·प्रकाशकः
श्रेष्ठिप्रवरः श्रीगौरीशङ्करगोयनकाः,
अच्युतग्रन्थमाला-कार्यालयः,
काशी।
मुद्रकः
श्री अपूर्वकृष्णवसुः
इंडियनप्रेस, लिमिटेड,
बनारस-ब्रांच

·अच्युतग्रन्थमालायाः पञ्चमं पुष्पम् श्रीसदानन्दविद्वद्विरचितः स्वोपज्ञस्वमभाख्यव्याख्यासंवलितः प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणिः प्रथमो भागः काशिकश्रीजोखीराममटरूमल्लगोयनका-संस्कृतमहाविद्यालय-पुस्तका- लयाध्यक्षेण अच्युतग्रन्थमालाध्यक्षेण च साहित्याचार्य- श्रीकृष्णपन्तशास्त्रिणा सम्पादितः प्रकाशनस्थानम्- - अच्युतग्रन्थमालाकार्यालयः, काशी संवत् १९८८] [प्रथमावृत्तिः १५००

·No text on this page.

·श्रीः भूमिका । ग्रन्थरत्नस्यास्य -- जयति सतिलकः प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणि म अद्वैतवेदान्तस्या- मुद्रितपूर्व किमप्यपूर्व ग्रन्थरत्नम् । तस्येमं प्रथमभागमच्युतग्रन्थमालायां संग्रथ्य सर्वसुलभतां नयतामस्माकमहो प्रमोदभरः। मन्ये द्वितीयोऽ- प्यस्य भागस्तूर्ण प्रक प्रकाशमुपैष्यतीति रचयिता मुकुन्द- पदारविन्दमकरन्दास्वादरतमनामधुपो ब्रह्मानन्दास्वादलुब्धस्तत्रभवान् विपश्चितामपश्चिम: सदानन्दः। वेदान्तसारनिर्मातु:सदानन्दादयमन्यः। तिलकमपि अस्यैव विदुषः कृतिः । विद्वद्वन्दवन्दितपदारविन्दः कदायं महीमण्डलं मण्डयामासेत्यनुयोगेऽमुकवत्सरेऽस्य जनिर्जातेति समाधि- दुरभिधः । परन्त्वस्माद् ग्रन्थान्तिमात्पद्यात्- वेदान्ततत्त्वमधिगम्य गुरो: श्रुतेश्च रामात्परं न किमपीति सदैकबुद्धिः । विद्वन्मणिहि शिवलाल इति प्रतीत- स्तेनाहारित इमं कृतवान् निबन्धम् ।। इदमवगम्यते यद् शिवलालमहोदयेन प्रेरितो ग्रन्थकर्ता ग्रन्थमि- ममारचितवानिति । शिवलालनामानस्तावदनेके पुरुषधौरेयाः समभूवन् । (१) अद्भुतसंग्रहटीकाप्रश्नमनोरमाटीकाप्रणेता एकस्तावद् शिवलालः । (२)जातिशाङ्कर्यनाम्नो धर्मशास्त्रनिबन्धस्य रचयिताऽपरः शिवलालशुक्लः । (३) श्यामलारहस्यनिर्माता तृतीय: शिवलालः । (४) सिद्धान्तबिन्दु- प्रदीपिकाप्रणेता तुरीय: शिवलालशर्मा । वाल्मीकिरामायणस्य सुन्द- रीटीकाया रामार्चनसोपानस्य च निर्माता पञ्चमः शिवलालपाठक इत्यादयः। एषु को ग्रन्थकृतोऽस्य प्रेरक: शिवलाल इति गवेषणायां क्रियमाणायां 'रामात्परं न किमपीति सदैकबुद्धिः' इति विशेषणेन ·२ ) अन्तिमो रामार्चनसोपानादिप्रणेता शिवलालपाठक एवास्य प्रेरक इति विज्ञायते । अस्य महाभागस्य विषये गणकतरङ्गिण्यामित्थ- मुट्टङ्कितमस्ति- त्रिस्कन्धज्योतिषशास्त्रपारदृश्वा पुराणेतिहासतत्त्ववेत्ता तन्त्रविद्ये- ककुशलो वेदान्तादिदर्शनेष्वपि प्रौढिमान् महाभागोऽयं निखिले भारते वर्षे परां प्रतीतिमुपगतो रामाराधनप्रधानकृतिः कृती काश्या- मसीसङ्गमे न्यवसत् । अस्यैव तनयो रामानन्दपाठकः पुरा काशिकराज- कीयपाठशालायां सर्वविद्वन्मूर्द्धन्यत्वेन नियुक्त आसीत् । स यदा तत्र नियुक्तिमुपगतस्तस्मिन्नेवावसरे पुत्रार्जिताङ्गलधनधान्याशनभिया गृहं विहाय श्रीसीतारामचरणारविन्दमकरन्दलुब्धचित्तो विरक्तिमुपागमत् । ज्यौतिषादिविद्याकलापेषु परं प्रावीण्यमुपगतोऽप्ययं वास्तुविद्यायामसा- धारणी चातुरीमादधाति स्म। सङ्गीतविद्यारसिकोऽयं सङ्गीतकला- कुशलस्य कस्यचिद्वालकस्य गानेन सन्तुष्टस्तं वास्तुविद्यामपाठयत् । तवंश्या अद्यावधि काश्यां कर्णघण्टासविधे शिल्पचतुरा वास्तुविद्या- निपुणाश्च विद्यन्ते । वाल्मीकिरामायणस्य सुन्दरी नाम टीका रामार्चन- सोपानश्च विदुषानेन रचितौ । गोस्वामितुलसीदासकृतगन्थेषु विदुषोऽस्य परा प्रोतिरासीद् । एतच्छोधिता तुलसीदासकृतविनयपत्रिका काश्यां ज्योतिर्विद्वरश्यामाचरणशर्मसद्मनि अद्यापि वरीवर्ति । तत्रास्ति पद्यमिदम्- शोधिता शिवलालेन भूबाणवसुचन्द्रके। वर्षे गीतावलिरियं श्रीसीतारामतुष्टये ॥ अस्य निधनसमयो न ज्ञायते। विनयपत्रिकाशोधनकाले १८५१ वैक्रमाब्दे यद्यस्य वयः षष्टिवर्षासन्न कल्प्यते तदा जन्म १७६१ वैक्र- माब्दे समभूदिति ज्ञायते । भारते. वर्षेऽयमतीव प्रख्यातो विविधविद्यातत्त्वकुशलः सिद्धरूप- श्वासीदिति वृद्धेभ्य: सर्वत्र श्रूयते इति ।

·m- MADARA ( ३ ) अस्यैव महाभागस्य समकालिकोऽयं ग्रन्थकार: विक्रमवत्सर- स्याष्टादशशतकान्ते जनिमलभतेति ज्ञायते । महाभागस्यास्य तत्त्वविवेकोपरि एका टोकाप्युपलभ्यते । एवं (१) प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणिः, (२) तट्टीका, (३) तत्त्वविवेकटीका चेति तिस्रोऽस्य कृतथा विदुषामुदमावहन्त्यस्तत्कीर्तिलतालवालरूपेण विद्यन्ते । अद्वैतमतावलम्बी सदानन्दमहोदयोऽक्षरशी भगवन्तं श्रीशङ्करा- चार्यमनुसरतीति निम्नाम्नातपद्येनावगम्यते-- सारात्सारं निगमजलधेरुद्धृतं शास्त्रमेतद् वेदान्ताख्यं सुभगमुनिना न्यायत: सन्निबद्धम् । तत्सारांश यतिवरगिरा लब्धमादाय कुर्वे प्रत्यकचिन्तामणिमतिमुदा श्रीपतिप्रीतिकामः ।। अस्य पद्यस्य व्याख्यामातन्वता ग्रन्थकृता स्पष्टीकृतमिदम्- निगमो वेदः स एव दुःखगाहादिगुणविशिष्टतया जलधिः समुद्रस्तस्मा- त्सारप्रतिपादकतया सारभूतादपि सारभूतब्रह्माद्वैतपरमेतच्छास्त्र वेदान्ताख्यं सुभगमुनिना शोभनैश्वर्यविशिष्टेन सकलवेदार्थावगन्त्रा भगवता व्यासेनोद्धृतं वेदसमुदायान्निष्कृप्योपनिषद्भागः पृथक्कृतः सम्यगध्यायादिरूपण स्थापितस्तमपि संगृह्य न्यायत: 'अथातो ब्रह्म- जिज्ञासा' इत्यादिन्यायरूपेण सम्यनिबद्धं शारीरकमीमासाख्यं शास्त्र सूत्ररूपं कृतं तत्सारांशं यतिवरगिरा यतीनां परमहंसानां मध्ये वरः साक्षाद्भगवत: पशुपतेरवतारतया वेदान्ताजभास्करो विनष्ट- प्रायब्रह्मविद्यासम्प्रदायाविर्भावहेतुर्भगवान् भाष्यकार: श्रीशङ्कराचार्य- नामा तस्य गी: श्रुतिस्मृतिसूत्रभाष्यरूपा तया तत्प्रसादात्तदध्ययना- दिना लब्धं स्वबुद्धवारूढमादाय तदेव मूलतया गृहीत्वा प्रत्यकचिन्ता- मणिं प्रत्यक्तत्त्वं ब्रह्मैक्यं वेदान्तप्रमेयं यत् तद्विषयिणी चिन्ता चिन्तन- प्रकारश्च तयोर्मणिरिव मणिः सर्वार्थभासकतया स्वरूपप्रकाशकस्तद्व- दोधजनक एतन्नामको ग्रन्थस्तं कुर्वे इति सम्बन्ध इति।

·( ४ ) अतः शाङ्करभाष्यस्य पद्यमयः संक्षेप एवायं ग्रन्थ इत्युक्त यदि स्यात्तहि व्याहृतिरियं नार्हति वाच्यताम् । अस्य ग्रन्थस्य संशोधनाधारभूता नातिशुद्धा एकैव मातृका। सा चं तत्रभवतां काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालाप्रधानाध्यक्षाणां ग्रन्थ- मालाया अस्या: प्राणभूतानां पण्डितप्रवरगोपीनाथकविराजमहोदया- नामनुकम्पया सरस्वतीभवनग्रन्थागारादधिगता। अद्यावधि ध्वान्त- विलीनस्य अन्धस्यास्य प्रकाशने तेषामासीन्महानभिनिवेशः, अतः पाठक- महोदयानामस्माकञ्चापश्चिमान् धन्यवादान् त एवार्हन्ति सन्तः । तामेकामेव मातृकामवलम्ब्य शोधनकर्मणि प्रवृत्तोऽहं यावन्तं परिक्लेशमसहं विपश्चितामनुभूतचरस्य तस्योल्लेखस्य नात्रावश्यकता । तथापि मदीयशेमुषीदोषेण शीशकाक्षरसंयोजकानामनवधानतया च नास्यत्र स्खलितानामभावः । अतो गुणैकपक्षपातिनो विद्वन्मूर्द्धन्याः सादरमभ्यर्थ्यन्ते यदन्न जातानि स्खलितानि संक्षम्य अनुगृह्णन्तु जनमिममिति । टीकायामुद्धृतानां श्रुत्यंशानां पौर्वापर्य्यपOलोचनेऽङ्कानां निर्देश- मन्तरा कठिनतापतेदनुसन्धातृणामिति यथाशक्ति श्रुत्यध्यायादिसूचका अङ्का अप्यऽत्र सन्निवेशिताः । व्यापारोऽयं कियानपि उपकारी विदुषां यदि स्यात्तदा श्रमो मे साफल्यमुपैष्यति । इदमन्यच्चात्र वक्तव्यं यद् ग्रन्थस्यास्य संशोधने प्रवृत्तस्य मम सन्दिग्धस्थलेषु परामर्शदानेन साहाय्यं विदधाना: काशिकश्रीजोखी- राममटरूमल्लगोयनकासंस्कृतमहाविद्यालयाध्यक्षा: पण्डितवर्याश्चण्डी- प्रसादशुक्लमहोदया अपि अनेकशो धन्यवादानहन्तीति शम् । सतामाश्रवः काशी श्रीरामनवमी सं० १९८८ श्रीकृष्णपन्तः ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणिविषय-सूची s- ३ ... ... १२ १८ प्रत्यकतत्त्वविचाराभिधं प्रथमं प्रकरणम् मुकुन्दस्मरणरूपं मङ्गलम् मुकुन्दाश्रयणरूपं मङ्गलम् वागधिदेव्याद्याधारे भगवति प्रणति: ग्रन्थप्रतिपाद्यम् स्वौद्धत्यनिरास: तत्त्वंपदार्थै क्यनिरूपणम् आत्मबुद्धेः श्रीकृष्णापरायणताप्रतिपादनम् ग्रन्थस्यास्य सम्प्रदायमूलकत्वम् ग्रन्थमहिमा मुमुक्षून् प्रति हितोपदेशः निष्ठात्रयप्रदर्शनपुरस्सरं शास्त्रारम्भणम् अधिकारिनिरूपणम् ब्रह्मज्ञानादेव संसारबन्धः ब्रह्मवैमुख्यमेव सर्वानर्थहेतुः ज्ञानाभावादेव संसारसिन्धौ पातः दु:खभोगश्च भगवत एवाश्रयणीयत्वम् हरिपदभजनस्य संसारोच्छेददक्षत्वम् भक्तरवश्यकर्त्तव्यत्वम् भक्तियोगोपायस्य विषयवैराग्यस्य आवश्यकता भक्तः परम्परया सर्वानोन्मूलनदक्षत्वम् १८ १६ : :: २० २२ २३ २३ २४ ... २६ २६ ... २७ ·पृष्ठ 4.. ३१ Ao a su se su w ३२ ३३ ३७ ३ भक्तस्त्रविध्यप्रतिपादनपुरस्सरं मानसभक्तिनिरूपणम् ... कायिकभक्तिनिरूपणम् वाचिकभक्तिनिरूपणम् उक्तत्रिविधभक्तिफलम् आचार्याल्लब्धस्योपदेशस्य साधीयस्त्वम् आचार्यमुपगतस्य मुमुक्षो: कर्त्तव्यजातम् मुमुक्षुणा कर्त्तव्याः प्रश्नाः शास्त्रे गुरुशिष्यरूपेण वादिप्रतिवादिरूपेण च प्रतीतयो- स्तत्त्वप्रतिपादनरीत्योः पूर्वस्या: श्रेष्ठ्यम् तत्त्वश्रवणाय शिष्यस्याभिमुखीकरणपूर्वकं त्वंपदार्थस्य निर्वचनं तदज्ञानहेतुकमेव प्रपञ्चसत्यत्वम् अहङ्काराध्यासस्याप्यनर्थमूलत्वम् अध्यासस्यैव संसृतिपातकारणता शास्त्रारम्भस्य साफल्यम् देहाध्यासे सति कथं वैराग्यमित्यत्र समाधिः मुकुन्दपदारविन्दभजनाद् वैराग्यसिद्धिस्ततो महावाक्य- श्रवणादिपरायणता ततस्तत्त्वसाक्षात्कारस्तस्य फलञ्च त्वंपदार्थशोधनम् चार्वाकमतस्य हेयत्वं महर्षिमतस्योपादेयत्वम् स्थूलदेहाद् विवेचिते त्वंपदार्थे भ्रान्तेविनाशस्तत: प्रत्यक्तत्वविचारे प्रवृत्ति: लिङ्गदेहात्त्वंपदार्थस्य विवेकः बुद्धेर्विज्ञानशब्दवाच्याया अपि त्वंपदार्थस्य विवेकः स्थूलसूक्ष्मदेहधर्मेभ्योऽपि तस्य पार्थक्यम् ३६ ४१ ४२ ४३ ४८ ... ५३ ·( ७ ) पृष्ठ ५३ " ५४ ५६ ६० ... ६ ... वैधर्म्यप्रदर्शनपुरःसरं पुन: स्थूलदेहात्तस्य विवेचनम् सूक्ष्मदेहात्तस्य विवेचनम् जाग्रत्वप्नयोः सर्वबुद्धिवृत्त्यवभासकतया साक्षिण: सिद्धिः सुषुप्तौ सर्वबुद्धिवृत्तिलयप्रकाशकवेनापि तस्य सिद्धिः तस्य स्वप्रकाश्यत्वं मानान्तरनिरपेक्षत्वं च तस्यैक्ये वादिनो विप्रतिपत्तयः वादिविप्रतिपत्तीनां खण्डनम् विद्याऽविद्यानिबन्धना भेदाभेदव्यवहारः प्रत्यक्षानुमानयो त्मभेदावगाहित्वमपि तु अनात्म- भेदावगाहित्वम् अन्त:करणादिधर्माणामात्मनि अध्यस्तत्वम् तस्यैकत्वेऽपि अन्तःकरणभेदादनेकदेहिनां व्यवहार- साङ्काभावः देहबुद्धाधुपाधिनिष्ठो भेद आत्मनि तु भेदासम्भवः श्रुतेरपि न भेदे तात्पर्य किन्तु अभेदे एव स्वप्नदृष्टान्तेन सर्वशरीरेष्वैकात्मसिद्धिः योगिनः कायव्यूहदृष्टान्तेनापि तस्याः समर्थनम् अन्त:करणभेदात् सिद्धस्य भेदस्य नात्मविषयत्वम् असङ्गे ब्रह्मणि मायाकृतः प्रपञ्चाध्यास: अध्यस्तस्य जगतो व्यापृतेरपि मिथ्यात्वम् जन्ममृत्युरूपस्य बन्धस्य आत्मनि कल्पितत्वमेव पूर्वोक्तस्यार्थस्यैव संक्षेपः ब्रह्मबोधेनाज्ञानेऽपबाधिते स्वपदावस्थिति: RAA y ·(८) ... ७७ :: ७८ ७६ स्वपदावस्थितिरूपाया मुक्तनिर्णयोपक्रम: बौद्धाभिमतमुक्तिस्तनिरासश्च योगाचाराभिमतमुक्तिस्तन्निरासश्च आर्हताभिमतमुक्तिस्तन्निरासश्च कणादाभिमतमुक्तिस्तन्निरासश्च प्राभाकरोभिमतमुक्तिस्तन्निरासश्च भाट्टाभिमतमुक्तिस्तन्निरासश्च वेदान्तसिद्धमर्थमन्यथयतामेकदेशिनामभिमता मुक्तिस्त- निरासश्च वेदान्तज्ञम्मन्यानां केषांचित् सम्मता मुक्तिस्तन्निरासश्च वेदान्तसम्मता मुक्तिः तस्या उपादेयत्वम् ८२ तत्र प्रमाणभूतानां श्रुतिवाक्यानामर्थतः प्रदर्शनम् ८३ तत्त्वज्ञानान्मुक्तेः स्वत: सिद्धिर्न तत्र कारणान्तरापेक्षा तादृशमुक्तिप्राप्त्युपायः तत्त्वज्ञानाधिकारी तत्त्वज्ञानेन सर्वज्ञानसिद्धिः ८५ प्रकरणान्ते सर्वाधिष्ठानस्य सर्वोपास्यस्य कृष्णस्यानुसन्धानम् ८६ तत्त्वज्ञानपूर्वकमोक्षप्रदातृत्वेनापि तस्यानुसन्धानम् अवविधिमयूखाभिधं द्वितीयं प्रकरणम् ... ८८-१९० प्रकरणारम्भे मङ्गलाचरणव्याजेन संक्षेपेण शास्त्रार्थ- प्रदर्शनम् अङ्गिनः श्रवणस्य विधिमुपपादयितुं भूमिकारचनम् श्रवणस्य फलवत्त्वकथनम् तत्साधकानां प्रमाणवचनानामुपन्यासः 0.4 ८८ ... ...

·( ६ ) पृष्ठ श्रवणलक्षणम् :: ६२ ... ६३ ... ६३ ६४ ६५ ६६ ६६ मननलक्षणम् निदिध्यासनलक्षणम् मनननिदिध्यासनयोः फलम् सोपपत्तिकं श्रवणस्य प्राधान्यम् मननध्यानयोस्तदङ्गत्वम् मननश्रवणादीनां समुदितानां फलम् ब्रह्म क्याकारवृत्तेनित्यत्वमनित्यत्वं वेति शङ्का तत्परिहारश्च प्रत्यगभिन्नस्य ब्रह्मण एव अज्ञानतत्कार्यनिवर्तकत्वम्... श्रवणे पुराणस्यापि सम्मति: श्रवणे विधिर्न सम्भवतीति पूर्वपक्षरूपेण आक्षेपः विध्यसम्भवप्रदर्शनायैव विकल्पद्वयम् तत्र अपूर्वविधिपरिहारः तत्रोपपत्ति: परिसंख्याविधिपरिहारः व्यतिरेकाभावात् नियमविधेरपि परिहार: तत्रोपपत्तिः व्यतिरेकाभावात् नियमविधेरपि परिहार: व्यतिरेकाभावोपपादनम् ज्ञानस्य क्वचिददृष्टजन्यत्वेऽपि सम्प्रदायविरोध: श्रवणविधिस्वीकारे वेदान्तानां विधिपरत्वं ब्रह्म- परत्वचेति वाक्यभेद: पूर्वपक्षोपसंहारः श्रवणे विधेः कैमुत्येन साधनम् अध्ययनवत् श्रवणेऽपि कल्पकसाम्यकथनम् A. om A..

·(१०) पृष्ठ १०१ १०२ .. ::: १०३ ... ... ब्रह्मज्ञानस्यादृष्टजन्यत्वम् यथा वेदाध्ययने स्मृत्युक्तप्रत्यवायान्यथानुपपत्तेरपि तत्क- ल्पकत्वं तथा श्रवणेऽपि प्रत्यवायस्मृत्यन्यथानुपपत्ति- स्तत्कल्पिकास्त्विति साम्येन समाधानम् नियमविध्यसम्भवशङ्का तत्समाधानम् प्रकारान्तरेऽपि साम्यम् सम्प्रदायविरोधपरिहार: ज्ञाने विधेर्निराकरणे कारणम् श्रवणे विधिस्वीकारे दोषाभावः उपक्रमोपसंहाराभ्यां तत्त्वप्रतिपादनपरे वेदान्तवाक्य:- वान्तरवाक्यैः श्रवणादिविधानं किमर्थ इत्या- शक्य, द्विधा विकल्प्य, समाधानम् अथ प्राभाकराणामपरितोष: स्यादिति प्रकारान्तरसमा- श्रयणम् तेनापि तेषामपरितोष प्रकारान्तरम् 'तस्माद् ब्राह्मण: पाण्डित्यम्' इति वाक्यस्य श्रवणविधा- यकत्वम् तत्र शङ्का समाधिश्च पुनरपि तस्यैव स्पष्टीकरणम् श्रवणविधेरुपसंहारः श्रवणविधिप्रतिपादनफलम् आत्मविद्यायाः संसारबन्धनिराकरणहेतुत्वम् प्रमातृत्वादिभ्रमस्य आत्माविद्याविवर्त्तत्वम् प्रथममात्मनि अहङ्काराध्यासः. १०४ .4. ... १०५ १०६ :: १०७ १०७ १०७ १०८ १०८ ...

·( ११ ) पृष्ठ ततोऽहङ्कारोपहिते चैतन्ये प्राणादीनामध्यास: तत: संसारस्य दायम् वासनाजालवृत्तस्यात्रासक्तिः संसृतिनिवृत्तये श्रवणादी प्रवृत्तस्या जसा ज्ञानलाभ: तत्त्वज्ञानेन सकाऱ्यांज्ञानस्य बाधे स्वपदावस्थितिः प्रकृतोपसंहारः प्रकरणान्ते ससाधनज्ञानाप्तये भगवदाश्रयस्यापेक्षणीय- त्वमिति निर्देशपूर्वकं स्वयमपि तदाश्रयणम् प्रत्यक्स्वप्रकाशत्वसाधकमयूखाभिधं तृतीयं प्रकरणम् .१११-१३८ ११२ ११४ स्वेष्टदेवतानमस्कारव्याजेन प्रकरणप्रतिपाद्यस्यार्थस्य संक्षेपेण निर्देश: प्रारिप्सितप्रकरणस्यासाधारणप्रमेयसूत्रणम् आत्मतत्त्वज्ञानेनैव मोक्षसिद्धि: प्रात्मनः स्वप्रकाश्यत्वं घटादिवत्प्रमाणाधीनसिद्धि- कत्वं वेति दर्शयितुं तत्र प्रमाणमस्ति न वेति विकल्पनम् सति प्रमाणे तस्यानात्मता असति प्रमाणे तस्यानृतत्त्वाद् शशशृङ्गतुल्यत्वम् स्वप्रकाशे आत्मनि नो विकल्पावसर इति दर्शयितुं भूमिकारचनम् आत्मनः प्रमाणानपेक्षतेत्युपपादनम् उक्तार्थस्यैव स्पष्टीकरणम् ११५ ११५ ... ११६ ·( १२ ) पृ ११६ ... ११७ ११८ ११८ ६ म्वप्रतीतयेऽपेक्षितस्य प्रमागास्य प्रतीतिमात्रं कार्य जड- भानं वा ? इति विकल्पनम् तत्राद्यस्य दूषणम् स्वप्रकाशस्य प्रमाणस्य प्रमाणान्तरनरपेक्ष्येणैव प्रमेय- सिद्धौ प्रवृत्ति: एतस्यैव पूर्वपक्षमुखेनोपपादनम् पूर्वपक्षस्यानुगमपुरस्सरं समाधानम् स्वप्रकाश्यस्यात्मन: कैमुत्येनान्यानपेक्षत्वप्रदर्शनम् प्रमाणप्रवृत्तेः प्रागपि आत्मन: प्रमातृसातिरूपेण सिद्ध- त्वात् न तदपेक्षा आत्मन: प्रमाणापेक्षत्वे युक्तिविरोध: प्रमाणमन्तरा कथमात्मसिद्धिरिति वदतामुपहास: फलितोक्तिः प्रमाणेनात्मनोऽसिद्धिरिति दूषणं व्याघातात् व्याघातस्य निरूपणम् अत आत्मन: सत्यत्वम् तत्र प्रमाणत्वेन श्रुतेरुपन्यास: प्रमाणेन वस्तुसत्ता जायते ज्ञायते वेति विकल्प्य आद्यस्य दूषणम् वस्तुसत्ता सति प्रमाणे ज्ञायते इत्यस्य समाधानम् तत्र श्रुतेः प्रमाणत्वेनोपन्यास: आत्मन एव सर्वप्रमाणविषयत्वमिति कथनम् आत्मनोऽज्ञातत्वोपपादने भूमिका १२० १२१ १२२ १२२ १२३ १२३ १२४ ·( १३ ) पृष्ठ ... १२४ १२४ १२५ १२५ १२६ १२६ १२६ व्यवहारयोग्ये प्रतीचि नास्तीति व्यवहारोऽधिष्ठाना- ज्ञानजन्य एव अज्ञाते आत्मन्येव प्रमाणस्य फलवत्त्वम् एतस्य स्पष्टीकरणम् जडेज्ञातत्वाभावोपपादनम् घटेऽज्ञातत्वव्यवहारस्तु आत्माध्यासनिबन्धन: घटायधिष्ठानस्य चिदात्मन एव अज्ञानावृतत्वम् प्रमाणाधिपतेस्तस्य प्रमाणत्वेन असत्यत्वकथनं हठ- मात्रमूलम् आत्मन: सर्वप्रमाणगोचरत्वे तस्य श्रुतिमात्रगम्यत्वं व्याहन्यतेति शङ्का तस्या: समाधिः उपनिषद्विषयेऽज्ञानविषयत्वं न सम्भवतीति शङ्का दिवान्धादिदृष्टान्तेनोक्तशङ्काया: निरास: आत्मनि वेदान्तवाचा प्रवृत्ति: अज्ञाननिवृत्तय इति कथनम् तस्यैव स्पष्टीकरणम् आत्माकारवृत्त्युत्पादकत्वेन वेदान्तानामात्मविषयत्वम् तत्साधकानुमानप्रमाणप्रदर्शनम् अनुमानस्यास्य श्रुतिमूलकत्वकथनपूर्वकं निर्मूलत्व- निरास: आत्मनः स्वप्रकाशकत्वासम्भवस्तद्विरुद्धानुभवविषयत्वात् १२७ १२८ ... १२८ १२६ १२६ १३० इति शङ्का १३१ पूर्वपक्षोपसंहारः उक्तशङ्कायाः समाधानम् अज्ञानकृतस्य बन्धस्यात्मन्यध्यस्तत्वकथनम् १३२ १३३ १३७ ... ३ ·( १४ ) प्रकरणान्ते भगवतोऽनुसन्धानम् १३८ प्रत्यगात्मनि संसृतिनिराकरणमयूखाभिधं चतुर्थ प्रकरणम् .१३८-१८१ प्रकरणारम्भे स्वेष्टदेवतानुसन्धानव्याजेन संक्षेपेण प्रक- रणप्रतिपाद्यार्थस्य प्रदर्शनम् १३६ ज्ञानोच्छेद्यत्वं विशुद्धे ब्रह्मण्यज्ञानकल्पितस्य जगतः १४० प्रत्यक्षादिसिद्धविश्वस्य अज्ञानकल्पितत्वमसहमानस्य वादिन आक्षेपः १४१ युक्त्यन्तरेण पुनराक्षेपः १४१ प्रपञ्चमिथ्यात्ववादिनं प्रति बाधकत्वोक्तिः १४१ आत्मसात्तात्कारादनन्तरं संसारमिथ्यात्वावगमः किं प्रागेवेति विकल्प्याद्यस्य दूषणम् १४२ ज्ञानात्प्रागेव संसारस्य मिथ्यात्वावगमपक्षस्य दृषणम् १४३ शास्त्रजन्यस्य परोक्षज्ञानस्य संसारबाधनासामर्थ्यम् शास्त्रारम्भान्यथानुपपत्तरपि संसारसत्यत्वसाधकत्वम् १४४ पूर्वपक्षोपसंहारः १४४ उक्तपूर्वपक्षसमाधानं विस्तरेण १४५ जगतो मिथ्यात्वे 'तमेतं वेदानुवचनेन' इत्यादिशास्त्रानर्थ- क्यशङ्काया वारणम् १६१ मिथ्यापदार्थस्यापि व्यवहारसाधकत्वम् १६२ द्वैतस्य प्रतीतिमात्रशरीरत्वोपपादनम् द्वैतस्य प्रतीतिशरीरमात्रत्वे सोऽयं घट इति प्रत्यभिज्ञा न स्यादिति शङ्कायाः समाधि: १६३ जाग्रदादिदशासु प्रपञ्चभेदसाधनम्... १६४ प्रत्यभिज्ञाया भ्रमत्वसाधिकाया युक्तः श्रुतिप्रमाणकत्वम् १६४ ·( १५ ) पृष्ठ सुप्तोत्थितस्य पुनः प्राणादेः सृष्टिर्भवतीत्यत्र प्रमाणा- पन्यासः १६६ ... :: १६७ १६८ १६८ १६६ १७० ... दृष्टान्तदाान्तिकयोवैषम्यशङ्का तत्परिहारः तयोः साम्यनिरूपणम् प्रपञ्चमिथ्यात्वं न केवलया युक्त्या अपि तु श्रुति- प्रमाणेनापि प्रपञ्चविषयकज्ञानसाधनेन्द्रियाणां प्रामाण्याभाव: घटादावज्ञातत्वादिव्यवहारस्याप्यन्यथासिद्धत्वम् आत्मविषयत्वेनेन्द्रियाणां प्रामाण्यं तु दुरभिधेयम् यथा स्वाप्नजगतीन्द्रियगणकृतस्य व्यवहारस्य भ्रान्ति- मूलकत्वं तथा जाग्रजगत्यपि फलितोक्तिः अनेन जगतोऽत्यन्ततुच्छत्वं हेयत्वं च प्रपञ्चस्याविद्यकत्वमसहमानस्याशङ्का तत्समाधिः अज्ञानस्य प्रपञ्चकारणत्वे श्रुतिप्रामाण्योपन्यास: जगतः सत्यत्वासम्भवः ब्रह्मणो जगत्कारणत्वाभाव: अदृष्टादीनामज्ञानोपहितचैतन्येऽध्यस्तत्वम् ब्रह्मकारणत्ववादिनीनां श्रुतीनां तात्पर्यम् विदुषां मतम् विद्वदविद्वदनुभवयोर्भेदः मुमुक्षुभिरनात्मदृष्टिमनात्यात्मदृष्टिसमाश्रयः कार्य: अज्ञानपरिकल्पितस्य जगतो ब्रह्मस्पर्शेऽसामर्थ्यम् १७१ १७२ १७२ ... .. ::: १७४ १७४ १७५ १७६ १७७ :: १७८ १७८ ·( १६ ) .. पृष्ठ सर्वानर्थशान्तये तत्त्वज्ञानस्य प्रयत्नेन सम्पाद्यत्वम् १७६ प्रकरणान्ते शरण्यत्वेन भगवत: समाश्रयणम् १८० प्रतिकर्मव्यवस्थामयखाभिधं पञ्चमं प्रकरणम्१८२-२४३ प्रकरणारम्भ मङ्गलाचरणव्याजेनाभिधेयप्रयोजनयो- र्दशनम् १८२ अज्ञानस्यैवात्मानात्मनोरन्योन्याध्यासद्वारा सकलानर्थ- कारणत्वम् १८३ अध्यासस्याप्रमाणिकत्वनिरासेन सर्वव्यवहारसाधकत्वम् १८४ तत्त्वज्ञाननिवर्त्यस्याध्यासस्य स्वरूपम् १८५ स्वप्रकाशे प्रत्यगात्मन्यपि स्वाविद्यया सत्यानृतमिथुनी- करणरूपोऽध्यासः १८६ चिदात्मनि सर्वानर्थहेतुरहङ्काराध्यास: अविषये अध्यास इत्यातेपः १८७ प्रमातृत्वादिना सविकल्पे ब्रह्मणि अहङ्काराध्यासा- सम्भवः १८७ पूर्वपूर्वप्रमातृत्वाध्यासस्योत्तरोत्तरप्रमातृत्वाध्यास प्रति- कारणत्वं किं न स्यादिति शङ्का १८७ प्रमातृत्वादिव्यवहारस्य दुरुपपाद्यत्वान्नाध्याससम्भव: १८८ अध्यासेऽन्यथानुपपत्ति: अनुपपत्तेरेवोपपादने वेदान्तिसांख्ययोर्मते प्रतिकर्मव्य- वस्थानुपपत्तिः १८८ तार्किकमतेऽपि प्रतिकर्मव्यवस्थानुपपत्तिः १८६ तस्या एव स्पष्टीकरणम् १८६ उपपत्त्यनन्तरेऽतिप्रसङ्गः १८६ अतिप्रसङ्गस्यैव प्रदर्शनम् १६० ... ...

·( १७ ) पृष्ठ भी :: : : १६० १६० १६१. ... १६१ १६१ १६२ १६२ १६२ १६२ ज्ञानस्य गुणत्वमाशङ्क्य तन्निरास: ज्ञानस्य क्रियात्वपक्षेऽपि दूषणम् परिहारान्तराशङ्का तदूषणम् शरीरावच्छिन्नात्मप्रदेशसमवायि ज्ञानमित्यस्मिन् पक्षे दूषणम् ज्ञानस्यौपाधिकत्वपक्षे दूषणम् अत एव तार्किकमते व्यवस्थाभाव: ... अभिचारक्रियावज्ज्ञानक्रियाया अपि अतिशयजनक- त्वमित्याशङ्का तस्या दूषणम् संयोगपरम्पराया नियामकत्वकल्पनम् तदूषणम् अनयैव दिशा तस्या अणुपरिमाणदेहपरिमाणपक्षयोरपि दूषणम् पूर्वपक्षोपसंहारः तार्किकमते प्रतिकर्मव्यवस्थाभावे स्वसम्मतिप्रदर्शन- पूर्वकं पूर्वपक्षस्य समाधानम् ... वेदान्तिमते व्यवहारदशायां प्रतिकर्मव्यवस्थासिद्धि- निरूपणम् तत्रोपोद्घातः प्रतिकर्मव्यवस्थासिद्धौ मायाया हेतुत्वम् मायाया ब्रह्मनियतृत्वम् शुद्धस्यापि ब्रह्मणो मायोपहितत्वेन परमेश्वरत्वम् तस्य जगजन्मादिनिदानत्वेऽपि मायाविकारैरसंस्पृष्टत्वम् १६३ १६४ १६४ १६५ : : : १६५ १६६ १६७ ·(१८) पृष्ठ १६७ १६८ ... तस्यैवाविद्योपहितस्य स्वरूपावृत्त्या जीवत्वम् एकस्यैव चैतन्यस्य जीवत्वमीश्वरत्वं जगत्त्वञ्च प्रमात्रादिभेदेन त्रिप्रकारस्य विश्वस्य स्वात्मचैतन्येन स्फुरणम् सर्वगस्यापि चैतन्यस्य स्वाश्रयस्वविषयाज्ञानावृत्या परि- च्छन्नत्वेन जडत्वेन च भानम् उपोद्घातसमाप्तिः प्रत्यक्षस्थलेऽन्त:करणस्य नेत्रादिद्वारा निर्गत्य विषया- कारपरिणाम: १९८ २०० अत्र दृष्टान्तः ... २०१ २०२ २०२ २०२ ... तत्तदाकारांशमात्रे जलदृष्टान्तः, मनसस्तु न स्यन्दनमपि तु सूर्यरश्मिवत्स्फुरणम् उक्तार्थस्यैव स्पष्टीकरणम् परिणममानस्यान्त:करणस्य त्रैविध्यम् त्रिविधस्वरूपनिरूपणम् उपाधिभेदेनान्त:करणावच्छिन्नचैतन्यस्य भेदभावम् तस्यैव स्पष्टीकरणम् अत एव अहं जानामीति विशिष्टव्यवहारस्य सिद्धिः... तयोरन्योन्यस्मिन्नन्योन्याध्यासस्तदैक्याध्यासप्रयुक्त एव अत्रोपपत्तिः अन्तःकरणेनावरणविनाशश्चेत्तदा घटज्ञानेन मोक्षः, आत्मगतातिशयश्चेदात्मनो विकारित्वमित्याशक्य समाधानप्रतिज्ञा प्रतिज्ञातार्थस्य विवरणम् २०३ २०३ २०४ .. २०४ ·( १६ ) २०४ ... २०५ ... अन्त:करणेन तूलाज्ञानस्य विनाश: मूलाज्ञानस्यतु प्रत्य- ग्ब्रह्मैक्यज्ञानादेव आत्मनोऽपरिणामित्वादहङ्कृतेर्जडत्वात् ते मते प्रभाता नैव सिद्धेदिति शङ्काया अनुवादपूर्वकं निरास: चैतन्यस्य सर्वगत्वे प्रतिकर्मव्यवस्था ते मते न सिद्धये- दिति शङ्कोत्थापनम् तत्परिहारः अन्त:करणावच्छिन्नस्यैव सुखदुःखसम्बन्धमानं ततो न भोगसङ्करः व्यवस्थापरिच्छिन्नस्येन्द्रियस्य युगपत्सर्वजगता सम्बन्धी योगाभ्यासमन्तरेणासम्भव: एवं प्रतिकर्मव्यवस्थासिद्धिः परिच्छिन्नस्यान्त:करणस्य सूर्यरश्मिवत्सर्वव्यापी परि. णाम: किन्न स्यादित्याशक्य समाधानम् योगिनस्तु तथा सामग्रीसम्पादनाद् युगपत्सर्वपदार्था- वगमः अन्त:करणोपाधिः विषयोपरागसिद्धये विषयप्रकाशन- सिद्धये वा कथ्यत इति विकल्प्य प्रथमस्य दूषणम् द्वितीयपक्षस्य दूषणम् स्वप्रकाशस्यात्मनोऽभिव्यक्तये तदपेक्षाभाव: उपाधिसंसर्गाभावे सर्वगया चिता सम्बद्धस्य जगतो युग- पद्भानप्रसङ्गस्तथा च प्रतिकर्मव्यवस्थानुपपत्ति: शङ्कापरिहारः सर्वज्ञत्ववज्जीवस्य किचिज्ञत्वमपि न स्यादिति शङ्का उक्तशङ्कानिरास: २०७ २०८ २०८ २०८ २०६ ... २०६ ·( २० ) bur २०६ २०६ उक्तदिशा ब्रह्मस्वरूपं जीवः सर्वदा कथं जानीयादिति शङ्का तत्र हेतु: तच्छङ्कापरिहार: कार्येण मनसा स्वोपादानस्याज्ञानस्य दुरुद्धरत्वम् पूर्वपक्षोपसंहारः समाधानपतिज्ञा च प्रतिज्ञातस्यैव विवरणम् २१० २१० २११ २११ २११ तत्र दृष्टान्तः २१२ २१२ ... २१३ दृष्टान्तान्तरम् चित्सम्बन्धादेव विषयावभाससिद्धौ उपाधेयर्थ्यमित्यु- क्तशङ्कानिरास: ब्रह्मण औपाधिकोपरागाद् विशेष: जीवस्य तथात्वाभाव: अत्र फलितोक्तिः अन्तःकरणप्रतिबिम्बो जीवः इत्यस्मिन् पक्षे सुतरां व्यव- स्थासिद्धिः विषयानुभवस्य ब्रह्मचैतन्यरूपत्वेऽपि जीवापाध्यन्त:- करणपरिणामे विषयव्यापिन्यभिव्यक्तत्वाज्जीवचैत- न्यत्वमपि ब्रह्मणोऽन्तःकरणसंसृष्टत्वेऽपि ब्रह्माकारपरिणतान्त:कर- णवृत्त्यभावाद् न जीवस्य सदा ब्रह्मभानम् अन्तःकरणमात्रस्य ब्रह्मचैतन्याभिव्यक्तासामर्थ्यम् जीवाकारावृत्तिरूपेण परिणतेऽन्त:करणे जीवाभिव्यक्तिः अन्तःकरणप्रतिबिम्बितो जीव: इति पक्षेऽपि प्रतिकर्म- व्यवस्थाया निराकुलत्वम् २१३ २१४ २१४ २१४ ...

·( २१ ) पृष्ठ २१५ २१५ अविद्योपाधिको जीव इति पक्षेऽपि व्यवस्थाया नानुपपत्तिः वेदान्तिमते प्रतिकर्मव्यवस्थायाः सर्वथा निराकुलत्व- मिति फलितोक्तिः पूर्वपूर्वाहङ्कारादिकृतप्रमातृत्वादिसंस्कारेण सविकल्पके चैतन्ये सविकल्पकाध्यासस्य सम्भव: अनाद्यनिर्वाच्याविद्यावृतचैतन्ये न कस्यापि व्यवहार- स्थासम्भावना एकस्यापि चैतन्यस्य अन्त:करणाधुपाधिभेदेन भेदभानम विज्ञानवादिमतप्रवेशाशङ्का तहूषणम् विज्ञानवादिमतविवेचनम् तन्मतात् स्वमतस्य वैलक्षण्यम् स्वमते व्यवहारदशायां विषयाणां स्थायित्वम् संविदो नित्यत्वसाधनम् विषयसंविदोर्भेदः विषयसंविदोर्भेदे विज्ञानमतसायनिरास: उपाधिभेदेन चितः प्रमात्रादिभेदस्तेन व्यवहारसिद्धिः संविच्छब्दस्य निर्वचनम् चितोऽभिव्यञ्जकवृत्तेः वृत्त्यवच्छिन्नस्य चैतन्यस्य चतु- रादिजन्यत्वे हेतुः, वृत्तिरेव ज्ञानमित्यत्र समाधिः वृत्तिरूपज्ञानस्य मनोधर्मत्वं श्रुतिसिद्धमिति प्रतिपादनम् निर्धर्मक आत्मनि प्रमात्रादिधर्माणामविद्याकल्पितत्वम् तत्त्वबोधोदयपर्यन्तं प्रमातृत्वादीनां व्यवहारेऽबाधि- तत्वम् अत्र प्रमाणत्वेन साम्प्रदायिकवचनोपन्यास: २१७ २१८ २१८ २२० २२० २२० २२१ २२२ २२२ २२२ ... २२३ ·( २२ ) २२३ २२४ २२४ २२४ २२५ :: चैतन्यस्यैक्ये ऽपि विषयाधुपाधिभेदेनैव लौकिकव्यवहार- विषया भंदः ब्रह्मबोध जाते उपाधीनां बाधाच्चैत- न्यावशेष: तद्भेदविलये एव लौकिकघटादिज्ञानस्यापि सिद्धिः उपाधीनां विद्यमानदशायां तदुपहितस्य चैतन्यम्य कथं भेद इति शङ्काया: समाधिः ज्ञानस्य साक्षात्त्वे इन्द्रियजन्यत्वस्य न प्रयोजकता ज्ञानगतप्रत्यक्षत्वे घटावच्छिन्नचैतन्याभेदस्य प्रयो- जकत्वम् विषयगतप्रत्यक्षत्वे प्रमात्रभेदस्य प्रयोजकत्वम् प्रमातृचैतन्यविषयचैतन्ययोरक्यम् अनुमानादिस्थले प्रत्यक्षलक्षणातिव्याप्तिवारणम् वृत्तिविषये वृत्त्यन्तरानङ्गीकारेऽपि लक्षणस्य नाव्याप्तिः अत्र पञ्चपाद्याः सम्मतिः साम्प्रदायिकसम्मतिः चितेरेव स्वाध्यस्तविश्वस्यावभासकत्वम् अन्त:करणवृत्तीनां जडानां न तथात्वम् इन्द्रियाणां तत्सन्निकर्षाणां च वैयर्थ्याभावनिरूपणम् ... वृत्तीनां चातुर्विध्यनिरूपणेन तत्तत्सन्निकर्षस्य तत्रानुप- योगस्तदवस्थ इति शङ्काया वारणम् उक्तेऽर्थे ऽभियुक्तवचनम् ज्ञानस्य द्वैविध्यनिरूपणपूर्वकं सविकल्पकलक्षणम् निर्विकल्पकलक्षणम् वाक्यजज्ञानस्य निर्विकल्पकत्वाभावनिवारणम् उपक्रमादिभिरद्वितीयब्रह्मण एव वाक्यतात्पर्यविषयत्वम् २२५ २२६ २२६ २२६ २२७ २२८ २२८ २२६ २२६ २२६ २३० २३० २३० २३१ २३२ ·( २३ ) पृष्ठ ... तत्त्वमस्यादिवाक्यचयस्याखण्डार्थत्वम् तत्त्वमस्यादिवाक्यानामखण्डार्थत्वस्य निर्वचनम् अत्र चित्सुखाचार्यस्य सम्मतिः उक्तस्य ज्ञानस्य प्रकारान्तरेण द्वविध्यनिरूपणम् अन्तःकरणस्य विशेषणत्वोपाधित्वनिबन्धनो जीव- ब्रह्मणोर्मेंद: जडस्यान्त:करणस्य विषयावभासकत्वाभाव: अन्त:करणभेदन जीवसाक्षिण भेदः पूर्वापरविरोधसमाधानम् प्रतिकर्मव्यवस्थास्थले चैतन्यस्योपाधिकृतो भेदः वस्तु. २३५ २३५ तस्तु न कोपि २३६ २३६ :: २३७ २३७ २३८ मायाया विशेषणत्वोपाधित्वाभ्यामीशतत्साक्षिणार्भेद- हेतुत्वम् मायाया एकत्वसाधने श्रोतवचनोपन्यास: अत्र स्मृतिवचनस्याप्युपन्यासः एकत्वश्रुतीनामेव प्राबल्यप्रदर्शनम् ... ईश्वरसाक्षिण: परमेश्वराद् भेदप्रदर्शनम् साक्षिद्वैविध्यनिरूपणात् प्रत्यक्षज्ञानस्य द्वैविध्यम् वेदान्ते प्रत्यक्षादिभेदेन प्रमाया: षड्विधत्वम् तस्याः संक्षेपेण निरूपणे हेतुः प्रकृतोपसंहारः वादिमतेष्वनास्था अविद्याध्यासकृत एव सर्वः प्रमाणप्रमेयादिव्यवहार इति प्रदर्शनम् मुमुक्षुकर्तव्योपदेश: २३८ २३६ २३६ २३६ २३६ २४० ·( २४ ) पृष्ठ " .. मुमुत्तुलक्षणम् मुमुक्षुभिर्यत् कर्त्तव्यम् २४१ प्रकरणार्थस्योपसंहारः २४२ प्रकरणान्ते मङ्गलरूपस्य भगवतः स्मरणम् २४२ तत्त्वम्पदार्थविचारमयूखाभिधं षष्ठं प्रकरणम् २४४-२८१ प्रकरणारम्भे तत्त्वंपदार्थस्य स्वरूपतटतटस्थलक्षणाभ्या- मभिधानम् २४४ अखण्डवाक्यार्थस्य ब्रह्मक्यस्यानुसन्धानपूर्वकं शास्त्रा- र्थस्य संक्षेपेण प्रदर्शनम् २४५ .. तत्पदस्य स्वरूपलक्षणम् तटस्थलक्षणम् उक्तस्यैव दृष्टान्तेन दृढीकरणम् २४७ सजातीय विजातीभेदशून्यस्यापि ब्रह्मणो मायासंवलि- तत्वेन जगजन्मादिकारणत्वम् २४८ विवर्त्तवादस्य श्रेष्ठ्यम् २५१ आकाशादिजन्मक्रमप्रदर्शनम् २५३ त्रिगुणात्मकमायाजन्यत्वादाकाशादीनां त्रिगुणात्मक- प्रतिपादनपूर्वकं सूक्ष्मशरीरोत्पत्तिप्रदर्शनम् सूक्ष्मशरीरोत्पत्तिप्रकारः इन्द्रियादीनामधिष्ठातृदेवतानां प्रदर्शनम् कारणशरीरं तदभिमानिद्वैविध्यं च २५७ उक्तस्य पुनः स्पष्टीकरणम् २५७ स्थूलभूतोत्पत्तिप्रदर्शनपूर्वकं ब्रह्माण्डोत्पत्तिप्रदर्शनम् २५८ ततश्चतुर्दशभुवनोत्पत्तिस्तदन्तरमनेकभूतोत्पत्तिश्च २५६ स्थूलशरीरद्वैविध्यम् २५६ ... M..

·( २५ ) २६० २६१ २६३ २६३ २६४ ... २६५ २६६ २६७ समष्टा व्यष्टौ च जीवात्मनेश्वरसंप्रवेशात्तयोर्भेदाभाव: ब्रह्मणः स्थितिहेतुत्वम् चतुर्विधप्रलये सुषुप्तिरूपनित्यप्रलयस्य निरूपणम् अन्त:करणस्य द्वे शक्ती नित्यप्रलय: सुषुप्तिरित्यत्राप्रामाण्यशङ्काव्युदास: नित्यप्रलयस्योपसंहारः प्राकृतप्रलयो द्वितीयः नैमित्तिकस्तृतीयः ब्रह्मसाक्षात्कारनिमित्त प्रात्यन्तिकप्रलयस्तुरीय: प्रलयक्रमः विपरीतक्रमः जगज्जन्मस्थितिलयहेतुत्वरूपस्य ब्रह्मणस्तटस्थलक्षणस्य सिद्धिः वेदान्तैर्ब्रह्मणि जगत्कारणत्वेन प्रतिपाद्यमाने ब्रह्म सप्रपञ्च स्यादिति शङ्काया निरास: तत्पदार्थनिरूपणपसंहारः प्रतिबिम्बेश्वरवादः ईश्वरचैतन्यजीवचैतन्ययोरुपाधिकृतो भेद: तयोः व्यापकत्वपरिच्छिन्नत्वभेदोऽपि तत्तदुपाधि- कृत एवं पक्षेत्र विरोधबाहुल्यात् पक्षान्तराश्रयणम् बिम्बप्रतिबिम्बवादः पक्षस्यास्य युक्तियुक्तत्वम् पक्षस्यास्य निर्दोषत्वम् अस्मिन् मते जीवेश्वरयारक्यप्रकार: २६७ ... ... २६६ २७१ २७१ २७२ २७२ ·( २६ ) पृष्ठ २७३ ... २७४ २७५ . ... २७५ २७६ २७६ २७६ ... २७७ नीरूपस्य ब्रह्मणः कथं प्रतिबिम्बभाव इति वादिशङ्का- निरास: मतान्तरप्रदर्शनम् सपरिकरस्य त्वंपदार्थस्य निरूपणे जाग्रल्लक्षणम् तत्रातिव्याप्तिशङ्कापरिहार: स्वप्नलक्षणम् सुषुप्तिलक्षणम् मृतिमूर्च्छयो: सुषुप्तावेवान्तर्भाव: अविद्याया: सर्वसंसारानर्थभानकारणत्वम् अविद्याया निर्वचनम् अविद्याप्रयुक्ताध्यासादेव ब्रह्मणि जीवत्वस्य जायदाद्य- वस्थानां चावभास: तत्प्रयुक्तविषयाभिलाषनिगडबद्धजीवस्य संसारसिन्धु- पातावश्यंभावित्वम् तन्निवृत्तये परमपुरुषार्थसाधनभूमेर्भगवद्भक्तेर्मुमुक्षुभि- राश्रयणीयत्वम् त्वम्पदार्थस्याशुद्धस्त्र्यैविध्यं तन्निरासापायच कृष्णपादारविन्दार्पितयज्ञतपोदानादीनां पापाख्याशुद्धि- क्षयहेतुत्वमधोक्षजे भक्तिजनकत्वं च विक्षेपाख्याशुद्धिनिरासोपायः अज्ञानाख्याशुद्धिनिरासोपाय: त्वम्पदार्थपरिशोधनेन तत्पदार्थेन सहैक्यं ततो मोक्षः विशुद्ध तत्पदार्थे मायाविद्योपाधिपरिकल्पितो जीवब्रह्मा- दिभेदः उपाधी निवृत्ते भेदनिवृत्ति: २७८ २८१ २८२ २८३ ·( २७ ) पृष्ठ २८४ त्वम्पदार्थे जायदादीनामुपाधिपरिकल्पितत्वम् धर्माणामुभयत्र कल्पितत्वसाम्येऽपि उपाधितारतम्या- त्तयोर्विशेष: त्वम्पदार्थे ज्ञानेन वैपरीत्याध्यास: ... उपाधिद्वयपरित्यागेन स्वयमेवाखण्डवाक्यार्थसिद्धि: अविद्यानिवर्त्तके तत्त्वसाक्षात्कारे सति दृश्यात्यन्ताभा- वोपलक्षितम्वरूपावस्थानलक्षगा मुक्तिः तस्या एव सर्वशास्त्रविचारफलत्वम् सर्वप्रयत्नसम्पाद्य- २५५ २८६ २८६ २८७ २८८ २८८ २८८ तस्याः पुष्कलं साधनं वैराग्यमेव भक्तिवैराग्यसम्पन्नस्यैवात्राधिकारः ... आत्मबोधार्थ तत्त्वंपदार्थविचारस्यावश्यकत्वम् देहादिषु स्वात्मबुद्धिं विहाय जडसाक्षिणोऽजडस्य सततं चिन्तनम् उक्तस्यार्थस्य पुनदृढीकरणम् सप्तमप्रकरणे वक्ष्यमाणस्य प्रमेयस्य वीजविक्षेपः वेदान्तजन्यसाक्षात्कारवतः कृतकृत्यत्वं सकलानर्थेभ्यो निस्तारश्च प्रकरणान्ते भगवतो वासुदेवस्य नमनम् २८६ २८६ २६० २६१ --

·No text on this page.

·96
96
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणिः
naona
R

·No text on this page.

·श्रीगणेशाय नमः ।
श्रीमत्सदानन्दविद्वद्विरचितः
स्वप्रभाख्यव्याख्यासंवलितः
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणिः।
मेघश्यामं निरवधिरखं पीतवासो दधानं
कान्त्याक्रान्तत्रिभुवनवपुर्ययपादारविन्दम् ।
सत्यज्ञानामितसुखमवाग्गोचरं बुद्धयतीत
भक्त्या सिद्धयै स्वमपि कलये श्रीमुकुन्दं स्मितास्यम्॥१॥
नन्दालये विलसितं श्रुतिभिर्विमृग्यं
ब्रह्मादिवन्द्यचरणं नवमेघवर्णम् ।
संसारतापशमनं सुपुमर्थमायं
कृष्णं श्रये दलितमोहमयान्धकारम् ॥ १॥
आनन्दकन्दममृतायनमीशितारं
श्रीलक्ष्मणाग्रजमखण्डकलाभिरामम् ।
अज्ञानरावण रिपुं सुकुमारदेहं
सीतापतिं हनुमताश्रितमाश्रयेऽन्तः ॥ २॥

·४ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ नत्वा साम्बं शिवं श्रीगणपतिममरैर्वन्द्यपादारविन्दं मार्तण्डं भ्रान्तिखण्डं गुरुमतिसुहृदं शारदां संविदीशाम् । व्यासं वेदाब्जभानुं यतिवरममरप्रार्थ्यवेदान्तभाष्य व्याख्यां चिन्तामणे: श्रीहरिपदरतये स्वप्रभाख्यां प्रकुर्वे ॥ ३ ॥ कृपामृतरसापारावारं सर्वसुहृत्सखम् । श्रीमुकुन्दमहं वन्दे तत्पदाम्भोजभक्तये ॥४॥ प्रारिप्सितग्रन्थस्य निर्विघ्नपरिसमाप्तिप्रचयगमनादिसिद्धये विशिष्ट- शिष्टाचारानुमितश्रुतिस्मृतिप्रमाणकं स्वेष्टदेवतानुसन्धानात्मकं मङ्ग- लमाचरन्नर्थाच्छास्त्रीयाभिधेयप्रयोजने दर्शयति श्रोतृप्रवृत्तिसिद्धये--मेघ- श्याममित्यादिना पद्यत्रयेण । अस्मिन् वेदान्तप्रकरणे तत्त्वंपदा- र्थतत्त्वं तदैक्यवाक्यार्थतत्त्वञ्च प्रतिपाद्यते विषयः । तज्ज्ञानाच्च तद्गताऽविद्यातत्कार्यात्मसंसारबन्धबाधः, स्वरूपपरमानन्दाविर्भावः प्रयो- जनमिति स्थितिः। तदुभयमिह मङ्गलाचरणव्याजेन पद्यत्रये- णादा संगृह्णाति मेघश्याममित्यादिना। श्रीमुकुन्दं कलये, इत्यन्वयः । श्रिया ब्रह्मविद्यया मुक्तिं ददाति निजभक्तेभ्य इति श्रीमुकुन्दः, "ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ।” ( गो० १० । १०) इति भगवद्वचनात् । स वासुदेवो भगवान् कृष्ण: सर्ववेदान्ततात्पर्यविषयस्तत्पदार्थ- स्तं कलये निरतिशयसौन्दर्यमाधुर्य्यसौष्टवाद्यनन्तकल्याणगुणाभिरामं भक्तानुग्रहार्थ गृहीतलीलाविग्रहं सगुणं भगवन्तमनुसन्दधे । तद्गुण- सौन्दर्यलुब्धचेतस्तया तदास्यमेवाङ्गीकरोमीत्यर्थः । स्वमपीत्यत्रा- पिशब्देन स्वं स्वात्मत्वेन शास्त्राचार्यप्रसादादभिव्यक्तमपि तदित्थंभूत- गुणाकर्षितचेतस्तया तदीयदास्यसख्यादिरसास्वादनेन च प्रतिक्षणं तमेव भगवन्तं निर्द्धन: कुतश्चिद् भाग्याल्लब्धं चिन्तामणिमिवान्त: कलये इति द्योत्यते । एतदेवोपपादयस्तत्र हेतुमाह-भक्त्येति । भक्त्या ·प्रथमं प्रकरणम् । ५ भक्तिद्वारा, सिद्ध्यै भक्तानां मोक्षसिद्धये । वस्तुतः सत्यज्ञानाद्यात्मक- मेव मेघश्यामं नवधनरमणीयकान्तिमद्वपुषं निरवधिरसमपरि- च्छिन्नशृङ्गारादिनवरसाधारं कान्त्या सर्वसौन्दर्यसारसर्वस्वभूतयाऽऽ- क्रान्तं वशीकृतत्रिभुवनं येन तद्वपुर्दधानम् । दधानमित्यस्य पीतवासोद- धानमित्यत्राप्यन्वयः। ध्येये अवश्यं ध्यातव्यं पादारविन्दे यस्य तं स्मितेन मन्दहसितेन निजभक्तानुग्रहसूचकनोपलक्षितमास्यं मुखा- रविन्दं यस्य तं कलये-इति सम्बन्धः । एवमनन्तकल्याणगुणगण- निलयं भगवन्तमनुसन्धाय तमेवाखण्डवाक्यार्थभूतमनुसंदधानोऽख- ण्डवाक्यार्थसिद्धये तत्पदार्थ शोधयति-सत्यज्ञानामितसुखमिति । "प्रानन्दादयः प्रधानस्य' (त्र० सू० ३ । ३।११) इति न्यायेन "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' ( तै० २ । १) “विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' (बृ० ३ । ६ । २८) इति श्रुत्योः परस्परैकवाक्यतामभिप्रेत्य सत्येत्यादिभिः सुखपदस्य समास:। सत्यमनृतशून्यव्यावृत्तं बाधाभावोपलक्षितस्व- रूपं सत्तात्मकमिति यावत् । ननु सत्यमपि तत् तमोवज्जडं किन्न स्यादित्यत आह-ज्ञानेति । ज्ञानं स्वप्रकाशम् , अप्रकाशजडविल- क्षणत्वनिर्देशसामर्थ्यात्। "तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिः” (बृ० ४।४ । १६) "तस्य भासा सर्वमिदं विभाति" (कौ० २।५ । १५) इत्यादि- श्रुतेः । ननु सत्यज्ञानात्मकमपि परिच्छिन्न स्यादित्यत आह-अमि- तेति । अमितशब्दोऽनन्तपदपर्याय: स चाविद्याध्यस्तदेशकालवस्तुभ्यः परमात्मन: परिच्छेदं व्यावर्त्तयत्येव, नरूपदप्रयोगात् । तदुक्तम्-"तत्रानन्तोऽन्तवद्वस्तुव्यावृत्त्यैव विशेषणम्" इति । इतराणि तु पदानि स्वार्थापरित्यागेनैव स्वं विरोध्यर्थव्यावृत्तं ब्रह्म लक्ष- यन्ति । तदुक्तम्- "स्वार्थार्पणप्रणाड्या च परिशिष्टौ विशेषणम्" इति । परिशिष्टौ सत्यज्ञानशब्दावित्यर्थः । ननु सत्यज्ञानानन्तमपि ब्रह्म न प्रेप्सागोचरः, सुखदुःखाभावतत्साधनानामन्यतमत्वाभावात् । न ताव- स्वसुखदुःखाभावसाधनं ब्रह्म, स्वस्मिन्सुखदुःखयोर्नित्यनिवृत्तत्वात् । , ·तस्मान्न - ७ " प्रत्यकृतत्त्वचिन्वामी "अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशत:: ( छा०८।१२। १) इति श्रुतेः । नाप्यन्यगतसुखादिसाधनं ब्रह्म, अन्येषां दृष्टादृष्टसुख- दुःखप्राप्तिपरिहारयोलौकिकवैदिकसाधनेभ्य एव सिद्धः । सुखादिसाधनं ब्रह्म, नापि दुःखाभावरूपम् ; भावात्मकस्वभावताविरा- धात् । नापि सुखात्मकम् , तथात्वे प्रमाणाभावात् । इत्यत आह- सुखमिति । आनन्दस्वरूपम् । न च ब्रह्मण आनन्दात्मत्वे प्रमाणा- भावः । “विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' (बृ० ३।। २८) "आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्” (तै० ३ । ६) "आनन्दरूपममृतं यद्विभाति” (मुण्ड०२१७) “यो वै भूमा तत्सुखम् (छा०७।२३।१)"को ह्येवान्यात् कः प्राण्याद्यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्' (तै० २।७) इत्यादिश्रुतीनां प्रमाणत्वात् । न च प्रियाप्रियास्पर्शित्वश्रुतिविरोधः, तस्या वैषयिकप्रीतिनिषेधपरत्वा- दिति भावः। एवं सति सत्यज्ञानानन्तसुखं श्रीमुकुन्दं स्वं प्रत्यगभिन्न कलय-इति ब्रह्मात्मना: सामानाधिकरण्येन तत्त्वंपदार्थयोरैक्यं वाक्यार्थी निरूपितो भवति । एतेषाञ्च पदानां श्रीमुकुन्दपदेन प्रत्येकं प्रथममन्वि- तानां पश्चात्सामानाधिकरण्येन परस्परमपि सम्बन्धसिद्धिः । "अरु- ण्या पिङ्गाक्ष्या गवैकहायन्या सामं क्रीणाति' इत्यत्र क्रयवाचिपदा- न्वितानामरुणादिपदानामिव परस्परान्वयः। न चैकार्थत्वे सत्यादि- पदानां पर्यायतापत्तिरयोगपद्यञ्चेति वाच्यम्, प्रवृत्तिनिमित्तभेदात्; व्यावर्त्यभेदाच्चोक्तदोषानवकाशात् । एवं विधिमुखेनानृतजडपरि- च्छिन्नदुःखरूपानात्मधर्मविलक्षणं श्रीमुकुन्दपदवाच्यं ब्रह्मेति निरूप्ये- दानी "नेति नेति" (बृ० २।३। ६) "अस्थूलम्” (बृ० ३।८।८) “यतो वाचो निवर्तन्ते" ( तै० २ । ६) इत्यादिश्रुतिमाश्रित्य निषेध- मुखेन सकलनिषेधावधिभूतं सत्यस्य सत्यं ब्रह्मेति दर्शयति-अवाग्गो- चरमिति । वाग्गोचरो न भवति यस्तम् , तत्र हेतु:-बुद्धातीतमिति । नहि बुद्धयनारूढं वस्तु वक्तुं शक्यते । “नैव वाचा न मनसा" (क० २।६।१२) “यद्वाचानभ्युदितम्" (के०१।४) "यन्मनसा न , ।

·प्रथमं प्रकरगाम् । तथा मनुते" ( के० १ । ५) इत्यादिश्रुतेरित्यर्थः । अत इदं फलितम् -- सत्यज्ञानानन्तानन्दैकरसं मुकुन्दपदवाच्यं ब्रह्म तत्पदलक्ष्यम् , स्वमिति पदस्य निर्विशेषप्रत्यकचैतन्यमात्रनिष्ठतया त्वंपदलक्ष्यपरत्वम् । च ब्रह्मात्मपदयोः सामानाधिकरण्यादैक्यवाक्यार्थसिद्धिरित्युक्तम् । तदेवं वाक्यार्थभूतं स्वं स्वात्मानं श्रीमुकुन्दं कलये । भक्त्या इत्यत्रा- प्यनुषज्यते । परप्रेमास्पदत्वेनात्यन्तानुरागेणानुसन्दधे इति सम्बन्धः । भक्तानां भक्तिसिद्धार्थ सच्चिदानन्दविग्रहम् । आविर्भावयतीशानो यस्तमेवं हरि भजे ॥ एवं सगुणनिर्गुणस्वरूप एक एव भगवान्मुकुन्दा ध्येयो ज्ञेय- श्चेति सिद्धम् । तेन वाक्यार्थभूतमखण्डचैतन्यात्मकं ब्रह्माज्ञातत्वेन शास्त्रस्य विषयः। श्रीमन्मुकुन्दकृपाकटाक्षनिरीक्षणेन ज्ञातं सत्तदेव प्रयोजनमिति सूचितम् । तज्ज्ञातुकामो भगवद्भक्तिपरिशोधितान्त:- करणो भगवत्प्रसादलब्धविवेकवैराग्यादिसाधनचतुष्टयसम्पन्नोऽधि- कारी। सत्यज्ञानानन्तानन्दैकरस: श्रीमुकुन्द एवानेन ग्रन्थेन प्रति- पाद्यस्तेन प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः सम्बन्धश्च ध्वनित इति सर्वमनव- द्यमिति ॥१॥ यत्पादाब्जस्मृतिरभयदा शान्तिदान्त्यादिहेतु- यद्धाम्नेदं स्फुरति सकलं कल्पितं यत्र सत्ये। यं विश्वं सम्प्रविशति लये सर्वशक्तिप्रतिष्ठं तं श्रीकान्तं स्वपदरतिदं संश्रये कृष्णमीशम् ॥२॥ एवं सगुणनिर्गुणभगवदनुसन्धानमुखेन ब्रह्मण: स्वरूपलक्षणमभि- धायेदानी स्मर्तृणामभयप्रदातृत्वादिगुणैरलङ्कृतं भगवन्तमनुसन्दधानो जगजन्मादिहेतुत्वं ब्रह्मणस्तटस्थलक्षणमपि दर्शयति-यत्पादाब्जस्मृ- ·तिरिति । प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ यस्य पादाम्भोजयोः स्मृतिः स्मरण शान्तिदान्त्यादिसकल- साधनकारणं सती अभयदा अभयशब्दवाच्यं सर्वानर्थनिवृत्त्युप- लक्षितनिरतिशयानन्दस्वरूपाविर्भावलक्षणं मोक्षं ददातीति तथा तं कृष्ण सदानन्दघनं श्रीकान्तं लक्ष्मीपतिं स्वपदरतिदं स्वात्मत्वेना- भिमतं यत्पदं "तद्विष्ण:१ परमं पदम्' (क० १।३।६) इत्यादिश्रुतेः । तद्विषया रतिस्तत्परता तां ददाति स्वभक्तभ्य इति तमीशं मायातत्कार्य- विश्वाधिष्ठानत्वेन सर्वस्येशितारं परमेश्वरपदाभिधेयं संश्रये--सम्यग- सम्भावनादिनिरासेन प्रपद्ये, शरणं ब्रजामीत्यर्थः । तस्य सर्वाधिष्ठा- नत्वेनेश्वरत्वमेव दर्शयति-यद्धाम्नेति । यत्र यस्मिन्नधिष्ठानभूतमायोपहितचैतन्ये सत्येऽविद्यमानमायात- कार्ययोः सत्ताप्रदत्वेन कालत्रयेऽप्यबाध्यस्वरूपे इदं दृश्यजातं सकलं स्थूलसूक्ष्ममूर्त्तामूर्तरूपं हिरण्यगर्भादिचतुर्विधभूतग्रामान्तं जगत्सर्ग- काले रजौ सर्प इव, मरुमयूखेषु सलिलमिव, व्योग्नि गन्धर्वनगरमि- वात्यन्तमसम्भाव्यं कल्पितमारोपितम् ; स्थितिकाले यद्धाम्ना यत्स्व- रूपचैतन्यप्रकाशेन सकलं स्फुरति-नानाव्यवहारास्पदत्वेन विचित्रा- कारं विभाति; लये प्रलयकाले यं सर्वविनाशावधिभूतं सर्वाः शक्तयो यस्या मायायाः सा सर्वशक्तिस्तस्याः प्रतिष्ठा परिसमाप्तियस्मिन्नव- धिभूते तं तथाभूतं तत्त्वं विश्वमध्यस्त २ संप्रविशति तिरोभावेन यद्भाव- मेवाप्नोतीत्यर्थः। अनेनाभिन्ननिमित्तोपादानभावेन जगज्जन्मादि- कारणत्वं ब्रह्मणस्तटस्थलक्षणं प्रदर्शितमिति ॥ २ ॥ वाग्देवी यन्मुखसरसिजे यत्पदाब्जे स्थिता श्री- दिन्यान्तर्हदि जलरुहे संविदालिङ्गितो यः। -राहोः शिर इतिवत् पष्ठी । २-अतस्मिंस्तबुद्धिरध्यासः ।

·प्रथम प्रकरण ब्रोश नागरपलिखेः सुवन्दितात्रि- स्तं प्रत्यञ्च अतिमतिमतं जौमि वैकुण्ठनायम् ॥३॥ एवं स्वरूपलटल्यलक्षणाभ्यां भगवन्तमनुसंधायेदानी अन्यकर्ता प्रार्थनीयशब्दलालित्यादिगुणाधिष्ठातृदेव्याधारत्वेन ब्रह्मादिनन्दनीय- त्वेन प्रत्यगात्मवेज चानुस दधानो अगवन्तं नमस्यति-वाग्देवीति ! वागधिष्ठात्री देवी बोतनात्मिका शक्तिः सरस्वती यन्मुखसरसिजे यस्य शब्दब्रह्मचानवेदनारविन्द स्थिता सदाऽव्यभिचरितरूपेण वरीवति । यत्पदावने यस्थ पत्र सारसर्वभूतस्य भगवतः पदारविन्दे श्री: सर्वशृङ्गारादिरसाधिष्ठात्री देवया बस स्खलावण्यविभूत्या देगर्व विहाय कर्मकरीव चाञ्चल्यादिदोषविनिमुक्ताऽव्यभिचरितरूपेण स्थिता स्था- यीभाव प्राप्ता। हादिन्या आह्लादः पञ्चक्लेशविनिर्मुक्तं यत्सुखं तदानशक्तिः शरणागतदोनजनोद्धरणादिशीलरूपा ह्लादिनी तया संविदा अनवच्छिन्नज्ञानरूपया अन्तर्हदि कमले भक्तानुग्रहव्यग्रे प्रालिङ्गित आश्लिष्टोऽनवच्छिन्नानन्दकन्दो अगवान् अत एव चतुराननपञ्चानन- सहस्रनयनादिदेवैर्वन्दितावना वरणसरोजे यस्य सः । अनेन निरुप- चरितब्रह्माद्यधीशोपास्यत्वेन परमेश्वरत्वमन्त्रैव पर्यवसन्नमिति ध्वनि- तम्। तं प्रत्यञ्चं चरमवृत्त्यारूढः सन् भक्तानां प्रतिकूलभूताविद्यात कार्यबन्धमञ्चति हिनस्तीति प्रत्यङ तम् , "तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः । नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता।" (गी०१०११) इति भगवद्वचनात् । यद्वा, जडानृतदुःखात्मभूतेभ्यो देहादिभ्यः प्रातिलोम्येन सच्चिदानन्दस्वरूपेणाञ्चति प्रकाशते इति प्रत्यङ तम, "क्षेत्रज्ञञ्चापि मां विद्धि","अहमात्मा गुडाकेश ! सर्वभूताशयस्थितः' इत्यादिभगवद्वचनात् । तं प्रत्यगात्मभूत श्रुतिमतिमतं श्रुतिवाक्य- जन्या मतिः श्रुतिमतिस्तया मत साक्षात्कृतम्। यद्वा, श्रुतिजन्या म- २ , ·प्रत्यकूतत्त्वचिन्तामणौ तिर्येषान्ते श्रुतिमतयो व्यासवशिष्ठप्रभृतयस्तेषां मतं सर्ववेदतात्पर्य- विषयत्वेनाभिमतम् । यद्वा, श्रुतिमतिभ्यां श्रवणमननाभ्यां मतं विनि. श्चितं वैकुण्ठनाथं निजभक्तानुग्रहार्थ प्रादुर्भावितस्य वैकुण्ठलोकस्य नाथः साक्षान्निजभक्तेभ्यो दातृत्वेन स्वामी तं नौमि प्राहीभावेनाश्र- यामीत्यर्थः ॥ ३॥ यो ब्रह्माण सृजति जगतां नाय आत्मा सुहृद्यो यं वेदान्तर्विदुरविषयं सर्वबाधावधित्वात् । सन्तः सन्तं सकलहृदिगं येन विश्वं समस्त व्याप्तं तं श्रीपतिमघहरं स्तोम्यहं वासुदैवम् ॥४॥ इत्थं मङ्गलं शाखार्थसंग्रहश्च विधायेदानी विस्तरेण शास्त्रार्थ निरूपयिष्यन्सर्ववेदान्तप्रतिपाद्य सर्वनिषेधावधिभूतं प्रत्यगभिन्न भगवन्तं वासुदेवमेतद्ग्रन्थप्रतिपाद्यत्वेन प्रदर्शयश्चिकीर्षितं प्रतिजा- नीते-य इति । अहं तं वासुदेवं स्तामीत्यन्वयः । तत्स्वरूपनिरूपण- परं ग्रन्थं करोमीत्यर्थः । चित्तस्य श्रीवासुदेवानुसन्धानरूपभक्ति- विच्छेदपरिहाराय तत्प्रेमप्रेरितः संस्तदनुसंधानरूपग्रन्थकरणे प्रवृत्तोऽ- स्मीत्यभिप्रायः। ननु जगत्स्रष्दृत्वेन प्रसिद्धं चतुर्मुखं विहाय किमिति वासुदेवस्तवने प्रवृत्तिरिति तत्राह-यो ब्रह्माणमिति । ब्रह्मणोऽपि जनकत्वेन स्वतन्त्रतया प्रसिद्धो भगवान्वासुदेव एव सर्वस्रष्टेत्यर्थः । 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै । तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुर्नै शरणमहं प्रपद्ये " ( श्वे० ६ । १८) इति श्रुतेः। तथापि जगत्स्वामित्वेन प्रसिद्धानिन्द्रादीन्विहाय कथं वासुदेव एव स्तूयते इत्यत आह-जगतां नाथ इति । वता वासुदेवस्यैव निरुपचरितलोकस्वामित्वं नेन्द्रादीनाम् । यतस्तेषां खण्डमण्डलपतीनामिव परतन्त्रतया परिच्छिन्नैश्वर्यवत्त्वम् । तन्नि- तथाच भग- ·प्रथम प्रकरणम्। यन्ता भगवानेवाखण्डैश्वर्यनिधिरित्यर्थः, "एको वशी" कठ० ५. १२) "एष सर्वस्येशानः" (वृ० ५। ६ । १) इत्यादिश्रुतेः । 'भीष्मा- स्माद्वातः पवते । भीष्मोदेति सूर्यः भीष्मास्मादग्निश्चेन्द्रश्च । मृत्युर्धा- वति पञ्चमः, ( तै० २।८) इति श्रुतेश्च । ननु तर्हि राजादिवत्स- वंदण्डानुग्रहकत्तु त्वं तस्य स्वप्रयोजनकं स्यात्, तथा च स्वतन्त्रत्व- नित्यतृप्तत्वयोः क्षतिरित्याशडक्याह-सुहृदिति । प्रत्युपकाराकाङ्क्षा विनैव सर्वोपकर्ता, तस्य नित्यतृततया स्वप्रयोजनाकाङ्क्षाविरहात् स्वतन्त्रत्वसिद्धिरित्यर्थः । तथापि स च सर्वनियामकत्वेन राजादि- वत्सर्वनियम्यवर्गाद्भिन्न एक स्यात्, तथा च कथं तस्य प्रत्यगभिन्नवस्तु- निष्ठवेदान्तप्रतिपाद्यत्वमित्यत आहात्मेति । सर्वभूतानां स एव प्रत्यगात्मेत्यर्थः । ननु सर्वभूतानां स एवात्मेति कुतो विनिश्चितमिति तत्राह-यं वेदान्तैरिति । तर्हि वेदान्तप्रमाणपरिच्छेद्यतया भास्यत्वे नानात्मत्वापत्तिरित्याशङक्याह-अविषयमिति ! सन्तस्तत्प्रसाद- लब्धतत्त्वज्ञाना यमविषयं विदुरित्यन्वयः। वेदान्तजन्यवृत्तिव्या- प्यतया तस्य फलव्याप्यत्वानङ्गोकारान्न तथात्वमित्यर्थः । “यस्यामत तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः। अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमवि- जानताम्': ( के० २१३) इति श्रुतेः । कथं तर्हि वेदान्तास्तं प्रति- पादयन्तीति तत्राह-सर्वबाधावधित्वादिति। सर्वस्य कार्यकारण- रूपस्य प्रपञ्चस्य बाधावधित्वेनेत्यर्थः। सर्वेषां बाधानामवधित्वात्प- रम्पराविश्रान्तिस्थानत्वादिति वार्थः । तथा चातव्यावृत्त्या सर्व- दृश्यनिषेधे तदवधिभूततत्त्वं नेति नेतीत्यादिवेदान्तैः प्रतिपाद्यते इति भावः । नन्वेतादृशं तत्त्वं दुयं कथं प्रतिभारूढं स्यादिति तत्राह- सकलहृदिगं सन्तमिति । प्रत्यगात्मतयैव प्रतिपत्तव्यं न तु भेदेनेत्यर्थः । नानाभेदप्रतिभासात्कथं भेदप्रतिपत्तिरित्याशक्याह- येन विश्व समस्तं व्याप्तमिति । सर्वानुस्यूततत्त्वापरिज्ञानविलसितोऽय भेद- प्रतिभासस्तत्त्वज्ञानेन तस्य बाधाद् भेदप्रतिपत्तिः स्यादेवेत्यर्थः । नन्व- ·१२ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी नादिभवसञ्चितानेकदुरितप्रतिबन्धेन्द कथं तत्स्वरूप सुवेध स्यादि- त्यत आह-अघहरमिति । तथा च भगवद्विमुखानां तथात्वे- ऽपि में भजतां स एव सकलाई हरतीत्यर्थः । न शेक्ल- मघनाशकत्वेनैव तद्भजनमावश्यकमपि तु विवेकज्ञानाचश्वर्य- प्रदत्वेनापीत्याह-श्रीपतिमिति । श्रियाः सकलसुकृतफलभूतापाङ्ग- निरीक्षणायाः सकलासाधारणगुणणणालङ्कृताया रमाथा अनन्यवि- भूतेरधिपतित्वादेव स्वभक्तानामनायासेनैव सर्वदैव सम्पत्प्राप्तिहेतु- भूतमित्यर्थः । तथा च सकलदुरितक्षयहेतुभूतसकलसुकृततत्फलभूत- दैवसम्पत्प्राप्तिफलकाश्रीपतिभजनमेवादरेण नित्यं मुमुक्षुभिः कर्तव्य. त्वेनाश्रयणीयमिति भावः ॥ ४ ॥ Hamam कः स्तोतुं श्रीपतिमतिगुणं मादृशोद्धा शमः स्या- द्वाचा वाचस्पतिरपि भयात्तुमीष्टे न धाष्टात् । यं वेदान्ता अपि सुचकिताः प्राहुरेतस्य भी भत्त्यावेशाद् व्यवसितमतिस्तीर्थकोतरथाहम् ॥५॥ स्तौमीत्युक्तेः प्राप्तमौद्धत्य' वारयन्नत्यगाधगुणमाहात्म्यभगवत्स्तुती स्वस्यानधिकारञ्च प्रदर्शयन् भगवद्भक्तवावेशेन तत्र प्रवृत्तिं दर्शयति- क इति । माशो जनः कः श्रीपतिमतिगुणमतिशयेन गुणाः सहस्र- मुखादिभिरपि प्रत्यहं तवर्णनपरैः सर्वज्ञकल्पैरपीयन्त इति परिच्छेत्तु- मशक्या यस्य तमद्धा साक्षाद्वाचा परिच्छिन्नेन वागिन्द्रियेण स्तोतु स्तुति कत्तुं क्षमः समर्थः स्यादित्यन्वयः। महतां मनसाप्यनव- गाह्यमाहात्म्य भगवन्तं वाचा स्तोतुं माहशाऽत्यन्तपरिच्छिन्नकरण: कथमपि समर्थो न भवतीत्यर्थः। भगवतोऽनवगाधमाहात्म्यं विशद- यति-वाचस्पतिरपीति। वाचामधिष्ठात्री देवता श्रीसरस्वती तस्याः पतिनियन्तृत्वेन प्रसिद्धो भगवाँश्चतुर्मुखो यं भगवन्तं व वचनेन प्रति- ·प्रथम प्रकरणम् । १३ ३ त्म्यस्य पादयितुं धाट्यात् स्वप्रागल्भ्यात् नेष्टे समयों न भवतीत्यर्थः । अपि तु भयादेव तत्कैङ्कर्यमनुसृत्यैव कथञ्चिदेव स्ववाचा सार्थक्त्याय वक्तु- मीष्टे । ननु "सर्वे वेदा यत्पदमासनन्ति क० ११:१५) इत्यादि- श्रुत्वा वेदैस्तत्प्रतिपादनं क्रियल एव तद्वारा ब्रह्मादीनामपि तत्प्रति- पादनसामर्थ्यमव्याहतमस्त्येव कथं न तत्र ब्रह्मण: सामर्थ्यमित्याशङ- क्याह- वेदान्ता अपीति। वेदानामन्ता अवसानभागास्तच्छि- राभागस्थानापन्नवेदान्ता उपनिषदोऽपि य वासुदेवमभिधावृत्त्या प्रति- पादायतुं सुचकिता अत्यन्तीला अतव्यावृत्त्या कथञ्चिलक्षणया प्राहुः प्रतिपादयन्ति, पर्यवस्वान्तीत्यर्थ: : तद्द्वार ज्ञानवतां ब्रह्मादीनां साक्षा- त्तत्प्रतिपादने की सामथ्र्य ल्यादिति भावः : ननु तर्हि स्तौमीति कथं प्रतिज्ञातमित्यत माह-प्रति यद्यपि ब्रह्माधनवगाह्यमाहा- भगवतः स्तुती आहशो वराकोऽत्यन्तामधिकारी तथा यह भक्त्यावेशाद् भक्तिर्भजनं भगवति तत्परत्ववदावेशान्निमित्तादेव न तु लाभपूजाख्यात्यादिनिमित्तादित्यर्थः । एतस्य स्वत एवापरोक्ष्य- भूतस्य प्रत्यगभिन्नस्य श्रीविष्णोः कीर्ती तत्स्वरूपनिरूपणलक्षणायां स्तुती व्यवसितमतिः व्यत्रसिता व्यवसायं निश्चयं प्राप्ता मतिर्यस्य सः । नन्वेतत्कीयाऽन्येषामधिकारियां किं फलमिति तत्राह--- ...-तीर्थकी रिति। तीर्थरूपा श्रोतृवक्तादिपावनकी कीर्तिर्यस्य तस्य । तथा च परम- पुरुषार्थसाधनसम्पत्सिद्धये भगवत्कीतिरेवादर्तव्येति भावः ।। ५ ।। शुद्धं वस्त्वस्यसविदितं बाधुमिष्टं स्वधाम स्वान्तस्थं तद्विमलमनृतं प्रत्यगानन्दरूपम् । ত্যান্ত দান শুদ্ধলালাখাল श्रीकृष्णाल्य जयति सततं झोतिरेवास्ति विष्णोः ॥६॥ सा कीतिः किंस्वरूपा स्थादित्याकाक्षायां कीर्तिस्वरूप- कथनव्याजेन सकलवेदान्तशालप्रमेयभूतं तत्त्वंपदार्थत्वं वाक्यार्थ- ·एषा तटस्थतया प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ भूततदैक्यत्वञ्च सफलं संक्षेपेण निरूपयति-शुद्धमिति। विष्णो- ायनशीलस्य प्रत्यगभिन्नत्य श्रीकृष्णस्यैवैषा कीतिरस्तीत्यन्वयः । केत्यपेक्षायामाह-शुद्धमिति । शुद्ध मायातकार्यसम्प- कशून्य' वस्त्वनारोपितं तत्त्वमय द्वितीयवर्जितं तत्पदलक्ष्य ब्रह्म अविदितं शास्त्रस्य विषयलेना प्रतिपाद्यमत एव शास्त्रप्रमाण- जनिताखण्डाफारवृत्त्या बोद्ध स्वामत्वेन ज्ञातुमिष्टं प्रेप्सागोचरो भवतीत्यर्थः। एवं तत्पदादयं प्रतिपाद्य त्वंपदलक्ष्य निरूप- यति--स्वान्तस्थामति । स्वान्तमन्तःकरणं तत्र तत्साक्षितया तिष्ठ. तीति स्वान्तस्थमन्तःकरणोपहितं तद्ब्रह्मैव त्वंपदलक्ष्यम् । नन्वन्त:- करणसम्बन्धात् तस्य तद्धर्मभाक्त स्यादित्यत आह-विमलमिति । अन्त:करणस्योपाधित्वेन बस्तुकोटावप्रवेशात्तद्धर्ममल- सम्पर्करहितं तत्साक्षितया न तद्धर्मभाग्भवतीत्यर्थः । ननु साक्षिणि प्रमाणमस्ति न वा । अस्ति चेत् तर्हि तस्य परिच्छेद्यतया दृश्यस्याना- स्मत्वं स्यात्, नास्ति चेत् तहि खपुष्पादिवदलीकत्वापत्तिरित्याशङ्- क्याह-वधामेति। स्वरकाशमित्यर्थः । तथा च सकलप्रमाणादि- वस्तुभासकस्य साक्षिणः प्रमाणाभावेनालीकत्वापादनं कथं युक्ति- पथमवतरेदिति भावः। ननु तथापि कदाचित्तस्य नाश: स्यादित्यत आह-अमृतमिति अविनाशिस्वभावमित्यर्थः । निःसाक्षिकस्य नाशस्थानुपपत्तेर्न साक्षिणोऽमृतस्य नाशशङ्कावकाश इति भावः । एवं त्वंपदलक्ष्य निरूप्याखण्डवाक्यार्थ निरूपयति---प्रत्यगानन्द- रूपमिति । वेदान्तजन्यवृत्त्यारूढं सत् प्रतिकूलमज्ञानतत्कार्य त्यजतीति प्रत्यक त्वंपदलक्ष्यमानन्दरूपं तत्पदलक्ष्य प्रत्यक च तदानन्दरूपञ्च प्रत्यगानन्दरूपं प्रत्यगभिन्नाद्वयानन्द ब्रह्मेत्यर्थः । ननु कथं प्रत्यगेवानन्दरूपं स्यात्तदुपाधेरज्ञानतत्कार्यस्य सत्त्वादित्या- शक्याह-सकलाज्ञानबाधादिति। कलाभिः स्वकार्यवगैः सह वर्तते इति सकलं सकलञ्च तदज्ञानं सकलाज्ञानं तस्य बाधो निरसनं ·प्रथम प्रकरणम् : - तस्मादित्यर्थः । कथं तन्निरसनमित्यत आह--बुद्ध्यारूढमिति । वेदा- न्तवाक्यविचारजन्यबुद्धिवृत्त्यारूढं सच्चैतन्य यदा फलति तदा सकला- ज्ञानवाधः स्वतः सिद्ध एव भवतीत्यर्थः । एवं शास्त्रार्थ निरूप्य तत्फलभूतं दृश्यानोच्छेदोपलक्षितं निरतिशयानन्दाविर्भावं मोक्ष दर्शयति-अखण्डं श्रीकृष्याख्यमिति । श्रीकृष्याख्यमखण्ड वस्तु सतत जयति सर्वोपरि वरीवर्ति-नित्यमुक्तस्वभावं सच्चिदानन्दघन त्रिविधपरिच्छेदशून्य निजभक्तान्तःकरणे प्रतिफलितं सत्सततं प्रकाशते इत्यर्थ: । तथा च सकलवेदान्तप्रमेयभूतं श्रीकृष्णाख्य ब्रह्मैव तत्त्वमस्यादिनाक्यजन्ग्रान्तःकरणवृत्ती समारूई सकलमज्ञानं तत्कार्यञ्च विनिवर्त्य निरतिशयानन्दपदे स्वभक्तमभिषेचयतीति भावः ॥६॥ ध्यायं ध्यायं नवधनरुचि सर्वसौन्दर्यसारं स्मारं स्मारं ब्रजपतिगृहे चेष्टितं तन्मुरारे। पायं पायं हरिगुणसुधां सत्पयोधेः समुत्यां भूयोभूयो यदुपतिपदे धावतीयं मतिमै ॥७॥ भक्तवावेशादित्युक्तं पूर्व तद्विवृणोति.....ध्याय ध्यायमिति । नव- धनरुचिं मुरारेर्मुरनामासुरस्य हन्ता श्रीकृष्णो मुरारिरिति सर्वपुरा- णेतिहासादा प्रसिद्धम् । स च जगत्पालनाय कृतावतारो भगवान् वासुदेवस्तस्य नूतनजलधररुचिवद्रुचिं कान्तिं सर्वसौन्दर्यसारश्चन्द्र- कन्दर्पपद्मादयो यत्सौन्दर्यलवाभासेन कान्तिमन्तो लोके उपमान गतास्तादृशों सर्वसौन्दर्यसारसर्वस्वभूतां कान्तिं ध्याय' ध्यायं पुन:- पुनरतिशयेन ध्यात्वा, "अाभोषणे णमुल ” (पा० सू० ३। ४ । २२) "नित्यवीप्सयोः” (पा० सू०८।१।४) इति द्विवचनम् । तस्यैव भगवतो मुकुन्दस्य ब्रजपतिगृहे स सकलश्रुतिसारग्राहिसुरमुनि- ·प्रत्यक्तत्वचिन्तामणौ सुजनप्रादुर्भावभूमे अस्थ पतिः पालकतया प्रसिद्धो हरिभकधुकुटबूडा. मणि: श्रीनन्दाख्यो गोपाधिपतिस्तस्य गृहे निवासी गोकुले वृन्दावने च यच्चेष्टितं समाविशाधीशब्रह्मादिजनसत्वेऽपि शिशुत्व. नाटनम्, सर्वभूतसमत्वेऽपि विश्वपालनार्थ धर्मप्रतिक्षितनाचनेका. सुरसंहरणम्, निजानन्दतृप्तत्वेऽपि पदचिनवनीलामल्यवहरणम्, शिवसनकादिसनाविभाज्यत्वेऽपि वयस्यैर्विहरमाम सम्मान धि- कैश्वर्याधिपतित्वेऽपि वत्लगवाघनुसरणमा सर्वशोझाईनिधित्वेऽपि ब्रह्मेन्द्रादिदर्पहरणम्, निरतिशवानन्दस्वभावतोनात्मारामाराध्यत्वेऽपि गोपवधूमिः साकं रासक्रीडादिभिर्विहरणमित्यादिरूपं तच्चेष्टितं स्मारं स्मारं पुनः पुनरतिशयेन स्मृत्वा, हरिगुणसुधां भक्ताना. मविद्यादि हरतीति हरिः गजेन्द्रनरेन्द्रगुपदजादिशरणागतार्तिहरण- शीलत्वेन प्रसिद्धस्तस्य गुणाः कारुण्यशरण्यकृतज्ञत्वादयोऽनन्त. रसार्णवास्त एव सुधाश्रवणस्मरणकीर्तनादिना जननमरणादि- भवध्वंसपुर:सरपरमपुरुषार्थमोक्षामृतदानेन परमामृतस्वरूपास्ता- हशी हरिगुणसुधां सत्पयोधेः समुत्थां सन्तो ब्रह्मात्मसाक्षात्कारवन्तः सारग्राहिणो व्यासबाल्मीकिप्रभृतयः सवस्तुपर्यवसायिनो वेदाश्च त एव क्षीराब्धिरूपास्ततो विचारमथननिष्पन्नां पुनः पुनरतिशयेन पीत्वा श्रवणादिभिस्तत्स्वादुतामनुभूयेत्यर्थः भूयो भूयः पुनः पुनरिय मम मतिर्मदीया निश्चयात्मिका चेतावृत्तिरिदमेव तत्त्वं नातः परं किमपि तत्त्वमिति सम्यनिश्चित्यैव यदुपतिपदे यदुवंशस्य देवसमूहावतारभूतस्य कंसपरितापितस्य पतिः कंसादिदुष्टनिवर्हणेन पालकस्तस्य श्रीकृष्णस्य पदे पदारविन्दे धावति गङ्गाप्रवाहसरणिरिव सिन्धावप्रतिबन्धेन तत्रैव पर्यवसानभूमौ पर्यवसन्ना सती निमग्ना भवतीत्यर्थः ।। ७ ।। सारात्मारं निगमजलधेरुद्धृतं शास्त्र मेत- द्वेदान्ताख्यं सुभगमुनिना न्यायतः सन्निबद्धम् ।

·न्यायतः " प्रथमं प्रकरणम् तत्साराशं यतिवरगिरा लब्धमादाय कुर्वे प्रत्यचिन्तामणिमतिमुदा श्रीपतिप्रीतिकाम इदानी निमूलत्वशङ्कानिवारणायास्य ग्रन्थस्य सम्प्रदायमूलकत्व- कीर्तनपुरःसरं नामतो निर्दिशन् स्वचिकीर्षितं प्रतिजानीते-सारा. दिति । निगमो वेदः स एव दुरवगाहादिगुणविशिष्टतया जलधि: समुद्रस्तस्मात्सारप्रतिपादकतया साररूपादपि साक्षात्सारभूतब्रह्माद्वैत- परमेतच्छास्त्रं वेदान्ताख्य सुभगमुनिना शोभनैश्वर्यविशिष्टन सकल- वेदार्थावगन्त्रा भगवता व्यालेनोद्धृत वेदसमुदायान्निष्कृष्योपनिषद्भाग: पृथक्कृतः सम्यगध्यायादिरूपेण स्थापितस्तमपि संगृह्य "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' (ब्र० सू० १ । १ । १) इत्यादिन्यायरूपेण सम्यनिबद्ध शारीरकमीमासाख्य' शास्त्र सूत्ररूपं कृतमित्यर्थः । तत्साराश तस्य शास्त्रस्यापि साराशं यतिवरगिरा यतीनां परमहंसानां मध्ये वरः साक्षाद् भगवतः पशुपतेरवतारतया वेदान्ताब्जभास्करो विनष्टप्रायब्रह्मविद्यासम्प्रदायाविर्भावहेतुर्भगवान् भाष्यकार: शङ्करा- चार्यनामा तस्य गी: श्रुतिस्मृतिसूत्रभाष्यरूपा तया तत्प्रसादात्तदध्य- यनादिना लब्ध' स्वबुद्धवारूढमादाय तदेव मूलतया गृहीत्वा प्रत्यक- चिन्तामणिं प्रत्यक्तत्त्वं ब्रह्मैक्यं वेदान्तप्रमेय यत्तद्विषयिणी चिन्ता चिन्तनमनुसन्धान प्रत्यकतत्त्वञ्च तद्विषयिणी चिन्ता चिन्तनप्रकारश्च तयोर्मणिरिव मणिः सर्वार्थभासकतया स्वरूप प्रकाशकस्तदवबोध- जनक एतन्नामको ग्रन्थस्तं कुर्वे इति सम्बन्धः । एतेन स्वकपोलकल्पित- त्वमेतद्ग्रन्थस्य नास्तीति दर्शितम्। करिष्यमाणग्रन्थे स्वस्योत्साह दर्शयति- -अतिमुदेति । ग्रन्थकरणप्रवृत्तौ प्रवर्तकमाह-श्रीपति- प्रीतिकाम इति । लक्ष्मीकान्तस्य श्रीकृष्णस्य प्रीतिरेव कामो यस्य सः। यद्वा, श्रोपती या प्रीतिरनुरागप्रेमभक्तिरत्यादिशब्दवाच्या तद्विषयः कामोऽभिलाषो यस्य सः। एतेन श्रीकृष्णेऽव्यभिचारिणी ३ ·१९ प्रत्यकृतस्यचिन्तामणी रतिरेव परमपुरुषार्थाद् मोक्षादप्यभ्यहितत्वादादरणोयेति दर्शितमिति भावः ॥८॥ यद्वीभ्यासौ जनिमृतिभयागारसंसारभार त्यक्त्वा ब्रह्माद्वयसुखनिधौ क्रीडतीशानभक्त्या। प्रत्यक्तत्त्व श्रुतिभिरुदितं यद्विचारान्मुसुक्ष - र्जानात्येतत्त्वयमत इमं अन्यमीक्षेत भक्त्या ॥८॥ श्रोतरुच्युत्पादनाय करिष्यमाणग्रन्थं महीकरोति-यद्वोत्येति । असौ मुमुक्षुरीशानस्य भगवत: श्रीकृष्णस्य भक्त्या नवधा. रूपयाऽधिकारी भूत्वा, यत्प्रत्यक्तत्व' श्रतिभिः वेदान्तैरुदितं प्रति- पादितं तं वीक्ष्य साक्षात्कृत्य, जनिमृतिभयागारभूतं संसा- रभारं दुःसहभारवद्वोढुमशक्य त्यक्त्वा ज्ञानेनाज्ञाननाशादप- बाध्य, ब्रह्माद्वयसुखनिधौ क्रीडति । तदेतत् प्रत्यक्तत्त्वं यद्विचाराद्यस्य प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणिग्रन्थस्य पौर्वापर्यालोचनया स्वयमनायासेन जानाति साक्षात्करोति । अतो भक्त्या प्रादरेण इमं चिन्तामणिनामक ग्रन्थमीक्षत पौर्वापर्यालोचनया विचारयदित्यर्थः ॥६॥ त्यक्त्वा चिन्तां भवभयफलां भोगनिष्ठां कनिष्ठां दोषाविष्टा सुमतिहरिणीमत्यनिष्टां बहिःस्थाम् । प्रत्यनिष्ठां भवमृतिहरांसद्भिरिष्टां वरिष्ठां शास्त्रोद्दिष्टां मज मुखफलां भक्तिमृष्टां बलिष्ठाम्॥१०॥ एवं चिकीर्षितं प्रतिज्ञाय तत्फलञ्च प्रदर्श्य मुमुक्षूणां हितमुपदि- शति-त्यक्त्वेति। हे मुमुक्षो! भोगनिष्ठां चिन्तां त्यक्त्वा प्रत्यनिष्ठां चिन्तां भजेति सम्बन्धः। भोगनिष्ठायाश्चिन्तायास्त्याज्यत्वे हेतुगर्भ- ·प्रथम प्रकरणम् । १६ प्रत्य- विशेषणानि षट्। प्रथमेन विशेषणेन तस्या भोगनिष्ठायाश्चिन्तायाः संसारानर्थहेतुत्वम्, द्वितीयेनात्यन्तकुत्सितविषयत्वान्निकृष्टत्वम् तृतीयेन सकलपापहेतुभूतकामादिदोषविशिष्टत्वम्, चतुर्थेन शास्त्राचार्योपदेश- जनितप्रज्ञाविनाशकत्वम्, पञ्चमेनासुरीत्वादनिष्टऋरयोनिहेतुत्वम्, षष्टेन विवेकिजनधिकृतत्वेन हेयत्वं दर्शितमिति विवेकः । निष्ठायाश्चिन्ताया अवश्यकर्त्तव्यत्वे हेतुगर्भविशेषणानि सप्ता- पादेयत्वात् । प्रथमेन सर्बानर्थनिवृत्तिहेतुत्वम्, द्वितीयेन सज्जन- रिष्टत्वेन स्वीकृतत्वम् , तृतीयेन श्रेष्ठविषयत्वाद्वरिष्ठत्वम, चतुर्थेन प्रामा- णिकत्वम्, पञ्चमेन निरतिशयसुखाविर्भावहेतुत्वम्, षष्ठेन प्रबल- साधनजन्यत्वम्, सप्तमेनाबाधितवस्तुविषयत्वादबाधितत्वं स्वप्रति- पक्षिनाशने प्रबलत्वञ्च दर्शितमिति विवेकः ! अक्षरार्थस्तु निगद- व्याख्यातः॥१०॥ बेधा निष्ठा श्रुतिभिरुदिता कर्म भक्तिश्च बोधः कापीशार्चनमधिकलं चित्तशुद्धयेकहेतुः। भक्तिस्तज्जा हरिपदरतिः प्रेमदााद्विरागः तत्त्वज्ञानं जनयति दृढं मुक्तिरेतेन जन्ताः ॥११॥ एवं शास्त्रस्योपोद्धातं* सपरिकरमुपवयेदानी शास्त्रमारभते- त्रेधेति । एकवनिष्ठा वेदतात्पर्यविषयोभूता तत्राधिकारिभेदेन साध्य- साधनभेदं परिकल्प्य त्रेधेत्युक्तिः। एकस्यैव वस्तुनो ज्ञेयध्येयसमज़- रूपेण वेदतात्पर्य विषयत्वात् । न वस्तुतेो निष्ठात्रयमिति द्रष्टव्यम् । तत्रादौ कर्मनिष्टास्वरूपं तत्फलञ्च संक्षिप्य दर्शयति-ईशार्चन मिति । भगवदाराधनलक्षणं नित्यनैमित्तिकाचनुष्टानं कर्मवरूपमित्यर्थः । अधिफलमधिकं मोक्षफलात्परम्परया ज्ञानमेव फलं यस्य तत् । साक्षा- *--चिन्तां प्रकृतसिद्धयर्थामुपोद्धातं प्रचक्षते ।

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी स्फलमाह-चित्तशुद्ध कहेतुरिति । भक्तिनिष्ठामाह-भक्तिरिति । तज्जा तस्याश्चित्तशुद्धः सकाशाज्जायत इति तज्जा। भक्तिं प्रति तस्या हेतुत्वमित्यर्थः। "तावत्कर्माणि कुर्वीत न निविद्येत यावता। मत्कथाश्रवणादौ वा श्रद्धा यावश्च जायते ।। (भा० ११। २०१८) इत्यत्र वैराग्यादिप्रवृत्तिहेतुत्वमिव भक्तिं प्रत्यपि चित्तशुद्धहेतु. त्वमुक्तम् । भक्ते: स्वरूपमाह-हरिपदरतिरिति । भगवत्पदारविन्दे तत्परत्वं भक्तेः स्वरूपमित्यर्थः । तत्फलमाह-प्रेमेति । प्रेमदाय प्रेमप्रकर्ष एव भक्तर्मुख्यं फलं तस्या अवान्तरफलमाह-विराग इति । यथा यथा हरिपदप्रेमप्रकर्षस्तथा तथा तदन्यविषयेभ्यो विरागस्तथा- तथा तत्त्वज्ञानदायम् । एतेन तद्दाढ़र्येन जन्तारधिकारिणो जीवत एव संसारबन्धान्मुक्तिरित्यर्थः ।। ११ ।। शुद्धस्वान्ताः प्रशमकरणा वीतरागा विमाना वेदान्तोक्तौ भगवति गुरौ श्रद्दधाना अहिंसाः। स्वच्छाचारा निपुणमतयो नित्यभाक्षेप्लवो ये तेवीक्ष्येमं परमममृतं प्राप्नुवन्त्यात्मबोधात्॥१२॥ एव निष्ठात्रयं सफलं संक्षेपेण निरूप्येदानीम् "अथातो ब्रह्म- जिज्ञासा (ब्र० सू० १। ११) इति सूत्रस्थाथशब्दार्थानन्तर्या- पेक्षितसाधनचतुष्टयरूपाण्यधिकारिविशेषणानि दर्शयस्तेषामधिकारि- यामेतद्ग्रन्थविचारो ब्रह्म क्यसाक्षात्कारपर्यवसायो नेतरेषामिति दर्श- यति-शुद्धस्वान्ता इति। शुद्धमीश्वराराधनलक्षणेन धर्मेण निर्दोष स्वान्तमन्तःकरणं येषान्ते तथोक्ताः । अनेन कर्मणां चित्तशुद्धिद्वारा ज्ञानोपयोगो दर्शितः, “कषाये कर्मभिः पक्वे ततो ज्ञान प्रवर्त्तते” इति स्मृतेः। अत एव प्रशान्तानि शमदमाभ्यां निग्रहयोपरतानि बाह्यान्यभ्य- ·प्रथमं प्रकरणम् । २१ । तद्वन्त इत्यर्थः। न्तराणि च करणानि येषान्ते । अनेन शमादिसम्पदुपलक्षिता! राग ऐहिकामुष्मिकभोगस्तदुपायेच्छा स विगतो येभ्यस्ते । अनेनेहामुत्रार्थ- फलभोगविराग उक्तः । विगतो मानः स्वस्मिन्यूज्यत्वादिबुद्धिर्येभ्यस्ते । अदम्भित्वादेरप्युपलक्षणमेतत् । वेदान्तोक्तौ तत्त्वमस्यादिवाक्येषु भगवति श्रीकृष्णे गुरावात्मतत्त्वोपदेष्टरि च श्रधानाः श्रद्धा आस्तिक्य अहिंस्राः सर्वभूतानुकम्पया मनोवाकायैः परद्रोह- शून्याः। अनेनोपरतिशब्दितः संन्यास उक्तः। स्वच्छोऽत्यन्त निर्मल: यथाशास्त्रमाचारो येषान्ते : अनेन स्वधर्मनिष्ठत्वं दर्शितम् । नित्यानित्यवस्तुविवेचनचतुरा मतिर्येषान्ते । अनेन नित्यानित्य- वस्तुविवेकसम्पदुक्ता। नित्यो यो मोक्षपदार्थस्तन्मात्राभिलाषिणो नित्यमोक्षप्सवः । अनेन मुमुक्षुत्वमुक्तम् । उक्तलक्षणसम्पन्ना ये सुमुक्षवः "प्रदीप्तशिरा इव जलराशिं विविक्षुः" इति पञ्चपादि- कोक्तलक्षणोत्कटसच्चिदानन्दाद्यस्वात्मलाभरूपमोक्षेच्छाशालिनः पुरुष- धौरेयास्ते इमं परमपुरुषार्थोपाय प्रत्यत्तत्वचिन्तामणिनामक ग्रन्थं वीक्ष्य पौर्वापर्येणावलोक्य तद्विचारजनितप्रत्यगात्मबोधात्तत्त्वसाक्षा- त्काररूपात्परमं निरतिशयममृतं कैवल्याख्य पदं प्राप्नुवन्ति तद्रपा एव भवन्तीत्यर्थः । अनेन "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा (ब्र० सू० १११११) इति शास्त्राद्यसूत्रस्थायशब्दानन्तर्येण योग्य- वात्साधनचतुष्टयसम्पत्तिरेवावधित्वेनापेक्ष्यते । न वेदाध्ययनमात्रं धर्म- जिज्ञासायामिवेति सूचनेन धर्मब्रह्मजिज्ञासयोभिन्नाधिकारित्वमपि दर्शितं बोध्यम् ॥ १२ ॥ ब्रह्मैवाये परमममृतं केवलं तत्त्वमासी- न्मायाशक्तयाश्रितमकलनं सृष्टिकाले समस्तम् । तस्माज्जातं विषमरचनं भूतमात्रादिहेतु स्वस्वाविद्मादिभिरविरलंभोक्तृभाग्यादिविश्वम्॥१३॥ " ·२२ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा इदानीं संसारबन्धनस्य तत्त्वज्ञाननिवर्त्यत्वसिद्धये ब्रह्माज्ञानान्मा- यादिशब्दवाच्यादेव संसारोत्पत्तिरिति दर्शयति-ब्रह्मति । अत्रे सृष्टः पूर्व ब्रह्मवासीदिति सम्बन्धः। कार्यब्रह्मादिशङ्काव्यावृत्त्यर्थमाह-~- परममिति । तस्य द्वितीयसंसर्गशङ्कावारणायाह-केवलमिति । अध्यस्तत्वशङ्काव्यावृत्त्यर्थमाह-तत्त्वमिति । अनारोपितस्वरूपमित्यर्थः मुक्तैरधिगम्यत्वदर्शनायाह-अमृतमिति । एवं शुद्धं वस्तुतत्त्वं निरूप्य तस्याध्यस्तविश्वाधिष्ठानत्वयोग्यतानिरूपणपुरःसरम् 'अध्यारो- पापवादाभ्यां निष्प्रपञ्चं प्रपञ्च्यते' इति न्यायेन ततो विश्वोत्पत्ति- प्रकारं दर्शयति-मायेति । अघटितघटनापटीयसी अनाद्यनिर्वाच्या- ऽज्ञानाविद्यादिशब्दवाच्या माया शक्तिवत्परतन्त्रतया शक्तिस्तयाश्रितं शवलितं वस्तुतोऽकलनं सकलकल्पनाशून्यमपि सृष्टिकाले तस्मादभिन्न- निमित्तोपादानान्मायाशबलाब्रह्मणः सकाशाद्भोक्तारोऽन्तःकरणोपाधिका जीवा भोग्य शब्दादिविषयजातम् । आदिपदेन भोगालय- भोगभूम्यादयो गृह्यन्ते। भूतमात्रा: शब्दादितन्मानपदवाच्यानि अपञ्चीकृतव्योमादीनि पञ्चसूक्ष्मभूतानि, आदिपदात्तान्येव स्थूलानि पञ्चीकृतानि, तेषां सर्वत्र तुल्यत्वेऽपि स्वस्वाविद्याकामकर्मादिभिर्विषमा विचित्रा रचना यस्य विश्वस्य तदविरल जीवैस्तत्कर्मादिभिश्च निवि समस्तं निःशेषं जातमुत्पन्नमित्यर्थः। एतदुक्तं भवति वस्तुतो ब्रह्मैक- मेवाद्वितीयमसंगोदासीनमकादिरूपं दुर्घटघटनापटीयसी मायामादाय "मायान्तु प्रकृति विद्यान्मायिनन्तु महेश्वरम्” ( श्वे० ४।१०) इत्यादिश्रुतिसिद्धाध्यस्तविश्वाधिष्ठानत्वेन कारणवां भजते । यदि कारणसमसत्ताक कार्यमभ्युपगतं स्यात्तदाऽसंगादासीनं केवलं नित्य- कूटस्थं ब्रह्मकथमभिन्ननिमित्तोपादानरूपं कारणं स्यात् ? मिथ्याभूतन्तु कार्यमविकृतरज्ज्वादौ सर्पादिवदज्ञानादविकृतेऽपि वस्तुन्यध्यस्यमानं वस्तुतो नाधिष्ठानं स्पृशति, अद्वितीयवस्तुन एव श्रूयमाणजगत्कारणत्व- निर्वाहाय कल्प्यमाना माया धर्मिग्राहकमानादुपजीव्यानुसाराच्च मिथ्या- ।

·प्रथम प्रकरणम्। २३ भूतैव सिद्धयतीति न तत्कृतेन जगत्कारणत्वेन ब्रह्मणो विकारित्वम् । तथा च भाष्यम्-यत्र हि यदध्यासस्तद्गतेन गुणेन दोषेण वा अणुमा- त्रेणापि न स सम्बध्यत इति ।।१३ ।। स्वात्मानन्दादमितपदता ब्रह्मणो निर्विकारा- दात्माविद्यावृतमतितया प्रच्युताः स्वप्नदूग्वत् । जीवाः कर्माद्यमितनिगडा देहमात्राभिमाना मायावद्धा जनिमृतिकृतौ विक्षमन्त्याकुलाङ्गाः॥१४॥ इदानी जीवानां ब्रह्मपदात्त्रच्युतिरेव सर्वानर्थहेतुरिति वदन वैरा- ग्यादिसिद्धये स्वात्माज्ञान हेतुकं संसृतिसिन्धुपातं सप्रकारं वर्ण- यति-स्वात्मानन्दादिति द्वाभ्याम् । स्वस्वरूपानन्दादपरिच्छिन्न पदा- स्कूटस्थाद्ब्रह्मणः स्वात्माज्ञानेनाच्छादितविवेकदृष्टितया स्वप्नदृष्टिवद् जीवा: प्रच्युता: सन्तो जनिमृतिसृतौ संसरणमार्ग संसारसिन्धुचके विभ्रमन्तीत्यन्वयः। अत्यन्तपारवश्य दर्शयति-मायाबद्धा इति । अत एव देहमात्राभिमाना: परिच्छिन्नदेहादावयमहमस्मीत्यहङ्का- रिण इत्यर्थः । बन्धनसामग्री दर्शयति-कर्माद्यमितेति । कर्माणि सञ्चितादीनि, आदिपदाकामद्वेषाभिनिवेशादिग्रहणम् , तैरमितास्तत्त्व- ज्ञान विना कालापरिच्छेद्या निगडा बन्धका नानादेहभाविना येषान्ते ! यद्वा, कर्मादीन्येवामितानि बन्धनानि येषान्ते । ननु शास्त्रादीना तत्त्वज्ञानसाधनानामपि संसारे सत्त्वात्तान्यादाय कथं ते बन्धमोक्ष- णोपायमनुतिष्ठन्तीत्याशङ्क्याह-आकुलाङ्गा इति । आकुलानि तत्तन्मनोरथादिभिरङ्गानि बुद्धिमनःप्राणेन्द्रियादीनि येषान्ते तथा । शास्त्रार्थब्रह्मक्यविचारे क्षणमप्यवकाशं न लभन्त इत्यर्थः ।। १४ ॥ संसाराब्धौ प्रचुरभयदे कामकर्माद्यगाधे भ्रान्त्यावर्ते जडरतिजले जन्ममृत्युप्रवाहें।

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी तृष्णाग्राहे नरकगहने द्वेषरागादिनने मिथ्याध्यातादिह निपतिता नैव शान्ति लभन्ते॥१५॥ संसारं सिन्धुरूपकेण वर्णयंस्तत्र निरूपितानां विश्रान्त्यभाव- माह-संसाराब्धाविति । प्रलयसिन्धुवाचुरभयोऽत्यन्तदुःसह- यातनादिभयदायके, कामकर्मादिभिरत्यन्तागाधे, भ्रान्तिर्मिथ्याज्ञान- मधऊर्बभ्रमणहेतुतया आवर्ती यस्मिन् । जडेषु देहादिष्वहङ्कारास्पदेषु पुत्रकलत्रवित्तगृहादिषु ममत्वापदेषु रतिः स्नेहादिरूपैव जलं यस्मिन् । जन्ममृत्युपरम्परैव प्रवाहो यस्मिन् । तृष्णैव लाभादिशब्दवाच्या ग्रा. होऽधआकर्षकत्वलाम्याद्यस्मिन् । नरक एव गहनं संकटप्रदस्थानं यस्मिन् । द्वेषः परानिष्टचिन्तनं, रागः विषयेष्वासक्तिः, आदिपदेने- या॑दयो गृह्यन्ते, त एव नका: संसृतिसिन्धी निमज्जनहेतवो यस्मिन् । इत्थंभूते संसाराब्धौ अनिर्वाच्यदेहाद्यात्मत्वाध्यासानिपतिताः निम- जनोन्मजनादिभिर्धमन्तो नैव विश्रान्तिसुखं क्षणमपि लभन्त इत्यर्थः ।। १५ ॥ - A कश्चित्पुण्यप्रकृतिरनघोऽधीत्य वेदं यथावद् बुध्वास्यार्थ तदुदितमसी धर्ममीशार्चनाख्यम् । कुर्वन्कृष्णे प्रवणधिषण भक्तियोगेन नित्यं प्रेम्णाविष्टो जयति सुमतिर्वैभवं प्राप्य बौद्धम् ॥१६॥ संसाराब्धिपातहेतुरात्माज्ञानमित्युक्तं तत्राज्ञानं तत्कार्यभूतं कर्मा- दि च जडत्वात्परतन्त्रं तदाश्रया जीवा अप्यज्ञतया ततोऽपि परतन्त्रतरा- स्तन्नियामकः सर्वज्ञः सर्वशक्तिः परमेश्वरः। साधु कर्म कारयति । तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषते, एष एवासाधु कर्म यति। तं यमेभ्यो लोकेभ्योऽधो निनीषते । एष ह्य कार- ·प्रथमं प्रकरणम् ! । "ईश्वरः सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन ! तिष्ठति ! भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ।" (गी० १८ ६१) "मत्त स्मृतिनिमपोहनश्च । (गी०१५। १५) "दैवी ह्यषा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥" (गी० ७ ! १४ ) “पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्ध- विपर्ययौ, (७० सू० ३। २ । ५) "फलमत उपपत्ते" ( ब्र० सू० ३ १ २ । ३८ } इत्यादिश्रुतिस्मृतिन्यायकदम्बैर्भगवद्वैमुख्य- मेव सर्वानर्थरूपाज्ञानतत्कार्यकर्मादिवन्धहेतुः, तदाभिमुख्यमेव सर्वा- नर्थनिवृत्त्युपलक्षितस्वस्वरूपानन्दाविर्भावमोचहेतुः, तदाभिमुख्यन्तु महापुण्यै बैना दुर्लभम् । मनुष्याणां सहस्रेष्वपि कश्चिदेव पुरुषधी- रेयो भगवद्भक्तिरसिको जायते तथा च परमपुरुषार्थसिद्धये भग. वान् कृष्ण एव परमप्रेमास्पदत्वेनाश्रयणोय इत्यभिप्रेत्याह-कश्चिदिति। मनुष्याणां सहस्रेष्वपि दुर्लभः पुण्यैकस्वभावोऽत एवानप: पापाचरण- रहितो वेदं स्वाध्यायशब्दवाच 'स्वशाखाध्ययनरूपं वेदाध्ययनं कृत्वा यथा- व ब्रह्मचर्यादिवतपुरःसरं गुरुप्रसादादस्य वेदत्यार्थ धर्मब्रह्मरूपं बुद्धवा आपाततोऽनुष्ठयत्वेन रूपेण ज्ञात्वा-असावधिकारी तदुदितं वेदोक्तं स्व- वर्णाश्रमादिप्रयुक्तधर्म निष्कामकर्मरूपमीश्वराराधनलक्षणं कुर्वन्नाचर- न्निष्कामधर्मस्वाभाव्यादेव कृष्णे भगवद्वासुदेवे भक्तियोगेन प्रवणा प्रवाहीकृता धिषणा बुद्धिवृत्तिर्यस्य स तत्फलभूतभगवत्प्रेम्याविष्टो ग्रहा- विष्टवद्विस्मृतदेहाभिमानस्ततोऽवर्जनीयतया सुमतिः शोभना भगवत्प्र- सादलब्धा मतिब्रह्मात्मैक्याकारा बुद्धिवृत्तिर्यस्य । स च बौद्धं वैभवं प्राप्य तत्त्वज्ञानात्मकमैश्वर्य' स्वसाम्राज्याभिषेकरूपं लब्ध्वा जयति सर्वोपरि वरीवति । यद्वा, जयति संसारमिति शेषः । वद्भक्तानां वैराग्यादिपुरःसरतत्त्वज्ञानलाभोऽनायासेनैव सिद्ध्यतीत्यतो - तथा च भग- ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ २६ भगवद्भक्तिरेव सर्वपुरुषार्थकामधेनुरिति सर्वैरेव मुमुक्षुभिः कर्त्तव्य- स्वेनादर्तव्येति भावः । १६ ।। यावत्कृष्णे परिचितमतिर्जायते ना मुमुक्षु- स्तावद् भ्रान्ति विशमभयदां नैव भत्तं समर्थः । तस्माद्धालान् हरिपदयुगे अलभक्ति विशुद्धां संपाद्या प्रभवति भवं क्षेत्तु मध्यासमूलम् ॥१७॥ एतदेव दृढीकर्तुं “यस्य देवे परा भक्ति:' ( श्वे० ६ । २३) प्रभावाद्देवप्रसादाच्च' ( श्वे० ६ । २१) "ईश्वराज्ज्ञानमन्विच्छेद्" इत्यादिश्रुतिस्मृतिशतैः परमेश्वरप्रसादायत्तत्वात तत्त्वज्ञानस्य, तत्प्राप्त्यर्थ भक्तिश्रद्धाप्रणिपातपुरःसरं परमेश्वरस्यैवाश्रयणीयत्वेनान्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रदर्शयंस्तद्भक्तिमेवोररीकुर्वन्नाह-यावदित्याद्यष्टाभिः पद्यैः ! एव मूलं कारणं यस्य तमित्यर्थः । शेषमतिरोहितार्थम् । १७ ॥ "तप:- । अध्यास शानन्यागारे भ्रमहरपदे कान्तिकान्साङ्किताओं स्वादुस्वादुस्मितमधुरतालंकृतास्येऽच्छधानि। प्रेम्णा लभ्ये जलधितनयालिडिते वेदगीते कृष्णे भक्तिं यत सुजनाः संमृतिध्वान्तभेत्रीम्॥१८॥ भक्तिरसालं वनं भगवन्त सौन्दर्यमाधुर्य्यसौष्ठवादिगुणैरलङ्कृतं वर्णयस्तद्भक्तेरवश्यकर्तव्यत्वं दर्शयति-शान्त्यागार इति। अविद्यात- कार्यनिवृत्तिरेव शान्तिस्तस्या आगारे तदास्पदे निरावरणज्ञानघनत्वात् सर्वमायिकविकारातीतेऽत एव ध्यातॄणां भ्रममनाद्यध्यासं हरतीति तादृशं परं चरणारविन्दं यस्य तस्मिन्, कान्तिलक्षणया कान्तया नित्यमव्यभिचरितरूपया अङ्कितान्यङ्गानि यस्य तस्मिन्, स्वादुतो-

·प्रथमं प्रकरणाम्
ऽपि स्वादु भक्तानुग्रहलूचकतया स्मितं हसितं तेन या मधुरता
माधुर्य तयाऽलङ्कृतमास्यं मुखारविन्दं यस्य तस्मिन्, स्वच्छं धाम
स्वरूपप्रकाशो यस्य तस्मिन् कृष्णे भक्तिमनुरागरूपां हे सुजनाः सफल-
जन्मान: अयत आश्रयतेति सम्बन्धः। शेषं स्पष्टम् ।। १८॥
भोगासक्ति परिहृतवतो भक्तियोगा मुकुन्दे
सिद्धयेद् धीरो विषयविरतिं दोषदृष्टयाश्रयेत।
सा धीशुद्ध्या विरतिरुदिता सद्विवेकान्मुमुक्षो-
मेक्षि हेतुं जनयति रति केशवे केशिशचौ॥१८॥
भक्तियोगोपायं विषयवैराग्यमवश्यं कर्त्तव्यमिति दर्शयति-
भोगासक्तिमिति । वैराग्योपायमाह-दोषदृष्ट्येति । तस्या अपि कारण-
माह-सेति । सा विषयेभ्यो विरती रत्यभावहेतुर्दोषदृष्टिरन्त:-
करणशुद्ध्या सद्विवेकात् सम्यग्विवेकद्वारा उदिता सती केशिनो दैत्य-
विशेषस्याश्वरूपधारिणः शत्रुर्घातकस्तस्मिन् केशवे ब्रह्मरुद्रजनकत्वेन सर्वे-
श्वरे श्रीकृष्णे रति सर्वसाधनफलभूतां प्रेमप्रकर्षलक्षां भक्तिं सकला-
नर्थनिवृत्त्युपलक्षिताद्वयानन्दाविर्भावरूपे मोक्षे हेदुमवर्जनीयतया तत्त्व-
ज्ञानमप्युत्पाद्य मोक्षपर्यवसायिनी मुक्तिमिच्छोः पुरुपस्योत्पादयतीत्यर्थः ।
यद्यपि श्रवणकीर्तनादिभिर्वक्ष्यमाणैरेव साधनैः प्रेमप्रकर्षोत्पत्तिस्तथापि
तैरपि भगवतोऽन्यपदार्थेभ्यो वैराग्यमुत्पाद्यैव प्रेमप्रकर्षोत्पादनं क्रियते।
अन्यत्र विषये आसक्तचित्तस्य तादृशप्रेमोत्पत्तिदुर्लभेति भावः ॥१६॥
धर्माच्छुद्धिर्भवति विहितात्स्वं प्रतीशार्चनाख्यात्
कुर्वन्धर्म न च परिभवं याति कुर्यात्ततस्तम् ।
औतं मार्ग कुमतिहरमाश्रित्य कृष्णाङ्घिसेवी
संसाराब्धिंतरति सुखतोभ्रान्तिमुच्छिद्यधीमान्॥२०॥

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी भगवद्भक्तिरंव सर्वानन्मूिलिनी सोपायमुमुक्षुभिः संपाचेत्यभि- प्रत्याह-धर्मादिति एवं प्रति विहिताच्छालोणेति शेषः । स्ववर्णाश्रम- प्रयुक्तात्परमेश्वराराधनलक्षणाद्धर्माद्भक्तियोगोत्पादिका चिन्तशुद्धिर्भव- तीति सम्बन्धः । ननु धर्म कुर्वन्तोऽपि संसरन्त एव दृश्यन्ते, कथं धर्माच्छुद्धिर्भवतीति लियमः ? इत्याशङ्कयाह-कुर्वन्निति । धर्म भगवदा- राधनलक्षणमाचरन् परिभवं संसृतिरूपतिरस्कारं च चाप्नोति तस्मात्तं भगवदाराधनलक्षणमेव धर्म कुर्यादित्यर्थः । तथा च पुरुषापराधकामनैव संसारहेतुर्न तु धर्मः। “धम्मो नित्यः सुखदुःखे त्वनित्ये' इति भारतोप- संहारे भगवदाराधनलक्षवस्यैव धर्मभ्य भगवत्प्राप्तिफलकत्वान्नित्यत्व- मुक्तम्, न तु धर्माभासस्य । ईश्वराद्विमुखैः सकामपुरुपैरनुतिष्ठितस्य 'सुखदुःखे त्वनित्ये" इत्यनेन तत्फलकस्य धर्मस्याप्यनित्यत्वभुक्तं वेदि- तव्यम् । अत एव कुमतिहरं श्रौतं श्रुतिप्रोक्तं पन्थानं समाश्रित्य कृष्णानिसेवी सुखतोऽनायासेन धीमांस्तत्त्वज्ञानवान् सन् ततो भ्रान्ति- मविद्यातत्कार्यमुच्छिद्यापबाध्य संसारसमुद्रं तरत्यतिक्रामति । जीव- न्नेव विमुक्तो भवतीत्यर्थः ।। २० ।। बेधा भक्तिर्निगमविहिता केशवे मोक्षहेतु: सख्यं श्रद्धास्मरणमनिशं नजदेहार्पणञ्च । औदासीन्यं स्वतनुभरणे पाषणादा स्वकीये न्यस्यात्मानं भगवति हरी मानसी भक्तिरेषा ॥२१॥ भगवति निरतिशय प्रेमोत्पादिकां साधनभक्तिं त्रेधा विभज्य दर्शयति-त्रेधेति । मोक्षो निरतिशयानन्दाविर्भावस्तद्धेतुर्भगवति निरति- शयप्रेमोत्पादनद्वारा साधनभक्तिः केशवविषये त्रेधा मानस्यादि- भेदेन त्रिप्रकारा निगमविहिता प्रतिस्मृतिभिरुपदिष्टा । तत्रादाव- भ्य हितत्वान्मानसी भक्तिं निरूपयति-सख्यमिति स्नेहास्पदत्वे-

·प्रथमं प्रकरणम्।
२६
नाश्रयणम्। श्रद्धा तत्रातिशयेनास्तिक्यबुद्धिः। स्मरणामनिशं नित्यं
तदनुसन्धानम् । स्वात्मत्वेनाभिमतो यो देहस्तस्यार्पणम् , दास्य-
भावेन समर्पण स्त्यिर्थः । स्वतनुभरणे स्वशरीरपोषणे स्वकीये
पुत्रादौ यत्पोषणादिस्तत्रौदासीन्यं पक्षपातराहित्यम्, ममेत्यभि-
निवेशाभाव इति यावत् ।
आत्मानमहङ्कारास्पदं जीवं हरौ भगवति
समय॒ तस्यापि बन्धमोक्षादावादासीन्यं कृत्वा यच्चेतसोऽवस्थानमिति
शेषः । एषा मानसी भक्तिः । निगमविहितेत्यत्राप्यनुषज्यते ॥ २१ ॥
कर्णाभ्यां तच्छ्रवणमनिशं सज्जनानां मुखाब्जाद्
नित्यं सेवा मधुरिपुगृहे मार्जनादिप्रकारैः।
अर्चा विष्णार्विविधसुरभिद्रव्यले पादि देहे
पञ्चाङ्गायै मनमुदितं वन्दनं कायिकीयम् ॥२२॥
कायिकी भक्तिं दर्शयति-कर्णाभ्यामिति । सज्जनानां भगव-
त्पराणां मुखारविन्दात्तच्छवणं तस्य भगवतो नानालीलास्पदत्वेन
श्रवणं कर्णाभ्यामक्षरानुपूावधारणम् । यदा तात्पर्यावधारणं तदा
मानसी भक्तिः । यत्र भगवत्परा भगवन्तं कीर्तयन्ति तत्रादरेण नित्य-
मेव गन्तव्यमित्यर्थः । मधोरसुरविशेषस्य प्रलयसमुद्रे हिरण्यगर्भविनाशो-
न्मुखस्य वेदाहरणे प्रवृत्तस्य रिपुर्निजभक्तस्य ब्रह्मणो रक्षणार्थ घातक-
स्तस्य भगवतो गृहे हरिमन्दिरे मार्जनोपलेपनादिप्रकारैनित्यमत्यन्तो-
त्साहेन सेवा सेवनं तत्कैङ्कय॑मिति यावत् । विष्णोदेहे श्रीमूर्ति-
विग्रहे विविधसुरभिविशिष्टद्रव्याणि श्रीखण्डचन्दनादीनि तैर्लेपा-
दि लेपनम् , पत्रभङ्गयादिरचनारूपम्, अर्चा आह्वानादिषोडशोप-
चारैर्भगवतः श्रीकृष्णस्य पूजनम्, पञ्चाङ्गाद्यैनमनं पञ्चाङ्गादिप्रणाम-
स्तदेव शास्त्रे वन्दनमिति कथितम् । इयं कायिकी भक्तिरुप-
दिष्टेत्यर्थः ॥२२॥

·प्रत्यक्तस्वचिन्तामणी विष्णोर्नाम्नां कथनमनिशं कीर्तनं तद्गुणानां दास्यं कर्माखिलसपि कृतं केशवस्याज्ञयाऽस्तु । तत्संतुष्ट्यै स च मम गतिलस्य झासोऽस्मि नित्यं सर्व विश्व हरिरिति वचो वाचिकी भक्तिरिष्टा ॥३३॥ ---- वाचिकी भक्तिमाह-विष्णोरिति दास्य कैर्य केशवस्य ममाऽस्तु, तदाज्ञयाऽखिलमपि मया कर्म कृतं तत्सन्तुष्ट्यै, स च मम गतिरित्यादिकथनं वाचिकी भक्तिरिष्टा। शेष स्पष्टम् । ननु "श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरण पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ।।" (भा० ७।५।२३) इत्यादिना नवविधा भक्तिः श्रूयते कुतस्तत्र विध्यमिति चेन्मैवम् । उत्पत्तिवाक्ये संख्यातिरेकेऽपि कायिकत्वादिना समुदायत्रयं कृत्वा अधिकारवाक्ये फलसम्बन्धविधानेन त्रित्वाविरोधात् । "आग्नेयोष्टा- कपालः पुरोडाशः पौर्णमास्याममावास्यायाचाच्युतो भवति" इत्युभ- यत्राष्टाकपालः प्रथमं हविर्भवति । एवमग्नीषोमीयः पौर्णमास्याम्, ऐन्द्राग्नोऽमावस्यायां द्वितीयं हविरिति! एकादशकपाल: पुरोडाश: अग्नीषोमीय: पौर्णमास्याम् , ऐन्द्राग्नो द्वादशकपालः पुरोडाशो दर्श द्विती- यम् एवमग्नीषोमावुपा श्वाज्यस्य विष्णुर्वाऽमावस्यायामिति । पौर्णमासे अग्नीषोमा चतुहीताज्येन, दर्शे विष्णु चतुगृहीताज्येन, उभयत्र अन्तरा यागः* इत्याग्नेयादिवाक्ये षट् कर्माणि विधाय “दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्ग- * सारांशोऽयं श्रुतीनाम्, श्रुतयस्त्वानुपूष्यणेत्थं सन्ति- "यदाग्नेयोऽष्टाकपालोऽमावास्यायां च पौर्णमास्यां चाच्युतो भवति" (तै० सं०) "ताभ्यामेतमग्नीषोमीयमेकादशकपालं पूर्णमासे प्रायच्छत्" (तै० सं०) ' ·प्रथम प्रकरण , कामो यजेत' इति समुदायद्यं कृत्वा फलसम्बन्धविधानवत् तत्र सख्य- स्मरणात्मनिवेदनानि मानसी भक्तिः, तत्र स्मरणं नाम सत्यः सर्वगः सर्वशक्तिरित्याद्यनन्तकल्याणगुणादिवैशिष्ट्येन चिन्तनम् , सख्यं श्रद्धादि, आत्मनिवेदनं देहसमर्पणं विक्रोतपशुवद्भरणपोषणदासीन्येन भगव- देकशरणत्वम् । श्रवणम्, पादसेवन परिचर्या, अर्चनादि कायिकी, कीर्तनं गानम्, भगवहास्याद्यभिधानादि वाचिकी भक्तिरित्यादि विवेच- नीयमिति सर्वमनवद्यम् ।। २३ ॥ भक्ति मोक्तामयकृतवतः प्रेमभक्तिर्मुरारे: पादाम्भोजे भवति च ततोऽध्यासपाशमहाणेः । हेतुर्वाधा निजभगवतारैक्यनिष्ठः प्रमात्मा सिद्ध्येत्सिद्धाभवजलनिधेर्मुक्तिरेतेन जन्ता॥२४॥ यथोक्तसाधनभक्तेः फलं निरूपयति--भक्तिमिति : प्रोक्तां यथा- पदिष्टां साधनरूपां भक्तिं कृतवतः पुंसोऽथानन्तरं मुरारेः श्रीकृष्णस्य पादाम्भोजे प्रेमभक्तिर्निरतिशयरतिभवति । ततः प्रेमभक्तरध्यासोऽ- तस्मिंस्तबुद्धिरूपो मिथ्याप्रत्ययरूप इति यावत् । स एव बन्धक- त्वात् पाशस्तस्य प्रहाणि: प्रकर्षण मूलबाधेन बाधस्तस्या हेतुभूतो निजस्य त्वंपदार्थस्य भगवत्प्रसादात् त्रिविधमलनाशेन परिशोधितलक्ष्यरूपस्य प्रत्यगात्मनः भगवतः स्वत एव नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावस्य तत्पद- लक्ष्यस्य तयोस्तत्त्वंपदार्थयोरैक्ये वाक्यार्थभूताखण्डवस्तुनि निष्ठा पर्य- वसानं यस्य स च बोधः प्रमाऽनधिगता बाधितार्थविषयं यथार्थज्ञानं "तावतामग्नीषोमावाज्यस्यैव तावुपांशु पौर्णमास्यां यजन्" (श० ब्रा० "ऐन्द्रानो द्वादशकपालोऽमावास्यायां भवति" (श. ब्रा० ) ) ·३२ प्रत्यक्तत्वचिन्तामा तद्रूपः सिद्ध्येदाचार्यमूर्तिस्थभगवत्प्रसादादनायासेनैव भवति। जन्तो- रधिकारिणो सुमुक्षोरेतेन यथोक्तबोधेन भव एव दुस्तरत्वादिगुण- विशिष्टतया जलनिधिः समुद्रस्तत्मात् तत्त्वबोधवाधितान्मुक्तिः स्वस्वरूपा. वस्थानलक्षणः सिद्धा, न तु साध्या; चतुर्विधकर्मफल विलक्षण- त्वादित्यर्थः ।। २४॥ विष्णोरङ नौ हृदि धृतवतः शुद्धबुद्धेर्मुमुक्षो- वैराग्यादि प्रबलकरणं तत्प्रसादादुदेति। प्राप्याचार्य निरवधिपदमाप्तिनिष्ठानिविष्टं भक्तिश्रद्धाप्रवणमनसा संश्रयेत्तं स धीमान् ॥२५॥ , भगवत्प्रसादलब्धतत्वज्ञानान्मोक्ष इत्युक्तमेवार्थ विस्तरेण निरूप- यिध्यन जिज्ञासूनां प्रवृत्तिविशेषसिद्धार्थ “प्राचार्यवान्पुरुषो वेद" ( छा०६ । १४१२) "आचार्याझैव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापयति' (छा० ४१ । ३) “यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ'' ( श्वे० ६ । २३) "तद्विज्ञानार्थ समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्। (मु० १ । २ । १२ )"तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया"। (गो० ४ । ३४ ) इत्यादिश्रुतिस्मृतिसहस्त्रैः सद्गुरूपसदनसेवनादिनियम- पूर्वकश्रवणादिभिर्वेदान्तार्थावगति: फलाय, न मेधाविनाऽपि स्वयमेव ग्रन्थपरिशीलनादिभिरिति नियमं प्रदर्शयन्नेव तत्त्वज्ञानोपदेशक्रम शिक्षयति --विष्णोरङघ्रीति । भगवत्पादाम्भोजद्वयं हृदि धृतवतोऽ- त एव शुद्धा कामाद्यैरकलुषिता बुद्धिर्यस्य तस्य मुमुक्षोर्मोक्षमात्रैक- निष्ठस्य तस्य भगवतः प्रसादाद्वैराग्यमिहामुत्रार्थफलभोगविरागः, आदिपदेन शमादिसम्पत् । प्रबलञ्च तत्करणञ्च साधनेषु प्राबल्यञ्च तत्पाष्कल्यमेवोदेति। तथा च भगवत्प्रसादलब्धसाधनचतुष्टयसम्प- नोऽधिकारी धीमान परीक्ष्यकारी स चाचार्य दैशिकवर्य निरवधिपदे , ·प्रथम प्रकरणम् ब्रह्मणि प्राप्ता या निष्टा पर्यवसानं तत्रैव नितरां सर्वविक्षेपनाशात् कृत- कृत्यतया पर्यवसन्नं श्रुत्युक्तविशेषणविशिष्ट प्राप्य भगवत्प्रसादादा- साद्य भक्तिगुरोरानुकूल्यम् , श्रद्धा तद्वचनेष्वास्तिन्यबुद्धिः, ताभ्यां प्रवणं तदाभिमुख्यं नीतं यन्मनस्तेन तमाचार्य संप्रयत्--सम्यक संसाराब्धितरणाय शरणत्वेनाश्रयेदित्यर्थः ।। २५ ।। तत्पाऽसौ विजितकरण वीतरागो विवेकी तिष्ठन्मेवाप्रमुखतगुणैः स्वप्रसादानुकूलम् । आराध्यामुश्रुतिनविदं सुप्रसन्नञ्च बुद्ध्वा पृच्छेत्मश्नान्विविधविशयान्स्वान्तगान्बोधसिद्धय २६ गुरोः सन्निधौ प्राप्तस्य मुमुक्षोः कृत्यमाह--तत्पार्श्व इति । तस्य गुरो: समीपे तिष्ठन्नसौ मुमुक्षुर्विवेकी नित्यानित्यवस्तुविवेकवान्, वीत- राग आब्रह्मलोकभोगतृष्णारहितः, विजितकरण: शमदमोपेतः, सेवा तचिन्तानुकूला या या चेष्टा तत्र स्थितिः, प्रमुखशब्देन प्रणिपातादिग्रह- स्तादृशैः सुगुणैः स्वप्रसादानुकूल स्त्रस्मिन् गुरोः प्रसादः स्वप्रसादस्तद- नुकूलं यथा स्यात्तथासु दैशिकवर्यमाराध्य सम्यगाराधनं कृत्वा, श्रुतयो वेदान्ताः, नयास्तदनुकूलताः, तान सम्प्रदायतो वेत्तोति तमोपनिषद- ब्रह्मात्मविज्ञानपरिपूर्ण सुप्रसन्नं सुष्टुप्रसादानुकूलं विज्ञाय, तदनुज्ञ- यैव प्रश्नान्विविधविशयान् नानासंशयबीजगोचरान स्वान्तगान स्वान्त:- करणनिष्ठान् मुमुक्षुभिः कर्त्तव्यतया शास्त्रोक्तान् पृच्छेत् । बोधो वेदान्तवाक्यविचारजन्यो ब्रह्मात्मसाक्षात्कारस्तस्य सिद्धैव प्राप्तये, न तु कौतुकाचावेशेन स्वपाण्डित्यख्यापनायेत्यर्थः ॥ २६ ॥ कोऽहं कस्य प्रचुरभयदा संसृतिः काऽस्त्यविद्या का विद्या तत्क्षयपटुतरा कोऽस्त्युपायस्तदाप्तौ।

·प्रत्यकतत्त्वचिन्तासयौ
मोक्षः स्यात्तत्फलमपि कथं कीदृशाः स्युर्विमुक्ता
इत्थं पृष्टो गुरुरपि वदेदुत्तरं तत्क्रमेण ॥२७॥
तस्या
अथ मुमुक्षुणा कर्त्तव्यान' प्रश्नान्निरूपयति-कोऽहमिति। किं
देहादिसङ्घातरूप: ? किं वा देहमात्रम् ? अथवा अहं कर्त्ता भोक्ते-
त्यादिप्रत्ययविषयो लिङ्गदेहः ? उताहो तद्विलक्षणः ? इत्याद्यहं-
प्रत्ययविषयक एकः प्रश्नः । प्रचुरभयदा अत्यन्तदुःसहा संसृति-
जन्ममरणप्रवाहरूपा कस्य--किं देहादिसङ्घातस्य ? उताहो तद्विल-
क्षणस्य कस्यचित् ? इत्याद्यहंप्रत्ययास्पदगतबन्धविषयको द्वितीयः ।
अविद्या कास्ति ? किं तार्किकादिलोकप्रसिद्धज्ञानाभावरूपा ?
अथवा तद्विलक्षणा ? इति बन्धकारणविषयकस्तृतीयः ।
अविद्यायाः क्षये निवर्तने बाधने पटुतरा अत्यन्तप्रगल्भा विद्या का ?
किं कर्मोपासनादिरूपा ? किं वा तद्भिन्ना ? इति तन्निवर्तकविषयक-
श्चतुर्थः ।
तस्या विद्याया प्राप्तौ कोऽस्त्युपायः ? किं ध्यानादिरूपो
योगः ? किं वा वेदान्तवाक्यविचाररूपः श्रवणादिः ? इत्यादितत्त्व-
ज्ञानप्राप्त्युपायप्रश्नः पञ्चमः। तत्फलं तस्या विद्याया फलम् ।
अपिभिन्नक्रमः। मोक्षोऽपीत्यत्र सम्बध्यते। स किं स्वरूपः ? किं स्वर्गा-
दिवत्कश्चिद्देशविशेषः ? किं वा तद्विलक्षणः ? इत्यादितत्फल-
विषयकः षष्ठः। ये विमुक्ता मोक्षफलं प्राप्तास्ते कीदृशाः स्युः ? किम-
स्मदादिना साधारणव्यवहारवन्तः ? किं वा विलक्षणव्यवहारा: ?
इत्यादिजीवन्मुक्ततत्त्वविद्विषयकः प्रश्न: सप्तमः । इत्थमेतत्प्रकार-
कानन्यानपि प्रश्नान् पृष्टः शिष्येण स्वाभिमुखीकृतो गुरुः। गृणाति
उपदिशति तत्त्वं शिष्येभ्य इति गुरुः। अपि शब्दात्ख्यात्यादिस्वप्र-
योजनशून्योऽपि केवलं स्वभावभूतकरुणया प्रेरित एव शिष्येभ्यस्तत्त्व-
मुपदिशतीति सूचितम् । तत्क्रमण तेषां शिष्यकृतप्रश्नानां क्रमेणोत्तरं
तत्तत्प्रश्नसमाधानं वदेत, तत्संशयनिराशपर्यन्तमुपदिशेदित्यर्थः ॥२७॥

·प्रथम प्रकरणम्। पीति। तत्राप्यादी गुरुबदनतः शास्वसिद्धस्त्वमों वक्तव्यः स्यात्तदनुविविधप्रश्नवाक्यानुसारात् । शास्त्रे द्वेधा भवति रचना वस्तुबोधाय तस्मा- दवाप्येवं भवति गुरुणा बोध्यते शिष्य प्रादै॥२८॥ ननु शास्त्रे वादिप्रतिवादिरूपेण तत्त्वं प्रतिपाद्यते, तथा प्रतिपादन च नानाशङ्कानिरासेन शास्त्रसिद्धान्तस्थापनार्थम्, तत्कथं तत्परि- त्यज्य गुरुशिष्यरूपेण तत्त्वनिरूपणमारभ्यते ? इत्याशङक्याह--तत्रा- तत्र शास्त्रेऽपि द्वधा रचना भवतीत्यन्वयः। शिष्यतेऽनेन शिष्येभ्यस्तत्त्वं यथावत्प्रतिपाद्यते तच्छास्त्रं वेदान्तरूपं तन्निर्णायकविचार- प्रधानाभियुक्तकृतनिबन्धरूपञ्च तस्मिन् वस्तुबोधाय अनारोपिततत्त्व- ज्ञापनाय न तु विजिगीषामात्रफलाय द्वेधा द्विप्रकारा रचना निर्माण भवति। वादिप्रतिवादिरूपा गुरुशिष्यसंवादरूपा च। एवं सति प्रादावभ्यहितत्वाद् गुरुशिष्यसंवादरूपा प्रदर्श्यते, वेदान्तेषु छान्दोग्य- बृहदारण्यककेनप्रश्नोपनिषदादा सर्वत्र प्रायस्तस्या एवोपलम्भात् । वेदस्यानादित्वेऽपि सर्वार्थावभासकतया गुरुशिष्यादिभावं प्रकल्प्य तथा- वर्णनम् । वेदशब्दानुरोधेनैव सृष्टिरचना । यथावेदबोधितमेव वैदेहयाज्ञ- वल्क्यादीनां समागमादि जायते । यथोक्तमेव तेषां वेदार्थभानमपि तत्त- काले भवतीति द्रष्टव्यम्। तस्माच्छास्त्रानुरोधादत्रापि वेदान्तप्रक- रणे गुरुवदनतः गुरुमुखेन शास्त्रसिद्धो वेदान्तनिर्णीतस्त्वंपदार्थो वक्तव्यः स्यात् । तत्पदार्थस्य शास्त्रतात्पर्यविषयतयाऽभ्यर्हितत्वेऽपि त्वं- पदार्थस्य मोक्षफलभागितया ततोऽभ्यहितत्वात्तस्यादा वक्तव्यत्वमिति द्रष्टव्यम् । तदनु गुरुशिष्यसंवादनिरूपणात् पश्चाद् विविधप्रश्ननिर्णा- यकवाक्यानुसाराद्वादिप्रतिवादिरूपेणेति यावत् । अतः शास्त्रसिद्ध- वादेव गुरुणाचार्येण शिष्यः शासनाई प्रादौ प्रथमतो वोध्यते बोधा- भिमुखीक्रियत इत्यर्थः । "तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत् समि- ·३६ प्रत्यकृतत्वचिन्तामधी पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् । तस्मै स विद्वानुपलन्नाय सम्यकप्रशा- न्तचित्ताय शमान्विताय" (मु०१२।१२, १३) इत्यादिश्रुतेः॥२८॥ प्रोतं तत्त्वं शृणु शुभमते ! त्वं पदार्थ विशुद्ध এত সুখি অনুষ। सत्यं ज्ञानं सुखधनमा बाधिश जायदादे- হনদি দ্বিখ্যান গনি সাব ২৫ शिष्यं तत्त्वश्रवणायाभिमुखीकुर्वस्तस्मै तत्त्वं संक्षेपेण गुरुरुपदि- शति-ौतमिति । हे शुभमते ! शुभा संसारभोगेभ्यो विरज्य परमात्मपदाभिमुखत्वात्सुकृतपुजफला मतिनिश्चयात्मिका चेतोवृत्ति- यस्य स त्वं औतं तत्त्वं श्रुतिप्रमाणकं वस्तुतत्त्वं शृणु-श्रोतुं सावधानो भवेत्यन्वयः । कोऽहमिति त्वया पृष्टे त्वंपदार्थ श्रुतिप्रतिपादित वस्तुत आजानतो विशुद्धं मायातत्कार्थमलात्यन्तासंस्पृष्टम, प्रत्यञ्च सर्वान्त- रत्वादस्मत्प्रत्ययगोचरम्, स्वं स्वात्मानम्, त्रिगुणमज्ञानं तत्कार्यञ्च तेन विधुरं वस्तुतस्तच्छून्यम्, तुर्य्य विश्वतैजसप्राज्ञेषु जाप्रदाद्यभिमानिषु जीवत्वेनाभिमतेषु जाग्रदाद्यवस्थासु चानुगतत्वात् “शिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते' (माण्डू० ७) इत्यादिश्रुतिसिद्धं तुरीयम्, अच्छमपाहतपा- प्मादिगुणकम, सत्यं कालत्रयेप्यनाध्यम्, ज्ञानं स्वप्रकाशचिद्रूपम्, सुखघनमानन्दैकरसम, अजं जन्मोपलक्षितषड्भावविकारवर्जितम, जायदादेरवस्थात्रयस्य साक्षिणं साक्षाद्रष्टारम्, त्वंपदार्थ विति सम्बन्धः । नन्वेवस्वरूपोऽहं चेत्तर्हि कथं मम संसारः ? इत्याशडक्यै- तादृशस्वरूपापरिज्ञानादेवेत्याह तस्मिन्निति । वस्तुतः शुद्धे संसारा- संस्पृष्टे आन्ध्यमन्धयति स्वरूपमावृणोतीत्यन्धं तस्य भावस्तदेव वा आन्ध्यमज्ञानमविद्यामायादिशब्दवाच्य, तस्य भावरूपप्रपञ्चं प्रति कारणत्वयोग्यतामाह-भावमिति। तेन ज्ञानप्रागभावादी नातिव्याप्तिः।

·प्रथमं प्रकरणाम् । आत्मवत्सत्यत्ववारणायाह अनृतमिति । ऋतं सत्यं तद्भिन्नमनृतम- निर्वाच्यमित्यर्थः। तस्य तत्त्वज्ञानकनिवय॑त्वसिद्धये आह-कल्पि- तमिति । अध्यस्तमित्यर्थः । न च ब्रह्म क्यतत्त्वज्ञाननिवर्त्यप्रपञ्चे - तिव्याप्तिस्तस्याज्ञानोपाधानकत्वेनाज्ञानानतिरेकादिति भावः। विचित्र- कार्योपादकयोग्यतामाह-त्रिगुणमिति । यद्वा, मिथ्याज्ञानव्यु- दासायाह त्रिगुणमिति । तथा चानाधनिर्वाच्यं भावरूपं ज्ञानविरोधि त्रिगुणात्मकमज्ञानं तस्मिन्नात्मतत्त्वे परिकल्पितम्, तदेव संसारं त्वयि कल्पयति । तन्निरासितत्त्वज्ञानसिद्धये यथोक्तलक्षणस्यात्मतत्त्वस्या- वश्यश्रोतव्यत्वादिति भावः ॥६६॥ तवाराहंकृतिरपि जडारोपितानर्थहेतु- स्तमात्मन्यप्यखिलमनृतं कल्पितं देहमुख्यम्। मिथ्याध्याशादहमिति मतिः स्थूलदेहे च सूक्ष्म भ्रान्त्या जीवो व्रजति नितरां संसृति स्वप्रमादी३० . केवलमज्ञानं नानावहं सुषुप्तौ तस्मिन्विद्यमानेऽपि दुःखाद्यनर्था- भावात्; ततो यद्वारा तदनविहं तमध्यासं प्रदर्शयन्नादावहङ्काराध्यासं साक्षादनर्थमूलं दर्शयति-तद्वारेति । अज्ञानद्वारा तत्रोक्तलक्षणा- ज्ञानोपहिते आत्मनि अहङ्कृतिरप्यारोपितेयन्वयः । अहङ्करणमह- मिति प्रत्ययः शब्दश्च। जडा अज्ञानकार्यत्वाद्। अनर्थहेतुः सकलानर्थ- कारणमज्ञानमप्येतद्वारैवाऽनर्थहेतुः । आध्यात्मिककार्याध्यासेष्वह- मिति प्रथमोऽध्यासः। न चाधिष्ठानारोप्यांशद्वयानुपलम्भान्नायम- ध्यास इति वाच्यम् । अयो दहतीतिवदहमुपलभे इति हग्दृश्यां- शयोरुपलम्भात् । तत्राप्यात्मनि अहङ्काराध्यासवति तस्मिन्नखिलं देहमुख्यं देहेन्द्रियप्राणमनोबुद्धिरूपं कल्पितमज्ञानेन, अनृतमनिर्वा- च्यमित्यर्थः।

·उक्तञ्च प्रत्यकृतत्त्वचिन्तामयौ ननु कथमनृतस्य निरात्मकस्याहङ्कारादेरध्यासो यावता कचिद्दष्टपूर्वस्य सत एव वस्तुनः क्वचिदारोपी दृष्टः । भट्टपादैः 'अध्यस्यते खपुष्पत्वमसत्कथमवस्तुनि । प्रज्ञातगुणसत्ताकमध्याशप्येत वा न वा ॥” इति । तत्राह-मिथ्याध्यासादिति। अयमर्थ:--संस्कारजन्यो हि भ्रम- स्तत्सिद्धथे पूर्वप्रतीतिमात्रमपेक्ष्यते, न पुन: पूर्वप्रतीतस्य परमार्थ- सत्त्वमपि व्यतिरेकाभावात् संशयविपर्ययष्टेष्वपि संस्कारकार्यस्मृति- दर्शनात् । तथा हि-लोकेऽनुभवोऽस्मिन् बल्मोककूटे मम पुरा "स्थाणुः पुरुषो वा” इति सन्देह आसीत्, अस्मिन् शुक्तिशकले "रजतमि- दम्" इति भ्रम पासीदित्यादिः। न च संशयविपर्यययोरेवेयं स्मृतिर्न तदर्थयोरिति वाच्यम् , अर्थशून्ययोस्तयोः स्मृतिविषयत्वानुपपत्तेः । तस्मान्निरुपाख्यविलक्षणस्य पूर्वपूर्वभ्रमदृष्टस्याप्युत्तरोत्तरारोपोपत्तेभ्र- मप्रवाहस्य चानादित्वेनान्योन्याश्रयानवस्थादिप्रसङ्गानवकाशात् । युक्तमज्ञानोपहिते परमार्थसत्यात्मनि मिथ्याभूतस्यानिर्वाच्यस्याहङ्का- रादेरध्यास इति । अनिर्वचनीयाज्ञानकार्यत्वादनिर्वचनीयोऽध्यासोऽत- स्मिंस्तबुद्धिरूपः । तस्मादहमिति प्रत्यय: सूक्ष्मे लिङ्गशरीरे सप्तदशा- वयवात्मके, स्थूलदेहे च भवतीत्यर्थः । नन्वज्ञानद्वाराऽऽत्मनि कल्पितोऽहमिति प्रत्ययः शब्दश्च, तत्राह- मस्मीति भानं युज्यते, पुरोवर्तिनि शुक्तिशकलादाविदं रजतमित्यादि- प्रत्ययवद् । देहादा तु कथमहमस्मीति विपर्ययभानम् ? नहि देहादावा- रोपितेऽहङ्काराध्यासो न वा कल्पितेऽहङ्कारे देहादेरध्यासः, कल्पित- स्याज्ञातत्वाभावेनाधिष्ठानत्वायोगादित्याशङ्कय नह्यहमस्मीतिप्रत्य- यस्तयोरधिष्ठानाधिष्ठेयभावप्रयुक्तः, किन्त्वेकस्मिन्नात्मन्यहङ्कारस्य देहदयस्य चाध्यासाद्देहादावहमस्मीति प्रत्ययः, 'अह- मज्ञः' इति प्रत्यये चिन्मात्रनिष्ठस्याप्यज्ञानस्याहङ्कारनिष्ठतया भानम् । यथा ·प्रथम प्रकरणम्। नह्महङ्कारस्याज्ञानकार्यस्याज्ञानाश्रयत्वं संगच्छते, किन्त्वेकस्मिन्ना- त्मनि तयोरध्यासादेवाज्ञोऽहमिति प्रत्ययः, तद्वदनापीत्यभिप्रेत्याह- स्वप्रमादीति। खात्मनि प्रमादोऽनवधानताऽज्ञानं तदस्यास्तीति तथा । स्वात्माज्ञानादेव जीवः प्राणधारयाधुपाधिवशादेहादावहमिति प्रत्ययं करोतीत्यर्थः। अज्ञोऽहमित्यपि तथैव भानमज्ञानस्य तत्कार्यस्य चैकस्मिन्नात्मनि सर्वस्याध्यस्तत्वाद् युज्यते । भ्रान्त्या मिथ्याध्यासेन नितरां घटीयन्त्रवत्संसृतिमनवच्छिन्नजन्म- मरणपरम्परां बजत्यनुभवतीत्यर्थः । चाघटितघटनापटी- यस्त्वादज्ञानस्य तदुपहिते परमात्मनि स्वप्नद्रष्टरीव न किमप्यसंभावि- तमिति भावः ॥ ३०॥ अत एव तथा अध्यासोऽयं परिमिततनौ कामकादिहेतुः कर्तृत्वाद्यैढतरभवं प्रापयत्येष जन्तून् तद्वश्यास्ते पुनरपि पुनः संसृति भ्रान्तिमूलां प्राण्यानादौ क्वचिदपि सुखं यान्ति नास्मिन्प्रवाहे ३१ - नन्वध्यासस्यैकरूपत्वात्कथं देवतिर्यनरादिदेहाहणत्यागरूपतया विचित्रायाः संसृतेर्हेतुत्वम् ? विचित्र कारणाव विचित्रकार्यो- त्पत्तेविचित्रतन्तुकार्यविचित्रपटोत्पत्तिवद् दृष्टत्वादित्याशङ्क्याह- अध्यासोऽयमिति । अयं सर्वलोकप्रत्यक्षोऽहं ममेदमित्यध्यासो मिथ्या- ज्ञानरूपः परिमिततनौ परिच्छिन्नशरीरादौ कर्तृत्वाद्यैः कर्ताऽहमतस्य कर्मणः एतत्फलस्य भोक्ताहमित्यादिरूपेण कामकर्मादिहेतुः। काम इदं मे स्यादिदं मे स्यादितीच्छारूपः, कर्माणि विहिताविहिताद्यनुष्ठान- जनितधर्माधर्मशब्दवाच्यानि सञ्चितागामिप्रारब्धरूपाणि, आदि- शब्देन रागाभिनिवेशास्मितादेहः, तेषां हेतुः कारणं प्रसिद्ध एष जन्तून स्वस्वरूपाज्ञानिनो जीवान् दृढतरभवं तत्त्वज्ञानमन्तरेणोच्छे- ·प्रत्यक्तत्वचिन्तामो त्तुमशक्यतयात्यन्तदुःसह सत्यत्वप्रतीतिविषयतया वाऽत्यन्तहर्ट भवं देवतिर्यनरादिदेहग्रहणपरित्यागरूपं संसृतिचक्र प्रापयति । अविद्य- मानमपि सत्यतया प्रत्याययतीत्यर्थः । तथा च कामकर्मादीनां वैचि- त्र्यात् संसृतिवैचित्र्यमप्यध्यासकार्यमेवेति भावः । ननु कदाचिदेतस्य संसृतिचक्रस्य स्वयमेवोपरमः स्यात्, तदनुपर- मेऽपि जीवानां क्वचिनिरतिशय सुखं संसारेऽपि स्यात, तथा च किं तत्त्वज्ञानोत्पादकाद्वैतशास्त्रविचारेण ? इत्याशक्य सत्यज्ञानेऽध्यासो दुर्वारः, तस्मॅिश्च सति कामकर्मादोनामप्यवश्यंभावात्। तथा च संसारोपरमस्तत्त्वज्ञानमन्तरेणात्यन्तासम्भावितः । "यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । तदा देवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति' (श्वे०६।२०) इत्यादिवचनाच्च देहाभिमानिनां देवादीनामपि सुखगन्धोऽपि दुर्लभ इत्यभिप्रेत्याह-तद्वश्या इति । अध्यासव्याप्तास्ते जीवाः पुनः पुनरपि भूयो भूयो भ्रान्तिमूलामज्ञानभ्रान्तिनिदानां संसृतिं तत्त्वज्ञान- मात्रैकनिवां प्राप्य स्वाज्ञानेन खोकृत्य अनादावस्मिन्संसृतिप्रवाहे क्वचिदपि देशे वा काले वा सुखं निरतिशयं नैव प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । तस्मात्तन्निवर्तकतत्त्वज्ञानसिद्धयेऽतशास्त्रसिद्धान्तविचारोऽत्यन्तावश्य - क इति भावः ॥ ३१ ॥ कश्चिद्धीरो विषयविरतिं शुद्धबुद्धिः समेत्य श्रुत्योद्दिष्टं विजितकरणो वीक्ष्य तत्त्वं ययावत् । स्वात्मानन्दं प्रयति सकलानन्दलेशप्रतिष्ठं विद्याध्वस्ताखिलजडरतिः शान्तसंसारताप:३२ ननु तर्हि सर्वेषामपि जीवानामध्यासप्रयुक्तकर्मादिसत्त्वे कस्यापि संसृतेर्मोक्षो न स्यात्, तथा च वृथा शास्त्रारम्भोपदेशादित्याशक्य ·प्रथम प्रकरणम् । कर्मादीनां वैचित्र्यादेव केषाञ्चित्पुरुषधौरेयायां भगवत्प्रसादलब्धसाधन- चतुष्टयतया तत्त्वजिज्ञासासम्भवात्तेषां शास्त्रोपदेशेन तत्त्वसाक्षात्कारे जाते संसारोपरमोपलक्षितानन्दस्वरूपात्मावस्थानलक्षणो मोक्षः स्यादे- वेति न वैयर्थ्य शास्त्रारम्भोपदेशादेरित्यभिप्रेत्याह-कश्चिदिति । मनुष्यसहस्रेषु दुर्लभो धरोऽक्षप्राबल्य पि विषयसन्निधानेऽप्यविकृत- चित्तः, तत्र हेतु:-विषयविरतिं समेत्य सम्यग्वैतृरण्यं प्राप्य, तत्रापि हेतु:-शुद्धबुद्धिरिति । भगवदाराधनलक्षणाद्धर्माच्छुद्धा विषयैरकलुषि- ताऽन्तःकरणवृत्तिर्यस्य सः। अत एव विजितकरण जितेन्द्रियः । इत्थं- भूतोऽधिकारी श्रुत्या तत्त्वमस्यादिवाक्येनोद्दिष्टं गुरुणोपदिष्टं तत्त्वं ब्रह्मै- क्यं वीक्ष्य साक्षात्कृय यथावदसन्दिग्धाविपर्यस्तस्वानुभवारूढं यथा स्या- तथा तत्फलं स्वात्मानन्दं सकलानन्दलेशप्रतिष्ठमामनुष्यादाविरिकच्य सकलविषयानन्दलेशानां प्रतिष्ठापरिसमाप्तिर्यस्मिन्, यमपेक्ष्य लोके आनन्दलवोऽपि नास्ति, तादृशं स्वस्वरूपभूतभूमानन्दशब्दवाच्यमा- नन्दं तदवस्थानलक्षणं मोक्षं श्रयति आश्रयति । दृश्य जाल परित्यज्य तद्रूपेणावस्थितो भवतीत्यर्थः । तद्रूपेणावस्थितस्य लक्षणमाह विद्येति । विद्यया स्वरूपसाक्षात्कारेण ध्वस्ता मिथ्यात्वेन बाधिता अखिलजडेषु भोग्यभोगालयभोगभूमितत्साधनेषु रतिरासक्तिर्यस्य सः। अत एव शान्तो मूलोच्छेदेनोच्छिन्नः संसारताप आध्यात्मिकादिलक्षणो यस्य स तथेत्यर्थः ।। ३२॥ देहाध्यासे सति कथमहो भोगवैराग्यसिद्धि- र्धर्मादीनां फलमपि यतो दातुमस्त्येव शक्तिः । कर्मानन्त्यादपि भवनिधिदुस्तरः कामभीष्म- स्ततुं शक्यः स कथमित चेदुच्यते तत्समाधिः॥३३॥ स्यादेतद्, यदि वैराग्यं सिद्धत्; तदेव दुर्घटम् । देहाद्यध्यासे सति विषयेषु रागोऽवश्यंभावी, तस्य विषयसौन्दर्याध्यासजन्यत्वात् । तत्र ६ ·४२ । प्रत्यकसत्त्वचिन्तामणी भोगप्रदकर्मणो हेतुत्वम् , कर्मणाञ्चानन्त्याद्भोगदान विना नाशासम्भ- वात् तथा च कथं संसारतापशान्तिः कथं वा विषयभोगवैरा- ग्यम् ? इति शकते-देहाध्यास इति । अहो यदुक्तं त्वया तदा- श्चर्य दुर्घटमित्यर्थः। दुर्घटत्वमेवोपपादयति-देहेति । देहादा- वात्मबुद्ध्या भोक्तृत्वमित्यविवादम्। तथा च भोगेभ्य ऐहिकेभ्यः स्रकचन्दनवनितादिभ्य आमुष्मिकेभ्योऽमृताप्सरादिभ्यो वैराग्यं वैतृ. ष्ण्यं तस्य सिद्धिर्भोक्तुर्जीवस्य प्राप्तिः कथं स्यात् ? न कथमपी- त्यर्थः। नहि भोगाः स्वत एव ग्रहीतुं हातुं वा शक्याः। किन्तु धर्मोऽदृष्टशब्दवाच्यस्तस्माद्भोगाः पुरुषमायान्ति । तथा च धर्मादे: स्वफलं दातुं शक्तिरप्यस्त्येव । यत एवं ततः कथं भोगवैराग्यसिद्धि- रिति सम्बन्धः। किञ्च, कर्मशब्दवाच्यं धर्माधर्मरूपमदृष्टं तद्यदि परिमितं स्यात्तर्हि स्यात्कदाचिन्मोतं प्रत्याशा । तदपि नास्तीत्याह- कर्मेति । कर्मणामप्यानन्त्यात्तत्फलभूतो भवनिधिः संसारसमुद्रो दुस्तरः प्रसिद्ध एवास्ति । किच, सर्वस्य कर्मादेरपि बीजभूतः काम- स्तेन भीष्मोऽत्यन्तभयङ्करः । तथा च कामकर्मादिमूलोच्छेदं विना स च कथं तत्तुं शक्यः, न कथमपीत्यर्थः। इति चेदिति शङ्कायां समाधिः समाधानमुच्यते त्वदुक्तशङ्कानिरासायेत्यर्थः ॥ ३३ ॥ नानाजन्मार्जितसुकृततः पेमभक्तिर्मुकुन्दे सम्यग्जाता विषयविरतिं साधयत्याशु तीव्राम् । ब्रह्मात्मैक्यं निगमविषयं ज्ञातुमिच्छुर्विरक्तो भूत्वा तत्त्वश्रवणमननध्याननिष्ठः स तिष्ठेत् ॥३४॥ MAR- भगवदिमुखानामध्यासप्राबल्याद्रागादिसत्त्वेऽपि श्रीमन्मुकुन्दपदार- विन्दमकरन्दासक्तचित्तानान्तु तदैश्वर्यभूतविषयवैराग्यं तत्प्रसादादेव सुलभम्, तथा तत्त्वज्ञानमपि सकलकामकर्मादिबीजभूताज्ञानोच्छे- ·प्रथम प्रकरणम्। दनक्षम सपरिकर तत्कृपाकटाक्षेणैव सुलभम् । तथा च संसारतापापशम: सांसारिकमुखे रत्यभावश्च भगवद्भक्तानां सिद्धयत्येवेत्यभिप्रेत्याह- नानेति । अनेकजन्मसुसञ्चितं सुकृतं भगवत्प्रसादानुकूलं यत्तस्मा- तत्फलं प्रेमभक्तिरनुरागात्मिका चेतावृत्तिर्मुकुन्दे मुक्तिफलदे सम्यग- प्रतिबन्धेनाव्यभिचारिणी उद्भूता सती ऐहिकामुष्मिकफलभोगवैतृष्ण्य- मत्यन्ततीव्रतया तत्त्वज्ञानपुष्कलसाधनं वैराग्यं झटित्येवोत्पादयति । ततो विरक्तो ब्रह्मात्मैक्यं तत्त्वंपदार्थयोरैक्यं प्रत्यगभिन्नं ब्रह्माखण्डेक- रसं ज्ञातुमिच्छुः साक्षात्कर्तुमुद्यतः श्रवणं सकलवेदान्तानां समन्वयो- क्तरीत्या ब्रह्मणि शक्तितात्पर्यावधारणलक्षणम्, मननं श्रुतार्थस्य श्रुत्यनु- ग्राहकतः पुनः पुनश्चिन्तनम् , ध्यानं विजातीयदेहादिप्रत्ययतिर- स्कारपूर्वकं सजातीयात्मैक्यप्रत्ययप्रवाहीकरणं निदिध्यासनसज्ञम्, तत्त्वस्य ब्रह्मैक्यस्य श्रवणमननध्यानानि तनिष्ठस्तत्रैकतत्परो भूत्वा स विरक्तो मुमुक्षुस्तिष्ठेत्--यावत्तत्त्वसाक्षात्कारं नैश्चल्येनावस्थानं कुर्या- दित्यर्थः ।। ३४ ।। साक्षात्कारो यदि भगवतः प्रत्यगानन्दभूम्नः सिद्धस्तर्हि ब्रजति विलयं कर्मजालं समूलम् । कर्तत्वाद्या सकलकलना तत्क्षणे नाशमेति ध्वस्ते मोहे भवजलनिधिर्नास्ति कालत्रयेऽपि॥३५॥ तत्त्वसाक्षात्कारे सिद्ध किं फलं स्यात् ? इत्यत आह-साक्षात्कार इति । यदि यस्मिन् काले भगवतः स्वत एवानावृतस्वरूपानन्दस्य प्रत्यगानन्दभूम्नः सर्वान्तरत्वात्प्रत्यगेव परप्रेमास्पदतया सुखस्वरूप: स एव भूमा पूर्ण ब्रह्म तद्रूपस्य साक्षात्कारोऽयमहमस्मोति निश्चय- रूपः सिद्धः नैश्चल्यं प्राप्तस्तहि तस्मिन्नेव समये समूलं मूलेनाज्ञान- तत्कार्यभूतकामादिना सह वर्तते समूलं कर्मजालं जालवद्वन्धकं

·प्रत्यकृतत्वचिन्तामणौ
कर्ममात्रं विलयं मूलोच्छेदेनोच्छेदं प्राप्नोतीत्यर्थः । ननु तत्त्व-
ज्ञानात्पूर्व कृतं कर्म ज्ञानेन विनश्यतु, तथापि क्रियमायां कम्मॆव संसार-
फलकं किन्न स्यात् १ इत्याशक्य तन्मूलभूतक त्वादिबाधेन कर्म-
मात्रं विनश्यति, यथेषीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेतैवं हास्य सर्वे
पाप्मानः प्रदूयन्ते" (छा५॥ २४ । ३) इति "न कर्मणा वर्द्धते
नो कनीयान्' (बृ. ४ ४ १ २३ ) इत्यादिश्रुतेः,
"ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा"
(गी० ४ । ३७)
बीजान्यग्न्युपदग्धानि नारोहन्ति यथा पुनः ।
ज्ञानदग्धैस्तथा क्लेशै: नात्मा सम्पद्यते पुनः ॥
इत्यादिस्मृतेश्च, "तदधिगमे उत्तरपूर्वोत्तराच्योरश्लेषविनाशी
तद्व्यपदेशात्"--(अ० ४ । १ । १३ ) इति न्यायाञ्च ज्ञानिन: सर्व-
कर्मदाहश्रवणान्न तस्य पुन: संसारप्राप्तिशङ्काऽवकाशं लभते इत्यभिप्रे-
त्याह-कर्तृत्वाद्येति । तत्क्षणे तत्त्वज्ञानोदयसमसमये समग्रापि
कर्तृत्वाद्या कलना संसारबीजत्वेनाभिमता नाशं समूलोन्मूलतामेति
प्राप्नोति ।
ननु तथापि संसारः स्वभावादेव बन्धकः स्यादनिच्छतोऽपि
गन्धादिज्ञानवदित्यत आह--ध्वस्त इति । सकार्याज्ञाने ध्वस्ते ज्ञानेन
बाधिते सति भवजलनिधिः संसारसिन्धुः कालत्रयेऽपि नास्ति स्वाप्न-
सिन्धुरिव प्रबोधे सति, नासीदस्ति भविष्यतीत्यर्थः ।
तथा चाहुरत्र
भवन्तो वार्तिककाराः-
"तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थसम्यग्धीजन्ममात्रतः ।
अविद्या सह कार्येण नासीदस्ति भविष्यति ॥” इति ।
(सं० वा० १८३)
तथा च गगनारविन्दसुगन्धवत् संसारस्वभावो ह्यज्ञानमन्तरेण
न निरूपणपथमवतरतीति भावः ॥ ३५॥

·प्रथम प्रकरणमा ४५ तत्र तावद्दे- स्थूलो देही जनिमृति युतो भौतिको नायमात्मा गौरश्यामप्रभृतिकलनासंश्रयः कर्मवश्यः । नानासंज्ञाविषय उदिता काष्ठलोष्ठादिवद्योऽ- चिद्रूपोऽसावह मिति लेगोचराहः कयं स्यात् ॥३६॥ एवं सफलं ससाधनं तत्त्वज्ञानं भगवत्प्रसादाद्भगवद्भक्तानामनाया- सेन भवतीति प्रदर्थेदानों मोक्षस्य वाक्यार्थज्ञानाधीनत्वात्, तस्य च पदार्थज्ञानाधीनत्वात्, तदर्थ त्वंपदार्थशोधनमारभते । हात्मवादिनो मन्यन्ते-अहमित्यनुभवे देह एव प्रथते, न देहान्तर्वर्त्य- न्यः, कुण्ड इव बदराणि, अत एव स्थूलो गौरी गच्छामीच्छामि जानामि विभेमीत्यापण्डितपामरं स्थौल्यगौरतेच्छाज्ञानादेः सामाना- धिकरण्यानुभवः । नहि धर्मिभेदे धर्माण सामानाधिकरण्यानुभवः । नहि भवति मधुरं कुण्ड कम्युग्रावादिमन्ति बदराणीति । लोहितः स्फटिक इति धीस्तु स्फटिकलोहितद्रव्ययोः पृथक्करणे बाध्यते । च 'नाहं मनुष्यः' इति कस्यचिद्बाध्यप्रत्ययोऽस्ति, विदुषामपि गच्छामि तिष्ठामि ब्राह्मणोऽहं मनुष्योऽहमित्याद्यनुभवात् । यद्यपि समस्तेषु व्यस्तेषु पृथिव्यादिषु न चैतन्यं दृष्टम, तथापि कायाकारपरि- णतेषु भविष्यति मदिराकारपरिणतेष्विव किण्वादिषु मदशक्तिः । खदिरचूर्णादिसंवलितताम्बूले इव च रागोदयः। देहाधीनोपलम्भ- नियमाच्च ज्ञानार्देहधर्मत्वम् । तथा चाहुः 'चैतन्यविशिष्टः कायः पुरुषः' इति तेषामन्यधर्मत्वे दृष्टहानिरदृष्टकल्पना च स्यादिति देह एवात्मेति तान् द्वाभ्यां निराकरिष्यन्नादौ जडत्वादिभितुभिर्देहेऽहं- प्रत्ययायोग्यताञ्च प्रदर्शयन् स्थूलदेहात्त्वंपदार्थ विवेचयति-स्थूल इति । जनिमृतियुत इति । प्रागभावप्रध्वंसयोः प्रतियोगी भूतविकारोऽयं प्रत्यक्षमानसिद्धः स्थूलो देह आत्मा न भवति, गौरश्यामादिकलना- संश्रयत्वात् । जन्मारभ्य गौरत्वाइ नापरिणामोपलम्भात् न स्थायि- ·प्रत्यक्तस्वचिन्तामणी त्वमित्यविवादम् । तथा च अहमिति प्रत्ययगोचरतां कथमपि नाह- तीत्यर्थः । कदाचित् सुखित्वेन कदाचिद् दुःखित्वेनानुभव एकस्मिन्नपि देहे दृश्यते तत्कस्य हेतोः तस्मिन्पुण्यपापातिरिक्तहेत्वसम्भवात् । तयो. श्चास्मिन् जन्मनि क्रियमाणयोः पश्चाद्भावात् पूर्वजन्मसंबन्ध्यात्मा- वश्यक इत्याशयंनाह-कर्मवश्य इति । कर्म धर्माधर्मरूपं तदृश्यस्तद- धीन इत्यर्थः । स्थौल्यगौरताचैतन्यादेः सामानाधिकरण्यानुभवस्तु अन्यो- न्याध्यासाद् ‘अयो दहति' 'रक्तः स्फटिक' इति प्रत्ययवद् भ्रान्तिरेव । न च बाधाभावः, प्रदीपघटयोरिव प्रकाश्यप्रकाशकयोधर्मधर्मिभावा- नुपपत्तिलक्षणयौक्तिकबाधसत्वात, जातिस्मराणां तत्त्वज्ञानानाञ्च प्रत्य- क्षणात्मनि देहातिरेकानुभवात्, ग्रहावेशेनाभिभूतस्य व्यवहरतोऽपि प्रत्यभिज्ञाद्यदर्शनाच्चातिरिक्तात्मसिद्धिरिति बोध्यम् । नानासंज्ञा बालः, युवा, वृद्ध इत्यादिव्यभिचारिव्यवहारगोचरत्वेन लोक उदितः स च नियमेनाहमिति प्रत्ययस्य कथं गोचराहः स्यादिति सम्बन्धः। यत्तक्तं चैतन्यस्य देह एवोपलम्भाद् देहधर्मत्वमिति तदसदित्याह-काष्ठलोष्ठा- दिवद्योऽचिद्रूप इति । मृतस्य देहस्य काष्ठादितुल्यत्वेन तदानीं ज्ञानाभावे किं कारणं देहाकारपरिणतभूतानां तदानीमपि सत्वाज्ज्ञान- प्रसक्तेर्दुरित्वात् । तथा च ताहशस्थले व्यभिचारान्न देहाकारपरि- यतेनिहेतुतेति भावः ॥ ३६ ।। , चार्वाकाणामतिजडधियां कामुकानामकानां रागान्धानां विषमविषयेऽत्याग्रहाणां गृहाणाम् । बद्धास्थानामनृतवपुषि व्याकुलानां कुलानां त्यक्त्वा पक्षं भज सुमनसांसज्जनानां जनानाम्॥३॥ न केवलं युक्तिशून्यत्वादेव चार्वाकपक्षोऽनुपादेयोऽपि तु नैष्फ- ल्याद्विपरीतफलाच सर्वथा हेय एवेत्यभिप्रेत्याह--चार्वाकाणामिति ।

·प्रथमं प्रकरणम् । चार्वाकाणां देहात्मदृष्टानामतिशयेन जडा मन्दा स्थूला च धीर्येषाम्, कामुकानां केवलैहिकस्रकचन्दनवनितादिविषयभोगलम्पटानाम, अत एवाकानां तत्सम्पादनासमर्थतया तत्रैवात्यन्तव्यप्रचेतस्तया न विद्यते कं सुखं येषाम् , रागेण विषयासक्तिरूपेणान्धानां शास्त्रजन्यदृष्टिशून्या. नाम्, अत एव विषमविषये महताऽपि प्रयत्नेन सम्पादयितुमशक्येऽपि सर्वापेक्षोत्कर्षादिरूपे अतिशयेन य आग्रहोऽभिनिवेशस्तस्य बहुत्व' तत्तद्विषयभेदेन तद्गृहाणामाग्रहमात्रैकशरणानाम् ,अनृतवपुषि स्वप्नदे- हवन्मिथ्याभूते शरीरे बद्धा आस्था उत्कटजीवनेच्छा येषाम् . अत एव- नानोपायव्यग्रतया व्याकुलानां विक्षिप्तचित्तानां कुलानाम, तेषां बहूना- मपि सहस्रान्धानामिव मूर्खाणां पक्ष खकपोलकल्पितं भोगलाम्पट्य- प्रत्युक्तवेदद्वेषमूलत्वाच्चाप्रमाणं देहात्मवादं त्यक्त्वा सुमनसां शास्त्रीय- धर्माराधितेश्वरत्वाच्छुद्धान्तःकरणानां व्यासादीनां महर्षीयाम्, सज्ज- नानां परमार्थसद्वस्तुनिष्ठानाम् , जनानां सफलजन्मनां पुरुषधीरे- याणाम्। पक्षमिति काकातिन्यायेनोभयत्र सम्बध्यते । तं भज सेव्यत्वेन समाश्रयस्व तेनैव कृतकृत्यो भविष्यसीत्यर्थः ।। ३७ ।। स्थूले देहे श्रुतिनयबलानिश्चितेनात्मभावात् स्वस्माद्भिन्ने विगलति जडेऽहकृतिर्धान्तिसिद्धा। तनिष्ठातः पृथगहमिति ज्ञानमादृत्य धीरः प्रत्यक्तत्त्वं विमृशति धियाऽऽचार्यवेदान्तवाक्यैः॥३८॥ एवं स्थूलदेहाद्विवेचिते त्वंपदार्थे फलितमाह-स्थूल इति । श्रुतिनयबलात् श्रुति: "अशरीरं शरीरेषु" ( कठ० २ । २१ ) इत्यादि- रूपा, नय उक्तलक्षणः, तबलात् तदनुसारेणानात्मभावादनात्मत्वा- देव खस्माद्भिन्नेऽत्यन्तविलक्षणे स्थूलदेहे उक्तरीत्या निश्चिते सति तत्र भ्रान्तिसिद्धाऽनाधध्यासोत्पादिताऽहकृतिरयमहमस्मीति प्रत्ययो ·प्रत्यकृतत्त्वचिन्तामणा विगलति विलयं प्राप्नोतीति योजना ततः किमित्यत आह तनिष्टात इति । तस्या: स्थूल देहानहङ्कृतेर्निष्ठातो दृढाभ्यासस्थितेः स्थूला- देहादह पृश्वगिति ज्ञानमाहत्य यथार्थरूपतयाऽऽदरेण खीकृत्य धीरो विवेकादि विशिष्टी मुमुक्षुः प्रत्यक्तत्वं त्वंपदार्थस्वरूप धिया शान्त्यादिगुणवत्या वेतोवृत्त्या प्राचार्योपदिष्ट वेदान्तवाक्यैर्दै हादिभ्यः पृथगात्मतत्त्वप्रतिपादकैरुपनिषदचोभिर्विमृशति विचारयतीत्यर्थः॥३८॥ सूक्ष्मः प्राणेन्द्रियमतिहृदां सङ्घ एषोऽप्युपाधि- नारूपोऽप्यतिचलगतििितकत्वाज्जडत्वात् । दृश्यत्वाचिनभस इतरो भ्रान्तिकाऽत्पनों नैवात्मायं त्रिगुणजनिता याति नाशं सुषुप्तौ॥३८॥ विचारे क्रियमाणे यथा स्थूल देहावंपदार्थस्य पृथक्त्वं विनिश्चित तथैव सूक्ष्मादपि पृथकत्वं तस्य सिद्धातीत्यता लिङ्गदेहादपि त्वंपदार्थ विवेचयति-सूक्ष्म इति । प्राणाः प्राणापानादिभेदेन पञ्चधा, इन्द्रि. याणि दश ज्ञानकर्मसाधनानि, मतिनिश्चयात्मिकाऽन्तःकरणवृत्तिबुद्धिः, हृत् सङ्कल्पात्मिकान्त:करणवृत्तिर्मन:, एते सप्तदश तेषां समुदायः सूक्ष्मो लिङ्गदेहः । एषोऽप्युपाधिरात्मन इति शेषः । न त्वात्मत्यर्थः । आत्मन एकरूपत्व श्रुतिस्मृतिन्यायानुभवसिद्धम्, अयन्तु न तथा, यता नानारूपः । नमकस्मिन्देहे बहूनामात्मनामैकमत्यं सम्भाव्यते, न वा तेषामेक प्रयोजनक्शादैकमत्यम् , विरुद्ध नानाप्रयोजनानामपि कदाचित्प्र- सक्तेरवर्जनात् । गुणप्रधानाभावे च विनिगमकाभावात् । उपभोक्तुरन्य. स्यानभ्युपगमेन सांख्यमने गुणानामिवैकमत्याभावात् । न चैकसार्था- न्तर्गतपुरुषाणामिवै कमत्योपपत्तिरिति वाच्यम् , तत्रानियमात् । न चैकसाथीन्तर्गतपुरुषाणामपि यावज्जोवमैकमत्यनियमो मेलननियमो वास्ति, प्रयोजनभेदे वैमत्यविश्लेषादिदर्शनात् । न वा तेषां सप्त-

·न
प्रथम प्रकरणाम्।
४६
दशानां समुदाय एवात्मेत्यपि साधुः, चक्षुरादिष्वेकैकोपघातेऽपि
तद्घटितसमुदायभङ्गेनात्मोपघातादन्धा मूकाश्च म्रियेरन्,
जीवेयुः । समुदायोऽपि समुदायिभ्योऽन्योऽनन्यो वेत्यादिविकल्पा-
सहत्वेन निरूपयितुमशक्य इति भावः । किच, मनःप्रधानं हि लिङ्ग-
शरीरं तस्य च चाञ्चल्य लोकप्रसिद्धं नातिचलगतेरात्मत्वं युक्तम् ,
अक्रियस्यैवात्मत्वप्रसिद्धेः । अतोऽपि सूक्ष्मो नात्मेत्याह-अति-
चलगतिरिति । अपि च "प्रशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम' (का० १॥ ३)
इति शास्त्रादात्मा पञ्चभूतविकारादन्यो विनिश्चितः । अयन्तु
न तथेत्याह--भौतिकत्वादिति । भूतविकारत्वादित्यर्थः। चिद्रूपो
ह्यात्मा, "विज्ञानमानन्द ब्रह्म' (बृ० ३।। २८) इति श्रुतेः ।
अयन्तु न तथेत्याह--जडत्वादिति । आत्मा द्रष्टा, "विज्ञातारमरे
केन विजानीयात" (बृ० ४।५।१५) इत्यादिश्रुतेः । अयन्तु
तद्विपरीत इत्याह-दृश्यत्वादिति । अतश्चिन्नभसश्चिद्रूपादात्मनः
सकाशादितरो भ्रान्तिकार्यतया जडदुःखमिथ्यात्मकः ।
त्यनर्थरूपकामाद्याश्रयतयाऽत्यनर्थो दुःखै कमूलत्वात् सर्वानर्थनिविड
आत्मा हि निर्गुणः, “साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च"
( श्वे० ६ । ११) इत्यादिश्रुतेः । अयन्तु तद्विपरीत इत्याह-
त्रिगुणेति । त्रिगुणात्मकाज्ञानेन सूक्ष्मभूतात्पत्तिद्वारा जनित उत्पा-
दित इत्यर्थः। "तद्यथा सोम्य वांसि वासो वृक्ष सम्प्रतिष्ठन्ते एवं
ह वै तत्सर्व परे आत्मनि सम्प्रतिष्ठते" (प्र० ४ । ७) इति “सुषुप्ति-
काले सकले विलीने” “सलिल एको द्रष्टाद्वैतो भवति" (बृ० ४ ।
३ । ३२ ) “न तु तद् द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तम्" (बृ. ४ ।
३। २६) इत्यादिश्रुतिभिः सर्वकार्यविलयप्रतिपादनादपि नायं सूक्ष्मदेह
आत्मेत्याह-यातीति । सुषुप्त्यवस्थायां नाशं स्वकारणे प्राज्ञे संस्कार-
मात्रावशेषेण विलय प्राप्नोति । तथा च तत्र दर्शनादप्यस्य नात्मत्व-
अत एवा-
इत्यर्थः।
-
मित्यर्थः ॥ ३६॥

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा कर्ता भोक्ता परिमिततया ज्ञानकार्या विकार्य: कर्माधीनस्तडिदिव चलस्तापसारोऽत्यभारः। जाग्रत्स्वप्नान्सृजति बहुधानेकरूपोऽस्वरूपः तस्मादन्योऽस्य दृशिरमलोऽस्त्यन्तरात्मा चिदात्मा४० ननु मास्तु करणसमुदायस्यात्मत्वम् , विज्ञानशब्दवाच्याया बुद्धेस्तु स्यात् । ननु निराकृतं बुद्धेरप्यात्मत्वं तन्मध्यपातित्वादिति चेत्, सत्यम्; करणात्मकत्वेन तस्यास्तन्निराकृतम्, कर्तृरूपस्य विज्ञानस्य तु न निराकर्तु शक्यम्, श्रुत्यनुभवसिद्धत्वात् । “विज्ञानं यज्ञ तनुते", (तै० २ । ५) इत्यादिना सर्वयज्ञादिकर्मकर्तभूतं तत्प्रस्तुत्य "विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद । तस्माच्चेन्न प्रमाद्यति । शरीरे पाप्मनो हित्वा । सर्वान्कामान्समश्नुते', (तै० २.५) इति तज्ज्ञानस्यैव सर्वपापनिवृत्तिसर्वकामावाप्तिफलश्रवणात्। आत्मज्ञानफलत्वेन च ते प्रसिद्धे। अत एव न मन:साम्यम्, तस्य करण. त्वात् । अस्य च “यज्ञं तनुते । कर्माणि तनुते" (तै० २।५) इति वैदिक- लौकिकसर्वकर्मकर्त्तत्वश्रवणात् । कर्ता हि सर्वैरात्मेष्यते, फलं प्रयोक्तरि" (मी० सू० ३।७।१८) इति जैमिनिसूत्रात्, कर्मकाण्ड. प्रामाण्यानुरोधात्, “स हि कर्ता' इति श्रुतेश्च । एतच्च "कर्ता शास्त्रार्थ- वत्वात्। (ब्र० सू० २।३।३३) इति सूत्रयता भगवतो वादरायणस्यापि सम्मतम् । तस्माद्धि ज्ञानमय एवात्मत्येकदेशिनामुपासकमीमांसका- दीनां च मतम् । तन्निराचष्टे-कतैति। योऽयं कर्त्ता भोक्तेत्या. दिरूपेण प्रसिद्धो विज्ञानमयश्चैतन्यप्रतिबिम्बगर्भोऽन्तःकरणविशेषोऽहं- कारादिशब्दवाच्यः सोऽपि परिच्छिन्नतयाज्ञानकार्यत्वेन विकार्य एव भूतविकारान्तःपातित्वात् परिणाम्येव । “बुद्धेर्गुणेनात्मगुणेन चैव" (श्वे० ५। ५) "यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह" (का० ६ । १०)। "बुद्धिश्च नेङ्गते तत्र परमात्मानमश्नुते' । “बुद्धिश्च न विचे- टते तामाहुः परमा गतिम्" ( का०६।१०) इत्यादिश्रुतिभि: गुण- "शास्त्र- ·प्रथम प्रकरणम् । ५१ क्रियावत्वेन प्रसिद्धस्य परिच्छिन्नद्रव्यस्य बुद्धिशब्दवाच्यत्वनिश्चयात् मायमात्मेत्यर्थः । किञ्च, अयं कर्माधीनः धर्माधर्मपरतन्त्रतया तत्तच्छ- रीरे तादात्म्याध्यासेन तत्तद्रूपेण प्रतीयमानतया तडिदिव विद्युल्लेखेव चलश्चञ्चलः। नहीशस्य व्यभिचारिण आत्मत्वं संगच्छते । आत्मा हि परप्रेमास्पदतया सुखस्वरूपः । अयन्तु तद्विपरीत इत्याह -तापसार इति। आध्यात्मिकादिताप एव सारो यस्य यावद् यावदह करोमीयादिकर्तृत्वादिदाय तावत्तापाधिक्यमित्यर्थः । किञ्च, विचार्यमाणे पञ्चभूतकार्यत्वाविशेषादप्यस्य स्थूलदेहवनिःसार- त्वमित्याह-अत्यसार इति । नहि मुग्धकल्पितपिशाचस्येवास्य नि:सारस्यात्मत्वं सङ्गच्छते इत्यर्थः। नानापरिणामशीलत्वादप्यस्या- नात्मत्वं स्फुटमित्याह-जाग्रदिति । इन्द्रियैरर्थोपलब्धिरूपावस्था जाग्रत, स्वप्नो जाग्रद्वासनासंस्कारजनितेन्द्रियाजन्याऽन्तःकरणवृत्तिरूपा- वस्था बहुधा बहुप्रकारेण तान् जाग्रत्स्वप्नान सृजति। किञ्च, अपञ्चीकृत- भूतकार्यत्वात्पञ्चभूतात्मकमन्तःकरणं चित्प्रतिबिम्बग्राहि ज्ञानक्रिया- शक्तिप्रधानमेव विज्ञानशब्दवाच्यम्। तस्यात्मत्वे तुल्यन्यायेन स्थूल- देहेन्द्रियादीनामध्यात्मत्वं दुर्वारं स्यात्, साधकबाधकयुक्तिसाम्यात् । तथा नानात्मता स्यादित्यभिप्रेयाह-अनेकरूप इति। मनुष्योऽहं पश्यामि, गच्छामि, सङ्कल्पविकल्पवानहमित्याद्यनेकरूपत्वादप्य- स्यात्मत्वं न स्यादित्यर्थः । "अविनाशी वा अरे अयमात्मा अनुच्छि- त्तिधर्मा मात्रासंसर्गस्त्वस्य भवति" ( बृ० ४ । ५ । १४ ) इति श्रुतौ आत्मनोऽविनाशित्वं निर्णीतम् । एतस्य तु तद्विपरीतत्वमित्याह- अस्वरूप इति । सुषुप्यादा विलयश्रवणाज्जाग्रदादा विक्रियमाणत्वान्न विद्यते स्वमसाधारणं देहादिभ्यो विलक्षणं रूपं यस्य स । तथा च देहादितुल्यत्वादस्यानात्मत्वमित्यर्थः, "तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमया- दन्योऽन्तरात्मा आनन्दमयः” (तै० २१.५) इति स्पष्टमेवात्मनो विज्ञानमयातिरिक्तस्य प्रदर्शनाद्, विज्ञानमयस्य कोशत्वप्रसिद्धेः, भृगु- ·त्यर्थः । - ५२ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ वल्ल्या विज्ञानादप्युत्तरत्र "अानन्दो ब्रह्मति व्यजानात' (तै० ३। ६) इति दर्शितत्वात्, “यो विज्ञाने तिष्ठन् विज्ञानादान्तरः" इति सर्वान्तरस्य पृथनिर्देशाच्च । विज्ञानस्यापि साक्षो नित्यहक्स्वरूपः परमात्मान्यो:- स्तीत्याह-तस्मादिति। तस्मादुक्तहेतोरस्य विज्ञानमयस्य दृशिः साक्षा- दव्यवधानेन द्रष्टा, अमलोऽपगतनानामलसम्पर्कशून्यः चिदात्मा चिद्रूपत्वात्स्वप्रकाशः अन्तरात्मा सर्वान्तरत्वेन श्रुतिप्रसिद्ध आत्मा अस्ति, न नास्ति, तस्याभावे ग्राहकाभावान्निःसाक्षिकं विज्ञानादिजग- दालोकासत्त्व इव रूपमस्ति नास्तीत्युपदेशानह खपुष्पायमाणं स्यादि- तथा च स्मृति: "असत्यस्मिञ्जगन्नाथे अन्धीभूतमिदं भवेत् । सूर्येणैव विहीनत्वान्निरालोकं जगद्यथा इति। अयं भाव:-"विज्ञानं यज्ञं तनुते'' (तै० २।६) इति श्रुतिर्यज्ञ तत्फलोपभोगयोग्य व्यावहारिकं सर्वान्तरात्मज्ञानोपायत्वेन प्रस्तुतं कोशविशेषमाह न पारमार्थिकमात्मानम् । अत एव तत्रत्यं सर्वपाप- तयसर्वकामावाप्तिफलकीर्तनमापेक्षिकस्यान्यत्र सिद्धहिरण्यगर्भोपास्ति- फलस्यानुवादोऽर्थवादो वा अपापश्लोक*श्रवणवाक्यवत् । त्रैवोपक्रमोपक्षिप्तसर्वकामावाप्तिफलेनोपसंहारे ज्ञातव्यान्तरापरिशेषा- दभिलषितफलान्तरासम्भवाच्चोत्तरत्रानन्दमयकोशनिरूपणं पुच्छब्रह्म- निरूपणं तदुपपादनार्थ उत्तरो ग्रन्थश्च निरर्थक: स्यात् । “कती शास्त्रार्थवत्वात्” (व० सू०२ । ३ । ३३) इत्यादिसूत्राणि तु “तद्गुण- सारत्वात्तु तद्व्यपदेशः” (७० २ । ३ । २६) इति सूत्रोपदर्शित- बुद्धिसम्बन्धाधीनकर्तृत्वादिप्रपञ्चनाानि, कर्मोपासनाकाण्डोपयो- गितया तावतैव कर्मकाण्डप्रामाण्योपपत्तेः । "शास्त्रफलं प्रयोक्तरि" ( मी० सू० ३ । ७।१८) इत्यादिकमपि बुद्ध्युपहितव्यावहारिक- तादृशात्मविषयम्, न पारमार्थिकमात्मविषयमिति ॥ ४० ॥ * यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पाप ॐ श्लोकं शृणोति । अन्यथा- ·प्रथमं प्रकरणम् । कामक्रोधप्रभृतिविकृतिर्धान्तिजन्येऽस्ति सूक्ष्मे कर्तृत्वाद्या सकलकलनाहङ्कृतौ न प्रतीचि। धर्माधर्मी त्रिदिवनरक्षौ जन्ममृत्यू सुखाके सर्व धर्मा अनृतवपुषि स्थूलदेहेऽय सूक्ष्मे ॥४१॥ एवं धर्मिभ्यां स्थूलसूक्ष्माभ्यां देहाभ्यां प्रत्यगात्मानं विविच्य तद्ध- मेभ्योऽपि विविनक्ति--कामेति । कामः स्त्र्यादिविषयकोऽभिलाषः, केनचित्तत्प्रतिघाते कृतेऽभिज्वलनात्मकान्तःकरणवृत्ति: क्रोधः, तदाद्या विकृतिर्विक्रिया भ्रान्तिजन्यतया स्वसमानधर्मिणि भ्रान्तिजन्ये स्वस्वरू- पाज्ञानजाध्यासहेतुके सूक्ष्मशरीरेऽस्ति, न तु प्रतीचि प्रत्यगात्मतत्त्वे, तस्याऽसंगतया न्यधर्मासंस्पृष्टत्वात् । ननु तर्हि मास्त्वन्यधर्मसंस्पर्श: प्रतीचि, कत्र्तृत्वादयः स्वधर्मा एव किं न स्युः ? तथा च तेषां सत्त्वात्कघमसंगतत्याशक्य निर्धर्मकश्रुतिविरोधान्मैवमित्याह-कत्तु- त्वाचेति। कत्र्तृत्वं कारकान्तरैरप्रयोज्यत्वे सति कारकान्तरप्रयो- क्तृत्वलक्षणं तदाद्या सकला कल्पनाऽहङ्कृतावहमाकारान्तःकरणवृत्तावेव, न प्रतीचि; तस्य कूटस्थतया क्रियासंसर्गशून्यत्वात् । कर्तृत्वाद्यभा- वादेव तस्य धर्माधर्मी पुण्यपापे, तत्फले स्वर्गनरको, जन्म अपूर्वदेहस- म्बन्धः, मृत्युरुपात्तदेहविच्छेदः, सुखं लगादिविषयभोगजन्या चित्त- वृत्तिराहादरूपा, अकं दुःखमनिष्टादिसम्बन्धजन्यसन्तापरूपाऽन्तः- करणवृत्तिरेते सर्वे धर्माः “योग्यं योग्येन सम्बध्यते" इति न्यायेना- नृतवपुषि अनिर्वाच्याज्ञानकार्यतया निर्वाच्यात्मके सूक्ष्मे लिङ्गशरीरं, अथ च स्थूलदेहे यथायथं भवन्ति; न तु निर्धर्मके कूटस्थे प्रत्यगात्म- तत्त्वे इत्यर्थः ॥४१॥ , योऽयं देहोऽनृतजडमयो जन्मनः प्रागभावो मृत्युग्रस्तोऽखिलमलगृहं त्वंपदार्यः कथं स्यात् ।

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी जायकालादितरसमये नान्वयो यस्य दृष्टः तस्माद्भिन्नाऽनुभववषुषा प्रत्यगात्मा विभाति ॥४२॥ . एवं देहद्वयतद्धर्मेभ्यः प्रत्यगात्मानं विविच्यापि सर्वजनानां देहाभि- मानस्य दृढतरत्वात्तस्यैव सर्वानर्थमूलत्वात्तत्परित्यागमात्रेण च मोक्षस्य करप्राप्तप्रायत्वात्तन्निरासाय “बहुकृत्वोऽपि पथ्य वदितव्यम्" इति न्यायेन देहासारता प्रतिपादयन् पुनश्च ततः प्रत्यगात्मानं विवेचयति. योऽयमिति । योऽयं सर्वप्रत्यक्षसिद्धोऽनिर्वाच्याज्ञानकार्यत्वादनृत- जडात्मको देहः जन्मनःप्राक पूर्वमभावो यस्य स प्रागभावप्रतियोगितया घटादिवदनित्यः, अत एव मृत्युग्रस्तो ध्वंसप्रतियोगी, अखिलमलानां विण्मूत्रश्लेष्माऽसृगादीनामागारभूतः कथं त्वंपदार्थः स्यादिति सम्बन्धः । तथा च अत्यन्तसारत्वाद्विवेकिना अनात्मत्वेन निश्चेतुं शक्योऽयं देहो मृत्पिण्डादिवदचेतनत्वान्न कथमपि त्वंपदार्थ इति भावः। किञ्च, जन्मनः प्राङ मरणादूर्व नास्तीत्येतावतैवानित्य इति न, अपितु जाग्र- कालादितरसमये स्वप्नसुषुप्तिमू स्खपि यस्य देहस्यान्वयोऽनुवृत्तिर्न दृष्टः; स कथं नित्यः सर्वावस्थानुगतस्त्वंपदार्थः स्यात् ? तस्मात्स्थू- लदेहात्प्रत्यगात्मा त्वंपदार्थोऽनुभवरूपेण स्वप्रकाशचिद्रूपतया भिन्नो- ऽत्यन्तविलक्षण: साक्षी स्वज्योतिषा प्रकाशते इत्यर्थः ॥ ४२ ॥ सूक्ष्मः सुप्तौ व्रजति विलयं त्वं सुषुप्त्यैकसाक्षी दृश्योऽसौ त्वं ह्रगसि विमलस्त्वं स्थिरश्चञ्चलोऽयम् । एकोऽसि त्वं विविधकलनो लिङ्गदेहोऽस्त्यनेको भिन्नोऽतस्त्वं निगमवचनैर्विद्धि शुद्धात्मतत्त्वम् ४३ एवं देहादिभ्यो विविक्तं त्वंपदार्थ प्रत्यगात्मानमनुभवारोहाय सूक्ष्मशरीराद्विरुद्धधर्मतया पृथक् कुर्वन्नुपदिशति-सूक्ष्म इति ।

·प्रथमं प्रकरणम् । ५५ लिङ्गदेहः सुप्तौ सुषुप्त्यवस्थायां स्वहेत्वविद्यायां लयमेति । त्वं तदभाव- प्रकाशकतया तत्कारणस्याज्ञानस्य साक्षाद् द्रष्टा । घटादिवल्लिङ्गदेहः सातिभास्यतया दृश्यो दर्शनकमवास्ति । त्वमेतत्संसर्गरहितत्वात्स्व- च्छहगसि। स्फूर्तिरूपतया कस्यापि ज्ञानस्य कर्म न भवसि । अयन्त्वभ्रादिपदार्थवदत्यन्तचलतया न स्थायी । त्वन्तु स्थिरः, तद्भा- वाभावसाक्षितया नित्यकूटस्थोऽसि । विविधानेककलनारूपतयानेको:- नेकावयवसमुदायो लिङ्गदेहोऽस्ति । त्वं सर्वावस्थासु साक्षिरूपेण सोऽहमिति प्रत्यभिज्ञायमानत्वादेकोऽसि । अतस्त्वं तस्माल्लिङ्गदेहा- द्भिन्नोऽतीवविलक्षणः शुद्धं देहद्वयतद्धर्माऽसंस्पृष्टतया निर्मलमात्मतत्त्वं प्रत्यगात्मस्वरूपम् "असंगो ह्ययं पुरुषः" (४।३।१४) "असंगो नहि सज्जते" (बृ० ४।४। २२) "सपर्यगाच्छुक्रमकायमत्रणम्" ( ई०८) "अप्राणो हामनाः शुभ्रः” ( मुण्ड० २ । १ । २। ) इत्यादिनिगमकदम्बैर्विद्धि, जानीहीत्यर्थः ।। ४३ ।। धीधर्माणां भ्रमजनिधियां साक्षिणः सिद्धिरिष्टा तत्प्रत्यक्षं न हि करण ह्यान्तरत्वादमीषाम् । भावाभावौ सकलमनसां वेत्ति साक्ष्येव तस्माद् ज्ञेयो भिन्नः सकलकरणात्प्रत्यगात्माऽनुभूत्या ४४ स्यादेतत्, यदि कश्चित्साक्षी देहद्वयविलक्षणः सिद्धेवत्, प्रमा- त्रादिचतुष्टयेन समस्तव्यवहारसंभवात्, साक्षिकल्पनां विनाऽनुपपत्त्य- भावात, साक्षिस्वरूपानिरूपणाञ्च । तथाहि-न तावज्जीवान्तर्गत: साक्षी, तथात्वे प्रमातैवासौ भवेत् । नहि साक्षित्वं नामापरमस्ति । ब्रह्मान्तर्भावे तु तस्य श्रुत्यैकसमधिगम्यत्वात् संसारसमये नाविर्भा- वाच्च । साक्षिप्रत्यक्षं नाम व्यवहाराङ्गत्वेन वेदान्तवादपरिकल्पितं न सिद्धयेत् । यतः सकलकरणगोचरत्वाच्च न प्रत्यक्षगम्यः । नाप्यागमो ·प्रत्यक्ष तावद् प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ जीवब्रह्मणोरन्यतरस्य तद्व्यतिरिक्तस्य साक्षित्वं प्रतिपादयन् दृश्यते । तस्मात्प्रमाणाभावान्न साक्षी नाम कश्चिदस्तीत्याशक्य सर्वैरपि साति- स्वरूपमभ्युपगन्तव्यम् , अन्यथा व्यवहारानुपपत्तेरित्यभिप्रेत्याह-धीध- माणामिति । ज्ञानरागद्वेषप्रयत्नादीनां बुद्धिधर्माणां तावदनुभूयमानत्व- मुपलभ्यते । न च तेषां प्रमाणगम्यत्वमस्ति । द्विविधमभ्युपगतं बाह्यमाभ्यन्तरञ्च । न तावद् बाह्य प्रत्यक्ष ज्ञानादि- ग्राहकम्, तस्यात्मनि प्रवृत्त्यभावादित्यभिप्रेत्याह-तत्प्रत्यक्षमिति । अमीषां बुद्धिधर्माणां हि परैरपि प्रात्मधर्मत्वाभ्युपगमेनान्तरत्वं स्वीकृतमिति प्रसिद्धिद्योतनाय हिशब्दः । न च मनोजन्यप्रत्यक्षत्व- मपि तेषां सम्भवति, वृत्तिविषयवृत्त्यन्तरानङ्गीकारात्, कर्मकर्तृ विरोध- प्रसङ्गाच; विमता धीधर्माः स्वातिरिक्तग्राहकग्राह्याः, अचेतनत्वाच्छब्दा- दिवदित्याद्यनुमानाच्च । परिशेषात्साक्षिप्रत्यक्षगम्यत्वमेव तेषामित्यभि- प्रेत्याह-साक्षिण इति । साक्षादेतद्दष्ट भूतात्साक्षिणः सकाशा- देतेषां सिद्धिरिष्टा विद्वद्भिरिति शेषः। किञ्च, भ्रमजनिधियां भ्रान्ति- जनितप्रत्ययानां सिद्धिन तावत्प्रमाणात्, तेषां प्रमाणबाध्यतया विरो- धात्, न स्वतः, तेषां परतस्त्वस्वीकारात्। परिशेषात्साक्षिण एव तसिद्धिः। किञ्च, सकलमनसां समस्तबुद्धिवृत्तोना भावाभावी आविर्भावतिराभावी साक्ष्येव वेत्ति। तस्मात्सकलकरणात् समस्त- लिङ्गशरीरात् प्रत्यगात्मा त्वंपदार्थो भिन्नः अत्यन्तविलक्षणोऽ- नुभूत्या स्वप्रकाशमहिम्ना स्वात्मत्वेनैव ज्ञेयो बोद्धव्य इत्यर्थः । अतस्तत्त्वमसीति वाक्यप्रमाणज्ञानादज्ञानाभिभवे सति स साक्षी संसारोपमनावभासमानो ब्रह्मभाव इत्युच्यते । साक्षि- रूपस्य स्वयंप्रकाशत्वेन प्रत्यक्षत्वाच्च न प्रमाणवेद्यत्वप्रसङ्गः । तस्मात्प्रमातृप्रमाणप्रमेयप्रमितिभेदविभ्रमाधिष्ठानतया तत्साक्षिणः प्रतिभासतस्तदन्तर्भावेऽपि वस्तुतो ब्रह्मत्वमेवेति न किञ्चिदनुपपन्न- मिति भावः ॥४४॥ एव ·प्रथम प्रकरणम्। ज्ञानं ज्ञेयं युगपदितरः सप्रमानेष साक्षी स्वीयस्कूा व्यवहृतिभुवि स्फारयेत्स्वप्रकाशः। स्वप्ने सर्वसविषयधिय स्फोरयत्नात्मभासा सूक्ष्मान्भोगानिरवधिद्वशा भासयंश्चावसेयः॥४५॥ जाग्रत्स्वप्नावस्थयोः साधकत्वेन विविच्य साक्षिणं पुनदर्शयति- ज्ञानमिति । ज्ञानं जानातीति क्रिया। ज्ञेयं तत्कर्मतया ज्ञाततायो घटादिः। प्रमाता जानामीति क्रियाश्रयान्तःकरणावच्छिन्नं चैतन्यम् । एतत्त्रयं ज्ञानं ज्ञेयं सप्रमात प्रमात्रा सह वर्तते इति सप्रमात । साक्षी इतरस्तेभ्यो विलक्षण एव सन युगपदेकदैव स्वोयस्फूर्त्या स्वरूप- प्रकाशेन स्वयंप्रकाश इतरनिरपेक्षप्रकाशो व्यवहृतिभुवि व्यवहार- भूमौ जाग्रद्दशायां स्फोरयेत् प्रकाशयतीत्यर्थः । तदुक्तम्-- .. 'कारच क्रियां तद्द् व्यावृत्तविषयानपि* ! स्फोरयेदेकयत्नेन योऽसौ साक्ष्यत्र चिद्वपुः ।।" इति । खप्ने स्वप्नावस्थायां सर्व सविषयधियं विषयसहितं तज्ज्ञान- ञ्चात्मभासा स्वरूपचैतन्येन प्रकाशयन् सूक्ष्मान् वासनामयान् भोगान् शब्दादीन् भोग्यत्वाकारेय भासयन स्वीकुर्वन्निवापरिच्छिन्न- दृष्टयाऽवसेयो निश्चेतव्य: "अनार्य पुरुष: स्वयंज्योतिर्भवति' (बृ०४। ३ । १४ ) इति श्रुतेरित्यर्थः ॥ ४५ ॥ सुप्तौ सर्व व्रजति विलयं मातृमानादि विश्वं द्रष्टुष्टेन भवति लयो नाशशून्यत्वहेतोः । * व्यवहारविषयानपि।

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी মান্নান কৰি অথবা निश्चेतव्यः सुख्वपुरयं प्रत्यगात्मा तुरीयः । जाग्रत्स्वप्नावस्थयोः सर्वबुद्धिवृत्त्यवभासकतया साक्षिणं प्रसाध्य सुप्तौ तल्लयप्रकाशकत्वेन तं साधयति ....सुप्ताविति। सुप्त्यवस्थायां सर्व मातृमानादि विश्व स्वकारणभूताज्ञाने विलयं व्रजति । सर्वबुद्धिवृत्तिविलयावभासकत्वेन द्रष्टुः स्वरूपभूताया दृष्टेन विलयो भवति, तन्नाशस्य ससाक्षिकत्वे साक्ष्यन्तरकल्पने तस्यापि तादवस्थ्या- दनवस्थानादाद्यस्यैवावस्थानात् । निःसाक्षिकत्वे तु साधकामावादेव साक्षिविनाशासिद्धेः । प्रत्युत "नहि द्रष्टुष्टेर्विपरिलोपो विद्यते - विनाशित्वात्' (बृ. ४ । ३ । २३) "अविनाशी वा अरेऽयमात्मा।" (६० ४।५।१४) इत्याद्याः शतं श्रुतयोऽपि तस्य नित्यतां गमयन्तीत्यर्थः । यद्यात्मनोऽपि नाश: स्यात्ताह सुषुप्तेस्तत्सुखस्य चानुभवितुरभावादु- त्थितस्य 'सुखमहमस्वाप्सम्' इति स्वापसुखयोः स्मरणं न स्यादिति तत्परामर्शान्यथानुपपत्या तत्राज्ञानानुभवितृत्वेन साक्षिणं दर्शयति- सकलस्य स्थूलसूक्ष्मकार्यजातस्य विलयो यस्मिंस्तदज्ञानं कर्मीभूतं भासयन्ननुभवन् नित्यज्ञानघनो जागरे तत्परामर्शान्यथानुप- पत्त्या निश्चेतव्य:-सर्वविलयभासकत्वेन स्वयं निरतिशयानन्दरूपः तुरीयरूपोऽवस्थात्रयानुगतभानरूपतया चिद्रूपत्वेनाध्यक्सेय इत्यर्थः । नन्ववस्थात्रयसम्बन्धस्य सर्वानुभव- सिद्धत्वात् कथमस्यासंगत्वमिति शङ्का परिजिहीर्षः “शिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते" ( माण्डू० ७) इति श्रुतिसिद्धमर्थमवस्थात्रयानुगतत्वेना- प्यसंगत्वरूपं दर्शयति-तुरीय इति । अयं भाव:---यद्यात्मन्यव. स्थात्रयं योगपद्येनानुवर्तेत, दहनपचनप्रकाशनशक्तय इव वह्नौ, यदि वा एकावस्थानुभूताः कतिपये वा धर्मा अवस्थान्तरेऽनुभूयेरन्, यथा बाल्याद्यवस्थानुभूता रूपगोत्रजातिप्रभृतयः शरीरयौवनेऽप्यनुभूयन्ते, तत्रेति । प्रत्यगात्मा त्वंपदार्थोऽसङ्ग- ·प्रथम प्रकरणम् । ५६ अवस्थात्रयस्य तदा भवेदात्मा तत्सङ्गो। न त्वेवम् स्वप्नदृश्यमात्रस्य जागरे बाधाद्,जाग्रह- श्यमात्रस्य च स्वप्ने तिरोधानात्,तदुभयदृश्यस्य सुषुप्तौ विलयात्,सुषुप्तेश्च तयोरप्रतिभासाद् द्रष्टैव केवलोऽवस्थात्रयेऽनुवर्तमानः प्रत्यभिज्ञयैकोऽनु- भूयते । तदियमनुवर्तमानकवस्तुनि पर्यायेण प्रतिभासमानस्यानेक- स्यैककाले अपरस्याननुवृत्तिर्मन्दान्धकारे नदीव, प्रावलम्बिजरलतायां क्रमारोपितवक्रकाष्ठतरुमूलभूप्रदरभुजाङ्गादीनामिव, मिथ्यात्वमवगमयतीति हेतोरध्यस्तैः पदार्थैरधिष्ठानस्यासंस्पशादसङ्ग- त्वसिद्धिरिति । “स यत्तत्र किञ्चित् पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवति" "असंगो हायं पुरुषः (बृ० ४ । ३ । १५) इति श्रुतिरप्यसंगत्वादननु- वृत्तिं दर्शयन्ती अमुमेवार्थ द्रढयति "असंगो नहि सज्जते" (बृ० ४।४ २२) इति च श्रुत्यन्तरम् । तथा चावस्थात्रयाधिष्ठानत्वाद् बाधका- न्तरापरिशेषाच्चात्मनः सत्यत्वं सिद्धमिति ॥ ४६ । देहादोन्योऽनृतजडमयान् कल्पितानात्मनीमान स्वीयस्फूर्त्याऽखिलहृदि गतः स्फारयन्नेव भाति। मानाकाङ्क्षा कयमिह भवेत्स्वप्रकाशे ततोऽसौ ज्ञातव्याऽन्तः सकलधिषणावृत्तिमाक्षी चिदात्मा ४७ नन्ववस्थात्रयानुगतस्तदवभासकश्च प्रत्यगात्मा प्रमाणमन्तरेण कथं सिद्धेवत् ? नहि प्रमाणविरहिणो नरशृङ्गादेः सत्त्वं पश्यामः, तथा च सातिरूपत्वंपदार्थसिद्धये प्रमाणमवश्यं वक्तव्यमित्याशक्य, अप्रकाशस्वभावस्य जडवस्तुन एव प्रकाशकान्तरापेक्षा, न स्वप्रकाश स्वभावस्यात्मन इत्याशयेनाह-देहादीनिति। योऽखिलहृदि गत एक एवानिर्वाच्या विद्याकार्याऽनृतजडमयान् स्वस्वरूपे एव कल्पिता- निमान् साक्षिप्रत्यक्षसिद्धान् देहादीन् सकलविकारजातान् स्वरूप- चैतन्येन स्फोरयन्नेव प्रकाशते, तस्मिन्निहावेद्यत्वे सत्यपरोक्षस्वभावे ·, प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी स्वप्रकाशे इतरनिरपेक्षप्रकाशे मानप्रवृत्तेः प्राक्तत्साधकत्वेन प्रका- शमाने इति यावत् स्वस्वरूपपरिच्छित्तिं प्रति कथं प्रमाणापेक्षेति योज- ना। अयं भाव:--अन्त:करणवृत्तिप्रतिविम्बितं हि चैतन्यं प्रमाणम्, वृत्तिमदन्तःकरणप्रतिबिम्बितं प्रमातृ, तदुभयं प्रमेयावभाससमये नानवभासमानं भवति तथा सति प्रमेयस्यैव स्वत: स्फुरणशङ्का- पातादिदोषप्रसङ्गात् । तदवभासश्च न प्रमानन्तरात् प्रमाणान्तराद्वा भवति, अनवस्थाप्रसङ्गादनुपपत्तेश्च । इत्यतः स्वप्रकाशतयैव प्रमातृ- प्रमाणप्रमेयानामवभासकस्यात्मनः सिद्धिरिति स्वप्रकाशे साक्षिणि किं प्रमाणमिति प्रश्न एव दुर्घट इति। तस्मादन्तः सर्वान्तरत्वेन सकलबुद्धि- वृत्तिसाक्षितया चिदात्माऽसौ त्वंपदार्थो ज्ञातव्य इत्यर्थः ॥ ४७ ॥ नन्वस्त्वेवं प्रतिवपुरयं साक्ष्यतोऽद्वैतहानि- नोकोऽयं सकलवपुषां भासकाऽस्त्यद्वितीयः। प्रत्यक्षेण त्वमहमिति नः सर्वदेहेषु भिन्नो भात्यात्माऽयं सकलमतितः शास्त्रता युक्तितोऽपि ४८ सकलविश्वगतप्रमात्रादीनामवभासकः साक्षी एक एवेत्युक्तम्, 'अखिलहदि गतः' इति । अत्र देहादिव्यतिरिक्तसाक्षिस्वरूपमङ्गीकृत्य तदैक्यमाक्षिपति-नन्विति । अस्त्वेवं देहादिभ्यो व्यतिरिक्तसाक्षि- सिद्धिर्भवतु, न तत्र विवदामहे । सर्वस्मिञ्जगति साक्षिण ऐक्यन्तु सर्वलोकशास्त्रविरुद्धं कथं स्वीकृतम् ? यतः प्रतिवपुः प्रतिशरीरमयं लोकबुद्धिगत: साक्षो भिन्न एवावभासते । किं ततस्तत्राह--प्रत इति । अद्वैत इति च्छेदः । अतः साक्षिभेदादद्वैतहानिः स्यात् । ननु कथ- मद्वैतहानिरेकस्यैव साक्षिणः सर्वावभासकस्य स्वीकारादित्याशक्य तथा स्वीकार एव दुर्घट इत्याह-नहीति । एकोऽयमस्मदादिबुद्धि- गतः सकलवपुषां सकलस्थूलसूक्ष्मदेहानां ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानां ·प्रथम प्रकरणम्। ६१ ? भासको नास्ति, येनाद्वितीय एव स्यात्, तेन चाद्वैतहानिर्न स्यात् । किञ्च, साक्ष्यैक्यवादी प्रत्यक्षानुमानागमविरुद्धं साक्ष्येकत्वं कथं स्वी- करोति ? यतो नोऽस्माकं प्रत्यक्षेण सर्वदेहेषु भिन्नोऽयमात्मा भाति, सकलमतितः सर्वप्राणिनां पृथक पृथग्विनिश्चयात, शास्त्रत: नाना- धिकारसाधनादिप्रतिपादकवेदादपि; युक्तित एकस्मिन् सर्वदेहसा- क्षिणि चैत्रावगते वस्तुनि सर्वजीवानामवगतिः स्यादित्याद्यनुपपत्ति- रूपानयादिति योजना ॥४८॥ नेयं भ्रान्तिर्निखिलजनताव्याहतप्रत्ययत्वाद् धर्माधर्मावगतिकरणोतवाक्यप्रसिद्धः। बद्धो मुक्तः कुमतिरनो दुःख्यदुःखीति भानं सिद्ध येदेतत्कथमपि न ते साक्षिभेदं विनाऽद्धा॥४६॥ ननु शाकसमधिगम्ये साक्षिणि भेदप्रतिभासो भ्रम एव स्यादित्या- शक्य कारणदोषबाधकप्रत्ययानुपलम्भान्मैवमित्याह-नेयमिति । इयं साक्षिभेदप्रतीतिर्न भ्रान्तिः, कुतो निखिलजनताव्याहतप्रत्यय- त्वात--जनानां शास्त्राधिकारिणां समूहो जनता निखिला या जनता तस्या अव्याहतप्रत्ययत्वाद्, अबाधितप्रतीतिभावात् । किञ्च, धर्मा- धर्मयोरखगतिर्ज्ञानमात्मज्ञानञ्च तत्करणानि श्रौतवाक्यानि तेषु प्रसिद्धः । तथा च शास्त्रेऽपि नानाधिकारिकनानासाधनाद्युपदेशके साक्षिभेदः सिद्ध इति न तत्प्रत्ययो भ्रम इत्यर्थः। अपि चात्रानुमाने- नाप्यात्मभेदमवगच्छामः । तथा हि-प्रतिवादिशरीरं वादिशरीर- गतात्मनो भोगायतनं न भवति, वादिशरीरादन्यशरीरत्वात्, गतप्राण- शरीरवत् । तथा विमतानि शरीराणि स्वसंख्यासंख्येयात्मभिरात्मवन्ति, शरीरव्यक्तित्वात्, प्रतिवादिशरीरवदिति । तथा देवतिर्यङमनुष्यागतानि सुखदुःखादीनि भिन्नाश्रयाणि, युगपद्वर्तमानविरुद्धानेकधर्मत्वात्,

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामण
सन्तापशैत्यादिवद्, इत्यनुमानसिद्धममभिप्रेत्याह-सद्ध इति ।
कश्चिद्बद्धः संसारी, कश्चिन्मुक्त: स्वरूपावस्थितिमान, कश्चित्कुमतिः
पापाचरणशीलः, कश्चिदनघः सर्वदोषविनिर्मुक्तः धर्माचरणशीलः,
कश्चिद् दुःखी पापफलभोक्ता, कश्चिददुःखी धर्मफलभोक्तेत्यादि-
भेदप्रतिभास: कथञ्चनापि तव मते साक्षिभेदं विना अद्धा साक्षाधु -
क्तियुक्ततया न सिद्धादित्यर्थः ॥ ४६॥
प्रात्मैकत्ये निखिलवपुषां व्यापृतेः संकरः स्याद्
नों के नावगत इतरो वेत्ति भुङक्तेऽन्यभुक्तम् ।
नान्योऽन्यन्ते विविधमतिगाज्ञातुमन्तः समर्था
धर्मान् जीवास्तत इह कथं सम्मतन्ते तदैक्यम् ॥५०॥
womeas
नह्य केन
सर्वशरीराणामेकचेतनाधिष्ठेयत्वे सति अशेषशरीरगतसुख-
दुःखाद्यनुसन्धानप्रसंगः, न च तथा दृश्यते । ततश्चान्योन्यभोक्त-
नुसन्धानमन्तरेण प्रतिशरीर व्यवस्थितसुखदुःखादिभोगोऽनुप-
पद्यमानो भोक्तृभेदं कल्पयतीत्यर्थापत्तिरप्यात्मभेदं साधयतीत्याह-
आत्मति ।
आत्मन एकत्वे निखिलदेहानां तत्स्थजीवानां व्यव-
हारस्य संकरोऽव्यवस्थितिरेव स्यात् ।
न चैतद् दृष्टम् ।
देवदत्तेनावगते वस्तुनि इतरश्चैत्रस्तद्वस्तु वेत्ति। अन्येन विष्णु-
शर्मणा भुक्तं वाऽन्यश्चन्द्रशर्मा भुङ्क्ते। ते जीवा देवदत्तादयोऽ-
न्योऽन्य विविधमतिगान् परस्परं बुद्धिनिष्ठान धर्मान् सुखदुःखादीन
ज्ञातुमन्तः साक्षात्कर्तुं समर्था नहि भवन्ति । ततो भेदव्यव.
हारान्यथानुपपच्या
विरोधात्तदैक्यं साक्षिण एकत्वं तवेह
शास्त्रार्थनिर्णये कथं केन प्रकारेण कया युक्त्या सम्मतम् ? इति
वदेति शेषः ॥५०॥

·किञ्च, प्रथम प्रकरणम् । शास्त्रं नानाविधफलपरं बोधयेत् कर्म भिन्न नात्मैकत्वे फलति विविधानेककरी स्थमेवम् । प्रत्यक्षाद्यैरवगतमिमं नात्मभेदं प्रमाष्टुं सामर्थ्यन्ते श्रुतिरपि तथा नात्मतत्त्वैकनिष्ठा ॥५१ विरुद्धानेकफलोद्देशेनैककालानुष्ठेयानेकसाधनविधायि शाखन नियोज्यभेदमन्तरेणावकल्पते। नहि चेतनादन्यस्य नियो- ज्यत्वमस्ति। ततश्च श्रुतार्थापत्तिरपि चेतनभेदं गमयतीत्याह- शास्त्रमिति। नानाविधफल्य परमनेकाधिकारिणां पृथक पृथक कर्म अनेकप्रकारफलकमुपदिशच्छावं वेदस्तन्मूलकस्मृत्यादिरूपञ्च विविध कामनाभेदेनाने केऽधिकारिणस्तत्रस्थं तेषु बोधकतया तिष्ठतीति तथा । शास्त्रमात्मन एकत्वे न फलति फलवन्न भवति । तथा चाध्ययन विधि- विरोधादपि साक्ष्येकत्वमभ्युपगन्तु न युक्तमित्यर्थः। तदेवं प्रत्य- सानुमानार्थापत्तिभिः प्रतिशरीरमात्मभेदो निश्चित इत्याह-प्रत्यक्षा- बैरिति । इमं प्रत्यक्षादिप्रमाणावगतमात्मभेदं प्रमाष्टुंमपह्नोतुं तव प्रमाणकुशलस्यापि न सामर्थ्यम् । नहि प्रमाणकुशलाः प्रमाणविरुद्धं प्रतिपादयितुं शक्नुवन्ति, अन्यथा प्रमाणकुशलत्वव्याघातादिति भावः । ननु नहि वयं स्वकपोलकल्पनया साक्ष्येकत्वं प्रतिपादयामः, किन्तु यथा शास्त्रमिति कथं तत्र तवानुपत्तिः ? इति तत्राह-श्रुतिरपीति । एकात्म्यप्रतिपादक शास्त्रमपि प्रत्यक्षादिप्रमाणविरोधात् अपापश्लोक- श्रवणवदर्थवाद इति न त्वैक्यपरमित्यर्थः ॥ ५१ ।। नैवं श्रौते निरवधिपदे प्रत्यगात्मैक्यतत्वे शुष्कैस्तः कथमपि भिदा नैव सिद्धयेदभिन्ने। एका देवोऽखिलमतिपतिढ एवाद्वितीयो नान्योऽतोस्तीत्यपिनिगमवागात्मभेदं निराह ५२ ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ स्यादेतत्, यदि वेदान्तप्रमाणमात्रैकगम्ये प्रत्यगात्मतत्त्वेशुष्क- तर्कप्रवेशः स्यात् । नातीन्द्रिये वस्तुनि लैाकिकप्रत्यक्षादिभिरनुप- पत्तिः सम्भावयितुं शक्या, श्रुतिस्त्वन्यथासिद्धेत्याशयेन परिहरति- मैवमिति । श्रौते श्रुतिमात्रैकगम्ये त्रिविधपरिच्छेदशून्ये वस्तुनि सर्वान्तरत्वादखण्डै करसे प्रत्यगात्मतत्त्वे कथञ्चनापि अभिन्ने स्वभावत एवाद्वितीयत्वा दवर्जिते शुष्कैस्तकभिदा नैव सिद्धेवत्, "नैषा तर्केण मतिरापनेया" (काठ० २।६) "तर्का प्रतिष्ठानात्', (5. सू० २।१।११) 'अचिन्त्याः खलु ये भावा न तास्तण भावयेत्" "नाप्रतिष्ठिततर्केण गम्भीरार्थस्य निश्चयः” इति श्रुतिन्या तभ्यः। तदैक्यप्रतिपादिका भेदप्रतिषेधिकाश्च सन्ति सहस्रशः श्रुतय इत्याह-एक इति । "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा" ( श्वे० ६ । ११) “स वा अयं पुरुषः सर्वाषु र्पु पुरिशयः” (बृ०२।५१८) इति “नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" (बृ० ३ । ७ । २३ ) "नेह नानाऽस्ति किञ्चन' (बृ० ४।४।१६) इत्यादिशास्त्रप्रामाण्यादैकात्म्यनिश्चयात् । न चायमर्थवादः, प्रकरणे श्रवणाभावात् । "तमेव विदित्वाति- मृत्युमेति' (श्वे० ३१८) इत्यैकात्म्यज्ञानेन परमपुरुषार्थश्रवणात् । न च प्रमाणान्तरविरोधादेवार्थवादत्वम्। किन्त्वर्थवादस्य सतः प्रमाणा- न्तरविरोधे सति अन्यपरत्वादप्रामाण्यम्। नहि तत्परवाक्यस्य प्रमाणान्तरविरोधनिमित्तमप्रामाण्य क्वचिद् दृष्टमिति भावः । निगमवाग्वेदान्तवाणी आत्मभेदं निराह निराचष्टे इत्यर्थः ॥ ५२ ॥ भेदालेदा पृथगधिगती विद्ययाऽविद्यया तो यव द्रुतं भ्रमवशगतः पश्यतीवेति मिथ्या। भेदं औतं वदति वचनं भ्रान्तिकाले तथान्या यत्र त्वस्येत्यपि निगमगीर्बोधकाले निराह ॥५३॥ नापि विधिः कल्प्यः, ·प्रथम प्रकरणम् । ६ , नह्येकात्मविज्ञानस्य भेदज्ञानेन विरोधोऽस्ति, विद्याऽविद्याविषयत्वेन प्रामाण्यस्य व्यवस्थितत्वादित्याह--भेदाभेदाविति। "दूरमेते विप- रीते विपूची अविद्या या च विद्यति ज्ञाता" ( कठ० २ । ४ ) इति श्रुत्या विद्या वेदान्तप्रमाणजन्या प्रमा, अविद्याऽनाद्यनिर्वाच्याध्यास- हेतुरज्ञानम् , ताभ्यां पृथक्ततयाऽधिगता भेदाभेदा। अविद्यया भेदोऽ- धिगतः, विद्ययाऽभेदोऽधिगत इति विवेकः । तथा च श्रुति:-'यत्र हि द्वैतमिव भवति'' (बृ० २।४।१४) इत्यत्रेवशब्देन द्वैतप्रपञ्चस्य मिथ्या- त्वमभिधाय "तदितर इतरं पश्यति' (०२।४।१४) इति भ्रान्तिकाले तस्यामेवावस्थायां भ्रमवशगतोऽध्यासव्याप्तः पुरुषो मृषा भेदं पश्यतीति भ्रान्तिसिद्धमनुवदतीत्यर्थः। विद्याविषये च "यत्र त्वस्य सर्वमात्मै- वाऽभूत्' (बृ. २ । ४ । १४) इति श्रुतिः सकलव्यवहाराभावं शुद्धबोधरूपेणावस्थानञ्च वदन्ती 'तत्केन कं पश्येत् " (बृ० २ । ४।१४) इति सकलभेदं निषेधतीत्यर्थः ।। ५३ ।। प्रत्यक्षेण त्वमहमिति यन्नात्मभेदावगाहि ज्ञान किन्तु भ्रमतिमिरजानात्मभेदावगाहि । नात्मानं तत्क्षमत उदितं वीक्षितुं वा कटाक्षात् नास्मिन्भेदं ह्यनुमितिरपि प्रत्यनीकानुमानात्॥५४॥ यत्तूक्तं प्रत्यक्षेण त्वम्, अहम, असाविति भेदमीक्षामहे इति तत्राह- प्रत्यक्षणेति । त्वमहमित्यादिप्रत्यक्ष नात्मभेदावगाहि, आत्मान्तरस्य बाह्येन्द्रियागोचरत्वाभ्युपगमात्, मनसश्च स्वात्मनोऽन्यत्र प्रवृत्त्यन- ङ्गीकारात, तत्त्वदर्शनप्रद्वेषितया साक्षिप्रत्यक्षानाश्रयणाच्च आत्मनः प्रत्यक्तत्वस्य भेदं न विषयीकरोतीत्यर्थः । ननु तर्हि प्रत्यक्षप्रमाणं निर्विषयमेव स्यादिति नेत्याह-किन्त्विति । किन्तु भ्रमोऽध्यास:स एव तिमिरमिव यथास्थितं वस्तु प्रावृत्य अन्यथा ग्रहणात्मकत्वात् तज्जन्यो ६ ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामोर योऽनात्मभेदी देहाधुपाधिभेदस्तदवगाहि तमेव विषयोकरातीत्यात्मानं प्रत्यक्तत्वमुदितं यथोक्तं कटाक्षादपि वीक्षितुं लेशेनापि विषयीकर्नु तत्प्रत्यक्षं न क्षमते, भेदज्ञानस्य प्रतियोग्यादिज्ञानपूर्वकत्वात् । प्रति- योग्याद्यात्मनोऽतीन्द्रियत्वात्प्रत्यक्षेण ग्रहीतुमशक्यतया नात्मभेदाव- गाहित्व प्रत्यक्षस्येति भावः । नापि त्वदुक्तानुमानगोचरता तद्भेदस्ये. त्याह-नास्मिन्निति । अस्मिन्नात्मनि भेदं नानुमितिरप्यनुमान- मपि वीक्षितुं क्षमते इत्यत्राप्यनुषज्यते । तत्र हेतुः प्रत्यनीकानुमा- नात् तत्प्रतिद्वन्द्विरूपानुमानसद्भावादित्यर्थः । तथाहि--विमतानि शरीराणि प्रतिवाद्यात्मनैवात्मवन्ति, शरीरव्यक्तित्वात्; प्रतिवादिशरीर- वत्। न चात्मनां सर्वगतत्वात्प्रतिवाद्यात्मनः सर्वशरीरसंयोगात्सर्व- गतात्मवादिनः सर्वशरीराणां प्रतिवाद्यात्मना आत्मवत्त्व सिद्धमेव साध्यते इति वाच्यम् , सर्वशरीराणामेकचेतनं प्रति भोगायतनत्वस्यैव सिसाधयिषितत्वात; एकस्यैवात्मान्तराभावस्य परेषामनिष्टस्य साध्य- त्वाच्चेत्यर्थः ।। ५४॥ बुद्धर्धर्माः सुखकृतिमुखा नात्मना निर्गुणस्य श्रेयाबन्धौ जननमरणे कल्पिता माययते । बुद्धिद्वारा विकृतधपुषि स्वात्मतत्वे विशुद्ध नह्यध्यस्तैः क्षतिरथ गुणः खल्वधिष्ठानतत्त्वे॥५५॥ यहपीदमुक्तं देवतिर्यङ्मनुष्यादिगतसुखदुःखादीनि भिन्नाश्रयाणि, विरुद्धानेकधर्मत्वादिति । किमनेकाश्रयत्वमात्रं साध्यते ? किं वाऽनेकात्माश्रयत्वमिति ? आधे सिद्धसाधनम्, अन्त:करणा- मनेकत्वात; तदाश्रयत्वाभ्युपगमाच्च सुखदुःखादीनामिति । द्वितीये साध्यविकलो दृष्टान्तः, क्वचिदप्यनेकात्माश्रयधर्मासिद्धरित्याशये- नाह-बुद्धरिति । सुखाइयो बुद्धेरेव धर्माः, न तु निर्गुणस्यात्मतत्त्वस्य, ·। प्रथम प्रकरणम् । ६७ तस्य निर्द्धर्मकत्वात्। 'कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा" (०१॥ ६।३) इत्याद्युप्रकम्य "सर्व मन एव" (वृ० १ । ६ । ३) इति श्रुतेः । "इच्छा द्वेषः सुखं दुःखम्” (गी० १३ । ६) इत्यादिस्मृतेश्च । श्रेयो- बन्धौ ज्ञानाज्ञानप्रयुक्तौ नैवात्मतत्त्वस्य । यद्यपि स्वाज्ञानेन प्रत्यगात्म- तत्त्वे एव बुद्धयादिद्वारा बन्धोऽपि कल्पितस्तत्त्वज्ञानेन तद्वाधे स्वस्वरूपा- वस्थानलक्षणो मोक्षोऽपि प्रत्यक्तत्वस्यैवोपचर्यते। तथापि तस्य नित्य. मुक्ततया बुद्ध्याद्याध्यासिकसम्वन्धतदभावाभ्यां तयोर्व्यवहारो न तु वस्तुतः प्रतीचस्तत्सम्बन्ध इत्याह-माययति मायया नित्यकूटस्थ- याऽसंस्पृष्टेऽपि वस्तुनि अत्यन्तासम्भावितबन्धमोक्षादिभेदव्यवहार- घटनापटीयस्या बुद्धिद्वारा बुद्धवाद्युपाधिद्वारा अविकृतस्वरूपे स्वात्म- तत्त्वे विशुद्ध वस्तुतो मायातत्कार्यसम्पर्कशून्ये एते सर्वे स्थूलसूक्ष्म- शरीरगता धर्मा आरोपिताः। नन्वस्तु तर्हि मायिकविकारैरैव कौटस्थ्यभङ्ग इत्यत आह-नहीति । अध्यस्तैः कल्पितविकारैरधि- ष्ठानतत्त्वे मायातत्कार्याध्यासाधिष्ठाने खलु लोकप्रसिद्धोषररज्जु- शुक्तवादी सलिलभुजङ्गरजताद्यध्यस्तैर्वस्तुभिरिव गुणस्तत्कृतातिशया- धानलक्षणः, अथ क्षतिस्तस्कृतदोषाधानलक्षणा विकृतिर्वा नास्तीत्यर्थः । तदुक्तम्-“यत्र यदध्यासरतत्कृतेन गुणेन दोषेण वाऽणुमात्रेण न स सम्ब- ध्यते" (ब्र० सू० भा० १११११)प्रतिवादिशरीरं वादिशरीरात्मनोभॊगाय- तनं न भवति, वादिशरीरादन्यशरीरत्वाद्, गतप्राणशरीरवदिति। तत्र हेतुरप्रयोजकः, दृष्टान्तशरीरस्य प्राणसम्बन्धाभावादभोगायतनत्वं नान्यशरीरत्वादिति द्रष्टव्यम् ।। ५५ ॥ साक्षित्वेनाखिलजनधियां भानुवद्भासकाऽयं बुद्धर्भदाद्विविधवपुषां व्यापृतेः सङ्करो नो। व्योमैकत्वे घटमठमुखोपाधिभेदाद्यथा खे ब्यापाराणांविविधकलना तद्वदवापि बोध्यम् ५६ ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा त्यर्थः। यत्तूक्तमैकात्म्ये सति सर्वत्रानुसन्धानप्रसङ्गात् तस्य चाभावाद् भोगव्यवस्थाऽनुपपद्यमाना आत्मभेदं कल्पयतीति। तत्र किमात्मस्वरूपस्य सर्वत्रानुसन्धानेन भवितव्यमित्युच्यते ? किं वा भोक्तृणाम् ? इति विकल्प्य प्रथमे कल्पे उत्तरमाह-साक्षित्वेनेति । अखिलजन- बुद्धिवृत्तीनां सर्वचक्षुषां भानुवत्साक्षित्वेनावभासकोऽयं प्रत्यगात्मा स्वत एवापरोक्षरूपः। तथा च भवत्येव सर्वत्र साक्षिरूपेणात्मस्वरूप. स्यानुसन्धानं सर्वार्थानुसन्धानसमर्थसाक्षिणमन्तरेण व्यवहारानुप- पत्तेरिति भावः । द्वितीयस्योत्तरमाह-बुद्धेरिति । आत्मस्वरूप- स्यैकत्वेप्यन्त:करणानामनेकत्वेन तदवच्छिन्नरूपाणां भोक्तृणामने- कत्वादननुसन्धानोपपत्तेरनेकशरीरिणां व्यवहारसङ्करो नास्ती- तत्र दृष्टान्तमाह-व्योमैकत्व इति । यथाऽपवरकाकाशस्यै- कत्वेऽपि घटशरावादिरूपेणासङ्करव्यवहारविषयत्व' तद्वत्प्रकृतेऽपि बोध्यमित्यर्थः ॥ ५६ ॥ तस्मात्सर्वा व्यवहृतिभिदा देहबुद्ध्यादिनिष्ठा सिद्धा तेनाचलसुखघने नास्ति भेदावकाशः । नार्कादेर्मुकुरजलयोर्विम्बनाद्भेद इष्टः श्रोते तत्त्वेऽवगत इतरा बुद्धिरप्येति सर्वा ॥१७॥ तस्माद्भोगव्यवस्थाऽनुपपत्तिरन्तःकरणभेदेनैवोपपन्नत्वाद्भोगव्यवस्था- या नात्मभेदं कल्पयतीति दृष्टाथापत्तिं परिहरन् फलितमाह- तस्मादिति । यस्मात् सुखदुःखादयो बुद्धवाद्युपाधिधर्मास्तस्याश्च प्रतिशरीरं भेद एव, तस्मात् सर्वा व्यवहृतिभिदा सर्वो लौकिकवैदिक- व्यवहारभेदो देहबुद्धवाद्यपाधिनिष्ठा तत्रैवोपलभ्यमानतया अनात्म- धर्म एव भवति । तेन भेदस्यानात्मनिष्ठत्वहेतुना सैन्धवघनवत् स्वभा- वत एव निश्चलानन्दैकरसे प्रत्यगात्मनि भेदशङ्कावकाश एव नास्ती- - ·-- प्रथमं प्रकरणम् । त्यर्थः। एतदेव दृष्टान्तेन द्रढयति नहीति। अर्कादेर्जलदर्पणादौ प्रतिबिम्बनादुपाधिभेदेनानेकरूपेण भासमानस्यापि नहि तेन सूर्यादि- वस्तुतो भिद्यते। तथाऽऽत्मतत्त्वमपि बुद्धयाधुपाधिभेदेनानेकत्वेन भासमानं न वस्तुतो भिद्यते । किञ्च, सर्वो भेदव्यवहारोऽज्ञानप्रयुक्तस्तत्त्वज्ञानप. यन्त एवास्तीत्याह-श्रोत इति । तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्यज्ञान- निवाऽज्ञानविषये प्रत्यगात्मनि साक्षात्कृते इतरा भदव्यवहारगोचरा सर्वापि बुद्धिवृत्तिरप्येति मूलबाधेनैव बाधितत्वाद्विलयं प्राप्नी- तीत्यर्थः॥ ५७ ॥ मिथ्याभेदं स्थिरचरवपुर्निष्ठमुद्दिश्य शास्त्र भिन्न कम्पिदिशति फले बद्धतृष्णं मनुष्यम् । दृष्ट्वा तस्मै न तु निगमगीर्भदनिष्ठात्मनिष्ठा द्वाराद्वैते फलति सुमतिस्वान्तपद्माभयम्॥५८॥ एवौपाधिकरूपाणामनेकत्वात्तेषु संसारप्रतिभासादनेक- नियोज्यप्रसिद्धरनेकफलोद्देशेन बहुसाधनविधानोपपत्तेर्ने श्रुतार्थाप- त्तिविरोधोऽपीत्यभिप्रेत्याह-मिथ्येति। अनिर्वाच्या ज्ञानकार्यतया सदसयां निर्वस्तुमशक्यं भेदं चराचरशरीरनिष्ठमनूद्य भिन्नाधिका- रिकत्र्तृकं कर्म पृथक पृथक फले स्वर्गापवर्गादिरूपे बद्धा तृष्णा यस्य तं मनुष्यं कर्माद्यधिकारिणं दृष्ट्वा तस्मै शास्त्रमुपदिशति। न तु तावता भ्रान्त- जनतोषहेतूपदेशमात्रेण निगमवाणी भेदनिष्ठेत्यध्यवसातुं शक्यम् । किन्तु सत्त्वशुद्धिहेतुकर्मोपासनोपदेशपरम्परया प्रत्यगात्मनिष्ठोत्पादन- द्वारा अद्वैतेऽखण्डवस्तुनि फलवती भवति । यतो वेदवाणी सुष्ठुकर्माद्यनु- ष्ठानोपायन शोधिता मतिरन्तःकरणं यस्य तस्य स्वान्तमेव मुकुलीकृतं पद्मं तस्य विकसने ब्रह्माभिमुखीकरणेएकस्य सूर्यस्य भा प्रभा इयमिति योजना। फलवद्ब्रह्मसाक्षात्कारात्पादनद्वारा ब्रह्मात्म्यैक्ये तात्पर्यवच्छात्रं प्रत

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ
कथमज्ञानकार्यभेदविभ्रमे फलवत् स्यात् 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थ:।
इति न्यायेन भेदावबोधने नैव शास्त्रतात्पर्यमिति भावः ॥ ५८ ।।
स्वप्ने द्रष्टा विविधरचनामेक एवाद्वितीयो
नानादेहान् स्थिरचरकलान् कल्पयित्वेक्षतेऽयम् ।
बन्ध मे जननमरणे ज्ञानमज्ञानभैक्यं
सत्यं स्वीयं त्यजति न कदा जागरे तद्वदेव ॥५८॥
यथा
mattes
ज्ञानं
तस्मादात्मभेदे प्रमाणाभावादयुक्तत्वाञ्च सर्वेषु शरीरेषु एक एवात्मा
सिद्ध इतीममर्थ स्वप्नदृष्टान्तेन व्युत्पादयति-स्वप्न इति ।
स्वप्नावस्थायामेक एवाद्वितीयो द्रष्टा नानादेहान् देवतिर्यङमनुष्यादि-
रूपान् चराचरात्मकान् कल्पयित्वा अयम्-स्वप्रकाशतया "प्रत्रायं
पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति,
(बृ० ४ । ३ । १४ ) इति श्रुतिसिद्धः
विविधरचनां नानासंस्थानरूपां सृष्टिमीक्षते पश्यति । बन्धं कर्तृत्वा-
द्यध्यासरूपम्, मोक्षं तद्बाधेन स्वरूपावस्थानलक्षणम्, अर्थाद् बद्धं मुक्तञ्च
अपूर्वशरीरसम्बन्धरूपं जन्म, उपात्तदेहविच्छेदरूपं मरणम्,
स्वरूपसाक्षात्कारः, अज्ञानं स्वस्वरूपावरकम,अर्थादर्श तत्त्वज्ञञ्च कल्पय-
निति शेषः । कल्पितनानादेहभेदेन विरुद्धव्यवहारान् पश्यन्नपि
स्वीयमैक्यमेकत्वम् , सत्यं कालत्रयेप्यवाध्यम्, न कदाचन त्यजति ।
तदेव तेनैव प्रकारेण जागरे ज्ञान कार्यजाग्रदवस्थायामेकत्वापरित्यागे-
नैव कल्पितदेहभेदव्यवहारसिद्धिरप्यस्तीत्यर्थः ॥ ५६ ।।
एका योगी विविधतनुषु व्यापृति भिन्नरूपां
कुर्वन्नैक्यं त्यजति न कदा तद्वदेवायमात्मा।
शुद्धो बुद्धोप्यचल उदितोऽध्यस्तसाक्षी स्वभावं
कुर्वनानाव्यवहृतिमपि स्वात्मनोनो जहाति ॥६॥

·१ प्रथमं प्रकरणम्। यदपीदमुक्तं-शरीराणि खसंख्यासंख्येयात्मभिरात्मवन्ति, शरीरत्वात्, प्रतिवादिशरीरवदिति । तदूषयति--एक इति। एक एव योगी कायव्यूहदशायामनेकशरीरेषु भिन्नरूपां व्यापृतिं नाना- विरुद्धचेष्टा कुर्वन्स्वात्मकत्वं न कदापि त्यजति । तथा च शरी- रत्वादिति हेतुरैकात्म्यविरोधात् कालात्ययापदिष्टश्चेति भावः । तथैवात्मा शुद्धस्तद्व्यवहारासंस्पृष्टः, बुद्धी ज्ञानघनः, अचलोऽक्रियः, अध्यस्तस्य सर्वस्यापि विश्वस्य साक्षी साक्षित्वेनैव सर्वव्यवहारावभा- उदितः । श्रुत्येति शेषः। अात्मनः स्वभावभूतमैक्यं नानाव्यवहति विरुद्धानेकव्यवहारं कुर्वन्नपि साक्षित्वेनावभासयन्नपि नो जहाति न परित्यजतीत्यर्थः ।। ६० ।। बुद्धे दाद् व्यवहृतिभिदा सर्वदेहेषु सिद्धा नेयं प्रत्यकसुखघनमजं वीक्षितुं स्यात्समर्था। वेदान्तानां विषयममृतं न प्रमाणान्तरैस्तं ज्ञातुं शक्तस्तनुयुगमतिर्नित्यकूटस्थमेतम् ॥६१॥ एवं साक्ष्यैक्यं वेदान्तैकसमधिगम्यं प्रमाणान्तरैः कटाक्षणापि वीक्षितुमशक्यं चोपपादितमुपसंहरन् युगपद्विरुद्धव्यवहारान्यथा- नुपपत्त्यभावमाह-बुद्धेरिति । सर्वदेहेषु ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु व्यवहारभिदा बुद्धेः प्रमातृत्वाधुपाधिरूपाया भेदादेव सिद्धास्ति । इयं भिदा प्रत्यकसुखघनं परप्रेमास्पदतया सर्वान्तरानन्दैकरसम, अज जन्मादिविक्रियाशून्यं वोक्षितु लेशेनापि स्प्रष्टुं समर्था न स्यात् । किञ्च, वेदान्तानां तात्पर्य विषयममृतममृतवदास्वाद्यं मोक्षरूपं प्रमाणान्तरैः प्रत्यक्षादिरूपैर्वेदान्तातिरिक्तैरतं नित्यकूटस्थं सर्वदा निर्विकारमेनं स्वत एवापरोक्षस्वभावं साक्षिणं तनुयुगे स्थूलसूक्ष्म- शरीरद्वये आत्मत्वमतिर्यस्य स ज्ञातुमनुभवितुं शक्तः समर्थो न ·७२ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी भवतीति योजना। तथा च-भेदपरिच्छेदविभ्रमाभिभूतचेतस्तयाऽ- नाद्यनिर्वचनीयाऽविद्यया मोमुह्यमानो जन्तुः कथं प्रत्यगात्मैक्यं ज्ञातुं समर्थो भवेत, "इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत । सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप ! ॥” (गी० ७ । २७ ) इति भगवदचनादिति भावः ॥ ६१ ।। अत्यन्ता- मायाशक्तिर्निखिलकलनां साम्प्रतं वा विरुद्धां स्वाधिष्ठाने चिति फलयुता दर्शयत्याविमाक्षम् । नैल्यं व्याम्नि स्त्रजि विषधरो वार्यया रश्मिपूगे तद्वन्मिथ्याऽऽत्मनि जगदिदं कल्पितं स्वाप्नवच्च६२ एकस्मिन्नद्वितीयेऽसंगादासीनाकर्तृभोक्तृस्वभावतया सर्वव्यवहा- रानास्पदे प्रत्यगात्मतत्त्वेऽसम्भावितानेकद्वैतभेदव्यवहारप्रदर्शनहेतु- मघटनघटनापटीयसी शक्तिं सर्वविश्वकारणत्वेन प्रसिद्धां प्रदर्शयं- स्तत्कार्य विश्व दृष्टान्तैः प्रदर्शयति---मायाशक्तिरिति । सम्भावितप्रदर्शिनी मायाशक्तिश्चितो भेदाभेदाभ्यां निर्वक्तुम- शक्यत्वेन शक्तिवत्परतन्त्रत्वेन च शक्तिः चिति फलयुता चैतन्या- भासयुक्ता सती स्वस्याधिष्ठाने प्रत्यगात्मरूपे ब्रह्मणि साम्प्रतं सम्भा- वनाही विरुद्धामसम्भावितामखिलकलनां सकलव्यवहारकल्पनां दर्शयति-ऐन्द्रजालिकनटीव अविद्यमानामपि विद्यमानवद्रचयित्वा प्रत्यक्षादिव्यवहारगोचरयोग्यामापादयतीत्यर्थः । ननु तर्हि सर्व- दैवं सति अनिर्मोक्षप्रसङ्ग इत्यत्राह-प्राविमोक्षमिति । स्थानलक्षणमोक्षपर्यन्तमेव तथा करोति । मोक्षे तत्त्वज्ञानबाधिता सती कालत्रयाभावप्रतियोगितया विलयं गच्छतीति भावः । नैल्यं व्याम्नि कल्पितम्, यथा स्रजि पुष्पमालायां विषधरो भुजङ्गः, यथा स्वस्वरूपाव. तु यथा ·प्रथमं प्रकरणम् । रश्मिसङ्घ मरुमरीचिकायां बाजेल, यथा स्वप्नद्रप्टरि स्वाप्नं जगत, तथा जगदिदं प्रत्यक्षादिभिरवगतं साक्षिचैतन्ये कल्पितमित्यर्थः । आयेन दृष्टान्तेनाप्रत्यक्षेऽपि प्रत्यक्षादियोग्याध्यासः सम्भवतीति दर्शितम्। द्वितीयेनात्यन्तानुकूलेऽपि प्रतिकूलस्याध्यालः। तृतीयेन तदत्यन्ताभाववत्यपि तत्वत्त्वाध्यासः। चतुर्थेन सर्वव्यवहाराना- स्पदेऽपि सर्वव्यवहारास्पदत्वाध्यासो नासम्भावित इति द्रष्टव्यम् ॥६२।। अध्यस्तेऽस्मिञ्जगति जनताव्यापृतिः किन्न मिथ्या स्वाप्नो राजा तदुपकरणं किं भवेद्वास्तवं वा। यद्वद्यक्षो बलिरपि तथा लौकिकीयञ्च गाथा यद्वद्विश्वं व्यवहृतिरियं तद्वदेवेति सिद्धम् ॥ ३॥ सर्वजनव्यवहारस्य मिथ्यात्वं दृष्टान्तप्रदर्शनेन कैमुत्या साध. यति-अध्यस्ते इति । कल्पिते प्रपञ्चे जनताव्यापृतिः सर्वजनसमू- हव्यवहारः किं कल्पितत्वाद् मिथ्या न भवति ? किन्तु भवत्येव। स्वप्ने कल्पिता राजा तदुपकरण छत्रचामरसेनादिसामग्री किं सत्यरूपा भवेत् ? नह्येवम्, किन्तु मृषैव भवति । "यक्षानुरूपो बलिः” इति लौकिकाभाणक प्रसिद्धम् । तस्माद्यादृशं विश्व भाग्यभोगालयादिप्रपञ्चस्तदेव तद्विषयकव्यवहारोऽपीति युक्तिसिद्धमित्यर्थः ॥६३ ॥ तस्माद्वन्धो जनिमृतिमयोऽध्यस्त एवात्मतत्त्वे मायाऽविद्याप्रकृतितिमिराज्ञानशब्दाभिधेया। हेतुस्तबाघटितघटनादक्षिणैषा विरुद्ध - धिष्ठाने तद्विषयधिषणातनिवृत्तौ समर्था॥६४ ॥ एवं प्रपञ्चव्यवहारमिथ्यात्वप्रसाधनेनापि साक्ष्यैक्यं प्रसाध्य परम- प्रकृतमुपसंहरति--तस्मादिति । जन्ममृत्युप्रवाहलक्षणो बन्धः प्रत्य- ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी गात्मनि कल्पित एवास्ति । अघटितस्यात्यन्तासम्भावितस्य घटना या रचना तत्र दक्षिणाऽत्यन्तचतुरा माया तत्त्वज्ञाननिवर्त्यत्वेनाविद्या- शब्दवाच्या, सर्वप्रपञ्चोपादानत्वेन प्रकृतिः, आत्मतत्त्वाऽऽवरकत्वेन तिमिरम, ज्ञानविरोधित्वेनाज्ञानमित्यादिशब्दरभिधातुं योग्या व्यवहार- दशायामेषा साक्षिप्रत्यक्षगम्या तत्राविरुद्ध सर्वाध्यस्तवस्तुनः सत्तास्फू- तिप्रदत्वेन सर्वानुपाहकतया विरोधशून्येऽधिष्टाने ब्रह्मण्यात्मतत्त्वे कल्पितबन्धस्य हेतुः कारणमिति योजना। तन्निवृत्तौ तस्या बन्धन- हेतुभूताया मायायाः सकाया निवृत्तौ बाधलक्षणायां तद्विषयाधिष्ठा- नात्मतत्त्वगोचरा धिषणा वेदान्तवाक्यविचारजन्या प्रमारूपाऽन्तः- करणवृत्तिः समर्था पटोयसीत्यर्थः ॥ ६४॥ शान्तो दान्तो भगवति हरौ भक्तिमान् शुद्धबुद्धिः प्राप्याचार्य श्रवणमननध्याननिष्ठाप्तबोधः। आत्माविद्यां सपदि सकलां तन्महिम्ना निवृत्तां बुद्धवा धीरः सुखधनपदे तिष्ठतीत्येष सुक्तः॥६५॥ एवं विस्तरेण शास्त्रार्थ निरूप्य, श्रोतृबुद्धिसौकर्यार्थमुक्तमेवार्थ सङ - तिप्य निरूपयति-शान्त इत्यादिद्वाभ्याम् । आदा ईश्वराराधनलक्षण- धर्मानुष्ठानाच्छुद्धबुद्धिः, तदनु भगवति निरङ्कुशसममैश्वर्यादिसम्पन्ने हरी शरणागतसंसारातिहरणैकदक्षत्वेन प्रसिद्ध भक्तवत्सले वासुदेवे भक्ति- मान् नित्यदृढानुरागसम्पन्नः, तत्प्रसादाच्छान्तः निवृत्तसर्वेषणतया निश्चलान्तःकरणोऽत एव दान्तः विजितबाधकरणः। यथोक्तसाधन- सम्पन्नोऽधिकारी आचार्य श्रोत्रिय' ब्रह्मनिष्ठं गुरुं प्राप्यासाद्य तत्प्र- सादलब्धवेदान्तश्रवणमननध्यानरूपसाधनेषु या निष्ठा तत्परत्वरूपा तया प्राप्त: सम्यग्लब्धो बोधो ब्रह्मात्मैक्यसाक्षात्काररूपो येन स च सपदि ज्ञानोदयसमये सकलां कलाभिः कार्यवर्गरूपाभिः सह वर्त्त- ·प्रथमं प्रकरणम्। मानामात्माविद्यां स्वस्वरूपावरणहेतुभूतां तन्महिम्ना तस्यात्मतत्त्वस्या- नावृतस्वप्रकाशप्रभावेण नित्यमेव निवृत्तां बुद्ध्वा, अविद्या सह कार्येण नासीदस्ति भविष्यतीति निश्चित्य धीरस्तत्त्ववित् सैन्धवधनवत् सुखैक- रसपदे पदनीये स्वस्वरूपे तिष्ठति-तद्रूप एव सन् विराजते । मुक्तः नित्यमुक्त एव सन्मुक्तोऽयमित्युपचर्यते, "विमुक्तश्च विमुच्यते" कठ २ । ५। १) “निवृत्तश्च निवर्त्तते," इति श्रुतेः ।। ६५ ।। एष अध्यस्तान्ध्यं भवभयगृहं ब्रह्मबोधेन सर्व बाधित्वाऽद्धा द्वयसुखपदावस्थितिर्मुक्तिरेवम् । प्रादुर्भूता स्वयमतिशयभ्रान्तिशून्या विशुद्धा तद्रूपोऽयं जयति सुजना नष्टमायोऽनपायः ॥६६॥ एतदेव विवृणोति-अध्यस्त इति । आत्मनि कल्पितमन्धत्वहेतु- भूतमज्ञानं भवरूपभयस्य गृहं तत्कारणत्वादास्पदं सर्व सकार्य ब्रह्म- बोधेन बाधित्वा अद्धा साक्षादद्वयसुखपदावस्थितिः परिपूर्णानन्दरूपे- णावस्थानलक्षणा मुक्तिरेवं श्रुत्युक्तरीत्या प्रादुर्भूता स्वयम्, न तु साधन- अत एवातिशयो गुणाधानादिलक्षणस्तत्सम्बन्धिनी भ्रान्ति- स्तच्छून्या, अत एव विशुद्धा दोषापनयनलक्षणातिशयशून्या । तद्रूपोऽय सुजनः मुक्तिस्वरूप एव सन् जयति सर्वोपरि विराजते; यतो नष्टा स्वरूपसाक्षात्कारेण बाधिता माया यस्य अत एव पुनरावृत्ति- लक्षणोपायो नाशस्तद्रहितस्तद्धेतुक्लेशशून्यतया सदैकरस इत्यर्थः॥६६॥ यद्यप्येषा निरवधिपदावस्थितिर्मुक्तिरिष्टा तत्त्वज्ञानां श्रुतिनयविदां सा कुतस्तथापि । प्राज्ञम्मन्यैरिह बहुविधा कल्पिता तन्निरासाद् निर्णतव्या निगमवचसां सम्मता सत्स्वरूपा ॥६॥ साध्या।

·प्रत्यकृतत्त्वचिन्तामा एवं स्वस्वरूपावस्थानलक्षणां मुक्तिं वेदान्तमानसिद्धां प्रदर्येदानी मोक्षे वादिविप्रतिपत्तिप्रदर्शनमुखेन वेदान्तिसम्मता मुक्तिरेव मुमुक्षु- भिरादर्तव्या नान्यवादिपरिकल्पितेति बोधनाय भूमिकामारचयति --- यद्यपीति। यद्यप्येषा मुक्तिस्तत्त्वज्ञानां मुक्तिस्तत्त्वज्ञानां श्रुतियुक्तिप्रमाणकुशलानां वेदान्तिनामपरिच्छिन्नसच्चिदानन्दस्वरूपावस्थानलक्षणैवेष्टा अभिमता, तथापि प्राज्ञमन्यैः पण्डितमानिमिः कुतकै: श्रुतिविरुद्धतर्कामासर्बहु- विधा कल्पिता-स्वस्वपक्षाभिनिवेशेन स्वीकृता। तन्निरासाय तेषां वादिनां मताभिमतमुक्तिनिरासेन निगमवचसा वेदान्तवाक्यानां सम्मता सत्स्वरूपा अबाधितवस्तुस्वरूपा मुक्तिनिर्णतव्येति योजना ॥६७ ॥ शून्यं वस्त्वेतदखिलमिह भ्रान्तितो भाति सद्व- च्छून्यज्ञाने गलति सकलं शून्यभावोऽस्ति मोक्षः। बौद्धाः प्राहुर्मतमिदमसन्मानशून्यं यतस्तद् मूलोच्छेदे भवति स कथं तस्य मोक्षः कुबुद्धेः॥८॥ तत्र माध्यमिकमतसम्मा मुक्तिं तन्निरासब्च दर्शयति-शून्य- मिति ! शून्यमेव वस्तुतो विपर्यासदर्शनेनैतदखिलमिह व्यवहार- भूमौ सद्वदवभासते, तत्र शून्यभावनाप्रकर्षपर्यन्तशून्यज्ञाने सति सकलं ज्ञानज्ञेयात्मकं जगद्विगलति शून्यत्वमेति । शून्यभाव एव मोक्षो- ऽस्तोति बौद्धा माध्यमिकाः प्राहुर्युक्त्याभासैः स्थापयन्ति । तदिदं मतमसत् तुच्छम्, यतो मानशून्यं युक्तिविरुद्धञ्च बन्धमोक्षान्वयिन: फलसम्बन्धिनोऽभावान्मूलोच्छेदे सति तस्य कुबुद्धेद्धिस्य स मोक्षः पुरुषार्थः कथं भवेत्, न कथमपीत्यर्थः ॥ ६८॥ योगाचाराः क्षणिककलया दुःखबुद्धया च शून्या- भ्यासाद्दीपप्रशमवदघज्ञानधारोपशान्त्या।

·प्रथमं प्रकरणम्। सर्वज्ञायाः सकलविलये सन्ततेरेव मोक्ष ह्यन्तर्भाव विदुरित मतं स्थाय्यभावादयुक्तम्॥६६॥ योगाचारमताभिमतां मुक्तिं तन्निरासच दर्शयति-योगाचारा इति । क्षणिककलया क्षणिकभावनया चकारेण स्वलक्षणभावनया दुःखबुद्धया दुःखभावनया शून्याभ्यासाच्छून्यभावनया च प्रदीप- निर्वाणवदधज्ञानाधारोपशान्त्या संसारविज्ञानप्रवाहोपरमरूपया सर्व- ज्ञायाः सन्ततेरेवान्तर्भाव सकल विलये सति मोक्ष विदुरपवर्गमिच्छन्ति। तदेतद्योगाचारमतं स्थाय्यभावाद्वन्धमोक्षान्वयिनः फलसम्बन्धिनोऽभा- वादनङ्गीकारादयुक्तम्, युक्तिविरुद्धत्वादुपेक्ष्यमित्यर्थः ॥ ६ ॥ तत्त्वज्ञानादुचिततपसा कर्मदाहात्समाधे. बन्धध्वंसे सततगमनं चोर्ध्वमाकाशगं वा। मोक्ष प्रास्त्विति विवसनास्तन्न युक्तं विशुद्धे चिद्रूपेऽस्मिन्कथमपि गति ति युक्त्याजसत्वम्०० आहताभिमतां मुक्तिं तन्निरासञ्च दर्शयति--तत्त्वज्ञानादिति । कर्माष्टकपुर्यष्टक*परिवेष्टितस्य जीवस्य तत्त्वज्ञानात् स्वमताभिमततत्त्व- ज्ञानेन, उचिततपसा स्वमताभिमततपसा, समाधेरात्मैकाकारसमाधिना च सर्वेषां कर्मणां दाहाद् बन्धध्वंसे सति पञ्जरस्थस्येव शुकस्य पञ्जर- भब्जन इव सततगमनं द्रुततमसततगमनम् , ऊ वगमनम, लोका- काशगमनं वा मोक्ष कैवल्य विवसना दिगम्बराः प्राहुः कल्पयन्ति । तन्न युक्तम् । तदेतद् युक्तिविरुद्धं विशुद्ध वस्तुनि । तथाहि-प्रात्मा चिद्रूपः ? उताचिद्रूपः ? आद्ये विशुद्धस्य चिद्रूपस्य निरुपाधिकस्य * ज्ञानेन्द्रियपञ्चकम्, कर्मेन्द्रियपञ्चकम्, भूतपञ्चकम्, प्राणादिपञ्चकम्, अन्तःकरणचतुष्कम्, विद्या, कामः, कर्म।

·७८ च प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामयी स्वताप्रतिसंक्रमानुपाधिसम्बन्धे बन्धाविच्छेदादनिर्मोक्षः । द्वितीयेऽचिद्रपस्य चेतनानधिष्ठितस्य स्वयं गमनानुपपत्तेः। नहि चेतनाश्वाचनधिष्ठितस्य रथादेर्गमनं दृष्टम्, सम्भवति वा । अतो भग्नादिव पञ्जरात्पतङ्गस्यात्मनो बन्धविच्छेदे सत्यप्यूवगमन- मसङ्गतमेवोत्प्रेषितमिति। अत अाह--विशुद्धे चिद्रूप इति । निरु- पाधिचैतन्येऽस्मिन्नात्मनि कथमपि कथञ्चनापि त्वदभिमतगमन युक्त्या सत्तकैराजसत्वं बुद्धिपथमारोढुं सम्यक्तया नैति नैवा- यातीत्यर्थः ।। ७०॥ द्रव्यादीनां नयमतधिया चेश्वरोपासयाहुः काणादास्ते नवविभुगुणात्यन्तनाशं विमोक्षम् । तज्ज्ञानादावुपशममिते शून्यपक्षान भेदो दुःखाभावोऽप्यमतिविषयो नो पुमोऽस्ति मुख्यः७१ एवं नास्तिकाभिमतां मुक्तिं तन्निराखञ्च प्रदाधुनाऽर्द्धवैनाशिक- वैशेषिकाद्यभिमतां मुक्तिं तन्निरासञ्च दर्शयति-द्रव्यादीनामिति । नयमतधिया न्यायाभिमतपदार्थसालक्षण्यवैलक्षण्यपरिशोधनपूर्वका- मयाथात्म्यज्ञानेन ईश्वरोपासनया सततं परमेश्वरोपासनया विभो- रात्मनो नवानां वैशेषिकगुणानामत्यन्तनाशमतीबोच्छेदं काणादा वैशे- षिकास्ते तत्समानतार्किका बुद्धिस्था नैयायिकाश्च मोक्ष प्राहुः । पुन: "प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवतर्कनिर्णय- वादजल्पवितण्डाहेत्वाभालच्छलजातिनिग्रहस्थानानां तत्त्वज्ञानान्निः- श्रेयसाधिगमः" (न्या०१।१।१) इति सूत्रसिद्धप्रमाणादिषोडश- पदार्थान् परिशोध्यात्मनि “आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदोष- प्रेत्यभावफलदुःखापवास्तु प्रमेयम्” ( न्या० १ । १।६) इति सूत्र- सिद्धद्वादशविधप्रमेयनिष्कर्षादात्मयाथात्म्यावगमे सजाते तत्सहिता- ·प्रथमं प्रकरणम् । । परमेश्वरोपासनानवानां वैशेषिकगुणानामत्यन्तोपरमं निर्वाणाख्य मोक्षं कल्पयन्ति । एतन्मतद्वयसम्मतमोक्ष: स्वरूपोच्छेदपक्षाभिमत- मोक्षान्न भिद्यते । तस्यात्मनो गुणत्वेनाभिमतज्ञानसुखादावुपशममुच्छे- दमिते प्राप्ते सति नि:संज्ञत्वाविशेषात्सुखानुभवाभावाद्वा अपुरुषार्थत्वमेव तदभिमतमोक्षस्य। सुखाभावेऽपि दुःखाभावात्पुरुषार्थः स इति चेत्याह-- दुःखाभाव इति । षडिन्द्रियाणि, षड् विषयाः, षड् बुद्धयः, सुखम्, दुःखम्, शरीरश्चेत्येकविंशतिदुःखध्वंसोऽप्यमतिविषयः-प्रतीत्यगोचर- तया मुख्यः पुरुषार्थो न भवति । न खलु पाषाणादेः दुःखाभाव: पुरुषार्थ इति दुःखामावस्यापि नि:संज्ञत्वे पुरुषार्थत्वाभावादेव तदुभयम- तसम्मता मोक्षो सङ्गत एवेत्यर्थः । ७१ ।। , मात्मज्ञानानिगमविधिनाऽनुष्ठितेः कर्मणाञ्चा- त्यन्तोच्छेदं विदुरिति गुरोः पक्षनिष्ठा गुणानाम् । मोक्षं हीदं मतमनुचितं श्रोतबोधाद्यभावात् कर्मज्ञाने विषमसृतिगे नैकमेतत्फलं स्यात् ॥७२॥ प्रभाकराभिमतमोक्षं तन्निराकरणञ्च दर्शयति-प्रात्मेति । आत्मज्ञानपूर्वकाद्वैदिककर्मानुष्ठानात्तेषामेव नवगुणानामत्यन्तोच्छेद मोक्षं गुरोः पक्षनिष्ठाः प्राभाकरा विदुर्जानन्ति। इदं हि मतं श्रौत- बोधाद्यभावाच्छुतिसम्मताकर्तृभोक्तृसङ्गोदासीनकात्मज्ञानाद्यनङ्गोकारा- दनुचितमत्यन्तायोग्यमित्यर्थः। आदिशब्देन वेदान्ताभिमतविवेका- दिसाधनकलापो गृह्यते । कर्मज्ञाने विषमसृतिगे भिन्नाधिकारिकत्तुक- तया परस्परविरोधायुगपत्समुच्चयाभावाद् विलक्षणमार्गनिष्ठे एतत्फ- लमेतयोः ज्ञानकर्मणोः फलं मोक्षः संसारश्च परस्परविरुद्धत्वादेकं न स्यात् । यद्यपि कर्मणामपि फलं परम्परया मोक्षः, तथापि साक्षा- तत्फलकत्वाभावादेव मुक्तिरिति द्रष्टव्यम् ।। ७२ ॥

·प्रत्यक्तचिन्तामणी नित्यज्ञानं सुखमपि तथा जायते कर्मयोगात् आत्मज्ञानादविषयसुखं माक्षमिच्छन्ति भाट्टाः। नायं पक्षः श्रुतिनयविदां सम्मतो युक्तिशून्यो जन्ये मोक्षन भवति कदा नित्यता हेत्वभावात्॥७३॥ भट्टपादानुसारिणामभिमतमुक्तिं तनिराकरणञ्च दर्शयति-नित्य- ज्ञानमिति । कर्मयोगाद्वैदिककर्मानुष्ठानात् सात्मज्ञानादात्मज्ञान- पूर्वकान्नित्यज्ञानं जायते। सुखमपि तथा--नित्यसुखञ्चोत्पद्यते । ततश्चाविषयसुखं नित्यज्ञानेनात्मनो विषयविशेषानपेक्षया नित्या- नन्दानुभवं मोक्ष भाट्टा भट्टपादानुसारिण इच्छन्ति। नार्य पक्षः श्रुति- युक्तिप्रमाणकुशलानां सम्मतः, युक्तिशून्यत्वात्। विषयेन्द्रियसंयोगा- भावे कथं ज्ञानानन्दोत्पत्तिरिति ? आत्ममन:संयोगादिति चेत्तदपि दुरुपपाद्यम्, आत्मसनसोरुभयोरपि सर्वगतयोरन्यतरकर्मजन्यस्य, उभय- कर्मजन्यस्य वा संयोगस्याभावात् । भवतु नामात्ममनसो: संयोगस्तथापि ज्ञानानन्दयोर्जनिमत्त्वे सत्यनित्यत्वस्य दुरित्वादपि नायं पक्षः साधु- रित्याह-जन्य इति । जन्ये वस्तुनि नित्यत्वसाधकहतारभावात् पुनरपि बन्धप्रसङ्ग इति भावः ।। ७३ ॥ यद्ब्रह्माण्डावहिरपि विभोर्ब्रह्मणो भावमाहु- जन्तीक्षितदपि न समं वेदमौलेविरोधात् । तस्य माणा न च बहिरतो यान्ति तज्ज्ञस्य जन्तो- यिन्तेऽनाद्वयरसतयेत्यादिसिद्धान्त इष्टः ॥७॥ केषाञ्चिद्वेदान्तसिद्धमर्थमन्यथा कुर्वतामेकदेशिनां सम्मतो मुक्ति तन्निराकरणञ्च दर्शयति-यदिति द्वाभ्याम् । ब्रह्माण्डाहिः संसार- मण्डलाहिरेव ब्रह्मसद्भावमभ्युपगम्य जन्तोर्जीवस्यार्चिरादिमार्गेण ·प्रथमं प्रकरणम्। यद ब्रह्मप्राप्तिक्षणं मोक्ष प्राहुः, तदपि न समम्---युक्तियुक्तं न भवति, वेदमाले: :-"न तस्य प्राया उत्क्रामन्ति" (वृ०४।४।६) इत्यादि. श्रुतेविरोधादित्यर्थः ॥ ७४ ॥ भिन्ना जीव स्वत इह धिभारीश्वरोपासनात्स ब्रह्मैकत्वं ब्रजति लवणे यद्वदैक्यं तृणादिः। एवञ्चेत्स्यात्तदपि न समं ब्रह्मताऽन्यस्य न स्यात् नह्यन्यस्य स्वत इह भवेदन्यभावोऽपि युक्त्या॥७॥ किमात्मनो ब्रह्मप्राप्तिस्तादात्म्यलक्षणा संयोगलक्षणा वा ? नाद्या, अश्वमहिषयोरिव पृथसिद्धयोरेकत्वानुपपत्तेः। द्वितीयं शङ्कते- भिन्न इति । स्वतो भिन्न एव जीवो विभाब्रह्मण : सकाशाजोवेश्वर- योनियन्तृनियम्यविज्ञानपूर्वकमीश्वरार्चनसमाध्याद्युपासनाद् लवणा- करे निक्षिप्ततृणादेरिव लवणत्वं जीवस्य ब्रह्मभावनया ब्रह्मभावत्व- मित्येवञ्चेत, तदपि न समम्, यतोऽन्यस्य सतो ब्रह्मता न स्यात् । नहि स्वतोऽन्यस्य युक्तिसिद्धोऽन्यभावा दृष्टचरः, दृष्टान्ते तृणपर्णाध्वय. विन: संस्थानविशेषेऽसति तदवयवानां लवणावयवसंयोगेन लवण- भ्रान्तिमात्रत्वादुष्णजलभ्रान्तिवत्तस्यानुदाहरणात् । नापि यथा रस- विद्धताम्रस्य सुवर्णभावस्तथा ब्रह्मभावो जीवस्येति साम्प्रतम्, तत्राप्यन्यस्य सतोऽन्यभावस्यासिद्धत्वात्, रसविशेषस्य ताम्ररूपाभिभावकमात्रत्वात्, कालान्तरे सुवर्णाकारतापगमदर्शनाच ताम्रादेः । ततश्च भ्रममात्र तदित्यभिप्रायः। तदुक्तमुपदेशसहख्याम- "नान्यदन्यद्भवेद्यस्मान्नान्यत्किञ्चिद्विचिन्तयेत् । अन्यस्यान्यत्वभावे हि नाशस्तस्य ध्रुवो भवेत् ॥” (उप० सा० प्र० १५१) इति ॥ ७५ ॥ Som ११ ·८२ प्रत्यकृतत्वचिन्तामणी स्वान्तोपाधैर्भवति विकलो ब्रह्मभूतोऽपि जीवः कर्मज्ञानाभयकरणतो ब्रह्मभावं ह्युपैति । केचित्माहुस्तदपि न समं वस्तुनो द्वैध्यभावाद् भ्रान्त्या सिद्धवितयकलना वेदसन्न्यायबाह्या।६। वेदान्तज्ञम्मन्यानां केषाञ्चित्सम्मता मुक्तिं तन्निराकरणञ्च दर्शयति- स्वान्तेति । स्वता ब्रह्मभूतोऽपि जीवः स्वान्तोपाधेरन्त:करणोपाध्यवच्छे- दाद् विकलो भवति वस्तुतो भावान्तरभूतो भवति । कर्मज्ञानेभियानुष्ठा- नेन ब्रह्मभावं हि श्रुतिप्रसिद्धमुपैति । कर्मणोपाधिनिवृत्तौ ज्ञानेन ब्रह्मभावो मोक्ष इति केचिदेकदेशिनः प्राहुः । तदप्यापातरमणीयम्, वस्तुना निरवयवस्य ब्रह्मणो वस्त्वन्तरेण कुठारेणेव द्वैध्यभावाच्छिशि- पादेरिव विदारणासम्भवे सति भावान्तरत्वानुपपत्तेः। भ्रान्त्या सिद्धे उपाधिसम्बन्धस्य भेदभ्रान्तिमात्र हेतुत्वादेव सिद्धे वस्तुनि अवितथ- कलना वस्तुतो भावान्तरकल्पना श्रुतितदनुकूलन्यायविरुद्धत्वात्ततो बाह्या वस्तुतान्यत्वाभावे सति ब्रह्मभावस्यासाध्यत्वाच्च । तत्र कर्मणो- पाधिनिवृत्तिर्ज्ञानेन ब्रह्मत्वमिति स्वबुद्धा प्रेक्षितत्वादतीव तुच्छमिति भावः ॥ ७६ ॥ तस्माद् ब्रह्माद्वयसुखनिधि प्रत्यगात्मास्ति वस्तु स्वाविद्योत्थाखिलभयनिधी जन्ममृत्युप्रवाहे । भ्रान्त्यावर्ते भ्रमति सपदि ब्रह्मविद्यार्कभासा बाधित्वाऽऽन्ध्यं व्रजति परमं ब्रह्मभावंस मुक्तः॥७॥ एवं मुमुक्षुभिरनादरणीयाननेकवाद्यमिमतान् मोक्षपक्षानि- राकृत्य तदादरणीयश्रुतिमौलिसम्मतं मोक्षपक्षं दर्शयति- तस्मा- दिति पद्यत्रयेण । यस्मात् सर्वे वादिपरिकल्पिता मुक्तिपक्षाः ·प्रथम प्रकरणम्। , श्रुतियुक्तिविरुद्धास्तस्मादद्वयसुखसिन्धु प्रत्यगात्मब्रह्मैव वस्त्वस्ति । तदेव ब्रह्म स्वाविद्ययोत्थिताखिलभयनिधौ संसारे जन्ममृत्यु प्रवाहलक्षणे भ्रान्त्यावर्ते 'अहम्, इदम् , ममेदम्,' इत्यावर्तकरूपे भ्रमति विश्रान्ति न लभते । कदाचिन्महापुण्य फलसीमभूतब्रह्मविद्यार्कभासा तत्वज्ञानमा- तण्डप्रभया आन्ध्य सकार्याज्ञानं बाधित्वा, नासीदस्ति भविष्यतीति निश्चित्य स्वभावभूतं परमं दृश्यात्यन्ताभावोपलक्षितं ब्रह्मभावापत्ति- लक्षणं मोक्ष व्रजति । स मुक्त इत्युच्यते इति शेषः। इति वेदान्त- सिद्धान्त इत्यर्थः ।। ७७ ॥ आत्मज्ञोऽसौ तरति च शुचं ब्रह्मविद् ब्रह्म नित्यं ब्रह्माप्येति स्वयमपि तथा मुच्यते मुक्त एव । प्रान्ध्यं ग्रन्थिब्रजति विलयं क्षीयते कर्मजालं वेदो हीत्यं वदति शतशो नित्यसिद्धां विमुक्तिम्७८ तत्र श्रुतिवाक्यान्यर्थता दर्शयति--आत्मज्ञ इति। "तरति शोकमात्मविद्' (छा० ७ । १ । ३) "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" (मु० २१) "ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति' (वृ० ४ ४ । ६) “विमुक्तश्च विमुच्यते' ( कठ० २।५।१ ) "भियते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्व- संशयाः। क्षीयन्ते चास्य कमाणि तस्मिन् दृष्टे परावरे" (मु० २। २।८) "अविद्यायाः परम्पारं तारयितु", "तमेव विदित्वाऽतिमृत्यु- मेति' ( श्वे०६ । १५) इत्यादिवेदो हि यस्मान्नित्यसिद्धां विमुक्ति- मित्थमनेनैव प्रकारेण सहस्रशो वदति, सर्वो वेदस्तत्रैव फलवान् भवतीत्यर्थः ॥ ७॥ तत्वज्ञानान्निजसुखगतानाद्यविद्यानिवृत्तौ मुक्तिः सिद्धाद्वयसुखवपुः प्रत्यगात्मैक्यरूपा।

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामया पूर्णानन्दामृतरसनिधी त्यक्तदेहत्रयोऽन्त- स्तिष्ठत्यात्मन्यखिलविदसा शान्तमायोऽनपाय: श्रुतिसिद्धमर्थ दर्शयति-तत्त्वज्ञानादिति । तत्त्वस्य ब्रह्मक्य- रूपस्य साक्षात्कारानिजसुखं ब्रह्मैक्यं तद्गतानाधनिर्वाच्याविद्यानिवृत्ती सत्या प्रत्यगात्मैक्यरूपा अद्वयसुखस्वरूपा मुक्तिः स्वयमेव सिद्धा, न केनचित्साधनेन साध्या, नित्यत्वात् । अज्ञानतत्कार्यनिराकरणेनैव ज्ञानस्य साफल्यम् । अतः सुष्ठूक्तमसावखिलं ब्रह्मैक्यं वेत्तीति तथा, शान्ता तत्त्वज्ञानेन बाधिता माया सकार्याऽविद्या यस्य स च, अत एव पुनरावृत्तिरूपापायशून्य: यतस्त्यक्तं मूलबाधेन बाधितं देहत्रयं स्थूलसूक्ष्मकारणाख्यं येन स च, अन्तरात्मनि पूर्णानन्दानन्तामृतरस- सिन्धौ तिष्ठति-कृतकृत्यतया विराजते इत्यर्थः ।। ७६ ।। तस्माद्धोरोऽपरिमितपदप्राप्तये वेदमौले- स्तत्त्वं ब्रह्मादयसुखपदं स्वात्मबुद्धया गुरूक्त्या। पर्यालाच्य अवणमननध्याननिष्ठो विवेकी विद्यारोन व्रजति परमं मेक्षिमिष्टं सुखेन ॥८॥ एवं श्रुतिमौलिवादिसम्मतां मुक्ति सोपायामभिधाय पुनस्तत्प्रा- प्प्युपायं संक्षेपेण दर्शयति-तस्मादिति। यस्मात् स्वतः सिद्ध एव मोक्षः विस्मृतकण्ठस्थचामीकरवत् स्वात्माज्ञानमात्रावृतत्वात्, तस्मा- द्धीरो विवेकी सम्यग्वैराग्यादिसाधनसम्पन्नोऽपरिमितं परिच्छेदशून्यं यत्पदं तत्प्राप्तये तत्साक्षात्काराय गुरूक्त्या वेदमौलेस्तत्त्वं तात्पर्य- विषयमाचार्योपदिष्टवेदान्तवाक्येभ्यो ब्रह्माद्यसुखं यत्पदं तस्व- बुद्धमा स्वानुभवेन श्रवणादिनिष्ठः सन् पर्यालोच्य सम्यग्विचारेण स्वानुभवारूढं कृत्वा विद्यात्-सर्वोपायेन जानीयात् । तेन बोधन ·प्रथम प्रकरणम् । ८५ परमिष्टं निरतिशयपुरुषार्थरूपं सुखेनानायासेन मोक्षं ब्रजति-तद्रूप एव भवतीत्यर्थः ॥२०॥ वेदोऽनादिर्न तु पुरुषधीपूर्वसिद्धः प्रमाणं निर्दोषत्वादविदितपदचापकत्वात्स्वतश्च । तवास्तिक्यप्रवणमनसामात्मबोधेऽधिकारो नैवान्येषां स्वमतिकलनात्यानयुक्त्यानितानाम् ॥१॥ यथोक्ततत्त्वज्ञाननिष्ठायां वेदान्तशास्त्रे श्रद्धावतामेवाधिकारः, नान्येषामित्याह-वेद इति । वेदो वियदादिवदनादितया पुरुष- बुद्धिपूर्वसिद्धो न भवति, किन्त्वपौरुषेयतया अप्रामाण्यहेतुसर्वदोष- शून्यत्वादज्ञातज्ञापकत्वाच्च स्वतः एव प्रमाणम् । इदमेकादशे प्रकरणे विस्तरेण वक्ष्यते। तत्र वेदे यदास्तिक्यं तत्र प्रवणं मनो येषां सम्यक प्रवेशेनाभिमुखीकृतमनसो ये तेषामेवात्मबोधे तदुपायश्रवणादाव- धिकारो नैवान्येषां स्वमतिकल्पनयोत्थानं यासां युक्तीनां तदाश्रितानां केवलतर्कनिष्ठानामित्यर्थः ॥२१॥ प्रत्यक्तत्वे परसुखवपुष्यद्वितीये विशुद्धे मायातीते सकलकलनास्पर्शशून्ये निरंशे । वेदान्तोत्यामलधिषणया ब्रह्मविद्याख्ययेदं सम्यग्ज्ञाते विदितमखिलं विश्वमध्यस्तमस्मिन् ।२। ब्रह्मज्ञानेन सर्वज्ञानसिद्धिं दर्शयति--प्रत्यक्तत्त्व इति । भिन्नब्रह्मतत्त्वे सम्यग्ज्ञाते सति अस्मिन्प्रत्यक्तत्वेऽखिलमध्यस्त विश्वमिदं विदितमित्यन्वयः। वेदान्तेभ्य उत्तिष्ठतीति वेदान्तोत्था अमला या धिषणा ब्रह्मविद्या तया वेदान्तजन्यनिर्मलप्रज्ञयेत्यर्थः । सुगममन्यत् ।। २ ।। प्रत्यग-

·A
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी
यदविदितमखण्डं मातृमानादिविश्वं
सजति विदितमेकं भाति मानादिशून्यम् ।
तदहममृतमीशं सर्वदा शान्तमूर्ति
सकलसुरललामं कृष्णतत्त्वं अयेऽन्तः ॥२३॥
एवं प्रकरणार्थ परिसमाप्य तत्फलं कृष्णानुसन्धान महीकुर्वन्नुक्त-
मर्थ संक्षिप्य दर्शयति-यदिति। तत्कृष्णाख्यं तत्त्वं ब्रह्म अन्तः
श्रये-स्वात्मत्वेन प्रत्यगभिन्नस्वरूपमनुसन्दधे, इत्यन्वयः। तत्कि-
मित्याकाङ्क्षायामाह-यदिति । यद्वस्तुतोऽखण्डमेवाविदितमज्ञात
सन्मातृमानादिविश्वं सकलं सृजति। यच्च विदितं सम्यक्साक्षा-
स्कृतं सदेकं मात्रादिव्यवहारानास्पदं भाति प्रकाशते । तदमृतममृत-
वदास्वाधं सर्वदा कालत्रयेऽपि शान्ता मायातकार्यकृतक्षोभशून्या
मूर्तिः सच्चिदानन्दविग्रहो यस्य तदीशं मायावित्वेन प्रसिद्धमपि सकल-
सुराणां ब्रह्मेन्द्ररुद्रादीनां ललामं तन्मुकुटमणिधृष्टचरणारविन्दतया
मस्तकभूषणम् ; येन सर्वे ब्रह्मादयः सुराः शोभन्ते तदित्यर्थः ।। ८३॥
अवविधिबलेनाद्वैततत्त्वं विशुद्धं
परमसुखमखण्डं शुद्धबुद्धिर्विदित्वा ।
व्रजति पदमगा: यत्प्रसादाद्विमोक्षं
तमहमखिलनार्थ श्रीमुकुन्दं प्रपद्ये ॥४॥
इति प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी प्रथमं प्रकरणं सम्पूर्णम् ॥ १ ॥
एवं सर्वाधिष्ठानत्वेन सर्वोपास्यत्वेन भगवन्तं श्रीमुकुन्दमनु-
सन्धाय मुमुक्षोस्तत्त्वज्ञानपूर्वकमोक्षप्रदत्वेन तमनुसन्धत्ते-श्रवणेति ।
स्पष्टार्थ पद्यम् ॥ ८४॥

·प्रथमं प्रकरणम्। सर्वाः कलाः समुदिता निरवद्यकीत्तौ प्राप्ताः सदा विलसिताः परमां प्रतिष्ठाम् । यत्रेश्वरे तमहमीश्वरमीश्वराणां कृष्ण श्रये सततमस्य पदाब्जभक्त्यै ।। १ ॥ आनन्दसिन्धुरमृताद्वयबोधदेहो वेदान्तगीर्विलसितान्तरभावगम्यः । नन्दाङ्कगो विजयते व्रजभूमिमाम्यं यस्तं मुकुन्दमनिशं शरणं ब्रजामि ॥ २ ॥ इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दाभिलाषिसदानन्दविद्व- स्कृतायां प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणिव्याख्यायां स्वप्रभाभि- धायां प्रत्यक्तत्त्वविचारमयूखाभिधं प्रथम प्रकरणं समाप्तिमगमत् । १ ॥

·अथ द्वितीयं प्रकरणम् सकलकारणकार्यविलक्षणं श्रुतिभिरीरितमद्वयमक्षयम् । हृदि गतं विमलं रमयाऽऽश्रितं यदुपति कलये कलनोज्झितम् ॥१॥ पूर्वप्रकरणान्ते श्रवणविधिबलेनाद्वैततत्त्वं विदित्वा मोक्षं व्रजती- त्युक्तम्, तत्र श्रवणे "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यः' (बृ० २ । ४१५) इत्यादिवाक्येन मननध्यानाभ्यामङ्गाभ्यां श्रवणं नामाङ्गि विधीयते, इति विधि सिद्धवत्कृत्य तत्त्वसाक्षात्कारसाधनत्वं प्राधा- न्येन श्रवणस्यैवेति सूत्रितं तद्विवरणरूपं प्रकरणान्तरमारभमाण: स्वेष्टदेवतानुसन्धानरूपमङ्गलमाचरन्नर्थात्प्रकरणप्रतिपाद्यं श्रवणादि- विधिविषयत्वेन ब्रह्मात्मैक्यं तत्त्वं सङ्क्षिप्य दर्शयति-सकले- त्यादिपद्यत्रयेण । तत्र प्रथमार्द्धन "तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्तर- मबाह्यम्' (बृ० २ । ५। १८) इत्यादिश्रुतिसिद्धमखण्डवाक्यार्थरूपं ब्रह्मात्मैक्यं दर्शितम् । हृदि गतं विमलमिति पदद्वयेनान्तःकरणोपहितं तत्साक्षितयाऽसंस्पृष्टमसङ्गचैतन्यं त्वंपदलक्ष्यं च दर्शितम्। रम- याऽऽश्रितं यदुपतिमिति पदद्वयेन तत्पदवाच्यम, कलनोज्झितमित्यनेन मायावत्कार्यरूपकलनाविनिर्मुक्ततया सर्वव्यवहारानास्पदं तत्पदल- क्ष्यञ्च दर्शितमिति विवेकस्तेन शास्त्राभिधेयाभिधानम् ॥ १॥ सुखघनं निरवद्यमशेषगं निरवधि परमेकमनकुशम् ।

·द्वितीयं प्रकरणम् । अहमशेषकलाञ्चितमीश्वर सततमात्मपदप्रदमाश्रये ॥२॥ सुखघनमिति पूर्वार्द्धन प्रयोजनोल्लेखः । अहमित्युत्तरार्द्धन भक्ता- भीष्टदानदक्षत्वं भगवती दर्शितमिति विभागः । अक्षरार्थस्तु निगद- व्याख्यातः।।२।। । जगदिदं खमरुच्छचिवारिभू- विरचितं स्वचिता परिहितम् । यत उदेति मुकुन्दपदाभिधा तमहमादिगुरु हरिमाश्रये ॥३॥ जगदिदमिति। "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते (तै० ३।१) इति श्रुतिसिद्धजगजन्माधभिन्ननिमित्तोपादानकारणत्वं भगवतो दर्शितम् । स्वचित्ता स्वात्मचैतन्येन जगदिदं भूतभौतिकरूपं जडं स्वसत्तास्फूर्तिप्रदानेन परिबृंहितम्-सर्वव्यवहारसमर्थत्वापादनयोग्यं यथा स्यात्तथा सम्यगुद्भावितमित्यर्थः। शेष निगदव्याख्यातमेवेति सर्व मङ्गलम् ॥ ३॥ नित्यस्वाध्यायविधिना साङ्गं वेदमधीत्य यः। पुण्यपुञ्जोदयात्कश्चित्सुधीः शास्त्रार्यवित्तमः॥४॥ एवं मङ्गलाचरणव्याजेन शास्त्रार्थ संक्षेपेण प्रदर्येदानी "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' (बृ०२। ४ । ५) इत्यत्रात्मदर्शनमनूय तदुपायत्वेन श्रोतव्य इत्यादिना मनन- निदिध्यासनाभ्यां फलोपकार्यङ्गाभ्यां सह श्रवणं नामाङ्गि विधीयते इत्युपपादयितुं भूमिकामाचरयति-नित्यस्वाध्यायविधिनेत्यादिना। १२

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी
नित्यो हि स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्यध्ययनविधिः, "ब्राह्मणेन निष्कारणो
धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो शेयश्च” ( महाभाष्यम् १ । १ । १) इति
वचनात् । काम्यत्वे हि वेदाध्ययनस्यान्योऽन्याश्रयता, अर्थावबोधे
सति कामना; कामनायां सत्यां षडङ्गोपेतवेदाध्ययनप्रवृत्तस्यार्थावबोध
इति । अतः सर्वोऽपि नित्य विधिवलाच षडङ्गसहितं वेदमधीत्यार्थ
जानातीत्यभिप्रेत्याह-नित्येति । यः कश्चिदतिदुर्लभः पुण्यपुञ्जपरि-
पाकवशाच्छास्त्रार्थविदां मध्ये उत्कृष्टः सुधीः स्वधर्मानुष्ठानेन शोधिता-
न्तःकरण इत्यर्थः ॥४॥
स वेदान्तगिरोत्कृष्टपुमर्थमेप्सया स्वयम् ।
तदुपायं धियाऽन्विष्य तत्रेदमवगच्छति ॥५॥
स इति । स च वेदान्तगिरा परमपुरुषार्थप्रेप्सया स्वयं तस्यो-
पायं धिया शास्त्रोत्थयान्विष्ठ पर्यालोच्य तत्रेदं वक्ष्यमाणमवगच्छति
जानातीति योजना ॥ ५ ॥
सर्व प्रियं भवत्यात्मनामायेति विचारतः।
प्रात्मशेषतयान्यस्य मियत्वोत्तरशेषतः ॥६॥
तत्किमित्यत आह-सर्वमिति । "आत्मनस्तु कामाय सर्व
प्रियं भवति" (बृ. ४ । ५। ६) इति श्रुत्याऽऽत्मशेषतयाऽन्यस्याऽ-
शेषतोऽशेषस्य । सार्वविभक्तिकस्तसिः। प्रियत्वस्योक्तरिति विचारा-
दिति योजना ॥६॥
मात्मातिरिक्तसर्वस्माद्विरक्तोऽधिकृतः पुमान् ।
गुरुमाश्रित्य वेदान्तसिद्धोपायं चिकीर्षति ॥७॥
आत्मत्यादि
सुगमम् ॥ ७॥

·द्वितीयं प्रकरणम् । ६१ दृष्टे श्रुते मते ज्ञाते खल्वरे परमात्मनि । इदं सर्व भवेज्ज्ञातमित्युपक्रम्य वेदगीः ॥८॥ तदेतावदरे खल्वमृतत्वमुपसंहृता। पुमर्थस्थामृतत्वस्योपायं तत्त्वधियं जगौ॥६॥ दृष्टेति । "अात्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदं सर्व विदितम्" (बृ०४।५।६) इत्युपक्रम्य "एतावदरे खल्बमृतत्वम्" (६०४।५।१५) इत्युपसंहारात् श्रुतिरियं परमपुरुपार्यभूतस्यामृतत्वस्य मोक्षस्योपायं तत्त्व- धियं तत्त्वज्ञानमेव जगायुक्तवतीत्यर्थः ।।८-६॥ अविधेयतया ज्ञानं न पुमायत्तमात्मनः। मात्मा वेत्ति श्रुतो तस्याद्देशेनान्यद्विधीयते ॥१०॥ अविधेयतयति। आत्मनो ज्ञानमविधेयतया पुरुषतन्त्रं न भवति । "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः" ( वृ.४।५।६) इति श्रुतौ तस्यात्म- दर्शनस्योद्देशेनान्यच्छवणादि विधीयते इति योजना ॥१०॥ मननध्यानरूपाभ्यामगाभ्यां श्रवणं सह । श्रुत्या विधीयते चाङ्गि फलवत्त्वेन निश्चितम् ॥११॥ मननेति । फलवत्त्वेनेति । आत्मदर्शनरूपं यत्फलं तच्छ्रवणस्यैव; तस्यैव प्राधान्येन विधानादित्यर्थः ॥ ११ ॥ तथैव श्रुतितात्पर्य पुराणे प्रतिपादितम् । आत्मदर्शनमुद्दिश्य श्रवणादिविधिर्यथा ॥१२॥ ननु षडङ्गोपेतवेदाध्यायिनः सत्यपि वेदार्थावगमे विचारमन्तरेण तात्पर्यानवगमान्न तेनावगताऽर्थः श्रुत्यभिप्रेतो भवितुमर्हतीति चेत्, ·MARA प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी मैवम्, एतच्छुतितात्पर्यस्यैव पुराणेषु प्रतिपादितत्वादित्याशयेनाह- तथैवेति । यथाऽऽत्मदर्शनमुद्दिश्यैव श्रवणादिविधिरिति श्रुतितात्पर्य तथैव पुराणे प्रतिपादितमिति योजना ।। १२ ॥ श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यश्चाएपत्तिभिः । ज्ञात्वा च सततं ध्येय एते दर्शनहेतवः॥ १३ ॥ तान्येव पुराणवचनानि दर्शयति-'श्रोतव्यः' इत्यारभ्य तद्धि विज्ञानमीश्वरम्' इत्यन्तैः पञ्चदशभिः । श्रुतिवाक्येभ्यस्तत्वमस्यादिभ्यः । उपपत्तिभिः श्रुत्यनुकूलतः । ज्ञात्वा च श्रवणमननाभ्यां विनिश्चित्य सततं दीर्घकालादनरन्तर्येण ध्येयो निदिध्यासितव्य इत्यर्थः। एते परस्पराङ्गाङ्गिभावेन दर्शनस्य साक्षात्कारस्य हेतवः उत्पादका भवन्ती- त्यर्थः ॥ १३ ॥ तत्र तावच्छतिमोक्तं श्रवणं नाम केवलम् । उपक्रमादिभिर्लिङ्गैः शक्तितात्पर्यनिर्णयः ॥१४॥ सर्ववेदान्तवाक्यानामाचार्यमुखतः प्रियात् । वाक्यानुग्राहकन्यायशीलनं मननं भवेत् ॥ १५ ॥ तत्र तावच्छवणं लक्षयति-तत्रेति । त्रिषु मध्ये तावदादा केवल- मङ्गित्वेन प्रधानं श्रवणं नाम आचार्यमुखात् सर्वेषां वेदान्तवाक्याना गतिसामान्यन्यायेनोपक्रमोपसंहाराभ्यां सापूर्वताफलार्थवादोपपत्ति- रूपैर्लिङ्गैरद्वितीये ब्रह्मणि तात्पर्यावधारणमिति सार्द्धस्य योजना। मननं लक्षयति-वाक्येति । श्रुतिवाक्यानुप्राहकतः श्रुतार्थस्य शोलनं सम्यकचिन्तनं मननं नामेत्यर्थः ॥ १४-१५ ॥

·पा द्वितीयं प्रकरणम् । निदिध्यासनमैकाइयं श्रवणे मननेऽपि च । निदिध्यासनसज्ञञ्च मननञ्च द्वयं बुधाः ॥ १६ ॥ निदिध्यासनं लक्षयति-निदिध्यासनमिति । श्रवणे मननेऽपि श्रवण- मननाभ्यां विनिश्चितेऽर्थे चित्तसमाधान विजातीयप्रत्ययतिरस्कारपूर्वक- सजातीयप्रत्ययप्रवाहीकरणलक्षणं निदिध्यासनं नामेत्यर्थः ॥ १६ ॥ फलोपकारकाङ्गं स्यात्तनासम्भावना तथा। विपरीता च निर्मूलं प्रविनश्यति सत्तमाः ॥ १७ ॥ तयोः फलमाह-निदिध्यासनसंज्ञमिति सार्द्धन । श्रवणेन तत्त्वसाक्षात्कारे फले जननीये द्वयमप्युपकारकाङ्गं स्यादिति तेन द्वयन मननेनासम्भावना प्रमाणप्रमेयगत्या विनश्यति। निदिध्यासनेन विपरीता देहाद्यात्मत्वाभिमतिरूपा निर्मूलं यथा स्यात्तथा प्रविनश्यति हे सत्तमा हे बुधा इति योजना ॥ १७ ॥ प्राधान्यं मननादस्मिन्निदिध्यासनतोऽपि च । उत्पत्तावन्तरङ्गं हि ज्ञानस्य श्रवणं बुधाः॥१०॥ श्रवणस्य प्राधान्यं सोपपत्तिकमाह-प्राधान्यमिति। मननान्निदि- ध्यासनतोऽपि चास्मिन् श्रवणे प्राधान्यमस्ति कुतः ? इत्यत आह-ज्ञान- स्योत्पत्तौ श्रवणं हि यस्मादन्तरङ्गं साक्षात्तत्त्वज्ञानसाधनमित्यर्थः ॥१८॥ तटस्थमन्यव्यावृत्त्या मननं चिन्तनं तथा । इतिकर्तव्यकाटिस्थाः शान्तिदान्यादयःक्रमाता१८। मननध्यानयोस्तदङ्गत्वमाह-तटस्थमिति । अन्यव्यावृत्त्या प्रस- म्भावनादिदोषनिरासेन तद्रूपं तटस्थं श्रवणाङ्गतया साक्षात्तत्त्वसाधन-

·शान्त्या-
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी
कोटावप्रवेशादित्यर्थः । अवणेन तत्वज्ञाने जननीये इतिकर्तव्य-
कोटिप्रविष्टाः शान्त्यादयः क्रमात् पूर्वापरीभावादित्यर्थः ।
दीनां मननादेश्चेति कर्त्तव्यकोटिप्रवेशतुल्यत्वेऽपि दर्शपूर्णमासयागे
प्रयाजानुयाजवत् पूर्वापरीभावस्तु विशेषः ! शान्त्यादीनां श्रवणात्पूर्व-
भावः मननध्यायाः श्रवणादर्वाचीनत्वमिति भावः ।। १६ ॥
ततः सर्वाङ्गनिष्ठस्य प्रत्यग्नक्यगोचरा।
या वृत्तिर्मानसी शुद्धा जायते वेदवाक्यतः ॥ २० ॥
तस्यां या चिदभिव्यक्तिः स्वतः सिद्धा च शाङ्करी।
तदेव ब्रह्मविज्ञानं तदेवाज्ञाननाशकम् ॥२१॥
यावत्तत्त्वसाक्षात्कारोदयस्तावच्छान्त्यादिस हितश्रवणाद्यावृत्तिराव-
श्यकीति वदनश्रवणादेः समुदितस्य फलमाह-तत इति द्वाभ्यां ।
तत: श्रवणादिपरिपाकानन्तरं सर्वाङ्गेषु तत्त्वज्ञानसाधनेषु तत्परस्य प्रत्य-
रब्रह्मैक्यविषया या वृन्तिः शुद्धा सन्देहादिदोषशून्या मानसी अन्तः-
करणपरियामविशेषो वेदवाक्यप्रमाणाजायते। तस्यां वृत्तौ या चितो-
ऽभिव्यक्तिः सा स्वतः सिद्धा, तस्या नित्यतया साध्यत्वाभावात् । शाङ्करी
शं सुखङ्करोतीति शङ्करः अद्वयानन्दं ब्रह्म, "एतस्यैवानन्दस्यान्यानि
भूतानि मात्रामुपजीवन्ति' (बृ० ४ । ३ । १३) इति श्रुतेः; तत्स-
म्बन्धिनी। तदेव ब्रह्मविज्ञानं तत्वसाक्षात्कारः, तदेवाज्ञाननाशकं
सकलाज्ञानतत्कार्यचाधकमिति योजना ॥ २०-२१ ॥
प्रत्यग्ब्रह्मैक्यरूपा या वृत्तिः पूर्णाऽभिजायते।
शब्दलक्षणसामय्या मानसी सुदृढा भृशम् ॥ २२ ॥
तस्याश्च द्रष्टुभूतस्तु प्रत्यगात्मा स्वयंप्रभः।
स्वस्थ स्वभावभूतेन ब्रह्मभूतेन केवलम् ॥ २३॥

·द्वितोयं प्रकरणम् । स्वयं तस्यामभिव्यक्तदूपेण सुनीश्वराः । ब्रह्माऽविद्यासमाख्यं सदज्ञानं चित्मकाशितम् ॥२४॥ प्रतीत्या केवलं सिद्ध दिवाभीतान्धकारवत् । अभूतं वस्तुगत्यैव स्वात्मना असते स्वयम् ॥ २५ ॥ स्वात्मनाऽज्ञानतत्काय ग्रसन्नात्मा स्वयं बुधाः। स्वपूर्णब्रह्मरूपेण स्वयमेवावशिष्यते ॥ २६ ॥ । ननु ब्रह्मात्मैक्याकारावृत्तिरज्ञानं तत्कार्यञ्च बाधते इत्युक्तम् । सा वृत्तिः किं नित्या ? अनित्या वा ? आद्य द्वैतापत्तिः। द्वितीय तस्यानिवर्तकं वृत्त्यन्तररुचेत्तनिवस्था, स्वयमेव चेत्, तदात्माश्रय इत्यादिशङ्कां परिहरन् प्रकारान्तरमेवाह--प्रत्यगित्यादिपञ्चकेन शब्द एव लक्षणमसाधारणं साधनं यस्यां सा श्रवणादिसाधनसामग्री तया शब्दादिसामग्र्या श्रवणादिसाधनलामच्या या वृत्तिः प्रत्यग्ब्री- क्याकारा पूर्णवस्तुविषयतया पूर्णमानसी भृशमतिशयेन सुदृढा सन्देह- विपर्यासशून्यत्वेनाभिजायते, तस्या वृत्तेष्टभूतो यः स्वयंप्रभः स्वप्र- काश: प्रत्यगात्मा स्वस्य स्वभावभूतेन नित्यकूटस्थरूपेण, ब्रह्मभूतेन केवल- मद्वयानन्दरूपेण, स्वयं तस्यां वृत्तौ तद्रूपेण अखण्डैक्यरूपेणाभिव्यक्तः सम्यगारूढः सन् ब्रह्माविद्यासमाख्या नामधेयं यस्याऽज्ञानस्य तत्पूर्वम- ज्ञानकाले चिता साक्षिणा प्रकाशितमप्यज्ञोऽहमिति प्रतीतिमात्रसिद्धं सद् दिवाभीत उलूकस्तत्प्रतीतिसिद्धो यो मध्यंदिनवर्तिनि दिवाकरेऽन्ध- कारस्तद्वद् वस्तुगत्या अभूतमविद्यमानमेवाज्ञानं स्वयं साक्षो स्वात्मना स्वस्वरूपेणाभिव्यक्ती असते। एवमज्ञानं तत्कार्यञ्च स्वस्वरूपेण स्वय- मात्मा प्रसन्नेव पूर्ण स्वभावतोऽपरिच्छिन्नं यद्ब्रह्म तद्रूपेण स्वयमेवाव- शिष्यते इति पञ्चानां योजना ॥ २२-२६ ॥

·६६
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा
स्वरूपावशेषस्तु स्वानुभूत्येकगोचरः।
येन सिद्धपति विप्रेन्द्रास्तद्धि विज्ञानमीश्वरम् ॥२७॥
,
एवमिति। एवरूपो योऽवशेषः सर्वदृश्यबाधावधिभूतः स तु
खानुभूत्येकगोचरः स्वरूपभूता याऽनुभूतिस्तदैकगोचरः स्वसंवेद्यः, अवे-
द्यत्वे सत्यपरोक्षरूपो येन सिद्धपति-स्वस्वरूपेण येन स्वत: सिद्ध एव
सिद्धातीत्युपचर्यते तद् हि यस्मादीश्वरमीश्वरस्वरूपभूतं विज्ञानमि-
तथा च प्रत्यगभिन्न ब्रह्मैव चरमवृत्त्यारूढं सदज्ञानतत्कार्य-
निवर्तकमिति न कोऽपि दोष इति भावः ।। २७ ॥
त्यर्थः।
इत्यतः श्रुतिरप्यात्मज्ञानमुद्दिश्य सत्फलम् ।
मननध्यानसंयुक्तं विधत्ते श्रवणं विभाः ॥२८॥
एवं "प्रात्मा वा अरे" वृ०४। ५। ६) इति श्रुतेस्तात्पर्य
पुराणवचनसिद्धं प्रदर्श्य प्रकृते योजयति-इतीति। इत्यतः श्रुतिसिद्धार्थस्य
पुराणे प्रतिपादितत्वात् सत्फलं सद्ब्रह्म तत्प्राप्तिरेव फलं यस्यात्मज्ञानस्य
तदित्यर्थः । विभोरात्मतत्वस्य । सुगममन्यत् ।। २८ ।।
ननूपपद्यते नैवं अवणे युक्तितो विधिः ।
तितो विधा विधेस्तत्र किंविधः श्रवणे विधिः ॥२६॥
श्रवणे विधिर्न सम्भवतीत्याक्षिपति-नन्विति। तिस्रो विधाः
प्रकारा विधः। तत्र तेषु त्रिषु प्रकारेषु मध्ये श्रवणे किम्प्रकारको
विधिरित्यर्थः ॥ २६॥
अपूर्वः परिसंख्यानं नियमो वा विधिर्मतः।
नापूर्वो विधिरचास्ति ज्योतिष्टोमादियागवत् ॥३०॥

·६७ द्वितीयं प्रकरणम् । असम्भवमेव प्रदर्शयितुं विकल्पयति-अपूर्व इति । स किं ज्योति- ष्टोमादेखि श्रोतव्य इत्यत्रा पूर्वविधिः ? किं वा, भक्ष्याः" इत्यादिवत्परिसंख्याविधिः ? उताहोऽवधातादिवन्नियम- विधिः? इति विकल्ल्य प्रथम दूषयति-नाऽपूर्व इति । नाऽपूर्वो विधिरस्तीत्यन्वयः ॥ ३० ॥ 'पञ्च पश्चनखा अत्र श्रवणे वेदान्तश्रवणादीनां ब्रह्मज्ञानफलं प्रति । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां क्लासाधनता यतः॥३१॥ प्रसिद्ध वैद्यशास्त्रादिश्रवणस्य तदास्पदम् । ज्ञानं प्रति यतो लोके साधनत्वमबाधितम् ॥ ३२ ॥ तत्र हेतुमाह वेदान्त इति । वेदान्तश्रवणादीनां दृष्टफलब्रह्म- ज्ञानं प्रति साधनत्वस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां सिद्धत्वात् । प्रसिद्धं हि लोके वैद्यशास्त्रश्रवणस्य तद्विषयावगर्म प्रति साधनत्वमिति नाऽपूर्वविधि- रिति द्वयोोजना ॥ ३१-३२ ।। ननूपायापरिज्ञानादलौकिकसमीक्षणे। अपूर्वविधिरेवायं श्रोतव्य इति चेन्नहि ॥ ३३ ॥ अपूर्वविधिसिद्धिं शङ्कते--- नन्विति । परिहरति नहीति ॥ ३३ ॥ विचारस्य विचार्यार्थनिर्णय प्रति हेतुता। अपरोक्षप्रमाणस्य तत्साक्षात्कारहेतुता ॥ ३४ ॥ तत्रोपपत्तिमाह-विचारस्येति । यद्विषयको यो विचारः स तन्निर्णय प्रति हेतुः, अन्यथा तस्य वैयर्थ्य स्यात् । एवमपरोक्षवस्त्व- वबोधकप्रमाणस्य तत्साक्षात्कारहेतुत्वं लोकप्रसिद्धम् । १३ अन्यथा तस्य

·प्रत्यकलस्वाचिन्तामा
भ्रमत्वापत्ति:, अन्यथा स्थितस्यान्यथा बोधनादिति नाऽपूर्वविधिः श्रवणे
इति तात्पर्यार्थः ।। ३४॥
न द्वितीयो यतस्तत्त्वसाक्षात्कारस्य नान्यतः।
श्रुतिमालेः कथञ्चिद्वा प्राझिसम्भव इष्यते ॥ ३५ ॥
द्वितीयं दूषयति-न द्वितीय इति । परिसंख्याविधिर्नास्तीत्यर्थः ।
पञ्चनखापञ्चनखभक्षणयोरन्यतः प्राप्तावन्यपरिवर्जनवदात्मतत्त्वसाक्षा-
कारस्य वेदान्तातिरिक्तात् प्राप्त्यसम्भवादिति तात्पर्यार्थः ॥ ३५॥
चिकित्साशास्त्रवत्प्राप्तव्यापारान्तरवारिणी।
श्रवणे परिसंख्याऽच किल स्यादिति चेच्छणु ॥ ३६ ॥
परिसंख्यासिद्धिं शङ्कते-चिकित्लेति । यथा चिकित्साशास्त्राध्य-
यनसमये अन्यव्यापारोऽपि न विरुद्धरते, तथा वेदान्तश्रवणादिसम-
येऽपि प्राप्तव्यापारान्तराविरोधस्थ बारिणी परिसंख्या किन्न स्यादिति
योजना। परिहरति-शृपियति ।। ३६ ॥
श्रवणं ह्यागमाचार्यवाक्य ज्ञानमिष्यते ।
अयोग्येऽत्र विधिर्नास्ति युक्त्याप्येवं विचार्य्यतास्३७
तत्रोपपत्तिमाह-श्रवणमिति । अत्र श्रवणज्ञाने योग्ये कर्तुम-
कर्तुमन्यथाकर्तुमशक्यत्वाद्विध्यनहें विधिर्नास्तीत्यर्थः ॥ ३७ ।।
नान्त्या नियमजादृष्टकल्पकाभावतो विधिः।
नादृष्टजन्यमद्वैतज्ञानं वा व्यतिरेकतः ॥३८॥

·द्वितीय प्रकरणम् ।
तृतीयं दूषयति--जान्त्य इति। अन्त्यो नियमविधिनास्तीत्य-
तत्र हेतुमाह---नियमजेति। नियमादृष्टस्य कल्पकाभावात् ।
अवघातादौ तु नियमादृष्टजन्यपरमापूर्वमवैतत्कल्पकम् ।
ज्ञानमहष्टजन्यं केवलव्यतिरेकामावादित्यर्थः। अव्यतिरकत इति
च्छेदः ।। ३८ ॥
न्वयः।
न च ब्रह्म-
न हि सत्यपि वेदान्तश्रवणादौ न दृश्यते ।
अदृष्टाभावदोषेण ब्रह्मज्ञानसमुद्भवः ॥ ३६॥
व्यतिरेकाभावमुपपादयति-नहीत्ति । नहि वेदान्तश्रवणादौ सत्य-
नियमादृष्टाभावमात्रापराधेन ब्रह्मज्ञानानुत्पत्तिष्टचरीत्यर्थः ।। ३६ ॥
कञ्चित्तत्त्वबोधस्थादृष्टजन्यत्वमिच्छताम् ।
विधिर्भाध्यविरुद्धोऽयं स विधिस्तैर्निराकृतः॥४०॥
ज्ञानस्य
तदङ्गोकारे सम्प्रदायविरोध इत्याह---कथञ्चिदिति ।
कथञ्चिददृष्टजन्यत्वेऽव्ययं विधिर्भाष्यविरुद्धः। समन्वयसूत्रव्याख्या-
नावसरे महता प्रयत्नेन तैर्भाष्यकृद्भिः स विधिः श्रवणज्ञानविधिनिराकृत
इत्यर्थः ॥ ४० ॥
अन्यथा निगमान्तानां वाक्यभेदस्त आपतेत् ।
ब्रह्मात्मैक्यपरत्वेन विधिनिष्ठतया तथा ॥४१॥
विपक्षे बाधकान्तरमप्याह-अन्यथेति । श्रवणविध्यङ्गीकारे
वेदान्तानां विधिपरत्वं ब्रह्मपरत्वञ्चेति वाक्यभेदप्रसङ्ग इत्यर्थः ॥४१॥

·प्रत्यकृतत्त्वचिन्तामणी
तस्मानास्ति विधिः कश्चिच्छ्रवणादाविति स्फुटम् ।
एवं प्राप्ते समाधान सम्यगवाऽभिधीयते ॥ ४२ ॥
पूर्वपक्षमुपसंहरति-तस्मादिति । यस्मात्पूर्वोक्तरीत्या युक्ति-
विरोधस्तस्माच्छवणे विधिर्नास्तीत्यर्थः । एवं पूर्वपक्षे प्राप्ते समाधानं प्रति-
जानीते-एवमिति ॥ ४२ ॥
तावददृष्टफलस्यापि धर्मज्ञानस्य साधने ।
अर्वाचीनपुमर्थस्य स्वीकृतोऽध्ययने विधिः॥४३॥
किमुत्कृष्टपुमर्यस्य साक्षात्कारस्य सच्चितः ।
सा ने श्रवणे वाच्यं विधिरस्तीति सर्वथा ॥४४॥
श्रवणे विधि कैमुत्येन साधयति-तावदिति द्वाभ्याम् । दृष्टफल-
स्यापि धर्मज्ञानस्य साधनेऽध्ययने नियमविधिस्तावदङ्गीकृत एव ।
यदा त्वर्वाचौनपुरुषार्थे परोक्षे धर्मज्ञानेऽप्येवं तदा किमु वक्तव्यं सर्वथा
परमपुरुषार्थब्रह्मसाक्षात्कारसाधने श्रवणे नियमविधिरिति द्वयो-
योजना ।। ४३.-४४॥
कल्पकं यदि यागीयापूर्व नियम विधिः ।
अध्ययने तदा ब्रह्मज्ञानं तत्कल्पकं श्रुतौ ॥ ४५ ॥
उभयत्र कल्पकसाम्यमप्यस्तीत्याह-कल्पकमिति। यद्यध्ययने
नियमादृष्टजन्यं यागीयापूर्व तत्कल्पकं स्यात्तर्हि श्रुतौ श्रवणेऽपि ब्रह्म-
ज्ञानं तत्कल्पकमस्त्विति योजना ॥ ४५ ॥
समस्तादृष्टजन्यत्वं ब्रह्मज्ञानस्य सम्मतम् ।
सर्वकर्माखिलं पार्थ! ज्ञाने परिसमाप्यते॥ ४६ ॥

·द्वितीयं प्रकरणम् । ब्रह्मज्ञानस्यादृष्टजन्यत्वं प्रमाणारूढं करोति-समस्तेति ॥ ४६॥ अत्र सर्वपदेनोक्तं यागाद्युत्थमदृष्टकम् । अदृष्टं श्रवणाद्युत्यमखिलञ्चेति निर्णयः ॥४७॥ समस्तादृष्टजन्यत्वं ब्रह्मज्ञानस्य कथमनेन वाक्येन प्रतिपाद्यते इत्यत आह-अत्रेति । अत्र भगवद्गीताचतुर्थाध्यायस्य वाक्ये प्रसिद्धयागा- दीनेवापेक्ष्य सर्वग्रहणमिति भ्रमं व्युदस्य श्रवणादेरपि संग्रहायैवाखिल- मित्युक्तम्, अन्यथा पानरुत्त्यादिति तात्पर्यार्थः ॥ ४७ ॥ योऽनधीत्य द्विजो वेदानन्यत्र कुरुते श्रमम् । स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः॥४८॥ । वेदाध्ययने स्मृत्युक्तप्रत्यवायान्यथानुपपत्तिरपि तत्कल्पिकेति वैषम्यं शङ्कते-य इति सार्द्धन ॥४८॥ इत्येवं प्रत्यवायञ्चेदपेक्ष्यान विधिर्मतः। तथैव प्रकृतेऽप्यस्तु निन्दा ह्यकरणे श्रुतेः॥४६॥ तदाश्रवणेऽपि प्रत्यवायस्मृत्यन्यथानुपपत्तिस्तत्कल्पिकाऽस्त्विति साम्येन समाधत्ते-तथैवेति साढेन। हि यस्मात्स्मृता श्रुतेः श्रवण- स्याप्यकरणे निन्दा श्रूयत इत्यर्थः ॥ ४६ ॥ नित्यं कर्म परित्यज्य वेदान्तश्रवणं विना। वर्तमानस्तु संन्यासी पतत्येव न संशयः ॥ ५० ॥ स्मृतिवाक्यमुदाहरति-नित्यमिति ।। ५०॥

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ ननु ब्रह्मात्मतत्वस्य निर्विशेषतया नहि। तज्ज्ञानहेतुता प्राप्तिरन्यतः अवर्ण विना ॥ ५१ ॥ नियमासम्भवं शङ्कते----नन्विति। ब्रह्मज्ञाने श्रवणं विनान्वय. व्यतिरेकादीनां नास्ति साधनभावप्राप्तिः, निर्विशेषस्य ब्रह्मणो वेदान्तैक- समधिगम्यत्वात् । तत्कथं नियमसिद्धिः, पक्षान्तरे प्राप्त्यभावादि- त्यर्थः ॥ ५१॥ मैवं यथाऽवधातेऽस्ति नियमः श्रवणे तथा। विनापिपाक्षिकी प्राप्तिमस्तु वाप्यनन क्षतिः॥५२॥ ब्रोहीनित्यत्र शास्त्र कगम्यापूर्वीययोगिषु । अन्यतो दलनादेशचाप्रासावयुच्यते तथा ॥ ५३ ॥ समाधत्ते-मैवमिति। ब्रोहीनवहन्तीत्यत्र शास्त्रैकगम्यापूर्वीय- ब्रोहिष्वन्यतो दलनाद्यप्राप्तावस्यवधाते यथा नियमः, तथा श्रवणेऽपि पाक्षिकत्वमन्तरेणैव नियमोऽस्तु, तत्र न काचिदनुपपत्तिरिति द्वयोर्यो- जना।। ५२-५३ ।। सामान्यरूपेण तत्र प्राप्तिमपेक्ष्य चेत् । व्रीहिमात्रेऽस्ति नियमस्तदत्रापि समं तदा ॥ ५४ ॥ ब्रीहिमात्रसमाकारस्तत्र यद्वत्तथाऽत्र च । विषयज्ञानमात्रेऽस्ति सामान्याकारसम्भवः॥५५॥ प्रकारान्तरेऽपि साम्यमाह-अथेति । अथ त्रीहिमात्रसाधारणा- कारण प्राप्तिमपेक्ष्य तत्र नियमस्तदत्रापि समानं विषयज्ञानमात्रसाधा- रणाकारस्य सुवचत्वादिति द्वयोर्योजना ॥ ५४-५५ ।।

·द्वितीयं प्रकरणम् ।
प्रयाऽपूर्वविधितच फलता नियसो भवेत् ।
श्रवणेऽपि तथा तर्हि फलतः भविष्यति ॥ ५६ ॥
प्रकारान्तरेऽपि साम्यमाह -अथेति । अथावधाते पूर्वविधिरेव सन्
फलता नियम इति व्यवह्नियेत श्रवणेऽपि तथा भविष्यतीति साम्यम्।।५६।।
न च भाष्यविरोधोऽपि तत्त्वज्ञाने विधिर्यतः।
निराकृतो न चान्यच श्रवणे ज्ञानसाधने ॥ ५७ ॥
सम्प्रदायविरोधं परिहरतिन चेति ।। ५७ ॥
सति ज्ञानविधाने हि प्रकृतिप्रत्ययावुभौ।
प्रत्ययायं सह ब्रूतः प्राधान्येनेति शास्त्रतः ॥ ५॥
प्राधान्यात्प्रत्ययार्थस्य नियोगस्यैव सर्वथा
प्रकृत्यर्थतया ब्रह्मदर्शनस्य च गौणता ॥ ५८ ॥
तद्विशेषणभूतस्य ब्रह्मणः सुतरां भवेत् ।
गौणत्वं न ततो ब्रह्म सिद्ध्येद्वेदान्तवाक्यतः॥ ६० ॥
ननु तैरपि किमर्थ ज्ञाने विधिनिराकृत इत्यत आह-सतीत्या-
दित्रिभिः । “दर्शनविधाने हि प्रकृतिप्रत्ययौ प्रत्ययार्थ सह ब्रूत: प्राधा-
न्येन'' इति न्यायेन प्रत्ययार्थस्य नियोगस्यैव प्राधान्याद्, दर्शनस्य
प्रकृत्यर्थतया गुणभूतत्वेन तद्विशेषणस्य ब्रह्मणोऽपि सुतरां गुणभाव:
स्यात्ततो न वेदान्तैर्ब्रह्म सिद्धवदिति त्रयाणां योजना ।। ५५-६० ॥
ब्रह्मदर्शनमुद्दिश्य प्रधानफलभावतः।
श्रवणादि विाने तु न दोषः स्यान्मनागपि ॥६१॥

·१०४ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ श्रवणे तदङ्गीकारे तु न काचित्क्षतिरित्याह-ब्रह्मेति। फलत्वेन प्रधान ब्रह्मदर्शनमुद्दिश्य श्रवणादिविधाने तु न कोऽपि दोष इति योजना ॥६१ ॥ यज्ञेनेत्यादिवाक्येऽपि ज्ञानार्थं तद्विधिर्मतः । विधिस्तु धारणेऽपूर्वत्वादित्यत्र च तान्त्रिकैः ॥६२ ॥ - नन्वेवमुपक्रमोपसंहाराभ्यामात्मतत्त्वप्रतिपादनपरे वेदान्तवाक्ये कथमवान्तरवाक्यैः श्रवणादिविधानं कलप्यते वाक्यभेदप्रसङ्गादित्या- शङ्कय वाक्यभेदश्च किमेकदेशिनाऽऽपाद्यते ? किं वा तान्त्रिकेण ? इति विकल्प्याचं प्रत्याह-यज्ञेनेति। वेदान्तेऽप्यवान्तरवाक्यभेदेन "विविदिषन्ति यज्ञेन'' (बृ०४।४।२२) इत्यत्र ज्ञानसाधनत्वेन यज्ञादि- विध्यङ्गीकारादित्यर्थः। द्वितीयं प्रत्याह-विधिस्त्विति। प्रेताग्नि- होत्रप्रकरणे "अधस्तात्समिधं धारयन्ननुद्रवेद् इत्यधो धारणं विधा- योपरि हि देवेभ्यो धारयतीति पठितम् । तत्र दैविकमुपरिधारणमन्यत्र प्रकरणमध्ये श्रुतमपि विधेयमिति विधिस्तु धारणेऽपूर्ववादित्यधिकरणे निर्णीतत्वादित्यर्थः ।। ६२॥ . तिस्रो रात्रीव्रतं कुर्यादितिवत्प्रकृतेऽस्तु सः। का हानिस्तव वक्तव्यमिति निर्दूषणं मतम् ॥ ६३ ॥ अथ कथञ्चिदेतदधिकरणं प्रभाकरो नाङ्गीकुर्यात्तं प्रति समाधाना- न्तरमाह-तिस्र इति । दर्शपूर्णमासप्रकरणे "तिस्रो रात्रीत चरेत्" इति रजस्वलाया व्रतकलापिविधिमङ्गोकरोत्येव प्रभाकरः। तस्माद्ब्रह्म- प्रकरणेऽपि श्रवणं विधीयतां का तव हानिस्तत्र वक्तव्यम् । त्वयेति शेषः। इतीत्यतो हेतोर्मन्मतं निर्दूषणम् । “यत्रोभयोः समो दोषः परिहारश्च तत्समः" इति न्यायेनास्मन्मते त्वया दूषणोद्भावनं न कत्तु शक्यमिति भावः ।। ६३ ॥

·द्वितीयं प्रकरणम् । यद्यर्हार्यतया तव्यप्रत्ययस्य समन्वयात् । न विधानार्थता तर्हि वचनान्तरता भवेत् ॥६४ ॥ अथ तत्रापि तवापरितोषश्चेत्तहि प्रकारान्तरं शृण्वित्याह- यदीति। यदि रजस्वलाव्रतकलापस्य प्रकरणान्वयासम्भवादगत्या वाक्यभेदाश्रयणम् । इह तु तव्यप्रत्ययस्यार्थित्वेनाप्यन्वयसम्भवान्न तद्युक्तमिति तर्हि वचनान्तरेण भवेदित्यर्थः ॥ ६४ ।। पाण्डित्यं ब्राह्मणस्तस्मानिर्विोत्यादिवेदगीः । भवतु अवणादीनामविवादाविधायिका ॥६५॥ तच्छ्रुतेर्गीरनारभ्याऽधीतत्वेन न केनचित् । विरुद्ध्यते विधिस्तस्मानिष्टः श्रवणादिके॥६६ ॥ । वचनान्तरमाह-पाण्डित्यमिति । "तस्माद् ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेद्वाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिः" (बृ० ३।५ । १) इति वाक्यं श्रवणादिविधायकमस्तु, तस्यानारभ्या. धोतत्वेनोक्तविरोधाभावात् । तस्माच्छ्वयादा विधिनिर्दष्ट एवेति सिद्धमित्यर्थः। यस्माद् ब्रह्मभाव: परमपुरुषार्थस्तस्माद् ब्रह्मबुभूषुरुप- निषत्तात्पर्यनिर्णयरूपं पाण्डित्यं निःशेषेण सम्पाद्य बालवन्नोरागद्वेष- त्वेन युक्तोऽसम्भावनानिराकरणाय युक्तीरनुचिन्तयन्नवस्थातुमिच्छेत् । ततः पाण्डित्यबाल्ये निःशेषेण सम्पाद्याऽथ मुनिनिदिध्यासनं कुर्यादिति श्रुत्यर्थः ॥ ६५-६६ ॥ यद्यप्यापाततस्तत्र श्रवणादि न भासते। विचारे क्रियमाणे तु तत्परत्वं हि लभ्यते ॥६॥ १४ ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी ननु तत्र पाण्डित्यादिशब्दैः कथं श्रवणादिविधानमन्यार्थवाच- कत्वात्तेषामिति तत्राह-यदीति । आपाततः श्रवणाचप्रतीतावपि वाक्यार्थपर्यालोचने श्रवणादिविधिपरत्वं निश्चीयते इत्यर्थः ॥ ६७॥ वाक्यस्य । पाण्डित्यबाल्ययारर्थः सूचकारेण वर्णितः सहकार्यन्तरेत्यत्व मोनस्यापि विधानतः ॥ ६॥ एतदेव विशदयति-पाण्डित्येति । सूत्रकारेणैव “सहकार्यन्तर- विधिः पक्षण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवद्' (ब्र० सू० ३।४।४७) इत्यधि- करणे पाण्डित्यशब्दिते श्रवणे बाल्यशब्दितमननस हिते विधिं सिद्ध- वत्कृत्याथ मुनिरिति वाक्यशेषे निदिध्यासनरूपत्वेन मौनस्य विद्यासह- कारिणो विधिप्रतिपादनादसाम्प्रदायिकत्वं दुरापास्तमित्यर्थः। तद्वतः श्रवणमननवतः पुंस: पक्षण कृतोपास्तिपुरुषापेक्षया विकल्पेन तृतीयं निदिध्यासनसंज्ञमात्मज्ञानार्थ मुनिशब्दवाच्यं सहकार्यन्तरं विधीयते । श्रवणादाविव मानेऽपि विधिरस्तीति सूत्रार्थः ॥ ६८ ॥ विधौ तव्यस्मृतेर्वाक्यभेदेनान्यत्र तद्विधेः। श्रवणे द्विविधिर्वाऽस्तु श्रोतव्य इति तद्विधेः ॥ ६८॥ नन्वेवमप्यधीतस्वाध्यायमध्येऽवगतस्य 'श्रोतव्यः' इत्यस्य श्रवणवि- धेरनुपपत्तिस्तद्वस्थैवेत्याशझ्याह-विधाविति । तव्यप्रत्ययस्य विधा- वपि स्मरणात् "तद्विजिज्ञास स्व" इत्यादिषु समानप्रकरणेषु श्रुत्यन्तरे- ध्ववश्यं वाक्यभेदेन विधेरङ्गोकर्त्तव्यतया त्वदपरितोषस्य निरवकाशात् । न चैकस्यामेव शाखाया "श्रोतव्यः" "पाण्डित्यं निर्विद्या इत्यादि श्रवणविधिद्वयं पुनरुक्तमिति वाच्यम्, एकत्र विधायापरत्र विधिमनूद्य विशेषकथनाद् । द्विः श्रवणविधिर्वाऽस्तु । अथवा, यथा मैत्रेयी ब्राह्मणम- ·द्वितीयं प्रकरणम् । पुनरुक्तमेकस्योपसंहाररूपत्वात् । तथा द्विःकृत्वः श्रवणविधिर्भवतु । तस्माच्छ्रोतव्य इति स्थले विधेरुपपन्नत्वमिति शेषः । न काचिदत्रानुप- पत्तिरिति भावः ॥६६॥ । तस्माच्छ्रुतिस्मृतिन्यायसंसिद्धः श्रवणे विधिः। निर्दोष इति तत्त्वैक्यपरिज्ञानफलावधिः ॥७०॥ श्रवणविधिमुपसंहरति-तस्मादिति ॥ ७० ॥ आत्मदर्शनकामेन विरक्तेन भुमुक्षुणा । आत्मावेदान्तवाक्येभ्यो द्रष्टव्य इति शास्त्रतः॥७१ श्रोतव्या गुरुमाश्रित्य मन्तव्योऽध्येय प्रादरात् । ततो ज्ञानान्महामोहः सकार्या विनिवर्त्तते ॥७२॥ "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यः' (बृ०४।५।६) इत्यत्र श्रवणविधिप्रतिपादने फलितमाह-आत्मति द्वाभ्याम् । 'द्रष्टव्यः' इति शास्त्रान्मुक्तिमिच्छता विरक्तेनाधिकारिणा मुक्तिहेतुभूतात्मदर्शनकामेन गुरुमाचार्यमाश्रित्य गुरूपसदन विधिना वेदान्तवाक्येभ्य आत्मा प्रादरादत्यन्तभक्तिश्रद्धापुरःसरं श्रोतव्यः, आदरान्मन्तव्यः, आदराद् ध्येयो निदिध्यासितव्य इति। आदरादिति स्थलत्रयेऽप्यनुषज्यते। ततः किमित्यत पाह-तत इति ॥ ७१-७२ ॥ आत्माऽविद्योद्भवं बन्धं प्रमातृत्वादिविभ्रमम् । प्रात्मविद्या समुत्पन्ना समूलं बाधतेऽञ्जसा ॥ ३ ॥ ननु प्रमातृत्वादिबन्धस्य सत्यत्वेनानुभूयमानत्वात् कथं तस्याज्ञान- मात्रं विरोधिना तत्त्वज्ञानेन विनिवृत्तिः ? इत्याशक्य बन्धस्याज्ञान- ·प्रत्यक्तत्वचिन्तामणी कार्यतया तत्त्वज्ञानेन तन्निवृत्तौ स्थित्ययोगादित्याशयेनाह-आत्माऽवि- घेति ॥ ७३॥ आत्माऽविद्याविवर्तीऽयं प्रमातृत्वादिविभ्रमः । तत्राद्योऽयमहङ्काराध्यासः प्रत्यक्चिदात्मनि ॥७४ ॥ ननु प्रमातृत्वादेरात्मधर्मत्वेन प्रतीयमानत्वात् कथमविद्याकार्य- त्वम् ? इत्याशक्याह-प्रात्माऽविद्येति । अतात्त्विकोऽन्यथाभावो विवर्तः। तथा च निधर्मकस्यात्मन: प्रमातृत्वादेरविद्याविवर्त्तत्वेन न तयो- धर्मधर्मिभाव:तत्प्रतीते_न्तिमात्रशरीरतया न तेन निधर्मकत्वक्षतिरिति भावः । प्रमातृत्वाद्यध्यासस्य सर्वानर्थबोजत्वप्रदर्शनाय तद्धेतुभूताहङ्का- राध्यासमाह-तत्रेति । तत्र प्रमातृत्वाद्यध्यासेषु मध्ये प्रत्यचिदा. त्मनि मूलाविद्याधिष्ठानत्वेन तदुपहितचैतन्य प्रायोऽयं सर्वानर्थहेतु- त्वेन प्रसिद्धः सकलकार्याध्यासापेक्षया प्रथमोऽहङ्कारोऽहमिति शब्दोऽ- हमिति प्रत्ययश्च तस्याध्यासोऽतस्मिंस्तबुद्धिरूप इत्यर्थः ।।७४॥ ततः प्राणेन्द्रियादीनां स ततः संवृतिढू ढा । अनादिवासनाजालवृतो जीवोन सज्जते ॥ ७५ ॥ दीनां स तत इति । ततोऽहङ्काराध्यासानन्तरमहङ्कापिहितचैतन्य प्राणा चाध्यासः । नयहङ्कारप्राणेन्द्रियादीन्यात्मत्वेनानुपादाय प्रमातृत्वादिव्यवहारः केवलचैतन्ये सम्भवति । ततः प्रमातृत्वाद्य- ध्यासात संसृति: जननमरणप्रवाहलक्षणा दृढा तत्त्वज्ञानमन्तरेण दुरु- च्छेद्या। संसृतिदायहेतुमाह-अनादीति। अध्यासस्यानादितया तन्मूलवासनानामप्यनादित्वम् । जालशब्दः समूहवचनो मत्स्यादि- बन्धनसाधनजालवचनश्च । वासनानामानन्त्याचदावृतो जीवोऽत्र संसृती सज्जते प्रासक्ततया निमग्नो भवतीत्यर्थः ॥ ७५ ।।

·द्वितीयं प्रकरणम्। तन साधनसम्पन्नः शुद्धान्तःकरणः पुमान् । श्रवणादा प्रवृत्तः सन् स्वज्ञानं लभतेऽञ्जसा ॥ ७६ ॥ एवमविद्यामूलकाध्यासकार्यसंसृतिं प्रदर्य तन्निवृत्तिप्रकारं संक्षे- पेण दर्शयति-तत्रेति। तत्रानादौ संसृतिप्रवाहे कश्चित्पुण्यपुजैः पुमान लब्धाधिकारिशरीरः सुकृतपरिपाकेन शुद्धान्तःकरणस्तत्फलसाध- नचतुष्टयसम्पन्नः श्रवणादी तत्वज्ञानसाधने प्रवृत्तः सन्नजसा भगवत्प्र- सादादनायासेन स्वस्य ब्रह्मात्मैक्यतत्त्वस्य ज्ञानं साक्षात्कारात्मकं लभत इति योजना ।। ७६ ॥ तत्त्वज्ञाने समुत्पन्ने सकार्याज्ञानबाधनात् । जीवन्मुक्तो निजानन्दे तिष्ठत्युज्झितसंसृतिः ॥ ७७॥ ततः किमित्यत आह-तत्त्वज्ञान इति ॥ ७७ ।। तस्मादध्यासमूलस्वाज्ञानबाधोपपत्तये। प्राचार्याश्रयणेनात्माऽन्वेष्टव्यः श्रवणादिभिः ॥७॥ प्रकृतमुपसंहरति-तस्मादिति । यस्मादज्ञानमूलकोऽनर्थस्तस्माद- ध्यासमूलभूतात्माज्ञानबाधस्योपपत्तिः सिद्धिर्यस्मात्तत्त्वदर्शनात्तदर्थम् 'प्राचार्यवान्पुरुषो वेद' (छा० ६।१४।२) इत्यादिशास्त्रादाचा- र्याधीनात्मज्ञानोत्पत्तिः। तस्मात्तदाश्रयणेन सेवादिनाऽनुकूलाचरणेनाभि- मुखीकृत्य तमाचार्य ततः श्रवणादिभिरात्मज्ञानसाधनैरात्माऽन्वेष्टव्यो विचारेणान्विष्य ज्ञातव्य इत्यर्थः ।। ७८ ।। श्रवणमननसिद्धब्रह्मविद्यार्कभासा भ्रमतिमिरमशेषं नायित्वा समूलम् ।

·११० प्रत्यकृतत्वचिन्तामा निरवधिसुखसिन्धौ यत्कृपालेशयोगाद् विहरति सुविपश्चित्तं प्रपद्ये मुकुन्दम् ॥७८॥ इति प्रत्यक्तत्वचिन्तामणौ द्वितीयं प्रकरणं सम्पूर्णम् ॥ २ ॥ ससाधनमात्मज्ञानमोश्वरप्रसादाधीनं तत्प्रसादश्च तदनन्यशरण- त्वेनैव लभ्यस्तदर्थ तमेवानन्यशरणत्वेनाश्रयेदिति मुमुचून शिक्षयन् स्वयमाश्रयति-श्रवणेति । यत्कृपालेशयोगाच्छ्रवणमननाथुपायसिद्ध- ब्रह्मविद्यार्कभासा समूलभ्रमतिमिरं मिथ्याज्ञानध्वान्तमशेषं सकार्य बाधित्वा सुविपश्चित् सम्यक्तत्त्वज्ञानी निरवधिसुखसिन्धावपरिच्छि- नानन्दसमुद्रे विहरति क्रीडति, "आत्मक्रोड आत्मरतिः” (छा० ७ । २५ । २) इत्यादिश्रुतेः । तं मुकुन्दं मुक्तिदातृत्वेन प्रसिद्ध भगवन्तं श्रीकृष्णं प्रपद्ये शरणं बजामीति योजना ॥ ७६ !! - शरण्यादिगुणाधारं सारं सारविदां वरम् । चिदानन्दघनाकारं वारं वारं हरिं नुमः ॥१॥ इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दाभिलाषिसदानन्दविद्व- स्कृतायां प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणिव्याख्या स्वप्रभाभि- धायां श्रवणविधिमयूखाभिधं द्वितीयं प्रकरणं समाप्तिमगमत् ॥ २॥ eman- ·अथ तृतीयं प्रकरणम् अचिन्त्यरूपाय वचोतिगाय ब्रह्मादिवन्द्याङ्घ्रिसरोरुहाय। दृश्यातिगायाद्वयचित्सुखाय नमो मुकुन्दाय रमाश्रिताय ॥१॥ यं श्रीमन्तमुपासते मुनिगणा ब्रह्मादिदेवा रमा वेदान्ताः समपोह्य दृश्यमखिलं यस्मिन्प्रतिष्ठां गताः । आश्रित्यामल बोधगोचरम यं मुक्तिभाजो भवन हीना अप्यखिलैर्गुणैर्ब्रजपतेरङ्के गतं तं भजे ॥ १ ॥ नन्दनन्दनमानन्दमानन्दप्रदमद्भुतम् । आनन्दाय सदा वन्दे नन्दाङ्कगतमादरात् ॥२॥ अतीतानन्तरप्रकरणे "श्रवणादिभिरात्मान्वेष्टव्यः' इत्युक्तं तत्र प्रमाणभावाभावाभ्यामनिष्टत्वापादनशङ्कानिराकरणेनात्मन: स्वप्रकाशत्व- मुपपादयितुं प्रकरणान्तरमारभमाणः स्वेष्टदेवतानमस्कारव्याजेन प्रकरण- प्रतिपाद्यमर्थ सङ्क्षिप्य दर्शयति-अचिन्त्यरूपायेत्यादिपद्यद्वयेन । "यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह" (तै० २१६) "यन्मनसा न मनुते (तै० २।५) “यद्वाचानभ्युदितम्। ( तै० २।४) इत्यादिश्रुतिसिद्धवाङ्मनसगोचरातीतस्वरूपाय मुकुन्दाय नमोऽस्त्वि- ति सम्बन्धः। तत्र हेतुः-दृश्यातिगायेति । दृश्य दर्शनकाह- मविद्यातत्कार्यवर्गञ्च तदतिकान्ताय । ततो जातिगुणक्रियाविशेषणादि- वाच्यचिन्त्यधर्मातीतत्वात्तथाभूताय नमः-प्रबोभावोऽस्तु । ननु ·११२ प्रत्यकतत्त्वचिन्तामणी तथाभूतस्य नमस्कार्यत्वमपि कथमिति तत्राह-मुकुन्दायेति । तथा- भूतोऽपि भक्तानुग्रहाय प्रादुःकृतानन्तकल्याणगुणगणालङ्कृतनिरतिशया- नवधिकसौन्दर्यमाधुर्यसौष्ठवपारावारलीलाविग्रहो भगवान्मुकुन्दो नमस्कार्य इत्यर्थः। तस्य नमस्कार्यत्वमत्यन्तप्रसिद्धमित्याह- ब्रह्मादीति । तथा च द्रष्टुत्वादिगुणकैरीश्वरत्वेन लोकप्रसिद्धैरपि वन्दनीयपदारविन्दत्वान्नमस्कार्यो भगवान्मुकुन्द इत्यर्थः। लीला- विग्रहं भगवन्तं विशिष्टि-रमाश्रितायेति । रमा ब्रह्मविद्याशक्ति- स्तयाऽऽलिङ्गिताय । तथा च ब्रह्मविद्यारूपरमाशक्तयाऽऽलिङ्गितत्वेनैव लीलाविग्रहप्रदर्शनं भगवता क्रियते भक्तानुग्रहायेत्यर्थः । स लीला- विग्रहो भगवान् किंवरूप इत्यत्राह-अद्वयचित्सुखायेति। अद्वयं द्वैतवर्जितं यञ्चित्सुखं स्वज्योतिरानन्दस्तद्रूप एव लीलाविग्रहो भगवान्मु. कुन्दस्तस्मै नमोऽस्त्वित्यर्थः ॥ १ ॥ मानातिगायानुभवैकधाम्ने मानपकाशाय पुमर्यसीम्ने सर्वोत्तमध्येयमहामहिम्ने श्रीमाधवायास्तु नमो विभूम्ने ॥२॥ एवं सामान्यतः शास्त्रप्रमेयमुक्ता प्रारिप्सितप्रकरणस्यासाधारण- प्रमेयं सूत्रयति-मानातिगायेति । सर्वप्रमाणातीतायेत्यर्थः । सर्व- प्रमाणातीतस्य कथमनुभव इत्यत आह-अनुभवैकधाम्ने इति । अनुभव एवैकं मुख्यं धाम प्रकाशस्तद्रूपायेत्यर्थः। नहि स्वतोऽनुभव- रूपोऽनुभवान्तरमपेक्षतेऽनवस्थापातादिति भावः । यद्वा, अनुभवस्यैक- मसाधारणं धाम निवासभूमिस्तद्रूपाय । तथा च सर्वानुभवाधिष्ठान- वस्तुनोऽतिरिक्तस्यानुभवस्याभावात् कथं तदपेक्षेति भावः । नन्वनु- भवजनकानि प्रत्यक्षादीनिप्रमाणानि किमिति स एव सर्वानुभवाधिष्ठान-

·तृतीयं प्रकरणम्।
११३
मिति तत्राह-मानप्रकाशायेति । प्रभात्राद्यधिष्ठानत्वेन प्रमाणप्रकाशो
यस्मात्तस्मै । नहि साक्षिचैतन्यमृते प्रमाणानां स्वतोऽनुभवजनने
शक्तिः, प्रमाणशब्दवाच्यानां वृत्तिविशेषाणां जडत्वात् । ततस्तदारुढं
चैतन्यमेवानुभवजनकमिति भावः । ननु प्रमाणादिभासकत्वेन
प्रसिद्धस्यात्मनः सुखादिभिन्नतया पुमर्थत्वाभावात् कथं नमस्कार्यत्वम् ?
इत्यत आह-पुमर्थसीम्ने इति । "न स पुनरावर्तते' (छा०८।
१५ । १) इति श्रुत्या तस्यैव परमपुरुषार्थत्वेन निश्चितत्वात् पुरुषार्थत्वं
त्वत्रैव पर्यवसन्नमित्यर्थः। तत्र हेतुमाह-विभूम्ने इति । विगतो
भूमा यस्माद्-यमपेक्ष्यान्यो भूमा नास्तीत्यर्थः ।
पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा" (छा० ७ । २४ । १)
"यो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखम् (छा० ७ । २३ । १) इत्यादि
श्रुतिसिद्धापरिच्छिन्नसुखस्वरूपस्य विभूम्नो ब्रह्मण एव पुमर्थसीमत्वमिति
भावः । नन्वविद्यादिप्रतिबन्धलवे कथं पुमर्थसीमत्वेन तस्य ज्ञानमिति
तत्राह-श्रीमाधवायेति । श्रिया ब्रह्मविद्यया मां मायाशक्तिं सर्व-
व्यामोहकी धुनोति भक्तानामिति श्रीमाधवः । यद्वा, मा वेदान्तजा
प्रमा तस्या धवः पतिः साक्षादनायासेन भक्तेभ्यो दातृत्वेन स्वामीति
"यत्र नान्यत्
माधवः ।
"मा विद्या च हरेः प्रोक्ता तस्या ईशो यतो भवान् ।
तस्मान्माधवनामासि धवः स्वामीति शब्दितः ॥"
इति हरिवंशे श्रीरुद्रवाक्यम् । श्रीमांश्चासौ माधवश्च स च
तस्मै श्रीमाधवाय नमः-प्रबोभावोऽस्तु । तथा च तत्त्वज्ञानदाने-
नाऽविद्यातत्कार्यमपबाध्य पुमर्थसीमत्वेन स्वरूप एव सन् स्वभक्तानां
स्वयमेव भगवानाविर्भवतीत्यर्थः । अत एव सर्वोत्तमैः शिवविररुच्या-
दिभिः सद्भिर्येयोऽवश्य ध्यातव्यो महामहिमा उदारमाहात्म्यं यस्य
तस्मै। तथा च मुकुन्दमाधवादिशब्दवाच्यात्मतत्त्वमेव सर्ववेदान्त-
प्रतिपाद्यत्वेन शाखप्रमेयम्, तदेवात्र प्रतिपाद्यते इति भावः ॥२॥

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्वामया अखण्डमात्मानमुदारबा, सुखामृतं सत्यमशेषहेतुम् । प्रमाणमेयादिविभागशून्य धिया विदित्वैति नरो विमाक्षम् ॥३॥ सूत्रितमर्थ विवरीतुमादौ यथोक्तात्मतत्त्वज्ञानेनैव मोक्षसिद्धिरि- त्याह-अखण्डमिति स्वगतादिभेदशून्यमात्मानं धिया वेदान्तवाक्यज- प्रमारूपान्तःकरणवृत्त्या विदित्वा अयमहमस्मीति साक्षात्कृत्य नरोऽ- धिकारी विमोक्षमति प्राप्नोतीत्यन्वयः। तस्य परमपुमर्थत्वमाह-- सुखामृतमिति । सुखश्च तदमृतञ्च तत् । तथा च दुःखात्यन्ताभावोप- लक्षितं सुखमेवामृतं मोक्षो न केवलतार्किकाभिमतदुःखाभाव इति तात्पर्यार्थः। तस्यावाध्यत्वमाह--सत्यमिति । जाड्यव्यावृत्त्यर्थ- माह-उदारबोधमिति । अपरिच्छिन्नज्ञानघनमित्यर्थः । उदारपदव्या- वर्त्यमाह-प्रमाणेत्यादि । निर्विषय ज्ञानस्वरूपत्वादपरिच्छिन्नमित्यर्थः। प्रपञ्चप्रत्यभिन्ननिमित्तोपादानकारणत्वमपि तस्यैवेत्याह-अशेषहेतु- तथा च यथोक्तप्रत्यगभिन्न सर्वाधिष्ठानभूतस्वप्रकाशब्रह्मात्म- तत्त्वज्ञानं मोक्षसाधनमिति भावः ॥ ३॥ मिति । ननूक्तरूपे परमात्मतत्त्वे प्रमाणमस्त्यत्र न वाऽस्ति चेत्तत् । तदा परिच्छेद्यतया जड़त्वा- दनात्मतात्मन्यवभास्यभावात् ॥४॥ अथात्मनः स्वप्रकाशतयैव सिद्धत्वं वाऽनात्मघटादिवत्प्रमाणाधीन- सिद्धिकत्वमिति साधयितुं पूर्वपक्षमुत्थापयति-नन्विति। उक्तरूपे ·तृतीयं प्रकरणमू। परमात्मतत्त्वे प्रमाणमस्ति? न वा ? अस्ति चेत्तर्हि प्रमाणप्रकाश्य- त्वेन जडत्वादनात्मताऽऽत्मनि स्यादिति योजना ।।४।। न चैत्ममाणं परमात्मनीष्टं तदाऽनृतत्वाच्छशशृङ्गकल्पः। स्यात् प्रत्यगात्मा यत इष्यते न प्रमाणशून्यस्य च सत्त्वमीषत् ॥ ५ ॥ न चेदिति । एतदोषपरिहाराय तत्र प्रमाणं नेष्टं चेत्, तवेति शेषः । तदा प्रमाणरहितस्यानृतत्वादलीकत्वात् शशविषाणतुल्य एव प्रत्यगात्मा स्यात् । कुतः ? इत्यत आह-यत इति यस्मात्प्रमाणशून्यस्य । चोऽप्यर्थे । ईषदपि सत्त्वं नेष्यते प्रामाणिकैरिति शेषः ॥ ५ ॥ भवेत्तवोक्तं यदि मानशून्य- तथाऽऽत्मनः स्यादनृतत्वमस्य । किमर्थमात्माऽयमपेक्षते त. त्प्रमाणमेतद्वद युक्तियुक्तम् ॥ ६ ॥ स्वप्रकाशतयैव सिद्धे प्रत्यक्तत्त्वे न त्वदुक्तविकल्पावकाशइति वक्तुं सिद्धान्ती भूमिकामारचयति--भवेदिति । त्वदुक्तविकल्पावकाश- स्तदा भवेद्, यद्यस्य नित्यापरोक्षरूपस्यात्मनो मानशून्यतया स्याद- लीकत्वम् । तदेवातिदुर्घटम् । अयमात्मा किमर्थ तत्प्रमाणं लोकसिद्ध- प्रमाणशब्दवाच्यमपेक्षते ? त्वमेतन्मत्पृष्टस्योत्तरं युक्तियुक्तं वदेति योजना ॥ ६ ॥ स्वरूपलाभाय किमात्मनो वा प्रतीतये मानमपेक्षतेऽयम् । ।

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी
न तावदाद्यो यत आत्मनोऽस्य
स्वरूपतो नित्यतयाऽनपेक्षा॥७॥
आत्मनः प्रमाणानपेक्षतामुपपादयितुं विकल्पयति--स्वरूपेति ।
प्रात्मनः स्वरूपलाभायायमात्मा प्रमाणमपेक्षते ? उताहो प्रात्मप्रती-
न तावदाधः, यतोऽस्यात्मनः खरूपेण नित्यत्वात्प्रमाणाकाङ-
क्षाविरहादित्यर्थः ॥ ७ ॥
तये?
अकार्य आत्माऽयमनन्त इष्टो
मानानपेक्षाऽस्य सदैव सत्ता।
न वा प्रमाणं जनकं कदाचि-
निजप्रमेयस्य भवेन्न दूहम् ॥ ८॥
एतदेवोपपादयति-प्रकार्य इति । अयमात्मा अकार्योऽनन्तश्च
इष्टः श्रुतीनामिति शेषः । उत्पत्तिनाशशून्यः, अतोऽस्य सदैव सत्ता
प्रमाणाकाक्षावर्जिता। नहि कालत्रयेऽप्यबाध्यस्यात्मनः
प्रमाणाधीनेति वचः युक्तिसहम् । न वा प्रमाणं स्वप्रमेयस्य कदाचि-
ज्जनकं भवेत् । न वा तथा क्वचिद् दृष्टमिति योजना ॥८॥
4
प्रतीतये चेदिदमात्मतत्त्वं
ह्यपेक्षते भानमसङ्गवस्तु।
तदा विचार्य किमु मानतन्त्रं
प्रतीतिमात्र जडभानमाहा॥८॥
स्वप्रतीतये प्रमाणमपेक्षते इति पक्ष विकल्पयति-प्रतीतये इति ।
प्रतीतिमात्रं प्रमाणाधीन जडभानचेति ( वेति ?)॥६॥

·तृतीयं प्रकरणम् । ११७ प्राये प्रमाणोऽपि तदास्ति वाच्यं मानान्तरं ते तदभाव एतत् । मृषात्मकत्वाच्छशशृङ्गकल्पं स्वमेयसिद्धौ च कथं क्षमेत ॥१०॥ अन्त्ये दोषाभावान्न कदाचित् क्षतिरिति तदुपेक्ष्य प्रथममतिप्रस- ड्रेन दूषयति-आद्य इति । तदभावे प्रमायान्तराभावे एतत्प्रमाणं मृषात्मकत्वाच्छशविषाणतुल्यं ततश्च स्वप्रमेयसाधने कथं समर्थः स्यादित्यर्थः ॥१०॥ मानान्तराङ्गीकृतितः प्रमाणे तवानवस्थेतरथा न सिद्धिः। प्रय प्रमाणं निरपेक्षमेव स्वमेयसिद्धौ क्षमते स्वभानम् ॥ ११ ॥ अपेक्षा तर्हि प्रमाणं स्वप्रसिद्धये प्रमाणान्तरमिति नेत्याह- मानान्तराङ्गीकृतित इति । इतरथा तदनङ्गीकारे न प्रमाण सिद्धिरि- अथ प्रमाणं स्वभानं स्वप्रकाशमन्यनिरपेक्षमेव स्वप्रमेयसिद्धा त्यर्थः। क्षमते ॥११॥ स्वयंप्रकाशस्य न चास्त्यपेक्षा प्रदीपवत्स्व व्यवहारसिद्धौ। न वा स्वमेयव्यवहारसिद्धौ मानस्य मानान्तरतो व्यपेक्षा ।। १२ ।। एतदेव पूर्वपक्षमुखेनोपपादयति-स्वयमिति सार्द्धन । स्वप्रकाश- स्यान्यनिरपेक्षत्वमेव नहीत्यादिना दृढीकृतमिति द्रष्टव्यम् ।। १२ ।।

·११८ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी नहि प्रमाणं खलु साधकं सत्* स्वसिद्धयेऽप्यन्यदपेक्षते यत् । इतीष्यते चेच्छृणु भाः समाधि स्वयंप्रकाशं यदि मानमेवम् ॥१३॥ एवं पूर्वपक्षमनूध समाधत्ते-इतीति । तथा च प्रतीतिमात्र प्रमाणाधीनमिति सासह त्वया त्यक्तव्यमिति भावः ॥ १३ ॥ हन्ताऽस्य विश्वस्य तदाऽखिलस्य प्रमाणमेयात्मन पासमन्तात् । यः साधकः प्रत्यगयं कथं स्यात् स्वाधीनमानेन हि सिद्ध एषः॥१४॥ आत्मनः स्वभाने न्यानपेक्षत्वं कैमुत्येन साधयति-हन्तेति । हन्तेति अनुमती । स्वप्रकाशस्य स्वभासने न्यानपेक्षत्वमिति यदुक्तं तत्र ममाप्य- नुमतिरस्तीत्यर्थः। प्रमाणप्रमेयादिरूपस्य समस्तस्य जगतो योऽयं प्रत्यगात्मा सर्वतः स्वसत्तास्फूर्तिदानेनावभासकः स एव स्वाधीनसिद्धि- केन कथं हि सिद्धः स्यादिति योजना ॥ १४ ॥ मानप्रवृत्तेः स पुरा चिदद्वयः प्रमातृरूपोऽखिलसाक्षिरूपधृक् । सिद्धोऽन्यथा मानमसिद्धमातृकं स्वरूपमेवापि कथं लभेत तत् ॥ १५ ॥ * तदिति पाठः साधु प्रतीयते ।

·तृतीयं प्रकरणम् ।
११६
प्रमाणप्रवृत्तेः प्रागात्मनः प्रमातृसाक्षिरूपेण सिद्धत्वादपि न तद-
पेक्षेत्याह-मानेति । विपक्षे बाधकमाह-अन्यथेति ।
प्रवृत्तेः प्रागात्मनोऽसिद्धत्वेन पूर्वसिद्धः प्रमाता यस्य तत्प्रमाणं स्वरूप-
मेव कथं लभेत ? न हि प्रमातृसिद्धिसन्तरण प्रमाणशरीरं सम्भ-
वतीत्यर्थः ॥ १५ ॥
प्रमाण-
सर्वस्य मातारमिदं प्रमाण-
मात्मानमेकं विषयं पकर्तुम् ।
क्षम कयं स्यादपि कर्मकर्त-
विरोधतोऽन्यस्य न मातृता वा ॥१६॥
आत्मनस्तदपेक्षत्वे युक्तिविरोधमाह-सर्वस्येति । इदं प्रमाणं
कर्तृ सर्वस्य प्रमातारमात्मानमेकं स्वव्यतिरिकप्रमातृशून्यं कर्मतया
कथं विषयीकत्तु क्षमं स्यात् ? नहि विपयिणं प्रत्यञ्च दीपवत्स्वप्र-
काशं घटादिवद्विषयभूतं प्रमाणं विषयीकर्तुं क्षमते इत्यर्थः । किञ्च,
आत्मनि प्रमाणप्रवृत्तौ प्रमाता किमात्मैव ? किं वाऽनात्मा ? आद्यं
दूषयति कम्र्मेति। एकदैव गुणप्रधानभावो विषयविषयिभावेनैक-
स्मिन् विरुद्ध इत्यर्थः । द्वितीयं दूषयति-अन्यस्येति । अनात्मनो
जडत्वादेव प्रमातृत्वानुपपत्तिरित्यर्थः ॥ १६ ॥
येनात्मना मानमुखमपञ्चः
प्रसिद्धिमायाति चराचरात्मा।
तस्याऽस्य सिद्धौ यदि मानवाञ्छा
भवेत्तवाहों मतिवैभवं तत् ॥ १७॥
प्रमाणमन्तरा कथमात्मसिद्धिरिति वदन्त प्रत्युपहसति-
येनेति ॥ १७॥

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामया तथा च मातुः स्वत एव चिस्वात् सिद्धत्वमस्त्यात्मन आन्तरस्य । न चास्त्यलीकत्वमपि प्रमाणा- भावान्नृशृङ्गादिवदस्य विष्णाः ॥१८॥ फलितमाह-तथा चेति ॥ १८॥ किचात्मनोऽसत्त्वमनात्मना कि विज्ञायते वाऽऽत्मचिता न चाद्यः। अनात्मनो ज्ञातृतया न चान्त्यो व्याघातदोषादपि साधुरस्ति ॥१८॥ एवं प्रमाणाभावमात्रेणात्मनोऽसत्त्वापादनं निराकृतमिदानी प्रमा. यादात्मनोऽसत्त्वस्य सिद्धि पक्षं दूषयितुं विकल्पयति-किञ्चेति । अज्ञातृतयेति च्छेदः। शेयैकस्वभावत्वादनात्मन इत्यर्थः ॥ १६ ॥ प्रात्मा स्वसत्तासमये स्वकीयं किं वेत्यसत्त्वं किमसत्त्वकाले । प्राद्ये स्वसत्तासमये कुतः स्वाऽ- सत्ता तथा चाऽत्र किमेष विद्यात् ॥२०॥ व्याघातदोषादित्युक्तं हेतुं विवृष्योति-आत्मेति । किमेष विद्या- द्विषयस्यैवाभावात् ॥ २० ॥ स्वासत्त्वकाले कयमेव विद्या- स्वस्याप्यभावात् क्व च कश्च बोद्धा।

·१२१ तृतीयं प्रकरयम् । न चात्मनोऽसवमपि प्रवक्तं शक्यं कृतादेः क्षयमुख्यदोषात् ॥२१॥ स्वेति । स्वस्यापि ज्ञातुरात्मन इत्यर्थः । क्व कस्मिन् विषये कश्च ज्ञाता स्यादित्यर्थः । कृतादेः क्षयमुख्यदोषात् कृतहान्य- कृताभ्यागमादिदोषप्रसङ्गादित्यर्थः ॥ २१ ॥ किञ्चात्मनाउसर वमतिः स्वमेव निराकरोत्येव परात्मकं वा। आद्ये निराकत रसस्वमस्ति सत्यो निराकार्य इतः स आत्मा ॥२२॥ किञ्चेत्यादिपद्यद्वयं निगदव्याख्यातम्। निराकर्तुरसत्त्वे निरा- कार्यस्थात्मनो निराकरणाभावे ह्यत एव सत्यत्वं सिद्धमित्यर्थः ॥ २२ ॥ अन्त्ये निराकर्त्त रिहात्मभावात् कुतोऽस्त्यसत्त्वं परमात्मनोऽस्य । श्रुतिः स्वसत्तादिकवेदिनाहि वदत्यसत्त्वञ्च तयैव सत्त्वम् ॥२३॥ स्वसत्त्ववेदिनः सत्त्वं वदति स्वासत्त्ववेदिनोऽसत्त्वं वदति श्रुतिः ''असन्नेव स भवति । असद् ब्रह्मेति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद् वेद । सन्तमेनं ततो विदुः।" ( तै० २।६) इति ॥ २३ ॥ किञ्च प्रमाणं सति गोचरे वा प्रवर्तते वाऽसति चेद् द्वितीयः।

·१२२ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी तदा प्रमाण क्षमते नुवई सामर्थ्यवसाधयितुं मते ते ॥२४॥ प्रमाणाधीना वस्तुसतंति कोऽर्थः ? किं सति प्रमाणे वस्तुसत्ता जायते ? ज्ञायते वा ? तत्राद्य निराकत्तु विकल्पयति-किञ्चेति तत्र द्वधा विकल्यान्त्यमतिप्रसङ्गेन दूषयति-तदेति ॥ २४ ॥ । सत्येव चेतहि न वस्तुसत्ता प्रमाणसाध्या स्वत एव सिद्धा। प्रमेयसत्ताऽभ्युपगम्यते हि मानप्रवृत्तः स्वत एव पूर्वम् ॥ २५ ॥ आद्य प्रत्याह----सत्येवेति ॥ २५ ॥ यद्यस्ति भानं सत एव माना- यत्तं मतं वस्तुन एतदस्तु। अभानरूपे जडवस्तुनीत्थं न भानरूपे स्वयमात्मनीह ॥ २६ ॥ वस्तुसत्ता सति प्रमाणे ज्ञायते इति पक्षे समाधानमाह-यदीति । सत एव वस्तुनो भान मानाधोनं यदि तेऽभिमतम् , तदाऽभानरूपे जडवस्तुनि एतदस्तु। इह स्वयंभानरूपे आत्मनि नेत्थं--कथमेवं स्यादित्यर्थः ॥ २६ ॥ तमेव भान्तं ह्यनुभाति सर्व तस्यैव भासा सकलं विभाति ।

·१२३ तृतीयं प्रकरणम् । इति श्रुतेः स्वात्मपदं प्रकाश- स्वभावतो मानमपेक्षते ना॥२७॥ तत्र श्रुति प्रमाणयति-तमेवेति । "न तत्र सुट- भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्लमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति" (मु०२।२।१०) इति श्रुतेः । 'न तद्भासयते सूर्यो न शशाको न पावकः” (गी० १५ । ६) इति स्मृतिश्चात्मनः स्वप्रकाश प्रमाणामत्यर्थः ।। २७ ।। किञ्च प्रमाणं किमिहात्मनीत्थं पृच्छन्तम प्रतिवाच्यमेवम् । सर्वाणि मानानि चिदात्मनीति हा ज्ञातभावाद्विषयश्चिदात्मा ॥२८॥ एतावता प्रमाणाभावे आत्मन्यसत्त्वापत्तिरिति परिहृतम् । सम्प्रति श्रुतेस्तत्र कैमुतिकन्यायेन प्रामाण्यमुपपादयितुं सर्वप्रमाणविषयत्व- मात्मनस्तावदाह--किञ्चेति । प्रमाणानामात्ममात्रविषयत्वे हेतु- माह-अज्ञातभावादिति । अज्ञातज्ञापकत्वमेव प्रामाण्यं प्रमाणा- विवादम् । अज्ञातत्वञ्चात्मन एव स्वयंभानानहत्वात्तस्यैवाज्ञान- नामित्यविषयत्वम् । नत्वनात्मनस्तस्याऽज्ञानकार्यतया जडत्वादिति भावः॥ २८॥ प्रेमास्पदत्वात्सुखमेव नित्यं स्वयंप्रकाशं परमात्मतत्त्वम् ।

·१२४
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी
सुप्तौ परामर्शबलेन सर्व
न्द्रियाद्यभावेऽव्यवभासमानम् ॥ २६ ॥
आत्मना ज्ञातत्वमुपपादयितुं भूमिका रचयति-प्रेमेति । प्रात्मा
तावत्परप्रेमास्पदत्वात्सुखात्मा, तच्च सुखं नित्यं स्वप्रकाशञ्च सुखमह-
मस्वाप्समिति परामर्शबलेन सुषुप्तौ सर्वेन्द्रियविषयाधुपरमेऽपि भासमान-
त्वादिति योजना ॥ २६॥
ततश्च जाग्रत्समयेऽस्ति भाती-
त्येवं प्रतीचि व्यवहारयोग्ये ।
न भाति नास्तीति विपर्यायायः
स्वाज्ञानजन्यः स च दृष्ट एवं ॥३०॥
ततः किमित्यत्राह-तत इति । ततश्च जाग्रदवस्थायामपि तस्यास्ति
भातीति प्रतीता प्राप्तायामपि योऽयं नास्ति न भातीत्यन्यथाव्यवहारः
सोऽधिष्ठानाज्ञानजन्य एव दृष्ट इति योजना ॥ ३०॥
रज्जोर्ययाऽज्ञानजसर्पभानं
तयाऽऽत्मनोऽज्ञानजदृष्टिसिद्धिः।
तथा च मानं सकलं मतीच्य-
ज्ञातात्मभावे फलवत्त्वमेति ॥३१॥
एतदेव दृष्टान्तेन द्रढयति-रज्जोरिति। रज्वज्ञानजन्यसर्प-
व्यवहारे तथा दृष्टत्वादित्यर्थः। फलितमाह-तथा चेति । अज्ञातोऽज्ञा-
नावृत्त प्रात्मभावो निरतिशयसुखात्मत्वं यस्य तस्मिन्नेव प्रमाणं
फलवत्त्वं भजते इत्यर्थः ॥ ३१ ॥

·तृतीयं प्रकरणम् ।
१२५
अज्ञानजन्यावरणं पतीचि
प्रकल्प्यतेऽज्ञात इतश्चिदात्मा।
प्रमाणसाफल्यमपीह सम्यग-
ज्ञातवस्त्वास्पदलेव मानम् ॥ ३२ ॥
एतदेव स्पष्टयति-अज्ञानेति ।
अज्ञात इति च्छेदः ॥ ३२ ॥
जडे स्वताऽप्यावृतरूपभावाद-
ज्ञानजन्यावरणं न कल्प्यम् ।
प्रयोजनाभावत एष नैव
प्रमाणयोग्योऽविदिताद्यभावात् ॥ ३३ ॥
या यत्र धत्ततिशयं स तस्य
स्यागोचरा नैवमनात्मनीदम् ।
प्रज्ञानमाधत्त इहाफलत्वा-
त्कथं भवेत्तस्य स गोचरोऽपि ॥३४ ॥
जडेऽज्ञातत्वाभावमुपपादयति-जडे इत्यादिद्वाभ्यां । योऽज्ञानादि-
पदार्थो यत्र वस्तुनि अज्ञातादिरूपमतिशयं धत्ते, तच्च वस्तु तस्याज्ञाना-
दिपदार्थस्य विषयः स्यादित्यर्थः ॥ ३३-३४ ॥
कथं घटोऽज्ञात इति पतीति-
स्तौति चेदुच्यत उत्तरं भाः।
घटादिरध्यस्त इहात्मनीशेऽ-
ज्ञानेन साद्धं तत एवमस्ति ॥ ३५ ॥

·प्रत्यकतत्त्वचिन्तामण बढेऽज्ञातत्वव्यवहारोऽन्यथासिद्ध इत्याकाङ्क्षापूर्वकमुपपादयति- कथमिति। घटादेरज्ञानेन लहामन्यध्यस्तत्वातथा व्यवहार इत्यर्थः॥३५॥ ঘাখিলঞ্জ দ্বিার- ज्ञानावृतोऽज्ञात इति यतीतिः। मानमवृत्त रुदितात्मवृत्त्या ध्वस्तावृतिवृत्तिगतो विभाति ॥ ३६ ॥ सर्वत्र ज्ञानात(दि ? व्यवहारोऽधिष्टानभूतात्मन्येव पर्यवस्य- तीत्याह--घटादीति । घटायधिष्ठानत्वेन चिदात्मैवाज्ञानावृतः । 'अज्ञान' इति च्छेदः। प्रमाणप्रवृत्तेवमुदिता जाता या घटाद्यधिष्ठा- नभूतात्मविषया वृत्तिस्तया ध्वस्ता निरस्ता प्रावृतिरावरणं यस्य स च घटायधिष्ठानात्मा वृत्तिगतो विभातीति योजना। अयं भाव: -घटाव- च्छिन्नचिदात्मा घटेन्द्रियस्सन्निकर्षसमुद्भूतघटाकारान्त:करणवृत्तिनिर- स्ताविद्यः सन् घटावच्छिन्नवृत्तौ प्रतिबिम्बिता घट भालयतीति घटप्र- तीत्युपपत्तिः । एवं सकलजडप्रतीतिरप्यूह्योति ।। ३६ ।। तथा च सर्वैरपि यः यमाणैः सिद्धः कथं तस्य चिदात्मनस्ते। मतं प्रमाणाधिपतेः प्रमाणा- भावादसत्वं हठमात्रमूलम् ॥ ३७॥ चिदात्मनः सर्वप्रमाणविषयत्वनिरूपणस्य फलमाह-तथा चेति ॥ ३७॥ कथं तदात्मा श्रुतिमात्रगम्यः सर्वैः प्रमाणैर्यदि गम्यतेऽसौ।

·तृतीयं प्रकरणाम:
१२७
नह्यागमान्त अनुवादिनः यु-
रातगन्तार इसे प्रमाणम् ॥ ३८ ॥
BAEROENREND
आत्मनः सर्वप्रमागागोचरत्ने तन्त्वोपनिषदं पुरुष पृच्छामि"
(बृ० ३।६ २६) इति श्रुती औपनिषदत्वविशेषणव्याहतिं शङ्कते-
कथमिति: "सर्व विशेषएं सावधारणम्' इति न्यायादुपरञ्जकत्व-
मात्रकल्पनायां फलाभावेनाध्ययनविधिविरोधादन्यप्रमाणव्यावर्तकत्वमे-
वात्मन्यौपनिषदत्वविशेषशल्य वक्तव्यम् । तच सर्वप्रमाणविषयस्या.
स्मनो न सम्भवतीत्यौपनिषदत्वविशेषमात्मनः कथमपि न सङ्गच्छेतेति
तात्पर्य्यार्थः ।। ३८॥
मैवं चिदानन्दविशुद्धपूर्ण-
प्रत्यकस्वरूपेण यतः स प्रात्मा।
मानान्तरागोचर एष तस्मा-
द्वेदान्तमात्रावगतिर्मती मे ॥३६॥
तदेतदूषयति-मैवमिति । यद्यपि प्रपञ्चाविच्छेदेनात्मनः सर्व-
प्रमाणविषयत्वम् , तथापि परिपूर्णसच्चिदानन्दादिरूपेण मानान्तरा-
योग्यत्वात्; तेन रूपेणात्मनः श्रुतिमात्रगम्यत्वादापनिषदत्वविशेषणं न
विरुद्धयते इति तात्पर्य्यार्थः ॥ ३६॥
नन्वागमोद्भूतधिया निवाड-
ज्ञानावृतत्वं ग्रुतिगोचरत्वम् ।
न स्वप्रकाशे तमसावृतत्वं
सम्भावितं सूर्य इवान्धकारम् ॥४०॥

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा ननृपनिषजन्यज्ञाननिवर्त्याज्ञानविषयत्वमुपनिषद्विषयत्वं न च स्व. प्रकाशचिदात्मन्यज्ञानविषयत्व सम्भवति भासमानत्वाभासमानत्वयो- रंकदैकत्र विरोधादिति शङ्कते-नन्विति ॥ ४० ॥ सत्यं तथैवाऽस्ति स एषात्मा स्वयंमकाः परमार्यगत्या। तथापि मध्यन्दिनगेऽपि भानौ तमा दिवान्धाः परिकल्पयन्ति ॥४१॥ तदुक्तमङ्गीकरोति-सत्यमिति । तहि कथमज्ञानविषयत्वमित्यत आह-तथापीति ॥४१॥ प्रभाकरोऽयं तमसावृतोऽस्ती- त्येवं यथा ते परिकल्पयन्ते। तथैव मूढाः परिकल्पयन्त्य- ज्ञानावृतोऽयं परिपूर्ण श्रात्मा ॥४२॥ दृष्टान्तं विवृणोति-प्रभाकर इति। दार्दान्तिक योजयति तथैवेति ॥ ४२ ॥ अतः प्रतीच्यात्मनि कल्पितस्याउ- ज्ञानस्य पूर्व स्वयमेव नित्यम् । चिदात्ममाहात्म्यसमुद्धतस्य निवृत्तये वेदगिरां प्रवृत्तिः॥४३॥ नन्वात्मनि वेदान्तगिरी प्रवृत्तिः किं तद्भानाय १ अज्ञाननिवृत्तये वा ? नाधः, दृश्यत्वेन मिथ्यात्वापत्तेः। न द्वितीयः, तस्यानादि- ·तृतीयं प्रकरणम् । १२६ त्वेनात्मवन्निवृत्त्यनहस्वादिति तत्राह----अत्त इति। कल्पितत्वमुपपा. इयति--पूर्वमिति । यथा रज्जुस्वरूपपर्यालोचनया सादिस्तत्र नास्ति तथाऽऽत्मस्वरूपपर्यालाधनयाऽज्ञानं तत्रासदित्यर्थः । न अनादित्वमात्र निवृत्त्यनहत्वे प्रयोजकम् , प्रागभावे व्यभिचारात् ! भावत्वे सत्य- नादित्वं नित्यत्वे प्रयोजकमिति चेत्, न; भावत्वानोकारात् । अस- सद्वैलक्षण्यवत् सद्वैलक्षण्यस्यापि स्वीकारात् । अत एवाज्ञानं विशि- नष्टि-कल्पितस्येति । अनिर्वाच्यस्येत्यर्थः ॥ ४३ ॥ स्वयंप्रकाशात्मनि बोधजन्याs- ज्ञानक्षतेर्भिन्नमलान्तरस्य । निरूपणाभावत आगमान्त- वाचां चिदानन्दपदैकभाजाम् ॥ ४४ ॥ अत एव स्वप्रकारातया नित्यानुभवरूपे आत्मनि वेदान्तानामज्ञान- निवृत्तिरेव फलं नान्यदित्याह-स्वयंप्रकाशात्मनीति ॥ ४४ ॥ अतः स्वयंज्योतिष आत्मनस्त- दाकारवृत्तेर्जननेन सिद्धम्। वेदान्तवाचां विषयत्वमेवं न स्वप्रकाशत्वमसिद्धमस्य ॥४५॥ अज्ञाननिवृतिरात्माकारवृत्त्युत्पादनद्वारैव । तथा चाकारवृत्त्यु- त्पादकत्वेन वेदान्तानामात्मविषयत्वमित्याह-प्रत इति । शत्वमस्यात्मनोऽसिद्धम्, श्रुत्यनुमानप्रमाणसिद्धत्वात्तस्येत्यर्थः ॥ ४५ ॥ नापेक्षतेऽसावितरमकाशं प्रत्यक् स्वसत्तासमये चिदात्मा। न स्वप्रका- - ·१३० प्रत्यक्तत्वचिन्तामा সন্ধানী লিম্বাশ্বি- दालोकवविदिवायवेति ॥ ४६॥ तत्साधकमनुमानप्रमाणमाह-नंति ! असौ प्रत्यकचिदात्मा स्वसत्तासमये प्रकाशतेोऽव्यभिचारिभवादितरप्रकाशं नापेक्षते, आलो. कवत् । अथवा संविद्वदिति योजना। हिशब्दः श्रुतिस्मृतिविद्वज्ज- नानुभवप्रसिद्धिं द्योतयति । इतिशोऽनुमानसमाप्तिद्योतनपरः । तदु- क्तमभियुक्तैः-आत्मा इतरानपेतप्रकाशः, स्वसत्तायां प्रकाशाव्य- भिचारित्वात्, संविद्वदालोकवद्वेति । ज्ञानस्वप्रकाशत्ववादिनं प्रति दृष्टान्तः संविद्वदिति। नैयायिकादीन् प्रति दृष्टान्त आलोकवदिति । तथाचानुमानेनापि स्वप्रकाशत्वमात्मन: सिद्धमिति भावः ।। ४६ ।। तस्मात्स्वविज्ञानघनस्वभाव- तया स्वयं ज्योतिरुदीरितोऽसौ। प्रवाऽयमित्यादिगिराउनुभूत्या प्रसिद्ध एष श्रुतिमौलिबुद्धः॥४७॥ नेदमनुमान निर्मूलं श्रुतिमूलकत्वादित्याह-तस्मादिति । श्रुति- मौलिजन्या बुद्धिर्यस्य तस्य विदुषोऽनुभूत्या एष स्वयंज्योतिरात्मा प्रसिद्ध इत्यर्थः, “अनायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति" (बृ०४ । ३ । १४) इत्यादिश्रुतेः । अयमर्थ:-अत्र स्वप्नावस्थायां स्वप्ने तावदात्मा प्रकाशते इत्यविवादम्, तत्प्रकाशनं न तावद्वाह्यन्द्रियात, तस्यात्मन्यप्रवृत्तेः, तदानीमुपरमाच्च । नापि मनसः, तस्य रथादिरूपेण परिणतत्वात् । परिशेषात स्वयंज्योतिरात्मत्यर्थः ॥ ४७ ॥ नन्वेष मात्मा न तथा यथोक्तो यता विरुद्धानुभवावगाह्यः।

·१३१ तृतीयं प्रकरणम् । कदाचिदात्मानमहं हि वेमी- त्येवं न वेद्मीति मतिः कदाचित् ॥ ४८ ॥ मात्मानुभूतिद्वयगोचरत्वा- न स्वप्रकाशोऽस्ति घटादिवत्सः । ज्ञातो घटेोऽज्ञात इति प्रतीतिः समाभयोः कुम्भचिदात्मनोवै ॥ ४६॥ आत्मनः स्वप्रकाशत्वं न सम्भवति, तद्विरुद्धानुभवविषयत्वादिति शङ्कते-नन्विति । कदाचिदात्मानं वेश्रोत्यनुभवः, कदाचिन्न वेद्मोत्यनु- भवः, घट जानामि, घटं न जानामीतिवत् । तथा च विरुद्धानुभव- विषयत्वात् कथमात्मनः स्वप्रकाशत्वमिति छयोस्तात्पर्य्यार्थः ॥४८-४६ तत्स्वप्रकाशं किल यन्न केना- प्याकारतः कस्यचिदेव जातु । ज्ञानस्य कम्मैव भवेत्तदन्यद् न स्वप्रकाशं परिभाषया यत् ॥ ५० ॥ ज्ञानकर्मत्वस्त्रप्रकाशत्वयोरेकदैकत्र विरोधान्न दृष्टचरत्वमित्यभि- प्रेत्याह-तदिति। किल प्रसिद्धं यद्वस्तु केनाप्याकारंण "सार्वविभक्ति- कस्तसिः” कस्यचिदेव ज्ञानस्य जातु कदाचिदपि कम्मैव न भवेत्, 'एवकारस्य भिन्नः क्रमः' नैव ज्ञानकर्मतां भजते; तदेव स्वप्रकाशम्, तदन्यत्ततोऽन्यथा स्वप्रकाशं न भवति, यत्परिभाषया स्वप्रकाशमुच्यते इति योजना ॥ ५०॥ न वेनि मामित्यनुभूतियोगा- दज्ञातता स्वीक्रियते यदि स्वे।

·१३२
प्रत्यकृतत्वचिन्तामा
न स्वप्रकाशत्वमनात्मवत्स्वे
तथापि किं न क्षतिरद्वयस्य ॥५१॥
'अनीशया शोचति मुह्यमान:' (मु० ३ १ २) इति श्रुतेर्मामहं न
जानामीत्यनुभवादपिन स्वप्रकाशत्वमात्मनः सिद्धपतीत्याह-नेति । स्वे
आत्मनि तत्त्वज्ञाननिवांज्ञान विषयत्वमज्ञातत्वमस्तु, को विरोधः ? इत्यत
आह-तथापोति । प्रात्मन एवंरूपाज्ञातत्वस्वीकृतावपोत्यर्थः ।
महं न जानामीतिवद् घटमहं न जानामीत्यनुभवाविशेषाद् घटादावि-
वास्वप्रकाशत्वमात्मनः स्यादिति भावः ॥५१॥
।
?
मा.
न ह्येकवस्तुन्यनुभूतिरेषा
न भाति भातीति च योगपद्यात् ।
न भाति यद्यष कयं तदानीं
विभाति भातीति यदा न भाति ॥ ५२ ॥
ननु स्वप्रकाशत्वमज्ञातत्वञ्चोक्तलक्षणमस्त्वात्मनि को विरोधः ?
इत्यत आह-नहीति। स्वप्रकाशस्यानादिभावतया नित्यत्वादज्ञान-
स्याप्यनादित्वेनाकार्यत्वात्कथं युगपदुभयं विरुद्धमात्मनि सम्भवेदिति
भावः ॥५२॥
अतो विरुद्धानुभवावगाह्यः
कथं स्वयंज्योतिरयं चिदात्मा।
अवोच्यते श्रौतमतः समाधि-
स्तवोक्तदोषाउपनयाय वादिन् ॥ ५३॥
पूर्वपक्षमुपसंहरति-अत इति । उक्तदोषपरिहारपूर्वकं स्वप्र-
काशत्वं साधयितुं प्रतिजानीते--- अत्रोच्यते इति ॥ ५३॥

·१३३ तृतीयं प्रकरणम्। ज्ञातस्तथाऽज्ञात इति प्रतीति- र्याऽनात्मनिष्ठा न च सात्मनि स्यात् । विलक्षणोऽयं विदितात्तथान्या- ऽप्यज्ञाततः श्रोतवचःप्रसिद्धः॥५४॥ अनात्मनिष्ठोऽयमुभयविधोऽनुभवो न निरूपणीयात्मतत्त्वमनु- भावयतीति परिहरति-ज्ञात इति । "अन्यदेव तद्विदितादयोऽवि- दितादधि" ( के० १ । ३) इति श्रोतवचसा प्रसिद्ध इति ॥ ५४॥ । जानामि मामित्यनुभूतिरेषा न शुद्धमेनं विषयीकरोति। आत्मानमज्ञानमुखैर्विशिष्ट वैकल्पिकत्वादवगाहतेऽसौ ॥५५॥ मामहं जानामीत्यनुभवोऽज्ञानानानन्दादिवैशिष्ट्येनात्मानं विषयी- करोति, न शुद्धमित्याह-जानामीति । वैकल्पिकत्वादिति। आत्मानं जानामीति प्रत्ययो न निर्विकल्पकः किञ्चिदित्येव हि तदाकार: शब्देन व्युत्पाद्यते। न चात्र तथा,प्रात्मानमित्यात्मशब्देन ज्ञानाकारव्युत्पादनात्। मानसं चैतज्ज्ञानं परिष्यते । मनसश्चेन्द्रियस्य द्रव्ये प्रवृत्तिर्गुणोपरा- गेण । गुणश्चात्र दुःखादिरेव, दुःखाद्युपरागश्च न नैयायिकादिव- दात्मनः स्वतोऽस्मन्मते, किन्तु दुःखादिधर्मकान्तःकरणतादात्म्यात् । तत्तादात्म्यं नाज्ञानमन्तरा । तथा चात्मानमहं जानामीत्यनुभवबला- देवाज्ञानादिवैशिष्ट्यं भाति, न विशुद्धं स्वरूपम् । ततो विशिष्टमेव ज्ञानकर्म, न शुद्धं स्वरूपमिति तात्पयार्थः ॥ ५५ ॥ न जानकमत्वमयं चिदात्मा स्वयंप्रकाशी भजते विशुद्धः। , ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा विशिष्टवृत्तेरपि धर्मकस्य विशेषणे वृत्तिरितीध्यते हि ॥ ५६ ॥ एतदेव विवृणोति-नेति । विशिष्टस्यास्वप्रकाशत्वेन ज्ञानकर्मत्वा- विरोध इत्यर्थः । तस्यापि स्वप्रकाशल्वे विशिष्टवृत्तेधर्मस्य विशेषण- वृत्तित्वनियमादज्ञानादेरपि तथात्वं स्यात् । अतो विशिष्टं ज्ञानकर्म न स्वप्रकाशमित्यर्थः ।। ५६ ॥ न बेनि मामित्यनुभूतिरेषा स्वयंप्रकाशत्वविरोधिनी ना। अज्ञानमद्धा विषयीकरोति स्वज्योतिरुल्लिख्य चिदात्मवस्तु ॥ ५७ ॥ मामहं न वेद्मोत्यनुभवोन स्वप्रकाशत्वविरोधीत्याह-न वेद्योति। यद्यप्यहं मां न जानामीत्यनुभवोऽज्ञातत्वं शुद्धे आत्मनि व्यवस्थापयति, तथापि विना स्वप्रकाशत्वमात्मन्यज्ञातत्व बोधयितुं न शक्नोती यज्ञा. तत्वं न स्वप्रकाशत्वविराधि, किन्तु तदुपपादकमिति तात्पर्यार्थः ॥५७॥ अतोऽहमात्मानमिति प्रतीति- रात्मानमुल्लिख्य च भासमानम् । स्वयं प्रकाशैकतयाग्नु नेत्यऽ- ज्ञानावृति साविषयीकरोति ॥५८ ॥ नन्वज्ञातत्वम् अभासमानत्वम, तग्राहकच प्रमाणं कथं स्वप्रकाश- कत्वसाधकम् ? अतिप्रसङ्गादित्यत्राह-अतोऽहमिति। मामहं न वेद्भोति ज्ञानं विशिष्टरूपम् । तत्र विशेष्यमज्ञातत्वम् । तच्च विषयनिरूप्यमिति । विषय प्रात्माऽज्ञातत्वव्यावर्तकत्वाद्विशेषणम् । अत आत्मापि विशिष्ट- ·तृतीयं प्रकरणम् । १३५ ज्ञानस्य तस्य विशेषणविषयत्वनियमाद्विपयः । ततस्तज्ज्ञानमात्मानं विशेषणत्वात्स्वप्रकाशतया भासमानमुल्लिल्य अनु पश्चात् 'नेति' अने- नाज्ञानलक्षणमावरणं तत्र विषयीकरोतीति तात्पर्यार्थः ।। ५८।। अस्वप्रकाशस्य विरुद्धमेतद् न भाति भातोति च योगपद्यात् । न मामहं वेदम्यनुभतिसिद्ध स्वयंप्रकाशत्वमिहात्मनश्च ॥ ५ - ननु भासमाने आत्मनि कथं तद्विरुद्धमज्ञातत्वं सम्भवतीत्या- शक्याह-अस्वप्रकाशस्येति । अज्ञानं तावदावरकम् । 'नीहारेण प्रावृत्ताः” इति श्रुतेः। आवरकच खादिमावलपमेव दृष्टम् । तेन भासमानेऽप्यात्मनि अज्ञातत्वं सम्भवति वायोरन्यत्र रूपस्पर्शवत् स्थित्य- विरोधादिति तात्पर्यार्थः ।। ५६ ॥ घटादिविश्वं परमात्मनीशे स्वाविद्ययाऽध्यस्तमतो घटादा। अभानभाने अपि तत्र विश्वा- धिष्ठान एवात्मनि कल्पितेस्तः ॥६॥ ननूक्तानुभवस्य द्वैविध्यं घटादावपि दृश्यते, तत्रापि स्वप्रकाशकत्वा. पादकं स्यादित्याशङ्क्य घटादीनामात्मन्यध्यस्ततया स्वतन्त्रसत्ताऽ- भावाचत्र दृश्यभानं तद्वैविध्यमधिष्ठाने पर्यवस्यतीत्याह-घटादीति॥६॥ अध्यस्तसत्तां पृथगात्मनो नाऊ- धिष्ठानभूता तत एव आत्मा।

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी स्वयंप्रकाशोऽस्ति सुखस्वभावः स्वाविद्यया भाति जगत्स्वभावः ॥ ६१ ॥ अध्यस्तस्याधिष्टानानतिरेकत्वं दर्शयन् फलितमाह-अध्यस्तसत्तेति तथा स्वप्रकाशत्वमजहदेवाऽऽत्मतत्त्वमज्ञानावृतत्वाजगदाकारेण भातीति फलिताऽर्थः। अक्षरार्थस्तु निगदव्याख्यातः ।। ६१ ॥ अनाद्यविद्यावरणावृतोऽसी द्वैतात्मना भाति चिदद्वितीयः। असङ्ग प्रात्मा परमार्थतस्तु विज्ञानसारो भ्रमशून्य एकः ॥ ६२ ॥ अज्ञानकृतावरणमन्तरेण न स्वप्रकाशे शुद्धवस्तुनि जगदाकारता सङ्गच्छते, न वाऽज्ञानकल्पितेन जगता निर्विकारात्मस्वभावव्याह- तिरपीत्याशयेनाह--अनादीति। निगदव्याख्यातं पद्यम् ।। ६२ ।। तस्मात्स्वतः सिद्धमखण्डतत्त्वं प्रत्यञ्चमानन्दमपारबोधम् । विध्वस्तमायागुणसम्प्रवाह ज्ञात्वा विमुच्येत मृषात्मबन्धात् ॥ ६३ ॥ प्रकृतमुपसंहरति-तस्मादिति । यस्मात्सर्वप्रमाणभासकोऽप्यात्मा लौकिकप्रमाणगोचरो न भवति, वेदान्तानामपि वेदान्तजन्यज्ञान- निवर्त्याज्ञानविषयत्वेनैव विषयो, न साक्षात्, तज्जन्यज्ञानभास्यत्वाभा- वात् । तस्मात्स्वतः सिद्धमितरनिरपेक्षप्रकाशस्वभावत्वेनैव सिद्धम् , अख- ण्डतत्त्वं स्वगतादिभेदशून्यमनारोपितवस्तु, प्रत्यञ्चमाविद्यकदेहादिविल- ·तृतीयं प्रकरणम्। क्षणस्वभावत्वेन सर्वान्तरम्, आनन्द निरुपाधिकनिरतिशयप्रेमास्पदतया सुखस्वरूपम्, न विद्यते पार आश्रयविषयसनिकर्षादिकृतः परिच्छेदो यस्य बोधस्य तम्, अतः स्वरूपबोधमाहात्म्येनैव विध्वस्ता बाधिता माया - नाद्यनिर्वाच्या विद्या तत्कार्यभूतगुणसम्प्रवाहो जन्ममृत्युपरम्परा- लक्षण: संसारश्च यस्मिस्तमात्मानं ज्ञात्वा-वेदान्तवाक्यज्यासन्दिग्धा- विपर्यस्तात्मबोधेन साक्षात्कृत्य, मृषाऽज्ञानकार्यतया प्रात्मनो बन्धः कत्र्तृत्वभोक्तृत्वादिलक्षणः संसाराख्यस्तस्माद्विमुच्यते-विशेषेण पुन- भवलक्षणवृत्तिरहिततया मुच्यते। कृतकृत्यो भूत्वा स्वात्मन्यव- स्थिता भवतीत्यर्थः एताहशतत्त्वज्ञानमन्तरेण संसृतेर्मोक्षो नास्तीति भावः ।।६३ ।। अध्यस्तमज्ञानकृतं प्रतीचि स्वतो विमुक्त जनिमृत्युबन्धम् । स्वात्मावबोधेन समूलमद्धाऽ- पबाध्य जीवनिह मुच्यतेऽञ्जः॥ ६४ ॥ यदि बन्ध आत्मनि स्वाभाविकः स्यात्तदा स्वभावस्यान्यथाक - मशक्यतया तत्त्वज्ञाननिवो न स्यात् । तत्त्वज्ञाननिवर्त्यत्वान्यथानु- पपत्त्या बन्धस्याध्यस्तत्त्वं कल्प्यते । ततश्चाध्यस्तबन्धस्य मूलभूतमज्ञान- मप्यध्यस्तमित्यभिप्रेत्याह-अध्यस्तमिति । स्वतो विमुक्ते इति हेतुगर्भ- विशेषणं स्वतः एव विमुक्तस्वभावत्वं वन्धस्याध्यस्तत्वं गमयति । तेन नित्यमुक्तस्वभावेऽज्ञाननिवृत्तिमन्तरा तत्वज्ञानकृतातिशयोऽपि नास्तीति सूदितम् ।। ६४ ॥ । प्रकृतिविकृतिभावं बाध्य मेवाऽपबाध्य श्रुतिशिखरगिरोत्थाद्वैततत्वावबोधात् । १८ ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी व्रजति चरमजन्मा यं विमुक्तस्वभावं तमहममृतमीशं श्रीमुकुन्दम्प्रपद्ये ॥६५॥ इति प्रत्यकतत्वचिन्तामणौ तृतीयं प्रकरणं सम्पूर्णम् ॥ ३ ॥ एवं प्रकरणं परिसमाप्य, तत्फलभूतं भगवदनुसन्धान “यत्करोषि यदश्नासि" (गी०६ ! २७ ) इत्युक्तन्यायेन प्रकरणरचनात्मक- कर्मणो भगवति समर्पणञ्च कुर्वन्प्रकरणान्ते मङ्गलमाचरति-प्रकृति- विकृतिभावमिति । अज्ञानतत्कार्यरूपबन्धमध्यस्तत्वेन बाध्यमेवापबाध्य चरमजन्मातत्त्वविद् वेदान्तोत्थाऽद्वैततत्त्वसाक्षात्कारेण यं प्रसिद्ध विमुक्त- स्वभावं भगवन्तं ब्रजति-तत्स्वरूपेणावस्थितो भवति, तममृतम- विनाशिनम्, ईशं मायानियन्तृत्वेन तत्कृतदोषविनिर्मुक्तम, स्वतन्त्रं श्री- मुकुन्दमन्तः प्रत्यगात्मतया प्रपद्य-शरणं ब्रजामीत्यर्थः ।। ६५ ॥ अध्यस्तमप्यखिल विश्वमनन्तदुःखं सत्यं विभाति यदबोधत आविमुक्तः । यज्ज्ञानतो विलयमेति मृषान्ध्यमूलं तं नन्दनन्दनमहं कलये मुकुन्दम् ॥ १ ॥ इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दाभिलाषिसदानन्द- विद्वत्कृतार्या प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणिव्याख्यायां स्वप्रभा- भिधायां प्रत्यक्रवप्रकाशत्वसाधकमयूखाभिधं तृतीयं प्रकरणं समाप्तिमगमत् ।। ३ ।। MADEEPSHOTTORGARSHAN ·अथ चतुर्थ प्रकरणम् यदज्ञातं विश्वं स्थिरचरमिवाऊऽभाति सकलं विबुद्धं सच्छान्तं सुखममृतमद्वैतमकलम् । स्थितं हृदेशेऽद्धाप्यतिजडधियां दूरमिव यत् विदां प्रत्याभूतं तदमितमहोउन्तश्च कलये ॥१॥ यं शास्त्रयोनिमखिलज्ञमनन्तशक्ति ब्रह्मादिवागपि समर्थतराऽसमर्था । कर्तुं गुणैरभिमुखं निजमानयोग- स्तं नन्दमन्दिरमणिं शरणं प्रपद्य ॥ १ ॥ आनन्दकन्दमभिवन्द्यपदारविन्द छन्दोरस स्वरसतोऽसरभृङ्गसेव्यम् । भक्त्या मुकुन्दममृतायनमात्मबुद्धेः प्रावण्यसिद्धय इहाद्भुतमाश्रयेऽन्तः ॥ २ ॥ , अतीतानन्तरप्रकरणे "प्रध्यस्तमज्ञानकृतं प्रतीचि स्वतो विमुक्ते जनिमृत्युबन्धम्" इत्यादिना प्रत्यगात्मनोऽज्ञानकृत एव बन्धो ज्ञानतोऽज्ञाननाशे तन्नाश इत्युक्तम् , तदेवोपपादयितुं प्रकरणान्तरमार. भमाणः स्वेष्टदेवतानुसन्धानरूपं मङ्गलमाचरन्नर्थात्प्रकरणप्रतिपाद्यमर्थ संगृह्णाति-यदज्ञातमिति । तदमितमहोऽपरिच्छिन्नतेज:पदास्पदं श्रीकृष्णाभिधमन्तः प्रत्यगभिन्नतया कलयेऽतुसन्दधे इत्यन्वयः। तत्कि- मित्याकाङ्क्षायामाह-यदिति । यदज्ञातं सत् स्वाश्रयस्वविषयमाया- वृतं सद् विश्वमाकाशादिभूतजातं तत्कार्य सकलं ब्रह्माण्डं तद्गतं ·१४० प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी स्थिरचरं चराचरशरीरजा भौतिकमिवाभाति । यद्विबुद्धं सम्यग्बोधेन साक्षात्कृतं सत् शान्तमविद्यात कार्यवाधोपलक्षितम, अमृतं नित्यमुक्त- स्वभावम्, सुखत्वरूपम्, द्वैतशून्यम्, अकलं निरवयवमासमन्ताद्भाति- बुद्ध्यारूढं प्रकाशते । यद्धृदेशे श्रद्धा साक्षात् स्थितमपि जड़धियां देहाभिमानिनां दूरमिव भाति, वर्षकोटि भिरप्यप्राप्यत्वात् । यद्वस्तु- विदां भगवत्प्रसादलब्धतत्त्वज्ञानानां प्रत्यग्भूतं स्वस्वरूपत्वं नित्यप्राप्तमेव भाति । तत्कलये इति योजना ॥१॥ सदानन्दाम्सोधौ जगदिदमशेषं सकलन समध्यस्तं शुद्ध निरवधिपदे स्वात्मनि विभा। अविद्याशक्तया तद्विमलपदबोधेन सकलं समूलं विध्वस्तं न च पुनरुदेतीति निगमः॥२॥ एवं मङ्गलव्याजेन प्रकरणार्थ सङ्क्ष पेण प्रदर्श्य विस्तरेण तत् प्रतिपादयितुं प्रमेयं सूत्रयति-सदानन्दाम्भोधाविति । स्वात्मनि प्रत्यक्तत्त्वे, विभावपरिच्छिन्नतया पूर्णे, निरवधिपदे सर्वाध्यस्तबाधावधि- तया स्वव्यतिरिक्तावधिवर्जिते पदे सकलफलावधिभूते, शुद्धे वस्तुतोऽज्ञा- नतत्कार्यसम्पर्कशून्ये वस्तुन्य विद्यारूपा या शक्तिस्तया इदं जगद् दृश्य- जातं समस्तं सकलनं तद्विषयकप्रतिभासः कलना तत्सहितं सम्य- गध्यस्तमविद्यमानमपि विद्यमानमिवारोपितम्, तद् दृश्यरूपं सकल समूल मूलाज्ञानसहितं विमलपदबोधेन शोधिततत्त्वं पदार्थज्ञानपूर्वकमखण्डै- क्यसाक्षात्कारेण विध्वस्त बाधितं सत् न च पुनरुदेति-मूल बाधेन बाधितत्वात् कारणभावान्न च पुनरुद्भवतीति निगमः-वेदान्त सिद्धान्तनिश्चय इति योजना ॥२॥ ननु प्रत्यकतत्त्वे जनिमृतिमयी संसृतिरियं प्रतीता सदूपा वदसि कथमध्यस्तमखिलम् ।

·चतुर्थ प्रकरणम् १४१ प्रतीतेपामाण्यात्स्वत इतरबाधादिविरहात् ममाणैः सिद्धस्य प्रथितमिह वस्तुत्वमुचितम् ॥ ३॥ --- प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धविश्वस्याऽज्ञानकल्पितत्वमसहमान: पूर्वोक्तमर्थ- माक्षिाति-नन्विति : प्रत्यक्तत्त्वे जीवात्मनि जन्ममृत्युप्रवाहलक्षणा संसृतिरिय प्रत्यक्ष दिप्रमाणसिद्धा, प्रतीता सर्वप्रत्ययमारूढा, सद्रूपा अबाधितार्थक्रियाकारित्वे, सत्यैव भवति । एवं सति त्वं कथमखिलं प्रमाणप्रमेयादिविश्वनध्यत्तमारोपितमिति वदसि ? सकलमनुभवन् नि:शङ्कतया कथं तस्यापहवं करेोषीत्यर्थः । न च प्रतीतेभ्रमत्वं यम् , तस्याश्च स्वतः प्रामाण्यात, इतर साधादिविरहात्कारणदोषबाधक- प्रत्ययानुपलम्भात् । प्रमाणप्रतीतस्य चेह व्यवहारभूमौ वस्तुत्वं पर- मार्थसत्यत्वम्, प्रथितं लोकप्रसिद्धम् , उचितञ्च । अन्यथा भ्रमप्रमा- विशेषापत्तिः । तथा चात्मनि संसार: परमार्थ एवमुक्त इत्यर्थः ॥ ३ ॥ शङ्क- न चेद्वस्तुत्वं त्याज्जगति च तदा शास्त्रमखिलं भजेत्प्रामाण्यं तत्कथभमृतभागादि करणम् । मृषाहेर्विध्वस्त्यै क्वचिदपि न मन्वादिकरणं विधत्ते किन्त्वेतामधिकरणबुद्धिं दृढमतिः॥४॥ अत्रैवयुक्त्यन्तरमाह-न चेदिति । यदि संसारः परमार्थो न चेत्, तदा कथमिष्टाऽनिष्टप्राप्तिपरिहारोद्देशेन साधनविधायिशाचं प्रमाणं भवेत् ? नहि रज्जुसर्पनिवृतये मन्त्रौषधादिसाधनमुपदिश्यते, किन्तु रज्जुस्वरूपज्ञानमेव दृढमतिरभ्रान्तः पुरुषो विधत्ते-उपदि- शतीत्यर्थः ॥ ४ ॥ ततश्चारब्धव्यं भ्रमतिमिरविध्वंसनकर मुकारडं ज्ञानस्याऽनुपकृतमिदं कर्म न कदा।

·१४२ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी नहीत्थं पश्यामस्तत इदमनाद्यन्तममलं विचित्रारम्भाढ्यं नहि भवितुमध्यस्तमुचितम्॥५॥ प्रपञ्चमिथ्यात्ववादिन प्रति बाधकमप्याह-ततश्चेति । ज्ञानस्य विधायकं सुकाण्डमुपनिषद्रूपं भ्रमतिमिरविध्वंसकत्वादारब्धव्यं स्यादपि । कर्मविधायक काण्ड नारब्धयं स्यादनुपयोगात् । तथा च कर्म- विधायकवेदाप्रामाण्यस्वीकारे तव वेदैकदेशपरित्यागाद् वेदैकदेशग्रह- णाच कथमुभयभ्रष्टता न स्यात् ? किञ्च स्यादेवम् , यदि त्वदुक्तं प्रमाणारूढं स्यात्; नहीत्थं पश्यामो वयम् । तस्मादिदं प्रत्यक्षादिसिद्धं जगदाधन्तशून्यं सदैव प्रवाहरूपम्, अमलं त्वदभिमताज्ञानकार्यत्वादि- दोषासंस्पृष्टम, विचित्रारम्भसंयुक्तं नहि कदाचिदध्यस्तं भवितुमुचित- तथापि प्रपञ्चस्याऽऽविद्यकत्वाभिधानमत्यन्तानुचितमिति भावः॥ ५॥ मित्यर्थः। यदा बुद्धं ब्रह्माऽमृतमजमनाकारममलं तदाऽन्यं कं दृष्ट्वा ह्ययमुपदिशेत्सत्यमनृतम् । कृतार्थी विद् भूत्वा स्वपरमतभेदावदलनात् कथं शास्त्रारम्भ भवति भवतां पक्ष उदिते ॥६॥ आत्मस्वरूपसाक्षात्कारे सति संसारस्य मिथ्यात्वावगमः, किंवा ततः प्रागेव ? इति विकल्प्याद्य दूषयति-यदेति। यस्मिन् समये ब्रह्म अमृतमविनाशि, जन्मादिविक्रियाशून्यम्, प्राकारवर्जितम्, निर्मलं बुद्धं साक्षात्कृतम् ; तदा तस्मिन्समये कमन्यं द्वितीयस्याभावादेव दृष्ट्वा मालोच्याऽयं ज्ञानी हि यस्मादुपदिशेदुपदेशं कुर्यात् 'ब्रह्म सत्यम्' 'इदं जगदनृतम्' इति, तदुत्तरकालं प्रपञ्चस्यैवाभावात् । सत्यमिथ्या- त्वादिव्यवहारानुपपत्तेरिति भावः। अथ कञ्चित्कालं बाधितानुवृत्तिरभ्यु- ·चतुर्थ प्रकरणम् । पगम्यते इति चेत्तत्राह-कृतार्थ इति । तथापि स्वयं कृतार्थत्वात् स्वव्यतिरिक्तात्मान्तराभावनिश्चयात् तस्योपदेशलमयं स्वमतस्थापन परमतखण्डनमपेक्षितं स्यात्, तदपि दुर्घटं स्वपरपक्षविभागाभावादित्याह- स्वपरेति । इदं स्वमतम्, इदं परमतम्, इति भेदस्य बाधितत्वात्कथं भवतां पक्षेऽखिलाध्यस्तत्ववादिनां मते मायावादे उदिते यथोक्त शास्त्रारम्भोऽपि भवति ? न कथमपोत्यर्थः ॥ ६॥ पुरा तत्त्वज्ञानान्न च जगति मिथ्यात्वधिषणा न वा प्रत्यक्षारवगतमिदं बाध्यमपि च । विना बाध्यज्ञानं भ्रमजमिति निश्चेतुमपि तत् न शक्यं न श्रौतं वचनमपि वक्तुं क्षममिति ॥७॥ ज्ञानात्प्रागेव संसारस्य मिथ्यात्वावगमपर्ण दूषयति-पुरेति । न वा प्रत्यक्षाद्यैरवगतमिदं जगदनुमानादिना बाधयोग्यम् । अपि चेति निपातसमुदायो युक्त्यन्तरसमुच्चायकस्तदाह-विनेति । मन्तरेण मिथ्यात्वानभ्युपगमादित्यर्थः । न वा श्रोतं वचोऽपि सर्व प्रमाण विरुद्धं वक्तुं समर्थमिति योजना ।। ७ ।। बाधक- न वा श्रौतज्ञानं कथमपि जगदाधकमिति स्वभावादात्माऽयं भवति न परोक्षः श्रुतिमतः। कथं तत्र ज्ञानं जनयति परोक्षं श्रुतिवचा न वा तादृरज्ञानाद्भवति जगतो बाधनमपि ॥८॥ नन्वागम एवात्मविषयं परोक्षज्ञानमुत्पाद्य प्रपञ्चबाधकः किन्न स्यात् ? इति तत्राह-नवेति । निरुपाधिकस्यात्मस्वरूपस्यापरोकस्वभाव- तया तत्र परोक्षज्ञानासम्भवात्सोपाधिकज्ञानस्य विभ्रममात्रत्वात्तेना:- ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामण न्यस्य बाधानुपपत्तेः । श्रुतिरपि अपरोक्षस्वभावे प्रात्मनि परोक्ष ज्ञान कथं जनयेत् ? प्रामाण्यापत्तेः । अपराक्षस्य जगतरताहक परोक्षज्ञाना- द्वाधनमप्यनुचितमिति तात्पर्यार्थः ।। ८ ।। न अत्यः संसारो यदि भवति जीवात्मनि तदा किमयं तद्धवस्त्यै झु पदिशति शास्त्रञ्च करणम् । सृषाबन्धध्वस्त्यै यदि मतामिदं नैतदपि सत् न मिथ्याहिध्वस्त्यै दिशतिमणिमन्त्रादिकरणम् ॥८॥ शास्त्रारम्भान्यथानुपपत्तिरपि संसारसत्यत्वं कल्पयतीत्याह- न सत्य इति । स्पष्टम् ॥६॥ अतः संसारोऽयं भवति परमार्थस्त्वितरया प्रमात्वं वेदानां क्रतुजपपराणां कथमहो। जगत्तस्मादात्मन्यखिलमिदमाबालमतिगं किलाऽबाध्यं ज्ञानात्कथमपि लयं यातिन कदा॥१०॥ फलितमुपसंहरति-अत इति । इतरथा तव मते स्वर्गादिसाधन- जपयज्ञादिपराणां वेदानां कथं प्रामाण्यं स्यात् ? अहो आश्चर्यमे- तत्, यवान् वेदार्थ बुवा तमन्यथाकत्तुं प्रवृत्त इत्यर्थः । नवा वेदा- न्तानामपि प्रामाण्यं वेदत्वाविशेषात् । इदमत्राकूतम्- किमात्मनि संसारसम्बन्धात्कोऽपि विशेषोऽस्ति ? न वा ? अस्ति चेत्, पारमा- र्थिकः काल्पनिको वा ? पारमार्थिकश्चेत्, तो विशेषमात्मनि परमार्थमभ्युपगच्छतः सुखदुःखादिसंसारे कः प्रद्वेषः ? काल्पनिक- श्चेत्, तर्हि संसारभावाभावयोर्विशेषाभावात्तन्निवृत्तये शास्त्रारम्भी निरर्थकः। काल्पनिकविशेषनिवर्तने न शास्त्रमर्थवत्स्यादित्यप्यसत् ।

·चतुर्थ प्रकरणम् । १४५ लोके सर्पसम्बन्धासम्बन्धावभासयो रज्जुगतविशेषाभावेऽपि द्रष्टगत- विशेषादेव सर्पभ्रान्तिसम्भवाचन्निवृत्तये रज्जुस्वरूपोपदेशोऽर्थवान् । इह पुनरात्मन्यनात्माध्यासेऽविष्टानं द्रष्टा चोभयमप्यात्मैव, न तत्र कदा- चिदप्यस्ति विशेषः। ततश्चात्मनि संसारभ्रान्तेरसम्भवे सति कथं तन्निवृत्तये शास्त्रमारभेत इति । प्रकृते किमायतमित्यत आह-तस्मा- दिति । तस्मात्संसारस्यावालपण्डितप्रतीतिसिद्धत्वात् तन्मिथ्यात्वे कर्मकाण्डज्ञानकाण्डयोरनारम्भप्रसङ्गदात्मनि पारमार्थिकः संसार इति तार्किका अध्वरमीमांसकाश्च मन्यन्ते इत्यर्थः ॥ १०॥ इति प्राप्ते ब्रूमः शृणु हँडसमाधानमधुना विनाऽध्यासं युष्मन्मत इदमनात्मात्मवपुषोः । जगद् दुःखाद्यात्म प्रभवति विभा त्वं वद कयं न सर्वव्यापी यः कथमपि परिच्छेत्तुमुचितः ॥११॥ एवं पूर्वपक्षे प्राप्ते तं दूषयितुं प्रपञ्चस्य स्वाभिमताध्यस्तत्वमुप- पादयितुंचाध्यासमन्तरेण तन्मते संसारव्यवहारानुपपत्ति प्रदर्शयन् प्रति- जानीते-इतीति । तत्र ये भवन्तस्तार्किकादयः सर्वगतात्मवादिनस्तेषां युष्माकं मतेऽनात्मा देहादिरात्मा च विभुस्तयोरात्मानात्मनोरन्योन्या- ध्यासमन्तरेणेदं जगद् दुःखादिरूपं विभौ सर्वगते अात्मनि कथं केन प्रकारेण प्रभवति बन्धकत्वेन समर्थ भवतीति त्वं वद। नहि यः सर्वव्यापी स कथमप्यध्यासमन्तरेण परिच्छेत्तुमुचितः। अहमस्मि- Fसदने इत्यादिपरिछिन्नव्यवहारगोचरयोग्यता भजते इत्यर्थः ॥ ११ ॥ जानान गुणा ये ज्ञानाद्यास्तव मतमता प्रात्मनि विभौ त्वयात्पत्तिस्तेषां कथमभिमता तत्र वद भाः।

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ
मनःसंयोगाच्चेद्वद कथमसा योग उभयोः
परिच्छिन्नेनाऽऽत्माविभुरपि कथं युज्यत इति ॥१२॥
अध्यासं विना विभावात्मनि ज्ञानसुखाद्युत्पत्तिर्न कथमप्युपपाद-
यितुं शक्येयाह-गुणा इति। ये ज्ञानादया प्रात्मनो विशेषगुणा-
स्तवमतेऽभिमतास्तेषामुत्पत्तिस्तत्रात्मनि विभौ त्वया कथमभिमता इति
भो वादिन् ! वदेति सम्बन्धः । अयमर्थ:----गुणश्च निरवयवद्रव्ये
यावद्रव्यभावी दृष्टः, यथा परमाणुगतरूपादिः;
यथा परमाणुगतरूपादिः; यथा वाऽऽत्मगत-
संख्यापरिमाणादिः। न चाऽऽत्मगतसंयोगविभागयोर्व्यभिचार इति
वाच्यम् , तयारद्यापि सद्भावस्यैवाऽनिश्चयात् । तथा सत्यात्मनि
ज्ञानसुखादयो जायमाना देहाद्यवच्छिन्नदेशादन्यत्र जायेरन्निति । ननु
सर्व कारणत्रयमपेक्ष्यैव जायते, तत्र ज्ञानादेर्गुणस्यात्मा समवायिकार-
णम्, मनःसंयोगोऽसमवायिकारणम् , अदृष्टादि निमित्तकारणम् ।
ततश्च हृदयदेशावस्थानान्मनसो हृदयावच्छिन्नात्मदेशेनैव संयोगा-
त्तत्रैव सुखादयो जायन्ते न तथा संख्यापरिमाणादय इत्याशक्याह-
मन:संयोगादिति। आत्मनो हृदयावच्छेदो नाम किमात्मस्वरूपमेव ?
उत धर्मान्तरम् ? स्वरूपं चेत्, तस्य सर्वगतत्वात्सर्वनैव सुखादयो
जायेरन् । धर्मान्तरुचेत्, किं स्वरूपमात्रेऽवतिष्ठते ? किं वाऽवच्छि-
न्नदेशे ? आये, तस्य सर्वात्मदेशव्यापित्वात्सुखादयो जायेरन् ।
द्वितीये, तस्याप्यवच्छेदान्तरापेक्षायामनवस्था । एवं सति कथम-
ध्यालमन्तरेण संसारोपलम्भ इति तात्पर्यार्थः ॥ १२ ॥
विभुत्वादात्माऽयं क्वचिदपि वियोगं न भजते
न वा संयोगं सोऽनवयववपुर्मायिकमृते।
अदृष्टैः सम्बन्धो यदि तदपि सम्यङ् न घटते
न दिकशून्येऽदृष्टैरपि घटयितुं शक्यमुचितम् ॥१३॥

·चतुर्थ प्रकरणम् । १४७ एवमध्यासं विना सुखाद्युत्पत्त्यनुपत्ति प्रदाऽध्यासमङ्गीकार- यति-विभुत्वादिति। निरवयवं वपुः स्वरूपं यस्य स च माया- कार्याध्यासमन्तरा क्वचिदपि बहिरन्तर्वा संयोग वा विभागं वा न भजते । अष्टनियमोपपत्तिः स्यादित्यप्यसङ्गतम् : नहि अदृष्टैरपि निःप्रदेशे एवात्मनि प्रदेशविशेषजन्मवस्तुस्वभावत्याऽन्यथाकमश- क्यत्वादित्यभिप्रेत्याह-अदृष्टैरिति। दिकशुन्चे नि:प्रदेशे अदृष्ट- धर्माधर्मरूपैरपि सुखादिसम्बन्धनियममुचितरूपं घायितुं सम्पादयितुं नहि शक्यमिति चोजना : तथा च प्रतिनियतसुखाद्युत्पत्त्यनुपपत्ति- रेवाध्यासं गमयतीत्यर्थः ।। १३ : अतोऽध्यावाद्योग घटत उभयारात्ममनसो- स्तदाधारो बन्धोऽनृत इत इहाऽऽविद्यक इति। यतोऽध्यस्तोपाधौ तनुयुगल माभाति न विभौ मरीच्यम्भावीचीवदखिलमिदंभ्रान्तिकलितम्॥१४॥ तस्मादात्मनि प्रदेशविशेषप्रतिभासो विभ्रम एवेत्याह-अत इति । यस्मादपरिच्छिन्ने कथमपि प्रतिनियतसुखादिप्रतिभासोऽध्या- समन्तरेण न सम्भवति। अत उभयोरात्ममनसोरन्योऽन्याध्यासादेव योगः सम्बन्धो घटते सम्भवति। तदाधारस्तदन्योऽन्याध्यासाधीनो बन्धः सुखादिप्रतिभासरूपः, अनृतोऽनिर्वाच्यः, इतो हेतारिहात्मनि प्राविद्यकोऽविद्याकार्यत्वादध्यस्तो यतो यस्मात्कल्पितोपाधो शरीरद्वये आभाति अवभासते, न विभावात्मनि, इत्यतो हेतोमरीच्यम्भावीची- वन्मृगतृष्णोदकसमुल्लसितवीचीतरङ्गमालावद् अखिलं जगदिदं सुखादि- प्रतिभासरूपं भ्रान्तिकलितं मायाविजृम्भितमेवेत्यर्थः ॥ १४ ॥ न यावच्छास्वं तत्त्वमसिमुखमालोच्य विधिना परब्रह्मास्मीति स्वमकलमजं वेत्त्यनुभवात्।

·. . १४८ प्रत्वकतत्त्वचिन्तामा स तावत्संसारं जनिमृतिमयं मायिकमिमं सदित्येवं वेत्ति प्रबलतमसा संवृतमतिः ॥१५॥ यत्तूक्तमबाधितप्रतीतिगोचरत्वात् एव संसारस्तदपि दुस्तांग्रहविलसितमित्यभिप्रेत्याह-नेति । यावत्पर्यन्तं तत्त्वम- स्यादिशास्त्रं विधिना सम्यग्गुरूपदिष्टोपक्रमादिलिङ्गैरालोच्य स्वमा- त्मानम् , अकलं षोडशकलात्मकलिङ्गशरीरवर्जितम् , अजं जन्मादिषड भावविकारवत्स्थूल शरीररहितम् , परं ब्रह्मैवास्मीत्यनुभवात् साक्षात्कार- रूपान्न वेत्ति; तावत्कालपर्यन्तं स पुरुषः प्रबलतमसा दुस्तराज्ञाना- न्धकारेणऽऽवृतमतिर्जन्मादिप्रचुर संसारं मायाविकारमिमं प्रत्यक्षा- दिभिरवगतमर्थक्रियासमर्थत्वेनानुभूयमानतया सदित्येवं वेत्ति । ततश्च संसृतिभाग भवतीत्यर्थः ॥ १५ ॥ मृषात्वं विश्वस्य श्रुतिरपि वदत्येव शतशः प्रतीचोऽपि ब्रह्माद्वयसुखघनात्मत्वमिति च । मनुष्यत्वाद्यात्मन्यनृतमखिलं बाध्यत इतो न सत्यः संसारोऽप्यनुभवत इत्येव फलितम्॥१६॥ जगतो मिथ्यात्वे प्रत्यगात्मनो ब्रह्मत्वे च सकलप्रमाणमूर्द्धन्यवेदान्ताः प्रमाणमित्याह-मृषात्वमिति। "अतोऽन्यदातम्' (बृ० ३।४।२)"नेहना- नास्ति किञ्चन" (०४।४।१८) इत्यादिश्रुतिरपि शतशो वचनसमूहैर्वि- श्वस्य कार्यकारणात्मकस्य मिथ्यात्वं वदति "तत्त्वमसि' (छा०६। ८७) "अयमात्मा ब्रह्म' (बृ० २।५।१६) "अहं ब्रह्मास्मि" (बृ०१।४।१०)इत्यादिश्रुतिः सहस्रशो यद्ब्रह्माद्वयसुखधनमखण्डानन्द- ब्रह्मतत्त्वमेकरसं तदात्मत्वं प्रतीचः प्रत्यगात्मनो वदति। इत्यतो वेदान्तजन्यबोधेनात्मन्यखिलं मनुष्यत्वादिविभ्रमात्मकं जगद् बाध्यते, इतस्तत्त्वज्ञानबाधान्यथानुपपत्वेन संसारसत्यत्वम् , लोके रज्जुज्ञानबाधा- .

·चतुर्थ प्रकरणम् ।
१४६
न्यथानुपपत्तेः सादेः मिथ्यात्वं दृष्टम् , ततोऽनुभवादपीत्येव फलितम् ।
संसारोऽध्यासकृत एवेति सिद्धमित्यर्थः ॥ १६ ॥
सम्बन्धः ।
न वाऽध्यक्षादीनां निगमहृदयं ह्यन्ययितुं
कदाचित्सामर्थ्य निरतिशयतत्त्वावगमकम् ।
स्वयंज्योतीरूपे निरवधि सुखे संसृतिरियं
मृषैवातोऽध्यासाभ्रमभयनिधिः स्वात्मनि पदे॥१७॥
प्रत्यक्षादिप्रमाणवलेन संसारसत्यत्वापादनं दुर्घटमित्याह-न
चेति । प्रत्यक्षादिप्रमाणानां प्रातिभासिकसंसारविषयाणां प्रमाण-
मूर्द्धन्यवेदान्ततात्पर्यनिरतिशयतत्त्वावगमकतया परमपुरुषार्थपर्यव-
सायिसिद्धान्तमन्यथाकर्तुं हि यस्मात्सामर्थ्य कदाचिन्न चाऽस्तीति
अतः स्वयंज्योतीरूपे स्वात्मनि निरवधिसुखस्वरूपे इयं
संसृतिभ्रंमभयनिधिरतीवदुस्तरत्वेन भासमाना अध्यासादेव मृषैव न
वस्तुसतीति योजना ॥ १७ ॥
अधीतस्वाध्यायैर्विदितपदवाक्यार्यनिपुणे-
महावाक्यं श्रुत्वा सपदि परमात्मैक्यविषयम् ।
स्वयं लब्धुं शक्यं विमलमपरोक्षं भ्रमहर
विपश्चिद्भिर्ज्ञानं परमपदविश्रान्तिजनकम् ॥१८॥
अपरोक्षस्वभावे प्रात्मनि परोक्षज्ञानस्य भ्रान्तत्वादपरोक्षज्ञानस्य
प्रमाणत्वेऽपि तदुत्तरकालं परमार्थप्रमाणव्यवहारानुदयात् संसारस्य
मिथ्यात्ने प्रमाणानुपपत्तिरित्याशङ्क्याह-अधीतस्वाध्यायैरिति गृहीत-
पदपदार्थसम्बन्धस्य न्यायविदो वाक्यश्रवणानन्तरमपरोक्षज्ञानमेवा-
त्मनि समुत्पद्यते, नहि पुनः परोक्षज्ञानम्; ततश्च तत्त्वज्ञाननिवान्य-
थानुपपत्तिरेव प्रपञ्चमिथ्यात्वे प्रमाणमिति तात्पर्यार्थः ॥ १८ ॥

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणै परन्त्वात्मज्ञानं प्रभवदपरोक्षं नृमना विशुद्ध पम्याद् दृढतमिदं नैव यदपि । तथापि युत्यन्तमकटिसमृधात्वं जगदिदं विभा नास्तीत्येचं दुःखमतिरुदेत्येव सुधियाम्॥१८॥ तर्हि विदितपदपदार्थानां श्रुतवेदान्तानामपि कुतो विपर्ययादि- दर्शनमित्याशक्य पुरुषबुद्धापराधाहेवेत्याह-परन्त्विति । किन्त्व- परोक्षज्ञानमात्मनि प्रभवदपि साज्ञानविपर्ययबाधने समर्थतया जायमानमपि नृमनसामधिकारिजनान्त:करणानां शुद्धतारतम्यान्नैवेदं दृढतरं भवति । ततश्चाऽऽत्मनिर्विचिकित्सानुभवफलस्य प्रतिवद्धत्वेऽपि तात्पर्यवद्वाक्यप्रामाण्यादेव पूर्वमपि संसारस्य मिथ्यात्वनिश्चय उपपद्यत इत्याशयेनाह-तथापोति । श्रुत्यन्तैः श्रुतिशिरोभिः प्रकटितं प्रकाशितं मृषात्वं यस्य तत् । “तरति शोकमात्मवित्।। (छा० ७। १ १ ३) इत्यादिश्रुतयः प्रपञ्चमिथ्यात्वमन्तरेणाऽनुपपद्यमानाः शतशः प्रपञ्चमिथ्यात्वे प्रमाणम् । ततश्चेदं जगद्विभौ परमात्मनि नास्ति वस्तुत इत्येवं दृढ़मति: शास्त्रीयदृढ़निश्चयः सुधियां विगतान्तःकरण- दोषतया विवेकादिसाधनसम्पन्नानां प्रज्ञानामुदेत्येव प्रादुर्भवत्येवेत्यर्थः । तथा चाप्रतिबद्धात्मतत्त्वसाक्षात्कारपर्यन्तं विपर्यासदर्शनम् , न ततः परमिति भावः ।।१६।। दृढे बोधे जाते निखिलजगदाभासविलयः स्वतः सिद्धो ब्रह्मामृतसुखपदस्थस्य सुमतेः। अतोऽविद्वत्पुंसोऽनधिगतपरात्मैक्यसरणे- विबोधार्य शास्त्रं हयुपदिशति यागादिकरणम्॥२०॥ श्रवणादिसकलसाधनसम्पत्तौ पुनरशेषप्रतिबन्धविगमोपपत्तेनिर्वि- चिकित्सात्मानुभवे सति तद्विपरीतसंसारप्रतिभासो निवर्त्तते १ ·anpur चतुर्थ प्रकरणम् ! १५१ इत्याह-दृढ इति : इटानिष्टप्राप्तिपरिहारयोमिथ्यात्वे सति तत्सा- धनविधायि शाखमनर्थकमिति यदुक्तं तत्राह-प्रत इति । यस्माद- ज्ञस्याऽशुद्धचित्तत्य तत्त्वज्ञाने धिकाराभावात् संसारस त्यत्वप्रतिभासः, अतोऽविद्वत्युसोऽनागिता परम लैक्यतरणिब्रह्मात्मैक्यज्ञानमार्गो येन तस्य विवोधार्थमन्तःकरणशुद्धिद्वारा ब्रह्मबोधार्थ शास्त्रं कर्म- काण्ड हि यस्माद्यागादिकरणमुपदिशतीति सम्बन्धः । प्रयमर्थः यथा भ्रान्तपुरुषाभिप्रायमनुसृत्य श्येनादिसाधन विधानं तदनुष्ठान तत्फलावाप्तिश्च दृश्यते तथैवाऽऽत्मविज्ञानात्प्रागनाद्यविद्यया कर्मफलेषु पुरुषार्थत्वमध्यारोप्य, ताऽभिनिविशमानत्य भ्रान्तस्यैवाभिप्रायमनुसृत्य साधनविधानादिसर्वमावाधादुपपद्यते : तथा श्रुती वेदान्तस्यापि प्रति. बन्धवाहुल्ये सति ऐकात्म्यशास्त्रमपि फलपर्यन्तं विज्ञानं न जनयति, यज्ञादिक्षपिताखिलप्रतिबन्धस्य पुरुषस्य तु जनयतीति न काचिदनुप- पत्तिरिति ॥ २०॥ अविद्याध्यस्तोऽयं जनिमृतिमयो बन्ध उदितः प्रतोचीतो मुत्तय शमदमतितिक्षादिगुणकम् । पुमांसं संश्रित्य भ्रमतिमिरविध्वंसिकरणं मतःशास्त्रारम्भोऽपरिमितपदावस्थितिफलः॥२१॥ यत्तूक्तं संसारसम्बन्धादात्मनि पारमार्थिकविशेषाभ्युपगमे संसा. रस्यापि तथात्वप्रसङ्गात् अनभ्युपगमे संसारभावाभावयोरात्मन एक- रूपत्वान्न संसारनिवृत्तये शास्त्रमारब्धव्यमिति तदप्यागमाशयानव- बोधम्भितमित्याह-अविधेति । आत्मनि संसारबन्धस्यैव विशेषत्वात्, तस्य च वस्तुतोऽभावेऽपि भ्रान्त्या प्रतीयमानत्वात्, सत्य- मिथ्यात्वयोरपि संसारस्यात्मनि प्रतिभासमानतयैवानर्थत्वात्; तन्निवृत्तये शास्त्रारम्भोपपत्तिरनवद्यैवेति तात्पर्यार्थः। अक्षरार्थस्तु प्रतीचि प्रत्य- ·१५२ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी गात्मनि जनिमृतिप्रचुरोऽयं कर्तृत्वादिरूपो बन्धाऽविद्ययाऽनिर्वाच्या- ज्ञानेनैव परिकल्पित उदिता विद्वद्भिरिति शेषः । इतो बन्धान्मुक्त्यै मोक्षसिद्धये शमदमतितिक्षादिगुण विशिष्टं मुमुक्षु पुमांसं पुरुषधौरेयं संश्रित्याऽऽत्मज्ञानाधिकारित्वेनाश्रित्य भ्रमतिमिरविक्षेपावरणशक्तिक- मज्ञानं विध्वंसयितुं स्त्रोत्पत्तिमात्रेण बाधितुं शीलमस्य तत्तथाविधं तत्त्व- ज्ञानं तस्य जनकतया करणं साधनं शास्त्रारम्भस्तत्त्वमस्यादिविचार- प्रधानम् "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" (७० सू० १।१ । १) इत्यादि- शास्त्रं तदारम्भो भगवव्यासस्य मतोऽभिमतः । अपरिच्छिन्नपदं ब्रह्मतत्त्वं तद्रूपणावस्थितिर्मोक्षस्तत्त्वज्ञानजननद्वारा फलं यस्य स च तथेति ॥ २१ ॥ श्रुतीनां प्रमाण्यादवर तमृषात्वस्य जगतोऽ- वभासस्यात्मन्य ध्यसनकरणं ह्यान्ध्यमुदितम् । अतोऽध्यासादेवाखिलविकृतिसंसारकलना चिदानन्दे भातीत्यपि निगमसिद्धं नययुतम्॥२२॥ यदप्युक्तं रज्वादी सपीद्यध्यासे विषयकरणादिदोषसम्भवादुभयो- रपि विषयत्वाच्च भवेदपि भ्रान्तिः, आत्मन्यनात्माध्यासे पुनद्रष्टुरधि- ष्ठानस्य करणस्य चाऽऽत्मव्यतिरेकेणाभावात्, आत्मनश्च निर्विशेषत्वाद् द्रष्टत्वाच्च, न तत्र भ्रान्तिसम्भव इति तत्राह-श्रुतीनामिति । द्रष्टु- रीदृशस्यावभासस्याविद्याध्यासात्मकत्वे सकलवेदान्तप्रामाण्यादेव निश्चिते सति आत्मनि बाह्याऽध्यास निमित्तकारणाभावेऽपि सर्वभ्रमानु- गतानिर्वचनीयाज्ञानमेव कार्यान्यथानुपपत्त्या कारणं परिकल्प्यते इति न काचिदनुपपत्तिरिति तात्पर्यार्थः। अक्षरार्थस्तु श्रुतीनां वेदान्तानां प्रामाण्यादेवावगतमवबुद्धं मृषात्वं मिथ्यात्वं यस्य तस्य जगतो भूत- भौतिकप्रपञ्चस्य तदवभासस्य चात्मनि प्रत्यगभिन्ने ब्रह्मणि अध्यासः ·शेषः। चतुर्थ प्रकरणम् । १५३ तस्याऽर्थाध्यासस्य ज्ञानाध्यालस्य च कर कारण हि यस्मादान्ध्यम- ज्ञानमनाद्यनित्रांच्यमविद्यादिशब्दवाच्यमुदितं ऋषि विद्वद्भिरिति यत: सदसताहालनिवर्त्यत्वं नास्ति, यस्माच "तरति शोक- मात्मविद् ( डा० ७ १ १ ३ ३ ) इत्यादिश्रुतेरात्मज्ञानेनैव शोकोपल- क्षितस्य संसारखनुद्रत्य तरह अयते । अत प्रात्मज्ञाननिवत्या ज्ञान- कार्याध्यालादेवाऽखिलविकाररूपन्च संलारन्य जन्ममरणप्रवाहम्पत्य कलना कल्पना चिदानन्दे खरकाशसम्वरूपे प्रत्यगात्मनि भाति प्रतीयले-इत्यपि निगमसिहूं नव नुतं युक्तियुक्तञ्चेयर्थः : अपिशब्देन यद्यपि वेदान्ता अद्वितीये ब्रह्मण्येव प्रमाणम्, नाऽज्ञानतत्कार्याध्या- सादौ, तथापि तत्त्रामाण्यान्वयानुरपच्या अज्ञानतत्कार्यमध्यासश्च कल्प्यते न तु साक्षान्तनिगमसिद्धमध्ययनविधिविरोधादिति सूच्यते ॥ २२ ॥ । प्रपञ्चौ व्योमादित्त्वयमनृत भाविद्यकल या विवर्त्तश्विव्योम्नः प्रकृति शश्चलस्वैशितुरितः । यथा स्वानं विश्वं दृशि कलितमाविधकतयाऽ- वबुद्धेऽधिष्ठाने न च जगदभूनास्ति भविता ॥२३॥ नन्वस्तु जीवाविद्याकल्पितत्वात्तद्गतसंसृतेर्मिध्यात्वम् , अाकाशा- दिप्रपञ्चस्यानादिसिद्धतया प्रत्यक्षादिभिरनुभूयमानस्य कथं मिथ्या- त्वं स्यात् ? तथा च तस्मिन् सत्यत्वेनानुभूयमाने सति कथं मुक्तिः ? इत्याशङ्क्याह-प्रपञ्च इति। व्योमादिप्रपञ्चस्त्वयम् , तु शब्द शङ्कानिवृत्त्यर्थः, यतोऽयमनृतः सद्धिलक्षणः सदसयां निर्वक्तुमशक्य- त्वादनिर्वाच्य इति यावत् । तथात्वञ्चाऽस्याऽनिर्वाच्याऽविधाकार्यत्वा- दित्याह-प्राविधकतयति । नन्वीश्वराश्रितमायाकार्यत्वात्प्रपञ्चस्य कथमाविद्यकत्वम् ? इत्यत आह-प्रकृतिशबलस्येति। प्रकृतिर्माया ·. १५४ प्रत्यक्षातराषिन्तामणी বিজলাহিলা" ছিন্ন বিহিন্না- त्रस्य ब्रह्मणो विवाया प्रतिसाल: । इत्याद जुतस्यात्ययाप्रतिभाले विवर्त्तः" इत्युक्तेः । यथा सरिजवासना रज्जुशुत्यादेः । विवत इति भावे कम्मणि क प . न ज्ञानाध्यासविषयाध्यासयोः संग्रहः तथा च सामायैवाऽविश. नान्या, तयोल क्षणसाम्यात् तत्त्वावभास- विरोधित्वे सति विपरीतावमातहेतुस्वरूप लक्षणमुभयत्र वर्तते इति भावः । न च "स्वाश्रयव्यामोहहेतुर विधा। "तमव्यामोहयन्त्यन्यव्यामोहहे. तुर्माया” इति लक्षणभेदान भेदोऽस्मिति वाच्यम्। अव्यामोहस्य तत्त्वज्ञानप्रयुक्तत्वात्, अङ्गुल्यावष्टादिना बुद्धिपूर्वचन्द्रद्वित्वादिप्रतिभासे दर्पणे मुखादिप्रतिभासे दाविद्याया अपि स्वाश्रयव्यामोहादर्शनात् । अत एव कर्तुः स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यामपि न भेदप्रत्याशा : एतेनेश्वर- स्याविद्याश्रयत्वे भ्रान्तत्वापत्तिरपि निरस्ता, विरोधज्ञानानास्कन्दित- विपर्ययस्यैव भ्रान्तत्वापादकत्वात् । अन्यथा भ्रान्तभ्रान्तिज्ञसङ्करा- पत्तेः। तस्मात्- तरत्यविद्या वितता हृदि यस्मिन्निवेशिते । योगी मायाममेयाय तस्मै विद्यात्मने नमः । इति स्मृतावविद्यां मायामिति सामानाधिकरण्यात, ज्ञाननिवर्त्यत्वाञ्च न मायाविद्ययोर्भेदः। व्यवहारभेदस्तु स्वाश्रयव्यामोहाव्यामोहाद्युपा- धिभेदादुपपादनीय इति विवरणाचार्याः । आचार्य्यवाचस्पतिमिश्रा- स्तु-"प्रतिजीवमविद्याभेदमङ्गोकृत्य व्यष्टिरूपेणाश्रयतासम्बन्धेन जीवेषु साऽविद्येत्युच्यते, समष्टिरूपेण विषयतया तु ब्रह्मणि सा माया” इत्याहुः । शुद्धचैतन्यमात्राश्रयविषया सेति संक्षेपशारीरकाचा-:, "पाश्रयत्वविषयत्वभागिनी निर्विभागचितिरेव केवला। पूर्वसिद्धत्तमसो हि पश्चिमो नाश्रयो भवति नापि गोचरः॥" (सं० शा० ३१६) इति वचनात् । इत्थञ्च तुलाविद्याया अपि घटायधिष्ठानचैतन्यमेव विषयो न तु घटादिः, जडस्य तस्य स्वतः ·चतुर्थ प्रकरणम् । १५५ स्फुरणप्रसत्यभावेन तत्रावर त्यानादिति बोध्यन : एव प्रपञ्च- स्थाविद्यकत्व सन्भावयि नाह---यथा स्वप्न निति : दृशि धरि कल्पित स्वानविन रू या विद्यतयाानाच्यम्, स्थाऽयमित्यर्थः । तमामात निवृत्तिवादपि तन्य निर्वाच्य- त्वनित्याह-प्रवद्ध इति : विटाने प्रत्याभिन्दै ब्रह्मणि लाक्षा- त्कृतं जगन्नासीत्, नास्ति च भविष्यतीति कालवाका विषयता उजते इचयः ।। २३ ।। बत वेतन दिया क्षमय- नधान्याचार हुइनाशिद वचनम् । जडानां स्वापन्ध्यं क्वचिदपि न इन्टं तत इदं स्वमायाशत्तयकारचयति जगद् ब्रह्म सालम्॥२४॥ १ ननु “यता वा इनानि भूतानि जायन्ते । तैः ३ : १ ) "यतः सर्वाणि भूतानि (सना अनुः अ.२५४६१२) "जन्माद्यस्य यतः" (३० सू० १ १६ २) इत्यादिश्रुतिस्मृतिन्यायकदम्वैर्ब्रह्मणः सकागा- जगतो जन्मादिप्रतिपादनान कयं तस्त्राऽनृतत्व ? इत्याशङ्क्याह-- यता वेति। "यतो वा इमानि सूतानि जायन्ते' इत्यादिश्रौतं वचनं चिद्धाताश्चिमात्राद् ब्रह्मणोऽन्यः कश्चिजगज्जन्मादिकृन्नास्तीति तात्प- य॑माश्रित्यैव भवति , "यतो वा' इति श्रुती 'इनानि' इति भूतविशेषणम्। तेन नामरूपाभ्यां व्याकृतं मनसाऽप्यचिन्त्यरचनादीत्येवंभूतधर्माः समन्ते । तैश्च धम्मैः प्रधानादेरचेतनात् परिच्छिन्नशक्तेश्च हिरण्य- गर्भादेर्जगता जन्मादि न सम्भवतीति. 'यता वा इत्यादिश्रुतिस्तन्मूल- कस्मृतिन्यायकदम्बश्च जडानां प्रधानादीनां त्वातन्त्र्यं क्वचिदपि कुत्रापि देशे काले वा न दृष्टं श्रुतिस्मृतियुक्तिविचारणैवानुभवश्थमवतरतीति तेषां जगत्कारणत्वनिषेध पर एव। नहि चेतनानधिष्ठितरथादेः स्वतः ।

·प्रत्यक् तत्त्वचिन्तामणी प्रवृत्तिष्टेत्यर्थः। फलितमाह-तत इति । ब्रह्म स्वमायाशक्त्यैव सकलमिदं जगदारचयतीति योजना : तथा च श्रुत्याइर्जगतो ब्रह्म- कार्यत्वप्रतिपादने तात्पथ्याभावान्मायिकत्वापरपर्यायानिर्वाच्यत्वरूप- मिथ्यात्वं प्रपञ्चत्योति भावः ।। २४ ।। माया- अङ्गादासीनं सुखचनमनन्तं समपदं विना मायां विश्व प्रति कमिदं हेतुरुचितम् । अतोऽध्यस्तां मायामनृतजडहेतुत्वमुदितं समादाय ब्रमाद्वय सुखनिधेः श्रोतवचनैः ॥२५॥ "तदेतद् ब्रह्माऽपूर्वमनपरम्' (वृ० २ । ५। १६) इत्यादिश्रुति- सिद्धं कार्यकारणभावशून्य ब्रह्म जगद्धेतुमायाधिष्ठानत्वमन्तरेण न जगत्कारणमित्याह-असङ्गेति । अनन्तमपरिच्छिन्नं ब्रह्म मत्यन्तासम्भावितप्रदर्शिनीमनेकशक्तिमविद्या विना कथं विश्वमाका- शादिप्रपञ्चं प्रति हेतुरुपादानं निमित्तं वा भवितुमुचितम् ? इत्यन्वयः । ननु कुलालादिर्घटादिकार्य रचयन्नाऽविद्यामपेक्षते, एवमीश्वरोऽपि जगन्निर्मास्यति विनैव मायामिति तत्राह--प्रसङ्गेति । सङ्गः कार्य- कारयादिसम्बन्धस्तद्रहितोऽसङ्गः, "प्रसङ्गो ह्ययं पुरुष:' (बृ. ४ । ३ । १४) इत्यादिश्रुतेः। ननु "तत्वेजोऽसृजत” (छा० ६ । २ । ३) इत्यादिश्रुतेरीश्वरस्य कर्तृत्वप्रतीतेरसङ्गत्वमसिद्धमिति नेत्याह- उदासीनमिति। अकर्तृरूपमित्यर्थः । ना दासीनस्थ कर्तृत्वं तत्प्रयुक्तसङ्गो वा, अन्यथोदासीनमेव न स्यादिति भावः । चेतनो हि प्रयोजनमुद्दिश्य कार्य करोति। प्रयोजनं चेश्वरस्य किं दुःखाभावः ? सुखं वा ? नाद्यः, तस्य खतः सिद्धत्वात्। न द्वितीय इत्याह-सुख- घनमिति। ततश्चोभयविधप्रयोजनशून्यत्वादुदासीनत्वाच तेज:- प्रभृतिकर्तृत्वमीश्वरस्य न युक्तमित्यर्थः । एवं निमित्तकारणत्वं ·चतुर्थ प्रकरणम् । ब्रह्मणः पराकृत्योपादानत्वं निरस्यति-समपदमिति । विचित्र- रचनात्मकत्वेन विषमकार्य प्रति समं निर्विषमं यत्पदं तत्कघमुपादानं स्यात् ? वैचित्र्यञ्च लमत्य " इति न्यायेन विचित्रकार्य प्रति विचित्रमेव कारणं युक्त नहु लमनित्यर्थः। जगन्निर्माणं चेश्वराच्छ्र - यते "यतो वारः इत्यादिश्रुतेः अतो ब्रह्मण्यध्यस्ता मायां समा- दाय श्रोतवचनब्रह्मायनुस्खनियः परिपूर्णाद्वैतानन्दसमुद्रस्याऽनृतत्वेन जडत्वेन च प्रसिद्धं विश्व प्रति हेतुत्वमभिन्नानिमित्तोपादानत्वमुदित- मिति योजला: न हि जडानृतदुःखानेकविधप्रपञ्चं प्रति सत्य- ज्ञानानन्तानन्दानङ्गोदासीनन्य ब्रह्मयो मायामन्तरेय अवञ्चिदपि कारण सङ्गच्छते इति सृष्टिश्रुतीना नपि स्वार्थे तात्रय भावादिति भावः॥ २५॥ -- न त प्रामाण्यं निगमशिरसां ब्रह्ममनसा- मपूर्वाव्यावृत्ताद्वयादवबोधोदयधियाम् । प्रधानाण्वादीनां जडमतिमतानां निरसने गभीरे तात्पर्य्य श्रुतिहृदयविज्ञाशय इति ॥२६॥ ननु “सदेव सौम्यंदमय आसीत्" ( छा०६। २। १) "तस्माद्वा एतस्मादात्मनः आकाशः सम्भूतः" ( तै० १ । २ । १) “यतो वा" ( तै० ३।१) इत्यादिसृष्टिश्रुतीनां ब्रह्मजगताः कार्य- कारणभावप्रतिपादनपराणां स्वार्थे तात्पर्य किन्न स्यात् ? इत्याशङ. क्याह-नंति। तत्र कार्यकारणभावे निगमशिरला वेदान्तानां न प्रामाण्यम्, तत्र हेतुगर्भ विशेषणं-ब्रह्ममनसामिति । द्वितीये मनस्तात्पर्य येषाम् । तथा च समन्वयविरोधान्न तत्र कस्यापि श्रुतिवाक्यस्य तात्पर्य्यमित्यर्थः । ननु किमर्थ तर्हि कार्यकारण- भावः श्रुत्योच्यते ? तस्य तात्पर्य्यबहिर्भूततया वैयर्थ्यादिति नेत्याह- ब्रह्मण्य- ·प्रत्यकृतत्त्वचिन्तामया अपूर्वेति । न विद्यते पूर्व कारण यस्य तत्, अव्यावृत्तं सजातीयविजा- तीयभेदशून्यतया कुतश्चिदपि मिन्न यत्तत, अत एवार्य द्वैतशून्यम्, सद्रल, तदनमावृत्ताहयता बस्यावशेषः साक्षात्कारस्त. स्यादये प्रादुर्भाव वीरतात्पर्य येषाम् । कया च "अध्यारोपापयामाभ्यां निष्प्रपञ्च प्रपञ्च्यते ॥ इति न्यायत कार्यकारहणयोरभेदस्तावलोक- सिद्ध इति कार्यकारणलजमारोप्याऽद्वितीय वस्तुनि सम्भावना- सिद्धये श्रुतीनां व्या वर्णनं सङ्गच्छथे । का साक्षात्ताशब्रह्मवर्णन सम्भवति। येन तथा न वर्णयेयुरिति भावः । किञ्च, वादि- परिकल्पितप्रधानपरमाण्वादीनां जडा शास्त्राचार्योपदेशसंस्कारहीनतया मन्दा मतिर्येपाम् । यदा, जडेषु प्रधानए माग्वादिष्वभिनिविष्टा मति. र्येषाम् । तदभिमतानां निरसने निराकरणे सति निष्प्रत्यूहं गभीरे गाधे. परिच्छिन्ने ब्रह्मणि तात्पर्य यत्परः शब्दः स शब्दार्थः" इति न्यायेन सिद्धरतीति शेषः । इत्येवं अतीनां हृदयं ब्रह्मतत्त्वं तस्य विज्ञा- स्तत्साक्षात्कारवन्तस्तेषामाशयस्तात्पर्यमित्ययमेवेत्यर्थः ।। २६ । यदि द्वैतं सत्यं भवति कथमद्वैतवचशां भवेत्यामाण्यं तनिधियतवस्त्वैक्यविषयम् । कार्य वाउता मोक्षो जलिमृतिमहानर्यनिगडा- न्मुमुक्षूणां यस्मात्कथमपि लयं नैयक्तियम् ॥२७॥ ननु किमर्थमाग्रहेण श्रुतीनामद्वैते ब्रह्मण्येव तात्पर्यमिति वय॑ते ? द्वैतमिथ्यात्वसिद्धये इति चेत्, तन्नः द्वैतस्य सत्यत्वेऽपि श्रुतिवाक्यानां खार्थे प्रामाण्योपपत्तेः । न वा मोक्षसिद्धये तथावर्णनम्, द्वैतसत्यत्वेऽपि मोक्षोपपत्तेश्च। किञ्च, द्वैतमिथ्यात्ववर्णनं न तावद् ब्रह्मज्ञाननिवर्हणीय- त्वाय शास्त्रप्रामाण्यात् सत्यस्यापि ज्ञानानिवृत्तेः । न च संसारिणो- ऽसंसारिब्रह्मैकत्वार्थमोपाधिकस्य संसारस्य सत्यस्याप्युपाधिनिवृत्त्या ·क . . चतुर्थ प्रकरणम् । १५६ निवृत्ती जीवर ब्रश नम्भव इिनशाडक्याह-यदीति ! यदि नत्यं स्यात्ता वनमा एकलेज तो बस का ६२ : १) तत्त्वमति" (छा:) अवसाला ब्रह्म: १५११६) ब्रह्मवेदं विश्वन दु:: : ११ इत्यातलमातिपादकवेदान्त- वाश्याना प्रामाज्यमनविर जमावान्तर दियोकृतं बदस्तुनो नारोपि- तस्य ब्रह्मदेश्यमण्डल दमयं तदेकनामोच कथं त्यादिति डम्बन्धः , कार्यवाईतमत्वत्र सते यतातरूवन्यजन्नमृत्युप्रवाह- रूपानर्थनिगडाद् दुहरलंगमाशद् नुमन्यां मोक्षः स्याद् ? यस्मात्कथम- तयंका ने न्ययाध्य बन्नु नैवेति न विनश्यतीत्यर्थः। सत्यस्या- लवडनिवृत्तः, तरूपकात्यापि यात्मान, लतः अधमपि मोक्षो न स्यादिति भावः । न च सत्यः प्रपञ्चो वादनिवर्त्य इत्यागमोऽस्ति । प्रत्युत कन्धस्य ज्ञाननिव_वश्रुताथ पत्त्या मेथ्यात्वप्रसिद्धेः । ताय॑ध्यानादिना सत्यस्यापि विशनिवृत्तिष्टेति वाच्यम् , विषादेः सत्यत्वासिद्धेः । ननु सर्वः प्रपञ्चोऽमिथ्यति सन्मते विषस्य सत्यत्वा- सिद्धिरस्तु नाम: तथापि वियन निथ्थान न ताक्ष्यध्याननिव- य॑त्वप्रयुक्तं त्वयेष्यते । किन्तु प्रपञ्चमिथ्यात्वलायकप्रमाणान्तरप्रयुक्त- मिष्यते । तथा च तायध्यान नेवत्वत्वं विषस्येव ब्रह्मज्ञाननिवर्त्यत्व संसारस्य मिथ्यात्वे प्रयोजकं न स्यादिति चेत्, न ध्यानस्याप्रमात्वेना- दृष्टान्तत्वात्। तथाहिब्रह्मज्ञानपरीक्षितप्रमाणमूलकं प्रमारूपमेव संसारनिवर्तकम्, "वेदान्तत्रिज्ञानसुनिश्चितार्थाः"क: ३.२ ६) इत्या- दिश्रुतेः; ब्रह्म विद्योपान्नातगुरुशिष्यनिवन्धवदुपाख्यानगतयावत्संश- यनिवृत्तिप्रश्नोपदेशतत्तदुपरचुसन्यास लिङ्गाच; तस्त्रमात्वस्थिरीकरणापे. क्षितासम्भावनादिनिवृत्त्यर्थप्राप्तबहमनलथ्यानानुवादलिङ्गाच्च ! तार्दी- ध्यानस्य तु कलिताकल्पितसाधारणय चोपदिष्टार्थविषयस्य विषनिव- तकत्वे प्रमात्वं नापेक्षितामति दृष्टान्ताऽसम्प्रतिपत्तिरिति । ननु "सेतु दृष्ट्वा समुद्रस्य ब्रह्महत्या निवर्त्तते।" इति स्मृतेः सेतुदर्शनं प्रमारूपमेव ·प्रत्यक्तत्वचिन्तामा सत्यस्याऽघस्य निवर्तकं दृष्टम्, तथात्राप्यस्तु, का क्षति: ? इति चेद्, न; सेतुदर्शनञ्च चोदितक्रियात्मनैवैनोनिवह शम्, न प्रमारूपम् , पश्यता- मपि सेतुं म्लेच्छानां श्रद्धाविरहिण वाऽधानुपघातात् ! आत्मत्रमा तु दृष्टद्वारेण बन्धनिवर्तिनी, न विधिद्वारा, तद्विधेः समन्वयसूत्रे भाष्य- कृद्भिनिराकृतत्वादित्यलं विस्तरेण ।। २७ ।। . जगन्मिय्यात्वे तु श्रुतिशतशिरोगीरविकलं भजेत्प्रामाण्यञ्च व्यवहृतिरपीयं हि घटते। मृषाबन्: बोधी विदलयति मोक्षोऽपि सुलभः परब्रह्माद्वैतं व्रजति न च कापं श्रुतिमतम् ॥२८॥ प्रपञ्चमिथ्यात्वे तु सर्वमनवद्यमित्याह-जगन्मिथ्यात्वे इति। "तरति शोकमात्मविद् ( छा०७ । १।३) 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्" (तै. २। १) "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" (मु० २।८) इत्यादिश्रुतिशतशिरोगी- रविकलं यथा स्यात्तथा प्रामाण्यं भजेत् । अन्यथा शोकोपलक्षित- संसारस्यात्मज्ञानेन तरणोक्तिब्रह्मज्ञानमात्रेण जीवभावनिवृत्तिपूर्वक- ब्रह्मभावप्राप्तिकथनञ्च बाध्यत । तथा सत्ति कथं श्रुतिशिरो- गिरां प्रामाण्यं स्यादित्यर्थः । सर्वेषां वेदान्तानां समन्वयोऽद्वितीये ब्रह्मणि । शास्त्रस्य प्रथमाध्यायार्थः श्रुतिशतेत्यादिविशेषणेन दर्शितः । शतशब्द आनन्यपरः, "विश्वं शतं सहस्रञ्च सर्वमक्षय्यवाचकम्'' इति महाभारतवचनात् । "ब्राह्मणशतं भोज्यताम्" इत्यत्र भोजन- स्येव शिरसां संख्योपसर्जनसंख्ययेनान्वयः। नन्वस्तु जगन्मिथ्यात्वे तु श्रुतीनां प्रामाण्यम् , व्यवहारस्तु न सेत्स्यति; भ्रमजनितस्य व्यवहार- साधकत्वादर्शनात् । नहि मृगतृष्णाम्भः पिपासोपशमकं दृष्ट- मित्याशडक्याह-व्यवहृतिरपीति ! किं भ्रमजनितस्य भ्रमकाले- ऽपि न व्यवहारसाधकत्वम् १ बाधकाले वा ? अन्त्ये, इष्टापत्तिः । , ·। चतुर्थ प्रकरणम् । आद्य, स्वानखोरथादीनां तत्लमये व्यवहारलाधकत्वं सर्वलोकसिद्ध- मित्यर्थः । बोधस्तत्त्वज्ञानं मृगावन्धमनिर्वाच्याविद्याकार्यमविद्यानि- वर्त्तनेन विदलयति निवर्तयतीत्यर्थः । मिथ्यावन्धस्य तत्त्वज्ञानेन बाधि- तत्वात्स्वरूपावस्थानलक्षण मोक्षः स्वतः सिद्धत्वात्सुलभः । श्रुतीनां मतं तात्पर्य विषयोऽद्वैत परब्रह्मतत्त्वं न च कोपं ब्रजत्ति--जगतो मिथ्यात्वे सति एवैतत्सर्व सिद्ध्यतीत्यर्थः ॥ २८ ॥ । अविद्यायां सत्यामनृतमिदमेवं मतिरपि प्रमावाद्यध्यस्तं श्रुतिवचन जोदेति न ततः। क्रियाकाण्डे ज्ञानेऽप्यहमिति समेत्याद्यनुभवात् प्रवृत्तिः संसिद्धा भ्रमयुतधियां वैदिकपये ॥२८॥ । ननु जगतो मिथ्यात्वे "स्वर्गकामो यजेत' "तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन" (वृ० ४।४ ! २२) इति "शान्तो दान्त उपासीत' इत्यादिशास्त्रञ्च साध्यसाधनबोधकमनर्थकं स्यादित्याशक्य किं शास्त्रानर्थक्यापादनं विद्वांसं प्रति ? आहोखिद् अझं प्रति ? नाद्यः, इष्टापत्तेः । न हि तज्ज्ञ प्रति किंचिच्छास्त्रं विधत्ते, तस्य कृतकृत्यतया साध्यसाधनप्रत्ययवाधात् । द्वितीयश्चेत्, तत्राह-अविद्यायामिति । सत्यामविद्यायां प्रमात्रादिजगदध्यस्ततयाऽनृतं मिथ्यत्येवं मतिर्निश्चया- त्मिका बुद्धिरपि श्रुतिवचनजन्या नाइति । ततश्च मिथ्येदमिति ज्ञाना- भावात् क्रियाकाण्डे "स्वर्गकामो यजेत' इत्यादी कर्मप्रतिपादके शास्त्रे ज्ञानेऽपि तत्त्वज्ञानसाधनप्रतिपादके शास्त्रे 'तमेतम्' इत्यादौ वेदान्त- विचाररूपश्रवणादी तत्त्वज्ञानसाधनेऽपि वैदिकमार्गे प्रवृत्तिभ्रमणदेहाद्य- भिमानेन युता धीर्येपां तेषामहं ब्राह्मणोऽमुकशम्र्मेति, ममेदं गृहं कलत्र- मिति, प्रहं विरक्तो ममायमाश्रम इत्याद्यनुभवादेव सम्यक्सिद्धा २१ ·१६२ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी स्यादिति योजना । "सर्वाणि शाखाणि विधिनिषेधपराणि मोक्षपराणि चाऽविद्वद्विषयाणि'' इति भाष्यादित्यर्थः ।। २ ।। परे द्रुतं युक्तयाऽप्यखिलमिदमध्यस्तमनृतं भवेद् भ्रान्तौ सत्यां व्यवहरणयोग्यं खमलवत् । क्षमा मिथ्याखाद्या व्यवहृतिपदे स्वमसमये प्रबोधेमा सन्त्वस्त्वनृतमवभासात्मकमिदम् ॥३०॥ मिथ्यापदार्थोऽपि भ्रान्तिकाले व्यवहारसाधकः, तद्वाधे तु माऽस्तु, बाधितानुवृत्त्याऽस्तु वेति दृष्टान्तावष्टम्भेन साधयति-परे इति । युक्तवाऽपि परे परमात्मनि इदं समस्तं द्वैत प्रपञ्चात्मकमनृतं सद्विलक्षण- मध्यर कल्पितमेव भवेत् सिद्धेवत्, भ्रान्तौ सत्याञ्च तत्तद्व्यवहार- योग्यमपि नीलं नभ इति व्यवहारवत् । ननु नीलं नम इति व्यवहार एकविध एव दृश्यते, प्रपञ्चे तु नानाविधविचित्रव्यवहारयोग्यतया विषमो दृष्टान्त इत्यपरितोषाद् दृष्टान्तान्तरमाह-क्षमा इति। स्वप्नसमये व्यवहारगोचरे मिथ्याऽश्वगजादयोऽप्यारोहणादिविचित्रार्थक्रियासमर्था दृष्टाः । प्रबोधे तत्त्वसाक्षात्कारे जागरण इव व्यवहारसमर्था मा सन्तु, तत्कारणस्य बाधादेव । यद्धा, बाधितानुवृत्त्याऽनृतमनिर्वाच्यमवभासा- त्मकं प्रतीतिमात्रशरीरमिदं सर्वमस्तु वा, तेन का हानिरित्यर्थः ॥३०॥ निजाज्ञानं देहाद्यखिलजगदाकारविकृति ह्यवाप्तं ज्ञातं सज्जगदिदमनार्थविषयम् । न चाज्ञातं किञ्चिद् व्यवहरणयोग्यं भवति वा प्रतीतःमाक् पश्चादपि न च भवेत्भ्रान्तिजनितम्॥३१॥ प्रतीतिमात्रशरीरमित्युक्तमित्युपपादयति-निजेति । मेव देहायखिलजगदाकारेण विकृति परिणाममवाप्तम्। हिशब्दः स्वाज्ञान- ·पश्चाद्वा प्रतीति- चतुर्थ प्रकरणम् । प्रसिद्धशुक्तिरूप्यरज्जुसादी तथात्वस्य द्योतकः । अव इदं जगदेहादि- रूपमनर्थः प्रतिकूलरोगादिभिः, अर्थस्तत्तद्विषयभोगानुकूलस्वास्थ्यादि- भिः, तद्विषयं तद्रूपमनर्थार्थरूपं ज्ञातमेव सद्भवति । न च प्रतीतेः प्राग- ज्ञातमपि सत् किंचिद्वस्तु व्यवहारयोग्यं भवति । विलयादूर्ध्व न च भवति । तत्र हेतुः-भ्रान्तिजनितमिति । प्रतीति- मात्रशरीरत्वाद् भ्रान्तिजन्यस्येत्यर्थः ।। ३१ ।। स एवायं कुम्भस्तदिदमिह वेश्मेति धिषणा भवेत्साम्याद्यद्वद्युगपदहिभानं स्खजि नृणाम् । न चान्योऽन्याविद्याकृतभुजगमाज्ञातुमुचित- स्तथाऽत्र द्रष्टव्यं तमसि किमसम्भावितमहो॥३२॥ ननु द्वैतस्य प्रतीतिमात्रशरीरत्वे वदेवेदं गृहम्, सोऽयं घट इत्यादि. प्रत्यभिज्ञा न स्यात्, तस्या: पूर्वसंस्कारसहकृतचक्षुरादिजन्यत्वादित्या- शङ्क्याह-स एवेति ! इह भूतले स एवायं कुम्भः; तदेवेदं गृह- मिति धिषणा प्रत्यभिज्ञा प्रातीतिकवस्तुनः प्रतीतिभेदेन भेदेऽपि साम्यात् सेयं दीपज्वालेत्यादिवत्सादृश्याद् भवति। यद्वद् येन प्रकारेण बहूनां नृणां स्रजि पुष्पमालायामहिमानं सर्पभ्रमावभासो युगपदेकदैव भवति। तत्र स्वस्वाविद्याकल्पितसपैक्याभावेऽपि यथा तेषामेक एव सर्पः सर्वैरनुभूयते । न च अन्याविद्याकृतभुजङ्गमन्य आज्ञातुमुचितः । अन्यान्तःकरणप्रतिबिम्बितचैतन्यनिष्ठाविद्यात्मको भ्रमस्तदन्तःकरण- वृत्तेर्दुज्ञेयत्वात्ततोऽन्येन ज्ञातुमशक्य इत्यर्थः । तथाऽत्रापि सत्यत्वेनाs. भिमतव्यवहारभूमौ प्रातीतिकघटादीनां प्रतीतिभेदेन भेदेऽपि साह- श्यादेव प्रत्यभिज्ञानं भविष्यतीति नानुपपत्तिरित्यर्थः । स्यादित्यत आह-तमसीति । अहो आश्चर्यमेतत्, यत्त्वया स्वप्नादा- खशिरश्छेदादिकमत्यन्तासम्भावितमनुभूयापि न सम्भाव्यते। तमसि ननु कथमेत- ·प्रत्यकतत्त्वचिन्तामा अज्ञाने घटितघटनाचतुरे किमसम्भावितम् ? सर्व सम्भाव्यते इत्यर्थः ॥ ३२॥ जगज्जाग्रत्काले विविधमनुभूयान्ध्यजनितं सुषुप्तिं गत्वा स्यात्पुनरपि समुत्थाय सहसा। जगबुद्धिर्या शा जगदभिनवं गोचरयति स्फुटं सादृश्यात् स्यात्तदिमिति बुद्धिर्व्यवहृती॥३३॥ प्रतीतिसमानयोगक्षेमस्य प्रपञ्चस्य ज्ञातमेव सत्त्वं नाज्ञातसत्त्वमिति द्रढयितुमवस्थासु प्रपञ्चभेदं साधयति-जगदिति। जाग्रत्काले इन्द्रि- यैरर्थोपलब्धिलक्षणे विविधमान्ध्येनाज्ञानेन कल्पितं भूतभौतिकं जगद्वि- चित्रमनुभूय, सुषुप्तिं गत्वा, पुनरपि जागरे समुत्थाय, सहसा या जग- बुद्धिर्जगद्गोचरा प्रतीतिः स्यात्; सा प्रतीतिरभिनवं स्वसमानशरीरं जगत्स्पष्टतया गोचरयति । तत्र तदिदं गृहमित्यादिबुद्धिर्व्यवहारे साह. श्यादेव स्यादिति योजना ॥ ३३ ॥ नहि द्रष्टुटू ष्टेरपि विपरिलोपो न तु ततो द्वितीयं वाऽन्यत्स्याद्यदयमपि पश्येदिति वचः। जगद्वैतं सुनावपवदति सत्यामपि दृशि मपञ्चाभावोऽतः श्रुतिवचन सिद्धोऽस्ति सततम् ३४ ननु प्रत्यभिज्ञाया भ्रमत्वसाधिका युक्तिर्मलप्रमाणाभावेनाभासत्वा- नावस्थासु प्रपञ्चभेदं साधयितुं क्षमते इत्याशक्य युक्तेः श्रुतिप्रमाण- मूलत्वान्नाभास त्वमित्याह-नहीति । "नहि लोपो विद्यतेऽअविनाशित्वान्नतु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्प- श्येत्” (बृ० ४ । ३ । २३ ) इति श्रुतेर्वचो दृशि द्रष्टुः स्वरूपभूतदृष्टौ सत्यामेव सुषुप्तौ जगद्वैतमपवदति निषेधति । अतः श्रुतिवचनप्रमाण- द्रष्टुह ष्टेविपरि- ·चतुर्थ प्रकरणम् । १६५ सिद्धः सततमेव प्रपञ्चाभाव इति सिद्धान्तः । द्रष्टुरात्मनोऽविनाशि- त्वात्तत्स्वरूपभूता दृष्टिरप्यविनाशिनीति सुषुप्तेऽप्यात्मा पश्यत्येव । परन्तु यद् द्वितीयमन्तःकरणं प्रमान जाप्रदादा पश्येत्, तदत्र नास्ति । ततोऽन्तकरणादप्यन्यचक्षुरादिकरणम् , तदप्यत्र नास्ति । विभक्तं रूपादिविषयजातम्, तदप्यत्र सुषुप्तौ नास्तीत्यात्मनो विशेषदर्श- नाभावो युक्तः, विशेषदर्शनकारणभूतानां प्रमातृविषयाणामभावादिति श्रुतेरर्थः ॥ ३४ ॥ यथा यञ्च तथान्या प्राणादेरनिशमवदत्सृष्टिमपि गी- स्ततोऽवस्थास्वैक्यानुभव इह विश्वस्य च मृषा। न सर्पभ्रान्तेः स्याज्जगदनुभवे भेद उचितः प्रतीतेरन्यन्न क्वचिदपि मृषाध्यासजनितम् ॥ ३५॥ सुप्तोत्थितस्य पुनः प्राणादेः सृष्टिर्भवतीत्यपि श्रुतिसिद्धमित्याह- तथेति। यथा पूर्वोक्तश्रुत्या सुप्तौ सृष्टिविलयः कण्ठरवेणोक्तः तथै- वाऽन्या श्रुति: "स यदा प्रतिबुध्यते" इत्युपक्रम्यानिश प्रत्यहं प्राणादेः सृष्टिमप्यवदत् वदति । "यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन् प्राण एव एकधा भवति तदैनं वाक् सर्वैर्नामभिः सहाप्येति, चतुः सर्वै रूपैः सहाप्येति, औतं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति, मन: सर्वैयानैः सहाप्येति, स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेललतः सर्वा दिशो विस्फु- लिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः सर्वे प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः' ( कौ० ३।३) इति तत: श्रुतिप्रमाणादेवावस्थासु विश्वस्य घटादेः प्रपञ्चस्यैक्यानुभव इह व्यवहारभूमौ मृषैव । अत एव सर्पभ्रान्तेः सर्पभ्रमानुभवाद् जगदनुभवे भेद उचित न भवति, यतः प्रतीतेरन्यत्क्वचिदपि जाग्रत्काले खान- ·प्रत्यकृतस्त्वचिन्तामा काले भ्रमकाले वा मिथ्याध्यासजनित वस्तु पृथङ्नास्ति, प्रतीतिमात्र शरीरत्वादित्यर्थः ॥ ३५ ॥ ननु भ्रान्तिज्ञानाज्जगदनुभवे कारणकृती विशेषस्तद्वत्स्याद्विषयकृत आजानत इति । जगद्धीः प्रत्यक्षाद्यखिलबलसिद्धाभ्रममृते भ्रमज्ञानं नैवं कथमिह तयोः साम्यमुदितम् ॥३६॥ भ्रमात् पूर्व सपा न भवति तथेदं तु न जगद् यतः पूर्वं तस्येन्द्रियविषयसंयोगत इतः। मतं सत्त्वं लोकेऽविदितमपि नैवं भ्रमजने- रतो भ्रान्तिज्ञानाज्जगदनुभवे भेद उचितः॥३७॥ तत्र दृष्टान्तदान्तिकयोर्वैषम्यं शकते-नन्वित्यादिद्वाभ्याम् । यद्यपि भवदुक्तरीत्या प्रपञ्चभ्रान्तिज्ञानयोन भेदः प्रतिभाति । प्याजानतः स्वभावत एव रज्जुसादिज्ञानादाकाशादिप्रपञ्चज्ञाने कारण- कृतो विषयकृतश्च विशेषोऽस्ति । प्रपञ्चज्ञानस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणजन्य- त्वम्, सर्पज्ञानस्य त्वविद्याजन्यत्वम् । प्रपञ्चज्ञानविषयोऽज्ञातसत्त्वं घटादिः। सर्पज्ञानविषयः प्रतीतिमात्रशरीरज्ञातसत्त्वं सर्पादिः । प्रपञ्चज्ञानस्येन्द्रियसन्निकर्षजन्यत्वात् ज्ञानात्पूर्वमपि विषयसत्त्वमाव- श्यकम् । न तु भ्रान्तिज्ञानस्येव प्रतीतिमात्रसत्त्वम् । तस्माद् भ्रान्ति- ज्ञानप्रपञ्चज्ञानयोर्बहुवैषम्यात् कथं तयोः साम्यमुक्तम् ? इति द्वयोः सङ्क्षिप्तार्थ ः ॥ ३६-३७॥ इति प्राप्त ब्रूमो न भवति भिदा स्वाप्नजगतो यया स्वाप्नाध्यक्षाद्यखिलबलसिद्धं भ्रममयम् । तथा- ·चतुर्थ प्रकरणम् । तथा जाद्विश्वं भ्रममयनिहाध्यक्ष नितं न वाऽध्यक्ष हेतुर्जगदनुभवे सत्त्वजनने ॥ ३८ ॥ भ्रान्तिज्ञानप्रपञ्चज्ञानयोस्तद्विषययोः शङ्कितं वैषम्यं परिहरति- इतीति । स्वाप्नज्ञानजायज्ञानयोस्तद्विषयोश्च भेदो न भवति : स्वप्ने भ्रान्तिरूपाध्यक्षादिप्रमाणवलेन सिद्धं भ्रममयं स्वाप्नं वस्तु तथैव जाग्रत्कालीन विश्वं भ्रमकार्यमिह जागरे कल्पिताध्यक्षादिला गमितं ज्ञापितम् । अतः प्रत्यक्षादिप्रमाणं जगतो घटादिविश्वस्यानुभव- विषये यत्सत्त्व जननं तत्र हेतुर्न भवतीति योजना ॥ ३८ ॥ यथा अविद्याकार्येऽस्मिाग्दनुभवे नास्ति किमपि स्वतः सत्यं योगी विषयकरणादेरपि मृषा। यया यक्षो लेोके बलिरपि तथा भाणकमिति स्वतः सत्ताशून्ये क्रियत इह सत्ता न करणैः॥३॥ तया: साम्ये कारणसाम्यं हेतुत्वेनाह-अविद्येति । अस्मिन् प्रत्यक्षादिसिद्धे जगदनुभवेऽविद्याकार्ये इति हेतुगर्भ विशेषणम्, आविद्यकत्वात्किमपि वस्तु स्वतः सत्यं नास्ति, स्वाधिष्ठानवृत्तित्रैका- लिकाभावप्रतियोगित्वात् । सर्वस्याप्याविद्यकस्य योगो विषये- न्द्रियसन्निकर्षविषयो घटादिः, करणानीन्द्रियाणि, प्रादिशब्देना- लोकादेाप्तिलिङ्गादेश्व ग्रहणम्। सर्वेषामपि मृषात्वं वदन् सन्नि- कर्षों विषयकरणादेर्मुपेत्याहत्य वदति। तेन प्रत्यक्षादिजन्यत्वं प्रपञ्चज्ञाने विशेष इत्युक्तं परास्तम् । नहि मिथ्याज्ञानकाय॑स्य प्रपञ्च- साधकं प्रत्यक्षादि सत्यम् , यतो लोके यज्ञानुरूपो बलि रित्याभाण- न वा स्वतः सत्ताशून्ये वस्तुनि करणैरिन्द्रियादिभिः सत्ता क्रियते। नहि व्योम्नि स्वतः सत्ताशून्यस्य नीलवर्णादेः सत्ता स्वच्छ- चक्षुरादिभिरपि सम्पादयितुं शक्येति भावः ॥ ३६॥ कम् ।

·१६८ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी अमव्यावृत्तवं न च जगति बाध्यत्वकथना- दतोऽन्यत्स्यादारी न च किमपि नानास्ति विमले। इति श्रुत्या कार्येऽनृततमशरीरत्वमुदितं मरीच्यम्भारज्जावहिरिष जगदाध्यमुचितम्॥४०॥ न केवलं युक्त्यैव प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वमपि तु श्रुतिसिद्धमपीत्याह- भ्रमेति । जगति विषये भ्रमवैलक्षण्यं नास्ति, बाध्यत्वकथनात् । श्रुतिस्मृतिसहरिति शेषः । तत्र श्रुतिं दर्शयति-प्रत इति । अतो ब्रह्मणोऽधिष्ठानादन्यदध्यस्त कार्यकारणरूपं जगदातमभावपीडितकाल- त्रयेऽपि बाधितमिति यावत् । अत्रैव "नेह नानास्ति किञ्चन" (बृ० ४ । ४ । १६) इति श्रुत्यन्तरमर्थत: पठति-न चेति । इहेति यदस्यार्थे विमले स्वच्छे ब्रह्मणि किमपि नाना विश्वाकारेण भासमानं नास्तीति श्रुत्या विश्वस्मिन्कार्ये भूतभौतिकप्रपञ्चेऽनृततमशरीरत्व- मत्यन्तमिथ्यात्वमुदितं कण्ठरवेणेतम, तस्मान्मरीचिसमूहे जलमिव, रज्जौ सर्प इव, ब्रह्मणि जगदाध्यम्--मिथ्यात्वेन तत्त्वज्ञानबाधाम्मेवा- चितमित्यर्थः ।। ४०॥ प्रमाणत्वेनैवाभिमतकरणानां भवतु वा- खिलाधिष्ठानत्वादविदिततयात्मैव विषयः। जगन्नास्त्यज्ञातं ह्यतिजडतया ज्ञानविकृतिः प्रमाणानां यस्मादविदितपदार्योऽस्ति विषयः॥४१॥ एवं प्रपञ्चस्य भ्रान्तमात्रशरीरत्वं प्रसाध्य तद्विषयकज्ञानसाधने- न्द्रियाणां प्रामाण्यमेव नास्तीति वक्तुमुपक्रमते-प्रमाणत्वेनेति। प्रमा- णत्वेनाभिमतानां चक्षुरादिकरणानामज्ञातार्थविषयता वाच्या। चाखिल विश्वाधिष्ठानत्वादविदिततयाऽज्ञातरूपेणात्मैव विषयः। हि तथा ·चतुर्थ प्रकरणम् । यस्माज्जगदज्ञानविकृतिरूपमत्यन्तजडतयाऽज्ञातं नास्ति, तस्याऽऽवृतैक- रूपस्य पुनरविज्ञानविषयत्वलक्षणाज्ञातत्वकल्पने प्रयोजनाभावादित्यर्थः । अविदितपदार्थो यस्मात्प्रमाणानां विषयोऽभिमतोऽस्ति। तच्चाविदि- तत्त्वमधिष्ठाने प्रत्यक्तत्त्वे विश्रान्तमित्यर्थः ।। ४१ ।। न चाज्ञातः कुम्भः कयमिति तदेयं व्यवहृतिः स साक्षिण्यध्यस्तो घटपटमुखा ज्ञानसहितः । नहि ज्ञानाज्ञाने जडविषयमाश्रित्य सफले स्वयंभानाऽस्मिन्यमपि कृतार्थ व्यवहृतो॥४२॥ । घटादा जडवर्गेऽज्ञातत्वादिव्यवहारोऽप्यन्यथासिद्ध इत्याह -न चेति । 'अज्ञातो घटः' इत्यादिप्रतीत्युपपत्तिस्त्वज्ञानेन सह सातिचैतन्ये घटादेरध्यासादिति स्वयंभासमानेऽस्मिन् सात्तिचैतन्य ज्ञानाज्ञाने सफले, न तु जडे, तत्र तयोर्निष्फलत्वादिति समुदायार्थः ॥ ४२ ॥ न तु प्रत्यग्बोधे प्रविशति कदापीन्द्रियगणो न नीरूपे शब्दे विगतगुणतत्कार्यकलने। प्रवेशो वा योगो भवति करणानां प्रमहसि भ्रमे सत्ये वैषां गतिरपि यथा स्वाप्नजगति ॥४३॥ अस्तु तीन्द्रियाणामात्मविषयत्वेनैव प्रामाण्यमित्यत आह- नत्विति। प्रत्यग्बोधे विषयविषयिभावविनिर्मुक्ततया सर्वान्तरात्मनि ज्ञानघने कदापि कथञ्चिदपि चक्षुरादीन्द्रियगणो न प्रविशति प्रवेशयो- ग्यतां नैवाप्नोतीत्यर्थः। प्रवेशायोग्यतामेवाह-नेति। नीरूपे रूप. रहिते, अशब्दे शब्दातीते। एतदुपलक्षणमस्पर्शादेरपि, “अशब्दम- स्पर्शमरूपमव्ययम्' (क० १ । ३ । १५) इत्यादिश्रुतेः। तत्र हेतुगर्भ- २२ ·Home १७० प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी विशेषणं -विगतगुणतत्कायकलने इति । विगताः स्वत एव निरस्ता गुणानां सत्त्वरजस्तमला तत्कार्यपञ्चमहाभूतानाञ्च झलना सम्बन्धी यस्य तस्मिन् प्रमहसि सर्वोत्कृष्टतेजःस्वरूपे सूर्यचन्द्राग्नाद्यवभासके करणानां सूर्यादिप्रकाश्यानां चक्षुरादीनां प्रवेशो योगः सम्बन्धो वा नास्तीत्यर्थः। तीन्द्रियाणां प्रामाण्य का गतिरित्यपेक्षायामाह- भ्रम इति । भ्रमे देहायथ्याले सत्येव भ्रान्तिदशायामेषामिन्द्रियाणां गतिर्यथा स्वप्ने कल्पितवस्तुजातविषये तथा जागरेऽपि बोद्धामित्यर्थः । अयं भाव:-स्वप्नावस्थायां स्वाग्नदेहवत, विषयवञ्चेन्द्रियाणामपि प्राति- भासिकी सृष्टिर्न शक्यते वक्तुम्, प्रातिभासिकस्याऽज्ञातसत्त्वाभावात् । इन्द्रियाणाश्चातीन्द्रियाणा खप्ने ज्ञातसत्त्वस्य वाच्यत्वान्नापि व्यवहारि- काणामेवेन्द्रियाणां स्वस्वगोलकेभ्यो निष्क्रम्य स्वाप्नदेहमाश्रित्य स्वख- विषयग्राहकत्वं वक्तुं शक्यते, स्वप्नसमये तेषां व्यापारराहित्यरूपोपरति- श्रवणात्। तथा सत्येव "अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योति" (बृ. ४ । ३। १४) इति श्रुतिः सङ्गच्छते। जागरे आदित्यादिज्योतिर्व्यतिकराच्चतु- रादिवृत्तिसञ्चारादुर्विवेचमात्मनः स्वयंज्योतिष्ट्वमिति स्वप्नावस्थाया- मधिकृत्य तत्रात्मनः स्वयंज्योतिष्टुं प्रतिपादयति । तत्रापि तथा सति दुर्विवेचं स्यात् । तथा च स्वप्ने यथा भ्रान्त्यैवेन्द्रियान्वयव्यतिरेकानु- विधायि भान तथा जाग्रत्यपि द्रष्टव्यमिति ॥४३।। यथा स्वप्ने भ्रान्त्येन्द्रियगणकृताऽपि व्यवहति- स्तथाजाग्रदृश्ये व्यवहृतिरियं भ्रान्तिकलिता। अविद्याकार्याणां व्यवहृतिरिहाऽध्यस्तकरणैः प्रमात्वे हेतुत्वं न च करणजन्यस्य भवति ॥ ४४ ॥ यथा स्वाप्नजगतीत्युक्तं विवृणोति-यथेति। यथा स्वप्नावस्थायां भ्रान्त्यैवेन्द्रियगणकृतापि व्यवहृतिरस्ति, “न तत्र रथा न रथयोगाः"

·चतुर्थ प्रकरणम्
(६० ४।३।१०) इति श्रुतेः, मायामात्रन्तु कास्नानभिव्यक्तस्वरूपत्वा-
दिति न्यायाच स्वप्नसृष्टे मिथ्यात्वसिद्धिः : अतः प्रातीतिकस्वानपदार्थविष-
यकव्यवहारो यथा भ्रान्त्वेन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायी तथा जाग्र-
दृश्ये जगत्यपि प्रातीतिमत्वाविन दियं व्यवहनिर्व्यवहारोऽपि भ्रान्ति.
कल्पिततया तदनुरूपेन्द्रियगयान्वयव्यतिरेकानुविधायिनीत्यर्थः। प्राती-
तिकत्वमेव दर्शयति-अविद्येति : जाग्रत्त्वप्नयारवान्तरभेदे सत्यपि
प्राविद्यकत्वाविशेषात् कल्पितैरव कामवत्र व्यवहारोऽस्तु न
काचित् क्षतिरस्तीत्यर्थः । तस्माकरणजन्य प्रपञ्चज्ञानस्य प्रमात्वे
हेतुर्न भवतीति राधान्त: ! ४४ ।
अतो व्योमादीनां प्रकृति निवृत्तीनां जनिमता-
मविद्येवाध्यस्तात्मनि चितिकला कारणमलम् ।
विशेषोपादानं यदपि तदपि स्वप्नवदिदं
निर्वाच्यं कायं जनयति तथा कारणमतः॥४॥
फलितमाह-अत इति । यस्मात्प्रतीतिमात्रं सत्त्वं प्रपञ्च-
स्याऽतो व्योमादीनां कार्यकारणरूपाणामुत्पत्तिमतां चित्प्रतिविम्बगर्भा
आत्मन्यध्यस्ता अविद्यैव कारणमलमत्यन्तासम्भावितप्रदर्शने समर्था ।
कथं तर्हि मृद्घटादीनां लोके कार्यकारणभावमादाय घटाद्यर्थिनां
मृदाधुपादानमित्यपेक्षायामाह-विशेष इति । यदपि विशेषोपादान-
मविद्याकार्यमृदादीनामुपादानं घटादिनिष्पत्तये, तदपि स्वप्नवत्
यथा स्वप्ने कल्पितकुलालेन कल्पितमृदायुपादाय कल्पित एव
घटादी रच्यते तथाऽत्रापि बोद्धव्यमित्यर्थः। "योग्यं योग्येन
सम्बद्ध्यते” इति न्यायेनानिर्वाच्यम्, हीति विद्वत्प्रसिद्धम्, कार्य
घटादिरूपम्, अतस्तथैव कार्यानुरूपमेव कारणमविद्याख्यं जनयत्युत्पा-
दयतीत्यर्थः॥ ४५ ॥

·१७२
प्रत्यक्तत्त्वचिन्ताम?
ततः शुद्धाद्वैतात्पृथगखिलमाविद्यकमिदं
यतो ज्ञानज्ञेयात्मकजगति विनान्तिनिविडे ।
प्रतीतेः सत्त्वं नो पृथगिति विवेकेन विदितं
जगन्मिय्या सत्यं सुखनिधि परब्रह्म तदिति ॥४६॥
ततः किमित्यत आह-तत इति। शुद्धमविद्यातत्का-संस्कृष्ट
यदद्वैतं वस्तु ततः पृथक् तस्मिन्नध्यस्तमखिलमाविद्यकमेवेदेदं जगत्कुतो
यतो ज्ञानज्ञेयस्वरूपे जगति विभ्रान्तिनिविडे भ्रममात्रैकशरीरे प्रतीते-
विभ्रमरूपायाः पृथग्विलक्षणं सत्त्वं नास्तीति विवेकेन विदितं सत्
जगन्मिथ्या स्वाधिष्ठानवृत्तित्रैकालिकाभावप्रतियोगितया अत्यन्ततुच्छ-
मिति फलितम् । तदधिष्ठानं परब्रह्म तेनासंस्पृष्टतया सुखनिधिरूप-
मेवापरिच्छिन्नमिति सिद्धमित्यर्थः ॥ ४६ ।।
अविद्यायोनित्वं वदसि जगतस्त्वं कथमहो
न चैकस्माद्धेतोर्बहुविमिदं कार्यमुचितम् ।
अदृष्टे शादिभ्या जगदिदमुदेतीति यदि भोः
किमर्थं मिथ्येयं जडवपुरविद्याऽभ्युपगता॥ १७ ॥
प्रपञ्चस्याऽऽविद्यकत्वमसहमानः शङ्कते--अविद्यायोनित्वमिति । अहो
आश्चर्यमेतत्, यद्विचित्ररचनामनुभूयापि जगतोऽविद्याकार्यत्वं वदसि ।
नह्य कस्मादविचित्रादविद्याख्यात् कारणाहुविधं विचित्रमिदं कार्य
भवितुं योग्यम् । भो वेदान्तिन् ! यद्यदृष्टेश्वरादिभ्यस्तदिदं विचित्रं
जगदुदेतीति स्वीकरोषि, तर्हि किमर्थ मिथ्येयं जडवपुश्चाऽविद्या
अजागलस्तनायमाना स्वीकृतेति। वदेति शेषः। नहि प्रामाणि-
कैराग्रहेण वृथा किञ्चिदभ्युपगम्यते ।
अन्यथा प्रामाणिकत्वमेव
भज्यतेति भावः ॥४७॥

·चतुर्थ प्रकरणम् । इह ब्रूमः कार्यानुगुणमुचितं कारणमिदं नकायं सत्यं स्याद् व्यभिचरति दिककालत इदम् । न चासत्यं भाति व्यवहतिदशायां क्षममिताड- प्यनिर्वाच्य कार्थ्यं तदनुगुणमज्ञानमुचितम् ॥४८॥ समाधानं प्रतिजानीते-इहेति । अस्मिन् पूर्वपक्षे प्राप्ते सिद्धान्त ब्रूमः । अविद्यायाः प्रपञ्चं प्रति कारणत्वं कथं सिद्धरतीत्यपेक्षायां वक्तव्य. माह-कार्येति । कार्ययाऽनिर्वाच्यस्याऽनुगुणमेव कारयमिदमविद्या- ख्यम, कार्य न तावदात्मवत्सत्यम्, यत इदं दिक्कालता देशकालादिपरि- च्छेदेन व्यभिचरति : न चाऽसत्यं शशशृङ्गादिवत्तुच्छम्, यतो व्यव- हारदशायामर्थक्रियासमर्थ भाति । न चोभयात्मकम्, विरोधात् । इतः कार्य जगदनिर्वाच्यम्, तदनुगुणं कारणमप्यनिर्वाच्यमज्ञानमेवो- चितमित्यर्थः ।। ४८॥ श्रुतीनां तात्पर्य्यादपि सुखचिदद्वैतविषये न सत्यं कायं स्याज्जगदिदमविद्यादिरचितम् । न जायेताऽसत्यं क्वचिदपि विषाणं नृशशया: स्वसत्तासम्बन्धी जनिरपि कयं सत्त्वविरहे ॥४६॥ न केवलकार्यानुगुणत्वादेवाऽज्ञानं कारणत्वेन कल्प्यते, अपि श्रुतिप्रामाण्यान्यथानुपपत्तेरपीत्याह-श्रुतीनामिति । सुखात्मनि चिदद्वैते वस्तुनि विषये सर्वासां श्रुतीनां तात्पर्य्यादपि न सत्यं कार्य जगत, तस्य सत्यत्वे कथमद्वैतश्रुतीनां प्रामाण्यं स्यात् ? तत्तस्माच्छु- तिप्रामाण्यान्यथानुपपत्तेरपि जगदिदमविद्यातत्कायंकामादिभिर्विचित्रं ब्रह्मणि कल्पितमित्यर्थः। सर्वथा तुच्छत्वमपि नास्ति, कार्यत्वव्या- घातादित्याह-नेति। असत्यमलीकञ्चेत्कार्य जगत, न जायत।

·प्रत्यक्तत्वचिन्तामणी नहि क्वचिदपि देशे काले वा नरशशयोर्विषाणं शृङ्गं जायते, सम्भवति, दृष्टं वेति। स्वसत्तासम्बन्धी हि जनिः सर्वथा सत्त्वविरहे कथं स्यात् ? नहि अलीकस्य स्वकारणसम्बन्धनिरूपकत्वं स्वसत्ता लमवायाधारत्वं वा जन्मलक्षणं सङ्गच्छते। तस्माजनिमत्वात् कार्य जगदलीकमपि वक्तुं न शक्यमित्यर्थः ॥ ४६॥ त्रिकालाबाध्यं यत्तदमृतमिदं तर्हि न कदा जगज्जायेतेह कचिदपि न सत्तादिविरहः । न हेतोः साफल्यं तत इदमनिर्वाच्यमुचित जगज्जन्यत्वं तद् गमयति च मायात्वमनृतम् ॥५०॥ तबस्तु सत्यमेवेदं जगत्, नेत्याह-त्रिकालाबाध्यमिति । यत्सत्यं कालत्रयेऽप्यबाध्यम्, तदमृतम विनाशि, यथाऽऽत्मतत्त्वम् ; तथेदं जगच्चे- स्यात्, तर्हि न कदाचिदपि जायेत, यत इह सद्वस्तुविषये सत्तादिविरहो न कचिदपि देशेकाले वा सम्भवति। नहि सत्यस्य कदापि सत्ता- वियोगोऽन्यथा सत्यत्वव्याघातापत्तिः स्यात् । न वा जगतः सत्यत्व- पक्षे हेतो: कारणस्य तद्व्यापारस्य वा साफल्यम् । तस्मात्सदसद्भयां निर्वक्तुमशक्यत्वाज्जगता जन्यत्वमेव । तदुक्तलक्षणं स्वाधिष्ठाननिष्ठा- त्यन्ताभावप्रतियोगित्वं मायात्वं मायाकार्यत्वादनृतमनिर्वाच्यरूपत्व- मवगमयतीत्यर्थः । तदुक्तं- PRON "यथा सतो जनिनँवमसतोऽपि जनिर्न च । जन्यत्वमेव जन्यस्य मायिकत्वसमर्पकम् ॥” इति ॥ ५० ॥ न सत्यस्यासत्ये जगति किल हेतुत्वमुचितं विनाऽविद्यां रज्जुर्जनयति न सादिकलनाम् ।

·चतुर्थ प्रकरणम् । अतो हेतुः कार्यानुगुणमिइमज्ञानमुचितं स्वशत्यानन्त्यात्तत्क्षमतममक रचयितुम् ॥५१॥ ननु ब्रह्मैव जगतः कारणं किन्न स्यात् ? सन्ति हि ब्रह्मकार्यत्व- वादिन्यः श्रुतयः स्मृतयश्च सहस्रशः। तथा च किमनाद्यविद्याकल्प- नयेत्याशझ्याह-नेति ! किले ति प्रसिद्धनेतत् यतः सजातीययोरेव कार्यकारणभाव इति विनाऽनाधनिर्वाच्चामविद्यां सत्यस्य ब्रह्मणोऽ- सत्येऽनिर्वाच्ये जगति हेतुत्वं श्रुत्युक्तमपि कारणत्वं नोचितम्-न सङ्ग- च्छते! नहि रज्जुः खावच्छिन्न चैतन्यनिष्ठामविद्यामन्तरेण सर्पादि- कल्पनां जनयति। अता वेदान्तानुकूलतर्केणापि कार्यानुगुणमज्ञान- मिदं कारणत्वेनाचितम् । न चाऽज्ञानमेकं कथं विचित्रकार्यजनक स्यादिति वाच्यम् , तस्यैकत्वेऽपि "इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते" (बृ० २।५।१६) इति श्रुत्या स्वशक्तवानन्त्यादज्ञानशक्तीनामानन्त्यात्तद- ज्ञानमेकमेव जगदनेकविध विचित्ररचनारूपं रचयितुं स्वाधिष्टाने कल्प- यितुं क्षमतममत्यन्तसमर्थ "किमज्ञानस्य दुष्करम्' इति न्यायेनेत्यर्थः । श्रुतीनां तन्मूलकस्मृतीनाञ्चाऽद्वितीये ब्रह्मणि तात्पर्यान्न कार्यकारणभावे। अतोऽद्वये वस्तुनि सम्भावनावताराय ब्रह्मणः कारणत्वोक्तिरित्युक्तम- धस्तादित्यलम् ।। ५१ ॥ , अतोऽविद्याध्यस्तं जगदिदमनिर्वाच्यममृते न चादृष्टादीनामनृतजङमज्ञानकमृते। क्वचित्स्वातन्त्र्यं तत्कृतजगति तद्वारत इमे विकारा अध्यस्ता ह्यविकृतसुखेऽज्ञानशबले ॥५२॥ फलितमाह-अत इति । न चादृष्टादीनामनिर्वाच्याज्ञानमन्तरेण कचित्कार्ये स्वातन्त्र्यम्, किन्तु तत्कृतेऽज्ञानपरिकल्पिते जगति तदज्ञान- ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी द्वारैवेमेऽदृष्टादयो विकारा जगद्वैचित्र्यनिर्वाहका हीति श्रुतिस्मृति- विद्वज्जनानुभवप्रसिद्धेऽविकृतसुखे निर्विकारकूटस्थब्रह्मानन्दस्वभावेऽ- ज्ञानशबले मायोपहिते चैतन्येऽध्यस्ता: परिकल्पिताः, न स्वतन्त्रा इत्यर्थः ।। ५२ ॥ अविद्याकार्यत्वादखिलमिदमाभासमनृतं प्रतीतेः सत्त्वं ना पृथगपि भजेत्स्वाग्निकभिव। नहि स्वप्ने सत्त्वं पृथगनृतमाभासनमृते चिदध्यस्ताखादेर्भवति नयसिद्धं श्रुतिमतम्॥ ५३॥ उक्तं ज्ञातसत्त्वं जगतो निगमयति-अविद्येति । अखिलमिदं जगदाभासरूपं शुक्तिरजताभासमिवाऽविद्याकार्यत्वाद्धेतोरनिर्वाच्यमिदं प्रतीतेः पृथकसत्त्वं न भजेत् स्वाग्निकप्रपञ्चजालमिव । स्वप्ने आभासनं प्रतीतिस्तहतेऽनृतमनिर्वाच्यमाभासनमन्तरेण चिति द्रष्टरि अध्यस्ताश्वादेः पृथक्सत्त्वं नहि भवति। तस्मात्प्रपञ्चस्यानिर्वाच्यस्य ज्ञातसत्त्वं श्रुति- न्यायसिद्धमित्यर्थः ॥ ५३॥ जगत्कार्य हेतुः सदचलमिति श्रौतवचनं प्रधानादेहतार्जगति च निराखाय भवति। न कायं ना हेतुः परपदमिति श्रौतवचसा- मखण्डे तात्पर्य यत इति मतं वेद विदुषाम्॥५४॥ ब्रह्मकारणत्ववादिनीनां श्रुतीनां तात्पर्य्यमाह-जगदिति । कार्य भवति, हेतुः कारणं सद्रूपं ब्रह्म कूटस्थम् , इति श्रौतवचनं जगति पर- परिकल्पितप्रधानपरमाण्वादेः कारणत्वस्य निरासाय भवति । वस्तु- वस्तु परपदं परमात्मतत्त्वमवाङ्गनसगोचरं "तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपरम्" जग·i चतुर्थ प्रकरणम् । ( बृ० २ । ५। १६) इति श्रुतिसिद्धं न कार्य कस्यचित्, न वा हेतुः तदुक्तम्- "अपूर्वानपरं ब्रह्म तस्य कार्य न कारणम् । अधिष्ठानत्वमाण कारणं ब्रह्म गीयते" इत्यतो हेतोः औतवचा "यता वा" इत्यादीनां सृष्टिश्रुतीनाम- खण्डे ब्रह्मैक्ये तात्पर्य वेदविदुषां व्यासादीनामिति मतं निश्चितमिति योजना ॥ ५४॥ अधिष्ठानाद्भिन्नं कचिदपि न चाध्यस्तमखिलं ह्यधिष्ठानं ब्रह्माद्वयमजमविद्यादिशबलम् । अतो ज्ञानज्ञेयात्मकमखिलमद्वैतममृतं परब्रह्मैवाऽस्तीत्यखिलनिगमान्तकहृदयम्॥५५॥ । विद्वन्मतमेव दर्शयति-अधिष्ठानादिति। कचिल्लोके वेदे वा देशे काले वा अखिल्जमध्यस्तं रज्जुसादिवद्विश्वं स्वाधिष्टानाद् वस्तुतो भिन्नं न भवति। ननु तर्हि यथायोग्यं मृद्धटादीनां रज्जुसा. दीनामेवाधिष्ठानाधिष्ठेयभावः कुतो न स्यात् ? नेत्याह-हीति । यतो ब्रह्मैवाधिष्ठानम् , न मृदादि,नवा रज्ज्वादि, तेषां कल्पितत्वाविशेषात् । न च कल्पितस्य कल्पितमेव अधिष्ठानमस्त्विति वाच्यम्, शून्यवादापत्तेः। अज्ञातञ्चाधिष्ठानं वाच्यम्, अज्ञातत्त्वमज्ञानावृतत्वम् । तच्च स्वभाना ब्रह्मण्येव पर्यवस्यति । तथा च सर्वत्राध्यासाधिष्ठानं ब्रह्मव । तच्चाद्वैत- वर्जितमजं जन्मादिविक्रियातीतमविद्याद्युपहितत्वेन रूपेणैवाखिलज गद्धेतुरित्यर्थः । यतोऽध्यस्तसत्ता अधिष्ठानसत्तानतिरिक्ता, अतो ज्ञानज्ञे- यात्मकमखिलं विश्वं "सर्व खल्विदं ब्रह्म, (छा० ३ । १४ । १) "आत्मैवेदं सर्वम्" (छा० ७ । २५ । २) "नारायण एवेदं सर्वम्, "वासुदेवः सर्वम्" (गो०७।१८) इति श्रुतिस्मृतिसिद्ध परब्रह्मैवास्तीति बाधायां सामानाधिकरण्यम्, अत एव “तदनन्यत्वमारम्भणशब्दा- २३

·१७८
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ
दिभ्यः” (७० सू०.२ । १ । १४) इत्यत्र तस्मात्कारणरूपाद् ब्रह्मणः
सकाशात्तस्य कार्यस्य प्रपञ्चस्यानन्यत्वं नाम भेदाभावो नत्वैक्यमिति
भाष्ये भामत्याच "नह्यभेदं प्रतिपादयाम: किन्तु भेदं व्यासेधामः"
इत्युक्तम् । तथा च ब्रह्मातिरिक्तसत्ताशून्यत्वमेव प्रपञ्चस्येति ब्रह्मसञ्चैव
प्रपञ्चसत्ता नान्येति समस्तवेदान्तरहस्यमित्यर्थः ।। ५५ ।।
अतस्तज्ज्ञा ज्ञान परपदमजं शुद्धममृतं
प्रपश्यन्तो नान्यज्जग्दपि हि पश्यन्ति कलितम् ।
अनात्मज्ञा भिन्नं सकलमिदमध्यस्तमपि चाs-
परिच्छिन्ने द्वैतं भ्रमवशत ईक्षन्त इतरे ॥ ५६ ॥
विद्वदविद्वदनुभवयोर्भेदं दर्शयति-अत इति । यतो ब्रह्मसत्तातिरिक्त-
सत्ताशून्यमिदं जगद्विचित्रमतस्तज्ज्ञास्तद्ब्रह्म स्वानुभवारुढं प्रत्यगभिन्न
जानन्तीति।तथा परपदम्, शुद्धं निरतिशयम् , ज्ञानं स्वप्रकाशम् ,जन्मादि-
विक्रियाशून्यम् , अमृतं नित्यमुक्तम् , प्रकर्षणासन्दिग्धाविपर्यस्तं पश्यन्तः
सन्तोऽन्यत्वेन पुरा कल्पितं जगदपि हि यतो बोधेन बाधितं तस्मान्न
पश्यन्ति । अनात्मज्ञा देहात्मबुद्धयो भिन्न नामरूपजात्यादिगुणै.
विलक्षणं सकलमिदं कल्पितं द्वैतमपरिच्छिन्ने ब्रह्मणि भ्रमवशाद्वस्तु-
सदित्येवमीक्षन्ते पश्यन्ति, इतरे---स्वयञ्च विलक्षणजात्याद्यभिमा-
निनः सन्तः। अतो ज्ञानाज्ञानयोर्महदन्तरमित्यर्थः ॥ ५६ ।।
यथा रज्जुन्त्यिा भुजा वपुषा भात्यविकृता
तथा भाति भ्रान्त्याऽविकृतमपि चिद्वस्तु जगता।
न रज्जुः सर्पो वा न च जगदिदं ब्रह्म विमलं
विबुद्धवैवं धीरस्त्यजति जडबुद्धिं निजधिया॥५॥

·चतुर्थ प्रकरणम् । प्रतो मुमुक्षुरनात्मज्ञदृष्टिमनाहत्य विद्वदृष्टिं समाश्रयेदित्याह- यथेति । यथा रज्जुरविकृता सती भ्रान्त्या भुजगाकारंण भाति, तथाऽ- विकृतं ब्रह्मापि चिद्वस्तु भ्रान्त्या जगदाकारण। विचारदृष्टया न रज्जुः सो भवति, न च विमलं ब्रह्म जगदिदं भवति । एवं धीरो मुमुक्षुर्विशेषेण बुद्ध्वा तत्त्वं साक्षात्कृत्य, निजधिया स्वरूपाकारवृत्त्या जडबुद्धिं देहा. द्यात्मबुद्धिं त्यजतीत्यर्थः ॥ ५७ ॥ तथा चाज्ञातेऽस्मिन् सुखधनपदे ब्रह्मणि परे जगद्भानं सर्वा व्यवहृतिरपीहाऽस्तु च मृषा। न तेनासङ्गेऽस्मिन् क्षतिरपि मनागस्त्यविकृते चिदानन्दे विष्णौ स्वत इह विमुक्ते श्रुतिमते॥५॥ अनिर्वाच्याज्ञानपरिकल्पितविश्वं नाधिष्ठानं ब्रह्म स्पृशति, ततश्च नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभाव ब्रह्मैव कान त्रये वरीवर्तीति फलितमाह- तथा चेति । सुखैकरसे ब्रह्मणि परे मायाद्यतीवे प्रत्यगभिन्ने अज्ञानोप- हिते जगद्धानमस्तु, सर्वा व्यवहृतिरपि इहाधिष्ठानेऽनिर्वाच्याऽस्तु च । तेन जगत्प्रतिभासेनानिर्वचनीयव्यवहारेण वा अस्मिश्चिदानन्दे ब्रह्मणि, विष्णो व्यापके, असङ्गे वस्तुतो व्याप्यव्यापकभावासंस्पृष्टे, प्रत एवाविकृते सर्वविकारातीते, स्वतो विमुक्ते, श्रुतिसिद्धान्तरहस्ये, इह प्रत्यगभिन्ने मनागपीषदपि क्षतिरज्ञानतत्कार्यसम्पर्करूपहानिर्नास्ति, स्वरूपमहिम्नवाज्ञानतत्काय॑स्य बाधितत्वादित्यर्थः ॥ ५८ ॥ अतो ब्रह्मज्ञानाच्छवणमननध्यानजनिता- दविद्याध्यस्ता सा जनिमृतिमयी संसृतिरियम् । विनश्येत्तद्धेतौ प्रविलयमिते ज्ञान उदिते प्रतीचि ब्रह्मैक्ये जयति निजरूपे स्थित इति॥५६॥ ।

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ प्रज्ञानं तत्कार्य जगद्ममञ्च तत्वज्ञानं स्वोदयसमसमय बाधते, अतो महता प्रयत्नेन तत्त्वज्ञानमेव सम्पाद्यमित्याह-प्रत इति। यतोऽज्ञानकृतेयं संसृतिरतः श्रवणमनननिदिध्यासनैरुत्पादिता- ब्रह्मज्ञानात्तस्याः संसृतेर्हेतुभूते उदिते उक्तलक्षणेऽज्ञाने प्रकर्षणात्यन्ता- भावप्रतियोगितया विलयबाधमिते प्राप्ते सति अविद्ययाऽनाद्यनिर्वाच्या:- ज्ञानेनाऽध्यस्ता सा सर्वलोकवुद्धिस्था इयं प्रत्यक्षादिभिरनुभूयमाना जनिमृतिमयी संसृतिविनश्यविनश्यतीति सम्बन्धः । तदा ब्रह्मवित् प्रत्यगभिन्ने ब्रह्मैक्ये निजरूपे स्वात्मत्वेनावबुद्धे स्थितः सन् जयति सर्वोपरि वरीवर्ति, कृतकृत्यतया तिष्ठति । इतिशब्दः शास्त्रार्थपरिसमाप्तौ । इत्येव सर्ववेदान्तप्रमेयमित्यर्थः ॥ ५६ ॥ अनृतजडविषादाकारमेतत्समस्त जगदपि लयमेति प्रत्यगात्मैक्यदृष्टया। द्वगपि भवति सा यद्भक्तिलेशेन सम्यक् तमहमखिलवन्द्यं कृष्णमेवावलम्बे ॥६॥ इति प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ चतुर्थ प्रकरणं सम्पूर्णम् ॥ ४ ॥ इयं ब्रह्मविद्या भगवद्भक्त्यधीना, “यस्य देवे परा भक्तिः" (श्वे० ६ । २३), "यमेष वृणुते तेन लभ्यः" (मु० ३।२ । ३) इत्यादिश्रुतेः। अत: सर्वोपायेन भगवद्भक्तिरेव मुमुक्षुभिरादर्तव्या, न वामन्तरेण संसृतेनिस्तार इत्याशयेन प्रकरणार्थ परिसमाप्य,स्वकृतिञ्च भगवति समर्पयन्भवन्तं शरण्यत्वेनाऽऽश्रयति-अनृतेति। एतत्प्रत्य- क्षादिभिरनुभूयमानं समस्तं जगदपिशब्दात्तन्मूलमज्ञानं तत्कार्य्यमनृत- जडविषादाकारमनर्थपुखात्मकं यया प्रत्यगभिन्नब्रह्मसाक्षात्काररूप- दृष्टयालयं बाधमेति प्राप्नोति,सा परब्रह्मात्मैक्यसाक्षात्काररूपादृष्टिरपि

·चतुर्थ प्रकरणम् ।
१८१
यस्य भक्तिलेशेन रत्यङ्कुरोत्पत्त्या सम्यर भवति समुत्पद्यते; तमहं वराको-
ऽपि सकलजगद्वन्द्यं कृष्णं भक्तानामनन्यशरणानां संसारक्लेशहर
भगवन्तं वासुदेवमेवावलम्बे शरणं व्रजामीति योजना ॥६०॥
दृश्यातिगं परमनन्तमशेषहेतुं
संसारवाद्धिपरपारमल क्यमूर्तिम् ।
क्रीडन्तमद्भुतपदं ब्रजराजसूनुं
वृन्दावने ब्रजवधूभिरहं पप्रये ॥१॥
इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दाभिलाषिसदानन्द-
विद्वत्कृतायां प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणिव्याख्यायां स्वप्रभा-
भिधायां प्रत्यगात्मनि संसृतिनिराकरणमयूखाभिधं
चतुर्थ प्रकरणं समाप्तिमगमत् ॥ ४ ॥

·श्रथ पञ्चमं प्रकरणम् अद्वैतसच्चितिसुखं श्रुतिमालिगम्यं विध्वस्तविभ्रममशेषजडावभासम् । यत्पादभक्तिरसिकैरवबुद्धयतेऽञ्ज- स्तं श्रीमुकुन्दमतिभावनयाऽऽश्रयेऽहम् ॥१॥ मात्रादिविश्वमखिलं जडदुःखमिथ्या- रूपं भ्रमोत्थमपि चेष्टत प्राविरिरुच्यम् । तममृतं निगमैकवेद्य श्रीमन्मुकुन्दमनिशं शरणं प्रपद्ये ॥ १ ॥ यत्सत्त्तया चतुर्थप्रकरणान्ते "अनृतजडविषादाकारमेतत्समस्तं जगदपि लयमे- ति प्रत्यगात्मैक्यदृष्टया''इत्युक्तं तत्राऽनात्मकं जगत् त्रिविधप्रमात्रादि- रूपेण स्वस्वरूपप्रत्यगात्मदृष्टिप्रतिबन्धकं प्रत्यगात्मविवेकेन तद्दष्टया तदपगमे संसारानर्थोपशम इत्येतदर्थविचारप्रधान प्रकरणमारभमाणः खेष्टदेवतानुसन्धानात्मक मङ्गलमाचरन्नादभिधेयप्रयोजने दर्शयति- अद्वैतेति । तं श्रीमुकुन्दमहमतिभावनया भक्त्युद्रेकेण भगवदाकारवृत्त्या आश्रये-तदतिरिक्तभावनामनाहत्य तमेव फलभूतमनुसन्दधे इत्यन्वयः। तं कमित्याकाक्षायामाह-यत्पादेति । यस्य भगवतो मुकुन्दस्य पादाम्भोजानुरागाक्रान्तचित्तैः पुरुषधौरेयैरलोऽनायासेनाऽद्वैतं विषय- विषयिभावरूपद्धतशून्यं सदबाध्यं चितिरितरनिरपेक्षप्रकाशस्वभावतया ज्ञप्त(प्ति ? )रूपं यत्सुखं ब्रह्मानन्दशब्दवाच्यं तदवबुध्यते साक्षात्क- यते इति मुख्यप्रयोजनोक्तिः । वत्केन प्रमाणेनावबुध्यत इत्यत पाह- श्रुतिमौलिगम्यमिति। वेदान्तप्रमाणैकवेद्यमित्यर्थः । दुःखाभावोऽपि ·पञ्चमं प्रकरणम्। १८३ प्रयोजनमित्याह-विध्वस्तविभ्रममिति । विध्वस्तो मूलवाधेन बाधितो विभ्रमः कर्तृत्वभोक्तृत्वादिरूपोऽनर्थो यस्मिन्ननर्थ निवृत्त्युपलक्षितं सच्चिदद्वयानन्दात्मकं ब्रह्मेति फलितम् । लौकिकसुख तत्साधनञ्च स्रगादिरूपं ततो विलक्षणं स्यात्, तेन तस्य परिच्छेदापत्तिश्च स्यादित्या- शङक्याह-अशेषजडावभासमिति। अशेषजर्ड समस्तब्रह्माण्डान्त- वर्ति सुखसाधनत्वेनाभिमतं स्रक्चन्दनरम्भागान्धर्वामृतपानादिरूपं तजन्यसुखाकारान्तःकरणपरिणामरूपञ्च तस्यावभासः स्फूर्तिस्तद्रूपम् । तथा च सच्चिदद्वयानन्तात्मकब्रह्मसुखमन्तरेण संसारे वातन्त्र्येण सुख- गन्धोऽपि नास्तीत्यपरिच्छिन्नसुखं ब्रह्मैव तत्र तत्र तदभिव्यञ्जकतारत- म्येन प्रतीयमानतारतम्यं लौकिकसुखत्वेन व्यपदिश्यते, न ततो विलक्षणं सुखं नामास्ति । "एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति श्रुतेः' (बृ. ४ । ३ । ३२) इति भावः ॥१॥ स्वाज्ञानकल्पितमखण्डसुखावबोधे देहेन्द्रियादिजडजातमनात्मभूतम् । तत्रात्मतामतिरियं भवमृत्युहेतु- रध्यास आत्मनि तथा जडधर्मबुद्धिः॥२॥ एवमनर्थनिवृत्त्युपलक्षितं सच्चिदद्वयात्मकं सुखं ब्रह्मैव ज्ञातं सत्प्रयो- जनम्, अज्ञातं सद्विषय इत्युक्तम्। तत्राऽज्ञानमेवाऽऽत्मानात्मनोरन्यो- न्याध्यासद्वारा सकलानर्थहेतुरिति तन्निवृत्तये सर्ववेदान्तगिरी प्रवृत्तिः, ततश्चादी तत्त्वज्ञाननिवर्हणीयाध्यासस्वरूपं दर्शयति-स्वाज्ञानेति । अखण्डं त्रिविधपरिच्छेदशून्यं यत्सुखमवबोधरूपं ज्ञानघनं तत्र स्वात्मा- ज्ञानेनारोपितं देहेन्द्रियादिजडजातं घटादिवदनात्मभूतम् । देहादावनात्मनि आत्मत्वमतिरिय सर्वलोकप्रसिद्धा। भवमृत्यू जन्म- मरणे तद्धतुरध्यासोऽतस्मिंस्तद्बुद्धि रूपः। तथात्मनि जड़ा देहादयस्तद्धर्मात्र ·१८४ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ जाड्यादयस्तद्व द्धिरध्यासः । तथाचात्मानात्मनोस्तद्धर्माणामितरेतराव. भासलक्षणोऽध्यासः सर्वानर्थहेतुरित्यर्थः ॥ २ ॥ सेयं परस्परमतिर्बहुधात्मविद्भिः प्रोक्ता नवैर्निरसनाय भवाब्धिहेतुः । नैनामृते व्यवहृतिः परमात्मतत्त्वे काचित्मसिद्धयति मना वचनाद्यतीते ॥ ३ ॥ । ननु किमर्थमप्रामाणिकोऽयमध्यासः कल्प्यते, तं विनैव सर्वव्यव- हारसिद्धिः किन्न स्यात् ? इत्याशक्य तस्याप्रमाणिकत्वनिरासेन सर्व- व्यवहारानास्पदे सर्वव्यवहारसाधकत्वं प्रदर्शयस्तं विना व्यवहारानु- पपत्तिरित्याह-सेयमिति । सेयं परस्परमतिरन्योन्याध्यास आत्म- विद्भिर्भगवत्पादप्रभृतिभिस्तत्त्वज्ञैरत्यन्तप्रामाणिकैर्बहुधा लक्षणसम्भा- वनाप्रमाणप्रदर्शनप्रकारैः प्रोक्ता प्रकर्षेण सर्ववादिमते यथायथमाव. श्यकखीकार्यत्वेन रूपेणोक्ता दर्शिता। तैरपि किमर्थ निरर्थकाध्या- सवर्णनं कृतमित्यत आह-नयैर्निरसनायेति ! व्यासोक्तन्यायानुसा- रिणोभियुक्तिभिर्निरासाय तस्य वर्णनं कृतमित्यर्थः। ननु किमर्थं तन्निरासोऽपीत्यत आह-भवाब्धिहेतुरिति । संसारसिन्धौ पातहेतु- त्वात्सकलान बोजभूतः स्वयं सातादनर्थश्चायमध्यासः सर्वथा निरसनीय एवेत्यर्थः। एना सर्वलोकप्रसिद्धी परस्पराध्यासात्मिका मतिम्-अहम,इदम् , ममेदम् इति लक्षणामृते विना मनोवचनाद्यतीते परमात्मतत्त्वे सर्वव्यवहारानास्पदे प्रत्यगभिन्ने ब्रह्मणि काचिदपि व्यव- हृतिः कश्चनापि लौकिको वैदिको वा व्यवहारो नैव प्रसिद्ध्यति- कथञ्चिदपि नैव सिद्ध्यति, प्रथते वेत्यर्थः। तथा च सर्वसंसारदोष- पुषाकरोऽयमध्यासः, तस्य निरासे सर्वथा मुमुक्षुभिर्यतितव्यमिति भावः॥३॥ .

·पञ्चर्म प्रकरणम् । १८५ m स्वज्योतिरात्मनि समानविशेषभाव- शून्येऽप्यनादिविपरीतधियोऽवभासः। स्वाविद्ययाऽहमिति संसृतिहेतुभूती ध्याताभिधो व्यवहृताववभाति सस्त् ॥४॥ ननु मनोवचनाद्यतीते सामान्यविशेषभावशून्ये प्रत्यगात्मतत्त्वे कथमध्यासः ? लोके सामान्यतो ज्ञाते विशेषतोऽज्ञाते शुक्त्यादी रजताध्यासो दृष्टः । आत्मनि तु तथा न सम्भवति यत्रापरो- क्षाध्यासाधिष्ठानत्वम् , तन्द्रियसम्प्रयुक्तत्वं विषयत्वञ्चेति व्याप्तिः । तत्र व्यापकाभावादात्मनोऽधिष्ठानत्वं न सम्भवतीत्याशडक्याह-स्व- ज्योतिरिति । स्त्रप्रकायारूपे सामान्यविशेषभावशून्येऽपि प्रत्यगात्मनि स्वाविद्ययाऽहमित्यवादिविपरीतधियोऽवभामः सत्यानृतमिथुनीकरण- रूपोऽध्यानाभिवः संसृहेतुभूतो व्यवहारदशायां सदाभाति- वस्तुतो मिथ्या सन्नपि सद्वत्प्रतीयते इति योजना । अयमर्थ:-"सत्यं प्रत्यगात्मा स्वयंप्रकाशत्वादिविषयोऽनशश्च, तथाप्यनिर्वचनीयाना- यविद्यापरिकल्पितबुद्धिमनःसूक्ष्मन्थूलशरीरेन्द्रियावच्छेदेनानवच्छिन्नोऽ- पि वस्तुतोऽवच्छिन्न इव, अभिन्नोऽपि भिन्न इव, अकर्ताऽपि कर्त्तव, अभोक्ताऽपि भोक्तव, अविषयोऽप्यस्मत्प्रत्ययविषय इव जीवभावमा- पन्नोऽवभासते" (भामती ७० १।१३१)। अतः स्वप्रकाशस्य स्वतोऽ- विषयत्वेप्यौपाधिकरूपेण विषयत्वान्न काचिदनुपपत्तिरिति । ननु स्वतोऽविषयत्वमौपाधिकरूपेण विषयत्वमिति किमर्थ व्यवस्थाप्यते ? स्वत एव शुक्त्या दिवद् ग्रहणाग्रहणे किन्न स्याताम् ? इति चेत्, न; दृष्टान्तवैषम्यात् । नहि शुक्त्यादिवञ्चिदेकरसस्याऽऽत्मनश्चिदंशे गृहीते गृहीतं किञ्चिदस्ति । स्थाचाहुरत्रभवन्तो वाचस्पतिमिश्रा:: "न खल्वानन्दनित्यविश्वादयोऽस्य चिद्रपाद्वस्तुतो भिद्यन्ते, येन तद्- ग्रहेऽपि न गृह्य रन्; गृहीता एव तु कल्पितेन भेदेन न विवेचिता इत्य- २४ ·१५६ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ गृहीता भान्तीति" ( भामती ७०१।१।१)। "यथा खल्वभिज्ञायां भासमानमपि देवदत्तैक्यं तत्तेदन्तोपाधिद्वारकसामानाधिकरण्याप- रामर्शाद्विविक्तं नोल्लिख्यते । एवं चिद्रूपभानेऽपि दुःखप्रत्यनीकत्वादि- रूपेणापरामृष्टा प्रानन्दादयोऽप्यगृहीता इव भान्ति" इति कल्पतरौ ( कल्पत० ब्र. १।१।१)। "ननु देवदत्तो यमित्यभिज्ञायामिद- मर्थे यद्देवदत्तैक्यं भासते, तद्विविक्तमुधिख्यते एव । यत्तु तत्र तत्ता- विशिष्ट्यैक्यं नाल्लिख्यते, तन्न भासत एव । अतो भासमानस्य विविक्तो- ल्लेखाभावे नेदमुदाहरणमिति चेत्, न; एकस्मिन्निदमर्थे ऐक्यद्वया- भावेन भासमाने एव देवदत्तैक्ये तत्तोपाधिपरामर्शाभावेन तत्तेदन्ता- विशिष्टाभेदरूपतयोल्लेखाभावरूपस्य विविक्तानुल्लेखस्य विवक्षितस्य सत्वात् । तथा चाऽध्यस्तापकर्षयुक्ततया गृहीतोऽप्यानन्दो मेघावरण- कृतापकर्षसौरालोकवदगृहीत इव भातीति तात्पर्य्यम' इति परिमले (परि० ब० १।१।१) तथा चाविषयेऽपि सामान्यादिधर्मविनि- मुंक्तेऽपि स्वप्रकाशत्वेन भासमानतया प्रत्यगात्मन्यनाद्यविद्ययाऽध्यासः सिद्ध इति न काचिदनुपपत्तिः । तथा च भाष्यम्-"न तावदयमे- कान्तेनाविषयोऽस्मत्प्रत्ययविषयत्वादपरोक्षत्वाच्च प्रत्यगात्मप्रसिद्धः । न चायमस्ति नियमः पुरोऽवस्थितविषये विषयान्तरमध्यसितव्यमिति । अप्रत्यक्षेपि ह्याकाशे बालास्तजमलिनताद्यध्यस्यन्ति एवम विरुद्धः प्रत्य- गात्मन्यप्यनात्माध्यास:" (व० सू० भा० १ । १।१) इति ॥४॥ अध्यासोऽहं ममेत्येवं सर्वानाश्रयो नृणाम्। तबाहमिति चिद्व्याग्नि निविकल्पेभ्रमो महान् ॥५॥ तदेवं चैतन्यैकरसोऽनिदरूपोऽप्यात्मा स्वात्मनि अध्यस्तेऽहङ्कारे प्रतिबिम्बितोऽहमित्येतस्मिन्प्रत्ययेऽध्यस्यमानाहङ्कारसम्भिन्नतया भास- मानोऽहं प्रत्ययविषयत्वेनोपचर्यत इति सम्भवत्येव। तत्राध्यासोऽ- ·पञ्चमं प्रकरणम्। १८७ धिष्ठानारोप्ययारेकस्मिज्ञाने भासमानत्वमात्रमध्यासव्यापकं तच्चा- त्राप्यस्त्येवेत्यभिप्रेत्याह-अध्यास' इति। अध्यासोऽहमिति ममेत्य- वञ्च पुंसां सर्वानाश्रयत्वेन दृश्यत एवेत्यविवादम् । तत्र तादात्म्यसंसर्गा- ध्यासयोर्मध्ये निर्विकल्पेऽहं ममेत्यादिकल्पशून्येऽपि प्रतीचि 'अहम्', इति महान् भ्रमः-सर्वाध्यासमूलत्वेनात्यन्तानर्थरूप इत्यर्थः ॥ ५ ॥ नन्वेवं भासमानेऽस्मिन्निर्विकल्पतया विभौ। स विकल्पाहमोऽध्यासश्चैतन्येनैव सम्भवेत् ॥६॥ अध्यासमाक्षिपति-नन्विति । न तावन्निर्विकल्पतया भास- मानेऽस्मिंश्चैतन्य परिच्छिन्ने सविकल्पस्याहङ्कारस्याध्यास: सम्भ- वति, तथाविधस्थाऽदृष्टचरत्वान् । लोके हि सविकल्पके शुक्तयादौ सविकल्पस्य रजतादेरध्यासो दृष्टः, न तु निर्विकल्पे वस्तुनि कुत्राप्य- ध्यासो दृष्टचर इति भावः ॥६॥ न मातृत्वादिसंयुक्ततया भानेऽपि सम्भवः । मातृत्वादेरहङ्कारपूर्वकत्वादहङ्कृतेः ॥ ७ ॥ ननूक्तरीत्या प्रमातृत्वादिना सविकल्पे वस्तुन्यध्यासो भविष्य- तीति नेत्याह-नेति । प्रमातृत्वादिविकल्पविशिष्टतयाऽवभासमाने- ऽपि प्रत्यगात्मनि नाहङ्कृतेरध्यासः सम्भवति, प्रमातृत्वादेरहङ्कारपूर्व- कत्वादिति योजना ॥ ७ ॥ न वा पूर्वाहमुत्येन प्रमातृत्वादिहेतुना। चितः स्यात्सविकल्पत्वं संस्कारेणाऽप्यनादिना॥८॥ ननु पूर्वपूर्वप्रमातृत्वाद्यध्यासस्योत्तरोत्तरमपि प्रमातृत्वाद्यध्यासं प्रति संस्कारद्वारा हेतुत्वं किन्न स्यात् ? अध्यासप्रवाहस्यानादित्वा-

·१८८
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ
दिति शङ्कामनूद्य दूषयति-नेति ।
न वा पूर्वाहमः सकाशातू समु-
स्थेन पूर्वाहङ्कारकृतप्रमातृत्वादिसत्कारेणोत्तरोत्तरप्रमातृत्वाकहेतुना-
नादिप्रवाहात्मकेन चैतन्यस्य सविकल्पत्वं स्यात्---इत्यपि साधु-
मतमित्यर्थः ॥८॥
न ममातृममाणादिव्यवहारोऽपि युक्तिभिः ।
उपपादयितुं शक्यः समस्तैरपि वादिभिः ॥६॥
प्रमातृप्रमाणादिव्यवहारस्य सर्वेणापि वादिना दुरुपपादत्वादपि
नाऽध्याससम्भव इत्याह-नेति । स्पष्टम् ॥६॥
।
बेदान्तिसांख्ययाः पक्षे प्रमाता किमहङकृतिः।
उतात्मा तत्र नायः स्याज्जडत्वादप्यहकृतेः ॥१०॥
दुरुपपादत्वमुपपादयति-वेदान्तीति । वेदान्तिलांख्ययोर्मते
किमहङ्कारः प्रमाता ? उत आत्मा ? नाद्यः, तस्य जडत्वादिति
योजना ॥ १० ॥
द्वितीयेऽपि प्रमाणाख्यक्रियारूपेण सर्वगे
कूटस्थे परिणामित्वं प्रमातृत्वं कथं भवेत् ॥ ११॥
द्वितीयमनिष्टापत्त्या दूषयति-द्वितीये पीति । प्रमाणाख्यक्रिया-
रूपेण परिणामित्वं प्रमातृत्वम् । तच्चाविकारिणि सर्वगे आत्मनि दुःस-
म्पादमन्यथा कौटस्थ्यभङ्गादिदूषणमित्यर्थः ॥ ११ ॥
प्रमातृत्वं विना तेन चैतन्येन जडप्रथा।
चेत्तया सर्वगत्वेन युगपत्सर्वभासनम् ॥ १२ ॥

·पञ्चमं प्रकरणम्। १८६ मास्तु तर्हि प्रभातृत्व तद्धिना चैतन्येनैव विषयप्रकाशः सेत्स्यतीति शङ्कामन्याऽतिप्रलङ्गेन दूषयति ...-प्रमातृत्वनिति । अन्तरेणैव प्रमा- तृत्व चैतन्यन शिपयप्रकाशे तस्य सर्वगत्वेन सर्व युगपत्प्रकाशेतति प्रति- कर्मव्यवस्था न सिद्ध्योदेस्यर्थः ।। १२ ।' तार्किकादिमतेऽध्ये सर्वगात्मनि चेत्तथा। जायमाना तदा सर्वभान युग पदापतेत् ॥ १३ ॥ एवं वेदान्तिसांख्ययासत प्रतिकलव्यवस्थानुपात्तिमभिधाय तार्कि- कादिमते तइनुपपत्तिनुपपादयति -तार्किकादिमते इति। तन्मते कि सर्वगतात्मनि जायनानं ज्ञानं यावदानसमवायि ? उत शरीरावच्छि- न्नात्मप्रदेशसमवापि ? तबाधं डूक्यत्ति--सर्वगात्मनीति ।। १३ ॥ यावदात्मगतं ज्ञानं युग पत्तर्वभासकम् । भवे नियामकाभावाद्धर्मादिनियापकम् ॥ १४ ॥ सुखदुःखात्मका भोगी धर्माधर्मफलं भवेत् । तापेक्ष्यतृणादेस्तु भासने न नियामका ॥१५॥ एतदेवोपपादयति-यावदिति । नियामकाभावाद् युगपत्सर्वावभा- सप्रसङ्गान्नाद्य इत्यर्थः । धर्माधर्मी नियामकाविति चेत्, न; तयोः सुख- दुःखजनकविषये तथात्वेऽपि उपेक्षणोयत्यादिसर्ववस्तुष्वनियामक- त्वादिति द्वयोर्याजना ॥१४-१५ ॥ यस्य ज्ञानस्य यद्धेतुः प्रकाश्यं तेन तद्भवेत् । इत्येवं नियमः स्याच्चेत्तदाप्यतिप्रसज्जनम् ॥१६॥ उपपत्त्यन्तरमाशक्य निरस्थति-यस्येति । यस्य ज्ञानस्य यज-

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी
नक तत्तेन प्रकाश्यमिति नियम: स्याच्चेत , तदाप्यतिप्रसङ्गः स्यादि-
त्यन्वयः॥ १६॥
चक्षुरादेरपि स्वोत्थज्ञानवेद्यत्वमापतेत् ।
विषयत्वन्तु नाद्यापि सिद्धं तस्याऽनिरूपणात्॥१७॥
अतिप्रसङ्गमेव दर्शयति-चक्षुरिति । चक्षुरादेरपि चक्षुर्जन्यज्ञान-
वेद्यत्वप्रसङ्गादित्यर्थः । विषयत्वे सति जनकं वेद्यमिति चेत्, नेत्याह-
विषयत्वमिति । तस्य विषयत्वस्याऽनिरूपणादित्यर्थः ॥ १७ ॥
ज्ञानस्य न गुणत्वेऽपि नियमो विषयग्रहे।
प्रदीपगुणभा कुम्भं भासयत्यप्यकारणम् ॥१८॥
-
विषयत्व सिद्धावपि ज्ञानस्य गुणत्वं क्रियात्वं वा नोभयथापि निय-
मसिद्धिरिति । तत्रादौ ज्ञानस्य गुणत्वेन नियममाशय निरस्यति-
ज्ञानस्येति । ज्ञानस्य गुणत्वेऽपि स्वजनकविषयग्राहित्यनियमसिद्धिर्नास्ति,
प्रदीपगुणस्य प्रकाशस्याजनकेऽपि घटे प्रकाशकत्वदर्शनादित्यर्थः ॥१८॥
क्रियात्वे तस्य वाय्वादिक्रियाणामनपेक्षिते।
वस्तुन्यात्माऽश्रयाक्तेऽतिशयहेतुत्वदर्शमात् ॥१८॥
ज्ञानस्य क्रियात्वपक्षेऽपि दूषणमाह-क्रियात्वे इति । वाय्वादि-
क्रियाणाञ्चानुद्दिष्टेऽपि वस्तुनि आत्माश्रयाक्ते स्वाश्रयसंयुक्त तृणा-
दावतिशयहेतुत्वदर्शनादित्यर्थः ॥ १६॥
अथ ज्ञानाश्रयस्यात्मवस्तुनो निष्कलत्वतः।
न सर्ववस्तुसंयोग इति नातिप्रसञ्जनम् ॥ २० ॥

·पञ्चमं प्रकरणम् ।
परिहारान्तरं शङ्कते-अथेति ।। २० ।।
तदा न कञ्चिदप्येवं प्रकाशेताऽप्यसङ्गतः।
नान्यत्र स्वाश्रयाज्ज्ञानं संसर्ग भजते गुणः ॥२१॥
दूषयति-तदेति । क्रियारूपस्य गुणस्य वा ज्ञानस्य स्वाश्रयमति-
लङध्याऽन्यत्र संसर्गायोगात्,असंसृष्टग्राहित्वे चातिप्रसङ्गादित्यर्थः।।२१।।
देहावच्छिन्न एवात्मप्रदेशसमवायि चेत् ।
ज्ञानं तर्हि प्रसज्येत सांशत्वे नित्यमात्मनः ॥ २२ ॥
शरीरावच्छिन्नात्मप्रदेशसमवायिज्ञानमित्यस्मिन् पक्षेऽपि दूषण-
माह-देहेति । अात्मनि प्रदेशस्य स्वाभाविकत्वम् ? औपाधिकत्वंवा ?
तत्राद्यं दूषयति-तीति । प्रदेशस्वाभाविकत्वे सावयवत्वेनानित्यत्व-
मात्मनः प्रसज्यतेत्यर्थः ॥ २२ ॥
औपाधिकत्वेऽपि ज्ञानं तत्प्रदेशान्वितग्रहात् ।
तदा देहावहिर्भूतघटादीनावभासयेत् ॥ २३ ॥
औपाधिकत्वपक्षे
दूषणमाह
-औपाधिकत्वेऽपीति । औपाधिकत्वे-
ऽपि ज्ञानं तत्प्रदेशसंयुक्तग्राहकञ्चेत्, तदा देहाद्वाह्यघटादीन्नैव भासये-
दिति योजना ॥२३॥
बाह्यात्मदेशसंयुक्तग्राहित्वे सर्वमप्यदः ।
अवभासत नातोऽस्ति व्यवस्था तार्किके मते ॥२४॥
-
बाह्यात्मप्रदेशसंयुक्तग्राहित्वे बाह्य सर्वमप्यवभासेत ! नेत्याह-
बाह्यति ॥ २४॥

·१६२
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी
ननु सम्बन्धशून्येऽपि वस्तुन्येव व्यवस्थया ।
ज्ञानक्रिया स्वभावेनातिशयं जनयिष्यति ॥ २५ ॥
अभिचारक्रिया अद्वद् हूरे व्यवहितं नरम् ।
उद्दिष्टोव हन्त्येवं ज्ञानं भासयतीति चेत् ॥ २६ ॥
उपपत्त्यन्तरेण नियमं शङ्कते-----नन्विति द्वाभ्याम् । सम्बन्धरहितेऽ-
पि वस्तुनि व्यवस्थयैव ज्ञानक्रियाऽतिशयं जनयिष्यति। यथा अभि-
चारक्रियया सहस्रयोजनव्यवहितोऽप्युद्दिष्ट एव पुरुषो मार्यते, इति
कथन नियमसिद्धिः ? इति द्वयोोजना ।। २५-२६ ॥
तत्रापि हन्यमानेन हन्ना युक्तस्य चेशितुः ।
नियामकस्य कृत्यादिरनुमेयतया तथा ॥२७॥
तदूषयति-तत्रापीति । अभिचारक्रियायामपि हन्तृहन्यमान.
पुरुषद्वयसंयुक्तदेवतात्मन ईश्वरस्य वा कृत्यादेर्वा नियामकस्यानुमेय-
त्वान्न तथाऽत्र नियामकत्वं कस्यचिदित्यर्थः ॥ २७॥
अभिचारक्रियात्वेन संयुक्तेऽतिशयावहा ।
क्रियात्वाद्वाणशक्तयादिक्रियावदिति साधनात्॥२८॥
अनुमानं दर्शयति-अभिचारेति। विमतमभिचारकर्म स्वस-
म्बन्धिन्यतिशयजनकम् , क्रियात्वात्, वाणादिक्रियावदित्यर्थः ।। २८॥
अथ संयुज्यते ज्ञानाधारेणैवात्मना मनः।
मनसा चेन्द्रियं तेन विषयो युज्यते तथा ॥ २८ ॥
नियामिकाऽस्तु तत्रेयं सा संयोगपरम्परा।
अतस्तार्किकपक्षे स्याद् व्यवस्थेति तदप्यसत् ॥३०॥

·पञ्चमं प्रकरणम्। १६३ परिहारान्तरं शङ्कते-अथेति द्वाभ्याम् । तदूषयति-तदिति ।। २६-३० ॥ तस्याः परम्परायास्तु ज्ञानात्पूर्वमुपक्षयात् । ज्ञानोत्पादन एवातो व्यवस्था तब दुर्लभा ॥३१॥ ज्ञानादूर्ध्वमपीयञ्चेत्तदा सर्वं जगत्समम् । तत्संयुक्तादिरूपेणाऽवभासेताऽवभासने ॥३२॥ तस्या इति। परम्पराया ज्ञानात् पूर्व ज्ञानोत्पादने एवोपक्षयाद् ज्ञानादुपर्यपि संयोगपरम्परयाऽवभासे विषयसंयुक्ततत्सं- युक्तादिरूपेणावस्थितं सर्व जगत्समं युगपदेवावभासतेति द्वयो- योजना॥३१-३२॥ तस्याः एवमेवोहनीयाः स्युरणुमावात्मविन्मते। देहमात्रात्मवादे च दोषा युक्तिविदां वरैः ॥३३॥ तस्मान्मातृप्रमाणादिव्यवहारस्य सम्भवः । सर्ववादिमते नास्ति युक्तिभिश्चेति संग्रहः ॥ ३४ ॥ एवमणुपरिमाणदेहपरिमाणात्मपक्षयोरपि दोषा ऊहनीया इ- त्याह -एवमेति । तत्राणुपरिमाणात्मवादिमते ह्रदादिनिमग्नस्य पुरुषस्य सर्वाङ्गे शीतस्पर्शानुभवोऽपि न स्यात्, अणोः सर्वाङ्गसम्बन्धस्य युगपद- सम्भवात् । क्रमिकसंयोगानाञ्चायोगपद्येनैकज्ञानजनकत्वासम्भ- वात् । यदि स्वशरीरेऽपि सर्वाङ्गज्ञानासम्भवः, तर्हि बहिज्ञानं तस्य कुतः ? कुतश्च प्रतिकर्मव्यवस्था ? इति शरीरपरिमाणात्मवादि- मतेऽपि तस्य बहिर्देशसम्बन्धाभावादनेकान्त्यवादाच न. प्रति- कर्मव्यवस्थासम्भवः । तथाचोपहसितमाचार्यवाचस्पतिमिनैः-- ·१६४ प्रत्यक्तत्वचिन्तामा 'तस्मात्स्थाणुर्वा पुरुषो वेति ज्ञानवत्सप्तत्वपञ्चत्वनिर्धारणस्य च फलस्य निर्धारयितुः प्रमाणस्य च तत्प्रमेयस्य च सप्तत्वपञ्चत्वसु दशत्वसंशये साधु समर्थितं तीर्थङ्करत्वमृषभेण' इति । अलं पल्लवितेन ॥ ३३॥ पूर्वपतमुपसंहरति--तस्मादिति ॥ ३४ ॥ अत्रोच्यते समीचीनं त्वया प्रोक्तं मतं मम । प्रतिकर्मव्यवस्थायाः सर्ववादिष्वसम्भवः ॥३५॥ पूर्वपक्षमिष्टापत्त्या स्वीकुर्वन् समाधानं प्रतिजानीते--अत्रोच्यते इति। सर्ववादिषु तार्किकादिमतेषु प्रतिकर्मव्यवस्थाया असम्भवो- ऽस्तीति यत्त्वया प्रोक्तं तत्समीचीनमेव प्रोक्तम् । इति यत्तदोरध्याहा- रेणान्वयः। यतो ममापि वेदान्तवादिनो मतमभिमतमस्तीत्यर्थः ॥३५॥ सा वेदान्तिमते सम्यक् सम्भवेद् व्यवहारतः । परमार्थदशायान्तु माऽस्तु सा तेन का क्षतिः ॥३६॥ कथं तर्हि वेदान्तिमते तत्सम्भवः ? तत्रापि तदसम्भवस्त्व- स्माभिरक्त एवेत्याशक्य किं परमार्थतो वेदान्तिमते प्रतिकर्मव्यव- स्थाया असम्भव उच्यते ? उत व्यवहारतोऽपि ? नाद्यः, इष्टापत्तेः । नहि वस्तुतः किमप्यद्वितीये वस्तुनि सर्वव्यवहारानास्पदे वेदान्तिभि- र्व्यवहरणं स्वीक्रियते, "न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बन्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥” (गौ० का० २ । ३२) इति श्रुतेः। न द्वितीयो व्यवहारदशायां मायाद्युपहितचैतन्ये माय- यैव सर्वव्यवहारसिद्धरित्यभिप्रेत्याह-सेति ।। ३६ ॥

·पञ्चमं प्रकरणम् । तत्कथं शृणु वेदान्तसिद्धान्तमतमादरात् । तव शङ्काकलङ्कासंस्पृष्टं यदि विपर्ययम् ॥ ३७॥ तर्हि व्यवहारदशायामुक्तदूषणानां कथमुद्धार इति शङ्कते-तत्क- समाधत्ते-ण्विति । त्वदुक्तशङ्काकलङ्कनाऽसंस्पृष्टं वेदान्तसिद्धान्तमतम् । यद्विपर्ययशून्यं सम्यकप्रमाणसिद्धं तदादरा- च्कृवित्यर्थः । नहि श्रद्धाभक्ती विना वेदान्तमतश्रवणेऽधिकार इति भावः ॥ ३७॥ थमिति । अनिर्वाच्या विद्या सकलकलनाकारणतया समावृत्याऽऽत्मानं निरवधि चिदानन्दममृतम् । प्रपञ्चाकारेण प्रचुरगुणयुक्ता परिणता प्रमात्राद्यध्यासं सृजति विमलेऽहङ्कृतितया॥३८॥ प्रतिज्ञातमर्थमुपपादयितुं भूमिकामाह-अनिर्वाच्येति । वस्तुतोऽ- परिछिन्नं चिदानन्दस्वरूपममृतं नित्यमुक्तमप्यात्मानं स्वाश्रया स्वविष- याऽनाद्यनिर्वाच्या विद्या सम्यक् तत्प्रतिविम्बगर्भिता आच्छाद्य सकल- व्यवहारहेतुकल्पनाकारणतया प्रचुरगुणविशिष्टा प्रपञ्चाकारेण परि- यता सती तत्राप्यहङ्कृतिरूपेण परिणता सती विमलेऽत्यन्तविशुद्धतया सर्वव्यवहारानास्पदेऽपि चैतन्ये प्रमात्राद्यध्यासं सृजतीति योजना तथा च परमार्थवस्तुनि प्रत्यक्तत्त्वेऽविद्याद्यध्यासमन्तरेण न कस्यापि व्यवहारस्य सम्भवः, तदुपहिते तु न कस्यापि व्यवहारस्यानुपपत्तिरिति भावः ॥ ३८॥ । प्रविद्याधिष्ठानं प्रकृतिविकृतीशानमचलं निरीहं निर्द्वन्द्वं सुखधनमबाध्यं समरसम् ।

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा परब्रह्माऽद्वैतं जडजगदधिष्ठानवपुषा प्रमात्राद्याकारैः स्फुरति विविधंव्यापृतिपदे॥३६॥ वस्तुतस्तु अचलं अविद्या सृजतीत्युक्ते तस्याः स्वातन्त्र्यं प्राप्तं तद्वारयन् अविद्यो- पहित चैतन्यमधिष्ठानमेवाध्यस्तपदाकारेण व्यवहारदशायां स्फुरती- त्याह-प्रविद्येति। अविद्याधिष्ठानं परब्रह्मैव व्यापृतिपदे व्यवहार- भूमौ विविध प्रमात्राधाकारैः स्फुरतीत्यन्वयः । क्रियारहितम् , निरीहमिच्छाशून्यम् , निर्द्वन्द्वं दृश्यधर्मविनिर्मुक्तम् , सुखैकरसम् , कालत्रयेऽप्यवाध्यम् , समरसमखण्डैकरसम् , द्वैत- वर्जितम् , सर्वैर्विशेषणैर्निर्विशेष सर्वव्यवहारानास्पदं ब्रह्मैतादृशमपि प्रकृतिर्माया, विकृतिस्तत्कायं वियदादिः, तयोरीशानं तन्नियन्तृत्वेन सर्वज्ञ सर्वशक्ति स्वतन्त्रं जडाज्ञानतत्कार्यजगदधिष्ठानत्वेन स्थितं तथा स्फुरतीत्यर्थः ॥ ३६॥ तत्रात्मविद्याधिपतिर्महेशो मायां वशीकृत्य निजानुभूतिः । स्वतन्त्र आत्मस्थ उदारशक्ति- ब्रह्मैव शुद्धं परमेश्वरोऽभूत् ॥ ४०॥ विविधस्वरूपत्वं दर्शयन्नादौ "मायान्तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनन्तु महेश्वरम्" ( श्वे. ४ । १० ) इति श्रुतिसिद्धं शुद्धस्यापि ब्रह्मणो मायोपहितत्वेन परमेश्वरत्वमित्याह-तत्रेति । प्रमात्रादि- भेदस्फुरणे तद्धेतुभूतमायासम्बन्धे सति शुद्धं ब्रह्मैव परमेश्वरोऽभूदित्य- तत्र हेतु:--मायामिति । मायावशीकरणे हेतुः-आत्म- विद्याधिपतिरिति । एतदुपलक्षणं सकलैश्वर्यादीनाम् । तथा च समप्रै- श्वर्यधर्मयश:श्रीवैराग्यज्ञानाधिपतिः, अत एव निजस्यासाधारण- न्वयः।

·पञ्चमं प्रकरणम् । स्वरूपस्याऽनुभूविर्निरावरण तत्त्वावबोध: स्वत एव यस्य सः, अत एव आत्मोस्थोऽप्रच्युतस्वरूपः, अत एव स्वतन्त्रः, यत उदारशक्तिरुदाराऽ- परिच्छिन्नाऽव्याहता शक्तिर्मायाख्या स्वरूपस्फूांत्मिका वा यस्य स इति योजना ॥ ४०॥ न तब मायाकृतदोष ईषत् स्वबोधतेजोऽनभिभूतधाम्नि । स्वीये महिम्नि स्थित एव सर्व करोत्यकर्ताऽवति हन्त्यसङ्गः॥४१॥ नेति । तस्य जगजन्मादिकारणत्वेऽपि मायोत्थविकारैरसंस्पृष्टत्वमित्याह- तत्र हेतु:-स्वबोधतेजसा निजबोधप्रतापनैव मायाविजृम्भणै- रनभिभूतमुलूकादिदिवान्धपरिकल्पितवमोविजृम्भणैर्मध्यन्दिनवर्तिप्रच- ण्डमार्तण्डमण्डलमिवानास्कन्दितं धाम स्वरूपं यस्य तस्मिन् स्वीये महिम्नि स्थित एव सन् सृष्टिकाले सर्व विश्वं करोति सृजति-स्वस- त्तास्फूर्तिदानेन स्वस्मिन्नध्यस्तं प्रकाशयति, स्वतोऽकत्तँव सन् स्वानन्द- लवदानेन स्थितिकालेऽवति पालयति, लयं सर्व स्वस्मिन्ननन्यरूपेणा- कर्षकत्वेन हन्ति संहरति; तथापि सर्वदा स्वतोऽसङ्ग एवेत्यर्थः ॥४१॥ अखण्डमद्वैतमसङ्गमच्छे ब्रह्माप्यविद्यावृतभावतस्तत् । अनाद्यनिर्वाच्यमनन्तदुःखं जीवत्वमाश्रित्य भवं प्रयाति ॥ ४२ ॥ तस्यैव ब्रह्मणोऽविद्याद्युपाधिकस्य स्वस्वरूपावरणेनैव जीवत्वमाह- अखण्डमिति । वस्तुतोऽखण्डं स्वगतादिभेदशून्यम् , अद्वैतम्, ·१९८ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा असङ्ग सर्वसम्बन्धातीतम्, अच्छं विशुद्धमपि ब्रह्मैव स्वाविद्यावृत- स्वरूपत्वात् जीवत्वं लिङ्गदेहाध्यासेनान्तःकरणावच्छिन्नत्वमनाद्यनि- र्वाच्यमाश्रित्य-स्वस्मिन्नध्यस्य भवं संसारमनन्तदुःखालयं प्रया- तीति योजना ॥ ४२ ॥ चैतन्यमेवानुगतं विशुद्धं सामान्यमेकं झुभयत्र वस्तु । उपाधिभेदेन विभाग इत्यं जीवोऽयमीशोऽयमिदं जगच्च ॥४३॥ एकमेव चैतन्यमुपाधिभेदेन जीवत्वम् , ईश्वरत्वम् , जगत्त्वञ्च स्वस्मिन्नध्यस्य नानारूपेण भातीत्याह-चैतन्यमिति । उभयत्र जीवे परमेश्वरे च । हीति श्रुतिस्मृतिविद्वज्जनानुभवप्रसिद्धमेकमेव चैतन्य- मनुगतमित्यर्थः। सुगममन्यत् ।। ४३॥ त्रिविधविश्वमिदं परमेशितु- र्व्यवहृतौ स्फुरति स्वचिदञ्चितम् । विषयवृत्तिहृदां भिदयाऽनृतं जगदुपेक्ष्य विचार्यमिदं पदम् ॥ ४४ ॥ प्रमातृत्वायुपाध्यन्तःकरणाद्युपेक्ष्य सर्वत्रानुगतचैतन्यं यावत्तत्त्व. साक्षात्कारं विचारणीयमित्याह-त्रिविधमिति । परमेशितुर्माया- शबलाद् ब्रह्मणः सकाशात् त्रिविधं प्रमात्रादिभेदेन त्रिप्रकारकं विश्व भूतभौतिकरूपं स्थिरजङ्गमात्मकञ्च त्रिगुणात्मकमिदं प्रत्यक्षादिसिद्धं व्यवहृतो स्थितिसमये स्वचिदश्चितं स्वात्मचैतन्यखचितं सत्-विषयो घटादिविषयचैतन्योपाधिः, वृत्तिर्घटाद्याकारान्तःकरण- समुत्पद्य,

·पञ्चमं प्रकरणम् ।
१६६
।
।
परिणामविशेषः प्रमाणचैतन्योपाधिः, हृद् अन्तःकरणं धर्मि प्रमातृ-
चैतन्योपाधिः, तेषां भिदया भेदेन-स्फुरति कादिरूपेण भासते । तत्रा-
नृतमनिर्वाच्याविद्याकार्य्यमन्त:करणादिजगत्कार्यजातमुपेत्याध्यस्तत्वे-
नाविद्यमानवत्कृत्वा इदं नित्यापरोक्षचैतन्यं पदं पद्यते। श्रवणादि-
परिपाकोऽस्य तत्त्वसाक्षात्कारेण फलत्वेन गम्यते इति पदं नित्यमेव
विचार्यमित्यर्थः। त्वदुक्तम्-
"जाग्रतः स्वपतो वापि गच्छतस्तिष्ठतोऽपि वा।
न विचारपरचेतो यस्यासौ मृत उच्यते ॥"
"तस्मादध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपञ्चं प्रपञ्च्यते” इति न्यायेन
ब्रह्मतत्त्वसाक्षात्काराय सर्वत्रवेदान्तेषु दृश्यमद्वितीये तत्त्वे आरोग्य,
तत्रैव पुनः प्रतिषिध्य, तत्त्वं प्रतिपाद्यते; तथाऽत्रापि वेदान्तप्रकरणत्वात्
प्रतिपाद्यतत्त्वबोधायेत्थं विचारणेति भावः ॥४४॥
सकलगा चितिरात्मपदाभिधा
जडमषावरणात्मिकयाऽजया।
निजपदाश्रययाऽपि समावृता
सृजति भेदमभेदवपुः सती ॥४५॥
सर्वगस्यापि चैतन्यस्य स्वाश्रयस्वविषयाज्ञानावृतस्य परिच्छिन्न-
जडत्वाद्याकारेण स्फूर्ति रित्याह-सकलगेति । आत्मपदवाच्या चिति-
श्चैतन्यं ब्रह्म निजपदाश्रययापि निजमात्मतत्त्वमेव पदं तदाश्रयापि अजया
अनाद्यविद्यया जडा चैतन्यस्फूर्त्यधीना, मृषा चैतन्यसत्ताधीना, आव-
रणाऽऽत्मिका निर्वाच्यभावरूपा तया सम्यगाऽऽच्छादिता वस्तुतो भेद-
शून्याऽपि चितिः सती अबाधितस्वरूपा भेदं प्रमानादिविभ्रम सृज-
तीति योजना ॥४५॥

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ
अनाद्यविद्या परमात्मतत्व-
मावृत्य सर्वच गतं स्थितेयम् ।
अनेकविश्वात्मतया विचित्रा
विवर्तते भाववपुश्चिदिद्धा॥ ४६ ॥
एवमुपोद्घातं सपरिकरमुपवर्ण्य प्रतिकर्मव्यवस्थामुपपादयितुमुप-
क्रमते-अनादीति । सर्वानुस्यूतपरमात्मतत्त्वमियं साक्षिप्रत्यक्ष-
गम्या नाद्यविद्याऽऽवृत्य चिता स्वाधिष्ठानचैतन्येनेद्धा उद्दीपिता
प्रतिबिम्बदानेनानेकविश्वाकारतया विवर्त्तते; विचित्राऽदृष्टादिसह-
कृता सती भाववपुः कार्यमानं प्रति हेतुत्वादिभावविलक्षणेति
योजना ॥ ४६॥
तत्र स्थितोऽन्तःकरणं शरीर
विद्याविवर्ती नयनादिवृत्त्या।
निर्गत्य संव्याप्य यथोचितं तद्
घटादिवस्त्वस्ति हि तत्तदात्म ॥ ४७ ॥
विचित्रविवर्त्ततामाह--तत्रेति । अविद्याविवर्तेषु मध्येऽन्तः-
करणाख्यस्तद्विवर्त्तः शरीरमध्ये स्थितो धर्माधर्मप्रेरितो नेत्रादि-
द्वारा निर्गत्य, यथोचितं घटादिविषयान् व्याप्य, तत्तदाकारो
भवतीत्यर्थः॥४७॥
तटाकस्थं जलं सेतुगतच्छिद्राद्यथा स्वयम् ।
कुल्यात्मना विनिर्गत्य केदारान् सम्प्रविश्य च ॥४॥
चतुष्कोणतया तद्वत् त्रिकोणत्वेन वाऽन्यथा।
तत्तत्केदाररूपेण
भवतीदं मनस्तथा
॥४८॥

·पञ्चमं प्रकरणम् । २०१ एतदेव दृष्टान्तेन विवृणोति--तटाकस्थमिति । यथा लोके पूर्ण- तटाकस्थमुदकं सेतुगतच्छिद्रान्निर्गत्य, कुल्याप्रवाहरूपेण केदारान् प्रविश्य, चतुष्कोणत्वेन त्रिकोणत्वेन वर्तुलत्वेन वा तत्तत्केदारानु- सार्येवाऽवतिष्ठते, तद्वन्मनोऽपीति द्वयोर्योजना ॥ ४८-४६ ॥ न स्वन्दते मन इदं जलवक्रमेण किन्त्वर्करश्मिवदिदं खलु तैजसत्वात् । दीर्घप्रभाकृतितया परिणाममेति सङ्कोचमेति सहसा रविरश्मिवच्च ॥ ५० ॥ - तत्तदाकारांशमाने जलदृष्टान्तो न तु तद्वन्मनसः स्यन्दन किन्व- न्यथैवेति दृष्टान्तान्तरेण मनसो झटित्येव तत्तद्देशप्राप्ति सम्भावयति- नेति। ना दकवदन्तःकरणं परिस्यन्दते, येनातिदूरवर्तिचन्द्रनक्षत्र- ध्रुवादिप्राप्तिर्न सिद्ध्येत्, किं तर्हि सूर्य्यरश्मिवत्तैजसत्वादोर्घप्रभा- कारेण परिणमते । अत एव रश्मिवत् सहसा सङ्कोचोऽप्युपपन्न इत्यर्थः ॥ ५० ॥ दूरस्थितेन्दुगुरुशुक्रबुध,वादि- प्राप्तिटित्यपि ततो मनसेोऽस्य सिद्ध्येत् । क्षीरादिवत्परिणतिस्तत एव सिद्धा चित्तस्य सावयवरूपतयाऽऽदिमत्त्वात् ॥५१॥ उक्तमथै स्पष्टयन्नन्तःकरणस्य सावयवत्वात् क्षीरादिवत्परिणा- मोऽप्युपपन्न इत्याह-दूरेति । तस्य सावयवत्वम्, "तन्मनोऽसृजत" इति श्रुतिसिद्धादिमत्त्वादित्यर्थः। सुगममन्यत् ॥ ५१ ॥ २६

·२०२
प्रत्यकूतत्त्वचिन्तामणी
तच्चान्तःकरणं तया परिणतं देहस्य चाभ्यन्तरे
कुम्भादौ विषये च तैजसवपुः संव्याप्य वृत्या स्वथा।
मध्ये च्छिन्नमिदं शरीरघटयोर्दण्डायमानं यतः
सर्वत्र व्यवतिष्ठते तत इदं नेधा स्थितं व्याप्ती॥५२॥
तत्परिणाम विभज्य दर्शयति-दच्चेति द्वाभ्याम् ।
तच्च परि-
णतमन्तःकरणं देहाभ्यन्तरे घटादा च सम्यग्व्याप्य देहघटयोर्मध्यदेशे-
ऽपि दण्डायमानमविच्छिन्नं व्यवतिष्ठते तस्मादिदमन्तःकरणं व्यवहार-
भूमौ त्रिधारूपेण स्थितमिति योजना ॥ ५२ ।।
कर्ता देहगतोऽस्य भाग उदितोऽहङ्कारनामा हृदो
वृत्तिदेहघटादिमध्य इतरो भागोऽस्य दण्डाकृतिः।
कुम्भादौ विषयेऽस्य भाग उचितः कर्मत्वसम्पादक:
स्याज्ज्ञाने विषयस्य तस्य मनसोऽभिव्यक्तियोग्यत्वतः५३
त्रिविधत्वं विवृणोति--कति । तत्र देहावच्छिन्नान्त:करण-
भागोऽहङ्काराख्यः कर्त्तत्युच्यते, देहविषयमध्यवर्त्तिदण्डायमानस्त-
द्भागो वृत्तिर्ज्ञानाभिधा क्रियेत्युच्यते, विषयव्यापकस्तद्भागो विष-
ज्ञानकर्मत्वसम्पादकमभिव्यक्तियोग्यत्वमित्युच्यते, इति
योजना ॥ ५३॥
यस्य
अमिस्त्रिभागमनसि हतिनिर्मले याs-
भिव्यज्यते चिदमला पुनरत्र तस्य ।
तद्भागभेदकृतभागविभेदभाक्त्वं
लोके भवेद्व्यवहृतौ किल केवलायाः॥५४॥

·पञ्चमं प्रकरण।
न्निति।
उपाधि देन तदवच्छिन्नचैतन्यस्य भेदभाक्त्वमित्याह-अस्मि-
तस्य च त्रिभागल्यान्त:करणयातिवच्छत्वाच्चैतन्यं तत्रा-
भिव्यज्यते । तस्याभिव्यत्तस्य चैतन्यस्यैकत्वेऽभिव्यखकान्तःकरण-
भागभेदेन कृतो यो भागविभेदस्तद्भात लोके व्यवहृता किल प्रसिद्ध-
मित्यर्थः ॥ ५४॥
चिदंशः कवच्छिन्नः प्रमाता सम्प्रकीर्तितः।
प्रमाणं स्थानियाभागावच्छिन्नश्चेतनांशकः ॥५५॥
विषये योग्यताभावावच्छिन्नः ममितिर्भवेत् ।
मातृमानभितीनां स्थादसाङ्कर्थ्य विभागशः ॥५६॥
उपाधिकृतभेदभाक्त्वं चितो दर्शयति-चिदंश इति द्वा-
भ्याम् ॥ ५५-५६ ॥
भागत्रयेऽप्यनुगता हृदयाकृतिश्चि-
मातृप्रमेययुगयोगितया च तस्याः।
ज्ञातं मयेदमिति संव्यवहार एष
सङ्गच्छते तदनुभावितया विशिष्टः ॥५॥
अत एव मयेदमवगतमिति विशिष्टव्यवहारसिद्धिरित्याह-भाग-
त्रयेऽपीति । कादिरूपेऽनुगताऽन्तःकरणाकारा चितिस्तस्याः प्रमातृप्र-
मेयसम्बद्धत्वात् 'ज्ञातं मयेद्म' इत्येष विशिष्टव्यवहारस्तदनुभावितया
पूर्वोक्तसम्बन्धानन्तरमवश्यम्भावित्वेन सङ्गच्छते-उपपद्यते इत्यर्थः।।५७॥
व्यङ्ग्यव्यञ्जकयोस्क्याध्यासाच्चिन्मनसाईयोः ।
परस्परस्मिन्नन्योन्यधर्मादिव्यापृतिर्भवेत् ॥५॥

·प्रत्यक्तस्त्वचिन्तामणी
चिन्मनसोऽन्योन्याध्यासकृत एव सर्वो व्यवहार इति वक्तुं तयो-
रन्योन्यस्मिन्नन्योन्यधर्माध्यासस्तयोरैक्याध्यासप्रयुक्त एवेत्याह-
व्यङ्ग्यव्यञ्जकयोरिति। व्यापृतिर्विनिमयः ॥ ५८ ।।
Rana
अतो घटाद्यवच्छिन्नचैतन्यावरणं तमः।
तदाकारमनोवृत्त्या नाश्यते व्यापृतौ स्फुटम् ॥५६॥
अत्रोपपत्तिमाह-प्रत इति। अन्योन्यस्मिन्नन्योन्यधर्माध्यासा-
देवेत्यर्थः । स्पष्टमन्यत् ॥५६॥
नन्वन्तःकरणेन चैच्चितिगताऽज्ञानावृति श्यते
कुम्भज्ञानत एव तर्हि सकलो मुच्येत बन्धाज्जनः।
यद्यत्रातिशयोऽपि तेन मनसा चैतन्य उत्पाद्यते
तहतस्य विकारिताखलु भवेदित्यत्र सम्मोच्यते॥६०॥
नन्वन्त:करणेन चैतन्यस्याभिव्यक्ति मावरणविनाशश्चेत्, घट-
ज्ञानेनैव मोक्षः स्यात्; आत्मगतातिशयश्चेत्, प्रात्मनो विकारित्वं
स्यादिति शङ्कते-नन्विति । समाधानं प्रति जानीते-अत्रेति ॥६॥
आवृत्यभिभवस्तत्र मनसा क्रियते जडे।
चिदभिव्यक्तिरेवेयं नात्मन्यतिशयादिकम् ॥६१॥
प्रतिज्ञातमर्थ विवृणोति-आवृतीति । आवरणाभिभवस्याभि-
व्यक्तित्वादित्यर्थः ॥ ६१ ॥
तूलाज्ञाने विनष्टेऽपि मूलाज्ञानं न नश्यति ।
प्रत्यरब्रह्मक्यविज्ञानान्मूलाज्ञानं विनश्यति ॥६२॥

·पञ्चमं प्रकरणम्।
२०५
4
तुलाज्ञाने इति । स्पष्टम् ॥ ६२ ॥
आत्मनो परिणामित्वाज्जडत्वाच्चाप्यहङ्कृतेः ।
प्रमाता ते मतेनैव सिद्ध्येदित्यत्र कथ्यते ॥६३ ॥
चिदभिव्यक्तियुक्तोत्राऽहङ्कारः परिणाम्ययम् ।
प्रमाता सिद्ध्यतीत्येवं दर्शितं पूर्वमेव हि ॥६४ ॥
पूर्वोक्तशङ्कामनूद्य परिहरति--प्रात्मन इति द्वाभ्याम् । पूर्व
कादिभागनिर्णयावसरे इत्यर्थः ॥ ६३-६४ ॥
ननु सर्वगतत्वाचिद्रूपस्य परमात्मनः।
प्रतिकर्मव्यवस्था ते नैव सिद्ध्यति युक्तिभिः॥६५॥
सुखदुःखादिकं पुंसां यदेकेनानुभूयते।
तत्सर्वैरनुभूयेत सर्वात्मकतया चितः ॥६६॥
घटोज्नुभूयते यहि देवदोन वै तदा।
सर्वगत्वाचितः सर्वं जगत्तेनाऽनुभूयताम् ॥ ६७ ॥
चैतन्यस्य सर्वगत्वेऽपि प्रतिकर्मव्यवस्था सुखेन सिद्धयतीत्युपपाद-
यितुं पूर्वोक्तशङ्कामुत्थापयति-नन्विति त्रिभिः ॥ ६५, ६६, ६७ ॥
मैवं चितो नहि ब्रूमः केवलायाश्च हेतुताम् ।
विषयाऽनुभवे तस्याः स्वाविद्याच्छादितत्वतः ॥६॥
किं तर्हि स्वान्तवृत्त्याऽभिव्यक्ताया इष्यते चितः।
तानि व्यवस्थितान्यन्तःकरणानि शरीरिणाम् ॥६॥

·२०६
प्रत्वकूतत्त्वचिन्तामा
परिहरति-मैवमिति द्वाभ्याम् । यदि केवल शुद्धचैतन्यस्य
सर्वगस्य विषयानुभवे हेतुत्वमभ्युपगम्येत, तदा त्वदुक्तानुपपत्तिर्भवेत् ।
न तु तथा स्वीक्रियते, किन्तु व्यवस्थासिद्धयेऽन्तःशरणानि
पृथक
स्वीक्रियन्ते ।
नोक्तदोषशङ्कावकाश इति तात्प-
यार्थः ॥६८-६६॥
,
तथा च
न तु
नत्यं सर्वजन्तूनां भागलङ्कर आपतेत्।
चितः कर्तृत्वात्तृत्वे केवलाया यतो नहि ॥ ७०॥
अन्त:करणावच्छिन्नस्यैव सुखदुःखादिसम्बन्धमानम् ,
शुद्धस्य, तथा च कथं भोगसङ्कर इत्याह तदिति ॥ ७० ॥
न व्यवस्थापरिच्छिन्नं देवदत्तान्तरिन्द्रियम् ।
युगपत्सर्वजगता यतः सम्बद्धयतेऽञ्जमा ॥७१॥
तत्रोपपत्तिमाह-नेति । अजसेति योगाभ्यासं विना ॥ ७१ ॥
तदभिव्यक्तचैतन्यबलात्सर्वमसावतः ।
नैवानुभवतीत्येवं व्यवस्था सम्भवेदिह ॥७२॥
तथा च प्रतिकर्मव्यवस्थासिद्धत्याह-तदिति। तस्मिन्नन्त:-
करणेऽभिव्यक्तं यच्चैतन्यं तद्वलादेव प्रतिनियतघटाउनुभवति
असौ देवदत्तादिरूपा चितिः, अत: सर्वं नैवानुभवतीत्येवं व्यवस्था-
सिद्धिरित्ययः ॥७२॥
न वा सर्वगतस्तस्य परिच्छिन्नस्य चेतसः।
परिणामो भवेदेवं सूर्य्यरश्मिवदित्यपि ॥ ७३ ॥
परिछिन्नस्याप्यन्तःकरणस्य सूर्यरश्मिवत्सर्वव्यापी परिणाम: किन्न
स्यात् ? इति शङ्कामनूद्य दूषयति-नवेति ॥ ७३ ॥

·पञ्चमं प्रकरणम्! २०७ तत्परिणामसामग्रीपुण्यणपनिबन्धना। नेत्रश्रोत्रादिरूपा या शापि यस्माद् व्यवस्थिता॥७॥ प्रतिक नयैस्तस्मात्परिणामस्य सम्भवात् । व्यवस्था सिद्ध्यतीत्येवं न दोषोऽस्मन्मलेष्वपि॥७५॥ प्रतिज्ञायां हेतुमाह--तदिति । अन्तःकरणपरिणामसामय्या: पुण्यपापनेत्रश्रोत्रादिरूपायाः प्रतिविपयं व्यवस्थितत्वेन परिणामस्यापि व्यवस्थासिद्धरिति द्वयोरर्थः ॥ ७४-७५ ।। यस्तु योगं समभ्यस्य योगी सर्वगतस्य च। परिणामस्य सामग्री यनात्सम्पादयेदिह ॥ ७६ ॥ स युगपज्जगत् सर्व सुखेनैवाऽवगच्छतु । न ततः स्याद् व्यवस्थाया हानिः काचिन्मते मम॥७॥ ननु तर्हि योगिनो युगपद् व्यवहितानेकपदार्थान कथमवगच्छन्ती- त्याशक्य तादृशसामग्रीसम्पादनादित्याह-य इति द्वाभ्याम् ॥७६-७७॥ नन्वन्तःकरणोपाधिः किमर्थं कल्प्यते त्वया। जडोपरागसंसिद्ध्यै चितोऽसङ्गितयेति चेत् ॥ ७८ ॥ तहसङ्गितयोपाधावुपरागोन सम्भवेत् । नासङ्गस्य केनापि सम्बन्धी घटते नयात् ॥७६ ॥ ननु किं चैतन्यस्यासङ्गितया स्वतो विषयोपरागाभावात् तत्सिद्ध- येऽन्तःकरणोपाधिः कल्प्यते ? किं वा सत्यपि तदुपरागे विषयप्रका- ·प्रत्यकृतत्त्वचिन्तामणी शनसिद्धये ? इति विकल्प्य, प्राद्यमनूद्य दूषयति-नन्विति । चित्स- म्बन्धादेव प्रकाशसिद्धावुपाधिवैयर्थ्यादित्यर्थः ।। ७८-७६ ॥ न वा सत्युपरागेऽपि विषये भानसिद्धये। अपेक्ष्यतेऽन्तःकरणोपाधिरित्यपि साम्प्रतम् ॥८०॥ द्वितीयं दूषयति-नेति ।। ८०॥ चिद्योगादेव तद्भानं सिद्धा सत्यामुपाधिना। प्रयोजनं न पश्यामः स्वप्रकाशतयाऽऽत्मनः॥१॥ ननु स्वस्वरूपाभिव्यक्तिसिद्धये तदपेक्षा किन्न स्यात् ? इत्यत प्रह-स्वप्रकाशतयेति । स्वप्रकाशतयैव नित्यसिद्धस्यात्मनो न तद- पेक्षेत्यर्थः॥ ८१॥ तस्मादुपाध्यसम्बन्धाच्चिता सर्वगयाऽखिलम् । संयुक्तमिति सर्वस्य युगपद्भानमापतेत् ॥२॥ तत्किमित्यत आह-तस्मादिति। यस्मादसङ्गस्योपाधिसंसर्गो न सङ्गच्छते। तस्माच्चिता सर्वगया समस्तं जगत्संयुक्तं सम्बद्धमिति सर्वस्य युगपद्भानप्रसङ्गात् प्रतिकर्मव्यवस्थानुपपत्तिरेवेत्यर्थः ॥२॥ अथ जीवे परिच्छिन्ने नैकदा भानमापतेत् । ब्रह्मणश्चेत्तदिष्टत्वाददेऽपि भिदा भ्रमात् ॥ ८३॥ परिहारान्तरं दूषयितुमाशङ्कते-अथेति। अथ किं प्रतिबिम्बभूत- जीवचैतन्यस्य युगपत्सर्वाऽवभासकत्वमापादयसि ? किं वा बिम्बभूत- ब्रह्मचैतन्यस्य ? नाद्यः, तस्य परिच्छिन्नत्वात् । न द्वितीयः, इष्टत्वात् ।

·पञ्चमं प्रकरणम् । २०६ जीवब्रह्मणोर्भेदाभावेऽपि किञ्चिज्ज्ञत्वसर्वज्ञत्वे असङ्कीर्णे विम्वप्रतिबिम्ब- योरवदातत्वश्यामत्वे इवेत्यर्थः ॥२३॥ तथा सत्यपि जीवस्य किञ्चिज्ज्ञत्वमपि ध्रुवम् । न स्यात्सार्वज्यवद् ब्रह्म विषयानुभवो यतः ॥८४॥ दूषयति-तथा सतीति । विषयानुभवस्य ब्रह्मचैतन्यरूपतया सर्वज्ञत्ववदहङ्कारावच्छिन्नजीवाऽनुसङ्गाभावाज्जीवस्य किञ्चिज्ञत्व- मपि न स्यादित्यर्थः ।। ८४ ।। अयान्तःकरणोणधेश्चक्षुरादिभिरिन्द्रियैः । घटादियोगाज्जीवस्य ज्ञातृत्वं घटते जडे ॥ ८५॥ जीवोपाधेरन्त:करणस्य चक्षुरादिद्वारा विषयसम्बन्धाज्जीवस्य विषयज्ञातृत्वं घटते इति शङ्कते-अथेति ॥८५ ॥ तथाप्युपाधिसंसृष्टवस्तुज्ञातृत्व एष यः । जीवो ब्रह्मस्वरूपं स जानीयात्सर्वदा स्वयम् ॥८६॥ अन्तःकरणसंसृष्टवस्तुज्ञातृत्वे ब्रह्मस्वरूपमपि जीवः सर्वदा जानी- यादिति दूषयति-तथापोति ॥८६॥ ब्रह्मणः सर्वगस्यान्तःकरणे सत्त्वसम्भवात् । अन्यथा ब्रह्मणः सर्वव्यापित्वं नैव सम्भवेत् ॥ ७ ॥ तत्र हेतुमाह-ब्रह्मण इति । विपक्षे बाधकमाह--अन्य- थेति ।। ८७ ॥ २७

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामयी
अथ सर्वगतो जीवोऽविद्योपाधिक इष्यते।
स चैकदा जगत्सर्वं नावभासयितुं क्षमः ॥ ८८॥
अविद्याच्छादितत्वेन स्वस्याप्यनवभासनात् ।
सर्वगायाचितोऽप्येषाविद्यास्याच्छादिकाल्पिकार
धृतेनांगुलिमात्रेण समीपे चक्षुषो यथा।
तिरोधानं हिमांश्वादेर्महतस्तद्वदात्मनः ॥६॥
तथाऽन्तःकरणस्योपरागेणाऽऽवरणं जडे।
यत्राऽभिभूयते तत्र चिता किञ्चित्प्रकाश्यते ॥ ६१॥
परिहारान्तरं शङ्कते-अथेत्यादिचतुर्भिः । अथ मतमविद्यो-
पाधिकरवाज्जीवः सर्वगतः, स च न कृत्स्नं जगदवभासयितुं क्षमः,
अविद्यावृतत्वेन स्वयमप्यप्रकाशमानत्वात् । 'अहमज्ञः' इति परिच्छि-
नतयाऽवगताया अप्यविद्यायाः सर्वगतचैतन्यतिरोधायकत्वमप्युप-
पन्नमेव; नेत्रसमीपे धृतेनाङ्गु लिमात्रेण महतश्चन्द्रादित्यादेरपि तिरो-
धानदर्शनात् । एवं सत्यन्तःकरणोपरागेण यत्रावरणमभिभूयते,
तत्रैवाऽभिव्यक्तेन चैतन्यन किञ्चिदेव प्रकाश्यते। न तु सर्वमपीति
प्रतिकर्मव्यवस्थासिद्धिरिति चतुणी योजना ॥८८,८६, ६०, ६१॥
इत्यप्यसाम्प्रतं भाति कथं तेनाभिभूयते ।
कार्येण मनसाऽज्ञानं स्वोपादानं दुरुद्धरम् ॥ ८२॥
तदेव दूषयति–इत्यपीति ॥ २॥
तस्मात्तव मतेऽपीयं कथञ्चिन्नैव सिद्ध्यति।
प्रतिकर्मव्यवस्थेति शङ्खायामभिधीयते ॥३॥

·पश्चर्म प्रकरणम् ।
समाधानं प्रतिजानीते-
-
पूर्वपक्षमुपसंहरति-तस्मादिति ।
इति शङ्कायामिति ॥ ३॥
जीवचैतन्यमन्यत्राऽसङ्गित्वानोपरज्यते।
तदन्तःकरणोपाधी स्वभावादुपरज्यते ॥४॥
प्रतिज्ञातं विवृणोति-जीवेति । जीवचैतन्यमसङ्गितयाऽन्यत्रानुप-
रज्यमानमप्यन्तःकरणे उपरज्यते, ताहशस्वभावत्वादिति योजना ॥६४॥
यथा सर्वगता जाति!त्वाखत्वादिरूपिणी ।
सास्नादिसंयुतव्यक्तौ स्वभावादुपरज्यते ॥६५॥
न सोपरज्यतेऽन्यत्र तद्वदन्यत्र सर्वगा।
चिन्नोएरज्यते सैव स्वोपाधावुपरज्यते ॥६६॥
तत्र दृष्टान्तमाह-यथेति । यथा सर्वगताऽपि गोत्वादिजातिः
सास्नादिमव्यक्तावुपरज्यते, नाऽन्यत्र, वद्वत् चित् चैतन्यमपि सर्व-
व्यापि नाऽन्यत्रोपरज्यते, सैव चित् स्वोपाधावन्तःकरणे उपरज्यते इति
द्वयोर्योजना ॥५-६६ ॥
यदि सर्वगता जातिर्व्यक्तिष्वेवाऽवतिष्ठते ।
न दृष्टान्तस्तदा दापप्रभा दृष्टान्त इष्यताम् ॥७॥
मा.हि रूपरसस्पर्शगन्धवाय्वादिदेगा।
व्यापिन्यपि समा रूपं प्रकाशयति नापरम् ॥८॥

·२१२
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी
अथ व्यक्तिष्वेव सर्वगता जातिस्तर्हि प्रदीपप्रभा दृष्टान्तोऽस्तु ।
सा हि रूपरसवावादिदेशव्यापिन्यपि रूपमेव प्रकाशयति नान्यदि-
त्याह-यदीति द्वाभ्याम् ।। ६७-६८॥
अतोऽन्तःकरणापाधिश्चैतन्यस्य विभोरपि ।
जडोपरागसिद्ध्यर्या व्यवहारे भविष्यति ॥६॥
तथा चान्त:करणोपाधिश्चैतन्यस्य विषयोपरागसिद्धयों व्यवहारे
स भविष्यतीत्याह-अत इति ॥६६॥
न चाऽसत्युपरागे चित्प्रकाशो विषयान् क्षमः ।
अवभासयितुं दीपभावत्संयुक्तभासकः ॥ १० ॥
यत्तूक्तं चित्सम्बन्धादेव विषयावभाससिद्धौ उपाधेयर्थ्य
तह-
षयति-न चेति। न चासत्युपरागे चित्प्रकाशो विषयानवभासयितु.
मीष्टे, प्रदीपप्रकाशवत्संयुक्तभासकत्वादिति योजना ॥ १० ॥
सर्वोपादानभावेन ब्रह्मौपाधिकमन्तरा।
उपरागं जगत्स्वस्मादभिन्नं भासयत्यदः ॥१०१॥
ब्रह्मणस्ततो विशेषमाह-सर्वेति । ब्रह्म हि सर्वोपादानात्वादी-
पाधिकमुपरागं विनैव स्वस्वरूपवत्स्वाभिन्न
जगदवभासयतीति
योजना ॥१०१॥
न त्वेवं भासयत्यद्धाउनुपादानतयाऽज्ञचित् ।
न चान्येनापि सम्बन्धान जीवोभासयेदिति॥१०२॥

·पञ्चमं प्रकरणम्।
२१३
तृणाद्यदाहकत्वेऽपि केवलाग्नेस्तथापि सः ।
अयापिण्डं समारुह्य दहत्यग्निस्तयैव सः ॥१०॥
जीवस्य तु न तथात्वमित्याह-ज विति! तु शब्दार्थमाह-
अज्ञचिद् अज्ञानि-(जीव)-चैतन्यमनुपादानत्वात् [न भासयति ] । न
च स्वतोऽनवभासकस्य जीवस्य घटादिवदन्यसम्बन्धादप्यवभासकत्वं
नेति शक्यम् , केवलवस्तृणाद्यदाहकत्वेऽप्ययःपिण्डसमारूढत्यैव
दाहकत्वदर्शनादिति द्वयोरन्वयः ॥ १०२-१०३ ।।
तथा चाऽसङ्गिनः साक्षिचैतन्य स्यावृतस्य च ।
जीवत्वेऽपि व्यवस्था स्यादन्तःकरणयोगतः ॥१०४॥
फलितमाह-तथा चेति। तदेवमसङ्गिन: साक्षि चैतन्यस्यावि-
द्यावृतस्य जीवत्वेऽपि स्यादेवान्तःकरणवशाद् व्यवस्थेत्यर्थः ।। १०४ ॥
यदन्तःकरणाभासो जीवः स्यात्सुतरां तदा।
परिच्छिन्नतया सिद्ध्येद् व्यवस्था व्यवहारगा॥१०॥
अन्तःकरणप्रतिबिम्बो जीव इत्यस्मिन् पक्षे सुतरां व्यवस्थासिद्धि-
रित्याह-यदेति ॥ १०५॥
ब्रह्मचैतन्यरूपाऽपि विषयानुभवो भवेत् ।
जीवोपाधावभिव्यक्ततया तद्रूप एव सः॥ १०६॥
विषयानुभवस्य ब्रह्मचैतन्यरूपत्वेऽपि जीवोपाध्यन्तःकरणपरि-
णामे विषयव्यापिन्यभिव्यक्तत्वाज्जीवचैतन्यरूपत्वमप्यविरुद्धमित्याह--
ब्रह्मति ॥१०६॥

·२१४
प्रत्यक्तत्त्वचिन्वामया
संसृष्टत्वेऽपि चिद्धातोब्रह्मणो मनसा सदा।
ब्रह्मज्ञानं न जीवस्य तथा धीवृत्त्यभावतः ॥१०७॥
ननु तर्हि सदा जीवस्य ब्रह्मानुभवः स्यादित्यत आह- ---संसृष्टत्वे-
पीति । ब्रह्मणोऽन्तःकरणसंसृष्टत्वेऽपि ब्रह्माकारपरिणतान्तःकरण-
वृत्त्यभावान्न जीवस्य सदा ब्रह्मज्ञानप्रसङ्ग इत्यर्थः ॥ १०७ ॥
न धीस्वरूपमा स्याद् वस्त्वभिव्यञ्जकं स्वयम् ।
किन्त्वस्यास्तत्तदाकारपरिणामा धियस्तया॥१०॥
अन्यथा धीगतानां स्थाद्धर्मादीनामपि ध्रुवम् ।
अभिव्यक्तिप्रसङ्गोऽतस्तत्सत्त्वं न प्रयोजकम् ॥१०॥
नन्वन्तःकरणमेव ब्रह्मचैतन्याभिव्यजकं किन्न स्यात् ? इत्यत
आह-नेति। नयन्तःकरणस्वरूपमानं वस्त्वभिव्यजकं किन्तु तत्त.
दाकारपरिणामः, अन्यथाऽन्तःकरणगतानां धर्मादीनामप्यभिव्यक्ति-
प्रसङ्गः स्यादिति द्वयोरन्वयः ॥ १०८-१०६॥
जीवोऽपि जीवाकारावृत्त्या परिणते हृदि ।
अभिव्यज्यत आसुप्तवृत्त्यभावेन जीवधीः ॥ ११०॥
ननु तर्हि जीवचैतन्यस्याप्यन्तःकरणेऽभिव्यक्तिर्न स्यादित्यत
आह-जीवेति। जीवाकारावृत्तिरूपेण परिणतेऽन्तःकरणे जीवो-
ऽभिव्यज्यते, नान्तःकरणमात्रे, सुषुप्तावहंवृत्त्यभावे जीवाप्रतीते-
रित्यर्थः ।। ११०॥
तदित्यमन्तःकरणे प्रतिबिम्बस्य जीवता।
यदि तहि व्यवस्थेयं सिद्धयत्येवं निराकुला ॥१११॥

·पञ्चमं प्रकरणम् । २१५ एतत्पक्षे फलितमाह-तदिति ॥ १११ ।। अविद्योपाधिका यहि जीवः सर्वगतो मतः । तदा वृत्तितिरोधायिधिया सिद्ध्येद् व्यवस्थितिः११२ कार्यस्थाप्यस्त्युपादानतिरोधायकता यतः। दृष्टा वृक्षादिकार्य्यस्य स्वोपादानतिरस्कृतिः ॥११३॥ मृत्स्वरूपं न वृक्षादौ पत्यभिज्ञायते क्वचित् । न वा वृश्चिकदेहेऽपि गोमयं ज्ञायते स्फुटम् ॥११४॥ अविद्योपाधिकः सर्वगतो जीव इत्यस्मिन् पक्षेऽपि व्यवस्थाया नानुपपत्तिरित्याह-अविद्यति । यदा चाविद्योपाधिकः सर्वगतो जीवः, तदाप्यावरणतिरोधायकनान्तःकरणेन व्यवस्था सिद्ध्येत् । सम्भवति हि कार्य्यस्याप्युपादानतिरोधायकत्वम् , वृश्चिकवृक्षादि- कार्यस्य गोमयमृदादिकारणस्वभावतिरोधायकत्वदर्शनात् । नहि वृश्चिकशरीरे गोमयं प्रत्यभिज्ञायते, वृक्षादा वा मृत्स्वरूपमिति त्रयाणी योजना ॥ ११२, ११३, ११४ ।। तदेवं सर्वथा वेदमौलिवादिमतेजसा । मात्रादिव्यवहारस्य सिद्धिर्नान्यमते नयैः ॥११॥ फलितमुपसंहरति-तदेवमिति ॥ ११५ ॥ पूर्वपूर्वाहमुद्भूतप्रमातृत्वादिगोचरैः। संस्कारैः सविकल्पे चिद्रूपेऽध्यासोऽस्त्यहङ्कृतेः ११६

·२१६
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी
नन्वेतत् सर्वमहङ्काराद्यध्यासाधीनं तस्य निर्विकल्पचैतन्येन सम्भव
इति पूर्व शङ्कितं दत्तोत्तरमिति परिहरति-पूर्वेति । पूर्वपूर्वाहङ्कारा-
दिकृतप्रमातृत्वादिसंस्कारेण सविकल्पके चैतन्ये सम्भवत्येव सवि.
कल्पकाहङ्काराद्यध्यास इत्यर्थः ।। ११६ ॥
अविद्यावृतचैतन्येऽध्यस्तं देहघटादिकम् ।
चिद्विवर्त्तः प्रपञ्चोऽतः सर्वप्रत्ययगोचरः ॥ ११७ ॥
अनाद्यनिर्वाच्याविद्यावृतचैतन्ये न कस्यापि व्यवहारस्याऽ-
सम्भावना कार्येत्याह-अविद्योति ॥ ११७ ।।
एकमेवाऽत्र चैतन्यं देहे कुड्ये घटे वटे।
प्रमात्रादिभिदा तस्मिन्नुपाधेरेव न स्वतः॥ ११ ॥
एकमेव चैतन्यमन्त:करणाद्युपाधिभेदेन भिन्नमिव प्रतीयते, न
स्वतस्तत्र भेद इत्याह-एकमिति ॥ ११८।।
न वा चिति विवर्त्तत्वे सर्वस्य विषयस्य च ।
चितोऽतिरेकतोऽसत्वाद्विज्ञानमत प्रापतेत् ॥११६॥
विज्ञानमतप्रवेशमाशक्य निराचष्टे-न वेति ॥ ११६ ॥
किञ्चित्साम्यात् प्रवेशेऽन्यमते स्यात् सर्वसङ्करः ।
सर्वसाम्यन्तु नास्त्यस्मन्मते विज्ञानवादिना ॥१२०॥
किं विज्ञानमतप्रवेशो यत्किञ्चित्साम्येन ? सर्वसाम्येन वा ?
इति विकल्प्याद्यमतिप्रसङ्गेन दूषयति-किञ्चिदिति। द्वितीयं निर-
स्यति-सर्वेति ॥ १२० ॥

·पश्चर्म प्रकरणम् । २१७ सक्षणिकान्यनेकानि विज्ञानानि च सौगतः। न तेभ्यो विषया भिन्ना इत्याह भ्रान्तचेतनः॥१२१॥ विज्ञानवादिमतं विवेचयति-स इति । इत्थं विज्ञानवादी मनुते- "सहोपलम्भनियमादभेदो नीलतद्धियोः । अन्यचेत्संविदो नीलं न तद्भासेत संविदि ॥ १ ॥ भासते चेत्कुत: सर्व न भासेतैकसंविदि । नियामकं न सम्बन्धं पश्यामो नीलतद्धियोः ॥ २॥" ( वि० प्र० सं० क्षणिकत्वनिरासप्र० पृ० ७५) इति तन्मतं स्वमताद् विविच्य दर्शयन्नाह–स इति ॥ १२१ ॥ तत्त्वदर्शी तु विज्ञानं नित्यमद्वैतमक्षरम् । तवाऽध्यस्ताश्च विषयाः पृथगर्थक्रियाक्षमाः॥१२२॥ तन्मतात्स्वमतस्य वैलक्षण्यं दर्शयति-तत्त्वदर्शी त्विति । न ज्ञानं क्षणिकम, प्रतिक्षणं स्वरूपभेदानवभासात् । अतिसादृश्याद्भदानवभास इति चेत्, न; विकल्पास हत्वात् । किं संविद्धर्मो ज्ञानान्तरगम्यश्च भेदः ? किं वा संवित्स्वरूपभूतस्तयैव संविदा वेद्यः ? आयेऽपि धर्मिप्रतियोगिभूतयोः संविदाः संविदन्तराविषयत्वे तयोर्भेदग्रहो न सिद्ध्येत् । विषयत्वे वा धर्मिप्रतियोगिभेदाख्यत्रितयमपि भेदसंवेदने कल्पितं तदभिन्नञ्च स्यात् । द्वितीये संवित्स्वरूपभूतो भेदः साह- श्यान्नावभासते इत्युक्ते संविदेव नावभासते इत्युक्तं स्यात् । ततो जग- दान्ध्यप्रसङ्गः। अथापि संविदां सादृश्यनिर्वाहाय भेदोऽङ्गोक्रियत इति चेत्, न; सादृश्यस्य मानहीनत्वात्, ऐक्यावभासविरुद्धत्वाच्च, ऐक्यबोधिकायाः प्रत्यभिज्ञाया: प्रामाण्याच्चेति । तस्माद्विज्ञानं नित्यमेकमेवाद्वितीयम् । तत्र विज्ञाने विषयाः शब्दादयोऽध्यस्ता व्यव- हारदशायां पृथक् पृथगर्थक्रियासमर्था भवन्तीत्यर्थः॥ १२२ ॥ २८ ·२१८ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा व्यवहारदशायां ते स्थायिनः सत्यबाधिताः। इत्येवं वदति स्वस्थो महदन्तरमस्त्यतः ॥ १२३॥ स्वमते व्यवहारदशायां विषयाणां स्थायित्वमप्याह-व्यवहारेति । व्यवहारदशायां बाधाभावात्तेषां स्थायित्वं तत्त्वदर्शी तु इत्येवं वदति । तत्र हेतुः-स्वस्थ इति । क्षणिकवादी भ्रान्तचेतस्तया वदतु अन्यथा। तत्त्वदर्शी तु स्वस्थचित्ततया यथार्थमेव बदतीत्यर्थः । अतस्तयोर्महदन्तर- मस्तोति योजना ।। १२३॥ सर्वत्र प्रत्यभिज्ञानात संविदेकाऽद्वितीयका। विषयोपाधिका भेदावभासस्तत्र न स्वतः॥१२४॥ एतदेव विशदयति--सर्वत्रेति । अद्वितीयं हि संवेदनं सर्वत्र प्रत्यभिज्ञानात् । घटसंवित्पटसंविदिति भेदावभासस्तु विषयोपाधिको न स्वाभाविक इत्यर्थः ॥ १२४ ॥ अद्वितीये मते संविनित्या साक्ष्यात्मिका चितिः। तथात्वं प्रत्यभिज्ञानाद्विशिष्टे संस्कृतिमता ॥१२५ कर्मकतविरोधोऽपिन शक्यः सर्वसम्मतेः संविदो नित्यत्वं साधयति-अद्वितीयेति। नन्वस्तु तस्या एक- त्वम्, नित्यत्वन्तु कथम् ? इत्यत आह-तथात्वमिति। अद्वितीय- मते संविदो नित्यत्वञ्च सोऽहमिति प्रत्यभिज्ञानात् । ननु नित्यस्वयं- प्रकाशे विज्ञानात्मनि संस्कारजन्यज्ञानस्यासम्भवात्कथं प्रत्यभिज्ञा स्यात् १ इत्याशङ्क्याह-विशिष्ट इति। केवले चिदात्मनि जन्य- ज्ञानतत्संस्कारयोरसम्भवेऽप्यन्तःकरणविशिष्ट तत्सम्भवात् प्रत्यमि- ज्ञायाः सिद्धः। न च विशिष्टस्य प्रत्यभिज्ञाविषयत्वे तस्यैव प्रत्यभिज्ञा- ·पञ्चमं प्रकरणम् । २१६ तृत्वमपीति कर्मकर्तृविरोधः शक्य इत्याह-कर्मकर्तृविरोध इति । तत्र हेतु:-सर्वसम्मतेरिति । सर्ववादिना देहव्यतिरिक्ताद्यनुमान- विषयतयाऽऽत्मनि कर्मकर्तृभावस्य सम्प्रतिपन्नत्वादिति सार्द्ध- स्यार्थः ।। १२५ ॥ न वैषम्यमिहाऽप्यस्त्युपाधिभेदाद् द्वयोर्भिदा॥१२६॥ अथ मतम्-नानुमानादी विषयस्य कर्मकारकत्वम्, अतीतादि. वस्त्वनुमाने विषयस्याविद्यमानस्य ज्ञानजनकत्वायोगाद् । विषयत्वन्तु अविद्यमानस्यापि कथञ्चित्सम्भविष्यति, ज्ञानस्य तदाकारत्वात्। ततोऽ- नुमानादौ कर्तृत्वमेवात्मनः, प्रत्यक्ष तु विषयस्य ज्ञानजनकतया कर्म- कारकत्वं ततो विरोधस्तदवस्थ इति तत्राह-न वैषम्यमिति । इह प्रत्यक्षस्थलेऽपि उपाधिभेदाद् द्वयोः कर्मकोंर्भिदाऽस्ति, ततो न वैषम्यमिति योजना। अन्तःकरणविशिष्टतयैवात्मनः प्रत्यभिज्ञातृत्वम्, पूर्वापरकालविशिष्ट तया च प्रत्यभिज्ञेयत्वम्, इत्युपाधिभेदेन विरोधा- भावाद्युक्तमेवोक्तम्-यत्संविदो नित्यत्वं प्रत्यभिज्ञानादित्यर्थः। तथा च स्वप्रकाशस्याऽद्वितीयस्य नित्यस्य संविद्रूपस्य विज्ञानस्य साक्षिणः स्वीकारान्नास्मन्मतं विज्ञानवादिमतं कटाक्षणापि वीक्षितुं क्षमते इति भावः।। १२६॥ न संविद्विषयौ तत्राऽभिन्नौ वैरूप्यताश्रयो। प्रत्यक्त्वादनुवृत्तत्वात् संविनित्या चिदद्वया ॥१२॥ पराक्त्वाद् विषया भिन्ना व्यावृत्ताश्चेति तद्भिदा। एवं संविदो नित्यत्वं प्रसाध्य विषयसंविदोर्भेदमाह-नेति । वैरू- प्यताश्रयावित्युक्तं तद्विवृणोति-प्रत्यक्त्वादिति । अस्मत्प्रत्ययगोचर- वया सर्वान्तरत्वेन च विषयविरुद्धस्वभावत्वेन च संविदः प्रत्यक्त्वं तस्मा- ·२२० प्रत्यक्तत्वचिन्तामणी दनुवृत्तत्वाच्च घटसंवित, पटसंविदित्येकाकारेण परस्परव्यभिचारवत्सु अनुगतत्वात्, नित्यत्वात्, चिद्रूपत्वात्, अद्वितीयत्वाच्च संविद्विषयेभ्यो भिन्नेत्यर्थः। ततो विरुद्धस्वभावत्वं विषयाणामित्याह-पराक्वादिति । युष्मत्प्रत्ययगोचरत्वात्, बहिःस्थत्वात, जडत्वाच्च विषया भिन्नाः संविदः सकाशादिति शेषः। व्यावृत्ताः परस्पराननुगतत्वाद् व्यभिचारिण इत्यर्थः । इति तद्भिदा तयोः संविद्विषययोर्भिदा भेदो युक्तिसिद्ध इति सार्द्धस्य योजना ॥ १२७ ॥ तदेवं चित्यहङ्काराद्यध्यासेऽपि न मन्यते। मतान्तरस्य सार्थमिति सिद्धमबाधितम् ॥१२८॥ तथा सति कर्थ विज्ञानमतप्रवेश इति फलितमुपसंहरति-तदेव- मिति । चिति चैतन्येऽहङ्कारादीनां कल्पितत्वेऽपि मन्मते मतान्त- रस्य साङ्कयं नास्तीति सिद्धमिति योजना ॥ १२८ ॥ तथा चोपाधिभेदेन पमात्रादिभिदा चितेः। तेनैव व्यवहारस्य सिद्धिरस्ति न वस्तुतः ॥१२८॥ परमप्रकृतमुपसंहरति-तथा चेति ॥ १२ ॥ घटादिविषयाणां हि प्रत्यक्षमपि चिद्वपुः। जातं नष्टमिति ज्ञानं वृत्तिरेव न तच्चितिः॥१३०॥ ननु संविच्छब्देन चिद्रूपं ज्ञानमुच्यते ? उत वृत्तिरूपम् ? नाद्यः, तस्याऽजन्यस्य नित्यत्वान्नित्यमेव घटादिस्फुरणापत्तेः । न द्वितीयः, वृत्तेर्जडत्वाज्ज्ञानत्वानुपपत्तेरित्याशडक्याह-घटादीति । घटादि- विषयाणां प्रत्यक्षप्रमाचैतन्यमेव, “यत्साक्षादपरीक्षाद् ब्रह्म' (बृ० ३ ।

·पञ्चमं प्रकरणम् । २२१ ४।१) इति श्रुतेः। तर्हि प्रत्यक्षप्रमाणरूपकरणजन्यत्वादनित्यत्वा- पत्तिरित्यत आह-जातमिति । घटज्ञानं जातं नष्टम्चेति ज्ञानं वृत्ति- रेव, तस्या एव जन्यत्वात् ! न तज्ज्ञानं चितिश्चैतन्यम्, तस्या नित्य- त्वेनाजन्यत्वादित्यर्थः ॥ १३० । चितोऽभिव्यञ्जिका वृत्तिः स्वसामय्या प्रजायते। तद्विशिष्टा चिदप्यादिमतीवेति न वस्तुतः ॥१३१॥ ननु चतुरादेः करणत्वं प्रत्यक्षमा प्रत्येव वक्तव्यम् , सा च प्रमा चैतन्यमेव, तस्यानादित्वेनाऽजन्यत्वात्। तथा च चैतन्यरूपप्रमाया नित्यसिद्धतया कथं चक्षुरादेस्तत्करणत्वेन प्रमाणत्वम् ? इत्याशङ- क्याह-चित इति। चैतन्यस्याऽनादित्वेऽपि तदभिव्यजकान्तःकरण- वृत्तिरिन्द्रियसन्निकर्षादिसामग्र्या प्रजायते, इति तद्विशिष्टा चित् वृत्त्यवच्छिन्नं चैतन्यमपि आदिमदिवोच्यते, न तु वस्तुतस्तस्या आदि- मत्त्वम् । तथा च चैतन्याभिव्यक्षकवृत्तिजनकतया चक्षुरादेस्तत्क- रणत्वं युज्यते इत्यर्थः ।। १३१ ।। ज्ञानावच्छेदकत्वात्तज्ज्ञानत्वमुपचर्य्यते। वृत्तौ साक्षान्न सा वृत्तिानं तस्या जडत्वतः ॥१३२॥ ननु वृत्तिरेव ज्ञान किन्न स्यात् ? तथा च तस्या एव प्रमात्वम्, कृतं चैतन्यस्य प्रमात्वकल्पनयेत्यत आह-ज्ञानेति । ज्ञानावच्छे- दकत्वात्तस्य चिद्रूपस्यात्मनो मुख्यं ज्ञानत्वं वृत्तावुपचर्यते, न साक्षात् सा वृत्तिरवच्छेकरूपा ज्ञानमित्यर्थः। कुत इत्यत आह-तस्या जड- त्वत इति । तथा च चैतन्यमेव मुख्यं ज्ञानं वृत्तौ तदवच्छेदकत्वाद् ज्ञानत्वोपचार इत्यर्थः ।। १३२ ।।

·अय:-
२२२
प्रत्यकृतत्त्वचिन्तामा
वृत्तिज्ञानं मनोधर्मस्तया कामादयः श्रुतेः ।
तदैक्याध्यासतश्चिद्गा भान्त्ययो दहतीतिवत्॥१३३॥
वृत्तिरूपज्ञानस्य मनोधर्मत्वं श्रुतिसिद्धमित्याह-वृत्तीति ।
'कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृति(भीरित्येतत्सर्व
मन एव' (बृ. १।५ । ३) इति श्रुतेः धीशब्दवाच्यस्य वृत्त्यात्मक-
ज्ञानस्य कामादीनाञ्च मनोधर्मत्वम् । ननु कामादीनामहमित्या-
धनुभवेनात्मधर्मत्वं किन्न स्यादिति तत्राह-तदैक्याध्यासत इति ।
तेनान्त:करणेनैकाध्यासादेवात्मनस्तद्धर्मा अपि कामादयश्चिद्गाश्चै-
तन्यनिष्ठतयाऽवभासन्ते । तत्र दृष्टान्तमाह-प्रय इति ।
पिण्डस्य दग्धृत्वाभावेऽपि दग्धृत्वाश्रयवह्नितादात्म्याध्यासाद् यथा अयो
तथाऽऽत्मचैतन्यस्य सुखाद्याकारपरिणाम्यन्त:-
करणैक्याध्यासाद् 'अहं सुखी' इच्छामि, इत्यादिव्यवहारः, न तु
वस्तुतः, तस्य निर्धर्मकत्वादित्यर्थः ॥ १३३ ।।
अतो निर्धर्मकत्वेऽपि व्यवहारस्थले चितः।
प्रमातृत्वादयो धर्मा स्वाविद्याकल्पिता अमी॥१३४
ननु निर्धर्मकस्यात्मनः कथं प्रमातृत्वादयो धर्माः प्रतीयन्ते ? न
च तेऽप्यन्तःकरणस्य स्युरिति वाच्यम् , तस्य जडत्वात्प्रमातृत्वाद्यनुपपत्ते-
रित्याशङ्क्याह-अत इति। यतश्चैतन्यस्याऽन्तःकरणेनैक्याध्या-
सात्तद्धाध्यासः, अतस्तस्य निर्धर्मकत्वेऽपि स्वाविद्याकल्पिता अमी
सर्वलोकप्रसिद्धाः प्रमातृत्वादयो धस्तिदन्तःकरणैक्याध्यासादेव
व्यवहारस्थले चितश्चैतन्यस्याऽवभासन्ते इत्यर्थः ॥ १३४ ॥
दहतीति व्यवहारः,
.
यावदज्ञानमेते स्युर्व्यवहारे ह्यबाधिताः।
तथाऽध्यक्षादिमानानि तदुक्तं साम्प्रदायिकैः ॥१३५॥

·पञ्चमं प्रकरणम्। २२३ न चाऽऽविद्यकवादेतेषां प्रमातृत्वादीनां शुक्तिरजतादिवत्कथं प्रामाणिकव्यवहारसाधकत्वम् ? नहि मृगतृष्णाम्भसि स्नानादि. प्रामाणिकव्यवहारसिद्धिरित्याशङ्क्याह-यावदिति। एते प्रसिद्धाः प्रमातृत्वादया व्यवहारे ज्ञानपरिकल्पिते यावदज्ञानमज्ञानपर्यन्तमबा- धिता अर्थक्रियासमर्थाः सन्ति । हीति लोकप्रसिद्धम् । भ्रान्तकाले भ्रान्तकार्य्यस्यार्थक्रियासमर्थलक्षणमबाधितत्वं स्वप्नादा दृष्टत्वात् नाऽनुपपन्नमिति भावः। तथैवाऽध्यक्षादिप्रमाणान्यपि अर्थक्रियासम- र्थानि भवन्ति । न चैतत्स्वकपोलकल्पितमिति शङ्क्यम्। साम्प्र- दायिकत्वादित्याह-तदुक्तमिति , उक्तघटादिज्ञानप्रामाण्यमभियुक्तत्वेन प्रसिद्धैरेतदेव साम्प्रदायिकैरप्युक्तमित्यर्थः ॥ १३५ ॥ देहात्मपत्ययो यद्वत्प्रमाणत्वेन कल्पितः। लौकिकं तद्वदेवेदं प्रमाणं त्वात्मनिश्चयात् ॥१३६॥ साम्प्रदायिकवचनमेवोदाहरति-देहात्मेति । यथा देहात्मत्व- प्रत्ययः कल्पिता भ्रमोऽपि व्यवहाराङ्गतया प्रमाणत्वेनेष्यते वैदिकैः, तद्वल्लौकिकमध्यक्षादिकमात्मबोधावधिकव्यवहारकाले बाधाभावाद् व्यावहारिकं प्रमाणमिष्यताम् । वेदान्तानान्तु कालत्रयाबाध्यवस्तुबोधि- त्वात्तत्त्वावेदकप्रामाण्यमिति तु शब्दार्थः। आत्मनिश्चयाद्ब्रह्मसाक्षा- कारपर्यन्तमित्यर्थः। लौकिकमिति घटादिज्ञानमित्यर्थः ॥ १३६ ॥ घटादीनामुपाधीनां भेदेनैव चितो भिदा। उपाधीनां लये तस्माच्चैतन्यमवशिष्यते ॥१३७॥ चैतन्यस्यैक्येऽपि विषयाशुपाधिभेदेनैव भेदो लौकिकव्यवहार- विषयो ब्रह्मबोधे उपाधीनां बाधाच्चैतन्यमेवावशिष्यते इत्याह-घटा- दीनामिति ॥ १३७ ।।

·२२४
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ
अतः औपाधिका भेदो यत्र याति लयं चितः।
तत्राऽपरोक्षविज्ञानं जायते लौकिके स्फुटम् ॥१३८॥
उपाधिकृतभेदविलये चैतन्यावशेषस्तस्माल्लौकिकघटादि-
ज्ञानमपि तद्भेदविलये एव सिद्धपतीत्याह-~-अत इति । यत्र घटादि-
विषये चितश्चैतन्यस्यौपाधिको भेदो विलयं प्राप्नोति, तत्र घटादिवि-
षयेऽपरोक्षज्ञानं लौकिके लोकव्यवहारेऽत एव जायते इति
योजना ॥ १३८॥
यत
उपाध्यारेकदिकस्यत्वे योग्यत्वे सति चेष्यते ।
तथैककालिकत्वस्योपहिताऽभेदहेतुता ॥१३८॥
ननूपाधीनां विद्यमानदशायां कथं तदुपहितस्य चैतन्यस्याभेदः ?
तत्राह-उपाध्योरिति । विभाजकयोरप्यन्त:करणवृत्तिघटादिविषय-
योरेकदेशस्थत्वे सति, योग्यत्वे च सति, एककालिकत्वस्योपहिता-
भेदे हेतुत्वमिति योजना पूर्वानुभूतसुखादिस्मृतावतिव्याप्तिवार-
णायककालिकत्वमिति विशेषणम् । धर्मादावतिव्याप्तिवारणाय
तथा च तत्तदिन्द्रिययोग्यवर्तमानविषयावच्छिन्न-
चैतन्याभिन्नत्वं तत्तदाकारवृत्त्यवच्छिन्नज्ञानस्य तत्तदंशे प्रत्यत्तत्वम् ।
एवञ्चोपहिताभेद एव सिद्धः सन् सर्वत्र ज्ञानज्ञेयादिव्यवहारहेतुरिति
भावः ॥ १३६॥
योग्यत्वे इत्युक्तम् ।
ज्ञानस्येन्द्रियजन्यत्वं न साक्षात्वे प्रयोजकम् ।
ईशज्ञानस्य साक्षारवानापत्तेरजनेरपि ॥ १४० ॥
-
अत इन्द्रियजन्यत्वं न ज्ञानस्य साक्षात्वे प्रयोजकमित्याह-
ज्ञानस्येति । अजनेरिन्द्रियाद्यजन्यस्य नित्यस्येत्यर्थः ॥ १४० ॥

·पञ्चमं प्रकरणम्। २२५ घटेोऽयमिति चाऽध्यक्ष प्रमाणचित इष्यते। घटावच्छिन्नचैतन्याभेद एव प्रयोजकम् ॥ १४१॥ तर्हि ज्ञानगतस्य प्रत्यक्षत्वस्य किं प्रयोजकमित्याकाङ्क्षाया- माह--घट इति । प्रमाणचैतन्यस्य घटावच्छिन्नचैतन्याभेद एव घटोऽ. यमिति प्रत्यक्ष प्रयोजकमिष्यते इति योजना। योग्यविषयावच्छिन्न- चैतन्याभिन्नत्वं प्रमाण चैतन्यस्य ज्ञानगतप्रत्यक्षत्वस्य प्रयोजक- मित्यर्थः ॥१४१॥ अतः प्रमात्रभिन्नत्वं प्रत्यक्षत्वं घटादिषु । मातृसत्ताऽतिरिक्ता नो सत्ताऽध्यस्तघटादिषु॥१४२॥ विषयगतस्य प्रत्यक्षत्वस्य प्रयोजकमाह-अत इति । यतश्चै- तन्याभेद एव सर्वत्र ज्ञानादिव्यवहारे प्रयोजकम् , अत: प्रमातृचैत- न्याभिन्नत्वं घटादिषु प्रत्यक्षत्वम् । ननु कथं घटादेरन्तःकरणावच्छिन्न- चैतन्याभेदः ? 'अहमिमं पश्यामि' इति भेदानुभवविरोधादिति तत्राह-मातृसत्तेति। प्रमात्रभेदो नाम न तावदैक्यं किन्तु प्रमातृसत्ता- तिरिक्तसत्ताकत्वाभावः। तथा च अध्यस्तघटादिषु प्रमातृसत्तातिरिक्त- सत्तैव नास्तीत्यर्थः ॥ १४२ ॥ स्वावच्छिन्नचिदध्यस्ततया कुम्भादिवस्तुनः । न ततो भिन्नसत्ताऽस्ति तथाऽनङ्गीकृतेरपि ॥१४३॥ एतदेव विवृणोति-स्वावच्छिन्नेति। घटाद्यवच्छिन्नचैतन्येऽध्य- स्तत्वेन कुम्भादिवस्तुनस्ततः स्वावच्छिन्नचैतन्याद्भिन्ना सत्ता नास्ति । कुत इत्यत आह-तथाऽनङ्गोकतेरिति। अध्यस्तस्याऽधिष्ठानातिरि- तत्वानङ्गोकारादित्यर्थः ॥१४३ ।। २६

·२२६
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ
न वा विषयचैतन्यं प्रमातुर्भिद्यते चितः।
उपाध्यारेकदिक्स्थत्वे को भेदं तत्र कल्पयेत्॥१४॥
अतो घटाद्यधिष्ठानतया सत्तात्मनश्चितः ।
घटादिसत्ता नान्येति सिद्धा तदपरोक्षता ॥ १४५ ॥
ननु घटाद्यवच्छिन्नब्रह्मचैतन्ये घटादेरध्यासात्तेन तस्याऽभेदोऽस्तु,
न तु प्रमातृचैतन्येन तस्यान्त:करणावच्छिन्नतया ततो भेदादित्याशङ-
क्याह-न वेति । विषयचैतन्यं पूर्वोक्तप्रकारेण न प्रमातृचैतन्याद्वि-
लक्षणम् , किन्तु प्रमातृचैतन्यमेव ।
उपाध्योर्विभाजकयोरन्त:-
करणघटयोरेकदेशस्थत्वे तत्रोपहितचैतन्ययोर्विषयप्रमातृचैतन्ययो-
भदं कः कल्पयेत् ? इति प्रमातृचैतन्यस्यैव घटाद्यधिष्ठानतया प्रमातृ-
सत्तैव घटादिसत्ता नान्या, अधिष्ठानसत्तातिरिक्ताया आरोपित-
सत्ताया अनङ्गोकारादिति सिद्धं घटादेरपरोक्षत्वमिति द्वयोरन्वयः
॥१४४-१४५॥
वृत्तेर्निर्गमनाभावादनुमित्यादिकस्थले।
भेदकोपाधिसद्भावान्न तथात्वमपीरितम् ॥ १४६ ॥
ननु "पर्वतो वह्निमान्' इत्यादावपि वह्नयादेः प्रमातृसत्तातिरिक्त-
सत्ताकत्वाभावरूपलक्षणस्य सत्त्वात् प्रत्यक्षत्वापत्तिरित्याशङक्य तत्रा-
न्तःकरणस्य वनादिदेशनिर्गमाभावेन वह्नववच्छिन्नचैतन्यस्य प्रमातृ-
चैतन्यस्यानात्मकतया वह्ननादिसत्ता प्रमातृसत्तातो भिन्नेति नाति-
व्याप्तिरित्याह-वृत्तेरिति ।। १४६ ।।
वृत्तौ वृत्त्यन्तराभावेऽप्यस्ति लक्षणमक्षतम् ।
प्रमातृचितिसत्तातोऽभिन्नसत्ताकतात्मकम् ॥१४७॥

·पञ्चमै प्रकरणम्।
२२७
ननु वृत्तिविषयवृत्त्यन्तरानङ्गीकारण तत्र स्वाकारवृत्त्युपहितत्वा-
भावादव्याप्तिरित्याशङ्क्याह-वृत्ताविति। अनवस्थाभिया वृत्तिगोचर-
वृत्त्यन्तरानङ्गीकारेऽपि वृत्तेः स्वविषयत्वाभ्युपगमेन स्वविषयवृत्त्युपहित-
प्रमातृचैतन्याभिन्नसत्ताकत्वस्य तत्रापि भावान्नाऽव्याप्तिरित्यर्थः।।१४७॥
तथान्तःकरणस्यापि तद्धर्माणाञ्च लक्ष्यता।
तत्तदाकारवृत्तेः स्वीकारादेव भवेत्तथा ॥ १४८॥
एवञ्चोक्तलक्षणस्य सर्वत्र सत्वान्नाऽव्याप्तिरित्याह -तथेति ।
अन्तःकरणस्य धर्मिणस्तस्य धम्मा ये कामादयस्तेपाञ्चास्मिन् लक्षणे
लक्ष्यत्वमस्त्येव, कुतः ? इत्यत आह-तत्तदिति । सुगम-
मन्यत् ।। १४८॥
नहि वृत्ति विना साक्षिविषयत्वं मतञ्च नः।
साक्षिमात्रैकवेद्यत्वं किन्त्वस्त्यन्यानपेक्षितम्॥१४८॥
यदिन्द्रियानुमानादिमानव्यापारमन्तरा।
साक्षिमात्रैकवेद्यत्वं साक्षिगोचरताऽस्ति सा॥१५०॥
नन्वन्तःकरणतद्धर्मादीनां वृत्तिविषयत्वाभ्युपगमे केवलसाति-
विषयत्वाभ्युपगमविरोधः स्यादिति तत्राह-नहीति । किन्त्विन्द्रि-
यानुमानादिप्रमाणव्यापारमन्तरेण साक्षिविषयत्वं केवलासात्तिवेद्य-
त्वमिति द्वयोर्योजना ॥ १४६-१५० ।।
अतोऽहकारटीकायामाचार्यैरहमाकृतिः ।
अन्तःकरणवृत्तिः स्वीकृता साक्ष्यवभासने ॥ १५१॥

·२२८ प्रत्यकतत्त्वचिन्तामणौ नेदं स्वकपोलकल्पितमिति पञ्चपाद्याः सम्मतिमाह--अत इति । यतोऽन्तःकरणादिवृत्तिविषयत्वाङ्गीकारेऽभ्युपगमाविरोधः, अतोऽहङ्कार- टीकायामहंवृत्त्यवच्छिन्नमेवान्तःकरण चैतन्यस्य विषयमाव- मापद्यते इत्यहङ्कारटीकाविवरणे इत्यर्थः। आचाय्यविवरणाचाय- रहमाकारान्तःकरणवृत्तिः स्वीकृता साक्षिवेद्यत्वविषये इत्यर्थः ।।१५।। अत एव मृषारूप्यस्थलेऽस्मत्साम्प्रदायिकैः । स्वीकृता रजताकाराऽविद्यावृत्तिम॒षात्मिका॥१५२॥ यथोक्तसाक्षिवेद्यत्वे साम्प्रदायिकत्वं दर्शयति-अत एवेति । प्रमाणव्यापारानपेक्षसाक्षिविषयत्वादेव प्राविभासिकरजतस्थले रज- ताकाराऽविद्यावृत्तिरनिर्वाच्या साम्प्रदायिकैरङ्गीकृता। तदङ्गोकारस्तु स्वगोचरवृत्त्युपहितचैतन्यभिन्नसत्ताकत्वाभावस्य विषयापरोतत्वसिद्धये। न च वृत्तिद्वयाङ्गीकारे गुरुमतप्रवेशः, वृत्तिद्वयप्रतिबिम्बितचैत- न्यस्यैकस्य सत्यमिथ्यातादात्म्यावगाहित्वेन भ्रमत्वस्वीकारादिति तात्पर्य्यार्थः ।। १५२॥ , तस्मात्स्वाध्यस्तमेवेदं विश्वं चितिरखण्डिता। मातृमानादिरूपेण साऽवभासयति स्वयम् ॥१५३॥ तत: किमित्यत आह-वस्मादिति। यतो व्यावहारिके प्रातिभा- सिके च स्थलेऽवभास कत्वं चैतन्यस्यैव, तस्मात्स्वस्मिंश्चैतन्ये व्यस्त विश्वं कार्यकारणरूपमिदं प्रत्यक्षादिगोचरं साक्षिगोचरञ्च सा ख- प्रकाशतया श्रुतिस्मृतिविद्वदनुभवप्रसिद्धाऽखण्डिता चितिरखण्डचैतन्य- ब्रह्माभिधा संविद् मातृमानादिरूपेणावभासयति । स्वयं त्वतदुपहि- तत्वेन भासमानापि निरपेक्षतया प्रकाशयतीत्यर्थः ॥ १५३ ।।

·पञ्चमं प्रकरणम् २२६ ज्ञानावच्छेदिका वृत्तिस्तदभिव्यञ्जिका मता। तज्जनो सन्निकर्षाणां येण्यानां विनियोगतः ॥१५४॥ UAR न चान्तःकरताना त्रिपाकाशकत्वम्, जडत्वान्, किन्तु तदव- च्छेदकत्वात्तदभिव्यजकनाशलत्रज्ञानत्वचवहार इत्याह -- ज्ञानेति। तज्जनी ज्ञानाबच्छेदकच्युत्पत्ती योग्चाना यथोचितानां सन्निकणां विनियोगतः "सार्वविभक्तिजस्तनिः" उपयोग इत्यर्थः ।। १५४ ।। तेऽपि संोगसंयुक्त वामयाबमुखा मताः। चितोऽभिव्यञ्जनात्पतः विलिता ययाययम्॥१५॥ नन्विन्द्रियस्य तत्सन्निकर्पस्य च भवन्मते वैद्यर्थ्य चैतन्यरूपस्य घटादिज्ञानस्येन्द्रियसन्निकर्पाजन्यत्वादियाशक्य तयोवृत्तिजनने विनि- योगान्न वैयर्थ्यमित्युक्तमपि पुनत्तत्स्वरूपकथनेन दृढयति-तेऽपीति । एवं घटादेः प्रत्यक्षत्वे संयोगयुक्तवादात्म्यसंयुक्ताभिन्नतादात्म्याना- मिन्द्रियस्य च घटतद्गतरूपतद्धन्नरूपत्वाद्यवच्छिन्नचैतन्याभिव्यञ्जक- वृत्तिजनने यथायोग्य विनियोग इत्यर्थः । १६५ ।। सा च वृत्तिश्चतुर्धा स्यात संशयादिविभेदतः। मनोबुद्ध्यादिभेदेन वृत्तिमत्तच्चतुर्विधम् ॥ १५६ ॥ नन्वेवमपि चैतन्यस्यैव ज्ञानत्वात्तत्तत्सन्निकर्षस्य तत्रानुपयोगस्त- दवस्थ इत्याशक्य यथैकमप्यन्तःकरणं चतुर्विधवृत्त्यवच्छिन्नं चतुर्विध- मित्युच्यते, एवमजन्यमपि चैतन्यमिन्द्रियसन्निकर्पजन्यवृत्त्यवच्छिन्नं तज्जन्यमित्याशयेनाह-सा चेति । यद्यपि वृत्ति विशिष्टचैतन्यमादि- मदित्यत्र विशिष्टचैतन्यस्येन्द्रियसन्निकर्पजन्यनमुक्तमेव, तथापि तस्यैव दृष्टान्तमुखेनाऽत्रोपादानान्न पोनरुक्ताम्; अन्यथा यथाश्रुते

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ
प्रत्यक्ष निरूपणप्रस्तावेऽन्तःकरण
तःकरणचातुर्विध्यनिरूपणमसङ्गत
तात्पर्य द्रष्टव्यम् ।। १५६ ॥
स्यादिति
मनोबुद्धिरहङ्कारश्चित्तं करणमान्तरम् ।
संशयो निश्चयो गर्वः स्मरणं विषया इमे ॥१५७॥
उक्तेऽर्थेऽभियुक्तवचनं दर्शयति-मन इति ॥ १५७ ॥
तच्चाऽध्यक्षं द्विधा तत्र सविकल्पादिभेदतः।
सविकल्पन्तु वैशिष्ट्यावगाहि ज्ञानमुच्यते ॥१५॥
एवं विषयप्रत्यक्षत्वे प्रयोजकान्तरनिरूपणातू तव्यावृत्तमपि ज्ञानस्य
प्रत्यक्षत्वप्रयोजकं निर्दुष्टमित्युक्तम्, इदानीं तद्विभजते-तच्चेति ।
सकलवादिसम्मतत्वेन सर्वव्यवहारहेतुत्वेन प्रथमोदिष्टं सविकल्पक
प्रथमं निरूपयति-तत्र सविकल्पन्त्विति । तयोर्मध्ये वैशिष्टयावगा-
हीति न तु विशेषणज्ञानजन्यत्वमित्यर्थः ।
भावेनानभ्युपगमात् । वैशिष्टयावगाहित्वमिच्छादावप्यत आह-ज्ञान-
मिति । ज्ञानत्वञ्च निर्विकल्पकेऽप्यस्तोत्यत उक्तम्-वैशिष्टयाव-
गाहीति ॥ १५८ ॥
तज्जन्यत्वस्य
प्रमाणा-
निर्विकल्पं हि संसर्गानवगाहि तदुच्यते।
घटं वेद्मीति तत्राद्यं सोऽयमित्यादिचान्तिमम्॥१५॥
एवं तत्त्वमसीत्यादिवाक्यजन्यं भ्रमापहम् ।
स्यानिर्विकल्पकं ज्ञानं जीवब्रह्मैक्यगोचरम् ॥१६०॥

·पञ्चमं प्रकरणम् । २३१ अख- निर्विकल्पकं लक्षयति-संसर्गाऽनवगाहीति । निर्विकल्पकलक्षणे उदाहरणाभावमाशय लोकवेदया: प्रत्यक्षसिद्धं तदित्याह-सोऽय- मिति : ननु सोऽयं देवदत्त इत्यैक्यप्रत्यभिज्ञयंत्र वाक्यप्रयोगाद्देश- कालोपलक्षितदेवदत्तलक्षणाविषयमिन्द्रियजन्यमप्यस्ति प्रत्यक्षम्, कथं शाब्दमेवोदाइतम् ? इति चेन्. सत्यम् ; अभेदविषयज्ञान- मिन्द्रियजन्यमिति, तथापि न तन्निर्विकल्पकम, सन्निकर्षवशादुपलक्षण- दंशकालादेरपि भानसम्भवात् । शाब्दं ज्ञाने तु तात्पर्य्यविषयस्यैव भाननियमादभेदमात्रविषयत्वमित्यता निर्विकल्पकमिति भावः । प्रादि- पदात् प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इति वाक्यजन्यज्ञानं ग्राह्यम् । ण्डार्थविषयकं ज्ञानं निर्विकल्पकमित्याह-एवमिति । यथा सोऽयं देवदत्त इति वाक्यजन्यज्ञानस्य सन्निकृष्टविषयतया बहिनिःसृतान्त:- करणवृक्ष्यभ्युपगमेन देवदत्तावच्छिन्न चैतन्यस्य प्रमातृवृत्त्यवच्छिन्न- चैतन्यस्य चाऽभिन्नतया प्रत्यक्षत्वम्, एवं तत्त्वमसीति वाक्यजन्यज्ञान- स्यापि; तत्र प्रमातुर्विषयतया तदुभयाभेदस्य सत्त्वादिति द्वयर्यास्ता- स्पार्थः ॥ १५६-१६० ॥ तत्र प्रमातुरेवास्य विषयत्वेन साक्षिणः । उभयोरप्यभेदस्य सत्त्वादैक्यप्रमा भवेत् ॥ १६१ ॥ न तन्त्रं वाक्यजज्ञानविषयत्वे पदार्थगः। संसर्गः किन्तु तात्पर्याविषयत्वं प्रयोजकम् ॥ १६२॥ ननु वाक्यजन्यज्ञानस्य पदार्थसंसर्गावगाहितया कथं निर्विकल्प- त्वम् ? इत्याशक्याह-नेति । वाक्यजन्यज्ञानविषयत्वे हि न पदार्थ- संसर्गत्वं तन्त्रम्, अनभिमतसंसर्गस्यापि वाक्यजन्यज्ञानविषय- तथा हि-भोजनप्रकरणे 'सैन्धवमानय' इत्यत्राऽनभि- मतस्याऽश्वादिसंसर्गस्य, 'यष्टीः प्रवेशय' इत्यत्र दण्डसंसर्गस्य च त्वापत्तेः।

·२३२ प्रत्यकतत्त्वचिन्तामणी शक्यजन्यज्ञानविषयत्वापत्तिः स्यादिति, किन्तु तात्पर्यविषयत् प्रयो. जकमित्यर्थः ॥ १६१-१६२ ।। प्रकृते च सदेवेत्याधुपकम्योपसंहृतम् । तत्सत्यमिति बेदान्ते लिङ्ग तात्पर्यनिर्णये ॥१६३ ॥ ভলাঘাষকামীত্নহনাজ। अर्थवादापपत्ती च लिङ्ग तात्पनिर्णये ॥१६४ ॥ अद्वितीयब्रह्मण एव तात्पर्य्यविषयत्वम्, वेदस्यापौरुषेयत्वेऽपि तात्प- य॑निर्णायकषविधलिङ्गसत्त्वादित्याह--प्रकृते चेति द्वाभ्याम् । अद्वि- तीयं ब्रह्म वाक्यार्थः "सदेव सोम्येदमय आसीदेकमेवाद्वितीयम्" (छा०६।२।२) इत्युपक्रान्तस्य “ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो" (छा०६ १७ १ ४ ) इति तेनैकरूपेणोप- संहृत्य “ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि' (छा० ६ ! ८,६, १०, ११, १२, १३, १४, १५, १६) इति नवकृत्वोऽभ्यस्तस्य प्रमाणान्तरानवगतस्य "येनाश्रुतं श्रुतं भवति" (छा० ६ १ । ३) इत्यादिवाक्यात्परोचितस्य मृल्लोहतप्तपरशुग्रहणादिदृष्टान्तैरद्वितीय- त्वेनोपपादितस्य ब्रह्मणो ज्ञानाद् "प्राचार्यवान्पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये। (छा०६ । १४ । २) इत्याचार्योपदेश- जनितान्निर्विचिकित्साद् निरतिशयानन्दलक्षणमोक्षफलस्यावगतेस्त- स्यैव तात्पर्यविषयत्वादिति तात्पर्य्यार्थः। तस्मादुपक्रमादेस्तात्पर्य- ग्राहकत्वाभ्युपगमात् सिद्धं सत्याद्यवान्तरवाक्यजन्यस्य "तत्त्वमसि" (छा०६।८।७) अयमात्मा ब्रह्म' (बृ०२।५।१६ "अहं ब्रह्मास्मि' (बृ० १।४।१०) इत्यादि महावाक्यजन्यस्य च ज्ञानस्य निर्विकल्पकत्वमिति भावः ॥ १६३-१६४ ॥

·पञ्चमं प्रकरणम् । २३३ तत्त्वमस्यादिवाक्यानामखण्डार्थत्वमित्यदः। संसर्गासङ्गिसम्यग्धीजनकत्वं यदेव तत् ॥ १६५ ॥ इदानीमखण्डार्थत्वप्रसिद्धिरपि निर्विकल्पकहेतुत्वेन प्रमाणमि- त्याह-तत्त्वमिति : यत्पदार्थ संसर्गानवगाहियथार्थज्ञानजनकत्वमि- दमेव तत्त्वमस्या दिवाक्यानामखण्डार्थत्वम् । न तु निर्भदवस्तु. परत्वम् , तस्य भेदाभावविशिष्टवस्तुपरत्वस्य निर्घटभूतलमित्यादिवाक्य- साधारण्यात प्रकृते तदभावाच। नचाऽन्यदखण्डार्थत्वम् , तस्याऽनिर्वचनादिति भावः । राजपुत्र इत्यादी संसर्गपर वाक्येऽति- व्यानिवारणायोक्तम्-संसर्गानवगाहीति : तत्रैवाऽभेदतात्पर्यभ्रमात् पदार्थसंसर्गानवगाहितदभेदभ्रमजनके तत्प्रसङ्गवारणाय यथार्थेति द्रष्टव्यम् ।। १६५॥ संसर्गासङ्गिसम्यग्धीहेतुता या गिरामियम् । उक्ताऽखएडार्यता यद्वा तत्यातिपदिकार्थता ॥१६६॥ उक्तेऽर्थे चित्सुखाचार्यसम्मतिमाह-संसर्गेति । या संसर्गा- सङ्गिसम्यग्धीहेतुता, इयमखण्डार्थता उत्तेति सम्बन्धः । लक्ष्यं निर्दि- शति-गिरामिति । कार्यकारणभावरहितद्रव्यविषयसमानाधिक- रणापर्यायशब्दानामित्यर्थः । प्रातिपदिकार्थमात्रपरत्वमखण्डार्थत्वं यस्य वाक्यस्य यत्प्रातिपदिकार्थमात्रपरत्वं तस्य तत्रा- खण्डार्थत्वम् , अतो नान्यत्र तत्प्रसङ्गः। तत्पदघटितलक्षणाभिप्राय तद् ग्रहणमिति द्रष्टव्यम् ॥ १६६ ॥ वेत्यर्थः । जीवसाक्षीशसाक्ष्येतत्प्रत्यक्षं द्विविधं पुनः। जीवश्चिद् बुद्ध्यवच्छिन्ना तत्माक्ष्युपहिताऽमुया१६७

·ज्ञानस्य
२३४
प्रत्यक तत्त्वचिन्तामणी
एवं सविकल्पकनिर्विकल्पकभेदाद् द्वैविध्येन निरूपितस्य प्रत्यक्ष-
प्रकारान्तरेगा
द्वैविध्यमाह-जीवसाक्षीति । साक्षिपदं
तजन्यपरम् । तथा च जीवसाक्षिजन्यमीश्वरसाक्षिजन्यमिति द्विविध-
मित्यर्थः । अत एव “साक्षिद्वैविध्यतः प्रोक्तं प्रत्यक्षं द्विविधं यतः' इत्यु-
त्तरग्रन्थोऽपि सङ्गच्छते। न च सविकल्पकादिभेदेन, प्रत्यक्षज्ञाननिरू-
पणानन्तरं साक्षिज्ञानद्वैविध्यनिरूपणाधीनत्वादिति तन्निरूपयति-जीव
इति । यद्यपि जीवस्वरूपं षष्ठे निरूपयिष्यते इति नेह तन्निरूपणं
युक्तम् , तथापि जीवतत्साक्षिणार्भेदं निरूपयितु जीवस्वरूपकथन-
मित्यवधेयम् । तत्र जीवा नामाऽन्तःकरणावच्छिन्नं चैतन्यम् ,
तत्साक्षो तु अमुनाऽन्तःकरणेनोपहितं चैतन्यमित्यर्थः ॥ १६७ ॥
विशेषणत्वोपाधित्वरूपेणाऽस्त्यनयोभिदा।
जीवतत्साक्षिणारन्तःकरणस्य द्वयोरपि ॥ १६॥
।
व्यावर्तकान्त:करणस्यैकत्वान्जीवतत्सातिर्भेदः किन्निबन्धनः ?
इत्याशङ्क्याह-विशेषणत्वेति। विशेषणं कार्यान्वयि, अवच्छेद्य
यदन्वयि तदन्वयीति यावत् । तथा च कार्यान्वयित्वे सति व्यावत-
कत्वं विशेषणत्वं पर्यवस्यति। तेन घटपटा पश्यति देवदत्त इत्यत्र
घटपटयोरेकदर्शनक्रियान्वयित्वेऽप्यव्यावर्तकत्वाद् न परस्परविशेषण-
त्यापत्तिरिति भावः । उपाधिश्च कार्यानन्वयी, व्यावतको वर्तमानश्च ।
यथा कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नं नमः श्रोत्रमित्यत्र कर्णशष्कुली उपाधि-
रित्यर्थः। रूपविशिष्टो घटो नित्य इत्यत्र रूपं विशेषणम् । तथा
चान्तःकरणस्य विशेषणत्वरूपेण चैतन्यविषये प्रवेशे जीवत्वमुपाधि-
त्वरूपेण तत्साक्षित्वमित्यनयोर्द्वयोर्भेद इत्यर्थः ॥ १६८ ॥
जडान्तःकरणस्यावभासकत्वाद्ययोगतः।
जडभासकचैतन्योपाधित्वं स्वीकृतं ततः॥ १६६॥

·पश्चम प्रकरणम्। नन्वन्तःकरणत्यैव विषयावभासकद किन्न स्यात् ? इत्याशङ- क्यान्तःकरणस्य जडतया विषयावभासकवायोगेन विषयावभासक- चैतन्योपाधित्वमित्याह -जति स्पष्टम् । १६६॥ अन्तःकरणभेदेन जीवसाक्षी विभिद्यते। चैत्रेणाऽवगतं मैत्रो न वेत्तोति व्यवस्यया ॥ १७०॥ ननु जीवसाक्षिणां ब्रह्माभेदेन स्वप्रकाशस्त्र तत्र सर्व विषयानु- सन्धातृत्वापत्तौ चैत्रावगते मैत्रन्याप्यनुसन्धातृत्व प्रसङ्ग इति चेत्, न; किं चैत्रसाक्षिणी क्षेत्रावगतविषयानुसन्धान स्वरकाराचैतन्याभेदा- दापाद्यते ? सर्वगत्वादिविशिष्ट चैतन्याभेदावा ? मैत्रीपहितचैतन्या- भेदाद्वा ? न तावदाद्यः, तस्य निर्वकारत्वेन तदभेदस्य सर्व विषयानु- सन्धानानापादकत्वातू। न द्वितीयः, अन्तःकरणोपहितस्य जीव. साक्षिणः परमेश्वरेण मायाविशिष्टेन तदुपहितेन वाऽयन्ताभेदानभ्यु- पगमात् : न तृतीय इत्याह-अन्तःकरणेति : चैत्रमैत्रान्त:करण्या- भिन्नदेशस्यत्वेन तदुपहितचैतन्य योरभेदशङ्कानवकाशादित्यथैः ।।१७०॥ अविद्योपाधिका जीवसाक्ष्येक इति निर्णयः कृतः पूर्वत्र सन्दर्भ तत्त्वैक्यमतिपत्तये ॥ १७१॥ ननु प्रथमप्रकरणे महता प्रयत्नेन साक्ष्यैक्यं प्रसाध्येदानी तन्ना- नात्ववर्णने पूर्वापरविरोधः स्यादित्याशक्याह-अविधेति । अवि- द्योपाधेरेकत्वात् तदुपहितो जीवसाक्षी एक एवेति निर्णयस्तत्वैक्या. वबोधसिद्धये पूर्वत्र सन्दर्भ प्रथमप्रकरणे कृतः । तथा च तत्त्वज्ञानं यथा यथाऽधिकारिणामुत्पद्यते, तथा तथा प्रक्रियां निर्माय तत्त्व- विद्भिर्यत्यते, न तु कस्याञ्चित् प्रक्रियायामाग्रहस्तत्त्वविदाम् । तदुक्तम्- RA ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी "यया यया भवेत् पुंसां व्युत्पत्ति: प्रत्यगात्मनि सा सैव प्रक्रिया ज्ञेया साध्वीत्याचार्यभाषितम् ।।" (वा०) इति । अतो न तत्त्वे विगानम्, अपि तु तद्बोधनप्रकारभेदो बोध्य- पुरुषचित्तवैषम्यानुसारेणैव तत्र तत्र विद्वद्भिनिर्णीयते । मुख्यं श्रुतिम- तन्तु तत्त्वमद्वयं ब्रह्मैवेति भावः ॥ १७१ ।। व्यवहारभिदामन बुद्ध्युपाधिकृताञ्चितः । स्वीकृत्य साक्षिभेदाक्तिन विरोधी मनागतः ॥१७२॥ व्यवहारप्रयोजनकभेदमत्र प्रतिकर्मव्यवस्थास्थले चैतन्यस्य बुद्ध्यु- पाधिकृतमभ्युपगम्य साक्षिभेदोक्तिः, न तु वस्तुतः कश्चिदपि भेदलवो युक्तिपथमवतरतीति न पूर्वोत्तरविरोधो मनागपीत्यर्थः ॥ १७२ ॥ मायोपहितचैतन्यमीशसाक्षीति कथ्यते। एकत्वात्तदुपाधेश्च साक्षिणोऽप्यैक्यमेव हि ॥१७३॥ सर्वविश्वोपादानभूतमायाया अपि विशेषणत्वोपाधित्वाभ्यामी- शतत्साक्षिणोर्भेदहेतुत्वमस्तीत्याह-मायेति। तदुपाधेरेकत्वान्न तत्सा. क्षिनानात्वमित्याह-एकत्वादिति। ईशसाक्षिण ऐक्यमेव। हीति श्रुतिस्मृतिन्यायप्रसिद्धिद्योतनार्थः ॥ १७३ ।। मायान्तु प्रकृति विद्याद् मायिनन्तु महेश्वरम् । अजामेकामिति श्रौतवाक्येष्वेका विनिश्चिता॥१७॥ ननु “इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते" (बृ० २।५।१६) इति श्रुतेर्मायाया प्रप्यनेकत्वं श्रूयते, अत: कथमुक्तं मायाया एकत्वम् ? इत्याशक्य मायागतशक्तिभेदविषयतया बहुवचनोपपत्तेने विरोधी ·पञ्चमं प्रकरणम्। मायकत्वश्रुतिस्मृतीनामनेकत्वेन तद्विराधाच्च साऽन्यपरत्यभिप्रेत्याह- मायामिति ॥ १७४ ।। तरत्यविद्यां वितता हृदि यस्मिन्निवेशिते। योगीमायाममेयाय तस्मै विद्यात्मने नमः ॥ १७५॥ स्मृतिवचनमाह-तरतीति निवृत्तिरवाऽत्र तरणम् , 'तरति ब्रह्म हत्याम' इत्यादी निवृत्ती तच्छन्दप्रयोगान्नद्यादेरिव लङ्घनस्याभावात्, तथा च मायामविद्या तरतीति सामानाधिकरण्येन ज्ञाननिवर्त्यत्व- निर्देशामायाविद्ययार्भेदाभावस्तइकत्वञ्च निश्चीयत इति भावः ॥१७॥ इत्येकवचनादेव लाघवानुगृहीततः। निश्चीयते तदेकत्वं साक्ष्येकत्वमता मतम् ॥१७६ ॥ ननु श्रुतिस्मृत्यनेकत्वमात्राद् न मायकत्वसिद्धिरेकेनापि बलवता बहूनां बाधदर्शनादित्याशक्य लाघवानुग्रहादेकत्वश्रुतीनामेव प्राब- ल्यमित्याह-इत्यकेति । ततश्वोपाधिभूतमायाया एकत्वादीशसाक्ष्य- कत्वं सिद्धमित्यर्थः ॥ १७६ ।। मायावच्छिन्नचैतन्यं परमेश्वर ईरितः । तस्या विशेषणत्वेन परमेश्वरतोच्यते॥१७७ ॥ साक्षित्वं तदुपाधित्वे तत्र भेदस्तु धर्मयोः । विभेदो वस्तुतो नैव धर्मिणोरीशसाक्षिणाः॥१७॥ ईश्वरसाक्षिणः परमेश्वराभेदं दर्शयितुं तत्स्वरूपमाह-मायेति । तस्या मायाया विशेषणत्वेन प्रवेशे परमेश्वरत्वमुच्यते, तस्या उपाधित्वे ·२३८ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा तत्साक्षित्वमिति तत्र धर्मयोरीश्वरत्वसाक्षित्वयोरेव भेदो धर्मियो- रीशसाक्षिणोनैव भेो वस्तुतः स्वरूपादिति द्वयोर्योजना ॥१७७--१७८॥ शाक्षिद्वैविध्यतः मोक्तं प्रत्यक्षं द्विविधं यतः। सामान्यलक्षणं चित्वं प्रत्यक्षस्य ततः स्मृतम् ॥१७६॥ एवं साक्षिद्वैविध्यनिरूपणाजीवेश्वरसाक्षिजन्यभेदेन प्रत्यक्षज्ञानस्य द्वैविध्यं सिद्धमित्याह-साक्षोति। नन्वेवमपि शुक्तिरूप्यादिभ्रमे प्रत्यक्षलक्षणस्यातिव्याप्तिरिति चेत्, न । न तावद्विषयप्रत्यक्षलक्षणस्य तद्विषयेऽतिव्याप्तिः, तस्य केवलसाक्षिवेद्यत्वाभ्युपगमात् । नाऽपि ज्ञप्ति- गतप्रत्यक्षलक्षणस्य तत्रातिप्रसङ्गः, भ्रमस्यापि स्वांशे प्रत्यक्षप्रमाणतया सामान्यलक्षणे लक्ष्यत्वादित्यभिप्रेत्याह-सामान्येति । ज्ञप्तिगतप्रत्य- क्षस्य सामान्यलक्षणं चित्त्वमेव यता हेतोस्तस्मात्तस्य च भ्रान्तिरूप- प्रत्यक्षे नातिव्याप्तिः, भ्रमप्रमासाधारणप्रत्यक्षत्वसामान्यनिर्वचने तस्याऽपि लक्ष्यत्वादित्यर्थः ॥ १७६ ॥ अबाधितत्वाधिक्यं स्यात्प्रमायां व्यवहारतः । साप्रत्यक्षादिभेदेन षोढा वेदान्त इष्यते ॥१८॥ यदा तु प्रत्यक्षप्रमाया एव लक्षणं वक्तव्यम् , तदा पूर्वोक्तलक्षणे बाधितत्वं विषयविशेषणं देयम्, शुक्तिरूप्यादिभ्रमस्य संसारकालीन- बाधविषयप्रातिभासिकरजतादिविषयकत्वादित्याशयेनाह - अबाधित- त्वेति । प्रत्यक्षप्रमाणनिरूपणाय तत्प्रमाया एव लक्षणीयत्वादिति भावः। नन्वबाधितत्वं पारमार्थिकत्वमेव वाच्यं तस्य घटादाव- प्यभावेन तद्घटितलक्षणस्य तत्प्रमायामव्याप्तिरित्याशङ्क्य संसार- कालीनबाधविषयत्वस्य व्यावहारिकसत्त्वस्या बाधितपदेन विवक्षितत्वाद् मैवमित्याह-व्यवहारत इति । प्रत्यक्षानुमित्युपमिति- सा प्रमा

·पञ्चमं प्रकरणम्
२३६
शाब्दार्यापत्त्यभावभेदन घोडा पट प्रकारिका वेदान्तशास्ने इप्यते
विद्वद्भिरित्यर्थः ।। १८०
एतन्निरूपितं सम्यक प्राचीनैर्बहुविस्तरात् ।
प्रसङ्गागतमत्रोक्तमित्यता
ह्युपर
परम्यते ॥ १८१॥
तहि विस्तरेण निरूपणीया सत्यत आह-एतदिति । प्राचीन-
राचाव्यधर्मगजीक्षितादिभिः परिभाषादिग्रन्धेषु बहुविस्तरादेतत्स-
म्यनिरूपितमिति लम्बन्धः ननु तर्हि तैरुन त्वान किमर्थ स्वया
संक्षेपेणाप्युक्तमिति तत्राद ---प्रसङ्गागतमिति प्रतिकर्मव्यवस्था-
प्रसङ्गागततया अत्र संक्षेपेयक्तिमिति : हि यतः अत उपरभ्यते
प्रलं विस्तरेत्यर्थः ॥ १८१ ॥
तस्माद्वेदान्तशास्त्रेऽस्मिन् युक्तिभिः श्रुतिभिस्तया ।
प्रतिकर्मव्यवस्थापि निरवीव सिद्धयति ॥१८२॥
परमप्रकृतमुपसंहरति-तस्मादिति निरवयेव सर्वदोषविव-
जितत्वान्निष्प्रत्यूहा प्रतिकर्मव्यवस्था सिद्धरतीति सम्बन्धः ॥१८२!!
नान्यस्मिन् वादिपछे मा व्यवस्था सम्भवेदतः।
अनादूत्याऽन्यवाद्युक्तोराश्रयेद् वैदिकं मतम् ॥१८३॥
मुमुक्षूप्रमाणकुशन्तान् शिक्षयन्नन्य वादिमतेष्वनादरणीयतामाह-
नेति ॥ १८३ ॥
एवमाध्यासिकं भेदं समाश्रित्य चितोऽखिलः।
मातृमानप्रमेयादिव्यवहारो भवेदयम् ॥ १८४ ॥

·२४० प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा प्राविद्यकाध्यासकृत एव प्रमाणप्रमेयादिव्यवहार इति सिद्ध- मित्याह-एवमिति । तथा च तत्वज्ञानकनिवर्त्यतयाऽऽध्यासिक- प्रमात्राद्यनर्थस्य निवृत्तेस्तत्त्वज्ञानमन्तरेण नान्यः कश्चिदुपायोऽस्तीति भावः ॥१८४॥ प्राध्यासिकी व्यवहृतिः सकला प्रतीचि ब्रह्मात्मनीति विदितं मतमागमान्तः । अज्ञानहेतुकमनात्मचिदात्मनास्त- मध्यासमयधिया विनिहत्य तिष्ठेत् ॥१८५॥ एतदेवोपपादयन्मुमुक्षुकर्त्तव्यमुपदिशति-आध्यासिकीति । प्रतीचि प्रत्यगभिन्नब्रह्मात्मतत्त्वे सकला लौकिकी वैदिकी स्वाभाविकी व्यवहृति- र्व्यवहार प्राध्यासिकी आविद्यकप्रमातृत्वाद्यध्यासजन्या, न तु वस्तुत इति मतं गुरूपदिष्टर्वेदान्तैर्विदितं विद्वत्सु प्रथितम् । अतोऽज्ञान- हेतुकं चिदात्मानात्मनारध्यासं तं पूर्वोक्तलक्षणमद्वयधियाऽखण्डतत्त्वसा- क्षात्कारेण विनिहत्य समूलमपबाध्य तिष्ठेत् कृतकृत्यतयति शेषः॥१८५।। संसारमाकरमशेषभयाधिदुःख- दोषश्रमस्य परमात्मसुखप्रमादात् । मोद्भूतमात्मधिषणामपहाय नान्य- च्छेत्तं ह्यपाय इति निश्चितधीर्मुमुक्षुः॥१८६॥ सकलानागारसंसारदोषोपशमने तत्त्वज्ञान विना न कोऽप्युपायो:- स्तीति दर्शयन्, वैराग्यदााय संसाररूपञ्च कीर्तयन्, मुमुक्षु लक्ष- यति-संसारमिति। संसारं छेत्तुं मूलबाधेन बाधितुमात्मधिषणा- मात्मतत्त्वावबोधमपहाय तमन्तरेणान्य उपायो नास्ति। "तमेव ·पञ्चमं प्रकरणम् । विदित्वाऽतिमृत्युमति नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाचा (श्वे०६।१५) इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धिद्योतको हिशब्दः इत्येवं निश्चिता धायस्य स मुमु- नुर्भवतीत्यन्वयः . मास्तु संत रोच्छेदः, कि तनाऽनिष्टमिति हेलना- वारणाय संसारं विशिष्ट-प्रशांति अशेषाणि भयानि तद्धेनूनि मृत्युप्रमुखाणि, प्राधयानानसदुःखानिक मादीनि, दुःखानि शारीरकाणि चरादीनि, शंषा दोपकारमानि सञ्चिताहीनि कर्माणि बीभत्सित- शरीरदायोनि कफवातपित्तानि च शेषमयाधिदुःखदोपा एव श्रमस्त- स्त्रयुक्ती वा अमः। यता. अनेकवा प्रवृत्तिजनितश्रमस्तस्याऽऽकर खनि तदुद्भवत्यानमिति यावत् । नबर चाल्यन्तानिष्टस्वरूपतया महता प्रयत्नेनाऽस्योच्छंश विधयो नुनुजुभिरिति भावः । ननु तत्त्वज्ञानेना- ज्ञानमात्रं विराधितया निवर्त्यम् ? तत्कथं संसारमुच्छत्तुं क्षमं स्यात् ? इत्यत पाह-परमात्मसुखप्रमादादिति । अपरिच्छिन्नपरमात्मसुखा- ज्ञानादावरणादिशक्तिमतोऽविद्यादिशब्दवाच्यादेव समुत्लन्नमिति । तथा च तत्तज्ञानेनाऽज्ञाने वाधिते तत्कायस्य संसारस्याशेषतो विनि- वृत्तिरर्थसिद्धा, उपादाननाशे कार्यस्थित्ययोगादित्यर्थः ।। १८६ ॥ - ७ तत्राऽऽत्मबोधजनिरात्मविचारतः स्यात् सेोऽप्यस्ति वेदवचसा श्रवणादिभिश्च । तत्त्वंपदार्थपरिशोधनमिष्टमादौ वाक्यार्यधीसमुदयस्तत एव सिद्धयेत्॥१८७॥ । तत्त्वज्ञा- एवं निश्चयवता मुमुक्षुणा चकर्तव्यं तदाह-तत्रेति । नेनाऽज्ञानवाधद्वारा संसारानर्थे ऽज्ञानहेतुके उच्छेत्तव्ये आत्मवोधजनि- रात्मविचारात, सोऽप्यात्मविचारो वेदान्तवचसां तन्निर्णायकसूत्र- भाष्यादिग्रन्थानाञ्च गुरुमुखाच्छवणमननादिभिरेव भवति । तत्र वेदा- न्तेषु तत्त्वंपदार्थशोधनं विना विचारस्वरूपमेव दुर्घटम् । तस्मादादा

·२४२
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामया
तत्त्वंपदार्थयोः परिशोधन तत्तदुपाधिनिरासेन शुद्धतत्त्वावधारणरूप-
विचारसिद्धये इष्टमत्यन्तेप्सितं भवति । कुतः ? यतस्तस्मात्पदार्थ-
ज्ञानादेव वाक्यार्थधीसमुदयोऽखण्डवाक्यार्थबोधादयः सिद्ध्येत्, पदार्थ-
ज्ञानाधीनत्वाद् वाक्यार्थज्ञानस्येत्यर्थः ॥ १८७ ॥
तस्मात्सुधीः श्रुतिनयानुभवेषु दर्श
धीरं श्रयेद् गुरुमुदारगुणं मुमुक्षुः ।
तत्सेवनादिगुणसंयुत प्रात्मबोधं
प्राप्याशु मुच्यत इताभवपाशजालात्॥१८॥
प्रकरणार्थमुपसंहरति-तस्मादिति । यस्मादाध्यासिक्येव प्रत्य-
गभिन्ने ब्रह्मणि सकला व्यवहृतिः, अध्यासश्चाज्ञानहेतुकः, तन्निवृत्तिर्न
तत्त्वज्ञानमन्तरेण, तस्मात्तत्त्वज्ञानसिद्धये श्रुतियुक्तानुभवेषु दक्षं पूर्वोत्तर-
मीमांसापारगामितया स्वानुभवारूढं तत्त्वं शिष्यबुद्धवारूढं कर्तुमत्यन्त.
कुशलम्, उदाराःशान्तिदान्त्यादिगुणा यस्मिंस्तम्, धीरं विषयैरक्षोभ्यम्,
गुरुमाचार्यमाश्रयेत् । तस्य गुरोः सेवनप्रणिपातादिगुणविशिष्टः सन्मु-
मुक्षुस्तत्प्रसादाल्लब्धोपदेशेनात्मबोधं प्राप्याशु तत्प्राप्तिसमसमये इतोऽ-
नर्थजालत्वेनाऽनुभूयमानाद्भवपाशजालान्मुच्यते । अज्ञानतत्कार्य-
विनिर्मुक्ततया कृतकृत्यो भवतीत्यर्थः ॥ १८ ॥
श्रुतिशिखरविचाराद् ब्रह्म सत्यं विशुद्धं
भ्रमतिमिरमशेष नायित्वाऽज्शु वेत्ति।
विरतिशमदमाढ्यो यत्पदाम्भोजरागी
तमहममरवन्द्यं संश्रये श्रीमुकुन्दम् ॥१८॥
इति प्रत्यकूतत्त्वचिन्तामणौ पञ्चमं प्रकरणं सम्पूर्णम् ॥ ६ ॥

·पञ्चर्म प्रकरणम्।
२४३
यत्पदा-
प्रकरणान्ते मङ्गलरूपं भगवन्तमनुसन्धत्ते-श्रुतीति !
म्भाजानुरागवान् वैराग्यशमदमादिसम्पन्नः सन् वेदान्त विचारात्तन्ज-
निततत्त्वज्ञानादाशु अशेष भ्रमतिमिरमज्ञानं सकार्य नाशयित्वा, सत्यं
विशुद्धं ब्रह्म प्रत्यगभिन्न वेत्ति--तत्वका एव भवति. तं ब्रह्मादिभि-
रशेपदेवैर्वन्दनीयं श्रीमन्मुकुन्दं संश्रये शरणं प्रपद्ये इति
योजना ॥ १८६॥
यत्पादपद्मयुगले मतिचञ्चरीकी
लग्ना न वेत्ति भवमृत्युभयाम्बुराशेः ।
दुःखादिचक्रमतिदुःसहमान्ध्यमून
भक्तवा प्रणामि तमहं ब्रजराजसूनुम् ।। १ ।।
इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दाभिलापिसदानन्दविद्व-
स्कृतायां प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणिव्याख्यायां स्वप्रभाभि-
धायां प्रतिकर्मव्यवस्थामयूखाभिधं पञ्चमं
प्रकरण समाप्तिमगमत् ॥ ५॥

·अथ षष्ठं प्रकरणम् यचिद्विलासपरिभावितमेतदाशु मोद्धतिमद् व्यवहतो क्षमतेऽनृतं सत् । तं सचिवद्वयबुखात्मकमादिदेवं श्रीमन्मुकुन्दमनिशं शरणं व्रजामि ॥१॥ आध्यात्मिकादिमखविभ्रमशान्तिहेतु- मज्ञानबाधचतुरैककटाक्षपातम् । शान्तं समस्तगुणसारकज्ञानिषेव्यं वन्दे मुकुन्दमहमान्तरभक्तिसिद्ध्यै ।। १ । व्योमादिविश्वमखिलं रचयत्यकर्ता खानन्दलेशकलया वति नैति सङ्गम् । योऽन्ते हरत्यपि न लिप्यत एतदंशै- स्तं नौम्यहं यदुकुलाब्धिहिमांशुमीशम् ॥ २ ॥ पञ्चमप्रकरणे "तत्राऽऽत्मबोधजनिरात्मविचारतः स्यात्सोऽप्यस्ति वेदवचसां श्रवणादिभिश्च। तत्त्वंपदार्थपरिशोधनमिष्टमादा वा- क्यार्थधीसमुदयस्तत एव सिद्ध्येत्' इत्युक्तम् । तत्र तत्त्वंपदार्थज्ञाना- धीनत्वाद्वाक्यार्थज्ञानस्य तदर्थ तत्त्वंपदार्थपरिशोधनमावश्यकं तद्विचार- प्रकरणमारभमाणस्तन्निर्विघ्नसमाप्त्यादिसिद्धये भगवन्तं स्वरूपतटस्थ- लक्षणाभ्यामनुसन्धत्ते-यदिति । तं श्रीमन्मुकुन्दमादिदेवमनिशं शरणं व्रजामीत्यन्वयः। सञ्चिदद्वयसुखात्मकमिति स्वरूपलक्षणम् , यचिद्विलासेत्यादि तटस्थलक्षणम् , यस्य चिद्विलासश्चिञ्चमत्कारो ·पष्टं प्रकरणम् । - मायाया स्वप्रतिविम्बदानेन तलामामाइन जायन्तेन परिभावित- मतत्प्रत्यक्षादिगोचरं जगदनिर्वाच्च सृष्टिकाले परिभावितं तदैक्षत बहु स्याम् (का, २ ३) इनानमात्रेयोत्पादितन्. आशु इक्षणसमस ऽन, मन भारती स्थितिसमय व्यवहारदशायां प्रोद्भूतिमत प्रकाश तिमदिव जनते-बियासमर्थ भवति नमिति मुन्वन्धः॥१॥ कल AFNAIR यं द्रुतगून्यमपि हमयं वदन्ति त्या मिनिरसिकलाभिधञ्च । मायाति उमालशक्तिपुतं तमन्तः- स्वानन्दमेव काये सततं मुकुन्दम् ॥२॥ एवं तत्पदार्थ स्वरूपतटस्थल क्षणाभ्यामनुसन्धायेदानीमखण्ड- वाक्या ब्रह्मैक्यम् “अध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपञ्च प्रपञ्च्यते" इति न्यायन साक्षात्मशक्यतया सर्वव्यवहारानास्पदमपि मायाद्य- धिष्ठानत्वेन सर्वव्यवहारास्पदं सर्वाविरुद्धस्वरूपं भगवन्तमनुसन्धत्ते- यमिति । तं मुकुन्दं तत्पदलक्ष्यम्, स्वानन्दं त्वंपदलक्ष्यम्, सततं नरन्त- येणान्तरेव वखरूपमेव प्रत्यगभिन्नमवण्ड ब्रह्मैव कलयं इत्यन्वयः । तं कमित्याकाङ्क्षायामाह-यमिति! स्वयंज्यातिष्ट्वेन प्रसिद्धं यं द्वैतशून्यमपि सन्तं श्रौत्यो गिर: 'सर्व खल्विदं ब्रह्म'' (छा० ३। १४।१) इत्याद्याः "सर्वमयं सर्वाकारम् । 'यता वाचो निवर्तन्वे, (तै२।४) इति श्रुत्या निरभिधं शब्दातीतत्वेनावाच्यमपि सन्तं सकलाभिध सर्वशब्दवाच्यं वदन्ति मायातीतमपि सन्तं यं सकल- शक्तियुत्तम् , "एष वशी' ( कठ० ५ : १२) “एष सर्वस्येशानः" (०५।६।१)इत्याद्या वदन्ति तं कलय इति सम्बन्धः । तथा च परमार्थतो नामरूपकलातीते सर्वव्यवहारानास्पदे ब्रह्मणि मायिकदृष्ट्या नाम- ·२४६ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी रूपकलाधारोप्य ब्रह्मैक्यतत्त्वबोधाय श्रुतयस्तदेवाद्वितीयं ब्रह्मतत्त्वं प्रतिपादयन्तीति भावः ॥ २ ॥ तत्त्वंपदाधिषणात्यपरक्यबोधः स्वाज्ञानबाधकरणं श्रुतिजन्यभावात् । आदी तयोः श्रुतिभिरीडितलक्षणाभ्यां निर्णीयते द्वयसुखैकवयुस्तदर्थः ॥३॥ एवं शास्त्रार्थ सङ्क्षपेण प्रदर्श्य विस्तरेण इममेवार्थ वक्तुकाम: कर्तव्यं प्रतिजानीते-तत्त्वमिति। तत्त्वंपदार्थविषयिणी या धिषणा ज्ञानं तदुत्थस्तदधीनसिद्धिकः परैक्यस्य ब्रह्मात्मैक्यस्य वोधः श्रुति- प्रमाणजन्यत्वात् स्वात्माज्ञानस्य यो बाध उपमर्दस्तस्य करणं साक्षा- हेतुर्भवति । अत आदी तयोस्तत्त्वंपदार्थयोर्मध्येऽभ्यर्हितत्वात्तत्पदार्थः अद्वयानन्दस्वरूपी वेदान्तवाक्यैस्तदुक्तलक्षणाभ्यां निर्णीयते जगजन्मा- दिहेतुत्वेन सच्चिदानन्दस्वरूपत्वेन विविच्यत इत्यर्थः ॥३॥ तत्र स्वरूपमपि लक्षणमुच्यतेऽस्य सत्यादिभिः श्रुतिपदैरभिगीतमेव । धादिभाव इह कल्पित इष्यतेऽतः स्वस्थापि लक्षणमिदं स्वयमात्मतत्त्वम् ॥४॥ तत्राभ्यर्हितत्वाच्छाखतात्पर्यविषयत्वाच्च "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (तै० २ । १ । १) इति श्रुतिसिद्ध स्वरूपलक्षणं दर्शयति-तत्रेति । तटस्थस्वरूपलक्षणयोर्मध्ये ऽस्य तत्पदार्थस्य स्वरूपलक्षणं सत्यादिभिः सत्यज्ञानानन्तरूपैः श्रुतिपदैः श्रुतेः “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' ( तै० २।१।१) इत्यस्याः पदैरभिगीतमेवोच्यते इत्यन्वयः । ननु ·पर प्रकरणम् २४७ memaram स्वस्य ववृत्तित्वाभावाक स्वल्पमेव लक्षणं स्यात् ? इति तत्राह- धादिभाव इति । इहापदंशसमय स्वस्यैव स्वापेक्षया धर्मधम्मिभाव- कल्पनया लक्षयत्वसम्भवादत इदं नित्यापरोक्षरूपमात्मतत्वं स्त्रयमेव स्वस्थ लक्षएं भवतीत्यर्थः । नत्र सत्यं बाध्यविनुक्षयं ज्ञानं जडविल- क्षणमनन्तं त्रिविधपरिच्छेदशन्य स्वरूपन्तक्षणं स एव तत्पदलक्ष्यार्थ इति दर्शितम् । न च स्वरूपे धम्नधर्मिभावकल्पना साम्प्रदायिकीति शक्यम् । यत उक्तञ्चास्नत्साम्प्रदायिक: पद्मपादाचाय्य:- "आनन्दी विषयानुभवो नित्यत्वञ्चेति सन्ति धर्मा अपृथक्त्वेऽपि चैतन्यान् पृथगिवाऽवभालन्त' इति ।। ४ ! व्यावर्तक बद्ध्यन वस्थितत्वे सत्यस्ति यावन्निजलक्ष्यकालम् । तल्लक्षणं नाम तटस्थमाहु- र्यया पृयिव्याः खलु गन्धवत्त्वम् ॥ ५॥ एवं स्वरूपलक्षणमुक्त तटस्थलक्षणमाह-व्यावर्तकमिति । यावन्निजलक्ष्यकालमनवस्थितत्वे सति यद् व्यावर्तकमस्ति, तल्लक्षणं तटस्थं नामेति सम्बन्ध:। यया गन्धवत्वं पृथिव्या: लक्षणमाहुः खलु नैयायिकादय इति योजना ॥५॥ यया न गन्धः प्रलयेऽणुषु स्या- दुत्पत्तिकाले न घटादिनिष्ठः। तथा जगज्जन्मलय स्थितीनां हेतुत्वमद्वैतचिदात्मनोऽपि ॥ ६ ॥ एतदेवोक्तं दृष्टान्तेन द्रढयति-यथेति। महाप्रलये परमाणुषु उत्पत्तिकाले घटादिषु च गन्धाभावात् तथा प्रकृतेऽपि जगजन्मस्थिति- ·२४८ प्रत्यकतत्त्वचिन्तामा लयानामद्वैतचिदात्मनोऽपि हेतुत्वं यावलक्ष्यकालं नास्तीत्यर्थः । "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्य- भिसंविशन्ति" ( ० ३ । ।। १) इति श्रुतेः, “जन्माधस्य यतः" (७० सू. १. ११२) इति न्यायाच्च तटस्थलक्षणं तत्पदार्थस्य सिद्ध स एव तत्पदवाच्यार्थ इत्यर्थः ।। ६ ।। यः सर्वविनिखिलकारणामीश्वरोऽस्माद् विश्व समुद्भवति नाम विकाररूपम् । सच्चित्सुखादयवपुर्जगदेकहेतु- मायाश्रयोऽध्यविकृतिः सकलस्य हेतुः ॥७॥ एतदेव विवृणोति-- य इति। "य: सर्वज्ञः सर्वविद् यस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मादेतद् ब्रह्म नाम रूपमन्नञ्च जायते' (मु० १ । १ । ६) इत्यादिश्रुतिसिद्धनिखिलकारणत्वेनेश्वरो “मायान्तु प्रकृति विद्यान्मायिजन्तु महेश्वरम्" ( श्वे० ४। १०) इति श्रुतिसिद्ध- महेश्वरपदवाच्यो यः सर्वविद् भवति, अस्मान्मायाशबलाद् ब्रह्मणोऽ. भिन्ननिमित्तोपादानाद् विश्वं कृत्स्नं स्थूलसूक्ष्ममूर्त्तामूर्तरूपं हिरण्य- गर्भादिचतुर्विधभूतप्रामान्तं जगत्सर्गकाले व्योम्नो गन्धर्वनगरमिवा- त्यन्तासम्भावितमपि समुद्भवति नाम हिरण्यगर्भादिविकाररूपञ्चतु- मुंखादि स एव परमेश्वरः सच्चिदानन्दाढतवपुरेव सन जगदाकारेण परिणममानमायाधिष्ठानत्वेन सकलस्य हेतुर्भवति । अत एवाविकृतिः परिणामादिविकारशून्यतया नित्य कूटस्थ इत्यर्थः ॥ ७ ॥ अध्यस्तमद्यसुखात्मनि चित्स्वरूपे विश्वं ततस्विविधरूपतया विभाति।

·घाटं प्रकरणम् अस्ति प्रियं स्फुरति सर्वमिति प्रतीचोऽ- धिष्ठानतोऽपृथगिदं विकृतञ्च नाम ॥८॥ एतादृशमेवोपादानत्वमभिनय "इदं सर्व यदयमात्मा" (. २ । ४ । ६ ) "सच त्यञ्चाभवद्' 'बहु स्यां प्रजायेय' (छा० ६ । २. ३) इत्यादिषु श्रुतियु ब्रह्मप्रपञ्चयोस्तादात्म्यव्यपदेश इत्याशयं- नाह-अध्यस्तति अद्वयानन्दात्मनि चैतन्यं यतो विश्वमध्यस्तं ततोऽधिष्ठानानतिरिक्तत्वात् त्रिविधरूपतया विभाति, अस्ति भाति प्रिय- मिति सर्वमपि प्रत्यगभिन्नब्रह्मणा धिष्ठानतः सकाशाद् यत इदमपृथङ्- नामरूपात्मकं जगत्तस्मात् सच्चिदानन्दरूपनौक्याच्यासाद् घटः सन्, घटो भाति, घट इष्ट इत्यादिला किकव्यपदेशोऽपि सङ्गच्छते इत्यर्थः । जगति नामरूपद्वयव्यवहारस्तु अविद्यापरिणामात्मकनामरूपसम्बन्धात् । तदुक्तम्- "अस्ति भाति प्रियं रूपं नाम चेत्यंशपञ्चकम् । आद्य त्रयं ब्रह्मरूपं जगद्रूपं ततो द्वयम् ॥" इति द्रष्टव्यम् ॥८॥ मायामयं विविधनामविकारजातं सत्यं सुखाद्वयपदं सकलावधित्वात् । नाध्यस्तमण्वपि पृथग्भजते स्वसत्तां ब्रह्माद्वयादिति च बोधयितुं प्रपञ्चः ॥६॥ ननु ब्रह्मणो जगदुपादानत्ववर्णनेन तस्य सप्रपञ्चत्वं स्यात, तस्य चानिष्टत्वात्; तथावर्णनमनुचितमित्याशङ्क्याह-मायामयमिति । विविधनामविकारजातं मायामयं मिथ्यैव भवति, रज्जुसादिवत् कल्पितत्वात् । सुखमद्वैतं ब्रह्मैव सत्यं भवति, सकलकार्यकारण- ३२ ·प्रपञ्चः, प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ प्रपञ्चस्यावधित्वात---अधिष्ठानत्वात् । तस्माद् ब्रह्मास्यात् स्वाधि- ष्ठानभूतादिदं जगदध्यस्तमण्वपि ईषदपि पृथक् स्वसत्तां न भजते, कालत्रयेऽप्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वादिति बोधयितुं सम्यग ज्ञापयितुं तथावर्णनं सङ्गच्छते। न ह्यध्यस्तप्रपञ्चाधिष्ठानत्वमात्रेण ब्रह्मणः सप्रपञ्चत्वं शङ्कितुमपि शक्यम्, न ह्यध्यस्तजलेन मरुस्थलं पङ्कोक्रियते, न वा नीखिम्ना व्योम रूपवद्भवतीति भावः ॥ ६ ॥ निरवधिपदमेकं सत्यमेवाद्वितीय श्रुतिशिखरवचोभिः प्रोक्तमेतज्जनेः पाक । अघटितघटनायां दक्षिणामात्ममाया- मुपगतमभवत्तद् ब्रह्म सर्वेश्वरं सत् ॥ १० ॥ जगज्जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मणस्तटस्थं लक्षणमुक्तम्, तत्कथं ततो जगज्जन्मादि स्यात् ? इत्याकाक्षायां सप्रकारं जगज्जन्मादि ब्रह्मणः सकाशादुपपादयिष्यन्नादी तत्स्वरूपकीर्तनपुरःसरं सप्रमाणकं तद्वक्तुमुप- क्रमते-निरवधीति। "सदेव सौम्येदमग्र आसीत्" (छा०६।२।१) "एकमेवाद्वितीयम्' (छा०६।२।१) "आत्मैवेदमग्र आसीत्" (बृ०१ ४।१) "ब्रह्म वेदमन आसीत्। (बृ० १।४।१०) इत्यादिवेदान्तवाक्यैरे- तस्य जगतो व्याकृतस्य नामरूपात्मकस्य जनेः सृष्टेः पूर्व सत्यमबाध्यम्, निर- वधिपदमपरिच्छिन्नस्वरूपम्, एकं सजातीयभेदशून्यमेवं स्वगतभेदशून्यम्, अद्वितीयं विजातीयभेदशून्य ब्रह्मैवासीदिति प्रोक्तम्, तद् ब्रह्म अघटि- तस्यात्यन्तासम्भावितस्य घटना रचना तस्यां दक्षिणामत्यन्तचतुरांमायाँ प्रकृत्यादिशब्दवाच्यामुपगतं चित्प्रतिबिम्बरूपगर्भाधानद्वारा पुमान घोषितमिवात्यन्तसन्निधिं प्राप्तं सत् सर्वेश्वरमभवदिति योजना ।। १०॥ शबलमपि तदेवाद्वैतमच्छ स्वशक्त्या विविधरसविचित्रां सृष्टिमाधातुमैच्छत् ।

·पष्टं प्रकरणम्। तदनु सकलकर्मज्ञानकामानुरोधात् बहुभवनवतीच्छा स्यामहञ्चेत्युदेति ॥ ११॥ एतदेव विवृक्षोति-शान्त मिति : तदन्ताऽच्छे स्वच्छमतमंत्र स्वशक्त्या मायादेव्या शबनमपि विविधा नानाप्रकारका विद्या- कामकादिपरिपाकम्प मस्तैर्विचित्रामनन्तभेदवले सृष्टि रचना- माधातुं सम्यक कर्तुमैच्छन् ! तदनु जवादृष्टरूपाणि कन्नोणि धम्मा- धर्मात्मकानि, ज्ञानानि तत्तदुपासनात्मकानि, कामा इन्छाभेदः तत्संस्काराश्च तेपासनुराधाद बहुभवनवता या इच्छा "वहु त्यां प्रजा. येय' ( छाः ६:२३) इति चादति तन्मिन्नेत्र ब्रह्मयोति योजना। एतदुक्तं भवति-नाचका परमेश्वरः सृज्यमानप्रपञ्च- वैचित्र्यहेतुप्राणिकर्मादिसहकृतापरिमितानिरूपि शक्तिविशंपमायास - हितः सन् नामरूपात्मकनिखिलप्रपञ्च वुद्धाकलय्येदं करि- ध्यामीति सङ्कल्पयति "तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय छा०६ । २ । ३, इति "सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायंय' (ते. २ । ६) इत्यादि- श्रुतेरिति । तत आकाशादीन्यपञ्चोकृतानि पञ्चमहाभूतानि तन्मात्र- पदप्रतिपाद्यान्युत्पद्यन्ते इति ॥११॥ गगनपवनतेजोवार्भवचिद्विवर्त्ता- स्तदपि निगमवाक्यैरुच्यते बोधसिद्ध्यै । कथमिति तदिदानी वय॑तेऽध्यस्तविश्वं क्रमश इतरवादध्वान्तविध्वंसनाय ॥१२॥ आकाशादीनां ब्रह्मविवर्त्तत्वमितरवादिमतान्धकारनिरासफलकं प्रदर्शयन्नत्यन्तासम्भावितप्रपञ्चरचनाया मायावादमन्तरेण न कथ- चिदसम्भव इति श्रुतिसिद्धान्तविवर्त्तवाद एव श्रेयानित्याह-गग- ·यस्य २५२ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ नेति । गगनादीनां चिद्विवर्त्तत्वं यत् तदपि निगमवाक्यैः "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः । आकाशाद्वायुः वायोरग्निः अग्ने. रापः, अभ्यः पृथिवी'' (तै० २ । १ । १) इत्यादिश्रुतिवचनैर्बो- घोऽद्वैततत्त्वावबोधस्तत्सिद्धये उच्यते। कथं निश्छिद्राद्ब्रह्मणः छिद्र- रूपाकाशोत्पत्तिः ? आकाशादस्पर्शाचलरूपाद्वायोरुत्पत्तिः, वायो- र्नीरूपादप्रकाशाऽनुष्णादिस्वभावात्तद्विरुद्धस्वभावस्य अग्नेः, अग्ने- रशीताद्वारसादिस्वभावात्तद्विरुद्धस्वभावस्य जलस्य, जलादगन्धाकठि- नादिस्वभावात्तद्विरुद्धस्वभावायाः पृथिव्या उत्पत्तिः इति कथं सम्भा- वनापथमवतरेत् ? अखण्डैकरसस्वभावाद्ब्रह्मणः कथमित्थं विचित्र- भूतात्पत्तिः ? इत्याकाक्षायामाह-अध्यस्तविश्वमिति । यत्रात्यन्तासम्भवः, तस्य तत्र भानमध्यासः । नीरूपेऽपि गगने रूप- विशेषनीलिमाद्यध्यासः, रज्जौ सादेः, स्वप्नद्रष्टरि सर्वासम्भावित- स्वशिरश्च्छेदादिविरुद्धकल्पनाद्यध्यासो दृष्टचरः; अतो मायाशबले ब्रह्मणि वस्तुतो निश्च्छिद्रादिस्वभावेऽपि सर्वव्यवहारानास्पदे कार्य- कारणभावविनिर्मुक्तेऽपि सर्वमत्यन्तासम्भावितमपि मायैव दर्शयति । न ह्यघटितघटनापटीयसी मायां स्वीकुर्वतामिदं दूषणं यद्युक्त्यसहत्वम्, किन्तु भूषणमेव ; इतरेषां वादिनामेवेदं दूषणं युक्तिमात्रैकशरणानाम्, "नैषा तर्केण मतिरापनेया" (क० २।६) इति श्रुतेः; "तर्काप्रति- ष्ठानात्" (ब्र० सू०२।१ । ११ ) इति न्यायात, "अचिन्त्याः खलु ये भावा न तास्तग्य योजयेत्' इति महाभारतवचनाच "नाप्रतिष्ठिततर्केण गम्भीरार्थस्य निश्चयः' इति पुराणान्तराच्च । सर्व- तार्किकार्णा विरुद्धमिति तदिदमध्यस्त क्रमेण वर्ण्यते श्रुत्या किमर्थ- मित्यत्राह-इतरेति । इतरेषां तार्किकादीनां श्रुतिविरुद्धाकाशादि- नित्यत्वादिवाद एव ध्वान्तं तमः श्रुत्यर्थज्ञानप्रतिबन्धकसाम्यात् तद्विध्वंसनाय तद्वादविध्वंसने सति श्रुतिशिखरसिद्धान्ते सुखेन मुमुक्षूणां प्रवेश: स्यात् । तद्वादान्धकारनिरास प्रकारस्तुसम्यगद्वैततत्त्वस्य ·पष्टं प्रकरणम् । २५३ जगजन्माद्यभिन्ननिमित्तोपादानत्वप्रतिपादनपरे नवमं प्रकरणे वक्ष्यते इति भावः ॥ १२॥ विभुरपि परमात्मा माययाऽधिष्ठिताऽसौ सृजति गगनमादा शब्दतन्मात्ररूपम् । द्विविधमपि ख इष्टं रूपमैशं सदान्ध्यं हनृतमिति गिरां स्यातुराधार श्राद्यः॥१३॥ प्रतिज्ञातमाकाशादिजन्मक्रम दर्शयति । तत्र "आत्मन आकाशः सम्भूतः" ( तै० २.११) इति श्रुतेरंशस्यार्थमाह-विभुरिति । परिपूर्णतया निजमहिम्नि स्थितोऽपि परमात्मा परमेश्वरोऽसौ मायया स्वाधीनशक्त्याधिष्ठिताऽधिष्ठानत्वेन स्वीकृत: सन् तस्यां मायायां स्वप्र- तिविम्बदानेनादौ गगनं सूक्ष्मत्वान्तिप्तत्वादिधम्मै रुपलक्षितं प्रथम कार्य शब्दतन्मात्ररूपं मृजति-स्वसत्तास्फूर्तिभ्यामाविर्भावयति । तस्मिन्गगने रूपद्वैविध्यं दर्शयति-द्विविधामति । खे आकाशे रूपं द्विविधमिष्टं भवति । तदेवाह-सदिति। आकाशोऽस्ति, तस्मिन् सत्तारूपमैशमीशसम्बन्धि आन्ध्यमज्ञानकृतमनृतमिति । पृथक्कृते आकाशो नास्तीत्याकाशस्यानिर्वाच्यं रूपं मायिकम, एवं सर्वत्र वाय्वादावपि द्रष्टव्यम्। आकाशकार्यमाह-गिरामिति । गुणत्वादाकाश एव सर्वेषां शब्दानां कारणमाधारश्च सर्वभूतभौति- कानामवकाशदानेन आद्यः वाच्याद्यपेक्षया प्रथमा विकार ईदृशगुण- विशिष्टमाकाशं परमेश्वरः सृजतीति सम्बन्धः ॥ १३ ॥ गगनयुतपरेशः स्पर्शमाचं समीर मृजति गतिमुखानां हेतुमाकाशवासम् । गगनपवनयुक्तो रूपमात्रञ्च तेज: सृजति विविधरूपोद्भूतिहेतुप्रकाशम् ॥१४॥ सत्तात:

·गगनमाद-
प्रत्यकृतत्वचिन्ताभयौ
"आकाशाद्वायुः
इत्य॑शस्यार्थमाह-गगनेति।
मापन्नः परेशो मायावी शब्देन संयुतं स्पर्शतन्मात्ररूपं समीरं सृजति ।
आकाशे वासो यस्य तं तहकार्यमाह-गतिमुखानामिति । गति-
श्वलनं तदादीनां सर्वेषां वायुधर्माणां हेतुम् । वायोरनिरित्यस्यार्थ-
माह-गगनेति । एवं शब्दस्पर्शगुणस्यात्नक वायु सृष्ट्वा गगनपवन-
भावमापन्नः परंशस्तद्गुणशब्दस्पर्शविशिष्टं रूपमात्रञ्च तेजोऽग्नि
सृजति; तत्कार्यमाह-विविधेलि । विविवरूपाणामुद्भतिरुत्पत्तिस्तस्या
हेतुः कारणं प्रकाश प्रकाशवरूपमित्यर्थः ।। १४ ॥
तदनु रसगुणाम्भः सृज्यमीशः ससर्ज
क्षितिमखिलभवस्याधारभूतां ससर्ज।
सकलगुणकलाढ्यां शक्तिमाश्रित्य मायां
सृजति हरिरशेषं विश्वमध्यस्तमाशु ॥ १५ ॥
.
अग्नेराप इत्यस्यार्थमाह-तदिति। तदनु शब्दस्पर्शरूपगुण-
विशिष्टं तेजः सृष्ट्वा शब्दस्पर्शरूपरसगुणमम्भः सृज्यं प्राणिनामाप्या-
यनकरत्वादत्यन्तं स्त्रष्टुं योग्यम् ; यद्वा, तस्वरूपकीर्तनमीशः ससर्ज ।
तत्कार्य्यमप्यत्राप्यायनक्लेदनादिरूपं बोध्यम् । अभ्यः पृथिवीत्यस्या-
र्थमाह-क्षितिमिति । पूर्वोक्तचतुर्गुणविशिष्टां गन्धगुणां पृथिवीं
ससर्ज; तत्कार्यमाह-अखिलस्य भवस्याधारभूतामिति । एवं पञ्च-
भूतसृष्टिमुक्ता भौतिकसृष्टिं वदन् तत्रासम्भावनां वारयन्नाह-सकल-
मिति। हरिमायां शक्तिं सकला गुणाः सत्वाद्याः कला नियम-
नाद्याः शक्तयस्तदाढवामाश्रित्याशेप विश्व ब्रह्माण्डं तदन्तर्वर्ति सर्व
भौतिक
जगदाशु सत्यसङ्कल्पत्वात् सृजतीति न क्वाप्यसम्भावना का-
येति भावः ॥ १५॥

·पार्ट प्रकरणम् सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेः बरूपं तत्कायंभूतसम समरुत्मभृतीनि तद्वत् । तेभ्यः नमुद्भवति भूक्ष्मशरीरजातं सूक्ष्क्षेभ्य झालयमिदं व्यवहारहेतुः ॥ १६ ॥ एवं लक्षपेण भूतभोतिकसृष्टिभिवायेदानों भौतिकसृष्टि विस्तरंथ वक्त कामे मायायात्रिगुणात्मकत्वात् तत्कार्याण्याकाशा- दीन्यपि त्रिगुणात्मझानोति वदन् तभ्यः सूक्ष्मशरोरोत्पत्तिमाइ- मुत्त्वमिति: सत्त्वं रजन्तम इति प्रकृताचाया स्वरूपम् . न तु गुण. गुणिभावो विवक्षितः : अन एव तत्कार्याणि भूतानि आकाशमरुत्प्र- भृतीनि तत् सत्त्वरजस्तमोगुणात्मकानि तेभ्य एतेभ्यः सूक्ष्मभूतेभ्योऽ- पञ्चीकृतेभ्य: सूक्ष्मशरीरजातं सप्तदशावयवात्मकं समुद्भवति । इदं सूक्ष्मशरीरमालयं मोक्षपर्यन्तं व्यवहारहेतुः, इहलोकपरलोकयात्रा- निर्वाहकत्वात्तत्त्वज्ञानमन्तरंगशानुच्छेद्यत्वात् सुपुनी प्रलये च संस्कार- रूपणावस्थितत्वाञ्च सर्वसंसारव्यवहार कारणमिदमेवास्तीत्यर्थः । १६॥ - *. व्योमादिसात्विकलवेभ्य उदेति बुद्धि- स्तद्वन्मनोऽपि मिलितेभ्य इतः पृथक्त्वात् । ज्ञानेन्द्रियाण्यपि भवन्ति ततो रजोऽशैः कर्मेन्द्रियाण्यसव आमिलितैः रजशैः॥१७॥ तदुत्पत्तिप्रकारमेव दर्शयति-व्योमादीति प्राकाशादिसात्त्विकां- शेभ्यो मिलितभ्यो बुद्धिर्निश्चयात्मिकाऽन्तःकरणवृत्तिस्तद्वदेव मनः सङ्कल्पविकल्पात्मिकाऽन्तःकरणवृत्तिरुदंति ! इत: पृथक्तात् एतेभ्य आकाशादिसात्त्विकांशेभ्यो व्यस्तेभ्यो ज्ञानेन्द्रियाण्यपि श्रोत्रादीनि भवन्त्युत्पद्यन्ते । तथाहि-माकाशसात्विकांशाच्द्रोत्रमुत्पद्यते, वायोः

·२५६
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणा
सात्त्विकांशात्त्वगिन्द्रियम् , तेजसः सात्त्विकांशाच्चक्षुः, अपां सात्त्विकां-
शाद्रसनम्, पृथिवीसात्त्विकाशाद् घाणमिति, "श्रोत्रमाकाशः" इत्यादि-
श्रुतेः। ततस्तेभ्य एवं प्राकाशादिभ्यो रजोऽशैः कम्र्मेन्द्रियाणि
वागादीन्युत्पद्यन्ते तत्क्रमस्तु-आकाशराजसांशाद्वागिन्द्रियमुत्पद्यते,
वायो राजसांशाद् हस्ती, तेजसो राजसांशात्पादी, अपां राजसांशा-
दुपस्थः, पृथिवीराजसांशात् पायुरिति, "तेषां क्रमेण" इत्यादि श्रुतेः ।
आमिलितै रजोऽशैस्तेभ्य आकाशादिराजसांशेभ्य प्रासमन्तान्मिलि-
तेभ्योऽसवः प्राणा उत्पद्यन्ते । एकोऽपि प्राणो वृत्तिभेदेन पञ्चविधः ।
तथा हि-प्राग्गमनवान् नासास्थानवर्ती प्राणः, अवारगमनवान् पावादि-
स्थानवर्ती अपानः, विष्वग्गमनवान् सर्वशरीरवर्ती व्यानः, उर्वगमन-
वान् कण्ठस्थानवर्ती उदानः, अशितपीतान्नपानादिसमीकरणकरा -
खिलशरीरवर्ती समान इति ॥१७॥
दिग्वातसूर्य्यवरुणाखिचतुर्मुखेन्दु-
वहीन्द्रविष्णुमृतिका इति देवताः स्युः।
श्रोत्रत्वगक्षिरसनाक्षितिधीमनावाग-
हस्ताघ्रिपायुजननेन्द्रियवर्गनिष्ठाः ॥१८॥
एवं सप्तदशावयवात्मकलिङ्गशरीरसृष्टिप्रकारमुक्ताऽधुना इन्द्रियाणां
बुद्धिमनसोश्वाधिष्ठातृदेवता दर्शयति-दिगिति । अत्र यत्क्रमेणेन्द्रिया-
युक्तिः उत्तरार्द्ध, पूर्वार्द्ध तत्क्रमेणाधिष्ठातृदेवताक्तिरिति बोध्यम् ।
क्षितिशब्देन तत्काय॑त्वात् तद्गुणगन्धग्राहकं घ्राणेन्द्रियमुच्यते, कार-
णवाचकशब्दस्य
कार्ये
बहुधा प्रयोगोपलम्भात् । “गोभिः श्रोणीत
मत्सरम्' इतिवद् "धान्यमसि'इतिवञ्च द्रष्टव्यम् । क इति प्रजा-
पतिरित्यर्थः । उभयत्रेतरेतरद्वन्द्वः ॥ १८ ॥

·पष्टं प्रकरणम् ।
२५७
तवाद्यकारणशरीरसमष्टिरीशो-
पाधिर्नृणां पृथगुपाधिरथैकदेशः।
प्राज्ञेशभेदक इतः पृथगस्ति सूक्ष्मा-
पाधिश्च सप्तदशभिः करणैर्द्विधैव ॥ १८ ॥
इदानी समष्टिव्यष्टिभेदेन कारणादिशरीरत्रिकस्य तदभिमानि-
त्रिकस्य च द्वैविध्यमुपपादयितुमादौ कारणशरीरं तदभिमानिढविध्यं
दर्शयति-तत्रेति। सूक्ष्मशरीरोपपादनप्रसङ्गेन स्मृते कारणोपाधौ
आद्यं कारणशरीरं रजस्तमाभ्यामनमिभूतसत्त्वं मायाशक्तिरूपं सो-
पादानतया समष्टिरित्युच्यते। ईशोपाधिस्तदुपहितचैतन्यमीश्वरः ।
स च ज्ञानशक्त्युपहितस्वरूपेण जगत्कर्ता, विक्षेपादिशक्तिमदज्ञानो-
पहितस्वरूपेण जगदुपादानमिधि द्रष्टव्यम्। नृणां जीवानां पृथगु.
पाधिर्व्यष्टिरूप: रजस्तमाभ्यामनभिभूतसत्त्वमविद्याख्यम् । अथवा एक-
देशोऽन्तःकरणं तदुपाधिः "कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वरः"
इति वचनात्, अविद्योपाधिरन्तःकरणोपाधिर्वा जीवः प्राज्ञ इत्यु-
च्यते। शुद्धस्तत्त्वप्रधानमायोपाधिरीश्वर इति विभागहेतुः। कारण-
कार्यरूपेण समष्टिव्यष्टिरूपेण वा एकैव मूलप्रकृतिरिति द्रष्टव्यम् ।
एवं कारणशरीरद्वैविध्यमभिधाय सूक्ष्मशरीरद्वैविध्यमाह-इत इति ।
इतः कारणशरीरात् तत्त्वज्ञानकनिवात् पृथक् सूक्ष्मोपाधिर्लिङ्गशरीरं
सप्तदशभिः करणैर्जीवमोक्षपर्यन्तं भोगसाधनैरवयवैः समष्टिव्यष्टिभेदेन
द्विप्रकारकमित्यर्थः ॥ १६ ॥
सूत्रात्मतेजसभिदाप्यमुतः समष्टि-
व्यष्टयुद्भवा व्यवहृतो परजीवयोः स्यात् ।
ज्ञानक्रियाकरणशक्तियुतं हि भूक्ष्म-
कोशत्रयात्मकमिदं जनिमृत्युहेतुः ॥२०॥

·२५८
RAS
प्रत्यक्तत्वचिन्तामणौ
एतदेव विवृणोति-सूत्रेति । अमुतोऽप्यमुख्य लिङ्गशरीरसमष्टिव्य-
ट्युद्भवा सूत्रात्मतैजसभिदा परमात्मजीवयोर्व्यवहारे स्यादिति योजना
अयमर्थः-अपञ्चोकृतपञ्चमहाभूततत्कायंसप्तदशलिङ्ग समष्टिरित्यु-
च्यते । एतदुपहितं चैतन्यं सर्वानुस्यूतत्वात् सूत्रात्मा, ज्ञानशक्तिमदन्तः-
करणोपहितत्वाद्धिरण्यगर्भः, क्रियाशक्तिमदधिदैवतप्राणरूपत्वात्प्राण
इति चोच्यते । केचित्तु-पूर्वोक्तापञ्चोकृतेभ्यो भूतेभ्यः सर्वव्यापकं
लिङ्गशरीरं पृथगेवोत्पन्नं तदेव समष्टिरित्युच्यते । समष्टित्वन्नाम
जात्यादिवत्सर्वव्यष्टिध्वनुस्यूतत्वम् । तदुक्तं-
"तेभ्यः समभवत् सूत्रं लिङ्ग सर्वात्मकं महत्'-इत्याहुः ।
अपरे वनवाल्लिङ्गशरीरसमुदायः समष्टिः, प्रत्येकं लिङ्गशरीरं व्यष्टिरिति
वदन्ति । व्यष्टित्वं नाम व्यक्तिवव्यावृत्तत्वम् । एतदुपहितं चैतन्य
तैजस इत्युच्यते, तेजोमयान्तःकरणोपहितत्वात् । सामान्यविशेषयोरिव
जातिव्यक्त्योरिव च समष्टिव्यष्टोस्तादात्म्याभ्युपगमात्तदुपहितयोस्तै-
जससूत्रात्मनारपि तादात्म्यमिति । उक्तस्य सूक्ष्मशरीरस्य सूक्ष्मकोश.
त्रयात्मकत्वमपीत्याह---ज्ञानेति। इदं सूक्ष्मकोशत्रयात्मकं ज्ञानक्रिया-
करणशक्तित्रययुतं भवति। क्रियाशक्तिमान् कम्र्मेन्द्रियैः सहितः
प्राणः प्राणमय: कोशः, करणशक्तिमान कर्मेन्द्रियैः सहितं मनो
मनोमय: कोशः, ज्ञानशक्तिमान् ज्ञानेन्द्रियैः सहिता बुद्धिर्विज्ञानमयः
कोश इति कोशत्रयात्मकं लिङ्गमविद्याकामकर्मविशिष्टं जन्ममृत्यु-
प्रवाहसंसारहेतुः, तत्त्वज्ञानमन्तरेणानुच्छेद्यत्वादित्यर्थः ॥ २० ॥
एतैरपञ्चीकृतभूतवर्ग-
स्तमोगुणाढ्यैः प्रकृतेर्विकारैः।
पञ्चीकृतानीशकटाक्षतः स्यु-
स्तभ्योऽण्डमुत्पद्यत ईशसृज्यम् ॥२१॥

·षष्ठं प्रकरणम्। २५६ एवं सूक्ष्मशरीरात्पत्ति सपरिकरी नित्य स्थूलशरीरोत्पत्तिं सप्र- कारमाह-एतैरिति । एतैः पूर्वोत्तरपञ्चीकृतैर्भूतवर्गस्तमोगुण- सम्पन्नर्माया विकारगेशकराजतनीज्ञममात्रेण पञ्चोकृतानि न्यूल- भूनानि स्युत्पन्ने-इति योजना : पञ्चोकरयन्तु पूर्वोक्तानामा- काशादीनां मध्य एकैकं द्विधा लमं विभज्य, तत्रैक चतुर्धा विभज्य, स्वांगं परित्यज्य इतरांशेपु योजनम् त्रिवृतं त्रिवृतमेकका करवाणि' छा०६।३। ३) इति त्रिवृतकरणत: पञ्चाकरणस्वाध्युपलक्षण- त्वात् पञ्चीकरण प्रामाणिकमेव ! "वैज्ञध्यात्तद्वादस्तद्वादः' इति न्यायन स्वांशाधिस्यात् तद्विशंपन्यपदेशोऽपि लन्भवतीत्यर्थः। तभ्यः पञ्ची- ऋतंभ्वाऽण्डं ब्रह्माण्डमीशसृज्यमांशऋत्त कमुत्पद्यत इत्यर्थः ।। २१ ।। शक्त्याऽजया सृजति सर्वविदीश रुष भूम्यन्तरिक्षसुरलोकमहर्जनादीन् । लोकाश्चतुर्दश तदन्तरनेकदेहान् देवासुरोरगमनुष्यमुखाभिधानान् ॥ २२ ॥ एवं पञ्चीकृतस्थूलभूतोत्पत्ति तेभ्यो ब्रह्माण्डोत्यत्तिमभिधाय, अधुना तदन्तश्चतुर्दशभुवनोत्पत्ति तदन्तरनंकदेवादिदहोत्पत्तिञ्च दर्शयति- शक्त्येति । भूर्भुवःस्वर्महर्जनत्तपःसत्यमित्यूर्व सप्तलं कान्, अतल- वितलसुतलतलातलमहातलपाताल रसातलाभिधानानधः सप्तलोकान्, तदन्तश्चतुर्दशविधान देवादिनामधेयान देहान्, एष सर्ववित् तत्पदार्थो महेश्वराऽजया मायया शक्त्या सृजत्याविर्भावयतीत्यर्थः ॥ २२ ॥ एतत्समष्टिरपि सर्वगतेखरस्य व्यष्टिनरस्य वपुरल्पगता पृथक्त्वात् । विश्वो विराडपि समानविशेषभावा- दैक्यं तयोरभिमतं वनवृक्षवच्च ॥ २३ ॥ ones- ·२६० प्रत्यकतत्त्वचिन्तामणौ स्थूलशरीरद्वैविध्यं दर्शयति-एतदिति । एतत्पञ्चीकृतपञ्च- महाभूततत्कायं ब्रह्माण्डं तदन्तवतिसर्वकार्य्यजातं समष्टिरित्युच्यते । अथवा व्यक्तिषु गोत्वादिवत्सर्वव्यष्टिध्वनुत्यूतं पञ्चोकृतभूतकार्य ब्रह्माण्डात्मकं व्यापकं समष्टिः, वनवत् सकल शरीरसमुदायो वा सम- ष्टिरित्युच्यते। ईश्वरस्योपाधिः सर्वगतेत्यर्थः। एतदुपहितं चैतन्य विविधं राजमानत्वाद् विराडिति, सर्वनराभिमानत्वाद् वैश्वानर इति चोच्यते । व्यष्टिर्वपुः शरीरं प्रत्येकं पृथक्त्वाद् व्यक्तिवद् भिन्नत्वाद- ल्पगता वृक्षवत् स्वल्पदेशगता। परिच्छिन्नमिति यावत् । नरस्य जीवस्योपाधिरित्यर्थः । तथा प्रत्येकं स्थूलशरीरं गवादिव्यक्तिवद् व्यावृत्तं व्यष्टिरित्युच्यते, तदुपहितं चैतन्यं विश्व इत्युच्यते। सूक्ष्म- मपरित्यज्य स्थूलशरीरं प्रविष्टत्वाद् अनयोः समष्टिव्यष्टयोः सामान्य- विशेषयोरिव तादात्म्याभ्युपगमादेतदुपहितयोरपि विश्ववैश्वानरयोरै- क्यं तादात्म्यं वनवृक्षयोस्तदवच्छिन्नाकाशयोरिवेत्यर्थः ॥ २३ ॥ जीवात्मना मविशतीखर एष सर्व- देहेषु नात इतरा चिदियं महेशात् । सर्व जगच्च परमेश्वर एव तस्माद वेदान्तवाग्भिरिति धीरपवर्गहेतुः ॥ २४ ॥ एवं भूतभौतिकसृष्टिमभिधाय, अधुना "अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्र- विश्य नामरूपे व्याकरवाणि' (छा०६।३ । २) इति श्रुतेरीश्वरस्यैव सर्वजीवात्मना प्रवेशश्रवणात्तयोर्मेंदगन्धोऽपि नास्तीति दर्शयति- जीवात्मनेति। एष स्वयंप्रकाशतया स्वता नित्यसिद्ध ईश्वरः स्वसृष्टेषु सर्वदेवनरतिर्यगादिषु जीवात्मना जीवरूपेण प्रविशति । यत्राह-नेति । अतो हेतोरियं चिदपरोक्ष जीवचैतन्य महेशाज. गदाकारपरिणममानमायाधिष्ठानाद् ब्रह्मण इतरा न भवति, भेदानिरू- -- ततः किमि- ·षष्ठं प्रकरणम् । २६१ पहात्ततोऽपि किं तत्राह--तस्मादिति । यस्माद् ब्रह्मैव जीवरूपे- यापि देहेषु प्रविष्टं तस्माद्वेदान्तवाग्भिः "तत्त्वमसि' (छा०६।८।७) "अयमात्मा ब्रह्म' (बृ. २५ । १६) "सर्व खल्विदं ब्रह्म' (छा० ३।१४। १) “पुरुष एवेदं सर्वम्" "नारायण एवेदं सर्वम्।" "आत्मैवेदं सर्वम्' (का७ । २५ । २) इत्यादिरूपाभिः सर्व जगत्कार्यमानं जडत्वेन भासमानमपि चात्कारणमप्यज्ञानादिशब्द- वाच्यं परमेश्वर एवेति धीस्तत्त्वज्ञानमपवर्ग हेतुः, सर्व कार्यकारण- बाधोपलक्षितनिरतिशयानन्दाविर्भावलक्षणो मोक्षस्तस्य हेतुरित्यर्थः । तथा च दृश्यात्यन्ताभावोपलक्षितप्रत्यगभिन्नब्रह्मात्मतत्त्वबोधे मुमुक्षुभिर्य- तितव्यमिति भावः ।। २४ ।। an स्वानन्दलेशत इदं जगदीश्वरोऽसौ पाति स्थिती विविधशक्तिरखण्डबोधः । साक्षीशजीववपुषा स्थिरजङ्गमेषु तिष्ठन्न चेषदपि लिप्यत आत्मतन्त्रः ॥२५॥ एवं तत्पदार्थस्य जगजन्महेतुत्वं प्रदर्श्य स्थितिहेतुत्वमपि दर्श- यति-स्वानन्दति। असावीश्वर इदं जगद् ब्रह्मादिस्थावरान्तं स्थितिसमये स्वानन्दलेशेन पालयति, "एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति” (बृ. ४ । ३ । १३) इति श्रुतेः; "फलमत उप- पत्तेः” ( 5. सू० ३।२ । ३८) इति न्यायाञ्च। सर्वस्यापि जगतो युगपद्विरुद्धानेकफलदातृत्वे हेतुगर्भ विशेषणं-विविध- शक्तिरिति । अनन्तशक्तित्वादचिन्त्यमाहात्म्याच्च सर्व सङ्गच्छते इत्यर्थः । तस्य सार्वात्म्यमाह-साक्षीति। साक्षो कूटस्थचैतन्यम्, ईशोऽन्तर्यामिचैतन्यम, जीवोऽन्तःकरणप्रतिबिम्बितचैतन्यम्, एतत्त्रि- तयवपुषा सर्वात्मरूपेण स्थिरजङ्गमात्मकेषु देहेषु तिष्ठन्निवसन्न चेष- ·२६२ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ दपि मनागपि न लिप्यते तच्छरीरविकारैरसंस्पृष्टतया नित्यकूटस्थ इत्यर्थः "असङ्गो ह्ययं पुरुषः (बृ० ४ । ३ । १५) असङ्गो नहि सज्जते" (वृ० ४ । ४ । २२ ) इति श्रुतेः। तत्र हेतुगर्भ विशेषधम्-अात्मतन्त्र इति । सदा स्वानन्दतृप्तत्वेन नित्यस्वतन्त्र इत्यर्थः । नहि स्वतन्त्रस्यान्यसंसर्गरूपपारतन्त्र्यमस्तीति भावः । तत्रापि हेतु:-अखण्डबोध इति । देशादित्रिविधपरिच्छेदशून्य- त्वादखण्डबोधस्वरूप इत्यर्थः । "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" ( तै० २। १ । १) इति । नहि प्रखण्डबोधस्य कदापि स्वातन्त्र्यव्याहति- रिति भावः ॥ २५ ॥ सुप्तौ लयं व्रजति विश्वमिदं स्वहेतो संस्काररूपत इतः पुनरप्युदेति। स्वाविद्यया न तु समूलमुपैति नाशं तस्मान्नृणां स्मरणमुख्यमपीक्ष्यतेऽत्र ॥ २६ ॥ एवं स्थितिहेतुत्वमभिधायेदानी प्रलयहेतुत्वं तस्य प्रदर्शयितुं चतुर्विधप्रलयं निरूपयिष्यन्नादौ नित्यप्रलयं सुषुप्तिरूपं सप्रकारं निरू- पयति-सुप्ताविति । सुषुप्तिर्नित्यप्रलयः, तत्रेदं सकलं विश्वं कार्य लयं ब्रजति । ननु तहि तत्कार्यमानविलये धर्माधर्मादिविलयात् सुप्तोत्थितस्य सुखदुःखाद्यनुपपत्तिरित्याशक्य धर्माधर्मयोः पूर्वसंस्का- राणाञ्च तदा सुषुप्तौ कारणात्मनाऽवस्थानान्मैवमित्याह-स्वहेताविति । तथा च कारणसद्भावात् सुप्तोत्थितस्य न सुखदुःखाद्यनुपपत्तिरित्यर्थः । तदेव विवृणोति-इत इति। इतो धर्माधर्मादेः संस्कारात्मनाऽस्थानात् खाविद्यया इदं विश्वं पुनरपि जागरादावाविर्भवतीत्यर्थः। यतो न तु समूलं नाशमुपैति, तस्मान्नृणां जीवानामत्र जागरे स्मरणादिरपी- क्ष्यते इत्यर्थः ।। २६॥ ।

·cho पष्टं प्रकरणम् । २६३ शक्तिद्वयं मनस इण्यत आधिमोक्ष ज्ञानात्मिका शयनुपैति सुषुप्तिकाले। शिष्टा क्रिया तत इदं हिरीरभानं यद्वायटित इदं भ्रम विभाति ॥ २७ ॥ ननु सुनावन्त:करस्यापि विलयं दधीमप्राणादिक्रियाया अनु- पपत्तिरित्याशवाह-शक्तियामेति मनसोऽन्तःकरणास्य शक्तो-ज्ञानशक्तिः, क्रियाशक्तिश्चेति प्राविनोक्षमोक्षपर्यन्तं संसारा- न्यथानुपपत्त्या इप्यते इत्यर्थः । तत्र बनशक्तिविशिष्टान्त:करणं सुषु- त्रिकाले लयमुपैति : क्रियाशतिविशिष्टान्तःकरणं तत्र शिप्यते । तत एवेदं हि लोकप्रसिद्धं प्राणाद्यवस्मानपूर्वकं शरीरभानं सङ्गच्छते । प्रकारान्तरेण समाधानमाह-यदेति वस्तुतः सुप्तपुंसः स्वदृष्टया श्वा- सायभावेऽप्यन्यदृष्टितस्तदिदं भ्रमज प्राणादिक्रियासहित शरीरादि विभाति । तथा च तदुपलब्धेः पुरुषान्तरविभ्रममात्रत्वान् सुपुप्त- शरीरोपलम्भवन्न तेनानुपपत्तिः शडक्यंति भावः ।। २७ ॥ सुप्तो न कञ्चन यदा परिपश्यतीति औतं वचो भवति मानमतः सुषुप्ता। साम्यं गतोऽपि परमात्मपदेन जीव: स्वाज्ञानशेषत उपैति पुनर्धमाब्धिम् ॥ २८॥ नित्यप्रलयः सुषुप्तिरित्यत्राऽप्रमाणशङ्काव्युदासाय “यत्रतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्ययास्मिन् प्राय एवैकधा भवति तदैनं वाक् सवर्नामभिः सहाप्यति" ( कौ० ३ : ३) "सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति स्वमपीता भवति (छा०६।८।१) इत्यादिश्रुति सुषुप्तौ प्रमाणत्वेनार्थतः पठति-सुप्त इति । सुषुप्ति प्राप्तः पुरुषो ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ जाग्रत्स्वप्नवृत्चिद्वयविनिर्मुक्तो भवति । सर्व स्थूलसूक्ष्मशरीरद्वयं तत्र न पश्यति । सर्वव्यापारोपरमे परमात्मपदेन श्रुती सच्छब्दितेन जीवोऽयं साम्यं गतो भवति। अविद्याकामकर्मवासनावशेषसद्भा- वात् पुनर्जाग्रत्स्वप्नरूपप्रपञ्चभ्रमावर्त्त दुःखसमुद्रमुपैतीति तात्प- योथेः ॥ २८॥ सुप्तौ यतः सकलमेति लयं जगत्तद् जाग्रत्युदेति पुनरात्मपदासबोधात् । नित्योऽयमस्ति विलयः श्रुतिवाक्यसिद्धः प्राज्ञत्वमेति खलु यत्र स विश्वसंज्ञः ॥२६॥ नित्यं प्रलयं सप्रमाणकमुपसंहरति-सुप्ताविति। "सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमोभिभूतः सुखरूपमेति" ( कै० १। १३) "आनन्द भुक् प्राज्ञः” इत्यादिश्रुतिसिद्धसुषुप्तिरूपनित्यप्रलये सकल- संसारविलयः प्रामाणिकोऽस्तीति पुनरप्यज्ञानवशात् सकलं भूत- भौतिकप्रपञ्च जायदादौ प्रातिभासिकमेव व्यावहारिक्यां दशायां सत्यवदनुभवतीत्यर्थः ॥ २६ ॥ कार्यब्रह्मविनाशहेतुक इति प्रोक्तो लयः प्राकृता भूतानीह तदुत्वभौतिकगणा ब्रह्माण्डमेतद् गृहम् । सर्व तत्प्रकृतौ प्रयाति विलयं मायाभिधायां यत- स्तत्त्वज्ञानमृते लयो न परमे ब्रह्माद्वये सम्भवेत्॥३०॥ द्वितीयं प्राकृताख्यं प्रलयं निरूपयति-कार्यब्रह्मेति । द्विपरा- न्तेि कार्यब्रह्मणो यो विनाशस्तन्निमित्तकः सकलकार्यविनाशः प्राकृतो लयः प्रोक्त इति सम्बन्धः । यदा तु प्रागेवोत्पन्नब्रह्मसाक्षात्कारस्य ·षष्ठं प्रकरणम्। कार्यब्रह्मणः "सहसिद्धं चतुष्टयम्" इति शास्त्राद् ब्रह्माण्डाधिकारलक्षण- प्रारब्धकर्मसमाप्तौ विदेहकैवल्यात्मिका परममुक्तिस्तदा तल्लोक- वासिनामप्युत्पन्नब्रह्मसाक्षात्काराणां ब्रह्मणा सह विदेहकैवल्यम् , "ब्रह्मया सह ते सर्वे सम्प्राप्त प्रतिसञ्चरं! परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ।" इति श्रुतेः। एवं स्वलोकवासिभिः सह इह कार्यब्रह्मणि मुच्यमाने भूतानि वियदादीनि तेभ्यो भूतेभ्य उत्तिष्ठन्तीति तदुत्था भौतिकगणाः स्थावरजङ्गमात्मका देहास्तदाधाराश्चतुर्दश लोका एतेषां सर्वेषां तदधि- ष्ठातुश्च ब्रह्मयो गृहं ब्रह्माण्डम् , एतत्सर्व प्रकृतौ मायाविद्यादि- शब्दवाच्यायां विलयं प्रयाति, न तु ब्रह्मणि, यतस्तत्त्वज्ञानं विना परमे ब्रह्माद्वये लयो न सम्भवेत, बाधरूपविनाशस्यैव ब्रह्मनिष्ठत्वात् । अतोऽयं लयः प्राकृत इत्युच्यते इत्यर्थः । तदुक्तं पुराणे- "द्विपरार्द्ध त्वतिक्रान्ते ब्रह्मणः परमेष्टिनः । तदा प्रकृतयः सप्त कल्प्यन्ते प्रलयाय हि ।। एष प्राकृतिको राजन् ! प्रलयो यत्र लीयते।" इति ॥ ३० ॥ - कार्यब्रह्मदिनावसानविलयः प्रोक्तः स नैमित्तिका ब्रह्माहस्तु सहस्त्रमत्र मुनिभिः प्रोक्तं युगानां खलु । तावत्येव हिरण्यगर्भरजनी यावत्प्रमाणं दिन यत्रोत्पद्य विलीयते त्रिभुवनं सेोऽयं लयोऽवान्तरः॥३१॥ नैमित्तिकप्रलयं तृतीयं दर्शयति-कार्येति । कार्यब्रह्मणो दिवसावसाननिमित्तकबैलोक्यमात्रप्रलयो नैमित्तिकप्रल यः ! ब्रह्म- दिवसश्चतुर्युगसहस्रपरिमितकालः । "चतुर्युगस हस्राणि ब्रह्मणो दिनमुच्यते । इत्येवं मुनिभिः प्रोक्तम् । प्रलयकालोऽपि दिवस- ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी कालपरिमितः, रात्रिकालस्य दिवसकालतुल्यत्वादित्याह- तीति । एषोऽयमवान्तरो नैमित्तिक इति। तदुक्तम्- "एष नैमित्तिकः प्रोक्तः प्रलयो यत्र विश्वसृक। शेतेऽनन्तासने नित्यमात्मसात्कृत्य चात्मभूः ॥” इति ॥३१॥ sase ब्रह्मज्ञाननिमित्तकः प्रविलयोऽस्त्यात्यन्तिकस्तुर्यको नानाजीवमते क्रमेण स भवेन्मोक्षः स्वरूपस्थितिः। एकाज्ञानिमते भवेत्स युगपन्मोक्षोऽप्यविद्यालये तवं प्रलया महेश्वरकृताः कर्मोपरामादिभिः ॥३२॥ क्रमप्राप्तं तुरीयं प्रलयमाह-ब्रह्मज्ञानेति । तुरीयप्रलयो ब्रह्म- साक्षात्कारनिमित्त प्रात्यन्तिकः । स च मोक्षस्वरूपो नानाजीवादेः क्रमेण भवति, "सर्वे एकीभवन्ति' इत्यादिश्रुतेः। एकाज्ञानिमते एकजीववादे सर्वमोक्षो युगपदेवाविद्याया बाधे तस्कार्यबाधादन्यानव- शेषादिति । तत्र आधास्त्रयोऽपि प्रलयाः कर्मोपरमनिमित्ताः । तुरीयस्तु ज्ञानोदय निमित्तो लयो ज्ञानेन सहैवेति शेषः ॥ ३२ ॥ . सृष्टिक्रमात्मविलयाऽब्धिपरीत इष्टे हेतुक्षये स्थितिमिदं लभते न कार्य्यम् । स्वादृष्टनाशत उपैति लयं स्वहेतो सर्वक्षये परमकारणतां प्रयाति ॥ ३३ ॥ एवं चतुर्विधप्रलयं निरूप्य तस्येदानी क्रमं निरूपयति-सृष्टोति । भूतानां भौतिकानाञ्च कारणलयक्रमेण लयोऽयुक्तः, कारणलयसमये कार्याणामाश्रयान्तराभावेनावस्थानानुपपत्तेः । किन्तु सृष्टिक्रमाद्विपरीत- क्रमेण प्रविलय इष्टोऽस्ति । स्वादृष्टनाशतः कार्य स्वहेता लयमुपैति ।

·षष्ठं प्रकरणम्।
तथा च तत्तत्काभ्नाशे वतन्ननकादृष्टनाशस्यैव प्रयोजकतया उपा-
दाननाशस्याप्रयोजकत्वात् । अन्यथा न्यायमतेऽपि महाप्रलये पृथिवी-
परमाणुगतरूपरसादेरविनाशापत्तेरिति भावः । अतः सर्वक्षये सति
कार्यमानं कारण कारणस्वरूपेणावस्थान प्रयातीत्यर्थः ॥ ३३ ।।
तेजा
७
पृथ्व्यप्सु तेजसि जलं लयमेति वाया
मरुत्तु
गगने खमहङ्कृतौ च।
साऽहङ्कृतिमहति याति लयं महांश्च
मायामयः स्वप्रकृती विलयं प्रयाति ॥३४॥
विपरीतक्रमं दर्शयति-पृथिवी अप्सु, आपस्तेजसि, तेजो वायौ,
वायुर्गगने, गगनमहङ्कृती, साऽहङ्कतिरहङ्कारो महति महत्तत्त्वे, हिरण्य-
गर्भाहङ्कारेण महत्तत्त्वञ्च मायाविकारत्वात् स्वप्रकृती मायायां विलयं
प्रयातीति योजना। तदुक्तं-
"जगत्प्रतिष्ठा देवर्षे ! पृथिव्यप्सु प्रलीयते !
तेजस्यापः प्रलीयन्ते तेजो वायौ प्रलीयते ।।
वायुश्च लीयते व्याम्नि तच्चाव्यक्ते प्रलीयते ।
अव्यक्तं पुरुष ब्रह्मन् ! निष्कले सम्प्रलीयते ॥” इति ॥ ३४ ॥
-
विखोद्भवस्थितिलयैककरत्वमेव
स्याल्लक्षणं भगवतोऽस्य तटस्थमेतत् ।
अध्यस्तमेव परमात्मनि कार्यजातं
तस्मिनिषिद्धमिदमद्वयमेव सिद्धम् ॥ ३५ ॥
एवं जगज्जन्मस्थितिप्रलयहेतुत्वं ब्रह्मास्तटस्थलक्षयं सिद्धमित्याह-
विश्वोद्भवेति । तटस्थलक्षणनिरूपणेन यत्फलितं तदाह-अध्यस्त-
मिति ॥ ३५ ॥

·२६८ प्रत्यकृतत्त्वचिन्तामणी सृष्टयादिवाक्यमपि तत्परमद्वितीये ह्यारोप्य तत्र सकलं प्रतिषिध्यतेऽदः । तेनापि सच्चिदमितात्मपदं विशुद्धं सिद्ध्येदखण्डमिति वेदशिरो मतंसत्॥३६॥ स्यात्। ननु वेदान्तैब्रह्मणि जगत्कारणत्वेन प्रतिपाद्यमाने सति ब्रह्म सप्रपञ्च' अन्यथा सृष्टिवाक्यानामप्रामाण्यापत्तेरित्याशक्य नहि सृष्टिवाक्यानां सृष्टौ तात्पर्य्यम्, किन्तु अद्वितीये ब्रह्मण्येव, तत्प्रतिपत्तौ कथं सृष्टरुपयोग: ? इत्थं यदि सृष्टिमनुपन्यस्य निषेधी ब्रह्मणि प्रति- पायेत, तदा ब्रह्मणि प्रतिषिद्धस्य प्रपञ्चस्य वायौ प्रतिषिद्धस्य रूपस्येव ब्रह्मणोऽन्यत्रावस्थानशङ्कया न निर्विचिकित्समद्वितीयत्वं प्रतिपादि स्यात् । ततः सृष्टिवाक्याद् ब्रह्मोपादेयत्वज्ञाने सति उपादानं विना कार्यस्यान्यत्र सद्भावशङ्कायां निरस्तायां "नेति नेति' ( बृ० २।६।६ ) इत्यादिनापि ब्रह्मण्यपि तस्यासत्त्वोपपादने प्रपञ्चत्य तुच्छत्वावगमे निरस्तनिखिल द्वैतविभ्रममखण्डं सच्चिदानन्दैकरसं ब्रह्म सिद्धयतीति परम्परया सृष्टिवाक्यानामप्यद्वितीये ब्रह्मण्येव तात्पर्यमित्याशयेन समाधत्ते-सृष्ट्यादिवाक्यमिति ।। ३६ ।। एवं तटस्थनिजरूपसुलक्षणाभ्यां संलक्षितं भवति तत्पदवाच्यमच्छम् । चैतन्यमीवरपदास्पदमात्मशक्ति- मायानितं निजमहिम्नि सदा स्थितं तत् ॥३७॥ - तदेवं स्वरूपतटस्थस्तक्षणलक्षितं तत्पदार्थनिरूपणमुपसंहरति- एवमिति । तत्पदवाच्यं चैतन्यमीश्वरपदास्पदं मायाशक्तयाश्रितं तट- ·षष्ठं प्रकरणम् । २६६ स्थलक्षणलक्षितं निजमहिम्नि स्थित तदेवाच्छं तत्पदलक्ष्यं स्वरूपलक्षण- लक्षितमिति विवेकः। ३७ ।। केचित्तु भायाप्रतिबिम्बमीश्वरं वदन्ति तेषामयमाशयो भवेत् । जीवेशसाधारणचियनं पदं बिम्बं विशुद्धात्मतया पृयस्थितम् ॥३८॥ एवं वेदान्तवेद्यं ब्रह्मैकमेवाद्वितीयमिति प्रसाध्य, तदैक्यबोध- सिद्धये तत्त्वंपदार्थोपदेशसरणयो नानाविधास्तत्त्वविद्भिर्निरूपिताः, तेषु पक्षेषु काँश्चित्पक्षानिह दर्शयति-केचित्त्विति। तत्पदवाच्यमीश्वर- चैतन्य मायायां प्रतिबिम्बरूपं वदन्ति । तेषामयमाशयो भवति जीवपरमेश्वरसाधारणं चैतन्यमानं बिम्ब विशुद्धात्मतया पृथकस्थितम् भवतीत्यर्थः ।। ३८॥ . मायाशक्तौ प्रतिफलमिदं हीशचैतन्य मिष्टं कार्यापाधा मनसि फलजाज्जीवचैतन्यमेतत् । एतत्पक्ष प्रतिफलचितार्बुद्ध्यविद्यास्थया: स्या- दैक्यं पायोनिधिघटजलस्थावत्सम्मतञ्च ॥३६॥ एतदेव विवृणोति-मायेति । ब्रह्मचैतन्यबिम्बभूतस्य मायाशक्ती प्रतिफलं प्रतिबिम्बमीश्वरचैतन्यमिष्टं भवति । कार्योपाधावन्तःकरणे प्रतिबिम्बनाच्चैतन्य जीवचैतन्यं भवति, "कार्योपाधिरय जीवः कारणो- पाधिरीश्वरः" इति वचनात् । एतन्मते जलाशयगतघटशरावादिजल- गतसूर्यप्रतिबिम्बयोरिव जीवपरमेश्वरयोर्बुद्धवविद्यास्थया: कार्यकार- पोपाधिप्रतिबिम्बचैतन्ययोरैक्यं सम्मतं स्यादित्यर्थः ।। ३ ।।

·२७० प्रत्यक्तत्वचिन्तामग्री स्याद् व्यापकापाधितयेश्वरस्याऽ- पि व्यापकत्वं प्रकृतेश्च हेतोः। बुद्धः परिच्छिन्नतयाऽल्पकत्वं जीवस्य लेाके तदुपाधिकस्य ॥ ४० ॥ तयोर्व्यापकत्वपरिच्छिन्नत्वभेदोऽपि तत्तदुपाधिकृत इत्याह- स्यादिति । प्रकृतेरुपादानस्य हेतानिमित्तस्य जगजन्मादेरभिन्न- निमित्तोपादानरूपस्येश्वरस्य व्यापकत्वं व्यापकोऽपरिच्छिन्नो मायाख्य उपाधिर्यस्य तस्य भावस्तत्ता तया बुद्धः परिच्छिन्नतया तदुपाधिकस्य जीवस्यापि लोके व्यवहारदशायामल्पकत्व' परिच्छिन्नमिति योजना ॥ ४० ॥ एतन्मते जीव इवेवरेऽप्य- विद्याकृता दोषगुणा भवेयुः। उपाधिधर्मः प्रतिबिम्बगः स्या- दितोऽस्ति बिम्बः परमेश्वरोऽसौ ॥४१॥ एतस्मिन्पक्षे बहुविरोध इत्याह-एतन्मत इति । अविद्याकृता दोषा जीवे इव परमेश्वरेऽपि स्युरूपाधेः प्रतिबिम्बपक्षपातित्वादित्य- स्वरसाद्विम्बचैतन्यमेवासौ परमेश्वर इति योजना ॥ ४१ ।। बिम्बत्वाक्रान्तमेकं निरवधि- वपुषाऽस्तीशचैतन्यमच्छ छायात्वाक्रान्तमेतनिजपद- विमुखं जीवचैतन्यमिष्टम्।

·षष्ठं प्रकरणम् । बिम्बाद्याभामहेतुः प्रकृति- रियमिहापाधिरेकात्मवादे नानाजीवात्मवादे मन इति कथितो बिम्बनादा उपाधिः॥ ४२ ॥ इमं पक्ष विवृणोतिविम्बत्वाक्रान्तमिति । एकमेव चैतन्य बिम्ब- त्वाकान्तमीश्वरचैतन्यमपरिच्छिन्नस्वरूपेणाऽत्यन्तनिर्मलं प्रतिबिम्ब- स्वाक्रान्तञ्च जीवचैतन्यं स्वस्वरूपावरणेन संसाराभिमुखत्वमेव स्वस्मा- द्वैमुख्यं तस्येत्यर्थः । बिम्बप्रतिबिम्बकल्पनोपाधिश्च एकजीववादे अविद्या प्रकृतिशब्दवाच्या, अनेकजीववादे मन इति-अन्तःकरणा- न्येव । अविद्यान्तःकरणोपाधिप्रयुक्तो जीवपरभेद इत्यर्थः ॥ ४२ ॥ स्वाधीनीकृत्य मायां परम- सुखवपुः सर्ववित्सर्वशक्ति ब्रह्माद्वैतं विशुद्धं व्यवहृति- विषये सर्वकर्वीशभावम् । माप्तं चैतन्यमन्तःकरणगत- भगाज्जीवभावं स्वशक्तया भेदस्त्वौपाधिकाऽस्त्यद्वय- सुखवपुषोः प्रत्यगात्मेशयोहि ॥४३॥ अयं पक्षो युक्तियुक्त इति प्रदर्शयितुं तव्यवस्थामाह-वाधीनी- कृत्येति। ब्रह्मचैतन्यं परमसुखवपुरद्वयानन्दस्वरूपं मायां स्वाधीनी- कृत्येशभावं प्राप्तम्, अत एव व्यवहारदशायां सर्वकर्बपि विशुद्धमद्वैत- मेव, सर्ववित्त्वात्सर्वशक्तित्वादीश्वरत्व' तस्य । तदेव चैतन्यमन्त:- , ·२७२ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ करणगत जीवभावमगात प्राप्तम् । स्वशक्तया मायया कार्यकारण- रूपया भेदोऽद्वयसुखस्वरूपयोः प्रत्यगात्मपरमेश्वर योहि श्रुतिस्मृति- विद्वज्जनप्रसिद्ध औपाधिकोऽस्तीत्यर्थः ।। ४३ ॥ औपाधिका दोषगणेऽस्ति जीवे भ्रान्त्येह बुद्धिप्रतिबिम्ब एव। न बिम्बभूते परमेश्वरे स्या- दुपाधिपक्षः प्रतिबिम्ब एव ॥ ४४ ॥ पुनरस्य पक्षस्य निर्दुष्टत्वं द्रढयति-औपाधिक इति । उपाधेः प्रतिबिम्बपक्षपातित्वाज्जीवे एवौपाधिको दोषगणो न बिम्बभूते परमे. श्वरे तेषां प्रवेश इत्यर्थः ॥ ४४ ॥ एतन्मते व्योमगभास्करस्य जलस्थभानारिव चास्त्यलेदः। प्रत्यकचिद्रुतमुखात्मनाहि श्रौतोऽप्यखण्डैकरसस्वभावात् ॥ ४५ ॥ एतन्मते जीवपरयोरैक्यप्रकारमाह-एतन्मते इति। एतदुक्तं भवति विभेदजनके ज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते आत्मनो ब्रह्मणो भेद- मसन्त कः करिष्यतीति स्मृत्या एकस्यैवाज्ञानस्य जीवेश्वरविभागोपा- धित्वप्रतिपादनाद्विम्बप्रतिबिम्बमावेन जीवेश्वरयोविभागः नोभयो- रपि प्रतिबिम्बभावेन उपाधिद्वयमन्तरेणेोभयोः प्रतिबिम्बत्वायोगात् । तत्रापि प्रतिबिम्बो जीवः, बिम्बस्थानीय ईश्वरः, तथा सत्येव लौकिक- बिम्बप्रतिबिम्बदृष्टान्तेन स्वान्तन्त्र्यमीश्वरस्य तत्पारतन्व्यं जीवस्य च युज्यते "प्रतिबिम्बगताः पश्यन्नूजुवक्रादिविक्रियाः । पुमान क्रोडेद्यथा

·षष्ठं प्रकरणम्।
N
२७३
ब्रह्म तथा जीवस्थविक्रियाः” इति कल्पतरूक्तरीत्या “लोकवत्तु लीला-
कैवल्यम्' (. सू० २ । १ । ३३ ) इति सूत्रमपि सङ्गच्छते इति ।
तथा चाज्ञानप्रतिविम्बितस्य जीवस्यान्तःकरणरूपोऽज्ञानपरिणामभेदो
विशेषाभिव्यक्तिस्थानं सर्वतः
प्रसृतस्य
सवितृप्रकाशस्य दर्पण इव, अत-
स्तस्य तदुपाधिकत्वव्याहारोऽपि, न तावताऽज्ञानोपाधिपरित्यागः, अन्तः-
करणोपाधिपरिच्छिन्नस्यैव चैतन्यस्य जीवत्वे योगिन: कायव्यूहाधिष्ठा-
नत्वानुपपत्तेः । न च योगप्रभावाद्योगिनोऽन्तःकरणं कायव्यूहाभिव्य-
क्तियोग्यं वैपुल्यं प्राप्नोतीति तदवच्छिन्नस्य कायव्यूहाधिष्ठानत्वं युज्यत
इति वाच्यम्। “प्रदीपवदावेशस्तथाहि दर्शयति' (ब० ४।४।१५ ) इति
स्त्रोपान्त्याधिकरणभाष्यादिषु कायव्यूहे प्रतिदेहमन्तःकरणस्य चतु-
रादिवद्भिन्नभिन्नस्यैव योगप्रभावात् सृष्टरुपवर्णनात् । प्रतिबिम्बे बिम्बाखू-
दमात्रस्याध्यस्तत्वेन स्वरूपेण तस्य सत्यत्वान्न प्रतिबिम्बरूपजीवस्य मुक्त्य-
न्वयासम्भव इति न तदतिरेकेण मुक्त्यन्वयावच्छिन्नरूपं जीवान्तरं
वा प्रतिबिम्बजीवातिरिक्तं जीवेश्वर विलक्षणं कूटस्थशब्दितं चैतन्यान्तरं
वा कल्पनीयम् । "अविनाशी वा अरेऽयमात्मा" (बृ. ४ । ५। १४)
इति श्रवणं जीवस्य तदुपाधिनिवृत्तौ प्रतिबिम्बभावापगमेऽपि स्वरूपं न
विनश्यतीत्येतत्परम् , न तदतिरिक्तं कूटस्थं नाम चैतन्यान्तरमिति-
परम् , जीवोपाधिनान्त:करणादिनावच्छिन्नं चैतन्यं बिम्बभूत ईश्वर एव ।
“यो विज्ञाने तिष्ठन्' (बृ. ३ । ७ । २२ ) इत्यादिश्रुत्या ईश्वरस्यैव
जीवसन्निधानेन तदन्तर्यामिभावेन विकारान्तरवस्थानश्रवणादिति
समस्तप्रघट्टकतात्पर्य्यार्थः ॥ ४५ ॥
व्योम्नाऽप्यरूपस्य जलाद्युपाधी
प्रत्यक्षदृष्टः प्रतिबिम्बभावः।
तथास्त्वरूपस्य चिदद्वयस्य
मायाद्युपाधौ प्रतिबिम्बभावः ॥ ४६ ॥

·२७४ प्रत्यक्तत्वचिन्तामयी ननु न नीरूपस्य ब्रह्मणः प्रतिबिम्बभावः प्रमाणपथमवतरति, यतो रूपवत एव तथात्वं दृश्यते, इत्याशङ्क्याह-व्योम्नोऽपीति । "यथा ह्ययं ज्योतिरात्मा विवश्वानपो भिन्ना बहुधैकोऽनुगच्छन् उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः क्षेत्रेष्वेवमजोऽयमात्मा" ( उ. नि. ) "प्राभास एव च' (ब्र० सू० २ । ३ । ५०) "अत एव चोपमा सूर्यकादिवत्' (ब्र० सू० ३ । २ । १८) इति श्रुतिसूत्राभ्यां ब्रह्मणः प्रतिबिम्बमावः प्रामाणिकः । नीरूपस्याप्याकाशस्य जलादौ प्रति- बिम्बो दृष्टः, अन्यथा जानुघ्नजलेऽत्यगाधत्वप्रतीतिर्न स्यादिति तात्पर्यार्थः ॥ ४६॥ शुद्धं स्वतो ब्रह्म निजप्रमादा- ज्जीवत्वमासाद्य भवं प्रयाति । यथा हि कुन्तीसुत एव कर्ण राधेय इत्थं प्रथिति मयातः ॥४७॥ केचित्-कौन्तेयस्यैव राधेयत्ववदविकृतस्यैव ब्रह्मण एवाविद्यया जीवभावो व्याधकुलसंवर्द्धितराजकुमारदृष्टान्तेन "ब्रह्मैव स्वाविद्यया संसरति स्वविद्यया विमुच्यते", इति बृहदारण्यकभाष्ये प्रतिपादनाद् राजसूनाः स्मृतिप्राप्तौ व्याधभावो निवर्त्तते, “यथैवमात्मनोऽज्ञस्य तत्त्व- मस्यादिवाक्यतः” इति वार्त्तिकोक्तेश्च । एवञ्च स्वाविद्यया जीव- भावमापन्नस्यैव ब्रह्मणः सर्वप्रपञ्चकल्पकत्वादीश्वरोऽपि सह सर्वज्ञत्वा- दिकारणत्वादिधम्मैं: स्वप्नोपलब्धदेवतावज्जीवकल्पितः-इत्याहुः, इत्यभिप्रेत्य पक्षान्तरं दर्शयति-शुद्धमिति ॥ ४७ ।। स चाप्यवस्थात्रयवांश्च जाग्रत् स्वप्नः सुषुप्तिस्त्विति ता अवस्थाः।

·षष्ट प्रकरणम् । २७५ तत्रेन्द्रियद्वारत एव बोधा- वस्था भवेज्जाग्रदविद्ययात्या ॥४८॥ एवं जीवेश्वरस्वरूपनिरूपणपरान् कांश्चित्यक्षान् प्रदश्येदानी त्वं- पदार्थ सपरिकरं निरूपयति-स चेति। स जीवोऽवस्थात्रयवान भवति । ता अवस्थास्तु जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिरूपाः । तत्र जाग्रल्लक्षणमाह- इन्द्रियेति । इन्द्रियजन्यज्ञानावस्था जाग्रदिति । सावस्था स्वाज्ञा- नोत्था जीवस्येति स्वरूपकीर्तनमित्यर्थः ।। ४८ ॥ mammu- स्वप्नाद्यवस्थान्तर इन्द्रियाणा- मभावतो लक्षणमस्त्यदुष्टम् । ज्ञानं भवेदिन्द्रियजन्यमत्र वृत्त्यात्मकाऽन्तःकरणस्य भागः ॥४८॥ तत्रातिव्याप्तिशङ्का परिहरति-स्वप्नादिति । अवस्थान्तरे स्वप्न- सुषुप्त्योरिन्द्रियाभावान्नातिव्याप्तिरित्यर्थः । इन्द्रियजन्यज्ञानञ्चाऽन्त:- करणवृत्तिः स्वरूपज्ञानस्यानादित्वेनाजन्यत्वादित्यर्थः ॥ ४६॥ अनिन्द्रियोत्था विषयास्पदा धियाड- परोक्षवृत्तिः प्रतिभासरूपिणी । स्वप्नाभिधा सा न सुषुप्तिजाग्रता- रतिप्रसङ्गो निजलक्षणस्य वा ॥ ५० ॥ जाग्रद्भोगप्रदकर्मोपरमे सति जाग्रदनुभवजन्यसंस्कारोद्भूतविषय- तज्ज्ञानावस्थारूपां स्वप्नावस्थां लक्षयति-प्रनिन्द्रियोत्थेति। इन्द्रिया- जन्यविषयगोचराऽपरोक्षान्तःकरणवृत्त्यवस्था स्वप्नावस्थेति लक्षणस-

·२७६
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ
मुदितार्थः। जाग्रदवस्थाव्यावृत्त्यर्थम्-इन्द्रियाजन्येति । अविद्यावृत्ति-
मत्यां सुषुप्तावतिव्याप्तिवारणाय-अन्तःकरणवृत्तीति हृदि निधायाह-
नेति ॥ ५० ॥
सुप्तिस्त्वविद्याविषयाऽतिसक्ष्मा:-
विद्यात्मिका वृत्तिरितीष्यतेऽतः ।
जाग्रत्यविद्याकृतिवृत्तिरन्या
स्वप्ने तथान्तःकरणस्य वृत्तिः॥५१॥
जाग्रत्स्वप्नोभयभोगप्रदकम्ोपरमे सति विशेषविज्ञानोपरमात्मिक
कारणात्मनावस्थितिरूपां सुषुप्तिं लक्षयति-सुप्तिरिति । सुषुप्तिर्नाम
अविद्यागोचराऽविद्यावृत्त्यवस्थेति। जाग्रत्स्वप्नयोरविद्याकारावृत्तेरन्त:-
करणवृत्तित्वान्न तत्रातिव्याप्तिरित्यर्थः ॥ ५१ ॥
अव केचिन्मृतिमूर्छयाईयो-
राहुयवस्थान्तरतां विपश्चितः।
सुप्तौ तथान्तर्गततामपीतरे
न तद्विचारे फलमत्र किञ्चन ॥ ५२ ॥
मुद्गरप्रहारादिजनितविषादेन विशेषज्ञानोपरमावस्था मूविस्था।
तदुक्तम्- "मुग्धेऽर्द्धसम्पत्तिः परिशेषातू" (ब्र० ३ । २ । १०) इति ।
एतच्छरीरभोगप्रापककोपरमेण संपिण्डितकरणग्रामावस्था भावि-
शरीरप्राप्तिपर्यन्तावस्था मरणावस्थेति लक्षणमभिप्रेत्याह-अत्रैवेति ।
अत्र जीवावस्थाविचारे केचिच्छास्त्रविदो मृतिमूर्च्छयोयोरवास्थन्तर-
तामाहुः कथयन्ति । हि लोकप्रसिद्ध्येति। इतरे सुषुप्तावेवान्तर्भाव-
माहुः। तत्र तयोरवस्थात्रयान्तर्भावबहिर्भावयोरत्र त्वंपदार्थे निरूपणे
उपयोगाभावान्न प्रयत्यते इति तात्पर्य्यार्थः ॥ ५२ ॥

·पष्ठं प्रकरणम् । २७७ भ्रमत्यवस्थात्रय संयुता भवे स्वाविद्ययाऽनात्मनि तत्त्वधीजनः। अनाद्यविद्यैव चिदद्वयात्मनि पपञ्चभानस्य हि कारणं मतम् ॥ ५३ ॥ एवमवस्थात्रयं सप्रकारं निरूप्येदानीमविद्याका-वस्थात्रयाध्यास- वशेन जीवः संसरति । तत्र चाविद्यव सर्वसंसारानर्थभावस्य कारण- मित्याह-भ्रमतीति ।। ५३ ।। यद्यप्युपादानतयाऽखिलस्या- विद्या मता या परमात्मनिष्ठा। साक्षात्मवक्तं न च शक्यतेसा तथापि कार्यात्मतयोच्यतेऽत्र ॥५४॥ अविद्यैव सर्वानर्थनिदानमित्युक्ते कासावविद्येत्यपेक्षायां साक्षा- निर्देष्टुमशक्यतया कार्याकारेण परिणता सा निर्दिश्यते इत्याह- यद्यपीति । अत्र वेदान्तशास्त्रे इत्यर्थः ।। ५४ ॥ सत्यं सुखं चिद्धनमद्वयं परं सन्तं ययाऽऽत्मानमयं प्रपद्यते। संसार्यहं जीव इति प्रतीतितः साऽनर्थधामास्ति विकल्पदायिनी ॥ ५५ ॥ असङ्गोदासीनस्वभावे प्रत्यगभिन्ने ब्रह्मणि संसारसम्बन्धप्रतीत्य- न्यथानुपपत्त्याऽत्यन्तासम्भावितप्रदर्शिनी तत्त्वज्ञानमात्रैकनिवल्माया- दिशब्दवाच्याऽविद्या कल्प्यते इत्यभिप्रेत्याह-सत्यमिति । सच्चिदान- ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ न्तानन्दाद्वयमात्मानं सन्तमयं पुरुषो यया सर्वानर्थनिदानभूतया व्यामोहकशक्तया वृतः सन् संसारी जीवोऽहमिति मिथ्याज्ञानातू प्रपद्यते, सा साक्षिगम्या अविद्यास्तीति योजना ॥ ५५ ।। अध्यासतो ब्रह्मणि चिद्धने परे जीवत्वमाभाति भवाब्धिमज्जनम् । जाग्रन्मुखा भ्रान्तिकृता दशा इमाः कूटस्थ आत्मन्यभिमन्यते मृषा ॥ ५६ ॥ अविद्याप्रयुक्ताध्यासादेव ब्रह्मस्वरूपे प्रत्यगात्मनि जीवत्वं जान- दाद्या दशाश्चावभासन्ते इत्याह-अध्यासत इति । भवाब्धौ मजनं यस्मात्तज्जीवत्वमध्यासतः प्रत्यगभिन्ने ब्रह्मणि आभातीत्यन्वयः। भ्रान्तिकृता मिथ्याज्ञानप्रयुक्ता इमा जाग्रदाद्या दशा: कूटस्थे तुरीये प्रात्मनि मृषैवाभिमन्यते इति योजना ॥ ५६ ॥ तत्राभिमानेन निविष्टबुद्धिर्वि- स्मृत्य तत्त्वं परमेश्वरं स्वम् । स्वगादिभोगेषु निबद्धतृष्णः संसारजाले पततीतरः सन् ॥ ५७ ॥ एवं स्वस्वरूपाज्ञानेन प्रत्यगात्मनो जीवभाव प्रदर्येदानी तत्प्रयुक्त- बाह्यविषयाभिलाषनिगडबद्धस्य संसारसिन्धुपातोऽवश्यम्भावीत्याह- तत्रेति। जायदाद्यवस्थावति लिङ्गदेहे तदालये स्थूलशरीरे चाभिमानेन जीवः अहं कर्ता, भोक्ता, मनुष्यो, ब्राह्मणोऽहम्, इत्याद्यात्मकेन निविष्टा नितरां प्रविष्टा बुद्धिर्निश्चयात्मिका चेतोवृत्तिर्यस्य सः, स्वं स्वात्मतत्त्वं परमेश्वराभिन्नं विस्मृत्य तद्विस्मरणेन स्रगादिभोगेषु निबद्धा तृष्णा , ·षष्ठं प्रकरणम् । २७६ यः यस्य स संसारजाले सूत्रकृते जाले मत्स्य इव इतरो वस्तुतस्तद्विलक्षण- त्वात् संसारसम्बन्धशून्योऽपि पततीति योजना ।। ५७ ॥ यस्तत्पदार्थः परमेश्वरी हि तद् भत्तया विशुद्ध्या मतिरस्य शुद्ध्यति । न तां विना तत्त्वधियः समुद्भवो न तां विना मेक्षिमुपैति कश्चन ॥५८ ॥ एवमध्यासकृतानर्थप्राप्तिं प्रदर्येदानों तन्निवृत्तये परमपुरुषार्थसा- धनभूमिः भगवद्भक्तिरेव मुमुक्षुभिरादर्तव्येत्याह-य इति । जगजन्मादिहेतुरपि सत्यज्ञानानन्दानन्तस्वरूपस्तत्पदार्थो भगवान् वासुदेवः परमेश्वरशब्दवाच्या ब्रह्माद्यैर्जगदीश्वरैः पूज्यपादाम्भोजः । हीति श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासादिप्रसिद्धिद्योतकः । तस्य भक्तिर्भजन तत्परत्वलक्षणं तया विशुद्ध्या फलाभिलाषादिकलङ्कशून्यया अस्य मुमुक्षोर्मतिः शुद्ध्यति । शुद्धिजनितविवेकादिसम्पन्नतया शुद्धवस्तुप्रवे- शयोग्या भवतीत्यर्थः। एतदेव व्यतिरेकमुखेन द्रढयति-न तामिति । तादृशशुद्धिहेतुभगवद्भक्ति विना तत्त्वज्ञानजन्म नास्ति, न तत्त्वज्ञान- मन्तरेण कश्चनापि मोक्षमुपैति । “तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' (श्वे० ६.१५) इति श्रुते रित्यर्थः ॥ ५८ ॥ वेधास्त्यशुद्धिस्त्वम आत्ममोहिनी स्वाज्ञानविक्षेपमलाख्यभेदतः। तत्रान्तिमा शुद्धिरघाभिधा धियो यज्ञादिभिर्नश्यति वेदचोदितैः ॥ ५८ ॥ एवं भगवद्भक्तिरेव सकलाशुद्धिविध्वंसनपूर्वकतत्त्वज्ञानहेतुरित्यु- क्तम् । तत्र त्वंपदार्थस्याशुद्धित्रिविधा । सा त्रेधा भक्त्या विनश्य-

·--
२८०
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ
तीत्युपपादयितुं काण्डत्रयात्मकं शास्त्रं त्रिविधाशुद्धिनिरासहेतु-
भगवद्भक्त्यवबोधनद्वारा भगवद्वासुदेवे एव पर्यवसन्नमिति सूचयन्नादौ
त्वंपदार्थस्याशुद्धस्वैविध्यं तन्निरासोपायञ्च दर्शयति-त्रेधेत्यादिपद्य-
चतुष्टयन । त्वमस्त्वंपदार्थस्य आत्ममोहिनी स्वस्वरूपव्यामोहक:
अशुद्धिस्त्रेधाऽस्तीति सम्बन्धः । तत्रैविध्यमेवाह-स्वाज्ञानेत्यादिना ।
स्वाज्ञानं स्वस्वरूपानवबोध एकाऽशुद्धिः, सकल्लाशुद्धिनिदानत्वात्
प्रथमोपात्ता सा चतुर्विधा । अनित्ये ब्रह्मलोकादिसंसारफले नित्यत्व-
बुद्धिरेकाऽविद्या द्रष्टव्या। अशुचिषु स्वशरीरपुत्रभार्थ्यादिशरीरेषु
शुचित्वबुद्धिरपरा, दुःखेषु दुःखसाधनेषु च सुखतत्साधनबुद्धिरन्या,
अनात्मनि देहादावहमित्यात्मबुद्धिरितरा चेति । तदुक्तम्- "अनि.
त्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्या । इति तद्धेतुका
द्वितीया विक्षेपात्मिका । सा अनेकविधा, रागद्वेषाभिनिवेशाधनन्तभेद-
वत्त्वात् । तद्धतुका तृतीया मलं पापाद्यपरपर्यायं तद्रूपा निषिद्धा-
चरणजन्या अनन्तजन्मसञ्चिता तत्त्वज्ञानप्रतिबन्धिका ।
एवमशु-
द्धित्रयं प्रदर्य तन्निरासोपायं वदन्नादौ साक्षादनथरूपपापाख्याशुद्ध-
निरासोपायं दर्शयति-तत्रेत्यादिसार्द्धन ! तत्र तिसृषु मध्येऽन्तिमा -
शुद्धिरघाभिधा पापनाम्नी धियस्तदुपाधिकस्य जीवस्य वेदचोदितैः
श्रुतिस्मृतिबोधितै: "तमेतं ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसा
नाशकेन" (बृ. ४।४।२२) इत्यादिश्रुतिवाक्यैः "कषाये कर्मभिः
पक्व ततो ज्ञानं प्रवर्तते" इत्यादिस्मृतिवाक्यैर्विहितैर्यज्ञादिभिर्विन-
श्यतीत्यर्थः ॥ ५॥
यज्ञस्तपादानमहकृति विना
गोविन्दपादाब्जसमर्पितं कृतम् ।
अनेकजन्मार्जितपापसञ्चयं
निहन्ति भक्तिं जनयत्यधोक्षजे ॥६॥

·षष्ठं प्रकरणम् । २८१ एतदेव विवृणोति-यज्ञ इति। यज्ञो देवताद्देशेन द्रव्यत्यागात्मकः, तपः शास्त्रानुरोधेन शरीरेन्द्रियादेः शोषणम् , शारीरादिकं भगवदुक्तं त्रिविधं वा, दानन्यायार्जितस्य वित्तस्य स्वस्वत्वत्यागपूर्वकपरस्वत्वापा- दनम्, तच्च पात्रेषु; एतत्त्रयोपादानं वेदानुवचनदेवार्चनादेरप्युपलक्षणम्। तत्सर्वमहङ्करामीत्यहङ्कृति विना गोविन्दपादाब्जसमर्पितं यथा स्या- तथा कृतं सत्, अनेकजन्मार्जितं पापसञ्चयं भगवद्भक्तितत्त्वज्ञानप्रतिब- न्धकं भगवत्समर्पणबलेन झटित्येव निहन्त्युच्छिनत्तीत्यर्थः। सकल- प्रतिबन्धकपापोच्छेदः सिद्ध इति कथं ज्ञायतेत्याद्यपेक्षायामाह- भक्तिमिति । भगवति समप्रैश्वर्यादिसम्पन्ने धोक्षेषु प्रत्याहृतेष्वि- न्द्रियेषु सत्सु जायते हृदये प्रादुर्भवतीत्यधोक्षजः श्रीकृष्णस्तस्मिन् भक्तिमनुरागलक्षणा जनयत्युत्पादयति। तथा च भगवद्भक्तिप्रादुर्भावेनैव पापोच्छेदसिद्धिलक्षणीया, नहि सकलप्रतिबन्धकपापाच्छेदिपुण्य- पुखमन्तरेण भगवति भक्तिरुत्पद्यते इति भावः ॥ ६ ॥ विक्षेपहानिर्भगवत्पदाम्बुज- ध्यानेन सिद्ध्यत्यचलेन सर्वदा। शान्तिः स्थिरा लभ्यत ईश्वरे ततो विहाय कामानखिलान् सदास्थितिः ॥६१॥ एवं भगवदर्चनलक्षणयज्ञदानाद्यनुष्ठानेन पापाख्याशुद्धिनिरासं तत्फलं भगवद्भक्तिञ्चाभिधाय,विक्षपाख्याशुद्धिनिरासोपायं भगवद्धवानं तत्फलञ्च दर्शयति-विक्षेपहानिरिति । सर्वदा निरन्तरमित्युपलक्षणं दीर्घकालादरादेरपि। भगवत्पदाम्बुजध्यानेनाचलेन विनरनभिभा- व्यतया स्थिरेण विक्षपस्य रागद्वेषादिदोषजालहेतुभूतचित्तचाञ्चल्यस्य हानिर्निवृत्तिर्भवति । ततः शान्तिः रागादिनिवृत्त्युपलक्षिता चित्त- विश्रान्तिः स्थिरा दीर्घकालानुवर्तिनी लभ्यते । ततः किमिति तत्राह- ·Rom २८२ प्रत्यकृतत्वचिन्तामयी ईश्वरे इति । ततश्चित्तविश्रान्तिरूपशान्त्युदयानन्तरं ईश्वरे भगवत्तत्त्वेऽ- खिलान् कामानिच्छाभेदान्विहाय परित्यज्याऽनायासेन सदास्थिति- नैरन्तर्येण पर्यवसान लभ्यते इत्यर्थः ।। ६१ ॥ मुकुन्दपादाम्बुजभक्तिवैभव- प्रोद्भूतवेदान्तविचारणा दूढा। तदुत्वबोधेन निहन्त्यशेषतो- प्यशुद्धिमज्ञानमयों विविक्तधीः ॥ ६२ ॥ एवं विक्षेपनिवृत्तिमभिधायाज्ञानाख्याशुद्धिनिरासोपायं दर्शयति- मुकुन्देति । "मुक्तिमिच्छेजनार्दनात्' इत्यादौ मुक्तिदातृत्वेन प्रसिद्धस्थ श्रीमन्मुकुन्दस्य पादावेव सौन्दर्यमाधुर्य्यसौष्ठवमार्दवादिगुणैरम्बुज- रूपौ तत्रानुरागरूपा भक्तिस्तस्या वैभवमुत्तरोत्तरोत्कर्षजनितप्रेमदार्य- रूपमैश्वयं तेन प्रकर्षणाचार्यद्वारोद्भूता या वेदान्त विचारणा दृढा प्रमाणप्रमेयगतासम्भावनोच्छेदकत्वेनाऽतिनिश्चला तदुत्थबोधेन तया- ऽऽविर्भूतजायदाद्यवस्थाविनिर्मुक्तसाक्षितत्त्वबोधेन विविक्ते देहादिभ्यः स्वत एव पृथक्कृते साक्षितत्त्वे धीनिश्चयात्मिका घेतोवृत्तिर्यस्य सोऽज्ञानमयीं चतुर्विधामविद्याख्यामशेषतः सकारणां सविलाला निहन्ति नाशयतीत्यर्थः ॥ ६२ ॥ एवं त्वमर्थ परिशोधितेऽञ्जसा स्यात्तत्पदार्थेन विशुद्धवस्तुना। सहक्यबोधः श्रुतिमौलिवाक्यतः प्रत्यकचितो ह्याशु ततो विमुच्यते ॥ ६३ ॥ ननु साक्षितत्त्वज्ञानमात्रेण कथं समस्ता विद्यानाशः ? कथं वा मुक्तिः ? यता वेदान्तानां ब्रह्मात्मैक्यमेव विषयः, तद्ज्ञानमेव ·षष्ठं प्रकरणम् । २८३ - अज्ञानवाधद्वारा मोक्षसाधनमित्याशङ्क्याह-एवमिति । एवं पूर्वोक्त- रीत्या त्रिविधाशुद्धिनिरासेन त्वंपदार्थे परिशोधिते सति तत्प. दार्थेन विशुद्धवस्तुना सच्चिदानन्दानन्ताद्वयरूपेण स हैक्यबोधोऽभेदज्ञानं प्रत्यक्चैतन्यस्य श्रुतिमौलिवाक्यं तत्त्वमस्यादि प्रमाणमूर्धन्यं तज्जन्यो. ऽजसाऽनायासेन स्वत एव स्यात् सिद्ध्यतीत्यर्थः। साकल्येन पुरुषा- पराधविनिवृत्तौ सिद्धायां स्वत एव सिद्धे ब्रह्मात्मैक्यबोधे न तदर्थ पुन: पृथक प्रयासोऽपेक्ष्यते इति भावः । तदुक्तं सक्षेपशारीरकाचाय्य:- "पुरुषापराधविनिवृत्तिफलः सकलो विचार इति वेदविदः । अनपेक्षतामनुपरुद्ध्य गिरः फलवद्भवेत्प्रकरणं तदतः ॥ पुरुषापराधशतसङ्कलता विनिवर्त्यते प्रकरणेन गिरः । स्वयमेव वेदशिरसो वचनादथ बुद्धिरुद्भवति मुक्तिफला ॥" (सं० शा० १ । १६-१७) तथा च पूर्वोक्तत्रिविधोपायेन पुरुषापराधे त्रिविधाशुद्धिलक्षणेऽपसारित सति अनन्तरं मुक्तिफला बुद्धिर्वेदशिरसो वचनात् स्वयमेवोद्भवति, न विचारस्य वाक्यप्रमित्युत्पत्तावप्युपयोग इति तात्पर्यम् । तत- स्तस्माद् ब्रह्मैक्यज्ञानादाशु तदुदयसमसमये विमुच्यते कृतकृत्यो भव- तीत्यर्थः ॥ ६३ ॥ व्योमादिकत्वमपीश्वरेऽर्पित स्वमायया नित्यनिवृत्तयेक्षया। तथा परोक्षत्वमुखा गुणा विभौ प्रकल्पितास्तत्र सदद्वयेऽक्षरे॥६४ ॥ वस्तुत एकमेवाद्वितीयं चैतन्यं तत्र मायाविद्योपाधिपरिकल्पिता जीवब्रह्मविभागस्तत्तदुपाधिनिरासेन स्वत एव ब्रह्मैक्यं सिद्धमित्यसकृदु- क्तमेवार्थ पुनढयति-व्योमादीति। ईश्वरे मायोपहितचैतन्ये ·२८४ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी व्योमादिकर्तृत्वमपि स्वाधीनभूतमाययाऽर्पितम्, नहि जीवे इव स्वरूपा- वरणेन तत्रार्पितम् , किन्तु स्वतः सिद्धा या ईक्षा निरावरणस्वरूपावबो- धस्तया नित्यनिवृत्तरूपया। तथा परोक्षत्वादयो गुणा नित्यापरोक्ष- स्वरूपेऽपि जीवव्यामोहार्थ तन सदद्वयेऽक्षरे परब्रह्मणि विभौ परिपूर्ण- स्वभावे आरोपिता इत्यर्थः ।। ६४ ।। त्वमर्थमात्मन्यपि जायदादयः कर्तृत्वभोक्तृत्वमुखाः प्रकल्पिताः। स्वाविद्यया साक्षिणि निर्विकल्पके तुरीयतत्त्वेऽनुभवात्मनीति च ॥६५॥ एवं तत्पदार्थे आरोपप्रकारं प्रदर्श्य त्वंपदार्थेऽपि दर्शयति-त्व- मिति । स्वंपदार्थे आत्मन्यपि वस्तुतो निर्विकल्पकस्वरूपे तुरीयतत्त्वेऽनु- भवात्मनि अविद्यातत्कार्यसाक्षिण्यपि स्वाविद्यया स्वस्वरूपावरणेन जायदादयोऽवस्थाः, कर्तृत्वादयो गुणा दोषरूपा: प्रकाल्पताः। इति चेति निपातसमुदायेनैकस्मिन्नेव चैतन्ये नानाविरुद्धधर्मा अविद्यया मायया च परिकल्पिता इति सूच्यते इत्यर्थः ॥६५॥ विशुद्धस्वत्त्वात्मतया महीश्वरो- पाधिन तत्रावृतिविभ्रमप्रदः। सार्वज्य मुख्यास्तदुपाधिना गुणाः समर्पिताः प्रत्युत दोषबाधकाः ॥६६ ॥ धर्माणामुभयत्र कल्पितत्वसाम्येऽपि उपाधितारतम्यात्तयोर्विशेष- माह-विशुद्धेति। यद्वा, विद्याया ऐक्येऽपि तदुपहितचैतन्यस्या- प्यैक्ये सत्त्वशुद्ध्यविशुद्धिभ्यां तया महङ् वैषम्यं सम्पादितमित्याह- - ·षष्ठं प्रकरणम् । २८५ विशुद्धेति । विशुद्धसत्त्वात्मतया शुद्धसत्त्वप्राधान्येन महेश्वरस्य तत्पदार्थस्योपाधिर्माया तत्र तत्पदार्थे परमात्मनि आवृतिरावरणं विभ्रमो विक्षेपोऽन्यथाभानलक्षणस्तदुभयप्रदो न भवति । प्रत्युत दोषवाधकास्तत्स्वरूपानुसन्धातृणां पुंसामिति शेषः । सार्वज्ञयमुख्या गुणा निर्दुष्टास्तदुपाधिना मायया समर्पिता इति योजना ॥६६॥ रजस्तमामिश्रितसत्त्वमावृते- निधानमज्ञानमशेषदुःखदम् । प्रत्यञ्चमानन्दमपीदमावृणा- त्युपाधिरामेक्षिमनादिभावतः ॥ ६ ॥ तस्मिन्नेव चैतन्ये त्वंपदार्थे मलिनसत्त्वप्रधानेनाज्ञानेन वैपरीत्यमध्य- स्तमित्याह-रज इति । अज्ञानं रजस्तमोभ्यामभिभूतसत्त्वमावृतेर्निधा- नमावरणशक्तिकमशेषदुःखमन्यथाभानलक्षणं विक्षेपरूपं च ददातीति । तथा प्रत्यञ्चं परमप्रेमास्पदतयाऽऽनन्दस्वभावमप्यावृणोति-तमाच्छाद्य बहिर्मुख करोतीत्यर्थः। तच्चाज्ञानं तत्त्वज्ञानमन्तरेण दुरुच्छेदमित्याह- उपाधिरिति। अनादिभावरूपोऽयमुपाधिर्मोक्षपर्यन्तं तिष्ठति तत्त्व- साक्षात्कारमन्तरेण न विनश्यतीत्यर्थः ॥ ६७ ॥ उपाधियुग्मं परिहत्य बाधित तदर्पितान् धर्मगणान् विहाय च । विशुद्धचैतन्यमखण्डमद्वयं द्वयाः स्वरूपं निगमेन बाध्यते ॥ ६८॥ उपाधिद्वयपरित्यागेन स्वयमेवाखण्डवाक्यार्थसिद्धिरित्याह- उपाधियुग्ममिति। मायाविद्यारूपमुपाधिद्वयं बाधितं स्वत एव बोध-

·२८६
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी
स्वरूपमहिम्ना निवृत्तं परिहृत्य नास्तीति विनिश्चित्य, तदर्पिताच ताभ्यां
माया विद्याभ्यां परिकल्पितान् परोक्षत्वापरोक्षत्वादीन् विरुद्धधर्मगणान्
विहाय शुद्धस्वरूपनिधर्मकब्रह्मचैतन्यमहिम्नैव न सन्तीति निश्चित्य,
विशुद्ध चैतन्यमखण्डाद्वैततत्त्वं तत्त्वंपदार्थयोः स्वरूप निगमेन तत्त्वमस्या-
दिवाक्येन बोध्यते इत्यर्थः । तथा च ब्रह्मात्मैक्यमविद्यातत्कार्यसकल-
प्रपञ्चस्य नित्यनिवृत्तत्वञ्च सिद्धमेव श्रुत्या बोध्यते इति भावः । तदुक्तं-
"नित्यबोधपरिपीडितं जगविभ्रमं नुदति वाक्यजा मतिः ।
वासुदेवनिहत धनजयो हन्ति कौरवकुलं यथा पुनः" ।। ६८ ॥
विज्ञाय चैतन्यमखण्डअद्वयं
प्रत्यञ्चमानन्दमशेषमाक्षिणम् ।
विमुच्यते शेषविकल्पकारणं
निहत्य मोहं भवपञ्जरात् सुधीः ॥६६॥
अविद्यानिवर्तकतत्त्वसाक्षात्कारे सिद्धे “विमुक्तश्च विमुच्यते"
( क० २।५।१) "निवृत्तश्च निवर्त्तते'' इति श्रुतेः स्वत एव दृश्या-
त्यन्ताभावोपलक्षितस्वरूपावस्थानलक्षणा मुक्तिः सिद्ध्यति । अखण्ड-
बोधफलं वदन्नुपसंहरति-विज्ञायति । अशेषसाक्षिणं प्रत्यञ्च
चैतन्यमखण्डवाक्यार्थ विज्ञाय साक्षात्कृत्याशेषविकल्पकारणं मोह-
मज्ञानं निःशेष निहत्यापबाध्य सुधीस्तत्त्वज्ञो भवपञ्जराद् विमुच्यते
इति योजना ॥६६॥
लब्ध्वाऽतिदुर्लभमिदं नरजन्म मोक्ष-
द्वारं यतेत निगमान्तगिरां विचारे।
त्यत्त्वाऽऽसुरीमतिमशेषत प्रात्मपातां
भागस्पृहां जडजनाभिमतां विवेकी ॥ ७० ॥

·षष्ट प्रकरणम् ।
२८७
एतावदेव सर्वशास्त्रविचार फलं सर्वप्रयत्नेन सम्पाद्यम् , तत्सम्पा.
दनञ्च विषयवैराग्यभगवद्भक्तिभ्यामेव नान्यथेति वदन मुमुक्षून
शिक्षयति-लब्ध्वेति । अतिदुर्लभमनन्तसुकृतपरिपाकं विना दुष्प्रापं
नरजन्माधिकारि शरीरमिदं क्षय पङ्गुरसयानुभूयमानं मोक्षद्वारत्वादेवा-
तिदुर्लभ लब्ध्वा प्राप्य भोगस्पृहामासुरीम्-असून प्राणेन्द्रियाणि रम-
यन्ति तर्पयन्तीत्यसुरास्तत्सम्बन्धिनी मत्तिम् , अत एव जडजनाभिमतां
देहाद्यभिमानिमूढजनाभीष्टाम् , अत एवात्मन: पातः संसारान्धकूपे यया
तामशेषतःआमनुष्यादाविरिकच्यं साकल्येन त्यक्त्वा दृष्टानुश्रविकवैतृष्ण्यं
प्राप्यत्यर्थः।
तत्र हेतुः-विवेकीति । नित्यानित्यवस्तुविवेकवान्
साधनचतुष्टयसम्पन्नः सनिगमान्तविचारे तत्त्वमस्यादिवेदान्तवाक्य-
विचारे यतेत तत्त्वसाक्षात्कारपर्यन्तं प्रयत्नं कुर्यादित्यर्थः ॥ ७० ॥
,
वैराग्यमेव विषयेभ्य उदारभक्त्या
जाता झुमुक्षुमपवर्यपथे युनक्ति ।
विष्णार्गणश्रवणकीर्तनसंस्मृतिभ्यो
भक्तिर्भवेद्भगवतीश्वर भात्मनाये ॥१॥
भक्त्या
तत्त्वज्ञानस्य पुष्कलं साधनं वैराग्यमेव, तच्च भगवद्भक्त्यधीन-
मित्याह-वैराग्यमिति । उदारस्य भगवतो वासुदेवस्य
विषयेभ्यो वैराग्यमेव जातं सत् मुमुक्षुमपवर्थपथेऽपवर्गहितत्वात्तत्त्वज्ञान-
मपवयं तस्य पन्थास्तत्प्राप्तिमार्गः श्रवणादिरूपस्तत्र युनक्ति योजयति ।
ननु भगवद्भक्तिर्जाता चेद्वैराग्यं जनयिष्यति तस्या एव कुता जन्मेत्यत
आह-विष्णोरिति । व्यापनशीलस्य भगवतो वासुदेवस्य गुणानुवाद-
श्रवणकीर्तनसंस्मृतिभ्यो भगवति भजनीयगुणे भक्तिर्भवेदित्यावश्यक
तद्भजनं जीवानामिति बोधयितुम् 'ईश्वरे' इति, स्वामिप्रसादसिद्धये
भृत्यैर्नित्यं यतितव्यमिति बोधयितुम् 'आत्मनाथे' इत्युक्तम् ॥ ७१ ॥

·२८८ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ वैराग्यभक्तियुत प्रात्मविचारमार्गे सम्यग भवेदधिकृतो विमलान्तरात्मा। तत्वंपदार्थपरिशीलनतो विपश्चित् प्राप्नोति बोधममलं ह्यपवर्गनिष्ठम् ॥ ७२ ॥ भक्तिवैराग्यसम्पन्नस्यैव वेदान्ततत्त्वविचारेऽधिकारो नान्यस्येत्याह- तथा च भगवन्नामश्रवणकीर्तनस्मरणादिभिरुपायैर्भगवति वासुदेवे प्रेमभक्तिः सम्पाद्या। तत्प्रसादादैहिकामुष्किफलभोगेभ्यो वैराग्यं भगवदैश्वर्यभूतं पुरुषधौरेयाणां स्वत एव सिद्ध्यतीति भावः ॥ ७२ ॥ वैराग्येति । न त्वंपदार्थमविविच्य कदापि बाधं प्राप्नोति कश्चन मुमुक्षुरखण्डनिष्ठम् । तस्मात्त्वमर्थमभियुक्तनिरूक्तरीत्या सम्यग्विविच्य तत प्रात्मपदं भजेत ॥७३॥ ननु भक्तिवैराग्याभ्यामेव तत्वज्ञाने सिद्धे कृतं त्वंपदार्थविचा- रेणेत्याशक्य भक्तिवैराग्याभ्यामपि त्वंपदार्थविचारद्वारैव तत्त्वज्ञानं जन्यत इत्याशयेनाह-नेति। त्वंपदार्थ साक्षितत्त्वं देहादिभ्योऽवि- विच्य तस्याः कर्तृभोक्तस्वभावत्वेन विवेचनमकृत्वा कश्चनापि मुमुक्षुः कदापि अखण्डवस्तुनिष्ठं बोधं न प्राप्नोति । तस्मादभियुक्तः सूत्रकार- भाष्यकारादिभिर्भगवद्वादरायणभगवत्पादादिभिर्निरुक्ता या रीति- निर्णयप्रकारस्तया त्वंपदार्थ सम्यग विविच्य तत आत्मपदं वेदान्त- प्रतिपाद्यमखण्डबोधरूपं ब्रह्मात्मैक्यं भजेत प्राप्नुयादित्यर्थः ॥ ७३ ॥ देहादिवर्गगतनैजमतिं विहाय प्रत्यञ्चमेकमजडं जडसाक्षिणं स्वम् ।

·षष्टं प्रकरणम् । ईक्षेत नित्यमचलं रहसि स्थितः सन् ध्यात्वा तमेवमपरोक्षतया विभातम् ॥७४॥ तस्मात्त्वंपदार्थविचारोऽत्यावश्यकः, तं मुमुक्षुर्नित्यमेव कुर्यादित्य- भिप्रेत्याह-देहादिवर्गेति । देहादिजडवर्गगता याऽऽध्यासिकी नैज- मतिः स्वात्मत्वबुद्धिस्तां विहाय त्यक्ता तेभ्योऽनात्मरूपेभ्यो विलक्षणं प्रत्यञ्चमीक्षेत । प्रत्यक्वमेवाह-एकमिति । अनेकेषु देहादिष्वनुगतम्, अजडं चैतन्यम्, अत एव स्वस्मिन् कल्पितस्य जडस्य देहादेः साक्षिणं साक्षाद्दष्टारम्, नित्यं सत्यमबाध्यमिति यावत्, अचलं नित्यकौटस्थ्या- दक्रियम्, स्वप्रकाशत्वान्नित्यापरोक्षतया विभातं स्वत एव स्वप्रकाश- मानम्, स्वं स्वात्मानं रहसि विविक्तदेशे स्थितः सन् तमेवमुक्तस्वरूपं ध्यात्वा श्रुतं मतञ्च निदिन्यास्य ईक्षेत साक्षात्कुर्यादित्यर्थः ॥ ७४ ॥ श्रुत्वा श्रुतिभ्य उदितं गुरुणात्मतत्त्वं युक्त्यावगम्य नितरां परमात्मनिष्ठः । ध्यायंस्तमेवमनिशं निजतत्त्वबोध साक्षात्करोति भवबन्धलयस्ततः स्यात्॥७॥ उक्तमेवार्थ पुनढयति-श्रुत्वेति। आदौ गुरुणोदितं श्रुतिभ्य- स्तत्त्वमस्यादिवाक्येभ्य आत्मतत्त्वं श्रुत्वा सम्यगवधार्य पुनर्नितरा- मतिशयेन परमात्मनिष्टो मुमुक्षुर्युक्त्या श्रुत्यनुकूलतकैरवगम्य सम्भा- वितमेवमनिशं नित्यं ध्यात्वा निदिध्यास्य निजतत्त्वं ज्ञानघनं साक्षात्क- रोति, ततः स्वत एव भवपाशहानिर्भवतीति योजना ।। ७५ ॥ कर्त्तत्वमुख्यमनिरस्य विकल्पजालं न स्यात्त्वमर्थपरिशोधनमैक्ययोग्यम् ।

·२६०
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी
तस्माद्विविच्य निजतत्त्वधिया निरस्येत्
कर्तत्वमुख्यमिह कल्पितमात्मतत्त्वे ॥७६॥
एवं तत्त्वंपदार्थज्ञानं तदैक्यज्ञानञ्च कर्त्तव्यत्वेन सङ्कपेण निरूप्य
तदेव पुनर्विस्तरण वक्ष्यमाणं सप्तमप्रकरणे तदर्थ वक्ष्यमाणप्रमेयं
सूत्रयति- कर्तृत्वमुख्यमिति । अध्यस्तकर्तृत्वादिविकल्पजालनिरास-
मन्तरेण त्वंपदार्थस्य शुद्धरभावादखण्डवाक्यार्थबोधनयोग्यता न
स्यात् । तस्मात्प्रत्यगात्मविवेचनेन कर्तृत्वादिविकल्पं निरस्य ब्रह्मक्य-
साक्षात्कारं कुर्यादिति तात्पर्यार्थः ॥ ७६ ।।
कूटस्थमद्यसुखं भ्रमभेदशून्य
बुद्ध्वा त्यजेत्सकलसाधनमात्मनिष्ठः।
जीवन्विमुक्त इह तिष्ठति नित्यतुष्टो
नैनं तपेदपि कृताकृतवह्नितापः ॥ ७७ ॥
वेदान्तजन्यसाक्षात्कारवतः कृतकृत्यत्वमनुवदस्तस्य सकलानर्थ-
निवृत्तिं दर्शयति-कूटस्थमिति । कूटस्थं त्वंपदलक्ष्यम् , अद्वयसुखं
तत्पदलक्ष्यम् , भ्रमभेदशून्यं भ्रान्तिप्रयुक्तो यो भेदस्तेन रहितमखण्डवा-
क्यार्थ बुद्ध्वा अयमहमस्मीति साक्षात्कृत्यात्मन्येव निष्ठा परिसमाप्ति-
र्यस्य स च ब्रह्मवित्सकलसाधनं प्रवृत्तिनिवृत्तिकाण्डप्रतिपादित
त्यजेत्, कृतकृत्यत्वात् सर्वत्रोदासीनतां भजेत् । "मुमुक्षोरुपदेशाय
लिङः प्रयोगः ।" अत एव जीवन जीवनहेतुव्यापारं कुर्वन्नपि
विमुक्त एव इह स्वमहिम्नि नित्येन निजानन्देन तुष्टः संस्तिष्ठति ।
कृतं पापमकृतंञ्च पुण्यं ते एव वह्नितापः स चैनं तत्त्वविदं न
तपेत् सतापं न जनयेदित्यर्थः। "नैनं कृताकृते तपतः” इति
श्रुतेः ॥ ७७॥

·-
षष्ठं प्रकरणम् ।
२८१
सकलसुखनिधानं सर्वविद्यावभास
भ्रमतिमिरविहीन शान्तमूत्ति विशुद्धम् ।
हृदि गतमभिरामं सर्ववेदान्तभूमि
यदुपतिमभिवन्दे कृष्णमीशानमन्तः ॥७८॥
इति प्रत्यकतत्त्वचिन्तामणौ षष्ठं प्रकरणं सम्पूर्णम् ॥ ६ ॥
प्रकरणमुपसंहरन् मङ्गल मूर्ति भगवन्तं वासुदेवं नमस्यति----सकल-
सुखनिधानमिति । मानुपानन्दमारभ्यहरण्यगर्भानन्दपर्यन्तं सकलसुख-
लवानां निधान निरतिशयसुखस्वरूपम्, सर्वविद्यावभासं सकलज्ञान-
प्रकाशस्वरूपम्, अविद्यावरणरहितम्, अत एव शान्तमूर्तिम् अविद्यात-
कार्यबाधोपलक्षिता मूर्तिर्यस्य, अत एव विशुद्धम् , हृदि गतं प्रत्यगभि-
नम्, अभिरामं सर्वसौन्दर्यसारसर्वस्वम्, सर्ववेदान्तपर्यवसानभूमिम्,
यदुवंशपालकम् , ईशानं सर्वविश्वनियन्तारम् , अन्तः सर्वान्तरत्वेन
श्रुतिस्मृतिविद्वजनप्रसिद्धं कृष्णं स्वेष्टदैवतं भगवन्तं वासुदेवमभिवन्दे
मनसा कर्मणा वाचा प्रणमामीति योजना । ७८ ॥
आह्लादिनी सुमनसान्तमसः परं स्वं
प्रत्यञ्चमद्वयसुखं वितरत्यमोघा।
शान्ति तनोति भवदुःखभयस्य साक्षाद्
भक्तिहरेविजयते सहसान्ध्यनाशात् ॥ १ ॥
नन्दनन्दनपादाब्जमकरन्दे मतिर्मम ।
षट्पदीव रतिं लब्ध्वा तत्रैव रमतां सदा ॥२॥
इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दाभिलाषिसदानन्दविद-
स्कृतायां प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणिव्याख्यायां स्वप्रभाभि-
धायां तत्त्वंपदार्थविचारमयूखाभिधं षष्ठं
प्रकरणं समाप्तिमगमत् ॥ ६ ॥

·No text on this page.

·प्रत्यक्तत्वचिन्तामणिटीकायां प्रसङ्गादुद्धृतानां श्रुत्यादीनामकारादिवर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम् पृ० अचिन्त्याः खलु ये भावाः ६४--८ २५२-१६ २६४-८ २५२-१६ २७४--५ अत एव चोपमा सूर्यकादिवञ्च अतोऽन्यदातम् १४८-१७ an- अत्रायं पुरुषः स्वयञ्ज्योतिः १३०-१७ १७०-१३ २०-१७ प्रथातो ब्रह्मजिज्ञासा १५२-७ अधस्तात्समिधम् अध्यस्यते खपुष्पत्वम् ३८-४ 5२२---७ १५८--४ अध्यारोपापवादाभ्याम् ३८ ·२६४ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ पृ० २८०-१० १३२--३ २६०-१८ अनित्याशुचिदुःखानात्मसु अनीशया शोचति मुहमानः अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य अन्यदेव विदितात् अपूर्वानपरं ब्रह्म अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः १७७--२ अयमात्मा ब्रह्म १५६--३ २३२-२१ २६१--३ ५१-१६ ५८-१० २७३-१५ ८३-१८ १६६-२१ अविनाशी वा अरे अयमात्मा अविद्याया: परम्पार तारयितुम् अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम् अशरीरं वाव सन्तम् अशरीरं शरीरेषु ४७-२१ ५५-१० असङ्गो नहि सज्जते ५९-१० असङ्गोऽह्ययं पुरुषः २६२--२ [ ५५-१० ५६-१० १५६-१६ । २६२---२ १२१-१७ ५२-१० प्रसन्नेव स भवति असत्यस्मिञ्जगन्नाथे ·वर्णानुक्रमेण श्रुत्यादिसूची २६५ अस्ति भाति प्रियं रूपम् २४६-१३ अस्थूलम्...... अहं ब्रह्मास्मि १४८-२० २३२-२२ . अहमात्मा गुडाकेश! - प्रा आकाशाद्वायुः २५४--१ ३२-११ प्राचार्यवान पुरुषो वेद २३२-१६ ३२-१२ . प्राचार्योद्धेपव विदिता आत्मक्रीड आत्मरतिः आत्मन आकाशः सम्भूतः मात्मनस्तु कामाय सर्वम् आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते २५३--७ ६०-१६ आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः ११-१२ प्रात्मैवेदं सर्वम् १०७-११ २६१- १७७-२२ २५०-१५ २६४-१२ आत्मैवेदमग्र आसीत् आनन्दभुक् प्राज्ञः प्रानन्दादयः प्रधानस्य ·२६६ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ आनन्दरूपममृतं यद्विभाति ts - आनन्दो ब्रह्मति व्यजानात् RUN- -१ अानन्दो विषयानुभवो आभास एव च आभोक्ष्ण्ये णमुल आश्रयत्वविषयत्वभागिनी ५२- २४७--- २७४-५ १५-२२ १५४--३ hor ७२- -- ४ इच्छाद्वेषसमुत्थेन इच्छा द्वेषः सुखं दुःख इदं सर्व यदयमात्मा इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते २४६--३ (१७५-११ १२३६-१६ ईश्वरः सर्वभूतानां ईश्वराज्ज्ञानमन्विच्छेत् २५--१ २६ mmam ज उपरि देवेभ्यो धारयति १०४-१२ ए एकमेवाद्वितीयम् १५६--२ २५०-१५ ६४-११ एको देवः सर्वभूतेषु गूढः एको वशी ·वर्णानुक्रमेण श्रुत्यादिसूची २६७ प. एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि ६४-१६ १८३-११ २६१-१७ ६१-६ एतावदरे खल्वमृतत्वम् एष नैमित्तिकः प्रोक्तः -- एष वशी २४५-२२ एष सर्वस्येशानः ११--२ २४५-२२ २४-२१ एष एव साधु कर्म कारयति २३२-१० ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् ऐन्द्राग्नो द्वादशकपाल: पुरोडाश: ३१--२२ क कारञ्च क्रियाञ्चैव MON- कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् कषाये कर्मभिः पक्वे ५२-१६ २०-२३ कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा -- २२२--४ कार्योपाधिरयं जीवः किमज्ञानस्य दुष्करम् को ह्यवान्यात् कः प्राण्यात् क्षेत्रज्ञञ्चापि मां विद्धि २५७--१३ १७५-१४ ६- - ग गोभिः शृणोत मत्सरम् २५६-२१ ·२६८ प्रत्यकतत्त्वचिन्तामयौ च चतुर्युगसहस्राणि २६५-२२ जगत्प्रतिष्ठा देवर्षे! जन्माद्यस्य यतः २६७-१३ १५५-१३ २४८--३ १६६--७ जाग्रतः स्वपतो वापि ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा तत्केन कं पश्येत् तत्तेजोऽसृजत तत्वमस्यादिवाक्योत्थ ६५-१२ १५६-१७ ४४-२१ १४८-१६ तत्त्वमसि २३२-२० २६१--२ ४४-१० तदधिगमे उत्तरपूर्वाध्याययोः तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः तदितर इतरं पश्यति १७७-२४ -- तदक्षत बहु स्याम् २४५--२ २५१-१३ ५२-२० तद्गुणसारत्वात्तु तव्यपदेश तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिः तद्यथा सोम्य वयांसि तद्विज्ञानार्थ समित्पाणिः तद्विज्ञानार्थ स गुरुभव ४६-१६ ३२-१४ ३५-२५ ·वर्णानुक्रमेण श्रुत्यादिसूची २९६ ३२-१५ १०६-१६ तद्विद्धि प्रणिपातेन तद्विष्णोः परमं पदम् तद्विजिज्ञासस्व तन्त्वोपनिषदं पुरुषं पृच्छामि तन्मनोऽसृजत तपःप्रभावाद्देवप्रसादाच्च तमव्यामोहयन्त्यन्यव्यामोहहेतु - २०१-२० २६--७ १५४---७ तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः तमेतं ब्राह्मणः तमेनं वेदानुवचनेन तरति शोकमात्मवित् ८३-१७ २४०-२२ २७९-१६ २८०-१८ १६१-११ ८३-१३ १५०-१२ १५३--३ | १६०-१० १५४-१५ ६४-- २५२-१८ ५१-२४ १५७-१७ २५२--१ १०५-११ तरत्यविद्या वितताम् तर्काप्रतिष्ठानात् तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् तस्माद्वा एतस्मादात्मनः तस्माद् ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य तस्मात्स्थाणुः पुरुषो वा ·प्रत्यकतत्त्वचिन्तामणी प० ५. याma -१७ ३०-२२ ३१-२१ ६ १०४-१८ २५८-- तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ताभ्यामेततमग्नोषोमीयम् तावबेतामग्नीषोमावाज्यस्यैव तावत्कर्माणि कुर्वीत तिस्रो रात्रीतं चरेत् तेभ्यः समभवत् सूत्रम् तेषामेवानुकम्पार्थ तेषां क्रमेण त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणि द ददामि बुद्धियोगं तम् दर्शनविधाने हि प्रकृतिप्रत्ययौ दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत दूरमेते विपरीते विषूची दैवी ह्येषा गुणमयी द्विपरार्द्ध त्वतिक्रान्ते २५६--६ २५९-६ - १०३-१५ ६५--२ २५ ५ २६५-१३ R- ध २८--८ धर्मो नित्यः सुखदुःखे त्वनित्ये धान्यमसि २५६-२२ न न खल्वानन्दवित्त्वादयः न तत्र सूर्यो भाति न तत्र रथा न रथयोगा: न तद्भासयते सूर्यो न न तु तद् द्वितीयमस्ति १८५-२४ १२३--४ १७०-२४ - ४६-२२ ·वर्णानुक्रमेण श्रुत्यादिसूची पृ० न निरोधोन चोत्पत्तिः ननु देवदत्तोऽयम् न स पुनरावर्त्तते १८६--५ ११३ and- नहि द्रष्टुष्टेविपरितोपो विद्यते १६४-२० ८१-२१ नान्यदन्यद् भवेद् यस्मात् नान्योताऽस्ति द्रष्टा ६४--६ नाप्रतिष्ठिततय २५२-२१ २६१-----४ १७७-२१ नारायण एवेदं सर्वम् २५-७ नित्यबोधपरिपीडितं जगत् नित्यवीप्लयोः निवृत्तश्च निवर्तते १५-२३ । ७५-६ २८-१४ १३५-- नीहारेण प्रावृता नेति नेति २१ २६८-१२ ६४-१४ नेह नानास्ति किञ्चन १४८-१७ १६८ st नैव वाचा न मनसा नैषा तर्केण मतिरापनेया ६४--३ २५२-१८ ३६ ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ पृ० पञ्च पञ्चनखा भक्ष्याः २५- २६१-४ पराभिध्यानात्तु तिरोहितम् पुरुष एवेदं सर्वम् पुरुषापराधविनिवृत्तिफल: पुरुषापराधशतसंकुलता प्रतिजीवमविद्याभेदमङ्गीकृत्य प्रदीपवदादेशस्तथाहि दर्शयति प्रदीप्तशिरा इव जलराशिम् १५४-२० २७३-६ २१-१२ प्रमाणप्रमेयसंशय ...... ७८-१६ -- फलमत उपपत्तेः २५- २६१-१८ म ब २५१ matam बहु स्यां प्रजायेय ४४--६ ५०-२२ ५०--२४ बीजान्यग्न्युपदग्धानि बुद्धेर्गुणेनात्मगुणेन चैव बुद्धिश्च नेङ्गते तत्र परमात्ममश्नुते बुद्धिश्च न विचेष्टते तामाहुः ब्रह्मणा सह ते सर्वे ब्रह्मविदाप्नोति परम् . me- २६५--४ १६०-११ ८३-१४ १६०-१२ २५०-१६ ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति ब्रह्म वा इदमग्र प्रासीत् ब्रह्मैवेदं विश्वम् ·वर्णानुक्रमेण श्रुत्यादिसूची ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्नोति ब्राह्मणेन निष्कारण धर्म: ८३-१५ २१७ NA भक्तानां भक्तिसिद्धार्थम् भासते चेत् कुतः सर्वम् भिद्यते हृदयग्रन्थिश्च्छिद्यन्ते भीष्माद्वातः पवते ८३-१६ ११. mona मत्तः स्मृतिज्ञानमपोहनं च २५-४ a मायान्तु प्रकृति विद्यात् मा विद्या च हरेः प्रोक्ता मुग्धेऽर्द्धसम्पत्तिः परिशेषात् १६६-१७ २४८-१२ ११३-१७ २७६-१७ ७३-१५ यक्षानुरूपो बलिः यत्करोषि यदश्नासि यहं तनुते कर्माणि तनुते ५०-१३ ८९-१० १५५-१२ १५५-१६ १५७-१७ १७७-४ यतो वा इमानि भूतानि २४८-२ यतः सर्वाणि भूतानि १५५-१२ ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ यतो वाचो निवर्तन्ते पृ० ६-२२ १११-१५ २४५-१६ २४ - यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत यत्र नान्यत् पश्यति यत्र यदध्यासस्तत्कृतेन यत्र हि द्वैतमिव भवति यत्रैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यति यत्रोभयोः समो दोषः परिहारश्च यत्साक्षादपरोक्षाद् ब्रह्म यथा खल्वमिज्ञायां यथा सतोर्जनि वमसतोऽपि यथा ह्ययं ज्योतिरात्मा यथैषीकातूलमग्नौ प्रोतम् यदाग्नेयोऽष्टाकपालः यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति यदा सुप्तः स्वप्न न कञ्चन पश्यति ११३--- ६७ ६५--६ २६३-१६ १०४-२१ २२०-२१ १८६- १७४-१६ amal- २ ४४- ANCE- १६५-१५ यद्वाचानभ्युदितम् १४१६ यन्मनसा न मनुते यमेष वृणुते तेन लभ्यः यया यया भवेत् पुंसाम् १११-१६ १११-१५ १८०-१७ २३६-- यस्य देवे परा भक्तिः ३२-१३ १८०-१६ ·वर्णानुक्रमेण श्रुत्यादिसूची यस्यामतं तस्य मतं मतम् यनाश्रुतं श्रुतं भवति २३२-१४ ५३-१६ १७१-२१ योग्यं योग्यन सम्बद्धपते यो ब्रह्माणं विदधाति -- यो विज्ञाने तिष्ठन् २७३-१६ mom या वै भूमा तत्सुखम् ११३-११ यः सर्वज्ञः सर्ववित् ल Si लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् व वायुश्च लीयते व्योन्नि वासुदेवः सर्वम् विज्ञातारमरे केन विजानीयात् २६७---१५ १७७-२३ ४६-११ BAR विज्ञानमानन्दं ब्रह्म पाया ---- - विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद विज्ञानं यज्ञ तनुते विज्ञानं यज्ञं तनुते ५२-१२ विमुक्तश्च विमुच्यते ८३-१४ २८६-१३ ·प्रत्यकृतत्त्वचिन्तामणौ पृ० १०४-६ विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसा विश्व शतं सहस्रं च सर्वमक्षय्यवाचकम् वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः वैचित्र्यञ्च समस्य न वैशेष्यात् तद्वादस्तद्वादः १५६-२० १५७--३ शान्तो दान्त उपासीत शास्त्रफलं प्रयोक्तरि ५०-१४ ५२-२३ ३६-१५ शिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते श्रवणं कीर्तनं विष्णोः श्रोत्रमाकाशः २५६--२ सच त्यच्चाभवद् २४६-४ सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म सत्यं प्रत्यगात्मा २६३-२१ २४६-१८ २६२--७ १८५-१३ १५७-१६ २३२-६ २५०--१४ ५५-११ सदेव सोम्येदमग्र आसीत् सपर्यगाच्छुक्रमकायमत्रणम् स यत्तत्र किञ्चित् स यदा प्रतिबुध्यते १६५-१४ ·वर्णानुक्रमेण श्रुत्यादिसूची ३०७ प० m- सर्व खल्विदं ब्रह्म सर्व मन एव १७७-२१ ६७--२ २४५-१६ १२७--५ १६२--१ २६६-११ ४६-२१ ६४-१२ सर्वमयं सर्वाकारम् सर्व विशेषणं सावधारणम् सर्वाणि शास्त्राणि विधिनिषेधपराणि सर्वे एकीभवन्ति सलिल एको द्रष्टाऽद्वैतो भवति स वा अयं पुरुषः सहकार्यन्तरविधिः पक्षण सहसिद्धं चतुष्टयम् स हि कर्ता साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च सहोपलम्भनियमात् सार्वविभक्तिकस्तसिः सुखमहमवाप्सम् २६५--१ - २१७--४ १३१-१६ ५८-१३ ४६-२० २६४-१० १५६-२५ सुषुप्तिकाले सकले विलीने सेतुं दृष्ट्वा समुद्रस्य सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय HOM स्वर्गकामो यजेत ६१६१-११ १६१-१६ ५-२३ स्वार्थार्पणप्रणाड्या च खाश्रयव्यामोहहेतुरविद्या १५४--७ m- ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणिश्लोकानामकारादि- क्रमेणानुक्रमणिका श्लो० पृ० ४२-१६७ ३-११४ १-१११ ३२-१२५ १३८-२२४ ४३-१२८ १४२-२२५ १०-१४४ अकार्य आत्माऽयमनन्त इष्टो अखण्डमहैतमसङ्गमच्छम् अखण्डमात्मानमुदारबोधम् अचिन्त्यरूपाय वचोतिगाय अज्ञानजन्यावरणं प्रतीचि अत औपाधिको भेदो अत: प्रतीच्यात्मनि कल्पितस्य अत: प्रमात्रभिन्नत्वम् अतः संसारोऽयं भवति परमार्थस्त्वितरथा अतः स्वयंज्यौतिष आत्मनस्तत् अतस्तज्ज्ञा ज्ञानं परमपदम शुद्धममृतम् अतो घटाधवच्छिन्नचैतन्यवारणं तमः अतो निर्धर्मकत्वेऽपि व्यवहारस्थ ते चितः अतो ब्रह्मज्ञानाच्छवणमनन० अतो विरुद्धानुभवावगाह्यः अतोऽविद्याध्यस्त जगदिदम अतो व्योमादीनां प्रकृतिविकृतीनां अतोऽहमात्मानमितिप्रतीतिः ४५-१२-६ ५६-१७८ ५६-२०४ १३४-२२२ ५६-१७६ ५३-१३२ ५२-१७५ ४५-१७१ ५८-१३४ १५१-२२७ अतोऽहङ्कारटीकायाम् ·वर्णानुक्रमेण सांकसूची ३०६ श्तो० पृ० ४७-१०१ ५२-२७६ ३५-१६४ ८३-२०८ २८-१६० २९-१६२ पद-२१० ८५-२०६ ५६-१०३ ५५-१७७ १८-१४६ ६४-१३७ अत्र सर्वपदेनोक्तं यागाद्युत्थमदृष्टकम् अत्रैव केचिन्मृतिमूर्च्छयोद्धयोः अत्रोच्यते समीचीनम् अथ जीवे परिच्छिन्ने अथ ज्ञानाश्रयस्यात्मनस्तुनः अथ संयुज्यते ज्ञानाधारेणैवात्मना अथ सर्वगतो जीवो अथान्तःकरणोपाधेः अथापूर्वविधिस्तत्र अधिष्ठानाद् भिन्नं कचिदपि अधीतस्वाध्यायैर्विदितपद० अध्यस्तमज्ञानकृतं प्रतीचि अध्यस्तमद्वयसुखात्मनि चित्स्वरूपे अध्यस्तसत्ता पृथगात्मनो ना० अध्यस्तान्ध्यं भवभयगृहम् अध्यस्तेऽस्मिन् जगति अध्यासतो ब्रह्मणि चिखने परे अध्यासोऽयं परिमिततनी अध्यासोऽहं ममेत्येवम् अनाद्यविद्यावरणावृतोऽसौ अनिर्वाच्या विद्या सकल अन्तःकरणभेदेन अन्यथा धीगतानां स्यात् अन्यथा निगमान्तानाम् अन्त्ये निराकर्तुरिहात्मभावात् ८-२४८ ६१-१३५ ६६-७५ ५६-२७८ ३१-३६ ५-१८६ ६२-१३६ ३८-१६५ १००-२३५ १०६-२१४ ४१-९६ २३-१२१ th ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ श्लो० पृ० अपूर्वः परिसंख्यानम् अबाधितत्वाधिक्यं स्यात् अभिचारक्रियात्वेन अभिचारक्रिया यद्वत् अविद्याकार्यत्वात् अविद्याकार्येऽस्मिन् अविद्याच्छादितत्वेन अविद्याधिष्ठानम् अविद्याध्यस्तोऽयम् अविद्यायां सत्याम् अविद्यायोनित्वं वदसि अविद्यावृतचैतन्ये अविद्योपाधिको जीव अविद्योपाधिको यहि असंगोदासीनं सुखधन० ३०-६६ १८०-२३८ २८-१६२ २६-१६२ ५३-१७६ ३६-१६७ ८९-२१० ३९-१६५ २१-१५१ २६-१६१ ४७-१७२ ११७-२१६ १७१-२३५ ११२-२१५ २५-१५६ ७८-८३ ७१-१०७ ६४-२०५ आत्मज्ञोऽसौ तरति च शुचम् आत्मदर्शनकामन आत्मनोऽपरिणामित्वात् आत्मातिरिक्तसर्वस्मात् आत्मानुभूतिद्वयगोचरत्वात् आत्माविद्याविवर्तीऽयम् आत्माविद्योद्भवं बन्धं आत्मा स्वसत्तासमये स्वकीयम् आत्मैकत्वे निखिलवपुषाम् ४-६-१३१ ७४-१०८ ७३-१०७ २०-१२० ५०--६२ ·वर्णानुक्रमेण श्लोकसूची ३११ ला० पृ० आये प्रमाणेऽपि तदास्ति वाच्यम् आध्यासिकी व्यवहतिः आवृत्यभिभवस्तत्र १०-११७ १८५-२४० ६१-२०४ इति प्राप्ते ब्रूमः इति प्राप्ते ब्रूमो न भवति इत्यतः श्रुतिरप्यात्म० इत्यप्यसाम्प्रतं भाति इत्येकवचनादेव इत्येवं प्रत्यवायं चेत् ११-१४५ ३८-१६६ २८-६६ ६२-२१० १७६-२३७ उ उपक्रमोपसंहारा० उपाधियुग्म परिहत्य बाधितम् उपाध्योरेकदिकस्यत्वे १६४-२३२ ६८-२८५ १३९-२२४ १८-२१६ २५-२५६ एकमेवात्र चैतन्यम् एको योगी विविधतनुषु एतत्समष्टिरपि सर्वगतेश्वरस्य एतन्निरूपितं सम्यक एतन्मते जीव इवेश्वरेऽप्य० एतन्मते व्योमगभास्करस्य एतैरपञ्चीकृतभूतवर्ग: एवमाध्यासिकं भेदं एवमेवोहनीयाः स्युः एवं तटस्थनिजरूपसुलक्षणाभ्याम् १८१-२३६ ४१-२७० ४५-२७२ २१-२५८ १८४-२३६ ३३-१८३ ३७-२६८ ·३१२ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ श्लो० पृ० एवं तत्त्वमसीत्यादि० एवं त्वमर्थे परिशोधितेऽञ्जसा एवं रूपावशेषस्तु १६०-२३० ६३-२८२ २७-६६ श्री २३-१६१ औपाधिकत्वेऽपि ज्ञानम् औपाधिको दोषगणोऽस्ति जीवे ४४-२७२ क ५-१२ ३५-१२५ ४०-९ ३८-१२६ ५३-२०२ ४०-५० ७६-२८६ ४५-१०० ३२-४० क: स्तोतुं श्रीपतिमतिगुणम् कथं घटोऽज्ञात इति प्रतीतिः कथञ्चित्तत्त्वबोधस्या० कथन्तदात्मा श्रुतिमात्रगम्यः कर्ता देहगतोऽस्य भाग उदितो का भोक्ता परिमिततया कर्तृत्वमुख्यमनिरस्य विकल्पजालम् कल्पकं यदि यागीया० कश्चिद् धीरो विषयविरतिम् कश्चित्पुण्यप्रकृतिरनघो कार्यब्रह्मदिनावसानविलयः कार्यब्रह्मविनाशहेतुक इति कार्यस्याप्यस्त्युपादान० किञ्च प्रमाणं किमिहात्मनीत्यम् किञ्च प्रमाणं सति गोचरे वा किञ्चात्मनोऽसत्त्वमतिः स्वमेव किश्चात्मनोऽसत्त्वमनात्मना किम् किञ्चित्साम्यात्प्रवेशे १६-२४ ३१-२६५ ३०-२६४ ११३-२१५ २८-१२३ २४-१२१ २२-१२१ १६-१२० १२०-२१६ ·वर्णानुक्रमेण श्लोकसूची ३१३ श्लो० पृ० ६४-२०५ ७७-२६० किन्तर्हि स्वान्तवृत्त्या किमुत्कृष्टपुमर्यस्य कूटस्थमद्यसुखं भ्रमभंदशून्यम् कंचित्तु मायाप्रतिबिम्बीश्वरम् कोऽहं कस्य प्रचुरभयदा क्रियात्वे तस्य वारवादिः ३८-२६६ २७---३३ १६-१-६० ग गगनपवनतेजोवा० गगनयुतपरेश: गुणा ये ज्ञानाद्याः १२-२५१ १४-२५३ १२-१४५ घ ६०-१३५ १३०-२२० घटादिविश्वं परमात्मनीश घटादिविषयाणां हि घटादीनामुपाधीनाम् घटायधिष्ठानतथा चिदात्मा घटोऽनुभूयते यहि घटोऽयमिति चाध्यक्ष १३७-२२३ ३६-१२६ ६७-२०५ १४१-२२५ च १७-१६० ४९-२०० चक्षुरादेरपि स्वोत्थ० चतुष्कोणतया तद्वत् चार्वाकाणामतिजडधियाम् चिकित्साशास्त्रवत् प्राप्त चितोऽभिव्यञ्जिका वृत्तिः चिदभिव्यक्तियुक्तोऽत्रा० चिदंश: कर्जवच्छिन्नः ३७-४६ ३६-६८ १३१-२२१ ६४-२०५ ५५-२०३ ·३१४ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ श्लो० पृ० चिद्योगादेव तद्भानम् चैतन्यमेवानुगतं विशुद्धम् ८१-२०८ ४३-१६८ ज ३३-१६४ जगज्जाग्रत्काले विविध० जगत्कार्य हेतु: जगदिदं खमरुच्छचिवारिभू० जगन्मिथ्यात्वे तु श्रुतिशत० जडान्त:करणास्याव० जडे स्वतोऽप्यावृतरूपभावाद् जानामि मामित्यनुभूतिरेषा जीवचैतन्यमन्यत्रा० जोवसाक्षीशसाक्ष्येतत् जीवात्मना प्रविशतीश्वर एष सर्व ज्ञातस्तथाज्ञात इति प्रतीति: ज्ञानस्य न गुणत्वेऽपि ज्ञानं ज्ञेयं युगपदितर: ज्ञानादूर्ध्वमपीयं चेत् ज्ञानावच्छेदकत्वात्त० ज्ञानावच्छेदिका वृत्तिः ३-८६ २८-१६० १६९-२३४ ३३-१२५ ५३-१३३ ६४-२११ १६७-२३३ २४-२६० ५४-१३३ १८-१६० ३२-१६३ १३२-२२१ १५४-२२६ त १५८-२३० ५२-२०२ तच्चाध्यक्ष द्विधा तत्र तच्चान्त:करणं तथा परिणतम् तच्छ्रुतेगीरनारभ्या० तटस्थमन्यव्यावृत्त्या तटाकस्थं जलं सेतु० ६६-१०५ १६-६३ ४८-२०० ·वर्णानुक्रमेण श्लोकसूची श्लो० पृ० ४६-१७२ ३०-१२४ ५-१४१ ३७-१६५ ७०-२०६ -७७ ७६-८३ ७७-१०६ १२२-२१७ ततः प्राणेन्द्रियादीनाम् ततः शुद्धाद्वैतात् तत: सर्वाङ्गनिष्टस्य ततश्च जाग्रत्समयेऽस्ति भाती ततश्चारब्धव्यम् तत्कथं शृणु वेदान्तः तत्कथं सर्वजन्तूनाम् तत्त्वज्ञानादुचिततपसा तत्त्वज्ञानान्निजसुखगता० तत्त्वज्ञाने समुत्पन्ने तत्त्वदर्शी तु विज्ञानम् तत्त्वम्पदार्थधिषणोत्थ० तत्त्वमस्यादिवाक्यानाम् तत्पाद्येऽसौ विजितकरणो तत्र तावच्छुतिप्रोक्तम् तत्र प्रमातुरेवास्य तत्र साधनसम्पन्न: तत्र स्थितोऽन्तःकरणं शरीर तत्र स्वरूपमपि लक्षणमुच्यतेऽस्य तत्रात्मबोधजनिरात्मविचारत: स्यात् तत्रात्मविद्याधिपतिर्महेशो तत्राद्यकारणशरीरसमष्टिरीशो तत्रापि हन्यमानेन तत्राप्यादा गुरुवदनतः तत्राभिमानेन निविष्टबुद्धिः ३-२४६ १६५-२३३ २६-३३ १४-६२ १६१-२३१ ७६-१०६ ४७-२०० ४-२४६ १८७-२४१ ४०-१६६ १६-२५७ २७-१६२ २८-३५ ५७-२७८ ·३१६ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ श्लो० पृ० ५०-१३१ १८-१२० ३७-१२६ ५८-१७६ १०४-२१३ १२६-२२० १४८-२२७ ३५-१६५ ५६-२०६ ८४-२०६ १२-६१ १५-२५४ ७२-२०६ तत्स्वप्रकाशं किलयन्न केना० तथा च मातुः स्वत एव चित्त्वात् तथा च सर्वैरपि यः प्रमाणैः तथा चाज्ञातेऽस्मिन् तथा चासङ्गिन: साक्षि० तथा चोपाधिभेदेन तथान्त:करणस्यापि तथान्या प्राणादेरनिशमवदत् तथाप्युपाधिसंसृष्ट० तथा सत्यपि जीवस्य तथैव श्रुतितात्पर्यम् तदनुसरणगुणाम्भः तदभिव्यक्तचैतन्य० तदा न कञ्चिदप्येवम् तदित्थमन्तःकरणे तदेवं चित्यहंकारा० तदेवं सर्वथा वेद० तद्वाराहङ्कतिरपि जडा तद्विशेषणभूतस्य तमेव भान्तं ह्यनुभाति सर्वम् तरत्यविद्यां वितताम् तसिंगितयोपाधा० तस्माच्छ्रुतिस्मृतिन्याय० तस्मात्तव मते पीयम् तस्मात् सर्वा व्यवहृतिभिदा २१-१६१ १११-२१४ १२८-२२० ११५-२१५ ३०-३७ २७-१२२ १७५-२३७ ७६-२०७ ७०-१०७ ६३-२१० ५७-६८ ·वर्णानुक्रमेण श्लोकसूची श्लोक पृ० १८८-२४२ ६३-१३६ ४७-१३० १५३-२२८ ७८-१०६ ८२-२०८ ६४-७३ तस्मात् सुधीः श्रुतिनयानुभवेषु दक्षम् तस्मात् स्वत: सिद्धमखण्डतत्त्वम् तस्मात् स्वविज्ञानघनस्वभाव० तस्मात् स्वाध्यस्तमेवेदम् तस्मादध्यासमूलस्वा तस्मादुपाध्यसम्बन्धात् तस्माद्धीरोऽपरिमितपदप्राप्तये तस्मान्धाजनिमृतिमयो तस्माद्ब्रह्माद्वयसुखनिधिः तस्माद्वेदान्तशास्त्रेऽस्मिन् तस्मान्नास्ति विधिः कश्चित् तस्मान्मातृप्रमाणादि० तस्याश्च द्रष्टभूतस्तु तस्यां या चिदभिव्यक्तिः तस्याः परम्परायास्तु तार्किकाभिमतेऽप्येवम् १८२-२३६ ४२-१०० ३४-१६३ २३-६४ २१-६४ ३१-१६३ १३-१८६ तावद् दृष्ट फलस्यापि तिस्रो रात्रीव्रतं कुर्यात् तूलाज्ञाने विनष्टेऽपि तृणाद्यदाहकत्वेऽपि तेऽपि संयोगसंयुक्त त्यक्ता चिन्तां भवभयफलाम् त्रिकालाबाध्यं यत् त्रिविधविश्वमिदं परमेशितुः त्रेधा निष्ठा श्रुतिभिरुदिता ४१ ६३-१०४ ६२-२०४ १०३-२१३ १५५-२२६ १०-१८ ५०-१७४ ४४-१६८ ·३१८ प्रत्यकूतत्त्वचिन्तामणी श्लो० पृ० त्रेधा भक्तिर्निगमगदिता वेधास्त्यशुद्धिस्त्वम आत्ममोहिनी त्वमर्थमात्मन्यपि जायदादय: २१-२८ ५६-२७६ ६५-२५४ hy . १८-२५६ ५१-२०१ २०-१५० दिग्वातसूर्यवरुणाश्विचतुर्मुखेन्दु दूरस्थितेन्दुगुरुशुक्रबुधध्रुवादि० हढे बोधे जाते दृष्टे श्रुते मते ज्ञाते देहात्मप्रत्ययो यद्वत् देहादिवर्गगतनैजमतिं विहाय देहादीन्योऽनृतजडमयान देहाध्यासे सति कथमहो देहावच्छिन्न एवात्म० द्रव्यादीनां नयमतधिया द्वितीयेऽपि प्रमाण्याख्य० ६-६१ १३६--२२३ ७४-२८८ ४७---५६ ३३-४१ २२-१६१ ७१-७८ ११-१८८ २ -२७ ४४-५५ धर्माच्छद्धिः भवति विहितात् धीधर्माणां भ्रमजनिधियाम् धृतेनाङ्गुलिमात्रेण ध्यायं ध्यायं नवधनरुचिम् ६०-२१० - न न च भाष्यविरोधोऽपि न चाज्ञातः कुम्भ: कथमिति न चासत्युपरागे चित्० न चेत्प्रमाणं परमात्मनीष्टम् ५७-१०३ ४२-१६६ १००-२१२ ·वर्णानुक्रमेण श्लोकसूची ३१६ श्लो० पृ० ४-१४१ ५६-१३३ २६-१५७ १६२-२३१ ७३-२८८ १०२-२१२ ३५-६८ १०८-२१४ न चेद्वस्तुत्वं स्याजगति न ज्ञानकर्मत्वमयं चिदात्मा न तत्र प्रामाण्यं निगमशिरसाम् न तत्र मायाकृतदोष ईषत् न तन्त्रं वाक्यजज्ञान० न तु प्रत्यग्बोधे न त्वं पदार्थमविविच्य कदापि बोधम् न त्वेवं भासयत्यद्धा न द्वितीयो यतस्तत्त्व० न धीस्वरूपमात्रं स्यात् ननु प्रत्यक्तत्त्वे जनिमृतिमयी ननु ब्रह्मात्मतत्त्वस्य ननु भ्रान्तिज्ञानाजगदनुभवे ननु सम्बन्धशून्येऽपि ननु सर्वगतत्वाच्चिद् ननूक्तरूपे परमात्मतत्त्वे ननूपपद्यते नैवम् ननूपायापरिज्ञानात् नन्वन्त:करणेन चेत् नन्वस्त्येव प्रतिवपुरयम् नन्वागमोद्भूतधिया निवाः नन्वेवं भासमानेऽस्मिन् नन्वेष आत्मा न तथा यथोक्तः न प्रमातृप्रमाणादि० न मातृत्वादिसंयुक्त ३-१४० ५१-१०२ ३६-१६६ २५-१६२ ६५-२०५ ४-११४ ३३-६७ ६०-२०४ ४८-६० ४०-१२७ ६-१८७ ४८-१३० ९-१८८ ७-१८७ ·३२० प्रत्यकूतत्त्वचिन्तामणी श्लो० पृ० १५-१४७ ११६-२१६ १७-१४६ ८-१८७ १४४-२२६ ८-१४३ ८०-२०८ ७३-२०६ ५१-१३१ ५७-१३४ १२६-२१६ ७१-२०६ न यावच्छास्त्रं तत्त्वमसिमुख० न वा चितिविवर्त्तत्वे न वाऽध्यक्षादीनाम् न वा पूर्वाहमुत्थेन न वा विषयचैतन्यं न वा श्रौतज्ञानं कथमपि न वा सत्युपरागेऽपि न वा सर्वगतस्तस्य न वेद्मि मामित्यनुभूतियोगाद् न वेद्मि मामित्यनुभूतिरेषा न वैषम्यमिहाप्यस्ति न व्यवस्थापरिच्छिन्नम् न सत्यः संसारो न सत्यस्यासत्ये न संविद्विषयौ तत्रा० न सोऽपरज्यतेऽन्यत्र न स्यन्दते मन इदं जलवक्रमेण नहि द्रष्टुईष्टेरपि नहि प्रमाणं खलु साधकं सत् नहि वृत्तिं विना साक्षिक नहि सत्यपि वेदान्त० नोकवस्तुन्यनुभूतिरेषा नानाजन्मार्जितसुकृततः नान्त्यो नियमजादृष्ट नान्यस्मिन् वादिपक्षे ५१-१७५ १२७-२१६ ६६-२११ ५०-२०१ ३४-१६४ १३-११८ १४६-२२७ ३६-६६ ५२-१३२ ३४-४२ १८३-२३६ ·वर्णानुक्रमेण श्लोकसूची ३२१ श्लो० पृ० ४६-१२६ ३१-१६२ C ४-८६ ५०-१०१ नापेक्षतेऽसावितरप्रकाशम् निजाज्ञानं देहायखिल नित्यज्ञानं सुखमपि तथा नित्यस्वाध्यायविधिना नित्यं कर्म परित्यज्य निदिध्यासनमैकाग्र्यम् नियामिकाऽस्तु तत्रेयम् निरवधिपदमेकं सत्यमेवाद्वितीयम् निर्विकल्पं हि संसर्गा नेयं भ्रान्तिर्निखिलजनता० नैवं श्रौते निरवधिपदे ३०-१६२ १०-२५० १५८-२३० . ५२-६३ परन्त्वात्मज्ञानम् परे द्वैतं युक्त्याप्यखिलमिद० पाण्डित्यबाल्ययोरर्थः पाण्डित्यं ब्राह्मणस्तस्माद् पुरातत्त्वज्ञानान्न च जगति पूर्वपूर्वाहमुद्भूत० पृथ्व्यप्सु तेजसि जलं लयमेति वायो प्रकृतिविकृतिभावं बाध्यमेवापबाध्य प्रकृते च सदेवेत्या० प्रतिकर्मनयैस्तस्मात् प्रतीत्या केवलं सिद्धम् प्रतीयते चेदिदमात्मतत्त्वम् प्रत्यक्तत्त्वे परसुखवपु० ३०-१६२ ६८-१०६ ६५-१०५ ७-१४३ ११६-२१५ ३४-२६७ ६५-१३७ १६३-२३२ ७५-२०७ ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ श्लो ८ पृ० -- २२-६४ प्रत्यक्षेण त्वमहमिति यन्ना० प्रत्यगब्रह्मैक्यरूपा या प्रपञ्चा व्योमादिस्त्वयमनृत प्रभाकरोऽयं तमसावृतोऽस्ति प्रमाणत्वेनैवाभिमतकरणानाम् प्रमातृत्वं विना तेन प्रसिद्धं वैद्यशास्त्रादि० प्राधान्यं मननादस्मिन् प्राधान्यात् प्रत्ययार्थस्य प्रेमास्पदत्वात् सुखमेव नित्यम् २३-१५३ ४२-१२८ ४१-१६८ १२-१८८ ३२-६७ १८-६३ ५६-१०३ २६-१२३ फलोपकारकाङ्गं स्यात् १७-६३ BRE ब २४-१६१. ४२-२७१ ५५-६६ बाह्यात्मदेशसंयुक्त० बिम्बत्वाक्रान्तमेकं निरवधि० बुद्धर्धर्माः सुखकृतिमुखाः बुद्धधंदाद् व्यवहृतिभिदा ब्रह्मचैतन्यरूपोऽपि ब्रह्मज्ञाननिमित्तकः प्रविलयो० ब्रह्मणः सर्वगस्यान्तः० ब्रह्मदर्शनमुद्दिश्य प्रधानफलभावतः १०६-२१३ ३२-२६६ ८७-२०६ ६१-१०३ १३-२१ ब्रह्मैवाने परमममृतम् भ Mom- भक्तिं प्रोक्तामथ कृतवतः भवेत्तवोक्तं यदि मानशून्य ६-११५ ·वर्णानुक्रमेण लोकसूची ३२३ श्लो० पृ० भागत्रयेऽप्यनुगता ५७-२०३ ७५-८१ ५३-६४ भिन्ना जीव: स्वत इह विभा० भेदाभेदा पृथगधिगता भागासक्ति परिहतवतो भ्रमत्यवस्थात्रयसंयुतो भवे भ्रमव्यावृत्तत्वं न च जगति भ्रमात्पूर्व सर्पो न भवति ५३-२७७ ४०-१६८ ३७-१६६ ११-६१ १५७-२३० १५-११८ २-११२ ११-११७ १७४-२३६ ६-२४६ १७७-२३७ मननध्यानरूपाभ्याम् मनो बुद्धिरहङ्कारः मानप्रवृत्तेः स पुरा चिदद्वयः मानातिगायानुभवैकधाम्ने मानान्तराङ्गीकृतितः प्रमाणे मायान्तु प्रकृति विद्यात् मायामयं विविधनामविकारजातम् मायावच्छिन्नचैतन्यम् मायाशक्तिर्निखिलकलनाम् मायाशक्तौ प्रतिफलमिदम् मायोपहितचैतन्यम् मिथ्याभेदं स्थिरचरवपु: मुकुन्दपादाम्बुजभक्तिवैभव० मृत्स्वरूपं न वृक्षादौ मृषात्वं विश्वस्य श्रुतिरपि मेघश्यामं निरवधिरसम् मैवं चितो नहि ब्रूमः ६२-७२ ३९-२६६ १७३-२३६ ६२-२८२ ११४-२१५ १६-१४८ १-१ ६८-२०५ ·३२४ प्रत्यकूतत्त्वचिन्तामणी श्लो० पृ० मैवं चिदानन्दविशुद्धपूर्ण मैवं यथावधातेऽस्ति ३६-१२७ ५२-१०२ य १-२४४ ६०-२८० ६२-१०४ २४-१५५ २-७ ५७-१७८ ६५-२११ ४४-१७० यच्चिद्विलासपरिभावितमेतदाशु यज्ञस्तपोदानमहङ्कतिं विना यज्ञेनेत्यादिवाक्येऽपि यतो वेति श्रौतम् यत्पादाब्जस्मृतिरभयदा यथा रज्जुर्धान्त्या भुजगवपुषा यथा सर्वगता जाति यथा स्वप्ने भ्रान्त्येन्द्रियगणकृता यदज्ञातं विश्वं स्थिरचरमिवा० यदन्त:करणाभासो यदा बुद्धं ब्रह्मामृतमज० यदि द्वैतं सत्यं भवति यदिन्द्रियानुमानादि० यदि सर्वगता जाति: यद्ब्रह्माण्डाद् बहिरपि यद्यप्येषा निरवधि १-१३६ १०५-२१३ २७-१५८ १५०-२२७. ६७-२११ ७४-८० यद्यर्थितया तव्य० यद्यस्ति भानं सत एव ६४-१०५ २६-१२२ ६७-१०५ ५४-२७७ यद्यापाततस्तत्र यद्यप्युपादानतयाऽखिलस्य यद् वीक्ष्यासौ जनिमृतिभया० यस्तत्पदार्थः परमेश्वरो हि ५८-२७६ .

·वर्णानुक्रमेण श्लोकसूची ३२५ श्लो० पृ० ७६-२०७ १६-१८६ २-२४५ ७-२४८ यस्तु योगं समभ्यस्य यस्य ज्ञानस्य यद्धेतुः यं द्वैतन्यमपि सर्वमयं यः सर्वविनिखिलकारगां यावत्कृष्णे परिचितमतिः यावदज्ञानमेते स्युः यावदात्मगतं ज्ञानम् येनात्मना मानमुखप्रपञ्च: योगाचारा: क्षणिककलया योऽनधीत्य द्विजो वेदान् यो ब्रह्माणं सृजति जगताम् यो यत्र धत्तेऽतिशयं स तस्य योऽयं देहोऽनृतजडमयो १७-२६ १३५-२२२ १४-१८६ ४८-१०१ ३४-१२५ ४२-५३ र रज्जोर्यथा ज्ञानजसर्पभानः रजस्तमोमिश्रितसत्त्वमावृते ३१-१२४ ६७-२८५ ल लब्ध्वातिदुर्लभमिदं नरजन्म मोक्ष. ७०-२५६ व - वाग्देवी यन्मुखसरसिजे विक्षेपहानिर्भगवत्पदाम्बुज० विचारस्य विचार्यार्थ० विज्ञाय चैतन्यमखण्डमद्वयम् विधा तव्यस्मृतेर्वाक्य० ४२ ६१-२८१ ३४-६७ ६९-२८६ ·३२६ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ श्लो० पृ० विभुत्वादात्मायं कचिदपि विभुरपि परमात्मा विशुद्धसत्त्वात्मतया विशेषणत्वोपाधित्वरूपेण विश्वोद्भवस्थितिलयैक विषये योग्यताभावावच्छिन्नः विष्णोरङघी हृदि धृतवतः विष्णोर्नाम्नां श्रवणमनिशम् वृत्तिज्ञानं मनोधर्म: वृत्तेर्निगमनाभावात् वृत्तौ वृत्त्यन्तराभावे वेदान्तश्रवणादीनाम् वेदान्तिसांख्ययोः पचे वेदोऽनादिर्न तु पुरुषधीः वैराग्यभक्तियुत आत्मविचारमार्गे वैराग्यमेव विषयेभ्य उदारभक्ता व्यङ्ग्यव्यञ्जकयोः व्यवहारदशायां ते व्यवहारभिदामत्र व्यावर्तकं यद्ध्यनवस्थितत्वे व्योमादिकर्तृत्वमपीश्वरेऽर्पितम् व्योमादिसात्त्विक० व्योम्नोऽप्यरूपस्य जलाधुपाधौ व्रीहिमात्रसमाकार: बीहीनित्यत्र शास्त्रका १३-१४६ १३-२५३ ६६-२८४ १६८-२३४ ३५-२६७ ५६-२०३ २५-३२ २३-३० १३३-२२२ १४६-२२६ १४७-२२६ ३१-६७ १०-१८८ ८१-८५ ७२-२८८ ७१-२८७ ५८-२०३ १२३-२१८ १७२-२३६ ५-२४७ ६४-२८३ १७-२५५ ४६-२७३ ५५-१०२ ५३-१०२ ·वर्णानुक्रमेण श्लोकसूची ३२७ शा० पृ० श २७-२६३ २२-२५६ ११-२५० १८-२६ ५१-६३ शक्तिद्वयं मनस इष्यत शक्तयाऽजया सृजति सर्व शबलमपि तदेवाद्वैत शान्ता दान्तो शान्त्यागारे भ्रमहरपदं शास्त्रं नानाविधफलपरम् शुद्धं वस्त्वद्वयमविदितम् शुद्धं स्वतो ब्रह्म निजप्रमादान शुद्धस्वान्ताः शून्यं वस्त्वेतदखिलमिह श्रवणमननसिद्धब्रह्म श्रवणविधिबलेनाद्वैततत्त्वं श्रवणं हागमाचार्य श्रुतिशिखरविचाराद् श्रुतीनां तात्पर्यादपि श्रुतीनां प्रामाण्यादवगत० श्रुत्वा श्रुतिभ्य उदितं गुरुणात्मतत्त्वं श्रोतव्यो गुरुमाश्रित्य श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यः ६८-७६ ७८-१०६ १८९-२४२ ४६-१७३ २२-१५२ ७५-२५६ ७२-१०७ १३-६२ २६-३६ श्रोतं तत्त्वं शृणु ३२-१६३ स एवायं कुम्भस्तदिद० सकलकारणकार्यविलक्षणम् सकलगा चितिरात्मपदाभिधा ४५-१६६ ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ श्लो० पृ० ७८-२६१ १२१-२१७ ५८-१०३ १६-२५५ ४१-१२८ २५-१२२ ४६-१०० ७७-२०७ १२४-२१८ सकलसुखनिदानं सर्वविद्यावभासम् स क्षणिकान्यनेकानि सति ज्ञानविधाने हि सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृते: स्वरूपम् सदानन्दाम्भोधी सत्यं तथैवास्ति सत्येव चेत्तहि न वस्तुसत्ता समस्तादृष्टजन्यत्वम् स युगपज्जगत् सर्वम् सर्वत्र प्रत्यभिज्ञानात् सर्व प्रियं भवत्यात्म० सर्ववेदान्तवाक्यानाम् सर्वस्य मातारमिदं प्रमाण सर्वोपादानभावन स वेदान्तगिरोत्कृष्ट० संसर्गासङ्गिसम्यग्धी० संसारमाकरमशेष० संसाराब्धी प्रचुरभयदे संसृष्टत्वेऽपि चिद्धातो: साक्षात्कारो यदि भगवत: साक्षित्वं तदुपाधित्वे साक्षित्वेनाखिलजनधियां साक्षिद्वैविध्यतः प्रोक्तं सा च वृत्तिश्चतुर्धा स्यात् सारात्सारं निगमजलधेः १६-११६ १०१-२१२ १६६-२३३ १८६-२४० १५-२३ १०७-२१४ ३५-४३ १७८-२३७ ५६-६७ १७९-२३८ १५६-२२६ ८-१६ ·वर्णानुक्रमेण श्लांकसूची ३२६ श्लो० पृ० ३६-१६४ ६८-२११ २-८८ १५-१८६ ६६-२०५ ५१-२७६ २५-२६३ २६-२६४ २६-२६२ ४६-५७ २०-२५७ सा वेदान्तिमते सम्यक सा हि रूपरसस्पर्श सुखघनं निरवद्यमशेषगम् सुखदुःखात्मको भोगा सुखदुःखादिकं पुंसाम् सुप्तिस्त्वविद्याविषयातिसूक्ष्मा सुप्तौ न कञ्चन यदा सुप्तौ यतः सकलमेति सुप्तौ लयं ब्रजति सुप्तौ सर्व ब्रजति सूक्ष्म: सुप्तौ व्रजति विलयम् सूत्रात्मतैजसभिदा० सृष्टिक्रमात् प्रविलयोब्धिपरीत इष्टः सृष्ट्यादिवाक्यमपि सेयं परस्परमतिर्बहुधात्मविद्भिः स्याद् व्यापकोपाधि० स्वज्योतिरात्मनि समानविशेषभाव. स्वयं तस्यामभिव्यक्तः स्वयंप्रकाशस्य न चास्त्यपेक्षा स्वयंप्रकाशात्मनि बोधजन्या स्वरूपलाभाय किमात्मनो वा स्वाज्ञानकल्पितमखण्डसुखावबोधे स्वात्मनाऽज्ञानतत्कार्यम् स्वात्मानन्दादमितपदतो स्वाधीनीकृत्य मायां परम० ३३-२६६ ३६-२६८ ३-१८४ ४०-२७० ४-१८५ २४-६५ १२-११७ ४४-१२६ ७-११५ २-१८३ २६-६५ ४३-२७१

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ
श्लो० पृ०
स्वान्तोपाधर्भवति विकलो
स्वावच्छिन्नचिदध्यस्त०
७६-८२
१४३-२२५
he
हन्ताऽस्य विश्वस्य
१४-११८

·शुद्धिपत्रम् पं० पृ० - -- अशुद्धम् प्रतिकूलभूताविद्यात प्रतिकूलभूताविद्यात- कार्यवन्धः कार्यबन्धक प्राहीभावेन प्रढीभावेन ४. तदैक्यत्वञ्च तदेकत्वञ्च एकैवनिष्ठा एकैव निष्ठा १५-१६ स्वच्छोऽत्यन्त स्वच्छोऽत्यन्त- -२१ निर्मल: निर्मल: प्रत्यक्तत्व० प्रत्यकतत्त्व० १४-२१ मात्रादिहेतु मात्रादिहेतुः २४-२१ च्छिन्न पदा- च्छिन्नपदा- एष....."निनीषते "एष.. निनीषते" परं पदं २१-२६ रनुतिष्ठितस्य रनुष्ठितस्य १०-२८ किं स्वरूपः किंस्वरूपः त्वं पदार्थ त्वम्पदार्थ तथा च वृथा शास्त्रारम्भोपदे. तथा च वृथा शास्त्रारम्भोप- शादि० देश: स्यादि. २४-४० प्रतिष्ठापरिसमाप्ति प्रतिष्ठा परिसमाप्ति १२-४१ सत्वा० सत्त्वा० १६-४६ ०फलाच्च फलत्वाच्च २४-४६ ०वत्वात् वत्त्वात् १६-५० ·[ २ ] अशुद्धम् शुद्धम् पं० पृ० यस्य स यस्य सः भा १६-५२ २०-५३ १५-५५ - ०वत्वात् तया निर्वाः न हि नोको तत्त्वेशुष्क० तर्का प्रतिष्ठानात् सर्वाषु ०द्युप्रक्रम्य प्राज्ञमन्यैः जीव - DRON ०वत्त्वात तयाऽनिर्वा० नहि नोको तत्त्वे शुष्क० तर्काप्रतिष्ठानात् सर्वासु ०धुपक्रम्य प्राज्ञम्मन्यैः जीवः निधिप्रत्य० (निधिः प्रत्य०१) सिन्धुप्रत्यगात्म० तारयितुम् INDIA P- -८१ निधि प्रत्य० १-८३ १८-८३ तस्या निवर्तक ९-६५ वाऽव्यतिरेकतः तदा श्रवणे १४-१०१ - सिन्धु प्रत्यगात्म० तारयितु तस्यानिवर्तकं वा व्यतिरेकतः तदाश्रवणे० तत्त्वेन विधिनिर्दुष्टः ब्रह्मबुभूषुः प्रपञ्चप्रत्य० ०वकाशइति सत्ता- सासह ०तत्वेन विधिर्निर्दुष्टः १४-१०५ १५-१०५ ब्रह्म बुभूषुः प्रपञ्चं प्रत्य० ०वकाश इति १४-११४ १५-११५ १३-११६ ६-११८ सत्ता साहसं ·[ ३ ] पं० पृ० अशुद्धम् अनात्मनो ज्ञातृतया विवादम् नामित्यविषयत्वम् प्रात्मनो ज्ञात. निवृति० वाथ वेति शुद्धम् अनात्मनोऽज्ञातृतया नाम विषयत्वमित्यविवादम् प्रात्मनोऽज्ञात निवृत्ति वाऽथवेति प्रावृताः कल्पिते स्तः मूलबाधेन यद्भवान् प्रसङ्गादा० ८-१२० १८-१२३ १६-१२३ ३-१२४ १८-१२६ २-१३० १०-१३५ १६-१३५ २०-१४० १६-१४४ ७-१४५ प्रावृत्ताः कल्पितेस्तः मूल बाधेन यवान् ०स्तव मते नेह नाना० नधिगता १७-१४८ ४-१५१ २०-१५३ ३-१६० २१-१६२ प्रसङ्गदा० स्तवमते नेहनाना० नाधिगता तु शब्द वाऽधानुपघातात् भवेत्भ्रान्ति अन्तकरणा० वृत्तत्त्वं दार्त ०चन्द्राग्नाद्यव० देशेकाले अज्ञातत्त्व निविकल्प प्रति जानीते ४३ १-१६८ तुशब्दः वाघानुपघातात भवेद्रान्ति अन्तःकरणा० ०वृत्तत्वं दात चन्द्राग्न्याधव० देशे काले अज्ञातत्व० निर्विकल्पे प्रतिजानते ३-१७० १३-१७४ २१-१८६ १४-२०४

·[ ४ ]
अशुद्धम
शुद्धमू
प्रतः
प्रत
पाय
बुद्धाकलय्वेद
महङ्गतिः
ह्युपाय
बुद्धावाकलव्येदं
महङ्कतिः
१-२२४
१८-२४०
१२-२५१
२२-२८०
१८-२८४
सार्वज्य मुख्या०
सार्वइयमुख्या०

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.