुमशक्यत्वादिति मायः । हन्त इत्याथर्ये । एवं समासतः कथयन्ती
तन्माधुर्यातिशयमेव ध्यअयति, निजनिजमाधुरपासक्ती तदनुभय.
लालसायाच स्वस्यैव माधुर्योतिशयफनिदानत्वात् । पयं मधुररति
मृतोऽयं तयोविनिमयः प्रकट एय । पद्यमेतदन्ययव्यतिरेकात्मकन्यात्
पूर्वपदेयानलिप्रितम् ॥४॥

·प्रेमसर्वस्वोपेतम्। यथा कस्यचित्- "श्रपरिकलितपूर्वः कश्चमत्कारकारी स्फुरति मम गरीयानेप माधुर्यपूरः । अयमहमपि हन्त प्रेक्ष्य यं लुब्धचेताः सरभसमुपभोक्तुं कामये राधिकेव ॥" सौन्दर्यसागरो रसिकशिखामणिः कदाचिद्रलदर्पणे स्वरूप- मवलोक्य विस्मिततमः स्वयमेवाह-श्रपरिकलित इति । अयं दर्पणे प्रत्यक्षतो दृश्यमानः कोऽसाधारणः परमाद्भुतोऽनिर्वचनीयः निरू- पमो मम मदीयो माधुर्यपूरः माधुर्याणां लावण्यविशेपणां पूरः प्रवाहः । अत्र पूरशब्देन माधुर्याणां तदीयत्वारोपेण प्रतिक्षणं नव- नघरसोबहनशालित्वम् , धैर्यधर्मादीनां निमज्जनशीलत्वम्, मनोनय- नाद्यपवाहनकर्तृत्वञ्च ध्वनितम् । स्फुरति प्रकाशते । कथम्भूतः- श्रपरिकलितपूर्वः पूर्वं न परिकलितः-देशेऽस्मिन् देशान्तरेऽपि चित्रादौ स्वप्नेऽपि ममाप्यदृष्टचरः, तथा लोकेऽस्मिन् परत्र वा पुरन्दरांदिवद् अतीतानागतविदां गर्गादिमुनीनां मुखादपि मया अश्रतचरः, किमुतान्यैः कुतः पुनदृष्टचरः, तथा भ्याने मनोरथे च मनसाप्यननुभूतचरः । मया, किमुतान्यरित्याद्ययंत्रयं कलतिधातोः कामधेनुत्वात् । पुनः कथम्भूतः-चमत्कारकारी ममापि चमत्कार फरोतीति तथा, किमुतान्येपाम् । पुनः कथम्भूतः-गरीयान् गुरुतरः, गिरिवरधारिणापि मया यथाकथञ्चिदेव बोढुं शक्यः, प्रायो मम मूतॆस्त्रिमङ्गललितत्यापादकः ।यं माधुर्यपूरं ससम्ममं प्रेक्ष्य अहम्- यस्यायं प्रतिविम्यः स विम्यरूपोऽपि-ससंम्भ्रमं लुब्धचेता भवितुं योग्यमयौग्यम् , उचितमनुचितञ्चेत्यादिविचारं विनैव लुम्धं लोमामि- भूतं चेतो यस्य तथाभूतः सन् सरभसं ससंघ्नममेव राधिकात्वं तपोभिः प्राप्य, उपमोकुं सरमसमेव कामये । एवमेकस्यैव फ्रियाविशे- परणस्य चतुर्धा सम्बन्धः । यथा ममं माधुर्यपूरं राधिका मधुरस्नेहमय.

·प्रेमपत्तनम् “१ मनस्तया ससम्भ्रम यथावदुपभुक्त, तथा स्वमेव माधुय्यं तद्रूपः सन् भोक्तुं कामय इति भावः । तस्या एव यथावन्मम माधुर्योपभोग- योग्यत्वात् । स्वस्यैव रूपे स्वस्यासक्तिरित्यत्र प्रमाणं तु पूर्व लिखित- मेव, अतो नात्र पुनर्लिख्यते। एवं स्वप्रतिविम्वविषयकमधुररति- कृतोऽयं तयोविपर्ययः॥ यत्राज्ञानमेव ज्ञानम् । यथा दशमे- "जानन्त एव जानन्तु किं बहत्त्या न मे प्रभो। मनसो वचसो वाचो वैभवं तव गोचरः" ॥ जानन्त इति । तैयाख्यातमेव । अत्र दास्यरतिकृतोऽयमज्ञान- ज्ञानयोर्विपर्ययः प्रकट एव ॥ यथोक्तं श्रीवराहं प्रति ब्रह्मणा तृतीये- "एप ते देव देवानाम्" इत्यारम्भ "'अधुनैपो- ऽभिजिद् नाम इत्युक्त्वा, ""न यावदेप वर्द्धत” इत्याद्य- नन्तरं" एपा घोरतमा सन्ध्या" इत्याद्युक्त्वा, ""विक- म्यैनं मृधे हत्वा लोकानाधेहि शर्मणि" । इति । -एप से देवदेवानामहिमूलमुपेयुगम् । विप्राणां सौरभेषीणां भूतानामप्यनागमाम् ॥ २-मधुनैपोऽभिजिशाम योगो मोहतिको भगात् । शियाय नस्त्वं मुदामाशु निस्तर दुस्ताम् ।। १-न यावदेव पद्धत येलो प्राप्य दारुणः। स्या देव मायामारपाय तामायमच्युरा ।। ४-५पा घोरतमा सम्या लोफन्टापटकरी प्रभो। मपसर्पति मरमन् मुराणो अपमापह। ५-दिष्टया यो विदितं मत्युमपमामादितम् । विसम्पनं मृदस्या लोकानादि शमणिः [मा... 10) , ·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । एष इति । अत्र देव ! अच्युत । प्रभो! विश्वात्मन् ! इत्यादि- सम्योधनस्तमीश्वरं जानतो ब्रह्मणस्तथोक्तिः "अनिष्टाशीनि यन्धु. हृदयानि" इति न्यायेन प्रेम्णैव,अज्ञानप्रचुरापि ज्ञानाधिका। अत एच मैत्रेयेणापिअग्रतएवोक्तम्--"प्रहस्य प्रेमगर्भेण तदपाङ्नसोऽग्रहीत्।" इत्यपाझेन भगवताङ्गीकृतं तद्वद् अत्र प्रेम गर्मणेत्यपानविशेषण तद्वचसः प्रेमगर्भवं व्यजयति, "ये यथा मां प्रपद्यन्ते" इति भगव- दुक्तः। दास्यरतिकृतोऽयं तयोर्विपर्ययः । अत्र विश्वात्मन्निति सम्बुद्धिः मम प्रणयसंभिन्नतया एवमुक्तिरिति त्वं विश्वात्मतया जाना- स्येवेति सामिप्राया ॥ तथा च दशमे- "शृङ्ग्यग्निदंष्ट्रयहिजलद्धिजकएटकेभ्यः क्रीडापरावतिबलौ खसुतौ निषेद्धम् । गृह्याणि कर्त्तमपि यत्र न तज्जनन्यौ रोकात आपतुरलं मनसोऽनवस्थाम् ॥” इति। श्ङ्ग्यग्निरिति । अत्र ग्रजेश्वर्या मनसश्वाञ्चल्यं पुत्रविषयकर- तिकृतत्वादशदृष्ट्याऽज्ञानमेव; परन्तु ज्ञानिनां ज्ञानं प्रजवासिनामेवं- विधाऽज्ञानोपरि निर्मञ्छनीक्रियते-इति श्रीशुकदेवाभिप्रायः, अस्य पद्यस्य श्रीवजेश्वरीयशोदास्तुतिप्रकरणे लिखितत्वाद् प्रजवासिनां संसारस्य कृष्णमयत्वाच । यथा वा- प्रौढप्रेममयं भाति यद् व्रजे ब्रजवासिनाम् । अज्ञानं तदभिज्ञानां विज्ञानादिकं मतम् ॥८॥ कश्चिद् गुरुतरगुरुचरणकरणया युगलचरणकमलपरिचरण. परायणः श्रीमजजनचरपरेगुसर्पस्वः परमानन्यो निजान्तवासिनं .

·प्रेमपत्तनम् विमुखंदेशविशेषनिवासिनमत एवासत्सम्प्रदायाऽशुद्धसिद्धान्तनिव- द्धश्रद्धाभरं पारमार्थिकसम्बन्धसम्भवस्नेहनिबन्धनया करुणया वहि- मुंखजनसङ्गसम्भूतमुखरतापरिरम्भितं भ्रान्ततयाऽसाध्यमपि । शनै- रुपदिशति-प्रौढप्रेममयमिति । हे महापण्डित ! प्रौढं ज्ञानवैराग्या- दिसहायानपेक्षतया परमसमर्थ तत्प्रेम च तन्मयं प्रौढप्रेममयमित्यर्थः । प्रौढप्रेमात्मकं सिताकीडनकवद् यद्रजवासिनामज्ञानं भाति प्रकाशते, तद् बालदृष्ट्या शास्त्रदृष्ट्या वा अहन्ताममतात्मकत्वेन अज्ञानमिव भासमानमप्यभिशानां न तुत्वद्विधानां विज्ञानामपरोक्षब्रह्मशानादधिकं मतं सम्मतम् । तथा श्रीभागवते एकादशंस्कन्धे- "तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै महात्मनः । न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिह ॥" तथा च श्रीभक्तिरसामृतसिन्धौ- "ब्रह्मानन्दो भवेदेप चेत्परार्द्धगुणीकृतः । नैति भक्तिसुखाम्भोधेः परमाणुतुलामपि ।।" यथा च श्रीहरिभक्तिसुधोदये- "त्वत्साक्षात्करणाहादविशुद्धाब्धिस्थितस्य मे। सुखानि गोप्पदायन्ते ब्राह्माण्यपि जगद्गुरो" तथा च भावार्थदीपिकायाम्- "त्वत्कथामृतपाथोधौ विहरन्तो महामुदः। कुर्वन्ति कृतिनः केचिच्चतुर्वर्ग तृणोपमम् ॥” इति । तथा च "नायं सुखाय" इत्यादियहनि पचनानि ततः "शब्द- ब्रह्म परग्रह ममोभे शाश्वती तनू।" इति पठे चित्रकेतुं प्रति श्रीमदन. न्तोतो। तथा "यस्य प्रभा" इत्यादिब्रह्मसंहितादियाक्यभगवतः श्रीकृष्णस्य सूर्यसमत्वं तदुक्तस्य ब्राह्मणस्तत्प्रमात्वं प्रसिद्धमेव । अतो यहिर्मुखजनोपदिष्टमसत्सम्प्रदायश्रद्धाभरमपास्य भक्तजनोपास्यतमं तमअनत्विषं विशवं सततं भजेति निष्फर्पः। अत्र मत्याहयसवारि- ।

·प्रेमसर्चस्वोपेतम् । ७६ भावसंवलितशिप्यविषयकवत्सलरतिकृतोऽयं तस्यानन्यरसिंफस्य मनस्युभूतस्तयोविपर्यायः ॥४ यथा वा- अङ्गालङ्कृतभूषणे रतिपतेरहप्रभादूपणे घृष्णेशविभूपणे रसमये कृष्णे परवमणि । लोके गोकुलवासिनां प्रविलसन्नानानुरागात्मिका- विद्योद्योतमवेत्य हन्तमुनया शोचन्त्यविद्योज्झिता:॥४६॥ कदाचिद्भक्काधिराजेन धीगोविन्दपदारविन्दमफरन्दलुब्धमधु. मतेन श्रीमदुमावलमेन निपिलसंसारिजनजिननिरसनायाङ्गीकृत- सततपरिममसुलभो निरन्तरं यल्लकोयल्लमो निजरमण गगान रसमहासारखारिदो नारदो गोकुलपालकयालकस्य मत्मभोः किञ्चि दुदन्तं कथयेति सम्पृष्टःप्रेमामृतसिन्धुप्रविष्टोऽसी जीवनमुफ्तानामनु- तापवर्णनव्याजेन तस्य प्रमोरानन्दप्रदत्यादिगुणवर्णनपूर्वकं घोप. निवासिनां प्रेमपरमोन्नतः परमपुरुषार्यतां व्यञ्जयति-अङ्गालझत. भूपण इति । कृपणे भुवनप्रयस्य परमानन्ददानाय सचिदानन्दमय- सर्वचित्ताकर्षकरूपे तमालश्यामलत्विपि यशोदानन्दने प्रजवासिनां थीयशोदानन्दप्रभृतीनां सर्वेषामेव प्रविलसन्नानानुरागात्मिकाविद्यो- घोतं प्ररूपेण लसन्तः शानयोगादिभ्योऽपि विराजमाना ये नाना- विधा अनुरागप्रेमपर्यायाः तदात्मिकाः तद्रूपा या अविद्या पक्षानं तस्या उद्योत आतपः तमवेत्य ज्ञात्वा, न तु दृष्ट्वा, तेषां तादृश- भाग्याभावात् । हन्त इति खेदे । मुनयो जीवनमुक्ताः शोचन्ति पश्चातापं कुर्वन्ति, ताग्विधप्रेमाभावात् । तेषां मनस्यनुतापेना- विर्भूतमिति भावः। कोहशास्ते-अविद्योज्झिता अविद्यया अक्षाने नोज्झितास्यक्ताः।इदानी तदक्षानं यदि परावृत्यागतं स्यात्तदानुगत- प्रजवासिजनकरुणया मनोमिलषितं कदाचित्स्यादिति भावः । अत.

·प्रेमपत्तनम् स्तदज्ञानं निजज्ञानादधिकं मत्वा यन्धुमिब शोचन्ति । अथ पूर्वोक्तं परमानन्दप्रदत्वं पड्भिर्विशेषणैर्विशदयति । कीदशे कृष्णे-अहा- लङ्कृतभूषणे अङ्गैरलयकृतानि भूपणानि येन स तस्मिन्निति ध्वनि- तेन परमसौन्दर्येण सामान्यतः सर्वचक्षुप्मतां दर्शनीयतमत्वेन पर- मानन्दप्रदत्वमुक्तम् । पुनः कीदृशे-रतिपतेः कन्दर्पस्याङ्गप्रभा- दूपणे अङ्गप्रभां दूपयतीति तथा तस्मिन्निति ध्यनितेन लावण्याति- शयेन त्रिभुवनभुवामनन्तनतभ्रुवां चित्ताकर्षकत्वेन परमानन्दमदत्वं प्रोक्तम् । पुनः कीदृशे-वृषणेवंशस्य गोपयदुकुलस्य विभूपणे परम- शोभाप्रदे, एतेन ध्वनितेन सकलकल्याणगुणनिलयत्वेन गोपानां, यदूनाच निजवंशोत्तमत्वेन परमानन्दमदत्वमुक्तम् । पुनः कीदशे- परे परमेश्वरे, एतेन सकामनिष्कामा प्रीतिभक्तिमतां सर्वपुरु- पार्थप्रदत्वेन परमपुरुषार्थत्येन च परमानन्दप्रदत्वमुक्तम् । पुनः कीदृशे-ब्रह्मणि परमात्मनि, एतेन ब्रह्मविदां शान्तभक्तिमतां सौन्द- र्यानुभवेऽपि परमात्मत्वेनैव परमानन्दप्रदत्वमुक्तम् । एवं हे चन्द्रशेखर ! तव प्रभाः नन्दनन्दनस्य माधुर्यादिभिः समस्तं जगत् परमानन्दमवाप, किन्तु जीवन्मुक्ता एव तापेन शोचन्ते । तस्माद् गोकुलवासिनामज्ञानमेव ज्ञानमिति सिद्धम् । अत्र थ्रीदेवस्यरति- कृतोऽयं विपर्याय. ॥४॥ यत्र पराजय एव जयः। यथा तृतीये- "येनेदृशीं गतिमसौ दशमास्य ईश ! संग्राहितः पुरुदयेन भवाशेन । स्वेनैव तुप्यतु कृतेन स दीननाथः को नाम तत्प्रति विनाञ्जलिमस्य कुर्यात् ॥" येनेशीमिति । पुरुदयेन परमकृपालुना येन भवता ईदृशी स्वामा. विफस्यविषयकमोतिभक्तिमयों गति संग्राहितः सम्यकप्रकारेण हदि ·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । नैसर्मिकदास्यभावनापूर्वकमिति संशब्दार्थः। फीडशेन येन-भवा- दृशेन भवानेव भवत्सरशो नान्य इति व्यजितेनानन्वयालङ्कारेण निरुपमत्वं ध्वनितम् । स दीननाथः अस्मद्विधानां परिपालका स्वेन कृतेनैवोपकारेण तुप्यतु,लिं विना नाम इति प्रसिद्धार्थकमव्ययम् । का प्रतिकुर्यात् प्रत्युपकारं कुर्यात् । तदेवं गर्भगतस्य जीवस्य तस्य अविद्यागभंगतस्यात्मनो निखिलजीवसदस्य च भवत्करुणामय- मांशस्फुरितया जीवस्य स्वाभाविकभगवद्विपयकदास्यरत्या दैन्येन तत्सेवासाधनसामर्थ्यसम्भावनातिरस्कारेण निजपराजयमननं जयादधिकम्, तथैव क्रमेण भगवद्वशीकृतिसिद्धः। दास्यरतिकृतोऽयं विपर्ययः॥ यथा दशमे श्रीभगवद्वाक्यम्- "दूतस्त्वयात्मलभने सुविविक्तमन्त्रः प्रस्थापितो मयि चिरायति शून्यमेतत् । मत्वा जिहास इदमङ्गमनन्ययोग्यं तिष्ठेत तत्त्वयि वयं प्रतिनन्दयामः ॥” इति । दूत इति । वयं प्रतिनन्दयाम इति वयं प्रतिनन्दनं श्लाघनं तन्माने समर्थाः, न तु तथा प्रतिकर्तुमिति आत्मनः पराजयमननं जयादधि- कम् । अन्य व्यारयातमेव श्रीधरस्वामिमिः ॥ तथा दशमे भगवडाक्यम्- "न पारयेऽहं निरवद्यसंयुजां 'खसाधुकृत्यं विबुधायुपापि वः । या माऽभजन दुर्जरंगेहशृङ्खलाः संवृश्य तदा प्रतियातु साधना ॥” इति ।

·२ 'प्रेमपत्तनम् न पारयेऽहमिति । वो युष्माकं स्वसाधुकृत्यं भवतीभिः कृतं निरवद्यप्रेमलक्षणमसाधारणमुपकारमहं कत्तुं न पारये न समर्थो- ऽस्मि, ततः भवत्कृतं तद् वो युष्माकमेव साधुना तेनैवोक्तकृतेन प्रति. यातु प्रतिकृतं भवतु; तथा फत्तं वयं न प्रभवाम इत्यर्थः । अत्र सर्वसा. मर्थ्यवतोऽपि भगवतस्तथोक्तिः ब्रजसुन्दरीविषयकमधुररतिकृतत्वात तत्र पराजयमननमपि जयादधिकम् , परमप्रेम्णस्तथैव स्वभावात् ।। यथा कस्यचिन्महानुभावस्य- "त्वय्यैव जीर्णतां यातु यत्वयोपकृतं कपे । नरः प्रत्युपकारार्थी विपत्तिमभिकाङ्क्षति ॥” इति । स्वयीति । अत्रापि हे कपे! इति सम्वुद्धिः श्रीरामचन्द्रस्याअनी- सुतं प्रति तत्र यत्वयोपकृतं तत्त्वय्येव तिष्ठतु, नाहं मनसा स्मरामि; यतः प्रतिकर्तुमक्षम इत्येवार्थः । 'नरः प्रत्युपकारार्थी' इत्युत्तरार्धन्तु युक्तिमात्रकथनं पूवार्द्धार्थपोषणार्थमेव ततः पूर्ववदात्मनः पराजय मननं जयादधिकमिति तथैव परमकृपालुता संवलितभगवंतासिद्धः। श्रीरघुवरस्य भकविषयकवत्सलरतिकृतोऽयं तथा श्रीजानफ्यां मधुररतिशतोऽयं विपर्यायः॥ यथा वा कस्यापि "भिन्नवीरवलयोऽपि नाशकद्गन्तुमेप सुहृशो भुजान्तरात् । वेणुपर्व मधुपेन भिद्यते न कचित्कमलकुडमलं पुनः॥” इति। फाचित्सहचरी स्वप्रियसखीपुरतः शिरीपकुसुमसुकुमार्या अपि निजसण्या विफर्म कथयन्ती नायफशिरोमणे रसपतामेव व्यस- यति-भिनयीरवलयेति । मलयुद्धकौतुफे सुषलादिभिर्निजभुजयल- निय नापि येन मिन्नं निजानाट्यलेनापसारितं धीराणां तेषां सखीनां पलयमएटलं पेन तथा सुविफमोऽपि एप धीनन्दनन्दनः मुटशः ·प्रेमसर्वस्वीपेतम् । चपलनेत्रायाः कुमार्या अपिमम सख्या भुजान्तरात् वाहुमध्याद् गन्तुं नाशकद् न समर्थो बभूवेति प्रकट एव पराजयः। स च रसविशेषो- दयाजयादधिक इति रसविदा स्फुट एव । उत्तराई-अर्थान्तरन्या- सार्थः स्फुट एय। एवं मधुररतिकृतोऽयं तयोविपर्ययः। कदाचि- द्रसावेशविशेषोदयात्तया दयितो भुजाभ्यां गृहीत इति शेयं विधृताः प्रियस्य केशा इतिवत् ॥ यधाह गोवर्द्धनः- "असाद्य भङ्गमनया द्यूते विहिताभिरुचितकेलिपणे । निस्सारयताक्षानिति कपटरुपोत्सारिताः सख्यः ।।" इति। नासाघेति । विहितोऽभिरुचिता फेलिरेव पणो यस्मिन् तद्द्यूतं तस्मिन् जयमासाद्य प्राप्य । शेष स्पटम् । अत्राभिरुचितकेलिसम्पा- दकत्वात्पराजयोऽयं जयादधिकः मधुररतिकृतोऽयं विपर्ययः॥ यथा वा- विशङ्कमस्याः पियतः खनिर्जयात् समानमानन्दितमाननाम्बुजम् । यूते मुकुन्दस्य विनोद्मोद्भः पराजयोऽभूदपराजयादपि ॥५०॥ दीपमालिकारजन्यां मुख्यसखीसहाययोस्तयो—तकौतुकमव- लोफ्य फाधन सख्यो नातिदूरस्थितास्तत्सुखमन्योन्यमास्वादयन्ति- विशङ्कमिति । हे सखि ! पश्य पश्य अस्मिन्यूते मुकुन्दस्य परमानन्द- प्रदस्य सखीसहायया तया कान्तयाजितस्यापि स पराजयः अप. राजयात्तत्प्रतियोगिनो विजयादपि विनोदमोदः-विनोदः कौतुक मोदो महानन्दस्तयो क्षेत्रमास्पदमिति यावद्-अमृद्घभूव । कीर- शस्यास्येति फान्तामङ्गुल्या निर्दिशति-आननाम्बुजं मुखकमल पियता ·प्रेमपत्तनम्। सादरमवलोकयत इत्यर्थः। अत्र मुखस्याम्बुजम्पकेण पियत इति पदेन च कान्तनयनयोर्मधुपत्वं मुखशोभाया मधुत्वचारोपितम् । कीरशमाननाम्बुजम्- स्वनिर्जयात्स्वकर्तृकस्य कान्तकर्मकनिर्जयादा. नन्दितम् । पुनः कीदृशं तत्-समानं धुतकेलिवित्तया विण्यातोऽपि असौ मया जित इति सगर्वम्, तत एव विशकं ब्रोडापरित्यागोद्भूत. ललितादिप्रखरसखीशङ्कारहितम् । एवं कान्ताविपयककान्ताश्रयम- धुररतिकृतोऽयं जयपराजययोर्विपर्यायः ॥५०॥ । यत्र सुखमेव दुःखं । यथा तृतीये चतुस्सनः- "नात्यन्तिकं विगणयन्त्यपि ते प्रसादं किन्त्वन्यदर्पितभयं ध्रुव 'उन्नयैस्ते । येऽङ्ग त्वदङ्कुिशरणं भवतः कथायाः कीर्तन्यतीर्थयशसः कुशला रसज्ञाः ॥” इति । नात्यन्तिकमिति । अत्र रसज्ञाः कुशला अर्थादेकान्तमक्ता प्रात्यन्तिकं ते प्रसाद परमानन्दमयं मोक्षं सुखत्वेन न गणयन्ति नाद्रियन्त इति तदानन्दस्य दुःखरूपत्वमेवोतम् , तस्यात्यन्तिक- प्रलयरूपत्वात्। भक्तानां तदेकदर्शनजीवातुकत्याच । ततो युक्तमे. घोकम्-"यत्र सुखमेव दुःखम्" इति ।। पुनस्तत्रैव देवान्प्रति ब्राह्मणोक्तम्- "वैमानिकाः सललनाश्चरितानि विष्णो- र्गायन्ति लोकशमलक्षपणानि भर्तुः । अन्तर्जलेऽनुविकसन्मधुमाधीनां गन्धेन खण्डितधियोऽप्यनिलं क्षिपन्तः ॥” इति । अन मुखदमप्यनिलं' श्रीभगवद्गुणगानयिक्षेपकतया दुःख- ·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । ५ ध्या क्षिपन्तस्तिरस्कुर्वन्तः। एवमेवाभिप्रेत्य तैव्याख्यातम्-"अनेन भगवद्भक्तानां निरतिशयविषयसुखेऽपि भगवद्भजनानन्दशक्तिर्दशि- ता" इति ॥ - चतुर्थे यथा- "या नितिस्तनुभृतां तव पादपद्म- ध्यानाद्भवजनकथाश्रवणेन वा स्यात् । सा ब्रह्मणि खमहिमन्यपि नाथ ! मा भूत् किन्त्वन्तकासिलुलितात्पततां विमानात् ॥” इति । । या निर्वृतिरिति । अत्र तव पादपद्मध्यानात् त्यज्जनकथाश्रवणाच या निवृतिः परमानन्दः स्यात्, सा स्वमहिमनि स्वस्य भगवतो महि- मनि व्यापकरूपे ब्रह्मणि निर्विशेषे मा भूद् न स्याद् इत्येकान्तिनां तत्सेवासुखमेव सुखतया जानतां तद् ब्रह्मसुखं दुःखमेवेति। सेवासुख- मयमधुरामृतसिन्धुनिममानां ब्रह्मसुखस्य क्षारान्धिरसतुल्यत्यादिति भावः॥ यथा दशमस्कन्धे नागपत्न्यः- "न पारमेष्टयन महेन्द्रधिष्एवं न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा चाञ्छन्ति यत्पादरजामपन्नाः ॥” इति । न पारमेष्ठयमिति । श्रयापि पूर्ववदेवनपत्तिमात्रेणैव तत्सुरसापेक्षया पारमेष्ठयादिमुखमपवर्गसुपच दुःपरूपमेघ मस्या न पान्ति रसमा माधुर्यतत्पराः । एवं पपचतुष्टये प्रीतिरतिरुतोऽपं विपर्ययः॥

·प्रेमपत्तनम् यथा वा- ध्यायन्तु ते सुखधिया परमात्मतत्त्वं यत्त्वं ब्रवीषि सुधियोऽनुगतखभावाः । एता वयं मधुपकान्तिसुधातिसान्द्र घृन्दावनेन्दुवदनेन्दुचकोरनेत्राः ॥५१॥ तासां प्रेमपरीक्षार्थ रसिकशेखरेण विलिख्य प्रेपितमात्मतत्त्व- मुपदिशन्तमुद्धवं ब्रजसीमन्तिन्यः सहासाधिक्षपं प्रतिवदन्ति-ध्याय- न्विति । ते प्रसिद्धाः सुधियः, अर्थाद्वयन्तु न तथा, यत्वं ब्रवीपि तत्परं श्रेष्ठमात्मतत्त्वं सुखधिया सुखयुझ्या ध्यायन्तु तस्य दर्शनयो. ग्यत्वाभावाद् ध्यानमा कुर्वन्तु । कीरशास्ते-अनुगतस्वभावा अनुगतो हृदि संलग्नो शास्त्रोक्त दुःखे च सुखमानिन एतलक्षणः स्वभावो येषान्ते तथा। हे मधुप ! श्लेपेण मधुपेति साक्षेपसम्यु- ख्या सहासाधिक्षेपं तन्मन्दतां व्यञ्जयति । एता धर्य कान्तिरेव सुधा तयातिसान्द्रो घनीभूतो यो वृन्दावनेन्दोवृन्दावनचन्द्रस्य वदनमेव इन्दुस्तस्य चकोरा इव तदर्शनैकजीवना नेत्राणि यासांताः, ततोऽस्माकं तन्मुखदर्शने एव सुखवुद्धिः, तत्र तु दुःखयुद्धिरेवेति ते एप तदुपदे- शाधिकारिणः, न तु चयमिति भावः। मधुररतिकृतोऽयं तयोवि- . पर्ययः ॥५॥ - यथोक्तं श्रीरूपगोस्वामिचरः- "अगस्तम्भारम्भमुत्तम्भयन्तं प्रेमानन्दं दारुको नाभ्यनन्दत् । कंसाराते-जने येन साक्षा- दक्षोदीयानन्तरायो व्यधायि ॥” इति। अत्र कधितरण सेयारसिफोऽनन्यमको दायकडधान्तेन मगय.

·, ८७ प्रेमसर्वस्वोपेतम् । सेवायांमहासावधानतां नवनिजशिष्यायोपदिशति-अगस्तम्भारम्भ. मिति । श्रये, दारुकः सततं कृपासेवाभिशोऽपि प्रेमानन्दं तमुखमाधु- यामृतपानसम्भवं प्रेमहेतुकमानन्दं नाभ्यनन्दद् नाहतवान् , यतो येना- न्देन फंसारातेः कसशत्रोः। कंसारातिपदेन मातुलस्यापि अपराधिनो दण्डप्रदत्वेन भयसम्भावना बोधिता। वीजने ग्रीष्मे व्यजन- चालनसेवायां तत्रापि साक्षात् न तु प्रस्यापादितदृक्परोक्षेऽपि प्रदोदीयान् यच्चुराणतमोमहानित्यर्थः, अन्तरायः प्रत्यूहो व्यधायिकृता। तत्र हेतुगर्भ विशेषणम्-अनस्तम्भारम्भमुत्तम्भयन्तमिति, अङ्गे स्तम्भः स्तम्भादिसाविकरूपः तस्यारम्भस्तमुत्तम्भयन्तमुत्थापयन्तं. धर्वयन्तमित्यर्थः । एवं तस्यानन्दस्य भयलजांशजनकत्वेन स्तम्भो. सम्मकत्वेन च प्रोतिमरतो रसामासापादकत्वात् तदानन्दं सुख- दुखया नाभ्यनन्दव , किन्तु तत्प्रतियोगिन्या घुद्ध्या नाटतवानित्यर्थः । एवं दास्यरतिकृतोऽयं तयोविपर्ययः॥ यथा वा कस्पचित् "गोविन्दप्रेक्षणाक्षेपिवाप्पपूराभिवर्पिणम् । उच्चैरनिन्ददानन्दमरविन्दविलोचना ॥” इति। गोविन्देति। अत्र मधुररतिकृतोऽयं तयोविपर्ययः । प्रस्तु स्फुद पच॥ तथोक्तं प्रथमे श्रीधर्मराजमात्रा कुन्तिदेव्या- "विपदः सन्तु नः शश्वत् तत्र तत्र जगदगुरो। भवतो दर्शनं यत्स्यादपुनर्भवदर्शनम् ॥” इति । विपद इति । अत्र सुखदसम्पदामपि कृष्णदर्शनं पिना दुःप. स्वरूपमेराभिप्रेतम् । पचं धात्सल्यांशसंपलितप्रीतिरतिरतोऽयं सुख- दुपयोपियर्ययः स्फुट पप ।

·प्रमपत्तनम् यथा वा मां वीक्ष्य दयितपुरतो रसिकोत्तंसस्तवागतोऽयमिति । देवि वचो भवदीयं मदोयमनिशं मनस्तुदति ॥५२॥ एतत्सन्दर्भकर्तुः कवेः "रसिकोत्तंसो हरिर्जयति" इति पयं विधाय, भगवति समर्प्य, सुप्तस्य सहसा स्वप्नमभूत् । तत्र विराज- मानयोः प्रियाप्रियतमयोरन्तिकमागतं मामवलोक्य शनैः प्रियया प्रियं प्रत्युक्तम्-"तवायमागतो रसिकोत्तंसः" इति तन्निशम्य जातजागरः .प्रातस्तां सविनयंसखेदं विज्ञापयति-मांवीदयेति। अत्र चेटकभावस्य ममागमने तथोक्तिः मदुपरि कृपयैवेति सुखप्रदत्वेऽपि त्वदीयोऽयं न तु मदीय इति ध्यानया हे देवि ! अलौकिकदिव्यमङ्गलविग्रहे ! मदीयस्वामिनि ! श्रीराधे भवदीयं तद्वचो मदीयं मनस्तुदति व्यथ. यतीत्यर्थः, न ममायमित्यनङ्गीकारत्यक्तेः। श्रतः कारणात् सुख- मपि दुःखमेवेति स्फुट एव तयोविपर्यायः॥ एतन्नामधेयप्राप्तिकार- णच स्वप्ने तस्यास्तथोक्तिरेवेति निर्णीतमवधेयम् । दास्यरतिकृतोऽयं विपर्ययः॥५२॥ यथा वा मामागतस्य नेतुंमम पितुरर्थनमुरीकृतं गुरुभिः । हन्त नमामि विधातर्नाथस्तन्नानुमोदयतु ॥५३॥ मामागतस्येति । अत्र पितृगृहगमनं सुखमपि कृप्यासक्तायाः कस्याश्चिद् दुःखमेव । नाथः पतिम्मन्यः । अन मधुररतिशतो विप- य॑यः स्फुट पय ॥५३॥ - यथा वा- पीतैरन्यसखीजनरपिः समं कान्तस्य रूपामृत- माधुर्योक्तिसुधारसैरपि धियं घिन्यन्तु धन्याः स्त्रियः ।

·F8 प्रेमसर्वस्वोपेतम् स्वान्तं स्नेहरसोभिंतं मम तु तैर्वान्तैरिवालङ्कृतं रोपामविपादबहिविपमज्यालाजटालड्कृतम् ॥५४॥ पोतैरिति । अत्र सखीभिः सह कान्तदर्शनतद्वचःश्रवणैः सुखमेव भवति तथापि मधुररतिस्वभावसुलभम्-एताः किमिति मम प्रियं पश्यन्ति वदन्ति चेति-स्त्रीणामस्याग्रस्तत्वं दुःखमेवेति कृतस्तयो- विपर्यायः ॥५ यत्र दुःखमेव सुखम् । यथा दशमे ब्रजसुन्दरीणामुक्तिः- "सिश्चाङ्ग नस्त्वद्धरामृतपूरकेण हासावलोककलगीतजहृच्छयाग्निम् । नो चेदयं विरहजाग्न्युपयुक्तदेहा ध्यानेन याम पदयोः पदवीं सखे! ते॥" इति। सिञ्चाङ्ग न इति । अङ्ग भोः, त्वदधरामृतपूरकेण तथैवाधरामृतस्य पूरफेण प्रवाहेण । स्वार्थे कः । हासावलोककलगीतजहच्छयाग्निम्, अर्थात्तवैव यो हासावलोकः फलं मधुग्गीतं ताभ्यां जातो यो इच्छ- याग्निः कामाग्निस्तं सिञ्च । अब पूरफेणेति पदेन, सिञ्चेति पदेन च हृच्छयाग्नेगुल्यं व्यजितम् । नो चेद् यदि न सिञ्चेस्तहिं विरहजा. ग्म्युपयुनदेहाः, अर्थात् तय बिरहादुत्पनो यो हुच्छ्याग्निस्तेनोपयुक्त उपयोग नीतो देहो यासान्ताः प्रायो दशमीमवस्यां प्राप्ताः, अत एय तय सम्यग् वृतम् । परन्तु त्यधिरहेण त्वद्ध्यानेनेच मरणे पुनर्जन्मान्तरे- ऽपि महाकिनवस्य तय कदाचिदर्शनं स्यादिति भिया महाविपद्गताः। नायं मनुष्यः, किन्तु भगवान् , पतत्पदध्यानेन मुनयो मुनि यान्तीति भगवतीयचनं श्रुतम् । तत्र मनुष्यत्यन्तु त्वयि प्रत्यक्षमेव दृष्टम् तत- स्तस्यायचने विश्वास विशेगेदयाद्। इदानी भगवनस्तव पादयोानेन त्वत्पादसम्पधिनोंगति साधारणों सायुज्यामियां याम यया यहिरन्त. १२ ·६. प्रेमपत्तनम् रसितस्य तव पुनः सम्बन्धगन्धोऽपि न स्यादिति परमप्रणयको- पोक्तिः । याम इति प्रार्थनायं लोट् । तत्र हेतुः सखे' इति सम्वृद्धिः। भवतोऽपि सख्यांशेन कदाचित्करुणयापि पुनर्विप्रतिसारः स्यादिति मुधा भयेन प्रार्थयाम इति भावः। एवं तत्सङ्गस्य दुःखरूपत्वेन श्रात्यन्तिकालयस्य सामान्यभक्तानामपि विषभक्षणा दिवद् अन. भीप्सितस्य सुखतया ताभिरङ्गीकारलक्षणो मधुररतिकृतो दुःखसुख. यार्विनिमयः म: स्फुट एव॥ पुनस्तत्रैव ताभिरेवोक्तम्- "श्रीयंत्पादाम्बुजरजश्चकमे तुलस्या लब्ध्वापि वक्षसि पदं किल भृत्यजुष्टम् । यस्याः स्ववीक्षणकृतेऽन्यसुरप्रयास- स्तबद् वयं च तव पादरजाप्रपन्नाः ॥” इति । 'श्रीरिति । अत्र तुलस्या सह सापल्यं भृत्यजुष्टतया समदं दुःख- मपि सुखमेव मत्वा श्रीर्यत् कामयते, तथा वयमपि तत्रितयं दुःख- मपि सुखं मत्वा तव पादरजःप्रपन्ना इति मधुररतिकतोऽयं विपर्ययः॥ . यथोक्तमुज्ज्वले- "तीवार्क युतिदीपितैरसिलताधाराकरालाश्रिभि- मार्तण्डोपलमण्डलैः स्थपुटितेऽप्यनेस्तटे तस्थुषी। पश्यन्ती पशुपेन्द्रनन्दनमसाचिन्दीवरैरास्तृते तल्पेन्यस्तपदाम्बुजेव मुदिता नस्पन्दते राधिका ॥" इति। फाश्चित् सत्यः कान्ताया रागदशां प्रासं कान्तविषयकं प्रेम परस्परं सानुरागमास्वादयन्नि-तीवाद्युतीति । हे सखि ! पश्य मार्तण्डोपलमण्डलैर्तिएडोपलानां सूर्यकान्तमणीनां मण्डलैः समूहै.

·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । स्थपुटिते नोन्नतीभूतेऽद्रः श्रीगोवर्द्धनस्य तटे निकटस्थले तस्थुपी संस्थिताऽसौ प्रत्यत्ततोदृश्यमाना राधिकान स्पन्दते। कोदशैतिण्डो- पलमण्डलैः-तीयार्कातिदीपितैः तीवो वृषराशिस्थितो मध्याहगतो योऽस्तस्य दीप्तिभिरानपैपितैः सन्तापितैरपि । पुनः कीदृशैः- असिलताधाराकरालानिभिः असिरेव लता तस्या धारा तद्वत् कराला अश्रयः कोटयोऽप्रभागा येषां ते तैः । अत्र हेतुगर्भ विशेषणं कीदृशी राधिका-पशुपेन्द्रनन्दनं पशुपानामिन्द्रः श्रीनन्दस्तस्य नन्दनस्तं ब्रजनवयुवराजचन्दं शेखरीकृतशैलरा श्रीकृष्णचन्द्र पश्यन्ती, अत एव मुदिता । का इव इन्दीवरैरिति रात्रिविकाशितया दिनकरकरनिकरपरामर्शाभावाद् अन्यनीरजापेक्षया अतिशीतले- रास्तृते रचितास्तरणे तल्पे श गायां न्यस्ते पदकमले यया ताग विधेव । एवं प्रियमुखावलोकनसुखेन विस्मृतनिजाहसखीगुरुजन- समूहा मुदिता किञ्चिदपि न चलतीति मधुररतिकृतो दुःखसुखयो. यत्ययः स्पष्ट एव ॥ तथा रसामृतसिन्धी- "गुरुरपि भुजगाह्रीस्तक्षकात्माज्यराज्य- च्युतिरतिशयिनी च प्रायचर्या च गुर्वी । अतनुत मुदमुच्चैः कृष्णलीलासुधान्त- विहरणसचिवत्वादौत्तरेयस्य राजः ॥” इति । गुरुरपीति । श्रत्र परीक्षितस्तक्षशद् भयं तथा राज्यभ्रंशः प्रायचर्या अनशनमेनत्रयं दुःखदमपि मुदं सुखमेव ततान । तत्र हेतुः कृष्णलीलासुधान्तविहरणसचिचत्वादिति। दास्यरतिकृतोऽयं वि- ~ पर्ययः॥ 1-उतारा अपश्यं पुमान् मासरेयः "नीम्यो दक्" इति ढक् । तस्य. भौत्तायस्य परीक्षिानुपश्य ।

·१२ प्रेमपत्तनम् यथा वा- पश्यालि ! विप्वग् गुरवः ससंभ्रम भ्रमन्ति दावानलभीतचेतसः। तदातपे राधिकया खसंमुखं मुखं मुकुन्दस्य सुखं समीक्ष्यते ॥५॥ काचित् सहचरी कान्ताकान्तयोर्निरवद्यमन्मथवेद्यं परमप्रष्टतमं यत्प्रेम तल्लक्षणं दूरादवलोक्य निजसखीपुरतोऽनुवर्णयति-पश्या- लीति । हे श्रालि ! पश्य, गुरवः सर्वे गुरुजना विष्वक समन्ततः ससम्भ्रमं सवेगं यथा स्यात्तथा भ्रमन्ति-इतस्ततो धावन्ति । कीदृशा गुरवः-दावानलभीतचेतसः कालीयदमनानन्तरं ग्रीष्मा- तपनीरसे कालिन्दीरोधसि निशीथे सहसोद्भूतेन दावानलेन भीतानि चेतांसि येषान्ते । राधिकया तु भयानकेऽपि तस्मिन् समये मुकुन्दस्य परमानन्दप्रदस्य निजप्रियतमस्य मुखं तदातपे तस्य दावानलस्य परमप्रकाशे सुखं गुरुजनभयाभावेन यथेच्छं यथा स्यात्तथा समीक्ष्यते सं सम्यग ईदयते विलोक्यते । कीदृशं मुकुन्दस्य मुखम्-स्वसंमुखमिति विशेषणं तस्यापि तस्यां तादृशप्रेम्ण निभृतं तन्मुखावलोकनलालसा बोधयति । एवं तस्मिन्नतिदुःखमये समये तयोः परं सुखमेवाभूदिति दुःखसुखयोर्विपर्ययो मधुररतिकृतः स्फुट . . एव॥ ५५ ॥ यथा वा- आयातु पातु मयुराधिपतिः स्वगोष्ठ किं नोऽधुना मधुप ! तेन सुसाधुनापि । यत्तस्य हन्त विविधैर्विनयैम्पेता- स्त्वेता घयं दयितनेत्रचकोरचन्द्राः ॥५६।। १-निरवधामनग्यवेधम्-इति पा पाठः स्यात् ।

·प्रेमसर्वस्योपेतम्। ६३ फाचित परमाभिरामा यामा मजरामागणमणिः "मधुप ! कितव यन्धो! मा स्पृश" इत्यादिमधुरनिजप्रणयोन्मादमलपितामृतपान- सातमहोद्धवं निजभावविशेपलाभसम्भावनामावभावनानिरुद्धाय शुद्धबुद्धिमुखवं 'तमत्रागनमेव जानीत नीतिनिरतमस्मत्प्रभुम्' इति मुटुः मलपन्तं विप्रयोगवियशापि स्वभावपरवशा मधुपापदेशेन सयाम्पमेय साक्षिपति- पायात्विति। मधुराधिपतिरिदानीमेवं. मासमथुराधिपत्यत्यक्तयजाधिपत्य रति ध्वनिः । मुपं यथेच्छमायातु । पितृपितामहीयत्येन निजप्रज्ञात्वेन या म्यं स्वकीयं गो; गोकुलं पातु पालयतु । परन्तु हे मधुप ! इति श्लेपेण सानेपमम्युमिः तेनाधुना साधुना पत्येन निरस्तपूर्वस्वभावत्येन-प्रीन्यादिनिरतेनापि नो. ऽस्माक सर्यासामेय न किश्चिदपि प्रयोजनमित्यर्थः, फुतः यद् यम्मा. तस्य गोकुलयुयराजस्य । हन्त इति गेदे। विविधैर्यप्रकारकैस्त्वत्पु. रतो यक्तुमप्यशयविनवः प्रणामादिलक्षणैगपसमीपमर्थात्तस्यैव इताः कदाचित् कथमपि पूर्व सविधमानं प्राप्तास्ता एता ययन्तु तस्येय दयितस्य ने एय चकोरी तयोश्चन्द्राः। चकोरयोश्चन्द्र व तन्नेरयो रस्मन्मुपावलोकनमित्यर्थः। अयंभावः--तस्य पूर्व पदेया. म्मायिनन्यं तदेय म्याद यदा तन्नेत्रपारम्म मुगायलोकनजीयनत्य पूर्वपदेय स्याचया विविधविनयादिफ“त्यच स्यात् नदेयास्माम योगमितिः। इदानीन्नु मथुरपुरपुरन्दरस्य नीतिनिरनस्प नचात्ये ययमपिन सम्मयनोति तेन किं प्रपोजनामनि। एयं सम्य सम्पति पगादिसेन तथास्येन नरसामसुपंक्षया एतदिरहममेय अम्मा तम्प पूर्ण रूपम्य ययापद् ज्यानमगदपत्यात् परमसुत्रमिति मधुररनिमोऽयं मुगायोपिंपर्ययः । ॥६॥ पधाया- शृगपन्तु मग्यः मुग्यमसमय श्रीकृष्णमौन्दर्यसुधा निपीप।

·४ प्रेमपत्तनम् अहं यथा यूयमहो महोग्रा मन्दा नमान्दापि भृशं ननन्द ॥५७॥ कदाचित्कृष्णदयिता सखीसंसदि किमप्यपूर्ववृत्तान्तं दृष्ट्वा सानन्दमाह-एवन्त्यिति। हे सख्यः एकमपूर्व सुखं शृण्वन्तु श्रीकृष्णस्य सर्वचित्ताकर्षकस्य सौन्दर्यमेव सुधा तां निपीय सादर- मवलोक्य । अत्र सुधापदेन श्रीकृष्णस्य चन्द्रत्यारोपः। अहो इत्या- श्चर्ये । महोग्रा अतिभयप्रदाः । मन्दा रसानभिज्ञापि ननान्दा अर्था- न्मम । यथा अहं ननन्द, यथा यूयं ननन्द, तथा सापि भृशं ननन्द । पत्र पद्ये टुनदि धातोः प्रथमपुरुपैकवचनं मध्यमपुरुषबहुवचन- मुत्तमपुरुषैकवचनं ननन्देत्येकेन पदेनोक्तमिति व्याकरणचित्रमवधेयम् । प्रियस्यान्यथा कृतमवलोकनं प्रेयसीनो दुःखमेव । अत्र तु तदेव सुख- मिति मधुररतिकृतोऽयं तयाविपर्ययः ॥५॥ यथा वा- सुखदा कदापि तस्मिन् ममेव दयितस्य मयि रतिर्मास्तु । इममेव देव ! सवितर्वितर मे वरं कृपया ॥८॥ "रतिरनिशनिसर्गोप्णप्रयलतरानन्दसान्द्ररूपैव उष्माणमपि घमन्ती सुधांशुकोटेरपि स्वाद्वी॥ पीडाभिनवकालकूटफटुतागर्वस्य निर्वासनो निष्यन्देन मुदां सुधामधुरिमाहवारसङ्कोचनः । प्रेमा सुन्दरि नन्दनन्दनपरो जागर्ति यस्यान्तरे शायन्ते स्फुटमस्य धक्रमधुरास्तेनैव विक्रान्तयः ॥' इति महानुभावधोरूपगोस्वामिवचनानुसारेण कृष्णरतेरात्य- न्तिकदुःखसुखयोराधारतया दुस्सहप्रियवियोगवाधामगाधाशयतया अन्तरेवानुभयन्तीपरमासाधारणनुरागवती राधा नियद्धाजलिःप्रसा. रिताञ्चला निजेटदेवं भास्करमयाचितचरं परमसुलभमभियाचते- ·- प्रेमसर्यस्योपेतम् । ६५ मुपदेनि । तस्मिन्नयकुवलयदलफोमलकमनीयालेयर दयिते ममेय यथा मम रतिस्तथा दयितस्य प्राणादधिकप्रियस्य तस्य मयि कदापि रतिमांस्तु, इममेर नान्यं परं मर्ग पितर इंदि। फिम्भूता रतिः- सुपदापि, अपि शमस्यावापि सम्भाधा पपपि प्रियस्य प्रियायाम- तिनीतिम्नस्याः सुराप्रदा, तथापि सामपि मास्तु । तेन मुगेन ममा. लमिति मायः । यदा, ऐतुगमिदं विचरणम , यतः मुपदा प्रत्ययानु. भूयमानमुत्तमदेति धिराशावण्यात्यन्ततिरस्तवाच्यप्यनिना विर. हदुःनप्रदेति तत्प्रतियोगिनमेवार्य ध्यय यति । यमा, यतः मुरादा मुलं सर्वमेव सर्वदेव पति पगडपतीति तथा। "दोऽयपाउने" इत्यस्मात् । ननु घरस्त्ययायमयाचिताऽवत्तचा कयं पाते? य पक्षायां परं विशिनटि-मे यरमिति ममायमेव प्रबरो परति मावः। "देवा भक्तसितप्रदा" त्यानुम्मारयन्ती सम्झंधपनि-हे येति । तत्र 'रुपया' इत्युक्या निसितस्य देवोत्तमकरणैकसाध्यत्वं विशदयन्त्या दुर्घटत्यं घनितम् । तस्य रसत्यम्, गुणात्यम्, एतसत्यम्, प्रेम- पश्यत्वावश्यकत्यशानुभ्यनिः । आत्मनः प्रेमगुणमाधुर्यादिगर्यितात्यं प्रत्यनुष्यनिः तस्मिन्मम इव यदि मयि तस्य रतिरभयिप्यत्तदाऽहमिय सोऽपि विरहयेदनामन्यमविप्यदिति भावः। अद्यापि मधुररतिशतो विपर्ययस्तयोरिति स्फुटमेय !!५!! पत्र निकृष्टत्वमेवोत्कृष्टत्वम् । यथा तृतीये श्रीसनकादय:- "कामं भवः स्ववृजिनैर्निरयेषु नास्ता च्चेतो लिवद् यदि नु ते पदयो रमेत। वाचश्च नस्तुलसिवयदि तेहिशोभाः पूर्येत ते गुणगर्यदि कर्णरन्धः" इति । काममिति । अत्र प्रझानन्दानुभविनां तेषां तत्सुखापेक्षया ·प्रेमपत्तनम् इतरानन्दानां निकृष्टत्वमेवेति निर्णयः, तथापि भवत्कृपया सात- स्वरूपदर्शनानां पूर्वसुखादपि निरयादिनिवासेऽपि भजनानन्दस्यो. त्कृष्टत्वेन मनसि मननमिति स्फुट एव निकृष्टत्वोत्कृष्टत्ययोर्विपर्ययः । स च ज्ञानिवराणं भगवत्कृपालेशसातदर्शनोद्भूतः शान्तिरति- लेशकृतः । अन्यत्ताख्यातमेव ।। तथा दशमे ब्रह्मणोक्तम्- "तदस्तु मे नाथ ! स भूरिभागो भवेऽत्र वान्यन तु वा तिरश्चाम् । येनाहमेकोऽपि भवज्जनानां भूत्वा निपेवे तव पादपल्लवम् ॥” इति। तदस्त्यिति । अत्रं परमोत्कृप्टेऽपि पारमेष्ट्यपदे स्थितो ब्रह्मा तिर्यग्योनावपि तत्पादपल्लवसेवनं भूरिभाग्यत्वेन प्रार्थयतीति प्रीति- रतिकृतोऽयं तयार्चिपर्याय. 1 अन्यत्स्वामिभिर्व्याख्यातमेव ।। तथा तत्रैव- "तद् भूरिभाग्यमिह जन्म किमप्यटव्यां यद गोकुलेऽपिकतमाहिरजोऽभिषेकम् । यजीवितन्तु निखिलं भगवान्मुकुन्द- स्त्वद्यापि यत्पदजः श्रुतिमृग्यमेव ॥” इति। तद् भूरिमाग्यमिति । अत्रापि परमेष्ठिनोऽपि तस्य गोकुल- वासिनां मध्ये यस्य कस्यापि चरणरजोऽभिषेकलक्षणं भूरिभाग्य- मर्थयतः प्रकट एव निकृष्टत्योत्कृष्टत्वयोर्विनिमयः॥ तथा दशमे उद्धवोक्तिः- "वासामहो चरणरेणुजुपामहं स्यां वृन्दावने किमपि गुल्मलतौपधीनाम् ।

·७ प्रेमसर्वस्वोपेतम् । या दुस्त्यजं स्वजनमार्यपथश्च हित्वा भेजुर्मुकुन्दपदवीं श्रुतिभिर्विमृग्याम् ॥” इति । प्रासामिति । अनापि-"नोद्धयोऽएचपि मन्यून." इत्यादिमिः श्रीमुपसंस्तुतस्यापि तस्य श्रीकृष्णे परमानुरागवतीनां श्रोवजसुन्द रोणां चरणरेणुजुपां लतोपधीनां मध्ये यत्किचिजन्मप्रार्थनलक्षण स्तयोर्विपर्यय स्फुट एच । स च मधुररतिशवलितदास्यरतिशत । प्रथमे सूतोक्ति:- "सारथ्यपारिपदसेवनसरयदौत्य- वीरासनानुगमनस्तवनप्रणामम् । लिग्धेषु पाण्डषु जगत्प्रणतिञ्च विष्णो- भक्तिं करोति नृपतिश्चरणारविन्दे ॥” इति। सारथ्येति । अनापि जगत्मणतस्यापि श्रीकृष्णस्य सारथ्यादि सामान्यकर्मकर्तृत्वं निकृष्टत्वमेव, तदपि भनि करोतीत्युत्कृष्टरव- मेनोपपादितम् । एवं तस्य युधिष्ठिरादीनाञ्च वात्सल्यसख्यदास्यादि- सम्भवयथोचितमत्वात्सल्यादिरतिकृतोऽयं स्फुट एवं तयोवि. पर्याय ॥ यथा वा- कृष्णस्त्वया यो नयनाचनीकृतो हारीकृतो नीलमणीन्द्रमजुलः । मानिन्ययं सम्प्रति गन्तुमोहते प्रियोनुरक्तः पद्योरलक्तताम् ॥५६॥ फाचित्सखी यतसहस्त्रैरपि गुरुमानवती कान्तामनुनेतुमनीशा कान्तमेव तदन्तिकमानीय सोऽय चरणतल शिरसा स्पष्टुमिच्छति १३ ·ह प्रेमपत्तनम् तत्कृपया वितरेति मानिनी दाक्षिण्यविशेषेणार्थयति-कृष्णस्त्वयेति। हेमानिनि ! श्रयं पुरतोऽअलि यद्धा स्थित इत्यङ्गुल्या निर्दिशति। पादयोः अर्थात्तवैव अलकतां यावकत्वं गन्तुं प्राप्तुमीहते वाञ्छति । कीद- शोऽयम्-यस्त्वया नयनासनीकृतः नयनयोरजनतां नीतः। श्रम नयन- पदान्ते कमलादिरूपकानुक्तिः अनन्वयेन निरुपमत्वं वोधयति । यतः कृष्णः श्यामसुन्दर, तथा हारीकृतो हृदयहारतां नीतः, हृदयेन सादरः मलङ्कत इत्यर्थः । यतो नीलमणीन्द्रमचुलो नीलश्चासौ मणीन्द्रस्त. तोऽपि मृदुलाङ्गत्वेन मञ्जुल इति पञ्चमीतत्पुरुषः। तंत्र तद्भाव इति। पुनः कीदृशोऽयम्-सम्प्रति इदानीन्त्वनुरक्तोऽतीवानुरागवान् श्रत पव यावकत्वमिच्छतीत्ययं भावः। पहिरन्तः श्यामतामस्य विजानन्त्यापि त्वयैव नतुसख्यादिशिक्षया प्रष्टव्योऽयम् । “सर्व वाक्पंसावधारणम्" इति न्यायेनैवं व्याख्यातम् । नेत्रकण्ठैरलङ्कृत्य परमादृतः प्रत एवेदानीमागतवैयात्यः परमानुरक्तः सन् यावकवत् पादतल- संलग्नतयात्मानं शोभयितुमिच्छति । तथा मम तय चरणसंलग्न- त्वमेव यथा सदैव स्यात्तथैवाधुनाऽनुग्रहो विधेय इति प्रच्छन्नप्रार्थनया सदैव मानाभावं प्रार्थयति । एवं नेत्रहृदयनिवासिनस्तस्य पदयावक- त्वप्रार्थनरूपपराजयः स्फुट इति तयोर्मधुररतिकृतोऽयं विपर्यायः ॥५॥ यत्र तम एव प्रकाशः। यथोक्तं श्रीरूपगोस्वामि- चरणैः- "हरिमुद्दिशते रजोभरः पुरतः सङ्गमयत्यमुं तमः । ब्रजवामदृशांन पद्धतिर्विदितासर्वदृशःश्रुतेरपि॥” इति। कञ्चन पाण्डित्याभिमानिनं किञ्चिच्छीवृन्दावननिवासादि- प्रभावोदितमृदुधद्धतया निजान्तिकमागतं तन रजस्तमोभ्याम- सम्भिन्नशुद्धसत्वात्मके मनसि भगवत्प्रादुर्भावो नान्यथेति थुतिशास्त्रादिवचनैर्वावदूकतया तथव सिद्धान्तं समर्थयन्तं कश्चित् ·. प्रेमसर्वस्वोपेतम् । श्रीवृन्दावननिवासैकजीवनः. परिणतानन्यरसिको निजरसमया- लङ्कारिकरीत्यैव तन्मतमव्याप्तिग्रस्ततयाऽऽक्षिपन् कृपालुतया कि- श्चित्स्वरहस्यमप्युपदिशति-हरिमिति । हे महापण्डित ! शृणु, बजवामदशामस्मत्सम्प्रदायाचार्यरूपाणां श्रीवजसुन्दरीणाम्। तासा- माचार्यत्यञ्च धीमदुद्धयेमोक्तम्-"भक्तिः प्रवर्तिता दिष्ट्या मुनी- नामपि दुर्लभा ।" इति । तासां पद्धतिः पदवी भगवत्प्राप्युपायः सर्वदृशः सर्वशायाः श्रुतेरपि किमुत शास्नादेः किमुत सुतरां पुनस्तव विदिता ज्ञानगोचरा, यतः तासां सम्प्रदाये रजाभरोरजसा-गोरजसः श्लेषण रजोगुणस्य भरो हरिमुद्दिशति-आगतं कथयति । तथा तमोऽधकारः श्लेषेण तमोगुणः, अमुं श्रीकृष्णं पुरतः अग्रतः साता. दित्यर्थः, सङ्गमयति तत्सम सम्पादयति। अतो रजस्तमोभ्यामेव साक्षात्प्राप्तिरिति भवद्वचसोऽव्यातिग्रस्तत्वमेवेति । किञ्च प्राची. नैरप्युक्तम्-- "श्रुतयः पलालकल्पाः किमिह वयं साम्प्रतं विचिनुमः। श्राहियत पुरैव नयनैराभीरीभिः परं ब्रह्म" ।। इत्यादि बहुशः । ततः पूर्वश्रद्धासकोचपूर्वकमेतन्मतानुसरणमेव घरमिति । तासां कान्तविषयकमधुररतिकृतोऽयं प्रकाशतमसोर्वि- पर्ययः स्फुट एव । अतो नाधिकं वितन्यते ॥ तथोक्तं श्रीगोस्वामिगोपालकृष्ण:- "नक्तं प्राक् पुनरम्वुवाहनिवहोमावृतं सर्वतो भूयः मातलचुम्बिभिर्दुमचयैवन्दायनं गहरम् । राधे! ताम्यसि किंभियान्धतमसि कृष्णो न दृश्योऽधुना दैवाद् द्रागचिरद्युतिःस्फुरति चेत्त्वं नैव दृश्या जनैः॥” इति। काचिंचतुरसहचरी निकुळे कान्तविरहविवशां विलोक्य ·। . १०० प्रेमपत्तनम् फान्ताममिसारयितुं त्वरितमागतां तम तां निजाभिजात्येन गोकुल- लोफावलोकनशकया किञ्चिन्मन्थरायमाणामाशाय सोपपत्तिकेन घचसा तत्र भयाभावमेव समर्थयन्ती तदनकान्स्योरेवाद्भुततां व्यञ्जयति-नक्तं प्रागिति । -हे कान्ते ! रणु, प्राक् पूर्वमिदानीन्तु नक्तं रानिमुखम् । तेन प्रतिक्षणमन्धकारबाहुल्यं व्यजितम् । सा च तामसी तत्रापि अम्बुवाहनां रससम्भृततयाऽतिश्यामानां निवहै। समूह: न तु घिरलैः सर्वतः सर्वतोदिशं व्योम श्रावृतं व्यासमिति घनविधनविघटनशङ्कानिरासपूर्वक तमसो गाढतमत्वमुक्तम् । भूयः क्ष्मातलचुम्पिभिरासारसमयसमुत्पन्नकिसलयदलादिसमु- त्पन्नतया भूतलस्पृग्भिस्तत्रापि तेषां तुमारणां चयैः समूहै। वृन्दावनं स्वत एव वनत्वेन सधनमपि तैर्गहरं दुष्प्रवेशम् । एतेन तमसो गाढतमत्वं तथा गहरपदाभिव्यजितविजनतया शङ्काभायश्च योधितः। तत्र कस्याप्यागमनमेव नास्तीति व्यजितम् । ततः हे राधे! प्रेमशङ्कापरवशा किं ताम्यसि-किं करोमीति चिन्तया कथं खिद्यसि-सत्वरमभिसरगनु कदाचित्कोऽपि तत्रागत एव स्यात्तदा कि विधेयमिति चेत्तत्राह- गृणु, युवयोर्युगपदेकत्र दर्शने भयं भवेत् । तधाधुनैवंभूते गाढतमसि कृष्णः श्यामसुन्दरो दृश्यो दर्शनयोग्यो न, त न कोऽपि द्रक्ष्यतीत्यर्थः। ननु विद्युदुदयतया विभेमोति तवाह-- पूर्व घर्पोन्मुखे धनतरे धने विद्युदेव न प्रकाशते, यदि दैवात्सा स्फुरति प्रकाशते चेत्तर्हि सा अचिरद्युतिरिति क्षणमात्रमेव तत्प्रकाशः ततोऽपि विभेमीति चेत्तहिं तदा विद्युत्प्रकाशे त्वं जनैर्न दृश्या । सुवर्णाङ्गीं त्वां न कोऽपि द्रक्ष्यतीति सत्वरमभिसरेतिभावः। एवं प्रकाशतमसो क्रमेणा- भयकरत्वे तथा कार्यसाधकत्वाऽसाधकत्वे च प्रसिद्ध । अत्र तु अभय- करत्वात् प्रियमिलनादिसर्वकार्यसाधकत्वात् तमस एव प्रकाशत्व- मङ्कीकृतमिति शेयम् । एवं तयोर्मधुररतिकृतोऽयं तमःप्रकाशयो. विपर्ययः पद्यस्य पादत्रयेण दर्शितः । तुय्यं पादन्तु पतस्य व्यतिरेक- रसविशेषस्य पोषकमिति सूक्ष्मदृशावधेयमिति ॥

·प्रेमसघस्योपेतम्। यथा कस्यचित्- 25THI "रभसाद्भिसत्तुमुद्यतानां वनितानांसखि ! वारिदो विवस्वान् । रजनी दिवसोऽन्धकारमर्चि- विपिनं वेश्म विमार्ग एव मार्गः ॥” इति। धनतरघनघोरतमिस्रायामस्यां तमिस्रायां परमान्धकार भवनं विहायवने गमनं कर्तुं शकमाना अस्मि, पुनर्यथा कथञ्चित्कृतेऽपि तस्मि. न्मार्गज्ञानाभावात् कथमभिसरामीति वदन्ती कृष्णे नवानुरागवर्ती कामपि काचित्सहचरी प्रेमाभिसारप्रक्रियासारमुपदिशति--रभसा- दिति । हेसखि ! इति सम्बुद्धिस्वं न जानासि सख्येनाहमुपदिशामि, गु-इत्यभिप्रायेण । रभसात् प्रणयसग्भ्रमादभिसत्तुं प्रियान्तिकं गन्तुमुद्यतानां वनितानां जातात्यन्तानुरागाणां धारिदो वर्षन्मेधः, विवस्वान सूर्य्यः, रजनी रात्रिः, दिवसो दिनम् , अन्धकारं तमः, अचिर्दीपः, विपिनं वनमेव वेश्म गृहम् , विमागामार्गत्याग एव पन्थाः। ततः प्रेम्णो गतिविपरीतैवेति ज्ञात्वा सुखमभिसरेति । एवं मधुररति- कृतोऽयं तमःप्रकाशयोविपर्यायः स्फुट एव । अत्र पद्ये पादत्रयेणैव निजाभिप्रेतोदाहरणसिद्धिः । चतुर्थचरणस्तु पद्यस्य पठने शोभोद्धार पार्थ प्रेम्णो विविधविपर्ययकर्तृयोधनार्यमेवेति शेयम् ।। SN. तथा कविगोवर्द्धनः- "तमसि प्रदीपलिका शिविका पथि तूलिका शयने यूनोः सौहदलतिका किशलयकुटिकाऽऽतपेभवति ॥ इति । तमसीति । अवापि पूर्वथावतारिका। यूनोः सौहृदलतिका तमसि प्रदीपकलिका भवतीति स्फुट एवार्थः। एतवाक्येनवासमा प्रयोजनसिद्धिः। वाक्यान्तराणि तु शोभाय प्रेम्णोऽनन्तविपरीत. 25341 25241 ring ·१०२ प्रेमपत्तनम् कारित्वयोधनार्थमेव लिखितानीति शेयम् । एवं मधुररतिकृतोऽयं तमः- प्रकाशयोर्विपर्ययः प्रस्फुट एव । । यथा वा- संगमय्य प्रियां कृत्वा ममैवाङ्गमलक्षितम् । आतङ्कशान्तिमातन्वन् मम मित्रतमं तमः ॥६०० कदाचित्पूर्वानुरागवी निजसखीसमूहपुरतोऽपि तदुदन्तं शसितुं विशतितमति निजवदनकमलसम्भृतमधुरिममधुपानाय मधु. करीकृतनिजनयनां निभृतं संसेवितवातायनां कान्तामाराद्विशाय निजसहचरस्य थीदाम्नः पुरतः स्वसखीनां निन्दनमिव कुर्वन् , सर्वथा भयशून्यं स्वसङ्गोपायं तां संभावयन्, स्वयं दौत्यं विशदयति-संग- मय्येति । हे श्रीसुदामन् ! मम मित्राणि नाम्नैव न तु क्रिययेति मया मित्रान्तरमुररीकृतम्। अथ तेन पृष्टस्तन्नामाह - मम मित्रतमं तम इति । अन्ये तु मित्राण्येव, तमस्तु मित्रतममतिशयेन मित्र मित्यर्थः। कीदृशं -पूर्व प्रियां सगमय्य पुनर्ममैवाझं न तु तस्या इत्येव शब्दार्थः, 'अलक्षितं फस्याप्यगोचरं कृत्वोभयोरातकस्य भयस्य शान्तिमातन्वद् विस्तारयद्, अन्येन केनापि मम मित्रेण विनयशतैरपि कदाप्येवं न कृतम्। तेन तु स्वयमेव कृतम्, तत इदानीं तन्मैत्रीमपास्य मया तमसा सह मैत्रीकृतेत्यर्थः। एतेनव बचनेन तम एव तत्र तामानेष्यति पुनरन्धकारे स्थितस्यालक्षितस्य मम सलमे गाङ्गेयाङ्गया अपि तव जनावलोकन- भयं नास्तीति-तां संधावयति, यतस्तव सन्निधौ स्थितोऽप्यहं श्याम- त्वात् तमसाऽनुपलक्ष्य एकाकिन्यास्तवावलोकनेनापि का चिन्ता ? ततस्तम पवावयोरभयसनमोपाय इति स्वयंदौत्यम् । एवं मधुररति- छतोऽयं तमःप्रकाशयोर्विपर्ययः स्फुट एव । एवमेवाभिप्रेत्य प्रायः श्रीमवल्लभाचार्यचरणः श्रीमद्भागवतसुयोधिन्यां ग्रजजनप्रेमप्रकरणं ·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । तामसप्रकरणत्वेनालेखि । एवमेवेदानीमार्पोदाहरणाग्रहमपास्य प्रा. यो महानुभावानां तथा मदन्तस्थितधीप्रभुश्रीमुखाविभूतानां मन्मुख. द्वारेण निस्सृतमात्राणां वा पद्यानामेवोदाहरणे रसास्वादकजीव- नाद् रसिरुजनानानन्दयिप्यामीत्यनुसन्धेयम् ॥ ६ ॥ यन्न निषेध एव विधिः। यथोक्तं श्रीरूपगोखामि- चरणैः- "स्मेरां भङ्गीत्रयपरिचितां साचिविस्तीर्णदृष्टिं वंशीन्यस्ताघरफिसलयामुज्वलां चन्द्रिकेण । गोविन्दाख्या हरितनुमितः केशितीर्थोपकराठे माप्रेक्षिष्ठास्तव यदि सखे ! वन्धुसनेऽस्ति रङ्गः ॥ इति । कदाचित् कश्चिद् विशुद्धबुद्धिर्यन्धुवगैः सह श्रीमहन्दावने यानार्थमागतस्तन श्रीमद्गोविन्दप्रतिकृतेरवलोकनमात्रे ससातभाव- स्तां त्यक्तुं गृहं गन्तुमप्यनीशो बन्धुभिः प्रातिकूल्येन नौरिव चलानी- यमानो विवशः पुरतोऽन्यं यात्रार्थमागच्छन्तं कमपि निजमिनमय. लोक्य तमुपदिशति-स्मेरामिति । "मा प्रेतिष्ठा इति निषेधव्याजेन आवश्यकविधिरयम् , तदेतन्माधुयेऽनुभूयमाने सर्व तुच्छं मंस्यसे नस्मादेतामेव पश्येत्यभिप्रायात्" इति धीजीवगोस्वामिभिलिखितम् । अस्मिन् पग्रेऽत्यन्ततिरस्कृतवाध्यध्वनिना निषेधेऽपि विधायेव तात्प- य॑म् । एवं स्फुट एवं विपर्ययस्तयोः। स च तस्य कृष्णकृपया जन्मान्तरे साधनाभिनिवेशेन या तनापि निदानं तत्कृपैवेति सद्या- सजातरतिविशेषलेशरुतः॥ यथा कस्यचित्- "असंमुखालोकनमाभिमुख्य निषेध एवानुमतिप्रकार - ·- १०४ प्रेमपत्तनम् प्रत्युत्तरं मुद्रणमेव वाचो नवागनानां नव एव पन्थाः ॥” इति । कदाचित् कृष्णो नवानुरागवत्या फान्तया सह निशि नवसङ्ग- मनुखमनुभूय प्रातर्निजप्रियसखस्य सुदाम्नः पुरतो रहसि तदानुभूतं सुखविशेषमनुवर्णयति-संमुखालोकनमिति । अनुमतिः सम्मतिः । नवाइनानां पूर्वानुरागवतीनाम्, न तु मुग्धानाम्, तत्र तादृशविभ्रम- विशेपाभावात् । अत्र निषेध एवेति द्वितीयचरणेन विधिनिषेधयो- विपर्ययसिद्ध्याऽस्मत्प्रयोजनसिद्धिः । इतरचरणत्रयन्तु पद्यरसास्वा. दार्थम् , तथा रतिकृतविपर्ययानन्त्यवोधनार्थञ्चेत्यनुसन्धेयम् ॥ यथा वा- हसति दृशा वदति मृपा परुपा सरुपा भ्रुवा विभीपयति । मणियन्धमोचनमिपासिका रसिकान्तिकं शांति॥६॥ अहो अस्मिन् निकुले माधवागमनं विनैव माधवीमुकुलितेति प्रोत्साह्य कौतुकावलोकनकैतवेन केनापि चतुरचेटकेन निलीनमाधवं फुझं प्रवेशितायाः सहसा रसिकेन करकमलेन मृदुकलितप्रकोष्ठायाः परमरसिकायास्तस्याः कान्ताया रसविशेषपोपिकां चेष्टां मधुर- प्रणयस्वभावसुलभां प्रियचेष्टां च लतारन्धैरवलोकयन्त्यो ललितादयः परस्परमास्वादयन्ति-हसतीति । अत्र मृपा परुपा कठिना सती वदति, सरुपा भुवा विभीपयति । अत्रापि मृपेति पुनर्योज्यम् । मणि- बन्धः प्रकोष्ठः ॥६॥ यथा वा- वल्लभरुद्धगतेरधिकानन- मानतो न न नेति न याति, कैतवकोपफरम्बितकुश्चित- चिनिनटी नटनं न जहाति ।

·प्रेमसर्वस्वोपेतम्। १०५ भीषयतीव वचोऽपि वपु- गुरुलोकभियैव शनैरपयाति कोऽपि विशालविलोलविलोचन- हासविधिस्तु विधि विधाति ॥ १२ ॥ कदाचिद्धनविहारे कुसुमावचयमिपेण इतस्ततो गतासु सहचरीयु निर्जने माधवेन निरुद्धायाः कान्ताया रसविशेपमी लीला ता एव लीलयावलोकयन्त्यो मिथः कथयन्ति-वल्लभरुद्धगतेरिति । अधिका- ननं कानने । चिल्लि कुटिः। वचः कर्तृ भीषयतीव ! वपुः कर्तृ शनैरेव, नतु शीघ्रमपयाति, ततोऽपसरतीत्यर्थः । इवेत्युत्प्रेक्षा । एवं पद्यद्वयेs- स्मिन् मधुररतिकृतोऽयं तयोर्विपर्ययः स्फुट एव ।।६२॥ यत्रानुत्तरमेव प्रत्युत्तरम् । यथाह गोवर्द्धनः- "गुरुसदने नेदीयसि चरणगतेमयि च मृकयाऽपि तया । नूपुरमपास्य पदयोः किं न प्रियमोरितं प्रियया ॥” इति । कदाचिनिजानुनयसहनेरपि अनासादितगुरुमानिनीप्रसा- दाभिललितादिभिः निजकान्तां त्वमेवानुनयेति प्रेषितः कान्तः फयश्चिदनुनोतकान्तस्तदा तत्कृतचातुय्यं प्रातः स्वप्रियसखीपुरती निभृतमनुवर्णयन् तदिह्नितज्ञत्येन निजचातुर्य्यमपि व्यञ्जयति- गुरुसदन इति । मूकया किश्चिदपि श्रवदन्त्या किं न प्रियमीरितं कषितम् ? किन्तु सर्यमेवोकमित्यर्थः । हे सखि ! मयापि तन्दैव ज्ञात. मिति । एवं मधुररतिकृताऽयमनुत्तरप्रत्युत्तरयोविपर्ययः स्फुट एव ।। पुनः स एव- "किचिन्न थालयोक्तं न सप्रसादा निवेशिता दृष्टिः । मयि पदपतिते केवलमकारि शुकपक्षरो विमुखः॥"इति।

·१०६ प्रेमपत्तनम् अत्रापि पूर्वैवावतारिका । किञ्चिदिति । सप्रसादाप्रसादसहिता दृष्टिरपि न निवेशिता न प्रापिता। एवं मधुररतिकृतोऽयं तयो. विपर्ययः प्रकट एव । अत्र पद्यद्वयेऽन्यत्स्पष्टार्थमेव । पद्यद्वयमिदं बहिर्मुखं मया यलाद् वैष्णवीकृतमित्यनुसन्धेयम् ।। यथा वा- सुभग ! सुमानवतीनां सम्मानमेव मानसं मानम् । मौनममौनामदानीं मामनुजानीहि मामनुजानीहि जानीहि ॥६३॥ कदाचिद् गुरुमानिनीमनुनेतुं तदन्तिके सख्यानीतं कृष्णं प्रति वहिः सादरां धीरां पुनस्तदनुनयैर्गतमानां तत एवावलम्बितमौनां विज्ञाय काचित् चतुरा सहचरी श्रीकृष्णमनुवदति-सुभग इति । हे सुभग ! हे सुन्दर!सुमानवतीनामुत्तममानवतीनां मानसं मनसि भवं, तत्र स्थितमित्यर्थः । अन्यत् स्पष्टमेव । अयं भावः-अनया यावद्भवतः सम्माननं न कृतम् , तावन्मनसि मानं जानीहि । अत एवाहं भवद- 'न्तिके सहायार्थ स्थिता । इदानीन्तु अनया मौनमङ्गीकृतम् , 'मौनमेव प्रतिवचनं जानीहि । ततश्च मामनुजानीहि गन्तुमाशापय, मम प्रयो. जनाभावाद् । यथेच्छं रमस्वेति भायः। पद्यत्रयेऽत्रैवं मधुररति- कृतोऽयं तयोर्विपर्ययः स्फुट एव ॥६३।। यत्राशिरस एव सहस्रशिरसः । यथा वा- प्रणयमया दयितकृते सततं करकलितजीविता जगति । इति विशिरसोऽपि रसिकाः सहस्रशिरसांशिरोमणयः॥१४॥ कश्चिद्भक्तः कमपि कृष्णासक्तं भक्तमवलोक्य तद्भावलालसः सजातीयाशयं प्रति किञ्चित्तदनुभावं वर्णयति-प्रणयमया इति । हे 1-तच मौनमित्यपि पाठः।

·मेमसर्वस्थोपेतम् । ૨૦૭ मित्र ! पते रसिका इति हेतोःअशिरसो भवन्ति, अर्थात् दृश्यमानशिर- सोऽपि न शिरो येपान्ते अशिरसः । बहुवचनमत्रादरार्थम् । इति- इति किम् । यद्दयितकृते दयितस्य श्रीनन्दनस्य किश्चिदर्शनस्पर्थि सततं करकलितजीविताः सततं निरन्तरं करे कलितं कृतं जीवितं यैस्ते निजजीवितदानेनापि प्रियदर्शनादिसाधका इत्यर्थः । तत्र हेतुगर्भ विशेषणम् -यतः प्रणयमयाः प्रेमैकप्रधानाः । अतः जीवनस्य शिरोऽधीनत्वात् तदर्थं तदपि दातुं वदान्या इत्यर्थः । तेपि सहस्त्र- शिरसामपरिमितशिरसां शिरोमणयः, तैरपि शिरोधार्याः तेषामा. श्चर्यसुखदतया कान्तिविशेषविवर्द्धनाच तेभ्योऽप्यधिकतमा इति मावः। एवं गतिविशेषकृतोऽयं तयोविपर्ययः स्फुट एव ।।६।। यथा वा- सखिममशिरोऽस्यलगुडीसङ्गमसुखसङ्गिकन्दुकं भवतु । एवमशिरसां पुरतः सहस्रशिरसो बताऽशिरसः ॥६॥ काचित् श्रीकृष्णे परमानुरक्ता दुःखशतैरपि यथाकथं तत्सङ्ग- सम्बन्धं समोहमाना श्रीवृन्दावने सखिभिः सह लगुडकन्दुकमीडा- भिरतं निजदयितमवलोक्य प्रेम्णा शनैः ससी प्रति वदति-संखीति। हे सखि ! इति प्रेमात्र्तिव्यञ्जिफेयं सम्वृद्धिः । अत्र कार्ये सत्येन किञ्चित्सहायं त्वमेव रचयेत्यभिप्रायः। मम शिरोऽस्य पुरतो दृश्यमानस्य श्यामसुन्दरस्य कन्दुकं कीडनकं भवतु इति प्रार्थये । कीदर्श फन्दुकम्-अस्य लगुडीसङ्गममुखसझि लगुडी पड्ड्गु. राग्रा यटिस्तस्याः सङ्गमस्तत्र सुखं तस्य सङ्गोऽस्यास्तीति तथा, तत पतत्करकमलसंसर्गिलगुडसंसर्गसुखानुभवभाग्यभाजनमित्यर्थः । एतद्वचनं श्रुत्या सा सपी सां सविस्मयमाह-एवमित्युन । एवं यथा त्वं स्थशिरः प्रियकन्दुक फर्नुमिच्छसि तथा अशिरसां शिरोही- नानां खविधानां पुरतोऽने सहस्रशिरसः शेषादयो बहुमारं घोदु- मोशा अशिरस:-न शिरो येपान्ते तथा । यतेति खेदे हर्षे घानिज ·प्रेमपत्तनम् दयितसुखकीडनफन्दुकार्य निजदेहात्मायो दूरीकृतशिरसस्तयाने शेषादयस्तु अशिरसः, त्वमेव सहस्रशिरस्का इति भावः। तेषां तथा प्रेममाराऽसहत्वात् । मधुररतिकृतो यं विपर्यायः स्फुट पय ॥६५॥ यत्राऽचतुप एव सहस्रचतुपः। यथा प्रथमे श्रीसतः- "न्यरुन्धन्नुद्गलद्वाप्पमौत्कण्ठ्याद् देवकीसुते । निर्यात्यगारान्नोऽभद्रमिति स्याद्वान्धवस्त्रियः॥" न्यरुन्धनिति । अनाचक्षुष्टं नाम अश्रुमुखादिमिदर्शनराहित्य- मेव शेयम् । बान्धवस्त्रियः बान्धवाश्च स्त्रियश्च श्रीकृष्णं पश्यन्तः देवकीसुते तस्मिन् श्रौत्कएथ्यात् प्रेमोत्कलिककया उद्गलद् बलादहिः प्रकटीभवद् याप्पमथुपुञ्ज बलान्यरुन्धन् रुरुधुः । अत्र हेतुः- "श्रयं नोऽगारानिर्यातोत्यशकुनशङ्कया" इति श्रीधरस्वामिपादा- स्यातम् । मुख्यो हेतुस्तु याप्परोधने तदर्शनोत्कलिकैव, तथैव प्रेम्णः परमस्यारस्यात् । पचमचनिषद्धनेत्रतया दर्शनानीशा अपि सहन चनुपः अपरिमितनेत्रास्तत्रैव प्रेमाधिक्यदर्शनात् । एवं विविधरति. कृतोऽयमचक्षुःसहस्रचक्षुपोषिपर्यायः स्फुट एच ॥ यथोक्तं दशमे श्रीशुकेन- "वासोभिः पीतकौशेयभूपणैश्च महाधनः । अर्हयित्वाश्रुपूर्णाक्षो नाशकत्समवेक्षितुम् ॥" चासोमिरिति । अत्र मुखं नेत्राभ्यां तन्माधुर्य्यमवलोकमानानां सभासदां मध्ये अश्रुनिरुद्धनेत्रतया श्रीधर्मसुतस्य युधिष्ठिरस्य परमप्रेममयत्येन सहस्रनयनत्वं प्रस्फुटमेव । दास्यसंवलितवात्सल्य कृतोऽयं व्यत्ययः॥ यथा वा- चिरं चकोरीकृतचारुनेत्रा रूपामृतं हन्त पिबन्तु सन्तः । ..

·प्रेमसर्वस्वोपेतम्।
२०४
प्रियावलोकप्रणयाश्रुपूर-
निरुद्धनेवास्तु सहस्रनेत्राः ॥६६॥
कदाचित्सायं वृन्दावनादायान्तं पथि निभृतमवलोकयन्तीपु
निभृतं प्रेमवतीपु कामपि विपक्षां प्रियमुखकमलसमवलोकनसात-
सुखविकसितनयनां पुनरन्तिके दयितमुखसम्मुखतामात्र सात-
होचविलसन्नयनां निजसखी मुख्यां सासूयं सस्मितं साभिमानतया-
ऽवलोकयन्तीमवलोक्य सासूयं निजसी प्रति किञ्चिदुद्न्तमिव
बदन्ती तामेवातिपति-चिरमिति । चिरं बहुकालं चकोरीकतानि
चकोरबदत्याविन्ति कृतानि चारूणि चाचल्यादिनयनगुणवन्ति
नेत्राणि यैस्ते तथाभूताः सन्तो रूपामृतम् अर्थादस्यैव रूपमेवामृतं ये
पियन्ति ते कामं पिवन्तु । अत्र रूपस्यामृतरूपकेण मुखस्य चन्द्रत्वा-
रोपः। यतः सन्तः तेऽपि साधन एवेत्यर्थः । तु मिन्नोपक्रमे परन्तु
इत्यर्थः। हे सखि ! 2गु ते सहस्रनेत्रा सहनमपरिमितानि नेत्राणि
येपान्ते तया। ते फे? ये प्रियावलोकमण्याभूप्रिनिरुद्धनेत्राः प्रियस्या-
यलोक तदुच्छलितप्रणयेन यानि अभूणि तेषां पूरः प्रवाहस्तेन निर.
दानिश्राच्छादितानि नेवाणियेपान्ते। प्रेम्ण स्वल्पत्वात् पूर्वेऽश्रुहीनाः
छाभ्यामेव नेमाभ्यां पश्यन्ति, प्रेम्णः जातिप्रमाणाभ्यामाधिस्येन
प्रथयुक्ता अपि नेत्रसहरैः पश्यन्तीत्यर्थः । अतः पाचित् मनसि मुघा-
मिमानं मा फुरुतादिति तानाक्षिपति । एवं मधुररतिस्तोऽयमचनुः
सहनचनुपोविंपर्याय. प्रस्फुट पर ॥६६||
यथा चा-
सुख मुखाम्भोजमधूनि साधवः
पियन्तु धन्याश्चलङमधुव्रतैः ।
रागोदयाद् दृष्टिभिया निमीलित-
दिचतुपस्तु दिसहस्रचक्षुषः ॥१७॥

·प्रेमपत्तनम् अयि तापसि! अस्मदधीश्वरीयं ब्रजेश्वरी निजदर्शनामृत. सञ्जीवितसकलबजस्य स्वतनयस्य स्वयमेव विविधभूपणादिमि. रलकतस्याङ्कगतस्यापि विशदं मुखमाधुरीमवलोकयन्ती कदापि दासीभिरपि नावलोकिता तत्किमिति धनिष्ठिकादिभिः पृष्टा पौर्ण- मासी सामान्यतः प्रेमतारतम्यमिव वर्णयन्ती तस्याः प्रणयप्रेम प्रक्रियारहस्यसारसौभाग्यमेवाभिव्यञ्जयति-सुखमिति । हे धनिष्ठिके ! शृणु, अत्र जगति ये धन्या भाग्यभाजो निश्चलङ्मधुवतैः चले. स्तृपोत्तरलैः दृश एव मधुवता मधुपास्तैः मुखाम्भोजमधूनि स्वप्रेम विषयस्य मुखमेवाम्भोजं तस्य मधूनि माधुरीः द्वाभ्यां द्वाभ्यामेव नेत्राभ्यां पिवन्ति यतः साधय तेऽपि श्लाघनीया एवेति भावः । तुशब्दो भिन्नोपक्रमे परन्तु-इत्यर्थकः । ते द्विसहनचनुपो द्विगु- णितसहनचनुपः सन्ति। के ते? ये रागोदयाद् रागस्य प्रेमविशेषस्य रवेरिव अनिरज्ञादुक्यातोः या स्वस्यैव तस्मिन् दृष्टिदोपसंसर्गेण भीः भयं तया निमीलितद्विचतुपः निमीलिते मुद्रिते हे निजचक्षुषी यैस्ते तेभ्योऽपि धन्याः, तत्रैव प्रेमविशेषदर्शनात् । अतोऽन्येषु सर्वेषु नेत्रद्वयेन प्रेम्णा पश्यत्स्वपि सा व्रजेश्वरी प्रेम्ण निमीलितनयनापि नेत्रसहस्रद्वयेनावलोकयतीति व्यजितम्। अत्र वत्सलरतिकृतोऽयं तयोविपर्ययः स्फुट एव ॥६७] यथा वा- मुकुन्दमुखमाधुरी चपलक्चकोरैरलं निपीय नवमीदशापरवशां समीपं गताः । विलोक्य ललितादयो दरनिमीताक्षी मुदा सहस्रनयनाधिकामहह मेनिरे राधिकाम् ॥६८॥ कदापि पूर्वरागवत्याः कान्तायाः कामपि परमप्रेमदशामद्भुता- मवलोक्य ललितादिस्वप्रणयसखीसभाजनैः परमप्रेमामृतरसमाज.

·प्रेमसर्वस्वोपेतम्। मतया सभाजितोया मुख्यायास्तदानीन्तनमुदन्तं काश्चित्सस्यः सा- नन्दं परस्परमास्वादयन्ति-मुकुन्दमुखमाधुरीमिति । मुकुन्दस्य परमानन्दपदस्य मुखस्य या माधुरी सौन्दयं चपलैरातिमद्भिर्टक्च- फोरैः । अत्रनेत्रयोः प्रपातॄणां बहुलत्वाद् बहुत्वम् । अलमत्यर्थ निपीय सादरमवलोक्यानवमीदशामूख्यिा तस्याः परवशांपारवश्यं प्राप्ता। तदुक्तं भरतेन- "चक्षुरागः प्रथम चिचासहस्ततोऽथ सङ्कल्पः। निद्राछेदस्तनुता विषयनिवृत्तिस्त्रपानाशः ॥ उन्मादोमू मृतिरित्येताःमरदशा दशैव स्युः।” इति । राधिका ललितादयः सस्यः तत्समीपं गताः सत्यः । कोदशी राधिका-दरनिमीलिताक्षी मूर्छायामपि मियदर्शनानन्दसंस्कार- विशेषादीपन्मुद्रितनयनाम् इत्यद्भुतत्यम् । एवंभूतां तां विलोक्य मूर्च्छयाकृतरुणदर्शनप्रत्यूहामपि । अहहेति अाश्चर्ये । सहस्त्रनयना- धिमां सहस्रनयनैर्यः पश्यति ततोऽप्यधिकदर्शनां.तां मुदा आन- न्देन मेनिरे। अत्रापि मधुररतिरुतोऽयमचनुःसहनचक्षुपोषिपर्यायः स्फुट पव ॥६॥ यथा वा- पश्यत्सु सत्सु भियमप्यकस्माद् वियोगवीता मृगयन्ति कान्तम् । वैचित्यसम्पधनसारशैत्य- निरुद्धनेवास्तु सहस्रनेत्राः ॥६६॥ अहो भाग्यं पाशिर्वरसिकानां यद्वयसरे निदाघ एवेति प्रेमवेचित्यवती फान्तां प्रति सोपहासं शेव्यावचनमसहमानः श्री. एप्पचन्दः क्षणं तूपों स्थित्वा किञ्चित्सामर्ण विशापां प्रति श्लोक मेकं सामान्यतया पठन् तामधितिपति-पश्यत्सु इति । हे विशाखे !

·प्रेमपत्तनम् सत्सु त्वद्विधेषु साधुपु प्रियं निजदयितं पश्यत्सु विलोकयत्स्वपि अकस्मात्सहसा प्रत्यक्षतो दृश्यमानेऽपि तस्मिन् वियोगयोता वियो. गेन विरहेण वीता चेष्टिताः सन्त; तं कान्तं मृगयन्ति--तत्पुरत पर पचासि कान्तेति ये गवेषयन्ति-तेतुसहमनेत्राः। अन्ये नेत्रद्वयेन पश्य. न्ति, ते तु नेत्रसहस्रेण पश्यन्तीत्यर्थः । कीदृशास्ते-वैचित्यसम्पद्- घनसारशैत्यनिरुद्धनेत्राः प्रेमोन्दमादेन यद्वैचित्यं विचित्तता तस्य सम्पत् समृद्धिः सैव घनसारः कर्पूरः तस्य शैत्यं शीतलत्वं तेन निरु- द्धानि मुद्रितानि नेत्राणि येपान्ते तथा प्रियदर्शनानन्दशीतलत्वनिमी- लितनेत्रा इत्यर्थः, तत्रैच परमप्रेमदर्शनादिति भावः । एवं मधुररति. कृतोऽयं तयोर्विपर्यायः ॥६६॥ यथा वा- विलोक्य कान्तौ विकसन्ति सख्यः प्रेमोन्मदास्तत्र वदन्ति खिन्नाः । तावेव तल्पाद् गुरुभीतितान्ती निशान्तमालोक्य गती निशान्तम् ॥७॥ विलोक्येति । अत्र सख्य इति कर्तृपदम् । कान्तो विलोक्य विकसन्ति-इत्यन्वयः । मधुररतिकृतोऽयं विपर्ययस्तयोः ।।७०.। यथा वा- निशम्य कृष्णाभिमुखं गतानां कोलाहल गोकुलवासिनां यः। धावन् करे दत्तकरः स्वयन्धोः प्रेम्णा भवान्धोऽपि सहस्रनेत्रः ॥७॥ एवं तावदचक्षुप इत्यत्र लक्षणालीकारेणैतत्प्रकरणपद्यानि व्याख्यातानि तत एवेदानी मुख्यया वृत्त्यापि तत्साधयितुमुदाहरणा..

·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । न्तरमाहुः-निशम्येति । कश्चिद्भवान्धो जन्मान्धः । अत्र भवपदेन कदाचित् पूर्वदृष्टे तस्मिन् प्रेमपरवशतया धावनं निरस्तम् । गोकुल- घासिना पुरुषाणां स्त्रीणांचकोलाहलम्-रे दिनताप!अपयाहि अरे! जीवसीवा विरहविवशं स्वजीवनं सञ्जीवयन्तु; भहो ! प्रकाश- भाजि भवन्त्विन्दीवराणि श्रीकृष्णचन्द्रोऽयमुदयमेति-इत्यादिलक्ष. णं निशम्य ध्रुत्वा श्रीकृष्णाभिमुखं धावन दर्शनानीशोऽपि प्रेम्णा सहस्रनेत्रः । प्रेममयेण नेत्रसहस्रेण पश्यति, अन्ये तु नेत्रद्वयेनैवेत्यर्थः । कोरशो भवान्धः-स्ववन्धोः भातृपुत्रादेः फरे दत्तकरः, बन्धुना गृही. तहस्त इत्यर्थः। कोरशानां गोकुलबासिनाम्-सायं वनादागच्छतः ससखस्य श्रीकृष्णचन्दस्य घेणुकतालदलगीतादीनां गोगणह- म्बारावपरिरम्भितानां कोलाहलं निशम्य कृष्णाभिमुखं गतानां प्राप्तप्रायाणाम् । एतच्च तं धावन्तं पश्यत. कस्यचित्तत्र भक्तिमतः मेमिभकस्य वचनं शेयम् । एवं रतिविषयकृतोऽयं विपर्ययस्तयोः स्फुर एव ।।७१॥ यत्राऽयाहव एव सहस्रबाहवः ।। यप्रेति । स्फुटार्थः॥ यथा वा- मुदाकराभ्यामतिसादरं सदा सन्त्येव सेवारससौख्यभागिनः । मुखाम्बुजालोकनजादिसात्त्विक- ग्रस्ताविहस्तास्तु सहस्रयाहवः ॥७२॥ कदाचित्परमानुरको रक्तकः श्रीवृन्दायने विविधपवनसंसर्गेण सुखं प्रसुतस्य स्वप्रमोनिजमृदुकराभ्यां चरणतलमुपलालयन् सस- म्नमं तन्मुसनिहितनयनः सबातस्तम्भसंस्तम्भितहस्ता पत्रकादि- भिरपहस्य ठतः शनैरपसारितः सलनः प्रोत्यापि किशिन्दन ·११४ प्रेमपत्तनम् यथार्हमेवाह-मुदाकराभ्यामिति । मुदा सानन्दं कराभ्यामेव अति- शयेन सादरं यथा स्यात्तथा सेवारससौख्यभागिनः सेवायां पादसंवा- हनादिलक्षणायां यो रसस्तेन सौख्यं तस्यैव भागोभाग्यमस्ति येपान्ते भवद्विधाः सहस्रशः सन्त्येव स्वसेवां कुर्वन्तु । तुशब्दो भिन्नोपक्रमे। परन्तु तेऽस्मद्विधास्तु सहस्रवाहवः । सहस्रयाहुभिर्विविधां तदेकवेद्यां सेवां कुर्वन्तीत्यर्थः । कीदृशास्ते सहस्रयाहवः-मुखाम्बुजालोकनजा- दिसायिकग्रस्ता अस्य मुखाम्बुजस्यावलोकनं ततो जातश्चासौ आदि- साविकः स्तम्भस्तेन प्रस्ता आक्रान्ता अत एव विहस्ता हस्तसंव- लितक्रियया रहिता अपि । एतेन स्वभावसुलभया प्रौढ्या स्वस्य विविधप्रव्छन्नसेवासम्पादकत्वम् , परमप्रेमभाजनत्वञ्च व्यजितम् । पुनः स्वस्य स्तम्भपरवशत्वञ्च सूचितम् । तच्च यथार्थमेव । सामान्यतः सेवारतानामपेक्षया सद्यःसातसात्त्विकानां प्रेमाधिक्यात सहस्र- याहुत्वं युक्रमेव नात्र विषये कश्चिदपि संशयः। एवं दास्यरति- कृतोऽयमवाहुसहस्रयाहोर्विपर्यायः स्फुट एव ।।७२॥ यथा वा- भाले विशाले रचयन्तु सन्तः तमालपत्रादि करदयेन । मुखेन्दुसन्दर्शनजातकम्प- निरस्तहस्तास्तु सहस्रहस्ताः ॥७३॥ अहो गोपालमौलेः सकलकलानिधेर्भवतस्तिलफरचनाकौशल. मवलोकितं तदलमायासेन अतो दूरादेवेदानी मदीयचित्रविचित्रक रचनाचातुर्य्यमवलोक्यावधारयेति ललितया पिशवमपसारितस्त- द्रचनायामतिसलालसः तस्याः प्रागल्भ्यमीपदसहमानो रसिफ शिरोमणिर्मनागवलम्यितमौना सामिमानं सादरं शनैः सस्मितमाह- भाले विशाल इति। अयि परमप्रेमायलियलि ललिते! ए, ·. प्रेमसर्वस्वोपेतम् । १२५ ये सन्तः साधवः सर्वथा निर्विकारी अर्थायद्विधा इति विरुद्ध. लक्षणया अपरिमितप्रेमवतां विविधविकारवत्वं ध्वनितम् । पुंस्त्वेन निर्देशस्तु प्रागल्भ्ये कटाक्षलेशं व्यञ्जयति, प्रागल्भ्यस्य पुरुपोचित- त्वात् । तेन करद्रयेन तन्मात्रेणैव । यद्वा, करद्वयेनेत्यत्र वीप्सा शेया। धाभ्यां द्वाभ्यां कराभ्यामादरविशेषेणेत्यर्थः । भाले, अर्थात् कान्ताया पर तमालपत्रादि तिलकादि । “तमालपत्रतिलकचित्रकाणि विशेप- कम्"। इत्यमरः । श्रादिना मकरिकापत्रञ्च रचयन्तु रचनाविशेषण कुर्वन्तु, यतस्ते सन्तः । कीरशे भाले-विशाले सौभाग्यसम्पत्समावे- शोचितपरिणाहे । तदुक्तं सामुद्रिके- "भाले विशालता स्त्रीणां सुष्टुसौभाग्यमन्दिरम् ।।" इति तुरत्रापि भिन्नोपक्रमे । परन्तु ते सहस्रहस्ता अस्मद्विधा इत्यर्थः । तस्मिन् यहुत्वनिर्देशस्तु नायकस्वभावसुलमं साभिमानत्वं व्यजयति । तदुक्तं श्रीभरतेन- "त्यागी भिमानी' कुशलो रतेपु" इत्यादि । कीदृशास्ते सहन. हस्ताः-मुखेन्दुसन्दर्शनजातकम्पनिरस्तहस्ताः मुखमेवेन्दुस्तस्य सन्दर्शनं सम्यग्दर्शनम् । पूर्वन्तु किश्चिद्दर्शनेऽपि लालसैच तिलक- क्रियासेवायसरे भाग्योदयातजातमिति संशब्दार्थः। तेन जातो यः फम्पः सात्यिकपञ्चमस्तेन निरस्ता न्यकृता निजसेवाती निवारिता हस्ता येपान्ते तथा । अतो याहुसहस्रभारेलालसाः प्रभो. राक्षां धुत्वैव सकम्पाः सेवाचतुरैः साधुभिरपसारणीया एवेति सोत्पासोक्तिस्तथा (1) प्रेममययाटुसहस्त्रभारालसत्वेन प्रभोः सेवां यथावत्क मनीशा अपि प्रभुणा निजान्तिके परमकृपापात्रतया सततं स्थापनीया,ते साधवस्तु निर्विकारतया प्रकट माल्पभावयन्तः सेवा. चतुरा अपि दूरऐपसारणीया इति व्यायति । एवं मधुररतिशतः पूर्वोक्तयोम्पिय्येयः स्फुट पर || 1-रामिमानी-इति या पाठा स्यात् । भापों या शेयो कारलो ·प्रेमपत्तनम् यथावा- मृदुं प्रियं प्राप्य पुरः कलाविदः कुर्वन्तु गाढं परिरम्भविभ्रमम् । रोमाञ्चिताः परिरभ्यते जनैः शनैः सशङ्कस सहस्रबाहुभिः ॥७॥ मृदुमिति । ननु फनकलता इव ब्रजवनिता निजभुजप्रतानः फलिन्दनन्दनीकूलतमालयालमिय श्यामलकोमलकलेवरं कान्तं दृढं परिरभ्य सर्वाः प्रतिस्वं सुखयन्ति, त्वमेव एका नवयौवनालङ्कृता- कृतिरपि गाढमालिङ्गय रहसि नन्दनन्दनं किमिति नान्दयसीत्यु- का वृन्दया वृन्दावनेश्वरी सामान्यतो जनवृत्तान्तमिव कथयन्ती आत्मनः प्रेमामृतसारसर्वस्वमाधुरीरसाभिज्ञत्वं व्यञ्जयति--मृदु- मिति । मृदुं कुवलयदलकोमलाङ्गम् , प्रियं स्वविषयकप्रीतेराश्रयम् । प्री धातोः "इगुपधशाप्रीकिरः कः" इति कर्तरि कः प्रत्ययः । श्रत एप स्वप्रीतिविपयम् , तेन तत्तद्विषयकप्रीतेराश्रयरूपं नेति ध्वनितम् । पुरोऽप्रतः प्राप्य ये (ते १) जना गाढं पुढं यथा भवति तथा परिरम्भलक्षणं विभ्रमविलासविशेष कुर्वन्तु; यतस्ते कलाविदः काम- फेलिकलासु कोविदाः, न तु प्रेमक्रियाविद इति ध्वनिः। तुर्भिन्नोप- क्रमे। परन्तु ये रोमाञ्चिताः प्रियदर्शनमात्रेण कण्टकिताङ्गत्वात् शनैः, न तु बलेन, तथापि सशङ्ख परिरभ्यते, तैः प्रियः सहस्रबाहुभिः परिरभ्यते । श्रतो हे वृन्दे ! ताः परिमितप्रेमवत्यो या गाढं तमालि- इन्ति । शनैः सशङ्क परिरम्भणका मया तु सहस्रवाहुभिः परिरभ्यत इति स्वप्रेमपरिणाहो व्यजितः। अत्रापि मधुररतिकृतोऽयमयाहुसहस्र- बाह्रोविपर्यायः सम्यक् स्फुट एव । नानाधिकनिरूपणापेक्षेति ॥७॥ , यत्राऽपद् एव सहस्रपदः ।। यति । अपदः प्रेम्णा पादक्रियारहिताः॥

·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । १२७ यथा बा- येपां मनो निमग्न मुखमधुरिमणीव मक्षिका मधुनि । पदमपि न गन्तुमीशाः सहस्रपादाः परे द्विपदाः ॥७॥ कदाचिद्गम्भीराशयतया प्रच्छन्नमायसमस्तसात्त्विकसंवीतं निजप्रेममधुरिममधुपानमदनिपतितमवलम्बितवृतमूलं कमपि परमा. सक्कं सेवासावधानः साधारणभक्तः समूभङ्गं सस्मितं सविस्मित- मवलोकितमवलोक्य रसिकशिरोमणिः शतशोऽनुभूतताहगवस्थः सद्यः समुदितकृपया मनाङ् महणितनयनस्तम्मोदयन् , तत्प्रेमसेवा- मेवानुमोदयन्, तानपि प्रेमसारसर्वस्वमुपदिशति--येषामिति । श्रहो विपरीतेयं प्रेमपदवी । ये पदमपि प्रेष्ठसमीपात् प्रेम्णा गन्तुं सेवार्थ- मपि चलितुमनीशाः न समर्थास्ते तु सहस्रपादाः, अर्थात् सहन चरणैः करणीयां सेवां प्रेममात्रेणैव कुर्वन्तीत्यर्थः । अपरे तादृश- प्रेमाभाघाट् विविधसेवार्थमितस्ततो धायमानास्तु द्विपदाः, पददयो. चितसेवाचतुरा एवेति भावः । परन्तु तेऽपि तद्विधा भविष्यन्तीति कृपया वैमनस्यपरिहारोऽपि शेयः। कोदशास्ते-येषां मनः मुखम- धुरिमणि, अर्थानिजदयितस्यैव मुखकमलमाधुर्ये निमग्नं नितरां मग्नं हस्ताद्गतमेचेत्यर्थः। एतेन मधुरिम्णो गाम्भीयं मनसो गुरुत्वञ्च व्यञ्जितम् । कस्सिन् का इब ? मधुनि सार मक्षिका इव । यथा तत्र निमग्ना मतिका मनागपि गन्तुं न क्षमते तथेति भावः। एवं मधुर- रतिविशेषकृतोऽयमपत्सहस्रपदोविपर्यायः स्फुट पव ॥७॥ तदुक्तम्- "दशशतशिरसमशिरसं शतभुजमभुजं सहस्रपदमपदम् । रचयतिशतमतिममतिंगतिरीतिविपमा रतेः कापि ॥” इति दशेति । स्पष्टार्थेयमार्या।।

·प्रेमपत्तनम् यति । यत्राऽनिद्रत्वमेव सनिद्रत्वम् । यथा निद्रायां सर्वविस्मृतिपूर्वकमात्मसुखं तथा तत्र जाग्रदयस्थायामपि विरहमोहमूर्छादिभिः सविस्मृतिपूर्वकं प्रियानुभवसुखमनुभूयते । तस्य सुखत्वन्तु धीरसामृतसिन्धौ यथा-- "रतिनिसर्गोप्णप्रवलतरानन्दसान्द्रसपैव । उन्माणमपि चमन्ती सुधांशुकोटेरपि स्वाद्वी" ॥ इति । यथोक्तं भगवता- "तथाहमपि तचित्तो निद्रां च न लभे निशि । वेदाहं रुक्मिणा देपाद् ममोदाहो निवारितः ॥” इति । तथाहमिति । तश्चित्तस्तस्यां रुक्मिण्यामेव चित्तं यस्य, श्रतो हे द्विज! निशि रात्रावपि निद्रा न लभे। चकारोऽप्यर्थे । इति विनिद्रत्वसनिद्रत्वयोर्मधुररतिकृतोऽयं विपर्यासः स्फुट एव ।। तथैवोक्तं श्रीरूपगोस्वामिभिः- "हस्तोदरे विनिहितैककपोलपाले- रश्रान्तलोचनजललपिताननायाः । प्रस्थानमङ्गलदिनावधि माधवस्य निद्रालवोऽपिकुत एवसरोरुहाच्याः ॥” इति । कृतमथुराप्रस्थानस्य दयितस्य विरहसन्तापेन नितान्त. तान्तायाः कान्तायाः स्मरदशां तुरीयां निद्राछेदरूपां विपमदशां सहचरी प्रति काचित्सवाष्पं सशिरःकम्पं वर्णयति--हस्तोवर इति । माधवस्य कदाचिच्छुतमधुवंशोद्भवतया कठिनस्येत्यर्थः । गमनासम्भवात् । प्रस्थानमङ्गलदिनावधि प्रस्थानमेव मङ्गलं तस्य दिनं तदवधि तत पारस्येत्यर्थः। अत्र दुःखदस्यापि प्रस्थानस्य मङ्ग- अन्यथा ·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । लत्वकथनं प्रेम्णा पुनरागमनाय शुभसूचकम, केवलस्य प्रस्थानपद- स्य तत्प्रतियोगित्यात् । तस्याः सरोरुहाया अपि निद्रालवोऽपि कुतः, न कुतोऽपोत्यर्थः । सरोरुहाणां रात्रो मुकुलितत्वरूपा निद्रा जायते; एतस्या नेत्रसरोरुहयोः रात्रावपि निद्रा नास्तीत्यपि शब्दार्थः। कीदृश्यास्तस्या:--हस्तोदरे हस्तस्य मध्ये विनिहितैक- कपोलपालेः यि विशेषेण चिरं निहिता एका कपोलपालिः कपोल- स्थली ययेति तथा। इसि स्वभायोतिरलकारा। पुनः कीदृश्या:-- अश्रान्तलोचनजलस्नपिताननाया, अधान्तं निरन्तर प्रयाहरूपाणि यानि लोचनयोलानि तैःस्नपितं सर्वतो धौतमाननं मुखं यस्याः सा तस्याः। अब स्लपिताधान्तपदाभ्यामश्रूणां यहुत्वं व्यजित्यम् । एवञ्च मधुररतिकृतोऽयं पूर्वोक्तयोर्विपर्ययः स्फुट एव ॥ प्रह्लादसंहितायाञ्च- "भगवानपि गोविन्दः कन्दर्पशरपीडितः। नभुङ्क्तेन च खपिति चिन्तयन् वोघहर्निशम् ॥” इति। भगवानिति। "कञ्चित्स्मरति नः साधो! गोविन्दः प्रस्तुते क्वचित्" । इत्यादि पृष्टवतीर्गोपसुन्दरी प्रति धीमदुद्धववाक्यम् । भगवानैश्वर्यादिपडगुणपरिपूर्णतया सततमस्मद्विधरनुचिन्तितोऽपि घो युष्मान् अहर्निशं चिन्तयन् न भुङ्क्ते न च स्वपिति-इति तस्यापि तदयस्थत्वमुक्तम् । कीदृशः कन्दर्पशरपीडितः । तत्र हेतुगर्भ विशे- पणम्- यतो गोविन्दो गोकुलेन्द्रः। गोकुलवासिनामिन्द्रतया सततं तत्सङ्गवशात्परमप्रेमवान् जात इति भावः। एवं प्रजजनविषयकः कृष्णस्य मधुररतिकृतोऽयं तयोविपर्यासः स्फुट एव ।। यथा कस्यचित्- "याः पश्यन्ति प्रियं स्वप्ने धन्यास्ता:सखियोपितः । अस्माकन्तु गते कान्ते गता निद्राऽपि वैरिणी ॥” इति।

·, 4 प्रेमपत्तनम् कदाचित् प्रियविरहस्कूर्तिमतीनां गोफुलयुवतीनां संसदि भयाध स्वप्ने ससखः सोत्सवः सायं धनाद् न प्रति धजन् श्रीग्रजे- न्द्रनन्दनोऽवलोकित इति वदन्ती फामपि स्तुवन्ती काचिशिपुणा स्व. निन्दयापि तस्याः परिमितप्रेमवत्ता व्यञ्जयति-याः पश्यन्तीति । याः प्रियं स्वप्ने पश्यन्ति ता धन्या इति स्तुतिव्याजेन निन्दैव, अस्माकम्तु कान्ते गते निद्राऽपि गतेति निजभाग्यनिन्दया.निजस्तुति-. रेव । ततो याः स्वप्ने पश्यन्ति ता निद्रावस्वेन परिमितप्रेमवत्य पव, यासां प्रियं विना निद्रा एवं गता तास्तु परमप्रेमवत्य इति स्तुति- निन्दाभ्यामेव व्यञ्जितम् । एवञ्चान कृष्णविषयकमधुररतिकृतोऽय- मनिद्त्वसनित्ययोविपर्ययः स्फुट एवं ।। यत्र वियोग एव संयोगः ॥ यति । वियोगपदं प्रथमान्तं सप्तम्यन्तं था। तथाह जयदेवः- "पश्यति दिशि दिशि रहसि भवन्तं त्वधरमधुरमधूनि पिबन्तं ॥ नाथ! हरे! सीदति राधावास गृहे॥” इत्यादि । काचित्सहचरी निजप्रियसख्या विषमाद्भुतां' विरहदशां कृष्णस्य पुरतो निवेदयति-पश्यतीति । दिशि दिशि प्रतिदिशं भवन्त- मेव यत्र यत्र पश्यति तत्र तत्र भवन्तमेव पश्यति नान्यम् । तच्च रहस्येव न तु बीडया सखीनामपि संसदीति विरहस्याऽप्रतीकारत्वं व्यजितम् । कीदृशम्--त्वदधरमधुरमधूनि पिबन्तं लच्छब्दोऽत्रान्य- पर्यायः, 'स्वच्छब्दावन्यपर्यायौ' इति स्मरणात् । ततस्त्वत् त्वत्तोऽ.. न्यस्या अधरमधूनि सर्वविस्मारकान्यासवानि पिवन्तमेव पश्यती. त्यर्थः । नाथ | हरे ! हे नाथ ! हे हरे! राधा वासगृहे सङ्केतगृहे सीद- तीति । अत्र 'नाथ हरे' इत्येकयैव सम्वुद्धया वैयाकरणैकवेधमाक्षेपमपि ·स्फुट एवं ॥ - प्रेमसर्वस्वोपेतम् । ૨૨૨ व्यजयतीति सूक्ष्मदशारधेयम् । पर्व मधुरंरतिकतोऽयं वियोगसंयो- गविपर्यासः पुनर्यथा स एवं "दृश्यसे पुरतो गतागतमेव मे विधासि।. .., किं पुरेवं ससम्भ्रमं परिरम्भणं न ददासि ॥” इत्यादि। काचित्सहचरी रिहविवशतयां फान्तप्रलपितं फान्तान्तिके कथयति-दृश्यस इति । प्रकट एवार्थः। एवं कान्तस्य कान्तारिप- यकमधुररतिकृतोऽयं पूर्वोक्तयोधिपर्यासः स्फुट एव । प्रायः, सर्व- मेवेदमएपदीद्वय मैतत्प्रकरणोदाहरणमेवेति शेयम् ।। यथावा- . आदानपानलेपैः काश्चिद् गरलोपतापहारिण्यः । सदसि स्थितैय सिद्धौपधिवल्ली काऽपि जीवयति ॥७६ ॥ कदाचित् पूर्वानुरागामान्तस्वान्तया रिपविषमविशिरावेदना. 'मन्तिः फ्रान्त. क्वचिदलतसपीसंसदं कान्तां दुरादेवावलो. फ्र्य मनाग मुदितमनाः सोत्कलिफमप्रस्तुतप्रशंसथा सविनयं वृन्दा- माह-आदानपानेति । अत्र पूर्वाः काश्चिदिति यहुवचनमुत्तरार्द्ध कापीत्येकवचनं मामेण तप तत्र विरलत्यमविरलत्वच व्यखयति । जीययतीत्युक्तिः दर्शनं विना जीवनेतरनुल्यत्वं व्यायति । स्पष्ट- मन्यत् । प्रापि मधुररतिगतोऽयं तयोविपर्यय. स्फुट एव ॥ ७६ ॥ यथाया- स्थितिमिह ललिता तेजानती पश्य राधे ! सुयलमतिपलेन त्वां विधायामिसार्य।

·. १२२ प्रेमपत्तनम् - उदितनयनलास्य, सप्रसाद " ममास्य सलुठितमनु हास्य कर्तुमारादुपैति ॥७॥ कदाचिदलतकान्तसङ्केतनियुजमन्दिर - सजलजलदसुन्दरः धीवृन्दावनपुरन्दरा प्रेयसीविरहवियशः प्रेममाध्वीकमदपरवशतया, तदनुध्यानावेशविशेषाभिनिवेशेन धीवृन्दाघनचक्रवर्तिनी निजान्तिक- पर्तिनीमेव मन्यमानो मनाक् प्रमुदितमनाः क्षणान्तरे च स्वविरदयि- हलतामनुभावैरवगम्य रूयमेव त्वरित प्रस्थितां यथाकथञ्चित्तां प्रसाद्य, प्रसाध्य, अभिसार्य, यौवनमदमन्थरगतां शिरीषकुसुम- सुकुमारतया मनागधश्रमतान्तां कान्तामनुगत राधिका शनैर्निजा- न्तिकमानयन्ती ललिता दूरादेवावलोक्यं, विस्मितः सपुलकः स्वांस- निहितनिजभुजलतां तो मुधा राधामेव साक्षादिव पश्यन् सस्मित- प्रलपितमाह-स्थितिमिति । ते-इति 'पदस्योभयत्र सम्बन्धः ललिता त्वदादेशचापहाय स्वयमेव तां जीवयितुं करुणया समागता इह मदन्तिके स्थितिमवस्थानमजानती ते त्वदीया प्रीतिप्रतीति- पात्रं घशीकरणकर्मणि कुंशला घोम्योपदेशविशेपैकगुरुः परममेष्ठसखी ललितेत्युपालम्भगर्भितेन पचनेन दुर्दैवात् सहजसरलस्वभावतया अहं ते फस्यामपि गणनायां नेति ध्वनितम् । मम हास्यादिविडम्वनं सा प्रायस्त्वदनुमतेनेच विदधातीत्यनुवनि। "यस्य यत्सङ्गतिः पुंसो मणिरत्स्यात्स तगुणः" इति न्यायेन तत्सरयास्तव तथा निभृत- वाम्याचरणं. नानुचितमिति प्रत्यनुध्वनिः। सुयल मत्प्रियनमसखं मत्सहचरत्यात्सरलस्वभावं निजनामार्थ सार्थयन्तमिव लान्मोचित- मणिबन्ध मित्रप्रतारणमेवं मया न कदाचिकरणीयमिति द्वारान्मु- हुर्वदन्तं मम शिरशपथदापनादिलक्षणेनातिवलेन त्वां राधां विधाय, । तं राधां कृत्वेत्यर्थः । सुबलं राधावेशं कृत्वेति भावः। पुनस्तममिसायं अभिसारं कारयित्वा त्यामियानुगता सती श्रारान्निकटादेव सद्य- स्तथा गैमने निजकेतयाभिव्यक्तिभिया दूराद बरसानोरुपत्यका- प्रदेशात् । श्राराट् दुरसमीपयोः" इति विश्वः । उप अस्मत्समीपमेति । यो - ·। प्रेमसर्वस्वोपेतम्। १२३ प्रागच्छति, हे राधे ! त्वं पश्येत्युक्ति स्वसखोत यंत्ययैवं द्रष्टव्यतत्की- तुकस्य दर्शनीयतमत्वं यो व्ययति । तनु तर्हि "फिश्चित्प्रयोजनमननु. द्दिश्य मन्दोऽपि न भवते" इत्युक्तर्महामतेस्तस्यास्तथोद्यमे किमयो- जनमित्यपेतायां निजान्तःकैतवाभिव्यञ्जनमेव प्रयोजनमित्याशयेमाह- ममास्यं मदीयं मुसं त्यामागतां तन्मुपानिशम्य पूर्व संप्रसादं मस- प्रतासमोतं, पुनस्यामागतामवलोफ्योदितनयनलास्यमुदितं , नयः नययोलास्यं नृत्यं यस्मिन् तथा अन्यन्तानन्देन नेपयोधापल्य नृत्यत्वेनोवेक्षितम् । एतेन 'तया सह त्यदागमनेऽहमेयंभूनः सर्वदा भवामीति ध्वनितम् । त्यहियोगे प्रसादरहितमस्तनयनलास्यं ममास्यं भवतीत्यनुध्वनिः। एवमेव ललितां तदाशाश्वानपदय फरुण्या मुहुरागमन विधेयमिति प्रत्यनुबनिः। एवंभूतं कर्तुमनु पक्षात् तर्कताभिव्यतयनन्तरं सलुटितम् । भाये निष्ठा । भूतललुटनसहित. मिति हास्यविशेषणं .फियाविशेषर या., उपलक्षणचैतत् मियः फरतलताइनभृकुटिताण्डयाठचापल्यादीनाम् । मम हा- स्यश्च कर्तुम् , अतयं मां मदीयोऽयमिति मनसि मन्यसवेत्तदि सविधमागतयोरनयोरतरितमश्चलप्रन्यि नियम, निफुबालनिरुण्य ललिताम्, पास्यं तथैवायामपिफरमायेतिप्रार्थनं ध्यनितम् ।मधुररति. एनोऽयं नयोबिपर्याय, म्फुट पय । धीराधाया याममातिनया मधुर- स्लेदाधारतया प्रेयसि मदीयतामयमण्याययतथा ललितापनि सं. प्रातमिद्धाऽभिधानतया व ललिता सदनुमति पा विना म्बत. सहसा मारायसोऽपि तस्य सविधं गमन सम्भावितमिति पुननि. प्पा नादिपिणेऽऽपिापागापासाधारणमान्तरमुपेक्षितमिन्यनु- सम्यमत्र पाप्यारसशिमसिमिद्विगः १७॥ यथाह लीलायकः कर्णामृत- "देव ! दपित ! भुयन स्पन्धी! गृत ! पपल हेयर यासिन्यो।

·૨૨૪ प्रेमपत्तनम् । हे नाथ ! हे रमण ! हे. नयनाभिराम ! हा हा कदा नु भवितासि पदं दृशोमें ॥” इति । कदाचित् काचित् कान्तविरहविवशा नवमदशाशय्यायां क्षणं विधम्य, पुनरुत्थाय, दिशोऽवलोक्य, अयि सख्यः! नूपुरशब्दः श्रूयते, सच न दृश्यते, तदन कुखे कयापि रममाणः शठोऽयं तिष्ठतीति घदन्त्याः पुनरुन्मादायेशादन्यसम्भोगचिन्हातमागतं पुरः पश्य- त्यास्तं प्रत्यमर्पोदयः, पुनर्गतमिव गत्वा जातपश्चात्तापादौत्सुः फ्योदयः, अतस्तयोः सन्धिः। तल्लक्षणम् "सरूपयोभिन्नयोर्वा सन्धिः स्याद्भाययोर्युतिः" इति । "यधिक्षेपापमानादेःस्यादमोऽसहिष्णुता" इति । “कालातमत्वमौत्सुक्यमिष्टेक्षातिस्पृहादिभिः" इति । तथा तावेव भावावाश्रित्य भावशावल्यञ्च "शयलत्वन्तु भावानां समर्दः स्यात्परस्परम्” इति । अत्रामानुरागासूयौदयावहित्थोत्सु- फ्यानुगामिमतिदैन्यचापलानि उन्मादोद्गताभ्यां भावसन्धिभाव- शावल्याभ्यां प्रलयमित्याह--अन्याङ्गनासम्भुक्तं तं मत्वा मर्पोदया- सहसा निजधीराधोरमध्यात्वगुणमाश्रित्य सवाप्पं चक्रोक्त्या सम्बोधयति-अन्याभिःसह दीव्यसीति देवस्तत्सम्बुद्धौ हे देव! अत- स्त्वं नत्रैव गच्छेत्यर्थः तल्लक्षणम्--"धीराधीरा तु वक्रोक्त्या सवाप्पं वदति प्रियम्" इति। तदैवावधीरणाद् गतमिव तं मत्वा जातपश्चात्ता- पात्तदर्शनौत्सुम्येनाह-हे दयित ! त्वन्तु प्राणादपि दयितोऽसि, कथं त्यक्ष्यसे? तत्पुनदर्शनंदेहीत्यर्थः पुनरागत्यानुनयन्तमिव तं मत्वा नमर्षा- नुरागास्योदयाद् धोरमध्यात्वमाश्रित्य चक्रोक्त्या सोल्लुएठमाह-- हे भुवनैकवन्धो ! तवार को दोपः? न केवलं ममैव सर्वगोपीनामपि किमुत तासामेव वेणुनादाकृष्टानां भुवनानां तदन्तर्गतस्त्रीणामपि. बन्धुरसि तत्समाधानार्थ गच्छेत्यर्थः । तल्लक्षणम्-- "धीरा तु धक्ति वक्रोक्त्या सोल्लुण्ठं सागसं प्रियम्" । इति । पुनर्गतमिव मत्योत्लुझ्यानुगतमत्याख्यभावोदयादाह-हे कृष्ण ! हे श्यामसुन्दर! चित्ताकर्षक ! चित्तं त्वया हृतम्, कि मे मानेन ?

·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । १२५ तत् सकृदपि दर्शनं देहीति भावः । पुनरागत्य प्रिये ! मया बहिरेव स्थितं न फुप्रापि गतं प्रसीदत्यनुनयन्तमिव मत्वा औग्योदयादधीर- मध्यात्वगुणमादित्य सरोपमाह-हे चपल ! बल्लवीवृन्दभुजङ्ग ! पुरस्त्रीचौर ! गच्छ गच्छेत्यर्थः । तल्लक्षणम्-- "अधीरा परुपैश्यनिरस्येवल्लभं रूपा"। इति । पुनर्गतमिव मत्वा हन्त अवधारणातोऽयं पुनरत्र नेप्यतीति देन्योदयात् सकाकु प्राह-हे करुणैकसिन्धो। यद्यप्यहमपराधिनी तथापि त्वं स्वस्य करुणाकोमलत्वाद् दर्शनं देहीत्यर्थः। पुनरागत्य प्रिये ! किमिति मुधा मानेन कदर्थयसि ? प्रसीद इत्यनुनयन्तमिव मत्वाऽमानुगोवहित्योदयाद धीरप्रगल्मागुणमाश्रित्य सौदासीन्य- माह-हे नाथ ! त्वं तु ब्रजवासिनां गोरक्षितासि, का नाम हतधी. स्त्यां नामिभापेत ? किन्तु याह्मणीभितार्थ मौनं ग्राहितास्मि, तत् क्षन्तव्योऽयं ममापराधः । तल्लक्षणम्-~- "उदास्ते सुरते धीरा सावहित्यञ्च सादरा" । इति । पुनर्गतमिव मत्या मुहुनिरस्तोऽसौ नायास्यत्येवेति चापल्योद- याद् यदि रुपया पुनदर्शनं ददाति तदा स्वमेव तं फरठे ग्रहीप्यामीति सदैन्यमाह-हे रमण ! सदा मां रमयसीति रमेणस्त्वमिदानीमप्या. गत्य तथा कुर्वित्यर्थः । पुनरागतं मत्वा तिरस्कृतागन्तुकामर्पभावेन प्रयलसहजौत्स्येनाफ्रान्तमनस्तया तदारलेषाय प्रसारितवायुगला तमलया जातवाह्यस्फूर्तिः सविक्लवमाह- हे नयनाभिराम ! नयनानन्दन ! त्वदर्शनमन्तरा न कदाचिदपि मे नयनयोरानन्दो. स्पत्तिसम्भवः। श्रतो झटित्येवागत्य नेत्रे थानन्दय । एतदेय प्रार्थयते- फदातु मे होः पदं भक्तिासि? कदा कस्मिन् काले में सम असो नेत्रयोः पदं गोचरो भावितासि भविष्यसीति ! हा हा-इत्यव्यय. मतिरोदे । मधुररतिकृतोऽयं तयोविपर्ययः । व्याख्यानमिदं श्रीकृष्ण- दासफविराजमहाशयानाम् । अम लिपितमपि पमिदमन्वयव्यतिरे- कात्मकत्वात् प्रकरणान्ते शेयम् ॥

·१२६ प्रेमपत्तनम् तथैव चैतन्यचरितामृते- "याप्पव्याकुलितारुणं चलचलनेत्रं रसोल्लासितं हेलोल्लासचलाधरं - कुटिलितभ्रूयुग्ममुद्यस्मितम् । राधायाः किलकिश्चताश्चितमसौ चोदयाननं सङ्गमा- दानन्दं तमवाप कोटिगुणितं योऽभून्न गीर्गोचरः॥” इति याप्पेति। अत्र किलकिञ्चितवर्णने साक्षादसमेऽपि सङ्गमा दपि कोटिगुणितं सुखमवापेति मधुररतिकृतमिदं तयोःपरीत्यम् ॥ यथा वा- स्फुरति स एव हि परितःसदननिरोधोऽपि मे मुधैवालि।। तस्मिन् वसतिमनो मे मनसि मनोमोहनःसदा वसति।।७।। परमरूपवती युवती मम तनयवधूरियं येन केनापि व्याजेन यहिनिःसृत्य आनन्दराशि व्रजेन्द्रनन्दनं सानुरागं विलोकयतीति कयापि श्वधम्मन्ययाऽन्तःसदने निरूद्धा काचित्पूर्वरागवती निज- प्रियसखी प्रति सकरुणं सवाप्पं स्वसङ्कटं विशदयति स्फुरतीति । हे प्रालि ! नाहं तमवलोक्रयामि, सं एवं मम परितः स्फुरति । यत्र यत्र मम ने पतति तत्र तत्र स एव दृश्यते । 'हा किं करोमि ! पुन- रयं तया जरत्या कृतो मे मम सदननिरोधोऽपि गृहान्तनिरोधोऽपि मुधा वृथैव । तत्र हेतुः-शास्त्रेषु परमदुर्जयतया ख्यातमवोडं मत्पा- श्रुतोऽपगतं मनो मया यहुधा निरूद्धमपि तस्मिन्नेव वसति । किञ्च, स मम मनोमोहनः । मे मनस्येव सदा वसतीति सर्वथा मनसो नष्ट- त्वं व्यजितम्। मोहनस्य तस्करस्य तत्रैव निवासात् तस्याप्यद्भुतत्वं व्यजितम् । एवं मधुररतिकृतोऽयं पूर्वोक्तयोर्विपर्यासः स्फुट एव। भ्रमर गीतेऽपि एवंविधानि बन्युदाहरणानि ॥ भ्रमरेति । "मधुप ! किसनयन्धो!" इत्यादिसण्येव धीरूपगो. स्वामिवरणैरुज्वलनीलमणी चित्रोनल्योदाहरणे लिखितत्वात ·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । १२७ तद्वाण्यानुसारेण तेषां मध्ये वियोग एव संयोगः स्फुट पर तासां मधुररतिकृतः॥ यत्र संयोग एव वियोगः ।। या सयोग इति । अत्रापि संयोगपदं प्रथमान्तं सप्तम्यन्त था। तथा- "कुररि चिलपसि त्वम्" इत्यादीनि यहून्युदाहरणानि ॥ कुररीति । तैयाख्यातमेव । कृष्णविषयफसमञ्जसरतिकृतोऽयं तयोविपर्ययः स्फुट एव । व्यतिरेकोकिस्तु पूर्वघदेव शेया ॥ यथा वा-- दयितान्तिके रहस्यपि विसृजति विरहोनसखि ! ममानुगतिम् मानसमहह मदीयं निमिपमिपेणालमाकुलीकुरते ॥७६॥ काचिदभिसारिका दयितले वितस्य कुञ्जस्य द्वारान्तः प्रवेश्य गन्तुकामां सहवरी प्रति विरहवृत्तान्तवर्णनव्याजेन प्रियविषयक स्वप्रेमातिशयं व्यञ्जयति--दयितान्तिक इति । हे सखि त्वमेतावत्- पर्य्यन्तमेव मामनुगतासि, अयं विरहस्तु मया सह अतीव सख्यं विदधाति, यतो दयितस्यान्तिके निकटे तत्रापि रहसि सुतरामे- फान्तेऽपि ममानुगतिमनुगमनं न विसृजतीति विरुद्धलक्षणया स्तुति. व्याजेन निन्दैव । तामेव विशदयति-अहह इति रोदे । निमिपमिपेण पत्मयत्नान्तरायमिषेण विरह एवायं तत्रापि मदीपं मानसमलमत्य- र्थमाकुलीपुरत इति तस्य स्वप्रयोजनसाधकन्यादान्मनेपदप्रयोगः । -पवं मधुररतिकृतमिदं तयोथैर्परीत्यं स्फुटमेव ॥६॥ यथावा- इह न मम पयस्या, दृषणं पश्यतास्याः मियपरिजनवद्याऽऽयाति कान्तान्तिकेपि ।

·१२८ प्रेमपत्तनम् प्रियपरिमलभीतो लजया हन्त नीतो निजयपुपि विनीतो लजया विप्रलम्भः॥८॥ फाचित् परमप्रेयसी यहिरन्तः प्रियविरहसंबीता सखीभिः प्रसाध्य प्रियान्तिकं नीतापि नीडयाऽवनतमुखी प्रियसंमुखमनवलो. कयन्ती सखीभिरुपदिष्टा शनैस्ताः प्रत्याह--इह न ममेति । हे वयस्याः ! इह भवद्वचनोलवने मम दूपणं न, किन्तु अस्या लजाया एन । तयूयं पश्यत । दूपएपदस्य देहलीदीपन्यायेनोभयत्र सम्बन्धः। कीदृश्या लजायाः--या मम परमविशम्भभाजनतया प्रिय- परिजनवत् प्रियश्चासौ परिजनः सखोजनस्तद्वत् प्रियान्तिकेऽपि कान्तस्य निकटे रहस्यपि आयाति । तद्पणं विशदयति--यया लज्जया विप्रलम्भो वियोगो निजवपुपि नीतः संगोप्य स्थापितः । कोडशो विप्रलम्भ:--प्रियपरिमलभीतः प्रियस्य कान्तस्य यः सहजो- ऽनपरिमलो मामभ्युपगत इव श्रागतस्तस्मादीतः, अतएव विनीतः, अर्थात् तामेव मां याहोत्यवनतः। कीदृश्या लज्जया--अलज्जया एवं करणे विश्वसितायास्तस्याः परमानौचित्याद् । हन्त इति खेदे । अतः परिजनामासयाऽनया संगोप्य स्थापितो विरहः मामद्याप्यनुगत एव । लज्जा तु प्रियमुखावलोकने प्रत्यूहं करोतीति किं करोमि ? एवं प्रिय- विषयकमधुररतिकृतोऽयं पूर्वोक्तयोर्विपर्यासः स्फुट एव ॥३०॥ यथा वा- लभन्ते विभ्रमं सर्वाः सुभ्रवः प्रियसङ्गमे । आभीर्यस्तु मृशं भाविविरहानलभीरवः ॥१॥ यथाह भरत:- "योगे प्रियाचित्तवृतिर्वियोगमुपलालयेत् । शाण्डिल्यासूत्रकृत्प्राह तामेव प्रेमसजिताम् ॥” इति। स्पृष्टार्थाविमौ श्लोकौ । अतो नात्र व्यारयानापेक्षा ।। ?

·प्रेमसर्वस्वोपेतम्। १२६ यत्र मरणमेव जीवनम् ॥ यत्रेति । स्पष्टमेतत् ॥ यथा दशमे- "तनका विधृता भनी भगवन्तं यथाश्रुतम् । हृदोपगुह्य विजही देहं कर्मानुवन्धनम् ॥” इति। सत्रैकेति । अन कर्मानुयन्धनदेहत्यागस्तस्या जीवनमेव, तत्क्षण- मेव सचिदानन्दमयदेहमाप्त्या भगवत्प्राप्तिनिदानरूपत्वात् ; तदेक- प्रयोजनमेव भगवतस्ता गमनमनयाचनं च श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणैः श्रीभागवतसुयोधिन्यां लिखितत्वाद् । अत्रापि मधुररतिकृतोऽयं तयो- विपर्ययः स्फुट एच।। यथा च तत्रैव- अन्तर्ग्रहगताः काश्चिदु गोप्योऽलब्धविनिर्गमाः।" इति। अन्तर्गृहगता इति । अत्रापि गुणमयदेहत्यागस्तासां जीवना. धिकः, सद्योऽलौकिकदेहप्राप्त्या रासमण्डलपरिकरप्रवेशात् ॥ यथा या उद्धवं प्रति हरेर्वाक्यम्- "धारयन्त्यतिकृच्छ्रेण प्रायः प्राणान् कथश्चन । प्रत्यागमनसन्देशैर्वल्लव्यो मे मदात्मिकाः ॥” इति। धारयन्तीति । अत्र वल्लभ्यः स्वभावत एव मयि अनुरक्ता मे मम अतिकठिनस्य परिमितप्रेम्णः सन्देशैः - 'मायास्ये' इति मृपोकः- पारीरिव निरध्य प्राणान् कृच्छ्रेण कष्टन फथशन कथं कथमपि प्रायः धारयन्ति । अत्र प्राय.पदं कदाचिद् विरहवढेः सूहोप्ततया दशमी दशामपि प्राप्नुवन्तीति व्यञ्जयति । तहिं कथं पुनर्जीवनमित्यपेक्षायां -भन्नहगता काशिद्ध गोप्योऽरब्धविनिर्गमाः। कृष्णं सहावनायुका दम्युमीलितलोचना [मा९१० 104.१९] ·। १३० प्रेमपचनम् पुनर्विशिनष्टि- मदात्मिका मयि प्रतिकठिने श्रात्मा जीवात्मा यासां तास्तथा । तासां मयि न्यस्तजीवात्मतया श्रन्तिकमागतोऽपि मृत्युः मृगयन्नपि जीवनमप्राप्य प्रतियातीत्यर्थः । एवं क्षणे क्षणे तासांजीवन- मरणे भवतः तत्र क्षणं तासां दशमी दशा तु सर्ववेदनानिवर्तकत्वात् जीवनाधिका, जीवनन्तु विविधतापसम्पादकत्वात् मरणाधिकम, अतस्तत्समयसखातमाधि कस्यापि पुरतः कथयितुमयोग्यां मनः- पीडां मत्संदेशैविमोचयेत्युपदिशन्तं त्या प्रेपयामीति भावः। पद्यद्वयेऽ. स्मिन् मधुररतिकृतोऽयं तयोविपर्ययः ॥ यथावा- अलमातपैरनल्पः सखि : शरतल्पैश्च विपधंराकल्पः। यदुपायसार्थमाशा निरर्थयन्ती कदर्थयति ॥२॥ अलमातपैरिति। । अत्र ज्योत्स्ग, सुमनस्तल्पं पुष्पशय्या), विसा- फल्पं कमलनालैर्भूपणरचनमित्यर्थः, सख्या सन्तापोपशमनाय कृतं विरहभरात् सन्तापप्रदतया संख्या मम हिताय कृतं मरणोपायमातप. शरतल्पविपधराकल्पतया मन्यमाना तत्रोद्यतां सखी सनिर्वेद सनिःश्वासं शनैराह--एतैरातपादिभिर्मरणोपायैर्मम सुखाय कृतैरपि हे सखि ! संख्यास्तयोचितैरलं परिपूर्णतास्तु । मा कुर्वित्यर्थः । यद् यतस्त्वया कृतं मत्सुखाय उपायानां सार्थ समूहं निरर्थयन्ती निर्थकतां नयन्ती इयमाशा प्रियप्रत्यागमनाशारूपा वैरिणी त्वत्तः प्रयला मां कदर्थयति । अत्र मामिति कर्मपदमाक्षेपलब्धम् । त्वत्कृतं मरणसुखमसहमाना मां जीवयत्येवेत्यर्थः। तच्च जीवनं तापप्रदत्वा- न्मम कदर्थनमेव । अत्र मधुररतिकृतस्तयोर्विपर्ययः ॥२॥ यथावा- साधयन्ति बहुधा मम सौख्यं साधु मत्सुखसुखा मम सख्यः ।

·प्रेमसर्वस्वोपेतम्। प्राणपालनपरा हि दुराशा हा सदाऽनिनिपति स्वयमेव ॥३॥ काचित् श्रीकृष्णविरहपरवशतया अतिखिना निर्विराणां मरण- मेव मम जीवनमिति मनसि मन्यमाना निजप्रियसखी शनैराह- साधयन्तीति । हे सखि ! एता मम सख्यःमदेकजीवना अपि पतस्या जीवनहानी अस्माकमपि जीवनं न स्यादित्यविगणय्य बहुधा विपवह्नयादिवत् सद्यामाणपरिपन्थिभिः सचन्द्रचन्दनचन्द्रिकादि- भिर्विविधोपायैवियोगसन्तप्ताया मम साधु यथा भवति तथा सौख्यं जीवनहानिलक्षणे बाधयन्ति, यतो मत्सुखसुखा मत्सुखमेव सुखं यासां ताःतथापि मम हृदयवसतिरियं दुराशा दुष्टा निजजीवनार्थिनी प्रियप्रत्यागमनाशा सदा प्राणपालनपरा सततं मत्प्राणरक्षणपरा हा कष्टं पालनकैतवेन स्वयमनिनिपति अनितुं जीवितुमिच्छति, ममान्यथाभावे तस्या अपि तथात्वापत्तेः। “अन प्राणने" इत्य- स्य सन्नन्तं रूपम् । यद्वा, हासदेत्येकं पदम् । इयं कुलिशादपि कठिना प्रियतमविरहे मम सखीभी रचितैः मरणोपायसहस्रैरपि जीवन धारयत्येवेति लोके सखीजनेष्वपि मम हास्यप्रवर्तिकेत्यर्थः । मधुर- रतिकृतोऽयं तयोपियं यः ।।३।। यथावा- मलयाचलविषपईचपुपि विशङ्कहितेहया दधती । हन्त मम रागरकं कुशले ! किमलं कलङ्कयसि ॥२४॥ प्रजनवयुवराजवियोगरोगराजशतरतनु काचिदाभोरवरतनु- रविलगदवेदनाविपदवसादनभेपजामिनामपि दरार्मा दशं विपदान- मिमुखी सखीमिय मनागपि नानुयन्ती परमप्रेमसारसंचित्सम्पन्न मतिः मनाम् तापोपशमनाय सचन्द्रचन्दनपनाइमनुलेपयन्ती सखी सपापं शनैः सादरमियाह-मलयाचलविषपडमिति । कुशले। हे चतुरे ! एकैर सम्युद्धिरिय पद्यव्याख्यानारम्भे प्रथममुदीरिता ·मम १३२ प्रेमपत्तनम् सखि ! साधु साधु, ममास्याः सख्या जीवनमिदमत्यन्तमहितमिति सम्यगवसितमिति व्यञ्जयति। उत्तरार्द्ध तु पुनः पठिता विरुद्ध- लक्षणया तस्याश्चातुर्याभावं व्ययतीति रसविशेषपोपकतयो. भयत्राप्यनुसन्धेया । अत एव मलयाचल विषपकं मलयाचलस्य यंद्विपं तस्य पङ्कमशातं चन्दनपङ्कमिदं न भवति, तस्य शीतलीकरण- स्वभावत्वात् । इदं सन्तापातिशयसम्पादकत्वान्मलयाचलविपपङ्क: मेव, सुव्यवसिततया त्वया सुविचार्येवानीतमिति । अत्र मलयाचल. पदोपादानं तस्मिन्नितस्ततः प्रसर्पत्सर्पसहस्रगलविलविनिर्गलदन- लगरलाविरलसेकसम्भावनया विपस्योग्रतमत्वं व्यजयति । हितस्य जीवनप्रतियोगिलक्षणस्य ईहया कर्तुमिच्छया विशकं गतशर्क यथा भवति तथा दधती लेपयन्त्यपि त्वं हन्त कष्टं मम रागरकं रागः प्रेमा स एव रको दरिद्रोऽसमृद्धः क्षीणोऽल्पतर इति यावत् । अत्र रागस्य रकेण रूपकम् । यदि रागः समृद्धोऽभविष्यत्तदा वियोग क्षणे एवान्यथाभावोऽभविष्यदित्यनुमानं व्यञ्जयति । प्रयोगो मम रागोऽल्पतमो वियोगक्षण एव जीवनाभावकरत्याभायात् यदेवं तदेवं याशिकपत्नीवद्, निरुद्धगोपीसमूहवत्, फादम्यादी पुण्डरीकादिवत् , यग्नैवं तन्वमहमिवेति । हे कुशले ! तत्किमि. त्यलमत्यर्थ कलङ्कयसि कलङ्कितं करोपि । सर्ववेदनाविपदुन्मूलनस्या- न्यथाभावस्य स्वसुखार्थमङ्गीकारेण रागस्यात्यन्तकलङ्कितत्वं स्यादेव । निर्दयस्यापि तस्य महयितस्य मम सौख्याभावेनैव यदि सुखाधिक्यं तर्हि तथैवास्तु, तत्सुखसुखत्वेनैव रागस्य स्वच्छतासिद्धः। श्रतो रकस्य तस्य सकलङ्कित्वसम्पादनं निपुणायास्तव नैपुण्यहानिकरत्या- भैयोचितमिति ध्वनिः । रागस्य कलङ्कप्रदत्वात्वया मम हितत्वेनाव- सितमपि मरणमहितमेव । हितन्तु प्रेम्णः निर्मलत्वनिदानं विरह- विविधयेदनसहनदुःखेनैव यथाकथञ्चिज्जीवनमेवेत्यनुध्वनिः । अतः सद्यो मदसुखमपश्यतो हरेरेभिरुपायैरलमिति प्रत्यनुध्वनिः । मधुर रतिकृतोऽयं तयोर्विपर्ययः ॥४॥ तथा . .

·प्रेमसर्वस्वोपेतम्। यथा वा- अनल्पैरालेपैः शिशिरतरतल्पैः सुमनसां विसानामाकल्पैः शशधरकरैरजनिकरैः। ममोपायं रामा विद्धति विरामाय विपदां. दुराशेयं वामाऽनिनयिपति हा मामतिकृशाम् ॥८॥ प्रियतमविरहादि शुष्णमहोप्मवियशवर्मणः कस्याचिदीपरस- न्तापशान्तिचिकीर्पया फयाचित् प्रियसख्याकल्पितैरालेपादिभिः पञ्च. मिरुपायैः शतगुणितसन्तापाऽस्वस्थासौति पृच्छन्ती कामपि सखी सकरुणमाह-श्रनल्पैरिति । अत्रानल्पैरिति आलेपादित्रयस्य विशेष. णम् । तच तदङ्गोप्मणः सद्यःशुष्यमाणानां तेषांमुहुरुत्तरोत्तरसम्पादन योधयत् सन्तापस्यानल्पतमत्वं व्यअयति । अजनिकरित्यत्रापि निकरपदं पूर्ववदेवार्थ सूचयति । रमयन्तीति रामाः सख्यो मम विपदा विरामाय निरसनाय, अर्थाजीवनाभावाय पतैः फरणरूपै. रुपायं विदधति कुर्वन्त्येव । परन्तु इयं दुराशा दुर्दुष्टा मदीयं स्वास्थ्य- मसहमाना आशा प्रियप्रत्यागमनाशाऽतिरुशामपि मामानिन यिपति अनयितुं जीवयितुमेवेञ्छति। अन प्राणधारणे-इत्यस्य धातोणिचः समन्तं रूपम् । यतो वामा कुटिला परदुःखदर्शनसन्तोपिणी । श्रतो दुराशाय सत्यां कि मम स्वास्थ्यं पृच्छसीति ध्वनिः । एतास्तु मुग्धा आशानिरसनोपायं न जानन्तीत्यनुध्वनिः। अतो विदग्धा त्यमेव, तन सत्येन कमप्युपायं रचयेति प्रत्यनुध्वनिः। हा शन्दो- ऽतिखेदे । एवमत्रापि मधुररतिकृतोऽयं विपर्ययः स्फुट एव ॥८॥ यथा कस्यापि- "तस्याः कुशलं जीवति कुशलं पृच्छामि जीवतीत्युक्तम् । पुनरपि तदेव कथयसि मृतां नु कथयामि या श्वसिति ॥" मधुरायां संस्थितस्य भीरुप्णस्य प्रजात्मत्यागतस्य चोय- - ·१३४ प्रेमपत्तनम् स्योक्तिप्रत्युक्तियुक्तमेतत्पद्यम्-तस्या इति । तस्याः कुशलमिति फस्याधिप्रियतमाया गोपकिशोर्य्याः फुशलं पृष्ट उद्धवः प्राह- जीवतीति । तन्निशम्य हरिः पुनराह-भोः कुशलं पृच्छामि । तच्छुत्वा स पुनराह-जीवतीत्युक्तन्तु । तदाकार्यकृष्णः पुनरुवाच-पुनस्तदेव कथयसीति । तनिशम्य सव्यङ्गं स पुनराह-या ध्वसिति, तां नु निश्चयेन मृतामेव कथयामीति काका मरणमेव तस्याः कुशलं नान्यथेति ध्वनिः । ततस्त्वरितं त्वमेव व प्रयाहीत्यनुध्वनिः । इतरथा पुनर्महाविप्रतीसारं यास्यति भवानित्यनुध्वनिः। मधुररतिकृतोऽय तयोर्विपर्ययः॥ यथा वा- तीनैस्तपोभिः स्वतनुं तिलीकृतां संस्कृत्य निष्पीड्य नयामि तैलताम् । विक्रीय तत्तत्कचसनि चेत्सकृत् सद्यस्तदा यामि मृतापि जीवितम् ॥८६॥ मनाप्रियतरसम्बन्धवन्धुरफलं मरणं जीवनमेवेति निश्चयवती परमानुरागवती कापि गोपयुवती स्वप्रियसखी प्रति निजाभिलपित- मुनिरति-तीवैरिति । तोवैरुग्रतरैर्वहुभिस्तपोभिः । उक्तिरियं तैर्विना मनोभिलपितसिद्धि योधयन्ती लालसातिशयेन तस्य दुर्लभतमत्वं व्यायति। तिलीकृतां तिलसमुदायतां नीताम्। "अभूततद्भावे च्चिः" । स्वतनुं निजानं तुषलक्षणमलापाफरणेन सुमनःसौगन्धलक्षणातिश. याधानेन संस्कृत्य पुनस्तैलयन्त्रे निष्पीड्य तैलतां नयामि प्रापयामि। पुनस्तत्तैलं विक्रीय तद्रूपेणाहमेव प्रतिहट्टपथं विक्रयं प्राप्य, तैलस्य तदनपरिणामरूपत्वात् । पुनस्तत्तैलं सकदेकवारमपि तस्य सौन्दर्य- सिन्धोः श्यामसुन्दरस्य कचसङ्गि कुन्तलस्पृक् चेत्कथञ्चित्स्यात्तदा तत्क्षणमेव सद्यस्तूणं पूर्व मृताप्यहं जीवितं यामि । जीवितवती स्या- मित्यर्थः। मधुररतिकृतो विपर्ययोऽत्रापि स्फुट एव ।।८६|| ·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । १३५ - यथा वा- मृदस्तु मेऽङ्ग खनितं खनित्रका खराधिरूढं बहुमुद्गराहतम् । वन्धभ्रमातापवदल्पभाजनं तचेत्तदीयाधरसङ्गि जीवयेत् ।।८७॥ मृदस्त्विति । अत्रापि पूवैवावतारिका। मे मम अङ्गं वपुर्घद् मृन्दावमस्तु प्राप्नोतु इति विधातारं प्रति प्रार्थनायां लोट् । ततो मदङ्गममा खनित्रकैः खननसाधनेः कुद्दालकादिभिः खनितमस्तु । "स्वार्थे कः"। पुनः खरे रासभपृष्ठेऽधिरूढमस्तु । पुनर्वहुभिर्मुद्गरै- राहतमस्तु । सम्यक चूर्णितं भवत्वित्यर्थः । पुनर्वन्ध्रभ्रमातापवदस्तु- चन्धो जलेन पिएडीभावः,भ्रमश्चकारूढस्य भ्रमणम्, भातापः महानल- सन्तापः, तच्च तच्च तद्वत् तत्तद्युक्तमस्तु । पुनरल्पं लघु मसणं मञ्जुलं कुञ्जकरूपं भाजनं पानपात्रमस्तु । तत्करकिसलयस्पर्शोत्थोपनयोग्य. मित्यर्थः। अत्राल्पपदं प्रियतमस्य परमसुकुमारत्वं व्यसयति । तद्भा- जनं चेद् यदि कथञ्चन महाभाग्योदयेन तदीयाधरसति तस्य माधुर्य्य: सिन्धोः ब्रजेन्द्रकुमारस्याम्बुपानादौ अधरस्पृक् स्यादिति शेषः । तदा तदेव मृदावन मृतमपि मद मामेव जीवयेत् । तदधरस्पर्श- मात्रेण मृताप्यहं जीवामीत्यर्थः। एवं मधुररतिकृतोऽयं तयोर्विपर्यया स्फुट पव ।। ७॥ यथा कस्यापि "पञ्चत्वं तनुरेतु भूतनिवहाः स्वांशे विशन्तु स्फुट घातारं प्रणिपत्य किन्तु शिरसा तत्रापि याचे वरम् । तदापीपु पपस्तदीयमुकुरे ज्योतिस्तदीयाङ्गए- व्योनि व्योम तदीयवर्त्मनि धरा तत्तालवृन्तेऽनिलः॥" 1-नम्नशिरसा पाघेहमे वरम् इति पाठान्तरमन्यन दरयते ।

·१३६ . प्रमा.नम् वल्लमविप्रलम्भवनदहनगहनकोलायलिमिः परिरम्भिता चिर- मनासादितघनाधनागमा दशमी दशामुपगतामेव मन्यमाना कापि वृन्दावनफनकमल्लिकावहिनिजमनसि निखिलवरदातुर्विधातु- बैरविशेषमीहते-पञ्चत्वमिति । मम तनुः पञ्चत्वं दशमी दशामेतु प्राप्नोतु । भूतनिवहाः पञ्चभूतानि स्वांशे-स्व आत्मा अंशो यस्य स तस्मिन् निजनिजांशिनीत्यर्थः । भूनपञ्चके विशन्तु । स्फुटं तत्प्रकटमेवेति सर्वसाधारणत्यमभिप्रेतम् । तत्रापि प्रवेशसमयेऽपि । हन्त इति खेदेऽव्ययपदं निजाभिलपितस्यासुलभत्वं ध्यञ्जयति । प्रणिपत्य साष्टाङ्गं नमस्कृत्य पयस्तु स्यांशिनि पयसि प्रवेशं गमि- प्यत्येव, किन्तु दीनायां मयि करुणया तस्य महाभिमानिनः यहि- रन्तरसितस्य फेलिवापीप्वेव प्रविशतु -इत्येतावन्मात्रं प्रार्थनम् । एवमग्रेऽपि । अत्र क्रमातिक्रमस्तापातिशयेन चित्तास्वास्थ्य व्यञ्जयति, "स्वस्थे चित्ते बुद्धयः सम्भवन्ति" इत्युक्तेः । घापी- यिति वृन्दावनीयानन्तनिकुञ्जपु प्रतिकुजं घृन्दया परमादरेण प्रेम्णा रचितां समस्तकीडासम्पदं बोधययति । तदीयमुकुरे तस्या 'दर्श । तालवृन्ते तदीयव्यजने। एवं प्रार्थनेन मरणान्तरमपि तदीय- सम्बन्धगन्धो मा विरमतु इति ध्वनितम् । एवञ्चेन्मरणमपि जीवनाधिकमित्यनुध्वनिः । एवं प्रत्यनुध्वनिः । मधुररतिकृतोऽयं विपर्यासः॥ यत्र लघुत्वमेव गुरुत्वम् । यथोक्तं श्रीरूपगोस्वामिभिः- "नर्मोक्तो मम निर्मितोरुपरमानन्दोत्सवायामपि श्रोत्रस्यान्ततटीमपि स्फुटमनाधाय स्थितोद्यन्मुखी । राधा लाघवमप्यसादरगिरां भङ्गोभिरातन्वती मैत्रीगौरवतोऽप्यसौ शतगुणां मत्प्रीतिमेवाघे ॥" अहो प्रजनवयुवराज ! भवता यदाशप्तं त्वमेव तहिनवत् तस्यानुरागस्योन्नततमत्वमिति ·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । तामेव मां कृपया पुनदर्शयेति तदतीव दुष्करमिति दूतीस्वभावान्मु- बदन्ती वृन्दा धीराधायां पूर्वारागवान्नागेन्द्रः व्यजितपरेहिताभि-. शत्वं स्वरसाभिक्षत्वमभिवदन्निजाक्षायाः सुकरत्वं व्यञ्जयति-नर्मो- ताविति । अनादरगिरां भङ्गीभिर्मम लाधवमातन्वती राधा मैत्रीगौ- रवतोऽपि मत्प्रीतिमेवादध इत्यन्वयः। कीदृशी सा-मम नोको नर्मणा परिहासेन या उक्तिः-वनविहारेण श्रान्तासि क्षणं निपीद, मरुतां चरणक्षालनवीजनादिसेवामुररीकुरु , सहजारुणचरण- कमलैर्मदीयं निकुञ्जमन्दिरं सफलयेति तस्याम् । श्रोत्रस्यान्त- तटी श्रोत्रस्य कर्णस्यान्तः प्रान्तस्तस्यापि तटी कोटिमपि स्फुट प्रकटमनाधाय कर्णमदत्वेत्यर्थः। स्थिता अत्र स्फुटमंनाधा- येत्यप्रकटं सम्यगाधायेति ध्वनितम् । कीदृश्यां नातौ-निर्मितोरु. परमानन्दोत्सवायामपि निर्मितः कृत उरुवहुतरो यः परमानन्दस्तेन उत्सवोयया तस्यामपि । ततः क्षणं तूप्रणों स्थित्वा तत्सुखमनुभूय पुनः सावगुण्ठनं तूष्णीं स्थातुमनीशा सती उद्यन्मुखी अवगुण्ठनाचन्द्र इयोद्यन्मुख यस्या सा मुखचन्द्रमीपत्प्रकाशयन्तीत्यर्थः। अनादर- गिरां सनिरादरवाचाम् रे गोपकिशोर ! निजश्यामतयैवाति- गर्वितोऽसि, सतीजनेष्वेवं वक्तुं योग्यमयोग्यं वेति न जानासि, श्रतः फ्यचिजलादायपि निजमुखमवलोकयेत्येवंविधानां विविधानां गिरां याचाम्-भीभी रचनाविशेषैस्तूष्णी स्थित्या मनसि सद्यो रचिताभिः, न तु नैसर्गिकीभिः, मम प्रजेन्द्रनन्दनस्यापि लाघवं लघुत्वमातम्वती विस्तारयन्ती सा मैत्रीगौरवतोऽपि अन्यासां मैच्या कृतं यद् गौरवमादरविशेषस्ततोऽपि शतगुणां मन्प्रीति मम प्रसनतामेवादधे, न तु तदितरामित्येवशम्दार्थः । एवं तस्या निरा. दरमिययानुमितं निजाशायाः सुफरत्वं तां प्रति ध्वनितम् । अतस्तदर्थ यतमाचरणीयमेयेत्यनुध्वनिः । एवं त्वं मां जीययेति प्रत्यनुवनिः । 'प, मधुररतिस्तो लघुत्वगुरुत्यविपर्ययः स्फुट एय। अत्र लाघव- गौरवपदयोः प्रत्यक्षविन्यासादनादर पवादर इत्यत्र नानिन्याप्तिः ॥ - ·प्रेमपत्चनम् यथोक्तं गोवर्द्धनेन- "त्वामभिलपतोभामिनिममगरिमगुणोऽपिहन्त'दोपाय। पङ्किलकूला तटिनी पिपासतः सिन्धुरस्येव” ॥ इति । सहेतनिकेतकुजान्तःस्थितं स्वविरहविवशं स्वकान्तं स्वसखी. मुखादीपन्निशम्य सत्वरमभिसारिकाम्, तत्र तमनवलोक्य अवनतव- दनांसप्रतिसाराम, पुनः परिवृत्य गन्तुकामाम्,तमागतमेव जानीहीति परिजनानुनयेन कश्चिदुपविष्टां वासकसजाम्, पुनःप्रणयोत्कलिकया क्षणादेव विमलम्धाम्, तत्सौन्दर्य्यस्मरणसमुदितयदुवल्लभत्यस्फूर्ति- सातासूयाम, तदनन्तरं निजान्तिकमायान्तं सौन्दर्यसागरनागरं दूरादवलोक्य मनाग मानवतीमनुनयन् रसिकनायकः स्वस्य विलम्वे- नागमनं निजापराधाभावत्वं व्यञ्जयति त्वामिति । हे भामिनि ! त्यामेवाभिलपतः "सर्व वाक्यं सावधारणम्" इति न्यायात् । सततं तवैव दर्शनादिमनोरथवतोऽपि मम सदन्वयोत्पन्नत्वेन सजन- सम्भावितस्वभावत्वेन ब्रजराजकुमारत्वेन च यो गरिमा लधिमप्रति- -योगी समस्तजनादरणीयत्वलक्षणः स एव गुणः लोके गुणत्वेन प्रसिद्धोऽपि । हन्त इति खेदे। दोपायैव, अर्थात् मम तु त्वत्सम्बन्ध- लक्षणमहादोपोत्पादक एवाभूदिति भावः । उक्तमर्थ पूर्णोपमया विशदयति । पतिलकूलां पङ्किलं घनपकाकुलं तीरं यस्यास्तां तटिनी नदीम् । अत्र तटिनीपदोपन्यासात् परिकुराकुरेणान्यत्रावतरणमार्गा- भावं व्यञ्जयति। पिपासतः पातुमीहतः सिन्धुरस्य हस्तिनः गरिमा- गुण इव । यदि दैवदयया तस्य लघुत्वमभविष्यत् तदा तदभिलपित- पूर्तिरभविष्यत्तथा ममापि । इति मधुररतिकृतोऽयं पूर्वोक्यो- विपर्ययः स्फुट एव। यथोतं दानकेलिकौमुद्यां श्रीरूपगोस्वामिचरण:- "गुरुरपि गौरवचर्यया विहीना जयति मुरद्विपिराधिकानुरागः" । इति १-दोषतां यातः -इति प्रलसपुस्तकेऽस्ति पाठः । , ·प्रेमसर्वस्योपेतम् । १३६ पत्र स्तुतिरेव निन्दा। यथा वा- त्वय्येव सुभग सुतरां सेयं संभाविताश्रितासरणिः । संप्रतिजगतिजनानां वचसि किमपिमानसे किमपि ll कदाचिद् मधुरमधुरमृदुलतरविविधविनयवचनरचनाभिः का- न्तामनुनयन्तं सहसा संजातगोत्रस्खलनतया अवनतविवर्णवदनं कान्तं धीरा मानवती किंचिदवगुण्ठनमपसार्याऽनुनीतस्मिता स्तुवन्ती. वाह ह-त्वय्येवेति।हे सुभग हे सुन्दर! इति संयुद्ध्या तस्य बहुवल्लभत्वं ध्वनितम् । ततस्तव ताग वचनमुचितमेवेत्यनुध्वनिः । अतो मम किं मानेन किं तवानुनयेनापीतिप्रत्यनुध्वनिः। यासंभाविताश्रिता संभा- वितैः सच्चरितैः साधुभिः सत्ययुगादौ पाघ्रता सेविता सासरणिः पदवी मार्ग इति यावत् । “सरणिः पद्धतिः पद्या" इत्यमरः ।सुतरामति- शयेन त्वय्येव, तिष्ठतीत्याक्षेपलब्धम्, नान्यत्र दृश्यते इत्येवशब्दार्थः । यतः संप्रति इदानी जगति सर्वस्मिन्नेव जनानां त्वद्व्यतिरिकानां सर्वेषामेव मनसि किमपि अन्यदेव, वचसि वचने किमपि अन्यदेव दृश्यते इत्यर्थः । अतो यदेव मनसि तदेव वचसीत्ययं समावित- मार्गः सत्यवक्तृत्वलक्षणः त्वय्येवेति स्तुतिनिन्दैवेति मधुररतिकृतोऽयं स्तुतिनिन्दयोर्व्यत्ययः स्फुट एय ॥ यथा वा- शिरस्तु सन्तो ददति स्वकीयं निशम्य निन्दा दयितस्य तस्य । श्रुत्वैव सद्यः स्तवमप्यमुप्य दातुं शिरः स्वं वयमेव शूराः ॥६॥ कदाचित् फेनापि फंसमेयकेन कृतं नन्दनन्दनस्य निन्दनं निशम्य ·प्रेमपत्तनम् । सद्यस्तं हन्तुमुद्यतायुधैस्तदनुगैर्निन्दनसमयेऽपि प्रमुदितवदनस्वाद- पूर्वोऽयं भक्त इत्युपहसितः कोपि तन्माधुर्य्यामृतजीवातुकः निर्मम्छनी- कृतप्राणो बहिरेवाभिव्यक्तपुंभाव एते सानुरागं तन्मुखमवलोकयन्तः (न्ति ?) इति तादृशप्रेम्णः सहजस्वभावाग्निजनयनयोरपि सासूयः पर- मासक्तभक्तोत्तमः शनैस्तान्प्रत्याह-शिर इति । तस्य मदीयजीवनस्य सौन्दर्य्यसागरस्य दयितस्य, अर्थात्पांप्रीतिप्रेयोमयतया तस्य निन्दा निशम्य ये स्वकीयं शिरो ददति, ते ददतु दातुमुद्यताः भवन्तु । साधवः सन्तः समोचीना एवेति स्तुत्या निन्दैव। ददतीत्यत्र पूर्वमाङपसर्गा- प्रयोगः "शूरैरपि सदा ध्येयो जयात्पूर्व पराजयः" इति न्यायेन शेयः । एवमग्रेऽपि । परन्तु अमुष्य तस्य मम प्राणप्रियस्य स्तवं स्तोत्रम्- श्रीकृष्णः परमसुन्दरः, परमरसिका, युवतीनां मनोमोहन इत्यादि- लक्षणम् -श्रुत्वैव सद्यस्तत्क्षणमेव स्वकीयं शिरो दातुं वयमेव शूराः, नान्ये भवद्विधा इति तेषामाक्षेपः । अयं भावः–यस्तु निन्दति स तु नि.स्नेह एव ये, तु हन्तुमुद्यतास्तेऽपि स्वप्रभु सखायं वा मत्वा तं पश्यन्तु, तत्र न ममासूयालेशोऽपि । ये तु "सुन्दरोऽयं रसिकोऽयम्" इति परोक्षेऽपि वदन्ति, तेभ्यः शिरः समर्पयितुं वयमेव शूराः । एवञ्च मधुररतिकृतोऽयं स्तुतिनिन्दयोर्विपर्ययोऽत्यन्तस्फुट एव 18511 - यत्र निन्दैव स्तुतिरस्ति ।। यत्रेति स्पष्टार्थः॥ यथा वा- "विशदं प्रतिवेशि पयोजमणि- द्वितयं नसि चारुरुचारुणितम्, 'मृदुना सुचिराद्धरेण कृतं दिजवृन्दमदः खरमासहितम् ।

·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । १४१ सखि ! येन मनःपिहितप्रियसं- -गमसूचनमेव सदाऽवसितम् , तदनेन सदा निजसीमसितं निजमन्दतयैव सितं हसितम् ॥३०॥ प्रियतमसमागमसमुदितविविधविलाससुखसमूहे तत्क्षणमिव संनोतसकलरजनीकां कथमप्युपसि मन्जुलकेलिकुलमन्दिरद्वारा- दितस्ततः सशङ्कमघलोक्य, शनैनिःसृतां प्रसादसुमुखाँ कान्ता- मवलोक्य सहर्पा काचित् प्रियसहचरी त्वयापलपितमपि रजनीरह- स्यमेतत्तव मृदुहास्यमेव स्फुटमनुलपतीति व्यञ्जयन्ती निन्दाव्या. जेन तवदातमन्दस्मितं स्तौति-विशदमिति । तत्र चतुश्चरण- स्यास्य कवित्वस्य तृतीयपादादौ सखि ! इति सम्बुद्धया पारस्परिक- मायास्पदत्वं ध्वनितम्। ततस्तत्पुरतस्त्रपयावहित्यादिचातुर्य विफलमित्यनुध्वनिः । अमुना तवाधरेण विशदं सततान्तयहिः स्वच्छतासरसतासुवृत्ततागुणसमेततया तत्प्रतियोगिमालिन्यशून्यम् । मसि नासायामित्यधिकरणे सप्तमी । अलकृतनासिकोन्नतपदमि- त्यर्थः। तत एव प्रतिवेशि निजनिकेतनानतिदूरनिवासमपि पयोजमणि- द्वितयं मुक्ताफलयुगलं चारुरुचा, अर्थात् स्वस्यैव विम्ययन्धूकविहमे- भ्योऽपि चाहर्मनोहारिणी या रम् कान्तिस्तया अरुणितमरुणतां नोतम् । पुनर्यथामृदुलस्वभावेन केनापिपुंसा स्वसदनाश्रितं द्विजवृन्दं विप्रकुलं दानादिमिर्निजसम्पदामास्पदं क्रियते, तथा स्वभावत पर मृदुना तेनैव सुचिरात्तदुत्पत्तित एव अदः कुन्दकलिकाफमनीयं निजनिकेताधितं द्विजवृन्दम्, श्लेपण दन्तपतिः, स्वरमासहितं निजामणलदमीसमवेतं कृतम्, किन्तु त्यदधराधे विलुग्दपि हसितं निजमन्दतयेय । नान फोप्यपराध इत्येयशब्दाः। सितमुज्ज्यलमेव न गनागप्यरणम् । सन्मन्दतामेव विशदयति--स्वया स्यमनसोऽपि पिहिता पिधानोचितः किमुन परिजनतः, यद्वा,मनस्येय पिहितःसंवृतः ·- १४२ प्रेमपत्तनम् प्रियपरिजनपुरतोऽपि नावितो यः प्रियसनमस्तस्य सूचनं पैशुन्य. मेव, न 'सख्यादिसङ्गमसूचनम् , सदैव न कदाचिद्, येनावसितमेवा- वश्यकर्त्तव्यतया निश्चितम् , नाकस्माद्भमप्रमादापतितमित्येकस्याप्यव. धारणस्यार्थसौष्ठवात् विधोपयोगः । तत्ततः 'यत्तदोनिंत्यसंम्बन्धात्' तद् हसितम् अनेनातिमृदुनापि तयाधरेण परमापराधभाजनतया निजसीमनि स्वान्तिक एव सितं निवद्धम् । "पिञ् बन्धने" इत्यस्मा- निष्ठा। ततो मनागपि घहिर्गन्तुमनीशमिति गम्योत्प्रेक्षा। तलक्षणं चन्द्रालोके-"मन्ये शके ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादिभिः । उत्प्रेक्षा व्यज्यते शब्दैरिव शब्दोऽपि ताटशः । तदभावे तु विशेया गम्योत्प्रेक्षा मनीषिमिः" इति। अत्र हसितस्य निन्दासमर्थनार्थ प्रयुक्तमपि पिशुनत्वं नियद्धत्यं सितत्वं मन्दत्वञ्च स्तुतिपर्यवसाय्येय, स्मितस्य तथैव शोभाविशेषोदयशालित्वेन महाकविभिस्तत्रतत्र यहुशो वर्णितयात् । संख्याः सख्यरतिकृतोऽयं निन्दास्तुत्योर्मधुररतिपोपको विनिमयः सम्यक् प्रकारेण स्पष्ट एव । अतो नानाधिकव्याख्यानावसरा ।। . सख्या सहायतायात पश्यताऽस्यापि विक्रमम् । मन्दो मरुन्मत्समीपे मानिनीमानिनीपति ॥११॥ मजुलवजुलनिलयान्तर्निजकलितललितकुसुमकिसलयशयन. सरसीरुहनयनः सहसा समागतमन्दमलयानिलमिलनसन्धुक्षित. विरहानलः शतशो 'विफलगतागतानुनयप्रयासखिन्नखिन्नाङ्गमनो. वचसः कथमपि मानवती प्राणाधीशामनुनीयानेतुमनीशा, वृन्दावी. राद्याः स्वसखीः पुनरपि तत्रैव प्रेपयिष्यन्सोपपत्तिकं शनैराह-सख्य इति । हे सख्यः । इति सम्बोधनेन कमलकोमलकमनीयस्यकलेवर- कदनमविचार्य मदुपकृतये कृतसंकल्पा यूयमेव सत्याः..सख्य इति ध्वनितम् । तदुक्तम्- . १-पत्यादिसङ्गमसूचनम्-इति या पाठः । - ·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । यात "कराविय शरीरस्य नेत्रयोरिव पदमणी । अविचार्य प्रियं कुर्यात्तन्मिय मित्रमुच्यते ॥” इति । श्रन्यास्तु सख्याभासा एवेत्यनुध्वनिः । अतः श्रान्ता अपि यूयं यथाकथमपि मदुपकृतये मदुक्तं यत्नान्तरं कुरुतेति प्रत्यनु- ध्वनि । तामानेतुं यद्धपरिकरः सञ्चलितोऽयं मन्दः सावलेपतया मन्थरः, श्लेपेण युप्मद्विक्रमासाध्यं कर्म सिसाधयिपुरयं महा. मूर्खस्ता मानिनी मत्समीपमानिनीपति आनेतुमिच्छति, अत एतस्य सहायतां यात-चलितस्यास्य सहायार्थ यूयमपि शनैरनु- ननु कोऽयं मन्दो वराको यदनुगतयेऽस्मानाशापयसीत्यत आह-मया तु निश्चितं युष्मत्साध्यं कर्म शीघं विलम्वेन वा युप्मा- भिरेव सेत्स्यतीति, तथापि मन्दस्यास्य स्वविक्रममविचार्य मदुपर- तये सोत्साहस्य विक्रम पश्यत । एतस्य यत्किञ्चिद्विक्रमानन्तरमेत- सहायमिव विधायानुनीय तामानयतेति एतस्याविचारितस्थयि- क्रमस्य विक्रमाभासावलोकनाय युष्मान्प्रेपयामि, ममाभिलपित- लाभस्तु भवतीभिरेव भविष्यतीति भावः। अत्र श्लेणापि मलयमा- स्तस्य निन्दार्थ प्रयुक्तमपि मन्दपदं स्तुतावेव पर्यावसितम्, तस्य तथैव सुखदत्वेन श्लाघनीयत्वात् । अत्रापि मधुररतिशतोऽयं निन्दास्तुत्योविनिमयः सम्यक् स्पष्टतर एव ।।६१ . हृदि भुवि रतियीजं यत्वया गुप्तमुसं नवधनरससेकैरालि ! भेजे घनत्वम् । अथ सदुपरि निन्दाकौमुदीवानुदीयान- मयि मलिनमतीनां दोपधीरोपधीराः ॥३२॥ अयि फुलवति ! गोकुलेऽस्मिन् प्रतिसदनं प्रतिजनवदनं प्रवृत्ता सपापयादप्रवृत्तिनगहिरन्तरसितेन तेन समंफिमनेन प्रणयानुपन्धे. नेति निमोपशिक्षितमएयपरिणामपरोक्षाय सपीसंसदि साय- ·१४४ प्रेमपत्तनम् हित्यमुपदिशन्ती प्रियसखी सासज्जनावां सावले समयाभावं सहसितं सहर्पमाह-हदीति । आलि! प्रियसखि! इति सम्बुद्ध्या. ऽनमिशानां गुरुजनानां तथा पुरजनानाञ्च नानाविधनिन्दनं न मां मनागप्युपतापयति, मदितिशायास्तव तु उपदेशलेशोऽपि परमारुन्तुद इति ध्वनितम् । तदलं तयोपदेशमलापरित्यनु- ध्वनिः । मदभिप्रायमप्याकम्येति प्रत्यनुध्यनिः। तामेवमामाप्याs. भिमुखीकृत्य निजसत्यग्रतत्वमभिव्यञ्जयन्त्याह-यत्पूर्व त्वया रतियीजं मनाक् तद्गुणमाधुर्य्यरसशताद्यात्मकं प्रणययीज हृदि भुवि मदीयमृदुहृदयानूपरक्षेत्रे गुप्तं निभृतं यथा स्यात्तथा उप्तं निक्षिप्तम् । उप्तमिति "टुवप वीजसन्ताने" इत्यस्य रूपम् । तद् यथा सद्भूमावुप्त थीजं नीरसेकेनैव घनीभवति तथा नवधनस्यातिशयोज्या श्याम सुन्दरतारसवर्पितातापहारितादिसाधारणधम्मजनवयुवराजस्य', रससेकैस्तत्कर्तृकभूभङ्गापाङ्गानुनयाभिवादनवेणुवादनादिभिः शृङ्गार रसात्मकः सेकैरिव सेकॅनिपिञ्चनैः अत्र बहुत्वं मुहुः सेकव्यअकम् । धनत्वं भेजे घनीभावं प्रापेत्यर्थः। अथानन्तरं तदुपरि प्रेमक्षेत्रोपरि मलिनमतीनां स्वारसिकमलिनयुद्धीनां मयि या दोपधीरसगुद्धिः सैव ओपधीशश्चन्द्रः 'जनकृतनिन्दैव सर्वतः प्रकाशकत्यप्रसर णादिसाधारणधम्मैः कौमुदी जोत्स्ना तद्वान् तत्समवेतः सन् फाममुदीयादुदयं प्राप्नुयादिति । ईगतावित्यस्य रूपम् । तथा च प्रयुक्तोऽयं महाकविना श्रीहर्षेण नैपधे- "उदितस्तम्भो न धत्तुं, सहसा शशाक" इति । यथा चन्द्रस्तामसोतमःपुअपिहितं स्वस्यो- पधीशत्वादात्मपोप्यं धनोपवनारामक्षेत्रादिकं निजकौमुदीभिः प्रकाश्य सम्पोष्य समेधयति, तथा मयि दोपधीलक्षणोऽयमौषधीश अपत्रपातामसीतमःपुअपिहितं प्रणयक्षेत्रं जननिन्दाकौमुदीभिः सम्प्रकाश्य सम्पोप्य समेधयितुमुदयं प्राप्नोतु- इति ममात्यन्ता भीप्सिततमामाशिषमिमामहमिष्टदेवं भगवन्तं भास्करं साञ्चल- । प्रसारमभ्यर्थयामि। भवती तु वृथैव भीता भवतीति भावः ।

·प्रेमसर्वस्वोपेतम् ।
१४५
अत्र "श्रोषधोशः,भुषि, यीजम् , उप्तम्" इति पदचतुष्टयेन प्रेम्णो महौ:
पधित्वमारोपितम् ; तेनात्मनस्तदेकजीवातुकत्वं ध्वनितम् । तत्यागे
जीवनमेव न स्यादित्यनुध्वनिः । ततो दुर्जनसारमेयभपितैस्त्वं कि
मिति विपीदसीति प्रत्यनुध्वनिः ।
"ये-तु- त्वदीयचरणाघुजकोशगन्धं
जिंघन्ति कर्णविवरैःश्रुतिवातनीतम्" । इति श्रीभागवते ।
यथा-
"दिवि भूमौ च ते राजन् राजते कीर्तिचन्द्रमाः" ।
इति गृहत्कथायाम् ।
तथा-
"विहाय कल्पद्रुमहो सुधान्धा
त्वत्कीर्तिकल्पद्रुममाश्रिता वयम् ।"
इति कृष्णकोतुके जयदेवः ।।
"वयं हरेर्मनुनिकुञ्जफेलिपयोधिकल्लोलरूतावगाहाः" ।
इति गोपालमहा. ।
"घण्टालं साधुयादैरनभिमतयशो देव ! मृगन्मृणाल ।
युप्मत्कीय॑म्रकुम्भी' जगदुद्रसरःसम्ममी यम्भमीति ॥"
ति कालिदासः।
"भूभृत्त्वभीरयेयौदीच्या शैला हिम मिपावृतः।
देव ! त्यत्कीर्तिकर्पूरपूरैरेव कृताः सिताः" ।
इति कुलपतिकपिरिदानीन्तनः। इत्यादिमहाकषिप्रयोगदर्शनात्,
प्रयोगशरणाः" इति न्यायात् , पद्येऽत्र दोपयोपधीशयोः
रखीपुंयकिमती रूपरुमनयद्यम् । यथा स्तुतिभिः सफलजनानां
मनांसि प्रसन्नानि भवन्ति, मम तु निन्दयैव तसिद्धिरिति निन्दास्तु-
"ययः
1-मम्मी भगाना , ऐरात इति पावन ।

·1 . १४६ प्रेमपत्तनम् त्योर्मधुररतिकृतोऽयं विनिमयः सम्यक् स्पष्ट एव वर्त्तते। पद्यत्रितय- मिदं व्यतिरेकोदाहरणरूपमिति प्रकरणान्तेऽन्यप्राप्येवमेव शेयमिति शापनार्थ लिखितमित्यवधेयम् ||२|| यत्र नतिरेव परमोन्नतिः। यथाह श्रीजयदेवः श्रीगीतगोविन्दे-- "स्मरगरलखण्डनं मम शिरसि मण्डनं घेहि पदपल्लवमुदारम्” । इति । यथा वा- स्थाने मानेन हे'कृपण ! पदं न पतति क्षिती। अहो महोन्नतेमूलं यद् राधापयोर्नतिः ॥६३॥ कदाचिदनपेक्षितसखीसमूहसहायं स्वयमेव पदपतनादिभि- रनुनीतकान्तं कान्तयाऽनुगृहीतं तत्संगमसुखेन सद्यःसनातनिशान्तं ततः सङ्केतनिकुञ्जनिशान्तान्निःसृतं सानन्दं विकसद्वदनं कान्तमा चलोक्य तां कान्तां निजनिकेतं नेतुमागता ललिता सानन्दं सशिरः- कम्पं सासूयमिवाह-स्थान इति । हे कृष्ण ! इति संवुद्ध्या सर्व चित्ताकर्षकत्वं ध्वनितम् । तेन तस्याः स्वयमेवानुनयादिना प्रसादन मुचितमेवेत्यनुध्वनिः । इदानीमस्माकं सर्वथा प्रयोजनाभाव एवेति प्रत्यनुध्वनिः । यहा, हे कृष्ण ! श्यामसुन्दर ! इत्यस्मत्सम्मतिमप्य- पास्य स्वयमेव स्वकीयसमस्तकार्यसम्पादकतया बहिरन्तः सकैतयत्वं व्यञ्जयति । मानेन सुवर्णाङ्ग्या मम सख्याः सङ्गमलाभ: सम्भूतया चेतसः परमोनत्या । "मानचित्तसमुन्नतिः” इत्यमरः । तेन ते गमनसमये पुरतो निहितं पदं क्षितौ पृथिव्यां न पततीति लोकोक्ति रीतिः । तया स्वाभाविकपदन्यासमपास्यान्यथैव लक्षणया तदभिप्रेत १-ते कृष्ण ! इत्यपि पाठा।

·प्रेमसर्वस्वोपेतम् ।
तत्स्थाने उचितमेव । मौचित्यमेयाह-शास्त्रपुराणागमादिपु समस्त-
सूरिरसिकजनेषु च यत्प्रसिद्ध तदिदानीमपरोक्षतयाऽवलोकितमिति ।
अहो-इत्याश्चयं । यद् यस्माद् राधाया मत्सख्याः पदयानतिर्नमनं
परमोन्नतेर्मूलमिति तत्त्वयि सम्प्रति साक्षात्कृतमिति भावः। देव-
गन्धर्वस्मरणपूर्वकं शतशः पदपतनैः प्राप्ते वस्तुनि सहसा स्वसहाये.
पपि किमेवं मानमुदहसीति गूढोऽभिप्रायः। एवं मधुररतिकृतोऽयं
नतिपरमौनत्योविनिमयः स्फुट एव ॥६॥
यथा वा-
शिखिपिच्छ ! गोपमौलेः शिरोधिरोहात्तवोन्नतिभवतु ।
तस्यास्तु मानवत्याः पदतललुठनं फलं जनुस्तपसोः ॥१४॥
काचित्परमनिपुणतासंघलिता ललिता परिजनपरिषदि सोप-
हासमिवं केकिचन्द्रकान्योकिं कथयन्ती गुरुमानवती कान्ता.
मनुनेतुं कान्तं सत्वरमभिसारयति-शिखिपिच्छेति । हे शिखि-
पिच्छ ! मयूरचन्द्रक ! गोपमौलेगोपकुलोत्तंसस्यास्य ब्रजराजकुमा-
रस्य शिरोधिरोहात् शिरसि उत्तंसतया योऽवरोहोऽवस्थितिस्तस्मा-
खेतोस्तव तपस्विन इव शीतवातातपादिसहनशीलतया जनतास.
म्पादितनमनस्तवनादिलक्षणोन्नतिः धन्योऽयमिति सम्मावितत्वमा
भवतु । तुर्मिनोपक्रमे । परन्तु मानवत्या गुरुमानिन्यास्तस्या अनिर्व-
चनीयरूपमाधुर्यादिगुणनिधेर्मम सख्याः पदतललुठनं परममृदु-
लयोश्चरणकमलयोर्मध्ये यजुठनं निपत्य चिरमनुत्यानं परमानन्दप्रद-
तया महाभाग्योदयलभ्यतया तव जनुषो जन्मनः तथा तपसस्तव
पूर्वोक्तस्य शीतातपादिसहनरूपस्योन्नतिहेतोरपि फलम् तद्विना परम.
विचित्रवपुषोऽपि तव जन्मतपसोवैफल्यमेवेति ध्वनितम् । अतः
मछुना परमोन्नतिस्तु सद्यासुखसम्पादकतया पदतललुउनमेवेनि ।
अत्रापि
मधुररतिकृतोऽयं पूर्वोकयोनतिपरमोन्नत्योर्विपर्ययः
सम्प्रस्फुर एय ॥६॥

·१४८ प्रेमपत्तनम् यथा वा- सुमुखि शिरसि नीताःसादरं स्नेहसिक्ता रतिसमितिपरस्ताल्लम्बिनोऽमो तथापि । सुरतसमरशूरे ! चन्धनेनालमेपां. लुलितललितकेशाः पादपद्मं स्पृशन्ति ॥६|| . कदाचित् सुरतान्ते पुनर्निजाने विन्यस्ताऽस्तव्यस्तसमस्ताल इति विनस्ततत्कचनिचयशोभावलोकनलोभाभिभूतमनोनयनः तद- न्धनायोन्मुखीं श्रीवृन्दावनेन्दुरतिनिपुणं तां प्रसादयितुकामो युक्ति- विशेपमुररीकुर्वन् सविनयं विज्ञापयति-सुमुखीति । हे सुमुखि ! सम्युद्धिरियं श्रमसलिलकणफरम्विताननतया सरदक्षतनीरागरदच्छ- दतया विलुलिततिलकालिकतया लुलिताल्पलतिकाजललोचनतया च समयान्तरादपि शोभाविशेष व्यायति । सादरमिति क्रियाविशेषणं पूर्वापरविशेषणाभ्यां संयोजनीम् । रतिसमिती सुरतसंग्रामे परस्ता पश्चादेव न तु नयनवदनाधरादिवत्पुरतो लम्बितुं विलम्बितुं शीलं येपान्ते । एवमेते परमापराधिनोऽपि भवन्ति । तथापि हे सुरतसमर- शूरे। सुम्बुद्धिरियं मेतान्विनाप्येकस्या एव . तस्यास्तत्समरविजये सामथ्र्य व्यञ्जयति । एषां केशानां यन्धनेनालम् । अलमित्यव्यय- मत्र धारणवाचकम् । मा कुर्वित्यर्थः । कुत इत्यत आह- केशाः-लुलिता रतिपिलुलिता अत एव फेशवेशरचनाविशेषादपि सद्यकृतवन्धनादपि ललिताः केशाः पादपझं स्पृशन्तीति तेषां दोघं- तरत्वं योधयदपराधिनामपि पादपद्मस्पृशां बन्धनं शूराणामनुचित मिति व्यञ्जयति । अत्र शिरसि नीताः, सादरं स्नेहसिक्ता इति विशे. पणद्वयेन तथा युक्तिपीपणाय निन्दनमिय कुर्वता तृतीयविशेषणेनापि तेषां स्तुतिरेख व्यज्यते, तेषां पश्चाल्लम्बमानतयैव शोभाविशेषो- दयात् । पुन लितपदेन तथा पादप स्पृशन्तीति नतिव्याजेन तेषां -लुलितललित ·. प्रेमसर्वस्वोपेतम् । दीर्घतमत्वं योधयत् परमोन्नत्यमेव व्यञ्जयति पद्यमिदमिति मधुर- रतिकृतोऽयं तयोविपर्ययः प्रकट एवात्र॥ ५ ॥ यन्त्र व्यय एव लाभ: ॥ यत्र व्यय इति । स्पष्टार्थमेतत् ॥ यथाह गोचद्धनः- "अदायधनमनल्पं ददानया सुभग! तावकं वासः । मुग्धा रजकगृहिण्या कृता दिनैः कतिपयैर्निस्त्रा ॥” इति। श्रादायेति स्पष्टार्थम् । अत्रानल्पेन घनदानेन तद्वासस अादानं व्ययोऽपि लाभादधिकः । मधुरतिकृतोऽयं तयोर्व्यत्ययः ॥ यथा वा- वसन्तकाले विदलद्रसाले सुवर्णवल्लीविलसत्तमाले । लभ्येतचेत्संप्रतिगोपमौलिलाभस्तनुप्राणधनव्ययोऽपि ।।६।। श्रीयजेन्द्रनन्दने पूर्वानुरागवती रूपमाधुर्यादिगुणवती कापि गोपकुलयुवती घोडाविरहाभ्यामतीय मुहुराकृप्यमाणा मनोविनो. दाय सखीभिर्यनं नीता तन श्रीवृन्दावनस्य वासन्तिकीनां शोभा- सम्पदामवलोकनेन सद्यःसमुद्दीपितभावविशेषविवशापि कापि स्वप्रियसी प्रति दूत्यादिषु बहुधनादिदानेनापि तं कान्तं सङ्गमय्य मां सीययेति व्यञ्जयन्ती किश्चित्सोपहासमिवाह-घसन्तकाल इति । यसत्ताले पुप्पसमये इति यस्य श्रवणस्मरणादिकमप्युद्दीपनं किं पुनरागमनमेवेति तस्योद्दीपनत्वमुक्तम् । पुनः पदयस्य प्रथमा- तत्पुरुरेण श्लेपार्थेन प्राणपीडाफरत्यं ध्वनितम्। उप मुदीपनत्यं यक्त तं पिशिनष्टि-विदलद्रसासे विदलन्नः प्रफुल्लिता रसाता आम्रतरयो यस्मिमिति साक्षादुद्दीपनत्यमुतम् । पुनः विदलन्तः प्रमुदिता ·१५० प्रेमपत्तनम् रसालाः शुचिरससम्भृताः साक्षाचद्रसमनुभवन्तः संयोगिन इति यावत् । यस्मिन्निति स्मरणमात्रेण उत्कलिकावईनत्वमपि तस्य ध्वनि- तम् । पुनः कीदृशे-सुवर्णवलीविलससमाले सुवर्णवल्लीभिर्विशेपेण लसन्तः शोममानास्तमालाः श्यामतरुविशेषा यस्मिनिति-उद्दीप. नतमत्वमुक्तम् । सम्प्रति इदानीमेतस्मिन्नवसरे गोपमौलिः गोपानां शिरोभूषणमिय शोभाप्रदः परमसौन्दर्य निधिः श्रीकृष्णश्चेल्लभ्येत तर्हि तनुप्राणन्ययोऽपि लाभ एव । एवञ्च मधुररतिकृतोऽयं व्यय लाभयोविपर्यासः स्फुट एव ॥६६|| यथा वा- अवेहि तमुपागतं गतमवेहि तापं तनो- रसुवसतु ते सुखं द्रविणदेहदानैरलम् । पुरैव यदि दित्ससे निखिलमेव मह्यं प्रिये ! प्रियोपरि करिष्यसे कथय किं नु निर्मन्छनम् ॥१७॥ फयापि पूर्वानुरागवत्या गोपयुवत्या कुलवत्या वियोगपरयशया विवशया हे प्रियसखि ! कामं द्रविणादिकं गृहाण, किंबहुना, जावजी निजदेहमपि तव दास्थाय दास्यामि, अन्यथा प्राणा यान्ति, ततो हन्त तं महामानिनं कठिनहृदयमत्राभिसारयेति सविविधविनयानुनयं सचिबुकग्रहं प्रेषिता निजचतुरसखोसाधितार्था सत्वरं तदन्तिक मागत्य तदागमनकथामृतं पाययन्ती तां कृशतनुमाप्याययति-अवे- होति । तं प्राणप्रियं नागरं लावण्यामृतसागरमुप समीपे भागत- मेवावेहि जानीहि, तत एव तनोस्तापं विरहसम्भवं गतमेवावेहीति "सर्व वाक्यं सावधारणम्" इति न्यायात् । क्रियापदद्वयन्तु तदागमनः तापनाशयोरवश्य शोघ्रभावित्वं व्यञ्जयति । ते असुः प्राणाः सुखं यथा भवति तथा वसतु, अर्थात्वदन्तः। ततश्च तद्वचनामृतं निपीय परमानन्दसम्भृतमनसं द्रविणादिकं दातुमुद्यतां प्रणतां तामुपदि.

·१ : प्रेमसर्वस्वोपेतम् । शति-द्रविणदेहदानैरलमिति । द्रविणादिदानं मा कुर्वित्यर्थः । अलमव्ययमत्र वारणार्थम्। कथमित्यपेक्षायां सप्रणयं पुनराह-हे प्रिये ! हे प्रियसखि ! यदि दयितागमनतः पुरैव पूर्वमेव निखिलमेव द्रविणदेहादिकं दित्ससे मां दातुमिच्छसि, तर्हि मम चेतसि महती चिन्ता । तामेवाह-तस्य प्रियस्योपरि दर्शनान्तरं किं निर्मञ्छनं करि- प्यसीति युक्तिसमवेतेयमुक्तिः तस्य प्राणपर्यन्तं निर्मग्छनयोग्यत्वेन दर्शनीयतमत्वं तधात्मनो निरपेक्षत्वं तत्सुखसुखवतीत्वं व्यअयंति। एवं मधुररतिकृतोऽयमत्र व्ययलाभयोर्विपऱ्यांसः स्फुट एव वर्चते, अतो नात्र यहु व्यारयायते ॥६॥ यत्र विस्मरणमेव स्मरणम् ॥ यति । सप्टार्थमेतत् ॥ यथाह पञ्चमे शुकः- "तयेत्थमविरतपुरुषपरिचर्यया भगवति प्रवर्द्धमा- नानुरागभरद्रुतहृदयशैथिल्यः प्रहर्षवेगेनात्मन्युद्भिद्यमा- नरोमपुलककुलक औत्कण्ट्यप्रवृत्तप्रणययाप्पनिरुद्धावलो- कनयन एवं निजरमणारुणचरणारविन्दानुध्यानपरिचित- भक्तियोगेन परिप्लुतपरमाहादगम्भीरहदावगाइधिप- पस्तामपि क्रियमाणां भगवत्सपय्यां न सस्मार ॥ तथेति । व्याख्यातमेव धीधरस्वामिभिः। एवं गधेऽस्मिन् चिन्यस्तरमणपदसामर्थ्यान्मधुररतिसतोऽयं तयोविपर्यायः स्फुट एय॥ तथा दशमे- "गोविन्दं गृहमानीय देवदेवेशमाहतः । पूजायां नाविदत्कृत्यं प्रमोदोपहतो नृपः ॥ इति ·. १५२ in प्रेमपत्तनम् गोविन्दमिति । एवं यत्सनसंवलिसदास्यरतिकृतोऽयं तयोधिप. य॑यः । अन्यत्स्वामिभिण्यातमेयं ।। तथा दादशे- 'फचित्पूजां विसस्मार स्नेहप्रसरसम्प्लुतः ॥ इति । फचित्पूजामिति । दास्यरतिशतोऽयं तयोपिय॑यः ।। तथोक्तं चिदग्धमाघवे'श्रीरूपगोस्वामिभिः-- "प्रत्याहृत्य मुनिः क्षणं विपयतो यस्मिन्मनों धित्सते. बालासौ विपयेपु धित्सति ततः प्रत्याहरन्ती मनः यस्य स्फातलवाय हन्त हृदये योगो समुत्कराठते मुग्धेयं किल तस्य पश्य हृदयानिष्क्रान्तिमाकाङ्क्षति ।।" खलितादयः सस्यो मुख्याया निजसख्याः श्रीप्यविषयक- प्रणयसमृद्धिस्वभावसिद्धां तां प्रसिद्धां लोकविरुद्धां पद्धति तदनु भावैरनुभूय सानुतापं सविस्मयं परस्परमनुवर्णयन्ति -प्रत्याहृत्येति। -कश्चिद्धन्यो मुनिः मननशीलः स्वमनोविषयत इन्द्रियार्थेभ्यः. प्रत्या हत्य प्रतिकूलतयाऽऽहरणं कृत्वा- -योगाङ्गेषु पञ्चमं प्रत्याहारं कृत्वे. त्यर्थः । यस्मिन् श्रीकृष्णे क्षणं तणमा मनश्चित्तं चित्सते धातु मिच्छत्येव, न तु तथा कर्तुं शक्नोतीत्यर्थः । अत्रैकवचनन्तु तद्वि- धानां मुनीनां धैरल्यं योधयति। असौ मत्सखी:तु ततः श्रीकृष्णात् मनः प्रत्याहरन्ती प्रतिकूल नाघमियाहरन्ती सती विषयेषु धित्सति धातुमीहते । कीदृशी सा-याला । एतेन विशेषणेन स्त्रीत्वं तथाल्प- वयस्कात्वं तहेतुकमज्ञत्वमपि ध्वनितम् । अहो प्रेम्णो विरुद्धकर्तृत्व- 1-ध्यायन् सर्वत्र च हरि भावद्रव्यैरपूजयत् । क्वचित्पूजा विसरमार प्रेमप्रसरसम्प्लुतः ॥ [भा. क. १२.५० ·. प्रेमसर्वस्वोपेतम्। १५३ मिति भावः । किञ्च, यस्य श्रीकृष्णस्य स्फूर्तिः स्फुरणमा तस्यापि लवो लेशस्तदर्थ योगी कश्चन भाग्यवान् भक्तियोगी समुत्कण्ठामेव करोति, इयन्तु तस्य हृदयानिष्कान्ति निर्गमनमेव श्रा समन्तात् सर्वथां काङ्क्षति, प्रार्थयते । किलेति निश्चये । कीटशीयम्--मुग्धा सुन्दरीशुद्धबुद्धिश्च; यामम हृदयादेनं बहिरन्तरसितंमानिनं निरनुग्रह निःसारयेत् सैव मम जीवनप्रदा प्रियसखीति मुहुर्वदतीति भावः। एवं मधुररतिकृतोऽयं विस्मरणस्मरणयोर्विपर्यासः प्रकट एव ।। . यथा वा सन्त्यज सखि ! तदुदन्तं यदि सुखलवमपि समीहसेसख्याः। स्मारय किमपितदितरद् विस्मारय हन्त मोहनं मनसः॥९॥ २. - ., फापि प्रेमपरिपन्थिपरवशा विरह विधशा भृशं रुशाली निजजीव- सजीदनाय श्रीकृष्णकथामेव मुहुः कथयन्ती सखी कथं कथमपि शनैः ससेदं सनिर्वेदमिदमाह-सन्त्यजेति । हे सखि ! अस्याः सख्या मल्लक्षणायाः सुखलवमपि सुखस्य लवो लेशः, क्षणमात्रमपि सुखमित्यर्थः, यदि समीहसे सम्यक् प्रकारेण कर्तुमीहसे वाञ्छसि, तर्हि तदुदन्तं तस्योदन्तं वृत्तान्तं पाता सन्त्यज सम्यफ प्रकारेण मुश । तत्कथाभिः सम्भयदपि स्वल्पं सुखं तत्कैतवत्वादिस्मरणेन शतगुणतां गतेन तापेन समीचीनतया न भवतीति मनागपि तत्कयां मा फधयेत्युभयत्र संशदार्थः । अब सपि ! इति सम्बुद्ध्या तथा ममेति पदमप्रयुज्य सण्या इति पदेनैव स्थनिर्देशनापि आवयोः सहजसस्यवत्वे तत्कथाभिः किं तत्प्रतियोगितामिया घरसीति ध्वनितम् । ननु मम मौनमपि तय मनोऽयलम्रनप्रतिकूल. मेवेति चेत्, तपाइ--किमपि तदितरस् तस्मात् फतवात् तन्कयाभ्यो पा इतरदन्यदेव यस्तुविशेष स्मारय मम मनोविनोदाय स्मरण. पिश्योकुर । ननु त्यत्करांसुरादंतकयं स्याद् अत पाह -दन्तेति ·१५४ प्रेमपत्तनम् खेदे । मम मनसो मोहनं फितवं मानिनं बाहुवल्लम-कथमपि पिस्मा- रय । अन्यकथया श्रवणमुखाभावेऽपि क्षणं सन्तापान्तरानुत्पत्तिमा सुखं स्यादेवेति भावः । एवं मधुररतिकृतोऽयं तयोविपर्यायः स्फुट एवं ॥६॥ यथावा- प्रेमावृतानि नितराममृतायितानि दत्तानि साररहितानि च भक्तपल्या । मोदप्रदानि मनसा मम विस्मृतानि नाद्यापि तानि कदलीफलवल्कलानि || प्रेमावृतेति । भक्तपत्न्या विदुरस्त्रिया । अत्र दास्यरतिकृतोऽयं तयोविपर्ययः स्फुट एवं सारं प्रक्षिप्य वल्कलदानरूपः । यथा प्रेमपत्तनापरपाये तस्मिनगरे विस्मरणमेव स्मरणं रत्या स्था- पितम् , तथा तवर्णनसमये प्रेमपत्तनाभिधेऽस्मिन्सन्दर्भेऽपि मूले टीकायां वा क्वचित्कदाचिदन्तःपातिनां कोशव्याकरणकाव्यरीत्य. 'लकाराव्याप्त्यतिव्याप्तिपुनरुक्त्यादीनां विस्मरणं स्मरणादपि वि. च्छित्तिविशेषशालि,प्रणयमाध्वीकमदनिपीतमतित्वात्कवेः; अतोऽत्रापि तस्मिन्निव वादविवादानवसरः । अतः प्रेमोन्मदेव श्रोतृभिः श्रोत- व्यमपीति दिक् ॥६६॥ यत्रागर्वत्वमेव सगर्वत्वम् ॥ यत्रेति । स्पष्टार्थमिदम् ।। यथोक्तं श्रीरूपगोस्वामिचरणः पद्यावल्यां- "मा गर्वमुद्रह कपोलतले चकास्ति कृष्णवहस्तलिखिता नयमञ्जरीति ।

·प्रेमसर्वस्वोपेतम्। १५५ । अन्यापि किंन सखि ! भाजनमीहशीनां वैरी न चेद् भवति वेपथुरन्तरायः" इति। रहसि मधुरमधुरहासविलासादिकलाकलापैनिजवशीकृतेन रसिककान्तेन निजललितकरकमलकलितरतिविलुलिततिलकाद्य- लततया सावलेपां स्वमुख्यसख्या सस्मितमवलोकितामवलो- क्यान्ते स्थिता प्रखरस्वभावतया सासूयं तामाह-मा र्गवमिति । तव कपोलतले कपोलपाल्यां कृष्णस्वहस्तलिखिता कृष्णेन श्याम- सुन्दरेण स्वेनासाधरण, यद्वा, स्वेनैव न तु स्वशिक्षया सखीहस्तेन रचिता कृता या नवमरी नवीनमकरिकापत्रं चकास्ति शोभते, इति गवं मा उद्वह उद् उच्चैर्मा वह । अत्रोद्रहेति क्रियापदसामर्थ्याद् मुधाभाररूपं गर्वमा धारयेत्यर्थः । हे सखि! इति सम्मुद्धिः सख्येनैव त्वामुपदिशामि मनसि मय्यसूयां मा रचयोत बोधयति । यतोऽन्या किमीशीनांभाजनंन? अपि त्यस्त्येवेति।निजसपोमुसं मनागवलोक्य पुनराह-यदि वैरी शत्रुः प्रकरणसम्भवः हरेः कम्पोऽन्तरायः प्रत्यूहो नभवेत् ।मम सश्यां प्रियस्य प्रेमातिशयात् सद्यः करकम्पेन नवमअरी- लिपनमशफ्यमेवेति प्रेमपरिणाहगुणाभिशा गर्वयोग्यापि गम्भी- राशयतया नेयं गवं समुन्नाययति, त्वयि तु प्रियस्य प्रेम्णः परिमित- तया निष्कम्पाभ्यां फराभ्यां नवमसरी लिखनं मुलं स्यादिति प्रेमतार- तम्यानभिशा नवमसरीशोभा मुदुः दर्शयन्ती तन्मात्रेणेव प्रेमगर्विता मा भूरिति भावः। एवं मधुररतितोऽयमगर्यसपर्ययोविपर्यायः सुट एव । यथा- "मत्सखी चिलुलितालकभूपांचीच्यमेयमलसाखयमेव । तत्तथैव सलि। सर्वमीया कुर्वती वहति गर्यमवयम्"। श्रीरप्पाइसलमानासनगर्नु नयनयचगगमनादिषु समुझसदी. पदाभिमानां पामगि यिपासी समयसापय ललिना अपरम्यमाया ·प्रेमपत्तनम् स्वमुख्यसवीं सुषयितुमितरसखीमिः सह सासूर्य तामुपहसति- हे सखि ! विशाखे! पश्य, सेयं-सा समस्तगोकुलविख्यातरूपगुण- चातुर्य्या, इयं पुरतो दृश्यमानेत्यद्गुल्या निर्दिशति। प्रातः निकुसमन्दिरा- दुपागतां बिलुखितालकभूपां पिलुलिता विपर्यस्तविन्यासा अलका भूपा भूपणानि च यस्यास्ताम् । एतदुपलक्षणमन्येषां वसनाअनतिल. कादीनां तथाऽधरमणनखाहजम्भणालमोटनादीनामपि शेयम् । एवं सौभाग्यसुखसम्पन्नां मत्सखी श्रीराधां वीक्ष्य विलोक्य चतुरतया स्वयमेव मुधैव अलसा सती यत्सख्यामवलोकितं तत्तथैव यथा. वत्स्वाधीनत्वात् स्वयमेव मुधा कुर्वतो कुर्वाणा केवलमखर्वमनल्पं गर्वमभिमानं यहति धरति। अन वहतीति क्रियापदसामर्थ्याद् गर्यस्य भारत्वारोपः, तेन वृथा भारं वहतीत्याशयः। एवं सखीभिः सह सहस्ततालं स्वयमुपहस्य मुख्यां सखीमपि हासयामासेति । अत्र तस्यां गर्वस्याखर्वत्वकथनं स्वसख्यां गर्वाभाषस्य अखर्वत्वं व्यञ्जयति-व्यसनया प्रकाशयति । तेनान्वयव्यतिरेकाभ्यामगवत्व- सगर्यत्वयोः हास्यरतिकरम्यितसख्यरतिकृतोऽयं तयोविपर्ययः सम्यक् स्फुट एव । नात्र विशेपव्याख्यानावसरः॥ यत्र सकामत्वमेवाऽकामत्वम् ।। यति । प्रेम्णा कृपणे सकामत्वं निष्कामत्वादधिकमिति मुनीन्द्रस्याभिप्रायः। पोत्या मुकुन्दमुखसारयमिति गोपीनां परमा नन्द इत्यादी भगवत्पदप्राप्तिकामस्य राशस्तेन सादरं तासां सकाम. त्वस्यैव मुहुर्वणनाद् । उक्तश्च श्रीभगवता--"न मय्यावेशितधियाम्" इति ॥ यथोक्तं श्रीरूपगोस्वामिचरणैः- "प्रियः सोऽयं कृष्णः सहचरि ! कुरुक्षेत्रमिलित- स्तथा साहं राधा तदिदमुभयोः सङ्गमसुखम् ।

·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । तथाप्यन्तः खेलन्मधुरमुरलीपञ्चमजुपे मनो मे कालिन्दीपुलिनविपिनाय स्पृहयति ॥” इति । कुरक्षेत्रयात्रायामेकान्ते कान्तेन सह संलापसगमादिसुख- मनुभूय स्वसपीसंसदमुपगता यदनप्रसत्तिसंसूचितसकलसौ. भाग्यसुखसम्पत्तिरपि फान्ता सस्मितां तलितां प्रति सस्मितं विस्मितं शनैः स्वमनोमिलपितापूर्तिलेशं कथयन्ती रसस्याऽपरि- पूर्वतयैव स्वादुविशेपोपलम्भकत्वं व्यञ्जयति--प्रिय इति । हे सहचरि ! ललिते ! श्रयमेव मदीयमनःसन्तापोशमनः छप्णो नवनीरदसुन्दरः सः "सर्च वाक्यं सावधारणम्" इति न्यायात् स पवेत्यर्थः । नृपत्य- प्रामावपि पूर्वदेव प्रणयरसमयस्वभावसरल एयेत्यर्थः। अत एव प्रियः पूर्ववदेव मयि प्रीतिरत् "इगुपधशमी किरः फ " इति फरि फप्रत्ययविधानात् , तत एव प्राणादपि अधिकामियो जात इति प्रिय- पदस्यैवार्यद्वयम् , तथा पुनः राधाख्याहमपि सैघ मानामान्तमान- सैव, तथा तत्पूर्ववदेव उभयोराययोः साममुपमपीति पूर्यवदेव सर्पसुपसाकल्यमुक्तम् । तथापोदं मम मन अन्तः निजान्तः कालिन्दी. पुलिनविपिनायैव स्पृहयति । कालिन्दीशीयमुना तस्यास्तटे यत् पुलिनं तन्निष्टे यवनं श्रीवृन्दावनमेव मुगुः स्मरतीत्यर्थः। फीडशाय-प्रेल- न्मधुरमुरलीपमनुपे रोलन्ती मुरां गानफेसिं कुर्वती या मधुरस्यरा मुरली तस्याः पवमारयो या सामस्वरविशेषस्तं सुपते सेयत इति तपा तस्मै । एपं स्यसुरासाफल्यमभिव्यज्य किश्चिदकियनेनापि तदसस्य परमास्यादनीयत्वमभिव्ययितम् , अपरिपूर्ण पप रसः म्यादुतामापयते इनि प्राचीनानामुतो। मा सर्वसम्पन्परिपूया अमामांरास्पेप्सिततमाराभाराए "म्मृतीप्सितः" इति समेत धनु. पनि शेयम् । एवं मधुररतिरतोऽयं ममन्यावामन्ययोपिपपः कर पय॥ । 1 ·प्रेमपत्तनम् यथावा- यो गुञ्जन्मुरलीमन्जुमुखाम्बुजविलोकने । फामो नामोत्तमः प्रेमा कोऽपि गोपनतभ्रुवाम् ॥१०॥ दुर्दैवात् प्रणयपद्धतिसिद्धान्तविरक्षा विशुद्धयुद्धीनामथान्त- सङ्गतिसातदुवैराग्यरोगामान्तस्वान्ततयैव श्रीकृष्णविषयकग्रज जनविशेपस्नेहविशेपलेशसंश्लेषादपि यिभ्यतं चिरान्निजान्तिफमागतं स्वशिष्यं करणावरणालयः कोऽपि परिणतानन्यरसिकमकवरः शनैः समुपदिशति-य इति । रे ! त्वं वृद्धोऽपि वाल पवासि, ततः शृणु, गोपनतभ्यां व्रजसुन्दरीणां गुअन्मुरलीमञ्जमुखाम्बुजविलो. कने गुअन्ती परममधुराधरमधुमदमुदितेव मधुरतरकलस्वरवती या मुरली तया मसु पूर्वतोऽपि मजुलं मनोहरं यन्मुखाम्बुजं सर्वसन्ताप. हारित्वहृदयनयनानन्दकारित्वधीनिकेतत्गदिसाधारणधः मुख- मेवाम्बुजं कमलं तस्य विलोकनं विशेपेणावलोकनम् । अत्र विशब्देन मुहुरवलोकितेऽपि तस्मिन् प्रेमस्वभावसुलभं परमोत्कलिकाकुलत्वं ध्वनितम् । तस्मिन् यः कामः । नाम इति प्रसिद्धौ । लोके काम इति नाम्ना प्रसिद्ध इत्यर्थः। यत्तदोनित्यसम्बन्धात् स कोऽपि अनि: र्वचनीयः परमात्मतत्त्ववद् अन्तरेवानुभूयमानः परमानन्दरूपस्तासां प्रेमा प्रेमैवेत्यर्थः । न तु विद्वद्वियेकवाधाकरः साधारणः कामा, अत एवोत्तम उत्कृष्टतमः, स्वतः सुखरूपस्यापि तस्य कामरूपताङ्गीकारे.. णैव तत्तत्केलिकदम्यनिदानतया परमचमत्काराकरत्वावाप्तः। तदुक्तं श्रीरूपगोस्वामिभिः-"तत्तत्कीडानिदानत्वाद्" इति। तथा च तन्त्र- "प्रेमेव गोपरामाणां काम इत्यगमत्प्रथाम्" इति । पुनरुत्तम इति विशेषणेनैवास्य प्रेम्णो लोकप्रसिद्धः सिद्धः साधरपि क्रमेण रस. रूपतया स्वदनीयपरमफलरूपत्वेन तथा निखिलरागरोगनिरसन. रसरूपतया सर्वथा सेव्यत्वं ध्वनितम् । ततस्त्वयापि सांसर्गिकहृदय- रुक्षुतारोगनिरासार्थमयमेव सततं सेव्य इति स्वशिष्यशिक्षणमनु ·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । १५8 घनिः । ततस्तस्मिन्नपथ्यमतिमतथ्यां सन्त्यजेति प्रत्यनुध्वनिः । इम- मेवार्य तन्नगरे कोरोक्तिविलासोऽपि ततभावत्वादीपन्मर्यादामेवा. बलम्न्य स्वान्तास्येन युक्तिविशेषमयेण भगवद्वचनेन तत्रत्यान सर्वदा शिक्षयति । यथा-'नामय्यावेशितधियाम्" इति । एवं मधुर- रतिसतोऽयं तयोर्विपर्यायः स्फुट एव ।।१०।। यत्र रविरेव चन्द्रः॥ यत्र रविरिति । स्पष्टायमेतत् ।। यथा कस्यचित्- "भोप्मग्रीष्म सन्तापशून्यरथ्यान्तरस्थयोः । अन्योन्यालापसुखिनो,नोश्चन्द्रायते रविः" ॥ इति । कदाचित्प्रयलतराऽपूर्वपूर्वानुरागरसरसितमनसोईरादपि फचि. दपि कदाचिदपि किञ्चिदपि कथमपि दर्शनमात्रमपि स्यादिति निर. न्तरमन्तरमिलपितयतोदिने एप निर्जनयनपीथिकायां यएच्च्या सहसा सस्तयोस्तयोः कान्ताकान्तयोः परस्पररसावलोकनपरे ललितायिशागे परस्परमास्वादयतः-मीमेति । अपि ! पश्य, पनकमालतोकमलदलकोमलकलेपरयोरप्यनयोर्यनो रपिः पृपादि- स्योऽपि चन्द्रायते शरच्चन्द्रतामाचरति । तीपातपोऽपि कौमुदीत्यं माप्त इति मायः। फीशयोः-मोमेति-मीप्मो भयानको यो प्रीप्म- सेन या सन्तापः परमामा तेन हेतुना गुन्या जनतायातायातरदिता पा रप्या प्रतोसो तस्या अन्तरंमायं तत्र स्थितयोः,मत पय सचकितं ससम्मममन्योन्यं परम्परं यः मासापा सम्मारामात्र सेनेय एपिनोः परमानन्दयतोः इगि मधुररनिरातोऽयं गयोः पुण्यतोडिंपर्यपः ॥ पापा- तपन्तु देवाहन कऽपि सन्नयः ममीपप गान्नां निजफान्नमनाम् ।

·प्रेमपत्तनम्
दिने स पापोऽपि तपार्कसम्भव-
स्तापोऽपि चन्द्रावलि !चन्द्रिकायते ॥१०॥
श्रीवृन्दावनशीतभानुना समं श्रीवृषभानुसुता मध्यंदिने मानु-
मत्सहस्रमानुसंसर्गसातचाकचिक्याधियं भानुसुता सफेत-
बमवलोकयतीति निजसखीमुखाग्निभृतं निशम्य सद्यःसमुदित-
मत्सरतया किश्चिद्विवर्णवदना धीरतया क्षणमा मौनमवलम्ब्य,
श्रहो धन्यास्ताः, वयन्त्वस्मिन् तीपातपे यहिः पदमप्यर्पयितुमनीशा
इति व्यजितेन निजसौकुमायणोपहसितस्वसखीसीकुमाया
चन्द्रावलि प्रति ललिता प्रगल्मस्वभावाऽपि वल्गुमिरेव पचनैः सा.
वाहित्यं किञ्चिदुदन्तकथनकैतवेन तदाक्षेपपुरस्सरं कान्ताकान्तयोः
पारस्परिकमनुरागातिशयं व्यअयति-तपन्त्यिति । हे चन्द्रायलि !
इति 'सादरं सम्बुद्धिः श्रास्तां तावद्वहिनिःसरणं सुकुमारीणा
चन्द्रावल्यादीनामातपश्रवणदर्शनमात्रेणैव मुखे वैवण्यं भवतीति
तस्या आक्षेपं व्यञ्जयति। शृणु, स प्रसिद्धः पापोऽपि विश्वजीवन-
शोषकत्वात् पापरूपोऽपि कान्तां सौन्दर्यनिधि मत्सखी राधिका
निजेन सहजसिद्धेन कान्तेन परमसुन्दरेण नायकेन नन्दनन्दनेन सह
दिने दिवसे सङ्गतां मिलितां समीक्ष्य दृष्ट्वा तपार्फसम्भवस्तपो निदा-
घस्तस्य योऽर्कस्तस्मात्सम्भवो यस्य स तथा, "उष्ण ऊष्मागम:
स्तपः" इत्यमर वचनात्, "तपेन वर्षा शरदा हिमागमः" इति माध.
'काव्योदाहरणाञ्च । तापोऽपि चन्द्रिकायते--कौमुदीवच्छीतलत्वमेवा:
चरतीत्यर्थः। एतेन निजसख्या भाग्यविशेष उक्तः । एवंप्रभावां तां
समीदय ये जन्तवस्तपन्ति, ते देवाग्निजदुर्दैवादेव तपन्तु, न तत्र
कोऽपि तदपराध इति पुनरपि प्रच्छन्नस्तदाक्षेपः। मम सख्यास्तु
प्रियसहमे निदाघातपोपि जोत्स्नारूपतां यातीति निजसखीप्रेमाति.
शयो व्यजितः । एवं मधुररतिकृतोऽयं रविचन्द्रमसोर्विपर्यासः
सम्यफ प्रस्फुट एय ॥१०॥

·का J . प्रेमसर्वस्वोपेतम् । यंत्र चन्द्र एव रविः । यथां कस्यचित्- "कुलाकीर्तिनीडाऽऽकुलितमतिरात्मानमधुना तिरोधातुं धत्ते नियतमयमकं दिनमणिः। कलङ्की मे प्रेयानिति मलिनतामेति नलिनी द्वितीयोऽभूदिन्दोरिति कुमुदवृन्दं विहसति॥"इति । मर्यादापुरुषोत्तमस्यापि सफलकल्याणगुणनिधेर्मधुरमेचकीय- 'स्वरूपान्तरत्वेनोद्रिक्तसीमासमुन्मूलनप्रयलप्रणयपरवशतया वैदेही- विरहधिह्वलस्य रावावपि सौमित्रणा समं तत्र तत्र तामेवा. न्येपमाणस्य विरहसन्तापकत्वेन पूर्ण रजनीकरमपि दिनकरमेवामि- मन्यमानस्येन्दुरेवायमिति पदन्तं 'सौमिर्षि मति श्रीरघुकुलतिल- फस्येयं प्रलापोतिः--कुलाकीर्तिरिति । वत्स ! लक्षण ! अयं नियतं निश्चितं दिनमणिरस्मत्पूर्वपूर्वजः सूर्य एव, न चन्द्रः, साक्षात्स. तापकारित्वात् । अङ्कन्तु आत्मानं तिरोधातुं मां कश्चिद्रपिरयमिति मा प्रत्यभिजानातु इत्यात्मानं स्वं तिरोधातुं गोपयितुमदमकमिय किमपि वस्तु धत्ते निजामारोपयतीत्यपि नियतं निश्चितमेव । एवमग्रेऽपि शेयम् । अत्र हेतुगर्भ विशेषणम्-कुलाकीर्तियोडाकुलित. मतिरिति । हीनपराक्रमस्य हतदारस्य दीनस्य मम सम्बन्धाद् या कुलस्य निजान्वयस्याकीर्तिस्तया या ब्रीडा तया आकुला व्याकुला' मतिर्यस्येति । तहिं नलिनी निमीलनं कथमिति तत्राह-मे मम प्रेयान् मियतमः पद्मयन्धुः कलवी जात इति नलिनी कमलिनी जातायेकत्वं लज्जया, निजवदनमदर्शयन्ती मलिनतामेति, न तु तस्थास्तन्नैसर्गिक निमीलन मिति भावः। तर्हि कैरयविकासःफयमिति तमाह-द्वितीयो. ऽभूदिति, पूर्वमेतत्पर्य्यन्तं मत्प्रियः 'कुमुदयन्धुरेय फलदीति प्रसिद्धः सम्पशातः। इदानीन्तु तस्मादिन्दोः सकाशाद् द्वितीयः कलङ्की , ·7 . प्रेमपत्तनम् अभूदिति कुमुदवृन्दं विहसति, "न दुःसं पञ्चमिः सह', इति न्यायात् । नायं तेषां स्वाभाविको विकास, इत्यत्र कुमुदपदेन कुत्सिता मुदो यस्येति समासेन परविपादसन्तोपतयां तन्मुदामति- कुत्सितत्वं व्यजितम्। एवमनुकूलनायकतया प्रख्यातस्य श्रीसीतापतेः दशरथराजकुमारस्य समससरतिशतोऽयं निशाकरदिवाकरयोवि. निमयः सम्यक स्फुट एव ॥ यथा वा कस्यचित्- "वत्स ! यत्सरसिंजस्य मुद्रणं चण्डरोचिरुदयेऽपि दृश्यते । नूनमन्न शतपत्रकानने , शीतदीधितिमुखी भविष्यति" ॥ इति॥ 'पूर्वपंथाचतारिकायां लिखितावस्था समुदितसकलफलानिधो 'निशीथे' निमीलितं. कमलबनमवलोक्य किश्चिदाशाभासाभ्यासित- 'मानसः श्रीजानकीजानिःस्वानुजमनुवदति-वत्सेति । हे वत्स ! इति वात्सल्यमयीयं सम्वुद्धिः सूर्य्यमपि चन्द्रं कथयतस्तस्य मुग्धत्यं व्यसः यति । पश्य, चण्डरोचिरुदये चण्डरोचिपः सूर्य्यस्योदयस्तस्मिन्नपि साक्षाद् मां संतापयतो निदाघसह उभानोरुदयेऽपि . सरसिजस्येति जातावेकवचन कमलानामित्यर्थः, मुद्रण निमोलनं दृश्यते-प्रत्यक्षमनुः भूयते । अने' घने नूनं निश्चितं शीतदीधितिमुखी चन्द्रमुखी सा मज्जीवनौषधिः सीता भविष्यतीति। अन शीतदीधितिपदं परिफरा: डुरेण तन्मुपस्यैव स्वसन्तापहारित्वं व्यञ्जयति। ततोऽत्रैवाभ्यां सम्यक्तदन्वेषण विधेयमिति भावः । अत्र व्यतिरेकोक्तिः पूर्ववदेव । एवं समसंसरतिकृतोऽयं निशाकरदिवाकरयोर्विनिमयः समीचीन- तया स्पष्ट एय॥ यत्रासन्त एवं सन्तः ॥ योति । स्पष्टार्थमेतत् ॥

·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । १६३ --- + यथा वा- अन्यत्र पीतगीता भयभीता विषयवासनावीताः । सन्तस्वदिपरोता हत्त सखि ! प्रेमपत्तने गीताः ॥१०२॥ अन्यत्रेति । दूरदेशाद्भाग्योदयेन सद्य धीवृन्दावने समागतया सेवितगीतासहस्रनामादिनिष्टसामान्यभकसमूहया प्रेमपद्धति मजानन्त्या साधकशान्तभक्तभक्तिमत्या कयापि साळ्या 'भाग्योदया- चन मिलितः कोऽपि युगलमाधुर्यामृतजीवातुक परिणतानन्यरसिक- भकः सादरं पृष्टः कथमनत्यवेराबानां गीतादिपु तथा परमादरा- भाव इति । ततः स तां सदयमाभाष्य विहस्य शनेरुपदिशति- चेति। अन्यत्र देशान्तरे 'पीतगीताः पोता सादर धुतभगवटुक्तोप- निपदः, भवभोताः संस्तेीतिभाजः, विषयवासनायीतास्तद्रहिताः, सर्व पय सन्तो वसन्ति, तत्सत्यमेव, परन्तु ते तथैवाधिकारिण 1 अत्र: त्यास्तु तविपरीता अनाघ्रांतगीतार्थाः, यतो गीतायां क्रमेण कर्म' भतिज्ञानमयमध्यायपटकत्रयं तत्र तत्रानन्यानामनधिकारात्। उधोक्तं श्रीभागवते- "तावकर्माणि कुतिन निर्विघेत यावता । मत्कथाश्रवणादौ वा यावच्छद्धानजायते ॥” इति । -अन्य 1 . तथा- . "तस्मान्मन्नक्तियुक्तस्य योगिनो वे, मदात्मनः । न शानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिह ।" इति । पुन.-"अन्याभिलाषिताशून्य ज्ञानवधिनावृतम् । आनुकूल्येन कृष्णानुशीलनं भक्तिरुत्तमाः॥" इत्युक्तलक्षणयां भकायधिशरिणोऽपत्या गीतोकायां साधन- भवायनधिकारिण पय, सिद्धदशायां साधनयोजनाभावात् । पुनर. प्रत्या भयादपि न यिभ्यति । यथोक श्रीरुदेण पार्वती मति पठे- ·प्रेमपत्तनम् । "नारायणपराः सर्वे न कुतश्चन बिभ्यति । स्वर्गापवर्गनरफेयपि तुल्यार्थदर्शिनः ॥" इति । यथा वा दशमे- ;"एवं नन्दादयो गोपाः कृष्णरामकथां मुदा । फुर्धन्तो रममाणाध नाविदन भववेदनाम् ॥".. इति शुकोक्तः तद्रागानुगामिनोऽपि तथैवेति भावः । तथाऽ. प्रत्यास्तु स्निग्धदेहाः सुवसनाः सुगन्धचन्दनाद्यालिप्ता एवं, न तु विषयवुझ्या तत्यागिनः । तदुक्तमेकादशे भक्तप्रवरेणोद्धवेन- • "त्ययोपभुक्तनग्गन्धयासोलकारचर्चिताः। उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां जयेमहि" ॥ इति । तस्मादबत्यानामेयं सिद्धान्तोत्तमपरिनिष्ठितानां परिपाटीमय- धार्य विचिकित्सां विमुञ्च, कृपया हे सखि.! इति सम्वुद्धिः अतिरह स्यस्यास्य सिद्धान्तस्योपदेशे हेतुः "संतां साप्तपदी मैत्रीत्युक्तः" । एवं भवितुं नवापि मनोरथश्चेद् श्रीवृन्दावने निवस, रसिकभक्ता- निष्कपटं भज, श्रीकालिन्दीसेवनं कुरु, तादृशत्वप्राप्ताधयमेवोप- चार. . "स्वभावविजयो भवेद्वदति वल्लभः श्रीहरेः” । इति श्रीयमुना, एके श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणरुक्तत्वात् । प्रेमपत्तने श्रीवजमण्डले । एवं रतिविशेषकृतोऽयं सदसतोर्विपर्यायः स्फुट एव ।।१०२॥ यत्राऽसतीत्वमेव सतीत्वम्॥ यत्राऽसतीत्वमिति । स्पष्टार्थमेतत् ॥ यथा वा- सन्ति रोगान्तरं हन्तुं संहितापथगामिनः । कृपणानुरागरोगेऽस्मिन्नसतीसङ्गमौषधम् ॥१०३॥ ।

·प्रेमसर्वस्वोपेतम् । गन्दगोकुलवसतिना केनापि गोपकिशोरेण कृतपरिग्रहां पितृभ्यां दत्तद्विरागमनां पत्या स्वभवनमुपनीतां विनीता रूपादि- गुणवती युवतीमस्माभिः सह सख्यं कुरु, इति श्रीकृष्णानुरागवतीभि- यहुशोऽभ्यर्थितामपि तास्वसतीवुया रचितताचनानादरां पति- ताम्मन्यां ताभिरुपेक्षितां पुनः कियदिनानन्तरं श्रीकृष्णचिल्लीचापच. चच्चारंचपलाऽपाद्गसायकनिर्मिनहृदयां पूर्वानुरागवती विरहता. पवती व्याधिविशेषवुद्ध्या गुरुजनै. कृतानन्तोपचार तदप्यलब्धोप. शमां सखेदां निशम्य तासां संसदः सरयेन तदवलोकनव्याजेन तस्याः समीपमागता काचिद् गोपयुवतिविरहविह्वला तां तापोप- शान्त्युपायं. शनैरुपदिशति-सन्तीति । संहितापथगामिनश्चरक सुश्रुता दिग्रन्थपद्धतिनियद्धनद्धाश्चिकित्सका रोगान्तरं हन्तुं सन्ति पहुशः। परन्तु हे सखि ! अस्मिन् कृष्णानुरागाभिधे महारोगे तु असतीनां स्वया असतीत्वेन अनाहतवचसामस्माकं सग एवौपधम् "सर्व वाक्यं सावधारणम्" इति न्यायात् । अन्ययोगव्यवच्छेदकोऽ यमेवकारः । नान्यदित्यर्थः । अतोऽसतोनामस्माकं संगं फुरु, तदेव श्रीकृष्णमाप्त्या तापोपशमोऽतः पूर्वमनाहतमपिमद्वचनमेवाधुनाप्याशु- कुरु इति भावः । एवं मधुररतिकृतोऽयमसतोसत्योर्विपर्ययः समो. चोनतया प्रस्फुट एव । नाधिकमा वितन्यते ॥१०३॥ यथा वा- केकिपक्षधरः कोऽयमालि यस्यानिचञ्चलम् । लोचनं मोचयति मां सतीव्रतपिशाचतः ॥१०॥ फेकीति अग्र सतोग्रतस्य पिशाचरूपणासतीत्वमेव सतीत्व- मिति घनिः ॥१०४॥ यत्र सतीत्वमेवाऽसतीत्वम् । यम सतीत्यमिति स्पष्टमेत ॥ करमहाम-इति पादान्तरम् ।

·प्रेमपत्तनम् यथा- "कृष्णानुरागार्तिलसन्मतीनां गोपीततीनामभिलक्ष्य भावम् । मतं सतां.सत्कृतसत्पतीना- महो सतीनामसतीत्वमेव ॥ इति । दक्षादिशापाश्याधिरदो लोकान् परिभ्रमन् कृष्णे प्रच्छन्न. परमानुरागवतीपु गोपयुवतीपु परमभक्तिमान् श्रीनारदः तासु सामान्यमतिमन्तं कमप्यविशुद्धबुद्धिं यहिर्मुखं साधिक्षेपमुप- दिशति-कृष्ण इति । कृपणे श्यामसुन्दरे योऽनुरागः प्रेमपरिणाम- स्तेन या आत्तिाकुलत्वं तया लसन्ती सतीमतिभ्योऽपि शोभमाना मतिर्यासाम्तासां गोपीततीनां गोपवधूश्रेणीनां भावं मनोविकार- विशेषमभिसारादिमनोरथमयमभिलक्ष्य । श्रहो-इत्याश्चयें। सती- नामरुन्धतीप्रभृतीनामसतीत्वमेव सतां भक्तोत्तमानां मतम, न तु स्वद्विधानामसतामित्याक्षेपो व्यअितः । कथंभूतानां सतीनाम्-सत्क- तसत्पतीनां सत्कृताः परमादृताः सन्तः सदाचारादिनिष्ठाः पतयो वशिष्ठादयो याभिस्तासाम् । यतः सत्यस्तु पाञ्चभौतिकशरीरवति सामान्यजीवे ‘पतिरेव हि नारीणां दैवतं परमं स्मृतम्" इत्यादि शास्त्रयलानरकपातभयेन यथाकथञ्चद्भगवन्मतिं विधाय प्रीत्या पातिप्रत्यं साधयन्ति । एतास्तु साक्षात् परब्रह्मणि श्रीकृष्णे स्वार सिकानुरागिण्यस्तदा त्यतैहिकामुष्मिकार्थाः समुचितं सतां मतम् , त्वद्विधानां मतमनुचितमिति ध्वनिः,. "मद्गुणश्रुतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये । मनोगतिरविच्छिन्नायथागङ्गाम्भसोऽम्बुधौ ॥ लक्षणं भक्तियोगस्य निर्गुणस्य ह्युदाहृदम्" । + 1 'अत एव सत्य इति ·प्रेमसर्वस्वोपेतम्। १६७ इति तृतीये श्रीकपिलदेवोतो, तथा- "त्वकश्मधुरोमनखकेशपिनद्धमन्त- 'मांसास्थिरतकृमिविटकफपित्तवातम् । जीवच्छवं भजति कान्तमतिर्विमूढा या ते पदाञ्जमकरन्दमजिवती स्त्री"। इति धीरुक्मिणीदेव्युक्तश्च । एवं मधुररतिकृतोऽयं तयोर्वि- पर्यायः स्फुट एव। पुनरत्र ग्रन्थान्ते व्यतिरेकोक्तिः सवय तदुभयवत्त्ववोधनायैव ॥ एवं यत्राऽकोतिरेव कोत्तिः, यत्र निग्रह एवानुग्रहः, यत्राक- यय एवं कवयः, यत्र शिष्या एव गुरवः, इत्यादीनि तथा तद्दाहर- यानि च। यथा- "नन्दकुमारेण समं ममास्तु मिथ्याभिशापोऽपि । इति पश्यति मुहुरवला भाद्रचतुर्थीकलानाथम् ॥" तथा- - "मृदुचरणारुणताडनदण्डः कृपयैव चण्डि ! मयि रसिके । प्रतिकूलता तयेयं व्यजितपरमानुकूलता जयति ॥" तथा- "विलोक्य कान्तं कथयन्तु कोविदाः ससंमदा हन्त मनस्तु मामकम् । यदय तवर्णयितुं समीहते गन्धर्थमनाति नदेव द्वयी ॥" तथा- "यचामामुपदेशाय भयता मामपितम्। जगद्गुरो! गुग्त्वं तन्मया ताभ्यः समर्पितम् ॥" पयं तम्मिनगरे रतिरता विषयेयाः सहमशः सन्लि कियन्तो लेपनोपाः । वं निवर्गनमात्रमिपस पनायिनेन । नदिग्दर्शन

·प्रेमपत्तनम्
मानलिखनन्तु रतिपर्यायस्य प्रेम्णो निसर्गकुटिलत्वकथनायैव ।
तदुकं श्रीरूपगोस्वामिचरणैः-
"अहेरिव गतिः प्रेम्णः स्वभावकुटिला भवेद् ।" इति ।
पवमेवाभिप्रेत्य प्रायः प्रेमवतो लक्षणमपि दुरूहमिति तैरेवोक्तम्-
"धन्यस्यायं नवः प्रेमा यस्योन्मीलति चेतसि ।
अन्तर्वाणिभिरप्यस्य मुद्रा सुष्टु सुदुर्गमा ॥” इति ।
तत एव यत्र स्तुतिरेव निन्दा इत्यादिकतिचित्प्रकरणाना-
मुदाहरणरूपं पधं विदग्धमाधवे प्रकटं तैरेवालेनि ।
यथा-
"स्तोत्रं यत्र तटस्थतां प्रकटयचित्तस्य धत्ते व्यथा
निन्दापि प्रमुदं प्रयच्छति परीहासश्रियं विभ्रती ।।
दोपेणा'गुरुतां गुणेन गुरुतां केनाप्यनातन्वती
प्रेम्णःस्वारसिकस्य कस्यचिदियं नैसर्गिकी प्रक्रिया॥” इति ।
अद्भुतेन मयोनीतमद्भुतं प्रेमपत्तनम् ।
प्रियः प्रविश्य प्रीणातु रतिः क्रीणतु मामिति ॥
द्रष्टुं तथा व्यष्टु मिदं मुधैव दुष्टा निकृष्टा न.निरोधनीयाः।
कष्ट न शिष्टानपि यत् सयष्टिर्वष्टि प्रवेष्टुं दुरदृष्ट एव ।।
सुवर्णसुमनोऽचिंतं सुखदचित्रपर्णाञ्चित
मनोशगुरुतागुणं मुखरवीरवित्रासनम् ।
शरासनमुमापतेरिव ममेदमत्यद्भुतं
सुविक्रमकृशेतरैरपि न पस्पृशे पुस्तकम् ॥
विशत भो रसवित्तमसत्तमाः प्रणयपत्तनमेतदनुत्तमम् ।
घचसि ते पिकताधिकता मते रसिकता यहते सिफतायते ॥
!-दोपेण क्षयिताम्-इति प्रचरितपुस्तकेऽस्ति पाठः।
२-विक्रीति प्रक्रिया-
-

·३
प्रेमसर्वखोपेतम् ।
संसृजन्तु समदृष्टयः स्रजं कुन्दकिंशुककदम्बचम्पकैः।
कोविदास्तु युगसगमोचितं दाम कर्तुमिह वामलोचनाः ॥
काचं मणि काञ्चनमेकसूत्रे गुम्फन्ति मन्दाः किमुतात्र चित्रम् ।
विरोधवित् पाणिनिरेक सूत्रे श्वानं युवानं मघवानमाह ।।
इति श्रीरसिकोत्तंसविरचितं प्रेमपत्तनं प्रेमसर्वस्वपूर्ण सम्पूर्णतामगात् ।
प्रेमदायै नमः श्रीवृपभानुकिशोप्य भूयो भूयो नमो नमः ।
शुभं भूयात् ।
समाप्तोऽयं ग्रन्थः
.
२२

·प्रेमपत्तनस्थश्लोकादीनामकारादिक्रमेण सूची पृ० पं० पृ० पं० ६ ७९ ४ ३६ ४८ ४ २ उ य आदाय धनमनल्पम् १४९ अगस्तम्भारम्भः ८६ २० आयातु पातु मथुरा० ९२ २१ अङ्गालकृतभूषणे आविरस्तु हृदि तापहृत् ३ १६ २ जत्रोपसष्टमिति ५६ ११ असामहो चरणरेणु० अधर्मधर्मादि ३९ इ अधुनैपोऽभिजिन्नाम ७६ १२ अनर्पितचरी चिरात् इति त्रिलोकेशपतेः १ इह न मम वयस्याः १२७ २३ अनल्पैरालेपैः शिशिर०१३३ अन्तर्गृहगताः काश्चित् १२९ १२ अन्यत्र पीतगीता १६३ २ | उद्गीर्णाद्भुतमाधुरी० अपरिकलितपूर्वः २ उलूसलाद्मपरि अलमातपैरनल्पैः १३० व्यवस्थितः अलं नतीनां नतिभिर्न ७२ ए अवेहि तमुपागतम् १५० १० | एकान्ते कान्त कान्तेति ७० असम्मुसालोकन० १०३ २३ एका भृकुटिमायध्य ५१ आसाद्य भङ्गमनया द्यूते ८३ ८. एके तमनुरन्धाना अस्यानल्पं अल्पतो एतस्मिन्नन्तरे विष्णुः ૨૨ एप ते देव ! देवानाम् ७६ दासभावात् अहो महीयान् महिमा २४ एपा घोरतमा सन्ध्या ७६ श्रा क आक्षेपचरणलवन ३७ १५ | कस्तूरिकाकुडकुमलेप०७३ ११ आदानपानलेपः १२१ ११ | कस्तृरिकापरतान० ६७ २३ ५९ ७ ६८ ७ ८ २ ·प्रेमपत्तनम् पृ० पं० पृ० पं० कदा बिम्बोष्टि १२क्वचित्पूजां विसरमार १५२ ४ कसान्मृदमदान्तात्मन् ५० ग काचिद् विपर्यग्धृतव- गुपरपि भुजगदीः स्त्रभूपणा ६ गुरुसदने नेदीयसि १०५ १२ कान्ते कासीति गृहनगरादि समस्तम् १५ १२ सालापाम् २ गृहीतार्थ दद्भिः ૨ कान्तः कान्त्यैव कुरुते ४५ २२ / गोकुलकुलजरतीनाम् ५२ कामं भवः स्ववृजिनैः ९५ २१ | गोविन्दप्रेक्षणाक्षेपि काश्चिदनन्त्यो १७. गोविन्दं गृहमानीय १५१ २२ का ख्याते किशोरकठिनां मति चल सखि! सत्वर- किंश्चिन्न वालयोक्तम् २०५ २२ किनस्तत्कथया गोप्यः ५१ मसुसमम् चिरं चकोरीकृत- कुररि! विलपसि त्वम् १२७ चारनेत्रा ૧૦૮ ૨૪ कुरु सकलमधर्म ३६ १२ कुलाकीर्तिबाडाऽऽकुः १६१ ३ कृतागसं तं प्ररुदन्तं जानन्त पव जानन्तु कृष्णरत्यया यो नय. त नानीहतो १८ | ततो ददशोपचने कृष्णानुरागातिलस तौफा विधृता भी १२९ मतीनाम् २ तथादमपि तचित्तो ११८ ह पोऽपश्यत गतिम् ६४ १३ / नदन्तु मे नाथ! म कृष्ण शरणपरिप्या २० तरि भाग्यमिद सणं सहप्पणामत्युष्णम ४७ १८ तपन्तु देयादत कोऽपि फेफिपक्षधरः कोऽयम् १६०. २० गोगहुनमाधुरी नममि प्रदीपकलिका १०१ २० २० ६ ७ सन्तवः ८ ·पृ० पं० दूतस्त्वयात्मलभने ४ २ २ प्रेमपत्तनस्थश्लोकादीनामकारादिक्रमेण सूची पृ० पं० तयेत्थमविरतपुरुष० १५१ १३ दानकलिकलौ ६ तस्मानन्दात्मजोऽयम् ४१ ७ दिया भ्रातः प्रवयसः ४३ १० तस्याऽधनस्य जन- ८१ १२ कस्य १४ १० दृश्यले पुरतो गता- तस्याः कुशलं जीवति १३३ २३ गतमेव १२१ वा नः कोर्त्तय भद्रम् ५७ २० देवर्पिभूतात्मनृणाम् ३२ १७ तावन्मनो मदीयम् ध तां श्रीसखी कनफ० ६८ १२ | धर्मो भवत्यधर्मोऽपि ३६ २१ तां स्तन्यकाम आसाद्य ५८ १८ । धारयन्त्यतिकृच्छ्रेण १२९ १६ तीवाद्युतिदीपितैः ९० १७ ध्यायन्तु ते सुखधिया ८६ तीवैस्तपोभिः स्वतनुं १३४ ११ तं मत्वात्मजमव्यक्तम् १५ १७ त्यता खध चर- नक्तं प्राक् पुनरम्बुवाह० ९९ पणाम्युजम् ३२ १४. नदधिविन्दुमितं मुपितं ६० त्यय्यैव जोर्णतां यातु ८२ ८ नन्वहं ते ह्यवरजा त्यस्पैवसुभग सुतराम् १३९ ३ दीना त्यामभिलपतो २ न पारयेऽहं निरवद्य- संयुजाम् ८१ २० न पारमेष्ठ्यं न महेन्द्र- दत्वा विदित्वा स्वसु- धिष्ण्यम् तानपि न मयोदितपूर्व वा १३६ २२ दयितान्तिके रहस्यपि १२७ १० नोतो मम निर्मिः दर्शनीयतममेय न यावदेष पर्वत २] नात्यन्तिकं विगणय- मृगाक्ष्याः त्यपि ९ दशशतशिरसम. ५२ १४ शिरसम् ११७ २२ नायेति परुपवचनम् २० ४४ ४ v ७६ - ·१७४ प्रेमपत्तनम् पृ० पं. नाहं विप्रोन च नरपतिः३४ १३ | प्रियः सोऽयं कृष्णः नाहं भक्षितवानम्ब! ४२ २ सहचरि! निवृत्ततरुपगीयमानात्५७ २/प्रेक्षावतोऽखिल जना निशम्य कृष्णाभिमुखं ११२ १९ | प्रेमावृतानि नितरार नृपमिव निजकान्त्या ६४ ६ मृतायितानि न्यरुन्धनुद्गलद्वाप्पम् १०८ ५ प्रेम्णा विशिष्टमुच्छिष्ट प्रौढप्रेममयं भाति य, पञ्चत्वं तनुरेतु भूत- निवहाः वाप्पव्याकुलिता- १३५ २१ पती रतनिधेः रुणम् पर्यवस्थितिरेव यत्र विभ्रद्वेणुं जटरपटयोः पश्यत्सु सत्तु प्रियम- भ प्यकस्मात् १११ १८ | भगवानपि गोविन्दः पश्यसि दिशि दिशि भाले विशाले रच- रहसि १२० १४ यन्तु सन्तः पश्यालि ! विप्यम् भिन्नवीरयलयोऽपि गुरयः ९२ - २ | भीपयतीच चचोभिः पिालामनुसतो मणि- भीमग्रीप्म सन्ताप० सही २१ भ्रमरगीतेऽपि एवं पितृभवनमाधिशमनम् १२ २३ विधानि पीतैरन्यसपीजनैरपि ८८ २३ म पुमान् समर्पयिप्पेऽस्याः ४६ १६ मतिरतियुयतिपनिषत् प्रणयमया दयितरुते १०६ २० मत्मा पिलुलिताल- प्रयाहरय मुनिःक्षणम् १२६ vo A प्रागपं पाएदयस्प ·पृ० पं० लतले माधुर्योको नाधुना १ ६ २ तालता प्रेमपत्तनस्थश्लोकादीनामकारादिका पृ० पं० मम कृष्णातटसन्ततः ५८ १० यत्र निन्दैव स्तुतिः १४० १८ मलयाचलविपपकम् १३१ १९ | यत्र परितःप्राकारमन० २० मा गर्वमुद्रह कपो- यत्र पुरपरिपालका २६ २१ १५४ २२ यत्र पुरुषा एव स्त्रियः ६७ २३ मोतर्मम कुमारोऽयम् ४० १२ यत्र प्रेमप्रणयस्नेहमान० २६ यत्र प्रेमभक्तिसिद्धान्त- २५ २३ वर्णनीयम् ६ यत्र मरणमेव जीवनम् १२९ मामागतस्य नेतुं मम ८८ १७ यत्र भीरुभावरुद्र० मां वीक्ष्य दयितपुरतो ८८ यत्र रविरेव चन्द्रः १५९ मां स्नेहयति किमुच्चैः ६९ २ यत्र राजनगरोपकरण० १६ १० मुकुन्दमुखमाधुरीम् ११० २० यत्र लौकिककवि- मुदा कराभ्यामति० ११३ १८ २१ १ मृगयुरिव कपीन्द्रम् ५१ यत्र वशीकृतदयिता १२ १५ मृदस्तु मेऽझं खनितम् १३५ यत्रवियोगपवसंयोगः१२० ११ मृदुं प्रियं प्राप्य यत्र विशालविद्रुम० ૨૨ मूल मुदा रतिपते यत्र विशिष्टाद्वैतपरि- मैवं विभोऽहति भवान् ४३ निष्ठिताः २५ १५ यत्र विस्मरणमेव स्मरणम् यत्पत्यपत्य० ३३ या धीरद्धयहास. यन चन्द्र पच रविः १६१ १ विशदसंझौ यत्र दुरदुराग्रह २७.२४ यन्न व्यय पर लाभः यन दृग्दर्शनवचनाभिज्ञ०२७ १८ यत्र शिखरमणिशफल० १९ यन धर्मकर्मकलाप० १६ यत्र शूरत्यमाघाहतो या नरपतिहिते. यत्र सकामत्वमेवा- यत्रनिगमेतिहासपुराण०१६ २२ म्कामत्व ६ २ २ २३ २ २४ ३ २७ ६ ·पृ० पं०. १५६ २४ पृ० पं० नाहं विप्रोन च नरपतिः ३४ १३ प्रियः सोऽयं कृष्णः नाहं भक्षितवानम्ब! ४२ २ सहपरि। निवृत्ततर्परुपगीयमानात्५७ २ | प्रेक्षावतोऽखिल जनान् १३ निशम्य कृष्णाभिमुखं ११२ १९ | प्रेमावृतानि नितराम- नृपमिव निजकान्त्या ६४ मृतायितानि १५४ न्यरुन्धनुद्गलद्वाप्पम् १०८ ५ / प्रेम्णा विशिष्टमुच्छिष्टम् ४७ १३ प्रौढप्रेममयं भाति प ७७ २१ घ २ १४ ११४ १६ पञ्चत्वं तनुरेतु भूत- वाप्पव्याकुलिता- निवहार १३५ २१ १२६ रुणम् पती रत्तनिधेः पर्यङ्कस्थितिरेव यत्र विभ्रद्वेणं जठरपटयोः ४६ २२ पश्यत्सु सत्सु प्रियम- प्यकस्मात् १११ १८ भगवानपि गोविन्दः ११९ १३ पश्यसि दिशि दिशि भाले विशाले रच. रहसि १२० यन्तु सन्तः पश्यालि ! विप्वम् भिन्नवीरवलयोऽपि गुरवः २ भीपयतीय वचोभिः १०५ पिकलामनुस्तो मणि भीमग्रीष्म सन्ताप० १५९ सही २१ | भ्रमरगीतेऽपि एवं पितृभवनमाधिशमनम् १२ २३ विधानि पीतैरत्यसीजनैरपि ८८ २३ पुत्रान्समर्पयिष्येऽस्याः ४६ १६ | मतिरतियुयतिपतिर्यस्० ९ मणयमया दयितस्ते १०६ मत्सी बिटुलिताल. प्रत्याहत्यमुनिःक्षणम् १२६ फभूपाम् १२५ २३ मागयं परदेयस्य ४१ ५/ मधुरिपुरदमिति १८ . ७० १२६ २३ ४ २० ७ ·प्रेमपत्तनम् पृ० पं० पृ० पं० - ८० यत्र सतीत्वमेवा. या निर्वृत्तिस्तनुभृताम् ८५ सतीत्वम् १६५ २४ | यावकमम्बुजसुपदां ६२ १३ यत्र सद्मशिखरोपरि २३ १३ | यावत्कुलबतं हन्तुम् ५३ १० यत्र सहःसहस्य- याहि माधव! संशावेव २५ याहि केशव! ५२ यत्रसंयोग एव वियोगः१२७ ३ / यः पश्यन्ति मियं स्वप्ने ११९ २४ यत्र स्तुतिरेव निन्दा १३९ १ | येनेहशीं गतिमसौ २० यत्रागर्वत्वमेव येषां मनो निमग्नम् ११७ सगर्वत्वम् १५४ १९ | यो गुअन्मुरलीमञ्ज० १५८ २ यत्रानिद्रत्वमेव योगे प्रियाचित्तवृत्तिः १२८ २३ सनिद्रत्वम् १ र यत्रानुरागरस- रञ्जितमनसः रचितरूक्षिमसम्मृत- २४ ६ यत्रान्तनगरं यावक० २२ १६ चक्षुषो यत्रान्तर्वहिरन्तः रभसादभिसर्नु २२ २४ मुद्यतानाम् १०१ २ यत्राऽयाहव एव राधे मैं हूँ मोहिता सहस्त्रबाहयः ११३ यत्राभिमताऽमचुर- प्रचार २५ यत्रासतीत्वमेव लभन्ते विभ्रमं सर्वाः १२८ २० सतीत्वम् १६४ २० / लिखन्ति भुजभूलयोर्न ३५ १७ यत्रासन्त एव सन्तः १६२ २५/लिप्तैयाहं मृगमदरसैः ७१ यदनुचरिनलीलाकर्ण० ५१ १३ ) लिम्पन्त्यः प्रमृजन्त्यो- यदि मधुमथन ! ऽन्याः यद्यप्यसौ पाचंगतो ५७ १० लीलालङ्कृतकानन- यॉम्युजाक्ष ! तव ३४ श्चिरमसौ ६० ७ पोहि सूत्रे २० ७ ५३ १३ ·प्रेमपत्तनस्यश्लोकादीनामकारादिक्रमेण सूची पृ०' पं० पृ० पं० ९ ९ विशदं प्रतिवेशि! व पथोजमणि १४० वत्स यत्सरसिजस्य वेण एव समभूदथ वेणुः ३९ २१ मुद्रणम् १६२ ८ वैमानिकाः सललना० ८४ १९ वदने नववीटिका- श नुरागः ६२ ९ शिखिपिच्छगोपमोले १४७ बनमाला भजमानैः १० शिरस्तु सन्तो ददति वयन्तु न वितृप्यामः स्वकीयम् १३९ २० वलयविभूपितमेव शृङ्ग्यग्निदंष्ट्रयहिजल० ७७ करदयम् ६२ १९ शृण्वन्तु सरयः वल्लभरुद्धगते सुखमेकमद्य ९३ २५ रधिकानन० १०४ २२ श्रीकृष्ण! तव लावण्यम् ५८ यसन्तकाले विसलद् श्रीर्यत्पदाम्बुजरजः रसाले १४२ चासोभिः पीतकौशेयैः १०८ १७ विक्रम्यैनं मृये हत्या ७६ १४ सद्गमय्य प्रियां कृत्वा १०२ १२ ससि! मम शिरोऽस्य १०७ विपदः मन्तु नः २० सरयः सहायतां यात १४२ १५ विदूरे केयूरं कुर २ सजातकोपः स्फुरितो ५९ विधुतविषयलेशान २२ मतामयं सारभृतां १८ विलोक्य कान्तो सद्भिः सक्रियया सेन्यः ४८ विकमन्ति सण्यः ११२, १२ / सन्तिरोगान्तरं हन्तुम् १६४ २३ विधृतमायनदण्डम. तदुदन्तम् मुञ्चनः ३२ सर्वधर्मान् परित्यज्य विशझमस्याः पियतः म्यनिर्जयात् १४ । म मियो दर्शयन्तः ९ सन्त्यज समि! ६० ४ ६ ८ ८३ ·प्रेमपत्तनम् पृ० पं० द ७ पृ० पं० साधयति बहुधा मम १३० २४ स्फुरति स एव हि सारथ्यपारिपदसेवन० ९७ स्मरगरलखण्डन साहजिकरूपवत्या मम १४६ सिञ्चाङ्ग नस्त्वद्धरा ८ | स्मेरा भीत्रयपरि- सुखदा कदापि तस्मिन् ९४ १४ चिताम् १०३ सुखं मुखाम्भोजमधूनि स्वागतं वो महाभागाः ४२ १६ साधवः १०९ २२ सुगन्धतैलतप्तोदैः ह ४० सुभग ! नवनवो. हरिमुद्दिशते रजोभरः ९८ २० धन्माधुरीभिः ९ हसति हशा वदति सुभग सुमानयतीनाम् १०६ मृपा १०४ ११ सुमतिसुताऽपि विनीता १५ ५ | हस्तोदरे विनिहितैक- सुमुखि! शिरसि नीताः१४८ कपोल० ११८ १४ स्थाने मानेन हे कृष्ण! १४६ ९ हृदि भुवि रतिवीजम् १५३ १९ स्थितिमिह ललिता ते १२१ २१ हप्यञ्चकोरनयनस्य २० स्नेहाम्धीनां सुषमा- हे देव ! दयित! १२३ २५ निधीनाम् ८ हैमं हेमगुणस्यूतम् ६४ ३ ६ २ ----- ·प्रेमपत्तनटीकायां प्रसङ्गादुद्धृतानां श्लोकादीना- मकारादिक्रमेण सूची ९ २ K २ ४ पृ० पं० पृ० पं० उष्ण ऊप्मागमस्तपः १६० १८ नग्निपुत्रा महात्मानः ३१ ऋ अद्भुतेन मयोनीतम् १६८ १४ ऋग्यजुःमामाथ- अधिक्षेपापमानादेः स्यान् यधीराः परपाययः १२५ ए अन्नाटणं यहिोरम् २१ , एकोनविंशेविंशतिमे अन्यामिलपिताशुन्यम् १३४ १८ एते चांशफलाः पुंसः अभूतनगावे चिः १३४ १९ एवं नन्दादयो गोपाः १६४ अभूत् फंगरिपोर्नेप्रम् १४ १६ क आलं भूपणपर्याप्ति० २० यदरिय गतिःप्रेम्णः १६८ फशिन् म्मरति नः ३ फनिष्टज्येष्टरूपत्यान् श्रा कमपि पृथगनुः भारमनाम गुरोनाम फरायिय नगरस्य गामाम विरोधम्य पार्यतातर्फ विचारव्यप्र०१८ २० माधिरय प्रेयमीमम्य फययःप्रयोगशरणाः १४५ २२ फामलोमदम्भमदानृनम ३६ गुपधमानीफिरः कः ११६ १३ बालासमयमारगु- फ्यम १२४ उहाम्गे गुग्ने पीराः १२. २४ मिभिमपोसनमन. उदियमामा म धाम १४४ गुदिप २४ .. २ ·प्रेमपत्तनम् ७ ग पृ० .पं० पृ० पं० कृष्णवर्ण विपा कृष्णम् ७ १९) तस्मान्मभक्तियुक्तस्य ७८ ११ कृष्णस्य प्रेयसीवर्ग २९ १८ | तावत् कर्माणि कुर्वीत १६३ १६ कृष्णे स्वधामोपगते ४ | प्रैगुण्यविषया वेदाः क सा निरङ्कुशलपा ९ / त्यागी भिमानी कुशलो रतेषु गगनतलादवनितलम् ११ ७) त्वकश्मश्रुरोमनख- गण्डं गण्डे सन्धत्याः ४८ केश गुरुरपि गौरवचर्यया १३८ २५ त्वत्कथामृतपाथाधौ ७८ त्वत्साक्षात्करणालाद० ७८ घण्टालं साधुवादैः त्वद्वचः श्रोतुकामेन ३८ २५ त्वयोपभुक्तनग्गन्ध० १६४ २ २० २० ९ ३ ८ ५ चथरागः प्रथमं चित्तासङ्गः दाडिमीवीजसहाशम् २० जगद्गुरुं सात्वतशास्त्र. १८ दिविभूमौ च ते राजन् १४५ जेण विणा ण विजिजई १५ दुर्भगेदमयाचत दूरे लग्नं प्रेमफलम् तत्तत्कोडानिदानत्वात् १५८ २१ दृश्यसेपुरतो गतागतमेव ३ देवः सेव्यतया यथा तत्रातिशुशुभे ताभिः देवा भक्तोप्सितप्रदाः दैन्यं यदि प्रेयसि ४३ तपेन वा शरदा द्रष्टुं तथा व्यष्टुमिदम् १६८ हिमागमः घ तमत्रागतमेव जानीत ९३ तमालपप्रतिलफ- धनुद्धितीयः ककु- चित्रपाणि भश्चतन्त्रः तरुणीस्तन पव दीप्यते ५ ४ | धन्यस्यायं नयः प्रेमा १६८ तद् यत् किञ्चोमिति ७ . ६ ·टोकाश्लोकाटीनामकारादिक्रमेण सूची पृ०° पं० ब २० २५ ३ पृ० पं०। धीरा तु यक्ति व प्रतियात ततो गृहान् ३८ २२ क्रोक्त्या १२४ प्रसक्तधी स्वात्मजयो०४३ १३ धीराधोरातु वक्रोक्तया १२४ १७ | प्रात पङ्कजकुड्मल० २२ प्रेक्षोपलन्धिश्चित्सवित् १३ २० न प्रेमैव गोपरामाणाम् १५८ २२ नन्दकुमारेण समं समास्तु १२ न पीतममृतं मया २३ ११ १२ / वहिर्मुखाना सङ्गेन न मग्यावेशितधियाम् १५६ २१ | बहु वार्यते यत पलु ५० नामचिन्तामणि कृष्ण १७ १९ ब्रह्मानन्दो भवेदेष नारायणपरा सर्ने १ निकुरम्य कदम्बकम् निजेटधनमन्त्रा भक्ति प्रवर्तिता दिप्ट्या चमानान् नित्यो नमित्तिकश्चैव भर्तु शुश्रूपणम् निभृतमरन्मनोक्ष० भाले विशारता नेवाभ्यसेवाहन शास्त्रान् १९ स्त्रीणाम् भूतपूर्वे चरट पतिरेव हि नारीणाम् १६६ परोक्षवादास्पय २४. परोक्षम पदयति दिशि दिशि पाप्रापापविचारणं न २० महणश्रुतिमात्रेण १ मधुप फितवन्धो २. मन्ये भय प्रायो १४२ पौधे तैपसदम्या ६ मानचित्तसमुन्नति १४६ २१ भगवान ब्रह्म कात्र]न १९ ४ २ ६ ११५ . ८ प भूभृत्त्वभीत्येवो दीच्या १२ ३ ३. ८ पुत्रान् समर्पयिष्ये पुरा महर्षय सर्य २८ ·प्रेमपत्तनम् . पृ० पं० १० ९ य पृ० पं० माप्रेमपूरं विशवा शिरः ११ २० रसेनोत्कृप्यते कृष्ण मार्गशी सहा मार्गः २५ ५ रसे सारश्चमत्कारः मिथ्यातर्कसुकर्क- राधाकृष्णप्रणय- शेरितमहा विकृति मृदुचरणारुण- राधासङ्गे यदा भाति ताडनदण्डः १६७ १५ राधे माधवि ! माधव- प्रियतमे। रिरंसां सुप्छु कुर्वन् ३१ १० यञ्च वजन्त्यनि- मिपा० व यजमानपञ्चमा इडाम् १७ १० | चनं मे देहरूपकम् ३६ १७ यत्तासामुपदेशाय १६७ २३ वयं हरे मझुनिकुञ्ज यत्र यन भगवान- कोलिक १४५ १४ वतरति २३ २३ वर्तमानसामीप्ये- यदा यदानुगृहति वर्तमानवद्वा ६ यदैवमेतेन विवेक- वार्ता प्रवृतिवृत्तान्तः हेतिना १५ | विद्रावयति ह निद्राम् १४ यस्य यत्सद्गतिः पुंसो १२२ १८ विलोक्य कान्तं- येन त्ययि चरणा- कवयन्तु कोविदाः १६७ १८ म्बुजकोशगन्धम् १४५ विशत भो रस. ये यथा मां प्रपद्यन्ते वित्तम० ये या भगवता प्रोक्ताः ३५ १४ विपद्रीच्येय वाग्वेदा १२ विस्थापनं सस्य च रतिनिसर्गाप्णप्रयल० ११८ मीभगः रतिमत्वमेय विरलम् १३ २२ विहाय फल्पद्रुमहो १४५ १६ । व्यतिरको विशेषश्येत् ५ ४० ८ ८ ५ ६ ५ रनिरनिशनिसगो० १ ·टीकाश्लोकादीनामकारादिकमेण सूची पृ० पं० पृ० पं० ६ ५ २ ६ सदा समासादित दक्षिणौका रान्दब्रह्म परब्रह्म २२ सरूपयोभिन्नयोर्वा १२४ शबलत्यन्तु १२४ ११ सर्ववाक्यं सावधारणम्९८ ११ शास्त्रेप्वियानेय १८ १० साङ्केत्यं पारिहास्यं वा १७ शृङ्गारसारसर्वसम् सिंहस्कन्धं मधुरमधुर० ८ शृङ्गारः शुचिरुज्ज्वलः ३ सुता मे यदि जायरन् ४३ १७ शृङ्गारः सखि मूर्ति- सुपर्वाणः सुमनसः मानिव २ सुवर्णसुमनोर्चितम् १६८ १८ ध्रुतयः पलालकल्पाः सोऽनृतादतिविद्वलः श्रुतिमुनिमतसत्याः १४ २ स्तोत्रं यत्र तटस्थताम् १६७ १० श्रेयान् स्वधर्मों स्त्रीमुखं सर्वदा शुचि ५० विगुणः ३३ १५ स्यात्तपस्यःफाल्गुनिकः २६ स्वभावविजयोभयेत् १६४ १७ सतां साप्तपदी मैत्री १६४ १३ स्वस्थादेवापमानेऽपि १३ १४ सत्यं पुष्पफलं विद्यात् ४६ ७ स्वस्थे चित्ते बुद्धयः १३६ १३ ·शुद्धिपत्रम् पृष्ठे पनौ २५ २६ ३ ૨૨ २३ २६ ८ २८ २९ अगुद्धम् पुनस्तेनव यत यथेत्यव्ययादनन्तरं शातये [प्रोक्तम् ] विणा चिजिजई "परिरम्भिताकरित विकटाकपाटपटली कान्तविषयककया "न मस्कृताः गुरुतर नुतानता "भिमाभ्यम् कामना गन्धवत्तया योग प्रभावेण प्रस्त मनुमरामः ऽथपतेत् यत्र फाऽभद्र' यत नृत्यनयो! नवरमम मपपयिष्ये मादर मंगलपिनम् शुद्धम् पुनस्तेनैव वत यथा वेत्यव्ययादनन्तरं मायते? विणा ण विजिजई "परिरम्भिताङ्कुरित चिकटा कपाटपटली कान्तविपयिकया नमस्कृताः गुरुतर नुता नताः .."भिमाभ्याम् "कामनागन्धयत्तया योगप्रभावेण प्रतमनुसरामः ऽथ पतेन् यत्रफ याऽभद्र युन नृत्यङ्गयो नवरमा! समर्पयिप्ये मादरं मम्मलपिताम् २९ ३० ३ ३ .. ३१ ३१ ३२ ૨૨ २० २१ ४३ १६ ·प्रेमपत्तनम् पृणे पड़ी ६७ २० ८ अशुद्धम् शुद्धम् वियागाधि वियोगाधि मारचय मा रचय निरूपमो निरुपमो अश्रतचरः अश्रुतचरः निपेद्धम् निषेद्धम् असाद्य आसाथ वृतम वृत्तम् "मातन्वन् मम "मातन्वन्मम मानतो माननतो आर्तियन्ति भातिमन्ति राधावास गृहे राधाऽऽवासगृहे सर्वविस्मारकान्यासवानि सर्वविस्मारकाण्यासवानि ...भीतो लजया .."भीतोऽलजया यदाय आदाय घुदाहृदम् खुदाहृतम् ८९ १०२ १०४ ५ २ १२० ૧૨૮ २ २४ ·. अच्युतग्रन्थमालायां प्रकाशमुपगतानां पुस्तकानां सूचीपत्रम् (क) विभाग १. भगवन्नाम कौमुदी-भगवन्नाममहिमप्रतिपादकमनुपमं पुस्त- कम् ]मीमांसापारावारपारीणेन श्रीलक्ष्मीधर- विदुपा विरचिता, मीमांसाधुरीणानन्तदेव- निर्मितया प्रकाशाख्यव्याख्यया समेता। पृ० सं० १५०, मूल्यम्-१० आणकाः २. भगवद्भक्तिरसायनम-भत्तो सामान्येन विशेषेण च सोपपत्तिकं सपरिकर स्वरूपप्रतिपादकमनुत्तमं पुस्तकम्, भकयराणामतीवोपयोगि भृशमुपादेयञ्च ] आचार्यवरमधुसूदनसरखतीरचितम्, आ- चार्यवरदामोदरलालगोस्वामिभिः दितम् । पृ० सं० १८०, मु०-१२ आ० ३. शुरुवसूत्रम फात्यायनश्रौतसूत्रपरिशिष्टरूपम् । महर्षिश्रीकात्यायनप्रणीतम् । घेदाचार्यथी- विद्याधरशर्मविरचितया सरलया वृत्या- समेतम् । तैरेव सम्पादितम् । पृ० सं०६०, मू--४ मा० ४. कात्यायनश्रौतसूत्रम्-मन दर्शपूर्णमासापारम्य अश्वमेध. पितृमेधान्ता: फियन्तो यागाः सविधान निरूपिताः] महर्पिधीकात्यायनप्रणीतम् । घेदाचार्यधीविद्याधरशम्मपिरचितया स. सम्पा- ·प्रेमपत्तनम् रलया वृत्त्या समेतम् । तैरेव सम्पादि- तम् । विपुलाकाराणि १००० पृष्ठानि, ५. प्रत्यक्तत्वचिन्तामणिः-(१ मो भागः) [शाङ्करभाप्यानुसारी वेदान्तस्य सुसरलः पद्यमयो ग्रन्थः] श्री- सदानन्दव्यासविरचितः, खोपशवप्र- भाख्यव्याख्यसहितः। साहित्याचार्यश्री- कृष्णपन्तशास्त्रिणा सम्पादितः पृ० ३४०, मू०-२० ६. भक्तिरसामृतसिन्धुः-भक्तिरसपरिपूर्णेऽयं ग्रन्थो नूनं पीयूष- सिन्धुरेव ] श्रीरूपगोस्वामिप्रणीतः । श्री. जीवगोखामिशतदुर्गमसंगमनीटीकोपेतः । आचार्यवरगोस्वामिदामोदरलालशास्त्रिभिः- सम्पादितः। पृ० ६२५, मू०-३ रू. ७. प्रत्यक्तत्वचिन्तामणिः -[२यो भागः] पृ० ४५०, मू०-२ रू०४ आव ८. तिथ्य-तिथिनिर्णयपरोऽपूर्वः प्रामाणिको ग्रन्थः ] थीदिया- फरविरचितः । साहित्याचार्यश्रीकृष्ण- पन्तशास्त्रिणा संपादितः । पृ० ३४०, मू०-१२०८ आ० ६. परमार्थसार:-[भदैतवेदान्तस्यातिप्राचीनं पुस्तकम् ] थीमद्भ- गवत्पतलिप्रणीतः। श्रीराघवानन्दविरचि. तवियणेन न्यायव्याकरणाचार्यश्रीसूर्यनारा- यणगुलविरचिया टिप्पण्या समेतः । तैरेव सम्पादितः । पृ० ११०, मू०-६ आ० १०. प्रेमपत्तनम्:-[कृष्णभक्तिपरिप्लुतं चैतन्यसम्प्रदायस्य फिमप्य- ·अच्युतग्रन्थमालायां प्रकाशमुपगतानां पुस्तकानां सूचीपत्रम् १८९ पूर्व ग्रन्थरतम् ] श्रीरसिकोत्तंसविरचितं. खोपशव्याख्यानेनोल्लसितम् । साहित्याचार्य श्रीकृष्णपन्तशास्त्रिया सम्पादितम् ।पृ०२३० (ख) विभागे १.खएडनखण्डखायम्-"धीरायथोक्तमपि कारवदेतदुक्का,लोकेषु दिग्विजयकौतुकमातनभ्यम्" इत्यादिग्रन्थ- कारप्रतिशयैव तन्महिमा प्रतीयते, वेदान्त- अन्थेप्चत्युच्च कोटिमाटीकतेऽयं ग्रन्थः।] भौकषितार्किकसार्वभौमश्रीहर्पप्रणीतम् । पण्डितमवरश्रीचण्डीप्रसादशुक्लतभापानु - वादसहितम्। विपुलाकाराणि ४२५ पृ०, मू०-२८० १२ आ० २. काशीकेदारमाहात्म्यम् ब्रह्मवैवर्तपुराणान्तर्गतम्, शियभक्ता- नामतीयोपयोगि ] साहित्यरजनधीविज- यानन्दत्रिपाठिविरचितभावानुवादेन सहि- तम् । साहित्याचार्यश्रीकृष्णपन्तशास्त्रिणा सम्पादितम् । पृ०२६+६०४, मू०-२७०८ था० ३. सिद्धान्तविन्दुः-अद्वैतवेदान्तस्य प्रमेययष्टुलमत्युत्तमं प्रन्थ- रत्नम्] भाचार्यप्रवरमधुसूदनसरस्वती- प्रणीतः। भाषानुपादन विभूषितः । हित्याचार्यधोरणपन्तशारिरणा संपादितः। ५० २५+२४८+६, मू०-१९०६ या० ४. मकरणपश्चफम्न आचार्यप्रपररादरपादप्रणीतानामारमयोध- प्रौदानुभूतिलघुवारसितत्योपदेशापपेक्षा- सा- ·८ प्रेमपत्तनम् नुभूतीनां पञ्चप्रकरणानां संग्रहरूपम्, वेदान्त- पदार्थजिज्ञासूनामतीवोपयोगि।] भाषानुवा- देन विभूपितम् । साहित्याचार्यश्रीकृष्णपन्त- शास्त्रिणा सम्पादितम् । पृ० १९०, -८आ० मुद्रणावस्थायां विद्यमाना ग्रन्थाः- (क) विभागे १. पसन्दर्भ: -विविधटीकाभिरूपेतः। (ख) विभागे २. भक्तिरसायनम्-भाषानुवादयुतम् । प्राप्तिस्थानम्-(१) अच्युतग्रन्थमाला कार्यालय, काशी (२) गीताप्रेस, गोरखपुर । मु०- अयुतप्रन्थमालापाः स्यापिनाम्यः सबै मन्याः प्रतिरूप्य चतुराणकपूनेन मूल्येन दारयन्ते ।