·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184333
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·No text on this page.

·OSMANTA UNIVERSITY LIBRARY
8294.1
Call No
Accession No. S 1372
S3S
Author
सत्याषाढ़
Title
Vol 1
1901
This book should be returned on or before the date last marked below.
क्रौतसूत्रम्

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः।
ग्रन्थाङ्कः ५३
महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम्
आद्यप्रश्नषदात्मक
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् ।
तत्र चतुर्थपञ्चमषष्ठप्रश्नात्मको द्वितीयो भागः ।
एतत्पुस्तकं
वे. शा. सं. रा. “काशीनाथशास्त्री आगाशे
इत्येतैः संशोधितम्।
तच्च
हरि नारायण आपटे
इत्यनेन
पुण्याख्यपत्तने
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा
प्रकाशितम् ।
शालिवाहनशकाब्दाः १८२९
ख्रिस्ताब्दाः १९०७
( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः।)
मूल्यमाणकदशकाधिको रूपकः (१.१०)

·No text on this page.

·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं महादेवलतबैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । अथ चतुर्थप्रश्नप्रारम्भः । तत्र प्रथमः पटलः । हविर्यज्ञेषु नियतोपक्रमास्तु निरूपिताः ॥ दर्शाद्या इष्टिपर्यन्ताश्चत्वारोऽथ निरूप्यते । नित्याभ्यासः पशुः पूर्वमनित्याभ्यासकर्मतः । चातुर्मास्येभ्य एवैव सौत्रामण्याश्च पूर्वतः ।। प्रश्ने चतुर्थ ऐन्द्राग्नो निरूढो विकृतैः सह । सर्वेभ्यः कामेभ्यः पशुबन्धोऽपि विधीयमानो दर्शितो बौधायनेनार्थवाईफल आप- स्तम्बेनात्र पक्षेषु प्रथमप्रश्ने प्रथम पटल एवाधिकारिनिर्णयो दर्शपूर्णमासदेव वृत्तोऽ. तो न व्याख्यायते । अभ्यासचोदनायां यावज्जीवचोदनासमानाधिकारोऽपि तृतीय. प्रश्न आद्यपटल एव वृत्तस्तस्मात्प्रयोगमेव व्याचष्टे- ऐन्द्रामेन पशुना पाण्मास्ये पाण्मास्ये यजत आवृत्तिमुख आवृत्तिमुखे संवत्सरे संवत्सरे वा । इन्द्राग्नी देवते यस्य स तथा । पशुशब्देन च्छागोऽभिधीयते । छागस्य वाया इति लिङ्गात् । अनादेशे छाग इति बौधायनः । उत्पत्तिविधिरयं कालविधिश्च । फलतो जीवनं वा न विकल्पादूर्ध्व कर्म पशुद्रव्यको यागः पशुशब्देनोच्यते । पशु. बन्धाख्यं कर्मोच्यते पशुर्वव्यते यस्मिन्निति । षण्मासा एव पाण्मास्यं समुदाये षट्म षट्स मासेषु व्यतीतेषु यत्र पर्वणि प्रथमः पशुबन्धस्तस्मात् । अत्रोदगयनमेव विशे. पानभिधानादनादेश उदगयनमिति वचनात् । वीप्सया कालावधेरभावाद्यावज्जीव. मिति गम्यते । आवृत्तिः सूर्यस्यायने इत्ययनयोर्मुखे संक्रान्त्यनन्तरपर्वणि केचिन्मुख इति संक्रान्त्यनन्तरदिन इत्याहुः । अत्राप्युदगयन एवाऽऽरम्भः । संवत्सरपक्षेऽपि तथैव । १ क. ख. च. छ. ट. 'दकफ। ५०

·No text on this page.

·No text on this page.

·३९६ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [४ चतुर्थप्रश्ने- व्यवधानं तत्र विष्टकं वचनाद्यथा दर्श एवमुत्तरेषामपीति संतोष्टव्यम् । तथा च तत्रेण दर्शपूर्णमासयोरेवं प्रसङ्गेनेतरेषां यावजीवं ह्यन्वारम्भणीयापूर्व न समाप्यते तत्संस्कृते स्वामिनि पश्वादिविकृतीनामपि कलापूर्वमुत्पद्यतां वचनाच चातुर्मास्यफलापूर्वेणापूर्वान्त- रापेक्षायामन्धारम्भणीयान्तरेऽपि न काचिदनुपपत्तिर्वचनं किं न कुर्यात् । युक्त्यन्तराणि दर्शपूर्णमासान्वारम्भणीयानिरूपण एव दर्शितानि । किंच प्रथमप्रयोगेऽपि न प्रयोगान्त:- पातिन्यन्वारम्भणीया । कथम् । अन्वारम्भणीया वैमृधश्च विकृती तत्र दर्शपूर्णमासौ सर्वाट्टोपसंहृतौ पश्चाद्विकृतिभ्योऽतिदेशेनाङ्गं प्रयच्छतो नासमाप्तौ । यद्यन्वारम्भणी- यावैमृधौ गृह्णीतस्तदा प्रयोगः साङ्गः स्यात्तथाऽन्वारमणीयावैमृधावुपकाराकाझौ दर्शपूर्णमासातिदिष्टाङ्गैः साडौ सन्तौ तदङ्गतां प्रामुतोऽत्र सानोपकारस्य च दर्शपूर्ण- मासयोरखाप्यसिद्धरुपकारद्वारा विकृतावनग्रहणमसमञ्जसम् । अन्वारम्मणीयाशब्दोऽत्र व्युत्पनोऽन्वारम्यते पशुबन्धार्थोऽग्निरनयेति । इष्टिं निर्वपति करोतीत्यर्थः । कथं तत्राऽऽह- आमावैष्णवमेकादशकपालम् । निर्वपतीत्यनुकृष्यते । आमावैष्णवमन्वारम्भणीदेवतामेकादशकपालपुरोडाशद्रव्या. मिष्टिं कुर्यादित्यर्थः । सिद्ध संतिष्ठते । दर्शपूर्णमाप्ताम्यां सिद्धं यथा भवति तथाऽग्नीषोमीयविकारत्वेनेत्यर्थः । संतिष्ठते समाप्नोति । न दक्षिणा प्रधानदक्षिणयैवविनां परिक्रयसिद्धेविशेषविधानामावाच । यज्ञशं चेत्यपि नेति ज्ञेयम् । अपि वा चतुर्ग्रहीतमाज्यमाना- वैष्णव्यर्चाऽऽहवनीये जुहोति । इष्टिस्थाने तूष्णी संस्कृतेनाऽऽज्येन चतुगृहीतेन जुहोति । आहवनीय इति दविहो. मत्वेन प्राप्तेऽपि वचनं प्रधानार्थमुद्धृत एव यथा स्यानत्वस्य त्यागेनान्यस्योद्धरणम् । प्रधानार्याग्निसंस्कारार्थे होम इट्या समानकार्यत्वात्तस्याः संस्कार्यत्वमुक्तं तप्ते प्रातदोहे इतिवत् । इष्टिहोमयोरपि संस्कारकत्वं कर्मत्वं च दीक्षणीयेष्टिवत् । शेषमाज्यस्य करोति धारयत्याहवनीयम् । इष्टिहोमयोरन्यतरस्याऽऽज्यशेषं करोति यूपाहुत्यर्थम् । इष्टयां होमे चाऽऽहवनी. यस्य प्रधानार्थमुद्धृतस्यैवाङ्गता शेषं करोतीति वचनाच्छेषनाशे पुनमेनोत्पाद्यं न किंतु प्रतिनिधिना कार्य नतु होमलोपे सति शेष इति । १ ख. ग. ठ. ण, टकव।

·No text on this page.

·No text on this page.

·१५०पटळ: ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । यं त्वाऽयर स्वधितिरित्यनुलोमं परशुनाऽन्कल्पयति । सोमगायेत्यन्तः । अङ्गान्यूपशाखा अनुलोममधस्तदारभ्योल छेदनेन करूपयति छिनत्ति । आच्छिन्नो रायः सुवीर इत्यग्रं परिवासयति । छिनत्ति यूपानं मानेन यत्र यूपानं भवति तत्रैव । संस्कारोऽयम् । * अत एवं कात्यायनः (नेन) परिवास्याच्छेदनं पुनरिति पुनश्छेदनप्रतिषेधात् । एकारविप्रभृतीनि ब्राह्मणव्याख्यातानि काम्यानि यूपप्रमाणानि तेषां यायाकामी। स पस्पशुना यक्ष्यमाण एकारनिं यूपं कुरुत इममेव तेन लोकं जयत्यय यद्य. रविमन्तरिक्षमेव तेन लोकं जयतीत्यादि वाजसनेय ब्राह्मणम् । पञ्चारवि तेनस्का. मस्येत्याकविंशत्यरविपर्यन्तानि स्वब्राह्मणव्याख्यातानि तानि काम्यान्येव मति कामेऽङ्गीकार्याणि । सहोपरेण संख्या स्यादा प्रयस्त्रिरशदरत्ने । उपरो भूमिखातं तदर्हः प्रदेशोऽतक्षो मूलमागो यानान्भूमिमध्ये गच्छति तेन सह यूपपरिमाणं वेदितव्यमा प्रयस्त्रिंशसंख्यापर्यन्तम् । ध्यरनिर्वा चतुररनिर्वा पालाशो निरूढ पशुबन्धस्य यूपोऽतोऽन्ये सौम्यस्याध्वरस्य । ये पूर्वमविशेषेण यूपवृक्षा उक्ता यानि यूपमानानि तन्मध्ये म्यरस्निश्चतुररनिर्वा पालाशो निरूढो नित्य ऐन्द्राग्नः सौर्यः प्राजापत्यो वा पशुबन्धस्तस्यान्यमानयुक्ता भन्यवृक्षनाश्च सौम्यस्याध्वरस्यौग्निष्टोमप्रभृतेः । एवं हि श्रूयते स वा एष ध्यरनिक चतुररनिर्वा पशुबन्धयूपो भवतीति वाजसनेयकम् । तथा तत्रैव पालाशमेव यूपं कुधी- तेति नियमः। अष्टाधि तक्ष्णोति नातिस्थूलं नात्यणुमतष्टमुपरम् । अष्टाश्रयो धारा यस्य तथा तक्ष्णोत्येवं तक्ष्ण आनयनं दृष्टार्थ स्यात् । उपराई. प्रदेशं न तक्ष्णोति । स्पष्ट मन्यत् । पुरःपुरोणीयारसं गोपुच्छं वा । उपरादूर्भ यावदनं किंचिकिचिदणुपरिणाहं गोपुच्छसदृशं वोपराध किंचिन्यूम ततः किंचित्स्थूलं ततः किंचित्किंचिदणुपरिणाहं तथैव गोपुच्छम् । * अत एवेत्यसंगतम् । १ ग. ठ, म. 'स्यामीषोम । .

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·४१६ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- [४ चतुर्थप्रो- लिमाच्छाग इत्यग्रिमेण संबन्धः । कटो भग्नगृशः कुटिनलोऽतोऽन्य एवमुत्तर. त्रापि परिसंख्या ज्ञेया । कर्णेन विकलोऽ(लः)कर्ण इति सढ्या स न । काणक. चक्षुः स न । खो दुलपादः स न। खण्डो दहीनः स न । पण्डः लोकः स न । घृष्टो गस्वरः स न । श्लोणो बधिरः स । सप्तशफ एकस्मिन्गादे खुरद्वगहीनः स न। पतिता दन्ता यस्य स पनवन्स प्रायः । जादौ पतिताः पश्चादागता इत्यर्थः । तथा व बहमब्राह्मणे-यदा वे पशोः पुनईन्ता नायन्तेऽथ स मेयो मातीति । तया चाखण्डः पनदनित्यनयोरविरोधो ज्ञेयः । छागोऽनः । यमयोरुत्पन्नयोर्मध्य एकः । प्रयूथ्यो यूथे समुदाये भयो नैकाकी । मातृमानित्यादिचतुष्टयं तत्कालविद्यमान(न) मातृपितृ. भ्रातृसखितया क्षेयम् । तं स्नापयति प्रक्षालयति । अत्रानुग्रहमाह भरद्वाजः-यय. रहीनः स्थापनो वा यथाऽर्थः संपयेन वैष्णवीमामावैष्णवी सारस्वती माईस्पत्यां चेति हुत्या सर्वप्रायश्चित्तानि जुहुयादिति । वाधुलस्त्वामेयीमामावैष्णवी प्रानापत्या. भैन्द्रावायव्यामिति च हुत्वोपाकुर्यादिति । यानि च सूत्रे विध्यपराधे चोक्तानि प्राय. वित्तानि च वाधूलपक्षेऽप्यनाज्ञातादित्रयं सर्वप्रायश्चितं च समुच्चीयते । सर्वे होमा दविहोमधर्मेणाऽऽज्यस्थास्याज्येनापूर्वा होमाः स्थास्याज्येन होमव्यतिरिक्तमान्यसाध्य कर्म कौकिकाज्येनेति सर्वत्र ज्ञेयम् । इथे स्वेति बहिषी आदते । दों द्वौ। उपवीरसीति पक्षशाखाम् । भारत्त इत्यनुकर्षः । इन्द्राग्निभ्यां स्वा जुष्टमुपाकरोम्युपो देवान्दै- वीविंशः प्रजापतेर्जायमाना इमं पशुं पशुपते त इति बर्दिभ्यो प्लक्षशाखया च पशुमुपाकरोति । देवाविंशः प्रागुरित्यादिरेवती रमध्वमित्यन्तः । प्रनापतेरिति च, इमं पशुमिति च मत्रैर्गृहीतबहिः प्लसशाखाभिः पशु स्टशन्देवतार्थत्वेन संकल्पयति । प्रजानन्त इत्युपाकृत्य पञ्च जुहोति । जुला व्यापृतत्वादपूर्वत्वात्स्थाल्याज्यं वसाहोमहान्यां पञ्च गृहीत्वा दर्विहोम. धर्मेण प्रनानन्तः येषामोशे ये बध्यमान य भारण्याः प्रमुच्चमाना इति पञ्चमि. मन्त्रैर्नुहोति । क्रमप्राप्त उपाकृत्येति वचनमुपाकरणागता दर्शयितुं, तेनोपाकृतस्य पशोरुहः सिद्धः। स.ग. छ. ४. ण, 'सदन्त ई' । २ ग. ह. ण. 'मेन्द्र वा । ३... ज..म.. 'नन्तः प्रतिगृहन्ति पूर्व है।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·४१०पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४२५ या श्रोत्रमित्यस्य पृथमन्त्रत्वपक्षे तु तत्त आप्यायतामित्यादिकोऽनुषङ्ग उत्तरस्मा. दप्यनुषङ्गो न्यायविद्भिक्तः । नाभिस्त आप्यायतामिति नाभि मेदूं त आप्यायतामिति मे, पायुस्त आप्यायता. मिति पायु शुद्धाश्चरित्रा इति संनिधाय पादाञ्छमहोभ्यामित्यनुपृष्ठ५ शेष निनयति । आप्यायतामित्यनुषङ्गः । शाखान्तरीयमन्त्रस्य मेदमित्यस्य मध्ये संनिवेशार्थ नाभिः पायुरिति पूर्वोत्तरयोः प्रदर्शनम् । मेढ़ मेहनं प्रजनन शिश्नमिति यावत् । पायु. मुद:(दम्) । शुद्धाश्चरित्रा इति शं पृथिव्या इत्यन्तेन संनिधाय पादासकृदेवाऽऽप्या- ययति । अनुपृष्ठ पृष्ठदैर्येणाभिषेचनीयानामपा शेषं प्राक्सस्थमेव निनयति सति शेषेऽन्यथा लोपः । निनयत्यध्वयुरभिषेक्त्री पत्नी वा । शेषनिनयनं पृथिव्यामेव पृथिव्यै शुच५ शमयतीति वाक्यशेषात् । उत्तानं पशुमावत्यौषधे त्रायस्वैनमित्युपाकरणयो. बहिषोरवशिष्टं दक्षिणेन नाभिं यमुले व्यङ्गु. ले चतुरङ्गुले वा वपादेशे निदधाति । स्पष्टम् । उपाकरणार्थ ये गृहीते बर्हिषी तयोरेकं पशूपाकरणदेशे न्यस्तमवशिष्ट. मत्र स्पष्टमन्यत् । स्वधिते मैन५ हिसीरिति स्वधितिना तिर्यगाच्छिनत्ति । प्रागग्रमेव बहिनिहितं तदुपरि स्वधितेरियाऽक्तया तिर्यग्दक्षिणोत्तरमाकर्षन्न नुप्रह- रन्प्रहारेण वपादेशे छिनत्ति दीर्घच्छेदं करोति यथा वपादेशे वपा लभ्यते तावदा- च्छिनत्ति । छिन्नस्य तृणस्याग्रं पाणौ कृत्वा स्थविमलोहितेऽङ्कत्वा रक्षसां भागोऽसीत्युत्तरापरमवान्तरदेशं निरस्याप उपस्पृश्य । छिन्नस्य बहिषोऽग्रभागं वामे पाणाविति कात्यायनादयः । कृत्वा स्थापयित्वा स्थूलं मूलभागमाच्छेदनप्रदेशे लोहितेऽङ्क्त्वा । उभयतोऽङ्कत्वेति कात्यायनः । मेन. मधर्म तमो नयामीत्यन्तेन मन्त्रेण निरस्यत्युत्तरापरं वायव्यकोणं दिङ्मात्रस्याधिकर. णता मा भूदपि तु स्थलस्येति वक्तुमवान्तरदेशमित्युक्तं स्थल एव नान्तरिक्षे निरस्य. तीत्यर्थः । राक्षसत्वादकोपस्पर्शनम् । १ घ. ड ज. स. न. ठाद तेनाक्त्वा ।

·No text on this page.

·१५०पटक.] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४२७ इति तन्मा भूदिति द्वयोहणम् । अपर्युपा गृहीत्वा गच्छन्वपापण्योरन्वारम्भ करोलोवेति यजमानश्चेत्येतावदेव वक्तव्यम् । न । अध्वर्योर्वपालम्ममात्रं मा भूपि तु वपाश्रपण्योरेवोमयागरम्म इति । पर स्वाऽने दिवे दिन इति तिसृभिराहवनीयमुपायन्ति । रामन्नमध्वराणां स नः पितवति द्वे अन्ये प्रचौ । तिमृभिरेतामिराहवनीयसमीप- मागच्छन्ति । प्रकृता यजमानावरग्निीध्राः । उपस्ट उत्सुके प्रत्युष्टमित्याहवनीयस्यान्तिमेशारे वां निगृह्णाति । अनाधंगाऽऽहवन य उपसृष्ट मलिने तस्मिन्नुल्म के मत्यध्वर्युः प्रत्युष्टमिति समग्रेण मन्प्रेणान्तिमे यतोऽन्योऽरो बहिर्नास्ति तस्मिन्नणारे निगूढे वपां निगृह्णाति नियच्छ. श्युत्तरत ए३। बायो वीहि स्तोकानामिति बहिषोऽग्रं प्रास्यत्यधस्तादपाया उपास्यतीत्येकेषाम् । जिन्नस्य पहिलो वामपाणौ स्थितं यदग्रं तदाहवनीय एव न चेदानीमेवं वपाया भधस्तादाहवनीयोऽस्ति निग्रहणे कृते न पुनरुपयेव वास्त(?)माहवनीये । ए[के]षा• मस्माकमेव शाखिनामस्ति हि वागे वीहि स्तोकानामित्याह तस्माद्विमताः स्तोका भवपद्यन्तेऽयं वा एतत्पशूनां यद्वपाप्रमोषधीनां बर्हिरग्रेणैवान समर्धयत्यथो ओषधी. वेब पशून्प्रतिष्ठापयतीति ब्राह्मणमतो वपायाः श्रप्यमाणाया अनुदूतस्तोकाया एवाध- स्तादिति युक्तमुत्पश्यामः । स्पष्टमिदमेवोक्तं भरद्वाजन-प्रतिप्रस्थाता श्रपयत्याहवनीये पामधस्ताद्वपाया बहिषोऽयं प्रास्यतीति । अन्तरा यूपमाइवनीयं च प्रतिप्रस्थात्रे वपां प्रयच्छति । यूपाहवनीययोर्मध्यतः कृत्वा दक्षिणतः स्थिताय प्रतिप्रस्थात्रे ददाति । दक्षिणत उदासीनः प्रतिप्रस्थाता वपार अपयति । उदङ्मुख उत्तरवेद्या दक्षिणत आसीनो वां शतां करोति । अत्र बहिरग्रस्य बपाया अपस्तानिरसनम् । त्वामु ते दधिरे हव्यवाहमिति वपापभिजुहोति । जुहा व्यापृतत्वात् वेण, अमि वपायामेव जुहोत्याज्यस्थाल्याज्येनावरेव। सुषस्वेत्यन्तः। , ११. म. म. म. भाषिषष्ट । २६ ८. नदूत । । ग. उ. प. 'ति शस्थाने वा पत्या।

·४२८ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [४ चतुर्थप्रश्ने-- प्रादुर्भूतेषु स्तोकेषु स्तोकेभ्योऽनुब्रूहीति संप्रेष्यति । स्तोका वपायां श्रप्यमाणायां मध्ये मध्ये बुद्बुदा इवोन्नता येऽवयवास्ते तेषु प्रक- टेषु सत्स्वेव प्रेष्यति मैत्रावरुणम् । श्येनीर मुशृतां कृत्वा सुपिप्पला ओषधीः कृधीति दक्षिणस्यां वेदिश्रोण्यां प्लक्षशाखायां निदधाति । अत्र सुशृतां कृत्वा निदधातीति समानकर्तृक ]त्वावगतेः पाके च प्रतिप्रस्थातुः कर्तृत्वानिधानमपि तेनैवेति भाति, भाति, तथाऽप्यभिहोमप्रभृतिसमाख्ययाऽध्वर्योरेव कर्तृत्वादत्र त्वाप्रत्ययेन पूर्वकालत्वमात्रमुक्तमिति गम्यतेऽथवा श्येनी सुशृतामयुरेव कृत्वति ज्ञेयम् । श्येनी श्वेता श्वेता पूर्वमेवास्ति तस्य वर्णस्यानपगमे सत्येव सुशता. कृत्वा । अत्र सांनाय्यवदभिघार्योत्तरत उदास्य यूपाहवनीयान्तरा नीत्वा सुपिप्पला इति बहिष्येव प्लक्षशाखायां महावेदिदक्षिणश्रोण्यामास्तीर्णायां निदधाति । तदुक्तं भरद्वाजेन-सानाय्यवदमिवार्य तथोद्वास्य बर्हिषि प्लक्षशाखायां प्रतिष्ठापयतीति । साना. य्यस्य कुम्भ्या सहोद्वासनमत्र वपाश्रपणीभ्यां सहैवोद्वास्य सहैव निदधाति । प्रयुता द्वेषासीति वपाश्रपणी प्रवृहति । निधानानन्तरं वपाश्रपणी वपयाऽऽच्छादिते प्रवृहति धपातो निर्गमयति । यस्त, आत्मा, इयमिन्द्रियम्, अनयेन्द्राय तया देवा वपामयीत्यूह इति केचिदन्ये तनेच्छन्ति । हविष्टट्रेन मनस्त्वेन वा नपुंसकत्वैकवचनत्वोपपत्तेरविकृतो मन्त्रो वपा मयि श्रयतामित्येव, विकृतमिति । याजमानमयं यज्ञः पञ्चहोता । चुची होताऽऽदापयति घृतवतीमध्वर्यो सुच- मास्यस्वेत्युच्यमाने जुहूपभृतावादायात्याक्र- म्याऽऽश्राव्य प्रत्याश्राविते स्वाहाकृतीम्यः प्रेष्यति संप्रेष्यति वषदकृते हुत्वा प्रत्याक्रम्य प्रयाजशेषेण पृषदाज्यमभिघार्य वपामाभ- घारयति [द्विर्वपा सकृत्पृषदाज्यम् ] । चोदकप्राप्तपदार्थाः प्रयानेभ्यः पूर्व कर्तव्यास्तेषामुत्कृष्टानामत्र कर्तव्यत्वेनानुस्म- रणं स्वाहाकृतीभ्यः प्रेष्येत्येतस्मात्पूर्वविधानार्थ प्रकृता( त प्रयानशेषेण पृष. दाज्यमभिधार्य वपामभिधारयतीत्यस्य विधानार्थ पृषदाज्यं स्थालीगतं वनस्पति- यागोपयोक्ष्यमाणं न झुग्गतं नोपमृतमन्तत इति भरद्वाजः । तेन परिसंख्येयं वपामेवेति पृषदाज्यमभिधार्य वपामभिधारयतीति श्रुतेः पौर्वापर्य मतूपयोगक्रमेण । १ ठ. इदमि।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·४१० पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४३३ देवनानि । भवदानानि प्रधानदेवतार्थानि कालेऽवक्षानाहा॑णि मांसानि । दक्षिणं दो सव्या च श्रोणिः सौविष्टकते । स्विष्टकृते देवताया महा(!) अवदाने । गुदः साधारणः । देवतमौषिष्टकृते डावदानार्थ उपयड्ढोमार्थश्च । गुदशब्देन पक्कं पुरीषं यस्मिन्स गुई प्रत्याकृष्यते तद्गुदं गुदकाण्डमित्युच्यते । गुदं मा निर्लेपीः क्लोमानं प्लीहानं पुरीततं मेदः समवधातवा इति संप्रेष्यति । क्लोमा नाम गलनाडिका:(का) प्लीहा यकृत्सदृशो वामभागपार्श्वस्थः । एतन्मांसं कयाऽपि नाड्या न परिगृहीतमसंलग्नमेव तिष्ठति । पुरीततं पुरी हृदय तद्येनाऽऽच्छा- दितं तत्पुरीततम् । पुरी हृदयं तत्पुरीतता प्रच्छादयतीति श्रुतत्त्वात् । मेदो नाम बद्धं वृक्ययोर्हृदयस्य च वेष्टनकोशः । एतानि गुई मा निलेषोरिति गुदस्याऽऽन्तरप्रदेश बहिर्मा कारित्यर्थः । शमिता तु न गुदं निलिपति न वनिष्टुं निर्भुजति । स्थूलशदाधार आन्त्रं स्थूलं वनिष्ठुः । तद्विपरीतं बहिर्भागमान्तरं न कुर्यात् । गतम् । अध्युद्धिं जापनी वनिष्ठं चान्ववदधाति । अध्युद्धिरूधस उपरितनं मांसम् । जाघनी जघनप्रदेशे मवा जापनी पुच्छं च पनिष्तुं तान्प्रत्येक लक्षयित्वाऽवधानेन स्थापयति । यदन्यच्च मेध्यं मन्यते । मासनातमिति शेषस्तदप्यन्ववदधानीत्यनुकृप्यते । कुम्भ्यां पशु समवधाय श्रपयति । पशुमांसान्युद्धृतानि तानि सानाय्यकुम्भी धर्मेण शामित्रेऽग्नौ स्थापितायां पशुकुम्भ्या- मध्वर्युग्वधाय सांनाय्यमन्त्रेण शमिया कृत्वा श्रपयति । पाकार्थमग्निमवशिष्येत्युक्तत्वा- च्छामित्रेऽग्नावेव पाकः । शृत* हवी३: शमितरिति प्रभलिङ्गाच्छमिता पचति । तं प्रेप्यतीत्येतावता श्रपयतीत्युपपद्यते । शूलेन पार्थतो हृदयम् । श्रपयतीत्यमुकृष्यते । पूर्ववदेव यथासंभवं कुम्भीधर्मेण शूलेन प्रवृद्धं हृदयं शामिल त्राग्निसमीपे अपयति ।

·४३४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [४ चतुर्थप्रश्ने- ऊवध्यगोहं पार्थिवं खात्वा तत्र शकत्संपविध्यति । अध्वर्युरेवोवध्यं शकृत्तदूह्यते येनावटेन स गर्त ऊवध्यगोहम्तं पृथिव्यां खात्वा तत्र सर्व पुरीषं प्रक्षिपति । शृते पशौ पशुपुरोडाशेन प्रचरति । शाखान्तरीयोऽयं विधिदर्शितः । वपायागानन्तरं मानयिस्वा पशुपुरोडाशस्य पात्र- सश्सादनप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यत इत्युक्तस्ततस्तु हविष्कृता वाचं विसृज्येति शृते पशौ पशुपुरोडाशेन प्रचरतीत्यन्तः । अस्मच्छाखीयस्तु पशुमालम्य पुरोडाशं निर्बपति समेधमेवेनमालभते वपया प्रचर्य पुरोडाशेन प्रचरतीति श्रूयते तेन विकल्पः । तत्रायं क्रमः-संज्ञप्ते पशौ वाचं विसृज्य पशुपुरोडाशस्य पात्रसमादनप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्य तण्डुलप्रक्षालनान्ते कृते पशुमुपायन्तीत्यादिवपाप्रचारे माननान्ते पशुपुरोडा- शस्य कृष्णाजिनादानादिना पशुपुरोडाशप्रचारेण कपालविमोचनान्ते कृते पशु विशा. स्तीत्यादिना शृते पशौ जुह्वां पञ्चगृहीतमित्यादि वक्ष्यमाणं पशुतन्त्रमव्यवधानेन करो. तीत्यस्मच्छाखाक्रमः । प्रकृतमनुपरामि शृते पशौ पशुपुरोडाशेन प्रचरतीत्युक्तं कृष्णानिनादानादिना हविरासादनान्ते कृते पश्चरेव प्रसङ्गात्पशुपुरोडाशोपकारे सति वैशेषिकमेव तत्रं दर्शयति- जुडूपभृतोरुपस्तीर्यावदायाभिचार्य । नुहां हविरवदानेन दैव उपभृति स्विष्ट कृदवदानं तत उभयत्र यथाविध्यभिधार्य । इन्द्रागिभ्यां पुरोडाशस्यानुपूहीति संप्रेष्यति । गतम् । अत्याक्रम्य - - आश्राव्य न प्रेष्यति मैत्रावरुणो होतारं चोदयति । कृतव्याख्यानम् । वषट्कृते जुहोतीत्यन्ते कृते- औपभृतं जुड़वां पर्यस्यानवेऽनुब्रह्मग्नये प्रेष्येति संप्रेष्यति । दक्षिणे स्थित एवौपभृतमयदानं जुह्वा प्रक्षिपत्यग्नय इत्यादि आश्राव्याग्नये प्रेष्येति संप्रेष्यति । वषद्कृते स्विष्टकृद्धर्मेण जुहोति । प्रत्याक्रम्येत्येतदन्ते कृते- १ इ. च. ढ. ति स्विष्ट कृति ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·- ५५० पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४३७ पुरस्ताच्यूटोणेर्गुदस्यावयत्युपरिष्टाद्वा । श्रोण्यवदानाम्यां पूर्व पश्चाद्वति विकल्पेन त(य)याकाममित्यत्र नियमः । अत्र यद्यपि हविप एकत्वान्मा भेरिति सकृत्प्राप्तं तथाऽप्यवान्तरप्रदेशमेदान्नामभेदाच प्रत्येकं मन्त्रो यदवदानानीत्ययमपि हृदयादीनि श्रोण्यन्तान्येकश उक्तानि तेषा- मविशेषेण द्विद्विरवदानम् । गुदः साधारण इत्युक्तम् । तत्र विमागप्रकारमाह- गुदं द्वैधं करोति स्थवीय उपयड्भ्यो निदधाति । द्वेधाकृतस्य गुदस्य स्थूलं काण्डमुपयड्ढोमार्थे निदधाति । अणीयस्वैधं कृत्वा तस्य मध्यमं गुद- काण्डं द्वैधं विभज्य दैवतेष्ववद्यति । द्वेधाकृतस्य गुदकाण्डस्य यदणीयो भागस्तं त्रेधा कृत्वा तस्य मध्यमभागो द्वेधाकृतो द्विरवदान दैवतेष्ववद्यति स्थापयति । अत्रैवावदानाना मन्त्रप्रत्यभिधारणे, अवद्यतीत्यत्रैव श्रवणागुदं द्वैधं करोतीत्यादिना विभागमात्रमवदेयवद्व्याणां कृतमिति नावदानत्वम् । एवं चैकादशावदानानि द्विरवत्तानि भवन्ति । उपभृति महत्पङ्गयोरवयत्यवशिष्टयोश्च गुदकाण्डयोरम्पतरत् । महद्दकाण्डं त्रेधाविभक्तस्य यो भागाववशिष्टौ तयोर्मध्ये यन्महत्स्थूलं तत्तथा व्यङ्गयोदक्षिणबाहुसव्यश्रोण्योस्तयोरेव रूढ्या व्यङ्गसंज्ञा गुदस्य च दोप्पूर्वार्धस्य गुदं मध्यतः श्रोणिं जघनार्धस्य ततो देवा अभवन्पराऽसुरा यध्यङ्गाणा५ समवद्यतीति श्रुते. स्त्रीण्येवावदानान्युपभृति । त्रेधा मेदः कृत्वा यूषेऽवधाय तृतीयेन जुहूं प्रच्छादयति तृतीयेनोपभृतम् । प्रच्छादयतीत्युमयत्र त्रेधाकृतस्य मेदसस्तृतीयेन तृतीयेन यूषे पशुरसे रसो वा एष शूना यारिति श्रुतेः । मेदो व्याख्यातम् । अत्र हि पशुना यतेन्द्राग्नः पशुरित्या- दिना पशोरेव देवतायै दीयमानत्वेन हविष्टं न प्रत्येकमेकादशावदानानाम् । तेन यथा मध्यात्पूर्वार्धाच्च पुरोडाशावदानमुत्तरार्धात्स्विष्टकृत इति नियमः (१)। पुरोडाशे देवता. संबन्धेन यागद्रव्य एव पृथक्स्थानतया विभाग एव पशावपि स्थानमेदेन दैवतसौविष्ट. कृतेडावदानाना करणेऽपि सौविष्टकृतादीनां हविःशेषप्रतिपत्तिरूपतानामुपैतीति ज्ञेयम् । समवत्तधान्या हृदयं जिहां वक्षः स्तनिममतस्ने १ क. च. ट. 'विष्ट्वेन । २ च. °तामु। ३ क. ग, च. छ. ट ठ. प. "म् । अवत्तत्वान्न । स। ४ क. स. ग घ. न. छ. ज. झ. न. ट. ठ. ग. जिह्वा । .

·No text on this page.

·१५० पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४३९ यूपेणोपसिच्योपरिष्टाद्धिरण्यशकलाववधायाभिघार्य । जुलायवत्तानि यूषणोपसिच्य यथेतमुत्तरत आनीय जुहूपभृतोर्हिरण्यशकलाववधाय यथाविधि सर्वाण्यामधार्य । इन्द्राग्निभ्यां छागस्य हविषोऽनुब्रूहीति संप्रेष्यति । सौर्यप्राजापत्ययोरपि प्रदर्शनार्थ, स्पष्टमन्यत् । अत्याक्रम्य- - आश्राव्य न प्रेष्यति मैत्रावरुणो होतारं चोदयति । कृतव्याख्यानम् । घृतं घृतपावान इत्यर्धर्चे ॥ १५ ॥ याज्यायाः प्रतिप्रस्थाता वसाहोमं जुहोति । प्रतिप्रस्थाताऽग्रेणाऽऽहवनीयं गत्वा घृतमिति मन्त्र याज्यया सहाऽऽरम्य तस्या अर्ध समाप्तेऽन्तरिक्षाय स्वाहेत्यन्तेन जुहोति । वषट्कृतेऽध्वर्युर्ह विर्जुहोति । इन्द्रि. यावी भूयासमिति जेमानमिति वा सर्वपशुवपानुमन्त्रणम् । बसाहोमोद्रेकेण दिशः प्रति यजति । यमति जुहोति । उद्रेकेण शेषेण होमे कृतधाराया अविच्छेदेन जुहोति अग्रिमा- नपि होमान मध्ये विच्छेदं कुर्वन् । दिश इति पुरस्तात्पदिश इति दक्षिणत आदिश इति पश्चाद्विदिश इत्युत्तरत उदिश इति मध्ये स्वाहेति सर्वत्रानुषजति । सर्वप्रेति स्वाहाऽन्तरिक्षायेत्यत्राप्यन्तेऽनुषङ्गः । दविहोमत्वादन्ते प्राप्तेऽपि यन्मध्य- मस्वाहाकारस्वीकारो भरद्वाजादीनामन्ते च कर्तव्यः प्रक्षेपान्तव्यावृत्त्यर्थे । दिश इत्या. दावपि प्रतियजतिचोदितत्वेन न दर्विहोमतेत्याशक्य यनतेनमात्रार्थस्यात्राप्रयो- गाद्याज्याया अभावान्न वषट्कार इति स्वाहानुषङ्गेणैव प्रदानमत्रापि प्रतियनतिना लक्ष्यते तादृशमेव दिशो जुहोतीति श्रुतेर्दविहोमताविधानार्थं च ननु(तु) पुरस्तात्स्वाहा- कारो घृतमित्ययं मन्त्रो नापि देवतापदात्पूर्व स्वाहाकारेण पुरस्तात्स्वाहाकारो भवति वेतिपदेन व्यवधानादन्तरिक्षायेति देवतापदान्ये(दस्ये)त्यनेन ज्ञापितमेव विकृतं वप्य- होमे । अनुषङ्गोऽत्र स्वाहाऽन्तरिक्षाये यत्रत्यस्य स्वाहाकारस्याथवा स्वाहा दिग्भ्य इत्यस्य पूर्वमप्यनुषनः। स्वाहा दिग्भ्य इत्ययं न दविहोम इत्याह- स्वाहा दिग्भ्य इति प्रदक्षिणमनुपरिषिश्चति । अनुपरिषिश्चतीति प्रयोगान्न दविहोमता नापि यत्र च स्वाहाकार इत्यनेन मता. न्तरविवक्षितत्वात् । कुतः । यद्यवदानस्य तत्रापि दर्विहोमत्वे सति स्वाहा दिग्भ्य ·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [४ चतुर्थप्रश्ने- इति प्रदक्षिणमित्येव ब्रूयात् । प्रतियजतीतिदानार्थस्य धातोरप्रयोगान म्वाहाकारापेक्षा । सतस्त्वियं शेषप्रतिपत्तिरिति प्रदक्षिणमनुपरिषिश्चतीति प्रयोगेण दर्शितम् । तस्मान्न पुरस्तात्स्वाहाकारेण दर्विहोमता तेन स्वाहोलनभसं मारुतमंत्र न दविहोमतेत्यलमति- प्रसङ्गेन । नमो दिग्भ्य इति हुत्वोपतिष्ठते । हुत्वेति वचनं प्रतिप्रस्थातुरेवोपस्थानार्थम् । अत्रैव तिष्ठन्पृषदाज्यम॒वं जुहामानीय वन- स्पतयेऽनुब्रूहि वनस्पतये प्रेष्येति संप्रेष्यति । अत्रैव दक्षिणत एवकारो भरद्वाजोक्त उत्तरतोवस्थाननिवृत्त्यर्थः । पृषदाज्येन पूर्ण स्नुवं स्थालीगतेनौपभृतस्यानूयाजार्थत्वात् । वषट्कृते जुहोतीति शेषः । अत्र हविःसामा- न्येनोपाशुयागधर्मसकृदयदानस्विष्टकृदेवतासंस्काराम्या स्विष्टकृद्धर्मेण बाध्यते(?)। कुनः । हविःसामान्यं प्रधानयागे बलवन्न स्विष्टकृत्त्वप्रधाने । औपभृतं जुहां पर्यस्याये स्विष्टकतेऽनुद्यग्नये स्विष्टकृते प्रेष्यति पशुस्विष्टकृति संप्रेष्यति । पर्यस्य रेचयित्वा । स्पष्टमन्यत् । वषट्कृते जुहोतीति शेषः । अत्रैव तिष्ठन्नित्य- प्यनुवर्तते । अत्रैवैके पशुसंमर्शनं दिशा प्रतीज्यामिति समामनन्ति । शृतागृतपशोः । गतार्थम् । यथाप्रकृति याजमानम् । मेदोमिश्रमत्रान्तरेडामवद्यति । विशेषाभिधानं मेदोमिश्रमवान्तरेडामिति । यं कामयेतापशुः स्यादित्यमेदस्कं तस्मा आदध्याचं कामयेत पशुमान्तस्यादिति मेदस्वत्तस्मा आदध्यात् । अमेदस्कावान्तरेडावदाननिन्दया प्रथमोऽर्थवादो द्वितीयो विधिः सत्यां कामनाया. मसत्यामपि मेदोयुक्तैवावान्तरेडेत्यर्थः । उपहूतां मैत्रावरुणपष्ठाः प्राश्नन्ति । पूर्वपशुपुरोडाशेडा मैत्रावरुणपञ्चमा एव प्राशितवन्तोऽत्र न तथा प्रतिप्रस्थातुर्वपा- श्रपण उपयोगात्पश्विडा तस्यापीति वक्तुमुक्तं मैत्रावरुणषष्ठा इति न यनमानपर्युदा- सार्थमिति । १ क. स. प. उ.द। १ ग. 6. ग. 'कृत्प्रधा ।

·- . १५. महादेवकृतवैजयन्तीग्यास्यासमेतम् । w किमविशेषेण नेस्याह- अध्युदिर हो। हरति निष्ठुमती परवत्तर संपादयति । हरन्ती(ती)त्युभयत्र ताभ्यां दत्त्वाऽवशिर्श प्राश्नन्ति । होता स्वेसमागेन सह प्राभाति वनिष्ठुमध्वर्युः षडवत्तं चतुर्धाकरणवत्संपाय प्रयच्छति । पथाविधि ः प्राशितायामिडायां मार्जयन्त इत्याह- पाशितायां मार्जयित्वा । यजमानस्यापि यथाप्रकृति प्राशनं मार्जनं च । अनीदीपयजानकारानाहरोपयष्टरुपसीद ब्रम- न्मस्थास्यामः समिधमाधायानीत्परिधीर. थानं च सकत्सकृत्संमृड्ढीति संप्रेष्यति । उपयानार्थमारा औपयना उपयनतीत्युपयष्टा प्रतिप्रस्थाता । अनाराणां समीपे तिष्ठ । स्पष्टमन्यत् । शामित्रियादामीधोनारानाहत्योत्तरस्यां वेदि- श्रोण्यो पहिव्यू (व न्युप्योपसमादधाति । शामित्रियादग्नेहि (यु)ह्य तृणादि तत्र न्युप्योपसमादधाति काष्ठैः प्रग्वाल्य परिस्तुणाति। प्रतिप्रस्थातरेतनगुदका तिर्यगसंभिन्दमेकादशधा सं. छिद्य वसाहोमहवन्या हस्तेन वोपयजेति संप्रेष्यति । तिर्यगेकादशधा संछिद्यासंभिन्दनविदारयन्नपर्यावर्तयंश्च । छेदनं तिर्यगेव नानगी. नम् । एकादशधा छिया पश्चाद्धोमो नतु प्रत्याहुति च्छेदः । पृषदाज्यं जुहामानीय पृषदाज्यधानीमुपभृतं कृत्वा पृषदाज्येनैकादशानूयाजान्यजति । पृषदाज्यधानीगतं पृषदाज्यम् । स्पष्टमन्यत् । देवेभ्यः प्रेष्यति प्रथममनूयाजर संप्रेष्यति प्रेष्य प्रेष्येत्युत्तरान् । सर्वानपि दक्षिणतो गत्वा । स्पष्टम् । अत्र देवेभ्य इति विरूपाणां सरूपाणां क. शेषेण बहुवचनं सर्वान्यानार्थम् । एवं च प्रेष्येत्यनेन यजेत्यस्याविशेषेण प्रयानष्क्विान्यानेष्वपि बाधे प्राप्ते बचनेन द्वितीयतृतीयान्यानविकारेषु प्रतिप्रसवमाह-

·No text on this page.

·१५018: महादेवकृतबजयन्तीब्यास्यासमेतम् । अपया देवानां पत्नीरमि परपति च यजत्याज्येनेतरौ । इतरी सोमत्वष्टारी। उत्तानाये जायन्यै देवानां पत्नीभ्योऽ. बपति नीच्यो अनये गृहपतये । अषयतीत्युभयत्र गुदेन लमो माग उपरि क्रियते तदोत्तानं पञ्चम्यर्थे चतुर्थी । स्परम् । उत्तानाये जायन्यै क्षेत्र इद्यमादधाति. नीच्चों अग्रीधे पडवत्त संपादयति । भाज्येडास्थाने षडवत्तं संपादयति । चतुरवदानमुपस्तरणामिधारणाभ्यां परवत्त. मनीधे तथैव चतुरवत्तं होत्र इत्यर्थः । माशितायां जाघनीशेष पत्न्यध्वर्यवे ददाति बाहु५ शमित्र । एकमेव । स्पष्टम् । तर स ब्राह्मणाय ददासि पयवाह्मणो भवति । तं बाहुं यदि शमिता ब्राह्मणो न भवति तदा ब्राह्मणाय दयादन्यदा स्वयमेवो- पभुनक्ति । एतेन शमिता बामणोऽन्यो वेति दर्शितं कला ब्राह्मणस्य शामित्रप्रति. धात् । अन्यस्यैव द्विजस्य तदमाव भार्याधिष्ठितस्य वा तस्यापि पाकसंस्कर्तृवं धर्मेषु स्वयमेव वक्ष्यति । पा पां गच्छ यापति मच्छति जुहाऽऽहवनी. येऽध्वर्युस्त्रीणि समिष्टयजूषि जुहोति । स्वाहान्तात्रयोऽपि मा एषां तृतीये द्विमध्यमस्वाहाकारेऽपि धाः स्वाहेति दपिहोमत्वं ज्ञेयम् । ध्रुवानिवृत्त्यर्थं जुहूग्रहणम् । इतरधर्मनिवृत्त्यर्पमितरयोः प्रकृती विकल्पनिवृत्त्यथं त्रीणीति । हृदयशूलेने पचरन्ति । बहुवचनात्सपत्नीकाः सर्वेऽपि प्रचारार्ष गच्छन्ति । तदाह असस्पृशन्हत्वा शुगसि तमभिशोचेति शुष्कस्य चाऽऽर्द्रस्य च संघाबुदासयति । द्विष्म इत्यन्तः । शुष्का दिव्यवस्थितायाः संधौ प्रक्षिपति हजयशूलम् । १ ग. घ... ज.8. म. ठ.. ण. च्याम। २ ग. घ... ज. म. म ... 'च्यामीक ख. ग. च. ट. 8. ण. स्वाहेति । । घ... ज. स. म...न । ५क. उ. दिव्यस्थाता।ब.दिव्यता । ग. छ. उ. ग. दिव्यस्थता ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·१प्र०पठल: ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४५१ सरहतामन्यस्मिन्पात्र उवृत्य वाजिनेनोपसिच्य प्रज्ञाता निधायोत्करे वाजिनशेषं निदधाति॥१॥ मारुतान्तानि कपालान्यपधाय प्रातदोहस्याऽऽवृता वत्सापाकरणादिविधिना प्रात- दोहं दोहयति तस्मिंस्तप्ते प्रातोहे दुग्ये सायंदोहं दधिकृतमानयति । तेन कर्मणाss. मिक्षां करोति । संहतां घनीभूतामन्यस्मिन्पात्र उद्धृत्य या संहता साऽऽमिक्षा यह तद्वानिनमित्युक्तं भवति । तथैवाऽऽपस्तम्बवैखानसमारदानादिभिरुक्तम् । मन्यस्मि- पात्रे तां कुम्भीत उदृत्यान्यस्मिन्वानिनमित्यर्थादन्यस्मिना वाजिनमिति वैखानसः । द्वयोरिति भारद्वानापस्तम्बौ । वामिनकदेशेनाऽऽमिक्षामुपसिन्य प्रज्ञातां निधाय वानि. नेकदेशमप्युस्करे निदधाति । अत्रयोद्धरणनिषेचनं भारद्वाजेनोक्तम् । तथा कृत्वेकक. पाटमुपधाति । अथवोत्करे वानिनशेष निदधातीति वचनात् । उद्वासनकाल एवंदमा• मिक्षा कृत्येककपालमुपवाय तत उद्वासनकालेऽन्यस्मिन्पात्र इत्यादि । तथैवाऽऽपस्त. मोखानसाम्यामभिधानात् । श्रुतिपाठमनुमृत्योक्तमङ्गनातं क्रमस्तु सामध्यन क्षेप इति न दोषः। दृश्यते चान्यत्रापि चषालस्य करणकाल एवं यूपाने प्रतिमोचन. मप्युकम् । संयुताना पिष्टानां विभागमण पोष्ण. मपच्छिद्य चरकल्पेन अपयति । कृतव्याख्यानम् । मदन्तीनां कृतकार्यत्वापाकार्यमन्यदेवोदकं ग्रामम् । उत्तरं परिमाई परिगृह्य संप्रेषेण प्रतिपद्यत आध्येन दधा चोदेहीति संप्रेषस्यान्तर संनपति । पशी कृतव्याख्यानम् । अत्रोकरे वेदिधर्मा इत्युक्तम् । फाल्गुन्यां यथा पशावेवं पृषदाज्यं गृहाति । पशुवदिति वक्तव्ये गुरुनिर्देशेनोक्तं यथा पशौ श्रुत्या विहितमेवमेव कागुन्या विहितं नत्वातिदेश इति । चैश्यां तु द्विराज्यस्योपस्तीर्य दिर्दषिः गृहीत्वा सकदाज्येनामिधास्यति । तत्र संसृष्टं पञ्चगृहीतमुक्तमत्र पुनद्विराज्योपस्तोर्येत्यादिना दन एक हविष्टमा- ज्यस्योपस्तरणाभिधारणार्थत्वमिति तत्तु पूर्वोक्तेन विरुध्यते पृषदाज्येनान्यामान्यन. तीति श्रुतेरविशिष्टत्वाहनाऽन्याना स्त्यनमिधानाच । तस्मादुपस्तरणाभिधारणशब्दो व्याख्येयो । भाज्यस्येति कर्मषष्ठी। तेनाऽऽग्यमुपस्तोर्यत्ययमों भवति पृषभाज्यधान्या. माज्यमुपस्तरणं न संस्कारकं संस्कार्यत्वात्तत्रेत्यादिषि गृहाति तप्ते प्रातदोह इति. पदाधिकरणस्यापि, संस्कारो भवत्याज्यस्य । तपाचोपस्तीर्णमाज्यं द्विधिग्रहणेन

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·संत्यापाढपिरचित गौतम [५ पञ्चमप्रभे- ती वैश्र्वदेवेन कल्पी यारूपांतर यथा वैश्वदेवे पूर्वारम्वाधानोतिविधेिरैवमत्रापि सासंदोहान्त एतदवामगान्येव पच हविधीति ब्राह्मणेनातिदिष्टों व्याख्यातो वैश्वदेवकर्मणो यः कल्पः स वैश्वदेव एतत्त. दतिदेशेनेत्यर्थः । तेषां वरुणघाँसलक्षणांना कर्मणां पूर्वत्र समुदायमात्र वाच्यमित्येक. पपनमत्रोनावयाँ: समुदायिनः सप्त बहुवचनान्तदेवतापदलमा इति यहषचनम् । उदवसायानुदवसायति पूर्ववद्विकरलेन । द्वावाहवनीयाबुभयत्राऽऽवापः कृत्स्नमुत्तरे विहारे तवं क्रियते तथा दक्षिणे । आहवनीय एक एवाऽऽधानेन साधित इति तस्यैव द्विस्थानावस्थित्या द्वित्वमाह । तेनानले प्रणयनं विभज्य स्थापनम् । उत्तरवेदिस्त संस्काराश्च न स्युः । न चाऽऽहवनी- पवद्वितीय इति वाच्यम् । एकेनैव प्रातिपदिनोभयोर्मुख्यत्वावगतः। प्रणयनकाले प्रयत्त इति शेषः । आहवनीयात्तुं प्रणयनपक्षे द्वौ भाविज्ञियाऽऽहवनीयावमुख्यावे । अत्र प्रदर्शनं विहारद्वयकरणहेतुत्वख्यापनार्थम् । उभयत्राऽऽवाप उपयोराहवनीययोरा वापः प्रधानयागो यस्मिन्कर्मणि तत्तथा तादृशं कृत्स्नं साङ्गमुत्तरे विहारे तन्त्र कमें करोतीत्यर्थः । नपत्र विहारद्वयमस्ति । त्रेतान्यायतनानि शोलाविहारः । नाभयमु मयत्र साकल्येनास्ति । तस्मान्मुख्यं गार्हपत्यमवलम्ब्यकविहार एवोतरदक्षिणावं. पागाभ्यां विहारद्वयं वाच्यम् । न च गार्हपत्यस्याग्रे कृत एक उत्तरो भवति । कस्मा. दुत्तर इति ज्ञातुमशक्यत्वाद्दक्षिणविहारस्याद्यापि स्थानानिर्देशात्परस्परापत्तेश्च । तस्माद्विहारभागौ विहारी तादृशमेव दक्षिणे विहार इत्यत्रापि संबध्यते । यः प्रधान यापि सोऽङ्गानां स देशः स कति द्वयोः प्रधानानां क्रियमाणत्वादग्निदेशकर्तृभेदा दुभयत्राप्यिङ्गानि कर्तव्यानीत्यर्थः । उभयत्र दक्षिण उत्तरे प्रक्रमयेते इति वक्तव्ये था दक्षिण इति निर्देशो येनावयुकृतेनैव प्रैषादिना तन्त्रेण सिद्धिस्तत्रोभयत्र मा भूदिति वक्तुं सादृश्यमतिदिष्टम् । अध्वर्युर्गार्हपत्यसंयुक्तानि । कर्माणीति शेषः । उभयोरपि विहारयोगार्हपत्यस्यैकत्वाकर्तृभेदेऽपि वचनात्य- नीसंयाना अपीत्यर्थः । परार्थान्ये केनेति न्यायात्साधारणानीति वक्ष्यमाणत्वादन्वाधान. रिस्तरणे तु सकृदेव कर्तव्ये ते मुख्यत्वादध्वर्युणेति प्राप्त सूत्रारम्भसामत्पित्नीसं. गनाः संपत्नीयहोमश्च । तबध्वर्युर्हिपत्य इयेवास्तु तन्त्रमित्यनुवर्तनीयमिति चेन्न । पालोपधानादि सर्व च प्रामुयांत्तन्मा भूदिति । तहिं 'पत्नीसंयानसंपत्नीयमेवम(वास्तु केमर्थ ज्ञानगौरवमिति चेत्, उच्यते-संयुक्तवचनेन यानि संयुक्तानि तान्यपि नैमिनिः यायविरोधे सत्यपि वचनस्य वलीयस्त्वात्पनीसंयानाख्यान्यप्यध्वर्युरेव कुर्यादि-

·No text on this page.

·सत्यापाढविरचितं मौतसूत्र- [५ पधमप्र प्रदेवं देव्या इत्यादावित्यपि ज्ञेयम् । नचामे वाजमिदित्यत्रापि प्राप्तिरिति उभयत्र सकृत्कर्तुमशक्यत्वात् । प्रदेशभेदान्मन्त्रावृत्तिश्च । उभौ ब्रह्माणमामतपेते द्विवमाऽनुजानाति । उभाववर्यप्रतिप्रस्थातासै ब्रह्मन्प्रोतिष्यामीत्येवंप्रकारेण । अत्रायमाशयः-यद्यपि ब्रह्माऽध्वर्युगाऽऽमन्त्रित उमावपि प्रसवेनानुनानाति तथाऽपि अध्वर्युः कथं भविष्य- क्रियाकर्तारं प्रत्याश्रावणमेकमेव प्रेर्यत्वेनोपस्थापयेत पुरुषकवचनेन । तत्र प्रोक्षेत्येव प्रसवः स्यादुभयोर्न स्यात् । अथ प्रोक्षिष्याव इत्येवमामन्त्रयेते तथा पस चाहं चेत्यावां प्रोतिष्याव इत्येव स्यात्तत्रास्मधुपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यप्युत्तम. पुरुषविधानम् । तत्र द्विवचनेन सर्मादीनां यत्परं तच्छिष्यत इति परांचम(राक्प्र)त्य. क्वेन द्वयोरमिधानेऽपि परस्मिन्प्रत्यक्त्वमारोप्योत्तमपुरुषद्विवचनप्रयोगं कुर्यात् । यच्चाऽऽहुरन्योऽपि प्रत्यक्त्वेन वक्तुं न शक्यते तम्मा-मुरूपनैव प्रत्यक्त्वेन सं स्त्रमा- स्मानमभिदधात्येकवचनेन । ततश्च न होऽपि । वैरिकेनैव पदेनाऽऽमगमपि सिध्य. तीति द्वावपि ब्रह्माणमामयते । द्विवद्रमाऽनु नानाति । प्रणयतं यज्ञं देवता वर्धयत. मेता धत्तमित्यादिसनामनैव युगपत्कियोरुभावप्यनुमानाति । समानन्यायानामुपलक्षण. मेतत् । निर्वस्यामीति निर्वपतम् । अगतम् । यत्राग्नी प्रणेष्यन्ती भवतस्तस्मिन्देश समे प्राची बेदी कुरुतो यालेन च्यालेन चतुरालेम पृथमात्रेण वा श्रोण्यश्वसंमिने भवतः । परिभाष्येदानी वैश्वदेवाद्विशेषमाह गार्हपत्यात्पूर्वव देवाग्निप्रणयने प्राप्तेऽपवादः प्रणयनकाले यत्र देशेऽष्टादिप्रक्रमेषु मध्ये येन प्रमाणेनानी प्रणेवाव इत्येवं तसं. कल्पो स्याता तेन मानेन तस्मिन्देशे तं देशमभिव्या वेही कुरु। इति संबन्धः । नो कस्मिन्देशे वेदिद्वयं कर्तुं शक्यम् । तथा प्रणयनं प्राचीनमेवानिदेशेन प्राप्तं तत्र मुख्य संभवति द्वयोराहवनीययोरेकत्र तस्मान्मुद्दा पत्यात्प्राचीन एकस्मिन्नेत देशे विभ.गौ कृत्वा यथासंभवं वेदी कुरुतः । न चैक एव मुख्योऽन्यस्त्वमुख्य इति । मुख्प- गौणप्रदेशयोरेकलेन ग्रहीतुमशक्यत्वात् । वैश्वदेवे हि प्रकृतावदिरायतनं चात्रोत्तरवि. हार उत्तरदिर्दक्षिणे चाऽऽयतनं तदुभयं वेयोमध्य एव प्राप्तमतस्तयोरकरणे तन्न संभ. वतीति वेदिकरणमादौ प्राप्तम् । तत्र प्रकृतिवदिति वक्तव्ये तस्मिन्निति तद्देशसमीपे कर्तव्ये तत्र दक्षिणोत्तरविहारद्रव्यवहारसिद्ध्यर्थम् । आहवनीययोरायतनं तु प्रकृतौ यद्यपि पुरस्ताद्वेदेदृष्टं तथाऽध्यन्न पाशुकप्रणयनं प्रणीताग्नेरुतरवेद्यामेव प्रतिष्ठापनं प्राप्तं तत्रोत्त. -- ---- ख. घ. ट, ण. "त्तरे वि,

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·- ४६२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [६ पञ्चमप्रश्न- निर्षपणकालेऽध्वर्युः पञ्च संचराणि निरुप्यन्द्राप्रपेकादशकपालं निर्वपति । भाग्नेगादीनि पूर्वोक्तान्येवात्र संचारितानि निरुप्य वैशेषिकमैन्द्रानं निर्वपति । मारुत्यै मेध्ये प्रतिप्रस्थाता यवानिवपति । मेषीप्रतिकृतये यवानां निर्वाणो नियम्यते । मरुद्भयो जुष्टमित्यादि स्वशूर्प एव । अध्वर्युरुिणं मेषं निरुप्य कायमेककपालं निर्वपति । यवाने मेषार्थम् । मेपमेषीप्रकाम्यां यवानिपतांति भाद्वानः । अध्वर्युर्वारुणाय मेषाय यान्निरुप्पेनि वैरवानमः । कायस्तु होणामेव । निरुप्प निर्वपतीति पृषगा. रम्मसामर्थ्यात् । नानाबीजधर्मेणाध्वर्यः । मेषप्रतिकृत्योर्यवनियमादन्येषां वाहिनियमो मा भूदिति दर्शयति- सर्वे वा यया भवन्ति । प्रीहिनियमोऽन्येषां नास्ति यथाप्राप्त विकल्प एवेत्यर्थः । मोक्षण्युटेकेण यवानसंयुयावहन्ति । तेषां शुष्काणामवहननं न भवतीति यस्मिन्कस्मिंश्चिदुदके प्राप्त प्रोक्षणीशेपे. ति नियमः। ऐन्द्रामपर्यन्तेपूपहितेषु प्रतिप्रस्थाता दक्षिणार्थे गाई- पत्यस्यैकादश द्वादश वा कपालान्युपदधाति । दक्षिणार्धे दक्षिणभाग ऐन्द्रामधर्मेण । अष्टो मेषस्योपधायाध्वर्यः कायस्योपदधाति । दक्षिणाधिनिवृत्तय उपधायोपदधातीत्यक्तम् । पातदोहस्याऽऽता प्रातदोंही दोह यत आमिक्षे कुरुतो यथा पुरस्तात् । भतिदेशप्राप्तेऽनेकानि वचनानि प्रापकाणि सूत्रान्तरे सद्यस्कालाऽऽमिक्षा लौकि. केन दधेत्यायुक्तनिरासार्थानि । यथा पुरस्ताद्वैश्वदेव्यामिक्षावत् । ऐन्द्रामपर्यन्तेष्वधिश्रितेषु मेषप्रतिकृती कुरुतः । मेषीसहशाकृति निरुतानां यवानां संयुतानां पिष्टानां प्रतिप्रस्थाताऽध्वर्युस्तथैव मेषप्रतिकृतिम् । एकबीने त्वत्र विमागः । मारुती मेषी प्रतिप्रस्थाता करोत्यध्वर्युारुणं मेपर स्त्रीपञ्जनानि स्त्रियाः करोति व्यञ्जनानि पुरसः । एते सूत्रे पूर्वव्याख्यानार्थे । स्त्रीव्यञ्जनानि योनिस्तनाः । व्यञ्जनानि शिश्भवृषण- कूर्चाः।

·No text on this page.

·सस्वाषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [५ पञ्चमप्रमे- आषाढ्या यथा फाशुन्यामेवं पादाज्यं गृह्णीतः । गतार्थम् । धावण्यां तु सादाम्यस्योपस्तीर्य दि- दपि गृहीत्वा सकूदाज्येनाभिधारयतः । सिष्टम्। उदासनप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यते । गतार्थम् । ऐन्द्रामपर्यन्तेष्वलंकृतेवनडकीभिरू- भिर्मेषप्रतिकृती लोमशौ कुरुतस्तास्ता- स्वविद्यमानासु कुशोर्णानि श्लेषयतः । तथा पानसनेयिबाह्मणेऽभिहितं च । एककपालं पूरयति । मारुत्यां मेषमवदधाति वारुण्यां मेषीम् ॥५॥ आमिक्षयोर्मध्येऽवधत्तो व्यत्ययेन । उत्तरस्यां वेद्यामन्यानि हवीशषि सादयति दक्षिणायां मारुती करम्भपात्राणि च । सर्वाण्यान्यपदाज्यानि दक्षिणविहारोपयुक्तान्यपि हवींप्युत्तरवेद्यामेवाऽऽसादयः त्यध्वयुरेवैकवचनादन्यस्यामेकां मारुतीमामिक्षामेव करम्भपात्राणि च प्रतिप्रस्थाना वामिनमुत्कर उमावासाद्य । आसाद्य मेषप्रतिकृती विपरिहरतो मारु. त्यां मेषीमवदधाति वारुण्यां मेषम् । क्रमप्राप्तेऽपि पुनरासाद्येति वचनं य आसादयति स एव ततो गृहीत्वाऽन्यस्या. मामिक्षायां व्यत्ययेनावदधाति । स्पष्ट मन्यत् । तयोः परःशतानि पर सहस्राणि वा शमीपर्ण- करीराण्युपवपतः करम्भपात्रेषु चाऽऽत्रपति । मेषयोः पुरस्ताद्भक्षार्थमुभौ तान्येव । निर्मथ्यस्याऽऽवृता निर्मन्थ्येन प्रचरतः । पशुबन्धोक्तेन निर्मन्थ्पस्य विधिना निर्मन्थ्येनेति चैकवचनाम्यामेक एवं निर्मन्थ्यः। शाखान्तरवचनान्नतु साधारणत्वादिति भावः । तदुक्तं कात्यायनेन मन्थनमात्रमध्वर्यो. रेवेति दर्शितं पश्चाद्विभज्योभी प्रचरतो द्विवचनात्सोऽध्वर्योरेव प्रचार इति मारदा- मेनोक्तं प्रत्युत निर्मन्थ्यौ द्वावित्यापम्तम्बो तं च ।

·No text on this page.

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र ६ पञ्चमप्र--- संमाष्टिं दक्षिणमनिम्। पूर्वमसंमृष्टमिदानी समाष्टमीनीधः । ऐन्द्रामपर्यन्तैः प्रचरिते। आधारादितनमाज्यभागान्तमुभयोरानेयादिकमध्वर्योस्तस्मिन्द्रामपुरोडाशप्रचारान्ते सति, तावत्सुक्पाणिरास्ते प्रतिप्रस्थातेति कात्यायनः । मतिप्रस्थाता मारल्याः पूर्वेण सहावदानेन कृत्स्ना मेषीपवयत्युत्तरेण शमीपर्णकरीराणि । पूर्वमुक्तान्येवोत्तरावदानेन सहावदाय प्रचरतीत्यर्थः । स्पष्टमन्यत् । अध्वर्युर्वारुण्याः पूर्वेण सहावदानेन कृत्स्नं मेषमवद्यत्युत्तरेण शमीपर्णकरीराणि । अवदाय प्रचरतीत्यर्थः । स्पष्टमन्यत् । अत्राऽऽमिक्षयोः सानारयविकारवायान- मानं सांनास्यवदेव । भाष्यकृता तु वैश्वदेव्यामिक्षाविकारत्वान्मरुतामहं देवयम्यया प्राणैः सायुज्यं गमेयमित्येवं बारण्यामपोत्युक्तं तद्बहुभाष्यविरोधादोक्ष्यम् । नाहि दर्शादेवानुमन्त्रणप्राप्तौ विकृतेरनुमन्त्रग ग्रहीतुं शक्यम् । न च तत्स्था धर्म आमि. क्षाया वैश्वदेव्यास्तत्प्रकरणेऽनधीतत्वाद्विश्वेषां देवानामिति मन्त्रस्य । स हि मन्त्रोऽना- रम्याधीतो यत्र विश्वे देवा देवतास्तत्राऽऽमिक्षाया चरावाज्यहविषि वा प्राप्नुयाल्लि- लेन । ततस्तु वैश्वदेवचरौ यदुक्तमग्न षोमानुपन्त्रणं तदप्ययुक्तम् । आनुमानिकाद्वा. क्याल्लिङ्गस्य बलीयस्त्वात् । एवं च वैश्वदेवहविर्मात्रस्य मन्त्रो न वैश्वदेव्यामिक्षाया एव स्वधर्म इति नाऽऽमिक्षान्तरेषु तस्यानिदेशः। किंच भरद्वानेनोक्तमाप्रयणेष्टावेव वैश्वदेवचरौ विश्वेषां दे० प्राणैरित्यादि, तस्मिन्नेककपाले चाचाथिव्योरित्यादि । ततः पुनराहायो एवात ऊर्य वैश्वदेव्या पानामनुमन्त्रयेदिति । तथा चैते देवताप्रयुक्ता एव मन्त्रा नान्यदेवताकहविरन्तरं प्राप्नुवन्ति । तस्मात्स्याप्यन मन्त्रणं न द्यावापृथि. व्यादीत्यपि सिद्धम् । तच्च कस्याहं दे. नाद इदमेव । कात्यायनेऽप्येवमेव सूत्रे | प्रकृतमनुसरामि- कायानुब्रूहि कं यजेति ॥ ६॥ एककपाले संप्रेष्यति । शाखान्तरीया श्रुतिरियं प्रायेण देवतानिर्णय उदाहृताऽन्यथाऽपि निर्वाप एव ब्यात् । सर्वनामाऽपि सर्वशब्दो देवतावाच्यस्ति कस्मै स्वाहेत्यादिदर्शनात् । तदर्थ काय जुष्टमित्येव ज्ञेयमिति दर्शितम् । कस्याहं दे० नाद इत्येतदनुमन्त्रणम् । । १ ख. ग. च. ट. ठ. ह. ण, प्रचरितः ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·११.पटल:] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४७५ इदावत्सरीणा५ स्वस्तिमाशास्ते दिव्यं धामाss. शास्त इति सूक्तवाकस्याऽऽशीषु होताऽनुवर्तयति । गतार्थम् । ऐन्द्राग्रतुपैरवभृथमवयन्ति गमनसंयुक्त तुषप्रतिपादनं च क्रियते ॥ १० ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चमप्रश्ने तृतीयः पटलः ॥३॥ अत्रावभूषशब्दो गौणः पूर्ववद्धानभिधानादतः परिसंख्येतरकर्मणामिति दर्शयितु. मुक्तं गमनसंयुक्तं यावत्तावदेव कृत्वाऽवभूयं गत्वा तुषांस्तूष्णीमेव प्रतिपादयतीत्यर्थः । इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवै. जयन्त्यां पञ्चमप्रश्ने साकमेधस्तृतीयः पटलः ॥ ३ ॥ भय पञ्चमबने चतुर्थः पटलः । तदानीमेव महापितृयज्ञेन यजते । पिण्डपितृयज्ञान्महापितृदेवताको यज्ञस्तेन साकमेधैः सहैतस्य त्रयम्बकस्य च समानप्रधानता । साकमेधान्पितृयज्ञं त्र्यम्बकानिति पृथनिर्देशात् । दक्षिणतःपुरस्तादक्षिणार्यजमानमात्रीं चतुरभां बेदिं करोति । दक्षिणानेर्दक्षिणतःपुरस्तादिति विदित्वाग्नेयकोणाभिमुखां चतुरश्रां न दीर्घा प्राकृतवेदिबाधेन । तस्याः प्रतिदिशर सक्तयो भवन्ति । तस्या वेदेः सक्तयः कोणा दिक्षु भवन्ति । तत्रैवमूलं दक्षिणाग्निमध्ये शहं निखाय चतुरस्रं कृत्वा मध्ये शको पृष्ठयायाः पाशं निधाय तां रज्जु चतुरश्राग्नेय. कोणेन नीत्वा वितत्य ततो दक्षिणाग्न्यायतनभ्रमणरेखारज्जुसंयोगे शङ्ख निहत्य तत्र यजमानमाच्या रज्ज्वा उमयतःपाशायाः पाशं निधाय द्वितीयपाशं वितत्य पृष्ठयां निहितशङ्कौ निदधाति सा प्राची । पृथ्यायामेतया चतुरश्रं यजमानमा विद्वत्य समानसनामां कुर्यात् । सा च विदिक्षु संनता दिक्सूक्तिः पितृमेधीयवेदिः । अवान्तरदेशांचनुपध्यानि । विदिशः प्रति तनूनि संनतानि मध्यानि मध्यमागाश्चतुरश्राया भवन्ति । विदिश १ ख. ग. च. ट. ठ. ह. ण. 'नं कि । २ च. ट. °समान । ३ प. . द. शानमु। ज.स. म. शासनु। ४ च. ट. दिशन्प्रति । २ ·४७६ सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रं- [६ पञ्चमप्रभे- आग्नेय्याचा एव कणि तु स्वभावतः सिद्धा एवं प्रागादिदिशो भवन्तीति ज्ञेयम् । दक्षिणमुक्तिं दक्षिणेन ब्रह्मयजमानस्थान उत्करस्तूत्तरत्रक्तिप्राचीनसक्तिमध्यदेश एव । नृतीयमामे द्विपदेन पश्चिमस्त्रक्तिसमीप उत्तरतो होतुः स्थानं तदनुरूपतया यजमान. होतृषदनानि भवन्ति । सर्वत्र देववादमन्त्रं देवपितृवत्सनमति । सर्वेषु सर्वग्रहणमापस्तम्बमतव्युदासार्थ तदने वक्ष्यते । देवान्प्रकृष्टतया प्रयोगतया प्रधानकर्मसमवेततयेति यावत् । तथा यो वदति मन्त्रः स देवप्रवादः । एकवचनं जातिल्यापनार्थ, तं मन्त्रं, देवपितृवत् , देवाः पितरश्च प्रतिपाद्यत्वेन विद्यन्ते यस्मिन्न. भिधानकर्मणि तद्वत्वं सनमति तथोहति क्रियाविशेषणं नपुंसकम् । अथवा देवपितृप्र- बादं मन्त्रवत्सनमति उभयपदयुक्ताकरोति । विकृतस्य प्राकृतानन्तरं समावेशं दर्शयन्नुदाहरति यथा पृथिवि देवपित्य जनि देवानां पितृ परिघूतमसि देवपितृहर्मा त्वाऽन्वमा तिर्य- कर्मणे वां देवेभ्यः पितृभ्यः शकेयमिति । सनामेन देवपदस्य त्यागो मा भूदिति द्वयवन्मन्त्राः पठिताः । अत्र हि भूयते- उपये हि देवाश्च पितरश्चेन्यन्त इति । तत्र सोमाय पितृमते पुरोडाश५ षट्कपालं निर्वपतीति सोमो देव इज्यते स पितृणां राति पितृत्वम् । पितृभ्यो बर्हिषद्भयो मासा वै पितरो बहिषद इति मासाभिमानिनां देवानां तथात्वम् । एवमुत्तरत्रापि तेषामपि पितृत्वं श्रूयते-ये वै यज्वानस्ते पितरोऽग्निष्वात्ता इति । सर्वेषां देवत्वं पितृत्वमस्तीति देवाश्चेति भवति बहुवचनेन निर्देशस्तस्माहूयोरपि पदयोग्रहणमिति भावः । अत्र प्रथम देवस्य त्वेति पत्रमुपेक्षितवान् । तत्रायमभिप्रायः-ज्यमानदेववाचिनो देवपदापितृमद मूहनीयमुक्तं श्रोरेवं स्वयमप्युक्तवान्यथार्थमूह इति । तत्तु पितृणामिज्यमानानामेक चात्र प्राप्तिस्त इज्यमाना एवं देवा यत्र मन्त्रे प्रतिपाया देवपदेन तत्रैव पितृपदमूह. नीयं देवस्य स्वेति मन्त्रे देवपदं नेज्यमानदेवप्रकाशकमपि तु द्योतनात्मकस्यासमवेतस्य सर्वस्य ततो नोहः । उपसनने देवपले नोह इत्यापस्तम्बः । ये के च देवसंयुक्ता मन्त्रा देवेभ्यः पितृभ्य इति तान्नमति । यथा भवति पृथिवि देवेपितृयजनात्यविकारो वा परवाक्यश्रवणादिति देवपित्रे(त्रि)ष्टयामिति पृथिवि देवपितृयजनीत्युक्तं समवेतदेवप्र. काशकत्वं यथा देवेभ्य इत्यत्र तथाऽत्रापति भावः । बर्हिराहरणे प्रथममुदाहरणमनुप. सननं देवानां प्रतिपादकं द्वितीयमुपसननं देवानां ततस्तु मध्येऽन्वाधानमत्राणामूहो १ ख. ग. च, ज झ ञ ट ठ ड. ण. पितृणा। २ च.ट, वय ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·१.पटेल. ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४८१ डाकया रज्नुकृतथाऽन्येन शलाकासमुदायेन मन्यरूपेण वारणे पात्रे शरावस्य विकरूपः सूत्रविशेषस्तच्छरावमर्धपूरितं दुग्धेन तत्र मन्थति पूर्ववदन्यत् । दक्षिणाप्रेरेकोरपुकं धूपायत्पराचीनमपरेण गाईपत्यमस्याहत्या- प्रेणाऽऽहवनीयं पर्याहत्य दक्षिणेनाऽऽहवनीयमन्तर्वेदि निदधाति पराधीनं प्रत्यगानीय पश्चाद्गार्हपत्यमतिक्रम्योत्तरतो विहारस्याऽऽनीय प्रकृताह. पनीयस्याग्रेण परितो नीत्वा दक्षिणाहवनीयस्याप्यग्रेण नीत्वा तस्यैव दक्षिणत उन्मुकं निदधाति । अलंकृत्येकैकश आज्यानि हवीशष चाऽऽसादयति । एकैकमेवाऽऽज्यमकैकमेव हविश्व गृहीत्वा दक्षिणाहवनीयस्य पश्चाद्भागे स्तीले बहिष्यकैकमेवाऽऽसादयति यथाप्रकृति । दक्षिणत आञ्जनमभ्यञ्जनं कशिपूप- बहणमुदकुम्भं च प्रतिष्ठापयति । हविषो दक्षिणभागे कज्जलमञ्जनं मस्तु तैलं वाऽभ्यञ्जनं कशिपु तूलिकोपबहण शिरउपधानमुदकपूर्ण कुम्भं च स्थापयति । यज्ञोपवीतं कुरुते यदि प्राचीनावीती भवति । हविनिर्वपणकाले यदि यज्ञोपवीत्येतहिं तदस्त्येव । यदि तत्र प्राचीनावीतं स्यात्त. देतावस्कालं तथैवेदानी यज्ञोपवीतं कुर्यात् । अग्नये देवेभ्यः पितृभ्यः समिध्यमानायानुबहीति संप्रेष्यति । वाचनिकोऽयं प्रैषो न तूहेन तस्योहस्याप्राप्तेः । उशन्तस्त्वा हवामह इत्येता सामिधनी त्रिरन्वाह । एकामन्वाह त्रिरन्वाहेति याजुषहौत्रमिदमावर्थवकाण्डपठितं व्याख्यातम् । अत्र पाजुषे हौत्रे तु मध्ये पूर्वयाऽर्धर्चसतानो न नाप्युत्तरया । वक्ष्यति स्वयमेव-षेप्रति । ये हि ऋषिदृष्टे ऋचौ तयोर्देव?)संतानेनानुवचनमन्यथा नास्तीति । त्रैधमिध्मं प्रतिविभज्य सर्वमादधाति । पच्च पच्चैकैकस्मिन्प्रणव एकैकामन्ते सर्वास्वादधाति । ओढासु देवतास्वनिमुपवाज्य स्रुवाघारमाघार्यानी. परिधीयानि च त्रिस्त्रिः संमृड्ढीति संप्रेष्यति । पदि द्वौ परिधी यदि त्रयो यथाप्रकृति प्रेषः । स च प्रथमाधारानन्तरमेव ताप. दन्यथाऽन्यत्प्रकृतम् । १ ग. ण, 'य प्राकृ। २ ख. ग. ड. ण. 'ति । यदि हि।

·No text on this page.

·No text on this page.

·४८४ सत्यापाठविरचितं श्रौतसूत्र- [पञ्चमप्रभे- एतेनैव कल्पेनोत्तराभ्यां प्रचरति । धानामन्याभ्यां हविाम् । एतनेति चतुरवत्तिनः पञ्चावत्तिनयोक्तावदानकरुपेनेत्ये- तावदतिदिश्यतेऽन्यत्स्वयमेव दर्शयति । दक्षिणाऽतिक्रम्य जुद्ध मुपस्तीर्य धानानामवदाय पुरोडा. शादुपसंगृह्णीतेऽथ मन्थस्य पितृभ्यो वहिषद्भ्योऽनु- स्वधेति संमेष्यत्युददतिक्रम्याऽऽस्वघेत्याश्रावयत्यस्तु स्वधेति प्रत्याश्रावयति पितॄन्बर्दिषदः स्वधेति संप्रेष्यति ये स्वधामह इत्यागर्भवनि स्वधा नम इति वषट्करोति दक्षिणाऽतिक्रम्य जुहापुपस्तीर्य पन्थादवदाय पुरो. डाशावुषसंगृहीतेऽथ धानानां पितृभ्योऽग्निष्वाचेभ्यो- स्वति संप्रेष्यत्युदन्डतिक्रम्याऽऽस्वधेत्याश्रावय- त्यस्तु स्वधेति प्रत्याश्रावयति पिनूनग्निष्वात्तान्स्वधेति संप्रेष्यति ये स्वधामह इत्यागर्भवति स्वधा नम इति वषट्करोत्येतेनैव कल्पेनाग्निं कव्यवाहन९ स्विष्टकृतं यजति दक्षिणाऽतिक्रम्य जुहामुपस्तीर्थ पुरोडाशाद. बदाय पानानामुपसंगृहीतेऽथ मन्थस्थानये कन्यवा- हनाय स्विष्टकृतेऽनुस्वधेति संप्रेष्यत्युदङतिक्र. म्याऽऽस्वधेत्याश्रावयत्यस्तु स्वधेति प्रत्याश्रावयत्यमि कल्पवाहन स्विष्टकृत५ सधेति संप्रेष्यति ये स्वधा. मह इत्यागर्भवति स्वधा नम इति वषदकरोति॥ १३ ॥ भत्राऽऽवृत्तिमध्ये सूत्रान्तरदृष्टवैकल्पिकपक्षनिरासार्थमित्येवं ज्ञेयम् । मन्थमेके स्विष्टकवर समामनन्ति । मन्थं स्विष्टकृतमेव निरूप्य सेव देवता पितृणामग्निप्वात्तानां विकल्पेन पमस्तु विकल्पेन पूर्व दर्शित एव । एवं च देवतात्रयं मन्थस्य विकल्पेन ज्ञेयम् । अत एवाऽऽहाऽऽपस्तम्बः -यथासमाम्नायमग्नये कन्यवाहनाय यमाय वा मन्थमिति । तथाच स्विष्टकृयागाय पुनरपि तमेवाग्निं स्विष्टकृतं तु यनत्येव स्विष्टकृल्लक्षणप्रतिपन्ने स्थाने तस्याविधानात्तल्लोपो मा भूदित्यस्त्येव स्विष्टकृत् । न प्राशित्रमवद्यति । प्रतिषेधात् । प..ज. म. द. पेन यथादेवतमुत्त । २ प. अ. ज. इ. न. 6. सोविष्ट' । ब. °न तपाच निर्वाप एव । च. ट. °न निर्वाप एव तें'।

·११०पर: महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४८५ एवमेवेडामवद्यति । सर्वेभ्यो हविःशेषेभ्यश्चतुरवत्तिनः पञ्चावत्तिन उक्तावदानधर्मेण । मन्थमिडामवद्यति मन्थादिडामवद्यतीत्येकेषाम् । सर्व मन्थमिडामेवावद्यति नान्यत् । मन्थादेव वेति विकल्पौ । मन्थमवघ्राणार्थ परिशिष्य । सर्वहविःशेषात्सकाशान्मन्थावशेषं पृथकृत्यावघातुं प्रज्ञातं निदध्यात् । इडायार हविःशेषान्संश्लिष्य । ये हविःशेषा भवदानातिरिक्तास्तानपीडायामेवावधाय मर्दननकीकृत्य । एतत्ते ततेति तिसृषु सक्तीषु त्रीपिण्डाभिदधाति । एतत्ते तत ये च त्वामन्विति । एतत्ते पितामह ये च त्वामन्विति । एतत्ते प्रपिता. मह ये च त्वामन्विति । अत्रैतत्ते तत्रासावित्यापस्तम्ब आचार्योऽपि पिपितृयज्ञे थैिवोक्तवानिति चात्रासाविति नोक्तः । ततस्तु पिण्डपितृयज्ञवदेव मन्त्रा ज्ञेया इति चित् । पिण्डस्थानान्याह- पूर्वार्ध्यायां दक्षिणार्ध्यायां पश्चाायाम् । पूर्वो मागस्तत्र भवा पूर्वार्ध्या । तस्यां सक्ती प्रत्यञ्चमेव क्रमेण श्रीपिण्णानि. धाति । भावयवमेवेदम् । लेपमुत्तरस्यां निमाष्टि। उत्तरस्यां सक्ती हस्तं लिप्तं निमाष्टिं । अत्र पितरो यथाभागं मन्दध्वमित्युक्त्वोदश्वो निष्क्रामन्ति । दक्षिणतो विद्यमानाः स सयनमाना ऋविनः । यदि ब्रह्मा यममानयोत्तरी यातां तदाऽन्ये । तत आहवनीयमुपायन्ति । सयजमाना ऋत्विन आहवनीयं दक्षिणं समीपमागच्छन्ति । तत उत्तरतः । सुसंदृशं त्वा वयमित्याहवनीयमुपतिष्ठन्ते । हरी इत्यन्तेन । आतपितोस्तिष्ठन्ति । श्वासं निरुध्य यावत्प्लुतिः स्यात्तावत्तिष्ठन्ति । अक्षमभीमदन्त हीति गार्हपत्यमुपतिष्ठन्ते । हरी इत्यन्तेन । १ ख. ग. . ठ. . प. संप्रति । १ स. ग... प्रति एपमें।

·४८६ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र [१ पक्षमप्रमे- अक्षन्पितरोऽमीमदन्त पितर इति प्रतिपद्यन्ते । उत्तरत आगच्छन्ति मदन्तीत्यन्तेन । मन्थर होताऽवजिघ्रति । हविःशेषात्पृथकृतं मन्थावदानं होताऽवजिघ्रति । अथाध्वर्युरथ ब्रह्माऽथाऽऽग्नीध्रोऽथ यजमानः । तमेव मन्यभागमेतेऽपि क्रमेणाव निघ्रन्ति । मन्थर होताऽवघ्रायान्तर्वेदि निनयतीत्येकेषाम् । नान्येऽवजिघ्रन्ति । उदकुम्भमादायाया विष्ठा जनयन्कर्व- राणीति त्रिः प्रदक्षिणं परिषिश्वम्पयति । बेदिपरितः । स्पष्टम् । निधाय कुम्भं त्रिरपरिषिञ्चन्मतिपर्येति । मतार्थम् । अत्राञ्जनाभ्यञ्जने वासोदानं नमस्कारानुत्थापनीयं प्रवाहणी सरसाधनी मनस्वी पक्तिप्राजापत्याश्च समामनन्ति । असाववनेनिक्षेति, अप्ताभ्योति, एतानि व इति, नमो वः पितर इनि, उत्ति. हत पितरः प्रेतपूर्व इति, परेत पितर इनि, यन्तु पितर इति, मनो न्याहुवामह इति, भन्नमीमदन्तेति, प्रनापत इति, एतेर्यथाविहित कार्यमित्याह । यथा पिण्ड पितृयज्ञे। गतम् । व्यवच्छादयन्ति परिश्रितम् । आवरणं निष्काशयन्ति । संप्रसारयन्ति परिधीन् । यथास्थानं कुर्वन्ति । विस्रस्य प्राचीनावीतानि । अनुवादोऽयम् । विधत्ते- यज्ञोपरीतानि कुर्वत आज्यानि हवी षिच विपरिहरनित विपरिक्रामन्त्य॒त्विजोऽपवर्दिषावन्याजी यजति देवी - १ घ. ड, ज, म. म. 'नि वि। .

·५५०पट: ] महादेवकृतबैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । पज यजेति पूर्वमन्याजर संप्रेष्यति यजेत्युत्तर सूक्त या मति होना निवीतं कुरुते न पत्नीः संयाजयन्ति न समिष्ट ज. होति सर्वमन्यक्रियते ॥ १४ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रे पञ्चमप्रश्ने चतुर्थः पटलः ॥ ४ ॥ निगदव्याख्यातानि । सर्वपिष्टलेपफलीकरणहोमः सारस्वतहोमादि सर्वप्रायश्चि. शान्तं सर्व करोति । इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैजयन्त्यां पश्चममश्ने महापित्यज्ञश्चतुर्थः पटलः ॥ ४ ॥ भथ पश्चमप्रश्न पञ्चमः पटलः । रौद्रायम्बकान्पतिपूरुषमेककपालाभित्रपति । रुद्रा देवता निर्वाप त एव यम्बकनामानः । यावन्तो यजमानस्यामात्याः सस्त्रीकास्तत एकाधिकान् । गतार्थम् । तष्णीमुपचरिता भवन्ति । दविहोमत्वान्नात्रातिदेशतोऽङ्गप्राप्तिरिति तूष्णीमित्युक्तम् । निर्वापमात्रे मनो पत्तूष्णी सर्वमपि। दक्षिणाचे गाईपत्यस्य श्रप्यन्ते । पुरोडाशा इति शेषः । तानभिघार्यानभिघार्य चा। मुख्यश्रुतित्वाद्विकल्पः । मूते मूतयोमूतेषु कोशापिधाने वोदास्य । मूतं धान्याधानेन बन्धनार्थ तृणमयं व्याख्यातं, तेषां संख्याविकल्पः । कोशः रण्डः पेटा वा तस्यापिधानं पटलकम् । एतेषु कुत्रचिदुद्वास्य पुरोडाशान् । दक्षिणाग्नेरेकोलमुकं धुपायत्पराधीनम- परेण गार्हपत्यमत्याहृत्याग्रतो हरन्ति । धूपायद्भूमायत्पराचीनमवाङ्मुखं गच्छतां बहित्विनां सपत्नीकसामात्ययजमाना- मग्रे हरन्त्युरुमुकम् । स्पष्टम् । स. ग. ठ .. ण. 'नस्य प्रेष्यामा । २. द. मधमत्वास.ग. म. उ. प. पेग ।

·Yee सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [१ पञ्चमप्रमे- पावन्तो गृणाः स्म इति गाहपत्यमुप तिष्ठते । भध्वर्युरेष । द्वितीयाय तस्थ इत्यन्तो मन्त्रः । उत्तरपूर्वमवान्तरदेशं गच्छन्ति । विहारादहिरुत्तरपूर्वमीशान्यमागं गच्छन्ति सर्वेऽपि । ततस्तु यत्र चतुष्पथस्तत्र गच्छन्ति । भावुस्ते रुद्र पशुरिति व्रज याऽऽखूत्कर एक पुरोडाशमुपत्रपति । तं जुषस्वेत्यन्तो मन्त्रः। माखनोत्कीर्णमृदि निदधाति गच्छन्नेव । तथा चतुष्पथं गच्छेषषा मध्य भाखूत्करो भवति । चतुष्पथ एकोल्मुकमुपसमाधाय संपरिस्तीर्य । पर्मसंयोगश्चतुष्पथः । स्पष्टम् । मध्यमेन पलाशपर्णेनान्तिमेन वा सर्वेभ्यः पुरोडाशेभ्यः समवदायाभिघायैष ते रुद्र भाग इति जुहोति । सर्वेभ्यः पुरोराशेभ्यः सकृत्सकृत्समवदाय पलाशपत्रेण जुहोत्युल्मुके । तं जुष. खेत्यन्तः। भेषजं गव इति द्वाभ्यामुपतिष्ठन्ते । सर्वे तमग्निमुपतिष्ठन्ते व्यवसाययादित्यन्तेन । प्रतिपूरुषं पुरोडाशानादाय । प्रतिमनुष्यम् । व्यम्बकं यजामह इति त्रिः प्रदक्षिणं चतुष्पयं पैरियन्ति । प्रत्येकं प्रतिप्रदक्षिणं मन्त्रावृत्तिः । सामान्यमुक्त्वा विशेषमाह- तानूर्वानुदस्य भगवः स्थ भगस्य वो लिप्सी. येति प्रतिगृह्य परीत्यं यजमानाय समावपन्ति । प्रथमं तूष्णीमादाय पुरोडाशं तत उर्वानाकाश उदस्य पश्चाद्भगवः स्थेति मन्त्रेण भूमो पतन्तं पुरोडाशं प्रतिगृह्य त्र्यम्बकमित्यनेन परीत्य प्रदक्षिणीकृत्य चतुष्पथम् । ततो यजमानस्याञ्जली निक्षिप्य पुनरादायोर्ध्वमुदस्य प्रतिगृह्य परीत्य यजमानाञ्जली निधाय । तथैव तृतीयपर्यायेऽपि । * सूत्रपुस्तकेषु ' उपतिष्ठन्ते ' इति वर्तते । १. ग. 3. 1. 'न्ति । भा। २ घ. अ. ज. झ. न. ढ. 'डाशानामु। ३ घ. . ज. स. ब.नान्तमें 10. ग. प. उ. प. 'भ्यः । ५ ष. अ.श. म. द. पर्येति । ६ ग.. । ब. म.म.म. ट.ज, 'त्य परीस्वय।

·५५०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । - यदि यजमानस्य दुहिता पतिकामा स्यात्सा विपरीयात् । सा वक्ष्यमाणमन्त्रे विशेषः । (?) त मन्त्रमाह- त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पतिवेदनम् । उर्वा- रुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मा पतेरिति रि. क्रम्य जपति ॥ १५॥ पूर्वयोः परिक्रमण- योर्यजमानाय समावपन्त्युत्तमे पतिकामायै । पूर्वा मन्त्रः परिक्रमणे । एवं परिक्रमणनपे यजमानाय समावपन्ति उत्तमे पति. कामायामावन्ति । तृतीये पर्याये पतिकामायै पूर्वयोः पर्याययोर्यजमानाय न तृतीये । तस्यामविद्यमानाया सर्वत्र यजमानाय । तस्यामकामाया सर्वत्र तृतीयेऽपि पर्याये । तान्मृत उपना परोगव्यूति गत्वा वृक्ष आसजति । गव्यतिः क्रोशद्वयं ततोऽपि परं गत्वा वृक्षे मतेन सह पुरोडाशशेषान्बध्नन्ति । परोगोष्ठ आसंजन्तीति भरद्वाजः । एष ते रुद्र भागस्तं जुषस्व तेनावसेन परो मूजवतोती ह्यवततधन्वा पिनाक- हस्तः कृत्तिवासोमिति त्रिरवताम्यन्ति । प्रणवान्त मन्त्रमुक्त्वाऽनुच्छपन्तो यावन्निरोधं तिष्ठन्ति । त्रिवारमेवमेवाऽऽवृत्तिः । अपः परिषिच्यामतीक्षमायन्ति । मतेऽपः परिषिञ्चन्ति । अप्रतीक्षमायन्ति । आसञ्जितं मूतमनवलोकयन्त आवर्तन्ते । परोगोष्ठे मार्जयन्ते । गोष्ठो गवा विश्रामस्थानम् । तस्य परतो मार्जयन्ते । सुमित्रा न इत्येतति भरद्वाजः । एधोऽस्येषिषीमहीत्याहवनीये समिधोऽभ्यादधाति । एकवचनादध्वर्युर्यजमानो वा । अपो अन्वचारिपमित्युपतिष्ठन्ते । सर्वेऽपि । एवं पत्नी गाईपत्येऽभ्याधायोपतिष्ठते । गतम् । १ ख. मन्त्रवि । २ च. ट श्रेण वि" । ३ स्व. ग.घ. ड च. ट. ठ ण. 'नादितो मुक्षी। 7 घ. ज. झ. ज.ह. पतिकामा । ५ ख. ग. च. ट ठ. इ. ण. ति । पूर्वो। ६ च. ट. सञ्जयताति ।

·४९. सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [५ पञ्चमप्रश्ने-- प्रत्येत्याऽऽदित्यं घृने चरुं निर्वपति । तस्याग्न्यायिकवकल्प इति भरद्वाजः । तत्राऽऽदित्यमेव चरुमित्युक्तम् । अतोऽ- दितिर्देवता । तथा सप्तदश सामिधेन्यः । इडाभागः सर्वोऽपि ब्रह्मण एव । चतुर्धाकरणे. विदं ब्रह्मण इत्येव । सर्वेऽपि भागा ब्रह्मण एवेति पूर्ववदित्यापस्तम्बः । प्रत्येत्येतिब- चनात्व्यम्बकाङ्गमिष्टिरियम् । संतिष्ठन्ते व्यम्बकाः । वोभूते पौर्णमासेनेट्वोदवसायानुदवसाय चा प्रसूता देवेन सवित्रेत्युन्दन्ति । यो अस्याः पृथिव्यास्त्वचि निवर्तयत्योषधी- रमिरीशान ओजसा वरुणो धीतिभिः सहेन्द्रो मरुद्भिः सखिभिः सहामिस्तिग्मेन शोचिषेति निवर्तनं वापन यया पुरस्तात् ॥ १६ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चमप्रश्ने पञ्चमः पटलः ॥५॥ गतार्थम् । इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगबैज- यन्त्यां पञ्चमप्रश्ने त्र्यम्बकः पञ्चमः पटलः ॥५॥ अथ पञ्चमप्रधे षष्ठ. पटल । ऋतो ततो यहे व्यहे चतुरहेऽर्धमासे मास चतुर्पु वा मासेषु शुनासीरीयेण यजते तस्य चैश्वदेवेन कल्पो व्याख्यातः पक्ष संचराणि निरुप्यन्द्रानं द्वादशकपालं निर्वपति वैश्वदेवं चरुमिन्द्राय शुनासीराय पुरोडाशं द्वादशक- पालं वायव्यं पयः सौर्यमेककपालं वायव्या- यवागूः प्रतिधुग्वेन्द्राय गुनासीराय पुरो. डाशं द्वादशकपालमुत्तममेके समामनन्ति । यहायतीते पर्वणि प्रयोगो वचनाच्छु नासीरोपलक्षितत्वाच्छुनासीरीय कर्म, उत्तर- वेदेरभावाद्वैश्वदेवेनेत्युक्तम् । गतार्थम् । वायव्यपयसः स्थाने वायव्या यवागूः प्रति- १ ख. ग. घ. F. च. अ. म. ट. ठ. र. 3 °मास्येवो ।

·६ष-पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४९१ धुग्वा पयोथै पूर्वेयुः शाखाहरणादि सायं वत्सानपाकरोति उपवेषं शाखापवित्रं च । प्रातर्दोहस्याऽऽवृता काले प्रातःह दोहयति । तथैवोक्तमापस्तम्बभरद्वाजाभ्याम् । सांनाग्यवदनुमन्त्रणमेककपालस्याऽऽग्नेयवत् । यवागेश्वरुकल्पेन । प्रतिधुग्धारोष्णं पयः। तत्रैव रूढिलिङ्गं च । गौर्वा प्रतिधुक्तस्यै शृतमिति प्रसिद्धिः । तस्यामेव शृतं पक्वमि. त्यर्थः श्रुतेः । प्रतिधुषा प्रातःसवने, एतदस्मै शृतं कुरुतेति लिङ्गम् । तथा भरद्वा- जोऽपि प्रतिधुगिति दुग्धमात्रवाद इति । यावागूर्वा प्रतिधुग्वा तदपि वायव्यमेव तस्यापि दोहधर्मेण दुग्धत्रा न संक्षालनम् । आप्ताद्यैवावदाय याग इति सर्व कात्यायनेन पूर्वपक्षसिद्धान्ताम्यां साधितं. ज्ञेयम् । तथा सौर्यस्योत्तमम्थान इन्द्रायेत्याधुक्तः पुरोडाशः शाखान्तरीयः । एवं च सर्वेष्वपि पक्षेषु दश हवींषि । ससोऽस्प हस्पत्याय त्वेत्युत्तमेन मासनाम्नैककपालमभिजुहोति । एकमेव नामेष्टमापस्तम्बस्यापि तथैव । अनुवत्सरीणा स्वस्तिमाशास्ते दिव्यं धामाऽऽशास्त इति सूक्तवाकस्याऽऽशीष्प होताऽनुवर्तयति वत्सरीणामिति था। गतार्थम् । अपरपक्षे समस्यन्स्वकाले पौर्णमास्ये(सेने)ष्ट्वोदवसायानुद- वसाय वा प्रसूता देवेन सवित्रेत्युन्दन्त्येकं मासमुदस. जत्परमेष्ठी प्रजाभ्यस्तेनाऽऽभ्यो मह आवहदमृतं मा. भ्यः प्रजामनु प्रजायसे तदु ते. मामृतं येन मासा अर्धमासा ऋजवः परिवत्सरा येन ते ते प्रजापत ईजा- नस्य न्यवर्तयन्तेनाहमस्य ब्रह्मणा निवर्तयामि जीवसेऽमि. स्तिम्भन शोचिषेति निवर्तनं वापनं यथा पुरस्ताद ॥१७॥ भपरपक्षे कृष्णपक्षे शुनासीरीयहवींषि समस्येत्तैर्यनेत्स्वकाल आमावास्येन हविषेष्टा स्वकाले पौर्णमासेनेष्ट्वा तत उदवसायेत्यादिविधिः । कृतं ब्याख्यानम् । संतिष्ठन्ते चातुर्मास्यानि । शुनासीरीयान्तैव संस्था चातुर्मास्यानां सोमादेरङ्गत्यात् । नैनमनीजान५ सोमेन फाल्गुनी प्रामुयात् । एनं यजमानं सोमेनानीजानं फाल्गुनी पौर्णमासी न प्राप्नुयात् । फाल्गुन्यां पौर्ण- मास्यां सोमेनावश्यमेष्टव्यमित्यर्थः । चतुर्ष वा मासेषु शुनासीरीयेण यजत इत्यय पक्षो यदा पुनःप्रयोगं चिकीर्षति तदैव संपवति नान्यदा तत्रापि फाल्गुन्याः पूर्वेच. १०, इ. ण. 'त्यर्थश्रु । १ घ. स. ज. म, ति संव।

·- ४९२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [५ पञ्चमप्रश्ने- श्चतुर्दश्यामेव शुनासीरीयेण यमेत ततः फाल्गुन्यां पुनःप्रयोगश्चातुर्मास्यानां चैव्यां प्रथमोपक्रमे तस्या अपि फाल्गुनीत्युपलक्षणं सर्वमेतत्कात्यायनेन स्पष्टीकृतम् । सोमोऽग्निष्टोमः। सोमाभावे पशुना। अशक्तौ पशुना निरूढकल्पेनानन्तरे पर्वणि । पश्वभावे पुनःप्रयोगश्चातुर्मास्यानाम् । इष्टिरप्युक्ता कात्यायनबौधायनाश्वलायनैः । तदकरणे पुनःप्रयोगः । तान्यकृत्वैव पुनःप्रयोगोऽभ्यास इत्यर्थः । ततोऽपि सोमेन पशुना वा समाप्तिः । इष्टिरामेयी कात्यायनीयानाम् । अन्यैः सवनेष्टिरित्युक्तम् । आग्नेयोऽष्टाकपाल ऐन्द्राग्न एकादश- कपालो वैश्वदेवो द्वादशकपालो वैश्वदेवश्वा समानतन्त्रा भिन्नतन्त्रा वैका । नित्यानि चातुर्मास्यानि उक्त्वाऽन्यान्याह- वैश्वदेवेन पशुकामो यजेत यस्मिन्नस्य वसन्ते भूयिष्ठं पयः स्यात् । यस्मिन्वसन्ते यजमानस्य गोषु विपुलं दुग्वं भवति तत्रोपक्रमः । वैश्वदेवेन पशुकामो यजेत यावत्सहस्रं पशून्यामुयात् । सहस्राशुप्राप्तिपर्यन्तं वैश्वदेवपर्वणि वैश्वदेवेनैव पर्वणाऽभ्यासः । प्राप्ते सहस्र स्वस्थानैरितरैर्यजते । वरुणप्रघासकाल आगते वरुणप्रघासैरेवमितरैः सोमः पशुर्वाऽन्ते । शुनासीरीयेण यजेत ग्रामकामः प्रजाकामः पशुकामो दृष्टिका. मोऽनायकामो पा वर्ण्यमुदकमन्ववसाय तत छदकार्थान्कुर्वाणः । वर्षासु भवं वर्ण्यमुदकं यत्रास्ति तत्र गत्वा यजते तस्मादेवोदकादुदकप्रयोजनम् । पञ्चसंवत्सराणि व्याख्यास्यामस्तवं पञ्चहोता वैश्वानरपार्जन्यौ च फाल्गुन्यां प्रयुज्य द्वाहतू संवत्सराविष्ट्वा तृतीयस्य मासं न यजेत चैश्यां तु प्रयुज्य त्रीतून्संवत्सरानिष्ट्वा चतुर्थस्य मासं न पजेतैवं विहितं यवराय व्यवराओं वाऽभ्यस्येदभ्यस्येत् ॥ १८॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चमप्रश्ने षष्ठः पटलः ॥६॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चमः प्रश्नः ॥५॥ पञ्चसंवत्सराणि पश्च संवत्सराः कालो येपां चातुर्मास्यानाम् । अयं प्रयोगो नित्यानां काम्यानां च फलभूयस्त्वकामनया स्यात् । तन्त्रमेकारम्मत्वात् । प्रथम एव प्रयोगे पञ्चहोत्रादि । यदा फाल्गुन्यामुपक्रमस्तदा चाऽऽवृत्या द्वावृतू संवत्सराष्ट्विा

·६५ पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् ।
४९३
चातुर्मास्यानां द्विरावृत्तिः सर्वेषां भवति संवत्सरद्वयेन पुनश्च वैश्वदेवपर्वमात्र
चातुर्मास्यमध्ये भवति । तत ऊर्ध्वमाषाढमासो भवति तस्मिन्प्राप्ते वरुणप्रधासैन यष्टव्य
तं मासमतिक्रम्य श्रावण्यां वरुणप्रघासैर्यष्टव्यं चैव्यामुपक्रमे तु संवत्सरत्रयमभ्यस्य
पुनश्चैव्यां वैश्वदेवेनेष्ट्वा श्रावण्यां वरुणप्रघासैरेवं चैत्रमारभ्यर्तुत्रय भाद्रपदे भवति ततो
माप्तमतिक्रम्य कार्तिके साकमेधैर्यजेत् । अनेन प्रकारेण पञ्च संवत्सरान्यजति ।
ततोऽपि फलभम्नो द्विस्त्रिर्वा पञ्चसंवत्सराणि चातुर्मास्यानि यत । तथा च पञ्च दश
पञ्चदश वा त्रयः प्रयोगा विकल्पेन भवन्ति । अभ्यासः प्रश्नसमाप्त्यर्थः ।
इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवै.
जयन्त्यां पश्चमप्रश्ने शुनासीरीयः षष्ठः पटलः ॥ ६ ॥
इति हिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतयां प्रयोगवैजयन्त्यां
पश्चमश्चातुर्मास्यप्रश्नः।
अथ षष्ठः प्रश्नः ।
(तत्र प्रथमः पटलः ।)
ऋग्वेदाघुपदिष्टेषु सातकर्मसु कर्तता।
होत्रादेः परिभाष्यायाध्वर्योर्याजुषकर्मसु ॥ १ ॥
निरूपिता ब्रह्मणोऽपि हविर्यज्ञेषु तेषु तु ।
प्रधानकर्तृदपत्योः फलाप्राप्ति निवारयन् ॥ २॥
संकल्पादेव कर्तृत्वमनयोर्मुख्यमादिशन् ।
फलं च सर्वकर्मस्वत्रैवान्यच्च प्रसङ्गतः ॥ ३ ॥
किंचिदुक्त्वा हविर्यज्ञयाजमानं सविस्तरम् ।
होत्रादिवेदसंज्ञाभिर्विहितेष्वपि कर्मसु ॥ ४ ॥
होत्रादिकर्तृनियमापवादेन निरूप्यते ।
लिङ्गाद्वाक्याद्विशेषाभिधानाच्छ्रुत्या च बाधने ॥ ५ ॥
सन्ति सामान्यसंज्ञायाः षष्ठे प्रश्ने प्रतिज्ञया ।
अवैतानिककर्माणि सब्रह्माण्यपि चत्विजाम् ॥ ६ ॥
साध्यानि तेषु चोत्सात्कर्तृगामि फलं स्थितम् ।
न्यायवैदग्ध्यविज्ञेयं याजमानमितीरितुम् ॥ ७ ॥

·४९४ [६ षष्ठप्रश्ने- सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- प्रतिज्ञाकरणं तावदादौ सर्वस्य तन्यते । हविर्यज्ञे दर्शपूर्णमासादौ तन्निरूप्यते ॥ ८ ॥ याजमानं व्याख्यास्यामः । यद्यपि यन देवपूनासंगतिकरणदानेष्वितिधात्वनुशासनसूत्रेण योर्धातोः पूनाद्यर्थस्य लटः शतृशान घाविति सूत्रेण लडादेशशानच्प्रत्ययान्तत्य व्युत्पत्त्या यजमानशब्देन देवपूजादिकर्मणः कर्ताऽऽत्मनेपदार्थाच फलभोक्ता प्रतीयते तथाऽपि याग(यो)रूट्या चत्विक्साध्ये कर्मणि फलभोक्ता यः स एव प्रतीयते । पूर्तेषु यनत्यर्थेष्वपि यजमान- शब्दप्रयोगात् । देवपूजाकर्तर्यदर्शनाच्च । तस्मादक्षिणार्थे प्रवृत्तविक के कर्मणि यः फलभोक्ता स एव यजमानशब्दवाच्यः । नच कर्ममात्रफलभोक्तरि दृश्यते प्रयोग उपनयनादिषु सामयाचारिकेष्वपि च फलभोक्तरि प्रयोगाभावात् । तयोः फलमोक्त्रोः कर्म तद्यानमानम् । पत्न्या अपि फलं भोक्तत्वस्याऽऽधानप्रश्ने निरूपितत्वात् । यद्यपि तत्तद्वेदविहितानि वैतानिकानि होतृवेदादिसंज्ञामिर्होत्रादिनियतकर्तृकाण्येवेति स्था- पितं तथाऽपि विशेषप्रमाणस्तद्बाधेन दंपत्योरपि कचित्कर्तृत्व प्राप्तं तन्निरूप्यत इत्यर्थः। तत्र फलप्रापकं यजमानमात्रानुष्ठेयं प्रमाममाह- समस्ते ऋतावर्थ श्रूयमाणं यजमानः काषयते । समस्ते नियतेऽनियते च साङ्गे तो क्रतुशब्दपुरस्कारेणात्वग्विधिभिविहितविक्क- तूके कर्मणि । दर्शपूर्णमासयोश्चत्वार विन इत्यादिनाऽग्निहोत्रस्य यज्ञक्रतोरेवमन्तेन दर्शपूर्णमासचातुर्मास्यपश्वग्निहोत्राणामक्रतुरूपाणामपि क्रतुशब्देन गौणेनाप्युपात्ताना. मिह ग्रहणं, ज्योतिष्टोमस्य तु मुख्यत्वेनोपात्तस्य यागविशेष एव सपशुके सोमाख्ये क्रतुशब्दो याज्ञिकप्रसिद्ध्या रूढो वेदे च वाजपेये सर्वे यज्ञकतवोऽवरुध्यन्त इत्यादी ततोऽन्यत्र पञ्चमहायज्ञेषु यज्ञसत्रशब्दवद्गौणः । प्रकृते मुख्यमात्रग्रहणे हविर्यज्ञयान. मानकर्मविधानं विरुध्येत तस्मानौणमुख्यानां ग्रहणम् । यज्ञं व्याख्यास्याम इत्यत्र विधिल - क्षणानि कर्माणि कर्ममिनिःश्रेयसमित्यादौ च प्रयुक्तयज्ञशब्दकर्मशब्दावपहाय क्रतुशब्दं प्रयुञ्जानेनाऽऽचार्येणविसाध्यान्येव कर्माणि क्रतुशब्देन गृहीतानीति गम्यते । अर्थ ममेदं भूयादित्यर्यते तदर्य फलमिति यावत् । क्रती प्रयोजनतया साध्यत्वेन प्रयोनकोऽर्थः । तं क्रती साध्यं विधिश्रुत्येष्टसाधनयोग्यपरया नियतेषु निःश्रेयसलिङ्गसहकृतया विश्व. जिदादौ स्वर्ग रात्रिसत्रादौ प्रतिष्ठादिकं कामादिपदवद्वाक्यसहकृतया च वायव्य श्वतमालभेत भूतिकाम इत्यादौ भूत्यादिकमर्थत्वेनाऽऽवेदितं यजमानः कामयते । नच वर्तमानापदेशादनुवादः कामस्येति वाच्यम् । निष्प्रयोजनवादानर्थक्यमेव स्यात् । तस्मा. कामयेतेति विधौ प्रयोगोऽप्राप्तत्वात् । नच फलकामनायां विधिरस्ति । कामनेच्छा ·२प्र.पटल: महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । सा वस्तुसौन्दर्यज्ञानादेव जायते नतु विविना । विधिहि न फले प्रवर्तकः । अत एव फलाशे भावनायास्तु प्रत्ययो न विधायक इत्युक्तं तस्मात्फलसाधने विधिरिति वाच्यम्। तत्र वाचिको यः कामाभिनयोऽप्राप्तः स एव कामयतो विहितोऽतो यजमान एवे. त्ययं नियमोऽपि युज्यते । नानावेदगतं फलं तथाऽपि नविग्भिः संकल्पनीयं समा- ख्याया वाधात् । अत एव यो यक्ष्य इत्युक्त्वेत्यत्राऽऽत्मनेपदं श्रूयते । उक्त्वेत्यनेन संकल्पस्य वाचिकत्वमुक्तं तदेव प्रथमं यजमानकर्म श्रुत्यैवोक्तं पुरुषरूपप्राप्तं तेन यज्ञे प्रवर्तमानत्वेन यजमानो नत्वनारब्धयज्ञो यजमानः स्याकिंतु यक्ष्यमाणः । अतोऽनेन यज्ञेन यक्ष्य इति कृतवाचिकसंकल्पोऽङ्गप्राप्तमानो येन क्रतुना यक्ष्य इति कृतसं. कल्पः । तत्र श्रूयमाणं फलमपि कामविषयत्वेनानुवदेदमुककाम इति तद्वाक्यशेषत्वेना- न्यथा सिध्यतः फलस्थानन्वये संकल्पवाक्यमसमर्थ स्यात् । यागेन भावयिष्य इत्युक्ते किमित्याकाक्षा जायते तत्पूरणायामुककाम इति वक्तव्यमित्यर्थः । अत एवान्यफ- लकर्मणि चविक विविधानार्थ यनतीति परस्मैपदनिर्देशो नहि प्रयत्नपरिस्पन्दाश्रयत्व . मात्रेण मुख्यं कर्तृत्व संभवति । स्वतन्त्रः कर्तेति पाणिनिस्मरणात्स्वातन्त्र्यं भोक्तुरेव मुख्यं तत्प्रेरितेषु तु स्वातन्त्र्यं गौगं विवक्षितं दर्शयितुं यनतीति परस्मैपदप्रयोगः । सूत्रकृताऽप्यूग्वेदेन होता करोतीत्यादौ परस्मैपदप्रयोगेणान्योरतत्वं दर्शितं, नहि परार्थफले कर्मणि परेणाप्रवर्तितः प्रवर्तते । ननु स कथं फलभोक्ता स्यात्प्रधानकर्मणोऽ. कर्ता यतो नच वैदिके कर्मणि स्वातन्त्र्यमात्रेण कर्तृता । तथा च नैमिनिः पूर्वपक्ष- सिद्धान्तावाह शास्त्रफलं प्रयोक्तरि तल्लक्षणात्वादिति सूत्रेण । सर्व कर्म फलभोक्त्रैव कर्तव्यमिति प्रा(त्यभिधा)य राद्धान्तितम्-उत्सर्गे वा प्रधानं स्यादिति । सर्वस्य साङ्गस्य कर्मणो हि ऋत्विक्साध्यत्वेऽपि यागमात्रप्रधानं तत्पन्या कर्तव्यमेतावता तत्फलप्राप्तिः । अत एव कात्यायनः-प्रधानस्वामी फलभागादिति । तेनापि द्रव्यदे. वतात्यागो याग इत्युक्तम् । तस्मात्प्रधानमात्र त्रकर्तृत्वेन कर्मफलं तस्येति युक्तम् । भव. त्पक्षे तु त्यागप्रधानता प्रथमपटले निराकृता । प्रधानं यागो होतृकतृको होमोऽ. ध्वर्युकर्तृक इति होतृकर्तृक इति स्थितं स्वातन्ध्यमात्रेण कर्तुः कर्मफलं स्यादिति चेत् । उच्यते-यः प्रधानस्य कर्ता सोऽङ्गानामिति परिभाषितत्वाद्यागस्य प्रधा. नस्य यजमानकर्तृकत्वे तु यजमानकर्तृकत्वमङ्गानामपि स्यादिति समाख्यामिन- त्विकर्तृताऽपि स्यात् । अतो न प्रधानकर्ता यजमान इष्टः सूत्रकृता । तस्माद- न्यतोऽप्रवृत्तः फलार्थ सकल्पेन प्रवृत्त एव स्वतन्त्रः कर्ताऽन्यो नेति सूत्रतात्पर्यम् । नचान्येन कृतस्यान्यः फलभोक्ताऽतिप्रसङ्गापत्तेरिति वाच्यम् । यथा यजमानेन त्यागे कृते प्रधाने यजमानपत्न्या भपि फलम् । तत्केन हेतुना संकल्पेनेति वाच्यम् । तत्राऽऽपस्तम्बसमाधिरिति समः समाधिविधिः । यथाऽङ्गेषु कर्तुरन्यस्मिन्नपि यन. मानेऽपूर्वमुत्पद्यते तद्वत्प्रधानं पूर्वमपि संकल्पकतर्येव स्यात्तत्फलं चेति नातिप्रसङ्गः ।

·४९६ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [६ षष्ठप्रश्ने- यथा लोके रानादिः संकल्पमात्रेण राज्यं भुङ्क्ते प्रेरित राज्यग्रहणाय प्रधानादिभिः कृत. ग्रहणमपि विहितेष्वपि देवताप्रतिष्ठादिपूर्तेषु प्रतिष्ठाप्रधानेषु त्यागासंभवादनपादावपि तथात्वात्संकल्पमात्रेणत्विकृतस्य प्रधानकर्मणो यजमान एवापूर्वमेव तस्य फल च भव- तीति न किंचिदनुपपन्नम् । एवं वा सूत्रयोजना-समस्ते साङ्गे कर्मक्रतौ यो यक्ष्य इत्यनुवादेन वचनामिनयेन चोन्नीतेन यक्ष्य इति संकल्पे यद्यपि फलं तथाऽपि विधि- वाक्ये क्रती श्रूयमाणं यजमान एव कामयतेऽनेन यक्ष्य इति वाक्य इदमनेन फलं कामय इति वाक्यशेषण कामयते । तस्माद्यज्ञारम्भ एवानेन कर्मणा यक्ष्ये यावज्जीवमित्यादि यथासंभवमुक्त्वाऽनेन निःश्रेयसं कामय इत्यादि तत्तत्कामनानुमारेण वदेत् । यथोक्त- मापस्तम्बेनापि क्रत्वादौ कतुकामं कामयेत यज्ञानादौ यज्ञान काममिति । समस्ते साङ्गेऽपि क्रती साध्यत्वेनेष्टं श्रावयेदित्युक्तं तच्च यज्ञारम्भे प्रधानफलमनारम्भे चाङ्गफल- मित्युक्तं भवति । ननु नियतेप्वङ्गेषु विधिश्रुतिमात्रेण न फलं निःश्रेयसं कल्प्यं नापि रात्रिसत्रन्याये. नाऽऽर्थवादिकम् । नापि विश्वनिन्न्यायेन स्वर्गफलम् । किंतु नियताङ्गानि प्रधानेन स्वफलसिद्ध्यर्थ कथंभावाकाक्षिगृहीतानि न पृथक्फलाकाङ्क्षाणि तथाऽपि श्रत्या कामपदवत्याऽनन्यार्थया च यत्रापि फलमङ्गेष्वनङ्गेषु चास्ति तत्रापि कामना क्वचिदृत्विनिष्ठाऽपि श्रूयते तत्र किमृत्विना फलमथवा यजमानस्यैव । यजमानफलेऽपि सकल्पोऽत्रत्विना यजमानस्येति निर्णयार्थमाह- तथा नित्येषु यज्ञाङ्गेषु यानि तु कामयतिः श्रावयति । तुशब्देनोत्सर्गबाधो न सर्वत्राङ्गेष्वर्थवादैः फलकलना । नाप्यङ्गेषु फलश्रुतिरर्थवाद एवेति । किंतु नित्येषु फलनिरपेक्षया विधिश्रुत्या फलवत्प्रधानाङ्गेषु तथा निय. तेषु फलाभावेऽपि नियमेनानुष्ठेयेषु यज्ञाङ्गेषु यज्ञफलवत्तया फलवत्सु । ननु किमर्थ नित्येष्विति यज्ञाङ्गेषु हि नियमेनानुष्ठानं तद्यज्ञानग्रहणेनैव सिद्ध. मिति चेत् । न । वैकल्पिकं यत्राङ्गमस्ति तथाऽतिरात्रे पोडशिनं गृह्णाति नातिरात्रे षोडशिनं गृह्णातीति पाक्षिके षोडशियागे फलार्थतयैव प्रवृत्तिर्नान्यथा यज्ञस्य तेन विना ह्यवैगुण्यात् । तस्माद्वैगुण्यपरिहारार्थमनुष्ठीयमानं निस्यमित्यर्थः । तेष्वप्यन्य- तःसिद्धस्य स्थानेष्वपि यानि चार्थरूपाणि स(पू)र्वसूत्रेऽर्थमिति पदं व्युत्पन्नमर्थ्यत इति फलमुक्तं तत्र नपुंसकनिर्देशेन जातिवाचिनोपदिष्टस्यान्न (त्र) व्यक्तिवाचकेन बहुवच- नान्तेन नपुंसकलिङ्गेन परामर्शो यानीति । यान्यर्थमानानि पुरुषेण नित्याङ्गसाध्यानि कामयतिर्धातुः श्रावयति अभिधयैव बोधयति तान्येवाङ्गफलानि नान्यानि तान्येव यजमान एव कामयते सर्वानुषङ्गः । अयमभिप्रायः-यज्ञाङ्गेष्वपि श्रुत्याऽनन्यपरया १ ख. च. ट. ठ. 'स्ति यथा।

·१प्र.पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४९७ बोषितानि फलान्येव न सा श्रुतिरर्थवाद एवाननेष्वपि च किं वक्तव्यं यानि फलं विना नानुष्ठेयानि तत्रार्थवाद एवाननुष्ठानलक्षणमप्रामाण्यं स्याद्विधेः । तस्मादुभयत्रापि नार्थवादता किंतु फलार्थतैव । अत्र कामयतिरू(रु)पलक्षणमिच्छाविषयत्व(त्वे)नार्थप्र. तिपादकानां शन्दानाम् । बुभूष[ति] तितीर्घत्यनयोः साक्षादेकार्थकत्वात् । इतरार्थनं. प्रत्ययस्यापि समानार्थत्वात् । अभिचरन्नामयाच्यादिशब्दानामनिष्टार्थानामपि विधिषु न श्रुत्यावेदितार्थस्यापूर्वस्येष्टस्य साध्यस्याऽऽवेदकानामिच्छाविषयत्वं विना साध्यत्वा. संमवादवश्यमाक्षिप्तेच्छाविषयत्वमपि बोधयतामुपलक्षणम् । तान्यङ्गानङ्गफलानि यन. नस्य कर्मणां स्वतन्त्रकर्तुरेव । तथाऽप्यध्वर्यादिकामना श्रूयते तथाऽपि नावदियः स्वार्थतया साधयितुमीशते शास्त्रफल च कर्मणां स्वतन्त्रक रेवेति न्यायात् । नह्यनेन प्रवर्तितस्य कर्मणः फलमन्यस्य स्यात् । यदप्यन्यस्य प्रपाप्रवर्तनादिषु कर्मसु तृप्तिः फलमन्येष्वप्यस्ति तथाऽपि न तद्विधिफलम् । किंतु तदानुषङ्गिकं विधिफलं कर्तुरेवेति न व्यभिचारः । तथा च यान्कामयेत यजमानानिति तथा यं कामयेत सर्वमायुरियादिति पजमानकाम्यमेव फलं नाध्वर्युकाममनिच्छतो यजमानस्य फलं स्यात् । एवमृविजामपि कचित्स्वकामनाविषयत्वेन स्वफलता दृश्यते । तत्रापि यदि यजमान एवानेन कर्मणा म ऋत्विनां फलं भूयादिति कामयते तदैव नान्यदा। तदेतत्सर्व यानीत्यनेन दर्शितम् । तथा यं कामयेत प्रमायुकः स्यादित्यादेरपि न फलपरता मानत्वाभावात् । अध्वर्युणाऽ. निष्टं काम्यमानमपि न यनमानप्रयुक्तेन कर्मणा भवतीत्युक्तम् । यथा यजमानायानिष्टं कामयते तादृगेवेति । तथा न कार्यमित्यर्थवादः । यत्र तु कामनासमानार्थपदैरबोधित तत्काम्यमानमपि नाङ्गफलमित्यपि कामयतिरित्यनेनोक्तम् । श्रावयतीत्यनेन कामादि. पदनोधितमपि यद्यभिधया न प्रतिपाद्यते किंत्वनूद्यतेऽभिधायाः पदान्तरेण प्रतिबन्धात् । तत्रापि न फलताऽपि त्वर्थवाद एव । यथा त्रिष्टुमा परिदध्यादिन्द्रियं वै त्रिष्टुगिन्द्रि- यकामः खलु वै राजन्यो यनत इति तथा जगत्येत्यपि । अत्र खलुपदानां हेतुत्वे. नामिधाप्रतिबन्धादनुवादेनार्थवादतैव । यदि कामयेत ब्रह्मवर्चसमस्त्विति गायत्रिया परिदध्यादिति फलपरतवात्र नार्थवादता । अत्र फलवन्त्यङ्गानि क्रियानातिद्रव्यगुणाः। क्रिया तावत्-आधानेऽग्नये भगिनेऽष्टाकपालेष्टिः । सा नित्या च काम्या च । तथा राका सिनीवाली पत्नीसंयानभागौ । जातियावत्पालाशं ब्रह्मवर्चसकामस्य यूपं कुर्यात् । द्रव्यमपि-द्रव्यमग्निहोत्रहोमे पयः । गुमः-यूपे त्रिरत्नपश्चारनित्वं च । एषां संयो. गपृथक्त्वन्यायेन यागाङ्गता । तथाऽनङ्गान्यपि क्रत्वाश्रितानि चतुर्धा कुयामः पत्नीसंयानेषु । जातिः-यदि कामयेत ब्रह्मवर्चसमस्त्विति गायत्रिया परिदध्या- दिति परिधानी[या]यां गायत्रीत्वम् । द्रव्यम् -कांस्यमृन्मये प्रणयनाश्रिते । गुणः- १च. ट तयाऽपि। ६३ ·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१ षष्ठप्रभे- - - SS. .. भाषार उचनीचते । एतेषां ऋत्यमत्वावेदक प्रमाणं नास्ति । यदि प्रकरणेनागस्वं तदा वाक्पमेदः स्वात्सकृच्छ्रुतस्य वाक्यस्य । उदाहरति- पथाऽऽघारस्योलतायां नीचैस्तायां च । अर्धमाघारयेत्स्वर्गकामस्य न्यश्चं वृष्टिकामस्येति यथा यजमान एव कामयते तथा थान्कामयेत यजमानान्समावत्येनानिति व्याहृतिविधाने स्थानविशेषलक्षणो गुणो यम- मानफळा विधीयमानो यजमानेनैव कामयितव्यः संकल्पनेत्यर्थः । एतत्सूत्रे नियमविधानेन फलितां परिसंख्यां दर्शयति- अर्थवादा इत्तरे । आधारस्येत्यनुकर्षः । आधारगतगुणविध्यर्थवादा इतरेऽनन्यथासिद्धया श्रुत्यैवाऽ वेदितार्थप्रापका विध्युद्देशान्तर्गतास्तेऽतोऽन्ये वाक्यशेषा विध्युदेशानन्तर्गताः सन्तः पृथगपि वाक्यार्थ प्रतिपादयन्तो वाक्यैकवाक्यतां गच्छन्तोऽर्थवादाः स्तावका न फल. प्रापका इत्यर्थः । ब्रह्ममीमांसकानामिव वाक्यैकवाक्यताऽर्थवादानामिष्टा सूत्रकृतामवा- न्तरवाक्याऽपि प्रामाण्यस्वीकारात्तत्तु(न्नतु)नैमिनीयानामिव पदैकवाक्यता । यथा संततमावास्यतीत्यत्र प्राणानामन्नाद्यस्य संतत्या इत्येवमादयोऽर्थवादा भाघार- योस्तपाऽन्येष्वपि नियतेषु यज्ञाङ्गेषु प्रकारान्तरसिद्धा अर्थवादा एवेत्याह- सोऽन्येषु यहाऊषु पुरीषवतीं करोति प्रजा येवेनं पशुभिः पुरीषवन्तं करोति यधूपं मिमोति सुवर्गस्य लोकस्य प्रज्ञात्या इषे त्वोर्जे त्वेति शाखामाछिनत्तीपमेवोर्जे यजमाने दधातीति । शाखान्तरीयं वाक्यम् । इतीति नानाप्रकाराणामर्थवादाना पूर्वदर्शितानां ग्रहणार्थम् । द्रव्यप्रकल्पनं यजमानस्य दक्षिणादानं ब्रह्मचर्य जपाश्च । पधानाङ्गभूतं द्रव्यं सिद्ध नात्यादिना पश्चादङ्गत्वेन तत्तद्वेदविहितमपि नविग्भिः संकरप्यं तत्। नहि तत्र तत्र वेदे संपादनं विधीयतेऽपि तु सिद्धस्याङ्गताऽतो द्रव्यप्र. कल्पनं पूर्वमर्षसिद्धं तत्तु स्वार्थसियथं यजमान एवं कुर्यात् । नहि त ऋत्विजो दक्षि. गालोभेन प्रवृत्ताः स्वयं व्ययं कर्तुं प्रभवन्ति । अत आज्यव्रीहिपशुतण्डुलगोनाश्वादीनां संपादनं यानमानं यजमानः स्वद्रव्यत्ययेन साक्षाद्वाऽन्येन वा संपादयेत् । अत्र पन. मानग्रहणं पुनः संकल्पे प्रवर्तमानस्य द्रव्यप्रकल्पकत्वं मा भूकिंतु संकल्पात्पूर्वमेव यक्ष्यमाणस्येति । यजमानपदं द्रव्यप्रकल्पनपदेन न संबद्धमिति पुनरोनमैरेव संबन्धो - १५. श. म. °था नित्येषु।

·१५०पटकः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । यथा स्यादिति सप्रयोजनं दक्षिणादित्रयेण संवध्यत उत्तरत्रानुवर्तते च । दक्षिणादानं स्वत्वत्यागरूपं नास्वामिनः संभवति । सामर्थ्यमपि श्रुत्या माध्यतेऽनड्वान्होत्रा देय इत्यादिना । अष्टाङ्गमैथुनत्यागो ब्रह्मचर्य तद्यनमानसंस्कार एव समाख्यायाः माम. येन बाधात् । ऋस्विजां हि ब्रह्मचर्यामावेऽपि कर्तृत्वसंमवात् । तस्माद्दीक्षासंस्कार- वत्स्वामिनः संस्कार इति भवत्यदृष्टार्थः संस्कारो यजमानस्यैव । अत एव लिङ्गेन समाख्याबाधे सति योऽस्याग्नीनाधास्यमानो भवति स एतां रात्रि ब्रह्मचर्य चरतीत्य. ध्वर्योब्रह्मचर्यविधानम् । यत्र कुत्रापि वेदे पठिताना मन्त्राणां जपं फल्या अपि । वक्ष्यति च धर्मेषु नहि प्रवसति यजमाने पत्न्या नैमिसिकेषु दानेषु स्तेयमुपदिशन्तीति तस्या अपि स्वाम्यमस्त्येवेति प्रवसति यजमाने दक्षिणादानं पत्न्याऽपि कार्य वरो देयः । छिन्दत्प्राणि दयादित्यादिना विहितं स्कन्नादिनिमित्तं दानमपि दक्षिणाशब्देन प्रदेय- मात्रग्रहणात्। जपानां विधिमर्थसिद्धं दर्शयति- प्रत्यगाशिषो मचानकर्मकरणाञ्जपति । यजमान इत्यनुवर्तते । मन्त्रप्रयोक्कुरात्मानं प्रतिपाद्यत्वमागच्छन्तीति प्रतीच इष्टप्रा. र्थनास्ताः प्रतिपाद्यत्वेन येषा मन्त्राणा ते तथा प्रत्यक्षं मह्यं स्यादित्यात्मगामित्वम् । आशिष इष्टप्रातिप्रार्थनारूपार्थवादा उपलक्षणम् । तान्मत्रान्यनमानो जपति । वन- मान एव जपत्येवेति चोभयं नियम्यते । तेन जपस्तथाचादृष्टार्थ चातुस्वयं पाणिनिस्मृ. तिन्यायेन सिद्धमसिद्धमितीत्यविहितानां जपार्थतया विधिपतीत्येव करुथ्यो यनमान: कर्तृकः साक्षादित्यर्थः फलति । प्रत्यक्षनपविधिविहितानां विनियोगं अपतीति चेत्यनेन वश्यत्यतो ज्ञायतेऽत्र विधिः कल्प्य इति । अयमाशयः-अध्ययनविधिनोत्पादितानां मन्त्राणां स्वार्थावबोधद्वारा फलवकर्मसाधनाना यज्ञकर्मार्था मन्त्रा इति परिभाषासूत्रेण सर्वमन्त्राणां यज्ञानुष्ठानार्थत्वमुक्तम् । तत्र येषां विनियोनको विधिर्नास्ति ते केन प्रमाणेन यज्ञकर्मार्थाः स्युः । अतस्त्वध्ययनविधिनैव ते सामान्येन विनियुक्ता एष । तेषां विशेषविद्याकाक्षिणां प्रत्यगाशीस्त्वलक्षणलिङ्कन स्वस्थानुपमर्दको नप एप विधेयत्वेन साध्यो धात्वर्थो नान्यो योग्यः स्यात् । ननु शेषस्य विनिधानमित्यादिसूत्र. रविनियुक्ता सा विनियोगलिङ्गेन वदता दशतयो सामव्यतिरिक्तानामपि मन्त्राणां तूष्णीकेषु प्राकृतेषु यजुरिति सूत्रेण विनियुक्तत्वान्नतेभ्योऽन्ये मन्त्राः सन्ति । येषां मपे विनियोगः कल्प्य इत्युच्यते । अत्राऽऽहाकर्मकरणानिति । कर्मवामा बेष्टा तस्यां करणत्वेन प्रतीतास्ते कर्मकरणास्ते हि तूष्णीकक्रियासु प्राकृतासु क. ग. ग. त्या न वा।

·[६ षष्ठप्रभे-- दकाः सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- विहितास्वेव प्रत्यगाशिषोऽपि मन्त्रसाकाङ्क्षासु लिङ्गेन तत्र क्रियाप्रति. पादनत्वलक्षणेन गच्छन्त्येव । प्रत्यगाशीर्लिङ्गं च विधिकलाकमभिभूय श्रुति. विधेयक्रियामेव क्रियाप्रतिपादनलिङ्गेनाप्यकल्पनालामाश्च न संनाथेन गच्छन्ति । पे स्वकर्मकरणास्तेषां तूष्णीकाः क्रियाः प्रति गमने सामर्थ्य नास्ति । यद्यपि तरभाषाकारक्षार.थाऽपि ते न केवलप्रत्यगाशीःपराः क्रियाया अप्रतिपा- कथं क्रियामभिधया प्राप्नुवन्ति । नचात्र ब्राह्मणविहितत्त्वमस्ति पेन पपोपदिष्टं ब्राह्मणवन्त इति सूत्रेण लक्षणयाऽपि क्रियाप्रतिपादकाः स्युः । तस्मात्तेषा. मध्ययनविधिबलेन स्वसाध्यजपविधिकल्पकत्वमेव युक्तम् । नह्यनुच्चारितस्य कर्माङ्ग- स्वमध्ययनविधिनाऽऽवेदितुं किंतूच्चारणेनोत्पन्नस्याभिव्यक्तस्यैव वा, इदानी दृष्टे चासं. भवति तदुच्चारणेन विधेयेन साक्षादपूर्वमेव वाच्यं संस्कार्यार्थस्याप्रतीतेः । नच मन्त्रं जपतीत्यस्ति द्वितीयानिर्दिष्टं संस्कार्यमिति वाच्यम् । मन्त्रस्यान्यत्र विनियुक्त- विनियोक्ष्यमाणत्वाभावाद्वितीयया नेप्सिततमत्वं किंतु कारकत्वमात्रमवगम्यते ह्यकतरि चेति पाणिनिस्मृतेः । तस्मान्न द्रव्यमात्रे चादृष्टमाधेयशब्दापरपर्यायं जनयत्तद्वा- राऽपूर्वोत्पादकं किंतु साक्षात्फलभोक्तार स्वामिन्येवौत्सर्गिकं मन्त्रोच्चारणक्रिययाऽपूर्व जन्यते । वैधकर्मणा फलाशासनं मुख्यं फलं स्वामिन्येव स एव मह्यमिष्टमिदं भूयादिति कामयितु योग्यो नविक् । तस्यान्यफलशाप्सने यद्यपि या काचनाऽऽशिषमृत्विगाशास्ते तां यजमानस्येति तथाऽपि यजमानफलशासने मन्त्रवाच्ये मह्यमिदं भूयादिति गौणमेव । नचाभिधाबाधेऽन्यद्विनियोनकं प्रमाणमस्ति । समाख्यायास्तु लिङ्गेन वाधान्मुख्यवृत्त्या भोक्तवोच्चारणे कर्ता यजमानो यागेन फल साधयितुं प्रवृत्तः फलापूर्वाश्रयत्वयो. ग्यमात्मानं दीक्षयेव करोत्यपूर्वेण संस्कृतम् । एवं च दीक्षणीयेष्टिवदेव जप. स्याऽऽरादुपकारकत्वेऽपि यजमानसंस्कारकत्वमुपपद्यते । स्वसंस्कारव्यतिरिक्त कर्मणि प्रतिनिधिः प्रवसनो यनमानस्यत्विग्वक्ष्यते । जपस्य संस्कारकत्वान्न तत्र प्रति. निधिरिति स्वस्यैव प्रवसतो नपो वक्ष्यते । तदेवं जपस्याऽऽरादुपकारकत्वे संपा. दित एवोपपद्यत इति युक्तमुत्पश्यामः । तस्मादृग्वेदादिसमाख्याप्राप्तात्वि. ज्यबाधेन यत्र यत्र मत्रपाठ तत्र तत्र कर्मममीपे जपः कार्यः । द्रव्यप्रकाशनेन प्रत्यगाशीःप्रार्थनं यत्र मन्त्रेषु स्यात्तत्र तत्र तत्तद्दव्यजन्यं क्रिययोपलक्षिते काले कर्तव्यस्तत्तत्कर्माङ्गतया । तत्र पाठादुत्कर्षोऽपि मन्त्रेऽवान्तरलिङ्गेनानुज्ञातः पाठात्तस्य प्रबलत्वात् । ये च क्रियाकरणद्वारा प्रत्यगाशीःपरास्तत्र क्रियां विनाऽऽशी:प्राप्त्यामावा. क्रियालिङ्गमेव प्रबलं तेन तूष्णीकेषु प्राकृतेषु तत्तदृत्विकर्मसु प्रत्यक्त्वमारोप्य गोण्याऽपि वृत्त्या प्रवर्तन्ते । ये प्रत्यगाशिषः श्रुत्या क्रियायां विनियुक्तास्तेषां लिक श्रुत्या सुतरां बाधितमिति गौण्या वृत्त्या क्रियापरत्वम् । तथाचाजपन्यूजसामस्विति ·१प्र०पटळ:] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । पाणिनिना वक्ष्यमाणन्यायमूलमाश्रित्योक्तमैकश्रुत्यमपि बाधितमिति जपे चातुः स्वयमपि सिद्धमस्याध्वर्युपाठेन । एवं च परिभाषिते यजमानकर्तृके जपे सति परिभाषितन्यायेन शब्दान्तरैयोंधित. कर्मभेदेष्वपि तत्तद्विधिविहितेष्वपि केषुचिञपधर्म यजमानकर्तृकत्वं चातिदिशति- सयोपदिश्यमानानुपतिष्ठतेऽनुमत्रवतेऽभि. मवयतेऽभिमृशति जपतीति च । अपतीति चेत्यन्तेन विधिनातेनोपदिश्यमानानपि प्रत्यगाशिषो मन्त्रांस्तत्तदुपदिष्टविशे. षेण विशिष्टकर्मान्तरविनियुक्तानपि तथा जपति यजमान एव । न तु तां क्रियां साधनत या तत्तद्वेदविहितया तृतीयया श्रुत्या मासमानानाप्यत्विाजपं प्रयुञ्जते(!) । अत्र चातुःस्वर्य- माशी परत्वेन यजमानकर्तृकत्वं चातिदिश्यते जपे विहिते यनमानकर्तृत्वमित्यर्थः । अयं भावः-पद्यपि चोपतिष्ठत इत्यादिना कर्मभेदोऽस्ति जपे तु प्रयोगभेदस्तथाऽपि न तेन तत्क- मपाधनतया प्रतीयमाना मन्त्राः प्रत्यगाशीःपरत्वं जहति । क्रियामंशभूतां प्रति तृतीयया न साधनत्वमुच्यते किंतु प्रत्यगाशीःशासनं प्रत्येव प्राधान्यादंशात्तद्द्वारा तेषामकत्वात् । उपतिष्ठत इत्यादिना विशिष्टाभिर्धानेऽपि विशेषणाशाना क्रियारूपाणामपि मन्त्रोचार- णेन सहभाविनामयोग्यत्वान्न मन्त्रसाध्यत्वम् । नहि हस्ताञ्जलिकरणमुपस्थानेऽनुसंधानम• नुमन्त्रणेऽभिमुखीयाचनमभिमन्त्रणे हस्तेन स्पर्शनमभिमर्शने मन्त्रान्ते च क्रियते किंतु पूर्वमारब्धं सहमन्त्रोच्चारणेऽनुवर्तते तत्कथं मन्त्रताध्यं स्यात् । मन्त्रैरप्रतिपाद्यत्वाच्च । नहि ताः क्रिया मन्त्रवर्णेषु दृश्यन्ते । तस्मान्मन्त्रप्रतिपाद्याशीःप्रतिपादनसाधनत्वेनैव तृतीयोपपद्यते । अर्थस्तुतिरवान्तरवाक्यार्थोऽर्थ स्तुत्वाऽऽशिषामाशासनं महावाक्यार्थः । तदेव विधेयं मन्त्रप्रतिपाद्यत्वेन । स्तुतिस्तदङ्गमिति न तेन विरुध्यते तेन चात्र तेषां संस्कार्यत्वेन द्वितीयेति वाच्यम् । उपस्थाने तावद्वारवाद्यर्थानां द्वितीयानिर्दिष्टानामपि कर्मासमवेतत्वात् । अग्न्यानां कर्मसमवेतानामपि न संस्कार्यत्वं वैरूप्यापत्तेः । किंच तेभ्यः फलाशासनप्राप्तये तेषामर्थानामुपस्थानं स्तुतिरेव स्तुतिविषयत्वेन द्वितीया निर्दिष्टा । अपि च स्तुतिर्हि गुणकीर्तनं गुणिकर्तिनस्तोत्रशस्त्रवत् । उपस्थाने स्तुतित्वं स्पष्टमेव दृश्यते तेऽग्निमस्तुवन्स एभ्यः स्तुतो रात्रियाः साऽग्निमस्तौत्स एन स्तुत इत्यादौ चाप्युपस्थानस्य स्तुतिरूपत्वेन स्तुतत्वात् । एतेष्वेवार्थवादेषु स्तुत्या फलप्राप्ति. मपि दर्शयति पन्निराज ते देवाः पन्नित्ता कामा अकुर्वतेति । स एन९ स्तुतः मुवर्ग लोकमगमयदिति । किंचाऽऽहितानेराशीयदग्निमुपतिष्ठत इत्यत्रापि चाऽऽशी:प. रमेवोपस्थानम् । तत्रार्थस्तुतिरङ्गं नतु द्वितीयया गुणी प्रतिपाद्यभूतेन संस्कार्य तत्प्रतिपाद्यं च गुणाश्रयत्वेन नतु प्राधान्येन । एवमनुमन्त्रणादिष्वपि स्तुत्यत्वन द्वितीया ननु संस्कार्यत्वेनेप्सिततमत्वात् । कित्यकथितं चेति विषयत्वेन ·५०२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१ ठप्रभे- माघनत्वमात्रमाह । किंचानुमन्त्रणे हुतं द्रव्यं द्वितीयानिर्दिष्टं स्तुतिस्तु तहेवतानामा- शीरा दृश्यते तेभ्य एव फलशासनात्-अग्नेरहं देवयम्ययाऽऽन्नादो भूयास- मित्याहाग्नि देवानामन्नादस्तनवान्नाघमात्मन्धत्त इति ब्राह्मणे च । यद्यप्यन्नादौ द्रव्यस्य संस्कार्य[त्व]मपि संभागते तथाऽपि न तन्मन्त्रप्रकाश्यत्वेनापि अपूर्व क्रिया- मंशभूतां प्रत्येव स्थानतु मन्त्रप्रतिपादनं प्रत्यपि । आशीपरत्वमतात् । तदभोनवा. र्थस्य संस्कार्यत्वोपपत्तेः । नतु प्राधान्येन । अत एव प्रवसतो यानमाने जपवदेवोप. स्थानादीनामपि स्वसंस्कारकर्मत्वेन तन्मन्त्राः स्वयमेव जपतीति वक्ष्यति । संस्कार्य यदि द्रव्यं स्यात्तदा परार्थानामध्वर्युकर्तृ[क]त्वेन प्रतिनिधिः स्यात् । न तान्यारा. दुपकारकाण्येवोपस्थानादीनि सन्ति न क्रियापराणि स्तुतिवज्जपरूपाण्येव । ननु कथमत्र विशिष्टो जपो विधेय उपतिष्ठन इत्यादिषु जपत्वाप्रतीतेः । प्रतीतौ च न तृतीयानिर्दिष्टमन्त्रसंबन्धः स्यात् । उच्यते-उपान्मन्त्रकरण इति पाणिनिसूत्रेणोपति- ष्ठत इत्यात्मनेपदं विहितं मन्त्रसाध्य करणं यस्य तत्कर्म मन्त्रकरणम् । उपपूर्वकस्ति. ष्ठतिः परिधानवाची मन्त्रोचारणं विधेयम् । अर्थप्रतिपादनं तु सामर्थ्यात् । अथवाऽर्थ. प्रतिपादनं विधेयमुच्चारणं तु सामर्थ्यादिति न्यायादन्यतरस्यैकस्य विधायकत्वे प्राप्ते जप एव सूत्रकारेण विधीयते । प्राथम्यात्पुरुषयत्नसाक्षात्साध्यत्वाच । प्रति. पादनं न साक्षात्पुरुषव्यापारेण शब्दव्यापारत्वात्सत्येवोच्चारणे साक्षात्पुरुषप्रयत्नसाध्ये विधिगोचरे सति पश्चात्प्रतिपादनपरम्परया पुरुषजन्यमर्थात् । अत एव सूत्रकृता संब- न्धार्थमेव मन्त्राणामुपदिश्यमानानां द्वितीयया निर्देशः कृतः । तत्र मन्त्रेणोपतिष्ठत इत्यत्र तृतीयाऽर्थप्राप्तप्रतिपादनसाधनतानुवादिकेति मत्वा मन्त्रामन्त्रस्य विषयत्वेन साध. नत्वं विना याऽऽक्षिप्ता द्वितीयोपदेशे दर्शितोपरि(?) निति । भकथितं चेति सूत्रेणैव विहिताऽपि । तथा चाप(?)उत्थायाञ्जलिपुटं कृत्वा मन्त्रं जपन्मत्रोऽङ्गवाचका(!) स्तुवन्नात्र प्रतिपाइयेदिति । मन्त्रेणानुमन्त्रयत इत्यत्रापि द्रव्यमनुसंधाय मन्त्रं नपन्म. श्रेण द्रव्यदेवताः स्तुवन्नित्यादि समानम् । मन्त्रयतिधातुः स्वाभिप्रायाविष्करणप्रति- पादकवचने प्रसिद्ध उपसर्गभेदाद्विशिष्ट वर्तते । अभिमन्त्रयतेऽत्रापि अभिमुखो भूत्वा द्रव्यं पश्यन्मन्नं जपन्मन्त्रेण द्रव्यमेव स्तुवन्नित्यादि समानम् । अभिमशतीत्यत्रापि द्रव्यं स्पृशन्मन्त्रमुच्चारयन्मत्रार्थ मन्त्रेण स्तुवन्नित्यादि समानम् । सर्वत्र प्रत्यगाशीरों मुख्ययैव वृत्त्या यजमानस्य नपतेरुपतिष्ठत इत्यादीनां च जपवाचकत्वेऽपि शब्दान्तरे- रर्थभेदात्कर्मभेदो ज्ञेयः । यथा धात्वनुशासनसूत्रेषु यन दाने हु दाने डुदादान इत्यादिना समानार्थत्वविधानेऽपि रूढ्याऽर्थभेदादपर्यायत्वेन शब्दान्तरैः कर्मभेद एव- मत्रापि । तत्र यनत्यादिषु कृतमेव व्याख्यानं प्रथमे परिभाषाफ्टले । तद्वदत्रैलोपतिष्ठत इत्यादीनामपीति युक्ततरं सूत्रम् । जपोऽपि श्रुत्यैवेति सर्वमवदातम् । चकार इति. करणस्य प्रत्येकसंबन्धार्थः।

·प्र०पटक: ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५०३ यावदुक्तं कर्माणि करोति । यनमान एव । उपस्थानादिनपानामङ्गभूतानि कर्माण्यपि यावदुक्तमनतिक्रम्य करोति । प्रत्यगाशीमन्त्रैरुत्सर्गेण जपस्तैः कर्माणि यावद्विहितान्येव करोति यजमानो नतु यत्र यत्रापि । तथा प्रणीताप्रणयनादीनां याजमाने श्रुतत्वाचनमानकर्तृक त्वे प्राप्ते पुनरधीतेन सूत्रं योज्यम् । अस्माभिर्यावत्कर्तव्यं यजमानस्योच्यते तावदेव तेन कार्य न यजमानकाण्डविहितं सर्वम् । अयमभिप्रायः-प्रणीताप्रणयनादिकमावयवेऽपि विधीयते नचोमाभ्यामेकं कर्म कर्तुं शक्यमतोऽध्वर्युणा कृते यजमानकृतमिव भवतीति न याजमानबाघोऽत्यन्तं भवति, यजमानेन कृते तु नाध्वर्युणा कृतमिति सर्वथाऽऽध्वर्य. वबाधः स्यात् । प्रणीतादिप्रणयने प्रणीतादिप्रकाशकमन्त्राणां जपेऽपि याजमानत्वोप- पत्तिः । आज्यावेक्षणादिसंस्काराणामुभयकर्तृकत्वं विधानात्सिध्यतीति । ननु तर्हि यथा भारद्वाजेनोक्तं यत्र व चोपतिष्ठतेऽनुमन्यत इति चोदयेद्यनमान एव तस्कुर्या. दिति यथोक्तमेव वक्तव्यं जपतीत्यध्याहारेण किमर्थमुक्तमिति चेत् । उच्यते-एवमु. च्यमाने करणमन्त्रतैव स्यात् । अस्तु का हानिरिति चेत् । न । आध्वर्यवमेव तदा स्यात् । ननु वचनाद्यानमानं भवेत् । न । तस्य न्यायमूलत्वान्यायासंभवे यान. मानं न स्यात्। न्यायश्च फलमात्राशासनपरत्वे हि फलापूर्वाधानप्सामर्थ्य नपापूर्वेण यन. माने भवति दीक्षणीये वा यदि करणमन्त्रः स्यात्तदा न तथा। ततस्तु स्यादात्विज्यमपि। किंच प्रवसति यजमानेऽध्वर्योरेव स्यात्परार्येषु तस्य प्रतिनिधित्वाङ्गीकारात् । स्वसं. स्कारत्वे न प्रतिनिधिरिति याजमानमेव । तत्राजमात्रलोपेऽनाज्ञातजपादिविष्णुस्मर- गादिना समाधिर्भवेत् । प्रधानं च जपस्तु प्रवसताऽपि कार्यः । उपस्थानादौ तु मानसी क्रियाऽङ्गं सा यजमानेनैव कर्तुं शक्येति युक्तमुत्पश्यामः । जपत्वेन विधाने चाध्ययनस्वरधर्मताऽपि साध्यते । तथाच पाणिनिनैकश्रुतिदासंबुद्धौ यज्ञकर्मण्यनफ- न्यूलसामस्वितिस्मरणात् । सूत्रकारेण तु न्यायादेव साधितमध्ययनस्वरधर्मत्वम् । कथम् । भधीतिपठत्योरिव नपतेरुधारणप्राधान्यात् । याहशमध्ययन उच्चारणं ताहगेव जपति. नाऽभिहितम् । करणमन्त्रत्वे तु यावताऽर्थस्मृति यते तावानेव करणत्वेनापेक्षितो विहित एकश्रुत्या चार्थप्रत्यायनान्नाङ्ग स्वराः । यद्यपि बहुव्रीही प्रकृत्या पूर्वपदमि- त्यादिषु स्वरस्याप्यर्थज्ञानेऽङ्गतोक्ता साऽपि पाठावसरेऽर्थनिर्णयार्थमुपायोऽपि नाङ्गमा तस्तत्रैव निश्चितान मन्त्रेण क्रिया साध्या । अत एवोक्तं यज्ञकर्मणीति । शस्त्रेषु करणमत्रत्वाभावेऽप्पैकश्रुत्यं वचनात् । शंसतीति विधेर्देवतागुणप्रकाश• कत्वमात्रेण पर्यवसानम् । उक्तं चाकरणमन्त्रत्वम् । अपि वा स्तौतिशंसती तु १च. ट. 'वमेव ब'।

·[६ षष्ठप्रभे- ૫૦% सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- प्रधानकर्मणी स्यातामिति प्रधानकर्मता प्रकाशनमात्रप्राधान्यानोधारणप्राधान्यात् । शस्त्रेषधारणमङ्गमेव करणमवेष्विव । स्तोत्रेषु साम्ना स्तुवीतेति गोतिषु सामा. ख्येति नैमिनिनोक्तत्वाद्गानं च स्वरमाध्यमेवेति साम्ना गीत्या संस्कृताभिरिक देवतागुणान्प्रकाशयेदिति स्तोतेः पर्यवप्तानात्करणमन्त्रेषु मन्त्रसाध्यक्रियया स्तोत्रश. नयोरर्थप्रकाशनेन जपे तूच्चारणेनापूर्वोत्पत्तिरिति विधिसामर्थ्येन प्रकृतिश्रुत्याऽनुगृही- तेनावगम्यत इति चतुरश्रम् । सर्पोपस्थानादिषु जपत्वे सत्यपि चासाधारण्येन व्यपदेशा भवन्तीति न्यायान्नागृहीतविशेषेण विशेष्ये बुद्धिरिति चोपसर्गविशिष्ठेर्धातु. भिर्विशिष्टमेव वाच्यमिति विशिष्टानामेव व्यपदेश उपस्थानमनुमन्त्रणमभिमन्त्रणमभि- मर्शनमिति केवले पूर्वोत्पादके मन्त्रोच्चारणे तु जप इति व्यपदेशो धारणार्थेऽध्ययन. मिति द्वयविलक्षणे च मन्त्रपाठ इत्युच्चारणप्रधानता तु सर्वत्र न व्यमिचरतीति युक्ततरं सूत्रमिति । यावदुक्तं पत्न्याः कर्माणि ब्रह्मचर्य जपाश्च । दंपत्योरविशेषेण प्राप्तानि यजमानकर्माणि पत्न्या नियम्यन्ते । कुनः । यदि पाजमानं कर्म सर्व तस्या अपि स्यात्तदा पत्यवेक्षत इत्यनर्थकं स्यादतो ज्ञायते यावदुक्तमेव तया कार्यम् । अत्र यावदुक्तमेव कर्माणीति नियमो नतु यावदुक्तं कर्माण्येवेति न ब्रह्म पर्यनपपरिसंख्येति वक्तुमुक्तं ब्रह्मचर्य जपाश्चेति । ब्रह्मचर्य तपन. मानस्य ब्रह्मचर्येणार्थात्तस्या भपि सिद्धमेव तथाऽपि मनोविकारमपि निरुध्या(ध्या)- दिति वक्तुं पुनर्वचनम् । पत्नीप्रत्यगाशिषां मन्त्राणां याजमाने च न विनियोग इति तेषां लिङ्गेन नपार्थोऽयमारम्भः । नाशदेनोपस्थानादिकमपि स्वस्याः प्रत्यगाशिषा नियम्यते । दर्शपूर्णमासयोर्याजमानं व्याख्यास्यामः । दर्शपूर्णमासादय एव हविर्यज्ञा उक्तास्तेष्वेव यानमानं व्याचिख्यासितम्। तथाऽपि पूर्वतनं याजमानं सर्वकर्मसाधारणमिति वक्तुं दर्शपूर्णमासयोरित्युक्तम् । पूर्वतनं प्रसलेन सर्वार्थमित्यर्थः । दर्शपूर्णमासयोयाख्यास्याम इत्येतावता सिद्धे. याजमान. ग्रहणं दर्शपूर्णमासशब्देन कालग्रहणं मा भूदिति । तेन वपन विधीयमानं न काल. मात्रे विधीयतेऽपि तु यजमानस्य संकल्पस्य सर्वाङ्ग पूर्वमावित्वेनाभिधानाधएं प्रवृत्तस्यैव तदङ्गतया कार्य नतु देवात्कमशक्तेन दर्शपूर्णमासौ विच्छिन्नौ(!) नष्टानि. नाऽपि वा कार्यम् । उत्तरसूत्रे यजमानग्रहणं पत्न्या व्युदासार्थम् । पर्वणि यजमानः केशश्मभूणि वापयते । प्रथम एव पर्वणि यथा स्यादित्येवमर्थ पुनः पर्वणीति चैकवचनं च प्रथमपर्वसं- स्कृत उभयत्राधिकारीत्युभयप्रयोगसाध्यस्वादपूर्वस्य । अन एव वैखानसः-पूर्वस्मिन्वणि ·१५०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्यख्यासमेतम् । पौर्णमासेन यक्ष्य इत्युक्त्वा केशश्मभूणि वापयित्वोपपतति । दर्शेन यक्ष्य इत्युक्यो. पवसतीति । संकल्पानन्तरं पौर्णमास्यामेव वपनामिष्टं तदा त्वेन । केचित्तु यावत्पर्यन्तं - प्रयोगसमाप्तिस्तावद्वपनस्य काल इति ज्ञापयितुं पर्वग्रहणमित्याहुः । केशाञ्छिरोगता- न्मुखगतानि इमभूणि नापितेन वापयते । अत्र केशशब्दप्रायम्यमजन्तत्वेन · ननु कमार्थम् । क्रमस्तु श्मश्रूण्यने वापयतेऽथोपपक्षावय केशानथ नखानि सव्यस्य हस्तस्य कनिष्ठादि ततो दक्षस्यैवं पादयोः । पौर्णमास्यां प्रातराशे जायापती सपिमिश्रमश्नीता। पूर्वसूत्रे व्युदस्ता पत्नी पुनर्गृहीता । प्रातराशः प्रातर्मोमनं, प्रथमभोजने लढोऽयं शब्दः प्रातराश इति नतु प्रातरवेति । तेनाध्वर्यवे य उदित आदित्ये गार्हपत्यादाह. वनीयमित्यादिनोक्तोऽन्वाधानस्य प्रातःकालो न बाधितः प्रातरवाधानस्येष्टत्वात् । कालस्त्वनियतः । सत्या क्षुधि भोजननियमः । तत्र सपिमिश्रता कर्माङ्गत्वेन नियम्यते, भोजनं घेच्छात एव, तत्रासत्यां शुधि कालबाधेऽपि सर्पिमिश्रत्वं न वाध्यते पचनादु. भयोरपि नियमः। तत्रैच्छिकेऽदनीये प्राप्त परिसंचष्टे- यदन्यन्मांसान्माषेभ्यश्च । उभयोः परिसंख्यानादनिषिद्धं भोक्तव्यम् । न सुहितो स्याताम् । नातितृप्तौ भवतः। प्राग्वत्सापाकरणादमावास्यायां कामं मुहितौ स्याताम् । पूर्णमासे भोजनकालानियमोऽत्र नियमः । पक्षान्तं कर्म निर्वय वैश्वदेवं तु साग्निकः ॥ पिण्डयज्ञं ततः कुर्यात्ततोऽन्वाहार्यकं बुधः ।। इति । क्रमेण ततो भोजनं वत्सापाकरणं व्रतं च । अत्रापि सर्पिमिश्रताऽनुवर्तते यद. म्यदिति च । अत्र पिण्डपितृयज्ञमासिककर्तुरपराहे भोजनानन्तरं वत्सापाकरणं कात्यायनोक्तम् । अत्रापि पूर्ववदेव । सर्पिषोऽमावे दधा पयसा वेत्यापस्तम्ब. खामसौ। अग्नि गृहामि सुरथमित्यन्वाधीयमानेषु जपति । यथालिङ्गं देवतारूपेष्वग्निष्विात शेषः । अहिचुनियो नियच्छावित्यन्ताम्ययालि. अमन्वाधाने विहितांस्तथैव जपति तीर्थेन प्रविश्याप्रेणाऽऽहवनीयं गतः स्वायतन उपविष्टः। * अत्र पर्यन्तशब्दोऽधिकः ।

·सत्यापाठविरचितं श्रौतसूत्रं- [१ पठभे-- इदमहममिज्येष्ठेभ्यो पमुभ्यो पर्व मनीषीदपह- मिन्द्रज्येष्ठेभ्यो रुद्रेभ्यो यई मनवीमीदमर वह. गज्येष्ठेभ्य आदित्येभ्यो यहं प्रववीमीत्सवाहितेषु । जपतीत्यनुषहः। बहिषा पूर्णमासे व्रतमुपैति बत्सरमावास्यापाम् । महिषा तदाहरणेन सह वत्सापाकरणेन सहेति ज्ञेयम् । अशनमग्न्यन्वाधान व्रतोपायन- मित्येवमनुपूर्वाण्येके समामनन्ति । पौर्णमास्यामनियतकालं प्राप्त भोजनम् । बत्रेदमुच्यते सत्यां क्षुधि काठे मोमनं ततोऽन्वाधानं न प्रातरेव । ततो ब्रा व्यवधानेनैव बहिषा पूर्णमासे व्रतमुपेतीत्युक्तम् । तस्य विकरूपनमन्यन्वाधानमनन्तरमेव वनोपायनमेकेषामित्यर्थः । ततस्तु श्वोभूते बहि- राहरणपक्षेऽयमेव क्रमः। अग्न्यन्वाधानमशनं व्रतोपायनमित्येके । अनुपूर्वाग्यवेत्यर्षः । भसंनयतोऽप्येवमेव । प्रणीतामु प्रणीपमानास्वासमेषु हविःषु चैतौ साधारणौ कालो। पद्वयेऽप्येतयोः कालयोबतोपायनं विकल्पत इत्यर्थः । अत्र साधारणग्रहणात्पू. योः पक्षयोर्यवस्थितो विकल्पः क्रमेण पर्वद्वय इति गम्यते । बतोपायनमेव दर्शयति- विपुदसीत्यप उपस्पृश्य । भत्रामिहोत्रोक्तन मयि श्रद्धेत्यन्तेन । अपरेणाऽऽहवनीयं दक्षिणाऽतिक्रम्य पयस्वतीरोषषय इत्यप आचामति । सरसमेत्यन्तः । आचामति प्रानाति । ततो बहि:शुद्धयर्थमाघमनम् । देवा देवेषु पसक्रम, प्रथमा द्वितीयेषु द्विती. यास्तृतीयेषु त्रिरेकादशा इह माऽवत । इदर शकेयं पदिदं करोम्यात्मा करोत्यात्मन इदं करिष्ये भेषजमिदं मे विश्वभेषजा । अधि. ना भावतं युवमिति देवता उपतिष्ठते । प्रशिदेवता उपतिष्ठते दक्षिणातिक्रान्त एव ।

·१प्र.पटलः महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५०७ समुद्रं मनसा ध्यायन्सम्रारसि व्रतपा असि व्रतानां व्रतपतिरसि व्रतमारभेत प्रब्रवीमि तच्छ. केयं तेन शकेयं तेन राध्यासमित्यादित्यमुपतिष्ठते । समुद्रध्यानं कुर्यादित्येव । तदुक्तं सूत्रान्तरे व्रतमुवैष्यन्समुद्रं मनसा ध्यायतीति सम्राउसिदित्यमुपतिष्ठते । अग्ने व्रतपते व्रतं परिष्मामीति ब्रामणोऽनिमुपतिष्ठते । राध्यतामित्यन्तः। वायो व्रतपत इति वायुमादित्य व्रतपत इत्यादित्यं व्रतानां व्रतपत इति व्रतपतिम् । अनि देवानां व्रतपतिरिति श्रुतेरनिमुपतिष्ठते । व्रतं चरिष्यामीति विष्वप्यनुषकः । एते साधारणा ऋतेऽनेः। भनेरुपस्थानमनं विनाऽन्ये मन्त्राः क्षत्रियवश्ययोब्राह्मणस्यापीत्यर्थः । पघस्तमितः स्यादाहवनीयमेवाऽऽदित्योपस्थानेनोपतिष्ठते । विकृत्यनुष्ठानेन देवामानुषाद्वा क्रोपायनं सूर्यास्तमये स्वात्तदाऽऽदित्योपस्थानं (न)मन्त्रेणाऽऽहवनीयमेवोपतिछेत तत्राऽऽदित्यस्य प्रविष्टत्वात् । पर्वणि यजमानः स्वयममिहोत्रं जुहोति।। स्वयमेवेति यजमानः प्रारब्धप्रयोग एव पर्वणि अधिकृताधिकारोऽयं पर्वणीति पुनर्वचनात्सायं प्रातश्च नियमः। पर्वणीति ग्रहणमग्निहोत्रस्य प्राप्तस्यैव पनि नियमा नतु दर्शपूर्णमासाङ्गतया वाजमान विधीयत इति दर्शयितुम् । यवाग्वाऽमावास्यायार संनयन् । खयं यजमान इत्यनुवर्तते । द्रव्यं वैकल्पिक नियम्यते यवाग्वैवेति। संनयमित्येवं वक्तव्येऽमावास्याग्रहणं प्रतिपदि संज्ञातः प्रातर्मा भूतत्र नित्येनैव द्रव्येण भरद्वान आहास्याममावास्यायां रात्रि कुमारा न पयः पिबन्ति यवाग्वाऽस्यैतां रात्रिमनिहोत्र हुत्वेति । अत्र कुमाराणां पयःप्रतिषेधः सानाय्ये सर्वगवां दोहविषिनिमित्तः । मतः संनयत एव रात्राक्मावास्यायां रात्रि कुमारा न पयः पिबन्ति यवाग्वाऽस्यैतां होमः । तत्रापि पर्वणि स्वयमेवातस्तु यवागूहोमो नासंनयतः । तदाह कात्यायन:- यवाग्वाऽ. मिहोत्रहोमः संनयतस्तां रात्रिमिति । ननु पौर्णमास्यां संनयतो यवाग्मा न रात्री होमः स्यादिति चेन्न । गवां सांनाय्यार्थदोहायत्र यवानाऽमिहोत्रमिति नियमः । नच प्रात- रपि स्यादिति । रात्रि न पयः पिबन्तीति प्रातरनिहोत्री विनाऽन्यास दोहः । १. स. या यवाग्वा हो । १.१... 'यमित्वेगा।

·५०८ सत्यापाठविरचितं श्रौतसूत्र- [६ षटभे- तस्या उच्छेषणमातश्चनार्थ निदधाति । तस्या यवाग्ग ययाऽमिहोत्रं यस्याश्चतुरुन्नयनेनाग्निहोत्रं हुत तस्या उच्छेषणमग्नि- होत्रहवणीगतं भक्षणलोपेनाऽऽतचनार्थमिति प्रयोजनकथनेनेदमुक्तं नोच्छेषणप्रतिपत्ति- रियं तेनोच्छेषणनाशे प्रतिनिधिनाऽऽतच्चनमित्युक्तमेव । नचाऽऽतञ्चनार्थ यवाग्वा होमः पुनर्युक्त भातश्चनार्थ जुहुयादित्यविधानात् । स च स्वविधिप्राप्त एव संनयति पत्रमा. नेऽमावास्यायां यवाग्वा नियम्यतेऽत एव तस्या उच्छेषणमनुनिष्पन्नमेवाऽऽतश्चनार्थमि- त्युक्तम् । तेन यदुक्तं बौधायनेनोच्छेषणार्थ पुनोम इति तत्प्रत्युक्तं न्यायशास्त्र. विरोधात् । नानृतं वदति न मारसमश्नाति न स्त्रियमुपैति नैतार रात्रिमश्नाति । अनृतवदनस्य प्रतिषेधे सत्येवावाहिताग्नेः पुनर्वचनं कर्माङ्गत्वख्यापनार्थम् । तेन प्रमादादनृतवदने तदैव प्रायश्चित्तं कृत्वाऽग्रिमं कर्म कर्तव्यमिति दर्शितम् । न मांसमि- त्यपि भोजनव्यतिरेकेणापि प्रतिषिध्यते पूर्वे तु प्रातराशे व्यञ्जनत्वेन प्राप्तस्य प्रतिषेधः । अयं तु पुनरन्योऽपि प्राप्तस्य फलादेरिव । अथवा मासिकादिकर्तुः श्राद्धानसशेष. भक्षणं प्राप्तं तत्रापि मांसव्यतिरिक्तमेव शेष मक्षयेदिति निषेधसिद्धिः। आरण्यस्य सायमनाति । सायं यद्यश्नाति तदाऽऽरण्यस्यानाति । ग्राम्यपरिसंख्यार्थमिदम् । क्रमप्राप्तेऽपि सायंमोनने सायंग्रहणं द्वितीयभोजनस्योपलक्षणार्थ तेनैते त्रयो विकल्पा आरण्याशन. मम्पशनमनशनं चेति द्वितीयभोजन एव । दैवात्प्रातराशे सायमुत्कृष्टेऽपि नैते विकल्पा भवन्ति किंतु प्रातराशः पूर्ववदेव भवतीति प्रयोजनम् । आमार्गादा मधुन आमाशातिकादित्येकेषाम् । मृगमांसं मधु वर्जयित्वाऽन्यदारण्यस्याभाति । आवधौ । एकेषां प्राशातिकं च वयित्वाऽन्यदारण्यकम् । प्राशाति धान्यमपामार्गबीनसदृशमिति भाष्यकारमतिः । कोशीधान्यमित्यन्ये । आरण्यायोपवसनपोऽश्नीयान्न वा किंचन । भारण्यायाऽऽरण्यमुपवसन्वन[यन्नपस्ता अपि नाभीयादिति तृतीयः पक्षः । उभावनी उपस्तृणते देवता उपवसन्तु मे । अहं ग्राम्यानुपवसामि मचं गोप- तये पशूनिति परिस्तीर्यमाणेषु जपति। परिस्तीर्यमाणेप्वनिषु सकृन्मन्त्रः । उपस्तीर्यः पूर्वश्चेति ब्राह्मणे द्वयोर्महणं क्रमा प्राधान्यात् । *वार रात्रिमश्नातीति पाठः केपसूत्रपुस्तके वेव ।

·प्र०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५०९ आहवनीयागारे गाईपत्यागारे वा संविशति । भगारमपवरकस्तत्र विश्रामति शेत इत्यर्थः । अमावास्यायां रात्रि जागति । स्पष्टम् । अपि पा यथा शकुयात्तथा कुर्यात् । स्पष्टम्। उपरि वेव न शयीत । उपरि खदादौ । कामं वोपरि शयीत । अत्रापि पूर्वेण विकल्पः। व्रतचारी त्वेव स्यात् । तस्यैतद्रतं नानृतं वदेन मासमश्नीयान्न स्त्रियमुयादिति व्रतानि चरेत् । श्वोभूते । गतम्। भूपते भुवनपते महतो भूतस्य पते ब्रह्माणं त्वा वृणीमह इति ब्रह्मिष्ठं ब्रह्माणं कृत्वा । उत्कर इति सूत्रान्तरे । ब्रह्म वेदस्तन्निष्ठं तदध्यापनार्थविचारपरं च । अपरेणाऽऽहवनीयं दक्षिणाऽति- क्रम्यापरेण ब्रह्मसदनमुपविशति । स्वसदने । गतार्थम् । आहवनीयाभिमुख इति भरद्वाजादयः । अत्राऽऽसीन एवं कर्माणि करोति । आसस्थानादन्वास्ते । विहारान गच्छतीत्यर्थः । संस्थानपपर्यन्तम् । आपस्तम्बादिमिरित अलमयमेव संपर इति लौकिके संचारेऽग्रेणाऽऽहवनीयम् । यजमान वाचं यच्छेत्युच्यमाने वाचं यच्छत्या हविष्कृतः । त्रिफलीप्रेषेवाचं विसृजते । व्याख्यातमेतदाध्वर्यवे । भूश्च कश्च वाक्चर्च गौश्च वट्च खं च धूश्च नूश्च पूचकाक्षराः पूर्दशमा विराजो या इदं विश्वं भुवनं व्यानशुस्ता नो देवीस्तरसा संविदानाः स्वस्ति यो नयत प्रजानतीरिति प्रणीता: 4 ·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [१ पछयों- प्रणीयमाना अनुमत्रयते ब्रह्मपूताः स्थ को वो युनक्ति स को युनक्त्विति साधमानाः। स्पष्टम् । कस्त्वा युनक्ति स त्वा युनक्त्विति य युनक्ति । एतच्याचष्टे- सर्वमनुवीक्षते। सर्व विहारमित्यापस्तम्बादयः । यजमान हविनिर्वस्यामीत्युच्यमान ॐ निर्वपति प्रत्याहानि होतारमिह तर हुच इति इविनिरुप्यमाणपनुमवयते नि- रुसं निर्वपणार्थ वा पात्रम् ॥ २॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे षष्ठे प्रश्ने प्रथमः पटलः ॥१॥ निरुप्यमाणमेकैकमन्यत्सकृत् । भत्र प्रणवस्लिमात्रः । ओमम्यादान इति पाणि निना प्लुतविधानात् । इति हिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकतायां प्रयोगवैजयन्यां षष्ठे याजमानपने प्रथमः पटलः ॥१॥ अथ षष्ठे प्रो द्वितीयः प.लः । । इदं तस्मै हयं करोमि यो वो देवाधरति ब्रह्मचर्यम् । मेधावी दिन मनसा सपस्व्यन्तई. तश्चरति मानुषीविति वेदिदेशमाभिमशति । वेदिस्थलं हस्तेन स्पृशञ्जपति । एवं पत्राभिमृशतीति तत्र सर्वत्र ज्ञेयम् । इत उर्ध्व द्वितीयया कर्मनिर्देशेऽमिमयत इत्यनुकर्षणीयं व्यपहितमपि कुतः । पोम्य. स्यात् । इदं तस्मा इति प्रत्यक्षेण पुरोऽवस्थितं निर्दिशत्यत्रैवाभिमृशतीत्युक्तं चतुःशि- खण्डत्यादौ न तथा निर्देशोऽस्ति तस्मानाभिमशतीत्यध्याहारः । भरद्वाजादय एष विनियोगमभिमन्यत इत्येव पठन्ति । अनुमन्यत इति तु प्रायेणाम्रो प्रलिप्त एव प्रयु- ज्यते तस्मात्प्रकृतमभिमन्यत इत्येवानुषन्ननीयम् । परिस्तीर्यमाणेष्वित्यत्र नानुषजनी. यम् । सप्तम्या निर्दिष्टे तु जपतीत्येव । .....ब.उ. ठ. म. ममिम।

·२द्वि०पटकः] महादेवकृतवैजयन्तीग्याख्यासमेतम् । चतु:शिखण्डा युवति: सुपेशा घृतप्रतीका भुवनस्य मध्ये। मर्मग्यमाना महते सौभगाय मयं धुक्ष्व यजमानाय का मान् । वेदेन वेदि बृहतीमविन्दन्सा पृथिव्यां मयतां पार्षि. चानि । तस्यां वहि: प्रथतार साधन्तरहिना णः पृथिवी देवस्तु । वेदेन दिमिति देन वेदिर संमृज्यमानाम् । भभिमजयते । वेदेनेति पठितो मन भाध्वर्यपे । यो मा दा मनसा यच वाचा यो ब्रह्मणा क- बणा देष्टि देवाः । यः भुतेन हृदयेनेष्णता च तस्ये. न्द्रवज्रेण शिरच्छिननीति स्तम्बयर्हियमाणम् । भभिमत्रवते । यदुदन्तो जिहिरसिम पृथिवीमोषधीरपः। अध्व- यवस्फ्यकृतस्पयनान्तरिक्षं मोरुपाव तस्मात् । यदुदन्तो जिहिशसिम जीवमस्या वैदिं चकमा मनसा देवयन्तः । मा तेन हेड उपगाम भूम्या: शिवा नो विषैर्भुवनेभिरस्त्विति स्पेनोत्तमा स्वचमुदन्यमानाम् । भमिमन्त्रयते। बृहस्पते परिहाण चेदिमिति परिपाइयो। नपति । ब्रह्मस्व पठितो देव्यस्त्विस्यन्त एव योग्यत्वात् । भूमिभूत्वा महिमानं पुपोष ततो देवी वर्षयते पयासि । यशिया यवि च यन्ति शं चौषधीराप इह शकरीचेति कृताम् । अमिमअयते । कृतां वेदिम् । ईरेज्यातूरहमपो देवीरुपछुवे दिवा नकं च सपीरपस्वरीरिति प्रोक्षणीरासायमानाः । भमिमनयते। आज्यमसीत्याज्यमवेक्षते यथाऽध्वर्युरद्भि. राज्यमाज्येनापः सम्यक्पुनीत सवितुः पवित्रता देवी शरी: शाकरेणेमं यह मवत संविदाना इत्याज्यमपश्चोत्पूयमामाः। सकृदेव । अध्वयोरन्यमन्त्रास्त्रय आदितोऽधिका विहिताः । ततस्तूमयोः समाना एवातो यानमाने पञ्चानामित्यावर्तते । अन्यथाऽन्तिमावृत्तौ विसंवादमुमयोः स्यात् । विशेषु चतुर्थस्य काम्ये सप्तदश कामयित्वेति ज्ञेयम् ।

·५१२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [१ षष्ठप्रये पञ्चानां त्वाचातानामित्येतैराज्यानि वृह्यमाणान्यशिश्रेम पारिन्तः पृथिव्याः सरोहयन्त ओषधीवितरणाः । यांसां मूलमुदधी: स्फ्येन शिवा नस्ताः मुहवा भवन्वित्यन्तर्वेदि बहिरासाघमा- नम् ॥ ३ ॥ सुमनसो यजमानाय सन्त्वोषधीराप इह शक. रथ । कृष्टियावापर्जन्य एना विरोहयतु हिरण्यवर्णाः शतव- स्शा अदब्धा इति बहिः प्रोक्ष्यमाणपूर्णा मृदु प्रथमान स्योनं देवेभ्यो जुष्ट सदनाय बर्हिः । सुवर्गे लोके यजमानर हि धेहि मां नाकस्य पृष्ठे परमे व्योमनिति बहिः स्तीर्यमाणम् । प्रतिधातु मन्त्रावृत्तिः। चतुःशिखण्डा युवतिः सुपेशा वृतपतीका बयुनानि वस्ते । सा स्तीर्यमाणा महते सौभगाय सा मे धुक्ष्व यजमानाय कामानिति बर्हिषा वेदिस्तीर्यमाणाम् । बेदि मध्यमेन धातुना। शिवा च मे शग्मा चैधि स्योना च मे सुषदा चैध्यूर्जस्वती च मे पयस्वती चैघि सूपचरणा च मे स्वधिचरणा चैधीषमूर्ज मे पिन्वस्व ब्रह्मतेजो मे पिन्वस्व क्षत्रमोजो मे पिन्वस्व विश पुष्टिं मे पिन्व- स्वाऽऽयुरमाद्यं मे पिन्वस्व प्रजा पशून्मे पिन्वस्वेति स्तीर्णाम् ! अभिमन्त्रयते । वेदि पूर्वेष्वनुषङ्गः । परेष्वभिमन्त्रयत इत्येव । अस्मिन्या उपभूय इनु मे विक्षोभाय परिधी- न्दधामि । धर्ता धरुणो धरीयानमिद्वेषासि निरितो नुदाता इति परिधीन्परिधीयमानात् । परिधीन्दधामीति बहुवचनेन संसृष्टद्रव्यत्वाच्च सकृदेव सर्वानुमन्त्रणम् । तथैवोक्तं भरद्वाजेन सर्वानिति । वैखानसेनाऽऽवृत्तिरुक्ता (?)न्यायेन । अतः सूत्रकृता प्रथमत एव विनियोगमभिधाय ततो ध्रुवोऽसीत्युक्तं, तस्मात्प्रत्येकमावृत्तिहुवचनमित. रापेक्ष प्रत्येकमेव परिधीयमानत्वात् । ध्रुवोऽसि ध्रुवोऽहर सजातेषु भूयासमिति च । प्रतिमनमेकैकम् । तथैवोक्तमापस्तम्बमरद्वानाभ्याम् । युनमि त्वां यन्मे अन इति द्वाभ्यामभि परिधीयमानम् । तृतीयपरिधेः पूर्वमेव सूर्यस्त्वेत्यनेनापि परिधानस्यैव करिष्यमाणस्वात्तस्माद्वा पूर्व युकम्। क. ग. गट. ठ. न. त्वा ब्रह्मणा य ।

·५१३. एहि पटला] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । तेजिष्ठा ते तपना पा बरोचना प्रत्योपतीस्त. नुवो यास्ते अग्ने ताभिर्वर्माज्यभितो पयस्व मा स्वा भन्यातुधानाः पिशाचा इति परिचितम् । परिहितमिति का पाठः । परिहितं व्याकरणसिद्धम् । परिधितं छगन्दसम् । विच्छिनधि विधृतीभ्यार सपत्नान्जातान्भ्रातृव्यान्ये च जनिष्यमाणाः । विशो यन्त्राभ्यां विषमाम्येनाना स्वा. नामुत्तमोऽसानि देवाः । विशो यन्त्रे नुदमाने अरार्ति विश्वं पाप्मानमति दुर्मरायुम् । सीदन्ती देवी सुकृतस्व लोके धृती स्थो विधृती स्वधृती प्राणान्मयि धारयत मजा मयि धारयतं पशून्मपि धारयतमिति विकृती सायमाने ॥ ४ ॥ अयं प्रस्तर उभयस्य धर्चा धी मयाजानामुतानूयाजानाम् । स दाधार समिधो विश्वरूपास्त. स्मिन्नुचो अध्यासादयामीति विधृत्योः प्रस्तर साधमानम् । इत ऊर्ध्व स्थालीमित्यन्तं साबमानां सायमानमिति यथायोगं ज्ञेयम् । आरोह पयो जुहु देवयानान्यत्रर्षवः प्रथमजा ये पुराणाः । हिरण्यपक्षाजिरासंभृताङ्गो वहासि मा सुकृतां यत्र लोकाः । जुहूरसि घृताची गायत्रियानी कविभिर्जुषाणा । अध्ययमाना यज्ञमनुयच्छस्व सुनीती यचं नयास्युपदेवानानेयेन धर्ममा दैव्येनेति जुडूमवाहं बाध उपभृता सपत्नाजातान्भ्रातृव्यान्ये । जनिष्यमाणाः । दोहै यज्ञ सुदुघामिव धेनुमहमुत्तरो भूयासम- परे मत्सपत्नाः । मुभृदस्पुपभृघृताची श्रेषुभेन छन्दसा विष. वेदः । अव्यथमाना यज्ञमनुयच्छस्व सुनीती यचं नयास्युपदेवा नैन्द्रेण शर्मणादैन्येनेत्युपभृतं यो मा वाचा मनसा दुर्मरायुदारा- तीयादभिदासदने । इदमस्य चित्तमपरं ध्रुवाया अहमुत्तरो भूया. समघरे मत्सपत्नाः । ध्रुवाऽसि धरणी धनस्य पूर्णा जागतेन छन्दसा विश्ववेदः। अन्यथमाना यज्ञमनुपच्छस्व सुनीती या नयास्युपदेवान्वैश्वदेवेन शर्मणा दैव्येनेति ध्रुवार स्योनो मे सीद सुषदः पृथिव्यां प्रथयि प्रजया पषुभिः सुवर्गे लोके दिवि सीद पृथिव्यामन्तरिक्षेऽहमुत्तरो भूयासमपरे मत्सपत्नाः । अपर सुवो अभिजिहर्ति होमान्डतक्षर छन्दसाऽऽनुषुभेन । सर्वा पन्नस्य समनक्कु विष्ठा बार्हस्पत्येन शर्मणा दैव्येनेति नबपियर

·५१४
सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र-
[१ षष्ठप्रवे-
स्थाली घृतस्य पूर्णा छिन्नपयाः शतधार उत्सः। मारुतेन शर्मणा
दैव्येनेत्याज्यस्थालीम् ॥ ५ ॥ यज्ञोऽसि सर्वतः श्रितः सर्वतो
मां भूतं भविष्यच्छ्रयता शतं मे सन्त्वाशिषः सहस्रं मे सन्तु
सूता इरावतीः पशुमतीरित्याग्नेयं प्रजापतिरसि सर्वतः त्रिता
सर्वतो मां भूतं भविष्यच्छ्रयतार शतं मे सन्त्वाशिषः
सहस्र मे सन्तु सूनृता इरावती: पशुमतीरित्यग्रीषोमीयं यो
नः कनीय इह कामयाता अस्मिन्यज्ञे यजमानाय मह्यम् । अप
तमिन्द्रामी भुचना नुदे तामहं प्रजा वीरवती विदेयेत्यैन्द्रामम् ।
भासन्नमिति त्रिषु ज्ञेयम् । सानाय्य आसाद्यमान इति विशेषस्य वक्ष्यमाणत्वात् ।
यस्त आत्मा पशुषु प्रविष्ट इति सानाय्य आसाद्यमाने ।
जपति।
इदमिन्द्रियममृतं वीर्यमनेनेन्द्राय पशवोऽचिकित्सन् । तेन
देवा अवतोपमामिहेषमूर्ज यशः सह ओजः सनेय नृतं
मयि श्रयतामिति शृतं यत्पृथिवीमचरत्तत्मविष्टं येनासि-
चलमिन्द्र प्रजापतिः । इदं तच्छुक्रं मधु वाजिनीवद्येनो.
परिष्टादपि नोन्महेन्द्रं दधि मां धिनोत्विति दधि ।
एतदन्तमभिमन्त्रयते।
अयं यज्ञः समसदद्धविष्मानृचा सान्ना यजुषा
देवताभिः। तेन लोकान्सूर्यवतो जयेमेन्द्रस्य सख्य-
ममृतत्वमश्यामिति ससनान्यभिमृशति ॥ ६ ॥
इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे षठप्रश्ने द्वितीयः पटलः ॥२॥
सरसन्नानीति बहुवचनेन सर्वाणि गृह्यन्ते । तथैवोक्तमापस्तम्बमरद्वाजाम्यामपि
सर्वाणि हवीतीति । प्रधानाङ्गानि गृह्यन्ते । स सन्नानीति समुपसर्गस्य ग्रहणं श्रुत्य.
नुविधानेन । नतु संसादयतीति विधिना कानिचित्सादितानि सन्ति किंतु सादयत्या.
सादयतीति । अथवा समुदायापन्नानि सन्ति सन्नानीति सामान्यमुभयेष्वप्यस्तीति
युक्तम् । तथाचाऽऽज्यसमुदाय एक इतरसमुदाय एक इति प्रत्येकं मन्त्रावृत्तिः ।
भमिमृशति सकृत्ततस्तथैवान्यं संसन्नानीतिप्रयोगसामर्थ्यात् ।
इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैजयन्त्यां
षष्ठे याजमानप्रश्ने द्वितीयः पटलः ॥ २॥

·१०पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । अथ षष्ठप्रकृतीयः पठलः । विहव्यस्याष्टाभिः पौर्णमास्यारहवी५. प्यासमान्यभिमृशति चतुर्होत्रा च । ममाग्ने वर्ष इत्यनुवाकस्याऽऽदितोऽष्टामिभिर्मा नो रीरिषो मा परादा इत्य. ताभिः । (+ पश्चहोत्रैवामावास्यायामगिरसो माऽस्य यज्ञस्य प्रातरनुवाकैरवन्त्वित्यनूच्यमानासु सामिधेनीषु जपति दशहोतारं पुरस्तात्सामिधेनीनामुपरिष्ठादा व्याचक्षीत समिदो अमिराहुतः स्वाहाकृतः पिपर्तु नः । स्वगादे- घेभ्य इदं नम इति समिद्धमग्निमुच्छुष्मो अन इति च मनोऽसि प्राजापत्यमिति नुवाधारमनुमन्वयते वागसीति मुच्यं देवाः पितरो देवा योऽहमस्मि स सन्यजे यस्यास्मि न तमन्तरेमि स्वंम इष्ट स्वं दत्त स्वं पूर्च स्वर थान्तर स्वर हुतं तस्य मेऽनिरुपद्रष्टा वायुरुपश्रो- ताऽऽदित्योऽनुख्याता द्यौः पिता पृथिवी माता प्रजा- पतिबन्धुर्य एवास्मि स सन्यजे यस्यास्मि न तमन्तरे. मीति होत्पवरेऽध्वर्युपवरे च जपति मां देवेष्वाधार याऽऽयुषे वर्चस इत्यध्वर्युपवरे वैशेषिकं चतुर्कोलारं पुर- स्तात्मयाजानामुपरिष्टाद्वा व्याचक्षीत वसन्तमृतूनां पीणा- मीस्तैः प्रयाजाना ठुतर हुतमनुमवयतेऽमिश्चक्षुष्मार- स्तस्याहं देवयज्यया चक्षुष्मान्भूयासमित्यानेयस्याऽऽ- ज्यभागस्य सोमश्चक्षुष्मास्तस्याहं देवयज्यया चक्षु- ष्मान्भूयासमिति सौम्यस्यानीषोमयोरहमिति समस्ता. नुमवणमेके समामनन्ति पञ्चहोतारं पुरस्तादवि- षामवदानानामुपरिष्टाद्वा व्याचक्षीतामेरहं देवयज्ययाs- भादो भूयासमित्यानेयस्य दधिरसीत्युपाश्शुयाजस्या- ग्रीषोमयोरहमित्यग्रीषोमीयस्येन्द्राग्नियोरहमित्यैन्द्रामस्ये- न्द्रस्याहमित्यैन्द्रस्य महेन्द्रस्याहमिति माहेन्द्रस्याम: * अत्र सर्वटीकापुरतकेषु अनत्यमेकं पत्रं त्रुटितमित्येवोपलधम् । + धनुचितान्तर्गत टीकापु. स्तकेषु नास्ति।

·सत्यापाठविरचितं श्रौतसूत्र- ( विष्टकतोऽहमिति स्विष्टकृतोऽमि दुरिष्टात्पाविति च मुरूपवर्षवर्ण एहीतीडामाहियमाणा प्रतीक्षते ॥ ७ ॥ इड एप्रदित एहि भूयस्येहि श्रेयस्येहि वसीयस्येहि चित्त एहि दधिष एहीत्युपाशूपहवे सम्म देवगवीर्ज- पति चिदसि मनासि वस्त्री रन्ती रपतिः सूनरी सून- तेत्युश्चैरुपहवे सप्त मनुष्यगवीर्जपति विश्वा त्वं भूताऽनु- प्राणिहि विश्वा त्वा भूताऽनुमाणन्तु भूरस्यायुरसीष्टि- रसि सुरूपवर्षवर्ण एहीमान्भद्रान्दुर्या अभ्येहि मामनु व्रतान्यु शीर्षाणि मृदु५ सा नः मियासु प्रतिः प्रिया न: मुहमः प्रियवती मघोनी जुष्ट एहि रन्त एहि रमत एहि सूनृत एहि सुहवाम एहि सह रावस्पोषेण देवीद- रभि मा निवर्तध्वस्योना स्पोनेन घृतेन मा समुक्षत नम एतदुपदं भिषगृषिब्रह्मा यद्ददौ समुद्रादुदश्चनिव सुचावागने वित्रस्य विष्ठति शृणेभिर्दशमिादेशभित्यु. बैरूपहवे वायविडा ते मातेति होतारमीक्षमाणो वायु मनसा घ्यायेदुपहूतोऽयं यजमान इत्युच्यमान उपहूतः पशुमानसानीति जपत्यस्मास्चिन्द्र इन्द्रियं दधात्विति चेडाया अहं देवयज्यया पुष्टिमान्पशुमान्भूयासमिडे भागं जुषस्व नो जिन्व गा जिन्वार्वतस्तस्यास्ते भक्षिवाणः स्थाम सर्वात्मानः सर्वगणाः । इडा धेनुः सह. वत्सा न आगादूजे दुहाना पयसा प्रपीना । सा नो अमेन हविषोत गोभिरिडा जिन्वतां पय- साऽभ्यस्मानित्युपहूतामिडां व्यारव्याता मार्जनी ।) मनो ज्योतिरिति माननशक् । ब्रन पिन्वस्त्र ददतो मे मा क्षायि कुर्वतो मे मोपदस. दिशां कृप्तिरसि दिशो मे कल्पन्तां कल्पन्तां मे दिशो देवीश्च मानुषीचाहोरात्रे मे कप्तामर्धमासा मे कल्पन्तां मासा मे कल्पन्तामृतवो मे कल्पन्तार संवत्सरो मे कल्पता कृप्तिरसि कल्पता म आशानां त्वाऽऽ- शापालेभ्यश्चतुभ्यों अमृतेभ्य इदं भूतस्याध्यक्षेभ्यो विधेम हविषा वयमिति प्रतिदिशं व्यूहति भजतां भागी भागं मा भागोभक्तनिरभागं भजा- ·तृ०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५१७ मोऽपस्पिन्वौषधीजिन्व द्विपात्पाहि चतुष्पादव दिवो वृष्टि- मेरय ब्राह्मणानामिद हविः सोम्यानार सोमपीथिनां निर्भक्तो ब्राह्मणो नेहाब्रामणस्यास्तीति च ॥८॥ अत्रापि अपति न्यू(व्यु)ोति ज्ञेयम् । अथवा विमज्योहति भमिशनपति । अन्यथा प्रत्येकं मन्त्रयोविनियोगः कथं स्यानहि न्यूढस्य पुनयूहनम् । अतः प्रत्येक मन्त्रसाध्यं जपादृष्टं नान्यत् । एवं पूर्वमपीति चेति सर्वत्र तेन न सर्वैरेतदन्तैश्चतुर्धा- करणानि पूर्वादिदिक्क्रमेण प्रतिदिशं सारयति । किं तु भ्यू (व्यु)ह्य स्पृशन्सकृन्मन्त्रं नपतीत्यर्थः। इदं ब्रह्मण इदर होतुरिदमध्वोरिदमग्नीध इति चतुर्षी व्यादिशति । चतुर्धाकरणानि पूर्वादिदिक्कृतानि व्यूढान्यभिमृश्य व्यादिशतीति श्रुतेः । अध्व. युणा चतुर्धाकृतानि यजमानेन व्यूढानि स एवाभिमृश्यामिमर्शनपूर्वकं मन्त्राञ्जप्त्वे. (पित्वे)त्यर्थः । हस्तेनाभिमुश्याऽऽदिशति निर्दिशति तत्तदृत्विक्संबन्धित्वेन निवेद. यति । ततस्तु संबन्धज्ञानमन्येन दृष्टेनैव प्रयोजनेन ज्ञानविषयाणां चतुर्धाकरणानां दृष्टः संस्कारो नह्यनिर्दिष्टानि ततत्तदृत्विक्संबन्धेनाज्ञा[ता]नि तैरादातुं शक्यानि । आमीध्रप्रथमान्व्यादेशानेके समामनन्ति । आमीघ्रः प्रथमो येषु व्यादेशेषु ते तथा । इनमग्नीध इदं ब्रह्मण इति क्रमेणेत्यर्थः । इय स्थाल्यमृतस्य पूर्णा सहस्रधार उत्सो अक्षी- यमाणः । स दाधार पृथिवीमन्तरिक्षं दिवं च तेनौदनेनातितराणि मृत्युमित्यन्तचन्नाहार्यमा- सबमभिमृशति प्रजापतेर्भागोऽसीति च । प्रथमे विकृतिषु यथार्थमूहो द्वितीये तु नोहः प्रजापतिमागमात्रत्वेन सर्वत्राभिधान- संभवात् । दक्षिणसभ्य उपहर्तवा इत्युच्यमाने दक्षिणत एतेत्यूविना संप्रेष्यति । अध्वर्युगोच्यमाने । ऋत्विग्रहणान शमितुः प्रेषणं दक्षिणामागश्च । ब्राह्मणा अयं व ओदन इति दक्षिणतः परिका. तेभ्यस्तं चतुर्धा व्युद्धृत्य ददाति । एषा ते अग्ने समित्तया वर्धस्व चाऽऽच प्यायस्व । वधिषी. महि च वयमा च प्यासिषीमहि ।यं ते अन आ. च. सादय । २ क. ग. च. ठ. . न । ३ क. ख. ग. च. ट. . . त्य पात्रेषु द।

·५१८ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [६ षष्ठप्रभे- वाम्यहं वाक्षिपितश्वरन् । प्रजां च तस्य मूलं च नीचैर्देवा निवृश्चत । अग्ने यो नो भिदा सति समानो यश्च निष्टयः । इमस्येव प्रक्षायतो मा त. स्योच्छेषि किंचन । यो मां द्वेष्टि जातवेदो यं चाहं देष्मि यश्च माम् । सर्वारस्तानने संदह याश्चाई देष्मि येच मामिस्पनूयाजसमिधमाधीयमानाम् । अमिमन्त्रयत इति शेषः। वेदिर्हिः शृतर हविरिष्मः परिधयः सुचः । आज्यं पड़ रुचो यजुर्याज्याश्च वषट्काराः सं मे सन. नयो नमन्तामिध्मसंनहने हुत इतीध्मसंनहने हुते । नपति। अङ्गिरसो माऽस्य यज्ञस्य प्रातरनुवाकैरहौषरित्यनूयाजेषु जपति सप्तहोतारं पुरस्तादनूयाजानामुपरिष्टादा व्याचक्षीत बहिषोऽहं देवयज्यया भजावान्भूयासमित्येतेरनूयाजाना हुतर हुतमनु- मवयते वाजस्य मा प्रसवेनति द्वाभ्यानुचौ व्यूह्यमाने ॥९॥ अमिमन्त्रयते । घसून्देवान्यज्ञेनापिप्रेय५ रुद्रान्देवान्यज्ञेनापियमादित्यान्देवान्य. अनापिप्रेयमिति परिधीनज्यमानान्समक्तां बहिर्हविषा घृतेन समादित्यैर्वसुभिः सं मरुद्भिः । समिन्द्रेण विश्वेभिर्देवेभिरतां दिव्यं नमो गच्छतु यत्स्वाहेति सुक्षु प्रस्तरमज्यमानमपिने- ड्यज्ञो यज्ञमयाइदेवार अरंकृतः सोमः । तं मित्रो वरुणो अर्यमा रायस्योषा यजमानं विशन्त्विति प्रस्तरस्य तृणमपात्तम् । अमिमन्त्रयते । अग्नेरहमुजितिमनूजेषमितिसूक्तवाकेन होता यां यां देवतामभिव्याहरति तां तां यजमानोऽनुमत्रयो । तां तां यजमानः सन्ननुमन्त्रयते । तथाच यावत्य इष्टा देवतास्ताः सर्वा अपि शाखान्तरीयपाठेनानुमन्त्रयते । तथाचाऽऽह भाष्यकार:-अमेरहमिति । यथालिङ्ग देवता अनुमन्त्रयत इति लाघवेन वक्तव्ये यां यां देवताममिव्याहरति तां तामिति २ १०. ख. म. ब.ट. ठ. म. ति यां। २ ड. . 'के हो ।३ क. ख. ग. घ.ट... पता होताsमि।

·तृ०पटल.] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । वचनं यस्या यस्या अस्ति होतुरमिव्याहरणं तस्यास्तस्या अनुमन्त्रणं यथा स्यादिति । तेनोपाशुयाजस्याऽऽज्यपानां चासत्यपि तैत्तिरीयकपाठे कार्यमनुमन्त्रणम् । पाठः शाखान्तरीयोऽनुमेयः । केचिदुपांशुयानापपानां तद्विकाराणां सवनदेवतानां च न कुर्वन्ति पाठाभावात् । तेषामाचार्यप्रयत्नानर्थक्यं स्यात् । ऐन्द्राग्नस्य निर्वापवदग्नीषोमी. यस्य परिदानवत्तेषां शाखान्तरे पाठसद्भाव इति भगवतः सत्याषाढस्याभिप्रायः। यहि होता यजमानस्य नाम गृह्णीयाहिं ब्रूयादेमा अग्मन्नाशिषो दोहकामा इति । यहि यदा तार्ह तदा ब्रह्मवर्चस म आगम्यादित्यन्तः । सा मे सत्याऽऽशीदेवेषु भूयान्मन्यान्मन्यतमाउजुष्टोज्जुष्टतमादरै। डता मनसा तच्छ केयं यज्ञो दिव५ रोहतु यज्ञो दिवं गच्छतु यो देवयानः पन्थास्तेन यज्ञो देवार अप्येत्वित्याशीषु जपति । आशीषु होत्राऽऽयुराशास्त इत्यादिषूच्यमानानु जपति । अंदो म आगम्यादिति यत्कामयते तस्य नाम गृहाति । स्वर्गो माऽऽगम्यादित्यादिना यत्कामयते तस्य कामो यज्ञो माऽऽगम्याद्विष्णुम. तिर्माऽऽगम्याब्रह्मज्ञानं माऽऽगम्यादिति यद्रोचते तस्य नामानेन प्रकारेण गृह्णीयात् । रोहितेन त्वाऽनिर्देवता गमयत्वित्येतैः प्रस्तरमवसृष्टम् । आहवनीयेऽवसृष्टमनुमन्त्रयते त्रिभिः । इतः परमपि द्वितीयानिर्दिष्टं यद्यमी प्रक्षिप्तं तर्हि तत्रानुमन्त्रयत इत्यनुषजनीयमन्यत्र द्वितीयान्तेऽपिमन्त्रयत इति तथैव भरद्वानोपदेशात् । दिवः खीलोऽवततः पृथिव्या अध्युत्थितः । तेनास. हस्रकाण्डेन द्विषन्तं तापयामसि द्विषनस्ताप्यता बहु- मानागास्तप्यौषधय इति प्रस्तरस्य तृणमनुमहृतम् । आहवनीये। विष्णोः शंयोरहमिति शंयुवाके । जपनि । गमेयमित्यन्तः। वि ते मुश्चामि रशना इति द्वाभ्यामग्निं परिधिषु पहियमाणेषु । आहवनीयमभिमन्त्रयते । इष्टो यज्ञो भृगुभिर्द्रविणोदा यतिभिराशीर्दा वसुभिराशीर्वार अथर्वभिः । तस्य मेष्टस्य वीतस्य द्रविणमागम्याद्वसुर्यज्ञो वसुमा- १ ख. ब. ट. . 'सं माऽऽग° । २ क. ख. ग रु. च. ट. ठ. 'ठाजुष्ठ। ३ क. ग. श. म. ठ. ड.म मारे । क. ग. च. द. 8. ण. 'दो माऽऽग' ।

·[१ षष्ठप्रमे- ५२०. सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- न्यज्ञस्तस्य मा यज्ञस्य बसोर्वमुमतो बस्विहाऽऽगच्छत्वदो भ आगच्छत्विति सरलावभागान्यकामयते तस्य नाम गृहाति । संत्रावाननुमन्त्रायते । अन्यत्पूर्ववत् । वेदोऽसि वित्तिरसीतिवेदमन्तवेद्यासनमभिमशति । मासन्नं कृत्वाऽमिमृशति । विदेयेत्यस्य पुरस्तादुपरिष्टादा यघद्भातृष्यस्याभिध्यायेतस्य नाम गृहीयात्तदेवास्य सर्व वृत इति विज्ञायते ॥ १० ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे षष्ठे याजमानमने तृतीयः पटलः॥३॥ विदेति पदस्य पूर्व पश्चाद्वा भ्रातृव्यस्य यद्यदभिध्यायेन्ममास्त्विति तस्य नाम गृह्णीयात्याप्मनो व्यावृत्तिं विदेयेति ज्ञेयम् । अर्थवादोऽन्यो विश्वासार्थः । इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवै. जयन्यां षष्ठे याजमानप्रश्ने तृतीयः पटलः ॥३॥ भय षष्ठप्रश्ने चतुर्थः पटलः । पत्नीसंयाजेषु सोमस्याहं देवयज्यया सुरेता रेतो धिषीयेति सोमस्य त्वष्टुरहं देवयज्यया पशूनार रूपं पुषेयमिति त्वषुर्देवानां पत्नीनामहं देवय. ज्यया प्रजनिषीय प्रजया च पशुभिश्चेति देवपत्नी राकाया अहं देवयज्यया प्रजावान्भूयासमिति राकां सिनीवाल्या अहं देवयज्यया पशुपान्भूया- समिति सिनीवाली कुहा अहं देवयज्यया पुष्टि- मान्भूयासमिति कुहूममिहपतिर्यस्य प्रतिष्ठा तस्याहं देवयज्यया प्रविष्ठावान्भूयासमि- त्यग्निं गृहपति देवाना पत्नीरमिदृहपति- रिति समस्तानुमत्रणमेके समापनन्ति यत्र चत्वार एव पत्नीसंयानास्तदा समस्तानमन्त्रणम् । सौम्य(सोम)स्य स्पष्टुरिस्यु. भयत्र हुतमिति ज्ञेयम् । अन्यत्र यद्यपि देवतास्तथाऽपि हुतमिति । क. ख. ग. च. ट, ठ. ण, सौम्बस्य ।

·११०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । इडाऽस्माननुवस्तान्घृतेन यस्याः पदे पुनते देवयन्तः । वैश्वानरी शकरी वावृधा. नोपयज्ञमस्थित वैश्वदेवीत्याज्येडाम् । भाभिमन्त्रयते । या सरस्वती यशोभगीना तस्यै ते स्वाहेति फलीकरणहोमे हूयमाने मुखं विमृष्टे । या मरस्वती वेशभगीना तस्यै ते स्वाहोते हुते मुखं विमृष्टे । हस्तेनानुलोमं मार्टि । अग्नयेऽदव्यायवेऽशीततनव इदम् । विश्वेभ्यो देवेभ्य इदम् । वेदोऽसि वित्तिरसीति वेद होत्रा पत्न्यै प्रदीयमानम् । अभिमन्यते होत्रा पत्न्यै प्रदीयमानम् । सनेयमित्यन्तः । वेदोऽसि वेदसे त्वा वेदो मे विन्देति वा । पूर्वस्य विकल्पार्थः । घृतवन्तं कुलायिनमिति वेदमुपस्थेऽस्यमानम् । पल्या उपस्थे क्षिप्यमाणं वेदमभिमन्त्रयते । वाजिनमित्यन्तः । वेदोऽसि वेदो म आहर तृप्तस्त्वं तृप्तोऽहं प्रजया पशुभिर्भूयासमिति वा । गतम्। त्वया वेदि विविदुः पृथिवीं त्वया यज्ञो जायते विश्वदानिः । अच्छिद्रं यज्ञमन्वषि विद्वान्त्वया होता संतनोत्यर्धमासानिति वेद स्तीर्यमाणम् । होत्रा गार्हपत्यात् । अग्नेऽदब्धायो इति समिष्टयजुः । अनुमन्यते । स्वाहान्तो मन्त्रः सकृदेव । समिष्टयजुर्नानात्वेऽप्यन्ते । वातायेदम् । अत्र नानादेवता पदानि श्रूयन्ते तथाऽप्युक्तमाध्वर्यवे तज्ज्ञेयम् । दिवः खीलोऽवततः पृथिव्या अध्युत्थितः तेना- सहस्रकाण्डेन द्विषन्त शोचयामास द्विषन्मे बहु शोचत्वोषधे मो अह शुचमिति बर्हिरनुपहृतम् । अनुमन्त्रयते । १ घ. ड. ढ. प्रक्रियमाणम् ।

·१२२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१ षष्टप्रभे- सं यज्ञपतिराशिषेति ॥ ११ ॥ यजमानभागं मानाति तस्य दध्नश्च ब्राह्मणोऽश्नाति न वैश्यराजन्याविद हविः प्रजननं मे अस्त्विति मृतस्य दधिक्राव्णो अकारिषमिति दनः । सष्टम् । अन्तर्वेदि प्रणीतासु मार्जयते । उत्तरार्थमिदम् । अध्वर्युश्चास्मै संततां धारा स्रावयति सद- सन्मे भूया इत्यानीयमानासु जपति । प्रणीतासु स्राव्यमाणास्वध्वर्युणा । प्राच्यां दिशि देवा ऋत्विजो मार्जयन्तामिति प्रतिदिशं व्युत्सिञ्चति समुद्रं वः पहिणोम्य. क्षिताः स्वां योनिमपिगच्छत । अच्छिद्रः प्रजया भूयासं मा परासेचिमत्पय इति शेषं निनयति। प्रणीताशे वेद्याम् । यदप्मु ते सरस्वति गोष्वश्वेषु यन्मधु । तेन मे बाजिनीवति मुखमग्धि सरस्वतीति मुखं विमृष्टे। हस्तेन । अत्र यजमानभागपाशनमेके समामनन्ति । सष्टमन्यत्। अत एवोपोत्थाय विष्णोः क्रमोऽसीति चतुरो विष्णुक्रमान्कामति दक्षिणेन प्रकम्य सव्येनानुमक्रामति न सव्येन दक्षिण- मतिकामति नाऽऽहवनीयमतिक्रामत्युत्तर. मुत्तरं ज्यायासं तिष्ठश्चतुर्थ जपति । अतो यजमानायतनादेवोत्थाय नान्यत्र स्थितः । दक्षिणपादेनाग्रे प्रक्रम्य सव्येन तदनूत्तरमुत्तरं प्रक्रमणं ज्यायो दीर्घ त्रीण्येव चतुर्थे प्रक्रमणं नास्ति तृतीये प्रक्रमणे तिष्ठंश्चतुर्थं विष्णोः क्रमोऽसि शत्रूयत इति जपति । उद्यनय मित्रमहः सपत्नान्मे अनीनशः । दिवै. नान्विधुता जहि निम्रोचन्नधरान्कृधि । उद्यन्नय ·५५०पटल महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । विनो भज पिता पुत्रेभ्यो यथा । दीर्घायुत्वस्य हेशिषे तस्य नो देहि सूर्य । उद्यन्नद्य मित्रमह आरोहन्नुत्तरां दिवम् । हृद्रोगं मम सूर्य हरि. माणं च नाशय । शुकेषु मे हरिमाण रोपणाकासु दध्मसि । अथो हारिद्रवेषु मे हरिमाणं निदध्मसि । उदगादयमादित्यो विश्वेन सहसा सह । द्विषन्तं मम रन्धयन्मो अहं द्विषतो रधम् । यो नःशपाद- शपतो यच नः शपतः शपात् । उषाश्च तस्मै निम्रक्च सर्वपाप५ * समूहताम् । यो नः सपत्नो यो रणो मर्तो भिदासति देवाः । इध्म- स्येव प्रक्षायनो मा तस्योच्छेषि किंचनेति ॥१२॥ आदित्यमुपतिष्ठतेऽगन्म सुवः सुवरगन्मेति च । घेहीत्यन्तः। इदमहममुं भ्रातृव्यमाभ्यो दिम्भ्योऽस्यै दिक इति यं दृष्टि तस्य वधं मनसा ध्यायति । द्विष्म इत्यन्तः। यद्यभिचरेदिदमहममुष्याऽऽमुष्यायणस्य प्राणं नि- वेष्टयामीति दक्षिणपादस्य पाया निवेष्टयति । अमुष्येति षष्यन्तं नाम शत्रोगृह्णाति । अमुष्यायणस्येति यस्यापत्यं तस्य सद्वित- तम् । अयज्ञसंयुक्तमिदं न यज्ञाङ्गम् । ऐन्द्रीमावृतमन्नावत इति प्रदक्षिणमावर्तते पुण्या भवन्तु या लक्ष्मी पराभवन्तु याः पापीरिति दक्षिणमसमभिपर्यावर्तते । दक्षिणस्कन्धमभिलक्षीकृत्याऽऽर्वते । तेजोऽसीत्याहवनीयमुपपर्यावर्तते । प्रसव्यमाहवनीयमुपाभिपर्यावर्तते । समहं प्रजयेत्युपतिष्ठते । आहवनीयम् । पोष इत्यन्तः । समिद्धो अन इत्युपसमिन्धे । दीयासमित्यन्तः ।

·[१ षष्ठप्र- ५२४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- वमुमान्यज्ञ इत्युपतिष्ठते। भूयासमित्यन्तः। अग्ने वते स्वदितुं नस्तनय पितुं पच । विभु शं सोकाय तनुवे स्योन इति दक्षिणानिमुपतिष्ठतेऽन आयूष्यग्ने पवस्वेत्याग्निपावमानीभ्यां गाईप- त्यमुपतिष्ठतेऽग्ने गृहपत इति च तामाशिषमा- शासे तन्तवे ज्योतिष्मतीमित्यजातपुत्रो ब्रूयात् । ब्रूयादुच्चैरविद्यमानपुत्रः । तामाशिषमाशासेऽमुष्मै ज्योतिष्मतीमिति जातपुत्रः विद्यमानपुत्रः । बहुपुत्रः सर्वेषां पुत्राणां नामान्यनु. द्रुत्य ज्योतिष्मतीमित्यन्ततो वदति । तामाशिषमाशासेऽमुष्मा असुकशर्मणेऽमुकशर्मणे ज्योतिष्मतीमिति । ज्योतिषे तन्तवे त्वाऽसावन मा ज्यो- तिषा तन्वित्यन्तराऽनी निषीदति । ज्योतिषे तन्तवे त्वेत्युक्त्वा नाम गृह्णाति ज्येष्ठस्य संबुद्ध्याऽमुकशर्मनिति । वेदवणान्युपस्थ आधाय ये देवा यज्ञ. हन इत्यन्तर्वेद्यासीनोऽतीमोक्षाजपति । अतिमोक्षमन्त्रान् । उपस्थो दक्षिण जानु सव्ये कृत्वा पादयोः पाण्यों व्यत्यासेन सक्थ्नोः समीपे नयेदेष उपस्यो गोमुखासनमिति प्रसिद्ध योगशास्त्रे । कस्त्वा यनक्ति स त्वा विमुञ्चत्विति यज्ञं विमु- ञ्चति सर्वमनुवीक्षतेऽग्ने व्रतपते व्रतमचारिषमि- त्येतं विमृजते यज्ञो बभूव स आवभूवेति यज्ञस्य पुनरालम्भं जपति गोमा५ अग्नेऽविमा अश्वी यज्ञ इति माइक्रम्य जपति ॥ १३॥ प्राची दिशमुत्क्रम्य । यज्ञ शं च ते यज्ञ नमो नमश्च ते यज्ञ शिवेन में संतिष्ठस्व स्योनेन मे संतिष्ठस्व सुभूतेन मे संति- ठस्त्र ब्रह्मवर्चसेन में संतिठस्व यज्ञस्यधिमनु सतिष्ठ. स्वाप ते यज्ञ नम उप ते नम उप ते नम इति जपति । १ क. ख, ग रु. च. ट. ठ. ण. 'नोऽतिमो ।

·४१०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५२५ स्पष्टम् । वृष्टिरसि वृश्च मे पाप्मानमृतात्सत्यमुपागामप्सु श्रद्धेत्यप उपस्पृश्य यथेतं प्रतिनिष्क्रामति । स्पष्टम् । ब्राह्मणास्तर्पयितवा इति संप्रेष्यति । बहुवचनादधिकांस्तर्पयति भक्ष्यभोज्यादिपरिवेषणेन । अष्टौ दश वेति वैखानसः । तथा पशौ शतमिति । तर्पयतेति प्रैषोऽध्वर्यु प्रत्यन्य पाकसंस्कर्तारं वा प्रति । आत्मानं प्रत्येवेति राद्धान्तः । एवं विहितं प्रवसतोऽपि याजमानम् । प्रवासगतस्यापि याजमानं भवत्येव । यस्यामस्य दिश्यनयो भवन्ति तां दिशमभिमुखो मत्राञ्जपति । याजमानमन्त्रान् । स्पष्टम् । अध्वर्युः कर्माणि करोति । यद्यपि न यजमानस्य प्रतिनिधिस्तथाऽपि परार्थ ह्यस्त्येव प्रतिनिधिरतो यान्यन्या. नि तानि समन्त्राण्येव कुर्यादध्वर्युः । स्वामित्वप्रयुक्तसंस्कारेषु न प्रतिनिधिरित्येवमु. पपादिनम् । कर्तृत्वे त्वस्त्येव प्रतिनिधिरिति भावः । अन्यान्यभिमर्शनात् । अभिमर्शनं वदेहविषां च तद्विनाऽन्यानि, दर्शितमभिमर्शनं जपाङ्गमिति । यद्ययं करणमन्त्रः स्यात्तदाऽध्वयोरेव समन्त्र कर्म स्यात् । न मन्त्री जपपूर्वमाव्यङ्गम् । अत एवाभिमृश्य जपतीत्येतद्बलेन व्याख्यातम् । जपस्य वेदिसंस्कारत्वात्तस्मादमिमर्शन. स्याङ्गत्वं संस्कारकं जपं प्रत्येव संस्कारस्य यजमानार्थत्वान्नाभिमर्शनं परार्थ किं तु जपस्य पूर्वभाव्यङ्गं तदर्थं सदपि यजमानसंस्कार एव । तस्याङ्गभूतस्य लोपेऽपि प्रधानार्थान्मन्त्राञ्जपेदेवेत्याह- यजमानो मन्त्राञ्जपत्यन्यान्व्यादेशनात् । व्यादेशनं चतुर्धाकरणानामिद ब्रह्मण इत्यादि । तदभिमृश्यैवेदमित्यादिकमित्युक्त. मेव । तत्राभिमर्शनसद्भावेऽपि तस्य व्यादेशनाङ्गता व्यादेशनं च परार्थमतोऽमिमर्शन- मपि कृत्वाऽध्वर्युरेवेदमित्यादिशति करणमन्त्रत्वाभावेऽपि करणमनवदेव द्रव्यसंस्कार- मन्त्राणामपि परार्थत्वादध्वर्यप्रतिनिधित्वमस्त्येव । तेन तान्न यजमानो जपतीत्यर्थः । बध्न पिन्वस्वेत्यादिनपोऽपि पादेशनाङ्गं ब्राह्मणानामिद हविरितिलिङ्गात् । ततस्तु व्यादेशनशब्देन तदङ्गमन्त्रनपो लक्ष्यते । सोऽप्यध्वर्युणैव कार्य इत्येवं नाऽऽशङ्कनी. यं जपस्य साक्षाद्यजमानसंस्कारत्वात्तेनैव कार्यः। ओं निर्वपेत्यस्य स्थानेऽने हविनि. १ क, ख. ग. च. ट. ट, ण. यस्यां दिश्यस्याम। - ·तत्र ५२६ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [१ पटप्रमे- वस्यामीत्युक्तमेव । युष्मदर्थ प्रत्यादेशो दक्षिणत एतेति ब्राह्मणा अयं व ओदन इति चावयुरेव भूपते भुवनपत इति ब्रह्मवरणमध्वर्युणा समन्त्रं कार्य न नप इत्यर्थः । ओं निर्वपेत्यपि । आदेशनमन्त्रादन्यान्मानित्यर्थः । स्पष्टीकृतं माष्यकृता-अध्वर्युणा कर्तव्यानि । तानि वक्ष्यामः । ब्रह्मवरणम् । अमे हविः । इदं ब्रह्मण इति व्यादेशनम् । दक्षिणत एत ब्राह्मणा अयं क ोदन इति दानमन्त्रः । ब्राह्मणाश्स्तर्पयितवा इति प्रेषश्च । आत्मानं प्रत्यपि परार्थत्वात् । अथामन्त्रकाण्यध्वर्युकर्तव्यानि । प्रस्तरधारणम् । इडारम्भः । इडाप्राशनम् । प्रतिदिश व्यूहनं च । प्रणीतासु मार्जनं समिन्धनं च । अथ प्रवसता यनमानेन सर्वे मन्त्रा जपितव्याः प्रयोगक्रमेण । अध्वर्युकृतानि याजमानानि वर्जयित्वा । यथा ब्रह्मवरणम् । o निर्वपेत्यादि । अध्वर्युवानि । यजमान वाचं यच्छ । यजमान हविनिर्वस्यामि । वर्षतु ते पर्जन्य इत्येतानि । एतयोरपि यजमानं स्मृत्वा जप इत्येव न्याय्यम् । अन्या. व्यादेशनादित्यमिधानात्प्रतिदिशं व्यूहनमध्वर्युः । जपो यानमानं बधेति न्यादेशन समन्त्रमेवेदं ब्रह्मण इत्यादिकमध्वर्योः । अन्यथा सूत्रविरोधः स्यात् । एवं विहितमिष्टिपशुबन्धानां याजमानम् । एवं विकृतेष्टिषु निरूढादिपशुबन्धेषु चेदमेव वैशेषिकं तत्र तत्रैवोकम् । यथाविकारमनुमवणाः । अग्नेरहं देवयज्ययेति यद्यपि देवतामात्रं श्रूयते तथाऽपि तस्य हुतस्यानुमन्त्रणमित्यु कमेव । हविष एव विकारेणानुमन्त्रणमन्त्रा ज्ञेया नतु द्विदेवतस्य द्विदेवत एकदेवतस्यै. कदेवत्य इति, इन्द्रस्य चेन्द्रियावीति किंतु हविःसामान्यात् । अनुमत्रणमन्त्री को यस्य हविषो विकारस्तस्य तस्य तेनाविकृतेनोहितेन वा। अपवादमाह- इन्द्रस्य वैमृधस्याहं देवयज्ययाऽसपत्नो भूयास५ सरस्वत्या अहं देवयज्यया वाचमन्नाचं पुषेयं पुष्णोऽई देवयज्यया पुष्टिमान्पशुमान्भूयासमदित्या अहं देवयज्यया प्रजनिषीय प्रजया च पशुभिश्च द्यावापृथिव्योरहं देवयज्योभयोर्लोकयोध्यासं भू. मानं प्रतिष्ठां गमेयमर्यम्णोऽहं देवयज्यया स्वर्ग लोकं पुषेयं विश्वेषां देवानामहं देवयज्यया प्राणैः सायु- ज्यं गमेयमिन्द्रस्येन्द्रियावतोऽहं देवयज्ययेन्द्रियावी १च. कृतीष्टि।

·१५.पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५२७ पशुमान्भूयासमिन्द्रस्य त्रातुरई देवयज्यया बातो भूयासमिति प्रत्यक्षान्नाता अनुमन्त्रणाः ॥ १४ ॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रे षष्ठे याजमानप्रश्ने चतुर्थः पटलः ॥४॥ एतेषु हविःषु प्रकृतितोऽतिदेशेन प्राप्ता अनुमन्त्रणमन्त्रास्तषामनारम्य प्रत्यक्षवचनैः प्राप्तैर्बाधः । एते मन्त्रा लिङ्गेन यत्र यत्र यस्य प्रतिपाद्या देवता तत्र हविषि पुरोडाशे चरावामिक्षायां वा प्राप्नुवन्ति । नतु विकारेवन्यदेवताकेषु तेषु दर्शपूर्णमासाभ्यामेवा- तिदेशात् । निरूपितमेतत् । इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैज. यन्त्यां षष्ठे याजमानप्रश्ने चतुर्थः पटलः ॥ ४ ॥ अथ षष्ठप्रश्ने पच्चमा पटलः । अग्न्याधेयस्य याजमा व्याख्यास्यामः। सिष्टम् । पुरस्ताहाह्मौदनिकारकेशश्मणि वापयते नखानि निकृन्तते दतो धावते स्नात्यहतं वासः परिधत्ते । प्रथमब्रह्मौदनात्पूर्व स्पष्टमन्यत् । ब्रह्मौदनं पाशितवयो वरं ददाति । वरोऽनाम्यस्य गुञ्जाद्वयं सुवर्णमृत्विग्भ्यः । आहितासु समित्सु मिथुनावसिक्तरेतसौ ददाति । अभ्यन्याऽऽहितासु तेभ्य एव स्त्रीपुंसौ पूर्वमसितमगतं रेतो ययोस्ताहशी गावो ददाति । न प्रयाति न प्रवसति। सगृहो न प्रयाति विना गृहेण प्रवासस्तमपि न करोति । नास्याग्निं गृहाद्धरन्ति । अस्य यजमानस्य गृहादन्ये नाग्निं नयन्ति । अन्यतश्च नाऽऽहरन्ति । तदीया अन्यतोऽपि नाऽऽनयन्ति । लौकिकाग्निप्रतिषेधोऽन्यस्य तु हरणं न प्राप्तमेव । शिल्पैरेतार रात्रि जागति। एतां रात्रि यस्यामोदिते सूर्य आहवनीयमाधास्यन्भवति । शिल्पैर्वीणावेणुमृदङ्गा- दिमिनिंद्रामतिवाहयति ।

·५२८ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [६ षष्ठमने- . शल्कैरमिमिन्धान उभौ लोको सनेम- हम् । उभयोर्लोकयोद्ध्वाऽतिमृत्युं तरा. म्यहमिति शल्कैस्ता५ रात्रिममिमिन्धे । ब्रामौदनिकमग्निं शरुकैः काष्ठतसर्दीप्तं करोति । सकृन्मन्त्रस्तूप्णीमनन्तरं, रात्रि. मिति कालावनोरत्यन्तसंयोग इति वचनात्संततम् । मही विश्पत्नी सदने ऋतस्याची एतं धरुणे रयी. णाम् । अन्तर्वत्नी जन्यं जातवेदसमध्वराणां जन- यथः पुरोगामीत्यरणी प्रदीयमाने प्रतीशत आरोहतं दशत५ शकरीममर्तेनाग्न आयुषा वर्चसा सह । ज्योग्जीवन्त उत्तरामुत्तरा समां दर्शमहं पूर्णमासं यज्ञं यथा यजा इति प्रतिगृह्णात्य॒त्वियवती स्थो अग्निरेतसौ गर्भ दधाथां ते वामहं ददे तत्सत्यं यद्वीरं विभृथो वीरं जनयिष्यथः । ते मन्प्रातः प्रजन- यिष्येथे ते मा प्रजाते प्रजनयिष्यथः । प्रजया पशुभि ब्रह्मवर्चसेन सुवर्गे लोक इति प्रतिगृह्याभिमत्रयते । सकृदेव पूर्व मन्त्राः। आत्मन्नाग्निं गृह्णीते यथाऽध्वर्युरिदमहमन्तात्सत्य. मुपैमि सत्यान्मानुषमुपैमि मानुषाईव्यमुपैमि देवी वाचं यच्छामीति वाचं यच्छति प्रजापतेस्त्वा माणेनाभि प्राणिमि पूष्णः पोषेण मह्यम् । दीर्घा- युत्वाय शतशारदाय शत शरय आयुषे वर्चसे जीवात्यै पुण्यायेति जातमभिप्राणित्यहं त्वदस्मि मदसि त्वमेतन्ममासि योनिस्तव योनिरस्मि । ममैव सन्वह हव्यान्यने पुत्रः पित्रे लोककृजात- वेद इति जातमभिमन्व्य वरं ददाति । जातमग्निमभि उपरि नासया श्वासं मुञ्चति । वाचं विसृजतेऽत्र क्षौमे वाससी परिदधाते यजमानः पत्नी च । परिदधाते इति द्विवचनेन यानमाने दंपत्योरेव ग्रहणे पुनर्निर्देशो यजमानद्वित्व. शङ्कानिवृत्त्यर्थः । ते अपवृत्तेऽग्न्याधेयेऽध्वर्यवे दत्तो याभ्यां याभ्यां व्याहृतीभ्यां येन येन यथाधानेन याभ्यां ·५२९ ११० पटलः ] मदादेवकृतवैजयन्तीव्याल्यासमेतम् । पाभ्यार सार्परागीभ्यां येन येन च धर्मशिरसा दधाति सर्वत्र तेन तेमोपतियते ॥ १५ ॥ सष्टम्। मुगाईपलो विदहमरातीरूपसः श्रेयसी श्रेयसी. ईषत् । अमे सपत्नार अपवाषपानो रायस्पोष. मिषसूर्जमस्मासु पहीत्याहितं गाईपत्यमुपतिष्ठत इमा उ मामुपतिष्ठन्तु राय आभिः प्रजाभिरिह संबसेय । इहो इडा तितु विश्वरूपी मध्ये वसोर्दीदिहि जातवेद इति मध्यदेशे हियमा. णमभिमप्रयते समयार्थे वरं ददात्यानशे व्या. नशे सर्वमायुानश इत्याहितमाहवनीयमुपतिष्ठते । समषाऽोदिते सूर्ये बरं ददाति । पे ते अमे शिव तनुवौ विराटच स्वराट्च ते मा विशता ते मा जिन्वतां ये ते अमे शिव तनुवौ सम्राट्चाभिभूश्च ते मा विशतां ते मा जिन्वतां ये ते अग्ने शिवे तनुवौ विभूश्च परिभूश्च ते मा विशता ते मा जिन्नता ये ते अमे शिये तनुवौ प्रनी च प्रभूतिश्च ते मा विशता ते मा जिन्वतां यास्ते अने शिवास्तनुवस्ताभिस्त्वा दध इति शिवाभिस्तनू. भिराहितमाहवनीयमुपतिष्ठते स्त्रिक्च स्त्रीहितिष गि हतिय सदानी चामतिश्चानाहुतिश्च नि. तिरेतास्ते अमे घोरास्तनुवोऽमयों मर्त्यस्तान्ग. छन्तु पोऽस्मान्देहि य च वयं द्विष्म इति पुरस्तात्पूर्णाहुतेराभिरुपतिष्ठते पूर्णाहुतौ वर ददास्युपरिष्टापूर्णाहुसे। शिवाभिरुषस्थाय । घेते अमे शिवे सनुवावित्यायुक्तामिः पुनः । विराजक्रमरुपतिष्ठतेऽयर्षपितुं मे गोपाबाचं पाणेन संमितम् । स्खया गुप्ता इषमूर्ज मदन्तः शतं जीवेम शरदः सबीरा इति दक्षिणामिं नर्य प्रजा में गोपाय मूलं लोकस्म संततिम् । आत्मनो ·५३० संत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [१ षष्ठप्रश्न हृदयानिमिता तां ते परिददाम्यहमिति गाई- पत्य शश्स्य पशून्मे गोपाय विश्वरूपं धनं वसु । गृहाणां पुष्टिमानन्दं तारस्ते परिददाम्यहमित्याह- वनीय सप्रथसभा मे गोपायेन्द्रियं भूतिवर्धनम् । विश्वजनस्य छायां तां ते परिददाम्यहमिति स प्रथ सभा मे गोपाय ये च सभ्याः सभासदः । तानि. न्द्रियावतः कुरु सर्वमायुरुपासतामिति सभ्यमहे बुनिय मत्रं मे गोपाय श्रियं च यशसा सह । अहये बुधियाय मन्त्रं श्रियै यशः परिददाम्पहमित्याव. सथ्यं पञ्चधाऽनीन्व्य क्रामद्विरासृष्टा प्रजापतेः । ऊर्धारोहद्रोहिणी योनिरग्नेः प्रतिष्ठितिरिति सर्वान् । अग्नीन्सकृत् । स्वशाखाविराजक्रमाणातैर्विकल्पः । यत्रास्मै ॥ १६ ।। शतमक्षान्प्रयच्छति तेषु कृतं विजित्य सभासद्भ्यः प्रयच्छति ते यज्जयन्ति तदुभयमन सस्कृत्य ब्राह्मणान्मोजयति । व्याख्यातमेतदाधान एव । आग्रेयस्य दक्षिणाकालेज पूर्णपात्रमुपवईण सार्वसूत्रमश्व५ रथं वासः पङ्गा द्वादश चतुर्विर. शतिरपरिमिता वर्धमाना ददाति तासां धेनुरन. हानिमथुनौ चाऽऽदिष्टरूपाण्यजं पूर्णपात्रमुपबर्हणं चानीधे ददात्यवं ब्रह्मणे धेनु हो। गाईप- त्यदेशेऽनड्डाहमाहवनीयदेशेऽध्वर्यवे शेषः साधा. रणस्त्रिंशन्माने पूर्वयोः पवमानहविषोहिरण्ये द- क्षिणां ददाति चत्वारिशन्मानमुत्तमे धेनुमादित्ये। व्याख्यातमेतदाधनान्त एव । आधानप्रभृति यावजीवं नानृतं वदेत् । अत्र भाष्यकारः शब्दान्तमर्थानृतं च शब्दानृते सारस्वतीष्टिर्मगवता पतञ्जलि. नोक्ता । अर्थानो व्रातपत्येव । आचमनव्याहृतिनपविष्णुस्मरणानि सर्वत्र समुच्ची. यन्ते च। १ घ.झ.अ. नयोहि ·- १५० पटलः) महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । नास्य ब्राह्मणोऽनाश्चान्गृहे वसेत् । अकृतभोजनो ब्राह्मणोऽस्याऽऽहिताग्नेहे न वसेदिति यथा स्यात्तथाऽऽहितामिः कुर्यात्तस्यैव व्रतं यावज्जीवमित्यनुवर्तते न ब्राह्मणस्य । तस्माद्वसत्यथं ब्राह्मण आगते तस्य सत्यां भोजनेच्छायापन्नं दद्यादेव तदभावेऽन्यत्क्षुन्निवारकं दद्यात्तदसंभवे तु भाष्य- कारेणोक्तं व्याहृतिनपो ब्राह्मणभोजनं चेति वाधूल इति । सूर्योढमतिथिं वसत्यै नापरुन्ध्यात् । अस्तमितसूर्यमतिथि पूर्व यस्य स्थिति स्ति सोऽतिथिः । कश्चनापि यदि वासार्थ प्राप्तोऽस्यापरोध निवारणं न कार्य निवासार्थ स्थलं यथायोग्यं दातव्यमेवेत्यर्थः । अत्रापि वाधूलोक्तमेवाकरणे प्रायश्चित्तम् । न नक्तमन्यत्रानाद्दद्यात् । अन्नादन्यन्नक्तं रात्रौ न दद्यात् । हिरण्यधान्यादि गवादि च न रात्रौ दद्यात्पर. स्वत्वापादनं न कुर्यात् । ग्रहोपरागादौ पुण्यकाले रात्रौ संकल्प्य श्वोमूते पात्रसात्कु- यदिति गम्यते । केचित्तु दानमात्रस्यापि प्रतिषेधं व्याचक्षते । अत्राग्नये व्रतपतये पुरो. डाशमष्टाकपालं निवपेद्य आहिताग्निः सन्नव्रत्यमिव चरेदेतदेव प्रायश्चित्तमुक्तमापदि वाहुतिरिति । अन्नं रात्रौ देयमित्युक्तं तत्राप्याह अन्नं ददन्नक्तमदयीत । दीयमानमप्यन्नं नक्तं गृह एवादयीत भोजयेत् । न बहिर्नेतुं दद्यात् । अदयीतेति पाठोऽनेकसूत्रगतो व्याख्यातो मया भाष्यकृता तु न दयीतेति पाठो व्याकृतः । इय दाने परस्वत्वापादनं दानं तेन लक्षितं गृहाबहिर्नयनं तन्न कुर्यादित्य मिप्रायेण व्याख्यातं स एवार्थो यस्त्वदर्यातति पाठोक्तः । नीषपकस्याश्नीयात् । गर्तादौ स्थापितं फलादिकमुपरिष्टायवधानेनाग्निना पक्वं यत्तदृबीषपक्कं तन्नाभीयादि. त्येके व्याचक्षते । निरुक्ताभिप्रायेणान्ये व्याचक्षते । निरुक्ते हि पृथिवीवचनो निरुक्त ऋब्वी- पशब्दः षकारोपधोऽयं तैत्तिरीयसूत्रकारैः पठ्यते । कात्यायनेन तु सकारोपधस्तत्रोभयो। रपि पृथिव्येव वाच्या तया पक्वस्तद्गतेनाग्निनोष्मणेति यावत्तथा च योऽयमृबीसः पृथिव्या- मग्निरिति, भाष्यकारेण तु पाठ जीषपक्वस्येत्युपलब्धो व्याख्यात ऋजीषमुद्धृतसारं तक्रपिण्यादि तन्नाश्नीयादिति । ऋबीषमित्ययं पाठस्तत्तिरीयकसूत्रेषु सर्वत्रास्मत्सूत्रे च दृश्यते युक्तश्च । नहि किंचिहनीषेण पच्यते तेनापि कर्मधारय मनीषशब्दापकश. ब्दस्य पूर्वनिपातः स्यात्तस्माबीषमित्येवायं पाठश्च ।

·५३२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूर्व- [प- या अन्त व्या आपस्तासां नाभीयात् । नावि नौकायामन्तर्मवाः स्थापिता वा पतिता वा छिद्रः प्रविष्टा वा तास प्राशनं न कुर्यात् । पात्रान्तरव्यवधानस्थितानां न दोषः । आपस्तम्बोऽन्त व्यपां नाभीपा- दित्याह । नावि स्थित्वेति चार्यः संभवति । अतो नान्यानामपां नाभीयादन्तचाप नाभीयादानाव्यन्तरपि किमप्युदकं न प्रानीयादित्यर्थः । रजत हिरण्यं पहिषि न दपात् । यत्र हिरण्यं देयस्येनोक्तं गवादिप्रत्याम्नायत्वेन वा प्राप्तं तत्र रजत म देयं किंतु मुवीयेपेत्यर्थः । बर्हिषि यज्ञे श्रौते कर्मणीति यावत् । क्लिमंदारु नाभ्यादध्यादभ्यादध्यादा । अनाविति शेषः । क्लिन्नमुदकेन । अभ्यादध्याच तदन्यस्यालाम इति व्याख्येयम- न्यथा सूत्रद्वयमनर्थकमेव स्यात् । स्वकृत इरिणे प्रदरे वा नावस्येत् । खमावोखरे देशे नावस्येदवसानमवस्थानं न कुर्यात् । प्रदरो भूमिगतस्तत्रापि । हिंकृत्य वाग्यत: नियं संभवेत् । हिमिति कृत्वा पश्चात्वियं गच्छेत् । व्याहरेदा। न व्याहरेद्वेत्यर्थः। नैतस्मिन्संवत्सरे पशुनाऽनिष्ट्वाऽनादिष्टो मासं भक्षयेत् । रागतः प्राप्त मांसमक्षणे निरूदेनाङ्गपशुना वाऽनिष्ट्वा नैतस्मिन्संवत्सरे मांस मत. वेत् । आदिष्टो मक्षयेदपि । यदि भक्षयेन्मनसाऽमिभ्यः पहिणोमि भक्षं मम वाचा सं सह भक्षयन्तु । अपमायनममत्तश्चरामि शिवेन मनसा सह भक्षयतेत्युक्त्वाऽऽदिष्टो भक्षयति । बामणेरादिष्टो मक्षयेदनिष्टाऽपि पशुना । हादशराप्रमजलेबमिष्वाज्येन स्वयमग्रिहोत्रं जुहोति । रात्रिशमोऽहोरात्रे प्रयुज्यते। अत्राऽऽरम्भविषिरस्वाध्वर्यव एवोक्तस्तपा कृत्वाऽs- रम्मप्रभूति द्वादशरात्रं सायंप्रातचतुर्विशतिहोमानाज्येन स्वयमग्रिहोत्रं जुहोति । ममत्रता तु विधेया द्वादश दिनानि । व्रतमाह- घ...

·५१० पटक: महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । आहतं वासो वस्ते । द्वारशरात्रमहतमप्रच्छिन्नाग्रमरजकधौतमहतम् । काममन्यो जुहुयात् । स्वयमित्यस्य विकल्पः। व्रतचारी स्वेव स्यात् । म मांसमश्नीयान त्रियमुपेयादित्यर्थः । स्वयं प्रयोदशी जुहोति । स्वयमेवेत्यर्थः । त्रयोदशी रात्रि पयसेति यावत् । यां प्रथमामग्निहोत्राय दुहन्ति साऽग्रिहोत्रस्य दक्षिणा । त्रयोदश्यामग्निहोत्राय यां गां दुहन्ति तां गां दद्यात् । पूर्व यद्यन्यो जुहुयात्तस्मै । अथवाऽऽरम्भेऽग्निहोत्रस्य वाऽध्वर्युस्तस्मै । माष्ये तु आधानादूर्ध्व द्वादशाहमाश्वपदिः कधारणमिति बौधायनाश्वलानयोरिष्टम् । द्वादशाहमाश्वपदिकमाग्निं धारयेदिति श्रुतेः । केचित्पवमानेष्टेः परं द्वादशाहमिति व्याचक्षते तदन्तवादग्निसिद्धः । शाट्यायनके द्वादशाहधारणं स्वयंहोमाग्यहोमाश्च श्रुता इति सत्याषाढेनाऽऽवार्येण होमः प्रधानमे. वोपदिष्टम् । अतोऽग्निहोत्रोपक्रमात्परमिति । मध्येऽन्वारम्मणीयाप्राप्तौ तेष्वेवामिषु कार्या पौर्णमासी च । केचित्तु यत्र द्वादशाहावकाशस्तत्र धारणमेव । यत्राल्पोऽव. काशो नक्षत्राधानादौ तत्राऽऽरम्भणीयायां न धारणम् । पौर्णमास्याघानेऽवकाशामा. बाल धारणमिति वर्णयन्ति । तदयुक्तम् । संकोचे कारणामावात् । स्यादेतत् । सेन पवृन्येति वचनं संकोचकमिति । न तस्य सांवत्सरादिकल्पव्यावृत्तिपरत्वात् । सोमा. धानेनामला इति भारद्वाजः । अस्माकमजनधारणस्य होमप्रधानत्वादुदवसानीयायां तपूर्ण द्वादशाहधारणम् । आश्वपदिक एव होमा इतरेषामजस्त्रत्वादनत्र इति वकन्ये बहुवचननिर्देशस्य प्रयोजन पक्षहोमसमारोपणनिषेधो होमप्रधानत्वादेव । द्वितीयाधाने नामवादिधर्माः । प्रोषिते यजमाने सर्वप्रायश्चित्तं कृत्वाऽनस्रष्वेवाऽऽज्यहोमः कर्तव्यः । द्वादशाहात्परं प्रणयनं च। केचित्प्रत्यागते व्रात ति चेच्छन्ति । तेषां तदहः प्राय- शितं त्रयोदश्यां प्रात?त्वाऽमित्यागः । अहा. स्ते । वाम• होति । अत्राप्यननत्य. माज्यहोमश्च । यां प्र. क्षिणा । अध्वर्यवे देया प्रथममिति वचनात् । प्रथमहोमः पयसा । ततः परमाज्येन । अथवा द्वादशाहादूर्वा यः सायंहोमः स पयसा प्राथम्य. स्थापेक्षितत्वात् । मिथुदाति । अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासयोर्यथाकालप्रारम्भे पवमानेष्टि- क.ग. ब. ट... मामि। २ च. 'नेषु ना।३ ख. ठ. भृतं ।

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [.पठा रिति वाधूलः । अनन्तरे मुख्यकाल एवाऽऽरम्मः । उभा०दक्षिणा । परिवा० ब्राह्मणम् । अनड्वान्दक्षिणेति श्रुत्यन्तरमितिभाष्यग्रन्थः । मिथुनौ गावावन्वारम्भणीयायां ददात्युभयीः पुनरा. धेय अग्न्यायिकीर्दत्त्वा पौनराधेयिकीर्ददाति पुन- निष्कृतो रथः पुनरुत्स्यूतं वासः पुनरुत्सृष्टोऽनड्डाश. तमानं च हिरण्यं पुनराधेयस्य दक्षिणाऽपि वा पौनराधे. यिकीरेव दद्यादिति पैङ्गयब्राह्मणम् ॥ १७ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे षष्ठप्रश्ने पञ्चमः पटलः ॥५॥ पुनरित्यादि बौधायनेन व्याख्यातम् । पुनर्निष्कृतो रथो दक्षिणेति पुनःसंस्कृत एषां भवति पुनरुत्स्यूतं वासः पुनःसंस्कृतमेव तत् । पुनरुत्सृष्टोऽनड्वानित्यत्रशीर्ण एवेष उक्तो भवति । अत्राऽऽहानुग्रहमापस्तम्बः-यदीतराणि न विद्येरन्नप्यनवाहमेव प्रदचादनडुहि ह वा एते कामा अतश्च भूयाप्त इति पैङ्गायनिब्राह्मणमितीति ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयो. गवैजयन्त्यां षष्ठे याजमानप्रश्ने पञ्चमः पटलः ॥५॥ अथ षष्ठप्रश्ने षष्ठः पटलः । अग्न्याधेयः समाप्तः। अग्निहोत्रस्य याजमानं व्याख्यास्यामः स्वयमिध्ममाहरन् । अन्येनाऽऽहृतमपि विहारं प्रत्यानयति स्वयमेव । विश्वदानीमाभरन्तोऽनातरेण मनसा । अग्ने मा ते प्रतिवेशा रिषामेति विहारमभ्येति । 'स्पष्टम् । यदग्ने यानि कानि चेति प्रतिमनमाहवनीये वषिष्ठमिध्ममादधाति । आहवनीये वर्षिष्ठमन्येषु ततोऽल्पीयांसमल्पीयांसमिध्ममादधाति प्रत्युचमेकैकस्मिन् । उद्धरेत्युद्धियमाणमभिमत्रयते । स्वयंहोमेऽनुमन्त्रणमन्यं प्रति प्रेषः प्रेषित उद्धरतीत्याध्वर्यव उक्तत्वात् । अत्रोद्धर. १ च. एष। २ क. ख. ग. ड. श. म. ट. ट, ठमा' । ३ क. ख. ग. ट.. फ. °ममुम।

·११ पटक्षा] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । णानन्तरमिध्माधाने वक्तव्ये द्वादशरात्रमननेष्वाग्निहोत्रं जुहोतीति विधानमेव पूर्वमुक्तं तिन त्रयोदशीमारभ्योद्धृत आधानमिध्माधानमस्सिध्यतीति दर्शितम् । उद्धरणप्रभृति नाश्नीयादाहोमाद्विादसीत्यप उपस्पृश्यापरेणाऽऽहवनीयं दक्षिणाऽतिक्रम्य दक्षिणत उपविशति पत्नी पत्न्या लोक इडा. सि बतभृदई नाबुभयोर्चतं चरिष्याम्यादित्य व्रतभृदहं नाबुभयो–तं चरिष्यामि मुरूपेऽहं नावुभयो चरिष्यामीड एहि मयि श्रय- स्वति यदग्निहोत्र्यां व्रतं तदात्मन्कुरुते । अग्निहोत्र्यां गवि व्रतं तृणपर्णादि भु(उ)क्तं तदात्मनि भावयेत् । श्रद्ध एहि सत्येन त्वाऽऽहयामीत्याहूयमाना- मियमास तस्यास्तेऽग्निर्वत्सः सा मे स्वर्ग च लोकमुभयं च धुक्ष्वेति दुह्यमानामोमुन्नेष्याम्युन्न- यामीति बोच्यमाने हविर्देवानामसि मृत्योर्मेs- भयर स्वस्ति मेऽस्त्वभयं मे अस्त्वित्युपाशू. क्त्वोमुन्नयेत्युचैः प्रत्याहोनीयमाने तिष्ठति न चंक्रम्यते वाचं यच्छत्याहोमादुनीत उपविशति । अग्नय इ० ओषधीभ्य इ० प्रजापतय इ० प्रातः सूर्यायेदं । उत्तरामाहुतिमुपोत्थाय कवातिर्यछि । ईषत्प्राङ्मुख आहवनीयाभिमुखश्चेषत्कवातियाडव । आहवनीयमुपतिष्ठते सर्वरुपस्थानः । यावन्त्युपस्थानानि वैकल्पिकानि तः सर्वैरनादेश आहवनीयमेव । उत्तरा माहुति- नित्यविशेषविधानादुभयकालमप्यनादेशे । उपप्रयन्तो अवरमिनि पड्भिस्तासामग्नीषो. मीयया पूर्वपक्ष उपतिष्ठतेन्द्राग्न्याऽपरपक्षे । तासां मध्येऽयं ते योनिरित्येतस्याः पूर्वमग्नीपोमीया यथापाठमैन्द्राग्न्या । अग्नीषोमाविम सुम इत्यनीषोमीयो. भा वामिन्द्रानी इत्यैन्द्राग्नी तयोः । तयोर्मध्ये पूर्वमुक्तयोरग्नीषोमीययैन्द्र ग्न्येति अयं ते योनिरिति षश्योपस्थायेत्यर्थः । १ ख च स. म. ठ. ह. पत्या। २ क, ग. ड. च... ट. ठ. द. ति चोच्य।

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- [पने- परस्ताविहव्यस्याऽऽदितश्चतसृभिरुपतिष्ठते । ममान इत्येताभिरधिवोचता म इत्यन्तामिः । तासामुपरिष्टादन आयुषि पषस इति पहाभिरामिपावपानीभिः। आहवनीयमेव । एतामिरेव पुनः संवत्सरे । संवत्सरे गाईपत्यमुपतिष्ठत आयुर्दा अzs. स्थायुर्मे देहीति चतुर्भिराहवनीयं चित्रावसो स्वस्ति ते पारमशीयेति दिरावर्तयत्यसो स्वस्ति तेऽस्त्वसौ स्वस्ति तेऽस्त्विति सर्वेषां पुत्राणां नामानि गृहाति दिदिरेकैकस्य । पाशर्मनस्वस्ति तेऽस्तु द्विः। अमेः समिदस्यभिशस्त्या मा पाहि सोमस्य समिदसि परस्या म एहि यमस्य समिदास मृत्योर्मा पाहीत्यतैस्तिस्रः समिध आदध्या. दिन्धानास्त्वा शत हिमा इति चतुर्थीम् । प्रत्यति । वय सोम ते तव मनस्तनूषु बिभ्रतः। प्रजावन्तो अशी. महीति मुखं विमृष्टे सं त्वमने सूर्यस्य वर्चसा गथा इति च । पुनः। संपश्यामि प्रजा अहमिति ॥ १८ ॥ मनुष्यानुपतिष्ठतेs. म्भस्थाम्भो वो भक्षीयेति पशूरेवती रमश्वमित्यन्त. राऽमी तिष्ठअपति साहिताऽसि विश्वपीरिति गामा. लभते वत्सं वोप त्वाऽमे दिवे दिव इति पदभिर्गायत्री. मिदिपदाभिर्गाहपत्यमुपतिष्ठत ऊर्जा वः पश्याम्यूर्जा मा पश्यतेति गोष्ठं भुवनमसि सहस्रपोर्ष पुषिसहस्रपोषस्ये शिषे तस्यास्ते भूयिष्ठभाजो भूयास्मेति पुनरेव गामालभते वत्सं वा महित्रीणामोऽस्तु पुतं मित्रस्यार्यम्णा । दुराधर्षे वरुणस्य । नहि तेषाममावन नावसु वारणेषु। ईशे रिपुरधशरसाते ह पुमासो अदितेः शर्म यच्छन्त. जनम् । प्रदाशुषे वार्याणीति माहित्रेण तृपेनोपतिष्ठने ब. इत्यादिमि। १ प... ट. ह. पाई।

·- १० पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । तत्सवितुर्वरेण्यमिति सावित्र्या सोपानर स्वरणमित्येषा सोमान५ स्वरणं कृणुहि ब्रह्मणस्पते । कक्षीवन्तं य औशिजः । योरेवान्यो अमीवहा वसुवित्पुष्टिवर्धनः । स नः सिषक्तु यस्तुरः । मा नः शश्सो अररुषो धूर्तिः प्रण- मय॑स्य । रक्षाणो ब्रह्मणस्पत इति ब्राह्मणस्पत्याभिरु. पतिष्ठते कदाचन स्तरीरसि कदाचन प्रयुच्छसीति द्वे परि त्वाऽग्ने पुरं वयमित्येषा परिते दूढ भो रथोऽस्मा अश्नोतु विश्वतः। येन रक्षसि दाशुष इति पर्यावान्तत उपतिष्ठते । पर्यावय परि त्वाऽग्न इति पूर्वपठितया विपरीत इत्यस्या अनन्तरमुपतिष्ठने तथा शाखान्तरे पाठात् । यथादर्शिते पाठेऽपि प्रमाणमाह दूढभवतीमुत्तमामेके समामनन्ति निमृदोऽसि म्यहं तं मृधासं योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति पुरस्तात्पपदे- नावगृह्णीयाधदि श्रेयसा स्पर्धेत प्रभूरसि पाहं तमभिभूयासं योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति दक्षिणत: पदोऽव. गृहीयाद्यदि सदृशेन स्पर्धेताभिभूरस्यभ्यहं तमभिभूयासं योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति पश्चात्पााऽवगृही. याधदि पापीयसा स्पर्धेत ॥ १९ ॥ पूषा मा पशुपाः पातु पूषा मा पथिपाः पातु पूषा माऽधिपाः पातु पूषा माऽधिपतिः पात्विति जपित्वा प्राची दिगग्निदेवता यो मैतस्यै दिशो भिदासादमिर स ऋच्छत्वग्निमें तस्यै दिशो गोपायतु दक्षिणा दिगिन्द्रो देवता यो मैतस्यै दिशो भिदासादिन्द्र स ऋच्छत्विन्द्रो मे तस्यै दिशो गोपायतु प्रतीची दिमरुतो देवता यो मैतस्यै दिशो भिदासान्म. रुतः स ऋच्छतु मरुतो मे तस्यै दिशो गोपायन्तु उदीची दिमित्रावरुणो देवता यो मैतस्यै दिशो भिदासान्मि- त्रावरुणौ स ऋच्छतु मित्रावरुणो मे तस्यै दिशो गोपा- येताम् । ऊर्धा दिग्बृहस्पतिर्देवता पो मैतस्यै दिशो भिदासाबृहस्पति स ऋच्छतु बृहस्पतिर्मे तस्यै दिशो गोपायतु । इयं दिगदितिर्देवता यो मैतस्यै दिशो भिदा. साददिति५ स ऋच्छत्वदिति, तस्यै दिशो गोपाय.

·५३० सत्यापाठविरचितं श्रौतसूत्र- [१ षष्ठप्र- स्विति दिन उपस्थाय पर्यो मा पर्मिणः पातु विषो मा विषषिणः पास्वायुध प्रायुध चक्षुध विचक्षुध माणबापा- नब माधावाधोग उरुगोऽस्य ते वयं वाचा संमक्तेन गमेम परिमो देव्यस्वन्तुर्या मनुष्य दि दिव्या. दामो मा छिरिस मामायुषा ज्योतिषे तन्तये स्वाऽसा. बनु मा ज्योतिषा सन्वित्यन्तराऽमी तिष्ठञ्जपत्यम आयु- व्यये पवस्वेत्यामिपायमानीभ्यां गाईपत्यमुपतिष्ठतेऽमे गृहपत इति च तामाशिषमाशासे तन्तवे ज्योतिष्मतीमि. त्यजातपुत्रो ब्रूयात्तामाशिषमाशासेऽमुष्मै ज्योतिष्मती- पिति जातपुत्रो बहुपुत्रः सर्वेषां पुत्राणां नामान्यनुद्रुत्य ज्योतिष्मतीमित्यन्ततो वदति सायसायमुपतिष्ठते॥२०॥ उत्थाय । उत्तरस्या आहत्याः समीपेऽनन्तरमेवोत्थाय स्वयं होमे प्राक्प्राशनात् । उपप्रयन्त इति षड़यस्तैत्तिरीयके समानाताः । पैङ्गके तासां याऽग्नीपोमीया तां पक्षमी कृत्वा षड्मिः पूर्वपक्ष उपतिष्ठते । ऐन्द्रानी पञ्चमी कृत्या पपापाठं षभिरपरपक्षे पं त इत्यस्याः पुरस्ताद्विहन्यस्य ममान इत्यादि. सयतसमिरुपतिष्ठते । तासां विहव्यानामुरिष्टादन मायूवि पवस इति षड्भिः प्रथमे गार्हपत्यमुपस्थाय संवत्सरे संवत्सरे तामिरुपतिष्ठते नान्तराले । केचिदाहुः षड्- भिरुत्तराभिरितिश्रुतेनित्यत्वाद्वादशभिरुपस्थानं नित्यं संवत्सरान्त आवृत्तिरिति, तत्र युक्तं ग्राह्यम् । संवत्सर आग्निपावमानीभिरुपस्थानस्य नियतत्वात्तस्य च पूर्वाभिः संब- न्धारसंवत्सरे संवत्सरे नियतं महोपस्थानं सर्वस्मिन्पले कार्यम् । तत आयुर्दा वदा- स्तनूपा अन इति चतुर्मिराहनीयमुपतिष्ठते । चतुर्थे मन्त्रे च यश्चित्रावसो स्वस्ति ते पारमशीयेति तद्विरावर्तयति । तदनन्तरं देवदत्तशर्मन्स्वस्ति तेऽस्तु यज्ञदत्तशर्मन् स्वस्ति तेऽस्तु इति द्विहिस्कैकस्य नाम गृह्णाति । अग्नेः सोमस्य यमस्येन्धाना इति सर्वेष्वग्निषु समिध आधायोपतिष्ठते । अम्भस्थेति मनुष्यान्पशूनपि । रेवतीरिति गाई. पत्याहवनीययोर्मध्ये तिष्ठापति । सहिताऽसीति गामग्निहोत्रीमालमते वत्सं वा पस्याः पयसा होमः । इदमुप त्वति तिस्रो गायध्योऽने त्वं न इति तिस्रो द्विपदः । तामिः षड्मिर्गार्हपत्यमुपतिष्ठते । उर्जा व इति गोष्ठगतान्पशनुपतिष्ठते । भुवनमसी- ति पूर्ववत् । महित्रीणामको अस्त्विति तृचेनाऽऽहानीयमुपतिष्ठते । तत्सवितुर्वरेण्यं सोमानं पोरवान्यो मा नः शंस इति सावित्रिया ब्राह्मणस्पत्याभिश्वाऽऽहवनीयमेवोप- तिष्ठते । कदाचन स्तरीरसि कदाचन प्रयुक्छसि परि त्वाऽग्ने परि ते दूहम इत्येतेना. नुक्रमेणाऽऽहवनीयमेवोपस्थायात्रैव तिष्ठन्पूषा मेति जपित्वा प्राची दिगिति यथालिङ्गं विश उपायान्तराऽनी तिष्ठन्धर्मो मेति जाति । अत्र ज्येष्ठस्य नामग्रहणम् । अन्न ·१५०पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५३९ आयुष्याने पवस्वास गृहपत इति तिमभिर्गार्हपत्यमुपतिष्ठते तामाशिषममुष्मै बहुपुत्र- स्तामाशिषमाशासे देवदत्तशर्मणे ब्रह्मदत्तशर्मणे यज्ञदत्तशर्मणे ज्योतिष्मतीमिति । उपप्र. पन्त इत्येवमादिना ज्योतिष्मतीमित्यन्तेनोमयकालं प्राप्ते विकरूपः । सायं सायमुपति. छत इति अत्र सायं सायमिति सूत्रेण सायं सायमेवेत्यवधारणं सायमेवोपस्थानं न प्रातरित्युक्तम् । अत्र वाशब्दामावः श्रुत्यनुविधानात् । अग्निहोत्रं जुहोतीत्यविशेष. जोपस्थानं विधाय पुनर्नक्तमुपतिष्ठते न प्रातरिति विहितप्रतिषिद्धत्वाद्विकल्पः । एवं सूत्रेऽप्युभयत्र प्राप्तः पुनः सायमिति ग्रहणात्सायमेव न प्रातरित्यरिसध्यतीति सायं नियतं प्रातर्विकल्पः। अत्रैवोपस्थानं प्रातरत्राप्युपस्थानान्याह विकरुपेन- अपि वो दिवतत् । वक्ष्यमाणेषूपस्थानेषु दिवा विकल्पोऽपि अत्यनेनोक्तः । भूर्भुनः सुवः सुप्रजाः प्रजया ध्यास सुवीरो पीरैः सुवर्चा वर्चसा सुपोषः पोषैरिति वा काममैन्द्रो वित्तादिति वा श्रद्धा मे मा व्यगादिति वा भर्तु वः शकेयमिति वा । स्पष्टम्। तत्सर्व कताकृतम्। कालद्वयोपस्थानं कर्तव्यं न कर्तव्यं वेत्यर्थः। तथा च श्रुतिरुपस्थेयोऽमिरित्युपक्रम तस्मानोपस्पेय इत्युक्त्वाऽपि वदति तस्मादुपस्थेय इति विहितप्रतिषिद्धस्यादुपस्थाने विकल्पः । उपस्थानपक्षेऽपि महोपस्थानेन नक्तं भूरित्यादिचतुर्णामेकेन रिसोपस्थान न वा दिवेति नक्तमुपतिष्ठते न प्रातरहरुपतिष्ठत इति श्रुतयः प्रमाणम् । चतुभिः सह विकल्पान्तरमाह- मातरवनेकेन प्रातरुपस्थेयः। प्रातरवनेक इति कर्मनामधेयं तद्गतैरेव मन्त्रैरुपस्पेयः । आहवनीयोऽनादेशे। तत्राधिश्रित उभीयमाने वा। मामिहोत्रहविष्यषिश्रिते वोनीयमाने वाऽने वक्ष्यमाणं कार्यमित्यर्षः । बिहव्यस्याऽऽदितधतरभिरुपस्थाय । ममाने वर्ष इत्यादिमिराहवनीयमुपस्थाय । अपां पत इति श्रीनुदकाञ्जलीभिनयति प्रतिषिका भरातय इति त्रि: परिषिचति कालाय वा जैत्रि- ११. विषयात् । वामा० सेऽमु। २ प. उ. वायदे । ३. ।

·- सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [६ षष्ठप्रश्रे- पाय वामिति पाणी प्रक्षालयत इदमहं दुरगन्यां निःप्लाव- यामीत्यप आचम्य निष्ठीवति भ्रातृव्याणा५ सपत्नाना- मिति पुनरेव पाणी प्रक्षालयत इन्द्रियवतीमयाहं वाच- मुद्यासामिति यथारूपं प्राणायतनानि संमज्योत्तरेणानुवा- केनोपतिष्ठते तत्राग्विसोः स्वस्ति ते पारमशीयेति त्रिरा- वर्तयत्यसौ स्वस्ति तेऽस्त्वसौ स्वस्ति तेऽस्त्विति सर्वेषां पुत्राणां नामानि गृह्णाति त्रिरेकैकस्य पुरस्तादभीषोमीयों- द्विहव्यस्योत्तराभिश्चतसृभिरुपस्थायानुवाकशेषेणोपतिष्ठते । प्रत्यञ्जलि मन्त्रावृत्तिः प्रतिप्रतिषेकं पुरस्ताद्देवीः पडुरिति चतसृभिः । स्पष्टमन्यत् । शाखान्तरीयमन्त्राणां पाठस्त्वापस्तम्बेन दर्शितः अपां पते येषां भागः सत एकस्त्री. नुदकाञ्जलीनिनयति । प्रतिषिक्ता अरातयः प्रतिषिक्ता अरातय इति त्रिभूमौ परिषिच्य कालाय वां नैत्रियाय वामौद्रेत्रियाय वामन्नाधाय वामवनेनिने सुकृताय पामिति पाणी प्रक्षालयते । इदमहं दुरद्मन्यां निःप्लावयामीत्याचम्य निष्ठिवने मन्त्रः । भ्रातृव्या. णार सपत्नानामहं भूयासमुत्तमः । अपां मेत्रादिवोदकमिति हस्तौ प्रक्षाल्य । अनि मस्तु नास्मत्सूत्रकृता विनियुक्तः । आपस्तम्बेन च विनियुक्तः श्रियं धातर्मयि धेहि श्रियो माऽधिपतिं कुरु । विशाभीशानो मघवेन्द्रो मा यशसा नयेदिति जपित्वाऽमय- व्युष्टा देवं ब्रूतावीडुच्छपथजम्मनीम्न आपो मछमिवि प्राणिजन्नस्मन्सु(?)शपथा अधी. त्याचम्येति मन्त्रद्वयमधिकमापस्तम्बीयम् । इन्द्रियावतीमद्याहं वाचमुद्यासं वाचं दीर्घप्रा- गोच्छिन्नोऽदब्धो गोपाः सकृन्नासापुटे अनलं दैव्यं ज्योतिः सौपणं चक्षुः, चक्षुषो सुगृती कर्णो देवश्रुतौ कौँ केशा बहिः शिखाप्रस्तरे शिखां यथास्थानं कल्पवास" हृदयादौ मा मा हासिष्टेति सर्वाण्यङ्गानि । एवं यथालिङ्गमङ्गानि संमृश्य, इत ऊवं सर्वान्युप- स्थानं तनास्मत्सूत्रकृतोक्तम् । वर्षोऽसि वर्षों मयि धेह्यायुकृतायुपत्नीस्वधा वो गोप्रि. योगस्थ गोपायत मा रक्षतमात्मसदौ मेस्थामोनः कश्चित्प्रधान्मा प्रमेष्मापप्रत्नमुप भूर्भुवः सुवरायुमें यच्छेति सर्वानुपस्थायेत्यापस्तम्बीयम् । उत्तरणानुवाकेनाऽऽहवनीय- मुपतिष्ठते । उपप्रयन्त इत्यनुवाकेन तच्छाखायामुत्तरो भवति तस्मिन्ननुवाके चित्रावसो १ क. ख. ग. ट. ठ. ण. यथायतनं। २ घ. इ. च. द. 'मृशत उत्त। ३ स. म. द. विविर । ४. ढ. मीय या विह° । ५ घ. 'या विह° । ६ च.ट. °वजूता । ४ च. 'मिव प्रा। घ. सुश्रुतो।

·। ७०पटळ: ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५४१ वस्तीत्यस्मात्पूर्वः पुत्राणां नामान्यकैकं त्रिरावर्तयेत्पूर्ववत् । तत्रापि विशे विश इत्य. स्मादनन्तरं पूर्वपक्षेऽनीषोमाविमसुम इत्यपरपक्ष उमा, वामिन्द्रानी इत्युपस्थायायं ते योनिरिति अनुवाकशेषेणोपतिष्ठते । वर्माजठरान्नादोमयास्मैिञ्जने भूयासमननादास योऽस्मान्द्वेष्टि कवी मातरिश्वा मापशुमन्तामामद्य । तस्मात्पुरा मातरनिहोत्रे नोपावरोहेदित्येकेषाम् । अग्निहोत्रेऽपरानेः पुरतो नोसेंदित्येकेषां शाखिना मते नोपस्थेय इत्यर्थः । केचिद्याजमानं सर्वमपि निवर्तत इति व्याचक्षते । अनेस्तृणान्यपचिनीति तेजस्वी ब्रह्म वर्चसी भवतीति विज्ञायते ॥ २१॥ इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रे षष्ठप्रश्ने षष्ठः पटलः॥६॥ अग्नेराहवनीयात्तृणानि परिस्तरणानि निर्गमय्य स्थापयतीत्यर्थः । विज्ञायते श्रुतौ । इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैज- यन्त्यां षष्ठे याजमानप्रश्ने षष्ठः पटलः ॥६॥ अथ षष्ठप्रश्न सप्तमः पटलः । ऋते गृहस्य प्रवासं व्याख्यास्यामः । विनाऽग्निमिर्मायया च प्रवासम् । अग्नीन्समाधेहीति संप्रेष्यति प्रवत्स्यन्भास्वत उपतिष्ठते मम नाम प्रथमं जातवेद इति चतसृभिराहवनीयं पशून्मे शस्य पाहि तान्मे गोपायास्माकं पुनरागमादित्याहवनी- यमुपस्थायाभिप्राण्याने सहस्राक्षेत्युपतिष्ठते प्रजा मे नर्य पाहि तां मे गोपायास्माकं पुनरागमादिति गाईपत्यमुप- स्थायाभिप्राण्याने गृहपत इत्युपतिष्ठतेऽनं मे बुध्न्य पाहि तन्मे गोपायास्माकं पुनरागमादिति दक्षिणाग्निमुपस्थाया- भिप्राण्याने वह इत्युपस्थाय विराजक्रमैरुपतिष्ठते यथा पुरस्तादिमान्मे मित्रावरुणा गृहान्गोपायतं युवम् । अवि- .च. 'शेषः । वि। २.च. 'मादद्या' । ३ क. ग. च. ट. उ. प. "स्मि जने । टीकापु. स्तकेषु स्य पशून्मे पा' इति पाठः । ५ च. ढ. 'रुणो गृ ।

·५४२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१ पहप्रभे- नष्टानविहतान्पुरैनानभिरक्षत्वस्माकं पुनरागमादित्यन्त. राती तिष्ठञ्जपति मा प्रगाम पथो वयं मा यज्ञादिन्द्र सोमिनः । मां तस्थुनों अरातयः । उदस्मार उत्तराम- पामे घृतेनाऽऽहुत । रापपोषण समृज मजया च पडून्धीति प्रक्रामति सकाशेऽमीना बाचं पच्छत्य. सकाशे विसृजते व्रतकालेषु व्रतं परति । उद्धरणप्रभृति नाश्नीयादाहोमादित्यादिवतं विद्युत्सीत्यायपि यजमानसंस्कारो अपश्वेडाऽसीति हविर्देवानामिति घोपस्थानानि च दर्शपूर्णमासवत्सर्वं ज्ञेयम् । उप. स्थाने समिदाधानमध्वर्युरेव । गवालम्मस्तु लुप्यते परार्थत्वात् । विहाराभिमुखो मन्त्रा. अपतीति सूत्रान्तरम् । तथाऽऽह भरद्वानः-एवं विहितमेवास्य प्रवसतोऽप्युपस्थाने परिसंमृश्य कर्माणि चाध्वर्युस्तानि कुर्याधनमानो मन्त्राअपेदिति । ऋतुं प्रत्युपतिष्ठते । प्रवासविलम्बे प्रत्युतु प्रवासोपस्थानं कुर्यान्मासद्वये मासद्वय इत्यर्थः । यद्यनुपस्थितानिरापद्यते प्रवासः । देवान्मानुषाद्वाऽग्नीननुपस्थाय प्रवसति तदाऽने वक्ष्यमाणमुपस्थानम् । इहैव सं तत्र सतो वो अमयः प्राणेन वाचा मनसा विभा । तिरो मा सन्तमायुर्मा महा- सीज्ज्योतिषा वो वैश्वानरेणोपतिष्ठ इत्युपतिष्ठते । पत्र तिष्ठति तत्रैव विहाराभिमुखः । सकृदेव प्रत्येत्याभयंकरणोपस्थानम् । प्रोष्य। प्रवासादागत्य। समिधो धारयन्विपदानीमाभरन्तोऽनातुरेण मनसा । अनेमा ते प्रतिवेशा रिषामेति विहारमभ्येत्य सकाशेऽ. मीनां वाचं यच्छति, सकाशे विसृजतेऽमीन्समाघेहीति संप्रेष्यति ॥ २२॥ बलत उपतिष्ठते नमस्ते अस्तु मीदुषे नमस्त उपसदने । अमे शुम्भस्व तन्वा सं मा रय्या सश्सजेस्युपसमिधेऽसमिदस्पभिशस्त्या मापाहीस्पेन- खिमिस्तिलः समिष भादध्यादिधानास्वा शत हिमा इति चतुर्थी पनो ज्योतिर्जुषतामित्यवराति जुहोति पदि दशमीमतिमवसति, ममं नाम तब च जावेद इति चतमिराहसमीर्य पशून्मे पश्स्याजुगुपस्तान्ने ·७२० पटकः) महादेवकृतवैजयन्तीग्याख्यासमेतम् । ५४३ पुनर्देहीत्याहवनीयमुपस्थापाभ्यपान्याने सहस्रालेत्युपाति- छते मजा मे नर्याजगुपस्ता मे पुनर्देशीति गाईपत्यमुपस्था. पापपान्यामे गृहपत इत्युपतिष्ठतेऽयं मे बुध्न्याजगु- पस्तन्मे पुनर्देहीति दक्षिणाभिमुपस्थायाभ्यपाम्पाने पर इत्युपस्थाय विराजक्रपलपतिष्ठते यथा पुरस्तादिमान्ने मित्रावरुणा गृहानजुगपतं युगम् । अविनष्टानविहतान्पू. पैनानभ्पराक्षीदास्माकं पुनरागमादित्यन्तराऽमी निष्ठ• अपति गोपायाजगुप इति सर्वत्रानुषजति गोपायेति वा । सष्टम्। अथैकेषां विज्ञायते का श्रेयासं विषुतं बोधयिष्यतीत्यमा दुष्कृतानामेवोपस्थान स्यादभयंकराभयं मे कुरु स्वस्ति मेऽस्तु प्रवत्स्यामीति प्रवत्स्यनभयंकराभयं मेऽकार्षीः स्वस्ति मेऽस्तु प्रावात्स्यमिति प्रोष्य ॥ २३ ॥ गृहा मा विभीत मा वेपीदमूर्ज विभ्रत एमसि । ऊ विभ्रसु. पनिः सुमेधा गृहानेमि मनसा मोदमानः । येषामभ्येति प्रवसन्येषु सौपनसो वभुः । गृहानुपहयामहे ते नो जानन्तु जानतः । उपह्ता इह गाव उपहूता अजावयः । अथो अनस्य कीलाल उपहूतो गृहेषु नः । उपहूता भूरिसखाः सखायः स्वादु संमुदः । अरिष्टाः सर्वपूरुषा गृहा नः सन्तु सर्वदा । ऊर्जस्वन्तः पयस्वन्त इरावन्तो ह सामुदः । अनश्या अतृष्या गृहा मास्मदिभीतनेति गृहानभ्येति क्षेमाय वः शान्त्यै प्रपचे शिवरामर शंयोः शंयोरिति प्रविशति न तदहरागतः कलहं करोति गृहानहर मुमनसा प्रपये वीरनो वीरैतमः मुशेवान् । इरा वहन्तः सुमनस्यमानास्तेष्वहर सुमनाः संविशामीति संविशति विश्वा उत त्वया वयं पारा उदन्या इव । अतिगाहेमहि द्विष इति भार्या समीक्षते ॥ २४ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकोशिसूत्रे षष्ठपने सप्तमः पटलः ॥७॥ ११. म. स. 'रुणौ गृ । २ ३. द. पायत्विति । ३ क. ग. 6. ट, . बारवतः ·५४४ [१ षष्ठप्रभे - सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- अप्रादुष्कृतोपस्थानपक्षेऽथैकेषामित्यादिनोक्तमेवानुपस्थिताग्नेः प्रवसत आगतस्योप- स्थानं प्रोष्येत्यादि तु समान प्रवासादागतस्य । संविशतीति धर्ममात्रम् । स्पष्टमन्यत् । मनस्वती तु होतव्याऽध्वर्युणा याजमानकाण्डे पठिता । सा च प्रादुष्कृतोपस्थानान्त. गतेति नाभयंकरोपस्थानेनापोहेत्युपस्थान इत्याह माव्यकृत् । अन्ये तु होमार्थमुद्धृते मनस्वतीमिच्छन्ति तथाऽजलेऽप्याहवनीये । त्वतिप्रवासे व्रातपती बातभृती पा । संवत्सरातिप्रवासे पवित्रेष्टिराश्वलायनभरद्वाजाभ्यामुक्ता । वैश्वानरी बौधायनेन मनस्वत्या समुच्चयः । सर्वत्राग्नीन्विहाय दंपत्योरुभयोः प्रवासे त्वाधानं स्मयते- विहायानीन्समार्यश्चेत्सीमामुल्लय गच्छति । होमकालात्यये तस्य पुनराधानमिष्यते ॥ इति । बहुमार्थस्यैकस्या अपि संनिधौ न दोषः । तथा-असमक्षं हि दंपत्योोतव्यं नविगादिना । दूयोरप्यसमक्ष पेद्धतमनर्थकम् ॥ इति । प्रवसति यजमाने मार्यायां रजस्वलायां तु तामपरुध्य होतव्यमिति माप्यकृत् । तयेष्टिस्तु शुद्धायामित्याह । अन्ये तु तामपरुध्यैवष्टिमिच्छन्ति । नित्येष्टेः करणमुक्तं स्मृतिभिरिति तामपरुध्यैवेष्टव्यमिति स्वाहुः । अत्र भाष्यकृतोक्तं तथा संध्ययोर्नदी. तरणे सीमालधने वाऽऽधानं तथा समारोप्याग्नीन्प्रयाणे सीमानद्यतिक्रमे पन्यरणी अन्वारभते । आपत्काले तु समस्यापि होम उक्तो भरद्वाजेन । पर्वणि सायं सायं यावन्तः सायं होमा आगामिचतुर्दशीसायहोममभिव्याप्य तावन्ति चतुरुन्नीयकस्यामेव समिधि तन्त्रेण होमः । प्रातरपि पुनस्तावन्ति चतुरुन्नीय शेषं पूर्ववत् । अत्यापदि सायं वा प्रातभियहोमान्परिगणय्योन्नयाम्युन्नेप्यामीत्युमयं प्रत्येवं चतुरुन्नीय प्रातश्वे. प्रथमा सौरी द्वितीयामाग्नेयीं सायं चेद्विपरीत हुत्वा शेषं तन्प्रेण सौर्यमाग्नेय हवि. रिति संनमति विपरीतं वा हुत्वा शेष समाप्य प्रयाति पर्वणः प्रातर्मथित्वा प्रातःसायं. होमो, इष्टिः पशुश्च यदि पर्वणि न मन्येत्तत ऊर्व तन्तुमतीष्टिोमातिक्रमप्रायश्चित्तं च द्वितीयपर्वपर्यन्तं तत्राप्यशक्ये मन्थने चाऽऽधानमेव । इति सत्यापादहिरण्यकशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगबैजयन्यां षष्ठे याजमानप्रश्ने प्रवासाख्यः सप्तमः पटलः ॥७॥ अथ षष्टप्रश्नेऽष्टमः पटलः । भाग्रयणेष्टी वत्सं प्रथमजं ददाति नानात श्यामाके धभुं पिङ्गलं मधुपर्क मधुमन्थं दधिमन्थं क्षीरोदनस्य वा १च. नापीहे । २ क. स. ग. ठ. ठ, ण, 'जेनाप ।

·५५ (म० पटकः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । पात्र सोमं वासो वर्षाधृतं भद्रामा श्रेयः समनष्ट देवा इति बहीणां प्राश्नात्यमिः प्रथमः पानातु स हि वेद पथा हविः । शिवा अस्मभ्यमोषधीः कृणोतु विषय णिरिति श्यामाकानामेतमु सं मधुना संयुतं यवर सर. स्वत्या अधिपनाऽवचर्कषुः । इन्द्र आसीत्सीरपतिः शत. ऋतु: कीनाशा आसन्मरुतः मुदानव इति यवानाम् । प्राभातीति संवन्धः । प्रथमनो वत्सः संवत्सरमध्ये प्रथमतः संवत्सरप्रवृत्तिरेका. एकातः फाल्गुनीतक्षेत्रीतो वा समानतत्र एकैव सा दक्षिणा । बभ्रुः कपिलः पिङ्गलः विकास एवं द्विरूपो गौः। दषि मधु घृतमापः सकयो वा मधुपर्कः । मधुना युक्ताः सक्तको मधुमन्यः । दध्ना युक्ता दधिमन्थः । क्षारयुक्तस्यौदनस्य पूर्णपात्रं क्षोम वास उत्तं वर्षाकाले धृतम् । स्पष्टमन्यत् । यथाविकारं पशावेकादश प्रयाजाननुमनयदे । यो यस्य प्रयानस्य विकारः स तस्यानुमन्त्रणेन । तदेव स्पष्टयनाह- चतुरबतुभिरादितचतुर्यस्यानुमत्रणेन दुरामभृतीश्चतुर उपेनेतरान् । संख्यायुक्तेषु प्रयानादिषु विकृती यत्राधिकसंख्याऽम्यासेन पूरणीया तत्र चतुर्थ- पथमयोर्मध्ये विकाराः श्रूयन्तेऽतस्ते चतुर्थपञ्चमयोरेव विकाराः सांनिध्यादित्यभिप्राये- दमुक्तं चतुरश्चतुभिरादितो यथाप्रकृति चस्वारश्चतुर्षस्य विकारा नवमाद्यालय उत्त. पस्य देवता याज्योक्ता अग्निपदान्ताः । स्वर्विदसि स्वर्षिया स्वरिहि स्वयं स्वः पशुभ्यो लोकविदसि लोकं विस्था लोकमिहि लोकं ममं लोकं पत्रुभ्यो गातुविदसि गातुं वित्त्वा गातुमिहि गातुं मा गातुं पशुभ्यो नायविदसि नाथं वित्त्वा नाथमिहि नायं पाई नायं पषुभ्यो न वा उवेतन्नियस आशानां त्वा विषा माशा इति पचौ संझप्यमाने जपति हुताया बपायां परं ददाति तिस्रो वा दक्षिणा नयेत् । परं धेनुम् । याः काचितिखो वा गाः । वरे न दक्षिणावर्म इति केचित् । उपय. प्राप्यस्त्येव दक्षिणाधर्म इति सर्वमतं, नयेहयात् । पचाविकारं पचायेकादशनूयाणाननुमधयेते श्रीरखी नेकेकेन प्रवन दशममुचमेनोचमम् । प्रथमः प्राकृतः सष्टः । तस्यैवाम्बासो दमः | विष्टकृतु प्राकृतबदेकादशः ·५४६ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र [१षष्ठप्रभे- प्रतीयतेऽतो नियती हो। ततो नवावशिष्यन्ते । तत्र तेषु प्रयापः प्राकृतप्रथमानु. मन्त्रणेन प्रथमस्य प्राकृतत्वात्तत्समीपस्थौ द्वौ वैकृतौ प्रथमस्य विकारौ। तथाच त्रीन्प्र- यमाप्रथमानुमन्प्रणेनानमन्त्रयते । ततोऽवशिष्टानां क्रमेण विनियोगे प्राप्तेऽष्टमस्य स्पष्टस्य नराशंसस्य स्विष्टकृद्विकारत्वं वक्तुमयुक्तं क्रमस्य लिलेन बाधाइतो नराशंसात्पूर्व वैकृत'श्चतुर्थप्रभृतिचत्वारः क्रमेण द्वौ नराशंसस्य द्वावन्यौ स्विष्टकृतः । एवं च नराशं. सेन सह त्रीन्द्वितीयेनानुमन्त्रणेन नवमः परिशेषानराशंसानन्तरत्वान्न स्विष्टकृतो विकारः । एवं च षष्ठसप्तमनवमांस्त्रीस्तृतीयेनानुमन्त्रणेन तथा त्रीस्त्रीनेकैकेनेत्युपपन्न यथापिकारभेकादशानुयानानिति स्थितेऽपि पुनः प्रथमेन दशमभित्युदाहरणत्वेन प्रद- शितम् । तेन च प्रथमाष्टमयोरपि निर्णयः सिद्धः । ततस्तु सप्तानामवशिष्टाना पूर्वोक. क्रमानन्तर्यन्यायेन यथाविकारं विनियोग इत्यर्थः । गृहाणीवेच्छरिणार संदधिरे चषालवन्तः स्वरवः पृथिव्याम् । ते देवासः स्वरवस्त- स्थिवासो नमः सखिभ्यः समान्माऽवगा. तेति ॥ २५ ॥ हुतर स्वरुमुपतिष्ठत आशा. सानः मुवीर्यमिति संस्थिते यूपम् । उपतिष्ठते । चातुर्मास्यवनवाहमनहहो वा हिरण्यं वैवानरे ददाति धेनुं पार्जन्ये यथाविकारं नव प्रयाजाननुमवयते चतुरश्चतुभिरादितचतुर्यस्यानुमवणेन दुरम्मभृती- चतुर उत्तमेनोचमं वत्सं प्रथमजं वैश्वदेवे ददाति पयाविकारं नवान्याजाननुमत्रायते श्रीखीनेकैकेन । कृतव्य ज्यानमार्यवे। तहतं तत्सत्यं तद्वतं तच्छकेयं तेन शकेयं तेन गध्यासमिति सर्वत्र केशेषप्यमानेषु जपति चनुगे पासामानृतं वदति न माश्समश्नाति न खिया मुपैति नोपर्यास्ते जुगुप्सेतामृतात्मादशेने न मध्नाति नाजीत नामजीतों जायामुपे. यात्सपा चातुर्मास्यानामेनागन्तरालब्रतानि भवन्ति धेनुं वरुणायासेषु ददायपमं प्रवय. १. द. ग. 'मान।

·48 पटनः महादेवकृतवैजयन्तीयाख्यासमेतम् । सर साकमेषेषु यस्य रवते जुहोति तमेव पौर्णा- दव्ऽश्वर श्वेतमादिले गां वा तश् षड्गवं द्वादशगवं वा सीरमुष्टोरी वोष्टारं वाऽन्यतर अनासीरीयेऽश्वर श्वेतर सौ गां वा तं सदभावेऽगौः श्वेतः स्याच्छतः स्यात् ॥ २६ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे षष्ठपोऽष्टमः पटलः ॥८॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रे षष्ठः प्रभः ॥६॥ नोपरि मञ्चकादावास्ते । प्राचीनशिराः शेते । प्रवयसं वृद्धम् । यस्य शब्दे पूर्णा- दव्येण जुहोति तमेव वृषभं तस्य दक्षिणां ददाति अध्वर्यवे । षड्भि- गोभिर्युक्तो हलो द्वादशभिर्वा । उष्टीरो ()वोष्टारा(?)महान्बलीवर्दः । तदमावे श्वतस्य गोरमावे त्वगौरन्यः श्वेतोऽनो भेषो वा । गोरजस्य मेषस्य च परस्परप्रतिनि. घिमावो विध्यपराधप्रश्भे च वक्ष्यते । अभ्यासः प्रश्नसमाप्त्यर्थः । इति हिरण्यकेशिमूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैज- पन्त्यां षष्ठे याजमानप्रश्न आग्रयणपशुचातुर्मास्ययाज. मानमतमः पटलः ॥८॥ इति हिरण्यकशिसूत्रव्याख्यायां षष्ठः प्रश्नः ॥६॥ समानेयं महादेवकनप्रयोगबैजयन्तीब्याख्या । ....... मपराको न. म. द.ता. 'हाराष

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.