·प्रस्तावना धर्मशासना द्रन्यानुयोग गणितानुयोग, चरणकरणानुयोग अने कथानुयोग सिकायना नणे अनुयोगो कंडक वधुबुद्धिवंत अने प्रयत्नशील मनुप्यनेज उपकारक थइ पडे तेम छे, कारण के अतिव्यवसायी अने साधारणबुद्धिवान माणसोने तो विशेषे करीने अमर अने बोधना अभावे कथाओज उपकारक थइ शकेले. अने ते कथाओ मार्गभूल्याने दीपक समान छे केगके से कयामओ सांभळी तेने पोताना जीवनसाधे सरखावी सारासारानो विचारकरी पोताचं जीवन उन्मतने योग्य बनावी शके छे. जेनु सेवन मनुष्यने पराधीन बनायी लाभालाभनो विचार कर्या विना नीचेने नीचे आत्मप्रगतिथी हठावे ते व्यसन छे. अने आग अनेक जातनां व्यसनो आत्महितने नहिं विचारनारा मनुष्योना जीवनमा घरकरी बेठेलां होय छे आ सर्व व्यसनोमा महान अनर्थकारी ने आ भव अने परभव बन्नेने बगाडनार द्युत माम मदिरा वेश्या शिकार चोरी परखी ए मुग्न्यछे के जेना सेवनथी माणस सातमी नरकसुधीनी घोर यातना पामेछे. व्यसनोना सेवनथी मनुष्य केवा दुःखी बने ते जणापी मनुष्य मात्र तेथी पराङ्मुख बनी पोतानुं जीवन सुधारे ते उद्देशथी ग्रंथकार श्रीमान आनार्यमोमकीर्ति ए आ ग्रंथमा सात व्यसनो उपर प्रासंगिक पोध गर्भित विस्तीर्ण कथाओ आपीछे ग्रन्धरचनाकाळ-अने प्रत्यरचयिता- आ ग्रन्धना रचयिता श्रीमद् आचार्य मोमकीर्ति छे ते निर्विवाद छे. कारणके प्रतिमां दरेक कथाओने अन्ने 'जाचार्य ·सोमकीर्तिविरचित सप्तव्यसन कथाममुच्चये एम करी लखेलछे. तेमज दरेक कथाना दरेक श्लोकने अंते पण ग्रन्थकार 'सोम' शब्द लावेल छे अने ते 'नंदीतट' नामना गाममां५२६ना महासुदी १मे रचायेलो छे ने बात 'रसनयनसमेते' ए शोकथी जणावेल छे. आ ग्रन्थ केरल के मासनी अंदरज संपूर्ण प्रेसकोपी विगेरे तैयार करी सुंदर उंची जातना लेजर पेपर उपर मोटा टाइपमा तैयार करवामां आवैल छे. तेमज आग्रंथने प्रकाशन करवा माटे तेनी सरळ मापा, अप्रसिद्धता अने सर्वोपयोगी नीवडे तेचो तेनो विषय विगेरे जोइ हृदय खेचायुं छे. छतां ते सर्वनी सार्थकतातो त्यारेज गणाय के ज्यारे यांचक अने श्रोता आना वांचनथी लाभ उठावे, आ ग्रन्थने तैयार करवामाटे महाप्रभावशाली परमपूज्यआचार्य श्रीमान् विजयनेमिसरिश्वरजीना शिष्य उपाध्याय विज्ञा- नविजयजी तथा परमपूज्य शांतमूर्ति पन्यास श्रीमद् धर्मविजयमहाराजना शिष्य पन्यास सुरेन्द्रविजयजी द्वारा एकेक प्रति मेळी सका भाग्यशाली थया छीए ते पदल ते पंन्नेनो उपकार मानीए छोए. आ ग्रन्थनी शुद्धि जाळयवा यथाशकित प्रयत्न करेल छे. छतां प्रेमदोपथी के थयेल महज स्खलना बदल वांचक जरुर क्षमा आपश. ५-१-३५ गांधी मफतलाल प्रवरचंद अमदावाद,

·आचार्यश्रीसोमकीर्तिविरचितः-
सप्तव्यसनकथासमुच्चयः
ॐ नमः सिद्धेभ्यः
प्रणम्य श्रीजिनान् सिद्धाना-वार्यानपाठकान् यतीन्।सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्तान, सर्वकामार्थदायकान् ॥१॥
ततोऽपि सारदां देवीम, कल्याणावलीवल्लरीम्। जिनेन्द्रवदनोद्भूतां, नत्वा भत्था प्रमोदतः ॥२॥
गुरूणां चरणो नसा, वक्ष्ये बुद्धधानुसारतः। सप्तानां व्यसनानां हि, कथां भव्यहिताय वै ॥२॥
यूतं१ मांसं२सुरा३ वेश्या, पापचिचौरिकाश्तथा । परस्त्रीगमनं७ चेति, सौवव्यसनानि हि ॥en
एकैकव्यसनाभूता, ये ये जीवा यथापरं । दुःखं नानाविधं प्राप्तास्तांस्तां वक्ष्ये विशेषतः ॥ ५॥
पाण्डुपुत्रो बलाढ्योऽसौ, युधिष्टिरनराग्रणी। छतव्यसनतो दुःखं, सम्प्राप्तो राज्यहानिकृत् ॥६॥
मांसदोपाद् चको नाम, राजपुत्रो हि दुःखभाक्। सुरादोपविशेषेण, यादवाश्चपडतेजसः ॥ ७ ॥
वेश्याव्यसनतो दुःखम् , सम्प्राप्तो चारुदत्तकः। पापर्द्धिदोपतो नुनम्, बह्मदत्तो नराधिपः ॥ ८॥

·है धुतविषये
सातव्यसन चौर्यकर्मप्रभावेन, शिवभूतिः द्विजोत्तमः । परस्त्रीगमनाद् दुःखम् , प्राप्तोऽसौ रावणो भटः ॥९॥ यधिष्ठिर
एकैकव्यसनात् दुःखम् , प्राप्ताश्चैते विचक्षणाः। सप्तव्यसनतः किं न,प्राणी प्राप्तोऽतिदुःखताम् ॥१०॥ कथानकम्
सप्तानां व्यसनानां हि, विचारोऽयं कृतः कथम् । केन वा कथितो लोके, पृष्टः केनाऽपि भक्तितः॥११॥
जम्बुद्वीपे भूवि ख्याते, क्षेत्रे श्रीभरताऽभिधे । मगधदेशेऽतिविख्याते, पुरं राजगृहं वरम् ॥ १२ ॥
श्रेणिको नाम भूपालो, राज्यं पालति तत्त्वतः। तस्य श्री चेलणा नाम, राज्ञी--धर्मधुरंधरा ॥ १३ ॥
राज्यं पालति भूपाले, साधुपालनतत्परे । एकदा विपुलोद्याने, सम्प्राप्तोऽसौ जिनेश्वरः ॥१४॥
वनपालोऽपि भूपेन्द्रम् , फलपुष्पादिभिर्युतः। गत्वाऽविज्ञपयन् नत्वा, श्रीवीरस्य समागमम् ॥१५॥
श्रृणु श्रेणिक ! भूपेन्द्र!, श्रीवीरोऽत्र समागतः। तस्याऽऽगमनपुण्येन, जीव नन्द चिरं जयः॥१६॥
राजा श्रुत्वा समायान्तं,श्रीवीरं तु प्रमोदभाक्।वनपालायतुष्टोऽदात्, स्ववस्त्राभरणादिकम् ॥१७॥
आनंदभेरी ततो दत्त्वा, भव्यानाहूय तत्क्षणात्। पूजोपहारमादाय, गजारूढो बने गतः ॥१८॥
दृष्ट्याऽथ दूरतस्तत्र, सरणं समवादिकम् । गजादवातरभूणे, जिनभक्त्या प्रमोदितः ॥ १९ ॥
मध्ये श्रीजिननाथस्य, समवादि सरणस्य हि । गत्वा दृष्ट्वा जिनेन्द्रं तम्, सप्रदक्षणमानमत् ॥२०॥

·पूजां चाऽष्टविधांकृत्या, पुनर्नवा जिनेश्वरम् । भक्त्या मानवके कोप्टे, निविष्टोऽसौ महीपतिः॥२१॥ धर्म शुभाव जैनेन्द्रम्, सर्वभूतहितावहम् । ततः प्रस्तावमासाय, प्रपच्छ श्रीजिनेश्वरम् ॥ २२ ॥ केन वा कर्मणा स्वामिन् , संसारगहनेऽनिशम् । दुक्खं प्राप्नोति जीवोऽयं, कथं तरति वाभवात् ॥२३॥ जगाद जिननाथोऽथ, श्रृष्ठ श्रेणिक ! भूपते! । इहाऽबाधाकर नून, युक्त पृष्टं त्वया ध्रुवम् ॥२४॥ कथयामि तवाऽनाऽहम्, संसारश्चैव कारणम् । प्राणी प्राप्नोति दुःखानि, सप्तव्यसनदोषतः ॥२५॥ व्यसनाभिभूतो जीवो, यद् यदुःखमवाप्नुयात् । तदुःखं कथितुं कोऽत्र, समर्थो भुवनत्रये ॥२६१३) एकव्यसनेनेव, पीडिता ये नरा भुवि । तेषां प्रत्येकतो भूप!, कथां वक्ष्ये तवाऽग्रतः ।। २७ ॥ ततो हृष्टो महीपालो, जगादेवं जिनेश्वरम् । सतव्यसनज दुःखम् , कथयस्व प्रभोर्मम ।। २८ ॥ श्रुशु भूप! महाभाग, सप्तव्यसनजों कयो। कथयामि समासेन, पवित्रां पापनाशिनीम् ॥२९॥ येन येनान जीवेन, प्राप्तं दुःखं यथायथम् । तथा तथा समासेन, कथयानि कथां वराम्॥३० गम्मेष प्रभावेन, सुधिघिरमहीपतिः । राज्यसादिजं दुःखं, प्राप्तो भुवनविश्रुतम् ॥ ३१॥ *पाणावगावस्य, कथा तेऽत्र कथयाम्यहम्। यस्याभवणमात्रेण, प्राणी पापात् प्रमुच्यते ॥ ३२

·पसन
कपा
॥ २॥
घुतविपये
युधिष्ठिर
कथानकम्
द्वीपे जम्बुद्रुमाऽभिख्ये, क्षेत्रे श्रीभरताऽभिधे । कुरुदेशस्य मध्येऽत्र, हस्तिनागपुरं वरं ॥ ३३ ।।
तन्नेव कोरपानां हि, घशे राजा विचक्षणः। धृतो नाम परं ख्यातो, न्यायपालनतत्परः ॥३४॥
तस्य राज्ञी त्रयं भाति, पदराज्ञीतया भुवि । अम्वा वालिकारख्याता, तथैवाऽन्याम्बिकाऽभिधा॥३५
धृतराष्ट्रोऽथ पाण्डुश्च, विदुरो वै विचक्षणः। तासां क्रमेण सञ्जाताः, पुत्रास्त्वेते त्रयो ध्रुवम् ॥३६॥
धृतराष्ट्रस्य साता, प्रिया गन्धारिकाऽभिधारापाण्डोश्चापितु सञ्जाता, कुन्ता नाम महासती॥३७॥
धृतराष्ट्रात्समुद्भूताः, पुत्रा दुर्योधनादयः पाण्डोः कुन्त्यांसमुत्पन्नाः, पाण्डवास्ते त्रयोऽग्रजाः॥३८॥
मुद्रयां पुत्रौ तु सञ्जातो,सहदेवनकुलाऽभिधौ। कन्यकायास्तु योगेन, कुन्त्यांकर्णोऽपिजातवान् ॥ ३९
एवं पुत्रश्च पौत्रेश्च, धृतो राज्यं प्रकुर्वते। एकदाऽसौ शरत्काले, गगनेऽनं विलोकयेत् ॥ ४० ॥
रम्यं प्रासादाशिखरम् , दूरतो दृश्यते यथा । तथाविधं विलोक्याऽसौ, चित्रकारानुवाच वै ॥ ४१ ॥
चित्रकारा द्रुतं चैनम्, अभ्रं चित्रयतामिति यथाऽभ्रंसदृशान् लोके,प्रासादान कारयाम्यहम् ॥४२॥
चित्रकारास्ततोवर्णान,नीत्वाऽऽरब्धंतु चित्रकम्। तावत्यातवशाजातम्,क्वाप्यभ्रम्खण्डताक्षणात्४३
चित्रकारैस्तदा भूपो, विज्ञप्तो भयपूरितैः । राजन् ! वायुक्शाजातम्, काप्यभ्रं ज्ञायते नहि ॥४४॥
॥ २ ॥

·राजाऽप्पनं तथाऽऽलोक्य, संसारक्षणभङ्गुरम्। ज्ञात्वा वैराग्यमापन्न-श्चिन्तामेना चकार च ॥१५॥
यथाऽनं च गतं भङ्गम्, संसारंतु तथैव हि। कुटुम्बपुत्रपुत्रायः, रामास्वजनवन्धुभिः ॥ ४६॥
सर्वे मिलित्वा निष्पन्नं, समुदायः सुदुःखदः। तस्य मोहेन जीवोऽयम्, दुःखं नानाविधं श्रयेत् ॥४७॥
अतोऽहं सकलं त्यक्त्वा, वन्धुपुत्रधनादिकम्। दीक्षां भजामि जैनेन्द्रीम् , शाश्वत्स्थानप्रदायिनीम्॥ ४८
ज्येष्वपुत्रे ततो दवा, राज्यं निजक्रमागतं । द्वितीये युवराज्यं तु, विदुरेण समं गतः ॥ ४९ ॥
दीक्षा वभार राजाऽसौ, श्रीमोक्षपददायिनीम् । अधोगतियियासूनाम्, सा न दीक्षा कदाचन ॥५०॥
दुस्तरं तु तपः कृत्वा, कृतं घातिक्षयं तदा। केवलज्ञानमुत्पाद्य, यातोऽसौ परमं पदम् ॥ ५१ ॥
मुनीन्द्रो विदुरो नाम, विजहार महीतले। राज्यं प्राज्यं परं चक्रे, धृतराष्ट्रोऽथ पाण्डुना ॥ ५२ ॥
धृतराष्ट्रस्य पाण्डोश्च, राज्यं पालयतस्तदा। गतोऽतिवहुलः काल-स्ताभ्यां ज्ञातो न सर्वथा ॥५३॥
एकदा भ्रमरं दृष्ट्वा, मृत कमलकोटरे। वैराग्यं परमं प्राप्य, धृतराष्ट्रोऽपि पाण्डुना ॥ ५४ ॥
दत्तं दुर्योधनादीनाम्, चार्द्धराज्यं तदा निजम्। अद्वै तु पाण्डुपुत्राणाम्, पञ्चानामपि चाखिलम्॥५५
ताभ्याम् दीक्षा ततो जेनी, धृता सर्वहितावहा । तपोऽपि दुश्चरं ताभ्याम, कर्तुमारेभिरे तदा ॥५६॥

·द्युतविपये
युधिष्ठिर
कथानकम्
कोरवाः पाण्डवास्ते , परं स्नेहवशंगताः । न जानन्ति गतं कालं, निमग्नाः सुखसागरे ॥ ५७ ।।
पञ्चानां तु मिलित्वा हि, चार्द्धराज्यं यदा तदा। अर्द्धराज्यविभूत्याहि, पाण्डवाश्चण्डतेजसः॥५०॥
अर्द्धराज्येन सातम्, कौरवानां शतं तदा। हीनं तु वस्त्रशस्त्रायैस्तेजः सर्वत्र सम्पदाम् ॥ ५९ ।।
तदाऽथ शकुनो नाम, मातुलो भूवि विश्रुतः। सन्धिदोषं परं चके, तेषां प्रीतिविनाशकं ॥ ६॥
पश्यन्तु कौरवाः युयम, क शतं भवतामपि। क चात्र पाण्डवाः पञ्च, क राज्यं चार्द्धभागकम्॥६१॥
पाण्डवा राज्यभूत्या वै, दृश्यन्ते तेजसान्विताः। भवान् तु शतं चात्र, गतच्छायं विलोक्यते ॥६२॥
सर्वेपामपि वेपानां, वेपश्चैको धनस्य हि। यद्वनं पञ्चधा भज्यम्, तद्धनं शतधा कथम् ॥६३॥
प्रत्यहं प्रेरणादुष्टाः, कौरवास्ते तदाऽखिलाः। दुर्योधनेन शान्ति ते, नीता बुद्विवता तदा ॥ ६४ ॥
बुद्धिकौशल्ययोगेन, लाक्षागारं विनिर्मितम्। उपरिष्टाधश्चापि, लाक्षा सर्वत्र योजिता ॥६५।।
एकदा कोरवैः सर्वैः, पाण्डवास्तेन मन्त्रिताः। युधिष्ठिरादयस्तेऽमी, कुन्त्या युक्ताः समागताः ॥६६॥
विचित्रतोरणं गेहम्, दृष्ट्वा प्रीतिमुपागताः। मुग्धचित्ताः स्वचित्ते ते, पाण्डवाः पुण्यचेतसः॥१७॥
गेहमध्ये तु ते नीता, भोजनार्थ निवेशिताः। भोजयित्वाऽतिभवत्या वे, शय्यास्तेषां समर्पिताः ॥६॥

·तविपये
युधिष्ठिर
थानकम्
सप्तव्यसन
कथा
क्रमेण रममाणास्ते पाण्डवाश्चपडतेजसः। माकन्दी नगरी प्रापुः, शक्रस्य नगसिमाम् ॥ ८॥
दुपदो नाम भूपालो, भार्या तस्य जयावती। द्रुपदी नामतः पुत्री, विख्याता क्षितिमण्डले ॥२॥
पिता पुत्रीं ततो दृष्ट्वा, नवयौवनभूषिताम्। विवाह चिन्तया ग्रस्तः, पुत्रीदुःखं महात्मनां ॥ ८॥
अमात्यान्सकलान् राजा,दष्टवान् कारणं निजम्।ममाऽस्ति च महादुःखं,पुत्र्या वीवाहसम्भवम् ॥८४॥
कस्मै देया तुकन्येयम्, योग्याय च वराय च। विमृश्य कन्यतांशीघ्रम्, दुःखातीतो भवाम्यहम् ॥८५॥
ततो विमृश्य तैरुक्तम् , शृणु भूप ! महाशय! स्वयं करोति प्रौढानामनुढानां हि योपिताम् ॥८६॥
श्रुत्वा भूपोऽपि चित्ते स्वे, जुष्टोऽभूत् सत्यभापया। सुमुहूत्रे शुभे योगे, कृतस्तत्र स्वयंवरः ॥७॥
नानादेशस्थभूपेषु, प्रेषितं तु निमन्त्रणम् । दुर्योधनादयो भूपाः, समायातास्तथाऽपरे॥ ८८॥
राधावेधस्तु तत्रैव, स्थापितो वर्त्तते तदा। तत्रैव पाण्डवास्तेऽमी, आगता दैवयोगतः॥ ८९ ॥
निजं पं परावृत्त्य, परं प्रच्छन्नवृत्तयः कृतं कार्पटिक वेपम् , लोकानां वञ्चनाय वै ॥१०॥
स्वयंवराव भूपाला, मिलिताः सर्वदेशजाः। राधावेधाय नो शक्ताः, पदाम्लानमुखाः स्थिताः ॥११॥
अर्जुनोऽपि तदा प्रोचे, भो ! भो! शृणुत भूमिपाः। राधावेधाय यः शक्तः, स किं भूपसुतां वरेत् ॥
॥४॥

·कुलजातिविहीनोऽपि, यदा वरति कन्यकाम्। तदा विलोकयामीति, किश्चित् पौरुपं निजम् ॥१३॥
विहस्यैवं नृपाः सर्वे, प्रोचुः कार्पटिकं प्रति। भोः भोः किं त्वं हि पार्थोऽति, यद्येवं प्रोच्यतेऽधुना॥
तदाजगाद पार्थोऽसौ, वाक्यं मे श्रुयतांनृपाः। पृथिव्यामेकपार्थोऽस्ति, नाऽन्यो लोकेऽपरः पुमान् ॥९५॥
ततो नृपतयःप्रोचु-धनुर्विद्याविशारदः। पृथिव्यामेकपार्थोऽस्ति, नाऽपरो जनविश्रुतः॥१६॥
भवतां तर्हि किं कार्यम् , यः कोऽपि भवतामिह । कार्य कार्येण सर्वत्र, किं वादेन प्रयोजनम् ॥९७॥
भूपाः स तदा प्रोचुः, किमस्माकं प्रयोजनं । जात्या कुलेन किं साध्यम्, कुरु कार्यपरंपराम्॥९८॥
भूपानां वचनं श्रुत्वा, पार्थः प्रौढपराक्रमः। परिकर बन्धयित्वाऽथ, डुढौके लीलयाऽन्वितः ॥९९||
करेण धनुरादाय, भूपतीनां पुरः स्थितः। जगाद वचनं वाग्मी श्रूयतां भो नराधिपाः ॥ १० ॥
मयेदं दीयते रम्यं, भवतां धनुरुत्तमम् । चटाप्यतां स्वशक्त्या बै, पश्चाद्वादो भविष्यति ।।१०१॥
तदा भूपतिभिःप्रोक्तम् ,शृणु त्वंभोभटोत्तम! चटापयितुं त्वयाशक्यम् ,नान्यैः स्वल्पबलैः नरेः १०२
भूपानां वचनं श्रुत्वा, पार्थो भूरिपराक्रमः। चटापयद्धनुस्तत्र, पश्यतां सर्वभूभृताम् ॥१०३ ॥
धनुरास्फालयद्वेगाजनविस्मयकारणम् । मयूरास्तु स्वनं चक्रे, मेघगर्जनशङ्कया ॥ १०४ ॥

·सत्सव्यसन
कथा
चटाप्य च धनुस्तत्र, पुनः प्रोवाच भूभुजाम् | गृहन्तु भूमिणश्चैनम, ज्यारूढं च कृतं धनुः॥१०५॥ युधिष्ठिर
भूपालैस्तु तदा प्रोक्तम्, त्वद्योग्यं प्रवरं धनुः। तेषां तु वचनं नीत्वा, पार्थो भूरिपराक्रमः ॥१०६।।
उर्ध्वमुष्टिमधोदृष्टिम, कृरखा प्रार्थः पराक्रमी। राधावेधं परं चके, पश्यतां भुभूजा तदा ॥ १०७ ॥
राधावेधे ततो जाते, द्रौपदी तु समागता। भयंभृङ्गारमादाय, मालां नीत्वा मनोहराम ॥१०॥
कण्ठे चारोपयन्माला-मर्जुनस्य मनस्विनः । स्थितस्य पञ्चमध्येऽस्य, मालावायुवशास्त्रुटत्॥१०९॥
त्रुटितायो तु मालायाम्, लोकानां कलकलोऽभवत्। वरिताः पञ्चपुरुषा द्रौपद्या शीलभ्रष्टया॥११॥
द्रौपद्याचरिते तस्मिन् , भूपाः क्रोधवशंगताः। अस्मत्सु विद्यमानेषु, वृत्तः कार्पटिकः कथम् ॥११॥
भूपाः सर्वेऽपि मिलिताः, युद्धार्थ तत्क्षणादपि। तत्र केनचित्युक्तम्, दूतो वै प्रेष्यतामिति ॥११२॥
दूतोऽथ प्रेषितस्तैश्च, समीपे तख धन्विनः । गत्वा दूतोऽपि तं प्राह, शृणु भूनिवेदितम् ॥११३॥
कन्यां दत्वा तु भूपेभ्यो, जीव्यतां सुखतस्त्वया। भूपान्मुक्त्वा वृत्तस्त्वं हि, मृढत्वं कृतमेतया॥११४॥
निपुणत्वं त्वया चित्ते, चिन्तयित्वा प्रदीयताम् ।भूपेभ्यः कन्यकामेनाम्, तिष्ठ त्वं हि सुखेन वै॥११५॥
ततो दूतवचः श्रुत्वा, पार्थश्चैवमुवाच तम् । दास्यामि कन्यका सत्यम्, रणे वीरक्षयावहे ॥ १६ ॥

·दृष्टं श्रुतं कदाचिन्निजनारी दीयते कथम् । येपा श्रद्धा परस्त्रीषु, ध्रुवं दास्यामि संयुगे॥ ११७ ॥ दूतं निर्धाटयगुष्टो, गत्वा दूतोऽनिवेदयत्। दूतस्य वचनेनैव, रुष्टाः सर्वे नराधिपाः ॥११८॥ संना निर्गताः सर्वे, युद्धार्थ च बलोद्धताः। निर्गतान् सुभटान् दृष्ट्वा, पार्थः क्रोधेन पूरितः ॥११९॥ श्वसुरेणापि सहित-श्वके युद्धं तदादभूतम्। त्रासितास्तेन ते भूपा, ये स्थिता संयुगेऽग्रतः॥१२०॥ ततो भटक्षयं दृष्ट्वा, दुर्योधनो बलान्वितः । गाङ्गेयादिभटैः साई, सनबस्थावणाङ्गणे ॥ १२१ ।। रणे नन्दीसुतं दृष्ट्वा, पार्थश्चिन्तामुपागतः।ममाऽस्ति पूज्यपादोऽयम्, कथं वध्यो मया ध्रुवम् ॥१२२॥ विमृश्यैवं वनामाझं, वाणं तं प्रति चाऽक्षिपत्। गाङ्गेयस्तं शरं दृष्ट्वा, निजाङ्के विमुखं स्थितम् । १२३/० वाचयित्वा तु तं वाणं, ज्ञातं पार्थसमागमम्। दुर्योधनं तदा प्राह, पश्यताम् पाण्डवा इमे ॥१२४॥ इदृशं पौरुष लोके, नास्ति वै पाण्डवं विना। ततो दुर्योधनो प्राह, कथं ज्ञातास्वया प्रभो! ॥१२५॥ वाणं प्रदर्शितं तस्मै, पार्थनामाङ्कितं च यत्। वाणं तं वाचयित्वाऽथ, दुःखाविष्टो नराधिपः ॥ १२६।। रथादुत्तीर्य दुःखेन, मायया चाश्रुभिर्युतः। प्रसारितकरो भूत्वा, गतोऽसौ सन्मुखं द्रुतम् ॥ १२७ ॥ दुःखेन रोदनं कुर्वन्, दुःखगदगदया गिरा। दुर्योधनोऽपि प्रोवाच, भ्रातॄणां सन्मुखं स्थितः ॥१२८

·कथा
द्युतविषये
युधिष्ठिर
कथानकम्
व्यसन लोकाऽपवाददग्धोऽहम्, किं करोमि हताशकः । मत्पुण्येन समायाताः, यूयं सर्वेऽपि पाण्डवाः ॥१२९॥
मया गेहं च न ज्ञातम्, कृतं दग्धं कदापि न । तथापि मम सञ्जातो-ऽपवादो लोकसन्भवः ॥१३॥
ध्रुवं निर्मलचित्तानाम्, पापं नैव कदाचन। मम पूण्यकशात्सल्यम्, समायातास्तु पाण्डवाः।।१३१॥
कौरवाः पाण्डवाः सवें, मिलितास्ते परस्परम् । सर्वेषां चात्र लोकानाम्, चित्ते हर्षस्तदाऽभवत् ॥
सुमुहूर्ते शुभे योगे, नीतं लग्नं नृपैस्तदा। द्रौपद्या पार्थराजस्य, विवाहः सोत्सवोऽभवत् ॥ १३३ ॥
कृत्वा विवाहं ते सर्वे, यियाता निजमन्दिरम् । पाण्डवैः सहिता याताः, कौरवाः स्नेहपूरिताः ॥१३॥
पूर्वरीत्या पुनस्तस्थुः, सर्वे कौरवपाण्डवाः। विश्वासं तु सदा चक्रुः, स्नेहं चैव परस्परम् ॥१३५।।
कियत् काले गते तत्र, शकुनो नाम मातुलः। पूर्ववद्विरसस्तेन, कर्तुमारेभिरे तदा ॥१३६।।
दुर्जनानां स्वभावोऽयं, न दुःखं कलहं विना। चन्द्रिका गगने दृष्ट्वा, को रटेन्मण्डलं विना ॥१३७॥
शकुनस्तत्र तदा चक्रे, तयोः प्रीतिर्विखण्डनम्।गते स्नेहे खलस्यैव, न स्यात्प्रीतिः कुतोऽपिवा॥१३॥
कौरवास्ते तदा लग्ना-स्तेषां छिद्रावलोकने। प्रत्यहं पृष्ठतो लग्नाः, सत्पात्रस्येव शाकिनी ।। १३९ ॥
एकदा बुद्धिरूत्पन्ना, युधिष्ठिरमहीभुजः । भाग्यहीनतया नूनम्, युतस्य व्यसने खल्ल ॥ १४ ॥
॥६॥

·प्रत्यहं कुरुते क्रीडाम्, द्युतस्य रसपूरितः । युधिष्टिरनराधीश-स्तदाऽभाग्येन प्रेरितः ॥१४॥
कौरवाः पाण्डबास्त्वेते, सभामध्येऽन्यदा स्थिताः। दूयोधनेन राजाऽसौ, चक्रे द्युतं तुपापतः ॥१४२॥
दुर्योधननरेन्द्रस्य, पाशको काञ्छितोऽपतत् । भीमहकारशब्देन, भवत्येव स प्राङ्मुखः ॥ १४३॥
भीमनिर्घाटनोपायम् , चिन्तयन्कौरवाग्रणी। विमृश्यमाने समुत्पन्ना, बुद्धिः द्रोहकरा परा ॥१४॥
शृणु भीम महाभाग, तृष्णया पीडितोऽस्म्यहम् । सातृष्णा च त्वया नाशम्,याति नान्यः कदाचन १४५
भीमसेनोऽपि तत्रोचे, जलमानापयाम्यहम् । कर्पूवासितं शीतम्, तव तृष्णानिवारकम् ॥ १४६ ॥
दुर्योधनः पुनः प्राह, नेदृशं रोचते जलम् । इदृशस्य जलस्यैवाऽऽनेतारो मे सहस्रशः ॥ १४७॥
भीमः प्रोवाच हे नाथ!, जलमानीयते मया। तब चित्तस्थितं त्रुहि, यत्र कुनाऽपि संस्थितम्॥१४८||
गङ्गायास्तु हृदेऽगाधे, कटिदने तवैव हि । गदया हत्वा च्छटाजं, तजले हि रुचिर्मम ।। १४९॥
श्रुत्वा भीमोऽपि तत्राऽगाल्लज्जया चित्तवर्जितः । यामद्वयं गतं यावत्तावद्राज्ञा तु
कृतम्॥१५०॥
प्रथमं हारितः कोशो, द्वितीये देशोऽपि हारितः। तृतीये तु गजाःसर्वे, चतुर्थेवाजिनोध्रुवम् ॥१५१॥
पञ्चमे वाहनं सर्व, गोमहिष्यादिकं तथा । षष्ठे तु द्रौपदीयुक्त-मन्तपुरमहारयत् ॥१५२ ॥

·घुतविपये
युधिष्ठिर
कथानकम्
शव्यसन शरीराऽऽभरणादीनि, सो बारे सप्तमे तथा । तावत् भीमो जलं नीत्वा, समायातोऽतिवेगतः॥१५३॥
गृहाणैनं जलं नाथ !, मयाऽऽनीतं तव प्रियम्। तदा दुर्योधनः प्राह, गता तृष्णाऽतिदूरतः॥१५४॥
युधिष्ठिरं गतच्छाय, दृष्ट्वा भीमोऽतिदुःखतः । विषादं परमं चक्रे, वश्चितोऽहमनेन वै ॥ १५५ ॥
दुर्योधनोऽपि तत्रोचे, भो भोः शृणु युधिष्ठिर!। ये ये मानभृतःशुराः, सत्यभापासमन्विताः १५६
परदेशे परगृहे, नैव तिष्ठन्ति पण्डिताः। परभूमिगता नूनं, लघुत्वं ते भजन्ति च ॥१५७ ॥
सूर्यमण्डलमासाद्य, चन्द्रोऽपि लघुतांब्रजेत् । तथा सभ्योऽपि गुणवान् , परगेहे लघुतांभजेत् ॥१५८॥
एवं ज्ञात्वा स्वचित्ते वै, गन्तव्यं च त्वयाऽऽमुतः। देशाहा भो मदीयाच्च,भ्रातृभिः सहितेन च १५९
युधिष्ठिरोऽपितद्वाक्यम्, श्रुत्वा कर्णेऽतिशूलदम् ।उत्थाय चततो गन्तुं, प्रवृत्तस्तेजवर्जितः॥ १६० ॥
द्रौपद्यपि ततो गन्तुं, प्रवृत्ता स्वामिपृष्ठतः। दुर्योधनोऽपि तां दृष्ट्वा, गच्छन्ती पतिउतः ॥१६१ ।।
पापोपस्कृतचित्तेन, जगाद द्रौपदी प्रति। हारिता त्वं हि पाञ्चालि !, मच्छ्रद्धान्तमलङ्कुरु॥१६२॥
तस्प वाक्यं निराकृत्य, प्रवृत्ता गमनं प्रति । तदा दुष्टाशयस्तस्या, जग्राह बसनाञ्चलम् ।।१६शा
अञ्चलेऽपि धृते साध्वी, न स्थिता गमनोत्सुकाराचीवरं तु करे तस्याः, पापस्याऽपिसमागतम् ॥१४॥
॥ ७॥

·परिधानवती छा, पुनस्तेन दुरात्मना । प्रधाव्य याऽञ्चले धृत्वा, कृष्ठा दुष्टेन सा सती ॥१६५॥
तथा पुनः सभायातं, चीवरं पापचेतसः । एवं स सप्तवारांश्च, चके दुष्टो दुराशयः ॥१६॥
युधिष्ठिरो निजे चित्ते, किञ्चित्क्रोधं न भेजिरे। सती तु वस्त्ररहिता, न जाता शीलशक्तितः॥ १६७॥
तदाऽसात्यनिपिद्धोऽसौ, रे रे दुष्ट ! दुराशयः सत्येना कोपयित्वारे !, यासि किंयममन्दिरम्॥१६८||
तदा मुक्ता च दुष्टेन, द्रौपदी पतिरन्वगा । दृष्टा सर्वेस्तदा लोकैः, सती शीलसहायिनी ॥१६९।।
भीमसेनादयः प्रोचुः,शृणु भ्रातः वचोऽनघम्।हारिता हित्वया पृथ्वी, वालयामो वयं रणे ॥१७०||
युधिष्ठिरस्तदा प्राह, नैव युक्तं सुचेतसाम् । स्ववक्त्रनिर्गतं वाक्यम् , पालयन्ति मनीषिणः ॥१७१॥
या मया हारिता पृथ्वी, दत्ता दुर्योधनाय वै। सा कथं गृह्यते वत्स!, मया सत्यवता ध्रुवम् ॥१७२।।
निर्गता भ्रातरः सर्वे, त्यक्त्वा राज्यं तृणं यथा। युत्तव्यसनाभावात्, दुःखं सर्वशरीरिणाम् ।।१७३॥
पद्भ्याम् कृत्वा पुरेतेहि, गच्छन्तः पश्यतां सताम्।तदालोकैर्महदुःखम, कृतं दृष्ट्वा तथाविधान।।१७।।
पञ्चाल्या सहितास्तेऽमी, पाण्डवाः सत्यसन्धयः । निर्गत्य नगराधाताः, मन्द मन्द हतौजसः॥ १७५॥
तदा लोकवचो जातम् , पश्यतां युतजं फलम्। इम्विधा महासत्त्वा, युतान्निर्घाटिताः पुरात् ॥१७॥

·यसन
कथा
॥८॥
पुरं त्यकत्वा तुचे याताः, मन्द मन्दं निजेच्छयास्थाने स्थाने हि तिष्ठन्ति, द्रौपद्या वचनाऽनुगाः॥१७७॥ पुषिषये
कचित्सौख्यम् क्वचिद्दुःखं, कचिग्रामः क्वचिदनम्। कचिद्रगोज्यं क्वचिद्भिक्षा, क्वचिच्छय्या कचित्स्थलमा कथानकम्
अनवारीत्पाताथूरागमन्तो दिवसान् बहून् । सुखं दुःखं न जानन्ति, धीराणां चेष्टितं खल्ल ॥ १७९॥
नानाऽरण्ये तथा देशे, पुरे खेटे यथासुखम् । भ्रमन्तस्तेऽनुभुअन्तः,फलं धुतसमुद्भवम् ॥१८०॥
गमयित्वातुवर्षाणि, पाण्डवाःसुखदुःखतः। चिन्तन्तो द्युतजं कर्म, शूराः सत्य प्रतिज्ञकाः ॥ १८१ ॥
भ्रमन्तस्ते तु सम्प्राप्ताः, विराटपुटभेदकम् । पुरं लोकप्रसिद्ध हि, विराटो यत्र भूपतिः ॥१८२॥
तत्राऽगत्य कृतस्तैः हि, निवासः कृतवस्तुभिः। नानारूपधरा भूत्वा, मिलितास्तेऽथ भूपतिम् ॥१८॥
ज्येष्ठोऽसौ वन्दिनो रूपम्, भीमो वैसूपकारजम्।अर्जुनश्चापि पण्ढस्य,सहदेवो ज्योतिषां वरः॥१८॥
नकुलोऽश्वपालने शक्तो, द्रौपदी पुष्पकारिका । एवं विधानि रूपाणि, नीत्वा मिलितास्तु भुभूजः॥१८५॥
प्रत्यहं निजकर्माणि, कुर्वन्तेस्ते स्थितास्तदा । राज्ञः प्राणप्रिया जाताः, सर्वलक्षणसंयुत्ताः ॥१८६॥
अथभूपस्य तस्येव, कीचको नाम शालिकः । मिलनाथै समायातो, भगिन्या मोहितः स्थितः॥१८॥
तेन सा द्रौपदी दृष्टा, या वै पुष्पोपजीविका। तां दृष्ट्वाकामविशेषः, पीडीतोऽसौ तु कीचकः॥१८८॥
॥८॥

·ता प्रति वक्रवाक्यैश्च, जगादेवमहर्निशम् । सा सती किन्तु नोचे तम्, लज्जापूरितचेतसा ।।१८९॥ नो तिष्ठते यदा दुष्टः, पृष्ठं नो त्यजते यदा। तदा तया समाख्यातम्, भीमसेनाय चेष्टितम् ॥१९॥ भीमोऽपि द्रौपदी प्राह, ननु भव्य भविष्यति । नगरस्य बाह्यतो नूनं, वर्त्तते शिवमन्दिरम् ॥१९११॥ तत्राऽयं कीचको दुष्टः, प्रतार्याऽऽनीयतां त्वया। तत्रैव दक्षिणां तस्मै, दास्यामि च तवाऽग्रतः॥१९२॥ भीमस्य वचनं नीत्वा, तं प्रत्यूचे च सा सती। नगराद्वायदेशे तु, तत्र नौ सङ्गमो ध्रुवम् ॥१९३।। तेन वाक्येन दुष्टात्मा, तुष्टचित्तस्तदाऽभवत् । शृङ्गारं विविधं नीत्वा, रात्रौ चैत्ये समागतः ॥१९॥ तत्र भीमोऽपि पुवै हि, द्रौपदीवेषधारकः । स्थितः प्रच्छन्नवृत्या हि, तावत्तत्राऽऽगतः शठः ॥१९५।। द्रौपदीमोहवशतो, न जानाति हिताऽहितम्। एकाकी चैत्यमध्येऽसौ, प्रविष्टो मन्मथाऽर्दितः ॥१९॥ एहि ह्यालिड्नं देहि, द्रुतं पुष्पोपजीविके!| तव भाग्यवशानूनं, मे प्रीतिस्तु तवोपरि ॥ १९७॥ अङ्गारान् विविधान् दास्ये, वस्त्रालङ्करणानि च । पट्टराज्ञीं करिष्यामि, नव मोहवशाऽनुगः ॥१९८|| उभीमोऽस्य वचनं श्रुखा, द्रोपदीवेषधारिका जगौ सत्यं च हे नाथ!, स्वं मे भाग्यात्समागतः॥१९९॥ एतद पचं मत्यन्तरे नास्ति । * ·व्यसन 'द्युतविषये युधिष्ठिर कथानकम् दास्याम्यालिङ्गनं ते हि, मम मोहस्तवोपरि। तेन वाक्येन तुष्टोऽदादाऽऽलिङ्गनमनाकुलम् ॥२०॥ आलिङ्गनमिषेणैव, पीडितोऽगाद्विचेततां । चैतन्यं सः पुनः प्राप्य, नत्वाऽगाच ततो वनम् ॥२०१॥ बने निरअने गत्वा, दुःखवैराग्यपूरितः । दीक्षा जग्राह जैनेन्द्रीम्, लोकवचसुखप्रदाम् ॥२०२॥ ततः प्रभातसमये, कीचकस्यैव सेवकाः। कीचकं नैव पश्यन्ति, पश्यन्तोऽपि दिशोऽखिलाः ॥२०३॥ विराटस्तैस्तु विज्ञतः, कारणं कीचकस्य हि । तदा भूपतिना तस्य, देशेऽथ प्रेपितो नरः ॥२०॥ तेन गत्त्रातु तत्रोक्तम्, नास्ति कीचकनामका तच्छृत्वातुसमायाताः, भ्रातरःशतसङ्ख्यका॥२०५॥ पश्यन्तः सर्वतस्तेऽपि, पृच्छन्तो विविधान् जनान् । तत्र केनचिदित्युक्तम् , दृष्टोऽसौ कीचकोमया॥२०६ चैत्यमध्ये प्रविष्टोऽत्र, युक्तः पुष्पोपजीवया। निर्गच्छन् मया दृष्टो, दृष्टा एकाकिनी च सा ॥२०७॥ तेन वाक्येन ते क्रुद्धाः, कीचकास्तां स्त्रियंप्रति। गमिष्यामोऽधुना दुष्टाम्, गतिभ्रातृनिपविताम् ॥२०॥ चिन्तयिस्वेति ता नीत्वा, गतास्ते नगराद् घहिः । चिताऽत्ररचितातैश्च, द्रौपद्या दहनं प्रति ॥२०९॥ तावत् केनाऽपि तत्रैव, भीमाय तु निवेदितम् । पुष्पोपजीविका नून, दह्यते कीचकैर्वहिः ॥२१० भीमसेनो द्रुतं तत्र, गत्वा पश्यति कीचकान् । निर्मिताऽत्र चिता तैस्तु, द्रौपदीदहनाय वै ॥२११।।

·तावद्वेगेन तान्नीत्या, चिक्षेपाऽनौ दुरात्मकान्।भुजाभ्याम् धृत्वा धृत्वा, चितामध्ये निराकरोत्।।२१२॥ एकमुमोच भीमोऽपि, कीचकं शतमध्यतः । खण्डयित्वाऽस्य रसनाम् , सूकोऽसौ नगरे गतः॥२१३।। विराटस्य पुरो गत्वा, रसनाखण्डदोषतः। समस्यां कृतवान् मुको भीमे तन्त्र स्थिते तदा ॥२१॥ विराटोऽपि जगादेवं, मुकोऽयं किं प्रभाषते । भीमोऽपि कथयामास, शृणु राजन्! कथयाम्यहम॥२१५।। यदेषो भाषते मुकस्तत्तेऽहं कथयामि वै। कीचकास्तस्य दुःखेन, प्रविशन्तोऽखिलाः चिताम् ।।२१६॥ मयाप्यते निपिद्धास्तु, नैव तिष्ठन्ति कीचकाः। करोम्यहं कथं राजन् , कुर्वते ते न मे वर्चः ॥२१७॥ विराटेन तदाज्ञातम्, सत्यं वै भापते ध्रुवम्।गतोदुःखान्निजस्थानं, कीचकोभ्रातृवर्जितः ॥२१॥ एवं तत्र स्थितास्ते वै, पाण्डवाः कान्तया युताः। तत्रैव गोग्रहं चक्रे, दक्षिणं चोत्तरं तथा ॥२१९।। नीत्वा द्वादशवर्षाणि, पाण्डवा द्वारिकां गताः । मिलित्वा वासुदेवस्य; दत्वा दुःखजलाञ्जलिम् ॥२२०॥ सुभद्रा नामतो या हि, स्वसाकृष्णस्य विश्रुता । अर्जुनस्य च दत्तासा, परिणीता नृत्यमोहतः॥२२१॥ दूतत्वं तु तदा चक्रे, कृष्णो दुर्योधनेन च । पाण्डवानां हितार्थाय, जातासन्धिस्तथापि न ॥२२२॥ कौरवपाण्डववैरं हि, विख्यातं क्षितिमण्डले. कुरुक्षेत्रेऽतिरौद्रोऽभूत्, सङ्ग्रामः कौरवान्तकृत्।।२२३॥

·द्युतविपये
यधिष्ठिर
कथानकम
कथा
सन जाते महति सल्याने, जितं पाण्डोचपुत्रकैः। कौरवाना क्षयं चके, कृष्णसानिध्ययोगतः १२२५।।
तसुद्धं भरते ख्यातम्, प्राप्त राज्यं च पाण्डवैः। हस्तिनागपुरस्यैव, दत्तं कृष्णेन प्रीतितः॥२२५॥
इत्थं ते पाण्डवा राज्यं, कुर्वन्ति च निरङ्कुशम् । एकदा तत्र सम्प्राप्तो, नारदो मुनिपुङ्गवः ॥२२६।।।
आगच्छन्तं मुनिं दृष्ट्वा, प्रहृष्टास्ते तु पाण्डवाः । अर्थपाचादिकं चकुः, नारदायाऽतिभक्तिः ॥२२७॥
क्षणसेकं तत्र स्थित्वा, कृत्वा क्षेमादिकां कथाम् । पञ्चादुत्थाय यातोऽसौ,द्रौपद्या भवनोत्सुकः॥२२॥
द्रौपद्यपि कृतनाना, निजवेपं च गृह्णती । आदर्श चाग्रतः कृत्वा, पश्यन्ती रूपमात्मनः ॥२२९॥
नारदोऽत्र समायातो, नो इम्रो व्यग्रचित्तया। तदा क्रोधभराऽऽकान्तो, निर्गतो भवनान्मुनिः।।२३०॥
कैलासशिखरे स्थिरवा, चिन्तां कर्तुं समुद्यतः निजरूपस्य गण, मानितोऽहं न चाऽनया ॥२३१॥
तदेनां पापयुक्तो हि, वियुक्तां वै करोम्यहम्। विमृश्यैवं तदा यातः, कङ्कामरपूर्विकाम् ॥२३॥
लिखित्वा तु पटे रूपं, द्रौपद्या लक्षणान्वितम्। दर्शितं पद्मराजस्य, चित्तचोरणकारणम् ।।२३३॥
तद्पं तु पटे न्यस्तम्, दृष्ट्वा पद्मः सविस्मयः । प्रपच्छ नारद नत्वा, कस्येदं रूपमद्भुतम् ॥२३॥
नारदः कथयामास, श्रृणु राजन्! मनोहरम् । रूपं प्रार्थप्रियाया वै, दुर्लभं क्षुद्रचेतसाम् ॥२३५॥

·हस्तिनागपुरे चाऽस्ति, प्राप्येयं पुण्यतो ध्रुवम् । इत्युक्त्वा नारदे याते, चिन्तया पूरितोऽभवत् ॥२३॥ साधयित्वा परां विद्याम, रात्री सुप्तांस चाऽऽहरत् । आनयित्वा निजे गेहे, स्थापयत् प्रेमपूरितः॥२३७॥ द्रौपद्यपि महदुःखम् , कृत्वा चित्ते जगाद् तम् । मासमेकं प्रतीक्षस्व, पश्चात् ते रुचितं कुरु ॥२३८॥ इतिश्रुत्वाऽथपद्मोऽपि, स्थितोमासं विचिन्तकः। हृतायां हि प्रियायां तु, पार्थोऽसौप्रतिबुद्धवान्।।२३९॥ स्त्रिया विरहितां शय्याम्, दृष्ट्वा दुःखमथाऽकरोत्। ततोऽपि पाण्डवाः, सर्वे विबुद्धाःदुःखपूरिताः॥२४०॥ द्वारिकायां ततो गत्वा, कृष्णाय विनिवेदितम्। कृष्णोऽपि चिन्तया यस्तः,वभूव श्रवणादपि ॥२४॥ तावत्तत्र समायातो, नारदो नामको मुनिः। सर्वान् चिन्तातुरान् दृष्ट्या, पृष्टवान् कारणं मुनिः ।।२४२॥ ततः सर्वेऽपि ते प्रोचुः, शृणु नारद! महामुने । द्रौपदी च हृता केन, ज्ञायते नहि सर्वथा ॥२४३॥ नारदोऽपि तदा प्राह, श्रूयतां पाण्डवोत्तमाः। दृष्टा साऽमरकङ्कायाम् , द्वीपे धातकीनामनि ॥२४॥ पनेनाऽपि हृता नूनम् , वर्तते तस्य वेश्मनि । समुद्रमन्तरे तस्य द्वीपस्य, वर्तते ध्रुवम् ॥२४॥ इत्युक्त्वा नारदो यातो, विष्णुः चिन्तामुपागतः। सर्वसाधनसंयुक्तस्तटेऽगात् सागरस्य हि ॥२४६।। तटे मुक्ताऽथ तं सैन्यम्, पञ्चपाण्डवसंयुतः। रथं नीत्वाऽपर्णवं तीळ, गतो द्वीपान्तरंक्षणात् २४७

·कथा०
धुतविषये
सध्यासन धातकीदीपमासाद्य, ततस्ता नगरी गतः । गत्वा कस्याऽपि हस्तेन, पद्माय सोऽकथापयत् ॥ २३८॥
'युधिष्ठिर
सर्वसाधनसंयुक्तो, पद्मोऽसौ निर्गतो रहिः । पाण्डवैश्च समं जातम् , युद्धं तस्य महीभुजः ॥२४९॥
कथानकम्
हतं तु तत्क्षणासैन्यं, पाण्डवैस्तु पलायितम् । कृष्णेन पादघातेन, कम्पितं भुवनं तदा ॥२५॥
लोकास्तु व्याकुलाः सर्वे, सञ्जाता क्षणमात्रतः। पद्मोऽपि द्रौपदी पादौ, नत्वा दीनवचोऽवदत्॥२५१॥
मातस्त्रायस्व त्रायस्त्र, त्वं मेमाता न संशयः । तेनैव दीनवचसा, द्रौपदी कृपयाऽन्विता ||२५२॥
प्रोचे पद्मं च हे वत्स!, स्त्रीरूपं त्वं गृहाण भोः। स्त्रीरूपधारणं नीत्वा, वाह्ये स्त्रीवृन्दसंयुता ॥२५३॥
निर्गताद्रौपदीवेगान्मिलनार्थ निजस्वामिनामा आगच्छन्तीं द्रौपदी वीक्ष्य, कृष्णःशान्तिमुपागतमा२५४
पतिता स्वामिनोः पादौ, ज्येष्ठयोरुभयोरपि । पद्मोऽपि पातितस्तस्य, कृष्णस्य पदपद्मयोः ॥२५५॥
कृता कृपा तु कृष्णेन, तस्य स्त्रीवेषधारिणः। नगराऽभ्यन्तरे नीताः, कृत्वाऽतिविनयं महान् ॥२५६
मम भाग्योदयो जातः, श्रीमतां दर्शनेन वै । नगस्योत्सवतां चके, पद्मो हण पूरितः ॥२५७॥
द्रौपयाः पारणं जातं, प्रतिज्ञापूरणं कृतम्।सतैव दिवसान् स्थित्वा, निर्गतास्ते निजाऽऽस्पदम् ॥२५॥
समुद्रस्य तटे गत्या, पाञ्चजन्यमपूरयत् । विष्णोश्च शखनिनद, श्रुत्वा कोलाहलोऽभवत् ।।२५९ ॥ ॥ ११ ॥

·तत्रत्यजिननाथस्य सदसिस्थो जनाईनः । शखनादं परविष्णोश्चित्तेऽत्यन्तं चमत्कृतः ॥२६॥
प्रपच्छ जिननार्थ तं, नाथ! नादोऽत्र कस्य वा।जिननाथोऽपितत्रोचे,शृणुतुभ्यं कथयाम्यहम् ॥२६१।।।।
जम्बुद्वीपस्य भरते, दारिका प्रथिता पुरी । तस्याः प्रभुरयं विष्णुस्तस्य शरवो ध्रुवम् ॥२६२।।
किमर्थ त्वत्र सम्प्रासः, केन वा कारणेन च । पझेनैव हृता नारी, पार्थस्यानुजस्य च ॥२६॥
भारायणोऽपि रुष्टस्तं, पद्मं निर्घाटयत्पुरात्। जगाद जिननाथ, संमिलाम्यस्मै विभोरहम् ॥२६॥
जिनेन्द्रेण निषिद्धोऽसौ, ते युक्तं मिलनं नहि | जिनेन्द्राश्रकवर्तिनो, बलिनो वाऽथ विष्पावः॥२६५॥
प्रतिविष्णवोऽपि ये ख्याताः, तेषां च मिलनं नहि। परस्परे तु मिलने, काचिद्वास्यान्नवीनता ॥२६६।।
अत एव त्वया राजन्!, कर्तव्यं भक्तिभोजनम् ।पजामदर्शनेनैव, शङ्खनादेन वाऽमिलः ॥२६॥
तथैव च कृतं तेन, जिनेन्द्रवचने वरम् । सन्तोपं परमं प्राप्य, कृष्णोऽपि च तथाऽकरोत् ।।२६८॥
स्थित्वाऽत्र क्षणमेक स, जगाम निजलीलया। तथैवोत्तीर्य जलधिं, स्मृत्वा वै वारुणासुरम् ॥२६९॥
क्रमेणाऽपि हि गच्छन्तो, निजद्वीपं समागताः । रथादुर
दुत्तरिताः एते, प्रसिद्धाः पञ्चपाण्डवाः॥२७०)
बोपदीसहितो विष्णु, रथारूकोऽपि पृष्ठतः। आगच्छति यावत्तावत्पाण्डवाश्चायतो गताः ॥२७॥

·ज्यसन
कथा
॥ १२ ॥
कथानकम्
अग्रे सुरनदी दृष्ट्वा, नावं नीत्वा च पाण्डवाः । क्षणादुत्तीर्य तं नावं, जले गुसं कृतं शटैः ॥२७॥ विपये
युधिष्ठिर
गङ्गामुत्तीर्य कुटिला, दूरं गरवा स्थिताश्च ते। विलोक्यते कथं कृष्णो, जाह्नवीं सरथस्तरेत् ।।२७३॥
कृष्णोऽपि पृष्ठतस्तेषां, समागत्य विलोक्य च । यदा न पाण्डवा दृष्टाः, तथोत्तरद्रथादसौ ॥२७॥
रथ वामकरे धृत्वा, द्रौपदीसहितं तथा । दक्षिणेन करेणव, लीलया जाहवीं तरन् ॥२७५।।
ती| गङ्गां यदा कृष्णो, बाह्य गन्तुं समुद्यतः। तदातैः पाण्डवैः मूर्हास्यादुडुपः दर्शितः ॥२७६॥
अहो शक्तिरहो धैर्य, कृष्णस्य मानुपाऽतिगम्।उत्तीणों येन गाङ्गेयं, कराभ्यां बलशालिना ॥२७७॥
पुनः पुनः प्रशंसति, यदा ते पाण्डुनन्दनाः । तदा कृष्णोऽपि तान् रुटो, जगाद दुष्करंवचः ॥२७॥
रे रे कुपाण्डवा दुष्टाः, हास्यं किं नु मया सह । ममाऽपि पौरुपं दृष्टं, भवद्भिरधुनैव हि ॥२७९।।
प्रथमं निहतः कंसः, शिशुपालो तथैव हि । जरासधो महाशुरो, ये ये चान्ये महीभृतः ॥२८०॥
भवद्भिस्ते न किं ज्ञाताः,ये येमया निहताः पुरा।हास्यं कर्तुं समारब्धं, यतो वै पाण्डुनन्दनाः ॥२८१||
गोवर्द्धनोद्धृतः पूर्व, धेनूनां रक्षणे पुरा । प्रविश्य यमुनामध्ये, फणीन्द्रो नाथितो मया ॥२८२।।
कोटिशिला यदोरिक्षता, तीर्थोऽयोऽह महाम्बुधिः । द्रौपदीवालिता येन, जित्वापद्म नराधिपम् ॥२८॥
॥ १२ ॥

·तस्य मे हि नदीमात्रे, तरणे नैव पौरुषम् । व्याख्यातं किं तु हास्येन, रे रे दुष्टाः कुपाण्डवाः ॥Reen
सिंहस्य मृगाघातेन, पौरुष किं हि शस्यते । अतिरुष्टस्तदा कृष्णो, हास्यं वै खास्यतां गतम् ॥२८५
अहो हास्यं न कर्त्तव्यम्, हास्य प्रीतिविनाशकम्।हास्येन गर्गता नूनं, समेति निपुणेऽपि हि॥२८॥
यत्र मे मेदिनीराज्यं, न स्थातव्यंतु पाण्डवैः ।भवतांतुममाऽऽज्ञाऽस्ति,नियमोऽस्ति मम रक्षणे॥२८७/
इति कृष्णवचः श्रुत्वा, मानभ्रष्टास्तुपाण्डवाः।नत्वाऽस्य पादयोर्याताः, पाण्डवा दक्षिणां दिशिम् ॥२८॥
तत्र दक्षिणमथुरा, स्थापितास्तैस्तु पाण्डवैः। निजपुण्यप्रभावेन, सर्वत्र सुखिनांसुखम् ॥२८९॥
द्युतस्य व्यसनात्पूर्व, प्राप्ता दुःखं सुदारुणम् । तस्यैव पापतो यातास्त्यक्त्वा देशं विदेशकम् ॥२९॥
नास्ति द्युतसमं पापं, नास्ति द्युतसमो रिपुः। पाण्डवाः प्रौढपूण्याश्च, प्राप्ताः दुःखं तु युततः ॥२९१||
पश्य श्रेणिक ! भूपाल !, पाण्डवाश्चण्डतेजसः।युतस्य व्यसनेनैव प्राप्तं दुःखं सुदारुणम् ॥२९॥
अन्ये नलादयो भूपाः, बहवो दुःखमुल्वणम् । प्राप्ता द्युतफलेनैव, कस्तां हि वदितुं क्षमः ॥२९३॥
युतं हिंसाकर लोके, युतं कूटप्रभापितम्। युतेन चौर्यभावोऽपि, द्युताद्दुःखं नृणां खलु ॥२९॥
द्युतं हि सर्वथा त्याज्यम्, प्राज्ञैर्बुद्धिविशालिभिः। नरकं प्राप्यते द्युताद्, द्युतात् तिर्यञ्चताभवेत्॥२९५॥

·घककुमार
कथा
फथा.
एकया जिया दुःख, प्रोद्यते युतजं फलाम । अतो वे सर्वथा त्याज्यम् , द्युतं संसारवर्द्धनम् ॥२९६१
१३ पञ्चैते पाण्डुपुत्रा क्षितिविदितनया चुतक्रीडावशेनाप्राप्ता वै दुःखमुग्रंविविधजनपद देशनाशं तथैव ॥
ज्ञात्वैवं भव्यजीवनरककरमधं युतमेवाऽत्रत्याज्यमा सेव्योऽयं जैनधनों विविधसुखमहासागरे सोमए
। इत्याचार्य श्रीसोमकीर्तिविरचिते सम्पसन यासमुच्चये अतव्यसनकयाफलवर्णनो नाम प्रथमः सर्गः ।
॥ सप्तव्यसनकथासमुच्चये ॥
मांसभक्षणोपरि बककुमारकथानकम् ।
25
अथ श्लेणिकभूपोऽपि, प्रपञ्छ गणनायकम् । पलास्वादनजं दुःखमू , प्राप्त केन कथं पुनः ॥१॥
जगाद गणनाथस्तु, शृणु श्रेणिक ! कथ्यते । पलाशनेन येनाऽऽप्तं , दुस्थं संसारकारकम् ॥२॥
बको नामाथि दैत्योऽसौ, जातो भपालनन्दनः। तेनाप्तं विविधं दुःखं, संसारपरिवह्नकम् ॥३॥

·जाथ! कोन षको नाम, सुतो वा कस्य भूभृतः। कथं मांसस्य दोषोऽभूतू, प्राप्तो दुःखं कथं च सः॥३॥
इति पृष्टो गणाधीशो, जगादेनं नराधिपम् । भव्यं पृष्टं हि भूपाल लोकानां हितकारणम् ॥५॥
जम्बुद्वीपेऽत्र भरते, क्षेत्रे देशे मनोहरे । कुशाग्रनगरे रम्ये, भूपालो नाम भूपतिः ॥ ६ ॥
तस्या अस्ति महिपी रम्या, सती गुणविशशरदा। लक्ष्मीमत्यभिधा भाति, कलागुणविभूपिता ॥५||
वको नामाऽस्ति पुत्रोऽस्य मांसव्यसनलालसः राजाऽसौ जिनधर्मस्य, पालने निपूणोऽभवत् ॥८॥
प्रतिवर्षे समायाति श्रीनन्दीश्वरजं व्रतम् । अष्ट्रहिकात्रयाणां हि, भवत्येवोत्सवः पुरे ॥ ९ ॥
भूपोऽपि घोपणां ग्रामे, कुरुने लोकविश्रुताम् ! यो हिंसामन्त्र कुरुते, राजद्रोही नरः खलु ॥१०॥
तदा पुत्रेण भूपोऽपि, प्रोक्तोऽतिविनयेन च । स्थास्याम्यहं कथं तात !, मांसेन परिवर्जितः ॥११॥
पुन्नाग्रहेपा भूपेन, प्रोक्तं तं नन्दनं प्रति। एक एव त्वया हिंस्यो, जीवो मांसप्रियेण हि ॥१२॥
द्वितीयस्यापि जीवस्य, हिंसने नियमस्तव । प्रतिपन्नं हि पुत्रेण, तातस्य वचनं वरम् ॥ १३ ॥
अनया प्रतिपत्त्या हि, पुत्रस्तिष्ठति सर्वदा । अन्यः कोऽपि न कुरुते, हिसासष्टाह्निकादिने ॥१४॥
अष्टाह्निकायां एकस्यां, सूर्पकारेण निम्मितम् । पिशितं पुत्रप्रियं तत्र, बाह्ये मुक्त्वाऽन्तरे गतः ॥१५॥

·सप्तव्यसन
कथा.
॥ १४ ॥
घककुमार
कथा
गतेऽथसूर्पकारेऽस्मिन् , तं विडालोऽपि चाऽहरत् । हृतं द्रुतंतदामासं,दृष्ट्वा सोऽपि व्यचिन्तयत् ॥१६॥
किं करोमि ! क गच्छामि, दास्यामीति किमुत्तरम् | राजपुत्रोऽतिमांसात्तों, निग्रहं मे करिष्यति ॥
इति चिन्तातुरो भूत्वा, नगराबाह्यतो गतः। गत्वा व्यलोकयत्तत्र, ददर्श मृतकं शिशुम् ॥१८॥
निहितं भूमिमध्ये तमुपरिस्थितधूलिकां । पितृभिस्तत्क्षणाक्षितम्, दृष्टं सूर्पकृता तदा ॥१९॥
खनित्वाऽनीय तं वालं, संस्कृत्य विधिपूर्वकम् । स्थापित पूर्वविधिना, तेन सूर्पकृता तदा ॥२०॥
आयातो नृपतेः सूनु भॊजनार्थ यदा तदा । पूर्ववत्सूर्पकारेण, भक्तिस्तस्य कृता घना ॥ २१ ॥
सुतो राज्ञः, भोजनार्थ हि पूर्ववत् । मुश्चितं विविधं चान्नं, व्यअनादिभिः संयुतम् ॥२२॥
'च पलम्, भुक्तं तेनैव पूर्ववत् । अपूर्वस्वादुकृतं ज्ञात्वा, पृष्टस्तेनाऽपि पूर्ववत् ॥२३॥
4 ममाऽप्येवम् , सत्यं त्वं हि यथास्थितिम् । कस्येदं मांसमनघं, भुक्तं पूर्व मया न हि॥२४॥
। जगाद सूर्पकारोऽपि, मासेदं हि मयुरजम्। राजपुत्रस्तदाऽप्युचे, भुक्ताः पूर्व मयुरकाः ॥२५॥
दशः कोऽपि, न दृष्टो न श्रुतो मया। शपथैः श्रावितस्त्वं हि,सत्यं मे कथयस्व भोः ।।२६॥
"न्तं सर्वे मया तव । कस्येदं स्वादुऋन्मांस, सत्यं मे त्वं निरूपय ॥ २७ ॥
॥१४॥

·सूर्पकारस्तदा प्राह, शृणु ते कथयाम्यहम् । इदं वै मानुषं मासं, मयाऽऽनीतं भयात्तव ॥२८॥ कुमारोऽपि तदा प्राह, शृणु भो! सूर्पकारकः । त्वया, अयप्रभृतिस्तु पलं मानुषसम्भवम् ॥२९॥ येन केनाऽप्युपायेन, नेतव्यं मम तृप्तये । विलोक्यते तु यद्रव्यम् , तद्रव्यं नीयतां मम ॥३०॥ ततो भूपवचः श्रुत्वा, सूर्पकारः स्वमानसे । स चिन्तां विविधां चक्रे, मांसस्यानयनं प्रति ॥३१॥ चणकाश्च ततो नीता, मोदकाश्च मनोहराः। खर्जुरो नालिकरस्य, खण्डास्तेन हृता घना ॥३२॥ सन्ध्यावसरे सोऽपि, चच्चरे जनवर्जिते । बालानां क्रीडनस्थाने, यात्यसौ प्रत्यहं तदा ॥ ३३ ॥ ददाति बालकानां च, लोभने सुखभक्षिकाः । सर्वे ते बालकास्तस्य, समीपे यान्ति मोहतः ॥३४॥j सर्वेषां चाऽत्रमोहानाम्, मोहो वै खादनोद्भवः। स्वार्थकार्य परित्यज्य, न कोऽपि कस्यचित्प्रिय॥३५॥ इतस्ततो विलोक्याऽसौ, बालं संगृह्य वेगतः। गलस्य मोटनं कृत्वा, कुक्षौ धृत्वा समेति सः ॥३६॥ अनयारीत्याऽथ कालो, यातो जानाति नोयदा। राजाऽसौ जिनदीक्षांतु,नीत्वा याति तपोवनम्॥३७ गते राजनि पुत्रोऽपि, राज्यं चके निरङ्कशः। तथैव कारयत्येवम्, मांसं भक्षति मानवम् ॥ ३८॥ * एतत् पचं मत्यन्तरे नास्ति ·कथा. याति काले तदा तस्मिन् बालकानाक्षयोऽभवत्। तदालोका विमृश्यन्ति,प्रत्यहं विस्मयाऽऽकुलाः।३९, स्थित्वा प्रच्छन्नभावेन, स्थिता यावजना इमे। तावत्सोऽपि समायातः, सुप्र्पकारोऽपि दुष्टधीः॥४०॥ दता येगेन तेनेरम्, बालानां सुखभक्षिकाम्। नीत्वाचालं तदा कुक्षी, धृत्वा गन्तुम् समुयतः ।।४।। तावाटोके प्रधाव्याऽसौ, धृतो कपठेऽथ सूर्पकृत् । वालः कण्ठगतप्राणः, पपात क्षितिमण्डले ॥४॥ दृष्ट्वा तु पतितं वालम्, लोकाः क्रोधेन पूरिताः । प्रवृत्ता दक्षिणां दातुम् लुष्ठमुष्ठादिभिस्तदा॥४३॥ ताडयित्वाऽथ तंदुष्टम् , प्रष्टुम् लोकाः समुद्यताः। तदा तेनैवतं सर्वम्, वृत्तान्तम् प्रतिपादितम् ॥४४॥ राज्ञो दुश्चरितं ज्ञात्वा,मिलितास्ते तदाऽखिलाः। लोकाः मन्त्रपरं चक्रुः कर्तव्यं भूमिपाय कम् ॥४५॥ योवै भक्षति बालानाम् , प्रजानां प्रत्यहं नृपः । तत्र वासोऽपि नो युक्तो; वासरैः कोऽपि नो ध्रुवम् ॥१६॥ तेन राज्ञा नुकिं साध्यम् ,यो वाभक्षति बालकान्।वालकानांतुनाशे हि, पितॄणांजीवितेन किम् ॥४७॥ याति देश विदेश वा; लोको वालेश्च वेष्टितः। बालानां जीवनार्थाय, वालका ग्रहमण्डनम् ।। ४८ ॥ बालानां यत्र नाशः स्यात, तर वासोनयुज्यते । धनधान्यादिकं सर्वम्, सञ्च्यते सुतहेतवे ॥ १९॥ तेषां तु पन नाशा स्यात्, तंत्र वास न कारयेत्। तर वासते नूनम्, विनाशो जायते नृणाम् ।।५।।

·३ तेन किं भूमूजा साध्यम्। योवै भक्षति बालकान् । मिलित्वा तु जनैः सर्वे: निश्चयोऽयं कृतस्तदा ॥५॥ निष्काश्यों भूपतिर्देशान, दूराचारोऽतिपापकृत् । प्रत्यहं बालहिसां यः, कृत्वा भक्षति बालकान् |IE स्थाप्यते स कथं राजा, नतिर्वा क्रियते कथम् एवं विमृश्यतां तेषाम्, प्रभातसमयोऽभवत् ॥५३॥ प्रभातसमये जाते, मिलितोऽसौ महाजनः। गत्वा तु राजभवनम्, सदसि स्थं नराधिपम् ॥५१।। सबैलोकैर्गले धृत्वा, राज्याभ्रष्टो नृपः कृतः । दायादस्थापितो राज्ये, बहूनां हिमतं प्रमा॥५५॥ स राजा से च देवोवा, स्थापितोयो महाजनैः महाजनोऽथस्वयं रुष्टो,दैवस्तस्य पराङ्मुखः॥५६॥ न्यायमार्गप्रवृत्तानाम् । नूनं सर्वोऽपि सज्जनः । अन्यायपंथि वृत्तस्य, संजनो दुर्जनार्यते ।। ५७ । कर्तव्यं न कंदाचिचे न्यायमार्गोपलङ्घनम् । अन्यायमार्गरक्तानाम् । सुर्ख स्वप्नेऽपि दुर्लभम् ।।५८ अथ यो सौं वको नाम, राज्यभ्रष्टौं महीतलें। दुःखेन भ्रममाणोऽपि, विचरत्येवं पापतः ॥५॥ मानुप्यानां तु यो मौतें रक्तोतं पापयोगतः। त्यकंतुंनैसमर्थोऽसौं, दुस्त्यंजव्यसनं खल्ल ६० पुराहावने तिष्ठन् । बनमन् पितृवेश्मनिं । शर्धानां भक्षण कुर्वन विचरत्येव प्रत्यहम् Ireet न कोऽपि नगरे तस्य प्रविशन, दर्दते यदी। तदा बहिर्वनें स्थित्वी, भक्षयत्येव मनिपनि दिशा ।

·बककुमार
कथा०
तस्यैव च भयात् प्रस्थो, बाझे कोऽपि बसेन्नहि । नकंचरविचारेण, जातो नक्तंचरः स तु॥३॥
केचिगणन्ति दैत्योऽयम्, राक्षसोऽयं निशाचरः । सिद्ध किन्नर-गन्धर्व-पिशाचोऽयं विशेषतः ॥६॥
वस्त्रहीनोऽपि सो जातो, भ्रमत्येव वने वने । लोकानां भक्षणं कुर्वन् , दुष्टचित्तो वनेचरः ॥६५॥
पापेतु रक्तचित्तानाम् , न घृणा न कृपा कदा। लोकेऽपिनिन्धमानोऽसौ, नित्यं भ्रमति भूतलम् ॥६६॥
एवं गच्छति कालेसी, ग्रामे ग्रामे परिभ्रमन् ।यथाऽग्रे संस्थितस्याऽपि, कुर्वन् जीवस्य भक्षणम् ॥६७।।
जीवमायें रतानां हि, न शङ्का, न विचारिता। महामांसघलेनैव, बकोऽसौ राक्षसोऽभवत् ॥८॥
एकदा तु वने तिष्ठन, वसुदेवेन निरीक्षितः। भ्रमंश्च हिण्डयन् वृत्त्या, वीरेणकाकिनाऽपि सः॥६९।।
युद्धं तेन समं कृत्वा, राक्षसोऽसौ निपातितः । मृत्वा तु नरके जातः, सप्तमे घोरवेदने ॥ ७० ॥
तत्रैव हि महादुःखम् , भुङ्क्तेऽसौ पापजं फालम् ।छेदनं भेदनं चापि, ताडनं दुःप्रवादनं ।।७१॥
नरके विविधं दुःखम् , सप्तमे तु विशेषजम् । भुङ्क्ते पापवशात्प्राणी, निवृत्तिनों लभेत् क्वचित् ॥७२॥
तत्रत्यो युक्ते प्राणी, क्षुधया पीडितोऽस्म्यहम् ।छित्वाचाऽस्य शरीरं हि, दहन्ति नारकाः सुराः॥७३॥
तदा स युवते प्राणी, क्षुधा मे साम्प्रतं गता।देत्यः प्रचार्यते सोऽपि, रे रे पाप! दुरात्मकः॥७॥

·परासानि भुक्तानि, विविधानि पुरा भवेत् । इदं ते हि शरीरोत्थं, कथं नो भुज्यते त्वया॥७॥
पध्यते पावके पापैः, पील्यते तिलवत् खलैः । दहते दहने रोद्रे, नरके घोरवेदने ॥ ७६ ॥
पश्यन्तु मांस पापम् , भुक्तं यश्च बकेन । इति ज्ञात्वासदात्याज्यं, पलं पापकरं नृभिः ॥७७॥
न पलं जायते पक्षात् , न भूम्यां नैव पर्वते । जन्तुनां घाततो नूनं, पलं भवति निश्चितम् ॥७॥
इति ज्ञात्वा कदाधिव, मासे चिन्ता न कारयेत् । उत्सृष्टे जठरोद्रभूते, विषमूत्रमलाऽऽविले ॥७९॥
अजाना शूकराणां च, मृगाणांजलचारिणाम्। वानगईभसर्पाणाम् , मांसे नास्त विचारणा icon
विनष्टे तु शरीरे तु, पाकं भवति मांसकम् । यस्य गन्धे समायाते, मुखाग्निष्ठीवनं भवेत् ॥८||
तत्पलं तु कथं सनिर्माहां स्यादिह भूतले । स्पर्शनं नैव युक्तं हि, मांसभक्षणकारिणाम् ॥८२५
कुलशीलपता तस्मान्मांस त्याज्यं सदैव हि । इहलोकेऽप्यशुचिता, परलोके नरके प्रजेत् ॥८३॥
पप कुल क्षत्रियाणां हि, करवामानुषभक्षणा राज्यभंसादिजंदुःखम्,प्राप्तं तेनाऽपि श्वभ्रजम् ॥८॥
परन्तर रफोऽपिनरो लोफे, मांसचिन्तां करिष्यसि। यकवद् दुःखमासाथ, बभ्रेयाति सुनिश्चितम् ॥८५॥
मेथ मासजा पोपाः, कस्ताँस्तु पदितुम् क्षमः अन्तरायं भवत्येव, भोजने यस्य नामतः ॥८६॥

·दिवकथा
निन्यं पापकरं परंशुचिहरम्, दुःखस्य मुलं पलम् ।त्याज्यं भव्यजनैविवेकसहितैलोकद्वये निन्दितम्बर
जैनं सर्वसुखाकरं शुचिकरं हिंसाहरं निर्मलम् । कर्तव्यं मुनिभापितं तमहरं सोमेव धर्म सदा ८८
}] इत्याचार्य श्रीसोमकीर्तिविरचिते सप्तव्यसनकथासमुच्चये मासफलवर्णनो नाम द्वितीयः सर्गः ॥
॥ सप्तव्यसनकथा समुच्चये ॥
॥ सुराव्यसनविषये यादवकथानकम् ॥
अधोनेऽसौ गणाधीशः, शृणु श्रेणिक ! कथ्यते । सुराव्यसनसम्भूता, कथा लोकहितावहा ॥१॥
सुरादोपेण सम्प्राप्तम्, यादवैः दुःखमुत्कटम् । कथयामि विशेषेण, श्रुणु चैकाग्रमानसः॥२॥
श्रेणिको मुनिनाथं तं, जगादेवं सुभक्तितः। कथयस्व विभो! मह्यम् , चरितं पापनाशनम् ॥३॥
जगादसौ गणाधीशो, द्वीपे जम्बूपलक्षिते। क्षेत्रे तु भरते देशः, कुशेटो विदितो भुवि ॥ ४ ॥
सत्र सागपुर जाम, प्रसिद्ध पत्तन भुवि । दशाहाणां हि यो रसूख्या, समुद्रविजयो नृपः ॥५॥
---
॥ १७ ॥

·तस्पानुजो वसुदेवः, ख्यातोऽसौ क्षितिमण्डलेोकसेन मधुरानीतो, दत्वाऽसौ भगिनी निजारमा
कसे राज्यं तु कुर्वाणे, तस्य भ्राताऽनुजो मुनिः । अतिमुक्तकनामा यो, चर्यायार्थ समागतः ॥७॥
समागतं मुनि दृष्टा, स्थापयित्वा यथाविधि। नीलयसऽभिधा पाहि वर्तते महिष्यनिमा॥
हास्यं कर्तु समारब्धम्, तया तं देवरं प्रति । देवक्यानन्दकं वस्त्रं, दर्शितं मुनये तदा ॥१॥
या वाल्ये तु त्वया मुन्ना, देवकी तेऽतिवल्लभा। तस्या इदं नु त्वं विद्धि वस्त्रमानन्द्रक मुने! ॥१०॥
तं बलं तु मुनिदृष्ट्वा, चेतसा लोधदीपितः। शुचस्थाने कथं हर्ष-प्रास्ता मुढे ! मुनिर्जगौ ॥११॥
अस्या गर्भण ते तातो, मरणं याति निश्चितम् । भर्ता च ते तु कंसोऽपि, तेनैवच तथैव हि ॥१२॥
अन्तरायं ततः कृता, स्थाने यातो मुनीश्वरः। नीलंयशा परंतुःखम् , प्राप्ता श्रुत्वा मुनर्वचः।।१३।।
तापकंसो निजे रोहे, भोजनार्थ समागतः । तावद् रुदन्तीं तां दृष्ट्वा, प्रपच्छ प्राणवल्लभाम् ॥१४॥
कधं रोदिषि हे देवि !, केन वा दुःखिता परम्।तदाजगाद साजाया, श्रृणु मे दुःखकारणम्॥१५॥
नापावासी समायातो, योऽतिमुलकनामक । देवक्यानन्दवस्त्रं तु, दर्शितं मुनये मया ॥१६॥
तं चलं मुनिरालोक्य, सजाता लोधदीपितः। जगावेवंविधां वाणी, मम दुःखकरां परां ॥१७॥

·सप्तव्यसन
फथर
यादधकथा
शुचस्थाने कथं प्राप्ता, हर्षे मूढे! यतःशृणुः । अस्य गर्भेण ते तातः, पतिश्चापि मरिष्यति ॥१८॥
इत्युक्त्वाऽसौ गतोऽरण्ये, चान्तरायवशान्मुनिः। तस्य तं वचनं श्रुत्वा, साताऽस्मि दुःखविलवा ॥१९॥
तेन वाक्येन कंसोऽपि, जातश्चिन्तातुरस्तदा। सर्वेषां हि भयानां तु, भयं मरणस्य दुस्सहः ॥२०॥
चिन्तां कृत्वा तदा यातो, वसुदेवगृहं वरम् । वसुदेवोऽपि कंसस्य, करोदर्धादिकां क्रियाम् ॥२१॥
प्रीतियाती परां चक्रे, कौटिल्येन युतो हृदि। अवसरं समासाद्य, वसुदेवं वचो जगौ ॥ २२॥
मे हि सर्व विद्यासु, गुरुरेव न संशयः। तस्मात् किञ्चिदहं याचे, यदि वा दीयते त्वया ॥२३॥
सुदेवस्तदा प्राह, श्रृणु कंस ! विचक्षणः। मया कदापि नो चक्रे, वाक्यं ते भाषसेऽधुना ॥२४॥
अयप्रभृति सद्वाक्यं, मया नोल्लंधितं तव । एवंविधाऽऽग्रहः कस्मास्क्रियते हे नराधिप! ॥२५॥
। प्रत्युत्तरं तदा प्राह, कंसोऽपि वदतां वर !। दीयतां गमेवाऽत्र, याच्यते च ततो मया ॥२६॥
दत्ते पूगे तु कंसेन, याचितं वरमुत्तमम्। भविष्यत्येव देवक्याः, प्रसूतिश्च गृहे मम ॥ २७ ।।
वसुदेवस्ततोऽवादीत्, श्रृणु कंस ! वचो मम । स्वरभगिन्याश्चः देवक्याः, दूषणं ते गृहे तु किम्।।२८॥
सम्भाष्य, नीत्वा पुगं गतो गृहे । कृतार्थोऽसौ ततश्चित्ते,मानयन् जीवितं निजम् ।।२९।।
॥ १८ ॥

·वसुदेवाय तत्रोक्तं, केनाऽपि हितकारिणा। कंसेनाऽऽमहतो नीतं, पुगं तस्यैव कारणम् ॥३०॥ तवृत्तान्तं ततः श्रुत्वा, वसुदेवः स्वमानसे। देवक्या साहितो दुःखं, चकारात्यन्तविलवः ॥३१॥ देवक्या सहितस्तत्र, रथस्थोऽसौ वने गतः । वन्दयित्वा मुनि भक्त्या, निविष्टो मुनिरमतः ॥३२॥ धर्म श्रुत्वा मुनि नत्वा, कृत्वा च करसम्पुटम् ।प्रपच्छेवं स्वचिन्तायाः, कारणं दुःखसम्भवम् ॥३३॥ नीलयशायाः पुरतः, किमुक्तं भवता प्रभो! तत्सर्व त्वमाख्याहि, नाऽन्यथा मुनिभाषितम् ॥३४॥ जगाद मुनिनाथोऽसौ, श्रृणु भूप कथानकम् । उत्पत्स्यति देवक्यां, पुत्रयुग्मत्रयं ध्रुवम् ॥ ३५॥ तस्मिन्नेव हि प्रस्तावे, कौशाम्ब्यां श्रेष्टिनो गृहे । कृपभस्य च जायायां, सैपामातापुरातनी ॥३६॥ मृतं युग्मं त्रयं सातु, प्रसवष्यत्यसंशयम् । तदा देवाः समानीय, करिष्यन्त्यत्र व्यत्ययम् ॥३७॥ पुत्रास्ते ते भविष्यन्ति, ध्रुवं चाऽन्यशरीरकाद् । दुःखं त्वं हृदये भूप माकृथाः लवमानतः॥३८॥ गर्भ चतुयें यो भावी, पुत्रोऽसौ सप्तमो मतः । स विष्णुर्नान संदेहो, वैरिवन्दकुलान्तकृत् ॥३९॥ जरासंघस्य फंसस्य, स वै हन्ता भविष्यति । भोक्ता खण्डन्नयाणां च, चक्रधारी न संशयः ॥३०॥ वसुदेवोऽपि तेनैव, मुनीन्द्रवचनेन च । तुष्टचित्तः प्रियायुक्तो, मुनि नत्वा गृहं गतः ॥ ४१ ।।

·यादवकथा
फथा.
॥ १९॥
स्वे स्खे चिते तदा दौष्ट्यम्, धृत्वा ती कंसयादवौ । स्थितौ वाह्योपुर ण, वदरिकारधारिणौ ॥६॥
कियन्नपि गते काले, गर्भ दधेऽथ देवकी । साते सप्तसे मासे, कंसो निन्ये गृहं निजम् ॥४३॥
पूर्णकाले ततो जाते, प्रसुतिसमयोन्मुखी । रक्षिता सा तु कैसेन, रक्षणैविविधैस्तदा ॥ १४ ॥
प्रसूता देवकी यावत्, पुत्रयुग्मं सुसुन्दरम् । तावत् दैवैः कृतस्तस्य, व्यत्ययः क्षणमात्रतः ॥६॥
पुत्रयोः प्रसवं श्रुत्वा, कंसस्तन समागतः । निर्दयः पादयोः धृत्वा, स्फालयित्वा त्वमारयत् ॥४६॥
देवकी दुःखिनी जाता, वसुदेवस्तथैव हि। किञ्चित् कालं तु तत्रैव, स्थित्वा याति गृहं निजम् ॥४॥
गन्में पुनः समुद्भूते, नीत्वा कंसः पुरे च ताम् । तथैव पुत्रयुग्मं हि, कृतवान् दुष्टधीःक्षणात्॥४८॥
तथैव तृतीये गम्भ, चक्रे दुष्टमतिः शठः । देवैः पुरेख संग्राह्य, व्यत्ययो निर्मितस्तदा ।। ४९ ॥
तथापि देवकी दुःखं, कृतवान् पुत्रशोकजम् । वसुदेवो निजं वाक्यं, पालनाय समुद्यतः ॥५०॥
कियत्यपि गते कालें, रात्रौ सुप्ताऽथ देवकी । सुखेन पश्चिमेयामे, स्वप्नान्नेतान् व्यलोकयत् ॥१९॥
सिंहो गजो मृगाइश्च, सूर्यो वह्निस्तु सागरः । कमलाऽथ नागलोकं, लुलोक देवकीच तान् ॥५२॥
स्वप्नान्नेतान् ततो दृष्ट्वा, विबुद्धा सा सती वर । प्रातरुत्थाच भूपाय, तया सबै निवेदितम्॥५३॥

·राजा स्वप्नफलं प्राह, श्रृणु देवि! सुतस्तव । अर्द्धरात्रौ समुत्पन्नो, वैरिवृन्दकुलान्तकृत् ॥५४॥ नवमी वासुदेवोऽयमतिमौक्तिकभाषितः । पित्रोः दुःखविनाशाय, पुत्रो देवि ! भविष्यति ॥५॥ ततः स्वप्नफलं श्रुत्वा, देवकी चिन्तयाऽन्धिता जगाद स्वामिनं भक्त्या, जीविष्यति कथं सुतः॥५६॥ वसुदेवोऽपि तां प्राह, देवोऽस्य रक्षिता प्रिये । खया दुःखं न कर्तव्यम्, पूण्यवान् तनयस्तव॥५७॥ गर्भोऽसो प्रकटो जातो, मन्दः मन्दः यदा तदा । खड़े व्यलोकयद्वक्त्रं, देव्या स्थायि च विष्टरे॥५८) मासेऽथ पञ्चमे प्राप्ते, कंसो नीत्वा गृहं गतः । प्रत्यहं रक्षयन् गर्भ, रक्षणैः विविधैः शठः ॥५९॥ तदा तु श्रावणे मासे, मासे चैव तु सप्तमे। मेघेन दृष्टिरारब्धा, मुशलाकारधारिणी ॥६॥ अष्टमी रोहिणीयोगे, मध्यरात्री मुहूर्तके। प्रसूता देवकी पुत्रं, शुभलक्षणसंयुतम् ॥ ६१ ॥ यथा कोऽपि नजानाति, तथा दासी तु प्रेषिता । समीपे वसुदेवस्य, पुत्रजन्मनिवेदिने ॥६२ ॥ गत्वा दासी नृपं प्राह, स्वामिन्! शृणु वचो ममादेवक्या हि सुतोजातो, रक्षणीयोऽतियत्नतः॥६३।। श्रुत्वा तत्र गतो वेगावसुदेवो बलान्वितः । नीत्वा प्रच्छन्नवृत्त्या तं, पुत्रं वाह्ये विनिर्गतः ॥६॥ मन्द मन्दं च तो यातो, प्रतोल्यां निभृतो क्रमौ । उद्घाटितौकपाटौ च, तत्पाघाततस्तदा॥६५।।

·यादयकथा सप्तव्यसन कथा ॥ २० ॥ जलविन्दुर्गते प्राणे, क्षुवथुस्तेन कृता दृढा! प्रतोल्योपरितस्तेनोग्रसेनेन श्रुतं तदा ॥ ६६ ॥ चिरं जीवेति सप्राह, पञ्जरस्थोग्रसेनकः । वसुदेवेन तत्पाश्वे, गत्वा सप्रोचितो द्रुतम् ॥६॥ इदं गूखं न कस्याडो, नो वाच्यं भूपते ! त्वया । उग्रसेनो बसुदेवमूचे प्रीतिकरं वचः ॥६॥ प्रच्छन्नत्वेन तं नीत्या, याहि वालं मनोहरं । यत्र जीवेति वालोऽयमतो मे स्याञ्च मुक्तता ॥६९॥ वसुदेवोऽथ तं वालं, नीत्वा बाह्ये विनिर्गतः। बलेनोपरिष्टाच्छत्रं, धृतं मेघनिवारकम् ॥ ७० ॥ वसुदेवो वलेनाऽथ, पालं नीत्वा गतस्तटे । यमुनस्याः परं पूरे, ती तौ च वहिर्गतौ ॥ ७१॥ वृन्दावनं समायातो, यत्र नन्दोऽस्ति गुर्जरः।यशोदाभामिनी तस्य, प्रसूताऽस्ति च तत्क्षणे ॥७२॥ तावत्तत्राऽऽगतौ दृष्ट्वा, नन्दस्तौ बालकान्वितौ । किं वा कारणमुद्दिश्य, पूज्यावत्र समागतो ॥७३॥ इति पृष्टे च नन्देन, वसुदेवोऽपि तं जगौ। निजं दुःखं तदा तस्मै, सोऽपि दुःखेन दुःखितः॥ ७॥ कसेन निहता पुत्राः, पट् पूर्व च ममैव हि । सप्तमो यो हि पूण्येनाऽऽनीतोऽस्ति तव मन्दिरे ॥७५॥ येन केनाऽप्युपायेन, रक्षणीयोऽयमर्भकः । यथा कंसो न जानाति, कर्त्तव्यं हि तथा त्वया ॥७॥ तदा नन्दोऽपि तं प्राह, श्रृणु नाथ ! हितं वचः मम गेहेऽस्ति दुहिताऽधुना जाता यशोदया ॥७७ ·तां नीत्वा तत्र गत्वा च,देवक्या देहिवेगतः।यथा कसो न जानाति, वालो मे स्थास्यति ग्रहे ॥७॥ कंसोऽपि पुत्रिकां दृष्ट्वा, विनं नैव करिष्यति । करिष्यति यदा किं नु,प्तदा जातं किमात्रयोः॥७९॥ पुनेऽस्मिन्विद्यमाने हि, वहकः पुत्रिका ममा पुत्र्याः कृत्वा च पुत्रो चेत्, लभ्यते किंन लभ्यते॥८॥ इति नन्दवचः श्रुत्वा, दत्वा तं देहजं निजम् । तस्य पुत्री समानीय, जायायै यादवो ददौ ॥८॥ निजे गेहे समागत्य, वसुदेवो बलान्वितः। निद्रां हि ससुखं चके, निश्चिन्तोऽभूत् तदा ध्रुवम् १८२॥ वियुद्धाभिस्तदा स्त्रीभिः, कंसाय विनिवेदितं । प्रसूता देवकी नाथ!, साता पुत्रिका वरा ॥३॥ कंसोऽपि वचसा तेन, रुष्टः सूतिरहे गतः । दृष्ट्वा तां पुत्रिका दुष्ट-श्चिन्तामेनां चकार सः ॥४॥ अनया बालया किं मे, मरणं वा भविष्यति। अथवा चास्याः पतिः,कश्चिन्मरणं मे करिष्यति॥८॥ तस्मादुपायं तं कुर्वे, येन कोऽपि च नेहति। इति विमृश्य दुष्टात्मा, नाशमस्याः निराकरोत् ।। ८६ ।। छित्वा नासां गते पापे, देवकी गृहमागता । गोकुलस्थोऽप्यसौ बालो, ववृधे गोपसेवितः ॥ ८७॥ फंसस्याऽपि तदा गेहे, सुखहानिकरा परा । उत्पाता बहवो जाताः कंसर्वशनिकन्दकाः ॥८॥ नमित्तकं तदा सोऽपि, प्रपच्छरेद्विग्नमानसः । ज्योतिर्वित्त्व ममाख्यहि कथमुत्पादका इमे ॥ ८९ ।।

·कथा
साव्यसन ज्योतिर्विदा तदाऽख्यातं, कोऽपि वैरीवने तक । पैरी वृद्धति ते घाती, तस्मादुत्पतिको इमे ॥ ९०
'यादवकथा.
नैमित्तिकवचः श्रुत्वा, कसोऽसौ शङ्कयाऽन्वितः । देवानाराथयामास, थान् पूर्वभवसञ्चितान् ॥११॥
पूतनारूपमादाय, देवैकोऽन्न समागतः । विषेणैव कुचो लिप्वी, दुष्टबुद्धया युतोऽन्यदा ॥९॥
पय पानं तु कुवाणा, ज्ञात्वा बालेन तं विषम् । कूचयोः खण्डनं चक्रे, पुत्कृत्वा खे गतां तु सा ॥९३॥
उद्भूखलासुरस्तत्र सायातो विरूपकः । जालमालौ तौ समायाती, सकटख्यिस्तथाऽसुरः ॥९॥
इत्यादि विविधैर्दैत्य, दुष्टचितैः समागतैः । जातं किंचिन्न बालस्य, तस्य पुण्यवतस्तदा ।।९५||
एकदो तु वने कंसः, स्वयं तन्त्र समागतः। विलोकनाय कृष्णस्य, व्यगचित्तोऽतिभीतितः ।।९।।
आगच्छन्तं तदा कसं, ज्ञात्वा सोऽपि यशोदया। गोचारणमिषेणैर, वने कृषणों विसर्जितः ॥९७||
कैसस्तत्र समागत्य, यदा कृपणं न पश्यति । पृष्टा तेन यशोदा च, तयाऽवादि वने गतः ॥९॥
ता गन्तुमाश्यत्न, ज्ञाला कंसेने देवता । प्रेपिता तद्विनाशाय, देत्यास्तत्र गता द्रुतम् ॥१४॥
गला दैत्योस्तु खे स्थित्या, पदां वृष्टिरुत्कटा । प्रारब्धाऽन यदाकर्तु, धेनवःन्दितां गताः||१००ी
गोपालास्तेऽपि पापाणे, पीडितास्तत्क्षणे चतैः । तदा कृष्णेन तेषां हि, धृतो गोवर्द्धनोपरि ॥१०॥
॥ २१ ॥

·उद्धृत तु गिरि दृष्ट्वा, वामहस्तेन विष्णुनी । दैत्यैस्तु कंससंकाश, गत्वा सर्व निवेदितं ॥१२॥ कंसोऽपि शाययाऽऽविष्टो, जंगामं निजमन्दिर । कृष्णोऽपि लीलयायुक्तः, क्रीडां चके निरङ्कशः॥१०॥ प्रत्यहं बलदेवोऽपि, पाठत्येन संगोपर्क । तस्य पालसंमुद्भूता, पितृणां पुरतः सदा ।।१०४॥ वाती तु वलदेवोऽसौ, प्रत्यहं विनिवेदेति । पुर्वपराक्रमं श्रुत्वौ, पितरः हर्षतां ययुः ॥१०॥ देवकी पुत्रवाती बै, श्रुत्वोत्कण्ठों चकार चे बिलदेवं सदा प्रोचें, तं वाले मम दर्शय ॥१०॥ विदृश्यं बलदेवोऽपि, कारयित्वाऽष्टमीदिने । प्रोपे देवकी प्रीती, नीती सा गोर्कुले बरे।।१०७॥ जांविधि समस्तो तु, नीत्वा गाता चलेन सा । गोकुले हि तया दृष्टं, कोर्तुविविधैर्युतम् १beli वत्सानां क्रीडनं तंत्र, गवा हम्भारवः कचित् ।। गोपाला वंशनादेन, कुर्वन्ति नर्तन परम ॥१०॥ दभी मन्धन नदि, मेघनाद विडम्चति । नवनीतानां तपन, गोप्य कुर्वन्ति कुत्रचित् ॥११॥ धेनूनी दुबमानानी, गम्भीरो निनदः केचित् । पयसा पूरिता कुम्भा, दृश्यन्ते बहवः केचित् ११३॥ वाटकस्थितवत्साना, श्रृंयंत निनदः कचित् । कचिद्धेनुसमौरावं, श्रूयते वत्समोहर्जम् ॥११॥ एवंविधं तदा दृष्ट्वा, देवकी गोकुलं वरम् । प्रमोदं परमं प्रौप्ता, चिन्ता कर्तुम् समुद्यता ॥११३।।

·सप्तव्यसन
कथा०
॥ २२ ॥
मत्तोऽपि हि वरा गोप्यो, या वसन्ति वने वरे । कौतुकं ता हि पश्यन्ति, पुत्रपौत्रैःसमन्विताः॥११४॥ यादद्यकथा. '
अथ तां देवकी दृष्ट्वा, यशोदा भक्तिपूरिता । ननाम पादयोश्चास्याः, आसनं स्वसमर्प्यत् ॥ ११५॥
करयोः सम्पुटीकृत्य, वाक्यं वक्तुं प्रचक्रमे । अद्य मे सकलं देवि!, गोकुलं च पविनितम् ॥११६||
सनाथा हि वयं जाताः, तवागमनमात्रतः। त्वं नो वै स्वामिनी माता, वयं तु तव सेवकाः॥११७॥
वर्धापिता हि गोपीभिः, देवकी तत्र चागता। तदा जगाद तां देवी, यशोदा विनयान्विताम् ॥११॥
यशोदे ! बलवान् पुत्र, त्वया जातो मया श्रुतः। दर्शय त्वं ममात्रैव, गोपालोऽसौ तवात्मजः ॥११९।।
यशोदया समानीय, गोपवेषधरं वरं । मयूरपिच्छमुकुटम्, वंशवादनतत्परम् ॥१२॥
सिन्दूरेण कृतं लेपं गोपालेर्वहुभिर्युतम् । पुत्रं कृष्णनामानं, देवक्या अदशर्यत्तदा ।।१२१॥ युग्मं ॥
कृष्णोऽपि देवकी पादौ, नत्वा चाग्रे न्यवीविशत् । साप्याऽलिङ्गनमात्रेण, तुष्टा चैनं व्यलोकयत् ॥१२२॥
यशोदे | वन्तुधन्यासि, यया जातः सुतो ह्ययम्।प्रत्यहं मुखमस्यैव पुण्यात्पश्यसि निश्चितम्॥१२३।।
ततो मोहभरेणाऽस्याः, कुचाभ्यां तु पयोऽश्रवत्।तेनैव पयसा तस्याः, भिन्नाःसर्वापिकञ्चुकाः॥१२॥
पयाभवन्ती तां दृष्ट्वा, बालोऽपि चकितो हृदि । दृष्ट्वा कोऽप्यत्र दुष्टात्मा, कंसस्य कथयिष्यति ॥२५॥
॥ २२ ॥

·भयेन चकितः सोऽपि, घटं नीला पयोमयम् । देवकी स्नापिता तेन, सहितेन यशोदया ।।१२६॥ यशोदा देवी प्राह, स्वद्योग्यं गोकुलं न हि । तस्मात् पयोभिभातः स्नपनं तेऽहं करोम्यतः ॥१२७, उत्थाप्य देवकी रामो, रोपयित्वा रथे वरे । जगाम च भयत्रस्तो, मन्दिरे तत्क्षणान्निजम् ॥१२८॥ गमनाऽवसरे तस्मै, सुशिक्षा देवकी ददौ । धेनूनां पालनं वत्स! कर्त्तव्यं च त्वया चिरम् ॥१२९॥ स्वमस्माकं हि गोपालो, नन्दनस्वय नन्दन! मा भूयात्तव पितृणां, तव दुःखं कदाचन ॥ १३० ॥ इत्युक्त्वा तु गता गेहं तदा प्रमोदपूरिता । निजपुत्रमुखाइलोके, कस्या हर्षो न जायते ११३१॥ करोति विविधां क्रीडां, कृष्णोऽसौ गोकुले स्थितः । भूष्यते बलभद्रेण, वयोचितविभूपणैः।।१३२॥ गोपिभिर्विविधां क्रीडा, वस्त्राकर्पणकादिकाम्। मह्याढोलनकंचाऽपि, चके कृष्णोऽथ प्रत्यहम् ॥१३३॥ फंसो नैव सुखं लेभे, रात्रौ निद्रां दिवा क्षुधां। शत्रोविलोकनार्थाय मतिस्तेनाऽपराकृता ॥ १३४॥ आहूय तेन गोपालान्, दत्तं प्रेषणकं परम् । कालिन्या हृदजाताऽन्याऽनीयतां कमलानि मे ॥१३५॥ तदा सर्वेऽपि गोपालाः, कृष्णायास्तत्र चागताः।कंसं कृष्णस्तदा माह, नानाऽऽदेशोऽपि दीयताम् ॥१३६ रोषेण तं जगी कंसो, दत्तं कार्य तपैव हि । एवमस्त्विति सम्भाग्य नला कंसं विनिययौ ।।१३७॥

·रादवकथा
सव्यसना
कथा
गोपालैः सकलैयुक्तो बलदेवाऽन्वितस्तदा । यमुना दोऽपकण्ठे, स्थित्वा नीर व्यलोक्यत् ॥१३८॥
हृदे पपात गम्भीरे, चटित्वा च तरूपरि । यशोदाऽपि समायाता, पतितुं पुत्रमोहतः ॥ १३९ ॥
तटे गत्वा हृदं दृष्ट्वा, भयत्ररता स्थिता परम्। मरणेन समः कोऽपि, वर्तते न भयोऽपरः ॥१०॥
कृष्णो गतोऽथ पाताले, कृष्णानागं व्यलोकयत् । नाथयित्वाऽत्र तं नाग, निर्ययोकमलैः सह ।।१४१॥
कृष्णं विनिर्गतं दृष्ट्वा, गोपाला हर्पसंयुता । नर्तनं परमं चक्रुः, वंशवादनपूर्वकम् ॥ १४२ ॥
बलदेवेन गोपालैयुक्तो विष्णः समागतः। मथुराया यदा मध्ये, तदाऽलोकविलोकितः ॥१४३ ॥
लोकैविलोक्यमानोऽसौ स्तूयमानः पदे पदे । कंसाऽने कमलान्मुक्त्वा, प्रणामंकृतास्तदा ॥१४॥
कसोऽपि कमलान् दृष्ट्वा, चिन्तया परिपीडितः। अपरोपायचिन्ता तु, चक्रेऽसौ बुद्धिवर्जितः ॥१४॥
श्रूयतां सर्वगोपालः शय्येय नागनामिका । ममाऽऽरोहति तस्यैव, दीयते नियतं मया ॥ १४६ ॥
सारङ्गाऽख्यं धनुरिदं, ज्यारुद यो करोति वै। तस्यैव दीयते सत्यं, गोपाला हि बचो मम ॥१४७।।
पाञ्चजन्याऽभिधो शखो, यो वै वादति मानवः। तस्यैव दीयते नूनं,शखरत्नं मया ध्रुपम||१४८||
शट्यारूढा क्षणात्तेन, चुदाप्य धनुरुत्तमम्। पूरयन् पाञ्चजन्यं वै, नादचके मनोहरम् ॥११९॥
॥ २३ ॥

·पश्यतां सर्वलोकानां, निजशक्त्या विभूषितः । कृष्णोऽत्र जयनादं वै, प्राप्तः सर्वजनादपि ॥१५०|| कंसोऽतो म्लानपदना, सञ्जातो दर्शनादपि ! मायेय बलदेवोऽपि, चक्रे कृष्णंभयात्तदा ॥१५१॥ रे रे गोपाल ! मूदात्मन्। धेनून मुक्त्वा चिरं स्थितः। याहि वृन्दावनं शीघ्रं, गोपाले परिवेष्टितः ॥१५२) शय्या धनुःस शखंच, कृष्णो नीला वने गतः । कसोऽपि दुःखभारेण, पीडितोऽभूत्तदा हृदि ॥१५३ कंसस्याऽपि हिमलो द्वौ, चाणार-मुष्टिकाभिधौ। पृष्टौ चैकान्ततस्तोतु, भवद्भ्यां किमपिजायते ।।१५४॥ मल्लाभ्यां तुजदा स्मित्या, अल्पितं तं नृपंप्रति आवयोस्तु करे तस्मिन्, चटिते ज्ञायते ध्रुवम् ॥१५५॥ तयोः हि वचनं नीत्वा, कंसेनाऽपि तु हर्पतः । मशाला समारब्धा, मालाना युद्धहेतवे ॥१५६॥ गोपालेभ्यस्तदा तेन प्रेषितं तु निमन्त्रणम् । अमुकस्मिन् दिने सर्वगोपालैर्युद्हेत्वे ॥ १५७ ॥ आगन्तव्यं मामानासे, मल्लयुद्धं भविष्यति । वलिभद्गण तं श्रुत्वा, वसुदेवाय निवेदितम् ॥१५॥ वसुदेवेन तन्नेका, प्रहितः सूर्यपुरे वरे । आह्वानाय दशाहरणां, तत्क्षणात्तेः समागताः ॥ १५९।। मिलित्या यादवाः सर्वे, मन्त्र कुर्नु समुयताः। तदा चित्तेऽथ फंसोऽसौ, प्राप्तः शङ्का सुदुस्त्यजाम् ॥१६॥ मायया सन्मुखं ग़ला, कसेन च ते मानिता । वसुदेवो गृह निन्ये, सन्तोष्य कंसभूपतिम् ॥ १६९।।

·व्यसन
कथा
॥२४॥
मिलित्वा यादवाः सर्वे, मन्त्रं कर्तुं समुद्यताः । कंसेनैव हि दुष्टेन, प्रारब्धा दुष्टता परा ॥१६२॥ । राधकपा
कंसोऽपिनियमावध्यो दौष्टयं चेदै करिष्यति । इतिध्यात्वा स्थिताः सर्वे,प्रच्छन्ना याददास्तदा ॥१६३॥
तस्मिन्दिने प्रभातेऽथ, बलदेवो गतो वने। जगादेवं यशोदा स, यशोदे ! मे वचः शृणु ॥१६४॥
क्रियतां भोजनं शीघं, स्नानं नौ सज्यतां द्रुतम् । गन्तव्यं मल्लयुद्धाथै, मथुरायां हि वेगतः ॥१६५।।
साऽपि
युद्धवचः श्रुत्वा, जाता मन्दगतिस्तदा। तां तु मन्दगतिं दृष्ट्वा, बलोऽसौ रोपतोजगौ ॥१६॥
हे आभीरप्रिये! त्वं हि, गर्व किन्तु समाश्रिता। ममाऽपि वचनं या वै,न करोत्यथ वेगतः ॥१६७॥
बलदेवस्य वचसा, जाता सा साश्रुलोचना । रुदन्तीं मातरं दृष्ट्वा, कृष्णो म्लानमुखोऽभवत् ।।१६८।।
कृष्णं म्लानमुखं दृष्ट्वा, नीत्वा नद्यां गतोवली। नद्यास्तटेच तो गवा, बलः प्रोवाच माधवम्॥१६९॥
कस्मात्वं म्लानतां प्राप्तः, कथ्यतां मम वेगतः। जगाद केशवो वाक्यं,शृणु स्वामिनिगद्यते ॥१७०।।
मम माता यशोदा हि, गाली दत्त्वा ममाग्रतः। त्वया न ताडितोऽहं वै, कथं नाथ!प्ररोपतः॥१७॥
बलदेवोऽथ तं प्राह, दत्त्वा चालिङ्गन दृढम्। ते न माता यशोदा हि, माता ते देवकी ध्रुवम् ॥१७२॥
दुष्टेन कंसराजेन, हतास्ते भ्रातरो हि पद । स्वयि नाशे प्रवृत्तेऽस्मिन् ,व्यत्ययोऽयंमया कृतः॥१७३॥
॥ २४ ॥

·--
यशोदापुत्रिका नीत्वा, जनन्यास्ते समर्पिता । स्वां समानीप रानौ हि, यशोदाय समर्पितः॥१७॥
यशोदा स्तन्यपानेन, वयुद्धे त्वां सुतेच्छया। कंसेन यत्कृतं तुभ्यं, तत्सर्व त्वं हि वेत्सि न ॥१७॥
अयापि दुष्टतां पापी, न जहाति पुरातनीम्। तवैवाऽत्र निपाताथै, रोपिता मल्लशालिका ॥१७६॥
मजयित्वा जले नयां, हर्षाद् गेहे च तो गती। गत्वा तो मातरं नखा, ययाचे भोजनं वरम् ॥१७७॥
यशोदया तदा तो च, आसने भोजनाय च । स्थापयित्वा यशोदाऽऽह, पुत्रायत्रोपविश्यताम् ॥१७॥
उपविष्टौ च तो हर्पादासने भोजनेच्छया । प्रक्षालितो करौ ताभ्यां, भोजने चाऽपि शालिने ||१७९
यशोदा विविधाऽन्नेन, भोजने तावपूरयत् । शाल्योदनसुगन्धंच, मुद्गसूर्पमनोहराः॥ १८०॥
अनेकानि च शाकानि, तापितं गोघृतं तदा। ध्योदनं सकपरमेलालावणसंयुतम् ।।१८१ ।।
भोजयित्वा विविधान्नं, दत्तमाचमनं तदा । करौ प्रमार्जितो ताभ्यां, श्रीखण्डाऽगुरुचन्दनैः ॥१८२॥
ताम्बूलं भक्षितं ताभ्यां, सिन्दूरेणाऽपि चर्चितौ ।पुष्पमाला कृता कण्ठे,सुगन्धि पीतरेणुना ॥१८३॥
मालवेपं बरं नीत्वा, बद्धकच्छौ बभुवतुः । जनन्याः प्रति कृत्वा, निर्गतौं मथुरां प्रति ॥ १८४ ॥
शकुनः प्रेर्यमाणों तो, गोपालैः परिवेष्टितौ । आगच्छन्तौ तदा श्रुत्वा, कंसः शङ्कामुपागतः ॥१८॥

·दिवकथा
राप्तम्पसन | कसोऽपशकुन चक्रे, दैत्यैः कृत्वा पथि तयोः। तो क्रोधाच्छकुनैस्तैस्तु, निवारितावपिन स्थितौ ॥१८६ ।।
समागतो तंदा पुर्या, बलप्यो मंदोद्धती । लौकैर्विलोक्यमानी तो, ज्ञातौ कंसनिकेन्दकौ ॥१८॥
मटशाला तेंदा प्राप्तौ, यंत्र कंसो महीपतिः। वसुदेवोऽपि संना, निविष्टों चाऽत्र यादवैः ॥१८॥
कंसोऽयं विचाऽऽविष्टो, मल्लयुद्धं समादित् । चाणूरमुष्टिको मल्लौ, प्रहितौद्रौ माधवं प्रति ॥१८९॥
कृष्णः चाणूरमल्लेन, चंके युद्धं यदोत्कटम् । तदा कंसेनं दृष्ट्वाऽसौ, प्रेषितो मुष्टिकोऽपि हि ॥१९०॥
उत्थित मुष्टिकं दृष्ट्वा, बलदेवोऽपि उत्थितः । तदा वामकरेणैक, मुष्टिकं तं न्यवारयत् ।। १९१ ॥
बलो वामकर यावन्मस्तकेऽस्य प्रमुच्य च । जगादेवं हि तिष्ठ त्वम्, एकोऽत्र युद्धयतामिति ।।१९२।।
बलदेवभुजनैव, गतप्राणो बभूव सं । मुष्टिको बुडितग्रीवो, दृष्टी लोकस्तंदा मृतः ॥ १९३ ॥
कृष्णेनोऽपि हि चाणूर, ताडयित्वा तदा हृदि । मुंखे चैव गतप्राणं, चक्रे ते रुधिरेण हि ॥१९४॥
फंसेनाऽपि तदा दृष्टी, मला तो दुर्जयो मृतौ । तंत्र केसः स्वयं कुद्धः, खेड्नीत्वा समुत्थितः ।।१९५॥
उत्थयित्या तंदा कृष्णं, कसोऽसौ रक्तलोचनः । जगाद दुष्ट वाक्यं हि रे रे कृष्ण!दुस्मिक! ॥१९६।
मम मल्ली हि तो द्वौ च, प्रहिती निहती कंधम् क्रीडया क्रीडमानौ यो, विश्रब्धीमुग्धमानसौं ॥१९७॥
॥ २५ ॥

·प्रैपयामि दुराचारं, त्वामहं यममन्दिरे । इत्युक्खा खंगमादाय, कृष्णं कंसः संमागतः ॥१९८||
तमागतं तदा कंस, दृष्ट्वा कृष्णोऽपि कोपितः । दिगजालानकं स्तम्भ,उद्धृत्य सन्मुखं स्थितः॥१९९॥
कंसं कृष्णस्तदा प्राह, रे रे दुष्ट ! दुरात्मक!। निहता हि त्वया पूर्व, ममैव पट् सहोदराः॥२०॥
तत्सर्वात्रैकवारेण, वालयाम्यधुना ध्रुवम् । इत्युक्त्वा हि चिरं युद्धम्, चके कंसेन माधवः ॥२०१॥
सर्वेऽपि याददास्तत्र, कर्तुं युद्धं समुद्यताः । रणे महति सजाते, भटानां हि क्षयोऽभवत् ।।२०।।
कृष्णोनाऽपि तदा कंसो, हत्वा स्तम्भेन तंत्क्षणात्। पातयित्वा तदा भूमौ,गतप्राणः स वैकृतः ॥२०३॥
गते कसेऽथ तत्सैन्यं, सबै चर्चाऽपि पलायितम् । विष्णोराज्ञा हि सर्वत्र, सजाता हि पुरे वरे ।।२०४॥
संस्कारोऽपि तदा तस्य, कंसस्य यादवैः कृतः। स्लानं कृत्वा समायाताः, गृहे सर्वेऽपि यादवाः॥२०५।।
ततो निष्कण्टका सर्वे, भुक्ताश्चैकत्र यादवाः । देवक्या निर्मितंचान्नं स्वहस्ताऽऽमोदपूर्वकम्॥२०६॥
अथ नीलंयशा कोपात् गत्वा राजरहे द्रुतम् । जरासङ्घस्य पुरतः, चक्रे कङ्कणखण्डनम् ।।२०७।।
जगाद मरणं भर्तुः, मुक्तकण्ठं रुरोद सा। जरासङ्घस्तदा कोपाद्, जगाद पुत्रिकां निजाम् ॥२०॥
मा दुःखं स्वं कृथा वत्से! देवसूत्रं हि दुस्तरम् । मम जामातरं हवा, काऽसौ यास्यति दुष्टधीः॥२०॥

·यादरकथा
कधा
यस पुत्रि! वं मन्दिरं गच्छ, त्यक्त्वा दुःखं सुदुस्त्यजम्।प्रेययामि दुराचारं, तं द्रुतं यममन्दिर ।।२१०॥
प्रेपयित्वा तदा पुत्री, गृहे राजाऽतिकोपधीः । स्वयं गन्तुं मनश्चक्रे, यादवानां तदोपरि ॥२११॥
गच्छन्तं नृपतिं दृष्ट्वा, भ्राता तस्य महीभृतः। जगाद प्रणति कृत्वा, कभ्रातःगम्यते त्वया ॥२१२॥
दुष्टाः ये यादवाः सन्ति, तेफामन्तं करोम्यहम् । ततो भ्रातृवचः श्रुत्वा, नत्वाऽसौघीटमग्रहीत् ॥२१३॥
नाथैतेषु वराकेषु, कोपस्ते नैव युज्यते। हन्तव्याः यादवा नूनम्, मया गत्वाऽतिवेगतः ॥२१४॥
अपराजितोऽपि सैन्येन, महताऽसौ विनिर्गतः। मथुरायां वेगतः प्राप, वर्तते यत्र यादवाः॥२१५॥
यादवा निर्गता पाये, युद्धाथै वलशालिना। महयुद्धं तदा जातं, अपराजितकृष्णयोः ॥२१६॥
हतोऽथ खड्गपातेन, कृपणेनाऽप्यपराजितः। अपराजितं मृतं दृष्ट्वा, सैन्यं सर्व पलायितम् ॥२१७॥
अतस्ते यादवाः सर्वे,कण्टकैः परिवर्जिताः।मथुरायां स्थिताः केचित् ,केचित्सूर्यपुरे स्थिताः ॥२१८॥
अथाऽसौ श्रेणिको राजा, प्रपच्छ गणनां पतिम् । कथं नाथसमुत्पन्नो, नेमिनाथो जिनेश्वरः॥२१९॥
गोतमोऽपि जगादेवं शृणु श्रेणिक कथ्यते । उत्पत्तिमिनाथस्य, कथयामि समासतः ॥२२०॥
समुद्रविजयो नाम, यादवानामधीश्वरः । तस्याग्रमहिपी रम्या, शिवादेवीति विश्रुता ॥२२१॥
॥ २६ ॥

·एकदा सा निशि यामे पश्चिमेशयितासुखम् ।स्वप्ना विलोकयामास, जिनोत्पत्तेः प्रदर्शकान्॥२२२॥
गजेन्द्रं वृषभं चैवं, मृगेन्द्र कमलां तथा । पुष्पमाले मनोज्ञे तु, सम्पूर्ण चन्द्रमण्डलम् ॥ २२३ ।।
उदयन्त तथा सूर्य, महेन्द्रध्वजमेव च । कुम्भं पुष्पफलाकीर्ण, सरोजैनिचितं सरः ॥ २२४ ॥
जलधि चातिगम्भीरं, कल्लोलीषणैर्युतम् । किङ्कणैश्च समायुक्तं नागलोकं सुधाञ्चितं ॥ २२५ ॥
रत्नपुझं पवित्रं च, ज्वालायुक्त हुताशनम्। एतान् विलोकयामास, निशि देवी सतीवरा ॥२२६॥
विबुद्धा च ततो देवी, स्वप्नान् दृष्ट्वा चतुर्दश । प्रातरुत्थाय यत्कृत्यं, तत्कृतं भूपणादिकम् ॥ २२७॥
सखीभिः सहिता याता, भूपतेःसासभान्तरम्।ततोभूपतिनासाऽपि,वामाङ्गे विनिवेशिता ।। २२८॥
किमन कारणं देवि, कृत्वाचितेसमागता। शिवादेवी ततोऽवादीत,शृणुस्वामिन् ! ममोदितम् ।।२२९॥
राजन् स्वप्नफलं त्रुहि, मया रात्री विलोकिता । प्रत्येक कथयामास, देवी पत्ये चतुर्दशः ॥२३०॥
राजा स्वप्नफलं प्राह, पुत्रस्ते तीर्थनायकः। भविष्यति ध्रुवं देवि!, देवर्मानितशासनः ॥२३॥
प्रत्यहं रत्नवृष्टिश्च, कुर्वन्ति विबुधा गृहे। दिक्कुमार्योऽपि ते सेवां, कर्तुमेता समुद्यताः ॥२३२॥
तीर्थराजस्य सम्भूति, श्रुत्वा देवी प्रमोदिनी । सखीभिश्चगता गेह, राज्ञा साप्रेपिता सती ॥२३३॥

·सापिसना
फगा
रादवकथा
मन्दं मन्दं ययौ वृद्धि, गोऽसौ सुरपूजितः। देवी दुखं न जानति,मुकुरे प्रतिविम्बवत् ॥२३॥
पूर्णे काले ततो जाते, जुलझे सुनुहुर्तके। प्रसूताऽथ ततो देवी, पुत्रं लोकत्रयाचितम् ॥२३५॥
सातेऽथ तत्पुत्रे, प्रोत्सबो नगरेऽभवत्। सोत्साहाश्च जना जाता, स वै हर्पपूरिताः ॥ १३६ ॥
विष्टराणि च देवानां कम्पितान्यतिवेगतः। वाजिन्त्राणां विविधानां, सजातो स्वनिरुत्तमं ॥२३७॥
अवधिज्ञाननेत्रेण, ज्ञात्वा शझोऽपि हर्पितः। तीर्थकरोऽधुनाजातो, पुण्याद्वा भरतेऽधुना ॥ २३८॥
ऐरावणं समारुह्य, वजहस्तशचीयुतः । सौधर्मेन्द्रोऽपि देवाद्यैर्निर्ययौ भक्तिनिर्भरः ।।२३९॥
दुन्दुभीनां हि निवहः पटहादिसमूहकैः । घण्टादिशब्दभेदेश्च, श्रूयते श्रवणैनहि ॥ २४ ॥
महोत्सरेन महता, शक्रः सूर्यपुरेऽगमत् । पश्चाचर्य हि तत्रैव, चक्के भक्तिसमन्वितः १२४१॥
विभूष्य विभवेनाऽसो, तदा सूर्यपरं वरम् । शच्याः समीपे, नेमिनाथमनाययत् ॥ २४१ ॥
शची सूतिगृहे मरवा, सृष्ट्वा बालं नवीनकम् । मायया तत्रमुक्त्वाऽन्यं, नेमिनार्थजहार सा ॥२४३॥
जिनेन्द्रं ते समानीय, ददौ शककर शची । शको गजेन्द्रमारुढो, प्रतस्थे मन्दिरं प्रति ॥ २४॥
विभूत्या महता मेरो, गत्वा शकः सुरैर्युतः। तं पापडुकवनं गत्वा, पाण्डुकंवलिकाशिला ॥ २४५।।
॥ २७॥

·तर नीत्वा जिनेन्द्रोऽपि, स्थापितो विष्टरे वरे। देवीदेवसमूहेन, प्रारब्धमभिसेचनम् ॥ २४६॥ गला क्षीरसमुद्रे हि, नीत्वा कुम्भसहस्रकम् । अष्टभिश्च युतं देवाः, रत्नकाञ्चननिर्मितम् ॥२७॥ रचिता विबुधैः श्रेणिः, कुम्भानां हि मनोहरा । सागरान्मन्दरं यावज्जयशब्दं कृतस्वनैः ॥२४॥ इन्द्रोऽभिषेनन चके, पौलोभ्या सहितस्तदा । कृतेऽभिपेके शैलोऽसौ,जातस्तारमयो यथा ॥२४॥ अपरेणैव क्षीरेण, क्षालितोऽथ जिनेश्वरः । अङ्गे प्रमार्जनं चक्रे, पौलोमी जिनभक्तितः ॥२५॥ ततो विलेपनं तस्य, श्रीखण्डाऽगुरुचन्दनः। कृत्वा हि विविधैः पुष्पैः, पुजाञ्चके पुरन्दरः ॥२५॥ षोडशाऽऽभरणैर्देवं, हरिस्तत्र व्यभूपयत् । कर्णवेधं तदा कृत्वा, कुण्डले निहिते निजे ॥ २५२ ।। मुमोच परया भक्त्या, शवोऽगुष्ठे सुधारसम् ।कृत्वा महोत्सवं शक्रः, स्तुति कर्तुसमुद्यतः॥२५३॥ जय नाथ ! जिनाधीश! जय विश्वपितामहः। देव ! देव! जगन्नाथ!, जय त्वं परमेश्वर! ॥२५४॥ नमस्ते विश्वनाथाय, विश्ववन्द्याय ते नमः । स्वयंभुवे नमस्तुभ्यं, नमस्ते ज्ञानसूर्तये ॥ २५५।। अजरामराय तुभ्यं, नमस्ते जितकर्मणे । भक्तानां वत्सलस्त्वं हि, त्वं दारिद्रविनाशकृत् ॥ २५६ ।। आधिव्याधिनिहन्ता त्वं,कामधेनुस्त्वमेव हि । अनन्तशक्तिरक्षोभ्या, वीतरागो गतस्पृहः ॥२५७ ॥ NE

·कपा
॥ १८ ॥
कामाऽहिर्गरुडोऽसि खं, कर्मकक्षहुताशनः । चिन्तामणिः समस्त्वं हि, भक्तेभ्यस्त्वंतु वत्सलः ॥२५॥ यापका
शरणार्थिना न पाता, भत्ता सजनसन्ततेः। जेतापञ्चेन्द्रियाणां त्व, हर्ताऽसि विविधाऽऽपदम्॥२५९।।
इति नानाविधेस्तोत्रेः स्तुत्वाऽसौ विवुधाऽधिपः। अरिष्टनेमिनामानं, चक्रे तं जिनपुङ्गवम् ॥२६०।।
रावणसमारूढो, कत्या चाग्रे जिनेश्वरम् । महोत्सवेन महता, प्राप शौर्यपुरं वरम् ॥ २६१ ।।
शाच्याकरेण तं मातुः, समीपे चाऽप्यमोचयत् । विभूपितं सुतं दृष्ट्वा, शिवादेवी सुविस्मता ॥२६२।।
पूजयित्वा तु पितरो, नयित्वा तदा भृशम् । वर्षयित्वा तु रत्नानि, ततो याति पुरन्दरः ॥२३३॥
देवानामधिपे याते, निजाऽऽवासे सुरैः सह । मिलित्वा यादवैः सर्वेरुत्सवः परमः कृतः ।। २६४ ॥
वर्द्धते प्रत्यहं देयो, युक्तो देवकदम्बकैः । धनदेन कृता कल्प--वयोयोग्यविभूपणेः ॥ २६५॥
तावरसोऽपि जरासङ्घः निहते स्वानुजे तदा ॥ महासाधनसंयुक्तो, निर्ययो यादवोपरि ॥ २६६ ॥
आगच्छन्तं नृपं श्रुत्वा, सर्वे सम्भूय यदा। मन्त्रं ते परमं चकः, भयभीतास्ततोऽखिलाः १२५७॥
अन स्थातुं न हि युक्तं,ऋत्या वैसन्धिविग्रहम् । परदेशे गमिष्यामो, यन नाऽयं शृणोतिनः ॥ २६८॥
विमृश्येयं हि ते सरें, यादया गन्तुमुघताः । तेषां हि नगरीलोकः, पृष्टे गन्तुं समुघतः ॥ २६९ ।।
॥ २८ ॥

·सर्वसाधनसंयुक्ताः मथुरालोकः समन्विताः। उग्रसेनीदिभिः सर्वेः, यावा चलितास्ततः ॥२७॥ चलितर्यादवैः सर्वैः, जरासवः समागतः। उदासां नगरीं दृष्ट्वा, पृष्ठतो गन्तुमुद्यतः ॥ २७१ ॥ अग्रतो यादवाः यान्ति, जरासङ्घश्च पृष्ठतः । गच्छन्तो विविधैर्यानः, यादवास्तेऽतिवेगतः॥२७२॥ प्राप्तास्ते मार्गवशेनेते, सुबेलं नाम भूधरम् । पर्वते चटिताः सर्वे, यादनाः वेगतो भृशम् ॥२७३॥ तावत्सोऽपि जरासयः, तलहूद्या समागतः। पर्वतात्तावदुत्तीर्य, यातास्ते यादवाः द्रुतम् ॥२७॥ जरासधे समायाते, पर्वतोपरि वेगतः। तावईवैः परं माया दर्शिता तस्य भूभुजः ॥२७५ ॥ चतुरङ्गबलोपेतां दृष्ट्वा प्रज्वलितां चितां । वारणानां घटा काऽपि, ज्वलते काऽपि तुरङ्गमाः॥२७६।। काऽप्यन स्नीसहस्राणि, भुभूजानां शतं कचित् । दृह्यमानं तदा दृष्टं, तैः कृतं यममन्दिरम्॥२७७॥ तत्र काऽपि जराकान्ता, छीती परिदवनाम् । दृष्ट्वा तां हि जरासङ्घो, प्रपच्छ युवती तदा ॥२७८॥ काऽसि युद्ध स्वमत्रैव, किमिदं यममन्दिरम् । केन वाऽथ भयात्कस्य, कृतं वा केन हेतुना ॥२७॥ तदा जगाद शृणु त्वं वृत्तं यच्च मयोच्यते । जरासवाऽभिधानेन, कोऽपि भूपोऽस्ति भूतले ॥२८०॥ तस्य भयेन यदुभिः, रचितं यममन्दिरम् । अहं तु तेषां हि गोत्रस्य, दासी कुलकमाऽऽगता ॥२८१।।

·-
न्यसन
यादवकथा
॥ २९ ॥
जीवितव्यप्रियाऽचास्मि, तस्मान्नोज्ज्वलिता प्रभो। तेषां दुःखेन संतप्ता, रोदनंतु करोम्यहम् ॥२८॥
जरत्या वचनं श्रुखा, हृदि तुष्टो नराधिपः। मनयायादवानां हि, स्थानं नो विद्यते क्वचित् ॥२८३॥
ततोऽपि चलितो राजा, दुष्टचित्तोऽतिवेगवान् । ज्वलितैः यादवैः सः, गमने किं प्रयोजनम् ॥२८४॥
चलिखाऽथ गतो राजा, जरासङ्घ गृहे निजे। शत्रुशल्यविनिर्मुक्तो, चके राज्यं निरङ्कशम् ॥२८॥
अतोऽपि यादवाः सर्वे, मन्दं मन्दं गतास्तदा । उपकण्ठे समुद्रस्य, लतारैविराजिते ॥२८॥
अक्षोटद्राक्षखर्जुरी-द्राडिमादितरूत्करैः । एलीलवङ्गगवृक्षौघैर्नालिकेरीविराजितम् ॥२८७॥
एवंविधं तटं दृष्ट्वा, यादवा हृष्टमानसः । निवासार्थ मनः चक्रुः, ततो गन्तुं न युज्यते ॥२८॥
एकस्मिने दिवसे कृष्णो, दर्भशय्यामुपागतः । उपवासत्रयं कृत्वा, ययांचे सागरासुरम् ॥२८९॥
तब प्राघुर्णिकश्चास्मि, दीयतां स्थानमुत्तमम् । दिनत्रये गते चासो, प्रगटोऽभूत्सागराऽसुरः ।।२९०॥
करौ हि सम्पुटीकृत्य, नत्वाऽस्य चरणाम्बुजम् । कृष्णं जगाद विनयान्ममाऽऽदेशो हि दीयतां ॥२९॥
कृष्णोजगाद हेदेव !,स्थानं मे दीयतांवरम्। प्राघुर्णिकस्तबैवाऽस्मि, त्वं मे भ्राताऽसि निश्चितम् ।।२९२॥
विबुधो जगाद कृष्णं, श्रृणु नाथ बचो मर्म । त्ययि जीवति रम्येद, स्थानं दत्तं मया ध्रुवम् ॥२९३॥
॥ २९ ॥

·यादवकथा०
1104
सुकेतोः खेचरेन्द्रस्य, या सुता सत्यभूमिका । सा दत्ता वासुदेवाय, प्रथमा महिषी भवेत् ॥३०॥
द्वितीया रुक्मिणी ख्याता, भीमभूपस्य देहजा। शिशुपालं नृपं हत्वा, या नीता विष्णुनाहठात् ।।३०७॥
तृतीया जाम्बुवतीति, सुसमेति चतुर्थिका । पद्मावती ततोऽन्याहि, गौरी गान्धारिका तथा ॥३०८।।
अष्टमी भूवि विख्याता, लक्ष्मीमत्यभिधानिका । अष्टाभिः पट्टराज्ञीभिः, राजते माधवस्तदा ॥३०९॥
अन्याः पोडश सङ्ख्याताः, सहस्रप्रमिताःस्त्रियः। सर्वाभिस्ताभि रामाभिः, सुखं भुङ्क्ते जनार्दनः३१०
प्रद्युम्नादयः पुत्राः, साता बहवोऽस्य च । अनरुद्धप्रमुखाः पौत्राः, जातास्ते कृष्णभूपतेः ॥३१॥
कण्टकेः रहितं राज्यं, शत्रुभिः परिवर्जितम् । प्रत्यहं कुरुते राज्य, कृष्णः खण्डत्रयोद्भवम् ॥३१२॥
साधयन् विविधान् देशान् ,दण्डयन्न्यायवर्जितान्।तोपयन् परमाऽभीष्टान्, चक्रे राज्यं चिरं नृपः ३१३,
जरासचं नृपं हत्या, कृत्वा सङ्ग्राममुत्कटम् । चक्ररत्नं ततः प्राप, सरत्नैः सप्तभिर्युतम् ॥३१॥
पट्पञ्चाशदिसंख्याता, कुलकोटचाहि विश्रुता । यादवानां तदा जाता, वृन्द्विरेतावती भुवि ॥३१५॥
एकदाच सभामप्पे, निविष्टा यादवा घनाः । बलदेवादयः सर्वे, वसुदेवादयस्तथा ॥ ३१६ ॥
कथा प्रस्तावतो जाता, पुरुषार्थप्रशंसिनी। एकेन पाण्डवास्तत्र, वलढ्या हि पशांसिताः ॥ ३१७ ॥

·अपरेण वसुदेवोऽत्र, बलदेवोऽपरेण तु । अपरैर्वासुदेवो वै, नाऽपरो बलवान् भुवि ।। ३१८ ॥ एवं सर्वेषु भूपेषु, शंसितेषु यथायथम् । बलदेवस्तदा प्राह, स्मितं कृत्वा मनागपि ॥ ३१९ ॥ भवद्भिर्मूढचित्तैस्तु शंसिते हि वृथाऽत्र किं । नेमिनाथो जिनेन्द्रोऽसौ, वर्तते यत्र संस्थितः ॥३२०॥ कोटिसङ्ख्यैर्वराकैः किं, किं नृरुपधारकैथा अनुपममहावीयों, नेमिनाथो जिनेश्वरः ॥ ३२९ ।। यत्राऽसौ वर्तते देवो, तत्र को बलवान् भुवि । मृगेन्द्रो वर्तते यत्र, तत्र को हि मृगादयः ।।३२२॥ प्रशस्यमानं बहुशः, बलं दृष्ट्वा जनार्दनः। चेतसा कोपमासाद्य, बाह्ये स्मित्वा जिनं जगौ ॥३२३॥ शृणु नेमि महावाहो !, परं पौरुषमावयोः। परीक्षा चाधुना नून, कृत्वा मल्लमयं मृधम् ॥ ३२४ ॥ कच्छयित्वा समुत्तस्थौ, ताडयित्वाऽथ माधवः । नेमिनाथं जगादैवं, शीघ्रमुत्थीयतां त्वया॥ ३२५ ॥ तदा नेमिकुमारोऽपि, जगाद धोक्षजं प्रति । जनेषु दृश्यमानेषु, मल्लयुद्धं न युज्यते ॥ ३२६ ।। मयुद्धे कृते नून, लघुता स्यादावयोः । गोपालानामिदं युक्तं, वरं वालनमावयोः ॥ ३२७ ॥ कलिते पुरुषे यन्त्र, प्रतिष्ठा तत्र वै गता। किश्चिदत्र भणियामि, तवाऽहं हर्षपुरणे ॥३२८ ॥ पादौ मे पादपीठाद्वै, त्वया च चाल्यते यदा । तदा सर्वेषु युद्धेषु, जितोऽहं सदसि त्वया ॥३२९॥ ६ ·यसन यादवकथा तदा प्रधाव्य कृष्णोऽसौ, धृत्वा पादेदृढं जिनं। वलेन कर्पयामास, स्थानाद् नो चलितःकियत् ॥३३०॥ कृष्णं खिन्नवलं दृष्ट्वा, नेमिनाथो जगाविति स्वास्थ्यत्वेन त्वया स्थित्वा, वालनीयः करोमम॥३३१॥ तदा कृष्णः करं धृत्वा, बालयामास वेगतः। ववले न करस्तेन, विष्णुना तिलमानतः ॥३३२॥ तत्र म्लानमुखं दृष्ट्वा, नेमिनाथोऽपि श्रीधरम् । जगाद मा कृथा खेद, मम वामकराजुली ॥३३३॥ वया निजवलेनाऽपि, नाम्यतां नाम्यतां द्रुतम् । हारितं हि मया नूनं, तदा सत्यं वचो मम ॥३४॥ कृष्णो निजकराभ्यां तु,धृत्वा तामङ्गुलिंदृढम् । शक्तः सर्वबलेनाऽपि,नामितुंनाङ्गुलिं सच ॥३३५॥ अङ्गुल्या विलग्नं कृष्णं, नेमिमुत्याव्य वेगतः ।क्षणेन तोलयामास, कृत्वा हिन्दोलिका क्रियाम् ॥३३६॥ तदा खे दुन्दुभिनादो, जातो जयजयारवः । अनन्तवीर्यवाँस्त्वं हि, त्वदन्यो नाऽपरो बली ॥३३७॥ पुष्पवृष्टिः रत्नवृष्टिः, कृता सुरगणैस्तदा । विषादं परमं प्राप्य, कृष्णो म्लानमुखोऽभवत् ॥३३८॥ तदोत्थाय वलेनाऽथ, चक्रे मन्त्रं जनार्दनः । नेमिनाथोऽतिवलवान् , मम राज्यं हरिष्यति ॥३३९।। इति संमन्य तौ तावत् , नैमित्तिकमपृच्छयत् । ततोनमित्तकःप्राह, श्रृणु कृष्णः वचो मम।।३१०॥ निमित्तं प्राप्य हि सोऽयं, पैराग्यं खल्लयास्यति।चिन्तां राजमयी स्यबरवा, नेमिर्दीक्षां पहिप्यति ३४१ ।। ३१ ॥

·नैमित्तकवचः श्रुत्या, कृष्णोऽपि चिन्तया स्थितः । तावहतुः समायतो, वसन्त नामको भुवि॥२४॥ वसन्तेऽथ समायाते, जनानां प्रमदोऽजनि । कामिनी कामसम्पूर्णे, जाता कामपताकिका ॥३४३॥ वियोगेन प्रतप्तानां, दुःखं जातं महत्तदा। कामीनां कामिनीनां च, मानभङ्गस्तदाऽजनि ॥३४॥ सहकारेषु च साता, मारी जनवल्लभा । कोकिलानामप्याविर्भूच्छब्दः सर्वजनप्रियः ॥३४५॥ किंशुकाः पुष्पिताः सर्वे, वनकुओ तथा वने । विरहाऽनलतप्तानां, मनांसि च विलोक्यते ॥३४६॥ चम्पकाः पुष्पितास्तत्र, पाटलास्तु वने वने । सरोजानि तडागेपु, वसन्ते जातियुथिकाः॥३४७॥ एवमादीन्यनेकानि, पुष्यजातीनि तत्र वै। विकसितानि परां दधे, शोभा काले मनोरमाम् ।।३।। तस्मिन् काले तदा कृष्णः, क्रीडनार्थ वने ययौ।गोपीभिःसहितस्तावन्नीत्वा नेमिजिनेश्वरं ॥३४९॥ पूर्व तत्र वने भृत्यैः, रचिताः सन्ति दीर्घिका। श्रीखण्डेर्मलयोभृतैः, परितास्ताःसककुमैः ॥३५०॥ पूजा सिन्दूरजास्तत्र, रचिता सौगन्धिरेणुजा। पुष्पपुआ कृताःसन्ति, कामिनां कामवद्धिका ॥३५१॥ ततः कृष्णः सगोपीको, नेमिनाथेन संयुतः । गत्वाऽथ क्रीडयामास, सौख्यभेदैर्नवैः नवैः ॥३५२॥ गोपीभिश्च तदा कृष्णः, छायते च मुहुर्मुहुः । कृष्णेनाऽपि हि गोप्योऽपि, क्रियते तु तथाविधाः॥३५३|| ·---- FIप्यमन था ॥ ३२॥ वल्गनं छण्टनं चैव, वसन्तस्य च गायनम्। गोपीभिश्च ततश्चक्रे, जनचेतोऽभिरञ्जनम् ॥३५४॥ रमित्वा विविधांक्रीडां,कृष्णोऽसौ निर्गतो द्रुतम् ।गोपीनां हि ततोदत्वा, शिक्षांनेमिविमोहने॥३५५॥ गते कृष्णेऽथ गोप्योऽपि, क्रीडितुं नेमिना सह । प्रारेभेभक्तिभारेण, पूरिताः निजमानसे ।। ३५६॥ हास्यं हि विविधं चक्रुर्देवरं प्रति सादराः। चके नानाविधैर्वाक्यैः, कामोद्दीपनकैस्तदा ॥३५७॥ वं पण्ढोऽसि नूनं देव !, नारी यो न समीहसे। तव भ्रातुर्वयं पश्य, सहस्त्रप्रमिता स्त्रियः ॥३५८॥ एकनार्या हि निर्वाहं, कर्तुं नैव समर्थता। पुरुषार्थस्य हीनस्य, तव का शूरता विभो! ॥३५९|| इति नानाविधैर्वात्यैर्हसित्वा रमिता चिरम् । नेमिनाथेन गोप्योऽपि,ततो बाह्ये विनिर्गताः ॥ ३६०॥ नेमिनाथो बहिर्तस्मानिर्गत्य जलमध्यतः। जलेना निजं वस्त्रं, मुक्त्वा प्राह जिनेश्वरः ॥३६१॥ है जाम्बुबति! मे वस्त्रं, जलहीनं द्रुतं कुरु । मा विलम्बय वेलां त्वं, पश्चाद्यामो गृह निजम् ॥३६२ ।। तेन वाक्येन संरुष्टा, जगौ जाम्बवती प्रभुम् । निजाङ्गनां विहायान्यामिदं कार्य न दीयते ॥३६३॥ सुदर्शनं तु यच्चक्र, करे धृत्वा तु भ्राम्यति । शय्यामारोहणं वै यो, पाञ्चजन्यं च पूरयेत् ॥३६॥ शा धनुराकृप्य, ज्यारूढं कुरुते स्वयम् । स मे कार्य वरं दत्ते, नाऽपरः क्षुद्रशक्तिकः ॥ ३६५ ॥ ॥ ३२ ॥ ३

·यादवकथा
साम्पसन | अस्माकं तु कुलाधीशस्त्वमेव हि न संशयः। शिवादेवाति तं प्राह, श्रृणु कृष्ण वचो मम ॥३७॥
त्वदीयत्तं हि सर्व नः, कर्तव्यं वर्तते सुतः। अत एव विवाहोऽपि, मेलनीयस्त्वयैव हि ॥३७९॥
स्वत्कृतं मे कुले वत्स!, केनाऽपि लोप्यतेन हि । निजे चित्ते विनृश्यैवं,कर्तव्यं तु यथोचितम् ॥३८०॥
शिवदेवीवचः श्रुत्वा, केशवोऽपि बलाऽन्वितः । गत्वोग्रसेनभूपस्य मन्दिरं गुण मन्दिरम्॥ ३८१॥
गतौ तो जीर्णप्राकारे, मानितो तेन भूभुजा । सन्तोपं परमं प्राप्ती, बलनारायणौ तदा ॥३८२॥
कृष्णोऽस्प याचयामास, पुत्री राजीमती सती ।उग्रसेनोऽपि नेमेस्तु, ददे प्रेमभरालसः ॥३८३॥
याचयित्वा सुतां तस्य, नीत्वा लग्ने तदोत्तमम् । रचित्वा जीवघातं तु, समायातो हरिहे ॥३८॥
विवाहस्योत्सवं सोऽपि, प्रारेभेन धनागमे । मिलिताः स्वजनास्तत्र, केशवेन समाहूताः ॥३८५।।
उग्रसेननरेन्द्रेण वरस्याहानिका नराः । द्वारिकायां तु सोरसाहाः, प्रेपितास्ते समागताः ॥३८६॥
बरस्याऽऽहानिकान् दृष्ट्वा, यादवानां हि योषितः । गानं भोजनिकांचकु, भक्तितेषां यथोचिताम् ॥३८७
भोजयित्वा विविधाऽनेन, वरत्याऽऽहानिकान् नरान् । निर्गता वेगतः सर्वे,यादवा हर्षपूरिताः ॥३८८॥
स्थोऽन विविधैरवैर्भूपयित्वा समाहृतः । विभूप्य विविध कल्प, रथे नेमिनिवेशितः ॥३८९॥

·रथा गजा हयाःम्वाश्च, चलिताश्च पदातयः । वाजिनाणा च निर्घोषः, श्रूयते श्रवणैनहि ॥ ३९०॥
कृष्णोऽपि हि किरन् दानं, याचकानां विशेषतः। विभूत्या महता याति, समायातो पुराइहिः॥३९१॥
जानिसमागर्ति शुखा, राजपुत्राऽतिवेगतः। शृङ्गार विविधं चक्रे, स्वामिनं प्रति सादराः ॥३९।।
तोरणेऽय समायातो, जिनः परिजनाऽन्वितः । पशूनां मिलितानां हि, शब्द सुश्रावधर्मधीः ।।३९३॥
शुरग स्पसारथिं प्राह, जीपाः किं कारणादिमे । मिलितास्ते दिनशब्द, कुर्वन्ति करुणावहम् ॥३९॥
ततः सारधिना प्रोक, शृणु नाथ! पचो मम । विवाहे ते समानीताः, पशवोऽनेकशो ध्रुवम् ॥३९५॥
भविष्पति योऽयन, यद्नां भकितवे । ते पते पशयो नाथ! मेलिताः सन्ति भुभूजा ॥३९६।।
जिनः तस्य पचा भुत्या, पबले करुणापरः। पश्यत्सु सर्वलोकेषु, वालयित्वा निजं रथं ॥ ३९७ ॥
गेमिनाथ चलिते, जनैः फलफलतः । उपसेनादिभूपाना, जातं दुःखं महत्तदा ॥ ३९८ ॥
गोलाहले समाफर्य, राजपुत्री सुदु:खिता। निर्गता पृऽतो वेगानुदन्ती करुणावहम् ॥ ३९९ ॥
मनायी गराणोऽपि, न स्थितोऽसौ जिनेश्वरः । लोक पृष्टः कथं नाथ! तोरणादलितं त्वया ॥४००॥
“दा जागार नेगीशो, लोकाः शृण्वन्तु ने पचः। निरापराधजीवानां, क्योऽचं क्रियते कथम् ॥१०॥

·यादवकथा
बामप्यमन
कपा
विवाहेऽत्र फलं दृष्टं, प्रथमं जीवघातजं । परिणीतेन जानेऽहं, अग्रे किं मे भविष्यति ॥४०२॥
तदेव दूषणं दत्तं, लोकैः सर्वे च विष्णवे। नरायणो जनोक्तिं तां, श्रुत्वा प्राह जिनेश्वरम् ॥४०३॥
लोकापवादो जातोऽत्र, वत्स त्वं मे निवारय । ममोपरि कृपां कृत्वा, विवाहं कुरु उतमम् ॥४०४॥
सम्बोध्य विविधै वाक्य-विमुच्य पशुराशयः । उज्जयन्तं गिरि प्राप, वेगावैराग्यपूरितः ॥४०५॥
लोकान्तिफेः सुरैरेत्य, जिनेन्द्रोऽपि प्रबोधितः। मनोज्ञां शिविकां कृत्वा, नेमिनाथो निवेशितः ॥४०६॥
उन्नयन्तं गिरि नीत्वा, मुक्तः सहस्रिके। वने सर्वकल्पपरित्यागं, चके श्रीजिननायकः ॥ ४०७ ॥
मुर्द्धजानां तदा लोचं, चक्रेऽसौ पञ्चमुष्ठिभिः। शक्रोऽपि मुर्द्धजान् नीत्वा निदधे क्षीरवारिधौ ॥४०८॥
यायाऽभ्यन्तरतश्चाऽपि,त्यक्त्वा सङ्गं जिनेश्वरः। सिद्धानांप्रणतिं कृत्वा, दीक्षांजग्राह पावनीम् ॥४०९॥
तत्र देवनिकायास्तु वासवाद्याः समागताः।दीक्षामहोत्सवं कृत्वा, याताः स्थानं यथायथम् ॥४१॥
नरेन्द्राणां सहस्रण, नेमिनाथस्तपोऽग्रहीत् । ध्याने स्थित्वा चकाराऽसौ, पारणंतृतीये दिने ॥४११॥
श्रीमदीरपुरे रम्ये, वरदत्तरहे परे । पारणं नेमिनाथस्य, परमानेन निर्मितम् ॥३१२॥
पद्पश्चाशदिनैस्तस्य, केवलज्ञानमुद्गतम् । घातिकानां क्षये जाते, ध्यानपावक संचयेत् ॥४१३॥
॥ २४ ॥

·धवले चाऽश्विने मासे, मनोज्ञे प्रतिपद् दिने । पूर्वाहे जिनचन्द्रस्योत्पन्नं ज्ञानं हि केवलम् ॥४१६।।
देवोघेर्वासन्नैश्च, निर्मितां समवसृतिः। कोदशभिस्तत्र, गिरौ रेवतके गिरौ ॥ १५ ॥
त्रिभिः शालेस्तदा रेजे, सार्द्धयोजनविस्तरं। भद्रपाठवतोयोतं, सरणं समवादिकम् ॥४१६॥
निष्ठरेऽत्र निविष्टोऽसौ, छनत्रयविराजितः । वीज्यते च सुरौघेण, चतुभिश्चचामरैः ॥४१७।।
तस्यैकादश सङ्ख्याता, जाता गणधरा वराः। ततोऽपि द्वारिकालोकः, समस्तोऽपिसमागतः ॥४१॥
उत्पन्नं केवलं श्रुत्वा, कृष्णाया यादवास्तदा । नरनारीसमूहेन, सर्वेऽप्येते समागताः ॥१९॥
राजीमत्यादयस्तस्य जातं सद्धर्महेतवें । आर्यिकाणां महावृन्द, पठनादिगुणान्वितम् ॥४२०॥
धर्म जिनेश्वरः प्राह, भव्यराशिप्रबोधकम् । सर्वलक्षणसंयुकं, सागारेतरभेदतः ॥४२१॥
भव्यराशीन् ततस्तत्र, बोधयित्वा जिनेश्वरः। अंतो विहरणं चक्रे, देशेषु विविधेयु च ॥४२२॥
स्वामिविहरणं श्रुत्वा, नीत्वा कृष्णः सहोदरान् । यतिवेपधरांश्चके, सम्बोध्य च पुनः पुनः ॥४२३॥
समायातो जिनेन्द्रोऽसौ, पुनः रैवतकाऽचलम् । तदा सुरैः कृतं तत्र, सरणं समवादिकम् ॥४२४॥
सोऽपि द्वारिकालोको, वन्दनार्थ समाययौ । देवक्यादि सुनारीणां, वृन्दं तत्र समागतम् ॥४२५॥

·पादपकया
।
सप्तव्यसन
कथा
।। ३५ ॥
जिनं नत्वा ततः स्तुत्ला, पूजयित्वा विधानतः। धर्म श्रुत्वाऽथ देवक्या तत्र पृष्टो जिनेश्वरः ॥४२६॥
जातरूपधराधीरा, भगवान् ये मुनिपुङ्गवाः । एकस्मिन् दिवसे ते हि, भुञ्जन्ते किं पुनः पुनः।।४२७॥
जिनेन्द्रोऽसौ तदाप्युचे, श्रीजिनेन्द्रवृत्ताऽन्विता। तेषां नो भोजनं युक्तं, दिनमध्ये पुनः पुनः ॥४२८॥
मद्गहेऽय समायातं, मुनियुग्ममनोहरं । वारत्रयं तमेवात्र, भोजनार्थ पुनः पुनः ॥४२९॥
वारं वारं नचाऽऽयातं, तमेव मुनियुग्मकं । पुत्रयुग्मत्रयं विद्धि, तवैवेऽति जिनोऽवदत् ॥४३०॥
शंसयन्तं निराकृत्य, देवकीसुतमोहतः । मुनीनां पादयोनत्वा, हर्षेणाझुरमोचयत् ।। ४३१॥
तवृत्तान्तं परं ज्ञात्वा, नरनार्यस्तथाविधं । प्रबोधं परमं प्राप्ता, संसारोत्तारकारणम् ॥३२॥
केचिद् दीक्षां वरां भेजुः, केचिदणुनतानि च । सम्यक्त्वमपरे प्रापुः, जिनपूजादिकं परम् ॥४३३॥
देवकी पृष्टवान् नेमि, भवान्निजपुरातनान्। ततः श्री जिनचन्द्रेग, सर्वे ते प्रतिपादिताः ॥ ४३४ ॥
कृष्णस्याऽष्टमहिपीभिः, पृष्टोऽसो जिननायक । कथय त्वं प्रभोऽस्मभ्यं, पुण्यापुण्यं पुरातनं ॥४३५॥
तत्सर्व जिननाथेन, विशेषात् प्रतिपादितम् । बलदेवेन तत्रैव, पृष्टोऽतो जिननायकः ।।४३६॥
उत्पत्तिस्तीर्थनाथानां, तथैव चक्रवर्तिनाम् । चलानां वासुदेवानां, तथैव प्रतिक्रिणाम् ॥४३७॥

·जगाद भगवान् देवं, विशेषात्सर्वमेव हि । ततो गजकुमारोऽपि, शुस्वा वैराग्यमागतः ॥४३८॥
वने गता ततो नीत्वा, दीक्षां च पावनी तथा । उपसर्गजयं कृत्वा, निर्वाणं परमं गतः ॥४३९॥
कथयस्थ प्रभो ! मा, कृपां कृत्वा ममोपरि । जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः, संसारे सारवर्जिते ॥४४०॥
उत्पत्तेश्च विनाशोऽस्ति, तवैव वचन विभो ।। कृष्णस्य हि कथं मृत्युः, भविता केन हेतुना ॥४४॥
द्वारावत्या विनाशो वा, कथं चाऽत्र भविष्यति । केन वा हेतुना केन, भविता मे निरूपय ॥४४२॥
जगादोऽथ जिनेन्द्रोऽपि, सत्यं पृष्टं त्वया नृपः। यद्भाव्यं तद्भविता च, किंमया प्रतिपायते ॥४४॥
तथापि बलवान् प्राह, सत्यमेव प्रकथ्यतां । अवश्यं भावि भावानां, प्रतीकारो न विद्यते ॥४४॥
अत्याग्रहवशात् स्वामी, जगाद बलिने प्रति । द्वैपायनमुनीन्द्राच, पुरी मयस्य हेतुना ॥४४५॥
अयतो द्वादशे वर्षे, विनश्यति सुनिश्चितम् । जरत्कुमारहस्तेन, कृष्णस्य मरणं तदा ॥४४६॥
इत्याकर्य जिनेन्द्रस्य, वचनं हि ततो बली । समागत्य पुरीमध्ये, कृष्णस्याऽये न्यवेदयत् ॥४४७॥
कृष्णेनाऽपि पुरी मध्ये, घोपणा दापिता तदा। यः कोऽपि मद्यं कुरुते, राजद्रोही स एव हि ॥४४८॥
यानि मद्यस्य भाण्डानि, मयोपकरपानिचातानि सर्वाणि त्याज्यानि, धनकुशेषु निश्चितम् ॥४९॥

·पादपकथा|
सप्तव्यसन
कथा०
ततो विष्णोश्च वाक्येनं, सर्वमद्योपचारकं । निक्षिप्त गिरिकु पु, कण्टकेषु ध्रुवं तदा ॥१०॥
कृष्णो वाक्यमिदं प्राहं, सर्वेषामग्रतस्तदा। स्वकीयो परकीयोऽपि, दीक्षां गृह्णातु यो ध्रुवम् ॥४५९||
गृह्णातु स च वेगेन, वीरयामि न निश्चितम्। इतिकृष्णवचः श्रुत्वा, सन्तुष्टाः सकला जनाः॥४५॥
कृष्णस्याप्टमहीष्यश्च, सर्वास्ता दीक्षितास्तदा । दीक्षितौ कुमरौ वीरौ,ततः पद्युम्नभानुकौ॥४५३॥
ततो जराकुमारोऽपि, कुटुम्बस्य निवेद्य च । यातो देशान्तरं दूरं, स्थितः प्रच्छन्नवेषभाक् ॥४५४॥
लुब्धकस्य तदा वेष, नीत्वाऽसौ हि वने स्थितः । प्रत्यहं तत्र वसति, एकाकी विजने वने॥४५॥
द्वैपायनमुनीन्द्रोऽपि, गतो देशान्तरे तदा । जिनेन्द्रवचनं श्रुत्वा, निराकर्तु हि मूढधीः ॥४५६।।
एवं तत्र गते काले, जिनेन्द्रप्रतिपादिते । वनेऽथ क्रीडितुं याता, यादवानां कुमारकाः ॥४५७।।
रमित्वा हि चिरं कालं, तृष्णयाऽकुलितास्तदा । जलं सर्वत्र पश्यन्तो, भ्रमन्ति बनमध्यतः॥४५८॥
टकेषु स्थितं यच, मद्यवस्तु पुरातनम् । वर्षाकालजलेनेव, नवीनमिव चाऽभवत् ॥ ४५९ ॥
जलभ्रान्ति तु कुर्वाणैः, तत्पीतं यदुनन्दनैः । जलं पीत्वा परं तुष्टा, श्चलितास्ते गृहं प्रति ॥४६॥
चक्रुर्नानाविधां चेष्टां, मत्ताः क्वाऽपि च यादवाः। द्वारिकाबाह्यभूम्यां ते, मदोन्मत्ता समागताः॥४६१॥

·तावद् द्वैपायनो योगी, लोकार्ना सुखकारणं गतः कालोजिनेनोकः, समायातो निवेदितुम् ||४६२॥ ध्याने स्थितं मुनि दृष्ट्वा, यदूना ते हिनन्दनाः।कोधेन ज्वलिताः सर्वे, स्मृत्वा तं कारणं तदा ॥४६३) मधपाने पुराजस्तं, पैरं स्मरति देहिनाम् । पापाणेस्ताडयामास, सर्वे ते मुनिपुङ्गवम् ॥ ४६४ ।। मस्तकप्रायपुञ्जोऽसौ, जातो पन्मयस्तदा । तथापि क्रोधं नो दधे, मुनिराट् ध्यानसंस्थितः ॥१६॥ मातङ्गमस्तके तं च, चटाप्य यदुपुङ्गवाः। मुत्रं ते कारयामासुः, तदाक्रोधं गतो मुनिः ॥४६६ ॥ भूमण्डले पपाताऽसौ, क्रोधाऽरुपनिरीक्षणः। तदा कण्ठगताः प्राणाः, यादवास्तेगता पुरीम् ॥१६॥ तावत्केनाऽपि कृष्णास्य, वलस्थाऽपि निवेदितं । वृत्तान्तं राजकुमरैः, मुनीन्द्रस्य कृतं हि यत् ॥४६॥ घलनारायणी वेगात, प्राप्तौ मुनिपदान्तिकापूर्वकाले जिनेन्द्रस्य, वाक्यं स्मृत्वा ततोऽनघम् ॥४६९।। आगत्य मुनिपादौ तो, प्रणिपत्याऽतिभक्तितः। उपविश्य मुनिचायेऽपि, विनयादाक्यमुचतुः॥४७०॥ त्वं नाथ ! प्राणिनां त्राता, दयया त्वं विभूषितः। अज्ञानेर्वालकैर्यञ्च, कृतं ते क्षमतां विभो! ॥४७॥ एकेन्द्रियादयो जीवाः, स्थावरा-नसभेदतः। सर्वे ते पालिता नाथ !, क्रोधस्ते नैव युज्यते ॥४७२॥ येये क्रोधयुता जीवाः,ते तेयान्ति चदुर्गतिमा यतीनां क्रोधश्चाण्डालस्त्याज्योऽसौ हि त्वया विभो४ि७३/

·--
सप्तव्यसन
कथा.
इत्यादिविविधर्वाक्यस्ताभ्यामुक्तोऽप्यसौ मुनिः। न तत्याज निजंक्रोध,परदुर्गतिकारणम् ॥ १७४॥ गदयकथा० ।-
अत्यन्तं शीतलैर्वाफ्यैरुक्तोऽपि मुनिपुङ्गवः । न मुमोच पुरी सर्वो, रेधदष्टद्विजच्छदः ।।४७५१॥
समस्यया हि तो मुक्ती, मुनिना नगरी गतौ । गत्वा तान् नगरीलोकानूचे कृष्णो दयापरः ॥४७६॥
शृण्वन्तुभो। जनामे हि,वाक्यं धृत्वा हृदि निजे।नश्यन्तु वेगतासर्वे,जीविते ये प्रिया नराः।।४७७॥
ततः साम्पकुमाराया, गत्वा रैवतकाऽचले। दीक्षां वचः जिनेन्द्रस्य, श्रीमन्नेमिजिनस्य ते॥१७॥
तावन्मृत्वा स योगीन्द्रो,जातोवहिकुमारकः। अवधिज्ञानतो ज्ञात्वा, वृत्तान्तं यदुभिः कृतम् ॥ ४७९ ।।
वेगाद् द्वारावतीं प्राप्य, प्रतोल्यादि ददौ तदा स्थाने स्थाने ततश्चाग्निं मुक्त्वा ताज्यालयत् पुरीम्॥४८०
जगाद विबुधस्तत्र, लोका शृण्वन्तु मे वचः। पक्षिणामपि नो गन्तुं, दास्ये द्वैपायनोमुनिः॥४८१३॥
नारायणी वलेनाऽथ, संप्रधार्य पुनः पुनः। पितरौ रथमारोप्य, प्रतोली वेगतो गतः ॥४८॥
कंपाटी स्तम्भितो तेन,दैत्येनाऽपि हि कोपतः कृष्णेनोद्घाटितौती हि, स्तम्भितोऽत्ररथस्तदा॥४८३॥
| रथं गते तदा कृष्णे, कपाटो स्तम्भिती पुनः । देवोजगाद हे कृष्ण ! किमायासं करोपिभोः ॥३८॥
समस्तायां हि पुर्या तु, मुक्ती तुवलकेशवो। अपरस्य नमोक्षोऽस्ति, सत्यं नूनं वचो मर्म ।। ४८५||
॥३७॥

·श्रुत्वाऽथ वेबुधं चाक्यं, चलो गत्वाऽपि सागरे। हलेन चापं दत्वाऽसौ, नीरं नीन्ये पुरी प्रति ॥८॥
तदा नीरं तु सञ्जातं, पापात्तैलमयं क्षणात्। दैवे पराङ्मुखीभूते, न पाण्डित्यं न शूरता ॥४८७॥
वसुदेवोऽपि देवक्या, कृत्वाऽऽहारविवर्जनम् । गतः स्वर्ग छली वेगाजिनधर्मपरायणः ॥ ४८८॥
एकाकिनी महावीरो, पुर्या पाझे विनिर्गतौ। सर्वाऽपि नगरी तापज्ज्वलिता वेगेन वह्निना ॥ १८९॥
परस्परं समालिङ्ग्य, बलनारायणौ तदा । विलापं परमं चक्रुः, दुःखपीडितमानसौ ॥४८०||
मन्दं मन्दं ततो याती, धृत्वा धैर्य नरोत्तमौ । भूत्वा क्रमेण तो प्राप्ती,तं कोसाम्बवनं तदा ॥४८॥
कृष्णोऽपि तृष्णया व्यातो, जातोऽत्यन्तं दुराशयः। बलभद्रं तदाप्राह,नीरमानीयतां त्वया॥४९॥
बलभद्रो जलाऽऽनेतुं, यातो विष्णु तरोरधः ।मुक्त्वाऽतिवेगतः मार्ग, पश्यन्ति मृगतृष्णकान् ॥४९३॥
गत्वा जलाश्रये वेगात्, तत्रस्थनलिनीदलैः। नीरं नीत्वा समायातो, तावत् वृत्तं हि चाऽपरम् ॥४९॥
पलंदेवे गते कृष्णो, यदाऽसौ शयित्तो भूवि । तावत्तत्र समायाती, जरत्कुमारनामकः ॥४९॥
अंदपद्मे स्थितं पद्म, विलोक्याऽसौ व्यचिन्तयत् । अचलः कर्णरूपेण, नेनंजीवस्य दृश्यते ॥४९६॥
आकर्णाऽऽकृष्टवाणेन, तेन पादतले हतः । तदा कृष्णोऽप्यसौ शब्दं कृत्वोत्तस्थौ हि वेगतः॥४९७॥

·यादवकथा
सप्तव्यसना
कथा
केन पापेन दुष्टेन, कृतं कर्माऽतिनिन्दितम्। हतोऽहं विजनेऽरण्येऽत्र निष्कारणवैरिणा॥ १९८ ।।
कृष्णवाक्यं समाकर्ण्य, कुमारोऽपि समागतः । कृष्णं विलोक्य निहतं, दुःखेन मुछितोऽभवत् ।।४९९
हा! हा! ताताऽत्र किं जातमुद्दिश्य तवकारणं । योऽहं दुष्ट वने यातस्तत्र जातं किमीदृशम् ॥५००॥
यद्यत् पुरातनं कर्म, तत्कोऽत्रस्फेटितुंक्षमः। कृष्णोऽपिभ्रातरं ज्ञात्वाऽप्यालिलिङ्गेति दुःखतः ॥५०१॥
वत्स! पुरातनं कर्म, भुङ्क्ते प्राणीसुनिश्चितम् ।मा कृथा त्वं वृथा दुःखं,गच्छाऽस्माकं प्रदेशतः ॥५०॥
बलदेवो जलं नीत्वा, समेष्यत्यत्र वेगतः। त्वां दृष्ट्वा चातिवेगेन, हनिष्यति न संशयः ॥५०३॥
जरत्कुमारस्तत्राऽऽह, किमत्र जीवितेन मे। न गमिष्याम्यहं भ्रातः प्राणत्यागंकरोतु सः ॥५०४॥
कृष्णो जगाद हे वत्स ! रक्ष वंशपरिक्षयं । पाण्डवानां समीपे त्वं, गत्वा दक्षिणभूमिकां ॥५०५॥
तेषां निजं हि वृत्तान्तं, द्वारिकाजं निवेदय । ममैदं कौस्तुभं नीत्वा, दर्शय त्वं प्रीतये ॥५०६।।
कौस्तुभंतं ततो नीत्वा, वाणं निष्काश्य पादतः। जरत्कुमारोऽतिवेगेन, गतोऽसौ पाण्डवाऽऽस्पदम्॥५०७
यावज्जीवपरित्यागं, कृत्वाऽसौ पतितो हरिः । तावत्तत्र समायातो, वलभद्रो जलान्वितः ॥६०८॥
वासुदेवं हि मेदिन्यां, दृष्ट्वा तं पतितं बली । चिरं दुःखातुरश्चिन्तां, कर्तुं तत्र समुद्यतः ॥६०९॥

·हतः केनाऽपि दुष्टेन, कृष्णोऽकारणवैरिणा । मुक्तकण्ठं तदा चक्रे, बलोऽसौ परिदेवनम् ॥५१०॥ क्लः कृष्णं वचः प्राह, शृणु भ्रातः मयोच्यते । नभुक्कं हिजलं नुन, त्वामभुक्ता परंमया ॥५११॥ इत्युक्त्वा विविधैर्वाफ्यैर्विष्णुमुक्त्वा तदाबली । कण्ठे धृत्वा निजे तं हि,मन्द मन्दं वनेऽभ्रमत् ॥ ५१२२॥ कचिन्नीत्वा हि तं शेते, कचिदके न्यरोपयत्। क्वचिन्निरक्षरं ब्रुते, मोहाऽऽविष्टो बली तदा ॥५१३।। कचिद्धास्पं कुरुतेऽसौ, गतश्चेष्टः पदे पदे । एकाकी न भयं दः, वने वीरो यथा हरिः ॥५१॥ अतो जरत्कुमारोऽसौ, गत्वा पाण्डवसन्निधिम् । वृत्तान्तं यादवोद्भूतं, सर्व तेभ्योन्यवेदयत्॥५१५॥ विलाएं परमं चः, पाण्डवाः दुःखपूरिताः । स्नानं कृत्वा जलं दवा, चिन्तां कर्तुसमुयताः॥५१६॥ जरत्कुमारं सन्मान्य, स्त्रीवर पृन्दं व्यवहायत् । चतुर्मासं स्थितास्तन, बहुकछेन पाण्डवाः ॥ १७॥ चतुर्मासे ततोऽतीते, सर्वे ते पापडुनन्दनाः । जरत्कुमारं पुरस्कृत्य, सकुटुम्बा विनिर्गताः॥५१८॥ पलं विलोक्यमानास्ते, भ्रमन्तो मेदिनीं तदा। क्रमात् तत्र समायाता,यत्राऽसौ वर्तते बली ॥५१९॥ विलोक्य घलिनं सर्वे,ग्रथिलं हि शवान्वितं । आगताः पाण्डवास्तत्र, समीपं बलिनस्तदा ॥५२० ॥ सैन्येन महता साई, समायातान् विलोक्य सः ।बलभद्रोऽपि कोपेन, युद्धार्थ सन्मुखे स्थितः॥५२॥ ।५२१॥

·रादवकथा
वसन
सन । वलं. क्रोधयुतं दृष्ट्वा; सर्वे ते पागलुनन्दनाः। यानादुत्तीर्य वेगाच्च, पतिताः पादपङ्कजम् ॥५२),
॥ ३९ ॥ ततो नानाविधेर्वाक्यः, बोधितोऽपि बली तदा। तेभ्योऽपिन ददौ सोऽपि,शवं संस्कारहेतवे ॥२३॥
चलितोऽसौ वेगवत्तस्माच्छचं नीत्वा वलो यदा। तदा सारथिदेवोऽसौ, बोधनाय,समागतः, ॥२४॥
स्थले पद्म समारोप्य; सिञ्चनाय. समुद्यतः । जलस्य मन्धनं तत्र, वालुकायाश्च पीलनमः॥५२॥
पयस्विन्यास्ततो शृङ्गो, पयोहेतोश्च दोहनं । दर्शितेषु विशेषेषु; ना बुद्धोऽसौ यदा वली ॥५२६॥
तदाऽसौ विपमेः , पर्वतस्य रथं वरं । चटायोत्तार्य वेगेन, भूम्यां नीला हि भनितो.॥ ५२७।।
भन्न: रथं समालोक्य, बलोऽसौ विषुधं जगौ। विषमं स्थानमुल्लङ्ध्या भनोऽसौ भूतले कथं ।। ५२८॥
देवो जगाद हलिनं, संगरे दुर्जयो यदा। मृतो विलोक्यते कृष्णो, नामृतोऽसौ तदा ध्रुवम् ॥५२९॥
सुप्तोऽपि विजनेऽरण्ये, वाणेनैकेनायो मृतः। जरत्कुमारमुक्तेन, तस्याऽत्र: किमुः युज्यते ॥ ५३०.।।
श्रुत्वाऽथा वैबुध; वाक्प प्रतियुद्धो हली तदा । तुङ्गेश्वरगिरर्मुनि, नीला, संस्कारितो हरिः ।।५३१॥
दीक्षा अवाह जैतेद्री, वैराग्येनः तदा बलः । तपो नानाविधं कृत्वा, स्वमें देवाधिपोऽभवत् ।।४३२॥
उचरस्यां दिशि गत्वा, ततस्ते पाण्डुनन्दनाः।दीक्षा गृहीत्वा ते जैनी, गताः नेमिपदान्तिके ॥५३३॥
॥ ३९ ॥

·यादवा मग्रदोषेण, सर्वनाशं यथा-गताः। तदा सामान्यलोकस्य, दुःखस्य:वर्णना हिका ॥३॥ मग्रं-हिसर्वथा:निन्यं, त्याज्यं कै बुद्धिशालिभिः। मयदोषेण.ये,ये. हि प्राप्ता दुःखांनरा भुवि.॥५३॥ कस्ताँस्तान गदितुं शक्को, ज्ञानहीनो नरोऽपरः । मद्यादै नरकं यान्तिाजीरा संसर्गतोऽपि वा ॥५३६०, मद्यपाने.कुतः शौचं, मय:लोकेषु गर्हितम् । मद्याद्धनविनाशं च, निन्य: मयं हि सर्वथा ॥५३.७॥ पट्पञ्चाशत्कोटी च, कुलानि प्रथितानि वै । यादवानाः परं दुःखं प्राप्तं हि मद्यतो ध्रुवार ॥५३८॥ यदुवंशक्ष्यं जातं; दग्धा हि द्वारिका तथा एकेन मयदोपेण, मद्यं त्याज्यं तत्तो, नृभिः ॥५३९॥ ज्ञात्वैवं.सतत:विवेकचतुरैः धर्मक्रियापालकै स्त्याज्यं मद्यमनेकदुःखजनन,लोकद्वये.गर्हितम् ॥५४० श्रीसर्वज्ञनिवेदितं बुधनुतं कुर्वन्तु भव्या जनाः। संसारातिविनाशनं शुचितरंसोमेव.सौम्यं वृषः॥५४१॥ इत्याचार्यश्रीसोमकीर्तिविरचिते सप्तव्यसनकथासमुच्चये मधफलवर्णनो नाम तृतीयः सर्गः ।

·॥ सतव्यसनकथासमुच्चये
॥ ४०॥
॥ वेश्याव्यसनविषये चारुदत्तकथानकम् ॥
अथ नत्वा गणाधीशे, श्रेणिको नाम भूपतिः। प्रपच्छ विनयं कृत्वा, वेश्याव्यसनां कथाम् ॥१॥
वेश्याव्यसनजं दुःखं, केनाऽसं च कथं विभो! । इनि पृष्टे गणाधीशो, जगाद श्रेणिकं प्रति ॥२॥
शृणु श्रेणिक ! भूपेन्द्र!, का ते कथयाम्यहम् । चारुदत्तस्य येनाऽऽतं, वेश्याव्यसनजं फलम् ॥३॥
द्वीपे जम्बुद्रुमाऽभिख्ये, क्षेत्रे श्रीभरताऽभिधे। अङ्गदेशेऽतिविख्याते, चम्पेति विदिता पुरी ॥४॥
तस्यां धर्मक्रियादक्षो, राजा विमलवाहनः । भानुदत्ताऽभिधः श्रेष्ठी, देविला चाऽस्य भामिनी ॥५॥
श्रेष्ठिनी पुत्रहीनाऽथ, यक्षान् पूजति सर्वदा। पूजयन्त्येकदा दृष्टा, मुनिना व्योमवाससा ॥६॥
निषिद्धा श्रेष्ठिनी तेन, किं मिथ्यात्वं करोपि हि । वत्से ! मिथ्यात्वदोषेण, नरके यान्ति देहिनः॥७॥
श्रेष्टिनी तं तदा प्राह,स्वामिन् किं नुकरोम्यहम्। पुत्राऽऽभावन दुःखार्ती, मिथ्यात्वं क्रियते मयाnel
॥ ४० ॥

·मुनिमुख्यो जगादैनां, पुत्रिके ! दुःखं मा कृथाः। पुत्रोऽचिरेण कालेन, अवश्यं ते भविष्यति ॥९॥
कुदेवपूजया वत्से!, सम्यक्त्वं हि विलीयते। सम्यक्त्वे नु गते नुनं, सुखं स्वप्नेऽपि दुर्लभम् ॥१०॥
गुरुर्वाक्येन सन्तुष्टा, नीत्वा सम्यकत्वमुज्ज्वलम्। गेहे गत्वा सुखेनैव, स्थिता निश्चयसंयुता ॥११॥
कियत् काले ततो जाते, पुत्रं साऽसूत सुन्दरम् । पृद्धिं याति समं मित्रैः,प्रधानादि सुनन्दनैः॥१२॥
हरिः शिखो गोमुखाऽख्यो, वराहोऽथ परं तथा । मरुभूतादिभिः सार्द्ध, मित्रैः पञ्चभिरन्वितः ॥१३॥
चारुदत्तोऽथ ववृधे, मित्रः सार्द्ध परं पठन् । तस्यैव पुरवाहास्थे, मन्दरो नामको गिरिः॥१४॥
गिरौ तत्र शिवं प्राप्तो, मधरो मुनिनायकः । यात्राऽस्य प्रतिवर्षे हि, मार्गशीर्षे सुनिश्चितम् ॥१५॥
तत्र राजादिभिः सार्द्ध, चारुदत्तोऽपि निर्गतः। यात्रार्थ मुनिनाथस्य, समं मित्रैः समुत्सुकः॥१६॥
तत्र राजादिभिः सर्वेः, निषिद्धः स च बालकः । दूरे गन्तु न ते युक्तं, चारुदत्तोऽत्र स्थापितः॥१७॥
चारुदत्तोऽपि मित्रैश्च, स्थित्वा बाह्यवने तदा । नदीतटस्थमुद्यानं, विनोदात् क्रीडितुं गतः ॥१८॥
भ्रमता तत्र वने तेन, कणितं शुभाव दुःखजम्। दृष्ट्वा कदम्बशाखायां, नरैकः कीलितस्तदा ॥१९॥
व्यलोकयत् तदा तस्य, दृष्टिं खेटफसंस्थिताम्। खेटकं शोधयामास, तस्य दृष्टया प्रभावतः ॥२०॥

·चारुदत्तक०
व्यस
या
।। ४१ ।।
खेटमध्ये स्थितं दृष्टं, गुटिकोनां त्रयं तदा । नीत्वा मुदित्रयं तत्र, यत्राऽसौ कीलितो नरः ॥२९॥
कीलोत्पाटनिका चैका, वर्त्तते गुटिकोत्तमा । वर्जितः कीलकैश्चाऽभूत, गुटिकायाः प्रभावतः ॥२२॥
सञ्जीविन्याः प्रभावेन, जातो मूछोविवर्जितः | व्रणरोहिणीयोगान्नित्रणोऽसौ तदाऽभवत् ॥ २३
निरामयः शरीरोऽसौ, नीत्वा खेड् च खेटकं । जगाम व्योममागेंण, खेचरो वेगवास्तदा ॥२४॥
खिा मुहूतमात्रेण, बन्धयित्वा नरं परं । एकया हि स्त्रिया युक्तस्तत्रैव पुनरांगतः ॥ २५॥
आगत्य चारुदत्तस्व, पतिरवा पादयोस्तदा । जमाद विनयं कृत्वा, शृणु स्वामिन् वचो मम ॥२६॥
विजयाईगिरी रम्ये, विद्याधरनिषेविते । तत्रैव दक्षिणश्रेण्यां, नगर शिवमन्दिरम् ॥ २७ ॥
महेन्द्रविक्रमस्तत्र, भूपो जायाऽस्य मत्सिका । सुतो मितगतिनीमा विद्यावानस्म्यहं विभो!॥२८॥
ध्रुम्रसिंहारिमुण्डोभ्यो, मित्राभ्यां सहितोऽन्यदा । कौतुकादममाणोऽहं, हैमन्ते पर्वते गतः ।। २९ ॥
तंत्र हिरण्यरोमख्यः, क्षत्रियः तापसोत्तमः । तस्याऽस्ति तनया नानी, सरूपा सुकुमारिका ॥३०॥
तस्याः मोहस्य पाशेन, विद्धोऽहं हृदये यदा । तदा विवाहिता साऽपि, याचयित्वा हिंतापसम्॥३१॥
ध्रुम्रसिंहोऽपि हृदये, तदासक्तो बभूव च । हरणार्थ मनश्चक्रे, मद्भयात् स्तचेतसा ॥३२॥

·तया सह गतोऽयाऽत्र क्रीडितुं स्वेच्छेया युतः। प्रमत्तावस्थया स्थोऽहं, कीलितो तेन पापिना॥३३॥ इदानी हि त्वया नाथ!, मोचितोऽहं छपावता। स दुष्टोऽय समानीतो, भायं तुमम प्रभो! ॥३४|| अयप्रभृति जीवामि, तवैव कृपया विभो ! । तवाऽस्मि किवंरो नाथ!, बद किं करवाण्यहम् ॥३५॥ चारुदत्तो जगादैनं, वं मे भ्राता ने शंसयः । मुञ्चयित्वा खगं तत्र, तयोः प्रीतिः पराक्षता॥३६॥ खेचरोऽपि गतो गेहं, नत्वाऽस्य चरेणं मुदा । दृष्ट्वा बन्धादिसम्बन्धं, वहन् चित्ते हि तद्गुणान् ॥३७॥ अथाऽसौ चारुदत्तोऽपि, मित्रैः सह रहं गतः । प्रत्यहं पठने शक्को, व्यसनं तस्य तदैव हि ॥ ३८ ॥ श्रेष्ठिसिद्धार्थनामाऽस्ति, सुमित्रा तस्य भामिनी । मातुलश्चारुदत्तस्य, तस्य मित्रवती सुता ॥३९॥ पितृभ्यां याचयित्वा तां, चारुदत्तो विवाहितः। निर्घाटयति कालं सः, शास्त्रचिन्तारतोऽनिशम् ॥ ४॥ आगतयैकदा दृष्टी, प्रातः पुत्री सुमित्रया । युक्ता ताम्बूलभूपायैः चन्दनादिविलेपनैः ।। ४१॥ पुत्रि ! रुष्टोऽस्ति ते नाथ! कुत्रचित् कारणदपि। शरीरे हि तवाऽकल्पो, दृश्यते सन्ध्यया कृतः॥४२॥ पुत्री जगाद हे मातः । न रुष्टोऽस्ति पतिर्मम । शास्त्रस्य व्यसने लग्नो, न मे वार्ता करोत्यसौ ॥४३॥ श्रुरवा पुत्रीवचस्तावद्, दुष्टचित्ता च साऽभवत् । देविलायाः समीपं हि, गत्वा प्रोवाच रोपतः॥४॥ .

·रुदत्तक
स्पारण्यसन देविले । श्रृणु पुत्रस्ते, पठितो मूर्ख एव हि। स्त्रियो वार्ती न जानाति, यतः संसारिक स्थितः ॥४५॥
॥ ४२ ॥ यद्यसौ पठनासक्तो, विवाहोऽस्य कथं कृतः। विद्यायाव्यसनं त्याज्यं, रामासक्तेन निश्चितम् ॥४६॥
देविलयाऽथ सन्तोष्य, सुमित्रा प्रेपिता ग्रहं । देवरं रुद्रदत्ताख्यं, तयाऽऽकार्य निवेदितम् ॥ १७ ॥
चारुदत्तो विलासादि-भोगवाती न विन्दति । रुद्रदत्त! तथाकार्य, यथाऽयं भोगलालसः ॥४८॥
भातृपत्न्यास्तु तो वार्ता, श्रुत्वाऽऽगाद् रुद्रदत्तकः ।घेश्या वसन्तमालाऽस्ति, वसन्ततिलकाङ्गजा।।४।।
रुपलावण्यसंयुक्ता, कलागुणविचक्षणा । सङ्केत प्राहिता सा, लोभ्यो मे भ्रातृदेहजः ॥५०॥
चारुदत्ताऽभिधानो हि, कलागुणविशारदः । कामवातो न जानाति, मोहनीयस्त्वया ध्रुवम् ॥५१॥
इति शिक्षापनां दत्वा, गतोऽसौ निजवेश्मनि । चारुदत्तं समाहूय, पुरे तो हि विनिर्गतौ ॥५२॥
ततो गतौ तु वेश्यायाः, मन्दिरं तौ च वेगतः । गत्वा गुतं समारब्धं, रुद्रदत्तेन वेश्यया॥ ५३॥
रुद्रदत्तोऽपि युतेऽत्र, वारं वारं जितस्तया । हारन्तं चारुदत्तेन, दृष्ट्वा पितृव्यमञ्जसा ॥५४॥
द्युतं तेन समारब्धं, वसन्तमालया सह । वसन्तमालयाऽवादि, कुमारं विनयात्तदा ।। ५५॥
अहं नु जरती त्वं हि, कुमारो यौवनाऽन्वितः।रन्तुं न युज्यते तस्मात्, ममाऽप्यत्र त्वया सह॥५६॥
॥ ४२ ॥

·वसन्ततिलका नामा, ममाऽस्ति देहजा वरा । तया त्वया हि कर्तव्या, द्युतक्रीडा मनोहरा ॥५॥
चारुदत्तोऽपि तत्रैव, वेश्यापुत्र्या सहाँऽरमत् । रममाणः कुमारोऽसौ, जलं याचितवास्तदा ॥५८ ॥
याचिते चाऽथ पानीये, मोहचूर्णेन मिश्रितम् । पायितः परमं तोयं, ततः कामेन पीडितः ॥५९॥
पितृव्यः प्रेषयामास, चारुदत्तं तया सह । गत्वा हम्योपरिष्ठाञ्च, रन्तुं लमो विचक्षणः ॥ ६॥
स्थितः षड्वर्पमर्यादं, तत्राऽसौ मोहविक्लवः । एभिः वस्तदा भुक्त, द्रव्यं पोडशकोटिकं ॥६१॥
पित्रा तन जनैः प्रेक्षा, कारितो नागतो यदा । कथापितं तदा तस्य, तातो रोगेन पीडितः ॥२॥
तत्सुद्धचथै गृहं वत्स, शीघमागम्यता स्वया। चारुदत्तस्तदाऽवोचत्, वैद्यानाकार्य कोविदान् ।।१३।।
यथेप्सितं धनं दत्वा, कराप्योऽसौ निरामयः । तदा पित्रा पुनस्तस्थ,मृतोऽपि च कथापितम् ॥४॥
चारुदत्तेन तन्त्रोक्तं, श्रीखण्डाऽगुरुचन्दनैः । मिलित्वा वजनौघेन, संस्कार्योऽसौ पिता मम ॥ ६॥
तदा दुर्व्यसनासक्तं, ज्ञात्वा पुत्रं निजे हृदि । श्रेष्ठि जग्राह चारित्रं, सर्वदुःखविनाशनम् ॥६॥
पड्वरपरैरेव, कोटी षोडश भक्षिता । द्वात्रिंशच यदा कोटी, भक्षितास्तेन तन वै ॥ ६७ ॥
मेहं च महणे मुक्वा, मात्रा तदपि प्रेषितम् । हिरण्यस्य सहस्रं च, परं द्वादशसम्मित्तम् ॥ ६८॥

·प्यसन
कया
। ४३ ।।
याच्यमाने तथाऽप्यस्मिन्, मात्रा किंतन निर्मितम्। पितानि करण्डेन, स्नुपायाः भूपणानि च॥६९॥ चारुदत्तक
वसन्तमालया तानि, भूपणानि विलोक्य वै । गतद्रव्यं हितं ज्ञात्वा, पुत्र्यै सवै निवेदितम्॥७०॥
गतद्रव्यमिमं त्यक्त्वा, कुरु वं सधने रतिम् । निर्द्वनो सर्वथा त्याज्यो कामदेवः समो यदि ॥७॥
वेश्याशास्त्रं न जानासि, द्रव्यहीनं नरं भुवि । त्यजन्ति गणिका नूनं, सर्वलोकेषु विश्रुतम् ॥७२॥
पुत्री मातुःवचः श्रुत्वा, जगाद मातरं प्रति । इह जन्मन्ययमेव, मम भर्तेति निश्चितम् ॥७॥
मातुश्चित्तं परिज्ञाय, पुत्री तं निजस्वामिनं । एकाकिनं कदाचिच्च, न तत्याज हितावहा ॥७॥
विमृश्येवं हि कुट्टिन्या, रात्रौ निद्राप्रवर्द्धनं । भोजनं शायिती तो हि, दत्वा ताभ्यां तदा परम्॥७५
भूपणैः रहितं कृत्वा, चारुदत्वं निवस्त्रकम् । कम्बलैर्बन्धयित्वैनं, खाले हिविण्मयेऽक्षिपत् १७६||
भक्षणाय पुरीपस्य, गतका गृहशुकरी । तया तत्र मुखे तस्य, स्पर्शने चुम्बने कृते ॥ ७७ ।।
जगाद चारुदत्तोऽपि, वसन्ततिलके! शृणु । निद्रा मे हि समायाति, अतोऽपतर वेगतः ॥७॥
तत्रस्थस्य वचः श्रुत्वा, तलवरैर्वहि कृतः। कस्त्वमत्र स्थितो रात्रौ, उक्तस्तरुत्थितस्तदा ॥ ७९ ॥
चारुदत्तः स्वयं ज्ञात्वा, त्यतं खाले तया तदा । वृत्तान्तं तलवरेभ्योऽपि, सर्व तेन निवेदितम् ॥८॥
॥४३॥

·निजाऽऽवासं गतो यावत्, ततस्तैः द्वारपालकैः। निर्घाटितो जगादेवं, किमिदं मे गृहं न हि ॥१॥
तवैव हि गृहं नूनं, दत्तं ग्रहणकेऽम्बया। क वा वसति मे माता, भार्यायुक्ताऽत्र निर्द्धना ॥८२||
कुटीरकं हि तैस्तस्य, दर्शितं तत्र सोऽगमत् । मिलितो मातृभार्याभ्यां, दुःखिते ते बभुवतुः ॥८३॥
मात्राऽऽलिङ्गय रुदित्वाऽथ, स्नापितो शुचिलेपतः । सुखदुःखकथां कृत्वा, जगाद मातरं प्रति॥४॥
विदेशेऽहं गमिष्यामि, दर्शयामि कथं मूखम् । द्रव्यस्योपार्जनं कृत्वा, गमिष्यामीति निश्चितम्॥८५॥
भार्ययाऽऽकारितस्तत्र, मातुलोऽसौ समागतः। चारुदत्तं जगादेति, शृणु वत्स! वचो मम ॥८६॥
द्रव्यपोडश कोटी च, वर्तते मद्ग्रहे ध्रुवम् । गृहित्वा व्यवसायं हि, कुरु वं संशयं विना ॥८॥
चारुदत्तस्तदाऽभाणि, न मे स्थातुं च युज्यते । गत्वा देशान्तरे नूनं,व्यवसायं करोम्यहम् ॥८॥
भार्या तस्यः समाऽऽशु, नत्वा तां मातरं निजां। साहङ्कारस्तु चित्तोऽसौ, चारुदत्तो विनिर्गतः॥८९॥
सिद्धार्थो मोहतस्तस्य, पृष्ठतोऽपि विनिर्गतः। बलकादेशमध्ये तु, नया स्तीरं गतौ हि तौ ||९०॥
ततोऽपि मूलिका नीत्वा, धृत्वा स्वयमेव मस्तके। पलाशनगरे गत्वा, वृषभध्वजश्रेष्ठिनः ॥२१॥
गृहस्य कोणके स्थित्वा, विक्रीय प्रत्यहं च तौ। तत्रोत्पन्नेन द्रव्येण, नीतः कर्पास एव हि ॥१२॥

·चारदत्तफ० ॥ ४४ ॥ राम्यान दग्धः सोऽपि कप्पाप्तः, ततस्तो द्रव्यवर्जिती । रत्नान्युपार्जयामास, गिरौं मलयनामके ॥२३॥ उपाय॒ गभने काले, मिलेीतानि तानि च । ततः प्रियङ्गनामाख्यं, पत्तने तो गतौ तदा ॥ ९४|| चारुदत्तस्य तातस्य, भ्रातुर्मिनं तु वर्तते । तेन सूरेन्द्रदत्तेन, नीतौ द्वीपान्तरे हि तौ ॥१५॥ बादशाब्दानि तव, स्थित्वा द्रव्यमुपायं च ।तो हि मध्ये समुद्रस्य, बहुद्रव्येण मतो यदा ॥१६॥ तदा हि खण्डतां प्राप्तं, जलयानं सद्रव्यकं । फलकेन समुद्रात्तौ, निर्गतौ हिपृथक् पृथक् ॥१७॥ अजानन् चारुदत्तस्य, शुद्धिं सिद्धार्थमातुलः । ततोऽपि स्वपुरं यातो, चारुदत्तं विलोकयन् ॥९८॥ उदम्यरावतीग्रामे, चारुदत्तो गतो यदा। तदा शुद्धिं परिप्रासः, सिद्धार्थस्य गतस्य हि ॥ ९९ ॥ सिन्धुदेशेऽथ गत्वा स, सम्बरिमाममाश्रितः । तत्राष्टादशकोटी हि, द्रव्यस्य वर्ततेऽपि तु ॥१०॥ तद् द्रव्यं सकलं नीत्या, जीर्णोद्धारादि भेदतः। दानपुण्यविशेषण, कालंगमति सोयदा ॥१०१।। दानकीर्ति समाकर्य, वीरप्रभयशादयः । आगतो नरयेपेण, परीक्षार्थ जिनालये ॥ १०२ ॥ जिनं द्रष्टुं समायातश्चारुदत्तः सपर्यया । कणन्तं तं समाकर्ण्य, प्रपच्छेनं दयापरः ॥ १०३ ॥ कस्मात् कणसि हे पास!, पीडितोसि कथं परं। देवो जगी च हे शूर 1 शृणु ते कथयाम्यहम् ॥१०४|| ॥ ४४ ।।

·शूलस्य हि कथा चोग्रा, वर्तते महती मम। मनुष्यपार्श्वखण्डस्य, सेकेनोपशाम्यति ॥ १०५॥
तस्य दुःप्राप्तिता नुन, स्थितो व्याधिर्न गच्छति । श्रुत्वा त्वां दानवन्तं हि, तवपाबें समागतः॥१०॥
चारुदत्तस्ततस्तस्य, श्रुत्वा वाक्यं जगाद तं । ग्रहाणेदं हि पार्थस्य, खण्डं तेऽहं ददाम्यहम्।।१०७॥
इत्युक्त्वा छुरिकया लात्वा, पार्श्वखण्डं ददौ तदा । तदासाश्चर्यचित्तेन, यक्षेणाऽपि सपूजितः॥१०॥
निर्वणं तं क्षणात्कृत्वा, शंसयित्वा सुरो गतः। तत्सर्वे हि धनं दत्त, चारुदत्तेन तत्र हि ॥ १०९॥
दत्वा धनं ततो यातः, पुरे राजरहे वरे । तत्रे के डिनं प्राप्य, दुःखं तस्मै निवेदितम् ॥११०॥
तेनाऽभाणि मया सार्द्ध, एहि कियदन्तरे । रसस्य कूपिका तत्र, वर्तते धनदानृणी ॥ १११ ॥
चारुदत्तो वभाणैनं, द्रुतमागम्यते मया । त्रिदण्डी चारुदत्तेन, गतोऽसौ रसकूपिकाम् ॥ ११२ ॥
मञ्चिकाऽऽरोहिणं कृत्वा, रज्ज्या बड्वा हि स तदा । जगाद चारुदत्तं स, पात्रंदत्वा करेऽस्य च ॥ १९३
अत्र मध्ये धराकुपे, रसो सैव हि वर्तते । पात्रं तेन रसेनाशु, पूरयित्वा प्रमुच्यताम् ॥ ११४ ॥
रज्ज्वर चालनतो बाह्ये, पात्रं निष्कास्य वेगतः। मुश्चामि मुश्चिका पश्चाद्, त्वदानयनहेतवे ।।११५।।
खयोपविश्य तस्यां हि, शीघमागम्यतां त्वया । कर्तव्यं सर्व नाथस्य, तवोक्तं नियतं मया ॥ ११६ ॥

·कपा
यादवकथा
मश्चिकाया निविष्टोऽसौ, इत्युक्त्वा चारुदत्तकः । तुम्बं तस्य करे दलोत्तारितस्तेन वेगतः ॥११७॥
उत्तीर्य सोऽपि मेदिन्या, यावत्यानं तु पूरितम् । तावत्तत्र रसस्तेन, नरेण केन जल्पितः ॥११८॥
किं क्षिप्तोऽसि च तेनेव, निष्कृष्टेन तपस्विना । यथापूर्वमहं क्षितो, रसलोभेन लोभितः ॥११९॥
चान्दत्तस्तदा प्राह, कस्त्वं वा केन हेतुना । शितोऽसि रसमध्ये हि, तत्सर्व मे निवेदय ॥१२०॥
जगाद रसमध्यस्थः, शृणु मित्र! निगद्यते । उज्जयिन्यांवणिपुत्रो, निनोऽहं यदाऽभवम् ।।१२।।
तदास्यैवाऽत्र मिलितः, क्षिप्तस्तेन तपस्विना । रसतुम्बं मयापूर्व, मञ्चिकायां निवेशितम् ।।१२२।।
दोरिका चालिता यावत् , तावत् तेनोद्धृता हिसा। मञ्चिका चात्र निक्षितो-पविष्टोऽहं तदा द्रुतम् ॥१२३
अर्द्धमार्गे हि नीत्वाऽहं, छित्त्वा रज्जुस वेगतः। तितोऽहं रसपूजार्थ,तस्मादत्रागतोऽस्म्यहम् ।।१२।।
चारुदत्तोऽथ तेनाऽपि, पृष्टः प्राहयथातथम् । प्रपच्छ तं रसे संस्थं, किं कर्त्तव्यं मयाऽधुना ॥१२५॥
स जगाद च हे वत्स!, रसं पूर्व समर्पया पश्चात्त्वं मञ्चिकायां हि, मुक्त्वा पपाणसंहतिम् ॥१२॥
दोरिकां चालयेत वेगात्, ततःसोऽपि हिदुष्टधीः । अर्द्धमार्गे हितां नीत्वा, च्छेदयिष्यति दोरिकाम्१२७
इत्युक्ते चारुदत्तेन, तत्सर्व हि कृतं तदा । द्वितीये वारे दुष्टात्मा, च्छित्वा रज्जु द्रुतो गतः ॥१२॥
॥ ४५ ॥

·बारुदत्तो गते तस्मिन् , प्रपच्छ वणिजं वरं । अस्ति निस्तरणोपाय,मम कोऽपि निवेदय ॥१२९॥
अत्रैका च समायाति, गोधा पातुमिमं रसं । मध्याह्ने दृश्यते नूनम् , भवाचैवं वणिग्वरः १३०॥
तस्याः पुच्छ हि धृत्वा त्वं, निस्सर पूण्यतः। अतः परं तु ते भाग्य, नान्योपायोन विद्यते॥१३॥
उपाय तु निवेद्याऽऽशु, पुनःप्रोवाचसोऽपि तम्। अधुना क्षणमेकेन,प्राणायास्यन्ति मे ध्रुवम् ।।१३२॥
चारुदत्तो ददौ तस्मै, नमस्कारान् पश्च हि । तस्य मन्त्रप्रभावेन, गतःस्वर्गे क्षणेनसः ॥ १३३ ॥
चारुदत्तोऽपि मध्याहे, गोधापुच्छं दधार च। तावद् कष्टेन सा याति, धृते पुच्छे हि गोधिका ॥१३४॥
ताबदुग्गारिते मार्गे, हस्तमात्रप्रमाणके । गोधाया विवरे तत्र, समायातो विचेतसा ॥१३॥
तावचत्र समायाता, चरन्तोऽजा अनेकशः। उपरिस्थे तु विवरे, अजायाश्चरणोऽपतत् ॥१३॥
चारुदत्तस्तदा तस्य, पूच्छं मुक्त्वा दधार तं। धृते पादे हि राटीत्सा, पशुपालाः समागता॥१३७॥
विले तं चरणं ज्ञात्वा, खनितुं ते समुद्यताः । चारुदत्तो जगादेवं, खन्पत्तां हि शनैः शनैः ॥१३॥
साश्रयः पशुपालैच, खनित्वाऽप्तौ वहिकृतः। बहिः निस्सृत्य वेगेन, बने गन्तुं समुयतः ॥१३९॥
महिपको लगः पृष्टे, तावत्सोऽपि पलायितः । यावद् याति गृहामध्ये, अजगरोद्वारमाश्रितः ॥१४॥

·चारुदत्तक मस्तके चरणं दखा, गृहामध्ये विवेश सः । तेन चरणपातेन, प्रबुद्धोऽजगरोऽप्यसौ ॥१४॥ विलोक्यते ग्रहाद्वारं, महिपेको विलोकितः। वेगादजगरेणाऽपि, महिपोऽसौ मूखे धृतः ॥१४२॥ कुर्वतोः हि तयोर्युद्धे, छलेनाऽसौ विनिर्गतः। ततोऽपि मिलितौ चाऽये, महिषौ द्वौ यमोपमो॥१४३|| भयात्तस्य समारूढश्चारुदत्तस्तरुवरं, । ततोऽवतीर्य वृक्षारस, नदीतीरे गतो यदा ॥ १४४ ॥ तदा पश्यति तत्रस्थान , रुद्रदत्तपुरस्सरान् । विलोकनार्थ तस्यैव, पश्यन्तस्तेऽपि मेदिनीम् ॥१४५।। ततोऽस्य मिलिता वेगात्, सर्वे हरिशिखादयः । मिलित्वा भोजनं चक्रुः,प्रीतियुक्ता परस्परम् ।।१४६।। मिलिता प्रियदत्तस्य, ततस्ते श्रीपुरं गताः । भानुदत्तस्य मित्रं हि; प्रियदत्तोऽपि वर्तते ।।१४७॥ प्रीणिताः प्रियदत्तेन, मानिता मजनादिना । पाथेयं प्रचुरं दत्तं, तेषां हिं गच्नतां सताम् ॥१८॥ कावस्य बलयान् नीत्वा, तेन द्रव्येण ते तदा।गरवा गान्धारविपये,विक्रीता वलयाश्च ते १९४९॥ तेषां लीलां ततो दृष्ट्वा, केनचिद्भणितं तदा। के भवन्तः कथंदुःखात्, भ्रम्धन्ते वसुधाऽखिला १५०॥ ततोऽस्मे रुद्रदत्तेन, निजं दुःखं निवेदितम् । रुद्रदत्ताय तैनयोपदेशऽयं निवेदितः ॥ १५१ ॥ अतोऽपि च कियद्गत्वा, जापथोऽव वर्तते । छागानारुह्य तेनैव, गम्यते पर्वतोपरि ॥१५२।।

·तत्रैव तानजान् हत्वा, क्रियते भस्त्रिका वरा । तासांमध्ये वसित्वाऽथ, सीव्यन्तेदोरिकेश्चताः॥१५॥
भारण्डपक्षिणो तत्राऽऽगत्य मांसस्य लोभतः।नीत्वा तेतां गमिष्यन्ति, रत्नदीपं च वेगतः॥१५॥
भक्षणाऽवसरे तेषां, विपाद्यन्ते हि भ्रस्त्रिका। मनुष्यरूपतो भीता, त्रस्ता यास्यन्ति दूरतः ॥१५॥
तदा रत्नानि ग्राह्याणि, मनसा वाञ्छितानि च । रुद्रदत्तोपदेशं तं,श्रुत्वा जग्राह तान जान् ।।१५६।।
चारुदत्तं वभाषेदभजामार्गेण गम्यते । पर्वतोपरि चैत्यानि, तानि वन्द्यानि निश्चयात् ॥१५७ ॥
गच्छन्तस्तेऽपि सम्प्राप्ता,तं मार्गमजगामिनम्। चारुदत्तस्तदावादीत्, भवद्भिःस्थीयतामिति ॥१५८
चतुरङ्गुलमार्गोऽयं, वर्त्तते कियदन्तरे । विलोक्याऽत्र समेण्यामि, गच्छाम्येकोऽतिवेगतः॥१५९ ॥
ते सर्वेऽपि तमित्याहुर्वयं गच्छाम एव हि । जीव्यमाने किमस्माभिः, सर्वेरेव प्रयोजनम् ॥१६॥
त्वयैकेनाऽपि सर्वे हि, कार्य चेत्स भविष्यति । किं जीवितैस्तु बहुभिः, कार्यहीनैः निरर्थकैः॥१६१॥
चारुदत्तो जगादैवं, नैव युक्तं ममैव हि । एकस्याथे हि बहूनां, नाशो नैव च युज्यते ॥ १६२ ॥
इत्युक्त्वा चारुदत्तोऽपि, छागारूढोजगाम तम् ।मार्ग चतुरङ्गुलं वेगात्, ध्यायन् चित्ते जिनेश्वरम् ॥१६३॥
गत्वाऽसो यावदायाति, स्थानं दृष्ट्वा सविस्तरम् । रुद्रदत्तादयः सर्वे, विमृश्य चलिता यदा॥१६॥

·क० यसन पा है/ अर्द्धमार्गे स मिलितश्चारुदत्तस्तदा ध्रुवम्। हाहाकारं ततः कृत्वा, न जगाद बचो परम् ।। १६५३॥ कथं नैव स्थिता युयं, यावदागम्यते मया। रुद्रदत्तादयः प्रोचुः, किं कुर्मस्त्वं तुनागतः ॥१६६॥ तव दुःखबशन्नूनं, तत्र नैव स्थिता वयम् । स एवाऽत्र मृतो भावी, युयं न स्त्रायतोभयात् ॥१६७॥ तैरभाणि च हे वत्स! चलिण्यामो वयं ध्रुवम् । चारुदत्तस्तदाऽभाणिचलनं मेऽपि युज्यते ॥१६८॥ इत्युक्त्वा चारुदत्तोऽपि, चलितः पुण्यवलेन हि । गत्वा सर्वे क्रमेणैव, चटिताः पर्वतोपरि ॥१६॥ तान् जगौ चारुदत्तोऽपि, व सन्ति ते जिनालया। रुद्रदत्तेन तत्रोक्तमयतःसन्ति निश्चितम् ॥१७०॥ शयिता क्षणमेकं हि, पश्चात्तत्रैव गम्यते । इत्युक्ते चारुदत्तोऽपि, निद्रां कर्तुं समुद्यतः ॥१७॥ तेः सर्वश्च ते नूनमजाः सर्वेऽपि मारिताः । निजाऽजस्य हि शब्देन, चारुदत्तो विवोधितः ।।१७।। मार्यमाणं समालोक्य, निजाऽजं चारुदत्तकः । तस्मै पञ्चनमस्कारान्, ददो धर्मस्य हेतवे ॥१७३॥ मृत्वाऽजोऽपि गतः स्वर्ग, नमस्कारफलेन च । चकुस्तेयां हि सर्वेषां, भस्त्रिका अर्द्धमांसका ॥१७॥ तासां मध्ये प्रविष्टास्ते,सीव्ययित्वा यदा स्थिताः। तावत्समागतै तास्ता वैभारण्डपक्षिभिः॥१७५॥ एकाक्षेन तु सा नीता, चारुदत्तस्य भखिका । समुद्रोपरि ते सर्वे, यान्ति खे चातिवेगतः ॥१७६ ॥ । -

·यसन
फया
४८
राज्यं भुक्त्वा चिरं कालं, दीक्षानीता मयोज्ज्वला। इति वृत्तं निवेद्याऽस्मै, स्थितो यावन्मुनीश्वरः॥१८९ । वारुदत्तक
तावत् तस्य समायातो, पुत्रौ द्वौ वन्दितुं गुरुं । सिंहबराहप्रत्येकं, ग्रीवौ तौ विनयाऽन्धितौ ॥१९॥
विमानस्थो समागत्य, वन्दित्वा श्रीजिनेश्वरम्। श्रीगुरुं परया भक्त्या, वन्दयामासतुस्तदा ॥१९१॥
तदा तु मुनिना प्रोक्तं, पुत्रौ ! मित्रं ममैव हि। चारुदत्ताऽभिधानोऽयं, इच्छाकारं कुरु द्रुतम् ॥१९२॥
पुत्राभ्यां तु तथा कृत्वा, लिङ्गित्वा तं विचक्षणं ।पृष्टोऽसौ मुनिराजेन्द्रः, कोऽयं सः चारुदत्तकः ॥१९३॥
समस्तं तु स्वरूपं तु, ताभ्यां तेन निवेदितम् । तदा व्याप्तौ तु स्नेहेन, प्रीतियुक्तौ बभुवतुः॥१९४था,
एतस्मिन्नंतरे प्राप्तौ, विमानस्थौ सुरोतमौ। जिनेन्द्रं प्रथमं नत्वा, चारुदत्तं ततः परम् ॥ १९५॥
पश्चाच तो मुनि नखा, उपविष्टौ सुरोत्तमौ । सिंहग्रीवेण तौ पृष्टौ, दिवि देवा भवादृशाः ॥१९६॥
कः आदौ पश्चात्को वा, वन्दनीयो मया ध्रुवं, इति विवेकमज्ञा हि देवाभ्यां जल्पितं तदा ॥१९७॥
कथं ज्ञाता स्वया खेट!, विवेकेन विवर्जिता। गृहस्थं प्रथमं नत्वा, मुनीन्द्रं च ततः परम् ॥१९॥
विबुधाभ्यां ततः प्रोक्तं, शृणु मित्र ! वचो मम । चारुदत्तो महाभागो, आवयोः प्रथमो गुरुा१९९॥
सिंहगीवण तत्रोक्तं, चारुदत्तो कथं मुरुः। इति पृष्टे तयोर्मध्ये, छागदेवो जगाविति ॥ २० ॥

·कथा
राज्यं भुक्त्वा चिरं कालं, दीक्षानीता भयोज्ज्वला। इतिवृत्तं निवेद्याऽस्मै, स्थितो यावन्मुनीश्वरः ॥१८
९चादत्तक
तारत् तस्य समायातो,पुत्रों द्वो वन्दितुं गुरुं । सिंहवराहप्रत्येक, ग्रीवी तो विनयाऽन्धितौ ॥१९॥
विमानस्थी समागत्य, वन्दित्वा श्रीजिनेश्वरम्।श्रीगुरुं परया भक्त्या, वन्दयामासतुस्तदा ॥१९१॥
तदा तु मुनिना प्रोक्तं, पुत्रौ ! मित्रं ममैव हि। चारुदताऽभिधानोऽये, इच्छाकारं कुर द्रुतम् ॥१९२१॥
पुत्राभ्यां तुतथा कृत्वा, लिङ्गित्वा तं विचक्षणं ।पृष्टोऽसौ मुनिराजेन्द्रः, कोऽयं सः चारुदत्तकः ॥१९३॥
समस्तं तु स्वरूपं तु, ताभ्यां तेन निवेदितम् । तदा व्याप्तौ तु स्नेहेन, प्रीतियुक्तौ वभुवतुः ॥१९॥
एतस्मिन्नंतरे प्राप्ती, विमानस्थौ सुरोत्तमौ। जिनेन्द्रं प्रथमं नत्वा, चारुदत्तं ततः परम् ॥ १९५॥
पश्चाच तो मुनि नत्वा, उपविष्टौ सुरोत्तमौ। सिंहग्रीवेण तो पृष्टी, दिवि देवा भवादृशाः ॥ १९६।।
का आदौ पश्चात्को वा, बन्दनीयो मया ध्रुवं, इति विवेकमज्ञा हि देवाभ्यो जल्पितं तदा ॥१९७॥
कथं ज्ञाता त्वया खेट!, विवेकेन विवर्जिता। गृहस्थं प्रथमं नत्वा, मुनीन्द्रं च ततः परम् ॥१९८॥
वियुधाभ्यां तत्तः प्रोक्तं शृणु मिन्न ! वचो मम । चारुदत्तो महाभागो, आवयोः प्रथमो गुरु।१९९।।
सिंहनीवेण तत्रोक्तं, चारुदत्तो कथं गुरुः । इति पृष्टे तयोर्मध्ये, छागदेवो जगाविति ॥ २० ॥

·सन
४८
MAA
राज्यं भुक्ता चिरं कालं, दीक्षानीता मयोज्ज्वला। इति वृत्तं निवेद्याऽस्मै, स्थितो यावन्मुनीश्वरः॥१८९६ चारुदत्तक
तावत् तस्य समायातो, पुत्रो द्वौ वन्दितुं गुरुं । सिंहवराहप्रत्येकं, ग्रीवौ तौ विनयाऽन्वितौ ॥१९॥
विमानस्थौ समागल, वन्दित्वा श्रीजिनेश्वरम्।श्रीगुरु परया भक्त्या, वन्दयामासतुस्तदा ॥१९१।।
तदा तु मुनिना प्रोक्तं, पुत्रौ | मित्रं ममैव हि । चारुदत्ताऽभिधानोऽयं, इच्छाकारं कुरु द्रुतम् ॥१९॥
पुत्राभ्यां तु तथाकृरवा, लिङ्गित्वा तं विचक्षणं । पृष्टोऽसौ मुनिराजेन्द्रः, कोऽयं सः चारुदत्तकः ॥१९३॥
समस्तं तु स्वरूपं तु, ताभ्यां तेन निवेदितम् । तदा व्याप्तौ तु स्नेहेन, प्रीतियुक्तौ बभुवतुः॥१९॥
एतस्मिन्नंतरे प्राप्ती, विमानस्थौ सुरोत्तमौ। जिनेन्द्रं प्रथमं नत्वा, चारुदत्तं ततः परम् ॥ १९५।।
पश्चाच तो मुनि नखा, उपविष्टौ सुरोत्तमौ । सिंहग्रीवेण तौ पृष्टौ, दिवि देवा भवादृशाः ॥१९६।।
कः आदौ पश्चारको वा, वन्दनीयो मया ध्रुवं, इति विवेकमज्ञा हि देवाभ्यां जल्पितं तदा ॥१९७॥
कथं ज्ञाता त्वया खेट!, विवेकेन विवर्जिता। गृहस्थं प्रथमं नत्वा, मुनीन्द्रं च ततः परम् ।।१९८॥
विद्युधाभ्यां ततः प्रोक, श्रृणु मित्र ! यचो मम । चारुदत्तो महाभागो,आवयोः प्रथमो गुरु॥१९९।।
सिंहनीवेण तत्रोक्तं, चारुदत्तो कथं गुरुः । इति पृष्टे तयोर्मध्ये, छागदेवो जगाविति ॥ २० ॥

·पापा
,
राज्यं भुक्त्वा चिरं कालं, दीक्षानीता मयोज्ज्वला। इति वृत्तनिवेद्याऽस्मै, स्थितो यावन्मुनीश्वरः॥१८९/ चारुदत्तक
तावत् तस्प समायातो, पुत्री द्वौ वन्दितुं गुरुं। सिंहबराहप्रत्येक, ग्रीवौ तौ बिनयाऽन्वितौ ॥१९॥
विमानस्थो समागल, वन्दित्वा श्रीजिनेश्वरम्।श्रीगुरुं परया भक्त्या, बन्दयामासतुस्तदा ॥१९१३
तदा तु मुनिना प्रोक्तं, पुत्रौ ! मित्रं ममैव हि। चारुदत्ताऽभिधानोऽयं, इच्छाकारं कुरु द्रुतम् ॥१९२॥
पुत्राभ्यां तुतथा कृत्वा, लिङ्गित्वा तं विचक्षणं ।पृष्टोऽसौ मुनिराजेन्द्रः, कोऽयं सः चारुदत्तकः ॥१९३॥
समस्तं तु स्वरूपं तु, ताभ्यां तेन निवेदितम् । तदा व्याप्तौ तु स्नेहेन, प्रीतियुक्तौ वभुवतुः॥१९॥
एतस्मिन्नंतरे प्राप्ती, विमानस्थों सुरोचमौ। जिनेन्द्रं प्रथम नत्वा, चारुदत्वं ततः परम् ।। १९५।।
पश्चाच तो मुनि नत्वा, उपविष्टौ सुरोत्तमौ । सिंहग्रीवेण तो पृष्टी, दिवि देवा भवादृशाः ॥१९६||
का आदौ पश्चारको वा, वन्दनीयो मया ध्रुवं, इति विवेकमज्ञा हि देवाभ्यां जल्पितं तदा ॥१९७॥
कथं ज्ञाता त्वया खेट!, विवेकन विवर्जिता । गृहस्थं प्रथम नवा, मुनीन्द्रं च ततः परम् ॥१९८॥
विबुधाभ्यां ततः प्रोक्तं, शृणु मिन ! वचो मम । चारुदत्तो महाभागो, आवयोः प्रथमो गुरु।।१९९।।
सिंहपीवेण तत्रोकं, चारुदत्तो कथं गुरुः। इति पृष्टे तयोर्मध्ये, छागदेवो जगाविति ॥ २०० ॥
॥४८॥

·1४८
राज्यंभुम्त्वा चिरं कालं, दीक्षानीता मयोज्ज्वला। इति वृत्तनिवेद्याऽस्मै, स्थितो यावन्मुनीश्वरः ॥१८९ । चारुदत्तक
तावत् तस्य समायातो, पुत्रो द्वो वन्दितुं गुरुं । सिंहवराहप्रत्येकं, ग्रीवौ तौ विनयाऽन्धितौ ॥१९॥
विमानस्थौ समागत्य, वन्दित्वा श्रीजिनेश्वरम् । श्रीगुरुं परया भक्त्या, वन्दयामासतुस्तदा ॥१९११५
तदा तु मुनिना प्रोक्तं, पुत्रौ ! मित्रं ममैव हि। चारुदत्ताऽभिधानोऽयं, इच्छाकारं कुरु द्रुतम् ॥१९॥
पुत्राभ्यां तु तथाकृत्वा, लिङ्गित्वा तं विचक्षणं ।पृष्ठोऽसौ मुनिराजेन्द्रः, कोऽयं सः चारुदत्तकः ॥१९३॥
समस्तं तु स्वरूपं तु, ताभ्यां तेन निवेदितम् । तदा व्याप्तौ तु स्नेहेन, प्रीतियुक्तौ वभुवतुः॥१९॥
एतस्मिन्नंतरे प्राप्ती, विमानस्थौ सुरोत्तमौ। जिनेन्द्रं प्रथमं नत्वा, चारुदत्तं ततः परम् ॥ १९५॥
पश्चाच तो मुनि नखा, उपविष्टो सुरोत्तमौ । सिंहग्रीवेण तौ पृष्टौ, दिवि देवा भवादृशाः ॥१९६।।
कः आदौ पश्चात्को वा, वन्दनीयो मया ध्रुवं, इति विवेकमज्ञा हि देवाभ्यां जल्पितं तदा ॥१९७॥
कथं ज्ञाता खया खेट!, विवेकेन विवर्जिता । गृहस्थं प्रथम नत्या, मुनीन्द्रं च ततः परम् ॥१९८॥
विबुधाभ्यो ततः प्रोक्तं, शृणु मित्र ! वचो मम । चारुदत्तो महाभागो, आवयोः प्रथमो गुरु॥१९९॥
सिंहमीवेण तत्रोक्तं, चारुदत्तो कथं गुरुः । इति पृष्टे तयोर्मध्ये, छागदेवो जगाविति ॥ २०० ॥
॥ ५ ॥

·सप्तव्यसन
कथा
.
राज्य भुक्त्वा चिरं कालं, दीक्षा नीता मयोज्ज्वला। इति वृत्तनिवेद्याऽस्मै, स्थितो याचन्मुनीश्वरः॥१८९ वारदत्तक
तावत् तस्य समायातौ, पुत्रौ द्वौ वन्दितुं गुरुं । सिंहवराहप्रत्येकं, ग्रीवौ तौ विनयाऽन्वितौ ॥१९॥
विमानस्थौ समागत्य, वन्दित्वा श्रीजिनेश्वरम्।श्रीगुरुं परया भक्त्या, वन्दयामासतुस्तदा ॥१९१॥
सदा तु मुनिना प्रोक्तं, पुत्रौ ! मित्रं ममैव हि । चारुदत्वाऽभिधानोऽयं, इच्छाकारं कुरु द्रुतम् ॥१९॥
पुत्राभ्यां तु तथाकृत्वा, लिङ्गित्वा तं विचक्षणं । पृष्टोऽसौ मुनिराजेन्द्रः, कोऽयंसः चारुदत्तकः ॥१९३।।
समस्तं तु स्वरूपं तु, ताभ्यां तेन निवेदितम् । तदा व्याप्तौ तु स्नेहेन, प्रीतियुक्तौ धभुवतुः॥१२॥
एतस्मिन्नंतरे प्राप्तौ, विमानस्थो सुरोत्तमौ। जिनेन्द्र प्रथमं नत्वा, चारुदत्तं ततः परम् ॥ १९५॥
पश्चाच्च तौ मुनि नत्वा, उपविष्टौ सुरोत्तमौ । सिंहग्रीवेण तौ पृष्टी, दिवि देवा भवादृशाः ॥१९॥
का आदौ पश्चात्को वा, वन्दनीयो मया धुवं, इति विवेकमज्ञा हि देवाभ्यां जल्पितं तदा ॥१९७॥
कथं ज्ञाता त्वया खेट!, विवेकन विवर्जिता। गृहस्थं प्रथमं नत्वा, मुनीन्द्रं च ततः परम् ॥१९८।।
विबुधाभ्यां ततः प्रोक्तं, शृणु मित्र ! वचो मम। चारुदत्तो महाभागो, आवयोः प्रथमो गुरु॥१९९।।
सिंहग्रीवेण तत्रोक्तं, चारुदत्तो कथं गुरुः । इति पृष्टे तयोर्मध्ये, छागदेवो जगाविति ॥ २०० ॥
॥४८॥

·सप्तव्यसन
कथा
॥४८
राज्यं भुक्त्वा चिरं कालं, दीक्षा नीता मयोज्ज्वला। इति वृत्तनिवेद्याऽस्मै, स्थितो यावन्मुनीश्वरः ॥१८चारदत्तक
तारत् तस्य समायाती, पुत्रौ द्वौ वन्दितुं गुरूं। सिंहवराहप्रत्येक, ग्रीवौ तौ बिनयाऽन्वितौ ॥१९॥
विमानस्थौ समागत्य, वन्दित्वा श्रीजिनेश्वरम्। श्रीगुरु परया भक्त्या, वन्दयामासतुस्तदा ॥१९॥
तदा तु मुनिना प्रोक्तं, पुत्रौ ! मित्रं ममैव हि । चारुदत्ताऽभिधानोऽयं, इच्छाकारं कुरु द्रुतम् ॥१९॥
पुत्राभ्यां तुतथा कृत्वा, लिङ्गित्वा तं विचक्षणं ।पृष्टोऽसौ मुनिराजेन्द्रः, कोऽयं सः चारुदत्तकः ॥१९॥
समस्तं तु स्वरूपं तु, ताभ्यां तेन निवेदितम् । तदा व्याप्तौ तु स्नेहेन, प्रीतियुक्तो बभुवतुः॥१९॥
एतस्मिन्नंतरे प्राप्ती, विमानस्थो सुरोत्तमौ। जिनेन्द्र प्रथमं नत्वा, चारुदत्तं ततः परम् ॥ १९५॥
पश्चाच तौ मुनि नत्वा, उपविष्टौ सुरोत्तमौ । सिंहग्रीवेण तौ पृष्टौ, दिवि देवा भवादृशाः ॥ १९६॥
का आदौ पश्चात्को वा, वन्दनीयो मया ध्रुवं, इति विवेकमज्ञा हि देवाभ्यां जल्पितं तदा ॥१९७।।
कथं ज्ञाता त्वया खेट!, विवेकेन विवर्जिता । गृहस्थं प्रथमं नवा, मुनीन्द्रं च ततः परम् ॥१९८।।
विबुधाभ्यां ततः प्रोक्तं, शृणु मित्र ! वचो मम। चारुदत्तो महाभागो, आवयोः प्रथमो गुरु॥१९९।।
सिंहग्रीवेण तत्रोक्तं, चारुदत्तो कथं गुरुः । इति पृष्टे तयोर्मध्ये, छागदेवो जगाविति ॥ २०० ॥
॥४८॥

·सप्तव्यसन
कथा०
राज्यं भुक्त्वा चिरं कालं, दीक्षानीता मयोज्ज्वला। इति वृत्तनिवेद्याऽस्मै, स्थितो यावन्मुनीश्वरः ॥१८९ वायदत्तक
तावत् तस्य समायाती, पुत्री द्वौ वन्दितुं गुरुं । सिंहबराहप्रत्येक, ग्रीवौ तौ विनयाऽन्वितों ॥१९॥
विमानस्थौ समागत्व, वन्दित्वा श्रीजिनेश्वरम्। श्रीगुरुं परया भक्त्या, वन्दयामासतुस्तदा ॥१९१।।
तदा तु मुनिनाप्रोक्तं, पुत्रौ ! मित्रं ममैव हि । चारुदत्ताऽभिधानोऽयं, इच्छाकारं कुरु द्रुतम् ॥१९२।।
पुत्राभ्यां तुतथा कृत्वा, लिङ्गित्वा तं विचक्षणं ।पृष्टोऽसौ मुनिराजेन्द्रः, कोऽयं सः चारुदत्तकः ॥१९॥
समस्तं तु स्वरूपं तु, ताभ्यां तेन निवेदितम् । तदा व्याप्तौ तु स्नेहेन, प्रीतियुक्तौ वभुवतुः॥१९॥
एतस्मिन्नंतरे प्राप्ती, विमानस्थौ सुरोतमौ । जिनेन्द्र प्रथमं नत्वा, चारुदचं ततः परम् ।। १९५।।
पश्चाच तौ मुनि नत्वा, उपविष्टौ सुरोत्तमौ । सिंहग्रीवेण तौ पृष्टौ, दिवि देवा भवादृशाः ॥१९॥
का आदौ पश्चारको वा, वन्दनीयो मया ध्रुवं, इति विवेकमज्ञा हि देवाभ्यां जल्पितं तदा ॥१९७।।
कथं ज्ञाता त्वया खेट!, विवेकेन विवर्जिता । गृहस्थं प्रथमं नत्वा, मुनीन्दं च ततः परम् ॥१९८||
| विबुधाभ्यां ततः प्रोक्तं, शृणु मित्र ! वचो मम । चारुदत्तो महाभागो, आवयोः प्रथमो गुरु।।१९९।।
सिंहग्रीवेण तत्रोक्तं, चारुदत्तो कथं गुरुः । इति पृष्टे तयोर्मध्ये, छागदेवो जगाविति ॥ २०० ॥
॥४८॥

·सप्तव्यसन
कथा
राज्यं भुक्त्वा चिरं कालं, दीक्षानीता मयोज्ज्वला। इतिवृत्तनिवेद्याऽस्मै, स्थितो यावन्मुनीश्वरः ॥१८ वागवता
तावत् तस्य समायातो, पुत्रौ द्वौ वन्दितुं गुरुं। सिंहवराहप्रत्येकं, ग्रीवौ तौ विनयाऽन्वितो ॥१९॥
विमानस्थी समागत्य, पन्दित्वा श्रीजिनेश्वरम् । श्रीगुरुं परया भक्त्या, वन्दयामासतुस्तदा ॥१९९।।
तदा तु मुनिना प्रोक्तं, पुत्रौ ! मित्रं ममैव हि । चारुदत्ताऽभिधानोऽयं, इच्छाकारं कुरु द्रुतम् ॥१९॥
पुत्राभ्यां तु तथा कृत्वा, लिङ्गित्वा तं विचक्षणं । पृष्टोऽसौ मुनिराजेन्द्रः, कोऽयं सः चारुदत्तकः ॥१९३।।
समस्तं तु स्वरूयं तु, ताभ्यां तेन निवेदितम् । तदा व्याप्तौ तु स्नेहेन, प्रीतियुक्तौ चभुवतुः ॥१९।।
एतस्मिन्नंतरे प्राप्ती, विमानस्थौ सुरोत्तमौ । जिनेन्द्रं प्रथमं नत्वा, चारुदत्तं ततः परम् ॥ १९५॥
पश्चाच तो मुनि नत्वा, उपविष्टौ सुरोत्तमौ । सिंहग्रीवेण तो पृष्टी, दिवि देवा भवादृशाः ॥ १९६॥
का आदौ पश्चात्को वा, वन्दनीयो मया ध्रुव, इति विवेकमज्ञा हि देव'भ्यां जल्पितं तदा ॥१९७॥
कथं ज्ञाता त्वया खेट , विवेकेन विवर्जिता। गृहस्थं प्रथम नत्वा, मुनीन्द्रं च ततः परम् ॥१९८।।
वियुधाभ्यां ततः प्रोक्तं, शृणु मित्र ! वचो मम । चारुदत्तो महाभागो, आवयोः प्रथमो गुरु।।१९९॥
सिंहग्रीवेण तत्रोक्तं, चारुदत्तो कथं गुरुः । इति पृष्टे तयोर्मध्ये, छागदेवो जगाविति ॥ २० ॥

·वाणारस्यां हि पुर्याच,सोमशर्मा द्विजोत्तमः। सोमिला भामिनी तस्थ,भद्रासुलसे तयोः सुते॥२०१॥ पित्रा हि पाठिते ते तु, सच्छास्त्रमदगर्जिते । तत्प्रसिद्धिं समाकपर्य, याज्ञवल्क्योऽथ तापसः ॥२०२॥ वाणारस्पां समायातो, वादार्थ वादतत्परः । वादे हि विजिता तेन, सुलसा नाम सुन्दरी ॥२०३।। विवाह स तया कृत्वा, सुखेनाऽत्र व्यवस्थितः । ततस्तत्रैव पुत्रोऽभूत् , सुलसायाज्ञवल्कयोः ॥२०॥ पालं तं पिप्पलाऽधस्तो, मुक्त्वा यातौ हि निर्दयो।भत्रया तं समानीय, पोपितोऽसौ सुभाग्यवान् ॥२०॥ पिप्पलायो यदा दृष्टो, रोदमानः स बालकः । तस्मादस्य कृतं नाम, पिष्पलादेति भद्रया ॥२०६॥ पर्द्धविवा कमेणेव, पाठितोऽसौ भूशं तदा । सर्वशास्त्रार्थकुशलः, मातृप्वस्त्रा कृतः स च ॥२०७॥ एकदा तेन सा पृष्टा,नामेदं मे कथं कृतं । पिता में वर्तते केति, वृत्तान्तं मे निवेदय ॥२०॥ तदा तया तदेवोक्तं, श्रुत्वा सोऽपि च तद्वचः। गत्वा तत्रपितुःपाधे, वादं कृत्वा जितः स च ॥२०९/ स्वस्वरूपं कथितं तेन, सर्व तातस्य तं निजम् । पिप्पलादेति प्रसिद्धोऽभूदनिमःसर्वयज्ञिनाम् ॥२१०॥ पिप्पलादस्य शिष्योऽहं, वायलिन मकस्तदा । गुरुक्तं यज्ञकर्मादि, समर्थयितुमुयतः ।। २११ ॥ यज्ञकर्मकरो नित्यमजादि होमने रतः । कर्मणाऽनेन मृत्वाऽहं, रौरवे नरकं गतः ॥ २१२ ।। 'ततो निःसृत्य जातोऽस्मि, पड्वारान्नज एव हि । वारे वारे हूतो यज्ञे, माहनैर्यज्ञतत्परैः ॥२१॥ ९

·...
,
चारुदत्तक०
सव्यसन
कथा
॥४९॥
वारेऽथ सप्तमे जातो, ण्टकदेशस्य मध्यगः। चारुदत्तः करे पुण्याचंटितोऽस्मीति निश्चितम् ॥२१४॥
रुद्रदत्तो गिरेर्मुर्भि, छागं मां हतितं यदा । तदा पञ्चनमस्कारान्, ददौ मे चारुदत्तकः ॥२१५॥
नमस्कारफलेनाऽऽहं, सौधर्मे स्वर्गजोऽभवम् । अवधिज्ञानतो ज्ञात्वा, समायातोऽस्मि वन्दितुम्॥२१६॥
अत एव गुरु¥नं, चारुदत्तो ममैव हि । उपकारफलेनाऽयं, तेनाऽऽदौ वन्दितो मया ॥२१७॥
द्वितीयेन सुरेणोक्तं, चारुदत्तो गुरुर्मम । दत्ता पञ्चनमस्काराः, रसकुपनिवासिनः ॥ २१८ ॥
नमस्कारफलेनाऽहं, सौधर्मे विबुधोऽभवम् । अत एव मया पूर्व, वन्दितोऽयं गुरुर्मम ॥२१९॥
उभयोः सुरयो¥नमयमेव गुरुवरः। कृतोपकारिणः भव्यं, वन्दिते न कथं पुरा ॥२२०॥
अक्षरस्याऽपि चैकस्य, पदार्थस्य पदस्य पा । दातारं विस्मरन् पापी, किं पुनः धर्मदर्शनः॥२२१।।
देवाभ्यां चारुदत्तोक्तो, वाक्यं नाथावधार्यताम् । दीयतां प्रेषणं शीघमावाभ्यां क्रियते तव ॥ २२२॥
चारुदत्तेन तत्रोक्त, रुद्रदत्तादयो मम । आनीय मेलनीयाः हि, यन्त्र कुनाऽपि संस्थिताः ॥२२३।।
आनीतास्तत्क्षणात्ताभ्यां, रुद्रदचादयस्तदा । मिलिताश्चारुदत्तस्य, स्नेहविकवचेतसः ॥२२४॥
विबुधाभ्यां तदाप्रोक्तं, यावदिष्टं हि ते धनम्। चम्पा नीत्वा च दास्यावः, तावन्मात्रस्ततोऽधिकम् ॥२२५।।
खेटाभ्यां स तु निर्यातो, वन्दित्वा मुनिपुङ्गवम् । तेऽखिलाः तत्पुरे खेटः, सोत्सवेन प्रवेशिताः॥२२॥
॥ ४२ ॥

·मान्यमानाः परंभक्त्या, तिछन्ति ते यथासुखम् । तत्र नानाविधा विद्याः, चारुदत्तेन साधिताः ॥२२७॥ श्यिचरनरेशाना, त्रिंशच प्रमिता वराः । कन्यकाश्चारुदत्तेन, परिणीताः विधानतः॥२२८t प्रोक्तो च चारुदत्तोऽसौ, सिंहग्रीवेण चैकदा । मम गान्धर्वमेनाऽस्ति, पुत्री वीणाविचक्षण||२२९॥ यो मां जयत्ति वीणायां, वादनेन नरो भुवि । प्रतिज्ञेति तया नीता, स मे भतेति नाऽपरः ॥२३०॥ नकोऽपिजेतुं शतोऽस्याः, अनोडेयं व्यवस्थिता।ज्यातिर्विदोमया पृष्टाः,कोऽस्या भीभविष्यति २३१ तरुक्तं चारुदत्तस्य, ग्रहेऽस्या हि मिलिष्यति । वीणायां कुशलो भती, स एनां परिणेष्यति ॥२३२॥ तस्मान्मतिमतां श्रेष्ठ.!, गृहाणेनां सुकन्यकाम् । वीणावादेनं यो जेता, तां वरःप्रापयेदराम् ॥२३३|| जीता सा चारुदत्तेन, कन्या कृतप्रतिज्ञका । गमनीयोसुको जातो, चारुदत्तो निजां पुरीम् ॥२३॥ सिंहगीवादिभिः खेटः, देवाभ्यां सहितस्तदा। सर्वाभिस्ताभी रामाभी, रुद्रदत्तादिभिस्तथा ॥२३५॥ महाविभवसंयुक्तो विमानस्येव वर्मना। चम्पाभिधा पुरीं प्राप, चारुदत्तोऽतिपुण्यतः ॥ २३३ ॥ सन्मुख हि समायातो, राजा विमलयाहनः । अर्द्धराज्यं, तदाऽदायि, चारुदत्तस्य हर्पतः ॥२३७॥ प्राप्तः सोऽपि निजं गेहं, माताऽस्य मिलितातदाराप्रथमे वयसि वोढा या,प्राप्ता सा कुलवालिका|२३८ वसन्तमालिका पा हि, वर्तते गणिकोत्तमा नीत्वा सातु प्रतिज्ञा हि, निजगेहे व्यवस्थिता ।।२३९१६

·" मध्यराना चारुदत्तो धवो नूनं, भवेऽस्मिन्नियमो चमे।नीया गेहं समायाता त्रिंशत् कोटिसङ्ख्यकम्।।२४०चारुदत्तक०
नत्वाऽस्य चरणो याती, विबुध द्वौ सुरालयौ। खेटायपि तथा याती, करवा प्रीतिपुरस्सरम् ॥२४॥
मातुलस्य च पुत्री हि, या पूर्व तु विवाहिता । सा जाताग्रमहिषीरवं, वसन्ततिलका ततः ॥२४२॥
अपरास्त्रयस्ततः पश्चाजाताः पुण्यविपाकतः अनेन विधिना सौख्यं, बुभुजेऽसौ चिरं तदा ॥२४३॥
राज्यं भुक्त्वा चिरं कालं, प्राप्तो वैराग्यमुत्तमम् । दीक्षां बभार जैनेन्द्री, नरैश्च बहुभिर्वृतः ॥२४॥
पालयित्वा चिरं दीक्षां, ध्यात्वा च शुभसंयतम्। चारुदत्तो गतो पुण्याद्गतिं सर्वार्थसिद्धिकाम् ॥२४५||
वेश्यादोपवशेनाऽसौ, प्राप्तो दुःखं सुदुस्सहम् । चारुदत्तो महात्यागी, क्षिप्तोखाले जुगुप्सिते ॥२४॥
लोभयुक्ता गुणैर्मुक्ता, रक्तेऽसौ जीवहारिणी । त्याज्या वेश्या बुधर्निन्या वियमिजलं यथा ।।२४७
अशुचेमन्दिरं वेश्या, वेश्या धर्मविनाशिनी। धनहानिकरा वेश्या, वेश्या कीर्तिविनाशिका ॥२८॥
मयमांसविरक्तेन, वेश्यासान कारयेत् । वेश्यया सह रक्तानां, न नियमो नच सत्यता ॥२४९।।
वेश्यासर्वधनापहा सुखहरा धर्मस्य विध्वंसिनी ज्ञात्वैवं चतुरैः विवेकसाहितः त्याज्यास्तु वेश्या सदा।
सर्वन निपवितं बुधनुतं जनं दयासंयुतम्।यो धर्म कुरुते कलागुणानिधिः, सोमेव बन्योनृणाम् ॥२५०
इत्याचार्यसोमकीर्तिविरचितसप्तव्यसनकथासमुच्चये वेश्याव्यसनफलवर्णनो नाम चतुर्थः सर्गः ।
॥ ५० ॥

·सप्तव्यसनकथासमुगये पापा विपये
॥ ब्रह्मदत्तचक्रवर्तिकथानकम् ॥
अथाऽसौ श्रेणिको नाम, प्रपच्छ गणनायकम् । पापाटव्याः फलं नाथ !प्राप्त केन कथं क्ववा॥१॥
शृणु श्रेणिक भूपाल ! पापटव्या फलं तव । निगयते मया नूनमिति प्राह गणाग्रणी ॥२॥
ब्रह्मदत्तमहीपालः, प्राप्तो दुःखमनेकधा । पापटव्या प्रभावेण, रौरवं नरकं गतः॥ ३ ॥
कथ्यन्ते चरितं तस्य, संक्षेपेण मया श्रृणु । यस्य श्रवणमात्रेण, पापं नश्यति देहिनाम् ॥४॥
जम्बुद्वीपे परं ख्यात, क्षेत्रं श्रीभरताऽभिधम् । अवन्तीविषये रम्ये, श्रीमदुज्जयिनी पुरी॥५॥
वहादत्तो धराधीशो, राज्यं पालति सर्वदा । पापटव्यां परं शक्तो, न शक्तो धर्मकर्मणि ॥ ६ ॥
पापाटवी प्रकुर्वाणे, सुखे जीवति भूपतिः । पापाटव्याः विना याति, यद्दिनं दुःखितो तदा ॥७॥
एवं राज्य हि कुर्वाणे, काले याति महीपतौ । एकदा वनमध्यस्थो, दृष्टस्तेन मुनीश्वरः ॥ ८ ॥
ध्यानाऽऽविष्टः परं मोनी, निविष्टोऽसौ शिलातलोमुनिदर्शनतस्तस्य, निःफला तस्य साऽभवत् ॥९॥

·सप्तव्यसन- दन- कथा निवृत्त्याऽसो गृह यातो द्वितीये वासरे तथा तृतीयेऽपि तथैवाऽसौ, निःफलकोधपूरितः ॥ १० ॥ एकदाऽथ गते तस्मिन्, आहारार्थ मुनिः पुरे।भूपोऽपिज्वालयामास, बहिना सा शिला तदा११ ज्वालितायां तुशिलायां, मुनीन्द्रोऽपिसमागतः । उपविष्टोऽसौ मुनिस्तत्र, शिलायांवेगतस्तदा१२ नतत्याज मुनिर्ध्यानम्,ज्वलितोऽपि तदा भृशम्। तेनध्यानजलेनाऽसौ,मेने हि हिमशीतलम् १३ अन्ते स केवलं प्राप्य, निर्वाणं तु गतस्तदा ।सुरोधैर्महिमा तस्य, निर्वाणस्य कृतस्तदा ॥१४॥ कुष्ठी जातोऽथ भूपोऽसौ, ततोऽपि सप्तमे दिने।तेन पापेन पापात्मा, पापाद् दुःखं हि दुरत्यजम् १५ स्थातुं क्वाऽपि न शक्तोऽसौ, तेन दुःखेन दुःखितोमृतोऽथ वेगतो राजा, प्रविश्यज्वलने तदा १६ सप्तमे नरके यातः, कावा पापात्मानां गतिः। छेदनं ताडनं चैव, भेदनं दुःप्रवादिनम् ॥ १७ ॥ पीलनं ज्वालनं तत्र, खण्डनं तिलवत्तथा। इत्यादि बहुधा दुःख, प्राप्तो बत्रे तदा नृपः ॥१८॥ त्रयस्त्रिंशत्सामरायुः भुक्त्वा दुःखं घनाघनम् । ततः कुकुटसर्पोऽभूत् , षष्ठम नरकं गतः ॥१९॥ निःसृत्य सिंहतां प्राप्य, हत्वा तन बहून् गजान्।पञ्चमं नरकं प्रातो, भुङ्क्तेऽसौ पापजं फलमू२० ततो निःस्मृत्य जातोऽसो, पन्नगो जीवघातकः । चतुर्थे नरके तस्मादजगरोऽपि ततोऽभवत् २१

·नृतीये नरके गत्या, व्याघोऽभूच दुराशयः । द्वितीये नरके गरवा, जाहकोऽसौ ततोऽभवत् ॥२२॥
ततोऽपि प्रथमेश्वभ्रे, दुःखं प्राप्तोनिरन्तर। निसृत्य कुक्कुरो जातो, दुःखान्मृत्वा खरोऽभवत्र२३
खरो मृत्वा ततो जातो, दुःखाद्वा गृहशुकरो । रजकस्य सुता जाता, हस्तिनागपुरे ततः॥२॥
अतिदुर्गन्धशरीरा, जाता लोकस्य निन्दिता । जन्मतः स्वजनेहींना, दीना जलतटे स्थिता ॥२५॥
उडुपेन जनस्तत्र, तारयन्ती हि जीवति । एकदाऽत्र सामायातमार्यिकाणां कदम्बकम् ॥२६॥
तं दृष्ट्वा तत्र यातासा, दूरान्नत्वाऽन्यवीविशत् । कल्याणमालिका नाम, तत्रायाणां गणायणी २७
तयाऽवादिच हे वत्से !, कथं वं दुःखिता परा । सा जगाद च हे मात :, प्राचीनकर्मदोपतः२८
तदुःखस्य विनाशास,कृपांकृत्वा ममोपरि।किञ्चिद्धर्मादिदानं च, दातव्यं कृपया मम ॥२९॥
तया दनानि तस्यास्तु, पोवाणुक्तानि च। तानि नीखाऽथ सालग्ना, पृष्टे तासां व्रतार्थिनी॥३०॥
कल्याणमालिनी याता, पुरे राजगृहे वरे । यात्राऽर्थे तु या याता, रजकस्य च देहजा ॥३१॥
विपुलापुल्ये गिरो, साहि,स्थितारानी तपस्विनी नहाया मध्यतो गत्या, सा च वाले व्यवस्थिता३२
आगतेन च व्याण, भक्षिता सा तदा निशि । मृत्वा राजपुरे जाता, कुबेरस्य हि श्रेष्ठिनः॥३३॥

·मसम्यगन-
५२
पुत्री सा हि विदालाक्षी, ज्ञाता धमाऽभिलापिनी। क्रमेण यौवनं प्राप्ता, तपयुक्ताऽपि दुर्भगा।३४॥
विवाहार्थयदा कोऽपि, याचते नत्र तां सुताम् ।दुःखितोऽभूञ्चतदाश्रेष्ठी,कन्या दुःख मनस्विनाम्३५
एकदाऽत्र वने ज्ञानी श्रुतसागरसंज्ञिकः। समायातोऽथ सहेन, राजा तं वन्दितु गतः ॥ ३६ ॥
तदाऽथ सकलो लोको, वन्दनार्थ विनिर्ययो। श्रेष्ठी तां पुत्रिका नीला, यातोऽसौ मुनिसंनिधौ३७
तत्र गला मुनि नला, पूजयित्वा तु भक्तिः| अग्रतस्तु निविष्टोऽसौ, पुच्या युको विचक्षणः।३८॥
स प्राप्याऽवसरं श्रेष्ठी, जगाद मुनिपुङ्गवम् । पुत्री के रूपसंयुक्ता, दुर्भगाऽत्र कथं विभो! ॥३९॥
जगाद प्रतिनां श्रेष्ठः, श्रेटिन ! श्रृणु वचो ममासुखदुःखादिकं प्राणी, भुङ्क्त हि कर्मजं फलम्॥४०॥
पुराभवेन यो दग्धो, मुनीन्द्रको वने स्थितः । तेन पापेन प्राप्तयम्, दुःखराशिमनेकधा ॥४१॥
जन्मानि यानि प्रातानि तानि सर्वाणि चाऽकधत् । दुःखात्सा रोदनं चके, श्रुत्वा पूर्वभवावलीम्॥१२॥
क्व च राज्ञोभय स्वामिन् म चाऽयं निन्दितो भव । नरके यानि दुःखानि,स्मृतिमायान्तिमेऽधुना
नूनं जातिस्मरा जाता, तव वाक्येन हे मुने! | ममोपरि कृपां कृत्वा, ऋतं किञ्चिन्मिवेदय ॥४४॥
येन बतफलेनाऽई, मासाऽस्मि भवमुर्जितम्। जगाद मुनिनाथोऽसी, परसत्यागज ब्रतम् ॥१५॥

·तस्यैव हि फलेनेव,त्यवत्या स्त्रीलिङ्गनिन्दितम् । प्राणी स्वर्गसुख भुक्त्वा,मायाति शिवालयम५६
विशालाक्षी मुनि प्राह्, नत्वाऽस्य चरणाम्बुजे । स्त्रीलिङ्गस्या हि छेदाथै, क्तं नाथ निरुपय॥७॥
जगादासी मुनिस्तत्र, श्रृणु पुत्रि! मयोच्यते । मासे मासे रसैकैको, त्याज्यो वै पूण्यहेतवे॥४॥
एकभुक्तं द्विभुक्तं वा, कर्तव्यं चैकस्थानके । पण्मासेषु च जातेषु, व्रतं तु पूर्णतां व्रजेत् ॥४९॥
सम्पूर्णेऽध व्रते जाते, कर्तव्यं जिनमन्दिरे । उद्यापनं विधानेन, गुवेनुज्ञानुसारतः॥५०॥
फरवा मण्डनकं रम्यम्, शान्तिकं चाभिपेचनम्। तत्रे पडूसा भुक्त्या, मुश्चनीया विशेषतः५१
भाग्याऽनुसारतोनूनम्, कर्तव्यं भोजनादिकम् । देवाष्टाहिकं रम्यं च, कृत्वा शास्त्रस्यपूजनम्॥५२॥
गुरुणां भक्तितो नस्या, क्रियते सङ्घपजनम् । नमस्कारं गुरोः कृत्वाऽनुज्ञा वैचाऽत्र याच्यते॥५३॥
स्वल्पकटे फलं प्रोढम्, घतानामुत्तमं व्रतम् । कर्तव्यं भावनायुक्त वः संसारभरिभिः ॥५४॥
तया मुनिवचः श्रुत्वा, नीतं तं व्रतमुर्जितम। एहे गत्वा कृतं सर्व, यथा श्रीगुरुभाषितम् ॥५५॥
कृतमुखापनं तस्य, व्रतस्येवाऽतिभक्तितः। ततः कालवशात् मृत्वा, माहेन्द्रऽभूत् सूरोत्तमः ॥५६॥
तत्र स्वर्गसुखं भुइयत्वा, प्युत्वा च पाटलीपुरे । शक्तिसिंहनरेन्द्रस्य, पूत्रोऽभूदज्रसेनकः ॥५॥
योवनं परमं प्राप्य, राज्यं प्रासोऽथ भूपतिः। पुनपोत्रः समारब्धो, कृत्वा वैराग्ययोगतः ॥५६॥

·मान्यमन- 'कथा ५३ नीत्या दीक्षां जिनेन्द्रोक्तां, केवलज्ञानमाप्य सः। मुक्तिगेहे जगामाऽसो, वज्रसेनो नरेश्वरः ।।५९॥ शिवभूति पापदव्याः प्रभावेन, रोवं नरकं गतः। सोऽपि बतफलेनैव, मुक् ियातोऽथ पुण्यतः ।। ६० ॥ पापाटव्याः प्रभावेन, श्वश्रे याति नरो ध्रुवम्। रोद्रचित्तः सदा क्रोधी, दुष्टधीः पापचिन्तकः ॥६१॥ जीवानां भयभीताना, या हिंसा क्रियते सदा पापाटवी तु सा ज्ञेया, तत्र स्यात् शूरता कथम्६२ कण्टकैरपि ये विद्धा, दुःखं जानन्ति चात्मनः । ते दुष्टाः भल्लकैः कृत्वा, हिंसां च कुरुते कथम् ६३ दौष्ट्यत्वं त्यजतां विवेकचतुराः,पापाटवीकारणं । गृह्णन्तु च जनाः विवेकसुभगं सौम्यं दयामन्दिरमा सर्वज्ञेन निवेदितं बुधनुतं जेनं यापूर्वकम् । धर्म सौख्यकरं परं हितकरं विद्यार्थसंपरकरम् ॥६॥ इत्याचार्य श्रीसोमकीतिविरचिते साव्यसनसमुच्चये पापर्द्धिव्यसनफलवर्णनो नाम पश्चम सर्गः । सप्तव्यसनकथासमुचये चौर्यव्यसनविपये ॥ शिवभूति कथानकम् ॥ अथ नवा गणाधीश, श्रेणिको नाम भूपतिः। विनयं परमं विभ्रन्, पृष्टवान् चोर्यजं फलम ॥१॥ चौर्यस्य दयसनं नाथ!, केनाऽऽप्तं वा कथं कस वा दुःख तु कीदृशं, प्राप्त निवेद्यं कृपया मम ||२|| ! ५६

·ता
जगाद गणीनां मूग्यो, भव्यं प्रष्टं नराधिप ! । चोर्यकर्मप्रभावेन, दुःखं प्राप्तं घनेनरेः ॥२॥
तथापि हि समासेन, दुःखं मया तु कथ्यते । श्रुयता एकाचिनेन, कथां धर्मस्य हेतवे ॥४॥
शिवभूतिद्विजेन्द्रेण, फलं प्राप्तं हि चर्यिजम । कथं केन प्रकारेण, तत्सर्व कथ्यते मया ॥५॥
जम्बुक्षेण विख्यातो, द्वियोऽन्न क्षितिमण्डले । तनाऽस्ति भारतं नाम, क्षेनं तीर्थं: पवित्रितम् ।।
वाणारस्यां नृपोभाति, जयसिंहाऽभिधानकानाम्ना जयावती तस्य, भामिनी गुणगेहिनी ॥७॥
तम्येव हि पुरोधाऽभूत शिवभूतिद्विजोत्तमः। सत्यवादी भुवि ख्यातो, वेदशास्त्रविचक्षणः॥८॥
यज्ञोपवीते रिका, काश्चनेन विनिर्भिताम् । अलीकवादे जिह्वायाः छेदाथै विभ्रतो द्विजः ॥९॥
सत्यघोप इति ख्यातं, द्वितीयं नाम चाऽभवत्। सत्यवादीति विज्ञाय, राज्ञा चात्मसमः कृतः।१०।
लोकाः द्रव्यं तु मुञ्चन्ति, गेहेऽस्य सत्यहेतुतः। सत्ये हि वसति सर्वे, विश्वासादिसुकारणम् ॥११॥
अथाऽन्यदा समायातो, धनपालतमाह्वयः । श्रेष्ठी पद्मपुरात्तत्र, मुञ्चनार्थ कियद्धनम् ॥ १२ ॥
तदाऽऽगरस्य पुरे तेन, लोकाः पृष्ठाः विचक्षणाः कस्य गेहे मया क्षेप्यम् , धन सौख्यस्य कारणम्॥१३॥
लोकतं तदा चैव,शृणु मूढ ! हितं वरं । आकाशात्पतितः किं हि, यो न बेरिस नरं हि तम्॥१४॥

·समन्यमन
शिवभूति
कथा
५४
सत्यघोषाऽभिधश्वास्ति, विनो राजपुरोहितः। तस्य गेहे त्वया मोच्चम्, धनं चात्र व्यवस्थितम्१५
लोकानां वचनं श्रुखा, सेवहुभिर्युतः। रत्नानां ग्रन्थिकं नीत्वा, पुरोधाभवनं गतः ॥१६॥
तत्र गत्वाऽथ तं नवा, तस्याऽग्रे स न्यवीविशत् । स्वागताऽऽगतभेदेन, तेन सन्मानितस्तदा १७
श्रेष्ठी जगाद वाक्यं तं, शृणु स्वामिन् ! वचो मम । अहं तु गन्तुकामोऽस्मि, वाहनः परमं दूरम्१८
विमृष्टं तु मया चित्ते, धनेन सकलेन चागम्यते यदि क्षेमं स्यात्, न स्याच्च क्रियते हि किम्१९
यतिस्पते कथं नूनम्, आगतेन मयाऽत्र हि । विमृश्योत समायातो, नीत्वा रत्लचतुष्टयम्॥२०॥
एकेकं व धुर्व विद्धि, सवाकोटिमयं हृदि। वन्वा कृष्णे हि सक्षामे, दीयते तु करे तव ॥२१॥
कदाचिद्धनहीनेनाऽऽप्य गम्यते मया यदि । वर्तिष्यामि तदा नूनमेभिः रत्नैर्नशंसयः॥ २२ ॥
इति मत्वा समानीय, रत्नानि च करे तव। दत्वा तु वाहनकृत्वा, परद्वीपे हि गम्यते ॥२३॥
पुरोधा वणिजप्रोचे,शृणुश्रेष्ठिन् !क्चो मम। मञ्जुषायां स्वयं मुक्ता, गम्यतां नियतं त्वया॥२५॥
बहूनामपि लोकानां, सन्ति वस्तुन्यनेकशः स्वयं मुश्चन्ति गृहन्ति, नास्ति मे चाभिलाषिता।२५।
इति तस्य वचः श्रुखा, मुक्त्वा रत्नानि तत्र सः। जगाम वाहनः कृत्वा, द्रव्योपार्जनहेतवे॥२६॥

·अ
.1
गत्वा द्वादशमे वर्षे, समुपाय॑ महद्धनम् । आगच्छतः समुद्रे हि वाहनं खण्डतां गतम् ॥२७॥
काष्ठस्य फलकं प्राप्य, तीर्खा सोऽपिमहाम्बुधिम् । पाणारस्यां कमजोर, जिनचेत्ये समागतः।२८॥
सधर्मिणां गृहे भुक्त्वा, स्थिरता चैत्ये दिनद्वयम्। पूर्वाले चलितः सोऽपि, द्विजस्य मन्दिरं प्रति।२९/
आगच्छन्तं ततो दृष्ट्वा, दूरतः श्रेधिनं द्विजः। नाशकाशकुनान् पश्यतजगादेवं निजान् प्रति॥३०॥
तेरवादि च हे नाथ!, ताकि दूंपण वृथा। सत्यहीनं वचो यस्य, मुखान्नैवोपजायते ॥३१॥
तावनत्र समायातो, वेश्योऽसौ हीनवस्त्रकः । दूरतः प्रणति कृत्वा, निविष्टोऽसौ द्विजाऽग्रतः ॥३२॥
पुरोधा लोभचित्तोऽयं, सन्मुखं नैव पश्यति । तदा श्रेष्टी द्विजं प्राह, शृणु द्विज! वचो मम।३३।
गवा सागरयात्रायां, भग्नपोतःसमागतः। द्रव्यहीनस्तवाऽभ्यासे, समायातोऽस्मि साम्प्रतम् ॥३४॥
पुरोधा तत्र तं प्राह, समायातोऽसि याचितुम् । ददामि च दयादानं, तब जीवनहेतवे ॥३५॥
तदा श्रेष्टी पुनः प्राह, तानि रत्नानि मे ध्रुवम् । दातव्यानि कृपां कृत्वा, कृष्णशेमे स्थितानि च १३६॥
विप्रक्रोधवशात् प्रोचे, सत्यहीनं वचोऽस्य च । श्रूयतां सकला लोकाः, शकुनो मम कीदृशः३७
लोकतं च हे नाथ!, जातोऽयं प्रथिलो वणिक्। भग्नपोते धनेहींने, कस्य गाय न जायते ॥३८॥

·शिरभृति कथा. वासव्यसन ५५ उक्तं च-तेजो लज्जामतिर्मानं, सत्यं धर्म च पौरुषाअभिमानं कुलं शीलं, एते यान्ति धनक्षये।३९। अर्द्धचन्द्र ततो दत्वा, भणिवा गर्ग एव हि । लोकैनिःष्काशितो गेहान्निन्द्यमानः पदे पदे ॥४०॥ सर्वनगरलोकैश्च, गर्ग एव निरुपितः । मिलितो मन्त्रिणा पश्चात्, तैस्तथा प्रतिपादितः॥ ११ ॥ नृपस्याऽपि च वृत्तान्तं, सर्व तेन निरुपितम् ।सर्वेः सदसि लोकैः सः, प्रथिलोऽस्ति निवेदितः॥४२॥ तदा तस्य पुरे नाम, गर्गोऽयमिति शब्दितः। तेन चित्ते परं ध्यातम्, द्रव्यनाशो ममाऽभवत्॥४३॥ शृणु भूप ! महाभाग ! धर्माऽधर्मविचारकः । मद्रचश्चितमाधाय, दुर्वलानां नृपो बलम् ॥४४॥ जायावति! महाभागे! पुण्ययुक्तेऽसि त्वं सदा । दुर्बलानां कृपां कृत्वा, श्रूयतां वचनं मम ।। ४५॥ चत्वारि मम रत्लानि, बद्धानि कृष्णक्षामके । रक्षितानि द्विजेन्द्रेण, सवाकोटिमयानि च ॥ ४६॥ मया न्याले प्रदत्तानि गच्छता जलयात्रया । न ददाति स लोभार्थी, दाप्यतां कृपया मम ॥४७॥ पूत्कारं प्रत्यहं कृत्वा, यास्यसो जिनमन्दिरे । श्रावकाणां गृहे कुर्वन, भोजनं च सदैव हि ॥४८॥ रीत्याऽनया हि पण्मासा, गतास्तस्य तथैव हि । अस्य पुण्योदये राज्ञी, नृपमुचे जयावती ॥४९॥ श्रूयतां हे नराधीश! वणिजोऽस्य बचो वरम् । भूपो जगाद हे देवि ! गगोऽयं नियतं वणिक् ॥५०॥ ५५ ·गर्गाऽयं न भवानेव, राज्ञी प्रत्युत्तरं ददो।न्यायाऽन्यायो विचार्योऽयं, धीमता न त्वया कथम्।।५।। राजाऽयमहिषी प्राह, विचार्योऽयं तवेव हि । दनो मया कुरुत्वं च, देवि सत्यं वचो मम ॥५२॥ जगो जयावती भूपं, विचारः क्रियते भया। ममाऽय वचनं नाथ! कर्तव्यं हि स्वया ध्रुवम् ॥५३॥ प्रत्युत्तरं नृपः प्राह, करिष्यामिति निश्चितम् । सभायां नेव गन्तव्यं, त्वया मद्वचनाद्विभो!॥५४॥ स्थितोपो च शुद्धान्ते,नायातोऽत्र सभागोजायावत्या समं क्रीडन् कुर्वन् युतमयों कीडाम्॥५५॥ पुरोधास्यसमायातो, मध्ये श्रीनृपवेश्मनः । आशीर्वादादिकं दत्वा, तीथिपत्रमवाचयत् ।। ५६ ॥ वाचितेतीथिपत्रेऽथ, राशीसा तं द्विजं जगी कीडनं दिज मया साई, कर्तव्यं नियतं त्वया ॥५॥ पुरोधा तां तदा प्राह, शृणु मातः! वचो ममावं भूपस्याऽप्रमहिपी, क्रीडा कथं खया सह ॥५॥ देवीनं च द्विजं प्राह, श्रूयतां वचनं ममतात्तेनाऽपि समं पुत्री, क्रीडां तव कथं न हि ॥ ५९॥ तदा भूपतिना प्रोक, को दोपः क्रीडयतां गतम् । नृपामयसान्नूनमारब्धं तेन कीडनम् ।६० कीडगमाने तदातासमन , जायावत्या दिजोसमः कारितो रह्जा वाती,गतेऽहि भोजनादिकम मुग्धविनेन तेनाऽपि, तस्थाः सर्व निवेदितम्। तथा तु नेत्रपाडव्या, कथितं तं सखी प्रति ।।६२|| ·सप्तव्यसन- शिवभूति कथा. १६ सा तस्या वचनाद् गत्वा, गेहेऽस्यैव द्विजन्मनः। कथयामान जायाय, वृत्तान्तं तं निवेदितम् ।६३। अनेन वचननेष, याचितं तस्पुरोधसा । गेह मध्ये स्थितं मातः। तच्चरत्नचतुष्टयम् ॥ ६४ ॥ तदा क्रोधमुखी प्रोचे, चतुरा द्विजवल्लभा ।न सन्ति तानि रत्नानि मद्गेहे नियमाद्ध्वम्॥६५॥ निवार्य पुनरागत्य, जायावत्ये न्यवेदयत् । नो दत्तं च तया देवि ! रत्नानां हि चतुष्टयम् ॥६६॥ कितवं तत्र कुर्वन्त्या देव्या प्रोक्तं द्विजं प्रति। जीयते मुद्रिका तेवा, दीयते हि मयाऽथवा ६७॥ इत्युक्त्वा रममाणस्य, जिम्ये मुद्रां द्विजस्य सातिदा सख्या करे दत्ता, यथा कोऽपि न विन्दति तयाऽथ मुद्रिका तस्य, द्विजपरन्या प्रदर्शिता । दीयते न कथं तानि, दृष्टान्ते दर्शिताऽपि च ६९ न दत्तानि तया नूनं, रत्नानि द्विजजायया। तदा तया समागत्य, जायावत्यै निवेदितम् ।७०। पुनस्तया द्विजस्यैव, कष्ठसूत्रं यदा जितं । तयाऽस्याः हि करे दत्तं, न जानन्ति नृपादयः ।७१। कण्ठसूत्रं यदा नीबा, गत्वाऽस्यैव गृहं सखी । गत्वा सर ब्राह्मणी प्राह, रे मुढे मे वचः श्रृणु ७२ कण्ठसूत्रं विना विप्रो, गलनिष्ठीवनं कथं । त्वया न दीयते कस्मात्, मुढे ! रत्नचतुष्टयम्।।७३॥ तदासा क्रोधतो गत्या, गेहेमध्ये च मञ्जुषाम। उद्घाटय वेगतश्चास्यै, ददौ रत्नचतुष्टयम् ।।७४॥

·तदा सा बेगतो गत्वा, जायावत्यै समर्पितम् । समागतं करे ज्ञाता, राक्षी गुतं व्यसर्जयत्।७५३ कण्ठसूत्रं च मुद्रिका, दवा देवी जगाद तं । पूर्यतां कैतवं अद्य, तं च भूपकरे ददौ ॥७६ ॥ भूपोऽपि च द्विजं प्राह, प्राप्य रलचतुष्टयं । चातुर्यतां परं चिते, जायावत्या व्यचिन्तयत् ।७७ श्रूयतां द्विजराजेन्द्र ! तस्करः क्रियतेऽत्र किं । श्रुत्वा च भूपतेर्वाक्यं, पुरोधाऽपि नृपं जगौ ॥७॥ शूलिकारोहणं तस्य, वाऽथ खण्डचतुष्टयम्। इतिशास्त्रविचारोऽस्य, पातकी स्थान्नृपोऽन्यथा७९ राजा तं वाडवं प्राह, चैवं योग्यो न तस्करः। तदाऽस्य क्रियते किं हि, तत्सर्व मे निवेयताम्८० विप्रो जगाद हे देव! कर्तव्यं नियमादिति । अन्यथा पातकं सर्व, नृपस्यैव मुनेर्वचः ॥ ८ ॥ दर्शयित्वा तदा तस्य, तच्च रत्नचतुष्टयम् । तथैव क्रियते किं हि, रे। रे! दुटः! दुराशयः ॥८॥ भूपो जगाद रे पाप ! सर्वलोकास्त्वया मम। वञ्चिताश्च धनं नीत्वा, छुरिकाया प्रभावतः ॥८३॥ न मया मूढचित्तेन, ज्ञातं तव विचेष्टितम् । प्रच्छन्नं गुप्तदम्भस्य, पारं कोऽपि न पश्यति ।। अनया चतुरया ज्ञातं, जायावत्या विचेष्टितम् । तव दुष्टस्य किं कृत्यं, प्रोच्यतां मेऽतिचेगतः।८५॥

·शिवभूति 'मतव्यसन कथा: ५७ विप्रो म्लानमुखो जातो, दृष्ट्वा रत्नचतुष्टयं । गुप्तेऽथ पातके जाते, प्रगटे म्लानता सदा ॥८६॥ राजा जगाद रे दुष्ट!, नवध्योऽसि यतो द्विजः। सर्वे मे वञ्चिता लोकाः, यथाऽयं हि वणिग्वरः८७ चत्वारो मम मल्लाश्च, सन्ति गेहे बलोद्धताः । तेषां सहस्रमुष्टीनामेकैकस्य चतुष्टयम् ॥ ८८ ॥ गोवरेणाऽथवा भाण्डं, परितं त्वं हि भक्षय। सप्ताङ्गं मे समाशु, जीवन् ग्राही यतस्ततः ।८।९॥ विप्रो जगाद हे भुप ! श्रृणु वाक्यं ममैव हि । कप्टेनोपार्जितं वित्तं, दातुं नो शक्यते मया॥१०॥ गोबरं भक्षयामीति, प्रोक्ते भूपस्तदाऽनयत् । ग्रासैकं ग्रसमाणोऽपि, नो सक्तो ग्रसितुं हि तत्९१ पुनर्जगाद विप्रोऽसौ, सहिष्यामि विशंसयम् । चतुर्णामपि मल्लानां, मुष्टीनां हि चतुष्टयम् ।९२। श्रुवेति भूपतिस्तत्र, मल्लानाकरयत्तदा । तत्क्षणात्ते समायाता, मल्लास्तु बद्धमुष्टिकाः ॥ ९३॥ राजा जगाद हे मल्लाः, मुष्टीनां तु चतुष्टयम् । प्रत्येकं दीयतां तस्य, दुष्टस्याऽपि विशङ्कितः ९४ दृढं परिकर बवा, मुक्त्वा मुष्टयो हि षोडशातासांमध्ये न च ज्ञातं, कस्यां प्राणाः विसर्जिताः९५ मृत्वा नृपस्य कोशेऽसो, सर्पोऽभूत गन्धमादनाराजा द्रव्यं जहाराऽशु,विप्रमेहे व्यवस्थितम् ।९६॥ ८७ ·आकारितस्नदातेन, भूपेनाऽपि वणिग्वरः । वैश्योऽनाऽपि समागत्य, नत्वा भूपं न्यविविशत् ।९७॥ बहूनां सोऽपि रलाना, मध्ये तच्च चतुष्टयोमुक्त्वा जगाद हे वत्स ! वेरिस रत्नानि तानि ते॥९॥ जानामि श्रीमहाराज! मम रलचतुष्टयं तदा। भूपतिना दत्ता, रलैरापूर्य स्थालिका ।। ९९ ॥ तस्या मध्ये विलोक्याशु, तबरलवतुष्टम् । निष्काशितं बहिस्तेन, भूपतेश्च प्रदर्शितम् ॥१००1] राजा तानि वरत्नानि, विलोक्य विस्मयं गतःातदा तश्रेष्ठिनं प्राह, मूर्योऽहं त्वं च बुद्धिमान्१०१ यहाण स्थालिकायाश्च, रत्नानि त्वं कणिग्वर !। एतानि नैव रत्नानि, रत्न त्वं नैव शंसयः १०२ अलीकं वदन्ति लोकाः, सागरे रत्नसम्भवः । संसारे पुरुषो रत्नं, किं परैः प्रस्तरादिभिः ॥१३॥ स्वपचारप्रसादेन, सन्तोव्यैनं वणिम्वर प्रेपयित्वा निजे ग्रामे, सुखेनाऽस्थान्महीपतिः ॥१०४१ एकदा नृपतिः सोऽपि, भाण्डागारे प्रविष्टवान् । तत्रस्थ पन्नगेनाऽपि, द्विजीवन रोपतः ॥१०५।। पादे प्रधाव्य वेगेन, दष्टोऽसो नृपतिस्तदा । आकारितास्ततः सर्वे, गारुडिकाः पुरस्य च ॥१०॥ कुण्ड ऋया च तेः सर्वः, देशस्याऽपि हि पन्नगाः आकारिता क्षणेनेव, निजमन्त्रवलेन च १०७

·शिवभूति
कथा.
सप्तव्यसन-
५८
३
युष्माकं पन्नगानां तु, यस्तु चोरो नृपस्य च । तेनाऽत्रैव हि स्थातव्यं, गच्छन्तु पन्नगाऽपरे।१०८॥
मन्त्रिकानां वचः श्रुत्वा, स्थितोऽसौ गन्धमादनः।अपरे तुगताः सर्पाः, स्वस्थानं प्रेपितास्तदा।१०९१
गारुडिकेन तं प्रोक्तं, रे रे सर्पशिरोमणे! । मुश्च नृपति वेगादग्निकुण्डं विशाऽथवा ॥ ११० ।।
ततः क्रोधवशात्सर्पः, सङ्कुच्य स निजं तनु । उत्पत्य वेगतः कुण्डे, पपात मृत्युहेतवे ॥१११ ॥
पुराभवस्य वैरेण, दग्धोऽसौ पन्नगोऽमिना । अतएव न कर्तव्यं, वैरं संसारकारणम् ॥ ११२ ॥
सर्पो मृत्वा गतो श्वभ्रे, राजा तियेचतां तथा । चौर्यकर्म न कर्तव्यं, नरकावासनिबन्धनम्॥११३॥
चौर्यकर्मप्रभावेन, सत्यघोष द्विजोत्तमः । दुःखं हि परमं प्राप्तो, पातकं किमतः परम् ॥ ११४ ॥
चौर्येण हि क्शात् नून, केचिदै नरके गताः। केचित् तिर्यश्चतां प्राप्ताः, स्थावरा-सभेदतः ॥११५॥
शूलिकारोहणं केचिच्छिरछेदं तथा परे । नासिकाकणच्छेदादि, केनिदै चतुरङ्गताम् ॥ ११६ ॥
धनहानिराजदण्ड, कीर्तिनाशं तथैव च । चौर्यकर्मप्रसादेन, प्राप्यन्ते दुःखकोटयः ॥ ११७ ॥
अदत्तं गृह्यते यच्च, चोर्यकर्म तदेव हि । न्यासाऽपहारजं पापं, न भूतं न भविष्यति ॥ ११ ॥

·अन्ये ये ये नरा लोके, चौर्यकर्मप्रभावतः। दुःखं हि परमं प्राता, कस्ताँस्तान् कथितुं क्षमः।।११९॥ चौर्य पापकर,गुणाकरहरं देहादिनाशंकरं, त्यक्त्वा तं व्यसनं विवेकचतुरैलोंकद्वये निन्दितम् ॥१२०॥ कर्तव्यं जिनभापित,शुचितरं सेव्यं सुरोधैःसदासंसारातिविनाशने क्षमतरंसोमेव सोम्यं खल्लु१२१ इत्याचार्यमोमकीर्तिविरचितसप्तव्यसनकथासमुचये चौर्यव्यसनविषये शिवभूतिकथावर्णनो नाम पञ्चम सर्गः अमारा तरकथी प्रथम बहार पडेला अने वेचातां पुस्तको प्रमाणन यतत्त्वलोकालंकार--[गुर्जर अनुवाद साथे वादिदेवमूरिरचित. ] आ ग्रंथमां एक साधे संपूर्ण मूळ, त्यारवाद सूत्र, अर्थ, विवेचन, यंत्रो, टिप्पगो, नांध विगैरे आपी तैयार करवामां आवेल छ. केरळ गुजराती भणेला पण जैनन्यायनी परिपाटी शी छे ते समजी शके तेवो आ सरळ विद्वान अने अभ्यामक सर्वने उपयोगी आ अपूर्व ग्रंथ छे. किंमत रू. २-०-० प्रमाणनयतत्व मूळ आठ परिच्छेद किंमत -३-० प्रारतव्याकरण ढुंढिका-माकृतना अभ्यासकोने अत्यंत उपयोगी आ व्याकरण ग्रंथ छे जेमा सूत्रो सूत्रोनो अर्थ, उदाहरणो, अने नेने कयां मत्रो कइ रोते मुकी साधी शकाय ते जणावेल छ, किंमत. रू. ३-८-० ता. क-तदुपरांत तमाम जातना जैनधर्मना पुस्तको पण अमारे त्यांची मळशे. लखो- 111 मफतलाल झवेरचंद गांधी अमदावाद' -1 ·५९ आजसुधी तद्दन नहिं छपायेला तरत बहार पडेला अमारा प्रकाशनो. कल्पदीपिका-[ रचयिता-वाचकेन्द्र-विमलहर्ष गणिना शिष्य पं. जयविजयजी गणि रचनाकाळ विक्रम सं. १६७६ कार्तिकसुदी ६ कल्पमत्र उपरनी आ सोळमा सैकानी सुखबोधिका करतां ए प्राचिन अने अत्यंत प्रसिद्ध टीका छे. जेनो उल्लेख यशोविजयजी महाराजे पोतानी सुखबोधिका टीकामां वारंवार करेल छे. आजसुधीनी बहार पडेल तमाम टीकाओमां आ टीका सर्वश्रेष्ठ प्रसिद्ध अने रम्य छे. आ टीकाना वांचननो प्रचार प्रथम बहु ज हतो, जेनी साक्षीरुपे आजे भंडारोमां तेनी दरेक जग्याए घणी प्राचीन प्रतिओ उपलब्ध थाय छे. विशेषता. दरेक टीकामां जे प्रासंगिक कथाओ आवे छे ते कथाओ अहिं सुंदर संस्कृत पद्यबद्ध आपयामां आवेल छे. अने ते दरेक कथाओनी भाषा बहुज सरळ अने अत्यंत हृदयंगम छे. तेमज आटीकामां ते वखने चर्चाता चोथ-पांचम अधिक- माम अने कल्याणक-विगैरेनी चर्चा बहुज सुंदरीते सुंदर. शास्त्रोना पुरावाओ आपी प्रौढशैलीए जगाववामां आवेल छे. तदुपरांत आ मतने घणी प्राचीन प्रतो साये मेळवी शुद्ध राखवा काळजी राखयामां आवी छे. प्रकाशनने अंगे मूल, टीका, अन्य ग्रंथनी साशीओ अने कथाओ विगेरे दरेकना जुदा जुदा टाइपो राखी स्पष्टरीते आ पुस्तकने छपावयामां आवेल छ के जेने जोतांन आल्हाद उत्पन्न थाय.

·छतां आ ग्रंथ उंचा लेजर पेपर उपर प्रताकारे क्राउन साइझमां छपावामां आवेल छे. अने जेनु दळ लगभग श्रीस फरमानु छे. मात्र किंमत रु.३-८--० सप्तव्यसनकथाप्तमुचय--[कर्ता, आचार्यसोमकीर्ति रचनाकाळ विक्रम सं १५२६ ] व्यमन मात्र दुःखदायी छे, अने ते मनुष्य मात्रने परावीन वनावी कइ हदे लइ जशे तेनी कल्पना करवी ते व्य. सानाधीन मनुष्यने भाग्येज ख्याल होय छे. अने तेज बात आ ग्रंथमा कथाभो द्वारा तादृश रीते बताववामां आवी छे. आ ग्रंथमा धूत-मांस-मदिरा-वेश्या-शिकार-चोरी अने परखी ए सात व्यसनो उपर घणी सरल हृदयस्पशी भाषामां विस्तीर्ण कथाओ आपी प्रासंगिक उपदेश विगेरेनुं वर्णन करी तमाम रसोने उतारसामां आवेल छे. तेमज आ ग्रंथमां एवा समर्थ पुरुषोनी कथाओ आपीछे के जेने देवताओनी संपूर्ण मदद हती छतां तेओ पण व्यसनाधीन थतां अत्यंत दु:ख पराभव अने नरकादि दुःखोने पामी अशरण अन्या छ. विशेषमा आ ग्रंथ कोइपण जैन के नेतर तमामने एक सरखो लाभ आपी जीवनने उत्कट बनाववा घणो उपयोगी थइ शके तेम छे. तेमज शेपाकाळमां मास के वे मासनी स्थिरताथी विचरता मुनिराजो जो आ ग्रंथ सभा समक्ष यांचे तो जरुर तद्दन अजाण अने अनभिज्ञ माणसो पण रुचिवंत अने धर्मसन्मुख थइ शके तेवो रसिक अने कथामय आ ग्रंथ छै.

·६० ८' छतां आ ग्रंथ एटलो बधो सरळ छे के प्रथम मागोपदेशिका करनार पण स्हेजे स्हेजे आखो ग्रंथ कोइनी मदद सिवाय वांची शके तेयो सरळ अने लोकापकारक छे. तेटलाज माटे आ ग्रंथ सौ साधु साधीओने उपयोगी थइ शके अने तेओनी द्वारा सर्वने लाम मळी शके ते सुगमता खातर तेने नवीन मोटा वर्णिक टाइपोमा अने अत्यंत आकर्षक अने उंचा ग्लोब लेजर पेपरमा छपाववामां आवेल छे. आ ग्रंथ आजमुधी तदन अप्रसिद्ध अने कोइए पण नहिं छपायेल प्राचीन अपूर्व ग्रंथ छे. छतां जेनी किंमत मात्र वे रुपीआ राखेल छे. कि. २-०-० कल्पसूत्र मूळा--आ सूत्र घणा तरफथी छपायुं अने ते तरत उपडी गयुं तेज तेनी प्रत्येनो प्रेम माक्षी पुरे छ. आजे तेनी प्रतिमो नहि मळती होवाथी अमारा तरफथी सुंदर लेजर पेपरमां वर्णिक लांबा टाइपोमां अने सूत्र दीठ पेरेग्राफ भने सामासिक शब्दोने छूटा पाडी छपावधामा आवेल होइ जरुर उपयोगी नीवडशे. किंमत फक्त रू. ०-१३-० छतां आ त्रण ग्रंथो माथे लेनारने फक्त रु-६-०-० मां मरशे कर्मप्रकृति-मलयगिरि संपूर्ण टीका, उ. यशोविजयजीकृत टीकानो जे भाग मलयगिरिटीकाथी जुदो पडे छे ते चयो भाग तेमज गाथाना अर्थ, यंत्र, टिप्पणो यी युक्त आ अपूर्व कर्मग्रंथना अभ्यासीओने उपयोगी नीवडे तेवो ग्रंथ छे. •जेनी किंमत मात्र किंमत रु.७-0--. लग्यो:-मफतलाल हरवरचंद गांधी अमदावाद

·॥ आचार्यसोमकीर्तिविरचितसप्तव्यसनकथासमुच्चये-
॥ परस्त्रीव्यसनविपये रावणकथानकम ॥
अथाऽसी श्रेणिको राजा, नत्वा तं गणनां पतिम् । परस्त्रीव्यसनस्येव, कथां प्रपच्छ पावनीम् १
परनोव्यसनेनेव, फेना दुःखमुत्कटम् । तत्सर्वं कथ्यतां मयं, प्रतियोधकरं नृणाम् ॥ २ ॥
जगाद गणीनां मूख्यो, भव्य पृष्टं नराधिप!। न तुप्रनं विना क्वाऽपि, वक्तुं युक्तं सुमेधसाम्३
परतीव्यसनाद् दुःख, प्राप्त नानाविधं नरेः । धनहानियशोहानिर्देहहान्यादिकं तथा ॥ ४ ॥
पद्यपि रावणो लोके, प्रसिद्धो लोकसङ्कटः । समुद्रं खातिका यस्य, त्रिकुटं शाल एव हि ॥५॥
परणीच्पसनान्नूनं, धनहानिकलक्षयम् । देहनाशादिकं दुःखं, शोऽनाऽती दशाननः ॥ ६.॥
तस्यत्र परितं वक्ष्ये, प्रसिधं सर्वविष्टपे । सावधानतया राजन !, शृणु स्वं पापनाशनम् ॥७॥
जम्वुरक्षाऽद्विते सोपे, क्षेत्र श्रीभरताऽभिधे । राक्षसद्धीपेऽतिविख्याते, सर्वत्र क्षितिमण्डले ॥
त्रिकुटाऽचलस्था, पुरा स्वनगरीप्तमा । राक्षसानां निवालाय, लङ्गेति विदिता भुवि ॥ ९॥

·समध्यप्तन
कासमु
सने राषण
कथा,
रावणो नाम भूपाली, रक्षोवंशे समुद्भूतः । अमरावती यथा शकः, तथा रक्षति तां पुरीम्॥१०पुरखोय.
विद्यते भ्रातरी यस्य, कुम्भकर्णविभीषणौ । इन्द्रजिन्मेघनाथायाः, सन्ति पुत्राः सहस्रशः ॥११
मन्दोदरी प्रिया तस्य, सतीनां धूरि संस्थिता ! अधादशसहस्राणि, रामाणां तस्य भूपतेः ॥१२॥
निष्कण्टकं सदा राज्यं, कुर्वते दशकन्धराः । शक्रेन्द्रोऽपि जितो येन, वरुणो यम एव हि ॥१३॥
वैश्रवणो वायुमुख्याश्च, जिता येन महीभृतः । चक्ररत्नं समुत्पन्नं, पुण्यात सर्व सुखाकरम् ॥१४
अलङ्कारपुरे यस्य, वर्तते भगिनीपतिः। खरदूषणनामेति, क्षितौ ख्यातो बलेन सः ॥ १५॥
सोऽपि खण्डत्रयं भुङ्क्ते, सेव्यमानः खगात्मजः। रक्षोभिवनिरैर्यस्य, शासनं धियते सदा ॥१६
गतो वलेन युक्तोऽसौ, कैलासे रावणोऽन्यदा । तत्रैकस्य मुनेः पूर्व, केवलज्ञानमुद्गतम् ॥१७॥
सुराऽसुरसमुहाश्च, मिलितारते वन्दितुं मुनिम् । विद्याधरनरेन्द्राश्च, वन्दनार्थ समागताः॥१८॥
रावणोऽपि मुनि नरवा, निविष्टः स्वजनैर्युतः । मुनिना धर्ममाख्यातं, सर्वजन्तुहितावहम् ॥१९.
भाग्याऽनुसारतः सर्व-गृहीतो निपमस्तदा । सव तु मुनिः प्राह, नियमेको गृह्यतां खया ॥२०
रायणोऽध मुनि प्राह, । कोऽन मे नियमो विभो ! ।सर्वाचारविनिर्मुक्तो, व्रतधर्मे पराङ्मुखः॥२१॥ 1 ॥३१॥

·एकमपि प्रतं ग्रामं, अप्रती नरक रजेत । येन केनाऽप्युपायेन, पालनीयं विवेकिभिः ॥२२॥
निजरूपस्य गन, रावणो वचनं जगौ। शृणु स्वामिन ! कृपां कृत्वा, दीयतां नियमो मम॥२३॥
या न बाग्छति मां नारी, तस्यास्तु नियमो मम मुनिर्जगाद देवस्स!, पालनीयस्त्वया धुपम २४
नीरवा तं निपमं सोऽपि, निजगेहे समागतः । चक्रेऽसौ सुखतो राज्प, कण्टकैः परिवर्जितः २५
अव्याहतगतिर्यातो, रावणो लोककण्टकः । एकछत्रपरं राज्यं, कुरुते शत्रुवर्जितः ॥ २६ ॥
रावणस्प पलस्यैव, राज्योपार्जनपूर्वकं । रामायणे पुराणेऽस्ति, प्रसिद्धा रावणीकया ॥२७॥
विखण्डमरूपतो राज्य, रावणो लोकपालकः | नाऽपरो विद्यते कोऽपि, पलेनाऽपि धनेन च २८
श्रेणिकोऽथ जगादासी, रावणस्य बलं मया ।ज्ञातं तव प्रसादेन, स्वामिन् ! पृच्छामि चाऽपरम२९
रावणेन कथं नाय ! परस्त्रीहरणं कृतम् । कस्य वा केन कार्यण, हृता स्त्री पापबुद्धिना ॥३०॥
जगाद गौतमस्तन, शृशु भूपतिः गद्यते । परनी सा रामदेवस्य, सतीनामग्रणी वरा ॥३१॥
रायणेन दता सा हि, युद्धाधमागतेन हि । तस्या रूपस्य पाशेन, बद्धचित्तेन तेन वै॥३२॥
पनमध्ये स्थितां वाला, जहाराऽसो दुराशयः । तेन पापयशेनाऽयं, गतः कीनाशमन्दिरम् ॥३३॥

·सने रावण
यसन
समु.
चये.
॥६॥
कथा.
श्रेणिकोऽथ जगादैनं, रावणोऽसो कथमागतः।बनमध्ये स्थिता वाला, मुक्तां चैकाकिनी कथम३४ा परोग्य-
गौतमोऽपि नृपं शाह, श्रूयतां क्षत्रियोत्तम ! । रामस्याऽऽगमने नूनं, कारण वर्तते महत् ॥३५॥
तत्सी हि समासेन, कथयामि तवाऽग्रतः। श्रूयतां रामदेवस्य, चरितं पापनाशनम् ॥३६॥
द्वीपेऽस्मिन भरते वर्षे, देशे श्रीकोशलाऽभिधे । अयोध्यानगरी भाति, प्रसिद्धा क्षितिमण्डले ३७
राजा दशरथस्तस्यां, कुरुते राज्यमुत्तमम् । पत्नीनां विद्यते यस्थ, कौशल्यादिचतुष्टयम् ॥३८॥
कौशल्पा नन्दनी रामः, सुमिनायाऽस्तु लक्ष्मणः । कैकेय्या भरतो जातः, प्रसिद्धो भूमिमण्डले ३९
चतुर्थी तु ततस्तस्य, पत्नी जाताऽपराजिता । शत्रुघ्नो नामतस्तस्या, पुत्रो जातो विचक्षपाः४०
एभिः पुत्रैः समं राज्यं, कुरुतेऽसौ निरन्तरम् । सेवाभक्तिभर्निर, सेव्यमानो नराधिपः ॥४१॥
एकादाऽसौ सभामध्ये, स्थितः पश्यति दर्पणे। रूपं विलोक्यमानोऽपि, कर्णान्ते च सितं कचम्४२
तदा वेराग्यमापन्नो, जातो दशरथः नृपः । चिन्तयामास चित्तेऽसौ, यमदृतो समागतः ॥४३॥
ददामि रामचन्द्रस्य, राज्यं संसारकारणम् । अहं दीक्षां तु गृह्णामि, संसारातिविनाशिनीम् ४४
समुदाये कृते तत्र, तेन भूपतिना तदा। राज्यार्थं रामचन्द्रस्य, मन्त्रिभिः सहितेन च ॥४५॥
-
॥ ६२॥

·कैकेय्याःशुद्धि सखाता, ज्ञावा वैराग्यकारणम् । स्वयं समागता तत्र, यत्राऽसौ नृपतिः स्थितः १६ आगत्य चरणौ नत्वा, कथयामास दुःखिता। कथं च गम्यते नाथ!, मां विना हि वने त्वया ४७ मयाऽप्याऽऽ गम्यते नून, त्वया सार्द्धनराधिप । पुत्रेणाऽपि च संतारे, नाऽपि किं मम कारणम् १८ स्वया विना न राज्येन, ममाऽस्त्यत्र प्रयोजनम् । पत्या साई वने वासो, नूनं सोऽपि सुखायते ४९ राजा जगाद हे देवि !, स्थातव्यं हि त्वया गृहे। पुत्रेण सहिता सौख्यं, भुंश्व हि त्वं निरन्तरम् ५० भरतोऽपि नरेन्द्रस्प, वाक्यं श्रुत्वा जगाविति । गेहाऽऽवासे न मे कार्य, ग्राह्या दीक्षा ध्रुवं मयार दृष्ट्वा दीक्षोयतं पु , कैकेयी कुटिलाऽऽशया। गत्या जगाद तं भूपं, श्रुणु नाथ! वचो मस ५२ या मह्यं हि स्वया दत्ता, वाचा मम स्वयंवरे । तव चेत्स्मृतिमायाति, तदा सा दीयतां मम ५३ राजा जगाद हे देवि!, स्मरामि सत्यमेव हि। कथयस्व करोमीति, वाचां दास्यामि निश्चितम् ५४ वचनं हारितं येन, सुकृतं तेन हारितम् । इति मला मया कार्यम, वाचाया मोचनं ध्रुवम् ५५ स्वं मे हितकारिणी, मोचयस्व ऋणान्मम | सर्वेषां हि ऋणानां हि, माण वाचां महद्धधम्॥५६॥ देवी जगाद दे नाथ ! मम नास्ति प्रयोजनम् । नीत्या वाक्यं भुक्त्वाऽत्र, मयाऽप्यागम्यते ध्रुवम् ५७

·,
मु.
सने राषण
कथा.
-
तदाऽऽह भूपतिस्तां हि, यथारुचिस्तथाकुरु । वरं याचस्व देवि! त्वं, मया दत्तं स्वयंवरे ॥५८॥
যমী
अधोमूखं तदाऽऽलोक्य, कैकेयी माह स्वामिनम् । दीयता सुनये राज्य, भरताय कुलागतम् ५९
पाल्यं ते वचनं नाथ !, दीयते हि वरो यदा । तदा मे क्रियतां वाक्यं, रामो निष्काश्यतामिति ॥
कैफेय्या वचनं श्रुखा, राजा म्लानमुखोऽभवत् । निष्काश्यते कथं रामो,भरतः स्थाप्यते कथम् ६१
यदिन दीयते राज्य, वाक्य मे याति निश्चितम् । यदि वा दीयते राज्य, रामो निष्काश्यते कथम ६२
उभपत्र विरुद्धोऽयं, विचारः क्रियते कथम् । इति दोलायितं तस्य, चितं कर्तव्यताऽऽकुलम् ६३.
तावत्तत्र समायातो, रामचन्द्रो विचक्षणः । तातं म्लानमुखं दृष्ट्वा, प्रपच्छ कुलमन्त्रिणाम् ॥३४॥
चिन्तातुरः कथं तातो, दृश्यते दुःखितो यथा । दुःखस्य कारणं नून, कथ्यतां वेगतो मम ॥६५॥
मन्त्रिभिश्च ततः प्रोक्तं, रामचन्द्रोऽवधार्यताम् । कैकेय्या हि वरो दत्तः,तव पिना स्वयंवरे ॥६६॥
दीक्षोयतं नृपं श्रुत्वा, केकेय्या याचितो वरः। दीयतां सुनवे राज्यं, रामो निष्काश्यतामिति६७
राजा तद्वचनं श्रुत्वा, जातश्चिन्तापरायणः । दीयते हि कथं राज्यं, भरताय कुलागतम् ॥६॥
निष्काशनं तवैवाऽत्र, नैव युक्तं कथंचन । अतो दोलायित चेता, राक्षो वत्स! न संशयः ॥६९॥

·दशरथस्य यदुःखं, तद्दुःख कथितं तव । अतो म्लानमुखो राजा, दृश्यते रघुनन्दनः ॥७०॥ हसित्ता रामचन्द्रोऽपि, वचन प्राह पेशलम् । एतेन स्वल्पकार्येण, किं दुःखं हि पितुर्मम ॥७॥ तातस्य वचनान्नून, दत्तं राज्यं मयैव हि। कैकेय्या नन्वनस्यैव, ताताऽऽदेशो विधायिना ॥७॥ इत्युक्त्वा तिलकं कृत्वा, भालेऽसौभरतस्य च । नत्वा पादौ तु तातस्य, लक्ष्मणेन विनिर्गतः ॥७३॥ रामं विनिर्गतं दृष्ट्वा, राजा मुर्छामुपागतः। उन्मूछितो बने गत्वा, दीक्षा जग्राह पावनीम् रामस्तात गतं ज्ञात्वा, लक्ष्मणेन समन्वितः। समायातोऽतिवेगेन, कौशल्या मन्दिरं तदा ७५] अगस्याऽत्यन्तभक्त्याऽसी, ननाम चरणाम्बुजे । मातुश्च विनयं कृत्वा, निविष्ठो लक्ष्मणान्वितः७३) मातरं तु जगादाऽसौ, श्रृणु मातुर्वचो मम । तातस्य वचनेनैव, यावो देशान्तरे ध्रुवम् ॥७७॥ गरवा तु स्थानकं कृत्वा, नयावो युवयोः ध्रुवम् । दुःख तु नैव कर्तव्य, मातृभ्यां हि कदाचन७८ सन्तोष्य मातरं तो हि, निर्गती सीतयाऽन्वितो। वीक्ष्यमाणी जन धेन, प्रतोल्या पहिःसंस्थिती पृष्ठतो निर्गताः सर्वेऽयोध्यापुरनिवासिनः । लोकाश्च मोहितास्तस्य, राघवस्य सुचेतसः ॥८॥ रामेण वारिताः सर्वे, लोकौघा न स्थिता यदा। तदा ते पृष्ठतो लग्ना, मोहविष्टाः सुचेतसः ८१ ·सन थासमु. ये. ॥ ६४॥ परखीष्य. सने राषण कथा. पृष्ठतः प्रस्थितैलोकन स्थितौ राघवो यदा । अन्धकारं वन प्राप्ता, क्रमेणाऽमी जनोत्कराः ८२ तत्रैव वनमध्यस्था, नद्यका दुस्तरा नृणामारामस्तीत्वाऽथ तां यातः, ससीतालक्ष्मणान्वितः ८३ अथ कण्ठे स्थिता लोका, कुर्वन्तो रामजां कथाम् । लोकै तरितुं शक्ता,सानदी दुस्तरा नृणाम् निर्वोऽमी गृहं याता, दोना म्लानमुखा जना राघवेण यदा मुक्ताः, किं कुर्वन्ति वराककाः८५ तान गतान समालोक्य, भरतोऽसौ दुःखपूरितः। जगाद मातरं वेगात, श्रृणु मातः! वचो मम नायाति रामचन्द्रश्चेत, मया नो स्थीयते तदा । रामेन रहिते राज्ये, मम नास्ति प्रयोजनम् ८७ दीक्षां गृह्णामि हे मातः!, नागते रामचन्द्रके | मत्वेव हि त्वया चित्ते, यद्धितं क्रियतां च तत्८८ पुत्रं दीक्षोद्यतं मला, कैकेयी चिन्तयातुरा। सामन्तानां शतैर्युक्ता, सपुत्रा साऽथ निर्गता ८९ अन्धाकारवने स्थित्वा नदीमुत्तीर्य वेगतः । पश्यन्ती सा गता तत्र, यत्राऽसौ राघवोत्तमः।।१० आगच्छन्ती यदा दृष्टा, कैकेयी राघवेण च । तदोस्थापाऽतिबेगेन, वन्दिता पादयोश्च सा ॥९॥ भरतो रामचन्द्रस्य, पपात चरणाम्बुजे । लक्ष्मणस्यापि सीतायाः, वन्दितौ पदपङ्कजो ॥१२॥ कुशल च ततः पृष्टं, भरतो राघवं जगौ । शृणु स्वामिन् ! कृपां कृत्वा, सेवकस्य वचो मम ।।९३ ।। ६४ ॥

·त्रियो हि निन्द्यतां लोके, स्त्रियःप्रीतिविनाशिका । पापबीजं कलेर्मूलं,धर्मस्य नाशिका स्त्रियः।।१३।। स्त्रीणां वाक्यं तु ये मूढा, मानयित्वा परस्परम । विरोधं चात्र कुर्वन्ति, ते नरा लोकनिन्दिताः९४ कैकय्या वाक्यतः स्वामिन!, किं वने गम्यते त्वया ।निर्वर्तस्व कृपां कृत्वा, राज्यं पालय साम्प्रतम९५ त्वं राजा सर्वलोकस्य, सचिवस्ते हि लक्ष्मणः । अहं छत्रधरी नूनं, शत्रुतस्ते हि सेवकः ॥९॥ वीजयिष्यति ते नित्यं, चामरान् भक्तितः सदा । अतएव कृपां कृत्वा, शीघमागम्यता स्वया९७) यदि नाऽऽगम्यते नाथ ! विनीतानगरे वरे। तदान स्थीयते राज्ये, नास्ति मे हि प्रयोजनम ९८ रामो जगाद हे वत्स!, सत्यमुक्तं त्वया ध्रुवम् । तातवाक्यं मया पाल्यं, नोल्लध्यं तत् कदाचन ९९ अत एव स्वया वस!, राज्यं पाल्यं विशेषतः । वर्षद्वादशमर्याद, मया नाऽऽगम्यते ध्रुवम॥१०॥ आयाग्रहं तदा चके, भरतो भक्तितस्परः । रामचन्द्र महत्प्रीत्या, कोटील्येन विर्जितः ॥१०॥ रामोऽपि भरतं प्राह, शृणु वत्स! वचो मम । पित्रा द्वादशवर्षान्त, राज्यं दत्तं तवैव हि ॥१०२ वर्पवयं मयाऽदायि, तुष्टेन च तवैव हि । चतुदर्शवतीतेषु, वर्षेष्वाऽऽगम्यते मया ॥ १०३ ॥ अतःपरं हि नियमोऽस्ति, अयोध्यागमनं प्रति । न वाच्यं त्वया वाक्यं, ययागमनमिच्छसि १०४ ·सम्यसन कयासमु. परशीच्या सने राषण कथा, ॥६५॥ वर्षय पुनर्दास्ये, प्रोग्यसे वचनं यदि । कर्तव्यं सर्वथा राज्यं, गन्तव्यं वेगतस्त्वया ॥१०५॥ इत्युक्ते मन्त्रिभिः प्रोक्तं, न वाच्यं भरतस्त्वया। उक्ते पुनरयं किञ्चिदवाच्यं वा वदिष्यति॥१०६ चित्रालापं पर कृत्वा, नत्वाऽस्थ चरणाम्बुजम् । कैकय्या सहितः सोऽपि, जगाम निजमन्दिरम् १०७ चक्रेऽसौ दुःखतो राज्य, रामदेवं विचिन्तयन् । मनसा वचसा तन्वा, राम एव नचाऽपरः १०८ अनेन विधना राज्य, कुरुते भरतः दुःखो । रामोऽपि हि गते तस्मिन्, ततःप्रचलितोऽध्वनि१०९ कमेण मार्गमुलध्य, चित्रकुटं समागतः । सीतया गतिभेदेन, मन्दं मन्दं ब्रजन्ति तौ ॥११॥ चित्रकुटं ततो मुक्खा, मालवं देशमागतः । मोचयामास तत्रैव, वनजङ्घ नराधिपम् १११ वनमालादयः कन्याः, श्यामायाश्च सहल शास्त्रीचक्रे लक्षमणो मार्गे, पितृभ्यां च प्रकल्पिताः ११२. कमाईशगिरिं प्राप्य, कुलदेशस्य भूपणौ । मुनीन्द्रौ तत्र वर्तेते, कायोत्सर्गे सुनिश्चलौ ११३ उपसर्ग निवार्यती, कालं धनतरं स्थितौ । गिरि रामगिरि नाम, कृत्वा तो चलितो ततः ११४ एवं मार्गवशाहीरौ, प्रयातौ सीतपाऽन्वितौ। अरण्यं दण्डकाख्यं हि, यमस्याऽपि भयङ्करम् ११५ तस्य मध्ये ततो गत्वा, स्थितौ वीरौ भयोज्जिती। भोजनस्योपकरण, लक्षमणेन विनिर्मितम १६ ·कृतं भाण्डादिकं कर्म, निर्मित चटुकादिकम । अनीतां वनशालीनां, ताण्डुलाश्च मनोहराः ११७ अरण्यमहिपीनां च, पयरतेन समाहृतम् । शाकादिकं समानीतं, लक्ष्मणेन क्षणात्तदा ॥११॥ सीतया निर्मितं चान, विविध व्यजनान्वितमाततोऽपि रामदेवं सा, प्रोचे देवश्च पुज्यताम् ।।११९॥ ततः स्नानविधानेन, रामदेवेन श्रीजिनाः। पूजिताः विविधैर्भेदै-रटभिश्च विशेषतः ॥१२०॥ पूजयित्वा विधानेन, जिनान् भक्त्या प्रमोदितः।मार्ग विलोकयामास, यतीनां संयितात्मनाम्१२१ तावत्पुण्यप्रभावेन समायाती मुनी ततः। ज्ञानत्रयेण संयुक्तौ, मासं याग्दुपोसिती ॥१२॥ दृष्टौ तौ रामचन्द्रेण, यावद् भाग्योदयेन च । तावदुस्थाय सहसा, ननाम मुनिपुङ्गवा ।। १२३ ॥ भक्त्या प्रदक्षिणं कृत्वा, विनयाऽऽनतमस्तकः। तिष्ठ तिष्ठेति सम्भाष्य, जलं च पासुकं जगौ१२४ तयोः प्रक्षाल्य चरणी, सोतया सहितस्तदा । पादोदकं ववन्दाऽसौ, पवित्रं पापनाशनम् ॥१२५॥ तत्रैव बनशाखायां, स्थितः पक्षीजटायुक्तः । तेन हर्ट हि तत्सर्वे, रामेणाऽपि हि यकृतमा॥१२६॥ चिन्तितं चेतसा तेल, धिग्मे जीवितं पृथा । धन्यावेतौ नरौ लोके, यो हितौ मुनिपुङ्गव।१२७॥ धन्या चेये सती नून, या भक्तिं कुरुते वराम् । पक्षी नु विधिना सृष्टः, किं करोमि हताशयः १२८ ·सव्यसन सने रावण कथा. भविष्यन मानुषो नूनं, चेत् पुण्यप्रभावतः । तदा भक्ति मुनीनां कि, न करिष्यन् मनोहराम १२९ । पानीय. अनया चिन्तया युक्तो, भावनां विविधां तदा। स्थितोऽसौ भावयश्चित्ते, पक्षी धर्ममयीं वराम१३० ताभ्यां च रामतीताभ्यां, दानं द मनोहरम् । मुनये परया भक्त्या, त्रिधा च भावनायुतम्१३१ वर्यान्तेऽसो मुनिस्तत्रोपविष्टो वसुधातले । चक्रतुश्च नमस्कार, सलीती रामलक्ष्मणौ ॥१३२॥ रामो जगाद हे नाथ !, कोऽयं देशो जनोज्झितः । दण्डकाख्यं महारण्यं प्रसिद्धं केन हेतुना१३३ तत्सर्वं कृपया नाथ ! मह्यं कथितुमर्हसि। जगाद बतिनां श्रेष्ठः, शृणु राम! महामते! ।।१३४॥ दण्डको नाम भूगलः, प्रसिद्धो वसुधातले । अस्य देशस्य नाथोऽसौ प्रतापपरमोद्यमी॥१३५॥ एकदा तस्य नगरे, समायाताः मुनीश्वराः । तेन पापेन दृष्टास्ते, स्थिताः पञ्चशतीयुताः॥१३६॥ पीलितास्तिलवत्तेन, क्षमायुक्ता मुनीश्वराः। पापे चाऽऽसक्तचित्तानां, का घृणा का कृपा भुवि१३७ तावदेको मुनिःश्रेष्ठस्तेषां सार्थात् पाहिःस्थितः लोकदृष्ट्वा स च प्रोक्तः, मा मा गच्छ मुने! पुरे१३८ अत्राऽस्ति भूपतिर्दुटो, दण्डको नाम पापभाक् । पीलिता मुनयस्तेन, सर्वे सार्थगताश्च ते ॥१३९।। तच्छुत्वा स मुनिः प्राह, मदीयास्ते मुनीश्वराः । पीलितास्तेन दुष्टेन, कथं निपुणचेतसा १४० ·तवा लोकः स च प्रोक्तः, पीलितास्तेन ते यथा। तथाऽयंभूपतिर्दुष्टः, पीलयिष्यति त्वामपि१४१ तदा क्रोधवशात्प्राह, वालयिष्यामि तानहम् । इत्युक्त्वाऽसौ नृपस्याऽग्रे, गत्वा प्रोवाचतं प्रति १४२ रे रे दुष्ट ! दुराचारी, शृणु पाप, वचो मम । मदीया मुनयो हवा, जीव्यते च कथं त्वया ॥१४३ इति कोधवशात्तस्य, स्कन्धादग्निदिपुलकः । निर्गतस्तेन दग्धोऽसौ, देशो दण्डकभूभुजः॥१४४ नराश्च विहगास्तेन, पशवो नगराणि च । भूपेन च समं सर्वे, दग्धं च मुनिना सह ॥१४५॥ भूपो मृत्वा गतः श्वश्रे, सप्तमे घोरवेदने। प्रत्येकं सर्वश्वभ्रेषु, पापतो भ्रमितः नृपः ॥१४६॥ छेदनभेदनजं दुःखं, भुङ्क्ता श्वश्रेऽतिरौरवे । क्रमादयं वने जातो. जटायुर्विहगो ह्ययम् ॥१७॥ सदादि देशो सर्वोऽपि, दण्डकाख्यं वनं भुवि। सजातो मुनिश्रापेन, पापात् किमपि नाऽपरम्१४८ भुङ्क्ते वै कर्मजं प्राणी, फलं चाऽत्र शुभाऽशुभम् । न प्रधानो नरो लोके, कर्मतो वसुधातले १४९ श्रुत्वाऽथ ते मुनेर्वाक्य, विहगो मूर्छयाऽन्वितः। श्रुत्वा पुरातन जन्म, पपात क्षितिमण्डले१५० सीतथा कृपयोत्याय, सिक्तोऽसौ शीतलैजलैः । गत्तमूछों समागत्य, मुनिपादाववन्दत ॥१५॥ बन्दायित्वा मुनेः पादौ, अश्रुणि पातयन् तदा ] जगौस पशुभायाभिः, स्वामिन् में वचनं श्रृणु१५२

·है
'सने रावण
सयतन
कथासमु.
नये.
॥ ६७ ।।
तथा कुरु कृपां नाथ!, यथा संसारसागरात् । उत्तीर्यते महादुःखात, निर्विपणोऽहं कृपापर।।१५३ पोम्य.
जिनधर्मस्तवा दत्तो, सम्यक्त्वेन विभूपितः । अपावतानि पश्चैव, गृहितानि च पक्षिणा ॥१५॥
धर्मध्याने रतो जातो, जीवहिंसा पराङ्मुखः । सीता तं पालयामास, जैनधर्मेण भाविता १५५
इत्युक्त्वा वतिना नाथो, जगाम स्वेच्छयान्वितः। धर्मयोग्यं तदा स्थानं, श्रीरामप्रमुखेनतः १५६
तत्र स्थाने स्थिती तौहि, ससीतौ रामलक्ष्मणौ । जटायुपक्षिणा युक्तौ वीरौ सर्वभयोज्झितौ १५७
लक्ष्मणोऽपि ततो यातो, विलोकितुं वने तदा । व्याघ्रसिंहादिचौराणां, व्यालानां दुष्कर्मणामर५८.
पश्यमानो वने याति, धीसे वीरो यथा हरिः। तथा वायुवशादस्य, गन्धः कोऽपि समागतः १५९
तेन गन्धवशेनाऽसौ, जगाम तां दिशं प्रति किश्चित् स्थित्वा पुनर्गच्छन्, गृह्णन गन्धं मुहुर्मुहुः १६०
तदामवंशजं जालं, दृष्टं लक्ष्मीधरेण च । तस्योपरि स्थितं खडं, लिप्तं चन्दनकर्वमैः १६१
मन्दारकल्पवृक्षाविपुष्पवृन्देश्च पूजितम्। चन्द्रहासाऽभिधानं हि, शकहस्तात्समागतम् १६२
ततोऽत्र गणिनां नाथः, पृटोऽसी श्रेणिकेन च । केन वा साधितो नाथ!, कथमत्र समागतः १६३
गौतमोऽपि जगादेव, श्रृणु श्रेणिक ! कथ्यते । अलंकारपुरे राजा, खरदूषणनामकः ॥ १६४ ॥
॥ ६७॥

·तस्प सुर्पणखा जाया, स्वसा पा रावणस्य च । तस्य पुत्रोऽपि शम्बूकः, सर्वविद्यासमन्वितः१६५ तेनाऽयं साधितो मन्त्री, दुःसाध्यः क्षुद्रशक्तिनाम् । वर्षद्वादशमर्याद, एकान्तरोपवासकम् ॥१६६ एकान्तरे जलेनेव, कोतवान्नेन पारणम् । सूर्पनखा समागस्थ, कारयत्येव नाऽपरः ॥१७॥ दीयमाने च मन्त्रेऽस्मिन्, गुरुणा प्रतिपदितम् । खड्ने समागते नूनं, ग्राह्य न दिनसतकम् ॥१६८ अष्टमेऽह्नि जिनेन्द्रस्य, कृत्वा पूजाविकं त्वया । वन्दित्वा हि ततो ग्राह्य, खड्डे तं चन्द्रहास्पकम१६९ इति तस्य गुरोः पाश्चात्, नीत्वा शम्बूकनामका मन्त्र च साधयामास, स्वावधौ खड्गमागतम् १७० समागते ततः खड्गे, सप्तवं दिवसान् स्थितः। तावत्तत्र समायातो, लक्ष्मणः पुण्यवास्तदा॥१७१ दृष्ट्वा खड्गं स्थितं तत्र, लक्ष्मणो लीलयाऽऽददौ । नीत्वा करे तदालोक्याऽवाहयत वेणुजालके|१७२ तस्य मध्यस्थितः सोऽपि, शम्बूको ध्याननिश्चल। लक्ष्मीधरेण न ज्ञातो, वेणुजालमच्छेदयत्।१७३ द्वादशयोजनं यावत्, प्रसृतोऽसि तदा क्षणात् । च्छित्वा वनं तु वेगेन, लक्ष्मणस्य करे पुनः १७४ समागतं समालोक्य, खगं लक्ष्मीधरस्तदा । भव्यं खरं समायातं, कस्यचिच्च वने स्थितम् १७५ ततोऽपि चलितः सोऽपि, स्थितो गत्वा च लक्ष्मण तावत्तत्र समायाता, नखसूति संलिता।१७६

·.
मध्यसन
कयासमु-
ये.
परजीव्य.
सने राषण
कथा.
आकाशाच्च बनं प्रेक्ष्य, चिन्तितं तु तया हृदि । कृतं हि मत्पुत्रेण, नूनमेतत्परीक्षणम् ॥१७७॥
विरुपकं तु पुत्रेण, कृतं जीवविनाशकम् । इति प्रमोदमापन्नाऽवतीर्णा तत्र सा वने ॥१७८॥
पुत्रं विलोकयामास, रहितं शिरसा तदा । माया विचिन्तयामास, पुत्रेणेव कृता हृदि ॥१७९||
समागत्य जगादैनं, पुत्रमोहेन प्रेरिता । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ पुत्र! त्वं, माया कर्तुं न युज्यते ॥१८॥
चिरात्साधितविद्योऽसि, तत्र माया न युज्यते । माङ्गाल्याऽवसरे वत्स !, कथं माङ्गल्यहानिता १८१
मातुश्चित्तपरीक्षार्थ, मायेय क्रियते कथम् । इति नानाविधैर्वाक्योंस्थितोऽसौ सुतो यदा॥१८२॥
तदा नीत्वा नीजाङ्के तं, मस्तकं कुण्डलान्वितम् । विलापं परमं चक्रे, हृदयाऽऽस्फालनादिकं १८३
हा! वत्स! त्वं कथं यातो, मुक्त्वा मां मातरं निजाम् । चिरसाधितविद्यस्त्वं, केन पापेन वा हतः१८४
प्रस्तौ हि करी कस्य, पापिनो बालके त्वयि । वधमानस्य दुष्टस्य, नीचोऽसौ मानवाऽधमः१८५
हा ! सुन्दर ! महावाहो !, हा! सुनेत्र ! सुवक्नक ! कथं हतोऽसि देवेन, वयहीनोऽसि वालकः१८६
कथं त्वया वियुक्ताऽहं, जीवामि दुःखपूरिता । पूर्वजन्मनि हा ! वत्स !, कस्य दत्ता वियोगता१८७
इति नानाविधैर्वाक्यविलापं वहुधा तथा । कृत्वाऽथ चिन्तितं चित्ते, पश्चादपि हि रोदनम् १८८
॥ ६८॥

·विलोकयामि तं पापं, येन में बालको हतः प्रेषयामि दुराचारं, मृत्यवे यममन्दिरे ॥ १८९ ॥ विमृश्येवं तु मुक्त्वा तं, मस्तकं क्षितिमण्डले। वो विलोकयामास, पुत्रशत्रु हि सर्वतः॥१९०॥ तावत्तत्र स्थितो दृष्टो, लक्ष्मणो रूपवांस्तदा । खड्गहस्तो महाकायो, दृष्ट्वा रूपेण मोहिता॥१९१ कामवाणेन विद्धा सा, चिन्तामनामकारयत् । अनेनाऽपि सुरूपेण, विरोधः क्रियते कथम्॥१९२ यदि स्पात् पुरुषोऽयं मे, रूपवान् गौवनान्वितः । अनेन भुज्यते भोग, तदा मे जीवितं प्रमा१९३ विमृश्येवं निजं रूपं, परावर्त्य सयौवना । कन्यावेपं ततो कृत्वा, जाता पोडशवार्षिकी ॥१९॥ लक्ष्मणाऽये समागत्य, विलपन्ती स्थिताहि सा लक्ष्मणोऽपि च तां दृष्ट्वा जगादेवं विचक्षणः १९५ कस्माद्रोदिपि हे वाले !, स्थिताऽरण्ये जनोज्झिते । काऽसि स्वं कस्य हेतोर्वा, स्थिताऽसि विजने वने कन्यावेपण सा प्राह, लक्ष्मण विनयाऽन्विता । गताऽहं मातुले दोहे, वर्द्धिता तेन मोहतः ११९७ यदाऽप्राऽऽनयनाथ हि, समायातो पिता मम । तदाऽहं चलिता पित्रा, यानारुढा गृहं प्रति १९८| विस्मृताऽत्र स्थिता राम्रो,गच्छता निन्द्रयाकुला। न जानामि च तं माग,येन तातो गतो मम ॥१९९॥ स्थिताऽन विजनेऽरपये, दृष्ट्वा ते रूपमुत्कटम् । मोहपाशेन बद्धाह, वाञ्छामि खां नरोत्तमम्२००

·व्यसन
कथासमु.
परखीव्य
कथा.
वृणीष्व स्वं कृपां कृत्वा, मोहिता तव दर्शनात् । तदा लक्ष्मीधरः प्राह, शृणु बाले ! बचो मम२०१,
मम रामाऽभिधानोऽस्ति, भ्राता ज्येष्ठौ गुणान्वितः। रूपलावण्ययोगेन, जिताः सर्वसुराऽसुराः ।२०२१ सने रावण
गन्तव्यं हि त्वया तत्र, स ते स्वामी भविष्यति । सा जगाद च हे नाथ!, तव तुल्यो भविष्यति
तदा तां लक्ष्मणः प्राह, शृणु तस्य ममाऽन्तरम् । मेरुसर्पपयोर्य बतू, तद्वत् रूपेण तेजसा ।२०४
तस्य वाक्येन सा तत्र, गता रामस्य सन्निधौ । तदाऽस्य दर्शनमात्रेण,कामस्य विशिखेहता ।।२०५
रामं प्राह तदा साऽपि, शृणु नाथ! वचो मम । प्रेषिता तब पार्श्वेऽहं, लक्ष्मणेनाऽनुजेन ते ॥२०६
वृणीष्व त्वं कृपां कृत्वा, मां वाला सुकुमारिकाम् । तव मोहात्समायाता,प्रेपिता लक्ष्मणेन च २०७
दृष्ट्वा रामोऽपि तां वाला, जगादेवैविधं वचः। किमुक्तं लक्ष्मणस्याऽने, तेन वा प्रेपिता कथम्
तदा जगाद सा घाला, शृणु नाथ !निगद्यते । लक्ष्मीधरस्य रूपेण, मोहिताऽहं यदा विभो!२०९
तदाऽस्य सन्निधिं गत्वा, मया प्रोक्तं वचो वरम् । अङ्गीकारं कुरुष्वाऽशु, तव रूपेण मोहितां २१०
तदा तेन ममैवोक्तं, बाले! रामस्य सन्निधिं । गत्वा वृणीष्व तं नार्थ, ममात्राऽवसरोन हि ॥२११
तस्य पापवशान्नून, तवान्तेऽहं समागता । अतस्त्वं मे कृपां कृत्वा, भुवं चरितुमर्हसि ॥२१२॥
॥ १९ ॥

·रामचन्द्रोऽथ तां प्राह, वरितुं मे न युज्यते । लक्ष्मणो वाञ्छितः पूर्वमनुजो मनसा त्वया ॥२१३
अतस्त्वं भ्रातृपत्नी मे, सत्य वत्से ! वधूटिका। गम्यतां वेगतस्तत्र स खां नूनं वरिष्यति ।२९४
गता सा तस्य वाक्येन, पुनर्लक्ष्मणसन्निधिम् । रामस्य वचनं तस्मै, कथयामास मोहतः।२१५
लक्ष्मणोऽपि पुनः प्रोचे, शृणु पाले ! वचो मम । रामं तु चेतला वृत्ता, कथं याताऽस्य सन्निधिम
वाजिछतो मनसा रामः, तस्यत्वं भामिनी ध्रुवम् ।ज्येष्ठपत्नी समा मातुः, गोपालैरपि भण्यते २१७,
अतस्त्वं तत्र गच्छाऽऽशु, स त्वां रामो वरिष्यति । तेन वाक्येन सा तत्र, पुनर्याताऽतिमोहता२१८
तत्राऽपि रामचन्द्रेण, तयैवोक्तं यथा पुरा । पुनस्तन समायाता, यत्राऽसौ लक्ष्मणो बली २१९
कामबाणैश्च विद्धाऽसौ, समदारांस्तथा गता। कामवाणैर्हता नून, को न याति च मूळताम् १२२०॥
सीतया सप्तो पारे, प्रोक्तं सूर्पणखां प्रति । रे रे मूढे ! बकानां हि, नीडं चेतयसे कथम् २२१
सीतावाक्यं तयाऽऽकार्य, क्रोधपूरितया इदि । डासयित्वा हि तजन्या, प्रोक्तं दुर्ट बंचस्तदा २२२
शृणु मूढे ! पकानां हि,नीडांश्च धवलामि ते। इत्युक्त्वा स्वतनुं नीत्वा,याताऽऽकाशे क्षणेन सा २२३
विवार्य करजेव्ह, विकीर्य कचकान्निजान् । रेणुना देहमालिप्य, विलपन्ती गता गृहे ॥२२४॥

·समध्यसन
कथासमु.
परस्त्रीव्य.
सने राषण
कथा.
गत्वा सा दृषणस्याऽने, मूर्छया पतिता क्षितौ । मूमस्याः निराकृत्य, दूषणोऽपि जगाद ताम्
कथं दुःखं प्रपन्नाऽसि, केनेदं निर्मितं प्रिये !। कस्याऽष्टमोऽथवा चन्द्रो, येनेदं हि कृतं तब २२६
सूर्पणखाऽपि तं प्रोचे, दुःखगदगदभापिणी । कुर्वती देवनां गाढं, हृदयाऽऽस्फालनादिकाम् २२७
दण्डकास्ये वने नाथ!, मानुषी द्वौ समागतौ । ताभ्यां शम्बूकनामाऽसौ, पुत्रस्ते वै निपातितः
हतं पुत्रं समालोक्य, दुःखेन पुरिता सती । अङ्के तु मस्तकं नीत्वा, विलपन्ती यदा स्थिता २२९,
एकेन च तयोर्मध्ये, समागत्य विलोकिता । विलपन्ती या दृष्टा, तदा दुष्टोऽवलां च माम २३०
क्षताऽस्मि करजैस्तेन, शठेन निघृणात्मना । तब पुण्यप्रभावेन, शोलं स्वं रक्षितं मया ॥२३१॥
देव ! पुन्यवशात्तस्य, भुजाभ्यां निर्गता विभो । पलाय्यान समायाता,दुःखं ते हि निवेदितम्२३२
विद्यमाने त्वयि स्वामिन् !, कथं तेनाऽस्मि पीडिता। तव पुत्रो हतो येन, रामा तेऽहं विडम्विता३३३
ताभ्यां मनुष्यमात्राभ्यां, कष्टं तव समर्पितम् । किमत्र जीवितव्येन, मम नाथ ! प्रयोजनम्२३४
ताभ्यां तु यदि पश्यामि,भूमी लुठति मस्तके। पादेनाऽऽहत्य हे! नाथ!,जीवितं गणयाम्यहम्२३५
भार्याया वचनं श्रुत्वा, दूषणोऽपि जगाद् ताम् । गम्यतां मन्दिरे देवि!,भव्यमत्र भविष्यति २३६
॥ ७० ॥

·क्रोधचित्तोऽतिधेगेन, युद्धार्थ गन्तमुद्यतः । तदाऽमात्यैरसौ प्रोक्तो, गन्तुं नाथ ! न युज्यते ॥२३७| वदशभिर्येन, साधितं खड्गमालतम् । न सामान्यो नरो लोके, त्वया स जीयते कथम् २३० रावणोऽपि च दूतेन, वोधनीयस्त्वया विभो ! समेष्यति स वै शीघ्रो, भागिनेयस्य दुःखतः ॥२३२ अमात्यानां च वाक्येन, दूतस्तेनाऽपि प्रेषितः । रावणवोपनार्थाय, निपुणो मतिशेखरः ॥२४०॥ लक्ष्मणोऽपि गतस्तावत्, समीपं रामभूभुजः।रामोऽपिलक्ष्मणं प्राह, दुष्टा काऽपि हि सा ध्रुवम्२४१ इति वाती प्रकुर्वाणो, ससीतौ रामलक्ष्मणौ । वर्तेते तत्र तो यावत्, ताक्दन्यकथान्तरम् ॥२४२ खरदुषणनामाऽसौ, पुत्रदुःखेन दुःखितः । साहकारवशात्सोऽपि, ससैन्यो निर्गतो वहिः ॥२४३॥ सैन्येन महता साद्ध, आकाशे चटितो यदा । तदा सोऽपि समायातो, दण्डक परिवेगतः॥२४४ सीतया सहसा दृष्टा, सैन्यं तं गगनाङ्गणे । नाथ नाथेति सम्भाष्य, रामाङ्के पतिता क्षणात्२४५ रामोऽपि गगनेऽपूर्व, सैन्यं दृष्ट्वाऽथ शङ्कितः। जगाद लक्ष्मणं वेगात्, दृष्टिं धनुपि पातयन्२३६ सभ्यता सज्पतां वेगात,भो ! भो! लक्ष्मण! लक्ष्मण :एते हि कुटिला लोकाः, चेष्टित ज्ञायते न हि लक्ष्मणोऽपि तदा राम, जगाद विनयाऽन्वितः। अतोऽहं दूरतो यामि, तावदत्रैव स्थीयताम् २४८ ·समध्यसन परखीप. सने गघण दये. रक्षणीया त्वया नाथ!, सीता भीता हि सर्वथा । यावन्नाऽऽगम्यते युद्धातावस्व स्थीयताम २४९ तेभ्यो राक्षसभ्योऽपि, हार्यते च यदा मया। सिंहनादं करिष्यामि, तदा गन्तव्यतामिनि २५० इत्युक्त्वा धनुरादाय, सक्षमणो संयुगं प्रति । चलितो धीरचित्तोऽसौ, दृष्टो विद्याधरै टैगार५१ जगाद लक्ष्मणस्ताँश्च, रे रे विद्याधराधमाः । गम्यते कथमन्यत्र, युद्धयतां हि मया सह ॥२५२ ततो विद्याधरास्तेऽमी, लक्ष्मणेन समं मृधं । खरदूषणयुक्ताश्च, शस्त्रजालैः समाकुलम् ॥२५३॥ एकधा शतधा तोऽपि, सहस्रलक्षधा तथा। युद्धं चक्रे ससौमित्रिः, गणन् किञ्चिन्नहि खगान् ३५४ एकेन पातितास्तेनाउने विद्याधरास्तदा । समस्तमाकुलं चक्रे, सोऽपि तंदुषणं चलम् ।।२५५।। युगपत्पतिता तैस्तु, समस्ता शरसंहतिः । अन्तराले शरैस्तेन, लक्ष्मणेन निवार्यते ॥२५६।। कुर्वन्तं समरं दृष्ट्वा, धीरं शुरं नरोत्तमम् । वीराधीतखगाधीशश्चिन्तयमास चेतसि ॥२५७॥ दूषणेन च तातो मे, हतो दुष्टेन बैरिणा | असमर्थतया तस्य, सेवाऽत्र क्रियते मया ॥२५॥ पनं बलाधिकं प्राप्य, वैरं तं वालयाम्यहम् । विमृश्यैवं बलेनाऽथ, गतो लक्ष्मणसन्निधिम् २५९ लक्ष्मण स ततो नत्वा, जगादेवं विराधितः । तवाऽस्मि सेवको नाथ !, तव पार्चे समागतः२६० ·मम तातो हतोऽनेन, दुषपरेन दुरात्मना । अतस्तदुःखनाशाप, तवान्तेऽई समागतः ॥२६॥ श्रुत्वैवं लक्ष्मणो प्रोचे, शृणु विद्याधरनायकः । पदि त्वं कुटिलश्चिते, रक्षितस्त्वं तथाऽपि हि२६२ विराधितोऽपि तं प्राह, श्रृणु नाथ ! वचो मम । जेतुं न शक्यते नूनं, मयाऽपि खरदूपणः २६ : दूषणेन विना सर्वे, सैन्यं नाथ ! जपाम्यहम् । दूपणेन समं युद्धं, त्वयाऽपि क्रियता विभो ! २६४ इत्युक्त्वा सकलं सैन्यं, स्वीचक्रेऽसौ खगाधिपः । तथाऽप्यङ्गीचकाराऽत्र, लक्ष्मणः खरदूषणः२६५ जाते महति सडूमामे, खगो जिग्यखिलं बलम् । तथैव लक्ष्मणेनाऽपि, हतोऽसो खरदूषणः॥२६६॥ तावद् दुतवचः श्रुत्वा, निर्गतो रावणो द्रुतम् । आरुह्य पुष्पकाभिख्य, विमानं वेगतस्तदा २६७ आगच्छता विमानेन, रावणेन च खे तदा । दण्डकारण्य मध्यस्था, दृष्टा तेनाऽपि जानकी जानकीरूपमालोक्य, मोहितो राक्षसाऽधिपः । सीतायाः हरणे तेन, विद्या स्वा प्रेपिता क्षणात गत्वा विद्याऽपि तत्रस्थं, रामचन्द्रं व्यलोकयात् । रामस्य तेजसा साऽपि, हर्तुं शक्का यदा न सा ।। तदा व्यावृत्त्य तस्यैव, कथयामास विद्यया । रामस्य तेजसा नाथ!, हा सा शक्यते न हिा२७१ विद्याया वचनं श्रुत्वा, जयादेवं दसाननः । उपाय तं समाख्याहि, पथाऽतो याति सो वली।

·सने रायण
कथा,
विद्ययाऽपि तदाप्रोक्त, सिंहनादं च लक्ष्मणः। करोति यदि युद्धस्यो, रामो याति तदा ध्रुवम् । परखीस्य-
पर वियां दशाननः प्राह, सिंहनाद तथा कुरु । अन्तराले द्रुतं स्थित्वा, यथाऽयं याति वेगतः ॥२७४॥
विद्यया तस्य वाक्पेन, सिंहनादस्तथाकृतः। सीतया सहितेनाऽत्र, रामेणाऽपि यथा श्रुतः २७५॥
श्रुत्वा नाद तदा सीता, रामं प्राह विचक्षणा । लक्ष्मणेन कृतो नाथ! सिंहनादो भयावहः।।२७६.
वेगतो गम्यतां तत्र, यन्नाऽसौ वर्ततेऽनुजः। जितो वै राक्षसैनून, सिंहनादं करोस्यतः ॥२७७॥
गिरेश्चतुष्कबाहेऽसो, स्थापयित्वा हि जानकीम् । छादयित्वा महाभीत्या, शुष्कपत्रैस्तथोपरि॥
जटायुपक्षिणं मुक्त्वा, रक्षणाय रघूत्तमः । वेगतोऽपि ययौ तत्र, यत्राऽसौ लक्ष्मणो बली ॥२७९
तावत्तेनाऽपि दुष्टेन, दृष्ट्वैकाकी च जानकीम् । आगत्य वेगता नीता, मांसपेशी यथा खगः ॥
रुदन्ती मेथिली यावत्, रावणेन हृता किल । जटायुना खमुत्पत्य, हतोऽली नखरै खरैः।२८१॥
रावणेनाऽपि रुष्टेन, चपेटया हतः खगः । ततः कण्ठगतः प्राणः, पपात वसुधातले ॥२८२॥
विलपन्ती यदा सोता, नीता दुष्टेन खे तदा । खगो रनजटीनामा, लग्नः पृयश्च वेगतः ॥२८३।।
प्रोक्तोऽसौ रावणस्तेन, रे रे कव्यादकाधम !। हत्वा परस्त्रियं मूढ ! कथं यासीति क्षेमतः २८४
॥ ७२ ॥

·लमोऽसौ पृष्ठतस्तस्य, जानक्याः परिदेवनं । श्रृण्वन् दयापरस्तेन, युद्धं कर्तुं प्रचक्रमे ॥२८॥
स्थिला सोऽपि ततो विन्ध्य, रावणः क्रोधपूरितः । सागरे पातयामास, लुनपक्षे यथा खगः २८६
पुण्यात् सागरमध्येऽपि, स्थलं प्राप्तः खगात्मजः । वंशे बद्धा निज वस्त्रं, स्थितो मार्ग व्यलोकयत
विलपन्ती जगौ सीता, रे! रे! पाप! नराधमः। पररमां सती नीत्वा, क्षेमं वाञ्छसि किं मुधा?२८८
श्लोकोऽयं किं त्वया मूढ !, न श्रुतो जनभापितः। 'एकतः सर्वपापानि, पररामा तथैकतः २८९॥
विलापं कुर्वती सीता, राषणोऽपि जगाद् ताम् । किं वृथा देवनं देवि!, करोपि कुजनाहतम्॥२९०
अहं विद्याधराधीशो, जातस्ते पतिः निश्चितम् । मानुषेण च किं साध्यं, तेन वै क्षुद्रशक्तिना।।२९१
अष्टादशसहस्राणि, पत्नीनां वर्तते मम । तासां मध्ये त्वमायाऽसि, कथं मूढेऽतिरोदिपि ॥ २९२
अन्तरे तु नृपे कृत्वा, जगावेवं च मैथिली । रे ! रे ! मूढ ! दुराचार ! वचः पापं किमसि||२९३,
काकोऽपि गगने याति, सिंहो भूमौ च तिति । दृष्टं श्रुतं कदा केन, सादृश्यं काकसिंहयो॥२९४
विलापं कुर्वती वाला, नीत्वाऽसौ राक्षसाऽधमः। लङ्कायां स्वगृहोद्याने, मुमोचेनां भयार्दिताम्२९५
प्रत्यहं निजरामाभिः, समोहयितुमुद्यतः । सा सती रामचित्तस्था, मोहितुं केन शक्यते ॥२९॥

·गप्पामा
कनाराम
पये.
ने रावण
कथा.
Reपगम रामशुत्रेश्च मर्याद, चके साऽनशन सती । अतः परं प्रवक्ष्यामि, समस्याऽपि हि चेष्टितम्॥२९७ परम्रोग्य-
रामो गत्वाऽथ पेगेन, याक्त पश्यति लक्ष्मणम् । तावत्तेन जिताः सर्वे, राक्षसा खेचरास्तथा२२८
तावल्लक्ष्मीधरः प्राह, दृष्ट्वा रामं समागतम् । मुक्त्वा चैकाकिनी सीता, कथं तात! समागतः २९९
रामो जगाद हे वरस !, सिंहनाववशाच ते । समायातो स्वयाऽऽहूतः, प्रेषितः स्तोतया धवम ३००
लक्ष्मणोऽपि जगी नेप, सिंहनादो मया कृतः । कृतः केनाऽपि दुष्टेन, सीताहरणहेतवे ॥३०१
गम्यतां गम्यतां नाथ !, सोना नीता ध्रुवं विभो! मयाऽप्येते खगा नूनं, जिताश्व दूपणेन हि ३०२
तेन वाक्येन रामोऽपि, चलितो वेगवत्तरः । निजं स्थान समागत्य, यदा पश्यति तां न हि॥३०३
सर्वत्राऽऽलोकिता तेन, यदा दृष्टा न जानकी । तदा कण्ठगतःप्राणः, दृष्टोऽसौ विहगः क्षितौ३०४
तस्मे पञ्चनमस्कारान, ददौ रामो दयापरः । मृत्वा पक्षी गतः स्वर्ग, नमस्कारफलेन च ॥३०५
विलापं विविधं चक्रे, रामो विरहपीडितः । मूर्च्छया विवशो भूत्वा, पपात वसुधातले ॥३०६
बनवातवशाजातो, मूर्छया परिवर्जितः । प्रपच्छ मोहमूढोऽसौ, भूरुहान् पर्वतास्तदा ॥३०७
भोः! भो! महीधराधीशाः, धातुभिः परिपूरिता। रामः पृच्छति मोहेन, नूनं दशरथात्मजः३०८, : ॥ ७३ ॥

·।
सीता दृष्टा सती मुक्ता, भवतां पार्श्वतो मया। दृष्टेति प्रतिशब्दोऽभूत् , क्वाऽसौ पृष्टे पुनस्तथा३०९
इति दुःखवशाद्रामो, पतिस्वा वसुधानले । स्थिते सति समायातः, सविराधितलक्ष्मणः ॥३१०
सीतया रहितं राम, ददृशे लक्ष्मणो यदा। तथा दुःखाऽऽकुलो भूत्वा, हृता सोतेति चिन्तयन ३११
रामपाश्च समागत्य, प्रणनाम यदा स च । तदा रामोऽपि तं प्राह, कोऽसि त्वं विजने वने ॥३१२
तदा जगाद सौमित्रिः, वासस्तेऽहं च लक्ष्मणः। लक्ष्मणोऽसि ध्रुवं वत्स!, सीता केनाऽपि मे हता३१३
तावन्योन्यं समालिङ्ग्य, रोदनं परिचक्रतुः । तदा विराधितेनाऽपि, रक्षितौ रोवने रती ॥३१॥
चिन्तया व्याकुलो जातो, विराधितः खगात्मजः। तस्यैव मीलितस्तावत, सुग्रीवो वानराऽधिपः३१५
सुपीवोऽपि निजं दुखं, खगजाय निवेदितम् । तेन तस्यैव समस्य, कथितं दुःखकारणम् ॥३१॥
सुग्रीवोऽपि च तं प्राह, शृणु विद्याधरात्मजः। दुःखं च निजजायायाः, नाशयिष्यति ते प्रभुः ३१७
आनपामि तदा नूनं, सीताशुद्धिं च वेगतः। नाऽऽनयामि च सीतायाः, शुद्धिं चेत्सप्तमे दिने३१८)
विशमिज्वलने नूनं, मम वाक्यं सुनिश्चितम् । जीवमानामृता चाऽपि, कर्तव्या शुद्धि निश्चिता३१९
गृतान्त ते समाकपर्य, विराधितखगस्तदा । वेगतोऽपि समागत्य, रामचन्द्र न्यवेदयत् ॥३२०॥

·परखीव्य-
कपासमू.
पये.
ने रावण
कथा.
मायमन शृणु राम! महाभाग !, मित्र कार्यकरं च मे। अस्ति विद्याधराधोशः, सुग्रीवो वानरापिपः ३२१
सहस्राक्षौहिणीनाथो, नारीदुःखेन दुःखितः । अत्रैव हि समायातो, तब पुण्यप्रभावतः ॥३२२॥
प्रतिज्ञा स करोत्येना, भो दुःखे ममैव हि। आनयामि तुसीतायाः, शुद्धिं वै सप्तमे दिने ।३२३।
रामोऽपि तेन वाक्येन, हर्षयुक्तो जगाद तम् । हे विराधित ! वेगेनाऽमेलयस्त्वं कपीश्वरम् ३२४॥
विराधितोऽपि वाक्येन, रामस्यैव गतस्तदा । सुग्रीवं च समादाय, रामपाव समागतः॥३२॥
सुप्रीवेऽथ समायाते, रामोऽसौ च समुत्थितः । पादयोस्तस्य वेगेन, ननाम प्लवगेश्वरः॥३२६॥
गाढमालिङ्गय रामेण, पृष्टे क्षेमादिकं स चालक्ष्मणस्प ततः पादौ, पतितो विनयाऽन्वितः।३२७
रामेणाऽपि ततः पृष्ट, नारीदुःखस्य कारणम् । तेनाऽपि कथितं सर्व, रामस्याऽग्रेविचेष्टितमा३२८॥
शृणु नाथ! वं मे दुःखं, सावधानतया विभो!। सुग्रीवोऽहं भुवि ख्यातो, किष्किन्धाधिपतिली
तारा मे भामिनीनाथ!, रूपलावण्यसंयुता। तस्याः रूपस्य मोहेन, कोऽपि खेटः समागतः।३३०।
मम रूपं समादाय, गेहमध्ये समागतः । तया गतिविशेषेण, ज्ञातं नाऽयं पतिर्मम ॥ ३३१ ॥
गेहमध्ये प्रवेशोऽस्य, न दत्तस्तारया तदा । समस्तां गेहज वाती गुप्तां चाऽकथयत् स च ३३२
॥ ७ ॥

·तदा जगाद सा तारा, रे!! मूड ! दुराशयः। सबै रूपादिकं तस्य, गतिनों स्वामिनो मम ३३३ सावत्तत्र समायातो, वनमध्ये गतोऽप्यहम् । आगच्छन्तं च महा महति शिक्षयन्स च ३३४॥ गेहमध्ये प्रविष्टा सा, दृष्ट्वा नरयुगं तदा । कपाटयुगलं दत्वा, तदोहिमा च सा सती ॥३३५॥ मया दृष्टाऽऽथ सप्रोक्तो, रेरे विद्याधराधमः। करत्वं कस्मात्समायतो, मद्गृहे मायया युता३३६॥ सोऽपि च तत्र मां ग्राह, मद्गेहे त्वं समागतः। मया सह कृतं तेन, सुखं दुप्टेन वेगतः ॥३३७॥ तदा च मन्त्रिभिः प्रोक्तं, विमृश्य तारया सह । एकेनाऽपि द्वयोर्मध्ये, प्रवेष्टव्यं गृहे नहि ॥३३८॥ सन्देहो युवयोर्मध्ये, द्वयोः सदशरूपयोः। अस्माकं वर्तते चित्ते, तावद्द्वारे तु तिष्ठतु ॥३३९॥ मन्त्रिभिः जायया साई, वाो छाबपि स्थापितो। एकेनैकेन पुत्रेण, सैन्यसाई विभागतः३४०॥ [बहु निरीक्षपमाणेस्तेः, संशयाकुलमानसैः । नैकोऽपि निर्णीतो तत्र, कुवैयो रोगिण यथा ] जायावियोगमूढारमा, गतोऽहं रावणान्तिके । रावणोऽपि न शक्तोऽभूत सन्देहस्वाऽपि भने अन्य विद्याधरैः सर्वैः, मिलितेईनुमतादिभिः। भग्नोऽसौ न च सन्देहो, मम दुःखकर परम् ॥३२॥ समागतोऽधुना नाथ!, तब पार्थेऽति दुःखितः । मम पुण्यप्रभावेन, दृघोऽसि वं नरोत्तम !॥३४३ ।

·परखीय-
पतना
रामचन्द्रोऽपि तं प्राह, शृणु त्वं प्लवगेश्वर!। सत्यो वाऽथवाऽसत्यो, यादृशस्तादृशोऽस्तु वा ३४४
स्थापितोऽसि मपा नूनम्, किष्किन्धायाः पदे स्वयम् । तारां समर्पयामीति दुःखं भजामि ते ध्रुवम् । सने राषण
पश्चानिजकुलाचारो, कर्तव्यो वै मयि त्वया । सुग्रीवोऽपि च रामोकं, श्रुत्वा हर्षमुपागतः ।।
किष्किन्धायां च ते नीता, रामचन्द्रादयस्तदा । सुग्रीवेण पुरी वाले, स्थित्वाऽऽहूतो दलेन सः॥
समायातोऽतिदुष्टात्मा, सोऽपि सुग्रीववेपभाक्। परस्परं च मिलितो, ज्ञातं रामेण नो तदा ३४८१
मायामयेन तेनाऽपि, गदया ताडितो हृदि । पतितो मूर्छया भूमो, गत प्राण इव क्षणात् ।३४९।
ततोऽपि चेतनां प्राप्य, रामपाश्व समागतः ।भव्यं कृतं नराधीश! खण्डितो नखया विभो!॥३५०॥
जगाद दे वत्स!, न ज्ञातोऽसि मया भुवम् । अधुना तेन युद्धं त्वं, कुरुष्व मम पार्श्वतः!
.: पुनस्तेन, समायाताऽतिवेगतः । रामस्तमपि वेगेन, गदया वै निपातितः ॥ ३५२ ॥
तो गता विद्या, सर्वा मायामयी तदा । गतविद्योऽथ सहसा लोकैतिः खगः स च३५३
': पूजितः सर्वेः, लोकैः पुत्रादिभिस्तदा । यातो महोत्सवेनाऽसौ, गृहं जायाविभूषितम् ।
पे मिलिता तस्य, कशा सा विरहेन च । वियोगः स्वामिनो भग्नो, रामचन्द्रप्रसादतः३५५
॥ ५॥

·गतं दुःखं त्रियोगोत्थं, पूरितो प्रमदेन तौ। गताः सुखान्नहि ज्ञाताः, ताभ्यां ते दिवसाच षट्। वारीकायाश्च मध्येऽस्थात्, रामदेवः सलक्ष्मणः । परकार्यरतो नूनं, सरलो विरलो जन३५७॥ लक्ष्मणोऽपि ययौ वेगारसुग्रीवस्य गृहं तदा । गेहाऽऽगतं च तं दृष्ट्वा, सुग्रीवा भयपूरितः ॥३५८|| अग्रतोऽसौ स्त्रियं कृत्वा, सार्द्धहस्तां गुणाऽन्वितः । आसने तं समारोप्य, ननाम विनयेन सः॥३५९॥ करयोः सम्पुटीकृत्य, निविष्टोऽसौ यदा पुनः। तदा तं लक्ष्मणः प्राह, कृतं युक्तं त्वया न तु ३६० मम भ्राताऽतिदुखेन, वनमध्ये च तिष्ठति।त्वं तु रामां सामासाद्य, स्थितो हे निजे सुखात् ३६१ स्त्रीणां विरहतो दुःखं, सत्यं जानासि त्वं ध्रुवम् । इदृशेन च दुःखेन, पूरितो रघुनन्दनः ॥ ३६२ इति ज्ञात्वा त्वया चित्ते, कथं न प्लवगेश्वर! । परदुःखस्य दुःखेन, पीड्यन्ते विरला जनाः३६३ क्व गता ते च मर्यादा,प्राप्तो वै सप्तमो दिनारामारसप्रसक्तानां, का मर्यादा वचःक्व च॥३६४ सुग्रीवस्तं तदा प्राह, शृणु नाथ ! वचो मम् । सप्तमो दिवसो नाथ !, वर्ततेऽद्य ममैव हि ॥३६५ नाऽऽनयामि च तां वाती, सम्पूर्णे सप्तमे दिने। विशामि च तदा नूनं, ज्वलन्तं ज्वलनं ध्रुवम् ३६६ इत्युक्त्वा लक्ष्मणो नामा, रामपार्श्वे समागतः । पपात पादयोस्तस्य, विनयाऽनतविग्रहः ॥३६७

·परस्त्रीब्य-
सने राषण
समु.
आकार्य च निजान् सर्वान, कुलजांश्च खगोत्तमान्। सुग्रीवो विनयात् प्राह, भो! भो! श्रृणु खगोत्तमा
ममाऽस्ति जीवितव्येन, भवतां चेत्प्रयोजनं । तदाऽऽनयन्तु बेगेन, बाता सीतामयीं ध्रुवम् ॥३६९/
विद्याधरास्ततः सर्वे, निर्गता वेगवत्तराः । दिशो विलोकयन्तस्ते, वधमुर्वसुधातले ॥ ३७० ॥
तेपु पियाधरश्चैको, विमानेन युता ययौ। सागरोपरि तत्रैव, यत्राऽसौ वर्तते खगः ॥३७१॥
तं लम्वितध्वज दृष्ट्या, स्थितं सागबिटकं । विमानात वेगतः सोऽप्युत्ततार गगनाङ्गणात् ॥३७२
यदा दृष्टः स्थितस्तेन, युद्धाऽसौ जल्पितस्तदा । भो भो रत्नजदी मित्र! पतितोऽसि कथं जले।
रत्नजटी च तं प्राह, शृणु मित्र! कथा मम । रावणेन सरोषेण, सहिया नाशिता ध्रुवम् ॥३७४
तदा जगाद खेटोऽसौ, कथं ते रावणेन च । विरोधो दुःसहो जातो, कथयस्व खगोत्तमः ॥३७५॥
तदा रत्नजटी प्रोचे, सीता रामस्य भामिनी । चोरिता राक्षसेन्द्रेण, दृष्टा सा रुदती मया ॥३७६।
ततोऽहं करुणाऽऽविष्टो, लमो पृष्ठे ततेो द्रुतम् । मया दत्ता तदा तस्य, गालयो वै तस्करस्य च
तदा कुद्धेन तेनाऽपि, विद्या मे नाशिता हठात् । तदादि च स्थितोऽहं वे,समुद्रस्य स्थले ध्रुवम् ३७८
विद्याधरः पुनः प्राह, सत्यं जानासि निश्चितम् । रावणेन हृता सीता, नाऽत्र कार्या विचारणा३७९॥ ७ ॥

·ततो रत्नजदी प्रोचे, विद्या मे नाशिता हठात् । सीताया हरणे नूनं, नास्ति सन्देहता धुवा.३८० इति तस्य वचः श्रुत्वा, तोऽपि विद्याधरस्तदा।स्थापयित्वा विमाने तं, नीतः किष्किन्धिको पुरीम् तेन रत्नजदी नीवा, सुग्रीवस्प प्रदर्शितः। कथित तस्प वृत्तान्त, विद्यानाशनपूर्वकम् ॥ ३८२॥ मुमीनोऽपि च तं नीवा,हण पूरितो हदि | रामस्य सन्निधौ गत्वा,स्मितास्यो राघवं जगौ८३] शृणु नाथ ! महाभाग!, वाती सीतामयीं ननु । अयं रत्नजी वेत्ति, पृच्छयते रहसि प्रभो!३८४ रामः सलक्ष्मणो हात, सुगरीवेण च तेन च । एकान्तोऽसौ स्थितो वेगाद्विराषितसमन्वितः३८५ तदा रत्नजटी तेन, वृत्तान्तं पृच्छितोऽखिलम् । रावणेन हता सीता, ज्ञाता तैरिति निश्चितम् ३८६ जगादेयं च तान सर्वान् , रामोऽपि कोधपूरितः । वय प्राति स दुधारमा, हत्वा मे भामिनी वनात् सध्यतां सज्यतां वेगात, गम्यते वेगतो मया रावणस्य पुरे गत्वा, हत्वा तं दशकन्धरम् ।।३८८॥ आनमामि च तां सीता, मद्वियोगकृशानना । तदा विद्याधरा सर्वे, स्मित्वाऽत्र वचनं जगुः३८९ रायणो नहि सामान्यो, पर्तते न च क्षुद्रकः । येन केनाऽपि जेयो न, सहसा गम्यते कथम् ३९० प्रेपयिस्या नरं कश्चिद् विलोक्य जानकी ननु। कथं तिष्ठति सा घाला, किं करोति स रावणः ३९१

·परस्त्रीय
सने रावण
आकार्य च निजान् सर्वान, कुलजांश्च खगोत्तमान्। सुग्रीवो विनयात् प्राह, भो! भो! श्रृणु खगोत्तमा
ममाऽस्ति जीवितव्येन, भवतां चेत्ययोजनं तबाऽऽनयन्तु वेगेन, वार्ता सीतामयी ध्रुवम् ॥३६९
विद्याधरास्ततः सर्वे, निर्गता वेगवत्तराः । दिशो विलोकयन्तस्ते, वभ्रमुर्वसुधातले ॥ ३७० ॥
तेपु विद्याधरश्चैको, विमानेन युता ययौ। सागरोपरि तत्रैव, यत्राऽसौ वर्तते खगः ॥३७॥
तं लम्वितध्वजं दृष्ट्वा, स्थितं सागर्रावटकं । विमानात् वेगतः सोऽप्युत्ततार गगनाङ्गणात् ॥३७२
यदा दृष्टः स्थितस्तेन, बुद्धवाऽसौ जल्पितस्तदा । भो भो रलजटी मित्र! पतितोऽसि कथं जले ॥
रत्नजटी च तं प्राह, शृणु मित्र! कथां मम | रावणेन सरोपेण, सद्विद्या नाशिता ध्रुवम् ॥३७४
तदा जगाद खेटोऽसौ, कथं ते रावणेन च । विरोधो दुःसहो जातो, कथयस्व खगोत्तमः ॥३७५॥
तदा रत्नजटी प्रोचे,सीता रामस्प भामिनी । चोरिता राक्षसेन्द्रेण, दृष्टा सा रुदती मया ॥३७६|
ततोऽहं करुणाऽऽविष्टो, लमो पृढे ततेा द्रुतम् । मया दत्ता तदा तस्य, गालयो पे तस्करस्य च
तदा कुद्धेन तेनाऽपि, विद्या मे नाशिता हठात् । तदादि च स्थितोऽहं वे,समुद्रस्य स्थले ध्रुवम् ३७८
विद्याधरः पुनः प्राह, सत्यं जानासि निश्चितम् । रावणेन हृता सीता, नाऽत्र कार्या विचारणा३७९ ॥ ६ ॥

·ततो रत्नजदी प्रोचे, विद्या मे नाशिता हठात् । सीताया हरणे नून, नास्ति सन्देहता धुवम् ३८० इति तस्य वचः श्रुत्वा, सोऽपि विद्याधरस्तदा।स्थापयित्वा विमाने तं, नीतः किष्किन्धिकां पुरीम् सेन रत्नगदी नीरवा, सुग्रीवस्य प्रदर्शितः। कपितं तस्य वृत्तान्तं, विधानाशनपूर्वकम् ॥ ३८२॥ सुग्रीनोऽपि च तं नीरवा,हर्पण पूरितो ददि । रामस्य सन्निधौ गस्या,स्मिताऽऽस्पो राघवं जगी८३ शृणु नाथ ! महाभाग !, वाती सीतामयीं ननु । अयं रत्नजदी वेत्ति, पृच्छयते रहसि प्रभो!३८४ रामः सलक्षमणो हति, सुग्रीवेण च तेन च । एकान्तोऽसौ स्थितो वेगाद्विराधितसमन्वितः३८५ तवा रत्नजटी तेन, वृत्तान्तं पृच्छितोऽखिलम् । रावणेन हृता सीता, ज्ञाता तेरिति निश्चितम् ३८६ जगादेवं च तान सर्वान् , रामोऽपि क्रोधपूरितः। क्व प्रयाति स दुष्टात्मा, हत्वा मे भामिनी वनात् सज्यता सज्पतां वेगात गम्यते पंगतो मया रावणस्य पुरे गत्वा, हत्वा ते दशकन्धरम् ॥३८८॥ आनपामिन तां सीता, मद्वियोगकृशानना । तदा विद्याधरा सर्वे, स्मित्वाऽत्र वचनं जगुः३८९ | रावणो नहि सामान्पो, वर्तते न च क्षुद्रकः । येन केनाऽपि जेयो न, सहसा गम्यते कथम् ३९० प्रेपपिरवा नरं कश्चिद् विलोक्य जानकी ननु । कथं तिपति सा बाला, किं करोति स रावणः ३९१ |

·तेनोक्तं वन मध्ये सा, वर्तते शीलभूषिता । तस्य वाक्यवशारसोऽपि, हनुमांश्च वने गतः॥४०॥
अदृश्यत्वेन वृक्षरुप, शाखायामुपरि स्थितः । यावत्पश्यति सीतां सः, तावदन्यत्कथान्तरम्।।४०५॥
रावणेनाऽपि तव, मन्दोदर्यादयःस्त्रियः। प्रतारणाय सीतायाः, प्रेपिता विशेन च ॥४०६॥
तासमागत्य सीतायाः, पुरः स्थित्वा वचोजगुः । शृणु सीते! वचोऽस्माकं, तव सौख्यस्य कारकम्
रावणो वहुपत्नीको, वर्ततेऽसो खगाधिपः। तथाऽपि वाञ्छति त्वां हि, पुण्यं स्यात् किमतः परम्॥
अष्टादशसहस्राणि, रामाणां वर्ततेऽस्य च । तासां मध्ये वं पूण्येन, भवाऽग्रमहिपी वरा ४०९॥
रामेण मानुषेणाऽत्र, किं साध्यं निन्दितेन ते । त्रैलोक्यकण्टको नाथो, रावणो ते यदा भवेत् ॥
इत्यादिविविधेर्वाक्यल्पन्त्यस्ता कुशोदरीम् । सीता क्रोधवशात्पोचे, हे मन्दोदरि! श्रुयताम् ॥
त्वमपि लोकमध्ये हि, सतीत्वं धोपसे ध्रुवम् । भवतां कुशलविचारोऽयं, प्रकटोक्रियते त्वया ॥
तवंचं फुलमार्गोऽयं, सती स्याद् बहुभत्रिका नजानेऽहं त्वया नूनं, कियन्तः पतयः कृता॥४१३॥
नास्माकं हि कुले मूढे ! वराऽन्यं वाञ्छति सती। इति तस्या वचः श्रुत्वा, कुद्धा सा रावणं गता४१४
लुठिमुष्ठिप्रहारं च बाउन्त्यो जानकी प्रति । हनुमांस्ताडयामास, सर्वा रावणवल्लभाः॥४१५॥

·विणकथा न फथा. ते सुग्रीवादयस्तत्र, सर्वे वानरकाश्च ते। तं वृत्तान्त समाकर्ण्य, मन्त्रं कर्तुं समुद्यताः ॥४४॥ किं कर्तव्यं ! कथं जेयो!, रावणोऽसौ दुराशयः । कथमानीयते सीता!,रामं सन्तोष्यते कथम् ॥४४२॥ रामपक्षे वयं जाता, श्रोष्यते रावणो यदि । का गतिध्रुवमस्माकं, क्रोधे वै राक्षसाऽधिपे ॥४४३॥ 15444 रामलक्ष्मणयोः शौर्यमस्माभिज्ञायते न हि। प्रत्ययेन विना नूनं, प्रतीतिर्जायते कथम् ॥४६॥ यदि कोटिशिलां रामो, लक्ष्मणो वा बलोद्धतः । उत्पाटयति हस्ताभ्यां, तेन वैजीयते स च॥४४५॥ तदा तु रावणं मुक्त्वा, रामसेवा विधीयते। अन्यथा च ये नास्ति, शामेत्येव न शंसयः ॥१४६॥ तं मन्त्रं च समाकण्ये, विराधितषगाधिपः। रामं सलक्ष्मणं प्रोचे, यद्धयातं वानरैः खलु ॥४४७॥ लक्ष्मणोऽपि जगादैवं, श्रुत्वा वानरभाषितम्।उत्पाट्यते चसा नूनं, मयाकोटिशिला द्रुतम्॥४४८॥ मिलन्तु वानराः सर्वे, शिलापार्श्वे तु गम्यते। दर्शयामि च सर्वेषां, पौरुपं च ममाद्भूतम्॥४४९॥ सुमुहूर्ते शुभे योगे, मिलिता विद्याधरास्तदा।वाल पूजोपहारं च, नीत्वा सर्वे वलाऽन्धिताः॥४५०॥ विमाने तं समारोप्य, रामं चैव सलक्ष्मणम् । शिलापार्श्वे च ते याताः, रावणस्य भयाऽऽकुलाः||४५१॥ पूजयित्वा विधानेन, शिलां योजनविस्तृतां। चतुरस्त्रां सर्वतोभद्रा, लक्ष्मणस्तामढौकयत् ॥४५२।।

·स्मृत्वा पञ्चनमस्कारान् , शिलामुत्पाटयत्ततः । जानुभा च तां दृष्ट्वा, सुरास्तत्र समागताः॥५३॥ कुर्वन्तो जयशब्दं ते, मुञ्चन्तो पुष्पसंहतिम् । नन्दन्तो दुन्दुभिं रम्या, विष्णुपूण्येन प्रेरिताः॥४५४॥ अष्टमोऽयं वासुदेवो, समुत्पन्नोऽस्ति भारते । रावणस्य कुलध्वंसी, लक्ष्मणो वै नरोत्तमः ॥४५५|| इति देवनिनादं ते, श्रुत्वा खेचरपुङ्गवाः। प्रत्ययं परमं प्राप्ताः, सत्यं वै रावणान्तकः ॥४५६॥ जयजयारत्रसंयुक्ताः, सर्वे विद्याधरास्तदा । लक्ष्मणेन सहितास्तेऽपि, चकुः रामस्य पूजनम् ॥४५७।। पूजयित्वा परं भक्त्या, रामं चैव सलक्ष्मणम्। विमानेऽथ समारोप्य, किष्किन्धां पुनरागताः॥१५॥ सैन्पेन महता तत्र,मिलितास्तेऽपि खेचराः। भामण्डलोऽपि दूतेन, सम्बोध्याऽत्र समाहूतः।।४५९॥ अक्षौहिणीसहस्रेण, सैन्येन सहितो ध्रुवम् । भामण्डलः समायातो, दले रामस्य भक्तितः ।।४६०॥ अन्येऽपि खेचरा ये ये, सुग्रीवहितकारकाः। ते ते तत्र समायाता, येऽपि भामण्डलाऽऽहूताः॥४६१॥ मिलितं साधनं तत्र, वानराणां खचारिणाम् । अत्यन्तं सङ्ख्ययाऽतीतं, रामपुण्यप्रभावतः।।४६२।। सहस्रद्वयाप्रमाणं च, अक्षोहिणीवलं तदा । भामण्डलोऽथ सुप्रीवो, मेलयामासतुर्दलम् ॥ ४६३ ॥ मिलिते सकले सैन्ये, हर्पिताः खेचरास्तदा। प्रमोदं परमं प्राप्तः, रामो लक्ष्मणसंयुक्तः ॥ ४६ ।।

·रावणकया
न
कथा
॥ ५२ ॥
रामं तु लक्ष्मणोपेतं, विमाने विनिवेश्य वै । प्रयाणं चक्रिरे वेगाद्, लङ्क प्रति प्लवङ्गमाः ॥४६५॥
सर्वेऽप्याकाशमार्गेण, लवयित्वा महोदधिम् । वेगतो राक्षसद्वीपे, निफूटाऽचलमागताः॥४६॥
दृष्टा लङ्का च तैस्तत्र, तोरणादिविभूषिता। महाशालेन संयुक्ता, राजधानी चराक्षसाम् ।।४६७॥
शकुनाश्च परमा जाताः, लङ्कायाः दर्शने तथा । रामो लक्ष्मणसंयुक्तः,प्रमोदं परमं गतः ॥४६॥
रावणस्याऽपिसा शुद्धि, सञ्जाता सुखकारिणी। रावणोऽपि महाक्रोध, प्राप्तो गर्ववशाहली ॥४६९॥
एकदाऽसौ दशास्योऽपि, रात्रौ तत्र समागतो। यत्राऽसौ वर्तते सीता, शीलप्राकारमध्यगा ॥१७०॥
राक्षसाः भूतवेतालाः, शाकिन्योऽपि महोरगाः। कण्ठीरवा गजेन्द्राश्च, दर्शिता भीतकारिणः ॥१७॥
तेषां भयेन भीताऽपि, शरणं न दशाननम्। गता जनकराजस्य, पुत्री शीलशिरोमणिः ||१७||
प्रभातसमयं यावदुपसर्गश्च कृतो घनः । प्रभाते रावणो गत्वा, सभाया मण्डपे स्थितः ॥४७३
विलापं परमं चके, सीता दुःखेन दुःखिता। विभीषणोऽपि तं श्रुत्वा, तत्र यातो दयापरः ॥४७॥
पृष्टा सा बिनयान्नवा, मातः! किमिति रोदिपि। तया दयापरस्यैव, वृत्तान्तं कथितं तदा ॥४७५||
समावास्य च तां सीता, शीतलैवेचनैव सः । पुनस्तत्र समायातो,यत्राऽसौ रावणो स्थितः ॥२७॥

·रारणं स तदाप्राह, शृणु प्रातःवचो मम। अवश्यं मरणं लोके, सनपरयोषिताम् ॥ ४७७॥
दीयता रामदेवस्य, मैथिली सुखहेतवे। कुलकात्योर्यतो वृद्धिीयते नियतं विभो । ॥ ४७८ ॥
त्यज कोपं दुराचारं, कुलकीर्तिविनाशकम् । भज धर्म महाभाग ! पररामा परित्यज ।। १७९ ॥
समायातो धुरामो, लङ्कायाःयो बहिः स्थितः कृत्वा कुलक्षयं तेऽय, महीष्यति निजां प्रियाम् ॥४८०॥
तस्मातरिशान्त्यर्थ, तावत्सीता समर्प्ययः। यावद्रामकुले नामा, नाशं ते कुरुते न हि ॥१८॥
तेन वाक्येन क्रुद्धोऽसो, जगादेवं विभीपणं । रे रे पाप! दुराचार!, ममाऽग्रे किं प्रजल्पसि ? ॥४८२॥
शनोर्गुणांश्च गृह्णासि, मम गृह्णासि दूपणम्।ममाज्ञामध्यतः वाऽपि, न स्थातव्यं त्वया शठः ॥४८३॥
इति तस्य वचः श्रुत्वा, जगादेवं विभीषणः । न स्थीयते मयानाथ!, देशे ते निश्चितंमया ॥४८॥
इत्युस्त्या स्वबलं नीत्या, निर्गतोऽसौ विभीषणः रामस्याऽपि बले गत्वा, सुग्रीवं मिलितस्तदा ॥१८॥
सुग्रीवस्य च वृत्तान्तं, सर्व तं हि न्यवेदयत् । तेन वाक्येन सन्तुष्टः, सुग्रीवो वानराऽधिपः॥४८॥
रामदेवं समागत्य, प्रमोदेन युतोऽवदत् । शृणु राम! महाभाग ! समायातो विभीषणः॥४८॥
रावणेन समं कृत्वा, विरोधं च सुदुस्सहम्। तव पाबें समायातः, पूण्यात किं किं न लभ्यते ॥४८८॥

·-
रावणकथा
सन
कथा
॥ ५३॥
रामोऽपि तेन वाक्येन, प्रमोदं परमं गतः। तदा जगाद सुग्रीवं, मेल्यतां मेल्यतां मम ।।४८९||
सुग्रीवोऽपि समारास्य, मिलितोऽसौं विभीपर्ण । रामोऽपितं समालोक्य,जगादेवं बचो वरम् ॥४९॥
लड्वेश्वर ! समागच्छ, कुशलं वर्तते तव । लङ्कायास्त्वं पदे सत्यं, स्थापितोऽसि मया ध्रुवम् ॥१९१॥
विभीषणोऽपि तं प्राह, महान्तो हि चलन्ति न । वाक्पं तु निरसृतं वस्त्राद्जस्यैव रदो यथा ॥४९॥
रामो जगाद हे वत्स ! भव्यं तेऽत्र भविष्यति । हर्षिता वानराः सर्वे, समायाते विभीपणे ॥४९३॥
रणभेरीनिनादेन, रावणोऽपि निजं बलं । वेगात्सम्बोधयामास, युद्धार्थ क्रोधपरितः ॥१९॥
इन्द्रजिन्मेघनाथाद्या, कुम्भकर्णादयस्तथा। मयदैत्यादयः शूराः प्राप्ता रावणसंनिधिम् ॥४९५॥
रावणोऽपि बलेनाऽथ, शंसमानश्च चन्दिभिः । लङ्काया निर्गतो बाटे, छादयन् गगनाङ्गणम् ॥४९६॥
चतुःसहस्रसङ्ख्यस्याक्षौहिणीनां दलेन वैदैित्यो वा दानवो लोके, दुर्निरीक्ष्यो स्वतेजसा ॥४९७॥
गगनं भूतलं चाऽपि, दलेनाच्छादितं जगत् । वाजिन्त्राणां च निघोषैः, श्रवणैः श्रुयते न हि ॥४९८॥
वृन्दितैर्वा नराणां च हेपित जिनां तथा । चित्कार स्यन्दनानां च, जयशब्दैश्च बन्दिनाम् ॥१९९॥
भद्वानामहासैश्च, 'बाजिन्वाणां तथा रवैः। भेरीपां प्रतिशब्दैश्च, कर्णाभ्यां श्रूयते कथम् ॥५००||
॥ ५३ ॥

·फातराणों कराझूमावायुधानि पतन्ति च । वीराणां पुलकोयश्च, छिन्ना कवचरन्धयः ॥५१॥
समागतं बलं दृष्ट्वा, रावणस्य महद्भुतम् । रामोऽपि स्ववलं तत्र, सज चकेऽतिवेगतः ॥५०२॥
युद्ध कर्तु तदा लमा, भदा वीररसाइन्विताः । प्रतियुद्धप्रमाणेन, रामरावणयो न्योः ॥५०३५
गजा गजेः समालग्ना, वाजिनो वाजिभिः सह । स्यन्दिना स्यन्दिनोधैश्च, पत्तयः पत्तिभिः सह ।
पापानां मण्डपे ता, गगनं दृश्यते न हि । पारयते वाजिना वाजिः, ध्वस्यते करिणा करिः॥५०५।।
निरायुधेर्मेटोतः, युध्यते च परस्परम् । आकर्ण्य केशैरन्योऽन्यं, लेष्टुमुष्ठिभिः वेगतः ॥५०॥
तन केचिगटाः शूराः, छिन्ने वे दक्षिणे करे । वामेन च रिपुं हत्वा, पपात सह भूतले ॥ ५०७॥
चिच्छिरसि छिन्नेऽपि, ननत वसुधातले । म्रियमाणोऽपरःकश्चित्, पातयन् पतितः क्षिती॥५०८॥
फश्चित्पुरस्थितं प्रोचे, रे रे मूढ । नियस्व मा। मिला पुनप्रियादीनां, जीवन्यो हिममाऽग्रतः ५०१
कवितारो परं माह, स्वस्थो भव भटोत्तम! संयम्प शिरसः केशान् , पश्चाभव धृताऽऽयुधः॥५१०॥
किं ते हि यशसा साध्यं, मृत्वा चाऽत्र रणागणे। ममाऽग्रतो गते ते हि, कोऽपि हन्ता न चाऽपरः
मृता ये पतिता भूमौ, गजा एवं नगाश्च ते। हया मकरसन्धाश्च, तेषां पादा झपोपमा ॥५१॥

·रायणकथा
o
सन रुधिरं च जलस्थाने श्वेतछन्त्राणि फेनवः । भदानामुत्कटौघाच, ते एव रत्नराशयः ।। ५१३ ॥
करीणां ये करास्तत्र, ते एव जलपन्नगाः । गजदेहक्षितौघाश्च, रुधिरं तच्च धातवः ॥ ५१४ ॥
रणार्णवे ध्रुवं मग्ना, कातरा हततेजसः । शूरा वै तरितुं शक्ता, तमेव च रणोऽर्णवम् ॥ ५१५॥
एवंविषे महायुद्धे, जाते वीरक्षयावहे । राक्षसानां बलं भग्न, हतं रामभटोत्तमैः ।। ५१६ ।।
नश्यमानं वलं दृष्ट्वा, रावणः स्वयमुत्थितः। सोधीरयन् निजान् वीरान्, कुर्वन् परदले भयम्।।५१७,
छादयन्नायुधैव्योम, त्रासयन् परसैन्यजान् । आरूढः कवचैर्युक्तो, गजे त्रिलोक्यभूषणे ॥५१८।।
रणमुर्ति समायाते, रावणे चण्डतेजसि । कान्दिारीकं बलं तस्य, रामचन्द्रस्य चाऽभवत् ॥५१९॥
नश्यमानं बलं दृष्ट्वा, लक्ष्मणो वचनं जगौ । कस्माञ्च महल भग्नं, कुरुते च पलायितम् ॥५२०॥
तदा तं सैन्यकाः प्रोचुः, शृणु नाथ ! निगद्यते । रावणोऽत्र समायातो, युद्धार्थ रणमूर्ध्नि ॥५२१॥
यस्य दर्शनमात्रेण, प्रनष्टं सकलं बलम् । तस्य वाणमूखे स्थातुं, केनाऽत्र शक्यते विभो! ॥५२२।।
लक्ष्मणोऽपि हसिवाऽऽह, भव्यं जातं यदाऽऽगतः । पश्यामि च चलं तस्य,रावणस्य रणानने ॥५२३॥'
परस्त्रीचोरकं पापं, कुकर्मकरणे रतम् । प्रेपयामि दुराचारं, रावणं यममन्दिरम् ॥ ५२४ ॥
॥ ५४ ॥

·इत्युक्त्वा गजमारुह्य, पत्रिंशदायुधैर्युतः । लक्ष्मणः कवचं नीत्वा, युद्धार्थ सन्मुखो ययौ ॥५२५३।।
रावणो लक्ष्मणं दृष्ट्वा, स्मित्वा प्राह वचोर्जितम् ।रे रे बाल! कथं मृत्योर्मुखे प्राप्तोऽसि निश्चितम्॥५२६।।
लक्ष्मणोऽपि च तंप्रोचे,रे!रे तस्कर! तस्कर।मदीयांभातृजायां त्वं, स्तेयित्वाजाव्यसे कथम्?॥५२७||
मम हस्ते चिरात् प्राप्तो, गन्तुं ते न ददाम्यहम् । पापिनां तस्कराणां च, मृत्युरेव न संशयः ॥ ५२८।।
चक्रतुर्विविधंवाद, तावन्योऽन्यं बलोद्धतौ।तदातं लक्ष्मणः प्राह, रणे व्यक्तिर्भविष्यति ॥५२९॥
तदा तौ चक्रतुर्युद्धं, सुराणां विस्मयावहम् । दृष्टिं मुष्टिं च सन्धानं, मोचनं नोपलक्ष्यते॥५३०॥
शस्त्रास्त्रर्विविधस्तत्र, चक्रासिवाणकुन्तकैः। चक्रतुः परमं युद्धं, चमत्कारकरं नृणाम् ॥५३१॥
महायुद्धे ततो जाते, रावणोऽप्याकुलीकृतः । हत्वा बाणसमूहेन, गजोऽप्यस्य निपातितः।।५३२॥
निपातितं गजं दृष्ट्वा, क्रोधाविष्टोऽपि रावणः । शक्तिं वेगेन संस्मृत्य, मुमोच लक्ष्मणं प्रति ॥५३३॥
शक्तिस्तं लक्ष्मणं प्राप्य, विवेश हृदये द्रुतम्। तदाशक्त्या हतो भूमौ, पपात मूर्छयाऽन्वितः॥५३४॥
गतचेष्टं च तं दृष्ट्वा, लक्ष्मणं वानरस्तदा । रामदेवं समागत्य, कथयामास कारणम् ॥५३५॥
राभोऽपि च समागत्य, यदा पश्यति लक्ष्मणं । धरपयां पतितं दीन, गतचेष्टं शवं यथा ॥५३६॥

·रायणकथा
८11
मूर्धामयाप्य रामोऽपि, पपात क्षितिमण्डले । परिजनैरुपचारेण, मूर्छा तस्य विनाशिता ॥५३७॥
निवारितं तदा युद्धं, रामेण दुःखिशात्मना । कथितं रावणस्यैवं, रक्ष्यतां साम्प्रतं रणम् ॥५३८॥
रावणोऽपि जगादेवं, शृणु राम! विचक्षणः तव वाक्यं विना युद्धं, करिष्यामि न निश्चितम् ॥५३९।।
इत्युक्त्या संहृतं युद्ध, मानयुक्तेन तेन च । लङ्कां च जगामाऽसौ, कृतार्थ इव हर्पतः ॥५४०॥
अथ तं लक्ष्मणं नीत्वा, सेन्यमध्ये तु खेचरैः। रक्षाविधानयोगेन, प्राकाराः परितः कृताः ।।५४१॥
रावणस्य भयेनेव, कुटिलस्य विशेषतः । उर्ध्वाधो विद्यया कृत्वा, रक्षां ते चक्रिरे तदा ॥५४२।।
विलापं परमं चके, रामोऽसो दुःखपूरितः । वानराश्चिन्तया प्रस्ता, जातास्ते भयपूरिताः॥५४३॥
सुग्रीवश्चिन्तया ग्रस्तो, दुःखितोऽभूद् विभीषणः। हनुमानपि मूढोऽभूत्, विराधितोऽतिदुःखितः॥५४४॥
स्थाने स्थाने स्थिताः वीरा, रक्षार्थ लक्ष्मणस्य च। रामोऽपिविलपन् प्राह, भामण्डलं वीरं प्रति ॥५४५॥
भामण्डल! लया वाच्या, सीताऽपि मम वाक्यतः। तवाऽर्थे लक्ष्मणो वीरः, प्राणैरपि विमोचितः॥५४
लक्ष्मणस्य च मोइन, रामो न ज्वलते द्रुतम् । त्वयाऽपि कुलमार्गेग, भवितव्यं च सुन्दरि !॥५४७॥
एफ एवं महददुःखं, स्थितंच मम मानले । विभीपणस्य च यदाज्य, लायान समर्पितम् ॥५४८॥

·हे पिराधित शीघ्र स्खें, पितां च परिकल्पय । सुयोदयेनुवं प्राणान् , लक्ष्मणोमोचयिष्यति ॥५४॥ लक्ष्मणे च मृते नूनमात्रयोर्वे हुताशने । प्रवेशो नियतो भावी, नाऽत्र कार्या विचारणा ॥५५०॥ तावत् कश्चित् खगः प्राह, श्रीशैलं चिन्तयाऽऽकुलम् । सौमित्रजीवनोपाय,कथयामि तवैव हि ॥५५१।।। हानुमानपि हृष्टोऽसौ, तमालिङ्गय जगाविति । कथ्यतां कश्यतां तच्च, यथाजीवति लक्ष्मणः॥५५॥ तदा जगाद खेटोऽसौ, श्रृणु मित्रावचो मम । अहमप्यनया शक्त्या, पीडितोऽसौ यदा पुरा ॥५५३॥ विशल्यापादधीतेन, जलेनाऽऽच्छोदितस्तदा। तरक्षगाजीवितोऽस्मीति, सत्यं सत्यं वचोमम॥५५४|| यदाऽऽस्माकं च देशेऽभूत्, मारीति सुरकोपतः। तस्याः पादोदकेनेव, गतासादेशतो ध्रुवम् ॥५५५।। श्रीशैलोऽपि प्रपच्छैन, काऽस्ते विशल्यनामिका। खेटो तंच जगादेव, वृत्तान्तं कथयाम्यहम् ॥५५६।। द्रोणो वैनाम भूपोऽस्ति, भरतस्यैव मातुलः। तस्य पुत्री विशल्याख्या, विख्याता क्षितिमण्डले॥५५७ तस्य वाक्यं समाकर्ण्य, हनुमान् तन तेन च। आगतो वर्तते रामो, यत्र सौमित्रिणा सह ॥५५८॥ रामस्य कथयामास, तेन वृत्तं यदुदितम् । वृत्तान्तं तं समाकर्ण्य,रामोऽप्येवं बचोऽवदत् ॥५५९।। सोऽस्ति कोऽत्र नरोलोके, जीवापयति लक्ष्मयः।तदा भामण्डलेनाऽथ, हनुमान् गन्तुमुद्यतः॥५६॥y

·रायणकथा
4
1८४ ॥
दिव्यं विमानमारुख, साकेतानगरी गतः । गखा तत्र च भरतस्य, वृत्तान्त प्रतिपादितम्.॥५६१
भरतोऽपि तदा माह, सज्यतां वेगतो दलम् । गत्वा जगामि तं दुष्टं, रावणं लोकनिन्दितम्॥५६२||
हनुमानपि तं नोचे, तन्न गन्तुं न युज्यते । अन्तरे सागरस्तस्य, देशस्थाऽपि हि वर्तते ॥५६३॥
मातुलस्य च पुत्री ते, या विशल्याऽभिधानिका। तस्या गन्धोदकं देयं, येन जीवति लक्ष्मणः।।५६४॥
भरतोऽपि च तदा प्राह, साम्प्रतं च निशिथीनी। प्रभातसमये तत्र, गवा साऽऽनीयते भया॥५६५।११
तदाऽसो हनुमान् पाह, जाते सुर्योदये ध्रुवम् । लक्ष्मणस्यैव मरणं, नियतं च भविष्यति ।।५६६।।
अधुनेव च गत्वा हि, तज्जलमानीयते द्रुतम् । विमानमिदमारुह्य, आगच्छामि त्वया सह ,३५६७।।
भरतोऽपि तेन वाक्येन, सहसोत्थाय वेगतः। विमानेऽसी समारूढो, ययौ तत्रैव मोहतः ॥५६८॥
तत्र द्रोणमहीपालं, विवोध्य निद्रयाऽऽकुलम् । वृत्तान्तं कथयामास, सर्व लक्ष्मणसम्भवम् ॥५६९।।
द्रोणोऽपि पुत्रिका प्राह, रे रे पुनि ! तबोदकम् । देहि बेगेन येनैव,भुवं जीवति लक्ष्मणः॥५७०।।
कन्या प्रोवाच है तात !,कोऽसी लक्ष्मणनामकाजगादेवं च द्रोणोऽपि, कथं वेस्सिन कन्यकाम्॥५७१३॥
दशरथस्य यः पुत्रा, सुमित्रायाः शरीरंजः। रामस्यैवाऽनुजो नूनम् , लक्ष्मणोऽसी बलोद्धतः, १५७२.'
॥ ८४ ॥

·शक्तिवेधस्तु सजातो, रावणेन कृतोऽस्य च। सूर्योदये ध्रुवं प्राणान्, मोचयिष्यति निश्चितम् ५७३ अतस्तच्छकिनाशार्थ, देहि गन्धोदकं तव । यथा जीवति सोमिन्नी, रामदेवो बलान्वितः॥५७॥ कन्यया पितरं प्रोक्तं, शृणु तात! वचो मम । लक्ष्मणोमे ध्रुवं स्वामी, गमिष्यामि च तत्र वै॥५७५॥ गन्धोदकं कथं तस्य, प्रेपयामि शरीरजम् । स्वयं गत्वा च तत्रैव, नमामि चरणौ वरौ ॥५७६।। तेन वाक्येन ते सर्वे, श्रीशैलादयः खगाः । प्रमोदं परमं प्रापुः, नत्वा प्रोचुस्तु तां प्रति ॥५७७॥ शीघ्रमागम्यतां मातः!, कालझेंपो न युज्यते । सूर्योदये च साते, किं तत्र गमनेन वै ॥५७८॥ तेन वाक्येन सा हष्टा, विमानं प्रमदाऽन्धिता। आरुढा पितरं नत्वा, जगादैवं च तान् प्रति ॥५७९॥ वाह्यता वाह्यतां शीघ्रं, विमानं खगवर्मनि । विमानं वाहयामासुः, तदा विमानखेचराः॥५८०॥ सर्वेऽप्याकाशमार्गेण, द्रुतं तत्र समागताः । यत्राऽसौ वर्तते रामों, लक्ष्मणेन दलेन च ॥५८१॥ कन्यां नीत्वा च प्राकारं, मध्ये ते विविशुस्तदा।यथा यथासमायाति,कन्या तत्र तथा तथा॥५८२।। लक्ष्मणश्चेतनायुक्तो, मन्दं मन्दं बभुव च । पपात तत्र सा कन्या, रामस्य पादयोईयोः ॥५८३॥ आशीर्वादं च रामोऽपि दत्वा तो निर्गतो बहिः | फन्यया तं नमस्कृत्य, क्षपितौ चरणों स्वीयो ५८४) - ·कथा यातन अस्यः सङ्गप्रभावेन, सा शक्तिनिर्गता द्रुतम् । श्रीशैलेन च सा केशेर्धता वेगेन शक्तिनः ॥५८५॥ रावणकथा 1 ८५ क्रोधाविष्टो महाशक्तो, शक्तिं तां स जगाविति । परस्त्रियस्तु नियमो मेऽन्यथा भायी करोमि ते न मुश्चाम्यधुना दुष्टे!, कर्तु यच्छक्यते त्वया। तत्सर्व त्वं विधेह्याशु,प्राप्ताऽसीति मया चिरात् ॥५८७॥ तदा शक्तिस्तु तं प्राह, शृणु वत्स! महाबल ! मुश्च मुश्चममैवाऽशु, नाऽऽगमिष्यामि ते वलम् ५८८ रामस्य प्रचुरं पुण्यं, गतपुण्यो दशाननः । अतएव च ते सैन्ये, नागमिष्यामि निश्चितम् ॥५८९।। प्रपच्छ हनुमान् विद्या, का वा शक्तिस्तवैव हि । विद्या हनुमतं प्राह,शृणु वीर! महावल!॥५९०॥ सूर्यस्य पातने शक्तिश्चन्द्रस्य ग्रसने तथा । इन्द्रस्य पातने शक्तिः, किमतः पृच्छयते परं ॥५९१॥ शतपश्चप्रमाणाश्च तिष्ठामो यत्र कुनचित् । अस्माकं हीनता शक्तिस्तवाऽग्रे नियतं विभो! ॥५९२॥ तेन वाक्येन तुष्टोऽसौ, शक्तिं तां मोचयत्तदा। गत्वा सा रावणं प्राह, गन्तुं तत्र न शक्यते॥५९३॥ अतोऽसौ लक्ष्मणस्तत्र, कन्यासङ्गप्रभावतः । सहसोत्थाय जगावेत्रं, नीयतां राक्षसः शठः ॥५९४।। तेन शाक्येन सन्तुष्टाः, सचे ते खेचरास्तदा । प्रमोदं परमं प्रापुः रामदेवेन संयुताः ॥५९५।। उत्सवोऽपि महाँस्तत्र, रामदेवे दलेऽभवत् । भामण्डलोऽथ सुग्रीवो, हनुमाँश्च विभीषणः ॥५९६॥ ।। ८५ ॥

·विराधितादयश्चाऽन्ये, खेवराः कपयस्तदा । परमं हर्षे ते प्राप्ता, उत्थिते लक्ष्मणेऽखिलाः ॥५९७॥ तदा जय जय शब्दो, सजातो वानरे दले। लङ्काया प्रतिशब्दोऽभूत्, राक्षसांभयकारीसः॥५९|| अक्सरे समायातं, व्रतमष्टालिकामयं । रावणोऽपि च तं नीत्वा, स्थितोऽसौ जिनवेश्मनि ॥५९९॥ वियों स साधयामास, नान्ना या बहुरुपिणी।साध्यमानां च विद्यां तां, श्रुत्वा रामोऽङ्गदं जगौ ६०० अन्तरायस्त्वया कों, विद्याया साधनस्य च । रामस्य वचनात्सर्वे, गतास्तत्राऽङ्गदादयः ॥६०१॥ तैर्गत्वा विविधोपायाः, विद्यायाः बण्डने कृताः। खण्डिता जपमालाऽस्य, ध्यानं त्यत्याज नो यदा।।६०२ वलिसा तु तदा सर्वे, स्वसैन्ये च समागताः । साधयामास नां विद्या, सम्पुणे सोऽष्टमे दिने ६०३ आहूतो रामदेवेन, रावणः सङ्गरं प्रति । महासाधनयुक्तोऽसौ, रावणो निर्ययौ बहिः ॥६०४॥ पूर्ववत् क्रोधसंयुक्तो, जयजयारवसंयुतः । चतुरड्रेन सैन्येन, रामसैन्यं ययौ हठात् ॥६०५|| रामोऽपि रावणं वीक्ष्य, समायातं ससाधनं । संना स्वयमुत्तस्थौ, लक्ष्मणेन चुतो बली ॥६०६॥ सञ्जातं विषमं युद्ध, रामरावणयोस्तदा । द्वयोश्च सुभटाः सर्वेऽन्योऽन्य युद्धं च चक्रिरे १६०७|| लत्मणोऽपि तदा प्राह, रामदेवं रणोंचतम् । विद्यमाने मयिस्वामिन् ।, युद्धं ते युज्यते कथम् ॥६०८

·वणकया
सव्यसन
फया
अनेन रावणेनाऽथ, क्रियते सङ्गरं मया । प्रेपयामि शठं चौरे, मृत्यवे यममन्दिरे ॥६०९॥
रामस्तस्यैव वाक्येन, त्यक्त्वा युद्धं गतोऽन्यतः । चक्रेऽथ संयुगं भीम, लक्ष्मणो रावणेन च ॥१०॥
पत्रिंशदायुधैस्तौ तु, चक्रतुः समरं तदा। न कोऽपि जीयते केन, योर्मध्ये यदा रणे ॥६११॥
तदा तौ सुरशस्त्रोधैश्चक्रतुयुद्धमुस्कटम् । हुताशनाऽभिधं वाणं, मुमोचाऽसौ हि लक्ष्मणं ॥६१२॥
लक्ष्मणो बारुणाऽस्त्रेण, वारयामास वेगतः। पन्नगाऽत्र दशास्येन, मुक्तं च लक्षमणं प्रति ॥६१३॥
तेनाऽपि गरुडास्त्रेण, वारितं तु तदा हठात् । तामशस्त्रं पुनः क्षिप्तं, रावणेन वरावता ॥६१४॥
आदित्याऽत्रेण तेनाऽपि, शस्त्रं तं वारित क्षणात् । लक्ष्मणेन शिरः च्छिन्नं, अर्द्धचन्द्रेण तस्य च ६१५
शिरद्वयं ततो जातं, ताभ्यां छिन्ने चतुष्टयं । छिन्ने विंगुणभेदेन, मस्तकानां सहस्त्रता ॥ ६१६ ॥
स्थानेस्थाने तदातानि,जातानि द्विगुणानि चाविद्यायाश्चप्रभावेन, किं किं नो जायते नृणाम्॥६१७॥
छिन्नानि तानि तेनेव, तदा रुष्टो हि रावणः । सस्मार चकरनं स, भ्रकुटीकुटिलाननः ॥६१।।
तत्र स्मरणमात्रेण, चक्ररत्नं समागतं । रावणस्य करे नूनं शत्रुवंशनिकन्दकम् ॥ १९॥
रावणस्य करे दृष्ट्वा, चक्ररत्नं समागतम् । तदा रामस्य.सेनायां, भीताः सर्वेऽपि वानराः ॥६२०।।
।
॥ ८६ ॥

·पादर्शनमात्रेण, भर्य कस्य न जायते । सहमारकसंयुक्त, सुरोपः सवितं सदा ।। ६२१ ।।
रामगो लश्मणं प्राह, पृणु मानवकाधमः । जीवन् याहि द्रुतं दुरं, मा नियस्य करेण मे ॥१२२ ॥
मकेगानेन नूनं ते, वण्डाक्षेत्र सहस्रशः । भविष्यन्ति न सन्देहो, कथं गच्छसिनो पदा ॥६२३।।
तदाऽसो लक्ष्मणः प्रोचे, शृणु खेटजनाऽधम । कुलालचक्रतुल्येन, चमेनाऽनेन कोऽमुना ॥६२४ ॥
कमि वण्डतां नूनं, नऊ तेऽहं चपेटया। अल्पेन वस्तुना सं हि, किं तुष्टो रङ्कवववम् ॥२५॥
मुभस पदि ते शक्तिर्तते तस्कराग्रिम! | कालसेपोऽधुना मुढ!, क्रियते च कथं त्वया ॥६२६॥
मोगरामास तं चक्र, रावणः क्रोधपूरितः । लक्ष्मणस्य करे चक्र, स्थितं कृत्वा प्रदक्षिणाम् ॥६२७॥
समागतं करे दृष्ट्वा, चळं दशरथात्मजः रावणं स तदा प्रोचे, रेरे रावण ! मा मृथाः ॥ ६२८॥
तोगऽनेन चकेग, भविता मरणं ध्रुवम् । पतस्व रामदेवस्य, पादयोजीवितेच्छया ।। ६२९॥
सीता मुररा च तस्याऽये, जीवभिक्षां च याचय।अन्यथा जीवनोपाय, दृश्यते न च खेचरः ॥६३०॥
म्लानास्पो रावणः प्रोचे, भुक्तोत्सिप्टेन मे ध्रुवम्। चकेगाऽपि मदीयेन तुष्टचित्तः कथं भवान?।।६३१॥
मुभ त्वं वेगनाक, कालक्षेपं हि मा कृथाः। निनोऽपि धनं प्राप्य, तद्वत्त्वं हर्पितोऽसि किन ? ॥६३२॥

·रायणकथा
,
मोचयामास चक्र स, तेन वाश्येन लक्ष्मणः । चक्रेणाऽपि च गत्वाऽऽशु, द्विधा चक्रेऽध रावणम्॥३३॥
गतप्राणः पपाताऽसो, दशास्यो वसुधातले । हतं निर्नायकं सैन्यं, कान्दिशिकत्वमागतम् ॥६३४॥
। सवणेऽपि हते तत्र, जातः कलकलो ध्वनिः । रामस्य सकले सैन्ये, जयनादोऽभवचदा ॥ ६३५ ।।
संस्कारो रावणस्याऽपि, चक्रत रामविभीषणौ । इन्द्रजिन्मेघनाथायास्तपोधनमुपागताः ।।६३६॥
तदेव रामदेवस्य, जाताऽऽज्ञा सर्व विष्टपे । चक्रस्य लक्ष्मणः पूजा, चक्रे भक्त्या समन्वितः॥३७॥
विभीषणस्य लक्षाया, राज्यं सर्वे, समर्पितम् ।अन्येच राक्षसाः सर्वे, मिलिताः रामस्य गतः॥६३८॥
भामण्डलोऽथ सुग्रीवो, हनुमाँश्च विराधितः। अन्ये सऽपि खेटोघाः, सन्तोपं परमं गताः ॥६३९॥
' मिलितोऽसी रामदेवोऽपि, सीताया वेग
- ववन्दे मोहविलवा ॥३०॥

·अन्येऽपि मिलितास्तस्य, सर्वे वानरराक्षसाः । रामदेवस्य पुण्येन, मुक्त्वा भेटनकं पुरः ॥६४५।। सेव्यमानोऽपि खटाघेः, सुखं तस्थौ हि राघवः। गतं कालं नजानाति, निमसो सुखसागरे ५६४६॥ अयोध्यायां च त्यक्ताय, वर्षाणि च चतुर्दश । गतानि रामदेवस्य, लक्ष्मणेन युतस्य च ।। ६४७ ॥ तदा पुरातनी भूमि, रामदेवन संस्मृता । ममनोत्सुको वभुवाऽसावयोध्यायां सलक्ष्मणः ६४८॥ सुमुहूते चलितो रामो, लक्ष्मणेन समन्वितः । सर्वसाधनसंयुक्तो, धनधान्यसमन्धितः ।।६४९॥ विभीषणोऽपि सुग्रीवो, हनुमाँश्च विराधिता। भामण्डलादयश्चाऽन्ये, सर्व खेचरपुङ्गवाः ॥ ६५०॥ रामदेवेन सार्च ते, सर्वसाधनसंयुताः । चलिताश्च बहुलक्षम्याढवा विमानर्वाहनैर्युताः ॥६५१|| साधयन्तोऽपि देशोघान् , मन्द मन्दं कमाययुः। रामदेवेन संयुक्ताः, सर्वे हर्पसमन्विताः ॥६५२॥ रामो विद्याधरैः साई, अयोध्यायां समागतः । तत्रत्यैः सकलेलोत्सवः परमः कृतः ॥६५३॥ भरतोऽपि समायातो, रामदेवस्य सन्मुखं । ननाम विनयेनाऽतो, रामलक्ष्मणयोः पदौ ॥६५॥ रामोऽपि च तमालिङ्गथ, कुशलं परिपष्टवान्। पुरी शृङ्गारयामास, भरतो सचिवैः सह ॥६५५॥ महोत्सवेन रामोऽसौ, विवेश नगरी वरां ।मातृणां मिलितस्तत्र, ताभिरर्घादिकं कृतम् ॥६५६।।

·रावणकथा
सन
10
॥ ७ ॥
मोचयामास चक्रं स, तेन वाक्येन लक्ष्मणः । चक्रेणाऽपि च गत्वाऽऽशु, द्विधा चक्रेऽथ रावणम्॥३३॥
गतप्राणः पपाताऽसौ, दशास्यो वसुधातले । हृतं निर्मायक सैन्यं, कान्दिशिकत्वमागतम् ॥६३२॥
राबणेऽपि हते तत्र, जातः कलकलो ध्वनिः । रामस्य सकले सैन्ये, जयनादोऽभवत्तदा ॥ ६३५ ॥
संस्कारो रावणस्याऽपि, चक्रतू रामविभीपणौ । इन्द्रजिन्मेघनाथायास्तपोधनमुपागताः ॥६३६॥
सदैव रामदेवस्य, जाताऽऽज्ञा सर्वविष्टपे । चक्रस्य लक्ष्मणः पूजा, चक्रे भक्त्या समन्वितः॥६३७॥
विभीषणस्य लङ्काया, राज्यं सर्व, समर्पितम् ।अन्येच राक्षसाःसर्वे, मिलिताः रामस्य वेगतः।।६३८॥
भामण्डलोऽथ सुग्रीवो, हनुमाँश्च विराधितः। अन्ये सर्वेऽपि खेटौघाः, सन्तोषं परमं गताः ॥६३९॥
मिलितोऽसौ रामदेवोऽपि, सीताया वेगतस्तदा । सीता रामस्य चरणौ ववन्दे मोहविक्लवा ॥४॥
सीतरमालिङ्गय रामोऽपि, कृतार्थत्वं च मेनिरे। विरहोऽपि तयोभनो, यो वै दुःखस्य दायकः ॥६४१।।
लक्ष्मणोऽपि च सीतायाः, पपात पादयोर्मुदा। तमालिजय च सा सीता,कुशलं परिपृष्टवान् ॥६४।।
गतेऽपि विरहे तस्मिन्, तयोर्जातं च यत्सुखं । तत्कथं वर्णितुं शक्यं, तावेव जानीतः स्फुटम् ।।६४३॥
सुखं हि चुभुजे सीता, समं रामेण हर्षिता । रामोऽपि सीतया साझे, भोगाश्च बुभुजे तदा ॥६॥

·अन्येऽपि मिलितास्तस्य, सर्वे वानरराक्षसाः। रामदेवस्य पुण्येन, मुक्त्वा भेटनकं पुरः ॥६४५॥
सेव्यमानोऽपि खेदोघेः, सुखं तस्थौ हि राघवः । गतं कालं नजानाति, निममोसुखसागरे ॥१९॥
अयोध्यायां च त्यक्ताय, वर्षाणि च चतुर्दश । गतानि रामदेवस्य, लक्ष्मणेन युतस्य च ॥ ६४७ ।।
तदा पुरातनी भूमि, रामदेवन संस्मृता । गमनोत्सुको बभुवाऽसावयोध्यायां सलक्ष्मणः ६४८॥
सुमुहू चलितो रामो, लक्ष्मणेन समन्वितः । सर्वसाधनसंयुक्तो, धनधान्यसमन्वितः ।।६४९।।
विभीषणोऽपि सुग्रीवो, हनुमाँच विराधितः । भामण्डलादयश्चाऽन्ये, सर्व खेचरपुङ्गवाः ॥ ६५०॥
रामदेवेन साई ते, सर्वसाधनसंयुताः । चलिताश्च बडुलक्ष्म्याढ्या विमानर्वाहनैर्युताः १६५१।।
साधयन्तोऽपि देशोघान् , मन्द मन्दं कमाययुः। रामदेवेन संयुक्ताः, सर्वे हर्षसमन्विताः १६५२॥
रामो विद्याधरैः साई, अयोध्यायां समागतः । तत्रत्यैः सकलैलोकोत्सवः परमः कृतः ॥६५३॥
भरतोऽपि समायातो, रामदेवस्य सन्मुखं । ननाम विनयेनाऽती, रामलक्ष्मणयोः पदौ ॥६५४॥
रामोऽपि पतमालिङ्गाय, कुशलं परिप्रष्टवान्। पुरी शृङ्गारयामास, भरतो सचिवैः सह ॥३५५।।
महोत्सवेन रामोऽसौ, विवेश नगरी वरां ।मातृणां मिलितस्तत्र, ताभिरर्घादिकं कृतम् ॥६५६॥

·रावणकथा
८८
सर्वेपी स च लोकानां, अपच्छ कुशलं तदा । चके तत्र स्थितो राज्य, लक्ष्मणेन समन्वितः॥६५७॥
मित्राणां सेवकानां च, भ्रातृणां च विशेषतः । सर्वविद्याधराणां च, ददौ देशान् यथेप्सितान् ॥६५८।।
अनया विधिना राज्यं, कुरुते स निराकुलं । लोकानां च सुखं जातं, रामराज्ये तदा घनम् ॥६५९॥
कुरुतेऽसौ हि सुखं रामो, परदारपराङ्मुखः । पररामायाः पापेन, रावणो नरकं गतः।।६६०॥
पश्यतां रावणस्यैव, सर्वराज्यादिनाशनम् । दोपेण पररामायाः, कीर्तिनाशं तथैव च ॥६६१॥
परस्त्री हि परं त्याज्या, परलोकविनाशिनी । द्रव्यहानिकरी ज्ञेया, कीर्तिदेहविनाशिका ॥६६॥
परतीत्यागिनः शूराः, निर्भयाः सर्वविष्टपे । विचरन्ति यथेच्छं ते, कीर्तियुक्ताः नरोत्तमाः ॥६६३॥
समुद्र खातिका यस्य, त्रिकूट शाल एव च । परस्त्रीव्यसनेनैव, रावणोऽपि क्षयं गतः ॥६६॥
अन्येषां खुद्रलोकानां, दुःखस्य वर्णना हि का । इहैव द्रव्यहानिस्तु परत्र नरकं ब्रजेत् ॥६६५३
आलिग्यते वर क्रुद्धा, व्याघ्री च सर्पिणी तथा। न तु कौतुहलेनाऽपि, पररामा कदाचन ॥६६६।।
परभुनां च ये रामा, भुजन्ते चे नराधमाः। तेभुक्तं हि परोच्छिष्टं, नाऽत्र कार्यविचारणा ॥६६७॥
इति ज्ञात्वा युधैस्त्याज्या, पररामाऽतिनिन्दिता। सन्तोपो निजनारीभिः, कर्तव्यो धर्मलालसैः॥६६८॥
॥ ८८ ॥

·इति विविधविनोदैर्ता, पितं पापवृत्तम् । सकलसुखनिधानं सेव्यते धर्मरत्नम् ।।
पररमणीकुसङ्ग सर्वथा त्याज्यमेव । भज बुध जिनधर्म सोमसौन्यं सदेव ।। ६६९ ।।
येये भव्यजना विवेकचतुराः, स्वर्मोक्षसौख्यादराः।सप्तैवव्यसनानितैःप्रतिदीन त्याज्यानि धर्माप्तये॥
येषां सेवनया विवेकविकलां, निन्यां भजन्ते गतिम् । लोकानामपवादतो हि सततं धर्मस्य नाशो ध्रुवम्
सच्छन्दशास्त्राणि प्रमाणकानि, पुराणकाव्यानि कथामयानि ।
तेषां च नामानि च वेदम्यहं न, कथंमम स्यात् कविदूषणं न ॥ ६७१ ॥
ये सन्ति केचित् निपुणा जनौघाः शब्दार्थशास्त्रादिविचारदक्षाः ।
तैः शोधनीयो सकलो ममैपो, ग्रन्थो नराणा सुखदायको वै ।। ६७२ ।।
सप्तव्यसनसमुच्चयकथा ग्रन्थोऽप्यधीते पुमान् । यो वाऽश्चति मानसेऽतिनिपुणे यो वाचते वा स्फुटम्
राज्यं लाभ-विवेक-सौख्यममलं कीर्ति श्रियं सम्पदाम् सप्राप्नोति मतिविवेकविशदां,पापं परं मुञ्चति
नंदातदाख्ये विहिते च सधे, श्रीभीमसेनस्य पदप्रसादात् ।
विनिर्मितो मन्दधिया मयाऽयं, विस्तारणायं भुवि साधुसधैः ॥ ६७४ ॥

·रायणकथा RITA यो वा पठति विमृश्यति शृणोति भन्योऽपि भावनायुक्तः । लभते स सौख्यमनिशं ग्रंथोऽयं सोमकीर्तिना रचितः ॥ ६७५ ॥ रस ६ नयन २ समेते वाण ५ चन्द्रेण १ युक्त। गतवति सति नूनं, विक्रमस्यैव प्रतिपदि धवलायां माघमासस्य सौम्ये । हरिभदिनमनोज्ञे निर्मितो ग्रन्थ एषः । यावत्सुदर्शनो मेरुः, यावच्च सागरा धरा । तावत् नन्दत्वयं लोके, अन्धो भव्यजनीति इत्याचार्य सोमकीर्तिविरचितसमन्यसनकथासमुजये परस्त्रीव्यसनफलवर्णनो नाम सप्तमः 國888888888888困困困困困困困困 ॥ इति सप्तव्यसनकथासमुच्चयः समाप्तः ॥ २ ३ 888困困困困困困困困困困困困困困困困困困困 १मासिस्थान- पंडित मफतलाल प्रवरचंद मास्तर कुंवरजी दामजी-मोटी टोळीनी पाठशाळा, पंडित भूरालाल काळीदास अमदावाद. (काठीआवाह) पालीतल्या. ठे. आगाखाननी चाली पायधुनी-मुंब