·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः ।
ग्रन्थाङ्कः ८४
वे० • शा० सं० रा. अयंकरोपाह्ववासुदेवशास्त्रिप्रणीतः
अद्वैतामोदः
एतत्पुस्तकम्
हरि नारायण आपटे
इत्यनेन
पुण्याख्यपत्तने
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा
प्रकाशितम्।
शालिवाहनशकाब्दाः १८४०
विस्ताब्दाः १९१८
( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः)
मूल्यं रूपकद्वयम् (२)।

·No text on this page.

·- Ankur and विज्ञप्तिः। Lab परमकारुणिको भगवान्परमेश्वरः स्वस्वकर्मानुगुण्येन सुखदुःखभाजः संसा राम्बुधौ निमग्नाञ्जनानुदिधीर्षुरनेका विद्या प्रवर्तयामास । ईशानः सर्वविद्या- नामिति श्रुतेः । विद्यासु च प्रतिविद्यं प्रतिपाद्यविषयभेदेन यद्यप्यापालतः कासु- चिद्विरोधो भासते तथाऽप्यधिकारिभेदेन स निवारणीयः। तथा च तत्तद्विद्या- स्तुतिस्तत्तदधिकारिप्रवृत्तये । कस्याश्चित्वचिदृश्यमाना निन्दाऽपि च तदनधिका- रिणस्तत्राप्रवृत्तये । नैतावता कस्या अपि विद्याया अप्रामाण्यमाशङ्कनीयम् । नास्त्यकृतः कृतेनेति कर्मनिन्दाया अप्येतदेव तात्पर्यम् । अत एव निन्दितमपि कर्म कुरु कमैव तस्मात्त्वमित्येवमर्जुनाय तस्याधिकारमालक्ष्य भगवतोपदिश्यते । अधिकारी चानुभूततत्पूर्वावस्थः । यथा कुतचौलसंस्कार उपनयनेऽधिकारी। अनधिकारी च द्विविधः अननुभूततत्पूर्वावस्था, अनुभूततदवस्थश्च । यथाऽकृत- चोलः कृतोपनयनश्वोपनयनेऽनधिकारी । तत्र द्वितीयमनधिकारिणं प्रति पुन- स्तत्राप्रवृत्तये विशेषतो निन्दोपयुज्यते । विद्याश्च यद्यपि ' अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । धर्मशास्त्र पुराणं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश' इति विष्णु- पुराणे चतुर्दश प्रतिपादितास्तथाऽपि मुख्यतो वैविध्यमेव दृश्यते । द्वे विद्ये वेदि- तव्ये परा चैवापरा चेति श्रुतेः । तत्र ऋग्वेदो यजुर्वेद इत्यादिनाऽपरी प्रय अथ परा. यथा तदक्षस्मधिगन्यते' इति परा विद्या प्रदर्शिता । परविद्याप्रा- शस्त्यं च परशब्देनत्र सूच्यते । इयं परविद्यैव ब्रह्मप्राप्तिरूपपरमपुरुषार्थसाधन- वादितराभ्यः प्रशस्ततरा । मुण्डकोपनिपदि चाथ परेत्युपक्रन्य परविद्यास्वरूप- प्रदर्शनात्मागेव यया तदक्षरमधिगम्यत इत्यादिना ब्रह्मप्राप्तिरूपं फलं प्रतिपादि- तम् । जो विदितफलमहत्त्वस्य स्वरूपालोचने सविशेष प्रवृत्तिभवेदिति । माता- पितृसहस्रेभ्योऽप्यधिकवात्सल्येनेयं श्रुतिः परविद्यायां जनान्प्ररोचयाले लत्रेति-- वारयन्तीति । रामानुजाचार्यास्तु ज्ञानोत्तरमुपासनायाः कर्तव्यतां ब्रुवते । अन- योदर्शनयोर्मुख्यं वैलक्षण्यं चैकत्र मायावादाश्रयणमपरत्र तदनङ्गीकारः । अत्र च कतरद्ग्राह्य कतरन्नेति संदिहानो यावत्तत्त्वबुभुत्सुरभूवं तावदेव पुरः स्फुरन्त्या मोक्षप्राप्तये च कर्तव्यलेशस्यापि नावसर इति पदर्शयन्या नास्त्यकृतः कृतेनेनि - श्रुत्यैव संबोधितो यत्प्रपश्वस्य परमार्थत्वे तन्निवृत्तये किंचित्कर्तव्यमवश्यमापतितं भवेदतस्तस्यापारमार्थ्यमेवेति । तच मायावादमन्तरेण वचमिति मायाव स्यै iverse COM ---- . KUnde Mantra area od-मर KIEmanumantuRUMAJPATI ·विज्ञप्तिः ज्यायस्त्वं श्रुत्यभिप्रेतमाकलयतः कथमयं लोकानां भ्रमो दूरी भवेदिति चिन्तया च पुरस्कृतस्य मे मानसमद्वैतामोदग्रथने प्रावर्तत् । मतेस्तीक्ष्णतरतावैकल्येन च किंचित्परावृत्तमप्यन्तरुबुद्धया श्रीमच्छंकराचार्यचरणप्रेरणया पुनरुत्साहाधि- क्येन संप्रवृत्तमासीत् । त एवाऽऽचार्यचरणाः सद्गुरुकृपा चात्र साहाय्यकं दास्य- न्तीति श्रद्धां बद्ध्वाऽस्मिन्कर्मणि कृतपदविन्यासं दुस्तराम्बुधावन्तराऽन्तरा निम- जदपि श्रद्धातरणिसमारूढं कथं कथमपि पारमगात् । यैश्चाऽऽचार्यचरणैरेतत्कार्य संपादितं च एव चात्र प्रेक्षावत्प्रवृत्ति संपादयन्तु । यथा यथा चाद्वैतिनां दर्शन- मनूद्य तत्खण्डने प्रयत्नः श्रीभाष्यकृतां दृश्यते तथा तथा तदनुसारेणैव तदुद्धा- रार्थोऽयं मदीयो यत्न इत्येकस्यैव विपयस्य पुनः पुनर्विवेचनं चित्कर्तव्यता- मापतितम् । अतः पुनरुक्त्यादिदोषदूषितेक्षणैः प्रेक्षावद्भिर्न भवितव्यम् । अमुमा- मोदमाजिघ्रद्भिश्चाभिनिवेशवशीकृतस्वान्तैन भवितव्यम् । दोषाश्च मानुषसुलभा एवेत्यत्र ये केचित्स्युस्तेषूदासीना अपि गुणकप्रेमशीलाः सहृदया दोषान्प्रदर्शय- न्त्वित्याशासे- पुण्यपत्तने- श्रावणकृष्णद्वितीयायां आयंकरोपावासुदेवशास्त्री मन्दवासरे शके १८४० - ·अद्वैतामोदस्थविषयाणामनुक्रमणिका । १ त्रिविधं सत्त्वम् ७ .... ८ .... .... .... .... .... ... ११. .... .... विषयः पृष्ठम् विषयः पृष्ठेम् मङ्गलाचरणम् धर्मार्थकामानामनित्यत्वम् जीवत्वमीश्वरत्वं चौपाधिकम् मोक्षस्य नित्यत्वम् अज्ञानस्य शक्तिद्वयम् उपनिषदुद्देशः जीवस्वरूपम् मीमांसकमतोत्पत्तिः २ अवच्छेदवादः ब्रिह्मसूत्रकृदुद्देशः आभासवादः नास्तिकोत्पत्तिः प्रतिबिम्बवादः मीमांसकमतप्रचारः जीवैकत्वानेकत्वविचारः श्रीशंकराचार्यावतारः एकजीववादः शांकरदर्शनम् जीवस्य विभुत्वम् परमात्मा दृशिरूपः जीवस्यानादित्वम् आत्मरूपमेकं तत्त्वम् ४ प्रतिबिम्बवादः दृशिद्वैविध्यम् अद्वैतम् १२. ब्रह्म जगन्मूलम् अविद्या कारणस्य सूक्ष्मत्वं व्यापित्वं च सृष्टयारम्भकालिकमज्ञानकृत्यम् पृथिव्यादीनामुत्तरोत्तरं सूक्ष्मत्वम् अहंकाराद्युत्पत्तिः १३ आत्मनो निर्विशेषत्वम् ५ ज्ञानेन्द्रियोत्पत्तिः आत्मनि भेदत्रयराहित्यम् अन्तःकरणोत्पत्तिः आत्मनो निर्गुणत्वम् कर्मेन्द्रियोत्पत्तिः सगुणश्रुत्युपपत्तिः ६ प्राणोत्पत्तिः १४ आत्मा ज्ञानस्वरूप: पञ्चीकरणम् आत्मनो न ज्ञातृत्वं ज्ञेयत्वं च पुर्यष्टकम् कूटस्थनित्यता ७ कर्मत्रैविध्यम् अद्वैतम् शरीरत्रैविध्यम् जीवन्मुक्तितुरीयावस्थयोर्भेदः सदनुभूत्योरैक्यम् अनिर्वचनीयख्यातिः अनादिषट्रम् असत्यात्सत्योत्पत्तिः .... ... ... पञ्च कोशाः .... आत्मा नित्यः १५ ... .. 4 सन्मानं ब्रह्म ·२ अद्वैतामोदस्थविपयाणाम्- mammmmmodity पृष्ठम् २७ पृष्ठम् विषयः १७ प्रकृतिः चतुर्विंशतितत्त्वानि भूतोत्पत्तिक्रमः .... २८ २९ .... :: ... ... ... .... .... विषयः प्रत्यक्षप्रमाणम् सविकल्पकं प्रत्यक्षम् निर्विकल्पकं प्रत्यक्षम् अनुमानम् उपमानम् शाब्दम् अर्थापत्तिः अनुपलब्धिः अन्तःकरणस्य ज्ञातृत्वम् साधनचतुष्टयम् श्रवणादिसाधनत्रयम् श्रवणाधुपयोगः मोक्षप्रतिबन्धनिरासः मोक्षः .... .... ... ३० ... ... ... ३१ ... १८ द्रव्याणां साधर्म्यम् गुणा दशविधाः सत्त्वरजस्तमांसि शब्दादिपञ्चकम् १९ संयोगः शक्तिः ज्ञानस्य द्रव्यत्वमपि ... २० शरीरशरीरिभावः शरीरशरीरिणोर्भेदः. २१ परमात्मनो बहुभवनं शरीर- द्वारकम् २२ यदा ह्येवेतिश्रुत्यर्थः अद्वितीयश्रुत्यर्थः २३ नेह नानेतिश्रुत्यर्थः २४ परमात्मनः सविशेषत्वम् सामानाधिकरण्यम् परमात्मा सगुणः २५ गुणेष्ववान्तरभेदः ज्ञानस्यात्मगुणत्वम् . ज्ञानद्वैविध्यम् जीवन्मुक्तिः ... ... ३२ ... ३३ .... .... ... .... .... जीवन्मुक्तिप्रयोजनम्... विदेहमुक्तिः ... श्रीशंकराचार्यकालः श्रीरामानुजाचार्यकालः रामानुजदर्शनम् चिदचिदीश्वररूपं त्रिविधं तत्त्वम् द्रव्यनिरूपणम् द्रव्यं षड्विधम् ईश्वरभेदाः षड्गुणाः 'परमात्मगुणाः जीवभेदाः नित्यविभूतिः ज्ञानम् ... ... ... " ३४ .... परमात्मनो ज्ञातृत्वम् ... ... ... ...4 २६ परमात्मनो ज्ञेयत्वम् मनसा न मनुतं इतिश्रुत्यर्थः परमात्मा कूटस्थनित्यः २७ परमात्मनः परम्परया जग दुपादानकारणत्वम् ३५ ·अनुक्रमाणका । .... .... .... .... 7... ४५ .... .... ... .... . HownUNIA MARATHI THANI ५० .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... विषयः पृष्ठम् विषयः पृष्ठम् विशिष्टाद्वैतम्.... ३५ ज्ञानस्य संकोचविकासौ ४४ प्रकार्यद्वैतम् कर्मज्ञानानन्तरं ब्रह्मविचारः.... प्रकाराद्वैतम् जीवन्मुक्ति स्ति ४५ जीवाद्वैतम् मोक्षे परमात्मकैंकर्यम् जीवानां मिथो भेदः... मोक्षेऽपि जीवब्रह्मणोर्मेंद सदनुभूत्योर्भेदः ३६ इतरपदार्थानामन्तर्भावः ४६ जगतः सत्यत्वम् मतद्वयसंक्षेपः ४७ परिणामवादः मायावादः सूत्रकारात्मागपि... तत्त्वज्ञानोपयोगः ३७ मायावादः सूत्रकारसंमतः जीवानां न स्वातन्त्र्यम् ब्रह्मशब्दव्युत्पत्तिः ५१ सत्ख्यातिः ३८ मोक्षे शरीरराहित्यम् मोक्षे भयात्यन्ताभावः शास्त्रस्य सत्यत्वम् ५२ प्रत्यक्षप्रमाणम् ३९ जीवन्मुक्तिः... ५३ निर्विकल्पकम् जीवेऽहंभावादिकमन्यतः सविकल्पकम् मुक्तस्य कीदृशं कर्म... संनिकर्षद्वैविध्यम् तत्त्वज्ञानशब्दार्थः ५५ अनुमानम् ४० तत्त्वज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वम् . अनुमानभेदाः ५६ शाब्दज्ञानम्.... ४१ नाशस्य सान्वयत्वम् ५७ वेदस्य भागद्वयम् नाशस्वरूपम् वृत्तिभेदाः साधनचतुष्टयसंपन्नस्य ब्रह्मवि- लक्षणा चाराधिकारः उपमानं न प्रमाणान्तरम् ४२ मीमांसाद्वयस्य नैकशास्त्रत्वम् अर्थापत्तिर्न प्रमाणान्तरम् परमात्मनो धर्मत्वं गौणम् ५९ अनुपलब्धिर्न प्रमाणान्तरम्... शास्त्रषटूम् गुणभूतज्ञानोपपत्तिः.... ४३ कर्मज्ञानस्य न पूर्ववृत्तत्वम् ज्ञानमात्मनिष्ठम् आत्मसाक्षात्कारादविद्या- अहंभावोऽहंकारश्च भिन्नः निवृत्तिः.... जीवस्याणुत्वम् ४४ आत्मसाक्षात्कारसाधनम् ६२ ज्ञानस्य शरीरव्यापित्वम् आत्मसाक्षात्काराद्धृदयग्रन्धिभेदः ६३. ... .... .. .... .... .... कार्यस्य कारणं तत्त्वम् .... .... .... .... .... .... .... .... .... ..... .... .... ....

·४ अद्वतामोदस्थविषयाणाम्- ७२ निर्विकल्पकं प्रत्यक्षम् ... ६५ हित्वम् ... .५॥ ...4 .... .. ... ७४ .4. 14 .444 བ བ ་ བ .4.4 ६७ 4444 विपयः पृष्ठम् विषयः पृष्ठम् स्मृतेर्न दर्शनरूपत्वम् ६३ तटस्थलक्षणतः प्रतिपादनम् भक्तिशब्दार्थः ६४ आगमस्य लौकिकत्वम् ज्ञानोत्तरं न कर्मावश्यकत्वम् ... ७३ आत्मसाक्षात्कारोत्तरं कर्मा- निर्विकल्पकस्य सन्मात्रग्रा- संभवः साधनसप्तकस्य साधनचतु- रामानुजीयस्वीकृतनिर्विक- ट्रयान्तर्भावः ल्पकखण्डनम् कर्मण उपयोगः अनुमानेनापिनिर्विशेषवस्तु- विद्याकर्मणोर्न समुच्चयः ६६ सिद्धिः निर्विकल्पकं सन्मात्रग्राहि विद्यां चाविद्यां चेतिश्रुत्यर्थः न भेदग्राहि जीवन्मुक्तकृतकर्मोपयोगः भेदस्य दुर्निरूपत्वम्... ब्रह्मजिज्ञासायां न कर्ममी- भेदप्रतीत्युपपतिः ..... मांसापेक्षा संस्थानं न जातिः निर्विशेपब्रह्मणः प्रामाणिक- जातिरेव भेद इति न युक्तम्.... त्वम् ६८ लौकिकप्रत्यक्षं विशिष्टविष- ब्रह्मशक्तिमाया ६९ तत्मतिविस्थितो जीवः निर्विशेपसन्मात्रमलौकिक- उद्भूतशक्तिमौवेश्वर प्रत्यक्षसिद्धम् इदमेव सगुणं ब्रह्म सन्मात्रब्रह्मणो न प्रमेयभावः आत्मनो निर्गुणत्वम्... घटादीनामपरमार्थत्वम् यतो वाच इतिश्रुत्यर्थः अपरमार्थत्वस्य निर्वचनम् निर्विशेषः सामान्यानुभवः ७० प्रासङ्गिकं सत्ख्यातिखण्डनम् सन्मात्ररूपं सामान्यस्य व्यावर्तमानत्वमपारमार्य हेतुः पराकाष्ठा ७१ जगतो बाधः.... पृथक्करणमभावेनापि.... परमार्थत्वनिर्वचनम् .... धीत्वादयो न भावरूपाधर्माः अनुभूतिरेव सती निर्विशेषे वस्तुनि शब्दः प्र..... निर्विषयानुभूतेन परप्रका- .... माणम् ७२ श्यत्वम् निषेधमुखेन शब्दस्य प्रवृत्तिः अनुभूते नै प्रागभावः.... 4.44 यम् .... 484 AANA ७८ ... .... .... 44. 44 ·अनुक्रमणिका। .... .... .... .... .... ... चेति न ज्ञानद्वयम् ... .... विषयः पृष्ठम् विषयः पृष्ठम् अनुभूतिसामान्यस्य न नाना मोक्षे नाहंभावः त्वम् ८२ मोक्षे न भयलेशः अनुभूतिसामान्यस्य परा काष्ठा मोक्षे न सुखं न दुःखम् अनुभूतिनित्यत्वादिकं च न अहं मुक्तो भवेयमितिसंक- भावरूपम् ल्पोपपत्तिः निर्विषया संवित ८३ मोक्षपदार्थः योग्यानुपलब्धिः प्रमाणम् द्वतिमते मोक्षानुपपत्तिः अस्मरणनियमस्य नानुभवा निर्विशेषज्ञानस्य नाश्रयापेक्षा ९३ आवसाधकत्वम् ८४ ब्रह्मणो न विज्ञातृत्वम् सुषुप्तौ नाहमर्थभानम् आत्मा चिद्रूप एव न चैतन्य-... अनुभूतेर्निर्विकारत्वम् गुणकः ब्रह्मशक्तिनित्या ८५ धर्मिभूतं ज्ञानं गुणभूतज्ञानं बीजाङ्कुरन्यायः प्रवाहानादित्वम् संविदादिशब्दाः संबन्धि- मोक्षे प्रपञ्चस्यामानं कीदृक् शब्दा एवेति न नियमः... ९५ अभावस्य न धर्मरूपत्वम् ८६ धर्मापेक्षया धर्मस्य सूक्ष्मत्वम् अजडत्वलक्षणम् अनुभूतिर्धान्त्या ज्ञातृतयाऽ- घटो नास्ति घटाभावोऽस्तीत्य- वभासते... नयोरर्थभेदः सिद्धिसामान्यं संवित् . स ... अन्तःकरणस्य ज्ञातृत्वम् लौकिकं ज्ञानं क्रियारूपम- एवात्मा अनुभूतिसामान्यसाधनम् नित्यमेव ... आत्मनो ज्ञानस्वरूपत्वम् लौकिकज्ञानस्यैवाहंकारो को विशेषः किं सामान्यम् व्यञ्चकः... निर्विशेषचिन्मात्र आत्मा अप्रकाशस्वरूपेणापि प्रका- युष्मदर्थोऽस्मदर्थश्च शस्वरूपस्य व्यञ्जनम् लौकिकोऽहमर्थोऽपि युपंदर्थ एव ८९ रविकरकरतलयोः परस्परा- अहमर्थो नात्मा . भिव्यञ्जकत्वम् अहंकारशब्दार्थः अभिव्यञ्जकानां स्वात्म- अहंभावोऽपि कल्पित एव ९० स्थतयाऽभिव्यञ्जनं स्वभाव: ९६ ८७ .... ८८ ... .... .... ९८ ·६ अतामोदस्थविपयाणाम्- ... .... ... ... ... 44... .44 ... विपयः पृष्ठम् विषयः पृष्ठम् सुपुप्तौ नाहमर्थावभासः ९९ सदेवेतिश्रुतेनिर्विशेषार्थ- सुखमहमस्वाप्समितिपराम- कत्वम् ११० झेपपत्तिः आत्मा विवर्लोपादानम् १११ न किंचिदहमज्ञासिषमिति शरीरशरीरिभावन न श्रुत्यु- परामर्शः... पपत्तिः मामप्यहं न ज्ञातवानिति आदेशशब्दार्थः ११३ परामर्शः... अथ परेति श्रुतेनिर्विशेपार्थ- सुषुप्तावात्मनः साक्षित्वम् १०० कत्वम् ११५ विदेहमुक्तौ नाहंभावः यत्तदद्रेश्यमितिश्रुत्यर्थः ११६ जीवन्मुक्तावहभावोपपत्तिः सत्यं ज्ञानमिति श्रुतेनिर्विशे-... अद्वैते शास्त्रं प्रमाणम्.. १०१ पार्थकत्वम् शास्त्रमसत्यमपि प्रमाणम् सत्यं ज्ञानमित्यत्र लक्षणत्रयम् ११९ १०२ लक्षणस्य प्रयोजनम् स्थूलारुन्धतीन्यायः सामानाधिकरण्यम् ... प्रत्यक्षस्य शास्त्रेण बाधः ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वम्.... १२० उपदेष्टुः प्रतिपाद्यविषये १२१ सदेवेतिश्रुत्यर्थः निर्दोषत्वम् भेदत्रयराहित्यम् १२२ असत्यादपि सत्या प्रतीतिः १०४ प्रतिज्ञोपपत्तिः.... स्वामज्ञानस्यासत्यत्वम् सगुणश्रुतिताप्तर्यम् १२३ बुद्धीनां सालम्बनत्वमात्र- सगुणनिर्गुणवाक्ययोरवि- नियमो नास्ति .... १०५ रोधः १२४ रेखया वर्णप्रतिपत्तिः १०६ ब्रह्मगुणकथने न तात्पर्यम् १२५ शब्दार्थयोरारोपितं तादा मोक्षे न ज्ञातृज्ञेयभावः.... त्म्यम् श्रुतिसंमतं ब्रह्म ज्ञानस्वरूपम्.... १२६ रेखागवयात्सत्यप्रतिपत्तिः नानात्वनिषेधतात्पर्यम् १२७ शास्त्रस्य न तुच्छत्वम् १०७ नानाशब्दार्थः ज्ञानस्य द्विविधमसत्यत्वम् १०८ नानात्वदर्शनान शान्तिः १२८ शास्त्रसिद्धस्य न पश्चाद्वाधः .... अन्तरशब्दस्य नावकाशाद्य- नेह नानेति वाक्यस्य स्वस्मि- र्यकत्वम् १२९ प्रवृत्तिः १०९ निर्विशेषब्रह्मवादः सूत्रकारसंमतः ... ... .... .. .... .... ..

·अनुक्रमणिका। ७ .... .... .... .... .... १३६ मायाशब्दार्थः विषयः पृष्ठम् विषयः पृष्ठम् निर्विशेषब्रह्मणि गीताता- सत्ख्यातिखण्डनम् १४६ त्पर्यम् १३० स्वसदृशे स्वांशसत्त्वनियमोन १४७ निर्विशेषब्रह्मणि पुराणता- स्वानार्थानां न सत्यत्वम् अलातचक्रप्रतीतौ न सत्ख्यातिः १४८ त्पर्यम् १३१ दिङ्मोहे न सत्ख्यातिः १४९, भगवच्छब्दवाच्यत्वमौपचा- द्विचन्द्रज्ञाने न सत्रव्यातिः रिकम् १३२ अज्ञाने श्रुतिः प्रमाणम् १५० आत्मनः सविशेषत्वं व्याव- ऋतशब्दस्य न कर्मवाचित्वम् हारिकम् . नासदासीयसूक्तमज्ञाने प्रमाणम् १५१ व्यावहारिकस्य शुभाश्रयत्वम् १३३ सदसच्छब्दौ न चिदचियष्टि- ज्ञानव्यतिरिक्तस्य मिथ्यात्वम् विषयौ १५२ यन्मयं चेतिप्रश्नार्थः १३४ नासदासीयसूक्तभाष्यम् अविद्याया आश्रयोपपत्तिः १५३ अविद्यया तिरोधानोपपत्तिः.... १३७ मूलाज्ञानेऽर्थापत्तिः प्रमाणम् १५४ अविद्यास्वरूपोपपत्तिः त्वंशब्दो न जीवान्तर्यामिपरः अज्ञानं न ज्ञानप्रागभावरूपम् १३८ विधिप्रतिपेधावितिन्यायः भावरूपाज्ञानसाधनम् सर्वेषां शब्दानां नात्मपर्यन्तार्थ- आरोपितत्वं नब्योत्यम् कत्वम् १५५ १३९ अविद्याया अनिर्वचनीयत्वो- मूलाज्ञाने पुराणं प्रमाणम् १५६ ज्योतीपि विष्णुरित्यादिविष्णु- । पपत्तिः असत्यतुच्छयोर्भेदः पुराणवचनार्थः १४० जीवजडयोर्न ब्रह्मशरीरत्वम् ... १५७ अधिष्ठानस्य सत्यत्वम् सर्व परमात्मरूपम् ... अज्ञानसाधकानुमानम् प्रपञ्चस्याज्ञानविजृम्भितत्वम् १५९ प्रत्यनुमाननवकम् १४१ जडानां न नास्तिशब्दवाच्य- प्रत्यनुमानखण्डनम् १४२ त्वम् १६० मिथ्यार्थस्योपादानं मिथ्यैव.... १४३ भेदत्रयराहित्यम् १६१ अन्यत्र सत्यत्वेनादृष्टस्यापि ज्योतीषीत्यादिवचनतात्पर्यम् प्रपञ्चस्य भ्रमविषयत्वम्.... १४४ अविद्यानिवर्तकोपपत्तिः १६३ अनिर्वचनीयख्यातिः अविद्यानिवृत्त्युपपत्तिः १६४ प्रातिभासिकवस्तूत्पत्तिकारणम् १४५ अविद्याकृत्यम् १६५ अद्वैतामोदस्थविषयाणामनुक्रमणिका समाप्ता । .... ....

·No text on this page.

·॥ ॥ ॥ अथाहतामोदः प्रारभ्यते ॥ विज्ञानार्कमरीचिजालनिहताविद्यान्धकारव्रजः शब्दब्रह्मसमुद्रमन्दरगिरिः सिद्धान्तबद्धव्रतः । ब्राह्मीनर्तनरङ्गभूमिरसनासंशोभिताभ्याननः सोऽयं सर्वजगद्गुरुर्विजयते श्रीमान्मभुः शंकरः॥१॥ श्रीमच्छंकरपादाब्जं भुक्तिमुक्तिमदायकम् । तत्प्रेरितो नमस्कृत्याद्वैतामोदं प्रकाशये ॥२॥ परिभाव्य बहून्प्रन्थान्योऽर्थः क्लेशेन शक्य उपलब्धुम् ॥ तमनायासेनास्माद्ग्रन्थाद्गृह्णन्तु सज्जनाः सुधियः ॥३॥ श्रुतयो निखिलजनानां हितैकबोधनपरा अपि प्रकृते । हितसर्वस्वे ब्रह्माद्वैते सततं प्रयान्ति मूकत्वम् ॥ ४ ॥ तदिह विशिष्टाद्वैतिद्वैतिप्रमुखा विचक्षणंमन्याः। अज्ञानेन हठाद्वा ब्रह्माद्वैतेऽपगोरणं चक्रुः ॥ ५ ॥ तेषामयं प्रयत्नो विफल इतीदं प्रदर्शयितुकामः । ईशप्रेरितचेता आमोदममुं प्रसारये जगति ॥ ६॥ इह खलु जगति प्राणिभिर्मुख्यत्वेन पुरुषार्थप्राप्तय एव प्रयतितव्यम् । यद्यपि धर्मार्थकाममोक्षरूपेण पुरुपार्थाश्चत्वारस्तथाऽपि तेषु मोक्ष एव परमपुरुषार्थः । नेतरे । तेषामनित्यत्वात् । अर्थकामयोरनित्यत्वं मोक्षस्य नित्यत्वम् प्रत्यक्षेणैवावगम्यते । धर्मोऽप्येवम् । तद्यथेह कर्म- चितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते ( छा० ८।१।६) इति श्रुतेः । मोक्षस्तु न तथा । न स पुनरावर्तते (छा० ८।१५। १) इति श्रुत्या तस्य नित्यत्वावगमात् । भगवद्गीतायामपि " मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते" ( गी० ८ । १६ ) इति । प्रत्यक्षागोचरविषये च वेद एव प्रमाणम् । तत्र च ब्राह्मणग्रन्थे यज्ञादि- कर्मणां विस्तरेण प्रतिपादनादीदृशी लोकानां मतिः उपनिषदुद्देशः स्याद्यत् “ यज्ञादि कर्म कृत्वा स्त्रर्यादिफलसंपा- दनमेव मुख्यः पुरुषार्थः" इति । तन्निरासाय श्रुतावुपनिषदामभिव्यक्तिः । उपनिषत्सु च लोकानां ब्रह्मज्ञानाय यथाशक्ति विधिमुखेन निषेधमुखेन चेति प्रकारद्वयेन ब्रह्म वर्णितम् ।

·२ अद्वैतामोदे- PARom श्रुतिश्चात्यन्तं दुरवबोधा यतः श्रुतिवाक्यं संक्षिप्तं संगतिप्रदर्शकवाक्यैः प्रायो विरहितं च । भाषा चातिपुरातनी। लोकाश्चोत्तरोत्तरं मन्दबुद्धयः। श्रुतिप्रदर्शिते मार्गे श्रद्धालूनां विश्वासेन प्रवृत्तावप्यन्येप लोकानां ज्ञानमार्गे कर्ममार्गे च प्रवृत्तिः शिथिला समजनि । अमुष्मिन्नवसरे नास्तिकाः प्रादुरभूवन् । ततो वेदार्थज्ञानाय ऋषयस्तपश्चरुः । तपःप्रभावाचं लब्धंसामा ऋषय ऐन्द्रादीनि व्याकरणानि निरुक्तं प्रातिशाख्यानि च प्रणिन्युः । कियता कालेन च तथैव पाणिनिनाऽ- वाध्यायी प्रणीता । तया पदार्थदानं सगजनि । यतस्तस्यां शब्दानां प्रकृति- प्रत्ययविभाग उपदर्शितः । जैमिनिना च द्वादशाध्यायी प्रणीता । तया वाक्यार्थज्ञानं समजनि । यतस्तरयां वाक्यायोजनोपयोगिनोऽनेके न्यायाः संगृहीताः । पदार्थवेत्ता वैयाकरणः । वाक्यार्थवेत्ता मीमांसकः । ततो लोकानां वेदार्थज्ञाने जाते सति कर्मवादरेण प्रवृत्तिरासीत् । मीमांसकमतोत्पत्तिः उत्तरोत्तरं च पर काष्ठां गता । यया च " उप- निषद्भागोऽयं न श्रुतिशिरोभूतः । किंतु जीवात्म- नोऽविनाशित्वप्रतिपादनेन स्वर्गादिपारलौकिके सुखे विश्वासोत्पादनद्वारा यज्ञादि- कर्मकाण्डस्यैवोपोदलकरतदङ्गभूतः" इत्येवं लोकानां मतिरासीत् । उपनिषद- र्शितो मोक्षमार्गश्च कण्टकानुविद्ध इव लोकानामगस्योऽभूत् । नास्तिका इव् वेदा- न्द्रिनोऽपि मीमांसकतीक्ष्णकटाक्षैकलक्ष्या अभूवन् । तदुक्तम्- मीमांसका. हि वाक्यार्थविचारे प्रस्तुते सति । लोकदृष्टीः प्रतिघ्नन्ति वचनव्यक्तिपांसुभिः ॥ इति ॥ अमुष्मिन्नवसर उपनिपदनभिव्यक्तिकाल इव पुनरपि “ यज्ञादिकर्म कृत्वा स्वर्गादिफलसंपादनमेव मुख्यः पुरुषार्थः" इत्येवं लोकानां प्रत्युयो दृढः संजज्ञे । एतं लोकप्रत्ययं निराकुर्वन्मोक्षमार्गे च लोकानां प्रवृत्तिं जनयन्भगवान्बाद- रायणो ब्रह्मसूत्राणि प्रणिनाय । जैमिनिप्रतिपादिताश्च वाक्यार्थोपयोगिनो न्यायाः सर्वे बादरायणस्य संमता एव । उपनि- सूत्रकृदुद्देशः षद्भागः कर्मकाण्डस्याङ्गभूत इत्येतावानंशः परं बादरायणस्यासमतः । बादरायणश्च जैमिनिप्रति- पादितैरेव न्यायैरुपनिषदर्थं प्रतिपाद्य तस्य च श्रुतिशिरोभागत्वं प्रस्थाप्य मोक्ष- द्वारमप्रतिबन्धं चकार । उपनिषत्प्रदर्शितो मोक्षमार्गश्च निष्कण्टकः संजज्ञे । एवं काले बहुतिथे गते पुनरपि विषमकाल उपस्थितः । अश्रद्धया लोकानां मनः "समाक्रान्तम् । ज्ञानमार्गिणः कर्ममार्गिणश्च नामशेषा अभूवन् । पूर्ववत्पु- whense Ranadesh- -ere areer an Manmeraypare pokesplenim0942509 RelavntongularldNGESNAatak ·३ montestine Aawrahmankestimalpanchamahesert nhubanspashik nationaipaitharankhur Hamangasansopentanayakal अद्वैतमतम् । नास्तिकाश्चार्वाकपदवाच्याः प्रादुर्वभूवुः । ते नास्तिकोत्पत्तिः हीत्थमूचुः-" न जीवो नाम देहादन्यः कश्चि- दस्ति । न मोक्षः । न परलोकः । न श्रुतिः प्रमाणम् । नेश्वरो नाम नियन्ता कश्चित् । स्वभावत एवेदं जगदुत्पद्यते विली- यतें च" इति । चक्रगतिन्यायेन पुनरपि कालपरिवृत्तौ कर्ममागीयस्तात्कालिकराजलब्ध- साहायकैश्चार्वाकमतप्रचारोऽत्यन्तापकर्ष नीतः । मण्डनमिश्रप्रभृतयो मीमांस- काग्रेसराश्च राजसंसदि लब्धोत्कर्षाः पण्डितमन्या- मीमांसकमतप्रचारः स्तदानीं नास्तिकानिव ज्ञानमार्गीयानपि मूर्खानि- वाकलयांचक्रुः । उपनिषदनभिव्यक्तिकाल इव सूत्रप्रणयनात्माक्तने काल इव च सर्वत्र परिस्थितिदृष्टिगोचरतां ययौ । अस्मिन्नवसरे लोकानुदिधीर्घमंगवान् श्रीशंकरः शंकराचार्यरूपेणावतीर्य ब्रह्मसूत्रव्याख्यारूपं शारीरभाष्यं विरच्य-सूत्र- श्रीमच्छंकराचार्याव- कारवत्पुनरपि मोक्षद्वारमप्रतिबन्धं चकार । वेदा- न्तशास्त्रपुनरुज्जीवनायैवायं श्रीशंकराचार्यावतारः। तारः : श्रीशंकरजगत्पूज्यपादा नित्यं जयन्ति ते । ये प्रस्थानत्रये भाष्यं मायावादेन तेनिरे ॥१॥ अथ सुखबोधाय शांकरदर्शनं लिख्यते । नित्यं सर्वगुणावधूननपरा नैर्गुण्यवादाः श्रुतौ गौणार्थाः सगुणोक्तयः शुभगुणारोपात्परे ब्रह्मणि ।। अद्वैतश्रुतयः सदर्थविषया भेदोक्तिरौपाधिकी तत्सर्वश्रुतिसंगतं विजयते श्रीशांकरं दर्शनम् ॥ २ ।। प्रत्यक्षादिप्रमाणेषु' शब्द एव तावदादौ ब्रह्म वोधयितुं मुख्यतः प्रभवति । ततः पश्चात्तदनुसारेण प्रमाणान्तराण्यपि तद्बोधयितुं प्रवर्तन्ते । शब्दश्च * संदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् । (छा०६।२ १) इत्यादिः परमात्मरूपमे- कमेव तत्त्वमिति स्पष्टमेवाभिधत्ते । सच परमात्मा दृशिरूपः । यद्यपि द्रष्टा दृश्य शिश्चति पदार्थत्रितयमाबालवृद्धमसंदिग्धं सर्वैरप्यनुभूयते तथाऽपि दृश्याश्रयी- , ·अद्वैतामोदे- mma भूतो द्रष्टा दृशिविषयीभूतं दृश्यमिति नयोर्द्रष्ट्रदृश्ययोशिसापेक्षत्वेन तत्स्वरूपस्य दृशिनिरूपणाधीननिरूपणत्वादृशिरेव वस्तुतस्त- आत्मरूपमेकमेव तत्त्वम् त्वम् । द्रष्टदृश्ययोस्तु कल्पितत्वमेव । दृशिख़- नम् । सा च दृशिविधा निरुपाधिका सोपाधिका च । तत्र निरुपाधिका दृशिनिराश्रयं निर्विषयं सन्मात्ररूपं ज्ञानम् । सा च निरु- पाधिका दृशिः स्वरूपलामे न फिमप्यपेक्षते । इयमेव ब्रह्मशब्देन परमात्मश- ब्देन चाभिधीयते । साश्रयं सविषयं यल्लौकिकं प्रमाणादिजन्यं ज्ञानं तद्रूपा सोपाधिका दृशिश्चाश्रयविषयसापेक्षेति द्रष्ट्रदृश्यवत्कल्पितैव । तथाच कल्पिताना- मखिलवस्तूनामाश्रयीभूतं कल्पनाधिष्ठानभूतमत एव सर्वजगन्यूलभूतं ब्रह्म । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते ( तै० ३।१।१) इति श्रुतौ जन्माद्यस्य यतः (ब्रह्मसू० १ । १ । २) इति सूत्रे च सर्वजगन्मूलकारणं ब्रह्मेति ब्रह्मलक्षणं प्रतिपाद्यते। कारणं च कार्यापेक्षया सूक्ष्मं व्यापकं च भवति । यदुक्तमुपदेशसाहस्याम्- सूक्ष्मताव्यापिते ज्ञेये गन्धादेरुत्तरोत्तरम् । प्रत्यगात्मावसानेषु पूर्वपूर्वप्रहाणतः ॥ ( उ० सा० ९ । १) इति । अत्र गन्धशब्देन पृथिव्युच्यते । गुणानां गुण्यपेक्षया पृथगुपलम्भाभावेन गुणगुणिनोरभेदस्यैव सिद्धान्तेऽङ्गीकारात् । प्रत्यगात्मावसानेषु परमात्मपर्य- न्तेषु । प्रहाणं कार्याकारत्यागः । पृथिवीजलतेजआदिस्वरूपात्कार्यात्पूर्वस्मा- त्पूर्वस्मादुत्तरोत्तरं कारणतया स्थितेषु परमात्मपर्यन्तेषु पदार्थेषु यथाक्रम कार्याकारत्यागेन सूक्ष्मता व्यापिता च विज्ञातव्या । न च कार्यापेक्षया सूक्ष्मं चेत्कारणं तर्हि तस्य न्यूनपरिमाणत्वात्कथं कार्यव्यापकत्वमिति वाच्यम् । यतः कार्येषु विद्यमानमपि कारणस्वरूपं कार्याकारतिरोहिततया न स्वरूपेण इत्येवात्र सूक्ष्ममुच्यते न कारणस्य सूक्ष्मत्वं न्यूनपरिमाणयोगात् । तथा सकलविकारानुगत- स्यैवोपादानकारणत्वात्कार्यापेक्षयाधिकदेशवृत्ति- त्वेन कारणस्य कार्यव्यापकत्वम् । तस्मात्पृथि- वी स्वकार्यापेक्षया सूक्ष्मा व्यापिका च सिद्धा । पृथिव्यपेक्षया जलं सूक्ष्म व्यापकं च । शरीरे स्वेदस्य पर्वतशिलादिष्वन्तर्भूमौ प्रस्रवणस्य चोपलम्भात् । जलासाधारणगुणस्य रसस्य पृथिव्यां सर्वत्रोपलम्भाच्च । पृथिव्यां तत्र तत्रापति- बन्धेन जलप्रवेशानुभवाच्च । जलापेक्षयापि तेजः सूक्ष्मं व्यापकं च । जलमदूरी- कृत्यैव रविकिरणानामग्निपरमाणूनां चान्तःप्रवेशदर्शनात् । जलविनाश्यस्या- सम्यगवभासत व्यापिवं च ·५ OMG0IMANSALI अद्वैतमतम् । प्यग्नेरवयवानामुष्णजले प्रविष्टानां जलेनाविनाशदर्शनाच्च । तत्र हि तेषामवयवा- नामविनाशे जलापेक्षया सूक्ष्मतैव हेतुः। तेजोपेक्षयापि वायुः सूक्ष्मो व्यापकश्च । रविकिरणेषु यथावस्थितेषु सत्स्वेव वायुसंचारदर्शनात् । तदपेक्षयाप्याकाशं सूक्ष्मं व्यापकं च । तथैवोपलम्भात् । यतः पाषाणस्यापि भेदो दृश्यते । अवकाश विना च भेदस्यासंभव एव । एवं परमात्मपर्यन्तेषु सूक्ष्मत्वं व्यापकत्वं च बोध्यम् । व्यापकत्वादेव च कारणं. कार्यापेक्षया सामान्यभूतम् । कार्यगतविशेषु- रहितमित्यर्थः । घटशरावादिकार्यगतानां घटत्वशरावत्वादिविशेषाणां कारणा- वस्थायां मृद्यदर्शनात् । अत एव सर्वकार्याणां मूलकारणं ब्रह्म सर्व विशेषरहितम् । यदि तत्र कोऽपि विशेषः स्यात्तर्हि आत्मनो निर्विशेषत्वम् तादृशविशेषरहितं ब्रह्मणोऽपि मूलकारणमन्यत्कि- चित्स्यात् । तस्यापि सविशेषत्वे तादृशविशेषर- हितं तन्मूलभूतं पुनरव्यत्स्यादित्यनवस्थाप्रसङ्गः । तन्निरासाय मूलकारणं सर्वविशेषरहितमित्यवश्यं वाच्यम् । तदेव च नो ब्रह्म । विशेषरहितत्वादेव च न तत्र यस्मात्कस्मादपि सेजातीयाद्विजातीयात्स्वंग- ताच भेदः संभवति । सविशेषस्यैव भेदाधिक- ब्रह्मणि भेदत्रयराहि रणत्वात् । तेन ब्रह्मसजातीयश्चेतनो ब्रह्मादि- त्यम् जातीयोऽचेतनो ब्रह्मगतो धर्मो वा न कश्चिदन्योऽ- स्तीति सर्वथा शुद्धमद्वितीयं भेदत्रयशून्यं निर्विशेष ब्रह्म सिध्यति । तदेव निष्कलं ब्रह्म निर्विकल्पं निरञ्जनम् । निर्विकल्पमनन्तं च हेतुदृष्टान्तवर्जितम् ॥ (ब्र० बि० ८।९) इतिश्रुतौ निर्विकल्पशब्देन ब्रह्मणो निर्विशेषता स्पष्टमेवोच्यते । किंच ब्रह्मणः सविशेषत्वे तद्विशेषपुरस्कारेणेदृशं तादृशमित्येवं शब्दप्रतिपाद्यता ब्रह्मणः स्यात् । तथा सति “ यतो वाचो निवर्तन्ते" (तै० २।९) इति श्रुतिः, ' अगोचरं वचसाम् । (वि० पु० ६ । ७ । ५३ ) इति स्मृतिश्च विरुद्धा aap स्यात् । निर्गुणम् ' ( आत्मोप० १, चू० ७ । २) इति च श्रुतिब्रह्मणि शुभान्हे- यांश्च सर्वानेव गुणान्सामान्येन निषेधति । युक्तं चैतत् । ब्रह्मणः सगुणत्वे तेन गुणेन ब्रह्मणः सविशेषत्वावश्यंभारेन तस्य पूर्वोक्तयुक्त्या जगन्मूलकारणत्वं.

·wr w अद्वैतामोदे- न स्यात् । “ यः सर्वज्ञः" (मु० १।१।९) "सत्यकामः सत्यसंकल्पः" (छा० ८।७।१) इत्याद्याः सगुणश्रुतयस्त्वारोपितगुणप्रतिपादिकाः । ब्रह्मणि गुणान्वस्तुत एव स्वीकृत्य हेयगुणराहि- ब्रह्मणो निर्गुणत्वम् त्येन निर्गुणश्रुतिसमर्थने तु बाह्येन्द्रियग्राह्यरूप- रसादिगुणराहित्येन जीवस्यापि निर्गुणपदवा- च्यता स्यात् । पृथिव्यादिभूतानामपि सुखदुःखादिगुणराहित्येन निर्गुणपद- वाच्यता स्यात् । तथा सति निर्गुणम् ( आ० १, चू० ७ । २ ) इवि पूर्वोक्त- श्रुत्या निर्गुणपदेन किमप्यधिकं नोक्तं भवेत् । एवं च परब्रह्मणि कल्याणका- रका अपि गुणा वस्तुतो नैव सन्ति । किंच परमात्मनिष्ठत्वेनाभिमताः कल्याण- कारेका गुणा जीवानां जीवावस्थायामेवोपयुज्यन्ते । सा चावस्थाऽविद्याकल्पितेति तत्रोपयुञ्जानाः परमात्मगुणा अपि कल्पिता एव । स्वास्थकल्पितगतिक्रिया- यामुपयुञ्जानो रथोऽपि कल्पित एव भवति । ज्ञानमपि परब्रह्मणः स्वरूपं न तु तस्य गुणः । “विज्ञानघनः" ( बृ० २१ ४ । १२ ) “सत्यं ज्ञानम्" (तै० २।१) “विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' (बृक ३।९।२८) इत्यादिश्रुत्यनुरोधात् । “विज्ञातारमरे" (बृ० २।४ । १४) इति श्रुतौ विज्ञातृत्वोक्तिस्त्वौपचारिकी । अद्वि- तीये परब्रह्मणि भेदमूलकस्य धर्मधर्मिभावस्या- संभवेन तस्य वस्तुतो ज्ञानाश्रयत्वासंभवात् । एवमेव भेदमूलकस्य विषयविषयिभावस्यापि तत्रासंभवेन न वस्तुतस्तस्य ज्ञेय- WINon ine 4NU ज्ञानस्वरूप आत्मा त्वम् । सच परमात्मा नित्य इत्यत्र प्रायः सर्वेषामैकमत्यमेव । चार्वाकादयो नास्तिकाः परं परमात्मानमेव न मन्यन्ते दूरे तस्य नित्यत्वमिति त्वन्यत् । श्रुत्येकशरणानां तु “ स वा एष महानज आत्माऽजरोऽमरोऽमृतो ब्रह्म " (बृ०४ । ४ । २५) " नित्यो नित्यानाम् " ( श्वे०६ । १३) इत्यादिभिः श्रुतिभिनित्यत्वमेवा- भिमतम् । अनुमानमप्यत्र लब्धावसरम् । ब्रह्म नित्यं मूलकारणत्वात् । यद- नित्यं तन्मूलकारणं न भवति यथा घटादि । मूलकारणस्यानित्यत्व आक- स्मिककार्योत्पादप्रसङ्गः। स च न संभवतीत्ये- आत्मा नित्यः वमत्रानुकूलस्तर्कः । सा च नित्यता न सुव- र्णस्येव परिणामिनित्यता । यथा सुवर्ण तत्तदलं- काररूपेण परिणममानमप्यलंकारवन विनश्यतीत्यलंकारापेक्षया नित्यं भवति न तथा परमात्मा । " निष्कलं निष्क्रियम् । (श्वे०६।१९) इत्यादि- - ·अद्वैतमतम् । ७ " (बृ० श्रुतिषु तस्य विकारराहित्याभिधानेन परिणामासंभवात् । किं तु ब्रह्मणः कूटस्थनित्यता । एकेनैव रूपेण सदा विद्यमानं कूटस्थनित्यम् तदेतद्ब्रह्माद्वितीयम् । ब्रह्मणा संवद्धं तदसंवद्धं तच्छरीरभूतं तदंशभूत तद्धर्मभूतं वाऽन्यत्किंचिदपि नास्ति । " सर्वं खल्विदं ब्रह्म " ( छा० ३ । १४ । १) “ इदं सर्व यदयमात्मा ( अद्वैतम् २।४।५) “ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् " (छा० ६ । ८।७) इत्यादिश्रुत्यनुरोधात् । ब्रह्माद्वैत- मिति प्रसिद्धिरप्येतन्मते सामीचीन्येन संगच्छते । ब्रह्माणि वस्तुतः केनापि प्रकारेण द्वैतस्याभावात् । अत एवेदमद्वैतमतमिति गीयते । ब्रह्म च सन्मात्ररूपम् । अस्तीत्येव केवलं वक्तुं शक्यते न त्वीदृशं तादृश- मिति । ईदृशादिविशेषणोपादाने तु विशेषणस्य सन्मानं ब्रह्म व्यावर्तकत्वनियमेन यस्य व्यावृत्तिस्तेन ब्रह्मणः सद्वितीयत्वापत्तावद्वितीयश्रुतिविरोधः स्यात् । यतो. ज्ञानस्वरूपं ब्रह्म सन्मात्ररूपमतो ज्ञानमपि तत्सन्मात्ररूपमेव । न तु सन्मात्रस्य तत्र विषयभावः । लौकिकज्ञानवत्साश्र- सदनुभूत्योरेक्यम् यत्वे सविषयत्वे वा तस्य सत्सामान्यरूपत्वा- नापत्त्या ज्ञानस्य ब्रह्मस्वरूपत्वानापत्तेः । तथा च "विज्ञानघनः" (बृ० २।४३१२) इत्यादिपूर्वोक्तश्रुतिविरोधस्तदवस्थ एव स्यात्। SEauna ननु ब्रह्माद्वैते जीव ईशो विशुद्धा चित्तथा जीवेशयोर्मिदा । अविद्या तच्चितोर्योगः पडस्माकमनादयः ।। इत्यभियुक्तोक्तिविरुध्यते । अत्र ( १) जीव ( २ ) ईश्वरो (३) ब्रह्म (४) जीवेश्वरया दोऽ (५).विद्या...८.६) ब्रह्मणोऽविद्यासंबन्धश्चेत्येतेषां षण्णाम- नादित्वकथनेन द्वैतस्य स्पष्टमेव प्रतिपन्नत्वादिति चेत्-उच्यते । सत्ता हि त्रिविधा पारमार्थिकी व्यावहारिकी प्रातिभासिकी च । तत्र पारमार्थिकी सत्ता ब्रह्मण एव नान्यस्य कस्यचित् । तस्य कदाप्यबाध्यमानत्वात् । व्यावहारिकी सत्ता भूतभौतिकस्य सर्वस्य जगतः तस्य मोक्षदशायां बाधेऽपि व्यवहारदशायामबाध्यमानत्वात् । प्राति- भासिकी सत्ता शुक्त्यादौ भासमानस्य रज- तादेः । तस्य व्यवहारदशायामपि बाधात् । प्रतिभासकाल एव तस्य सत्त्वम् । तदुक्तम् MaraNCIPANAwtantrauminaldati Haashatar Mant tanARIATAKAMANTRA- त्रिविधं सत्त्वम् ·अद्वैतामोदे-- कालत्रये ज्ञातृकाले प्रतीतिसमये तथा । बाधाभावात्पदार्थानां सत्वत्रैविध्यमिष्यते ॥ तात्त्विकं ब्रह्मणः सत्त्वं व्योमादेर्व्यावहारिकम् । रूप्यादेरर्थजातस्य प्रातिभासिकमिष्यते ॥ लौकिकेन प्रमाणेन यद्बाध्यं लौकिकेऽवधौ । तत्प्रातिभासिकं सत्त्वं बाध्यं सत्येव मातरि । वैदिकेन प्रमाणेन यद्बाध्यं वैदिकेऽवधौ । तद्व्यावहारिकं सत्त्वं बाध्यं मात्रा सहैव तत् ॥ इति ब्रह्माद्वैतमित्युक्तिस्तु पारमार्थिकसत्ताभिप्रायेण बोध्या । जीव ईश इत्युक्त- श्लोके विशुद्धा चिदित्यनेन परं ब्रह्मोच्यते तदतिरिक्तानां जीवादीनां पञ्चानां न पारमार्थिकं सत्त्वं किं तु व्यावहारिकम् । अनादित्वसाम्येन 'तु पण्णां तत्र परिगणनम् । पारमार्थिकस्य ब्रह्मणोऽनादित्वमनन्तत्वं च । कालत्रयावाध्यत्वभिति यावत् । अन्येषां जीवादीनां पञ्चानां त्वनादित्वेऽपि जानन्तत्वम् । तेषां यावत्संसारं स्थायित्वेऽपि मोक्षावस्थायां विनाशात् । तेष्वपि जीवेश्वरभेदोऽविद्या ब्रह्मणोऽविद्यासंबन्धश्चेत्येषां त्रयाणां स्वरूपेणव नाशः । जीवेश्वरयोस्तु न तथा । किं तु जीवत्वेश्वरत्वप्रापकोपाधेरेव विनाशः। एतेन जीवस्य व्यावहारिकसत्त्वे व्यवहारातीतायां मोक्षावस्थायां जीवनाशावश्यंभा- मोक्षप्राप्तये न कोऽपि प्रयतेतेत्यपास्तम् । जीवत्वेश्वरत्वपापकोपाधिस्तु भावरूपं त्रिगुणात्मकं सद्सद्भ्यामनिर्वचनी- जीवत्वमीश्वरत्वं चौपा- यमनाद्यज्ञानम् । तच्चाज्ञानं मायाविद्याभेदेन धिकम् द्विविधम् । शुद्धसत्त्वप्रधानं मायापदवाच्यम् । मलिनसत्त्वप्रधानमविद्यापदवाच्यम् । मायोपहितं चैतन्यमीश्वरः। अविद्योपहितं चैतन्यं जीवः । अथवाऽज्ञानं स्वरूपत एकरूपमेव । किंतु तस्य शक्तिििवधा ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिश्चेति । रजस्तमोभ्यामनभिभूतं सत्त्वं ज्ञानशक्तिः । “ सत्त्वात्संजायते ज्ञानम् " ( भ० गी० १४ । १७ ) इति स्मृतेः । सा च शब्दादिविषयकज्ञान- हेतुः । क्रियाशक्तिर्द्विविधा-आवरणशक्तिर्विक्षेप- अज्ञानस्य शक्तिद्वयम् शक्तिश्चेति । रजःसत्त्वाभ्यामनभिभूतं तम आव- रणशक्तिः।सा च घटो नास्ति न प्रकाशत इत्यादि- व्यवहारहेतुः । तमःसत्त्वाभ्यामनभिभूतं रजो विक्षेपशक्तिः । सा चाकाशादिप्रप- 4 ·-- WILL ywor पा १ अद्वैतमतम् । चौत्पत्तिहेतुः। विक्षेपशक्तिमदज्ञानोपहितस्वरूपेणवेश्वरस्य जगदुपादानत्वात् । " यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च " (मु० १ । ७) इत्यादिश्रुतिरत्र प्रमाणम् । ऊर्णनाभि ताकीटः । ज्ञानशक्तिमदज्ञानोपहितस्वरूपेण त्वीश्वरो जगतः कर्तेत्यु- च्यते । अत्र मत आवरणशक्तिप्रधानमज्ञानमविद्येत्युच्यते । विक्षेपशक्तिप्रधानम- ज्ञानं मायेत्युच्यते । जीवत्वेश्वरत्वोपाधिस्तु पूर्ववदेव बोध्यः । अथवा मायाविद्याशब्दौ शक्तिद्वययुताज्ञानसामान्यवाचकौ पर्यायावेव ।. अविद्योपहितं विम्बचैतन्यमीश्वरः। अविद्याप्रतिविम्बितं प्रतिविम्बभूतं चैतन्य जीव इत्येवं जीवेश्वरभेदो वोध्यः । अत्रेदं बोध्यम् । जीवेश्वरस्वरूपविषये चावच्छेदवाद आभासवादः प्रति- बिम्बवादश्चेत्यनेके पक्षाः संभवन्ति । तद्यथा- वाचस्पतेरवच्छिन्न आभासो वार्तिकस्य च । संक्षेपशारीरकृतः प्रतिबिम्बं तथेष्यते ॥ इति अवच्छेदोऽन्तः प्रवेशः । तद्युक्तोऽवच्छिन्नः । यथा जीवस्वरूपम् जलेऽन्तःप्रविष्टमाकाशं जलावच्छिन्नमित्युच्यते । अन्यसंवन्धनान्यत्र भासमानोऽर्थ आभासः । यथा जपाकुसुमसांनिध्यात्स्फटिके भासमानो रक्तिमा । अयमेवोपहित इत्युच्यते । प्रतिविम्वं प्रसिद्धम् । 4 अवच्छेदवादिनां वाचस्पतिमिश्राणां मतेऽज्ञानविषयीकृतं चैतन्यमीश्वरः । अंज्ञानाश्रयीभूतं चैतन्यं जीवः ।आभासदादिनां वार्तिककाराणां मतेऽज्ञानोपहि- तमज्ञानतादात्म्यापन्न चतन्यमीश्वरः । अविद्याकार्यभूतबुध्युपहितं बुद्धितादात्म्या- पन्न चैतन्य जीवः केचित्त्वाभासवादमेव स्वीकृत्यातानसमष्टयुपहितं चैतन्यमी श्वरः । अज्ञानव्यष्टयुपहितं चैतन्यं जीवः । अज्ञानं च वरूपत एव नानाभूत- मित्याहुः। प्रतिबिन्दबादिनां संक्षेपशारीरकाराणां मतेऽज्ञानप्रतिबिम्बितं चैतन्यमीश्वरः । बुद्धिप्रतिविम्वितं चतन्यं जीवः । विवरणकारास्त्वीश्वरविषय आभासवाद जीवविषये च प्रतिविम्बवादं मन्दाना अज्ञानोपहितं विन्वचैतन्यमीश्वरः। अन्तःकरणतत्संस्कारावच्छिन्नाज्ञानप्रतिविन्वितं चैतन्यं जीव इत्याहुः । एत- द्विवरणकारमते धर्मिणः प्रतिविन्वस्य नाध्यासः । किं त्वज्ञानप्रतिविम्बितेऽ- नध्यस्त एव धर्मिणि जीवे ब्रह्मभेदरूपस्य धर्मस्याध्यासः । ननु तर्हि प्रतिवि- म्बभतीवस्वरूपस्य धर्मिणोऽनध्यरतत्वे तस्य सत्यत्वं स्यादिति चेदिष्टापत्तिः । परंतु तत्सत्यवं बिम्वरूपेणैव न तु प्रतिविन्वरूपेण । प्रतिविम्वस्य विम्बव्यति- - Mastartime IAN-AAAAAADHARTHDANGAIN ४TEutamMeam ·१० अद्वैतामोदे- चारः रिक्तेन रूपेण सत्यत्वादर्शनात् । यथा घटस्य न घटरूपेण सत्यत्वं किंतु मृद्रूपेणैव तद्वत् । भारतीतीर्थास्त्वज्ञाने धर्मिणः प्रतिविम्वरयैवाध्यासः । ब्रह्मभेदादिक- मपि सर्व तत्राध्यस्तमेव । एवं च जावस्वरूपस्य मिथ्यात्वमित्यूचुः । अत्र येषां मतेऽविद्यया संयुक्तं चैतन्यं जीवः स च तत्रावच्छिन्न उपहितः प्रतिबिम्बितो वा तेपां मते जीवावस्थायामपि जीवैकत्वम् । अविद्याया एक- त्वात् । अयमेकजीववादः । सुखदुःखादिवैचि- जीवैकत्वानेकत्ववि ज्यं चोपाधिभेदात् । येषां तु मते व्यष्टयविद्ययाऽ- विद्याकार्यभूतबुद्ध्या वा संयुक्तं चैतन्यं जीवः स च तत्रावच्छिन्न उपहितः प्रतिविम्बितो वा तेपी मते जीवनानात्वम् । अयं जीवनानात्ववादः । अत्र वाचस्पतिमिश्राणां मते जीवैकत्वम् । वार्तिककाराणां विवरणकाराणां संक्षेपशारीरककाराणां च मते जीवनानात्वमिति । अत्रेदं तत्त्वम् । एकजीववाद एव सिद्धान्तिसंमतः । अनेकजीववादे कस्या- विद्या प्रपञ्चरूपेण परिणता । देवदत्तस्य चेद्यज्ञदत्तदृष्टया प्रपञ्चाभावप्रसङ्गः।न चानेकतन्त्वारब्धपटवदनेका अविद्याः संभूय प्रपञ्चरूपेण परिणता इति वाच्यम् । केपचित्तन्तुषु पटानिष्कृष्टेषु पटन्यूनतावत्केपुचिच्छुकवामदेवादिषु मुक्तेषु तत्तदवि- द्याया निष्कर्णत्प्रपञ्चन्यूनतापत्तेः । किं च जीवो विभुः । अन्यथा देवदत्तीया- दृष्टेन देशान्तरे देवदत्तभोग्यवस्तुन उत्पत्तिर्न स्यात् । अणोर्जीवस्य देशान्तरे व्याप्त्यभावेन तदीयादृष्टस्यापि तत्र कार्योत्पत्तिदेशे कार्योत्पत्तिकाले संनिधाना- भावात् । किंच कायव्यूह एकस्मिन्कायेऽनुभूतस्य सुखस्य दुःखस्य वा काया- न्तरेऽनुसंधानं न स्यात् । एकेनैव जीवेन स्वतपोवलेन योगसामर्थ्येन वा युगपदेव धृतान्यनेकशरीराणि कायव्यूह इत्यु- एकजीववादः च्यते । स च पुराणादौ प्रसिद्ध एव । किं च तस्याणुत्वे शरीरव्यापिसुखाद्यनुपलब्धिप्रसङ्गः । शरीरपरिमाणत्वे च शरीरस्य बाल्ययौवनाद्यवस्थाभेदेन पिपीलिकामनुष्यह- स्त्यादिभेदेन चानियतपरिमाणत्वाज्जीवस्याप्यनियतपरिमाणत्वापत्त्या विकारादि- दोषप्रसङ्गेनानित्यत्वापत्तिः। अतो जीवस्य विभुत्वं सिद्धम् । तथा चानेकजीववादे विभूनां जीवानां सर्वव्यापिनां सर्वेषां सर्वैरदृष्टैः सर्वैः कर्मभिः सर्वैः शरीरैश्च सह संबन्धस्यावर्जनीयत्वेनामुकमदृष्टममुकं कर्मामुकं शरीरममुकस्यैव जीव- ·। . अद्वैतमतम् । ११ स्येति नियमहेत्वभावेन सुखदुःखादिवैचित्र्यस्यानुपपत्तिस्तदवस्थैव । एवं च लाघवादेकजीववाद एवास्थेयः । सुखदुःखादिवैचित्र्यं तु शरीराद्युपाधिभेदेनो- पपद्यते । तथा च जीवनानात्ववादिनो वार्तिककारा विवरणकाराः संक्षेपशारी- रककाराश्च प्रत्युक्ताः। किं च वार्तिककारमतानुसारेणाविद्याकार्यभूतबुद्ध्युपहितचैतन्यस्य जीवत्वे तथा संक्षेपशारीरकारमतानुसारेण बुद्धिप्रतिविम्बितचैतन्यस्य जीवत्वे “जीव ईश" इत्याद्युक्ता जीवस्यानादित्वोक्तिविरुध्यते । बुद्धेरविद्याकार्यत्वेनानादित्वा- भावेन तदुपहितस्य तत्प्रतिबिम्बितस्य वाऽनादित्वासंभवात् । एवं विवरणकार- मतानुसारेणान्तःकरणतत्संस्कारावच्छिन्नाज्ञानप्रतिविम्वितस्य चैतन्यस्य जीव- त्वेऽप्यूद्यम् । युक्तं च जीवस्यानादित्वम् । सुषुप्त्यवस्थायां जीवस्य परमात्मसंप- त्तावपि जीवत्वपापकोषाधेरविनाशाजागृतौ पुनः जीवस्यानादित्वम् स एवोत्तिष्ठतीति स एव तु' (ब्र० सू० ३ । २ । ९) इति सूत्र उक्तम् । तद्वन्मोक्षावस्थातः पूर्व प्रलयेऽपि जीवत्वप्रापकोपाधेर विनाश एव वाच्यः । अन्यथा यथा पात्रस्थं जलं पात्ररहितं जलराशौ प्रक्षिप्तं सत्पुनस्तदेवोद्धारयितुमशक्यं तथा पुनः सृष्टौ तस्यो- त्थानासंभवेन सर्वस्य मुक्तिः सुलभा स्यात् । जीवत्वप्रापकोपाधेरविनाशे तु यथा पिहितपात्रस्थं जलं पात्रसहितं जलराशौ प्रक्षिप्तमपि पुनस्तदेवोद्धारयितुं शक्यते तथा तस्यैव जीवस्य पुनः सृष्टावुत्थानं सुलभम् । एतच्च जीवस्याना- दित्व एव संगच्छते । सादित्वे त्वविद्याकार्यस्य जीवोपाधित्वेन प्रलये चाविद्या- कार्यस्य विनाशेन जीवोपाधिस्थितेरसंभवेन तस्यैव पुनरुत्थानमिति नियमो न स्यात् । वाचस्पतिभित्रैश्च यद्यप्येकजीववाद एवाश्रितस्तथापि तैरवच्छेदवादः स्वीकृतः । तदपेक्षया च जीवविषये प्रतिविम्बवाद एव ज्यायान् । यतो जीवा- नामत्यन्तमज्ञानपारतन्त्र्यमुपलभ्यते । तच्च प्रति-. प्रतिबिम्बवादः विम्बबाद एद सामीचीन्येनोपपद्यते । किं च यथै- कस्मिन्पादे शृङ्खलाबन्धसत्त्वे पादान्तरे तदभावेऽपि न मनुष्यो मुक्तो भवति तद्वदवच्छेदवादे यस्या अविद्याया नाशस्तदवच्छि- नस्य ब्रह्मणा सहैक्येऽपि तस्यैवाविद्यान्तरावच्छिन्नांशेन बद्धत्वं तदवस्थमेव स्यात् । प्रतिबिम्बवादे तु नायं दोषः । यतः प्रतिबिम्बगतमालिन्यादीनां बिम्बे स्पर्शोऽपि नास्ति । किं चान्तर्यामिब्राह्मणे य आत्मनि तिष्टनात्मनोऽन्तरः०.

·१२ अद्वैतामोदे- य आत्मानमन्तरो यमयति ( ७० ३।७।२२ ) इत्यत्र नियन्यनियामकगोरे कत्रै स्थितिरुक्ता सा प्रतिबिम्बवादे संगच्छते । यथैकत्रैव जले जलावच्छिन्न आकाशो, जले प्रतिविम्बितश्चाकाश इत्याकाशद्वयं तथाऽविद्यारूपोपाधौ चैतन्य- द्वयम् । तत्र प्रतिविम्वचैतन्यं जीवभूतं नियम्यम् । अवच्छिन्नं त्वीश्वररूपं नियामकम् । घटावच्छिन्नाकाशस्य महाकाशानन्यत्ववदवच्छिन्नचैतन्यस्य विम्वानन्यत्वं बोध्यम् । एवं चाज्ञानप्रतिविम्बितं चैतन्यं जीवः, अज्ञानोपहितं बिम्बचैतन्यमीश्वर इति प्रागुक्तपक्ष एव सिद्धान्तभूतोऽवतिष्ठते । शुद्धं चैतन्यं त्वज्ञानानुपहितभेवेति । सर्वेष्वप्येषूक्तेषु पक्षेषु ब्रह्माद्वैतं स्थिरमेव । अवच्छिन्न- स्योपहितस्य प्रतिविम्बितस्य वा चैतन्यस्य शुद्ध- अद्वैतम् चैतन्यापेक्षया पृथग्भावायोगात् । जडवस्तुनापि ब्रह्मणि द्वैतं नापादनीयम् । जडस्याकाशाद्यखिल- प्रपञ्चस्य भावरूपाज्ञानोपादानकत्वेन मिथ्यात्वात् । अज्ञानं चेदं सदसद्भ्यामनिर्वचनीयं त्रिगुणात्मकं भावरूपं ज्ञाननिवर्त्यम् । अत्र प्रमाणमहं ब्रह्म न जानामीत्यनुभवः, देवा- अविद्या त्मशक्तिं स्वगुणैर्निगूढाम् “ भूयथान्ते विश्वमाया- निवृत्तिः परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते " (श्वे० ६ । ८) इत्याद्याः श्रुतयः, " तरत्यविद्यां वितता हृदि यस्मिन्निवशिते । योगी मायाममेयात्मा तस्मै विद्यात्मने नमः " ॥ " अज्ञानेनावृत ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ” (गी० ५। १५ " ज्ञानेन तु तदज्ञानं येपां नागित, मन. " (गी० ५। १६) इत्यादिस्मृतयश्च । इयमज्ञानपदवाच्याऽविद्या कथं जाता केन च कारणे- नास्या ब्रह्मणा सह संबन्धो जात इति न चोदनीयम्। अविद्यायास्तत्संबन्धस्य चानादित्वाङ्गीकारात् । स संबन्धः कीदृश इति चेत्---उच्यते । यथाऽग्निः स्वविरोधिनि जले साक्षात्प्रवेष्टमशक्तोऽपि सूक्ष्मरूपेण पात्रादिद्वारा जले प्रविश्य तदीयं शैत्यं चापढ्नुत्य तत्र स्वकीयोप्णत्वं तदीयत्वेन प्रदर्शयति तथेयमविद्या साक्षात्प्रवेष्टम- शक्ता सूक्ष्मतरेण स्वकीयमूलरूपेण तत्र प्रविश्य तदीयं निर्विषयं निराश्रयं सामान्यपराकाष्ठाभूतं स्वरूपमपनुत्य स्वकीय साश्रयत्वसविषयत्वरूपविशेषरूपं तत्र प्रदर्शयति । अज्ञानशक्तिर्हि स्वयं साश्रया सविषया च । तत्र विषय ईश्वरः।

·अद्वैतमतम् । १३ आश्रयो जीवः । एतद्द्वयमनयोमिथो भेदश्वानादिरेव । एतदेव साश्रयत्वं सविपयत्वं ज्ञानरूपे ब्रह्मणि तदीयत्वेन प्रदर्श- सृष्टयारम्भकालिकमज्ञा- यति । साश्रयत्वेन सविषयत्वेन च भासमानं नकृत्यम् यज्ज्ञानं तदेव महत्तत्त्वम् । एतदारभ्य सर्व सादि न त्वनादि । ततश्चैकमपि ज्ञानरूपं ब्रह्म धर्मधर्मि- भावेन विषयविषयिभावेन च भिन्नवद्भासते । ज्ञातृरूपेण ज्ञेयरूपेण च भासत इति यावत् । तत्र ज्ञाताऽहंकारः । ज्ञेयं शव्दतमात्रादि । भासमानं चैतत्सर्व- मविद्यापेक्षया परिणामः । ब्रह्मापेक्षया तु विवर्त एव । एकस्यैव वस्तुनः पूर्वा- वस्थात्यागपुरःसरमवस्थान्तरप्राप्तिः परिणामः । यथा क्षीरस्य क्षीरव्यवहार- योग्यतां परित्यज्य दधिव्यवहारयोग्यतापत्तिः। पूर्वावस्थामपरित्यज्यैवावस्थान्त- रभानं विवर्तः । यथा रज्जुस्वरूपेणावस्थितस्यैत्र द्रव्यस्य सर्पात्मनाऽवभासनम् । तन्मात्रपदेन सूक्ष्मभूतान्युच्यन्ते । शब्दतन्मात्रं सूक्ष्माकाशम् । तस्मात्स्पर्शतन्मा- त्रम् । सूक्ष्मो वायुरित्यर्थः । एवं क्रमेण सूक्ष्माणां पञ्चभूतानामुत्पत्तिः । सूक्ष्माच तत्तद्भूतात्स्थूलस्य तत्तद्भूतस्योत्पत्तिः । अविद्यायास्त्रिगुणात्मकत्वात्तत्परिणामभूतं सर्वं त्रिगुणात्मकमेवेति पञ्चभू- तान्यपि त्रिगुणान्येव । तत्राकाशस्य सात्त्विकांशा- ज्ञानेन्द्रियोत्पत्तिः च्छ्रोत्रमुत्पद्यते । वायोः सात्विकांशात्त्वगिन्द्रि- यम् । तेजसः सात्त्विकांशाचक्षुरिन्द्रियम् । जलस्य सात्त्विकांशाद्रसनेन्द्रियम् । पृथिव्याः सात्त्विकांशाद्घाणेन्द्रियम् । पञ्चभूतानां सात्त्विकांशेभ्यो मिलितेभ्योऽन्तःकरणमुत्पद्यते । तच्चतुर्विधम् । अन्तःकरणोत्पत्तिः तदुक्तं वार्तिके- मनो बुद्धिरहंकारश्चित्तं चेति चतुर्विधम् । संकल्पाख्यं मनोरूपं बुद्धिनिश्चयरूपिणी ।। अभिमानात्मक स्तद्वदहंकारः प्रकीर्तितः। अनुसंधानरूपं च चित्तमित्यभिधीयते ॥ इति । तथाऽऽकाशस्य राजसांशादागिन्द्रियमुत्पद्यते । वायो राजसाशाद्धस्तौ । कर्मेन्द्रियोत्पत्तिः तेजसो राजसांशात्पादौ । जलस्य राजसांशा- दुपस्थः । पृथिव्या राजसांशात्पायुः । पञ्चभूतानां राजसांशेभ्यो मिलितेभ्यः प्राण उत्पद्यते । सोऽपि वृत्तिभेदा- .

·१४ अतामोदे- त्पञ्चविधः । प्राग्गमनवान्नासाग्रस्थानवर्ती प्राणः। प्राणोत्पत्तिः अवाग्गमनवान्पायवादिस्थानवर्त्यपानः । विष्व- ग्गमनवान्सर्वशरीरवर्ती व्यानः । ऊर्ध्वगमनवान्कण्ठवर्युदानः । अशितपीतादि- समीकरणकरोऽखिलशरीरवर्ती समानः । भूतानि चेमानि पञ्चीकरणेन दृश्यतामापद्यन्ते । आकाशादीनां पञ्चानां ये तामसा अंशास्तेप पश्चानां मिथो मिश्रणं भवति । तदुक्तं पञ्चदश्याम्- द्विधा विधाय चेकैकं चतुर्धा प्रथम पुनः । स्वस्त्रतरद्वियीयांशैर्योजनात्पञ्च पञ्च ते ॥ (प. द. १ । २७ ) इति । अस्यार्थः-आकाशं द्विधा समं विभज्य पुनस्तयोरेको भागश्चतुर्धा विभजनीयः। एवं वाय्वादीनां चतुर्णामपि प्रत्येकं भागपञ्चकं परिकल्प्यम् । पञ्चस्वेदोऽधीशः । अपरे चत्वारोऽष्टमांशाः । तत्र चतुर्णामाकाशाष्टमांशानामाका- शव्यतिरिक्तेपु चतुर्पु वाय्वाद्य(शेपु मिश्रणं पञ्चीकरणम् भवति । एवं वायवीयानां चतुर्णामष्टमांशानां काव्यतिरितेचतुर्वाकाशाद्य(शेष मिश्रणं भवति । एवमेव तेनोजलपृथिव्यष्टमांशानामपि स्वस्वव्यतिरिक्तेपु चतुर्वाशेषु मिश्रणं भवति । इयमेव पञ्चीकरणप्रक्रिया । पञ्चीकरणेन च दृश्यतामापन्नेषु स्थूलेषु भूतेषु यत्र यस्या(शस्तत्र तेन शब्देन व्यवहार इदमाकाशमयं वायुरि- त्येवं भवति । तदुक्तं " वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वादः" (ब्र० सू० २ । ४ । २२) इति । अत्र चाकाशादीनां सात्त्विकायंशेभ्यो योत्पत्तिरभिहिता सेतरांशद्वयोप- सर्जनीभूतादेव तत्तदंशादोध्या न तु केवलात् । स्थूलानि चेमानि सर्वप्राणि- शरीराणि पञ्चीकृतभूतविकारभूतान्येव । अन्नमयः प्राणमयो मनोमयो विज्ञानमय आनन्दमयश्चेत्येवं प्रसिद्धाः पञ्च कोशा अत्रैवान्तर्भवन्ति । स्थूलशरीरमन्नमयकोशः। कर्मेन्द्रियैः सहितः प्राणः प्राणमयकोशः । ज्ञानेन्द्रियैः सहितं मनो मनोमयकोशः । बुद्धिर्विज्ञानमय- कोशः । तदन्तरज्ञानमात्मा वाऽऽनन्दमयकोशः । जीवात्मनि कर्तृत्वं भोक्तृत्वं चौपाधिकमेव । निश्चयाकारवृत्तिमदन्तःकरणं वुद्धि- शब्दवाच्यं कर्तृत्वोपाधिः । सुखाद्याकारवृत्तिम- दन्तःकरणं भोक्तृत्वोपाधिः । ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं कर्मेन्द्रियपञ्चकं प्राणपञ्चकं मनो बुद्धिश्चेत्येवं सप्तदशपदार्थानां संघातो लिङ्ग- शरीरमित्युच्यते । एतदेव सूक्ष्मशरीरम् । । पञ्च कोशाः ·अद्वैतमतम् । १५ ज्ञानेन्द्रियपञ्चकमन्तःकरणचतुष्टयं कर्मेन्द्रियपञ्चकं प्राणादिपञ्चकं भूतसूक्ष्म- पञ्चकमविद्या कामः कर्म चेत्यष्टकं पुर्यष्टकमित्युच्यते । अत्राविद्या कार्यभूता द्रष्टव्या । सा चातस्मिंस्तबुद्धिः । यथाऽनित्ये स्वर्गादौ नित्यत्वबुद्धिः । अशुचौ शरीरादौ शुचित्वबुद्धिः । दुःखेषु सुखबुद्धिरना- पुर्यष्टकम् त्मनि देहादावात्मबुद्धिश्चेति । कामो रागः । कर्म त्रिविधम्-संचितमागामि प्रारब्धं चेति । फलमद- त्वाऽदृष्टरूपेण विद्यमानं संचितम् । आगामि करिष्यमाणम् । यस्य फलं संप्रत्यु- पभुज्यते तत्प्रारब्धम् । तत्र मोक्षकाले संचितस्य तत्त्वज्ञानेन नाशः । आगामि तु नैवोत्पद्यते । प्रारब्धस्य तु फलभोगेन विनाश इति । शरीरादिसर्वमचेतनपदार्थजातं पाञ्चभौतिकम् । मरणकाले स्थूलं शरीरं विनश्यति न तु सूक्ष्मम् । सूक्ष्मस्य तु प्रलयकाले विनाशः । तत्र तु सूक्ष्मशरी- रकारणीभूतमज्ञानमवशिष्यते । इदमेव कारणशरीरमित्युच्यते । तस्य तु तत्त्व- ज्ञानेन मोक्षावस्थायां नाशः । तुरीयावस्थायां त्रिविधशरीरसंबन्ध यद्यपि त्रिविधदेहसंवन्धाभिमानो नास्ति तथापि विनाशौ त्रिविधदेहसंवन्धोऽवर्जनीय एव । सुषुप्तौ कारण- देहस्याभिमानः । स्वप्ने तु लिङ्गन्देहस्यापि । जागृतौ तु त्रिविधस्यापि । सुषुप्तिजागृत्योः संधिभूतः क्षणस्तुरीयावस्था । अथ जीवन्मुक्त्यवस्थातस्तुरीयावस्थायां को विशेष इति चेदुच्यते । ज्ञानस्य यनिर्विशेषं सामान्यमात्रस्वरूपं तदवस्थाद्वयेऽप्यविशिष्टम् । तुरीयावस्थायां पूर्वसंस्काराणामविनष्टत्वात्सद्यः परिणामोन्मुखं तज्ज्ञानसामान्यं गर्भस्थं स्थूल- शरीरमिव वर्तते । जीवन्मुक्तदशायां तु पूर्वसंस्काराणां विनष्टप्रायत्वादखिलप- रिणामत्यागोन्मुखम् । यथाऽऽसन्नमृत्योः स्थूलशरीरमखिलभोगसाधनीभूतपरि- णामत्यागोन्मुखं भवति तद्वत् । जीवन्मुक्त्यवस्थायां यत्स्रक्चन्दनवनितादि- विषयदर्शनं न तत्कार्यरूपेण किंतु कारणी- जीवन्मुक्तितुरीयाव भूताविद्याशक्तिमब्रह्मरूपेण । अतो न तत्कार्य- स्थयोर्भेदः संबद्धं संस्कारं जनयितुं प्रभवति । नापि तादृश- पूर्वसंस्कारोद्बोधकं भवति । अतः पूर्वसंस्कारा- स्तदानी क्षयोन्मुखा विनष्टपाया भवन्ति । कारणव्यतिरेकेण कार्यस्यासत्त्वान्न विषयान्कार्यरूपेण पश्यति ज्ञानी । वद्धजीवस्तु कार्यरूपेण पश्यति ।

·१६ अद्वैतामोदे- तत्र सर्वत्रानिर्वचनीयख्यातिरेव । कार्यस्य सद्रूपणासदूपेण च निर्वक्तुमश- क्यत्वात् । यथा शुक्तौ भासमानं रजतम् । तद्धि न सत् । नेदं रजतमिति बाधानु- पपत्तेः । नाप्यसत् । इदं रजतमिति प्रतीत्यनुपपत्तेः । अतोऽनिर्वचनीयमुच्यते । यदा शुक्तिरिदंत्वेन ज्ञायते न तु शुक्तित्वेन तदा तादृशं मूलाविद्याकार्यभूतं शुक्त्यज्ञानमिदंतया जायमानज्ञानसहकृतं चाकचक्यादिसमुद्घोधितरजतसंस्का- रसहकृतं च रजताकारेण परिणमते । तद्वदेवेदं सर्वं जगन्न सत् । ज्ञानिदृष्टया बाधानुपपत्तेः । “नेह नानास्ति किंचन" (बृ० अनिर्वचनीयख्यातिः ४ । ४ । १९) इत्यादिश्रुतिविरोधाच्च । नाप्य- सत् । प्रतीत्यनुपपत्तेः । अतोऽनिर्वचनीयमेव । तच्च विक्षेपशक्तिमत्या मूलाविद्याया महत्तत्वाहंकाराकाशादिद्वारा कार्यभूतम् । आवरणशक्तिमत्या मूलाविद्यायाः कार्य च लोकप्रसिद्धं शुक्त्यज्ञानादि । तथा चानिर्वचनीयस्य जगतो या प्रतीतिःसाऽनिर्वचनीयख्यातिरेव । न तु सत्ख्यातिः। यत्प्रतीयते तन्न सत् । यच सब्रह्म न तत्प्रतीयते । तस्य प्रतीतिरूपत्वेन प्रती- तिविषयत्वाभावात् । अतः सतः ख्यातिर्दुर्वचा । इदं शास्त्रमिति प्रतीतिरप्य- निर्वचनीयख्यातिरेव । शास्त्रस्याप्यविधाकार्यभूतानिर्वचनीयजगदन्तर्गतत्वेना- निर्वचनीयत्वात् । “वेदा अवेदाः" (बृ० ४ । २ । २२) इत्येवं शास्त्रेण स्वयमेव स्वानिर्वचनीयत्वस्य प्रख्यापनात् । तादृशमपि तत्तत्त्वज्ञानहेतुयूतं भवत्येव । यथा स्वप्नस्था ग़जाश्वादयो जीव- कल्पितत्वेन स्वयमसत्या अपि सत्यां धियमुत्पादयन्ति सत्यं च शुभमशुभं वा फलं सूचयन्ति तद्वत् । किंचाज्ञाननिवारकत्वमेव शास्त्रस्य तत्त्वज्ञानहेतुत्वम् । न हि शास्त्रं गगनकुसुमबदसत्यम् । किं तु केवलं तस्य पारमार्थिकसत्यत्वं नास्ती- त्येव । तथा चापारमार्थिकमपि शास्त्रमज्ञानं निदारयति । अज्ञानस्याप्यपार- मार्थिकत्वात् । एतावतैव शास्त्रस्यापारमा- असत्यात्सत्योत्पत्तिः र्थिकस्यापि प्रामाण्यम् । न केवलं शास्त्रस्येयं गतिः । किं तु सर्वेषां प्रमाणानाम् । तदुक्तम्- देहात्मप्रत्ययो यद्वत्प्रमाणत्वेन संमतः । लौकिकं तद्वदेवेदं प्रमाणं त्वात्मनिश्चयात् ॥ इति । आ. आत्मनिश्चयादिति च्छेदः । आत्मनिश्चयपर्यन्तमित्यर्थः । तानि प्रमाणानि षट् । प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्थापत्त्यनुपलब्धिभेदात् । चक्षुरादिना घटादिविषयप्रत्यक्षं यदा जायते तदा स्वान्तस्थचिदाभाससहित- ·अद्वैतमतम् । मन्तःकरणं हृदयरूपं मूलदेशमजहदेव चक्षुरादिद्वारा बहिनिर्गत्य घटादिविषय- देशं गत्वा तत्तद्विषयाकारेण परिणमते । सोऽयं परिणामो वृत्तिरित्युच्यते । तदा वृत्त्या तत्स्थचिदाभासेन च घटादिपियो व्याप्तो भवति । तत्र वृत्त्या व्याप्ति- त्तिव्याप्यत्वमित्युच्यते । वृत्तिस्थचिदाभासेन व्याप्तिः फलव्याप्यत्वमित्युच्यते । वृत्तिस्थचिदाभासः फलशब्देनोच्यते । विषय- प्रत्यक्षप्रमाणम् चैतन्यं च तस्यां वृत्तौ प्रतिविन्वितं सत्तत्स्थचि- दाभासेन सहाभिन्नं भवति । उपाध्योरेकदेशस्थत्व उपधेयभेदस्यासंभवात् । तदा तामसस्य घटादेस्तमोरूपमाँवरणं तया वृत्त्या विनाश्यते । वृत्तिस्थचिदाभासश्चावरणविनाशे सति परिस्फुरन्विषयचैतन्या- भिन्नतया विषयरूपेण परिस्फुरति । इदमेव प्रत्यक्षज्ञानमित्युच्यते । अहं सुखीत्याद्यान्तरप्रत्यक्षस्थलेऽप्येवमेव । तत्त्वमसि" (छा० ६ । ८। ७) इत्यादिमहावाक्यजन्यात्मसाक्षात्कारस्थले तु जीवब्रह्मणोरेकत्वस्याज्ञानेनावृ- तत्वात्तस्याज्ञानस्य निवृत्तये वाक्यजन्ययाऽहं ब्रह्मास्मीत्येवमाकारयाऽन्तःकर- णवृत्त्या व्याप्तिरपेक्ष्यते । स्वस्यैव स्फुरणरूपत्वात्तदर्थ चिदाभासव्याप्ति - पेक्ष्यते । तच्च प्रत्यक्षं सविकल्पकनिर्विकल्पकभेदेन द्विविधम् । विकल्पो वैशिष्टयम् । घटमहं जानामीत्यादि वैशिष्ट्यावगाहि ज्ञानं सविकल्पकम् । घटरूपविशेषण- विशिष्टज्ञानावगाहित्वात् । तत्त्वमसि " (छा०६।८ । ७) इत्यादि- महावाक्यजन्यमहं ब्रह्मास्मीति ज्ञानं निर्विकल्पकम् । प्रत्यक्षज्ञानसामग्रीसत्त्वे शब्दादपि प्रत्यक्षं जायते । एकस्मिन्नेव ज्ञाने तत्तन्निमित्तभेदेन शाब्दत्वं प्रत्यक्षत्वं च वर्तत एव । न चास्य प्रत्यक्षस्य प्रत्यक्षावान्तरभेदः शाब्दत्वे शाब्दस्य च ज्ञानस्य पदार्थसंसर्गाव- गाहित्वेन कथं निर्विकल्पकत्वमिति वाच्यम् । नहि सर्वत्र शाब्दं ज्ञानं पदार्थसंसर्गावगाह्येवेति नियमः । किंतु वक्तृतात्पर्य- विषयविषयकमेवेति नियमः। " तत्त्वमसि" (छा० ६।८।७) इत्यत्र तु “ सदेव सोम्य " ( छा०६।१।१) इति पूर्वप्रक्रमानुरोधेन निर्विशे- पासङ्गब्रह्मैव श्रुतितात्पर्यविषयीभूतम् । तथा चास्य निर्विकल्पकत्वं सिद्धम् । अनुमितिस्तु व्याप्यव्यापकयोद्वयोर्मध्ये व्याप्येन व्यापकस्य ज्ञानम् । यथा धूमेनाग्नेः । यथा वास्य दृश्यमानस्य जगतो अनुमानम् ब्रह्मभिन्नत्वेन मिथ्यात्वं ज्ञायते । तत्करणमनु. मानम् ।

·१८ अद्वैतामोदे- वने गवयं दृष्ट्वा तत्र गोसादृश्यं ज्ञात्वा यद्गवि गवयसादृश्यं ज्ञायते सोप- मितिः । सादृश्यज्ञानस्यैवोपमितित्वात् । तत्करणं गोसादृश्यज्ञानं तदेवोपमानम् । नेयमुपमितिः प्रत्यक्षान्तर्गता । गोरसंनिकर्षात् । उपमानम् नाप्यनुमितिः । हेतुभूतस्य गोसादृश्यस्य गवय- निष्ठत्वेन साध्यस्य च गवयसादृश्यस्य गोनिष्ठ- त्वेन हेतुसाध्ययोः सामानाधिकरण्याभावात् । व्याप्तिस्मृत्यादेरत्रानपेक्षणाच्च । पदसमूहो वाक्यम् । तस्माज्जायमानं ज्ञानं शाब्दम् । तत्करणं शब्दः । तत्र वेदस्येश्वरप्रणीतत्वात्प्रामाण्यम् । सृष्टयारम्भे परमेश्वरेण पूर्वसर्गसिद्धवेदानुपूर्वी- समानानुपूर्वीको वेदो विरच्यते । स्मृतिपुराणा- शाब्दज्ञानम् दीनां तु वेदमूलकत्वे प्रामाण्यम् । वेदविरुद्धार्थ- कानां तु न प्रामाण्यम् । अविरुद्धार्थकानां तन्मूलभूतवेदाज्ञाने तु तदर्थकं वेदमनुमाय प्रामाण्यं कल्पनीयम् । तात्पर्यानुप- पत्तौ लक्षणयाऽन्यार्थप्रतिपादकत्वेऽपि प्रामाण्यमस्त्येव । यथा “ तत्त्वमसि " (छा०६।८।७) इत्यादेः । पीनो देवदत्तो दिवा न भुत इत्यत्र पीनत्वोपपत्तये यद्रात्रिभोजनं कल्प्यते सार्थापत्तिः। नेयमनुमानेन गतार्था । दिवाऽभुञ्जाने पीने पुरुपे प्रथमतो दृष्टेऽ- न्वयव्याप्तिदृष्टान्तासंभवात् । यद्यपि यत्र यत्र रात्रिभोजनाभावस्तत्र तत्रं दिवाऽभुजानत्वसमानाधिकरणपीनत्वस्याभावः, अर्थापत्तिः यथा दिवा रात्रौ चाभोजीति व्याप्तिः संभवति तथापि न सा पीनत्वरात्रिभोजनयोर्हेतुसाध्ययोः। किंतु तदभावयोः। किंचात्र व्याप्तिस्मृत्यादेरपेक्षापि न दृश्यत इत्यर्थापत्तिःप्रमाणा- न्तरमेव साधीयः। एवमनुपलब्धिरपि प्रमाणान्तरमेव । यद्यत्र भूतले घटोऽभविष्यत्तदा भूतलमिवाद्रक्ष्यदित्येवं घटाद्यनुपलब्ध्या घटाद्य- अनुपलब्धिः भावो ज्ञायते । अत्र नेन्द्रियं करणम् । तस्याधि- करणग्रहेणोपक्षीणत्वात् । अभावेन सह तत्सं- निक भावाच्च । किंचात्र ज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वाङ्गीकारेऽपि तत्प्रमाणस्यानुपलब्धि- रूपस्येन्द्रियाद्भेदेन प्रमाणसंकराभाव एवेति । तदेवं प्रमाणैर्जायमानं लौकिकं ज्ञानं साश्रयं सविषयं च । तदभिव्यञ्जक- मन्तःकरणम् । अन्तःकरणवृत्तिरेव हि लौकिकं ज्ञानम् । अत एव तत्र ज्ञातृत्व- क ·अद्वैतमतम् । १९ . अन्तःकरणस्य ज्ञात- मन्तःकरणस्य तदुपाधिकस्य जीवस्य वा । न तु शुद्धस्यात्मनः । तस्य ज्ञानस्वरूपत्वेन ज्ञातृत्वासंभवात् । अहं जानामी- त्येवं भासमानं ज्ञातृत्वमपि नात्मनः । किं त्वहम- त्वम् र्थस्य । अहमर्थस्तु नात्मा। किंत्वविद्यापरिणामा- न्तर्गतोऽहंकारः। अहंकारे चात्मत्वमारोपितंभासते न तु वास्तविकम् । एवं मनसीन्द्रियेषु प्राणे देहादौ चात्मत्वमारोपितमेव भ्रमेण भासते । एतादृशभ्रमनिवृत्तिमन्तरा मोक्षो दुर्लभः । भ्रमनिवृत्तिश्च ब्रह्मज्ञानेनैव । . ब्रह्मज्ञानेऽधिकारी च साधनचतुष्टयसंपन्न एव । साधनचतुष्टयसंपत्त्यभावे ब्रह्मविचारस्यानपेक्षणात् । तदुत्तरं ब्रह्मविचारस्यावश्यापेक्षणाच्च । साधनचतु- ष्टयं च (१) नित्यानित्यवस्तुविवेकः ( २ ) इहामुत्रार्थफलभोगविरागः (३) शमादिपटूसंपत्तिः (४) मुमुक्षुत्वं चेति । तदुक्तं वराहोपनिषदि. साधनं प्रभवेत्पुंसां वैराग्यादिचतुष्टयम् । नित्यानित्यविवेकश्च इहामुत्र विरागता ॥ शमादिपटकसंपत्तिर्ममुक्षा तां समभ्यसेत् ॥ (व० २।३ ) इति । शमदमोपरतितितिक्षाश्रद्धासमाधानानि शमादिषटम् । लौकिकव्यापारान्मनस उपरमः शमः । बाह्येन्द्रियनिग्रहो दमः । कर्म- साधनचतुष्टयम् संन्यास उपरतिः। शीतोष्णादिद्वंद्वसहनं तितिक्षा । आस्तिक्यबुद्धिः श्रद्धा । निद्राया आलस्यस्य प्रमादस्य च त्यागेन मनःस्थितिः समाधानम् । “ तस्माच्छान्तो दान्त उपर- तस्तितिक्षुः श्रद्धावित्तो भूत्वाऽऽत्मन्येवात्मानं पश्येत् " (बृ० ४ । ४ । २३) " शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुर्योऽनूचानो ह्यभिजज्ञौ समानः" (शाट्या० ५) इत्याद्याः श्रुतयोऽपि शमादीनामात्मसाक्षात्कारसाधनत्वं प्रतिपादयन्ति । एता- न्यन्तरङ्गसाधनानि । कर्म तु चित्तशुद्धिद्वारा ज्ञानसाधनमिति बहिरङ्गम् । अन्तरङ्गन्तरसाधनं तु श्रवणमनननिदिध्यासनरूपं त्रयम् । " आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्त- व्यो निदिध्यासितव्यः" (बृ० २।४। ५) इति श्रवणादिसाधनत्रयम् श्रुतेः । द्रष्टव्यः, अहं ब्रह्मेत्येवं साक्षात्करणीयः । तदुपायः श्रोतव्य इत्यादिनोक्तः श्रवणादिः। श्रवणं नाम वेदान्तवाक्यानामद्वितीये ब्रह्मणि तात्पर्यनिर्णयः । श्रुतार्थस्योपप- ·२० अद्वैतामोदे- त्तिभिश्चिन्तनं मननम् । विजातीयप्रत्ययतिरस्कारेण सजातीयप्रत्ययप्रवाहीकरण निदिध्यासनम् । तदुक्तम्- शब्दशक्तिविषयं निरूपणं युक्तितः श्रवणमुच्यते बुधैः । वस्तुतत्त्वविपयं निरूपणं युक्तितो मननमित्युदीर्यते ॥ चेतसस्तु चितिमात्रशेपता ध्यानमित्यभिवदन्ति वैदिकाः । अन्तरङ्गमिदमित्युदीरितं तत्कुरुष्व परमात्मबुद्धये ॥ इति । सत्र वेदान्तवाक्यान्यद्वितीये ब्रह्मणि प्रमाणं न वेति संशयः श्रवणेन निव- तते । मननेन त्वनेके संशया निवर्तन्ते । ते यथा-प्रपञ्चः सत्यो मिथ्या वा, आत्माऽऽनन्दस्वरूपो न वा, आत्मा देहातिरिक्तो न वा, जीवस्य परमात्मना सहैक्यं संभवति न वा, आत्मज्ञानं मोक्षसाधनं न वा, मोक्षसाधनत्वेऽपि कर्म- समुचितं तन्मोक्षसाधनमथवा केवलम्, आत्मा ज्ञानस्वरूपो का ज्ञानगुणको येत्यादयः । मननं हि तर्कात्मकम् । यदि प्रपञ्चः सत्यः स्यात्त द्वितीयश्रुति- विरोधः स्यादिति तर्केण प्रपञ्चे सत्यत्वधीनि- श्रवणाधुपयोगः वर्तते । आत्मानन्दस्वरूपो न स्यान्चेत्तत्प्राप्तये न कोऽपि व्याप्रियेतेति तर्क आत्मन आनन्दरूपतार्या प्रमाणम् । देह एवात्मा चेजन्मान्तराभावेन कृतनाशाकृताभ्यागमप्रसङ्गः। जीव- ब्रह्मणोर्भेदे “ तत्त्वपसि" ( छा० ६ । ८।७ ) इत्यादिश्रुतिविरोधः। आत्मज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वाभावे कर्मसमुच्चितस्य वा तस्य मोक्षसाधनत्वे नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय " ( श्वे० ३।८) इति श्रुतेरप्रामाण्यापत्तिः । आत्मा ज्ञानगुणकश्चेत् “ निर्गुणम् " (चू०७। २) इति श्रुतिर्न संगच्छेतेत्याद- यस्तो यथायथं स्वयमूह्याः। निदिध्यासनेन त्वहमज्ञ इत्यादिभ्रमो निवर्तते । एवं श्रवणादिभिः संशयभ्रमनिवृत्तावन्यप्रतिवन्धाभावे सत्यहं ब्रह्मास्मी- त्यपरोक्षप्रमा जायते । अन्यप्रतिबन्धश्च भूतभाविवर्तमानभेदेन त्रिविधः । पूर्वानु- यूतविषयस्यावेशेन पुनःपुनः स्मरणं भूतप्रतिबन्धः । अयं च यस्य विषयस्य स्मरणं तत्रत्ये नामरूपे पलालवत्परित्यज्य तदन्तःस्थं तत्त्वं धान्यवत्स्वीकृत्य निवारणीयः । अत्र परित्यागवाननुसंधानरूपः । मोक्षप्रतिबन्धनिरासः स्वीकारश्चानुसंधानरूपः। प्रारब्धकर्मशेषो भावि- प्रतिबन्धः । कर्मशेषश्च फलभोगोत्तरमेव निवर्तते ।

·अद्वैतमतम् । २१ तत्र प्रबलस्य कान्यकर्मणः शेषश्चेत्स ज्ञानप्रतिवन्धको भवति । दुर्वलस्य काम्य- कर्मणः शेपश्चेत्स सामान्यतः शरीरस्थितिं कुर्वन्नपि न ज्ञानप्रतिवन्धको भवति । एवं नित्यकर्मशेपः फलं जनयनजनयन्वा पापकर्माभिरुचिनिवृत्तिद्वारा तत्त्वज्ञा- नानुकूल एव न प्रतिवन्धकः । ब्रह्मलोकप्रापकसुकृतकर्मविशेपानुसारिणी ब्रह्म- लोकेच्छापि कस्यचिज्जायमाना भाविप्रतिवन्ध एव । स तु ब्रह्मलोकं गत्वा ब्रह्मणा सह मुच्यते । तदनिच्छुस्तु न तावन्तं कालं प्रतीक्षते । वर्तमानप्रतिब- न्धस्तु विषयासक्तिकुतर्कप्रज्ञामान्या दिभेदेनानेकविधः। तत्र विषयासक्तिः शमा- दिभिः पुनःपुनरभ्यस्तैर्निवारणीया । कुतर्काश्च श्रवणादिभिः पुनः पुनरभ्यस्तै- निवारणीयाः। प्रज्ञामान्यनिवारणाय राजसतामसान्नं त्याज्यम् । तथापि तन्नि- वृत्तिः शनैरेव भवेज्जन्मान्तरे वा । गुरुप्रसादादिना तु तस्मिन्नपि जन्मनि भवति । तदेवं कस्यचित्प्रतिबन्धकस्यामावेऽहं ब्रह्मास्मीत्यप्रतिबन्धसाक्षात्कारेणाज्ञाने निवृत्ते मुमुक्षुरखण्डैकरससञ्चिदानन्दब्रह्मात्मनावतिष्ठते । यथा राजकुले जातोऽपि कर्णो जन्मप्रभृति व्याधकुल एव संवर्धितस्तज्जातीयसहवासादिजनितभ्रान्ति- लक्षणाविद्यया स्वात्मानं राधेयं मन्यते न तु स्वतः सिद्धं विद्यमानमपि कौन्ते- यत्वमनुभवति । ततश्च कौन्तेयत्वप्रयुक्ताच्छ्रेयसः सकाशात्प्रच्युतः सर्वत्र नाना- विधशापावमानादिलक्षणं बहुविधं दुःखं प्राप्तवान् । मोक्षः स च कदाचिद्भगवता सूर्येण " कर्ण कौन्तेयोऽसि त्वं न राधेयः" इत्युपदेशं कुर्वता स्मारितनिजरूप- स्तया स्मृत्या व्याधत्वराधेयत्वादेरविद्याकृतस्य निवृत्तौ सत्यां व्याधत्वा- दिकृतं दुःखं त्यक्त्वा कौन्तेयत्वप्रयुक्तं श्रेयः प्राप्तवान् । तथा ब्रह्माप्यनादिसि- द्धया स्वाविद्ययाऽऽवृतनिजरूपं सज्जीवभावं प्राप्य स्वतः सिद्धान्नित्यनिरतिशया- नन्दस्वरूपानुभवात्यच्युतं सत्संसरति । तच्च संसरब्रह्म कदाचित्स्वाविद्याकल्पि- तेन गुरुणा शास्त्रेण चोत्पादितया स्वगोचरविद्यया जीवभावादिप्रयोजकाविद्या- निवृत्तौ नित्यसिद्धनिरतिशयानन्दस्वरूपेणावतिष्ठते । इयं च मुक्तिींवतोऽपि भवति । बाधकाभावात् । इयमेव जीवन्मुक्तिः । जीवन्मुक्तिः तदुक्तं वराहोपनिषदि- यस्मिन्काले स्वमात्मानं योगी जानाति केवलम् । तस्मात्कालात्समारभ्य जीवन्मुक्तो भवेदसौ ॥ ( वरा० २।४२) इति । तथा- ma ·२२ अद्वैतामोदे- नोदेति नास्तमायाति सुख दुःखे मनःप्रभा । यथाप्राप्तस्थितिर्यस्य स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ( वरा. ३ । २२) इत्यादिश्रुतौ विस्तरेण जीवन्मुक्तावस्था वर्णिता । आत्मोपनिषदि च- शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः । जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः ॥ ( आत्मो० २०) इति । जीवन्मुक्तावस्थाप्रयोजनानि तु ज्ञानरक्षा तपो विसंवादाभावो दुःखनिवृत्तिः सुखाविर्भावश्चेति पञ्च । उत्पन्नब्रह्मसाक्षात्कारस्य पुरुषस्य पुनः संशयविपर्य- यानुत्पत्तिनिरक्षा । सा च " संशयात्मा विनश्यति" (गी० ४ । ४०) इत्युक्त्या संशयसत्त्वे तन्मूलकप्राप्तपच्युतेर्वारणायावश्यकी जीवन्मुक्त्यवस्थायां सुलभा। तथा तस्यामवस्थायामखिलवृत्तीनामनुदयाचित्तैकाम्यं भवति । तदेव तपः। मनसश्चेन्द्रियाणां च ौकाग्र्यं परमं तपः । इत्युक्तेः । तेन च लोकसंग्रहो जायते । यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । ( गी० ३ । २१) जीवन्मुक्तिप्रयोजनानि इत्युक्तेः। तथा जीवन्मुक्तस्य व्युत्थानदशायां केन- चिनिन्दायां कृतायामपि तादृशचित्रवृत्त्यनुदया- द्विसंवादो न भवति । नदुक्तम्- ज्ञात्वा वयं तत्त्वनिष्ठां ननु मोदामहे वयम् । अनुशोचाम एवान्यान्न भ्रान्तैर्विवदामहे ॥ इति । तथा जीवन्मुक्तस्य भ्रान्तेर्निवृत्ततया चित्तस्यात्मैकाकारतया च प्रारब्धभोगे सत्यपि समस्तदुःखनिवृत्तिः । तथा च श्रुतिः- आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुपः । किमिच्छन्कस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत् ॥ ( शाटया० २२) इति । तथा जीवन्मुक्त्यवस्थायां ज्ञानयोगाभ्यासेनाविद्याकृतावरणस्य सर्वथा निवृ- त्या परिपूर्णब्रह्मानन्दानुभवसुखाविर्भावो भवति । तथा च श्रुतिः- समाधिनि—तमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं भवेत् । न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते ॥ इति । ततः प्रारब्धकर्मसमाप्त्या देहावसाने तदुत्तरं विदेहमुक्तिः । तदप्युक्तं श्रुतौ- Re- - - ·अद्वैतमतम् । २३ - प्रारब्धक्षयपर्यन्तं जीवन्मुक्ता भवन्ति ते । ततः कालवशादेव प्रारब्धे तु क्षयं गते ॥ चैदेहीं मामकी मुक्तिं यान्ति नास्त्यत्र संशयः ॥ ( मुक्ति० ४३) जीवन्मुक्तपदं त्यक्त्वा स्वदेहे कालसात्कृते । विशत्यदेहमुक्तत्वं पवनोऽस्पन्दतामिव ॥ ( मुक्ति० ७६ ) इति । आत्मोपनिषद्यपि- घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्वयम् । तथैवोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवित्स्वयम् ॥ ( आत्मो० १।२२ ) इति । मुक्तावविद्यामूलकस्याभासस्य सर्वथाऽभावान्न तत्र लेशतोऽप्यहंभावः । अहंभाव- विदेहमुक्तिः स्याविद्यापरिणामविशेषत्वात् । एवमविद्यामूलको जीवब्रह्मभेदोऽपि तत्र सुतरां न भासते । तदुक्तम्- विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यति ॥ ( वि० पु० ६ । ७ । ९४ ) इति । मुक्तेः स्वरूपावस्थानमात्रत्वेन तत्र पूर्वोक्तभेदत्रयस्याभावेन सुखदुःखहेतो ि- तीयस्याभावात्तदानीं न सुखं न वा दुःखम् । भोक्तृत्वोपाधेरन्तःकरणस्य विना- शेन भोगासंभवाच्च । तस्मात् "ब्रह्मविद्रह्मैव भवति" (मु० ३।२।९) इति- श्रुतिप्रतिपादितो ब्रह्मभावलक्षणो मोक्षो भवतीति सिद्धम् ॥ श्रीमच्छंकराचार्याश्च शालिवाहनशके खेन्दुहयमिते (शके ७१०, इसवी सन ७८८ ) संवत्सरे प्रादुरभूवन् । तैश्चाद्वैतात्म- श्रीशंकराचार्यकालः वादे सर्वत्र प्रकाशिते दर्शनान्तराणि प्रायो विर- लपचाराणि बभूवुः । महाप्रभावभाजां श्रीमदा- चार्यपादानां पुरतश्च न कोऽपि दर्शनान्तराभिमानी विवदितुमुत्सहते स्म । अल्पेनैव कालेन प्रायः सर्वत्र शिष्यगणेन सह संचारं. कृत्वा चतसृषु दिक्षु मठान्संस्थाप्य तत्र तत्राद्वैतात्मवादप्रख्यापनकुशलान् शिष्यान्संयोज्य स्वीयाव- तारकृत्ये परिपूर्णतामाकलय्य शालिवाहनशके पक्षवेदर्षिपरिमिते ( शके ७४२, इसवी सन ८२०) संवत्सरे स्वस्वरूपं प्रापुराचार्यचरणाः। अन्ये तु ' शश्य- ग्निरसयुग्म (२६३१) परिमिते युधिष्ठिरशके वैशाखशुक्लपञ्चम्यां श्रीमच्छं- कराचार्याणां जन्माभूत् । तथाग्निरसरसयुग्म ( २६६३ ) परिमिते युधि- ष्ठिरशके कार्तिकशुक्लपौर्णमास्यामाचार्या ज्योतीरूपतां ययुः, इति कथयन्ति । .

·अद्वैतामोदे-
ततो मोहान्यतमसे निमग्नोऽपि तच्छात्रगणो गुरुचरणप्रसादलब्धज्ञानज्योति:-
साहाय्येन द्युमणावस्तंगते दीप इव कर्मवशमाणिनिकायस्वान्तप्रविष्टाज्ञानतिमिर-
वृन्दं विनाशयितुमशकत् । अद्वैतात्मवादश्च प्रायः सर्वत्रास्खलितप्रचारः समजनि।
अयमद्वैतात्मवाद एव मायावाद इति लोके गीयते ।
ततः सप्ताधिकसंवत्सरशतत्रयानन्तरं शके ग्रहवेदाकाशेन्दुपरिमिते ( शके
१०४९ इसवी सन ११२७ ) रामानुजाचार्याः
श्रीरामानुजाचार्यकालः
प्रादुरभूवन् । मायावादमसहमानानामेषा मायावा-
दनिरसनाय प्रवृत्तिरिति तत्र तत्र तत्प्रणीतेषु
श्रीभाष्यादिप्रवन्धेषु मायावादिमतमुल्लिख्य तत्रापरितोषमुद्भावयद्भिस्तैरेव प्रकटी-
कृतम् । किं त्वयं तेपां यत्नः क्रियतांशेन सफली वभूवेति विभावनीयं सूरिभिः ।
रामानुजाचार्याश्च त्रिचनापल्लीसंज्ञकप्रदेशे भूतपुरीग्रामे हारीतान्वयसंभवात्केशव-
भट्टेति सुगृहीतनाम्नो द्राविडब्राह्मणात्सकाशात्कान्तिमत्यां समभूवन् । एते शेषा-
वतारभूता इति तत्संप्रदायः । बौधायनकृतवृत्त्यादिप्रयत्नेन कुर्वद्रूपता प्रापितो
द्रमिडाचार्यप्रणीतभाप्येण टङ्काचार्यविरचितवार्तिकेन चाङ्कुरितो विशिष्टाद्वैतदर्श-
नमहीरुहो यामुनाचार्यादिनिर्मितसिद्धित्रयादिग्रन्थैः पुष्पितो रामानुजाचार्यप्रणी
तवेदार्थसंग्रहादिना फलितोऽभवत् । रामानुजाचार्यश्च वेदार्थसग्रहे विशिष्टाद्वैता-
नुसारेण श्रुत्यर्थोऽवधारितः । तथापि ब्रह्मसूत्रकाराणामसंमतोऽयं विशिष्टाद्वैत-
वाद इति लोकानां मतिः स्यात्तन्निराकरणाय ब्रह्मसूत्रव्याख्यारूपः श्रीभाष्य-
प्रवन्धस्तैरेव निरमायि । तत्र च विशिष्टाद्वैतदर्शनानुसारेण ब्रह्मसूत्राणि व्या-
ख्यातानि । वेदान्तसार-वेदान्तदीप-गीताभाष्य-नित्याराधनविधि-श्रीगद्यप्रभृत-
योऽन्येऽपि ग्रन्था रामानुजाचार्यविरचिता इति प्रसिद्धिः।
श्रीमदामानुजाचार्या विशिष्टाद्वैतवादिनः ।
चकुर्मायामनाश्रित्य प्रस्थानत्रययोजनम् ॥ ३ ॥
अथ सुखबोधाय रामानुजदर्शनं प्रदर्श्यते ।
नित्यं हेयगुणावधूननपरा नैर्गुण्यवादाः श्रुतौ
स्पष्टार्थाः सगुणोक्तयः शुभगुणप्रख्यापनाद्ब्रह्मणः । .
अद्वैतश्रुतयो विशिष्टविषया निष्कृष्टरूपाश्रया
भेदोनिस्तदिहाखिलश्रुतिहितं रामानुजीयं मतम् ॥ ४ ॥

·त्रिविधं तत्त्वम् विशिष्टाद्वैतमतम् । २५ प्रमाणसिद्धं वस्तु तत्त्वशब्देनोच्यते । तच्च तत्त्वं त्रिविधम् । जडजीवेश्वर- भेदात् । जडं प्रसिद्धं पाञ्चभौतिकं शरीरादिक- मखिलं जगत् । तदेव भोगसाधनम् । तदपेक्ष- या स्वरूपतः स्वभावतश्चात्यन्तविलक्षणस्तदन्त- र्यामी जीवात्मा । स च बद्धो मुक्तो नित्यश्चेति त्रिविधः । जीवस्याप्यन्तर्यामी- श्वरः । अयं च निखिलहेयगुणराहित्येन कल्याणकतानत्वेन च जीवापेक्षयाऽ- त्यन्तविलक्षणः । ईश्वरश्च सर्वावस्थाजीवाञ्जडांश्च पदार्थान्व्यानोति । जडानां जीवानां चान्तर्यामी भूत्वा तेषां नियन्ता च भवति । तथा च श्रुतयः-'यः पृथिव्यां तिष्ठन्पृथिव्या अन्तरः० यः पृथिवीमन्तरो यमयति । (३० ३ । ७ । ३) 'य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरः० य आत्मानमन्तरो यमयति' (बृ० ३ । ७। २२ ) 'अन्तर्वहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थितः । ( ना० १३ । १) 'प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः' (श्वे० ६।१६) इति । न चायं जीवेश्वरयोर्भेद औपा- धिक इति मन्तव्यम् । तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति (मु० ३।११३) इत्यादिश्रुतिषु, मुक्तोपमृप्यव्यपदेशाच्च (ब्र० सू० १ । ३ । ३) भोगमात्रसाम्यलिङ्गमञ्च (ब्र० सू० ४ । ४ । २१) इत्यादिसूत्रेषु, इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ( गी० १४ । २) इति गीतायां च सर्वाविद्योपाधिविनिर्मुक्तस्य जीवस्य मोक्षावस्थायामपीश्वरा पेक्षया भेदप्रतिपादनात् । न हि स्वस्य स्वेनैव साम्यं भवति । न वा स्वयमेव स्वस्योपसृप्यो भवति । मुक्तैरुपसृप्यो मुक्तोपसृप्यः । मुक्तप्राप्य इति यावत् । प्रकारान्तरेण पुनस्तत्त्वं द्विविधम् । द्रव्यं गुणश्चेति । उपादानत्वं गुणाश्रयत्वं स्वाश्रयादन्यत्र वर्तमानत्वं संकोचविकासावस्था- द्रव्यनिरूपणम् श्रयत्वं वा व्यत्वम् । तच्च द्रव्यं षड्विधम्- ईश्वरो जीवो नित्यविभूतिज्ञानं प्रकृतिः कॉलश्चेति। ईश्वरः परमात्मा ब्रह्मशब्दवाच्यः सर्वाधारः सर्वकर्ता । जीवो नित्यविभूतिः प्रकृतिः कालश्चेति द्रव्यचतुष्टयमीश्वरस्य शरीरभूतम् । ईश्वरस्य स्वरूपं ज्ञानं शरीरं चेति त्रयमपि व्यापकमेव । स चेश्वरः पञ्चविधः-परव्यूहविभवान्तर्या- म्यर्चावतारभेदात् । तत्र परो वैकुण्ठे श्रिया ईश्वरभेदाः सहितोऽनन्तगरुडादिभिर्नित्यजीवैः सह क्रीड- नास्ते । अयमेव मुक्तपाप्यः । पर एवोपासनार्थ वासुदेवसंकर्पणप्रद्युम्नानिरुद्धभेदेन चतुर्धाऽवस्थितो व्यूह इत्युच्यते । जगत्स- Pondeminimaldman- L ·२६ अद्वैतामोदे-- जनमुपासकानुग्रहः संसारिरक्षणं चास्यैव कृत्यम् । तत्र वासुदेवः षड्गुणपूर्णः । ज्ञानशक्तिवलैश्वर्यवीर्यतेजांसि पड्गुणाः । ज्ञानं नाम सर्वदा सर्वविपयप्रकाशकः स्वप्रकाशो गुणविशेषः । सानिमावः, अवटित पानासामर्थ्य वा। बलं जगत्कारणत्वप्रयुक्तश्रमाभावः, सकलवस्तुधारणसामर्थ्य वा । ऐश्वर्य स्वातन्त्र्येण कर्तृत्वं, सकलजीवजडनियमनसामर्थ्य वा । वीर्यं जगदुपादान- कारणत्वेऽपि स्वरूपविकाराभावः । तेजः सहकारिनरपेक्ष्यं पराभिभवनसामर्थ्य वा । संकर्षणमा मानिसले संकर्षणे ज्ञानबलयोराधिक्यम् । प्रद्युम्ने चैश्वर्य- वीर्ययोराधिक्यम् । अनिरुद्धे तु शक्तितेजसोः । विभवस्तु मत्स्यकूर्मादिः । अन्तर्यामी तु तत्तत्माणिनां हृदयप्रदेशेऽवस्थितो योगिभिः स्वहृदये ध्येयः । अयं च जीवेन सह विद्यमानोऽपि जीवगतदोषैर्न लिप्यते । अर्चावतारस्तु भक्त- कल्पितप्रतिमादिगदा शरीरतया वीकृत्योपासका(नस्तानादिमान्सर्वसहि- ष्णुर्देवालयादिषु विद्यमानो मूरिविशेषः। व्यूहादिपु चतुर्यु पर एव कचिच्छत्त्या- वेशेन कचित्स्वरूपावेशेन चावतिष्ठते । आवेशश्चायं कचित्पूर्णत्वेन कचिदंशेन च . भवति । परमात्मनः स्वरूपनिरूपका धर्माश्च सत्यत्वज्ञानत्वानन्दत्वामलत्वादयः । एते सर्वासु विद्यास्वनुवर्तन्ते । सर्वविद्यास्वेते धर्मा उपास्या इति यावत् । उक्तैर्धमः स्वरूपे निरूपिते तद्विशेषका ज्ञानवलादयो धर्माः। सौशील्यादयो धर्मास्तु ज्ञानादिधर्मविततिरूपाः । सर्वज्ञत्वसर्वशक्तित्वादयो धर्मा जगदुत्पादन उपयुज्यन्ते । वात्सल्यसौशील्यसौलभ्यादय आश्रयण उपयुज्यन्ते । वात्सल्या- दीन्दृष्दैवोपासकाः परमात्मानमाश्रयन्ति । कारुण्यादयो धर्मा भक्तरक्षण उपयुज्यन्ते । जीवः प्रतिशरीरं भिन्नोऽणुपरिमाणः स्वयंप्रकाशो नित्यश्च)। अस्य कर्तृत्वमी- श्वराधीनम् । स च त्रिविधः बद्धमुक्तनित्यभेदात्। जीवभेदाः ब्रह्मदेवप्रभतयः स्तन्बपर्यन्ताः संसारिणो जीवा बद्धाः । परमात्मोपासनया त्यक्तसूक्ष्मशरीरा वैकुण्ठनिवासिनो मुक्ताः । तेषां ब्रह्मानुभवोऽनन्त एव । न तस्य चरमावधिः। बद्धदशायां तिरोभूतं गुणाष्टकं मुक्तदशायामाविर्भवति । गुणाष्टकं त्वप्राकृतशब्द- स्पर्शरूपरसगन्धशक्तिज्ञानानन्दरूपम् । अनन्तगरुडविष्वक्सेनादयो जीवा नित्याः। परमात्मगुणाः ·२७ 7 विनिणरमना । नित्यविभूति म शुद्धसत्यास स्वयंप्रकाशो देशविशेषः । इदं च शुद्धसत्त्वं द्रव्यात्मक गुणसरवाद्विलक्षणं गुणस- नित्यविभूतिः स्वस्याश्रयभूतं च । देशविशेषश्चायमधः परि- च्छिन्नः । अव॑ त्वस्य परिच्छेदो न विद्यते । परमात्मनो मुक्तानां नित्यजीवानां च भोगरथानमेतत् । ज्ञानं बुद्धिः । अर्थप्रकाश इति यावत् । तच्च सदा सविपयं स्वप्रकाशं विभु च । इदं च द्रव्यं सदेव गुणात्मकमपि भवति । ज्ञानम् नियमेन जीवेश्वरान्यतरवृत्तित्वात् । यथा दीपस्य प्रभा द्रव्यरूपापि दीपगुणभूता भवति तद्वत् । जीवेश्वरस्वरूपभूतं ज्ञानं त्वेतस्मादन्यत् । तच्च केवलं द्रव्यमेव । न तु गुणः । जीवेश्वरयोः केवलद्रव्यत्वात् । तत्र यथा स्वस्यैव भासको दीपः स्वस्य चान्यस्य च प्रभा । तद्वज्जीवेश्वरस्वरूपभूतं ज्ञानं स्वस्यैव प्रकाशकम् । गुणभूतं ज्ञानं तु स्वस्य चा- न्यस्य च प्रकाशकं भवति । तच्च गुणभूतं ज्ञानमीश्वरस्य नित्यानां च जीवानां सदाविर्भूतमेव न तु कदापि तिरोहितं भवति । वद्धानां जीवानां त्वंशेनाविर्भूतं भवति । मोक्षप्राप्त्यनन्तरं तु कात्स्न्येनाविर्भूतं भवति तारुण्यावस्थायां पुंस्त्ववत् । तच्च ज्ञानं नित्यमेव । ज्ञानमुत्पन्नं ज्ञानं नष्टमित्यादिव्यवहारस्तु ज्ञानस्य संकोच- विकासावस्थामादायोपपादनीयः । घटादिविषयप्रत्यक्षकाले जीवात्मनिष्ठमेत- ज्ज्ञानमिन्द्रियद्वारा बहिनिःसृत्य घटादिविपयेण संनिकृष्यते । आत्मगुणभूतस्या- प्यस्य ज्ञानस्य द्रव्यरूपत्वाङ्गीकारेण स्वानयादन्यत्र गमनं बहिनिःसरणादिक्रि- यावत्त्वं च न विरुध्यते । तदुक्तं यामुनाचार्यैः- आश्रयादन्यतो वृत्तेराश्रयेण समन्वयात् । द्रव्यत्वं च गुणत्वं च ज्ञानस्यैवोपपद्यते ॥ इति । प्रकृतिस्तु सत्त्वरजस्तमोरूपगुणत्रयवती नित्या चतुर्विशतितत्वात्मिका । इयमेव विचित्रसृष्टिकरत्वान्मायाशब्देन व्यपदिश्यते । तथा ज्ञानविरोधित्वाद- विद्याशब्देन नित्यत्वाचाक्षरशब्देन व्यपदिश्यते प्रकृतिः इयमेव सवजगतो मूलप्रकृतिः । चतुर्विशतित- त्त्वानि तु प्रकृतिमहदहंकारमनःपञ्चज्ञानेन्द्रियपञ्च- कर्मेन्द्रियपञ्चतन्मात्रपञ्चभूतानि । त्रिगुणात्मिकायां प्रकृतौ भगवत्संकल्पाधीन- गुणवैषम्यात्कार्योन्मुखावस्थाऽव्यक्तशब्देनोच्यते । तस्मादव्यक्तान्महतत्त्वमुत्प- ·२८ अतामोदे- द्यते । बुद्धिसामान्यस्य महत्तत्त्वमिति पारिभापिकी संज्ञा । तच्च सात्त्विक राजसं तामसं चेति त्रिविधम् । महत्तत्त्वादहंकार उत्पद्यते । अयमेव देहात्माभिमानादिज- नकः । अयमपि सात्त्विकराजसतामसभेदेन त्रिविधः। राजसाहंकारसहकृतात्सा- त्त्विकाहंकाराज्ज्ञानेन्द्रियपटुं कर्मेन्द्रियपञ्चकं चेत्येकादशेन्द्रियाणि जायन्ते । मनः- श्रोत्रचक्षुर्घाणरसनात्वग्भेदेन ज्ञानेन्द्रियं पड्डिधम् । एषु षट्स्वन्तरिन्द्रियं मनः । श्रोत्रादीनि पञ्च वाधेन्द्रियाणि । तत्र मनः संकल्पस्मृत्यादौ कारणं भवति । बाह्येन्द्रियाणां विषयप्रवृत्तौ सहकारि च भवति । एतदेव मनः शब्दादिविषया- सत्यवस्थायां वन्धकारणम् । यदा तु वाह्यविषयाञ्छब्दादीन्विमुच्यात्मरूपविप- यासक्त भवति तदा तदेवापवर्गकारणं भवति । श्रोत्रचक्षुर्घाणरसनात्वगाख्यानि पञ्चेन्द्रियाणि क्रमेण शब्दरूपगन्धरसस्पर्शग्राहकाणि । त्वगिन्द्रियं चक्षुरिन्द्रियं च द्रव्यग्राहकमपि यथायोग्यं भवति । आकाशादीनि पञ्चमहाभूतानि क्रमेण श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिलाघ्राणाख्यानां पश्चानामिन्द्रियाणां पोपकाणि भवन्ति । इन्द्रि- याणि चाभरणे रत्नानीव शरीरमाश्रित्य तिष्ठन्ति । वाक्पाणिपादपायूपस्थात्म- कानि कर्मेन्द्रियाणि पश्च । एतानि वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दात्मकानि का- योणि क्रमेण जनयन्ति । आकाशवायुतेजोजलपृथिव्याख्यानि पञ्चमहाभूतानि । एतान्येव भूतानि सूक्ष्माणि प्रागवस्थास्थितानि तन्मात्रशब्देनोच्यन्ते शब्द- सन्मानं स्पर्शतन्मात्रं रूपतन्मात्रं रसतन्मात्रं गन्धतन्मात्रं चेति । दध्यवस्थातः प्राक्कललरूपेण-क्षीरपरिणामवत् । भूतानां तन्मात्राणां चोत्पत्तावनेक दर्शनम् । तत्र तामसाहंकारात्पश्चापि तन्मात्राण्युत्पद्यन्ते, तेभ्यश्च क्रमेण पञ्चभूतान्युत्प- भूतोत्पत्तिक्रमः धन्ते इत्येकम् । तामसाहंकाराच्छब्दतन्मात्रमुत्प- द्यते । शब्दतन्मात्रादाकाशः । आकाशात्स्पर्श- तन्मात्रम् । स्पर्शतन्मात्राद्वायुः । वायो रूपतन्मात्रम् । रूपतन्मात्रात्तेजः । तेजसो रसतन्मात्रम् । रसतन्मात्राज्जलम् । जलाद्न्धतन्मात्रम् । गन्धतन्मात्रात्पृथिवीति द्वितीयम् । तामसाहंकाराच्छब्दतन्मात्रमुत्पद्यते । शब्दतन्मात्रादाकाशः स्पर्श- तन्मात्रं चेति द्वयमुत्पद्यते । तथा स्पर्शतन्मात्राद्वायू रूपतन्मात्रं चोत्पद्यते । रूप- तन्मात्रात्तेजो रसतन्मानं चोत्पद्यते । रसतन्मात्राज्जलं गन्धतन्मात्रं चोत्पद्यते । गन्धतन्मात्रात्पृथिव्युत्पद्यत इति तृतीयम् । आकाशादिषु पञ्चसु भूतेषु शब्दादीनां पश्चानां गुणानामुत्तरोत्तरमेकैकाधिक्यमस्ति । तथा चाकाशे शब्दो वायौ शब्द- स्पर्शी तेजसि शब्दस्पर्शरूपाणि जले शब्दस्पर्शरूपरसाः पृथिव्यां शब्दस्पर्शरूप- ·काल: विशिष्टाद्वैतमतम् । २९ रसगन्धा इति । इह गुणभूतानां शब्दादीनां पञ्चानां शब्दतन्मात्रस्पर्शतन्मात्रादि- पञ्चतन्मात्रस्वरूपभूतेभ्यः शब्दादिभ्यो भेद एव न तु नामैक्यादभेद इति भ्रमितव्यम् । महदादिकार्याणामुत्पत्तिर्नाम कारणस्यावस्थान्तरापत्तिरेव । न तु नैयायिकानामिवापूर्वकार्यारम्भः । पञ्चमहाभूतानां पञ्चीकरणप्रक्रिया पूर्ववदेव (पृ० १४) वोध्या। कालस्तु जडो विभुर्द्रव्यविशेपः । स च द्विविधः खण्डोऽखण्डश्च । खण्डो निमेपकाष्ठाकलामुहूर्तादिरनित्यः । अयमेव युग- पत्क्षिप्रादिव्यवहारहेतुरतीतादिव्यवहारहेतुश्व अखण्डकालस्तु नित्यः । ईश्वरश्च वैकुण्ठलोकाति- रिक्तस्थले कालाधीन एव सृष्टयादिकं करोति । वसन्त एव पुष्पोद्गम इत्येवं कालविशेषनियमेनैव तत्तद्विकारजातोत्पत्तेः । ईश्वरः स्वसंकल्पितकालनियमा- नुरोधेनैवाखिलकार्याण्युत्पादयति । एतदेवात्र कालस्य स्वातन्त्र्यम् । वैकुण्ठे तु विभुत्वाद्विद्यमानस्यापि कालस्येश्वराधीनत्वमेव न कथमपि स्वातन्त्र्यम् । न कालस्तत्र वै प्रभुरिति वचनात् । अत एव तत्रेश्वरः सर्वदा सर्व यदृच्छयो- त्पादयति । ईश्वरो जीवो नित्यविभूतिज्ञानं प्रकृतिः कालश्चेत्येतेपूक्तेषु षट्सु द्रव्येष्वी- श्वरादिचतुष्टयमजडम् । प्रकृतिः कालश्चेति द्वयं द्रव्याणां मिथः साधर्म्यम् जडम् । ईश्वरो जीवश्चति द्वयं प्रत्यगित्युच्यते । नेत्यविभूतिर्ज्ञानं चेति द्वयं परागित्युच्यते । स्वस्मै भासमानत्वं प्रत्यक्त्वम् । परम्मा एव आसमानत्वं पराक्त्वम् । गुणास्तु दशविधाः सत्त्वरजस्तमःशब्दस्पर्शरूपरसगन्धसंयोगशक्तिभेदात् । सत्त्वरजस्तमोरूपं गुणत्रयमतीन्द्रियं तत्तत्कार्येणानुमेयम् । सत्त्वगुणः स्वाश्रये प्रकाशसुखलाघवादि जनयति । तच्च सत्त्वं द्विविधं शुद्धं मिश्रं चेति । रजसा तमसा चास्पृष्टं शुद्धम् । तच्च वैकुण्ठलोकवर्ति वैकुण्ठलोकसंबन्धात्परमेश्वरे चेति द्रव्यद्वयनिष्ठम् । रजसा तमसा च स्पृष्टं मिश्रम् । गुणाः तत्त्रिगुणात्मकप्रकृतिनिष्ठं प्रकृतिसंवन्धाजीवे चेत्येतदपि द्रव्यद्वयनिष्ठम् । प्रकृतिस्वरूपभूतेभ्यः सत्त्वादिभ्य उक्तं सत्त्वादिगुणत्रयं भिन्नमेव । रजोगुणस्तु स्वाश्रये रागलोमप्रवृ- त्यादिकं जनयति । तमोगुणस्तु स्वाश्रये मोहप्रमादाप्रवृत्त्यादिकं जनयति । रजस्तमोरूपं गुणद्वयं तु प्रकृतौ तत्संबन्धाजीवे च वर्तते । सत्त्वगुणः सम्यग्ज्ञा- andlessonam ·३० अनामोद- नरूपेण तु । रजोगुणो गागादिरूपे वार्मसङ्गन्दुःखादिहेत: स्वर्गादिप्रदश्च । मीणावारूपालका विकास भवति । श्रोत्रेन्टिस शब्दः। स च पञ्चभूतवर्ती । समिन्द्रियमानाः स्पर्शः । स च पृथिव्यतेजोवायुवृत्तिः । चक्षुरिन्द्रियमात्रग्राह्यं रूपम् । तच्च पृथिव्यप्तेजो- वृत्ति । रसनेन्द्रियग्राह्यो रसः। स च पृथिवीजलवृत्तिः। प्राणेन्द्रियग्राह्यो गन्धः । स च पृथिव्यामेव । सत्त्वरजस्तमांसि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाश्चेत्येतदष्टकं प्रत्येक द्विविधम्-पञ्चमहाभूतोपादानभूतं तदनुपादानभूतं च । आद्यं द्रव्यशब्दवाच्यं द्रव्येष्वेवान्तर्भवति । तत्र सत्त्वरजस्तमांसि प्रकृत्यवयवा एव । शब्दादिपञ्चकं तु प्रकृतिविकारभूतं चतुर्विशतितत्त्वान्तर्गतं तन्मात्रशब्दवाच्यम् । अन्त्यं तु पञ्चमहाभूतनिष्ठं गुणशब्दवाच्यत्रोक्तम् । संयुक्तमत्ययहेतुः संयोगः । अयं पड्द्रव्यवृत्तिः सामान्यगुणोऽव्याप्यवृत्तिर- नित्यश्च । विभूनामपि संयोगोऽस्त्येव । वाधकाभावात् । सर्वकारणानां कारणत्वनिर्वाहिका शक्तिः । शक्तिरपि पड्द्र्व्यवृत्तिः सामान्यगुणः । इयं चानित्या कार्यानुमेया च । ननु कथं दशैव गुणा इति । तदतिरिक्तस्य ज्ञानाख्यस्य गुणस्य जीवेश्वररू- पद्रव्यनिष्ठस्य सत्त्वादिति चेन्न । एतज्ज्ञानं हि ज्ञानस्य द्रव्यत्वमपि द्रव्यगणनाचायुक्तमेव । तस्य संकोचविकासरू- पावस्थाश्रयत्वेन द्रव्यत्वस्य स्पष्टमेव प्रतिपन्नत्वात् । तस्य च द्रव्यस्यापि सतो जीवेश्वरनिष्ठत्वेन नित्यं परावलम्वित्वस्वभावत्वाद्गुण- त्वबुद्धिर्भवति । एवं तेजोद्रव्यान्तर्गतायाः प्रभाया द्रव्यथूताया अपि नित्यं स्वातिरिक्ततेजोन्तरावलन्वित्वस्वभावत्वाद्गुणत्वबुद्धिर्वोध्या । जीवो नित्यविभूतिः प्रकृतिः कालश्चेति चतुष्टयमीश्वरस्य शरीरम् । यस्यात्मा शरीरम् (बृ० ३ । ७ । २२) यस्य पृथिवी शरीरम् (बृ. ३ । ७ । ३) इत्यादिश्रुतेः । यस्य च यच्छरीरं स तस्य शरीरस्यात्मा भवति । आत्मशरीर- शब्दौ हि स्वामिभृत्यशब्दवत्ससंबन्धिकार्थवा शरीरशरीरिभावः आत्मनः शरीरं शरीरस्यात्मेति । अतति व्यामो- तीत्यात्मा । यच्च येन व्याप्यते तत्तस्य शरीरम् । ईश्वरेण हि सजीवं सर्व जगदन्तर्यामिरूपेण व्याप्यते । न तु तमन्यः कश्चनान्त- यामी भूत्वा व्यामोति । अत ईश्वरः परमात्मशब्देनोच्यते । जीवात्मान नैतादृशं परमत्वम् । ईश्वरस्य जीवान्तर्यामित्वात् । ईश्वरः केवलमात्मैव न तु ·विशिष्टाद्वतमतम् । ३१ कस्यापि शरीरभूतः । जीवस्त्वीश्वरस्य शरीरं भवति जडस्य चात्मा भवति । जडं तु शरीरभेव न तु कस्याप्यात्मभूतम् । शरीरशरीरिणोश्च तादात्म्येन व्यवहारो यद्यपि लोके दृश्यते यथा मनुष्योऽहं गौरोऽहं स्थूलोऽहमित्यादौ तथापि स व्यवहारो गौण एव । शरीरप्रतिसंवन्धिन आत्मनो वस्तुतः शरीरापेक्षया भिन्नत्वात् । परमात्मशरीरं च चेतनत्वेन सजातीयं जीवरूपमचेतनत्वेन विजातीयं च जड- शरीरशरीरिणोदः रूपम् । तथा च परमात्मनि सजातीयाद्विजाती- याच भेदः सिध्यति । तथा च श्रुतिः क्षरात्माना- वीशते देव एकः ( श्वे० १ । १०) इति । अत्र क्षरात्मपदवाच्ययोर्जडजीव- योर्नियभ्यत्वेन देवपदयाच्यस्य परमात्मनश्च तन्नियन्तृत्वेन प्रतिपादनात्ताभ्यां परमात्मनो भेदः स्पष्ट एव । सूत्रकारैरप्यधिकं तु भेदनिर्देशात् (ब्र० सू० २ । १ । २२) इत्यादौ जीवेश्वरयोर्भेद उक्तः । तथा ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजी- रूपं गुणषटुं न परमात्मस्वरूपान्तर्गतं किं तु परमात्मनिष्ठमिति तस्मादपि परमात्मा भिन्न एवेति परमात्मनि स्वगताद्भेदः सिध्यति । तथा च परमात्मनि सजातीयभेदविजातीयभेदस्वगतभेदरूपं भेदत्रयं सिद्धम् । नन्वेवं सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय ( तै० २।६।१) इति श्रुतिर्वि- रुध्यते । तत्र ह्यहं बहु स्यामिति परमात्मसंकल्पो दृश्यते न तु स्वेतरद्यत्किंचिन्नि- र्दिश्य तद्बहु स्यादिति। तथा च कार्यकारणानन्य- परमात्मनो बहुभवनं त्वन्यायेन परमात्मनः सकाशाज्जगतो भिन्नत्वा- शरीरद्वारकम् भावः सिध्यति । उक्तभेदाङ्गीकारे त्वेतच्छ्रुति- विरोधः स्पष्ट इति चेत्सत्यम् । बहु स्यामिति बहु- भवनसंकल्पो हि न साक्षात् किंतु शरीरद्वारा । तथा च स संकल्पो नामरूपवि- भागानहसूक्ष्मचिदचिद्वस्तुशरीरकतयैकरूपेणावस्थितस्य विभक्तनामरूपचिदचि- द्वस्तुशरीरकतया बहुप्रकारताविषय इत्येवं श्रुतितात्पर्याङ्गीकारान्न विरोधः। ननु यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति ( तै० २। ७।१) इति श्रुतौ भेदो निषिध्यते । य एतस्मिन्ब्रह्मणि स्वल्पमपि भेदं मन्यते तस्य भयं भवतीति तदर्थादिति चेन्न । श्रुत्यर्था- यदा ह्येवेतिश्रुत्यर्थः ज्ञानात् । तत्र ह्यन्तरशब्दोऽवकाशवाची । ब्रह्मो- पासनाया अवकाशे विच्छेदे सति भयं भवती- त्यर्थः ।

·३२ अद्वैतामोदे- ime यन्मुहूर्त क्षणं वापि वासुदेवो न चिन्त्यते । सा हानिस्तन्महच्छिद्रं सा भ्रान्तिः सा च विक्रिया । इति महर्पिवचनेनोपवृंहणादयमर्थो निश्चीयते। एकमेवाद्वितीयम् ( छा० ६।२।१) इति श्रुत्याप्यद्वैतं नापादनीयम् । तत्र धेकशब्देन ब्रह्मव्यतिरिक्तं जगतो निमित्त- अद्वितीयश्रुत्यर्थः कारणं निषिध्यते । कार्यगतबहुत्वावस्था कार्या.. नुसारेण कारणे ब्रह्मणि कल्पिता स्यात्तनिवृत्तये एवकारः। अद्वितीयमित्यनेन च ब्रह्मव्यतिरिक्तं जगत उपादानकारणं निपि- ध्यते । नेह नानास्ति किंचन (वृ० ४ । ४ । १६) इति श्रुतेस्त्वयभाशयः । यस्य ब्रह्म कारणं न भवति नाप्यन्तर्यामि भवति नेह नानेतिश्रुत्यर्थः तादृशं ब्रह्मभिन्नं वस्तु किंचिदपि नास्तीति । न तु ब्रह्मकार्यभूतस्य जगतो निपेधः प्रतिपाद्यते । जगत्कारणत्वस्य श्रुतावेव प्रतिपादनात् । यत्र हि द्वैतमिव भवति (वृ० २ । ४ ४) य इह नानेव पश्यति (बृ. ४ । ४ । १९) इत्याद्याः श्रुतयोऽप्येवमेव योज्याः। यतश्चायं परमात्मा जगत्कारणत्वस्य, कारणत्वोपयोगिनां सर्वज्ञत्वादि- धर्माणां चाश्रयोऽतः स सविशेप एव । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म (तै० २।१।१) इति श्रुतावपि सत्यत्वादयो विशेपाः प्रतिपादिताः। तथा हि । छत्री कुण्डली वा- सस्वी देवदत्त इत्यत्रेव सत्यं ज्ञानमिति वाक्ये सत्यादिपदानां सामानाधिकरण्यं दृश्यते। सामानाधिकरण्यं च भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तकानां शब्दानामेकस्मिन्नर्थे प्रवृत्तिः। तथा च सत्यादिपदप्रवृत्तिनिमित्तीभूतानां सत्य- परमात्मनः सविशेषत्वम् त्वादीनां ब्रह्मगतानां धर्माणामनपलपनीयत्वेन ब्रह्मणः सविशेषत्वं सिध्यति । युक्तं चैतत् । ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते (तै० ३।१।१) इत्यादिश्रुतिसिद्धं निर्विवादमेव । तथा च जगद्रूपकार्योत्पादनोपयोगी सामर्थ्यविशेषस्तत्रावश्यमा- स्थेयः । लोके घटपटादिकार्याण्युत्पादयतां कुलालकुविन्दादीनां तत्तत्कार्योत्पत्यु- पयोगिसामर्थ्यविशेषस्य दर्शनात् । तथा च ब्रह्मणोऽपि सामर्थ्यविशेषोऽनुमीयते येन स सूक्ष्मचिदचिद्रूपशरीरद्वारेण सृष्टरुपादानकारणं भवति, येन च जीवानां ·. विशिष्टाद्वैतमतम् । ३३ स्वमावस्थायां तत्तत्पुरुषमात्रानुभाव्यांस्तत्तत्कालावसानांश्च हस्त्यादीन्पदार्थान्क्षण- मात्रेण सृजति । एवं च परमात्मनः सविशेषत्वं सिद्धम् । स च परमात्मा सगुण एव न तु निर्गुणः । निर्गुणे जगत्कारणत्वस्य सुत- रामसंभवात् । गुणाश्च केचित्स्वरूपप्रतीत्यनुबन्धिनः । यथाऽऽनन्दो ब्रह्म ( तै० ३।६), सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म (तै० २।१) इत्यादिश्रुतिप्रतिपादिता आनन्दसत्यत्वादयः । एते हि ब्रह्मस्वरूपप्रतिपत्तावेवोपयुज्यन्ते । आनन्दादि- गुणविशिष्टस्यैव ब्रह्मत्वेन तेषां ब्रह्मस्वरूपान्तर्ग- . परमात्मनः सगुणत्वं गुणे- तत्वात् । अत एवैते वस्तुस्वरूपप्रतीतिकाल एव ष्ववान्तरभेदश्च प्रतीयन्ते । यथा लोके कस्मिंश्चित्पुरुष दृष्टे तदैव तद्गता ह्रस्वत्वोन्नतत्वादयः प्रतीयन्ते । एते च स्वरूपान्तर्गतत्वात्सर्वासूपासनास्वनुवर्तन्ते । कारुण्यादयो गुणास्तु यद्यपि पर- मात्मानं न कदापि व्यभिचरन्ति तथापि ते स्वरूपानन्तर्गतत्वान्न सर्वासूपासना- स्वनुवर्तन्ते । किं तु ये यत्रोक्तास्त एव तत्र भावनीयाः । ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्य- तेजोरूपं गुणषटुमपि कारुण्यादिवदेव न ब्रह्मस्वरूपान्तर्गतम् । किं तु ब्रह्मणा नित्यसंबद्धम् । यत्संवन्धं विनान कदापि ब्रह्मणोऽवस्थितिब्रह्मसंबन्धं विना च न क्षणमपि तेषामवस्थितिः । प्रियशिरस्त्वादयो ब्रह्मगता गुणास्तु न ब्रह्मणा सह नित्यसंबद्धाः । किंतूपासनाविशेषे कल्पिताः । तेऽपि यत्रोक्तास्तत्रैवोपासनायां भावनीयाः। यस्यामुपासनायां न केऽपि गुणा निर्दिष्टास्तस्यामपि ब्रह्मस्वरूपा- न्तर्गता गुणा भावनीया एवेति सर्वासूपासनासु प्राप्यं ब्रह्म सगुणमेव । निर्गु- णम् (चू० ७।२) इति श्रुतिस्तु हेयगुणरहितमित्यर्थेन योजनीया । हेया गुणास्तु पातकजरामरणशोकक्षुधातृपादयः । अत एव छान्दोग्ये “अपहतपाप्मा विजरः" (छा० ८।१। ५) इत्येवं त एव विशेषतः प्रतिषिद्धाः। तदने च सत्यकामः सत्यसंकल्पः (छा० ८।१। ५) इत्येवं शुभा गुणा उक्ताः । सर्वगुणनिषेधे हि सत्यकाम इतीयं श्रुतिविरुध्यते । अतस्तदानुगुण्येन निर्गुण- मिति श्रुतेर्हेयगुणरहितमित्येवार्थः स्वीकार्यः । ज्ञानमप्यात्मनो गुण एव । न च ज्ञानस्यात्मगुणत्वे विज्ञानघनः (बृ० २। ४ । १२) इतिश्रुतिविरोध इति वाच्यम् । तत्र परमात्मस्वरूपभूतस्य ज्ञानस्य निर्देशात् । आत्मगुणभूतज्ञानादात्मस्वरूपभूतं ज्ञानं पार्थक्येनास्माभिरङ्गीक्रियते। विज्ञानघनः (बृ० २ । ४ । १२) विज्ञानमानन्दं ब्रह्म (बृ० ३ । ९ । २८) इत्यादिश्रुतिषु विज्ञानस्य ब्रह्मतादात्म्यं प्रतीयते । विज्ञातारमरे केन ·३४ अद्वैतामोदे- , विजानीयात् ( वृ० २ । ४ । १४ ) जानात्येवायं पुरुषः इत्यादि- श्रुतिषु विज्ञानस्य ब्रह्मणः सकाशाद्भेदः प्रतीयते । ज्ञानद्वैविध्यम् द्विविधश्रुतिनिहाय द्विविधज्ञानाङ्गीकार एव साधीयान् । एतेनानन्दो ब्रह्म (तै० ३ । ६ । १) ब्रह्मण आनन्दः (तै० २।८।१) इत्येवमानन्दविषयेऽपि द्विविधा श्रुतिर्व्याख्याता । आनन्दस्य ज्ञानादनतिरेकात् । ज्ञानमेव ह्यनुकूलमानन्दशब्दे- नोच्यते । ये चात्मस्वरूपभूतज्ञानात्पार्थक्येन गुणभूतज्ञानं नाङ्गीकुर्वन्ति तेषां मत आत्मनो ज्ञातृत्वं न सिध्यति । यतो ज्ञातृत्वं ज्ञानगुणाश्रयत्वमेव । विज्ञातारमरे केन विजानीयात् (बृ. २ । ४ । १४) न विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरि- लोपो विद्यते (बृ० ४ । ३ । ३०) एप हि द्रष्टा (प्र० ४ । ९) इत्यादि- श्रुतिसिद्धमेव ज्ञातृत्वम् । सूत्रकारैरपि ज्ञोऽत एव (ब्र० सू० २ । ३ । १९) इत्युक्तम् । जानातीति ज्ञः । ज्ञानाश्रय इति यावत् । परमात्मा च ज्ञानविपयो भवत्येव । बाधकाभावात् । न हि परमात्मनो ज्ञानस्वरूपत्वं ज्ञातृत्वं वा ज्ञेयत्वेन साकं विरुध्यते । ज्ञानस्वरूपस्य ज्ञातुश्च जीवात्मनोऽहमिति मानसप्रत्यक्षविपयत्वस्यानुभवारूढत्वात् । शरीरे चेष्टादिलि- गन्दर्शनेन तदन्तर्यामिणं जीवात्मानमनुमिन्वन्ति परमात्मनो ज्ञेयत्वम् लोकाः । तथा चानुमानविपयत्वमवर्जनीयम् । एवं परमात्मनः स्वप्रत्यक्षविषयत्वे नित्यसिद्ध- मुक्तजीवनिष्ठप्रत्यक्षानुमानविषयत्वे च न किंचिदपि बाधकं दृश्यते । किं च परमात्मनो ज्ञेयत्वाभाव आगमगम्यत्वस्य सुतरामसंभवेन किमिति श्रुतिरुपनि- षत्सु परमात्मानं प्रतिपादयितुं प्रवृत्ता स्यात् । न च परमात्मनो ज्ञेयत्वे मनोगम्यत्वस्यावश्यकत्वेन यन्मनसा न मनुते (के० ५ ) इतिश्रुतिविरोध इति वाच्यम् । श्रुतौ साकल्येनेत्यध्याहृत्य यद्ब्रह्म मनसा साकल्येन न मनुत इति श्रुतितात्पर्याङ्गीकारेणाविरोधात् । अत एव तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि ( के० ४) इति ब्रह्मविपयकवेदनविधिः संगच्छते । अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयम् ( गी० २ । २५) यत्तदव्यक्तमजरमचिन्त्यमजमव्ययम् (वि० पु० ६।५। ६६) इत्यादौ ब्रह्मणोऽचिन्त्यत्वोक्तिरपि कात्स्न्येनाचिन्तनीयत्वाभिप्रायिका बोध्या । न च परमात्मनो ज्ञेयत्वाङ्गीकारे परमात्मा जडो ज्ञेयत्वाद्धटवदित्यनुमानेन परमात्मनो जडत्वापत्तिरिति वाच्यम् । ज्ञेयत्वहेतोरप्रयोजकत्वात् । न हि यद्य- ·विशिष्टाद्वैतमतम् । ३५ ज्ज्ञेयं तत्तज्जडमिति व्याप्तिग्रहे कार्यकारणभावसामान्यविशेषभावादिमूलकः कश्च- नानुकूलस्तर्को दृश्यते । स च परमात्मा कूटस्थनित्यः । एकेनैव रूपेण सदा वर्तमानः कूटस्थ इत्युच्यते । ननु परमात्मा जगत उपादानकारणं निमित्तकारणं च स एवेति सिद्धान्तः । उपादानकारणत्वं च विकारयोग्यस्यैव वस्तुनः संभवति मृदादेरिव । तथा च परमात्मनो विकारित्वे कथं तस्य कूटस्थत्वमिति चेन्न । परमात्मनो जगदुपादानकारणत्वं न साक्षात् । किंतु शरीर- परमात्मनः कूटस्थ- द्वारा । सूक्ष्मं परमात्मशरीरं प्रधानशब्दवाच्यं नित्यत्वम् स्थूलजगद्रूपेण परिणमते । तथा च परमात्मशरी- रस्य सूक्ष्मस्य स्थूलरूपेण परिणामेऽपि शरीरा- न्तर्यामिणः परमात्मस्वरूपस्य कूटस्थत्वानपायात् । शरीरविशिष्टस्य तु परमा- मन उक्तरीत्या विकारित्वेऽपि न क्षतिः । तत्त्वमसि ( छा० ६। ८ । ७) इदं सर्व यदयमात्मा (बृ० २।४ । ५) इत्यादिश्रुतिभिर्जीवानां जडानां च यद्ब्रह्मणा सहैक्यप्रतिपादनं तच्छरीरशरीरिभावमूलकं गौणमेव न तु वस्तुतः । अद्वैतवादश्च शरीरविशिष्टः परमात्मैक एवेत्यभिप्रायेण योजनीयः । यद्ब्रह्मणः शरीरभूतं न भवति तादृशं ब्रह्मव्यतिरिक्त किंचिदपि नास्तीति तात्पर्यम् । एतदेव विशिष्टाद्वैतं प्रकार्यद्वैतमिति चोच्यते । ब्रह्मणः प्रकारीभूता येऽनन्ता जीवा जडाश्च पदार्थास्तेषां नानात्वेऽपि ब्रह्मणः सकाशात्तेषां भेदेऽपि च तद्विशिष्टस्य प्रकारिणो ब्रह्मण एकत्वात् । विशिष्टाद्वैतम् प्रकार्य- जीवैक्यमिति व्यवहारस्य त्वयमभिप्रायः। जीवाः द्वैतम् प्रकाराद्वैतम् परस्परं वस्तुतो भिन्ना एव । किं तु भिन्नानामपि तेषां ज्ञानस्वरूपेणैकजातीयत्वाज्जीवैक्यमिति व्य- वहारो भवति । ऐक्यं तुल्यत्वम् । स चायं च व्रीहिरेक एव तच्चेदं चौषध- भेकमेवेत्यत्रेवात्राप्येकशब्दस्तुल्यार्थकः । जीवाद्वैतमिति व्यवहारस्याप्येतदेव तात्पर्यम् । जीवानां मिथो भेदेऽपि तद्गतप्रकारस्यैक्यात् । एतदेव प्रकाराद्वैत- मित्युच्यते । जीवभेदनिषेधकवचनानि तु न जीवगतस्य वास्तविकभेदस्य निषेधकानि । किं तु शरीरभेदमूलको यो जीवेष्वारोपितो भेदोऽयं मनुष्योऽयं पशुरित्याकारकस्तनिषेधकानि बोध्यानि । जीवस्य प्रतिशरीरं भिन्नत्वादेव सुखदुःखादिवैचित्र्यमुपपद्यते । किं च जीवस्यैक्ये देवदत्तेनानभूते विषये यज्ञदत्तस्यापि स्मरणप्रसङ्गः। संस्कारनाशा- ·अद्वैतामोदे- स्मरणं न भवतीति चेदेवदत्तस्यापि स्मरणं न स्यात् । देवदत्तीयसंस्कारो न विनष्ट इति चेन्जीवैक्यपक्षेऽमुकस्य संस्कारो नष्टोऽ- जीवनानात्वोपपत्तिः मुकस्य न नष्ट इति वक्तुमशक्यम् । किं च जीवैक्ये कश्चिद्भद्धः कश्चिन्मुक्तः कश्चिच्छिप्यः कश्चिदाचार्य इति व्यवस्था न सिध्यति । देवमनुष्यतिर्यगादिभेदेन सृष्टिवैषम्यं च नोपपद्यते । कर्मभेदेन विषमा सृष्टिरिति तु न । जीवैक्यपक्षेऽमुकस्येदं कर्म नामुकल्येतिनियमासंभवात् । एवमिदमन्तःकरणममुकस्यैव नान्यस्येत्यस्यापि नियमस्य जीवैक्यपक्षेऽसंभवेनान्तःकरणभेदोऽपि न सुखदुःखादिवैपम्यस्य नियामको भवति । किं च जीवस्याणुत्वं वक्ष्यते । तथा चैकस्याणोर्जीवस्यान- न्तशरीरसंबन्धः सुतरां न संभवति । देवदत्तात्मा यज्ञदत्तात्मनः सकाशाद्भिन्नो यज्ञदचानुभूतसुखायनुसंधानशून्यत्वादित्यनुमानादपि जीवभेदसिद्धिः । परमात्मा ज्ञानगुणक इत्युक्तम् । तच ज्ञानं न सन्मात्रस्वरूपम् । सन्मात्र ह्यस्तित्वमात्रम् । ज्ञाने च घटोऽस्तीत्यादौ घटादि- सदनुभृत्योर्भेदः रिव तदस्तित्वं विषयो भवति । विषयविपयिणोश्च भेदो लोकप्रसिद्ध एव । न हि घटादिर्विषयो ज्ञानस्वरूप इत्येवं कोऽपि प्रत्येति । तथा चास्तित्वरूपाद्विपयाद्विषयिणो ज्ञानस्य भेदोऽवश्यं स्वीकार्यः। स्थूलं जगत्तत्कारणीभूतं सूक्ष्मं च जगत्परमात्मनः सदा शरीरभूतमेव । पर- मात्मनो जगदुपादानकारणत्वं तु सूक्ष्मशरीरद्वारैव न तु साक्षादित्युक्तम् । जगतः साक्षादुपादानकारणं तु परमात्मशरीरभूतं प्रधानादिकं सूक्ष्मं जगदेव । प्रधानादिकं चान्त- यामिरूपेण चित्संबन्धादेव परिणमते न तु स्वा- तन्त्र्येण । प्रधानं च त्रिगुणात्मकमविद्यामायाशब्दवाच्यमपि नानिर्वचनीयम् । अविद्यामायाशब्दयोः प्रधानरूपेऽर्थेऽनिर्वचनीयत्वरूपेणाप्रवृत्तेः । तयोः प्रवृत्ति- निमित्तं तु प्रागुक्तमेव (पृ०२७।२५)। अतश्च प्रधानपरिणामभूतं जगदपीदं सत्य- मेव न तु प्रातिभासिकत्वेन मिथ्यात्वं जगतः कल्पनीयम् । किं चास्य प्रधान- परिणामभूतस्य जगतो ज्ञानिदृष्टयाप्यबाध्यमानत्वेन न कथमपि मिथ्यात्वस्यो- पपत्तिर्भवति । अयं च परिणामवादो ब्रह्मसूत्रकाराणामभिमत इति परिणामात् (ब्र० सू० १। ४ । २७) इति सूत्राद्गम्यते । ‘स्वभावतो निरस्तनिखिलदोषस्य जगतः सत्यत्वम् ·३७ विशिष्टाद्वैतमतम् । निरतिशयज्ञानानन्दैकतानस्य ब्रह्मणोऽनन्तापुरुषार्थास्पदप्रपञ्च- रूपेण बहुभवनं नोपपद्यत इति बहुभवन- परिणामवादः संकल्पबोधिका सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय (तै० २। ६) इति श्रुतिर्विरुध्यते' इत्याशङ्का- पनोदाय हि तत्सूत्रं प्रणीतम् । प्रलयावस्थायामतिसूक्ष्मशरीरकं ब्रह्म पूर्वव- त्स्थूलचिदचिन्मिश्रप्रपञ्चशरीरकं स्यामिति संकल्प्यात्मानं शरीरद्वारा स्थूलरू- पेण परिणमयतीति न परमात्मनः कश्चिदपुरुषार्थगन्ध इति तत्सूत्रतात्पर्यम् । नन्वेवं प्रपञ्चस्य सत्यत्वे तत्प्रतीतिर्न भ्रान्तिरूपति तत्त्वज्ञानेन तस्या नाशो न स्यादिति चेदिष्टापत्तिः । तत्त्वज्ञानं तु न व्यर्थम् । तत्त्वज्ञानोपयोगः देहात्मभ्रमस्वातन्त्र्यभ्रमादीनां सत्त्वेन तन्निरा- करणार्थमात्मस्वरूपप्रतिपत्त्यर्थं च तस्यावश्यक- त्वात् । तथा हि । देहस्यात्मसंबन्धित्वेऽप्यात्मत्वाभावेन तत्रात्मत्वबुद्धिर्मनुष्योऽ- हैं देवोऽहमित्याकारिका भ्रान्तिरेव । अयमेव देहात्मभ्रम इत्युच्यते । अनात्मनि देह आत्मत्ववुद्धिर्हि देहात्मभ्रमः । न त्वदेह आत्मनि देहत्ववुद्धिर्देहात्मभ्रमः । जीवात्मनि परमात्मदेहत्वस्य वस्तुत एव सत्त्वात् । प्रत्युत तस्य तत्त्वज्ञानान्त- गतत्वेनावश्यकत्वमेव । तेन हि जीवे स्वातन्त्र्यभ्रमो निवार्यते । जीवस्य तत्त- त्कर्मकर्तृत्वं तदन्तःप्रविष्टपरमात्माधीनमेव । अन्तः प्रविष्टः शास्ता ( तै० आ० ३ । ११ । २) य आत्मनि तिष्ठन् (बृ० मा० ३ । ७ । २२ ) सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टः (गी० १५ । १५) ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति (गी० १८ । ६१) इत्यादिश्रुतिस्मृतिभिः परमात्मनो जीवान्तःप्रवेशपूर्वक तन्नियमनस्य स्पष्टमेव प्रतिपादनात्। परात्तु तच्छ्रुतेः (ब्र० सू० २ । ३।४०) इति सूत्रयतां सूत्रकाराणामप्येतत्संमतमेव । दुग्धादीनां जडवस्तूनामहर्निशं जायमानः परिणामोऽप्यन्तर्यामीश्वराधीन एव। शरीरस्य च परिणामो द्विविधः। जीवदेहस्य वाल्याद्यवस्थाभेदेन जायमान एकः । मरणोत्तरं च तस्यैव देहत्य जायमानोऽपरः। द्विविधोऽप्ययमीश्वराधीन एव । आद्यो जीवसंब- न्धेन जायमानोऽपि न जीवाधीनः । जीवसंबन्धेनैव तादृशपरिणामस्येश्वरेच्छा- विषयीभूतत्वात् । सर्वथा परमात्मव्यतिरिक्तस्य जीवस्य जडस्य वा न स्वात- न्त्र्यम् । तत्त्वज्ञानेन देहात्मभ्रमे स्वातन्त्र्यभ्रमे च दूरीकृते स्वतन्त्रस्येश्वरस्या- राधनादौ पुरुषः प्रवर्तते नान्यथा । तथा च तत्त्वज्ञानेन देहात्मभ्रमादय एव जीवानां पारतन्त्र्यम् ·३८ अद्वैतामोदे- सख्यातिः निरसनीया न तु प्रपञ्चसत्यत्वं निरसनीयम् । प्रधानपरिणामभूतस्याखिलम- पश्वस्य सत्यत्वात् । शुक्तिकायां प्रतीयमानं रजतमपि सदेव प्रतीयते । असतः प्रतीतेरसंभवात् । इतरथा किमिति शक्तिकायां रजतमेव प्रतीयते न घटपटादयः । सादृश्याद्रजतं प्रतीयत इति तु न संभवति । यतः शुक्तिकायां रजतसादृश्यं रजतसंस्कारोबोधनद्वारा रजत- स्मृति जनयेन तु रजतप्रत्यक्षम् । शुक्तिकायां रजतस्य सत्त्वं त्वित्थम् । पञ्चानां पृथिव्यादीनां भूतानां पञ्चीकरणेन सर्वत्र सर्वेषां सत्त्वेन शुक्तिकारूपपृथिव्यां तेजसो रजतस्यांशतः सत्त्वात् । किं च- तदेव सदृशं तस्य यत्तद्रव्यैकदेशभाक् । इत्युक्तरीत्या स्वसदृशे वस्तुनि स्वस्यांशतः सत्त्वमवर्जनीयमेव । एवमेव रज्ज्वादौ प्रतीयमानानां सादीनामपि सत्यत्वं वेदितव्यम् । 'शुक्तिकादौ रज- तादिप्रतीतिभ्रान्तिः' इति व्यवहारस्तु शुक्त्यंशापेक्षया रजतांशस्याल्पत्वान्न तु रजतस्यांशतोऽप्यभावात् । जपाकुसुमसमीपवर्तिस्फटिकमणौ प्रतीयमानो रक्तिमापि सत्य एव । यथा जलान्तर्गततेजोद्रव्यगतः सत्य एवोष्णस्पर्श संयुक्तसमवायेन जले भासत उष्णं जलमिति तथा स्फटिकसंयुक्तायां जपाकु- सुमप्रभायां विद्यमानः सत्य एव रक्तिमा स्फटिके भासते रक्तः स्फटिक इति । नैतावता विषयस्यासत्यत्वम् । जपाकुसुमप्रभा सर्वतः प्रसृतापि स्फटिकस्य स्वच्छद्रव्यत्वेन तत्रैव स्फुटमुपलभ्यते नान्यत्र । पीतः शङ्ख इति प्रतीत प्रतीयमानः पीतिमापि सत्य एव । स च पित्तद्रव्यगतः । द्रष्टपुरुषनयनगत- पित्तद्रव्यसंयुक्तानां नेत्ररश्मीनां शवेन सह संयोगात् । स्वमे दृश्यमाना गजाश्चादयः पदार्था अपीश्वरेणोत्पादिताः सत्या एव । यद्यपि ते पदार्था- स्तत्तद्रष्टुपुरुषेणैवानुभूयन्ते नेतरैस्तथा सद्य एव ते विनश्यन्ति तथाप्यचिन्त्यश- तेरीश्वरस्य तादृशपदार्थोत्पादने सामर्थ्यसत्त्वान्न दोषः । दर्पणे प्रतीयमानं मुखमपि सत्यमेव । दर्पणप्रतिहतगतीनां नेत्ररश्मीनां ततः परावृत्तानां स्वमुखेन सह संबन्धसत्त्वात् । एवं सर्वत्र सत एव विषयस्य ख्यातिः प्रतीतिर्भवति न तु काप्यसतः प्रतीतिः । इयमेव सत्ख्यातिरिति व्यवह्रियते । प्रपञ्चस्य सत्यत्वादेव तदन्तर्गतस्य शास्त्रस्यापि सत्य- शास्त्रस्य सत्यत्वम् त्वात्तजनितं ज्ञानं सम्यग्ज्ञानमित्युच्यते । अन्यथा सत्याच्छास्त्राज्जायमानं ज्ञानमप्यसत्यमिति तस्य ·प्रत्यक्षम् विशिष्टाद्वैतमतम् । ३९ मोक्षसाधनत्वं दुरुपपादं स्यात् । न ह्याशामोदकैस्तृप्तिर्भवति । न वा मृगतृष्णो- दकेन स्नानादिकार्य निष्पद्यते । तदेवं सर्वत्र विद्यमानस्य विषयस्य या प्रतीतिर्जायते सा प्रमाणत्रयजन्या । प्रमाणत्रयं च प्रत्यक्षानुमानशब्दरूपम् । तत्र साक्षात्कारिप्रमाकरणं प्रत्यक्षम् । यथावस्थितव्यवहारानुगुणज्ञानं प्रमा । साक्षा- कारीति प्रमाया विशेषणेनानुमानादिव्यावृत्तिः। अनुमानादी प्रमायाः साक्षात्कारित्वाभावात् । इन्द्रियसंनिकृष्टघटादिप्रत्यक्षज्ञाने प्रमायाः करणमिन्द्रियं भवति । तदेव प्रत्यक्ष- प्रमाणम् । तज्जन्यं ज्ञानं च प्रत्यक्षमित्युच्यते । नित्यस्य ज्ञानस्येन्द्रियजन्यत्व- मौपचारिकम् । यथा नित्यस्य जीवस्य शरीरसंबन्धादुत्पत्तिरुपचर्यते तथा विषयसंबन्धेन ज्ञानस्य विकासे जायमाने सत्युत्पत्तिरुपचर्यते । प्रत्यक्षं द्विविधम् । निर्विकल्पकसविकल्पकभेदात् । प्रथमतो जायमानं गुण- संस्थानादिविशिष्टपिण्डज्ञानं निर्विकल्पकम् । संस्थानमवयवरचनाविशेषः । यथा प्रथमत एव गवि दृष्टेऽयं गौरिति ज्ञानम् । प्रत्यक्षभेदाः अत्र ह्यवयवरचनाविशेषरूपगोत्वविशिष्टगोपिण्डस्य ज्ञानेऽप्येतद्गोत्वमितरगोव्यक्तिसाधारणमित्येवं गो- त्वस्यानुवृत्ताकारता न प्रतीयते । अतोऽनुवृत्ताकारतारूपस्य विकल्पस्यात्राप्रती- तत्वादेतन्निर्विकल्पकमुच्यते । द्वितीयादिज्ञानं तु सविकल्पकम् । गोव्यक्त्यन्तर- साधारणमीदृशं गोत्वमिति तत्र गोत्वस्यानुवृत्ताकारताया ज्ञायमानत्वात् । नाम- जात्यादियोजनाहीनं विशेषणविशेष्यसंवन्धानवगाहि ज्ञानं निर्विकल्पकमिति नैयायिकोक्तं निर्विकल्पकलक्षणं तु न समीचीनम् । तथाविधज्ञानस्य काप्यभा- वात् । संस्थानरूपजातेय॑क्तेश्च सयानसामग्रीवेद्यत्वेन केवलजातेः केवलव्यक्तेर्वा प्रत्यक्षं न संभवति । आत्मा मनसा संयुज्यते। मन इन्द्रियेण संयुज्यते । इन्द्रिय- मर्थेन संयुज्यते । ततः प्रत्यक्षज्ञानं भवति । इन्द्रियार्थयोः संनिकर्ष विना न कदापि प्रत्यक्षं भवति । इन्द्रियाणां प्राप्यवस्तुप्रकाशकारित्वनियमात् । इन्द्रिया- र्थसंनिकर्षश्च संयोगः संयुक्ताश्रयणं चेति द्विविधः । तत्र द्रव्यप्रत्यक्ष इन्द्रियार्थ- योः संयोगः संनिकर्षः । द्रव्यगतगुणादिप्रत्यक्षे तु संयुक्ताश्रयणरूपः । इन्द्रिय- संयुक्ते द्रव्ये गुणादीनामाश्रितत्वात् । पुनः प्रकारान्तरेण प्रत्यक्षं द्विविधमनर्वाचीनमर्वाचीनं चेति । नित्यानां मुक्तानां च जीवानामीश्वरस्य च जायमानमाद्यम्। अर्वाचीनं त्वस्मदादीनामिन्द्रि- ·- अद्वैतामोदे-- यापेक्षया जायते । इन्द्रियानपेक्षमा चीनं तु स्वयंसिद्धं दिव्यं चेति द्विविधम् । स्वयंसिद्धं योगिनाम् । दिव्यं तु भगवत्प्रसादजन्यं भगवद्भक्तानाम् । दशमस्त्व- मसि, तत्त्वमसि ( छा० ६ । ८ । ७) इत्यादिवाक्यजन्यं ज्ञानं तु शाब्द- ज्ञानमेव न प्रत्यक्षम् । तस्य तत्तच्छब्दान्जायमानत्वेन निरुक्तकारणाजन्य- त्वात् । व्याप्यस्य व्याप्यत्वेन ज्ञानाव्यापकस्य यज्ज्ञानं सानुमितिः । तत्करणमनु- मानम् । पर्वतो वह्निमान्धूमादित्यत्र पर्वतवर्तिनो धूमस्य 'धूमो वह्निव्याप्य' इत्येवं वह्निच्याप्यत्वानुसंधानात्तब्यापकस्य वढेर्टानं जायते । सैवानुमितिः । तत्करणं धूमे वह्निव्याप्तिज्ञानं पक्षवृत्तित्वज्ञानं अनुमान्म् च । तदेवानुमानम् । व्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानानन्तर- मनुमितो जायमानायां मध्ये व्याप्तिविशिष्टपक्ष- धर्मताज्ञानरूपस्य नैयायिकाभिमतस्य लिङ्ग-परामर्शस्य न काचिदपेक्षा दृश्यते । प्रथमतः पर्वते धूमप्रत्यक्षम् । ततो धूमे वह्निव्याप्यत्वज्ञानम् । पश्चादनुमितिरि- त्येवं क्रमस्यानुभविकत्वेन परामर्शस्याप्रयोजकत्वात् । यत्र धूमस्तत्र वह्निरित्येवं नियतसंबन्धो व्याप्तिः । सा चान्वयव्यतिरेकभेदेन द्विविधा । साधनविधी साध्यविधिरूपेण प्रवृत्ता व्याप्तिरन्वयव्याप्तिः । यथा यो यो धूमवान्स सोऽग्नि- मानिति । साध्यनिषेधे साधननिषेधरूपेण प्रवृत्ता व्याप्तिर्व्यतिरेकव्याप्तिः । यथा योऽनग्निः स निधूम इति । तथा च द्विविधव्याप्तिसत्त्वालूमो हेतुरन्वय- व्यतिरेकी । कश्चिद्धेतुः केवलान्वयी । यथा ब्रह्म शब्दवाच्यं वस्तुत्वाद्घटवदिति । अत्र यच्छब्दवाच्यं न भवति तद्वरत्वपि न भवतीति व्यतिरेकव्याप्तेन किमप्यु- दाहरणं संभवति । केवलव्यतिरेकी तु हेतुर्न कापि दृश्यते । पृथिवी गन्धवती पृथिवीत्वादित्यादौ तु गन्धवत्त्वरूपसाध्यस्यान्यत्र वाप्यप्रसिध्या तदभावव्याप्ते- दुर्ग्रहत्वेन व्यतिरेकव्याप्तेरसंभवात् । अनुमानं च स्वार्थपरार्थभेदेन द्विविधम् । तत्र परार्थानुमानेऽनुमानबोधक- वाक्यं प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनरूपपञ्चावयवसंयुक्तमिति नैयायिकाः । ते चावयवास्तार्किकग्रन्थेभ्योऽवसेयाः । प्रतिज्ञाहे- अनुमानभेदाः तूदाहरणरूपन्यवयववादिनो मीमांसकाः । उदा- हरणोपनयरूपावयवद्वयवादिनः सौगताः । वस्तु- तस्त्ववयवसंख्याया अनियम एव । यतो मन्दबुद्धीनां पञ्चावयवापेक्षा । तीक्ष्ण- बुद्धीनामवयवत्रयेणैव सिद्धिः । तीक्ष्णतरबुद्धीनां त्ववयवद्वयेनैवेति ।

·विशिष्टाद्वैतमतम् । अनाप्तोक्तभिन्नाद्वाक्याज्जायमानं तदर्थज्ञानं शाब्दज्ञानम् । तत्करणं तादृश- वाक्यरूपः शब्दः । वेदोऽपौरुषेयत्वादीश्वरप्रणीतत्वाभावेनाप्सोक्तो न भवति । अत आप्तोक्तादित्यनुक्त्वाऽनाप्तोक्तभिन्नादित्युक्तम् । स च वेदोऽनानोक्तो न भवतीत्यतः प्रमाणमेव । मनुस्मृतिभारतादयस्तु शाब्दज्ञानम् मन्वादिभिराप्तरुक्तत्वेनानाप्तोक्तभिन्नत्वात्प्रमाणम्। तत्र वेदः सर्व एव प्रमाणम् । अप्रामाण्यं हि कर्तृ- दोषाद्वाधकप्रत्ययप्रामाण्याद्वा ज्ञायते । बैदस्य नित्यत्वेनाकर्तृकत्वान्न कर्तृदोष- संभवः । न वा वेदप्रतिपादितार्थस्य प्रमाणभूतः क्वचिदपि वाधकः प्रत्ययः । स्मृत्यादीनां तु वेदविरुद्धार्थप्रतिपादकानां तदंशेनाप्रामाण्यम् । इतरांशेन तु प्रामाण्यमेव । श्रीपञ्चरात्रागमस्य कचिदपि वेदविरोधाभावात्कात्स्न्येन प्रामा- ण्यम्। वेदस्य भागद्वयम् पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता नारायणः स्वयम् । इत्युक्तेस्तत्र कर्तृदोपसंभावनापि न भवति । अत एव वराहपुराणे अलाभे वेदमन्त्राणां पञ्चरात्रोदितेन हि । आचारेण प्रवर्तन्ते ते मां प्राप्स्यन्ति मानवाः ।। इत्युक्तम् । वेदस्य पूर्वो भागः कर्मप्रतिपादकः । उत्तरभागो ब्रह्मपतिपादकः । आराध- नकर्मप्रतिपादकं पूर्वकाण्डम् । आराध्यप्रतिपादक- मुत्तरकाण्डम् । पूर्वभागे कर्ममीमांसा। तत्र जैमिनेः सूत्रं द्वादशाध्यायात्मकम् । उत्तरभागे ब्रह्ममी- मांसा। तत्र व्याससूत्रं चतुरध्यायात्मकम् । उभयोर्मीमांसयोः संभूयैकशास्त्रत्वम् । उभयत्रापि धर्मस्यैव प्रतिपाद्यमानत्वात् । अलौकिकं श्रेयःसाधनं हि धर्मः । स च साध्यरूपः क्रियादिः पूर्वभागेण प्रतिपाद्यते । सिद्धस्तु ब्रह्मरूपो धर्म उत्तर- भागेण प्रतिपाद्यते। वाक्यं द्विविधम् वैदिक लौकिकं च । द्विविधमपीदं मुख्यया वृत्त्या गोण्या वार्थं प्रतिपादयति । मुख्यया वृत्त्या प्रतिपादितेऽर्थे तात्पर्यानुपपत्तिश्चेद्गौणी वृत्तिः स्वीकार्या । यथा गङ्गायां घोष इत्यत्र गङ्गाश- वृत्तिभेदाः ब्दस्य तीरे लक्षणा । तथा तत्त्वमसि (छा०६। ८ । ७) इत्यत्र ब्रह्मवाचकस्य तच्छब्दस्य ब्रह्मशरीररूपेऽर्थे लक्षणा । लक्षणा च सर्वत्र जहल्लक्षणैव । कुन्ताः प्रविशन्ति काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यत्र कुन्तशब्दस्य कुन्तवदर्थे काकशब्दस्य दध्युपधात- ·अद्वैतामोदे- न्तरम् अर्थापत्तिर्न प्रमाणा- केऽर्थे लक्षणायां लक्ष्यार्थे शक्यार्थस्य कुन्तस्य काकस्य च प्रवेशेऽपि शक्यता- वच्छेदकरूपेणाप्रवेशात्स्वार्थत्याग एव । उपमानार्थापत्त्यनुपलब्धिरूपप्रमाणत्रयस्योक्तेषु त्रिष्वेवान्तर्भावः । तथाहि । गवयमजानानः कश्चन पुरुषो यथा गौस्तथा गवय इति कुतश्चिदारण्यकाद्वाक्यं श्रुत्वा वनं गतो वाक्याथ स्मरन्यदा गोसादृश्य- उपमानं न प्रमाणा- विशिष्टं पिण्डं पश्यति तदा तद्वाक्यार्थस्मरणस- हकृतगोसादृश्यविशिष्टपिण्डज्ञानं जायते तदुपमा- नमित्युच्यते। अस्य च स्मरणरूपत्वात्प्रत्यक्षेऽन्तः र्भावः। व्याप्तिग्रहणापेक्षत्वादनुमानेऽन्तर्भावः। वाक्यजन्यत्वाच्छब्दे चान्तर्भावः। स्मरणात्मकं ज्ञानं च प्रत्यक्षविशेष एव । अर्थापत्तिश्चानुपपद्यमानेनार्थेन स्वोपपादकस्यार्थस्य कल्पनम् । यथा दिवाऽ- भुञ्जाने देवदत्ते पीनत्वं दृष्टं चेत्तेनानुपपद्यमानेन पीनत्वेन स्वोपपादकस्य रात्रि- भोजनरूपस्यार्थस्य कल्पनम् । अस्य चानुमानेऽ- न्तर्भावः । उपपादकं हि रात्रिभोजनादिकमुपपद्य- न्तरम् मानस्य पीनत्वादेर्व्यापकमेव दृश्यते । यत्र यत्र दिवाऽभुञ्जानत्वसमानाधिकरणं पीनत्वं तत्र तत्र रात्रिभोजनमिति । तदुक्तम्- अनियम्यस्य नायुक्ति नियन्तोपपादकः । इति । अनियम्यस्याव्याप्यस्य । युक्तिरुपपत्तिः । अयुक्तिरनुपपत्तिः । कल्पनी- यस्य वस्तुनोऽभावे कल्पकस्यानुपपत्तिश्चेत्तत्तस्य वस्तुनः कल्पकं भवति । कल्प- कस्याव्याप्यत्वे तु कल्पनीयाभावेऽपि तस्यानुपपत्तिरेव नास्ति । तथाऽनि- यन्ताऽव्यापको नोपपादक इति तदर्थः । तथा चोपपाद्योपपादकयोर्व्याप्यव्या- पकभावावश्यंभावादनुमानेनैव सिद्धिरित्यापत्तिर्न पृथक्स्वीकार्या । एवमनुपलब्धिः प्रत्यक्षेऽन्तर्भवति । अनुपलब्धिप्रमाणेन हि सर्वत्राभावस्यैव ग्रहणं न भावस्य । यथा गृहे मनुष्योपलम्माभावेन गृहे मनुष्याभावो ज्ञायते । परं त्वभावो न भावातिरिक्तः कश्चन पदार्थः । अनुपलब्धिर्न प्रमाणा- किं तु भावान्तरस्वरूप एव । तथा हि । गृहे मनुष्याभावः केवलगृहस्वरूपः। केवलगृहं शून्यगृ- हम् । तच्च भावरूपं प्रत्यक्षेणैवोपलभ्यते । एवं घटमागभावो मृदेव । घटध्वंसश्च कपालमेव । घटभेदश्च पटादेरवयवरचनाविशेष - -- न्तरम् एवोति।

·विशिष्टाद्वैतमतम् । उक्तैत्रिभिः प्रमाणैर्जायमानं दृष्टादृष्टविषयाणां ज्ञानं वस्तुत एव जीवनिष्ठं जीवगुणभूतम् । न त्वस्य प्रमाणजन्यज्ञानस्य गुणभूतज्ञानोपपत्तिः जीवस्वरूपभूतज्ञानेन गतार्थता वक्तुं शक्या । अहं जानामि ज्ञानं मे जातमित्येवं मानसप्रत्य- क्षेण जीवात्पार्थक्येन तज्ज्ञानस्यानुभवात् । तथा मुखप्रसादमुखमालिन्याभ्यां तथाविधचेष्टया वा यदानुकूलप्रतिकूलविषयक देवदत्तादिषु ज्ञानमनुमीयते तदापि पक्षभूताद्देवदत्तादेः सकाशात्साध्यभूतं ज्ञानं तनिष्ठतया पार्थक्येनैवा- नुमीयते । तथाऽऽत्मा वा अरे द्रष्टव्यः ( बृ० २।४।५) इत्यादिश्रुतिषूपदि- श्यमानं ज्ञानविशेषरूपं परमात्मदर्शनादिकं द्रष्टुर्जीवात्पार्थक्येनैवोपदिश्यते । न हि कापि कर्तव क्रिया भवति । न च जीवो ज्ञानस्वरूप एव सन्ध्रमेण ज्ञाना- श्रय इति भासत इति वाच्यम् । नाहं ज्ञानाश्रयः किंतु ज्ञानस्वरूप एवेत्येवं बाधकप्रत्ययस्य कदाप्यदर्शनात् । किंच जीवस्य ज्ञातृत्वं श्रुत्यादिसिद्धं जीवात्पु- थग्भूतेनैव तन्निष्ठेन ज्ञानेनोपपाद्यते । तथा हि श्रुतयः-अथ यो वेद ( छा० ४ । १२ । ४ ), यो वेद निहितं गुहायाम् ( तै० २।१।१), जानात्येवायं पुरुषः, न पश्यो मृत्यु पश्यति ( छा० ७ । २६ । २), एवमेवास्य परिद्रष्टुः (प्र० ६ । ५) इति । स्मृतिरपि यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् (गी० १५ । १९) इति । ज्ञोऽत एव (ब्र० सू० २ । ३ । १९) इति सूत्रस्वरसतश्च जीवस्य ज्ञातृत्वं सिध्यति । अहं जानामीति प्रत्यये ज्ञानमहंकारनिष्ठं भासते नत्वात्मनिष्ठमिति तु न . वक्तव्यम् । आत्मन एव तत्राहंशब्दार्थत्वात् । तथा हि । अहंकारोऽहंभावश्च द्वाव- अहंभावोऽहंकारश्च भिन्नः प्यहूंशब्देनोच्यमानौ मिथो भिन्नौ । तत्राहकारो गर्वापरनामा मनोवृत्तिविशेषः । अयं च विद्या- विरोधित्वान्मुमुक्षुणा त्याज्य एव । अयमेवाहंकारः क्षेत्रान्तर्भूतत्वेन गीतायां महा- भूतान्यहंकारः ( गी० १३ । ५) इत्यत्रोक्तः । अहंभावस्तु न विद्याविरोधी। एतद्वाचकोऽहंशब्द आत्मस्वरूपं परामृशति । अयमहंभावो जागृतौ स्वमे सुषुप्तौ मोक्षे च सर्वत्रैव वर्तते । अयं च न केवलं जीवस्यैव । किं तु परमात्मनोऽपि । हन्ताहमिमास्तिस्रो देवताः (छा०६।३।२) इत्यत्र श्रुतौ जमदुत्पत्तेः प्राग्जगदुत्पत्तिविषयके परमात्मसंकल्पे स्वात्मस्वरूपप्रदर्शकाहंशब्दप्रयोगदर्शनात्। एवंभूताहंशब्दप्रयोगो गीतायामपि दृश्यते न त्वेवाहम् ( गी० २।१२), अहूं.

·४४ अद्वैतामोदे- व्यापि । कृत्स्नस्य (गी० ७।६) इत्यादौ । एवं चाहं जानामीति प्रत्ययेऽहंशब्द आत्मस्वरूपनिदर्शक इति ज्ञानमात्मनिष्टमेव न त्वहंकारनिष्ठमिति सिद्धम् । तच्च जीवात्मगुणभूतं ज्ञानं न रूपादिवदाश्रयमात्रक्यापि । यथा दीपस्य रूपस्पर्शसंख्यापरिमाणादयो गुणा दीपस्वरूपमात्रवर्तिनस्तथा ज्ञानं न जीव- स्वरूपमात्रवर्ति । किं तु यथा दीपस्य प्रभा दीपाश्रयेण विद्यमानापि दीपाधि- करणीभूतं सकलं गेहं व्यामोति तथा जीवाश्रयेण जीवोऽणुः । ज्ञानं शरीर. . विद्यमानमपि ज्ञानं जीवाधिकरणीभूतं · कृत्स्नं शरीरं व्यामोति । जीव एव कृत्स्नशरीरव्यापक इति तु न मन्तव्यम् । तस्याणुपरिमाणत्वात् । तथा च श्रुतिः-आरानमात्रो ह्यवरोऽपि दृष्टः । बालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवः स विज्ञेयः स चानन्त्याय कल्पते ( श्वे० ५।८।९) इति । आत्मा निष्क्रामति चक्षुपो वा मूनों वा (वृ० ४ । ४ । ६) इत्युत्क्रान्ति- श्रुतिरप्यत एव संगच्छते । सूत्रकारैरप्युत्क्रान्तिगत्यागर्तानाम् (ब्र० सू० २ । ३ । २० ) इत्यादिसूत्रैर्जीवस्याणुत्वगेयोपपादितम् । जीवस्याणुत्वे शरीरव्यापि- सुखाद्यनुभवो न संभवतीति तु न शङ्कनीयम् । धर्मभूतज्ञानव्यात्यापि तस्यो- पपत्तेः। तदिदं जीवगुणभूतं ज्ञानं बद्धावस्थायां कर्मणा संकुचितस्वरूपं भवति । परं ज्योतिरूपसंपद्य कर्मरूपबन्धक्षये सति मोक्षावस्थायां विकसितं भवति । अत- स्तदर्थमवश्यं यत्न आस्थेयः । इत्थं हि तत्र क्रमः परिलक्ष्यते । उप- नयनोत्तरं स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति विध्यनुसारेणादौ साङ्गवेदाध्ययने प्रवृत्तिः। तत आपाततो वेदार्थमवगम्य तन्निर्णयाय कर्मज्ञानानन्तरं ब्रह्मविवारः पूर्वमीमांसाश्रवणे प्रवर्तते । तत ईदृशं कर्मस्वरू- पमीदृशं च तस्य फलमिति निश्चिनोति । तत्र च यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते ( छा० ८ । १.। ६) इत्यादिश्रुतिषु कर्मणां फलमल्पमस्थिरं च दृष्ट्वा तथा ब्रह्मविदा- मोति परम् ( तै० २।१।१), न पश्यो मृत्यु पश्यति (छा०.७।१६।२), स स्वराड्भवति (छा० ७॥ २५॥ २) इत्यादिश्रुतिषु ब्रह्मज्ञानस्य फलमनल्पं स्थिरं च दृष्ट्वा तन्निर्णयायोत्तरमीमांसाश्रवणे. प्रवर्तते । स्वर्गादिफलाभिसंधि- पूर्वकं कृतात्कर्मणो न केवलं मोक्षरूपेष्टानवाप्तिः प्रत्युत ज्ञानसंकोचरूपानिष्टा- ·. विशिष्टाद्वैतमतम् । वाप्तिः । अतस्तादृशं कर्म परित्यज्य भक्तियुक्तान्तःकरणेन परमपुरुष आराध- नीयः । तेन च स्वीयत्वेनाङ्गीकृतस्तेन सहानन्तान्भोगानश्नुते । इयं च स्थितिन जीवतः । कर्मसंपादिततच्छरीरसत्त्वे तदुपभोग्यसुखदुःखा- नामवर्जनीयत्वात् । प्राकृतेन च तेन शरीरेण दि- जीवन्मुक्ति स्ति व्यभोगासंभवाच । किं च तस्य तावदेव चिरं या- वन विमोक्ष्येऽथ संपत्स्ये (छा०६।१४ । २) इति श्रुतिनिनः सद्विद्यानिष्ठस्य शरीरपातमात्रमपेक्षते मोक्ष इति वदन्ती जीव- न्मुक्तिं वारयति । एतद्देहपातोत्तरं तु मुक्तो दिव्यदेहधारी भूत्वा दोपलेशेनापि शून्यं निःसीमा- नन्देन युक्तं सविभूतिकं समस्तकल्याणगुणात्मकं परमात्मकथं मोक्षः परमात्मानं याथात्म्येनानुभवन्परमात्मसंकल्पिता- ननेकान्दिव्यभोगानुपभुजानः परमात्मकिंकरोऽ- हमिति भावयन्नास्ते । ननु मुक्तस्य परमात्मकिंकरत्वे सेवायां दुःखस्यावर्जनी- यत्वेन मोक्षसुखस्य पुरुषार्थत्वानापत्तिः । सेवा श्ववृत्तिराख्याता तस्मात्तां परिवर्जयेत् ( मनु० ४।६) इतिस्मृत्युक्तप्रकारेण मोक्षे लोकानां प्रवृत्त्यनुपपत्तिश्चेति चेन्मैवम् । सेव्यसे- वकयोरुभयोः प्रीतिकारितायां सेवायां दुःखलेशस्याप्यभावात् । तदुक्तं परमसं- हितायाम्- किंकरा मम ते नित्यं भवन्ति निरुपद्रवाः । इति । मुक्तौ जीवात्मपरमात्मनोरैक्यमिति तु न । भिन्नयोरभेदासंभवात् । बद्धाव- स्थायां जीवात्मपरमात्मनोर्भेदस्तु प्रागुपपादित एव । विष्णुपुराणेऽप्यभेदो न संभवतीत्युक्तम्-' अन्यद्रव्यं हि नैति तद्र्व्यतां यतः (वि० पु० २ । १४ । २७) इति । पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेति । (श्वे० १ । ६) इतिश्रुतेर्मोक्षावस्थायामपि भेदस्य सिद्धत्वाच्च । मोक्षावस्था च कालतश्चरमा- वधिरहिता । न स पुनरावर्तते (छा० ८।१५।१) इति श्रुत्या मुक्तस्य संसारे पुनरावृत्त्यभावबोधनात् । अनावृत्तिः शब्दात् (ब्र० सू० ४ । ४ । २२) इति ब्रह्मसूत्रेण चैतदेव प्रतिपादितमिति । एवं रामानुजमतानुसारेण ये पदार्थाः प्रतिपादितास्तदपेक्षयाऽतिरिक्तत्वेन भासमानास्तार्किकादिभिः पदार्थान्तरत्वेन स्वीकृता , अपि पदार्था वस्तुतो - ·४६ अद्वैतामोदे- नातिरिच्यन्ते । किंतूक्तेष्वेवान्तर्भवन्ति । तथा हि । पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशम- नसां प्रकृतिमूलकत्वात्प्रकृतावन्तर्भावः । तमस्तु इतरपदार्थानामन्तर्भावः पृथिव्येव नातिरिक्तम् । पूर्वदक्षिणादिदिशामाका- शेऽन्तर्भावः । पूर्वादीनां सूर्यसंयोगविशिष्टतत्तदा- काशभागस्वरूपत्वात् । विभागः संयोगाभाव एव । एवं पृथक्त्वमपि। संख्यापरि- माणद्रवत्वस्नेहानां तत्तदाश्रयस्वरूपत्वम् । देशकृतपरत्वापरत्वयोर्देशरूपत्वम् । कालकृतपरत्वापरत्वयोः कालरूपत्वम् । धर्मश्चेश्वरप्रीतिरूपः । अधर्मश्च तादृश- प्रीत्यभावरूपः । प्रीतिश्च ज्ञानविशेष एव । बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नभावना ज्ञानविशेषरूपा एव । वेगः कर्मविशेषः । स्थितिस्थापकः संयोगविशेषः । उत्क्षेपणापक्षेपणाकुञ्चनप्रसारणानां गमनेऽन्तर्भावः । गमनं च संयोगविशेष एव । गुरुत्वं शक्तिविशेषः । घटत्वादिजातिस्तु तत्तदाकारविशेषरूपा । प्रमेयत्वाकाशत्वेश्वरत्वदेवदत्तत्वादयो धर्मा आश्रयरूपाः । अभावस्य च नातिरिक्तत्वं किंतु भावान्तररूपत्वमेवेति प्रागुपपादितम् (पृ० ४२ । २५)। तथोपमानादिप्रमाणानामप्यन्तर्भावः प्रागुक्तः (पृ० ४२ । ५)। कामक्रोधादयो जीवात्मगुणास्तु जीवात्मगुणभूतज्ञानस्यैवावस्थाविशेषाः । कामः संकल्पो विचि- कित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिहीं<ीरित्येतत्सर्वं मन एव ( बृ० १।५।३ इति श्रुतिस्तु कामादेर्मनःसहकारित्वनियमेनौपचारिकी बोध्येति ।

·मतद्वयसंक्षेपः। प्रदर्शितमेतच्ट्रीमच्छंकराचार्याणां रामानुजाचार्याणां च दर्शनम् । अधुना. चत्यमुख्यसिद्धान्तावबोधसौलभ्यायैतदर्शनद्वयं सक्षेपेणोच्यते-- अद्वैतवादिनां शांकरमतानुयायिनां विशिष्टाद्वैतवादिनों रामानुजीयानां दर्शनम् - दर्शनम् -- आत्मरूपमेकमेव तत्त्वं नान्यत्कि- चिदचिद्रूपशरीरविशिष्ट आत्मैक एवं चित् । न तु तस्मात्तच्छरीराच्चान्यत्किचित् । २ आत्मनोऽन्यत्किचिदपि न सत्य आत्मा चेतनत्वेन स्वसजातीयेभ्यो मात्मसजातीयमात्मविजातीयमात्म- जीवेभ्योऽचेतनत्वेन विजातीयेभ्यो जडे- निष्ठं वा । स्वगतसजातीयविजा- भ्यः प्रधानादिभ्यः स्वगतेभ्यः कल्याण- तीयभेदत्रयशून्य एवात्मा । कारकगुणेभ्यश्च भिन्नः। ३ स चात्मा निर्विशेषः । ईदृशस्ता- स चात्मा सविशेषः। सर्वज्ञत्वनित्य- दृश इत्येवं केनापि प्रकारेण वक्तुं त्वव्यापित्वादिविशेषयुक्तः सर्वज्ञो नित्यो न शक्यते । व्यापीत्यादिशब्दैवक्तुं शक्यते । ४ अत एव च स निर्गुणः । न तत्र आत्मा स्वभावत एवापहतपाप्मत्वा- कल्याणकारका अपि गुणा वस्तुतः द्यनेककल्याणकारकगुणगणाश्रयः। न तत्र हेयगुणाः सन्ति । ५ ज्ञानरूपोऽपि गुणो न तत्र वर्तते । ज्ञानस्वरूपोऽपि स ज्ञानगुणाश्रयः। स्वयमेव स ज्ञानस्वरूपः। गुणभूतज्ञानं च स्वरूपभूतज्ञानाद्भिन्न- सन्ति । मेव। ६ अत एव न तत्र वस्तुतो ज्ञातृत्वम् अतस्तस्य वस्तुत एव ज्ञातृत्वम् । विज्ञातृत्वोक्तिस्त्वौपचारिकी। अत एव च स विज्ञातेति व्यवह्रियते । ७ ज्ञेयत्वमपि तस्य नास्ति । स्वस्मि ज्ञेयत्वमपि तस्यास्त्येव । गुणभूत- न्स्वाश्रयत्वस्य स्वविषयत्वस्य चासं-ज्ञानस्यात्मनः सकाशाद्भिन्नत्वेन तदा- श्रयत्वस्य तद्विषयत्वस्य चात्मनि संभ- भवात् । वात् । ८ परमात्मा स्वेन रूपेण कूटस्थ परमात्मा स्वेन रूपेण कूटस्थनित्यः। नित्यः । तेनैव रूपेणाद्वितीयश्च । चिदचिद्रूपशरीरविशिष्टरूपेण तु परि- णामिनित्यः । विशिष्टरूपेणैवाद्वितीयः। ९ अत एव ब्रह्माद्वैतमित्युच्यते । ब्रह्माद्वैतं तु न प्रकाराद्वैतम् । किं तु प्रकार्यद्वैतम् । ब्रह्मप्रकारीभूतानां ·अद्वैतामोदे- जीवानां जडानां चानेकत्वेऽपि प्रका- रिणो ब्रह्मण एकत्वात् । १० परमात्मनः सन्मात्ररूपत्वात्तदभिन्न तच्च गुणभूतं ज्ञानं न सन्मात्ररूपं ज्ञानमपि सद्रूपमेव नतु सद्विषय- किं तु.सद्विषयकम् । कम्। ११ परमात्मन एव मायोपाधिकमीश्व- परमात्मैवेश्वरः । तच्छरीरभूतो रत्वमविद्योपाधिकं च जीवत्वम् । जीववर्गो जडवर्गश्च ततो भिन्न एवेति जडं तु प्रातिभासिकं मिथ्यैवेत्ये- चिदचिदीश्वररूपं तत्त्वत्रयम् । कमेव तत्त्वम् । १२ परमात्मनः सकाशादभिन्नापिभिन्ने- परमात्मनः सकाशाद्वस्तुतो भिन्नं त्रिगु- व त्रिगुणा परमात्मशक्तिरज्ञाना- णात्मकं प्रधानं जगतो मूलप्रकृतिः । दिपदवाच्या । तदुपहितः परमात्मा जगतो मूलप्रकृतिः। १३ अज्ञानेन परगात्मन्येवेदं जगद्भा- प्रधानमेवान्तर्यामीश्वरसांनिध्याज- सते । अयं विवर्तवादः। गदाकारेण परिणमते । अयं परिणाम- वादः। १४ परमात्मविवर्तभूतं प्रातिभासिकं चेदं प्रधानपरिणामभूतं चेदं जगत्सत्य- जगन्मिथ्यैव न तु सत्यम् । मेव न तु मिथ्या । १५ अनिर्वचनीयं चेदं जगदज्ञानदोपे- वस्तुतः सत्यमेव जगत्प्रतीयत इति ण भासत इत्यनिर्वचनीयरव्यातिः। सर्वत्र सत्ख्यातिः । १६ शुक्तिरजतस्थले स्वप्नादौ चानिर्व- शुक्तिरजतस्थले स्वमादौ च सत्या चनीया एवार्थाः प्रतिभासन्ते । एवार्थाः प्रतीयन्ते । १७ शास्त्रमपि जगदन्तर्गतत्वादसत्य- शास्त्रस्य सत्यत्वादेव तस्य तत्त्व- मेष । तथापि तत्तत्त्वज्ञानसाधनं ज्ञानसाधनत्वम् । असत्यात्सत्योत्पत्त- भवत्येव स्वामपदार्थवत् । रसंभवात् । १८ अर्थज्ञानसाधनीभूतानि प्रमाणानि अर्थज्ञानसाधनीभूतानि प्रमाणानि प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्थापत्त्य- प्रत्यक्षानुमानशब्दरूपाणि त्रीणि ।' नुपलब्धिरूपाणि षट्। १९ प्रमाणैश्च यज्ज्ञानं जायते तत्रान्त:- प्रमाणैर्जायमानं ज्ञानं च वस्तुत एव करणं ज्ञानाभिव्यञ्जकं भवति । जीवनिष्ठम् ।

·मतद्वयसंक्षेपः। २० परमात्मनः सकाशादभिन्नानां जी परमात्मनः सकाशाद्भिन्नाः परमात्म- वानामपि परमात्मवदेव ज्ञानस्वरू- शरीरभूता जीवा अपि ज्ञानस्वरूपा पत्वं न तु वस्तुतो ज्ञानाश्रयत्वम् । ज्ञानगुणकाश्चेति तेषां वस्तुत एव ज्ञातृ- किंत्वन्तःकरणोपाधिकं ज्ञातृत्वम् । त्वम् । २१ ज्ञानाश्रयत्वेन भासमानोऽहमर्थो न ज्ञानाश्रयश्चाहमर्थों जीव एव न तु जीवात्मा । किं त्वन्तःकरणविशे- तदतिरिक्तोऽहंकारो ज्ञानाश्रयः। षोऽहंकारः। २२ जीवो विभुः। जीवोऽणुः। २३ स्वरूपत एव तस्य सर्वशरीराव- ज्ञानद्वारा च तस्य सर्वशरीरावयवेपु यवेषु व्याप्तिः। व्याप्तिः। २४ जीवश्च ब्रह्मस्वरूप एवेत्येक एव । जीवा वस्तुत एव नानाविधाः । जीवानेकत्वं त्वौपाधिकम् । जीवाद्वैत तु प्रकाराद्वैतम् । २५ साधनचतुष्टयसंपत्त्यनन्तरं ब्रह्म कर्मस्वरूपज्ञानानन्तरं ब्रह्मविचारा- विचारारम्भः। रमः॥ २६ प्रत्यक्षसामग्रीसंनिधाने शब्दोऽपि शब्दाज्जायमानं ज्ञानं परोक्षमेव न प्रत्यक्षज्ञानं जनयति । तु कदाचिदपि प्रत्यक्षम् । २७ महावाक्यादिभिरात्मस्वरूपसाक्षा महावाक्यादिजन्योपासनादाढर्येन त्कारे सद्य एवाविद्यानिवृत्तिः। परमात्मा प्रसन्नो भवति । २८ सुखदुःखातीतात्मसाक्षात्कारे लौ- तथापि लौकिकशरीरसत्त्वे सुखुद:- किकशरीरसत्त्वेऽपि जीवत एव खानुभवावश्यकत्वान्न कदापि जीवतो मुक्तिः। मुक्तिः। २९ प्रारब्धकर्मक्षये शरीरत्यागे सति प्रारब्धकर्मक्षये लौकिकशरीरत्यागे स्वस्वरूपेणावस्थितिर्भवति । दिव्यदेहप्राप्त्या परमात्मना सह परमं साम्यं भवति । ३० इयं विदेहमुक्तिः इयमेव मुक्तिः ३१ मुक्तावहंभावो नास्ति । मुक्तावप्यहंभावोऽस्त्येव । ३२ मुक्तौ जीवब्रह्मणोर्मेंदो नास्ति । मुक्तावपि जीवब्रह्मणोर्भेदोऽस्त्येव । ३३ अस्यामवस्थायां न लेशतोऽपि अस्यामवस्थायां दुःखलेशेनाप्यसं- दुःखं नापि सुखं भवति । भिन्नं सुखाधिक्यमनुभूयते । Reme ·५० अद्वैतामोदे- मायावादारम्भः . प्रदर्शितमेतन्मायावादिनां विशिष्टाद्वैतवादिनां च दर्शनम् । अयं च मायावादः श्रीमच्छंकराचारपूर्व एव स्वकपोलकल्पनयोद्भावित इति न भ्रमितव्यम् । यतो मायावादमसहमानैरपि रामानुजाचार्यैः सूत्र- कारात्पागप्ययं मायावाद आसीदित्यङ्गीकृतम् । तथा च श्रीभाष्ये (पृ०२३६।२०) सर्वत्र प्रसिद्धो- पदेशात्' (अ०सू०१।२।१) इति सिद्धान्तसूत्र प्रणयद्भिः सूत्रकारैर्मनस्यनुसंहितः पूर्वपक्षः प्रदर्शितः- अयं जीवात्मा स्वतोऽपरिच्छिन्नरूपत्वेन ब्रह्मभूतः सन्न- नाद्यविद्यया देवतिर्यमनुष्यस्थावरात्मनावतिष्ठते' इति । तथा तत्रैव '(श्रीभा० पृ० ३३६ । ३) सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन ' ( ब्र० सू० १ । ३ । ४३ ) इत्ये- तत्सूत्रनिरसनीयत्वेन सूत्रकृदभिमताऽऽशङ्का प्रदर्शिता-'प्रत्यगात्मनोऽर्थान्त- रभूतमात्मान्तरमेव नास्ति । ऐक्योपदेशात् । द्वैतप्रतिषेधाच्च । शुद्धावस्थ एव हि प्रत्यगात्मा परमात्मा परं ब्रह्म परमेश्वर इति व्यपदिश्यते ' इति । तथा च सूत्र- कारात्मागप्ययं मायावाद आसीदिति सिद्धम् । अयं च मायावादो ब्रह्मसूत्रकाराणामनभिमत इति तु न कल्पनीयम् । मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् (श्वे० ४ । १०) इति श्रुतावेव मायावादस्योपन्यासात् । सूत्रकारैश्च सिद्धान्तदर्शने ' मायामा- यिनौ' (ब्र०सू०सि०१।१।२) इति सूत्रे मायावादः मायावादः सूत्रकारा- स्पष्टमेवाभिहितः। न च सत्यायाः प्रकृतेरेव विचि- भिमतः त्रार्थसर्गकरत्वान्मायाशब्दवाच्यत्वमिति वाच्यम् । मायाशब्दस्यानिर्वचनीयार्थकत्वेन प्रसिद्धत्वात् । 'तस्मिन्मरुशुक्तिकास्थाणुस्फटिकादौ जलरूप्यपुरुषरेखादिवल्लोहितशुक्लकृष्णा गुण- मयी गुणसाम्याऽनिर्वाच्या मूलप्रकृतिरासीत्' इति निरञ्जनभाष्यगृहीतश्रुति- विरोधाच्च । तथा च मायाया अनिर्वचनीयत्वाद्विवर्तरूपं जगदुपादानत्वं ब्रह्मणः सिध्यति । सूत्रकारैश्वायं विवर्तवादः स्पष्टमेवोक्तः । तथा च सूत्रम्-'परिणा- मिविवर्तिनौ' (ब्र० सू० सि० १।१।७) इति । अस्यार्थः-द्विविधं ह्युपादानं परिणामि विवर्ति च । तत्र घटाद्युत्पत्तौ मृदादिः परिणामी । शुक्ति- रजतादौ तु शुक्तिकादिर्विवर्ती । परिणामश्च पूर्वावस्थात्यागेनावस्थान्तरमाप्तिः । विवर्तश्च तदपरित्यागेन सा। तथा च प्रपञ्चोत्पत्तौ प्रकृतिः परिणामिनी पुरुषस्तु विवर्तीति । विवर्तोपादानभूतः पुरुष एव ब्रह्मशब्देन व्यपदिश्यते । बृंहणाद्ब्रह्म । बृंहणं ·५१ . . विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। व्यापनम् । उपादानकारणं हि कृत्स्नं कार्यजातं ब्रह्मशब्दव्युत्पत्तिः व्यामोत्येव । यत्तु सर्वत्र बृहत्त्वगुणयोगेन ब्रह्म- शब्दः । बृहत्त्वं च स्वरूपेण गुणैश्च यत्रानवधिका- तिशयं सोऽस्य मुख्योऽर्थः (श्रीभा० पृ० २ प० ९) इत्युक्तं तन्न । निर्गु- णस्य ब्रह्मणो गुणकृतबृहत्त्वासंभवात् । अथ सगुणमेव ब्रह्मास्माभिरङ्गी क्रियत इति चेत् उच्यते । बृहत्त्वं हि परिणामविशेषः । अनवधिकातिशयवृहत्त्वं च परममहत्त्वमेव । तच्च स्वरूपत एव संभवति न तु गुणतः । गुणेष महत्त्वासंभ- वात् । वैशेषिका अपि गुणेषु गुणान्नैवाङ्गी कुंवन्ति । गुणेष्वप्याश्रयद्वारा गुणाः संभवन्तीति चेत्तस्य स्वरूपगतमहत्त्व एव पर्यवसानमिति गुणैश्चेत्युक्तिर्न विशे- पार्थसाधिका । न च रामानुजीयैर्ब्रह्मनिष्ठस्य गुणभूतस्यापि ज्ञानस्य द्रव्यत्वा- ङ्गीकारात्तत्र महत्त्वस्य संभव इति वाच्यम् । तावतापि गुणैरिति बहुवचनासंगते- स्तादवस्थ्यात् । ननु पूजितत्वमेव बृहत्त्वमिति चेन्न । ईदृशस्य बृहत्त्वस्य लोकाप्र- सिद्धत्त्वात् । लोकावगतसार्थ्यः शब्दो वेदेऽपि बोधकः । इति न्यायेन लोकमसिद्धार्थकवृहधात्वनुसारेणैव ब्रह्मशब्दव्युत्पत्तेर्वक्तव्य- त्वात् । काचित्कप्रयोगस्तु नेप्सितार्थसाधकः । 'बृहत्त्वं च यत्रानवधिकाति- शयं सोऽस्य मुख्योऽर्थ' इत्यप्ययुक्तम् । अनवधिकातिशयांशस्य शक्यतावच्छे- दकानन्तर्गतत्वात् । गुणवाचकानां हि शब्दानां तत्तद्गुणः सामान्यत एव प्रवृ- त्तिनिमित्तम् । नतु तत्र निरतिशयत्वाद्यन्तर्भवति । गजप्रासादादिषु महत्त्वस्या- काश इव निरतिशयत्वाभावेऽपि महान्गजो महान्प्रासाद इत्यादयो व्यवहारा मुरव्या एव सर्वैरङ्गी क्रियन्ते न तु गौणाः। तथाच बृंहणाब्रह्मेति सिद्धम् । उक्तं जगद्विवर्तोपादानभूतं ब्रह्मैवात्मशब्देन व्यपदिश्यते । एतदेवैकं तत्त्वं न तु तदतिरिक्तं किंचित् । अस्यैवात्मनो ज्ञाने मुक्तिर्भवति । ननु कीदृशी मुक्तिः । उच्यते । आत्मज्ञानाद्भवेन्मुक्तिः शरीररहितस्थितिः । अमृतादिगिरा सैव श्रुतौ समभिधीयते ॥ ५॥ सशरीरावस्थायां जायमानं सर्वमपि सुखं दुःखसंभिन्नमेव । केचिद्राजपुत्रा- दयो यद्यपि सुखातिशयभाजो दृश्यन्ते तथापि न क्वचिदपि तादृक् सुखं यन्न दुःखलेशेनाप्यसंभिन्नम् । कचित्सद्यो दुःखाभावेऽपि भाव्यवस्था- ·५२ अद्वैतामोदे- लोचनजं दुःखं सर्वत्राव्यभिचार्येव । स्वर्गेऽप्येवमेव । अहर्निशं विशरणस्व- भावं शरीरमनुपश्यतामवश्यंभाविशरीरपातजन्यदुःखचिन्तनस्य सर्वत्र सत्त्वात् । अशरीरावस्थायां च लेशतोऽपि न दुःखसंभवः। मोक्षावस्था दुःखानुभवस्य शरीरतन्त्रत्वात् । अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः (छा० ८।१२। १) इति श्रुतेश्च । यद्यपि तस्यामवस्थायां प्रियस्पर्शोऽपि नास्ति तथापि न क्षतिः । दुःखसंभिन्नसुरवापेक्षया यत्र लेशतोऽपि न दुःखं तादृशसुखाभावस्या- प्येष्टव्यत्वात् । विपविन्दुस्पृष्टामृतापेक्षया हि क्रममृताभावोऽपि । अशरीरावस्था चोक्तश्रुतिप्रामाण्यादेव सिध्यतीति न तत्र मीमांसकानुयायिनाऽन्येन वा केनापि विवदितव्यम् । इयमेवावस्था मोक्षशब्देनाभिधीयते । मोक्षावस्था प्राप्त एव मुक्तः । नतु स्वर्गसुखभागपि मुक्त इत्युच्यते । मुक्त एव च तमेवं विद्वान- मृत इह भवति (नु० पू० ६) इति श्रुतावमृतशब्देनोच्यते । मुक्तो ह्यशरीरः । अशरीर एव चामृतः । शरीरसत्त्वे मरणस्य नियतत्वात् । भयसीमा मृत्युरिति हि लोकवादः । मोक्षस्य तु ' अभयं वै ब्रह्म भवति । (बृ. ४ । ४ । २५) इति श्रुत्या भयात्यन्ताभावरूपत्वं वोध्यते । द्वितीय- वस्तुसंबन्धप्रतिभाससत्त्वे कयाऽपि विधया भयसंभावनास्तीति तत्र द्वितीयव- रतुसंवन्धप्रतीत्यभावोऽवश्यं वर्णनीयः । सा च प्रतीतिर्मुक्तस्य स्वदृष्टया, पर- दृष्ट्या चेति द्विविधा । मुक्तिश्च विदेहमुक्तिीवन्मुक्तिश्चेति द्विविधा । द्वितीय- वस्तुसंबन्धप्रतीत्यभावश्च कचिद्वितीयस्य वस्तुन एवाभावेन , कचिद्वस्तुसत्त्वेऽपि तत्संबन्धाभावेन, क्वचित्तत्संबन्धसत्वेऽपि तत्प्रतीत्यभावेनेति त्रिविधः । तदेवं स्वदृष्टया परदृष्टया चेति द्विविधप्रतीतेः प्रत्येकं जीवन्मुक्तिविदेहमुक्त्यवस्थाभेदेन दैविध्याचातुर्विध्ये तत्रापि प्रत्येकं वस्तुसंबन्धप्रतीत्यभाववैविध्येन त्रैविध्ये संकलनया द्वादश प्रकारा भवन्ति । तेषु वस्तुतः के संभवन्ति के वा नेति विचार्यते । तत्र विदेहमुक्ती मुक्तदृष्टया द्वितीयं वस्त्वेव नास्तीति कुतस्तत्संबन्धः कुतस्तरां तत्संवन्धप्रतीतिः । इतरदृष्ट्या तु द्वितीयवस्तुनोऽभावः सर्वथाऽसंभव्येव । यतः संसारस्यानादित्वमिवानन्तत्वमपि सर्वसंमतमेव नतु सर्वमुक्तिपक्षः कस्यापि संमत इति शुकवामदेवादीनां केपांचिदिदेहमुक्तावपि बद्धजीवानामनन्तानां सत्त्वेन तदृष्टया द्वितीयवस्तुनः सत्त्वावश्यंभावात् । तथापि तेन द्वितीयवस्तुना सह विदेहमुक्तस्य संवन्धो न संभवतीति कुत इतरबद्धजीवदृष्टयापि मुक्तजीवस्य द्वितीयवस्तुना सह संबन्धः प्रतीयेत । यथाऽऽदर्शाभावे मुखस्य प्रतिविम्बरूपेण ·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। ५३ न भानं तथा विदेहमुक्तौ दर्पणस्थानीयबुध्द्याधुपाध्यभावेन न वस्तुसत्पति- विम्बभूतजीवरूपेण स्वस्य परस्य च भानम् । अतः कथं द्वितीयवस्तुसंबन्ध- प्रतीतिः स्यात् । जीवन्मुक्तौ तु दर्पणस्थानीयबुध्द्याद्युपाधिसत्त्वेन मुक्तस्यापि जीवस्य प्रतिविन्वभूतजीवरूपेण भानमवर्जनीय- जीवन्मुक्तिः मेव । द्वितीयं वस्तु चास्त्येवेति तत्संबन्धोऽप्य- वर्जनीय एव । जीवन्मुक्तस्य च स्वस्यापि जीवरूपेण भानसत्त्वाद्वितीयवस्तुसंवन्धस्य च सत्त्वात्तत्प्रतीतिरपि जीवन्मु- क्तदृष्ट्या इतरदृष्ट्या च यद्यप्यवर्जनीयैव तथापि सा प्रतीतिः कीदृशीति विचारः कर्तव्यः । तत्र यथा बद्धजीवानां वस्तुतः प्रतिबिम्बभूतस्यापि सतो जीवस्य न प्रतिबिम्बरूपेण भानं किंतु केवलजीवरूपेणैव न तथा जीवन्मुक्तस्य। यथा चटकादिः पक्षी आदर्श स्वप्रतिविम्बं पश्यन्नपि ' इदं प्रतिबिम्बम् । इत्येव- मजानानश्चटकान्तरबुध्या तदभिमुखं गच्छति तथा बद्धो जीवः स्वयं प्रतिबिम्बभू- तोऽपि 'प्रतिविम्बभूतोऽहमित्येवमजानानः स्वस्मिन्नात्मान्तरवुद्धया लोके व्यवह- रति । बिम्बभूते चात्मनि इदं विश्वमित्येवमजानानस्तत्रात्मान्तरबुध्या तमुपास्त उपेक्षते वा । यथा च चटकाद्यपेक्षया ज्ञानेनाधिको मनुष्यादिरादर्शे स्वप्रतिबिम्ब पश्यन् “ इदं प्रतिबिम्बम् । इत्येवं जानन् प्रतिबिम्बे कृष्णगौरादिरूपं दैाद्या- कारविशेषांश्च पश्यन् इदं प्रतिविम्बमिति ज्ञानसत्त्वात्तत्र प्रतीयमाना धर्माः किं बिम्बगता उतादर्शगता इति विचारं कर्तुं प्रवर्तते तथा बद्धजीवापेक्षया ज्ञानेना- धिको जीवन्मुक्तो बुध्द्याधुपाधौ परमात्मप्रतिविम्बभूतं स्वं पश्यन् ‘जीवोऽयं प्रतिबिम्बभूतः' इत्येवं जानन् प्रतिविम्वभूते जीवे चैतन्यम् , अहंभावं, कर्म, सुखदुःखादिभोगांश्च पश्यन् — जीवोऽयं प्रतिविम्वभूतः' इति ज्ञानसत्त्वात्तत्र प्रतीयमानेषु चैतन्याहंभावकर्मसुखदुःखादिपु मध्ये किं विम्बभूतपरमात्मगतं किंवा बुध्धाधुपाधिगतमिति विचारं कर्तुं प्रवर्तते । तत्र अहंकारादहंभावं कर्म सत्त्वादितस्तथा । मनस्त: सुखदुःखे च चैतन्यं परमात्मतः ॥ इत्येवमनुवृत्तिर्बोध्या । यथा मनुष्य आदर्श स्वप्रतिबिम्बे कचित्कालिमान- मसारल्यं च पश्यन्नपि न कालिमासारल्ये बिम्बगते तत्राभावात् किंत्वादर्श- गते' इति बुद्धा न व्यथते तथा जीवन्मुक्तो विश्वस्य निर्विशेषचिन्मात्रस्वरूप- त्वेन चैतन्यातिरिक्तस्य सर्वस्याप्यन्यत एव प्रतिबिम्बभूते जीवेऽनुवृत्तिं मन्वानो न व्यथते । यथा प्रतिबिम्बे दृश्यमानं कालिमानमादर्शतोऽनवृत्तम यज्ञानेन बि-. .

·अद्वैतामोदे- . मुक्तस्य कीदृशं कर्म म्बतोऽनुवृत्तं मत्वा बालाः कदाचिभ्राम्येयुस्तन्निवृत्तये प्रौढो मनुष्यः स्वयम- भ्रान्तोऽप्यादर्श परिमार्जयति तत्र हेतुर्वाला अप्येवमादर्शपरिमार्जनं कृत्वा भ्रम दूरी कुर्युरिति, तथा जनकादिर्जीवन्मुक्तः समीचीनं कर्म फलाननुसंधानेन करोति । तत्रार्य हेतुरन्ये बद्धा जीवा अप्येवं समीचीनं कर्म फलमनभिसंधाय कृत्वा चित्तशुद्धिद्वारा स्वभ्रान्तिं दूरी कुर्युरिति । तत्त्वज्ञानमपि यावत्परोक्षं न तावज्जी- वन्मुक्तः । प्रत्यक्षज्ञाने सत्येव सः । स्वस्वरूपसाक्षात्कारोत्तरमपि प्रारब्धकर्मणः सत्त्वान्मरणपर्यन्तं पूर्वसंस्कारानुरोधेन बुध्याद्युपाधिसत्त्वात्पतिविम्बस्यावर्ज- नीयत्वमेव । प्रतिविम्बे चादर्शगतकालिमेवाहंकारगतोऽहंभावोऽपि भासत एवेति जीवन्मुक्तस्यापि कचिदहमर्थपूर्वको व्यवहारो दृश्यते । एतेन जीवन्मुक्तिर्नास्त्ये- वेति रामानुजोक्तमपास्तम् । तमेवंविद्वानमृत इह भवति (नृ० पू० ११६) इति श्रुताविहशब्देन जीवन्मुक्त्यवस्थायाः स्पष्टमेव प्रतिपादनाच्च । अथ मुक्तः कर्म करोति न वा । यदि किंचित्पश्यति तर्हि करोति यदि न पश्यति तर्हि न करोति । अथ पश्यति न वा पश्यति । विदेहमुक्तो न किंचिदपि पश्यति । तदिदमुक्तं यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभू- तत्केन कं पश्येत् ' (बृ०२।४ । १४) इति । जीवन्मुक्तस्तु समाधौ नैव किंचित्पश्यति । अन्यदा तु पश्यन्निव लक्ष्यते । तदानीं कर्म करोति । कर्म च द्विविध-बुद्धिपुर:- सरमबुद्धिपुरःसरं च । बुद्धिपुरःसरं द्विविधं-स्वार्थ पराथै च । स्वार्थमपि द्विविधं शरीरयात्रार्थमधिकोत्कर्षप्राप्त्यर्थं च । आद्यं क्षुत्पीडया भिक्षाटनादि । तच्च जीवन्मुक्तस्य संभवति । द्वितीयं तु स्वर्गाद्युद्देशेन क्रियमाणं यागादिकम् । तच्च जीवन्मुक्तस्य न संभवति । वितृष्णत्वात् । परार्थं च द्विविधं परपरिचर्यादिक- माद्यम् । द्वितीयं च स्वकृतं कर्म दृष्ट्वा लोका अप्येवं करिष्यन्ति इति बुध्या क्रिय- माणम् । इदमेव लोकसंग्रहार्थमित्युच्यते । द्विविधमपीदं जीवन्मुक्तस्य संभवति । कर्म कुर्वश्चायं कैश्चिदज्ञैः स्वार्थ कुर्वन्निव लक्ष्यत इत्यन्यत् । अबुद्धिपुरःसरं च द्विविधम् । किंचित्कर्म कर्मकाले ज्ञातुं न शक्यते । यथा निद्रायां हस्तपाद- चालनादि । किंचित्तु कर्मकाले ज्ञातुं शक्यते परंतु ज्ञायत एवेति न नियमः । यथा जीवमात्रस्य श्वासोच्छ्रासादिकम् । इदमपि द्विविधं जीवन्मुक्तस्य संभवति । यद्यत्कर्म संभवति तत्सर्वं व्युत्थानदशायामेव । तदपि चाहं करोमीत्यभिमाना- भावेन संसारबन्धाय न भवति । तथा च जीवन्मुक्त इतरबद्धजीववन्नैव कर्म करोति किं तु कर्म जायत इत्येव । यतो जीवन्मुक्तेन कृतमप्यकृतमेव तत्। दृष्ट- मप्यदृष्टमेव ।

·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः । तस्य चैवंविधस्य मोक्षस्य साधनमात्मतत्त्वज्ञानं नान्यत् । तमेव विदि- स्वाति मृत्युमेति ( श्वे०३ । ८) इतिश्रुतेः । तत्रैव नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय (श्वे० ३१८) इत्यनेनान्यस्य मोक्षसाधनस्य स्पष्टमेव निषेधाच्च । ननु तत्त्वज्ञानादेव मोक्ष इत्येवं सिद्धान्तोऽस्तु नाम । परंतु यस्य तत्त्वस्य ज्ञानान्मोक्षस्तत्तत्त्वं ज्ञेयं भवति न वा । आये तत्त्वज्ञानशब्दार्थः ज्ञेयत्वसत्त्वे विषयविषयिभावसत्त्वान्मोक्षावस्था- यामपि द्वैतं तदवस्थमेव । अन्त्ये तत्त्वस्य ज्ञानं दुरुपपादमिति चेत् । अत्र केचिदित्थं समर्थयन्ते । तत्त्वज्ञानमिति नायं षष्ठीत- त्पुरुषः। किंतु कर्मधारयः । निषादस्थपतिन्यायेन लाघवानुरोधात् । तथा च तत्त्वभूतं यज्ज्ञानं तस्मान्मोक्ष इत्यर्थः । तत्त्वभूतं सर्ववीजभूतं यज्ज्ञानं निर्विशे- पानुभूतिरूपं तदेव सर्वेपां जीवानां मूलस्वरूपमिति तत्प्राप्त्या मोक्ष इति यावत् । नन्वेवमपि मोक्षे प्राप्तिप्राप्तव्यभावोऽस्तीति द्वैतापत्तिः। किं च यदि तज्जीवानां मूलस्वरूपं तर्हि तत्सर्वदा प्राप्तमेवेति कथं मोक्षावस्थायां तत्प्राप्तिर्वर्ण्यत इति चेन्न । मूलस्वरूपप्राप्तिरित्यस्य मूलस्वरूपेतरस्याप्रतीतिरित्यर्थपर्यवसानेन द्विविधस्यापि दोषस्याभावात् । वस्तुतस्तु षष्ठीतत्पुरुषनिष्पन्नोऽर्थ एव प्रथमतो बुद्धिमारोहतीति तदङ्गीकारेऽपि न क्षतिः । ननु मोक्षावस्थायामपि विषयविषयिभावसत्त्वेन द्वैता- पत्तिरितिचेद्भ्रान्तोऽसि । कारणस्य हि कार्यप्राकाले सत्त्वमावश्यकम् । कार्यकाले तु तदस्तु वा मास्तु तत्र नाग्रहः । तथा च तत्त्वविषयकज्ञानं मोक्षकारणमिति मोक्षावस्थातः प्राक्सत्त्वं तस्यावश्यकम् । तदा च द्वैताभासस्याङ्गीकृतत्वेन न द्वैतापचिर्दोषः। अथ तत्त्वज्ञानं कया विधया मोक्षकारणं भवतीति चेदित्थम् । मोक्षो हि मुक्तिः। सा च कस्मादित्यवध्यपेक्षायां मोक्षस्य बन्धप्रतिद्वन्द्रिभूतत्वेन येन बन्ध- स्तस्मान्मोक्ष इत्यर्थादेव लभ्यते । वन्धश्चायं संसा- तत्त्वज्ञानस्य मोक्षसाध- रबन्धः। संसारश्चेदं चराचरं सर्व जगत् । तस्मा- नत्वम् मोक्ष उपपादनीयः । किं च संसारः कर्ममूलकः। तथा च कर्मणः सकाशादपि मोक्ष उपपादनीय एव । एवं कस्य तत्त्वं मोक्षार्थ ज्ञातव्यमित्याकाङ्क्षायां मोक्षस्य बन्धप्रतिद्वन्द्रि- भूतत्वेन बन्धसाधनीभूतस्य संसारस्य तन्मूलभूतकर्मणश्च तत्त्वं ज्ञातव्यमित्युप- पादनीयम् । किं च तमेवं विद्वानमृत इह भवति ( ऋ० पू० ६) इतिश्रुति- मूलक आत्मज्ञानान्मोक्षः' इत्यपि लोके प्रवादो दृश्यते । तथा च तत्त्वज्ञाना- .

·५६ अद्वैतामोदे- न्मोक्ष इत्यत्र तत्त्वपदेन आत्मरूपमेव तत्त्वं ग्राह्यमित्यप्युपपादनीयमेव । तदु- च्यते । तत्त्वं सत्यं परमार्थ इति पर्यायाः । कारणं च कार्यस्य तत्त्वम् । परमा- स्मैव च सर्वस्य कारणम् । अतः स एव सर्वस्य तत्त्वभूतः । अथ कथं कारणं कार्यस्य तत्त्वं भवति । उच्यते । श्रुतौ 'यथैकेन मृत्पिण्डेन परमार्थतो मृदात्मना विज्ञातेन सर्वं मृन्मयं घटशरावोदश्चनादिकं विज्ञातं स्यात्त- थैकेन परमात्मना विज्ञातेन सर्व जगद्विज्ञातं भवति' कार्यस्य कारणं तत्त्वम् ( छा० ६ । १) इत्युच्यते । अत्र यद्यपि । मृत्पिण्डज्ञाने जाते घटे दृष्टेऽयं घट इति ज्ञानं न भवति अतः कथं घटशरावादिकं विज्ञातं स्यात्तथाप्ययं न दोषः। मृत्पिण्डज्ञानेन घटो हि विज्ञातो भवत्येव । घटे 'अयं घट' इति यज्जानं तज्ज्ञानमित्युच्यते । घटे एव 'इयं मृत्' इति यज्ज्ञानं तद्विज्ञानमित्युच्यते । विशिष्टं ज्ञानं विज्ञानम् । यद्यपि घटज्ञाने जाते जलाहरणादिकार्य कर्तुं शक्यते तथापि न तद्विज्ञानम् । ज्ञाने विशिष्टत्वं च सूक्ष्मदृष्टया कार्यविशेषकरत्वम् । जलाहरणादि तु न तथा । यथा वृक्षे जाते तदधो विश्रान्तिः । परं तु तस्मिन्नेव वृक्षे अमुकौषधिरित्येवं ज्ञाते रोगविनाशादिकं विशिष्टं कार्य क्रियते । यत्र यो मुख्यो भागस्तदेव तत्र तत्त्वम् । घटे च सारभूतो भागो मृदेव । यथा रत्नादिसंरक्षणार्थ करण्डकः क्रियते । तत्र चाधस्तनपात्रादुपरितने पात्र उद्घाटिते रत्नं दृश्यते । करण्डकस्तु पलालवत् । तथा घटो नामरूपात्मकः करण्डकः । पलालस्येव च नामरूपयोः पृथक्कारे घटे केवलं मृदेव दृश्यते । अतो घटे सारभूतो भागो मृदेव । एवं मृत्तिकादिष्वपि तत्कारणमेव सारभूतो भागः । ते यदन्तरा तब्रह्म' (छा० ८। १४ । १) इतिश्रुतिरप्येतदेव कथयति । ते इत्यनेन पूर्वोक्तयोर्नामरूपयोः परामर्शः । यद्यपि मृत्तिकयेव घटेन पात्रसंशुद्ध्यादिकार्य कुवल्लोकोपहास्यो भवति तथापि ते लोका- स्तत्राज्ञा. एव । यतो मुद्रूपेण क्रियमाणमेव मुख्य कार्यम् । यतो घटो विनष्टो वाऽविनष्टो वा पूर्णो वैकदेशो वा सच्छिद्रो वाऽसच्छिद्रो वा नूतनो वा जीर्णो वा सर्वदा तत्कर्तुं शक्यम् । न तु जलाहरणादि । अन्यत्र च नेत्रस्फुरणे नेत्रसुवर्णसं- योगरूपं सुवर्णकार्य सौवर्णेनाङ्गुलीयकेनापि कुर्वनोपहास्यो भवति । मणौ वा लोष्टे वा अहौ वा हारे वा समदृशां साधूनां यो महिमातिशयस्तत्र तत्र वर्ण्यते स तत्तत्कारणीभूततत्त्वज्ञानमूलक एव । तेषु कारणदृष्टयैव साधूनां व्यवहा- रात् । एवं कार्यस्य तत्त्वं कारणमिति सिद्धम् । नन्वस्तु कार्यस्य तत्त्वं तदुपादानकारणम् । परंतु तज्ज्ञानेन कार्यनाशः कथं ·) विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। ५७ स्यात् । न हि मृत्तिकाज्ञानेन घटो विनश्यति । तथा च संसारतत्त्वभूतस्य संसारवीजस्यात्मनो ज्ञानेऽपि संसारस्य विद्यमा- नाशस्य सान्वयत्वम् नत्वात्कथं मोक्षोपपत्तिः । किं च नाशः सर्वत्रैव सान्वयः। घटादिनाशेऽपि कपालादिरूपेण तदन्व- यदर्शनात् । काष्ठे दग्धेऽपि भस्माङ्गारादि दृश्यते । एतद्दृष्टान्तेन तप्तायसि पति- तस्योदविन्दोः सद्यो जायमानो विनाशोऽपि सान्वय एवेत्यनुमेयम् । तदुक्तम्- 'उदबिन्दौ च सिन्धौ च तोयभावो न भिद्यते । निरस्तेऽप्ययसो बिन्दावस्ति तस्यान्वयोऽम्बुधौ ॥' (गौ०पा०का० इति। तथा च संसारनाशेऽपि बीजरूपेण तदन्वयस्य सत्त्वात्सुतरां मोक्षानुपपत्ति- रिति चेन्मैवम् । संसारनाशो हि न घटादिनाश इवावयवविश्लेषरूपः । तादृशो विनाशः सान्वयोऽस्तु नाम । ज्ञानेन जायमानः प्रातिभासिकवस्तुविनाशस्तु निर- न्वय एव । न हि रज्जुज्ञानेन प्रातिभासिके सर्प विनष्ट आन्तरस्य बाह्यस्य वा कस्यापि सर्पावयवस्य स्वरूपेणान्यरूपेण वा रज्ज्वा लेशतोऽप्यन्वयो दृश्यते । अयं च विनाशस्तत्त्वज्ञानेनैव भवति । प्रातिभासिकसर्पस्य हि रज्जुरेव तत्त्वम् । यद्यपि मृत्तिकाज्ञानेन घटो न विनश्यति तथापि मृत्तिकाज्ञाने जाते मृत्सत्तैवेयं न ततोऽतिरिक्ता घटसत्तेति ज्ञानाद्विनाशो जातप्राय एव । पृथगस्तित्वप्रतीत्य- भाव एव हि नाशः । ननु घटनाशे मृदूरूपेणान्वयो दृश्यत इति नाशः सान्वय- स्तथा प्रातिभासिकसर्पविनाशे रज्जुरूपेणान्वयो दृश्यत इति तत्रापि नाशः सान्वय एवेति चेदस्तु । उक्तरीत्या हि सान्वयत्वे स्वीक्रियमाणे संसारनाशे सत्यात्मरूपेण तदन्वयसत्वेऽपि न मोक्षे काचिदनुपपत्तिः। इदं सर्व यदयमात्मा (बृ० २।४।५) इति श्रुत्या चैतदेव प्रतिपादितम् । एवं रीत्या तत्त्वज्ञानेन सर्वत्र संसारे कार्यमात्रस्य कारणसत्त्वापेक्षया पृथक्सत्त्वाभावेऽवगते मूलकार- णीभूताविद्यासत्त्वमवशिष्यते । तावत्पर्यन्तं च ज्ञाता ज्ञानं ज्ञेयं चेति त्रिपुटी चाव- शिष्यते । तदुत्तरं च तत्रापि किं तत्त्वमिति विचारे ज्ञानमात्रमवशिप्यते । न ज्ञाता न ज्ञेयं नाप्यविद्या । उपपादयिष्यते चेदमग्रे । एतदेव च निर्विशेपं निर्वि- षयं निराश्रयं ब्रह्मस्वरूपभूतं ज्ञानम् । अयमेव मोक्षः ॥ ५ ॥ मोक्षसाधनीभूतब्रह्मज्ञानसंपादनाय ब्रह्मविचारः कर्तव्यः । तत्र कोधि- कारीति चेत् उच्यते- संसाराब्धौ येन लब्धं साधनानां चतुष्टयम् । तस्यैव ब्रह्मजिज्ञासा नौकावदुपयुज्यते ॥ ६ ॥ - ·अद्वैतामोदे- साधनचतुष्टयं च माक्प्रदर्शितमेव (पृ० १९ प०९)। अथातो ब्रह्मजिज्ञासा (ब्र० सू०१।१।१) इति सूत्रेऽथशब्द आन- ब्रह्मजिज्ञासाधिकारी न्तर्यार्थकः । ब्रह्मजिज्ञासा च योग्यताबलाद्यत्पूर्व- वृत्तमपेक्षते तदानन्तर्य सोऽथशब्दो बोधयति । तत्र चोक्तं साधनचतुष्टयमेव पूर्ववृत्तम् । अनारभ्याधीते हि तस्मिन्सूत्रेऽथशब्द- प्रतिपाद्यानन्तर्याक्षिप्तं पूर्ववृत्तं योग्यताबलादेव निर्णेतव्यं भवति । ननु कथमेतदनारभ्याधीतमित्युच्यते । पूर्वोत्तरमीमांसयोः संभूर्यकशास्त्र- त्वात् । 'संहितमेतच्छारीरकं जैमिनीयेन षोडशलक्षणेनेति शास्त्रैकत्वसिद्धिः' इति वदता वृत्तिकारेणापि कर्मब्रह्ममीमांसयोरेकशास्त्रत्वमुक्तम् । श्रीभाष्ये- (पृ० २ प० २०) प्येवमुक्तम् । षोडशलक्षणेनेत्यत्र लक्षणशब्दोऽध्यायवाची। संकर्षकाण्डेन सह जैमिनीयस्य षोडशलक्षणत्वम् । युक्तं चैकशास्त्रत्वम् । उभय- प्रापि धर्मस्यैव प्रतिपाद्यमानत्वात् । पूर्वमीमांसायां साध्यरूपः क्रियादिर्धर्मः प्रतिपाद्यते । उत्तरमीमांसायां तु सिद्धो धर्मो ब्रह्मरूपः । संगतिविशेपश्च तयोः श्रीभाष्ये (पृ० ३ प० १) प्रदर्शितः । स यथा-स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्य- ध्ययनविध्यनुसारेण गृहीतात्स्वाध्यायादापाततः स्वर्गादिफलजनकानि कर्माणि बुद्ध्वा तत्स्वरूपप्रकारविशेषनिर्णयाय पुरुषः पूर्वमीमांसाश्रवणे स्वयमेव प्रवर्तते तत्र च कर्मणामस्थिरफलत्वं निश्चित्य स्वाध्यायैकदेशोपनिपद्वाक्येषु ब्रह्मज्ञानस्या- पाततः स्थिरफलप्रतीतेस्तनिर्णयायोत्तरमीमांसायां प्रवर्तते । तथा चैकशास्त्रत्वं युक्तमिति । अत्रोच्यते । नात्रैकशास्त्रत्वं संभवति । पूर्वमीमांसासूत्रकारो जैमिनिरुत्तर- मीमांसासूत्रकारश्च वादरायण इत्येवं सूत्रकारभेदात् । न केवलं सूत्रकारभेदः । किं तु प्रतिपाद्यविषयश्च भिन्नः । पूर्वमीमांसायां कर्मरूपो विषयः प्रतिपाद्यः । उत्तरमीसायां तु ज्ञानरूपः । परस्परविरोधश्चानयोः कर्मज्ञानयोदृश्यते । आत्मै- क्यज्ञाने कर्मणः सुतरामसंभवात् । किं चोत्तरमी- मीमांसाद्वयस्य नैकशास्त्र. मांसाप्रतिपाद्यो विषयो जैमिनेरसंमत एव । यतः स्वर्गादिप्राप्तिरेव परमपुरुषार्थ इति जैमिनिमतम् । अपि च किमत्र मीमांसाद्वयानुगतमेकं रूपमेक- शास्त्रत्वप्रयोजकम् । विचारत्वमिति चेव्याकरणन्यायादीनामप्येकशास्त्रत्वं स्यात् । तथा च यथा प्रतिपाद्यविषयभेदेन व्याकरणन्यायादीनां शास्त्राणां भेदस्तथा पूर्वोत्तरमीमांसयोरपि भेद एवोचितः । अथोभयत्रापिः धर्मस्यैव प्रतिपाद्यमान- त्वेनैकशास्त्रत्वमिति चेन्न । ब्रह्मणो धर्मत्वाभावात् । त्वम् ·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। ५९ ये च वेदविदो विप्रा ये चाध्यात्मविदो जनाः । ते वदन्ति महात्मानं कृष्णं धर्म सनातनम् ॥ (भा० सभा० ३८।२३ ) इत्यत्र श्रीकृष्णपरमात्माने धर्मशब्दप्रयोगस्तु धर्मप्रयोजकत्वेनौपचारिकः । प्रचुरप्रयोगाभावेन शक्त्यन्तरकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । काचित्कायोगस्य लक्षणयैवोपपत्तेः । अन्यथा लक्षणाया निर्विषयत्वापत्तिः। किं च ब्रह्मणो धर्मत्वं पूर्वमीमांसासूत्रकारस्यैवासंमतम् । चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः ( जै० सू० १ । १ । २) इति हि धर्मलक्षणं जैमिनिना प्रतिपादितम् । तद्ब्रह्मणि सुतरां न संभवति । यदि धर्मविचारत्वेनैकशास्त्रत्वं जैमिनेरिष्टं स्यात्तर्हि तेन सिद्ध- साध्यभेदेन द्विविधधर्मसाधारणं धर्मलक्षणं कृतं स्यात् । तथा च शास्त्रकर्तुरेवै- कशास्त्रत्वं यत्र नाभिमतं तत्रान्यरेकशास्त्रमेकशास्त्रमित्येवं बहुकृत्वोऽप्युद्घोपे कृते न किमपि सिध्येत् । अमुमेव धर्मशब्दार्थ जैमिनिप्रतिपादितं मनसिकृत्य विवरणप्रमेयसंग्रहे ( पृ० २६५ १० १७) उक्तम्-' यदि वेदान्तेषु विधिः स्यात्तोकैव षोडशलक्षणी धर्ममीमांसा प्रसज्येत ' इति । न च मीमांसेति समाख्याया एकत्वादेकशास्त्रत्वमिति वाच्यम् । व्याकरणेति समाख्याया एकत्वेऽप्यन्द्रचान्द्रादेर्भेदात् । एतेन संहितमेतच्छारीरकं जैमिनीयेन षोडशलक्ष- णेनेति शास्त्रैकत्वसिद्धिरिति वृत्तिकारोक्तमपास्तम् । अत एव शास्त्रषटूसं- कलने कपिलस्य कणादस्य गौतमस्य पतञ्जलेः । व्यासस्य जैमिनेश्चापि शास्त्राण्याहुः षडेव हि ॥ इत्येवं पूर्वोत्तरमीमांसयोर्भेदेन परिगणनं संगच्छते । संगतिविशेषविचारश्च निष्फलः । यतः संगति कशास्त्रत्वप्रयोजिका । किं तर्खेकशास्त्रत्वोपपा- दिका । प्रमाणान्तरेण निर्णीते ोकशास्त्रत्वे संगतिमन्तरेण कथमेकशास्त्रत्वमित्या- क्षेपश्चेत्तन्निरासाय संगतिविशेषविचार उपयुज्यते । एवं शास्त्रभेदे सिद्धेऽथातो ब्रह्मजिज्ञासा (ब्र० सू० १ । १ । १) इत्यस्यानारभ्याधीतत्वं सिद्धम् । तथा चाथशब्दप्रतिपाद्यानन्तर्याक्षिप्तं पूर्ववृत्तमुत्तरभाविनी ब्रह्मजिज्ञासामालोक्य तद- नुगुणं किंचिद्योग्यताबलादेव निर्णेतव्यं भवति । ननु योग्यताबलाद्गृह्यमाणमपि पूर्ववृत्तं कर्मज्ञानं कुतो न गृह्यत इति चेत्- भवेदेतदेवं यदि कर्मसमुच्चिताज्ज्ञानान्मोक्षः स्यात् । नतु तथा । कर्मज्ञानयोर्विरोधेन समुच्चयासंभवात् । विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन (बृ० ४।४ । २२) इति ·६० अद्वैतामोडे-- श्रुतावपि सन्मत्ययप्रयोगाद्यज्ञादिकर्मणामात्मज्ञाने- कर्मज्ञानं न पूर्ववृत्तम् च्छासाधनत्वं प्रतीयते नतु ज्ञानसाधनत्वम् । नतरां ज्ञानोत्तरकालिकमोक्षसाधनत्वम् । ब्रह्मजि- ज्ञासायामुद्गीथादिविचारस्तु प्रासङ्गिकतया कृतो न तु मुख्यत्वेन । तेन न तद- नुरोधेन कर्मज्ञानस्य पूर्ववृत्तत्वं कल्पनीयम् । यथा महद्दीर्घवद्वा (ब्र० सू० २ । २ । ११ ) इति सूत्रे कारणविजातीयकार्योत्पत्तौ दृष्टान्तत्वेन महद्दीर्घादिपरिमा- णोक्तिरिति नैतावता तदनुरोधेन वैशेषिकशास्त्रज्ञानस्य पूर्ववृत्तत्वं · कल्प्यते तद्वत् । यत्तु ' अधीतसाङ्गसशिरस्कवेदस्याधिगताल्पास्थिरफलकेवलकर्मज्ञानतया संजातमोक्षामिलापस्यानन्तस्थिरफलब्रह्मजिज्ञासा ह्यनन्तरभाविनी ( श्रीभा० पृ० १ ५० १३ ) इत्युक्तं तत्रोच्यते । अथशब्दप्रतिपाद्यमानन्तयं ब्रह्मजिज्ञा- सायां यन्निरूपितं तत्पूर्ववृत्तं प्रदर्शयितुं हीयं तेषामुक्तिः । सूत्रे च ब्रह्मजिज्ञासा- रूपं पश्चाद्भावि वस्तु सूत्रकृद्भिनिर्दिष्टम् । तेन च स्वान्वितायशब्दप्रतिपाद्यानन्त- र्यसहकृतेन पूर्ववृत्तस्याक्षेपः कर्तव्यः । यच्च तस्मानियतपूर्वभावि तदेव तेनाक्षेप्तुं शक्यते न तु व्यभिचरितम् । कर्मज्ञानं तु व्यभिचरितमेव । विनापि कर्मज्ञानं ब्रह्मजिज्ञासायाः शक्यत्वात् । लोके तथा दृष्टत्वाच्च । यद्यप्यधिगताल्पास्थिरफल- केवलकर्मज्ञानतया संजातमोक्षाभिलापस्यानन्तस्थिरफलब्रह्मजिज्ञासा ह्यनन्तर- भाविनी (श्रीभा० पृ० १५० १३) इति ग्रन्थेन नियमो बोधितस्तथापि प्रकृते स नियमो नोपयुज्यते । यतस्तादृशस्थित्युत्तरं ब्रह्मजिज्ञासा नियता भवतु नतु ब्रह्मजिज्ञासायाः पूर्वं तादृशस्थितिर्नियता । यद्यत्र सूत्रकृद्भिस्तादृश- स्थितिनिर्दिष्टा स्यात्तया च स्वनियतपश्चाद्भाविन्या ब्रह्मजिज्ञासाया आक्षेपः कर्तव्यः स्यातर्हि तादृशनियमस्योपयोगः स्यान्न तु प्रकृतस्थले । किंच : अधिगताल्पास्थिरफलकेवलकर्मज्ञानतया संजातमोक्षाभिलाषस्य । इत्युक्त- वतस्तवाप्येतत्संमतमेव यत्तादृशकर्मज्ञानं मोक्षाभिलापमन्तरेण ब्रह्मजिज्ञासां न संपादयतीति । अन्तरेण तु तादृशकर्मज्ञानं मोक्षामिलापस्तां संपादयत्येव । तथा चान्वयव्यतिरेकाभ्यां मोक्षाभिलापस्यैव पूर्ववृत्तत्वमवगम्यते । स चारमदु- क्तसाधनचतुष्टयान्तर्गत एव । यत्तु 'न्यायानुगृहीतस्य वाक्यस्यार्थनिश्चायकत्वादापातप्रतीतोऽप्यर्थः संशय- विपर्ययौ नातिवर्तते । अतस्तनिर्णयाय वेदान्तवाक्यविचारः कर्तव्य इति चेत्त- थैव धर्मविचारोऽपि कर्तव्य इति पश्यतु भवान्' (श्रीमा० पृ० ४ प० २०) ·आत्मसाक्षात्कारा- विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। ६१ इत्युक्तं तत्रोच्यते । यद्यप्यनेन दृष्टान्तेन धर्मविचारस्य कर्तव्यत्वं प्राप्तं तथापि वेदान्तवाक्यविचारात्माग्धर्मविचारस्यावश्यकर्तव्यता नैव सिध्यति । तदसिद्धी हि तस्य पूर्ववृत्तत्वेनाक्षेपो दुर्लभ एव । किंच येषां कर्मणोऽस्थिरफलत्वबुद्धया कर्मविचारस्यानावश्यकत्वेन तत्रोदासीनता जायते तेषां मध्ये कस्यचिद्ब्रह्मज्ञा- नस्य स्थिरफलत्वबुद्धिश्चेत्तनिर्णयायानधीतपूर्वमीमांसाशास्त्रस्यापि ब्रह्मविचारे प्रवृत्तिः संभवति । तस्मात्साधनचतुष्टयमेव पूर्ववृत्तमिति सिद्धम् । साधनचतुष्टयसंपत्त्यनन्तरं च महावाक्यादिभ्यो जायमानं ज्ञानं यदि केवलं शाब्दं ज्ञानमेव तर्हि तन्नाविद्यानिवर्तकम् । किं तु महावाक्यादिभ्यो जायमान- मात्मप्रत्यक्षमविद्यानिवर्तकम् । ज्ञानत्वव्याप्य- दविद्यानिवृत्तिः जात्योः शाब्दत्वप्रत्यक्षत्वयोः संकरस्तु न दोषा- वहः । उपाधेयसंकरेऽप्युपाध्योरसंकरात् । वाक्य- मपि प्रत्यक्षज्ञानहेतुर्भवत्येव । दशमस्त्वमसीत्यादौ यथा । एतदेव महावाक्या- दिभ्यो जायमानमात्मप्रत्यक्षमात्मा वा अरे द्रष्टव्यः (बृ०२।४।५) इत्यनया श्रुत्या विधीयते । द्रष्टव्यः साक्षात्करणीयः । द्रष्टव्य इत्युक्तम्, परंतु कथं दृश्ये- तेत्याकाङ्क्षायां दर्शनसाधनत्वेन श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः (बृ. २।४ । ५) इत्यत्र श्रवणादिकं विधीयते । न च श्रवणं शाब्दज्ञानसाधनं न दर्शनसाधनमिति कथं दर्शनसाधनत्वेन श्रवणविधानमिति वाच्यम् । वाक्यमपि प्रत्यक्षज्ञानहेतुर्भवत्येवेत्यनुपदमेवोक्तत्वात् । एतेन ' अविद्यानिवृत्तये वेदान्तवा- क्यविधित्सितं ज्ञानं न वाक्यार्थज्ञानमात्रम् । तस्य विधानमन्तरेणापि वाक्यादेव सिद्धेः । तावन्मात्रेणाविद्यानिवृत्त्यनुपलब्धेश्च' ( श्रीमा० पृ० ७५०१३ ) इति परास्तम् । वाक्ये श्रुते तदर्थज्ञानाय विध्यनपेक्षायामपि श्रवणे प्रवृत्त्यर्थं विधेरा- वश्यकत्वात् । प्रत्यक्षत्वानाक्रान्तेन केवलशाब्दज्ञानेनाविद्याया अनिवृत्तिस्त्वस्मा- कमपि संमतैव । यत्तु भेदधासनायामनिरस्तायां महावाक्यादिभ्योऽविद्यानिवर्त- कज्ञानोत्पत्तिर्न भवतीत्याशक्य 'सत्यां सामग्यां ज्ञानानुत्पत्त्यनुपपत्तेः । (श्रीभा- पृ० ७ प० १८) इत्युक्तं तदिष्टापत्तिग्रस्तम् । ज्ञाने जाते तु न सद्य एव विदे- हमुक्तिरिति नियमः । ज्ञानेनाप्यविनष्टस्य प्रारब्धकर्मणः फलभोगसमाप्तिपर्यन्तं भेदज्ञानानुवृत्तेः सत्त्वात् । आप्तवाक्यादिभ्यश्चन्द्रकत्वनिश्चयेऽपि चक्षुर्दोषस्यावि- नष्टत्वे द्विचन्द्रज्ञानानुवृत्तिवत् । परं तु तद्विधमानमपि भेदज्ञानं छिन्नमूलत्वान वन्धाय भवति । यत्तु 'सत्यपि वाक्यार्थज्ञानेऽनादिवासनया भेदज्ञानमनु- वर्तत इति भवता न शक्यते वक्तम् । भेदज्ञानसामठ्या अपि वासबाया मिथ्या . , ·" ६२ अद्वैतामोदे- रूपत्वेन ज्ञानोत्पत्त्यैव निवृत्तत्वात् । ज्ञानोत्पत्तावपि मिथ्यारूपायास्तस्या अनि- वृत्तौ निवर्तकान्तराभावात्कदाचिदपि नास्या वासनाया निवृत्तिः': ( श्रीभा० पृ० ७ प० २० ) इत्युक्तं तन्न । ज्ञानेन या भेदवासनाया निवृत्तिर्भवति सा न ज्ञानसमकालं सर्वथा निवृत्तिः । किं तु ज्ञानसमकालं निवृत्त्यारम्भः । ततो भेदवासनाया न वृद्धिर्नापि पूर्ववत्स्थितिः । कारणाभावात् । प्रत्युत क्रमेण क्षीयमाणा स्वत एव सर्वथा विनश्यति न निवर्तकान्तरमन्यत्किचिदपेक्षते । यत्तु 'वासनाकार्य भेदज्ञानं छिन्नमूलमथ चानुवर्तत इति बालिशभाषितम् । (श्रीभा० पृ० ८५० ४) इत्युक्तं तदेव बालिशभाषितवदृश्यते । यतो यथा छिन्नमूलो वृक्षश्छेदसमकालमेव न म्लानो भवति किं तु छेदसमकालं म्लानेरा- रम्भ एव जायते ततः केनचित्कालेन सर्वथा लालो भवति शुष्को भवति पुन:- प्ररोहायोग्यश्च भवति तात्र स्वीकारे बाधकाभावात् । यत्तु ' भेदवासनाया अनादिकालोएचितत्वेनापरिमितत्वातद्विरोधिभावनायाश्चाल्पत्वादनया तनिरस- नानुपपत्तेः' (श्रीमा०.पृ० ८ ५० ९) इत्युक्तं तच्चिन्त्यम् । कचिद्भगृहादौ भूगृह- व्यापकमपि बहुकारावेद्यमानमपि च तिमिरंसद्यः प्रवेशितोऽल्पोऽपि दीपो विना- शयति तद्वद्भेदवासनाया निराससंभवात् । तथा च महावाक्यादिजन्यात्मसा- क्षात्कारादविद्यानिवृधिरिति सिद्धम् । महावाक्यादिजन्यात्नसाक्षात्कारश्चानवरतात्मभावनया भवति । अयमेवा- त्मसाक्षात्कारोऽनुविध विजानाति (छा० ८। ७। १) निवाथ्य तन्मृत्युमुखात्प्रमुच्यते (का० ३।१५) आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः ( बृ० २।४। ५) इत्यादिश्रुतिषु विजानाति निचाय्य द्रष्टव्य इत्यादिशब्दैः प्रतिपाद्यते । विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत (वृ० ४ । ४ । २१) इत्यत्राप्येवमेव । आत्मजिज्ञासापरिसमाप्तिकरं ज्ञानं प्रज्ञाशब्देनोच्यते । आत्म- साक्षात्कारस्थिरीकरणामिति यावत् । तत्साधनीभूतानवरतात्मभावना चोमि- त्येवात्मानं ध्यायत (मु०२।२।६) आत्मानमेव लोकमुपासीत (बृ० १ । ४ । १५) आत्मा० निदिध्यासितव्यः ( बृ० २ । ४ । ५) इत्यादिश्रुतिषु ध्यायतेत्यादिशब्दैरुच्यते । आवृत्तिरसकृदुपदेशात् (ब्र० सू० ४ । १ । १) इति सूत्रेणाप्येतदेवोच्यते । एक्मासां श्रुतीनां सामीचीन्येनैकवाक्यता संपद्यते । एतेन · वाक्यार्थज्ञानादन्यदेव ध्यानोपासनादिशब्दवाच्यं ज्ञानं वेदान्तवाक्यैर्वि- आत्मसाक्षात्कारसाध- नम् १ ·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। धिसितम् ' ( श्रीभा० पृ० ८ । ११) इत्यपास्तम् । प्रत्यक्षतापन्नस्य वाक्यार्थ- ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वेन प्रागभिहितत्वात् । यत्तु ' तदिदमपवर्गोपायतया विधित्सितं वेदनमुपासनमित्यवगम्यते । विद्युपास्त्योरव्यतिरेकेणोपक्रमोपसंहारदर्शनात् । मनो ब्रह्मेत्युपासीत ( छा० ३ । १८ । १) इत्यत्र भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद (छा० ३ । १८ । ३) ( श्रीभा० पृ० ९।५) इत्यायुक्तं तत्रेत्थमु- च्यते । उपक्रमोपसंहारयोरेकवाक्यतायै विद्युपास्त्योरेकार्थतावश्यकीति सत्यम् । किंतु सा विदेरुपासनार्थत्वेनेवोमास्तेर्वेदनार्थत्वेनापि सिध्यतीति 'वेदनमुपासन- मित्यवगम्यते। इत्यस्य विद्युपास्त्योरव्यतिरेकेणोपक्रमोपसंहारदर्शनात् । इत्ययं हेतुर्न संभवति । किं चोपासनं नामासकृवेदनमेव न त्वन्यत्किचित् । तदनुरोधेन विदेरसकद्वेदनार्थत्वं त्वस्माभिरपि स्वी क्रियत एव । या चानबरतभावना 'ध्यायत' (मु० २।२।६) इत्यादिशब्दैः श्रुति- घूक्ता सैव ध्रुवा स्मृतिरित्युच्यते । ध्यै चिन्तायामिति धात्वर्थानुसारेण ध्यैधात्व- र्थस्य ध्यानस्य तैलधारावदविच्छिन्नस्मृतिसंतानरूपत्वात् । यच्च 'ध्रुवा स्मृतिः स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः' (श्रीभा० पृ० ९ । १२) इत्युक्तं तच्च ध्रुवा स्मृतिः स्वजन्यात्मसाक्षात्कारद्वारा सर्वग्रन्थिविमोक्षसाधनमित्येवं स्यात् । भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥ (मु० २।२।८) इति श्रुतौ तस्मिन्दृष्ट इत्यनेनात्मसाक्षात्कारस्यैव ग्रन्थिविमोक्षसाधनत्वेन श्रवणात् । यत्तु भिद्यत इति श्रुत्यनुरोधेन ध्रुवस्मृतेर्दर्शनरूपत्वं ' सा च स्मृति- दर्शनसमानाकारा ' ( श्रीमा० पृ० ९।१४) इत्युक्तं तन्न । उक्तरीत्यैक- वाक्यतासंभवे स्मृतेर्दर्शनरूपत्वकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । यच्च तत्रोपष्टम्भकत्वेन * भवति च स्मृतेर्भावनाप्रकर्षाद्दर्शनरूपता' (श्रीभा० पृ० ९।१८) इत्युक्तं तदपि न । तत्र दर्शनस्य दर्शनाभासरूपत्वात् । किं च दर्शनसामग्रीसत्त्वे दर्श- नस्य सत्यत्वेऽपि दर्शनहेतूनां साहाय्यदानेन ध्रुवा स्मृतिर्दर्शनहेतुर्भवेन्न तु दर्शनरूपा । किं च दर्शनसामग्रीसत्वेऽनुभवभिन्नाया अपि स्मृतेः प्रत्यक्षानुभवत्वं स्वीकुर्वता त्वयाऽनुभवविशेषस्यैव महावाक्यादिजन्यस्य शाब्दज्ञानस्य प्रत्यक्षा- नुभवत्वं न स्वी क्रियत इति महदाश्चर्यम् । यत्तु ' एवं प्रत्यक्षतापन्नामपवर्गसाधनभूतां स्मृति विशिनष्टि- .

·६४ अद्वैतामोदे- - नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥(का०२।२३) इति ' ( श्रीभा० पृ० १० । ४) इत्युक्तं तच्चिन्त्यम् । अस्यां श्रुतौ स्मृते- रुल्लेखाभावेन 'स्मृति विशिनष्टि' इत्युक्तेरसामञ्जस्यात् । यत्तु ' एवंरूपा ध्रुवानुस्मृतिरेव भक्तिशब्देनाभिधीयते । उपासनपर्यायत्वा- द्भक्तिशब्दस्य । अत एव श्रुतिस्मृतिभिरेवमभिधी- भक्तिशब्दार्थः यते तमेव विदित्वाऽति मृत्युमति ( श्वे०३ । ८) तमेवं विद्वानमृत इह भवति ( ऋ० पू० उ० ६) नान्यः पन्था अयनाय विद्यते (श्वे० ३। ८) नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया (गो० ११ । ५३ ) भक्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप । (गी० ११ । ५४ ) पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया । ( गी० ८ । २२)' (श्रीमा० पृ० १० । १९) इत्युक्तं तन्न । एवंरूपा ध्रुवानुस्मृतिर्हि प्रत्यक्षता- पन्ना स्मृतिः । सा तु न भक्तिः । भक्त्या त्वनन्ययेति त्वयैवोदाहृतेन गीता- वाक्येन विरोधात् । तत्र ज्ञाने दर्शने तत्त्वेन प्रवेशे च साधनत्वेन भक्तिर्निर्दिश्यते । प्रत्यक्षतापन्नायाः . स्मृतेरेव भक्तित्वे तु तस्या दर्शनरूपत्वेन दर्शनसाधनत्वासंभवात् । तर्हि का भक्तिरिति चेत्प्रेमविशेष- रूपा मनोवृत्तिरिति गृहाण । किंच त्वदुक्तस्यात एवेत्यस्य कोऽर्थः । ध्रुवानुस्मृ- तेर्भक्तिशब्देनाभिधानादेवेति वा भक्तिशब्दस्योपासनपर्यायत्वादेवेति वा । उभयथाऽपि तमेवं विदित्वेत्यादिश्रुतीनामुपन्यासस्तत्साधकत्वेन नोपयुज्यते । श्रुतिषु भक्तेरनुल्लेखात् । यत्तु · वेदनस्य ध्यानरूपस्याहरहरनुष्ठीयमानस्याभ्यासाधेयातिशयस्या- प्रायणादनुवर्तमानस्य ब्रह्मप्राप्तिसाधनत्वात्तदुत्पत्तये सर्वाण्याश्रमकर्माणि याव- जीवमनुष्ठेयानि ' ( श्रीभा० पृ० ११ । ८ ज्ञानोत्तरं न कर्मण इत्युक्तं तत्रोच्यते-आ प्रायणादनुवर्तमानत्वं आवश्यकत्वम् यदेतद्ब्रह्मप्राप्तिसाधनस्य वेदनस्योच्यते तत्सर्व- त्रावश्यकमेवाथ वा काचित्कम् । नायः। मरणा- सागप्यद्वैतात्मसाक्षात्कारसंभवेन तादृशसाक्षात्कारोत्तरं तादृशज्ञानिदृष्ट्या वस्तुतो ·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। ६५ भेदस्याभावेनोक्तवेदनस्यासंभवात् । अथ तदानीमपि शरीरमनःप्रभृत्युपा- धीनां सत्त्वेनेतरवद्धजीवदृष्ट्या ज्ञानिकर्तृत वेदनं संभवतीति चेन्न । तस्य ब्रह्मप्राप्त्युत्तरकालाविनो ब्रह्ममाप्तिसाधनत्वाभावात् । अन्त्ये त्विष्टापत्तिरेव । यस्य प्रतिबन्धसत्त्वेनास्मिजन्मनि नात्मसाक्षात्कारः किंतु जन्मान्तरे तस्य मरणपर्यन्तं वेदनावृत्तेरावश्यकत्वात् । तदेतदुक्तम्-' आ पायणात्तत्रापि हि दृष्टम् । (ब्र० सू० ४ । १ । १२ ) इति । तुषनिवृत्तिपर्यन्तं तण्डलावघात- स्येवात्मसाक्षात्कारपर्यन्तं वेदनावृत्तेरावश्यकत्वेन कस्यचिन्मरणपर्यन्तं तदुत्तरं जन्मान्तरेऽपि च वेदनं दृष्टमित्यर्थः । अथवा न तत्सूत्रमात्मविद्याविषयकम् । किंत्वभ्युदयफलकविद्यान्तरविषयकमिति बोध्यम् । एवं चात्मसाक्षात्कारपर्यन्तं वेदनावृत्तिः सिद्धा। साक्षात्कारोत्तरं च न कर्मणः कश्चिदुपयोगः । न केवलमुपयोगाभावः । किं तु तदानीं भेदस्य सत्यत्वेन प्रतिभासाभावात्कर्मणोऽसंभव एव । लोकसंग्रहार्थं लोकदृष्ट्या क्रियमाणं च कर्म न विद्यायां तत्फले मोक्षे वा कंचिद्विशेषमाधत्ते । कर्म तु बद्धावस्थायां चित्तशुद्धयात्मजिज्ञासाद्वारा विद्योत्पत्तावुपयुज्यते। 'अग्निहो- त्रादि तु तत्कार्यायैव तदर्शनात् ' (ब्र०सू०४।१।१६) इति सूत्रेणाप्येतदेवोक्तम् । तत्कार्यायैव विद्याख्यकार्याथैव । 'विविदिपन्ति यज्ञेन' (बृ० ४ । ४ । २२ ) इति श्रुतौ तथा दर्शनादिति तदर्थः । 'सहकारित्वेन च' (ब्र० सू० ३।४।३३ ) इति सूत्रल्याप्येतदेव तात्पर्यम् । चोऽप्यर्थे । विद्यासहकारित्वेनापि सत्त्वशुद्धि- द्वारा विद्यासाधनत्वेनापि नित्यकर्माप्यनुष्ठेयानीति तदर्थः । यच्च विवेकादिसाधनसप्तकमुक्तं (श्रीभा० पृ० ११ । १५) तदस्मदभिमत- साधनचतुष्टयादिसाधनेषु यथायोगमन्तर्भवति । कामानभिष्वङ्गरूपस्य विमो- कस्य शमे, अभ्यासस्य निदिध्यासने, अनवसादस्य दैन्याभावरूपस्य समाधाने, अनुद्धर्षस्यातिसंतोषाभावरूपस्यापि समाधानेऽन्तर्भावः। चित्तशुद्धेश्च ज्ञानसा- धनत्वेन तया स्वसाधनीभूतस्य कायशुद्धिरूपस्य विवेकस्य, पञ्चमहायज्ञायनुष्ठा- नरूपक्रियायाः, सत्यार्जवादिकल्याणानां चाक्षेपः सुलभ एव । एवं साधनसहितस्य विहितकर्मानुष्ठानं चित्तशुद्धिद्वाराऽऽत्मजिज्ञासां जनयति । यत्तु ' एवं नियमयुक्तस्याश्रमविहितकर्मानुष्ठानेनैव कर्मण उपयोगः विद्यानिष्पत्तिरित्युक्तं भवति' (श्रीभा० पृ० १२॥ ७) इत्युक्तं तन्न । मोक्षसाधनीभूतात्मैक्यविद्या- निष्पत्तौ द्वैतप्रतिभासमूलककर्मानुष्ठानस्य केनापि प्रकारेणोपयोगासंभवात् ! . ९ ·अतामोदे- विशिष्टाद्वैतवादिनो भवतो मते चात्मोपासनारूपकर्मण आत्मविज्ञानसाधनत्वेड- प्यग्निहोत्रादिविहितकर्मणश्चित्तशुद्धिद्वारैवात्मविज्ञानसाधनत्वं संभवतीति 'आश्रम- विहितकर्मानुष्ठान व विद्यानिष्पतिः' इत्युक्तिश्चिन्त्यैव । एवं च कर्मणश्चित्तशुद्धि- द्वाराऽऽत्मैक्यज्ञानसाधनत्वेऽपि साक्षात्तत्साधनत्वाभादेन न विद्यायाः कर्माङ्गकत्वं नतरां कर्मसमुच्चितत्वम् । ननु विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह । अविद्यया मृत्युं तीर्खा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥ ( ई० ११) इति श्रुतौ सहशब्देन विद्याकर्मणोः साहित्यमुच्यते । अविद्याशब्देन कर्मणोऽ- भिधानादिति चेत्-भ्रान्तोऽसि । अत्र सहशब्दा- विद्याकर्मणोर्न समुच्चयः भावात् । यतोऽत्र ‘स ह' इति पदद्वयमेवोचितम् । यस्तद्वेदेति यच्छब्दस्य नियमेन तच्छब्दापेक्षणात् । अथ सहशब्दाभावेऽपि चशब्दद्वयेन साहित्यं बोध्यत एवेति चेत्-उच्यते । सह- शब्देन चशब्दद्वयेन वा बोध्यमानं विद्याकर्मणोः साहित्यं वेदन एव । यस्तद्वे- देति निर्देशात् । न तु तयोः फलदाने । वेदनेऽपि च तत्साहित्यं यदृच्छया यस्य कस्यचिदेव । यो वेदेति निर्देशात् । न तु सर्वेषां मनुष्याणां साहित्येनैव वेदनमिति नियमः । यश्चैतवयं तत्त्वतो वेत्ति सोऽनेन साधनद्वयेन तत्तत्कार्य साधयतीति श्रुतेस्तात्पर्यम् । तत्र मृत्युतरणोपायः कर्म । अमृतप्राप्त्युपायो ज्ञानम्। मृत्युशब्देन च मृत्युअापकाः कामादयो मनोमला गृह्यन्ते । एतदुक्तं भवति- फलाभिसंधिरहितेन विहितकर्मणा कामादींश्चिचमलान्दूरीकृत्य चित्तं संशोध्य मोक्षाधिकारी भूत्वा विद्यया मोक्षं लभत इति । तथा च नेयं श्रुतिर्ज्ञानकर्म- समुच्चयसाधिका । प्रत्युतास्माच्छ्रतिवाक्यात्कर्मणश्चित्तशुद्धावेवोपयोग इत्यवग- म्यते । ननु तर्हि ज्ञानिना जनकेन इयाज सोऽपि सुबहृन्यज्ञाज्ञानव्यपाश्रयः । ब्रह्मविद्यामधिष्ठाय ततुं मृत्युमविद्यया ॥ (वि० पु० ६।६।१२ ) इत्येवं कर्म किमर्थं कृतमिति चेत्-उच्यते । जनकस्य मनोमलाः पूर्व ज्ञानेन दग्धप्रायाः एव । तथापि निर्वापिताङ्गारतुल्या येऽवशिष्टास्तानपि क्षपयितुं यज्ञा- दिकं कर्म चकारेति तत्तात्पर्यम् । अनेन चैतादृशा अपि चित्तमला विघातका इति बोध्यते । किं च ज्ञानिनोअपि सतस्तस्य चित्तशुद्धिस्थिरतायै लोकसंग्रहार्थं वा कर्मणि प्रवृत्तिः संभवतीत्यपि बोध्यम् ।

·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः । यत्तु 'नित्यानित्यवस्तुविवेकादयश्च मीमांसाश्रवणमन्तरेण न संपत्स्यन्ते । फलसाधनतिकर्तव्यताधिकारिविशेपनिश्चयाहते कर्मस्वरूपतत्फलतत्स्थिरत्वा- स्थिरत्वात्मनित्यत्वादीनां दुरववोधत्वात् ' (श्री- ब्रह्मजिज्ञासायां न कर्म. भा०पृ०१३५०५) इत्युक्तं तन्न । वस्तुनो नित्यत्वा- मीमांसाया अवश्यापेक्षा नित्यत्वादिकं गुरुमुखादिभ्यः श्रुतवतो विश्वासेन च तदेव निश्चितं भावयतः कर्मस्वरूपाद्यनिर्ण- येऽपि जैमिनिकृतमीमांसाश्रवणमन्तरेणापि च साधनचतुष्टयसंपन्नत्वसंभवात् । लोके च तादृशानामात्मजिज्ञासादर्शनाच्च । विश्वासो हि किं न साधयति । यथा यज्ञादिकर्म स्वर्गादिसाधनमिति गुरुमुखादिभ्यः श्रुतवतस्तत्र विश्वासेन कर्मा- नुष्ठानमपि मीमांसाश्रवणमन्तरेण लोकैः क्रियमाणं संदृश्यते तद्वत् । नन्वेवं साधनचतुष्टयसंपत्तावपि साधनचतुष्टयस्य ब्रह्मजिज्ञासासाधनत्वं मीमांसाश्रवण- मन्तरेण न संपत्स्यते । श्रुतमीमांसो हि विनियोजकानि श्रुतिलिङ्गादीनि प्रमा- णान्यवबुध्यमानस्तस्मादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽ- त्मन्येवात्मानं पश्येत् (वृ० ४ । ४ । २३ ) इत्यादौ शमादीनामात्मदर्शने विनियोगं कर्तुं शक्नोति नान्य इति चेन्मैवम् । श्रुत्यादीनां विनियोजकत्वं हि न जैमिनिनाऽपूर्व प्रतिपाद्यते । किं तु लोकसिद्धमेवानूद्यते । अन्यथाऽश्वमानयेत्यादौ द्वितीयाश्रुत्याऽश्वस्यानयनाङ्गत्वमित्यश्रुतमीमांसेनैतद्वाक्यं श्रुतवताप्यश्वस्यानय- नाङ्गता न बुध्येतेति बहुव्याकुली स्यात् । तथा च शब्दशक्तिस्वभावसिद्ध एव विनियोग इति साधनचतुष्टयस्य जिज्ञासासाधनत्वं व्युत्पन्नेन जैमिनिकृत- मीमांसाश्रवणं विनाप्यवगन्तुं शक्यते । एतेन 'एषां साधनत्वं च विनियोगाव- सेयम् । विनियोगश्च श्रुतिलिङ्गादिभ्यः । स च तार्तीयः' (श्रीमा० पृ०१३ ५० ८) इत्यपास्तम् । नन्वेवमुत्तरमीमांसाश्रवणं विनापि गुरुमुखादिभ्य आत्माव- गतिः स्यादिति चेत्-अस्तु । नैतावताऽऽत्मजिज्ञासापेक्षया नियमेन पूर्ववृत्तत्वं । जैमिनिकृतकर्ममीमांसायाः संभवति । न च 'तस्मादेवंवित्' (बृ० ४।४। २३) इति श्रुतावेवंविदित्यनेनात्मज्ञानमनूध ततः शमादिसाधनैरात्मानं साक्षात्कु- र्यादित्युक्तत्वात्कथं शमादीनां जिज्ञासासाधनत्वमवगम्यत इति वाच्यम् । उक्तश्रुतौ शमादीनामात्मसाक्षात्कारसाधनत्वोक्तावपि तेषां जिज्ञासासाधनत्व- स्यानिषेधात् । आत्मज्ञानमनूयेत्यपि न सम्यक् । एवंशब्दस्य पूर्वोक्तपरामर्श- कत्वेन ' एवंवित्' इत्यस्य ' आत्मा कर्मतत्फलसंबन्धशून्यः' इत्यापाततो जानन्नित्यर्थात् । किंच ‘प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय ' (मु० १।२।१३).

·६८ अद्वैतामोदे- इतिश्रुतौ श्रवणात्यूर्वभावित्वं शमादीनां स्पष्टमेवीच्यते । तेन च तेषामात्मविचा- रापेक्षया पूर्ववृत्तत्वं सिध्यति । आत्मविचारश्च श्रवणादिरूपः । श्रवणादिकाले तदुत्तरमपि च शमादय आवश्यका एवेति त्वन्यत् । यत्तु ' उद्गीथायुपासनानां कर्मस्वरूपाधिगमापेक्षा सर्वसंमता' (श्रीभा० पृ० १३ प० १३ ) इत्युक्तं तदस्तु नाम । तथापि कथं जैमिनिकृतपूर्वमीमांसाया आत्मविचारापेक्षया नियमेन पूर्ववृत्तत्वं संभवति । तामन्तरेणापि सामान्यतः कर्मस्वरूपाधिगमसंभवात् । उद्गीथादिविचारस्य प्रासङ्गिकत्वाच न तेन पूर्ववृत्तत्वं निश्चेतुं शक्यमित्यपि प्रागुक्तं ( पृ०६०५०४) न विस्मर्तव्यम् ॥ ६॥ ब्रह्मजिज्ञासायां साधनचतुष्टयसंपन्नोऽधिकारी प्रदर्शितः । तेन च मोक्षसि- द्धयर्थमात्मज्ञानं संपादनीयम् । तत्र कीदृश आत्मेति चेत्-उच्यते । आत्मा प्रोक्तो निर्विशेषो माया तच्छक्तिरीरिता। जीवस्तत्पतिबिम्बः स्यादीशः सोपाधिकः स्मृतः ॥ ७ ॥ परमात्मा निर्विशेष इति मायावादिनां सिद्धान्तः । यत्तु 'निर्विशेषवस्तुवादि- भिनिर्विशेषे वस्तुनीदं प्रमाणमिति न शक्यते वक्तुम् । सविशेषवस्तुविषयत्वा- सर्वप्रमाणानाम् ( श्रीभा० पृ० २८ प० २) इत्युक्तं तत्रोच्यते । प्रमाणानां प्रमाणान्तरविषयत्वं स्वी क्रियते न वा । आधे आत्मनि प्रमाणम् तेषामपि प्रमाणान्तराणां प्रमाणान्तरविषयत्वं वाच्यमित्यनवस्थापातः । अन्त्ये प्रमाणान्तरा- विषयत्वात्प्रमाणानामप्रमाणत्वं स्यात् । तथा सति व्यवहारलोपप्रसङ्गः । अथ यदि न प्रमाणानामप्रमाणत्वं किंतु प्रमाणसिद्धत्वमेव । तदर्थं च न प्रमाणान्त- रापेक्षा । किंतु दीपस्य स्वप्रकाशत्वमिव प्रमाणानां स्वयंप्रमाणत्वमेवेति चेत्तर्हि सर्वप्रमाणोपजीव्यस्य परमात्मनः स्वयंप्रमाणत्वं कुतो नेष्यते । किं च प्रमा- णानि न स्वविषयत्वेन परं ब्रह्म बोधयन्ति । तदुक्तं विष्णुपुराणे 'यस्मि- ब्रह्मणि सर्वशक्तिनिलये मानानि नो मानिनां निष्ठायै प्रभवन्ति । (वि० पु० ६८.५७) इति । मानिनां प्रामाणिकानां मानानि प्रमाणानि निष्ठायै परिच्छे- दाय न प्रभवन्ति समर्थानि न भवन्तीति तदर्थः । किं तु यतः प्रमाणान्यस्तित्वं प्राप्तानि ततः प्रमाणप्रमेयादिसर्वव्यवहारोपजीव्यं किंचित्स्यादित्येवं दूरत एव स्थित्वा स्वमूलकारणत्वेन सूचयन्ति । न ह्येतावताऽप्रमाणत्वं तस्य । यथा रूपवद्वस्तुप्रकाशने समर्थो दीपः रूपवन्तमप्यन्धकारं स्वयं दूरत एर स्थित्वा सूच-. यति तद्वत् । तथा च श्रुतौ 'तमसः परस्तात् । (श्वे० ३ । ८) इत्युच्यते ।

·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। ६९ यथा च खद्योतस्थं तेज आदित्यं प्रकाशयितुमसमर्थ तथा सर्वप्रकाशक आदि- त्योऽपि परं ब्रह्म प्रकाशयितुमसमर्थः। एतदभिप्रायेणैव श्रुतौ 'ज्योतिषां ज्योतिः' (वृ० ४ । ४ । १६) इत्युच्यते । परं ब्रह्म स्वाभिन्नशक्तिमत् स्वापेक्षयाऽभिन्ना या शक्तिस्तदाश्रयम् । शक्ते- आत्मशक्तिर्माया रनुद्भूतत्वादीदृशं तादृशमिति वक्तुमशक्यं निर्गुणं निर्विशेषमेकं सद्रूपम् । सृष्टिकाले च सा शक्तिः स्वाश्रयमुपजीव्योद्भूताम्बुनः सकाशाबुबुदवद्भिन्नेव भवति । अतस्तत्मतिबि- म्बितो जीवः स्वमपि परमात्मनः सकाशाद्भिन्न- जीवेश्वरौ मात्मानं मन्यते । एवं तादृशशक्तिपरिणामभूतं जगच्च परमात्मनः सकाशाद्भिन्नं मन्यते । उद्भू- तशक्तिमद्ब्रह्मैवेश्वरपदवाच्यम् । अयं चेश्वरः सगुणः सविशेष उद्भूतशक्त्या कल्पितः । ननु किमर्थमयं शक्त्या कल्पित इति मन्यते । अयमेव मुख्योऽस्तु न तु तदतिरिक्तं निर्गुणं निर्विशेषं किंचित् । जगदुत्पत्तिस्थितिलयानां तेनैव सिद्धे- रिति चेन्न । परमात्मस्वरूपं हि श्रुत्येकसमधिगम्यं आत्मनो निर्गुणत्वम् यथाश्रुत्येबाङ्गीकार्यम् । श्रुतौ च क्वचिन्निर्गुणं क्वचित्सगुणं च वर्ण्यते । द्विविधश्रुतिनिर्वाहायो- तरीतिरेव साधीयसी । ननु निर्गुणश्रुतेर्तेयगुणराहित्ये तात्पर्यमस्त्विति चेन्न । गुणशब्दस्य सामान्यमुखप्रवृत्तस्य संकुचितार्थत्वे मानाभावात् । किं च निर्गुण- श्रुत्या परमात्मनि गुणानां निषेधः प्रतिपाद्यते । निषेधस्य च प्राप्तिपूर्वकत्वा- त्परमात्मनि गुणमाप्तिर्वक्तव्या । सा च न प्रत्यक्षेण । परमात्मनः प्रत्यक्षविषय- त्वाभावात् । किं त्वनुमानेन । परमात्मनो जगत्सर्गस्थितिलयकर्तृत्वं ज्ञात्वा तेन हेतुना सर्गाद्युपयोगिनां सर्वज्ञत्वादीनां गुणानां तानुमानं संभवति । न तु हेय- गुणानां केनापि प्रकारेण तत्रानुमानसंभवः । तथा च हेयगुणानां प्राप्त्यभावेन कथं तनिषेधे निर्गुणश्रुतेस्तात्पर्य कल्पयितुं शक्यते । किंच यो यो विशेषः स स सामान्यप्रकृतिको यथा घटशरावादयस्तत्सामान्यभूतमृत्प्रकृतिका इतिव्याप्ति- मूलकेनानुमानेनापि निर्विशेषमेव सिध्यति। तदुक्तं व्यासचरणैः 'सामान्यमात्रोपसं- हारे च कृतोपक्षयमनुमानं न विशेषप्रतिपत्तौ समर्थम् ' (योगसू० भा० १।२५) इति । निर्विशेषशुद्धब्रह्माङ्गीकारादेव 'यतो वाचो निवर्तन्तेऽप्राप्य मनसा सह' (तै० २ । ४ ) इति श्रुतिसंगतिः । अन्यथा ब्रह्मणः सगुणत्वेन वाग्विषयत्वा- तथा रामानुजीयैरङ्गीकाराच्च तदसंगतिः स्यात् । न च गुणानामसंख्यत्वेनेय- ·अद्वैतामोदे- ताया अभावात्कात्स्न्येन वाग्विषयत्वाभाव इति तच्छ्रुतितात्पर्यामति वाच्यम्। अप्राप्येतिपदस्वारस्यभङ्गापत्तेः । गुणानामन्तमप्राप्यति व्याख्यानं त्वध्या- हार स्वीकाराविष्टम् । अप्राप्येत्यस्य कर्माकाङ्क्षायां बानिवृत्त्यवधित्वेन यत इति यच्छब्दनिर्दिष्टस्यैव प्रत्यासत्या लाभाच्च । न चापाप्येत्यस्य कर्माकाङ्क्षायां यच्छब्दनिर्दिष्टस्य कृत्स्नगुणविशिष्टस्य परमात्मन एवाक्षेपो भवतु । तत्र च वाकर्तृकाप्त्यभावो विशेष्ये परमात्मनि वाधितस्तद्विशेषणीभूतेषु गुणेष्वपि बाधितो विशेषणविशेषणे गुणगतकात्स्न्ये पर्यवसितो भविष्यति । 'विधिप्रतिषेधौ विशेषणे पर्यवस्यतः सति विशेष्ये बाधे' इति न्यायादिति वाच्यम् । परमात्मनः कृत्स्नगुणविशिष्टत्वेन तत्राप्रकृतत्वात् । उक्तन्यायेन निर्वाहस्यागतिकगतित्वाच । एतेन 'यतो ब्रह्मानन्दात्सकाशात्तस्य पारमप्राप्य वाचा मनसश्च निवृत्तिरित्यर्थः इत्यपास्तम् । 'ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः स एको ब्रह्मण आनन्दः' (तै० २। ८) इत्येवं ब्रह्मानन्दे वाग्विषयतायाः श्रुत्यैव स्वयमङ्गीकृतत्वाच । मनुष्या- नन्दस्य जीवैरनुभूतत्वेनोत्तरोत्तरं शतगुणितक्रमेण ब्रह्मानन्दस्य मनसा कल्पयितुं शक्यत्वाच्च । निर्गुणस्य तु वस्तुनो लोके काप्यनुभवाभावेन निर्गुणं ब्रह्म न मनसा कल्पयितुं शक्यम् । न च त्वदभिमतस्य निर्विशेषब्रह्मणोऽपि 'निर्गुणम्' (चू०७) इति श्रुत्या प्रतिपादितत्वेन वानिवृत्तिश्रुतिरसंगतेति वाच्यम् । वाचो निवर्तन्त इत्यस्य वाचो विधिमुखेन प्रतिपादयितुं न प्रभवन्तीत्यर्थात् । निर्गुण- मिति श्रुतिस्तु नेदृशमिति प्रतिपादयति । किं तु केवलं गुणान्निषेधति । अवश्यं चैतद्विज्ञेयम् । इतरथा ' वाचो निवर्तन्ते' इति श्रुतिः स्वयमेव वागविषयत्वेन रूपेण ब्रह्म प्रतिपादयन्ती मूकोऽहमित्युक्तिरिव व्याहता स्यादिति ॥ ७॥ यदपि ' यस्तु निर्विशेषं वस्तु स्वानुभवसिद्धामति स्वगोष्ठीनिष्ठः समयः सोऽप्यात्मसाक्षिकसविशेषानुभवादेव निरस्तः' (श्रीभा० पृ० २८ ५० ४) इत्युक्तं तत्रोच्यते- सामान्या धीनिर्विशेषा न धीवात्सविशेषता । निर्विशेषे प्रमाणं स्यादागमः सोऽपि लौकिकः ॥ ८ ॥ नास्माभिरिदमहमदर्शमित्यादिलौकिकः सविशेषोऽनुभवः परमात्मशक्तिपरि- णामभूतजगदन्तर्गतोऽपहनूयते । किंतु विशेषस्य सामान्यप्रकृतिकत्वाल्लौकिकस- विशेषानुभवमूलमकृतिभूतो निर्विशेषोऽनुभवस्त्वयाऽपयत इति वैचित्र्यम् । - ·विशिष्टाद्वैनमतानुपपतिः । ७१ यो यो विशेषः स स सामान्य प्रकृतिकः, यथा घटशरावादयस्तत्सामान्यभूतमृत्य- कृतिका इति व्याप्तिस्तु सर्वत्राव्यभिचारितैव । लौकिकं ज्ञानं मनोवृत्तिविशेषरूपं साश्रयं सविषयं सविकल्पकं च विशेषरूपम् । तदपेक्षया साश्रयं सविषयं निर्वि- कल्पकं सामान्यम् । तदपेक्षया निर्विषयं साश्रयं सामान्यम् । ज्ञानं हि प्रथमत आश्र- मपेक्षते ततो विपयम् । नदपेक्षयापि निराश्रयं सामान्यम् । अत्र च धियो धीत्वं वर्तते । तदपेक्षयापि सद्रूपं सामान्यम् । यत्र च धीत्वमपि न विद्यते । एतन्मूलक एवानुभूतिरेव सतीति सिद्धान्तः। प्रसिद्धश्चायं निर्विशेषानुभवस्तुरीयावस्थायाम्। यच्च । केनचिद्युक्त्याभासेन सविशेषान्निष्कृष्यमाणो निर्विशेषोऽनुभवः सत्तातिरेकिभिः स्वासाधारणैः स्वभावविशेषनिष्क्रष्टव्य इति निष्कर्षहेतुभूतैः सत्तातिरेकिभिः स्वासाधारणैः स्वभावविशेषैः सविशेप एवावतिष्ठते । (श्रीगा. पृ० २८ प० ७) इत्युक्तं तदपि चिन्त्यम् । निष्कर्षों हि पृथक्करणम् । यथा पक्षिणः सकाशात्पशोः । तच्च पशुत्वेन, पक्षाभावेन वा भवति । न हि निष्कर्षों भावरूपेणैव केनचित्स्वभावेन भवतीति राजाज्ञास्ति । तत्र पक्षाभावेन सविशे- पत्वं पशोर्न वक्तुं शक्यते । पशुत्वेन तदस्तीत्यन्यदेतत् । तथा च निर्विशेषानु- भवस्य विशेषाभावेन पृथक्करणे सविशेषत्वं कथमापाद्यते । नीरूपस्य वायोस्ते- जोवनापेक्षया रूपाभावेन निष्कर्षे कृते सति तत्र रूपाभावेनैव रूपवत्त्वं बालोऽपि न प्रत्येति। विशेषाभावेनापि विशेषवत्त्वेऽङ्गीकृते त्वभावस्य भावत्वापत्तौ स्वरूपहानिरेव स्यात् । अत एव श्रीमद्व्यासचरणर्योगसूत्रभाष्ये (पा० १सू०९) अनुत्पत्तिधर्मा पुरुष इत्युत्पत्तिधर्यस्याभावमात्रमबगभ्यते न पुरुषान्वयी धर्मः। इत्युक्तम् । न च विशेषप्रकृतिभूतत्वेन मायावाअभिमताया निर्विशेषानुभूतेर्विशे- पप्रकृतित्वरूपो विशेषोऽवर्जनीय इति वाच्यम् । विशेषप्रकृतित्वस्य विशेषरूपत्वे पुनरपि तादृशविशेषप्रकृतित्वमन्यो विशेष इत्यनवस्थापातात् । तथा च यथा रामानुजमते ब्रह्मणः सविशेषत्वेऽपि सविशेषत्वमेव विशेषश्चत्तादृशविशेषसहित- त्वमन्यो विशेष इत्यनवस्थावारणाय सविशेषत्वं न विशेष इत्यङ्गीकार्य तथैव मायावादिमतेऽपि विशेषप्रकृतित्वं न विशेष इत्य- धीत्वादयो न विशेषाः ङ्गी क्रियते । अथ सविशेषत्वं न विशेषः किंतु विशेषराहित्याभावमात्रमिति चेद्विशेषप्रकृतित्वमपि भासमानविशेषानधिष्ठानत्वाभावमात्रमिति गृहाण । एवं धीत्वं ने भावरूपो धर्मः । किंतु जडत्वाभावमात्रम् । 'तथा स्वयंप्रकाशत्वमपि परप्रकाश्मस्वा- ·७२ अवतामोदे- , भावमात्रमेव । एतेन 'धियो हि धीत्वं स्वयंप्रकाशता च ' (श्रीभा० पृ० २८ प० १२ ) इति सविशेषत्वापादनमपास्तम् । एवं नित्यत्वं विनाशाभावमात्रम् । एकत्वं द्वितीयाभावमात्रमिति बोध्यम् । 'निर्गुणम् । ( चू० ७।२) 'निरज- नम् ' ( श्वे० ६ । १९) इत्यादिरागमश्च निर्विशेषे वस्तुनि प्रमाणम् । यत्तु ' शब्दस्य तु विशेषेण सविशेष एव वस्तुन्यभिधानसामर्थ्यम् । पदवा- क्यरूपेण प्रवृत्तेः । प्रकृतिप्रत्यययोगेन हि पदत्वम् । प्रकृतिप्रत्यययोरर्थभेदेन पदस्यैव विशिष्टार्थप्रतिपादनमवर्जनीयम् । पदभेदश्वार्थभेदनिबन्धनः । पदसंघातरूपस्य वाक्यस्यानेकपदार्थसंसर्गविशेषाभिधायित्वेन निर्विशेषवस्तु- प्रतिपादनासामर्थ्यान्न निर्विशेषवस्तुनि शब्दः प्रमाणम् ' ( श्रीभा० पृ० २८ प० १९ ) इत्यनेन ग्रन्थेन निर्विशेषवस्तुनः निर्विशेपस्यापि शब्दात्प्र- शब्दप्रमाणकत्वाभावप्रतिपादनं तत्सर्वं यदा शब्दो तीतिः वाच्यवृत्त्या विधिमुखेन स्वरूपलक्षणतश्च किंचि- द्वस्तु प्रतिपादयितुं प्रवर्तते तदैव नान्यथा । तथा हि । शब्दस्यार्थप्रतिपादनेऽनके प्रकारा दृश्यन्ते । शब्दो हि क्वचिद्विधिमुखेनार्थ प्रतिपादयति कचिनिषेधमुखेन । तथा क्वचित्स्वरूपलक्षणेन कचित्तटस्थलक्षणेन । एवं कचिद्वाच्यवृत्त्या कचिल्ल- क्षणयेति । यद्यपि व्यञ्जना वृत्त्यन्तरं तथापि तत्र शक्तिलक्षणान्यतरदावश्य- कमेवेति न तस्या विविक्तं किंचिदप्युदाहरणम् । तत्र निर्विशेष वस्तु 'ईदृशं तादृशम् ' इति वक्तुमशक्यमिति यद्यपि शब्दो विधिरूपेण निर्विशेष वस्तु प्रतिपा- दयितुं न शक्नोति तथापि निषेधरूपेण प्रतिपादयितुं शक्नोत्येव । यथा निर्गुणम् (चू० ७ । २) निरञ्जनम् (श्वे० ६ । १९) अशब्दमस्पर्शम् ( का० ३ । १५) इत्यादि । अत्र च लक्षणावृत्त्या शब्दो निर्विशेपं ब्रह्म बोधयति । निर्गुणादिपदवाच्यत्वस्यापि वस्तुतस्तत्राभावात् । तथा यद्यपि शब्दो निर्वि- शेष वस्तु स्वरूपलक्षणतो न प्रतिपादयति तथापि तटस्थलक्षणतः प्रतिपादयितुं शनोत्येव । यथा ' यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते ' (तै० ३ । १ । १) इत्यादि । यद्यप्येतत्तटस्थलक्षणं सोपाधिकस्य सविशेषस्य ब्रह्मणस्तथापि तदुप- जीव्यस्य निर्विशेषस्य तद्वारा संभवतीति बोध्यम् । आगमप्रतिपाद्यत्वं चैतल्लोकदृष्टया बोध्यम् । आगमस्यापि लौकिकत्वात् । श्रुतौ परमार्थसत्त्वा- भावस्य 'वेदा अंवेदाः' (बृ० ४ । ३ । २२) इति श्रुत्यैव स्वयं प्रतिपादनात् ॥८॥ यत्तु 'प्रत्यक्षस्य निर्विकल्पकसविकल्पकभेदभिन्नस्य न निर्विशेषवस्तुनि प्रमाणभावः' (श्रीभा० पृ० २९ प० १) इत्युक्तं तत्रोच्यते- , - ·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। ७३ सन्मात्राहि संघोक्तं प्रत्यक्षं निर्विकल्पकम् । भेदसंस्थानजातीनां नान्योन्यात्मकता भवेत् ॥ ९ ॥ रामानुजीयैरङ्गीकृतस्य निर्विकल्पकस्य स्वकपोलकल्पितत्वेन तस्य निर्विशेष- वस्तुनि प्रमाणभावो मा भून्नाम । वस्तुतो निर्विकल्पकं तु विकल्पेन रहितम् । विकल्पश्च नामजात्यादिविशेष एवेति तद्रहितं प्रत्यक्षं निर्विकल्पकम् । यथाऽयं देवदत्त इति विशेषज्ञानात्माक् तदपेक्षया सामान्यज्ञानमयं ब्राह्मण इति । ततः प्राक् तदपेक्षया सामान्यज्ञानमयं मनुष्य इति । ततोऽपि पूर्व तदपेक्षया सामान्य- ज्ञानमयमुन्नतः पदार्थ इति । ततोऽपि पूर्वमिदं किंचिदिति । अत्र यथाकथंचिच्छ- ब्देन प्रदर्शनीयमित्येव किंचिच्छब्दोपन्यासः । न तु तज्ज्ञानस्य किंचित्त्वधर्मप्र- कारकत्वम् । प्राथमिकज्ञाने कोऽपि धर्मो न निर्विकल्पकपत्यक्षस्य भासत इत्येवेदं किंचिदितिशब्दप्रयोगतात्पर्यम् । सन्मात्रमाहित्त्वम् तथैवानुभवात् । इदमेव हि वस्तुतो निर्विकल्प- कम् । मस्य च निर्विशेषवस्तुनि प्रमाणभावः संभवत्येव । तुरीयावस्थायां हि तथैव प्रत्यक्षम् । सुप्तोत्थितस्य ह्यहमिदमिति विशेषज्ञानात्याक् क्षणं योऽनुभवो यत्र बातृझेययोरपि ज्ञानात्पार्थक्येन न प्रतीति- स्तद्रूपं हि तत् । यत्तु 'निर्विकल्पकमेकजातीयद्रव्येषु प्रथमपिण्डग्रहणम् । द्वितीयादिपिण्डग्रहणं सविकल्पकमित्युच्यते। तत्र प्रथमपिण्डग्रहणे गोत्वा- निष्प्रकारकमेव निर्वि- देरनुवृक्षाकास्ता नः प्रतीयते । द्वितीयादिपिण्डग्र- कल्पकम् हणेष्वेवानुवृत्तिप्रतीतिः' (श्रीभा० -पृ० २९ ५० ९)इत्युक्तं तदयुक्तम् । इदं किंचिदित्यादिनिर्विशे- पप्रतीतः मसिद्धाया अपलापायोगात् । निर्विकल्पकशब्दे विकल्पशब्दस्यानुवृत्त्य- र्यकत्वे प्रमाणाभावाच्च । किंच तादृशमत्यक्षभेदद्वयस्य निरनुवृत्तिकसानुवृ- त्तिकशब्दाभ्यामेव व्यवहारो युक्तो न तु निर्विकल्पकसविकल्पकशब्दाभ्याम् । किं च प्रथमप्रतीतिजन्यः संस्कारो यस्य नष्टस्तस्य द्वितीयप्रतीतावप्यनुवृत्तिर्न प्रतीयत इति द्वितीयप्रतीतेरपि निर्विकल्पकत्वं स्यात् । अपि च गवादेः प्रथमप्र- तीतावेव सामान्यलक्षणप्रत्यासत्त्या सकलगोव्यक्त्यलौकिकप्रत्यक्षमिति वैशेषि- करीत्यभ्युपगमे तस्य सविकल्पकत्वं स्यादिति यत्किचिदेतत् । यसु 'प्रत्यक्षस्य सविशेषविषयत्वेन प्रत्यक्षादिदृष्टसंबन्धविशिष्टविषयत्वाद- . १० ·७४ - -- अद्वैतामोदे- नुमानमपि सविशेषविषयमेव ' (श्रीमा० पृ० अनुमानेन निर्विशेष ३० ५० १९) इत्युक्तं तदपि चिन्त्यम् । यो यस्तुसिद्धिः यो विशेषः स स सामान्यप्रकृतिको यथा घटशरा- वादयो भेदास्तत्सामान्यभूतमृत्प्रकृतिका इति प्रा- गुक्त (पृ०७१।१०१) व्याप्तिसत्त्वाद्विशेषे सामान्यपकृतिकत्वेऽनुमिते निर्विशेषस्य सामान्यस्य सिद्धत्वात् । ये तु 'वस्तुगतस्वभावविशेषैस्तदेव वस्तु निर्विशेषमिति वदञ्जननीवन्ध्यात्वप्रतिज्ञावत् स्ववाविरोधित्वमपि न जानाति (श्रीमा०पृ०३१ प०२) इत्युपहासं कुर्वन्ति तैरयनुपर.सः कस्य कृत इति त एव प्रष्टव्याः। माया- वादिनस्तु भासमानविशेपानभिष्ठानत्वाभावमात्रेण निर्विशेष वस्तु वदन्ति न तु केनचिदपि स्वभावविशेषेणेति। तादृशं च निर्विशेषं ब्रह्म तुरीयावस्थायां निर्विक- ल्पकप्रत्यक्षेण गृह्यत इत्यनुपदमेवोक्तम् । अत्र च ज्ञाज्ञेययोरप्यनवभास एव । किं त्विदंप्रत्यक्षं सन्मात्राहि । नतु भेदविषयम् । अत्र च ग्राह्यग्राहकभेदोऽपि नास्ति किमुत विषयगतो भेदः । सन्मात्राहीत्युक्तिरौपचारिकी । तथा 'निर्विशेषं ब्रह्म निर्विकल्पकप्रत्यक्षेण गृह्यते' इत्युक्तिरप्यौपचारिकी । एतदेवाद्वैतं सदेव' (छा० ६।२।१) इत्यादिश्रुतिभिः प्रतिपाद्यत इति शास्त्रप्रत्यक्षयोरविरोध एव । निर्विशेपानुभूतिरूपमिदं ब्रह्मोद्भूतयाऽनाद्यविद्यारूपतच्छक्त्या रूपान्तरं प्राप्त- मिव ज्ञातृज्ञेयसाहितं यद्भासते तदेवेदं किंचिदित्यादिकं लौकिकं निर्विकल्पका- दिकं प्रत्यक्षम् । घटोऽयं न पट इत्यादिलौकिकप्रत्यक्षे तु ब्राह्मग्राहकभेदो घट- पटादिभेदश्च भासत एव । ननु भेदो विकल्पासहत्वादुर्निरूपः । तथा हि-भेदस्तावन्न वस्तुनः स्वरूपम् । वस्तुस्वरूपे गृहीते स्वरूपज्यवहारवत्सर्वस्माद्भेद- भेदस्य दुर्निरूपत्वम् व्यवहारप्रसक्तः । न च स्वरूपे गृहीतेऽपि भिन्न इति व्यवहारस्य प्रतियोगिसव्यपेक्षत्वात्तत्स्मर- णाभावेन तदानीमेव न भेदव्यवहार इति वाच्यम् । स्वरूपमात्रभेदवादिनो हि प्रतियोगिसव्यपेक्षा च नोमेक्षितुं क्षमा । स्वरूपभेदयोः स्वरूपत्वाविशेपात् । यथा स्वरूपव्यवहारो न प्रतियोग्यपेक्षा, भेदव्यवहारोऽपि तथैव स्यात् । हस्तः कर इतिवद्घटो भिन्न इति पर्यायत्वं च स्यात् । नापि धर्मः। धर्मत्वे सति तस्य स्वरूपा दो वश्याश्रयणीयः । अन्यथा स्वरूपमेव स्यात् । भेदे च तस्यापि भेदस्तद्धर्मस्तस्यापीत्यनवस्था । भेदान्तराकल्पने तु प्राथमिको भेदः स्वाश्रया- द्भिन्न इति व्यवहारो न स्यात् । स्वस्मिन्स्वव्यवहारहेतुत्वासंभवात् । किं च जात्यादिधर्मविशिष्टवस्तुग्रहणे सति भेदग्रहणं भेदग्रहणे सति जात्यादिधर्मवि- शिष्टवस्तुग्रहणमित्यन्योन्याश्रयः । एवं च भेदो दुनिरूप इति चेदस्तु ।

·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। न च दुर्निरूपत्वे घटोऽयं न पट इत्यादिभेंदप्रतिभासः कथमुपपद्यत झवि वाच्यम् । न हि प्रतिभासे परमार्थसद्वस्तुनोऽपेक्षा । शुक्तिरजताद्यवभासानुपपत्तेः। 'बुद्धीनां सालम्बनत्वमात्रनियमात्' ( श्रीमा० पृ० ५६ ५० १७) इति वदता त्वयापि तथैवाङ्गीकृतम् । किं चेदं भेदस्य दुर्निरूपत्वं तस्याविद्याकार्यत्वं प्रत्या- ययति । यत्तु भेदो न दुर्निरूप इत्याशयेन 'संवेदनवद्रूपादिवच परत्र व्यवहार- विशेषहेतोः स्वस्मिन्नपि तद्वयवहारहेतुत्वं मायावादिभिरभ्युपेतं भेदस्यापि संभव- त्येव ' ( श्रीभा० पृ० ३१ ५० ९) इत्युक्तं तन्न । वैषम्यात् । रूपं हि स्वाश्रये घटे चाक्षुषत्वं जनयत्स्वस्मिन्नपि चाक्षुषत्वं जनयति । परं तु तदेव रूपं स्वाश्रये घटे रूपवानिति व्यवहारं जनयदपि न स्वस्मिंस्तादृशं व्यवहारं जनयति । एवं ज्ञानमपि स्वविषये घटे प्रकाशमानत्वे स्वस्मिन्प्रकाशमानत्वे च कारणं भवति । परं तु तदेव ज्ञानं स्वाश्रय आत्मनि ज्ञानवानिति व्यवहारं जनयदपि न स्वस्मि- स्तादृशं व्यवहारं जनयति।आश्रयाश्रयिभावस्य भेदाधीनस्य स्वस्कन्धारोहणव- त्स्वस्मिन्नसंभवात्। तथायं घटगतः पटप्रतियोगिको भेदः स्वाश्रये घटे पटाद्भिन्न इति व्यवहारं जनयन्नपि न स्वस्मिन् भिन्न इति व्यवहारं जनयेत् । भिन्नो नाम भेदवानेव । यत्तु ' संस्थानमेव जातिः' (श्रीमा० पृ०३२ १० १३) ' गोत्वादिजातिरेव भेद:' ( श्रीमा० पृ० ३२ १० १५) इत्युक्तं तच्चिन्त्यम् । संस्थानस्य जातिव्य- जकत्वात् । संस्थानं नामावयवरचनाविशेषः । न संस्थानं जातिश्च हि स एव जातिः । अणूनां महतां दीर्घग्रीवा- पृथगेव णामुन्नतमुखानां विस्तीर्णोदराणां च विविधानां घटानां संस्थानस्य प्रतिव्यक्ति भिन्नस्यानुभवात् । संस्थानानां मिथः केनचिद्धर्मेण साभ्यमस्तीत्यन्यदेतत् । द्वयोः कार्षापणयोः संस्थानस्यात्यन्तसाम्येऽप्यैक्याभावात् । एकस्मिन्कार्षापणे छिन्ने तदीय एवाकार- श्छिन्नो भवति नान्यकार्षापणीयः। कार्षापणत्वजातिस्तु सर्वेषु कार्षापणेष्वेकैव । जातिरेव भेद इत्यपि न सम्यक् । जातेहेंदबोधकत्वेन तदपेक्षया पार्थक्यात् । किं च जातेरेव भेदत्वे घटोऽयं न पट इति प्रयोगा- जातिभेंदबोधिका नुपपत्तिः । घटशब्देनैद घटत्वजातेरुक्तत्वेन पुन स्तदर्थकनबः प्रयोगायोगात् । किंच १ गोत्वं, भेदः, अभेदनिवृत्तिश्चेत्येते त्रयोऽर्था मिथो भिन्नाः क्रमेण ज्ञायन्ते, उत २ त्रयमप्येकमेव, अथवा ३ गोत्वं भेदश्चैकोऽभेदनिवृत्तिः पृथक्, आहोस्विद् ४ भेदोऽभेदनिवृत्तिश्चेत्यनयोरैक्यं गोत्वं पृथक् । एवमेते . , न तु भेदः ·७६ अद्वैतामोदे- चत्वारः कल्पाः । तत्र प्रतीतिशरणैस्त्रयोऽप्यर्था भिन्नाः स्वीक्रियन्त इत्याधः कल्पः । 'एक एवार्थः । लाघवात् । प्रतीतिस्तु शब्दस्वाभाव्यात्तथा तथा भवति' इति द्वितीयः । प्रतीतिर्लाघवं चेत्युभयानुसारिणां तृतीयचतुर्थौ । तत्र रामानुजीयानां तृतीयः । गोत्वादिरेव भेदः ( श्रीभा० पृ० ३२ प० १५) भेदग्रहणेनैव ह्यभेदनिवृत्तिः (श्रीमा० पृ० ३३ प० १) इति वदद्भिः स्पष्टमेव तथाङ्गीकारात् । परं तु तदपेक्षया चतुर्थो युक्तः। अभेदो हि भेदाभावः । तदभावोऽभेदनिवृत्तिः। भेदाभावाभाव इति यावत् । अभावाभावस्य प्रतियोगिस्वरूपत्वं सर्वजनीनमेव । तत्र भेदस्याभेदनिवृत्त्या सहैक्यं प्रसिद्धं परित्यज्य गोत्वस्य भेदेन सहैक्यमप्रसिद्धमपि स्वी क्रियत इति कोऽयं रामानुजीयानां पन्थाः। किं च जातेः प्रतियोग्यनपेक्षत्वेन भेदस्य च प्रतियोगिसापेक्षत्वेन भेदस्यावर्जनीयत्वमेव । न च यथैकस्यैव देवदत्तस्य देवदत्तशब्दवाच्यत्वे प्रतियोग्यनपेक्षत्वं पित्रादिशब्दवाच्यत्वे च तत्सापे- क्षत्वं दृश्यते तद्वदत्र स्यादिति वाच्यम् । तत्र व्यक्तेरेकत्वेऽपि देवदत्त- त्वपितृत्वयोरुषाध्योभेदात् । अत्र त्वेकस्यां घटव्यक्तौ घटभिन्नशब्दप्रवृत्ति निमित्तयोर्घटत्वभेदयोरुपाध्योरेवाभेदस्त्वयेष्यते । तथा च घटभिन्नशब्दयोः पर्यायता स्यात् । किंच जातिमात्रभेदवादिनो हि प्रतियोगिसव्यपेक्षा नोमेक्षितुं क्षमा । किं च घटत्वादिजातिरेव भेदश्चेत्तस्य भेदस्य प्रतियोग्यपेक्षायां कः प्रति- योगी । घटत्वावच्छिन्नस्तदनवच्छिन्नो वोभयं वा । आद्ये पटाद्भेदप्रतीतिर्न स्यात् । घटत्वमेव भेद इति तत्प्रतियोगित्वस्य घटत्वावच्छिन्ने वक्तुमशक्यत्वाच्च । अत एव न तृतीयः । द्वितीये त्वेकस्माद्घटाद्घटान्तरे भेदप्रतीतिर्न स्यात् । यत्तु 'अपि च सन्मात्रग्राहित्वे घटोऽस्ति पटोऽस्तीति विशिष्टविषया प्रतिपत्ति- विरुध्यते। यदि च सन्मात्रीतिरेकिवस्तुसंस्थानरूपजात्यादिलक्षणो भेदः प्रत्यक्षेण नगृहीतः किमित्यश्वार्थी महिषदर्शनेन निवर्तते। सर्वासुप्रतिपत्तिषु सन्मात्रमेव विष- यश्चेत्तत्प्रतिपत्तिविषयसहचारिणः सर्वे शब्दा एकैकप्रतिपत्तिषु किमिति न स्मर्यन्ते। किं चाश्वे हस्तिनि च संवेदनयोरेकविषयत्वेनोपरितनस्य गृहीतग्राहित्वाद्विशेषा- भावाच्च स्मृतिवैलक्षण्यं न स्यात् । प्रतिसंवेदनं विशेषाभ्युपगमे प्रत्यक्षस्य विशि- टविषयत्वमेवाभ्युपगतं भवति । सर्वेषां संवेदनानामेकविषयतायामेकेनैव संवेदने- नाशेषग्रहणादन्धवधिराद्यभावश्च प्रसज्येत । न च चक्षुषा सन्मानं गृह्यते । तस्य रूपरूपिरूपैकार्थसमवेतपदार्थग्राहित्वात् । नापि त्वचा । स्पर्शवद्वस्तुविषयत्वात् । ओबादीन्यपि न सन्मात्रविषयाणि । किं तु शब्दरसगन्धलक्षणविशेषविषया- ·७७ विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। ध्येव । अतः सन्मात्रस्य ग्राहकं न किंचिदिह दृश्यते । (श्रीभा० पृ० ३१ ५० १४-पृ० ३२ ५० ७) इत्युक्तं तन्निष्फलम् । अलौकिकप्रत्यक्षस्य सन्मात्र- ग्राहकस्योक्तत्वात् । लौकिकप्रत्यक्षस्य विशिष्टविषयत्वं त्वस्माभिरङ्गी क्रियत एवेति किमर्थं तत्मदर्शनार्थमियान्विस्तर इति ॥९॥ यत्तु ‘निर्विशेषसन्मात्रस्य च प्रत्यक्षेणैव ग्रहणे तद्विषयागमस्य प्राप्तविषय- कत्वेनानुवादकत्वमेव स्यात् । सन्मात्रब्रह्मणः प्रमेयभावश्च ' (श्रीभा० पृ० ३२ प० ७) इत्युक्तं तबाह- सन्मात्रं न प्रमेयं स्याज्जगतोऽपरमार्थता । संविदेव सती सा च न परेण प्रकाशते ॥ १० ॥ निर्विशेषसन्मानं हलौकिकनिर्विकल्पकप्रत्यक्षसिद्धं न तु लौकिकेन सवि- कल्पकेन निर्विकल्पकेन वा प्रत्यक्षेण गृह्यते । तथाभूतं च तत्तादृशप्रत्यक्षात्माग- ज्ञातमेव शास्त्रेण बोध्यत इति शास्त्रस्य नानुवादकत्वम् । भवन्मतेऽपि सर्वान्तर्या- मित्वेनाज्ञात एव परमात्मा 'य आत्मनि तिष्ठन्' (श० ब्रा०१४।६।७।३०) इत्यादिशास्त्रेण ज्ञाप्यत इति सममेव । अलौकिकनिर्विकल्पकप्रत्यक्षं च प्रमातृप्रमेय- भावरहितमेवेति न सन्मात्रब्रह्मणः प्रमेयभाव इति प्रागुक्त (७४ । ११) मेव । यत्तु घटादीनामपारमार्थ्यमसहमानरुक्तं ' योनियोहि विरोधे बाध्यबाध- कभावो बाधितस्यैव व्यावृत्तिः । अत्र घटपटादिषु देशकालभेदेन विरोध एव नास्ति । यस्मिन् देशे यस्मिन् काले यस्य सद्भावः प्रतिपन्नस्तस्मिन् देशे तस्मिन् काले तस्याभावः प्रतिपन्नश्चेत्तत्र विरोधादलवतो बाधकत्वं बाधितस्य च निवृत्तिः । देशान्तरकालान्तरसंवन्धितयाऽनुभूतस्यान्यदेशकालयोरभाव- प्रतीतौ न विरोध इति कथषत्र बाध्यबाधकभावः । अन्यत्र निवृत्तस्यान्यत्र निवृत्तिर्वा कथमुच्यते। रज्जुसादिषु तु तद्देशकालसंवन्धितयैवाभावप्रतीतेर्विरोधो बाधकत्वं व्यावृत्तिश्चेति देशकालान्तरदृष्टस्य देशकालान्तरव्यावर्तमानत्वं मिथ्या- त्वव्याप्तं न दृष्टमिति न व्यावर्तमानत्वमात्रमपारमार्थे हेतुः। (श्रीभा० पृ० ३३ प० ६) इति, तत्रेत्थमुच्यते-जीवब्रह्मणोर्भेदाभेदविषये ब्रह्मणः सविशे- षत्वनिर्विशेषत्वविषये च रामानुजीयानां मायावादिनां च मतभेदेऽपि चित्पदार्थः स्वरूपेणापरिणामी नित्यश्चेति निर्विवादम् । तथा भूतभौतिकादिर्जडपदार्थः स्वरूपेण परिणाम्यनित्यश्च । तथा स्वमस्थरथादयः शुक्तिरजतादयश्च जडा एव - ·७८ अद्वैतामोदे- तत्तकालावसापिनस्तत्तत्पुरुषमात्रानुभाच्या इत्य- जगन्मिथ्या पि निर्विवादम् । एवं वस्तुस्थितावविवादे सति केवलं नाममात्रे विवादः। स यथा-चित्, जडाः, स्वमस्थरथादयश्चेति त्रयोऽप्यपरमार्थशब्दवाच्या उत प्रयोऽपि परमार्थशब्दवाच्या अथवा त्रयाणां मध्ये कश्चित्परमार्थशब्दवाच्योऽन्योऽपरमार्थशब्दवाच्य इति तत्राऽऽद्यः कल्पः शून्यवादिनां माध्यमिकानाम् । स च न युक्तः। किं नामापर- मार्थत्वम् । परमार्थभिन्नत्वमिति चेत्किमस्ति किंचिद्वस्तु परमार्थशब्दवाच्यम् । सति हि कस्मिंश्चित्परमार्थे वस्तुनि परमार्थशब्देन नत्रः समास उपपद्यते नान्यथा । किंच शून्यवादे केनापि क्वचिदपि किंचिदपि न दृश्यतेति सर्वस्य लोकव्यवहारस्य लोपः प्राप्नोति। आकस्मिकोत्पत्तिवादश्च न युक्तिसहः । द्वितीयः कल्पो रामानुजीयानाम् । सोऽपि न युक्तः । तथा हि । किं नाम परमार्थत्वम् । अविनाशित्वं चेत्परमार्थत्वेन त्वदभिमतेषु घटादिषु स्वमस्थरथादिषु चाव्याप्तिः। प्रतीयमानत्वं परमार्थत्वं चेत्प्रतीयमानत्वापरपर्यायं परमार्थत्वं घटादिषु स्वाम- स्थरथादिषु चास्तां नाम न नः किंचिच्छिद्यते । प्रतीयमानमेवास्माभिरपरमार्थ- शब्देनोच्यते । यद्यपि ब्रह्मापि प्रतीयमानं तथापि प्रतीतिरूपमेव तत्परमार्थम् । प्रतीयमानं सविशेष त्वौपाधिकमपरमार्थ जीवस्वरूपवत् । 'अविज्ञातं विजानताम्' ( के० ११ ) इति श्रुतेः । अथ सत्यत्वं परमार्थत्वं चेतिक नाम सत्यत्वम् । असत्यत्वाभावश्चेदसत्यत्वज्ञानाधीनं सत्यत्वं सत्यत्वज्ञानाधीनं चासत्यत्वमि- त्यन्योन्याश्रयः। अथ मिथ्यावाभावः परमार्थत्वमिति चेत्किमिदं मिथ्यात्वम् । बाधितत्वमेव मिथ्यात्वमिति चेद्रज्जुसर्पस्थले सर्पज्ञानस्य बाधितत्वं ' रज्जुसर्पा- दिषु तु ' ( श्रीभा० पृ० ३३ प० १३ ) इति ग्रन्थेन त्वयैवोक्तमिति सर्पज्ञा- नस्य मिथ्यात्वापत्तिः । इष्टापत्तौ तु 'रज्ज्वादौ सर्पादिविज्ञानं सत्यमेव अयादिहेतुः। (श्रीमा० पृ० ५६ प० १२) इति त्वदीयैवोक्तिर्विरुध्यते । किंच रज्जुसर्पस्थले विषयस्य सर्पस्य बाधितत्वमिष्यते न वा। आये त्वदभिमता सत्ख्यातिस्तत्र न सिध्यति । अन्त्ये विषयाणामेव मिथ्यात्वम् ( श्रीमा० पृ० ५६ ५० ६) इत्युक्तिविरोधः । किंच सत्ख्यातिवादिनस्तव मते रज्जुसादि- स्थले सर्पोदेरपि सत्त्वेन मिथ्यात्वाभावन्मिथ्यात्वस्य कापि प्रसिद्धत्वाभावेन मिथ्यात्वाभावो दुर्वचः। अभावज्ञानस्य प्रतियोगिप्रसिद्धिसापेक्षत्वात् । तथा च मिथ्यात्वाभावरूपं परमार्थत्वं दुर्वचम् । किंच — न व्यावर्तमानत्वमात्रमपार- मायें हेतुः । (श्रीमा० प० ३३ प० १६) इति वदतस्तव व्यावर्तमानत्ववि- ·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। ७९ शेषोऽपारमार्य हेतुत्वेनेष्ट एव । व्यावर्तमानत्वविशेषश्च तद्देशकालसंवन्धितयैव च्यावर्तमानत्वरूपः । स च रज्जुसदेरिति कथं सत्ख्यातिः सिध्यति । किंच रज्जुज्ञानसर्पज्ञानयोर्विरोधो विषयद्वारैव वाच्यः । स न संभवति । त्वन्मते बुद्धीनां सालम्बनत्वमात्रनियमेन बुद्धस्तद्विषयास्तित्वावश्यंभावानपेक्षत्वात् । द्वयोनियोरेकक्षणवृत्तित्वासंभवेन विरोध इति चेत् ‘रज्जुज्ञानमेव चाधर्क सर्पज्ञानमेव बाध्यम् ' इत्यत्र विनिगमनाविरहः । किंच रज्जुसादौ घटादौ च को विशेषः । रज्जुसर्पः पूर्व नाभूत् पश्चान्न भविष्यति । केवलं मध्ये प्रतीयते, घटादिरपि तथैव । रज्जुसर्पः पश्चात् ' नायं सर्पः । इति वाध्यते । घटादिरपि नाशोत्तरं कपालाद्यवस्थायां 'नायं घटः' इति वाध्यते । ननु पश्चाज्जायमानेन नायं सर्प इति बाधेन 'प्रतीतिकालेऽप्ययं सर्पो नाभूत् । इत्येवं मातीतिकालिकोऽपि बाध्यते न तथा घट इति चेत्तस्याः प्रानीतिकालिकसत्तायाः क्षणिकतुल्यत्वेन न तया घटादेः पारमार्थिकत्वं शक्यं निश्चेतुम् । वस्तुतस्तु प्रातीतिकालिकस्यापि घटादेस्तत्त्वज्ञानदृष्टया बाधोऽस्त्येव । बद्धजीवदृष्टया वाधो नास्तीति चेत् किं तेन । रज्जुसर्पस्थलेऽपि भ्रान्तदृष्टया बाधाभावस्य सत्त्वात् । किं च रज्जुसर्पदृष्टया भयादिनाऽन्यत्र गमने बाधो नास्तीत्येतावता स किं सर्पः सत्यो भवति । यदि तत्र याधयोग्यताऽस्त्येव, केवलमन्यत्र गमनेन रज्जुया- थार्थ्यज्ञानं नास्तीत्यतो न वाधस्तर्हि बद्धस्य परमात्मयाथार्थ्यज्ञानं नास्तीत्यतो न बाध इति तुल्यम् । ननु तत्त्वज्ञानिदृष्टया घटादेधिोऽस्तीत्यत्र किं प्रमाणमिति चेदुच्यते । प्रातीति- कालिकोऽपि हि सर्पः पश्चात्तनजायमानबाधविषयो जगतो बाधः भवतीत्यत्र कारणंहि प्रतीतिकालेऽपि सर्पस्य सर्पस्व- रूपेणासत्त्वम् । सर्पस्य सत्ता हि रज्जुसत्तैव नान्या। तथा मृत्सत्तैव घटसत्ता नान्या। नहि सत्ताद्वयं प्रतीयते । न वा घटकाले मृत्स- ताया अभावो वक्तुं शक्यः । एवं मृदादिसत्तापि हि तत्कारणसत्तातो नातिरिक्ता भवति। तथा च प्रातीतिकालिकस्यापि घटदेधिो युक्त एव । किं च रज्जुसर्पस्थले पातीतिकालिकः सर्प एव बाध्यते न तु सर्पप्रतीतिर्बाध्यते । तस्याः सत्यत्वस्य त्वयैवोक्तत्वात् ( श्रीभा० पृ० ५६ ५० १२ ) । घटादिविषये तु न केवलं तत्त्वज्ञानोत्तरं घटादिर्बाध्यते किंतु घटादिमतातिरपि बाध्यते। यतो घटप्रतीतिर्नाम घटाकारोऽन्तःकरणपरिणामः । तस्य च तादात्म्येन ब्रह्मस्वरूपसाक्षात्कारोत्तरम- सत्त्वात् । तथा च यत्र केवलं विषयो बाध्यते तत्र तस्यापरमार्थत्वं चेद्यत्र प्रती- त्या सह विपयो बाध्यते तत्र तस्य परमार्थत्वं सुतरां न स्यात् । किं चापरमार्थ ·ܘ2 अद्वैतामौदे- वस्तु किंचिदस्ति न वा । आई दुर्वचम् । त्वन्मतेऽस्तित्वस्य परमार्थत्वव्याप्त- स्वादपरमार्थत्वस्य काप्यसंभवात् । द्वितीये 'अनाशी परमार्थश्च' (वि. पु. २।१४ । २४ ) इत्यादौ परमार्थशब्दोक्त्या किमधिकं कृतं स्यात् । मायावादिनां तु तृतीयः कल्पः । निर्विशेषं ब्रह्म परमार्थमन्यदपरमार्थमिति । यतस्तदेव परमार्थ यन्न कचिदपि कदाचिदपि परमार्थत्वनिर्वचनम् निषिध्यते । ‘अनुवर्तमानत्वात्सत्परमार्थ इति सिद्धमेव' (श्रीभा० पृ० ३३ प० १६) इति त्वयाप्युच्यत एव । सद्रूपेऽर्थे परमत्वं च निरवधिकातिशयवत्त्वम् । यत्सत्तायाः कचिदपि कदाचिदपि न निषेधः । 'पटो न घटा, घटो न पटः' इत्येवं सर्वेषां घटादीनां निषेधप्रतियोगिता दृश्यते। यस्य लेशतोऽपि न निषेधस्पर्शस्तदेव वस्तुतः परमार्थशब्दभागिति तद्व्यतिरिक्तं सर्व प्रतीयमानमपरमार्थमेव । तथाच व्यावर्त- मानत्वमात्रमेवापारमार्थं हेतुरिति सिद्धम् । एतेन 'न व्यावर्तमानत्वमात्रमपा- रमार्थे हेतुः' ( श्रीभा० पृ० ३३ प० १६ ) इति परास्तम् । निषेधस्पर्शेनापि परमत्वहानेर्दुर्वारत्वात् । निषिध्यमानस्यापि परमार्थत्वं वदता परमार्थशब्दप्रवृ- त्तिनिमित्तमेव न ज्ञायते । यत्तु ' अनुभूतिसद्विशेषयोश्च विषयविषयिभावेन भेदस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वाद- बाधितत्वाच्चानुभूतिरेव सतीत्येतदपि निरस्तम् ' (श्रीभा०पृ०३३५०१८) इत्युक्तं तत्रोच्यते-अनुभूतिसद्विशेषयोर्विषयविषयिभावेन भेदो हि लौकिकप्रत्यक्षसि- द्धोऽस्माभिरङ्गी क्रियत एव । याच लौकिकप्रत्यक्ष- सदनुभूत्योरैक्यम् रूपानुभूतिः सैव सतीति नास्माभिरुच्यते । लौकिकमत्यक्षस्य काल्पनिकत्वात् । न हि रज्जु- सर्पस्थले सर्प एव रज्जुः। किंतु तादृशसाधिष्ठानं रज्जुः। तथा च सकललौकि- कसविषयानुभूत्यधिष्ठानभूता या निर्विषयानुभूतिः सैव सती । किंच-'अनुभूति- सद्विशेषयोर्विषयविषयिभावेन' इति वदताऽनुभूतिसत्सामान्ययोर्विषयविषयिभावः स्वीक्रियते न वा । आये सद्विशेषयोरिति विशेषपदोक्तिय॑र्था स्यात् । द्वितीयेऽ- नुभूतिसत्सामान्ययोर्विषयविषयिभावाभावे त्वन्मतानुसारेण सत्सामान्यस्या- नुभूतिरूपत्वाभावे च सत्सामान्यस्य प्रमाणसिद्धत्वं न स्यात् । तदेव हि प्रमाण- सिद्धं यत्प्रमाणविषयं स्वयं प्रमाणं वा । अथ सत्सामान्यस्याप्रमाणत्वमिष्टमेवेति चेत्तथात्वे सद्विशेषयोरिति विशेषपदोक्तेर्वैयर्थ्यं तदवस्थमेव । किं चानुभूतिसत्सा- मान्ययोर्विषयविषयिभावाभावे को हेतुः । प्रायशः सर्व वस्त्वनुभूतिविपयभावं ·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। ८१ त्वम् मजते । एवं सत्यपि यतः सत्सामान्यमनुभूतिविषयमावं न भजतेऽतस्तत्र तस्य सत्सामान्यस्यानुभूत्या सहाभेद एव कारणमित्यनिच्छताध्यच्छमतिना स्वीका- यम् । किं चेयं सद्विशेषविषयानुभूतिः स्वयं सद्रूपाऽसद्रूपा वा । आधेऽनुभूति- रेव सतीति स्वीकृतं स्यात् । अन्त्ये स्वयमसती कथं सद्विशेषे प्रमाणभावं भजेत । यत्तु ‘विषयप्रकाशनवेलायां ज्ञातुरात्मनोऽनुभूतेः स्वयंप्रकाशत्वेऽपि न सर्वेषां सर्वदा तथैवेति नियमोऽस्ति । परानुभवस्य हानोपादानादिलिङ्गकानु- मानज्ञानविषयत्वात् । स्वानुभवस्याप्यतीतस्याज्ञा- अनुभूतेः स्वप्रकाश- सिषमिति व्यवहारदर्शनाच' ( श्रीमा० पृ० ३४ प०१) इत्युक्तं तनिष्फलम् । न हि मायावादिभिला- किक्याः सविषयानुभूतेः स्वयंप्रकाशत्वनियम उच्यते येतल्खण्डनं युज्येत । तथा न तस्याः सविपयानुभूतेरनुभाव्यस्वाभावनियमः । किं तु सर्वाधिष्ठानभू- ताया ब्रह्मशब्दवाच्याया निर्विषयानुभूतेर्न कदापि परप्रकाश्यत्वं न च कदाचि- दप्यनुभाव्यत्वमित्येव । एतेन ' स्वगतातीतानुभशनां परगतानुभवानां चानु- भाव्यत्वेनाननुभूतित्वप्रसङ्गात् । (श्रीमा० पृ० ३४ १०६) इत्याद्युक्तमपास्तम् । यदपि ' अनुभूतेरननुभाव्यत्वेऽपि मगनकुसुमादेरिवाशानाविरोधित्वमपि प्रसज्यत एव' (श्रीमा० पृ० ३४ प० २०) इत्युक्तं तत्राननुभाव्यत्वाज्ञा- नाविरोधित्वयोाप्तिन निशेतुं शक्यते । अनुकूलतर्काभावात् । दृष्टान्तश्चायुक्तः। धर्मिभूतं गगनकुसुममेव न ज्ञायते दूरे सद्धर्मभूतमज्ञानाविरोधित्वादि । यतोऽ- ज्ञानाविरोधित्वमज्ञानकालेऽस्तित्वमेव नान्यत् । तत्र कुसुमस्यैवास्तित्वं नास्ति कुतस्तद्धर्मस्यास्तित्वं कुतस्तरां तज्ज्ञानम् ॥ १० ॥ यदुक्तम् ' अनुभूतिपागभावस्य ग्राहकाभाबादभावो न शक्यते वक्तुम् । अनुभूत्यैव ग्रहणात् । (श्रीभा० पृ. ३५ ५० ३) इति, तत्राह- नित्या सामान्यानुभूतिरेका निम्पिया च सा । सुप्तौ नाहंभावनानं मुक्तो नैव च संसृतिः ॥ ११ ॥ अनुभूतिप्रागभावस्य ग्राहकमनुभूतिसामान्यमनुभूतिविशेषो वा । नाद्यः । अनुभूतिसामान्यस्वरूपव्याघातात् । किंचिद्विपय- अनुभूतेन प्रागभावः ग्राहिकाया अनुभूतेरनुभूतिविशेषत्वात् । न द्वितीयः। किमि प्रागभावग्राहिका विशेषानुभूतिः स्वप्राग- भावं गृह्णाति सामान्यानुभूतिप्रागभावं वा । आद्य इष्टापत्तिः । न हि विशेषा- ·८२ अद्वतामोदे- नुभूतेरनित्यत्वे वयं विवदामः । अन्त्ये सामान्यानुभूतिपागभावग्राहिकेयं विशे- पानुभूतिः सामान्यानुभूतिं विषयी कृत्यैव तत्पागभावं गृह्णीयात् । अभावज्ञानस्य प्रतियोगिज्ञानसापेक्षत्वात् । सामान्यानुभूतेाह्यत्वे तु तस्याः सामान्यस्वरूपव्या- घातः । ज्ञानविषयीभूताया अनुभूतेरनुभूतिविशेपत्वात् । किं चानुभूतिसामान्यस्य प्रागभाव एव नास्ति दूरे तद्ग्रहणम् । एतदुक्तं भवति-सर्वाधिष्ठानभूता निरा- श्रया निर्विषया ब्रह्मशब्दवाच्या याऽनुभूतिस्तदेवानुभूतिसामान्यम् । सामान्यस्य परा काष्ठा । यदपेक्षयाऽन्यत्सामान्यं किंचिदपि नास्ति । अत एव तत्र स्वगतस- जातीयविजातीयभेदरूपस्त्रिविधोऽपि भेदो ज्ञातोऽज्ञातो वा वस्तुतो नास्ति । यतो भेदजनका विशेषाः । विशेषो हि सामान्यपूर्वक एव । सामान्यं तु विशेषस्य पागवस्था । यत्र लेशतोऽपि विशेषो नास्ति तत्र कथं त्रिविधोऽपि भेदोऽस्तित्वं लभेत । एतेनानुभूतिसामान्यस्य नानात्वं प्रत्युक्तम् । तस्य चानुभूतिसामान्यस्य प्रागभावोऽपि न वक्तुं शक्यते । कालतो मर्यादितस्यैव हि प्रागभावः । कालतो मर्यादा च विशेषस्यैव न सामान्यस्य । वस्तुकृतस्येव देशकृतस्येव च काल- कृतस्यापि विशेषस्य सत्त्वात् । अनुभूतिसामान्ये च वस्तुविशेषरूपः काल एव नास्ति कुतः कालकृतो विशेषः कुतस्तरां सन्मूलकोऽनुभूतित्रागभावः । अनुभूति- सामान्ये हि न द्यौर्नान्तरिक्षं न भूतलं न पातालं न सूर्यो न विद्युन्न चन्द्रतारकं न तमो न ज्योतिर्न वायुन दिवसो न रात्रिन संध्ये न कालो न शरीरं नेन्द्रियं न प्राणो न मनो न रूपं न जातिर्न संबन्धो न समुद्रो न गिरयो न ज्ञातृत्वं न ज्ञेयत्वं न धर्मी न धर्मो न कोऽपि विशेषः । न तदनुभूतिसामान्यं कस्यचिद् ग्राह्यं नापि कस्यचिद्ग्राहकम् । नन्वेवं सर्वविशेषाणामभावे 'अनुभूतिसामान्यम्' इत्यपि व्यवहारो न स्यात् । सामान्यस्य विशेषापेक्षत्वादिति चेत्सत्यमेतत् । निरूपकैस्तद्वस्तु केनचिच्छब्देन प्रदर्शनीयमित्येतावतैवायं व्यवहारो न तु तत्रा- भिनिवेष्टव्यम् । तथा चानुभूतिसामान्येन कथं स्वप्रागभावः स्वानित्यत्वं स्व- नानात्वादिकं वा प्रकाश्येत ! अप्रकाशितं च नास्त्येव । अस्तित्वे प्रमाणाभावात् । अथ तेनानुभूतिसामान्येन स्वनित्यत्वं स्वैकत्वं स्वप्रकाशत्वादिकं चापि न प्रका- श्येतेति चेदिष्टमेवैतत्संगृहीतम् ।न त्वेतावता तस्यानुभूतिसामान्यस्यानित्यत्वादिकं किमपि शङ्कनीयम् । संविन्नित्येत्यस्य 'नानित्या' इत्येव तात्पर्यम् । एवं संविदेका स्वप्रकाशेत्यस्य नानात्वाभावे परप्रकाश्यत्वाभावे च तात्पर्य बोध्य- मिति । एतेन 'योग्यानुपलब्ध्यैव भागभावः समर्थितः' (श्रीमा० पृ० ३५ ५० २३) इति निरस्तम् । अनुपलब्धिप्रमाणस्य रामानुजीयैग्नङ्गीकाराच्च । तस्य .

·८३ विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः । प्रत्यक्षेऽन्तर्भूतत्वेऽपि वार्तमानकालिकविषयाभावेन प्रत्यक्षस्यात्राप्रवृत्तेः । यत्तु 'किं च प्रत्यक्षज्ञानं स्वविपयं घटादिकं स्वसत्ताकाले सन्तं साधयत्तस्य न सर्वदा सत्तामवगमयदृश्यत इति घटादेः पूर्वोत्तरकालसत्ता न प्रतीयते । तदप्रतीतिश्च संवेदनस्य कालपरिच्छिन्नतया प्रतीतेः । घटादिविषयमेव संवेदनं स्वयं काला- नवच्छिन्नं प्रतीतं चेत्तत्संवेदनविषयो घटादिरपि कालानवच्छिन्नः प्रतीयत इति नित्यः स्यात् । ( श्रीमा० पृ० ३६ प० १) इत्युक्तं तनिष्फलम् । सवि- षयाणामनुभूतिविशेषाणां कालपरिच्छिन्नत्वेऽपि बाधकाभावात् । किं चाग्रे 'क्षेत्रज्ञावस्थायां कर्मणां संकुचितस्वरूपं ज्ञानं तत्तत्कर्मानुगुणतरतमभावेन वर्तते। तच्चेन्द्रियद्वारेण व्यवस्थितम् । इममिन्द्रियद्वारा ज्ञानप्रसरमपेक्ष्योदयास्तमयव्य- पदेशः प्रवर्तते । ( श्रीमा० पृ० ४५ प० १७) इति स्वयमेव ज्ञानस्य नित्यत्वं प्रतिपादितमिति पूर्वापरस्वग्रन्थविरोधः । यत्तु ' न च निर्विषया संवित्काचिदस्ति । अनुपलब्धेः । विषयप्रकाशन- स्वभावतयैवोपलब्धेरेव हि संविदः स्वयंप्रकाशता समर्थिता ' (श्रीमा० पृ० ३६ प० १०) इत्युक्तं तच्चिन्त्यम् । विशेषा हि सामान्यपूर्वका एवेति नियमस्य लोक- प्रसिद्धस्यानुपदमेयोक्तस्यानपलपनीयत्वात् । स्वयंप्रकाशत्वतात्पर्यस्योक्तत्वाच । यदपि ' स्वापमदमूर्गसु सर्वविषयशून्या केवलैब संवित्परिस्फुरतीति न वाच्यम् । योग्यानुपलब्धिपराकृतत्वात् । तास्वपि दशास्वनुभूतिरनुभूता चेत्तस्याः प्रबोधसमयेऽनुसंधानं स्यात् । न च तदस्ति' (श्रीमा० पृ० ३६ प० १५) इत्युक्तं तदसंगतम् । स्वयं निर्विषयाया अस्याः संविदः संविदन्तर- विषयत्वाभावेन हि तदनुएलब्धिर्न तु तस्या अभा- केवलायाः संविदः वात्। न हि पिशाचस्य प्रत्यक्षाविपयस्यानुपलब्धा- वपि तस्य योग्यानुपलब्धिपराकृतत्वं मन्यन्ते । योग्यपदस्य ह्येतत्कृत्यम् । तदुक्तं भाषापरिच्छेदे- 'अस्ति चेदुपलभ्यतेत्येवं यत्र प्रसज्यते । सा योग्यानुपलब्धिः स्यादभावज्ञानकारणम् ' (भा० प० ६२ ) इति । निर्विषयायाः संविदः संविदन्तरविषयत्वाभावेन ' अस्ति चेदुप- लभ्येत ' इत्येवं प्रसक्त्यभावात् । इयं चानुभूतिर्नानुभूता भवति । अनुभू- त्यन्तरविषयत्वाभावात् । तथा च मायावादिभिरस्वीकृतमस्यामनुभूतावनुभूता- त्वं हठादारोप्य 'तास्वपि दशास्वनुभूतिरनुभूता चेत्तस्याः प्रबोधसमयेऽनुसं- धानं स्यात्' इति प्रबोधसमयेऽनुसंधानापादनं कथं संगतिं लभेत । किं चास्या अनुभूतोनार्वषयत्वान्न संस्कारजनकत्वम् । अनुभूतिर्हि स्वाश्रये स्वविषयसंस्कार स्फुरणम् ·अद्वतामोदे- जनयति । न ह्यस्या अनुभूतेराश्रयस्तदानी कोऽपि भाति, नापि विषयः । तत्क- थमियं संस्कारं जनयेत् । एतेन ' अत्मरणनियमोऽनुभवाभावमेव साधयति । (श्रीमा० पृ० ३६ प० २०) इति प्रत्युक्तम् । अस्मरणनियमस्य संस्कारा- भावमूलकत्वात् । सविपयज्ञानेप्वपि न सर्वेषां संस्कारजनकत्वनियमः । पथि गच्छतोदासीनतया दृष्टेषु गृहवृक्षक्षेत्रारामादिषु सर्वेषां स्मरणनियमादर्शनात् । यत्तु ' न केवलमस्मरणनियमादनुभवाभावः । सुप्तोत्थितस्येयन्तं कालं न किंचिदहमज्ञासिषमिति प्रत्यवानिव सिद्धेः' (श्रीमा० पृ० ३७ प० १) इत्युक्तं तन्न सभ्यक् । सौशिकझानस्य सविषयत्वाभावेन तादृशप्रत्यवमर्शोप- पत्तेः । नत्रो ज्ञाधात्वर्थान्वयेऽपि तत्कर्मणि निषेधपर्यवसानम् । यथा वनं गच्छति देवदत्ते देवदत्तो न ग्रामं गत इत्यत्र तद्वत् । किं सुप्तौ नाहेभाकः च सौप्तिकज्ञाने विषयस्येवाश्रयस्याप्यहमर्थस्य प्रति- भानं नास्ति । अतोऽपि तादृशपत्यवमर्शोपपत्तिः। ननु ' अर्थान्तराननुभवस्यार्थान्तराभावस्य चानुभूतार्थान्तरास्मरणहेतुत्वं न संभ- वति (श्रीमा०पृ०३७५०४ ) इत्युक्तमिति चेद्भ्रान्तोऽसि । अनुभूतिर्हि स्वाश्रये स्वविषयसंस्कार जनयित्वैव स्मरणहेतुर्भवति । तथा चानुभूतिर्यस्यार्थान्तरस्यान- नुभवे यस्य चार्थान्तरस्याभावे सति संस्कारजनन एवासमर्था तादृशार्थान्तर- स्याननुभवस्ताहवार्थान्तराभावश्चास्मरणहेतुर्भवत्येव । विषयाननुभव आश्रया- भावे चानुभूतिः यस्य संस्कारं क जनयेत् । किं च 'न किंचिदवेदिषम्' इत्या- कारको ज्ञानप्रत्यवमाभावः सौप्तिकानुभवाभावसाधकत्वेनाभिप्रेत उत 'न किंचि- दवेदिषम्' इत्याकारको ज्ञानाभावप्रत्यवमर्शस्तत्साधकत्वेनाभिप्रेतः । आधे 'प्रबोधसमयेऽनुसंधानं नास्ति' ( श्रीमा० पृ० ३६ प० १७) इत्युक्तमेव पुन- स्यात् । तथा च न केवलमिति ग्रन्यासंगतिः । द्वितीये ज्ञानाभावस्य प्रत्यव- मर्शश्चेत्सुपुप्तौ ज्ञानाभाकोऽनुभूक्त एव । प्रत्यवमर्शो हि स्मरणम् । तच्चानुभूत- स्यैव । ज्ञानाभावः सुषुप्तावनुभूतथेत्सुषुप्तावनुभवः सिध्यतीति प्रत्युत तवैव बाधकम् । सोऽयं घट्टकुटीप्रभातन्यायः। निर्विपयानुभूतेरुत्पत्त्यावादन्येऽपि विकारा न भवन्ति। विकारान्तराणामुत्प- त्तिव्यासत्वेनोत्पत्त्यभावेऽसंभवात्। यत्तु 'प्रागभावे अनुभूतनित्यत्वम् व्यभिचारात्' (श्रीपा० पृ० ३७ प० १६) इत्युक्तं तन्न । प्रागभावविनाशस्य विकारत्वाभा- वात् । अवस्थान्तरापत्तिर्हि विकारः । न चाभावस्यावस्थान्तरं संभवति । किं च .

·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। सत्कार्यवादे कार्यस्योत्पत्तेः प्रागपि कारणरूपेण सत्त्वात्मागभाव एव दुर्वचः । कुतस्तत्र व्यभिचारः । सत्कार्यवादश्च रामानुजीयैरपि स्वीकृत एव । यत्तु भावरूपा मायावाद्यभिमताऽविद्याऽनुत्पन्नैव विविधविकारास्पदं तत्त्वज्ञा- नोदयादन्तवती चेति तस्यामनैकान्त्यम् । ( श्रीभा० पृ० ३७ ५० १८) इत्युक्तं तदसंगतम् । तथा हि सामान्यानुभूतिरूपं ब्रह्म निर्विशेषम् । तच्छक्तिरविद्यापदवाच्या । सा च न ततो भिन्ना । भेदस्य विशेपमूलकत्वात् । अत एव ब्रह्मरूपा सा शक्तिनित्यैव । तादृशशक्तिपरिणामस्त्वव्यक्तादिः। स च कर्ममूलकः । तादृशशक्तिपरिणामस्य कर्मणश्च मिथः कार्यकारणभावेऽपि नान्योन्याश्रयदोष आपादनीयः । तयोयोरपि वीजाङ्कुरन्यायेन प्रवाहानादि- त्वात् । बीजाङ्गुरयोर्द्वयोरुत्पत्तौ सत्यामप्युत्पत्तौ प्राथन्यं कस्यति नावधार्यते । अतोऽगत्या प्रवाहानादित्वं स्वीकार्यम् । प्रवाहानादित्वं च नोत्पत्त्यभावः । किंतूत्पत्तिकालानवधारणम् । उत्पत्तिकालानवधारणं च विविधम् । कचित्का- लसत्त्वेऽपि तदज्ञानात् । कचिच्च कालाभावादेव तदज्ञानात् । आद्यं बीजाङ्कुर- विषये । अव्यक्तादियों ब्रह्मशक्तिपरिणामस्तद्विषये द्वितीयम् । अव्यक्तमहदहं- कारोत्पत्त्यनन्तरमेव दिकालादिविशेषवस्तूत्पत्तेः । मोक्षावस्थायामपि नित्या ब्रह्मरूपा शक्तिरस्त्येव । अध्यक्तादिस्तत्परिणामो विनश्यति । मोक्षावस्थायर्या योऽविद्यानाश उच्यते तत्राविद्यापदेनाव्यक्तादिः शक्तिपरिणामो गृह्यते । तत्त्व- ज्ञानेन जायमानोऽव्यक्तादिपरिणामविनाशश्च तादृशपरिणामामानरूपः । अभानं च कचिद्वस्तुन एषासत्वात् कचिद्वस्तुसत्त्वेऽपि तदभानात् । कचिच्च वस्तुभानेऽपि मिथ्यात्वेन भानात् । भानमपि मिथ्यात्वेन जायमानमभानमेव । आद्यं यथा रज्जुयाथात्म्यज्ञानोत्तरं सर्पस्याभानम् । द्वितीयं यथा सुषुप्तौ घटादेरभानम् । तृतीयं यथाऽऽदशैं स्दमुखभानम् । अव्यक्तादेब्रह्मशक्तिपरिणामस्यामानं च जीवन्मुक्तावादशैं स्वमुखभानवदेव । विदेहमुक्तौ तु सुषुप्तौ घटादेरभानवत् । इत्थं सिद्धान्तस्थितौ सत्यां ' यदनुत्पन्नं तदविनाशि' इति व्याप्तेरविद्यायां व्यभि- चारापादनं सत्राविद्यापदेन ब्रह्मशक्तिरभिमेयत उत तत्परिणामोऽव्यक्तादिरभि- प्रेयते । आये सा नान्तवती । अन्त्ये सा नानुत्पना । ततः कथमत्र व्यभिचारः पदमादधीत । यत्तु ' यदप्यनुभूतिरजत्वात्स्वस्मिन्विभागं न सहत इति तदपि नोपपद्यते । अजस्यैवात्मनो देहेन्द्रियादिभ्यो विभक्तत्वात् । अनादित्वेन चाभ्युपगताया अविद्याया आत्मनो व्यतिरेकस्यावश्याश्रयणीयत्वात् । (श्रीभा० पृ० ३८ ५०.

·८६ अद्वैतामोदे- , - , १ ) इत्युक्तं तत्सर्वं दत्तोत्तरम् ( पृ० ८२) । यश्च ‘स्वसत्तयैव स्वाश्रयं प्रति कस्यचिद्विषयस्य प्रकाशनं हि संवेदनम् । स्वयंप्रकाशता तु स्वसत्तयैव स्वाश्रयाय प्रकाशमानता । प्रकाशश्च चिदचिदशेषपदार्थसाधारणं व्यवहारानुगुण्यम् । सर्वकालवर्तमानत्वं हि नित्यत्वम् । एकत्वमेकसंख्यावच्छेद (श्रीभा० पृ० ३८ प० १२) इतिग्रन्थेन संवेदनस्य, स्वयंप्रकाशतायाः प्रकाशस्य, नित्यत्वस्य, एकत्वस्य च स्वरूपभेद उक्तः स विशेषावस्थायां न तु तन्मूलभूतसामान्यस्वरूपे । न हि घटशरावोदश्चनादिभेदो मृदवस्थायां दर्श- यितुं शक्यते । यत्तु संविदि तु स्वरूपातिरेकेण जडत्वादिप्रत्यनीकत्वमित्यभावरूपो भावरूपो वा धर्मो नाभ्युपेतश्चेत्तनिषेधोक्त्या किमपि नोक्तं भवेत् ' ( श्रीभा० पृ० ३८ ५० १८) इत्युक्तं तच्चिन्त्यम् । अभावस्य धर्मरूपत्वाभावात् । धर्मो हि धर्म्यपेक्षया सूक्ष्म धर्मिणः सामान्यावस्थं संविदो निर्विशेपत्वम् रूपम् । अत एवाकाशादिविशेषापेक्षया सूक्ष्मे- भ्यस्तत्सामान्यावस्थेभ्यः शब्दतन्मात्रादिभ्यः सकाशादाकाशादिविशेषाणामुत्पत्तिरुक्ता सांख्यशास्त्रे । इतरैः प्रायस्तथाङ्गी- कृता च । तथा च कथमभावरूपो धर्म इत्युच्यते । किंच ' संविदि जडत्वादयो ज्ञेयधर्मा न सन्ति । इति वाक्येन न भावरूपः कश्चन धर्मों विधीयते नाप्य- भावरूपः । किंतु जडत्वादयो धर्माः केवलं निषिध्यन्त इत्येष एव तद्वाक्यार्थः । ' घटो नास्ति घटाभावोऽस्ति । अनयोर्वाक्ययोरर्थभेदः प्रसिद्ध एव । पदार्थसं- सर्गो हि वाक्यार्थः । घटो नास्तीत्या घटस्यास्त्वर्थेऽन्वयः। तस्य च नबर्थेन संबन्धः। घटाभावोऽस्तीत्यत्र तु घटस्याभावेऽन्वयः। तस्य चास्त्यर्थे । एवं संसर्गभेदे वाच्यवृत्त्यां वाक्यार्थभेदोऽवर्जनीय एव । लक्षणा तु बाधसत्त्व एवेति न लक्षणयाप्यत्र वाक्यार्थैक्यं शङ्कनीयम् । अत एव ' त्वं नासि ' ' त्वदभा- वोऽस्ति ' इत्यत्र पुरुषव्यवस्था, 'घटा न सन्ति घटाभावोऽस्ति । इत्यत्र वचन- व्यवस्था च संगच्छते । अत एव च विधिवाक्यान्निषेधवाक्यं पार्थक्येन गणयन्ति वाक्यार्थविदः । किं चासमस्तनः क्रियान्वय एव साधुत्वमिति वैयाकरणानां निकाये प्रसिद्धम् । तथा चाहुः- संबोधनान्तं, कृत्वोर्थाः, कारक, प्रथमो वतिः । 'धातुसंबन्धाधिकारनिष्पन्नमसमस्तनम् ॥ तथा यस्य च भावेन षष्ठो चेत्युदितं द्वयम् । साधुत्वमष्टकस्यास्य क्रिययैवावधार्यताम् । (वै० भू० का० १६-१७) इति । - - ·८७ विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। तथा च कथं घटो नास्तीत्यत्र घटाभावप्रतीतिः । एतेन 'न वेद्यं वित्तिधर्मः स्यादिति यत्प्रागुदीरितम् । तेनापि साधितं किंचित्संविदोऽस्ति न वा त्वया । अस्ति चेत्पक्षपातः स्यान्नचेत्ते विफल: श्रमः' ॥ (सं०सि०पृ०९७) इति सिद्धित्रयोक्तमपास्तम् । यत्तु ' संवित्सिध्यति वा न वा । सिध्यति चेत्सधर्मता स्यान्नो चेत्तुच्छता गगनकुसुमादिवत् । सिद्धिरेव संविदिति चेत्कस्य के प्रतीति वक्तव्यम् । यदि न कस्यचित् कंचित्पति सा तर्हि न सिद्धिः' (श्रीभा० पृ० ३९ प० १) इत्युक्तं तत्रोच्यते-या च सिद्धिः कस्यचित्कंचित्प्रत्येव वक्तुं शक्यते स व्यवहारानुगुणः सिद्धिविशेषः । यच्च सर्वेषां सिद्धिविशेषाणां मूलभूतं प्राणप्रदं च सिद्धिसामान्य सैव संवित् । न तस्या आश्रयापेक्षा । नापि निरूपकापेक्षा । सामान्या संविदे- वात्मा । न त्वात्मधर्मः संवित् । आधाराधेयभावस्यापि विशेपावस्थायामेव सत्त्वेन सामान्यावस्थायां धर्मधर्मिभावस्य वक्तुमशक्यत्वात् । विशेषाणां च सामान्यपूर्वकत्वनियप्रेनोक्तसामान्यरूपमवश्याश्रयितव्यमनपलपनीयमेवेति प्रा- गुक्तं ( पृ० ६९) न विस्मर्तव्यम् । एवं च 'अनुभूतिरिति स्वाश्रयं प्रति' (श्रीमा०.पृ० ३९ ९० ९) इत्यादिना ग्रन्थेनानुभूतेरात्मधर्मत्वादि यदुक्तं तत्सर्वं विशेषावस्थायामस्तु नाम न तु सामान्यावस्थायामिति बोध्यम् ॥११॥ संविसामान्यमेवात्मा नाहमर्थः स ईरितः । अहंभावः कल्पितः स्यान्मोक्षेऽहंधीः सुखं च न.॥ १२॥ यत्तु 'संविनाम काचिनिराश्रया निर्विषया वाऽत्यन्तानुपलब्धेर्न संभवति' (श्रीमा० पृ० ४० ए० ४) इत्युक्तं तन्न । प्रागुक्त ( पृ० ८२ )- रीत्या निर्विषयाया निराश्रयायाः सामान्यानुभूतेरवश्यं स्वीकार्यत्वात् । किं च केयं सामान्यानुभूत्यभावसाधिकाऽनुपलब्धिः । प्रत्यक्षज्ञानाभावश्चेत्परशरीर- गतानां जीवानामप्रत्यक्षत्वेनासत्त्वापत्तिः । अथ नेयमत्यन्तानुपलब्धिः । शरीर- चेष्टयाऽनुमानेन तत्र जीवोपलब्धेरिति चेदत्रापि विशेषाणां सामान्यपूर्वकत्वनि- यमेनानुमानप्रमाणं कुतस्ते बुद्धयारूढं न भवनि । या च निर्विषया निराश्रया- नुभूतिः सैव सर्वेषु लोकेष्वहं जानामीत्यादिप्रत्ययेष्वनुवर्तते । ज्ञानसामान्यमनु- वर्तते । आश्रयविशेषो विषयविशेषश्च कल्पित एव । आत्मनो ज्ञानस्वरूपस्वम् तथा च ज्ञानाश्रयत्वेन भातोऽहमर्थोऽपि कल्पित एवेति न स आत्मा । किं तु निराश्रयो निर्वि- ·अद्वैतामोदे- पयश्चिद्रूप एवात्मा । अतति व्यामोतीत्यात्मा । सामान्यं हि विशेषान् व्यामोति। यथा घटशरावादीन्मृत्तिका व्यानोति । अतः सर्वापेक्षया यत्सामान्यं तदेव परमार्थत आत्मस्वरूपम् । अथ को विशेषः किं च सामान्यमिति चेदुच्यते- परमाणवः सामान्यम् । घणुकादयो विशेषाः । रूपरसादयो गुणाः सामान्यम् । गुणी विशेषः । एवमितरत्रापि धर्माः सामान्यं धर्मी विशेषः । सूक्ष्मं सामान्य स्थूलं विशेषः । आन्तरोऽर्थः सामान्य बाह्योऽर्थो विशेषः । निराकारं ज्ञानमात्रं सामान्यम् । कल्पितेनाकारेण युक्तं साकारं ज्ञानं विशेषः । अर्थेनैव विशेषो हि निराकारतया धियाम्' इत्युक्तेः। तथा च सर्वापेक्षया यत्सामान्यं स एवात्मा। तथाहि-मृद्विकारा घटश- रावादयो विशेपाः। मृत्तिका सामान्यमिति हि प्रसिद्धमेव । एवं मृदादिषु परमाणवः सामान्यम् । सूक्ष्मत्वात् । परमाणुष्वपि पृथिवीपरमाण्यपेक्षया जलपरमाणवः सामान्यम् । सूक्ष्मतरत्वात् । महाभूतेषु चात्यन्तसूक्ष्मत्वादाकाशं सामान्यम् । आकाशादिमहाभूतापेक्षया तद्गुणाः शब्दस्पर्शादयः सामान्यम् । शब्दतन्मात्रादी- नामाकाशाद्यपेक्षयापि सूक्ष्मत्वात् । एवं सकलधर्म्यपेक्षया तद्धर्माः सामान्यम् । तेष्वपि पञ्चमहाभूतेषु तद्धर्मेषु च बाह्यार्थापेक्षयाऽऽन्तरार्थाः सामान्यम् । आन्त- राश्च बुद्धौ कल्पिता इति ज्ञानविशेषा एव ते । तदपेक्षया यज्ज्ञानसामान्य यदीशं तादृशमिति वक्तुं न शक्यते स आत्मा । यत्र धर्मधर्मिभावोऽपि नैव भासते । अत एव निर्विशेषचिन्मात्र आत्मेत्युक्तम् । स एव च सर्वान्बौद्धा- न्धर्मान् , तद्वारा धर्मिणः, आन्तरद्वारा च बाह्यार्थान् , तेप्यपि सूक्ष्मद्वारा स्थूलान् , तत्रापि च मृत्तिकादिद्वारा घटादींश्च सर्वान् व्यामोति । सामान्यस्य च विशेप- कारणत्वेनात्मनः सर्वकारणत्वात् ' जन्माद्यस्य यतः' (ब्र० सू० १ । १ । २) इति तल्लक्षणं सिद्धम् । बाह्यार्थस्य चान्तरार्थमूलकत्वात्कार्ये च कारणसजाती- यत्वकल्पनस्यैवौचित्यात्कारणीभूतस्यान्तरार्थस्येव वाह्यार्थस्य सकलजगतः क- ल्पितत्वमेव युक्तमित्यपरमार्थत्वं च सिद्धम् । एवं च ज्ञानसामान्यमात्मति स्थितम् । आश्रयोपाधिका विषयोपाधिकाश्च ये ज्ञानविशेषास्ते-सर्वे कल्पिता एवेत्याश्रयो विषयश्च युष्मदर्थ एव । धीविशेषसिद्धो युष्मदर्थ इत्येव वस्तुतो युष्मदर्थस्य लक्षणम् । नायं युष्मदर्थो व्यावहारिकयुष्मदर्थवदस्मदर्थसा- पेक्षः । तदाग्रहे तु विशेषावस्थोन्मुखं धीसामान्यमेवास्मदर्थ इत्युच्यताम् । व्याव- हारिकोऽस्मदर्थस्त्वहंप्रत्ययसिद्धो युप्मदर्थश्च युप्मत्प्रत्ययसिद्ध इत्यत्र न विवादः । किंतु व्यावहारिकस्यास्मदर्थस्यापि ‘धीविशेषसिद्धो युष्मदर्थः । इत्येवं युष्म- .

·, विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। ८९ दर्थलक्षणाक्रान्तत्वमस्त्येवेति । अहं जानामीति सिध्यन्नहमर्थश्चिन्मात्रातिरेकी युष्मदर्थ एव' इति मायावाद्युक्तिर्निधैिव । एतेन ' अहं जानामीति सिद्धो ज्ञाता युष्मदर्य इति वचनं जननी मे वन्ध्येतिव- अहमर्थो नात्मा व्याहतार्थम् । ( श्रीभा० पृ०४१५०८) इत्यपा- स्तम् । उक्ताभिप्रायाज्ञानात् । व्यावहारिकस्य चाई जानामीति धीविशेषसिद्धस्याहमर्थस्य न वस्तुत आत्मत्वम् । तस्य स्ववि- शेषव्यापित्वेऽपि स्वसामान्याव्यापित्वेन सर्वव्यापित्वाभावात्। अत एव तस्य न प्रत्यक्त्वम् । प्रति अञ्चतीति प्रत्यक् सर्वव्यापीत्यर्थः । प्रत्यक्शब्दश्चात्मशब्द- पर्याय एव। स्थावरजङ्गमेषु सकलवस्तुष्वात्मव्याप्तेः सत्त्वेऽपि ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु शरीरेषु चित्प्रतिबिम्वभूतजीवरूपेण व्याप्तिरनुभवपथमारोहतीत्यतो लोके जीवः प्रत्यक्शब्देनात्मशब्देन च व्यवह्रियते । स च जीवो ज्ञानव्यञ्जकाहंकारसांनिध्या- स्वयमात्मानमहंभावापन्न मत्वा ज्ञातारं मन्यते । तेलाहं जानामीति धर्मधर्मितया जायमाना व्यावहारिकी धीविशेषरूपा प्रत्यक्षप्रतीतिर्न विरुध्यते । एवं च ' अहमर्थो न चैवात्मा प्रत्यक्त्वं चापि तस्य न' इति सिद्धम् । अव्यक्तपरिणामविशेषस्याहंकारस्याहंकारत्वमप्यत एवोपपद्यते । यतोऽय- महंकारः स्वसांनिध्याद्वस्तुतोऽहंभावानापन्नमपि अहंकारस्वरूपम् जीवमहंभावापन्नं भासयति । अहंकारशब्दस्य ह्यभूततद्भावेऽर्थे च्चिप्रत्ययमुत्पाद्य व्युत्पत्तिर्भवतापि प्रदर्शितैव ( श्रीमा० पृ० ५३ प० ११) । अहंकारो हि महत्तत्त्वस्य साक्षात्प- रिणामः । महत्तत्वं हि बुद्धिरूपम् । अहंतेदंते च बुद्धिविशेषौ । अतः स्वभावत एवायमहंभावापन्नोऽहंकारः स्वसांनिध्याद्वस्तुतोऽहंभावानापन्नमपि जीवमहंभावा- पन्नं करोतीति युक्तम् । अथ ' वस्तुतोऽहंभावापन्नो जीवः । वस्तुतोऽहंभावाना- पन्नश्च देहादिः। अव्यक्तपरिणामविशेषश्चाहंकारो देहादिकमहंभावापन्नजीवसांनि- ध्यादहंभावापन्नं करोति' इति चेदव्यक्तपरिणामविशेषस्याहंकारस्याहंभावोऽ. स्ति वा नवा । नास्ति चेत्सोऽव्यक्तपरिणामविशेषः कथं स्वस्मिन्नसन्तमहंभावं जीवनिष्ठं देहादौ प्रदर्शयेत् । न हि हरिद्रा स्वस्मिन्नसन्तं रक्तिमानं जपाकुसुमस्थं जपाकुसुमसंनिहितेऽपि स्फटिके प्रदर्शयितुं प्रभवति । अस्तिचेत्सोऽहंभावः स्वाभा- विको नैमित्तिको वा । आये तेनैव जीवे देहादौ चाहंभावोपपत्तौ किमतिरिक्तेन जीवनिष्ठेनाहंभावेन । जीवेऽव्यक्तपरिणामविशेषाहंकारे चेत्युभयत्रापि स्वाभावि- काहंभावकल्पने गौरवम् । किं च तथासति देहादौ सांनिध्यादिनिमित्तवशादृश्य:

·९० अद्वैतामोदे- मानोऽहंभावो वस्तुतोऽव्यक्तपरिणामविशेषनिष्ठ एव न जीवनिष्ठ इत्यत्र नियाम- काभावः । तथात्वे तु जीवोऽप्यहंकारपदवाच्यः स्यात् । तच्च तवाप्यनिष्टम् । इष्टत्वे तु मोक्षेऽहंकारविलयस्य त्वत्संमतत्वेन जीवविलयापत्तेः । नैमित्तिकश्चेत्सोऽहंभावो जीवसांनिध्यादिति वक्तव्यम् । तादृशनैमित्तिकाहंभावविशिष्टोऽव्यक्तपरिणामवि- शेषो यदेहादावहंभावं प्रदर्शयति तत्किं वास्तविकाहंभावाश्रयजीवसांनिध्ये तदसां- निध्ये वा।आये जीवनिष्ठ एव देहादावहंभावः प्रदृश्येत किं मध्ये गडुभूतेनाव्यक्त परिणामविशेषेण । अन्त्ये स्वस्मिन्नेवाविद्यमानमहंभावं कथं देहादौ प्रत्याययितुं प्रभवेत् । अहंकारपदवाच्यत्वानुपपत्तिश्च । किं च जीवासांनिध्येऽहंकारस्यापि न स्थितिः। प्रेतीभूते देहेऽहंकारादर्शनात् । किं चास्मिन्नपि पक्षे जीवोऽहंकारपदवाच्यः स्यादिति प्रागुक्तदोषस्तदवस्थ एव । किंच जीवनिष्ठोऽहंभावः कस्मिंश्चिदेवाव्यक्तप- रिणामविशेषे प्रतीयते न सर्वेष्वित्यत्र नियामकाभावः। तस्मादिदंभाववदहंभावोऽपि बुद्धयैव कल्पित इति वस्तुतोऽव्यक्तपरिणामविशेषनिष्ठ एव सोऽङ्गीकर्तव्यः । तादृशाहंभावाश्रयोऽव्यक्तपरिणामविशेष एवाहंकारः। स एव च देहादाविव जीवेऽप्यहंभावं प्रदर्शयति । युक्तं चैतत् । महत्तत्वं ह्यव्यक्तपरिणामः । महत्तत्त्वं च बुद्धिः । अहंतेदंते च बुद्धिविशेषभूते इति न जीवात्मनि वास्तविकाहं- भावो युक्तः। मोक्षावस्थायां चाहं जानामीत्यपि प्रतीतिर्न भवत्येव । तादृशप्रतीतेः प्रतीतिविशेषत्वेन कल्पितत्वात् । किं चाहं मोक्षे नाहंभावः जानामीति प्रतीतिधर्मधर्मभावसापेक्षा । मोक्षे तु धर्मधर्मिभावोऽपि नास्त्येव । यतो धर्मधर्मभावे स्वगतो भेदो भासते । भेदस्य च भयजनकत्वव्याप्यत्वनियमः प्रसिद्ध एव । भयं च तारतम्येन कचिन्महत्कचिन्मध्यमं वचिन्न्यूनं क्वचिन्न्यूनतरं कचिदुद्भूतं क्वचि- दनुद्भूतमित्यन्यत् । परंतु भेदस्थले भयलेशोऽपि नास्तीति दुर्वचम् । यतः पुत्रा- दपि भयं दृश्यते । स्वशरीरस्थादपि दन्तनखादेः सकाशाद्भयमनुभूयते । स्वश- ब्दादपि च भयं दृश्यते । यथा ' तत्राभिनिविष्टस्य मम मुखात्के शब्दा निर्ग- च्छन्तीति न जाने । अतस्तत्र गमनमेव न युक्तम्' इति हि लोके प्रतीतिः। 'द्विती- यादै भयं भवति' इत्युक्तिश्चात एव संगच्छते । मोक्षावस्थायां तु 'अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि ' (बृ. ४ । २ । ४ ) इति श्रुतिर्भयगन्धोऽपि नास्तीति दर्शयति । तस्मात्तत्र धर्मधर्मिभावो वक्तुमशक्यः । अत एव तत्र ज्ञातृज्ञेयभावो विषयविष- यिभावश्च न । नन्वेवं तत्र सुखानुभवोऽपि न स्यात् । तत्प्रतीतौ ह्यनुभूत्यनुभ- -बित्रोधर्मधर्मिभावः, सुखानुभक्त्रिो यज्ञातृभावः, सुखानुभूत्योविषयविषयिभावश्च .

·, विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। विद्यत इति चेत्सत्यमेतत् । किं तर्हि तत्र सुखलेशोऽपि नास्ति । को ब्रूतेऽस्तीति । मोक्षावस्थाया निरतिशयोत्कर्षे किं निमित्तमिति चेदुःखात्यन्ताभाव इति गृहाण । तत्र सुखोक्तिस्तु 'भारापगमे सुखी संवृत्तोऽहमितिवदुःखाभावे सुखमुपचर्यते' इत्यभिप्रायेण बोध्या । मोक्षार्थ प्रवृत्तिस्तु दुःखनिवृत्त्यर्थैव । एतेन निरस्ताखिलदुःखोऽहमनन्तानन्दभाक् स्वराट् । भवेयमिति मोक्षार्थी श्रवणादौ प्रवर्तते ॥ इत्यपास्तम् । मुमुक्षोनियमेन तादृक्संकल्पस्यादर्शनात् । कचित्तथा संकल्पो दृश्यत इत्याग्रहे तु दुःखात्यन्ताभावस्यौपचारिकसुखत्वेन तत्रानन्तानन्दभ्रान्त्या स योजनीयः। नन्देवमपि प्रागुक्तरीत्या मोक्षेऽहमर्थानुवृत्त्यभावेन — अहमनन्तानन्दभा- ग्भवेयम् ' इति संकल्पः कथमुपपद्यत इति चेद्भ्रान्तोऽसि । ईदृशसंकल्पापपाद- नाय संकल्पकालेऽहंत्वेन प्रतीतस्य वस्तुनो मोक्षकाले सत्त्वमेव केवलमपेक्ष्यते न तु मोक्षकालेऽहंत्वेन प्रतीत्यपेक्षा । प्रतीतेरेव नापेक्षा किमुताईत्वेन । तथा च संकल्पकाले प्रतीतस्याहमर्थस्य मोक्षावस्थायामनुवृत्त्यभावेऽपि न क्षतिः । अहमनन्तानन्दभाग्भवेयम् । इत्येव संकल्पः । न तु तदानीमहं तथाविध- मात्मानमनन्तानन्दभाक्त्वेनानुसंदध्याम् । इति । लोकेऽपि निद्रातः प्राक् ' अहं निद्रासुखमनुभवेयम् । इति क्वचित्संकल्पो दृश्यते । परं तु तत्रापि सुषुप्तिकाले ' अहमिदानी सुखमनुभवामि । इत्यनुसंधानं न दृश्यते । एवं च मोक्षे नाहम- नुवृत्तिः । प्रागुक्तरीत्या मोक्षे भेदस्य कथमप्यभावेन धर्मधर्मिभावस्य वक्तुम- शक्यतयाऽहमर्थानुवृत्तेदुरुपपादत्वाच्च । तथा च दुःखात्यन्ताभावायैव मोक्षे प्रवृत्तिरिति सिद्धम् । लोकेऽपि पञ्जरस्थाः शुकादयो योग्यकाले स्वान्नं भक्षयन्तोऽपि वने कस्मि- न्नपि काले किमपि फलं प्राप्स्यतीति संभावना- मोक्षशब्दार्थः मात्रेण पञ्जरान्मोक्षमिच्छन्ति तत्र वन्धदुःखनिवृ- त्यर्थमेव प्रयत्नो दृश्यते । ईदृशी च मोक्षावस्था मुच्ल मोक्षण इति धात्वर्थानुगुणैव । मोक्षो हि मुक्तिः । सा च कस्मादप्यपसर- णरूपा । न तु तत्र कस्यचिदन्यस्य प्राप्तिः । किं च वन्धमोक्षयोः परस्परपति- द्वन्द्रिभूतत्वेन तादृश एव मोक्षपदार्थो वक्तव्यो यो बन्धप्रतिद्वन्द्विभूतः । बन्धश्च दुःखनियत इति दुःखविरोधिभूतदुःखात्यन्ताभावनियतो मोक्षः । न हि सुखं दुःखविरोधि । सुखदुःखयोः सामानाधिकरण्यदर्शनात् । अत एव वैशेषिकैः , ·९२ अद्वैतामोदे- सुखदुःखयो योरपि गुणत्वेन पृथनिर्देशः कृतः । अन्यथा तमसस्तेजोऽभाव- रूपत्वमिव सुखस्य दुःखाभावरूपत्वं दुःखस्य वा सुखाभावरूपत्वं तैः कल्पित स्यात् । दुःखात्यन्ताभावश्च लेशतोऽपि दुःखसत्त्वे न संभवतीति स एव दुःख- विरोधी । तस्मादर्थस्वाभाव्यादपि दुःखात्यन्ताभावो मोक्षः सिध्यति । दुःख- निवृत्तिश्चानुकूलपतिकूलान्वयविरहे स्वरूपेणावस्थितिः । रामानुजैरपि तथैव व्याख्यातम् ( श्रीभा० पृ० १२९ ५० ५)। अनुकूलप्रतिकूलान्वयविरह- श्वानुकूलस्य प्रतिकूलस्य च स्वाद्वितीयस्य वस्तुन एवाभावेन वा, तादृशवस्तुनः सत्त्वेऽपि तत्संवन्धाभावेन वा, संवन्धसत्त्वेऽपि संबन्धप्रतिभासाभावेन वा भवति । तत्र द्वैतिनां मते मोक्षे द्वितीयस्य वस्तुनोऽभावो दुरुपपादः । तत्र 'द्वितीयादै भयं भवति' इति न्यायेन भयसंभावनायामपि मोक्षे भयात्यन्ताभावः 'अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि' (बृ० ४ । २।४) इतिश्रुत्येकशरणतया श्रद्धाजाड्येन कल्पनीयः स्यात् । अद्वैतिनां तु मते श्रुतिप्रतिपादितो मोक्षे भयात्यन्ताभावो युक्त्यैवोपपा- दितो भवति । द्वितीयाभावेन भयसंभावनाया अप्यसत्त्वात् । तथा च द्वितीय- वस्तुनोऽभावस्याभयं वै जनक प्राप्तोऽसीतिश्रुत्यनुगुणतया कथं मोक्षे सुखाति- शयकल्पना युज्येत । सुखस्य द्वितीयसापेक्षत्वात् । किं च मोक्ष उत्कर्षातिशयो यथा दुःखात्यन्ताभावेन वक्तुं शक्यते न तथा सुखातिशयेनापि । यतोऽल्पेनापि दुःखेन महदपि सुखमभिभूयत इति प्रसिद्धं लोके । तथौपचारिकेणापि दुःखेन सुखाभिभव इतिहासादिषु प्रसिद्धः। औपचारिकं दुःखं च सुखाभावरूपम् । तादृशेनौपचारिकेणाप्यनपत्यताजन्मना दुःखेन दशरथः श्रीरामचन्द्रोत्पत्तेः प्राक् सर्वमपि राज्यादिवैभवं व्यर्थ भावितवान् । अौपचारिकमपि स्वल्पमपि च दुःखं यत्र नास्ति स एव सुखातिशय इति चेदेवं तर्हि सुखातिशयनिरूपणस्य दुःखात्यन्ताभावनिरूपणाधीनतयोभयसंमतेन दुःखात्यन्ताभावेनैवोपपत्तौ किं तत्रातिरिक्तसुखातिशयकल्पनया । तदेवं मोक्षावस्थायां द्वैतगन्धस्यापि वक्तुम- शक्यतया तत्राहमर्थानुवृत्तिर्दुर्घटा । अहमर्थप्रतीतेर्भेदमूलकधर्मधर्मिभावसापेक्ष- त्वात् । मोक्षे प्रवृत्तिस्तु न सुखार्था किं तु दुःखनिवृत्त्यर्थेवेत्युपपादितमेव । यथा पादे कण्टकेन विद्धस्य तनिःसारणे प्रवृत्तिस्तद्वत् । इयांस्तु विशेप:-कण्ट- कनिःसारणोत्तरं दुःखनिवृत्तिः प्रतीयते । मोक्षे तु सापि नेति । एतेन दुःख- निवृत्त्यर्थायां प्रवृत्तावपि मोक्षे दुःखनिवृत्तेः प्रतीततया तदानीं ज्ञातृज्ञेयभावोऽस्तीति भेदो दुर्निवार इत्यपास्तम् । किं च न हि दुःखनिवृत्तिरनुकूलेति प्रार्थ्यते । किं तु दुःखं प्रतिकूल मिति तन्निवर्तयितुमिष्यते । 'दुःखस्य प्रतिकूलतया तन्निवृ.

·विशिष्टाद्वैत्तमतानुपपत्तिः। त्तिरिष्टा भवति नानुकूलतया' (श्रीमा० पृ० १२९ प० ४) इत्युक्तवतस्तवा- प्येतत्संमतमेव । एतेन अहमर्थो न चेदात्मा प्रत्यक्त्वं नात्मनो भवेत् (श्रीभा०पृ०४०प०१३) इत्याद्युक्तं स्वकपोलकल्पनाजालमपास्तम् ॥ १२ ॥ यत्तु 'स्वसंबन्धितया ह्यस्याः सत्ताविज्ञप्तितादि च । स्वसंबन्धवियोगे तु ज्ञप्तिरेव न सिध्यति । छेत्तश्छेद्यस्य चाभावे छेदनादेरसिद्धिवत् । ' (श्रीभा० पृ० ४० प०२१) इत्यनेन ग्रन्थेनाश्रयभूताहमर्थापेक्षयैव ज्ञानस्य ज्ञानत्वमस्तित्वं चेत्युक्तं तत्रोच्यते-- संदिदो नाश्रयापेक्षा न ज्ञातृत्वं तथात्मनः। ज्ञानस्वरूप एवात्मा ज्ञात्रन्तःकरणं भवेत् ॥ १३ ॥ व्यावहारिकज्ञानविशेपविषये ज्ञानस्याश्रयापेक्षास्तु नाम । यच्च सर्वज्ञान- मूलभूतमनुभूतिसामान्यं तस्याश्रयापेक्षा सुतरां न संभवति । आश्रयापेक्षया तसिद्धिवेज्ज्ञानसामान्यस्वरूपभङ्गापत्तेरित्यसकृदावेदितम् । किं च व्यवहारेऽपि सृष्टयारम्भोत्तरं शब्दतन्मात्रादिभ्यस्तदाश्रयाणां संविन्निराश्रया महाभूतानामुत्पत्तिः सांख्यैरुक्ता भवतापि स्वीकृता च । तत्र कथमाश्रयानपेक्षया तेषां सिद्धिः । अथ शब्दादयो गुणाः, न तथा ज्ञानम् । ज्ञानं तु छेदनादिवत्क्रियेति चेत्तथासति क्रियाया अनित्यत्वनियमेन ज्ञानस्याप्यनित्यत्वापत्तौ नित्यज्ञानाश्रय ईश्वरः । इति त्वदीय एव सिद्धान्तो विरुद्धः स्यात् । यत्तु 'अतोऽहमर्थो ज्ञातैव प्रत्यगात्मेति निश्चितन् ' (श्रीभा० पृ० ४१ प० २) इत्युक्तं तत्र प्रत्यगात्मपदेन किं जीवात्मा आत्मनो न ज्ञातृत्वम् विवक्षितोऽथवेश्वर उत निर्विशेपचिन्मात्रं ब्रह्म । आये द्वितीये च सिद्धसाधनम् । जीवेश्वरयोरव्य- क्तपरिणामविशेषाहकारसांनिध्येनाहंभावाश्रययोतृित्वस्यास्माभिरप्यङ्गीकारात्। न तृतीयः । त्वया तदनङ्गीकारात् । तस्य निर्विशेषत्वेनाहंभावाश्रयत्वज्ञातृत्वा- देरसंभवाच्च । ज्ञातृत्वादेः कल्पितत्वेन ज्ञातृस्वरूपस्य विनाशित्वान्न ब्रह्म ज्ञातृ- स्वरूपम् । यत्तु 'विज्ञातारमरे केन विजानीयात् ' (बृ० २।४।१४, ४।५। १५) इति श्रुतिर्ब्रह्मणी विज्ञातृत्वमाहेति तत्र विज्ञातृत्वं कल्पितमेव श्रुतितात्प- .

·. अद्वैतामोदे- यविषयीभूर । कल्पितज्ञातृत्वविशिष्टस्यापि ज्ञानं न केनापि साधनेन संभवति किमुत शुद्धस्य ज्ञातृत्वादिरहितस्येति । ज्ञातृत्वस्य सत्यत्वे 'विज्ञानं ब्रह्म ' (बृ० ३।९।२८) इतिश्रुतिविरोधः स्यात् । यत्त 'यथैकमेव तेजोद्रव्यं प्रभाप्रभावद्रूपेणावतिष्ठते.... .. .एवमात्मा चिद्रूप एव चैतन्यगुणः' ( श्रीमा० पृ० ४१ ५० १४ ) इत्युक्तं तत्रोच्यते-एकमेवे- रस्यैवजानीयमिन्यार्थ उतैकत्वसंख्यावच्छि- ज्ञानद्वयासंभवः अमिति । आये तेजस्त्वेनैकजातीयं तेजो यथा दीपस्तत्वमा चेत्युभयरूपं दृश्यते तथा ज्ञानत्वे- नैकजातीयं ज्ञानमात्मा तद्गुणश्चेत्युभयरूपमित्यर्थः स्यात् । तथा सत्युभयोधर्मधर्मि- णोनियोरेकजातीयत्वेन धर्मभूतज्ञानस्येव धर्मिभूतज्ञानस्याप्याश्रयो विषयश्च वक्तव्यः।तिनां मते विषयस्य कथंचिद्वक्तुं शक्यत्वेऽप्याश्रयो दुरुपपाद एव । ज्ञानस्य ह्याश्रय आत्मैव वक्तव्यः । तथा च धर्मिभूतज्ञानमात्मस्वरूपं तदाश्रय- वात्मेत्यात्माश्रयः । आश्रयभूतस्यात्मनो ज्ञानस्वरूपात्मनश्च भेदे तु स आश्रय- भूत आत्मा ज्ञानस्वरूपो वा जडो वा । आये तस्यापि ज्ञानस्य पुनरन्य आश्रय इत्यनवस्था । अन्त्ये स्वमतप्रच्युतिः । गुणभूतज्ञानस्यात्मस्वरूपभूतज्ञानस्य च विजातीयत्वे तु 'एकमेव ' इत्युक्तिविरोधः । किं च भिन्नजातीयत्वाङ्गीकारेण धर्मिभूतस्यात्मस्वरूपभूतज्ञानस्य निराश्रयस्य स्वीकारे निराश्रयनिर्विशेषज्ञान- वादिभिर्मायावादिभिः किमपराद्धम् । किं च 'अनुभूतिरिति स्वाश्रयं प्रति स्वस- द्भावेनैव कस्यचिद्वस्तुनो व्यवहारानुगुण्यापादनस्वभावो ज्ञानावगतिसंविदाद्यपर- नामा सकर्मकोऽनुभवितुरात्मनो धर्मविशेषो घटमहं जानामीममर्थमवगच्छामि घटमहं संवेमीति सर्वेषामात्मसाक्षिकः प्रसिद्धः' (श्रीमा० पृ०३९ १०९) इति ग्रन्थेन यज्ज्ञानस्य साश्रयत्वं साधितं तत्सर्वमत्र धर्मिभूतज्ञानं निराश्रयं स्वीकु- र्वतो विरुद्धं स्यात् । किं च मिथोविलक्षणज्ञानद्वयस्वीकारे तदुभयानुगतैक- प्रवृत्तिनिमित्ताभावाज्ज्ञानशब्दस्य नानार्थत्वापत्तिः । किं च गुणभूतं ज्ञानमा- त्मनः स्वाभाविकं नित्यं न च सर्वथा धर्मिणः सकाशाद्भिन्नम् । तथा च तेनैवा- त्मनो जडत्वाभावे सिद्धे किमर्थं पुनस्त्वयाऽऽत्मस्वरूपथूतं ज्ञानं स्वीकृतम् । 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' (वृ० ३।९।२८) इतिश्रुत्युपपत्तयेऽगत्या स्त्री क्रि- यत इति चेच्छ्रुतिश्चेच्छरणं तर्हि तेनैव सिद्धौ कृतं गुणभूतज्ञानेन । शुक्लो घटो घटे शुक्लो गुण इत्युभयविधव्यवहारो यथैकेनैव घटस्वरूपविशेषभूतेन शुक्लगुणेनोप- पद्यते तद्वत् । किं च यदि गुणभूतज्ञानं धर्मिभूतज्ञानं चेत्यर्थद्वयं ज्ञानशब्दस्य , ·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः । श्रुतेरभिप्रेतं स्यात्तर्हि निःसंशयप्रतिपत्तय उभयत्रक एव ज्ञानशब्दो न प्रयुक्तः स्यात् । तस्माद्धर्मभूतज्ञानं पृथक्, धर्मिभूतज्ञानं च पृथगिति भेदो न श्रुतिसंमतः। अथैकमेवेत्यस्यैकत्वसंख्यावच्छिन्ननित्यर्थश्चेत्तत्र धर्मधर्मिभावः कल्पित इत्या- पतति । ततश्च धर्मधर्मिभावो वास्तविक इति त्वत्सिद्धान्तो विरुद्धः स्यात् । यत्तु ' संविदनुभूतिज्ञानादिशब्दाः संवन्धिशब्दा इति शब्दार्थविदः । न हि लोकवेदयोर्जानात्यादेरकर्मकस्याकर्तृकस्य च प्र- आत्मा ज्ञानस्वरूप एव योगो दृष्टचरः। (श्रीभा० पृ० ४३ ५० ४) इत्युक्तं तत्तुच्छम् । तथा सति स्वरूपभूतज्ञाने ज्ञानशब्दप्रयोगो न स्यात् । रूढया चेन्ममापि तथैव । निर्विशेषानुभूतिरेवात्मेति प्रागुक्तमेव । प्रयोगश्च संविदात्मा, अजडत्वात् । यन्नैवं तन्नैवं यथा घटादि- रिति केवलव्यतिरेकी हेतुः । अजडत्वं चानन्याधीनप्रकाशस्वरूपत्वम् । घटदीपसुखादयश्च न प्रकाशस्वरूपाः । प्रकाशश्च तेषां ज्ञात्रधीनः । ज्ञातापि न प्रकाशस्वरूपः। प्रकाशश्च तस्य कल्पितज्ञानाश्रयत्वमूलकः। अतः सोऽपि नात्मा। किं तु ज्ञानरूप एवात्मा । ज्ञाता तु ज्ञानाश्रयत्वेन कल्पितो ज्ञानव्यञ्जकोऽहं- कार एव । एतेन 'स्वसत्ताप्रयुक्तप्रकाशत्वमिति चेत्तथासति दीपादिष्वनैका- न्त्यम् । (श्रीभा० पृ० ४३ प० ८) इत्यादिग्रन्थेनाजडत्वस्य व्याख्यान्तरं कल्पयित्वा कृतं तत्खण्डनं प्रत्युक्तम् । एवं च जानान्यहमित्येवमात्मविपयिणी प्रतीतिभ्रम एव । देहात्माभिमानवत एव प्रतिभासनाज्ज्ञातृत्वं मिथ्येव । अनुभूतिः परमार्थतो निर्विषया निराश्रया च सती भ्रान्त्या ज्ञातृतयाऽवभासते रजततयेव शुक्तिः । यत्तु ' एतदयुक्तम् । तथासत्यनुभवसामानाधिकरण्ये- नानुभविताऽहमर्थः प्रतीयेतानुभूतिरहमिति । पुरोवस्थितभास्वरद्रव्याद्याकारतया रजतादिरिव । अत्र तु पृथगवभासमानवेयमनुभूतिस्थान्तरमहमर्थं विशिष्टि दण्ड इव देवदत्तम् । तथा ह्यनुभवान्यहमिति प्रतीतिः। तदेवमस्मदर्थमनुभूतिविशिष्टं प्रकाशयन्ननुभवाम्यहमिति प्रत्ययो दण्डमात्रे दण्डी देवदत्त इतिप्रत्ययवद्विशेष- णभूतानुभूतिमात्रावलम्बनः कथमिव प्रतिज्ञायेत ' ( श्रीमा० पृ० ४४ ५० ५) इत्युक्तं तदापाततः । न हि भ्रमकाले 'अनुभूतिरहम् ' इतिप्रतीत्यापादनं युज्यते । भ्रमकालेऽधिष्ठानस्य स्वरूपेण प्रतीत्यभावात् । तथाऽनुभवसामाना- धिकरण्येनानुभविताऽहमर्थः प्रतीयेतेत्यप्ययुक्तम् । अधिष्ठानसामानाधिकरण्ये- नैवारोप्यस्यानुभवविशिष्टाहमर्थस्य प्रतीयमानत्वात् । तथा ह्यनुभवाम्यहमिति प्रतीतावधिष्ठानभूतानुभूतिवैयधिकरण्येनानुभवितुरहमर्थस्य प्रतीतिरिति कथ- , ·, अद्वैतामोदे- मवगतं त्वया । न ह्यनुभवाम्यहमित्यत्राहमर्थविशेपणीभूतो योऽनुभवः स एवाधिष्ठानम् । किंतु सन्मानानुभूतिरेवाधिष्ठानम् । अहमर्थविशेषणीभूतोऽनुभ- वश्वाव्यक्तपरिणामविशेषः प्रातिमासिकान्तर्गत एव । ननु ताहि यथेदं रजतमित्य- त्राधिष्ठानस्येदंत्वेन प्रतीतिस्तथाऽत्राधिष्ठानस्य केन रूपेण प्रतीतिरिति चेत्सद्रूपे- णेति गृहाण । अन्ततोऽस्तितायाः सर्वत्र सत्त्वात् । सतश्च सामानाधिकरण्येनैव प्रतीतिः । किं चाधिष्ठानस्याहमर्थविशेषणीभूतज्ञानत्वेन प्रतीतिरिति सुतरां वक्तुमशक्यम् । अधिष्ठानस्य निर्विशेषसन्मात्ररूपत्वेन तस्येतरविशेषणीभवना- नहत्वात् । एतेन 'आत्मतयाऽभिमताया अनुभूतेरापि मिथ्यात्वं स्यात् । देहात्मा- भिमानवत एव प्रतीतेः । ( श्रीभा० पृ० ४४ प० १४) इत्युक्तमपास्तम् । अहमर्थविशेषणत्वेनाहं जानामीति प्रतीयमानाया अव्यक्तपरिणामविशेषभूताया अनुभूतेर्मिथ्यात्वस्येष्टत्वात् । न हीयमधिष्ठानभूताऽनुभूतिः। तस्याः स्वमात्ररूपेण ज्ञेयत्वाभावेन प्रतीयमानत्वाभावात् । अत एव सा तत्त्वज्ञानेन बाधिता न भवति । यच्च प्रतीयते तदिदंकारास्पदमहंकारास्पदं वा वस्तु बाधार्ह भवति । न तु प्रती- तिरेव बाध्यते । प्रतीतिरप्यव्यक्तपरिणामविशेषभूता साश्रया सविषया च बाधाहेव । न तु निर्विशेषसन्मात्ररूपा कस्यामप्यवस्थायां बाध्यते । यत्तु 'अन्तःकरणरूपस्याहंकारस्य न ज्ञातृत्वमुपपद्यते । देहस्येवाचेतनत्वप्रक- तिपरिणामित्वदृश्यत्वपराक्त्वपरार्थत्वादियोगादन्तःकरणरूपाहंकारस्य । चेतना- साधारणस्वभावत्वाच ज्ञातृत्वस्य' ( श्रीभा० पृ० ४५ प० २) इत्युक्तं तन्न । लौकिकं घटादिविषयकं ज्ञानं हि मानसी क्रिया मनोवृत्तिविशेषो मनसस्तत्तद्विषयाकारेण परि- णामः । ज्ञातृत्वं च ज्ञानक्रियाश्रयत्वम् । तच्च मनस एव संभवति न त्वात्मनः। एतेन ' अन्तःकरणं न ज्ञातृ, अचेतनत्वादेह- वत्' इत्यनुमानं निरस्तम् । ज्ञानस्य मनःपरिणामविशेषरूपत्वेन मनस्येव तत्संभ- वात् । आत्मा न ज्ञाता, अपरिणामित्वादित्यनुमानेनात्मनो ज्ञातृत्वाभावश्चसिध्यति। न च ज्ञातृत्वं ज्ञानगुणाश्रयत्वम् । क्रियावाचकाद्धातोराश्रये तृप्रत्ययः स्मर्यते व्याकरणे । ज्ञानक्रियैव ज्ञानगुणशब्देनोच्यत इति चेदस्तु नाम । तथापि विका- रभूतस्य मनस एव सा न तु निर्विकारस्यात्मनः। यद्यप्यचेतनत्वप्रकृतिपरिणामि- त्वदृश्यत्वपराक्त्वपरार्थत्वादिभिर्बहुभिर्धर्मनसो घटादिसाम्यं तथापि ज्ञातृत्वेन वैधाङ्गीकारे बाधकाभावः । यथा तैरेव धर्मैः शरीरस्य घटादिसाम्येऽपीन्द्रि- याश्रयत्वेन चेष्टाश्रयत्वेन च वैधयं तद्वत् । ईदृशी मनोवृत्तिरूपा ज्ञानक्रिया च अहंकारस्य ज्ञातृत्वम् ·विशिष्टाद्वैतमत्तानुपपत्तिः। मनसां वस्तुत एवानेकत्वादुपाधिभेदेन भेदाद्वा तत्तन्मनोगता विभिन्नैव । एक- मनोगतापि च कालभेदेन भिन्नैव । तथा चैकज्ञानक्रियाकर्तृभूतस्य मनसोऽपर- ज्ञानक्रियाकर्मत्वमविरुद्धमेव । एतेन ज्ञानकर्मणोविरोधादेव न ! ज्ञातृत्वम् (श्रीभा०पृ०४५ प० ७) इत्यपास्तम् । एकक्रियानिरूपितयोर्हि ज्ञातृत्वज्ञेयत्वयो- विरोधः स्यात् । न तु भिन्नक्रियानिरूपितयोः। अन्यथा भवन्मतेऽप्यात्मनो ज्ञान- कर्मणो विरोधादेव ज्ञातृत्वाभावप्रसङ्गो दुर्वार इति ॥ १३ ।। अनित्यं व्यञ्जयेज्ज्ञानमहंकारो हि लौकिकम् । सुप्तावहंता न तथाप्यात्मनस्तत्र साक्षिता ॥ १४ ॥ सा च ज्ञानक्रियानित्यैव क्रियात्वात् । एतेन 'ज्ञानं चास्यात्मनो नित्यस्य स्वाभाविकधर्मत्वेन नित्यम् । (श्रीमा० पृ० ४५ अहंकारव्यङ्ग्यं ज्ञानमनि. 4० १० ) इत्यपास्तम् । ज्ञानक्रियाया अनित्य- त्वादेव चोत्पनं ज्ञानं विनष्टं ज्ञानमिति व्यवहार उपपद्यते । न च ज्ञानं नित्यमेव । उत्पन्नं विनष्टमिति व्यवहारस्तु ज्ञानदिकास- संकोचमूलको गौणः । कर्मणा च ज्ञानस्य संकोचविकासाविति वाच्यम् । सत्यामुपपत्तौ गौणत्वे प्रमाणाभावात् । किं च संकोचविकासौ छुपचयापचया- वेवेति ज्ञानस्य विकारित्वेनानित्यत्वप्रसङ्गस्तदवस्थ एव । किं चैवं जीवस्या- प्यनित्यत्वप्रसङ्गः । यतो ज्ञानमात्मनः स्वाभाविको गुण इति त्वयैवोक्तम् ( श्रीमा० पृ० ४५ प० ११)। स्वाभाविकगुणस्य खुपचयापचयाचाश्रयोपच- यापचयावन्तरेण नैव संभवतः । कार्येषु भूतेषु गुणोपचये मूर्युपचयदर्शनात् । इदं च मनोवृत्तिविशेषरूपं लौकिकं ज्ञानं प्रातिभासिकान्तर्गतमेव । अस्यैवाभिव्य- जकोऽहंकारः स्वात्मस्थतया तदभिव्यनक्ति । आदर्शादिवत् । अभिव्यञ्जकानां ह्ययं स्वभाव एवं यत्स्वात्मस्थतयाऽभिव्यङ्गन्याभिव्यञ्जनम् । न त्वहंकारोऽनुभू- तिस्वरूपं परमात्मानमभिव्यनक्तीति ब्रूमहे । परमात्मनोऽहंकारव्यङ्गन्यत्वाभा- त्यम् वात् । एतेन 'शान्तङ्गर इवादित्यमहंकारो जडात्मकः । स्वयंज्योतिषमात्मानं व्यनक्त ति न युक्तिमत् । (श्रीभा० पृ० ४६५०१६) इत्यपास्तम् । न च लौकिकमपि मनोवृत्तिविशेषरूपं ज्ञानं प्रकाश- स्वरूपता दधात्येवेति कथमप्रकाशस्वरूपैग जडेनाहंकारेण तव्यञ्ज- नमिति वाच्यम् । यतो नायं नियमः प्रकाशस्वरूपस्याप्रकाशस्वरूपेण नैवाभिव्यञ्जनमिति । अप्रकाशस्वरूपेणापि जलादिना प्रकाशस्वरूपस्य सूर्यस्याभिव्यक्तिदृश्यते । न चेदं लौकिकमपि ज्ञानं सर्वेषां जडानां प्रकाश- ·९८ अद्वैतामोदे- कमस्तीति तस्य स्वप्रकाश्याहंकारेण कथमभिव्यक्तिरिति वाच्यम् । यतोऽ- यमपि न नियमो यत्स्वप्रकाश्येन रवस्य नाभिव्यक्तिरिति । अन्धकारावृतेऽ- पवरके केनचित्सूक्ष्मरन्ध्रेण प्रविष्टानां रविकराणां स्वाभिव्यङ्ग्यकरतलेनाभि- व्यक्तिदर्शनात् । यत्तु ' करतलप्रतिहतगतयो हि रश्मयो बहुलाः स्वयमेव स्फुटत- रमुपलभ्यन्त इति तद्वाहुल्यमात्रहेतुत्वात्करतलस्य नाभिव्यञ्जकत्वम् ' (श्रीभा० पृ०४७१०८) इति तन्न। करतलस्य चिरधारणेऽपि रश्मिवाहुल्याननुभवात्। रश्मयो हि चाक्षुषप्रत्यक्षविषयाः । अतस्तद्धाहुल्यसत्त्वे तस्य बाहुल्यस्य प्रत्यक्षं स्यादेव । उत्तरोत्तरमसह्यता तु सूक्ष्मच्छिद्रद्वारा करतले रश्मीनां प्रवेशाधिक्येन भवति । अस्तु वा बाहुल्यम् । तथापि वाहुल्यसंपादनद्वारैव करतलस्य रश्श्यभिव्यञ्जकत्वमक्षत- मेव । यत्तु 'अस्य संविद्रूपस्यात्मनोऽहंकारनिर्वाभिव्यक्तिः किंरूपा । न तावदु- त्पत्तिः । स्वतःसिद्धतयाऽनन्योत्पाद्यताभ्युपगमात् । नापि तत्प्रकाशनम् । तस्या अनुभवान्तराननुभाव्यत्वात् ' (श्रीभा०पृ०४७५०११) इत्युक्तं तन्न । संविद्रूप- स्यात्मनोऽभिव्यक्तेरस्माभिरनभ्युपगमात् । मनोवृत्तिविशेषरूपस्य ज्ञानस्य चानुभ- वान्तरानुभाव्यत्वमस्त्येवेति तत्प्रकाशनरूपा तदभिव्यक्तिः सुलभैव । यथाऽपवरके केनचिद्रन्ध्रेण प्रविष्टा अपि सूर्यरश्मयो यावन्निराश्रितास्तावन्न प्रकाशिता भवन्ति, यथा वा शब्दतन्मात्रादयो निराश्रिता न प्रकाशन्ते किं तु साश्रया एव तथेदं मनोवृत्तिविशेषरूपं ज्ञानमपि । यथा च करतलं स्वयमेव सूर्यरश्म्या- श्रयो भूत्वा तैरेव. स्वयमभिव्यक्तं सत्तान्प्रकाशयति तथा मन एवाहंकाररूपेण तादृशज्ञानाश्रयो भूत्वा तेनैव ज्ञानेन.. स्वयमभिव्यक्तं सत्तज्ज्ञानं प्रकाशयति । तदिदमभिव्यक्तं ज्ञानं बोद्धगतं. कल्मषमपनयति । कल्मषं चेदं न. सर्वजगन्मूल- भूतंभावरूपाज्ञानरूपम् । किं तु तस्यैव ये. परिणामविशेषा अल्पाल्पास्तच्छक- लभूता इच येऽविद्याविशेषाः सर्पाभासकारणीभूतरज्ज्वज्ञानादयस्तद्रूपम् । एतदविद्याविशेषनिरासकं रज्जुज्ञानादिकं ज्ञानमपि - मूलभूतभावरूपाज्ञान- परिणामविशेष एव । यथा स्वमान्तरस्थद्वितीयस्वमनिरासिका जागृतिरपि प्रथमस्वमान्तर्गतैव तद्वत् । तथा च यथा प्रथमस्वमान्तर्गतापि जागृतिद्धितीयस्वप्न- निरासे समर्था तथा प्रातिभासिकज़गदन्तर्गतमपि मनोवृत्तिविशेषरूपं लौकिकं ज्ञानमाधुनिका येऽविद्याशकलविशेपास्तन्निरासे समर्थमेव । तस्यास्य लौकिकज्ञा- नस्यायमहंकार आश्रयों भूत्वाऽभिव्यञ्जक इत्युक्तम् । स्वाश्रयतयाऽभिव्यञ्जन- मभिव्यञ्जकानां स्वभावः । यत्तु ' नायमभिव्यञ्जकानां स्वभावः । प्रदीपादिष्व- दर्शनात्' (श्रीमा० पृ? ४८ प०, १९) इत्युक्तं तन्न । न हि प्रदीपो घटाद्याभ- व्यञ्जकः । किं तु तत्पभा । तदुक्तं . - - 1 ·re , विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। .९९ 'स्वस्यैव भासको दीपः स्वस्य चान्यस्य च प्रभा' इति । दर्पणादिरपि स्वात्मस्थतयैव मुखादीनभिव्यनक्ति । यत्तु ' न च दर्पणादि- मुंखादेरभिव्यञ्जकः । अपि तु चाक्षुषतेजःप्रतिफलनरूपदोषहेतुः । (श्रीमा० पृ० ४८५० २१) इत्युक्तं तन्न। चाक्षुषतेजःप्रतिफलनद्वारा मुखाद्यभिव्यञ्जकत्वस्या- क्षतेः । एवमहंकारस्य ज्ञानाश्रयत्वेन ज्ञानव्यञ्जकत्वाज्ज्ञातृत्वम् । जीवस्याप्यह- कारसांनिध्ये वाहमर्थत्वं ज्ञातृत्वं च न तु वास्तविकम् । आत्मा तु ज्ञप्तिमात्र- मेव । यत्तु ' अहंभावविगमे इप्तेर्न प्रत्यक्त्वसिद्धिः' (श्रीभा० पृ० ४९ प०८) इत्युक्तं तन्न । ज्ञप्तावहंभावाभावेन स्वस्मै प्रकाशमानत्वाभावेऽप्यनन्याधीनप्र- काशस्वरूपत्वरूपप्रत्यक्त्वस्य विद्यमानत्वात् । किं चाहंभावो नात्मनः स्वरूपम् । सुषुप्त्यादौ व्यभिचारात् । सुषुप्तौ ज्ञानस- त्वेऽप्यहमर्थाभावेन ज्ञानस्य निराश्रयत्वान्न स्फुटप- मुपुप्तौ नाहंभावः तिभासः। न च सुषुप्तावहमर्थसत्त्वेऽपि विषयराहि- त्यान्न स्फुटं प्रतिभास इति वाच्यम् । प्रमाणाभा- वात् । अज्ञानरूपविषयस्य सत्त्वाच्च । अहमर्थस्य ज्ञानाश्रयस्य विषयानपेक्षत्वाच्च । ज्ञानं ह्याश्रयविषयावपेक्षते न त्वाश्रयः साक्षाद्विपयमपेक्षते । किं च ज्ञानं प्रथमत आश्रयमपेक्षते ततो विषयमित्यनुभवाविषयसंबन्धात्माग्भासमान आश्रयः कथं विषयापेक्षप्रतीतिकः स्यात् । न च सुप्तोत्थितस्य 'सुखमहमस्वाप्सम्' इति परामर्शात्सुषुप्तावहमर्थः सिध्यतीति भ्रमितव्यम् । यतोऽनेन परामर्शेन परामर्श- कालेऽहंमर्थत्वेन प्रतीतस्य जीवस्य सुषुप्तिकाले सत्त्वं सिध्येन तु तदानीमहमर्थ- स्वेन तस्य प्रतीतिः सिध्येत् । शिखण्डिना जन्मान्तरे भीष्मवधाय तपस्तप्तमित्यु- क्तावुत्तरस्मिञ्जन्मनि शिखण्डित्वेन प्रतीतस्य पूर्वस्मिञ्जन्मनि तपश्चर्याकाले सत्त्व- मात्रं दृश्यते न तु तदानीं तस्य शिखण्डित्वम् । किं च 'न किंचिदहमज्ञासिं- षम्' इति परामर्शेन सुषुप्तिकालेऽहमर्थस्यापि प्रतीतिविषयत्वाभावः सिध्यति । न किंचिदिति कृत्स्नप्रतिषेधात् । यत्तु 'न किंचिदिति निषेधस्य कृत्स्नविषयत्वे भवदभिमताऽनुभूतिरपि प्रतिषिद्धा स्यात् । (श्रीमा० पृ० ५० ५० ३) इत्युक्तं तन्न । अनुभूतेरपि सुषुप्तौ वैद्यत्वेन प्रतिषेध इष्यत एव । न हि सुषुप्तावनुभूते- रनुव्यवसायविषयत्वमनुभूयते । न किंचिदिति निषेधो हि सामान्यमुखप्रवृत्तो घटादीनहमर्थ ज्ञानमज्ञानं चेति सर्वानेव ज्ञानविषयत्वेन निषेधति। सुषुप्तौ कस्यापि ज्ञानविषयत्वं नास्तीति यावत् । अत एव 'मामप्यहं न ज्ञातवान्' इत्येवमहमर्थ- स्यापि तदानीमननुसंधानं प्रतीयते । एतेन 'मामप्यहं न ज्ञातवान्' इत्यस्य , ·१०० अद्वैतामोदे- 'वर्णाश्रमादिविशिष्टरूपेण न ज्ञातवान्' इत्यर्थकल्पनया यथाकथंचिदुपपत्ती रामानुजीयकृता (श्रीभा० ० ५० ५० १४ ) परास्ता । एवं च ' सुषुप्तिस- मयेऽप्यनुसंधीयमानमहमर्थमात्मानं ज्ञातारमहमिति परामृश्य न किंचिदवेदिषमिति वेदने तस्य प्रतिषिध्यमाने तस्मिन्काले प्रतिषिध्यमानाया वित्तेः सिद्धिमनुवर्त- मानस्य ज्ञातुरहमर्थस्य चासिद्धिमनेनैव न किंचिदहमवेदिषमिति परामर्शेन साधयंस्तमिममर्थ देवानामेव प्रियः साधयतु' (श्रीभा० पृ० ५० ५० ४) इति ग्रन्येन कृत उपहासः प्रत्युत स्वस्यैवोपहासाय भवतीति सुधियो विभावयन्तु । यत्तु ' सुषुप्तावात्माऽज्ञानसाक्षित्वेनास्त इति मायावादिप्रक्रिया । साक्षित्वं च साक्षाज्ज्ञातृत्वमेव । न ह्यजानतः साक्षित्वम् । आत्मसाक्षित्वोपपत्ति: ज्ञातव लोकवेदयोः साक्षीति व्यपदिश्यते न ज्ञान- मात्रम् । स्मरति च भगवान्पाणिनिः ' साक्षाद्- टरि संज्ञायाम् ' ( पा०सू०५।२।९१ ) इति साक्षाज्ज्ञातर्येव साक्षिशब्दम् । स चायं साक्षी जानामति प्रमीयमानोऽस्मदर्थ एदेति कुतस्तदानीमहमर्थो न प्रतीयेत ' ( श्रीभा० पृ० ५० ५०१९) इत्युक्तं तत्रोच्यते-सुषुप्तावात्माऽज्ञानसा- क्षित्वेनास्त इति सत्यमेव । परं तु तत्र साक्षित्वम् ' इदमज्ञानम् । इत्येवमज्ञान- विषयकानुसंधानवत्त्वरूपं नास्ति । किं तु ' न किंचिदवेदिषम् ' इत्येवंरूपमेव । लोके ह्यभावसाक्षी द्विविधो भवति । चैत्रमैत्रयोकिलहमात्रमभूत् । न केनचि- कोऽपि ताडित इत्यत्र 'चैत्रमैत्रयोर्वाकलहमात्रमेतन्न कोऽपि कमपि ताडयति' इत्येवं वाकलहकाले ताडनाभावानुसंधाला देवदत्तादिस्ताडनाभावसाक्षी भवति । कचित्त्वेवं वाकलहकालेऽनुसंधानाभावेऽपि वाकलहकाले 'अयममुं ताडयति' इत्येवं ताडनानुसंधानं नाभूत् । एतावतैव साक्षी भवति । तथा सुषुप्ता ' इदम- ज्ञानम् । इत्येवमनुसंधानाभावेऽपि 'इदममुकम्' इत्येवं तदा कस्यापि विषयस्या- नुसंधानं नास्ति । एतावतैव तस्याज्ञानसाक्षित्वं सुषुप्तौ । यद्यपि मूलाज्ञानं भाव- रूपं तथापि तदज्ञानपरिणामविशेषस्य सुषुप्तिस्थस्यावरणशक्तिमत्त्वेनैव सत्त्वा- दुक्तसाक्षित्वं सूपपादम् । एवमज्ञानसाक्षित्वोपपत्तौ सुषुप्तौ ज्ञातृत्वं नास्त्येवेति तदानीमहमर्थप्रतीतिर्दुरुपपादेव । मोक्षदशायां मुक्तौ नाहंभावः विदेहमुक्तावहमर्थप्रतीतिः सुतरां नास्त्येव । तत्र ज्ञातृज्ञेयभाव एव नास्ति कुतोऽहमर्थमतीतिः । जीवन्मुक्तदशायां तु यद्यप्यहमर्थो भासते तथापि स इतरदृष्टयैव । तदृष्टया तु भासमानोऽप्ययं जीवेऽहंभावोऽहंकारसंवन्धमूलक एव न स्वाभाविक इति निश्च- यान तस्य बद्धस्येव बाघको भवति । लोकैः सह व्यवहारस्तु लोकदृष्टयैव 1 ·. , . विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। १०१ कर्तव्य इति तथा व्यवहारस्तेषाम् । ननु व्यवहार एव न संभवतीति चेकि कारणाभावाद्वा प्रयोजनाभावाद्वा तदसंभवं ब्रूपे । नाद्यः । प्रारब्धकर्मणो ज्ञाने- नाविनाशात्पूर्वसंस्कारानुरोधेन मरणपर्यन्तं बुद्धयाधुपाधीनां सत्त्वात्। प्रयोजना- भावस्त्विष्ट एव । तथापि लोकसंग्रहायैव केवलं कृपावशतया व्यवहारः । नन्वेवं जनकादीनां यथा व्यवहारो दृश्यते न तथा शुकादीनामिति कुतो भेद इति चेद्यथा बद्धप्वपि केचिदेव परेषां सन्मार्गदर्शकाः केचिदुदासीनाः केचिच्च प्रत्यु- तासन्मार्गदर्शका इति पूर्वसंस्कारानुरोधेन भेदो दृश्यते तथा मुक्तेप्वपि मरणपर्यन्तं संस्कारस्याविनाशेन भेदो युक्त एव । ये च बद्धावस्थायामसन्मा- र्गदर्शकास्ते तत्त्वज्ञानानधिकारिण एवेतिः ज्ञानिषु जीवन्मुक्तेषु केचित्परेषां. सन्मार्गदर्शकाः केचिदुदासीना इत्येवं वैविध्यमेव । इत्थं च वामदेवादीनाम् 'अहं मनुरभवम् ' इत्यादिरहंभाव उपपन्नो भवति । यथा बालानां भाषयैव तैः सह व्यवहारः प्रौढानां तथैव जीवन्मुक्तानामीश्वरस्य च लोकरीत्यैव व्यवहार इति ' इन्ताहमिमास्तिस्रो देवताः । (छा० ६ । ३ । २) इत्यादिश्रुतिषु, यस्मात्क्षरमतीतोऽहम् । (गी० १५ । १८) इत्यादिस्मृतिषु च प्रतिपादि- तोऽहंभावपूर्वको व्यवहार उपपद्यते । मुमुक्षुदशायामहंभावपूर्वकसंकल्पस्तु न मोक्षदशायामहंभावसाधक इति प्राक् ( पृ० ९१ । १० ) उपपादि- तम् । एतेन 'मोक्षेऽहमर्थाननुवृत्तावात्मनाश एव प्रकारान्तरेण प्रतिज्ञातः स्यात्' ( श्रीभा० पृ० ५१ प० ८) इत्याधुक्तमपास्तम् । यत्तु ' स च प्रत्यगात्मा मुक्तावप्यहमित्येव प्रकाशते स्वस्मै प्रकाशमानत्वात् । (श्रीभा० पृ० ५२ प० १) इत्युक्तं तद्विदेहमुक्तो नैव संभवति । देहाधुपाधित्यागेन प्रकाश्यप्रकाशकभा- वस्यैवाभावात् । जीवन्मुक्तो तथाचेत्-अस्तु । किं तु तत्रापि परैः सह व्यवहाराय परदृष्टयैवाइंभागेल्लेखेन न तस्य पुनः संसारापादकत्वम् । विदेहमुक्तौ तु न कथमपि भेदप्रतिभासः ॥ १४ ॥ शास्त्रप्रमाणकं ब्रह्म शास्त्रं प्रत्यक्षबाधकम् । असत्यादपि सत्या धीः शास्त्रं स्वस्मिन्प्रवर्तते ॥ १५ ॥ 'नेह नानास्ति किंचन' (बृ. ४ । ४ । १९, का० ४ । ११) इत्यादि- शास्त्रमप्येतदेव ब्रह्माद्वैतं प्रतिपादयति। ननु भेदस्य सर्वथाऽसत्त्वे प्रतिपाद्यप्रतिपाद- कभावरूपं शिष्यशासित्रादिभावरूपं च . भेदं ब्रह्मादैते शास्त्रं प्रमाणम् गृहीत्वा प्रवृत्तं शास्त्रं स्वयमसन्मार्गगतमेव स्यादिति चेदस्तु । तथासति कथं शास्त्रं प्रमाणं भवे.

·- १०२ अद्वैतामोदे- दिति चेदित्थम् यथा चैत्रमैत्रौ प्रयागं गन्तुं प्रवृत्तौ । तत्र चैत्रोऽग्रतो गतः पाथ मार्गद्वेधे भ्रमेण प्रयागागामिनाऽसत्येन मार्गेण प्रवृत्तो दूरं गतः । तं च दूरतो दृष्ट्वा तेनैव मार्गेण प्रवृत्तो मैत्रः केनचिन्मार्गज्ञेन ' नायं प्रयागगामी मार्गः । इत्येवं बोधितश्चैत्रस्य सन्मार्गे प्रत्यानयनाय मैत्रः स्वयमसत्यत्वेन ज्ञातेनापि तेनैव मार्गेण गत्यन्तराभावात्मधाव्य चैत्रसमीपं गत्वा तमसत्यान्मार्गा- निवर्तयति तथाऽसत्येन मार्गेण गन्तुं प्रवृत्तान् न केवलं प्रवृत्तानपि त्वतीव दूरतरं गतान् बद्धाञ्जीवानसत्यान्मार्गानिवर्तयितुं शास्त्रं जीवप्रतिबोधनाय तत्समीपे गमनाय गत्यन्तराभावादसत्यमपि भेदं स्वयं गृहीत्वा जीवसमीपे समागत्य तान् प्रति बोधयति । उपदेष्टा हि तादृशो विरलः । यः स्वनिष्ठान् दोषान् विख्याप्योपदिशति । अत्र हेतुस्तु दोपज्ञानेनोपदेश्यो दोषेप्वौदासीन्यं कृत्वाऽन्यं सर्वं तदीयं मार्गमनुसरेदिति । तथा प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावरूपं शिष्य- शासित्रांदिभावरूपं च भेदं वस्तुतोऽसत्यमपि गृहीत्वा सन्मार्गप्रदर्शनाय प्रवृत्तं शास्त्रं स्वस्मिन्नसत्यत्वरूपं दोषं 'वेदा अवेदाः ' (बृ०४।३।२२ )इति स्वमुखे- नैव प्रख्याप्याद्वैतं बोधयति। तत्र हेतुर्मुमुक्षोः शास्त्रीयमार्गानुसरणम्। तत्त्वज्ञानिना तु शास्त्रमप्यसत्यत्वेन भावनीयमेव। अन्यथाऽद्वैतभावना स्थिरा न स्यात् । तथा च शास्त्रस्य मोक्षद्वारपर्यन्तमेव गतिर्न तु मोक्षावस्थायाम् । प्रमाणशिरो- मणेर्वेदस्येयं स्थितिस्तत्र का वार्ताऽन्येषां प्रमाणानाम् । सर्वेषां प्रमाणानां प्रमाणत्वं मोक्षद्वारपर्यन्तमेवेति । शास्त्रप्रमाणसिद्धं चैतदद्वैतं युक्त्याप्यनुसृतं भवति । घटशरावादिविशेषाणां मृत्सामान्यपूर्वकत्वस्य लोके दृष्टत्वात्सर्वविशेषाणां मूल- भूतं निर्विशेपं ब्रह्म सिध्यति । तदेवं शास्त्रस्य निरस्तनिखिलविशेषवस्तुबोधित्वं निश्चितं भवतीति तेन सकलभेदावलम्बि प्रत्यक्षं बाधितं भवति । एतेन 'शास्त्रस्य निरस्तनिखिलविशेषवस्तुबोधित्वनिश्चये सति भेदवासनाथा दोष- त्वनिश्चयो भेदवासनाया दोषत्वनिश्चये सति शास्त्रस्य निरस्तनिखिलविशेष- वस्तुबोधित्वनिश्चयः' ( श्रीभा० पृ० ५४ . प० ११) इत्यन्योन्याश्रयापाद- नमसंगतं वेदितव्यम् । यत्तु 'यदि भेदवासनामूलत्वेन प्रत्यक्षस्य विपरीतार्थत्वं शास्त्रमपि तन्मूलत्वेन वृथा स्यात् ' (श्रीभा० पृ०.५४ १० १३ ) इति-दोषा- पादनं तदयुक्तम् । मोक्षद्वारपर्यन्तमेव शास्त्रप्रामाण्यापेक्षणात्। पश्चाच्छास्त्रवैयर्थेऽपि न क्षतिः । किं च शास्त्रस्य भेदवासनामूलकत्वेऽपि न विपरीतार्थत्वम् । विपरी- तार्थत्वं नाम वस्तुतोऽसत्यस्यार्थस्य सत्यत्वेन ज्ञापकत्वम् । यथा लौकिकस्य घटादिप्रत्यक्षस्य । शास्त्रं तु न किंचिदपि तथा ज्ञापयति । भेदवासना तु शास्त्रम- ।

·- विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। वृत्त्यर्थनपेक्षते । प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावसंबन्ध शिष्यशासित्रादिभावरूपसंबन्धं चान्तरेण शास्त्रप्रवृत्त्ययोगात् । संवन्धप्रतीतेश्च भेदवासनामूलकत्वात् । तथा च शास्त्रस्य प्रवृत्त्यर्थमगत्या भेदवासनापेक्षत्वेऽपि न विपरीतार्थत्वम् । न च ' यः सर्वज्ञः' (मु० १ । १ । ९) इत्यादिश्रुतेः सत्यत्वेना- संमतसगुणब्रह्मज्ञापकत्वेन विपरीतार्थत्वमिति वाच्यम् । सगुणब्रह्मप्रतिपादक- श्रुतीनां निर्गुणब्रह्मज्ञापन एव तात्पर्यतः पर्यवसानात् । एकपदे निर्गुणब्रह्म- साक्षात्कारासंभवेन । 'असत्ये वर्मनि स्थित्वा ततः सत्यं समीहते । इति न्यायेन प्रथमतः श्रुतीनां कर्मज्ञापने प्रवृत्तिः। ततः सगुणब्रह्मज्ञापने। ततो निर्गुणब्रह्मज्ञापन। नैतावता कर्मप्रतिपादनेन सगुणब्रह्मप्रतिपादनेन वाश्रुतेर्विपरी- तार्थत्वम् ।श्रोतृसुखबोधाय स्थूलारुन्धतीन्यायेन लोकानामपि तथा प्रवृत्तेर्दृष्टत्वात् । सगुणब्रह्मवादिनाऽपि 'अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात् ' (ले०३।२) इत्यादिश्रुतेरीदृश्येव मतिः शरणीकरणीया । न ह्यन्नं ब्रह्म कस्यापि द्वैतप्रत्यक्ष शास्त्रबाध्यम् संमतम् । एवं च दोषमूलत्वेन संभाव्यमानान्य- यासिद्धिप्रत्यक्षमनन्यथासिद्धेन पश्चादुपस्थिति- केन परेण चाद्वैतशास्त्रेण बाध्यते । यत्तु दोषमूलत्वे ज्ञाते सति परत्वमकिंचि- करम् । रज्जुसर्पज्ञाननिमित्तभये सति भ्रान्तोऽयमिति परिज्ञातेन केनचिन्नायं सो मा भैपीरित्युक्तेऽपि भयानिवृत्तिदर्शनात् । शास्त्रस्य च दोषमूलत्वं श्रवणबेला- यामेव ज्ञातम्' (श्रीभा०पृ०५४५०१८) इति तन्न । भेदानामनेकविधत्वेन शास्त्रं स्वोपजीव्यभेदेतरान् सर्वान् भैदान् दूरीकर्तुं प्रभवत्येव । शास्त्रोपजीव्यभूतो भेद- स्त्वितरान्दूरीकृत्य सद्यः स्वयमेव निवर्तते । 'वेदा अवेदाः ' (बृ०४।३।२२) इति शास्त्र एवोक्तत्वात् । यथा 'कलुषजले स्वच्छतासंपादनाय प्रक्षिप्तं कतकरजो मलेन सह स्वयमधो गच्छति तद्वत् । न हि मार्गदर्शकेन सर्वथा निर्दुष्टेनैव भाव्यमि- त्यस्ति कश्चिनियमः। पङ्गुरपि बधिरोऽपि चान्धस्य मार्गदर्शको भवति । मल- विशेषेणैव कतकरजसा जलस्थो मलो दूरी क्रियते । तथा चोपदेशकस्योपदे- श्यार्थविपयेऽभ्रान्तत्वमपेक्ष्यते । न तु सर्वविषये तदावश्यकम् । भ्रमश्चाने- कविधो दृश्यते । स्यादिविरहसर्वस्वापहारपिशाचावेशपित्तादीनां निमित्ता- नामनेकत्वात् । तत्र पित्तजो भ्रमो न वस्तुविषयकः किं तु तद्गतरूपविषयकः। पीतः शङ्ख इति भ्रमो हि न शवविषयकः किं तु तदीयपीतरूपविषयक एव । तथा च पित्तजभ्रमवता भ्रान्तोऽयमिति परिज्ञातेनापि केनचित् 'नायं सो मा भैषीः' इत्युक्ते भयनिवृत्तिदृश्यत एव । वस्तुविषये तस्याभ्रान्तत्वात् । एवं ·- १०४ अद्वैतामोदे- चाद्वैतशास्त्रं प्रवृत्ती भेदापेक्षमपि प्रतिपाद्याद्वैतविषये निर्दुष्टत्वात्प्रमाणभावमईति । स्मृतीतिहासादिपुरुषवचसां मूलप्रमाणभूतायाः सृष्टयादौ परमेश्वरेण स्मर्यमाणाया अनादिसिद्धायाः श्रुतेर्दोषलेशोऽपि न संभवति । प्रत्यक्षं तु संभाव्यमानदोषम् । रज्जुसर्पादौ तथानुभवात् । रामानुजीयैरप्येवमेव स्वीकार्यम् । इतरथा चिदचितोः परमात्मशरीरत्वं श्रुतिप्रतिपादितत्वेन तेषां संमत्तमपि प्रत्यक्षेण तथाऽननुभवात्कथं विश्वसनीयं स्यात् । तथा तैः सर्वत्र सत्ख्यात्यङ्गीकारादसतः प्रतीत्यर्थं यद्यपि दोषानपेक्षा तथापि रज्जुसर्षादिप्रतीतो सतो रज्ज्वादेः प्रतीत्यभावो दोषमूलकस्तै- रुक्त एवेति प्रत्यक्षं संभाव्यमानदोषमित्यपि तेषां संमतमेव । एतेन 'अपि चेदं शास्त्रमसंभाव्यमानदोषं प्रत्यक्षं तु संभाव्यमानदोषमिति केनावगतं त्वया' ( श्रीमा० पृ० ५५ ५० १) इत्यायुक्तमपास्तम् । उभयोः समत्वात् । तदु- क्तमभियुक्तैः- 'यश्चोभयोः समो दोपः परिहारोऽपि तत्समः । नैकस्तत्र नियोक्तव्यस्तादृगर्थविचारणे' इति । तदेवं प्रतिपाद्यविषये लेशतोऽप्यसंभाव्यमानदोपेण शास्त्रेण प्रतिपादि- तमद्वतमेव तत्त्वं पर्यवसाने यद्यपि सिद्धं तथापि मोक्षद्वारपर्यन्तं भेदप्र- तिभासस्य सत्त्वेन तावत्पर्यन्तं व्यावहारिकः प्रमाणप्रमेयभावोऽबाधित एव । शास्त्रविषयस्य सदद्वितीयस्य ब्रह्मणः पश्चात्तनबाधादर्शनेन निर्विशेषानुभूति- मात्रं ब्रह्मैव तु परमार्थः । यत्तु 'एतदयुक्तम् । अबाधितस्यापि दोषमूल- स्यापारमार्थ्यनिश्चयात् । (श्रीभा० पृ० ५५ प० १४ ) इत्युक्तं तत्र शास्त्रस्य कया विधया दोषमूलत्वं केन वा प्रकारेण तस्य प्रामाण्यं तत्सर्वमनुपदमेवोक्त- मिति न पुनरिहोच्यते । एतेन 'विवादाध्यासितं ब्रह्म मिथ्याऽविद्यावदुत्प- नज्ञानविषयत्वात्मपञ्चवत् । ब्रह्म मिथ्या मिथ्याज्ञानविषयत्वात्मपञ्चवत् । ब्रह्म मिथ्याऽसत्यहेतुजन्यज्ञानविषयत्वात्प्रपञ्चवदेव ' (श्रीभा०पृ०५५५०२१) इत्येवमुक्ताः प्रयोगाः प्रत्युक्ताः।हेतोरप्रयोजकत्वाद्वयभिचारित्वाच्च । असत्यादपि सत्यप्रतीतेलोंके दर्शनात् । स्वानं हस्त्यादिज्ञान- असत्यादपि सत्यप्रतीतिः मसत्यमपि परमार्थशुभाशुभप्रतिपत्तेः कारणं भवति । यत्तु ' स्वामज्ञानस्यासत्यत्वाभावात् । तत्र हि विषयाणामेव मिथ्यात्वम् । तेषामेव हि बाधो दृश्यते न ज्ञानस्य' (श्रीभा० पृ. ५६ ५० ६) इत्युक्तं तन्न । स्वाप्नस्य हस्त्यादिप्रत्यक्षज्ञानस्य जागृतावभावात् । प्रतिबुद्धो हि स्वामान्हस्त्यादीन्स्वानं हस्त्यादिप्रत्यक्षज्ञानं , ·विशिष्टाद्वैतमतार पपत्तिः । चा स्मरन्येव केवलम् । न लनुभवति । यद्यपि स्वने जायमानं ज्ञानं स्मरणात्मकमेव जागृतिस्थरणस्येव स्वामज्ञानस्यापि संस्कारसापेक्षत्वात् । तथापि तत्स्मरणं भिन्नन् । जागृतावनुभूतार्थ व स्वानार्थस्य वा जागृती जाय- मानं च स्मरणं भिन्नम् । उययोः स्मरणलोन साम्येऽपि स्वामज्ञानं स्मरणात्मक तदानीं स्मरणत्वेन न प्रतीयते । जातो जायमानं स्मरणं तु स्मरणकालेऽपि स्मरणलेन प्रतीयत इति विशेषात् । तथा च स्वामज्ञानस्य जागृतावभावादसत्य- त्वमेव । रामानुजीयैः स्वमे प्रत्यक्षज्ञानस्यैव रवीकाराच । किंच स्वामं ज्ञानं न ज्ञानत्वेन शुभाशुभमतिपत्ति तुः । कि तु तत्तविषयविशेषसहितत्वेनैव । तादृशं विषयविशेषसहितं च तज्ज्ञानं जागृतौ न दृश्यत इति सुतरामसत्यमेव । किंच स्वागस्य सत्यत्वे तस्यासत्येभ्यः स्वासहस्त्यादिश्य एवोत्पत्तेरसत्यात्सत्य- प्रतीतरवर्जनीयत्वमेव । यच “ हनदीनागभावे कथं तबुद्धयः सत्या भवन्तीति । नैतत् । बुद्धीनां सालवनत्वमात्रनियमात् । अर्थस्य प्रतिभासमानत्वमेव ह्यालयनत्वेऽपेक्षितम् । प्रतिभासमानता चास्त्येव दोषवशात् । स तु वाधितोऽसत्य इत्यवसीयते । अबा- धिता हि बुद्धिः सत्यैव ' (श्रीमा० पृ० ५६ ५० १६ ) इत्युक्तं तन्न । साल- ग्बनत्यमात्रनियमादित्यच सालम्बनत्वं न साश्रयत्वं तवाभिमतम् । बुद्धः साश्र- यत्वोपपादनस्य विषयप्रतिभासानपेक्षणात् । त्वया त्वर्थस्य प्रतिभासमानत्वमेव वालन्वनत्वेऽपेक्षितमित्युच्यते । किंच सालम्बनत्वमात्रनियमादित्यत्र मात्रपदेन सविषयत्वं व्यावयने न वा । आये 'न च निर्विषया संवित्काचिदस्ति । अनु- पलब्धः (श्रीमा० पृ० ३६ प० १० ) इति त्वदुक्तिविरोधः । अन्त्ये 'हस्त्यादीनामभावे कथं तबुद्धयः सत्या भवन्ति ' इति प्रश्नस्योत्तरमेतन्न घटते। अथ सालन्बनत्वं सविषयत्वमेवेति चेत्सालबनत्वमात्रनियमादित्यत्र मात्रपदेन साश्रयत्वं व्यावय॑ते विषयसत्यत्वापेक्षा वा व्यावय॑ते । आये 'संविनाम काचि- निराश्रया निविषया वा-त्यन्तानुपलब्धेर्न संभवति । (श्रीमा० पृ० ४० प० ४) इत्युक्तिविरोषः । अन्त्ये सत्यस्यार्थस्याभावेऽप्यर्थप्रतिभासमात्रेण बुद्धः सविप- यत्वं चेत्स प्रतिभासः सत्योऽसत्यो वा । आधेऽसत्यादर्थात्सत्या प्रतीतिरङ्गी- कृता स्यात् । विषयस्य प्रतीतिकारणत्वानङ्गीकारे त्वसत्यपि घटादौ सदा घटा- दिज्ञानं स्यात् । अन्त्ये त्वसत्यात्प्रतिभासात्सत्या शुभाशुभप्रतिपत्तिहेतुभूता बुद्धि- रङ्गीकृता स्यात् । किं च ' अर्थस्य प्रतिभासमानत्वमेव ह्यालबनत्वेऽपेक्षितम् । (श्रीधा०पृ०५६५०१८ ) इत्युक्तिर्न संगच्छते । यतः प्रतिभास एव बुद्धिर्न तु , ·६ अद्वतामौदे- , तदतिरिक्ता काचित् । अनुपलब्धेः। किं च ' स तु बाधितोऽसत्य इत्यवसीयते । (श्रीभा० पृ० ५७ प० १) इत्युक्तिः सत्ख्यातिवादिनस्तव मते न संगच्छते । असत्यात्सत्यप्रतिपत्तेरिदमपरमुदाहरणं रेखारूपादसत्यादक्षरान्सत्याक्षरपति- पत्तिर्दृश्यते । यद्यपि रेखा सत्यैव तथापि न सा रेखात्वेन वर्णबुद्धिहेतुः । किं तु वर्णात्मकतयैव । वर्णात्मता त्वसत्यैव । यत्तु ' वर्णात्मताया असत्याया उपायत्वायोगात् । असतो निरुपाख्यस्य छुपायत्वं न दृष्टमनुपपन्नं च ' (श्रीभा० पृ० ५७ प० ५) इत्युक्तं तन्न । असत्यस्योपायत्वायोगे कश्चिद्धेतुरस्ति न वा। न चत्किं तया केवलोक्त्या ! अस्ति चेत्को हेतुः । काप्यदर्शनं हेतुश्चेन्न । अत्रैव दर्शनात् । स्वप्ने च तथा दर्शनस्यानुपदमेवोक्तत्वात् । 'न हि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम' इति न्यायेनानुपपत्तेरप्यभावात् । नन्वत्रासत्यादेव सत्या प्रतिपत्तिर्जातेति कथं निश्चि- तमिति चेत्-असत्यान्नैव जातेति निश्चयस्त्वयापि कथं कृतः । तस्मादत्र तथा- दर्शनविषय एव वादः प्रस्तुत इति ' असतो निरुपाख्यस्य ह्युपायत्वं न दृष्ट- मनुपपन्नं च ' इत्युत्तरं न संगतं भवति । निरुपाख्यमपि शशशृङ्गादि तत्कल्प- नाया हेतुर्भवत्येव । अथ 'पिण्डविशेषे देवदत्तादिशब्दसंकेतवच्चक्षुाह्यरेखा- विशेपे श्रोत्रग्राह्यवर्णविशेषसंकेतवशारेखाविशेषो वर्णविशेषबुद्धिहेतुरिति सत्यादेव सत्यप्रतिपत्तिः । रेखायाः संकेतस्य च सत्यत्वात् । (श्रीमा० पृ०५७प०११) इत्युच्यते तर्हि 'अयं कवर्णोऽयं खवर्णः' इत्येवं रेखाविशेपे वर्णतादात्म्यानुभव- विरोधः। किं च पिण्डविशेपे देवदत्तादिशब्दसंकेतवदिति वदुक्तदृष्टान्तेऽप्य- सत्यात्सत्या प्रतिपत्तिरवर्जनीया । यतो देवदत्तादिशब्दाः शब्दस्वरूपेण सत्या अपि तत्तत्पिण्डविशेषतादात्म्यतयाऽसत्या एव । तादृशा एव ते तत्तत्पिण्डविशेषवोधका भवन्ति । अन्यथा किमिति घटपदान पटप्रति- पत्तिः । अस्मात्पदादयमों बोद्धव्य इतीश्वरसंकेतोऽपि शब्दार्थयोस्तादात्म्यारोपा- भिप्रायक एव । भगवान्पाणिनिरपि 'वृद्धिरादैच् ' ( पा० सू० १।१ । १) इत्यादिसंज्ञासूत्रेषु शब्दार्थयोः सामानाधिकरण्येन प्रयोगं कुर्वस्तादात्म्यारोपमेवा- भिप्रति । लोके च कचिच्चिञ्चादिशब्दोच्चारणे मुखे रसोत्पादो दृश्यते । यद्यपि वह्निशब्दोच्चारणे मुखं न दह्यते तथाप्यारोपितस्यार्थक्रियाकारित्वनियमाभा- वान्न दोषः । शब्दनित्यत्ववादिनचोच्चारिताद्ध्वनिविशेषादसत्याच्छब्दान्नित्यश- ब्दप्रतिपत्ति मन्वाना असत्यात्सत्यप्रतिपत्तिं स्वी कुर्वन्त्येव । यत्तु ' रेखागवयादपि सत्यगवयबुद्धिः सादृश्यनिबन्धना' (श्रीभा० पृ० ५७ प० १५) इत्युक्तं तन्न । रेखागवयंप्रदर्थ सत्यगवयं बोधयन् कश्चिदेतत्सदृश इत्युपदिशति । कश्चि- ·१०७ विशिष्टाद्वैतमतानुपपाचः। च्चायं गवय इत्युपदिशति । तत्र द्वितीयेऽसत्यात्सत्यप्रतिपत्तिरस्त्येव । गवय- तादात्म्यविशष्टरेखाविशेपस्यासत्यत्वात् । किं च न शास्त्रस्य गगनकुसुमवदसत्यत्वम् । प्रागद्वैतज्ञानात्सद्बुद्धिबोध्यत्वात् । उत्पन्ने तत्त्वज्ञाने ह्यसत्यत्वं शास्त्रस्य । न तदा शास्त्रस्य न तुच्छत्वम् शास्त्रं निरस्तनिखिलभेदचिन्मात्रब्रह्मज्ञानोपायः। यदोपायस्तदाऽस्त्येव 'शास्त्रमस्ति' इति बुद्धिः । यत्त्वेतदुपन्यस्य 'नैवम् । असति शास्त्रेऽस्ति शास्त्रमिति बद्धर्मिथ्यात्वात् । ततो मिथ्याभूतशास्त्रजन्यज्ञानस्य मिथ्यात्वेन तद्विषयस्यापि ब्रह्मणो मिथ्यात्वम्' (श्रीभा० पृ० ५८ प० ६) इत्युक्तं तन्न । यथा 'स्वप्ने हि विषयाणामेव मिथ्यात्वम् । तेपामेव हि बाधो दृश्यते न ज्ञानस्य' (श्रीमा० पृ०५६ प० ६) इति ग्रन्थेन विषयाणामसत्यत्वेऽपि तद्विषयकज्ञानस्य सत्यत्वं त्वयैवोक्तं तथात्र शास्त्रस्यासत्यत्वेऽपि शास्त्रमस्तीति ज्ञानस्य सत्यत्वमेव स्यात् । मिथ्याभूतज्ञानवि- षयत्वेन ब्रह्मणो मिथ्यात्वापादनमपि न युक्तम् । न हि ब्रह्म कस्मिंश्चिदपि ज्ञाने विपीभूतं भवति । निराश्रयनिर्विपयनिर्विशेषानुभूतिमात्रं हि ब्रह्म । शास्त्रं तु दूरत एव स्थित्वा केवलं तादृशब्रह्मस्वरूपप्रकाशमार्ग प्रदर्शयति । न तु स्वजन्यज्ञाने ब्रह्म विषयी करोति । मार्गश्चाविद्यानिरासोपायः । सोपाधिक- ब्रह्मणः शाब्दं यत्परोक्षज्ञानं तादृशपरोक्षज्ञानादिकवायमुपायः । शास्त्रं तत्पद- शित उपायश्चेति द्वयं मिथ्याभूतमप्यविद्यानिरासे समर्थमेव । अविद्याया अपि मिथ्याभूतत्वात् । कण्टकेन कण्टकोन्मूलनवत् । एतावतैव शास्त्रस्य प्रामाण्यमिति प्रागुक्तमेव (पृ० १०२ )। या च ' यथा धूमबुद्धया गृहीतबाष्पजन्याग्निज्ञानस्य मिथ्यात्वेन तद्विषयस्याग्नेरपि मिथ्यात्वम् । (श्रीभा०पृ०५८५०९) इत्येवं दृष्टा- न्तोक्तिः साप्यसंगता । अग्निज्ञाने हि न धूमः करणम् । किं तु धूमज्ञानम् । ' अनुमायां ज्ञायमानं लिङ्गं तु करणं न हि ' (भाषा परि० ६७) इत्युक्तत्वात् । लिङ्गज्ञानं च हेतुतावच्छेदकप्रकारकं ज्ञानम् । तच्च धूमेनाग्न्यनु- मितौ हेतुतावच्छेदकीभूतधूमत्वप्रकारकं ज्ञानम् । धूमत्वप्रकारकं ज्ञानं च यदि धूम- विशेष्यकं तर्हि तत्सत्यमेवेत्यत्र न विवादः । यदि बाप्पविशेष्यक तयपि तदस- त्यमिति त्वया सत्ख्यातिवादिना वक्तुमशक्यम् । धूमसदृशे बाष्पे धूमांशानां त्वन्मते विद्यमानत्वात् । किं च 'विषयेन्द्रियादिदोषजन्यं रज्ज्वादौ सर्पादिवि- ज्ञानं सत्यमेव भयादिहेतुः' (श्रीमा० पृ ५६ प० ११) इति वदता त्वया बाष्पेऽपि जायमानं धूमज्ञानं सत्यमेवेति वक्तव्यम् । तथा च धूमज्ञानस्य सत्यत्वे .

·१०८ अतामोदे- कथं तदग्निज्ञानासत्यत्वस्य कारणं भवेत् । कथंतरां तद्विषयीभूताग्न्यसत्यत्वे हे- तुर्भवेत् । अग्नरसत्यत्वं च न तज्ज्ञानासत्यत्वेन ज्ञायते । 'प्रतीतिकालेऽपि तमासीत् । इत्येवं यत्र पश्चाद्धाधो दृश्यते तत्र तवाधितं वस्त्वसत्यं भवति । अतो वाधितोऽग्निरसत्य इति निश्चीयते । एवं गुर्वादिना करिमश्चिदर्थ उपदिष्टे शिष्यादिनाऽज्ञातेऽपि 'ज्ञातोऽर्थः' इत्येवमनुव्यवसायरूपा प्रतीतिर्यत्र शिष्यादेर्भ- वति, पश्चाच पुनरुपदिष्टे 'इदानीमयमर्थो ज्ञातो न तु पूर्वम् । इत्येवं पश्चात्प्रती- तिर्भवति तत्र पूर्वज्ञानं ज्ञातोऽर्थः' इत्येवमनुष्यवसायविषयीभूतं प्रतीतिकालेऽपि पश्चाद्वाघदर्शनादसत्यं भवति । रज्जुसादिस्थले सर्पज्ञानं तु स्वरूपमात्रेण सत्यमेव । विषयवैशिष्टयेन त्वसत्यम् । प्रायुक्तस्थले 'ज्ञातोऽर्थः' इत्येवमनुव्यव- सायरूपं ज्ञानमप्येवमेव । तथा च ज्ञानं कचित्स्व- द्विविधमसत्यत्वम् रूपेणेवासत्यं कचिच्च स्वरूपेण सत्यमपि विपयवै- शिष्टयेनासत्यमिति द्विविधमसत्यत्वम् । धूमबुद्धया गृहीतबाष्पजन्याभिज्ञानस्य तु स्वरूपेण सत्यत्वाद्विपयवैशिष्टये वासत्यत्वं वक्त- व्यम् । विपयवैशिष्टयेनासत्यत्वं च विषयासत्यत्वमूलकम् । तथा चानिज्ञानास- त्यत्वमग्न्यसत्यत्वमूलकमिति न तदग्न्यसत्यत्वमभिज्ञानासत्यत्वमूलकम् । अन्यो- न्याश्रयापातात् । तथा च 'अग्निज्ञानस्य मिथ्यात्वेन तद्विषयस्याग्नेरपि मिथ्या- त्वम् ' ( श्रीमा० पृ० ५८ प० ९) इत्युक्तिरसंगता । यत्तु शास्त्रविपयस्य सदद्वितीयस्य ब्रह्मणः पश्चात्तनबाधादर्शनेन निर्वि- शेषानुभूतिमात्रं ब्रह्मैव परमार्थः' इत्यद्वैतवादिमतं खण्डयता — पश्चात्तनबाधादर्शनं चासिद्धम् । शून्यमेव तत्त्वमिति वाक्येन तस्यापि बाधदर्शनात् ( श्रीमा० पृ०५८ ५० १०) इत्युक्तं तन्न । इदं वाक्यं नापौरुषेयम् । श्रुतावदर्शनात् । पौरुषेय- वचसां प्रामाण्यं तु श्रुतिमूलकमिति प्रमाणाध्याये जैमिनिना प्रतिपादितम् । तथा चैतदर्थिका श्रुतिर्यावन्न प्रदर्यते तावदेतद्वावयं कथमिव प्रमाणं भवेत् । स्वयमप्रमाणं च तच्छास्त्रप्रतिपादितमद्वितीयं ब्रह्म बाधितुं न प्रभवति । किं च शून्यपदार्थो भावरूपोऽभावरूपो वा । आद्यपि विशेषरूपः सामान्यरूपो वा । विशेषरूपत्वे द्रव्यगुणादीनां सर्वविशेषाणां सामान्यपूर्वकत्वात्सर्वसामान्यपरा- काष्ठाभूतं ब्रह्म कथं तेन बाधितं भवेत् । सामान्यरूपत्वे तु ब्रह्मैव तदिति नाममात्रे विवादः । अभावरूपत्वे तु तत्र तस्वशब्दोक्तिरसंगता । तदेव हि तत्त्वं यदस्तीति वक्तुं शक्यते बाधितं च न भवति । शून्यमस्तीति वक्तुं शक्यते चेद्भावरूपत्वमेव स्यात् । किं च ' शून्यमेव तत्त्वम् । इति वाक्यं स्वेनैव स्वयं ·न क्षतिः विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। १०९ बाधितं भवति न वा। आये बाधितेनानेन वाक्येन कथं ब्रह्म बाधितुं शक्यते । ननु यत्र वस्तुभूतापी रज्जा सर्पभ्रमो जातः। ततो नायं सर्पो भूदलन- मेतदिति भ्रमः । ततो नेदं भूदलनं किं तु रज्जुरेषेति ज्ञानमभूत्तत्र वाधितेनापि भूदलनेन यथा सर्पो बाध्यते तथा वाधितेनाप्यनेन वाक्येन ब्रह्म बाधितुं शक्यत इति चेन्न । वेपन्यात् । वाधकाले हि बाधकमबाधितमेवापेक्ष्यते । सर्पवाधकाले भूदलनं न बाधितमिति तदा भूदलनेन सर्पो वाधितुं युज्यते । अनयेव रीत्या 'आत्मा वा अरे इत्यादिशास्त्रं मिथ्याभूतमपि तत्त्वज्ञानमार्गोपायप- दर्शनकाले न वाधितमिति तन्मार्ग बोधयितुं समर्थमेव । अत्र तु ' शून्यमेव तत्त्वम्' इति वाक्यं स्वयं स्वेनैव बाधितमिति ब्रह्मबाधकालेऽपि तद्बाधितमेव भव- तीति न कथमपि तेन ब्रह्म वाधितुं शक्यते । नन्वेवं 'नेह नानास्ति किंचन' (बृ० ४ । ४ । १९, का० ४ । ११) इति वाक्यमपि स्वयं स्वेनव बाधितमिति न तेन शास्त्रस्य स्वस्मिन्प्रवृत्तावपि प्रपञ्चो वाध्येतेति चेन्न । नेदं वाक्यं कस्यचि- द्वाधकम् । किं त्विह यत्किंचिदृश्यते तदात्मभिन्न नातीति वोध्यते । आत्माधिष्ठानकं सर्वमात्मन्येव प्रतिभासत इति यावत् । तथा च नेह नानति वाक्यस्य स्वस्मिन् प्रवृत्तावपि प्रातिभासिकत्वं तस्य स्यान शशशृङ्गवत्तुच्छत्वम् । अतस्तत्प्रपञ्चस्य प्रातिभासिकत्ववोधने समर्थ- मेव । अथ शून्यमेव तत्त्वमित्यनेनापि प्रातिमासिकत्वमेव वोध्यत इति चेत्त्वद- संमतमायावादापातः । तुच्छत्वमुच्यते चेत्स्वस्यापि तुच्छत्वं स्यादिति न तद्वाक्यं ब्रह्मवाधने समर्थम् । अथैतद्वाक्यं स्वयं स्वेन न बाध्यत इति द्वितीयः पक्षः स्वी क्रियत इति चेदाधाभावे को हेतुः। आत्माश्रय इतिचेभ्रान्तोऽसि । यत्र वाक्यार्थोपयोगिनी वाक्यस्य प्रवृत्तिस्तत्र स्वस्य स्वस्मिन्प्रवृत्तिरात्माश्रयान्न भवति । प्रवृत्तिर्हि वाक्यार्थोत्तरभाविन्येव । ततश्च वाक्यार्थोत्तरं स्वस्य स्वस्मि- जातापि प्रवृत्तिः कथं वाक्यार्थोपयोगिनी भवेत् । वाक्यार्थस्य प्रवृत्तेः पूर्वमाव- श्यकत्वेनात्माश्रयदोषग्रस्तत्वात् । अतस्तत्र सा निष्फलैव । अत एव व्याकरणेऽ- णुदित्सूत्रस्य न स्वस्मिन्प्रवृत्तिः। अणुदित्सूत्रं हि संज्ञाशास्त्रम् । संज्ञाशास्त्रस्य च प्रवृत्तिर्वाक्यार्थोपयोगिन्येव । यत्र त्वन्यत्किचिरोधयितुं प्रवृत्तिर्न तु वाक्या- र्थोपयोगिनी तत्र वाक्यार्थोत्तरं जायमानायाः प्रवृत्तेरन्यत्रेव स्वस्मिन्नप्युपयोगसं- भवोऽस्तीति प्रवृत्तिारैव । अन्यस्येव तस्याप्युद्देश्यतावच्छेदकाक्रान्तत्वाविशे- पात् । अत एव व्याकरणे भगवता पाणिनिना ससजुषो रुः, (ता. सू० ८ 4. .

·११० अद्वैतामोदे- , - - २। ६६ ) दरवसानयोर्विसर्जनीयः, (पा० सू० ८।३ । १५) प्रत्ययः (पा०सू०३।१।१) इत्यादीनां सूत्राणां स्वस्मिन्नेव प्रवृत्तिः कृता । अनयैव रीत्या 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः । 'नेह नानास्ति किंचन' (वृ० ४ । ४ । १९ का० ४ । ११) इत्यनयोः श्रुतिवाक्ययोः स्वस्मिन्प्रवृत्तिर्भवति । किंच शून्यमेव तत्त्वमिति वाक्येन स्वस्य वाधाभावे शून्यव्यतिरिक्तमेतदेव वाक्यमवशिष्टमस्तीति शून्यमेव तत्त्वमिति वाक्यार्थो विरुद्धः स्यात् ॥ १५ ॥ यत्तु 'एकविज्ञानेन' (श्रीभा० पृ० ५८ प० १७ ) इत्यादिना ग्रन्थेन 'सदेव सोम्य ' (छा० ६ । २ । १) इत्यादिश्रुतीनां सविशेषार्थप्रतिपादकत्वं साधितं तत्रोच्यते- सदेव सोम्याथ परा सत्यं ज्ञानमथापि च ॥ सविशेषब्रह्मपरा नैताः श्रुतय ईरिताः ॥ १६ ॥ 'सदेव सोन्येदमय आसीदेकमेवाद्वितीयम् ' (छा० ६।२।१) इति च्छान्दो- ग्योपनिषदि पठ्यते । 'अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते । (मु० १ । १।५) इति मुण्डकोपनिपदि पठ्यते।' सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ( तै० २।१।१) इति तैत्तिरीयोपनिषदि पठ्यते । तत्र सदेवेति श्रुतौ सदेवेति श्रुतेर्निर्विशेषा- सदित्यनेनास्तितामात्रं वस्तूच्यते । यदपेक्षया न र्थकत्वम् किंचिदपि सामान्यं यत्र सामान्यस्य परा काष्ठा तत्स्वरूपं हि तत् । अत एवेदृशं तादृशमिति वक्तुमशक्यम् । अत एव च तदत्यन्तसूक्ष्मं निर्विशेषं सर्वगतम् । इदं दृश्यमान- मखिलं जगदग्र उत्पत्तेः पूर्व सदेवासीदित्यादिरर्थः । इदमग्र आसीदित्युक्त्या जगतः प्रागवस्थाऽनया श्रुत्या बोध्यते । नन्विदं जगदुत्पत्तेः प्रागवस्थापन्नं सच्छब्दवाच्यं वस्तु किमात्मैवाथवा तदन्यत् । आये तस्यैवायं जगद्रूपेण परि- णाम इत्यात्मनो विकारित्वापत्तिः । अन्त्ये 'आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्' (ऐ० १ । १) इत्यनेन 'ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् । (बृ० १।४।१० इत्यनेन च जगदुत्पत्तेः प्रागवस्थाबोधकेन श्रुत्यन्तरेण सह समानार्थत्वं न लभ्यते । तत्र ह्यात्मशब्दो ब्रह्मशब्दचोपात्तः । तदनुरोधेनात्रापि सच्छब्दे- नात्मैव ग्रहीतुमुचित इति चेदुच्यते—' आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् ' ( ऐ० १।१) इति 'ब्रह्म वा इदमग्र आसीत्' (बृ० १ । ४ । १०) इनि च स्पष्टतरं प्रतिपादयन्ती श्रुतिश्छान्दोग्ये सच्छब्दमात्मार्थकमेव प्रयोक्तुम- ईवीति निर्विवादम् । आत्मनो विकारित्वं तु नापादनीयम् । स वा एष महा- .

·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। १११ नज आत्माऽजरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म' (बृ. ४ । ४ । २५) इति श्रुत्याऽऽत्मनो निर्विकारत्वप्रतिपादनात् । श्रुत्येकशरणश्च यथाश्रुत्येव सर्व स्वीकार्यम् । ननु श्रुतिरपि मिथो विरुद्धमर्थ कथं ब्रूयात् । विरोधे भासमाने त्वन्यतरा गौणार्थप्रतिपादकतया नेया। तत्र निर्विकारत्वश्रुतिौणार्थकतया नेतुं न शक्यते । विकारित्वेऽनित्यत्वादिदोषप्रसङ्गेन 'नित्यो नित्यानाम्' (श्वे०६।१३) इत्यादि- बहुश्रुतिव्याकोपापत्तेः। किं तु निर्विकारत्वश्रुत्यनुरोधेनात्मनो जगदुपादानकार- णत्वश्रुतिर्गौणार्थप्रतिपादिका भवतु । साक्षाज्जगदुपादानकारणं सूक्ष्मं प्रधानम् । तद्वारा परमात्मा जगदुपादानकारणमिति 'यतो वा' (तै० २ । १ । १) इत्या- दीनां जगदुपादानकारणत्वप्रतिपादकश्रुतीनां तात्पर्यम् । न च साक्षाज्जगदु- पादानकारणस्य सूक्ष्मस्य प्रधानस्य परमात्मना सह कः संबन्धो येन तद्द्वारा परमात्मा जगदुपादानकारणमित्युच्यत इति वाच्यम् । शरीरशरीरिभावरूपसंब- न्धस्य रामानुजाङ्गीकृतस्य सत्त्वात् । 'सदेव' ( छा०६।२।१) इति प्रकृत- श्रुतौ च सच्छब्देनास्पष्टनामरूपं साक्षाज्जगदुपादानकारणं सूक्ष्मशरीरविशिष्टमेवो- च्यत इति चेदुच्यते-उपादानकारणं द्विविधम् । परिणान्युपादानं विवर्तोपादानं च। तत्र परिणाम्युपादानकारणस्वमात्मनःस्वी क्रि- आत्मा विवर्तोपादानम् यते चेनिर्विकारत्वश्रुत्या विरोधः स्यान्न विवोंपा- दानत्वस्वीकारे । एवमविरोधेनोपपत्तावन्यतरस्या मौणार्थकत्वकल्पनमन्याय्यम् । किं च जगत्पागवस्थाप्रतिपादिकयोः 'आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्' (ऐ०१।१) सदेव सोन्येदमग्र आसीत् ' ( छा०६।२ १ ) इतिश्रुत्योः समानार्थत्वभङ्गस्तदवस्थ एव । आत्मशब्देन शरीरान्तः- स्थस्य केवलस्यात्मको ग्रहणात् । सच्छब्देन च शरीरविशिष्टस्य ग्रहणात् । यद्यपि शरीरशरीरिणोरभेदप्रतीतिर्लोके निरूढा तथापि सदात्मशब्दयोरेकार्थत्वं नोप- पद्यते । तथाहि-आत्मा शरीरी, चिदचिच्च तस्य शरीरम् । एवं शरीरशरीरि- भावं स्वीकर्तणां मते कः सदात्मशब्दयोरेदोऽर्थः । चिदचिद्रूपशरीरविशिष्टः केवलो वा । विशिष्टश्चेदप्रसिद्ध आत्मशब्दार्थः कल्प्यः स्यात् । शरीरप्रतिसंवन्ध्यर्थक आत्म- शब्द इति हि तेषां मतम् । तथा च यथा पुत्रप्रतिसंबन्ध्यर्थः पिट्टशब्दः पुत्र- व्यतिरिक्तमेवार्थ ब्रूते तथात्मशब्दोऽपि शरीरव्यतिरिक्तमेवार्थ प्रतिपादयेत्। न च शरीरात्मनोरवयवावयविभाव एव संबन्धोऽस्त्विति वाच्यम् । जीवात्मनि तथाऽ- प्रसिद्धः । किं च विशिष्टस्यात्मत्वे ज्ञानस्यात्मैकदेशगुणत्वं स्यान्न कृत्स्नात्मगुण- त्वम् । न चेष्टापत्तिः । ' यावदात्मभावित्वात् ' (ब्र० सू०२ । ३ । ३०) इति - ·अद्वैतामोदे- , सूत्रेण विज्ञानगुणस्य कृत्स्नात्मव्यापित्वस्योक्तत्वात् । मनु यावदात्मभावि- त्खादित्यनेनात्मवत्तद्गुणभूतज्ञानस्य नित्यत्वं बोध्यते न तु व्यापित्वमिति चेत्ता- वतापि विशिष्टस्यात्मत्वे विकारित्वादिदोषप्रसङ्गो दुवार एव । किं च विशिष्ट- स्यात्मत्व आत्मनो ज्ञानगुणकत्वस्य भवत्संमतस्यैकदेशत्तित्वेनोपपत्तावपि 'विज्ञा- नघनः' (वृ० २।४ । १२ ) इतिश्रुत्युक्तस्यात्मनो ज्ञानस्वरूपत्वस्यानुपपत्तिः। तत्तु भवतापि स्वीकृत्तमेव । किं च विशिष्टस्यात्मत्वे 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः (वृ० २।४।५) इत्यादिविध्यानर्थक्यम् । अयत्नसिद्धत्वादात्मदर्शनस्य । आत्मशब्दस्यात्मकदेश इत्यर्थे तु लक्षणा स्यात् । अर्थतदोषपरिजिहीर्पया केवल एव शरीरान्तःस्थः सदात्मशब्दयोरर्थ इति चेत्प्रतिज्ञाहानिः । श्रुती ( छा० ६ । ११३) 'एकेनात्मना ज्ञातेनाः यत्सर्व ज्ञातं भवति' इत्युच्यते । तत्र परमात्मज्ञानेन जीवानां जडानां च ज्ञानं न संभवति । न हि चिदचिद्रूपं शरीरं मृदो घट इव परमात्मनः परिणामः । अत एव मृदादिदृष्टान्ताननुरूप्यं च । किं च 'प्रकृतिश्च' (ब्र० सू० १ । ४ । २३ ) इति सूत्रे प्रतिपादितं परमात्मनो जगत्प्रकृतित्वं केवलस्यात्मत्वे न संभवति । प्रकृतित्वं हि द्विविधम् । विवर्तवादेन परिणामवादेन च । आद्यं प्रातिभासिकसर्पप्रकृतित्वं रज्ज्वाः । अन्त्यं घटादिप्रकृतित्वं मृदः तत्राद्यं रामानुजमते परमात्मनो न संभवति । रामानुजीयैर्विवर्तवादानभ्युपगमात् । नापि द्वितीयम् । शरीरस्य परिणामेऽपि तदन्तःस्थस्यात्मनः केवलस्य परिणामा, भावात् । अन्तःस्थितिमात्रेण प्रकृतित्वं तु दुर्वचम् । मृत्पिण्डान्तःस्थितस्याकारस्य घटप्रकृतित्वाभावात् । तथा सूक्ष्मशरीरप्रकृतिकस्य स्थूलशरीरस्य वप्रकृति- कत्वं न केनाप्यभ्युपेयते । किं च केवलस्यात्मत्वे सृष्टेः प्राग्जगत्प्रकृतिभू- तस्प सूक्ष्मस्य परमात्मशरीरस्य परमात्मव्यतिरिक्तस्य सत्त्वेन 'सदेव सोम्ये- दमग्र आसीत् । ( छा०६।२।१) इतिश्रुतिनिधिः । 'इदं सर्वं यदयमात्मा' (बृ. २ । ४ । ५) इतिश्रुतिप्रतिपादितम् मानाधिकरण्यानुपपत्तिश्च । इदंपदेन परामृष्टस्य दृश्यमानस्य जगतः परमात्मशरीरत्वेऽपि परमात्मस्वरूपत्वाभावात् । शरीरशरीरिणोः सामानाधिक येन प्रयोगस्य स्थूलोऽहं कृशोऽहमित्यादौ दर्श- मेजप वस्तुतस्तपोस्तादा याभावात् । सृष्टेः प्रागस्पष्टनामरूपावस्थमत्यन्तसूक्ष्ममपि जगत्परमात्न शरीमिति परमात्मनः सकाशाद्वस्तुतो भिन्नमेव त्वदर्शने । न चेदं- पदस्यैतदन्न यामिरूपेऽर्थे लक्षणा । यद्वा सच्छब्दस्यात्मशब्दस्य च तच्छरीररू- पेऽर्थे लक्षापा । तथा च सायानाधिकरण्यस्योपपत्तिरिति वाच्यम् । लक्षणायां मानाभावाई रवाच ।

·, . , विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। ११३ किं च 'सदेव' (छा०६।२।१) इति वाक्यं हि 'येनाश्रुतं श्रुतं भवत्य- मतं मतमविज्ञातं विज्ञातम् । ( छा० ६ । १ । ३) इति पूर्वप्रतिज्ञातार्योपपाद- नायोपात्तम् । तत्र येनेत्यनेन ' तमादेशममाक्ष्यः । (छा०६ । १ । २) इति- पूर्ववाक्यस्थस्य तच्छब्दान्वितस्यादेशस्य परामर्शः । आदेशशब्दश्च भावसाधन उपदेशवाची । कर्मसाधनश्वोपदिश्यमानात्मरूपवस्तुवाची । करणसाधनश्योप- देशसाधनीभूतशास्त्रवाची । विधाप्यर्थोपपत्तावपि कर्मसाधन एवात्र ग्रहीतुमु- चितः । यत उपदेशस्तत्साधनं वोपदेश्यज्ञानं जनयित्वैव सर्वविज्ञानं जनयेत् । किं च कर्मसाधने गृहीते सत्येवैतत्तात्पर्यकेण श्रुत्यन्तरस्येन 'आत्मान खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदं सर्व विदितम्' (वृ० ४ । ५। ६) इत्यनेन वाक्येन समानार्थत्वं लभ्यते । तत्र ह्युपदिश्यमानात्मरूपवस्तुज्ञानजन्यं सर्ववेदनमिति स्पष्टमेवोक्तम् । तदनुरोधेन ' येनाश्रुतम् ' (छा०६।१ । ३) इति च्छान्दोग्य- स्थवाक्येऽपि येनेत्यनेनोपदिश्यमानस्यात्मनो ग्रहण आत्मविज्ञानजन्यं सर्व- विज्ञानमित्येवं समानार्थत्वमुपपद्यते । कर्मसाधनस्यादेशशब्दस्य ग्रहण एव [प- दिश्यमानात्मरूपवस्तुनो येनेत्यनेन परामर्शो लभ्यते नान्यथा । अत एव च 'कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति ' (ग्रु० १ । १ । ३) इति मुण्डकश्रुतिरप्यनुसृता भवति । तत्र हि कस्मिन्विज्ञात इत्येवं सर्वविज्ञानसाधनी- यूतज्ञानकर्मैव पृष्टम् । 'येनाश्रुतं श्रुतम्' ( छा० ६।१।३) इत्यत्र यच्छन्दनिर्दिष्टात्साधन- ज्ञानकर्मीभूतादात्मनः सकाशात्साध्यविज्ञानकर्मीभूतं श्रुतं मतं विज्ञातमितिशब्द- रुक्तं सर्व वस्तुजातमनन्यदन्यद्वा । अनन्यत्वे न किमप्यनेन वाक्येन प्रतिपादितं भवति । न हि घटेन विज्ञातेन घटो विज्ञातो भवतीत्युच्यमाने किमप्युक्तं भवति । अन्यत्वे तु मिथो भिन्नयोः पदार्थयोर्मध्य एकस्य विज्ञानेनान्यस्य विज्ञानं दुष्क- रम् । न हि घटेन विज्ञातेन पटो विज्ञातो भवति । मिथः संबद्धयोरपि वस्तुतो भिन्नयोरेवमेव । न हि देवदत्ते विज्ञाते तत्पुत्रो विज्ञातो भवति । न वा दण्डे विज्ञाते घटो विज्ञातो भवति । यद्यपि दण्डे घटकारणत्वेन रूपेण ज्ञाते घटो दण्ड- कार्यत्वेन रूपेण ज्ञातो भवति तथापि न तज्ज्ञानं वस्तुस्वरूपपरिचायकम् । स्वरूपपरिचायकं च यज्ज्ञानं तदेव विज्ञानशब्देनोच्यते । स्वरूपपरिचायकं ज्ञानं हि सर्वज्ञानमूलभूतम् । स्वरूपपरिचयं विनेतरसंबन्धित्वेन ज्ञानासंभवात् । घट- कारणत्वेन दण्डे ज्ञातेऽपि कम्बुग्रीवादिना स्वरूपेणापरिचितो घटः प्रत्यक्षतो दृष्टोऽपि न दण्डकार्यत्वेन ज्ञातुं शक्यते । श्रुतौ च विज्ञातं भवतीत्युच्यते । तथा अथ १५ ·११४ अद्वैतामौदे- विदधातुः स्वरूपपरिचायकज्ञानवाच्येव । 'यः सर्वज्ञः सर्ववित्' (मु० १।१।९) 'ब्रह्मविदामोति परम् । ( तै० २ । १) इत्यादौ तथा दर्शनात् । अत एवोक्त- वृहदारण्यकश्रुतौ 'इदं सर्व विदितम् । (वृ० ४ । ५। ६ ) इत्युच्यते । तदेवं साधनसाध्यज्ञानकर्मजोरन्यवानन्यत्वरूपाल्पद्यस्यापि वक्तुमशक्यतया 'येना- श्रुतम् ' ( छा० ६।१ । ३) इति श्रुतेः का गतिरिति चेत्- अत्रोच्यते । साधनज्ञानकर्मीभूतादात्मनः सकाशात्साध्यज्ञानकर्मीभूतं सर्व वस्तुतोऽनन्यदेव सदन्यत्वेन प्रतिभाति । अन्यत्वेन प्रतिभानसत्त्वान्न 'घटेन विज्ञातेन घटो विज्ञातो भवति' इति वाक्यस्येवानर्थक्यम् । अन्यत्वेन प्रतिभान- एव चोक्तप्रतिज्ञावाक्यार्थापेक्षा न तत्त्वज्ञानोत्तरम् । नाप्यन्यत्व- कल्पोक्तो दोषः । सर्ववस्तुनामात्मनः सकाशाद्वस्तुतोऽनन्यत्वेनात्मज्ञानस्यैव घटपटाद्यखिलवस्तुस्वरूपपरिचायकज्ञानत्वात् । यद्यप्यात्मज्ञानेन घटपटादि- वस्तूनां कन्वुग्रीवादिमत्त्वादिना तत्तद्वस्तुस्वरूपेण परिचयो न भवति तथापि न दोपः । यतो घटस्य कन्बुग्रीवादिमत्त्वं स्वरूपं यल्लोकदृष्टया सत्यतया भासते तन्न परमार्थतः सत्यम् । किं तु सत्यं घटस्वरूपं मृदेव । तथा च दृष्टान्ते 'मृत्तिकेत्येव सत्यम् । (छा० ६।१।४) इत्युक्तम् । तदनु- रोधेन दान्तिकेऽपि सर्वस्य वस्तुनः संप्रति भासमानं स्वरूपं न सत्यमित्या- स्थेयम् । मृत्स्वरूपस्यापि सत्यत्वं तत्कार्यभूतघटायपेक्षया । कारणापेक्षया तु न सत्यत्वम् । मृत्तिकेत्येव सत्यमित्युक्तिस्तु प्रसिद्धयनुरोधेन घटादिकार्यापेक्षया बोध्या । एवं स्थिते ' येनाश्रुतम् ' ( छा० ६ । १ । ३) इति प्रतिज्ञातोऽर्थः श्रुत्या मृदादिदृष्टान्तान्प्रदा संभवदुक्तिकतां नीतः 'सदेव सोन्येदमन आसीत्' (छा०६।२। १) इत्यनेनोपपाद्यते । 'जगत्सत्यं परमात्मनः सकाशा- द्भिन्नं ' परमात्मशरीरभूतम् । इत्येवंवादिनां रामानुजीयानां तु मते सदेवेति श्रुतौ सच्छब्दस्येदंशब्दस्य वा लक्षणया सामानाधिकरण्योपपत्तावपि पूर्वप्रति- ज्ञाताओं नोपपादितो भवति । आत्मज्ञानेन जगत्स्वरूपपरिचायकज्ञानोत्पत्त्य- संभवात् । नापि मृदादिदृष्टान्तानुगुण्यम् । न हि घटो मृदः शरीरम् । यद्यप्य- द्वैतवादिमते जगन्न 'ब्रह्मणः परिणामः । ब्रह्मणो निर्विकारत्वात् । किं तु विवर्तः । घटादयस्तु मृदः परिणामाः' इत्येवं दृष्टान्तदाष्टान्तिकयोवैषज्यं तथापि न क्षतिः । न हि दृष्टान्तदान्तिकयोः सर्वांशेन सायमपेक्ष्यते । तथात्वे हि कस्यापि कोऽपि दृष्टान्तो न स्यात् । सर्वांशेन साम्यं हि स्वस्य स्वेनवायाति न तु परेण । किंतु येनांशेन दृष्टान्तः प्रतिपिपादयिषितस्तेनांशेन सान्यमपेक्ष्यते । , ·विविधामापनि ११५ प्रकृते तु 'एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं तत्र हेतुश्च साधनज्ञानकर्मीभूतस्य सत्यत्वं साध्याननिय त्वसत्यत्वमेवेति' इत्यास्मन्नशे दृष्टान्तो विवक्षितः । 'मृत्तिकेत्येव सत्यम् ' इत्येवशब्दघटितवाक्येन तथा श्रुतितात्पर्यस्य स्पष्टमेव प्रतिपन्नत्वात् । एवं च कार्यगतसत्यांशज्ञानं तदीयोपादानकारणस्वरूपज्ञानाधीनं यथा मृद्घटादिषु दृश्यते तथा जगत्सत्यांशज्ञानं जगदुपादानकारणज्ञानाधीनमिति प्रदर्शयितुं जगदुपादानकारणज्ञानाय जगत उत्पत्तेः प्रागवस्था 'सदेव' इति श्रुत्या प्रदर्श्यते । जगति भासमाना येऽखिला विशेषास्तदपनयनपूर्विका या सामा- न्यावस्थाऽस्तित्वमात्ररूपा सामान्यस्य परा काष्ठा सा सच्छब्देनोच्यते । तदेव च निर्विशेषसन्मात्ररूपं ब्रह्म । एक्कारेण च सर्वे विशेषा निरस्यन्त इति निर्विशे- पसन्मात्रब्रह्मयोधकमेवैतद्वाक्यम् । यथा यथा जगदुत्पत्तिस्तथा तथा विशेपाः प्रतिभासन्त इति ब्रह्मणः सपिशेपवमोपाधिकमेव । तत्प्रतिपादकानि सविशेष- वाक्यानीति न कापि श्रुतिविरुध्यते । केचित्तु सदेवेत्यत्र सच्छब्देन जगदुपादानकारणमव्याकृतनामरूपावस्थं सूक्ष्मं प्रधानमेवोच्यते । एवशब्देन चाधुना दृश्यमानस्य व्याकृतनामरूषत्वस्य व्यावृत्तिरित्याहः । तन्न । सच्छब्दो ह्यसधातोः शतृप्रत्ययेन साधितः । तस्य चास्तित्वमात्रं प्रवृत्तिनिमित्तम् । न त्वव्याकृतनामरूपत्वरूपस्तद्विशेषः । न च श्रुतावग्र इत्युच्यते । तस्य चोत्पत्तेः पूर्वमित्यर्थः । तदानीं चास्पष्टनामरूपत्व- मेवेत्यग्रेपदसमभिव्याहारेणाव्याकृतनामरूपत्वरूपविशेषाधियतिरिति वाच्यम् । तथाप्येवकारेण व्याकृतनामरूपत्वस्य व्यवच्छेदानापत्तिः । व्युत्पत्तिसिद्धो ह्ययं नियमो यत्स्वान्वयिपदशक्यतावच्छेदकधर्मानवच्छिन्नमवैवकारेण व्यवच्छि- द्यतेऽपिशब्देन च तदेव समुच्चीयते । न ह्ययं ब्राह्मण एवेत्यत्र प्रकरणादिना देवदत्तादिब्राह्मणविशेषावगतावप्येवकारेण यज्ञदत्तो व्यवच्छिद्यते । तस्यापि ब्राह्मणपदशक्यतावच्छेदकीभूतब्राह्मणत्वरूपधर्मावच्छिन्नत्वात् । तथा प्रकृते व्याकृतनामरूपस्य सत्पदशक्यतावच्छेदकीभूतास्तित्वावच्छिन्नत्वेन कथं तस्य सदेवेत्येवकारेण व्यावृत्तिः । एवं च सच्छब्दोऽस्तित्वमात्रवाचीति सदेवेति श्रुतेनिर्विशेषब्रह्मप्रतिपादकत्वं सिद्धम् । अथ परा' (मु० १।१।५) इति श्रुतिरपि निर्विशेषब्रह्मप्रतिपादिकैव । अथ परा यया तदक्षरमधिगन्यते । अत्र पर- अथ परेतिश्रुतनिर्विशेषा विद्यापाप्यमक्षरमित्युच्यते । न क्षरतीत्यक्षरम- र्थकत्वम् विनाशि । अक्षरशब्दस्याविनाशित्वं प्रवृत्तिनि- मित्तम् । विनाशाभाव इति वावत् । तथा च पर- .

·अद्वैतामोदे- विद्याप्राप्यस्य वस्तुनो निषधमुर्खेनैव प्रथमत उल्लेखः । अनेन तंद्वरंतु निर्वि- शेषभिति सूच्यते । ततः कथंभूतं तदस्त्वित्यपेक्षायामाह- यत्तदद्रेश्यमग्रायमगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादम् । नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः ।। अदृश्यं प्रत्यक्षागोचरम्। अग्राह्यमनुमानायगोचरं कर्मेन्द्रियागोचरं वा । अगो- त्रमनामकम् । अवर्णं नीलादिवर्णरहितम् । अचक्षुःश्रोत्रं ज्ञानेन्द्रियरहितम् । अपाणिपादं कर्मेन्द्रियरहितम् । चक्षुःश्रोत्रशब्देन ज्ञानेन्द्रियाणि पाणिपादशब्देन कर्मेन्द्रियाणि चोपलक्ष्यन्ते । एवं चरणद्वयेन प्राप्यवस्तु निषेधमुखेन प्रतिपादितम्। यद्यपि कस्यचिद्वस्तुनो विधिमुखेन वर्णनमीदृशं तादृशमित्येवंरूपेण क्रियमाणं यथा वस्तुस्वरूपपरिचायकं भवति न तथा निषेधमुखेन वर्णनमिति विधिमुखेन वर्णनभेवादावुचितं तथापि प्रकृते परविद्याप्राप्यस्य वस्तुनो विधिमुखेन वर्णन वस्तुतो नैव संभवतीति ध्वनयितुं श्रुतेस्तथा प्रक्रमः । उत्तरार्धे यद्यपि नित्यं विभुमित्येवं तृतीयचरणे विधिमुखेन वर्णनं मुखे भासते तथापि पर्यवसानं निषेधमुख एव । नित्यं कालतःपरिच्छेदरहितम् । विभुं देशतः परिच्छेदरहि- तम् । सर्वगतं वस्तुतःपरिच्छेदरहितम् । अनेन त्रिविधपरिच्छेदराहित्यमुक्तम् । अतो नात्र कश्चिद्धर्मो विधिमुखेन वोध्यते । ननु यद्यद्रेश्यमित्यादिना दृश्यत्वा- दिविशेषराहित्यमुच्यते तर्हि तद्वस्तु नैव स्यादिति चेत्तत्राह-सुसूक्ष्ममिति । अदृश्यत्वादिषु न तुच्छत्वं हेतुः किंतु सूक्ष्मत्वमित्याशयः । अत्रापि निषेध- मुखेनं प्रवृत्तावेव पर्यवसानम् । अदृश्यत्वे न सूक्ष्मत्वं साक्षाद्धेतुः । किं त्वदृश्यत्वसमनियतः स्थूलत्वाभावः । दृश्यत्वे स्थूलत्वस्य प्रयोजकत्वात् । तथा च सुसूक्ष्ममित्यस्य स्थूलत्वराहित्ये तात्पर्यम् । ननु नित्यं विभुमित्यत्र निषेध- मुखेन प्रवृत्तौ पर्यवसानेऽपि विधिमुखेन प्रवृत्तिर्मुखे किमर्थं स्वीकृतति चेन्न । सविशेषेश्वरज्ञानप्रणाड्या निर्विशेषवस्तुसाक्षात्कार इत्येतत्सूचयितुं तत्स्वीका- रात् । सोपाधिक ईश्वरे तस्याः संभवात् । तदेतदर्शयति--यदभूतयोनिमिति । भूतयोनिं जगत्कारणम् । जगत्कारणत्वादिविशेषवत्वेन यदेतद्धीरेद्देश्यते तद्वस्तु वस्तुतो निर्विशेषमेवेति तात्पर्यम् । धीरा धैर्यशालिनः । धैर्य चैवं क्रमेण नि- त्रिशेपवस्तुसाक्षात्कारो भविष्यतीति बुद्धिदायम् । जगत्कारणत्वादिविशेष- मारोप्य सविशेषवस्तुध्यानं निर्विशेपसाक्षात्कारोपाय एव । तथा च ' अद्रेश्यम्' परिपश्यन्ति ' इत्यनयोन विरोधः । वस्तुतोऽदृश्यमेव वरत्वारोपेण पश्यन्ति । न तु 'निर्विशेपं वस्तु सर्वथा नास्त्येव' इति भ्रमितव्यम् । अद्रश्यमित्यादि- ·, विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः । ११७ श्रुतिविरोधात् । अधीराणामदृश्यं धीराः परिपश्यन्तीति व्याख्यानं तु न चेतसि चमत्कारं विधत्ते । यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमित्यादिवाक्यप्रवाहस्वारस्यभङ्गापत्तेः। एवं च वस्तु निर्विशेपमिति सिद्धम् । अग्रेऽपि ' यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मानाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित् ' (मु०१।१।७) इति मन्त्रे निषेधमुखेन निर्विशेषमेव वस्तु प्रतिपाद्यते । यद्यप्ययं मन्त्रः सर्वेषु पुस्तकेपु न दृश्यते तथापि केषुचिदृश्यत एव । तथा चाथ परोति श्रुतेर्निर्विशेष- ब्रह्मप्रतिपादकत्वं सिद्धम् । 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ( तै० २।१।१ ) इत्यपि श्रुतिनिर्विशेषब्रह्मपरैव । तत्रानन्तशब्दस्याविनाशित्वं प्रवृत्तिनिमित्तम् । सत्यं ज्ञानमिति श्रुते- विनाशाभाव इति यावत् । अभावेन च न वस्तुनः निर्विशेपार्थक्त्वम् सविशेषत्वमिति प्राक् (पृ० ७१ ) उक्तमेव । सत्यशब्दादपि न सविशेषप्रतीतिः। तथाहि-सच्छ- ब्दोऽस्तितामात्रप्रवृत्तिनिमित्तको सत्र सामान्यस्य परा काष्ठा तादृशं निर्विशेष सन्मात्रं ब्रूत इति प्रागुक्तमेव । युक्तं चैतत् । 'सदेव सोम्य ' (छा० ६।२।१) इति वाक्यं हि जगत्मागवस्थावोधकम् । जगन्मूलकारणीभूतस्य जगत्माग- वस्थापन्नस्य वस्तुनः सविशेषत्वे तस्य मूलकारणत्वं न संभवति । विशेषाणां सामान्यपूर्वकत्वेन मूलकारणस्य निर्विशेषस्यावश्यवाच्यत्वात् । अस्तित्वेन तु न सविशेषत्वं वाच्यम् । तथात्वे तस्य विशेषत्वं यत्सामान्यनिरूपितं तस्यैवास्म- न्मतेऽस्तिशब्दवाच्यत्वात् । निरूपकाणां ह्ययमस्तिशब्दः सर्वसामान्यभूतवस्तुवा- चकः । ब्रह्मशब्दोऽपि तथैव । बृंहणाद्ब्रह्म । बृंहणं सर्वव्यापनम् । सामान्येन हि विशेषा व्याप्ता भवन्ति न तु विशेषेण सामान्यम् । तथा च बृहत्त्वेनापि न ब्रह्मणः सविशेषत्वम् । वृहत्त्वस्य विशेषरूपत्वे तादृशविशेपनिरूपकं यत्सामान्य स्यात्तबृहत्त्वाश्रयेग ब्रह्मणा न व्याप्तं स्यादिति ब्रह्मणः सर्वव्यापकत्वासंभ- वात् । आत्मशब्दोऽप्येवम् । अतति व्यामोतीत्यात्मेत्यात्मशब्दव्युत्पत्तेः। एतदभि- प्रायेणैव श्रुत्या 'ब्रह्म वा इदम् ' (वृ० १।४।१० ) 'आत्मा वा इदम् ' ( ऐं। १।१ ) इत्यत्र जगत्मागवस्थाबोधके वाक्ये ब्रह्मशब्द आत्मशब्दश्च प्रयुक्तः। एवं स्थिते 'ब्रह्मविदामोति परम्' ( तै० २ । १) इत्युपक्रम्य तादृशब्रह्मणो लक्षणं प्रतिपादयितुं प्रवृत्ता 'सत्यं ज्ञानम्' इति श्रुतिः कथं सविशेषं ब्रह्म बोधयेत् । तथा च सत्यपदस्यासत्याद्यावृत्तमित्यर्थ एव तात्पर्यम् । किं च सत्यपदस्य . - ·. ११८ अद्वैतामोदे- सत्यत्वधर्मविशिष्टादोधान्ये व्याघातापत्तिः। विशेषाणां हि मिथो व्यावनमान, त्वान्मिथ्यात्वमिप्यते । यथा घटशरावादीनां तत्सामान्यभूतमृदपेक्षया मिथ्या- त्वम् । एतच्च ' मृत्तिकेत्येव सत्यम् ' ( छा० ६।१।४) इतिश्रुतिसिद्धम् । तथा च सत्यत्वस्य विशेषत्वे तादृशसत्यत्वविशिष्टस्य सविशेषस्य ब्रह्मणो मिथ्या- त्वमेव स्यादिति सत्यं ज्ञानमित्युक्तियाहन्यते । किं च सत्यशब्दस्य सवि- शेषार्थबोधकत्वे यथा मनुष्यः प्राणिविशेषः प्राणिविशेपान्तरात्पश्वादेः सकाशा- यावृत्तश्च भवति तथा सत्यं कस्य विशेषः कस्माच विशेपान्तराब्द्यावृत्तं भवति तद्वक्तव्यम् । सद्विशेषः सत्यत्वमिति चेत्कस्मात्सद्विशेषान्तरात्सत्यं व्यावृत्तं भवति । सत्यं हि मिथ्याभूताट्यावृत्तं भवति । मिथ्याभूतं तु न सदिशेपान्तरम् । मिथ्याभूतस्य सत्त्वाभावात् । एवं च यत्सर्वसामान्यमस्तीत्येव केवलं वक्तुं शक्यते तदेव सत्यमिति केवलास्तित्वसमनियतं सत्यत्वमस्तित्वा- परपर्याय एवेति सच्छब्दवत्सत्यशब्दोऽपि न सविशेषार्थवोधकः । अस्तिसत्य- शब्दयोः पर्यायत्वं च 'अत्र सत्यमसत्यम् (वि० पु० २ । १२ । ४५) इति । यदस्ति यन्नास्ति (वि. पु. २ । १२ । ३८) इति प्रक्रान्तस्योपसंहारः (श्रीभा० पृ० १०७ ५० १४) इत्युक्तवता त्वयाप्यङ्गीकृतमेव । ज्ञानशब्दोऽपि न सविशेपार्थबोधकः । निर्विपया निराश्रया याऽनुभूतिस्तस्याः सन्मात्ररूप- त्वस्य प्रागुपपादितत्वात् (पृ० ८०)। किं च ज्ञानपदस्य सविशेपार्थबोध- कत्वे किं ज्ञानमेव विशेष उत ज्ञानत्वम् । आये ज्ञानरूपविशेषविशिष्टस्यात्मनो ज्ञानपदात्यतीति व्या । सा च न संभवति । ल्युट्प्रत्ययस्य कर्तर्यविधानात् । 'अर्शआद्यजन्तो ज्ञानशब्दः । इति विषयवाक्यदीपिकाकारोक्तिस्तु (वि० दी. पृ० ३३) श्रुत्यक्षराननुगुणा । तथा सति ज्ञातृशब्दं ज्ञानवच्छब्दं वा श्रुतिनि- दिशेत् । द्वितीये तु ज्ञानपदेन गुणभूतज्ञानग्रहणे ज्ञानत्वरूपो विशेषो गुणभूते ज्ञाने न तु तादृशगुणभूतज्ञानाश्रयत्वेन त्वदभिमते ब्रह्मणीति ज्ञानपदात्सविशेपब्रह्मणः प्रतीतिर्न संभवति। अथ ज्ञानपदेन ब्रह्मस्वरूपभूतं ज्ञानं गृह्यते न तु ब्रह्मगुणभूतमिति चेत्तथा सति ज्ञानपदस्य वैयर्थ्यमेव यात्। 'सत्यं ज्ञानमनन्तमिति मिलित्वा पदत्रया- त्मकमेकं ब्रह्मलक्षणम् । तत्र ज्ञानपदं नित्यासंकुचितज्ञानार्थकम् । तेन मुक्तव्या- वृत्तिः। मुक्ता हि मोक्षावस्थातः प्राक्संकुचितज्ञाना एवेति तद्वयावृत्तिः' ( श्रीमा० पृ०१३५५०९) इति हि रामानुजीयानामभिप्रेतम् । ज्ञानपदेन स्वरूपभूतज्ञानस्य ग्रहणे तु मुक्तव्यावृत्तिर्न स्यात् । स्वरूपभूतज्ञानस्य बद्धावस्थायामपि संकोचा- भावात् । स्वरूपभूतज्ञानस्य संकोचविकासाङ्गीकारे त्वात्मनो विकारित्वापत्ता- वनित्यत्वादिदोषप्रसङ्गः। o , ·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। ११९ अद्वैतिनां तु मते सत्यादिवाक्ये त्रीणि लक्षणानि सत्यं ब्रह्म, ज्ञानं ब्रह्म, अनन्तं ब्रह्मेति । यद्यपीदं सत्यादिवाक्यं सामानाधिकरण्येनैकार्थप्रतिपादकं वाच्यवृत्त्या भवति तथापि लक्षणत्रयप्रतिपादनेऽस्य वाक्यस्य तात्पर्यमवगम्यते । अन्यथैकेन पदेन सिद्धावितरयोर्वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । न हि ब्रह्मव्यतिरिक्तं किंचि- दपि सत्यमस्ति, न च ज्ञानरूपं, नाप्यविनाशि येन पदत्रयसार्थक्यं स्यात् । अथानेकलक्षणप्रणयने को हेतुः । उच्यते-लक्षणं हि कचिद्व्यावर्तकं भवति । कचित्स्वरूपविशेषप्रमितिकृद्भवति । यथा चैत्र गामानयेत्युक्ते तच्छ्रुत्वा चैत्रेणानीतां गां पश्यतोऽत एवायं पशु:शब्दवाच्य इति जानतश्च देवदत्तस्य चतुष्पदत्वादिसाधात्पश्चन्तरे गोबुद्धिः स्यात् । तत्र सास्नादिमती गौरिति यल्लक्षणं क्रियते तत्पश्वन्तरव्यावर्तकं भवति । यस्य च न कथमपि गोव्यक्ते- आनं तस्यायं पशु:शब्दवाच्य इति ज्ञानाय सास्नादिमती गौरिति लक्षणं क्रियते । तत्तु तस्य स्वरूपविशेषप्रमितिकृद्भवति । यद्यपि व्यावर्तकमपि स्वरू- पविशेपप्रमितिकृद्भवति स्वरूपविशेपप्रमितिकृच्च व्यावर्तकं भवतीति नान्योन्यासं- कीर्णमेत दद्वयं तथापि लक्षणप्रणयनोद्देश्यभूतस्य व्यावृत्तिव्यवहाररूपस्य प्रयो- जनद्वयस्य मिथोऽसंकर एव । तथा च यत्र लक्षणप्रणयने मुख्यत उद्देश्या स्व- रूपविशेषप्रमितिस्तत्रानेकलक्षणप्रणयनमपि युज्यत एव । यतस्तस्मादधिकं सौकर्यं भवति । प्रकृते तु ब्रह्मणो रूपाद्यभावेन न कथमपि ब्रह्म प्रत्यक्षेणाव- गतमिति तत्स्वरूपविशेषप्रमितयेऽनेकलक्षणप्रणयनं सार्थकमेव । यत्तु ‘प्रवृत्तिनिमित्तभेदेनैकार्थवृत्तित्वं सामानाधिकरण्यम् । तत्र सत्यज्ञानादि- पदमुख्यार्थस्तत्तद्गुणविरोध्याकारणत्यनीकाकारैर्वा, एकस्मिन्नेवार्थे पदानां प्रवृत्ती निमित्तभेदोऽवश्याश्रयणीयः' ( श्रीभा० पृ० ५९ ५०६) इत्युक्तं तन्न । सामा- नाधिकरण्यस्य प्रवृत्तिनिमित्तभेदघटितत्वनियमे सामानाधिकरण्यम् प्रमाणाभावात् । सत्यादिपदानामसत्याद्वयात्त- मित्याद्यर्थे तात्पर्यस्यानुपदमेवोक्तत्वेन ब्रह्मणः सत्यत्वादिधर्मः सविशेषत्वापादनं दुर्वचमेव । व्यावृत्तेरभावरूपतया न तया कथ- मपि सविशेषत्वमित्यपि प्रागुपपादितमेव (पृ०८६)। यत्तु 'भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानां शब्दानामेकस्मिन्नर्थे वृत्तिः सामानाधिकरण्यपिति शाब्दिकाः.' (श्रीभा०पृ० ५९ प० १६ ) इत्युक्तं तन्न । शाब्दिकाग्रेसरै गोजीभट्टरेव शब्देन्दुशेखरे 'सामा- नाधिकरण्यं चैकार्थविशेष्यकवोधजनकत्वमेव, न तु प्रवृत्तिनिमित्तभेदगर्भम् ' इत्येवं सामानाधिकरण्यस्य प्रवृत्तिनिमित्तभेदघटिततायाः स्पष्टमेव खण्डितत्वात् ।

·- , ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वम् १२० अद्वैतामोदे- व्याकरणमहाभाष्यकारैश्च ' नामन्त्रिते समानाधिकरणे सामान्यवचनम् । ( पा० सू० ८।१।७३ ) इति सूत्रे सामान्यवचनमित्यस्य 'अघ्न्ये देवि सरस्वति' इति प्रत्युदाहरणं दत्तम् । तत्र चाघ्न्य इत्यादीनां पर्यायवचनानां प्रवृत्तिनिमित्त- भेदाभावेन त्वदुक्तरीत्या सामानाधिकरण्यस्याभावाद्व्यङ्गचिकलतापत्ती प्रत्यु- दाहरणपरभाष्यासंगतिः स्यात् । तत्रत्यकैयटेनापि 'पर्यायशब्दानामपि सामा- नाधिकरण्यादविद्यमानवत्त्वनिषेधान्निघातप्रसङ्गः' इत्युक्तवता प्रवृत्तिनिमित्त- भेदाभावेऽपि सामानाधिकरण्यं स्वीकृतम् । एवं च सत्यं ज्ञानमितिश्रुतेर्निर्वि- शेपार्थप्रतिपादकत्वं सिद्धम् ॥ १६ ॥ अद्वितीयश्रुतिनद सहते सद्वितीयताम् ॥ येन केनापि धर्मेण सन्मात्रे परमात्मनि ॥ १७ ॥ ब्रह्मणो निर्विशेषत्वादेव च तस्याद्वितीयत्वं सिध्यति । सविशेषत्वे तु विशे- षस्य द्वितीयस्य सत्त्वात् ' अद्वितीयम् ' ( छा० ६।२।१ ) इति श्रुतिविरुद्धा स्यात् । यत्तु 'जगदुपादानस्य ब्रह्मणः स्वव्यतिरिक्ताधिष्ठात्र- न्तरनिवारणेन विचित्रशक्तियोगप्रतिपादनपरत्वादद्वितीयपदस्य ' ( श्रीमा० पृ० ६० ५० ६ ) इत्युक्तं तन्न । अस्यार्थस्योपक्रमाननुगुगत्वात् । तथा हि—'येना- श्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातम्' (छा० ६।१ । ३) इति हि प्रतिज्ञा प्रस्तुता । तत्राश्रुतं किंचिद्वस्तु श्रुतं भवतीति नार्थः । तथासति किमनया प्रति- ज्ञया विशेपोऽर्थ उक्तः स्यात् । मृत्तिकाज्ञानेन पटादिज्ञानासंभवेऽपि घटश- रावादीनां केपांचिज्ज्ञानसंभवात् । अतोऽश्रुतं सर्व येन श्रुतं भवतीत्यर्थो वाच्यः । मृत्तिकादयोऽर्थास्तु नैवंविधाः । तज्ज्ञानेन सर्ववस्तुज्ञानासंभवात् । तथा प्रति- ज्ञायां येनेत्यत्र यच्छब्दवाच्यमेकमेव किंचिद्वस्तु ग्राह्यं न त्वनेकम् । अनेक- ग्रहणे पूर्ववदेव नात्रापूर्वोऽर्थः कश्चिदुक्तः स्यात् । मृदादिष्वपि संभवात् । मृदो ज्ञानेन तद्विकारभूतघटशरावादिज्ञानं जायते तन्तुज्ञानेन तद्विकारभूतपटादिज्ञानं जायत इति प्रसिद्धमेव । अतः प्रतिज्ञयाऽनया किमप्यधिकं नोक्तं भवेत् । तथा चैकवस्तुज्ञानेन सर्ववस्तुज्ञानमिति प्रतिज्ञार्थः पर्यवसितः । तत्र चैकवस्तुज्ञानेनेत्यत्र ज्ञानपदेन सर्ववस्तुज्ञानमित्यत्र च ज्ञानपदेन सत्यमेव ज्ञानं ग्राह्यं नासत्यसाधा- रणम् । तथासत्यसत्यज्ञानस्य दोपमूलत्वेन प्रतिज्ञायामलौकिकार्थाभिधानं न स्यात् । मृदादिदृष्टान्तानुरोधाच्च । नहि मृत्तिकायां कार्यासत्वेन ज्ञातायां घटस्य मृण्मयत्वेन ज्ञानं संभवति । न वा मृत्तिकायां मृत्तिकात्वेन ज्ञातायां घटस्य ·, विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। १२१ पटत्वेन ज्ञानं संभवति । किं तु मृत्तिकायां मृत्तिकात्वेन ज्ञातायां घटस्य मृत्तिका- त्वेन ज्ञानं भवति । तथा च तत्र मृत्तिकेत्येव सत्यमित्येवं सत्यशब्देन स्पष्ट एवोल्लेखो दृश्यते । यद्यपि मृत्तिकायाः पारमार्थिकसत्यत्वाभावेन तस्या मृत्ति- कात्वेन ज्ञानमप्यसत्यमेव तथापि लौकिकप्रतीत्यनुसारेण व्यावहारिकसत्यत्व- मवलम्ब्य तादृशा दृष्टान्ता उपात्ताः । लोके हि सत्यत्वं तारतम्येन प्रतीयते । घटस्य पटत्वेन ज्ञानमसत्यम् । घटे पटस्वरूपस्य यावदोषं स्थितत्वेनास्थिरत्वात्। तदपेक्षया घटस्य घटत्वेन ज्ञानं सत्यम् । पटस्वरूपापेक्षया घटस्वरूपस्या- धिककालस्थायित्वात् । परंतु तादृशं घटस्य घटत्वेन ज्ञानमपि घटस्य मृत्स्वरू- पेण ज्ञानापेक्षयाऽसत्यमेव । घटस्वरूपापेक्षया मृत्स्वरूपस्याधिककालस्थायि- त्वात् । घटोत्पत्तेः प्राग्घटनाशोत्तरं च मृत्स्वरूपस्य स्थितत्वात् । मृत्तिकात्वेन ज्ञानमपि तत्कारणस्वरूपज्ञानापेक्षयाऽसत्यमेव स्यादित्यन्यत् । अस्याश्च प्रतिज्ञाया मृदादिदृष्टान्तैः संभवदुक्तिकतां प्रदर्श्य पश्चात्तदुपपादनाय सदेव सोम्येदमग्र आसीत् , एकमेवाद्वितीयम् । इत्युच्यत इति प्रागुक्तमेव (पृ. १४)। अयमभिसंधिः-अत्र जगतःप्रागवस्था वोध्यते । प्रागवस्थापन्नमेवोपादान- कारणम् । तदेवावस्थान्तरमापद्यमानं कार्यम् । सदेवेतिश्रुत्यर्थः उपादानकारणज्ञानेन च कार्यगतसत्यांशज्ञानं सुलभामिति । अत्र च पूर्वक्रान्तार्थानुरोधा- त्पतिज्ञाघटकेन येनेति यच्छब्देन गृहीतमेकं वस्तु सच्छब्देनोच्यते । तथा 'अश्रुतं श्रुतं भवति' इत्यनेन गृहीतं सर्व वस्त्विदंपदेन गृह्यते । तच्च स्थूलं वा सूक्ष्मं वा संनिकृष्टं विप्रकृष्टं वा प्रत्यक्षादियोग्यं तदयोग्यं वा सर्वमेव ग्राह्यम् । अन्यथा यदगृहीतं तस्यात्र सत्कार्यत्वानुक्त्या ब्रह्मज्ञानेन तज्ज्ञानासंभवात्प्रतिज्ञाहानिः स्यात् । विना प्रमाणं संकोचे मानाभावाच्च । इदंशब्दश्चात्रोद्देश्यसमर्पकः । सच्छब्दो विधेयसमर्पकः। एक्कारयुक्तत्वात् । तदुक्तम्- तच्छब्द एवकारश्च स्यादुपादेयलक्षणम् ' इति । एकमद्वितीयमिति च पदद्वयं विधेयपरम् । तत्राप्युद्देश्यमिदंशब्दवाच्यमेव । न तु सच्छब्दवाच्यम् । विधेयस्योद्देश्यत्वकल्पनाया अप्रामाणिकत्वात् । यद्यपि सदेव सोम्येदमितीदंशब्दार्थस्य सच्छब्दार्थेन सह तादात्म्यबोधनादिदंशब्दार्थ- मुद्दिश्य विधीयमानमेकत्वमद्वितीयत्वं च सच्छब्दार्थ एव पर्यवस्यति तथापि वाच्यवृत्त्या न सच्छब्दार्थस्य तत्रोद्देश्यत्वं सिध्यति । अग्र इति च विधेयत्र- येऽपि संबध्यते । इदं जगदुत्पत्तेः प्राक्सद्रूपभेवासीत् । तथेदं जगदुत्पत्तेः प्रागेकमे .

·१२२ अद्वैतामोदे- वासीत् । तथेदं जगदुत्पत्तेः प्रागद्वितीयमेवासीदिति । अत्र प्रथमवाक्ये शून्यवा- दनिरासद्वारा सत्कारणवादः प्रस्थापितः । इदं सदिति सामानाधिकरण्येन निर्देशात्सत उपादानकारणत्वं च प्रस्थापितम् । द्वितीयेऽनेककारणवादनिरास- द्वारैककारणवादः प्रस्थापितः । तृतीयेऽद्वितीयमित्यनेन सविशेषकारणवादनि- रासद्वारा निर्विशेषकारणवादः प्रस्थापितः । एवं च कारणस्य भेदत्रयशून्यत्वं सिद्धं भवति । न च द्वितीयत्वं स्वसदृशेनैव केनचिन्न तु स्वगतेन केनचिद्धर्मेणेति कथमद्वितीयपदेन स्वगतभेदव्यावृत्तिरिति वाच्यम् । 'असिद्वितीयोऽनुससार पाण्ड- वम्' ' 'ताते चापद्वितीये वहति रणधुरं को भयस्यावकाश' (वेणीसं० ३ । ७) इत्यादौ स्वगतेनापि सद्वितीयत्वस्य दृष्टत्वात् । एतन्मूलक एव 'अद्वितीयपदं च गुणतोऽपि सद्वितीयतां न सहते' इत्यद्वैतवादिनां प्रवादः। भेदत्रयराहित्यं तेजो- विन्दूपनिषद्यपि दर्शितम्- सजातीयं न मे किंचिद्विजातीयं न मे क्वचित् । स्वगतं च न मे किंचिन्न मे भेदत्रयं भवेत् ( तेजो० ३।४७ ) इति । तत्र शून्यवादे केवलनिमित्तकारणवादेऽनेककारणवादे सविशेपकारणवादे च प्रतिज्ञाहानिः स्यात् । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा हि कार्यमानं प्रत्ये- कस्य निर्विशेषस्योपादानकारणत्वे सत्येव सिध्यति नान्यथा । शून्यवादे च भावरूपं कारणमेव नास्तीति कथमेकविज्ञानम् । दूरे तेन सर्वविज्ञानम् । तथा तस्य केवलनिमित्तकारणत्वे कथं तेन सर्वविज्ञानम् । न हि दण्डज्ञानेन घट- ज्ञानं जायते । तथाऽनेकोपादानकारणवादे तादृशानेककारणान्तगतैककारण- विज्ञानेन कथं सर्वविज्ञानम् । न हि सुवर्णरजतताम्राद्यनेकधातुभिरारब्धो घट एकस्य सुवर्णस्य ज्ञानेन ज्ञातुं शक्यते । न वा तैर्धातुभिः पृथक्पृथगारब्धा घटा एकस्य सुवर्णस्य ज्ञानेन ज्ञातुं शक्यन्ते । तथा सविशेषकारणवादेऽपि प्रति- ज्ञासिद्धिर्न स्यात् । सविशेषं हि वस्तु तेन विशेषेणेदृशमिति वक्तुं शक्यते । ईट- शत्वस्य च तादृशत्वप्रतिद्वन्द्रितया तादृशमन्यत्किंचिदवश्यं वस्तु स्वीकार्यम् । तस्य च तादृशस्य वस्तुनः किंचित्कार्य प्रति कारणत्वे तादृशस्य वस्तुनस्तत्का- र्यस्य च ज्ञानमीदृशवस्तुज्ञानेन दुर्लभमिति सर्वविज्ञानं पूर्वप्रतिज्ञातं न संपद्यते । अत्रानेककारणप्रकल्पनया प्राप्तस्य तदन्तर्गतैककारणगतस्य कारणान्तरप्रतियो- गिकभेदस्यैकमेवेत्यनेन निरासः । अद्वितीयमित्यनेन तूदासीनप्रतियोगिकस्यापि कारणगतभेदस्य निरासः । स चोक्तरीत्या स्वगतस्यापि भेदस्यति ।

·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। १२३ एवं स्थिते रामानुजीयोक्त्यनुसारेणाद्वितीयपदस्य विचित्रशक्तियोगप्रतिपाद- नपरत्वे कथमिव तादृशशक्तिज्ञानं प्रतिज्ञासिद्धय उपयुज्यते कथं वा तादृशश- त्यज्ञाने प्रतिज्ञातार्थहानिः स्यादिति विपश्चित एव विदाकुर्वन्तु । किं च भूत- भौतिकस्य सर्वस्य जगतः सत्यत्वं मन्यमानानां विशिष्टाद्वैतिनां मते सच्छ- ब्दवाच्यवस्तुज्ञानेन सर्ववस्तुज्ञानं दुर्लभमेव । मृत्तिकायां मृत्स्वरूपेण ज्ञाताया- मपि घटस्य घटत्वरूपेण ज्ञानं दुर्लभमेवेति दृष्टान्तासंगतिश्च । घटस्य घटत्व- रूपेणासत्यत्वमेवेत्येवं मिथ्यात्ववादिनामतिनां मते तु मृत्तिकायां मृत्स्वरूपेण ज्ञातायां घटस्य घटस्वरूपापेक्षया सत्येन मृत्स्वरूपेण ज्ञानं सुलभमिति दृष्टा- न्तसंगतिः । जगत्कारणीभूतसन्मात्रज्ञानेन जगति सत्यस्य सदंशरय ज्ञान सुलभ- मिति प्रतिज्ञासिद्धिश्चेति प्रागुपपादितं नैव विस्मर्तव्यम् ॥ १७ ॥ श्रुतिस्मृतिपुराणेषु दृश्यन्ते या गुणोक्तयः । तासां तात्पर्यमन्यत्र श्रुत्यादिष्वेव सूच्यते ॥ १८ ॥ यत्तु 'सर्वनिषेधे हि स्वाभ्युपगता नित्यत्वादयश्च निषिद्धाः स्युः' (श्रीभा० निर्विशेपब्रह्मणि न पृ० ६० ५० १३) इत्युक्तं तन्न । इष्टापत्तेः। काप्यनुपपत्तिः न हि मायावादिनः कंचिदपि भावरूपं धर्म ब्रह्म- ण्यभ्युपगच्छन्ति । नित्यत्वं ह्युत्पत्तिविनाशयोगि- त्वाभाव एव । अभावेन च न सविशेषत्वमिति प्रागुपपादितम् (पृ० ७१ )। यत्तु 'सर्वशाखाप्रत्ययन्यायश्चात्र भवतो विपरीतफलः । सर्वशाखासु कारणा- न्वयिनां सर्वज्ञत्वादीनां गुणानामत्रोपसंहारहेतुत्वात् ' (श्रीमा० पृ० ६० ५० १४) इत्युक्तं तचिन्त्यम् । कारणत्वेनाभिमतं ब्रह्म वस्तुतो निर्विशेपमेव । कारण- त्वमपि तत्र कल्पितमेव । तादृशकारणत्वोपयोगिनो गुणाः सर्वज्ञत्वादयोऽपि तत्र कल्पिता एवेति ह्यस्माकं राद्धान्तः । तथा च कल्पितानां गुणानामुपसंहारेऽपि वस्तुतो निर्विशेषत्वस्य बाधाभावेन कथं सर्वशाखाप्रत्ययन्यायस्यात्र विपरीत- फलत्वम् । प्रत्युत तेन न्यायेन वास्तविकं ब्रह्मणो निर्विशेषत्वं सर्वत्र कारण- वाक्येषु प्रतीयत एव । यत्तु 'निर्गुणवाक्यं प्राकृतहेय गुणविषयम् । (श्रीमा० पृ० ६० प० १९) इत्युक्तं तत्प्रागेव (पृ० ६९ प० १८) दत्तोत्तरम् । याश्च ब्रह्मणि ज्ञातृत्वादिगुणप्रतिपादिकाः ' यः सर्वज्ञः । (मु० १ । १ । ९) इत्याद्याः श्रुतयः प्रदर्शिताः ( श्रीभा० पृ० ६१ ५० ४) ता औपाधिकगुण- पुरस्कारेण प्रवृत्ता इत्यपि प्रागुक्तमेव ( पृ० ६९ १० ११)। इतरथा 'निर्गुणम्' चू० ७) इतिश्रुतिविरोधः स्यात् ।

·, - १२४ अद्वैतामोदे- यत्तु 'लिगवाक्यानां सगुणवाक्यानां च विषयमपहतपाप्मेत्यायपिपास इत्यन्तेन देवनन्मतिपिध्य सत्यकामः सत्यसंकल्प इति ब्रह्मणः कल्याण, गुणान्विदधतीयं श्रुतिरेव विविनक्तीति सगुणनिर्गुणवाक्ययोर्विरोधाभावादन्य- तरस्य मिथ्याविषयताश्रयणमपि नाशङ्कनीयम् । (श्रीभा० प० ६१ ५० १७) इत्युक्तं तदसंगतम् । अपहतपाप्मा विजरो निर्गुणसगुणवाक्ययो- विमृत्युर्विशोकोऽविजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः रविरोधः सत्यसंकल्पः (छा. ८ । १।५) इति श्रुतिः सगुणनिर्गुणवाक्ययोर्विषयविवेचिका । तत्रापहतपाप्मेत्यादिनाऽपिपास इत्यन्तेन भागेन निर्गुणश्रुतेविषयो दर्शितः । सत्यकामः सत्यसंकल्प इति भागेन सगुणश्रुतेविषयो दर्शितः' इति हि त्वदाभि- मतम् । लन्न संभवति । पातकजरामरणादीनां गुणत्वस्य काप्यप्रसिद्धत्वात् । सत्यकाम इत्यादिना च सगुणश्रुतेविषयो दर्शित इत्यपि न सम्यक् । सगुण- श्रुतयो हि न सगुणो गुणवानित्यादिशब्दैणसामान्यपुरस्कारेण गुणान्विद्धति । किं तु ज्ञातृत्वदेवतात्वपतित्वादिगुणविशेषपुरस्कारेण । त्वयापि ता एव निर्दिष्टाः । सत्यकाम इत्यत्र च सत्यकामत्वादयो गुणविशेषा एव प्रतिपादिताः । तथा च गुणविशेएप्रतिपादकश्रुतीनां गुणविशेपान्तरप्रतिपादकश्रुत्या कथं विषयप्रदर्शनं भवतीति विपश्चित एव विभावयन्तु । किं च सत्यकामः सत्यसंकल्प इति- श्रुतिप्रतिपादिताः सत्यकामत्वादयो नात्मनः स्वाभाविका गुणाः । यतः-'कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिहींधी रित्येतत्सर्वं मन एव ' (बृ० १ । ५ । ३) इति श्रुत्यैव कामादीनां मनोवृत्तिविशेषरूपत्वं स्पष्टमभि- धीयते । ज्ञातृत्वमपि मनोवृत्तिविशेष एव । धीशब्देन ज्ञानाभिधानात् । तथा च निर्गुणसगुणवाक्ययोरविरोधं ' कामः संकल्पः । इति श्रुतिरेव संपादयती- त्येव युक्तम् । अत्र साश्रयं सविषयं ज्ञानं मनोवृत्तिविशेषरूपम् । निर्विषयं निराश्रयं ज्ञानं त्वात्मस्वरूपमेवेति न कथमप्यात्मनः सगुणत्वम् । आनन्दोऽपि ज्ञानविशेष एव । 'ज्ञानमेव ह्यनुकूलमानन्द इत्युच्यते ' ( श्रीभा० पृ० ६३ प० १०) इत्युक्तवतस्तवाप्येतत्संमतमेव । तथा च न तेनापि ब्रह्मणः सगुण- त्वम् । 4 यत्तु ' आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् ( तै० २।९ । १) इति ब्रह्मणः कल्याणगुणानन्त्यमत्यादरेण वदतीयं श्रुतिः। (श्रीभा० पृ० ६१ प० २४) इत्युक्तम् । 'ब्रह्म विद्वानित्यनुक्त्वा ब्रह्मण आनन्दं विद्वानित्युक्तत्वाद्ब्रह्मगुणे- वादरो बोधितः । इति तदभिप्रायः । परं तु नैतावताऽऽनन्दस्य वास्तविक ·- विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। १२५ ब्रह्मगुणत्वं सिध्यति । पुरुषेण धृते स्त्रीवेषे प्रेक्षकाणामत्यादरेणावलोकने प्रवृत्तावपि तस्यौपाधिकत्वमेव दृश्यते । यत्तु ' सोऽश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता (तै० २।१।१) इति ब्रह्मवेदनफलमवगमयद्वाक्यं परस्य विपश्चितो ब्रह्मणो गुणानन्त्यं ब्रवीति । विपश्चिता ब्रह्मणा सह सर्वान्कामानश्नुते । ब्रह्मगुणकथने श्रुतेर्न काम्यन्त इति कामाः कल्याणगुणाः । ब्रह्मणा तात्पर्यम् सह तद्गुणान्सर्वानश्नुत इत्यर्थः । (श्रीभा० पृ० ६२ प० १) इत्युक्तं तचिन्त्यम् । अत्र कोऽयं गुणवाचकः शब्दः कथं वा तादृशगुणानां ब्रह्मणा संवन्धः । कामशब्दस्तु गुणेषु न रूढः । 'काम्यन्त इति कामाः' इति योगं प्रदर्शयतस्तवाप्येतदभिप्रेतमेव । योगपुरस्कारे च न कामशब्दो गुणत्वेन गुणानभिदधाति । काम्यत्वेन रूपेण गुणा- भिधानेऽपि न गुणा एवात्र ग्रहीतुं शक्याः । गुणेतरेषां काम्यानां भोग्यवस्तूनां संभवात् । अत एवात्र नाक्षेप्नुमपि शक्याः। विशेषेण हि सामान्यमाक्षिप्यते न तु सामान्येन विशेषाः । यद्यपि निर्विशेषं न सामान्यमिति न्यायस्तथापि सामा- न्येनामुक एव तत्र विशेष इति न निश्चेतुं पार्यते । कथं चात्र ते गुणा ब्रह्मगता एवेति निर्णयः। न ह्यत्र ब्रह्मण इति षष्ठयन्तं पदं कामान्वितं दृश्यते । कस्य कामा इत्याकाङ्क्षा तु नियमेन न जायते । कामशब्दस्य नित्यसाकाङ्क्षत्वा- भावात् । ईदृशस्थले पुत्रमामोतीत्येवं नित्यसाकाङ्क्षशब्दप्रयोगेऽपि कर्तुः स्वस्यैवेति कल्पनयैवाकाङ्क्षानिवृत्तेाय्यत्वाच्च । किं च ब्रह्मगुणा नैव जीव- प्राप्या भवन्ति । किं तु ब्रह्मगुणसदृशा गुणाः। एवं चास्थान एवायं संरम्भो ब्रह्मणः सगुणत्वसमर्थनाय रामानुजानाम् । यतो न कामशब्दो गुणाभिधायकः। गुणाभिधानेऽपि न तेनाकाङ्क्षा । आकाङ्क्षायामपि न ब्रह्मणः संबन्धः । संबन्धेऽपि न ब्रह्मगुणप्राप्तिसंभव इति । अब जीवब्रह्मणोरैक्याभिप्रायेण ब्रह्मगुणप्राप्तिसंभवश्वेदागतोऽसि मदीयं मार्गम् । तथा चेत्थं श्रुत्यर्थ उचितः । सहेति युगपदित्यर्थे । स ब्रह्मभूतो विद्वान्ब्रह्मस्वरूपेणैव सर्वान्कामान्युगपदश्नुते। ये सुखविशेषा हिरण्यगर्भायुपाधिषु भोग्यत्वेनाभिमतास्तेषां सर्वेषां ब्रह्मानन्दा: व्यतिरेकाब्रह्मभूतो विद्वान्सर्वानेवानन्दानश्नुते । आनन्दस्वरूपभवनमपि मुमुक्षु- दशास्थः कामविशेष एव । तथा चाखण्डानन्दब्रह्मरूपः संपद्यत इति । इयमेव मोक्षावस्था । अस्यामवस्थायां न ज्ञातृज्ञेयभावः । ब्रह्मणो ज्ञानावि- षयत्वात् । तदुक्तम्- - ·uor अद्वैतामोदे- यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥ ( के० ११) इति । यस्य ब्रह्मामतं ज्ञानाविषय इति निश्चयस्तेन सम्यगवगतम् । यस्य तु ब्रह्म श्रुतिसंमतं ब्रह्मज्ञान- मतं ज्ञानविषयत्वेनाभिमतं स न वेद । यतोऽ- स्माभिर्ब्रह्म ज्ञातमस्मन्निष्ठज्ञानविषयीभूतमित्येवं स्वरूपम् विजानतां ब्रह्माविज्ञातमेव । अद्वैते ब्रह्मणि विषयविषयिभावासंभवात् । अविजानतां 'ब्रह्म न ज्ञानविषयः' इति विजा- नतां ब्रह्म विज्ञातमिति श्रुत्यर्थः । साधकावस्थायां तु ज्ञातृज्ञेयभावकल्पनाऽ- स्त्येव । तदनुसारेण च ' ब्रह्मविदामोति परम् । ( तै० २।१।१) इत्यत्र ब्रह्मविदित्युक्तम् । एतेन ' ब्रह्मणो ज्ञानाविपयत्वे ब्रह्मविदाप्नोति परम् ( तै० २।१।१ ) ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति (मु० ३।२।९) इति ज्ञानान्मोक्षोपदेशो न स्यात् ' ( श्रीभा० पृ० ६२ १० १०) इत्यपास्तम् । यत्तु 'यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह ( तै० २।४।१) इति ब्रह्मणोऽनन्तस्या- परिमितगुणस्य वाङ्मनसयोरेतावदितिपरिच्छेदायोग्यत्वश्रवणेन ब्रह्मैतावदिति ब्रह्मपरिच्छेदज्ञानवतां ब्रह्माविज्ञातममतमित्युक्तम् । अपरिच्छिन्नत्वाद्ब्रह्मणः ' ( श्रीभा० पृ० ६२ प० १८ ) इत्युक्तं तत्र ब्रह्मपरिच्छेदज्ञानवतां ब्रह्माविज्ञातमिति सत्यमेव । परं तु तन्न प्रकृतश्रुतितात्पर्यम् । विजानतामि- त्यस्यैतावदिति ब्रह्मपरिच्छेदज्ञानवतामित्यर्थे प्रमाणाभावात् । 'यतो वाचः' इति श्रुतिरपि न तत्तात्पर्यिका । वाङ्मनसयोनिवृत्तिहेतुत्वेन गुणानन्त्यस्य तत्र श्रुता- वनिर्देशात् । अप्राप्येत्यस्य कर्माकाङ्क्षायां वानिवृत्त्यवधित्वेन श्रुतं यच्छब्दानि- दिष्टं ब्रह्मैव संबन्धुमुचितं न त्वध्याहृतं गुणान्तादिकमिति प्रागुक्तमेव (पृ०७० प०३)। त्वयाऽपीयं रीतिः 'प्रतिषेधादिति चेन्न (ब्र० सू० ४।२ । १२) इति सूत्रे न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति (बृ० ४ । ४।६) इति श्रुतौ कस्मा- दुत्क्रामन्तीत्यपादानापेक्षायामश्रुताच्छरीरात्संबन्धितया श्रुतस्यात्मन एव संनि- हितत्वेनापादानतयाऽपि ग्राह्यत्वात् । (श्रीमा० पृ० ७३४ प०११) इति वदता स्वीकृतैव । तथा च ब्रह्मणो निर्विशेषज्ञानस्वरूपत्वादेव तस्माद्वाङ्मनस- योनिवृत्तिः । तथा च 'न दृष्टेन्रष्टारं पश्येः' (बृ० ३ । ४ । २ ) इतिश्रुति- दृष्टिव्यतिरिक्तं द्रष्टारं प्रतिषेधति । यत्त्वेतच्छ्रुतिव्याख्यानम् ' आगन्तुकैचैत- न्यगुणयोगितया ज्ञातुरज्ञानस्वरूपतां कुतर्कसिद्धां मत्वा न तथाऽऽत्मानं पश्येः। अपि तु द्रष्टारमपि दृष्टिरूपमेव पश्यः। (श्रीभा० पृ० ६३.५० १) इति ·- विशिष्टाद्वैतमतानुषपत्तिः। १२७ तक्लिष्टम् । निषेध्यतावच्छेदकस्य जडत्वस्य श्रुतावनिर्देशात् । द्रष्टुत्वेनैव निषेधे श्रुतेः स्वारस्यात् । ' विज्ञातारमरे केन विजानीयात् ' (बृ० २।४ । १४ इति विज्ञातृत्वोक्तिस्त्वौपचारिकीति प्रागेवोक्तम् । किं च रामानुजमते विज्ञातृ- त्वस्य सत्यत्वे विज्ञातारमर इति श्रुत्यर्थो नैव संगतो भवति । किंशब्दो ह्यत्र न साधनविषयप्रश्नार्थकः । अग्रेऽमुकेन साधनेनेत्युत्तरादर्शनात् । किं त्वाक्षेपा- र्थकः । विज्ञातृविषयकज्ञानसाधनस्याक्षेपेऽर्थादेव तद्वारा तादृशं ज्ञानमप्याक्षिप्त भवति । तत्तु रामानुजीयानामनिष्टमेव । तैरात्मनो ज्ञेयत्वाङ्गीकारात् । निर्विशेषज्ञानस्वरूपे ब्रह्मणि च न लेशतोऽपि भेदस्यावसरः। 'नेह नानास्ति किंचन । मृत्योः स मृत्युप्रामोति य इह नानात्वनिषेधतात्पर्यम् नानेव पश्यति । (वृ० ४।४ । १९) 'यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति । यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन के पश्येत् । (बृ. ४ । ५ । १५) इत्यादिश्रुतिषु बहुधा भेदनिषेधदर्शनात् । यत्तु ‘कृत्स्नस्य जगतो ब्रह्मकार्यतया तदन्तर्यामिकतया च तदात्मकत्वेनैक्यात्तत्प्रत्यनीकनानात्वमुक्तश्रुतिषु प्रतिषिध्यते । न पुनः, बहु स्यां प्रजायेय (छा० ६।२।३) इति वहुभवनसंकल्पपूर्वकं ब्रह्मणो नानात्वं श्रुतिसिद्धं प्रतिषिध्यते । (श्रीमा० पृ० ६३ प० २१) इत्युक्तं तच्चिन्त्यम् । तथा हि-भिन्न इति व्यवहारो द्विविधः, इतरप्रतियोगिकभेदमूलकोऽवान्तरभेद- मूलकश्च । आद्यो यथा पृथिवी जलापेक्षया भिन्ना । अत्र च भिन्नशब्दस्य भेदः प्रवृत्तिनिमित्तम् । स चात्र जलप्रतियोगिकः पृथिवीनिष्ठः । द्वितीयो यथा पृथिवी घटपटादिभेदेन भिन्ना । अत्र च भिन्नशब्दस्य न भेदः प्रवृत्तिनिमित्तम् । घट- प्रतियोगिकभेदस्य घटेऽसत्त्वेन पटमतियोगिकभेदस्य च पटेऽसत्त्वेन पृथिवीत्वा- वच्छेदेन पृथिव्यां भेदस्यासत्त्वात् । किं त्ववान्तरभेदमूलकमनेकविधत्वमत्र भिन्न- शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तम् । एतदेव च नानाशब्दस्यापि प्रवृत्तिनिमित्तम् । अनेनैव रूपेण जगतोऽवलोकनं लोकप्रसिद्धं 'य इह नानेव पश्यति' इति श्रुत्याऽनूध निषिध्यते । श्रुताविहेतीदंशब्देन 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म' (छा०३।१४।१) इत्यत्रेव सर्वस्य जगतः परामर्शात् । नानात्वेनावलोकनस्य निषेधश्चैकत्वेनावलोकने पर्यवस्यति । अवलोकनमात्रनिषेधे तु न श्रुतेस्तात्पर्यम् । तथा सति ' मृत्योः स मृत्युमामोति य इह पश्यति' इत्येव वदेत् । नानापदार्थानामेकत्वेनावलो- कनं च तेषामेकोपादानकारणकत्वे सत्येव संभवति । तदेव च 'बहु स्याम् ' (वै० २। ६ । १, छा० ६ । २ । ३) इति श्रुत्या प्रतिपाद्यते । अनुभू- ·- - , १२८ अद्वैतामोदे- यमानमप्येतन्नानाभूतं जगदेकोपादानकारणकर्तृकसंकल्पपूर्वकोत्पत्तिमत्त्वेनाज्ञा- तेन रूपेण तया श्रुत्या ज्ञाप्यते । एतेन 'प्रत्यक्षादिसकलप्रमाणानवगतनानात्वं दुरारोहं ब्रह्मणः प्रतिपाद्य तदेव बाध्यत इत्युपहास्यमिदम् । (श्रीभा० पृ० ६४ प० ३) इत्यपास्तम् । जगति नानात्वस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणैरवगतत्वाच्च । एतन्नानात्वं ब्रह्मगतत्वेन नैव प्रत्यक्षादिभिरवगम्यत इति चेद्ब्रह्मसंबन्धप्रतिपा- दन एच श्रुतेस्तात्पर्य कल्पयितव्यं भवति । स च संबन्धो न ' य इह नानेव पश्यति' इति श्रुत्या निषिध्यते । किं तु नानात्वेनावलोकनमेव निपिध्यत इति किमत्रोपहास्यम् । प्रत्युत 'बहु स्याम् । इति श्रुतिरेकोपादानकारणकत्वं जगतः प्रदर्श्य ' य इह नानेव पश्यति ' इतिश्रुतिक्षात्पर्यविषयीभूत एकत्वेना- वलोकन उपयुज्यत एव । किं च रामानुजमते ' य इह नानेव पश्यति । इति- श्रुतिप्रतिपादितो निषेधः सुतरां नोपपद्यते । जगति नानात्वस्य सत्यतया तैर- भ्युपगम्यमानत्वात् । ब्रह्मणि नानात्वं नास्तीत्यभिप्रायेण न श्रुतिस्तन्मते योज- यितुं शक्या । य इह नानेव पश्यतीत्यत्रेहेत्युक्त्या तादृशार्थाप्रतीतेः। चिदचिद्रू- पशरीरविशिष्टे ब्रह्मण्यन्तर्गतचिदचिदन्तर्यामिरूपतत्त्वत्रयभेदेन नानात्वस्य तत्सं- मतत्वाच्च । अथ यस्य ब्रह्म कारणं न भवति नाप्यन्तामि भवति तादृशं ब्रह्म- भिन्नं वस्तु किंचिदपि नास्तीत्यभिप्रायश्चेन्नानाशब्दे लक्षणा स्यात् । प्रागुक्तस्य शक्यतावच्छेदकस्याभावात् । नानाशब्दस्य हि न भेदः प्रवृत्तिनिमित्तमित्यनु- पदमेवावोचाम । द्वैतशब्दस्यापि न भेदः प्रवृत्तिनिमित्तम् । किं त्ववान्तरभेद- मूलकं द्वित्वम् । तादृशजगद्गतंद्वित्वकार्यभूतं किंचित्कर्तृकं किंचित्कर्मकं लोकप्रसिद्धं दर्शनादिकं 'यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति' (बृ० ४।४ । १५) इत्यादिनाऽनूद्य 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत् । (६० ४।४।१५) इत्यादिना निषिध्यत इति बोध्यम् । 'यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते, अथ तस्य भयं भवति । ( तै० २ । ७।१) इत्यत्र नानात्वदर्शनाद्भयप्राप्तिः प्रतिपादिता । तथा चाभयार्थिनो नानात्वदर्शनं नेष्यत इति सूचितमिति तस्या अपि श्रुतेर्नानात्वदर्शननिषेध एव तात्पर्यम् । यत्तु ' सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति नानात्वदर्शनान्नः शान्तिः शान्त उपासीत ( छा० ३। १४ । १) इति तन्नानात्वानुसंधानस्य शान्तिहेतुत्वमुपदिश्यते । (श्रीभां० पृ० ६४ । पृ०८ ) इत्युक्तं तच्चिन्त्यम् । तथा हि-इति शान्त उपा- सीतेत्यत्रेतिशब्दः पूर्वोक्तं परामृश्य तस्य शान्तिहेतुत्वं बोधयति । सर्वं खल्विदं - , ·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः । १२९ ब्रह्म तज्जलानिति पूर्वभागे ब्रह्म तजलानिनि च शब्दद्वयं विधेयसमर्पकम् । इदं सर्व जगदुद्दिश्य ब्रह्मत्वं तदुत्पत्त्यादिमत्त्वं च विधीयते । तस्माद्ब्रह्मणः सकाशाज्जायत इति तज्जम् । लीयत इति लम् । अनिति प्राणितीत्यन् । जगत उत्पत्तिब्रह्मणः सकाशादेव । लयश्च ब्रह्मण्येव । तथा चेष्टा च जगतो ब्रह्मणैव । अत्र प्रथमेन विधिना सर्वस्य ब्रह्मत्वे बोधिते सर्वस्य कथं ब्रह्मत्वमित्याकाङ्क्षायां तदुपपादनाय तज्ज- लानिति द्वितीयो विधिरारभ्यते । सर्वस्य ब्रह्मैकरूपत्वानुसंधाने च नानात्वानुसं- धानाभावेन रागद्वेषाभावाच्छान्तिः सुलभा । तथा चात्र नानात्वानुसंधानं नैव विधीयत इति कुतस्तस्य शान्तिहेतुत्वेनोपदेशः । उद्देश्यसमर्पकसर्वशब्दबोधितं नानात्वं तु न कुर्वद्रूपतां दधाति । प्रत्युत नानात्वानुसंधाने रागद्वेषसंभवेन प्राग्विद्यमानापि शान्तिाहन्येत।ब्रह्मात्मकत्वेनापि नानात्वानुसंधाने जातुचिद्- द्वेषस्य क्षयसंभवः । रागस्य तु वृद्धिरेव स्यात् । तथा च शान्तिर्दुलभैवेति। एतेन 'यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते, अथ तस्य भयं भवति । (तै०२।७।१) इति श्रुतावन्तरशब्दस्यावकाशार्थकत्वं गृहीत्वा तत्समर्थनं (श्रीभा० पृ० ६४ प० १५) प्रत्युक्तम् । छिद्रार्थकत्वमप्यन्तरशब्दस्य तथैव निरस्तं वेदितव्यम् । न हि ब्रह्मण्यवकाशं छिद्रं वा कर्तुं कोऽपि समर्थः । दूरे तस्य भयम् । कान्तरं कुरुत इत्याकाङ्क्षायां स्ववाक्योपात्तमेतस्मिन्नित्येव तत्रान्वेतुमर्हति । न तु पूर्व- वाक्योपात्ता ब्रह्मणि प्रतिष्ठा । 'एतस्मिन्नदृश्ये....प्रतिष्ठां विन्दते । (०२।७१) इति पूर्ववाक्ये प्रतिष्ठाशब्दस्य सप्तम्यन्तत्वाभावाच्च। सप्तम्यन्तत्वेन विपरिणामे तु क्लेश एव । एतद्वाक्यस्थस्यैतस्मिन्नित्यस्य 'श्रुतानुमितयोःश्रुतसंबन्धो बलीयान् । इति न्यायेनानुवृत्तप्रतिष्ठापदार्थेऽन्वयासंभवश्च । न च श्रुतेऽन्तरपदार्थेऽवकाशे छिद्रे वैतत्पदार्थस्य ब्रह्मणोऽन्वयो न संभवतीति नात्र तन्न्यायविषयः। उभयत्रान्व- यसंभव एव तन्न्यायप्रवृत्तरिति वाच्यम् । अन्तरपदार्थे श्रुते भेदेऽन्वयसंभवात् । नहि भेदोऽत्रान्तरपदार्थो न ग्राह्य इत्यत्र किंचिनियामकमस्ति । किं च पूर्व- वाक्येऽप्येतस्मिन्निति पदसत्त्वेन तेनान्वितायाः प्रतिष्ठाया उत्तरत्र संबन्धः स्यादि- त्युत्तरवाक्ये पुनरेतस्मिन्निति पदं श्रुतिर्नैवोच्चारयेत् । तथा च पुनरेतस्मिन्निति पदं प्रतिष्ठानिवृत्त्यर्थमेवेति श्रुतेरभिप्रायो गम्यते । अयं च निर्विशेषब्रह्मवादः सूत्रकारस्यापि संमत एव । तदुक्तं- स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि ' निर्विशेषं ब्रह्म सूत्रकृ- (ब्र० सू० ३।२ । ११.) इति । स्थानमु- पाधिः । परस्य ब्रह्मण उभयलिङ्गं सविशेषान- न संमतम् १७ ·. , १३० अदतामोदे- विशेषलिङ्ग स्वभावतस्तु नास्त्येव, परंतु स्थानतोऽपि नास्ति । यतः सर्वत्र अशब्दम् ( का० ३ । १५ ) इत्यादिश्रुतिष्वपास्तसमस्तविशेपमेव ब्रह्मोपदिश्यत इति तदर्थः । न च तर्हि निर्विशेषं ब्रह्मेत्यद्वैतिनां प्रवादः कथ- मिति वाच्यम् । सर्वथाऽवाच्यमेव ब्रह्म कथंचिद्वक्तव्यमित्येव तत्र निर्विशेषाद्वै- तादिशब्दोक्तिनिरूपकाणाम् । परमार्थतस्तु न ब्रह्मणो निर्विशेषशब्दवाच्यत्वम- द्वैतादिशब्दवाच्यत्वं वा । तदुक्तं दक्षस्मृतौ- न द्वैतं नापि चाद्वैतमित्येतत्पारमार्थिकम् ' ( दक्षस्म०७४६ ) इति । यत्तु ' परस्य ब्रह्मणः पृथिव्यादिस्थानतोऽपि नापुरुषार्थगन्धः संभवति । यतः सर्वत्र परं ब्रह्म निर्दोषत्वसगुणत्वैतदुभयलिङ्गमभिधीयते । इति तत्सूत्र- व्याख्यानं तन्न चेतश्चमत्कृति विधत्ते । इदं हि निषेधवाक्यम् । तत्र निषेध्यमे- वाध्याहृतं गृह्यत इति कोऽयं न्यायः । तथा च सर्वविशेषरहितमेव ब्रह्म । जगति प्रतीयमाना विशेपास्तु सर्वेऽप्यपारमार्थिका एवेति बोध्यम् । यत्तु निर्विशेषज्ञानमात्रमेव परमार्थ इत्यद्वैतवादिमतं खण्डयता सविशेष- ब्रह्मप्रतिपादकम् यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ( गी० १० । ३) इत्यादिगीतावाक्यजातमुदाहृतं (श्रीभा० पृ० ६५ प० ७) :तत्रोच्यते- अजत्वं हि न भावरूपो धर्मः कश्चित् । किंतु निर्विशेषब्रह्मणि गीता- जन्माभावः । एवमनादित्वं मूलकारणाभावः। तात्पर्यम् ततश्चाभावरूपाभ्यामाभ्यां कथमात्मनः सविशे- षता सिध्यति । यद्यपि ' मत्स्थानि सर्वभूतानि ' ( गी० ९ । ४) इत्यादिवाक्येषु भूताधारत्वादयो गुणाः प्रतीयन्ते तथापि ते प्रकृतिसंबन्धमूलका एव न तु वस्तुभूताः । अत एव- 'अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः' ( गी० १३ । ३१) इत्येवं निर्गुणत्वं स्पष्टमेव तत्रोक्तम् । तथा- 'असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च' (गी० १३ । १४ ) इत्यत्रापि सर्वभृत्त्वं गुणभोक्तृत्वं च तत्र प्रकृतिसंवन्धमूलकमेव । 'विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान्' (गी० १३ । १९) इति गीतावाक्यमेव सगुणवाक्यानां निर्गुणवाक्यानां च विषयं विविनक्तीति न कथमपि गुणानां स्वाभाविकत्वमाशङ्कनीयम् ।

·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। १३१ यदपि सविशेपब्रह्मप्रतिपादकम् स सर्वभूतप्रकृति विकारान्गुणादिदोषांश्च मुने व्यतीतः (वि० पु० ६।५।८३) इत्यादिवाक्यजातं विष्णुपुराणस्थमुदाहृतं (श्रीभा० पृ० ६५ प० २१) तस्यापि न सविशेषब्रह्मप्रतिपादने तात्पर्य निर्विशेषं ब्रह्म पुराण- दृश्यते । भूतातीतत्वादिविशेषाणामोपाधिकत्वात्। संमतम् यतो विष्णुपुराण एव यत्तदव्यक्तमजरमचिन्त्यमजमव्ययम् । अनिर्देश्यमरूपं च पाणिपादाद्यसंयुतम् ( वि० पु० ६।५।६६) प्रत्यस्तमितभेदं यत्सत्तामात्रमगोचरम् । वचसामात्मसंवेद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ ( वि० पु० ६ । ७ । ५३) इत्येवमात्मनो निर्विशेषत्वं प्रतिपाद्यते । भूतयोनित्वमप्यात्मान न वास्त- विकम् । जगतो मिथ्यात्वात् । तदुक्तं विष्णुपुराण एव- ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेतदबुद्धयः । अर्थस्वरूपं पश्यन्तो भ्राम्यन्ते मोहसंप्लवे ॥ (वि० पु० १।१४।३९) विज्ञानं परमार्थों हि द्वैतमिथ्यात्वदर्शिनः । ( वि० पु० २।१४।३१) सोऽहं स च त्वं स च सर्वमेतदात्मस्वरूपं त्यज भेदमोहम् । इतीरितस्तेन स राजवर्यस्तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिः ॥ (वि० पु० २ । १६ । २४ ) इति । आत्मनि भूतयोनित्वस्य वास्तविकत्वाभावादेव 'भूतयोनिमकारणम् ' (वि० पु० ६ । ५। ६७ ) इत्यत्र भूतयोनिमित्यनन्तरमकारणमित्युक्तिः संगच्छते । एवं च निर्विशेषं ज्ञानमात्ररूपं ब्रह्मेति स्थितम् । तच ज्ञानं निर्विषयं निराश्रयं चेति प्रागुक्तमेव (पृ० ७१ प० ४) । सविषयस्य साश्रयस्य ज्ञानस्य स- विशेषत्वावश्यंभावात् । सविशेषस्य विज्ञानस्य परमार्थत्वे द्वैतसत्यत्वदर्शिदृष्टयापि तादृशज्ञानस्य परमार्थत्वसंभवेन- विज्ञानं परमार्थो हि द्वैतमिथ्यात्वदर्शिनः ( वि० पु० २।१४।३१) इति प्रागुदाहृतविष्णुपुराणवचने 'द्वैतमिथ्यात्वदर्शिनः' इति हेतुगर्भोक्तिर- संगता स्यात् । नन्वात्मनि वाग्विषयत्वरूपो विशेषो विष्णुपुराणे प्रतिपाद्यते । यथा (श्रीभा० पृ०६६ प०९) ·१३२ अंदैतामोदे- - शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि वर्तते । मैत्रेय भगवच्छब्दः सर्वकारणकारणे ॥ संभतेति तथा भर्ता भकारोऽर्थद्वयान्वितः । नेता गमयिता स्रष्टा गकारार्थस्तथा मुने ॥ ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा ॥ वसन्ति तत्र भूतानि भूतात्मन्यखिलात्मनि । स च भूतेष्वशेषेषु वकारार्थस्ततोऽव्ययः ॥ (वि० पु० ६।५१ ७२-- ७५) इति । अस्यार्थः-भगवच्छब्दस्यावयवार्थे प्रतिपादयन्मकारार्थमाह-संभर्तेति । भृधातोर्डप्रत्यये 'भ' शब्दः सिध्यति । तस्य 'संभर्ता नर्ता' इत्यर्थद्वयम् । संभरणमुपकरणसंविधानम् । प्रकृत्यादीकार्योत्पत्तियोग्यान्यः करोति स संभ- तेत्युच्यते । भर्ता स्वामी । गकारार्थमाह-नेतेति । गमेय॑न्ताड्डप्रत्यये 'ग' शब्दः सिध्यति । नेता स्थितिकर्ता । गमयिता संहारकर्ता । स्रष्टोत्पत्तिकर्ता । गम्धातोरुत्पत्तिस्थितिलयार्थकत्वम् । ' भग' इति समुदितस्याक्षरद्वयस्यार्थमाह- ऐश्वर्यस्येति । समग्रशब्दः सर्वत्रान्वेति । गुणवत्त्वेन ख्यातिर्यशः। श्रीर्भाग्यसंपत् । वैराग्यमनादरः। वकारार्थमाह-वसन्तीति। वसधातोरधिकरणे कर्तरि वा डप्रत्यये 'व' शब्दः सिध्यति । भूतात्मनि भूतानामात्मान। अखिलात्मन्यखिलशरीरके। त्यजति हेयगुणानित्यर्थे त्यजधातोः किप्प्रत्यये यकारादिभागस्य पृपोदरादि- त्वाल्लोपे व्यञ्जनमात्रं तकाररूपमवशिष्यते । स च भगवच्छब्दान्तिमस्तकारः। तथा च परमात्मनो भगवच्छब्दवाच्यत्वात्सविशेषत्वं वस्तुत एव स्वीकर्तव्य- मिति । मैवम् । 'शुद्धे महाविभूत्याख्ये' (वि० पु० ६ । ५। ७२) इत्य- स्मादव्यवहितपूर्वश्लोक एव- अशब्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्रह्मणो द्विज । पूजायां भगवच्छब्दः क्रियते ह्यौपचारिकः ॥ (वि० पु० ६।५७१) इत्यत्र भगवच्छब्दस्यौपचारिकत्वोक्तेः । 'शुद्धे महाविभूत्याख्ये' इत्यादि- प्रबन्धे दृष्टिं पातयतस्तव तदव्यवहितपूर्वश्लोक एव कथं दृष्टिमान्यमभूदिति मह- दाश्चर्यम् । एवं च पुराणेष्वन्यत्र वा यदात्मनः सावशेषतया वर्णनं दृश्यते तट्यावहारिकदृष्ट्याऽऽत्मनि भासमानान्विशेषानङ्गीकृत्यैव कृतं न तु तथा पर- मार्थ इत्यभिनिवेष्टव्यम् । ' आदित्यवर्णम् ' ( तै० आ० ३ । ११) इत्यादि- - ·विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः । १३३ श्रुतिषु प्रतिपादितं रूपमपि व्यावहारिकमेव । तस्य व्यवहारदृष्टयैवोपयोगात् । व्यावहारिकस्यापि तस्य धारणायां शुभाश्रयत्वं संभवत्येव । विषयान्तरपरि- हारणकत्र ध्येयवस्तुनि चित्तस्य स्थिरीकरणं धारणा । तत्र यद्ध्येयं वस्तु स शुभाश्रय इत्युच्यते । एतेन ' अस्मिन्प्रकरणे संसारैकमेषजतया योगमभिधाय योगावयवान्प्रत्याहारपर्यन्तांश्चोक्त्वा धारणासिद्धयर्थं शुभाश्रयं वक्तुं परस्य ब्रह्मणो विष्णोः ' ( श्रीभा० पृ० ६९ प० २०) इत्यादिना 'आदित्यवर्णमित्यादि- वेदान्तसिद्धं मूर्त रूपं शुभाश्रय इत्युक्तम् । (श्रीभा० पृ० ७० प० ९) इत्य- न्तेन ग्रन्थेन सविशेषस्य परमात्मनः पारमार्थिकत्वसाधनमपास्तम् । व्यावहारि- कस्यापि शुभाश्रयत्वाङ्गीकारे वाधकाभावात् । ज्ञानस्वरूपमत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः । तदेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम् ॥ ( वि० पु० १।२।६) इत्यत्रापि वस्तुतो ज्ञानमात्ररूपं ब्रह्म, तस्यार्थस्वरूपेण दर्शनं भ्रान्तिरित्यु- क्तम् । अर्थस्वरूपं ज्ञातृस्वरूपं ज्ञेयस्वरूपं च । तथा च साश्रयं सविषयं च यत्सविशेष ज्ञानस्वरूपं तस्यावास्तविकत्वं सिद्धम् । यत्तु 'ज्ञानस्वरूपमित्यत्रापि ज्ञानव्यतिरिक्तार्थजातस्य कृत्स्नस्य न मिथ्यात्वं प्रतिपाद्यते । ज्ञानस्वरूपस्या- त्मनो देवमनुष्याद्यकारेणावभासो भ्रान्तिरित्येतावन्मात्रवचनात् । न हि शुक्तिकाया रजततयाऽवभासो भ्रान्तिरित्युक्ते जगति कृत्स्नं रजतजातं मिथ्या भवति । (श्रीमा० पृ० ७१ प० १०) इत्युक्तं तन्न । तदेवार्थस्वरूपेणेत्यत्र पूर्वा|पात्तज्ञानप्रतिद्वंद्वितयोपात्तेन सामान्यमुखप्रवृत्तेनार्थशब्देन देवमनुष्यादि- विशेषार्थग्रहणासंभवात् । न हि रज्जुः सर्पस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थिता । इत्युक्ते श्वेतसर्पस्य तत्र सत्यत्वमेव, केवलं कृष्णसर्पस्यैव मिथ्यात्वमित्येवं सविशेषस्य सत्यत्वं कोऽपि प्रत्येति । यद्यपि शुक्तिकाया रजततयाऽवभासो भ्रान्तिरित्युक्ते जगति कृत्स्नं रजतजातं मिथ्या न भवति तथापि शुक्तिकायां कस्यापि रजतविशेषस्य सत्यत्वं नास्त्येव । अन्यत्र रजतस्य सत्यत्वं वा मिथ्यात्वं वा प्रमाणान्तरेण किंचिदपि सिध्यतु तत्र नास्य वाक्यस्य तात्पर्यम् । यदि तदेवा- र्थस्वरूपेणेतिवत् ' जगति शुक्तिकैव रजततया:प्रतीयते । इत्युच्यते चेत्तत्रापि तात्पर्य स्यादेव । तथा चात्र जगह्मणोः सामानाधिकरण्येनैक्यप्रतीतेब्रह्मणो ज्ञानस्वरूपस्याकारता भ्रान्तिरित्युक्ते सत्यर्थजातस्य कृत्स्नस्य मिथ्यात्व- मुक्तं भवति ।

·१३४ अतामोदे- किं च विष्णुपुराणे प्रारम्भ एव 'जगच्च सः (वि० पु० १ । १३५) इत्यत्र सामानाधिकरण्येनैक्यं प्रतिपाद्य जगतो मिथ्यात्वमेव सूच्यते। तथा हि- यन्मयं च जगद्ब्रह्मन्यतश्चैतच्चराचरम् (वि० पु. १ । १ । ९ इति मैत्रेयकृतं प्रश्नद्वयम् । यन्मयमिति विकारार्थे मयट् प्रत्ययः । स्वार्थे वा । जगदेतत्कस्य विकारभूतम् । 'जगदेतत्किरूपम् । इति वाऽयं जगदुपादानकार- णप्रश्नः। अवशिष्टनिमित्तकारणविषयकश्च 'कस्माचैतच्चराचरं जगदुत्पन्नम् । इति प्रश्नः। तस्य च प्रश्नद्वयस्य स्थितिसंयमकर्ताऽसौ जगतोऽस्य जगच्च सः (वि० पु०१।१। ३५) इति पराशरप्रोक्तं प्रतिवचनद्वयम् । असौ परमात्माऽस्य जगतः स्थितिसं- यमकर्तेति जगतो निमित्तकारणमुक्तम् । जगच्च स एवेत्युपादानकारणमुक्तम् । परमात्मनो निर्विकारत्वं च श्रुतिशतसिद्धम् ' अविकाराय शुद्धाय' ( वि० पु० १। २ । १) इत्यत्रैवोत्तरश्लोके पराशरेणानूदितं चेति नात्मनः परिणाम्यु- पादानता स्वीकर्तुं शक्या किं तु विव”पादानतैवेति भासमानस्य जगतो मिथ्यात्वं सिद्धम् । यत्तु ' यतश्चैतच्चराचरमिति निनिजोपादानको पृष्टत्वाद्यन्मयमित्यनेन सृष्टि- स्थितिलयकर्मभूतं जगत्किमात्मकमिति पृष्टम् । तस्य चोत्तरं जगच्च स इति । इदं च तादात्म्यमन्तर्यामिरूपेणात्मतया व्याप्तिकृतम् । न तु व्याप्यव्यापकयो- वस्त्वैक्यकृतम् । यन्मयमिति प्रश्नस्योत्तरत्वाज्जगच्च स इति सामानाधिकर- ण्यस्य । यन्मयमिति मयन विकारार्थः । पृथक्प्रश्नवैयर्थ्यात् । नापि प्राणमया- दिवत्स्वार्थिकः । जगच्च स इत्युत्तरानुपपत्तेः । तदा हि विष्णुरेवेत्युत्तरमभवि- ष्यत् । अतः प्राचुर्यार्थे तत्प्रकृतवचने मयट् (पा० सू० ५। ४ । २१ ) इति मयट् । कृत्स्नं च जगत्तच्छरीरतया तत्प्रचुरमेव । तस्माद्यन्मयमित्यस्य प्रति- वचनं जगच्च स इति सामानाधिकरण्यं जगद्ब्रह्मणोः शरीरात्मभावनिबन्ध नमिति निश्चीयते । ( श्रीमा० पृ० ७२ प० १७) इत्युक्तं तच्चिन्त्यम् । यत- चेति पञ्चमी ह्यध्याहृतां जनिक्रियामादाय 'जनिकर्तुः प्रकृतिः' (पा० सू० १॥ ४।३०) इत्यपादानसंज्ञायामुपपादनीया । अथ वा प्रथमप्रकाशनरूपां समु- द्भवनक्रियामादाय ' भुवः प्रभवः' (पा० सू० १।४ । ३१) इत्यपादानसं- ज्ञायामुपपादनीया। तेन हि प्रथमप्रकाशाधिकरणस्यापादानसंज्ञा विधीयते । आद्य उपादानकारणमात्रविषयकः प्रश्नः स्यात् । सूत्रे प्रकृतिग्रहणात् । प्रकृतिशब्दश्वो- पादानकारणमात्रवाची । अन्यथा दण्डाद्घटो जायत इत्यापत्तेः। पुत्रात्म- ·. विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। १३५ मोदो जायत इत्यत्र तु पुत्रमालोक्येति ल्यब्लोपे पञ्चमी बोध्या । प्रकृतिशब्द- स्योपादानकारणमात्रवाचित्वं 'प्रकृतिश्च' (७० सू० १ । ४ । २३) इति ब्रह्मसूत्रेऽपि दृश्यते । त्वयापि तत्र तथैवाङ्गीकृतम् । द्वितीये तु निमित्तकारण- मात्रविषयकः प्रश्नः स्यात् । प्रथमप्रकाशाधिकरणस्योपादानत्वाभावात् । तन्त्रा- वृत्त्याश्रयणेनार्थद्वयकरणे तु न किंचित्प्रमाणमुपलभ्यते । तथा च ‘यतश्चैतच्च- राचरमिति निमित्तोपादानयोः पृष्टत्वात् । इत्यसंगतम् । 'यन्मयमिति मयण्न विकारार्थः । पृथक्प्रश्नवैयर्थ्यात् ' इत्यप्यसंगतम् । पृथक्प्रश्नस्योक्तरीत्योपपत्तेः। ' यन्मयमित्यनेन जगत्किमात्मकमिति पृष्टम्' इत्यप्यसंगतम् । किमात्मकमित्यस्य क आत्मा यस्येत्यर्थः । तत्र चात्मशब्दः शरीरप्रतिसंबन्ध्यर्थकस्त्वदभिमतो न तु स्वरूपार्थकः । मयट्प्रत्ययेन तु शरीरप्रतिसंवन्ध्यर्थो न लभ्यते । प्राचुर्यार्थे मयट्प्रत्ययेऽपि प्राचुर्यमात्मत्वेनैवेति न नियमः । तथा च किमात्मकमित्येव प्रश्नार्थ इति निश्चयाभावेन न तदानुगुण्येनोत्तरार्थनिश्रयः कर्तुं शक्य इति यन्मयमित्यस्य प्रतिवचनं जगच्च स इति सामानाधिकरण्यं जगद्ब्रह्मणोः शरी- रात्मभावनिबन्धनमिति निश्चीयते' इत्यसंगतम् । एतेन जगच्च स इत्युत्तरे शरी- रात्मभावमूलकमेव सामानाधिकरण्यमिति सिद्धवद्गृहीत्वा तदनुरोधेन यन्मयमिति मयट्प्रत्ययस्य स्वार्थिकत्वाभावसाधनं परास्तम् । किं च मयट्प्रत्ययस्य स्वार्थि- कत्वेऽपि न जगच्च स इत्युत्तरानुपपत्तिः । प्रश्ने यदुद्देश्यं जगत्तस्योत्तरे पुनरुद्दे- श्यतया निर्देशे वाधकाभावात् । यथा ‘सुवर्ण किम् ' इति प्रश्ने 'सुर्णे तेजः' इति । प्रत्युत मयट्प्रत्ययस्य प्राचुर्यार्थकत्व एव जगच्च स इत्युत्तरानुपपत्तिः । शरीरशरीरिभावेऽपि वस्तुतः सामानाधिकरण्यस्याभावात् । यत्तु 'निर्विशेपवस्तुप्रतिपादनपरे शास्त्रेऽभ्युपगम्यमाने सर्वाण्येतानि प्रश्न- प्रतिवचनानि न संगच्छन्ते । तद्विवरणरूपं कृत्स्नं च शास्त्रं न संगच्छते । तथा हि सति प्रपञ्चभ्रमस्य किमधिष्ठानमित्येवंरूपस्यैकस्य प्रश्नस्य निर्विशेषज्ञान- मात्रमित्येवंरूपमेकमेवोत्तरं स्यात् । (श्रीभा० पृ० ७३ प० ६) इत्युक्तं तत्तु- च्छम् । संसारचक्रस्यानादिवासनामूलकत्वेन तव्यावृत्त्यर्थं 'ब्रह्म सत्यमन्य- न्मिथ्या ' इतिबुद्धिस्थैर्यसंपत्तये पर्यायेण रूपान्तरेण पुनः पुनः प्रश्नकरणस्य सार्थक्यात् । यदपि ‘जगद्ब्रह्मणोरेकद्रव्यत्वपरे च सामानाधिकरण्ये सत्य- संकल्पत्वादिकल्याणगुणैकतानता निखिलहेयप्रत्यनीकता च बाध्येत । सर्वा- शुभास्पदं च ब्रह्म भवेत् ' ( श्रीमा० पृ० ७३ प० १०) इत्युक्तं तदपि न । निर्गुणे गुणबाधनस्थेष्टत्वात् । विवर्तवादाश्रयणेन सर्वाशुभास्पदत्वापादनस्या- ·१३६ अद्वैतामोदे- संभवाच । यच 'आत्मशरीरभाव एवेदं सामानाधिकरण्यं मुख्यवृत्तम् ' (श्रीभा० पृ० ७३ प० १३ ) इत्युक्तं तदपि न । जगत्पदस्य तदन्तर्यामीत्यर्थे स इत्यस्य तदात्मकमित्यर्थे वा लक्षणायास्तवावश्यवक्तव्यत्वेन मुख्यवृत्तत्वा- भावात् । m यानि तु 'टा सुपर्णा' (मु० ३ । १ । १) इत्यादीनि श्रुतिसूत्रपुराणवच- 'नानि जीवब्रह्मभेदे प्रमाणत्वेनोपन्यस्तानि (श्रीभा० पृ०७७ प० १७) तान्यु- क्तरीत्या व्यावहारिकभेदं गृहीत्वैव प्रवृत्तानीति न तद्विरोध आशङ्कनीयः । एवं च निर्विशेषब्रह्माद्वैतं सिद्धम् । सर्व चेदं जगगिरिसमुद्रादिकं प्रातिभासिकमविद्याकार्यत्वान्मिथ्यैव । याश्चा- विद्यावादे (१) आश्रयानुपपत्ति (२) तिरोधानानुपपत्ति (३) स्वरूपा- नुपपत्ति ( ४ ) अनिर्वचनीयत्वानुपपत्ति (५) प्रमाणानुपपत्ति ( ६ ) निवर्त- कानुपपत्ति (७) निवृत्त्यनुपपत्तिरूपाः सप्तविधा अनुपपत्तयो विशिष्टाद्वैतवा- दिभिः प्रदर्शिताः (श्रीभा० पृ० ८३ प० ८) ता अविचारितरमणीया एव न तु क्षोदक्षमाः। तथा हि- ब्रह्मशक्तेरविद्याया आश्रयायुपपद्यते ॥ तिरोधानं स्वरूपं च तथाऽनिर्वचनीयता॥ अद्वैतिनां मतेऽविद्याया जीव एवाश्रयः । जीवस्यैवाहमज्ञ इत्येवं प्रत्ययात् । यद्यप्यविद्यारूपा शक्तिः परमात्मन इति सोऽपि अविद्याया आश्रयोपपत्तिः तस्या आश्रयस्तथापि तत्र न तस्याः कार्यकारि- त्वम् । यत्तु जीवावस्थाया, अविद्यापरिकल्पित- त्वेनाविद्योत्तरकालभवत्वान्न तस्या जीव आश्रयः संभवतीत्युक्तं ( श्रीभा० पृ० ८३ प० ९) तन्न । न ह्यत्राविद्याजीवत्वयोरन्योन्याश्रयदोषोऽस्ति । यथा तव मते परमात्मशरीरभूतस्य जीवस्य कर्मणैव संकुचितस्वरूपस्य सतः कर्माश्रय- त्वम् । न ह्यसंकुचितस्वरूपस्य मुक्तस्येव कर्माश्रयत्वं संभवति । बीजाङ्कुरन्याये- नानादित्वान्न दोषश्चेत्तुल्यं ममापि । तव मते जीवः संकुचितस्वरूपः सन्कर्म करोत्यसंकुचितस्वरूपो वा । नाद्यः । स्वरूपसंकोचस्य कर्मजन्यत्वेन कर्म- करणात्माक्तत्संकोचासंभवात् । न द्वितीयः । स्वस्वरूपसंकोचकारके कर्मणि प्रवृत्तेरसंभवात् । न हि कश्चिज्ज्ञानी शक्तः सन्नात्मनो बन्धनागारं कृत्वा हठाद- नुप्रविशति । यच्च 'नापि ब्रह्माश्रित्य । तस्य स्वयंप्रकाशज्ञानरूपत्वेनाविद्या- विरोधित्वात् । ( श्रीभा० पृ० ८३ प० १० ) इत्याधुक्तं तत्त्वविद्याया ब्रह्मा- ·अविद्मोपपत्तिः। १३७ श्रितत्वस्यास्माभिरनभ्युपगमादेव निरस्तम् । न हि जीवदशापन्नत्वेनानवभातं ब्रह्माविद्याया आश्रय इत्यस्माभिरङ्गीक्रियते । यच्च तिरोधानानुपपत्रिं समर्थयितुं 'प्रकाशतिरोधानं नाम प्रकाशोत्पत्ति- प्रतिबन्धो, विद्यमानस्य विनाशो वा' ( श्रीमा० पृ० ८५ ५० ५) इत्यादि- ग्रन्थेन तिरोधानशब्दार्थ विकल्प्य दूषणमुक्तं तत्तु- अविद्यया तिरोधानोपपत्तिः च्छम् । वास्तविकस्य तिरोधानशब्दार्थस्यानाक- लनात् । प्रकाशतिरोधानं नाम सत एव प्रकाश- स्यानवभासो न तु प्रकाशनाशः । न हि मेधैः सूर्यप्रकाशे तिरोहिते प्रकाशो नष्ट इति कोऽपि प्रत्येति । यच्च स्वरूपानुपपत्तिसमर्थने 'निर्विषया निराश्रया स्वप्रकाशेयमनुभूतिः स्वाश्रयदोषवशादनन्ताश्रयमनन्तविषयमात्मानम- अविद्यास्वरूपोपपत्तिः नुभवतीत्यत्र किमयं स्वाश्रयदोषः परमार्थभूत उतापरमार्थभूत इति विवेचनीयम्' (श्रीभा० पृ० ८५ १०८) इत्याधुक्तं तन्न मनोरमम् । यतो मायावेदान्तिनामस्माकं मते परमात्मा ज्ञानस्वरूपः। ज्ञानं नैवात्मनो धर्मो न गुणो वा कथंचन । ज्ञानस्वरूप एवात्मा नित्यः सर्वगतः शिवः ॥ (योग-वृ० पृ० २९२) इत्युक्तेः । भावरूपाज्ञानं च तच्छक्तिः। न च द्वैतापत्तिः शङ्कया। शक्तेः शक्तिम- दपेक्षया पृथगस्तित्वाभावात् । शक्तेः प्रातिभासिकत्वेन वस्तुतः सत्यत्वाभावाच । सैव जगदुपादानकारणम् । इयमेव परिणामविशेषेण प्रकृतिमायातमआदिशब्दै- य॑वहियते । तदुक्तं वशिष्ठस्मृतौ- तामाहुः प्रकृति केचिन्मायामेके परे त्वणून् ' ( योगवृ० पृ० २९२ ) इति । अस्या एव प्रधानमहदहंकारपञ्चमहाभूतरूपेण तत्तद्व्यष्टिरूपेण च परि- णामः । सत्त्वरजस्तमोरूपाणां त्रयाणां गुणानां साम्यावस्था प्रधानम् । बुद्धिरेव च महत्तत्त्वम् । बुद्धः स्वभावतः स्वच्छतया तत्र ज्ञानस्वरूपं शुद्धचैतन्यं प्रतिबि- म्बते । समष्टिवुद्धौ प्रतिबिम्बितं चैतन्यमीश्वरः । व्यष्टिबुद्धौ प्रतिविम्बितं चैतन्यं जीवः । 'अज्ञाने प्रतिविम्बितं चैतन्यमीश्वरः' इति केचित् । विम्ब- भूतं ज्ञानं यद्यपि निर्विषयं निराश्रयं तथापि प्रतिबिम्बभूतं जीवरूपमीश्वररूपं च ज्ञानं स्वाश्रयभूतभावरूपाज्ञानवशात्सविषयं साश्रयं च भासते । अज्ञानस्य स्वभावत एव किंचिद्विपयकत्वात्किचिनिष्ठत्वाच । यथाऽऽदर्शमलेन तत्प्रतिबि- , ·१३८ अद्वैतामोदे- म्वितं मुखं मलीमसं भासते तद्वत् । तथा च प्रतिविम्बभूतं यज्जीवेश्वररूपं ज्ञानं तदेव स्वाधिष्ठानभूताज्ञानरूपदोषवशादनन्ताश्रयमनन्तविषयं चात्मानमनुभवति न तु बिम्बभूतम् । भावरूपाज्ञानस्य च स्वपरिणामे बिम्बग्रहणे च न स्वात- व्यम् । नापि शुद्धं ब्रह्म तस्य प्रेरकम् । किं तु स्वाश्रयभूतं शुद्धं ब्रह्मोपजीव्य परिणमते प्रतिविम्बं च गृह्णाति । यथाऽऽदर्शो न मुखप्रेरणया प्रतिबिम्ब गृह्णाति किं तु स्वभावतः । नैतावता तस्य स्वातन्त्र्यम् । मुखसांनिध्यापेक्ष- णात् । ज्ञानप्रतिविम्बभूतश्चायं जीवो येन भावरूपाज्ञानरूपदोषेणानन्ताश्रयमनन्त- विषयमात्मानमजुभवति स दोषोऽपारमार्थिक एव । नैतावता तस्यान्यापेक्षा । यथा दीपो घटादिप्रकाशकोऽपि स्वभावत एव स्वमपि प्रकाशयति नान्यं दीपमपे- क्षते तथाऽयं भावरूपाज्ञानरूपो दोषः स्वभावत एव ब्रह्मोपजीव्य जगत्कल्पकः स्वकल्पकश्चेति। अतो नानवस्था । एतेन ' मूलदोषान्तरापेक्षयाऽनवस्था स्यात् ' (श्रीभा० पृ० ८५ १० १५ ) इति प्रत्युक्तम् । यदपि ' अहमज्ञ इत्यत्र ज्ञानप्रागभाव एवानुभूयते' (श्रीभा० पृ० ८९ ५० ५) इत्युक्तं तन्न । प्रागभावस्य नियमेन कालपरिच्छिन्नतयैव प्रतीतेः । अथा- हमज्ञ इति प्रतीतिरत्यन्ताभावविषयिण्यस्तु । सामयिकामावस्यातिरिक्तत्वे तद्विष- यिणी वास्तु, न तु भावरूपाज्ञानविषयेति चेन्म- भावरूपाज्ञानसाधनम् वम् । न ह्यस्माभिः कोऽप्यभावः पारमार्थिकसत्य- त्वेनाङ्गी क्रियते । किं तु व्यावहारिकसत्यतया। च्यावहारिकसत्यता च काल्पनिकीति यन्मूला सा कल्पना तद्भावरूपाज्ञानमे- वेति घट्टकुटीप्रभातन्याय आपतति । व्यावहारिकस्य ज्ञानाभावस्य हि मूलं भावरूपाज्ञानमेव । किं च भवतां रामानुजानां नयेऽहमज्ञ इति प्रतीतिर्या बद्धजी- वस्य जायते तत्र निषिध्यमानं ज्ञाधात्वर्थभूतज्ञानं किं सामान्यज्ञानं ज्ञानवि- शेषो वा । नाद्यः । ज्ञानविशेषस्यानिषेधै ज्ञानसामान्यान्तर्गतायास्तादृशप्रतीतेर- स्तित्वेन ज्ञानसामान्यनिषेधासंभवात् । सामान्यमन्तरेण विशेषस्थितेरसंभवात् । द्वितीये तज्ज्ञानं किं परमात्मस्वरूपभूतमथ वा परमात्मगुणभूतमाहोस्वित्परमात्म- विषयकम् । न प्रथमद्वितीयौ । तथाहि सति मुक्तजीवस्यापि तथा प्रतीतिः स्यात् । सा तु न त्वयापीष्यते । तृतीये तु परमात्मविषयकज्ञाने नब्योत्यमा- रोपितत्वं कथंचिक्लेशेनोपपादनीयं स्यात् । यतो यस्य याथात्म्येन परमात्म- विषयक ज्ञानं जातं स मुक्तो जीवो यस्य वा तादृशं ज्ञानमयाथात्म्येन जातमपि याथात्म्येन जातमित्यभिमानः स बद्धो जीवश्च नाहमज्ञ इति प्रत्येति । किं तु T ·अविद्योपपत्तिः । यस्य सुतरां तादृशज्ञानं नास्ति स एव तथा प्रत्येति । तत्र तादृशज्ञानस्यैवाभाव' आरोपितत्वं कथमुपपादयितुं शक्येत । घटादिविषयकज्ञाने परमात्मविषयकज्ञा- नत्वस्यारोप इति तु तयोरत्यन्तवैलक्षण्येन न युक्तिमत् । अस्माकं तु नये पर- मात्मविषयकज्ञानस्य परमात्मगुणभूतज्ञानस्य चाभावात्परमात्मस्वरूपभूतं ज्ञान- मेव ज्ञाधात्वर्थः । तच्च ज्ञानं वस्तुतो निराश्रयं निर्विषयं चेति साश्रयं सविपयं च बद्धजीवस्य जायमानं ज्ञानमारोपितमेवेति सुवचम् । ज्ञाने साश्रयत्वस्य सवि- षयत्वस्य चाज्ञानकल्पितत्वात् । उपाधिभूतजलगतचाञ्चल्यादेः सूर्यप्रतिबिम्ब इवा- ज्ञानगतसाश्रयत्वादेः प्रतिबिम्बभूतज्ञान आरोपो युक्तिसहः । आरोपितत्वं नन्द्योत्यमिति वैयाकरणनिकाये प्रसिद्धम् । किं च भावरूपाज्ञानानङ्गीकारे 'अहमज्ञो न किंचिज्जानामि ' इति प्रयोगेज्ञो न जानामीत्यनयोर्द्वयोरपि ज्ञाना- भावार्थकत्वेन पौनरुक्त्यापत्तिरिति । यच्चानिर्वचनीयत्वानुपपत्तिसमर्थने 'सर्व हि वस्तुजातं प्रतीतिव्यवस्थाप्यम् । (श्रीभा० पृ०.८६ प० ६) इत्युक्तं तत्रोच्यते- अविद्याया अनिर्व- इदं शुक्लमिदं पीतमित्येवं सर्व रूपं प्रकाशव्यव- चनीयत्वोपपत्तिः स्थाप्यम् । अन्धकारस्य कृष्णं रूपमपि तथैव । यद्यप्यन्धकाररूपनिर्णये साक्षात्प्रकाशापेक्षा नास्ति तथापि प्रकाशाभावसापेक्षत्वेनाभावप्रतियोगितया प्रकाशापेक्षाऽस्त्येव । अन्य- त्रास्तित्वे सति यत्र यस्याविद्यमानत्वं तत्र तस्याभावप्रतियोगित्वम् । जगति सर्वथा प्रकाशास्तित्वाभाव इतरपदार्थानामिवान्धकारस्यापिः रूपं जन्मान्धेनेव न निर्णीयेत । तथा च यथान्धकाररूपं प्रकाशाविषयमपि प्रकाशव्यवस्थाप्यं भवति तथा सदसद्रूपद्विविधप्रतीत्यविषयस्यापि भावरूपाज्ञानस्य स्वरूपमनिर्वचनीय- मित्येवं रूपेण प्रतीतिव्यवस्थाप्यं भवत्येव । यदपि बिम्बभूतस्य शुद्धब्रह्मणोऽज्ञानानुभवं वस्तुतो मायावाद्यनभिमतमपि मायावाद्यभिमतत्वेन प्रतिपाद्य तन्निरसने महत्तर्कजालं 'नित्यमुक्तस्वप्रकाश- चैतन्यैकस्वरूपस्य ब्रह्मणोऽज्ञानानुभवश्व न संभवति' (श्रीमा० पृ० ८९ प० ७) इत्यादिग्रन्थेनोक्तं तत्र न किंचित्प्रत्युच्यते । मायावादिभिरतथाऽनभ्यु- . पगमात् । यत्तु ' अपि चापरमार्थदोषमूलभ्रमवादिना निरधिष्ठानभ्रमासंभवो दुरुष- पादः। भ्रमहेतुभूतदोषदोषाश्रयवदधिष्ठानापारमार्थेऽपिःभ्रमोपपत्तेः । ततश्च सर्व- शून्यत्वमेव स्यात् । ( श्रीभा० पृ० ९१ १० १५) इत्युक्तं तदपरमार्थतुच्छ- ·१४० अंदैतामोदे- -- स्वरूपविवेकापलापमूलकम् । तथा हि-यदसत्यं अधिष्टानस्य सत्यत्वम् सत्प्रतिभासते तदपरमार्थम् । यन्न कदापि प्रति- भासते तत्तुच्छमिति हि तयोः स्वरूपविवेकः । तत्र तुच्छत्वं सर्वशून्यत्वे हेतुः संभवेन्नापारमार्थ्यम् । त्वया त्वपारमार्थ्यं सर्वशून्यत्वे हेतुः 'ततश्च' इति शब्देन निर्दिष्ट इति कोऽयं चक्षुषि धूलिप्रक्षेषः । अथ सर्व- शून्यत्वापादनं मा धन्नाम। परंत्वधिष्ठानापारमार्थेऽपि भ्रमसंभवेन ब्रह्मणः पारमा- र्थिकसत्यत्वं मायावाद्यभिमतं न सिध्यतीति चेन्मैवम् । अयं हि भावरूपाज्ञानपद- वाच्यो दोषो ब्रह्मोपजीव्य तच्छक्तिरूपेण स्वयं स्वेनैव कल्पितोऽनादिः । तदे- वोपजीव्य स्वस्मिंस्तत्प्रतिबिम्बभूतः स्वाश्रयो जीवः स्वज्ञातृत्वेन कल्पितः। तदे- वोपजीव्यज्ञानविपयत्वं तत्रारोप्य स्वविषयत्वेन तदेव कल्पितम्। तदेव चोपजीव्य तदेवाधिष्ठाय तत्संवन्धेन स्वयमाकाशादिप्रपञ्चरूपेण परिणमते । यदि ब्रह्म तुच्छमपारमार्थिकं वा स्यात्तर्हि किमुपजीव्यास्य दोपस्य प्रवृत्तिः स्यात् । अप्र- वृत्तौ तु न कदाचिदपि किंचिदपि कापि दृश्येत । यतश्च दृश्यते जगदतो ब्रह्म न तुच्छमपरमार्थ वेत्यवश्यं स्वीकार्यम् । इदं च दोपभूतमनाद्यज्ञानमनुमानेनापि सिध्यति । विवादाध्यासितं प्रमाण- ज्ञानं स्वप्रागभावव्यतिरिक्तस्वविषयावरणस्वनिवर्त्यस्वदेशगतवस्त्वन्तरपूर्वकम्, अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वात् , अन्धकारे प्रथमोत्पन्नप्रदीपप्रभावत् । अत्र ज्ञान- मित्युक्ते ब्रह्मस्वरूपज्ञानस्य वस्त्वन्तरपूर्वकत्वाभावात्तव्यावृत्त्यर्थं :प्रमाणज्ञान- मित्येवं पक्षनिर्देशः कृतः । स्वप्रागभावेत्यादिः साध्यनिर्देशः । स्वप्रागभावव्य- तिरिक्तं स्वविषयावरणभूतं स्वानवत्यै स्वदेशगतं च यद्वस्त्वन्तरं तत्पूर्वकमित्यर्थः । यच्चात्र भावरूपाज्ञानसाधकानुमाने ' अज्ञानेऽप्यनभिमताज्ञानान्तरसाधनेन विरुद्धत्वाद्धेतोः । ( श्रीभा० पृ० ९२ प० २) इत्युक्तं तस्य यद्ययमभिप्रायः- " अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वरूपं यं हेतुं पुरस्कृत्य येनानुमानप्रमाणेन भावरूपा- ज्ञानं मायावादिभिः साधितं स एव हेतुस्ताह- अविद्यायामनुमानम् शानुमानरूपप्रमाणज्ञानस्य तद्विषयीभूतभावरूपा- ज्ञानावरकाज्ञानान्तरपूर्वकत्वं साधयेत् । भाव- रूपाज्ञानस्य पूर्वमप्रकाशितस्य तेनैवानुमानेन प्रकाशनात् । तादृशमज्ञानान्तरं मायावादिनामनभिमतमेव । भावरूपाज्ञानस्यैवान्येनावरणे हि स्वयंसिद्ध एव मोक्ष. इति संसारो न स्यात् । अतो हेतुर्विरुद्धः" इति, तीत्थं विचार्यते-नायं हेतुर्विरुद्धः । साध्याभावव्याप्तो हि हेतुर्विरुद्धः । 'मायावादिमतविरुद्ध 'इत्यर्थस्तु .

·अविद्योपपत्तिः। १४१ क्लिष्टः । किं चैतदनुमानस्याप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वं नास्ति । अहमज्ञ इति प्रत्य- क्षेण भावरूपाज्ञानप्रकाशनात् । किंच भावरूपाज्ञानसाधकप्रमाणज्ञानस्य भाव- रूपाज्ञानावरकाज्ञानान्तरपूर्वकत्वे साधितेऽपि न काचित्क्षतिः। अज्ञानान्तरेण भाव- रूपाज्ञानमात्रियेत । न तु विनश्यति । तद्विनाशाभावे च कथं स्वयंसिद्धो मोक्षः स्यात् । न च भावरूपाज्ञानस्यावरणे तस्याज्ञातत्वात्कथं प्रपञ्चरूपकार्यकारित्वम् । अज्ञातस्यापरमार्थस्य कार्यकारित्वाभावादिति वाच्यम् । अज्ञातस्याप्यपरमार्थस्य वन्हयादेर्दाहादि कार्यकारित्वदर्शनात् । तत्कार्यमप्यपरमार्थ स्यादिति त्वन्यत् । किंचाज्ञात एव प्रातिभासिकः सर्पोऽप्रातिमासिकमपि ज्ञानं जनयत्येव । किंच व्यावहारिकस्यापि कारणस्य न कचिदपि ज्ञातस्यैव कारणत्वम् । यथाऽज्ञातोऽपि वह्निः सन्नेव दाहं जनयति । यत्र च व्याघ्रादिति एव भयं जनयति तत्र न व्याघ्र- स्य भयकारणत्वं किंतु व्याघ्रज्ञानस्य । व्याघ्रस्तु ज्ञानद्वारा भयजनकत्वाद्भयहेतु- त्वेन लोक उपचर्यते । अथायमभिप्रायः ' यथाऽप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वेन हेतुना प्रमाणज्ञानस्य वस्त्वन्तरपूर्वकत्वं साध्यते तथा तादृशवस्त्वन्तरस्याज्ञानस्याप्य- प्रकाशितप्रपञ्चरूपार्थप्रकाशकत्वेन वस्त्वन्तरपूर्वकत्वापत्तावज्ञानान्तरं सिध्येत् । तच्च मायावाद्यनभिमतमेव । अज्ञानान्तरेण प्रपञ्चस्यैवावरणे मोक्षस्य स्वयं- सिद्धत्वात् । इति, तद्यपि पूर्ववद्धतीविरुद्धत्वं नास्त्येव । किंच भावरूपाज्ञानस्य प्रपञ्चोपादानकारणत्वं न तु प्रपञ्चप्रकाशकत्वम् । न हि मृत्तिका घटप्रका- शिका। 'सर्वत्र हि ज्ञानस्यैव प्रकाशकत्वम् । (श्रीमा० पृ० ९२ प० ६) इति त्वयैवोच्यते । यद्यपि ज्ञानमेवार्थपरिच्छेदकारित्वात्प्रकाशकं तथापि चाक्षुषज्ञान- साधनीभूता प्रभापि प्रकाशिकेत्युच्यते । तस्या अपि ज्ञानस्येव स्वविरोधिनिरा- सकत्वात् । अप्रकाशकारणनिरासकं हि प्रकाशकमुच्यते । एतदभिप्रायेणैव प्रदीपप्रभा निदर्शिता । इन्द्रियाणि तु विषयसंयोगरूपव्यापारद्वारा ज्ञानजनकानि न तु किंचिद्वस्तुनिरासद्वारेति तेषामप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वाभावेन वस्त्वन्तरपूर्व- कत्वाभावेऽपि न क्षतिः। 'ययुपकारकाणामप्यप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वमङ्गीकृतं तहीन्द्रियाणामुपकारकतमत्वेनाप्रकाशितार्थकाशकत्वमङ्गीकरणीयम् । तथा सति तेषां स्वनिवर्त्यवस्त्वन्तरपूर्वकत्वाभावाद्धेतोरनैकान्त्यम्' (श्रीभा० पृ० ९२ प० १६) इत्यादि त्वसारमेव । यतो मायावादिभिर्न सर्वेषामुपकारकाणां प्रकाशक- त्वमङ्गीकृतं किंतु प्रकाशविरोधिनिरासकानामेवेति । यच्च प्रत्यनुमाननवकप्रदर्शनं (श्रीभा० ९३ पृ० १) तदुसंगतम् । इत्थं हि तैः प्रतिप्रयोगाः प्रदर्शिताः-१ अज्ञानं न ज्ञानमात्रब्रह्माश्रयम् , अज्ञान- - ·१४२ अद्वैतामोदे- . . त्वात् , शुक्तिकाद्यज्ञानवत् , ज्ञात्राश्रयं हि तत् । २ अज्ञानं न ज्ञानावरणम्, अज्ञानत्वात् , शुक्तिकाद्यज्ञानवत् , विषयावरणं हि तत् । ३ अज्ञानं न ज्ञाननि- वर्त्यम् , ज्ञानविषयानावरणत्वात् , यज्ज्ञाननिवर्त्यमज्ञानं तज्ज्ञानविषयावरणं यथा शुक्तिकाद्यज्ञानम् । ४ ब्रह्म नाज्ञानास्पदम् , ज्ञातृत्वविरहात् , घटादिवत् । ५ ब्रह्म नाज्ञानावरणम् , ज्ञानाविषयत्वात् , यदज्ञानावरणं तज्ज्ञानविषयभूतं यथा शुक्तिकादि । ६ ब्रह्म न ज्ञाननिवर्त्याज्ञानम् , ज्ञानाविषयत्वात् , यज्ज्ञाननिव- याज्ञानं तज्ज्ञानविषयभूतं यथा शुक्तिकादि । ७ प्रमाणज्ञानं स्वप्रागभावातिरि- ताज्ञानपूर्वकं न भवति, प्रमाणज्ञानत्वात् , भवदभिमताज्ञानसाधनप्रमाणज्ञान- वत् । ८ ज्ञानं न वस्तुनो विनाशकम् , शक्तिविशेषोपबृंहणविरहे सति ज्ञानत्वात्, यद्वस्तुनो विनाशकं तच्छक्तिविशेषोपबृहितं ज्ञानमज्ञानं च दृष्टं यथेश्वरयोगिप्रभृ- तिज्ञानं यथा च मुद्गरादि । ९ भावरूपमज्ञानं न ज्ञानविनाश्यम् , भावरूपत्वात्, घटादिवदिति । ये चेमे प्रतिप्रयोगा उक्तास्तेषु प्रथमं चतुर्थं चानुमानं नास्माकं प्रतिकूलम् । तत्रत्यसाध्यस्य ज्ञानमात्रब्रह्मणोऽज्ञानाश्रयत्वाभा- प्रत्यनुमाननिरासः वस्यास्माकमपीष्टत्वात् । अज्ञानाश्रयस्तु प्रतिबिम्ब- भूतो ज्ञातृत्वेन प्रकल्पितो जीव इति प्रागेवोक्तम् (१४०। ९)। तथा शुद्धं ब्रह्म यद्यपि नाज्ञानेनावियते तथापि तदेव ब्रह्मोप- जीव्य तच्छक्तिरूपमज्ञानं शक्तिरूपत्वात्तस्मिन्नन्तः प्रविश्येव तस्मिन्ब्रह्मणि ज्ञान- विषयत्वमारोप्य स्वविषयत्वं प्रकल्प्य पश्चात्तदात्रियते। यथा जलविनाश्योऽप्यग्निः सूक्ष्मरूपेण स्वविरोधिन्यपि जलेऽन्तः प्रविश्य स्वविषयत्वं प्रकल्प्य तस्मिन्स्व- गुणमुप्णत्वमारोप्य तत्रत्यं शैत्यमावृणोति तद्वत् । एतेन द्वितीयं पञ्चमं चानुमानं निरस्तम् । तृतीये षष्ठे चानुमाने हेतुरसिद्धः । ब्रह्मणि ज्ञानविषयत्वमारोप्य- वाज्ञानेन तदावरणात् । सप्तमे चानुमाने दृष्टान्त एव न संभवति । 'भावरूपा- ज्ञानसाधकप्रमाणज्ञानस्य भावरूपाज्ञानावरकाज्ञानान्तरपूर्वकत्वे साधितेऽपि न काचित्क्षतिः' इति मागेवोक्तत्वात् (१४०।२६)। अष्टमे चानुमाने सिद्धसाध- नम् । न ह्यस्माभिर्ब्रह्मज्ञानं वस्तुनो विनाशकं स्त्री क्रियते । आकाशादिप्रपञ्च- स्यापि परिकल्पितत्वेनास्माकं नयेऽवस्तुत्वात् । किं च हेतुरप्यसिद्धः । ब्रह्मज्ञाने शक्तिविशेषोपबृंहणविरहस्य निश्चेतुमशक्यत्वात् । नवमे चानुमाने सोपाधिको हेतुः। पारमार्थिकत्वस्योपाधित्वात् । यज्ज्ञानविनाश्यं न भवति तत्पारमार्थिकमस्त्येवेति साध्यव्यापकता । यद्भावरूपं तत्पारमार्थिकमवति न नियमः । भावरूपाज्ञाने तन्मूलक आकाशादिप्रपञ्चे च व्यभिचारात् । अतः साधनाव्यापकता । किं च . .

·अविद्योपपत्तिः। ४१३ . सर्पज्ञानजन्यस्य भावरूपस्यापि भयस्येयं रज्जुरिति ज्ञानेन विनाशो दृश्यत इत्यनैकान्तिकोऽयं हेतुः । अथ सर्पज्ञानस्य भयकारणस्य नाशाद्भयनाशो न तु रज्जुज्ञानादिति चेत्तथाप्यनैकान्तिक एव । सर्पज्ञानस्य भावरूपस्य रज्जुज्ञानेन विनाशदर्शनात् । ननु न सर्पज्ञानस्य रज्जुज्ञानेन नाशः किं तु क्षणिकत्वात्स्व - यमेवेति चेन्न । ज्ञानं क्षणिकमिति किं तव परमेश्वरेण संदिष्टम् । किं तु विपयादि- कारणसंनिधानं यावदवतिष्ठते ज्ञानम् । तथैव प्रतीतेः । न च तथापि सर्पनाशा- त्सर्पज्ञाननाशो न तु रज्जुज्ञानादिति वाच्यम् । तथापि भावरूपस्य सर्पस्य रज्जुज्ञानेन विनाशादनैकान्तिकत्वं तदवस्थमेव । यदुक्तम् ' अक्षणिकत्वे च तेषां भयादीनां भयादिहेतुभूतज्ञानसंततावविशेषेण सर्वेषां ज्ञानानां भयाद्युत्पत्तिहेतुत्वेनानेकभयोपलब्धिप्रसङ्गाच' (श्रीभा० पृ० ९३ प० २१) इति तन्मन्दम् । यो हि भयस्याक्षणिकतां स्वी करोति स ज्ञानस्या- प्यक्षणिकतामेव स्वी कुर्यादिति ज्ञानसंतत्यभावेनानेकभयोपलब्धिप्रसङ्गस्य दूर- निरस्तत्वात् । स्वप्रागभावव्यतिरिक्तवस्त्वन्तरपूर्वकमिति व्यर्थविशेषणोपादानेन प्रयोगकुशलता चाविष्कृता' (श्रीभा० पृ० ९४ प० २) इत्यनेन ग्रन्थेन परि- हासः कृतः स त्वस्थाने । यद्यपि वस्तुपूर्वकमित्येवोक्तौ भाववाचिवस्तुशब्देनैव सिद्धौ ‘ स्वप्रागभावव्यतिरिक्त ' 'अन्तर' एतच्छब्दवैयर्थ्य तथापि श्रोतृवोध- सौलभ्याय तथोक्तम् । वैशेषिकैरमावस्यापि सप्तपदार्थमध्ये गणनेन तस्यापि वस्तुत्वभ्रमसंभवात् । किं चैवं परपरिहासं जनयता प्रतिप्रयोगनवकप्रदर्शनवे- लायां प्रथमेनानुमानेन सिद्धौ चतुर्थानुमानवैयर्थ्यं कथं नालोचितम् । 'अज्ञानं न ब्रह्माश्रयं । 'ब्रह्म नाज्ञानास्पदम् ' इत्यत्र शब्दरचनावैलक्षण्यमेव न साध्य- भेदः कश्चित् । एवं द्वितीयेन सिद्धौ पञ्चमस्य, तृतीयेन सिद्धौ षष्ठस्य, अष्टमेन सिद्धौ नवमस्य, चानुमानस्य वैयर्थ्य सुधीभिरूह्यम् । यदपि 'मिथ्याभूतार्थस्य मिथ्यैवोपादनं भवितुमर्हतीत्येतदपि न विलक्षण- त्वात् (ब्र० सू ० २।१।४) इत्येतदधिकरणन्यायेन परिहियते । (श्रीमा० पृ० ९४ प० ६) इत्युक्तं तत्रोच्यते- मिथ्यार्थप्रकृतिमिथ्या जगद्धि प्रातिभासिकम् ॥ भ्रमस्थले तु सर्वत्र सत्ख्यातेनैव संभवः ॥ २० ॥ यश्च - ·१४४ अद्वैतामोदे- 'मिथ्याभूतस्य जगत उपादानं मिथ्यैव भवितुं योग्यम् । तदेव भावरूपाज्ञा- नम् । इति हि मायावादिनानाशयः । यदि जगदज्ञानमूलकम् 'कार्यकारणयोः सर्वथा वैलक्षण्यनैव भवितव्यम्' इति तदधिकरणतात्पर्य स्यात्तर्हि मिथ्याभूतस्य जगतस्तत्सलक्षणं मिथ्याभूतं भावरूपाज्ञानं न कारणं संभवतीत्यधिकरणविरोधः स्यात् । किंतु किंचिद्वैलक्षण्येऽपि न कार्यकारणभावहानिरित्येव तदधिकरण- तात्पर्यम् । तथा च कार्यकारणयोः सालक्षण्यं यावच्छक्यमुपपादनीयमेव । मिथ्याभूतार्थस्य मिथ्यैवोपादानं भवितुमर्हतीत्यर्हतिशब्दं प्रयुञ्जानैर्मायावादि- भिरयमाशयः प्रकटीकृत एव । त्वयापि हि सूक्ष्मचिदचित्प्रकारकं ब्रह्म कारणं स्थूलचिदचित्प्रकारकं ब्रह्मैव कार्यमिति वदता कार्यकारणयोः सालक्षण्यं संपादितमेव । यदपि 'प्रतीयमानमेव हि प्रतीतिभ्रान्तिवाधविपयः' (श्रीभा०पृ०९४५०१०) इत्युक्तं तन्मायावादिनामपि संमतमेव । न तदनिर्वचनीयजगदङ्गीकारे वाधकं भवति । अथ प्रतीयमानमेवेत्यस्य 'अन्यत्र सत्यत्वेन' इति शेषं पूरयित्वाऽन्यत्र सत्यत्वेन प्रतीयमानमेवान्यत्र प्रतीत्यादिविपयो भवतीत्यर्थः क्रियते तदा यद्यपि मायावादिनां मतेऽन्यत्र जगतः सत्यत्वेन प्रतीयमानत्वाभावादनिर्वचनी- यत्वेनाभिमतस्य जगतः प्रतीत्यादिविपयत्वं न संभवति तथाप्येवमुच्यते- शुक्त्याद्यज्ञानं हि रजतसंस्कारसहकृतमनिर्वचनीयरजतं जनयति । तादृश- संस्कारोत्पत्तावन्यत्र सत्यत्वेन प्रतीतेरपेक्षा दृश्यते । शुक्त्याद्यज्ञानविषये भवतु नामैवम् । मूलाज्ञानस्य तु ब्रह्मशक्तिरूपत्वेन ब्रह्मोपजीव्य प्रवृत्तत्वेन नान्यस्य कस्याप्यपेक्षा । किंचानादौ संसारे जीवानामनादित्वेन संस्कारोऽपि विद्यत एव । , . , यदपि 'शुक्तिरजतादिभ्रान्तिस्थले निर्वचनीयरजतकल्पनेऽप्यन्यस्यान्यथाव- भासस्यावर्जनीयत्वात् । इत्युक्तम् (श्रीभा० पृ० ९४ ५० १६) तत्तुच्छम् । शुक्तिरजते हि रजतं प्रतीयते । ततः पश्चान्नेदं रजतमिति बाधोऽनुभूयते । बाधश्वायम् ' इदानीमिदं न रजतम्' इत्येवं किंचित्कालावच्छिन्नो नानुभूयते । किं तु प्रागपीदं रजतं नासीदिति सामान्यत एव । तथा च बाधः प्राग्विद्यत एव । केवलं पश्चादनुभूयते । एवं च तत्र रजतस्य पारमार्थिक व्यावहारिकं वा सत्त्वं क्षणमपि नास्तीति सत्त्वेनानिर्वचनीयत्वम् । एवं शशशृ- ङ्गबदसच्चेत्क्षणमपि न प्रतीयेत । प्रतीयते च । अतोऽसत्त्वेनानिर्वचनीयत्वम् ।

·अविद्योपपत्तिः। १४५ - ईदृशस्य च रजतादेः प्रातिभासिकं क्षणं सत्त्वम- अनिर्वचनीय गत्या कल्पनीयम् । अन्यथाऽसता रजतरूपेण रव्यातिः शुक्तिः कथं भासेत । अन्यस्यान्यथावभासायो- गात् । इदं च रजतं प्रातिभासिकेन रूपेण निर्व- चनीयमेव । यद्यपीदं रजतं प्रतीतिवेलायां प्रातिमासिकमित्येवं न भासते तथापि न क्षतिः। विद्यमानेषु प्रकारेपु मध्ये केषांचिदभानं सर्वेपामपि ख्यातिवादिना- मिष्टमेव । शुक्तिरजतप्रतीतौ शुक्त्यंशाभानस्य सर्वैः स्वीकृतत्वात् । न ह्ययमन्य- स्यान्यथावभासः । अविद्यमानेन रूपेणावभासो हि सः । न तु विद्यमानस्या- नवभासः । एतेन 'कल्प्यमानं हीदमनिर्वचनीयम् । न च तदानीमनिर्वचनी- यमिति प्रतीयते । अपि तु परमार्थरजतमित्येव (श्रीभा० पृ० ९४ प० १८) इति परास्तम् । अनिर्वचनीयत्वेनाभानेऽप्यन्यथावभासाभावात् । न च सत्य- रजतमित्यवभासादन्यथावभास इति वाच्यम् । सत्यत्वस्य शुक्तौ विद्यमान- त्वात् । न च रजतासंबद्धस्य शुक्तिगतसत्यत्वस्य रजतसंबद्धत्वेन भानाद- न्यथावभास इति वाच्यम् । शुक्तिगतस्यापि सत्यत्वस्य रजतसंवद्धत्वात् । रजतं हि न केवलाविद्यापरिणामः । नापि केवलशुक्तेः । किं त्वविद्याद्वारा शुक्ते- रेवेति । शुक्तेश्च शुक्तित्वेनाज्ञानमेवाविद्या । इदंत्वेन तु शुक्तेर्ज्ञानं प्रत्युत प्राति- मासिकरजतोत्पत्तौ कारणमेव । एवं ज्ञातृनिष्ठरजतसंस्कारादीनि च यथायथं कारणानि बोध्यानि । एवं प्रातिमासिकरजतोत्पत्ती सिद्धायां ' तस्य जन्मका- रणं वक्तव्यम् । (श्रीभा० पृ० ९५ १० ८) इत्युपक्रम्य रजतप्रतीति रजतो- त्पत्तिकारणत्वेन मायावादिभिः काप्यनुक्तामपि तत्कारणत्वेन प्रकल्प्य 'निर्वि षया जाता तदुत्पाद्य तदेव विषयी करोतीति महतामिदमुपपादनम्' (श्रीमा० पृ० ९५ १० १०) इत्येवं परिहसद्भिः स्वस्यैवात्मोपहासपात्रतां नीयते । एवं तदुत्तरमिन्द्रियाणां तद्गतदोषाणां दुष्टानामिन्द्रियाणां च प्रातिभासिकरजतो- पादानकारणत्वेन प्रकल्पनं तत्खण्डनं च विफलमेव । मायावादिभिस्तथाऽन- ङ्गीकारात् । इन्द्रियगतदोपाणां निमित्तकारणत्वं त्विष्यत एव । उपपद्यते च तत् । इन्द्रियगतदोपाणामिन्द्रियकिरणादिद्वारा शुक्त्यादिविषयसंबन्धसंभवात् । एवं मायावाद्यनभिमतमनेकधा प्रकल्प्य विस्तारेण सोपपत्तिकं तत्खण्डनमभि- मतविषये तु पङ्क्त्यैकया तदर्थेन वा यत्किचिदुत्तरप्रदानमित्येवमपूर्वोऽयं खण्ड- नप्रकारो दृश्यते । यदपि 'अपूर्वमनिर्वचनीयमिदं वस्तुजातं रजतादिबुद्धिशब्दाभ्या कथमिव ·१४६ अद्वतामोदे- , विषयी क्रियते न घटादिवुद्धिशब्दाभ्याम् । रजतादिसादृश्यादिति चेत्तर्हि तत्स- दृशमित्येव प्रतीतिशब्दौ स्याताम् । (श्रीमा० पृ० ९५ प० १६) इत्युक्तं तदसंगतम् । यतोऽत्र सादृश्यज्ञानस्य नोपयोगः । किं तु वस्तुसत्सादृश्यं रज- तसंस्कारमुद्बोधयति । उद्बुद्धश्च स संस्कारस्तां शुक्त्यविद्या रजतरूपेणैव परि- णामयति न घटादिरूपेगेति । एतदने 'रजतादिजातियोगादितिचेत्सा किं परमार्थभूतोतापरमार्थभूता वा ' (श्रीमा० पृ० ९५ १० १९) इत्यादि कुत- कंजालं मायावेदान्तिभिनैव स्वीकृतमिति न तत्र किंचित्प्रत्युच्यते । या च रामानुजीयैः ' यथार्थं सर्वविज्ञानमिति वेदविदां मतम् ' (श्रीभा० पृ० ९६ ५० ४) इत्यादिग्रंन्थेन सर्वत्र सत्ख्यातिः स्वीकृता तत्त्थं विचार्यते । ख्यातिः प्रतीतिः । सा च सर्वत्र सत एव न काप्यसत इति तदर्थः । तत्र सत इत्यस्य प्रातिभासिकरूपेणापि सत इत्यर्थे सत्ख्यातिरस्माकमिष्टैव । न तु तथा तैरङ्गी- क्रियते । यदि पारमार्थिकेनैव रूपेण सत इत्यर्थ- सख्यात्यनुपपत्तिः स्तदा मरीचिकायां जलप्रतीतिर्न स्यात् । ननु त्रिवृत्करणेन पञ्चीकरणेन वा पृथिव्यां जलांशस्य सत्त्वमस्त्येवेति चेत्सत्यम्। त्रिवृत्कृते विशिष्टे पदार्थे जलत्वं नास्त्येव । तदीयैकदेशे जलांशे यद्यापे जलत्वं वर्तते तथापि न तज्ज्ञातुं शक्यते । त्रिवृत्करणं हि पृथग्विभा- गानहः संश्लेषः । त्रिवृत्करणात्प्राग्भूतानामतिसूक्ष्मतया प्रत्यक्षायोग्यत्वेन त्रिवृ- करणोत्तरमपि तत्रत्यकेवलजलप्रत्यक्षासंभवात् । किं चायं जलांशोऽतिसूक्ष्मोऽपि दूरतोऽपि च गृह्यत समीपस्र्थन गृह्यते इति न युक्तिसहम् । ' इन्द्रियदोषेण तेजः- पृथिव्योरग्रहणमदृष्टवशाच्चाम्बुन एव ग्रहणम् । (श्रीभा० पृ० ९९ प० ८) इति तदुक्तिस्तु तन्मतश्रद्धालुभिरेवास्थैया । किं च समीपगतस्य 'नेदं जलम्' इति प्रती- तिर्जायते । तत्र च सत एव जलस्यासत्त्वेन प्रतीतिरित्यन्यथावभासोऽवर्जनीय एव । एतेन ' शुक्तौ त्रिवृत्करणेन तेजोंशस्य सत्त्वात्तस्य रजतरूपेण प्रतीतिः' इति निरस्तम् । किं च स तेजोशो रजतरूपेणैव कुतो ज्ञायते । विद्युत्सूर्यादिरूपेणापि तस्य भानं स्यात् । मिश्रणात्याक् तेजोंशस्य विद्युत्सूर्या- दिसर्वसाधारणत्वात् । न च त्रिवृत्कृतस्य तेजसो रजतरूपेण परिणतस्य केचि- दंशाः शुक्ती मिश्रिता भासन्त इति वाच्यम् । तत्र तेपी सत्त्वे प्रमाणाभावात् । न च रजतप्रतीतिरेव प्रमाणमिति वाच्यम् । तस्याः प्रतीतेः सत्ख्यातित्वसिद्धौ ·अविद्योपपत्तिः । १४७ हि शुक्तौ रजतांशसत्त्वं सिध्यति। रजतांशसत्त्वसिद्धौ हि तस्याः प्रतीतेः सत्ख्या- तित्वं सिध्यतीत्यन्योन्याश्रयात् । न च शुक्तौ रजतसादृश्यानुभवाद्रजतांशसत्त्व- कल्पनमिति वाच्यम् । शुक्तौ रजतगुणसदृशचाकचक्यादिगुणवत्त्वेन सादृश्यो- पपत्तेः । न हि सदृशे वस्तुनि सदृशवस्त्वंशा विद्यन्त एवेति नियतिकृतनियमोऽ- स्ति । किं च देवदत्तीयवस्त्रालंकारादिसदृशे चैत्रीयवस्त्रालंकारादौ देवद- त्तस्य स्वकीयत्वभ्रमो भवति । तत्र देवदत्तीयवस्त्राद्यवयवानां चैत्रीयवस्त्रादिषु नैव प्रवेश इति तत्र कथं सत्ख्यातिः । देवदत्तीयवस्त्रादिषु विनष्टेष्वपि विना- शमजानतो देवदत्तस्य परकीयवस्त्रादिषु दृष्टेषु स्वकीयत्वभ्रमो दृश्यते । अत्यन्तसदृशयोईयोः कार्षापणयोरप्येकस्यावयवा अन्यावयवसदृशा न तु त एवे- त्याबालवृद्धं प्रत्ययः प्रसिद्धः। सोमाभावे च पूतीकग्रहणं श्रुतिचोदितं सोमनिष्ठ- गुणसदृशगुणवत्त्वान्न तु सोमावयवसद्भावात् । ब्रीह्यभावे नीवारग्रहणमप्येवमेव । किंच दुग्धसदृशे गङ्गाजले दुग्धावयवसत्त्वे कस्मिंश्चिद्वते दुग्धत्यागे गङ्गाजल- मपि त्याज्यं स्यात् । शुद्धमप्यन्नं रूपतो मांससदृशं चेत्तदवयवसत्त्वात्त्याज्यं स्यात् । अमृतसदृशमद्यप्राशनादैत्यानाममरत्वापत्तिश्चेति बहुव्याकुली स्यात् । यदपि ' स्वमे च प्राणिनां पुण्यपापानुगुणा भगवतैव तत्तत्पुरुषमात्रानुभा- व्यास्तत्तत्कालावसानास्तथाभूताश्चार्थाः सृज्यन्ते । (श्रीभा० पृ० ९७ प० १२) इत्यादिग्रन्थेन स्वमे सत्ख्यातिसिद्धये तत्रत्या रथादयः पदार्थाः परमे- श्वरेण सृष्टाः परमार्थसत्या एवेत्युक्तं तच्चिन्त्यम् । स्वप्नेऽर्थाः प्रातिभःसिकाः यतो जगति सर्वस्यार्थजातस्यादृष्टं साधारणकार- णम् । तथा च न तादृशः कश्चन पदार्थो यस्मात्स- काशात्कस्यापि प्राणिनः सुखं दुःखं वा नोत्पन्नम् । देवदत्तीयस्वमे परमेश्वरेण ये पदार्थाः सृष्टास्तन्मध्ये यस्माद्देवदत्तस्य सुखं दुःखं वा नोत्पन्नं स पदार्थः परमेश्वरेण कस्यादृष्टेनोत्पादितः । अनुभूयन्ते चोदासीना बहवः पदार्थाः स्वमे । तथा च प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते । इति न्यायान्नैव ते पदार्थाः परमेश्वरेण सृष्टाः किंतु जीवेन कल्पिताः । कल्पना चेयं स्मृतिविशेषरूपा । मायामात्रं तु (ब्र० सू० ३ । २ । ३) इति सूत्रे स्वप्नस्थपदार्थानां मायामात्रत्वं सूत्रकारैः कण्ठरवेणैवोक्तम् । मायाशब्दो ह्यनिर्वचनीयवाचीति प्रसिद्धमेव । अनिर्वचनीयत्वं च तत्तत्पुरुषमात्रानुभाव्यत्वे ·, १४८ अद्वैतामोदे- सति तत्तत्कालावसानत्वमेव । स्वप्नस्थपदार्थानां तत्तत्पुरुषमात्रानुभाव्यत्वं तत्तत्कालावसानत्वं च स्वीकृतवद्भिरपि रामानुजीयैः ‘मायाशब्दस्या- निर्वचनीयवाचित्वं न दृष्टम् (श्रीभा० पृ०१०२५०२ ) इत्युच्यत इति कोऽय- भनिर्वचनीयशब्दे द्वेषः । ' मायामात्रमाश्चर्यकारकत्वम् , जीवस्य कात्स्न्ये- नानभिव्यक्तस्वरूपत्वात्तस्याश्चर्यकारकसृष्टिकर्तृत्वासंभवात्परमेश्वरकर्तृकैव स्वप्न- सृष्टिः' इत्यर्थे तु सूत्राक्षरास्वारस्यम् । यतो ' मायामात्रं तु ' इत्युच्यते न तु ईश्वरकृतिस्तु । इत्युच्यते । किं चानभिव्यक्तस्वरूपत्वं कस्येत्याकाङ्क्षायां यस्य मायामात्रत्वं तस्यति प्रत्यासत्त्या लभ्यत एव । तत्परित्यज्य जीवाना- मित्यध्याहृत्य जीवानां कात्स्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वादित्यर्थकरणं सूत्रक- तोऽनभिमतमिति स्पष्टमेव । शुक्तिरजतादयोऽपि स्वमस्थपदार्थवत्तत्तत्पुरुषमात्रानु- भाव्यास्तत्तत्कालावसानाश्चेति मायिका एव । किं च स्वप्मस्थपदार्थीस्तत्तत्पुरु- षमात्रानुभाव्यांस्तत्तत्कालावसानांश्च सृजतोऽचिन्त्यशक्तेः परमात्मनः शक्तिः शुक्तिरजतादिसृष्टौ न कथंचिदपि प्रतिबद्धा भवेदिति स्वप्नस्थपदार्थवच्छुक्तिर- जतादीनां परमार्थसत्यत्वं रामानुजीयैः कुतो न स्वी क्रियते । स्वप्नस्थपदार्थानां जीवकल्पितत्वे ' स हि कर्ता (वृ० ४।३।१०), 'य एष सुप्तेषु' ( का० ५। ८) इतिश्रुतिविरोधस्तु न । जीवानां परमात्मनः सकाशाद्भेदाभावात् । स्वमस्थपदार्थानां शुक्तिरजतादीनां च जीवकल्पितत्वेऽपि परमात्मनः सर्वत्र साधारणकारणत्वेन तत्रापि कारणत्वावश्यंभावाच्च । जपाकुसुमसमीपवर्तिस्फटिकस्थले रक्तः स्फटिक इति प्रतीतौ न रक्तिमा मायिकः कल्प्यते । तस्य जपाकुसुमे सत्त्वात् । प्रातिभासिकस्योदाहरणान्त- आरोग्यासंनिकर्षस्थल एव प्रातिभासिकवस्तू- राणि त्पत्त्यङ्गीकारात् । किं तु तस्य रक्तिम्नः स्फटिक- समवायो मायिक इत्यनिर्वचनीयख्यातिरेव । एवं पीतः शङ्ख इति प्रतीतौ पित्तद्रव्यगतपीतिम्नः सत्त्वे बोध्यम् । तदनङ्गीकारे तु पीतिमापि मायिकः कल्प्यते । रामानुजीयानां मते तु स्फटिकासमवेतस्य रक्तिम्नः शङ्ख्यासमवेतस्य पीतिम्नश्च तत्समवेतत्वेन भानादन्यथाख्यातिरपरिहार्या स्यात् । यदप्यलातचक्रप्रतीतो सत्ख्यातिसिद्धये 'अन्तरालाग्रहणाचक्रप्रतीतिरुपपद्यते। (श्रीभा० पृ० ९९ १० १०) इत्युक्तं तत्रेत्थं विवेचनीयम् । वास्तविके चक्रेऽ- न्तरालाभावादन्तरालाग्रहणम् । अलातचक्रेऽन्तरालसत्त्वेऽपि शैघ्यात्तदग्रहणं वर्तत इति सत्यम् । परं तु किमन्तरालाग्रहणमेव चक्रप्रतीतिरुतान्तरालाग्रहणादन्या , .

·अविद्योपपत्तिः । १४९ चक्रप्रतीतिः। नाद्यः। अन्तरालाग्रहणं ह्यन्तरालप्रतीत्यभावः। स च चक्रपतीतिरूपः कथं भवेत् । न हि घटप्रतीत्यभाव एव पटप्रतीतिः । अत एव भारापगमे सुखी संवृत्तोऽहमित्यत्र दुःखाभावे सुखमुपचर्यत इत्युच्यतेऽभियुक्तैः । किं च चतुष्कोणेऽ- न्तरालप्रतीत्यभावेऽपि न चक्रपतीतिः। द्वितीये त्वलातचक्रे चक्रस्य वस्तुतोऽ- भावादनिर्वचनीयचक्रोत्पत्तिरभ्युपेया स्यात् । दर्पणे मुखप्रतीतो सत्यस्यैव स्वमुखस्य प्रतीतावपि तस्य दर्पणासंवद्धस्य तत्संबद्धत्वेन प्रतीतिसिद्धये संवन्ध- स्यानिर्वचनीयस्योत्पत्तिरभ्युपेयैव । दिङ्मोहेऽप्येवम् । तथा हि-दिग्भेदानां पूर्वादीनां सर्वत्र सापेक्षैव नियमेन प्रतीतिरमुकापेक्षया पूर्व इति । अत एव प्राङ्मुखोऽन्नानि भुञ्जीतेत्यादिव्यवस्था सिध्यति । अन्यथा दिग्भेदानां सर्वेषां सर्वत्र सत्त्वेन तदसंगतिः स्यात् । तथा च यदपेक्षया या पूर्वा तस्यास्तदपेक्षयैवोत्तरात्वज्ञाने पूर्वस्यामुत्तरात्वस्य सत्त्वेऽपि तदपेक्षोत्तरात्वस्याभावेन तदपूर्वमनिर्वचनीयं कल्पनीयमेव । एतेन : दिगन्तर- प्रतीतियथार्थैव ' (श्रीभा० पृ० ९९ प० १७) इति परास्तम् । यत्तु द्विचन्द्रज्ञानादावप्यनुल्यवष्टम्भतिमिरादिभिर्नायनतेजोगतिभेदेन सामग्रीभेदात्सामग्रीद्वयमन्योन्यनिरपेक्षं चन्द्रग्रहणद्वयहेतुर्भवति । तत्रैका सामग्री स्वदेशविशिष्टं चन्द्रं गृह्णाति । द्वितीया तु किंचिद्वक्रगतिश्चन्द्रसमीपदेशग्रहणपूर्वक चन्द्रं स्वदेशवियुक्तं गृह्णाति। अतः सामग्रीद्वयेन युगपदेशद्वयविशिष्टचन्द्रग्रहणे सति ग्रहणभेदेन ग्राह्याकारभेदादेकत्वग्रहणाभावाच्च द्वौ चन्द्राविति भवति प्रतीतिवि- शेषः । देशान्तरस्य तद्विशेषणत्वं देशान्तरस्य चागृहीतस्वदेशचन्द्रस्य च निरन्त- रग्रहणेन भवति । (श्रीभा०पृ०९९५०१९) इत्युक्तं तदनुभवविरुद्धम् । यथा गृहे भित्त्यादौ नागदन्ते स्थितं वस्त्रमडल्यवष्टब्धनेत्रेण दृष्टं चेन्न केवलं तद्वस्त्रं द्वितीयं दृश्यते तदधिकरणीभूतो नागदन्तोऽपि द्वितीयो दृश्यते । तदाश्रया भित्तिः, तद्गृहं, तदाश्रयीभूता भूमिश्च द्वितीया दृश्यते । एवं साधं सनक्षत्रमाकाशमि- त्येवं सर्वं जगद्वितीयं दृश्यत इति ह्यनुभवः । तथा च 'द्वितीया तु किंचिद्व- क्रगतिश्चन्द्रसमीपदेशग्रहणपूर्वकं चन्द्रं स्वदेशवियुक्तं गृह्णाति ' इति न संभवति । चन्द्रसमीपदेशग्रहणमेव द्वितीयसामच्या न भवति, दूर एव स्वदेशवियुक्त- चन्द्रग्रहणम् । एवं 'देशान्तरस्य चन्द्रविशेषणत्वमगृहीतस्वदेशचन्द्रस्य देशान्तरस्य निरन्तरग्रहणेन भवति । इत्यपि न संभवति । वास्तविकश्चन्द्रस्तदधिकरणीभूतो देशस्तत्समीपो देशश्चेत्येतन्मध्य एकस्यापि द्वितीयसामग्र्या ग्रहणाभावात् । अतो द्वितीयसामग्या गृह्यमाणं सर्व जगदनिर्वचनीयमेवेत्यकामेनापि स्वीकार्यमेव । । १ ·१५० अद्वैतामोदे- एवं च यच्छ्रीशंकराचार्यचरणैर्बोद्धमतखण्डने 'सर्वथानुपपत्तेश्च' (ब्र० सू० २ । २ । ३२) इति सूत्रे ' यथायथायं वैनाशिकसमय उपपत्तिमत्त्वाय परीक्ष्यते तथातथा सिकताकूपवद्विदीर्यत एव, न कांचिदप्यत्रोपपत्तिं पश्यामः इत्युक्तं तदेवात्र रामानुजमतविचारे स्मृतिपथमारोहति । तदेवमनिर्वचनीयं बाध्यं तदितरदाधकामति बाध्यबाधकमावस्य सामञ्जस्येनोपपत्तिर्भवति । एतेन बाध्यबाधकभावः सर्वानुभवविषयतया तद्रहिततया चोपपद्यते । ( श्रीभा० पृ० १०१ प० ६) इत्येवं यथाकथंचिद्राध्यवाधकमावोपपत्ति- कल्पनमपास्तम् । किंचाज्ञानां शिष्याणां वढूनामप्यनुभवविषयीभूते गर्ने दोषज्ञस्य गुरोरेकस्याप्यनुभवविषयीभूतेनार्थेन बाध्यत इति प्रसिद्धं लोके । एवं चानिर्व- चनीयत्वरूपं मिथ्यात्वमेव बाध्यत्वे प्रयोजकं भवति । जगति दृश्यमानं च सर्वमेतदनिर्वचनीयमेव । अनिर्वचनीयाज्ञानमूलकत्वात् ॥ २० ॥ श्रुत्यादिकमविद्यायां प्रमाणं स्यायथायथम् । सत्याधिष्ठानधीस्तत्र स्यादवियानिवर्तिका ॥ २१ ॥ मूलभूतमज्ञानं च एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्त्यनृतेन हि प्रत्यूढाः ( छा०८।३ । २) इत्यादिश्रुतिसिद्धम् । अनृतशब्देनानिर्वचनीयमज्ञानमुच्यते । यत्तु मिति कर्मवाचि । ऋतं पिबन्तौ ( का० २।१) भावरूपाज्ञाने प्रमाणम् इति वचनात् । ऋतं कर्म फलाभिसंधिरहितं परमपुरुषाराधनवेषं तत्प्राप्तिफलम् । अत्र तद्वय- तिरिक्तं सांसारिकफलं कर्मानृतं ब्रह्मासिविरोधि । एतं ब्रह्मलोकं न विन्दत्य- नृतेन हि प्रत्यूढा इति वचनात् । (श्रीभा० पृ० १०१. प० ११) इत्युक्तं तन्न । ऋतशब्दस्य सत्यवाचितया प्रसिद्धत्वात् । अमरसिंहोऽपि 'सत्यं तथ्य- मृतम् ' ( अमरको० १ । ६ । २२) इत्याह । तथा चानृतमसत्यम् । तच ब्रह्मलोकाज्ञाने कारणं भावरूपमेतदज्ञानमेव । अनृतेन प्रत्यूढा इति वेदनाभावे हेतुगर्भ विशेषणम् । अज्ञानं चैतन्न ज्ञानाभावरूपम् । किं तु ज्ञानाभावापेक्ष- याऽतिरिक्तं भावरूपम् । इतरथा कार्यकारणयोरैक्येन वेदनाभावहेतुत्वेनानृतो- ऋत- , क्तिरसंगता स्यात् । ऋतं पिबन्तावित्यत्रापि न ऋतशब्दस्य कर्मवाचित्वम् । ऋतं पिबन्तौ कर्मफलमुपभुञ्जानावित्यर्थः । तत्र ऋतशब्दस्य कर्मवाचित्वेऽपि कर्मफलार्थे लक्षणापत्तेः । सत्यवाचिऋतशब्दस्य तु कर्मफलरूपेऽर्थे प्रवृत्तिः सूपपादा। ' नाभुक्तं क्षीयते कर्म' इत्युक्तरीत्या कर्मफलस्यावश्यकत्वेनावश्य- ·अविद्योपपत्तिः । १५१ भाविरूपसत्यत्वस्य कर्मफले सत्त्वात् । किंच त्वन्मते ऋतशब्दो विशेषकर्म- चाची सामान्यकर्मवाची वा । नायः । ऋतमिति कर्मवाचीति सामान्यतस्त्वदुक्ति- विरोधात् । किंच कर्मविशेषग्रहणे फलाभिसंधिपूर्वकं गृह्यते तदपूर्वकं वा । आयेऽनृतशब्देन फलाभिसंधिसहितं सांसारिकफलं कर्म गृह्यत इति त्वदीय- सिद्धान्तासंगतिः स्यात् । ऋतशब्देनैव तादृशकर्मग्रहणेऽनृतशब्देन तद्विरुद्धस्य कस्यचिद्ग्रहणापत्तेः। द्वितीये तु 'ऋतं पिबन्ताविति वचनात् ' इति त्वदीयो हेतुर- संगतः स्यात् । ऋतं पिबन्ताविति कर्मफलोपभोगप्रतिपादनेन फलाभिसंधिपूर्व- स्यैव कर्मणस्तत्र ग्रहणात् । ऋतशब्दस्य सामान्यकर्मवाचित्वे त्वनृतशब्देन त्वदभीष्टं कर्मविशेषग्रहणं कथं सिध्येत् । न ह्यकर्मशब्दात्कर्मविशेषरूपमर्थ कोऽपि प्रत्येति । सामान्यपुरस्कारप्रवृत्तस्य शब्दस्य विशेषे तात्पर्य हि प्रकरणादिभ्योऽ- वगम्यते न तु तथात्र किंचिदृश्यते। अलोकवेदनाभावरूपकलोत्पादनसाम- य॑स्य फलाभिसंधिपूर्वककर्मणि सत्त्वेन तादृशं कर्मानतशब्देन प्रतिपाद्यते । तदर्थं च ऋतशब्देन फलाभिसंधिरहितं कर्म विवक्षितम् ' इति तु सर्वथाऽनुचितम् । नसमभिव्याहृतपदे विशेषार्थपरत्वस्य व्युत्पत्तिविरोधात्काप्यदृष्टत्वाच्च । प्रति- योगिवाचकपदप्रतिनिमित्तस्यैव नअान्वयितावच्छेदकत्वात् । अन एवैक- स्मिन्घटे विद्यमाने तदतिरिक्तानामखिलानां घटानां तत्रासत्त्वेपि घटो नास्तीति न प्रयोगः। अन्यथा ब्राह्मणविशेषे देवदत्तादावब्राह्मणपदप्रयोगप्रसङ्गः स्यात् । किंचानृतशब्देन सकामकर्मग्रहणे सुषुप्तस्य कर्माभावेन प्रतिबन्धकाभावात्त्वन्मते तदाऽहमर्थस्फुरणाच्च तदा स्वात्मभूतस्य ब्रह्मणो ज्ञानं कुतो नोदेति । नासदासीयसूक्तमपि (तै० ब्रा० २ । ८।९ । ३।४) सदसदनि- वचनीयजगन्मूलभूताज्ञाने प्रमाणम् । तत्र हि तम आसीदिति तमः- शब्देनाज्ञान यते । तस्य च नासदासीनो सदासीदिति निषेधद्वयेन सदसद- निर्वचनीयता लभ्यते । यद्यपि नासदासीनो सदासीदित्यनेन सदसतोः प्रलय- कालेऽसद्भावमात्रमुच्यते तथापि तदानीं तस्मि- नासदासीयसूक्तम- नेव सूक्ते तम आसीदिति प्रतिपादितं यत्तमोऽस्ति तस्य सत्त्वे नो सदासीदिति निषेधासंगतिः । असत्त्वे नासदासीदिति निषेधासंगतिः। अतोऽ- देव तत्तमः सदसदनिर्वचनीयं सिध्यति । यत्तु 'नासदासीनो सदासीत्तदानीमित्यत्रापि सदसच्छब्दौ चिदचियष्टिवि- षयौ । उत्पत्तिवेलायां सत्त्यच्छब्दाभिहितयोश्चिदचिव्यष्टिभूतयोर्वस्तुनारव्यय ज्ञाने प्रमाणम् ·१५२ अद्वैतामोदे- कालेऽचित्समष्टिभूते तमाशब्दाभिधेये वस्तुनि प्रलयप्रतिपादनपरत्वादस्य वाक्यस्य नात्र कस्यचित्सदसदनिर्वचनीयतोच्यते । ( श्रीभा० पृ० १०१ ५० १५) इत्युक्तं तन्न । सदसच्छब्दयोश्चिदचिव्यष्टिविषयकत्वे प्रमाणाभावात् । अस्तीति भासमानं सत् , तद्विरुद्धमसदिति हि तयोः शब्दयोरर्थः प्रसिद्धः । किं च चिद्व्यष्टिभूतानां जीवानामचित्समष्टौ लयोऽत्यन्तासंभवी । उत्पत्तिवाक्ये चिदचिन्यष्टिभूतयोरुत्पत्तिकथनादत्र तयोरेव प्रलयोक्तिरिति कथमवगतं त्वया । न तावत् ' सञ्च त्यञ्चाभवत्' (तै० २। ६ । १) इत्युत्पत्तिवाक्यमेतत्प्रकरण- स्थम् । नापि शब्दसाम्यम् । उत्पत्तिवाक्ये हि सत्त्यच्छब्दौ निर्दिष्टौ । अत्र तु सदसच्छब्दौ । किंच त्यच्छब्दस्तच्छब्दसमानार्थः। तदिति परोक्षं विजानीयात्' इत्युक्तेस्तच्छब्दः परोक्षवस्तुनिदर्शकः । तत्र तच्छब्दो लोकवेदसाधारणस्त्यच्छ- ब्दस्तु केवलं वैदिक इत्यन्यत् । प्रक्रान्तपरामर्शकत्वमपि त्यत्तच्छब्दयोरस्तीति चान्यत् । तथा च सच्च त्यचेत्यत्र त्यच्छब्देन परोक्षं वस्तूच्यते । अमूर्तमिति यावत् । अमूर्तत्वपरोक्षत्वयोः प्रायः सहचारात् । सच्छब्दोऽस्तीति भासमानार्थ- को मूर्त वस्त्वाचष्टे। अमूर्तार्थकत्यच्छब्दसंनिधानात् । मूर्तत्वसत्त्वयोः प्रायः सह- चाराच्च । मूर्ते सत्त्वस्यासंदिग्धत्वात् । एवमुत्पत्तिवाक्य एव सत्त्यच्छब्दयोश्चिद- चिद्व्यष्टयर्थकत्वं नास्तीति तदनुरोधात्प्रलयवाक्ये सदसच्छब्दयोस्तदर्थकत्वं दूर एव । तस्मिन्नेव सूक्ते 'आनीदवातं स्वधया तदेकम्' इत्यनेन 'तुच्छेनाभ्व- पिहितम् ' इत्यनेन च जगन्मूलभूताज्ञानमुच्यते । एतत्स्पष्टीकरणाय तत्र श्रीम- त्सायणाचार्यैः कृतोऽर्थो युक्ततरत्वादत्र संगृह्यते । " नासदासीनो सदासीत्तदानीम् । ....आनीदवातं स्वधया तदेकम् । तम आसीत्तमसा गूढमग्रे प्रकेतम् । सलिलं सर्वमा इदम् । तुच्छेनाभ्वपिहितं यदासीत् । तमसस्तन्महिना जायतैकम् " ( तै० ब्रा० २ । ८ । ९ । ३।४)। यदा पूर्वसृष्टिः प्रलीना, उत्तरसृष्टिश्च नोत्पन्ना तदानीं सदसती द्वे अपि नाभू- ताम् । नामरूपविशिष्टत्वेन स्पष्टं प्रतीयमानं जगत् सच्छब्देनोच्यते । नरवि- षाणादिसमानं शून्यमसदित्युच्यते । तदुभयं नासीत्। ( बाह्यस्वरूपरहितं केवल- कल्पनामयमपि शशशृङ्गादि तदा नासीदिति नासदासीदित्यस्य तात्पर्यम् । किं तु काचिदव्यक्तावस्थाऽऽसीत् । सा च विस्पष्टत्वाभावान सती । जगदुत्पा- दकत्वेन सद्भावान्नाप्यसती। तत्सर्वोपनिषत्मसिद्धं ब्रह्म वस्तु स्वधया स्वस्मिन्ना- श्रितया सर्वजगत्कारणरूपया मायया सहितमानीत् चेष्टितवत् । नात्र चलनं ....

·अविद्योपपत्तिः। १५३ चेष्टा। किंतु सद्भावमात्रमित्यभिप्रेत्यावातमिति विशेष्यते । वायुरहितं निश्चल- मित्यर्थः । ....तमाशब्देनाविद्यामायाशक्त्यादिशब्दवाच्यं जगद्विकारोपादानं मूलाज्ञानमुच्यते । यथा तमः पदार्थानावृणोत्येवमिदमपि ब्रह्मतत्त्वमावृणोतीति तमाशब्देन व्यवहारः । तादृशं जगद्विकारनिष्पादनक्षमं ब्रह्मण्याश्रितं किंचित्तम आसीत् । तेन तमसा सर्वं जगद्गृढम् । यथा मृत्पिण्डे घटो गूढो यथा वा बीजे वृक्षो गूढस्तद्वत् । अत एव प्रकेतं प्रकर्षेण ज्ञातुमशक्यम् । तथा च मनुना स्मर्यते- 'आसीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् । अप्रतय॑मविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः' ( मनुस्मृ० १ । ५) इति । तंत्र दृष्टान्तः सलिलमिति । यथा वर्षे पतिता वर्षांपलाः सलिल- मात्रत्वेनावशिष्यन्ते तथा सर्व जगदिदं तम आसीत् । तमोमात्ररूपेणावशिष्ट- मित्यर्थः । अत्र हि काणादादयोऽसत्कार्यवादिनः कारणे पूर्वमविद्यमानमेव कार्यमुत्पद्यत इत्याहुः । सत्कार्यवादिनस्तु सांख्यादयः पूर्व विद्यमानमेव कार्य- मव्यक्तं सत्कारणव्यापारेण व्यक्ती भवतीत्याचक्षते । तत्र सत्कार्यवादिनां मत- मेव तमसा गूढमिति श्रुत्याङ्गीकृतम् । आ समन्ताद्भवत्युत्पद्यत इत्याभु जगत् । तदेव तुच्छेनापिहितम् । तत्त्वज्ञानमात्रेण निवर्त्यत्वात्तत्कारणं मूलाज्ञानं तुच्छम् । तेनापिहितं प्रलयकाल आच्छादितम् । तादृशं यज्जगदासीत्तज्जगदव्यक्तं सत्पू- र्वोक्तादज्ञानरूपात्तमसः सकाशान्महिना महत्त्वेनाभिव्यक्तजगद्रूपणाजायतोत्प- नम् । तदिदमज्ञानिदृष्टया जगदाकारेण भासमानमपि परमार्थत एकं ब्रह्मैवेति। एतदेव सदसदनिर्वचनीयं जगन्मूलभूतमज्ञानं मायाशब्देनोच्यते । मिथ्यात्वे सति विचित्रार्थसर्गकरत्वं मायात्वम् । यत्तु मायाशब्दार्थः 'नहि सर्वत्र मायाशब्दो मिथ्याविषयः (श्रीभा० पृ० १०२ प० ४) इत्युक्तं तत्र सर्वत्रेत्यस्य यथाश्रुतार्थत्वे सर्वत्र मायाशब्दस्य मिथ्यार्थत्वाभावेऽप्यत्र मिथ्यार्थकत्वे न किंचि- दाधकम् । सर्वत्रेत्यस्य कापीत्यर्थे तु प्रसिद्धिविरोधः। ऐन्द्रजालिकप्रदर्शिता- न्मिथ्याभूतानन्दृष्ट्वा, 'इमे मायिकाः' इतीदानी बाला अपि व्यवहरन्ति । मीयतेऽ- परोक्षवत्पदश्यतेऽनयति माया । माछाससिभ्यो.यः ( उणादि० सू० ४।१०९) इति यप्रत्ययः । देवीपुराणे पञ्चचत्वारिंशदध्यायेऽप्यस्याः स्वरूपमुक्तम्- 'विचित्रकार्यकरणा अचिन्तितफलप्रदा । स्वप्नेन्द्रजालवल्लोके तेन माया प्रकीर्तिता' ॥ इति । तापनीयश्रुतिरप्यत्र प्रमाणम् । विद्यारण्योक्तिरपि- २० ·१५४ अद्वैतामौदे- माया चेयं तमोरूपा तापनीये तदीरणात् । अनुभूतिं तत्र मानं प्रतिजज्ञे श्रुतिः स्वयम् ( प०६०६।१२५ ) इति । तेन मायासहस्रं तच्छम्बरस्याशुगामिना । बालस्य रक्षता देहमेकैकांशेन सूदितम् (वि० पु० १।१९) इत्यत्रापि मायाशब्दस्यायमेवार्थः। प्रह्लादस्य देहं रक्षताऽऽशुगामिना तेन विष्णुच- क्रेण शबरदैत्यमेरितं मायासहस्रमेकैकांशेन नाशितमित्यर्थः । मिथ्यार्थो ज्ञान- बाध्योऽपि शस्त्रेण च्छेद्यो भवत्येव । शस्त्रधारिणा केनचित्पुरुषेण रज्ज्वां रज्जु- बुध्या सर्पवुध्या वा छिद्यमानायां दूरस्थो भ्रान्तः पुरुषः सर्पश्छिन्न इत्येव जानाति । किं च यावन्न ज्ञानोदय स्तावन्मिथ्यार्थविनाशो मिथ्याभूतेन शस्त्रेण जायमानो दृश्यते । स्वमस्थं काष्ठं स्वास्थपरशुना छिद्यमानं स्वप्ने दृश्यत एव। एतेन 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते ( वृ०२।५।१९) इत्यत्रापि विचित्राः शक्तयोऽभिधीयन्ते अत एव हि भूरि त्वष्टेह राजतीत्युच्यते। न हि मिथ्याभूतः कश्चिद्विराजते' (श्रीभा० पृ० १०२ ५० १७ ) इत्यपास्तम् । मिथ्याभूता अपि स्वामा हस्त्यश्वादयोऽलं- कृता विराजमानाः स्वप्ने सर्वैरप्यनुभूयन्ते । 'अस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत्त- स्मिंश्चान्यो मायया संनिरुद्धः' (श्वे० ४ । ९) 'अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुध्यते । (गौ० १ । १६) 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते' (वृ० २ । ५। १९) 'मम माया दुरत्यया' (गी० ७।१४ ) इत्यादौ मायाशब्दो निरु- तार्थक एव । न किंचित्तत्र बाधकं दृश्यते । तत्त्वमसि ( छा० ६।८।७) इति जीवब्रह्मैक्यश्रुतिरप्युक्ताज्ञाने प्रमा- णम् । जीवब्रह्मणोवस्तुतो भेदश्चेत्तयोरैक्यं न मूलाज्ञानेऽर्था संभवतीत्यतो भेदस्य काल्पनिकत्वमेव स्वीका- र्यम् । तदन्यथानुपपत्त्या तादृशभेदज्ञानजनकत्वे नानिर्वचनीयाज्ञानं सिध्यति । यत्तु 'ऐक्यो- पदेशस्तु त्वंशब्देनापि जीवशरीरकस्य ब्रह्मण एवाभिधानादुपपन्नतरः' (श्रीभा० पृ० १०३ प० ४) इत्युक्तं तन्न । त्वमहमित्यादेः सकाशात्तत्तज्जीवशरीरकस्य ब्रह्मणः काप्यप्रतीतेः । किं च त्वमहमित्यादेः सकाशाद्ब्रह्मणो जीवविशेष्यतया भानमुत जीवप्रकारतया । आये दुःखी त्वमसीत्यादिप्रयोगानुपपत्तिः । ब्रह्मणो दुःखलेशस्याप्यभावात् । न च 'विधिप्रतिषेधौ विशेषणे पर्यवस्यतः सति विशेष्ये बाधे' इतिन्यायेन विशेषणीभूते जीवे दुःखित्वं पर्यवस्यतीति वाच्यम् । शाब्दान्वयो विशिष्ट एवेति तदनुसारेण श्रोतुर्बुद्धिः प्रथमं विशिष्टेऽवतरन्ती पत्तिः प्रमाणम् ·अविद्योपपत्तिः। १५५ विशेष्ये बाधिता सती विशेषणे पर्यवस्यतीति तन्न्यायस्वरूपम् । दुःखी त्वम- सीत्यत्र तु प्रथममपि न विशिष्टे श्रोतुर्बुद्धिरवतरतीति नात्र तन्न्यायप्रवृत्तिः । किं च विधिप्रतिषेधविषये तथा, न त्वनुवादविषये । तत्र प्रायस्तादृशमयो- गादर्शनात् । तथा च दुःखिना त्वयेत्थमुक्तमित्यादिप्रयोगासंगतिस्तदवस्थैव । किं च तत्त्वमसीतिमध्यमपुरुषप्रयोगानुपपत्तिः। त्वदात्मा ब्रह्मास्ति' इत्यत्रेव तत्त्वमस्तीति प्रयोगः स्यात् । द्वितीये तत्त्वमसीति सामानाधिकरण्यानुपपत्तिस्तद- वस्थैव स्यात् । प्रकारीभूतात्मनो ब्रह्मसामानाधिकरण्यमिति तु न वाच्यम् । न हि घटप्रकारीभूतघटत्वस्य नित्यत्वेन तदभिप्रायेण घटो नित्य इति प्रयोगः कापि दृश्यते । किं च त्वमहमित्यादेरात्मपर्यन्तार्थकत्वं सुतरामनुपपन्नम् । एतौ हि सर्वनामसंज्ञको । सर्वनामशब्दो हि कंचित्परामृशति । 'तत्त्वमसि श्वेतकेतो' इत्यत्र त्वमित्यनेन श्वेतकेतुः परामृश्यते । स च परामृश्यमानः पित्रा संबोध्य- मानो जीव एव न तदन्तर्यामी । किं च जीवजडशब्दौ निरूपकाणां निष्कर्ष- कशब्दौ शरीरशब्दवत् । अन्यथा जीवशरीरकः परमात्मा जडशरीरकः परमा- त्मेत्यादिस्त्वत्संमतः प्रयोगो नोपपद्येत । प्रत्युत जीवः परमात्मा जडः परमा- त्मेति प्रयोगः स्यात् । तथा च त्वमहमित्यादयो मातापित्रादयो देवदत्तयज्ञद- त्तादयश्च जीवविशेषवाचकाः शब्दास्तथा पृथिव्यादयो घटादयश्च जडविशेष- वाचकाः शब्दाः कथमात्मपर्यन्तमर्थं प्रतिपादयितुं शक्नुयुः । एतेन 'अनेन जीवे- नात्मना ' ( छा० ६ । ३ । २) इति श्रुतौ जीवशब्दस्यात्मपर्यन्तार्थकत्वमपा- स्तम् । यस्तु त्वंशब्देन ब्रह्मण एवाभिधाने हेतुरुक्तः 'अनेन जीवेनात्मनानुप- विश्य नामरूपे व्याकरवाणीति सर्वस्य वस्तुनः परमात्मपर्यन्तस्यैव हि नाम- रूपभाक्त्वमुक्तम् । (श्रीभा० पृ० १०३ प०६) इति स न संभवति । पर- मात्मनोऽनुप्रवेशपूर्वकमेव नामरूपव्याकरणमिति हि श्रुत्योक्तम् । तथा चानेन हेतुना परमात्मनस्तचन्नामभाक्त्वं कथं सिध्यतीति त एव प्रष्टव्याः। न हि ‘पयसि निगूढं घृतम् , तद्विना पयसो न पयस्त्वम् । इत्येतावता पयःशब्दः पयोन्तर्यामि- घृतमभिधातुं प्रभवेत् । यदि परमात्मा सर्ववस्तूत्पादक इत्यतः सर्ववस्तुवाचकशब्दभागपि भवती- त्युच्यते तर्हि घटोत्पादकः कुलालोऽपि घटशब्दभाक् स्यात् । यद्यस्माच्छब्दाद- यमर्थो बोद्धव्य इत्येवं सर्वशब्दानां संकेतं परमात्मा कुरुत इत्यतः परमात्मा सर्वशब्दभाक् स्यात्तर्हि पुत्रादीनां यदृच्छया डित्यादिशब्दसंकेतकारी पित्रादिरपि तत्तच्छब्दभाक् स्यादित्यास्तां तावत् । , ·, राणं प्रमा- १५६ अद्वैतामोदे- वायुपुराणे चायं ब्रह्मज्ञानवादः स्पष्ट एवोपलभ्यते- रजावहिर्मरौ वारि नीलिमा गगने तथा । असद्विश्वमिद भाति यस्मिन्नज्ञानकल्पितम् ॥ मूलज्ञाने पु- घटावच्छिन्न एवायं महाकाशो विभिद्यते । कार्योपाधिपरिच्छिन्नं तद्वद्यजीवसंज्ञकम् ॥ णम् मायया चित्रकारिण्या विचित्रगुणशीलया । ब्रह्माण्डं चित्रमतुलं यस्मिन्भित्ताविवार्पितम् ॥ (वा. पु. १०४ । ३९ । १० । ४१।) इति । देवी भागवते देवीगीतायामपि- अहमेवासं पूर्व मे नान्यत्किंचिन्नगाधिप। तदात्मरूपं चित्संवित्परब्रह्मैकनामकम् ॥ अप्रतय॑मनिर्देश्यमनौपम्यमनामयम् । तस्य काचित्स्वतः सिद्धा शक्तिर्मायेति विश्रुता ॥ न सती सा नासती सा नोभयात्मा विरोधतः । एतद्विलक्षणा काचिद्वस्तुभूतास्ति सर्वदा ॥ (दे. गी. १ । २ । ४) इति । विष्णुपुराणे द्वितीयांशे द्वादशाध्याये चायं ब्रह्माज्ञानवादो दृश्यते। तथा हि- ज्योतींषि विष्णुर्भुवनानि विष्णुर्वनानि विष्णुर्गिरयो दिशश्च । नद्यः समुद्राश्च स एव सर्वे यदस्ति यन्नास्ति च विप्रवर्य [वि. पु. २ । १२ । ३८]। विष्णुशब्दः परमात्मवाची । अत्र ज्योतिरादीनां सर्वेषां परमात्मतादात्म्यमु- च्यते । ज्योतिरादिजगतः परमार्थत्वे तस्य परमात्मनः सकाशाद्भेदे च तादात्म्य न संभवतीत्यतो ज्योतिरादिजगतः काल्पनिकत्वमेव वाच्यम् । कल्पना चाज्ञान- मूलिकेत्यज्ञानवादः सिध्यति । एवं च ज्योतींषि विष्णुरित्यादि सामानाधिक- रण्यं ज्योतिरादीनां बाधार्थमेव । नन्वेतत्तादात्म्यं शरीरशरीरिभावमूलकम् । यस्य पृथिवी शरीरं यस्यापः शरीरम् ' (बृ. ३ । ७।३-४) इति श्रुतौ यदम्बु वैष्णवः कायः (वि. पु. २ । १२ । ३७) तानि सर्वाणि तद्वपुः (वि० पु. १ । २२ । ८४ ) तत्सर्वं वै हरेस्तनुः (वि० पु० १ । २२ । ३७) इति विष्णुपुराणे च पृथिव्यवादीनां सर्वेषां परमात्मशरीरत्वमुच्यते । यस्या- ·अविद्योपपत्तिः। १५७ विष्णुपुराणाद- । त्मा शरीरम् (श० ब्रा० १४ । ६।७।३०) प्यज्ञानसिद्धिः इति श्रुतौ च जीवस्यापि परमात्मशरीरत्वमुच्यते । लोके च शरीरशरीरिणोस्तादात्म्यं व्यपदिश्यते यथाऽयं जीवः कर्मभिर्गोऽरश्वो मनुष्यो देवो वा जात इतीति चेन्न । जीवजडयोः परमात्मना सह शरीरशरीरिभावसंवन्धाङ्गीकारेऽपि वस्तुतस्तादात्म्यस्याभा- वेन ज्योतींषि विष्णुरित्यादिप्रयोगासंगतेस्तादवस्थ्यात् । तादात्म्यं ोकसत्ता- कत्वम् । जीवोऽयं कर्मणा गौरश्वो मनुष्यो देवो वा जात इत्यादयः प्रयोगास्तु तादात्म्यारोपमूलकाः । न च ज्योतींषि विष्णुरित्यत्राप्यारोपितं तादात्म्यम- स्त्विति वाच्यम् । संभवन्त्यामुपपत्तावारोपाङ्गीकारस्यान्याय्यत्वात् । किंच जीवजडयोः परमात्मना सह शरीरशरीरिभावो न प्रमाणपदवीमारो- हति । शरीरं हि कर्मजन्यफलभोगायतनं लोके जीवजडयो त्मशरी प्रसिद्धम् । न चेश्वरस्य कर्मजन्यफलभोगाः रत्वम् संभवन्ति । तथा च यस्य पृथिवी शरीरमित्यादौ शरीरादिशब्दाः स्वरूपार्थकाः । दृश्यते हि शरीर- शब्दः स्वरूपार्थकः शिलापुत्रकस्य शरीरमिति । यथा-तानि सर्वाणि तद्पुः, यदम्बु वैष्णवः कायः, तत्सर्वं वै हरेस्तनुः, इति विष्णुपुराणे कायवपुस्तनुशब्दा अपि स्वरूपार्थका एव । विष्णुपुराण एवाशेषमूर्तिः (वि० पु० २ । १२ । ३९) इत्यत्र स्वरूपपर्यायत्वेन प्रसिद्धस्य मूर्तिशब्दस्य प्रयोगदर्शनात् । अत एव विष्णुपुराण एव विश्वरूपो यतोऽव्ययः (वि० पु. १ । २२ । ६८) द्वे रूपे ब्रह्मणस्तस्य मूर्त चामूर्तमेव च (वि. पु. १ । २२ । ५३) इत्यत्र रूपशब्दोक्तिः संगच्छते । 'विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता' (वि० पु०६।७। ६१ ) इत्यादौ शक्तिविभूतिशब्दावपि स्वरूपविशेषार्थकावेव । अन्यथा 'अशेषमूर्तिः ‘विश्वरूपः' इत्यादिविष्णुपुराणस्थवाक्यैरेकवाक्यता न स्यात् । एतेन तदेकधार्य तदेकनियाम्यं तदेकशेषं शरीरमिति शरीरशब्दार्थनिर्वचनं रूपशक्तिविभूतिशब्दानां तादृशार्थकत्वेन गतिकल्पनं चापास्तम् । भोगायतन एव शरीरशब्दस्य लोके प्रसिद्धत्वात् । तदेवं वाधार्थेन ज्योतींषि विष्णुरिति सामानाधिकरण्येन जगत्कल्पनामूलभूतमज्ञानं सिद्धम् । किं चात्र चरणत्रयेण ज्योतिरादीन् कांश्चित्मसिद्धान्पदार्थविशेषानिर्दिश्य किमनया विशेषोक्त्येत्यभिप्रायेण चतुर्थचरणे सर्वं परमात्मरूपम् यदस्ति यत्नास्ति तत्सर्वस एवेत्युक्तम् । ' यदस्ति' भावरूपेण प्रतीयमानं चेतनं जीवजातमचेतनं ·१५८ अद्वैतामोदे- घटादि च । 'यन्नास्ति' अभावरूपेण प्रतीयमानमस्तीति यन्न प्रतीयते शशश. ङ्गादि मनोराज्यकल्पितं राज्यादि च। यद्यपि शशशृङ्गादीनां स्वरूपमेव नास्तीति कथं तस्य परमात्मस्वरूपत्वं तथापि शशशृङ्गादीनां बाह्यस्वरूपाभावेऽपि बौद्धपरि- कल्पितमान्तरं स्वरूपमस्त्येव । अत एव शशशृङ्गादिपदानामर्थवत्त्वात्प्रातिपदि- कसंज्ञा व्याकरणे प्रतिपाद्यते । शशशृङ्गं नास्तीतिनिषेधप्रतियोगिनः प्रसिद्धि- थात एव । बाह्यस्वरूपेण नास्तीति हि तदर्थः । एतदुक्तं भवति- यदस्तीत्येवं बाह्यं परिदृश्यते तत्सर्वं परमात्मैवेति किं वक्तव्यम् । यन्नास्ति बाह्यार्थपूर्वभाव्या- न्तरं केवलं बुद्धिपरिकल्पितं च तदपि स एवेति । अनेन परमात्मनो विलक्षण- वैभवशालित्वमुक्तं भवति । अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः' ( म० ना० १३ । १) इति श्रुतावप्येतदेवोच्यते । आन्तरकल्पनोत्तरं च तत्तद्योग्यसा धनसामग्रीसत्त्वे कचित्तादृशाकारं बाह्यस्वरूपं दृश्यते यथा घटप्रासादादिषु । कुम्भकारो रथकारश्च प्रथमतो घटाकारं प्रासादाकारं च बुद्धावाकलय्य पश्चात्ता- दृशाकारं घटं प्रासादं च निर्मिमीते । कचित्तु बाह्यस्वरूपं न दृश्यते यथा शश- शृङ्गादिष्वित्यन्यत् । बाह्यस्वरूपेणासत् केवलं बुद्धिकल्पितं च शशशृङ्गाद्यज्ञा- नमूलकमेवेत्यज्ञानं सिध्यति । किं चासतः परमात्मशरीरत्वं न संभवति । जीवानां हि साक्षात्परमात्मशरी- रत्वम् । अचेतनानां तु जीवद्वारैव । ' अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति ब्रह्मात्मकजीवानुप्रवेशेनैव सर्दैषां वस्तुत्वं शब्दवाच्यत्वं च ' (श्रीमा० पृ० ११२ १० १९ ) इति हि भवतैवोच्यते । ' काष्ठलोष्टादिष्वपि चैतन्यमस्त्येव किं त्वनुद्भूतम्' इति च भवदीयः सिद्धान्तः। तथा चासतो जीव- शरीरत्वाभावेन न परमात्मशरीरत्वसंभवः । जीवशरीरत्वं तु न कथमप्यसतः संभवति । भोगाभावात् । यत्तु 'यदस्तीत्यत्र चिदंशोऽविनाशित्वेनास्तिशब्दवाच्यः । अचिदंशस्तु विना- शीति नास्तिशब्दाभिधेयः । (श्रीभा० पृ० १०४ प० ८) इत्युक्तं तन्न । अचे- तनानां घटादीनां भावरूपेण प्रतीयमानानां नास्त्यसत्यादिशब्दैः काप्युच्यमा- नत्वाभावात् । प्रसिद्धिविरुद्धोऽप्ययमर्थः केवलं रामानुजीयैर्वाधार्थ सामाना- धिकरण्यमनङ्गीकुर्वद्भिः शरीरशरीरिभावमूलकं सामानाधिकरण्यमिति स्वमतेनास्य श्लोकस्योपपत्तये स्वीकृत इति कथं श्रद्धेयः स्यात् । यदम्बु वैष्णवः कायः ( वि० पु० २ । १२ । ३७) इत्यादौ कायादिशब्दा रूपमूर्तिशक्तिविभू- त्यादिशब्दरेकार्थत्वोषपत्तये स्वरूपार्थका इत्यनुपदमेवोक्तम् ।

·अविद्योपपत्तिः। ज्योतींषि विष्णुरित्यनेन श्लोकेन यदुक्तं सर्वं परमात्मैवेति तदुक्तिमात्रेण न सिध्यति किं तु तत्र हेतुः प्रदर्शनीय इत्याह- ज्ञानस्वरूपो भगवान्यतोऽसावशेषमूर्तिर्न तु वस्तुभूतः । ततो हि शैलाब्धिधरादिभेदाञ्जानीहि विज्ञानविजृम्भितानि ।। (वि० पु० २ । १२ । ३९) अत्र यत इत्यनेन पूर्वश्लोकोक्तार्थेऽयं हेतुरिति बोध्यते । यस्मादयं भगवा- न्परमार्थतो ज्ञानस्वरूपोऽस्ति । अशेषमूर्तिः इदं सर्व परमात्मैवेत्युक्तरीत्याऽशेष- जगत्स्वरूपकस्तु न वस्तुभूतः। एतत्स्वरूपं सर्व प्रपञ्चस्याज्ञानवि- विज्ञानविजृम्भितं मिथ्यैव । विविधं ज्ञायतेऽनेनेति जृम्भितत्त्वम् विज्ञानं मूलभूताज्ञानम् । अथवा विज्ञानेऽधिष्ठान- भूते ज्ञानस्वरूपे ब्रह्मणि विजृम्भितानि कल्पि- तानि । कल्पनामयं वस्तु चाविद्याकार्य मिथ्याभूतमेव । मिथ्याभूतं वस्तु च तत्त्वतोऽधिष्ठानमेवेति ज्योतिरादि सर्वं परमात्मैवेति पूर्वश्लोकोक्तार्थः सिद्धः । अत्र ' न तु वस्तुभूतः, विज्ञानविजृम्भितानि ' इत्येवं जगतो मिथ्यात्वोक्त्या मिथ्यावस्तुमूलभूतमज्ञानं दृढीकृतम् । यत्तु ' इदमस्त्यात्मकमिदं नास्त्यात्मकम् , अस्य च नास्त्यात्मकत्वे हेतुरयमि- त्याह-ज्ञानस्वरूपो भगवान्यतोऽसाविति । (श्रीभा० पृ० १०५ प० ५) इति ज्ञानस्वरूप इतिश्लोकावतरणमुक्तं तच्चिन्त्यम् । ज्योतींषि विष्णुरिति पूर्वश्लोके हि सर्व स एवेति विधेयम् । यदस्ति यन्नास्तीति त्वनुवादः । यच्छब्दयोगे- नानुवादत्वं स्पष्टीकृतं च । उचरवाक्योपात्तो हेतुश्च पूर्ववाक्यगतविधेयांशस्यैव नानूयमानांशस्येति वाक्यार्थविदो मन्यन्ते । अत इदमवतरणमयुक्तम् । 'अस्ती- ति प्रतीयमानमप्यचेतनं घटादि नास्तीत्यनेनोच्यते । इति विपरीतं स्वीकृत्य तत्समर्थनायायं प्रयत्नोऽप्यनूद्यमानांशे हेतुत्वाभिधानमित्ययं विपरीत एवेति व्यर्थ एव - प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफलत्वमेति बहुसाधनता ॥ इति । ज्ञानस्वरूप इति श्लोकोक्तं शैलादिभेदानामज्ञानविजृम्भितत्वमेव स्थिरी करोति- यदा तु शुद्धं निजरूपि सर्वकर्मक्षये ज्ञानमपास्तदोषम् । तदा हि संकल्पतरोः फलानि भवन्ति नो वस्तुषु वस्तुभेदाः ।। (वि० पु०२।१२ । ४०) ·१६० अद्वैतामोदे- शुद्धमविद्यारहितम् । निजरूपि भेददर्शनरहितम् । दोषा रागादयः। सम- तात्कल्यते भेदोऽनेनेति संकल्पोऽविद्या । यत्त्वेतच्छ्लोकव्याख्यानम् ‘समित्येकीकारे । जीवस्य देहेन सहकीकृत्य कल्पनं संकल्पोऽहं देवोऽहं मनुष्य इत्यादिः । एतन्मूलकमेव कर्म । कर्ममूलका एव कर्मफलभोगाय भोग्यभूता बस्तुभेदाः । ते देहात्मभ्रमनिवृत्तौ वस्तुतो विद्य- माना अपि भोगाय न भवन्तीति । (श्रीभा० पृ० १०५ प०१७) इति तच्चि- न्त्यम् । वस्तुभेदानां ज्ञानिदृष्टया वस्तुतोविद्यमानत्वाभावात् । किंचायमर्थोऽ- स्माच्छ्लोकात्स्वरसतो न लभ्यते । उक्तः संकल्पपदार्थोऽप्रसिद्धः। भोगाये- त्यध्याहारे क्लेशः । निषेध्यतावच्छेदकं च भोग्यत्वमिति तत्प्रदर्शकं मुख्यमेव भोगायेति पदं कथमध्याहारेणापि लभ्येत । अन्यथा विधौ ‘न' इत्यध्याहा- रेण विपरीतार्थकल्पने बहुव्याकुली स्यात् । यत्तु 'वस्तुभेदा न भवन्तीत्यचिद्वस्तुनः कादाचित्कावस्थायोगितया नास्ति- शब्दाभिधेयत्वम् । (श्रीभा० पृ० १०६ प० २) इत्युक्तं तत्रेत्थमुच्यते-कादा- चित्कावस्थायोगिनस्तदानीं नास्तिशब्दाभिधेयत्वं लोके न कापि प्रतीयते। किंच वस्तुभेदाः कादाचित्का विनाशिन इति सत्यम् । किंतु तेषां कादाचित्कत्वं विनाशित्वं वा 'विद्यमाना अपि भोगाय न भवन्ति । इत्युक्त्या कथमभिधी- यते सूच्यते वेति विपश्चित एव विदांकुर्वन्तु । जगदुपलब्धिप्रकारेणापि वस्तुभेदानामसत्यत्वोपपादनद्वारा पुनरज्ञानं श्लोक- द्वयेन स्थिरी करोति- वस्त्वस्ति किं कुत्रचिदादिमध्यपर्यन्तहीनं सततैकरूपम् । यच्चान्यथात्वं द्विज याति भूयो न तत्तथा कुत्र कुतो हि तत्त्वम् ॥ वि० पु० २ । १२ । ४१) अनेन श्लोकेनार्थस्वनाव उक्तः । मही घटत्वं घटतः कपालिका कपालिका चूर्णरजस्ततोऽणवः । जनैः स्वकर्मस्तिमितात्मनिश्चयैरालक्ष्यते ब्रूहि किमत्र वस्तु ॥ (वि० पु० २। १२ । ४२ ) पूर्व श्लोकोक्तार्थस्वभावस्योदाहरणमनेन प्रदर्शितम् । ततः परमात्मव्यतिरि- तस्य मिथ्यात्वमुपसंहरति- - ·अविद्योपपत्तिः। १६१ तस्मान्न विज्ञानमृतेऽस्ति किंचित्कचित्कदाचिट्विज वस्तुजातम् । विज्ञानमेकं निजकर्मभेदविभिन्नचित्तैर्बहुधाभ्युपेतम् ॥ (वि० पु. २ । १२ । ४३) अत्र पूर्वार्धे विजातीयभेदनिवेधः सूचितः । उत्तरार्धे सजातीयभेदनिषेधः सूचितः । भेददर्शननिमित्ताज्ञानमूलं कर्मवेति च स्फुटीकृतम् । यत्तु तस्मान्न विज्ञानमृतेऽस्ति किंचिदित्यस्य 'विज्ञानव्यतिरिक्तं जडवस्तु केवलास्तिशब्दवाच्यं न भवति । इत्यवतरणमुक्तं (श्रीभा० पृ० १०६ प० २०) तदयुक्तम् । श्लोकात्ताशार्थाप्रतीतेः। न ह्यस्तीत्यस्य केवलास्तिशब्दवाच्यमित्यर्थः । लक्ष- णाप्रसङ्गात् । किं च जडवस्तुनः केवलास्तिशब्दवाच्यत्वाभावेऽपीदानीमत्र घटोऽस्तीत्येवं कालविशेषदेशविशेषोपाधिकास्तिशब्दवाच्यत्वमस्त्येवेति जडव- स्तुनो नास्तिशब्दाभिधेयत्वं न सिध्यति । भेदश्च सर्वो मिथ्याभूतोऽज्ञानकल्पित एव । यतो ब्रह्मणि वस्तुतः स्वगतोऽपि भेदो नास्तीत्याह- ज्ञानं विशुद्ध विमलं विशोकमशेषलोभादिनिरस्तसङ्गम् । एकं सदैकं परमः परेशः स वासुदेवो न यतोऽन्यदस्ति ।। ( वि० पु० २ । १२ । ४४ ) अत्र पूर्वार्धे धर्मधर्मिकृतोऽपि भेदो नास्तीति सूच्यते । उत्तरार्ध एकमि- त्युक्त्या त्रिविधभेदाभावोऽनूयते । सदैकं जन्मवृध्यादिरहितम् । न यतोऽन्य- दस्तीत्यनेन जगन्मिथ्यात्वबोधनद्वारा तन्मूलभूतमज्ञानं दृढीकृतम् । उक्तमुपसं- हरति- सद्भाव एवं भवतो मयोक्तो ज्ञानं यथा सत्यमसत्यमन्यत् । एतत्तु यत्संव्यवहारभूतं तत्रापि चोक्तं भुवनाश्रितं ते ॥ (वि० पु० २।१२। ४५) अनासत्यमन्यदित्यनेन ज्ञानव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वं बोध्यते । सर्व मिथ्या चेयवहारविषयता कथमित्यत आह-एतदिति । तत्रापि चोक्तं मूलकार- णमज्ञानमुक्तमित्यर्थः। अत्रेदं बोध्यम्-ज्योतीषीति लोके ज्योतिरादिपदान्युदेश्यसमर्पकाणि । - ·. १६२ अद्वैतामोद- विष्णुपदं विधेयपरम् । ज्योतिरादीनां दृश्यमानस्वरूपेण मिथ्यात्ववोधनाय परमात्मतादात्म्यं विधीयते । तादात्म्यविधान विष्णुपुराणवचन- ह्युद्देश्यतावच्छेदकरूपेणोद्देश्यस्य मिथ्यात्ववोध- तात्पर्यम् नायव । यद्रजतं सा शुक्तिरिति यथा । तथा च ज्योतीपीत्यादिषु षट्सु श्लोकेषु — विष्णुः, ज्ञानस्वरूपो भगवान् , शुद्धं निजरूपि, ज्ञान, विज्ञानमेकं, ज्ञान विशुद्धम् एकं संदकम् स वासुदेवः, ज्ञानं सत्यम्' इत्येतानि पदााने प्रथमश्लोकविधेयभूत- ज्ञानस्वरूपब्रह्मवोधकानि । तथा 'ज्योतीषे भुवनानि वनानि गिरयो दिशो नद्यः समुद्रा यदस्ति यन्नास्ति, न तु वस्तुभूतः शैलादिभेदान् विज्ञानविजृम्भि- तानि, संकल्पतरोः फलानि वस्तुभेदाः, विज्ञानमृते वस्तुजातम्, न यतोऽन्यदस्ति, असत्यमन्यत्'-इत्येतानि पदानि प्रथमश्लोकगतोदेश्यभूतमिथ्यावस्तुवोध- कानि । श्लोकप्रबन्धात्स्वरसतस्तथैवार्थावगतः । एतेन 'ज्योतीषीति प्रथम श्लोके यदस्ति यन्नास्तीति प्रक्रान्तस्य सद्भाव एवमिति षष्ठे श्लोके सत्यमसत्यमित्युप- संहारः । (श्रीभा० पृ० १०७ प० १४ ) इत्वपास्तम् । स्वरसतस्तागर्थानव- गमात् । ज्ञानं यथा सत्यामति सत्यमित्यस्य ज्ञानमित्यनेनान्वितत्वात्तस्य च प्रथमश्लोकगतविधेयबोधकत्वात्तेन सत्यमित्यनेन प्रथम श्लोकगतस्य यन्नास्तीत्य- स्योद्देश्यभूतस्योपसंहारासंभवात् । तथा च यदस्ति यन्नास्तीति द्वयोरप्यन्यदसत्य- मित्यनेनैवोपसंहारः । एवं स्थिते ' अत्र निर्विशेषे परे ब्रह्मणि तदाश्रये सदस- दनिर्वचनीये चाज्ञाने जगतस्तत्कल्पितत्वे वाऽनुगुणं किंचिदपि पदं न दृश्यते' (श्रीभा० पृ० १०८ प० १) इति वचः साहसमात्रमेव । ' ज्ञानस्वरूपो भगवान् , शुद्धं निजरूपि ज्ञानमपास्तदोषम् , ज्ञानं विशुद्धं विमलं विशोकमशेष- लोभादिनिरस्तसङ्गम् , एकम्' इत्येतानि पदानि निर्विशेष परे ब्रह्मण्यनु- गुणानि । 'विज्ञानविजृम्भितानि, संकल्पतरोः फलानि । इत्येतान्यज्ञाने जगतस्तत्कल्पितत्वे चानुगुणानि । ' विज्ञानमृते न वस्तुजातं, न यतोऽन्यदस्ति, असत्यमन्यत्' इत्येतानि च जगतस्तत्कल्पितत्वेऽनुगुणानि बोध्यानि । अज्ञानस्य जगद्रूपकार्यकरणान्नासत्त्वम् । कार्यस्य जगतो मिथ्यात्वाच्च न सत्त्वमिति कारणीभूतांज्ञानस्य सदसदनिर्वचनीयत्वं फलति । नतु तदत्र प्रत्यक्षतः शब्दे- नोच्यते । एतेन ‘अस्तिनास्तिसत्यासत्यशब्दानां च सदसदनिर्वचनीयव- स्त्वभिधानासामर्थ्याच्च । (श्रीभा० पृ० १०८ प० ६) इति प्रत्युक्तम् । यत्तु 'अत्र चाचिद्वस्तुनि नास्त्यमन्यशब्दो न तुच्छत्वमिथ्यात्वपरौ . , ·अविद्योपपत्तिः। १६३ प्रयुक्तौ । अपि तु विनाशित्वपरौ । वस्त्वस्ति किं मही घटत्वमित्यत्र विनाशित्व- मेव ह्युपपादितं न निष्पमाणकत्वं ज्ञानवाध्यत्वं वा' ( श्रीभा० पृ० १०८ प० ९) इत्युक्तं तन्न । वस्त्वस्ति किं मही घटत्वमित्यत्र शाब्दमर्यादया जडा- र्थानां प्रतिक्षणमन्यथात्वमुच्यते । तस्माच यद्यपि विनाशित्वमुपपादितं भवति तथापि न तदुपपादने तत्तात्पर्यम् । तत्रैव श्लोके 'ब्रूहि किमत्र वस्तु' इत्युक्तेः। तथा च प्रतिक्षणमन्यथात्वं वस्तुत्वाभाववोधने हेतुरिति पुराणकाराणां विवक्षितं प्रतीयते । वस्तु, सत्यं, तत्त्वमिति पर्यायाः। तथा च वस्तुत्वाभावः सत्यत्वा- भावः, असत्यत्वं, मिथ्यात्वमिति यावत् । ज्योतींषि विष्णुरित्युपक्रमे च ज्योति- रादीनां परमात्मसामानाधिकरण्योक्त्या ज्योतिरादीनां ज्योतिरादिरूपेणासत्य- त्वमेव सूचितम् । मध्ये च न तु वस्तुभूतः, विज्ञानविजृम्भितानि, संकल्पतरोः फलानि, इत्यनेनासत्यत्वमेवोक्तं भवति । वस्त्वस्ति किं मही घटत्वमित्यत्र च प्रतिक्षणान्यथात्वरूपं हेतुं प्रदर्श्य तदेव दृढीकृतम् । अन्ते च तस्मान्नेत्यत्र 'विज्ञा- नमृते न किंचिद्वस्तु' इति ज्ञानं विशुद्धमित्यत्र च न यतोऽन्यदस्तीति च स्पष्टमे- वोक्तम् । उपसंहारे च सद्भाव एवमित्यत्र ज्ञानं यथा सत्यमसत्यमन्यदित्युक्तम् । तेन चासत्यस्य ज्ञानबाध्यत्वमर्थादुक्तं भवति । तस्माज्जडार्थानां मिथ्यात्वं सिध्यत्येवेत्यास्तां तावत् । तेषां च मिथ्याभूताखिलपदार्थानां मूलकारणमविद्या । तस्या निवर्तकं च 'तत्त्वमसि' (छा० ६ । ८ । ७) अयमात्मा ब्रह्म (बृ० २।५ । १९) इदं सर्वं यदयमात्मा (बृ. २ । ४ । ५) अविद्यानिवर्तको- इत्यादिवेदान्तवाक्यतात्पर्यविपयीभूतं निर्विशेषा- पपत्तिः स्मैक्यज्ञानम् । यत्तु 'निर्विशेषब्रह्मज्ञानानावि- द्यानिवृत्तिः । वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्ण तमसः परस्तात् । तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ( तै० • आ० ३ । १३ । १) सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादधि । न तस्येशे कश्चन । तस्य नाम महद्यशः । य एनं विदुरमृतास्ते भवन्ति ( म० ना० १। ८।१०।११) इत्याद्यनेकवाक्यविरोधात् ' (श्रीभा० पृ० ११० प० २) इत्युक्तं तत्रोच्यते--यद्यपि ' एवं विद्वान् । इत्यनेन ‘य एनं विदुः' इत्यनेन च पूर्वोपात्तं सगुणात्मज्ञानमनूद्य तस्यामृतप्राप्तिसाधनत्वमुक्तं तथापि तत्परम्परयैव न साक्षात् । एतच्च प्रागुपपादितम् (पृ० ११६ प० २३)। किं च सविशेषब्रह्मज्ञानेनाविद्यायाः सर्वथा विनाशो न संभवति । विशेषाणा- ·अद्वैतामोदे- मविद्यामूलकत्वात् । सविशेषात्मज्ञानं हि तत्त्वज्ञानस्यान्तरङ्गतरं साधनमिति बोध्यम् ॥२१॥ अतो निवृत्तिरप्यस्या अविद्याया न दुर्वचा ॥ अविद्यां तत्त्वतो ज्ञात्वा मुच्यते कर्मबन्धनात् ।। २२ ॥ निर्विशेषब्रह्मज्ञानस्याविद्यानिवर्तकत्वात्तेनास्या निवृत्तिर्भवत्येवेति नावि- द्यानिवृत्त्यनुपपत्तिः । निर्विशेषब्रह्मज्ञानं चाविद्यायास्तत्त्वतो ज्ञाने सत्येव घटते। अविद्यायास्तत्त्वतो ज्ञानं चाविद्याया विद्या- अविद्यानिवृत्त्युपपत्तिः त्वेन ज्ञानम् । तस्मिन्सत्येव सा हातुं शक्यते नान्यथा । तस्या हानं च सुखादिषु मिथ्यात्व- दृष्टिः । मिथ्यात्वदृष्टिश्च सुखादयो मनोवृत्तिविशेषा नात्मगुणा. इति भावना । तादृशभावनादाढघे च सुखार्थ दुःखनिवृत्त्यर्थं वा न कदापि प्रवृत्तिः संभवति । प्रवृत्त्यभावे च तन्मूलकस्य कर्मणोऽप्यभाव इति कर्मरूपाद्धन्धनान्मुक्तिः सिध्यति । विष्णुपुराणेऽप्युक्तम्- तस्माद्दुःखात्मकं नास्ति न च किंचित्सुखात्मकम् । मनसः परिणामोऽयं सुखदुःखोपलक्षणः ॥ ज्ञानमेव परं ब्रह्म ज्ञानं बन्धाय चेष्यते । ज्ञानात्मकमिदं विश्वं न ज्ञानाद्विद्यते परम् ॥ (वि० पु० २।६। ४७-४८) इति । तट्टीकायामप्युक्तम्-मनसः परिणामः स्वममनोरथवञ्चित्तविलासमात्रम् । किं तर्हि सत्यमित्यत आह-ज्ञानमिति । ज्ञानात्मकं ब्रह्मैव परमार्थ इति शेषः । तर्हि कुतोऽस्य बन्धमोक्षाविति चेत् अविद्याहंकारादिरूपेण प्रतीयमानं ज्ञानमेव बन्धायष्यते । विद्यारूपतया तनिरसनेन ज्ञानमेव मोक्षाय चेष्यते । अविद्या तदध्यस्तं च विद्या तन्निरसनीयं च ज्ञानमेवेत्याह-ज्ञानात्मकमिति । सर्व विश्वं ज्ञानात्मकमित्यर्थ इति । शिवविष्णुकृतो भेदोऽप्यौपाधिक एव । तदप्युक्तं विष्णु- पुराणे- शंकरो भगवाञ्शौरिः श्रीश्च गौरी द्विजोत्तम (वि० पु० १।८।२२) इति । एवं चात्मैक्यज्ञानेनैवाविद्यानिवृत्तिः । यद्यपि 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' (बृ० २ । ४ । ५) इत्यादिश्रुतिषु कर्तृकर्मभेदेन जीवब्रह्मभेदः प्रतीयते तथापि स औपाधिकः । 'तत्त्वमसि' (छा०६। ८।७) इतिश्रुतिप्रतिपादि- तैक्यानुरोधात् । न चोक्तभेदश्रुत्यनुरोधादैक्यमोपाधिकं स्यादिति वाच्यम् । यथा 'तत्त्वमसिं! इत्यत्र वृत्त्यैवाभेदः प्रतिपाद्यते न तथा 'आत्मा वा अरे - ·अविद्योपपत्तिः। १६५ द्रष्टव्यः' इत्यत्र भेदः । तत्र हि वाच्यवृत्त्या द्रष्टुदृश्यभाव एवोच्यते । तदन्य- थानुपपत्त्या तु तयोर्भेदकल्पना। तथा च प्रत्यक्षश्रुतेः प्रावल्यादैक्यमेव परमार्थः। ऐक्यज्ञाने चार्थादेव भेदज्ञानं निवर्तत इत्यविद्यानिवृत्तिरेव भवति । यतोऽ- विद्या सृष्टिकालेऽम्बुनः सकाशाद्दवदुद्भूता स्वयं प्रथमतो भिन्नेव भवति । तादृशभेदमूलक एवायमखिला प्रपञ्चः । ततस्तया अविद्याकृत्यम् स्वाश्रयत्वेन प्रकल्पितस्तत्प्रतिविम्बितो जीवोऽपि परमात्मनः सकाशाद्भिन्नमात्मानं मन्यते । ताह- शाविद्यापरिणामभूतं जगच्च परमात्मनः सकाशाद्भिन्न मन्यते । न केवलमेतावदेव, अपरं च-एकस्मिन्नेव ज्ञानस्वरूपे परमात्मनि ज्ञानरूपेणात्मरूपेण चानेकथा- भावप्रकल्पनया तस्यैव ज्ञानरूपण धर्मत्वं विषयित्वं च तथा तस्यैवात्मरूपेण धर्मित्वं विषयत्वं च प्रकल्प्य भेदं भासयति । तयोश्च धर्मधर्मिणोर्ज्ञानात्मनो- वस्तुतस्तादात्म्यसंबन्धसत्त्वेऽपि तो वियोजयन्तीव तयोर्मध्ये स्वयं भूत्वा धर्मिणं च तं स्वविषयत्वेनान्तर्भाव्य तमात्मसात्कृत्वा तदात्मसात्करणं स्वकीयं मायात्वं चापह्नत्य स्वस्यां प्रतिविम्बरूपेण तं प्रदर्शयन्ती तं स्वपति- विम्बितं जीवात्मानं धर्मभूतज्ञानस्याश्रयत्वेन प्रकल्प्य स्वयं विषयरूपेण साक्षा- त्परिणामद्वारा च तत्र प्रविशति । ज्ञाने हि विषयित्वस्य कल्पना युक्तेति विषयरूपेण तत्र प्रवेशः सुलभः । यथा कस्यचिद्धनिकस्य गृहे तस्य यथा प्रियं भासते तादृशेन रूपेण कश्चि- द्भूतः प्रविशति । ततस्तदीयविश्वासस्थानं भूत्वा तदीयं सर्वमात्मसात्कृत्वा स्वकीयं धूर्तत्वं तदीयसर्वस्वस्यात्मसात्करणं चापढ्नुत्य तदीयं द्वितीयं बहिश्वरं हृदयमिव मियतरो भवति । एवमपहृतसर्वस्वोऽपि धनिकः स्वयं तत्कृत्यमजा- नानः प्रत्युत पुत्रादपि प्रियतरेण तेन स्वयं कृतार्थं मनीषिणं मन्यमानो विस्फू- जते । स्वयं तु स्वकीयस्यापि सर्वस्वस्य मध्य एकां कपर्दिकामपि कचिद्वि- नियोक्तुं तं विना न शक्नोति तद्वत् । ज्ञाने च सा विषयरूपेण प्रविष्टा ज्ञानाङ्गिका प्रथमतो बुद्धिरूपेण ततोऽहंका- रमहाभूतादिरूपेण च परिणमते । अविद्यायां तत्परिणामभूतबुद्धयाधुपाधौ प्रति- विम्वितश्च जीवात्मा प्रतिबिम्बप्रापकोपाध्यनुसारेण वर्तते सोऽयं संसारः। एत- देव चाविद्याया अविद्यात्वम् । यदा च पूर्वकृतसुकृतौघवशान्निर्मलान्तःकरणः सद्गुरुणोपदिष्टः सन्नेतदविद्यास्वरूपं याथात्म्येनावगच्छति तदा सद्य एव मुक्तो भवति । यथा स्वम उच्चावचान्भावान्पश्यंस्तेषु रागद्वेषानुसारेणानुकूल्यं पातिकूल्यं वा विचिन्तयनिष्टमाप्तयेऽनिष्टनिवृत्तये च यतमानो गुरुतरसंरम्भां

·अद्वैतामोदे-
वैदिकी यागादिक्रियां लौकिकीमायोधनादिक्रियां वाऽऽरभमाणोऽप्यकस्माज्जा-
गृतश्चेत्सद्य एवैकपदे तत्सर्वं शून्यत्वेन भावयति तद्वदिति बोध्यम् । तदेवमवि-
द्यासंबन्धेन श्रीभाष्यकृद्भिः प्रदर्शिताः सप्तविधा अनुपपत्तयो निरस्ता वेदि-
तव्याः। एवमन्यदपि सर्व रामानुजोहितमात्मैक्यविरुद्धं तर्कजालं श्रुत्यादिस्व-
रसविरुद्धमुक्तदिशा निरस्तप्रायमेव । तच्च काप्यनभिनिविष्टबुद्धिभिः सुधीभिः
स्वयगृह्यमिति शिवम् ॥ २२ ॥
कर्मान्धीभूतचेतोविगलितनिजतत्त्वानुसंधानशक्ति-
लोकः प्रायेण संप्रत्ययमवनितले कर्मपाशेन बद्धः॥
दृष्टेदं प्राप्तकालं मनसि कृतवता गुम्फितो नूनमारा-
दद्वैतामोद एष प्रभवतु सुतरां मोहजालापनुत्त्यै ॥१॥
आसीत्पुण्यपुरे पुरा खलु सुधीः श्रीनीलकण्ठाभिध-
स्थत्ते इत्युपनामकान्वयभवः शास्त्रेषु पारं गतः ॥
नागोजीतिपदाभिधेयविदुषोऽन्तेवासितां धारयन्-
बाळंभट्ट उरुपयः परममंस्तैनं मुनि पाणिनिम् ॥ २ ॥
तस्माल्लब्धसमस्तविध उदभूदभ्यंकरोपाह्वयः
श्रीमद्भास्करपण्डितो यमखिलं जानाति लोकत्रयम् ॥
मुन्याकाशामुनीन्दु (१७०७) वत्सर इमं लोकं स्वलंकृत्य योऽ-
ध्याप्य च्छात्रगणं युगाङ्कमनिभू (१७९४) शाके शरीरं जहाँ ॥३॥
रक्तं पाणितलेऽनुरक्तममले सर्वेश्वरे शंकरे
सक्तं शास्त्रविचारणे निजगुरौ भक्तिप्रभावान्वितम् ॥
संसारेऽतिविरक्तमान्तरमहामोहौघविध्वंसक
दृष्ट्वा भास्करपण्डितं भुवि जनो मेने वसिष्ठं परम् ॥ ४ ॥
तच्छात्रेषु प्रथम उद्गाद्रामशास्त्रीति नाम्ना
पूज्येनालंकृतवपुरसौ सद्गुरोः प्राणभूतः॥
यः पूतात्मा प्रवचनपटुः क्लान्तगात्रं विनीतो
निष्कामोऽध्यापयदविरतं छात्रशालां विशालाम् ॥ ५ ॥
यत्राहं निवसामि पीडयति मां श्रीरित्थमुद्विग्नया
वाग्देव्या निलयं स्थिरं कमलभूः संयाचितोऽभूध्रुवम् ॥
पुत्रीस्नेहरसानुषक्तहृदयः श्रीगर्वसर्वकर्ष
प्राकार्षीयमुपनमेकमतुलं वैराग्यपाण्डित्ययोः॥६॥

·आवेद्योपपत्तिः। १६७ तच्छात्रान्तर्भूतस्तद्गुरुपौत्रस्तदध्रिभृतचित्तः ।। अभ्यंकरेत्युपास्तत्प्रेरणयैव संप्रवृत्तमनाः ॥ ७ ॥ अद्वैतामोदम, सद्गुरुपादाम्बुजेऽर्पयन्भक्त्या । विदधाति वासुदेवः स्वजनुःसाफल्यकामनामानिशम् ॥ ८॥ अद्वैतामोंदनामासौ निवन्धः सुधियां मुदे । व्यधायि वासुदेवेनाङ्काग्निवस्विन्दु ( १८३९) वत्सरे ॥ ९॥ इति श्रीमद्विद्वन्मुकुटरत्नभास्करशास्त्रयन्तेवासिसकलाविद्यापारह- श्वरामशास्त्रिच्छात्रेण तच्चरणप्रसादलब्धज्ञानलवप्रोत्साहि- तेनाभ्यंकरोपाहवासुदेवशास्त्रिणा विरचितोऽद्वैतामोदः समाप्तिमगमत् ।

·No text on this page.

·अद्वैतामोदस्थश्रुत्यादीना वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम् । .... .... .... .... .... .... ... ७१ १५४ १०७ ६२ २२ १३ १५० १५५, १५८ ३७ ... .... . .... .... .... .... २५, १५८ १०३ .... ४ .... श्रुत्यादयः पृष्ठम् श्रुत्यादयः अ. अनुत्पचिधर्मा अगोचरं वच ५ अनुभूतिं तत्र अग्निहोत्रादि तु .... ६५ अनुमायां ज्ञाय अघ्न्ये देवि १२० अनुविद्य विजा अज्ञानेन ह १ अनुशोचाम अज्ञानेनावृ १२ अनुसंधानरूपं अणुदित् १०९ अनृतेन हिम अतो निवृत्तिर १६४ अनेन जीवेना अतोऽहमर्थो ९३ अन्तः प्रविष्टः अथ तस्य भयं ३१, १२८, १२९ अन्तरङ्गमिद अथ परा ११०, ११५ अन्तर्बहिश्च अथ यो वेद ४३ अन्नं ब्रह्मति अथातो ब्रह्म ५८, ५९ अन्यद्रव्यं हि अद्वितीयम् १२० अपहतपाप्मा अद्वितीयश्रुति १२० अप्रतय॑मनि अद्वैतश्रुतयः स ३ अप्राप्य मन अद्वैतश्रुतयो विशि २४ अभयं वै जनक अद्वैतामोदनामा १६७ अभयं वै ब्रह्म अद्वैतामोदममुं १६७ अभिमानात्मक अधिकं तु भेद ३१ अभ्यंकरेत्यु अनादित्वान्निग १३० अमृतादिगिरा अनादिमायया १५४ अयमात्मा ब्रह्म अनावृत्तिः श अनाशी परमा ८० अर्थेनैव विशे अनित्यं व्यञ्ज ९७ अलाभे वेद अनियम्यस्य ४२ अविकाराय... अनिदेश्यम १३१ अविज्ञातं विजा .... .... .... .... .... ... ३३, १२४ १५३, १५६ १२६ ९०, ९२ ५२ .... १३ १६७ ५१ १६३ .... १३१ ८८ .... .... .... ४५ अर्थस्वरूपंप .... .... .... .... १३४ .... .... ७८, १२६ ·अद्वैतामोदस्थश्रुत्यादीनां- .... ... .. .... .... .... ... .... .... .... .... पृष्ठम् श्रुत्यादयः पृष्ठम् ६६ आत्मा निष्क्रामति ४४ १६४ आत्मा वा अरे १९, ४३, ६१, ६२, १०९, ११२, १६४ ३४ आत्मा वा इद ११०, १११, ११७ १३२ आत्मा प्रोक्तो नि ६८ ७२, १३० आदित्यवर्ण १३२, १३३, १६३ ५२ आनन्दं ब्रह्मणो १२४ १५७ आनन्दो ब्रह्म ३३, ३४ १२१ आनीदवातं १५२ १३० आ प्रायणात ६५ १०१ आराग्रमात्रो.... १०३ आवृत्तिरस ६२ १५६ आश्रयादन्यतो .... २७ १२२ आसीत्पुण्यपुरे ८७ आसीदिदं त १५३ . १५४ इतीरितस्तेन... १३१ २५ ६,३५, ५७, ११२, १६३ ११४ ८९ इन्द्रो मायाभिः १५४ १५६. ... श्रुत्यादयः अविद्यया मृत्यु अविद्यां तत्त्वतो अविद्यातचितो अव्यक्तोऽय अशब्दगोचर अशब्दम् अशरीरं वाव अशेषमूर्तिः.... अश्रुतं श्रुतं .... असक्तं सर्व असत्यादपि स असत्ये वर्ल्स असद्विश्व असिद्वितीयो अस्ति चेत्पक्षपा अस्ति चेदुप.... अस्मान्मायी.... अहंकारादहं अहं कृत्स्नस्य अहंभावः क.... अहमर्थो न चेदा अहमर्थो न चैवा अहमेषासं पूर्वम् आ. आचारेण प्रव आत्मज्ञानाद्भवे आत्मनि खल्वरे आत्मनो ब्रह्मणो आत्मानं चेद्वि आत्मानमेव लो .... इ . .... ५३ इदं ज्ञानमु ..100 .... ... c इदं सर्व यद .... १३ इदं सर्व विदितम् इयाज सोऽपि ई . .... .... .... १ ३७ .... .... ४१ ५१ ईशप्रेरित ११३ ईश्वरः सर्व २३ २२ उत्क्रान्तिगत्या ६२ उदबिन्दौ च .... उ. .... ४४ """ ५७ ·वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम् । पृष्ठम् 9.4 -- Grda श्रुत्यादयः ऋ. ऋतं पिबन्ती ए. एकं सदैकं एकमेवाद्वि एतं ब्रह्मलोकं पृष्ठम् श्रुत्यादयः घ. १५०, १५१ घावच्छिन्न एवायं. घटे नष्टे यथा १६१ घट्टकुटीप्रभातन्यायः च. ३२, १२१ १५० चक्रुर्मायामना 4... २३ ८४ २४ ... 9-4AO .... .... १६१ चेतसस्तु चिति एतत्तु यत्संव्य .... 0.44 .... .... एतद्विलक्षणा का एतस्मिन्नदृश्ये एवमेवास्य एष हि द्रष्टा.. ... .... .... 2.4. ..4. ऐ 10. 46. 44. .... ... B... .... .... ऐतदात्म्य ऐश्वर्यस्य सम ओ ओमित्येवात्मानं क. कपिलस्य क कर्मान्धीभूत ..... .44 .... जीवन्नेव सदा १५६ चोदनालक्षणो ५९ छ. १२९ ४३ छेत्तुभ्छेद्यस्य ९३ ज. ३४ जगच्च सः १३४ जनिकर्तः १३४ ६ जनैः स्वकर्म १६० १३२ जन्माद्यस्य यतः ४, ८८ जानात्येवायं ३४, ४३ .... ६२ जीव ईशो २२ ५९ जीवन्मुक्तपदं २३ १६६ जीवस्तत्मति ६८ ११३ ज्ञातुं द्रष्टुं च ... ६४ ४६, १२४ ज्ञात्वा वयं तत्त्व २२ १५६ ज्ञानं नैवाऽऽत्मनो धर्मों १३७ ८ ज्ञानं विशुद्धं .... १६१ ४५ ज्ञानमेव परं ब्रह्म १६४ २२ ज्ञानवैराग्ययो १३२ ३१ ज्ञानस्वरूप एवाऽऽत्मा ९३, १३७ ६३ ज्ञानस्वरूपमाखिलं १३१ ज्ञानस्वरूपमत्यन्त १३३ ११० ज्ञानस्वरूपो भग १५९ 4.4. .... *RA कस्मिन्नु भगवो कामः संकल्पो .... 4... .... .... ... ... कार्योपाधिपरि कालत्रये ज्ञा किंकरा मम किमिच्छन्कस्य क्षरात्मानावी क्षीयन्ते चास्य .... .... ख. F खरवसानयो J ---- ·अद्वैतामोदस्थश्रुत्यादीनां- A.. .... .... 4..4 ... ज्ञानेन तु झोऽत एव १ .... .... ... १.44 44.. .... ...... .... ... १२ 0444 ... .... 4440 Aa ABe. श्रुत्यादयः पृष्ठम् श्रुत्यादयः पृष्ठम् ज्ञानात्मकमिदं १६४/ तम आसीत्तमसा १५२ १२ तमनायासे ३४, ४३ तमसः पर ज्योतिषां ज्योतिः ६८ तमसस्तन्महि १५२ ज्योतीपि विष्णु १५६ तमादेश ११३ त. तमेव विदित्वा ५५, ६४ तच्छब्द एव १२१ तमेवं विद्वान् ५२, ५४, ५५, ६४ तच्छात्रान्तर्भूत १६७ ११३ सच्छात्रेषु प्रथ १६६ तरत्यविद्या सतः कालक्शा २३ तस्माच्छान्तो १९ सतो हि शैला १५९ तस्मात्कालात्स २१ तत्त्वमसि १७, १८, २०, ३५, ४०, तस्मादेवंविच्छा ६७ ४१, १५४, १५५, १६३, १६४ तस्माद्दुःखात्मक १६४ तत्पकृतक्च १३४ तस्मान्न विज्ञान १६१ तत्प्रातिभासिकं ८ तस्माल्लब्धसम् तत्प्रेरितो १ तस्मिश्चान्यो १५४ सत्सर्वं वै हरे १५६, १५७ तस्मिन्मरुशुक्ति ५० तथा यस्य च ८६ तस्य काचित्स्वतः १५६ तथैवोपाधि २३ तस्य तावदेव तदात्मरूपं चित्सं १५६ तस्य नाम मह १६३ तदा विद्वान्पु २५ तस्यैव ब्रह्म तदा हि संकल्प १५९ ताते चापति १२२ तदिति परोक्षं १५२ तात्त्विकं ब्रह्म तदिह विशि १ तानि सर्वाणि १५६,१५७ तदेव निष्कलं ५ तामाहुः प्रकृति १३७ ३४ तासां तात्पर्य १२३ तदेव सदृशं .... ३८ तिरोधानं स्वरूप १३६ तदेवार्थस्वरू १३३ तुच्छेनाभ्वपिहितं १५२ तद्यथेह कर्म १ तेन मायासहस्रं १५४ तद्यावहारिक .... ८ तेनापि साधितं BAR. 4... 4... .... 4440 .... .... .... .... 1444 .... 4AA. .... .... .... .... तदेव ब्रह्म .4.4 44.. ... .444 . .40 ·वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम् । श्रुत्यादयः .... ते यदन्तरा ते ये शतं प्र.... ते वदन्ति तेषामयं प्र .... .... १ द . .... .... . .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... दृष्ट्वेदं प्राप्तकालं देवात्मशक्ति.... देहात्मप्रत्ययो द्रव्यत्वं च गुण द्वा सुपर्णा द्वितीयादै भयं द्विधा विधाय द्वे रूपे ब्रह्मण ध. धातुसंवन्धा.... ध्यायत ध्यै चिन्तायाम् ध्रुवा स्मृतिः.. न. न तस्य प्राणा ... 8.3 .... ३ .... .... पृष्ठम् श्रुत्यादयः पृष्ठम् ५६ न स पुनरा ७० न स्थानतोऽपि १२९ ५९ न हि दृष्टेऽनुपपन्न नामेति- न्यायः नागोजीति १६६ १५६ नान्यः पन्था २७, ५५, ६४, १६३ १२ नाभुक्तं क्षीयते १५० १६ नामन्त्रिते १२० २७ नायमात्मा प्र १३६ नासदासीनो.... १५१, १५२ ९२ नाहं वेदैर्न ६४ निचाय्य त ६२ १५७ नित्यं विभुं ११६ नित्यं सर्वगुणा ८६ नित्यं हेयगुणा ६३ ६३ नित्यानित्यवि १९ ६३ नित्या सामान्यानु ८१ नित्यो नित्यानां १२६ निरञ्जनम् ७२ १६३ निरस्ताखिल ९१ ४३ निरस्तेऽप्यय १२६ निर्गुणम्५,६,२०,३३,७०,७२,१२३ १५६ निर्विकल्पमनन्तं १३० निर्विशेषे प्र ४३, ४४ निषादस्थपतिन्यायः ३४ निष्कलं निष्क्रिय १४३ नेता गमयिता १३२ ८७ नेह नानाऽस्ति १६,३२,१०१,११०, २२ १२७ १५६ नोदेति नास्त २२. .... ... .... .... ... ... .... .... .... .... .... .... न तस्येशे .... .... .... न त्वेवाहम्... .... ... .... न दृष्टेष्टारं .... ५ .... .... w wr नद्यः समुद्राश्च न द्वैतं नापि.... न पश्यो मृत्यु न विज्ञातु न विलक्षणत्वा न वेद्यं वित्ति न शक्यते वर्ण न सती वा नास .... .... .""

·m. अद्वैतामोदस्थश्रुत्यादीनां- 0-.. प. परात्तु त 9-04- .... 440 ..... .... ܗܘܝܫܫ 4.44 :: ..... .... .... १ 0.44. .... . 44.4 44 ... ... .10- .... .... ..... ... श्रुत्यादयः पृष्ठम् श्रुत्यादयः नैकस्तत्र नि.... १०४ ब्रह्म वा इद ११०, ११७ ब्रह्मविदाप्नोति ४४, ११४, ११७, पञ्चरात्रस्य क १२६ ३७ ब्रह्मविद्ब्रह्मै २३ पराऽस्य शक्ति १२ ब्रह्मविद्यामधि ६६ परिणामात् .... ३६ ब्रह्म वेद ... १२६ परिणामिवि ५० ब्रह्मशक्तेरवि... १३६ परिभाव्य १ ब्रह्माण्डं चित्र १५६ पुत्रीस्नेहरसा.... १६६ ब्राह्मीनर्तन पुरुषः स परः अ. पूजायां भगव १३२ भक्त्या त्वन ६४ पृथगात्मानं ४५ भवेयमिति प्रकृतिश्च ११२, १३५ भागो जीवः.... .... प्रतिकूलतामुप १५९ भाति च तपति ६३ प्रतिषेधादिति १२६/ भिद्यते हृदय.... ६३ प्रत्यगात्मावसा ४. भुवः प्रभवः प्रत्ययः ११० भूतयोनिमका १३१ प्रत्यस्तमितभेदं १३१ भूयश्चान्ते १२ प्रधानक्षेत्रज्ञ २५ भूरि त्वष्टेह १५४ प्रयोजनमनुद्दिश्य १४७ भेदसंस्थानजा ७३ प्रशान्तचित्ताय .... ६७ भेदोक्तिस्त २४ प्राङ्मुखोऽन्नानि १४९ भोगमात्रसाम्य .... २५ प्रारब्धक्षय २३ भ्रमस्थले तु सर्वत्र ब. म. बहु स्यां ३१, ३७, १२७, १२८ मत्स्थानि सर्व १३० बाधाभावात्प ८ मनसः परिणामो ma.. १६४ बालस्य रक्षता १५४ मनसश्चेन्द्रि २२ बालाग्रशत ४४ मनस्तः सुख.... ५३ बीजाङ्कुरन्यायः ८५, १३६ मनो बुद्धि .... १३ .... .... ३४ मनो ब्रह्मेत्यु.... ६३ ..... A... .... ... .... .... 4444 .... ... ... .... .... .... ... .... 4.. ... . 6 .... .... ..... . .... .4-0. ब्रह्मण आनन्दः ·वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम् । ७ १५४ यतश्चैत .... ... .... ... .... ... ... .... १५३ यथाप्राप्त .... ... मायामात्रं तु ... .... ... .... ... श्रुत्यादयः पृष्ठम् श्रुत्यादयः पृष्ठम् मम माया दुर १३५ महद्दीर्घवा ६० यतो वा इमा ४, ३२, ७२, १११ महाभूतान्यहं ४३ यतो वाचो नि... ५, ६९, १२६ मही घटत्वं १६० यत्तदद्रेश्य ११६ मामुपेत्य तु १ यत्तदव्यक्त ३४, १३१ मायया चित्र १५६ यत्र त्वस्य ५४, १२७, १२८ मायां तुम .. ५० यत्र हि दैत ३२, १२७, १२८ माया चेयं तमो १५४ यत्राहं निवसामि माछाससि २२ १४७ यथार्थ सर्वविज्ञान १४६ मायामायिनी ५० यथेह कर्म ४४ मिथ्यार्थप्रकृति १४३ यथैकेन मृत्पि ५६ मीमांसका हि... २ यथोर्णनाभिः मुक्तोपसृप्य २५ यदम्बु वैष्णवः १५६, १५७, १५८ मुन्याकाशमुनी १६६ यदस्ति यन्नास्ति ११८ मृत्तिकेत्येव सत्यम् १५९ ११८, १२१ यदा ह्येष ३१, १२८, १२९ १२७ यदि वेदान्तेषु ५९ २२ य. यन्मनसान ३४ य आत्मनि...११,२५,३७, ७७ यन्मयं च १३४ य आत्मान १२, २५ यन्मुहूर्त ३२. ३२, १२७, १२८ यमेवैष य एनं विदुः.... १६३ यश्चोभयोः १०४ य एष सुप्तेषु... १४८ यस्मात्क्षरम ११०१ यः पूतात्मा १६६ यस्मात्परं नाप यः पृथिवी २५ यस्मिन्काले स्व २१ यः पृथिव्यां ... २५ यस्मिन्ब्रह्मणि.... ६८ यः सर्वज्ञः ६, १०३, ११४, १२३ यस्य पृथिवी ३०, १५६, १५७ यच्चान्यथात्वं... १६० यस्यात्मा शरी ३०, १५६ ११४, ११५, यदा तु शुद्धं.... .... ... मृत्योः स मृत्यु मैत्रेय भगव १३२ यद्यदाचर ... ... .... .... .... य इह नानेव व .... .... :.. .... ११७ ·अद्वैतामोदस्थश्रुत्यादीनां- .... b.. .... १ .... योगी माया .... १६७ ... ... .... .... ... .... .... श्रुत्यादयः पृष्ठम् श्रुत्यादयः पृष्ठम् यस्यापः शरी... १५६ विज्ञातारमरे ६,३३, ३४, ९३, १२७ यस्मामतं १२६ विज्ञानं पर १३१ यावदात्मभावि.... १११ विज्ञानं ब्रह्म ... ये च वेदविदो.... ५९ विज्ञानघनः ६, ७, ३३, ११२ येन केनापि धर्मेण १२० विज्ञानमानन्द ६, ३३, ९४ येनाश्रुतं ११३, ११४, १२० विज्ञानमेकं १६१ ये प्रस्थानत्रये.... ३ विज्ञानार्क १२ विज्ञाय प्रज्ञा ६२ यो मामजमना १३० विदधाति वासु यो मामेवमसं ४३ विद्यां चाविद्या यो वेद निहि ... ४३ विद्युतः पुरुषा १६३ विधिप्रतिषेधौ ७०, १५४ रक्तं पाणितले... १६६ विभेदजनके २३ रज्जावहि १५६ विविदिषन्ति ५९, ६५ रूप्यादेरर्थ २३ विश्वरूपो यतो.... ल. १५७ लोकदृष्टीः विष्णुशक्तिः परा लोकावगतसा १६ वेदा अवेदाः १६, ७२, १०२, १०३ ८ वेदाहमेतं व. वैदिकेन म १३१ वैदेही मामकों २३ १३२ वैशेष्यात्तु २४ वस्तुतत्त्वविष .... २० व्यधायि वासुदेवेन १६७ १६० व्यासस्य जैमि ५९ वाचस्पतेर श. वाचो निवर्त १६४ १३० शब्दशक्तिविषयं '२० विचित्रकार्यक.... १५३ शमादिषट्क रज्जुः सर्पस्वरू १३३ विशत्यदेह .... .... १५७ २ ५१ वृद्धिरादैच् .... .... लौकिकं तद्व लौकिकेन प्र .... ८ ... .... वचसामात्म .... वसन्ति तत्र वस्त्वस्ति किं.... .... ७० शंकरो भगवा विकारांश्च गुणां SIR. १९ ·वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम् । श्रुत्यादयः शान्ताङ्गार .... शान्तो दान्त.. ... *... ...* ... .... .... .... ० .... .... .... ... .... ७७ .... ... पृष्ठम् श्रुत्यादयः पृष्ठम् ९७ सत्त्वात्संजायते १९ सत्यं ज्ञान ६, ३२, ३३, ११०, १०१ ११७, ११८ २२ सत्यं तथ्य १५० १३२ सत्यकामः ६, ३३, १२४ १ सत्यमसत्यम् ११८ २४ सत्याधिष्ठान... १५० ३ सदेव सोम्य ३, १७, ७४, ११०, १११, ११२, ११३, ११४, १२९ ११५, ११७, १२१ १२३ सदेव सोम्याथ १५० सद्भाव एवं १६१ ६१ सन्मानं न प्रमे सन्मात्रग्राहि ७३ ७० समाधिनिर्धूत २२ ११ सलिलं सर्व १५२ १३ स वा एष महा ९ सविशेषब्रह्मप .... ११० ८६ सर्व खल्विदं ६, १२७, १२८ १३२ सर्वत्र प्रसि ५० ८७ सर्वथानुपप १५० ७७ सर्वशाखाप्रत्ययन्यायः १२३ ९३ सर्वस्य चाह ३७ २२ सर्वे निमेषा ५७ ससजुषो १६६ स सर्वभूत १३१ ५८, ५९ स स्वराड्भव .... ४१ १३२ सहकारित्वेन. १५२ स हि का १४८ १२२ साक्षाद्रष्टार .... .. .... .... ... शास्त्रप्रमाण शिव एव स्वयं शुद्धे महा श्रीमच्छंकरपा श्रीमद्रामानुजा श्रीशंकरजग श्रुतयो निखि श्रुतानुमितयोः श्रुतिस्मृतिषु श्रुत्यादिकमवि.... श्रोतव्यो मन्तव्य स. स एको ब्रह्म .... स एव तु संकल्पाख्यं संक्षेपशारी संवोधनान्तं संभर्तेति संवित्सामान्य संविदेव सती.... संविदो नाश्रया संशयात्मा संसाराब्धी संसारेतिविरक्त संहितमेतच्छा स च भूतेष्व .... सच त्यच्चा सजातीयं न मे .... .... .... .... ... .... .. ... .... ...4 .... .... .... .... . २ ·अद्वैतामोदस्थश्रुत्यादीनां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम् । .... .... .... ... .... .... .... .... .... ... श्रुत्यादयः साधनं प्रभवेत् साधुत्वमष्टक. सामान्यमात्रोपसं सामान्या धी.... सा योग्यानुप सा हानिस्त सुप्तावहंता न ... सुप्तौ नाहंभा सुषुप्त्युत्क्रा सूक्ष्मताव्यापि सेवा श्ववृत्ति सोऽकामयत सोऽश्नुते सर्वा सोऽहं स च त्वं पृष्ठम् श्रुत्यादयः पृष्ठम् १९ स्थितिसंयम १३४ ८६ स्थूलारुन्धतीन्यायः ६९ स्पष्टार्थाः सगु २४ ७० स्वगतं च न मे १२२ ८३ स्वप्नेन्द्रजाल १५३ ३२ स्वयंज्योतिष ९७ ९७ स्वसंबन्धवियो ९३ ८१ स्वसंबन्धितया ९३ ५० स्वस्यैव भासको २७, ९९ ४ स्वस्वेतर १४ ४५ स्वाध्यायोऽध्येत ४४, ५८, ११० ३१, ३७ है. १२५ हन्ताहमिमा ४३, १०१ १३१ हितसर्वस्व ... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ..." .... .... १ .. समाप्तमिदमद्वैतामोदस्थश्रुत्यादीनां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रन् ।

·अद्वैतामोदस्थविषयाणां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम् । त्रिपयः ३४ अविद्या. .... ...4. ..... .... ... .... .... .... १२ १२० अविद्योपपत्तिः .... .... ... ... ... ११७. ... .... .... .... विषयः पृष्ठम् पृष्ठम् अचिन्त्यत्वम् ९, १२,, ८५. अज्ञानकृत्यम् १४० अविद्याकृत्यम् १३, १६५. अज्ञाने पुराणं प्रमाणम् १५३, १५६ अविद्यानिवृत्तिः ६१, १६४ अज्ञानेऽपत्तिः प्रमाणम् १५४ अविद्यानिवर्तकम्, १६३ अज्ञाने श्रुतिः प्रमाणम् १५० अविद्यानुमानम् १४०. अथ परेतिश्रुत्यर्थः ११५/अविद्यासंवन्धः अद्वितीयत्वम् अद्वैतम् ७, १२ असत्यं द्विविधम् अद्वैतपतम् ३ असत्यात्सत्योत्पत्तिः १६,१०४ अद्वैतमते मोक्षोपपत्तिः ९२ अधिष्ठानसत्यत्वम् अस्तित्वं न विशेषः.... १४० अहंकारः अनादिपट्रम् २८, ४३, ८९. अनिर्वचनीयख्यातिः १६, १४५ अहंकारव्यङ्ग्यं ज्ञानं लौकि- अनिर्वचनीयत्वोपपत्तिः १३९ कम् ९७ अनुपलब्धिः १८, ४२ अहंकारस्य ज्ञातृत्वम् ९६, ९९ अनुमानम् १७, ८९ अन्तःकरणम् आत्मनः सन्मात्रत्वम् अन्तरशब्दार्थः आत्मनः साक्षित्वम् ... १००० अन्तर्भावः ४६ आत्मनो ज्ञानस्वरूपत्वम् ६, ८७, अन्तर्यामी २६ १३७ अन्वयव्याधिः आत्मनो ज्ञेयत्वम् ३४ अपरमार्थत्वम् १४० अभावेन न सविशेषत्वम् ७१, ८६ अभिव्यञ्जकस्वभावः आत्मनो न ज्ञेयत्वम् ... ७७, १२६ अभेदनिवृत्तिः आत्मनो नित्यत्वम् अर्चावतार:.. २६ आत्मनो निर्गुणत्वम् १२५ अर्थापत्तिः १८, ४२ आत्मनो निर्विशेषत्वम् ५, ६८, ७२, अवच्छेदवादः ७४, १२९ ... .... .... ४० अहमर्थस्य नात्मत्वम् .... ७ १३, २८ १२९ .... ... .... 9.. आत्मनो न ज्ञातृत्वम् । .... ६ .... .... ... ....

·अद्वैतामोदस्थविषयाणां- १११ गन्धः ::.. .... A.. ... .... ... विपयः पृष्ठम् विषयः पृष्ठम् आत्मनो वाग्विपयत्वमौपाधि कूटस्थनित्यत्वम् ३५ कम् १३२ क्रियान्वयनियमः. ८६ आत्मनो विवर्तोपादानत्वम् . ३० आत्मशब्दनिरूक्तिः ८८ गुणाः २९ आत्मशब्दार्थः ११७ गुणोपसंहारः ३३ आत्मसाक्षात्कारसाधनम् ६२ जगतो मिथ्यात्वम् १३३, १४३ आत्मा ज्ञानस्वरूपः ९५ जगत्सत्यम् । ३५ आदेशशब्दार्थः ११३ जगन्मिथ्या ७८, ७९ आनन्दः ३४ जातेर्भेदबोधकत्वम् आभासवादः ९ जीवः .... २५, २६, ६९, १३७ आवरणशक्तिः ८ जीवत्वोपाधिः ८, ९ आश्रमकर्मावश्यकत्वम् ६४, ६५ जीवनानात्वम् ... ३५ आश्रयोपपत्तिः १३६ जीवनानात्ववादः १० ईश्वरः २५, ६९, १३७ जीवन्मुक्तस्याहंभावोपपत्तिः.... १०१ ईश्वरत्वोपाधिः ८, ९, ६९ जीवन्मुक्तिः १५, २१, ४५, ५२,५३ उपदेष्टर्निर्दष्त्वम् १०३ जीवन्मुक्तिप्रयोजनानि २२ उपनिषदुद्देशः जीवब्रह्मभेदस्यौपाधिकत्वम् १६४ उपमानम्... १८, ४२ जीवस्य विभुत्वम् १० उपरतिः १९ जीवस्वरूपम् ९, एकजीववादः १० जीवस्याणुत्वम् एवकारव्यवच्छेद्यम्.... ११५ जीवस्यानादित्वम् ११ ऐश्वर्यम् २६ जीवानां पारतन्त्र्यम्.... ३७ ९० ज्ञातृत्वम् १९, ३४ ४४ ज्ञानं नात्मगुणः कर्मासंभवः कर्मेन्द्रियाणि.... १३, २८ ज्ञानम् २६, २७, ३०, ३३, ३४, कायव्यूहः १० ४३, ४४, ५६ कारणशरीरम् . १५ ज्ञानस्य नित्यत्वम् .. ८१, ८४ कारणस्य सूक्ष्मत्वम् ४ ज्ञानस्य निर्विशेपत्वम् ७०, ८३, २९ .... .... ५३ .... .... " ..44 औपचारिक दुश्खम्... कर्मज्ञानस्य पूर्ववृत्तत्वम् ८५ ज्ञानद्वयासंभवः ...३ ....

·वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम् । 9... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ..... .... . - .... .... .... .... २६ परिणामः .... .... .... .... विषयः पृष्ठम् विषयः पृष्टम् ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वम् ८१ निर्गुणसगुणवाक्ययोरवि- ज्ञानस्याहंकारव्यङ्ग्यत्वम् ९७ रोधः १२४, १३० ज्ञानेन्द्रियाणि १३, २८ निर्विकल्पकम् १७, ३९, ७३ तत्त्वज्ञानम् ५५ निर्विशेषं न सामान्यमिति तत्त्वज्ञानोपयोगः ३७ न्यायः १२५ तत्त्ववैविध्यम् २५ निर्विशेषत्वम् .. १३०, १३१ तत्त्वम् ५६ निषादस्थपतिन्यायः.... तन्मात्रम् २८ पञ्च कोशाः तमः २९ पश्चरात्रम् ४१ तितिक्षा १९ पञ्चीकरणम् तिरोधानोपपत्तिः १३७ परः २५ तुच्छत्वम् १४० परमात्मगुणाः २६, ३३ तुरीयावस्था १५ परमार्थत्वम् ७८, तेजः.... १३, ५० दमः ... १९ परिणामवादः ३७ दृशिद्वैविध्यम् ४ पारमार्थिकं सत्त्वम् द्रव्यम् १५ १०३ पूर्ववृत्तम् .... ४४, ५९, ६०, ६७ धर्मः.... ५९ प्रकाराद्वैतम् ३५ धीत्वादीनामभावरूपत्वम् २७, १३७ नानात्वदर्शनान शान्तिः १२९ प्रकृतिद्वैविध्यम् ११२ नानात्वनिषेधः १२७ प्रज्ञा ६२ नानाशब्दार्थः । ११३ नाशः सान्वयः ५७ प्रतिज्ञोपपत्तिः ११४, १२०, १२२ नासदासीयसूक्तम् १५१ प्रतिबिम्बवादः नास्त्यसत्यशब्दार्थः... १६२ प्रत्यक्त्वम् ८९ नित्यविभूतिः.... २७ प्रत्यक्षम् १७, ३९ निदिध्यासनम् २० प्रत्यनुमाननिरासः १४२ निर्गुणत्वम् .... ६, ६९ प्रधानम् . १३७ .... .... ... ८ .... .... २५ पुर्यष्टकम् ... .... .... द्वैतप्रत्यक्षं शास्त्रवाध्यम् ७१ प्रकार्यद्वैतम् ६३ प्रकृतिः ध्रुवा स्मृतिः.... ... .... .... १२७ प्रतिज्ञार्थः .... .... 4... .... .... .... .... A...

·अद्वैतामोदस्थविषयाणां- 0-0.... . .... प्राणः ...... .... ..... .. .... .... .... ... .... .... .... .... ..... .... २८ रूपम् .... 4.. .... विषयः पृष्ठम् विषयः पृष्ठम् प्रपञ्चस्याज्ञानमूलकत्वम् १५९ मोक्षप्रतिबन्धः प्रमाणानि १६ मोक्षशब्दार्थः.... .... ९१ प्रवाहानादित्वम् ८५ मोक्षे न दुःखम् ९२ प्राकालिकसंकल्पोपपत्तिः ९१ मोक्षे न भयम् १३ मोक्षे न सुखम् बलम् २६ मोक्षे नाहंभावः ९०, १००. बीजाङ्गुरन्यायः .... ८५ यत्तदद्रेश्यमितिश्रुत्यर्थः ११६ बृहत्त्वम् ५१ यन्मयमितिप्रश्नार्थः १३४ ब्रह्मलक्षणानि ११९ यस्यामतमितिश्रुत्यर्थः १२६ ब्रह्मशब्दार्थः ५१, ११७ युष्मदर्थः भक्तिः २९. भावरूपाज्ञानम् १३७, १३८ रसः.... ३० भिन्नशब्दव्यवहारः १२७ रामानुजाचार्यकाल.... २४. भूतोत्पत्तिक्रमः भेदत्रयराहित्यम् ... ५, १२२, १६१ रेखागवयोदाहरणम् . भेदवासनानिरासः ६२ लक्षणा भेदो दुर्निरूपः ७४ लक्षणोपयोगः मतद्वयसंक्षेपः ४७ लौकिकज्ञानस्य, सविशेषत्वम् ७१ मननम् २० विक्षेपशक्तिः महत्तत्त्वम् २८, ९०, १३७ विज्ञानम् ९, ५०, ६९, १३७ विदेहमुक्तिः ....२२, २३, ५२ मायावादः ५० विधिप्रतिषेधाविति न्यायः ७०, १५४ मायाशब्दार्थः २६ मिथ्यात्वम् १३, ५० भीमांसाद्वयस्य नैकशास्त्र विशिष्टाद्वैतम् ३२, ३५ त्वम् ५८ विशिष्टाद्वैतमतम् ५४ वीर्यम् २६ मूलकारणस्य निर्विशेषत्वम् .... ११७ वेदनावृत्तिः मोक्षः २१, ४५, ५१. ५५, ५७ वेदनोपासने.... ६३ मोक्षनित्यत्वम् १ वेदस्य भागद्वयम् ... है ८ .... .... माया .... ... १५३ विभवः १६३ विवर्तः ... २४. मुक्तस्य कर्म .... ६५ .... ... .B.

·वर्षानुक्रमेण सूचीपत्रम् । ५० ... .... ".. ... ३० सत्त्वम् .... .... .... .... ७, ८० .... ७४ .... .... .... विषयः पृष्ठम् विषयः पृष्ठम् च्यतिरेकव्याप्तिः ४० सच्छब्दार्थः ११५ व्यूहः २५ सत्ख्यातिः १६, ३८, ७९ शंकराचार्यकालः २३ सत्ख्यातिनिरासः १४६ शक्तिः २६, ३० सत्तात्रैविध्यम् शब्द: २९ शब्दादपि निर्विशेषासद्धिः ७२ सत्यं ज्ञानमितिश्रुत्यर्थः ११७ शब्दानां नात्मपर्यन्तार्थकत्वम् १५५ सत्यशब्दार्थः ११८ शमः.... १९ सदनुभूत्योरैक्यम् शरीरशरीरिभावः ३०, ३५ सदनुभत्योर्भेदः ३५ शरीरशरीरिभावानुपपत्तिः ... १११ सदेव सोन्येतिश्रुत्यर्थः ११०, १२१ शाब्दम् १८, ४१ सन्मात्रग्राहकं प्रत्यक्षम् ७३ शास्त्रषटूम् ५९ सन्मात्रग्राहकमनुमानम् शास्त्रस्य न तुच्छत्वम् १०७ समाधानम् शास्त्रस्य प्रामाण्यम् १०१ समुच्चयवादः शास्त्रस्य सत्यत्वम् ३८ सर्व परमात्मरूपम् १५७ शास्त्रस्य स्वस्मिन्मवृत्तिः १०९ सविकल्पकम् १७, ३९ शुभाश्रयत्वम् १३३ सविशेषत्वम् ३२, ३३ श्रद्धा.... १९ साधनचतुष्टयम् १९, ५८ श्रवणम् १९ साधनसप्तकम् ६५ श्रीशंकराचार्यावतारः ३ सामानाधिकरण्यम् ११९ षड्गुणाः २६ सामान्यविशेषभावः संयोगः ३० सुप्तौ नाहंभावः ८४, ९९ संविनिराश्रया ९३ सूक्ष्मशरीरम् संस्कारस्य भ्रान्तिसाधनत्वम् १४४ सूत्रकृदुद्देशः २ संस्थानम ७५ स्थूलारुन्धतीन्यायः.. १०३ संस्थानस्य जातिव्यञ्जकत्वम् ३० सगुणत्वम् ३३ स्वरूपोपपत्तिः सगुणोक्तितात्पर्यम् १२३ स्वामार्थानां मिथ्यात्वम् १४७ समातमिदमतामोदस्थविषयाणां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम् । ... .... .... .... ८८ .... .... .... .... ७५ स्पर्शः १३७ .... ....