·No text on this page.

·AaicolasicalsalcicalDispiciciaslelony ॥श्रीः ।। नुभूतिस्वरूपाचार्यप्रणीत सारस्वतंनामध्याकरणं IGIG । तदेवत् रूपदुर्गवास्तव्यसूर्यदत्तशालि संपादित- टिप्पण्या सनाथीकृत्य श्रीधरात्मज कृष्णलाल- शर्मभिः स्वकीये "ज्ञानसागर" यन्त्रालये यन्त्रितम् संवत् १९५७ सरकारी नियमानुसार रजिष्टर किया है. 910/09/09/0%@@y@97097109709109101010 EoiceiciodicerciGDioeiGDictioicDIGeicnicelcoicei .

·विज्ञापनमिदम् महाभारतप्रभृतीतिहासा भागवतप्रमुखपुराणानि स्तोत्राणिच सहस्रनामादीनि अन्येपि नाटक- भाण-चंपू-न्याय-प्रभृतिग्रंथाः शतशः सीसका शिलाक्षरैश्च मुद्रिता:पण्ये प्रतिष्ठापिताःसन्ति तेश्च ग्राहका मूल्यप्रेषणेन सूचनानुसार सनाथा भविष्यन्ति श्रीमत्सुदत्तचिच्चकोरः कृष्णलालशर्मा. है ·१ ॥श्रीः॥ सारस्वतं व्याकरणम्॥ दर 1 श्रीगणेशाय नमः। प्रणम्य परमात्मानं बालधीवृद्धिसिद्धये ॥ सारस्व- तीजं कुर्वे प्रक्रियां नातितरां ॥१॥ इन्द्रा- देयोऽपि यस्यान्तं न ययुः शब्दवारिधेः॥प्रकि यां.तस्य कृतस्य मो वक्तुं नरः कथम् ॥ २॥ तत्र तावत्संज्ञा संव्यवहाराय संगृह्यते ॥ अइउऋलसमानाः॥१॥ अनेन प्रत्याहारग्रहणाय वर्णाः परिगण्यन्ते तेषां समानसंज्ञा च विधीयते + नैतेषु सूत्रेषु सन्धिरनु सन्धेयोऽविवक्षितत्वात, विवक्षितस्तु सन्धिर्भव- तीति नियमात लौकिकप्रयोगनिष्पत्तये समय- मात्रत्वाच॥१॥ 7 ។ L -- ·{" सारस्वते- -हस्वदीर्घलुतभेदाः सवर्णाः॥२॥ एतेषां हस्वदीर्घप्लुतभेदाः परस्परं सवर्णा भण्य- न्ते ।लोकाच्छेषस्य सिद्धिरिति वक्ष्यति ततो लो- कत एव हस्वादिसंज्ञा ज्ञातव्या। एकमात्रो ह्रस्वः द्विमात्रो दीर्घः त्रिमात्रः प्लुतः व्यञ्जनचार्धमातक- .. म्। एषां मध्ये तूदात्तादिभेदाःसन्ति । उच्चैरुपलभ्य- मान उदात्तः। नीचैरनुदात्तः। समवृत्या स्वरितः। एऐओऔं संध्यक्षराणि एषां ह्रस्वा न संति ॥२॥ उभये स्वराः॥३॥ अकारादयः पञ्च चत्वार एकारादय इत्युभये स्वरा उच्यन्ते ॥३॥ अवर्जा नामिनः ॥४॥ अवर्णवर्जाः स्वरा नामिन उच्यन्ते । अनुक्रान्ता- स्तावत् स्वराः। प्रत्याहारं जिग्राहयिषया व्यंजना १ समानो वर्णो धर्मो येषु ते तथा २. अनुक्रमेण गणनीयाः. - wher P .

·. --- संज्ञाप्रकरणम्। न्यनुकामति यहवरल अणनङम झढधषभ जडद गब खफछठथ चटतकप शंषसेति ॥४॥ आद्यन्ताभ्याम् ॥५॥ प्रत्याहारं जिघृक्षता आद्यन्ताभ्यामेते वर्णा ग्रा- ह्याः आदिवर्णोऽन्त्येन सह गृह्यमाणस्तन्नामा प्र- त्याहारः । तथाहि-अकारो वकारेण सह गृह्य- माणोऽवप्रत्याहारः, स च अइउऋलएऐओऔह यवरलञणनङमुढधाघभजडदगब-इत्येतावत्सं- ख्याकः संपद्यते । चटतकप-इति-चपप्रत्याहारः। जडदगब-इति जबप्रत्याहारः । झढधघम-इति झभप्रत्याहारः। अणनङम-इति-अमप्रत्याहार। एवं यत्र यत्र येन येन प्रत्याहारेण कृत्यं स तत्र तत्र ग्राह्यः प्रत्याहाराणां सङ्ख्यानियमस्तु नास्ति हसा व्यञ्जनानि ॥६॥ १. गृहीतुमिच्छतीति (जिघृक्षति) जिघृक्षतीतिजिघृक्षन तेन तथा.

·" सारस्वते- हकारादयः सकारान्तावर्णा हसा व्यंजनानि भव- न्ति । स्वरहीनं व्यंजनं तेष्वकारः सुखमुखोचार- णार्थत्वादित्संज्ञको भवति ॥६॥ कार्यायेत् ॥७॥ प्रत्ययाद्यतिरिक्तः कस्मैचित्कार्यायोचार्यमाणो वर्ण इत्संज्ञको भवति, यस्येत्संज्ञा तस्य लोपः॥७॥ . प्रत्यायाऽदर्शनं लुक् ॥ वर्णादर्शनं लोपः॥८॥ वर्णविरोधोलोपश मित्रवदागमः शत्रुवंदादेशः॥८॥ स्वरानन्तरिता हसाःसंयोगः॥९॥ कुचुटुतुपुवर्गाः उकारःपञ्चवर्णपरिग्रहणार्थः॥९॥ अरे ओ नामिनो गुणः॥११॥ नामिस्थानिका अर ए ओ एते गुणसंज्ञका भ- वन्ति ॥१०॥ 1 एकंवर्णनाशयतिअन्यस्योत्पत्तिप्रतिबध्नातिसतथा. HOM ·७ N संज्ञाप्रकरणम् । और औ वृद्धिः॥११॥ आ आर ऐ औ एते वृद्धिसंज्ञका भवन्ति ॥ ११ ॥ अन्त्यस्वरादिष्टिः ॥१२॥ अन्त्यो यः स्वरस्तदादिवर्णः स टिसंज्ञको भ वति ॥१२॥ अन्त्यात्पूर्वउपधा ॥१३॥ अन्त्यात् वर्णमांत्रात्पूर्वो यो वर्णः स उपधासंज्ञ को भवति ॥ १३ ॥ असंयोगादिपरोन्हस्वो लघुः ॥१४॥ विसर्गानुस्वारयोगादिपरो दीर्घश्च गुरुः॥१५॥ मुखनासिकावचनोऽनुना- सिकः॥१६॥ १ आक्षेपावर्णमात्रोपलब्धिर्बोडव्या. , ·- २ ८ सारस्वते- मुखनासिकाभ्यामुच्चार्यमाणो वर्णोऽनुनासिकः । द्विबिन्दुर्विसर्गः । शिरोबिंदुरनुस्वारः। अकुहविस- र्जनीयानां कण्ठः । इचुयशानां ताल । ऋटुरषा- णां मूर्धा । लतुलसानां दन्ताः । उपूपध्मानीया- नामोष्ठौ । अमङणनानां नासिका च।४क इति जिह्वामूलीयः। प इत्युपध्मानीयः । अं इत्यनु- स्वारः । अः इति विसर्गः॥१४॥१५॥१६॥ इति संज्ञा प्रक्रिया ॥ ॥ अधुना स्वरसंधिविधीयते ॥ इयं स्वरे ॥१॥ इवर्णो यत्वमापद्यते स्वरे परे । दधि आनय इति स्थिते दध्य् आनय इति तावद्भवति ॥१॥ हसेईसः॥२॥ स्वरात्परो रेफहकारवर्जितो हसो हसे परे द्विर्भव- १ चकारात्स्वस्ववर्गानुकूलस्थानमप्यवधेयम्, । + ·स्वरसंधिः। ९ ति-इति धकारस्य द्वित्वं, पुनर्दित्वे प्राप्ते न द्विरु- क्तस्य द्विरुक्तिः, द्वित्वविधानसामर्थ्यात् द्वावेव शिष्यते अन्ये हसा लुप्यते ॥२॥ झवे जबाः॥३॥ झसानां झबे परे जबा भवन्ति । इति पूर्वधकार- स्य दकारः। सवर्णत्वात् “वों वर्येण सवर्णः" इति वचनात् यथासंख्यं वा वक्तव्यं । स्वरहीनं प- रेण संयोज्यं । दयानय इति सिद्धम् । गौरी अ- - त्र । अर्ह इति विशेषणान्न रेफस्य द्वित्वं किन्तु (रहायपोद्धिः) स्वरपूर्वाद्रेफात्परो यपो द्धिर्भवति 'जलतुम्बिकान्यायेन रेफस्योर्ध्वगमनम् ।' गौर्य- त्र । स्वर इत्यनुवर्तते । एवमन्यत्रापि । यत्र न सू- त्राक्षरैः कार्यसिद्धिस्तत्र सर्वत्र सूत्रान्तरात्पदानुवृ- १ हकारग्रहणं हर्यानुभवादौ द्वित्वकृते । T ·Purn है 3 १० सारस्वते- त्तिर्ज्ञातव्या । ग्रन्थभूयस्त्वभयानास्माभिर्लि- ख्यते ॥३॥ उवम् ॥४॥ उवर्णो वत्वमापद्यते स्वरे परे । मधु-अत्र-मध्वत्र । ऋरम् ॥ ५॥ ऋवर्णो रत्वमापद्यते स्वरे परे। पितृ-अर्थः। पितृर्थः। ललम् ॥६॥ लवर्णो लत्वमापद्यते स्वरे परे । ल-अनुबन्धः .. लनुबन्धः॥६॥ ए अय् ॥७॥ एकारो अय् भवति स्वरे परे । ने-अनं नयनं ।। ओ अव ॥८॥ ओकारो अव भवति स्वरे परे । लो-अनम् लवन- म्, भो-अति भवति ।। ।

·११ म स्वरसंधिः। गवादेरवर्णागमोऽक्षादौ वक्तव्यः॥2॥ गो-अक्षः गवाक्षः। गो इन्द्रः गवेन्द्रः। गो अजि- नम् गवाजिनं । प्र ऊढः प्रौढः स्व ईरिणी स्वैरि- णी। अक्ष ऊहिणी अक्षौहिणी सेना। क्वचित् स्व- खद्यकारः । यथाध्वपरिमाणे-गव्यूतिः । अन्यत्र गवां मिश्रीभावे गोयूतिः॥७॥ ऐ आय् ॥९॥ ऐकार आय् भवति स्वरे परे।नै अकः नायकः॥९॥ औ आव् ॥१०॥ औकार आव भवति स्वरे परे। तौइह ताविह॥१०॥ वोर्लोपश् वा पदान्ते ॥ ११ ॥ पदान्ते स्थितानामयादीनां यकारवकारयोर्लोप- श् वा भवति स्वरे परे। तो इह ताविह ता इह । ते आगताः तयागताः त आगताः । पटो इह पटविह पट इह लोपशि पुनर्न सन्धिः ॥ 1 ·१२ सारस्वते- छन्दसि तु भवति हे सखे इति हे सखयिति हे सखेति ॥ ११॥ एदोतोऽतः॥१२॥ पदान्ते स्थितादेकारादोकाराच्च परस्याकारस्य लो- पो भवति । ते अत्र तेत्र पटो अत्र पटोत्र ॥१२॥ संवर्णे दीर्घः सह ॥१३॥ सवर्णस्य सवर्णे परे सह दी| भवति । श्रद्धा अत्र श्रंद्धात्र । दधि इह दधीह । भानु उदयं भानू- दयम् ॥ १३॥ अदी? दीर्घतां याति नास्ति दीर्घस्य दीर्घता : पूर्वदीर्घस्वरं दृष्ट्वा परलोपो विधीयते" ॥१॥ “सा- मान्यशास्वतो नूनं विशेषो बलवान् भवेत् । परेण पूर्वबाधो हि प्रायशो दृश्यतामिह" ॥२॥ अइए ॥१४॥ १ कारकविभक्तित्वान्न तृतीया .

·.
C
1
स्वरसंधिः।
१३
अवर्ण इवणे परे सह ए'
भवति । तव इदं तवेदं
मम इदं ममेदं।
इलादेरीषादौ टेोपो वक्तव्यः॥ ॥
हल ईषा हलीषा । लागल ईषा । लागलीषा। म-
नस ईषा मनीषा ॥१४॥
ओमि च ॥१५॥
ओमि परे नित्यं टेलोपो भवति । अद्य ओम् ।
अधोम् ॥१५॥
उ ओ॥१६॥
अवर्ण उवणे परे सह ओ भवति । गंगा उदकम्
गङ्गोदकम् ॥१६॥
ऋअर् ॥१७॥
अवर्ण ऋवणे परे सह अर् भवति । तव ऋद्धिः
तद्धिः॥१७॥

·। - 1 F १४ सारस्वते- कचिदार ॥१८॥ अवर्ण ऋवणे परे सह क्वचिदार् भवति ।ऋणऋणं ऋणाणं । शीत ऋतःशीतातः॥१८॥ ल अल् ॥१९॥ अवर्ण लवणे परे सह अल् भवति । तव लकारः तवल्कारः। ऋलवर्णयोमिथः सावर्ण्य वावक्तव्यम् ॥ * ॥ होत लकारः होतृकार॥ रलयोः सावर्ण्य वा वक्तव्यम् * ॥ : परि अङ्कः पर्यः पल्यङ्कः ॥१९॥ ए ऐ ऐ ॥२०॥ अवर्ण एकारे ऐकारे च परे सह ऐकारो भवति । तव एषा तवैषा । तव ऐश्वर्य तवैश्वर्यम् ॥२०॥ ओ औ औ ॥२१॥ १ वार्तिकमिति माधवः. । 2 ·। + प्रकृतिभाः। १५ अवर्ण ओकारे औकारे च परे सह औकारो भव- ति। तव ओदनम् तवौदनम् । तव औनत्यम् तवौनत्यम् ॥ २१॥ ओष्ठोत्वोवौँ समासे॥२२॥ अवर्ण औष्टोत्वोः परयोर्वा सह ओत्वं भवति स- मासे सति। बिम्ब ओष्ठः बिम्बौष्ठः बिम्बोष्ठः । स्थूल ओतुः स्थूलौतुः स्थूलोतुः॥ २२ ॥ ॥ इति स्वरसन्धिः॥ ॥अथ प्रकृतिभाव उच्यते॥ नामी॥१॥ अदसः अमी शब्दः सन्धि न प्रामोति । अमी आदित्याः अमी उष्ट्राः अमी एडकाः॥१॥ वे द्वित्वे ॥२॥ ई च ऊ च ए च वे) ईकारान्त ऊकारान्त एका- १ ओतुर्बिडालोमार्जारइत्यमरः. nine 3 ·१८ स्तोत्र सारस्वते- क वपादुत्तरस्य हकारस्य झभा वा भवन्ति । यद्ध- र्गसश्चपस्तद्वर्गगश्चतुर्थो भवति । तत् हविः तद्ध: विः वाक् हरिः वारघरिः बारहरिः॥४॥ स्तोः थुभिः श्धुः॥५॥ 'सकारस्य तवर्गस्य च शकारेण चवर्गेण च योगे शकारचवर्गों यथासंख्येन भवतः । सकार- स्य शकारः। तवर्गस्य चवर्गः।कम् चरतिक श्वरति । कसू शूरः कश्शूरः। तत् चित्रं तचित्रं ॥ तत् शास्त्रं तच्छाखं॥५॥ न शात् ॥६॥ शकारादुत्तरस्य तवर्गस्य चुत्वं न भवति । विश् नः विश्नः॥ प्रशन प्रश्नः ॥६॥ १ स्तोरिति इंद्वैकत्वं पुस्त्वंतु छान्दसम् २ “अकृत्वासप्तमोमेतां तृतीयामकरोन्मुनिः श्चुनेतितस्मात्पूर्वेण सन्निपातःपरेणवा श्चुनेतिवक्त व्ये श्चुभिरिति बहुवचने शकारयोगे क्वचित्तत् श्मशानं इत्यादौ चुत्वं । न भवति इति सूच्यते. .

·t
--
*
4
व्यंजनसंधिः।
१९
ष्टुभिःष्टुः॥७॥
स्तो/. सकारतवर्गयोः षकारटवर्गाभ्यां योगेष्टुर्भ-
वति । सकारस्य षकारः तवर्गस्य ट्वर्गः ॥ कष्
षष्ठः कः षष्ठः । कस् टीकते कष्टीकते ॥ तत् टी-
कते तट्टीकते॥७॥
तोलि लः॥८॥
तवर्गस्य लकारे परे लकारो भवति ॥ तत् लुना-
ति तल्लुनाति । भवान् लिखति भवॉल्लिखति.॥अ-
न्तस्था द्विप्रमेदा रेफवर्जिता यवलाः सानुनासि-
का निरनुनासिकाश्च । तत्र सानुनासिक एव न-
कारस्य लकारो भवति ॥८॥
नषि ॥९॥
षकारे तवर्गस्य ष्टुत्वं न भवति ॥ भवान् षष्ठः भ-
..वान् षष्ठः ॥९॥
टोरन्त्यात्॥ १० ॥

·२० सारस्वते- पदान्ते वर्तमानावरात्परस्य स्तोष्टुन भवति । षट् नरः षण्नरः षट् सीदन्ति ॥ १० ॥ नःसक्छते॥ ११॥ नान्तस्य पदस्य छते परे सगागमो भवति ॥ टि- कितावाद्यन्तयोर्वक्तव्यौ॥॥ टित्वादादौ कित्वादन्ते ॥राजन् चित्रं राजश्चित्र- म् । भवान् तनोति भवांस्तनोति ॥११॥ शे चक्वा॥१२॥ नान्तस्य पदस्य शे परे वा चगागमो भवति ॥ भवान् शुरः भवाञ्च्छूरः भवाञ्च्शरः भवाञशूरः ॥ १२॥ ङ्खनो हस्वात दिःस्वरे ॥१३॥ उकारणकारनकारा हस्वादुत्तरा दिर्भवंति स्व रे परे पदान्ते ॥ प्रत्यङ् इदं प्रत्याङ्गिदम् । सुग- १. यदागमास्तद्गीभूतास्तद्रहणेनैवगृह्यत इति सान्तेपदेऽपदान्त बादापिनस्यानुस्वारः, ; न ·- संज्ञाप्रकरणम्। २१ ण इह सुगण्णिह । राजन् इह राजनिह ॥१३॥ छः ॥१४॥ हस्वादुत्तरश्छकारो द्विर्भवति ॥१४॥ खसे चपा झसानां ॥ १५॥ झसानां खसे परे चपा भवन्ति ।। तव छत्रं तवच्छत्री क्वचिद्दीर्घादपि वक्तव्यः॥ * ॥ हीछः हीच्छ । म्लेछ : म्लेच्छ ॥१५॥ मोऽनुस्वारः ॥१६॥ मकारस्यानुस्वारो भवति पदान्ते चै। तम् हस- ति तं हसति ।। पटुम् वृथा पटुं वृथा ॥१६॥ नश्चौपदान्ते झसे ॥ १७॥ नकारस्य मकारस्य चापदान्ते वर्तमानस्यानुस्वारो १. न केवलं न्हस्वादेव किन्तु दीर्घादापि परस्य छस्य द्वित्वं स्यादिति व्यक्तव्यार्थ'. २. चकारः क्वाचिक इति माधवः तन्नेत्यन्ये चकारोत्र- मानुकर्षणार्थः तेन नकारस्य मकारस्येत्युपलब्धम् , ~ ·4 २२ सारस्वते- भवति झसे परे ॥ यशान् सि यशांसि ॥ पुम् भ्यां पुभ्यां ॥१७॥ यमा यपेस्य वा ॥१८॥ अनुस्वारस्य यमा वा भवन्ति यपे परे। अस्य य- पस्य सवर्णः॥ तं करोति तङ्करोति ॥ तं तनोति तन्तनोति ॥ संयन्ता सँय्यन्ता॥१८॥ यवलपरे यवलावा ॥१९॥ अनुस्वारस्य यवलपरे यवला वा भवंति। संवत्सरः सँव्वसर ॥ यं लोकं यल्लोकम् ॥१९॥ छन्दसि ॥२०॥ छन्दस्यनुस्वारोश्कारमापद्यते सशषहरेफेषु परतः। हंसः हसः॥२०॥ विसर्गसन्धिर्निगद्यते॥ विसर्जनीयस्य सः॥१॥ . " A- 7 4 - ·विसर्गसंधिः। विसर्जनीयस्य सकारो भवति खसे परे। कः त- नोति कस्तनोति ॥१॥ सर्षशे वा ॥२॥ विसर्जनीयस्य सपशे परे वा संकारो भवति । का शेते कश्शेते । कः षण्डः कषण्डः कः साधुः कस्साधुः॥२॥ कुप्वोःकर पौ वा ॥३॥ विसर्जनीयस्य कवर्गपवर्गसम्बंधिनि खसे परे ४क पौ वा भवतः । कपावुच्चारणार्थों । कः क रोति क ५ करोति । कः पचति क ५ पचति । कः पठति क ५ पठति ॥ वाचस्पत्यादयः संज्ञाश- । १ कात्सरुम्काक्षेमइत्यादौ कथं न सत्वं (उच्यते) उपरितनस्थले सत्वापत्यभावसाधनाय योगविभागः कर्तव्यः स च कीहक विसर्जनीय स्य सित्येको योगः अः इत्यपरो योगः तत्रविसर्जनीयस्येत्यनुवृत्ति वि- धायेत्ययमर्थः कार्यः विसर्जनीयस्यक्वचित् अः विसर्ग एवभवति तथा स- - तिपूर्वप्रयोगसिद्धिरिति २ नेदमाधवसंमतंम्.

·२४ सारस्वते- ब्दा-निपातात्साधवः । यल्लक्षणेनानुत्पन्नं तत्सर्व निपातात्सिद्धम् । तबृहतोः करपंत्योश्चोरदेवतयोः सुट् तलोपश्च ॥ ॥ तत् करः तस्करः । बृहत् पतिः बृहस्पतिः । वा- चः पतिः वाचस्पतिः॥३॥ रोरोत्रिषु ॥४॥ अन्हो विसर्जनीयस्य पदान्ते रो भवति राश्या- गणवर्जितेषु परतः । अ: पतिः अहपतिः। अहः गणः अहर्गणः॥अरात्रिष्विति विशेषणात् । अहः रात्रं अहोरात्रं । अहः रूपं. पोरूपं । अहः रथन्तरं अहोरथन्तरं॥४॥ .... x १. करपतिशब्दयोः परतःः चोरदेवतावाचिनोस्तच्छब्दबृहच्छ- ब्दयोः सुडागमस्तकारलोपश्चेत्यर्थो बोद्धव्यः २. अत्रान्हइत्यत अन्ह इत्यनुवर्तते ·. विसर्गसंधि। २५ अतोऽत्युः॥ ५॥ अकारात्परस्य विसर्जनीयस्य उकारो भवति अ- ति परतः। कः अर्थः कोर्थः ॥५॥ हवे ॥६॥ अकारात्परस्य विसर्जनीयस्य उकारो भवति ह. बे परे । कः गतः । को गतः। देवः याति । देवो याति । मनः रथः मनोरथः॥६॥ आदबे लोपश् ॥७॥ अवर्णात्परस्य विसर्जनीयस्य लोपश्भवति अबे परे देवाः अत्रादेवाअत्रावातावांति वातावांति॥७॥ स्वरे यंत्वं वा ॥८॥ अवर्णात्परस्य विसर्जनीयस्य स्वरे परे यत्वं वा भवति । देवाः अत्र देवायत्र ॥८॥ १. माधवस्तुनेदं सूत्रमितिज्ञापनायैवावर्णादुत्तरस्यविसर्गस्य लो पापवादो यत्त्वं वा भवति स्वरेपरे इति वक्तव्यमित्याह. MuA ·२६ - 1 सारस्वते- भोसः॥९॥ भोस् भगोस् अघोस इत्येतस्य विसर्जनीयस्य लोप श् भवत्यवे परे । भोः एहि भो एहि। भगोः नमस्ते भगो नमस्ते । अघोः याहि अघो याहि ॥९॥ नामिनोः रः॥१०॥ नामिनः परस्य विसर्जनीयस्य रेफो भवति अवे परे । अग्निः अत्र अग्निरत्र । पटुः यजते. पटु- यजते ॥१०॥ उषसो रो बुधे॥११॥ उषसो विसर्जनीयस्य रेफो भवति बुधे परे। उषः बुधः उषर्बुधः॥११॥ रेफप्रकृतिकस्य खपे वा॥ १२॥ रफेप्रकृतिकस्य विसर्जनीयस्य खपे परे वा रेफो १.रेफः प्रकृतिरुत्पत्तिकारणमितिताहशोविसर्गस्य खपेपरे मामि- 'नः परस्यवारेफोभवति इतिवक्तव्यमित्यतो वार्तिकमेव वासुदेवभट्टा, ·विसर्गसंधिः। भवति । गीः पतिःगीष्पतिःगीपतिः॥१२॥ रः॥ १३॥ रेफसम्बन्धिनो विसर्जनीयस्य रेफो भवत्यवे परे । प्रातः अत्र प्रातरत्र । अन्तः गतः अन्तर्गतः॥१३॥ रिलोपो दीर्घश्च ॥ १४॥ रेफस्य रेफे परे लोपो भवति पूर्वस्य च दीर्घः। पुनः रमते पुना रमते । शुक्तिः रूप्यात्मना भाति शुक्ती रूप्यात्मना भाति ॥१४॥ सैषादसे ॥ १५॥ सशब्दादेषशब्दाच परस्य विसर्जनीयस्य लोपश भवति हसे परे। सः चरति स चरति । एषः हसति एष हसति । सैषादिति संहिता । सैष दाशरथी रामः सैष राजा युधिष्ठिरः। सैष कर्णो महात्यागी सैष भीमो महाबलः । इत्यादौ पादपूरणे सन्ध्यर्थः ॥१५॥ यदुक्तं लौकिकायेह तैद्धेदें बहुलं भवेत् ।

·सारस्वते- सेमी भूम्याददे सैषामित्यादीनामदुष्टता ॥१॥ क्वचिन्नामिनो लोपश् ॥ १६ ॥ नामिनः परस्य विसर्जनीयस्य क्वचिल्लोपशु भव- त्यवे परे। भूमिः आददे भूम्याददे ॥ १६ ॥ कचित्प्रवृत्तिः कचिदप्रवृत्तिः क्वचिद्विभाषा क्वचिद- न्यदेवं । विधेविधानं बहुंधा समीक्ष्य चतुर्विधं बाहुलकं वदन्ति ॥१॥ वर्णागमो वर्णविपर्ययश्च चारो वर्णविकारना- शौ । धांतोस्तदर्थातिशयेन योगस्तदुच्यते पञ्च- विध निरुक्तं ॥२॥ वर्णागमोगवेन्द्रोदौसिंह वर्णविपर्ययः षोडशादौ विकारः स्यादर्णनांशः पृषोदरे॥३॥ वर्णनाशविकाराभ्यां धातोरतिशेयेन यः। योगः सं उच्यते प्राज्ञैर्मयूरभ्रमरादिषु ॥४॥ ॥ इति विसर्गसन्धिः॥

·प - पलिंगा। २९ अथ षइलिंगाः॥ अथ विभक्तिर्विभाव्यते । सा द्विधा स्यादिस्त्या- दिव। विभक्त्यन्तं पदं ॥१॥ तत्र स्यादिविभक्तिर्नाम्नो युज्यते ॥१॥ अविभक्ति नाम ॥२॥ विभक्तिरहितं धातुवर्जितं चार्थवच्छब्दरूपं नामो- च्यते । कृत्तद्धितसमासाश्च प्रातिपदिकसंज्ञा इति केचित् ॥२॥ तस्मात् सिऔजस् अम् औशस्टा॥ -- 1 १ अथेत्यनेनैव विभक्तिसंज्ञा संधिप्रकरणकथनानन्तरं ये विध यो वक्ष्यन्ते तेषां विभक्तिसंज्ञास्यात् सा च विभाव्यते प्रस्तूयते तत्प्रकरण मारभ्यते इति विभक्तिशब्दावृत्या योजनीया २. पदं द्विविधं व्युत्पन्न- मन्युत्पन्नंच तत्र च व्युत्पन्नशब्दपक्षे (आविभक्तिनाम) इत्यनेन अव्यु- त्पन्नपक्षे (कृत्तद्धितसमासांश्च ) इत्यनेन नामसंज्ञा भवति ३ पाणि- न्यादयः 1 ·३० सारस्वते- भ्यां भिस् उभ्यां भ्यस् ङसिभ्यांभ्य- स् ङस् ओस् आम् ङिओस् सुप् ॥३॥ तस्मान्नाम्नः पराः स्यादयः सप्त विभक्तयो भवन्ति। तत्राप्यर्थमात्रैकत्वविवक्षायां प्रथमैकवचने देव सि इति स्थिते । इकार उच्चारणार्थः॥३॥ स्रोर्विसर्गः॥४॥ सकाररेफयोर्विसर्जनीयादेशो भवति अधातोरसे पदान्ते च । देवः । द्वित्वविवक्षायां देवौ । बहुत्व- विवक्षायां प्रथमाबहुवचने जस् जसो जस्येत्संज्ञायां तस्य लोपः। प्रयोजनं जसीति विशेषणार्थ । देव अस् इति स्थिते दीर्घविसर्गों देवाः। अकाराजसो असुक् क्वचिद्वक्तव्यः ॥ * ॥ देवास ब्राह्मणासः। द्वितीयैकवचने देव अम् इति स्थिते ॥४॥ - ·, पलिंगा। अम्शसोरस्य ॥५॥ समानादुत्तरयो अम्शसोरकारस्य लोपोभवत्यधा- तोः। देवं । देवा । बहुवचने देव शस् इति स्थिते शकारः शसीति विशेषणार्थः ॥ ५॥ सोनःपुंसः॥६॥ पुंलिङ्गात् समानादुत्तरस्य सकारस्य नकारादेशो भवति ॥६॥ शसि॥७॥ शसि परे पूर्वस्य स्वरस्य दी? भवति । यदादे- शस्तबद्भवति न तु वर्णमात्रविधौ । देवान् । तृती- यैकवचने देव टाइति स्थिते । टकारोनुबन्धः टेने- ति विशेषणार्थः॥७॥ - १ - T १ सत्यसि अम्शसोरित्यकारलोपे च स्यानत्वं तथा सति शसोभा- वात्कुतो दीर्घ इत्यतआह ( यदादेशस्तद्वदिति ).. NA ·३२ सारस्वते- टेनः॥८॥ अकारात्परष्टा इनो भवति । देवेन ॥८॥ आदि ॥९॥ अकारस्य आकारादेशो भवति भकारे परे । देवाभ्यां ॥९॥ भ्यः॥१०॥ अकारात् परस्य भिसो भकारस्याकारादेशो भव- ति अइए। एऐ ऐ। विसर्जनीयः देवैः॥ अकारस्य भिसि छन्दस्येकारो वा वक्तव्यः॥ * ॥ देवेभिः कर्णेभिः ॥ चतुर्युकवचने देव डे इति स्थिते उकारो ङित्कार्थिः सर्वत्र ॥ १० ॥ उअक्॥११॥ अकारात् परस्य ड्रे इत्येतस्यागागमोभवति। कि- त्वादन्ते एअय् दीर्घः ।देवाय । देवाभ्यां । पूर्वव. १बू च भचभौ तस्मिन्भि. ५ ·। पलिंगा। ३३ त्। चतुर्थीबहुवचने देव भ्यस् इति स्थिते ॥११॥ ए स्भि बहुत्वे ॥१२॥ अकारस्य एत्वं भवति सकारे भकारे च परे बहुत्वे सति देवेभ्यः । पञ्चम्येकवचने देव उसि इति । स्थिते ॥१२॥ उसिरत् ॥१३॥ अकारात्परोङसिरद्भवति दीर्घः। देवात् ।देवाभ्यां । देवेभ्यः। षष्ठ्येकवचने देव ङस् इति स्थिते ॥१३॥ ङस् स्यं ॥ १४॥ अकारात्परोङस् स्य भवति देवस्य । षष्ठीदिव- चने देव ओस् इति स्थिते ॥ १४ ॥ ओसि ॥ १५॥ अकारस्य ओसि परे एत्वं भवति। देवयोः ॥१५॥ १ सूच भूच स्भौतस्मिनास्म. २ अत्र “टाङसिङसामिनात्स्याः । इत्येव व्याख्यातव्यं परन्तु पृथग्योगकरणं बालबोधार्थ लाघवार्थञ्च. - , ·R. . + . - सारस्वते- नुडामः॥१६॥ समानात्परस्यामो नुडागमो भवति । टित्वादादौ टकार उच्चारणार्थः ॥ १६ ॥ नामि ॥१७॥ नामि परे पूर्वस्य दीर्घोभवति । देवानां । सप्तम्ये- कवचने देव ङि इतिस्थिते अइए । देवे । देवयोः पूर्ववत् । सप्तमीबहुवचने देव सुप् इति स्थिते प. कारस्येत्संज्ञायां लोपः एस्भिबहुत्वे ॥ १७ ॥ किलात षः सः कृतस्य ॥ १८॥ कवर्गादिलाच प्रत्याहारादुत्तरस्य केनचित् सू- त्रेण कृतस्य सकारस्य षकारादेशो भवति । देवेषु ॥ १८॥ १ सतोहिकायणः कार्येण भवितव्यमिति सः षः इति निर्देष्टव्ये, विपरीतनिर्देशः सप्स इति द्विसकारकत्ववत् तथा विधानार्थः.

·1 षड्लिंगा। आमन्त्रणे सिद्धिः॥ १९॥ आमन्त्रणमभिमुखीकरणं तस्मिन्नर्थे विहितः सि- द्धिसंज्ञो भवति ॥ १९॥ समानादेर्लोपोऽधातोः॥२०॥ समानादुत्तरस्य धेर्लोपो भवत्यधातोः । आभि- मुख्याभिव्यक्तये हे शब्दस्य प्राक् प्रयोगः। हे देव। हे देवौ । हे देवाः । एवं घटपटस्तंभकुम्भादयोप्य- कारान्ताः पुंलिङ्गाः ॥ अकारान्तानामपि सर्वा- दीनां तु विशेषः॥ सर्व विश्व उभ उभय अन्य अन्यतर इतर डतर डतम कतर कतम सम सिम नेम एक पूर्व पर १ ननु प्रथमापि न सम्बोधने विधीयते " लिंगार्थे प्रथमा” इति वि- धास्यमानत्वात् सम्बोधनस्य लिंगार्थातिरिक्तत्वाच्च यत्वामंत्रणेचेति व- क्ष्यति तन्न सूत्रं सूत्रेष्वसत्वात्एवं तर्हियोगे विभागः कर्त्तव्यः “ आ- मन्त्रणेसिद्धिः" इत्यत्र " आमन्त्रणे” इत्येकः तत्र प्रथमानुवर्तनात् आमन्त्रणेथेतिप्रथमाविभक्तिर्भवति. " सिद्धिः” इत्यपरः तत्रामंत्रणे प्रथमाचेत्यनुवर्तते तथाचामंत्रणेयाप्रथमातस्यासिद्धिसंज्ञोभवति इत्यर्थ, ।

·. 1 सारस्वते- अवर दक्षिण उत्तर अपर अधर स्व अन्तर त्यद् तद् यद् एतद् इदम् अदस् द्वि किम् युष्मद् अ- स्मद् भवतु एते सर्वादयस्त्रिलिंगाः। तत्र पुलिङ्ग- त्वेन रूपं ज्ञेयम् ॥ २० ॥ जसी॥२१॥ सर्वादेरंकारान्तात्परो जस ई भवति । सर्वः। सव्वौं । सर्वे । सर्वं । सव्वौँ । सर्वान् ॥२१॥ घूनों णोऽनन्ते ॥२२॥ षकाररफेवणेभ्यः परस्य नकारस्य णकारादे- शो भवति । अन्ते स्थितस्य न भवति । सर्वानि- त्यादौ ॥ २२॥ who “नाममात्रग्रहणेलिंगविशिष्टस्यापिग्रहणमिति नयेन लिंगत्रयेप्ये ते सर्वादिकार्यभाजोभवन्तीति तात्पर्य्यार्थः २ सर्वादेःस्मडित्यतं ए- तदनुवर्तते ३ ननु हरेर्नेत्रमित्यादौ कुतो नणत्वं इतिचेन्न “ धातो - मिनः" इति निर्देशेन एकपद एवास्य स्वीकारात् अथैवं रामनाम इत्यत्र कुतो न णत्वं समासेनैकपदत्वात् इति चेन्न गर्गनडेत्यादि निर्देशन समासेनेकपदत्वेनणत्वम्.

·. 1 - षलिंगाः। अवकुप्वन्तरेपि ॥२३॥ अवप्रत्याहारेण कवर्गेण पवर्गेण च मध्ये व्यवधा- नेऽपि भवति नान्येन । सर्वेण । सर्वाभ्यां । सर्वैः ॥ २३॥ सर्वादेः स्मट् ॥ २४॥ सर्वादेरकारान्तात्परस्य चतुर्थंकवचनस्य स्म- डागमो भवति । सर्वस्मै सर्वाभ्यां । सर्वेभ्यः । पञ्चम्येकवचने सर्व उसि इति स्थिते ॥२४॥ अतः॥२५॥ सर्वादेरकारान्तात्परस्यातः स्मडागमो भवति । सर्वस्मात् । सर्वाभ्यां । सर्वेभ्यः । सर्वस्य । स- वयोः ॥२५॥ सुडामः॥२६॥ सर्वादेः परस्यामः सुडागमो भवति सर्वेषां । 4 , ६ ·-- m सारस्वते- डिस्मिन् ॥२७॥ सर्वादेरकारान्तात्परों डि स्मिन् भवति । सर्व- स्मिन् । सर्वयोः । सर्वेषु ॥ एवं विश्वादीनामेक- शब्दपर्यन्तानां रूपं ज्ञेयं डतरडतमो विहाय तो प्रत्ययौ ततस्तदंताःशब्दा ग्राह्याः। पूर्वादीनांतुन- वानां जसि ईकारो वा वक्तव्यः पूर्वे । पूर्वाः। परे। पराः । इत्यादि। उसिड्योः स्मात् स्मिनौ वा वक्तव्यौं । पूर्वस्मात् । पूर्वात् । पूर्वस्मिन् । पूर्वे इत्यादि । प्रथमचरमतया यडल्पाचकतिपयनेमानां जसीकारोवा वक्तव्यः॥ प्रथमे प्रथमाः। चरमे । चरमाः। शेषं । देववत् । तयायडौ प्रत्ययौ॥ १ विश्वकशब्दाद्यन्तावयवानां उभयप्रभृतीनामपि सर्वादित्वात्सर्वे शब्दवद्रूपाणि ज्ञातव्यानीत्यर्थः २ नन्वन्त्रपठितयोर्डतरडतमयोःप्रत्य- यस्यच केवलस्य प्रयोगाभावात् सर्वादिकार्यस्य प्रयोगशरणात् कथं- तद्वद्रूपस्यादित्याशंक्याह " इतर” इति.

·। षलिंगाः। तीयस्य सर्वशब्दवद्रूपं डिसु वा वक्तव्यं ॥ * ॥ द्वितीयस्मै । द्वितीयाय । द्वितीयस्मात् । द्विती- यात् । द्वितीयस्मिन् । द्वितीये । एवं तृतीयः । उभशब्दो नित्यं द्विवचनान्तः । उभौ । उभौ । उ- भाभ्यां उभाभ्यां उभाभ्यां उभयोः उभयोः । उभ- यशब्दस्य द्विवचनाभावादेकवचनबहुवचने भव- तः। उभयः। उभये । उभयं । उभयान् । उभयेन। उभयैः। उभयस्मै । उभयेभ्यः । इत्यादि ॥२७॥ अकरांतः पुलिंगो मासशब्दः॥ मासस्यालोपो वा ॥२८॥ मासशब्दस्याकारस्य लोपो वा भवति सर्वासु वि- भक्तिषु परतः॥२८॥ १ नित्यपदेनाबन्तोप्यांपा सहे दीर्घे यन्मध्येपतितस्तद्रहणेनगृह्यन्ते इत्यापोप्युभग्रहणेनैवग्रहणात्तथा स्वार्थिकानामप्यर्थभेदात् प्रकृत्य- न्तरभूतत्वेन उभकावितिकप्रत्ययान्तो द्विवचनान्तत्वं न व्यभिचरति प ·- ४० - सारस्वते- हसेपासेोपः॥२९॥ हसान्तादीबन्ताच परस्य से.पो भवति ।माः मासःमासौ मासौ मासःमासाः।मासं मासं मा- सौ मासौ मासः मासान् । मासा मासेन माभ्यां मासाभ्यां माभिः मासैः । मासे मासाय माभ्यां मासाभ्यां माभ्यःमासेभ्यः।मासः मासात् माभ्यां मासाभ्यां माभ्यःमासेभ्यः।मासः मासस्य मासोः मासयोः मासांमासानां । मासि मासे मासोःमा- सयोःमास्सु मासेषु । हे माः हे मासः हे मासौ हे मासौ हे मासः हे मासाः । आकारान्तः पुंलिङ्गः सोमपा शब्दः सोमपाः सोमपौ सोमपाः । अधा- तोरिति विशेषणाद्धर्लोपोनास्ति । हे सोमपाः। सो- मपां सोमपौ । बहुवचने सोमपा अस् इति स्थिते ·षलिंगा। ४१ आतो धातोर्लोपः॥३०॥ धातुसम्बन्धिन आकारस्य लोपो भवति शसादौ स्वरे परे । सोमपः। सोमपा सोमपाभ्यां सोमपा- भिः। सोमपे सोमपाभ्यां सोमपाभ्यः। सोमपः सो- मपाभ्यां सोमपाभ्यः। सोमपः सामपोः सोमपाम् । सोमपि सोमपोः सोमपासु । एवं कीलालपा शंख- ध्मा प्रभृतयः॥३०॥इकारान्तः पुंलिङ्गो हरिश- ब्दः। प्रथमैकवचने हरिः॥ औ यू ॥३१॥ इकारान्तोदुकारान्ताच पर औ यू आपद्यते । (ई ऊ भवतः)। हरी ॥३१॥ १ आकारमात्रस्य धातोः शसादौ क्वचिदप्यभावात् आतोधातोरि- ति व्यधिकरणषष्ठयोः तत्र आत इति तुस्थानषष्ठी धातोरित्यवयवषष्ठी तेनायमर्थः धातोरवयवस्यातो लोपः अतएवात्रार्थवद्हणपरिभाषापि न प्रवर्तते इति मत्वाह धातुसम्बन्धिनइति.२ अत्रनाम्न इदुभ्यामित्यनुवृ- तेःनाम्नइकारोकाराभ्यामित्यर्थः स्यात् योहिनाम्न इकारोकाराभ्यां परः अर्थादिकारान्तादुकारान्ताच्च पर इति मत्वाह. - १ । .

·। । ४२ सारस्वते- एओ जसि ॥३२॥ इकारान्तस्य उकारान्तस्य च जसि परे एकार ओकारश्च भवति । हरयः॥३२॥ धौ ॥३३॥ इकारान्तस्य उकारान्तस्य च धिविषये एकार ओकारश्च भवति । हे हरे हे हरी हे हरयः हरिं हरी हरीन् ॥३३॥ टा नास्त्रियाम् ॥ ३४ ॥ इकारान्तादुकारान्ताच परष्टा ना भवत्यस्त्रियां वि. षये। हरिणा हरिभ्यां हरिभिः॥३४॥ डिति॥३५॥ इकारान्तस्य उकारान्तस्य च डिति परे एकार ओकारश्च भवति। हरये हरिभ्यां हरिभ्यः॥३५॥ १ अत्रेदुभ्यामित्यनुवर्तमानं पंचम्यन्तमप्यर्थात् षष्ठयंतस्यादिति- मत्वाह इकारान्तस्येति. २ अनसिनेतिनिर्देशात् अस्त्रियामिति प्रश्लि- ष्टो नभस्ति इति मत्वाह “ अस्त्रियाम् ” इति.

·- 1 " . । पलिंगा। ४३ ङ स्य।।३६॥ एदोद्यां परस्य उसिङसोरकारस्य लोपो भवति । हरेः हरिभ्यां हरिभ्यः । हरेः हर्यो हरीणां ॥३६॥ डेरौ डित् ॥३७॥ इदुद्भयामुत्तरस्य डेरौ भवति स च डित् ॥३७॥ डिति टेः॥३८॥ डिति परे टेर्लोपो भवति । हरौ हर्योः हरिषु । एवमग्निगिरिरविकविप्रभृतयः एतैरेव सूत्रैः सि- ध्यंति । उकारान्ताश्च विष्णुवायुभानुप्रभृतयः । एतैरेव सूत्रैः सिध्यन्ति । भानुः भानू भानवः । भानुं भानू भानून् । भानुना भानुभ्यां भानुभिः । भानवे भानुभ्यां भानुभ्यः । भानोः भानुभ्यां भा- नुभ्यः । भानोः भान्वोः भानूनां । भानौ भान्वोः ~ १ चकारो हि उकारान्तत्वेपि एतामुक्तप्रक्रियांसमुच्चिनोति.

·४४ सारस्वते- भानुषु । हे भानो इत्यादि ॥३८॥ सखिशब्द- स्य भेदः॥ सेडाँधेः ॥ ३९ ॥ सखिशब्दात्परस्य सेरधेः डा भवति स च डित् डित्वाहिलोपः। सखा अधेरिति विशेषणादेकारो धिविषये। हे सखे॥३९॥ ऐ सख्युः॥४०॥ सखिशब्दस्यैकारो भवति पञ्चसु परेषु । षष्ठीनि- र्दिष्टस्यादेशस्तदन्तस्य ज्ञेयः॥४०॥ द्विवचनस्यावा छन्दसि॥४१॥ १ भेदः प्रक्रियाविशेषः २. अत्रच ऐसख्युरित्यतः सख्युरिति षष्ठयतमनुवर्तमानं सेरित्यनेन संबन्धात् सखिशब्दार्थस्यैकत्वेवाच्ये विहितस्य सेरित्यर्थः प्रत्याययति इति मत्वाह सखिशब्दादिति ३ अस्यात्वं छन्दसिवाच्यमित्यर्थः । ननु चात्रौ प्रथमोद्वितीयो वा इति संशय इतिचेन्न सेर्द्विवचनं द्विवचनसिःइत्यर्थात् प्रथम एव संदेहा- भावात् सेरिति षष्ठयंतस्य "क्वचिदमाद्यन्तस्यपरत्वम्" इति परत्वम् ·१ षडलिंगा। ४५ द्विवचनस्य औ आ भवति वेदे। सखायौ सखाया सखायः । सखायं सखायौ सखीन् ॥४१॥ सखिपत्योरीक्॥४२॥ सखिपतिशब्दयोरीगागमोभवति टाडिषु परतः। दीर्घत्वान्न ना। सख्या। आगमजमनित्यो सखिना पतिनासखिभ्यां सखिभिःसख्ये सखिभ्यांसखिभ्यः ऋडे ॥४३॥ सखिपतिशब्दयोगागमो भवति उसिङसोरकारे परे स च डित् । सख्युः सखिभ्यां सखिभ्यः । सख्युः सख्योः सखीनां । सप्तम्येकवचने डेरौ डित्यौकारे. कृते सखिपतिशब्दयोरीगागमो भ- अत्रच “एटाङयोः” टाङी अनुवर्तेते वक्ष्यमाणंच सूत्रपाठे डे इत्येतत्सूत्रं चतुर्थंकवचने ईगागम शास्ति तदप्यविशेषादन्ती याह" टाडे डिषु” इति २. अत्रायमाशयः यदि ह्रस्व एवेकक्रियेत तर्हि सखि इटा इतिस्थिते सवर्णदीर्घ बाधित्वान्तरंगत्वाहानास्त्रियां- मितिना भावः प्राप्नोति ईकिपुनः सत्यसतिवा संवर्णदीर्घ दीर्घत्वान्ना- स्तिनादेशः इत्यत -- ·. सारस्वते- वति । सख्यौ सख्योः सखिषु पतिशब्दस्य प्रथमा द्वितीययोहरिशब्दवत् प्रक्रिया । तृतीयादौ तु स- खिशब्दवत् प्रक्रिया। पतिरसमास एव सखिवरक्त- व्यः । ततः समासान्तस्य नादयो भवन्ति । प्र- जापतिना प्रजापतये इत्यादि ॥४३॥ द्विशब्दोनित्यं द्विवचनान्तः। द्वि औइति स्थिते॥ त्यदादेष्टरः स्यादौ॥४४॥ त्यदादेष्टेरकारोभवति स्यादौ परे। द्वौ धौ। द्वाभ्यां द्वाभ्यां द्वाभ्यां । द्वयोः द्वयो । त्यदादीनां धेर- भावः। त्रिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः। त्रिजस् इति स्थिते । त्रयःत्री त्रिभिः त्रिभ्यः त्रिभ्यः ॥४४॥ त्रेरयङ्॥४५॥ त्रिशब्दस्यायङादेशो भवति नामि परे । डिदन्त- स्य वक्तव्यः । त्रयाणां त्रिषु ॥ कतिशब्दो नित्यं वहुवचनान्तः। १ ·. षलिंगाः। ४७ जस्शसोर्लक् ॥ ॥ कैतिशब्दाजसशसोलुंग्वक्तव्यः । लुकिनतन्निमि- तं । कति कति कतिभिः कतिभ्यः कतिभ्यः कती- नां कतिषु । त्रिषु लिंगेषु चायं सरूपः ॥ ४५ ॥ ईकारान्तः पुंलिंगः सुश्रीशब्दः। वोर्धातोरियुवौ स्वरे॥४६॥ धातोरीकारोकारयोरियुवौ भवतः स्वरे परे। सु- श्रीः मुश्रियो सुश्रियः । हे सुश्रीः हे सुश्रियो हे मुश्रियः । सुश्रयं मुश्रियो मुश्रियः। सुश्रिया सु- श्रीभ्यां सुश्रीभिः । सुश्रिये सुश्रीभ्यां सुश्रीभ्यः । सुश्रियः सुश्रीभ्यां सुश्रीभ्यः। सुश्रियः सुश्रियोः सुश्रियां । सुश्रियि सुश्रियोः सुश्रीषु ॥ तथैव सुधीशब्दः। १ का संख्या येषां ते कति च शब्दाश्च तेषांसमाहारस्तस्मात् २ ईच ऊच यू तयोर्योः ३.धात्ववयवेकारोकारयोरित्यर्थः --- । -- - ·- ४८ सारस्वते- ऊकारान्तः पुंल्लिङ्गः स्वयम्भूशब्दः। स्वयंभूः स्व- यंभुवौ स्वयंभुवः । स्वयंभुवम् स्वयंभुवौ स्वयंभु- वः। स्वयंभुवा स्वयंभूभ्यां स्वयंभूभिः । स्वयंभुवे स्वयंभूभ्यां स्वयंभूभ्यः । स्वयंभुवः स्वयंभूभ्यां स्व- यंभूभ्यः। स्वयंभुवः स्वयंभुवो स्वयंभुवां । स्वयं- भुवि स्वयंभुवोः स्वयंभूषु ॥ ४६ ॥ सेनानीशब्दस्याविशेषो हसादौ । स्वरादौ तु वि. शेषः । सेनानी औ इति स्थिते । वौवा ॥४७॥ धातोरवयवसंयोगपूर्वो यस्मादीकारादूकारान्ना- स्ति तदन्तस्यानेकस्वरस्य ईकारस्य ऊकारस्य च यकारवकारौ भवतः स्वरे परे । वर्षाभूपुन - व्यतिरिक्तभूशब्दसुधीशब्दौ वर्जयित्वा । वाग्रह- णादियं विवक्षा । सेनानीः सेनान्यो सेनान्यः। हे सेनानीः हे सेनान्यौ हे सेनान्यः। सेनान्यं से- --

·--
षलिंगा।
४९
नान्यो सेनान्यः सेनान्या सेनानीभ्यां सेनानीमिः
सेनान्ये सेनानीभ्यां सेनानीभ्यः । सेनान्यः
सेनानीभ्यां सेनानीभ्यः। सेनान्यः सेनान्यो।
सेनान्यादीनां वामो नुट वक्तव्यः॥॥
सेनान्यां सेनानीनां ॥४७॥
आम उः॥४८॥
आबन्तादीबन्तानीशब्दाचोत्तरस्य डेरामादेशो
भवति । सेनान्यां सेनान्योः सेनानीषु । वातप्रमी-
शब्दस्य भेदः। वातप्रमी वातप्रम्यौ वातप्रम्यः।
हे वातप्रमीः हे वातप्रम्यौ हे वातप्रम्यः । वातप्रमी
वातप्रम्यौ वातप्रमीन् । वातप्रम्या वातप्रमीभ्यां
वातप्रमीभिः । वातप्रम्ये वातप्रमीभ्यां वातप्रमी-
१ अत्रनियश्चेत्यनुवर्त्य आबन्तादीबन्तान्नीशब्दादिति व्याख्येयम्
२ अत्रापि भेदः प्रक्रियाविशेषोवगन्तव्यः
३ तथाच कारिकामाहः अमि वातप्रमीमाहुः शसि वातप्रमीनिति
डी तु वातप्रमीत्येतत् शेष ग्रामाणिवन्मतम् ॥ १॥

·-
Jn
५०
सारस्वते-
भ्यः। वातप्रम्यः वातप्रमीभ्यां वातप्रमीभ्यः। वा-
तप्रम्यः वातप्रम्योः । आमि नुट् । वातप्रमीनां
डोतु सवर्णदीर्घः। वातप्रमी वातप्रम्योः वातप्रमी-
षु । एवं ग्रामणीप्रभृतयः सेनानीवत् । ऊकारा-
न्ताश्च यवलूप्रभृतयः॥४८॥
ऋकारान्तः पुंलिङ्गः पितृशब्दः ।
सेरा॥ ५९॥
ऋकारान्तात्परस्य सेरा भवति स च डित् ।
डित्वार्लोपः। पिता ॥ ४९ ॥
पंचसु ॥५०॥
ऋकारोऽभवति पञ्चसु परेषु स च डित् । हे
पितः हे पितरौ हे पितरः । पितरं पितरौ पि-
तृन् । पित्रा पितृभ्यां पितृभिः । पित्रे पितृभ्यां
पितृभ्यः । पितुः पितृभ्यां पितृभ्यः । पितुः
पित्रोः पितृणाम् ॥ ५॥

·पलिंगाः। ५१ डौ॥५१॥ ऋकारस्यार्भवति ङौ परे । पितरि पित्रोः पि- तृषु । एवं जामातृभ्रात्रादयः । नृशब्दः । ना नरौ नरः । नरं नरौ नून् । ब्रा नृभ्यां नृभिः। ने नृभ्यां नृभ्यः । नुः नृभ्यां नृभ्यः। नुःनोः॥५२॥ नुर्वा नामि दीर्घः॥५२॥ नृशब्दस्य नामि परे वा दीर्घो भवति । नृणां नृणां । नरि नोः नृषु । हे नः हे नरौ हे नरः। ॥५२॥ कर्तृशब्दस्य पंचसु विशेषः ॥ स्तुएर्॥ ५३॥ सकारतृप्रत्ययसम्बन्धिन ऋकारस्यार्भवति पंचमु परेषु । कर्तृ सि इति स्थिते । यदादेशस्त- द्वद्भवति । सेरा । डिवाटेर्लोपः । कर्ता क- तारौ कर्तारः । हे कर्तः। हे कर्तारौ हे कर्तारः । कर्तारं कर्तारौ कर्तृन् । का कर्तृभ्यां कर्तृभिः ।

·T ५२ सारस्वते- कर्ने कर्तृभ्यां कर्तृभ्यः । कर्तुः कर्तृभ्यां कर्तृभ्यः । कर्तुः कोंः कर्तृणां । कर्तरि कोंः कर्तृषु । एवं नप्तृहोतृप्रशास्तृप्रभृतयः । उकारान्तस्य को- टुशब्दस्य भेदः। उकारान्तस्यापि क्रोष्टुशब्दस्य पंचस्वाधिषु तृप्र- त्ययान्तस्येव रूपं वक्तव्यं ॥ * ॥ कोष्टा कोष्टारो कोष्टारः। कोष्टार कोष्टारौ । श- सि तृप्रत्ययान्तवद्भावाभावात् कोष्टून् । तृतीयादौ स्वरादौ तृप्रत्ययान्तता वा वक्तव्या॥१॥ कोष्ट्रा कोष्टना कोष्टुभ्यां कोष्टभिः । क्रोष्ट्रे को- टवे क्रोष्टुभ्यां क्रोष्टुभ्यः। क्रोष्टुः क्रोष्टोः क्रोष्टुभ्यां क्रोष्टुभ्यः। क्रोष्टुः क्रोष्टोः क्रोष्ट्रोः क्रोष्ट्वो कोष्टूनां। नु- डागमे कृते सादित्वात्तृवद्भावो नास्ति । कृताकृ- तप्रसंगो यो विधिः स नित्यः। नित्यानित्ययोर्मध्ये नित्यविधिर्बलवान् । कोष्टरि क्रोष्टौ क्रोष्ट्रो क्रोश्योः ३ , ·- पलिंगाः। कोष्टुषु । ऋकारान्ता लकारान्ता एकारान्तावा- प्रसिद्धाः ॥५३॥ ऐकारान्तः पुंलिंगः सुरैशब्दः। रैस्भि॥५४॥ शब्दस्याकारादेशो भवति सकारभकारादौ वि- भक्तौ परतः । सुराः । स्वरादौ सर्वत्रायादेशः । सुरायो सुरायः हे सुराः हे सुरायौ हे सुरायः। सु- रायं सुरायो सुरायः । सुराया सुराभ्यां सुराभि- रित्यादि ॥५४॥ ओकारान्तः पुंलिंगो गोशब्दः । ओरौ॥५५॥ ओकारस्यौकारादेशो भवति पंचसु परेषु । गौः गावो गावः। हे गौः हे गावौ हे गावः ॥ ५५ ॥ १ अप्रसिद्धत्वम् वेदपुराणादौ अविहितत्वात् तथा लेखाभावः २ एतदविभक्तिको निर्देशः - ·५४ सारस्वते- आम्शसि ॥५६॥ ओकारस्यात्वं भवति अमि शसि च परे । गां गावो गाः। गवा गोभ्यां गोभिः । गवे गोभ्यां गोभ्यः। उसीत्यकारलोपः। गोः गोभ्यां गोभ्यः। गोः गवो गवांगवि गवोः गोषु। एवं सुद्योश- ब्दः॥ ग्लौशब्दस्य हसादावविशेषः स्वरादावा- वादेशः॥ ग्लोः ग्लावौ ग्लावः । ग्लावं ग्लावों ग्लावः । ग्लावा ग्लौभ्यामित्यादि ॥ ५६ ॥ ॥ इति स्वरांताः पुंलिंगाः॥ अथ स्वरान्ताः स्त्रीलिंगाः प्रदर्श्यन्ते॥ तत्राबन्तो गंगाशब्दः। आवतः स्त्रियाम् ॥ १॥ आकारान्तानाम्नास्त्रियां वर्तमानादाप्प्रत्ययोभवति १ ग्लौः मृगांकः कलानिधिरित्यमरः m - १ ।

·- . पलिंगाः। ५५ आपः॥२॥ आबन्तात्परस्य सेर्लोपो भवति । गङ्गा ॥२॥ औ॥३॥ आबन्तात्परऔईकारमापद्यतोअइए। गंगे गंगा। धिरिः॥४॥ आबन्तात्परो धिरिभवति ! हे गंगे ॥ ४ ॥ अम्बादीनां धौ हस्वः॥५॥ आम्बादीनां धौ परे हस्वो भवति । हे अम्ब हे अक्क हे अल्ल। असंयुक्तानांडलकवतीनां प्रतिषेधो वाच्यः॥ ॥ हे अम्बाडे हे अम्बाले हे अम्बिके । इत्यादौ ह स्वो न भवति । गंगां गंगे गंगाः॥५॥ १ अत्र आ, आप, इति छेदः कर्तव्यः तेन " अतिगंगः" इत्या दौनातिप्रसंगः २ धिरिरित्यत इ अनुवर्तनीयम्. ३ दीर्घविधानमौ इति सुनेनुवृत्यर्थम् वस्तुतस्तु ह्रस्व एव युक्तः A ।

·सारस्वते- टौसोरे॥६॥ आबन्तस्य टौसोः परयोरेत्वं भवति । अयादेशः। गंगया गंगाभ्यां गंगाभिः॥६॥ डितां यत् ॥७॥ आबन्तात्परेषां ङे ङसि ङस् ङि इत्येतेषां य- डागमो भवति । टकारः स्थाननियमार्थः। ग- काय गंगाभ्यां गंगाभ्यः । गंगायाः गंगाभ्यां गंगाभ्यः । गंगायाः गंगयोः। आबन्तादीबन्तादामो नुद् वक्तव्यः ॥ ॥ गंगा नाम् । आम २। गंगायां गंगयोः गंगासु । एवं श्रद्धामेधाशालामालाहेलादोलाप्रभृतयः । सर्वा- दीनां तु कित्सु विशेषः ॥७॥ १ स्थानस्य नियमोवश्यंभावः सोऽर्थो यस्यासौ सति हि टकारे टिकितावाद्यन्तयोरित्यागामिनः आदिरेवायमागमो भवति इत्येवं देशो- नियम्यत इत्यर्थः २ अनेन आबन्तातू डेरामादेश इति शेषः ·M षड्लिंगा। यटोच॥८॥ आबन्ता त्सादेः परस्य यटः सुडागमो भवति पूर्वस्य चापोऽकारो भवति । सर्वस्यै सर्वाभ्यां सर्वाभ्यः । सर्वस्याः सर्वाभ्यां सर्वाभ्यः । सर्वस्याः सर्वयोः सर्वासां । सर्वस्यां सर्वयोः सर्वासु । आ- कारान्तो जराशब्दः। जरायाः स्वरादी जरस् वा वक्तव्यः॥ ॥ जरा जरसौ जरे जरसः जराः। जरसं जरा जरसौ जरे जरसः जराः। जरसा जरया जराभ्यां जरा- भिः । जरसे जरायै जराभ्यां जराभ्यः । जरसः जरायाः जराभ्यां जराभ्यः। जरसः जरायाः जर- सो जरयोःजरसां जराणां । जरसि जरायां जर- सोः जरयोः जरासु । हे जरे हे जरसौ हे जरे हे ज- रसः हे जराः । इकारान्तः स्त्रीलिंगो बुद्धिशब्दः। तस्य च प्रथमाद्वितीययोः हरिशब्दवत् प्रक्रिया।

·- सारस्वते- बुद्धिः बुद्धी बुद्धयः। बुद्धिं बुद्धी बुद्धीः। स्त्रीत्वा- च्छसो नत्वाभावः। बुद्धयाबुद्धिभ्यांबुद्धिभिः॥८॥ इदुझ्याम् ॥९॥ स्त्रियां वर्तमानाभ्यामिकारोकाराभ्यां परेषां डिता वचनानां वा अडागमो भवति । बुद्धये बुद्धये बु- द्विभ्यां बुद्धिभ्यः। बुद्धयाः बुद्धेः बुद्धिभ्यां बुद्धि- भ्यः । बुद्धयाः बुद्धेः बुद्धयोः बुद्धीनाम् ॥९॥ स्त्रियांयोः॥१०॥ इश्च उश्च यू तस्मात् इवर्णान्तानुवर्णान्ताच पर- स्य डेरामादेशो भवति । बुद्धयां । अडागमा- भावे आमोऽप्यभावः । बुद्धौ बुद्धयोः बुद्धिषु । एवं मतिभूतिविभूतिधतिरुचिकृतिसिद्धिशान्ति- शान्तिभ्रांत्यालिशक्तिप्रभृतयः । एवं धेनुतनुरज्जु- १ इदुन्मात्रस्य स्त्रियामप्रवृत्तेर्डितामसंभवाच तदन्ताभ्यामित्यर्थः २ इवैकत्वेन निर्देशः सूत्रे तु छांदसं पुंस्त्वम् ·- लिंगाः। प्रभृतयः स्त्रीलिंगाः। धेनुः धेनू धेनवः। धेनुं धेनू धेनूः । धेन्वा धेनुभ्यां धेनुभिः । धेन्वै धेनवे धे- नुभ्यां धेनुभ्यः। धेन्वाः धेनोः धेनुभ्यां धेनुभ्यः । धेन्वाः धेनोः धेन्वोः धेनूनां । धेन्वां धेनौ धे- न्वोः धेनुषु ॥ १०॥ ईकारान्तः स्त्रीलिंगो नदीशब्दः। हसेपस्सेर्लोपः॥ ११॥ हसन्तांदबिन्ताच परस्य सेर्लोपो भवति । नदी नद्यौ नद्यः ॥११॥ धौ हस्वः॥१२॥ इवर्णोवर्णयोरधातोः स्त्रियां धौ परे हस्वो भवति। हे नदि हे नद्या हे नद्यः । नदीम् नद्यो नदीः। नद्या नदीभ्यां नदीभिः ॥१२॥ १ अत्र हसेपमात्रग्रहणात् सिन भवति इति सामर्थ्यात्तदन्तग्रहण मित्याह ।। हसान्तादीबंतच्चेति. । । - ·+ ६० सारस्वते- डितामट् ॥ १३॥ खियामीकारान्तादूकारान्ताच परेषां डितां वचना- नामडागमो भवति॥नधै नदीभ्यां नदीभ्यः।न- द्याः नदीभ्यां नदीभ्यः। नद्याः नद्यो नदीनां । नद्यांनद्योः नदीषु । एवं गौरीसरस्वतीब्रह्माणीकु- मारीकिशोरीकलभीपार्वतीभवानीप्रभृतयः॥ ल- क्ष्मीशब्दस्यबन्तत्वाभावात् सेर्लोपो नास्ति । ल- क्ष्मी लक्ष्म्यो लक्ष्म्यः । शेष नदीवत् । हे लक्ष्मि । स्त्रीशब्दस्य ईबन्तत्वात्सेर्लोपोऽस्ति । स्वी॥१३॥ स्त्रीभ्रुवोः ॥१४॥ खीशब्दस्य भ्रूशब्दस्य च इयुवौ भवतः स्वरे परे। खियो स्त्रियः। हेखि हे स्त्रियों हे स्त्रियः॥१४॥ वाम शसि ॥१५॥ १ खोर्धातोरियवौस्वरे इत्यत्रधातोर्ग्रहणात् मत्रतद्भावात् नूतन सूत्रारंभः. २ ममि शसि च परे स्त्रीशब्दस्य वा इयादेशो वक्तव्य इत्यर्थः । इदं वार्तिक लेखकैर्धमात्सूत्ररीत्यालिखितम् . ) ·. पलिंगाः। ६१ स्त्रीशब्दस्य अमि शसि च परेवा इयादेशो भवति। स्त्रियं स्त्री स्त्रियौ स्त्रीः स्त्रियःस्त्रिया स्त्रीम्यां स्त्रीमिः। स्त्रीषु । शेषं नदीवत् । श्रीः श्रियो श्रियः। श्रियं श्रियौ श्रियः। श्रिया श्रीम्यां श्रीभिः ॥ १५ ॥ वेयुवः॥१६॥ इयुवन्तात् स्त्रियां वर्तमानात् डितां वचनानां वा- डागमो भवति स्त्रियास्तु नित्यं । श्रियै श्रिये श्री- भ्यां श्रीभ्यः । श्रियः श्रियाः श्रीभ्यां श्रीभ्यः। श्रियः श्रियाः श्रियोः। श्रियादीनांवामो नुट् वक्तव्यः॥ * ॥ श्रियां श्रीणांडो परेऽडागमाभावे आमोप्यभावः। श्रियां श्रियि श्रियोः श्रीषु । हे श्रीः। एवं हीधी- प्रभृतयोप्यनीबन्ताः। एवं भूशब्दो भूशब्दवत् वधू- १. नित्यस्त्रीत्ववृत्तरित्यर्थः २. श्रीप्रकाराणां नित्यस्त्रीत्वाना संबंधिन आमोवा नुट् स्यादिति वक्तव्यार्थी .

·म ६२ सारस्वते- जम्ब्वादीनां नदीशब्दवत् । वधूः वध्वौ वध्वः|वधूं वध्वौ वधूः। जम्बूःजम्ब्वौ जम्ब्वः। हे जम्बु हे ज- म्ब्वौ हे जम्ब्वः । ऋकारान्तो मातृशब्दः। माता मातरौ मातरः । मातरं मातरौ मातः । शसीति दीर्घत्वम् । शेषं पितृवत् । रैशब्दः सुरैशब्दवत् । नौशब्दोग्लौशब्दवत् । गोशब्दस्तु पूर्ववत ॥१६॥ ॥ इति स्वरांताः स्त्रीलिंगाः॥ अथस्वरान्तानपुंसकलिंगा प्रदर्श्यन्ते। अकारान्तो नपुंसकः कुलशब्दः । तस्य प्रथमा- द्वितीयैकवचने। अतोऽम् ॥१॥ अकारान्तान्नपुंसकलिंगात्परयोः स्यमोरम् भवति अधौ । अमोऽम्ग्रहणं लुग्व्यावत्यर्थ । अम्शसो- रस्य । कुलं ॥१॥ 1. अप्रश्लिष्टेपि निर्देशे अमेवादेशो नमकारमानं तथा सति लाघ. वासंदेहार्थमत इति निर्देश्यं स्यादत आहस्यमोरिति.

·- पलिंगाः। ६३ ईमौ॥२॥ नपुंसकलिंगात्पर औ ईकारमापद्यते । कुले॥२॥ जश्शसोः शिः॥३॥ नपुंसकलिंगात्परयो सशसोः शिर्भवति । शकारः सर्वादेशार्थः॥३॥ गुरुः शिच सर्वस्य वक्तव्यः ॥ * ॥ नुमयमः॥४॥ नपुंसकस्य नुमागमो भवति शौ परे यमप्रत्याहा- रान्तस्य न भवति ॥ ४ ॥ मिदन्त्यात् स्वरात परो वक्तव्यः॥ * ॥ नोपधायाः॥५॥ नान्तस्योपधाया दी? भवति शौ परे धिवर्जितेषु पञ्चसु नामि च नत्वीति । कुलानि । हे कुल १ अत्रनकारमात्रस्योपधा न संभवतीति सामर्थ्यात्तदन्तग्रहणमि- त्याह नान्तस्येति. - m ·. - सारस्वते- कुले हे कुलानि । पुनरपि । कुलं कुले कुलानि । शेष देववत् । एवं मूलफलपत्रपुष्पकुटुम्बोदयः॥५॥ श्त्वन्यादेः॥६॥ अन्यादेर्गणात् परयोः स्यमोः इतुर्भवति शकारः शिकार्यार्थः । उकार उच्चारणार्थः॥६॥ वावसाने॥७॥ अवसाने वर्तमानानां झसानां जबा भवन्ति चपा वा । अन्यत् अन्यद् अन्ये अन्यानि । पुनरपि । अन्यत् अन्यद् अन्ये अन्यानि । अन्यतरत् अन्यतरद् अन्यतरे अन्यतराणि ॥२॥ इतरत् इ- तरद् इतरे इतराणि ॥२॥ कतरत् कतरद् क- तरे कतराणि ॥२॥ कतमत् कतमद् कतमे कत- मानि ॥ २॥ शेषं सर्वशब्दवत् ॥ एते चा- न्यादयः॥७॥ । अविशेषात् द्वितीयापि-प्रथमावत् इत्यर्थः २ आदिशब्दस्य प्र- कारार्थत्वान्मूलादिप्रकारा क्लोाः कुलवत्साध्या इत्यर्थः.

·ry - 3 7 पइलिंगाः। ६५ इकारान्तोऽस्थिशब्दः। नपुंसकात स्थमोलक्॥८॥ नपुंसकलिंगात परयोः स्यमोलुंग् भवति । अस्थि ॥८॥ वृणाम् ॥९॥ इश्च उश्च ऋश्व वः तेषां वृणां । नपुंसके धौ वा गुणो वक्तव्यः ॥ * ॥ हे अस्थि हे अस्थे हे अ- स्थिनी हे अस्थीनि ॥ ९॥ उक्तं हि। सम्बोधने तूंशनसस्त्रिरूपं सान्तं तां नान्तमथा प्यन्तं । माध्यन्दिनिर्वष्टि गुंणं विंगते-२ न- पुंसके व्याघ्रपदां वरिष्ठः ॥१॥ नामिनःस्वरे॥१० १ इ.उमवर्णान्तानां क्लीबे धिविषये वा गुणः ए ओ अरिति स्या दिति वक्तव्यार्थः. २ अत्रस्याधिकाराद्दध्यत्रेत्यादौ पदान्तरस्थे स्वरे नुम् न. . - 'm - ·। सारस्वते- नाम्यन्तस्य नपुंसकलिंगस्य नुमागमो भवति स्वरे परे । ईमौ ॥ अस्थिनी॥१०॥ अच्चास्थ्नांशसादौ ॥११॥ अस्थ्यादीनां नुमागमो भवति ईकारस्य चाका- रो भवति शसादौ स्वरे परे ॥ ११ ॥ अल्लोपःस्वरे अम्बयुक्ताच्छसादौ॥१२॥ नान्तस्योपधाया अकारस्य लोपो भवति शसा- दौ स्वरे परे मकारवकारान्तसंयोगादुत्तरस्य न भवति । अस्थना अस्थिभ्यां अस्थिभिः । अस्थ्ने अस्थिभ्यां अस्थिभ्यः । अस्थ्नः अ- स्थ्नोः अस्थ्नां ॥ १२॥. वेङयोः॥१३॥ ईङयोः परयोर्वा अकारस्य लोपो भवति । अ- स्थ्नि अस्थनि । एवं दधिसक्थिक्षिशब्दाः । दना दधिभ्यां दधिभिः । सक्थि सक्थिनी ·1- षलिंगाः। ६७ सक्थीनि ॥ २ ॥ सक्थ्ना सक्थिभ्यां सक्थि- भिः । अक्ष्णा अक्षिभ्यां अक्षिभिः । इति पू- र्ववत् प्रक्रिया ॥ १३ ॥ नपुंसकस्य हस्वः॥१४॥ नपुंसकस्य हस्वो भवति । नपुंसकात् स्यमो लक् ॥ ग्रामणि । नामिनः स्वरे । ईमौ । ग्रामणि- नी ग्रामणीनि । नामिनः स्वरे। नोपधायाः इति दीर्घः॥ १४ ॥ टादावुक्तपुंस्कं पुंवदा ॥ १५॥ उक्तपुंस्कं नाम्यन्तं नपुंसकलिंगं दादौ स्वरे परे पुवता भवति । नामिनः स्वरे । ग्रामणिना ग्राम- ण्या ग्रामणिभ्यां ग्रामणिभिः । ग्रामण्ये ग्रामणि- ने ग्रामणिभ्यां ग्रामणिभ्यः । ग्रामण्यः ग्राम- णिनः ग्रामणिभ्यां ग्रामणिभ्यः । ग्रामण्यः ग्रा- मणिनः ग्रामण्योः ग्रामणिनोः ग्रामण्यां । नुमन्त.

·. ६८ सारस्वते- स्यामि दी? नामिनः स्वरे । ग्रामणीनां । आम् । ग्रामण्यां। ग्रामणिनि ग्रामण्योः ग्राम- णिनोः ग्रामणिषु। हे ग्रामणि । हेग्रामणिनी हे ग्रा- मणीनि । अतोम् । सोमपं सोमपे सोमपानि ॥२॥ सोमपेन सोमपाभ्यां सोमपैः । सोमपाय सोमपा- सोमपेभ्यः । इति पूर्ववत् । उकारान्तो मधुशब्दः । नपुंसकात्स्यमोलक् । मधु । नामिनः स्वरे इति नुमागमः मधुनी। जश्शसोः शिः। नोपधाया इति दीर्घः। मधूनि । पुनरपि । मधु मधुनी मधूनि । नामिनः स्वरे । मधुना मधुभ्यां मधुभिः। ऋकारान्तः कर्तृशब्दः। नपुंसकात् स्यमोर्लक् । कर्तृ । नामिनः स्वरे । षोंणोऽनन्ते । कर्तृणी कर्तृणि ॥ २ ॥ ऋरं। का कर्तृणा कर्तृभ्यां कर्तृभिः । कत्रे कर्तृणे क- र्तृभ्यां कर्तृभ्यः । ऋतोङ उः । स च डित् । डिति है। कर्तुः कर्तृणः कर्तृभ्यां कर्तृभ्यः । कर्तुः ·पलिंगाः। कर्तृणः कोंः कर्तृणोः कर्तृणां । कर्तरि कर्तृणि कोंः कर्तृणोः कर्तृषु । हे कर्तृ कर्तृणी हे कर्तृ- णि । ऐकारान्तः अतिरैशब्दः रायमतिक्रान्तम- तिरि कुलं । नावमतिकान्तमतिनु जलं । उका- रान्त उपगुशब्दः । उपगता गावो यस्येति तदुपगुः॥१५॥ ॥ इति स्वरान्ता नपुंसकलिङ्गाः॥ ॥अथ हसान्ताः पुंलिंगाः प्रदर्श्यन्ते। तत्र हकारान्तः पुंल्लिंगो अनशब्दः । नामसं- ज्ञायां स्यादयः। पंचस्वनडुंह आमागमो वक्तव्यः॥ * ॥ सावनडुहः ॥१॥ अनडुहशब्दस्य सौ परे नुमागमो भवति ॥१॥ १ “ अनडुहश्च ” इत्यतोनडुहइत्यनुकृष्य “ पंचसु" इत्यतः पंचसु तथाचानडुशब्दस्य पंचसु वचनेषु परेषु आडागमः स्यादिति वक्तव्यार्थः १ - ·७० सारस्वते- संयोगान्तस्य लोपः॥२॥ संयोगान्तस्य लोपो भवति रसे पदान्ते च। रे. फादुत्तरस्य सकारस्यैव लोपो नान्यस्य ॥२॥ हसेपासेर्लोपः॥३॥ हसान्तादीबंताच्च परस्य सेर्लोपो भवति । उवं इ. ति वत्वं । लोपविधिसामर्थ्यान्न दत्वम् । अनड्वान् अनड्वाही अनडाहः। अनड्वाहं अनडाही अनडुहः । अनडुहा अनडुद्भया अनडुद्भिः॥३॥ वसां रसे॥४॥ वसु सु ध्वंसु भ्रंसु अनडुङ् इत्येतेषां रसे पदा- न्ते च दत्वं भवति । अनडुहे अनडुङ्गयां अनडु- यः। अनडुहः अनडुद्याम् अनडुङ्ग्यः । अ- नडुहः अनडुहोः अनडुहां। अनडुहि अनडुहोः । खसे चपा झसानाम् । अनडुत्सु ॥४॥ १-सवविधिभ्यो लोपविधिबलवानितिन्यायस्य जागरूकत्वाद- त्वाभाव इति राडान्तः ·७१ । षड्लिंगा। धावम् ॥५॥ अनडुशब्दस्य धौ परे अमागमो भवति । साव- नडुहः । उवं । स्वरहीनं परेण संयोज्यं । हे अन- ड्डन हे अनड्डाहौ हे अनडाहः । इत्यादि । गोदुङ्- शब्दस्य भेदः॥५॥ दोदेर्घः॥६॥ दादेर्धातोर्हकारस्य घत्वं भवति धातोसे परे ना- म्नश्च रसे पदान्ते च । गोदुघ सि इति स्थिते ॥६॥ आदिजवानां झसान्तस्य झभा स्स्ध्वोः ॥७॥ धातोझसान्तस्यादौ वर्तमानानां जबानां झभा भवन्ति सकारे ध्वशब्दे च परे नाम्नश्च रसे पदान्ते च ॥७॥ १ भेदःप्रक्रियाविशेषोवेद्यः २ द आदिर्यस्य स दादिः तस्य दादेः नाम्नश्वेतो नाम्नश्चेति पदान्ते चेत्यतः पदान्ते इति उपादेयम तथा तदर्थः कर्तव्यः ·- ७२ सारस्वते- वावसाने॥८॥ अवसाने वर्तमानानां झसानां जबा भवन्ति चपा वा। गोधुक् गोधुग गोदुहाँ गोदुहः। गोदुहं गोदुहो गोदुहः । गोदुहा । भकारादौ दादेर्घइति घत्वे आ- दिजबस्य दकारस्य झभे धकारे च कृते झबे जबाः गोधुग्भ्यां गोधुग्भिः। खसे चपा झसानां । किला- त् षः सः कृतस्यति षत्वं । संयोगेक्षः । गोधुहूं। हे गोधुक हे गोधुर हे गोदुहौ हे गोदुहः ॥ ८॥ मधुलिशब्दस्य विशेषः। हो ढः॥९॥ धातोर्हकारस्य ढत्वं भवति धातोसे परे नाम्नश्च रसे पदान्ते च । वावसाने। मधुलिट् मधुलिड् म- धुलिहौं मधुलिहः। हे मधुलिट् हे मधुलिड् हे म- 7 १ मधु लेढीति मधुलिटू भ्रमरः ·षलिंगा। धुलिहो हे मधुलिहः । मधुलिहं मधुलिहौ मधुलि- हः । मधुलिहा मधुलिड्भ्यां मधुलिभिः ॥ ९॥ तुरासाशब्दस्य भेदः। सहेः षःसाढि ॥१०॥ साढि रूपे सति सहेर्धातोस्सकारस्य षकारादेशो भवति । तुराबाट तुराषाड् इत्यादि ॥ १० ॥ [हादीनां घत्वढत्वे वा ॥११॥ दुहादीनां धातूनां घत्वढत्वे वा भवतः रसे पदान्ते च । मित्रंध्रुक् मित्रवग् मित्रध्रुट् मित्रध्रुड़ मित्रट्ठहो मित्रद्रुहः मिलद्रुहं मित्रद्रुहो मित्रद्रुहः । मित्र द्रुहा । झबे जबाः। मित्रध्रुग्भ्यां मित्रध्रुड्भ्यां इत्या दि। एवं तत्त्वमुह-स्नुहशब्दौ ॥११॥ १ एतच छ प स इति सूत्रादनुवर्तनीयम् २ तुरापाण्मेघवाहनः इत्यमरः ३ " दुहादेवा" इति सूत्राल्लब्धमतोवार्तिकत्वमेतस्य अतएव व्यक्तवक्तव्यान्तोर्थः कार्यः. ४ मित्राह्यतीति मित्रध्रुक्.

·* 4 ७४ सारस्वते- रेफान्तश्चतुशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः ॥ चतुराम शौ च ॥१२॥ चतुर्शब्दस्यामागमो भवति पञ्चसु परेषु शो च । चत्वारः चतुरः चतुर्भिः चतुर्थ्यः॥१२॥ रःसंख्यायाः॥१३॥ रेफान्तसंख्यायाः परस्यामो नुडागमौ भवति । णत्वं द्वित्वं । चतुर्णा चतुषु ॥१३॥ नकारान्तोराजनशब्दः।नोपधायाइति पंचसुदीर्घः नाम्नो नोलोपशधौ ॥१४॥ नानो नकारस्यानागमजस्य लोपश् भवति रसे पदान्ते चाधौ । राजा राजानौ राजानः। राजानं राजानौ । अल्लोपः स्वरेऽम्वयुक्ताच्छसादौ । स्तो- श्चुभिः श्चुरिति चुत्वेन जकारः॥१४॥ जञोज्ञः॥१५॥ १ चतुरिति लुप्तषष्ठीकं पदं अत्र इतोत्पंचसु इतोनुवर्तमानं पंचस्विति चकारेण समुच्चीयते इत्याह पंचस्वित्याद्रिना ·. षडलिंगा। ७५ जकारञकारयोर्योगे ज्ञो भवति । राज्ञः । राज्ञा। राज्ञे राजभ्यां राजम्यः । वेड्योः। राज्ञि राजनि राज्ञोः राजसु इत्यादि । एवं यज्वन् आत्मन् सु- धर्मन् प्रभृतयः । अम्वयुक्तादिति विशेषणादलो- पो नास्ति । यज्वनः यज्वना इत्यादि।श्वन् युव- न् मघवन् शब्दानां पंचसु राजन्शब्दवत् प्रक्रिया शसादौ तु विशेषः ॥१५॥ श्वादेर्व उः॥१६॥ श्वादेर्वकारस्य उत्वं भवति शसादौ स्वरे परे त- द्धिते ईपि ईकारे च । शुनः। शुना श्वभ्यां श्वभि- रित्यादि ॥ युवनशब्दस्य वकारस्योत्वे कृते । स- वर्णे दीर्घः सह । यूनः । यूना युवभ्यां युवभिरि- त्यादि। पथिन्शब्दस्य भेदः॥ १६ ॥ १ मकारवकारसंयुक्ताक्षरं वर्जयित्वेत्यर्थः २ अत्रवसोर्वउमित्यतोवउम् अल्लोपः स्वरे इत्यतः शसादौ वादी पोरित्यतः ईकारः ईबपि इति मत्वाहं वकारस्येति. १ ·सारस्वते- इतोत्पंचसु ॥ १७॥ पथ्यादीनामिकारस्याकारादेशो भवति पञ्चसु परेषु ॥१७॥ थोनुट् ॥१८॥ पथ्यादिनां थकारस्य नुडागमो भवति पञ्चसु स्यादिषु परेषु । पन्थन् सि इति स्थिते ॥१८॥ आ सौ॥ १९॥ पथ्यादीनां टेरात्वं भवति सौ परे । पन्थाः पन्था- नौ पन्थानः। आत्वविधानान्न सेर्लोपः। हे पन्थाः। पन्थानं पन्थानौ ॥१९॥ पथां टेः॥२०॥ पन्थादीनां टेर्लोपो भवति शसादौ स्वरे परे । १ पथिमाथिभुक्षामित्यर्थः २ आतोधातोर्लोप. इत्यतो लोप इ- त्यनुवर्तते अन्यथानुपपत्या पथामिति बहुवचनेन जिघृक्षतावेतावुपात्ती पथिवत्स्यातामित्यर्थः .

·७७ षड्लिंगाः। पथा पथिभ्यां पथिभिरित्यादि । एवं मथिन् ऋ. भुक्षिनशब्दौ । दण्डिन्शब्दस्य भेदः॥२०॥ इनां शौ सौ ॥२१॥ इन् हन् पूषन् अर्थमन् इत्येतेषां शौ सौ चाधौ परे उपधाया दीर्घो भवति। दण्डी दण्डिनौ दण्डिनः। हे दण्डिन् । दंडिनं दंडिनौ दंडिनः । दंडिना द- डिभ्यां दंडिभिः । इत्यादि । ब्रह्महा ब्रह्महणौ ब्रह्म- हणः । हे ब्रह्महन् हे ब्रह्महणौ हे ब्रह्महणः । ब्रह्मह- णं ब्रह्महणौ । शसादौ अकारलोपः॥२१॥ हनोने ॥२२॥ हन्तेर्धातोर्हकारस्य-घकारो भवति नकारे णिति च परे । घसंयोगो णत्वनिषेधार्थः । ब्रह्मनः ब्रह्मना १ ननु सर्वे एते नान्ता.अतोनोपधाया । इत्यनेनैव सिद्धो दीर्घः अतो नियमार्थ एतत्सूत्रारम्भः एतेषामत्रैव दी| नान्यत्र तेन दण्डिनौ पू पणी इत्यादौ न दीर्घः विभक्तिनिमित्तस्योपधालक्षणस्य च नियमेन व्यावर्त्यत्वात् पूषायत इति ये दी?भवत्येव सिद्धेसत्यारम्भो नियमान येति अभियुक्तोक्तेर्जागरूकत्वात्.

·7 सारस्वते- ब्रह्महभ्यां ब्रह्महभिः इत्यादि। पूषा पूषणों पूषणः। हे पूषन् हे पूषणौ हे पूषणः। पूषणं पूषणौ ॥२२॥ षणोः ष्णः॥२३॥ षकारणकारसंयोगे ष्णो भवति शसादौ स्वरे परे । पूषनशब्दस्य शसादौ स्वरे परे वा टेर्लोपः। पू- ष्णः । पूष्णा पूषभ्यां पूषभिः । पूष्णे । डौ टिलो. पो वेति केचित् । पूष्णि पूषणि पूषि पूष्णोः पू. पसु । अर्यम्णः । अय॑म्णा अर्यमभ्यां इत्यादि। संख्याशब्दाः पञ्चनप्रभृतयो बहुवचनान्तासिषु सांपाः। पञ्चन् जस् इति स्थिते ॥२३॥ जश्शसोलुक् ॥२४॥ षकारनकारान्तसंख्यायाः परयोर्जशशसोलक भ- वति। प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणं । लुकि न तन्निमि- तं । पंच । पंच पञ्चभिः । पंचभ्यः॥२४॥.. १ लुकिसतितन्निमित्तकार्य न भवति इति वक्तव्यार्थः ·षड्लिंगाः। ७९ ष्णः॥२५॥ षकारनकारान्तसंख्यायाः परस्यामो नुडागमो भवति । नोपधाया इति दीर्घः। नाम्नोनो लोपश- धौ। पंचानां पंचसु । एवं सप्तन् नवन् दशन् प्रभृतयः॥२५॥ अष्टनो डौ वा ॥२६॥ अष्टनशब्दात् परयोर्जश्शसोर्वा डौ भवति । डि- स्वाहिलोपः । अष्टौ अष्ट । अष्टौ अष्ट ॥२६॥ वासु ॥२७॥ वाआ आसु अष्टन आसु परासु विभक्तिषु वा आत्वं भवति । अष्टाभिः अष्टभिः । अष्टभ्यः अष्टाभ्यः२। अष्टानां । अष्टसु अष्टासु ॥२७॥ मकरान्त इदमशब्दः। १ इदमस्तुसन्निकृष्टे समीपतरवर्ति चैतदोरूपम् । अदसस्तु विप्रकृष्टे तदिति परोक्षे विजानीयात् इत्येतच्छब्दार्थबोधिका कारिकात्र नुसंधेया. .

·- सारस्वते- इदमोयं पुंसि ॥२८॥ इदम्शब्दस्य पुसि विषये अयमादेशो भवति सिसहितस्य । अयं द्विवचनादौ त्यदादेष्टेरः स्या- दावित्यकारः । इद औ इति स्थिते ॥२८॥ दस्यमः॥ २९ ॥ त्यदादीनां दकारस्य मत्वं भवति स्यादौ परे। इमो इमे। सर्वादित्वाजसी। त्यदादीनां धेरभावः। इमं इमो इमान् ॥ २९॥ अन् टौसोः॥३०॥ इदमोऽनादेशो भवति टौसोः परयोः। अनेन॥३०॥ स्भ्यः ॥३१॥ इदमः सकारे भकारे च परे. अकारो भवति । कृ. स्त्रस्य अद्भीत्यात्वं । आभ्यां ॥३१॥ भिस्भिस् ॥३२॥ 4 १ ·३ षड्लिंगाः । इदमदसोर्भिम् मिसेव भवति । न भकारस्याका- र। एस्भि बहुत्वे । एभिः । अस्मै आभ्यां एभ्यः। अस्मात् आभ्यां एभ्यः । अस्य अनयोः एषां । अस्मिन् अनयोः एषु । किम्शब्दस्य त्यदादेष्टे- रः स्यादाविति सर्वत्राकारे कृते सर्वशब्दवद्रूप- म् । कः कौ के । क को कान् । इत्यादि । धका- रान्तस्तत्वबुध् शब्दः। तस्य रसे पदान्ते चादिज- बानामिति भकारः । वावसाने । तत्वभुत् तत्व- भुद् तत्वबुधौ तत्वबुधः । हे तत्वभुत् हे तत्वभुद्। तत्वबुधं तत्वबुधौ तत्वबुधः । तत्वबुधा तत्वभु- द्यां तत्वभुद्भिः। इत्यादि ॥३२॥ जकारान्तः सम्राजू शब्द: छशचराजादेः षः॥३३॥ छकारान्तस्य शकारातस्य षकारान्तस्य च राज १ भिसोभिमविधान ब्भ्य इति बाधनार्थम्, २ पकारान्तेषु पुनः पत्वविधानमाख्यातोच्चारते "द्वेष्टि" इत्यादी पत्वमेव यथास्यात् डत्वमाभूत् इत्येतदर्थम्, -- ·८२ सारस्वते- यज् सृज् मृज् भ्राजादेश्च षकारो भवति । धातोसे परे नाम्नश्च रसे पदान्ते च ॥३३॥ षो डः॥३४॥ षकारस्य डत्वं भवति धातोहसे परे नाम्नश्च रसे पदान्ते च । वावसाने टकारः डकारश्च । सम्राट सम्राड्सम्राजौ सम्राजः। सम्राजं सम्राजौसम्राजः। सम्राजा सम्राइभ्यां सम्राभिः इत्यादि । एवं वि- राजादयः। दकारान्तास्त्यद् तद् यद् एतद् श- ब्दास्तेषां त्यदादेष्टेरः स्यादाविति सर्वत्राकारे कृ- ते सर्वशब्दवद्रूपं ज्ञेयं ॥ ३४॥ स्तः॥३५॥ त्यदादेस्तकारस्य सौ परे सत्वं भवति । स्यः त्यो त्ये । त्यं त्यौ त्यान् । सः तौ ते तं तौ तान् । यः यौ ये । यं यो यान् । एषः एतौ एते । एतदो- ऽन्वादेशे द्वितीयाटौरस्वेनो वा वक्तव्यः ॥ * ॥

·पलिंगा। ८३ उक्तस्य पुनरुक्तमन्वादेशः। यथानेन बालेन व्या- करणमधीतं एनं छन्दोध्यापय । एतं एनं एतौ ए नौ एतान् एनान् । एतेन एनेन एताभ्यां एतैः। एतयोः एनयोः एतेषां । एतस्मिन् एतयोः एनयोः एतेषु । छकारान्तस्तत्त्वमाछ्शब्दः। तत्त्वप्राट् त- त्वप्रोड् तत्त्वप्राछौ तत्त्वप्राछः । इत्यादि ॥ ३५॥ नोलोपः॥३६॥ धातोर्हसान्तस्योपधाभूतस्य नकारस्य लोपो भव- ति । अञ्चेः पञ्चसु नुम् वक्तव्यः॥ * ॥ प्रत्यन् च इति स्थिते । स्तोः श्रुभिः श्चुरिति चुत्वे- नात्र कारः। संयोगान्तस्य लोपः॥३६॥ चोः कुः॥३७॥ चवर्गस्य कवर्गादेशो भवति धातोसे परे नाम्नश्च १ तत्वं पृच्छति इति प्राट् किबपि तस्य सर्वापहारिर्लोपः २ व्रितोनुम् इत्यतः परं अचेश्चेति सूत्रमस्ति तस्यायमर्थः अंचे पंचसु नुमागमो भवति एतदाचार्येाघवार्थ इत्थं व्याख्यातम्. " ·८४. सारस्वते- रसे पदान्ते । यथासंख्येन । प्रत्यङ्. प्रत्यञ्चौ प्रत्य- ञ्चः । प्रत्यञ्च प्रत्यञ्चौ ॥३७॥ अचेर्दीर्घश्च ॥ ३८॥ अञ्चेर्धातोरकारस्य लोपो भवति पूर्वस्य च दीर्घः शसादौ स्वरे तद्धिते ईपीकारे च । निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभावः। प्रतीचः। प्रतीचा प्रत्यग्भ्यां प्रत्यग्भिः । प्रत्यक्षु । एवं तिर्यचप्रभृतयः । तिर्य- छ तिर्यचौ तिर्यञ्चः । तिर्यञ्चं तिर्यञ्चौ ॥३०॥ तिरश्चादयः॥३९॥ तिरश्चादयो निपात्यन्ते शसादौ स्वरे परे तद्धिते ईपि ईकारे च । तिरश्चः । तिरश्चा तिर्यग्भ्यां ति- येग्भिः । तिर्यक्षु । उदच् शब्दस्य उदीच इति १ अत्र अचेरिति लुप्तनकाराञ्चतिनिर्देशः यत्रास्य नलोपः तत्रैव यथा स्यादिति ज्ञापनार्थः.

·पलिंगाः। निपात्यते शसादौ स्वरे परे । उदीचः। उदीचा इ- त्यादि । एवमग्निचित् ॥ ३९॥ तकारान्त उकारानुबन्धो महच्छब्दः। वितो नुम् ॥४०॥ उकारानुबन्धस्य ऋकारानुबन्धस्य च नुमागमो भवति पुंसि पञ्चसु परेषु ॥ ४०॥ संमहतोऽधौ दीर्घः शौच॥४१॥ न्सन्तस्यापशब्दस्य महच्छब्दस्य च उपधाया दीर्घो भवति पञ्चसु धिवर्जितेषु शौ च परे । महान् महान्तौ महान्तः । महान्तं महान्तौ महतः। मह- ता महद्भयां। महद्भिः। हे महन इत्यादि ।। ४१॥ उकारानुबन्धो भवतशब्दः। अत्वसोः सौ॥४२॥ १ उश्च आच ब्रौतावितौ यस्येति द्वंद्वान्ते श्रूयमाण इच्छब्दः प्रत्ये कमभिसंबध्यते इत्यत आह उकारानुब न्धस्येति. २ महत्सीत्यत्रउदि त्वान्नुमि दीर्घे हसेपै इति सिलोपे संयोगान्तत्वा त्तलोपेच एवंस्यात् - ·८८ सारस्वते- पुंसशब्दस्य पञ्चसु परेषु असुङादेशो भवति ङ- कारोऽन्त्यादेशार्थः॥४५॥ स्वरे मः॥४६॥ अनुस्वारस्य मकारोभवति । पुम् अस् इति स्थिते। वृतोनुम् । संमहतोऽधौ दीर्घः शौ च । संयोगान्त- स्य लोपः । पुमान् पुमांसौ पुमांसः। पुमांसं पुमां- सौ पुंसः। पुंसा भ्यां पुंभिः । हे पुमन् ॥ ४६ ॥ असंभवे पुंसः कक् सौ॥४७॥ वेदान्तैकवेद्यस्यात्मनो बहुत्वासम्भवेर्थे वाच्ये सति पुंसशब्दस्य सुपि परे कगागमो भवति ॥४७॥ १ एतत्सूत्रं माधवप्रभृतीनामसंमतत्वात् उपेक्ष्यम्. २ एकदानुभू- तिस्वरूपाचार्यः स्वमुखासंस्कृतपदनिर्गलितत्वेन पंडितैर्धिकृतः. तदा वाग्देवतामहदुपासनया सप्तशतसूत्रविलक्षणं सूत्रमचीकरत् तेन च पुंक्ष्विति सिद्धिः नान्यथा इति भावः.

·-- षइलिंगा। ८९ स्कोराद्योश्च ॥४८॥ संयोगाद्योः सकारककारयोर्लोपो भवति धातोर्स- से परे नाम्नश्च रसे पदान्ते च । 'क्षु । एवं विद्धसश- ब्दः । विद्वान् विद्धांसौ विद्वांसः। विद्वांसं विद्धां- सौ॥४८॥ वसोर्वउः॥४९॥ वसोः सम्बन्धिनो वकारस्य उत्वं प्राप्नोति शसादौ स्वरे परे तद्धिते ईपि ईकारे च । विदुषः । विदुषा। वसांरसे। विद्वद्भयां विद्भिः। विद्वत्सु इत्यादि। सुवचस् शब्दस्य अत्वसोः सौ इतिदीर्घः।सुवचाः सुवचसौ सुवचसः। हे सुवचः। सुवचसं सुवचसौ सुवचसः । सुवचसा सुवचोभ्यां सुवचोभिः । उश- नस् शब्दस्य भेदः॥४९॥.

·-- सारस्वते- उशनसां ॥५०॥ उशनस् पुरुदंसस् अनेहम् इत्येतेषां सेरधेर्डा भव- ति । डकारष्टिलोपार्थः। उशना । उशनसौ.। धौ सान्तता नान्तता अदन्तता वा वक्तव्या ॥3॥ हे उशनः हे उशनन हे उशन । अदसूशब्दस्य विशेषः त्यदादेष्टेरिति सर्वत्राकारः, अद सि इति स्थिते ॥५०॥ सौ सः॥५१॥ अदसो दकारस्यसौ परे सत्वं भवति ॥५१॥ सेरौ॥५२॥ अदसः सेरौ भवति । असौ । द्विवचने अदसू औ इति स्थिते । दस्य मः॥५२॥ मादू॥५३॥ उश्च ऊश्च ऊ । अदसो मकारात्परस्य हस्वस्य - उशनाभार्गवः कविः इत्यमरः ·. + । - षड्लिंगाः। -हस्व उकारो भवति दीर्घस्य च दीर्घ ऊकारो भवति । अमू । बहुवचने सर्वादित्वाजसी अद इ। अमे इति स्थिते ॥५३॥ एरी बहुत्वे ॥५४॥ बहुत्वे सत्यदस एकारस्य ईकारो भवति । अमी। अमुं अमू अमून् । मत्वे उत्वे च कृते दानास्त्रि- यां। अमुना। द्विवचने अद्भीत्यात्वं पश्चादुकारः। अमूभ्यां ॥५४॥ भिभिस॥५५॥ इदमदसोर्मिस् भिसेव भवति न भकारस्याकारः। अमीभिः । अमुष्मै अमूभ्यां अमीभ्यः। अमु- ष्मात् अमूभ्यां अमीभ्यः । अमुष्य । ओसि एत्वे अयादेशे च कृते पश्चादुकारः। अमुयोः अमीषां। अमुष्मिन् अमुयोः अमीषु ॥५५॥ .

·९२ सारस्वते- सामान्ये अदसः कः स्यादिवच्च ॥५६॥ अमुकः अमुको अमुके ॥५६॥ इति हसान्ताः पुंलिङ्गाः ॥ ॥अथ हसान्ताः स्त्रीलिंगाः॥ तत्र हकारान्त उपान शब्दः। नहोधः॥१॥ नहो हकारस्य धकारादेशो भवति रसे पदान्ते च । वावसानेधस्य दत्वंतत्वं। उपानत् उपानद् उपानही उपानहः। हे उपानत् । उपानहं उपानही उपानहः। उपानहा उपानद्यां उपानद्भिः इत्यादि ॥१॥ वकारान्तो दिव् शब्दः। १ अवयवावयविसम्बंधे षष्ठी तेन अदसोवयवः कः प्रत्ययो भवति इत्यर्थः अत्र अदस इत्युपलक्षणं सर्वादीनां तेन यकः सकः एषक इत्यादि सिद्धचति २ इदं चेदानीतनैः पण्डितमन्यैः सामान्ये भदस इत्यन्यथाकृत्वा प्रयुक्तम् युक्तंचैतत् असकाविति.

·पलिंगाः। ९३ दिव औ॥२॥ दिवो वकारस्य औकारादेशो भवति सौ परे। द्यौः दिवौ दिवः । हे द्यौः ॥२॥ वामि ॥३॥ दिवो वकारस्य अमि परे वा आत्वं भवति । यां दिवं दिवौ दिवः। दिवा ॥३॥ ऊरसे॥४॥ दिवो वकारस्य रसे परे उकारो भवति । युभ्यां धु- भिः धुषु । इत्यादि ॥४॥ रेफान्तश्चतुर्शब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । त्रिचतुरोःस्त्रियां तिसृचतसृवत ॥५॥ स्त्रियां वर्तमानयोः त्रिचतुर्शब्दयोः तिसृच- तसृ इत्येतावादेशौ भवतः विभक्तो परतः । १ एतच्च वार्तिकं अतएव अमि-दिवो वा आकारादेशो वक्तव्यः इत्य- थैमकरोन्माधवः - - ·९४ सारस्वते- ऋकारश्च ऋकारवत् । ततस्तुरार् इत्यार न भवति। तिस्रः। तिस्रः। तिसृभिः । तिसृभ्यः ॥५॥ न तिसृ चतसृ छन्दसिवा ॥६॥ इत्येतयोर्दी! न भवति नामि परे । तिसृणां । छन्दसि तु भवति । तिसृणां। तिसृषु । एवं चतसृ॥ गिर शब्दस्य भेदः॥ वोर्विहसे॥७॥ धातोरिकारोकारयोर्दी! भवति रेफवकारयोर्हस- परेयोः पदान्ते च । गीः गिरौ गिरः। हेगी। गि- रेगिरी गिरः। गिरागीभ्यां गीर्भिः। गीए । एवं धूः धुरौ धुरः। हे धूः । पूः पुरौ पुरः। हे पूः । पुरा पूभ्यो पूभिः। पूर्षु । धकारान्तः समिधशब्दः। अत्र धातोः प्रेरणे इत्यतो धातोरित्यनुवर्तते. २ हसः परो याभ्यां तो हसपरौ तयोर्हसपरयोः. ३ विसर्गनुमस्थानिकानुस्वारव्यवधानेपि कि- सस्यषः ·- ५ षडलिंगाः। ९५ समित समिद् समिधौ । हे समिद् हे समित् । सं- मिद्यां समिद्भिः। समित्सु। भकारान्तः ककुभशब्दः। ककुप् ककुछ ककुभौ ककुभः । हे ककुप हे ककु- ब् इत्यादि । दकारान्तास्त्यदादयस्तेषां त्यदादेष्टे रिति सर्वत्राकारः। आवतः स्त्रियामित्याप् । स्या त्ये त्याः। सा ते ताः। या ये याः। एषा एते ए- ताः। अन्वादेशे । एतां एनां एते एने एताः ए- नाः। एवं किम् । काके काः॥७॥ इयं स्त्रियां॥८॥ इदम्शब्दस्य स्त्रियामियं भवति सौ परे । इयं इमे इमाः । इमां इमे इमाः । अनया आभ्यां आभिः । अस्यै आभ्यां आभ्यः इत्यादि। चकारान्तस्त्वचशब्दः। १ इध्ममेधः समितस्त्रियाम् इत्यमरः . 5 1 - Pos ·.. ९६ सारस्वते- चोः कुरिति कुत्वं । त्वक् त्वग त्वचौ त्वचः । त्व- षइलिंगाः। रभ्यां । त्वक्षु । हे त्वक् । एवं ऋचं वाच प्रभृतयः। अपशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । अप जस् इति स्थते । सम्महत इति दीर्घः । आपः। द्वितीयाबहुवचने पञ्चसु इति विशेषणात न दीर्घः। अपः॥ ८॥ भिदपा ॥९॥ अबादीनां भकारे परे दत्वं भवति । अद्भिः। अ- झ्यः । अपां । अप्सु ॥९॥ शकारान्तो दिश् शब्दः॥ दिशां कः ॥१०॥ दिश् दृश् स्पृश् इत्यादिनां रसे पदान्ते च कत्वं भवति । दिक् दिग दिशौ दिशः । हे दिक हे दिग। दिशं दिशौ दिशः । दिशा दिग्भ्यां दि म्भिरित्यादि। १ अपामिति बहुवचनं चिन्त्यं. ~ ·r पलिंगाः। षकारान्तस्त्विष्शब्दः। षोड इति डत्वं वावसाने टकारः। विद् विड् त्विषौ त्विषः। त्विषा विड्यां विद्भिः । इत्यादि। आशिषशब्दस्य सजुष्शब्दवद्रूपं ज्ञेयं । आशीः आशिषौ अशिषः। आशीया। आशीष्षु। हे आ- शीः। स्त्रीलिंगस्यादसशब्दस्य सौ न विशेषः द्विवचनादौ टरत्वे मत्वे च कृते अनन्तरमाबतः स्त्रियामित्यापू दीर्घत्वं विभक्तिकार्य पश्चान्मादू इति इस्वस्य दीर्घस्य उकार ऊकारश्च । असो अमू अमूः। अमुं अमू अमूः । अमुया अमुभ्यां अमूमिः अमुष्यै अमूभ्यां अमूभ्यः, अमुष्याः अमूभ्यां अमूभ्यः। अमुष्याः अमुयोः अमृषां अमुष्यां अमुयोः अमूषु ॥१०॥ इति हसान्ताः खिलिंगा। । . - 4.

·. रे -- सारस्वते- अथ हसान्ता नपुंसकलिंगाः प्रदर्यन्ते ॥ रेफान्तो वार्शब्दः। नपुंसकात्स्यमो क् ॥१॥ वाः वारी वारि २। अयम इति विशेषणात् नुम् न भवति।वारावाभ्यां वाभिः। वारे इत्यादि।च- तुर्शब्दे चतुराम्शौचेत्याम् । चत्वारि । चत्वारि। चतुर्भिः। चतुर्थ्यः। चतुर्यः । चतुर्णा । चतुषु॥१॥ नकारान्तोऽहन् शब्दः। अनः सः ॥२॥ अहन् शब्दस्य नकारस्य सकारो भवति रसेप- दान्ते च । स्रोर्विसर्गः। अहः। इमौ वेड्यो। अ- ही अहनी अहानि । अह्ना अहोभ्यां अहोभिः । अढे अहोभ्यां अहोभ्यः। अह्नः अह्नोः अह्नां अह्नि अहनि अह्रोः अहस्सु । r 1 । - ·षलिंगाः। ब्रह्मनशब्दस्य रसे पदान्ते च नस्य लोपो वक्तव्यः। ब्रह्म ब्रह्मणी ब्रह्माणि। पुनः। ब्रह्म ब्रह्मणी ब्रह्माणि । ब्रह्मणा ब्रह्मभ्यां ब्रह्मभिः इत्यादि । सम्बोधने धौ नपुंसके नलोपो वा वक्तव्यः॥ हे ब्रह्म हे ब्रह्मन् । एवं चर्मन् वर्मन् शर्मन् कर्मन् व्योमन् दामन् नामन् प्रभृतयः। नान्ताददन्ताच्छन्दसि डिश्योर्लोपो वक्तव्यः॥8॥ छन्दस्यागमजानागमजयोर्लोपालोपौ च .. वक्तव्यौ ॥१॥ परमे व्योमन्, सर्वाभूतानि । त्यदादीनां स्यमो- लकि कृते टेरत्वं न भवति । स्यादाविति विशेष- णात् । द्विवचनादौ टेरत्वे कृते सर्वशब्दवद्रपं ज्ञेयं । त्यत् त्ये त्यानि । पुनः । त्यत् त्ये त्यांनि । त्येन ...१ संबोधनार्थके धौ क्लीबविशिष्टे च नकारस्य लोपो वा स्यादित्यर्थः २ यथापरमेन्योमनि यथाच सर्वाणिभूतानि इत्यादौ आगमजस्य: शेर्लोपस्ततएवतद्रूपसिद्धेः A

·१००
सारस्वते-
त्याभ्यां प्यादि । एवं तत ते तानि २ ।
यत् ये योनि २॥ एतत् एते एतानि २। किं
के कानि २। इदम् इमे इमानि २। तृतीयादो
सर्वत्र पुंवत् । श्री खरतरगच्छीय ज्ञान मन्दिर, जयपुर
चकारान्तः प्रत्यच् शब्दः।
प्रत्यक् प्रत्यम्। दीर्घश्च । प्रतीची । नुमयमः।
प्रत्यश्चि ।
तकारान्तो जगतशब्दः।
जगत जगती जगन्ति । जगद्यां जगद्भिरित्या
दि। महच्छब्दे तु न्संमहत इति सिविषये दी.
घो न । महत् महती महान्ति २। इत्यादि।
षकारान्तो हविष्शब्दः। सुजुष् च । हविः हविषी
हवींषि २ । इत्यादि । सजूः सजुषी सजूंषि २ ।
एवं सकारान्ताः पयस्तेजस्वर्चस्प्रभृतयः।

·. पलिंगा। १०१ पयः पयसी पयांसि २। पयसा पयोभ्यामित्या। दि। अदसशब्दस्य स्यमोलकि कृते सोर्विसर्गः। द्विवचनादौ टेरत्वे कृते मत्वोत्वे । अदः अमू अ: मूनि । पुनः २। अमुना अमूभ्यां अमीभिः। अमुष्मै अमूभ्यां अमीभ्यः । अमुष्मात् । अमुष्य अमुयोः अमीषां । अमुष्मिन् । अमुयोः अमीषु शेष पुलिंगवत् ॥२॥ इति हसान्ता नपुंसकलिंगाः॥ अथ युष्मदस्मदोः स्वरूपं निरूप्यते तयोश्च वाच्यलिङ्गत्वात् त्रिष्वपि लिङ्गेषु समा- नं रूपम् । त्वमहंसिना ॥१॥ १ सिनेतिसहादियोगे तृतीया तेन सिप्रत्ययेन सहितयोरित्यर्थः ननु त्वमहमोर्हसान्तत्वात् सिलोपः सिद्धः पुनः किमर्थो व्यर्थः परिश्रमः सिनेतिमान्तत्वस्य तथा तकारोच्चारणस्य गौणे अतित्वमित्यादी चरितार्थत्वात् .

·-१०२ सारस्वते- युष्मदस्मदो सिसहितयोस्त्वमहमित्येतावादेशौभ- वतः यथासंख्येन । त्वं अहं ॥१॥ युवावौ दिवचने ॥२॥ युष्मदस्मदोर्दिवचने परे युवाव इत्येतावादेशो भवतः। आमौ॥ युष्मदस्मदोः पर औ आम् भवति। युवांआव॥२॥ यूयं वयं जसा॥३॥ जसा सहितयोर्युष्मदस्मदोयूयं वयं इत्येतावादेशी भवतः। यूयं वयं ॥३॥ त्वन्मदेकत्वे ॥४॥ युष्मदस्मदोः त्वत् मत् इत्येतावादेशौ भवतः एक- त्वे गम्यमाने । एकत्वं नाम एकार्थवाचित्वं नत्वेक वचनं तेन त्वत्पुत्रो मत्पुत्र इत्यादी त्वन्मदादेशौ भवत एवं ॥४॥ .

·1 . षडालगा। १०३ आमस्भौ॥५॥ युष्मदस्मदोष्टेरत्वं भवति अमि सकारे मिसि च परे। त्वां मां । युवां आवां । त्यदादेष्टेरत्वे कृ- ते शसीति दीर्घत्वं। शसो नो वक्तव्यः॥ * ॥ युष्मान् अस्मान् । वन्मदादेशे कृते ॥५॥ एटाड्योः॥६॥ युष्मदस्मदोष्टरेत्वं भवति टा डि इत्येतयोः पर योः । अयादेशः । त्वया मया । युवाभ्यां आवा- भ्यां । युष्माभिः अस्माभिः॥६॥ तुभ्यं मह्यं या॥७॥ डेसहितयोर्युष्मदस्मदोस्तुभ्यमद्यमित्येतावादेशौ भवतः। तुभ्यं मह्यं । युवाभ्यां आवाभ्यां ॥ ७॥ १ अन्यथा त्यंदादेष्टेरः स्यादाविति अत्वेडे अगिति स्यात्, .

·1 सारस्वते- भ्यस्श्भ्यम् ॥८॥ युष्मदस्मद्यां परो भ्यस् इभ्यं भवति । शकारो भकारादित्वव्यावृत्यर्थः तेनात्वैत्वे न भवतः । युष्मभ्यं अस्मभ्यं ॥ ८॥ उसिभ्यसोःश्तुः॥९॥ पञ्चम्या डसिभ्यसोः इतुर्भवति । शकारः सर्वादे- शार्थः। त्वत् मत् । युवाभ्यां आवाभ्यां । युष्म- तू अस्मत ॥९॥ तव मम ङसा॥ १०॥ इसा सहितयोर्युष्मदस्मदोस्तव मम इत्येतावा- देशौ भवतः । तव मम । युवयोः आवयोः। स- र्बादित्वात्सुट् ॥१०॥ सामाकं ॥ ११ ॥ युष्मदस्मद्भययां परः साम् आकम् भवति । युष्मा- th ·- । - - - - । षइलिंगाः। १०५ कम् अस्माकम् । त्वयि मयि । युवयोः आवयोः। युष्मासु अस्मासु। अथाऽनयोरादेशविशेषविधिः प्रदर्यते ॥ ११ ॥ युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीहिती याभिस्तेमेवान्नौवसूनसौ॥१२॥ तत्रैकवचनेन सह ते मे भवतः। द्विवचनेन सह वां नौ । बहुवचनेन सह वसूनसौ। स्वामी ते से समायाँतः स्वामी में सांप्रतं गतः।न मस्ते भगवन भूयो दे हि में मोक्षमक्षयं ॥१॥ स्वामी वा सं जहाँसोच दृष्ट्वा नौ दानयाँचनांरा- जी वी दास्यते दोनं ज्ञानं नौ मधुसूदनः॥२॥ देवो वामवताँद्विष्णुकानों जनार्दनः । स्वामी वो बलवान् रौंजा स्वामी नोऽसौ जनार्दन ३ १ विशेषेण विधीयते यस्यांसा विशेषविधिः आदेशस्य विशेषवि- धिरिति तथा..

·प सारस्वते- नमो वो ब्रह्मविज्ञेभ्यो ज्ञानं नों दीयतां धनम् । सावन्दान्वः प्रपश्यामः पश्यामो नः सुदुःखिनः ४ त्वामामा॥१३॥ अमासहितयोर्युष्मदस्मदोस्त्वामादेशौ भवतः । पश्यामि त्वो मदौलीढं पश्यं माँ मदभेदकं । प- श्यामि त्वां जगत्पूज्यं पश्य माँ जगतीपते ॥१३॥ नादौ ॥ १४ ॥ पादादौवर्तमानयोर्युष्मदस्मदो ते आदेशा भव- न्ति। रुद्रो विश्वेश्वरो देवोयुष्मांकं कुलदेवता।सं एवं नाथो भगवानस्माकं पापनाशनः॥ पादादाविति किं । पान्तु वो नरसिंहस्य नखलाङ्गलकोटयः । हिरण्यकशिपोर्वक्षःक्षेत्रासृक्कदारुणाः ॥ १४ ॥ चादिभिश्च ॥ १५॥ चादिभिरपि योगे नेते आदेशा भवन्ति । तवं चाँ- ·- 1 . . अव्ययानि। य प्रभुर्विष्णुममें ची यं तथैर्वं च । तव ये शत्रवो राजन् मम तेप्यतिशत्रवः ॥१५॥ चादिनिपातः॥१६॥ चादिर्गणो निपातसंज्ञको भवति । च वा ह अह एव एवं नूनं पृथक् विना नाना स्वस्ति अस्ति दोषा मृषा मिथ्या मिथस् अथ अथो ह्यस् श्वस् उच्चैस् नीचैस् शनैस् स्वर अन्तर् प्रातर् पुनर् भूयस् आहो स्वित् उत सह ऋते अ- न्तरेण अन्तरा नमस् अलम् कृतं । अमानोनापति- षेधे । ईषत् किल खलु वै आरात् भृशं यत् तत् स्वराश्च इत्येवं चादिगणो निपातसंज्ञो भवति ॥ तत्रादिगणो विभत्त्यर्थे निपात्यते । तस्मिन्निति तत्रा यस्मिन्निति यत्र । कस्मिन्निति कुत्र । व कुह । अस्मिन्निति अत्र । कस्मिन् काले कदा । तस्मि न् काले तदा । यस्मिन् काले यदा । सर्वस्मि- ·१०८ सारस्वते- काले सर्वदा । एकदा। तेन प्रकारेण तथा । ए- वं यथा कथं । अनेन प्रकारेण इत्थं । तस्मादिति ततः। एवं कुतः अतः इतः । सार्वविभक्तिकस्त- सिरित्येके । पूर्वस्मिन्निति पुरस्तात् । परस्मिन्निति परेण । आहि च दूरे । दक्षिणोहि वसन्ति चाण्डा- लाः। किमः सामान्य चिदादिः। कश्चित् कश्चन कचन । तदधीनकायोर्वासात् । राजाधीनं राजसात् । सर्वं भस्म करोति इति भस्मसात्। ऊर्यर- यगीकरणे। उरीकृत्य उररीकृत्य । सद्यआदिःकाले निपात्यते । सद्यः अद्य सपदि अधुना सांप्रतं । शीघ्रं झटिति पूर्वेयुः अन्येद्युः परेषुः उभयेयुः। यहि तर्हि काले ॥१६॥ प्रादिरुपसर्गः॥१७॥ प्र परा अप सम् अनु अव निस् निर्दुस् दुर् वि १ दरेऽर्थवाच्येसति आहिप्रत्ययोभवति. २ दक्षिणस्यादिशि दूरे चांडालाश्चान्त्यजा निवसन्ति ३ प्रकृत्या अविशेषेऽर्थे. - ·. । . - अव्ययानि। १०९ आनि अघि अपि अति सु उद् अभि प्रति परि उप अन्तर् आविर् अयं गण उपसर्गसंज्ञकः॥१७॥ प्राग्धातोः॥ १८॥ उपसर्गा धातोः प्राक् प्रयोक्तव्याः॥१८॥ तदव्ययं ॥१९॥ तदिदं चादिरूपमव्ययसंज्ञं भवति ॥१९॥ क्त्वाद्यन्तंच ॥२०॥ क्त्वा क्या तुम् नम् च्चि डा धा वतु आम् कृत्व- स् शस् इत्याद्यन्तमव्ययसंज्ञंभवति ॥२०॥ अव्ययाद्विभक्तेलृक् ॥ २१ ॥ अव्ययात्परस्य विभक्तेढुंग भवति न तु शब्दनि- देशे। अव्ययानां न च लिङ्गादिनियमः। उक्तं हि। सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिए । वचने- षुचं सर्वेषु यन्न व्यति तदव्ययं ।उक्तान्यव्ययान्य- लिङ्गोनि ॥ २१ ॥ इत्यव्ययानि ॥ 1 १ ·सारस्वते- ॥ अथ स्त्रीप्रत्ययाः॥ अधुना लिङ्गविशेषविजिज्ञापयिषया स्त्रीप्रत्ययाः प्रस्तूयन्ते। आवतःस्त्रियां ॥१॥ अकारान्तान्नानंः स्त्रियां वर्तमानादाप्प्रत्ययो भ- वति । जाया माया मेधा श्रद्धा धारा इत्यादि। अजोदेश्चाप् वक्तश्यः॥ ॥ अजा एडका कोकिला बाला वत्सा शूद्राग- णिका॥१॥ काप्यतः॥२॥ कापि परे पूर्वस्याकारस्य इकारो भवति । कारिका पाठिका कालिका तालिका। वष्टि भागरिरल्लोपैमवाप्योरुपसर्गयोः । पञ्चैर्व - . ५ १ तस्मादित्यतो नाम्न इत्यनुवर्तनीयम्. २ अविहितलक्षण आप् अजादौ ज्ञेयः.

·स्त्रीप्रत्ययाः। १११ हसान्तानां यथा वाची निशा दिशा ॥ अवगाहः वगाहः अपिधानं पिधानं ॥२॥ हस्वो वा ॥३॥ खियां कोपि परे तरादौ च पूर्वस्य हस्खो वा भव- ति। वेणिका वेणीका नदिका नदीका श्रेयसितरा श्रेयसीतरा श्रेयसितमा श्रेयसीतमा । नौकादौ न भवति वाग्रहणादियं विवक्षा। निश्चयेन पतन्त्यने- केष्वर्थेष्विति निपातानामनेकार्थत्वात् ॥ ३॥ त्रण ईप्॥४॥ नकारान्ताहकारान्तादणंताच खियामीप्पत्य- यो भवति । दण्डिनी दन्तिनी करिणी मालिनी। ईपि राज्ञोऽलोपो वक्तव्यः॥ * ॥ राज्ञी । शुनी कर्वी ही औपगवी ॥४॥ १ काप्यत इत्यस्मात् कापिपरे इत्यनुवर्तनीयम्. २ ईपिसतिराज्ञ- इत्येतत्संयुक्ताक्षरस्य योगकारस्तस्यलोपः स्यादिति वक्तव्यार्थः। ~

·११२
सारस्वते-
यस्य लोपः॥५॥
इश्चअश्चयस्तस्य लोपोभवति स्वरे यकारे च परे।
ष्ट्रव्रितः॥६॥
षकार टकार उकार ऋकारानुबन्धात् खिया-
मीप्रत्ययो भवति। ष, वराकी।ट, कुरुचरी। उ, गो-
मती॥६॥
अप्ययोरान्नित्यम् ॥७॥
अप्प्रत्यययप्रत्ययसम्बन्धिनोऽवर्णात् परस्य श-
तुर्नित्यं नुमीकारे ईपि च परे । ऋ, पचन्ती पठन्ती
इत्यादि ॥७॥
नदादेः॥८॥
नदादेर्गणात् स्त्रियामीप् प्रत्ययो भवति । नदी
गौरी गौतमी ॥८॥

·1 - स्त्रीप्रत्ययाः। ११३ इन्द्रादेरानीप् ॥ ९॥ इन्द्रादेर्गणादानीए प्रत्ययो भवति । इन्द्राणी भ- वानी शर्वाणी ॥९॥ ईप समाहारे गुणश्च ॥१०॥ समाहारार्थे ईप् प्रत्ययो भवति गुणश्च । त्रयी प- चकुली ॥१०॥ पुंयोगेच ॥ ११॥ अकारात् पुंयोगे ईप्प्रत्ययो भवति । शुद्रस्य स्त्री शूद्री गणकी ॥ ११॥ जातेरयोपधात् ॥ १२॥ जातिवाचिनोऽयकारोपधादकारान्तात् स्त्रिया- मीप्प्रत्ययो भवति । मेषी सूकरी हंसी कुक्कुटी १ ननुच इन्द्रादिभ्योदन्तेभ्योनीप्यपि सवर्णदीर्घ कृते सेत्स्यत्येवे न्द्राणीत्याद्यपि किमाकारेण नचवाच्यं अलोपः स्यादिति अनीपोत्र- दुपदेशसामर्थ्यात् एवंतर्हि इन्द्रयति तत्स्त्रीइन्द्राणी इत्यादि हसान्ता चवणार्थमाकारोपदेशः, ·1 है .. - सारस्वते-- ब्राह्मणी। अयकारोपधादितिकिमाक्षत्रिया वैश्या। प्रथमवयोवाचिनोऽत ईप वक्तव्यः ॥ * ॥ कुमारी किशोरी कलभी। प्रथमग्रहणात् किं वृद्धा स्थविरा । अद्ग्रहणादिति किम् । शिशुः ॥१२॥ स्वागाहा ॥१३॥ स्वाङ्गवाचिनो वा स्त्रियामीप् प्रत्ययो भवति । सुमुखी मृगाक्षी तन्वङ्गी । वाग्रहणात् पद्मवदना कमलवदना इत्यादौ न भवति । कृदिकारादत्तरी वा वक्तव्यः॥ ॥ अंगुलिः अङ्गुली धूलिः धूली आजिः आजी। अक्तेरिति विशेषणात् कृतिः भूतिः॥ १३ ॥ ऐच मन्वादेः ॥ १४॥ मन्वादेर्गणात् स्त्रियामीप्प्रत्ययो भवति ऐकारा- । देशश्च । मनायी। चकारान्मनोरौ वा । मनावी। वृषाकपायी ॥१४॥ १ ·- :- २ स्त्रीप्रत्ययाः। ११५ पत्न्यादयः॥१५॥ पल्यादयो निपात्यन्ते । पत्नी अंतर्वली स- खी अशिश्वी अर्द्धजरती युवती । प्राची प्रतीची उदीची समीची । दारशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः पुंलिङ्गः । दाराः दारान् दारैः दारेभ्यः २ दाराणां दारेषु हे दाराः॥१५॥ वौर्गुणात् ॥ १६॥ उकारान्ताद् गुणवाचिनो वा स्त्रियामीप् प्रत्य- यो भवति । पट्टी पटुः मृद्वी मृदुः तन्वी तनुः ऋ- ज्वी ऋजुः॥१६॥ उतऊः॥१७॥ उकारान्तान्मनुष्यजातेः स्त्रियामूप्रत्ययो वा भव- ति । पंगूः पंगुः वामोरूः वामोरुः ॥१७॥ गुणलक्षणंतु महाभाष्ये द्रष्टव्यम् ।। सत्वे निविशतेपति एथम् जा- तिषु दृश्यते ॥ आधेयश्च क्रियाजश्च सोसत्वप्रकृतेर्गुणः ॥ १ ॥ . 1 .

·1. सारस्वते- यूनस्ति ॥१८॥ युवनशब्दात् स्त्रियां तिप्रत्ययो भवति । युवतिः। एभ्यो नामत्वात् स्यादयः आबन्तादाप् । आप इति सिलोपः ईबन्ताद्धसेपः सेोपः पूर्ववत् प्रक्रिया ॥१८॥ ॥ इति स्त्रीप्रत्ययाः॥ ॥अथ कारकाणि॥ अथ विभक्त्यर्थों निरूप्यते। लिंगार्थे प्रथमा ॥१॥ धातुप्रत्ययातिरिक्तमर्थवच्छब्दरूपं लिङ्गं तस्यै- वार्थे सन्मात्रे प्रथमाविभक्तिर्भवति । लिङ्गादयो. ऽपि प्रथमार्था इति केचित् । तत्सब्रह्म ॥१॥ १ यद्यत्रलिंगशब्दात्त्रीनपुसकानां ग्रहण तदा स्त्रियां विशिष्ट- त्वात् परत्वाचावादयः स्यः प्रथमाबाधकाः अतः पूर्वाचार्यसंज्ञा इत्येवाश्रयो वरीपान्. A ·१ । . कारकाणि। अन्योक्ते प्रथमा॥२॥ रेविरिवं राजते राजा । रोषात्कुमारी रोरूयते। बोर्भुज्यते भुवं भूपालः। प्रागौस्तां रामलक्ष्मणौ। यदा कर्ता प्रथमान्तः कर्मणि द्वितीयों तदा। यदा कर्ती तृतीयाँन्तः कम्मणि प्रथमा तदा । सन्ति सन्त कियन्तः । कुमाराः शेरते वैरंरो- रूयन्ते – नारकाः। जेगीयन्ते चँ गीतज्ञा मेम्रिय- न्ते रुजार्दिताः॥२॥ आमन्त्रणे च ॥३॥ आमन्त्रणमाभिमुखीकरणं तस्मिन्नर्थे प्रथमा वि- भक्तिर्भवति । मौसमुद्धर गोविन्द प्रसीद परमे- श्वर । कुारौ स्वैरैमासाथां क्षमध्वं भोस्तैप- स्विनः॥३॥ भोसः॥४॥ भोस भगोस् अघोस् एते शब्दा निपात्यन्ते धि- 1 ·-- .. १२. सारस्वते- कर्तरि प्रधाने क्रियाश्रये साधने च॥७॥ क्रियासिद्धयुपकारके करणेऽर्थे तृतीयाविभक्ति- भवति। भिन्नः शरेण रामेण रावणो लोकरावणः । कराँग्रे- ण विदीर्णोऽपि वानरैयुद्धयते पुनः॥७॥ इति तृतीया ॥३॥ दानपात्रे चतुर्थी॥८॥ दानपात्रे सम्प्रदानकारके चतुर्थी । सम्यक् श्रे- योबुद्धया प्रदीयते तत् सम्प्रदानं । ददाति दण्डं पुरुषो महीपतेर्नेचौतिभक्त्या नचे दानकाम्यया। यद्दीयते दानतया सुपौत्रे तत्संप्रदानं कथितं मुंनीन्द्रैः॥ वेदविदे गां ददाति । अन्यत्र राज्ञो दण्डं ददाति । रजकस्य वस्त्रं ददाति॥८॥ ।

·। - कारकाणि। १२१ ॥ इति चतुर्थी ॥४॥ विश्लेषावधौ पंचमी॥९॥ विश्लेषो विभागस्तत्र योऽवधिश्चलतयाचलतयावा विवक्षितस्तत्रापादाने पञ्चमी। धावतोश्वादपतत् । भूभृतोऽवतरति गंगा ॥९॥ इति पंचमी ॥५॥ सम्बन्धेषष्ठी॥१०॥ सम्बन्धिनोर्मध्ये योऽप्रधानस्तत्र षष्ठी। भेद्यभे- दकयोः लिष्टःसम्बन्धोन्योन्यमुच्यते। द्विष्ठो यद्य- पि सम्बंधः षष्ठयुत्पत्तिस्तु भेदकात् । एकक्रियातः परस्परापेक्षारूपः सम्बन्धः। राज्ञः स पुरुषो ज्ञेयः पित्रोरेतत् प्रपूजनं । गुरूणां वचनं पथ्यं कवीनां रसवदचः ॥१०॥ इति षष्ठी॥६॥ - ·- १२४ सारस्वते- ऋतयोगे द्वितीयापि ॥ १६ ॥ ज्ञानमृते ॥१६॥ विनायोगेऽपितृतीया ॥ १७॥ ज्ञानेन विना ॥ १७ ॥ दिग्योगे पंचमी ॥१८॥ पूर्वो ग्रीष्माइसन्तः॥१८॥ निर्धारणे षष्ठीसप्तम्यौ ॥१९॥ निर्धारणं क्रियागुणजातिभिः समुदायात् पृथ- करणं तत्र षष्ठीसप्तम्यौ भवतः । क्रियापराणां भगवदाराधकः श्रेष्ठः क्रियापरेषु वा। गवां कृष्णा गौः संपन्नक्षीरा गोषुवा। एतेषां क्षत्रियः शूरतमः एतेषु वा ॥१९॥ स्वाम्यादियोगे षष्ठीसप्तम्यौ भवतः ॥२०॥ --

·कारकाणि।
१२५
गोषु स्वामी गवां स्वामी गवामधिपतिः गोष्व-
धिपतिः ॥ २०॥
कर्तृकार्ययोरक्तादौ कृति
षष्ठी ॥२१॥
कर्तरि कार्ये च षष्ठी विभक्तिर्भवति क्तादिवर्जिते
कृदन्ते शब्द प्रयुज्यमाने । व्यासस्य कृतिः ।
भारतस्य श्रवणम् ॥ २१ ॥
स्मरतौ च कार्ये ॥२२॥
स्मरतो धातौ प्रयुज्यमाने कर्मणि षष्ठी । मातुः
स्मरति मातरं स्मरति।
हेतौ तृतीया पंचमी च वक्तव्या ॥ॐ॥
अनित्यः शब्दः कृतकत्वेन कृतकत्वाद्वा ॥२२॥
भयहेतौ पंचमी ॥२३॥
चोराद्विभति । व्याघ्रात्त्रस्यति । विद्युत्पाताच-
कितः ॥ २३॥

·- १२८ सारस्वते- षष्ठीसप्तम्यौ चानादरे ॥३२॥ बहूनां क्रोशतां गतश्चौरः । बहुष्वसाधुषु निवारय- स्वपि स्वयमार्यों याति साधुमार्गेण । बहुषु साधु- घु वदत्स्वपि स्वयमनार्यो यात्यसाधुमार्गेण । मा- तापित्रो रुदतोः प्रव्रजति पुत्रः ॥ ३२ ॥ अन्योक्ते प्रथमा ॥३३॥ यदिदं कार्यत्वादन्येनाख्यातेन कृता चोक्तं भवति तदा प्रथमा प्रयोक्तव्या। घटः क्रियते पटः कार्यः। छन्दसि स्यादिः सर्वत्र ॥३४॥ दनाजुहोति पुनंतुब्रह्मणस्पतिः।व्रजतीविरजुः३४ इति कारकप्रक्रिया समाप्ता ॥ अथार्थवद्विभक्तिविशिष्टानां पदोनां समासो निरूप्यते ॥ १ दधिहोमं करोतीत्यर्थः. २ पदानामित्यनेन नाममात्रस्य वा- यच न समास इति सूचयति.

·५ समासाः। १२९ । n - -- समासश्चान्वये नाम्नां ॥१॥ नाम्नामन्वययोग्यत्वे सत्येव समासो भवति चश- ब्दात्तद्धितेऽपि भवति । ततो भार्या पुरुषस्ये- त्यादौ न भवति परस्परमसम्बन्धात् । स च पति- धः । अव्ययीभावस्तत्पुरुषो द्वंद्वो बहुव्रीहिः क- र्मधारयो द्विगुश्चेति । तत्र पूर्वपदप्रधानोऽव्ययी- भावः । द्विगुतत्पुरुषौ परपदप्रधानौ । द्वंद्वकर्म धारयौ चोभयपदप्रधानौ । बहुव्रीहिरन्यपदप्रधा- नः । तस्य क्रियाभिसम्बन्धात् उभयपदप्रधानो बलवान् । ऐकपद्यमैकस्वयमकविभक्तिकत्वञ्च समासप्रयोज- नं। स्त्रियमधिकृत्य भवतीति विग्रहे अन्वययोग्या- र्थसमर्थकः पदसमुदायो विग्रहो वाक्यमिति याव- १ तत्रल्लक्षणं वाक्यपदीये “ साकक्षावयवं भेदे परानाकांक्षश- ब्दकम् । कर्मप्रधाने गुणवदेकार्थं वाक्यमुच्यते " -- ·1 १३० सारस्वते- त् । स्वपदैरन्यपदैर्वा विविच्य कथनं विग्रहः। कृते समासे अव्ययस्य पूर्वनिपातो वक्तव्यः॥ * ॥१॥ पूर्वेव्ययेव्ययीभावः॥२॥ अव्यये पूर्वपदे सति योऽन्वयः सोव्ययीभावसंज्ञकः समासो भवति ॥२॥ इति समाससंज्ञायां सत्यां। समासप्रत्यययोः॥३॥ समासे वर्तमानाया विभक्तेः प्रत्यये च परे लग भवति । इत्यमो लुक् । निमित्ताभावे नैमित्ति- कस्याप्यभावः । नामसंज्ञायां स्यादिर्विभक्तिः अधि स्त्री सि इति स्थिते ॥३॥ स नपुंसकं॥४॥ सोऽव्ययीभावो नपुंसकलिंगो भवति । नपुंसक- त्वाद् न्हस्वत्वं ॥४॥ १ अव्ययाद्विभक्ते गित्यतो लुगित्यनुवर्तनीयम् ·समासाः। ! - 1 अव्ययीभावात्॥५॥ अव्ययीभावात्परस्या विभक्तेलम् भवति । अधिः खि गृहकार्य । रायमतिक्रांतमतिरि कुलम् । नाव- मतिकान्तमतिनु जलम् । हस्वादेशे सन्ध्यक्षराणामिकारोकारो च वक्तव्यौ ॥ * ॥ योग्यतावीप्सापदार्थानतिवृत्तिसादृश्यानि यथा- र्थाः । रूपस्य योग्यं अनुरूपं । पदार्थान् व्याप्नुमि च्छा वीप्सा । विष्णुं विष्णुं प्रति प्रतिविष्णु । सादृश्ये तु यथा हरिस्तथा हरः॥५॥ यथाऽसादृश्ये॥६॥ यथाशब्दः असादृश्ये वर्तमानः समस्यते । श- क्ति मनतिक्रम्य करोतीति यथाशक्ति ॥६॥ - A १ स्त्रियमधि कृत्य भवतीति विग्रहे - - ·1 १३२ सारस्वते- अतोमनतः॥७॥ अकारान्तादव्ययीभावात्परस्या विभक्तरम् भव- ति अतं वर्जयित्वा । कुम्भस्य समीपं उपकुम्भं व- तते । उपकुम्भं पश्य । उपकुम्भादानय । अनत इति विशेषणात्पंचम्या अम् न भवति ॥७॥ वाटाड्योः॥८॥ टा डिइत्येतयोर्वा अम् भवति । उपकुम्भेन कृतं उ- पकुम्भकृतं । उपकुम्भं निधेहि उपकुम्भे निधेहि ।। अवधारणार्थे यावति च ॥९॥ अवधारणार्थे यावच्छब्दे पूर्वपदे सति अव्ययी भावसज्ञकः समासो भवति । यावत्यमन्त्राणि सं- भवंति तातो ब्राह्मणानिमन्त्रयस्वति यावदमंत्र । मक्षिकाणामभावो निर्मक्षिकं वर्तते ॥९॥ ॥ इत्यव्ययीभावः॥ T १ उपकुम्भाज्जलमुपाददातीत्यादिप्रयोगोपपत्ति:

·समासाः। . अमादौ तत्पुरुषः॥१॥ द्वितीयाद्यन्ते पूर्वपदे सति योऽन्वयस्स तत्पुरुष- संज्ञकः समासो भवति । ग्रामं प्राप्तो ग्रामप्राप्तः। दात्रेण छिन्नं दात्रछिन्नं यूपाय दारु यूपदारु । वृकेभ्यो भयं वृकभयं राज्ञः पुरुषो राजपुरुषः । अक्षेषु शौण्डः अक्षशौण्डः । कचिदमाद्यन्तस्य परत्वं । अग्नि आहितः आहिताग्निः। पूर्व भूतो भूतपूर्वः। समासे कचिदैकपद्यं णत्वहेतुः। शराणां वनं शरवणं । आम्राणां वनं आम्रवणं । पानस्य वा। सुरापानं सुरापाणम् ॥१॥ नजि॥२॥ नजि पूर्वपदे सति योन्वयः स तत्पुरुषसंज्ञकः समासो भवति। न ब्राह्मणः अब्राह्मणः ॥२॥ , नां ॥३॥ १ अत्रनकाराकारयोर्लुप्तषष्ठीद्विवचनान्तो निर्देशः ..

·1 १३४ सारस्वते- समासे सति नजोऽकारादेशो भवति ॥३॥ नाकादिवयं ॥४॥ नाकं । नपुंसकं ॥४॥ अन् स्वरे॥५॥ समासे सति नमोऽनादेशो भवति स्वरे परे। अ- श्वादन्योऽनश्वः । धर्माविरुद्धोऽधर्मः ग्रहणा- नामभावोऽग्रहणमित्यादि । तदन्यतद्विरुद्धतदभा- वेषु नञ् वर्तते ॥५॥ ॥ इति तत्पुरुषः॥ चार्थे इन्दः॥१॥ समुच्चयाऽन्वाचयेतरेतरयोगसमाहाराश्चार्थाः । त- वेश्वरं गुरुं च भजस्वेति प्रत्येकमेकक्रियाभिसम्ब- न्धे समुच्चये समासो नास्ति । बटो भिक्षामट गां- चानयेति क्रमेण क्रियाद्वयसम्बन्धे अन्वाचये Y . । ।

·- - समासाः। . F च समासो नास्ति परस्परमसम्बन्धात् । इतरेतर- योगे समाहारे चार्थे द्वन्द्वः समासो भवति । द्वन्द्वेऽल्पस्वरप्रधाने इकारोकारान्तानां पूर्वनिपा- तो वक्तव्यः॥ * ॥ अग्निश्च मारुतश्च अग्निमारुतौ । पटुश्च गुप्तश्च पटु- गुप्तौ ॥१॥ उक्तार्थानामप्रयोगः ॥२॥ स्त्री च पुरुषश्च स्त्रीपुरुषौ । भोक्ता च भोग्यश्च भोक्तभोग्यौ । धवश्च खदिरश्च धवखदिरौ। देवताइन्छे पूर्वपदस्य दीर्घो वक्तव्यः ॥ * ॥ अग्निश्च सोमश्च अग्नीषोमौ । इन्द्रश्च बृहस्पतिश्च इन्द्राबृहस्पती। अग्यादेः सोमादीनां षत्वं वक्तव्यं ॥ * ॥ १ देवतावाचिनि द्वन्द्वसमासे आदिपदस्य दीर्घ स्यात् २ अग्न्यादेरिति पंचम्यंत * ग है ·। सारस्वते- इतरेतरयोगे द्विवचनं । अग्नीषोमौ । एकवद्भवो वा समाहारे वक्तव्यः॥ * ॥ शशाश्च कुशाश्च पलाशाश्च शशकुशपलाशाः । तेषां समाहारे शशकुशपलाशम् ॥२॥ सनपुंसकम् ॥३॥ यस्यैकवद्भावः स नपुंसकं भवति । अन्यादीनां विभक्तिलोपे कृते पूर्वस्य सगागमो वक्तव्यः॥ ॥ अन्यश्च अन्यश्च अन्योन्यं । परश्च परश्च परस्प- रम् ॥ ३॥ ॥ इति द्वन्द्वः॥ एकत्वे द्विगुइन्दौ॥१॥ एकत्वे वर्तमानो द्विगुद्वन्द्वौ नपुंसकलिंगौ भवतः संख्यापूर्वो विगुः ॥२॥ १ यच्छब्दसंबन्धि एकवद्भाव एक्यमितियावत् " - न ·१ -- । समासाः। १३७ संख्यापूर्वः समासो द्विगुनिगद्यते ॥२॥ समाहारेऽत ईप द्विगुः॥३॥ समाहारेऽर्थे द्विगुः समासो भवति ततोऽकारा न्तादीप् प्रत्ययो भवति । दशानां ग्रामाणां समा- हारो दशग्रामी। आकारान्तो द्विगुः स्त्रियां भा- ष्यते । पञ्चाग्नयः समाहृता इति पञ्चाग्नि । पञ्चा- नां गवां समाहारः पञ्चगु । नपुंसकत्वाद्रस्वत्वम् । त्रिफैलेति रूढिः॥३॥ पात्रादीनामीप्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ पञ्चपात्रम् । त्रिभुवनम् । ॥ इति द्विगुः॥ बहुब्रीहिरन्यार्थे ॥१॥ अन्यपदार्थे प्रधाने यः समासः स बहुबीहिसंज्ञकः - - । १ पंचते अग्नयश्चेति समासः २ रूढिर्योगापहारिणीत्यभियुक्तोक्तिः ·, १३८ सारस्वते- समासो भवति । बहु धनं यस्य स बहुधनः। अ- स्ति धनं यस्य स अस्तिधनः । यस्य प्रधानस्यै- कदेशे विशेषणतया यत् प्रतिज्ञायते स तद्गुण- संविज्ञानो बहुव्रीहिः। यथा लम्बौ कर्णौ यस्य स लम्बकर्णः। बहुव्रीहौ विशेषणसप्तम्यन्तयोः पूर्वनिपातो वक्तव्यः कण्ठे कालो यस्यासौ कण्ठेकालः । करे धनं य- स्य स करधनः॥१॥ नंदादिभ्यः ॥२॥ सप्तम्यन्तस्य पूर्वनिपातो न भवति । इन्दुशेखरः चक्रपाणिः । पद्मनाभः। कपिध्वजः॥२॥ प्रजामेधयोरसुक ॥६॥ सुप्रजाः दुर्मेधाः अत्वसोः सौ ॥३॥ . . ४ । --- १ इंदु आदिउँपां तेभ्य इत्यर्थः Aniym ·- - । 1 समासाः। १३९ धर्मादन् ॥४॥ सुधर्मा ॥४॥ अन्यार्थे ॥५॥ स्त्रीलिङ्गस्यान्यार्थे वर्तमानस्य हस्खो भवति ॥ पुवब्दा ॥६॥ समासे सति समानाधिकरणे पूर्वस्य स्त्रीशब्दस्य पुंवद्भावो वा भवति । पुंवद्धावादीपो निवृत्तिः । रूपवती भार्या यस्य स रूपवद्भार्यः । वाग्रहणात् कल्याणीप्रिय इत्यादौ न भवति ॥५॥ गोः॥७॥ गोशब्दस्यान्यार्थे वर्तमानस्य हस्वो भवति । प- च गावो यस्य स पञ्चगुः। सङ्ख्यासु व्याघ्रादिपूर्वस्य पाद- शब्दस्यालोपो वक्तव्यः॥ॐ॥ १ व्याघ्र आदिर्यस्य स व्याघ्रादिः स पूर्वो यस्य तस्य - ·है १४० सारस्वते- सहस्रं पादा यस्य स सहस्रपात् । शोभनौ पादौ यस्य स सुपात् । व्याघ्रस्य पादाविव पादौ य- स्य स व्याघ्रपात् । द्वौ पादौ यस्य स द्विपात् । द्विपादौ द्विपादः द्विपादं द्विपादौ । शसादौ स्वरे परे पदादेशश्च वक्तव्य ॥ ॥ दिपदः द्विपदा द्विपाट्यां द्विपाद्भिः इत्यादि ॥७॥ टाङकाः॥८॥ समासे सति ट अडक इत्येते प्रत्यया भवन्ति । टकारस्तत्पुरुषे च अकारो द्वन्द्व एव च । डका- रश्च बहुव्रीहौ ककारोऽनियमो मतः॥७॥ नोवा ॥९॥ नान्तस्य पदस्य टेर्लोपो वा भवति यकारे स्व- रे परे । वाग्रहणात् क्वचिन्न भवत्युपधालोपश्च । १ टश्च भश्च डश्च कश्च एतेषां समाहारः "टाडका" -

·समासः।
१४१
अन्हो मध्यं मध्याह्नः। कवीनां राजा कविराजः।
टकारोनुबन्ध ईबर्थः । कविराजी । राज्ञां पूः राज-
पुरं । वाक् च मनश्च वाङ्मनसं । दक्षिणस्यां दि.
शि पन्थाः दक्षिणापथः । अहश्च रात्रिश्च अहोरा-
। द्वौ च त्रयश्च परिमाणं येषां ते द्वित्राः। पञ्च
च षट् च परिमाणं येषां ते पञ्चषाः । बहवो रा-
जानो यस्यां नगर्यां सा बहुराजा नगरी। अत्र टि-
लोपे कृते आवतः स्त्रियाम् इत्याए । बहवः कारो
यस्य स बहुकर्तृकः ॥९॥
कर्मधारयस्तुल्यार्थे ॥१०॥
पदद्वये तुल्यार्थे एकार्थनिष्ठत्वे सति कर्मधा-
रयः समासो भवति । नीलं च तदुत्पलं च नीलो-
त्पलम् । रक्ता चासौ लता च रक्तलता। पुमां-
श्वासौ कोकिलश्चेति पुंस्कोकिलः ॥१०॥

·1-
१४२
सारस्वते-
पुसः खपे संयोगान्तालोपो वक्तव्यः ॥ * ॥
नाम्नश्च कृता समासः॥११॥
प्रादेरुपसर्गस्य नाम्नश्च कृदन्तेन समासस्तत्पुरुषो
भवति । प्रकृष्टो वादःप्रवादः। कुम्भं करोतीति
कुम्भकारः॥११॥
सहादेः सादिः॥१२॥
समासे सति सहादीनां सादिर्भवति । पुत्रण सह
वर्तत इति सपुत्रः । सहसन्तिरसां सधिसमितिर-
यः। सह अञ्चतीति सध्यङ् । सम् अञ्चतीति स-
म्यङ्। तिर अञ्चतीति तिर्यङ् ॥ १२ ॥
कोः कदादिः ॥१३॥
कुशब्दस्य कुत्सितेषदर्थयोस्तत्पुरुषे कत् कव का
आदेशा भवति ॥ कुत्सितं अन्नं कदन्नं । ईषदर्थे
ईषदुष्णं कवोष्णं ॥१३॥

·-- - - P + । - , - 4 समासाः। १४३ कोम्मदादेशश्च ॥१४॥ मन्दोष्णं ॥१४॥ रथवदयोश्च ॥१५॥ कद्रथः। कद्धदः ॥ १५ ॥ पुरुषेवा ॥१६॥ कुपुरुषः कापुरुषः॥ १६ ॥ पथ्यक्षयोः ॥१७॥ कोः कादेशः स्यात् । कुपथः कापथः । कुअक्षः : काक्षः॥ १७॥ ईषदर्थे च ॥१८॥ ईषज्जलं काजलं । षभिरधिका दश षोडश । षट् दन्ता यस्य स षोडन् । षष् दन्त इति स्थिते । १. चकारात्कदादयोपि २ सूत्रवत्भ्रान्तचित्तैः प्रक्षिप्तम् 1 - स । प , 1 ·८ । १४४ सारस्वते- दन्तस्य दतै । ऋ इत् षस्य उत्वं दस्य डः । वि. तो नुम् । षोडन् । षट् प्रकाराः षोढा । संख्यायाः प्रकारे धा॥१८॥ धस्य ढः षष उत्वं दतृदर्शधासूत्तरपदादेः ष्टुत्वं च भवतीति वक्तव्यम् ॥ ॥ यहच्छन्दस्य सुडागमे तलोपश्च ॥ १९॥ बृहतां पतिः बृहस्पतिः ॥ १९ ॥ महच्छब्दस्य टेराकारः समानाधिकरणे॥२०॥ महादेवः महेश्वरः । द्योश्च भूमिश्च द्यावाभूमी। धोशब्दस्य द्यावादेशः। जायायाः जम्भावो दंभा + . १ निपातत्वात् २ दतृदशधासु पूर्वपदेषु सत्सु ·समासाः। १४५ - निपात्यते । दम्पती जम्पती । क्वचिजायांपती। आकृतिगणोयं ॥ २०॥ अलुक् कचित् ॥२१॥ क्वचित्समासे कृदन्ते तद्धितेपि विभक्तरलुगू भव- ति कृच्छ्रान्मुक्तः । अप्सु योनिरस्येत्यप्सुयोनिः। उरसि लोम यस्यासौ उरसिलोमा। हृदि स्पृश- तीति हृदिस्पृक् । कण्ठे कालो यस्यासौ कण्ठे- कालः। वाचोयुक्तिः । दिशोदण्डः पश्यतोहरः। वनेचरः खेचरः। समानाधिकरणे शाकपार्थिवादीनां मध्यमपदलोपो वक्तव्यः ॥ * ॥ शाकः प्रियः यस्य सःशाकप्रियः शाकप्रिय श्चा- सौ पार्थिवश्व शाकपार्थिवः ॥२१॥ १ जायाप्रतिग्राहितगंधमाल्यामिति कालिदासः २ समान अधिकरणां यस्य तत्समानाधिकरणं तस्मिन् - .

·4 -- - १४६ सारस्वते- आदेश्च इन्हे॥२२॥ द्वंद्वे समासे पूर्वपदस्य लोपो भवति । चकारण- हणात् विकल्पेन । माता च पिता च पितरौ । शिष्यमाणो लुप्यमानार्थाभिधायी । श्वश्रुश्च श्वशु. रश्च श्वशुरौ । दुहिता च पुत्रश्च पुत्रौ ॥ २२ ॥ ऋता द्वन्दे॥२३॥ द्वन्द्वे समासे पूर्वपदस्य ऋकारस्य वा आकारो भवति । माता च पिता च मातापितरौ ॥ २३॥ इन्वे सर्वादित्वं वा ॥२४॥ द्वन्द्वे समासे सर्वादित्वं वा भवति । वर्णाश्च आ• श्रमाश्च इतरे च वर्णाश्रमेतरे वर्णाश्रमेतराः। वैयधिकरण्ये बहुव्रीहौ मध्यमपदलोपो वक्तव्यः॥ * ॥ कुमुदस्य गन्धइव गन्धो यस्य सः कुमुदगंधिः२४ १ अकारान्तानां द्वन्द्वसमासे आत्वं वा वाच्यमित्यर्थ ·समासाः। १४७ उपमानाच॥२५॥ उपमानात्परस्य गन्धशब्दस्याकारो भवति । हंस- स्य गमनमिव गमनं यस्याः हंसगमना ॥ २५॥ दिकसख्ये संज्ञायाम् ॥२६॥ दिग्वाचकसंख्यावाचकशब्दो संज्ञायां विषये पर- पदतुल्यार्थे समस्यते स समासस्तत्पुरुषो भवति । अविग्रहो नित्यसैमासः अन्यस्त्वस्वपदविग्रहोपि । दक्षिणाग्निः सप्तग्रामः ॥२६॥ ॥ इति समासप्रक्रिया॥ ॥अथ तहितो निरूप्यते॥ अपत्येऽण् ॥१॥ १ दिक्व संख्या च संखायामेव समस्येते नान्यत्र इति वक्तव्यम् २ नास्ति विग्रहो वाक्यं यत्र स नित्यसमास इत्यर्थः ३ वक्ष्यमाणाया प्रत्ययराशिस्तद्धितसंज्ञः स च निरूप्यते इत्यर्थः अथवा पूर्वाचार्यसंज्ञाचेयं स च तद्वितो द्विविधः प्रकृत्यभिन्नः स्वार्थिकश्च तत्र आयंनिरूपपति -- ·प - . १४८ + सारस्वते- नाम्नोऽपत्येऽर्थे अण् प्रत्ययो भवति । उपगोरपत्य- मिति वाक्ये उपगोअण् इति स्थिते समासप्रत्यय- योरिति षष्ठीलोपः। णकारो वृद्ध्यर्थः॥१॥ आदिस्वरस्य णिति च वृद्धिः॥२॥ स्वराणांमध्ये य आदिस्वरस्तस्य वृद्धिर्भवति णिति तद्धिते परतः । उकारस्य औकारो वृद्धिः॥२॥ वोव्यस्वरे ॥३॥ उकारस्यौकारस्य च अव् भवति यकारे स्वरे च परे । औपगवः । वासिष्ठः गौतमः । शिवादिभ्यश्चेति वक्तव्यः॥४॥ शैवः वैदेहः ॥३॥ ऋउरणि॥४॥ ऋकारस्य उर भवति अणि परे ॥४॥ षषो णो मातरि ॥५॥ १ चकारादत्राप्यण् भवति इति ज्ञेयम् । - । . 1 ·. . . तद्धिताः। १४९ पाण्मातुरः। द्वयोर्मात्रोरपत्यं द्वैमातुरः॥५॥ अत इजषेः॥६॥ अकारान्तात् नाम्नोऽनृषिशब्दादपत्यर्थे इञ् प्रत्ययो भवति । यस्य लोपः। देवदत्तस्यापत्यं दैवदत्तिः। श्रीधरस्यापत्यं धरिः। दशरथस्यापत्यं दाशर- थिः। पुरन्दरस्यापत्यं पौरन्दरिः॥६॥ बहादिभ्यश्च ॥७॥ औपगविः काणिः औडुलोमिः आग्निशर्मिः ॥७॥ ण्यायनणेयण्णीया गर्गनडा- त्रिस्त्रीपितृष्वस्रादेश्च ॥८॥ गर्गादेर्नडादेरत्र्यादेः स्त्रीलिङ्गात् पितृष्वस्रादेश्च ण्य आयनण एयण णीय इत्येते प्रत्यया भवन्ति अप- १ कथं तर्हि प्रदीयतां दाशरथाय मैथिलीत्युच्यते इह योगविभा- गकर्तव्यः तत्र चाणनुवर्तते ततश्चायमर्थः “ भतः” अकारान्तादण्. प्रत्ययो भवति ततो नास्ति कुत्रचिदपि बाधः .

·1 । v r १५० सारस्वते- त्यर्थे । गर्गस्यापत्यं गार्ग्यः वत्सस्यापत्यं वात्स्यः। नडस्यापत्यं नाडायनः। चरस्यापत्यं चारायणः । अरपत्यं आत्रेयः। गांगेयः। मह्या अपत्यं माहे. यः। कपेरपत्यं कापेयः। पैतृष्वस्त्रीयः ॥ ८॥ अलुक् क्वचित् ॥९॥ अमुष्य अपत्यं आमुष्यायणः। मातृपितृभ्यां स्वसुः सत्य षत्वं वक्तव्यं ॥ * ॥ मातृष्वतीयः ॥९॥ पितृमातृभ्यां व्यड्डुलौ ॥१०॥ पितुता पितृव्यः । मातुर्धाता मातुलः ॥१०॥ पितु महन् ॥११॥ पितुः पिता पितामहः । पितुर्माता पितामही ॥११ लुगबहुवे कचित् ॥१२॥ .. अपत्यर्थे उत्पन्नस्य प्रत्ययस्य बहुत्वे सति क्वचि- 14 " - ·। -- तद्धिताः। १५१ दृश्यनृषिविषये लग् भवति । गर्गाः वसिष्ठाः अत्र- यः विदेहाः ॥ १२॥ देवतेदमर्थे ॥१३॥ देवतार्थे इदमर्थे चोक्ताः प्रत्यया भवन्ति । इन्द्रो- देवता अस्येति ऐन्द्रं हविः । सोमो देवता अस्येति सौम्यं । देवदत्तस्य इदं देवदत्तं वस्त्रम् ॥१३॥ क्वचिद्वयोः॥१४॥ पूर्वपदोत्तरपदाद्योः कचिद्धिर्भवति । अग्निमरुतो देवते अस्येति आग्निमारुतं कर्म सुहृदो भावः सौहार्द ॥१४॥ अत्र भावे अण् वक्तव्यः ॥ * ॥ णितो वा॥१५॥ उक्ताः प्रत्यया विषयान्तरेऽपि णितो वा भवंति । अजो गौर्यस्य सः अजगुस्तस्येदं धनुः आजगवं अजगवं वा। कुमुदस्य गन्ध इव गन्धो यस्य स कु- ·- १५२ सारस्वते- मुदगंधिः तस्यापत्यं स्त्री कौमुदगन्ध्या । श्वशु- रस्यायं श्वाशुर्यों ग्रामः । विष्णोरिदं वैष्णवं । गोरिदं गव्यम् ।कुलस्य इदं कुल्यम् ॥१५॥ त्वन्मदेकत्वे ॥ १६॥ तव इदं त्वदीयं ममइदं मदीयं ॥ २६ ॥ चतुरश्च लोपः ॥१७॥ चतुर्शब्दस्य चकारस्य लोपो भवति ण्यणीययोः परतः। तुर्यः तुरीयः ॥१७ अन्यस्य दक्॥१८॥ अन्यशब्दस्य दगागमो भवति णीयप्रत्यये परे। अन्यस्य इदं अन्यदीयं । अर्द्धजरत्या इदं अर्द्धजर- तीयं ॥१८॥ कारकात क्रियायुक्ते ॥ १९॥ कारकादप्येते. प्रत्यया भवंति क्रियायुक्ते कर्तरि १ ·- तद्धिताः। १५३ कर्मणि चाभिधेये । कुंकुमेन रक्तं वस्त्रं कौङ्कुमम् । मथुरायाः आगतो माथुरः ग्रामे भवः ग्राम्यः । धुरं वहतीति धुर्यः धौरयः॥१९॥ केनेयेकाः॥२०॥ क इन इय इक इत्येते प्रत्यया भवन्ति भवाद्यर्थे षु। णित्वं चैषां वैकल्पिकं । कर्णाटे भवः कार्णा- टकः कर्णाटको वा। ग्रामादागतस्तत्र जातोवा ग्रा- मीणः ग्राम्यः। सधीचि भवःसध्रीचीनः । समीचि भवः समीचीनः। तिरश्चि भवः तिरश्वीनः॥२०॥ यलोपश्च ॥२१॥ क्वचिद्यकारलोपो भवति। कन्यायाः जातःका- नीनः। नक्षत्रादण वक्तव्यः॥ ॥ पुष्येण युक्ता पौर्णमासी पौषी । पौष्यां भवः पौषीणः॥२१॥ . -- . + ·१ 1 १५४ सारस्वते- इयो वा॥२२॥ क्षतात् त्रायतइति क्षत्रं क्षत्रे भवः क्षत्रियः क्षात्रः। शुक्राज्जातं शुक्रियं । इन्द्राज्जातं इंद्रियं । अक्षैर्दीव्य- तीति आक्षिकः शब्दं करोतीति शाब्दिकः। तर्क करोतीति तार्किकः । वेदे जाता वैदिकी स्तुतिः ऋग्वा॥२२॥ किमादेस्त्यतनौ ॥२३॥ किमादेरद्यादेर्भवाद्यर्थेषु त्यतनौ प्रत्ययौ भवतः। कुत्र भवः कुत्रत्यः । कुतस्त्यः। अद्य भवः अद्यत- नः।ह्यो भवः शस्तनः। श्वोभवः श्वस्तनः। सदा भवः सदातनः। दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यण वक्तव्यः॥ * ॥ दाक्षिणात्यः। पाश्चात्त्यः। पौरस्त्यः ॥२३॥ स्वार्थेपि॥२४॥ F ·4 - तद्धिताः। १५५ उक्ताः प्रत्ययाः स्वार्थपि भवन्ति । देवदत्त एव दवै दत्तकः । चत्वार एव वर्णाः चातुर्वर्ण्य । चोर एव चौरः।भागरूपनामभ्योधेयः स्वार्थेपि । भागधेयः रूपधेयः नामधेयः॥२४॥ अणीनयोयुष्मदस्मदो- स्तवकादिः॥२५॥ अणीनयोर्युष्मदोस्तवकादय आदेशा भवन्ति । तव इदंतावकं । मम इदं मामकं। तावकीनः। मामकी- नः। यौष्माकः । आस्माकः यौष्माकीणः । आ- स्माकीनः ॥२५॥ वत्तुल्ये॥२६॥ तुल्ये सादृश्येऽर्थ वत् प्रत्ययो भवति । चन्द्रेण तु. त्वं चन्द्रवत् मुखं । घटेन तुल्यं घटवत् उदरम् । पवत् कम्बलम् ॥ २६॥ - - ·- -- १५६ सारस्वते- भावे तत्वयणः॥२७॥ शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं भावस्तस्मिन् भावे तत्व यण इत्येते प्रत्यया भवन्ति । ब्राह्मणस्य भावो ब्राह्मणता। त्वयणौ नंपुसकलिंगौ भवतः । बाह्मणत्वं ब्राह्मण्यं सुमनसोभावः सौमनस्योसुभ- गस्य भावः सौभाग्यं । विदुषो भावः। वैदुष्यं॥२७॥ समाहारेताच गुणः॥२८॥ त्रयाणां समाहारः त्रेता । जनानां समूहो जनता देवता। कर्मण्यपि यण वक्तव्यः॥४॥ ब्राह्मणस्य कर्म ब्राह्मण्यं । राज्ञः इदं कर्म राजन्यं । लोहितादेर्डिमन्॥२९॥ लोहितादेर्भावेऽर्थे इमन् प्रत्ययो भवति स च डित् । डित्त्वाटिलोपः। लोहितिमा। अणोर्भावः अणिमा। लघो वो लघिमा। महतोभावो महिमा ॥२९॥ - - है। ३ ·। 1 ta तद्धिताः। १५७ ऋर इमनि॥३०॥ ऋकारस्य रेफो भवति इमनि परे। प्रथिमा। द्र- ढिमा। बहोर्भाव इति विग्रहे ॥३०॥ बहोर्लोपो भूश्च बहोः॥३१॥ बहोरुत्तरेषामिमनादीनामिकारस्य लोपो भवति । बहोः स्थाने भूश्चादेशः । बहो वो भूमा ॥३१॥ अस्त्यर्थे मतुः॥३२॥ नानो मतुप्रत्ययो भवति अस्यास्मन्नस्तीत्येत- स्मिन्नर्थे । उकारो नुविधानार्थः । वितो नुम् । गोमान् । श्रीमान् । गोमती। श्रीमती । आयु- ष्मान् ॥३२॥ अइकौ च मत्वर्थे ॥३३॥ मत्वर्थे अइको प्रत्ययौ भवतः । वैजयन्ती पताका ·Pr १५८ सारस्वते- अस्य अस्मिन् वा वैजयन्तः प्रासादः । माया विद्यते अस्यास्मिन्वा मायिकः॥३३॥ मान्तोपधादत्विनौ ॥३४॥ मकारान्तान्मकारोपधादकारांतादकारोपधाच व- विनौ प्रत्ययौ भवतः अस्त्यर्थे । किंवान् लक्ष्मी- वान् भगवान् । धनी दण्डी छत्री। दृषद्धती भू- मिः शमी । कामी ॥ ३४॥ तडिदादिभ्यश्च ॥३५॥ तडित्वान् विद्युत्वान् मरुत्वान् ॥ ३५॥ एतत्कियत्तभ्यः परिमाणे वतुः॥३६॥ यत्तदोरा ॥३७॥ यत्तदोष्टेरात्वं भवति क्तौ परे ॥ ३६॥३७॥ किमः किर्यश्च ॥३८॥ - . - 1 ·. १ - . तद्धिताः। १५९ किम्शब्दस्य किरादेशो भवति वतौ परे । चका- रान्मस्य वकारस्य यकारो भवति । कियान् ॥३८॥ आइश्चैतदो वा॥३९॥ वतुप्रत्यये परे एततशब्दस्य आइश् इत्येतावा- देशो भवतः। गुरुः शिवेति शित्त्वात्कृत्स्नस्य आ । इति गुरुस्तथापि चकारादन्तस्यैव टेकारांदे- शो भवति न कृत्स्नस्य । यस्मिन् पक्षे आइशादे- शस्तस्मिन् पक्षे प्रत्ययस्य वकारस्य यकारादेशो । भवति । एतावान् इयान् ॥ ३९॥ तुन्दादेरिलः॥४०॥ तुन्दादेरिलप्रत्ययो भवति अस्त्यर्थे । तुन्दमस्या- स्तीति तुंदिलः ॥४०॥ औन्नत्ये दन्तादुरः॥४१॥ ।

·। १६० सारस्वते- उन्नता दन्ता यस्य सः दन्तुरः॥४१॥ श्रद्धादेलः॥४२॥ श्रद्धादेर्गणाप्रत्ययो भवति । श्रद्धास्यास्तीति श्रद्धालुः। दयालुः कृपाल: अस्मायामेधास्रग्भ्योऽस्त्यर्थे विवक्तव्यः। तपो- 'स्यास्तीति तपस्वी। मायावी। मेधावी । स्रग्वी४२ वाचो ग्मिनिः॥४३॥ वाग्मी ॥ ४३ ॥ आलाटौ कुत्सितभाषिणि॥४४॥ वाचालः । वाचाटः॥४४॥ ईपत्समाप्तौ कल्पदेश्य- देशीयाः॥४५॥ ईषत् परिसमाप्तः सर्वज्ञः सर्वज्ञकल्पः । पटुदेश्यः कविदेशीयः॥४५॥ . + ·है ܂ , . तद्धिताः। प्रशंसायां रूप्यः॥४६॥ प्रशस्तो वैयाकरणो वैयाकरणरूप्यः॥ ४६॥ भूतपूर्वे चरट् ॥४७॥ दृष्टचरः। दृष्टचरी ।। ४७॥ प्राचुर्यविकारप्राधान्यादिषु मयट्॥४८॥ अन्नं प्रचुरं यस्मिन् सः अन्नमयः यज्ञः । मृन्मयो घटः । स्त्रीमयो जाल्मः। अमृतमयश्चन्द्रः। तदधीते वेत्त्यत्राण वक्तव्यः ॥ * ॥ व्याकरणमधीते वेद वा वैयाकरणः । शोभन: अ. वा तं वेदेति सौवश्वः॥४८॥ न सन्धिय्वोर्युट् च ॥४९॥ सन्धिजो खौ सन्धिय्वी तयोः सन्धिजयोर्यका- खकारयोः संबन्धिनः स्वरस्य वृद्धिर्न, भवति ६ ·१६२ सारस्वते- किन्तु तयोर्युडागमो भवति इट् उद् इत्येतावाग- मौ भवतः। वर्णविश्लेषं कृत्वा यकारात्पूर्वमिकारः वकारात्पूर्वमुकारः। स्वरहीनं परेण संयोज्यं आदि- स्वरस्य णिति च वृद्धिः। वैयाकरणः सौवश्वः॥४९ इतो जातार्थे ॥५०॥ लजितः। पण्डितः। तृषितः॥५०॥ तरतमेयस्विष्ठाः प्रकर्षे ॥५१॥ अतिशयेऽर्थे तर तम इयसु इष्ठ इत्येते प्रत्यया भ- वन्ति । अतिशयेन कृष्णः कृष्णतरः। अतिशयेन शुक्लः शुक्ततमः। ईयस्विष्ठौ डिताविति वक्तव्यौ॥ * ॥ उकारो नुम् विधानार्थः । नसम्महत इति दीर्घः । अतिशयेन लघुः लघीयान् । अतिशयेन पापः पा- पिष्ठः पापीयान् पापीयसी । लघिष्ठः लघीयान् ल- घीयसी॥५१॥ A) ·4 तद्धिताः। गुर्वादेरिष्ठेमनीयस्सुगरादिष्टि- लोपश्च ॥५२॥ गुरु प्रिय स्थिर स्फिर उरु बहुल वृद्ध दीर्घ प्रशस्य बाढ युवन् अल्प स्थूल दूर अन्तिकानां क्रमेण गर प्रस्थ स्फ वर बंहि ज्या द्राघ श्र साध यव कन स्थ वद वनेद एते आदेशा भवन्ति । अतिशयेन गुरुः गरीयान् गरिष्ठःगुरोर्भावोगरिमा। अतिशये- न प्रियः प्रेयान् प्रेष्ठः प्रेमा। अतिशयेन स्थिरः स्थेयान स्थेष्ठः स्थमा। अतिशयेन उरुः वरीयान वरिष्ठः। अतिशयेन स्फिरः स्फेयान् । अतिशयेन बहुलः बहीयान् । अतिशयेन वृद्धः । इलोपो ज्या- शब्दादीयसः। ज्यायान् ज्येष्ठः । अतिशयेन दीर्घः द्राधीयान् द्राषिष्ठः द्राधीयसी द्राधिमा । प्रशस्यस्य श्रादेशः इष्ठस्येकारस्य यिर्भवति श्रेष्टः । अतिश- येन बहुःभूयिष्ठः । ईयस इलोपः। भूयान भूयसी ·- १६४ सारस्वते- दूरस्य दवादेशः दविष्ठः दवीयान् दवीयसी । क्षि- प्रशब्दस्य क्षेपादेशःक्षेपिष्ठः क्षेपीयान् । क्षुद्रशब्द- स्य क्षोदादेशः क्षोदीयान् ॥५२॥ बहोरिष्ठेर्यिः॥५३॥ वहोत्तरस्येष्ठप्रत्ययस्येकारस्य यिर्भवति । बहोः स्थाने भूश्चादेशः। भूमा भूयिष्ठः। किमोव्ययादाख्याताच तरतमयोराम्वक्तव्यः॥ कुतस्तरां परमाणवः । कुतस्तेषामारम्भकत्वम् । उच्चैस्तरां गायति । पठतितमां पचतितमां ॥५३॥ अव्ययसर्वनाम्नामकचप्राक्टेः॥५४॥ उच्चकैः । यकः। सकः। सर्वकः॥ ५४॥ परिमाणे दनादयः॥५५॥ परिमाणेथे दन्नट् द्वयसट मात्रट् इत्येते प्रत्यया भ- वन्ति । जानुदन्नं जलं । शिरोद्वयसं। पुरुषमात्रम् । ' ।

·. - तद्धिताः। १६५ द्वयोर्बहूनां चैकस्य निर्धारणे किमादिभ्यो डतरडतमौ वक्तव्यौ ॥ * ॥ कतरो भवतां काण्वः । कतमो भवतां तांत्रिकः। भवतोर्यतरस्तार्किकस्ततर उद्गृह्णातु ॥ ५५ ॥ संख्येयविशेषावधारणे हित्रिभ्यां तीयः॥५६॥ द्वयोः संख्यापूरकः द्वितीयः। त्रयाणां संख्यापूरकः तृतीयः। सम्प्रसारणम् ॥५६॥ षट्चतुरोस्थट् ॥५७॥ षष्ठः चतुर्थः ॥ ५७॥ पंचादेर्मट्॥५८॥ पञ्चमः। सप्तमः। अष्टमः। नवमः ॥ ५८॥ विंशत्यादेर्वा तमट् ॥५९॥ विशतितमः विंशतिः॥ ५९॥ -- ·M १६६ सारस्वते- विंशतेस्तिलोपो डिति ॥६॥ विंशः त्रिंशत्तमः॥६०॥ शतादेर्नित्यं ॥६१॥ शततमः॥६१॥ एकादशादेर्डच् ॥६२॥ एकादशः । द्वित्यष्टानां द्वात्रयोष्टाः । द्वादशः त्रयोदशः अष्टादशः॥६२॥ कतिकतिपयाभ्यां थः॥६३॥ कतिथः। कतिपयथः॥६३॥ संख्यायाः प्रकारे धा॥६४॥ द्विप्रकारं द्विधा चतुर्धा । गुणो अण्च । द्वेधा त्रे- धा। णित्वात् वृद्धिः। यस्य लोपः अतोम् । द्वैधम् त्रैधम् ॥ ६४॥ क्रियाया आवृत्तौ कृत्वस् ॥६५॥ न .

·. . तद्धिताः। पञ्चकृत्वः सप्तकृत्वः॥६५॥ द्वित्रिभ्यां सुः॥६६॥ द्विः त्रिरुक्तं ॥६६॥ बहादेःशस्॥६७॥ बहुशः शतशः॥६७॥ तयायटौ संख्यायां॥६८॥ द्वितयं त्रितयं द्वयं त्रयं ॥ ६८॥ शेषा निपाताः कत्यादयः॥६९॥ का संख्या येषां ते कति ॥ ६९॥ ॥इति तद्धितप्रक्रिया समाप्ता ।। ॥ इति सारस्वते पूर्वार्द्ध संपूर्णम् ॥ पं० श्रीधरात्मज कृष्णलालशर्मा ज्ञानसागर प्रेसाध्यक्ष. मुम्बई. - ·RECOGENE ERREICHEN GS ARROTECHESERVeerveeness जाहिरात. (१) लघुचंद्रिका-भाषाटीकासहित छपती है, जैसे कि सिद्धांतकौमुदीसे लघुकौमुदी निकाली गई है इसी प्रकार सिद्धांतचंद्रिकासे यह लघुचंद्रिका बनाईहै. व्याकरण शीख- नेवालेकों अति उत्तम है. (२) संस्कृत प्रवेशिका-भाषाटीकासहित यह सं- स्कृत शीखनेवालेकू अति उपयोगी है. पहिली आवृत्ति हातों हात्त विकगई इसवास्ते द्वित्तीयाआवृत्ति बहुत सुधारकें छापी गई. किंमत फक्त ८ आने करदियाहै. ट. ख.२ आना. (३) कातंत्र पंचसंधि-भाषाटीकासहित विद्यार्थियों- को संस्कृत शीखने कूबडा सुगममार्ग करंदियाहै. किं. २ आना. और हमारे यहां सर्व प्रकारके पुस्तक संस्कृत व हिंदीभाषाके बडे सूचिपत्र में लिखे हुए हैं. जिन महाशयोंको सूचिपत्र चा- हिये सो आध आनेका टिकिट टपालखर्चलगानेकू भेजके मंगा- लेवें सूचिपत्रकी किंमत नहीं ली जातो. आशा है की हमारे सहायदाता ग्राहकजन हरएक प्रकारकी पुस्तक मंगार्नेकी कृपा अवश्य करेंगे.. ग्राहकोंकाशुभचिन्तक, पं० श्रीधरशिवलाल ज्ञानसागर छापखाना मुंबई. योगवाशिष्ठ वैराग्य और मुमुक्षुप्रकरण मूलश्लोक टोकरभाषा. सहित छपके तैयार है. किंमत कपडेका जिल्दका २ रुपये, कागदकी जिल्दका १॥ रुपिया. ट. स. ४ आना. amerecareSURREmerenamera