·पञ्चमकाण्डविषयसूची. LIBRARY: नतुर्थकाण्डानाताना मन्त्राणां ब्राह्मणम् १-४ प्रपाठकाः. प्रथमः पाठक.. अनुवार १ २ ... ३ ४ ५ ६ ७ ८ ... उरयाग्निब्राहाणम् साविग्रहोम., अभ्रघादान च अश्वाभिधानीग्रहणादिकम् अश्वोक्रामणादिकम् मृत्खननादिकम् अवुपसर्जनादिकम् उसानिर्माणम् उसांसस्कारावापनादि मापोपनिवापः, पश्वालम्भव उख्यधारणार्थदीक्षादिः उख्यधारणम् अश्वमेधे आमियो नाम मन्त्राः द्वितीयः प्रपाठकः. अग्निचयनब्राह्मणम् आसन्यामुख्यामिस्थापनम्, वात्सप्रेणोपस्थान च चयनदेशे उख्याग्नेर्नयनम् गार्हपत्यचयनम् उख्यामिसनिवापः चयनक्षेत्रकर्षणम् सिकतानिवापादि हरमोपधानादि स्वयमातृग्गेटकोपभानादि.. १-१० ... ... ८ ...

·मुख्योसोपधानादि अपस्योपधानादि अश्वमेधमन्त्राः सूचीभिरश्वस्यासिपथकल्पनमन्त्राः अश्वत्वक्छेदनमन्त्राः ११-१२ ११ ... १२ ។ २ ३ ४ ५ . ६ ७ ८ तृतीयः प्रपाठकः. द्वितियाद्याश्चतस्रः चितयः द्वितियचिती अश्विनीनां तव्यानां प्राणभृतामपस्यानां वयस्यानां चेष्टकानामुपधानम् तृतीयस्या मध्यमाया चितौ स्वयमातृश्णानां दिश्यानां प्राणभृता वृहताना वालसिल्यानां चौपधानम् .. चतुर्थचिती अणयास्तोमीयानामुपधानम् चतुर्थचितौ सृष्टीना घ्यु ष्टीनां चौपधानम् .. पञ्चमचिती असपत्नाना विराजा स्तोमभागाना च विधानम् स्तोमभागविधिशेषः पक्षमचिती नाकसदां चोडानां स्वयमातृण्णाया विका चोपधानम् पञ्चमचिती छन्दसामुपधानम् पञ्चमचिती सयुजो मण्डलेटकाना विश्वज्योतिषां चोपधानम् .. वृष्टिसनीनां सयानीनां आदीत्येष्टकाना घृतेष्टकानां यशोदानां चोपधानम् भूयस्कृता अप्सुपदादीनां प्रविणोदानामायुष्याणां अमिट्टदयाख्यायाः 'ऋतव्याना चोपधानम् अश्वमेधविधिः चतुर्थः प्रपाठकः. चितिसंस्कारः इन्द्रतनूनां यजतन्ना नक्षत्रेष्टकानों चोपधानम् ऋतथ्यानामुपधान, षष्ठया चितौ अधिपत्नीनामुपधान, हिरण्यरा- कलपीक्षण च शतरुद्रीयहोम १० १ -र

·४
...
...
...
७
अमिपरिषेचनविकपणे :
व्यापारणावोक्षणादि
रामिदाधानादि
चित्याधिश्रयणादि
यगोर्धाराहोमादि
वाजप्रसवीयहोमादि
अग्मियोगविधिः, पुनथितिविधिश्व
पाम्यचयनविधिः, विहयोपधान च
अश्वमेघवालणं, रस्तोमसान्नां विधिश्च
८
१०
...
૨૨

·LIBRARY. SB हरिः तैत्तिरी य संहिता अदृक्षास्करमिश्रविरचितभाष्यसहिता. पञ्चमकाण्डः A प्रथमः प्रभः. सावित्राणि जुहोति प्रसूत्यै चतुर्ग- होतेन जुहोति चतुष्पादः पशवः 'सावित्राणि । जुहोति । प्रस॒त्या इति प्र-सू- त्यै । चतुर्गृहीतेनेति चतुः-गृहीतेनं । जुहोति । चतुप्पाद इति चर्तुः-पादः । पशवः । पशून् । ए. 'अतः परं अग्निकाण्डमग्न्यापेयमारभ्यते । तत्राद्यं प्रश्नचतुष्टयमेकं काण्डं चतुर्थकाण्डानातमन्त्रबाह्मणं, शिष्टं प्रश्नत्रयं काण्डा- न्तरं प्रयोगविशेषार्थम् । तत्र उखां संभरिप्यतः सावित्रहोम विदधाति-सावित्राणि जुहोतीति ॥ सावित्रेः मन्त्रेरेकाहुति जुहोति । मन्त्रबहुत्वात् बहुवचनम् । तत्र युञ्जानः प्रथम मनः '* इत्याद्याः सप्त सावित्र्य ऋचः, एकं सावित्रं यजुः। नपुंसकमनपुंसकेन' इति नपुंसकस्य शेषात्सावित्राणि सर्वाण्यु- च्यन्ते । 'युने धाम् '* इत्यस्या अपि 'सूराः '* इति सूति- . *स.४-१.१.

·तैत्तिरीयसंहिता. [का.५.... पुशूनेवार्य रुन्धे चतस्रो दिशो दि- क्ष्वेव प्रति तिष्ठति छन्दासि देवे- भ्योपाकामन वोऽभागानि हव्यं 4- क्ष्याम इति तेभ्य एतचतुर्गृहीतम- धारयन्पुरोनुवाक्यायै याज्यायै देव- तायै वपट्काराय यचतुर्गृहीतं जुहो- व । अवेति । रुन्धे । चतस्रः। दिशः । दिक्षु । ए- च । प्रतीति । तिष्ठति । 'छन्दा सि । देवेभ्यः । अपेति । अक्रामन् । न । चः । अभागानि । हु- व्यम् । वक्ष्यामः । इति । तेभ्यः । एतत् । चतुर्गु- हीतमित्ति चतुः-गृहतिम् । अधारयन्न् । पुरोनुवा- क्याया इति पुरः-अनुवाक्यायै । यायायै । देव. धात्वन्वयेन सावित्रत्वम्, यथा 'विश्वेदेवम्य नेतुः '* इति सूत्य- पन्वियेन सावित्री ऋग्भवति । अन्ये तु छनिन्यायेनेत्याहुः, लिङ्ग- समभायात् । प्रमृत्यै अनुज्ञानाय कर्मयो भवति सवित्राऽनुनातं कर्म यया स्यादिति । 'तादी च ' इति गतेः मीतस्वरत्वम्। चतुर्ग्रहीतेनेत्यादि । गतम् ॥ 'छन्दांसीत्यादि ॥ प्रायेणामिविषयाणि छन्दामि त्वारि गायत्री शिष्टुप् जगती अनुष्टुषिति भागानि वयं गुप्माकं हव्यं न चश्याम इत्यभिधाय देवेभ्यः छन्दांसि अपाक्रामन् । +स. १.१.२..

·भनु. १.] मामास्करभाष्योपेता. 8 ति छन्दास्येव तत्मीणाति तान्य- स्य प्रीतानि देवेभ्यो हव्यं वहन्ति यं कामयेत ॥१॥ पापीयान्थस्या- दित्येकैकं तस्य जुहुयादाहुतीभिरेवै- नमपं गृह्णाति पापीयान्भवति यं तायै । वषट्कारायेति वपट-काराय । यत् । चतुर्गी- हीतमिति चतुः-गृहीतम् । जुहोति । छन्दा सि । एव । तत् । प्रीणाति । तामि । अस्य । प्रीतानि । देवेभ्यः । हुव्यम् । वहन्ति।'यम् । कामयेत ॥१॥ पापीयान् । स्यात् । इति । एकैकमित्येक-एकम्। तस्य । जुहुयात् । आहुतीभिरित्याहुति-भिः । एव । एनम् । अवेति । गृह्णाति । पापीयान् । भ- वति । यम् । कामयैत । वीयान् । स्यात् । इ- ततो देवाः तेभ्यः एतच्चतुर्गृहीत अधारयन् छन्दोर्थमेतत् अक- रुपयन् । किम् ! पुरोनुवाक्यादिभ्यश्चतुर्व्यः यद्गृहीतं तद्गायत्र्या- द्यर्थमधारयन् । सर्वत्र हि पुरोनुवाक्यादिभ्यः चतुर्गृहोते इदमि- दानी छन्दोभ्यः इति । तस्मात् चतुर्गृहीतस्य होमः इदानी छन्दसां प्रीणनार्थ भवति । तानि च प्रीतानि अस्य देवेभ्यो हव्यं वहन्ति ॥ ये कामयेतेत्यादि ॥ पापीयान् पापधरः एकैकं प्रतिमन्त्रं च जुहुयात् । 'एक बहुव्रीहिवत्' इति हिप्रयोगे विभक्ति- ·4 तैत्तिरीयसंहिता [का. ५. प्र... । कामयेत वसीयान्यस्यादिति सर्वाणि तस्यानुद्रु| जुहुयादा त्यैवैनमभि क्रमयति वीयान्भवत्यथों यज्ञस्यै- वैपाऽभिक्रान्तिरेति वा एप यज्ञमु- खादृद्ध्या योग्गवाया एत्यष्टावेता- नि सावित्राणि भवन्त्यष्टाक्षरा गाय- ति । सर्वाणि । तस्य । अनुद्रुत्येत्यनु- द्रुत्य॑ । जु- हुयात् । आहुत्येत्या-हुत्या । एव । एनम् । अभी- ति । क्रमयति । वसीयान् । भवति । अथो इति। यज्ञस्य॑ । एव । एपा । अभिक्रान्तिरित्यभि-का- न्तिः । 'एति । चै । एपः । यजमुखादिति यज्ञ- मुखात् । ऋध्याः । यः । अग्नेः । देवतायाः । ए- ति । अष्टौ । एतानि । सावित्राणि । भवन्ति । लोपः । अवग्रहे नु विभक्तिः श्रूयते । आहुतिशब्दस्य सं- हितायां छान्दसं दीर्घत्वम् । वसीयान् वसुमत्तरः, विन्मतोल 'टेः' इति टिलोपः । सर्वाण्यनुद्रुत्य अन्ते एकामाहुतिं जुहुया. त् । तत आहुत्या एकया उपरि क्रियमाणया एनममिक्रमयत्ति उपरि गमयति ततो यसीयान् भवति । अथो अपि च यज्ञस्यैव इयमभिक्रान्तिः यज्ञमेवानेन अभिकामयति ॥ 'एति वा इत्यादि ॥ यनमुखादारभ्य एष ऋया एति अपगच्छति ऋद्धिहीनो भवति योऽनेः यतदेवताया एति अग्नि -- ·6 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ५.प्र. . न्दारस्येव यज्ञयशसेनार्पयति यदि कामयत यजमानं यज्ञयशसेनाप- येयमिति यजुरन्तमं कुर्याद्यजमा- नमेव यज्ञयशसेनार्पयत्युचा स्तो- मर समर्धयेति ॥ ३ ॥ आह स- मृद्धयै चतुर्भिरभ्रिमा देने चत्वारि छन्दासि । एव । यज्ञयासेनेति यज्ञ-यशसेन । अर्पयति । यदि । कामयैत । यज॑मानम् । यज- यशसेनेति यज्ञ-यशसेन । अपयेयम् । इति । यजुः । अन्तमम् । कुर्यात् । यज॑मानम् । एव । यज्ञयशसेनेति यज्ञ-यशसेन । अर्पयति । ऋचा। स्तोम॑म् । समिति । अर्धय । इति ॥३॥ आहे । सम॒घ्या इति सं-ऋद्धयै। चतुभिरिति चतुः-भिः। अप्रिंम् । एति । दुत्ते । चत्वारिं । छन्दा सि । छ- इत्यच्समासान्तः । अर्प येयं प्रापयेयम् । अन्तमा अन्तिमाम, छान्दसो वर्णविकारः, डिमचो वा आदिलोपः । गतमन्यत् । यहा -अन्तिकस्यापि तमे तादिलोपः । 'प्राचा स्तोमम् ' * इत्युपस्था- नमन्त्रः ॥ 'चतुभिरित्यादि ॥ 'देवस्य '* इत्यादिभिः चतुर्भिः मन्त्रः खनित्रमादत्ते । चत्वारि गायत्र्यादीनि छन्दांसि चतुर्यु मन्त्रेषु *सं, ४.१.१.

·अनु..] भहमास्करमाप्योपेता. 7 छन्दासि छन्दोभिरेव देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्याह प्रस॒त्या अ- निर्देवेभ्यो निलायत स वेणुं प्रा- विशथ्स एतामूतिमनु समंचरद्यद्वे- णास्तुपिर५ सुपिराऽनिर्भवति स- न्दोभिरिति छन्दः-भिः । एव । देवस्य । त्वा । सवितुः। प्रसव इति प्र-सवे । इति । आह । प्र- स॒त्या इति प्र-सूत्यै । 'अग्निः । देवेभ्यः । निला- यत । सः । वेणुम् । प्रेति । अविशत् । सः। ए- ताम् । ऊतिम् । अनु । समिति । अचरत् । यत्। वेोः । सुपिरम् । सुपिरा । अघ्रिः । भवति । सयोनित्वायेति लयोनि-वार्य । सः । यत्रयति श्रुतानि । तेन छन्दोभिरेव अभ्रयादान कृतं भवति । चतु- भिरिति 'झल्युपोत्तमम् ' इत्युपोत्तमस्योदात्तत्वम् । देवस्येत्यादि । गतम् ॥ अग्निदेवेभ्य इत्यादि ॥ निलायत निरगच्छत् । 'उपसर्ग- स्यायतो' इति लत्वम् । विकारवत्वादनवग्रहणम् । वेणुं प्रविश्य ऊति रन्धं कुर्वन् वेणोरन्तरालं समनरत् यदिदानी वेणोः सुपिरं पश्यामः तत्पूर्वमग्निना स्तम् । 'उतियूति' इति क्तिन उदारत्वम् । सपिरेत्यादि । योन्या सह सयोनिलम् ॥ 'स इत्यादि ॥ कल्मापी कृष्णबिन्दुमती श्वेता । 'अन्यतो ·8 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ५. प्र. : योनित्वायस यत्रंयत्रावसत्तत्कृष्ण- मभवत्कल्मापी भवति रूपसमृदया उभयतःक्ष्णूभवतीतश्चामुतश्चार्क- स्यावरुध्यै व्याममात्री भवत्येता- वढे पुरेपे वीर्य वीर्यसमिताऽपरिमि- यत्र-यत्र । अर्वसत् । तत् । कृष्णम् । अभवत् । कल्मापी । भवति । रूपसमृद्ध्या इति रूप-समृ- हये । उभयतःक्ष्णूरित्युभयतः-क्ष्णूः । भवति । इ- तः। च । अमुतः । च । अर्कस्य । अवरुद्धया इ- त्यव-सुद्धयै । "व्याममात्रीति व्याम-मात्री । भव- ति । एतावत् । वै । पुरुपे । वीर्यम् । वीर्यसम्मि- तेति वीर्य-सम्मिता । अपरिमितेत्यपरि-मिता । भवति । अपरिमितस्येत्यपरि-मितस्य । अवरुद्ध्या डीपू ' इति डीप् । उभयताणूः उभयोरन्तरयोनिशिता सू- क्ष्मा, क्ष्णु तेनने किपि छान्दसं दीर्घत्वम् । इतरेत्यादि । इह अस्मादपि लोकात् अर्कस्य अन्नस्य अवरुद्ध्ये भवति ।। 1"च्याममात्री भवतीति ॥ पञ्चारनियामः । चतुररनिरित्येके । एतावदिति । व्यामप्रमाणं पुरुषे वार्यम् यस्माद्वीर्येण सम्मि- ता परिच्छिन्ना। तृतीयाकर्मणि' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । अपरिमितेत्यादि । गतम् । वनस्पतीनां मध्ये यः फलमहिः ·• अनु. ३.] भटमासारभाम्योपता. ता भवत्यपरिमितस्पावरुद्धयै यो व- नस्पतीनां फलपहिस्त एपां वीर्या- वान्फलग्रहिर्वेणुवैणवी भवति वी- यस्यावरुद्धयै ॥ ४॥ व्यृद्धं वा ए॒तय॒ज्ञस्य॒ यद॑य॒जुष्क- इत्यव-रुद्धयै । यः । वनस्पतीनाम् । फलग्रहिरिति फल-अहिः । सः । एपाम् । वीयर्यावानिति वीर्य- वान् । फलग्रहिरिति फल-अहिः । वेणुः । वैण- वी । भवति । वीर्यस्य । अवरुद्धया इत्यव-रुद्धयै ।। कामयत गायनोऽर्धयेति च सप्तविशतिश्च ॥ १ ॥ व्यूद्धमिति वि-मुहम् । वै। एतत् । यज्ञस्य । यत् । अयजुष्कणेत्ययजु:-केन । क्रियते । इ- लानि बहूनि गृहाति स एप वेणु अस्य तु विशेषः एपां फलनहीणां मध्ये एप वीर्यावान् । छान्दमं साहितिकं दी- र्घत्वम् । फलेग्रहिरिति इन्प्रत्ययान्तो निपात्यते, व्यत्ययेन नि पातितं एवं निवर्तते । वनस्पतिशब्द उक्तस्वरः | वेगवी- त्यादि । गतम् ॥ इति पञ्चमकाण्डे प्रथमममे प्रथमोनुवाकः, 'मृद्धमित्यादि ॥ व्युद्धं तृद्धिानमेतत्कर्म यत् अयोग ·io तैत्तिरीयसंहिता. [का. ५... ण क्रियते इमामगृभ्णब्रशनामृत- स्येत्यश्वाभिधानीमा दत्ते यजुंप्कृत्यै यज्ञस्य समृद्द्यै प्रतूत वाजिन्ना द्र- वेत्यश्वमभि दंघाति रूपमेवास्यैत- न्महिमानं व्याचष्टे युञ्जाथा रास- भं युवमिति गर्दभमसत्येव गर्दर्भ प्रतिष्ठापयति तस्मादश्वोद्गर्दभोऽस- माम् । अगृभ्णन् । रानाम् । ऋतस्य । इति । अश्वाभिधानीमित्यश्व-अभिधानीम् । एति । दने। यर्जुष्कृत्या इति यर्जुः-कृत्यै । यज्ञस्य॑ । समृद्ध्या इति सं-ऋष्यै । प्रतूर्तमिति प्र-तूर्तम् । वाजिन् । एति । द्रव । इति । अश्वम् । अभीति । दधाति । रूपम् । एव । अस्य । एतत् । महिमानम् । व्या- चट इति वि-आप्टे । युञ्जाथाम् । रासंभम् । युवम् । इति । गर्दभम् । असति । एव । गर्दभम्। प्रतीति । स्थापयति । तस्मात् । अश्वात् । गर्दभः। असंत्तर इत्यसत्-तरः । यो योग इति योगै-यो- अमन्त्रकेण अङ्गेन क्रियते । कर्मग्यपि निष्ठायाः 'गतिरनन्तरः। इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । व्युद्धमिति । 'उदात्तस्वरितयोर्यणः । इति ऋकारस्वर्यते । इमामित्यादि । अश्वाभिधानी अश्ववन्धि.

·अनु. १.] भटमास्करभाष्यपोता. गे तरो योगैयोगे तवस्तरमित्याह॥५॥ योगैयोग एवैनै युके वाजवाजे ह- वामह इत्याहानं वै वाजोऽनमेवार्य रुन्धे सखाय इन्द्रमूतय इाहन्द्रि- यमेवाव॑ रुन्धेऽग्निदेवेभ्यो निलाय- तु तं प्रजापतिरन्वविन्दप्राजापत्यो- । तवस्तरमिति तवः-तरम् । इति । आह ।। ५ ॥ योगेयोग इति योगे-योगे । एव । एनम् । । वाजेवाज़ इति वाजे-वाजे । हवामहे । इति । आह । अन्नम् । वै । वाजः। अन्नम् । ए- व । अवेति । रुन्धे । सखायः । इन्द्रम् । ऊतये । इति । आह । इन्द्रियम् । एव । अवेति । रुन्धे । 'अग्निः । देवेभ्यः । निलायत । तम्। प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः । अन्विति । अविन्दत् । प्राजापत्य इति प्राजा-पत्यः। अश्वः । अवैन । समिति नी रशनां यनुष्कृत्ये यनुपा रुतत्याय । प्रतूर्नमित्यादि । गतम् ।। अग्निदेवेभ्य इत्यादि ॥ देवेभ्योपक्रान्तमनिं प्रजापतिरन्ववि- अन्विप्य लब्धवान् । अश्वोयं प्राजापत्यः । तस्मा- दश्वेन संभरणं अमेलाभाय भवति ॥ .. - न्दत् *सं.४-१-१.

·12' तैत्तिरीयसंहिता. [फा. ५. प्र.१ श्वोचैन सं भरत्यनुवित्यै पापवस्य- संवा एतक्रियते यच्छ्रेयसा च पा- पीयसा च समानं कर्म कुर्वन्ति पापीयान् ॥६॥ हादर्दभोवं पू. वं नयन्ति पापवस्य॒सस्य व्यावृत्त्यै तस्माञ्छ्रेयासं पापीयान्पश्चादन्यै- भरति । अनुवित्त्या इत्यनु-वित्त्यै। पापवस्यसमि- ति पाप-वस्यसम् । वै । एतत् । क्रियते । यत् । श्रेयसा । च । पापीयसा । च । समानम् । कर्म। कुर्वन्ति । पापीयान् ॥ ६ ॥ हि । अश्वात् । गर्द- भः । अश्वम् । पूर्वम् । नयन्ति । पापवस्य॒सस्ये- ति पाप-वस्य॒सस्य । व्यावृत्त्या इति वि-आवृत्त्यै। तस्मात् । श्रेयासम् । पापीयान् । पश्चात् । अ- न्विति । एति । 'बहुः । वै । भव॑तः । भ्रातृव्यः । पापवस्यसमित्यादि ॥ पापेन वसीयसं वसुमत्तरं पापेनेव वसुनास्तीति विन्मतोलक । यद्वा-पाप यम् यस्य स पापवसु, तस्मात् आलिशायिनिक 'दे ' इति टिलोष, छान्दस ईकार- लोपः, 'अनसन्तानमकात् ' इत्यजरमासान्तः । यद्वा-पापं च शुभं च सह क्रियते इति तद्व्यावृत्तिः विभागः ।। 'बर्वा इत्यादि ॥ भवतः भूतिं लिप्ममानस्य बहुः भ्रातृव्यः .

·भट्टमारसरमाध्योपेता. 13 अनु. २.] .. ति बहुवै भवतो भ्रातृव्यो भवती- व खलु वा एप यौग्नि चिनुते बजय- वः प्रतूर्वन्नेविकामनशस्तीरित्याह वजेणैव पाप्मानं भ्रातृव्यमर्व का- मति रुद्रस्य गाणेपत्यादित्याह रौद्रा वै पशवों रुद्रादेव ॥ ७ ॥ पशूनि- र्याच्यात्मने कर्म कुरुते पूष्णा सयु- भवति । इव । खलु । वै। एपः । यः । अग्निम् । चिनुते। वजी। अश्वः । तूर्वनिति प्र-तूर्यन् । एति । इहि । अवझामनित्यंव-झामन्नू । अस्तिीः । इति । आह । वचैण । एव । पाप्मानम् ।भ्रातृव्यम् । अवेति । कामति । रुद्रस्य॑ । गाणपत्यादिति गाण-पत्यात् । इति । आह । रौद्राः । वै । पशवः । रुद्रात् । एव ॥ ७॥ पशून् । निर्याच्येति निः-याच्य । अनेको वाधकः यश्चाग्निं चिनुते अयमपि भवति भरत्येव तस्मात् बहुभ्रातृव्यः यज्ञार्थ यज्ञात्मान अश्वं पूर्व नीयमानं प्रतून एहीत्यनुमन्त्रयते । नतो वजेणैव पारमानं भ्रातृव्य अव- कामति आरभ्य हिस्ति, मन्त्रलिङ्ग च 'अवक्रामन्नशरतीः' इति । अशस्तयः अकीर्तयः । भ्रातृशब्दात् 'व्यन् सपने' इति व्य- न्प्रत्ययः । स्वस्येत्यादि । गतम् ॥ *स.४.१-२.

·14 तैत्तिरीयसहिता. [फा. ५.प्र... जा सुहेत्यौह पूपा वा अर्धनारसं- नेता समष्ट्यै पुरीपायतनो वा एप यग्निरङ्गिरसो वा एतमz देवता- नाः समभरन्पृथिव्यास्सधस्थादग्निं पुरीष्यमङ्गिरत्त्वदच्छेहीत्यौह सायं- तनमेवैनं देवताभिस्सं भरत्यग्निं पुं- आत्मने । कर्म । कुरुते । पूष्णा । सयुजेति स- युजा । सह । इति । आह । पूपा । वै ।अध्र्वनाम् । सनेतेति सं-नेता । समष्ट्या इति सं-अष्ट्यै । पुरी- पायतन इति पुरीप-आयतनः । वै । एपः। यत् । अग्निः । अङ्गिरसः । वै । एतम् । अz । देवतांना- म् । समिति । अभरन्न् । पृथिव्याः । सधस्थादि- ति सध-स्थात् । अग्निम् । पुरीप्यम् । अङ्गिरस्वत् । अच्छे । इहि । इति । आह । सायतनमिति स- आयतनम् । एव । एनम् । देवताभिः । समिति। । 1 । तादो 'पूष्णा सयुनेति ॥ गर्दभस्थानीयमानस्य अनुमन्त्रगम् । सन्नेता सम्यक्प्रवर्तयिता समष्टचे सम्यक्प्राप्त्यै गन्तव्यस्य । इति गते. प्रकृतिस्वरत्वम् । पुरीपायतन इत्यादि । पुरीपं मृदं आयतनमस्येति तेनानिः पुरीप्यमित्युच्यते । अङ्गि- रस्वत् निमोङ्गिरोमनुपाम् ' इति पत्वम्, अगिरोभिस्तद्वत् , ·मामास्सरमाप्योपता. 15 आ. २] रीप्यमगिरस्वदच्छेम इत्याह येन ॥८॥ संगच्छंते वार्जमेवास्य॑ वृहे प्र॒जाप॑तये प्रतिप्रोच्याग्निस्संभृत्य इत्याहुरियं वै प्रजापतिस्तस्यां ए- तच्छ्रोत्रं यद्वल्मीकोग्निं पुरीय॑मङ्गि- रस्वरिप्याम इति वल्मीकवपामुप भरति । अग्निम् । पुरीप्यम् । अङ्गिरस्वत् । अ- छ ।इमः। इति । आह । येन ॥८॥ संगच्छंतु इति सं-गच्छते । वाजम् । एव । अस्य । वृक्ते । मजा- पंतय इति प्रजा-पतये । प्रतियोध्येति प्रति- मोज्यं । अग्निः । संभृत्य इति सं-भृत्यः । इति । आहुः । इयम् । वै । प्रजापतिरिति मजा-पतिः । तस्याः । एतत् । श्रोत्रम् । यत् । वल्मीकः । अ- ग्निम् । पुरीप्यम् ।अङ्गिरस्वत् । भरिप्यामः । इ- 'तसो मचर्थे ' इति भत्वम् । देवताभिरङ्गिरोमित्र समले। येनेत्यादि । अच्छेहीति अभिमप्राप्तु गच्छति दर्शन्त गच्छन् येन सगच्छते प्रष्ट्रा किमच्दीति है : पुरीप्य अङ्गिरस्वदच्छेम' इत्यत्तर श्रूयात् । का "प्रमापतय इत्यादि । प्रतियोच्य टिर बानमेवास्य वृते इति ॥

·16 तैत्तिरीयसंदिता. [का. ५.म... तिष्ठते साक्षादेव जाप॑तये प्रतिप्रो- व्यानि५ सं भरत्य॒ग्निं पुरीष्यमनि- रस्वंगराम इत्याह येन संगच्छते वाजमेवास्य॑ वृतेऽन्वग्निरूपसाम- ग्रंम् ॥ ९॥ अख्यदित्याहार्नुख्यात्या आगत्य वाज्यध्वन आक्रम्य वाजि- न्पृथिवीमियाहच्छत्येवैनं पूर्वया वि- ति । वल्मीकयपामिति वल्मीक-पाम् । उपेति । तिष्ठते । साक्षादिति स-अक्षात् । एव । प्रजापत- य इति प्रजा-पतये । प्रतिप्रोच्येति प्रति-प्रोज्य । अग्निम् । समिति । भरति । अग्निम्।पुरीष्यम् । अङ्गि- रस्वत् ।भरामः।इति। आह । येन ।संगच्छेत इति सं-गच्छते।वाजेन्। एव । अस्य । । 'अन्चि- ति । अग्निः । उपसाम् । अर्घम् ।। ९ ।। अख्यत् । इति । आह । अनुख्यात्या इत्यनु-ख्यात्यै । आ. गत्येत्या-गत्यं । बाजी । अध्यनः । आक्रम्येत्या- 'अथ उपातियन्ति-अन्वग्निरुपसामग्रमख्यदिति ॥ अनुख्यात्ये अनुक्रमेण ख्यात्ययं । आगत्य आक्रम्य '* इति द्वाभ्यां अश्वेन प्राया मृदमाक्रमयति । तत्राग्निं पूर्वया इच्छति, उत्तरया विन्दति । - *स. ४-१-१.

·भहमास्करमाध्योता. 17. न्दत्युनरया द्वाभ्यामा क्रमयति प्र- तिष्ठित्या अनुरूपाभ्यां तस्मादनु- रूपाः पशवः प्र जायन्ते द्यौस्ते पृष्ठं पृथिवी सधस्थमित्याहेभ्यो वा एतं लोकेभ्यः प्रजापतिस्समैरयद्रू- क्रम्य । वाजिन्न् । पृथिवीम् । इति । आह । इच्छ- ति। एव। एनम् । पूर्वया । विन्दति । उत्तयेत्युत्- तरया । द्वाभ्याम् । एति । क्रमयति । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै । अनुरूपाभ्यामित्यनु-रूपा- भ्याम् । तस्मात् । अनुरूपा इत्यनु-रूपाः । पश- चः । प्रेति । जायन्ते । 'योः । ते । पृष्ठम् । पृथि- वी। सधस्थमिति सध-स्थम् । इति । आह । एभ्यः । वै । एतम् । लोकेभ्यः । प्रजापतिरिति प्रजा-पत्तिः । समिति । ऐरयत् । रूपम् । एव । द्वाभ्यामा क्रमयतीति । प्रतिष्ठार्थमनुरूपाभ्यां आक्रमयतीत्येव । 'आ- गत्य वाज्यध्वनः '* 'आक्रम्य वानिन्मृथिवीम् ' इति दर्शनात् अनु- रूपत्वमनयोः । तस्मात् अनुरूप जनयियः प्रजा जायन्ते पशवः ॥ 'द्यौस्ते पृष्टमिति----अश्वस्य पृष्ठं संमृज्यते ॥. एम्यो वा इत्यादि । गतम् । वजी वा इत्यादि । गतम् । अन्यतोदयः सं. ४-१.२.

·18 तैत्तिरीयसंहिता. पमेवास्यैतन्महिमानं व्याचंटे वजी वा एष यदश्वो दरिन्यतौदद्भयो भूयान्लोमंभिरुभुयादट्यो यडिप्या- समंधस्पदं ध्यायेद्वजेणैवैनडू स्तृ- णुते ॥ १० ॥ अस्य । एतत् । महिमानम् । व्याचंष्ट इति वि- आचंटे। वजी । वै। एपः । यत् । अश्वः । दृद्भि- रिति दत्-भिः । अन्योदय इत्युन्यतोदत्-भ्यः। भूया । लोमभिरिति लोम-भः । उभयाद्य इत्युभयादत्-भ्य: । यम् । द्विप्यात् । तम् । अ- धस्पदमित्य॑धः-पदम् । ध्यायेत् । क्वेण । एव । एनम् । स्तृणुते ॥ १० ॥ आह पापीयात्रुद्रादेव येना वजी वै सप्त- दश च ॥ २॥ दह्निः भूयान् बहतरः उभयतोदत्वात् । अयोभयतोदद्वयो लोमभिर्भूयान् बहुतरलोमत्वात् । अन्यतरस्मिन् भागे उपरि अधो वा दन्ताः येषां ते अन्यतोदतः, 'उन्दसि वा' इति ददावः, उभयोः दन्ता येपामिति पूर्ववद्वावः, 'अन्येषामपि दृश्यते' इति दीर्घत्वम् । पदस्याधस्तात् अधस्पदं, तिउनुप्रभृति ' अपश्शिरसी पदे' इति सत्वम् । वजेणैव एनं स्तृणुते छादयति विनाशयति । इति पञ्चमे प्रथम द्वितीयोनुवाकः, .

·भनु. ३.] भामास्करभाष्योपैता. 19 उत्कामोदेक्रमीदिति द्वाभ्यामुत्क्रम- यति प्रतिष्ठित्या अनुरूपाभ्यां त- स्माद रूपाः पशवः प्र जायन्तेऽप उप सृजति यत्र वा आप उपग- छन्ति तदोषधयः प्रति तिष्ठन्त्यो- पंधीः प्रतितिष्ठन्तीः पशवोऽनु प्रति तिष्ठन्ति पशून यज्ञो यज्ञं यजमानो 'उदिति । काम । उदिति । अक्रमीत् । इति । द्वाभ्याम् । उदिति । क्रमयति । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै । अनुरुपाभ्यामित्यर्नु-रूपाभ्याम् । तस्मात् । अनुरूपा इत्यनु-रूपाः । पशवः। प्रति जायन्ते । अपः। उपेति । तृजति । यत्र । वै। आपः । उपगच्छन्तीत्युप-गच्छन्ति।तत् । ओषधयः। प्रतीति। तिष्ठन्ति । ओपंधीः । प्रतितिष्ठन्तीरिति प्रति-तिष्ठ- न्तीः। पशवः । अनु । प्रतीति । तिष्ठन्ति । पशून् । यज्ञः।यज्ञम् । यज॑मानः । यज॑मानम् । प्रजा इति 'उकामोदक्रमीदिति ॥ द्वाभ्या अश्वं प्राश्चमुकामयति । द्वित्वात् प्रतिष्ठित्ये भवति । उल्काम महते सौभगाय, उद- क्रमीविणोदा यानी '* इति दर्शनान् आनुरूप्यमनयोः कर्मणि । *सं. १.१.२.

·20 तैत्तिरीयसहिता. का. ५. प्र. १. यजमानं प्र॒जास्तस्मादप उप सृज. ति प्रतिष्ठित्यै यध्वर्युरनग्नावाहुति जुहुयादन्धौऽध्वर्युः ॥ ११ ॥ स्या- द्रक्षासि यज्ञ हेन्युहिरण्यमुपास्य जुहोत्यग्निवत्येव जुहोति नान्धोऽ- ध्वर्युवति न यज्ञरक्षासिघ्नन्ति जिग्निं मनसा घृतेनेत्याह मनसा प्र-जाः । तस्मात् । अ॒पः । उपेति । सृजति प्रति- ष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै । यत् । अध्वर्युः । अ- नग्नौ । आहुतिमित्या-हुतिम् । जुहुयात् । अन्धः। अध्वर्युः ।। ११ ॥ स्यात् । रक्षासि । यज्ञम् । हुन्युः । हिर॑ण्यम् । उपास्येत्युप-अस्य । जुहोति । अग्निवतीत्यग्नि-वति । एव । जुहोति । न । अ- न्धः । अध्वर्युः । भवति । न । यज्ञम् । रक्षा सि। घ्रन्ति । जिमि । अग्निम् । मनसा । घृतेन । इति । आह ।मनसा। हि । पुरुषः । यज्ञम् । अभिगच्छृती- भापो देवीरिति पढाशयमद्विरुपसृनति । यत्र वा इत्यादि । गतम् । लक्षणे अनो. कर्मप्रवचनीयत्वम् ॥ 'यदप्वयरित्यादि ॥ यन दक्षिणेऽन्तरशफे नियमिमित्यभि- ·भभाशरमाध्योता. हि पुरुपो यज्ञमनिगञ्छति प्रति- क्ष्यन्तं भुवनानि विश्वेत्याह सर्व येप प्रत्यति पृथु तिरश्वा वयंसा वृहन्तमित्याहाल्पो होप जातो म- हान् ॥ १२ ॥ भवति व्यचिठमन्न! रभसं विदानमित्याहानमेवास्मै स्व- दयात सर्वमस्मै स्वदते य एवं वे- त्यधि-गच्छति । प्रतिक्ष्यन्तमिति प्रति-क्ष्यन्तम् । भुवनानि । विश्वा । इति । आह । सर्वम् । हि । ए- पः । मृत्यङ् । क्षेति । पृथुम् । तिरश्चा । वय॑सा । - हन्तम् । इति । आह । अल्पः । हि। एपः । जातः । महान् ॥ १२ ॥ भवति । व्यचिष्ठम् । अत्रम् । रभ- सम्।विदानम् । इति । आह । अन्नम् । एव । अस्मै। स्वदयति । सर्वम् । अस्मै । स्वदने । यः । एवम् । जुहोति तत्र हिरण्य नियाय होतव्यमित्यनेन विधीयते । मनमा होति । अभि गच्छति सरल्पयति । म ह्येय इति । एप ह्यग्नि स भून- जातं प्रत्यझेति अनुप्रविशति सर्योपारित्वात सर्वगतत्त्वाच्च । क्षि निवामगत्यो तोदादिक , व्यत्ययेन गो टुक् । तस्मात्प्रतिश्य- न्तमुच्यते इति व्यत्ययेन उदङ्ग [...त्ययेन अइ ] क्रियते इति मन्यने । पृथुमित्यादि । गतम् ॥

·22 तैत्तिरीयसहिता. [का. ५.म. १. दा त्वां जिधर्मि वर्चसा घृतेनेत्याह तस्माद्यत्पुरुपो मनसाऽभिगच्छति तहाचा वदत्यरक्षसेत्यौह रक्षसामपं- हत्य · मर्यश्रीस्स्पृहयई! अग्निरि- त्याहापंचितिमेवास्मिन्दधात्यपंचिति- मान्भवति य एवम् ॥ १३ ॥ वेद वेद। एतिात्वा । जिर्मि। वर्चसा घृतेना इति।आह। तस्मात् यत्।पुरुपः मनसा। अभिगच्छ्तीत्यभि-ग- च्छति। तत् । वाचा । वदति । अरक्षा । इति । आ- है। रक्षसाम् । अपहत्या इत्यप-हत्यै । मयश्रीरि- ति मर्य-श्रीः । स्पृहयद्वर्ण इति स्पृहयत्-वर्णः । अग्निः। इति । आह । अर्पचितिमित्यर्प-चितिम् । एव । अस्मिन्न् । दधाति । अपचितिमानित्यप- चिति-मान् । भवति । यः। एवम् ।। १३ ।। वेदं। उत्तरेऽवान्तरे शफे अभिजुहोति-~आ त्वेति ॥ तस्मादिति । पूर्वो हि होमो मनसा, अयं तु वचसा । यरमादेवं तस्मात्पुरुपः पूर्व मनसाभिगतं पश्चाहाचा वदति । अपचिति पूनां अस्मिन् दधाति, स्पृहणीयवर्ण इति दर्शनान् । मनमा वै तामिति । अनग्नौ हूयमाना आहुतिः मनसैवाप्यते । तम्मात् मनस्वतीभ्यां ऋग्भ्या पूर्वानराम्यां होमः आहुत्योराप्स्य भवति एवं हि आ- ·भनु...] भाभास्करभाष्योपेता 23 मसात्वतामाप्तुमर्हति यामध्वर्यु-, रैननावाहुतिं जुहोति मनस्वतीभ्यां जुहोत्याहुत्योराप्त्यै द्वाभ्यां प्रतिष्ठि- त्यै यज्ञमुखेयज्ञमुखे वै क्रियमाणे यज्ञरक्षासि जिघार सन्त्येतहि मनसा । तु । वै । ताम् । आप्तुम् । अर्हति । याम् । अध्वर्युः । अनग्नौ । आहुतिमित्या-हुतिम् । जुहो. ति। मनस्वतीभ्याम् । जुहोति । आहुत्योरित्या- हुत्योः । आतथे । द्वाभ्याम् । प्रतिष्ठित्या इति प्रति- स्थित्यै । यजमुखेयज्ञमुख इति यज्ञमुखे-यजमु- खे। वै । क्रियमाणे । यज्ञम् । रक्षा सि । जिधा- . सन्ति । एतर्हि । खलु । वै । एतत् । यज्ञमुखमिति हुती अभिनिवृत्तं भवत इति । तदन्तलोपश्चान्दसः । प्राति- शाख्यं च 'तुनुपूर्व उदातयोर्वकार '* इति । द्वाभ्यामिति । जुहोतीत्येव ॥ "परि वामपतिः" इति तिमृभिः पदं परिलिपति गायत्र्यनुष्टु. त्रिष्टुभिः; तद्विधातुं स्तोतुं चारभते-यज्ञमुखे इत्यादि ॥ ' अनु- दात्तं च इति द्वितीयोनुदात्तः । अश्वशफस्य कथं -यज्ञमुख- समित्याह-~एतहीत्यादि । एतहि अस्मिन्काले खलु एतत्पदं यलमुग्वं जातं यहि यस्मिन्काले एतत्पदमाहुतिरश्नुते प्रामुते । सं, ४-१-२. *५-१३.

·तत्तिरीयसहिता. का. ५. प्र. १. .. खलु वा एतद्यज्ञमुखं याँनुदाहुति- रभुते परि लिखति रक्षसामप॑हत्यै तिसृभिः परि लिखति त्रिवृद्वा अ- निर्यावानेवाग्निस्तस्माद्रक्षास्यपंह- न्ति ॥ १४ ॥ गायत्रिया पर लि- खति तेजो वै गायत्री तेजसैवैनं यज्ञ-मुखम् । यहि । एनत् । आहुतिरित्या-हुतिः। अनते। परीति । लिखति । रक्षसाम् । अपहत्या इ- त्यप-हत्यै । तिसृभिरिति तिसृ-भिः । परीति । लिखति । त्रिवृदिति त्रि-वृत् । वै । अग्निः । या- वान् । एव । अग्निः । तस्मात् । रक्षा' सि । अपेति। हन्ति ॥ १४ ॥ गायत्रिया । परोति । लिखति । ते- जः। वै। गायत्री । तेजसा । एव । एनम् । परीति। गृह्णाति । त्रिष्टुभां । परीति । लिखति । इन्द्रियम् । 'अनद्यननेहिल ' 'तितो रथो । इति एतादेश । 'द्विती- यादी स्पेन इति एनदिश एनदिनि नपुम कवचन वक्त- व्यम्' इति । परिलिस्तीति पदपरिपनविधि । तिमृभिरिति सद्याविधि | त्रिवृता महोत्पन्नत्वात्ताच्छन्द्यम, त्रैमाहितष्टावा. । तस्मात्सर्वस्माइने. रसास्यपहन्ति । गायत्रियेत्यादि । 3. न्दोविधि । तेनो या इति । तद्धेतुल्वात्ताच्यच्य सहोत्प. च्या । एवमिन्द्रियं वै त्रिष्टुप् इति । अनुष्टुप् माणि छन्दां- । " ·भनु ३.] মঃমাহসান্ত্রীরা 25 परि गृह्णाति त्रिष्टभा परि लिखती- न्द्रियं वै त्रिष्टुगिन्द्रियेणैवैनं परि गृ- हात्यनुष्टुभा परि लिखत्यनुष्टुप्सा- णि छन्दासि परिभूः पर्याप्त्यै म- ध्यतोऽनुष्टुभा वाग्वा अनुष्टुप्तस्मा- न्मध्यतो वाचा चंदामो गायत्रिया प्रथमया परि लिखत्यानुष्टुभाऽथं वै। त्रिष्टुक् । इन्द्रियेण । एव । एनम् । परीति । - हाति । अनुष्टुभेत्यनु-स्तुभ । परीति । लिखति । अनुष्टवियनु-स्तुपू । सर्वाणि । छन्दासि । परि- भूरिति परि-भूः । पर्याप्त्या इति परि-आप्त्यै । मध्यतः। अनुष्टुभेत्यनु-स्तु । वाक् । वै। अनु- घुवित्यंनु-स्तुप् । तस्मात् । मध्यतः । वाचा वदामः । गायत्रिया । प्रथमयां । परीति । लिख- त । अर्थ । अनुष्टुभेत्यन-स्तुभो । अर्थ । त्रिष्टु- सीति । परिभूरिति । वाग्वा अनुष्टुप् । परितो भवतीति परिभूः संती व्यामोति । 'अमित परित ' इति द्वितीया । पलि लोपश्मन्दस !! एवमभिप्रसिद्धेन कमेण छन्दास्यामातानि । इदानी तं बाधित्वा क्रमान्तर विदधाति-मध्यतोऽनुष्टुभेति ॥ यदि ता- नातक्रमो बाध्यते प्रथमतृतीये उच्यतामित्याह-गायनिया प्रथम, । ।

·26 तैत्तिरीयसंहिता. का. ५. प्र.. । निष्टुमा तेजो वै गायत्री यज्ञोऽनुष्टु- गिन्द्रियं त्रिष्टुप्तेजसा चैवेन्द्रियेणं चोभयतो यहं परि गृह्णाति ॥१५॥ दे॒वस्य॑ त्वा सवितुः प्रसव इति खनति प्रस॒त्या अर्थो धूममेवैतेन जनयति ज्योतिप्मन्तं त्वाऽने सुप्र- भो । तेजः । वै। गायत्री । यज्ञः । अनुष्टुगित्यं- नु-स्तुक् । इन्द्रियम् । त्रिष्टुप् । तेजसा । च । एव । इन्द्रियेणं। च । उभयतः । यज्ञम् । परीति। गृहाति ॥ १५॥ अन्धोऽध्वर्युमहानभवति य एव५ हन्ति त्रि- टुभा तेजो वै गायत्री त्रयोदश च ॥३॥ 'देवत्वं । ला । सवितुः । प्रसव इति प्र-सुवे। इति । खनति । प्रसून्या इति प्र-सूत्यै । अथो इति । धूमम् । एव । एतेन । जनयति । ज्योति- प्मन्तम् । न्वा । अग्ने । सुप्रतीमिति सु-प्रती- येनि । क. पुनः अस्मिन्क्रमे इत्याहनो वा इत्यादि । गतम् ।। इति पञ्चमे प्रथमे तृतीयोनुवाकः. देवस्य वेत्यादि । द्वावना सननमन्ता । अथो अपि च एतेन ·अनु ४.] भभास्करभाष्येपोता. 27 - । तीकमित्याह ज्योतिरेवैतेनं जनयति सोऽग्निर्जातःमजाइशुचाऽऽर्पयतं देवा अर्चनाहामयञ्छिवं प्रजाभ्योऽहि. सन्तमित्याह प्रजाभ्य एवैन शम- यति द्वाभ्यो खनति प्रतिष्ठित्याअ- पां पृष्ठमसीर्ति पुष्करपूर्णमा ॥१६॥ कम् । इति । आह । ज्योतिः । एव । एतेन । जनयति । सः । अग्निः। जातः । मजा इति प्र- जाः । शुचा । आर्पयत्त । तम् । देवाः । अर्धर्चने- त्य-ऋचेन । अशमयन्न् । शिवम् । प्रजाभ्य इति प्र-जाभ्यः। अहिर सन्तम् । इति । आह । प्रजाभ्य इति प्र-जाभ्यः । एव । एनम् । शमय- ति । द्वाभ्याम् । खनति । प्रतिष्ठित्या इति प्रति- स्थित्यै । 'अपाम् । पृष्ठम् । असि । इति । पुष्क- रपर्णमिति पुष्कर-पूर्णम् । एति ॥ १६ ॥ हरति। प्रथमेन मन्त्रेण उत्सत्स्यमानम्याने धूम जनयति प्रथयात् । ज्योतिरेव एतेन द्वितीयेन मन्त्रेण । 'सग्निरित्यादि ॥ पूर्वेणापन जातमनिं प्रनाश्शोचयन्तं उत्त- रेणाचेनाशमयन् , शिव प्रनाम्य इति दर्शनात् । अपामित्यादि ॥ पुष्करपणं पद्मपत्र अपमित पृष्ठमिव उपरि- ·28 तैत्तिरीयसंहिता, का. ५. प्र. १. हरत्य॒पां वा एतत्पृष्ठं यत्पुंष्करपूर्ण रूपेणैवैनुदा हरति पुप्फरपर्णेन से भरति योनिर्वा अग्नेः पुष्करपूर्ण लयोनिमेवाग्निसं भरति कृष्णा- जिनेन सं भरति यज्ञो चै कृष्णा- जिनं यज्ञेनैव यज्ञ सं भरति अपाम् । वै। एतत् । पृष्ठम् । यत् । पुष्करपर्ण- 'मिति पुष्कर-पूर्णम । रूपेणं । एव । एनत् । ‘एति । हरति । पुष्करपणेनेत पुष्कर-पूर्णेनं । समिति । भरति । योनिः । वै । अनेः। पुष्कर- पूर्णमिति पुष्कर-पूर्णम् । सोनिमिति स-यो- निम् । एव । अग्निम् । समिति । भरति । 'कु- “प्णाजिनेनेति कृष्ण-अजिनेन । समिति । भर- “ति । यज्ञः । वै । कृष्णाजिनमिति कृष्ण-अजि- 'नम् । यज्ञेन । एव । यज्ञम् । समिति । भरति । भावान् । तस्माद्रूपेणात्मीयेन सह एनदाहनं भवति अपी पृष्ठमसि इत्याहरणात् । योनि; इनि । 'सामने घुफरादध्ययर्या निर- मन्यत' इति मन्तलिङ्गान् । 'यज्ञो वा इति । प्रधानसाधनन्यात् । ग्राम्याणामित्यादि । ग्रा. म्यसंज्ञाभानो ये ग्राम्याः पशवो गोनाव्यश्वतरीगर्दभपुरुपोष्टाः 1 ·महमारसरमाध्यापता. 29 यद्गाम्याणी पशूनां चर्मणा संभरै- द्वाम्यान्पशून्छुचाऽर्पयेत्कृष्णाजिनेन सं भरत्यारण्यानेव पशून् ॥१७॥ शुचाऽपैयक्ति तस्माथ्लमावत्पशूनां प्रजायमानानामारण्याः पशवः क- नीया सशुचा घृता लोमतस्सं औरत्पत्तो हास्य मेध्ये कृष्णाजिनं च पुष्करपूर्णं च स स्तॄणातीयं वै यत् । ग्राम्याणाम् । पशूनाम् । चर्मणा । संभरे- दिति सं-भरेत्।ग्राम्यान्। पशून् । शुचा । अर्पयेत्। कृष्णाजिनेनेति कृष्ण-अजिनेन । समिति । भ- रति । आरण्यान् । एव । पशून् ॥ १७॥ शुचा। अर्पयति । तस्मात् । समाव॑त् । पशूनाम् । प्रजा- यमानानामिति प्र-जाय॑मानानाम् । आरण्याः । पशवः । कनीयासः । शुचा । हि । ऋताः । लोमतः । समिति । भरति । अतः । हि । अस्य। मेध्यम् । कृष्णाजिनमिति कृष्ण-अजिनम् । च। पुष्करपर्णमिति पुष्कर-पुर्णम् । च । समिति । स्तृणाति । इयम् । वै । कृष्णाजिनमिति कृष्ण-- सप्त द्विसुराः श्वापदानि च पक्षिणश्च सरीसृपाणि च हस्ती च मर्कटश्च नादेयाश्रति सप्त आरण्याः । तस्मादित्यादि । समा- ·30 सत्तिरीयसहिता. [पा.५ प्र .. कृष्णाजिनमसौ पुष्करपूर्णमाभ्या- मेवैनमुभयतः परि गृहात्यग्निदेवे- भ्यो निलोयत तमथर्वाऽन्वपश्यद- धर्वा त्वा प्रथमो निरमन्यदल इति ॥ १८ ॥ आह य एवैनमन्वपश्य- तेनैवैन संभरति त्यामग्ने पुष्क- अजिनम् । असौ । पुष्करपर्णमिति पुष्कर-प- र्णम् । आभ्याम् । एव । एनम् । उभयतः । परी- ती। गृहाति । 'अग्निः । देवेभ्यः । निलायत । तम्। अर्वा । अन्विति । अपश्यत् । अर्थर्वा । त्वा । प्रथमः । निरिति । अमन्थत् । अग्ने । इति ॥१॥ आह । यः । एव । एनम् । अन्वपश्यदित्यनु-अ- पश्यत् । तेन । एव । एनम् । ममिति । आरति । त्वाम् । अग्ने । पुष्करात् । अधीति । इति । आं- यत् ‘समादायतुप्' इति स्वार्थिन । वनीयाम स्वल्पतराः शु. चा ऋतन्वात् प्राप्तत्वानाभिवृद्धिगरण्यानाम । लोयत लोमसु । आ- द्यारितात्तासि । अनी होति । यस्माटर संधियो तम्मादिदमम्य कृष्णामिनस्य गेम मेधाहम् । रणागिन पत्यादि । गतम् ।। अनिदेवेम्यो नियत निरगच्छन् । पूर्वसन्यम् । अथ. वो नाम ऋपिः तमन्नपश्यन । तत्र पुरीप्यासीत्यादिभिः अष्टाभिः ·आ.. मामास्सरभाष्योपैता. 31 रादधीत्यहि पुष्करपणे निमुपंश्रि- तमचिन्त, त्वा ध्यदृपिरित्याह दध्यङ्वा आथर्वणस्तैजयासीनेज एवास्मिन्दधाति तमुं त्वा पाथ्यो वृषेत्ाह पूर्वमेवोदितमुर्तरेणाभि गृ- णाति ॥ १९ ॥ चतसृभिस्स और- । पुष्करपर्ण इति पुष्कर-पणे । हि । एनन् । उपश्रितमित्युप-श्रितम् । अविन्दत् । तम् । छ । त्वा । ध्यङ् । ऋषिः । इति । आह । ध्यङ् । वै । आपर्वणः । तेजस्वी । आसीत् । तेजः। ए- य। अस्मिन् । दधाति । तम् ।। त्वा । पाथ्यः। वृपा । इति । आह । पूर्वम् । एव । उदितम् । उत्तरेणेत्युत्-तरेण । अभीति । गृणानि ॥ १९ ॥ 'चतसृभिरिति बतल-मि -भिः । समिति । भरति । मृदं पनति भरति । अन्नन्दिा - पान | 'हि च' इति निवाताभार । पट्टा इत्य । । दध्यञ्चनीति दध्यड्। 'वित्' इत्यादिना छिन् । क्विन्प्रत्ययस्य ' इति नुमः कुत्वम् । दध्यडू नाम अथर्वण पुत्र अपि अणे पाथमि भा दध्या । 'पाधोनीभ्यामग्' । पूर्वमेवोदितमिति । पूर्वण मन्त्रण उक्तमेवार्य उत्तरेणाभिगृहाति अनुवाति उभयोरेकार्थत्वात् ।। 'चनमृभिरिति सङ्ख्याविधिः । छन्दोभिरेवेति । सन्भरणं कृतं भव- पाथ्य स एवं ·32 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. ५... ति चत्वारि छन्दासि छन्दोभिरेव गायत्रीभिाह्मणस्य गायत्रो हिब्रां- मणविष्टुग्भी राजन्यस्य त्रैष्टुभो हि राजन्यो यं कामयैत वतीया- . न्थ्स्यादित्युभयौभिस्तस्य॒ सं भरेते- जश्चैवारमा इन्द्रियं च समीची द- चत्वारि । छन्दासि । छन्दौभिरित छन्दः-भिः। एव । गायत्रीभिः । ब्राह्मणस्य । गायत्रः । हि । ब्राह्मणः । त्रिष्टुग्भिरिति त्रिष्टुक्-भिः । राजन्य- स्य । त्रैष्टुभः । हि । राजन्यः । 'यम् । कामयत। वसीयान् । स्यात् । इति। उभयांभिः । तस्य । स- मिति । भरेत् । तेजः । च । एव । अस्मै । इन्द्रि- तीति । गायत्रीभिरित्यादि छन्दोविधि. । अत्रादितश्चतस्त्रो गायत्र्यः । तिस्न' त्रिष्टुभ पञ्चम्याद्या । सप्तमी पथ्यावृहतीति, त्रिष्टुबेव वा; छन्दोन्तरस्येहामस्तुतत्वात् ।। 'यं कायनेति पक्षान्तरम् । वसीयान् यमुमत्तरः । 'वि- मनोर्खर ' 'टेः' इति टिलोपः । समीनी सगते । संपूर्वा- दश्यतेः 'ऋतिक्' इत्यादिना छिन्, समस्समि' इति स- न्यादेशः 'चौ' इति दीर्घत्वम्, अन्तोदात्तं च । 'नपुंसकाच' इति शीभावः ॥ . - ·अनु.४.j भटमास्करमाप्योपैता. 38 .. धात्यष्टाभिस्सं भरत्युष्टाक्षरा गाय- त्री गायत्रोऽग्निर्याानेवाग्निस्तर सं भरत सीर्द होतरित्यहि देवा ए. वास्मै ससादयति नि होतेति म- नुप्यान्थ्स सीदस्वेति वयास जनिष्वा हि जेन्यो अग्रे अढामि- यम् । च । समीची इति । दधाति । "अष्टाभिः । समिति । भरति । अष्टाक्षरेत्य॒ष्टा-अक्षरा । गाय- त्री । गायत्रः । अग्निः । यावान् । एव । अग्निः । तम् । समिति । भरति । सीदं । होतः । इति । आह । देवताः । एव । अस्मै । समिति । साद- यति । नीति । होता । इति । मनुष्यान् । समि- ति । सीदस्व । इति । वया सि । जर्निव । हि । जेन्यः । अz । अनाम् । इति । आह । देवमनु- प्यानिति देव-मनुष्यान् । एव । अस्मै । ससं- .. 'अष्टाभिरिति पक्षान्तरम् । 'सीद होतः * इत्यादिमन्त्रत्रयेण देवान्मनुप्यान् क्यांसि च अस्मै संसादयति सजतान् स्थापयति धनपातनाय 'देवान हविषा यनासि'* इति प्रथमे दर्शनात् 'होत. पदने विदानः' इति द्वितीये दर्शनात् । मनुष्यहोतृग्रहणात् तृतीये - *स. ४.१.३. rig-$ ·तैत्तिरीयसंहिता. . त्यहि देवमनुष्यानेवास्मै सरसन्ना- न्म जनयति ॥२०॥ क्रूमिव वा अस्या एतत्करोति यत्खनत्यप उप सृजत्यापो वै शा- न्ताश्शान्ताभिरेवास्यै शुच शम- यति सं ते वायुमातरिश्वा दधात्वि- नानिति सं-सन्नान् । प्रेति । जनयति ॥ २० ॥ ऐव पशूनिति गृणाति होतरिति सप्तवि- शतिश्च ।।४॥ 'क्रूरम् । इव । वै । अस्याः । एतत् । करोति। यत् । खनंति । अ॒पः । उपेति । सृजति । आपः। वै । शान्ताः । शान्ताभिः । एव । अस्यै । शुचम्। शमयति । समिति । त । दायुः । मातरिश्वा । दधातु । इति । आह । माण इति म-अनः। वै। 'देववीतम , इति दर्शनान् देवाना तयितृतमः चित्याग्निः सपक्षपु- च्छादेति । देवमनप्यानिति । उपरक्षणालाहयामि च ॥ इति पञ्चमे प्रथमे चतुर्थीनुवाकः. 'ऋरमिवेत्यादि ॥ अस्याः पृथिव्याः अप उपमृजति अश्व- सोमनावटं पूरयित्वा 'सं ते वायुः" इति मन्त्रेणाप उपमृनति । *सं.:.1.४.

·महमास्तरभाष्योपैता. 86 त्यहि प्राणो वै वायुः प्राणेनेवास्यै प्राण५ सं दधाति सं ते वायुरित्याः ह तस्माद्वायुप्रैच्युता दिवो वृष्टिरीर्ते तस्मै च देवि वपंडस्तु ॥ २१ ॥ तुभ्यमित्याह पड़ा ऋतव ऋतुष्वेव वृष्टिं दधाति तरमाथ्सर्वांनतून वर्- वायुः । प्राणेनेति प्र-अनेन । एव । अस्यै । मा. णमिति प्र-अनम् । समिति । दधाति । समिति । ते । वायुः । इति । आह । तस्मात् । वायुप्रच्यु- तेति वायु-अच्युता । दियः । वृष्टिः । ईते । तस्मै। च । देवि । वर्षट् । अस्तु ॥ २१ ॥ तुभ्यम् । इ- ति । आह । पट् । वै । ऋतर्वः । ऋतुर्पु । एव । वृष्टिम् । दधाति । तस्मात् । सर्वान् । ऋतून् । । प्राणेनेति । प्राणेन वायुना अस्या अपोननयति शान्ता' मुसहेला । अस्या इनि नतुर्थ्यर्थे पछी । प्राणस्थानीयमरट सदधाति 'हृदय' इति मन्त्रे दर्शनात् । तम्मादिति । यस्मात् वायुः सन्धातृत्वेन अभिधीयते । तस्मात् वायुप्रच्युता पृष्टिः दिवः पृधिय गच्छति गत्या न पातान्यतिवारयति । ईर गतो तो- दादिकः । पर इति । पहावना पदेनापा उपमन्नात् वानफ- तेन पद्धन्दात्म पदापि स्तुपु वृष्टि निदधाति ।

·तैत्तिरीयसंहिता. पति यपटुर्याद्यातयामाऽस्य व- पट्टारस्स्याद्यन्न वपर्याद्रक्षासि यज्ञ हेन्युर्वडित्याह परोक्षमेव व- पंटूरोत नास्य यातयामा वपट्टारो भवति न यज्ञ रक्षासि घ्नन्ति सुजातो ज्योनिपा सहेत्य॑नुष्टुभोप वर्पति । यत् । वपकुर्यादिति वपट्-कुर्यात् । या- तयामेति यात-यामा । अस्य । वपट्टार इति व- पट-कारः । स्यात् । यत् । न । वपर्यादिति व- पट्-कुर्यात् । रक्षा सि । यज्ञम् । हन्युः । वट् । इति । आह । परोक्षमिति परः-अक्षम् । एव । वर्षट् । करोति । न । अस्य । यातयामेति यात- यामा । वपकार इति वपट-कारः । भवति । न । यज्ञम् । रक्षा सि । घ्रन्ति । 'सुजात इति सु- 'यदित्यादि । वपद्वारस्य करणे यातयामा आत्तरसः स्यात् उपयुक्तत्वात् । अकरणे यहं रसासि च वाधेरन् । तस्मात- पवार पडित्येव चूयात् । तत्परोक्षमप्रत्यक्ष वपसारमेव करोति । तद- नया यातयामत्वं अविस्तस्य अनुपयुक्त वात् । न च रक्षोभिः पीडा, एकदेशविकृतस्यानन्यत्वेन वपदारसनावात् ॥ 'मनात इत्यादि । अनया त्रिष्टुमा योक्रेणापनाति परि- ·भामाशामाध्यौता 37 wom नात्यनुष्टुप् ॥ २२ ॥ सर्वाणि छ- न्दा सि छन्दास खलु वा अनेः प्रिया तनूः मिययनै तनुवा परि दधाति वेदुको वातौ भवति य एवं वेद वारुणो वा अग्निरुपनडु उर्दू ण ऊतय इति सावित्रीभ्यामुतिष्ठति सवितृ- जातः । ज्योतिपा। सुह । इति । अनुष्टुभेत्यनु- तिष्ठ स्वध्वरोर्ध्व ऊषु स्तुभो । उपेति । नाति । अनुष्टुवित्यनु-स्तुम् । ॥ २२॥ सर्वाणि । छन्दासि । छन्दा सि । खलु। चै।अमेः। मिया । तनूः । प्रियया । एव । एनम् । तनुा । परोति । धाति । वेदुकः । वासः । भवति यः। एवम् । वेद । वारुणः। वै । अग्निः । उप- नह इत्युप-नहः । उदिति । उ । तिष्ठ । स्वध्व- रेति सु-अम्बर । ऊर्ध्वः । उ । स्विति । नः । ऊत- थे। इति । सावित्रीभ्याम् । उदिति । तिष्ठति । स. दशो म्याते ६ देदिता नमवान् भवति । आन्दस उकन् । कीयोपियादि ॥ तुल्यकार्ययोः द्वितीयायाः सावित्री- पर मपशी सावित्री । यहादेवस्मविता तमहंतीति देश । ' मुनर' इति तृतीयाया ·38 तैत्तिरीयसहिताः किा. ५.प्र. प्रसूत एवास्योवा वरुणमनिमुथ्सृ- जति द्वाभ्यां प्रतिष्ठित्यै स जातोग- भी अति ॥ २३ ॥ रोदस्योरित्या- हेमे वै रोदसी तयो रेप गर्भो यदु- ग्निस्तस्मा देवमाहाने चारुर्विद्भुत वितृमंसूत इति सवितृ-प्रसूतः । एव । अस्य । ऊर्ध्वाम् । वरुणमेनिमिति वरुण-भेनिम् । उदि- ति । सृजति । द्वाभ्याम् । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-- स्थित्यै । सः । जातः । गर्भः । असि ॥ २३ ॥ रोदस्योः । इति । आह । इसे इति । वै । रोदसी इति । तयोः । एपः । गर्भः । यत् । अग्निः । त- स्मात् । एवम् । आह । अग्नै । चारुः । विभृत इति वि-भृतः । ओपंधीपु । इति । आह । यदा । । सूतः सवित्राऽनुज्ञात । 'तृतीयाकर्मणि' इति पूपिदप्रतिसर- त्वम् । वरुणमेनिमिति । वरुणो पारयिता निरोधरः तत्सम्बन्धि- नी याऽस्य मेनि. रूपं वरुणगृहीतत्वं तामूयोमुत्स्नति सादयति अनेनार्धन | द्वाभ्यामिति प्रतितिठत्येन ॥ स जात इति भर गमन्त्र 1 इमे इत्यादि । गतम् । यदा हि इत्यादि । यदा ह्येतं जातमनिं ओपधयो मातृम्थानीया वित्- रन्ति विविधं परिगृहन्ति । 'यहोमः' । 'तिहि चोदात्तपति' ·अनु. ५j भाभास्करभाष्योपेता. 58 ओपंधीवित्यौह यदा ह्येतं विक्षर- न्त्यथ चारुतरो भवति प्र मातृभ्यो अधि कनिक्रदद्दा इत्याहीपंधयो वा अस्य मातरस्ताभ्यं एवैनं 4 च्या- वयति स्थिरो भव वीचंङ्गः इति ग- देश आ सादयति ॥ २४ ॥ सं न- हि । एतम् । विभरन्तीति वि-भरन्ति । अर्थ । चारुतर इति चारु-तरः । भवति । प्रेति । मातृ- भ्य इति मातृ-भ्यः । अधीति । कनिक्रदत् । गाः। इति । आह । ओषधयः । वै । अस्य । मातरः । ताभ्यः । एच । एनम् । प्रेति । व्यावयति । 'स्थि- रः। भव । वौइंश इति वीडु-अङ्गः । इति । ग. र्दभे । एति । सादयति ॥२४॥ समिति । नद्य- । इति गतेरनुदात्तत्वम्, समासश्च । अनन्तरं चारुतरो दर्शनीय- तरो भवति । तस्मादेवमाहेत्येव । ओषधयो वा इति । मातृ- स्थानीयानां ओषधीनां सकाशमेनं प्रापयति ॥ सं नात्येवेति ॥ एतया ऋना आसादनं गर्दभस्य संनहनार्थम् । स्थिरो भा वीडङ्गो दृढानो भव वानी भव हे अर्वन् ! अ. रंणकुशन्लेति । तच्च स्थेने वहनकाले स्थिरत्वाय । प्रियस्थिरादिना स्थ आदेशः, उदात्तनिवृत्तिस्वरेण विभक्तरुदात्तत्वम् ॥

·40 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ५.प्र. ह्यत्यैवैनमेतयां स्थेम्ने गर्दभेन से भरत तस्मादर्दभः पशूनां भारभा- रितमो गर्दभेन संभरति तस्मादर्द- भोऽप्यनालेशेऽत्यन्यान्पशून्मात्य - न होनेनार्क५ संभरन्ति गर्दभेन सं भरति तस्माद्भो द्विरेतास्सन्कनि- ति । एव । एनन् । एतया । स्थेन्ने । 'गर्दभेन । समिति । भरति । तस्मात् । गर्दनः । पशूनाम् । भारभारितम इति भारभारि-तमः । गर्दभेन । समिति । भरति । तस्मात् । गर्दभः । अपीति । अनालेश इत्यना-लेशे । अतीति । अन्यान् । पशून् । मेद्यति । अन्नम् । हि । एनेन । अर्कम् । संभरन्तीति सं-भरन्ति । गर्दभेने । समिति । भ- रति । तस्मात् । गर्दभः। द्विरेता इति द्वि-रेताः। 'गर्दभेनेत्यादि ॥ पशूनां मध्ये अतिशयेन भारमारितमः भारं वोढुं समर्थः अमेरपि योदृत्वात् कुशलस्सूक्ष्मो व्यावर्तकोऽन्यो हेतुः । तेनाल्पेनापि विरहितेऽस्मिन् गर्दभे सत्येव आयतनात् पशूनतिमेद्यान अतिक्रम्य मेहयति द्विरेता भवति । हेतुं समर्थयते--अन्नमिति । अर्क- मर्चनीयं अनेन गर्दभेन यस्मात्संभरति तस्मात् भन्नं सन्न देन तथा घोस्यति । 'द्वितीयाटी स्वेनः' इत्येनादेशः अनुदात्तः । अतः कर्मणि पनि अर्कः । तस्मादिति । द्विरेताः अपि सन् कनिष्ठं ?

·अनु. ५ भभास्करभाष्योपेता. 41 ष्ठं पशूनां न जायतेऽग्निीस्य॒ योनि निर्दहति प्रजासु वा एप एतारू- ढः ॥ २५ ॥ स ईश्वरः प्र॒जादाचा प्रदहशियो भव प्र॒जाभ्य इत्याह प्रजाभ्य एवैन शमयति मार्नुपी- भ्यस्त्वमगिर इत्याह मानव्यौ हि प्रजा मा द्यावापृथिवी अभि शूशु- सन्न् । कनिष्ठम् । पशूनाम् । प्रेति । जायते । अ- निः । हि । अस्य । योनिम् । निर्दहतीति निः-दह- ति । प्रजास्विति प्र-जासुं। वै । एषः । एतर्हि । आरूंढ़ इत्या-रूढः ॥ २५ ॥ सः । ईश्वरः । प्रजा इति प्र-जाः। शुचा। मुदह इति प्र-दहः । शिवः। भव । सृजाम्य इति प्र-जाभ्यः । इति । आह । प्र- जाभ्य इति प्र-जाभ्यः। एव । एनम् । शमयति । मानुपीभ्यः । त्वम् । अङ्गिरः । इति । आह । मान- व्यः । हि । प्रजा इति प्र-जाः । मा । द्यावापृथि- अतिस्वल्पमेव प्रजायते प्रनामुत्पादयति । अग्निमिति । योनि प्रजननशक्ति अस्य* स्यमाणो)निर्दहति ।। अथ शिवो भवेत्युपस्थानं विधातुमाह-प्रनास्विति ॥ यदा अग्निः बहिः आसादितो भवति एतर्हि एतस्मिन्काले एपोऽग्निः शक्तिमत्त्वस्य. rill-6 ·तितीयसहिता. का. ५, ६. १. : चो माऽन्तरिक्षं मा वनस्पतीनित्या- हेभ्य एवैन लोकेभ्यशमयति प्रेतु वाजी कनिक्रददित्याह वाजी इंप नानंद्रासभः पत्वेति ॥ २६ ॥ आ- हु रासभ इति तिमपयोऽदन्भर- ग्निं पुरीष्यमित्याहाग्नि ोप अ- रति मा पाद्यायुपः पुरेत्याहायुरेवा- वी इति द्यावा-पृथिवी । अभीति । शूशुचः । मा । अन्तरिक्षम् । मा । वनस्पतीन् । इति । आह । एभ्यः । एव । एनम् । लोकेभ्यः । शम- यति । प्रेति । एतु । वाजी । कनिक्रदत् । इति । आह । वाजी। हि । एपः। नानदत् । रासभः । पत्वा । इति ॥ २६ ॥ आह । रासभः । इति । हि। एतम् । उपयः । अवदन् । भरन् । अग्निम् । पुरी- प्यम् । इति । आह । अग्निम् । हि । एपः । भर- .. मनास्वारूढो भवति । पूर्ववदिदम एनादेशः । स इत्यादि । ग- तम् । 'ईश्वरे तोसुन्कसुनौ' इति दहतेः फसुन् । मानव्य इति । उदात्तनिवृत्तिस्वरेण डीप उदात्तत्वम् । तत 'उदात्तस्वरि. सयो.' इति विभकिस्स्वर्यते । 'प्रैतु वानी' इति पूर्वमन्नीयमानमनुम- न्तयते । 'नानदत्' इत्यादिना शिप्टेन पादत्रयेण उत्तराम्यां व मान्यां ·अनु. ५.] भभास्करमाध्यपीता. स्मिन्दधाति तस्मादर्दभस्सर्वमायुरे- ति तस्मादर्दभे पुराऽऽयुषः प्रमीते विभ्यति वृपाऽग्निं वृषणं भन्नि- त्यांह वृपा ोप वृपाऽग्निरूपां गर्भम् ॥ २७॥ समुद्रियमित्या॑हापा५ ोप गर्भो यदग्निरम आ याहि वीतय ति । मा। पादि । आयुषः । पुरा । इति । आह । आयुः । एव । अस्मिन् । दधाति । तस्मात् । ग- भः । सर्वम् । आयुः । एति । तस्मात् । ग- भे । पुरा। आयुपः। प्रमीत इति प्र-मीते । वि- भ्यति । वृपा । अग्निम् । वृषणम् । भरन् । इति । आह । वृपा । हि । एपः । वृपा । अग्निः । अपाम् । गर्भम् ॥ २७॥ समुद्रियम् । इति । आह । अपाम्। हि । एपः । गर्भः। यत् । अग्निः । अमे। एति । या- गर्दभमन्वीयमानमनुमन्तयते । तस्मादिति । आयुषो मध्ये ममीते मृते गर्दभे बिभ्यति प्रजाः उत्पातत्वात् ॥ 'वृपा हीति ॥ अयं सेक्ता अग्निः वृष्टिहेतुः । अम आयाहीति वीतिः प्रजननशक्तिः । 'मन्ने वृप' इति क्तिन उदात्तत्वम् । अनयोर्लोकयोः प्रनानां प्रजननार्थ, आयाहीति वचनात् । इमो लोको द्यावापृथिव्यौ व्यैतां व्यगच्छताम् । विगतयोयनयोः प्रजननादिसिद्धिरिति । तस्मा- .

·तैत्तिरीयसंहिता, [फा. ५. प्र... इति वा इमौ लोको व्यतामग्न आ याहि वीतय इति यदाहानयोलो- कयोर्वोत्यै प्रच्युतो वा एप आय- तैनादर्गतः प्रतिष्ठा५ स एतध्वियं च यजमानं च ध्यायत्त सत्यमि- त्योहेयं वा ऋतमसौ ॥ २८॥ स- हि । वीतये । इति । वै । इमौ । लोकौ । वीति । ऐ- ताम् । अग्ने । एति । याहि । वीतये । इति । यत् । आहे । अनयोः । लोकयोः । वीत्या इति वि-इत्यै। "अच्युत इति प्र-च्युतः । वै। एपः । आयतनादि- या-यतनात् । अर्गतः । प्रतिष्ठामिति प्रति-स्थाय। सः। एतर्हि । अध्वर्युम् । च । यज॑मानम् । च । ध्यायति । ऋतम् । सत्यम् । इति । आह । इयम् । वै । ऋतम् । असौ ॥२८॥ सत्यम् । अनयोः । देतद्वचनमनयोर्लोकयोः वीयै विगमनाय भवति । 'तादौ च ' इति गतेः प्रतिस्वरत्वम् ॥ 1°प्रच्युत इत्यादि । स्वस्थानात्प्रच्युतः प्रतिछां च गतः कचिदा- स्थापितश्च । सोऽयमिदानी अध्वर्युः यजमानं ध्यायति चिन्तयति कि रुतमाभ्यामिति क्रुध्यति । ऋतं सत्यमिति समीक्षते । प्रतिष्ठाप- यतीति । तेन अप्रतिष्ठितत्वदोपामावः । नार्तिमाईतीति । आडू ·भनु. ५.] महमास्करभाष्योपता. 45 त्यमनयो रेवैनं प्रतिष्ठापयति नाति- मार्छत्यध्वर्युर्न यजमानो वरुणो वा एपं यज॑मानमभ्यति यदृग्निरुपनद्ध ओषधयः प्रति गृहीताग्निमेतमित्या- ह शान्त्यै व्यस्यन्विश्वा अम॑तीर- रातीरित्याह रक्षसामपंहत्यै निपी- नो अप दुर्मति५ हेनदित्याह प्र- एव । एनम् । प्रतीति । स्थापयति । न । आतिम् । एति । ऋच्छति । अध्वर्युः । न । यज॑मानः । "वरुणः । वै । एपः । यज॑मानम् । अभि । एति । एति । यत् । अग्निः । उपनद्र इत्युप-नद्धः । ओषधयः । प्रतीति । गृहीत । अग्निम् । एतम् । इति । आह । शान्त्यै । व्यस्यनिति वि-अस्यन् । विश्वाः । अमतीः । अरांतीः । इति । आह । र- क्षेसाम् । अर्पहत्या इत्यप-हत्ये। निपीनिति नि- सीदन् । नः । अपेति । दुर्मतिमिति दुः-मतिम् । र्वोऽयमृच्छतिः विनाशे । अत्रानयोरेको गनिमात्रवचन । आत्ि क्तिन. 'उपसर्गादति धातो' इति वृद्धि । ' तादौ च' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । अवग्रहो नेप्यते ॥ "वरुणो या इत्यादि ॥ उपनद्धस्य प्ररुतत्वात् 'ओषधयः' इति . - ·46 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ५.... AN तिष्ठित्या ओषधयः प्रति मोदध्वम् ॥ २९ ॥ एनमित्याहौफ्धयो वा अ- नेभागधेयं तामिरेवैन समर्धयति पुष्पावतीस्सुपिप्पला इत्याह तस्मा- दोप॑धयः फलं गृह्णन्त्य॒यं वो गर्भ ऋत्वियः प्रत्न संघस्थमाऽसददि- त्यांह याभ्य एवैनं प्रच्यावयति ता- हनत् । इति । आह । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थि- त्यै । ओषधयः । प्रतीति । मोदध्वम् ॥ २९ ॥ ए- नम् । इति । आह । ओषधयः । वै । अग्नेः । भा- गधेमिति भाग-धेयम् । ताभिः। एव । एनम् । समिति । अर्धयति । पुष्पांचतीरिति पुष्प-वतीः। सुपिप्पला इति सु-पिप्पलाः । इति । आह । त- स्मात् । ओपंधयः । फलम् । गृह्णन्ति । "अयम् । वः । गर्भः । ऋत्वियः । प्रत्नम् । सधस्थमिति स- ध-स्थम् । एति । असदत् । इति । आह । याभ्यः । । ही . खर उपायहरणमन्त्री । शान्त्यै सुखहेतुत्वाय !! "अयं व इति ॥ यासां सकाशं प्रापयितुं अयं स्थानात् प्रच्यावितः 'प्रमातृभ्यो अधि कनिक्रदत् गाः' इति तास्वेयोपधीषु - ·अनु. १.] মমােকমাঘাবরা, 47 स्वेवैनं प्रतिष्ठापयति द्वाभ्यामुपाच- हरति प्रतिष्ठित्यै ॥३०॥ वारुणो वा अग्निरुपनहो वि पा. जसेति वि नसयति सवितृप्रसूत एवास्य विपूंची वरुणमेनि विसं- एव । एनम् । प्रच्यावयतीति प्र-घ्यावयति । ता- सुं । एव । एनम् । प्रतीति । स्थापयति । द्वा- भ्याम् । उपावहरतीत्युप-अर्यहरति । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै ॥ ३०॥ अस्त्यनुष्टुवंसि सादयत्यारूढः पत्येति गर्भ- मसौ मोदध्वं द्विचत्वारिशचं ॥ ५ ॥ 'वारुणः । वै । अग्निः। उपनद्ध इत्युपं-नहः । वीति । पार्जसा । इति । वीति । सयति । सवितृप्रसूत इति सवितृ-प्रसूतः । एव । अस्य । विधूचीम् । वरुणमेनिमिति वरुण-मेनिम् । वीति । एनं प्रतिष्ठापयति अयमग्नियुप्माकं उत्सं आगत इति । द्वाम्या- मित्यादि । गतम् ॥ इति पञ्चमे प्रथमे पञ्चमोनुवाकः, । वारुणो वा इत्यादि ॥ विपूची विष्वग्गमनां वरुणमेनि ·48 तत्तिरीयसहिता. का. ५.... जत्यप उप सृजत्यापो वै शान्ता- शान्ताभिरेवास्य॒ शुचशमयति तिसृभिरुप सृजति त्रिवृहा अग्नि- विनिवानिस्तस्य शुच५ शमयति मित्रस्ससृज्यं पृथिवीमित्याह मि- त्रो वै शिवो देवानां तेनैव ।। ३१ ॥ एन स सृजति शान्त्यै यन्नाम्या- सृजति । अ॒पः । उपेति । सृजति । आपः । वै। शान्ताः । शान्ताभिः । एवं । अस्य । शुच॑म् । शमयति । तिसृभिरिति तिसृ-भिः। उपेति । सृ- जति । त्रिवृदिति त्रि-वृत् । वै। अग्निः यावान् । एव । अग्निः । तस्य । शुच॑म् । गमयति । मित्रः। सरसृज्येति सं-सृज्य । पृथिवीम् । इति । आहु। मित्रः । वै। शिवः । देवानाम् । तेन । एव ॥३१॥ एनम् । समिति । सृजति । शान्त्यै । यत् । ग्रा- घरुणशरीरं विसृनति विश्लथयति अनेन विस्त्रंसनेन । अप उपसृज- तीति । आपोहिष्ठादिभि । विवृद्वा इति । साहचर्यात्ताच्छन्द्यम् । तिरूपत्वानिवृत्त्वम् । मित्रसंसृज्येति हाम्यामर्मस्पालादिभिरेन सं. सृजनीति ॥ यदाम्याणामित्यादि ॥ अर्मपालानि पुरातनशून्याधिवासगे- ·अनु. ६.*... भामास्करमाध्योपेता. 49 णां पात्राणां कपालैस्ससृजेद्गा- म्याणि पात्राणि शुचाऽपयेदर्मक- पालैस्स५ सृजत्येतानि वा अनुप- जीवनीयानि तान्येव शुचाऽपैयति शर्कराभिस्स५ सृजति धृत्या अर्थी शत्वायोजलोमैस्स५ सृजत्येपा वा अग्नेः प्रिया तनूर्यदजा प्रिययैवैनै म्याणाम् । पात्राणाम् । कपालैः । ससृजेदिति सं-सृजेत् । ग्राम्याणि । पात्राणि । शुचा । अर्प- येत् । अर्मकपालैरित्यर्म-कपालैः । समिति । सृजति । एतानि । वै । अनुपजीवनीयानीत्यनुप- जीवनीयानि । तानि । एव । शुचा । अर्पयति । शर्कराभिः । समिति । सृजति । धृत्य । अथो इ- ति । शत्वायेति शं-त्वार्य । अजलोमैरित्य॑ज- लोमैः । समिति । सृजति । एपा । वै । अग्नेः । मिया । तनूः। यत् । अजा । प्रियया । एव । ए- छानि । शर्कराः शुक्ला मृत्परिणामा । अथो अपि च शंवाय सुसस्थानाय ॥ अनलोमैरिति ॥ अच्अत्यन्ववपूर्वात् । इति योगविभागादच् समासान्तः । अग्नेः प्रिया तनूरिति । 'आग्नेयी वा एपा । यद- । ।

·60 तैत्तिरीयसहिता. [का ५ ... तनुवा स५ सृजत्यथो तेजसा क- प्णाजिनस्य लोमभिस्सम् ॥३२॥ सृजति यज्ञो वै कृष्णाजिनं यज्ञे- नैव यज्ञश्स सृजतिरुद्रास्संभृत्यपृ- थिवीमित्यहिता वा एतं देवत्ता अग्रे समभरन्ताभिरेवैन से भरति म- नम् । तनुवा । समिति । सृजति । अथो इति । तेजसा । कृष्णाजिनस्येति कृष्ण-अजिनस्यं । लोमभिरिति लोम-भिः। समिति ॥३२ ।। सृज- ति । 'यज्ञः । वै । कृष्णाजिनमिति कृष्ण-अजि- नम् । यज्ञेनं । एव । यज्ञम् । समिति । सृजति । रुद्राः । संभृत्येति सं-भृत्यं । पृथिवीम् । इति । आह । एताः । एतम् । देवताः । अz । स- मिति । अभरन् । ताभिः। एव । एनम् । समिति । जा' इति । अयो अपि च तेनसर्वन समृनति अनलोम- च्याजेन ॥ 'यज्ञो व मृणानिनमिति ॥ प्रधानाङ्गलात् । यतेनैव यज्ञ- जन्यमग्निं समृनति । रुटास्ममृत्येति मृद सक्षिपति ! मखस्य शि- रोसीति पिण्डारणमन्त्र । यज्ञस्य शिरम्थानीया उसा, त्वात, आहवनीयधारणाच्च । अन्य मन्त्रस्य रद्रास्समृत्येति स. वै प्रधान " *मा, 11-३ ·भनु..] भाभास्करभाष्योपैता. 51 खस्य शिरोसीयांह यज्ञो वै मुख- स्तस्यैतच्छिरो यदुखा तस्मादेवमा- ह यज्ञस्य पदे स्थ इत्याह यज्ञस्य होते ॥ ३३ ॥ पदे अथो प्रतिष्ठित्यै प्रान्याभिर्यच्छत्यन्वन्यमन्त्रयते मि- थुनत्वाय ज्युद्धिं करोति त्रय इमे भरति । मखस्यं । शिरः । असि । इति । आह । यज्ञः । वै। मुखः। तस्य । एतत् । शिरः । यत् । उखा । तस्मात् । एवम् । आह । यज्ञस्य॑ । पदे इति । स्थः । इति । आह । यज्ञस्य॑ । हि । एते इति ॥ ३३ ॥ पदे इति । अथो इति । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै। प्रेति । अन्याभिः । यच्छति । अन्विति । अन्यैः। मन्त्रयते । मिथुनत्वायेति मिथु- । भवरणानन्तरभावित्वे संसृष्टामित्याद्यतिक्रमणास्मिन्नाम्नानं समानजाती- थासाहित्यलाभाय । यज्ञस्य पदे स्थ इति मृदमङ्गुष्ठाभ्यां उप- निगृहाति ॥ प्रान्याभिरिति ॥ अन्याभिः ऋग्भिः प्रत्तान् पिण्डान् अन्यैः यमुभिरनुमन्त्रयत इति यावत् । 'संसृष्टां वमुभिः '* इत्याद्या ऋचः । ' वसवस्त्वा कृण्वन्तु '* इत्यादियपि । अन्याभ्यां तृतीयम् । *सं. ४.१०५.

·52 तैत्तिरीयसहिता. का. ५. प्र. १. लोका एपां लोकानामाप्तयै छन्दो- भिः करोति वीय वै छन्दासि वी- येणैवैनौ करोति यर्जुपा विलं करोति व्यावृत्त्या इयती करोति प्रजापतिना यज्ञमुखेन संमितां द्विस्तुनां करोति न-त्वायं । त्र्युहिमिति त्रि-उद्धिम् । करोति । त्र- यः । इमे। लोकाः। एपाम् । लोकानाम् । आप्त्य छन्दोभिरिति छन्दः-भिः । करोति । वीर्यम् । वै। छन्दासि । वीर्येण । एव । एनाम् । करोति । य- जुपा । विलम् । करोति । व्यावृत्त्या इति वि- आवृत्त्यै । 'इयतीम् । करोति । प्र॒जाप॑तिनेति प्र- जा-पतिना । यज्ञमुखेनेति यज्ञ-मुखेनं । संमि- उद्धीयत इति उद्धि उन्नतोऽयव । युन्दि उपां करोति । त्रि- खान्वयात् लोकत्रयावाप्त्यै भवति । छन्दोभिरिति, हण्यन्तु '* इत्युग्व्यैः चतुर्भि पिण्डानुमन्त्रणः । वीयं वा इति । सद्धेतृत्वात्ताच्छन्द्यम् । यनुपेति । अदितिस्ते बिल '* इति उन्दोरहितेन ॥ "इयतीमिति ॥ केनचित्परिमाणेन परिमितमिति यावन् । प्रा. देशमिति केचित् । इदं परिमाणमस्य 'किमिदंभ्यां वाय. ' इति वतुप् कारश्च इदं किमोरीशी, यस्यति लोपः । उदा- . यसवस्त्या ·अनु. ६.] भभास्करभाष्योपेता. 53 द्यावापृथिव्योर्दोहाय चतुस्स्तनां क- रोति पशूनां दोहायाप्टास्तनां करो- ति छन्दसां दोहाय नवांश्रिमभिच- रतः कुर्यात्विवृतमेव वज संभृत्य तामिति सं-मिताम् । द्विस्तनामिति द्वि-स्तनाम् । करोति । द्यावापृथिव्योरिति द्यावा-पृथिव्योः । दोहाय । चतुस्स्तनामिति चतुः-स्तनाम् । करोति। पशूनाम् । दोहाय । अष्टास्तनामित्य॒ष्टा-स्तनाम् । करोति । छन्दसामादाहाय।'नाश्रिमिति नव-अ. श्रिम्।अभिचरंत इत्यभि-चरतः।कुर्यात्।त्रिवृतमिति त्रि-वृतम् । एव । वज्रम् । संभृत्येति सं-भृत्य । .. तनिवृत्तिस्वरेण उदात्त । प्रादेशमात्रमूर्ध्वप्रमाणेन अरनिमात्र तिर्यकप्रमाणेन व्यायाममात्रं समन्तपरिमाणेन । प्रजापतिनेति । मुखं च प्रादेशमात्रं 'यज्ञमुखं वे प्रजापति ' इति, तेनेव संमिता कृता भवति । द्विस्तनामिति । द्वो स्तनावस्या अश्रीणां रास्ता- याच सन्धाविति । क्रोडादित्वात् डीपभाव । 'सङ्घयायास्तनः' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । चतुस्स्तनामिति । 'विभाषा छन्दसि' इति अन्तोदात्ताभावे बहुव्रीहिस्वरः । एवमष्टास्तनामिति छान्दस- मात्वम् । छन्दसामिति । गायत्र्यादीनि सादिच्छन्दांस्यष्टो । 'नवानिमिति ॥ अभिचरतोन्यत्र चतुरग्नि मष्टानि वा । त्रिवृत- ·54 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ५... भ्रातृव्याय प्र हरति स्तुत्यै कृत्वाय सा महीमुखामिति नि धाति दे- वर्तास्वैना प्रतिष्ठापयति ॥ ३४ ॥ सप्तभिधूपयति सप्त वै शीर्पण्या:प्रा- भ्रातृव्याय । प्रेति । हरति । स्तुत्यै । कृत्वार्य। सा । महीम् । उखाम् । इति । नीति । दधाति । देवता- सु । एव । एनाम् । प्रतीति । स्थापयति ॥ ३४॥ तेनैव लोमभिस्समे॒ते अभिचरंत एकविर- शतिश्च ॥ ६॥ 'सप्तभिरिति सप्त-भः । धूपयति । सप्त । वै। शीर्पण्याः। प्राणा इति प्र-अनाः। शिरः। एतत् । मिति । त्र्यवयवानिवृत्त्वम् । वजस्य स्तृत्ये छादनाय भवति । रुत्वायेति खरे उखानिधानमन्त्रः ॥ इति पञ्चमे प्रथम पटोनुवाकः. 'सप्तभिरिति ॥ 'वसवस्त्वा धूपयन्तु '* इत्यादिभिः अश्वशकेन दीप्तेन उखां धूपयति । झल्युपोत्तमस्य उदात्तत्वम् । सप्त वा इति । चक्षुपी श्रोत्रे नासिके आस्यमिति । ये च तद्धिते' इति शीर्षन्मावः । शिर इति प्राधान्यात् । शी- *स.४.१-६.

·अनु.७.] भाभास्करभाष्योपेता. 55 णारिशर एतद्यज्ञस्य यदुखा शीर्ष- नेव यज्ञस्य प्राणान्र्दधाति तस्मात्सप्त सीपन्माणा अश्वशकेन धूपयतिप्रा- जापत्यो वा अवस्सयोनित्वायादि- तिस्त्वेत्योहेयं वा अदितिदित्यवादि- त्यां खनत्यस्या अक्रूरंकाराय न हि यज्ञस्य॑ । यत् । उखा । शीरपन् । एव । यज्ञस्य। प्राणानिति प्र-अनान् । दधाति । तस्मात् । सप्त। शीर्पन्न् । प्राणा इति प्र-अनाः । अश्वशकेनेत्य- श्व-शकेन । धूपयति । प्राजापत्य इति प्राजा-प- त्यः। वै । अश्वः । सयोनित्वायेति सयोनि-वा- ये । अदितिः । त्वा । इति । आह । इयम् । वै अदितिः अदित्या।एव । अदित्यामाखनति अस्याः। अक्रूरंकारायेत्यतर-काराय । न । हि । स्वः । . पंनिति । 'सुपां मुलुक्' इति डेर्लक् । 'शीर्षन् छन्दसि' इति शीर्पन्नादेशः । अश्वशकेनेत्यादि । शकं वालम् । शरु- दित्येके । योनिः कारणं सर्वस्य प्रजापतिस्तेन सहितं धूपनं भवति ॥ अदितिस्त्वेति ॥ अक्टं खानयति प्रथिव्या अक्रूरंकारणार्थ एथिव्येव एथिवीं चखानेति न हि आत्मानं हिनस्ति । तेना- ·56 तैत्तिरीयसहिता. [फा. ५, प्र... स्वस्स्व५ हिनास्त देवानां त्वा पत्नी- रित्याह देवानाम् ॥ ३५ ॥ वा ए- तां पत्नयोऽऽकुर्वन्ताभिरेवैनों दधा- ति धिपणास्त्वेत्यांह विद्या वै धिप- णां विद्याभिरेवैनामभीन्धे मास्त्वे- त्यहि छन्दासि वै नाश्छन्दौभिरेवै- स्वम् । हिनस्ति । देवानाम् । त्वा । पत्नीः। इति। आह । देवानाम् ॥ ३५ ॥ वै । एताम् । पत्नयः । अz । अकुर्वन् । ताभिः । एव । एनाम् । धाति। 'धिपणाः । त्वा । इति । आह । विद्याः । वै धिपणाः । विद्याभिः । एव । एनाम् । अभीति । इन्धे । नाः। त्वा । इति । आह । छन्दासि । वै। माः । छन्दोभिरिति छन्दः-भिः । एव । ए- । ध्वर्यो पराधः । करोते. अन्दस खन् । ' देवानां त्वा'* इत्यवटे उसां प्रवृशक्ति पनय इति । छान्दस टीपो दस्वत्वम् ॥ अधिपणास्त्वति पुरस्ताद्दीपयति ॥ धिषणा इति । 'धृपेचिन्न संज्ञायाम् ' इति क्युप्रत्ययः । मास्त्वति । दक्षिणत उपोपति । वस्त्रय इति । तृनि अमितस्कभितार्यो निपात्यने । छान्दमं डीपो दरसत्वम् । होत्रादयः सप्त होत्राः । जनयस्त्वेति उत्तरत । पत्नीरिति । 'वा उन्दसि' *स. ४.१.६.

·भनु. ७.] माभास्करभाष्योपेता. Pawan । ना अपयति वरूत्रयस्त्वेत्याह हो- त्रा वै वस्त्रयो होत्राभिरेवैनौ पचति जनयस्त्वेत्याह देवानां वै पत्नीः । ३६॥जनयस्ताभिरेवैनी पचति पु- भिः पंचति पड्डा ऋतवं ऋतुभिरेवै- नौ पचति द्विःपचन्त्विया॑ह तस्मा- नाम् । श्रपयति । वरूत्रयः । त्वा । इति । आह । होनाः । वै । वरूत्रयः । होत्राभिः। एव । एनाम् ! पचति । जनयः । त्वा । इति । आह । देवानाम् । वै। पत्नीः ॥३६ ॥ जनयः । ताभिः । एव । ए- नाम् । पचति । 'पभिरिति पट-भिः । पचति । पट् । वै । ऋतवः । ऋतुभिरित्युतु-भिः । एव । एनाम् । पचति । द्विः । पर्चन्तु । इति । आह । तस्मात् । द्विः । संवत्सरस्येति सं-वत्सरस्य । स- इति पूर्वसवर्णदीर्घवम् । अत्र वरूत्रय इति युप्मच्छब्दोपादा- नेन त्वा देवी'* इत्यादे उभयत्र सम्बन्ध दर्शयति ॥ 'पविरिति ॥ 'अदितिस्त्वा' * इत्याद्ये 'जनयस्त्वा'* इत्यन्तै ।उद- पाभरणावटखननस्यापि यागार्थत्वात् । 'पष्टिचतुर्म्य' इति वि- भक्तरुदात्तत्वम् । द्विरिति । पञ्चमपष्ठयो । पचन्त्विति द्विराहेति . *स ४.१.६. 7-8 ·58 तैत्तिरीयसंहिता. कॉ. ५. प्र... विस्संवत्संरस्य सस्यं पंच्यते वारु- ण्युखाऽभीद्धा मैत्रियोपैति शान्त्य देवस्त्वा सवितोपत्वित्यहि सवितृ. प्रसूत एवैनां ब्रह्मणा देवताभिरुद्ध- पत्यपंद्यमाना पृथिव्याशा दिश आ पृण ॥ ३७ ॥ इत्याह तस्मादग्नि- स्यम् । पच्यते । वारुणी । उखा । अभी त्यभि- इहा । मैत्रियो । उपेति । एति । शान्त्यै । देवः । त्वा । सविता । उदिति । वपतु । इति । आह । सवितृमसूत इति सवितृ-प्रसूतः । एव । एनाम् । ब्रह्मणा । देवताभिः । उदिति । वपति । अपद्य- माना । पृथिवि । आशाः । दिशः । एति । पृण॥ । मानावाक्यत्वात् निघाताभाव , समानवाक्ये पदात्परस्य निघाता- दिविधानात् । पच्यत इति कर्मफर्तरि या ।। वारुणी वरुणिमन् वरणस्वभावान्मैत्र्येति । अभाडेति । इतरामुखां मिनो भवति 'मित्रो भव' इति] परिगृहाति न ' वरुणः इति । तेन वरुणगृहीतत्वाभाव । देवरत्वेति मुग्ल्याया उसायाः अङ्गानि अनूद्रपति ॥ 'अपद्यमानेति ॥ पूर्वणार्धचेंन अशने प्रतिष्ठापयति, उत्तरेण , च श्रयति ।

·अनु. ७.] भभास्करभाष्येपोता. 39 स्सर्वा दिशोऽनु वि भात्युनिष्ठ वृह- ती भो; तिष्ठ ध्रुवा त्वमित्याह प्रतिष्ठित्या असुर्य पात्रमनांच्छृण्ण- माच्छृणत्ति देवत्राऽकरजक्षीरेणाच्छ्र- णति परमं वा एतत्पयो यदजक्षीरं परमेणैवैनां पयसाऽऽच्छृणति य- ३७॥ इति । आह । तस्मात् । अग्निः । सर्वाः । दिशः । अनु । वीति । भाति । उदिति । तिष्ठ । बृहती । भव । ऊर्ध्वा । तिष्ठ।ध्रुवा । त्वम् । इति । आह । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै । 'असुर्यम् । पात्रम् । अनाच्छृण्णमित्यना-कृण्णम् । एति । कृणत्ति । देवति देव-त्रा । अकः । अजक्षीरेणे- त्यज-क्षीरेणं । एति । कृणनि । परमम् । वै एतत् । पर्यः। यत् । अजक्षीरमित्यज-क्षीरम् । परमेणं । एव । एनाम् । पय॑सा । एति । कृणत्ति। । . असुर्यमिति ॥ अनाच्छृण्णं यदीद्धं पात्रं पयःप्रभृत्यासेचनेन दीप्तं तदसुर्य असुरस्य स्वाम्यात् असुरस्य स्वम्' इति यत् । उ छुदिर् दीप्तिदीपनयो., रौधादिकः । आणत्ति छागादिपयसा दीपयति उखाम् । देवत्राऽकरिति । देवाधीनमेव करोति । 'देये नाच' इति चामत्ययः । करोतेः छान्दसे ·58 तैत्तिरीयसंहिता. [पा. ५. प्र... . द्विस्संवत्सरस्य सुस्यं पंज्यते वारु- ण्युखाऽभीहा मैत्रियोपैति शान्त्यै देवस्त्वां सवितोपवित्योह सवित- प्रसूत एवैनां ब्रह्मणा देवताभिरुद्ध- पत्यपंद्यमाना पृथिव्याशा दिश आ पृण ॥ ३७ ॥ इत्याह तस्मादग्नि- स्यम् । पच्यते । वारुणी । उखा । अभी त्यभि- इडा । मैत्रियाँ । उपेति । एति । शान्त्यै । देवः । त्या । सविता । उदिति । वपतु । इति । आह । सवितृप्रसूत इति सवितृ-प्रसूतः । एव । एनाम् । ब्रह्मणा । देवताभिः । उदिति । वपति । 'अपंद्य- माना । पृथिवि । आगाः । दिशः । एति । पृण॥ नानावास्यत्वात् निघाताभाव , समानवाक्ये पदात्परस्य निधाता- दिविधानात् । पच्यत इति धर्मकतरि यम् ।। वारुणी वरणिमन् वरणस्वभागान्मैश्येति । अभाडेति । इतरामुरग मिनो भवति ['मित्रो भव' इति] परिगृहाति न 'वरुणः' इति । तेन वरुणगृहीतत्याभाव । देवस्वेति मुग्न्याया उग्वायाः अङ्गानि अनृपति ।। 'अपद्यमानेति ।) पूर्वणाधम अशने प्रतिटापयत्ति, उत्तरेण RAP घ श्रयति ·1+ अनु. ७.] म:भास्करमाध्यपोता. 59 स्सर्वा दिशोऽनु वि भात्युनिष्ठ वृह- ती भयो; तिष्ठ ध्रुवा त्वमित्याह प्रतिष्ठित्या असुर्य पात्रमनाच्छृण्ण- माञ्छृणत्ति देवत्राऽकरजक्षीरेणा - णति परमं वा एतत्पयो यदजक्षीरं परमेणैवैनां पयसाऽऽच्छृणत्ति य- ३७ ॥ इति । आह । तस्मात् । अग्निः । सर्वोः । दिशः । अनु । वीति । भाति । उदिति । तिष्ठ । वृहती । भव । ऊर्ध्वा । तिष्ठ।ध्रुवा । त्वम् । इति । आह । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै । 'असुर्यम् । पात्रम् । अनाच्छृणमित्यना-कृण्णम् । एति । छृणत्ति । देवत्रेति देव-त्रा । अकः । अजक्षीरेणे- त्यज-क्षीरेण । एति । कृणत्ति । परमम् । वै । एतत् । पर्यः । यत् । अजक्षीरमित्यज-क्षीरम् । परमेणं । एव । एनाम् । पय॑सा । एति । कृणत्ति। । 'असुर्यमिति ॥ अनादृण्णं यदभीडं पात्रं पयःप्रभृत्यासचनेन दीप्तं तदमुयं असुरस्य स्वाम्यात् । असुरस्य स्वम्' इति यत् . । उ वृदिर् दीप्तिदीपनयोः, रोधादिकः । आणत्ति अगादिपयसा दीपयति उसाम् । देवत्राऽकरिति । देवाधीनमेव करोति । 'देये पाच' इति चामत्ययः । करोतेः छान्दसे ·60 तैत्तिरीयसहिता. [पा. ५. म. १. जुपा व्यावृत्त्यै छन्दौभिराच्छृणत्ति छन्दौभिर्वा एपा क्रियते छन्दोभिरेव छन्दारस्याच्छृणति ॥ ३८॥ एकवि५शत्या मापैः पुरुपशीप- यजुपा । व्यावृत्त्या इति वि-आवृत्त्यै । छन्दों- भिरिति छन्दः-भः । एति । कृणति । छन्दोभि- रिति छन्दः-भिः । वै । एपा । क्रियते । छन्दोभि- रिति छन्दः-भिः। एव । छन्दा सि । एति । छृणत्ति ॥ ३८॥ आह देवानां वै पनीः पृणैपा प८ ॥ ७ ॥ 'एकविशत्येत्येक-विशत्या । मापैः। पुरुष- लुडि 'मन्ने घस' इति च्ले क । परमेणेति । परमं पयोऽमृतम् । यनुपति । आच्छृणत्तीत्येव ‘वमवस्त्याऽऽ छुन्दन्तु '* इत्यादिकेन । छन्दोमिो एपा क्रियत इति । 'वसवस्त्वा पन्तु इति ॥ इति पञ्चमे प्रथमे सप्तमोऽनुवाक. 'एकविंशत्येत्यादि ॥ विशन्मापानादाय पुरुषशिरोमिप्राप्तुं ग. च्छति । मेध यज्ञ नाईति इत्यमध्य । दण्डादित्याद्य । 'य. यतोश्रातदर्थ ' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । अमेध्यानां माषाणामुपरि सि,४.1... विमापादानाय.

·भहमास्फरमायापता 61 मच्छैत्यमेध्या वै मापा अमेध्यं पु- रुपशीपर्ममेध्यैरेवास्यांमध्यं निर- वदाय मेध्यं कृत्वाऽऽ हरत्येकविश- तिर्भवन्त्येकवि शो वै पुरुषः पुरु- पस्याप्तय व्यूह वा एतत्प्राणैरमेध्यं ·62 तैत्तिरीयसंहिता. {का. ५. प्र.. यत्पुरुषशीप सप्तधा विर्तृण्णां व- ल्मीकव॒पां प्रति नि दधाति सप्त वै शार्पण्याः प्राणाःप्राणैरेवैनथ्समध. यति मेध्यत्वाय यावन्तः॥३९॥वै मृ. त्युबन्धवस्तेषां यम आधिपत्यं परी- याय यमगाथाभिः परि गायति य- ध्यम् । यत् । पुरुपशीर्पमिति पुरुष-शीरूपम् । सप्तधेति सप्त-धा । वितृण्णामिति वि-तृण्णाम् ।। वल्मीकयपामिति वल्मीक-पाम् । प्रति । नीति। दधाति । सप्त । वै । शीर्पण्याः । माणा इति प्र- अनाः । प्राणैरिति प्र-अनैः । एव । एनत् । स. मिति। अर्धयति । मेध्यत्यायेति मेध्य-त्वायं। या- वन्तः॥ ३९ ॥ वै । मृत्युर्वन्धय इति मृत्यु-बन्ध- वः । तेपाम् । यमः। आधिपत्यमित्याधि-पत्यम् । परीति । इयाय । यमगाथाभिरिति यम-गाथा- भिः। परीति । गायत्ति । यमात् । एव । एनत् । प्रीतीनांध फरेति । शपिण्या इति । शिरीस भवा' चक्षुरादयः सप्त प्राणाः । शरीरावयवाच' इयि यत, 'ये ग तद्धिते' इति शी देश.॥ "पावन्त इत्यादि । मृत्युक्न्धयः प्रोक्तः मृत्युरेपां यन्मुरिति ।

·भगु...] भामाकरभाष्योपेता. ៖ मादेवैन ति॒िसृभिः परि गायति त्रय. इमे लोका एभ्य एवैनल्लोके- भ्यो वृ तस्मादायते न देयं गाथा हि तहऽग्निभ्यः पशूना लभते का- मा वा अमयः कामनिवार्य रुन्धे यत्पशूनालभेतानवरुद्धा अस्य ४०॥ वृते । तिसृभिरिति तिसृ-भिः । परीति । गायति । त्रयः । इमे । लोकाः । एभ्यः । एवं । एनत् । लोकेभ्यः। । तस्मात् । गायते । न । देयम् । गाथा । हि । तत् । वृते । अग्निभ्यं इत्यग्नि-भ्यः । पशून् । एति । लभते । कामाः। वै । अग्नयः । कामान् । एव । अवेति । रुन्धे । 'यत् । पशून् । 'योस्य कोष्ठय'* इत्यादिभि तिमृमि यमगाथाभि परितो गायति । यमादेवेनले परिगृह्णाति । तिसृभिरित्यादि । गतम् । तस्मादिति । गानादृष्टं न जायते । गाथा गृह्णाति गाथाधीनत्वात् ॥ 'अग्निम्य इति ॥ अग्निदेवत्याः पशवोऽजाश्ववृषभवृष्णिन- स्ताः आलभ्याः । कामबहुलाद्वहुवचनम् । कामा वा इत्यादि । तत्साधनत्वात्ताच्उन्धम् । काम्यन्त इति कामाः पशुपुत्रादयः॥ 'यदित्यादि ॥ पक्षा:-अनालम्भो वा पशूनां, वृत अत्र यः ·64 तैत्तिरीयसहिता. [फा. ५.प्र.. पशव॑स्स्युर्यत्पर्यनिकृतानुसृजेद्यज्ञ- वेशसं कुर्याद्यथ्स स्थापयद्यातयां- मानि झीरपाणि स्युर्यत्पशूनाल- भते तेनैव पशूनव॑ रुन्धे यत्पर्यग्नि- कृतानुथ्सृजति शीर्णामयातयाम- न । आलभेतेत्या-लभैत । अनवरुडा इत्यनव- रुद्धाः । अस्य ॥ १० ॥ पशवः । स्युः । यत् । पग्निकतानिति पग्नि-कृतान् । उत्सृजेदियुत्- सृजेत् । यज्ञवेशसमिति न्यज्ञ-वेशसम् । कुर्यात् । यत् । सरस्थापयेदिति सं-स्थापयेत् । यातयामा- नीति यात-यामानि । शीर्षाणि । स्युः। यत् । पशून् । आलभंत इत्या-लभते । तेनं । एव । प- शून् । अवेति । रुन्धे । यत् । पर्यमिकतानिति पर्यग्नि--कृतान् । उत्सृजतीत्युत्-सृजति । शी- र्णाम् । अर्यातयामत्वायत्ययातयाम-वाय । प्रा- आलम्भोसियोग. । आलयानां पर्यमिकरणानन्तरं उत्सर्गों वा, संस्था वा गमयेत् । एतानि संस्थापनपक्षे यातयामानि गतरसानि शीपीणि स्यु । तस्मादालभेत पशून् । पर्यमिर नानामुत्सर्गे शिर- सा अयातयामत्वम् । तत्र पर्यनिस्तानां साप्तानां शिरासि मृदा प्रलिप्य निधीयन्ते । प्राजापत्येनैव संस्थापयेत् पशून् । यज्ञो .

·अनु..] भामारकरमाध्योपैता. 65 त्वाय प्राजापत्येन स५ स्थापयति यज्ञो वै प्रजापतिर्यज्ञ एव यज्ञं प्र- तिष्ठापयति प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अंसृ- जत स रिरिचानोऽमन्यत स एता आपीरपश्यनाभिर्वै स मुखतः॥४१ आत्मानमाऽपीणीत यदेता आमियो जापत्येनेति प्राजा-पत्येन । समिति । स्थापयति। यज्ञः । वै । प्र॒जाप॑तिरिति प्रजा-पतिः । यज्ञे । एव । यज्ञम् । प्रतीति । स्थापयति । प्र॒जाप॑ति- रिति पूजा-पतिः। प्र॒जा इति प्र-जाः । असृज- त । सः । रिरिचानः । अमन्यत । सः। एताः। आप्रीरित्या-प्रीः । अपश्यत् । ताभिः । वै । सः। मुखतः ॥ ४१ ॥आत्मानम् । एति । अप्रीणीत । वा इत्यादि । गतम् । वायव्येन पशुना स्थापयेत् प्राजापत्यः पशु. पुरोडाशो द्वादशकपालः' इत्यपरम् ॥ 'प्रजापतिरित्यादि ॥ प्रभासृष्टयनन्तरं किञ्चित् रिरिचानो रित्तोहमस्मीत्यमन्यत प्रजापतिः । लिटः कानजादेश । अथ सः आप्रीरपश्यत् । ताभिः आत्मानं मुखन आरम्भे एवामीणयत् । तस्मादताः प्रजापत्यात्मनो यज्ञस्य मुखत एव प्रीतिहेतवः । आ- प्रीणात्याभिरिति आप्रियः । करणे क्विप् । आमीरिति छान्दसं Tu-9 ·66 तैत्तिरीयसहिता, [फा.५.१. भवन्ति यज्ञो वै प्र॒जाप॑तिर्यज्ञमेवै- ताभिर्मुखत आ प्रीणात्यपरिमित- छन्दसो भवन्त्यपरिमितः प्र॒जाप॑- तिः प्रजापतेराप्तयां ऊनातिरिक्ता यत् । एताः । आप्रिय इत्या-प्रियः । भवन्ति । यज्ञः । वै । प्रजापतिरिति पूजा-पतिः । यज्ञम् । एव । एताभिः । मुखतः । एति । मीणाति । अ- परिमितछन्दस इत्यपरिमित-छन्दसः। भवन्ति । अपरिमित इत्यपरि-मितः । प्र॒जाप॑तिरिति मजा- पतिः । प्र॒जाप॑तेरिति प्रजा-पतेः । आप्त्यै । 'ऊ- नातिरिक्ता इत्यून-अतिरिक्ताः । मिथुनाः । प्रजा- . इस्वत्वम् । ताश 'उभं अस्य '* इत्याद्या द्वादश प्रधानाः याज्या. अपरिमितछन्दस इति अनेकप्रकारछन्दस इत्यर्थः । तथा हि-~सश्चिताः त्रिपदाः । आमामाद्याः अन्तान पादाः एकादशाक्षरा मध्ये पञ्चाक्षरः पडक्षरः सप्ताक्षरोष्टासरश्च पादः । एका अल्मा]क्षरः पिपीलिकामध्या इत्या- चक्षते 'त्रिपादनिष्टमध्या पिपीलिकामध्या'* इति । ता एता उप्णिहः। 'देव्या होतारो तिखो देवीः । इति च गायत्र्यो । विश्वनना- दित्वादपरिमितशब्दस्य तुगभावः ॥ 'उनातिरिक्ता इति ॥ एवमूनातिरिक्तस्वभावतया मिथुना द्वि- *पि, सू. ३.५७. सिं, ४.१-८.

·भनु..] भट्टमास्सरमाप्योपेता. 67 मिथुनाः प्रजात्यै लोमशं वै नामत- च्छन्दः प्रजापतेः पशवो लोमशाः पशूनेवार्य रुन्धे सर्वाणि वा एता . रूपाणि सर्वाणि रूपाण्यनौ चित्य क्रियन्ते तस्मादेता अग्नेश्चित्यस्य ।। ४२॥ भवन्त्यकविशति५सामि- त्या इति प्र-जात्यै । लोमशम् । वै । नाम । ए- तत् । छन्दः । प्र॒जाप॑तेरिति प्रजा-पतेः। पशवः। लोमशाः । पशून । एव । अवेति । रुन्धे । सर्वी- णि । वै । एताः । रूपाणि । सर्वाणि । रूपाणि । अग्नौ । चित्य । क्रियन्ते । तस्मात् । एताः । अ- मेः । चित्यस्य ॥ ४२ ॥ भवन्ति । एकविशति- मकारकत्वात् यरमादेतस्मात्प्रमात्यै भवति । लोमशमिति । मध्ये सूक्ष्मत्वात् सोमवत्तनुतरमध्यमस्यास्तीति, लोमादित्याच्छ । यथोक्तम्- त्रिपादनिष्ठमव्या पिपीलिकामया'* इति । सर्वाणि वा इति । छन्दसां नानाऋतात् सर्वाणि रूपाणि एता आप्रियः । सर्वाणि अग्नो चित्ये चेतव्ये क्रियन्ते । तस्मादित्यादि । 'चि- त्यानिनित्ये च' इति निपात्यते । चित्याग्नेस्सम्बन्धिनि पशो भान्ति ॥ 'एकविंशतिमिति ॥ समिधामाधाने पेण्यम्' । अस्मिन् *पि-सू. ३.५७. । , ·ខំ तैत्तिरीयसंहिता. का. ५. प्र.. धेनीरन्वाह रुग्वा एकवि शो रुच- मेव गच्छत्यो प्रतिष्ठामेव प्रतिष्ठा बैकवि शश्चतुर्विशतिमन्याह च- तुर्विशतिरर्धमासास्सैवत्सरस्व- मित्येक- विशतिम् । सामिधेनीरिति सां-इधे- नीः । अन्विति । आह । रुक् । वै । एकविश इत्यैक-विशः । रुचम् । एव । गच्छति । अथो इति । प्रतिष्ठामिति प्रति-स्थाम् । एव । प्रतिष्ठे- ति प्रति-स्था । हि । एकविश इत्यैक-विशः। 'चतुर्विशतिमिति चतुः-विशतिम् । अन्विति। आह । चतुर्विशतिरिति चतुः-विशतिः । अ- धमासा इत्यर्ध-मासाः । संवत्सर इति सं-वत्स- पशी एकविंशति ता अन्वाह । सहयाविशेषण एकविंशतिस्तोमत्वात् तस्य च ऋप्रतिष्ठयोः हेतुत्वात्तयोलभिः । 'स्तोमे डविधिः पञ्च- दशाद्यर्थ' इति डः । अथो अपि च प्रतिष्ठामेवेति गच्छत्ती- त्यैव । काः पुनस्ताः उच्यन्ते-'प्रवो वानाः '* इत्येकादश प्राकृत्यः, समास्त्वाग्ने इति दश )) चतुर्विंशतिमिति ॥ तासां दशानामेवोद्धृत्य अवधार्य लोके ददाति । अथ 'पृथुपानाः '' इति द्वौ धाथ्ये ददाति । अय - *मा.३.५.२. सं. ४.१.७. वा. ३.६.१, ·अनु.८ भभास्कामाप्योपैता. ៤៦ सरोऽग्निर्वैश्वानरस्साक्षादेव वैश्वा- नरम रुन्धे परांचीरन्याह पराङिब हि सुवर्गों लोकस्समास्त्वाऽम ऋ- तवो वर्धयन्त्वियाह समाभिरेवाग्निं वर्धयति ॥ ४३ ॥ ऋतुभिस्संवत्सरं विश्वा आ हि प्रदिशः पृथिव्या रः। संवत्सर इति सं-वत्सरः । अग्निः। वैश्वान- रः । साक्षादिति स-अक्षात् । एव । वैश्वानरम् । अवेति । रुन्धे । परांचीः । अन्विति । आह । प- राई । इव । हि । सुवर्ग इति सुवः-गः । लोकः । "समाः । त्वा । अग्ने । ऋतवः । वर्धयन्तु । इति। आह । समाभिः । एव । अग्निम् । वर्धयति ॥४३॥ ऋतुभिरित्युतु-भिः । संवत्सरमिति सं-वत्सरम् । विश्वाः । एति । भाहि । प्रदिश इति प्र-दिशः। युवा हि '* इत्येतां ददाति । ज्योतिप्मती चेमामन्वाह । ता एताः पराच्योनूच्यमानाः चतुर्थिशतिः सम्पद्यन्ते । चतुर्विशतिरर्धमासा इत्यादि । गतम् । पराचीरिति । अनावृत्ता एव । अनि. गन्तोश्चतौ' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वत् । पराडिति । न कदाचि- दिह अनुवर्तते ॥ 1 अथ मन्त्रपदान्यनुसन्धत्ते-समास्त्वेत्यादि । गतम् ॥ *स. ४.२.१.

·70 तैत्तिरीयसंदिता. (का. ५. R..., इत्याह तस्मादग्निस्सर्वा दिशोऽनु वि भांति प्रत्यौहतामुश्विनो मृत्युमस्मा- दित्याह मृत्युमे॒वास्मादपं नुदृत्युद्वयं तमसस्परीत्यहि पाप्मा वै तमः पा- प्मानमेवास्मादप हन्त्यगन्म ज्यो- तिरुत्तममित्याहासौ वा आदित्यो ज्योतिरुत्तमादित्यस्यैव सायुज्यंग- छाति न संवत्सरस्तिष्ठति नास्य पृथिव्याः । इति । आह । तस्मात् । अग्निः । स- वीः । दिशः । अनु । वीति । भाति । प्रतीति । औहताम् । अश्विना । मृत्युम् । अस्मात् । इति । आह । मृत्युम् । एव । अस्मात् । अपेति । नुद- ति । उदिति । वयम् । तमसः। परीति । इति । आह । पाप्मा । वै । तमः । पाप्मानम् । एव । अस्मात् । अपेति । हन्ति । अर्गन्म । ज्योतिः। उत्तममित्युत्-तमम् । इति । आह । असो। वै। आदित्यः । ज्योतिः । उत्तममित्युत्-तमम् । आदि- त्यव्यं । एव । सायुज्यम् । गच्छति । "न। संवत्सर न संवत्सर इत्यादि ॥ यस्यैताश्चतुर्विशतिसामिधेन्यः क्रियन्ते अस्य संवत्सरश्रीश्च न तिष्ठति उपकरीत्येव । ज्योतिष्मती ·अनु.] भाभारसरमाध्योपेता. 71 wwwman श्रीस्तिष्ठति यस्यैताः क्रियन्ते ज्यो- तिप्मत्तीमुत्तमामन्वाह ज्योतिरेवा- स्मा उपरिष्टाद्दधाति सुवर्गस्य लो. कस्यानुख्यात्यै ॥ ४४ ॥ इति सं-वत्सरः । तिष्ठति । न । अस्य । श्रीः। तिष्ठति । यस्य । एताः। क्रियन्ते । ज्योतिप्मतीम् । उनमामित्युत्-तमाम् । अन्विति । आह । ज्योतिः। एव । अस्मै । उपारष्टात् । धाति । सुवर्गस्येति सुवः-गस्य । लोकस्य । अनुख्यात्या इत्यनु-ख्या- त्यै ॥१४॥ यायन्तोस्थ मुखतश्चिय॑स्य वर्धयत्यादित्यो. टाविशतिश्च ॥८॥ उद्वयं तमसः' इत्येतामन्वाह । उपरिष्टाद्वारणेन स्वर्गो लोकः प्रकाशितो भवति । अन्ये आहु -यस्येवमेता क्रियन्ते अस्य संवत्सरश्श्रीश्च न तिष्ठति दीर्घकालो न स्याताम् । ज्यो- तिमत्या उत्तमत्वे ज्योतिष्मान् भवति । सवत्सरेण श्रिया च द्युतिमान् भवति । स्वर्लो कश्चानुज्ञातो भवति । अत्र सामिधेनीनां प्रथमानानेऽपि पश्वपेक्षितत्वात् पशुविधानानन्तरमाप्राणां ब्राह्मणं, ततः सामिधेनीनां वाम गमिति ।। इति पञ्चमे प्रथमे अष्टमोनुवाका. - ·12 तैत्तिरीयसंहिता, [का. ५. प्र... पक्षियति पता ऋतवं ऋतुभि- रेवैनै दीक्षयति सप्तभिक्षियति स- त छन्दास छन्दौभिरेचैनै दीक्ष- यति विश्थै देवस्य नेतुरित्यनुष्टुभौ- तुमयो जुहोति वाग्वा अनुष्टुप्तस्मा- 'पद्भिरित पट्-भिः । दीक्षयति । पट् । वै। अतः । ऋतुभित्युतु-भिः । एव । एनम् । दीक्ष- यति । सप्तभिरिति सप्त-भिः । दीक्षयति । सुप्त। छन्दासि । छन्दोभिरिति छन्दः-भिः । एव । ए- नम् । दीक्षयति । विश्ा । देवस्य । नेतुः । इति । अनुष्टुभेत्यनु-स्तुभां । उनमयेत्युत्-तमयां । जु- होति ।वाक् । वै । अनुष्टुवित्यनु-स्तुप् । तस्मात्। - . 'पद्धिरित्यादि ) 'आकृतिमग्निं '* इत्यादिपडिरामिकीभिः दीक्षा- हुतिभिः यजमानं दीक्षयति । स्थिता एवं 'आफूत्यै प्रयुनेऽ- अगे । इति पश्चादानिकी । “पष्ट्रिचतुर्यो हल्लादिः' इति वि- भक्तरुदातत्वम् ॥ सप्तभिरिति । 'विश्वे देवस्य ' इति सप्तमी । ' झल्युपोत्तमम्' इत्युपोत्तमस्योदात्तलम् । उत्तमशब्द उञ्छादित्यादन्तोदात्तः ॥ * ४.१-१. स.१.२.२.

·भाभास्करभाष्योपेता. 73 अनु. ९.] -- माणानां वागुनुमैकस्मादक्षरादनातं प्रथमं पदं तस्माद्यहाचोऽनाप्तं त- न्मनुष्या उप जीवन्ति पूर्णयां जु- प्राणानामिति प्र-अनानाम् । चाक् । उत्तमेत्युत्- तमा । एकस्मात् । अक्षरीत् । अनाप्तम् । प्रथ- मम् । पदम् । तस्मात् । यत् । वाचः । अनोप्तम्। तत् । मनुष्याः । उपेत्ति । जीवन्ति । 'पूर्णयो । जुहोति । पूर्णः । इव ! पूर्णः । इव ! हि । प्र॒जाप॑तिरिति पूजा- "एकस्मादित्यादि ॥ एकमक्षरमभिसमीक्ष्य अनाप्तं अपूर्ण प्रथमं पदं पादः अस्मिन् । तस्माद्वाचौऽनाप्तं अपरिपूर्ण तुर्य मनुष्या उपजीवन्ति तुरीयं वाचो मनुप्या वदन्ति '* इति । ननु द्वितीयमपि सप्ताक्षरमेव, सत्यम्, इयादिपूरणेनाष्टाक्षरत्वं भवि- प्यतीति । अनेनैव न्यायेन प्रथममप्यताक्षर स्यात्, न, प्रयो- जनाभावात् इयादिपूरणामवृत्तेः । न हि न्यूनाक्षरत्वादेव इया- दिना पूरयितव्यम् । अपि तु वृत्यनुरोधेन । तत्राटाक्षरस्य पा- दस्य वृत्तिलक्षणं पञ्चममक्षरं सप्तमं च लगु स्यात् पष्ठं गुर्विति । न च मधमे पादे इयादिना पूरितेऽपि अभीष्टवृत्तिलाभः, सत्य- प्यस्मिन् सप्तमस्य गुरुत्वात् पष्ठस्य लघुत्वापत्ते पञ्चमस्य प्रागेव लघुत्वात् । तस्मात् इयादिपूरणाप्रसङ्गात् प्रथमामित्युक्तम् ।। 'पूर्णयेति ॥ यस्मादियं द्वितीयादिभिः पादेः पूर्णस्वभावा *मा, ३.८.८. U-10 ·74 तत्तिरीयसंहिता. का. ५. प्र.. 2 होति पूर्ण ईव हि प्रजापतिः॥४५॥ प्र॒जाप॑तेराप्तयै न्यूनया जुहोति न्यू- नाधि प्रजापतिः प्रजा असृजत प्र- जाना सृष्ट्यै यदर्चिपि प्रवृज्याद्रू- तमव॑ रुन्धीत यदङ्गारेपुभविप्यदगा- पतिः ॥ ४५ ॥ प्रजापतेरिति पूजा-पतेः । आ- प्त्यै । न्यूनयेति नि-ऊनया । जुहोति । न्यूना- दिति नि-ऊनात् । हि । प्रजापतिरिति प्रजा-प- तिः । प्रजा इति प्र-जाः । असृजत । मुजानामि- 'ति प्र-जानाम् । सृष्ट्यै । 'यत् । अचिपि । प्रवृ- अयादिति प्र-वृञ्जयात् । भूतम् । अवेति । सुन्धी- त । यत् । अङ्गारेपु । भविष्यत् । अङ्गारेपु । मे. तस्मादनया होमः पूरणस्य प्रजापतेराप्तये भवति । न्यून- येति । नितरामूना न्यूना । यम्माच्चैयं प्रथमेन पादेन न्यून- स्वभावा तस्मादनयोर्होय. प्रगौनां सृष्टये भवभि । अतो न्यूनात् नितरामूनात् शान्तविकारात् उपादानात् प्रजापतिः प्रना अमृज- त मृत्पिण्डादिव घटशरावादिविकारान् कुलालः । तस्मानयूनत्वं मनासृष्टयै भवति । 'हि च' इति नियाताभावः ।। यदित्यादि ॥ यद्युखामनिपि प्रवृज्यात् पातयेत् भूतमुत्पन- मेव अवरुन्धीत लभेत । यदनारेप्विति । प्रवृज्यादित्येव । भविष्य- ·अनु. ५.] भाभास्करमाप्यपाता. रेषु प्र वृणक्तिं भविष्यदेवाव॑ रुन्धे भविष्यहि भूयो भूतावाभ्यां प्र - णक्ति द्विपाद्यज॑मानः प्रतिष्ठित्यै व्र- संणा वा एषा यर्जुपा संभृता यदु- खा सा यद्भिद्येतातिमार्छत् ॥ ४६॥. यजमानो हुन्येतस्य यज्ञो मिवैता- ति । वृणक्ति । भविष्यत् । एव । अवेति । रुन्धे भविष्यत् । हि । भूयः । भूतात् । द्वाभ्याम् । प्रेत वृणक्ति । द्विपादिति हि-पात् । यज॑मानः । प्रति छित्या इति प्रति-स्थित्यै । ब्रह्मणा । वै । एपा यजुषा । सम्भृतेति सं-भृता । यत् । उखा । सा यत् । भियत । आर्तिम् । एति । ऋच्छेत् ॥ ४६ । यजमानः। हन्येत । अस्य । यज्ञः। मित्र । एताम् उखाम् । तप । इति । आह । ब्रह्म । वै। मित्रः । .. दिति । अवरुन्धीतेत्येव । तस्मादगारेवपि प्रवृणक्ति भविष्यदवरोध नाय । ननु भूतं नावरुध्यते तत्राह-~-भविष्यद्धि भूतात् बहुत रमतस्तत् भूयस्येति तमिति (१) । अपरिमितत्वात् भविप्यते भूयस्त्वम् । द्वाम्यामिति । 'मासुभित्था' इत्याभ्याम् ॥ 'ब्रह्मणेति ॥ 'यसवस्त्वा रुपन्तु 'इत्यनेन । 'मित्रतामुख सं. ४.१.५ ·तैत्तिरीयसंहिता. [फा. ५, प्र... मुखां तपेत्यहि ब्रह्म वै मित्रो ब्रह्म- नेवैनां प्रतिष्ठापयति नातिमाञ्छति यजमानो नास्य यज्ञो हन्यते यदि भिद्येत तैरेव कपालैस्स५ सृजेथ्सैव ततः प्रायश्चित्तियों गतश्रीस्म्यान्म- थित्वा तस्यावं दध्याद्भूतो वा एप ब्रह्मन् । एव । एनाम् । प्रतीति । स्थापयति । न । आर्तिम् । एति । ऋच्छति । यज॑मानः । न । अस्य। यज्ञः। हन्यते । यदि । भिद्यत । तैः। एव । कपालैः। समिति । सृजेत् । सा । एव । ततः । प्रायश्चितिः । 'यः । गतश्रीरिति गत-श्रीः । स्यात् । मथित्वा । तस्य॑ । अवेति । ध्यात् । भूतः । वै । एषः । सः । तप'* इति मित्रायोखा परिदीयते । प्रमितेस्त्रायत इति मित्रः॥ 'यदि भिद्यतेति ॥ पुनरुखाकरणे तरेव कपालैः संसनीयः संमृनति । मृदमर्मकपालेः । सेव प्रायश्चित्तिः ततः अपचारदो- पात् । प्रायोऽपचारः तन्निवृत्यर्थ आज्ञातं प्रायश्चितिः । दा. सीभारादिः । व्यत्ययेन वा प्रयोगः ।। गतीरिति ॥ शुश्रुपान् ग्रामणी राजन्यः च भूतः प्रभूतः । एपः गतश्रीः | स्वामेव महनी देवतामुपैति मथित्वाऽवदानेन ।। #सं.४-१.१.

·भहमारकरमाप्योपेता. 77 स स्वाम् ॥ १७॥ देवतामुपैति यो भूर्तिकामस्स्याद्य उखाय संभवेथ्स एव तस्य स्यादतो ह्येप संभवत्ये- प वै स्वयंभूर्नाम भवत्येव यं का- मर्यंत भ्रातृव्यमस्मै जनयेयमित्य- न्यत्तस्तस्याहत्यावं दध्यायंसाक्षादे- स्वाम् ॥ ४७॥ देवताम् । उपेति । एति । 'यः। भूतिकाम इति भूति-कामः । स्यात् । यः। उ- खायै । सम्भवेदिति सं-भवेत् । सः। एव । तस्य। स्यात् । अतः । हि । एपः । सम्भवतीति सं-भव- ति। एपः।वै।स्वयम्भूरिति स्वयं-भूः। नाम ।भव- ति। एव । “यम् । कामयैत।भ्रातृव्यम् । अस्मै । ज- नयेयम् । इति । अन्यतः । नस्य । आहत्येत्या- हृत्य । अवेति । दध्यात् । साक्षादिति स-अक्षात् । एव । अस्मै । भ्रातृव्यम् । जनयति। "अम्बरीपात्। 'य इति ॥ भूतिकामस्य उखासम्भव एवानिः न मथित्वाऽ- वदातव्यः । संभवतीति । 'हिच' इति निधाताभावः ॥ 1 अन्यत इति ॥ उखाव्यतिरिक्तात् ।। "अम्बरीपादिति ॥ आफूत्यत्येव । अम्बरीष भननं यत्र लौकिक: पाकः॥

·78 तत्तिरीयसहिता. का. ५ प्र. १, वास्मै भ्रात॒व्यं जनयत्यम्वरीपा- दनकामस्या ध्यादम्बरीपे वा अ- नैम्रियते सयोन्येवान्नम् ॥४८॥ अर्व रुन्धे मुञ्जानव॑ दधात्यूग्धैं मुञ्जा ऊ- जैमेवास्मा अपि दधात्य॒ग्निदेवेभ्यो निलायत स कुँमुकं प्राविशनुमुक- मर्व दधाति यदे॒वास्य तत्र न्यक्तं त- दे॒वाव॑ रुन्ध आज्येन सं यौत्येतहा अनकामस्येत्यन-कामस्य । अवेति । दध्यात् । अम्बरीपै । वै । अनम् । भ्रियते । सयोनीत स- योनि । एव । अन्नम् ॥ ४० ॥ अवेति । रुन्धे । "मुा । अवेति । दधाति । ऊ । वै। मुआः । अर्जम् । एव । अस्मै । अपीर्ति । दधाति । "अग्निः । देवेभ्यः । निलायत । सः । कुमुकम् । प्रेति । अवि- शत् । क्रुमुकम् । अवेति । दधाति । यत् । एव । अस्य । तत्रं । न्यक्तमिति नि-अक्तम् । तत् । एव । अवेति । रुन्धे । “आज्येन । समिति । यौ- "मुजानित्यादि || गतम् ॥ "कुमुकमिति ॥ ददँ काठशकलं न्यक्त निलीनं अने रूपम् ॥ "आज्येनेत्यादि । गतम् । तेनमेति । समर्पयतीत्येव ।।

·अनु. १.] भमासरभाष्योपेता. 79 15 अग्नेः प्रियं धाम यदाज्य प्रियेणैवै- नं धाम्ना समर्धयत्यथो तेजसा ॥ ४९ ॥ वैकवतीमा दधाति भा ए-. वाव॑ रुन्धे शमीमयीमा दधाति शा- न्यै सीद् त्वं मातुरस्या उपस्थ इति तिसृभिर्जातमुप॑ तिष्ठते त्रय ति । एतत् । वै । अग्नेः । प्रियम् । धाम । यत् । आज्यम् । प्रियेणं । एव । एनम् । धाम्ना । समि- ति । अर्धयति । अथो इति । तेजसा ॥ ४९ ॥ "वैकंकतीम् । एति । दधाति । भाः। एव । अवे- ति । रुन्धे । शमीमयीमिति शमी-मयीम् । एति। दधाति । शान्त्यै । "सीदं । त्वम् । मातुः। अस्याः। उपस्थ इत्युप-स्थे । इति । तिसृभिरिति तिसृ- भिः । जातम् । उपेति । तिष्ठते । त्रयः । इमे । लोकाः । एषु । ए॒व । लोकेपुं । आविमित्या- वैकङ्कतीमिति ॥ उख्ये जाते ‘परम्या अधि'* इति वैक- कृती समिधमादधाति । 'परमस्या. परावतः' इति शमीमयी- मादधाति । 'द्वयचश्छन्दमि' इति मयट् ॥ "साद त्वमित्यादि || गतम् । आविदं ख्याति गच्छतीति, । *स,४-१-६, ·80 तैत्तिरीयसंहिता. का. ५.प्र.1. इमे लोका एप्वैव लोकेवाविद ग- च्छुत्यथौ प्राणानेवात्मन्धत्ते ॥५०॥ न है स्म वै पुराऽग्निरपरशुवृणं विदम् । गच्छति । अथो इति । प्राणानिति प्र- अनान् । एव । आत्मन्न् । धत्ते ॥ ५० ।। प्र॒जाप॑तिर ऋच्छेत्स्वामेवान्नं तेजसा चतुस्त्रि५ञ्च ॥ ९ ॥ 'न । हु । स्म । वै । पुरा । अग्निः । अपरशु- वृक्णमित्यपरशु-वृक्णम । दहति । तत् । अस्मै । 'वि भाहि'* इति लिङ्गात् । अथो अपि च प्राणानात्मनि, धत्ते 'शिवो भूत्वा मह्यं * इति लिङ्गात् । 'सुपां सुलुक्' इति सप्तम्या लुक्॥ इति पञ्चमे प्रथमे नवमोनुवाकः. 'न ह स्मेति ॥ अपरशुना परशुज्यतिरिक्तन वृषणं छिन्नम् । निष्ठायां ओदितश्च' इति नत्वम् । तस्यासिद्धत्वात् 'सरि च' इति चलम् । 'तृतीया कर्मणि' इति पूर्वपदप्रतिस्वर- त्वम् । तच्च अन्ययपूर्वपदप्रतिस्वरत्वम् । अपरशुवृणं न द- दाह अस्वादुत्वात् । 'ल मे' इति लट् । तदपरशुवृषणमपि - *सं. ४.१.१.

·भामासरमायोपेता. 81 दहति तदस्मै प्रयोग एव पिरस्व- दयद्यग्ने यानि कानि चर्ति समि- धमा धात्यपरशुवृक्णमेवास्मै स्व- दयति सर्वमस्मै स्वदते य एवं वे. दौर्दुम्बरीमा धात्यूर्वा उदुम्बर ज- जमेवारमा अपि दधाति प्रजापति- प्रयोग इति प्र-योगः । एव । ऋपिः । अस्वदयत् । 'यत् । अग्ने। यानि । कानि । च । इति । समिध- मिति सं-इर्धम् । एति । दधाति । अपरशुवृक्णमि- त्यपरशु-वृणम् । एव । अस्मै । स्वदयति । सर्वम्। अस्मै । स्वदते । यः । एवम् । वेद । औदुम्वरीम् । एति । दधाति । ऊ । वै । उदुम्बरः । ऊर्जम् । एव । अस्मै । अपोति । दधाति । प्रजापतिरिति अस्मै अनये । यं प्रयुज्य य एव नपि मन्त्रोऽश्वदयत् स्वादू- रुतवान् । प्वद स्पद आस्वादने, चुरादिरदन्तः ॥ कः पुनरसो प्रयोक्तव्यः ऋपिरित्याह--यदन इति ॥ पञ्चभिर्मन्त्रैः पञ्चरुत्वः औदुम्बरी समिधमादधाति अपरशुवृषणं सर्वमप्यस्मै स्वदयाति । किच य एवं वेद तस्मै च सर्व स्वदते । औदुम्बरमिति । 'अनुदात्तादेच इत्यन् ।। प्रजापतिरित्यादि ॥ राक्षोन्नं रक्षसां हन्तुः अमेः स्वं 'यदni-11 ·82 तैत्तिरीयसंहिता. [का.५.प्र... रग्निमसृजत त५ सृष्ट५ रक्षा सि ॥ ५१ ॥ अजिघातन्थ्स एतद्रा- क्षोनमपश्यत्तेन वै स रक्षा स्या- हत यद्राक्षोघ्नं भवत्यग्नेरेव तेनं जा- ताद्रक्षारस्यर्प हुन्त्याश्वत्थीमा दै- धात्यश्वत्थो वै वनस्पतींना लप- नसाहो विजित्यै वैककातीमा दधाति मुजा-पतिः । अग्निम् । असृजत । तम् । सृष्टम् । रक्षासि ॥५१॥ अजिघा सन्। सः । एतत् । राक्षोन्नमिति राक्षः-नम् । अपश्यत् । तेनं । वै। सः। रक्षासि । अपेति । अहत । यत् । राक्षो- घ्नमिति राक्षः-नम् । भवति । अग्नेः। एव । तेन । जातात् । रक्षासि । अपेति । हन्ति । 'आश्व- त्थीम् । एति । दधाति । अश्वत्थः । चै । वनस्प- ने यानि '* इत्यादिकं सूक्तम् । 'पपूर्वहन' इत्यल्लोपः । आश्व- त्थिमिति । तिलो नानावृक्षाया आश्वत्थी वैकङ्कनी शमीमयी इति ॥ 'सामधमादधाति-'दंष्ट्राभ्याम्' इति । तिमृभिः सपनसाहः सप. सानां अभिभविता । अश्वत्थशव्दात् 'अनुदात्तादेन ' इत्यन् । इतरो व्याख्यातो । एवं प्रथमया शत्रूणामभिभवः । द्वितीयया तेजस्वी । *सं. ४.९-१..

·मनु...] मभास्करमाध्योपेता. 83 भा एवार्य रुन्धे शमीमयीमा दंधा- ति शान्त्यै सर्शितं मे ब्रह्मोदेपां वाहू अतिरमित्युत्तमे और्दुम्बरी ॥ ५२॥ वाचयति ब्रह्मणैव क्षत्र सडू यति क्षत्रण ब्रह्म तस्माहा- तीनाम् । सपत्नसाह इति सपत्न-साहः । विजि- त्या इति वि-जित्यै।बैकङ्कत्तीम् । एति । दधाति । भाः। एव । अवेति । रुन्धे । शमीमयीमिति शमी- मपीम् । एति । दधाति।शान्त्यै। स शितमिति सं- शितम्।मे।ब्रह्म। उदिति । एषाम् । वाहू इति । अति- रम् । इति । उत्तमे इत्युत्-तमे। औदुंम्बरी इति ॥५२ वाचयति । ब्रह्मणा । एव । क्षत्रम् । समिति । श्यति । क्षत्रेणं । ब्रह्म । तस्मात् । ब्राह्मणः । रा- भवति । तृतीयया शान्तिः सुखं भवति । तस्मादग्निचितः अमिवि- दश्च पापं न कीर्तयेत् न चानिष्टं चिन्तयेत् इति ॥ संशितमित्यादि ॥ एते उत्तमे सूक्तस्रा ऋचौं यजमानं वाच. यति, किं कुर्वन्--औदुन्धरीसामधी तूष्णीमादधानः । पूर्वपदाडि 'सु- पां मुलु' इति द्वितीयाद्विवचनस्य लुक् । वा छन्दसि' इति या पूर्वसवर्णः । उत्तमशब्दः उच्छादिः अन्तोदात्तः ॥ 'ब्रह्मणैवेति ॥ असक्षत्रशब्दो जातिवचनी । संश्यति तीक्ष्णं करोति । क्षत्रेग ब्रह्म संश्यतीत्येव । तस्मादित्यादि । राज- .

·तैसिरीयसंहिता. (का. ५. प्र... . .. मणो राजन्यवानत्यन्यं ब्राह्मणं तस्माद्राजन्यौ ब्राह्मणवानत्यन्य राजन्य मृत्युर्वा एप यदग्निरमृतः हिरण्यरुक्ममन्तरं प्रति मुञ्चतेऽमृ- तमेव मृत्योरन्तधुत्त एकविश्शातिनि- जन्यवानिति राजन्य-वान् । अतीति । अन्यम् । ब्राह्मणम् । तस्मात् । राजन्यः । ब्राह्मणवानिति ब्राह्मण-वान् । अतीति । अन्यम् । राजन्यम् । 'मृत्युः । वै । एपः । यत् । अग्निः । अमृतम् । हिरण्यम्।रुक्मम् । अन्तरम् । प्रतीति । मुञ्चते। अमृतम् । एव । मृत्योः । अन्तः । धते । एक- विशतिनिर्वाध इत्येकविश्शति-निर्वाधः । भव- न्येन सहायेन तद्वान् ब्राह्मगोऽन्यं राजन्यं ब्राह्मणमतिकामति क्रियाबलेन । ससाधनक्रिया उपसर्गणोच्यते । एतेन रानन्यो व्याख्यातः ।। 'मृत्यु इत्यादि ॥ दाहकत्यान्मृत्युरिवामिः । अमृतत्वहेतुः हिरण्यम् । तस्मात् सूत्रोतं रुक्ममंन्तरं निर्वाधं प्रतिमुचते यनमानः । अमृतमैव रत्वा मृत्योरन्तर्हितं करोति वृवाहकी हिरण्यनितोरोग रुक्मम् ॥ एकविंशतिनिर्वाध इति ॥ निर्वाधः निष्फलानि । पक्ष- *मिनहाती हिरण्यचिती.

·अनु १.] भहभास्कारमाध्योपेता. वधिो भवत्येकविशतिर्फे देवलोका द्वादश मासाः पञ्चर्तवस्त्रयं इमे लो- का असावादित्यः॥५३॥एकविश एतावन्तो वै देवलोकास्तेभ्यं एवं भ्रातृव्यमन्तरेति निर्वा धैर्व देवा अ. सुंरानिर्वा धेऽकुर्वत तनिधिानां नि- धित्वं निर्वाधी भवति भ्रातृव्यानेव ति । एकविश्शतिरित्येक-विशतिः । वै । देव- लोका इति देव-लोकाः । द्वादश । माताः । पञ्च । ऋतवः । त्रयः । इमे । लोकाः । असौ । आदि- त्यः ॥ ५३॥ एकविश इत्यैक-विशः। एता- वन्तः । वै । देवलोका इति देव-लोकाः। तेभ्यः । एव । भ्रातृव्यम् । अन्तः । एति । निर्वा धैरिति निः-बाधैः । वै । देवाः । असुरान् । निर्वाध इति निः-बाधे । अकुर्वत । तत् । निर्वाधाना- मिति निः-वाधानाम् । निर्वाधवमिति निर्वाध- त्वम् । निर्वाधीति निः-पाधी । भवति । भ्रातृ- व्यान् । एव । निर्वाध इति निः-वाधे । कुरुते । तव । हेमन्तशिशिरयोरेकत्वात् । निश्चयेन वाध्यते भ्रातृव्यः एभिरिति निधिः ॥

·286 तेतिरीयसंहिताः [का, ५.प्र... निर्वाधे कुरुते सावितिया प्रति मुश्चते प्रस॒त्यै नक्तोपासेत्युतरयाऽ- होरात्राभ्यामेवैनमुद्यच्छते देवा अमिं धारयन्द्रविणोदा इत्यहि प्रा- णा वै देवा द्रविणोदा अहोरात्रा- भ्यामेवैनमुद्यत्यं ॥ ५४॥ प्राण- 'सावित्रिया । प्रतीति । मुचते । प्रसूत्या इति प्र-- सूत्यै । नक्तोपासा । इति । उतरयेत्युत्-तरया । अहोरात्राभ्यामित्यह:-रात्राभ्याम् । एव । एनम्। उदिति । यच्छते । "देवाः । अग्निम् । धारयन्न् । द्रविणोदा इति द्रविणः-दाः । इति । आह । प्राणा इति प्र-अनाः । वै । देवाः । द्रविणोदा इति द्रविणः-दाः । अहोरात्राभ्यामित्यहः-रात्रा- "सावित्रियेति ॥ 'विश्वा रूपाणि '* इत्यनया शिस्यपाशं मतिमुञ्चते तस्यानुतयेति । नक्तोपासेति । इयमपि शिक्याश- मतिमोचनी । रुमपाशप्रतिमोचनी इत्येके । उत्तरयेति । प्रति. मुञ्चतीत्येर | अहोरात्राभ्यामनमुद्यच्छने उग्रानानिदेवरितम् | 'समुदाम्यः' इत्यात्मनेपदम् ।। यदुक्तं मार्गदर्दा वरिति तदाह- देश अग्निमित्यादि । द्रषि- णोदा ट्रविणस्य दाना । छान्दसः ससरोपननः । शब्दान्तर ·भाभास्करभाष्योता. 87 दोधारासीनः प्रति मुञ्चते तस्मा- दासीनाः प्र॒जाः प्रजायन्ते कृष्णा- जिनमुनर तेजो वै हिरण्यं ब्रह्म कृष्णाजिनं तेजसा चैवैनं ब्राणा चोभयतः परि गृह्णाति पहुंद्याम भ्याम् । एव । एनम् । उद्यत्येत्युत्-यत्यं ॥५४॥ प्राणैरिति प्र-अनैः । दाधार । "आसीनः । प्रती- ति । मुञ्चते । तस्मात् । आतीनाः । प्र॒जा इति प्र-जाः । प्रेति । जायन्ते । कृष्णाजिनमिति क- प्ण-अजिनम् । उत्तरमित्युत्तू-तरम् । तेजः । वै। हिरण्यम् । ब्रह्मा कुष्णाजिनमिति कृष्ण-अजि- नम् । तेजसा । च । एव । एनम् । ब्रहाणा । च । उभयतः । परीति । गृह्णाति । “पहुंद्याममिति या सकारान्तं द्रष्टव्यम् । दाधारेति छान्दसो लिट् । 'तुजा- दीनाम् ' इत्यभ्यासस्य दीर्घत्वम् ।। "आसीन इति ॥ रुक्म शिक्यं च पाशं च । उत्तरमिति । रुतमशिक्यपाशयोरुपरि उत्तरलोमेत्येके । तेनः तेजोहेतुः । ब्रह्मेति । बमवर्चमहेतुः । उभयत इति । अन्तः पहिश्च । आद्यादिम्यत्तसिः सश्चेति तसि लिति प्रत्ययात् पूर्वस्योदात्तत्वम् ।। "पडद्याममिति ॥ उद्यामाः शिक्यपादाः । संवत्सरेणेति । उद्यउत इत्येव । मौजमित्यादि । गतम् ।।

·88 तैत्तिरीयसहिता. {का. ५. प्र... .. शिक्यं भवति पड्डा ऋतब ऋतुभि- रेवैनमुद्यच्छते यद्वादशोद्याम संव- थ्सरेणैव मौज भवत्यू, मुआं ऊ- जैवैन' समर्धयति सुपर्णोऽसि गुरुत्मानित्यवेक्षते रूपमेवास्यैतन्म- हिमानं व्याचंटे दिवं गच्छ सुर्वः पट-उद्यामम् । शिक्यम् । भवति । पटू । वै। तवः । प्रस्तुभिरित्युतु-भिः । एव । एनम् । उ- दिति । यच्छते । यत् । द्वादशोद्याममिति दादा- उद्यामम् । संवत्सरेणेति सं-वत्सरेण । एव । मौजम् । भवति । ऊर्क । वै। मुञ्जः । ऊर्जा । एवं । एनम् । समिति । अर्धयति । "सुपर्ण इति सु-पुर्णः । असि । गरुत्मान् । इति । अवेति । ईक्षते । रूपम् । एव । अस्य । एतत् । महिमा- नम् । व्याचष्ट इति वि-आप्टे । "दिवंम् । गच्छ । सुवः । पत । इति । आह । सुवर्गमिति सुपीस गुरुत्मान्' इत्येवक्षत ||* दिवं गच्छ सुव पत'* इत्येनं उदाति ॥ इति पञ्चमे प्रथमे दशमोनुवाक.. २८ *सं. ४.१.१०.

·भनु. ११.] मम्मास्करभाष्योपैता. 89 पतेत्या॑ह सुवर्गमेवैनै लोकं गम- यति ॥ ५५॥ समिद्धो अजन्दरं मतीनां घृतम- ने मधुमत्पिन्व॑मानः।वाजी वहन्वा- सुवः-गम् । एव । एनम् । लोकम् । गमयति॥५५॥ 'रक्षा त्यौटुम्बरी आदित्य उद्यत्य सं चतुर्विशतिश्च ॥३०॥ 'समिद इति सं-इहः । अञ्जन्न् । कुदरम् । मतीनाम् । घृतम् । अग्ने । मधुमुदिति मधु-मत्। अथ अश्वमेथे अश्वस्याप्रियः प्रयाजानां याज्याः एकादश---- समिद्धो अञ्जनिति ॥ त्रैष्टुभः सर्वोनुवाक' । अग्निकाण्डमध्ये वैश्वदेवं काण्डम् । तत्र प्रथमा-समिद्ध' सन्दीप्त' । 'गति- रनन्तरः' इति गते प्रतिस्वरत्वम् । अञ्जन् प्रकाशयन् । अशू व्यक्तियणगतिपु । रुदरं आवपनं कुमूलादिकं तत्स्था- नयिं मतीनां ज्ञानानां चित्तं प्रकाशताम् । तादात्म्यात्ताच्छब्द्यम् । यहा-मतीनो मननीयानो हविषां रुदरं कदरस्थानीय आत्मीयं रूपं प्रकाशयन् । घृतं आज्यं मधुमत् मधुररसवत् पिन्वमानः पिन्वन् पिचन् । पिब सेनने इदानी पानकर्मा । यहा-घृतमुदकं पिनमानः सिञ्चन् यागद्वारेण वर्षन् । हे अग्ने जातवेदः जातानां वेदितः । 'गतिकारकयोरपि' इत्यसुन् पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च । बहु- मोहिवा-हे जातयन ! वानी बलवान् वेगवान्वा अश्वतुल्यो वा । Til-12 ·90 तैत्तिरीयसहिता या ५ प्र... जिन जातवेदो देवानी वक्षि प्रिय- मा सधस्थम् । घृतेनाञ्जन्थसं पृथो देवयानान्म जानन्वाज्यप्यतु दे॒वान् । अनु त्वा सप्ते पृदिशस्सचन्ता स्व- पिन्व॑मानः । वाजी । वहन्न् । वाजिनम् । जातवेद इति जात-वेदः । देवानाम् । वक्षि । प्रियम् । एति । सधस्थमिति सध-स्थम् । घृतेन । अञ्जन्न् । समिति । पुथः । देवयानानिति देव-यानानं । प्रजानन्निति प्र-जानन्न् । वाजी । अपीत । एतु ! देवान् । अन्विति । त्वा । सप्ते । प्रदिश इति प्र- दिशः। सचन्ताम् । स्वधामिति स्व-धाम् । अ- वामिन इम अश्व प्रिय प्रीतिहेतु अवरन् । देवाना सधस्थ सह- स्थान यत्र देवा सहासते तत् स्थान आवक्षि आवह प्रापय तेषा भोजनार्थम् । 'सुपि स्थ ' इति च । 'सधमाधस्थयो । इति सधादेश । वहेर्नेटि शपो लुक् ॥ अथ द्वितीया-वृतेनेति ॥ घृतेन हुनेन हेतुना अय वानी अश्व देवयानान् देवा यर्गच्छन्ति तान् पथ मार्गान् अपितृ. याणान् अञ्जन् प्रकाशयन् समेतु सद्गच्छतु । एविति वक्ष्यमाण- मनापि सम्बध्यते । यद्वा देवयानान् पथ समझन् सम्यक् प्रका- शयन् जानन् प्रनानन् देवानामप्यतु देवरेकीभरतु । हे सते अश्व व प्रदिश प्रघांना दिश अन्याश्च अनुमचन्ता अनुसेवन्ता आनु.

·भटभास्सरभाप्यपोता. 91 अनु ११] धामस्मै यज॑मानाय धेहि ।ईड्यश्चा- सि वन्यश्च वाजिन्नाशुश्वासि मध्य- श्च सप्ते । अग्निष्टा ॥५६॥ देवैर्वसु- भिस्सजोपाः प्रीतं वह्नि वहतु जा. तवैदाः। स्तीर्ण वहिस्सुष्टरीमा जु- स्मै। यजमानाय।धेहि । ईड्यः। च ।असि।वन्द्यः। च । वाजिन् । आशः । च । असि । मध्यः । च । सप्ते । अग्निः । त्वा॥५६॥देवैः । वसुभिरिति वसु- भिः । सुजोपा इति स-जोपाः । प्रीतम् । वह्निम्। बहतु । जातवेदा इतिं जात-वेदाः । 'स्तीर्णम् । कूल्य त्वयि भनन्ताम् । त्वमप्यस्मै यनमानाय स्वधा अन्न धेहि देहि ॥ अथ तृतीया-ईज्य इति ॥ हे वाजिन् । अनहेतो सप्ते सर्पक अश्व ईय स्तुत्य असि । त्व पन्ध नमस्कार्यश्वासि । 'ईड्वन्द- नृशस इत्याशुदात्तत्वम् । 'चवायोगे प्रथमा इत्याख्यात न निहन्यते । आशुश्च शीघ्रश्चासि । पूर्वन्निधाताभाव । मेध्यो मेधार्हचासि । अयममि वमुभि वे सनोपा समानप्रीति । समानस्य छन्दसि' इति सभाव । जातवेदा जाताना वेदि- 'ता व प्रीत तृप्त वहिं वोदार वहतु प्रापयतु देवसका- शम् । 'युप्मत्तत्त' इत्यादिना सहिताया पत्वम् ।। 'नतुर्थी-स्तीर्णमिति ॥ स्तीर्ण यहि । गतम् । सुष्टरीम - ·.92 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ५.प्र... पाणोरु पृथु प्रर्थमानं पृथिव्याम् । देवेभिर्युक्तमदितिस्तजोपास्स्योनं कण्वाना सुविते दधातु। एता उ वहिः। सुष्टरीमेति सु-स्तरीम । जुपाणा । उरु। पृथु । प्रथमानम् । पृथिव्याम् । देवेभिः । युक्तम् । अदितिः । सुजोपा इति स-जोपाः । स्योनम् । कृण्वाना । सुविते । धातु । 'एताः । उ । वः । सुभगा इति सु-भगाः। विश्वरूपा इति विश्व- शोभनस्तरणम् । स्तृणातरोणादिक इमनिन् , वर्णव्यत्ययेन दी. धृत्वम् । बहुव्रीही सुपामादित्वात् पत्वम् । 'सोर्मनप्ती' इत्यु. त्तरपदाद्युदात्तत्वम् । 'अन्येपामपि दृश्यते । इति संहितायां दीर्घत्वम् । उरु महत् पृथु विस्तीर्ण भूयोपि पृथिव्यां प्रथ- मानं यावदियं पृथिवी विस्तीर्णा मही तावत्प्रथमानं देवेभिः देवेः युक्तं जुपाणा जुषमाणा सेवमाना । अन्दसः शपो लक्, व्यत्ययेन सार्वधातुकानुदात्तत्वाभावः । सनोपाः समानप्रीतिः । देवैः । अदितिः देवमाता स्योनं मुखस्थानं कुर्वाणा मुविते सुगते शोभना गतिर्यत्र तत्र स्थाने इमं अश्वं दधातु स्थापयतु । 'तन्वादीनां उन्दसि बहुळम् ' इति सोरुवडादेशः । विस्तत्वा-. दनवग्रहः । नमुभ्यां' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् ।। 'पञ्चमी-एता इति ॥ उ इत्यवधारणे । एता एव सत्यः एतादृश्य एवं सर्वाः कीदृश्यः सुभगाः शोमनश्रीकाः । आधु- ·भनु. ११.] भहमारकरभाष्योपेता. 93 वस्तुभगा विश्वरूपा विपक्षोभिश्श्र- यमाणा उदातैः।ऋप्वास्सतीः कव- पश्शुभमाना द्वारो देवीस्सुमायणा भवन्तु। अन्तरा मित्रावरुणा चरन्ती रूपाः। वीति । पक्षोभिरिति पक्षः-भिः । श्रयं- माणाः । उदिति । आतैः । ऋप्वाः । संतीः । कवर्षः । शुम्भमानाः । द्वारः । देवीः । सुप्रा- यणा इति सु-मायणाः । भवन्तु । अन्तरा । मित्रावरुणेति मित्रा-वरुणा । चरन्ती इति । अप्रत्ययः दात्तात् 'हयचश्छन्दसि' इत्युत्तरपदायुदात्तत्वम् । विश्वरूपाः नानारूपाः । ' बहुव्रीही विश्वं संज्ञायाम् ' इति पूर्वपदान्तो- दात्तत्वम् । पक्षोभिः पक्षस्थानीयै. आतै दिग्भि स [ता] ह्युछ्यि- माणा ऋया महत्यः गतागतपर्याप्ता. । फ्रंप गो, ओणादिको । सतीः सत्यः एवंगुणा एव सर्वदा भवन्त्यः । वा छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । कवप' कवाटवत्यः तेन शुम्भमानाः । ‘सुपां सुलुक्' इति स्वादेशः । यद्वा—तदाच- है' इति णिनन्तात् कि । कवपः कवाटवत्यः ईदृश्यो द्वारो 'देव्यः सुमायणाः सुखेन प्राप्या. युप्माकं हे ऋविम्यनमानाः! भरन्तु । 'छन्दसि गत्यर्थेभ्यः' इति विच् ॥ अथ पष्ठी-अन्तरति ॥ मित्रावरुणदेवत्यादेवाहोरात्रयोस्ता- च्छन्यम् । 'अन्तरान्तरेण' इति द्वितीया । मित्रावरुणयोः .

·तैत्तिरीयसंहिता [का. ५.म. १... मुखै यज्ञानामभि संविदाने।उपासी वाम् ॥५७ ॥ सुहिरण्ये सुशिल्पे ऋतस्य योनाविह सादयामि। प्रथ- मुखम् । यज्ञानाम् । अभीति । संविदाने इति सं-विदाने । उपासा । वाम् ।। ५७ ॥ सुहि- रण्ये इति सु-हिरण्ये । सुशिल्पे इति सु-शिल्पे। ऋतस्य । योनौ । इह । सादयामि । 'प्रथमा । वाम् । सरथिनेति स-रथिनां । सुवर्णेति सु-व- अहोरात्रयोर्मध्ये । 'सुपां सुलुम्' इत्याकारः । 'देवताद्वन्द्वे च' इत्यानड् । चरन्ती चरन्त्यो । पूर्ववत् सवर्णदीर्घत्वम् । यज्ञाना. मुखं प्रारम्भमंभिलक्ष्य संविदाने ऐकमत्यं गते । 'समोगमृच्छि' इत्यात्मने पदम् । मुहिरण्ये शोभनं हितत्वं रमणीयत्वं च ययोः सुशिल्पे शोभननेपुण्ये । उभयत्र 'नसुभ्याम्' इत्युत्त. रपदान्तोदात्तत्वम् । ईदृश्यो उपासा उपसो । पूर्ववदाकार, छान्दसो वर्णविकारः । पूर्वस्य उपसोवस्थाया द्वयोरहोरत्रयोरपि विद्यमानत्वात् द्वित्वम् । भरतस्य यज्ञस्य योनी इह अश्वे साद- यामि स्थापयामि । निमित्तात्सप्तमी, अश्वनिमित्तमद्यप्रवर्तयामि । वां युवयोर्यज्ञस्य योनी हे दम्पती! । यद्वा होतारावाच्यते उ-. पासति, मित्रावरुणो देवते अन्तरामवर्तमानो अहोरात्रौ यज्ञ. योगार्थ स्थापयामीति । समानमन्यत् ॥ प्रथमा वामिति ॥ हे दम्पति! युवां युवयोरीय ईदृशौ देवो होतारौ अपिमयं प्रीणयामि । प्रीन् तर्पणे, 'सप्तमी ·अनु. १.] मामासारमाधोपेता. सह रुदैन मा वा सरथिना सुवर्णो देवौ प- श्यन्तौ भुवनानि विश्वा। अप्रियं चोदना वां मिमाना होतारा ज्योतिः. प्रदिशा दिशन्ता । आदित्यैनों भार- ती वष्ट यज्ञ सरस्वती णी । देवौ । पश्यन्तौ । भुवनानि । विश्वा । अपि- प्रयम् । चोदना । वाम् । मिमांना । होतारा । ज्योतिः। प्रदिशेति प्र-दिशा । दिशन्तो । आदि- त्यैः । नः । भारती । वष्टु । यज्ञम् । सरस्वती। सह । रुद्रैः । नः । आवीत् । इडौ । उपहूतेत्युपं- । । - छान्दसो लड्, 'बहुलं छन्दसि ' इति शपः श्लु, नाभ्यस्तस्य इति गुणाभावो व्यत्ययेन प्रवर्तते । कीदृशो-प्रथमा प्रथमो प्रधानो । पूविदाकार' । सरथिना सरथिनी समानरथः सरथः तद्वन्तौ । सुवर्णा शोभनवर्णो देवी दीप्तिमन्तो विश्वा भुवनानि भूतनातानि वां युवयोः चोदना चोदितानि विहितानि कर्माणि । पूर्ववदाकारः । मिमाना । यद्वा-चोदना चोदनौ कर्मणा मि- माना मानकुशलो ज्योतिः प्रकाशं प्रदिशा प्रधानदिग्भि दिशन्ता विमृगन्तो । सर्वत्रैवाकारः ॥ अष्टमी-आदित्यैरिति ॥ आदित्यैस्सह नः अस्माकं यज्ञं भारती देवी वटु कामयताम् । वश कान्तो । रुद्रेस्सह सरस्वती देवो नः अस्मान् आवीत् अवतु । अस्माकं वा यज्ञमवतु ।

·ទំ तैत्तिरायसंहिता. [पा. ५.प्र.१. .. आवीत्। इडोपहूता वसुभिस्स॒जोपा यज्ञं नौ देवीरमृतैपु धत्त । त्वष्टा वी- र देवकामं जजान त्वष्टुरवी जायत्त आशुरवः ॥५८॥ त्वष्टेदं विश्व भुवनं जज़ान बृहोः कर्तारमिह य- हूता । वसुभिरिति वर्तु-भिः । सजोपा इति स- जोपाः । यज्ञम् । नः । देवीः । अमृतपु । धत्त । 'त्वष्टा । वीरम् । देवकाममिति देव-कामम् । ज- जान । त्वष्टुंः । अवीं । जायते । आशुः। अश्वः ॥५८ ॥ त्वष्टा । इदम् । विश्वम् । भुवनम् । ज. जान । वहोः । कुर्तारम् । इह । यक्षि । होतः। छान्दसो लुइ । इडा देवी अस्माभि. आहूता वसुभिः सजोषाः समानप्रीतिः अस्माकमवल्वित्येव । किं बहुना, देवी देव्यंः यूयं तिलोपि इडा सरस्वती भारती च नः अस्माकं यज्ञ अमृतेषु अविद्यमानमरणेषु देवेषु धत्त स्थापयत । 'नहो नरमर' इत्यु- त्तरपदाघुदात्तत्वम् ॥ - "नवमी-त्वष्टेति ॥ त्वष्टा देवः वीरं विक्रान्तं देवकामं देवान् कामयमानम् । 'शीलिकामि' इति णः, पूर्वपदप्रकृति- स्वरत्वं च । जनान जनयति । तस्मादेवं यहोः सर्वस्य क- तारं स्वप्टारं हे होतः! इह अस्मिन् कर्मणि यक्षि यज । लेटि बहुलं उन्दसि' इति शपो लुक् ॥ - ·मनु. 11 मामास्करमायोपैता. 97 क्षि होतः । अश्वौ घृतेन त्मन्या स- मैक्त उप देवा तुशः पार्थ एतु । वनस्पतिर्देवलोकं प्रजाननग्निना हु- व्या स्वदितानि वक्षत् । प्रजापते- अश्वः । घृतेन । त्मन्या । समक्त इति सं-अक्तः। उपेति । देवान् । ऋतुश इत्यूतु-शः । पार्थः । एतु । वनस्पतिः । देवलोकमिति देव-लोकम् । प्रजाननिति प्र-जानन् । अग्निना । हुव्या । स्व- दितानि । वक्षत् । "प्रजापतेरिति पूजा-पतेः । सयक- वचनाच 1 दशमी |-अश्व इति ॥ अश्वोऽयं पृतेन समक्तः सर्वात्मना अभ्यक्तः त्मना आत्मनेत्र स्वभावत एव स्वादुभूत इति यावत् । 'मुपो मुलुक्' इति ' मन्त्रेप्वाड्यादेः' इत्याकारलोपः । पायोऽन्न स्वादु भूत्वा देवानुपैतु उपगच्छतु ऋतुशः भरतावृतौ काले । ' इति शस् । देवानित्यस्मिन् नकारस्य 'दोधीदटि समानपादे' इति संहितायां रुत्वम् । वनस्पतिः वानस्पत्योऽमिः । विकारे प्रतिशब्दः, मुट्स्वरावृत्ती । देवलोकं प्रनानन् अग्नि- ना आहवनीयेन सह स्वदितानि स्वादूकतानि हव्या हव्यानि वक्षत् वहतु । 'शेश्छन्दसि' इति लोपः । वहेलेंटि 'सिब- हुलं लेटि' इति सिप् ॥ "एकादशी-प्रनापतरिति ॥ अनापतेः यजमानस्य तपसा अनेन कर्मणा यावृधानः वर्धमानः । छान्दसस्य लिटः कानना- ri-13 ·98 तैत्तिरीयसंहिता. [का.५.... स्तर्पसा वावृधानस्स॒द्यो जातो ई- धिपे यज्ञमग्ने। स्वाहाकृतेन हृविपा पुरोगा याहि साध्या हविरदन्तुं दे- वाः ॥५१॥ तप॑सा । वावृधानः । सद्यः । जातः । दृधिपे । यज्ञम् । अग्ने । स्वाहाकतेनेति स्वाहां-कृतेनं । हविपा । पुरोगा इति पुरः-गाः । याहि । साध्या। हविः । अदन्तु । देवाः ॥ ५९ ॥ अग्निष्ट्वा वामश्वो द्विचत्वारिशच्च ॥ ११ ॥ सावित्राणि व्यूद्धमुत्क्राम देवस्य खनति क्रूरं वारुणस्स॒प्तभिरेकविशत्या पङ्गिन है स्म स. मिडो अजन्नेकोदश ॥ ११ ॥ सावित्राण्युत्कॉम क्रूरं वारुणः पशव॑स्स्युन है देशः । सद्योजातः जातमात्र एव यज्ञं अध्वरं दधिषे धारयसि अग्ने! | छान्दसो लिट् । स्वाहारुतेन स्वाहाकारेण संस्कृतेन अ. नेन हविपा सह याहि गच्छ देवान् । स्वाहाशब्दस्य उर्यादि- त्वेन गतित्वात् 'गतिरनन्तरः' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरसम् । हे पुरोगाः प्रथमगामिन् ! । 'जनसन' इति विट् , ' 'विदुनोः इत्यात्वम् । साध्या साधितेन हविषा । यहा-साधु याहि ,

·मामाकरभाष्योपैता.
99
स्म नवपञ्चाशत् ॥ ५९ ॥ सावित्राणि हविरदन्तु
देवाः ॥ हरिः ओम् ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु.॥
पञ्चमकाण्डे प्रथमः प्रभस्समाप्तः,
साधु हविरदन्तु देवाः । 'सुपां सुलुक ' इति विभक्तः ध्यादेशः
टिलोपः, उदात्तनिवृत्तिस्वरेण विभक्तरुदात्तत्वम् ॥
इति भट्टभास्करमिअविरचिते यजुर्वेदभाप्ये ज्ञानयज्ञाख्ये
पञ्चमे काण्डे प्रथमे प्रपाठके एकादशोनुवाकः:
समाप्तः प्रपाठक,

·100 तैत्तिरीयसंहिता. (का. ५. प्र. १. हरिः ॐ पञ्चमकाण्डे द्वितीयप्रश्नः विष्णुमुखा वै देवाश्छन्दोभिरिमा- न्लोकाननपजय्यमभ्यंजयन् यद्वि- प्णुक्रमान्क्रमते विष्णुरेव भूत्वा यजमानश्छन्दौभिरिमान्लोकानन- पजण्यमभि जयति विष्णोः क्रमो- स्यभिमातिहेत्यांह गायत्री वै पृथि- 'विष्णुमुखा इति विष्णु-मुखाः । वै । देवाः । छन्दोभिरिति छन्दः-तिः । इमान् । लोकान् । अनपजय्यमित्यनप-जय्यम्।अभीति । अजयन्न् । यत् । विष्णुक्रमानिति विष्णु-क्रमान् । क्रमते । विष्णुः । एव । भूत्वा । यज॑मानः। छन्दोभिरिति छन्दः-भिः । इमान । लोकान् । अनपजय्यमि- त्यनप-जय्यम् । अभीति । जयति । विष्णोः। कर्मः । असि । अभिमातिहत्यभिमाति-हा । इ- त । आह । गायवी। वै। पृथिवी । त्रैष्टुंभम् । अ- 'पुनरप्पमिकाण्डव-विष्णुमुखा इत्यादि विष्णुमयान- भूताः देवाः अनपनय्य अपनेतुं न शक्यत इति । 'अचो यत्, क्षय्यमय्यो शस्यार्थ' इति अयादेशो निपात्यते । 'यस्तावातदथे' इति उत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । विष्णुकमाः .

·भनु...] भाभास्करभाष्योपेता. .101 वी त्रैष्टुंभमन्तरिक्षं जागती द्यौरा- नुष्टुभीदिशश्छन्दौभिरेवेमान्लोकान् यथापूर्वमभि जयति प्रजापतिरग्नि- मसृजत सौस्मासृष्टः ॥ १॥ परां- त्तम॒तयाऽन्वैदकन्ददिति तया वै सोनेः प्रियं धामावारुन्ध यदेताम- न्वाहामेरेवैतयां मियं धामा रुन्ध न्तरिक्षम् । जागती । यौः । आनुष्टुभीरित्यानु-स्तु- भाः । दिशः । छन्दौभिरिति छन्दः-भिः । एव । इमान् । लोकान् । यथापूर्वमिति यथा-पूर्वम् । अभीति । जयति । मुजापतिरिति प्रजा-पतिः । अग्निम् । असृजत । सः। अस्मात् । सृष्टः ॥ ॥ पराडू । ऐत् । तम् । एतयां । अन्विति । ऐतु । अन्दत् । इति । तया । वै। सः । अमेः । मि- यम् । धाम । अयेति । अरुन्ध । यत् । एताम् । अन्वाहेत्यनु-आहे । अग्नेः। एव । एतयां । मि- 'विष्णोः कमोसि' इत्यादयः । गायत्रीत्यादि । तदधीननयत्वात् सदीयत्वम् । त्रिष्टुब्नगत्यनुष्टुपशब्देम्यः उत्सादित्वाद प्णुक्रमानन्तरं अपनीत्यर्थः ॥ VILYA RATIE *.४.२.१, 21038 ·102 तैत्तिरीयसंहिता. [का...... । ईश्वरो वा एप पराड्दो यो वि- प्णुक्रमान्क्रमते चतसृभिरा वर्तते चत्वारि छन्दा सि छन्दा सि ख- लु वा अग्नेः प्रिया तनूः प्रियामे- वास्य तनुवमभि ॥२॥ पर्यावर्तते यम् । धाम । अवेति । रुन्धे । ईश्वरः । वै । एपः । पराङ् । मृद्घ इति प्र-दर्घः। यः । विष्णुक्रमानि- ति विष्णु-कमान् । क्रम॑ते । चतसृभिरिति चत- सृ-भिः । एति । वर्तते । चत्वारि । छन्दासि । छन्दासि । खलु । वै । अग्रेः । प्रिया । तनूः मियाम् । एव । अस्य । तनुवम् । अभीति ॥२॥ पर्यावर्तत इति परि-आवर्तते । दक्षिणा । पूर्व तत इति परि-आवर्तते । स्वम् । एव । वीर्यम् । "ईश्वरो वा इत्यादि ॥ विष्णुक्रमाणां ऋमिता पराडेव प्रदघः प्रस्थातुमीश्वरः । दघेः 'ईश्वरे तोसुन्कसुनो' इति कसुन् । चतसृ- मिरिति । 'अमेऽभ्यावर्तिन् '* इत्यादिभिः चतसृभिः ऋग्भिः दक्षिण- मंसमभिपर्यावर्त ते । 'झल्युपोत्तमम् ' इत्युपोत्तमस्योदात्तत्वम् ॥ छन्दासि खल्वित्यादि || प्रधानसाधनत्वात् शरीरमेवानेः छ- न्दांसि । तस्मात् चतुरसट्यान्वयात् प्रियामग्नेः तनुवमभिपर्याव-.

·मामाकरभाष्योपेता. 103 दक्षिणा पर्यावर्तते स्वमेव वीर्यमर्नु पर्यावर्तते तस्माद्दक्षिणोधैं आत्मनो वीर्यांवत्तरोथो आदित्यस्यैवावृतमनु पर्यावर्तते शुनश्शेपमाजीगति व- "रुणोऽगृह्णाथस एतां वारुणीमपश्यत्त- अन्विति । पर्यावर्तत इति परि-आवर्तते । त- स्मात् । दक्षिणः । अर्थः । आत्मनः। वीर्यावतर इति वीर्यावत्-तरः । अथो इति । आदित्यस्य । एव । आवृतमित्या-वृतम् । अन्विति । पर्यावर्तत इति परि-आवर्तते । 'शुनश्शेर्पम् । आजीगर्तिम् । वरुणः । अगृह्णात् । सः। एताम् । वारुणीम् । तते । दक्षिणेत्यादि । गतम् । आत्मन. शरीरस्य वीर्यावत्तर अ- तिशयेन वीर्यवान् । छान्दसं दीर्घत्वम् । अथो अपि च आदित्यस्यैवावृतं पर्यावृत्ति अनु लक्षीकृत्य पर्यावर्तते । ननु अ- प्रदक्षिणमेव आदित्यो गच्छति–तथा हि, अश्विन्यां दृष्टो भग- वान् कतिपयदिवसव्यतिक्रमे भरण्यामुपलभ्यते, तत' कृत्तिकासु. सत्यं, इदं तु ध्रुवा धारात् हात्- (1) क्षिप्रं ज्योतिश्चक्र प्रदक्षिणं भ्रमति । तत्रस्थोऽयमपि भगवान् आराधनवशेन प्रदक्षिणं पर्यावर्तमानो लो- किकैः अभिमन्यते । तदभिप्रायमिदं ब्राह्मणमिति ।। 'शुनश्शेपो नामानीगर्तपुत्रः । वारुणी 'उदुत्तमम् । इत्येतां ध्रुवी रयात् हाद. सि. ४.२.१, ·104 सिरीयसहिताः {का. ५.० २. या वै स आत्मान वरुणपाशामु- वरुणो वा एतं गुंडाति य उखां प्रतिमुञ्चत उद्दुत्तमं वरुण पाशम- स्मदित्याहात्मानमेवैतयां ॥ ३ ॥ वरुणपाशान्मुञ्चत्या त्याऽहार्षमि- त्याहा होनहरति ध्रुवस्तिष्ठाविचा- चलिरित्याह प्रतिष्ठित्यै विशस्त्वा सर्वा वाञ्छन्त्वियाह विशैवैन : स- अपश्यत् । तया । वै । सः। आत्मानम् । वरुणपा- शादिति वरुण-पाशात् । अमुञ्चत् । वरुणः। दै। ए॒तम् । गृह्णाति । यः। उखाम् । प्रतिमञ्चत इति प्र- ति-मुश्चतै । उदिति । उत्तममित्युत्-तमम् । बरु- ण । पाशंम् । अस्मत् । इति । आह । आत्मानम् । एव । एतयां ॥३॥ वरुणपाशादिति वरुण-पा- शात् । मुञ्चति । एति । त्वा । अहारम् । इति । आह । एति । हि । एनम् । हरति । ध्रुवः । तिष्ठ । अविचाचलिरित्यवि-चाचलिः। इति । आह । प्र- तिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै । विशः। त्वा । सी। अपश्यत् । तेन स एवास्य ऋपि । अनया अस्य शिक्यपाशं मुञ्चते । शुनश्शेपत्य वनस्पत्यादित्वात् पूर्वोत्तरपदयो. 'युगपत् ।

·भनु. 1. मामारकरभाष्योपंता. 105 मर्धयत्यस्मिन्राष्ट्रमश्रियेत्याह रा- एमेवास्मिन्ध्रुवर्मकर्यं कामयैत रा- टूर स्यादिति तं मनसा ध्यायेद्वा- टमेव भवति ॥ ४॥ अप्रै वृहन्नुप- सामूर्यो अस्थादित्याहायमेवैन समानानां करोति निर्जग्मिवान्त- मैस इत्याह तम एवास्मादप हन्ति ज्योतिषाऽगादित्याह ज्योतिरेवा- वाञ्छन्तु । इति । आह । विशा । एव । एनम् । स- मिति । अर्धयति । अस्मिन्न् । राष्ट्रम् । अधीति। श्र- य । इति । आह । राष्ट्रम् । एव । अस्मिन्न् । ध्रुवम् । अकः । यम् । कामयेत । राष्ट्रम् । स्यात् । इति । तम् । मन॑सा । ध्यायेत् । राष्ट्रम् । एव । भवति । ४ ॥ अप्रै। वृहन् । उपसाम् । ऊर्ध्वः । अस्थात् । इति । आह । अयम् । एव । एनम् । समानानाम् । करोति । निर्जग्मिवानिति निः-जग्मिवान् । तम- सः। इति । आह । तमः। एव । अस्मात् । अपेति। मरुतिस्वरत्वम् । मात्वाऽहामिति । द्वाभ्यामेनं हरति । ध्रुवमक- रिति । ध्रुवं अचलितं करोति । छन्दसोलुइ । मन्त्रे ·106 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ५.२.१. स्मिन्दधाति चतसृभिस्सादयति च- त्वारि छन्दासि छन्दोभिरेवाति- च्छन्दसोनुमया वर्णी · वा एपा छ- न्दसां यदतिच्छन्दा वष्#वैन स- मानानां करोति सहती ॥५॥ भ- हुन्ति । ज्योतिपा । एति । अगात् । इति । आह । ज्योतिः। एव । अस्मिन्न् । दधाति । चतसृभिरिति चतसृ-भिः । सादयति । चत्वारि । छन्दासि । छन्दोभिरिति छन्दः-भिः । एव । आतिच्छन्दुसे- त्यति-छन्दसा । उत्तमयेत्युत्-तमा । वम । वै। एपा । छन्दसाम् । यत् । अतिच्छन्दा इत्य- ति-छन्दाः । वम । एव । एनम् । समानानाम् । करोति । सद्वतीति सत्-वती ॥५॥ भवति । सत्त्वमिति सत्-त्वम् । एव । एनम् । गमयति । ' इति च्टेलृक् । ध्रुवत्वं राष्ट्रस्य नित्यसंबन्धः । नित्यं राष्ट्र स्यादिति यावत् । अग्रमधिप्रधानम् । गतमन्यन् ।। • चतसृभिरिति ॥ अन्तर्वेद्येनमासादयति । छन्दोभिरेवेति । सादयतीत्येव । अतिच्छन्दसोत्तमयेति । स्गदयतीत्येव । 'हंसश्शु- चिपत्' इति जगती अतिच्छन्दाः । उत्तमशन्द उञ्चादिः । वर्ण घस ·अनु...] भभास्करभाष्यपोता. 107. । वति सत्त्वमेवैनं गमयति वाथ्सप्रे- णोप तिष्ठत एतेन वै कैथ्सप्री - लन्दनों मेः प्रियं धामारुन्धाग्ने- रेवतेने प्रियं धामाव॑ रुन्ध एकादश भवत्येकधैव यजमाने वीय दधात स्तोमेन वै देवा अस्मिन्लोक आधु- 'चात्सप्रेणेति वात्स-प्रेण । उपेति । तिष्ठते । एते- नं। वै। वत्सपीरिति वत्स-प्रीः । भालंन्दनः। अग्नेः। प्रियम् । धामं । अवेति । अरुन्ध । अग्नेः। एव । एतेनं । नियम् । धाम । अवेति । रुन्धे । एकादशम् । भवति । एकधेत्यैक-धा । एव । य- जमाने । वीर्यम् । दधाति । स्तोमैन । वै । देवाः। अस्मिन् । लोके । आर्भुवन्न् । छन्दोभिरिति छ- न्दः-भिः । अमुष्मिन्न् । स्तोम॑स्य । इव । खलु। उच्छायः । सद्धती सच्छन्दवती उत्तमा भवति । भूम्नि । पतुप् ॥ वात्सप्रेणेति ॥ 'दिवस्परि '* इत्येकादशर्च सूक्तं वात्सप्रम् । तेन उख्यं मातरग्निमुपतिष्ठते । अथास्य वात्सप्रत्वं निर्वक्ति-एतेन वा इत्यादि । वत्सप्री म मलन्दनस्य पुत्रः । शिवाद्यणन्तः । एकादशः परिमाणमस्येति स्तोमे डविधिः । किमस्य स्तोमस्य स्तो.. *स, ४.२२ ·108 तेत्तिरीयसंहिता. वश्छन्दोभिरमुप्मिन्थ्स्तोम॑स्येव ख- लु वा एतद्रूपं यद्वासुमं यहांथस- प्रेणोपतिष्ठते ॥ ६ ॥ इममेव तेने लोकमभि जयति यविष्णुक्रमान्क्र- मतेऽमुमेव तैलॊकमभि जयति पू- वैद्युः प्र कामत्युत्तरेयुरुप तिष्ठते त- वै । एतत् । रूपम् । यत् । वात्सप्रमिति वात्स- प्रम् । यत् । वात्सप्रेणेति वात्स-प्रेणं । उपतिष्ठत इत्युप-तिष्ठते ॥ ६ ॥ इमम् । एव । तेनं । लो- कम् । अभीति । जयति । यत् । विष्णुक्रमानिर्ति विष्णु-कमान् । क्रम॑ते । अमुम् । एव । तैः । लोकम् । अभीति । जयति । 'पूर्वद्युः । प्रेति । कामति । उत्तरेयुः । उपेति । तिष्ठते । तस्मात् । मतं यदाह-स्तोमेन वा इति । एकधैवेति । एकस्तोमत्यादेका- दशानाम् ॥ 'पूर्वद्युरिति ॥ पूर्वस्मिन् अनि प्रक्रामति विष्णुक्रमान् का. मति । उत्तरेऽद्यु' उत्तरेऽहनि उपतिष्ठते वात्सप्रेण । पस्त ' इत्यादी द्वे एते निपात्यते । तस्मादित्यादि । गतम् । अ. लव्यस्य लाभो योगः, लब्धस्य पालनं क्षेमः । काश्चित्मनाः योगः श्रेयानिति मन्यन्ते या आननशीला बहुव्ययाः । फा- श्चित् क्षेम एव श्रेयानिति मन्यन्ते या आननशीला • व्ययभीरवः । सद्यः ·भनु. १.* मामास्करभाष्योपेता. 109 : स्माद्योगेऽन्यासी प्रजानां मनः क्षे- मेऽन्यासां तस्माद्यायावरःक्षेभ्यस्य- शे तस्माद्यायावरः क्षेम्यमध्यवस्य- ति मुष्टी करोति वाचै यच्छति य- ज्ञस्य धृत्यै ॥ ७॥ योगें । अन्यासोस् । प्रजानामिति प्र-जानाम् । मनः । क्षेमे । अन्यासांम् । तस्मात् । यायावरः। क्षेम्यस्य । ईशे । तस्मात् । यायावरः । क्षेभ्यम् । अध्यवस्तीत्यधि-अवस्यति । 'मुष्टी इति । क- रोति । वाचम् । यच्छति । यज्ञस्य॑ । धृत्यै ॥७॥ सृष्टोऽभ्यतया भवति सत्युपतिष्ठते द्विच- त्वारिशच ॥१॥ क्षेमेऽन्यासामिति । प्रजाना मन इत्येव । क्रमेणोपस्थानवैलक्ष- ण्यहेनुकं प्रजाना मन मनोवेलक्षण्यमिति । तस्मात् यायावर यानशील' यजमान क्षेम्यस्य ईशे ईटे न योगमहति । 'यश्च यड ' इति परन् । 'स्व ओत्यक्षेम्य स्येश'(१) इत्यादिना स्वार्थे क्षेमशव्दाद्यः । 'लोपस्त आत्मनेपदेषु' इति ईष्ट इत्यत्र तलोप । यस्मात् एवं यायावर सममेवाईति तस्मादेव यायावर क्षेममेव कर्तुमध्य- वस्यति न योगमितीत्याह । एवमत्र प्रयाणं कर्तव्यमिति सू- चितं भवति ॥ "मुष्टीत्यादि ॥ प्रतिवत् ॥ इति पञ्चमे द्वितीये प्रथमोनुवाक.. .

·110 तैसिरीयसंहिता 1 अनपतेऽनस्य नौ देहीत्याहाग्निर्वा अनपतिस्त एवास्मा अन्न प्रयच्छ- त्यनमीवस्य शुष्मिण इत्याहाय॒क्ष्म- स्येति वातदाह प्रदातारै ता- रिप ऊर्ज नो धेहि द्विपदे चतुप्पद इत्याहाशिपमेवैतामाशास्त उदु त्वा 'अनपत इत्यन्न-पते । अनस्य । नः । देहि । इति । आह । अग्निः । वै। अन्नपतिरित्यन्न-पत्तिः।- सः । एव । अस्मै । अन्नम् । प्रेति । यच्छति । अ- नमीवस्य । शुप्मिणः । इति । आह । अयक्ष्म- स्य । इति । वाव । एतत् । आह । प्रेति । प्रदा- तामिति प्र-दातारम् । तारिपः । ऊर्जम् । नः। धेहि । द्विपद इति द्वि-पः । चतुष्पद इति चर्तुः-- पदे । इति । आह । आशिपमित्या-शिपम् । ए- व । एताम् । एति । शास्ते । उदिति । उ । त्वा। विश्वे । देवाः । इति । आह । प्राणा इति प्र-अ- पूर्वद्युरेवास्मै अन्नवती समिधमम्यादधाति भपति वा--अन्न- पतेऽनस्थ नो देहीति । अयक्ष्मस्येति । अनविशब्दस्य व्या- ख्या । आशिपमिति । प्रदातारं यजमानं प्रतारिपः वर्धय अस्मा- कं द्विपदे चतुष्पदे च उन धेहि इतीयमाशीः । 'उदु खेति ॥ उख्यमुद्यच्छते । (यानामहें) । चित्तायेति । अभिः, । 4 ·भनु. २.] * महमारसरमाध्योपेता. 111 । विश्वे देवा इत्यहि माणा वै विश्व देवाः ॥ ८॥ प्राणैरेवैनमुद्यच्छतेऽ. मे भरैन्तु चितिभिरित्याह यस्मा ए- वैनै चित्तायोद्यच्छते तेनैवैन स- मर्धयति चतसृभिरा सादयति च- स्वारि छन्दासि छन्दोभिरेवाति- च्छन्दसोत्तमया वर्म वा एपा छ-. न्दसा यदर्तिच्छन्दा वप्मैवैन स- नाः। वै । विश्वे । देवाः॥८॥ प्राणैरिति प्र- अनैः । एव । एनम् । उदिति । यच्छते । अग्ने । भरन्तु । चिनिभिरिति चिनि-भिः । इति । आह । यस्मै । एव । एनम् । चित्ताय । उद्यच्छत इत्युत्- यच्छते । तेनं । एव । एनम् । समिति । अर्धय- ति । चतसृभिरिति चततृ-भिः । एति । सादय- ति । चत्वारि । छन्दा सि । छन्दोभिरिति छन्दः- भिः । एव । अतिच्छन्दसेत्यति-छन्दसा । उत्तम- येत्युत्-तमया । वम । चै । एषा । छन्दसाम् । प्रेतार्थाय । नतसृभिः इति । प्रयातुकामोऽयं 'सीद त्वं मातुः !* इत्यादिभिश्चतसृभिः प्रथमानुवाकान्नाताभिः द्वीपे शकटे प्रउगे । tu.४.२.१.

·112 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. ५. स. १, मानानां करोति संहतीभवति सत्त्व- मेवैनै गमयति प्रेग्ने ज्योतिष्मान् ।। ९॥ याहीत्याह ज्योतिरेवास्मिन्दंधा- ति तनुवा वा एप हिनस्ति यहि- नस्ति मा हि सीस्तनुवा प्रजा इ- त्योह प्रजाभ्य एवैन शमयति र- •क्षासि वा एतद्यज्ञः सचन्ते यदन यत् । अतिच्छन्दा इत्यति-छन्दाः । वम । एव । एनम् । समानानाम् । करोति । सद्वतीति सत्- वती । भवति । सत्त्वमिति सत्-त्वम् । एव । ए- नम् । गमयति । ति । इत् । अग्ने। ज्योतिष्मान ॥ ९॥याहि । इति । आह । ज्योतिः। एव । अ- स्मिन्न् । दधाति । तनुवा । वै । एपः । हिनस्ति । यम् । हिनस्ति । मा। हिरसीः । तनुवा । प्रजा इति प्र-जाः । इति । आह । प्रजाभ्य इति प्र- जाम्यः । एव । एनम् । शमयति । रक्षा सि । वै। एतत् । यज्ञम् । सचन्ते । यत् । अनः । उ- उख्यमासादयति । चत्वारीत्यादि । गतम् । भेदन इति । प्रयाण- •मन्तः । तनुवेत्यादि । गतम् ॥ रक्षांसत्यिादि ॥ सचन्ते सेचन्ते । उत्सनंति शब्दं करोति । *स, ५.२.१.5 ·भमु. १.] भध्माकरभाम्योपैता. 113 उथ्तर्जत्यन्ददित्यवाह रक्षसाम- पंहत्या अनसा वहन्त्यपंचितिमेवा- स्मिन्दधाति तस्मादनस्वी च रथी चातिथीनामपंचिततमौ ॥१०॥ अ- पंचितिमान्भवति य एवं वेदं समि- धाऽग्निं दुवस्य॒तेति घृतानुषिक्तामर्व- सिते समिघमा दधाति यथाऽतिथ. त्सर्जतीत्युत्-सर्जति । अकन्दत् । इति । अन्वि- ति । आह । रक्षसाम् । अपहत्या इत्यर्प-हत्यै । अनेसा । वहन्ति । अपचितिमित्यप-चितिम् । एव । अस्मिन् । दधाति । तस्मात् । अनस्वी। च । रथी । च । अतिथीनाम् । अपचिततमावि- त्यपंचित-तमौ॥ १०॥अपचितिमानित्यपचिति- मान् । भवति । यः। एवम् । वेद । समिति सं-इधा । अग्निम् । दुवस्य॒त । इति । घृतानुपि- तामिति घृत-अनुपिताम् । अर्वसित इत्यर्व-सि- ते । समिधमिति सं-इधम् । एति । दधाति । य- तस्मात्प्रयाणकाले अक्षशब्दे सति 'अक्रन्ददग्निः' इति पुरस्तादाना- तामृचमाह । अनसत्यादि । अपनितिः पूजा । घृतानुपितामि- *स. ४.२.२, T-16 ·114 तत्तिरीयसंहिता. [षा. ५. म. २. -- य आर्गताय सुर्पियदातिथ्यं क्रिय- ते तागेव तद्गायत्रिया ब्राह्मणस्य गायतो हि ब्राह्मणस्विटुभा राजन्य- स्य त्रैष्टुभो हि राजन्योऽप्सु भस्म प्र वैशयत्य॒प्सुयोनिर्वा अमिस्स्वा- मेवैनं योनि गमयति तिसृभिः प्र था । अतिथये । आर्गतायेत्या-गताय । सर्पियत्। आतिथ्यम् । क्रियते । तादृक् । एव । तत् । गाय- बिया । ब्राह्मणस्य । गायत्रः । हि । ब्राह्मणः। त्रि- टुभा । राजन्यस्य । त्रैष्टुंभः । हि । राजन्यः । अ- प्स्वित्यप-सु । भस्म । प्रेति । वेशयति । अप्सुयो- निरित्य॒प्सु-योनिः । चै। अग्निः। स्वाम् । एव । ए- नम् । योनिम् । गमयति । 'तिसृभिरिति तिसृ- ति । घृतेन अनुपिक्ता समिधमसिते प्रयाणे आदधाति । यथेत्यादि । गतम् । 'समिधाऽनिम्' * इति गायनी । 'प्र प्रायम्' * इति त्रिष्टुप् । अपिस्वत्यादि । भस्म चेति वर्तते । अप्सु अप्सु योनिरस्येति व्यधिकरणो बहुव्रीहिः । 'अपो योनि यन्मतुषु । इति सप्तम्या अलुक् ॥ 'तिमभिरिति ॥ 'आपो देवी प्रति गृहीत'* इत्यादिभिः । परा वा इत्यादि । परावपति विनाशयति । ज्योतिप्मतीभ्यां ‘प्रसाद्य '* प्रवेशयति । स. ४.१.३.

·भाभास्करभाष्योपेता. 115 वैशयति विवृद्वै॥११॥अग्निर्यावाने- वाग्निस्तं प्रतिष्ठां गमयति परा वा ए- पोऽमिं वपति योऽसुभस्म प्रवेशय- तिज्योतिष्मतीभ्यामवं दधाति ज्यो- तिरेवास्मिन्दधाति द्वाभ्यां प्रतिष्ठित्यै परा वा एप प्र॒जां पशून वैपति योऽप्सु भस्मं प्रवेशयति पुनरूर्जा भिः । प्रेति । वेशयति । निवृदिति त्रि-वृत् । वै॥ ॥११॥ अग्निः। यावा । एव । अग्निः । तम् । प्रतिष्ठामिति प्रति-स्थाम् । गमयति । परेति । वै। एयः। अग्निम् । वपति । यः। अप्स्वित्यप-तु । भ- स्म । प्रवेशयतीति प्र-वेशयति । ज्योतिष्मती- भ्याम् । अवेति । दधाति । ज्योतिः । एव । अ- स्मिन्न् । दधाति । द्वाभ्याम् । प्रतिष्ठित्या इति प्रति- स्थित्यै । परेति । वै। एपः । प्रजामिति प्र-जाम्। पशून् । वपति । यः । अप्स्वित्यप्-सु । भस्म । प्रवेशयतीति प्र-वेशयति । पुनः । ऊर्जा । सह । या । इति । पुनः । उदैतीत्युत्-ऐति । प्रजा- इत्याभ्यां द्वाभ्यामवदधातीत्येव ।। परा वा इत्यादि । गतम् । 'पुन-

·116
तैत्तिरीयसंहिता
आका. ५.प्र. २.
सह रय्यति पुनरुदैति प्रजामेव पु-
शूनात्मन्धने पुर्नस्वाऽऽदित्याः॥१२
रुद्रा वसवमिन्धतामिाहता वा
एतं देवता अग्रे समैन्धत ताभिरे-
चैन समिन्धे वोधा स बोधीत्युप
तिष्ठते बोधयत्येवैन तस्माथसुप्ता -
जाः प्र बुंध्यन्ते यथास्थानमुप॑ति-
मिति प्र-जाम् । एव । पशून् । आत्मन् । धत्ते ।
'पुनः । त्वा । आदित्याः ॥ १२ ।। रुद्राः । वसंवः।
समिति । इन्धताम् । इति । आह । एताः ।
चै।
एतम् । देवताः । अप्रै। समिति । ऐन्धत । ता-
भिः । एव । एनम् । समिति । इन्धे । बोध । सः।
बोधि । इति । उपेति । तिष्ठते । वोधयति । एव।
एनम् । तस्मात् । सुप्त्वा । प्रजा इति प्र-जाः।
प्रेति । बुध्यन्ते । यथास्थानमिति यथा-स्थानम् ।
सूर्जा नि वर्तस्व'* 'सह रय्या नि वर्तस्व'* इति द्वाभ्यां अद्यः
पुनरागच्छति पुनरोतात् पुनराहय आत्मनि स्थापयति ।।
अथ उख्यस्य उपसमिन्धनम्-पुनस्त्वेति ॥ अथ 'बोधा नो
अस्य'* 'स बोधि सूरिः'* ति हाम्यामुपतिष्ठते । यथास्थानमिति ।
.
* स. ४.१.३.

·भहभास्करभाष्योपेता. 117 ष्ठते तस्माद्यथास्थानं पशवः पुनरे- त्योप तिष्ठन्ते ॥ १३॥ यावती वै पृथिवी तस्यै यम आ- धिपत्यं परीयाय यो वै यमं देवय- उपेति । तिष्ठते । तस्मात् । यथास्थानमिति य- था-स्थानम् । पशवः । पुनः । एत्येत्या-इत्यं । उपेति । तिष्ठन्ते ॥ १३॥ वै विश्वे देवा ज्योतिष्मानपंचिततमौ त्रिवृ- द्वा आदित्या द्विचत्वारिशच ॥२॥ 'यावती । वै । पृथिवी । तस्यै । यमः । आ- धिपत्यमित्याधि-पत्यम् । परीति । इयाय । यः । वै। यमम् । देवयजनमिति देव-यजनम् । अ- . . ययाहृतं परिदृत्य पुनर्यनमानायतने तिष्ठन्नुपतिष्ठते । तस्मात् पु. नरागत्य यथास्थानमुपतिष्ठन्ते । तिठते अकर्मकाञ्च इत्यात्मनेपदम् ॥ इति पञ्चमे द्वितीये द्वितीयोनुवाफ . 'यावती वा इत्यादि ॥ अपेत वीत'* इति देवयजना- ध्यवसानमन्त्रः । यममिति । 'अकथितं च' इति कर्मत्वम् ॥ *स.४.२.४.

·lis तैत्तिरीयसंहिता. [का ५.५ २. जनमस्या अनिर्याज्याग्निं चिनुते यमायैन, सचिनुतेऽपेतेत्यध्यवसा- ययति यममेव देवयजनमुस्यै नि- र्याच्यात्मनेऽग्निं चिनुत इप्वग्रेण वा अस्या अनामृतमिच्छन्तो ना. विन्दन्ते देवा एतद्य रपश्यनपेतेति यदेतेनाध्यवसाययति ॥ १४॥ अ- स्याः । अनिर्याच्येत्यनिः-याच्य । अग्निम् । चिनु ते । यमाय । एनम् । सः । चिनुते । अपेति । इ- त । इति । अध्यवसाययतीत्यधि-अवसाययति । यमम् । एव । देवयजनमिति देव-यज॑नम् । अ- स्यै । नियांच्येति निः-याच्यं । आत्मने । अग्निम्। चिनुते । 'इवणेतीयु-अग्रेण । वै । अस्याः । अर्नामृतमित्यना-मृतम् । इच्छन्तः। न । अवि- न्दन्न् । ते । देवाः । एतत् । यजुः । अपश्यन् । अपेति । इत । इति । यत् । एतेनं । अध्यवसाय- यतीत्यवि-अवसाययंति ॥ ११ ॥ अनामृत इत्य- 'इष्वग्रेणेति ॥ इप्वग्रमात्रया अस्याः सम्बन्धिनं एकादेशं अ. नामृतं अमृतेरपि रहितमिच्छन्तः अन्विच्छन्तोऽपि नाविन्दन् नाल.

·119 अनु ३] भभास्वरभाष्योपेता नामृत एवाग्निं चिनुत उहन्ति य- देवास्या अमेध्यं तदप हन्त्युपोऽवौ- क्षति शान्त्यै सिकता नि पत्येत- द्वा अ॒ग्नेर्वैश्वानरस्य॑ रूप५ रूपेणैव वैश्वानरमव॑ रुन्ध ऊपानि पति पुष्टि; एपा प्रजननं यदूपाः पुष्टया- मेव प्रजननेऽग्निं चिनुतेऽथो संज्ञान नां-मृते । एव । अग्निम् । चिनुते । 'उदिति । हु- न्ति । यत् । एव । अस्याः । अमेध्यम् । तत् । अ- पेति । हुन्ति । अपः । अवेति । उक्षति । शान्त्यै । सिकताः। नीति । वपति । एतत् । वै। अनेः। वै. श्वानरस्य । रूपम् । रूपेणं । एव । वैश्वानरम् । अ- वेति । रुन्धे । ऊपान् । नीति । वपति । पुष्टिः। वै। एपा । प्रजननमिति प्र-जननम् । यत् । ऊपः। पुष्ट्यांम् । एव । मृजनंन इति प्र-जनने। अग्निम्। । । । भन्त । अनामृत एवेति । प्रेतानामृतप [मृतादप] सारितत्वात् ।। "उद्धन्तीत्यादि । गतम् । मिकतादय सम्भारा गार्हपत्यायतने निपातव्या । पुष्टिवा इत्यादि । पुष्टिहेतव प्रजननहेतवश्वोपा', तादृशे प्रदेशे आमिश्चित्तो भवति तेपा निश्पनेन । अथो अपिच ।

·120 तैत्तिरीयसंहिता, था. ५... एव संज्ञान बैतत् ॥ १५ ॥ पु- शूनां यदूपा द्यावापृथिवी सुहास्तां ते वियुती अव्रतामस्त्वेव नौ सुह यज्ञियमिति यदमुप्यो यज्ञियमा- सीचदस्यामदात्त ऊो अभवन यदस्या यज्ञियमासीनमुष्यामद- चिनुते । अथो इति । संज्ञान इति सं-ज्ञाने । एव। संज्ञानमिति सं-ज्ञानम् । हि । एतत् ॥ १५॥ प- शूनाम् । यत् । अपाः । द्यावापृथिवी इति द्यावा- पृथिवी। सह । आस्ताम् । ते इति । वियती इति वि-यती । अवताम् । अस्तु । एव । नौ । सह । यज्ञियम् । इति । यत् । अमुप्याः । यज्ञिय॑म् । आसीत् । तत् । अस्याम् । अदधात् । ते । ऊ- पाः। अभवन् । यत् । अस्याः। यज्ञियम् । आ- संज्ञान एवेति । अनि चिनुत इत्येव । सम्यक् ज्ञायन्ते पशयो येः तादृशा उपाः ।। 'द्यावापृथिवी इत्यादि। वियती वियत्यो विगच्छन्त्यो । 'वा छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । 'शतुरनुमः' इति नद्या उदात्तत्वम् । 'देवताइन्वे च' इति द्यावाप्रथिवीशब्द आधुदात्तः । अस्त्ववे- ति । नौ आवयोः यद्यनियं यज्ञाह रूपं तसहेवास्त्विति वि.

·अनु. १.] महमारकरभाष्योपता. 121 धासदश्चन्द्रमसि कृष्णमूपानिव- पंन्नदो ध्यायेयावापृथिव्योरेव य- ज्ञियेऽग्नि चिनुतेऽय५ सो अग्निरि- ति विश्वामित्रस्य ॥ १६ ॥ सूक्तं भवत्येतेन वै विश्वामित्रोऽग्नेः प्रियं धामावारुन्धानेरेवैतेन प्रियं धामा रुन्धे छन्दौभि देवास्सुवर्ग लोक- सीत् । तत् । अमुयाम् । अदधात् । तत् । अ- दः । चन्द्रमसि । कृष्णम् । ऊपान । निवपन्निति नि-चपन् । अदः । ध्यायेत् । द्यावापृथिव्योरिति द्यावा-पृथिव्योः । एव । यज्ञिये। अग्निम् । चिन- ते। 'अयम् । सः । अग्निः । इति । विश्वामित्र- स्येति विश्व-मिनस्य ॥ १६ । सूक्तमिति सु-उ- । क्तम् । भवति । एतेन । वै । विश्वामित्र इति वि- श्व-मित्रः । अग्नेः । प्रियम् । धाम । अवति । अ- रुन्ध । अग्नेः । एव । एतेन । प्रियम् । धार्म । श्लेषारम्भे अनूताम् । यदित्यादि । गतम् । अदो ध्यायेदिति । यददः चन्द्रमसि रणं तदिहास्त्विति ॥ "अयं स इत्यादि ॥ एतद्विश्वामित्रस्य सूक्तं पड़चम् । आ- द्याभिः चतसृभि' गार्हपत्यचिती चतस्त्रः प्राचार्याः पुनरिष्टकाः TH-16 ·122 तैत्तिरीयसहिता. [फा. ५.३.२. मायञ्चनः प्राचीरुपं दधाति चत्वा- रि छन्दासि छन्दौभिरेव तयजे- मानस्सुवर्ग लोकमैति तेपासुवर्ग लोकं यतां दिशस्समलीयन्त ते द्वे पुरस्तासमीची उदिधत ॥१७॥ पश्चासमीची ताभ ते दिशोऽ- अवेति । रुन्धे । छन्दोभिरिति छन्दः-भिः । वै । देवाः । सुवर्गमिति सुवः-गम् । लोकम् । आयन् । चतस्त्रः । प्राचीः । उपेति । दधाति । चत्वारि । छन्दासि । छन्दोभिरिति छन्दः-भिः । एव । तत् । यज॑मानः । सुवर्गमिति सुवः-गम् । लो- कम् । एति । तेषाम् । सुवर्गमिति सुवः-गम् । लोकम् । यताम् । दिशः। समिति । अन्लीयन्त। ते। वे इति । पुरस्तात् । समीची इति । उपेति । अदंधत । द्वे इति ॥ १७ ॥ पश्चात् । समीची इति। ताभिः। वै । ते । दिशः । अहरहुन्न् । यत् । । प्रतिमन्त्रमुपदधाति । 'मित्रे चौ' इति पूर्वपदस्य दीर्घन्यम् । अन्तो- दात्तत्वं च । चतुस्सयान्वयाच्छन्दोलाभः ।। "तेपामिति ॥ देवानां यतां गच्छनाम् । 'शतुरनुमः' इति विभ- केरुदात्तत्वम् । समव्लीयन्त, श्री विशरणे । त इति । देवाः पुरस्तात् । ।

·मामाकरभाष्योपैता. 123 दृहन् यद्दे पुरस्ताथलमीची उप- दधाति दे पश्चासमीची दिशां वि. धृत्या अयो पशवो वै छन्दासि पशूनेवास्मै समीचौ दधात्य॒ष्टावुर्प दधात्यष्टाक्षरा गायत्री गायत्रौग्नि- र्यावानेवाग्निस्तं चिनुतेऽष्टावुपं दधा- त्यष्टाक्षरा गायत्री गायत्री सुवर्ग इति । पुरस्तात् । समीची इति । उपधातीत्युप- दधाति । वे इति । पश्चात् । समीची इति । दि- शाम् । विधृत्या इति वि-धृत्यै । अथो इति । प- शवः । वै । छन्दा ति । पशून । एव । अस्मै । समीचः । दधाति । 'अष्टौ । उपेति । दधाति । अष्टाक्षरेत्यष्टा-अक्षरा । गायत्री । गायत्रः । अ- ग्निः । यावा । एव । अग्निः । तम् । चिनुते । अष्टौ । उपेति । दधाति । अष्टाक्षरेत्युप्टा-अक्षरा। गायत्री । गायत्री । सुवर्गमिति सुवः-गम् । लो- पूर्वस्यां दिशि दे इष्टके सझते दक्षिणामुत्तरा चोपादधत चि- दास, परिचिदसि '* इत्याभ्याम् । ताभि इष्टकाभिः । अथो अपि च । चतुस्सट्यान्वयात् पश्चात्तु [पशुसाधन] छन्दोलाभः ।। 'अष्टावित्यादि || गतम् । अजसेति । ऋजुना मार्गेण ।। *स.४.२.४, ·124 तेसिरीयसंहिता. लोकमञ्जसा चेद सुवर्गस्य लोकस्य ॥१८॥ प्रज्ञात्यै त्रयोदश लोकं- पृणा उप धात्येकवि शातिस्सं पं- द्यन्ते प्रतिष्ठा वा एकविशः प्रति- ष्ठा गार्हपत्य एकवि शस्यैव प्र- तिष्ठां गार्हपत्यमनु प्रति तिष्ठति कम् । अञ्जता । वेदु । सुवर्गस्येत्ति सुवः-गस्य । लोकस्य ॥ १८॥ प्रज्ञात्या इति म-जात्यै । 'त्र- योदशेति यः-श । लोकंपृणा इति लोकं- प्रणाः । उपेति । दधाति । एकवि शतिरित्येक- विशतिः । समिति । प्रद्यन्ते । प्रतिष्ठेति प्रति- स्था । वै । एकविश इत्येक-विशः। प्रतिष्ठे- ति प्रति-स्था । गार्हपत्य इति गार्ह-पत्यः । ए- कवि शस्येत्यैक-वि शस्यं । एव । प्रतिष्ठामिति 'त्रयोदशेति ॥ इमावष्टौ एका चिति. । त्रयोदशभिः लोक- पृणाभिः प्रदक्षिणं चिनोति 'लोकं पृण '* इत्यनया । लोकं स्थानं अन्याभिः अनाकान्तमवकाशं प्रगति पूर्यतीति लोक- एणा । इगुपधलक्षण.. कः । छान्दसो द्वितीयाया अलुक् । 'लोकस्य एणे मुम्वक्तव्यः' इति मुम् । यश्च दश च व. योदश । सिया' इति पूर्वपत्प्रतिस्वरत्वम् । एवविंशति- *स.४.२-४, ·भनु. ३. भभास्करभाष्योपैता. 125 . प्रत्यनि चिक्यामस्तिष्ठति य एवं वेद पञ्चचितीकंचिन्वीत प्रथमं चिन्वानः पाडो यज्ञः पााः पशवो यज्ञमेव पशून रुन्धे त्रिचितीकं चिन्वीत द्वितीय चिन्वानलयं इमे लोका एप्दैव लोके ॥ १९ ॥ प्रति तिष्ठ- प्रति-स्था । गार्हपत्यमिति मार्ह-पत्यम् । अनु। प्रतीति । तिष्ठति । प्रतीति । अग्निम् । चिक्यानः। तिष्ठति । यः । एवम् । वेद । पञ्चचितीकमिति पञ्च-चितीकम् । चिन्वीत । प्रथमम् । चिन्वानः । पाः । यतः। पाक । पशवः । यज्ञम् । एव । पशून् । अवेति । रुन्धे । त्रिचितीकमिति त्रि-चि- तीकम् । चिन्वीत । द्वितीयम् । चिन्वानः । त्रयः। इमे । लोकाः । एषु । एव । लोकेपुं ॥ १९ ॥ प्र- रिति । प्रतिष्ठेति । तद्धेतुत्वात्ताच्छन्द्यम् । एकविंशस्य प्रति- छां गार्हपत्यं च अनुप्रतिष्ठितो भवति । एव वेदिता अग्निं चि. तमान् प्रतिष्ठितो भवति । 'विभाषा चे' इति लिटि कुवम् ॥ पञ्चनितीकमिति ॥ 'चितः कपि' इति दीर्घत्वम् । पालो या इति । धानादिपञ्चवासाध्यत्वात् । पतिशब्द उत्सादिः। एकति । एकेन प्रकारेण वर्तन्ते । एकवृतैवेति । एकधैव वृ.

·126 तिरीयसंहिता. [का. ५... त्येकंचितीकं चिन्वीत तृतीय चि- न्दान एकधा वै सुंवर्गों लोक एक- वृतव सुंचगै लोकमॆति पुरीपेणान्यू- हति तस्मान्मारसेनास्थि छन्नं न दुश्चमाँ भवति य एवं वेद पञ्च चि- तयोभवन्ति पञ्चभिः पुरीपैरभ्यूहति- तीति । तिष्ठति । एकचितीकमित्येक-चितीकम् । चिन्वीत । तृतीयम् । चिन्वानः । एकधेत्यैक-धा। वै। सुवर्ग इति सुवः-गः । लोकः । एकवृतेत्येक -वृर्ता । एव । सुवर्गमिति सुवः-गम् । लोकम् । एति । पुरींपेण । अभीति । ऊहति । तस्मात् । मासेन । अस्थि । छुन्नम् । न । दुश्चमति दुः- चमी । भवति । यः । एवम् । वेदं । "पञ्च । चि- तयः । भवन्ति । पञ्चभिरिति पञ्च-भिः । पुरीपैः । .. ताम् । पुरीपेणेति । पुरोपया मृत्तिकया । दुश्चर्मति । 'प- रादिश्छन्दसि' इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । 1"पञ्च चितय इत्यादि । गतम् ! 'झल्युपोत्तमम्' इति उपो- त्तमस्योदात्ततम् ॥ इति पञ्चमे द्वितीये तृतीयोनुवाका.

·भनु. ४.] मामास्कारमाध्योपेता. 127 दश सं पंद्यन्ते दशाक्षरा विरा- डन विराडिराज्येवानाद्ये प्रति ति- ष्ठति ॥२०॥ वि वा एतौ द्विपाते यश्च पुराऽग्नि- यश्चोखाया समितमिति चतसृ- अभीति । अहति । दर्श । समिति । पद्यन्ते । द- शाक्षरेति दर्श-अक्षरा । विराडिति वि-राट् । अ- नंम् । विराडिति वि-राट् । विराजीति वि-राजा एव । अन्नाद्य इत्यंन्न-अर्थे । प्रतीति । तिष्ठति॥२० अध्यवसाययति धेतद्विश्वामित्रस्यादधत द्वे लोकस्य लोकेषु सप्तचत्वारिशच ॥३॥ 'चीति । वै । एतौ । द्विपाते इति । यः । च । पुरा । अग्निः । यः। च । उखायाम् । समिति । इ- तम् । इति । चतसृभिरिति चतसृ-भिः । सम्। 'वि वा इत्यादि ॥ पुरातनो गार्हपत्याग्नि प्रतिसमेधीयः उख्योऽन्यः । एतो सह न्युप्यमानौ द्विपाते । तस्मात् 'समितं '* इति चनसृभिः संनिवपति । एतदुक्तं भवति–उख्यमधर्युरादत्ते । प्रतिसमेघनीयं प्रतिप्रस्थाता । तो पुरस्तात् प्रत्यञ्ची गार्हपत्याचं- तो अनी संनिवपत इति ॥ *सं.४-२-५.

·128 तिसयसंहिता. [का. ५. २० भिस्तं नि पति चत्वारि छन्दाश्त छन्दासि खलु वा अग्नेः प्रियास्तनूः प्रिययैवैनौ तनुवा स५ शास्ति समि- तमित्याह तस्माद्ब्रह्मणा क्षत्ररस- मैति यथ्सं न्युय विहरति तस्मा- ह्मणा क्षत्रं व्यत्यूतुभिः ॥ २१ ॥ वा ए॒तं दीक्षयन्ति स ऋतुभिरेव नीति । वपति । चत्वारि । छन्दासि । छन्दा- सि । खलु । वै। अग्नेः। प्रिया । तनूः । प्रियां। एव । एनौ । तनुवा । समिति । शास्ति । समिति। इतम् । इति । आह । तस्मात् । ब्रह्मणा । क्षेत्रम् । समिति । एति । यत् । संन्युप्येति सं-न्युप्यं । विहरतीति वि-हरति । तस्मात् । ब्रह्मणा । क्ष- त्रम् । वीति । एति । 'ऋतुभिरित्युतु-भिः ।।२१।। वै।एतम् । दीक्षयन्ति । सः। ऋतुभिरित्युतु-भिः। *चत्वारीत्यादि ॥ गतम् । तस्मादिति । अग्नयोः सुसङ्ग- तत्वेन ब्रह्मसत्रयोः मुसजतम् । व्यतीति । संन्युष्य सह न्युष्य विहरणात् ब्रह्माधीनप्रकाशं पृथक्केन स्थितं क्षत्रमिति ।। ऋतुभिवा इत्यादि ॥ ययोक्तं 'पक्षियति'* इत्यादि ।

·भनु ४] भामास्करमाध्योपैता. 129 विमुच्यो मातेवं पुत्रं पृथिवी पुरी- प्यमित्या॑हर्तुभिरेवैने दीक्षयित्वर्तु. भिर्वि मुंञ्चति वैश्वानर्या शिक्यमा दै- ते स्वदर्यत्येवैननैर्ऋतीः कृष्णा- स्तिस्रस्तुप॑पक्का भवन्ति नित्य एव । विमुच्य इति वि-मुच्यः । माता । इव । पुत्रम् । पृथिवी । पुरीप्यम् । इति । आह । ऋतु- मिरित्युतु-भिः । एव । एनम् । दीक्षयित्वा । ऋ- तुभिरित्युतु-भः । वीति । मुञ्चति । वैश्वानर्या । शिक्यम् । एति । दत्ते । स्वदय॑ति । एव । एनत् । 'नैतीरिति नैः-ऋतीः । कृष्णाः । तिस्रः । तुर्पपक्का इति तुप-पक्काः । भवन्ति । निर्कत्या .. स इदानी प्रस्तुभिरेव विमुच्य विमोक्तव्य । छान्दम विप् । तस्मात् 'मातेव पुन' इति शिक्यात् उरवा निरूहति । अग्नि- यनमानयोरभेर उपचर्यते । मनुभिरेव कृतदीक्षस्य ऋतुभिरेव विमोक रुतो भवति ऋतुभि सविदान '* इति दर्शनात् । सदनमैक्मत्यम् । स्वदयत्येवेति । वैश्वानरसम्बन्धात् स्वाद्वेव करोत्येनच्छिक्य यजमानस्य ।। 'ने नीरित्यादि ॥ नेत्य । पूर्ववत्पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । तिख इति । 'तिसृभ्यो जस ' इति उदात्तत्वम् । तुपे पक्का TH-17 ·190 प्तिरीयसंहिता वा एतद्भागधेयं यतुपा नित्यै रूपं कृष्ण रूपेणैव निति नि- रवंदयत इमां दिशं यन्त्येषा॥२२।। वै नित्यै दिक्त्वायांमेव दिशि निरति निरवंदयते स्वरूत इरि- इति नि:-त्यै । वै। एतत् । भागधेयमिति भा- ग-धेयम् । यत् । तुः । निम्त्या इति निः- ऋत्यै । रूपम् । कृष्णम् । रूपेणं । एव । नि:- तिमिति निः-ऋतिम् । निरवंदयत इति निः-अ- वंदयते । इमाम् । दिशम् । यन्ति । एपा ॥२२॥ वै । निर्भत्या इति निः-ऋत्यै । दिक् । स्वा- याम् । एव । दिशि । नितिमिति निः ऋति- म् । निरवदयत इति निः-अवंदयते । वरत तुपपका । तृतीयाया पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । निरक्रया इति पष्ठयथै चतुर्थी । निरवढयत इति । निपूर्वात्सा (1) निस्सारयति । रूपेणेति । रूपानुमारेण गच्छति ॥ 'इमामिति ॥ दक्षिणापरामगुल्या निर्दिशति । एषा वा इत्या- दि । गतम् ॥ 'स्वस्त इरिण इति || नेसर्गिक्मूपरम् । प्रदरो भूमिनि- लम् । तन तास्तिस्त्र इष्टका उपदधाति ॥ ।

·मनु. ४.] भभास्करभायोपता. 181 ण उप दधाति प्रदुरे वैतद्वै निक्र- त्यां आयर्तनस्व एवायतने निर्- ऋति निरवदयते शिक्यमभ्युपं द- धाति नै तो वै पार्शम्साक्षादेवन निरक्रतिपाशान्र्मुञ्चति तिस्र उपद- धाति त्रेधाविहितो वै पुरुपो यावा- इति स्व-कृते । इरिणे । उपेति । दधाति । प्रदर इति प्र-दरे । वा । एतत् । वै । निर्- ऋत्या इति निः-ऋत्याः । आयतनमित्यां-यत- नम् । स्वे । एव । आयतन इत्या-यतने । निर्क- तिमिति निः-ऋतिम् । निरवदयत इति निः-अ- चंदयते । 'शिक्यम् । अभि । उपेति । धाति । नैरत इति नैः-ऋतः । वै । पाशः । साक्षादि- ति स-अक्षात् । एव । एनम् । नितिपाशादि- ति निति-पाशात् । मुञ्चति । तिस्रः। उपोति । दधाति । त्रेधाविहित इति त्रेधा-विहितः । वै। 'शिक्यामिति ॥ शिक्यसमीपे पराचीरुपदधाति 'नमस्सुते निरक्र- ते '* इति तिसृभिः । तिन इति लादेशोन्तोदात्त इप्यते । उदात्तयणः' इति शप्त उदात्तत्वम् । धेति । त्रिभिः देह- भागेः अवधिोमध्यभागे ॥ ।

·132 तैत्तिरीयसहिता. [का. ५.प्र.३ । नेव पुरुपस्तस्मानितिमर्व यज- ते पराचीरुपं ॥२३॥ दधाति परा- चीमेवास्मानिर्जति प्रणुदतेऽयंती- क्षमा यन्ति नित्या अन्तर्हित्यै मार्जयित्वोप तिष्ठन्ते मेध्यत्वाय गार्हपत्यमुप॑ तिष्ठन्ते निऋतिलोक पुरुपः । यावान् । एव । पुरुपः। तस्मात् । निर्- ऋतिमिति निः-ऋतिम् । अवेति । यजते । 'प- राचीः । उपर्ति ॥२३॥ दधाति । पराचीम् । एव । अस्मात् । नितिमिति निः-ऋतिम् । प्रेति । नदते । अप्रतीक्षमित्यप्रति-ईक्षम् । एति । यन्ति । निरत्या इति निः-ऋत्याः। अन्तर्हित्या इत्य- न्तः-हित्यै । 'मार्जयित्वा । उपेति । तिष्ठन्ते । मे- ध्यत्वायेति मेध्य-त्वार्य । गार्हपत्यमिति गाह- पराचीरिति ॥ प्रत्यग्र इति । पराचीमिति । अपुनरावृ. त्ताम् । अप्रतीक्षमिति । पृष्ठत प्रतिनिवृत्ता रक्षणमकुर्वन्त आ- गच्छन्ति । आभीक्ष्ण्ये णमुल् । अन्तर्हित्या इति । रिग्रह' इति गतित्वात् 'तादी च' इति गते प्रतिस्त्र- रत्वम् ॥ "मानयित्वोप तिष्ठन्त इति ॥ 'असुन्वन्तं '* इति हाम्या निर- । अन्तरप- .

·भनु. ४ मामाकरमाम्योपेता. i33 एव चरित्वां पूता देवलोकमुपावर्तन्त एकयोप तिष्ठन्त एकधैव यजमाने वीय दधति निवेशनस्संगमनो व- सूनामिाह मजा वै पशवो वसु प्रजयैवैनं पशुभिस्सम॑र्धयन्ति ॥२४ पत्यम् । उपेति । तिष्ठन्ते । निऋतिलोक इति निति-लोके । एव । चरित्वा । पूताः । देव- लोकमिति देव-लोकम् । उपार्वर्तन्त इत्युप-आ- वर्तन्ते । एकया । उपेति । तिष्ठन्ते । एकत्येक- धा । एव । यजमाने । वीर्यम् । दधति । निवे- शेन इति नि-वेशनः । सङ्गमन इति सं-गमनः। वसूनाम् । इति । आह । प्रजेति प्र-जा । वै। ए. शवः । वसुं । प्र॒जयेति प्र-जयो । एव । एनम् । पशुक्षिरित पशु-भिः । समिति । अर्धयन्ति ॥२४ ऋतुभिरेपा पराचीरुपाटाचत्वारिशच ॥४॥ मतिमुपतिष्ठले । गार्हपत्यमिति । 'निवेशनः '* इरोलया । निर- माक्लिोक एवेत्यादि । गतम् ॥ इति पञ्चमे द्वितीये चतुर्थोनुवाकः. ..

·134 मतसहिता. [का. ५. प्र.. - पुरुषमात्रेण वि मिमीते यशेन वै पुरुषस्समितो यज्ञपुरुपैवैनं वि मि- मीते यावान्पुरुप ऊर्ध्वाहुस्तावा- न्भवत्येतावृदै पुरुपे वीय वीर्येणैवेनं वि मिमीते पक्षी भवति न हपृक्षः 'पुरुपमात्रणेति पुरुष -मात्रेण । वीति । मि- मीते । यज्ञेन । चै । पुरुपः । सम्मित इति सं- मितः । यजपरुपति यज्ञ-पुरुषा । एव । एनम् । वीति । मिमीते । यावान् । पुरुषः । अर्ववाहुरि- त्यू-बाहुः । तावान् । भवति । एतावत् । वै । पुरुपे । वीर्यम् । वीर्येण । एव । एनम् । वीति । मिमीते । 'पक्षी । भवति । न । हि । अपक्षः। 'अयानिपिमानमारम्यते--पुरुषमात्रेणेति ॥ पुरुषप्रमाणेन ये- गुना अनि विमिमीते । 'प्रमाणे यसच्' इत्यादिना मानन् । यक्षेन सम्मितः तुल्यः पुरुषः । तस्माद्यज्ञपरुषा यज्ञपर्वणा य. ज्ञमानव अग्निविमानं स्तं भवति । यावानिति । यायान् पुरुपो यनमानः अग्नि चेप्यमाण उर्ववाहुर्भवति तावान् तरप- रिमाणो वेणुर्भवति । तारता वेणुना अग्निं विमिमीते । एता- बहा इति । यावानूचाहुः तावत्येा पुरुषस्य वीर्य समाप्त नातः परं क्रमते । एवमत्र पधारतिः पुरुषो बौधितो भवति ॥ पक्षीति ॥ 'वयसां वा एप प्रतिमया चीयते' इति । । १६.५.५३.

·भामाशरभाष्योपेता. 135 पतितुमर्हत्यरनिना पक्षौ द्राधीया- सौ भवतस्तस्मात्पक्षप्रवयास वयासि व्याममात्रौ पक्षौ च पु- च्छै च भवत्येतावृद्ध पुरुपे वीर्यम् ।। २५॥ वीर्यसमितो येणुना कि मि- पतितुम् । अर्हति । अरनिनो । पक्षौ । द्रा या- सौ । भवतः । तस्मात् । पक्षप्रवया सीर्ति पक्ष- प्रत्यासि। वयासि । व्याममात्राविति व्याम- मात्रौ । पृक्षौ । च । पुच्छम् । च । भवति । एता- वत् । वै । पुरुपे । वीर्यम् ॥ २५ ॥ चीर्यसम्मित इति वीर्य-सम्मितः । वेणुना । वीति । मिमीते । अत्र हेतुमाह-न हीति अरक्षिनेत्यादि । चतुर्विशतिरङ्गलयोऽर- निः । तदधं प्रादेश' । अरनिना पक्षो द्वाधीयांसो दीर्घतरी पुरुपो भवतः । प्रियस्यिसदिना द्राघादेशः । यथोक्तं-'चतु- र आत्मनि पुरुषानव मिमीते पुरुपं दक्षिणे पक्षे पुरुष पुच्छे पुरुषमुत्तरेऽरजिना दक्षिणतो दक्षिणं पक्षं प्रार्धयत्येवमुत्तरत उत्तरं प्रादेशेन वितस्त्या वा पश्चात्पुच्छं' इति । स एप सप्त- विधः प्रारुतोऽनिः अत्रैकविवप्रायः एफशतविधान्ना अग्न- यः । तर सप्तविधयोधितानि पुच्चदिन्यूनानां एकविधानि ना- ना भवन्ति । अष्टविषमभृतीनां यदन्यत्सप्तभ्यः तत्सप्तधा वि- भन्यः प्रतिपुरुषमावेशयेत्, प्रकृतिविकारस्य भाश्रितत्वात् । त- - .

·136 तसिरीयसंहिता. कर. ५.प्र. मीत आग्रेयो वै वेणुस्सयोनित्वाय यजुंपा युनक्ति यजुंपा कृपति व्या- वृत्त्यै पड्वेनं कृपति पवा ऋतव ऋ- आनेयः।वै। वेणुः सयोनित्वायेति सयोनि-त्वाय। यजुंपा । युनक्ति । यजुंपा।कुपति । व्यावृत्या इति वि-आवृत्यै। पड्वेनेति पट्-गवेन । कृपति । पट् । स्मादिति । पक्षयोः प्रवयांसि भूतानि प्रभूतबन्धानि पक्षप्रवयां- सि । सप्तमीपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । क्यांसि पक्षिणः ।। व्याममात्राविति ॥ पञ्चारनिमिः । चतुररनिरित्येके । व्याममात्री पक्षो भनत इति । वश्यमाणस्य नतिः पुच्छं च भवति । व्याममात्रस्य प्रकृतस्य नतिः । यहाच्याममात्री पक्षौ व्याममात्रं पुच्छं तदिदं भवति । नपुंसकस्य शेषः एक- वद्रावस्य । वीर्यसम्मित इति । वीर्येणेव संमिताऽमिभवति । 'तृतीया कर्मणि' इति पूर्वपदमरुतिस्वरत्वम् । आमेय इति । अमेस्स्वभूतः । 'सर्वत्राग्निकलिम्याम् ' इति ढक् । यथोक्तम्- 'अनिर्देवेभ्यो निलायत स वेणुं प्राविशन्,' इति । यमुपेति । मन्त्रण योननं लक्षणं च कुर्यात् लौकिकव्यावृत्यर्थम् । यनुश्शब्दो मन्त्राचनः, यथा 'व्युद्धं वा एतद्यज्ञस्य यदयनुप्केण क्रियो । इति । अत्र हि 'इमामगृम्णन् इति मन्त्रो यनुश्शब्देनोच्य- ते । एतदुक्तं भवति--सोरा युनन्ति ' इति द्वाम्यां सीरं युन- क्ति । 'लागलं पवारवम् ' इति द्वाम्यां कृपति ।। 'पनवेनेति ॥ पग्णां गवां समाहार इति परकम् । 'गोर- सं. ५-1-1. इम ४.२ - ग.४-१-२, ·भभास्करभाष्योपैता. 137 अनु. ५.] तुभिरेवैनै कृपति यद्वादशगवेनं सं- वथ्सरेणैवेयं वा अग्नेरतिदाहादबि- भेसैतविगुणमपश्यत्कृष्टं चाष्टं च ततो वा इमां नात्यदहृद्यत्कृष्टं चा- रुष्टं च ॥ २६ ॥ भव॑त्य॒स्या अन- तिदाहाय द्विगुणं त्वा अग्निमुद्यन्तु. वै । ऋतवः । ऋतुभिरित्युतु-भिः । एव । एनम्। कृपति । यत् । द्वादशगवेनेति द्वादश-गवेनं । संवत्सरेणेति सं-वत्सरेणं । एव । इयम् । वै। अग्नेः । अतिदाहादित्यत्ति-दाहात् । अविभेत् । सा । एतत् । द्विगुणमिति द्वि-गुणम् । अपश्यत्। कृष्टम् । च । अष्टम् । च । ततः । वै। इमाम्। न । अतीति । अदहत् । यत् । कृष्टम् । च । अ- कंप्टम् । च ॥ २६ ॥ भवति । अस्याः । अनति- दाहायेत्यनंति-दाहाय । द्विगुणमिति द्वि-गुणम् । तु । वै । अग्निम् । उद्यन्तुमित्युत्-यन्तुम् । अर्ह- तद्धित लुकि' इत्यन् समासान्त' । यहादशगवेनेति । रुपती- त्येव । संवत्सरेणवेति । कर्पणं कृतं भवति ।। इयं वा इत्यादि ॥ हो गुणो द्विगुणम् । रष्टं कृष्टलक्षणं अतिदाहनिवृत्त्यै भवति पृथिव्याः । द्विगुणमिति । द्वौ गुणी TH-18 ·138 तिरीयसंहिता. मरहुतीत्याहुर्यत्कृष्टं चार्कष्टं च भ- वंत्यमेरुद्यत्या एतावन्तो वै पशवों द्विपादश्च चतुष्पादश्च तान् यत्मार्च उथसृजेद्रुद्रायापि दध्याद्यदक्षिणा पि- तृभ्यो नि धुवेद्यत्मृतीचो रक्षा ति ति । इति । आहुः । यत् । कुष्टम् । च । अंक- एम् । च । भवति । अग्नेः । उद्यत्या इत्युत्-य- त्यै । एतावन्तः । वै । पशवः । द्विपाद इति द्वि- पादः । च । चतुप्पाद् इति चतुः-पादः । च । तान् । यत् । प्रार्चः । उत्सृजेदित्युत-सृजेत् । रु- द्राय । अपीति । दृध्यात् । यत् । दक्षिणा । पितृ- भ्य इति पितृ-भ्यः । नीति । धुवेत् । यत् । प्र- अग्निमुद्यन्तुं उत्थापयितुं अर्हत यो-यो भवतः नैकः; अनो- चित्यभयात्, अशक्तवा । तस्मान्न द्वैगुण्यं अनेरुद्यमनाय ॥ "एतावन्त इत्यादि ॥ तान् सर्वानपि पशुन् द्विपादश चतु- प्पादश रुद्रायापिदयात् । स्द्रार्थपिहितान् कुर्यात् यथनान् रुद्रोभिध्यायति तथा कुर्यात् । यदि प्राच उत्सृनेत् यौवन रुष्ट्यनन्तरम् । 'द्वित्रिभ्यां पहन्' इति द्विपद उत्तरपदादादात- त्वम् । 'ससयामुपूर्वस्य' इति लोप ममामान: । यदक्षिण- ति । उत्मृदित्येव । 'दक्षिणादाच् । निधुवेदिति । प्रेर- येत् । धू विधूनने, तौदादिकः । यत्प्रतीच इत्यादि ॥ गतम् ।

·भाभास्करमाप्योपैता. 139 हन्युरुदीच उथ्सृजत्येपा चै देवमनु- प्याणा शान्ता दिक् ॥२७॥ ता- मेवैनाननूसृजत्यो खल्विमा दि- शमुग़जत्यसौ वा आदित्यः प्रा- तीर्चः । रक्षा सि । हुन्युः । उर्दीचः । उदिति । सृजति । एपा । वै । देवमनुष्याणामिति देव-म- नुष्याणाम् । शान्ता । दिक् ॥ २७ ॥ ताम् । एव । एनान् । अनु । उदिति । सृजति । अथो इति । ख- लुं । इमाम् । दिशन् । उदिति । सृजति । 'असौ । वै। आदित्यः । प्राण इति प्र-अनः । प्राणमिति प्र-अनम् । एव । एनान् । अनु । उदिति । सृजति। तस्मादुदीन उत्सृनति उदगभिमुखान् उत्सालयति । एपा खलू- दीची देवमनुष्याणां शान्ता सुग्वहेतु दिर । तस्मात्तमिवानू. सृष्टा भान्ति । अथो अपिच स्खलु इमामधरा दिशं उत्स- जति यदा उत्तरां दिशं गच्छति ॥ 'ततः सिमित्याह-असो वा इति ॥ योऽयमुतरस्यां दिशि वर्तते असावादित्यः स्वयमेव प्राणः । तस्मात् प्राणमेवानु एते उत्सृष्टा भवन्ति । गोळस्योपरि प्रदक्षिणं वर्तमान आदित्यो दक्षिणगोळवर्तिना मनुष्याणां विपर्यस्तोपरिभागानामुत्तरो भवति । गोळाभिप्रायेणेदमुक्तम् ॥

·140 तैत्तिरीयसहिता - का ५ में . : णः प्राणमेवैनाननूसृजति दक्षि- णा पर्यावर्तन्ते स्वमेव वीर्यमर्नु प- विर्तन्ते तस्माद्दक्षिणोऽध आत्मनों वीवित्तरोऽयों आदित्यस्यैवावृत- मर्नु पर्यावर्तन्ते तस्मात्परांश्चः प- शवो वि तिष्ठन्ते प्रत्यञ्च आ वर्तन्ते 'दक्षिणा । पर्यावर्तन्त इति परि-आवर्तन्ते । स्वम्। एव । वीर्यम् । अन्विति । पर्यावर्तन्त इति परि- आवर्तन्ते । तस्मात् । दक्षिणः । अर्घः । आत्मनः। वीयावत्तर इति वीयर्यावत्-तरः। अथो इति । आ- दित्यस्य । एव । आवृतमित्या-वृतम् । अन्विति । पर्यावर्तन्त इति परि-आवर्तन्ते। तस्मात् । पराश्वः। पशवः । वीति । तिष्ठन्ते । मृत्यञ्चः । एति । वर्तन्ते । - । । दक्षिणा पर्यावर्तन्त इति ॥ उत्रष्टाः ते प्रदक्षिण परितः पुनरावर्तन्ते । व्याख्यानमिदम* | आदित्यस्येति । आदित्यो हि उदीची गत्वा पुन पुनः पर्यावर्तने | तस्मादिति । पराचीन- गतयः पशो वितिउन्ते मिश्लियन्ति । प्राचीनगनास्तु आवर्त- 'समवप्रविभ्यस्थ.' इत्यात्मनेपदम् । परा-च इत्यत्र 'अ- निगन्तोच्चतावप्रत्यये' इति गते. प्रतिस्वरन्यम् ॥ सं. ५.२.१.३ ·अनु ५. भभास्करभाष्योपेता. 141 .. तिनस्तिस्रस्सीताः ॥२८॥ कृषति त्रिवृतमेव यज्ञमुखे वि यातयत्योप- धीर्वपति ब्रह्मणाऽत्रम रुन्धेऽर्क- वीयते चतुर्दशभिर्वपति सप्त ग्राम्या 'तिस्रस्तिस्त्र इति तिस्रः-तिसः। सीताः ॥२८॥ कृयति । त्रिवृतमिति त्रि-वृतम् । एव । यज्ञमुख इति यज्ञ-मुखे । वीति । यातयति । "ओपंधीः वपति। ब्रह्मणा।अनम् । अवेति ।रुन्धे। अर्के अर्कः। चीयते । चतुर्दशभिरिति चतुर्दश-भिः । वपति । "तिस्त्रस्तिस्त्र इति ॥ पुच्छादारभ्य प्राचीस्तिस्त्रस्तिस्त्रः सीताः रुपतीति याच्छिरोन्तं उत्तराये श्रोणेर्दक्षिणमंस अभितिस्त्रः दक्षिणा- ये ओणेरुत्तरमंसं अभिदक्षिणात् पक्षात् उत्तरं पक्षमभि द्वादश सीताः रुपति । त्रिवृतमिति । द्वादशमु नयानां विद्यमानत्वात्, नित्वान्वयाञ्च ॥ ओषधीरिति ॥ औदुम्बरे द्रोणे सर्वोषध दट्ना अन्येन समुदायुक्तं भवतीति । तत्सीतासु वपति-ब्रह्मणेति । परिबृ- देन अनेन कर्मणा अन्नं लभते । अर्केऽर्क इति । अर्चनीये स्थान अर्चनीयः अग्निश्चीयते । तस्मादोपधिवापेन स्थानस्यार्च- नीयलं कृतं भवति । अर्यत इति अर्चतेः कर्मणि घन्। ननोः कुविण्यतो.' इति कुत्वम् । उञ्छादिष्टव्यः । चतु. दशभिरिति । या जाता ओषधयः '* इत्यादिभिः ऋग्भिः । . . से. ४-२.६.

·142 तैत्तिरीयसंहिता.. का. ५.प्र.. ओपधयस्सप्तारण्या उभयौपामर्व- रुड्या अन्नस्यान्नस्य वपत्पन्नस्यान्न- स्यावरुद्धंथै कृप्टे वैपति कुष्ठे ह्योप- धयः प्रतितिष्ठन्त्यनुसीतं वंपति प्र- सप्त । ग्राम्याः। ओषधयः । सप्त । आरण्याः। उभ- यीपाम् । अवरुध्या इत्यवं-रुध्यै । अनस्यात्स्येत्य- नस्य -अन्नस्य । वपति । अनस्यात्स्येत्यनस्य-अ- नस्य । अवरुध्या इत्य-रुध्यै । "कुष्टे । वपति । कृष्टे । हि । ओषधयः । प्रतितिष्ठन्तीति प्रति-तिष्ठ- न्ति । अनुसातमित्यनु-सोतम् । वपति । प्रजात्या झल्युपोत्तमम् इत्युपोत्तमम्योदात्तत्वम् सप्तति । तिलमाप- बीहियाः प्रियगुणवो गोधूमाः सप्त ग्राग्या ओषधयः । श्या- माकाच नीवाराश्च जतिलाश्च गवीधुकाश्च हाकुकाच वेणुयवाश्च वास्त्यानि च सप्तारण्या औषधयः । अन्नस्यान्नस्येति । सर्वा- नपानन मर्वान्नलाभः । अनुदात्तं च' इति द्वितीयोऽनशब्दः उदात्तः । 'क्रियाग्रहगं कर्तव्यम्' इति संप्रदानत्वाच्चतुर्थ्यर्थे पठी ॥ "कष्ट इत्यादि || गतम् । अनुसीतं वपति मीतानुकूल्येन तत्मनात्य भवति । द्वादशस्तिति । पुच्दारम्य अग्रे तिस्रः मानीः मातामु वपति या जाता ओषधयः । इति तिसृभिः, अथ उत्तरायै श्रोणेदेक्षिगममं अभितितः सीता वपति-ओपधी- .

·भटभास्करभाष्योपता. 143 n- - जात्यै द्वादशसु सीतासु वपति हा- देश मासास्संवत्सरस्संवत्सरेणैवा- स्मा अन्न पचति यदैग्निचित् ॥२९ अनवरुद्धस्याश्रीयादवरुद्धेन व्य॒ध्ये- त ये वनस्पतीनां फलग्रहयस्तानि- इति प्र-जात्यै । द्वादशस्विति द्वादश-सु । सीता- सुं । वपति । द्वादश । मासाः । संवत्सर इति सं- वत्सरः । संवत्सरेणेति सं-वत्सरेणं । एव । अस्मै। अन्नम् । पचति । "यत् । अग्निचिदित्य॑ग्नि-चित् ॥ २९ ॥ अनंवरुद्धस्येत्यनंव-रुद्धस्य । अश्नीयात् । अवरुद्ध नेत्यव-रुहेन । वीति । ऋद्ध्येत । ये । व- नस्पतीनाम् । फलग्रहय इति फल-ग्रहयः । तान्। रिति मातर इति '* तिसृमि । अथ दक्षिणाये श्रोणेरुत्तरमंसं अभितिस्त्रः सीता वपति 'यदोषधय ' इति निमृभिः । अथ दक्षिणात्पक्षादुत्तरमंसं अभितिस्त्र. मीता वाति 'उच्चष्मा '* इति पभभिः । पूर्ववदुपोत्तमस्योदात्तत्वम् ॥ "यदग्निचिदिति ॥ अवरुद्धं यागात्प्रागेव सास्त नातोन्यदपरुद- मस्य स्यात् । अपरोधव्यनीवी स्यात् । तस्मात्फलेग्रहीन्वनस्पतीनिध्मे उपना प्रोक्षणेनानवस्दमपि सर्वमारुई भाति । अपिशब्द इवार्थे । ससाधनां क्रियां उपसर्ग आहेति उपनह्येति तभ्यो । 'फलेग्रहिरात्म- म्भरिश्च' इतीन्प्रत्ययः । एकारस्तु पाठे नाद्रियते । वनस्पतिशब्दे सुट:

·तैत्तिरीयसहिता ध्मेऽपि प्रोक्षेद वरुडस्यावरुद्धयै दि- ग्भ्यो लोप्टान्समस्यति दिशामेव वीर्यमवरुद्धय दिशां वीर्येऽग्निं चि- नुते यं द्विप्याद्यत्र स स्यात्तस्यै दि- शो लोप्टमा हरेदिपमूर्जमहमित आ देद इतीर्यमेवोर्ज तस्यै दिशोऽव रु- इध्मे । अपि । प्रेति । उक्षेत् । अवरुद्धस्येत्यनव- रुहस्य । अर्वरुध्या इत्यव-रुध्यै । "दिग्भ्य इति दिक-भ्यः । लोप्टान् । समिति । अस्यति । दि- शाम् । एव । वीर्यम् । अवरुध्येत्यव-हल्यं । दि- शाम् । वीर्य । अग्निम् । चिनुते । यम् । ढिप्यात् । यत्र । सः । स्यात् । तस्यै । दिशः । लोप्टम् । ए. 'ति । हरेत् । इपम् । अर्जम् । अहम् । इतः । ए- ति । दे । इति । इपम् । एव । ऊर्जम् । तस्यै 'तादौ च स्वरादुक्ती 'गतिरनन्तर' इति उपशब्दस्य प्रर- तिस्वरत्वम् ॥ दिग्भ्य इति ॥ पाद्रुत्वा वहिरोष्टमादाय तमन्तश्शाट न्यस्यति ।। इति पञ्चमे द्वितीय पञ्चमोऽनुवार ·नीति । वपति । एतत् । वै । अग्नेः । वैश्वानरस्य। अग्ने तर अवो वय इत्यादि । व्याचारणान्तं रत्वा तत्रा- मामास्करमाप्योता. 145 • . 'अग्ने । तव । श्रवः। वयः । इति । सिकताः। न्धे क्षोधुको भवति यस्तस्यां दिशि भव॑त्युत्तरवेदिमुपं वपत्युत्तरवेद्याय ह्यनिश्चीयतेऽयो पशवो वा उत्तरवे- दिः पशूनेवार्य रुन्धेऽथौ यज्ञपुरुषो- ऽनन्तरित्यै ॥ ३० ॥ अमे तव श्रवो वय इति सिकेता नि दिशः । अवेति । सुन्धे । क्षोधुकः । भवति । यः। तस्याम् । दिशि । भवति । उत्तरवेदिमित्युत्तर- वेदिम् । उपेति । वपति । उत्तरवेद्यामित्युत्तर-वे- वाम् । हि । अमिः । चीयते । अथो इति । पश- वः। वै। उत्तरवेदिरित्युत्तर-वेदिः । पशून् । एव । 'अवेति रुन्थे । अथो इति । यज्ञपुरुप इति यज्ञ- पुरुषः । अनन्तरित्या इत्यनन्तः-इत्यै ॥ ३० ॥ च भवत्येतावृदै पुरुपे वीर्य यत्कृष्टं चाष्टं च दिक्तीता अग्निचिदव पञ्चविशतिश्च ॥५॥ riu-19 ·146. त्तिरीयसंहिता. का. ५. म. २. वपत्येतद्वा अग्नेर्वैश्वानरस्य सूक्त सूक्तेनैव वैश्वानरमव॑ रुन्धे पहिनि वपति पड्डा ऋतवस्संवथ्सरस्सैव- थ्सरोग्निर्वैश्वानरस्साक्षादेव वैश्वानर- मव॑ रुन्धे समुद्रं वै नामैतच्छन्द- स्समुद्रमर्नु प्र॒जाः प्र जायन्ते यदे- सूक्तमिति सु-उक्तम् । सूक्तेनेति सु-जुक्तेन । एव । वैश्वानरम् । अवेति । रुन्धे । पड्डिरिति पद-भिः । नीति । वपति । पट् । वै । अतर्वः । संवत्सर इति सं-वत्सरः । संवत्सर इति सं-वत्सरः । अ- ग्निः । वैश्वानरः । साक्षादिति स-अक्षात् । एव । वैश्वानरम् । अवेति । रुन्धे । समुद्रम् । वै । नाम । एतत् । छन्दः । समुद्रम् । अन्विति । प्र- नेन सूक्तेन पडचेन सिकता निवपति । विश्वेषां नराणां स्वामित्वेन सम्बन्धी वैश्वानरः ॥ "समुद्रं वा इति । समुन्दनशीलं समुद्र अवस्थितस्वरूपम् । तथा हि-प्रथमा विष्टारपति, मध्यमयोः पादयोः हादशाक्षरत्या- त् । द्वितीयाऽस्तारपहिः, अयुक्पादयोः द्वादशाक्षरत्वात् । यथा द्वितीया तथा तृतीया यथा प्रथमा तथा चतुर्थी उपरिष्टाजयो- तिर्नगती पञ्चमी, चतुर्थस्य पादस्याष्टाक्षरत्वात् । यया द्वितीय ·भनु. ६.] भामास्करभाष्योपैता. 147 तेन सिकता निवपति जानी प्रजननायेन्द्रः ॥३१॥ वृत्राय वजं प्राहरथ्स त्रेधा व्यंभवृथ्स्फ्यस्तृती- यः रस्तृतीयं यूपस्तृतीयं येऽन्त- शरा अशीर्यन्त ताशर्करा अभ- वन्तच्छकराणा शर्करत्वं वजो वै जा इति प्र-जाः। प्रेति । जायन्ते । यत् । एते- + । सिर्कताः। निवपतीति नि-बपति । प्रजाना- मिति प्र-जानाम् । प्रजननायेति प्र-जननाय । 'इन्द्रः ॥ ३३ ॥ वृत्रार्य । वज्रम् । प्रेति । अह- रत् । सः । त्रेधा । वीति । अभवत् । स्फ्यः । तृतीयम् । रथः । तृतीयम् ।. यूपः । तृतीयम् ।ये। अन्तारा इत्य॑न्तः-शराः । अशीर्यन्त । ताः । शर्कराः । अभवन् । तत् । शर्कराणाम् । शर्कर- त्वमिति शर्कर-त्वम् । 'वजः । वै। शर्कराः । तृतीये तथा पछीति । समुद्रमनुगताः प्रनाः प्रजायन्ते यस्मात् तस्मात्मनानां प्रजननानि भान्ति एतेन सिकता निवपतः ॥ 'इन्द्रो वृत्रायेत्यादि ॥ व्यभवत् । शराः शकलानि । श. करत्वमिति । शरणात् शर्करः । 'खे च' इति स्वत्वम् । 'यजो वा इत्यादि ॥ तदेकदेशत्वात् । पशुरिति । तत्साध-

·148
तैसिरीयसंहिता.
(का. ५. म.१.
शर्कराः पशुरग्निर्यच्छकराभिरग्निपं-
रिमिनोति वजेणेवास्मै पशून्परि
गृह्णाति तस्मादज्जैण पशवः परिगृ-
हीतास्तस्मात्स्यानस्थैयसो नोप
हरते त्रिसप्ताभिः पशुकामस्या॥३२
परि मिनुयाथ्स॒प्त वै शीरर्पण्याः
पशुः । अग्निः । यत् । शर्कराभिः । अग्निम् । परि-
मिनोतीति परि-मिनोति । बजेण । एव। अस्मै।
पशून् । परीति । गृह्णाति । तस्मात् । वज्रण ।
पशवः । परिगृहीता इति परि-गृहीताः। तस्मात्।
स्थेयान् । अस्थैयसः । न । उपेति । हरते । त्रि-
सप्ताभिरिति त्रि-सप्ताभिः । पशुकामस्येति पशु-
कामस्य ॥ ३२ ॥ परीति । मिनुयात् । सप्त ।
वै। शीर्पण्याः । माणा इति प्र-अनाः । प्राणा
नत्वात् । अनिं आहानायचितेरायतनं परिमिनौति परिश्रयति ।
डु मिङ् प्रक्षेपणे । स्थेयान् स्थिरतर. । अस्थेयान् अर्थी, न तु स्धे-
यानितरार्थी ॥
त्रिसप्ताभिरिति ।। त्रीणि सप्तकानि यामां ताः त्रिमता ।
'बहुबोही सहये' इति उच् । पशुकामस्येति । 'शीलिकामि
इति णः । पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्व च । त्रिणवाभिरिति । सप्तविंशत्या।
.

·भनु. ६.] मामास्करभाष्योपैता. 149 प्राणाः प्राणाः पशवः प्राणैरेवास्मै पशूनव॑ रुन्धे त्रिणवाभिमा॑ह॒व्यवत- स्विवृतमेव वज संभृत्य भ्रातृव्याय म हरति स्तुत्या अपरिमिताभिः परि. मिनुयादपरिमितस्यावरुद्धयै यं कामयंतापशुस्स्यादित्यपरिमित्य इति प्र-अनाः । पुशवः । प्राणैरिति प्र-अनैः। एव । अस्मै । पशून् । अवेति। रुन्धे । त्रिणवाभि- रिति त्रि-नवाभिः । भ्रातृव्यवत इति भ्रातॄव्य- वतः । त्रिवृतमिति नि-वृत्तम् । एव । वजम् । स. म्भृत्येति सं-भृत्यं । भ्रातृव्याय । प्रेति । हरति। .स्तृत्यै । अपरिमिताभरित्यपरि-मिताभः । परी- त। मिनुयात् । अपरिमितस्येत्यपरि-मितस्य । अवरुध्या इत्यवं-रुध्यै । 'यम् । कामयत । अप- शुः। स्यात् । इति । अपरिमित्येत्यपरि-मित्य । समासान्तः । त्रिवृतमिति । वजस्य निवृत्त्वमुक्तम् । स्तृत्या इति । स्तु हिंसायाम् । अपरिमिक्ताभिरिति । माइ माने, 'यतिस्यति' इत्यादिना इत्वम् ॥ अथ सिकतान्यूहनं विधातुमाह-यं कामयतेत्यादि ॥ शर्क- रा अपरिमित्य अपरिनित्य सिकता व्यूहेत् पूर्व न्युप्ता विनि- उक्तः

·150
तैत्तिरीयसंहिता.
[का. ५. प्र...
तस्य शर्करास्सिकता व्यूहेदपरिगृ-
हीत एवास्य विपूचीन रेतः परी
सिञ्चत्यपशुरेव भवति ॥ ३३ ॥ यं
कामयैत पशुमान्यस्यादिति परि-
मित्य तस्य शर्करास्तिकता व्यूहे.
परिगृहीत एवास्मै समीचीन रे-
तस्य । शर्कराः । सिकताः । वीति । ऊहेत् ।
'अपरिगृहीत इत्यपरि-गृहीते । एव । अस्य ।
विपूची म् । रेतः । परेति । सिञ्चति । अपशुः ।
एव । भवति ॥ ३३ ॥ 'यम् । कामयेत । पशु-
मानित पशु-मान् । स्यात् । इति । परिमित्येति
परि-मित्य । तस्य । शर्कराः। सिकताः । वौति
ऊहेत् । परिगृहीत इति परि-गृहीते । एव ।
अस्मै । समीचीनम् । रेतः । सिञ्चति । पशुमा-
येत् (न्युप्येत् ] । अपरिमिते स्थाने विपूचीनं विष्वग्गतः परा-
सिञ्चति पराभूतं सिञ्चति रेतः । तेनापशुस्स्यात् रेतोनाशात् ।
विप्वडू नाना अञ्चतीति ऋत्विगादिना क्विफ् । 'विभाषाञ्चरदि-
स्त्रियाम् ' इति सः । नकाराकारयोर्खप्तयोः 'ची' इति दी.
र्घत्वम् ॥
'समीचीनमिति ॥ सङ्गतमञ्चतीति सम्यक् । 'समरसीम'
इति सम्यादेशः, पूर्ववत्खः, दीर्घत्वं च ॥
+

·भाभास्करमाप्योपेता. iii । । तस्सिञ्चति पशुमानेव भवति सौ- म्या व्यूहति सोमो वै रेतोधा रेत एव तर्दधाति गायत्रिया ब्राह्मणस्य गायत्रो हि ब्राह्मणस्त्रिष्टुना राज- न्यस्य त्रैष्टुभो हि राजन्यश्शयु वारहस्पत्यं मेधो नोपानमथ्सौनि प्राविशत् ॥ ३४॥ सोऽनेः कृष्णो निति पशु-मान् ।' एव । भवति । 'सौम्या । वी- ति । ऊहति । सोमः । वै। रेतोधा इति रेतः-धाः। रेतः । एव । तत् । दधाति । गयत्रिया । ब्राह्मण- स्यं । गायत्रः । हि । ब्राह्मणः । त्रिष्टुभौ । राज- न्य॑स्य । त्रैष्टुभः । हि । राजन्यः । युमिति शं-युम् । वार्हस्पत्यम् । मेधः । न । उपेति । अनमत् । सः । अग्निम् । प्रेति । अविशत् ॥३४॥ सः। अग्नेः । कृष्णः । रूपम् । कृत्वा । उदिति । 'सौम्येति ॥ 'आ प्यायस्व '* इत्यनया गायत्र्या । त्रिष्टुभेति । ‘मं ते पयांति' इति । गायत्रीत्रिष्टुब्म्यां मह नातवाद्वायत्रत्र- भी ब्राह्मणरानन्यो । त्रिष्टुन्छन्द उत्सादिः ॥ 'शंयमित्यादि ॥ वृहपातिगब्द विहापानिपुत्री शंयुनामानं मेषः यक्षो नोपानमत् । मोऽनि प्रावित । नतो नाममा । म.१.१.३.

·164 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. ५.३.१. एव तत्मजा यज- ब्रह्म जजानमिति रुक्ममुप॑ दधाति ब्रह्ममुखा वै प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा असृ- जत ब्रह्ममुखा मानस्सृजते ब्रह्म जजानमित्याह त- स्माद्राह्मणो मुख्यो मुख्यो भवति य एवं वेद ब्रह्मवादिनों वदन्ति न पृथिव्यां नान्तरिक्षे न दिव्यंमिश्चैत- व्य इति यत्पृथिव्यां चिन्वीत पृथि. 'ब्रह्म । जज्ञानम् । इति । रुक्मम् । उपेति । दु- धाति । ब्रह्ममुखा इति ब्रह्म-मुखाः। वै। मजापति- रिति पूजा-पतिः। पूजा इति प्र-जाः । असृजत। ब्रह्ममुखां इति ब्रह्म-मुखाः । एव । तत् । प्रजा इति प्र-जाः । यजमानः । सृजते । ब्रह्म । ज- ज्ञानम् । इति । आह । तस्मात् । ब्राह्मणः । मु- ख्यः । मुख्यः । भवति । यः । एवम् । वेद । ब्रह्मवादिन इति ब्रह्म-वादिनः । वदन्ति । न । पृथिव्याम् । न । अन्तरिक्षे । न । दिवि । अग्निः। चेतव्यः । इति । यत् । पृथिव्याम् । चिन्चीत । ब्रह्म जज्ञानमित्यादि ॥ उत्तरवेद्यां पुष्करपर्णपूत्तरं रुक्ममुप- दधाति । ब्रह्ममुखा वा इत्यादि ब्राह्मणम् । प्रथमनाभिधानेन ।

·अनु. ७.] भाभास्करभाष्योपेता. 165 वी५ शुचाऽपयेनौपंधो न वनस्प- तयः॥ ३६ ॥ प्रायेरन् यदन्त- रिक्षे चिन्वीतान्तरिक्ष शुचाऽपयेन्न वयास प्र जायेरन् यदिवि चि- न्वीत दिवई शुचाऽयेन पर्जन्यो वर्पद्रुक्ममुप॑ दधात्य॒मृतं वै हिर्र- ण्यममृत एवानिं चिनुते प्रजात्यै हिरण्मयं पुरुंपमुप॑ दधाति यजमा- पृथिवीम् । शुचा । अर्पयेत् । न । ओषधयः। न । वनस्पतयः ॥ ३६॥ प्रेति । जायरन्न् । यत् । अ- न्तरिक्षे । चिन्वीत । अन्तरिक्षम् । शुचा । अर्प- येत् । न । वया सि । प्रेति । जायरन्न् । यत् । दिवि । चिन्वीत । दिवंम् । शुचा । अर्पयेत् । न । पर्जन्यः । वपेत् । रुक्मम् । उपेति । दधाति । अमृतम् । वै । हिर॑ण्यम् । अमृते । एव । अग्निम्। चिनुते । प्रजात्या इति प्र-जात्यै। हिरण्मय॑म् । पुरुपम् । उपेति । दधाति । यजमानलोकस्येति रुक्माभिधानात् ब्रह्मप्राथम्यं प्रमानां, प्राधान्यं च ब्राह्मणस्य । "हिरण्मयमिति ॥ दक्षिणतः प्राञ्चं 'हिरण्यगर्भः'* इत्यनेन । । *सं.४.२-८.

·156 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. ५.म. २. नलोकस्य विधृत्यै यदिप्टकाया आ- लॅण्णमनूपध्यात्पशूनां च यज॑मा- नस्य च प्राणमपि दध्यादक्षिणतः।। ३७॥प्राश्चमुप॑ दधाति दाधारं यजमा- नलोकं न पशूनां च यजमानस्य च प्राणमपि दधात्यथो खल्विष्टकाया आतृण्णमनूपं दधाति प्राणानामुर्मू- यजमान-लोकस्य । विधृत्या इति वि-धृत्यै । यत् । इष्टकायाः । आतृण्णमित्या-तृण्णम् । अ- नूपदध्यादित्यनु-उपदध्यात् । पशूनाम् । च । य- जमानस्य । च । प्राणमिति प्र-अनम् । अपीति। दुध्यात् । दक्षिणतः ॥ ३७॥ पाश्चम् । उपेति । द- धाति । दाधार । यजमानलोकमिति यजमान- लोकम् । न । पशूनाम् । च । यज॑मानस्य । च । प्राणमिति म-अनम् । अपीति । दधाति । अथो इ- ति । खलु इष्टकायाः। आर्तृष्णमित्या-तृण्णम् । अनु । उपेति । दधाति । प्राणानामिति प्र-अना- आतृण्णं छिद्रं अपिदध्यात् नाशयेत् । दाधारेति । छान्दसो लिट्, धारयति । तुनादित्वादम्यामस्य दीर्थत्वम् । अथो अपि प खस्विति पक्षान्तरम् | लक्षणे अनोः कर्मप्रवचनीयत्वम् ।। Saly ·भनु. ७.] भरमारफरमायोपेता. 167 ट्यै द्रुप्सचस्कन्देत्यभि मृशति होत्रा- स्वेचैनं प्रतिष्ठापयति सुचावुपं दधा- त्याज्यस्य पूर्णा कार्मर्यमयों नः पूर्णामौदुम्वरीमियं वै कार्मर्यम- व्यसाबौदुंम्बरीमे एवोपं धत्ते॥३८॥ नाम् । उत्सृप्या इत्युत्-सृष्ट्यै । 'गुप्तः । चस्क- न्द । इति । अभीति । मृशति । होत्रांसु । एव । एनम् । प्रतीति । स्थापयति । 'नुचौ । उपेति । दु- धाति । आज्यस्य । पूर्णाम् । कार्मर्यमयीमिति कार्मर्य-मयीस् । दनः । पूर्णाम् । औदुम्बरीम् । 'इयम् । वै । कार्मर्यमयीति कार्मर्य-मयी । अ- सौ।औदुम्बरी । इमे इति । एव । उपेतिधित्ते॥३८॥ अमि मृशतीति ॥ पुरुष हिरण्मयम् । होत्रास्विति 'अनु स- त होत्राः '* इति रिङ्गात् ॥ 'घुचाविति ॥ पुरुष दक्षिणेनोत्तरेण न । आज्यस्येति । "पूरणगुण' इति पछिसमासमतिरोक्यत, पूरणपणे, परी, दापि- ता । कार्मर्यमयीमिति । 'नित्यं वृद्धशरादिभ्य ' इति मयट् । औदुम्परीमिति । 'अनुदात्तादेश्च' इत्यम् ।। "इयं वा इत्यादि ॥ गतम् ॥ *से, ४.२.८.

·15 तैत्तिरायसहिता. [फा. ५... तूप्णीमुप॑ दधाति न हीमे यजुपा- ऽऽप्तुमर्हति दक्षिणां कार्मर्यमयी मुत्तरामौर्दुम्बरी तस्मादस्या असा- वुत्तराऽऽज्यस्य पूर्णी कार्मर्यमयीं वज्जो वा आज्यं वजः कार्मों वजेणैव यज्ञस्य दक्षिणतो रक्षा- स्यप हन्ति नः पूर्णामौर्दुम्बरी : शवो वै दध्यू गुदुम्बरः पशुष्वेवोज दधाति पूर्णे उप॑ दधाति पूर्णे एवै- तूप्णीम् । उपेति । धाति । न । हि । इमे इति । यजुंपा । आतुम् । अर्हति । दक्षिणाम् । काम- र्यमयीमिति कार्मर्य-मयीम् । उत्तरामित्युत्-त. राम् । औदुंम्बरीम् । तस्मात् । अस्याः । असौ । उत्तरेत्युत्-तरा । आज्यस्य । पूर्णाम् । कार्मर्य- मयीमिति कार्मर्य-मीम् । वजः । वै। आ- ज्यम् । वर्जः। कार्मयः। वजेण । एच । यज्ञस्य । दक्षिणतः। रक्षासि । अपेति । हन्ति । दृनः । पू- णाम् । औदुंम्बरीम् । पशवः । वै । दधि । ऊ । उ. दुम्बरः। पशुए। एव । ऊर्जम् । धाति । पूर्ण इति। उपेति । दधाति । पूर्णे इति । एव । एनम् ॥ ३९ ॥ ।

·अनु. ७.] भत्मास्करमाध्योपेता. 150 - . नम् ॥ ३९ ॥ अमुष्मिन्लोक उप तिष्ठेते विराज्यग्निश्चैतव्य इत्याहु- स्त्रुग्वै विराड्यावुप दाति विराज्येवाग्निं चिनुते यज्ञमुखेयज्ञ- मुखे चै क्रियमाणे यज्ञ५ रक्षासि जिघा५सन्ति यज्ञमुख५ रुक्मो यदुक्मं व्यापारयति यज्ञमुखादेव अमुस्मिन् । लोके । उपेति । तिष्ठेते इति । विराजीति वि-राजि । अग्निः । चेतव्यः । इति । आहुः । सुक् । वै । विराडिति वि-राट् । यत् । चौ । उपदधातीत्युप-दधाति । विराजीति वि- राजि । एव । अग्निम् । चिनुते । यज्ञमुखेयज्ञमु- ख इति यज्ञमुखे-यज्ञमुखे । वै । क्रियमाणे । य- ज्ञम् । रक्षार्थसि । जिघासन्ति । 'यज्ञमुखमिति यज्ञ-मुखम् । रुक्मः। यत् । रुक्मम् । व्याघा- रयतीति वि-आघारयति । यज्ञमुखादिति यज्ञ- 'चुमै विराडिति ॥ विराननशीलवाद्विराट् , स्वाहा। साधन- 'व्याचारयतीति || उत्तरवेदिवत् ॥

·160 सैत्तिरीयसंहिता. [पा. ५.प्र. २. रक्षास्यपं हन्ति पञ्चभियाधार- यति पाझे यज्ञो यावानेव यज्ञस्त- स्माद्रक्षास्यपं हन्त्यक्ष्णया व्या- घारयति तस्मदिक्ष्णया पशवोऽङ्गन- नि प्र हरन्ति प्रतिष्ठित्यै ॥ १० ॥ मुखात्।एव।रक्षासि।अपेति।हन्ति । पञ्चभिरिति पञ्च-भिः । व्यापारयतीति वि-आधारयति । पा- हैः । यज्ञः । यावान् । एव । यज्ञः । तस्मात् । रक्षासि । अपेति । हुन्ति । अक्ष्णया । व्याघां- रयतीति वि-आधारयति । तस्मात् । अक्ष्णया । पशवः । अङ्गानि । प्रेति । हरन्ति । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै ॥४०॥ वनस्पतयो दक्षिणतो धन एनं तस्मादक्ष्णया पञ्च च ॥४॥ पञ्चभिरिति ।। 'सिंहीरसि'* इत्यादिभिः । 'झल्युपासमम्' इत्यु. पोत्तमस्य उदात्तत्वम् । पात्र इति । धानादिपञ्चकसाध्यत्वात् ॥ 'अक्षणयति ॥ कोणगत्या दक्षिणमंसं उत्तरां श्रोणी दक्षिण- मुत्तरमंस मधीमति । अङ्गानि चरणदीपश्णया वस्तीत श. यनादिपु च उपसंहाति । तस्मादक्षाया व्यापारणं प्रतिष्ठित्य भवति पशूनाम् ।। इति पञ्चमे द्वितीये सप्तमोनुवाकः, *स.१.१.१२.

·अनु.८] भरमारपरमाध्यौपता. 161 स्वयमातृण्णामुप॑ दधातीयं वै स्व- यमातृण्णेमामेवोपं धुत्तेऽश्वमुप॑ घ्रा- पयति प्राणमेवास्यो दात्यों प्रा- जापत्यो वा अश्वः प्रजापतिनैवाग्नि चिनुते प्रथमेटकोपधीयाना प- शूनां च यजमानस्य च प्राणमपि 'स्वयमातृण्णामिति स्वयं-आतृण्णाम् । उपे- ति । दधाति । इयम् । वै । स्वयमातृण्णेति स्व- यं-आतृण्णा । इमाम् । एव । उपेति । धत्ते । अ- 'श्वम् । उपेति । घ्रापयति । प्राणमिति प्र-अनम्। एव । अस्याम् । दधाति । अथो इति । प्राजाप- त्य इति प्राजा-पत्यः । वै । अश्वः । प्र॒जाप॑तिने- ति मजा-पतिना । एव । अग्निम् । चिनुते । प्र- थमा । इष्टका । उपधीयमानेत्युप-धीयमाना । . - 'स्वयमातृण्णामिति ॥ स्वयमेव शर्करां छिद्रिताम् । 'स्वयं क्तन' इति समासः । रुदुत्तरपदप्रतिस्वरत्वम् । इयमिति । एथिवीकल्पी, छिद्रवत्वाहा ॥ अश्वमित्यादि । गतम् ॥ प्रथमेति ॥ प्रथम उपधीयमाना आपिदधाति । तच्च स्वयni-A ·162 तैत्तिरीयसहिता [का. ५. प्र.२. दधाति स्वयमातृण्णा भवति प्रा- णानामुढेंट्या अौ सुवर्गस्य लो- कस्यानुख्यात्या अनावृग्निश्चैतव्य इत्याहुरेप वै ॥४१॥ अग्निश्वा- नरो याह्मणस्तस्मै प्रथमामिष्टका यर्जुप्कृतां प्र य॑च्छेनां ब्राह्मणश्चोप पशूनाम् । च । यज॑मानस्य । च । प्राणमिति प्र-अनम् । अपीर्ति । दधाति । स्वयमातृण्णेति , स्वयं-आतृण्णा । भवति । प्राणानामिति प्र-अ- नानाम् । उत्सृष्ट्या इत्युत्-सृष्ट्यै । अथो इति । सुवर्गस्येति सुवः-गस्य । लोकस्य । अनुख्यात्या इत्यर्नु-ख्यात्यै । अग्नौ । अग्निः । चेतव्यः ! इ- तिं । आहुः । एपः।वै॥४१॥ अग्निः। वैश्वानरः । यत् । ब्राह्मणः । तस्मै । प्रथमाम् । इष्टकाम् । यर्जुप्तामिति यजु:-कृताम् । प्रेति । यच्छेत् मातृण्णाया छिद्रवत्तया प्राणानामुत्सृष्टय भवति । सुरर्गस्य लोकस्य अनुख्यात्ये अनुवक्षिणाय भवति ॥ 'यनुप्रुतामिति ॥ 'ध्रुवाऽसि धरुणा' इसनेन मन्त्रेणाभिमू- प्टाम् । ब्राह्मणश्रेति । अध्ययुश्च सहोपदध्याताम् । अनाम- । सं.४-२.१ ·भनु. ८.] मामास्फरमाथ्योपैता. 1៩៦ दध्यातामग्नावेव तदग्निं चिनुत ई- श्वरो वा एप आर्तिमाळ्यर्योऽविद्वा- निष्टकामुपदधाति त्रीन वरांन्दया- त्रयो वै माणाः माणाना स्पृत्यै द्वावेव देयौ द्वौ हि प्राणावेक एवं ताम् । ब्राह्मणः । च । उपेति । ध्याताम् । अ- नौ । एव । तत् । अग्निम् । चिनुते । ईश्वरः । वै। एपः। आतिम् । आरित्या-अद्भः । यः। अविद्वान । इप्टकाम् । उपदधातीत्युप-दर्धाति । त्रीन् । वरा । दद्यात् । त्रयः । वै । प्राणा इति प्र-अनाः । प्राणानामिति प्र-अनानाम् । स्पृत्यै। 'द्वौ । एव । देयौ । द्वौ । हि । प्राणाविति प्र-अ- णस्याप्रसङ्गात् ब्राह्मणग्रहणं जातिमात्रप्रतिपयर्थम् । तेनाविद्वान गृह्यते । वक्ष्यति च-'योऽविद्वानिष्टकामुपदधाति' इति ।। आर्तोरिति ॥ 'ईश्वरे तोसुन्कसुनी' इति तोसुन् । उभय- त्रापि 'तादी च' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । गोपोपं पुष्णा- तीतिपदेको धात्वर्थसामान्यवचनः । वरानिति । चतुर्वर्षा गोर्वरः । श्य इति । प्राणापानकानाः मायामान्यध्यान्य त्रयाणामेव ग्रहणात् । स्एत्यै । स्पृ प्रीतौ ॥ प्राणापानी 'माणापानौ मृत्योर्मा पातम्' इत्यादी द्वयोरेव *स. ३.१.७७ ' इत्यादी ·164 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ५. म. १. देय एको हि प्राणः पशुः ॥ १२॥: वा एप यदग्निर्न खलु वै पशव आयवसे रमन्ते दूर्वेष्टकामुपं दधाति पशूनां धृत्यै दाभ्यां प्रतिष्ठित्यै का- ण्डात्काण्डात्मरोहन्तीत्याह काण्डैन- नौ । एकः । एव । देयः । एकः । हि । प्राण इति प्र-अनः । पशुः ॥ ४२ ॥ वै। एपः । यत् । अ- ग्निः । न । खलु । वै। पशवः । आयवसे । रम- न्ते । दूर्वेष्टकामिति दूर्वा-इष्टकाम् । उपेति धाति । पशूनाम् । धृत्यै । 'द्वाभ्याम् । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै । काण्डात्काण्डादिति काण्डात्- । तयोग्रहणात् । एको होति । अन्येषां तद्विकल्पत्वान्मुख्यो गृह्यते । पशुर्वा इति । पशुसदृशोऽयमग्निः यत्र चरितव्यः तत्रैव रमन्ते खल्विति । यवसो घासः स एवायरस' स्वार्थिकोऽन् । यवसा- भावे न रमन्ते । यहा-यवसरहितो देशः आयवसः; छान्द- सो वर्णविकारः । 'नमुभ्याम् ' । इत्येतद्वाधित्वा बहुव्रीहि- स्वरः पूर्वपदारुतिस्वरत्वम् । यहा-आडीपदर्थे, अल्पभश्ये देशे पशवो न रमन्ते । तस्मात् टूर्वेष्टकामुपदधाति प्रभूततृणत्याय ॥ 'द्वाभ्यामिति ॥ 'काण्डालाण्डात् !या शतेन '* इत्येताम्यां *सं. ४.२-१, ·महमास्करमाप्योपेता. 105 काण्डेन ह्येपा प्रतितिष्ठत्येवा नो पतनु सहस्रेण शतेन चेत्याह सा- हस्त्रः प्र॒जाप॑तिः प्रजापतेराप्त्यै देव- लक्ष्मं वै व्यालिखिता तामुत्तरल- माणं देवा उपाधताधरलक्ष्माण- काण्डात् । प्ररोहन्तीति प्र-रोहन्ती । इति । आह । काण्डैनकाण्डेनेति काण्डेन-काण्डेन । हि । एपा । प्रतितिष्ठतीति प्रति-तिष्ठति । एवा । नः । दूर्वे । प्रेति । तनु । सहस्रेण । शतेन । च । इति । आ- हु । साहस्रः । प्र॒जाप॑तिरिति पूजा-पतिः। प्र॒जा- परिति प्रजा-पतेः । आप्त्यै। "देवलक्ष्ममिति देव-लक्ष्मम् । वै। ध्यालिखितेति त्रि-आलिखि- ता। ताम् । उत्तरलक्ष्माणमित्युत्तर-लक्ष्माणम् । देवाः । उपेति । अदधत । अधरलक्ष्माणमित्यधर- प्रतिष्ठित्यै भवति पशूनाम् । काण्डेनकाण्डेन हीति । सर्वेण काण्डेन ह्येपा पृथिव्यां प्रतिष्ठिता भवति । साहन इति । सहस्त्रलाभहेतुः । 'शतमानविंशतिक' इत्यण ॥ 'देवलक्ष्ममित्यादि || देवसम्बन्धि लक्षणं देवलक्ष्मम् । ' नपुं- सकादन्यतरस्याम्' स्यन् समासान्तः । यदियमपाढा च्यालिखिता भवति । त्रिरालिखिता ज्यालिखिता । वृत्तों सुनर्थोऽन्तर्भवति ·166 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. ५. प्र.. मसुरा यम् ॥४३॥ कामयेत वसी- यान्यस्यादित्युत्तरंलक्ष्माणं तस्योप दध्यावीयानेव भवति यंकामयेत पापीयान्थ्स्यादित्यधरलक्ष्माणं त- स्योपं दध्यादसुरयोनिमेवैनमनु परां भावयति पापीयान्भवति च्यालि- खिता भवतीमे वै लोकायोलि- लक्ष्माणम् । असुराः । यम् ॥४३॥ कामयैत । वसीयान । स्यात् । इति । उत्तरलक्ष्माणमित्युत्तर- लक्ष्माणम् । तस्य । उपेति । दध्यात् । वसीयान् । एव । भवति । यस् । कामयैत । पापीयान् । स्यात् । इति । अधरलक्ष्माणमित्यधर-लक्ष्माणम्। तस्य । उपेति । ध्यात् । असुरयोनिमित्यसुर- योनिम् । एव । एनम् । अर्नु । परेति । भावयति। पापीयान् । भवति । यालिखितेति त्रि-आलि- सप्तपर्णादिषु विस्पेव भवति। तिसृभिः लेखाभिरङ्कितेति यावत् । तामित्यादि । असुरा इति । उपादधतेत्येव । वमीयान् वसु- मत्तर. । 'विन्मतोलक् ' 'टेः' इति टिलोपः ।। "असुरयोनिमिति ।। अमुरयोनिमनुप्रविष्टं एतं पराभूतं करोति ।। + . .

·अनु. ८.] मामास्करभाष्योपेना. 167 'खितेभ्य एवं लोकेभ्यो भ्रात॒व्यम- न्तरेत्यङ्गिरसस्सुवर्ग लोकं यतः पुरोडाशः कूर्मो भूत्वाऽनु प्रासंर्पत् ॥४४॥ यत्कर्ममुपदधाति या क्षे- विदर्जसा नयत्येवमेवैन कूर्मस्तु- वर्ग लोकमञ्जसा नयति मेधो वा खिता । भवति । इमे । वै । लोकाः । व्यालिखि- तेति त्रि-आलिखिता । एभ्यः। एव । लोकेभ्यः। भ्रात॒व्यम् । अन्तः । एति । "अङ्गिरसः । सुवर्ग- मिति सुवः-गम् । लोकम् । यतः । पुरोडाशः । कूर्मः । भूत्वा । अनु । प्रेति । असर्पत् ॥ १४ ॥ यत् । कूर्मम् । उपदधातीत्युप-दधाति । यया । क्षेत्रविदिति क्षेत्र-वित् । अअंसा । नयति । एवम्। एव । एनम् । कूर्मः । सुवर्गमिति सुवः-गम् । लो- कम् । अजसा । नयति । "मेधः । वै । एपः । पु- .. 1 अङ्गिरस इत्यादि ॥ कूर्मोपधानविधिः । यथेति । क्षेत्रो राजसा नयति आनन नयनि । एवं कूर्मोऽपि स्वर्गमार्गज्ञः अअसा नयति ॥ "मेधो वा इत्यादि ॥ यज्ञतुल्यः इष्टसाधनत्वात् । उपतिष्ठन्ते समीपे ·168 तैत्तिरीयसहिता. [फा. ५. प्र. २, एप पशूनां यत्कर्मो यत्कूर्ममुपदा- ' ति स्वमेव मेधुं पश्यन्तः पशव उप तिष्ठन्ते श्मशानं' वा एतक्रियते यन्मृतानी पशूना शीरूपाण्युपधी- यन्ते यजीवन्तं कूर्ममुपदधाति ते. नाश्मंशानचिद्वास्तव्यो वा एप यत् शूनाम् । यन् । कूर्मः । यत् । कूर्मम् । उपधा- तीत्युप-दधाति । स्वम् । एव । मेधम् । पश्यन्तः। पशवः । उपेति । तिष्ठन्ते । "श्मशानम् । वै । ए- तत् । क्रियते । यत् । मृतानाम् । पशूनाम् । शी- रूपाणि । उपधीयन्त इत्युप-धीयन्ते । यत् । जी: वन्तम् । कूर्मम् । उपधातीत्युप-दधाति । तेन । अश्मंशानचिदित्यश्मशान-चित् । वास्तव्यः। वै। तिष्ठन्ति । ' अकर्मकाच' इत्यात्मनेपदम् ॥ "अश्मशानचिदिति ॥ श्मशानमिव चीयत इति । 'कर्मण्याख्या- याम् ' इति विप् । वास्तव्य इति । सुखेन वस्ता वास्तव्यः । 'वसेस्तव्यत्कर्तरि णिच' इति तम्पत् । यस्मादनेन जीवना चिरं स्थातव्यमा तस्माद्दना मधुमिनेणाभ्यनक्ति 'मधु वाता ऋतायत '* इति तिसृमि । एनसदयिता चिरं जीविष्यतीति । स्वदयतिः चुरादिरदन्तः ॥

·अनु. ८.] भाभास्करभाष्योपता. 169. .. ॥ ४५ ॥ कूर्मो मधु वाता ऋताय- त इति ना मधुमिश्रेणाभ्यनक्ति स्वदयत्येवैनं ग्राम्यं वा एतदन्नं य- द्दध्यारण्यं मधु यहना मधुमि- श्रेणाभ्यनत्युभयस्यावरुद्धयै मही द्यौः पृथिवी चे न इत्याहाभ्या- मेवैनमुभयतः परि गृह्णाति प्रा- श्चमुप॑ दधाति सुवर्गस्य॑ लोकस्य स- एपः। यत् ॥ १५॥ कूर्मः। मधु । वाताः । ऋता- यत इत्यृत-यते । इति । द्धा । मधुमिश्रेणेति म- धु-मिश्रेणं । अभीति । अनक्ति । स्वदयति । एव । एनम् । "ग्राम्यम् । वै । एतत् । अन्नम् । यत् । द- धि । आरण्यम् । मधु । यत् । नर । मधुमिश्रेणेति मधु-मश्रेणं । अभ्यनक्तीत्यभि-अनक्ति । उभय- स्य । अवरुद्धया इत्यव-रुद्धयै । मही। द्यौः। पृथि- वी। च । नः । इति । आह । आभ्याम् । एव । ए- नम् । उभयतः । परीति । गृह्णाति। प्राञ्चम् । उपेति। दधाति। सुवर्गस्येति सुवः-गस्य । लोकस्य । सम- ग्राम्यमिति ॥ 'ग्रामाद्यसनो' इति यः। मही द्योरिति गा- यच्या एनमाहारेण परिवेष्टय पुरस्तात्मत्यञ्चमुपदधाति । आम्यामिति ।

·170 ततिरीयसंहिता. [फा. ५.म. १. मष्टयै पुरस्तात्मृत्यञ्चमुपं दधाति त- स्मात् ॥ ४६ ॥ पुरस्तात्प्रत्यञ्चः प. शवो मेधसुपं तिष्ठन्ते यो वा अर्प- नाभिमग्निं चिनुते यज॑मानस्य ना- भिमनु प्रविशति स एनमीश्वरो हि सिंतोरुलूखेलमुप॑ दधात्येपा वा अग्नेभिस्सनाभिमेवाग्निं चिनुतेऽ- हिसाया औदुम्वरं भवत्यूर्वा ध्या इति सं-अष्ट्यै । पुरस्तात् । प्रत्यञ्चम् । उपे- ति । दधाति । तस्मात् ॥ १६ ॥ पुरस्तात् । प्र- त्यञ्चः । पशवः । मेधम् । उपर्ति । तिष्ठन्ते । "यः। वै। अपनाभिमित्यप-नाभिम् । अग्निम् । चिनु. ते । यजमानस्य । नाभिम् । अर्नु । प्रेति । वि- शति । सः । एनम् । ईश्वरः । हिसितोः । उलू- खेलम् । उपेति । दधाति । एपा । थै। अग्नेः। नाभिः । सनाभिमिति स-नाभिम् । एव । अ- निम् । चिनुते । अहिसायै । औदुंम्बरम् । भव- ति । ऊ । वै । उदुम्बरः। ऊर्जम् । एव । अवे- द्यावापृथिवीभ्यामुपतिष्ठते इति । सहतिकरणे आत्मनेपदम् ।। "यो वा इत्यादि । उलूखलोपधानविधिः । गतः । तस्मान्म- ।

·भाभास्करमाम्योपैता. 171 मनु..] ऊर्ज द: दुम्बर ऊर्जमेवाव॑ रुन्धे मध्यत उ- पं दधाति मध्युत एवारमा धाति तस्मान्मध्यत ऊर्जा मुंजत इयद्भवति प्र॒जाप॑तिना यज्ञमुखेन समितमय हुन्त्यनंमेवार्कवैष्णव्य- ति । रुन्धे । मध्यतः । उपेति । दधाति । मध्यतः। एव । अस्मै । ऊर्जम् । धाति । तस्मात् । म- ध्यतः । ऊर्जा । भुञ्जते । "इयत् । भवति । पूजा- पतिनेति प्रजा-पतिना । यज्ञमुखेनेति यज्ञ-मु- खेन । सतिमिति सं-मितम् । अवेति । हु- न्ति । अन्नम् । एव । अकः । “वैष्णव्या । ऋ- ध्यत इति । मध्यमे वयसि, देहमध्ये वा । आद्यादिभ्यस्तसिः ।। "इयदिति ॥ प्रादेशमात्रम् । इदं परिमाणमस्येति 'किमिदं- म्यां वोधः। इति इदं किमोरीश्की यस्येति इलोपः, उदात्तनिवृत्तिस्वरेण इकार उदात्त । प्रजापतिनैति । ' यज्ञमुखं वे प्रजापतिः' इति प्रजापत्यात्मना परिमितेन यज्ञमुसेन सम्मिन- मिदमुलूखलम् । केचिदाहु.-~-यत्किचित्परिमाणपरिमितमियत् प्रजा- पतिश्च परिमितिः परिमितात्मा, तस्मात्तत्तुल्यमिति । अन्नमवा- करिति । अवचातेन अन्नमेवास्यै करोति उत्सादयनि । छान्द- सो लुइ, 'मन्त्रे घस' इति च्छेर्लोपः ।। वेणव्येति ॥ तद्विप्णोरिति गायत्री । उदात्तनिवृत्तिस्वरेण .

·172 सिरीयसहिता. [का. ५. प्र. २. चोपं दधाति विष्णुर्वै यज्ञो वैष्णवा वनस्पतयो यज्ञ एव यज्ञ प्रतिष्ठा- पयति ॥ ४७॥ एपां वा एतल्लोकानां ज्योतिस्संभृ. तं यदुखा यदुखामुपदात्येभ्य एव चा। उपेति । दधाति । विष्णुः । वै । यज्ञः । वै- ष्णवाः । वनस्पतयः । यज्ञे । एव । यज्ञम् । प्र- तीति । स्थापयति ।। ४७ ।। एप वै पशुर्यमसर्पदेप यत्तस्मात्तस्मात्सप्त- विशतिश्च ।।८ 'एपाम् । वै । एतत् । लोकानाम् । ज्योतिः । सम्भृतमिति सं-भृतम् । यत् । उखा । यत् । उ- खाम् । उपदधातीत्युप-दर्धाति । एभ्यः । एव । डीप उदात्तत्वात् 'उदात्तयणः' इति विभक्केरुदात्तत्वम् । वि. रणुा इनि । वैष्णवे उपायले बैंगवीमृनं प्रयुभानो यज्ञ प्रति- टापयति । उभयोःणवत्याद्वियोश्च यज्ञत्वात् । वनस्पतिशब्दस्य मुट्स्वरायुक्ती ॥ इति पथमे द्वितीये अटमोनुकाका. . 'एषां वा इत्यादि ॥ मुख्योखोपधानविधिः । मध्यत इति । देहस्य' मध्ये ज्योतिः ऐश्वरमुपास्महे सर्वेऽपि वयम् ।।

·माभास्सरमाध्योपेता. 178 अनु...] । लोकेभ्योज्योतिरव रुन्धे मध्यत्त उप दधाति मध्यत एवास्मै ज्योतिर्दधाति तस्मान्मध्यतो ज्योतिरुपास्महे सि- कताभिः पूरयत्येतहा अग्नेश्वानर- स्य॑ रूप रूपेणैव वैश्वानरम रु- न्धे यं कामयत क्षोईंकरस्यादित्यू- नां तस्योपै ॥ १८॥ ध्याोधुक एव भवति यं कामयेता पदस्युदन्न- लोकेभ्यः । ज्योतिः । अवेति । रुन्थे । मध्यतः । उपेति । दधाति । मध्यतः । एव । अस्मै । ज्यो- तिः । दधाति । तस्मात् । मध्यतः । ज्योतिः । उपेति । आस्महे । 'सिकताभिः । पूरयति । ए- तत् । वै । अग्नेः । वैश्वानरस्य । रूपम् । रूपेणं । एव । वैश्वानरम् । अवेति । रुन्धे । यम् । काम- यैत । क्षोधुकः । स्यात् । इति । ऊनाम् । तस्य । उपेति ॥४८॥ दध्यात् । क्षोधुकः । एव । भव. ति । यम् । कामयैत । अनुपदस्यदित्यनुप-द- स्यत् । अन्नम् । अद्यात् । इति । पूर्णाम् । तस्य। 'सिस्ताभिरित्यादि । गतम् । क्षोधुफः क्षुच्छलः । आन्दस उक- म् । अनुपदस्यत् अक्षीयमाणम् । दसु उपक्षये, देवादिकः ॥

·174 तैत्तिरीयसंहिता. [पा. ५.प्र. १. . .. मद्यादिति पूर्णी तस्योपं ध्यादर्नु- पदस्यदेवान्नमत्ति सहस्रं वै प्रति पु- रुपः पशूनां यच्छति सहस्रमन्ये प- शवो मध्ये पुरुपशीर्षमुपं दधाति सवीर्यत्वायोखायामपि दधाति प्र- उपेति । दुध्यात् । अनुपदस्यदित्यनुप-दस्यत् । एव । अनम् । अति । 'सहस्रम् । वै । प्रतीति । पुरुषः । पशूनाम् । यच्छति । सहस्रम् । अन्ये । पशवः । मध्ये । पुरुपशीपमिति पुरुप-शीर- पम् । उपेति । दधाति । सवीर्यत्वायेति सवीर्य- त्याय । 'उखार्याम् । अपीर्ति । धाति । प्रतिष्ठा- सहस्त्रं वा इति ॥ पुरुपशीर्पोपधानविधि । येषामत्र 'शिरांसि उपधीयन्ते पुरुपाश्ववृपमवृष्णिवस्ताना तेपा मध्ये एक एव पुरुप उपधीयमानशिरस्क प्रपशूनां सहस्त्र प्रतियच्छति यनमानाय, तस्मात् सहस्रसम्मित पुरुपशिर इति । मन्त्रालिहंग-सहस्रस्प प्रतिमा विश्वरूपम् ' * इति । अन्ये तु--अश्यादयः पशव' सर्वेऽपि सम्भूय सहस्र पशूनां प्रतियच्छन्ति, तस्मात् माधान्यात् मध्ये पुरुषशीर्ष पुरुषशिर उपदधाति सवीर्यसागानेः । शपिन्छन्द्रसि, इति शीर्षन्माष । 'नपुंसवादन्यतरस्याम् ' इत्यन् समामान्त । 'उखायामित्यादि । गतम् । मागिरस्लिवादमेव्यं अमेधाईम् । मेयं नाहतीति दण्डादित्वात य. ! 'ययतोश्वातदर्थे। इत्युत्तरपदान्तो- . *स४.१.१.

·मामास्करभाष्योपैता. 175 तिष्ठामेवैद्गमयति व्यृद्ध वा एत- माणैरैमेध्यं यत्पुरुपशीर्षममृतं ख. लु वै माणाः ॥४१॥ अमृतः हि- रेण्यं माणेषु हिरण्यशल्कान्प्रत्य॑स्य- ति प्रतिष्ठामेवैनंदायित्वा प्राणैस्स- मर्धयति दुधा मधुमिश्रेणं पूरयति मिति प्रति-स्थाम् । एव । एनत् । गमयति । व्यूद्धमिति वि-धम् । वै । एतत् । प्राणैरिति प्र-अनैः । अमेध्यम् । यत् । पुरुषशीपमिति पु- रुप-शीर्षम् । अमृतम् । खलु । वै । माणा इति प्र-अनाः ॥ १९ ॥ अमृतम् । हिरण्यम् । माणे- विति प्र-अने' । हिरण्यशल्कानिति हिरण्य-श- ल्कान् । प्रतीति । अस्यति । प्रतिष्ठामिति प्रति- स्थाम् । एव । एनत् । गमयित्वा । प्राणैरिति प्र- अनैः। समिति । अर्धयति । धाः । मधुमश्रेणे- ति मधु-मिश्रेणं । पूरयति । मधयः । असानि । दात्तत्यम् । अमृतमिति । मृतमेषां नास्तीति अमृतम् । प्राणाः हिरण्य चामृतहेतु॥ मधव्य इति । मधुमान् भूयासमिति । 'मधोर्न च' इति यत् । शृतातंत्येनेति ॥ पूरयतीत्येव । भितेन पयसा रुतात- ·176 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ५.प्र.. मधयोऽसानीति शृतातङ्गन्यैन मेध्य- त्वार्य ग्राम्यं वा एतदन्नं यद्दार- ण्यं मधु यद्धा मधुमिश्रेणं पूरय- त्युभयस्यावरुद्ध्यै पशुशीपाण्युप दधाति पशवो वै पशुशीराणि प- शूनेवाव॑ रुन्धे यं कामयैतापशु- इति । शृतातङ्कनेति शत-आतङ्कन्न । मेध्यत्वा- येति मेध्य-त्वाय । ग्राम्यम् । वै । एतत् । अ- म् । यत् । दधि । आरण्यम् । मधु । यत् । दु- भा । मधुमिश्रेणेति मधु-मिश्रेणं । पूरयति । उ- भय॑स्य । अवरुद्धया इत्यय-सुखचै। पशुशीपाणी. ति पशु-शीर्पाणिं । उपेति । धाति । पशवः । वै। पशुशीपाणीति पशु-गीरपाणि । पशून। एव । अवेति । रुन्धे । 'यम् । कामर्यंत । अपशुः। चनम् । तभु संकोचने, 'हलोण्यं ' 'चनोः कुपिण्यतोः' इति कुत्वम् । ग्राम्यं वा इत्यादि* गतम् ॥ "पशुशीणीति ॥ अश्वादीनां शिरांसि । पशवो वा इति । तत्साधनत्वात्ताच्छन्धम् ॥ 'यमित्यादि ॥ अपशुः पशुहीनः । 'नन्मुभ्याम् ' इत्युत्तरप- दान्तोदात्तत्वम् । विपुचीनानि विष्वमुखानि अभिमुग्वानि विषु नाना #स. ५.१-८३, ·177 भटमास्वरमाध्योपैता. स्स्यादिति ॥ ५० ॥ विपूचीनानि तस्योपं दध्यातिपूच एवास्मात्पशू- न्धात्यपशुरेव भवति यं कामयेत पशुमान्थ्स्यादिति समीचीनानि त- स्योपं दध्यातमीचं एवास्मै पशू- स्यात् । इति ॥ ५० ॥ विपूचीनानि । तस्य॑ । उ- पेति । ध्यात् । विप्र॒चः । एव । अस्मात् । प- शून् । दधाति । अपशुः । एव । भवति । यम् । कामयैत । पशुमानिति पशु-मान् । त्यात् । इ- ति । समीचीनानि । तस्य । उपेति । ध्यात् । समीचः । एव । अस्मै । पशून् । दधाति । पशु- मानिति पशु-मान् । एव । भवति । 'पुरस्तात् । अवतीति 'बालिक् ' इत्यादिना किन् । विभाषाञ्चेरदिपिस्त्रयाम् ' इति सः । 'चो' इति पूर्वपदस्य दीर्घत्वम् । वियूच इति अव्ययपूर्वपदप्रक तिस्वरत्वम् । 'अञ्चेश्उन्दसि' इति व्यत्ययेन न प्रवर्तते । अस्मादिति । 'अन्यारादितरतें' इति पञ्चमी । पशुमानिति 'दस्यनुङ्याग्' इति मनुप उदात्तलम् । समीचीनानि सङ्गतमुखानि । 'समत्समि' इति सम्यादेशः । पूर्ववधीत्वम् । समीच इति पूर्वपदस्य अन्तोदात्तन्वं, पूर्ववत् 'अञ्चेश्ठन्दसि' इति न प्रवर्तते ।। पुरस्तादिति ॥ पुरस्तात् प्रत्यड्मुख उपविश्यात्मनि प्रतीचीन- मश्वस्य शिर उपदधाति । पश्चात्मामुख उपविश्य प्राचीनमृपभस्य ·178 तैत्तिरीयसहिता [पा ५ प्र.२ न्दधाति पशुमानेव भवति पुरस्ता- त्प्रतीचीनमवत्योपं दधाति पश्चा- प्राचीनमृपास्यापशवो वा अन्ये गौअश्वेभ्यः पशवो गोअश्वानेवास्मै समीचौ दधात्येतावन्तो वै पशवः प्रतीचीनम् । अवस्य । उपेति । दधाति । पश्चात्। प्राचीनम् । ऋषभस्य । अपशवः । वै । अन्ये । गोअश्वेभ्य इति गो-अश्वभ्यं. । पशवः । गोअ- भ्वानिति गो-अश्वान् । गव । अस्मे । समीर्चः । दधाति । "एतावन्तः । वे । पशवः॥ ५१ ॥ द्वि- गिर उपदधाति । पुरस्तात् पृर्वस्या निशि | 'विदम्य ' इति अस्तानि च' इति पुरांश । 'पश्चात' ति पुरस्ता दित्यंध निपात्यते ॥ अपशको पात्यादि || गेडाव्यनिरिता गई अपमान उपगुर पा । मित्र विमान 'सी प्राया भार । अ वर्षभयो मनोनया मोजान पानम्मे ममामीनार पाए पनि । मान-17 न माग्निा मन विवाद नि । 'महागनुपूर्व य' इति और l उत्त्तरपदानोदातरम् । प्रवानि अभिपति । नम्मा प्रतिविमान | "हिनिम्या पदा , ·119 भनु...] भाभास्करभाष्योपेता. ॥५१॥ द्विपादश्च चतुष्पादश्च तान् वा एतदृग्नौ प्रदधाति यत्पशुशीh- ण्युपदधात्यमुमारण्यम तेदिशामी- त्याह ग्राम्येभ्य एव पशुभ्य आर. ण्यान्पशून्छुचमनूस॒जात तस्मा- थतमावत्पशूनां प्रजायमानानामा- रण्याः पशवः कनीया सशुचा पाद इति द्वि-पादः । च । चतुप्पाद इति चतुः- पादः। च । तान् । वै । एतत् । अनौ । प्रेति । दधाति । यत् । पशुशीरपाणीति पशु-शीपाणि उपधातीत्युप-दर्धाति । अमुम् । आरण्यम् । अ- न्विति । ते । दिशामि । इति । आह । ग्राम्येभ्यः। एव । पशुभ्य इति पशु-भ्यः । आरण्यान् । प- शून् । शुचम् । अर्नु । उदिति । सृजति । तस्मात्। समावत् । पशूनाम् । प्रजाय॑मानानामिति प्र- . कार्यमित्याह-अमुमित्यादि । अममिति सामान्यनिर्देशो मयुगोरा- दीनाम् । एतदुक्तं भवति-'मयुमारण्यमनु ते दिशामि' * 'गोरमारण्य- मनुते दिशामि'* इत्येवमुपधानान्तरं उत्सर्गमुपतिटते । तेन प्राम्ये- भ्यः पशुभ्य आदाय आरण्यान् पशून् अनु लक्षाकृत्य च शुचं *सं.४.२.१०.

·180 तैत्तिरीयसहिता. (पा. ५. म २ तासशीपमुपं दधाति यैव सर्व स्विपिस्तामेवांव रुन्धे ।। ५२।। यथ्समीचीन पशुशीरपैरुपद्ध्यावा. म्यान्पशून्द शुकास्स्युटिपूचीन- मारण्यान यजुरेव देव तां त्वि- जायमानानाम् । आरण्याः । पशवः । कनीया- सः । शुचा । हि । ऋताः। "सर्पशीर्पमिति स- प-शीरूपम् । उपेति । दधाति । या । एव । सुरें। विपिः । ताम् । एव । अवेति । रुन्धे ॥ ५२ ॥ यत् । समीचीनम् । पशुशीरपैरिति पशु-शीरः। उपध्यादित्युप-दध्यात् । ग्राम्यान् । पशून् । द. शुकाः । स्युः । यत् । विपूचीनम् । आरण्यान् । यजुः । एव । वदेत् । अवेति । ताम् । विपिम् । शोरुमुत्सृनति । तरमादित्यादि । समावत्सम ‘समादावनुप ' इति सार्थे वनुष कनीयांस अल्पतरा. । शुचा घृताः शुचं प्राप्तत्वात् ॥ "सर्पशीपंमित्यादि ॥ पूर्ववत्समामान्तः । विपि दीप्तिः। यदित्यादि । ग्राम्यान् पशून दन्दशुका दंशनशीलाः सर्वाः स्युः यद्विपूषीनं आरण्यानिति दन्दरकास्युरिति । एवं छान्दस उकनि 'नलोकाव्ययनिष्टा' इति पठीप्रतिपेयः । उता ग्रा- भ्यारण्याः पशवः । तस्मात् 'नमो अम् मपेभ्यः । इति मन्त्राने । 11 *स.४.२.८, ·181 भनु ] भभास्सरभाप्योपेता anmaanwer पि सन्धे या सर्व न ग्राम्यान्पशून् हिनस्ति नारण्यानथो खलूपधेय- मेव यदुपदाति तेन तां त्विषमवं रुन्धे या सर्प यद्यजुर्वदति तेनं शा- न्तम् ।। ५३ ॥ रुन्धे । या । सर्प । न । ग्राम्यान्न् । पशून् । हि- नरित । न । आरण्यान् । "अथो इति । खलु । उपधेयमित्युप-धेयम् । एव । यत् । उपधाती- त्युप-दधाति । तेनं । तास । विपिम् । अवेति । रुन्धे । या । स । यत् । यजुः । वदति । तेन । शान्तम् ॥ ५३॥ ऊनां तस्योपं प्राणास्स्यादिति वै पशवो रुन्धे चतुश्चत्वारिशच ॥९॥ यदेत् न सर्पशिर उपदध्यात् । यजुश्शब्दो मन्त्रमनन । यजु- पंदनेन विपः लभ । अनुपधानेन उक्तदोपाप्रसङ्ग इति ।। अथो सखित्यादि पक्षान्तरविधि ॥ उपधानेन विपिलाभ', यनुवंदनेन दोपशान्तिरिति । शान्तं शिवमित्यर्थः । अत्र ब्रा- ह्मणानुमारिण आहु--पशुशोपिधानानन्तर सर्पशीर्पोपधानमिति। मन्नानानानुसारिणस्तु हिरण्मयपुरुषोपधानानन्तरं सर्पशीपर्पोपधानमिति॥ इति पञ्चमे द्वितीये नवमोनुवाका, ·182 तैत्तिरीयसहिता [फा ५.३ २. . पशुर्वा एप यदृग्नियोंनिः खलु वा एपा पशोर्विं क्रियते यत्प्राचीनमैष्ट 'कायर्जुः क्रियते रेतोऽपस्या अपस्या उप दधाति योनावव रेतो दधाति 'पशुः । वै । एपः । यत् । अग्निः । योनिः। खलु । वै। एपा । पुशोः । वीति । क्रियते । यत्। प्राचीनम् । ऐटकात् । यर्जुः । क्रियते । रेतः । अ- पस्याः । अपत्याः । उपेति । दधाति । योनौ । एच। रेतः। दधाति । पञ्च । उपेतिा दधाति । पाशा पुशवः। 'पशुर्वा एप इत्यादि अपस्याविधि ॥ अयमग्निः योनी निषकादिना उत्पाद्यत्वात् पशुकल्प । तत्र 'योनिर्वा अनेः पुप्फरपर्ण * इति तदुपधानात् योनि । सैपा ऐटकात् इष्टका- समूहोपधानात् माग्यनु करणेन उक्तोपधानादिप्रसक्तेन क्रियते अयोन्यहण कर्मणा । तस्मात् एतत्परितारार्थ रेतस्थानीया अप- स्याः प्रथममुपदधाति योनो रेतो दधाति अपशब्दवानुपयानो मन्त्रः आसामिष्टकानामिति 'तद्वानासामुपधानो मन्त्रः' इति त्प्रत्ययः । छान्दमोऽमुकागम 1 अपस्याः ‘अपां लेमन् । इत्या- धेमन्तः उपधेया विंशतिरिष्टाः ता अप्यभेदेन अपस्या उच्य- ले । अप्शब्दवता च बहुन्यात् सर्वा अपम्या उच्यन्ते ।। पञ्चेति ॥ प्रथम पुरस्तात् प्रतीचीः प्रत्यग्रीतीः । पाला *स. ५-१.४. स. ४.1.1.

·183. मा १०] भभास्करभाष्योपेता पञ्चोप दधात्ति पायाः पशवः पशू- नेवास्मै प्र जनयति पञ्च दक्षिणतो वजो वा अपस्या वजेणैव यज्ञस्य दक्षिणतो रक्षास्यप हन्ति पञ्च प- श्वात् ॥ ५४॥ माचीरुपं दधाति पु. श्थाद्वै प्राचीन र रेतो धीयते पश्चादे- वास्मै प्राचीन रेतो दधाति पञ्च पशून। एव । अस्मै । प्रेति । जनयति । पञ्च । दक्षि- णतः। वर्चः । चै । अपस्याः । वज्जेण । एव । यज्ञ- स्य । दक्षिणतः। रक्षासि । अपेति । हन्ति । पञ्च। पश्चात् ॥५४॥ प्राचीः । उपेति । दधाति । पश्चात्। धै। प्राचीनम् । रेतः।धीयते । पश्चात् । एव । अ- स्मै। प्राचीनम् । रेतः । दधाति । पञ्च । पुरस्तात् । इति पतिप्रभवा । पहिशब्द उत्सादि । दक्षिणत इति । 'अर्णो' इत्यादिभि । वनो वा इति । वनववीर्यव- त्य इति । पानीरिति । पागीती । 'गपा ला सपने' * इत्या- दिभि । पानीनामति । गागरातोति प्राचीन यत्रोपासनीय- ज्योति अनरुदेति सा पानीति कृत्वा ॥ पत्र पुरस्नादित्यादि ॥ पश्चात्मानीभि प्राचीन रेतो धीयते पुर * Y..

·.184 तैत्तिरीयसहिता पुरस्तात्मतीचीरुपं दधाति पञ्च पर श्वात्माचीस्तस्मात्प्राचीन रेतो धी-. यते प्रतीचीः प्रजा जायन्ते पञ्चौत- रतश्छन्दस्याः पशवो वै छन्दस्याः पशूनेव प्रजातान्यस्वमायतनमामि पyहत इयं वा अग्नेरतिदाहादविभे- प्रतीची। उपेति । दधाति । पञ्च । पश्चात् । प्राची तस्मात् । प्राचीनम् । रेतः। धीयते । प्रतीचीः । प्र- जा इति प्र-जाः । जायन्ते । पञ्च । उत्तरत इत्युत्- तरतः । छन्दस्याः । पशवः । वै । छन्दस्याः। प- शून् । एव । प्रजातानिति प्र-जातान् । स्वम् आ- यनिमित्या-पतन । अभि । परीति । ऊहते। 'इयम् । वै । अग्नेः । अतिदाहादित्यत्ति-दाहात् । स्तात्मतीचीभि प्रतीच्य प्रजा जायन्ते । उत्तरत इति । दक्षि- णानीति । छन्दस्या इति । छन्दस्वता मन्नण उपधेया 'गा- यत्री छन्द + इत्यादिभि उपवैया । पृर्थवद्यत्, मतुल्क। पशन इति । पशुनिमित्तभृता छन्दस्या इष्टा । पशूमिनि । अपस्याभिरुत्सन्नत्वात् उन्दम्याभि सस्मिनायतेने स्थापयति । ' अभिरभागे' इति रक्षणे जमे कर्मप्रवचनीयत्वम् ।। 'इय दा इत्यादि | पृधिव्या अनतिदाहाय मन्त्यपस्या , 4 *स.४.३.1.

·अनु 16- भहमारपरभाष्योपेता 185 सैताः॥ ५५ ॥ अपस्या अपश्यत्ता उपाधत ततो वा इमां नात्यदहृद्य- दंपुस्या उपदात्यस्या अनतिदाहा- योवाच हेयमदिथ्स ब्रह्मणाऽनं य- स्यैता उपधीयान्तै य उ चैना ए. अविभेत् । सा। एताः ॥५५॥ अपस्याः । अप- श्यत् । ताः । उपेति । अधत्त । ततः । वै । इमाम् । न । अतीति । अदहत् । यत् । अपत्याः । उपधा- तीत्युप-दधाति । अस्याः। अनतिदाहायेत्यनति- दाहाय । उवाच । ह । इयम् । अदत् । इत् । सः । ब्रह्मणा । अन्नन्छ । यस्य । एताः । उपधी- योन्ता इत्युप-धीयान्तै । यः। ऊ । च । एनाः । यस्थता इति । उवाचेत्यादि । इस प्रविधी पूर्वमुवाच । क्थ ----अदत् इत् अद्यादेशार प्रदाणा परिन्दे गानेन कर्मणा रा , अतिदाहनिवृत्तिहेतवोऽपम्या उपधीयन्ते उपधायेरन् यश्च एता अपम्या एव गमातिदाहशमनोऽमिरित्येतत् विद्यात् सोऽप्यनमद्यादेव अददिति अत्तलेरि पो कि 'लेटोडाटो' इत्यडागम । स- मानातये पदात्परत्वाभावानिगाताभाव अददित्यादिभिर्वाक्या- न्तर पृथिव्या । दधाते कर्मणि रेटि आडागम 'वनोन्यन' इत्येकार , पूर्ववदाडागम ॥ - TH-24 ·186 तैत्तिरीयसहिता. का. ५, २.२ वं वेददिति प्राणभृत उप॑ दधाति रेतस्येव प्राणान्दधाति तस्मान्मा- णपश्यण्वन्पशुजीयतेऽयं पुरः॥ ५६ ॥ भुव इति पुरस्तादुपं दधाति .प्राणमेवैताभिदीधाराय दक्षिणा वि- श्वकर्मेति दक्षिणतो मन एवैताभि- दाधारायं पश्चाविश्वव्यंचा इति पं- एवम् । वेदत् । इति । प्राणभृत इति प्राण-भू. तः । उपेति । दधाति । रेतसि । एव । प्राणानिर्सि प्र-अनान् । दधाति । तस्मात् । चदन्न । प्राणनि- ति प्र-अनन् । पश्यन् । मृण्वन् । पशुः । जाय- ते । अयम् । पुरः ॥ ५६ ॥ भुर्चः । इति । पुर. स्तात् । उपेति । दधाति । माणमिति प्र-अनम् । एछ । एताभिः । दाधार । अयम् । दक्षिणा । वि.: श्वकौति विन्ध-कर्मा । इति । दक्षिणतः । मनः। एव । एताभिः । दाधार । अयम् । पश्चात् । वि. । । - 'प्राणभृत इति ॥ . पञ्चादान यं पुगे भु: -- टन्या ! मिक्ते लमि प्राणभरणहेतुत्वात् प्रागमृत रति । तस्मादिन्यादि।

·187 Mos अनु. १..] मध्मारकरभाष्योपेता. mni श्वाञ्चक्षुरेवैताभिधारेदमुनराथ्सुव- रित्युत्तरतश्श्रोमेवैताभिदधारेय. मुपरिमृतिरित्युपरिटाढाचमेवैताभि- दोधार दर्शदशोपं दधाति सवीर्य- त्वार्याक्ष्णया ॥५५॥ उप॑ दधाति . तस्मादक्ष्णया पशवोऽङ्गानि प्र हर- श्वव्यंचा इति विश्व-व्यचाः । इति । पश्चात् । च. क्षुः । एव । एताभिः। दाधार । इदम् । उत्तरादि- त्युत्-तरात् । सुवः । इति । उत्तरत इत्युत्-तर- तः । श्रोत्रम् । एव । एताभिः । दाधार । इयम् । उपरि । मतिः । इति । उपरिष्टात् । वाचम् ।। ए- व । एताभिः । दाधार । दर्शदशेति दर्श-दश । उपति । दधाति । सवीर्यत्वायति सवीर्य-त्वार्य । अक्ष्णया ।। ५७ ॥ उपति । दधाति । तस्मात् । अक्ष्णया । पशवः। अङ्गानि । प्रेति । हरन्ति । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै । याः। प्राचीः । गतम् । वदनित्यादयः प्राणवृत्तयः । दशदश प्रतिदिशं अक्ष्णया दश मध्येऽन्तरामन्तरां उपधाग वाह्यांबाह्याम् । दाधोरेति । छान्दमे लेटि तुमादित्वादभ्यासस्य दीर्वत्वम् ॥ "याः प्राचीरिति ॥ प्राच्य उपधीयन्ते ताभिर्वसिष्ठः ऋद्धिं -- ·188 तैत्तिरीयसहिता. न्ति प्रतिष्ठित्यै याः प्राचीस्ताभिर्व- सिष्ठ आौद्या दक्षिणा ताभिर्भर- द्वांजो याः प्रतीचीस्ताभिर्विश्वामि- जो या उदीचीस्ताभिर्जमदग्निर्या ऊर्ध्वास्ताभिर्विश्वकर्मा यं एवमे- तासामृद्धि वेदोत्येव य आसामेवं वन्धुतां वेद वन्धुमान्भवति य आ- ताभिः । वसिष्ठः । आधोत् । याः । दक्षिणा । ता- भिः। भरद्वाजः । याः । प्रतीची। ताभिः । वि- श्वामित्र इति विश्व-मित्रः । याः । उदीचीः । ताभिः। जमदग्निः । याः। ऊर्ध्वाः । ताभिः। वि- श्वकर्मेति विश्व-कर्मा । यः । एवम् । एतासाम्। ऋद्विम् । वेद । ऋनोति । एव । यः । आसाम् । एवम् । बन्धुताम् । वेई । वन्धुमानिति वन्यु- । या दक्षिणेति । दक्षिणस्या दिशि । दक्षिणा- दाच ' । प्रतीचीरिति । 'चा' इनि दोश्त्वम् । उदीचीगिनि । । अनिगन्तो वती' रति गते प्रतिस्वरत्वम् !! 'य एवमित्यादि | पमिठादितिराम | आया इति । आमा- देशोनुदान (1) । बन्धुतामिनि । यन्शुमार देशरक्षणम् । 'पा- मननबन्धुसहायेभ्यस्त 'मृप्तिमी । मामयमृद्धितरणे । आ- .. गत ·189 अनु. १०.] भटमास्कामाप्योपेता. सामेवं क्लप्ति वेद कल्पते॥५८॥ अस्मै य आसामेवमायतनं वेढार्य- तनवान्भवति य आसामेवं प्रतिष्ठा वेद प्रत्येव तिष्ठति प्राणभृतं उप- धाय संयत उप॑ दधाति प्राणानेवा- स्मिन्धित्वा रायस्सिं यच्छति त- मान् । भवति । यः । आसाम् । एवम् । क्लृप्तिम् । वेद । कल्पते ॥ ५८ ॥ अस्मै । यः । आसाम् । एवम् । आयतनमित्यां-यतनम् । वेद। आयतन- वानित्यायनि-वान् । भवति। यः।आलाम् । एवम् । प्रतिष्ठामिति प्रति-स्थाम् । वेद । प्रतीति । एव । तिष्ठति । 'प्राणभत इति प्राण-भृतः । उपधाये- .त्युप-धार्य । संयत इति सं-यतः । उपेति । दु- धाति । प्राणानिति प्र-अनान् । एव । अस्मिन् । वित्वा । संयद्धिरिति संयत्-भिः। समिति । य. यतनमिति । वा गायत्रीति प्रागादि (१) । प्रतिठामिति । कार्य- कारणभाोन प्राणवृद्धिम् ॥ 'सयत इत्यादि ॥ मागस्य निहितस्य सयमदेव सयत । अथो अपि च प्राणे प्राणपावं अपानस्य सयमाच सयत । सपूर्वाद्यच्छते. छान्दसोऽनुनासिस्रोप. । तदेवाह-तस्मात्प्राणापानी .

·190 तैत्तिरीयसहिता, थ्यता संयत्त्वमथौ प्राण एवा- पानं दधाति तस्मात्प्राणापानौ सं चरतो विपचीरुप दधाति तस्मा- द्विवंची प्राणापानौ यहा अग्नेस- च्छति । तत् । संयतामिति सं-यताम् । संयत्त्व- मिति संयत्-त्वम् । अथो इति । प्राण इलि प्र- अने। एव । अपानमित्यप-अनर । दवाति । तस्मात् । प्राणापानावित प्राण-अपानौ । समि- ति । चरतः । 'विपूंचीः । उपेति । दधाति । त- स्मात् । विवंची । प्राणापानाविति प्राण-अपा- नौ । "यत् । वै । अग्नेः। अनयतमित्यस-यतम् सनरत इति । सह चरत इत्यर्थ । एवमपानभृत इत्यम्यासा- माझ्या लभ्यते । एसपञ्चाशद्वति 'माची दिशा '* इत्याद्या दशदश प्रतिदिश जाया यश मध्ये ।। "विपूचीरिति ॥ यादृश्य प्राणभृत तत्मतिरगती । तेन वा- ह्यानह्यामुपधाय न्तरामन्तरामुपद वाति । तस्माद्विाची इनि । अवधिोवृत्त्विात् ॥ "इसानी अमेरोपे सयमनाइ सयचमायामिति प्रतिपादयितुमाह- यद्वा इत्यादि ॥ अंग्नेर्यद्रुपमसयत तत्य यगमानस्य अमुवान।

·मभारसरमाध्योपेता. 191 भनु. १०.] यतम् ॥ ५९ ॥ असुवर्यमस्य त- सुवगर्योऽग्निर्यसंयतं उपदधाति समेवैनं यच्छति सुवर्यमेवाक- ज्यविर्वयः कृतमोनामित्याह व- योतिरेवायान रुन्धेऽयुर्वयाति ॥ ५९ ॥असुवमित्यर्मुवः-ग्यम् । अस्य । तत्। सुवर्य इति सुवः-ग्यः । अग्निः । यत् । संयत इति सं-यतः । उपदधातीत्युप-दधाति । समिति एव । एनम् । यच्छति । सुवयमिति सुवः-ग्यन् । एव । अक. । "व्यविरिति त्रि-अविः । वयः। कृ- तम् । अयानाम् । इति । आह । वोभिरिति व- यः-भिः । एव। अयान । अवेति । रुन्धे । अयैः। 8 'गोद्वयन ' रति यत् । अनिश्चाय स्वर्गनिमित्तनगा चीयते। तस्मा- त्सयदुपधानेन एन मयन कृत्वा स्वयं मेवाक करोति । छान्दसे लुडि 'मन्त्रे घम' इति खेलेक ॥ "वयोभिरेवेनि ॥ अव्यादीनि वयामि । अष्टादशमास्य वयस्यति । हनादीनि युगाव्या । उभयनोऽपि कागयोपादान श्मि इति पर्य- नुयोगावमरे उभयोपादानप्रयोनन जनेनार-वयोविशेषनिमित्त- को युगविशेपजन्मलाम युगविशेपत्त्य रामे भाति । तस्मान् उभयसिद्धयर्थ उपयोपादानमिति भार ॥

·198 तैत्तिरीयसहिता.. [फा, ५. म. १० सर्वतो वायुमतीर्भवन्ति तस्माद- य५ सर्वतः पवते ॥६॥ गायत्री त्रिष्टुब्जगत्यनुष्टुक्पझ्यास- वया सि । "सर्वतः । वायुमतीरिति वायु-मतीः। भवन्ति । तस्मात् । अयम् । सर्वतः। पवते॥६०॥ पश्चादेताः पुरोऽक्ष्णया कल्पतेऽसयत पञ्च- त्रिशच ॥ १० ॥ 'गायत्री । त्रिष्टुप् । जगती । अनुष्टुगित्यनु- . - "सर्वत इति ।। सर्वामु दिक्ष पुरोवातादिवायुविशेषात्यो भवन्ति । 'हस्वनुङ्याम् ' इति मतुप उदात्तत्वम् । तस्मादयं वायुः सर्वा- भ्यो दिग्भ्यः परने परमान आगच्छति ॥ इति पञ्चमे द्वितीये दशमोनुवाक'. अथ अश्वमेधं काण्डं वैश्वदेवं तत्र संज्ञप्तम्याश्वस्य पतयः सूचीभिः असिपथान् कल्पयन्ति गायत्रीत्रिष्टुवित्यादिभिः ॥ असिमा- कल्पन मुखविशसनार्थम् । तब महिपी सौवीमि सूचीभिः प्रायोडा- दसिपथान् कल्पयति मधमाभ्याम् । अथ राजनीभिः सूचीभिः पावाता प्रत्यगोडान् प्राङ्गाभेरुत्तराभ्याम् । अथोत्तराम्यां लोहिनीभिः मूची- भिः परिवृत्ती वेपमार्ग कल्पयति । सर्वश्चायमानुष्टुमोऽनुवाकः । कुषि- दङ्गेति त्रिष्टुप् । तत्र प्रथमा--जगत्यन्तः प्रथमः पादः । गायत्र्या- ·अनु. 11. भामास्करभाष्योपैता. 193 ह। बृहृत्युष्णिहो ककुथ्सूचीभिरिश- म्यन्तु त्वा । द्विपदा या चर्तुप्पदा त्रिपदा या च पहुंदा । सर्छन्दा या च विच्छन्दास्सूचीभिरिशम्यन्तु त्वा। स्तुक् । पतयां । सह । वृहती । उष्णिहाँ । ककुत्। सूचीभिः । शिम्यन्तु । त्वा । द्विपदेति द्वि-पदा । या। चतुष्पदेति चतुः-पदा । त्रिपदेति त्रि-पर्दा। या । च । पढदेति पद-पदा । सर्छन्दा इति स- छन्दाः । या । च । विच्छन्दा इति वि-छन्दाः । दीनि छन्दामि पड्या सहितानि बृहती चौष्णिहा ककुप्च । उ- णिहाशब्द आकारान्तोप्यस्ति । यद्वा-उष्णिहा सहिता बृहती क्कुप्न ककुदतिच्छन्दा । लेन सर्वाणि छन्दासि गृह्यन्ते इत्येके- न उष्णिविशेषेण ककुदहणम् । यथोक्तम् ' मध्ये नेद्वादशाक्षरः ककुदुष्णिक् ' इति । एतेनैव सर्वाणि छन्दामि गृह्यन्ते इति तानि स- वाणि छन्दासि त्वा सशमयन्तु । शम्यति छान्दस शमयति- कर्मा शमितृव्यापारमाचष्टे । विशमनसाले भविप्यतामसिपथाना- प्रतिपथः छन्द प्रतिरेव(1) शमितृत्वेन वनगाने कल्पिता विशसनकाले दु.खं न भविन्यतीति प्रयोजनम् ।। अथ द्वितीया-द्विपदा गायच्यादिः याच चतुप्पादा या च त्रिप- दा । यथोक्तम्-' एकद्वित्रिचतुप्पादुक्तपाद' इति या च । पवदा नगती, प्रदर्शनमात्रमिदं, तेन पञ्चपदा पनि सप्तपदा शक्क- री च गृह्यते । या च. सगन्दा उक्ताचल्रत्यन्तउन्दोलक्षणव- - - - Tu1-25 ·194 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. ५.प्र. १. . महानाम्नी रेवतयो विश्वा आशाः प्रसूवरीः । मेध्या विद्युतो वाचस्सू- चीभिरिशम्यन्तु त्वा रजता हरिणी- सूचीभिः । शिम्यन्तु । त्वा । 'महानानीरिति म- हा-नानीः । रेवंर्तयः । विश्वाः । आशाः ! मसूर्य- रीरिति प्र-सूवरीः । मेध्याः । विद्युत इति वि- द्युतः । वार्चः । सूचीभिः । शिम्यन्तु । त्वा जताः । हरिणीः । सीसाः । युजः। युज्यन्ते । ती या च विछन्दाः छन्दोलक्षणरहिता देवानां गायत्र्यादिका- श्च सर्वास्त्वां सूचीभि शिम्यन्तु शमयन्तु ।। अथ तृतीया--महानानीः महानाम्नी अनपूजितनामधेया । अन उपघालोपिन ' इति दीर्घः । वा छन्दास' इति पूर्व- सवर्णदीर्थत्वम् । रेवतयः । रयेमतो बहुलम् । इति संप्रसारणम् । 'रेशव्दाञ्च' इति मनुप उदात्तत्वम् । छान्दसं ीपो द्वस्वत्वम् । पदद्वयन देवताविशेपा उच्यन्ते । आशानामेव विशेषणं सर्व दिशः प्रसूवरीः प्रसवनशीलाः । 'अ- न्येभ्योपि दृश्यते' इति छनिपू । 'वनारच' इति फिी । पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । मेन्याः मेवेषु मयाः वानः स्तनायितुशब्दो विद्यु- तश्च सूचीभिः शिम्यन्तु त्वा गतम् ।। 'चतुर्थी-सीसान्त' प्रथमपादः । रनता रूप्यमय्यः हरिणीः हरिण्यः सौवर्ण्यः सोसाः आयस्याः युनः संहिताः कर्मसु योग्याः . धनवत्यः -- ·भनु. ११.J भामास्फरमायोपेता. 195 स्सीसा युजो युज्यन्ते कर्मभिः।. अवस्य वाजिनस्त्वचि सूचीभि- रिशम्यन्तु त्वा । नारीः ॥ ६ ॥ ते पत्नयो लोम वि चिन्वन्तु मनीप- यो । देवानां पत्नीदिशेस्सूचीनिशिश- कर्मभिरिति कर्म-भिः । अश्वस्य । वाजिनः । त्यचि । सूचीभिः । शिम्यन्तु । त्वा । 'नारीः ॥ ६१ ॥ ते । पत्नयः । लोम । वीति । चिन्वन्तु । मनीपया । दोवानाम् । पत्नीः । दिशः। सूचीभिः । .. अत एव च कर्मभि युज्यन्ते ईटशीभि सूचिमि शिम्यन्तु त्वा । के ये अश्वम्य वेगवतो वाजिन अन्नवत तव त्वचि विशस- नाय प्रवर्तन्ते । अम्यादयश्शमित्रादयो वा । यहा-सूचीभिः इति विभक्तिव्यत्यय ईवश्य सूच्य त्वा शिम्यन्तु इति ॥ 'पञ्चमी--लोगान्त प्रथमपाद । नारी नार्य । पूर्ववत्पूर्वसव- र्णदीर्घत्वम् । पाय पन्त्यः । महिपी वावाता परिवृती राज्ञः पन्त्य सर्वा एव पतिव्रता । पूर्ववत्वत्वम् । रोम लोमानि नातावकवचनम् । 'सुपा सुलुक । इति वा द्वितीयावहुवचनस्य लुक् । विचिन्वन्तु असिमार्गेभ्यो उपनयन्तु मनीपया स्वाभिप्रा- येण देवाना पन्त्यः इन्द्राण्यादयश्च दिशः प्राच्यादयश्च प्रा. च्यादिव्यवस्थिता मनुष्याश्चेत्यर्थः । सूचीभिरित्यादि गतम् ।।

·105 तैत्तिरीयसहिता. का. ५. प्र. १. म्यन्तु त्वा । कुविद्य यवमन्तो य_ चिद्यथा दान्त्यनुपूर्व वियूर्य । इहेहैपां कृणुत भोजनानि ये वहिपो न- मोवृक्तिं न जग्मुः ॥ ६२॥ शिम्यन्तु । त्वा । कुवित् । अङ्ग । यवमन्तु इति यर्व-मन्तः । यवम् । चित् । या । दान्ति । अ- नुपूर्वमित्यनु-पूर्वम् । वियूयेति वि-यूर्य । इहेहे- तीह-इह । एपाम् । कृणुत । भोजनानि । ये । वहिः । नमोवृक्तिमिति नमः-वृक्तिम् । न । ज- ग्मुः।। ६२॥ नारीस्विच ।। ११ ॥ पठी--कुविदनेति व्याख्यातेय 'स्साही त्वा'* इत्यत्र । प्रसिद्वमे. वैतत्---यथा यवादिबहुधान्यन्तो यवादीन् महोत्पद्यमानान अनुपूर्व परिपाट्या पृथकृत्य दान्ति लुनन्ति पृथक्तेन स्थापयन्ति परस्पर कुण्डप- लालादिम्यो वा तुपरणादिभ्यो वा पृथक्रुत्य शोधयन्ति तथा ययमपि है अस्यादय तेपा भोजनानि स्णुत अस्याचुदम्य तुपारिक एक्थरत्य भोक्तव्यानि म्वादूनि कुरुत । इहेह -स्थाने लोके वा केपां ये बर्हिपो यज्ञम्य वा नमोवृक्ति नमस्वारनाशं न जग्मुः न गता अस्माकमुपकारिण, तेपा रणुत । ये पुनर्नाश- यन्ति ते तु अनेन विनाश्यन्तामिति ॥ इति पञ्चमे द्वितीये एकादशोनुपाक . *म.१.८.१९.

·अनु. १५.] भभास्सरमाप्योपैता. -197 कस्त्वा छ्यति कस्त्वा वि शास्ति कस्ते गात्राणि शिम्यति। क उ तेश- मिता कविः । ऋतवस्त ऋतुधा प- 'कः । त्वा । छ्यति । कः । त्वा । वीति । गा- स्ति । कः। ते । गात्राणि । शिम्यति । कः। उ । ते । शमिता । कविः । ऋतवः । ते । ऋतुधेत्य॒तु- धा। परुः। शमितारः।वीति । शासतु । संवत्सरस्ये- . 'अथ अश्वं विशसति कस्त्वाच्यतीत्यनुवाकेन ॥ अयमपि सा आनुष्टुभोनुवाकः । प्रथमा गायत्री । क' प्रजापतिः स एवं त्वा छ्यति छिनत्ति स एव योग्य इनि । छो छेदने, • ओतश्श्यनि' इत्योकारलोप । क एव त्वा विशास्ति विशस- तीत्यनया भूयुक्तं करोति । पिपूर्वश्शास्तिविशमने । यद्वा- शमु हिमायां इत्यस्य 'बहुल छन्दमि' इति शपो लुक् , वर्णव्य- व्यत्ययन अकार । क एव ते तव गात्राणि शिम्यति शमयति 'मुखेन विशसति । यहा-अविनाशेन अङ्गानि विशस्य स्थापयति। यस्मादेवं तस्मात् क एव शमिता रामयिता कवि. मेधावी. अवयवविभागक्षः । 'शमिता यज्ञे ' इति ण्यन्तस्य निपात्यते।। 'अथ द्वितीया-ऋतको वसन्तादयः ते तर शमितारो भूत्वा ऋतु- धा मतावृतो तत्तदृत्वनुरूपं कालेकाले वा । वीप्सायां छान्द- सो धाप्रत्यय. । परुः पर्यापि पर्वाणि विशासतु विशसन्तु | यहा पररिति चीप्स्यते । परुः पर्वविभागनेत्यर्थः । संवत्सरस्य घायसा साधारण्येन तदधीनत्वात्तेपां शिमीभिः विशसनकर्मभिः -- ·198 तैत्तिरीयसहिता. रुदशमितारो वि शासतु । संवत्स- रस्य धाय॑सा शिमीभिरिझाम्यन्तु त्या। दैव्या अध्वर्यस्त्वा छ्यन्तु वि च शासतु । गात्राणि पर्वशस्ते शिमाः कृण्वन्तु शिम्य॑न्तः । अर्धमासाः परू५पि ते मासाश्छ्यन्तु शिम्य- ति सं-वत्सरस्य । धाय॑सा । शिमर्माभिः । शिम्यन्तु। त्वा । देव्याः । अध्वर्यवः । त्वा । छ्यन्तु । वीति । च । शासतु । गात्राणि । पर्वश इति पर्व-शः। ते। शिमाः। कृण्वन्तु । शिय॑न्तः। अर्घमासा इत्य- ध-मासाः । परू पि । ते । मासाः । छ्यन्तु । शि- हविर्भागादानसमर्थाभि शिम्यन्तु तव । ' यहिहाधानीम्य छन्द- सि' इति दातेरसुन् । णिदिति हि तत्रानुवर्तते । शिम्यते इन् सर्वधातुभ्य ' इनान्प्रत्यय , अन्दम दीर्घत्यम् ॥ "तृतीया-टच्या दिव्या 1 'देवाद्ययनों 'दनि यन् । अ पर्यु अध्वरस्य नेना । त्यपि पव्यध्वरमनना' इति अप 'क्याच्छन्दमि ' इति उप्रत्यय । त्या छयन्तु मविशमन्तु च । ता गात्राणि पर्वश । 'मायक्वताच' इनि शम् । विशसनसमर्या ते देव्या अवयव शिन्यन्न शमयन्त रवन्नु पर्दश कुर्वन्तु ।। 'चनुया--अर्थमासा परूपि पर्वाणि पूर्णमामादयो मामाश उन्नु उठनेन त्वा हरि कुर्वन्तु शिम्यन्न सामयन्न । यहाभ- . . . . - ·अनु. १२.J भरमारकरभाष्योपेता. 199 न्तः । अहोरात्राणि मरुतो विलि- एम् ॥ ६३ ॥ सूदयन्तु ते । पृथि- वी तेऽन्तरिक्षण वायुश्छिद्रं भिप- ज्यतु । द्यौस्ते नक्षत्रैस्सह रूपं के. णोतु साधुया । शं ते परेभ्यो. गा- म्य॑न्तः । अहोरात्राणीत्यहः-रात्राणि । मरुतः। विलिप्टमिति वि-लिष्टम् ॥ ६३ ॥ सूदयन्तु । ते। 'पृथिवी । ते । अन्तरिक्षेण । वायुः । छिद्गम् । भिप- ज्यतु । द्यौः। ते । नक्षत्रैः। सुह । रूपम् । कुणोतु । साधुया । शम् । ते । परेभ्यः । गात्रेभ्यः । शम् । अस्तु । अवरेभ्यः । शम् । अस्थभ्य इत्यस्थ-भ्यः। धमासाश्च तव पुरूपि अवयवान् शिम्यन्तु छयन्तु अहोरात्राणि मरुतश्च ते विलिष्टं विनाशितं विश्लिष्ट वा सूदयन्तु क्षारयन्तु स्वादुकुर्वन्तु वा । यद्वा–यहिलिष्ट यागायोग्यं यद्विरूपं विश- सितं तद्विनाशयन्तु 'पञ्चमी-एथिवी अन्तरिक्षण सहितो वायुश्च तव छिद्र विनष्टं भिषज्यतु अविनष्टं करोतु । छोरपि नक्षत्रेस्सह तव रूपं वृणोतु साधु । द्वितीयाया यागादेशः । यागसाधनं कुर्वन्त्यिति ।। पष्ठीते ता परेभ्यो गातेभ्यः हपिष्वं प्रतिपाद्यमानेभ्यः शं सुख- मस्तु । अवरेभ्य. हविष्वं प्रतिपाद्यमानेभ्यश्च शमस्तु । अस्थभ्यः अस्थि- म्यश्च शमस्तु । 'छन्दस्यपि दृश्यते' इत्यनइ । मजम्यश्च शमस्तु ।

·200 तैत्तिरीयसंहिता. का. ५.२.२. त्रैभ्यदशमस्त्ववरेभ्यः। शमस्थभ्यो मजभ्यश्श, ते तनुवै भुवत् ।।६.४।। मजभ्य इति मज-भ्यः । शम् । छ । ते । तनुवै । भवत् ॥ ६४॥ विलिटं त्रिशचं ॥ १२॥ विष्णुमुखा अनंपते यावती वि वै पुरु- पमात्रेणाग्ने तव श्रवोचयो ब्रह्म जजान स्वं- यमातृण्णामे॒पां वै पशुर्गायत्री कस्त्वा हा- देश ॥ १२॥ विष्णुंमुखा अपचितिमान् वि वा एतावग्ने तवं स्वयमातृण्णां विपूचीनानि गा- यत्री चतुप्पष्टिः ॥ ६ ॥ पञ्चमकाण्डे द्वितीयः प्रभः कि यहना ने तन तनुव शरीरस्य शं मुममेव भुगत् भवतु । जनशब्द उकागन्तोष्यन्ति । भातलंट ‘बहु उन्दगि 'नि शपो म 'टो- डाटी' इत्यागमः ‘भूमुवोम्निहि' इति गुणाभारः ॥ इनि भाभाकरमिनभिनित ज्ञानगवाये यनुदिभाष्ये पर्धमे काण्डे द्वितीयमों द्वादशीनुसार समाप्तो द्वितीयाटका.

·अनु...] भभास्करभाष्योपेता. 201 तृतीयप्रपाठकप्रारम्भः उसनयज्ञो वा एष यदग्निः किं वा- ऽहेतस्य क्रियते किं वा न य? य- ज्ञस्य क्रियमाणस्यान्तर्यन्ति पूर्यति वा अस्य तदाश्विनीरुपं दधात्यश्चि- नौ वै देवानी भिषजो ताभ्यामेवा- 'उत्सनयज्ञ इत्युत्सन्न-यज्ञः। वै। एपः । यत्। अग्निः । किम् । वा । अहं । एतस्य । क्रियते । किम् । वा । न । यत् । वै । यज्ञस्य । क्रिया- णस्य । अन्तर्यन्तीत्यन्तः-यन्ति । पूर्यति । वै। अस्य । तत् । आश्विनीः । उपेति । धाति । अ- श्विनौं । वै । देवानाम् । भिपजौ । ताभ्याम् । ए- । . उक्ता प्रथमा चिति । इदानी द्वितीयस्या चितो आश्विनीर्वि- धातुमाह-उत्सन्नयज्ञ इत्यादि ।। अत परमग्निकाण्डमेव । उत्सन्न- यज्ञ । शार पार्थिवादि । अनौ भूयिष्ठ कर्मोत्सन्न भवति, कात्न्येन कर्तुमशस्यत्वात् । तस्मात् एतस्य कि कर्तव्य क्रियते कि वान- तपमेव कियते इति को ज्ञातु अर्हति । अहेनि पसे । यच्च यज्ञस्य क्रियमाणस्य कात्न्येन निवर्तयिा प्रारब्धस्य सम्बन्धिन अन्तर्यन्ति नाशयन्ति । प्रमादादननुष्ठानमेव नाश । 'अन्तरपरि- आहे' इति गतित्वात् 'तिडि चोदात्तवति' इत्यन्तश्शब्दस्य अनुदा- - Vill-26 ·202 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ५.प्र.३. स्मै भेषजं करोति पञ्चोपं दधाति पाडो यज्ञो यावानेव यज्ञस्तस्मै भेषजं करोत्यतव्या उपं दधात्तूनां क्लप्त्यै ॥१॥ पञ्चोपं दधाति पञ्च वा ऋतवो यान्त एवर्तवम्तान्क- व । अस्मै । भेषजम् । करोति । 'पञ्च । उपेति । दधाति । पाङ्कः । यज्ञः। यावान् । एव । यज्ञः । तस्मै । भेषजम् । करोति । ऋताः । उपेति । दुधाति । ऋतूनाम् । क्लृप्त्यै ॥ १ ॥ पञ्च । उपेति । दधाति । पञ्च । चै । ऋतवः 1 यावन्तः । एव । । तत्वम् । 'यदृत्तानित्यम्' इति आख्यातं न निन्यते । तदाऽस्य अझं पूयति विशीर्यते दुष्ठं पच्यते मिषना चिकित्सितव्यं भर- ति । पूयी विशरणे । आश्विनीरिति । 'ध्रुवक्षितिः' इत्याद्याः । अ. श्चिमानुपधान आसामिति 'अश्विमानण् ' इत्याप्रत्ययः । अश्विना- वित्यादि । गतम् ॥ 'पञ्चेति ॥ एकका दिक्षु एका मध्ये । पाहत्व मुक्तम् । एतच्या इति। ऋतुमता मन्त्रेणोपधेयाः । पूर्ववत् यत् । 'सनूर अतृभिरसर्वि- धाभिस्सनूर्वमुभिः' इत्याद्याः । स्प्त्ये अविपर्यस्तधर्मताय । पञ्चेति। एकका दिस एकां मध्ये । पञ्च वा इति । हेमन्तशिशिरयोरेकत्वात् ।। *सं. ४.३..

·अनु. १.]
भमास्यरभाष्योपेता.
203
ल्पयति समानर्मभृतयो भवन्ति
समानोदकस्तिस्मासमाना ऋतव
एकैन पदेन व्यावतन्ते तस्मादृतवो
ऋतवः । तान् । कल्पयति । 'समानप्रभृतय इति
समान-अभृतयः । भवन्ति । समानोर्दा इति
समान-उदर्काः । तस्मात् । समानाः । ऋतवः ।
एकैन । पदेन । व्यावर्तन्त इति वि-आवर्तन्ते ।
तस्मात् । ऋतवः।व्यावर्तन्त इति वि-आवर्तन्ते।
*समानप्रभृतय इति ॥ एकप्रारम्भा एकसमाप्तय इत्यर्थ ।
तस्मान्मध्ये (दोष) एक पद व्यावर्त ते तासा, यथा -सजूरादिक
वसुभी रुद्वैरादित्य विश्वैर्देवैरिति । सर्वमन्यत्समान, यथा-सजूर
ऋतुभिस्सविधाभि ' इति सर्गसा प्रभृति । 'सर्देवैर्वयोनार्थ ।*
इत्यादि सर्वासामुदर्कः । तस्मादित्यादि । मन्त्राणा अत्यन्तसाम्यात्
ऋतवोऽप्यत्यन्तसमाना भवन्ति । एकेनेत्यादिना पुन प्रवृत्ति प्रति.
पादयन्ति । तस्मादिति । एकेन पदेन व्यावृत्तत्वात् मन्त्राणां
समाना अपि सन्तो व्यावृत्तधर्माणो भवन्ति ऋतव । केचिदाहुः-
विधा. वसुरुद्रादित्यविश्वेदेवाः । व्यावर्तकाः विधा इत्याव (इत्येवं]
उच्यन्ते । 'सनू र ऋतुभि '* इति प्रभृति उदर्कः स (एक) एव।
सर्देवे '* इति वीप्सा पञ्चस्वनुपगद्योतनार्था इति ।।
--
.
*स.४.३.१,

·204 तैत्तिरीयसंहिता. म. ५. प्र.. व्यावर्तन्ते प्राणभृत उप दधात्युतु- प्वेव माणान्दधाति तस्माथसमाना- स्तन्त ऋतवो न जीर्यन्त्यथो प्र जनयत्येवैनानप वै वायुर्यमाणो यतिव्या उपधार्य प्राणभृतः॥२॥ प्राणभृत इति प्राण-भृतः । उपेति । दधाति । ऋतु । एव । प्राणानिति प्र-अनान् । दधाति । तस्मात् । समानाः । सन्तः । ऋतः । न । जी- यन्ति । अथो इति । प्रेति । जनयति । एव । एनान् । एपः । वै । वायुः । यत् । प्राण इति प्र-अनः । यत् । ऋतव्याः । उपधोयत्युप-धार्य । प्राणभृत इति प्राण-वृतः ॥२॥ उपदधातीत्युप- 'प्राणभृत इति ॥ पञ्च एफैका दिक्षु एकां मध्ये । 'प्राणं मे पहि '* इत्याद्या ऋतुपु प्राणभरणहेतृत्वात्प्राणभृतः प्रजानां प्राणा- द्यभिवृद्धिहेतुत्वमेव तूनां प्राणादिमत्वम् । तरमादिति । सर्वकालं समाना एकस्वभाषा एवं सन्तो भान्तो न कदाचिदपि नीयन्त्य- तवः, समाना एा भवन्ति । अयो अपि च प्रजनयत्यानान् मातून प्राणादिमत्तया न जराभावमात्रमेर क्रियत इति ।। 'एर वा इति ॥ गतम् । मन्तूिनिति । सः ऋतुभिः लक्षिनः । , ·अनु. 1.1 भभास्करभाष्योपैता. 205 । उपाति तस्मासर्वांनृतून वा- युरावरीवर्ति वृष्टिसनीरुपं दधाति वृष्टिमेवाव॑ रुन्धे यदेकधोपध्यादेक- मृतुं वदनुपरिहार सादयति त-. स्माथ्सवीनृतून वरूपति यत्प्राणभृत दधाति । तस्मात् । सर्वान् । ऋतून् । अन्विति । वायुः । एति । वरीवति । 'वृष्टिसनीरिति वृष्टि- सनीः । उपेति । दधाति । वृष्टिम् । एव । अवेति। रुन्धे । यत् । एकधेत्येक-धा । उपद्ध्यादित्युप- ध्यात् । एकम् । ऋतुम् । वपेत् । अनुपरिहार- मित्यनु-परिहारम् । सादयति । तस्मात् । सर्वान् । ऋतून् । वर्पति । यत् । प्राणभत इति प्राण- - - लक्षणेऽनोः कर्मप्रवननीयत्वम् । आवरीवति पुन पुनरावर्तते । यइलुकि 'रीगृदुपधस्य च' इति रीगागमः ।। वृष्टिसनीरिति ॥ पञ्च एफैका दिक्षु एकां मध्ये । 'अप- स्पिन्न ' इत्याद्याः वृष्टिसनिश्यः वृष्टिसनयः । 'छन्दसि वनसन' इसीप्रस्पषः । एकपति । एफस्योमेष दिशि स्थित उपदच्यात् ।। एकमृतुमिति । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । अनुपरिहारमिति । अनु- क्रमेण परितस्सर्वासु दिक्षु गत्वा सादयति सर्वस्यां दिशि उप- *से. ४.३.४.

·206 तैत्तिरीयसहिता का ५ प्र. ३. उपधार्य वृष्टिसनीरुपदधाति तस्मा- द्वायुप्रच्युता दिवो वृष्टिरीर्ते पशवो वै वयस्यां नानामनसः खलु वै पश- वो नानावतास्तेऽप एवाभि समन- भृतः । उपधायेत्युप-धार्य । वृष्टिसनीरिति वृष्टि- सनीः । उपदातीत्युप-दधाति । तस्मात् । वायुमं- व्युतेति वायु-अच्युता । दिवः । वृष्टिः । ईर्ते । 'प- शः । वै । वयस्याः । नानामनस इति नाना- मनसः । खलु । वै। पशवः । नानावता इति ना- दधाति । आभीक्ष्ये णमुल् । तम्मादित्यादि । गतम् । वायु प्रच्युतेति । वायुना प्रच्याविता । 'तृतीया कर्मणि' इति पूर्व- पदमरुतिस्वरत्वम् । ईत इति । च्यवते । ईर गती आदादिकः ॥ 'अथ वयस्या विधास्यन् तासा अपस्याभ्यः पूर्वमेवोपधेयत्वं शाखान्तरविधेय दूपयितुमाह-पशवो वयस्या इति । तत्साधनला- त्ताच्छब्धम् । वयस्यावानृपधानो मन्त्रः आसामिति वयस्याः 'ध्य- विर्वयः' इत्याद्या एकोनविंशति. । नानामनस इत्यादि । ना आवयः नदे यस्म [नावश्यं यदेक्स्मे रोचते तदन्यरमें] रोचते । तथा नानावनाः नानाक्र्माणः यत्रैव पश्चिन् प्रतिते तवान्यो निवसते । सर्वेऽपि पशवो लक्षीरत्त्य समानमनसो भवन्ति । सर्वे- ·मध्भारपरमाप्योपेता 207 अनु ] । । सः ॥३॥ यं कामयैतापशुस्स्यादि- ति वयस्यास्तस्योपधायापस्या उप दध्यादसंज्ञानमेवास्मै पशुभिः क- रोत्यपृशुरेव भवति यं कामयत प- शुमान्थ्स्यादित्यपस्यास्तस्यौपधार्य ना-व्रताः । ते । अपः । एव । अभीति । सर्मनस इति स-मनसः ॥ ३॥ यम् । कामयैत । अप- शुः । स्यात् । इति । वयस्याः । तस्य । उपधाये- त्युप-धार्य । अपस्याः । उपेति । ध्यात् । असै- ज्ञानमित्यसै-जानम् । एव । अस्मै । पशुभिरिति पशु-भिः । करोति । अपशुः। एव । भवति। यम्। कामयैत । पशुमानित पशु-मान् । स्यात् । इति। अपस्याः। तस्य । उपधायेत्युप-धार्य । वयस्याः। भ्योप्याप रोचन्ते । सऽपि सानपानादिना अप्सु रमन्ते । तस्मा- देवमपा सर्वाभिमतत्वादपस्यानामेव प्राथम्य युक्तियुक्तमिति । अपस्या- शब्देन चानन्तरोपहिता 'अपस्पिन्च'* इत्यादयो वृष्टिसनय उच्यते॥ ‘य कामयतेत्यादि । प्रथममुपहिताना पश्वात्मना वयस्याना पवादनुपरिहारमुपवीयमानाभि अपस्याभि अभिभूतत्वादय यन- मानस्य पशुभिरसज्ञान अप्रकाश करोति बहुपशुभिर प्रसिद्ध अ. * स ४- ·208 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ५.प्र... वयस्यां उप दध्याथ्संज्ञानमेवास्मै पशुभिः करोति पशुमानेव भवति चतस्रः पुरस्तादुपं दधाति तस्मा- चत्वारि चक्षुपो रूपाणि द्वे शुक्ले हे उपेति । ध्यात् । संज्ञानमिति सं-ज्ञानम् । एव । अस्मै। पशुभिरिति पशु-भिः। करोति। पशुमानिर्ति पशु-मान् । एव । भवति । चतस्रः । पुरस्तात् । उपेति । दधाति । तस्मात् । चत्वारि । चक्षुषः । रूपाणि । । इति । शुक्ले इति । द्वे इति । कृष्णे पशुरेव भवति । अपस्यानातु प्राथम्ये पश्वात्मानां ययस्यानां केनचिदभिभूनत्वात् पशुभि ख्यातः पशुमान् भाति, वयस्यान्त- स्वात् चितेः गुणोत्तरेण चाभिभवो नास्तीति भावः ॥ "चतन्त्र इत्यादि || ‘विष्टम्भो वयः '६ इत्याद्याः । न त्वनुवाक- स्याद्या । अब मन्त्रास्नातक्रममुण्डाय ब्राह्मणेन क्रमान्तरं विधी- यते । अत्र च लिङ्ग---मूर्धन्वनीभवन्ति इति । नव्यादिषु चत- सृषु काचिदपि मूर्धन्वती तासामुपधानोति [धाने] विद्यने । ताः पुरस्तात् शिरमि प्रतिरूपं दधाति । तम्माविति । द्वे शुक्ले रूपे शुल्ठं च शारं च । द्वे रगे गं गोळं पुरुषम- ण्डलव । रणस्यामृगास्यायाम्' इति अनोदात्तलम् ॥ स, ४-३.५.

·भनु, 1.] महमास्करमाप्योपैता. 209 कृष्णे.॥४॥ मूर्धन्वतीभवन्ति त- स्मात्पुरस्तान्मूर्धा पञ्च दक्षिणाया श्रोण्यामुप॑ दधाति पञ्चोरस्यां तस्मात्पश्चाद्वी यान्पुरस्तात्प्रवणः. पशुर्वस्तो वयु इति दक्षिणेऽश्स उप॑ दधाति वृष्णिय इत्युत्तरेऽ५. इति ॥ ४ ॥ "मूर्धन्वतीरिति मूर्धन्–वर्तीः । भव- न्ति । तस्मात् । पुरस्तात् । मूर्धा । पञ्च । दक्षि- णायाम् । श्रोण्यांम् । उपेति । दधाति । पञ्च । उत्तरस्यामित्युत्-तरस्याम् । तस्मात् । पश्चात् । वर्षीयान् । पुरस्तात्प्रवण इति पुरस्तात्-प्रवणः। पशुः । "वस्तः । वयः । इति । दक्षिणे । असे। उपेति । दधाति । वृष्णिः । वयंः । इति । उतर । , 'अनो नुट' मूर्धन्वतीरिति ॥ मूर्धन्वानासामुपधानो मन्त्र इति । 'वय- स्याम भूर्भो मतुप्' वा छन्दसि' इति पूर्वसव- दीर्घत्वम् । ' द्वस्वनुद्यां मतुप्' इति मतुप उदात्तत्वम् । तस्मा- दिति । पश्चापीयान् वृद्धतर । 'प्रियस्थिरादिना वर्षा देशः । पुरस्तात्प्रमण' रशः । 'प्रनिरन्त' इत्यादिना णत्लन् । "दक्षिणे अंस उपदधातीत्येव । अंसावेवेति । परस्परस्योप- कुर्वाणन स्थापयति । उत्तर इति । पक्षे उपदधातीत्येव । Tu-27 ·210 तैत्तिरीयसहिता. का. ५.प्र.३. वेव प्रति दधाति व्याघ्रो वय इ- ति दक्षिणे पक्ष उप दधाति सि. हो वय इत्युत्तरे पक्षयोरेव वीर्य द- धाति पुरुपो वय इति मध्ये तस्मा- त्पुरुपः पशूनामधिपतिः ॥५॥ इत्युत्-तरे । अ५ सौ । एव । प्रतीति । दधाति । व्याघ्रः । वयः । इति । दक्षिणे । पक्षे । उपेति । दधाति । सिरहः । वयः । इति । उत्तर इत्युत्- तरे । पक्षयोः । एव । वीर्यम् । दधाति । पुरुषः । वर्यः । इति । मध्ये । तस्मात् । पुरुपः । पशू- नाम् । अधिपतिरित्यधि-पतिः ॥५॥ तृप्तयां उपधार्य प्राणभृतस्लम॑नसः कृष्णे पुरुपो वय इति पञ्च च ॥१॥ . पक्षयोरित्यादि । गतम् । म य इति आत्मनि । तस्मादिति । प्रधानस्था- (प)ने पुरुपशब्देनोपधानात् । नामन्यतरस्याम्' इति नाम उदात्तत्वम् ॥ इति पञ्चमे तृतीये प्रथमोनुवाकः ।।

·भनु. १.] भटमास्करभाष्योपैता. 211 इन्द्रामी अव्यथमानामिति स्वंय- मातृण्णामुप॑ दधातीन्द्राग्निभ्यां वा इमौ लोकौ विधूतावनोलोकयो- विधृत्या अधृतेव वा एपा यन्म- 'इन्द्रामी इतीन्द्र-अग्नी। अव्यथमानाम् । इति। स्वयमातृण्णामिति स्वयं-आतृण्णाम् । उपेति । दधाति । इन्द्राग्निभ्यामितीन्द्राग्नि-भ्याम् । वै। हुमौ । लोकौ । विघृताविति वि-धृतौ । अनयोः । लोकयोः । विधृत्या इति वि-धृत्यै । अधृता । इच । वै । एपा । यत् । मध्यमा । चितिः । अ- । अथ मध्यमायां चिती स्वयमातृण्णां विदधाति–इन्द्रामी इत्यादि ॥ प्रथमचितामिव स्वयमातृष्णां अश्वमवधाप्य अविदुपा ब्राह्मणेन सहाभिद्रुत्य 'इन्द्रामी अव्यथमानां '* इत्यनुद्रुत्य 'विश्व- कर्मा त्वा सादयतु '* इत्युपदधाति । इमो लोकाविति । द्योश्च प्रथिवी च विधृताविति शेपो धारयितुं शक्यते । तस्मादि- न्द्राग्निम्यां रुतग्रहणा स्वयमातृण्णा अनयोस्तावत् लोकयोः विधृत्ये भवति । गतिरनन्तरः' 'तादौ च' इत्युभयत्र गतः प्रकृति- स्वरलम् ॥ . अथान्तरितस्य विधृति प्रतिपादयन्ति-अधृतेव वेत्यादि । कथ- मधृतवेत्याह-अन्तरिक्षामवेति । मध्यमत्वात् । ओजोभृताविति *सं. ४.३.६.

·212 तैत्तिरीयसहिता ध्यमा चितिरन्तरिक्षमिव वा एपे- न्द्रासी इत्यहिन्द्राली वै देवानामो- जोभृतावोजसवैनामन्तरिक्षे चिनुते धृत्यै स्वयमातृण्णामुप॑ दधात्यन्त रिक्षं वै स्वयमातृण्णाऽन्तरिक्षमे- वोपं धुत्तेऽश्वमुपं ॥ ६ ॥ धापय न्तरिक्षम् । इव । वै । एपा। इन्द्राग्नी इतीन्द्र-अ- मी। इति । आह । इन्द्राधी इतीन्द्र-अग्नी । वै। देवानाम् । ओजोभृतावियोजः-मृतौ । ओज॑सा। एव । एनाम् । अन्तरिक्ष । चिनुते । धृत्यै । रव- यमातृण्णामिर्ति स्वयं-आतृण्णाम् । उपेति । द- धाति । अन्तरिक्षम् । वै। स्वयमातृण्णेति स्वयं- आतृण्णा । अन्तरिक्षम् । एव । उपेति । धने । 'अश्वम्।उपेति॥६॥ध्रापयति।प्राणमिति प्र-अनम्। सामोतिशयो गम्यते । सपामपि देवाना ओनोभृत्यार तम्मात्तयोरेवोनसा इमामन्तरिक्षे चिनुने । तस्मादियमन्तरितस्यापि धृत्ये धारणाय भवति ॥ अन्तरिक्ष वा त्यादि । यहपरारकत्वात् द्विवचाच ॥ *अश्वमुप प्रापयतीति । व्यास्यात मातृण्णामित्यत्त ।।* . 41 ५२८ ·भभास्करमाध्योपेता 213 भनु. २] ति प्राणमेवास्यो दधात्यथौ प्रा- जापत्यो वा अश्वः प्रजापतिनै- वाग्निं चिनुते स्वयमातृण्णा भवति माणानामुथ्सृष्टया अयों सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै देवानां वै सुवर्ग लोकं यतां दिस्सिमब्लीयन्त त एता दिश्या अपश्यन्ता उपदिंधत एव । अस्याम् । दधाति । अथो इति । माजापत्य इति प्राजा-पत्यः । वै । अश्वः । प्रजापतिनति मुजा-पतिना । एव । अग्निम् । चिनुते । स्वय- मातृण्णेति स्वयं-आतृण्णा । भवति । प्राणाना- मिति प्र-अनानाम् । उत्सृष्ट्या इत्युत्-तृष्ट्यै । अथो इति । सुवर्गस्येति सुबः-गरयं । लोकस्य । अनुख्यात्या इत्यनु-खगात्यै । देवानाम् । वै। सुवर्गमिति सुवः-गम् । लोकम् । यत्ताम् । दिशः। समिति । अन्लीयन्त । ते । एताः । दिश्याः । अ- पुदयन् । ताः। उपेति । अदधत । ताभिः। वै। ते - 'देवाना वा इत्यादि ॥ दिश्याविधिः । यतामिति । 'शतुरनु- मः' इति विभक्तरुदात्तत्वम् । समन्लीयन्त व्यशार्यन्त । ब्ली ·214 तैत्तिरीयसहिता [फा. ५. प्र.३. ताभिवै ते दिशोऽदृ५हन् यदिश्या उपदधाति दिशां विधृत्यै दश प्रा- णभृतः पुरस्तादुपं ॥ ७ ॥ दधाति नव वै पुरुपे प्राणा नाभिर्दशमी प्राणानेच पुरस्तादत्ते तस्मात्पुरस्ता- दिशः । अह हुन् । यत् । दिश्याः । उपदधाती- त्युप-दधाति । दिशाम् । विधृत्या इति वि-धृत्यै। 'दशं । प्राणभृत इति प्राण-भृतः । पुरन्तात् । उ- पेति ॥ ७॥ दधाति । नवं । वै । पुरु।। प्राणा इति प्र-अनाः । नाभिः । दशमी । प्राणानिर्ति प्र-अनान् । एव । पुरस्तात् । धने । तस्मात् । पुरस्तात् । प्राणा इति प्र-अनाः ।'ज्योतिप्मतीम्। । विशरणे । दिश्या इति । दिनानुपदधानी मन्त्र आसामिति दिश्या । पूर्ववद्यत् । 'राज्यासि '* इत्यादय. पञ्च एकेका दिक्षु एकामध्ये । ता इत्यादि । गतम् ॥ "दश प्राणभृत इत्यादि ॥ पुरस्तात् प्राची. 'आयुर्मे पाहि'* इत्याद्याः पुरुषस्य आयुर्दा माणहेतवः । नवति । सप्त शीर्पण्या द्वा- क्वाञ्चाविति । तस्मात्पुरस्तात्प्रायश त्मिाश्च ॥ * स ४.१.६, ·अनु. २. भामास्वाभाप्योपेता. 21 माणा ज्योतिप्मतीमुत्तमामुप॑ द- धाति तस्मात्माणानां वाग्ज्योतिरु- त्तमा दशोपं दधाति दशाक्षरा वि- राद्विराष्ट्रन्दसा ज्योतिर्योतिरेव पुर- स्तडित्ते तस्मात्पुरस्ताज्ज्योतिरुपां- स्महे छन्दासि पशुप्याजिमयु- उत्तमामित्युत्-तमाम् । उपेति । दधाति । त- स्मात् । प्राणानामिति म-अनानाम् । वाक् । ज्यो- तिः । उत्तमेत्युत्-तमा । दर्श । उपेति । द्धा- ति । दशाक्षरेति दर्श-अक्षरा । विराडिति वि- राट् । विराडिति वि-राट् । छन्दसाम् । ज्योतिः। ज्योतिः । एव । पुरस्तात् । धने । तस्मात् । पुरस्तात् । ज्योतिः । उपेति । आस्महे । 'छ- न्दा सि । पशुपुं । आजिम् । अयुः । तान् । ज्योतिष्मतीमिति ॥ ज्योतिर्मे यच्छेति । वाग्ज्योतिरिति । परस्य ज्योतिपो विवर्तत्याद्वाचः ॥ दशाक्षरेति ॥ छन्दतां मध्ये विराट् द्योतनशीला ज्योतिः । तस्मादिति । भ्रूमध्यादो परं ज्योतिरुपास्महे । यद्वा -पूर्वस्यां दिशि सावित्रं ज्योतिरुपास्महे उदितं पश्यामः ।। "अप वृहतीविधातुमाह-छन्दांसीत्यादि ॥ पशुपु निमित्तेषु ·214 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ५.प्र.३. ताभिवै ते दिशोऽह हुन् यहिश्या उपदर्धाति दिशां विधृत्यै दर्श प्रा- णभृतः पुरस्तादुपं ॥ ७ ॥ दधाति नव वै पुरुपे प्राणा नाभिर्दशमी प्राणानेव पुरस्ताद्वत्ते तस्मात्पुरस्ता- दिशः । अहहुन् । यत् । दिश्याः । उपदधाती- त्युप-दधाति । दिशाम् । विधृत्या इति वि-धृत्यै। 'दर्श । प्राणभृत इति माण-मृतः । पुरस्तात् । उ- पेति ॥ ७॥ दधाति । नवं । वै । पुरुषे । माणा इति प्र-अनाः । नाभिः । दशमी । प्राणानिति प्र-अनान् । एव । पुरस्तात् । धत्ते । तस्मात् । पुरस्तात् । माणा इति प्र-अनाः ।'ज्योतिष्मतीम्। विशरणे । दिश्या इति । दिमानुपदधानो मन्त्र आसामिति दिश्या.। पूर्ववद्यत् । ‘राज्यास '* इत्यादयः पञ्च एकेका दिक्षु एकामध्ये । ता इत्यादि । गतम् ॥ 'दश प्राणभृत इत्यादि । पुरस्तात् प्राची. 'आयुमें पाहि '* इत्याद्याः पुरुषस्य आयुः प्राणहेतवः । नवेति । सप्त शोपण्या द्वा- ववाञ्चाविति । तस्मात्पुरस्तात्प्रायश प्राचः ।।

·अनु. २.j भाभास्करभाष्योपेता. 215 माणा ज्योतिप्मतीमुत्तमामुपं द- धाति तस्मात्माणानां वाग्ज्योतिरु- त्तमा दशोपं दधाति दशाक्षरा वि- राड्विरा छन्दसां ज्योतिज्योतिरेव पुर- स्तोते तस्मात्पुरस्ताज्योतिरुपा- स्महे छन्दा सि पशुप्ताजिमंयु- उत्तमामित्युत्-तमाम् । उपेति । दधाति । त- स्मात् । प्राणानामिति प्र-अनानाम् । वाक् । ज्यो- तिः । उत्तमेत्युत्-तमा । 'दर्श । उपति । दधा- ति । दशाक्षरेति दर्श-अक्षरा । विराडिति वि- राट् । विराडिति वि-राट् । छन्दसाम् । ज्योतिः। ज्योतिः । एव । पुरस्तात् । धत्ते । तस्मात् । पुरस्तात् । ज्योतिः । उपेति । आस्महे । छ- न्दा सि । पशुपुं । आजिम् । अयुः । तान् । 'ज्योतिप्मतीमिति ॥ ज्योतिर्मे यच्छेति । वाग्ज्योतिरिति । परस्य ज्योतिषो विवर्तनाद्वाचः ॥ 'दशाक्षरेति ॥ छन्दसा मध्ये विराट् द्योतनशीला ज्योतिः। तस्मादिति । भ्रूमध्यादौ परं ज्योतिरुपास्महे । यहा-पूर्वस्यां दिशि सावित्रं ज्योतिरुपास्महे उदितं पश्यामः ॥ अथ वृहतीविधातुमाह-उन्नांसोत्यादि ॥ पशु चिनिने ·216. तैत्तिरीयसहिता. [फा. ५. प्र. ३. स्तान्वृहत्युदंजयत्तस्मादार्हताः॥ पशव उच्यन्ते मा छन्द इति द- क्षिणत उप दधाति तस्माद्दक्षिणा- तो मासाः पृथिवी छन्द इति पु- श्वात्मतिष्ठित्या अग्निर्देवतेत्युत्तरत वृहती । उदिति । अजयत् । तस्मात् । वार्हताः ॥८॥ पशवः । उच्यन्ते । “मा । छन्दः । इति । दक्षिणतः । उपेति । दधाति । तस्मात् । दक्षिणा- वृत इति दक्षिणा-आवृतः । मासाः । पृथिवी । छन्दः । इति । पश्चात् । प्रतिष्ठित्या इति प्रति- स्थित्यै । "अग्निः । देवता । इति । उत्तरत इत्यु- आंनिमयुः युद्धं गताः । 'लहश्शाकटायनस्य ' इति शेर्नुस् । तानित्यादि । गतम् । तस्मात्पशव्या वृहत्य इत्युक्तं भवति ।। "मा छन्दः' इत्याद्या द्वादश दक्षिणत उपदधाति तस्मादिति ॥ पादसङ्घयान्वयान्माशब्दान्वयाच्च मासा गृह्यन्ते । दक्षिणावृत इति । दक्षिणायां दिशि आवृत्तिर्यपां दक्षिणभागवृत्तिवं प्रदक्षिणभागग- मनत्वं मेपादिसंज्ञासंज्ञितगोळहादशभागस्थितदिवाकरगतिविशेषात्मनां मासानां गोळभ्रमणनिबन्धनान प्रदक्षिणा वृत्तिः । प्रतिष्ठित्या इति । पृथिव्यादीनां द्वादशानां प्रतिधाहेतृत्वात् ।। "ओज एवेति ॥ अग्न्यादीनां ओनस्वित्वात् । तस्मादिति । । 100 + *स ..., ·अनु. २.] भभास्करभाष्योपैता. 217 www ओजो वा अमिरोज एवोरतो छ- तस्मादुत्तरतोऽभिप्रयायी जयति पशिशथ्सं पंचन्ते पशिशदक्षरा वृहती वार्हताः पशवो बृहत्यैवा- पशून रुन्धे बृहती छन्दसार स्वाराज्यं परीयाय यस्यैताः ॥ ९॥ तू-तरतः । ओजः । वै। अग्निः । ओजः। एव । उत्तरत इत्युत्-तरतः । धत्ते । तस्मात् । उत्तरतो- भिप्रयायीत्युतरत:-अभिप्रयायी । जयति । "प- ट्रिशदिति पट-त्रि शत् । समिति । पद्यन्ते । पनि शदक्षरेति पनि शत्-अक्षरा । वृहती। बा- रहताः । पशवः ! वृहत्या । एव । अस्मै । पशून्। अवेति । रुन्थे । वृहती । छन्दसाम् । स्वारांज्य- मिति स्व-राज्यम् । परीति । इयाय । यस्य । उत्तरस्यां दिशि अभिप्रयाणशीलो जयति दुरितानि । 'सुप्यना- तो' इति णिनि., रुदुत्तरपदारुतिस्वरत्वम् ।। पदिशदिति ॥ पद विशच पट्रिशन् । 'साया' इति पूर्वप- दशरुतिस्मरत्वम् ! वृहत्येति । शतृवद्भावात् 'शतुरनुमः' इति नद्या उदात्तत्वम्, 'बृहन्महतोरुपसलयानम् ' इति वा । ततः 'उदात्त्यगः' ルーム ·218 "तैत्तिरीयसंहिता. [का. ५. म. ३. उपधीयन्ते गच्छति स्वाराज्य स- त वालखिल्याः पुरस्तादुप॑ दधाति सुप्त पश्चासुप्त वै शार्पण्योः प्राणा हावांश्चौ प्राणाना सवार्यत्वार्य मूर्धाऽसि राडिति पुरस्तादुपं दधा- एताः ॥ ९ ॥ उपधीयन्त इत्युप-धीयन्तै । गच्छं- ति । स्वाराज्यमिति स्व-राज्यम् । "सप्त । वालं- खिल्या इति वाल-खिल्याः । पुरस्तात् । उपेति । दधाति । सप्त । पश्चात् । सुप्त । वै । शीर्पयाः। प्राणा इति प्र-अनाः । द्वौ । अर्वाञ्चौ । माणाना- मिति प्र-अनानाम् । सवीर्यत्वायेति सवीर्य-त्या- ये । "मूर्धा । असि । राट् । इति । पुरस्तात् । इति विभक्तरुदातलम् । स्वाराज्यमिति । 'गुणवचनबाह्मणादिभ्यः' इति प्यञ् ॥ वालखिल्या इति ॥ 'मूर्धाऽसि राट् '* इति पुरस्तात्प्रतीचीः 'यन्त्री राट् '* इति सप्त पश्चात् प्राचीः वालस्थाने खिलां स्वरूपासड़ी- तनात् पालसिल्या इति संज्ञामात्रमिदम् । यद्वा-~~यालखिल्या ऋययः. तदात्मनेष्टकाः स्तूयन्ते । द्वाविति । तेन शीपण्याः प्रा- णाः सइयायास्मतत्वान् संहतिः वक्ष्यत इति ।। "समीच इति ॥ परस्परमङ्गताः तेन चक्षुरादिके द्वद्वे सङ्गते । 14 *त. ४..."

·अनु. ३.] भटमासरभाष्योपैता.. 219 M ति यन्त्री राडिति पश्चात्प्राणानेवा- स्मै समीचौ दधाति ॥ १०॥ देवा वै यद्यज्ञेऽकुर्वत तदसुरा अ- कुर्वत ते देवा एता अक्ष्णयास्तो- उपेति । दधाति । यन्त्री । राट् । इति । पश्चात् । प्राणानिति प्र-अनान् । एव । अस्मै । समीचः। दधाति ॥१०॥ अश्वमुपं पुरस्तादुप बार्हता ए॒ताश्चतु- स्त्रिाञ्च ॥२॥ 'देवाः । बै । यत् । यज्ञे । अकुर्वत । तत् । अतुराः । अकुर्वत । ते । देवाः । एताः । अक्षण- यास्तोमीया इत्यगया-स्तोमीयाः । अपश्यन् । ताः । अन्यथा । अनूच्येत्यनु-उच्य । अन्या । इति । 'समस्समिः' इति सम्यादेशे 'चो' इति दीर्घत्वम्, अ. न्तोदाचत्वं च ॥ इति पञ्चम तृतीये द्वितीयानुवाकः. । अथ चतुर्थी नितिरारभ्यते । तत्राक्ष्णयास्तोमीया विधातुमा- र-शा वा इत्यादि ॥ अन्यथेत्यादि । अन्येन क्रमेण स्तोमा- नुसारिणा मन्लानाम्नाय अन्येन क्रमेग मुख्यत्वाद्यनुसारिणा ता उपदधांचः । तो च प्रक्रियामसुरा नान्वगच्छन् आनायक्रमेणैवो- ·220 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ५. प्र.३. मीयां अपश्यन्ता अन्यथाऽनूच्यान्य- थोपाधत तद रा नान्वायन्ततो देवा अभवन्पराऽसुरा · यदक्ष्णया- स्तोमीयां अन्यथाऽनूच्यान्यथोपद- धाति भ्रातृव्याभिभूत्यै भवत्यात्म- उपेति । अद्धत । तत् । असुंराः । न । अन्ववा- यनित्यनु-अवायन् । ततः । देवाः । अर्भवन्न् । परेति । असुराः । यत् । अक्ष्णयास्तोमीया इत्य- क्ष्णया-स्तोमीयांः । अन्यथा । अनूव्येत्यनु- उयं । अन्यथा । उपद्धातीत्युए-दधाति । भ्रा- तृव्याभिभूत्या इति भ्रात॒व्य-अभिभूत्यै । भवति । आत्मना । परेति । अस्य । भ्रातृव्यः । भव- पादधन । ततः पराभवन् । अन्यथा उपधाने निवन्धनं 'य. स्य मुत्र्यवती'* इत्यादिना दर्शयिष्यनि । अवागया अना- जवेन वर्तमाना. सोमाः निमृदादयो येषु मन्तेषु ते अध्या स्तोमा मन्ताः नेरुपयेयतया तत्सम्बन्धिन्य इष्टका अशया- सोमीयाः । गहादेरारतिगणवाच्छः 'आशुस्त्रिात्" इत्यनुः वाके अष्टादश, 'अग्नेर्भागोसिप इत्यत्र दश । भवत्यात्मनेति स्वयं मूतिमान् सम्पयते । मरत्यादिक्षणा तृतीया ।। सं.५.३.४.

·अनु. ३.] भभास्करभाष्योपेता. 221 ना परोऽस्य भ्रात॒व्यो भवत्याशु. सिवृदिति पुरस्तादुप॑ दधाति यज्ञ- मुखं वै त्रिवृत् ॥ ११ ॥ यज्ञमुख- मेव पुरस्तादि यातयति व्योम स. प्तदश इति दक्षिणतोऽन्नं वै व्योमा- नई सप्तदशोऽनमेव दक्षिणतो धंचे ति । आशुः । विवृदिति त्रि-वृत् । इति । पुरस्तात् । उपेति । दधाति । यज्ञमुखमिति यज्ञ-मुखम् । वै । विवृदिति त्रि-वृत् ॥११॥ यजमुखमिति यज्ञ-मुखम् । एव । पुरस्तात् । वी- ति । यातयति । 'व्योमेति बि-ओम । सतना इति सप्त-दशः । इति । दक्षिणतः । अन्नम् । वै। व्योमेति वि-ओम । अनंम् । सनदश इति सप्त- दशः । अनंम् । एव । दक्षिणतः । धत्ते । तस्मात्। "यज्ञमुसं वा इत्यादि ॥ अव व्यवस्थापयिप्यते मुख्यवत्य पुरस्तादनात्यो दक्षिगत प्रतिष्ठावत्य पवादोजस्वय उत्तरत इति । त्रितो यज्ञमुसत्वं वहिप्पयमानापेक्षम् । वियातयत इति । व्यापाश्यति ॥ जज चे व्योमेति ॥ विधवनि व्योनि । जरत्वरादिना उठि गुणः । सपदशस्यानत्व अनसाधनात् सृष्टत्वात् । तस्मा- दक्षिणेन अन्नं भुज्यते ॥

·220 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ५. प्र.३. मीयां अपश्यन्ता अन्यथाऽनूच्यान्य- थोपदिधत तदर्तुरा नान्वायुन्ततो देवा अभवन्पराऽसुरा - यदक्ष्णया- स्तोमीयां अन्यथाऽनूच्यान्यौपद- धौति भ्रातृव्याभिभूत्यै भवत्यात्म- उपेति । अधत । तत् । असुराः । न । अन्ववा- यनित्यनु-अवायन् । ततः । देवाः । अभवन् । परेति । असुराः । यत् । अक्ष्णयास्तोमीया इत्य- क्ष्णया-स्तोमीयाः । अन्यथा । अनूव्येत्यनु- उच्य । अन्यथा । उपधातीत्युप-दधाति । भ्रा- हृव्याभिभूत्या इति भ्रातृव्य-अभिभूत्यै । भवति । आत्मना । परेति । अस्य । भ्रातृव्यः । भव- पादधत । ततः पराभवन् । अन्यथा उपचाने निवन्धनं न 'य. स्य मुख्यवती' इत्यादिना दर्शयिष्यति । अवाक्षणया अना- जवेन वर्तमानाः स्तोमा. लिवृदादयो येषु मन्तपु ते अश्या स्तोमा मन्त्राः तरुपयेयतया तत्सम्बन्धिन्य इष्टका अश्णया- सोमीयाः । गहादेरासतिगणवाच्छः । 'आशुस्त्रिहत् । इत्यनु. वाके अष्टादश, 'अनर्भागोसि। इत्यत्र दश | नात्यात्मनेति स्वयं भूतिमान् सम्पद्यते । प्रस्त्यादिलक्षणा तृतीया ।। सं.५-३-४. *स.४.२.८, ·भाभास्करभाष्योपता. 221 ना परोऽस्य भ्रातृव्यो भवत्याशु. स्थिवृदिति पुरस्तादुप॑ दधाति यज्ञ- मुखं वै त्रिवृत् ॥ ११ ॥ यजमुख- मेव पुरस्तादि र्यातयति व्योम स. सदृश इति दक्षिणतोऽन्नं वै व्योमा- नई सप्तदशोऽनमेव दक्षिणतो धंते ति । आशुः । निवृदिति त्रि-वृत् । इति । पुरस्तात् । उपेति । दधाति । यजमुखमिति यज्ञ-मुखम् । वै । त्रिवृदिति त्रि-वृत् ॥ ११ ॥ यजमुखमिति यज्ञ-मुखम् । एव । पुरस्तात् । वी- तिं । यातयति । 'व्योमेति वि-ओम । सप्तदश इति सप्त-दुशः । इति । दक्षिणतः । अन्नम् । वै। व्योमेति वि-ओम । अन्नम् । सनदश इति सप्त- दशः । अनम् । एव । दक्षिणतः । धते । तस्मात्। यज्ञमुसं या इत्यादि ॥ अव व्यवस्थापयिप्यते मुख्यवत्यः पुरस्तादन्नवत्यो दक्षिगत प्रतिष्ठावत्य पश्चादोजस्वयः उत्तरत इनि । त्रितो यज्ञमुपत्वं बहिप्पवमानापेक्षम् । पियालयत इति । च्यापाश्यति॥ अनं वै व्योमेति ॥ विविधरति व्योनि । ज्वरनरादिना उठि गुगः । समदशस्यानल अन्नसायनात् सृष्टत्वात् । तस्मा- दक्षिणेन अन्नं भुज्यते ॥

·220 तैत्तिरीयसहिता. का. ५. प्र. ३. । तस्माद्दक्षिणेनानमयते धरुण एक. विश इति पश्चात्प्रतिष्ठा वा एक- विशः प्रतिष्ठित्यै भान्तः पंञ्चा इत्युत्तरत ओजो वै भान्त ओजः पञ्चदश ओज एवोतरतो धत्तेत-- स्मांदुत्तरतोऽभिप्रयायी जयति प्रतूं- दक्षिणेन । अन्नम् । अद्यते । 'धरुणः । एकविश इत्यैक-विशः । इति । पश्चात् । प्रतिष्ठेति प्रति- स्था । वै । एकविरा इत्यैक-विशः । प्रतिछि- त्या इति प्रति-स्थित्यै । भान्तः । पञ्चदश इति पञ्च-दशः । इति । उत्तरत इत्युत्-तरतः । ओजः। वे । भान्तः । ओजः । पञ्चदश इति पञ्च-दृशः । ओजः । एव । उत्तरत इत्युत्-तरतः । धने । त- स्मात् । उत्तरतोभिप्रयायीत्युत्तरतः-अभिप्रयायी। जयति । प्रतूंतिरिति प्र-तूर्तिः। अष्टादश इत्यष्टा-- 'प्रतिठा वा इति ॥ पझ्या सृष्टत्वात ।। भान्त भानशील इन्द्र ॥ पञ्चदशस्य ओमस्थानात् उरसो बाहुभ्या चोत्पत्ति ॥ 'हो निवृताविति ॥ द्वे नको असशेति । अनुपूर्व अ. नुक्रमेण ॥ : * ·भभास्करभाष्योपैता. 223 तिरष्टादश इति पुरस्तात् ॥ १२ ॥ उपं द्धाति हो त्रिवृतविभिपूर्वं यज्ञ- मुंखे वि यांतयत्यतिवर्तस्तविश इति दक्षिणतोऽन्नं वा अभिवर्तोऽ- नई सवि शोऽनमेव देक्षिणतो धत्ते तस्मादक्षिणेनान्नमद्यते वक़ हावि- ५श इति पश्चाद्यदिशति तेन दशः। इति । पुरस्तात्॥१२॥उपेति । धाताहौ। विवृताचिति त्रि-वृतौ । अभिपूर्वमित्यभि-पूर्वम्। यजमुख इति यज्ञ-मुखे । वीति । यातयति । 'अभिवर्त इत्यभि-वर्तः। सविश इति स-वि- शः । इति । दक्षिणतः । अन्नम् । वै । अभिवर्त इत्यभि-वर्तः । अन्नम् । सविश इति स--वि:- शः । अनंम् । एव । दक्षिणतः । धत्ते । तस्मात् । दक्षिणेन । अनंम् । अद्यते । वर्चः । द्वाविशः। इति । पश्चात् । यत् । विशतिः । वे इति । ते- अभिवतस्सामविशेषः । अपरपक्ष इत्येके । सविशो विंशति- स्तोत्रियासहितः स्तोम । तयोरन्नमाधनत्वात् अन्नत्वम् । गतमन्यत् ॥ यदिति ॥ यस्मादन विंशतिः सन्ति तेन द्वे विराज दशके।

·224 तैत्तिरीयसंहिता. । विराजो यह्वे प्रतिष्ठा तेनं विराजो- रेवा पूर्वमन्नाद्ये प्रति तिष्ठति त- पो नवदश इत्युत्तरतस्तस्मातव्यः ॥ १३ ॥ हस्तयोस्तपस्वितरो यो- निश्चतुर्वि श इति पुरस्तादुपदधा- न । विराजाविति वि-राजौ । यत् । वे इति । म- तिष्ठति प्रति-स्था । तेनं । विराजोरिति विरा- जोः । एव । अभिपूर्वमित्यभि-पूर्वम् । अन्नाद्य इत्य॑न-अर्ये । प्रतीति । तिष्ठति । तपः । नवदश इति नव-दृशः । इति । उत्तरत इत्युत्-तरतः । तस्मात् । सव्यः ॥ १३ ॥ हस्तयोः । तपस्विर इति तपस्वि-तरः । "योनिः । चतुर्विश इति चतुः- विशः । इति । पुरस्तात् । उपेति । दुधा- ति । चतुर्विशत्यक्षरेति चतुर्विशति-अक्षरा । यस्मादन द्वे स्त' तेन प्रतिटा । तेन पिरानोः द्वयोरभिपूर्व प्रति अ. नाद्यर्थ विराजोऽन्नत्वात् । निमित्तात्मप्तमी ॥ "सव्य इति ॥ हस्तयोमध्ये मव्यो दक्षिणः तपस्वितरः। तपः दु.सम् । प्रभूततरोपकारक इत्यर्थः ।। 1"चतुर्विशत्यसरेत्यादि || गतम् । पवमानाभिप्रायं गायत्र्या यज्ञमुमत्वम् ॥ ..

·भनु. ३.] भभास्करभाष्योपैता. 225 ति चतुर्विशत्यक्षरा गायत्री गाय- त्री यज्ञमुखं यज्ञमुखमेव पुरस्तादि योतयति गर्भाः पञ्चविश इति दक्षि- णतोऽनं गर्भा अनै पञ्चवि शोऽ- नमेव दक्षिणतो धचे तस्माद्दक्षिणे- नानंमद्यत ओजस्त्रिणव इति पश्चा- दिमे वै लोकास्त्रिणव एवैव लोकेषु प्रति तिष्ठति संभरणस्त्रयोविश इति ॥ १४॥ उत्तरतस्तस्माथ्सव्यो गायत्री । गायत्री । यज्ञमुखमिति यज्ञ-मुखम् । यजमुखमिति यज्ञ-मुखम् । एव । पुरस्तात् । वीति । यातयति । गर्भाः। पञ्चविश इति पञ्च- विशः । इति । दक्षिणतः । अनम् । वै। गर्भाः। अनम् । पञ्चविश इति पञ्च- विशः । अन्नम् । एव । दक्षिणतः । धत्ते । तस्मात् । दक्षिणेन । अ- नम् । अद्यते । ओजः । त्रिणव इति त्रि-नवः । इति । पश्चात् । इमे । वै । लोकाः । त्रिणव इति त्रि-नवः । एषु । एव । लोक' । प्रतीति । ति- ठति । संभरण इति सं-भरणः । त्रयोबिया इति त्रयः-विशः । इति ॥ ११ ॥ उत्तरत इ. । ।

·228 तैत्तिरीयसंहिता. [वा. ५ प्र.३. अनेर्भागोसीति पुरस्तादुप॑ दधाति यज्ञमुखं वा अग्निर्यज्ञमुखं दीक्षा यज्ञमुखं वर्धा यतमुखं विवृद्यज्ञमु- खमेवं पुरस्ताहि यातयति नृचक्ष- सां भागौसीति दक्षिणतरशुश्रुवार- सो वै नृचक्षसोऽनै धाता जातायैवा- स्मा अनुमपि दधाति तस्माजातो- 'अग्नेः । भागः । असि । इति । पुरस्तात् । उपेति । दधाति । यज्ञमुखमिति यज्ञ-मुखम् । वै। अग्निः । यज्ञमुखमिति यज्ञ-मुखम् । दीक्षा। यज्ञमुखमिति यज्ञ-मुखम् । ब्रह्म । यज्ञमुखमिति यज्ञ-मुखम् । त्रिवृदिति त्रि-वृत् । यजमुखमिति यज्ञ-मुखम् । एव । पुरस्तात् । वीति । यातयति। 'नृचक्षसमिति नृ-चक्षसाम् । भागः । असि । इति । दक्षिणतः । शुश्रुवार सः । वै । नृचक्षस इति नृ-चक्षसः । अनंम् । धाता । जातायं । एव। .. अग्रे गोसीत्यादि ॥ अग्मिदीक्षामन्त्रः । त्रिवृतां यतमुपवं आरम्मभावित्वात् । यज्ञमुसमवेत्यादि । गतम् ॥ 'शुश्रुषांस इति ॥ श्रुताध्ययनसम्पन्नाः शुश्रुवांमः । ते चान- ·भभास्करभाष्योपैता. 229 अनु. ४.] नमत्ति जनित्र स्पृत५ सप्तदश- . स्स्तोम इत्याहानं वै जनित्रम् ॥७६ अन्न सप्तदशोनमेव दक्षिणतो धत्ते तस्मादक्षिणेनानमद्यते मित्रस्य भागोसीति पश्चात्माणो वै मित्रो- पानो वरुणः प्राणापानावेवास्मि- अस्मै । अन्नम् । अपीति । दधाति । तस्मात् । . जातः । अन्नम् । अति । जनित्रम् । स्पृतम् । स- सदश इति सप्त-दृशः । स्तोमः। इति । आह । अन्नम् । वै । जनित्रम् ॥ १६ ॥ अन्नम् । सप्तदश इति सप्त-दशः। अनम् । एव । दक्षिणतः। धचे। तस्मात् । दक्षिणेन । अनम् । अद्यते । मित्रस्य । भागः । असि । इति । पश्चात् । प्राण इति प्र- अनः । वै। मित्रः । अपान इत्यप-अनः । वरु- णः । प्राणापानाविति प्राण-अपानौ । एव । अ- स्मिन् । दधाति । दिवः। वृष्टिः। वाताः । स्पृताः। . । वन्तः अन्नं धाता धारकत्वात् । जातायैव जन्मकाल एव जात- मात्र एव अन्नजन्महेतुः सप्तदशोऽन्नस्य साधनम् ।। प्राणो वा इत्यादि ॥ गतम् ।।

·230 तैत्तिरीयसहिता. का. ५ प्र. ३. . न्दधाति दिवो वृष्टिर्वातास्स्पृता एक- विास्स्तोम इत्याह प्रतिष्ठा वा एकविरशः प्रतिष्ठित्या इन्द्रस्य भागौसीत्युत्तरत ओज़ो वा इन्द्र ओजो विष्णुरोजः क्षत्रमोजः पञ्च- . दुशः ॥ १७॥ ओज एवोत्तरतो धं- ने तस्मादुत्तरतोऽभिप्रयायी जयति वसूनां भागौसीर्ति पुरस्तादुपं द- एकविश इत्यैक-विश्वाः । स्तोमः । इति । आह । प्रतिष्ठेति प्रति-स्था । चै। एकविश इ- त्यैक-विशः । प्रतिष्ठित्या इति प्रर्ति-स्थित्यै । 'इन्द्रस्य । भागः । अति । इति । उत्तरत इत्युत्- तरतः । ओजः । वै । इन्द्रः । ओजः । विष्णुः । . ओजः । क्षत्रम् । ओजः । पञ्चदश इति पञ्च-द- शः ॥ १७ ॥ ओजः। एव । उत्तरत इत्युत्-तर- तः । धत्ते । तस्मात् । उत्तरतोभिप्रयायीत्युत्तरतः- 'अभिप्रयायी । जयति । वसूनाम् । भागः । अ- .. 'ब्रह्मन्द्रविष्णुक्षत्रपञ्चदशा ओजोवलेहतर । गतमन्यन् ।। "वसुरद्वचतुर्विशानां यज्ञमुखत्वं प्रधानसाधनत्वात् मुख्यत्वात ॥

·अनु.४.] भभास्करभाष्योपेता 231 . । धाति यज्ञमुखं वै वसवो यज्ञमुख५ रुद्रा यज्ञमुखं चतुर्वि शो यज्ञमु- खमेव पुरस्ताद्वि यातयत्यादित्या- नी भागौसीर्ति दक्षिणतोन्नं वा आ- दित्या अने मरुतोन्नं गर्भा अन्नै प- ञ्चवि शो मेव दक्षिणतो धत्ते त- स्मादक्षिणेनानमयतेऽदित्यै भागः सि । इति । पुरस्तात् । उपेति । धाति । यज्ञ- मुखमिति यज्ञ-मुखम् । धै। वसवः । यज्ञमुख- मिति यज्ञ-मुखम् । रुद्राः । यजमुखमिति यज्ञ- मुखम् । चतुर्विज्ञ इति चतुः-विशाः । यज्ञमु- खमिति यज्ञ-मुखम् । एव । पुरस्तात् । वीति । यातयति । आदित्यानाम् । भागः। अति । इति। दक्षिणतः । अनम् । वै। आदित्याः । अनम् । मरुतः । अन्नम् । गीः । अन्नम् । पञ्चविश इ- ति पञ्च-विशः । अनंम् । एव । दक्षिणतः। ध- ने । तस्मात् । दक्षिणेन । अन्नम् । अद्यते । 'अ- । । . आदित्यमरूपचविशाना यज्ञद्वारेणान्नमाधनत्वं • गा अप्यन्न- साधनाः ॥ 'अदितिपत्रिगवाश्च यज्ञद्वारेण प्रतिडाहतवः ।।

·230 तत्तिरीयसहिता. [का. ५.प्र.३. ॥ १८॥ असीति पश्चात्प्रतिष्ठा वा अदितिः प्रतिष्ठा पूषा प्रतिष्ठा त्रि- णवः प्रतिष्ठित्यै देवस्य सवितुर्भा- गौसीत्युत्तरतो ब्रह्म वै देवस्सविता ब्रह्म वृहस्पतिर्बां चतुष्टोमो ब्रह्मव- र्चसमेवोत्तरतो धंचे तस्मादुत्तरो| ब्रह्मवर्चतितरस्तावित्रवती भवति दित्यै । भागः ॥ १८॥ असि । इति । पश्चात् । प्रतिष्ठेति प्रति-स्था । वै। अदितिः । प्रतिष्ठति प्रति-स्था । पूपा । प्रतिष्ठेति प्रति-स्था । विणव इति त्रि-नवः । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै । 'देवस्य । सवितुः । भागः । असि । इति । उत्त- रत इत्युत्-तरतः । ब्रह्म । वै । देवः । सविता । ब्रह्म । बृहस्पतिः। ब्रह्म । चतुष्टोम इति चतुः-स्तो- मः। ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम् । एव । उत्तरत इत्युत्-तरतः । धत्ते। तस्मात् । उनर इत्युत्-तरः। अधः। ब्रह्मवर्चसितर इति ब्रह्मवर्चसि-तरः। सा- 'सवितृगृहस्पतिचतुष्टोमानां वृहबाह्मवंम् । ब्रह्मार्चसितरः प्रमृदसम्भाव्यफलादुन्ज्वलनर दनरम्मान् ॥ "सावित्रवतीनि । साविनेगानेन मन्त्रेण तदती । तस्माद्वास. ।

·अनु. ४.] महमास्करमाध्योपैता. 233 . प्रसूत्यै तस्माद्दाह्मणानामुदीची स- निः प्रसूता धन॒श्वंतुष्टोम इति स्तादुप दधाति यज्ञमुखं वै धर्षः ॥३९॥ यजमुखं चतुष्टोमो यज्ञमुख- बित्रवतीति सावित्र-वती । भवति । प्रस॒त्या इति प्र-सूत्यै । तस्मात् । ब्राह्मणानाम् । उदींची। सनिः। प्रसूतेति प्र-सूता। "धः । चतुष्टोम इति चतुः- स्तोमः । इति । पुरस्तात् । उपेति । दधाति । यज्ञ- मुखमिति यज्ञ-मुखम् । वै । धर्तीः॥ १९॥ यज- मुखमिति यज्ञ-मुखम् । चतुष्टोम इति चतुः-स्तो- मः । यजमुखमिति यज्ञ-मुखम् । एव । पुरस्तात् । वीति । यातयति । "यावानाम् । भागः । असि । णानामुत्तरस्यां दिशि सनिर्याच्या तया प्रशस्ततया । न्तोश्चती' इति उदीचीशब्दे गते प्रतिस्वरत्वम् । प्रसूतेत्यत्र 'गतिरनगरः' इति ॥ "धः भारयिता अमिटोम. स यज्ञाना मुखं चतुष्टोमो या समष्टिरतोत्रीगः स्तोगः । तस्य यज्ञमुखत्वं यज्ञमुखभूतविवृदात्मक- त्वात् । चत्वारः सोमाः परिमाणमस्येति आभिर्यज्ञसाध्यतम् । पूर्व- वत् 'दिगोः' इति लुकि, 'स्तोमे डविधिः' इति डः ॥ "यावानामिति ॥ यावा यानशीलवान् । यातेरोणादिको 4- प्रत्ययः । नभिवयुक्तन्यायेन यावसदृशा अर्थमासा अयावा आ- 'अनिग- Tinr-30 ·284 तैत्तिरीयसहिता, मेव पुरस्ताहि यातयति यावानां भागौसीति दक्षिणतो मासा वै या- वो अर्धमासा अर्यावास्तस्मादक्षि- णावृतो मासा अन वै यावा अनै प्रजा अनमेव दक्षिणतोर्धचे तस्मा- दक्षिणेनान्नमद्यत ऋभूणां भागौ- सीति पश्चात्प्रतिष्ठित्यै विवौष्टाच- वारिश इत्युत्तरोऽनयोर्लोकयो- इति । दक्षिणतः। मासाः। वै। यावाः । अर्धमासा इय॑र्ध-मासाः। अयोवाः। तस्मात् । दक्षिणावृत इति दक्षिणा-आवृतः। मासाः । अनम् । वै । या- वाः । अन्नम् । प्रजा इति प्र-जाः। अनम् । एव । दक्षिणतः । धत्ते । तस्मात् । दक्षिणेन । अनम् । अद्यते ।"ऋभूणाम् । भागः । असि । इति । पश्चात् । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै । विद्य- त इति वि-वर्तः । अष्टाचत्वारिश इत्येप्टा- गन्तारः तमनुगन्तारश्चेत्यर्थः । दक्षिणावृत इति व्यारयातम् । अन्नस्य हेतवा यावा अयानाश प्रजाश्चानहेतुतः ॥ प्रतिष्ठित्या इति ।। प्राधान्यात् । समीयत्वाय समानवीयत्वाय । - *स. ५.१.२० ·भहमारकरभाष्योपेता. 285 स्सवीर्यत्वायं तस्मादिमौ लोको स- मावदीयौं ॥२०॥ यस्य मुख्यंव- तीः पुरस्तादुपधीयन्ते मुख्य एव भवत्याऽस्य मुख्यो जायते यस्यान- वतीर्दक्षिणतोत्त्यन्नमाऽस्यांनादो जो. चत्वारि शः। इति । उत्तरत इत्युत्-तरतः। अ- नयोः । लोकयोः । सवीर्यत्वायेति सवीर्य-त्वार्य । तस्मात् । इमौ । लोकौ । समावंद्वीर्याविति समा- वत्-वी? ॥ २० ॥ "यस्य । मुख्यवतीरिति मु- ख्य-वतीः । पुरस्तात् । उपधीयन्त इत्युप-धीय- न्तै । मुख्यः । एव । भवति । एति । अस्य । मु- ख्यः। जायते । यस्य । अनवतीरित्यन्न-वतीः । दक्षिणतः । अनि । अनम् । एति । अस्य । अ- नाद इत्यन्न अदः । जायते । “यस्य । प्रतिष्ठावं- इदमपि श्रुतिप्रामाण्यादेव । समावही? समवीर्यो । 'समा- दावतुप्' इति आवतुष्प्रत्ययः । यस्येत्यादि । मुसशब्देन या स्तुतिः तद्वत्यः पुरस्तादिष्टका उपधीयन्ते सप्त । अयं मुख्यो भवति । आजायते नास्य मुख्यः पुत्रः अन्नादः अन्नादनवान् । तेन सहासावन्नमत्ति । आजायते चा- स्यान्नादः पुत्रः ॥ "प्रतिठावतीः प्रतिस्थितिमत्यः सप्त । प्रतितिवत्येवायम् ।। - ·286 तैत्तिरीयसंहिता. का. ५. प्र.३ यते यस्य प्रतिष्ठाव॑तीः पात्प्रत्येव तिष्ठति यस्योस्वतीरुत्तरत ओं जस्व्येव भवत्यास्यौजस्वी जायतेऽ- मै वा एप यग्निस्तस्यैतदेव स्तो- समेतच्छुत्रं यया विधा ॥ २१ ॥ विधीयतेऽर्क एव तक्यमनु विधी- तीरिति प्रतिष्ठा-वतीः । पश्चात् । प्रतीति । एव । तिष्ठति । 'यस्य । ओजस्वतीः । उत्तरत इत्युत्- तरतः । ओजस्वी । एव । भवति । एति । अ- स्य । ओजस्वी । जायते । "अर्कः । चै । एषः । यत् । अग्निः । तस्य । एतत् । एव । रतोत्रम् । एतत् । शस्त्रम् । यत् । एपा । विधेति वि-धा ।। २१ ॥ विधीयत इति वि-धीयते । अर्के । एव । "यस्याजस्वीरिनि ।। क्लार्थवादयत्य' मत । अयमोगरत्री भवति । आनायले चास्य ओनस्सी पुत्र ॥ 16अ इति ॥ अर्चनीया योऽनिः स्तोंडे तानव्य वारश शामिाय तस्यास्य एतच म्नान एतर स्त्र यदेपा विवा बि- धोयने यथोक्तमुत्यवत्यानपानवार नियते । तदेतमाय गर्ननीयं अनु अभिमुदिदय तम्याई नचनार्थ एपा विधा विधीयते । पनौः कुपिण्यतो । इति पुत्वम्, उभयत्र ।। ।

·भटमास्करभाष्योपैता. 237 अनु. ४.j यतेऽत्यनमास्यानादो जायते यस्यै- पा विधा विधीयते य उ चैनामेवं वेद सृष्टीरुपं दधाति यथासृष्टमे- वार्य रुन्धे न वा इदं दिवा न न. तमासीदव्यांवृचं ते देवा एता व्यु- तत् । अयम् । अनु । चीति । धीयते । "अनि । अन । एति । अस्य । अनाद इत्यन-अदः । जायते । यस्यं । एपा । विधेति वि-धा। विधी. यत इति वि-धीयते । यः। उ । च । एनाम् । एवम् । वेद । "सृष्टीः । उपेति । दधाति । यथा- सृष्टमिति यथा-सृष्टम् । एव । अवेति । सन्धे । "न । वै । इदम् । दिवा । न । नक्तम् । आसीत् । "अथास्या विवायाः फलमाह-~-अत्तीत्यादि ॥ यस्य यन- मानस्येपा विधा विधीयते । यश्चाप्येनां विधां उपधानविधां वेदेति ।। "सृष्टीरिति ॥ एकयाऽस्तुवत'* इत्याद्याः संदिश | चतस्रो दक्षिणेस उपदधाति । अथ तित्रः । अथ चतस्रो दक्षिणादंसात् दक्षिणां श्रोगि अभ्यायातयति । यथा सृष्टमिति । यथा वे भन्नेषु सृष्टिमत्या सृष्टं प्रनादिकं तदेव फलं अवरुन्धे ॥ "न वा इत्यादि ॥ व्युष्टीनां विधिः । इदं सर्व अव्यावृत्तं अविभक्तरूपगेवासीत् । न वै तदानी दिवाऽऽसीत्, न च नक्तमा- *नं. ४.३.१०.

·238 तैत्तिरीयसहिता. [का. ५. प्र.३. टीरपश्यन्ता उदिधत ततो वा इदं व्यौच्छद्यस्यैताउपधीयन्ते व्येवास्मा उच्छृत्यथो तम एवापं हते ॥२२॥ अव्यावृत्तमित्यवि -आवृत्तम् ते । देवाः। एताः। व्युष्टीरिति वि-उष्टीः । अपश्यन्न् । ताः । उपेति । अदधत । ततः । वै । इदम् । वीति । औच्छत् । यस्य । एताः । उपधीयन्त इत्युप-धीयन्ते । वी- ति । एव । अस्मै । उच्छति । अथो इति । तमः। एव । अपेति । हते ॥ २२ ॥ वै जनित्रं पञ्चदशोदित्यै भागो वैधस्समा- बद्दीयौँ विधा ततो वा इदं चतुर्दश च ॥४॥ सोत, एकरूपमन्धंतमममिवाभवत् । देवानामस्तित्वात् तेषां व्या- मोहमात्रमिदं, न विश्वविलय इत्येके । देवात्मानापि विश्वविलये विद्यन्ते नित्यत्वादित्यन्ये । ते देवा इत्यादि । ' इयमेर सा या '* इत्यादयो व्युष्टयः पञ्चदश, मित्र तिस्रो दिक्षु निम्नी मध्ये व्युटिभिश्चितिरवाप्यते । व्याच्छदिति । अपहनतमरकं विभातमा- सीत् । उच्च विवासे । व्यवास्मा इति । सर्वदा अस्य विभात- मेर भवति । व्यावृत्तमेव सा भासते । अथो अपि च तमस्म- दृशं एतं सा पापं हन्त्येर 1,व्यत्ययेनात्मनेपदम् ।। इति पञ्चमं तृतीये चतुर्थोनुवाकः. तिं. स. ४.३.११.

·अनु. ५.] भाभास्करभाष्योपैता. 239 अग्नेचक्षसां जनित्र मित्रस्ये न्द्रस्य॒ वसूनामादित्यानामदित्यै दे- वस्य सवितुस्सावित्रवती धों यावा नामृभूणां विवर्तश्चतुर्दश ॥ अने जातान्प्रणुदानस्सपत्नानिति पु- रस्तादुप॑ दधाति जातानेव भ्रातृव्या- प्रणुंदते सहसा जातानिति पश्चा- जनिप्याणानेव प्रति नुदते चतु- 'अग्ने । जातान् ।प्रेति । नुदु । नः । सपत्नान् । इति । पुरस्तात् । उपेति । दधाति । जातान् । एव । भ्रातृव्यान् । प्रेति । नुदले । सहसा । जा- तान् । इति । पश्चात् । जनिष्यमाणान् । एव । प्रतीति । नुदते । चतुश्चत्वारिश इति चतुः- चत्वारिशः । स्तोमः । इति । दक्षिणतः । ब्रह्म- वर्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम् । वै । चतुश्चत्वारिश अग्ने जातानित्यादिरसपत्नाना विधि । पञ्चम्या चितो असप- वं आत्मनः आत्मीयानां न याभिः क्रियते ताः असपत्नाः पञ्च । जातानाशयति, जनिप्यमाणान् प्रणुदते प्रतीपमुत्पच्या नुदते उत्पत्ति- निरोधं करोति ॥ 'नसवर्चसहेतुः चत्वारिंशः । गतमन्यत् ॥

·240 त्तिरीयसंहिता. [फा. ५. प्र.३. श्चत्वारि शस्तोम इति दक्षिणतो ब्रह्मवर्चसं वै चतुश्चत्वारि शो व्र- हावर्चसमेव देक्षिणतो घेते तस्माद्द- क्षिणो| ब्रह्मवर्चसितरप्पोडशरस्तो- म इत्युत्नरत ओजो वै पौड़ा ओज एवोत्तरतो धंने तस्मात् ॥ २३ ॥ उत्तरतोऽभिप्रयायी जयति वजो वै चतुश्चत्वारि शो वर्जप्पोडशो इति चतुः-चत्वारिशः । ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म- वर्चसम् । एव । दक्षिणतः । धने । तस्मात् । द- 'क्षिणः । अधः । ब्रह्मवर्चसितर इति ब्रह्मवर्चति- तरः । पोडशः । स्तोमः । इति । उत्तरत इत्युत्- तरतः । ओजः । वै। पोडशः । ओजः । एव । उत्तरत इत्युत्-तरतः । धत्ते । तस्मात् ॥ २३ ॥ उत्तरतोभिप्रयायीत्युत्तरतः-अभिप्रयायी। जयति । 'वजः । वै । चतुश्चत्वारिश इति चतुः-चत्वारि- शः । वर्जः । पोडशः । यत् । एते इति । इष्टके - 'वजो वा इत्यादि । चनुश्चत्वारिंश-पोऽशश्च बचतुल्यो सप- नानां नाशने । एते इति दक्षिणोत्तरे उच्यते । जातधिनि। पूर्वपश्चिमाम्यां जातान् जनिप्यमाणांश्च भ्रातृव्यान् प्रणुद्य निपीडय ·अनु. ५.] भटमास्करभाष्योपैता. 241 . यदेते इटके उपदाति जाताश्चैव जनप्यमाणाश्च भ्रातृव्यान्प्रणुद्य बजमनु प्र हरति स्तुत्यै पुरीपवती मध्य उप दधाति पुरीपं वै मध्य- मात्मनस्सात्मानमेवाग्निं चिनुते सा- त्माऽमुस्मिन्लोके भवति य एवं वे- इति । उपदधातीत्युप-दधाति । जातान् । च । एव । जनिष्यमाणान् । च । भ्रातृव्यान् । पृणु- येति प्र-नुद्य । वज्रम् । अनु । प्रेति । हरति । स्तृत्यै । 'पुरीपवतीमिति पुरीप-वतीम् । मध्ये । उपेति । दधाति । पुरीपम् । वै । मध्यम् । आ- त्मनः । सामानमिति स-आत्मानम् । एव । अ- ग्निम् । चिनुते । सात्मेति स-आत्मा। अमुष्मिन्न्। एताभ्यां दक्षिणोत्तराभ्या वजमनुप्रहरति स्तृत्यै मरणाय । स्तृ. णोतिः हस्वान्तस्सौवादिकः ॥ "पुरीपवतीमिति ।। 'पथिव्या. पुरीपमस्य सेो नाम '* हात पुरुपवती पुरुषशब्दवती पुरीपसंहिता वा रुत्वा उपदधाति । पुरी- पंहि मध्यमात्मन अमिशरीरस्य मध्यः । तस्मात्सात्मानमग्निं चिनुते आत्मानं ग चिनुत इत्यर्थः । एवं वेदिता अमुम्मिन् के सात्मा भानि फल पान व्याप्तवान् भवति ॥ *प. ४.१.१२. Filt-81 ·तैत्तिरीयसंहिता. [वा. ५.३.३. । दैता वा असपत्ना नामेष्टका यस्यै- ता उपधीयन्ते ॥ २४ ॥ नास्य स- पत्नौ भवति पशुर्वा एप यदृग्निर्वि- राज उत्तमायां चित्यामुपं दधाति लोके । भवति । यः । एवम् । वेद । एताः। वै। असपत्नाः । नार्म । इष्टकाः । यस्य । एताः । उ- प्रधीयन्त इत्युप-धीयन्ते ॥ २४ ॥ न । अस्य । सुपत्नः । भवति । पशुः । वै। एषः । यत् । अ- निः। विराज इति वि-राजः । उत्तमायामित्युत्- तमाम् । चियाम् । उपेति । दधाति । विराज- मिति वि-राजम् । एव । उत्तमामित्युत्-तमाम् । पशु' । दधाति । तस्मात् । पशुमानित पशु- एता वा इत्यादि । गतम् ॥ ५शुर्वा इत्यादि ॥ पर्धिक. [शुवर्धकः] निरादिक्रमेणोत्याद्य. लात् वा पशुः । तस्मात्पश्वात्मन्यस्मिन् उत्तमायां चित्यां पञ्चम्यां चितों विराज उपदधाति 'एवरउन्दः इत्याचा चत्वारिंशतं दश दश दिक्षु मध्ये विरानः चत्वारिंशदक्षरत्वात् । उत्तमत्वमासां विरा. जनहेतुत्वात् या, विरामोऽन्नस्य हेतुन्याहा | उसमगन्द उन्छादि- रन्तोदात्तः । विरानमेवेति । प्रभूनमनम् । उसमामिति । ब्राह्म- णादिभ्योपि उद्तनमा उज्ज्वलतमा 'भुव' इत्यादिकां वाचं .

·अनु. ५. भटमास्करभाष्योपेता. 243 विराजमेवोत्तमां पशुप॑ दधाति त. स्मात्पशुमानुत्तमां वाचे वदति द- शंदशोपं दधाति सवीर्यत्वायांक्षण- योपं दधाति तस्मादक्ष्णया पशवोऽ- जननि म हरन्ति प्रतिष्ठित्यै यानि वै छन्दा सि सुवाण्यासन्तैर्दैवा- मान् । उत्तमामित्युत्-तमाम् । वाचम् । वदति । 'दशंदशेति दर्श-दश । उपेति । दधाति । सवी- पवायति लवीर्य-त्यार्य । अक्ष्णया । उपेति । दं- धाति । तस्मात् । अक्ष्णया । पुशवः । अङ्गानि । प्रेति । हरन्ति । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै । यानि । वै। छन्दासि । सुग्र्याणीति सुवः-गया- नि । आसन् । तैः । देवाः। सुवर्गमिति सुवः- वदति पशुमान्यः कश्चिदपि । यहा–पशुमान् ब्राह्मणः उत्तमा 'ओं श्रावग' इसादिकां वाचं वदति । 'दत्यनुयाम्' इति मतुप उदात्तत्वम् ।। 'सनीयत्वायेति ॥ विराट्सन यापूरणात् विराङ्गवीर्यत्वं, ऊनवे हि नोर्यित्यं स्यात् ॥ अगयेत्यादि । गतम् || भ्यानिवा इत्यादि ॥ स्वर्गमनस्य योग्यतावन्ति स्वाणि । *सं. ५.२.७, ·244 तैत्तिरीयसहिता. [का. ५. प्र.३. स्तुंवर्ग लोकायन्तेन र्पयः॥२५॥ अश्राम्यन्ते तपोतप्यन्त तानि तप- . साऽपश्यन्तेभ्य एता इटका निरमि- मतेवश्छन्दो परिवश्छन्द इति ता उादधत ताभि, ते सुवर्ग लोक- मायन् यदेता इष्टका उपदर्धाति गम् । लोकम् । आयन्न् । तेन । मयः ॥ २५ ॥अ- श्राम्यन्न् । ते । तपः । अतप्यन्त ।.तानि । तपसा। अपश्यन् । तेभ्यः । एताः । इष्टकाः । निरिति । अ- मिमत । एचः। छन्दः। वरिवः। छन्दः । इति । "ताः । उपेति । अदधत । ताभिः । वै । ते । सु- वर्गमिति सुवः-गम् । लोकम् । आयन् । यत् । एताः । इप्टकाः । उपधातीत्युप-दर्धाति । या- नि । एव । छन्दासि । सुग्र्याणीति सुवः- 'गोद्वयचः' इति यत् । यानि सर्वाणि छन्दांसि तवासस्वर्ग गताः । तेन छन्दसां सर्गगमनहेतुना ऋपयोऽश्राम्यन् प्रणिधा- नेन यनं कृतवन्तः तदवस्थानं ज्ञातुम् । ततात् ज्ञात्वा तल्लाभाय तपोऽनप्यन्त । ततस्तानि तेन तपमा दृष्टयन्तः । ततस्तानि दृष्ट्या तेभ्य एता इष्टका विराझंज्ञा निरमिमन उत्पादितान्नः । एमन्ना- दित्वादेव पररूपत्वम् । "ता इत्यादि । गतम् ॥ 10 ..

·भभास्करभाष्योपेता. अनु ५] 245 यान्येव छन्दासि सुवाणि तैरेव यज॑मानस्सुवर्ग लोकमति यज्ञेन वै प्रजापतिः प्र॒जा असृजत ता- स्स्तोमभागैरेवासृजत यत् ॥२६॥ स्तोमभागा उपदधाति प्रजा एव तद्यज॑मानस्सृजते बृहस्पतिर्वा ए- ग्यानि । तैः । एव । यज॑मानः । सुवर्गमिति सु- वः-गम् । लोकम् । एति । "यज्ञेनं । वै। प्रजा- पतिरिति पूजा-पतिः। प्रजा इति प्र-जाः । अ- सृजत । ताः। स्तोमभागैरिति स्तोम-भागः । ए- व । असृजत । यत् ॥ २६ ॥ स्तोसभागा इति स्तोम-भागाः । उपधातीत्युप-दधाति । प्रजा- इति प्र-जाः । एव । तत् । यज॑मानः । सृजते । वृहस्पतिः। । एतत् । यज्ञस्य । तेजः । समि- ति । अभरत् । यत् । स्तोमभागा इति स्तोम- भागाः । यत् । स्तोमभागा इति स्तोम-भागाः । उपधातीत्युप-दधाति । सतेजसमिति स-तेज- सम् । एव । अग्निम् । चिनुते । "वृहस्पतिः। वै। "यक्षेन वा इत्यादि ॥ स्तोमभागाना विधि । स्तोमाना त्रिवृ दादीना भागास्तेनोशा बृहस्पतितेनस्महितमेव चिनुते ॥ "प्रतियामिति॥प्रतितिटति स्तोम आभिरिति प्रतिटा स्तोम मागा! वै ·246 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. ५. प्र. ३, तय॒ज्ञस्य तेजस्लमभरद्ययस्तोर्मभा- गा यस्तोमभागा उपदधाति त- तेजसमेवाग्निं चिनुते बृहस्पतिर्वा एतां यज्ञस्य॑ प्रतिष्ठामपश्यद्यस्तो- मंभागा यस्तोर्मक्षागा उपदर्धाति यज्ञस्य प्रतिष्ठित्यै सप्तसप्तोपं दधा- ति सवार्यत्वाय तिम्रो मध्ये प्रति- ष्ठित्ये ।। २७ ।। एताम् । यज्ञस्य । प्रतिष्ठामिति प्रति-स्थाम् । अ- पश्यत् । यत् । स्तोमभागा इति स्तोम-भागाः। यत् । स्तोमभागा इति स्तोर्म-भानाः । उपदधा- तीत्युप-दधाति । यतत्यं । प्रतिष्ठित्या इति प्रति- स्थित्यै। सप्तसप्तेति सप्त-सप्त। उपेत्तिादधाति । स- वीर्यत्वायेति सवीर्य-त्वार्य । तिताः । मध्ये । प्र- तिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै ॥ २७ ॥ उत्तरतो धत्ते तस्मादुपधीयन्त झपयोतृज- त यत्तिचत्वारिशच ॥५॥ 1 सीर्यतायेनि ।। शक्तिमान् मत्तयस्य शाकरत्वात् । प्रति- ष्ठित्या इति । मध्ये उत्तम्भनभाये प्रतिष्टितं स्यात् ।। इति पञ्चमे तृतीये पञ्चमानुपाकः, - ·मभास्करभाष्योपैता. रश्मिरित्यवादित्यम॑सृजत प्रेतिरि- ति धर्ममन्वितिरिति दिव सन्धि- रित्यन्तरिक्षं प्रतिधिरिति पृथिवीं विमुम्भ इति वृष्टिं प्रवेत्यहरनुवेति 'रश्मिः । इति । एव । आदित्यम् । असृज- त । प्रतिरिति प्र-इतिः । इति । धर्मम् । अन्वि- तिरित्यनु-इतिः । इति । दिवम् । सन्धिरिति सं- धिः । इति । अन्तरिक्षम् । प्रतिधिरिति प्रति-धिः। इति । पृथिवीम् । विष्टम्भ इति वि-स्तम्भः । इति । वृष्टिम् । प्रवेति प्र-था। इति । अहः। अ- उक्तं-'यक्षेन वै प्रजापति प्रना अमृजत तास्स्तोमभांगे- रेयासृनत' इति । तत्र केन कामसृनतेत्याह-रश्मिरित्येवेति ॥ 'रश्मिरसि क्षयाय वा क्षयं निन्व। इत्यनेनादित्यमसृनतेत्येवं रश्मिमान् रश्मिरादित्यः । मत्वर्थीयो लुप्यते । क्षयन्ति निवसन्ति सर्वे देवा अस्मिन्निति क्षय आदित्यः । 'लयो निवासे' इत्या. शुदात्तत्वम् । प्ररुष्टा गतिः प्रेति' धर्मसुकृतार्जनानन्तरं भोगाय गम्यत इति । अन्वितिरिति द्योः । उभयत्रापि 'तादोच' इति गतेः प्रतिस्वरत्वम् । सन्धीयते द्यावापृथिव्यावनेनेति सन्धि. अन्त- रिक्षम् । 'उपसर्ग घोः किः' प्रत्येकं धारयति मातृवत्मजा इति प्रतिधिः पृथिवी । पूवत्किः । विष्टभ्यन्ते धार्यन्ते प्रना अने. नेति निष्टम्भो वृष्टिः । थाथादिना उत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । मथ- सि. ४.१.१. .

·248 तैत्तिरीयसहिता. का ५.१.३. रात्रिमुशिगिति वझून्प्रकेत इति रु- द्रान्टसुंदीतिरित्यापित्यानोज इति पितृस्तन्तुरिति प्रजाःपृतनापाडिति पशूत्रेवदित्योपंधीरभिजिसि युक्त- नुवेत्यनु-वा । इति । रात्रिम् । उशिक् । इति । व- सून । प्रकेत इति प्र-केतः । इति । रुद्रान् । सुः दीतिरिति सु-दीतिः । इति । आदित्यान् । ओ- जः । इति । पितॄन् । तन्तुः । इति । प्र॒जा इति प्र-जाः । पृतनापाट् । इति । पशून् । रेवत् । इति । ओषधीः । 'अभिजिदित्यभि-जित् । अ- मत प्राप्यन्ते बुध्यन्त इति वा । दिव उकारान्तादेश 'मन क्तिन् व्याख्यान' इत्यादिना उत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । बहुव्रीही नम् सुभ्याम् ' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । उशिजो वमव । वश कान्ती, इति । प्ररष्टज्ञाना स्द्रा । क्ति ज्ञाने । शोमन- दोधितय आदित्या । ओजस्विन पितर | मत्वर्थीयो लुप्यते । तन्तर एतना मनुष्यसझातान् सहन्ति क्षीरा- दिना धारयन्तीति पृतनापाई इति 'सहे पृतनाभ्याम्' इति पत्वम् । रेवत् धनवत् । धन- वत्य ओपपय । क्रियाविनिमयादिना धनसाधनत्वान् बनवत्य । मामान्यविवक्षया नपुमात्यम् । 'रयेमेनौ वरम्' इति सप्र- सारणम् । 'रेशब्दाच' इति मतुपो यत्वम् ।। 'आभिमुख्येन सपना अयनीत्यभिनिदिन्द्रः । पज वनवन्न प्रजा . । । 'छन्दसि सह " ·अनु. ६.] भटमास्फारभाथ्योपैता. 249 । प्रोवा ॥२८॥ इन्द्राय त्वेन्द्र जि- न्वेत्येव दक्षिणतो वजं पौहिदभि- जित्यै ताः प्र॒जा अपंप्राणा असृ- जत तास्वधिपतिरसीत्येव प्राणर्म- सि । युक्तावेति युक्त-ग्रावा ॥ २८ ॥ इन्द्राय । त्वा । इन्द्रम् । जिन्व । इति । एव । दक्षिणतः । वजम् । परीति । औहत् । अभिजिया इत्यभि- जित्यै । ताः । प्रजा इति प्र-जाः । अप॑माणा इ- त्यर्प-प्राणाः । असृजत । ताहुँ । अधिपतिरित्य- घि-पतिः। असि । इति । एव । प्राणमिति प्र-अ- नम् । अदधात् । यन्ता । इति । अपानमित्यप- रुत्वा जयिनं अनेनेन्द्रमकरोदित्यभिप्राय । दक्षिणत इत्यादि। अनेन . मन्येण दक्षिणे हस्ते वजं अधारयत् प्रनापत्यनुग्रहादि-. न्द्रः । तस्मादनेन मन्तेणोपधानमभिनित्ये भवति ॥ 'ता इत्यादि ॥ ता. पूर्वाः सृष्टा सर्वा अपि प्रना अपप्राणाः प्राणापानचक्षुश्शोत्रहीना एव असृजत । तासु 'अधिपतिरसि ' * इत्या. दिभिः प्राणादीन् अदधात् स्थापितवान् । अध्यारूढः प्रनााः पातीति अधिपतिः प्राण उपरिवृत्तिः । अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्व रत्वम् । यमयतीति यन्ता अधोवृत्तिरपानः । प्राणापानशब्दो ण्यन्तात्पचाद्यनन्तो । थाथादिस्वरः । संसर्पति ध्रुवतारकादिष्व- स, ४०४.१. m-2 ·250 तैत्तिरीयसहिता. [फा. ५ प्र. बधाद्यन्तेत्यपान सरसर्प इति च- क्षुर्वयोधा इति श्रोत्रं ताः प्र॒जाः प्रणितीरपानतीः पश्यन्तीश्शृण्वती- ने मिथुनी अभवन्तासु त्रिवृदृसी- त्येव मिथुनमंदात्ताः प्र॒जा मिथु- अनम् । स सर्प इति सं-सपः । इति । चक्षुः वयोधा इति वयः-धाः। इति । श्रोत्रम् । ताः। प्रजा इति प्र-जाः । प्राणतीरिति प्र-अनतीः । अपानतीरित्यप-अनतीः । पश्यन्तीः । शृण्वतीः । न। मिथुनी। अभवन् । तासु । त्रिवृदिति त्रि-वृत् । असि । इति । एव । मिथुनम् । अधात् । ताः। मजा इति प्र-जाः। मिथुनी ॥ २९ ॥ भवन्तीः । • पीति ससर्प 'परादिश्छन्दसि बहुरप्'। वयोधा वय इव सर्वतो गत्वा दधाति शब्दमिति । नद्या उदासत्वम् ।। 'तासु 'त्रिदसि ' इत्यादिभि मिथुनशक्तिमदधात् । त्रिवृ. सश्लेप प्रवर्तनसवर्तननिरर्तनानि मिथुनीभवनविशेपा । रदुत्तरपद- मरुतिस्वरत्वम् ।। 'ता इत्यादि ॥ मियुनीभक्ती मेथुन कुर्वन्त्योपि न प्रामा- यन्त न प्रजा प्राजनयन् । तत 'सरोहोमि'* इत्यादिभि चथु । पचाद्यचि *स ४.४.1, ·अनु. ६.] भाभास्करभाष्योपेता. 261 । नी ॥ २९ ॥ भवन्तीन प्राजायन्त तास्सरोहोसि नीरोहोसीत्येव प्रा- जनयत्ताः प्रजाः प्रजातान प्रत्य- तिष्ठन्ता वसुकौसि वेपंश्रिरसि व- स्यप्टिरसीत्येवैपु लोकेषु प्रत्यस्थाप- यद्यदाहं वसुकौसि वेपंश्रिरस व- न । प्रेति । अजायन्त । ताः । सरोह इति सं- रोहः । अलि । नीरोह इति निः-रोहः । असि । इति । एव । प्रेति । अजनयत् । ताः । मजा इति प्र-जाः । प्रजाता इति प्र-जाताः । न । प्रतीति। अतिष्ठन्न् । ताः । वसुकः । असि । वेपंश्रिरिति वे-श्रिः । असि । वस्यष्टिः । असि । इति । ए- व । एषु । लोकेयुं । प्रतीति । अस्थापयत् । यत् । आहे । वसुकः । असि । वेपंश्रिरित वेप-श्रिः । चतुर्भिः प्राजनयन् प्रजननशक्तिमतीरकरोत् । सम्यक् रोहः सं- रोहः । निश्चयेन रोहो नीरोहः । प्रथमरोहः प्ररोहः पुत्रादिः । पश्चाद्रोहोऽनुरोहः पोत्रादिः । थाथादिस्वरः ।। 'ता इत्यादि ॥ प्रनाता अपि ता न प्रत्यतिष्ठन् प्रतिष्ठिता नाभ- वन् । ताः 'वसुकोसि'* इत्यादिभिरेषु लोकेषु प्रतिष्ठिता अकरोत् । *सं. ४...

·262 तैत्तिरीयसंहिता, पा. ५. प्र. स्पष्टिरसीति प्रजा एवं प्रजाता ए- पु लोकेषु प्रतिज्ञापयति सात्माऽन्त- रिक्ष रोहति सप्राणोऽमुस्मिन्लोके प्रति तिष्ठत्यव्यर्धकः प्राणापानाभ्यां भवति य एवं वेद ॥ ३०॥ असि । वस्यष्टिः । असि । इति । प्रजा इति प्र- जाः। एव । प्रजाता इति प्र-जाताः। एषु । लो- के । प्रतीति । स्थापयति । 'सात्मेति स-आ- त्मा । अन्तरिक्षम् । रोहति । सप्राण इंति स- माणः । अमुमिन्न् । लोके । प्रतीति । तिष्ठति । अव्यधुक इत्यवि-अर्धकः । प्राणापानाभ्यामिति प्राण-अपानाभ्याम् भवति । यः। एपम्। वेदं ॥३० युक्तांवा मुजा मिथुन्यन्तरिक्षं द्वादश च ॥६॥ - वमुकः वसुमान् । व्याप्यमानश्रीः पश्रीः । उकारान्तादेशः । वमुपु भक्तिमान् वस्यष्टि । एपोदरादि !! 'सात्मेत्यादि । विदुषः फलम् । ऋनेः छान्दस उसञ् ।। इति पञ्चमे तृतीये पष्ठोनुवाकः.

·अनु. ५.] भाभास्करभाष्योपेता. 263 नाकसद्धि देवास्तूंवर्ग लोकाय-. न्तोकसदी नाकसत्त्वं याकसद उपदधाति नाकसद्भिरेव तयजमा- नस्सुवर्ग लोकति सुवर्गों वै लो- को नाको यस्यैता उपधीयन्ते ना- 'नाकुसद्भिरिति नाकुसत्-भिः।वै। देवाः। सुव- मिति सुवः-गम् ।लोकम् । आयन्न् । तत् । नाकस- दामिति नाक-साम् । नाकसत्त्वमिति नाकसत्- त्वम् । यत् । नाकसद इति नाक-सदः । उपधाती- त्युप-दधाति।नाकुसद्भिीरति नाकसत्-भिः। एष। सत् । गजमानः । सुवर्गमिति सुवः-गम्। लोकम् । एति । सुवर्ग इति सुवः-गः। वै। लोकः । नार्कः। यत्यं । एताः । उपधीयन्त इत्युप-धीयन्तै । न । 'नाकसद्धिरित्यादिना नाकसदां विधिः ॥ नाकस्य पृष्ठे स्वर्गे लोके इत्यनुपङ्गः । तेनोपलक्षिता नाकसदः 'राज्यसि '* इत्याद- यः पञ्च एका दिक्षु एका मध्ये उपदधानः अस्मा के मुखं अकं दुःसं तत्स्वभावो न भवतीति नाकः । नभ्राण्णपात्' इति प्ररु- त्या भावः ।। *सं ४-४-२.

·264 तैत्तिरीयसंहिता. स्मा अकै भवति यजमानायतनं वै नाकसदो यन्नाकसद उपदर्धात्या- यतनमेव तद्यज॑मानः कुरुते पृष्ठा- नां वा एतनेजस्संभृतं यनांकसदो यन्नाकसदः ॥ ३१ ॥ उपदर्धाति पृष्ठानामेव तेजोव॑ रुन्धे पञ्चचोड़ा अस्मै । अर्कम् । भवति । यजमानायतनमिति यजमान-आयतनम् । वै । नाकसद इति नाक- सदः : । यत् । नाकसद इति नाक-सदः । उपद- धातीत्युप-दर्धाति । आयतनमित्या-यतनम् । ए- व । तत् । यज॑मानः । कुरुते । 'पृष्ठानाम् । वै । एतत् । तेजः । सम्भृतमिति सं-भृतम् । यत् । नाकसद इति नाक-सदः । यत् । नाकसद इति नाक-सईः ॥ ३१ ॥ उपदातीत्युप-दधाति । पृ- ष्ठानाम् । एव । तेजः । अवेति । रुन्धे । 'पञ्चचो- 'यनमानायतनामिति ॥ तत्साधनन्यात्ताच्छव्यम् ॥ 'पृष्टानामिति ॥ रथन्तरादोना सानां तेजम्ममृतं इष्टरारू- पेण । तस्मात् पृटसाध्यं तेनः आमामुपधानेन लभते ।। 'पञ्चचोडा इति ॥ उपरिष्टान्नारसदामुपदधाति तस्मात्मा- पथा.

·अनु ) भैटभास्करभाप्योपेता 255 उप॑ दधात्यप्सरर्स एवैनमे॒ता भूता अमुर्णिमन्लोक उप शेरेऽथौ तनूपा- नीरता यजमानस्य यं द्विप्यात- मुंपदर्धयायेदेताभ्यं एवैनं देवता- डा इति पञ्च-चोडौः । उपेति । दधाति । अप्सर- सः । एव । एनम् । एताः । भूताः । अमुष्मिन् । लोके । उपेति । होरे । अथो इति । तनूपानीरिति तनू-पानीः । एव । एताः। यज॑मानस्य । यम् । द्विप्यात् । तम् । उपदधदित्युप-दर्धत् । ध्यायेत् । एताभ्यः। एव । एनम्। दे॒वाभ्यः । एति। वृश्चति । चीमुत्तमा नाक्सद एव अय पुरो हरिकेश '* इत्याद्या. पञ्च एकेका दिक्षु एका मध्ये । चुड सपरणे, चोडा सवृताभ्य अप्स- रस. संस्तवात् पञ्चा चोडा पञ्चचोडा | 'दिक्सख्ये संज्ञा- याम्' इति समास. सप्तर्पियत् । एता पञ्चचोडा एवम्भूता अमुग्मिन् लोके यजमानमुपशेरते रमयन्ति जाया- भूताः । 'लोपस्त आत्मनेपदेषु' इति लोप 'बहुल छन्दसि' इति रुद् । अथो अपि च एता यजमानस्य तनूपानी शरीर- स्य पालिन्य । था छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । तस्मा- द्यनमानो यं द्विप्यात्तं पुरुष एता उपदध्यात् । एताभ्य. तनूपानीभ्यः पञ्चचोडम्यो देवताभ्य एनं द्वेप्यमावृश्चति छिनत्ति पृथक्वेनोपधानकाले ध्यातत्वात् । ततश्च विनष्टतनुस्सन् तदानीमेवाति गच्छति ॥ अप्सरस *स ४.४.३ ·រួច तैत्तिरीयसंहिता. (का. ५... भ्य आ वि॑श्चति ताजगार्तिमाछुत्यु- तरा नाकसद्भय उप दधाति यथा जायामानीय गृहे' निपादयति ता- हगेव तत् ॥३२॥ पश्चात्माचीमु- चमामुपं दधाति तस्मात्पश्चात्प्राची पत्नयन्वस्तेि स्वयमातृण्णां च विक- ताजक। आतिन्। एति अच्छति। उत्तरा इत्युत्- तराः । नाकसङ्ग्य इति नाकसत्-भ्यः । उपेति । दधाति । यथा । जायाम् । आनीयेत्या-नीयं । गृहेर्पु । निपादयतीति नि-सादयति । तादृक् । ए- व । तत् ॥ ३२ ॥ पश्चात् । प्राचीम् । उत्तमामि- त्युत्-तमाम । उपति । दधाति । तस्मात् । पश्चा- त् । प्राची । पत्नी । अन्विति । आस्ते । स्वयमा- 'उत्तरा इत्यादि । उत्तराः उद्गततरा नाकसइच उपदधाति पश्चचौडाः । यथेत्यादि । आयतनस्थानीयानां नाकसदां उपरि मायास्थानीयानां पञ्चचोडानां उपधानान् ।। पश्चात्माचीमित्यादि ॥ प्राच्या प्राअख उत्तमा अन्त्यामुपद- धाति । केचिदाहुः-~प्राची दक्षिणां उत्तरां मध्यमाञ्चोपधाय प्र- तीच्यां दिशि क्रमापया तृतीया?] 'प्राणो वा इत्यादि ॥ प्राणस्थानीया स्वयमातृष्णा विकर्णी चापि शन्यते ॥

·महमारसरमाध्योपेता. 257 भनु.७ #चौचमे उप दधाति प्राणो वैस्व- यमातृण्णाऽऽयुर्विकर्णी प्राणं चैवा- युश्च प्राणानामुत्तमौ धने तात्मा- णवायुश्च प्राणानामुत्तमौ नान्यामु- रामिष्टकामुप॑ दध्याद्यदन्यामुत्तरा- मिष्टकामुपद्ध्यात्पशूनाम् ।। ३३ ।। तृण्णामिति स्वयं-आतृण्णाम् । च । विकर्णीमि- ति वि-कर्णीम् । च । उत्तमे इत्युत्-तमे । उपे- ति । दधाति । प्राण इति म-अनः। वै । स्वय- मातृण्णेति स्वयं-आतृण्णा । आयुः । चिकीति वि-कर्णी । प्राणमिति प्र-अनम् । च । एव । आयुः। च । प्राणानामिति प्र-अनानाम् । उत्त- मावित्युत्-तमौ । धत्ते । तस्मात् । माण इति प्र- अनः । च । आयुः । च । प्राणानामिति प्र-अ- नानाम् । उत्तमावित्युत्-तमौ । न । अन्याम् । उत्तरामित्युत्-तराम् । इष्टकाम् । उपति । दध्या- त् । यत् । अन्याम् । उत्तरामित्युत्-तराम् । इष्ट- काम् । उपध्यादित्युप-ध्यात् । पशूनाम्॥३३॥ 'यदित्यादि ॥ अपिदव्या निरोदव्यान् नाशयेत् । तस्मादन्या तयोरुपरि निधयेति ॥ . 1-33 ·258 तैत्तिरीयसहिता. [का. ५... च यजमानस्य च प्राणं चायुश्चापि दध्याचस्मानान्योत्तरेष्टकोपधेयो स्व- यमातृण्णामुप॑ दधात्यसौ वैस्वयमा- तृण्णाऽमूमेवोपं धुत्तेऽश्वमुपं प्रापय- ति प्राणमेवास्यां धात्यो प्राजा- प्रत्यो वा अश्वः प्रजापति वाग्नि चिनुते स्वयमातृण्णा भवति प्राणा- च । यजमानस्य । च । प्राणमिति प्र-अनम् । च । आयुः । च । अपीर्ति । दध्यात् । तस्मात् । न । अन्या । उत्तरेत्युत्-तरा । इटका । उपधेये- त्युप-धेयो । 'स्वयमातृण्णामिति स्वयं-आतृ- ण्णाम् । उपेति । दधाति । असौ । वै । स्वय- मातृण्णेति स्वयं-आतृण्णा । अमूम् । एव । उपेति । धत्ते । अश्वम् । उपेति । घ्रापयति । प्राणमिति प्र-अनम् । एव । अस्याम् । दधाति । अथो इति । प्राजापत्य इति प्राजा-पत्यः। चै । अश्वः । प्रजापतिनेति प्रजा-पतिना । एव । अ- मिम् । चिनुते । स्वयमातृण्णति स्वयं-आतृण्णा । "स्वयमातृण्णामित्यादि। व्यारयातम् । 'अमोघे इत्यादि शेष ॥ *स.५.२.८.

·महमारकरभाष्योपैता. 269 भनु. ७. । नामुसृष्ट्या अौ सुवर्गस्य लोक- स्यार्नुख्यात्या एषा वै देवानां वि- शान्तिर्यकिर्णी किर्णीमुपाति देवानामेव विक्रान्तिमनु वि क्रमत उत्तरत उपं दधाति तस्मादुत्तरत- भवति । प्राणानामिति प्र-अनानाम् । उत्सृष्टया इत्युत्-सृष्टयै । अथो इति। सुवर्गस्येति सुवः-ग- स्य । लोकस्य । अनुख्यात्या इत्यनु-ख्यात्यै । "एपा। वै। देवानाम् । विक्रान्तिरिति वि-कान्तिः । यत् । विकर्णीति वि-कर्णी । यत् । विकर्णीमिति वि-कर्णीम् । उपधातीत्युप-दधाति । देवानाम् । एव । विक्रान्तिमिति वि-कान्तिम् । अनु । वीति । क्रमते । "उत्तरत इत्युत्-तरतः । उपेति । दधा- ति। तस्मात् । उतरतउपचार इत्युत्तरतः-उपचा- एपा यां इत्यादि ॥ विक्रान्तिः विनयशक्तिः तामनुविक्रमते तया सहाप्रतिबन्धेन आक्रामति । तृतीयार्थेऽनोः कर्मप्रवचनीयत्वम् । 'वृत्तिसर्गतायनेषु क्रमः' इति वृत्तावात्मेनपदम् ॥ "उत्तरत इति ॥ उत्तरतः प्रक्रमवेलायां प्रकीर्णमुपदधानि । उत्तरतउपचारः उत्तरस्यां दिशि कर्तव्या उपचारा यस्य तादृशो- मिः तस्माद्भवति ॥

·260 तेत्तिरीयसंहिता. [पा.५.१.३. उपचारोमिवायुमती भवति समि- इयै ॥ ३४॥ छन्दारस्युपं दधाति पशवो वै छ- न्दासि पशूनेवावं रुन्धे छन्दा सि रः । अग्निः । "वायुमतीति वायु-मतौ । भवति । सर्मिड्या इति सं-ड्ड्यै ॥ ३४ ॥ संभृतं याकसदो यन्नाकसदस्तत्पशूनामे- पा वै द्वाविशतिश्च ॥ ७ ॥ 'छन्दासि । उपोर्ति । दधाति । पशवः । वै। छन्दासि । पशून । एव । अवेति । रुन्धे । छ- न्दा सि । वै । देवानाम् । वामम् । पशवः । वा- "वायुमतीति ॥ वायुशब्दवान्मन्त 'आदस्य वातः '* इति । 'हस्वनङ्गयां मतुप्' इति मतुप उदात्तत्वम् । समिध्या इति । अग्नेस्समिन्धनार्थम् । 'तादो च' इति गर्ने प्रकृतिस्वरत्वम् । इति पञ्चमे तृतीये सप्तमोनुवाकः.. 'छन्दास्युपदधातीत्यादि ॥ छन्दोमि गायन्यादिभिः उपधेया इष्टका छन्दांसि 'अग्निर्मूर्धा । इत्याद्या. तिखस्तितो यथामा- नमेकेकस्यां दिशि । पशवो पा इति । तत्साधनत्यत्वाच्छ- व्यम् । नानारूपत्वाद्वा । छन्दांसि वा इति । देवानां रख. सि. ४.४.४.

·'भभास्करमाध्योपैता. 261 वै देवानी वामं पशवो वाममेव पु- शून रुन्ध एता ह वै यज्ञसेनश्चै- त्रियायणश्चिति विदां चकार तया वै स पशूनारुन्ध यदेताप दधाति पुशनेवार्य रुन्धे गायत्रीः पुरस्तादु- मम् । एव । पशून् । अवेति । रुन्धे । एताम् । वै। यज्ञसैन इति यज्ञ-सेनः । वैत्रियाय- णः। चितिम् । विदाम् । चकार । तयो । वै। सः । पशून् । अवेति । अरुन्ध । यत् । एताम् । उपवधातीत्युप-दाति । पशून । एव । अवेति । रुन्धे । 'गायत्रीः । पुरस्तात् । उपति । दधाति । भूनं वामं पननीयं यद्वनं पश्वात्मकं तत्रालु छन्दांसि । तस्मा- च्छन्दसामुपधानेन पश्वात्मकं धनं वाममवरुन्चे ॥ "एतां ह वा इत्यादि ॥ यज्ञसनो नाम नित्रियायणस्य अ- पत्यं पुमान् त्रियायणः । 'वृद्धस्य च पूजायाम्' इति यु. वत्व, 'यनिनोच' इति फन् । नादिश्चायं द्रष्टव्यः । य- द्वा-नडादिषु नित्रशब्दः पश्यते । तस्मात् फक् । अन्दसो यकारोप- जतः । स. एलायत, लिपवार शारत्मस् । 'उत्पीयदमागृभ्य इत्याम्प्रत्ययः । विदेरदन्विति निपातनाद्गुणाभावः । तयेत्यादि । गतम् ॥ 'गायत्रीरिति । 'अमिधी' इत्याद्याः । तेनो का इति । तेजो- हेतुत्वात् तेजसा सहोत्पन्नत्वात् ।। *सं. ४.४.४.

·262 तैत्तिरीयसहिता. [का. ५.प्र.३० पं दधाति तेजो चै गायत्री तेज एव ॥३५॥ मुखतो धने मूर्धन्वतीर्भ- वन्ति मूर्धानमेवैन समानानी क- रोति त्रिष्टुभ उप॑ दधातीन्द्रियं वै त्रिष्टुगिन्द्रियमेव मध्य॒तो धचे ज- गंतीरूपं दधाति जागता वै पशवः तेजः । वै । गायत्री । तेजः । एव ॥ ३५ ॥ मु- खतः । धत्ते । 'मूर्धन्वतीरिति मूर्धन्-वर्तीः । भव- न्ति । मूर्धानम् । एव । एनम् । समानानाम् । करोति । 'त्रिटुभः । उपेति । दधाति । इन्द्रियम् । वै। विष्टक । इन्द्रियम् । एव । मध्यतः । धत्ते । 'जगतीः । उपति । दुधाति । जागताः । वै । पु- 'मूर्धन्यतीरिति ॥ वयस्यामुमूर्धा मतुविधीयते । नेता वयस्याः; तहि 'तद्वानासा' इति न विवक्ष्यते । मूर्धशन्दवत्यो मूर्धन्वत्यः । 'अनो नुट्' 'हस्वनुङ्यां मतुप्' इनि मतुप उदात्तत्वम् । पूर्व- वत्सवर्णदीर्घत्वम् । ताभिस्पधेया अप्युपचारेण गायत्र्यः मूर्धन्व- त्यश्च । मूर्धानं प्रवानमित्यर्थ ।। 'त्रिष्टुम इति ॥ 'भुवो यज्ञस्य'* इत्याद्याः तिस्रो दक्षिगतः। इन्द्रियं पा इति । पूर्वताच्छन्चम् ।। जगतीरिते ॥ 'जनस्य गोपा.' इत्याद्यास्तिस्त्र. पश्चात् ॥ *सं ४.४०४ ·भाभास्करभाष्योपैता. 263 पशूनेवाव॑ रुन्धेऽनुष्टुभ उप॑ दधाति प्राणा वा अनुष्टुप्माणानामुथ्सृष्ट्यै वृहतीसृष्णिहाः पृतीरक्षरेप सीरिति विपुंरूपाणि न्छन्दारस्युपं दधाति विपुरूपा पशवः पशवः ॥३६॥ छन्दास विपुंरूपानेव पशूनवं रु- शवः । पशून । एव । अवेति । रुन्धे । 'अनुष्टुभ इत्यनु-स्तुभैः । उपेति । धाति । प्राणा इति प्र- अनाः । वै । अनुष्टुवित्यनु-स्तुप् । प्राणानामिति प्र-अनानाम् । उत्सृष्ट्या इत्युत्-सृष्टयै। वृहतीः । उष्णिाः । पत्रीः । अक्षरंप कीरित्यक्षर-पटीः। इ- ति । विपुरूपाणीति. विपुं-रूपाणि । छन्दासि । उपेतिद्धातिाविपुंरूपा इति विपुं-रूपाः।।पशवः। पशवः ॥३६॥ छन्दासि । विद्युरूपानिति विपुं- रूपान् । एव । पशून् । अवेति । रुन्धे । विपुंरू- 'अनुष्टुभ इति ॥ त्वां चित्रश्रवस्तम'* इत्याद्यास्तिस्त्र उत्तर- तः । माणानामुत्सृष्ट्या इति । अनिरोधोयत्यर्थ ॥ 'वृहतीरित्यादि । उक्तमुपधानं सम्पसिमानपादानां गायत्रीनिष्टुप्- जगत्यनुष्टुभाम् । वृहतीरणिहाः पसारक्षरपट्टीरित्येतानि विपुरू- पाणि विपमरूपतया नानारूपाणि उपदध्यात् । तत्र मध्ये .. । *. ४.४.४.

·266 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. ५... मानः प्रतिष्ठित्यै ॥ ३७॥ सर्वाभ्यो वै देवताभ्योऽग्निश्चीयते य- थ्सयुजो नोपध्याद्देवता अस्यानि द्विपादिति द्वि-पात् । यजमानः। प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै ॥ ३७॥ तेज एव पशवः पशवो यजमान एक च ॥६॥ 'सर्वाभ्यः । वै। देवताभ्यः । अग्निः । चीयते। यत् । सयुज इति स-युजः । न । उपध्यादित्यु- प-ध्यात् । देवताः । अस्य । अग्निम् । वृजीरन्। यत् । सयुज़ इति स-युजः । उपदधातीत्युप-द- पादौ आसामिति बहुधीही 'सङ्ख्यासुपूर्वस्य ' इति लोपे समा- सान्ते 'टावृषि' इति टाप् , पादः पत्' इति पदावः, 'द्वित्रिभ्यां पद्दन्। इत्यन्तोदात्तत्वम् । द्विपदानामासामुपधान द्विपदो यजमानस्य प्रतिष्ठित्यै भवतीति । 'उदेतो च' इति गतेः प्रतिस्वरत्वम् ॥ इति पञ्चमे तृतीये अष्टमोनुवाकः. 'सर्वाम्यो वै देवताम्य इत्यादि सयुनां विधिः ॥ सह यो यनति यनमानमनिनेति सयुनः 'इन्द्रामिम्यां'* इत्यो । 'स. हस्य सः संज्ञायाम् ' इति भावः । मदेवतार्थमग्निश्चीयने, सर्वा- सामप्याप्रधानदेवतानां तत्रेग्यमानत्वात् । तत्र यदि सयुनो 'नो- *स.४.४-५.

·भहमारतरभाष्योपेता. 267 । । बूंजीरन् यथ्सयुज उपधात्यात्मने- वैन सयुज चिनुते नाग्निना व्य॒- ध्यतेऽयो यथा पुरुषरत्नाभिस्संतत एवमेवैताभिरग्निस्तततोऽमिना वैदे- धाति । आत्मना । एव । एनम् । सयुजमिति स-युजम् । चिनुते । न । अग्निना । वीति । ऋ- ध्यते । अथो इति । यथा । पुरुषः । स्माभिरिति स्नाव-भिः। संतत इति सं-ततः । एवम् । एच एताभिः । अग्निः । संतत इति सं-ततः । 'अग्नि- पदध्यात् अस्यानिं देवता युजीरन् वयेरन् । तस्मात्सयुजा- मुपधानेन एनं सयुन सहयुक्तं चिनुते । ततोऽय नामिना व्युध्यते अमिसम्पाद्यया सिया पिहीनो न भाति । अथो अपि च यथा पुरुप स्नावभि सिराभि सन्तत व्याप्त एपमेवेतामि स- युग्भिरग्निभि सन्तत पित्याचित्या व्याप्त । तस्मात्सर्वा चितिषु सयुजउपदध्यादिति विधिः । तत्राद्यन्तयो का उपदधाति 'इन्द्रा- निम्या त्वा' 'रस्य पापाय सनाताना मध्यमस्येयाय मया त्या '. इति । द्वितीयतृतीयचतुर्थेषु हेढे 'आपाराम्या त्वा' * 'तेजसा त्या* इति, द्वितीयस्या 'वर्चसा त्या' * * उक्थेभिस्त्या '* इति, तृतीयस्या 'स्तोमेभिस्वा,* 'छन्दोभिस्त्वा '* इति, चतुझं 'सयुना युना युनज्मि'* इति ॥ "यया देवाः गताः गच्छन्ति च प्रकाशं यथा देवा दिवि . " ·268 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ५. प्र. ३. । वास्तुंवर्ग लोकासन्ता अमूः क- चिका अभवन् पत्ता उपधीय- न्तै सुवर्गमेव ॥ ३८ ॥ लोकमत गच्छति प्रकाशं चित्रमेव भवति म- ण्डलेप्टका उपं दधातीमे वै लोका मंण्डलेटका इमे खलु चै लोका दे- नौ । वै। देवाः । सुवर्गमिति तुवः-गस् । लोकम्। आयन् । ताः । अमूः । कृतिकाः । अभवन् । यस्यं । एताः । उपधीयन्त इत्युप-धीयन्ते । सुय- गमिति सुवः-गम् । एव ॥३८॥ लोकम् । एति। गच्छति । प्रकाशमिति प्र-काशम् । चित्रम् । ए- व । भवति । भण्डलेटका इति मण्डल-इष्टकाः । उपेति। दधाति । इमे। वै। लोकाः मण्डलेटका इति मण्डल-इष्टकाः । इसे । खलु । चै । लोकाः। दे- प्रकाशन्ते चित्रं चास्य चरितं चायनीयं भवति सर्वदा यथा देवा- नामिति । चित्रं सदा भाति रत्तिकावत् सन्निपिष्टतात् रत्तिकाः । देवनद्य एना इति केचित । एताच दक्षिणेऽसे गुल्मलता उप- धेयाः ॥ मण्डेलप्टका इत्यादि ॥ प्रथममगोत्तमामु चितिपु 'यिव्यु- पपुरं 'इत्याद्याः क्रमेण निस्त्र उपदधाति । इमे पा इति । स्थान- . सनिकृष्टत्वात्, सं.४०४.५.

·अनु.] भाभास्करभाष्योपेता 269 वपुरा देवपुरा एवं प्रविशति नाति- भाईत्यग्नि चिन्यानो विश्वज्योतिष उप दधातीमानेवैतामिर्लोकाञ्जयो- तिप्मतः कुरुतेऽथों प्राणानेवैता य- वपुरा इति देव-पुराः । देवपुरा इति देव-पुराः। एव । मेति । विशति । न । आर्तिम् । एति । ऋच्छ ति । अग्निश् । चिस्यानः । 'विश्वज्योतिष इति विश्व-ज्योतिषः। उपेति । दधाति । इमान् । एव । एताभिः। लोकान् । ज्योतिष्मतः । कुरुते । अथो इति । माणानिति म-अनान् । एव । एताः । य- सामान्यात । इमे सल्विति । देवाना पुरा वासस्था पनि । 'पू. इत्या कारस्समासान्त । तस्माद्देवानामे पुर प्रविशति न चाति काशिपि गच्छतिक मण्डएकापन्त जमि चिायान विन्वान । छन्दसों लिट काननादेश , 'तिभापाचे ' इति । 'विश्वज्योतिष इति ॥ तास्येव नितिषु वृहस्पतिस्त्वा सादयतु '* इत्याद्या तिस क्रमेणोपदधाति । विश्वज्योति याभि प्राप्यते ताश्वज्योतिप । या मण्डलेटकाभि प्रविशति इमान् लकान भाभिर्विश्वज्योतिर्मि ज्योतिष्मत प्रकाशात कुरुते । अथो अपि ३ एकातिष पनमानसा प्राणान्दाप्रति धारयति । शप शु । 'तुजादीनाम् ' इत्यभ्यासस्य दीर्घत्वम् ।।

·270 तैत्तिरीयसहिता. {का. ५.प्र.. जमानस्य दाध्रत्येता वै देवतास्तु- वर्यास्ता एवान्वारभ्य॑ सुवर्ग लो- कमेति ॥ ३९ ॥ वृष्टिसनीरुप॑ दधाति वृष्टिमेवार्य रु- न्धे यदैकधोपध्यादेकमृतुं वपेद- जमानस्य । दाभ्रति । एताः। वै । देवताः। सुव- ग्याँ इति सुवः--याः । ताः। एव । अन्वारभ्ये- त्यनु-आरभ्य । सुवर्गमिति सुवः-गम् । लोकम्। एति ॥ ३९ ॥ सुवर्गमेव ता एव चत्वारि च ॥ ९ ॥ 'वृष्टिसनीरिति वृष्टि-सनीः । उपेति । दधा- ति । वृष्टिम् । एव । अवेति । रुन्धे । यत् । एक- "एता वा इति ॥ वृहस्पतिविश्वरमप्रजापतयः स्वर्गप्राप्तिनिमित्त- गोद्वयच ' इति यत् । ता एवान्वारम्य अपरम्ध्य स्वर्ग गच्छति विश्वज्योतिषामुपधाता ।। इति पञ्चमे तृतीये नवमोनुवापः, भूताः । 'वृष्टिप्सनीरित्यादि । व्याख्यातम् । इह तु 'पुरोवातमनि" इत्याद्या वेदितव्या-। एताश्च पञ्च एफैका दिक्षु एका मध्ये । एतद्वा स ४४६ ·भनु. १..] भामास्करभाष्योपेता. 271 । नुपरिहार सादयति तस्माथ्सी- नृतून चर्पति पुरोवातनिरसीत्या- हैतद्वै वृष्टय रूप रूपेणैव वृष्टिमवं सन्धे संयानीभि देवा इमान्लोका- न्थ्समयुस्तथ्यानीना५ संयानित्वं धेत्यैक-धा । उपद्धयादित्युप-ध्यात् । एकम् । ऋतुम् । वपेत् । अनुपरिहारमित्यनु-परिहारम्। सादयति । तस्मात् । सर्वान् । ऋतून् । वर्पति । पुरोवातसनिरिति पुरोवात-सनिः । असि । इति । आह । एतत् । वै । वृष्टौ । रूपम् । रूपेणं । ए- व । वृष्टिंम् । अवेति । रुन्धे । संयानीभिरिति सं- यानीभिः। वै। देवाः। इमान् । लोकान् । समि. ति । अयुः । तत् । संयानीनामिति सं-यानी- नाम् । संयानित्वमिति संयानि-त्वम् । यत् । सं- यानीरिति सं-यानीः । उपदातीत्युप-दर्धाति । इति । वृष्टेरेतद्रूपं रूपणं पुरोवातकालिकं लिङ्गं रूपं तद्भावे भावात् ॥ संयानीभिर्वा इति ॥ 'अग्रेयान्यसि '* इत्याद्याः पञ्चस्वपि चि. तीपूपदधाति । लोकानां संयानहेतुत्वात् संयान्यः । तत्र प्रथम- - *सं. ४.४.४, ·272 तैत्तिरीयसंहिता. [कर. ५.प्र.३. यथ्सयानीरुपदाति यथाऽप्सु ना. वा संयात्येवम् ॥ ४० ॥ एवैताभि यजमान इमान्लोकान्थ्सं याति - वो वा एपोऽग्नेर्यसंयानीर्यसंया- नीरुपर्धाति प्लवमेवैतममय उप दधात्युत यस्यैतासूपंहितास्वापोऽग्निर या । अप्स्वित्यप-तु । नावा । संयातीति सं- चाति । एवम् ॥ ४० ॥ एच । एताभिः । यज॑मानः। इमान् । लोकान् । समिति । याति । 'प्लवः । वै। एपः । अग्नेः । यत् । संयानीरिति सं-यानीः । यत् । संयानीरिति संन्यानीः । उपधातीत्युप-- दर्धाति । प्लवम् । एव । एतम् । अनये । उपेति। दधाति । उत । यस् । एतातुं । उपहितास्वि- मध्यमोत्तमासु चितिषु देवे उपदधानि, इतरयोरेकैकाम् । संयानित्य- मिति । 'लेन' इति हरवलं । ययेति । यथा अप्सु नावा (अनवमन') संयाति एव मेताभिः संयानीभिः नौस्थानीयाभिरि- मान् लोकानुदधिस्थानीयान् सं याति मन्तरति ।। वो वा इति ॥ प्रस्थीनायाः . संयान्यानेः तस्मादेतासु स्वस्थानीयासूपरितामः यस्यामभिमापो हरन्ति भहन एवासी यद्यपि ·27 भनु. १..] भटमास्करभाष्योपेता. हरन्त्यहत एवास्याग्निरादित्येष्टका उप दधात्यादित्या वा एतं भूत्यै प्र- ति नुदन्ते योऽलं भूत्यै सन्भूति न माप्नोत्यादित्याः ॥४१॥ एचैनं भू- तिं गमयन्त्यसौ वा एतस्यादित्यो रुचमा देने योऽनि चित्वा न रोच- त्युपै-हितासु । आपः । अग्निम् । हरन्ति । अह- तः। एव । अस्य । अग्निः। आदित्येप्टका इत्या- दित्य-इष्टकाः । उपेति । धाति । आदित्याः । वै। एतम् । भूत्यै । प्रतीति । नुदन्ते । यः । अ- लम् । भूत्यै । सन्न् । भूतिम् । न । प्राप्नोतीति म-आप्नोति । आदित्याः॥४१॥ एव । एनम् । भूतिम् । गमयन्ति । असौ । वै । एतस्य । आ- दित्यः । रुचम् । एति । दत्ते । यः। अग्निम् । चि- हरन्ति अद्वत एवेति प्रतिपादयितुमुत शब्दः । न हि प्लवेन प्रवमानोद्धिः हतो भवति । 'आदित्येप्टका इति । 'सलिलाय वा इत्याद्या अप्टो देहे दिक्षु मध्ये । आदित्या वा इत्यादि । गतम् ॥ 'अमी वा इति ॥ नित्वाप्यनि यो दीप्तिमान भवति स आ. दित्येष्टकोपधानेन दीप्तिमान् भवति ॥ । , -88 ·276 तैत्तिरीयसंहिता [का ५.प्र.३. भिर्यजमान आत्मन्धत्ते पञ्चोपं दधा- ति पातः पुरुपो यावानेव पुरुपस्त- स्मिन् यशो दधाति ॥४३॥ देवासुरास्संयत्ता आसुन्कनीया- . सो देवा आसन्भूया सोसुरास्ते 'पञ्च । उपेति । दधाति । पाः । पुरुपः। यावा । एव । पुरुपः । तस्मिन्न् । यशः । दधाति ॥४३॥ एवं प्राप्नोत्ादित्या अर्धयत्येकानपञ्चाशचं ॥३०॥ 'देवासुरा इति देव-असुराः । संयना इति सं-यत्ताः । आसन्न् । कनीयासः । देवाः । आ- सन्न् । भूयासः । असुराः । ते । दे॒वाः । एताः । "एताश्च पञ्च एकेका दिक्ष एकामध्ये | पाङ्क इति । उत्सा- दिवादन् । यावानिति । यावकिचित्पुरुपरत्यं तत् सनं यशस्विनो भवति यशोदानामुपधातु ॥ इति पञ्चमे तृतीये दशमानुपाकः. 'देवामुरा इत्यादि ॥ भूयस्ता विधिः ।. कनीयांसः अल्प- तराः क्षीणभूयिष्ठा देवा आसन् । अमरास्तु भूयांसः बहुधा समृद्धा आसन् । ते देवा एता 'भूयस्वसि' इत्याद्याः भूयस्टतोपश्यन उपाधन च एताश्च पञ्च । एकैका दिक्षु एकाम्मध्ये ' भूयरक- ·अनु. ११.] भष्टभास्करमाध्योपेता. 277 देवा एता इष्टका अपश्यन्ता उपाद- धत भूयस्कदतीत्येव भूया सोऽभ- चन्वनस्पतिभिरोषधीभिर्वरियस्कद- सीतीमामंजयन्माच्यसीति प्राची दिशमजयन्नूर्वाऽसीत्यमूर्मजयनन्त रिक्षसदस्य॒न्तरिक्ष सीदेत्यन्तरिक्षम- जयन्ततो देवा अभवन् ॥ ४४ ॥ इप्टकाः । अपश्यन्न् । ताः। उपेति । अदधत । भूयस्कृदिति भूयः-कृत् । असि । इति । एव । भूयासः । अभवन् । वनस्पतिभिरिति वनस्प- ति-भिः । ओपंधीभिरित्योपधि-भिः । वरिवस्क- दिति वरिवः-कृत् । असि । इति । इमाम् । अ- जयन्न् । प्राची । असि । इति । प्राचीम् । दिशम् । अजयन्। ऊ । असि । इति। अमूम् । अजयन्न् । अन्तरिक्षसदित्यन्तरिक्ष-सत् । असि । अन्तरिक्षे । सीद। इति । अन्तरिक्षम् । अजयन् । ततः। देवाः । दसि ' इत्येतामुपधाय वनस्पतिभिरोषधीभिः ज्यायासोभवन् अक्षीय- माणा अभवन् ॥ वरियस्लदसीत्यादि । समृद्धिकथनम् । ततो देवा अभवन् । असुराः परा भूताः । यस्येत्यादि गतम् ॥ - ·278 तैत्तिरीयराहिता. [का. ५. प्र. ३. पराऽसुरा यस्यैता उपधीयन्ते भूर्या- नेव भवत्यभीमान्लोकाञ्जयति भ- वत्यात्मना पराऽस्य भ्रातृव्यो भव. त्यप्सुपर्दसि श्येनसदसीत्यहिता अग्ने रूप रूपेणैवाग्निमर्व रुन्धे पृ- थिव्यात्स्वा द्रबिणे सादयामीत्या- अभवन्न् ॥४४॥ परेति । असुराः । यस्य॑ । एताः। उपधीयन्त इत्युप-धीयन्तै। भूया। एव । भवति । अभीति । इमान् । लोकान् । जयति । भवति । आत्मना । परेति । अस्य । भ्रातृव्यः । भवति । 'अप्सुपदित्य॑प्सु-सत् । असि । श्येनसदिति श्ये- न-सत् । असि । इति । आह । एतत् । वै।अग्नेः। रूपम् । रूपेणं । एव । अग्निम् । अवेति । रुन्धे । 'पृथिव्याः । त्वा । द्रविणे । सादयामि । इति । अथ अप्मुपदसोत्याद्या पक्ष एकरा दिक्ष, एका मध्ये । एत- द्वा इति । अनादयः । अप्सुपदादयः-अप्सु सीदन्तीति विप् । तत्पुरुपेशति बहुधम् ' इत्यद्धक् ॥ 'अथ 'पृथिव्यास्त्वा द्रविणे सादयामि' इत्याचा द्रविगोदाः पञ्च एकैका दिन एका मध्ये । द्रविणस्य धनस्य धान्यः ।

·अनु ] भभास्करभाष्योपेता 279 हेमानेवैताभिर्लोकान्द्रविणावतः कु- रुत आयुष्या उपदधात्यायरेव॥४५॥ अस्मिन्दधात्यने यत्चे पर हन्नामे त्यहितहा अग्नेः प्रियं धाम प्रियमे- आह । इमान् । एव । एताभिः । लोकान् । द्रवि- णावत इति द्रविर्ण-वतः । कुरुते । आयुष्याः। उपेति । धाति । आयुः । एव ॥४५॥ अस्मिन् । दधाति । अग्ने । यत् । ते । परम् । हृत् । नाम । इति । आह । एतत् । वै। अग्नेः । प्रियम् । धा- म । प्रियम् । एव । अस्य । धार्म । उपेति । आ- पूर्वपदस्यासुगागमान्दस । द्रविणावत धनवत । 'अन्येषामपि दृश्यते' इति दीर्घत्वम् ।। अथ प्राण मे पाहीत्याद्या आयुष्या सप्त । एकैका दिक्षु तिलो मध्ये । केचिदाहु-पडायुप्या 'अग्ने यत्ते' इति, सप्तम अग्नेर्दृदय इति । आयुर्मे पाहीत्यायुश्शव्दवता मन्त्रेणोप.. धेयत्वाटायुप्या । पूर्ववत् छनिन्यायेन सर्वा अप्यायुप्या । यद्वा- आयुपो निमित्ता । ' गोयच ' इति यत् । अत्र उपधीयन्ते' इति भूयस्रुत्सूपधान श्रूयते, 'आयुप्या उपदधाति' इति न आयुष्यासु । अप्सुपत्सु द्रविणोदासु नोपधान श्रूयते । तर पञ्चदशाप्येता भूयस्रत व लक्ष्यन्ते । एतद्वा इति । अग्नि- दृदयाख्या सप्तमी । तस्मादस्या उपधानेन अग्ने प्रिय धामो- पामोति ॥ . 'यस्यैता ·280 तत्तिरीयसंहिता. [फा. ५. प्र.३. वास्य धामोपाप्नोति तावेहि स५ रंभावहा इत्याह व्यवैनैन परि धत्ते पाञ्चजन्येप्वप्यध्यम इत्याप वा अग्निः पाञ्चजन्यो यः पञ्चचितीकस्त- स्मादेवाहर्तव्या उप दधात्येतदा' मोति । तौ । एति । इहि । समिति । रभावहै । इति । आह । वीति । एव । एनेन। परीति । धत्ते। 'पाञ्चजन्येष्विति पाच-जन्येषु । अपीति । एधि । अग्ने । इति । आह । एपः । चै । अग्निः । पाच- जन्य इति पाच-जन्यः । यः । पञ्चचितीक इति पञ्च-चितीकः । तस्मात् । एवम् । आह । ऋत- व्याः । उपेति । दधाति । एतत् । वै । ऋतू- नाम् । प्रियम् । धार्म । यत् । ऋतव्याः । ऋतू- .. व्येवेनेनेति ॥ एनेनाग्निना सह विपरिधते यनमानन्यापार- नियमपि सभा [सहभा] वा भाव(!) इति द्वयोरेकी भूतत्वात् ।। 'एपवा इति । पञ्च चितयो निवृत्ता यस्य सोमिः पाञ्जनन्यः पञ्चसु योनिभूतासु चितिषु भाः पाञ्चजन्यः । छान्दसो भ्यः । त- स्मादेवमिति । कः पञ्चस्वपि जनषु एधि भा आह अन इति मन्त्रः ।। 'ऋतव्या इति । 'यावा अया वा' इत्याद्यास्सप्तर्तव्याः । .

·अनु. १२.] मामासरमाष्योपेता. 281 संतूनां प्रियं धाम यस्तव्यां ऋतू- नामेव प्रियं धामा रुन्धे सुमेक इत्याह संवसरो वै सुमेकस्संवत- रस्यैव प्रियं धामोपाप्नोति ॥ ४६॥ प्रजापं तेरक्ष्यश्वय॒चत्पराऽपतनदश्वो- नाम् । एव । प्रियम् । धार्म । अवेति । रुन्धे । 'सुमेक इति सु-मेकः । इति । आह । संवत्सर इति सं-वत्सरः। वै । सुमेक इति सु-मेकः । संवत्सरस्येति सं-वत्सरस्य । एव । प्रियम् । धा- म। उपेति । आप्नोति ॥ १६ ॥ अभवन्नायुरेवर्तव्यो उप पड्डि शतिश्च ॥११॥ 'प्रजापतेरित प्रजा-पतेः । आक्षि । अश्वयत् । एकैका दिक्षु तिम्रो मध्ये । ऋतुप्राप्तिहेतुभूता ऋतव्याः । पूर्ववद्यत् ॥ सुमेक इति ॥ शोभनमेहन. प्रजानामुत्पादयितॄणां मुख्यः सं.. वत्सर. । कंकारश्चान्दस. । 'आधुदात्तं यच्छन्दसि' इत्यु- त्तरपदाचुदात्तत्वम् ॥ इति पञ्चमे तृतीये एकादशोनुषाका, 'अधुना अश्वमेधमधिकत्योच्यते-प्रजापतेरित्यादि ॥ वैश्वदेवं काण्डम् । प्रमापतेरक्षि अश्वयत् शूनमभवत् स्थानात् परेत्या- ni-36 ·282 तैत्तिरीयसहिता [का ५३ भवद्यदवयत्तदश्वस्याश्वत्वं तद्देवा अ- श्वमेधेनैव प्रत्य॑दधुरेप वै प्रजापति र सर्व करोति योऽश्वमेधेन यज॑ते सर्व एव भवति सर्वस्य वा एपा प्राय- तत् । परेति । अपतत् । तत् । अवः । अभवत् । यत् । अवयत् । तत् । अवस्य । अश्वत्वमित्य- श्व-त्वम् । तत् । देवाः । अश्वमेधेनेत्यश्व-मेधेन। एव । प्रतीति । अदधुः । एपः। वै । प्रजापति- मिति प्र॒जा-पतिम् । सर्वम् । करोति । यः । अश्वमेधेनेत्यश्व-मेधेनं । यर्जते । सर्वः । एव । भवति । सर्वस्य । वै । एपा । प्रायश्चित्तिः । सर्व- पतत् । तदश्वोभरन् । तस्मादश्वत्व अश्वम्य । अश्वयदित्यादि व्याख्यातमेव । एदेशलोपेन नामन्येन परिग्रह । यहा-वय- नादश्व । छान्दसो इप्रत्ययोऽडागमश्च । तत्मनापनेरक्षि देवा अश्वमेवानुष्टिनेन प्रत्यधु सस्थाने अविवार पुनस्यापितान्त । तस्मादेय प्रनापनि मरमविस्त घरोति योश्वमेधेन यमने । स्य मपि सर्वाऽविकलो भाति ।। 4 सर्वस्थ वा शते ]] मर्वम्य मतिपिद्धनिमित्तारणस्य अमरय भे यादेविहितापरणनिमित्तम्य न सन्यानपाद प्रायश्रिति निर्या- तनहेतु अश्वमेघ । मायग प्रायो धर्मशेर । तरिवृत्ति वित्ति मायश्चित्ति. । प्रायश्शन्दस्य अव्ययवाद ययपूर्वपदमरतिम्वरत्वम्।

·भहमारकरभाष्योपैता. 288 । श्चित्तिस्सर्वस्य भेषज सर्व वा ए- तेनं पाप्मानं देवा अंतरनपि वा एतेनं ब्रह्महत्याम॑तरन्थ्सधै पाप्मा- नम् ॥ ४७ ॥ तरति तरति ब्रह्मह- त्यां योऽश्वमेधेन यजते य उ चैन- मेवं वेदोनर वै तत्प्र॒जाप॑तरक्ष्यश्व- यत्तस्मादश्वस्योत्तरतोऽवंद्यन्ति दक्षि- स्य । भेपजम् । सर्वम् । वै । एतेनं । पप्मान । दे॒वाः । अतरन् । अपीति।वै । एतेन । ब्रह्महत्या- मिति ब्रह्म-हत्याम् । अतरन् । सर्वम् । पाप्मा- नम् ॥४७॥ तरति ।तरति । ब्रह्महत्यामिति ब्रह्म- हुत्याम् । यः। अश्वमेधेनेत्यश्व-मेधेन । यजते । यः । उ । च । एनम् । एवम् । वेद । 'उतरमि- त्युत्-तरम् । वै। तत् । प्रजापतेरिति प्रजा-प- तेः । अक्षि । अश्वयत् । तस्मात् । अश्वस्य । उ- किञ्च सस्य रोगस्य राजयक्ष्मादेरपि भेपनं औषधं शमनहेतुः । सर्व वा इत्यादि । गतम् । पुनर्ब्रह्महत्याग्रहणं तस्मादुत्तरत्वख्यापना- थम् । 'हनस्त च ' इति क्विम् ॥ सर्व पाप्मानमित्यादि ॥ यष्टुर्वेदितुश्च फलम् ॥ 'उत्तरं वा इति ॥ उत्तरस्य शूनस्याक्षणोश्वमेधेन प्रतिहतत्वात ·284 ततिरीयत. [फा. ५.म.. णतोऽन्येषौ पशूनां वैतसः कटो भवत्य॒प्सुयॊनिर्वा अश्वोऽप्सुजो वै- तसस्स्व एवैनं योनौ प्रतिष्ठापयति चतुष्टोमस्स्तोमो भवति सरह या अश्वस्य सक्थ्यावृहत्तद्देवाश्चतुष्टोमे- त्तरत इत्युत्-तरतः । अवेति । द्यन्ति । दक्षिण- तः । अन्येपाम् । पशूनाम् । वैतसः । कटः।- वति । अप्सुयोनिरित्यप्सु-योनिः । वै । अश्वः । अप्सुज इत्यप्तु-जः। वेतसः।स्थे। एव । एनम् । यो- नौ । प्रतीति । स्थापयति । 'चतुष्टोम इति चतुः- स्तोमः। स्तोमः । भवति।सरन । हावै। अवस्य । प्रमापतेरुत्तरो भागः अश्वमेधसम्बद्ध प्रशस्तः । तथैव भाजा. पत्यस्याश्वमेधस्य । तस्मादश्वस्योत्तरतोऽवद्यन्ति । कस्मादेवमुच्यते इति चेत् दक्षिणतोन्येषां पशूनां अवद्यन्तीत्येव । दक्षिणोत्तरा- भ्यामतमुच ।। वेतस इति ॥ वेतसो वचळ । 'पलाशादिम्यो वा' इति अनुदात्तलक्षणस्य अभी निवृत्ति । अपों योनियन्मनुपु' इति सप्तम्या अलुक् । अमुन इति । 'सप्तम्यां जनेर्ड। तत्पुरुपे रुति बटुळम् ' इत्यलुरु । स्व एवेति । उभयोरपि अप्मुयोनि- त्वात् स्वस्मिन् योनी कारणे अप्सु अश्वं प्रतिष्ठापयनि । तमः . कटः ॥ 'चतुष्टोम इति ॥ चतुष्टोम इति चतुरुत्तरस्य चतुष्टोमत्वम् ।

·भने...] भभास्करभाष्योपैता. 281 नैव प्रत्यदधुर्यचतुष्टोमस्स्तोमो भ- वत्यश्वस्य सर्वत्वाय ॥४८॥ सस्थि । एति। अवृहत् । तत् ।देवाः। चतुष्टोमेनेति च. तुः-स्तोमेन । एव । प्रतीति । अदधुः। यत् । च- तुष्टोम इति चतुः-स्तोमः । स्तोमः । भवति । अवस्य । सर्वत्वायति सर्व-त्वाय ॥ ४८॥ सर्व पाप्मानमवृहद्वादश च ॥१२॥ उत्सन्न यज्ञ इन्द्राग्नीदेवा वा अक्षणयास्तोमीयां- अग्ने गौस्यने जातानृश्मिरिति नाकसद्भिश्छन्दा- ति सर्वाभ्यो वृष्टिसनीदेवासुराः कीयासः प्रजापतेरक्षि द्वादश ॥ १२ ॥ उत्सन्नयज्ञो देवा वै यस्य मुख्यवती कुसद्भि- रेवैताभिरष्टाचत्वारि शत् ॥४८॥ ॥ पञ्चमकाण्डे तृतीयः प्रपाठकस्समाप्तः ।। सरडिति । करुलास इत्येके । कलविङ्क इत्यन्ये । सोश्वस्योत्तरं सक्थि अमृहत् आच्छिद्य गृहीतवान् । वृहू उद्यमने । तत्सक्थि देवाश्चतुष्टोमन प्रत्यदधुः पूर्ववत्स्थापितवन्तः । तस्माञ्चतुष्टोमः स्तोमो- श्वस्य सर्वत्वाय अविकल्वाय भवति ॥ इति भट्टभास्करमिश्रविरचिते यजुर्वेदभाप्ये ज्ञानयज्ञाख्ये मञ्चमे काण्डे तृतीये प्रपाठके द्वादशोनुवाकः. समाप्तः प्रपाठकः.

·286 तैत्तिरीयसहिता. [का. ५. म... । देवासुरास्संयंता आसन्ते न व्य- जयन्त स एता इन्द्रस्तनूरपश्यत्ता उपाधत्त ताभित्रै स तनुमिन्द्रियं, वीर्यमात्मन्नधत्त ततो. देवा अभंव- न्पराऽसुरा यदिन्द्रतनूरूंपदधाति त- नुवमेव ताभिरिन्द्रियं वीर्यं यज- 'देवासुरा इति देव-असुराः । संयत्ता इति सं-यत्ताः । आसन्न् । ते । न । वीति । अजयन्त । सः। एताः । इन्द्रः । तनूः । अपश्यत् । ताः। उ- पेति । अधत्त । ताभिः।वै । सः। तनुर्वम् । इन्द्रि- यम् । वीर्यम् । आत्मन्न् । अधन । ततः । देवाः । अभवन्न् । परेति । असुराः। यत् । इन्द्रतनूरितीन्द्र- तनूः । उपदधातीत्युप-दधाति । तनुवैम् । एव । ताभिः । इन्द्रियम् । वीर्यम् । यज॑मानः । आ- । . 'अथानिकाण्डमेवाग्नेयं-देवासुरा इत्यादि । इन्द्रतनूना विधिः । ते न व्यनयन्त पृथक्ष्टथर नानयन् देवाश्च असुरान् अ. सुराश देवान् । स एता इति । 'अमिना विश्वापाद! इत्या- द्या द्वाविशति आत्मनो विग्रहविशेपामिरा इष्टका अपश्यत् । ता उपाधत्त पाच दिक्षु द्वे मध्ये । ततश्च जयसाधनी .तन नय- समय चक्षुरादीन्द्रिय वीर्य पराझम चात्मन्यधत्त । तनोदेवा इत्या.

·भामारसरभाष्योपैता. 287 मान आत्मन्धत्तेऽथो सेन्द्रमेवानि५ सतेनुं चिनुते भवत्यात्मना परोऽ- -स्य भ्रातृव्यः ॥ १॥ भवति य ज्ञो देवेभ्योऽपांक्रामत्तमवरुधं ना- शक्नुवन्त एता यज्ञतनूरपश्यन्ता उ- पोदधत तान ते यज्ञमारुन्धत यद्यज्ञतनूरुपदर्धाति यज्ञमेव ताभ- त्मन् । धत्ते । अथो इति । सेन्द्रमिति स-इन्द्रम् । एव । अग्निम् । सतनुमिति स-तनुम् । चिनुते । भवति।आत्मना। परेति । अस्य । भ्रातृव्यः ॥३॥ भवति । यज्ञः । देवेभ्यः । अपेति । अक्रामत् । तम्।अवरुधुमित्यंव-रुधम् । न । अशक्नुवन् । ते । एताः । यजतनूरिति यज्ञ-तनूः। अपश्यन्न् । ताः। उपेति । अदधत । ताभिः । वै । ते । यज्ञम् । अ- वेति । अरुन्धत । यत् । यजतनूरिति यज्ञ-तनूः। उपदधातीत्युप-दधाति । यज्ञम् । एव । ताभिः । दि । गतम् । अथो अपि च सेन्द्र तनुमन्त चामि चिनुते, इन्द्रतनूभिः सहितत्वात् ।। यज्ञ इत्यादि ॥ यज्ञतनूना विधि । अवरुधं अवरोद्धम् । 'शकि णमुल्कमुली' इति णमुल् । यज्ञतनूरिति । 'प्रजापति- ।

·288 तैत्तिरीयसंहिता. किा. ५. प्र. ४. यजमानोऽवरुन्धे त्रयस्त्रिशतमुप दधाति त्रयस्त्रिशद्वै देवता देवता एवार्य रुन्धेऽथो सात्मानमेवाग्नि सतनुं चिनुते सात्माऽमुमिन्लोके ॥२॥ भवति य एवं वेद ज्योति- प्मतीरुपं पधाति ज्योतिरेवास्मिन्द- यजमानः । अवेति । रुन्धे । 'त्रयस्त्रिशतमिति त्रयः-त्रिशतम् । उपेति । दधाति । त्रयस्त्रि- शदिति त्रयः-त्रिशत् । वै। देवताः । देवताः । एव । अवेति । रुन्थे । अथो इति। तात्मानमिति स-आत्मानम् । एव । अग्निम्। सतनुमिति स-त- नुम् । चिनुते । सात्मेति स-आत्मा । अमुस्मिन् । लोके ॥ २॥ भवति । यः । एवम् । वेद । 'ज्यो- तिप्मतीः । उपेत्ति । दधाति । ज्योतिः । एव । मनसान्धोच्छेत'* इत्याद्याः प्रयस्त्रिंशतम् । संकल्पादारभ्य यनाम्य सनः अष्टावष्टो दिक्षु एकामध्ये । ताभिरित्यादि । गतम् ।। त्रयस्त्रिंशमिति ।। सहचा' इति पूर्वपदप्रतिस्वरत्वम् । सात्मा- नमिति । आत्मना देवतया सहितं विशिष्टेन मरणं (2) मरितं च अनि चिनुने । सात्मेत्यादि । विपः फलम् । मात्ना अविकलफलः ॥ *ज्योनिप्मतीरिति ॥ 'ज्योतिष्मती त्या इत्याद्या द्वादश, तिस्त्र- *सं.४.४- रा. १.४.३४.

·मनु...] भहमास्करभाथोपेता. 289 धात्येताभिर्वा अग्निश्चितो ज्वलति ताभिरेवैन समिन्ध उभयौरस्मै लोकयोज्योतिर्भवति नक्षत्रेष्टका उ- पं दधात्येतानि वै दिवो ज्योतीपि तान्येवाव॑ रुन्धे सुकृतां वा एतानि अस्मिन् । दधाति । एताभिः । वै । अग्निः। चि- तः । ज्वलति । ताभिः । एव । एनम् । समिति । इन्धे । उभयोः । अस्मै । लोकयोः। ज्योतिः । भवति । 'नक्षत्रेप्टका इति नक्षत्र-इष्टकाः । उपे- ति । दधाति । एतानि । वै। दिवः । ज्योतीपि। तानि । एव । अवेति । रुन्धे । सुकृतामिति सु- कृर्ताम् । वै । एतानि । ज्योतीपि । यत् । नक्ष- । . स्तिस्त्रो दिक्षु न मध्ये ज्योतिश्शन्दवन्मन्तवत्यः । 'तद्वानासा- म्' इति यदपवादश्छान्दसो मतुप् । एताभिश्चितोमिचलतीव भवति । तस्मात्ताभिः ज्योतिप्मतीभिरनिं समिन्धे सम्यग्दीपयति । ततश्च अस्मा इति 'अग्नये उभयोकियोः ज्योतिष्मती भवति ।. अस्मा इत्यन्वादेशोनुदात्तः ।। सष्टका इति । 'कृत्तिका नक्षत्रं '* इत्याद्याः । तत्र दक्षि- ऐसे 'त्तिकानक्षत्रं ' इत्युपधाय अर्थतन्न नक्षत्रपदं रोहिणीप्रभृति आविशासाम्यामायातयति । दक्षिणादंसादक्षिणां श्रोणी आरम्याया- *स. १०४.१०. r-37 ·290 तैत्तिरीयसहिता. [फा. ५.प्र.४. ज्योतीपि यन्नक्षत्राणि तान्येवाप्नो- त्यो अनूकाशमेवैतानि ॥३॥ज्यो- तीपि कुरुते सुवर्गस्य लोकस्यानु- ख्यात्यै यथ्स५स्पृष्टा उपध्यादृष्ट्य त्राणि । तानि । एव । आप्नोति । अथो इति । अनूकाशमित्यनु-काशम् । एव । एतानि ॥ ३ ॥ ज्योती पि । कुरुते । सुवर्गस्येति सुवः-गस्य॑ । लोकस्य । अनुख्यात्या इत्यनु-ख्यात्यै । यत् । सस्पृष्टा इति सं-स्पृष्टाः । उपध्यादित्युप-व- तयति । अथ पुच्छसन्धौ आत्मसन्धो अमावास्यामुपदधाति 'यत्ते देवा अदधुः '* इत्येतन्नक्षत्रपथं अनुराधाप्रभृति आभरणीम्य जा यातयति उत्तरायै श्रोणेरुत्तरमंसमाराभ्यायातयति । अथोत्तर एवासे पौर्णमासीमुपदधाति 'पूर्णा पश्चात् '* इति । नक्षत्रेप्टकामिश्चितिरिष्यते । एतानिवा इत्यादि । गतम् । धुलोकस्थितानि ज्योतीपि ता इष्ट. काः । सुस्ता पुण्य तामेतानि ज्योतीपि । 'सुर्मपाप' इति किए । अथो अपि च | अनूकाशमिति होनप्रकाशमनूकाशे दर्शयति । नातावकवचनम् । 'इकः काशे' इति दीत्यम् । 'अ. नारप्रधानकनीयसी' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । तदपि एतानि ज्योतीपि कुरुते प्रकाशवत्परोति आमा प्रकाशातिशयेन का। आसामुपधाता । पिपुनरिदानी स्वर्गीय महामकाशस्येति । सुवर्ग- स्येति । यस्मादेवं तस्मादासामुपधानं स्वर्गस्य लोकस्यानुग्न्यात्यै भवति ॥ यदित्यादि । संस्पृष्टत्वे वृष्टयवकाश तिरोदध्यात सर्वतरादित- . *म ...१.

·भटभास्सरमाप्योपेता. 291 अनु. १.] लोकमर्पि दध्यादवर पुकापर्जन्य- स्स्यादसस्पृष्टा उप दधाति वृष्टया एव लोकं करोति वर पुंकः पर्जन्यो भवति पुरस्तादन्याः प्रतीचीरुपं द- ध्यात् । वृष्टयै । लोकम् । अपीति । ध्यात् । अ- वर् पुकः । पर्जन्यः । स्यात् । अस स्पृष्टा इत्य- सै-स्पृष्टाः । उपेति । दधाति । वृष्टथै । एव । लो. कम् । करोति । वर पुकः । पर्जन्यः । भवति । 'पुरस्तात् । अन्याः । प्रतीचीः । उपेति । दधाति । त्वात् । ततश्यावर्पणशील पर्नन्यस्स्यात् । 'लपपतपदस्थाभू वृष' इत्युगन् । अस्पृष्टत्वेतु वृष्टयवकाशलाभात् वर्पको भाति पर्जन्यः । 'पुरतादन्या इति । पुरस्तादारभ्य प्रतीचनिगति कृत्तिकादि विशासान्तानुपदधाति दक्षिणादसात् दक्षिणश्नोणे. । अन्यास्तु अनुराधादिभरण्यन्ताः पश्चादारभ्य प्राचीनगतीरुपदधाति उत्तरो- णेरुत्तरादंसात् । तस्मात्प्राचीनानि नक्षत्राणि पुन पुन पर्यावर्तन्ते । दक्षिणगोळे प्रतीचीनानि उत्तरगोळे च प्रतीचीनानीति । कथं त- हि प्रत्यग्गोळयतिना एतदुपपद्यते । तत्रापि दिग्भेदात् प्राचीनमती- चीनभावावनाधिन । तथाहि-यत्रोदेवि सविना सा पानी, या दृश्यमानो गच्छति सा दक्षिणा, यवास्तनि सा प्रतीनी, याटश्यमानो गच्छति सोदीचीति । आहुत्र- सर्वेषामुत्तरो मेरुर्लोकालोकश्च दक्षिण । इति । तस्माद्गती एव सर्वत्र भवतः उदयानन्तरं प्रतीचीन विरो ·292 तैत्तिरीयसंहिता. धाति पश्चादन्याः प्राचीस्तस्मात्मा- चीनानि च प्रतीचीनानि च नक्ष- वाण्या वर्तन्ते ॥४॥ ऋतव्या उप दधात्यूतूनां फ्लप्सथै हूँ- पश्चात् । अन्याः । प्राचीः । तस्मात् । प्राचीनानि । च। प्रतीचीनानि।च। नक्षत्राणि । एति । वर्तन्ते॥४॥ भ्रात॒व्यो लोक एवैतान्येकचत्वारि शञ्च ॥१॥ 'ऋतव्याः । उपेति । दधाति । ऋतूनाम् । क्ल- प्थें । द्वंद्वमिति ई-दम् । उपेति । दधाति । त- अस्तमयानन्तरं तु प्राचीनामिति । आहुः-वक्रानुवादि विचि- वकारिणः ताराग्रहा नक्षत्रशब्देनोच्यन्ते । अपरे पुनराहुः- अश्विन्यादीनामपि दिनेदिने स्वल्पा प्राचीना गतिरस्तीति सोक्ष्म्यात् नोपलभ्यते एवेति ॥ इति पञ्चमे चतुर्थे प्रथमोनुवाफ.. . मातव्या इत्यादि । मधुश माधवश्च '* इत्याद्या हद्वे प्रती- नीति } मध्यमायान्नु चतस्त्रः । मातुशब्दवन्मन्त्रेणोपधेयाः । पूर्व- वद्यत् । क्लप्त्या इति । विमागसामर्थ्यात् यसन्हमुपदधाति हेढे इष्टके समानतया देवते । यज्ञपात्रप्रयोगे द्वन्द्वमिति निपातनम् । तस्माद्वन्द्वमिति । द्वीही मासातवः । अभिव्यक्ती निपातनम् ॥

·भहभास्करभाष्योपेता, 293 अनु. २.] हमुप॑ दधाति तस्माद्वंदमृतवोऽधृ. तेव वा एपा यन्मध्यमा चितिरन्त- रिक्षमिय वा एपा द्वंद्वमन्यासु चि- तीपूपं दधाति चतस्रो मध्ये धृत्या अन्तश्श्लेर्पणं वा एताश्चितीनां य- हेतया यस्तव्यां उपदर्धाति चि- तीनां विभृत्या अर्वकामनूपंदधात्ये- स्मात् । द्वंद्वमिति ई-द्वम् । ऋतवः । अधृता.। इव । वै । एपा । यत् । मध्यमा । चितिः । अ- न्तरिक्षम् । इव । वै। एपा । द्वंद्वमिति द्व-दम् । अन्याहुँ । चितीपु । उपेति । धाति । चतस्त्रः । मध्ये । धृत्यै । 'अन्तश्श्लेषणमित्यन्तः-लेर्पणम् । वै। एताः। चिर्तीनाम् । यत् । ऋतव्याः । यत् । ऋतव्याः । उपदातीत्युप-दधाति । चिर्तीनाम् । विधृत्या इति वि-धृत्यै । अर्वकाम् । अर्नु । उपे- अधृतेन या इति । अत्र हेतुः अन्तरिक्षमिवेति । मध्यमत्व- मामान्यात् । इन्द्वमन्यास्वित्यादि । गतम् । मध्य इति । मध्यमायां चिती । धृत्या इति । तस्या धारणाय भवति ॥ अन्तरछेपणमिति ॥ चित्यन्तराफानां श्लेपणं सन्धान अश्ल- थत्वं तदर्थ मेता ऋतव्याः सन्धानार्था इति यावत् । तस्मादासा- .

·294 तत्तिरीयमहिता. [का. ५. प्र. ४. पा वा अग्नेयोंनिस्सयोनिम् ।। ५॥ एवाग्निं चिनुत उवाच ह विश्वामि- त्रोऽदित ब्रह्मणाऽनं यस्यैता उ- पधीयान्तै यउं चैना एवं वेददिति संवथ्सरो वा एतं प्रतिष्ठायै नुदते योऽसिं चित्वा न प्रतितिष्ठति पञ्च ति । दधाति । एपा । वै। अग्नेः। योनिः । सयो- निमिति स-योनिम् ॥ ५ ॥ एव । अग्निम् । चि. नुते । 'उवाच । ह । विश्वामित्र इति विश्व-मि- वः । अदत् । इत् । सः । ब्रह्मणा । अम् । य- स्य । एताः । उपधीयान्ता इत्युप-धीयान्तै । यः। उ। च । एनाः । एवम् । वेद॑त् । इति । संवत्स- र इति सं-वत्तरः । बै । एतम् । प्रतिष्ठाया इति प्रति-स्थाय । नुदते । यः । अग्निम्। चित्या।न। प्रतितितृतीति प्रत्ति-तिष्ठति । पञ्च । पूर्वीः । चि- मुपधान नितीनां विधृयै अध्यायन भाति । अवरा गेवालं मानव्यानमन्तरमुपदधाति । एपा ग इनि । अप्सुयोनिरग्निः ताभि- शाकाया अभेद उपयते । सयोनियिनि । कारमेन सह चिनुते ॥ 'उवाच होत्यादि । व्याख्यातम् । नव्यानामेन स्कृतिः ॥ 'संवत्मरो वा इत्यादि पच्चाश्चिनेविधिः ॥ यश्चित्वाप्यनि न ·अनु. २.] भाभास्करभाष्योपैता . 295 पूर्वाचितयोभवन्त्यर्थ पृष्ठीं चिति चि- नुते पड्वा तवस्संवसर ऋतुष्वेव सै- वसरे प्रति तिष्ठत्येता वै ॥६॥आधि- पत्नी मेटका यस्यैता उपधीयन्ते- ऽधिपतिरेव समानानी भवति यं द्वि- प्यात्तमुपदर्धव्यायेदेताभ्य एवैनं दे- तयः । भवन्ति । अर्थ । पृष्ठीम् । चितिम् । चिनु- ते । पट् । वै । अतः। संवत्सर इति सं-वत्सरः। ऋतुएं । एव । संवत्सर इति सं-वत्सरे । प्रतीति तिष्ठति । "एताः। वै ॥ ६ ॥ अधिपत्नीरित्यधि- पत्नीः । नाम । इटकाः । यस्यं । एताः । उपधी- यन्त इत्युप-धीयन्तै । अधिपतिरित्यधि-पतिः । एव । समानानाम् । भवति । यम् । द्विप्यात् । तम् । उपदधदित्युप-दधत् । ध्यायेत् । एताभ्यः । एव । एनम् । देवताभ्यः । एति । वृश्चति । ता- प्रतितिष्ठति संवत्सरः सल्वेनं प्रतिष्ठाय नुदते च्यावयति । तत्र पञ्च पूर्वाचितयो भपन्ति कि ताभि । अथ पञ्चानामन्ते षष्ठी निति चिनुते । पड्वा भातव इत्यादि । गतम् ॥ 'एता वा इति ॥ पध्याश्चिते. सम्बन्धिन्यः अधिपत्न्यो नाम- संगच प्रचेताश्न, इत्याद्याः पञ्च एकैका दिक्षु एका मध्ये । यस्येत्यादि व्याख्यातम् ।। एकाः *स.४.४.११.

·296 तैत्तिरीयसहिता [फा. ५.४. वाभ्य आ वृश्चति ताजगातिमा- र्छत्यद्भिरसस्सुवर्ग लोकं यन्तो या यज्ञस्य निष्कतिरासीत्तामृषिभ्यःम- त्यौहन्तद्धिरण्यमभवद्यहिरण्यगृल्कः मोक्षति यज्ञस्य निष्कृत्या अर्थी भे- पुजमेवास्मै करोति ॥ ७॥ अर्थो रू. जकू । आर्तिम् । एति । ऋच्छति । 'अङ्गिरसः । सुवर्गमिति सुवः-गम् । लोकम् । यन्तः । या । यज्ञस्य । निष्कृतिरिति निः-कृतिः । आसीत् । ताम् । ऋषिभ्य इत्यपि भ्यः । प्रतीति । औहुन् तत् । हिर॑ण्यम् । अभवत् । यत् । हिरण्यगल्कैरि- ति हिरण्य-शल्कैः। प्रोक्षतीति प्र-उक्षनि । य- ज्ञस्य॑ । निष्कृत्या इति निः-कृत्यै । अथो इति । भेपजम् । एव । अस्मै । करोति ॥ ७ ॥ अथो इ- । 'अगिरस इत्यादि । नितिः निष्क्रयः यया यज्ञ आत्म- मान् क्रियते तामृपिभ्यः प्रत्यारन् भनि ददुः तामृपिम्यो दक्षिणा दत्त्वा वगं गताः निन्टनात्मान | तद्धिरण्य स्वर्गममान् ! नम्मा- हिरण्यशरलेः प्रोक्षणं यतस्य निष्क्रयाय । अथो अपि च अम्म यक्षय मेपनं दुरितगमनं रोति | अपि चनं यज्ञं रु:- ·मा. २.] भहमास्करभाष्योपैता. 297 पेणैवैन समर्धयत्यथो हिरण्यज्यो- तिपैव सुवर्ग लोकमैति साहस्रवता प्रोक्षति साहस्रः प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा- पतेराप्तयां इमा में अग्न इप्टका धे- ति । रूपेणं । एव । एनम् । समिति । अर्धयति । अथो इति । हिरण्यज्योतिपेति हिर॑ण्य-ज्योतिपा। . एव । सुवमिति सुवः-गम् । लोकम् । एति । साहस्रवतेति साहस्र-वता । प्रेति । उक्षति । सा- हस्त्रः। प्रजापतिरिति पूजा-पतिः । प्रजापतेरिति पूजा-पतेः । आप्त्यै। इमाः। मे । अग्ने । इष्ट- 8 । . पसमृद्धं करोति । उभयत्रापि अन्वादेशोनुदात्त । अथो यज- मानोपि हिरण्यज्योतिषा रूपेण स्वर्ग गच्छति ॥ साहस्रवतेति ॥ 'शतमानविशतिक ' इत्यण् । 'सहस्रस्य प्रमा असि' * इत्यादिमन्त्रगताः प्रमादय सहस्त्रशब्देनोच्यन्ते । तद्वताम- न्त्रेण 'सहस्रस्य प्रमा असि '* इत्यादिना प्रोक्षति द्वाभ्या द्वाभ्यां शताभ्यां प्रतिदिशं एकैकेन मन्त्रेण प्रोक्षति मध्यमोत्तमाम्यां प्रा- हमुसः । यद्वा-सहत्रपरिमाणवता हिरण्यशकलसमूहेन प्रोक्षति । सहस्रमववा साहस्र सहस्त्रशब्दवता मन्त्रेणेति । साहस इत्यादि गतम् ।। 'इमा मे अग्न इत्यादि ॥ अनेन मन्त्रेण श्रोण्यन्ते तिष्ठन्नुत्तरा धेनूः या धेनुस्थानीया एवेष्ठकाः कुरुते । ताश्च कामदुधाः सर्वा- *स.४०४.११. mi-58 ·296 तैत्तिरीयसंहिता. {ा. ५.प्र. ४. .. वताभ्य आ वृश्चति ताजगातिमा- र्छत्यङ्गिरसस्तुवर्ग लोकं यन्तो या यज्ञस्य निप्कृतिरासीत्तामृषिभ्यःप्र- त्यौहन्तद्विरेण्यमभवद्यद्धिरण्याल्कैः मोक्षति यज्ञस्य निष्कृत्या अर्थो भे- पुजमेवास्मै करोति ॥ ७॥ अथौ रू. जक । आतिम् । एति । अञ्छति । 'अङ्गिरसः । सुवर्गमिति सुवः-गम् । लोकम् । यन्तः। या । यज्ञस्य॑ । निष्कृतरित निः-कृतिः। आसीत् । ताम् । ऋषिभ्य इत्यपि भ्यः । प्रतीति । औहन्न् । तत् 1 हिरण्यम् । अभवत् । यत् । हिरण्यशल्कैरि. ति हिरण्य--शल्कैः । प्रोक्षतीति प्र-क्षनि । य- ज्ञस्य । निष्कृत्या इति निः-कृत्यै । अथो इति । भेपजम् । एव । अस्मै । करोति ॥ ७ ॥ अथो इ- .. 'अङ्गिरस इत्यादि । निकतिः निष्क्रयः यया यज्ञ आत्म- सात क्रियते तामृषिम्यः प्रत्योहन मति दुः तामृपिभ्यो दक्षिणां दत्वा स्वगं गताः निष्कृतात्मानः । तद्धिरण्यं स्वर्णमभवन् । तस्मा- द्धिरण्यशकलेः प्रोक्षणं यज्ञस्य निष्क्रयाय । अथो अपि च अस्मै यज्ञय भेपनं दुरितशमनं करोति । अपि चेनं यज्ञ रू- ·महमास्करभायोपैता. 297 पेणैवैन समर्धयत्यथो हिरण्यज्यो- तिपैव सुंवर्ग लोकमति साहस्रवता मोक्षति साहनः प्र॒जाप॑तिः पूजा- पतेराप्तयां इमा में अम इष्टका धे- ति । रूपेण । एव । एनम् । समिति । अर्धयति । अथो इति । हिरण्यज्योतिपेति हिरण्य-ज्योतिपा। . एव । सुवर्गामति सुवः-गम् । लोकम् । एति । 'साहस्रवतेति साहस्र-वता । प्रेति । उक्षति । सा- हस्रः । प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः । प्रजापतेरिति प्रजा-पतेः । आप्त्यै। इमाः। मे। अग्ने । इप्ट- पसमृद्धं करोति । उभयत्रापि अन्वादेशोनुदात्त । अथो यन- मानोपि हिरण्यज्योतिपा रूपेण स्वर्ग गच्छति ॥ 'साहस्त्रवनेति ॥ 'शतमानविशतिक ' इत्यण । 'सहस्रस्य प्रमा आस'* इत्यादिमन्त्रगताः प्रमादय सहस्रशब्देनोच्यन्ते । तद्वताम- न्त्रेण 'सहस्रस्य प्रमा असि' इत्यादिना प्रोक्षति हाम्या द्वाभ्यां शताभ्यां प्रतिदिशं एकेकेन मन्त्रेण प्रोक्षति मध्यमोत्तमाभ्यां प्रा- दुबुस । यद्वा-सहस्त्रपरिमाणवता हिरण्यशकलसमूहेन प्रोक्षति । सहस्रमेववा साहस्रं सहस्रशब्दयता मन्त्रेणेति । साहस्त्र इत्यादि गतम् ॥ 'इमां मे अग्न इत्यादि ॥ अनेन मन्त्रेण श्रोण्यन्ते तिष्ठन्नुत्तरा धेनूः या धेनुस्थानीया एवेष्ठकाः कुरुते । ताश्च कामदुघा. सर्वा- *स.४.४.११. T--58 ·1298 तैत्तिरीयसंहिता [का. ५, प्र. ४. नवसन्त्वियाह घेनरेवैनाः कुरुते ता एनं कामदुर्घा अमुत्रामुमि- न्लोक उप तिष्ठन्ते ॥८॥ रुद्रो वा एप यदग्निस्स एतर्हि काः।.धेनवः । सन्तु । इति । आह । धेनूः । एव । एनाः । कुरुते । ताः। एनम् । कामदुधा इति का. म-दुधाः । अमुत्र । अमुष्मिन्न् । लोके । उपेति । तिष्ठन्ते ॥८॥ सयौनिमेता वै करोत्यकान चत्वारिशच ।।२।। 'रुद्रः। वै। एपः । यत् । अग्निः । सः। एतर्हि। कामानस्मै दृहते । अमुत्र द्युलोके अमुष्मिश्च प्राजापत्यादि लोके एनमुपतिष्ठन्ते यत्रेच्छति यथा वा इमा इच्छति तथा च शतं च सहस्त्रं च '* इत्यादि भावेनोपतिष्ठते । यच्चान्यदि- च्छति तचास्मै दुहाना ऋतावृधी घृतश्रुतो मधुश्शुत ऊनस्वत्यः धावत्यश्च तत्र भवन्ति । किञ्च या एता विरानो नाम कामदुधा इष्टका अमत्र द्युलोके स्मश्च ऐन्द्रे ब्राह्मे प्राजापत्ये तत्र च लोके वर्तन्ते । तत्रतत्र च यथाभिमते लोके एता एवं भूत्वा इष्टका धेनवो यनमानमुपतिटन्ति । इति पञ्चमस्य चतुर्थे द्वितीयोनुका, .. एका स्द्रो वा एष इत्यादि । शतरुद्रीयहोमविधिः । रुद्र एंव स्वय. मेपोनिः r: तस्य तनुत्वात् । स रुद्रः एतस्मिन्काले जातः प्रादुर्भूतो *स.४.४.११.

·भटमास्करभाष्योपैता. 299 अनु. ३. जातो यहि सर्वश्चितस्स या व- सो जातस्स्तन प्रेप्सत्येवं वा एप एतर्हि भागधेयं प्रेप्सति तस्मै य- दाहुतिं . न जुहुयादध्वयु च यज- जातः। यर्हि । सर्वः। चितः।सः। यथा । वत्सः । जातः । स्तनम् । प्रेप्सतीति प्र-ईप्सति । एवम् । वै। एषः । एतर्हि । भागधेयमिति भाग-धेयम्। प्रे. ति । ईप्सति । तस्मै । यत् । आहुतिमित्या-हुतिम्। न । जुहुयात् । अध्वर्युम् । च । यज॑मानम् । च । ध्यायेत् । शतरुद्रीयमिति शत-रुद्रीयम् । जुहोति । भाति यदा सर्वाग्निशितो भवति । स इदानी सन्निधत्ते । सन्नि- हितश्च स एप एतर्हि इदानीमेव । एतेतो रयो देश । भागधेय प्रेप्सति प्राप्तुमिच्छति यथा वत्सो जातो जात- मात्र एव स्तन प्रेप्सति । वत्सदृष्टान्तो विळम्बना । सर्वत्र अन. धतनेहि । तस्मै यदाहुतिमिदानीमेव जुहुयात् अध्वर्यु च यन- मानं च ध्यायेत् भक्षणीयत्वेन । तस्माच्छतरुद्रीय जुहोति स्द्रा- येति । अन्य आहु -'रुद्रो वा एप यत्' इत्यने. सद्वत्वेन स्तुति । स तादृशौमिरेतस्मिन् काले जात इति । स यथेत्याद्यनि- विषये । तस्माद्रुद्रात्मने शतरुद्रीय जुहोति । नानास्वभावा रुद्राः शतरुद्रा देवस्येच्छातनवो देवता अस्येति शतस्द्रीयम् । 'शतस्बाच्छ ' इति छ । 'नमस्ते रुद्र मन्यवे' इत्यारम्य एकादशानुवा- इति एता- *स. ४.५-१.

·300 तैत्तिरीयसहिता. का. ५.प्र. ४. । मानं च ध्यायेच्छतरुद्रीय जुहोति भागधेयैनैवैन शमयति नातिमा- छत्यध्वर्युर्न यज॑मानो यद्गाम्याणी पशूनाम् ॥ ९ ॥ पय॑सा जुहुयाद्दा- भागधेयेनेति भाग-धेयैन । एव । एनम् । शमय- ति । न । आतिम् । एति । ऋच्छति । अध्वर्युः । न। यजमानः । यत् । ग्राम्याणाम् । पशूनाम् ॥ ९ ॥ पर्यसा । जुहुयात् । ग्राम्यान् । पशून् । शुचा । अ- पयेत् । यत् । आरण्यानाम् । आरण्यान् । जतिल- काः । तत्र प्रथम मनुवाकं निगद्य द्वितीयं तृतीय चतुर्थस्य यत्राभि- जानाति 'नम क्षत्तृभ्यः' इति तत्स्वाहाकरोति । ततस्सग्रहीतृभ्यः प्रतिपद्य शिष्टमनुवाकस्य निगद्य पञ्चम पष्ट सप्तमस्य यत्राभिना. नाति 'नमो वाय च ॥ इति तत्स्वाहाकरोति । यथा 'वाय च' इति प्रतिपद्य शिष्टमनुवाकस्य निगद्य अष्टमं नाम दर्शममे- कादशस्य च यत्राभिजानाति ' य एतावन्तश्च । इति तत्स्वाहा- करोति । एवं तिस्त्र आहुतयः । अथ ' नमो रुटेम्यो ये पृथि- व्यां ये अन्तरिक्षे ये दिवि ' इति तिस्त्र उत्तरा आहुतयः । एव- मेतेन शतरुद्रीयहोमेन स्वयं देव शमितो भवति आत्मीयभागला- भात् । ततोपर्युर्यनमानशा आति न गच्छतः ॥ 'यदित्यादि ॥ ग्राम्या पशवः उक्ताः गवादयः आरण्याच सिहादयः । यदारण्यानामिति । पशूनां पयमा जुयादित्येव । . स.४.५.७, स. ४.५-११ ·अनु. ३.] भभास्करभाष्योपेता. 301 म्यान्पशूञ्छुचाऽपयेद्यदारण्यानामा- रण्याजतिलयवाग्वा वा जुहुयाद्वी- धुकयवाग्वा वा न ग्राम्यान्पशून् हिनस्ति नारण्यानथो खल्वाहुरना- हुति जतिलाश्च गुवीधुकाश्चेत्यज- क्षीरेणं जुहोत्याग्नेयी वा एपा- यद- यवाग्वेति जतिल-यवाग्वा । वा । जुहुयात् । गवी- धुकयवाग्वेति गवीधुक-यवाग्यो । वा । न । ग्रा- म्यान् । पशून् । हिनस्ति । न । आरण्यान् । अयो इति । खलु । आहुः । अनाहुतिरित्या-हुतिः। वै। जतिलाः । च । गवीधुंकाः । च । इति । अजक्षीरे- णेत्यज-धीरेण । जुहोति । आग्नेयी। वै । एपा । यत् । अजा । आहुत्येत्या-हुत्या । एव । जुहोति - । । । आरण्यानिति । पशूछुना अपयदित्येव च । नर्तिलः कृष्ण- तिलाः गवीधुका' तृणतण्डुला नाम । अनाहुतिरिनि । तलाह- श्यात् ताच्छब्धम् । अनाहुतिमादृश्यं च अनहोनीया नि कष्टतात् ॥ अगसोरणेति ॥ 'डचापोमान्टमोः' इने इन्वयः । आनेयाति । अग्निना महोत्पनोमः । 'सर्वत्रानिरनिन्यानवे दए । आहुत्यैवेति । आहुतियोग्यद्रव्यमाईनिः । कम नि। .

·802 तैत्तिरीयसहिता. [फा. ५.६.४. जाऽऽहुत्यैव जुहोति न ग्राम्यान्प- शून हिनस्ति नारण्यानङ्गिरसस्सु- वर्ग लोक यन्तः ॥ १० ॥ अजायाँ घमै प्रासिंञ्चथ्सा शोचन्ती पुर्ण परा- ऽजिहीत सो३ौऽभवत्तदयार्क- त्वमर्कपर्णेनं जुहोति सयोनित्वायो- न । ग्राम्यान । पशून् । हिनस्ति । न । आरण्यान । 'अङ्गिरसः । सुवर्गमिति सुवः-गम् । लोकम् । य- न्तः॥१०॥ अजार्याम् । धर्मम् । प्रति । असि- ञ्चन्न् । सा । शोच॑न्ती। पूर्णम् । परोति । अजिहीत। सः । अर्कः । अभवत् । तत् । अर्कस्य । अर्कत्वमि- त्यर्क-त्वम् । अर्कपर्णेनेत्यर्क-पर्णेन । जुहोति । स- योग्यत्वं च तस्य आमेयत्वात् । तादृशेन द्रव्येण होमश्र रतो भवति । ग्राभ्यारण्यपशुहिंसा न रता भवाति ।। 'अङ्गिरस इत्यादि ॥ में प्रार्य अनाया प्रासिञ्चन् । सा शोचन्ती तप्यमाना पर्ण पापरोग परानहीत त्यक्ताती । सोरोड भात् । अचमिति । अर्चनीय' प्रशस्लोग्नि | कर्मणि पनि कुत्तम् । तरमादकपर्णेन जुहोतीनि विधिः । सयोनित्वाय सार- पर्णयोरजानियोनित्वात् ॥

·भहभास्करभाष्योपेता. 303 . दलिष्ठजुहोत्येपा वै रुद्रस्य दिक्स्वा. यामेव दिशि रुद्रं निरवंदयते चर- मायामिष्टकायां जुहोत्यन्तत एव रुद्रं निरवदयते त्रेधाविभक्तं जुहो- योनित्वायेति सयोनि-त्वायं । उदङ् । तिष्ठन् । जुहोति । एपा। वै । रुद्रस्य । दिक् । स्वायाम् । एव । दिशि । रुद्रम् । निरवंदयत इति निः-अवद- यते । चरमायाम् । इष्टंकायाम्।जुहोति। अन्ततः। एव । रुद्रम् । निरवंदयत इति निः-अवदयते । 'वेधाविभक्तमिति त्रेधा-विभक्तम् । जुहोति । त्र- उदडिति ॥ 'अनिगन्तोश्चतौ' इति गते प्रकृतिस्वरत्वम् । स्वायामेवेति । सस्यामेव दिशि निकृप्य पृथक्वेन रुद्रं यजते यागदानादिपु चरमायामिति । उत्तरपक्षे पश्चिमोत्तरको- णायत्ये *टकायाः । अन्तत इति । सर्वान्ते निकृप्य स्वात- न्व्येण यजते ॥ "वेधेति ॥ एकत्रिभागः पण्णवति. मन्त्राः । तद्यथा-प्रथमोनु- वाकः पञ्चदश । द्वितीयः पदिशतिः । तृतीयश्चतुस्त्रिंशत् । चतु- थस्य 'नमः क्षतृभ्य' इतियावत एकविंशतिरिति पण्णवतिः । अ- थ चतुर्थे शेपे त्रयोदश । पञ्चमपष्ठी पष्ठिः । सप्तमस्य च यावान् 'नमो वयीय च' इति त्रयो विंशतिरिति पण्णवतिः । अथसप्तमस्य शेपे नव | अष्टमो द्वात्रिंशत् । नवमः त्रयस्त्रि. *णावन्त्ये. .

·304 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ५. प्र.४. । ति त्रय इमे लोका इमानेव लो- कान्थ्समावदीर्यान्करोतीयत्य जु- होति ॥ ११॥ अथेयत्ययेयति त्र- य इमे लोका एम्य एवैन लोकेभ्य- शमयति तिस्र उत्तरा आहुतीर्जु- यः। इमे।लोकाः।इमान्। एव । लोकान् । समाव- वीर्यानिति समावत्-वीर्याद । करोति । 'इयति। अz । जुहोति ।।११॥ अर्थ । इयति ।अर्थ । इयति । त्रयः । इमे । लोकाः । एभ्यः । एव । एनम् । लो- केभ्यः । शमयति । 'तिस्रः । उत्तरा इत्युत्-त- शत् । दशमो वा द्वादश । अन्त्यस्य च नमो रुद्रेभ्यः' इत्यतः प्राक् दश एवं पण्णवतिः । समावीर्यान् समवीर्यान् । 'समादावतुप्' इति स्वार्थं वतुप् ।। 'इयतीति ॥ जान्वादिप्रमाण विशेषप्रतिपादनार्थमिदम् । प्रमा- णसामान्यमिद प्रमाणपरिमाणयोर्मेदस्य अविवक्षितत्वात् । परि- माणप्रत्ययान्तेन प्रमाणविशेषाणां सामान्याभिधानम् । किमिद- म्भ्यां वो घ' इति घ', 'यस्य' इति लोपे इकारनिवृत्तिस्यरेण अथ शब्दक्रममा लोकत्रयप्रसिद्धयर्थ जा- नुदधे आकाशप्रदेशे धारयन् प्रथमामाइति जुहोति । अथ ना. भिदन्ने धारयन् द्वितीयाम् । अय ग्रीवदाने धारयन् तृतीयामिति । एभ्य इति । लोकत्रयार्थम् । शमयति धनपरमध्वर्युः यनमानार्थ मेति ॥ 'तित इति || 'नमो स्द्रेभ्यः । * इत्यादिभिः समासेन । पडि- त्यादि गतम् ॥ इकार उदात्त *स, ४.५.११.

·महमास्तरमाध्योपेता. 303 अनु. ३.] होति पट्यसं पद्यन्ते पड्डा ऋतर्व ऋतुभिरेवैन शमयति यनुपरि- कामै जुहुयादन्तरवचारिणः रुद्र कुर्यादयो खल्वाहुः कस्यां वाऽहं दिशि रुद्रः कस्यां वेत्यनुपरिकाम- मेव होतव्य॑मपरिवर्गमेवैन शम- राः । आहुतीरित्या-हुतीः । जुहोति । पट् । स- मिति । पद्यन्ते । पट् । वै । ऋतवः । ऋतुभिरि- त्वृत्तु-भिः । एव । एनम् । झमयति । यत् । अ- नुपरिकाममित्यनु-परिकामम् । जुहुयात् । अ- न्तरवचारिणमित्यन्तः-अवचारिणम् । रुद्रम् ।कु- यति । अथो इति । खलु । आहुः । कस्याम् । या । अहं । दिशि । रुद्रः। कस्याम् । वा । इति । अ. नुपरिकाममित्यनु-परिक्रामम् । एव । होतव्यम् । अपरिवर्गमित्यपरि-वर्गम् । एव । एनम् । शमयति यदित्यादि । उक्तमेकत्र तिठता होतव्यमिति । इदानी पक्षान्तरं दृपयित्वा स्थापयति तत् । अनुक्रमेण दिक्षु परिक्रम्य तत्र तत्र गतं रुद्रं शमयितुं जुहुयात् । एवं क्रियमाणे रुद्रोऽन्तः- भविश्यापचारमनुधावनाथ अवतु । सार्वत्रिकेणानेन शमनस्य सार्व- निरुवं प्रतिपाद्यत इति । आभीक्ष्ण्ये पामुल् । अपरिवमिति । छान्दसो घमुम् ॥ Fi-29 ·306 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ५.प्र.४. यति ।। १२॥ एता वै देवतास्तु- वयों या उत्तमास्ता यजमानं वा- चयत्ति ताभिरेवैन सुवर्ग लोकं गमयति यं द्विष्याचस्य॑ संचरे पं- शूनां न्यस्येद्यः प्रथमः पशुभिति- ऐति स आर्तिमार्छति ॥ १३ ॥ ॥ १२ ॥ एताः । वै । देवताः । सुवर्यां इति सु. वः-ग्योः । याः। उत्तमा इत्युत्-तमाः। ताः। यज- मानम्। वाचयति । ताभिः। एव । एनमा सुवर्गमिति सुवः-गम् । लोकम् । गमयति ।"यम् । द्विष्यात् । तस्य । संचर इति सं-चरे । पशूनाम् । नीति अस्येत् । यः। प्रथमः । पशुः । अभितिष्ठतीत्य- भि-तिष्ठति । सः।आर्तिम्। एति ।ऋच्छति ॥१३॥ पशूनां यन्तोग्रॅजुहोत्यपरिवर्गमेवैन शम- यति त्रिशचं ॥३॥ "एता वा इति ॥ एता उत्तमा 'नमो रुद्रम्यः' इति । आ- गुदात्तत्वम् । मन्त्रप्रतिपाद्या देवताः ता एताः स्वर्गावाप्तिनिमित्तभूताः । गोयचः' इति यत् । ता इति । गतम् ॥ "ये द्विप्यादिति ॥ द्वेप्यस्य पशूनां संचरे संचरणदेशे अर्क- पणे । न्यस्येदित्यादि । गतम् ॥ इति पञ्चमे चतुर्थे तृतीयोनुवाकः. *सं.४.५.११, ·भभास्करभाष्योपैता. .300 अश्मन्नूर्जमिति परिपिञ्चति मार्ज- यत्येवैनमयो तर्पयत्येव स एनं तृ- तोऽक्षुध्यन्नशौचमिमिन्लोक उ. पतिष्ठते तृप्यति प्रजयां पशुभिर्य एवं वेद तां न इपमूर्जं धत्त मरु- तस्तरराणा इत्याहानं वा अर्गन्ने 'अश्मन्न् । ऊर्जम् । इति । परीति । सिञ्चति । मार्जयति । एव । एनम् । अथो इति । तर्पयति । एव । सः । एनम् । तृप्तः । अक्षुध्यन्न् । अशौचन्न् । अमुस्मिन् । लोके । उपेति । तिष्ठते । तृप्यति । प्रजयेति प्र-जया । पशुभिरिति पशु-भिः । यः। एवम् । वेद । ताम् । नः । इपम् । ऊर्जम् । ध- चामरुतः । सराणा इति सं-रराणाः । इति । आह । अनम् । वै । ऊर्छ । अन्नम् । मरुतः । अ. । 'अरमन्नू मिति परिपिञ्चति गरुत्मन्तं कुम्भेन ॥ अथो अपि च तर्पयति सोप्यनिः शुच्छोकरहितः अमुस्मिन् लोक उपतिष्ठते यन- मानं यत्रार्थोऽग्नेः । अथ तादृशानिमत्तया यजमानोपि सुच्चेकर- हितो भविष्यति । अनुक्तमपि गम्यते । तृप्यतीत्यादि । दिनु फलं । य एवंवेद सोपि प्रजया च पशुभिश्च तृयनि । त्रिपुर एवमनुतिष्ठतीत्यर्थात् गम्यते । एवं-मस्तः । तदेवासचन्दन ।।

·308 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. ५.प्र.४, .. .. मरुतोऽनमेवाव॑ रुन्धेऽश्मस्ते क्षु- दुर्मु ते शुक् ॥ १४॥ ऋच्छतु यं द्विप्म इत्याह यमेव देष्टि तमस्य क्षुधा च शुचा चर्पियति त्रिः परि- पिञ्चन्पति विवृद्वा अग्निर्यााने- वाग्निस्तस्य॒ शुचशमयति त्रिः पु- नः पति पथसं पंद्यन्ते पड्डा ऋतवं नम् ।एव । अवेति । रुन्धे । 'अश्मन्न् । ते । क्षुत् । अमुम् । ते । शुक् ॥ १४ ॥ ऋच्छतु । यम्। द्वि- प्मः । इति । आह । यम् । एव । देटि । तम् । अस्य । क्षुधा। च । शुचा। च । अर्पयति । त्रिः। परिपिञ्चनिति परि-सिञ्चन्न् । परीति । एति । त्रि- वदिति त्रि-वृत् । वै । अग्निः। यावान् । एव । अ- ग्निः।। तस्य । शुर्चम् । शमयति । त्रिः। पुनः । परीति । एति । पट् । समिति । पद्यन्ते । पट् । वै। ऋतवः। मृतुभिरित्युतु-भिः। एव । अस्य । अश्मंस्त इति । परिपेककुम्भमरमानं संसृष्टं सादयति । यमे- वेत्यादि । द्वेप्यमस्मिन् क्षुच्छोकाम्यां योनयति ।। विरिति । प्रदक्षिणं परिपिञ्चति परितो गच्छति । अथापरि- पिञ्चन् त्रिः पुनः पर्येति । गतमन्यन् ।। ..

·भभास्करभाष्योपैता. 309 ऋतुभिरेवास्य॒ शुच शमयत्यपांवा एतत्पुप्पं यद्वैतोपाम्॥ १५ ॥श- रोवका वेतसशाखया चार्यकाभिश्च वि कर्पत्यापो वै शान्तारशान्ता- भिरेवास्य शुच शमयति यो वा शुचम् । शमयति । अपाम् । वै । एतत् । पु- प्पम् । यत् । वेतसः । अपाम् ॥ १५ ॥ शरः । अवकाः । वेतसशाखयेति वेतस-शखयो । च । अर्वकाभिः । च । वीति । कर्पति । आपः। वै । शान्ताः । शन्ताभिः। एव । अस्य । शुच॑म् । शमयति । 'यः । वै । अग्निम् । चितम् । प्रथमः। अपां वा एतदिति । वेतसोपां पुप्पस्थानीयः, ततः प्रादुर्भूत- वात् । अवका च अपां शरस्थानीया । शरस्सारपरिणामः अव- का शेवालम् । आपो वा इति । अभिननस्तुत्या वेतसावका एव स्तूयन्ते शान्तिहेतुत्वाजाताः ॥ 'यो वा अग्निमिति । यः पशुः अग्नि चितं प्रथममधि- कामति आरोहत्ति तं गुना शोकेन प्रकर्षण दग्धुमीश्वरोगिः 'ईश्वरे तोमुन्कसुनो' इति तोसुन् । मण्डूकेनेति । ननु तस्यापि शोकः परिहर्तव्य एवेत्याह-न वा एष इति । पशूनां मध्ये एपोनुपजीवनीयः कथंचिदपि मांसादिना वहनादिना वा । अ- योच्येत धातुमूलविशेषवदारोग्यहेतुस्त्यात् । तदपि नास्तीत्याह- . - ·-310 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ५.प्र.४, .. अग्निं चितं प्रथमः पशुरधि क्रामती- श्वरो वै त५ शुचा मृदो मण्डूकैन चि करपत्येप चै पशूनाम॑नुपजीव- नीयो न वा एप ग्राम्येपुं पशुपु हि- तो नारण्येपु तमेव शुचाऽर्पयत्य- टाभिर्वि करूपति ॥ १६ ॥ अष्टाक्ष- पशुः । अधिकामतीत्यधि-कामति । ईश्वरः । वै। तम् । शुचा । प्रदह इति प्र-दहः । मण्डूकैन । वीति । कर पति । एपः । वै । पशूनाम् । अनुप- जीवनीय इत्यनुप-जीवनीयः । न । वै । एपः। ग्राम्येपुं । पशु' । हितः । न । आरण्येषु । तम् । एव । शुचा । अर्पयति । अष्टाभिः । वीति । कर- पति ॥ १६ ॥ अष्टाक्षरेत्यप्टा-अक्षरा । गायत्री । न पा एप इति । न ह्ययं ग्राम्येषु आरण्येषु वा पशुपु उपकारकतया हित शास्त्रेण, विहित. । यहा- -हितयोगे च. तुर्थी व्यत्ययेन बाध्यते । उपकारको न भवति । तमेवेति। गृह्यतामयं शोकेन पापीयानिति भावः ।। 'अष्टाभिरिति । 'समुद्रस्य त्वाऽवाकया इत्यादिभिः । गा. यत्रोमिरिति । सहोत्पन्नत्वात् ॥ पतेः उप.

·अनु. ४.] भाभास्करभाष्योपैता. 811 रा गायत्री गायत्रोग्निर्यावानुवाग्नि- स्तस्य शुच शमयति पार्वती- भिरनं वै पावकोऽनै वास्य॒ शुचर शमयति मृत्युर्वा एप यदग्निब्रह्मण एतद्रूपं यत्प्णाजिनं काणी उ- पानहावुप मुञ्चते ब्रह्मणैव मृत्योरन्त- गायत्रः । अग्निः । यावा । एव । अग्निः। तस्य । शुचम् । शमयति । 'पावकर्वतीभिरिति पावक- वतीभिः । अनम् । वै । पावकः । अनेन । एव । अस्य । शुम् । शमयति । मृत्युः । वै । एषः। यत् । अग्निः । ब्रह्मणः । एतत् । रूपम् । यत् । कृष्णाजिनमिति कृष्ण-अजिनम् । काम इति । उपानहौ । उपेति । मुञ्चते । ब्रह्मणा । एव । मृ- 'पावकवतीभिरिति । पावकशब्दवतीमि. । अन्नं वा इति । तहेतुत्यात्ताच्छब्धम् ॥ मृत्युर्वा इति । दाहेन नाशकत्वात् वदान्तादीनां [वृन्तादी- गां] क्षयहेतुत्वात् वा । ब्रह्मण इति । ब्राह्मणः कर्मणो रूर- पमिदं कृष्णानिनं प्रधानसाधनत्वात् वाम गस्यैव तद्रूपं । का- " । 'अप्राणि रनतादि 'इत्यम्, अनि 'वा छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । कृष्णो मृगविशेषः । उपमुञ्चते पादयोर्व- ·812 तैत्तिरीयसहित. [फा. ५.प्र. ४. धत्तेऽन्तर्मृत्योर्धत्तेऽन्तरनाद्यादित्याहु. रन्यामुपमुञ्चतेऽन्यानान्तः ॥ १७ ॥ एव मृत्योर्धत्ते वाऽनाद्य रुन्धे न- मस्ते हरसे शोचिप इत्याह नम-. त्योः। अन्तः। धत्ते। अन्तः। मृत्योः । धत्ते। अन्तः । अन्नाद्यादित्यन-अयात् । इति । आहुः। अन्याम् ।उ- पमुञ्चत इत्युप-मुञ्चते। अन्याम्।नाअन्तः॥१७॥ए- व।मृत्योः। धत्ते । अवेति । अनाद्यमित्य॑न-अयम् । रुन्धे।"नमः।ते।हरसे । शोचिपै।इति। आह । न- मस्कृत्येति नमः-कृत्यं । हि । वसीयारसम् । उ- भाति । ब्रह्मणैव मृत्योरन्तयते । ब्रह्मबलन मृत्योरदर्शनेन च वी ते ।। अथेनदुभयोरुपमोचनं दूपयति-अन्तरिति । अन्तर्मृत्योधने अविशेषादित्याहुः । अन्तरन्नाद्यादिति । धरा इत्येव । तत्र का प्रतिपत्तिरित्याह-एकामुपमुञ्चते एकां न । 'एकान्याभ्याम्' इति आख्यातं न निहन्यते । अन्तरेवेति । उपमुक्तायां मृत्योरन्त- र्धन्ते । अनुपमुक्तायामन्नाद्यमवरुन्धे ॥ नमस्ते इति । 'अपामिद न्ययनं' इति द्वाभ्यां श्वेत- वतीम्यां: अभि मृज्य अभिद्रुत्य आरोहीन चितिं । नमरक- त्येति अनुज्ञाप्य प्रतिपिद्धं अप्यानरितुं नमस्कारण वमीयांस- माराधयन्ति ।। सं.४.६-1.

·माभासरभाप्योपैता, 313 स्कृत्य हि वीया५समुपचरन्त्य- न्यं ते अस्मनपन्तु हेतय इत्यात यमेव देष्टि तमस्य शुचाऽपैयति पायको अस्मभ्य शिवो भवेत्या- हान्नं वै पावकोऽनमे॒वाव॑ रुन्धे हा- भ्यामधि कामति प्रतिष्ठित्या अप- स्यवतीभ्या५ शान्त्यै ॥ १८॥ पचरन्तीत्युप-चरन्ति । "अन्यम् । ते । अस्मत् । तपन्तु । हेतयः । इति । आह । यम् । एव । द्वे- प्टिं। तम् । अस्य । शुचा । अर्पयति । पावकः । अस्मभ्यमित्यस्म-भ्यम् । शिवः । भव । इति । आह । अनंम् । वै। पावकः । अनम् । एव । अ. वेति । रुन्धे । "द्वाभ्याम् । अधीति । कामति । . प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै । अपत्यवतीभ्या- मित्यपस्य-वतीभ्याम् । शान्त्यै ॥ १८ ॥ शुग्वैतोपाम॑ष्टाभिर्वि कर्पति नान्तरेकानप- ञ्चाशच ॥४॥ "अन्य त इति ॥ द्वेप्यमस्याग्नि. शोकेन तापयति । पावक इत्यादि । गतम् ॥ "अपस्यवतीम्यामिति ॥ अप्शब्दवतीम्या एकेन अप्शब्देन द्वे । Vit-40 ·314 तैत्तिरीयसहिता. [पा. ५. प्र. ४, नृपदे वडिति व्यापारयति पक्याऽऽ- हुत्या यज्ञमुखमा रंभतेऽक्ष्णया व्या- घारयति तस्मादक्ष्णया पशवोगा- 'नृपद् इति नृ-सः। वट् । इति । व्याघारय- तीति वि-आधारयति । पृङ्ख्या । आहुत्येत्या-हु- त्या । यज्ञमुखमिति यज्ञ-मुखम् । एति । रभते । 'अक्ष्णया।व्याधीरयतीति वि-आधारयति । तस्मा- त् । अक्ष्णया । पशवः । अनि । मेति । हरन्ति । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै । यत् । वपकुर्या- दिति वपट्-कर्यात् । यातयामेति यात-यामा। अपि तद्वत्यो । यद्वा--- साहचर्यान् द्वितीयाऽपि अप्शब्दवती नि- वन । अपशब्दात् 'भयगय' इत्यादिना साथिको यन्, तत्स- नियोगेनासुगागमो निपात्य ॥ इति पञ्चम चतुर्थ ननुर्थीनुनाव: 'नृपदे वटित्यादि ॥ स्वयमातृग्णा चितिमेव व्यापारयति । उत्तर ध्याधारणम् । परचेति । पदपाया । ययात 'पञ्चभिः पञ्च- कः पदपति' इति । अक्षरपहिरिति केचिन्, एरस्य ननुष्क- वात् । आहुत्येति । आहुन्यर यज्ञमुखमुपक्रममारभने । अक्ष्णयेत्यादि । व्यारयातम् ॥ *म, ५-११, ५.१-५.

·भष्मासरभाष्योपेता. 816 अनु. ५.] निप्र हरन्ति प्रतिष्ठित्य यद्वैपट्कुर्याद्या- तयामाऽस्य वपट्वारस्त्यायन वैपकु- द्रिक्षासि यज्ञ हेन्युर्वडित्याह प- रोक्षमेव वर्पट्रोति नास्य यातयां- मा वपवारो भवति न यज्ञ रक्षा- 'सि नन्ति हुतादो वा अन्ये देवाः ॥ १९ ॥ अहुतादोऽन्ये तानग्निचिढ़े- अस्य । वपद्वार इति वपट-कारः । स्यात् । यत् । न । वपर्यादिति वपट्-कुर्यात् । रक्षासि । यज्ञम् । हन्युः। वट । इति । आह । परोक्षमिति परः-अक्षम् । एव । वपंट् । करोति । न । अस्या यातयामेति यात-यामा वषकार इति वपट-कारः। भवति । न । यज्ञम् । रक्षा सि । नुन्ति । हुताद इति हुत-अदः । वै । अन्ये । देवाः ॥ १९ ॥अ- हुताद् इत्यहुत-अदः । अन्ये । तान् । अग्निचिदि- 'हुताद इत्यादि ॥ अमृष्टिनाऽयोक्षणविधि । हुनमग्नी प्रास्तम्- दन्तीति हुतादः पुरोडाशादिभुनः । 'अदोऽनने ' इति विट् । रदुत्तरपदपरनिसारत्वम् । अतमदन्तीत्यहतादः वलिहरणादिभुन. । स एा प्रत्ययः सरश्च । तानुभयानपि अनिचिदेवाग्निचित् प्री- णाति मीणयितुमर्हति । उभयेऽप्यनेन प्रीणयितव्याः । तस्मात् 'ये ·316 तैत्तिरीयसहिता. [या. ५.प्र. ४. चोभयान्प्रीणाति ये देवा देवानामि- ति दना मधुमिश्रेणावौक्षति हुताद- श्चैव देवानंहुतार्दश्च यज॑मानः प्री- णात ते यज॑मानं प्रीणन्ति दव हुतार्दः प्रीणाति मधुपाऽहुतादो ग्रा- त्यग्नि-चित् । एव । उभयान् । प्रीणाति । ये । देवाः । देवानाम् । इति । दना । मधुमिश्रेणेति मधु-मश्रेणं । अवेति । उक्षति । हुताद इति हु- ल-अदः । च । एव । देवान् । अहुताद इत्यहुत- अदः । च । यजमानः । मीणाति । ते । यजमा- नम् । प्रीणन्ति । 'दृधा । एव । हुताद इति हुत- अदः । प्रीणाति । मधुंपा । अहुताद इत्यहुत-अ- दः । ग्राम्यम् । वै । एतत् । अनम् । यत् । दधि। देवाः' इति द्वाभ्या जातिम्या दधा मधुमिश्रेण अबोक्षति । तेन उभयानपि देवान् यममान प्रीणाति । ते च प्रीताः यजमानं प्रीणयन्ति। 'दवेत्यादि । गतम् । अनट उदात्तत्यादी विभक्तिरदा- तनिवृत्तिस्वरेणोदात्ता । मधुशब्दपर्यायः सकारान्तो महश्शब्दः ।। 'ग्राम्यं पा इत्यादि ।। गणम् ॥ सं.४.६-१, ·भभास्करभाध्यापता. 317 म्यं वा एतदन्नं यद्दयारण्यं मधु य- द्धा मधुमिश्रेणावोक्षत्युभयस्याव- रुध्यै घुमुष्टिनाऽवोक्षति प्राजापत्यः ॥ २० ॥ वै गुमुष्टियोनित्वाय द्वाभ्यां प्रतिष्ठित्या अनुपरिचारम- आरण्यम् । मधु । यत् । दृना । मधुमिश्रेणेति मधु-मिश्रेणं । अवाक्षतीत्यव-उक्षति । उभयस्य। अवरुद्ध्या इत्यय-रुद्धयै । 'ग्रुमुष्टिना । अवेति । उक्षति । प्राजापत्य इति प्राजा-पत्यः॥२०॥ वै । ग्रुमुष्टिः । सयोनित्वायेति सयोनि-त्वायं । द्वा- भ्याम् । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै । 'अनुप- रिचारमित्यनु-परिचारम् । अवेति । उक्षति । अ- परिवर्गमित्यपरि-वर्गम् । एव । एनान् । प्रीणा- । । + 'अमुष्टिः दर्भमुष्टिग्रहणम् । प्रशंसाकर्मग औणादिक इक्प्रत्ययः, इस्वाभावश्च । प्राजापत्य इति । मुष्टि प्रनापतिदेवत्यः । अमिः मनापतिमुपादुत्पनः । तस्मात्समानकरणत्वाय भवति । समान- स्य समानः । द्वाभ्यामवोक्षणं प्रतिछाया एव भवति । "अनुपरिनारमिति ।। अनुक्रमेण परितो गत्वा पुरस्तादक्षिणतः पश्चादुत्तरत. पश्चाइवोक्षति | आभीक्ष्ण्ये णमुल् । अपरिवर्गमिति । किञ्चिदपरिवृज्य सर्वानेव तान्त्रीणयति । वृनेश्छान्दसो पमुम् ॥

·818 तैत्तिरीयसंहिता, [फा. ५. . ४. वोक्षत्यपरिवर्गमेवैनन्त्रिीणाति वि वा एप प्राणैः प्रजयां पशुभिर् - ध्यते योनि चिन्वन्नधि कामति प्रा- णदा अपानदा इत्याह प्राणानेवा- त्मन्धत्ते वर्चीदा वरिवोदा इत्याह ति । वीति । वै । एपः । प्राणैरिति प्र-अनैः । प्रजयेति प्र-जयो । पशुभिरिति पशु-भः । ऋ- ध्यते । यः । अग्निम् । चिन्वन् । अधिक्रामतीत्य- धि-क्रामति । प्राणदा इति प्राण-दाः । अपान- दा इत्यपान-दाः। इति । आह । प्राणानिति प्र- अनान् । एव । आत्मन्न् । धचे । वर्चीदा इति व. र्चः-दाः। वरिवोदा इति वरिवः-दाः । इति । आ- हु । जति प्र-जा । वै । वचः । पशवः । वरि- वः । प्रजामिति प्र-जाम् । एव । पशून् । आ- 'वि वा एप इत्यादि ॥ अवरोहणस्य अर्थप्राप्तम्य मन्त्रविधिः । यहा-अधिरोहणस्य दोपवचनेन अमरोहणाय विशिष्टमन्त्रविधिः। प्राणदाः इत्यादिरवरोहणमन्त्र. पदिश्चतप्पदा । प्राणानिति | प्राणापानस्य प्रदर्शनार्थत्वात यहुवचनम् । पर्चा वदम् । परिवः पूना । तद्वेनुत्वात्ताच्छन्धम् ॥ स.४.६.१ ·भभास्करभाष्योपेता. 319 अनु. ५.] प्रजा वै वचः पशवो वरिवः प्र॒जा- मेव पशूनात्मन्धुत्त इन्द्रो वृत्रमह- न्तं वृत्रः ॥२१॥ हतप्पोडशभि- भॊगैरसिनाथ्स एताममयेऽनीकवत आहुतिमपश्यत्ताम॑जुहोनस्याग्निर - नीकान्थ्स्वेनं भागधेयन प्रीतष्पो- त्मन्न् । धत्ते । 'इन्द्रः । वृत्रम् । अहुन्न् । तम् । वृ- त्रः॥ २१ ॥ हुतः । पोडशभिरिति पोडश-भिः । भोगैः । असिनात् । सः । एताम् । अग्नये । अ. नौकवत इत्यनीक-वते । आहुतिमित्या-हुतिम् । अपश्यत् । ताम् । अजुहोत् । तस्य । अग्निः। अ- नौकवानित्यीक-वान् । स्वेन । भागधेयेनति भाग-धेयैन । प्रीतः । पोडशधेत पोडश-धा। "इन्द्रो वृत्रमित्यादि ॥ भागै शरीरगुणे पोडशधा विभक्तः इन्द्रमसिनात् अवनात् । पिन् बन्धने । एतामिति । 'अग्निस्ति- ग्मेन '* इति डाभ्यां या क्रियते । अनीकवान् सेनावान् । मुख- वान्ला । पोडशधेति । पोडशधा विभक्तेन निजशरीरेण वृत्रस्य पोडशधा हि भोगानदहत् । वैश्वकर्मणेनेति । 'य इमा विश्वाः इति क्रियमाणेन | पाप्मन इति । वृत्रवधानिमित्तात् ॥ सि. ४.६.२.

·320 तैत्तिरीयसंहिता, का. ५.प्र.४. . शधा वृत्रस्य भोगानय॑दहवैदव- कर्मणेनं पाप्मनो निरमुच्यत यद्- भयेऽनीकवत आहुतिं जुहोत्य॒ग्निरे- वास्यानीकवान्थ्श्वेनं भागधेयन प्री- तः पाप्मानमर्पि दहति वैश्वकर्म- णेने पाप्मनो निर्मुच्यते यं काम- येत चिरं पाप्मनः ॥ २२ ॥ निर्मु-. वृत्रस्य॑ । भोगान् । अपीति । अदहत् । वैश्वकर्म- णेनेति वैश्व-कर्मणेनं । पाप्मनः । निरिति । अ. मुच्यत्त । "यत् । अग्नये । अनीकवत इत्यनीक- चते । आहुतिमित्या-हुतिम् । जुहोति । अग्निः । एव । अस्य । अनीकवानित्यनीक-वान् । स्वेन। भागधेयेनेति भाग-धेयैन । प्रीतः । पाप्मानम् । अपीति । दहति । वैश्वकर्मणेनेति वैश्व-कर्मणेन। पाप्मनः । निरिति । मुच्यते । "यम् । कामयत । चिरम् । पाप्मनः ॥ २२ ॥ निरिति । मुच्येत । 1"यदित्यादि ॥ गतम् । आहवनीये होमः ॥ "यमित्यादि ॥ चिरं दीण कालेन । एककमिति । प्रति- मन्त्रमाहुतीर्नुयात् । ताना तदानीमेव । सर्वाणीति । सर्वा- ·अनु. ५.] मटमास्करमाप्योपेता. 821 येतेत्येकैकं तस्य॑ जुहुयाञ्चिरमेव पाप्मगो निर्मुच्यते यं कामयेत ता- जपाप्मनो निर्मुच्येतेति सीणि तस्यानुद्रुत्यं जुहुयात्ताजगेव पाप्म- नो निर्मुच्यतेऽथो खलु नानैव सू- इति । एकैकमित्येक-एकम् । तस्य । जुहुयात् । चिरम् । एव । पाप्मनः । निरिति । मुच्यते । यम् । कामचैत । ताजक् । पाप्मनः । निरिति । मुज्येत । इति । सर्वाणि । तस्य । अनुद्रुत्येत्यनु- द्रुत्य । जुहुयात् । ताजक् । एव । पाप्मनः । नि- रिति । मुच्यते । "अथो इति । खलु । नाना। एव । सूक्ताभ्यामिति सु-उक्ताभ्याम् । जुहोति । नानी । एव । सूक्तयोरिति सु-उक्तयोः । वीर्यम् । णि मन्तवाक्यान्यनुद्रुत्य अन्ते वैकामाहुति जुहुयात् । अनुट्रैव- णं अनुक्रमेण उच्चारणम् ॥ अथो इत्यादि ॥ पक्षान्तरम् । नाना पृथक्टथक् द्वेटे आहुती जुहोति द्वाभ्यां सूक्ताभ्याम् । 'य इमा विश्वाः' इत्यार- भग 'विश्वकर्मा पुननिष्ट' इत्येकं सूक्तम् । 'चतुपः पिता'* इत्यारभ्य 'विश्वकर्मन् विपा वर्धनेन '५ इत्यपरम् । वीर्यमिति । । ill ·329 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. ५. म... क्ताभ्यो जुहोति नानैव सूक्तयौवाय द्धात्यो प्रतिष्ठित्यै ।। २३॥ उदैनमुत्तरां नयेति समिधु आ दै- धाति यथा जनं यतेऽवसं करोति दधाति । अथो इति । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थि- त्यै ॥ २३ ॥ देवाः प्राजापत्यो वृत्रश्चिरं पाप्मनश्चत्वारि- शच ॥५॥ 'उदिति । एनम् । उत्तरामित्युत्-तराम् । न- य । इति । समिध इति सं-इधः । एति । दधा- ति । यथा । जनम् । यते । अवसम् । करोति । सूक्तद्वयसम्बन्धि पृथग्भूतं वीर्य द्विप्रकारं दधाति आत्मनि स्था- पयति । अथो अपि च प्रतिष्टित्य द्वित्वलामात् ।। इति पञ्चमे चतुर्थे पञ्चमोनुवाकः. "उदेनं '* इत्यादितिमृमिस्तिस्त्रः आदधाति ॥ यथेति । य. था द्रष्टव्यं जनं यते गच्छेने अवसं रक्षणार्थ पाथेयादिकं करोति ननुल्यम् ॥ *सं.४.६-१.

·मनु..] भाभास्करभाष्योपेता. 823 ताहगेच त्तत्तिन आ दधाति त्रिवृद्धा अग्निर्याानेवाग्निस्तस्मै भागधेय क- रोत्यौदुम्बरीभवन्त्यूर्वा उदुम्बर ऊ- जमेवास्मा अपि दधात्यु? त्या वि- वे देवा इत्याह प्राणा वै विश्व दे- वाः प्राणैः ॥ २४ ॥ एवैनमुर्धच्छ- तादृक् । एव । तत् ।'तिस्त्रः । एति । दधाति । विवृदिति त्रि-वृत् । वै । अग्निः । यावान् । एव। अग्निः । तस्मै । भागधेयमिति भाग-धेयम् । क- रोति । औदुम्बरीः । भवन्ति । ऊ । वै। उदु- म्वरः । ऊर्जम् । एव । अस्मै । अपीति । दधा. ति । 'उदिति । ऊ । त्वा । विश्व । देवाः । इति । आहे । प्राणा इति प्र-अनाः । वै । विश्व । देवाः। माणैरिति प्र-अनैः ॥ २४ ॥ एव । एनम् । उदि. "तिस्त्र इत्यादि ॥ गतम् । 'उदात्तयण.' इति तिसृभ्यो विभक्तिरुदात्ता । त्रेधाविहितेष्टकत्वात् त्रिवृत्त्वमग्नेः । "उदु त्या विश्व देवाः' इति पङ्गिरानिमुद्यच्छते । ननु कथमुक्तं- पहिरनिमुद्यच्छते इति उद्यमनस्य नियतागत्यात् दोपः। हे परिगृह्यवती *स. ४.६.३.

·324 तैत्तिरीयसहिता. (पा. ५. म. ५. तेऽने भरन्तु चिनिभरित्याह यस्मा एवैनं चित्तायोद्यच्छते तेनैवैन स: मर्धयति पञ्च दिशो वीर्यज्ञमवन्तु देवीरित्याह दिशो येपोऽनु प्रध्यव- तेऽपामंतिं दुर्मतिं बाधमाना इत्या- ह रक्षसामपंहत्यै रायस्पोपै यज्ञपं- ति । यच्छते । अग्ने । भरन्तु । चितिभिरिति चि- ति-भिः । इति । आह । यस्मै । एव । एनम् । चित्ताय । उचच्छेत इत्युत्-यच्छते । तेन । एव । एनम् । समिति । अर्धयति । पञ्च । दिशः दे। चीः । यज्ञम् । अवन्तु । देवीः । इति । आह । दि- शः। हि । एपः । अन्विति । प्रच्यवंत इति प्र- च्यवते । अपति । अमंतिम् । दुर्मतिमिति दुः-म- तिम् । वाधमानाः । इति । आह । रक्षसाम् । अ- पहत्या इत्यपं-हत्यै । रायः। पो । यज्ञपतिमि- ति यज्ञ-पतिम् । आमजन्तीरित्या-गजन्तीः । परिगृह्मशब्दवत्यो द्वै फनी द्वितीयाचतुर्यो 'रायस्पोषे अधि य- श:'* 'जना यद्यज्ञम्' इति च । एवं हरणमामर्थ्यप्रयापनार्थ *स. ४-६.१.

·भभास्सरमाष्योपैता. 325 मनु. ६.] : तिमाभर्जन्तीरित्याह पशवो वै रा- यस्पोपः ॥२५॥ पशूनेवाव॑ रुन्धे पनि हरति पड्डा अतव ऋतुभिरे- वैन! हरति द्वे परिगृह्मवती भवतो रक्षसामर्पहत्यै सूर्यरश्मिर् हरिकेशः पुरस्तादित्याह प्रस॒त्यै ततः पावका आशिपो नो जुपन्तामित्याहानं वै इति । आह । पशवः । वै। रायः । पोपः॥२५॥ पशून् । एव ।अवेति । रुन्धे । पद्धिरिति पट्-भिः। हरति । पट् । वै । ऋतवः । ऋतुभिरित्युतु-भिः । एव । एनम् । हरति । । इति । परिगृावती इ. ति परिगृह्य-वत्ती। भवतः । रक्षसाम् । अपहत्या इत्यर्प-हत्यै । सूर्यरश्मिरिति सूर्य-रश्मिः । हरि- केश इति हरि-केशः । पुरस्तात् । इति । आह । प्रसूत्या इति प्र-सूत्यै । ततः । पावकाः। आशि- प इत्या-शिपः । नः। जपन्ताम् । इति । आह । अनम् । वै । पावकः । अनम् । एव । अ- १ .. छनिन्यायेन सासां परिगृह्मवत्वख्यापनमभिप्रेतम् । तेन देवैः परि- गृहीतत्ववचनाद्रशासि बाधितुं प्रभवति ॥

·826 तैत्तिरीपसंहिता. [फा. ५. म.४, पावकोऽनमे॒वाव॑ रुन्धे देवासुरा- संयत्ता आसन्ते देवा एतदप्रतिर- थमपश्यन्तेन वै तेऽति ॥ २६ ॥ असुरानजयन्तदप्रतिरथस्याप्रतिरथ- त्वं यदप्रतिरथं द्वितीयो होताऽन्वा. वेति । रुन्धे । 'देवासुरा इति देव-असुराः । संयत्ता इति सं-यत्ताः । आसन् । ते । देवाः । एतत् । अप्रतिरथमित्यप्रेति-रथम् । अपश्यन् । तेनं । वै । ते । अप्रति ॥ २६ ॥ असुरान् । अजय- न् । तत् । अप्रतिरथस्येत्यप्रति-रथस्य । अप्रति- रथत्वमित्यप्रतिरथ-त्वम् । यत् । अप्रैतिरथमित्य- 'देवासुरा इति । अप्रतिरथ्यं नाम 'आशुश्शिशानः' इत्या- दिकं दशर्च सूक्तमानानक्रमं विहाय प्रागेवेदं विनियुक्ते । अ- प्रतीति । प्रतिपक्षो यत्र नास्ति तदप्रतीति क्रियाविशेषणम् । यथा न कश्चित्मतीपरिशप्यते तथा अमुरानगयत् । बहुधीही 'नन्सु- भ्याम्' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । यद्वा-अतिकल्पम् । 'सुप्र- तिनामात्रार्थे' इत्यव्ययीभावसमासः । अप्रतिरथत्वमिति । अप्र- तित्वं रुपसायनयात् ।। 'यदित्यादि ॥ यदा 'अनये प्रणीयमानाय अनुचूहि' इति । *सं. ४.६.४.

·327 मामारसरमा योग MANAVAN हामृत्यैव तेन यजमानो भ्रातृव्या- आयत्ययो अनभिजिनमेवानि - यति दगाचे भवति दझालरा वि- राविराजेमी लोको विघृतावनया- लोकयोविवृत्या अयो दशातरा बि- प्रति-रथम् । द्वितीयः । होता । अन्वाहेत्यनु-आ- है । अप्रति । एव । तेनं । यज॑मानः । भ्रातृव्यान्। जयति । अथो इति । अनभिजितमित्यनाभि-जि- तम् । एव । अभीति । जयति । दग़र्चमिति द- श-अचम् । भवति । दशाक्षरोति दर्श-अक्षरा । विराडिति वि-राट् । विराजेति वि-राजर्जा । इमौ। लोको । विभृताविति वि-धूतौ । अनयोः । लो- कयोः । विधृत्या इति चि-धृत्ये । अथो इति । द- शाक्षरेति दर्श-अक्षरा । विराडिति वि-राट् । अ. नम् । विराडिति वि-राट् । विराजीति वि-राजा संप्रेषः क्रियते तदेतत्सूकं द्वितीयो होताऽन्वाह-अयो इति । अनभिनितं अभिनेतुमशायमपि शमभिगयत्येव ।। अनुवाशेपरय पञ्चस्य दशानागनां समारो दशचम् । 'पूरव्यूः' इत्यशरस्समासान्त' । विरानेति । विराट् य- ज्ञोऽन्नं च ॥

·328 तैत्तिरीयसंहिता. । राडन्नै विराड्विराज्येवानाद्ये प्रति ति मृत्यसैदिव वा अन्तरिक्षमन्तरिक्ष मिवामीमामीधे ॥ २७ ॥ अश्मा- नं नि दधाति सत्त्वाय द्वाभ्यां प्रति- ष्ठित्यै विमान एप दिवो मध्य आ- स्त इत्याह व्यवैतयां मिमीते मध्ये एव । अन्नाद्य इत्यन-अये । प्रतीति । तिष्ठति । 'असत् । इव । वै । अन्तरिक्षम् । अन्तरिक्षम् । इव । आमीभ्रमित्याग्नि-इधम् । आनी, इत्याग्नि- इधे ॥२७॥ अरमानम् । नीति । द्धाति । सत्त्वा- येति सत्-त्वार्य । द्वाभ्याम् । प्रतिष्ठित्या इति प्र- ति-स्थित्यै । विमान इति वि-मानः । एषः। दि- वः।मध्ये । आस्ते । इति । आह । वीति । एव । एतयां । मिमीते । मध्य । दिवः । निहित इति नि- 'असदिवेति ॥ आमीध्रीयेऽश्मनि साधनविधिः । असदिव या अन्तरिक्ष, प्रत्यक्षमदर्शनात् । अन्तरिक्षमिवाग्नीधं मध्ये भावात् । सन्चायेति । अश्मनि निहिते उपलम्मादिसचनिवृत्तिः ॥ विमान एप इति ॥ अश्मनिधानमन्तौ । व्यतयेनि । एतया ऋचा अन्तरिक्षमसहिमिमीते। सचं बल हि विमान: अन्तरित- स्थानीयस्यानीघ्रस्य, 'आरते'* इति मन्तलिझात् । तहि हिती- *सं. ४.६.३.

·329 भनु । भटमास्सरभाश्योपैता. दियो निर्हितः पृभिरश्मेत्याहानं वै 'पृश्न्यन्नमेवा रुन्धे चतसृभिरा पु- च्छादेति चत्वारि छन्दासि छन्दों- भिरेवेन्द्र विश्वा अवीवृधनियाह वृद्धिमेवोपार्वतते वाजानार सत्पति पतिम् ॥२८॥ इत्याहान्नं वै वा- हितः । पृभिः । अश्मा । इति । आह । अन्नम् । वै । पृश्नि । अनम् । एव । अवेति । रुन्धे । 'च. तसृभिरिति चतसृ-भिः। एति । पुच्छात् । एति । चत्वारि । छन्दासि । छन्दोभिरिति छन्दः-भिः। एव । "इन्द्रम् । विश्वाः । अवीवृधन् । इति । आ- है । वृद्धिम् । एव । उपार्वर्तत इन्युप-आवर्तते । वाजानाम् । सत्पतिमिति सत्-पतिम् । पतिम् ॥ २८॥ इति । आह । अनम् । वै । वाजः। अ- यया कि क्रियत इत्याह-~अन्न वा इति । शुक्लत्वसामान्यात् अन्न वृत्तिरश्मा तत्कारण वा । तस्माद्वितीयया अश्मनि साधनत्व सप्रतिपद्या इति भाव ॥ 'चतमृभिरिति ।। इन्द्र विश्वा ' इत्यादिभि आपुच्छात् गच्छति । उन्दोभिरेवेति एतीत्येव ॥ "वृद्धिमेवेति ॥ निजवृद्धिलाभाभिप्रायक्वात् इन्द्रवृद्धिकीर्तनस्य । - ·330 तैत्तिरीयसहिता. [फा. ५.प्र.४. जोऽनमे॒वाव॑ रुन्धे सुम्नहूर्यज्ञो देवा आ च वक्षदित्याह प्रजा वै पश- वस्सुम्नं सृजामेव पशूनाल्मन्धत्ते य- क्षदग्निर्देवो देवा आ च वक्षदित्या- ह स्वगाकृत्यै वाजस्य मा प्रसवे- नम् । एव । अवेति । रुन्धे । सुनहूरिति सुम्न- हूः । यज्ञः । देवान् । एति । च । वक्षत् । इति । आह । प्रति प्र-जा । वै । पशवः । सुम्नम् । प्रजामिति प्र-जाम् । एव । पशून् । आत्मन्न् । धने । "यक्षत । अग्निः । देवः । देवान् । एति । च । वक्षत् । इति । आह । स्वगात्या इति स्व- गा-कृत्यै । "वाजस्य । मा। प्रसवेनेति प्र-सवे- । । एव वानमुनयोरपि द्रष्टव्यम् । मुम्न मुग्यम् । प्रनाना न त - तुत्वाताच्छन्यम् ॥ "स्वगारया इति ॥ असाट्दयण स्वभागाभाय । अमिरेय हि देवास्तथा यष्टु शमोतीति मन्नाभिनाय इति दर्शयति । छान्दमडानन्तस्य गनिवान् ‘ज्यानिच्चिदानश्च' टी गनिवान् तादान निति ' रति प्रतिसग्यम् ॥ "अमी इत्यादि । उद्यन् उड़ाम । उदानि उत्माग्यनि । रश्मीन निनोचन अस्तं गच्छन्निग्राम निगृाति प्रमनि नियच्छति .

·अनु. ७.] भाभास्करमाप्योता. 331 नौदाभेणोदअभीदित्यौहासौ वा आ- दित्य उद्यनुदाभ एष निम्रोचे नि- ग्राभो ब्रह्मणैवात्मानं मुलाति ब्रह्म- णा भ्रात॒व्यं नि गुहाति ॥ २९ ।। प्राचीमर्नु प्रदिशं प्रेहि विद्वानित्या- न । उद्गाभेणेत्युत्-ग्राभेणं । उदिति । अग्रभीत् । इति । आह । असौ । वै। आदित्यः । उद्यनित्यु- त्-यन्न् । उन्नाभ इत्युत्-ग्राभः । एपः । निनोच- निति नि-नोचन्न् । निग्राम इति नि-ग्राभः। व्र- ह्मणा । एव । आत्मानम् । उद्गृह्णातीत्युत्-गृहा- ति । ब्रह्मणा । भ्रातृव्यम् । नीति । गृह्णाति॥२९॥ प्राणैः पोपोमत्यानीधे पतिमेप दर्श च ॥ ६ ॥ 'प्राचीम् । अन्विति । प्रदिशमिति प्र-दिशम् । रश्मीनिति । गुद्यमननिपातनयोयुत्पादितावत्र सादृश्याच घर्ते- ते । ब्रह्मणैवेति । उद्हणात्मना अनेन परियढेनादित्यकर्मणा आदित्येवावाकारिगा आत्मानमुद्गृह्णाति उच्छ्रितं करोति भ्रातृव्यं च.निगृहाति विधेयीकरोति ।। इति पञ्चमे चतुर्थे पष्ठीनुवाकः. 'प्राचीमित्यादि ॥ अग्निना सह नित्यधिश्रयणमन्ता एते- 'प्राचीमनु प्रदिशं' इत्याद्याः .पश्च । देवलोकामिति । देवलोक- - ·832 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ५.प्र. ४. . ह देवलोकमेवैतयोपावर्तते कर्मध्व- मुग्मिना नामिाहेमानेवैतयोलो- कान्क्रमते पृथिव्या अहमुदन्तरिक्ष- भाऽहिमित्योहेमानेवैतयां लोका- न्थ्समारोहति सुवर्यन्तो नापेक्षन्त इत्याह सुवर्गमेवतयां लोकमेत्यग्ने मेहि ॥ ३० ॥ प्रथमो देवयतामि- प्रेति । इहि । विद्वान् । इति । आह । देवलोक- मिति देव-लोकम् । एव । एतयां । उपार्वर्तत इ- न्युप-आवर्तते । कर्मध्वम् । अग्निना । नाकम् । इति । आह । इमान । एव । एतयो । लोकान । क्रमते । प्रधिव्याः । अहम् । उदिति । अन्तरि- सम् । एति । अरुहम् । इति । आह । इमान् । पतया । लोकान् । नमारोहृतीति सं-आ- एव पूर्वः । यन्तः । न । अपेति ।। ईक्षन्ते सुवर्गमिति नुवः-गम् । एव । ए- ति । अमे। प्रति । इहि॥३०॥ तयां । लोकम। देव-माम् । इति । प्रथमः। देवयतामिति । रोहति । इति । आह स्थानीयं आयनीगं ! उपाय ते उपमंट ·भभास्करभाष्योपेता.. 333 अनु.७] त्याहोभयेप्वेवैतया देवमनुप्येषु च- झुर्दधाति पञ्चभिरधि कामति पालो यज्ञो यावानेव यज्ञस्तेन सह सुंवर्ग लोकमति नक्तोपासेति पुरोनुवा- उभयेषु । एव । एतयां । देवमनुप्येष्विति देव- मनुष्ये' । चक्षुः । दधाति । पञ्चभिरित पञ्च- भिः । अधीति । कामति । पारः । यज्ञः । यावा- नं। ए॒व । यज्ञः । तेन । सह । सुवर्गमिति सुवः- गम् । लोकम् । एति । 'नक्तोपासा । इति । पुरो- गच्छति । वृत्तावात्मनेपदम् । तृतीयया लोकान् समारोहति स्वर्ग मामति सर्भस्थानीय वा अग्निमधिरोहति । पञ्चम्या म- नुप्यान्देवांश्च चक्षुप्मत करोति ।। पञ्चभिरिति ॥. पुच्छादारभ्याधिरोहनि । पास इति । धा- नादिपवरसाध्यत्वात् पतिमभवत्वाहा । पदिशब्दादुल्सादित्वा- दन् । पञ्चत्वान्वयात् पाझेन यज्ञेन सह स्वर्गस्थानीय चित्या- नि मानोति । यद्वा-यननीयोनि यज्ञ । तेन सर्वेण सह नितिमारोहति ॥ "पुरोनुवारगामिति ॥ दन. पूर्णामोदुम्बरी स्वयमातृण्णाया जुहो- नि । तर नक्तोपासा'* इति पुरोनुवाक्यामन्वाह । प्रत्ये इति । धारापिव्यो प्रनयनाथ प्रदानारम्भ [प्रतिः । तस्ये मत्यै । यथा वरमला गोः वत्सदर्शनेन उध.पूरणात्मस्तुतस्तनी *स. ४.६.५.

·334 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ५. प्र. ४. । क्यांमन्वाह प्रत्या अग्ने सहस्राक्षे- त्यहि साहस्रः प्रजापतिः प्र॒जापते- राप्त्यै तस्मै ते विधेम वाजाय स्वाहे- त्याहानं वै चाजो मेवावं ।।३१ ॥ रुन्धे दुनः पूर्णामौदुम्वरी स्वय- नुवाक्यामिति पुरः-अनुवाक्याम् । अन्विति । आ- ह । प्रत्यै । अग्ने । सहस्राक्षेति सहस्र-अक्ष । इ- ति । आह । साहस्रः। मुजाप॑तिरिति प्रजापतिः । प्रजापतेरिति प्र॒जा-पतेः । आप्तौँ । तस्मै । ते। विधेम । वाजाय । स्वाहा । इति । आह । अन्नम् । वै। वाजः । अन्नम् । एव । अवेति ॥ ३१ ॥ रुन्धे । 'धः। पूर्णाम् । औदुंम्बरीम् । स्वयमातृण्णायामि- भवति यथोक्तम्-'प्रत्ता वै गौदुहे '* 1 एवमग्नेर्दर्शनात् द्यावाथियों प्रत्ते क्रियेते अनया पुरोनुवाक्ययति भावः । ददातेः प्रपृर्यात् 'अच उपसर्गातः' इति तादेशः । 'तादी न' इति गनेः प्रतिस्वरत्वम् ॥ 'अथ अग्ने सहस्राक्षति तत्रा याज्या ॥ माहस्र इति । सह- सपरिमाणः सहसमाप्तिहेतुवा । प्रनानां पाता अग्निः प्रजापतिः । तस्मात्सहस्त्रान्वयादियं याज्या तादृशस्याग्नेः प्राप्त्ये भाति । 'शतमानविंशतिक' इत्यम् ॥ दः इति ॥ 'पूरणगुण' इति ममामप्रतिषेधात् पूर्षि- .. .

·भभास्करभाष्योपेता. 335 मातृण्णायौ जुहोत्यूग्वै दध्यूगुदुम्ब- रोसौ स्वयमातृण्णाऽमुमिवोर्ज दधाति तस्मादमुतोऽर्वाचीमूर्जमुप जीवामस्तिसृभिस्सादयति विवृद्वा अग्निर्याानेवाग्निस्तं प्रतिष्ठां गमय- ति प्रेद्धौ अग्ने दीदिहि पुरो न इ- ति स्वयं-आतृण्णायाम् । जुहोति । अझ् । वै। द- धि । ऊर्छ । उदुम्बरः । असौ । स्वयमातृण्णेति स्व- यं-आतूण्णा । अमुष्याम् । एव । ऊर्जम् । दधाति। तस्मात् । अमुतः । अर्वाचीम् । ऊर्जम् । उपेति । जीवामः । तिसृभिरिति तिसृ-भिः । सादयति । विवृदिति त्रि-वृत् ।वै। अग्निः । यावान् ! एव । अग्निः । तम् । प्रतिष्ठामिति प्रति-स्थाम् । गमयति। 'प्रद्ध इति प्र-इद्धः । अग्ने । दीदिहि । पुरः । नः । योगे पठी ज्ञापिता । औदुम्बरीस्थ दध्यभेदेनोच्यते । अर्क रसः असो योः । अमुत इति । अमुतो द्युलोकादर्वाचीमधः- पतन्ती वृष्टिमुपाश्नित्य जीवामः ॥ . • "तिसृभिरित्यादि ॥ 'सुपर्णोसि'५ इत्यादिभिः तिमृभिस्स्वयमा- तृण्णामध्यस्थमान प्रतिष्ठापयति । त्रिवृदित्यादि । गतम् ॥ 'औदुम्बरीमिति ॥ तस्मिनग्नौ अन्नमुदुम्बरी समिधमादधाति । । *स ४.७.५ ·a तैत्तिरीयसहिंता. [का. ५. प्र. ४. त्यौदुम्बरीमा दंघात्येपा वै सूर्मी कर्णकावत्येतयो ह स्म ॥३२॥ वै देवा असुंराणा शतताश्स्तृ. हन्ति यदेतयां समिधमादाति वर्जमेचैतच्छतघ्नीं यज॑मानो भ्रातृ.. व्याय प्र हरति स्तुत्या अळुम्ब- शार विधेम ते परमे जन्मनम इति इति । औदुम्बरीम् । एति । दधाति । एपा। वै । सू- मर्मी । कर्णकावतीति कर्णक-वती । एतयां । हु । स्म ॥ ३२ ॥ वै । देवाः । असुराणाम् । शततरहा- निति शत-तरहान् । तृहन्ति । यत् । एतयां । समिधमिति सं-इधम् । आदधातीत्या-दधाति । वजम् । एव । एतत् । शतघ्नीमिति शत-घ्नीम् । यजमानः । भ्रातव्याय । प्रेति । हरति । स्तृत्य । अ- छम्बवामित्यछम्बट-कारम् । विधेम । ते । परमे। जन्मन् । अमे । इति । वैकवतीम् । एति । धाति । । । एपा वा इत्यादि । उपमानपदमिदं यादशममिचिल्लमते । य. हा-अनिचित् अनि दुग्धे अनिसकाशात्सर्वाण्याभिमतानि लमते । दुह प्रपूरणे, प्रपूरणं रेचनम् । तत्रामिना बुह्यमानः अनिश्चित ·अनु. ५] भटमास्तरभाष्योपेता. 837 वैकदन्तीमा दधाति भा एवार्य रुन्धे तासवितुर्वरेण्यस्य चित्रामिति श- मीमयी शान्त्या अग्निा हु वा अ- ग्निचित दुहेऽग्निचिद्वाऽग्निं दुहे ताम् ॥ ३३ ॥ सवितुर्वरेण्यस्य चित्रामि- त्यहिप वा अग्नेोहस्तमस्य कण्वं एव श्रायसोऽवेत्तेन ह स्मैनःस दुहे भाः । एव । अवति । रुन्धे । ताम् । सवितुः । वरै. ण्यस्य । चित्राम् । इति । शमीमयीमिति शमी- मयीम् । शान्त्यै । अग्निः । वा । ह । वै । अग्निचित- मित्यग्नि-चितम् । दुहे । अग्निचिदित्यनि-चित् । वा। अग्निम् । दुहे । ताम् ॥ ३३ ॥ सवितुः। वरै- ण्यस्य । चित्राम् । इति । आह । एपः। वै। अग्नेः। दोहः । तम् । अस्य । कण्वः । एव । श्रायसः। अ- वेत् । तेनं । ह । स्म । एनम् । सः। दुहे । यत् । ए- अग्निचिता दुह्यमानो हि स्वमहिनाऽऽरोपितः पुनःपुनराप्यायत इति विशेष' । 'लोपस्त आत्मनेपदेषु' इति तेलोपः । 'च वा- योगे प्रथमा' इति प्रथमा तिड्विभक्तिर्न निहन्यते ॥ 'एप या इति ॥ एप मन्त्रोऽनेः । अस्येति कर्मणि पष्ठी । तमिमममेोहमन्तं कण्वः श्रयसः पुनोऽवेत् । कथमवंगम्यते । . TH-48 ·338 तैत्तिरीयसहिता. शि. ५. प्र. ४, यदेतयां समिधमादात्यग्निचिदेव तग्निं दुहे सप्त ते अग्ने समिधस्स॒प्त जिह्वा इत्याह सप्तवास्यु साप्तानि प्रीणाति पूर्णयां जुहोति पूर्ण ईव हि प्रजापतिः प्र॒जाप॑तेः ॥ ३४ ॥ आप्त्यै न्यूनया जुहोति न्यूनाद्धि तयां । समिधमिति सं-इधम् । आदधातीत्या-द- धाति । अग्निचिदित्य॑ग्नि-चित् । एव । तत्। अग्निम्। दुहे। सप्त । ते । अग्ने । समिध इति सं-इधः । स- त । जिह्वाः । इति । आह । सप्त । एव । अस्य । सा. तानि । प्रीणाति । पूर्णां । जुहोति । पूर्णः । इव । हि । प्रजापतिरिति प्रजापतिः। प्रजापतेरिति प्र- जा-पतेः॥ ३४ ॥ आप्तथै । न्यूनयेति नि-ऊनया। सोऽवेदित्यवाह- :-स सलु कण्य एनमग्निं तेनानेन मन्वेण दुरे दुग्धे । पूर्ववलयलोपश्च । यदेतयेत्यादि । गतम् ॥ 'सत ते अन इति ॥ आज्यस्य पूर्णा स्तुच जुहोति । स- सवेति । सप्त प्रमाणानि सप्त भवन्त्यग्नेः समिदादि, तानि प्रीणानि अनेन मन्त्रण होमात्तत्र समिन्धनहेतवः मप्त मरुतः सप्त छन्दां- सि वा निदाना पयः प्रीयमाणाः । प्रियाणि धामानि आह- वनीयादीनि विष्ण्यनामानि वामस्थानानि । होनादयो वपटनांगे .. *स. १.५-७ ·अनु. ५] भट्टमास्तरभाप्योपेता 389 प्रजापतिः प्रजा असृजत प्रजानार सृष्ट्या अग्निवेभ्यो निलायत स दिशोऽनु प्राविंशजुहुन्मनसा दिशों ध्यायेदिग्भ्य एवैनमरुन्धे दुना पु- रस्ताज्जुहोत्याज्येनोपरिटतिर्जश्चैवा- जहोति । न्यूनादिति नि-ऊनात् । हि । प्रजाप॑- तिरिति प्रजा-पतिः । प्रजा इति प्र-जाः । अहँ- जत । जानामिति प्र-जानाम् । सृष्ट्यै । "अ- ग्निः । देवेभ्यः । निलायत । सः । दिशः । अनु । प्रेत । अविशत् । जुहूत् । मनसा । दिर्शः । ध्या- येत् । दिग्भ्य इति दिक्-भ्यः । एव । एनम् । अवेति । रुन्थे । "द्धा । पुरस्तात् । जुहोति । होत्रा सप्त । यागविधा अग्निष्टोमादय गन्युत्पत्तिस्थानानि भूरादीनि । सप्तशब्द उत्सादिष्टव्य । 'सप्तनोऽञ् छन्दमि' इति अनओ विधि । पूर्णयेति । व्याख्यातम् ।* वर्णरुतपूर्ण- त्वन्यूनत्वाश्रयणेन । इह तु तदभावात् स्वर्गविषय द्रष्टव्यम् । "अग्निदेवेभ्य इत्यादि ॥ निलायत निरगच्छत् । 'उपसर्ग- स्यायतो' इति ल्वम् । मुइदिति । दन पूर्णामौदुम्बरी पू- णीमाज्यस्य पूर्णा च द्वितीयामेवेति केचित् ॥ "दत्यादि ॥ एवमुक्तेन प्रकारेण अग्निनिधानात् पूर्व दना सप्त सस्था यान्य- - *सं ५-१९ ·340 तैत्तिरीयसहिता. का. ५ प्र. ४. स्माइन्द्रियं च समीची दधाति द्वा- दशकपालो वैश्वानरो भवति द्वादश मासास्तव सरस्संवत्सरोग्निर्वैश्वान- रस्साक्षात् ॥३५॥ एव वैश्वानरमर्व रुन्धे यत्प्रयाजानूयाजान्कुर्याद्विक- आज्यैन । उपरिप्टात् । तेजः । च । एव । अस्म। इन्द्रियम् । च । समीची इति । दधाति । "द्वाद- शकपाल इति द्वादश-कपालः। वैश्वानरः । भव- ति । द्वादश । मासाः । संवत्सर इति सं-वत्सरः। संवत्सर इति सं-वत्सरः । अग्निः । वैश्वानरः । साक्षादिति स-अक्षात् ॥ ३५॥ एव । वैश्वान- रम् । अवेति । रुन्थे । 'यत् । प्रयाजानूयाजानि- ति प्रयाज-अनूयाजान् । कुर्यात् । विकस्तिरित - जुहोति इट्टाऽऽज्येन समर्माची इति सम्मुसे तस्य स्थापयति । 'ची' इति पूर्वपदस्य दीर्घत्वम्, अन्तोदात्तत्व च ॥ द्वादशक्पार इत्यादि । गतम् || यदित्यादि । श्वानरस्य प्रयाजानुयानान् पुर्यात् सा वि- कस्ति विनाशस्स्यात् यज्ञस्य नो । तस्माद्दविहोम करोति प्रयाजादिराश्रारण च यत्र नास्ति स दाहोम । इह तु . *स २.२५ ·आ७] भभास्करभाष्योपेता. 841 स्तिस्सा यज्ञस्य दविहोमं करोति यज्ञस्य प्रतिष्ठित्यै राष्ट्रं वै वैश्वान- रो विण्मरुतो वैश्वानर५ हुत्वा मा- कृतार्जुहोति राष्ट्र एव विशमनुं व- नात्युबै वैश्वानरस्या वियत्युपा- वि-कस्तिः । सा । यज्ञस्य । दविहोममिति दर्वि- होमम् । करोति । यज्ञस्य॑ । प्रतिष्ठित्या इति म- ति-स्थित्यै । "राष्ट्रम् । वै । वैश्वानरः । विट् । मरुतः । वैश्वानरम् । हुत्वा । मारुताम् । जुहोति । राष्ट्रे । एव । विशम् । अन्विति । वभाति । "उ- चैः । वैश्वानरस्य । एति । श्रावयति । उपाश्वि- ' उच्चश्वानरस्याश्रावयति । इति वक्ष्यमाणत्वात् भावमात्रेण दहिोमत्वम् ॥ "राष्ट्र वा इति ॥ श्वानरस्याग्ने सर्ववान्तर्य हिश्च भावात् न नसमुदायात्मना राष्ट्राणा तादथ्योत्ताच्छन्द्यम् । विण्मरुत इति । विश कुटुम्ब्य प्रना जातायेकवचनम् । तत्स्थानीया मरुत ट्रात्मनो वैश्वानरस्य उद्दीपकत्वात् । तस्मात् वैश्वानर हुत्या मा- रुगान् सप्तरपालान् जुरोति । राष्ट्रे एव विशमनुनधाति । अनु क्रमेण स्थापयति ॥ उच्चरित्यादि }) वैश्वानरस्य उच्चस्त्वान्चयात् तदात्मकं राष्ट्रमुञ्चेभीवेन वर्तमान मारुताना नीचेस्त्वान्वयेन नाचैरत्वेन वर्त- प्रयाजाद्य- ·342 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ५.प्र. ५शु मारुताजुहोति तस्माद्राष्ट्रं वि- शमति वदति मारुता भवन्ति मरु- तो वै देवानां विशो देवविशेचा- स्मै मनुष्यविशमव॑ रुन्धे सप्त भ- वन्ति सप्तगणा वै मुरुतो गणश एव विरामव॑ रुन्धे गणेनं गणमनु. त्युप-अशु । मारुतान् । जुहोति । तस्मात् । राष्ट्रम् । विशम् । अतीति । वदति । "मारुताः । भवन्ति । मरुतः । वै । देवानाम् । विशः । देववि- शेनेति देव-विशेन । एव । अस्मै । मनुप्यविश- मिनि मनुष्य-विशम् । अवेति । रुन्धे । 'सप्त । भवन्ति । सप्तगणा इति सप्त-गणाः । वै । मुरु- तः । गणश इति गण-शः । एव । विशम् । अ- वेति । रुन्धे । "गणेनं । गणम् । अनुद्रुत्येत्यनु- माना मरुदात्मिा प्ररतिरतिवदति प्रभुत्वेनावमम् ।। "मारुता इत्यादि । गतप् । देवविशेनेति । अमुमिति । योगविभागादच् समामान्त ॥ "सप्त इत्यादि । गतम् । गणश इति । 'बहुगणतुइति ससचा' इति समात्यात् 'मयावचनाच' इति शम् ॥ गणेनेति ॥ अन सप्तर. -मप्तमरगणा मन्त्रा 'ईड्ड - स. ४.६.५ ·भनु. ८. भाभास्करभाष्योपेता. 343 . द्रुत्य॑ जुहोति विर्शमेवास्मा अनुव- त्मानं करोति ।। ३६ ॥ वसोर्धारी जुहोति वसो धाराऽ- द्रुत्य । जुहोति । विशम् । एव । अस्मै । अनुव- मानमित्य -वर्मानम् । करोति ॥ ३६ ॥ अपने प्रेद्य स्म दुहे तां प्रजापतेस्साक्षान्म- नुष्यविशमेकविशतिश्च ॥७॥ 'वसौः । धाराम् । जुहोति । वसौः । मे। धा- इत्यादयः चत्वारः । ततः आरण्यऽनुवाक्ये द्वौ गणो 'धुनिश्च'* इत्या- द्यो। रागमृयिका 'उग्रश्च धुनिश्च '* इत्याद्यौ । द्वितीय अमिश्चित्यः मृतया , इत्यादिसप्तमो गणश्शाखान्तरीय । 'ईदक्षास एता- दृक्षासः । इत्यादिरान्तादनुवाकस्य प्रतिगणमनुपज्यते । तत्र गणे- न जुहोति याज्यास्थानीयेन गणमनुद्रुत्य पूर्वस्य गणस्य वा याज्य- तामुत्तरस्य पुरोनुवाक्यतां वा स्त्वेत्यर्थः । केचिदाहु – 'ईटय । इत्याद्याश्चत्वारो गणाः । 'ईदक्षास इत्यादिनगत्या दाव- धौं । आरण्योऽनुवाक्यो गणचतुर्थ इति । अन्ये तु ब्रुवते-- तेपामारण्योऽनुवाक्यश्चतुर्थश्शासान्तरीयस्तु पष्ठ । जगत्या वा प्रथ- मन सप्तम, शिष्टं संप्वनुपज्यत इति । अनुवानमिति । रा- विधेयतामित्यर्थः ॥ इति पक्षमे चतुर्थे सप्तमोनुवाकः ॥ यसोधीरां जुहोतीति ॥ सपा अविच्छिन्नस्यान्त्याहुतिविशे- *ते. आ. ४.२४,२५. "धनयन्ति'. स. ४.६.५. .

·344 तैत्तिरीयसंहिता. [पा. ५.प्र. ४. सदिति वा एपा हूंयते घृतस्य वा एनमेपा धाराऽमुस्मिन्लोके पिन्व- मानोपं तिष्ठत आज्यैन जुहोति ते- जो वा आज्यं तेजो वसोधरा ते- जैसेवास्मै तेजोऽव॑ रुन्धेऽथो का- मा वै वसोर्धारा कामानेवाव॑ रुन्धे रां । असत् । इति । वै । एपा । हूयते । घृतस्य । वै। एनम् । एपा । धारा । अमुग्मिन्न् । लोके । पिन्व॑माना । उपेति । तिष्ठते । आज्यैन । जुहो- ति । तेजः। चै । आज्यम् । तेजः । वसोः । धा- रा। तेजसा । एव । अस्मै । तेजः। अवेति । रु. न्धे । अथो इति । कामाः। वै । वसौः । धारा । , पस्य । निर्वचन न करोति-वसो धनस्य धारा मे असत् अस्तु इति अनेन पामेन एपा हूयते । तरमादन्नादिवरिष्ठधनधा- राहेतुत्वाञ्च यसोधीरेत्युच्यते इति । अस्तेरेंटि 'लेटोडाटो' इ. त्यागमः । घृतस्येत्यादि । गतम् । पिन्यमाना सिञ्चति । पिपि, सेचने । एनं यनमानमुपतिष्यते । आज्येनेत्यादि । तेनोहेतुत्वादाज्यरत् वसोर्धारायास्ताच्छब्धम् ॥ 'कामा इति ॥ साम्यन्त इति कामाः विषयाः । तद्धेतुत्वा- साच्च्यम् ॥

·अनु...] महमारपरभाष्योपेता. 345 यं कामर्यंत प्राणानस्यान्नाद्यं वि ।। ३७॥ छिन्द्यामिति विग्राहं तस्य जुहुयात्प्राणानेवास्यान्नाद्यं विच्छि- नत्ति यं कामयत प्राणानस्याना- द्यः संतनुयामिति सन्ततां तस्य जुहुयात्माणानेवास्यान्नाद्यः सं तै- कामान् । एव । अवेति । रुन्धे । 'यम् । कामये- त । प्राणानिति प्र-अनान् । अस्य । अन्नाद्यमि- त्यन-अद्यम् । वीति ॥ ३७॥ छिन्द्याम् । इति । विग्राहमिति वि-ग्राहम् । तस्य । जुहुयात् । प्रा- णानिति प्र-अनान् । एव । अस्य । अन्नाद्यमि- त्यन-अद्यम् । वोति । छिनत्ति । यम् । कामयेत। प्राणानिति प्र-अनान् । अस्य । अन्नाद्यमित्यंन्न- अद्यम् । समिति । तनुयाम् । इति । संततामिति सं-तताम् । तस्य । जुहुयात् । माणानिति प्र- अनान् । एव । अस्य । अन्नाद्यमियन-अद्यम् । 'यमित्यादि |॥ यं यजमानमध्वर्युः कामयेत प्राणांश्चान्नाद्यं च वि- च्छिन्द्यामिति तस्य विग्राहं विगृह्य विच्छिद्य जुहुयात् । आभी- क्ष्ण्ये णमुल् । मन्त्रस्य धाराया विच्छेदं कुर्यात् । सन्तति- रविच्छेदः ॥ VIR-41 ·346 तैत्तिरीयसहिता. [फा. ५. प्र.४. नोति द्वादश द्वादशानि जुहोति द्वा- देश मासांस्संवसरस्वथ्सुरेणैवा-. स्मा अन्नमव॑ रुन्धेऽनै च मेऽक्षुञ्च म इत्यति ॥३८॥ अनस्य रू- प५ रूपेणैवानमव॑ रुन्धेऽग्निच म समिति । तनोति । 'दादश । द्वादशानि । जुहो- ति । द्वादश । मासाः । संवत्सर इति सं-वृत्तरः। संवत्सरेणेति सं-वत्सरेणं । एव । अस्मै । अनम्। अवेति । रुन्धे । अनम् । च । मे । अक्षुत् । च । मे। इति । आह । एतत् । वै ॥ ३८ ॥ अनस्य। रूपम् । रूपेणं । एव । अन्नम् । अवेति । रुन्थे । 'अग्निः । च । मे । आपः । च । मे । इति । आ- "द्वादशेति ॥ द्वादशप्रमाणानि सघातरूपाणि द्वादशानि । छान्दसो यः । तेषां मध्ये वक्ष्यमाणानि द्वादशानीति । प्रश- स्ततराणि दर्शयितुं तान्येककश उपादाय स्तौति-- अन्नं च मेऽक्षु- च मे' इत्यादिना । वानश्च प्रसवश्च द्वादशं नुहोति' इत्यन्तेन । न्यूनत्वेन आवृन्या पूर्यितव्यानि, आधिक्ये समविभक्तानि । तत्र स्तुतिममर्यानि विशिष्टानि अवयवपदान्युपादीयन्ने । यहा- आदो गतुश्चत्वारिंशदधिकशनसहायानां त्रयाणां न हाशाना मन्त्राणां स्तुनिः । 'अन्नं च मे ' इत्यादिरवयवस्तृतिरिति ।। 'योनिः कारणम् ।।

·मनु. ८.] भट्टमास्सरभाष्योपैता. आप॑श्च म इत्याहेपा वा अनस्य योनिस्तयोन्येवान्नमर्व सन्धेऽर्धेन्द्रा- णि जुहोति देवता एवार्य रुन्धे य- संपामुर्धमिन्द्रः प्रति तस्मादिन्द्रो देवतानां भूयिष्ठभाक्तम इन्द्रमु- रमाहेन्द्रियमेवास्मिन्नुपरिष्टाद्दधाति है । एपा । वै । अनस्य । योनिः । सयोनीति स- योनि । एव । अनम् । अवेति । रुन्धे । 'अर्धेन्द्रा- णीय॑र्ध-इन्द्राणि । जुहोति । देवताः । एव । अ- वेति । रुन्धे । यत् । सर्वेपाम् । अर्धम् ।. इन्द्रः । प्रतीति । तस्मात् । इन्द्रः । देवानाम् । भूयिष्ठ- भाक्तम इति भूयिष्ठभाक्-तमः । इन्द्रम् । उनर- मित्युत्-तरम् । आह । इन्द्रियम् । एव । अस्मि- न् । उपरिष्टात् । धाति । 'यज्ञायुधानीति यज्ञ- 'अन्द्राणि अर्धमिन्द्रो येपा तानि 'अग्निश्च म इन्द्रश्च मे'* इत्या दीनि । यत्सर्वेषां देवाना अनयादीना तत्प्रति इन्द्रो वर्तते प्रति- निधिभाति । यहा-सर्वत्र सर्वेषामय इन्द्रोऽर्हति, अर्ध सर्वे देवाः, सर्वेषां हविपामधं प्रति सामित्वेन इन्द्रो वर्तत इति । तस्मा- दन इन्द्रो देवानामधन भूयिष्ठं भागं भजते । इन्द्रमुत्तरमिति । उद्गततरं अन्त्यम् ॥ "यज्ञायुधानीत्यादि ॥ इध्मश्च मे, इत्यादीनि ॥ सि. ४... *स. ४.०६.

·348 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. ५..., यज्ञायुधानि जुहोति यज्ञः॥ ३९ ॥ वै यज्ञायुधानि यज्ञम॒वाव॑ रुन्धेऽयों एतद्वै यज्ञस्य रूप रूपेणैव यज्ञम- व रुन्धेऽवभृयश्च मे स्वगाकारच म इत्याह स्वगा:त्या अग्निश्च मे धर्मश्च म इत्यौहेतद्वै ब्रह्मवर्चसस्य रूप५ रूपेणैव ब्रह्मवर्चसमर्व रुन्ध आयुधानि । जुहोति । यज्ञः ॥ ३९ ॥ वै । यज्ञा- युधानीति यज्ञ-आयुधानि । यज्ञम् । एव । अवे- ति । रुन्धे । अभी इति । एतत् । वै । यज्ञस्य॑ । रूपम् । रूपेणं । एव । यज्ञम् । अवेति । रुन्धे । 'अवभृथ इत्यव-भृथः । च । मे । स्वगाकार इति स्वगा-कारः । च । मे । इति । आह । स्वगा:- त्या इति स्वगा-कृत्यै । "अग्निः । च । मे। घ- मः । च । मे । इति । आह । एतत् । वै । ब्रह्म- वर्चसस्येति ब्रह्म-वर्चसस्य । रूपम् । रूपेण । ए- 'स्वगाकृत्या इति ॥ यथास्वमात्मीयभागप्रतिलम्भनाय । छा- न्दसो अचः 'उर्यादिच्चि' इति गनित्वात् 'तादो च' इति गते प्ररूतिसरत्वम् ॥ ब्रह्मपसत्यति ॥ अमभादीनां तत्साधनवाद ।। । .. । . 10 ·भनु. ८.] भभास्करभाष्योपेता. 349 ऋक्च मे साम च म इाह॥४० एतदै छन्दसा रूप रूपेणैव छन्दा- स्यवं रुन्धे गर्भाश्च मे वथतार्श्व म इत्योहैतदै पशूना५ रूप५ रूपेणैव पशूनव॑ रुन्धे कल्पाजुहोत्यक्लृप्तस्य कृप्त्यै युग्मदयुजे जुहोति मिथुन- व । ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम्।अवेति । रुन्धे। ऋक् ।च।मे।साम । च।मे। इति । आह ॥४०॥ एतत् । वै । छन्दसाम् । रूपम् । रूपेणं । एव । छ- न्दा सि । अवेति । रुन्धे । गीः । च । मे । व- त्साः। च । मे। इति । आह । एतत् ।वै । पशू- नाम् । रूपम् । रूपेण । एव । पशून् । अवेति । रु- न्धे । "कल्पान् । जुहोति । अक्लृप्तस्य । कृप्त्यै । "युग्मदयुजे इति युग्मत्-अयुजे। जुहोति । मिथु. "कल्पानिति ॥ 'आयुर्यज्ञेन कल्पतां'* इत्यादिद्वादश । अग्लनस्य असम्पन्नस्य सम्पत्यै भवति ॥ "युग्मदयुने ॥ योगो युक् सदशसंख्यान्वयारब्धत्वं तद्वती द्विचतुरादि । तद्रहिता अयुक् एकादि । युग्मच्च अयुकेति 'द्वन्द्वासुदपहान्तात् ' इति व्यत्ययेन इतरेतरयोगेऽपि अच् समासान्तः *सं.४.७.१०, - ·350 तैत्तिरीयसंहिता. का. ५... त्वायोत्तरार्वती भवतोऽभिकान्या एको च मे तिस्रश्च म इत्याह देव- छन्दसं वा एका च तिस्रश्च ॥४१॥ मनुष्यछन्दसं चतस्रश्चाष्टौ च देव- छन्दसं चैव मनुष्यछन्दसं चावं रु- नुत्वायोत मिथुन-त्वाय । उत्तरावती इत्युनुरा- वती । भवतः । अधिकान्त्या इत्यभि-कान्त्यै । एको । च । मे। तिस्रः । च । मे । इति । आ- है । देवछन्दसमिति देव-छन्दसम् । वै । एको । च । तिनः। च ॥४॥ मनुप्य छन्दसमिति मनुष्य- छन्दसम् । चत्रिः । च । अष्टौ । च । देवछन्दस- मिति देव-छन्दसम् । च । एव । मनुप्यछन्दस- मिथुनत्वायति विधाद्वयलाभेन । उत्तरावती इति । उत्तरोत्तर- संख्यावत्यो युग्मदयुमै भवत. 'एका च मे तिस्त्रश्च मे' इति । उ- त्तरा 'चतस्त्रश्च मे अटी च मे' इति चतुरुत्तरा, यस्मा एवं तस्मा- दभिकान्त्ये भवतो युग्मदयुने । अभिक्रमणं उपरिगमनं स्वर्ग- मासि., शत्रूणामाक्रमणं वा । पेचिदाहु-उत्तरावचं विधीयन इत्युत्तरसंख्यासहिताम्यां कर्तव्य इति । यथा 'एका च मे तिल. मे स्वाहा वस्तश्च मेऽप्टो च मे रवाहा' इति । देवचन्दसमिति देवानां प्रीतिहेतुः 'एका च मे तितश्च मे' इत्येतावत्युत्तरा अयुक- सहया, चतस्त्रश्च अटो चेत्येवं चतुरुत्तरा युक्संच्या मनुष्याणां - ·अनु. ८.] भन्भास्करभाष्योपैता. 851 . न्ध आ त्रयस्त्रिशतो जुहोति त्रयस्त्रिशबै देवता देवता एवावं रुन्ध आऽष्टाचत्वारिशतो जुहोत्य- टाचत्वारिशदक्षरा जगती जार्ग- ताः पशवो जर्गत्यॆवास्मै पशूनयं रुन्धे वाजश्व प्रसवश्चेति द्वादशं जु- मिति मनुष्य-छन्दसम् । च । अवेति । रुन्धे । "एति । त्रयस्त्रिशत इति त्रयः-त्रिशतः । जु- होत । त्रयस्त्रिशदिति त्रयः-त्रिशत् । वै । दे- वताः । देवताः । एव । अवेति । रुन्धे । एति । अष्टाचत्वारि शत इत्युप्टा-चत्वारि शतः । जु- होति । अष्टाचत्वारि दक्षरेत्यप्टाचत्वारि श- त्-अक्षरा । जगती । जागताः । पशवः । जर्ग- त्या । एव । अस्मै । पशून् । अवेति । रुन्धे । "वाजः। च । प्रसव इति म-सवः । च । इति । । प्रोतिहेतुरिति । 'अनसन्तान पुंमकाच्छन्दसि' इति अच् समा- सान्तः ॥ i आ प्रयस्त्रिशत इत्यादि । गतम् द्वादशं इति ॥ द्वादशकमित्येके । द्वादशप्रमाणं सद्धातमित्येके ।

·862 तैत्तिरीयसहिता. (का. ५. प्र .. . .. होति द्वादश मासास्संवथ्सरस्सैव- थ्सर एवं प्रति तिष्ठति ॥४२॥ अग्निवेभ्योपांकामद्भागधेमिच्छ . मानस्तं देवा अब्रुवन्नुपं न आ वं. द्वादशम् । जुहोति । द्वादश । मासाः । संवत्सर इति सं-वत्सरः । संवत्सर इति सं-वत्सरे । एव । प्रतीति । तिष्ठति ॥४२॥ वि वै यज्ञस्सामं च म इत्याह च तितश्चैका. न पञ्चाशच ॥ ८॥ 'अग्निः । देवेभ्यः । अपेति । अक्रामत् । भा- गधेयमिति भाग-धेयम् । इच्छमानः । तम् । दे- वाः । अब्रुवन्न् । उपेति । नः । एति । वर्तस्व । इति पञ्चमे चतुर्थे अष्टमोनुवाकः. 'अग्निदेवेभ्य इत्यादि ॥ भागधेयमसाधारणमिच्छन् देवेम्योपा गच्छत् । तमित्यादि । गतम् । वाजप्रसवीयमिति ) 'वामो नस्मप्त'* इति सप्तभिस्मप्तमिः यत्क्रियते वानोऽन्नं तस्य प्रमवः प्रसूतिरुत्पादनं तत्प्रयोजनेन होम' वानप्रसपीयः । अनुभवचना- दिलक्षणश्छः । चतुर्दशोपपिहोमस्य संज्ञा । गुह्यन्निति । जुयुः । स.४-७.१२.

·अनु...) भटमास्टरभाथ्योता. 358 तस्व हव्यं नौ व्हेति सोब्रवीदर वृणे मह्यमेव वाजप्रसवीय जुहव- निति तस्मादग्नये वाजप्रसवीय जु- वति यहांजप्रसवीर्य जुहोत्य॒ग्निमेव तद्भागधेयैन समर्धयत्ययो अभिपे- क एवास्य स चतुर्दशभिर्जुहोति स- हव्यम् । नः । वह । इति । सः । अब्रवीत् । व- रंम् । वृणै । मह्यम् । एव । वाजप्रसवीयमिति वाज-प्रसवीयम् । जुहवन् । इति । तस्मात् । अ- नये । वाजप्रसवीयमिति वाज-प्रस॒वीयम् । जु- ह्वति । यत् । वाजप्रसवीयमिति वाज-प्रसवीर्यम्। जुहोति । अग्निम् । एव । तत् । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । समिति । अर्धयति । अथो इति । अभिपेक इत्यभि-सेकः । एव । अस्य । सः। 'चतुर्दशभिरिति चतुर्दश-भिः । जुहोति । सप्त पञ्चमो लकारः । अथो अपि च अभिषेक एवारयानेः स 'वाज- प्रसायिः देवानामादित्ये स्थापनात् । न केवलं भागधेयसमृद्धिरे- वास्यानेन भवति ॥ 'चतुर्दशभिरोषधीभिः । 'तृतीया च होउन्दसि' इति तृ- तीया । आइतिश्च । सप्त ग्राम्या इति । उभयीपां होमादु- - R-45 ·354 तैत्तिरीयसंहिता. (का. ५. प्र.४. 4 तास्था ओपंधयस्स॒प्त ॥ १३ ॥ आरण्या उभयींपामवरुद्ध्या अन्न- स्यानस्य जुहोत्यनस्यानुस्यावरु- हृया औदुम्बरेण खुवेणं जुहोत्यू- ग्र्वा उदुम्बर ऊर्गनमूर्जवास्मा ऊ- जमन्नमर्व सन्धेऽग्नि देवानामभि- ग्राम्याः। ओपंधयः । सप्त ॥४३॥ आरण्याः। उभयौपाम् । अवरुद्ध्या इत्यवं-रुद्धयै । अन्नस्या- नुस्येत्यनस्य-अन्नस्य । जुहोति । अनस्यात्स्येत्य- स्य-अन्नस्य । अवरुढ्या इत्यवं-रुहये । औदु- म्वरेण । स्रवेणं । जुहोति । ऊ । वै । उदुम्बरः। ऊर्छ । अनम् । ऊर्जा । एव । अस्मै । ऊर्जम् । अनम् । अवेर्ति । रुन्धे । 'अमिः । वै। देवानाम्। भयीपां लाभः । तत्र ग्राम्या:-तिलमाया ब्रीहियवाः प्रियङ्गवोड- णवो गोधूमा इति । अथारण्या:--' -शामाकनीवारजतिलगवाधुका हाळका वारयाणवश्च ।। अन्नस्यान्नस्येति ॥ पृयक चतुर्दशान्नस्येति । 'अदा च' इति द्वितीयस्थानुदात्तत्वम् ॥ 'औदुम्बरेगेत्यादि । गतम् ॥ अग्निर्वा इत्यादि । गतम् । उक्तं हि 'अयो अभिषेक ·अनु..] भंभास्करमाप्योपता. 35 पिक्तोऽग्निचिन्मनुष्याणां तस्मादग्नि- चिदर्पति न धावेदरुद्ध हस्या- मनमिव खलु वै वर्प यद्वाना- यांदावेदुपावर्तेतानाद्यमेवाभि॥४४॥ अभिषिक्त इत्यभि-सिक्तः । अग्निचिदित्यग्नि-चि. त् । मनुष्याणाम् । तस्मात् । अग्निचिदित्यग्नि- चित् । वर्पति । न । धावेत् । अवरुद्धमित्यव- रुद्धम् । हि । अस्य । अनम् ।अनम् । इव । खलु । वै। वरूपम् । यत् । धावेत् । अन्नाद्यादित्यन-अद्यात् । धावेत् । उपार्वततेत्युप-आवर्तेत । अन्नाद्यमित्यन्न- अद्यम् । एव । अभीति ॥४४॥ उपावर्तत इ. - . एवास्य ' इति देवानामभिषिक्तः । तद्वदग्निचिन्मनुष्याणां मध्ये अभिषिक्तः । उक्तं च तस्मानासीनं यजमानमनिमन्वारब्ध संपातेरभिपिञ्चति' इति । तस्मादित्यादि । वर्पति देवे अग्निचित् न धावेन् । परिगृह्य हेतुमाह---अस्य ह्यन्नमरुद्धं संपाताभिषेकेणैव लब्धत्वात् । तथाऽन्नं भवतु वर्षति मा यातव्यमित्यत आह- अन्नमिव सलु वै वर्ष अन्नकारणकारणत्वात् अन्नमेवेति भावः । तस्माद्यदि धावेत् अन्नादत एवोत्पत्तेः न वर्षाभिमुख्येन गच्छत्, यथाऽभिमुखं वर्षमागच्छति ततो गच्छेत् । तथा कुर्वनन्नाद्यमेव आ- भिमुख्येनोपगच्छति ।।

·356 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ५.भ... उपार्वर्तते नक्तोपासेति कृष्णायै श्वे- तर्वसाय पर्यसा जुहोत्यद्वैवास्मै रात्रि प्रदापयति रात्रियाऽहरहोरा- ने एवास्मै प्रत्ते काममनाये दुहाते राष्ट्रभृतो जुहोति राष्ट्रमेवाव॑ रुन्धे त्युप-आवर्तते । 'नक्तोपासा । इति । कृष्णाय । श्वेतवत्साया इति श्वेत-वत्सायै । पय॑सा । जुहो- ति । अहाँ । एव । अस्मै । रात्रिम् । प्रेति । दा- पयति । राश्रियाः । अहः । अहोरात्रे इत्यहः-रा- ने । एव । अस्मै । प्रचे इति । कार्मम् । अन्नाद्य- मित्यन-अद्यम् । दुहाते इति । 'राष्ट्रभृत इति राष्ट्र-भृतः । जुहोति । राष्ट्रम् । एव । अवेति । "अह्नवेति ॥ अद्रा वत्सस्थानीयेन राज्यात्मिकां गां प्रदाप- यति प्रस्तुतस्तनी करोति । रात्र्या वत्सस्थानीयया अह- रात्मिकां गां प्रदापयति । ततश्चाहोरात्रे प्रत्ते प्रस्तुतस्तने सर्व काममन्नाद्यं दुराते । 'हेमन्तशिशिरावहोराने च' इति नपुंस- कत्वम् । दातुमारब्धे प्रत्ते । आदिकर्मणि निष्ठा, अच उपप्स. त्तिः । इति तादेशः ॥ 'राष्ट्रभृत इति ॥ 'ऋतापाद '* इत्याद्याः पणिपतिः पर्यायः द्वादश जुहोति ॥ *स. ३.४-७ ·भहभास्करभाष्योपेता. 357 भनु. ९.] पनि होति पड़ा ऋतर्व ऋतुम्वेव प्रति तिष्ठति भुवनस्य पत इति र- थमुखे पञ्चाहुतीर्जुहोति बजो वै र- थो वजेणैव दिशः ॥ ४५ ॥ अभि. जयत्यग्निचित५ हु वा अमुमिन्लो- के वातोऽभि पवते वातनामानि जु- होत्यभ्यैवैनममुष्मिन्लोके वातः प- रुन्धे । पगिरिति पद-भिः । जुहोति । पट् । वै । ऋतवः । ऋतुएँ । एव । प्रतीति । तिष्ठति । भु- वनस्य । पते । इति । रथमुख इति रथ-मुखे । पञ्च । आहुतीरित्या-हुतीः । जुहोति । वजः । वै। रथः । वजेण । एव । दिर्शः॥ ४५ ॥ अभीति । जयति । अग्निचितमित्यग्नि-चितम् । हु । वै। अमुग्मिन् । लोके । वातः । अभीति । पवते । वातनामानीति वात-नामानि । जुहोति । अभी- ति । एव । एनम् । अमुष्मिन्न् । लोके । वातः । पञ्चेति ॥ 'भुवनस्य पते'* इति पञ्चभिःपञ्चभिः पर्यायः ॥ "अमिचितं हेत्यादि ॥ आभिमुख्येन आगत्य सुखयति वातः । असे. ३.४.७, ·358 तैत्तिरीयसहिता. [वा. ५.प्र.. वते त्रीणि जुहोति त्रय इमे लोका एभ्य एव लोकेभ्यो वातम रुन्धे समुद्रौसि नर्भस्वानिया॑हेत? वात- स्य रूप रूपेणैव वातमर्व रुन्धे- ऽजलिना जुहोति न होतामन्य- थाऽऽहुतिरवकल्पते ॥ १६ ॥ पवते । त्रीणि । जुहोति । त्रयः । इमे। लोकाः। एभ्यः । एव । लोकेभ्यः । वार्तम् । अवेति । रु- न्धे । समुद्रः । असि । नर्भस्वान् । इति । आह । एतत् । वै। वातस्य । रूपम् । रूपेणं । एव । वा- तम् । अवेति । रुन्धे । "अञ्जलिना । जुहोति । न । हि । एतेपाम् । अन्यथा । आहुतिरित्या-हु- तिः । अवकल्पत इत्यंव-कल्पते ॥ ४६॥ ओपंधयस्सप्ताभि दिशोऽन्यथा द्वे च ॥९॥. पातनामानीति । 'समुद्रोसि नमस्वान् '* इत्यादीनि । गतमन्यत् ।। 1 अनलिनेति ॥ विधिः । न ही ति । अञ्जलिव्यतिरेकेण एतेषामाहु- तिर्न सम्भवति । मन्त्रभेदेनाहुतिभेदमाश्रित्य एतेपामिति बहुवचनम् ।। इति पञ्चमे चतुर्थे नवमोनुवाका, . *स. ४.७.११.

·भभास्करभाष्योपेता. 309 "अनु. १०. 'सुवर्गाय वै लोकाय 'देवो युज्य- ते यत्राकूताय मनुष्यरथ एप खलु वै देवरो यदग्निरग्निं युनज्मि श- सा घृतेनेत्यौह युनक्त्येवैन स एं: नं युक्तस्सुवर्ग लोकमभि बहति सुवर्गायेति सुवः-गार्य । वै । लोकार्य । देव- रथ इति देव-रथः । युज्यते । यत्राकूतायेति य- त्र-आकूताय । मनुष्यरथ इति मनुष्य-रथः । एपः । खलु । वै । देवरथ इति देव-रथः । यत् । अग्निः । अग्निम् । युनजि । शव॑सा । घृतेन । इति। आह । युनक्ति । एव । एनम् । सः । एनम् । यु- तः। सुवर्गमिति सुवः-गम् । लोकम् । अभीति। मुवई येत्यादि । अग्नियोगविधि । स्वर्गायैव लोकाय देव- रथो युज्यते । मनुप्यरथस्तु यत्राकूताय यत्रकाचिदाकूताय अभि- प्रेताय देशाय यत्राभिप्रेतं देश गन्तुं युज्यते । उभयत्रापि 'क्रिया- पपदस्य ' इति कर्मणि चतुर्थी । प्रसिद्ध एव मनुष्यरथः कः पुनरसो देवरथ इत्याह-एप इति । देवानां रमयिता रथः . इष्टप्राप्तिहेतुत्यात् 'अग्नि युनज्मि' ५ इत्यादिभिः तिसृभिरेनमग्निं युनत्त्येर अभिभवनक्षममे करोति ॥ . *स. ४.७-१३.

·360 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. ५.३.४. . यथ्सवाभिः पञ्चभिर्युञ्जयाद्युक्तौस्या- ग्निः प्रच्युतस्स्यादप्रतिष्ठिता आहेत. यस्स्युरप्रतिष्ठितास्स्तोमा अप्रति- ष्ठितान्युक्थानि तिसृभिः प्रातस्स- वनेऽभि मृशति विवृत् ।। १७ ॥ वा अग्निर्यावानेवाग्निस्तं युनक्ति यथाऽ- वहति । यत् । सर्वाभिः । पञ्चभिरिति पञ्च-भः। युज्यात् । युक्तः । अस्य । अग्निः । प्रच्युत इति प्र-व्युतः । स्यात् । अप्रतिष्ठिता इत्यप्रति-स्थि- ताः । आहुतय इत्या-हुतयः । स्युः । अप्रतिष्ठिता इत्यर्पत्ति-स्थिताः । स्तोमाः । अप्रतिष्ठितानीत्य- प्रति-स्थितानि । उक्थानि । तिसृभिरिति तिसृ- भिः । प्रातस्तवन इति प्रातः-सवने । अभीति । मृशति । त्रिवृदिति त्रि-वृत् ॥ १७ ॥ वै । अग्निः । यावान् । एव । अग्निः । तम् । युनक्ति । यथा । यदित्यादि ॥ सर्वाभि पञ्चभिरपि माग्भिर्युञ्जयात् युगपदेव प्रातरसत्रने तदाऽस्य युक्तो गमनयोग्यो नातस्तदानीमेर प्रच्युत- स्स्यात् गन्तव्यं प्रतिगच्छेत् । तस्मिन्गते अमयभावात् अप्रतिष्ठि- ता अप्रतिष्ठाने आहुतयस्स्यु. स्तोमा उक्थानि च । तस्मात् पुर- स्तात् प्रातरनुगाकात्तिमृभिः आद्याभिरभिमशन् अग्निं युनक्ति ।

·अनु. १.. भटमास्करभाष्योपेता. 361 : नसि युक्त आंधीयत एवमेव तत्प्र- त्याहृतयस्तिष्ठन्ति प्रति स्तोमाः प्र- त्युक्थानि यज्ञाय॒ज्ञिय॑स्य स्तोत्रे द्वा- भ्यामभि भृशत्येतावान् वै यज्ञो यानिमिष्टोमो भूमा त्वा अस्यात ऊर्ध्वः क्रियते यावानेव यज्ञस्तम- अनसि । युक्ते । आधीयत इत्या-धीयते । एवम् । एव । तत् । प्रतीति । आहुतय इत्या-हुतयः । तिष्ठन्ति । प्रतीति । स्तोमाः। प्रतीति । उक्थानि । 'यज्ञायज्ञिय॑स्य । स्तोत्रे । द्वाभ्याम् । अभीति । मुशति । एतावान् । वै । यज्ञः। यावान् । अग्नि- होम इत्यग्नि-स्तोमः । भूमा । तु । चै । अस्य । अतः। ऊर्ध्वः । क्रियते । यावाने । एव । यज्ञः । त्रित्वान्वयालिवृदमिः सर्वोपि युक्तो भाति । ततश्च यथाऽनसि शकटे युक्त गमनयोग्ये कृते आधीयते वोढव्य द्रव्यजातमेवमेवैतत् । तस्मिन् अप्रच्युते आहुत्यादयः प्रतितिष्ठन्ति द्वाभ्यां युक्तत्वात् न सहसा प्रच्युत इति भावः । उभयत्रापि ' चादिलोपे विभाषा' इति प्रथमा तिड्विभक्तिर्न निहन्यते ॥ 'कस्तहि ताभ्यामुपयोग इत्याह-यज्ञायनियस्य यज्ञायनशब्दोऽ. स्मिन् अस्तीति 'मती छरमूक्तसानोः' इति छ. । यज्ञायज्ञिय- मनिष्टोमसाम येनामिष्टोमः संतिष्ठते 'यज्ञायाक्षिय' इत्येतद्योनिकम् । । . Fil-46 ·362 तैत्तिरीयसहिता. [का. ५. म. ४. न्ततोऽन्वारोहति द्वाभ्यां प्रतिष्ठित्या एकयाऽप्रस्तुतं भवत्यर्थ ॥४८॥अ- मि मुंशत्युपैनमुर्तरो यज्ञो नंमत्यथो सन्तत्यै म वा एपोस्माल्लोकाचय- तम् । अन्ततः। अन्वारॊहतीत्यनु-आरोहति । द्वा- भ्याम् । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै । एकया। अप्रस्तुतमित्यप्र-स्तुतम् । भवति । अर्थ ॥४८॥ अभीति । मुशति । उपेति । एनम् । उत्तर इत्युत्- तरः । यज्ञः। नमति । अथो इति । संतत्या इति सं-तत्यै । 'प्रेति । वै। एपः । अस्मात् । लोकात् । तत्र स्तोत्रकाले द्वाभ्यां शिष्टाभ्या अन्तरराभिमृशति । एतावानित्यादि। अनिष्टोम एव सर्वोपि यज्ञ नेतद्व्यतिरेकेण यज्ञोऽन्योऽस्ति । ननु उक्थ्यादयोऽन्ये यज्ञाः सन्तीत्यत आह-~-भूमा स्वेति । अस्यैव भू- मा वृद्धि सोत ऊर्ध्वमुक्थ्यादि क्रियते, न तु यनान्तरम् । तरमा. त्सर्व ततोऽन्वारोहति यावत् । पूर्ववन्नियाताभावः । अथास्मिन्का- ले द्वाम्यामभिमृशति तत उत्तरो यज्ञ उक्थ्यादिरेनं उपनमनि शीघमन्त्यायास्नोत्रीयायाः स्थापनान् पूर्व 'विश्वस्य मूर्धन्नधि तिरसि श्रित.' इति च मन्त्रलिङ्गान् । अथो अपि च संतत्यै अविच्छेदाय यज्ञाना भवति समाप्ते चेत् यज्ञायज्ञिये स्यात् स. माप्तत्वात् यज्ञविच्छेदस्य ।। 'प्रया एप इति ॥ पुनश्चितिविवि. । अस्माद्ययावस्थिता. *स. ४.७.१३.

·अनु.१०.] भत्भारफरमाप्योपेता. 863 वते योऽग्निं चिनुते न वा एतस्या- निष्टक आहुतिर कल्पते यां वा ए- पोऽनिष्टक आहुतिं जुहोति स्रवति वै सा ता५ सर्वन्ती यज्ञोऽनु पर भवति यज्ञं यजमानो यत्पुनश्चिति चिनुत आहुतीनां प्रतिष्ठित्यै प्रत्या- व्यवते । यः । अग्निम् । चिनुते । न । वै । एतस्य । अनिष्टके। आहुतिरित्या-हुतिः। अवेति । कल्पते । थाम् । वै । एषः । अनिष्टके । आहुतिमित्या-हु- तिम् । जुहोति । सर्वति । वै । सा । ताम् । नव- न्तीम् । यज्ञः । अनु । परेति । भवति । यज्ञम् । यजमानः। यत् । पुनश्चितिमिति पुनः-चितिम् । चिनुते । आहुतीनामित्या-हुतीनाम् । प्रतिष्ठि- त्या इति प्रति-स्थित्यै । प्रतीति । आहुतय इत्या- छोकात् अग्निचित्मच्यवते अपगच्छति । तस्मादेतस्य अनिष्टके स्थाने आहुति वकल्पते यथावस्थिते ह्याग्निचित. पुनश्चितीष्टकारहिते नित्यानी आहुतिर्न युज्यते यदि तादृशे जुहुयात् सा आहुतिः स्ववति नश्यति । अनन्तरं च यज्ञो यनमानश्च पराभवतः । पुनश्चितस्तु चयनात् सर्वदापाप्रसङ्ग इति । अन्य आहुः-अ. स्मिन्काले अग्निहोत्रादिकं यत्कर्तव्यं यावज्जीवादिविधानात् अ.

·364 तत्तिरीयसहिता. [का. ५.. ४. हुँतयस्तिष्ठन्ति ॥४९॥ न यज्ञः परा • अति॒ि न यज॑मानोष्टावुपं दधात्य- टाक्षरा गायत्री गायत्रेणैवैनं छन्द- सा चिनुते यदेकादश त्रैष्टुभेन य- द्वादश जागतेन छन्दोभिरेवैनं चि- हुतयः । तिष्ठन्ति ॥४९॥न । यज्ञः । पराभवती- ति परा-भवति । न । यज॑मानः । अष्टौ । उपेति । धाति । अष्टाक्षरेत्यष्टा-अक्षरा । गायत्री । गाय- त्रेणं । एव । एनम् । छन्दसा । चिनुते । यत् । ए- कादश । त्रैष्टुभेन । यत् । द्वादश । जागतेन । छ- न्दोभिरिति छन्दः-भिः । एव । एनम् । चिनुते । न- । वश्यकर्तव्यं च तस्मादप्येप प्रच्यवते न पग्निचितोनिष्टरचिते देशे आहुतिस्सम्भवति । तस्माद्यामाहनिमग्निहोत्रादिमनिष्टके जुहोति सा नश्यति । यज्ञादिश्च पराभवति । तस्मात् पुनश्चितिराहु- तीनां अग्निहोत्रादीनां अपि प्रतिष्टित्यै अस्त्रवणाय भरतीति ।। अष्टाविति ॥ 'येनपेय'* इत्यादिभिः । यदेवादशेति । उ. पदधातीत्येव । नेष्टुमेनेति । उपदधातीत्येवनं छन्दसा चिनुत इत्येव । एवमुत्तरत्रापि । नपारत इति । नपाको नामायं पुनश्चितिराहु- तीनां अग्निहोत्रादीनां अपि प्रतिष्ठित्यै । अग्निर्नपात् नप्ता चतु- *स ४-७.१३.

·भटमास्करमाप्योपता. 365 अनु. १०.] नुते नपात्को वै नामेपोग्निर्यत्पुन- श्चितिर्य एवं विद्वान्पुनश्चिति चिनुत आ तृतीयात्पुरुपादनमत्ति यथा वै पुनराधेय एवं पुनश्चितिर्योट्याधेये- न न ॥ ५० ॥ ऋधोति स पुनरा- धेयमा धने योऽग्निं चित्वा नौति पात्कः ।वै । नाम । एपः। अग्निः। यत् । पुनश्चिति- रिति पुनः-चितिः । यः । एवम् । विद्वान् । पुनश्चि- तिमिति पुनः-चितिम् । चिनुते । एति । तृतीयांत्। पुरुपात् । अन्नम् । अति । यथा । वै। पुनराधेय इ- ति पुनः-आधेयः। एवम् । पुनश्चितिरिति पुनः- चितिः । यः । अनयाधेयेनेत्यग्नि-आधेयैन । न ॥ ५० ॥ ऋभोति । सः। पुनराधेयमिति पुनः-आधे- यम् । एति । धत्ते । यः। अग्निम् । चित्वा । न ।ऋ- थः पुत्रस्थानीयः । तस्मात्स एप पूर्वान् त्रीन् पुरुषान् पुरु- पानन्तरोपि तृतीयं पुरुपमपि व्याप्य तैस्सहान्नमत्ति । यद्वा- न पानयतीति नपात् 'न भ्राण्णपात' इति निपात्यते । अपत्य- सन्तानकारीत्यर्थः । अथ समृद्धयर्थतां पुनश्चितराह ॥ 'यथेत्यादि । गतम् । अ....त्यादिश्च समाप्ती कोपहेतुना पु- नश्चित्येति मन्यते । चेतव्येति । पुनश्चित्यैव । चितेः पूरणे निघा- ·366 तैत्तिरीयसंहिता. [था. ५. प्र. ४. . स पुनश्चिति चिनुते यत्पुनश्चिति चिनुत ऋया अथो खल्वाहुन चै- तव्येति रुद्रो वा एष यदग्निर्यथा व्याघ्र सुप्तं बोधयति तागेव त- दो खल्वाहुश्चेतव्येति यथा वसी- यासं भागधेयैन बोधयति ताहगे- व तन्मनुराग्निमंचिनुत तेन नाथ्स भोति । सः। पुनश्चितिमिति पुनः-चितिम् । चि- नुते । यत् । पुनश्चितिमिति पुनः-चितिम् । चि- नुते । ऋद्धयै । अथो इति । खलुं । आहुः । न । चेतव्या । इति । रुद्रः । वै । एपः ! यत् । अग्निः। यो । व्याघ्रम् । सुप्तम् । बोधयति । तादृक् । एव । तत् । अथो इति । खलुं । आहुः । चेतव्या इति । या । वसीयासम् । भागधेयेनेति भाग- धेयैन । बोधयति । तादृक् । एव । तत् । 'मनुः। अग्निम् । अचिनुत । तेन । न । आर्भात । सः। ताभावः । किञ्च यो भागधेयेन उपहारं विवोधयति स सलु तोप- यत्येव तं न कोपयति ॥ 'मनुरित्यादि ॥ गतम् । उकमर्थ शिष्टाचारेणापि प्रपयनि ।।

·भनु. 11.]
भामास्करमाप्योता.
367
एतां पुनश्चितिर्मपश्यत्तामचिनुत त-
या वै स (ोद्यत्'नश्चितिं चिनुत
बाथै ॥ ५१ ॥
छन्दश्चित चिन्वीत पशुकामः पटावो
वै छन्दासि पशुमानेव जवति
एताम् । पुनश्चितिमिति पुनः-चितिम्। अपश्यत्।
ताम् । अचिनुत । तयां । वै । तः । आमान ।
यत् । पुनश्चितिमिति पुनः-चितिम् । चिनृते ।
ऋथै ॥५१॥

·368 तैत्तिरीयसंहिता. का. ५.म. ४. श्येनचितं चिन्वीत सुवर्गकामश्श्ये- नो वै वर्यसां पतिष्ठश्श्येन एव भू- त्वा सुवर्ग लोकं पतति कङ्कचित चिन्वीत यः कामयैत शीरपण्वान- मुमिन्लोके स्यामिति शीर्पण्या- 'श्येनचितमिति श्येन-चितम् । चिन्वीत । सुवर्ग- काम इति सुवर्ग-कामः । श्येनः । वै। वयंसाम्। पतिष्ठः । श्येनः । एव । भूत्वा । सुवर्गमिति सु- वः-गम् । लोकम् । पतति । "कङ्गचितमिति क- ङ्क-चितम् । चिन्वीत । यः। कामयैत । शीर् प- ण्यानिति शीपण-वान् । अमुग्मिन्न् । लोके । स्याम् । इति।शीरपण्वानिति शीर्पण-वान् । ए- काभिरिति । छन्दश्शब्दस्य मन्त्रवाचित्वात् मन्त्रैरेव 'अग्निी' इत्यादिभिशीयत इति । सर्वमन्त्ररित्यपरे । छन्दसां पशुसाधनत्वात् पशुमान् भवति । 'दस्वनुझ्याम् ' इति मतुप उदात्तत्वम् ।। 'श्येनचितमिति ॥ श्येन इव चीयते वक्रपक्षो व्यस्तपुच्छ इति । स एव विप् । नित्य एव; नात्र कामसंयोगः । उकं च 'श्येनचिदनीनां" इति । पतिष्ठः पतितृतमः पक्षिणां मध्ये । 'तुश्उन्दास' इतीष्ठनि 'तुरिटेमेयरमु' इति लोपः ।। 'कङ्कचितमिति ॥ कङ्क इव चीयत इति श्येनभेद एवं अयं पक्षी वर्षीयांसी पक्षी पुच्छाहको सन्न पुच्छं दीर्घ आत्मा मण्डल- २ *सं. १.४.१.

·अनु.11.] मामास्वरमाध्योपेता. 369 नेवामुमिन्लोके भवत्यलचित चिन्वीत चतुस्सीतं प्रतिष्ठाकामश्चत- स्रो दिशो दिवेव प्रति तिष्ठति प्र- उगचित चिन्वीत भ्रातृव्यवान्म ॥ व । अमुप्मिन् । लोके । भवति । 'अलजचिव- मित्यलज-चितम् । चिन्वीत । चतुस्सीतमिति चतुः-सीत्तम् । प्रतिष्ठाकोम इति प्रतिष्ठा-कामः। चतस्रः । दिशः । दिक्षु । एव । प्रतीति । तिष्ठति। 'प्रउगचितमिति प्रउग-चितम् । चिन्वीत । भ्रातृ- व्यवानिति भ्रातृव्य-वान् । प्रेति ।। ५२ ।। एव । शिरश्च । शीर्षण्वानिति । प्रशस्तशिरक प्रभूतत्वेनोच्छ्रितत्व शिर- सः प्रशस्तत्वम् । 'अनो नुट् ' पूर्ववन्मतुप उदात्तत्वम् ॥ 'अलनचितमिति ॥ अलजो नाम भासाख्य वकसमानकमि- [नाळ]तिपक्षिविशेष, स इव चीयत इति क्विप् । चतुस्सीत- मिति । द्वादशवस्य प्रत्याम्नानाञ्चतुष्ट्व, निमृणा रथान एकेन । प्रउगचितमिति ॥ प्रउगं अनोमुखम् । यावानग्निस्सारानिप्र- देशतो द्विस्तावती भूमि चतुरनं कृत्वा पूर्वस्या करण्या. अर्धा- च्छणी प्रत्यालिखेत् । लेखयोरन्तः प्रउगाकारो दृश्यते; तदिव चीयत इति । स एव किए । प्रणुदत एव भ्रातृव्यान् शत्रून् । व्यन् ॥ m-47 ·370 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. ५... ५२ ॥ एवं भ्रातृव्यानुदत उभय- तःप्रउगं चिन्वीत यः कामयत प्र- जातान्भ्रातृव्यानुदेय प्रति जनिष्य- मर्माणानिति प्रैव जातान्ध्रात॒व्यान्नु- दते प्रति जनिष्यमाणान्रथचकचि- तै चिन्वीत भ्रातृव्यवान् वज्जो वै भ्रातृव्यान् । नुते । 'उभयतःप्रउगमित्युभ्यतः- प्रउगम् । चिन्वीत । यः। कामयैत । प्रेति । जा- तान् । भ्रातृव्यान् । नुदेयं । प्रतीति । जनिष्यमा- णान् । इति ! ति । एव । जातान् । भ्रार्तृव्यान्। नुदते । प्रतीति । जनिष्यमाणान् । 'रथचकचित- मिति रथचक्र-चितम् । चिन्वीत । भ्रातृव्यवानि- ति भ्रातृव्य-वान् । वजः । वै । रथः । वज्रम् । - उभयताप्रउगमिति ॥ उभयारन्तयोः प्रउगस्येवाकारो य- स्येति स उभयतःप्रउगः । मध्ये विस्तीर्णया विमुखे शक्टे त. दधं पूर्वोक्तप्रमाणं क्षेत्रं चतुरनं विहृत्य पूर्वापरयोः करण्योर- र्धान्तादिति दक्षिणोत्तरयोरन्तनिपातयेन् । मध्ये उभयतःप्रउगं दृश्य- ते इति । जातान् भ्रातृव्यान् प्रणुदते नाशयति । ननिष्यमा- णान् प्रतिनुदते उत्पत्तिनिरोधेन अनुत्पन्नानेव करोति ॥ 'रयचक्रमिति ॥ रपरतृतीयमुक्कं ! । तस्य चक्रमिय ची- ·भनु. ११.] भहमास्करभाष्योपेता. 371 रथो वर्जमेव भ्रात॒व्येभ्यः प्र हरति द्रोणचित चिन्वीतान्नकामो द्रोणे वा अन्न भ्रियते सोन्येवान्नमव रु- न्धे समूह्य चिन्वीत पशुकामः प- शुमानेव भवति ॥ ५३ ॥ परिचा- एवं । भ्रात॒व्येभ्यः । प्रेति । हरति । 'द्रोणचित- मिति द्रोण-चितम् । चिन्वीत । अनकाम इत्य- नं-कामः । द्रोणे । वै । अन्नम् । भ्रियते । सयो- नीति स-योनि । एव । अन्नम् । अवेति । रुन्धे । 'समूह्यमिति सं-ऊह्यम् । चिन्वीत । पशुकाम इति पशु-कामः । पशुमानित पशु-मान् । ए- व । भवति ॥ ५३॥ "परिचायमिति परि-चा- यत इति । स एव विप् । वजवजयसाधन रयः तत्रावय- वावयविनारभेदोपचारात् चक्रं रथ उच्यते ॥ द्रोणचितमिति । यत्रान्नमाद्वियते तद्दोणं, तदिव चीयत इति । सतोमण्डलश्चतुरश्रो वा । पूर्ववक्किप् । सयोनीति । कारणसहितमेवान्नमवरुन्धे ॥ "समूह्ममिति ॥ दिग्भ्यः पुरोपमस्मिन्निति अधिकरणे ण्यत् । 'अग्नौ परिनाय्य' इत्यादी निपात्यते । आहुश्च-'चतुर्दिक्षु चा- त्वाला भवन्ति तेभ्यः पुरीपमूहन्तीति विज्ञायते' इति । मृदेव समूह्य चीयत इति केचित् ।। "परिनाथ्यमिति ॥ परितः प्रदक्षिणं.. चीयन्त इष्टकाः इ- , ·372 तैत्तिरीयसहिता. [का. ५. प्र.४. व्य चिन्वीत ग्रामकामो ग्राम्यैव - वति श्मशानचित चिन्वीत यः कामयैत पितृलोक ऋयामिति पितृलोक एवनौति विश्वामित्रज- मदग्नी वसिष्ठेनास्पर्धेतास एता ज- य॑म् । चिन्वीत । ग्रामकाम इति ग्राम-कामः । ग्रामी । एव । भवति । "श्मशानचितमिति श्म- शान-चितम् । चिन्वीत । यः। कामयैत । पित- लोक इति पितृ-लोके । ऋभुयाम् । इति । पि- तृलोक इति पितृ-लोके । एव । ऋनोति । "वि- श्वामित्रजमदग्नी इति विश्वामित्र-जमदग्नी । व- सिष्ठेन । अस्पर्धेताम् । सः । एताः। जमदग्निः । ति । तत्रैव निपात्यने । आहुश्श-मध्यमां स्वयमातृण्णां प्र दक्षिणमिष्टकागणे परिनिनोति कर्षणादिकमपि मण्डलामासमिति केचित् ॥ "श्मशानचितमिनि ॥ श्मशानानि विषमाकाराणि चतुरश्राणि परिमण्डलानि च तद्वञ्चीयत इति । स्वरुध्य [सद्धये] द्रोणचित्म- मानम् । सं एव झिप् ।। "विश्वामित्रजमदग्नी इति । गतम्-1 विहव्या इति । 'ममाने वर्चः इत्यादिभिस्पधेया । विवशब्दवानुपाने मन्त्र आसाम् । पूर्ववद्यन् ॥ स, ४.७.१४. *स ३.१.७ ·भनु. ११ भभास्करभाष्योपैता. 373 मदग्निर्विहव्या अपश्यत्ता उपाधत ताभिः स वसिष्ठस्येन्द्रियं वीर्यमवृक्त. यहिन्या उपदातीन्द्रियमेव ता- भिर्वीय यज॑मानो भ्रातृव्यस्य वृते. होतुधिणिय उप दधाति यजमा- नायतनं वै ॥५४॥ होता स्व ए- वास्मा आयतन इन्द्रियं वीर्यमवं रुन्धे द्वादशोपं दधाति द्वादशाक्षरा विहव्या इति वि-हव्याः । अपश्यत् । ताः । उ- पेति । अधत्त । ताभिः । वै। सः । वसिष्ठस्य । इन्द्रियम् । वीर्यम् । अवृत । यत् । विहव्या इति वि-हव्याः । उपदातीत्युप-दधाति । इन्द्रियम् । एव । ताभिः । वीर्यम् । यज॑मानः । भ्रात॒व्यस्य । बके। "होर्तुः । धिणिये । उपेति । दधाति । य- जमानायतनमिति यजमान-आयतनम् । वै॥ ५४॥ होता । स्खे । एव । अस्मै । आयतन इ- त्यां-यतने । इन्द्रियम् । वीर्यम् । अवेति । रुन्थे। द्वादश । उपेति । दधाति । द्वादशाक्षरेति द्वादश- "होर्षिष्ण्यि इत्याद्याः सङ्याविशेषविधयः । यजमानायतनं ।

·374 तैत्तिरीयसंहिता, [का. ५. प्र.४, जगती जागताः पशवो जगत्यैवा- स्मै पशूनव॑ रुन्धेऽष्टावष्टावन्येषु घिणियेपूपं दधात्य॒ष्टाशंफाः पशवः पशूनेवार्य रुन्धे पण्मार्जालीये पड्वा ऋतवं ऋतवः खलु चै दे॒वाः पितर ऋतूनेव देवान्पितॄन्ीणाति ॥५५|| अक्षरा । जगती। जागताः । पशवः । जर्गत्या । एव । अस्मै । पशून् । अवेति । रुन्धे । “अष्टाव- टावित्यष्टो-अष्टौ । अन्येपुं । धिष्णियेषु । उपेति। दधाति । अष्टाशंफा इत्यष्टा-शाफाः । पशवः । पशून् । एव । अवेति । रुन्थे । पट् । मार्जाली- ये । पट् । वै । ऋतवः । ऋतः । खलु । चै । देवाः । पितरः । ऋतून् । एव । देवान् । पितॄन् । प्रीणाति ॥ ५५॥ प्रभवति यजमानायतनं वा अष्टाचत्वारिशच ॥ वा इति । तादाद्यनमानायतनत्वं होतुः । द्वादशेति । एका या. नुपीमेकादश च लोकंगृणा. । गतमन्यत् ।। "अष्टाविति ! एकां यानुपीम् । सप्त च लोकंणा । अन्येषु विण्येषु आग्नीधीयादिषु पडिति । एकां यानुषी पञ्च लोपृणा । मानव एव खलु पितृरूपेण वर्तन्ते । तस्मादुभयान्त्रीणातीति ।। इति पञ्चमे धनुर्थ एकादशोनुयाका.

·• अनु. १२. भाभास्करभाष्योपेता. 375 पर्वस्व वार्जसातय इत्यनुष्टुति- पचति तिस्रोऽनुष्टुभश्चर्तस्रो गाय- त्रियो यत्तिस्रोऽनुष्टुभस्तस्मादयस्त्रि- भिस्तिष्ठस्तिष्ठति यञ्चतस्रो गाय- त्रियस्तस्मासर्वाश्चतुरः पदः प्र. पर्वस्वं वाजसातय इति वाज-सातये। इति । अनुष्टुगित्यनु-स्तुक । प्रतिपदिति प्रति-पत् । भ- वति । तिस्रः । अनुष्टुभ इत्यनु-स्तुभः। चतस्रः। गायत्रियः । यत् । तिस्रः । अनुष्टुभ इत्यनु-स्तु- भः। तस्मात् । अर्श्वः । त्रिभिरिति त्रि-भिः । तिष्ठन्न् । तिष्ठति । यत् । चतस्रः । गायत्रियः । तस्मात् । सर्वान् । चतुरः । पदः । प्रतिदिति 'अथाश्वमेघवालणं वैश्वदेवम्-पवस्वेत्यादि ॥ प्रतिपत् प्रथमा ऋक् । वहिप्पवमानस्याद्यतृचस्य पवस्वेत्यादिकाऽनुष्टुक् भवति । ततश्च तिस्त्रश्चतुष्पदा अनुष्टुभश्चतस्त्रः विपदा गायत्र्यो भवन्ति । 'तिसृभ्यो जसः' इति जस उदात्तत्वम् । यस्मादेवं तिस्त्रश्चतस्त्र- श्ता भवन्ति । तस्माचिसान्वयादश्वस्त्रिभिः पादैः तिष्ठति । ततस्ति- मृभिस्तिष्ठति चतुर्थमुद्यच्छति चतुष्ट्वान्वयात् । स च सर्वाचतुरोपि पदः प्रतिदधत् प्रतिक्षिपन् पलायते धावति । 'उपसर्गस्यायतो' इति लत्यम् ॥

·916 तैत्तिरीयसहिता. का. ५. म. ४. तित्पलायते परमा वा एपा छ- न्दतां यदनुएक्परमचतुष्टोमस्स्तो- मानां परमस्त्रिरात्रो यज्ञानां परमो- भ्वः पशूनां परमेणैवैनं परमती ग- मयत्येकविरशमहर्भवति ।। ५६ ॥ यस्मिन्नश्च आ लभ्यते द्वादेश मा- प्रति-दर्धत् । पलायते । परमा । वै। एपा । छ- न्दसाम् । यत् । अनुष्टुगित्यनु-स्तुक् । परमः । चतुष्टोम इति चतुः-स्तोमः। स्तोमानाम् । परमः । त्रिरात्र इति त्रि-रात्रः । यज्ञानाम् । परमः । अ- श्वः । पशूनाम् । परमेण । एव । एनम् । परम- ताम् । गमयति । एकवि शमित्यैक-विशम् । अहः । भवति ॥ ५६ ॥ यस्मिन् । अश्वः । आ- लभ्यत इत्या लभ्यते । द्वादश । मासाः । पञ्च । परमेति ॥ 'याग्वा अनुष्टुप्' इति छन्दसां मध्ये अनुष्टु- गुत्तमा । चतुष्टोमत्वं च । त्रिरात्रं न प्ररष्टकार्यत्वात् उत्त- मत्वं जहाति । चतुष्टोमवानमिष्टोमश्चतुष्टोमाभेदेनोच्यते । अनि. होमः । कस्मात्पूर्ववदभेद उपचर्यते, कथं पुनस्तदरित्याह- यस्मिन्निते । मध्यममि........॥ द्वादशेत्यादि । गतम् । एप इति । मासस्य लोकादित्यात्म- *स. ५.१.९.

·भभास्करभाष्योपता. 377 भनु. १२.] साः पञ्चर्तवस्त्रय इमे लोका असा- वोदित्य एकविश एप प्रजापतिः प्राजापत्योश्वस्तमेव साक्षानोति शकरयः पृष्ठं भवन्त्य॒न्यदन्यच्छन्दो- ऽन्येऽन्ये वा एते पुशव आलभ्यन्त उतेवं ग्राम्या उतेवारण्या यच्छक्क- ऋतवः । त्रयः । इमे । लोकाः । असौ । आदि त्यः । एकविश इत्यैक-विशः । एषः। पूजा- पतिरिति प्रजा-पतिः । प्राजापत्य इति प्राजा- पत्यः । अश्वः । तम् । एव । साक्षादिति स-अ- क्षात् । ऋधोति । 'शवरयः । पृष्ठम् । भवन्ति । अन्यदन्यदित्यन्यत्-अन्यत् । छन्दः । अन्येऽन्य इत्यन्ये-अन्ये । वै । एते । पशवः । एति । ल- भ्यन्ते । उत । इव । ग्राम्याः । उत । इव । आ- रण्याः । यत् । शक्करयः । पृष्ठम् । भवन्ति । अ- ना प्रजापतिः । तमिति । तादृशः प्रजापत्यात्मिकामृद्धिमृनो- ति । साक्षादव्यवधानेन एकविंशत्यन्वयात् ।। 'शक्करय इति ॥ शक्करीछन्दस्कं पृष्ठसाम भवति । पटुंच शक्करयः । छान्दसं द्वस्वत्वम् । आवृत्तिस्तोत्रेण पृष्ठस्य सामबहुत्वाभावाद्योन्यपेक्ष बहुवचनम् । अन्यदन्यदिति । एवमेवास्मिन्नहनि सर्वेष्वपि सा- मसु अन्यदन्यच्छन्दोस्मिन्नहनि अन्येऽन्ये वाऽप्येते पशव आ- M-43 ·378 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. ५.म.४. . रयः पृष्ठं भवन्त्यश्वस्य सर्वत्वाय पाथुरश्मं ब्रह्मसामं भवति रश्मिना वा अवः ॥ ५७॥ यत ईश्वरो वा अश्वोऽयतोप्रतिष्ठितः परी परावत गन्तोर्यत्पाथुरश्मं ब्रह्मसामं भवत्य- श्वस्य । सर्वत्वाति सर्व-त्वार्य । 'पार्दुश्ममिति पाथु-रश्मम् । व्रहासाममिति ब्रह्म-सामम् । भ- वति । रश्मिना । वै । अश्वः ॥ ५७ ॥ यतः । ई- श्वरः । वै । अश्वः । अयंतः । अप्रतिष्ठित इत्यप्र- ति-स्थितः । परांम् । परावमिति परा-तम् । गन्तोः । यत् । पाथुरश्ममिति पा\-रश्मम् । व्र- मसाममितिब्रह्म-सामम् ।भवति। अश्वस्य । यत्यै। लभ्यन्ते यथा चारण्या उक्ताः ग्राम्या आरण्याश्च पशवः । श- क्वरीणां पृष्टत्वं अश्वस्य सर्वत्वाय ॥ पाथुरश्ममिति । एवमेवास्मिन्नहनि सर्वप्वपि साममु । पृथुर- श्मिना दृष्टं साम पाथुरश्मम् । ब्रह्मसाममिति । 'अनसन्तानपुंसकात् ' इत्यच् समामान्तः । रश्मिनेनि । यस्मादमिना यतो बद्धोश्वः का- यवशे तिष्ठति । ईश्वर इत्यादि । अयतस्त्वश्वोऽप्रतिष्टितोऽवशे व. र्तमानः परां परावतं दूरादपि दूरतरं गन्तुमाश्वरः समर्थरस्यात् । 'उपसर्गाच्छन्दसि' इति पतिः, 'ईश्वरे तोसुन्कसुनो' इति तोमुन् । तस्मात्यायुरश्ममश्वस्य यत्यै बन्धनाय भवति ।।

·अनु. १२. भामारकरभाष्योपेता. 373 . .. श्वस्य यत्यै धृत्यै संरत्यञ्छावाक- सामं भवत्युसनयज्ञो वा एप य- दश्वमेधः कस्तदेत्यया॑हुर्यदि सर्वो वा क्रियते न वा सर्व इति यथ्संकृत्य- छावाकसामं भवत्यश्वस्य सर्वत्वा- य पर्याप्तया अनन्तरायाय सर्वस्तो- धृत्यै । संकृतीति सं-कृति । अच्छावाकताममि- त्यच्छावाक-सामम् । भवति । उत्सन्नयज्ञ इत्यु- सन्न-यज्ञः । वै। एपः। यत् । अश्वमेध इत्यश्व- मेधः । कः । तत् । वेद । इति । आहुः । यदि । सर्वः । वा । क्रियते । न । वा । सर्वः । इति । यत् । संकृतीति सं-कृति । अच्छावाकसाममि- त्यच्छायाक-सामम् । भवति । अश्वस्य । सर्वत्वा- येति सर्व-त्वाय । पर्याप्त्या इति परि-आप्त्यै । संस्तीति ॥ संकतिसंज्ञाच्छावाकसाम भवति म-यमेऽहनि । समो- चीनारतिः अस्येति संशतिः । उत्सन्नयज्ञ इत्यादि । उत्सन्नभूयि- छाययवोश्वमेधः कान्येन संपादयितुमशक्यत्वात् । तदेवाह-क- स्तदिति । यद्ययं सर्वोप्यविकल एव अनुष्ठीयते यदि वा न तमिम विशेष को वेदितुमर्हतीति पुराविद आहुः । तस्मादच्छावाकसानः संशतित्वं अश्वस्य सर्वत्वाय अधिकलवाय भवति । तच पर्याप्तये देवानां भवति । अनन्तरायाय अविनाय स्वर्गमाप्तधै भवति ॥

·380 तैत्तिरीयसंहिता. का. ५... -- । मोतिरात्र उत्तममहर्भवति सर्वस्या- तयै सर्वस्य जित्यै सर्वमेव तेनाप्नो- ति सर्व जयति ॥५८ ॥ अनन्तरायायेत्यनन्तः-आयाय । 'सर्वस्तोम इति सर्व-स्तोमः । अतिरात्र इत्यंति-रात्रः । उत्तम- मित्युत्-तमम् । अहः । भवति । सर्वस्य । आ- प्तौ । सर्वस्य । जित्यै । सर्वम् । एव । तेनं । आ- मोति । सर्वम् । जयति ॥ ५८ ॥ अहर्भवति वा अश्वोऽहंर्भवति दर्श च ॥१२॥ देवासुरास्तेनर्तव्या रुद्रोऽश्मनृपदेवडुदैनं प्राची- मिति वसोरािमग्निर्देवेभ्यस्सुवर्गायं यत्राकूतार्य छन्दश्चितं पर्वस्व दादा ॥ १२ ॥ .देवासुरा अजायौं घम वै घुमुष्टिः प्रथमो देव- यतामृतदै छन्दसामृधोत्यष्टौ पञ्चाशत् ॥ ५८ ॥ हरिः ओम् ।। श्रीः॥ चतुर्थप्रपाठकस्ममाप्तः, 'सर्वस्तोम इति ॥ उपलक्षणत्वात् सर्वस्तोमः सर्वपृष्ठश्चातिरात्र उत्तमस्तृतीयाहर्भवति सर्वस्याप्तये सर्वस्य जेतव्यस्य नित्ये । एतेनाश्वमेधेन हि सर्वमानोति नयति च सर्व इति ।। इति भटभास्करमिश्रविरचिते यजुर्वेदभाष्ये ज्ञानयज्ञाख्ये पञ्चमे काण्डे चतुर्थे प्रपाठके द्वादशोनुवाकः. समाप्तश्चमपाठकः, * हरि: उम् ·अशुद्धशोधनपत्रिका. पुटे. पड़ो.. अशुद्धमू. शुद्धम्. or अपेति ति नृतून नो १ या तनूः ३ अवेति ३० ती। ३५ ६ नतून् नौ ३२८ २ यास्तनूः १६८ ति १७३ ७ दध्याको २०१ ३ हतस्य २२२ २ इति २३९ दित्यै २६८ ३ सुवर्ग. २७५ १४ अत्मन्नू २७६ . ६ पाक २७७ १५ अन्त ។ यस्यै काजय ६ व्यात्स्वा ति दध्यात्क्षो हैतस्य इति दित्यै सुवर्ग आत्मन् पा अन्त यस्यै काञ्जय व्यास्त्वा २ " ·शुद्धम्. मुटे. - -- २७९ ૨૨ " २८३ २८४ द्रविण पति तत् पाप्मानम् । पशूनां एन श्यत् इव ९ " २८६ २९३ २९४ पतो. अशुद्धम्. ६ द्रविण २ पति तत् ८ पुप्मान। १ पश्नां एन श्यत् १० इव ३ अन्न् ४ सिंञ्चसा ५ सौको शखया १० शान्ता अग्निः इति ताम्। १२ १० तैत्युप - ३०९ " अनं सिञ्चन्थ्सा सौ३ कों शाखा शान्ता अग्निः इति तान् । चत्वारिका- तेत्युप ३११ on ३११ ३५१ चत्वारि श- ·शुद्धिपत्रिका. .. अशुद्धम. शुद्धम् -- तस्मादाम- प्रजाः टायचि २३२ २४९ २६६ २७१ २७२ २७९ २८६ २८९ २९१ ७ तस्माद्वाम ६ मनाः २ टावृषि ४-४.४. प्रवस्थीनायाः इति, ५ पञ्च तन्ननक्षत्रपदं वर्षको प्रतिव्यानम यक्षय ४ सहस्त्र १० एवेटाः ६ इछका ३ पटं २ भवाति ४ সীন पतिः दधे न ह्मण एवस्थानीयाः इति पञ्चपञ्च तन्नसत्रपथं व'को प्रतव्यानाम यज्ञाय सहस्त्र एवेष्टका इएका २९७ " २९८ भरति निहीत पष्टि, दने ३०४ " ब्रह्मण.