·THB
KASHI-SANSKRIT-SERIES
(HARIDĀS SANSKRIT GRANTNAMĀLĀ)
NO.112.
( Nyaya Section, No. 17.)
सामान्यनिरुक्तिगादाधरी-
गूढार्थतत्त्वालोकः।
1502
प्रकाशक
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः-
चौखम्या संस्कृत सीरिज़ आफिस,
बनारस सिटी।
REREST

·No text on this page.

·TIB
KASHI SANSKRIT SERIES.
I (HARIDĀS SANSKRIT GRANTHAMĀLĀ )
112
( Nyāya Section No. 17 )
Gudharthatattvaloka
A COMMENTARY
Оп.
SAMANYANIRUKTI GADĀDHARI
By
SARVATANTRA SWATANTRA
MITHILĀ MANDAL MANDAN PANDIT KULPATI
Sri Dharmadatta ( Baohha gha) S'arma
Edited by
Pandit Sri La Ashminatha gha
Professor, Benares Hindu University
and
Nyāyācharya
Pandit S'ri Bagadis'a S'arma.
PUBLISHED & SOLD BY
JAI KRISHNA DAS HARIDAS GUPTA
The Chowkhamba Sanskrit Series Office
Vidya Vilas Press
Benares city.
1935

·Registered According to dot xx1 of 1867,
422 Rights Rossrood by the Publishs. )
PRINTED BY
JAI KRISHNA DAS GUPTA
Vidyo Vilas Press,
Benares City.

·हरिदा ससंस्कृत ग्रन्थ मा ला स मा ख्य- काशीसंस्कृतसीरिजपुस्तकमालायाः ११२ न्यायविभागे (१७) सप्तदशपुष्पम् । * श्रीः * सामान्यनिरुक्तिगादाधरी- गूढार्थतत्त्वालोकः । सर्वतन्त्रस्वतन्त्रमिथिलामण्डलमण्डन- पं० कुलपति झोपाख्य श्रीधर्मदत्त- [ श्री बच्चा झा] शर्मविरचितः। ग्रन्थकर्तुःशिष्येण- हिन्दूविश्वविद्यालयीय न्यायवेदान्ताध्यापक- पण्डित श्रीलक्ष्मीनाथ झा शर्मणा ग्रन्थकांस्तनुजन्मना- न्यायाधनेकशास्त्राध्यापकश्रीजगदीश शर्मणा च संशोधितः। प्रकाशक जयकृष्णदास हरिदास गुप्तः- चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस, बनारस सिटी। १९९२ रामशासनानुरोधेन सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकेन स्वायत्तीकृताः ।

·सर्वविधपुस्तक प्राप्तिस्थानम्-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्त:-
"चौखम्बा संस्कृत सीरिज़" आफिस,
विद्याविलास प्रेस, बनारस सिटी ।

·भूमिका। यः स्मृतः शरणार्थिभ्यः कल्पद्रुम इवेष्टदः राधालिङ्गितवामा सकृष्णः शरणं हि नः अहो विदितमेव समेषां विषयविषमेषुखिन्नमनसां, यत्सर्वेऽ. पि निसर्गत एव दुःखं जिहासवः सुखाभिलाषुकाश्च प्राणिनः । प्राणिमात्रस्य, तादृशेच्छाया श्रौत्सर्गिकत्वात् , तदुपायमधिजिगमि. पन्त आत्मतत्त्वावबोधमेव सर्वानुमतं, श्रुतिसम्मतं मतमवगच्छन्ति । सचानात्मभ्यो भेदेनात्मावगतिरेव, सा चानात्माज्ञानेऽशक्यैवेति, त. दुपायतयैवानात्मप्रमाणविषयविचारग्रहिलानामेषामनात्मप्रमाणाङ्ग- विचारसमारम्भः । वादिविजयादिकन्तु प्रानुषङ्गिकमेवास्यफल- मिति मोक्षदर्शनाङ्गभूतमेव हेत्वाभाससामान्यलक्षणविवेचनम् । अस्य दर्शनस्य मोक्षोपयोगिता श्रुत्यापिसमर्थिता, आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इत्यभिदधत्या । तरतिशे- कमात्म वित् , शाकेनात्यन्तं विनुक्तश्चरति इत्यादि श्रुतिशतेनैकबिश. शतिदुःखात्यन्तविमुक्तः पुमर्थताच्चैरुङ्किता च । एवं विधे, मोक्ष विवेकिनो विरक्तस्यैवाधिकारस्तदुक्तं मणिकारेण ईश्वरानुमाने,- तस्मादविवेकिनः सुखमात्रलिप्सवो बहुतरदुःखानुविद्धमपि सुख- मुहिश्य शिरोमदीयं यदि याति यातु इतिकृत्वा परदारादिषु प्रवर्त- माना, वरं वृन्दावने रम्ये इत्यादि वदन्तो नात्राधिकारिणः । ये च, विवेकिनोऽस्मिन् संसारकान्तारे कियन्ति दुःखदुदिनानि, कियती वा सुखखद्योतिकेति कुपितफणिफणच्छायोपमं संसारसुखं मन्यमानाः सुखमपि हातुमिच्छन्ति तेत्राधिकारिण इति-। अतःभोगार्थिनाम: नुपादेयत्वेऽपि प्रात्यन्तिकदुःखनिवृत्तेः पुरुषार्थता न हीयते । न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैकेनामृतत्वमानशुः, परीक्ष्यलोकान् कर्म- चितान् ब्राह्मणानिर्वेदमायात् नास्त्यकृतः कृतेन, दुःखेनात्यन्तं विमुक- श्चाति, तरति शोकमात्मवित् , अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृ. शत इत्यादिश्रुतिशतसमर्थितश्चायमर्थ इत्युपरम्यते ।

·भूमिका। तस्यैतस्य ग्रन्थरत्नस्य सर्वातिशायिस्पृहणीयविचाररत्नाकरस्य यो जनकगुणगौरवेण जननीलोकोत्तरमाहात्म्येन च सर्वानतिशयानस्य अन्यैर्दुरापां भूमिकां नीतस्य विवेचनसार्वभौमस्य गुणगणवर्णने के वयम् । अस्मिश्चविवेचने तत्र तत्र ते तेऽपूर्वा अंशा निवद्धा येषां निव. न्धनम् न कैश्चित्प्राच्यैरुदीच्ौरपि विद्वद्धौरेणैमनसापि चिन्ततम् । अत्र तत्र तत्र पूर्वैरनुद्धृता अपि अंशा शङ्काकलङ्ककवलीकृता उद्धृता इति विदितमेव तर्ककर्कशविचारचातुरीचमत्कृतचेतसाम् । एतन्निव- द्धृभिर्वामहोत्सवेसु स्वकालोनाः प्राच्या प्रतीच्याश्च विद्वत्सार्वभौ- माः तेसु तेषु समयेषु तुलिता इति विदितमेवागोपालाङ्गनमाचविद्वद. नमिति नैष विषयः प्रतन्यते । तदस्य निर्माता मैथिलान्धयक्षीरोदधिसम्भूतः विद्वभुवनविसा- रियशोमहाः कल्पनाकामिनीकमनीयकान्तः कविताकलाकुलभूमिः ता. किंककुलकमलिनीकमलिनीनाथः कलाकुमुदिनीकलाकर इव पूर्वोत्तर- मीमांसाकान्तारविहारकमनीयकेशरी वाग्देवीपरमाश्रयः श्री १०६ धर्मः दत्तझापरपर्यायः प्रसिद्धश्रीदेवश्चमानामधेयः शङ्करावतार इव विभू. तिधवलः अद्वैतनिष्ठस्तत्प्रतिष्ठश्च, गोष्यतिमपि यं वुधा अवनिगीष्यति. मभिमन्यते । इमे च कविताकिकसार्वभौममौलिमणयः अतीवसहृदयाः अतीवादारचिताः सुतनिर्विशेष शिष्येषु आत्मनिर्विशेष वन्धुषु किंव- वहुना आकोटपतङ्गं दययाऽनुकम्पमानाः मैत्रो ब्राह्मण उच्यते इतिस्मृ. ति सत्यापयन्तः सर्वेषां हृदयायधिवसन्ता मिथिलामुद्योतितवन्तः । एषाञ्च जन्म १९१७ तमे वैक्रम सम्वत्सरे चैत्रेशुक्लनवम्याम् इति । एषां च पितामहाः श्रीमहामहोपाध्यायरत्नपाणिमा शर्माणः श्रीदर- भङ्गाधिपतेः श्रीरुद्रसिंहमहाराजस्य द्वारपण्डिता महर्षय इव अनेकस्मृ. विनिवन्धनिवन्धार:भासन्। तस्कृतनिबन्धाश्च-प्राचारसंग्रहःपार्वण. चन्द्रिका-प्रायश्चितपारिजातः कृत्यसागरः रामचन्द्रप्रतिष्ठासुवाधिनी मिथिलाह्निकम्-मिथिलेशचरितम्-कृष्णार्चनचन्द्रिका क्षयमासादिवि. चारः नाडीविचार:महादानवाक्यावली एकोदिष्टसारिणी इति । एतेषु पञ्चषा मुद्रिताः सन्ति । एते सर्वतन्त्रस्वतन्त्रा अपि धर्मनिषन्धानेव निववन्धुः धमकरुचित्वादिति विदितमेव विदुषाम् । एषां पुत्राः श्रीगु. रूणां पितरः श्रीदुर्गादत्तझाशर्माणः गौतमप्रतिमाः तपश्विनश्च पर: सहस्रः शिष्य समुपालिता अल्पायुषः सखाता इति नैसैनिवन्धो निव ·भूमिका। धः । एतेषां तनयरत्नभूताः जगद्गुरवः श्रीधर्मदत्तोपाध्यायापरप- ायाः प्रसिद्ध श्रीपश्चाझाशर्माणः एतैर्लक्षाधिकश्लोकसङ्ख्यातानि नि. वद्धानि प्रन्यरत्ननिनि । तानि च व्याप्तिपञ्चकविवेचनम् १ सिद्धान्त. लक्षणविवेचनम् २ अवच्छेददत्वनिरुक्तिविवेचनम् ३। व्याप्त्यनुग. मविवेचनम् ४-व्युत्पत्तिवादगूढार्थतत्त्वालोकः ५ शक्तिवादाटप्पणम् ६ सामान्यनिरुक्तिगूढार्थतत्वालोकः ७ पक्षताटिप्पणम् = सव्यभिचार- टिप्पणम् ९ सत्प्रपिक्षटिप्पणम् १० अवयव टिप्पणम ११ : खण्डन. खाद्यटिप्पणम्-१२ ईश्वरमहाविद्यानुमानविवेचनम् १३ कुसुमाञ्जलि. वर्धमानटिप्पणम् १४ न्यायभाग्यटीका-१५ न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका- १६ गीतामधुसूदनोगूढार्थतत्वालोकः १७ कुण्डमण्डपसिद्धिटीका १८ अद्वैतसिद्धिचन्द्रिका टिप्पणं १६ सुलोचनामाधवं चम्पू काव्यं २० च । इष्टापूर्तेषु च सचतुश्चरणयक्षपुष्करिणीनिर्मितिः शिवालयनिर्मिः तिःतत्प्रतिष्ठा अनेकारामनिर्मितिश्च । एतनिमितेषु ग्रन्थेषु व्युत्पत्तिवा. दव्याप्तिपञ्चकावच्छेदकत्वनिरुक्तिसामान्यनिरुक्तिमधुसूदनीगढ़ार्थत. स्वावलोका मुद्रिता एव, खण्डनटिप्पणच प्रारब्धमुद्रणम् । एते गु. रवः आजीवनम् स्वगृहवहिर्वेदिकायामेव परोविशतिछात्रान् अन्नव. साधुपकरणैः सुतनिर्विशेषं पालयन्तः अध्यापयन्ति स्म । अपरे च नानादिगदेशेभ्यः समागत्य यतया विशिष्टमतयो द्विजातयश्च साक- मध्ययनायवसन्तोऽधिगच्छन्तः शास्त्रणि काशिकादिमहाविद्यापी स्मारयन्तः गृहीतक्षेत्रन्यासा इव येषां गृहाण्यध्यवात्माइदानीमेतेषां श्रीगुरुणां शिष्यैःप्रशिष्यैस्तच्छिष्यैः परः सहस्राप्तमिदं भुवनत- लमिति विदितमेव समेषां न किश्चिदा वक्तव्यम् । श्रीगुरुः आजी. वनम् अथिसमविभाग स्वीयं मुजानो लोकोत्तरतां स्वचरिततति नयन् पुरुषोत्तम इव ब्राया श्रिया पूर्णः सरस्वत्या च सदाश्रितः स्वात्मप्र. तिष्ठः कदाचिदपि जैकल्यं नान्वभूत । श्रीगुरोः द्वौ तनयो तयायें ष्टः गुणज्येष्ठः श्रीप०जगदीशझाशर्मा अस्माकं सतीर्थ्यः अतीवसुशी- लः सुविनोतः सर्वेषु दर्शनेषु निष्णातः श्रीगुरुणां स्मृति इदानी- तनानां चेतस्सु संदधानः श्रीगुरुपीठमेवालङ्करोति इत्यस्माकं पर प्रमोदस्थानम् इतिसंक्षिप्तः गुरुकुलपरिचयः ॥ एष च निबन्धः वाराणस्यां चौखम्बाकाशीसंस्कृतग्रन्थमालायां श्रे. "ष्टिहरिदासगुप्तात्मजजयकृष्णदासगुप्तमहाशयेन स्वीये विद्याविलास- ·C भूमिका। नानि-बन्त्रालये संमुद्रय प्रकाशितः अस्य च संस्कर्ता श्रीगुरुणां प्रिय- शिष्यः श्रीप०लक्ष्मीनाथझाशर्मा काशिकहिन्दूविश्वविद्यालये न्यायवे. दान्ताभ्यापकः षड्दर्शनीसमाश्रयः अनेकनिवन्धानां निवद्धा। प्रत- एव सम्भावये चास्य संस्करणं चेताहरणं विदुषामुपकरणमेवेति । प्रार्थये च नव्यन्यायविवेचनचणान् न्यायरसिकान् यदेतद्विवेचनं संगृह्य श्रीगुरुणां कल्पनाकलाकलितमपरिमेयवैदुष्यवैभवमनुशीलयन्तः नयन्तश्च स्वकल्पनाः प्रौदिप्रकर्षम् अनुभवन्तु तर्ककर्कशविचार जितवादिवजविजयानन्दम् ।। * इति * - श्रीगुरुवरवञ्चाझाचरणसेवाशिवसङ्कल्प:- काशीस्थगोयनकासंस्कृतमहाविद्यालये धर्मदर्शनाध्यापको- हरिनाथ शास्त्री- दर्शनाचार्यः।

·श्रीगणेशायनमः ॥ सामान्यनिरुक्तिविवेचना प्रारभ्यते। व्याजस्वीकृतसेवया विधुरभूदप्रेसरः श्रीमतां मानव्याहतिकैतवावनमनादीशस्त्रिलोकीपतिः। सम्भिन्नाजकुलप्रसूति विभवादम्भोजमजालयो यस्य श्रीगिरिजापदाम्बुजयुगं तत्स्यादभीष्टप्रदम् ॥१॥ हेत्वाभासीय सामान्यलक्षणालम्विनी मुदा। गदाधरकृतव्याख्या धर्मदत्तेन वर्ण्यते ॥२॥ अथ दोषेतरभेदानुमापकप्रकृतलक्षणात्मकतोय॑र्थविशेषणघटि- तत्वे व्याप्यवासिद्धिरूपदोषस्यालक्षणताप्रयोजकस्य समुदयो- भवेदिति लिझांशनिवेशस्य व्यर्थत्वमेवोद्भावयितुं युज्यते, नयुज्य तेऽसम्भवात् नच स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वघटितलक्षणे त. स्तम्भव इत्याशङ्कथम् तस्यातिव्याप्तिदोषणालक्षणत्वात् , ज्ञानां. शस्यापि व्यर्थत्वापत्त्या तत्परित्यागस्याप्युचितत्वप्रसङ्गाच । न. च कामिनीशानान्यज्ञानत्वावच्छिन्नम्प्रति कामिनी जिज्ञासात्वेन त. ल्लिङ्गकानुमितौ तदन्यलिङ्गकानुमित्सात्वेन च प्रतिबन्धकत्वेन च कामिनीशानानुमित्यादावतिप्रसङ्गइति तद्वारणाय ज्ञानपद- लार्थक्यमितिवाच्यं तत्प्रतिबध्यतायाः कामिनीविषयकताहशानु. मितौ तदन्यलिङ्गकानुमिती चासत्वेनानुमितित्वाव्यापकत्वात् समा. नविषयकानुमितित्वावच्छिन्नं प्रति समानविषयकप्रत्यक्षसामप्रतिवे- प्रतिबन्धकताया विशेषणविषयकत्वावच्छिन्नतया विशे. रणेऽतिव्याप्तेरप्येकदेशातिव्याप्तिविलक्षणत्वेन वार्यतायास्तुल्य. नया ज्ञानपदोपादानपि तस्या वारणस्याशक्यत्वेनेहशातिव्या. तेरनुद्भावनीयत्वाच्च विषयित्वसामान्यनिष्ठस्वरूपसम्बन्धरूपाव. छेदकत्वघटितलक्षणस्य कञ्चित्क्षोदक्षमत्वेपि लिङ्गविषयज्ञा. तीययद्विषयितावृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावस्य यद्विषयि- न ·२ सामान्यनिरुक्तिविवेचना तच्च तावृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावतो भेदेन व्यर्थत्वासम्भा. वात् । नच समानाकारकज्ञानीयविषयत्वयोरैक्यपक्षे लिङ्गविषयकस सूहालम्वनज्ञानमादाय लिङ्गविषयकशानीयत्वस्य यद्विषयित्वसामा. न्य एव सत्त्वेन द्वितीयाभावस्यापि तत्र सत्तया न तयोर्भेदहतिवाच्यं तथासति लिङ्गघटितोक्तावच्छेदकत्वत्वस्य सम्भवदतिप्रसङ्गाद्य. नापादकलघुधर्मान्तरकतया प्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन तदव. च्छिन्नाभावस्याप्रसिद्ध्या तदघटितलक्षणरूपहेतोरप्यप्रसिद्धतया कस्य व्यर्थविशेषणघटितत्वमुद्भावनीयं स्यात्। वस्तुतोऽनतिरिक्त. वृत्तित्वस्य स्वव्यापकतत्कवरूपस्यैव लक्षणे प्रविष्टतया तत्र वै. यर्थ्यशङ्काया एवानुन्मेषात् यद्विषयकनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगिताव. च्छेदकत्वाभावात् लिङ्गविषयकत्वावृत्तेः तद्वृत्तिलिङ्गविषयकयाविषयक निश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावस्य भेदादित्याशयेनाह लिझांशनिवेशस्यनिष्प्रयोजनकतयेति, अनतिप्रयोजनकतयेत्यर्थः उ. स्कटेच्छानधीनेच्छाविषयत्वमनतिप्रयोजनकत्वं तद्विशे. षणे स्वज्ञानविषयप्रकृतहेतुतावच्छेदकवत्स्वरूपसम्बन्धस्य दुष्टल. क्षणघटकस्य सुचनेनापाततः फलवत्तया दोषलक्षणघटकेपीच्छा. विषयत्वमिति वर्तते औत्कट्यं जातिविशेषः विषयिताविशेषो. वा, निःप्रयोजनत्वञ्चन फलाभावनिबन्धनच्छाननिच्छाविषयत्वं निष्फले फलानात्मके चेच्छाविषयत्वस्यैवासम्भवात् किन्तु फलाभा- वानवन्धनच्छाविषयत्वाभाव एवेति बोध्यम् ।। अथ लिङ्गाज्शानं लिङ्गलानमितिविग्रहाश्रयणेन लिङ्गाज्जानितं. यज्यानमितिषिप्रहाश्रयणेन वा लिङ्गजन्यत्वस्य लिङ्गविषयकज्ञाननिष्ठा व्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धावच्छिन्नाबच्छेदकत्ताकजन्यस्वरूपस्य लाभे. नानुमितित्वस्य लाभाद् यद्विषयकानुमितित्वव्यापकत्वघटितलक्ष. णलाम इति संशयाहार्यज्ञानमादायासम्भवचारणस्यैव लिङ्गाशनिः वेशनप्रयोजनत्वेन न निष्प्रयोजनत्वसम्भवति । यतु वह्निरवृत्तिरित्यत्र वहिमपबाधेऽव्याप्तिः वहिमत्वावच्छिन्नवि षयकवानस्य निर्धर्मिमतावच्छेदककस्यानुमितित्वविरहात् पर्वतत्वा विधर्मितावच्छेदककज्ञाने च वह्निमत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविः षयिताशून्यत्वस्य विवक्षणीयस्य विरहात् । नच वह्वयसंयुक्तवहिध. म्मिके वहिमान्वतिरिति शाने ऽनुमितावव्यापकविषयताया अभावा.

·सामान्यनिरतिविवेचना भाध्याप्तिसम्भव इति वाच्यं प्रमेयत्वमवृत्तीत्यत्र प्रमेयरूपवाघे स्वरूपेण प्रमेयमवृत्तीत्यत्र प्रमेयवद्रूपवाधेचाव्याप्तेरनुद्धारात् तदोषविषयका व्यापकविषयताशून्यानुमित्यप्रसिद्धरिति । नच ताहशस्थले सर्व त्रैव प्रमेयवदादिविशेष्यकस्वरूपतः किञ्चित्प्रकारकभ्रमानुमितेरेव ताहशत्वान्नाव्याप्तिरितिवाच्यं,याशवस्तुपक्षकावृत्तित्वसाध्यकस्थले ताशवस्तुमद्रूपबाधविषयकशानं न भ्रमस्तत्राव्याप्ते१रुद्धरत्वात् ॥ यत् किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयताविशिष्टयद्रूपावच्छिन्नविषयत्वा व्यापकविषयिताशुन्यत्वनिवेशनीयं वैशिष्टयश्च स्वनिरूपितत्वस्वाव. च्छिन्नत्वान्यतरसम्बन्धेन बोध्यम् । यद्वा किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयत्वा. व्यापकविषयताशुन्यत्वं विवक्षणीयम् तत्र तादृशाभावश्च न वस्तु त्वसमानाधिकरणावच्छेदकताकविषयताकत्वसमानाधिकरणभेदप्रति योगितानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिरूपकत्वनिष्ठा. पच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्रूपाव. च्छिन्ननिरूपितविषयित्वन्नास्तीतिप्रतीतिसिद्धो वस्तुत्वसामानाधि. करण्यनिष्ठावच्छेदकाताभिन्नावच्छेदकतात्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नाव. च्छेदकत्वानिरूपितावच्छेदकतया परम्परानिरूपितप्रतियोगिताकोऽस. म्भवात् रूपमात्रस्यैवावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावस्वात्। किन्तु वस्तुत्वसमानाधिकरणाधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकता. मिन्नावच्छेदकतात्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितावच्छे. दकतया परम्परानिरूपितप्रतियोगिताका तथाच वहिरवृत्तिरित्या दौ वहिमानपर्वत इत्यादिदोषविषयकानुमितेर्वह्निमत्पर्वतत्वादिनिष्ठा- बच्छेदकताकविषयताकत्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितानिरूपित. परम्परावच्छेदकतावदपावच्छिन्नविषयित्वाभाववस्वान्नाव्याप्तिरिति तत्तुच्छम् उक्ताभाववदनुमितिवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वना. स्तीतिप्रतीतिसिद्धाभावस्य लक्षणघटकत्वे प्रतिबन्धकतायान्तस्या- सम्भवेन लक्षणासम्भवापत्तेः जातिमान्वयभाववानित्यनुमिते- रपि वयभाववज्जातिमत्त्वनिष्ठावच्छेदकत्वघटिताभाववत्वादिति ताशाभावव्यक्तिमदनुमितिवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वन्नास्ती. तिप्रतीतसिद्धाभावाः ताशाभाववृत्त्युभयावृत्तित्वसमानाधिकरण. निरवग्निावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकतानिरूपितानुमितिनिष्ठाव. च्छेदकनया परम्परानिरूपितप्रतियोगिताकाभावत्वेनानुगतन ·४ सामान्यनिरुक्तिविवेचना लक्षणे निवेश्याः तथाच वह्यभाववद्धदत्वनिष्ठावच्छेदकताकविष. यताकत्वसमानाधिकरणभेद्घाटिताभावव्यक्तिमदनुमितिवृत्तिभेद प्र. तियोगितावच्छेदकत्वाभावस्य प्रतिबन्धकतायां सत्वेन लक्षण. समन्वय इव पर्वतोवढ्यभाववानित्यत्र वह्निमत्पर्वतत्वनिष्ठाव. च्छेदकताकविषयताकत्वसमानाधिकरणभेदघटिताभावव्यक्तिमत्व- हित्वावच्छिन्नविषयताकानुमितिवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वामा वस्य वाधप्रतिवन्धकतायां सत्वेन वह्नित्वावच्छिन्ने बाधैकदेशेऽ. तिव्याप्तिरपि स्यात् सिद्धान्ते चानुमितित्वाप्रवेशेन वह्निरित्याका. रके ताशाभावव्यक्तिमानिश्चये प्रतिवन्धकत्वासत्वेन नातिव्या- प्तिः॥ नच बहिविशेष्यकसमवायेन स्वरूपतः पर्वतत्वादिप्रकारकानु: मितेस्तादृशत्वान्नात्रापि पक्षे दोष इतिवाच्यं याहशवस्तुप्रकार. कंयाहशवस्तुविशेष्यकञ्चशानन्न भ्रमस्तादृशवस्वभावसाध्यकपर्वता दिपक्षकस्थले ताशवस्तुमत्पर्वतरूपवाधैकदेशे ताशवस्तुन्यः तिव्याप्ते१रुद्धरत्वादिति किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषय- ताशुन्यत्वनिवेशेऽतिव्याप्तिः यदपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयि. ताशुन्यत्वनिवेशे प्रमेयमवृत्तीत्यादावव्याप्तिरित्युभयतः पाशारज्जु. रिति हेयल्लिकाज्ञानमितिविग्रहेण व्याख्यानम् ॥ अथेयम्वाचोयुक्तिरयुक्ता जगदीशव्याख्यायां तन्मतेऽव्यापकवि- षयताशून्यत्वस्य लक्षणघटकत्वाभावात् तथाच दाधियुक्तलिङ्गांशनि- वेशाविवक्षितत्वे तयाख्यायाङ्कथन्ताया अनिवृत्तिरिति ॥ यत्तु महान सपक्षकमहानसीयवह्नयमावलाध्यकमहानसीयवहीतरवयभाववन्म. हानसकालीनधूमहेतुकस्थले बह्निमन्महानसेऽतिव्याप्तिः प्रकृतलिङ्ग- शानजन्यवहिमन्महानसविषयकानुमितेमहानसीयवह्नित्वावच्छिन्नप्र. कारकत्वेन प्रकृतानुमिति प्रतिबन्धकत्वात्।गदाधरमते तु वह्नयभाव. साध्यके प्रागुक्तपक्षहेतुके वह्निमन्महानसे व्याप्तिरेव प्रकृतलिङ्गशा. नजन्यदोषविषयकानुमितेर्महानसीयत्वावच्छिन्नविषयकत्वेनाव्यापक. विषयताशून्यत्वविरहात् । नच लिङ्गां प्रकृतत्वनिवेशे प्रयोजन. विरहेण नोक्तदोषयोस्सम्भवइतिवाच्यं महानसीयवहीतरवडयभा. ववन्महानसपक्षके प्रागुक्तदोषयोस्सम्भवात् वहिमचाहशमहानस. विषयकानुमितेमहानसीयवाहत्वावच्छिन्नप्रकारकत्वादिति तत्तुच्छम पक्षे महानसीयवह्नयभावग्रहकाले पक्षधमिकवयनुमितेमहान- ·सामान्यनिरुक्तितिवेचवा ५ सीयवह्नित्वावच्छिन्नप्रकारकत्वासम्भवात् वाधेनेतरवाधस्य दुर्व- लत्वात् वह्नित्वावच्छिन्नविधेयताप्रयोजकस्य च परामर्षस्य प्रति. वन्धकामावस्य च सत्त्वेन तन्निरूपकत्वस्य च सम्भबाद् दोषयो. रभावात् ॥ यदिचानुभववलात्तत्रानुमितिरे व नस्वीक्रियत इत्युच्यते तदापि प्रकृतलिङ्गजन्याया अपि वह्निमत्ताहशमहानसादिविषयि. ण्या वह्निमत्ताहशमहानसत्वाधवच्छिन्नविधेयतानिरूपिकाया महा. नसीयवह्नित्वावच्छिन्नप्रकारताशुन्याया अनुमितेस्सम्भवेन तत्र प्र. तिवन्धकत्वाभावान्नातिव्याप्तिसम्भवइतिगृहाण । नच गदाधरमते. व्याप्तिः स्वरूपसम्बन्धेन वहिमत्तादृशमहानसविधेयकमहानसोहे- श्यकानुमितेरेवाव्यापकविषयताशून्यत्ववत्याः सम्भवात् ॥ यत्तु यदि स्वरूपत्वादिना संयोगाद्यवगाहिसंसर्गभ्रमस्यासम्भवो यदि च प्रमेयत्वेन वह्निमानिखिलतादृशप्रमेयावगाहिज्ञानस्यैव यदूपाव- च्छिन्नविषयताकत्वं यदिवा प्रमेयत्वादिना गुणादीनामपि न संयोगा दिनाभ्रमस्तदा वहिमदनुयोगिकस्वरूपेण महानसीयवहीतरवह्नय. भाववत्प्रमेयपक्षकवह्नयभावलाध्यकस्थले तादृशप्रमेयत्वावच्छेदेन वह्निमत्ताशप्रमेयवाधे गदाधरमतेऽव्याप्तिर्दुरुद्धरा दोषघटकस म्वन्धमात्रेणैव तादृशप्रमेयवत्वप्रसिद्धिसम्भवेन तदवच्छिन्नविष- यताया अव्यापकीभूताया दोषविधेयकानुमितौ नियमेन सत्त्वात् । वह्नयभावश्चात्र कालिकसम्वन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकः तेन स्व. रूपेण वृत्तिमतोध्वंसादिरूपप्रमेयस्यापि वह्निमत्त्वेन दोषघटकत्व. सम्भव इति तन्न ताहशप्रमेयोहश्यिकायाः स्वरूपेण महानसीय वह्निप्रकारिकाया अनुमिते स्तथात्वस्य सम्भवात् इति चेन्न अनुमिः तेस्संशयाकारतामते संशयाकारानुमितौ प्रतिबन्धकत्वासत्त्वेनास. म्भववारणाय संशयान्यत्वस्थअप्रामाण्यवानास्कन्दितानुमितिमादा. याव्याप्तिवारणायाप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्वस्य च ज्ञानपदार्थता. वच्छेदकतया विवक्षणीयतया लिङ्गबानजन्यत्वस्य व्यावाभावे. न लिङ्गपदस्य तत्र निष्प्रयोजनलक्षणास्वीकारस्यानुचितत्वात् ।। अथाहार्यशानमेव व्यावय॑मितिचेत् सत्यम् परन्तु शानपदल. क्षणाया आवश्यकत्वे संशयान्यत्वाप्रामाण्यवानानास्कन्दितत्वरू- पधर्मद्वयविशिष्टज्ञानलक्षणायाङ्गौरवात् प्रतिवन्धकतावच्छेदकीभू. ताभाषवदन्यत्वविशिष्टज्ञानलक्षणेवोचिता अभाववत्ताच स्वप्रति- ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना योगितादात्म्य स्वप्रतियोगित्ववस्वान्यतरसम्बन्धन प्रतियोगित्ववत्ता च स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नस्वावच्छिन्नाधिकरणत्वसम्बन्धेन । इदन्तुवोध्यम् भेदस्याव्याप्यवृत्तित्वेऽनियताहार्यस्योत्पत्ति. क्षणमात्रावच्छेदेनाप्रामाण्यज्ञानवतो ज्ञानस्यापिचाहाय्यभेदवत्वाद. प्रामाण्यज्ञानवदन्यत्वाच भेदएव प्रतिवन्धकतावच्छेदकीभूतोऽभाव, इति स्वप्रतियोगितादात्म्यमानं संसर्गः । यदि भेदोव्याप्यवृत्तिस्त- दाऽप्रामाण्यवानाभावादिवत्संशयत्वाभावस्यैव प्रतिवन्धकतावच्छेद. कत्वमभ्युपेत्य स्वप्रतियोगित्ववत्वमेवसंसर्गइति एवञ्चाहार्यशान- स्याप्यतएववारणसम्भवे दुर्वारमेवाव्यावर्तकत्वं लिङ्गशानजन्य. त्वस्य ॥ एतेन संशयाकारानुमित्यस्वीकारेऽपि नक्षतिः अप्रामाण्य. ज्ञानास्कन्दितानुमितिवारणाय शानपदलक्षणाया आवश्यकत्वेs. भाववदन्यत्वविशिष्टज्ञान एव तस्या उचितत्वादशास्त्रसमासाश्र यणापेक्षया यद्वा लक्षणाया आवश्यकत्वेऽनिरूढाया अप्रामाण्या शानाभावविशिष्टानुमितावेव तत्करणमुचितनत्वनुमितित्वलाभार्थः लिङ्गपदोपदानमित्याशयः॥ यादशपक्षलाध्यकदोषविषयकानुमितेरप्रसिद्धिस्ताहशस्थलेऽ. व्याप्तिरितितु ऋजवइत्यलम् ॥ यद्यप्यत्र अव्यापकविषयताशून्यत्वस्य शानविशेषणत्वावश्यक- त्वे हेत्वघटितदोषमा लक्षणासम्भव एवाविवक्षितत्वबीजत्वेनोद्भाव- यितुमुचितः तथाप्यव्यापकविषयताशून्यज्ञानीयत्वस्य विषयताविशे. षणत्वेन विवक्षायान्दोषासम्भवादनतिप्रयोजनत्वमेव तवीजत्वेनोक्त. म्॥ यद्वालिङ्गविषयकत्वं न लिङ्गतावच्छेदकावच्छिन्नविषयताकत्वक पं हदोवहिमानवह्रिमद्धदादित्यत्र दोषविषयकलिङ्गविषयकज्ञानस्या- हार्यत्वेनाव्याप्त्यापत्तेः॥ यत्तु इदोवह्निमाजलवद्धदादित्यत्र बढ्य भाववज्जलवत्यतिव्याप्तिः. वयभाववज्जलवद्विषयकनिश्चयस्य ज- लवद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयकस्य निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिवन्ध- कत्वादिति तत्तच्छम् विवक्षणीयस्य विशिष्टद्वयाघटितत्वस्य फ. लतो निश्चयविशेषणताया एव लाघवेन युक्ततवा अतिप्रसक्तरसम्भ तस्मादध्यातिबारणाय लिङ्गनिष्ठविषयताकत्वमेव निवेश्यन्त. थाचन हेत्वघटितदोषेश्वप्यव्याप्तिसंभवति ॥ केचित्त्वव्यापकविषयतायां लिङ्गतावच्छेदकावच्छिन्नविषयताव.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना हिर्भूतत्वम्बिशेषणन्तथाच न दोष इतिवदन्ति तदसत् इदोषद्धि- मान्वयभाववजातिमत इत्यत्र जातिमान्वयभाववानितिज्ञानस्य तथासत्यवारणादव्याप्तेस्तदवस्थानादिति ॥ अत्र वाधादिवानस्य लिङ्गाविषयकत्वाद्वयर्थत्वाचेत्यभिहि- तं मथुरानाथेन चिन्तामणिव्याख्याने तस्यायमाशयः याद्वष- यकत्वेनेतितृतीयया यद्विषयकत्वस्येवोद्देश्यविधेयभावमहिम्ना लि. ऋविषयकत्वस्याप्यवच्छेदकत्वलाभसम्भवन तद्विवक्षायाम्बाधादि. हानस्य लिङ्गाविषयकत्वानियमेन तत्प्रतिवन्धकतायान्तस्यानव. च्छेदकत्वादव्याप्तिः लिङ्गविषयकत्वेऽवच्छेदकत्वाविवक्षणे चानति. प्रयोजनकत्वमिति ॥ तृतीयार्थोवच्छेदकत्वमिति अथात्र विषयोघटो विषयिज्ञानमित्यु: भयविधानुभवादनुव्यवसाये भासमानाविषयसम्बन्धस्य विषय- तारूपत्वे विषयितारूपत्वे वा क्षत्यभावाच विषयत्वमतिरि. तं तन्निरूपकत्वं विषयित्वं विषयित्वमतिरिक्तन्तनिरूपकत्वमेव वि. षयत्वमित्यत्र विनिगमकाभावाद्विषयत्वविषायत्वयाद्वयोरेव वि लक्षणयोस्सिद्धौ कस्य प्रतिबन्धकतावच्छदकत्वमिति विमर्षे वि. षयित्वं न प्रतिबन्धकतावच्छेदकौरवात् तथाहि पर्वतोवहि. मानित्यस्य पर्वतत्वाबच्छिमाविशेष्यतानिरूपितवह्नित्वावच्छिन्नप्रका- रतानिकपितप्रकारितावनिश्चयत्वेन, प्रतिबन्धकत्वम्वाच्यं नहि तत्र प्रकारत्वविशष्यत्वे अप्रवेश्य पर्वतनिरूपितविशेयित्ववाहिनिरूपित. प्रकारित्वयोस्साक्षादवच्छेदकत्वसम्भवः पर्वतांशे वह्नयनवगाहिनो. पि वह्निप्रकारकपर्वतविशेष्यकज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वापत्तेः । नच प्रकारविशेष्ययोर्मध्ये विशेषणावलम्बत्वेन विशेष्यस्य प्रधानत. या विशेष्यतारूपविशेष्यसम्बन्धावच्छिन्ने प्रकारित्वलक्षणविशेष णसम्बन्धाभ्युपगमात् प्रकारित्वावच्छेदकविशयितावन्निश्चयत्वेन, प्रतिबन्धकत्वे न गौरवम् । अस्तुवा परस्परमवच्छेद्यावच्छेदकभाष- स्तावतापि न नोहानिः कल्पनागौरवमितिचेत् ममावच्छेदद्याव. च्छेदकभावस्य कल्पनं तव निरूप्यानरूपकभावस्येत्यविशेषादेकसद्: भावेऽपराकल्पनस्याप्युभयोस्तुल्यस्वादितिवाच्य द्रव्यनिरूपितप्रका. रिताया बहिनिरूपितत्वेन द्रव्यवान्पर्वतइत्यस्य प्रतिबन्धकत्वाप- च्या बहित्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितप्रकारित्वावच्छिन्नत्वं प्रवेश - ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना मीयमितिवह्नित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितत्वघटितस्यावच्छेदकत्वापे- क्षया गौरवात् ॥ नचाविषयीभूतस्यावच्छेदकत्वासम्भवनाव- च्छेदकनिरूपिताया अपि विलक्षणविषयितायाः स्वीकृततया त. स्याः प्रकारितायाश्चावच्छेद्यावच्छेदकभावेन वह्नित्वनिरूपितविष यित्वावच्छेद्यप्रकारित्वावच्छेद्यत्वप्रवेशेन गौरवाभावः यद्विषयत्वयो. निरुप्यनिरूपकभावस्तन्निरूपितविषयित्वयोरवच्छेद्यावच्छेदकभाव- स्थाभ्युपगम्यत्वेन सर्वसामञ्जस्यादितिवाच्यं प्रमेयत्वादिना वह्निः त्वमवगाहमानस्यापि प्रतिबन्धकत्वापत्तेः तज्ज्ञानवृत्त्यवच्छेदकता- निरूपितविषायताया वाहत्वनिरूपितत्वात् निरवच्छिन्नावच्छेदकता निरूपितत्वप्रवेशे गौरवात् इतिकेचिदाहुः । तदपरे नमन्यन्ते तथाात्र यद्यपि विषयितायानिरवच्छिन्नत्वमव. च्छेदकत्वानिरूपितत्वं तश्च नावच्छेदकानिरूपितविषयित्वे सम्भवति प्रकारनिरूपितविषयित्वस्यावच्छदकत्वात् तथाप्यवच्छेदकनिरूपित विलक्षणविषयित्वानवच्छिन्नत्वरूपं तत्कार्यकारिविशेषणन्तत्राप्य. स्त्येव नच प्रमेयत्वेनप्रमेयस्यावच्छेदकत्वे प्रमेयत्वनिरूपितविषयित्वे तदसम्भवः तस्य प्रमेयनिरूपितविलक्षणविषयित्वावच्छेद्यत्वादिति वाच्यम् विषयित्वस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकतायामप्येतत्पयनुयो. गस्य परस्परनिरूप्यनिरूपकभावानभ्युपगमेन तत्रेवाप्रापि परस्प. रावच्छेद्यावच्छेदकभावानभ्युपगमेन परिहारस्यापिच तुल्यत्वात् पर. स्परनिरूप्यनिरूपकभावाङ्गीकारे ऽवच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकता. निष्ठनिरवच्छिन्नत्वं यथा स्वनिरूपितत्व स्वभिन्नावच्छेदकतानिरूपि- तत्वोभयसम्बन्धेनावच्छदकताविशिष्टान्यत्वं तथा तन्निरूपितवि- षयितानिष्ठमवच्छेदकनिरूपितविलक्षणविषयितया स्थावच्छेद्यत्व स्वभिन्नावच्छेद्यत्वोमयसम्बन्धेन विशिष्टं यत्तदन्यत्वं तद्वाच्यम् ॥ वस्तुतो विषयवानिष्ठं विशेष्यत्वानवच्छिन्नत्वमिव विषयितानिष्ठ विशेयित्वानवच्छिन्नत्वमेव तद्विवक्षितम् नचास्माकमेकमेवतत् भ. वतान्तु विशेष्यतावच्छेदकनिरूपितविषयित्वे विशेष्यित्वानवच्छिन्नत्वा. सम्भवेन यथायथाम्बलक्षणविषयित्वानवच्छिन्नत्वं तद्विशिष्टान्यत्व. ञ्च तद्वाच्यमित्यनेकरूपत्वं तत्र तत्र गौरवश्व किञ्च साक्षात्पर म्परासाधारणनिरूपितत्वाभ्युपगमे प्रमेयवतोविशेष्यतावच्छेदकत्वे प्रमेयस्वरूपावच्छेदकनिरूपितविषयित्वे त्रिप्रकारस्य तस्यासम्भवः ।

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना नन्न विशेयित्वानवाच्छन्नत्वस्थ सम्भवः प्रमेयत्वनिष्ठावच्छेदक- लाया विशेष्यतानिरूपितत्वस्य कथञ्चित्सत्वे तन्निरूपितविषयि. त्वयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावसम्भवादितिवाच्यं पर्वतोवह्निमानित्य; त्र पर्वतत्वे पारतन्त्र्येण वह्निभानस्य स्वीकृततया भवत्कल्पेपि पर्वतत्वादिनिष्ठावच्छेदकतायाम्बिशेष्यत्वानवच्छिन्नत्वासम्भवादि. ति पारतन्त्रीयविशेष्यत्वावच्छिन्नावच्छेदकतानिष्ठनिरवच्छिन्नत्व. स्यान्याहशस्यैव वाच्यतयाऽनेकरूपतायास्तुल्यत्वादवच्छेद्यावच्छेद कभाववैलक्षण्याभ्युपगमेन तत्सम्पादननैकरूपतोपपादनस्यावच्छे. द्यावच्छेदकभावापन्नस्वातन्त्रीयविषयत्वद्वयनिरूपितविषयित्वयोरव. च्छेद्यावच्छेदकभाववैलक्षण्यमभ्युपेत्य तादृशावच्छेदकत्वानिरूपित. त्वप्रवेशेनैक्योपपादनेन तुल्यत्वाश्च ॥ अस्तुवा विशेष्यतावच्छेदकनिरूपितविषयित्वे विशेष्यत्वान. वच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितत्वमेव निरवच्छिन्नत्वकायकारिता थापि नगौरवं संशयस्याप्रतिबन्धकतया तद्वारणाय प्रकारित्वा. नवच्छिन्नत्वस्य प्रकारितायामस्माभिः प्रवेश्यत्वात् भवद्भिश्च- प्रकारित्वानवच्छिन्नप्रकारितानिरूपितत्वस्य प्रवेशनी. यतया साम्यात् ॥ नच दण्डाभाववान्दण्डातिबुद्धिम्प्रति दण्डवान् पुरुषइतिबुद्धः प्रतिवन्धकत्वापत्तिः दण्डस्य प्रकार: त्वाद्विशेष्यत्वाच्च तयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावे तन्निरूपितविष. यित्वयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावसम्भवात् प्रतिबन्धकतावच्छेदक- स्य दण्डत्वावच्छिन्ननिरूपितप्रकारित्वावच्छिन्नदण्डत्वावच्छिन्ननिरू- पितविशेयित्वस्य सत्त्वादितिवाच्यम् साक्षात्तत्सम्बन्धेन तदभा. ववत्ताबुद्धौ परम्परासम्बन्धेन तेन तद्वत्ताबुद्धेः प्रतिबन्धकतावार: णाय विषयत्वस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वपक्षे संसर्गताद्वारका कारतानिरूपितत्वावशिष्टविशेष्यत्वस्य प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वमि. व विषयित्वस्य प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वेपि संसर्गतानिरूपितवि. षयित्वद्वारकप्रकारित्वावच्छेद्यत्वविशिष्टविशेष्यत्वस्यैव तत्वबाच्या मिति तदोषासम्भवात् ॥नच तत्र निरूपितत्वस्य प्रकारत्वसंसर्ग तया प्रवेशोऽत्रचावच्छेदकतानिरूपितत्वस्य प्रकारित्वसंसर्गतयेत्या त्र गौरवमितिवाच्यम् अवच्छेदकतावदतिरिक्तस्याखण्डावच्छेद्य. त्वस्यैवात्र संसर्गतया प्रवेशेन गौरवाभावात् एवञ्च विनिगमकामा- तत्र तत्र २सा०वि० ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना सप्रका. वात् विषयत्वम्विषयित्वञ्च प्रतिबन्धकतावच्छेदकमस्तु ॥ अथवा घटा. भावज्ञानन वह्निमत्ताबुद्धिप्रतिवन्धकं प्रतिबन्धकतावच्छेदकधर्मशुन्य. स्वादित्यादिप्रयोगविषयप्रतिबन्धकतावच्छेदकधर्माभावस्य निरूप. कत्वसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्य वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्य प्रतिः योगितानवच्छेदकत्वपक्षेऽप्रसिद्ध स्वरूपण विषयित्वमेव प्रतिबन्ध कतावच्छेदकमभ्युपेयम्विषयतानिरूपकत्वश्च गौरवादेव न ता. दशमिति यविषयकत्वशब्दलभ्यस्य यन्निष्ठविषयतानिरूपकत्वस्य प्रतिवन्धकतानवच्छेदकतया लक्षणवाक्यार्थासम्भव इति पूर्वपक्षे प्र- तिबिधानमुच्यते तात्पर्य्यान्यथानुपपत्त्या निरूपकत्वसम्बन्धेन यति. षयताविशिष्टस्य, यनिरूपितविषयिताविशिष्टस्य घा लक्षणया समस्तयद्विषयकशब्घटकशब्दार्थवादोषस्य नसम्भव इति । तदाऽसम्भव इति नच सर्वपक्षकावृत्तित्वसाध्यकस्थले रक शानमात्रस्यैव सर्वधम्मिकावृत्तित्वग्रहप्रतिवन्धकत्वेन गुरुत्व स्वविशिष्टेनाऽव्याप्तिः तद्विषयकस्य निर्विकल्पस्य चासम्भवा. दिति वाच्यम् यत्राधारताप्रतीतिस्तस्यैव सप्रकारकस्य प्रमेय. त्ववानित्यादिरूपस्य प्रतिबन्धकत्वात् स्वरूपतः प्रमेयत्वप्रकारका स्य प्रमेयमिति ज्ञानस्यप्रतिबन्धकताया अनुभवातीतत्वात च गुरुत्वविषयकतयाऽव्याप्तेस्तम्भवात् स्वरूपतस्तत्तद्धर्मप्रका. रंकस्यापि शानस्य प्रतिवन्धकत्वे उक्तस्थलस्याहार्यस्थलतयैतल्ल. क्षणे तत्र दोषस्यानुद्धार्यत्वेन तत्स्थलस्यानुपन्मसनीयत्वादि. ति भावः। शुद्धह्वदत्वेति वयभावाविशेषितेत्यर्थः तेनाभाववान्हद इत्यादि शानमादाय दोषसम्भवेपि नक्षतिः । असम्भवभयेनेति प्रतिवन्धकतावच्छेदकताया हदविषयताति रिक्तवह्वयादिविषयत्वेऽपि सत्वेन वह्नयभाववध्रदविषयत्वस्य प्रतिवन्धकतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणत्वासम्भवादित्यादिः। नच प्रत्येकविषयत्वस्यावच्छेदकतापर्याप्त्यनधिकरणत्वे तदनतिरिक्त समुदाये तदभावापत्या प्रत्येकस्य तथात्वे कुतोऽसम्भब इति घाच्यम् तथैव वहयादावतिप्रसङ्गात् तद्वारणाय च यद्विषयता मात्रगतरूपन्ताहशावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकमित्यस्य विवक्षितत्वेऽलम्भवस्य जागरूकत्वादिति भावः।

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना ११ यद्रूपावच्छिन्नेति, यद्रूपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेद कताकेत्यर्थः तेन वह्नयभावविशिष्टहदत्वस्य हृदत्वानतिरिक्तत्वेऽपि नासम्भयः तादृशञ्च रूपं वह्नित्ववडयभावत्वाभावहदत्वगतसमु. दायत्वमेव नच तद्रूपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकता. कत्वमभावविशेषितवाहिविशेषितहदत्वावच्छिन्नविषयतायामपीति दो. पति वाच्यं वह्नित्वसमवायवह्निप्रतियोगित्वाभावत्वस्वरूपाभावहः दत्वगतसमुदायत्वमेव हि यद्रूपपदेनोपादेयं विषयतानिरूपिताव. च्छेदकत्वञ्च साक्षात्परम्परासाधारणं धर्मसंसर्गसाधारणश्च विव. क्षितं तथाचोक्तविषयतायास्तादृशरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपा. प्तिकावच्छेदकताकत्वविरहाददोषः पटाभावपक्षकघटसाध्यकस्थले घटत्वसमवायघटप्रतियोगित्वाभावत्वस्वरूपाभावपटत्वपटप्रतियोगि- स्वाभावत्वगतसमुदायत्वस्य पटत्वसमवायपटप्रतियोगित्वाभावत्वा. भावघटत्वघटाभावत्वगतसमुदायत्वस्य च समानजातीयसमपदा. र्थवृत्तित्वेनाभिन्नत्वप्रतीतावपि न वस्तुतोऽभिन्नत्वम् एकस्य घटाभाव. वृत्तित्वादपरस्य च पटाभाववृत्तित्वात् तथासति प्रथमप्रदर्शित- समुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकत्वस्य पटा- भाववद्धटाभावत्वावच्छिन्नविषयतायामभावान्न तत्रापि दोषसम्भा. वना 'एवमभावपक्षकसंयोगेन वाच्यत्वसाधकस्थले वाच्यत्वत्व. स्वरूपवाच्यत्वप्रतियोगित्वाभावत्वाभावाभावत्वगतसमुदायत्वावच्छि. नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकत्वस्य स्वरूपेण बाध्यत्वव. दभावेन प्रतियोगितया विशिष्टाभावत्वावच्छिन्नविषयतायान सत्वम् । यद्यपि तादृशविषयतावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोमितावच्छेद. कत्वम्वाच्यत्वत्ववाच्यत्वस्वरूपाभावाभावत्वप्रतियोगित्वगतसमुदा. वत्व एव तथापि प्रागुक्तसमुदायत्वस्य वाच्यत्वत्वावच्छिन्ना- तियोगित्वे ऽस्य वाच्यत्वविशिष्टाभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वे स- स्वमित्युभयो दात्, नचाभाववद्वाच्यत्वाभावत्वावच्छिन्नविषयता या उक्तरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकत्वादिति वाच्यं वाच्यत्वत्ववाच्यत्वप्रतियोगित्वाभावत्वाभावस्वरूपाभावत्वग. तसमुदायत्वे भावत्वाभावस्वरूपवाच्यत्वत्ववाच्यत्वप्रतियोगित्वाभा- वत्वगतसमुदायत्वा दस्योक्तविषयतावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगिः तानवच्छेदकत्वस्य च स्वीकारात् वाच्यत्वाभाववभावत्वाव ·सामान्यनिरुकिविवेचना च्छिन्नविषयतायां वाच्यत्वाभाववत्वस्याभाववद्वाच्यत्वाभावत्वाव च्छिन्नविषयतायां चाभाववत्वस्यावच्छेदकत्वे सर्वथैव दोषास म्भवादुकाधिकरणत्वयोर्भेदात् नचाधिकरणताघटितधविच्छिन्न विशिष्टविषयत्वस्याधिकरणताप्रकारकशानेपि सत्वेन तत्र प्रतिव धकताविरहादोष इति वाच्यं तज्ज्ञानीयविशिष्टाविषयताया अधि करणत्वत्वावच्छिन्नाधिकरणत्वस्यैवावच्छेदकत्वात् प्रकारतया भ समानधर्मनिरूपिताधिकरणत्वस्यैव सर्वत्र विशिष्टविषयताव दकत्वाङ्गीकारात्। इदश्च साक्षात्परम्परासाधारणैकनिरूपितत्वाङ्गीकारेण अन्न था यदूपविशेषितयदूपावच्छिन्नविषयत्वम्प्रतिवन्धकतावच्छेद न्तदूपविशेषिततद्रूपावच्छिन्नत्वं यद्यद्रूपविशेषितयद्पावच्छिन्नं य दृशरूपविशेषितयद्रूपावच्छिन्नश्च विषयत्वम्प्रतिवन्धकतावच्छे कन्तत्तद्रूपविशषितयद्रूपावच्छिन्नत्वं तादृशरूपविशेषिततद्रूपावनि नत्वञ्चाननुगतमनेकमेव लक्षणम्वाच्यंगत्यन्तराभावादिति ध्येयम् यद्यपि वह्वयभाववज्रदादिप्रकारकत्वेन प्रतिवन्धकत्व स्ति तथापि हृदेवह्नयभाव इति ज्ञानस्य हदप्रकारकत्वे मुमिति प्रतिवन्धकत्वमस्ति तत्वस्य च वह्नयभाववध्रदेपि । स्वाद्विशिष्टस्य विशेष्यत्वानतिरिक्तत्वान्नासम्भवः तेन दोषप्रव रत्वस्य प्रतिवन्धकतानवच्छेदकतयाऽसम्भवापत्या यत्प्रकारत्वे त्यादिवक्तुमशक्यमितिशङ्कानिरस्ता एवञ्चोक्कविवक्षायां पक्षा शेषणकनमविषयसाध्याभावे दोषसम्भवेपि पक्षे यद्यप्यतिक तिर्भवत्येव तथापि सद्धत्वादिनिष्ठ इत्युक्त्या दुष्टलक्षणातिक प्तिपर्यन्ततान्दीधित्युक्तातिव्याप्तेराकलय्य पक्षविशेषणकभ्रमविष मादाय प्रसिद्धसद्धेतावतिव्याप्त्यभावातपक्षविशेष्यकेत्युक्तमित्य यत्प्रकारकत्वेनेत्यादि ननु पर्वतत्वावच्छेदेन पक्षत्वे वः साध्यता न्धूमस्य सद्धेतुत्वविरहात् पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन तायां सद्धेतुत्वेपि ताशपक्षसाध्यहेतुकानुमितिम्प्रत्यवच्छेदक च्छेदेनैव वह्नयभाववचाबुद्धोवरोधितया तदवच्छेदकप्रकारत च्छेदकीभूतस्य पर्वतत्वव्यापकवलयभावप्रतियोगिकस्वरूपर प्रसिद्धत्वात् तेन च घयभावस्य धूमेऽसत्वात् पक्षविरो कभ्रममादायापि न दोषति चेन प्रकारतानिरूपितसंसर्ग ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १३ पच्छेदकताया पर्याप्तिनिवेशेप्रयोजनाभावात् तन्निष्ठनिरूपकतानिरू. पितसंसर्गतायां प्रकारतानिरूपितंसंसर्गतावच्छेदकावच्छिन्नत्वमा. वनिवेशेनेवान्यतरसम्बन्धेन पर्वतादिमत्वमादाय दुष्टत्वापत्तिवार- णसम्भवात् तथाच स्वरूपत्वावच्छिन्नेन संसर्गेण वह्नयमावस्य धूमे सत्वान्नासङ्गतिः । नचैवं, स्वरूपसम्बन्धाबच्छिन्नाधेयत्वनिष्ठसं. सर्गतायाम्प्रतिबन्धकतावच्छेदकपर्वतनिष्ठप्रकारतानिरूपितायाम च्छेदकीभूतं यदाधेयतात्वं तदवच्छिन्नसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नाधे. यत्वसम्बन्धेन पर्वतस्य धूमे सत्तया पक्षविशेषणकभ्रममादायाप्य. तिच्याप्तिरितिवाच्यम् प्रतिबन्धकतावच्छेदकप्रकारतानिरूपितसंस. शैतानिरूपितसाक्षादवच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयाोगतावच्छेद- करूपवृत्तित्वस्य निरूपिकतानिरूपितसंसर्गतायाम्बिवक्षितत्वात् त. थाच वयभाववान्पर्वतइतिज्ञानीयप्रकारतानिरूपितसंसर्गताया. श्व वह्वयभावप्रतियोगिकस्वस्वरूपत्वे एव साक्षादवच्छेदक इति तद- तिप्रसङ्गसङ्गतिः । पर्वते वह्वयभावहतिज्ञानीयप्रकारतानिरूपितसंस- जतायाञ्चाधेयतात्वस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नत्वे धूमनिष्ठसम्बन्धितानि- रूपितपर्वतनिष्ठनिरूपकतानिरूपितसंसर्गतायाञ्च संयोगावच्छिन्नाधे। यतात्व इति न तस्यास्तादृशरूपवृत्तित्वमितिन पर्वतमादायातिप्रसङ्ग- अथ संयोगेनवढयभावव्याप्यपर्वतइतिज्ञानीयपर्वतनिष्ठप्रकारता निरूपितायां तनिष्ठनिरूपकतानिरूपितायाश्च संसर्गतायां संयोगसम्ब. न्धावच्छिन्नत्वाधेयतात्वयोरेव साक्षादवच्छेदकत्वानिरूपकत्वनिरूपि तसंसर्गत्वस्य ताशरूपवृत्तितया पक्षविशेषणकनममादोयापिधुमे. प्रतिप्रसङ्गः इतिचेदत्रकेचित् । विधेयसंलगे उद्देश्यतावच्छेदकव्यापकत्वमिवोहश्यतावच्छेद कसंसर्गे विधेयव्यायत्वमपि भासते तुल्ययेग क्षेमत्वात् त. थाच प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकप्रकारताविशिष्टनिरूपक ताकसम्बन्धितावत्वमेव दुष्टत्वव्यवहारनियामकम्वाच्यम् । वैशि. प्ट्यश्च स्वसामानाधिकारण्य स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्व स्व. निरूपितावच्छेदकतानिरूपितसंसर्गनावच्छेदकतावावच्छिन्नपO. त्यनुयोगितावच्छेकरूपवृत्तिसंसर्गताकावच्छेदकताकत्वैतत्रितयसंब. न्धन तथाच पर्वतेवढ्यभावव्याप्य इतिज्ञानीयपर्वतप्रकारता निरूपितावच्छेदकतानिरूपितसंसर्गताया वयसावब्याप्यव्याप्य ·१४ सामान्यनिरुक्तिविवेचना पर्वतत्वप्रतियोगिकसमवायत्वांभयधर्मावच्छिन्नतया तन्निरूपिताव. च्छेदकतावावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपवृत्ते निरूपकता वच्छेदकतानिरूपितससर्गत्वस्याप्रसिध्या न पर्वतमादायातिव्याप्ति. रितिवदन्ति । वस्तुतस्तु पक्षविशेष्यकेति यदुक्तं तत्पक्षविशेष्यकस्यैव भ्रम- स्य प्रकारीभूतौ साध्याभावहेन्वभावावेवादाय प्रसिद्धधूमादावति- व्याप्तिप्रसङ्गो नतु तद्विशेष्यकपक्षविशेष्यकभ्रमस्य प्रकारीभूतम्प क्षम्विशेष्यीभूतसाध्याभावहेत्वभावावण्यादायेत्याशयेन नतु पक्षविशे. षणकस्यकस्यापि भ्रमस्य प्रकारीभूतम्पक्षामादाय नातिप्रसङ्गइत्यभि. प्रायेण तथासति प्रागुक्तप्रकारताविशिष्टत्वविवक्षयामपि द्रव्यवान् वलयभाववानिति ग्रहकालीनस्य पर्वतेद्रव्यमितिक्षानस्य प्रतिबन्धक तया तदीयपर्वतप्रकारतामादायातिप्रसङ्गस्य दुरितयाऽसङ्गते?. रित्वात् । नच तज्ज्ञाननभ्रम इतिषाच्यं भ्रमपदस्य निश्चयपरताया उक्तत्वात् द्रव्यत्वादिना पदार्थान्तरावगाहित्वेन भ्रमत्वस्यापि सम्पा. दनीयत्वाच एवमुद्देश्यतावच्छेदके विधेयव्याप्यत्वभानं तत्संसर्गघट- कतयानुभवविरुद्धं पर्वतवह्नयभावव्याप्य इतिज्ञानानन्तरम्पर्वतत्व. विशिष्टस्यैवानुव्यवसीयमानत्वात् पर्वतत्वांशे भ्रमत्वे तथात्वन्न स्यादन्यथा वह्वयभाववान्पर्वत इतिज्ञाने पर्वतत्वव्यापकतावच्छेद- कवडयभावत्वप्रतियोगिकस्वरूपं वह्नयभावत्वस्य संसर्गतयाभासेत. तथासति पक्षविशेष्यकभ्रममादावपि नदोषास्यादित्यलम् ॥ अथ धूमत्ववान्पर्वतोवह्विमान्धूमादित्यत्र अनुमितिप्रतिबन्ध कतावच्छेदकप्रकारताश्रयस्य धूमत्वाभावस्य धूमे विरहात् दुष्टत्वानु. पपतिः नच धूमाभाववान्पर्वतइति ज्ञानस्यापि प्रतिबन्धकतया त. प्रकारस्य धूमाभावस्य सत्तयैवास्तुदुष्टत्वमितिवाध्यं धूमामावस्य. दोषानात्मकतया तेन दुष्टत्वव्यवहारोपपादन स्थापत्तिपर्थ्यवसायि- त्वात् । नच धूमत्वनिष्ठपर्वतवृत्तित्वाभावस्य दोषतया प्रतिबन्धकी- भूतस्य धूमत्वम्पर्वतावृत्तीतिज्ञानस्य प्रकारीभूतन्तमादाय दुष्टत्वमुप- दपादनीयम् धूमस्य समवायेनपर्वतावृत्तित्वादितिवाच्यम् रूपत्ववान पर्वतोपहिमान्तद्रूपादित्यत्राव्यास्तथापिसम्भवात् । रूपेसमाय. सम्बन्धावच्छिन्नपर्वतवृत्तित्वाभावविरहात् ॥ न च रूपत्वनिष्ठाधे- यत्वे पर्वतनिरूपितत्वाभावस्थापिदोषतया तस्य रूपे सत्वान्न दोष ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १५ इति वाच्यं निरूपकत्वसम्बन्धेन पर्वतनिरुपिताधेयत्वनिहापताधेय. स्वविशिष्ट पर्वतपक्षकवहिलाध्यकपर्वत निरूपिताधेयत्वहेतौ पक्षता. वच्छेदकनिष्ठपर्वतावृत्तित्वस्य पर्वतनिरूपितभावस्य पक्षतावच्छेदक- निष्ठाधेयत्वनिष्ठस्य पक्षनिष्ठपक्षतावच्छेकामावस्य च हेतावसत्त्वा. दव्याप्तेढुंवारत्वादितिचेन्न पक्षतावच्छेदकाभावव्याप्यनिष्ठपक्षवृत्ति. स्वस्योक्तेषु दोषतया दोषाने प्रकारीभूतपक्षवृत्तित्वस्य प्रागुक्तस- बहेतुषु सस्वाभावाहोषाभावादिति ॥ तेनसेद्धत्वादीत्यादीति तेनेदमुक्तम्भवति आदिपदग्राह्ये वाधिते. हेतौ पक्षविशेष्यकसाध्याभावज्ञानस्य प्रमात्वेन पक्षविशेष्यकभ्रमवि- षयसाध्याभावासत्त्वेनातिप्रसङ्गविरहादसङ्गतिः भ्रमपदस्य निश्चयप. रत्वे पक्षविशेष्यकप्रमाविषयसाध्याभावादेरेव सत्त्वेनातिव्याप्त्यान भवतीति तदिदमसङ्गतं पक्षविशेष्यकभ्रमविषयसाध्याभावस्यापि वाधिते सम्भवात वह्नयभाववान् हदोघटवाँश्चेति ज्ञानस्य पक्षविशेष्य. कत्वाइमत्वाच्च नच पक्षविषयसाध्याभावत्युक्त्या विशिष्टान्वयम हिम्ना पक्षे साध्याभावभ्रमस्यैव लाभेनोक्तभ्रमस्य न तथात्वमिवाच्यं विशिष्टान्ययविवक्षायाम्प्रयोजनाभावात् पक्षविशेष्यकेत्यस्यापि पक्षः तावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यकार्थकतया पक्षतावच्छेदकाद्यभ्रमरूप. तायाअपि विवक्षितत्वस्य वाच्यत्वात् अन्यथा पर्वततत्वेन जलाद्यक्गा- हिवयभाववान्पर्वत इत्यादिभ्रमविषयसाध्याभावमादायापि दोषस. म्भवे तदप्रदर्शनेन न्यूनतास्यात्तथासति हृदत्वेनपर्वताद्यवगाहिवय भाववान्हदे इतिम्रमाविषयसाध्याभावसत्वेनासङ्गते१रत्वात् स्व- रुपसमवायोभयसम्बन्धेन वह्नयभाववान् हृदइति भ्रमविषयसाध्या- भावस्यापि सम्भवाच्चेति प्राप्त प्रतिविधीयते आदिपदग्राह्ये ऽसद्धेतौ भ्रमाविषयसाध्याभावासत्वेनातिव्याप्तिविरहादसङ्गतौ न तात्पर्य किन्तु प्रमविषयेति विशेषकीर्तनाल्लुब्धस्य सद्धेतौ भ्रममात्रविषयसाध्यामा धमादायातिप्रसङ्गस्यादिपदग्राह्येऽसद्धेतौ प्रमाविषयसाध्याभावादेरपि सत्वादसम्भवेनासङ्गती सा च भ्रमपदस्य प्रतिबन्धकत्वोपयोगि निश्चयत्वविशिष्टपरतया न सम्भवति तथासत्युक्तार्थस्यालाभात् त. देवाह प्रमाविषसाध्याभावादेव सत्वेन भ्रमपदस्य यथाश्रुताथै याs- सङ्गतिः सा भ्रमपदस्य निश्चयसामान्यपरत्वे प्रमाविषयसाध्याभावा. देरेव सत्वेन न भवतीत्यर्थकेन तेनेत्यादिग्रन्थेन । एवञ्चैवकारोपि सङ्क- ·सामन्यानिरुक्तिविवेचना च्छते ऽन्यथा भ्रमविषयसाध्याभावसत्वस्यासङ्गत्यप्रयोजकत्वेनाव्या वर्तनीयतया व्यावयाभावेन तदुक्तोर्वफलत्वापत्तेरिति । केचित्तु अत्रैवकारोप्यर्थकस्तथासति नासङ्गतिलेशोपीति व. दन्ति । जवस्तु नच पक्षविशेष्यकभ्रमविषयत्यादिना यमागत्रोक्तं तावन्मात्रतात्पर्यमवलम्व्य तेनेत्याधुक्तमित्याहुः । वहयभावविशिष्टहृदत्वावच्छिन्नविषयताया इति यद्यपि प्रकारतादिविलक्षणवि शिष्टविषयताया अभावेष्यनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वपक्षेन क्षतिः वह्नयभाववद्मदवानितिज्ञानेऽनुमितिप्रतिबन्धकेवह्नयभाववद्ध्दत्वा. वच्छिन्नप्रकारत्वात्मकविषयत्वसत्वेन लक्षणसम्भवात् नच तत्र शाने वक्ष्यमाणस्याव्यापकीभूतविषयताशून्यत्वस्थाभाव इति वाच्यं प्रकारत्वविशेष्यत्वादिभिन्नस्य घडयभाववदवत्त्वावच्छिन्नविषयत्व स्याभावात ताशस्य च वह्नयभाववद्ध्दवद्वानितिज्ञान एव सत्वात् वह्नयभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयत्वस्य प्रकारतास्वादिना व्यापक स्वेपि विषयतात्वेनैवाव्यापकत्वस्य प्रकृते प्रवेश्यतया क्षतिविरहात् वह्नयभाववद्धदस्य स्वरूपसम्बन्धेन प्रकारत्वेऽव्यापकविषयतायास्त. त्राशङ्कितुमप्यनहत्वाश्च तथापि स्वरूपसम्वन्धरूपावच्छेदकत्वपक्षे वह्नयभाववज्रदत्वावच्छिन्नविलक्षणविषयत्वाङ्गीकारस्यावश्यकत्वम न्यथाऽसम्भवापत्तेः प्रतिवन्धकतावच्छेदकीभूतवह्नयभावत्वावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविशेष्यतात्वस्य ताशप्रकारताया स्विरहात् तादृशविशेष्यत्वप्रकारत्वयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावस्यैव स्वीकारात् नच विलक्षणविशिष्टविषयत्वाङ्गीकारेपि तथैव दोषताद. वस्थ्यमितिवाच्यं प्रमीयवह्नयभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशे. ग्यतात्मकस्यैव तस्य स्वीकारात् विशिष्टविषयतात्वविशेष्यतात्वयो. स्तर्मयोरेवातिरिक्तयोरभ्युपगमात् । अथ प्रकारतात्वविशेष्यतात्वादिभिन्ने विषयतात्वव्याप्ये वि शिष्टविषयतात्वरूपधर्म इति चेन्न वह्वयभावव द्मदमहानामात्यनुव्यवसाये विशिष्टवुद्धित्वस्यैव तत्र मानत्वा. त् तथाहि वह्नयभाववज्रदत्वविशिष्टस्य शाने विशेषणतयाऽव. श्यमेव तत्सम्बन्धेन विशिष्टज्ञाने भासमानेन भवितव्यं सच व. हयभावविशिष्टहदत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वेन भासमानोवह्नयभा- मानाभाव ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १७, वज्रदत्वावच्छिन्नीवषयतानकीपतीवीयतात्मक एव भविष्यति. अन्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगित्वविषयत्वादेरन्यधर्मावच्छिन्नसंसर्गत: द्घटकत्वयोरनभ्युपगमात् । नचातिरिक्तविषयित्वकल्पनामपे, क्ष्य हृदत्वावच्छिन्नविषयित्वस्य क्लप्तस्यैवसंसर्गत्वमस्तु वह्नयभावा विशेषणकहदज्ञानानन्तरन्तादृशानुब्यबलायश्च विशेषणतावच्छेदक घयभावहदत्वोभयज्ञानविरहादेव न भविष्यतीतिवाच्यं वहषभाववा. नह्नदहतिज्ञानानन्तरम्वह्वयभावाविशेषणकदज्ञाने जाते वह्वयमावव दंदमहानामीत्यनुव्यवसायापत्तेः विशेषणतावच्छेदकप्रकारक- ज्ञानस्य पूर्वसत्यैव कारणतया तस्यापि सत्वात् ह्रदत्वावच्छिन्न विषयतासंसर्गेण वह्नयभावाविशेषणकदज्ञानस्यापि वहयभावव. द्भदविशिष्टत्वेन विषयतया तस्य कार्यकालवृत्तितयापिसत्वाच्च । नच वह्नयभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितइदत्वावच्छिन्नविशेष्यते वास्तु संसर्गघटिका तथाससि वयभाववान्हद इति ज्ञानस्यैव विषयत्वेन तस्य कार्यकालेऽभावनापत्यभाव इति वाच्यं वहषमा. वत्वेनघटाभावाद्यवगाहिनो वयभाववान्हुद इति ज्ञानस्याप्रामा ण्यज्ञानास्कन्दितस्योत्तरं बहृयभाववद्धदमहानामीत्यनुव्यवसा. यापत्तेः। भ्रमात्मकमानेपि वह्नयभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितहद- स्वावच्छिन्नविशेष्थताकत्वरूपसंसर्गसत्वन वह्नयभावपद्मदस्य स. त्तया ऽनुब्यवसायस्य प्रमात्वेनाप्रामाण्यग्रहाभावरूपदोषस्यानपेक्ष- णात् । विशिष्टविषयत्वस्य संसर्गत्वे तस्य प्रमानिष्ठस्यैव कल्पिततया तेन च संसर्गेण भ्रमविशेष्यकविशिष्टहदप्रकारकानुब्यवसायस्य भ्रमत्वेनाप्रामाण्यग्रहाभावरूपदोषस्यापेक्षितस्वेन तदभावेनानुव्यव. सायासम्भवात् । नच वह्नयभावत्वावच्छिन्नवहथभाववृत्तिप्रकारतानि- रूपितहदत्वावच्छिन्नहदवृत्तिविशेष्यतैवास्तु संसर्गस्तथाच नोका. पत्तिरितिवाच्यं तत्तद्धर्मेषु वहुषु संसर्गतावच्छेदकत्वकल्पनापेक्षया लाघवेनातिरिक्तविषयतात्वस्यैव संसर्गतावच्छेदकत्वकल्पनस्थोचि. तत्वात्। किश्च वहयभाववान्पर्वत इति ज्ञानादप्रामाण्यग्रहास्कन्दिता. दनन्तरं वयभाववत्पर्वतमहानामीत्यनुव्यवसायापत्तिः वहधमा. वत्वावच्छिन्नवहथभाववृत्तिप्रकारतानिरूपितपर्वतनिष्ठविशेष्यताका त्वसम्बन्धस्य भ्रमे सत्वेन तदंशे भ्रमत्वविरहेणाप्रामाण्यग्रहामावरूप. ३सा०वि० ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना पोषामपेक्षणान पर्वतांश वयभाषावगाहित्येम भ्रमत्वेपि तदंशे व्य वसायप्रयोजकोषस्थधापेक्षितस्थात् विलक्षणविषयित्वस्य संसर्गत्वे च तम्य म्रमावृत्तिन्वन नशेपि भ्रमतया प्रामाण्यग्रहाभावरूपदो. पम्य स्थलाम्मग्वदपेनिनवेन तदभावमापत्यभावात् । एवम्बह्वयभाव. वान् इद पनि मानम्प्रमात्न जानानो बयभाववद्धदमहञ्जानामीति प्रयुके नाप्रमावेनेत्यनुभवसिद्धं ततश्च ताशशब्दो भ्रमात्मकज्ञान स्वोषयनप्रामाणं प्रमाण प्रमाम्बोधयनिति विज्ञायते तत्र द्वितीयार्थे विषयित्व न निरूपितत्वमात्रस्य संसर्गता ययभाववद्भनिरूपि तविषयित्वस्य हदमात्रज्ञानपि सत्वात् विशिष्टधर्मावच्छिन्ननिरूपि. तत्वमेव संसर्गस्तस्मादाच्यः सच विशिष्टधर्मावच्छिन्नविषयतानि. रूपितविषयित्वएवर्तित इति सिद्धम्विशिष्टविषयत्वम् । नच वलय. भाववत्पदसममिव्याहतहदपदोत्तरद्वितीयाया वह्नयभावत्वावच्छि- अनिरूपिनविषयित्वावच्छेद्यविषयित्वमेवार्थो वयभाववत्पदश्च ता स्पर्यग्राहकं शुबहत्त्वावच्छिन्नस्यैव निरूपितत्वं संसर्ग इति न त सिद्धिरिति वाच्यं तथासति वह्नयभाववत्पर्वतमहखानामीत्यादेरपि वाक्यस्य साधुतापत्रः उक्त व्युत्पत्तिवादे लोहितवहिजानामीत्या. दिवाक्यम्यासाधुत्वम् । केविन इदं मानं वह्नयभाववद्ध्दवदितिज्ञानं प्रमाविशेष्यक प्रमा भवति म्रमविशष्यकम्भ्रमः तस्य भ्रमत्वप्रमात्वे विलक्षणविष. यित्वरूपससंगतन्त्र एवं वहयभावादिवृत्तित्वविशेषितविषयतात्वा- दिना संसर्गस्वे मानामावादिति वदन्ति ॥ परंतु प्रकारावच्छिन्नत्वमते इदत्वावच्छिन्नविशेष्यताया एव व- हपभावापच्छिमात्वेन वहयभाववज्रदत्वावच्छिन्नतया प्रतिबन्धक तावदकरवाच दोष इत्याहुः । तत्रातिमनोहरम् विशेष्यतायाम्प्र. कारावीच्या वयमाववत्वेनहुदमहखानामीत्यमिलापस्यावच्छिन्न- स्वार्थकतृतीबायटितस्यैव मानत्वेन तृतीयायाः प्रकारार्थकत्वे तत्र मानामावात् । बडिमान्इदत्ववानितिज्ञानम्प्रति वह्नयभाववान् हृद. स्ववानमित्येकाक्षरीत्या जायमानस्य प्रतिवन्धकत्वापत्तेः इदनिष्ठः विशेष्यताया इदस्वरूपप्रकारावच्छिन्नत्वात् वयभावत्वावच्छि- प्रकारतानिरूपितत्वाच । बयभावत्वावच्छिन्नप्रकारतात्वावच्छि, मानिकपकतानिकापितहदत्वावच्छिन्नविशेष्यतात्वावच्छिन्ननिरूप्यता ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १९. वद्विशेष्यताकजानत्वेन प्रतिबन्धकत्वे गौरवापत्तेरित्यास्तान्तावत् ॥ सशयादौसत्वात्पुनरिति ननु इदपक्षकवहिसाध्यकसंयोगसम्बन्धाव. च्छिन्नप्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नवह्नयभाववद्भावहेतुकस्थले ह. दोवहिमानवेतिसंशयस्यापि हेतुमत्वग्रहप्रतिवन्धकत्वादव्याप्तिवि. रहेण नासम्भवसम्भवः यदिचासमानप्रकारकज्ञानस्याप्रतिवन्धक.. त्वपक्षे साध्याभाववदवृत्तित्वाविषयकत्वस्यापि प्रकृतानुमितिविशेष. णत्वेनोपादेयतया प्रकृतस्थले तदप्रसिध्या न तत्रेदानीकोपि प्रसङ्गो युज्यत इत्युच्यते तदापि वह्निमधंदपक्षकघटसाध्यकोक्ताभावहेतु. कस्थले नाव्याप्तिसम्भव इति चेन्न विशेषणांशे संशयस्वीकारे भा. वांशे वयादिसंशयात्मकहदोवह्निमान्नवेतिसंशयमादायासम्भवस्य सम्भवात् ॥ यद्वा संशयादीत्यत्रादिपदात् अप्रामाण्यवानास्कन्दि- ताहार्ययो संग्रहात्तेषामसम्भवे समुच्चितानामेव हेतुत्वंविवक्षितं तथाचोक्तस्थलेऽप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितज्ञानमादायाच्याप्तिः संशय. मादायच गुणोद्रव्यामित्यत्र द्रव्यमेदवगुणरूपवाधविषयकस्थ स्वस पतोद्रव्यत्वद्रव्यभेदोभयकोटिकस्य गुणोद्रव्यन्नवेतिसंशयस्याप्रति. वन्धकतयाव्याप्तिबोध्या ॥ यद्यपि हृदोवह्निमान्धूमादित्यत्रापि संश. यमादायाव्याप्तिः सम्भवति तथाप्यव्यापकाविषयताशुन्यत्वस्य निश्च. यविशेषणत्वे तदसम्भवात्तन्नोतमिति ॥ ज्ञानपदमनाहा-प्रमाण्यज्ञानानास्कन्दितनिश्चयपरमिति इदमुपलक्षणम् अव्याप्यवृत्तित्वभ्रमानास्कन्दितत्वमपि प्रवेश्यं नातावह्नयभाधवद्धः दादावसम्भवः भ्रमत्वनिवेशाद् वृक्षः कापसंयोगवानित्यत्र कपिसं- योगाभाववद्वक्षे नातिव्याप्तिः अनतिप्रसक्तत्वस्यदुर्घटत्वादिति नन्दनाहार्साप्रामाण्यवानाना. स्कन्दितनिश्चयीययद्रूपावच्छिन्नविषयतात्वावच्छिन्ननिरूपकताकाधि. करणत्वे प्रतिबन्धकतान्यावृत्तित्वस्य विवक्षायानासम्भवावकाशः विशिष्टाधिकरणताया विलक्षणत्वेनाप्रमाण्यवानाधारकन्दितबाने विरहादितिचेन्न अधिकरणताया अधिकरणभेदेन भिन्नत्वे हदादा- वतिव्याप्तेः हदत्वावच्छिन्नताशविषयतात्वावच्छिन्ननिरूपकताका. धिकरणताया वह्वधभाववान्हदहतिज्ञाननिष्ठायाः प्रतिवन्धकताशून्या- वृत्तित्वात् । यत्तु यद्रूपावच्छिन्नविषयतात्वताशनिश्चयीयत्वाद्यतिरिक्तधर्मा. - ॥

·सामान्यनिकिविवेचना . नवच्छिन्नतत्तद्धर्मावच्छिन्ननिरूपकताकाधिकरणतात्वं प्रतिवन्धकता. शून्यज्ञाननिरूपितवृत्तितानवच्छेदकमिति विवक्षायानासम्भवो ना. ध्यतिव्याप्तिरिति तत्तुच्छं विशिष्टाधिकरणतात्वस्याधिकरणतात्वान तिरिक्ततया ऽसम्भवतादवस्थ्यात् तादृशाधिकरणतात्वावच्छिन्न निरूपकतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपे ता. इशवृत्तितावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपाप्त्यनुयोगितानवच्छेदकत्वनि वेशस्य ताहशाधिकरणतावद्वत्तिभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वाद- क्षयाऽतिगुरुत्वात् गौरवस्यैवच परिस्कृतोपेक्षावीजत्वेनानुसत- व्यत्वात् । तादृशविषयतावावच्छिन्ननिरूपकतावच्छेदकतावा. वच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपे प्रतिवन्धकस्वाभाववनिष्ठा धिकरणतानिरूपकतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितानव चछेदकत्वस्यापि ताशनिरूपकताकाधिकरणतावदृत्तिभेदप्रतियो- गितानवच्छेदकत्वापेक्षया गुरुत्वाब । नच यद्रूपावच्छिन्नत्ववि. षयतात्वताहशनिश्चययित्वगतसमुदायत्वे प्रतिबन्धकस्वाभाववन्नि ठाधिकरणनानिरूपकतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपाप्त्यनुयोगिता- नवच्छेदकत्वम्विवक्षणीयं तथाच न दोषोनापि गौरवमितिवाव्य हुदत्वावच्छिन्नत्वविषयतात्वताशनिश्चयीयत्ववधभावत्वावच्छिन्न- विषयतानिकापतत्वगतसमुदायत्वस्यापि ताहशसमुदायत्वरूपतया तस्योकानवच्छेदकत्वेन इदेशतिव्याः। यद्पावच्छिन्नत्वादिमात्र तिसमुदायत्वस्य निवेशेच गौरवप्रसङ्गाव यद्रूपावच्छिन्नविषयितात्व स्य ताहशाधिकरणतात्वस्य वा व्यापकत्वस्य प्रतिवन्धकताशुन्या वृतित्वे निवेशे हदायेकदेशातिव्याप्तिवारणेपि ताशविषयिताव्या पकत्वापेक्षया सुतरामवगुरुत्वात्तस्यहयत्वमवसेयम् ॥ अथ प्रतिबन्धकताशून्यावृत्तित्वं यद्रूपएव निवेश्यं संसर्गश्च स्वा वच्छिन्ननिरूपितविषयितावत्वम्वृत्तितावच्छेदकोवोध्य इतिचेक परम्प रायाः संसर्गत्वे मानाभाषा अनाहाया॑प्रामाण्यवानानास्कन्दितनि श्चयवृत्तित्वविशिष्टविषयितावत्वस्य संसर्गत्वे प्रतिवन्धकतान्य स्पोकनिश्चयात्मकत्वे वा वृक्षाकपिसंयोगवानित्यत्राव्याप्यवृत्तित्वज्ञा नस्योजकतापक्षे कपिसंयोगाभाववत्कपिसंयोगववृक्षत्वावच्छिन्नवि षयकहानस्याहार्यतया वादशवृक्षत्वावच्छिन्नेऽतिव्याप्तेश्च । पतेनोकपरम्परायास्संसर्गवाभावेपि ताशप्रतिवन्धकतान्य ·लाघवात्त. सामान्यनिरुक्तिविवेचना निरूपितवृत्तितावद्विषयितानिरूपकतानवच्छेदकमेव निवेश्यम् । नच प्रमेयत्वावच्छिन्नवृत्तितामादाय दोषइतिवाच्यं प्रतिवन्धकत्वाभावव. निरूपिता या विषयितात्वावच्छिन्नवृत्तिता तन्निरूपकत्वनिष्ठावच्छे. दकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वाभावस्यैव नि- वेश्यत्वादितिनिरस्तम् । अत्राव्याप्यवृत्तित्वग्रहस्यानुत्तेजकत्वपक्षे निरवच्छिन्नस्वरूपेण कपिसंयोगाभावस्यैव कपिसंयोगविरोधित्वेन ताशसम्वन्धेन क- पिसंयोगाभावप्रकारककपिसंयोगवद्विशेष्यकक्षानस्यैवाहार्यत्वात्तद्वि षयविशिष्टस्याप्रसिद्धत्वात् शुद्धस्वरूपेण कपिसंयोगाभाववत्कपिसं. योगवद्वक्षस्य प्रसिद्धत्वेपि तज्ज्ञानस्यानाहार्यतयाऽतिव्याप्तरेभावात् तत्पक्षमवलम्ब्यैव जदीनानतिरिक्तवृत्तित्वं स्वव्यापकतत्कवरूप. नाभिहितमितिप्रतिभाति । यत्तु स्वव्यापकतत्कवरूपमेवानतिरिक्तवृत्तित्वं स्याप्याभिमतम्बाच्यं प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपित. प्रतिवन्धकत्वाभावस्यैकस्यैव यद्रूपावच्छिन्नविषयकनिश्चयवृत्ति भेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वापेक्षया गुरुत्वात् तथाहि ताश. प्रतिवन्धकत्वघटोभयाभावं तत्प्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकरवा. भावं तत्प्रतिवध्यतावृत्तित्वविशिष्टव्यापकतारूपाभावं दोषमात्रेऽव्याप्त्यापत्तिरतस्तद्वारणाय प्रतिवध्यतानिरूपितत्बप्र. तिवन्धकतात्वातिरिक्तधानवच्छिन्नत्वस्थ प्रतियोगितायां व्या. पकत्वप्रतिवध्यतात्वातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नत्वस्य प्रतिवध्यत्वनिष्ठ- वच्छेदकतायां व्यापकत्वनिष्ठावच्छेदकतायां ताशप्रतियोगिता. कत्वाभावत्वातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नत्वस्य चनिवेशोवश्यमेवकार्यः अ. नुमितित्वव्यापकतारूपाभावोपि न्यूनवारकेतरवारकपर्याप्तिसहित. पवावच्छेदकत्वनापादेयोन्यथाधिकरणभेदेनाभावभेदपक्षे तद्यक्तित्वे नोपादाने तत्प्रतिवध्यतानिष्ठस्य व्यापकतारूपाभावस्य भिन्नतया त. यक्तिमत्प्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिवन्धकत्वाभावस्य वाधादिवाने स. स्वाहोषमात्रे ऽव्याप्त्यापत्तेः स्वब्यापकतत्कत्वपक्षेऽप्राणाण्यशाना. भावादीनामवच्छेदकतया प्रविष्टत्वेपि तेषां तद्यक्तित्वेनावच्छे. दकत्वेपि क्षत्यभावात् प्रतिवन्धकतावच्छेदकाभावविशिष्टाम्यत्व- पैकाभावस्यैववा तद्यक्तित्वेनाबच्छेदकतया प्रवेशान्न तदर्शनाधि. क्यम् तथाच स्वव्यापकतत्कत्वापेक्षया गौरवं तारशप्रतिवन्ध चादाय ·२२ सामान्यनिरुक्तिविवेचना कत्वाभावविचारएव तच्छ्न्यावृत्तित्वेऽभिव्यक्तं किमु वक्तकर वृत्तित्वाभावरूपसमुदिततद्विचारे तादृशगुरुभूतप्रतिवन्धकत्वाभ वस्यापि तत्प्रतियोगितावच्छेदकतया प्रवेशात् । यद्विषयिताव्या कत्वशरीरेऽनुमितित्वव्यापकत्वादीनामवच्छेदकतयाऽप्रवेशेन ला वस्य व्यक्तत्वात् तत्रच यद्विषयितावद्वृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकर उभयावृत्तिधर्मातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नत्वेनैकधर्मावच्छिन्नप्रतिवन्धक त्वस्यैक्यपक्षे तनिश्चयवृत्तिप्रतिवन्धकतावान्नोतभेदमादायाव्याप्ति रणाय यदा निविशते तदेदंलाघवम्वोध्यम् प्रतिवन्धकताभेदपक्षस जघन्य एव । नच गौरवं दोषतयाकिमितिभट्टाचार्येण नोक्तामतिवा गौरवापेक्षयाऽसम्भवस्यवरिष्ठत्वात् यावन्तोदोषाः सम्भवन्तीतिन्य यादेकस्योद्भावने क्षत्यभावात् प्रतिवन्धकताभेदपक्षेच ताशप्रात वध्यत्वनिष्ठनिरूपितत्वलम्वन्धावच्छिन्नावच्छेदकताभिन्नप्रतिवन्ध: तात्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितत्वेन तस्या विश णीयतया तदपेक्षया तच्छून्यावृत्तित्वे गौरवस्य नावकाशइति त प्रतिवन्धकताभेदाभावपक्षेपि गौरवासम्भवात् प्रतिवन्धकतावृत्ति सामानाधिकरण्येन ताशवृत्तित्वाभावप्रतियोगितावच्छेदकतयति त्वनिष्ठावच्छदकत्वस्य प्रायशोदोषमानेऽव्याप्तिप्रसङ्गेनोपादानासस वेपि वृत्तित्वाभावप्रतियोगितानिरूपितपरम्परीयतव्यक्तित्वनिष्ठा च्छेदकतायास्तेनरूपणोपादानसम्भवेन प्रतिवध्यत्वादीनामत्राप्यवर दकत्वेनाप्रवेशात् अतएवानतिरिकवृत्तित्वस्य तत्रतत्रोपादित्सा सङ्गच्छतइति ॥ शुद्धहदत्वावच्छिन्नेऽतिप्रसङ्गाच्चेति अथ यदपावच्छिन्नविषयत्वावर पकविषयताशून्यज्ञानीययद्पावच्छिन्नविषयत्व एवोकावृत्तित्व विवक्षितत्वेन तादशहदत्वावच्छिन्नविषयताया इदइतिज्ञानप प्रतिबन्धकताशून्ये सत्वेन कथमतिब्याप्तिरिचन्मैवम् । अत्रकल्पे : र्वेषामेव ज्ञानविशेषणानामनाहार्यत्वादीनां प्रतिबन्धकताशन ज्ञानविशेषणत्वेनाव्यापकविषयताशुन्यत्वस्यापि तद्विशेषणत्वरे विवक्षितत्वेनातिप्रसङ्गसम्भवात् ॥ किश्चिद्रूपावच्छिन्नविषयत्वावर पकविषयताशुन्यत्वस्यैव सिद्धान्तत्वेन तद्वज्ञानवृत्तित्वस्य यदूर वच्छिन्नविषयत्व विशेषणत्वेप्यतिव्याप्स्सम्भवाच्च ॥ केचित्तु संयोगपक्षकसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नसंयोगाभावसा ·सामान्यनिरुकिविवेचना २३ कस्थले संयोगस्संयोगेन संयोगवानितिवाधभ्रमविषये संयोगेऽति- व्याप्तिः उक्तजानस्य संयोगत्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशु. भ्यत्वात् एवं सम्बन्धस्य स्वरूपतोभानाभ्युपगमे गुणपक्षकद्रव्यभेद. साध्यकस्थले गुणोद्रव्यमितिवाधभ्रमस्य स्वरूपतोद्रव्यस्वप्रकारक. स्य स्वरूपतस्समवायससर्गविषयकस्य च विषये गुणातिव्याधिः कि- वाभावपक्षकतादात्म्येन भेदसाध्यकस्थलेऽभावत्वेनघटावगाह्मभावोभे दमेदवानित्याकारकाभावस्ववत्स्वरूपसम्बन्धेन भेदभेदविषयकशान- विषये भेदभेदवत्यतिव्याप्तिः उक्तज्ञानस्याव्यापकविषयताशुन्यत्वात् अतएव यदपावच्छिन्नविषयतानिरूपितयदूपावच्छिन्नविषयता यद्रूपा. वच्छिन्नविषयत्वाव्यापिका तद्रूपावच्छिन्नविषयतानिरूपिततद्रूपाव च्छिन्नविषयताशून्यत्वविवक्षायामपि न प्रतीकार उक्तस्थलयोरति. व्याप्ते१रुद्धरत्वाद्भेदत्वस्याभावगर्भत्वादिति ॥ अनुमितावविरोधितयाऽसम्भव इति ननु इदत्वावच्छेदेनवः सा ध्यतायां इदत्वसामानाधिकरण्येन वद्यभाववज्रदेव्याप्तिसम्भवे पि हृदत्वावच्छेदेन वह्नयभाववद्धदस्यापि तत्र दोषत्वेन न तत्रा- व्याप्तिसम्भवः इदत्वसामानाधिकरण्येनवस्साध्यतायान्तु स एव. दोष इति स्वतरान्तत्राव्याप्त्यभाव इत्यसम्भवाभिधानमनुचितम् तथाहि स्वरूपतोहदत्वधर्मितावच्छेदककस्य वह्नयभाववान्हद इति ज्ञानस्यैव प्रतिवन्धकतया तत्र इदत्वनिष्ठनिरवच्छिन्ननिरूपकताका. धिकरणत्वघटितहदत्वव्यापकत्ववद्वयमावप्रतियोगिकस्वरूपस्य भा. समानतया तद्घटितस्यैव दोषत्वेन दोषतावच्छेदकगतसमुदायत्वा वच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयताकत्वस्य जाति. स्वादिनाहदत्वावगाहिशाने विरहादुक्तविषयताकत्वस्यानतिरिक्तवृ. त्तिस्वाक्षतेः लक्षणसमन्वयादितिचेन्न यद्यद्विषयतायाः प्रतिवन्धक. तावच्छेदकत्वन्तत्तद्धटितस्यैव दोषत्वं नतु प्रतिवन्धकमानविषयमात्र- घटितस्य एवञ्च निरवच्छिन्नहुदत्वनिष्ठनिरूपकत्वघटितसंसर्गावगा. हिशानत्वेन प्रतिवन्धकत्वे निरवच्छिन्नत्वादिनिष्ठसांसर्गिकविषयता. याः प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वापत्त्या गौरवात् लाघवेन निरवच्छिन्न. हदत्वनिष्ठावच्छेदकताकविशेष्यताकज्ञानत्वेनैव प्रतिवन्धकत्वम्वाच्य- मिति इदत्वनिष्ठनिरूपकत्वघटितसंसर्गेण वहयभाववद्धदस्यैव दोष. तया दोषतावच्छेदकगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपातिका ·सामन्यानितिविवेचना तत्र बच्छेदकताकविषयताकत्वस्य जातिमान्वयभाषवानितिक्षानेपि स वेनाव्याप्तस्सम्भवादिति । पदा हुइत्वव्यापकवयभावप्रतियोगिकत्वविशेषितस्य प्रमेय. स्वेन स्वरूपत्ववतो यत्रसंसर्गतया भानं यत्र वा स्वस्वरूपिस्वरूपेण दहत्वावच्छेदेन वयभावस्यभानम्प्रकृतानुमित्यप्रतिवन्धके वहयभाववान्हदइत्याकारकज्ञाने ताहशस्वरूपत्वघटितदोषतावच्के दकगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकवि यताकत्वस्य सत्वेनाव्याप्तिसम्भवादसम्भवाभिधानन्नानुचितमिति ॥ केचित्तु वहित्वावच्छिन्नतद्वह्निनिष्ठप्रकारतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नतद्ध दनिष्ठविशेष्यताकज्ञानत्वावच्छिन्नम्प्रतिवहित्वावच्छिन्नतवाहिनिष्ठवि. षयतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नतद्ध दनिष्ठविशेष्यताकज्ञानत्वेन प्रतिवन्धकत्वपक्षेहदत्वव्यापकत्वविषय. स्वादीनां प्रतिवन्धकतानवच्छेदकतया तदाश्रयघटितस्यादोषत्वेनशु- इस्वरूपघटितदोषतावच्छेदकगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताक. पर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयताकत्वस्य जातिमान्वह्नयभाववानिति वाने सत्वादव्याप्तिरितिवदन्ति । यत्तु हदत्वव्यापकत्वत्वस्या प्रमेयत्वेनावगाहमानं प्रमेयविशि. ष्टवनयभावप्रतियोगिकस्वरूपावगाहिकानमादायाव्याप्तिरिति तन्न हृदत्वसामानाधिकरण्यभेदत्वभेदप्रतियोगित्वतत्वावच्छेदकत्वादिध. टितधर्मगतसमुदायत्वस्यैव दोषतावच्छेदकगतसमुदायत्वेन तदव. च्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयताकत्वस्योक्तशाने विरहादिति ॥ पक्षतावच्छेदकायंशेऽन्याप्रकारकेति अथ किनाम पक्षतावच्छेदकाचंशेऽ- न्याप्रकारकत्वं नतावत् पक्षतावच्छेदकनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकार ताशुन्यत्वं वह्नयभाववान्हवइतिक्षाने विरहात् इदत्वे पारतन्त्र्येण व. हृयभावस्य प्रकारत्वात् नच प्रकारतायां सामानाधिकरण्यसम्वन्धान वच्छिन्नविनिवेश्यं सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन जातित्वेन प्रमेयत्वेन वा इदत्वावगाहिशानस्य तथात्वापत्तेः विशेष्यत्वावच्छेद्यपक्षतावच्छे दकनिष्ठप्रकारताशुन्यत्वमपि धहयभाववान्हवइतिक्षानासंग्रहेण हेयम पारन्त्रीयविषयत्वमवच्छेद्यमेव' नत्ववच्छेदकामिति यदि प्रामाणिक स्यात्स्यादपीदनिष्टं तदेव नास्ति प्रमाणाभावात् इतिचन्न पक्षताव ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना छछदकनिष्ठीशष्यतीकारनाशय स्वस्य विवक्षितत्वात वैशि. 'ट्यश्च स्वनिरूपितल स्वावछद्यावछटकतानिकांपतावषयनिरूपि त प्रकारत्वानच्छिन्नवाभयसम्बन्धन तथाच हृदयनिष्ठविंशष्यता- निरूपितवलयभावनिष्ठप्रकारताया: ताशप्रकार बामवच्छद्यत्व. विरहान्नदोषः। यत्तु पक्षनावच्छेदकायंशे इत्यत्रादिपदग्राह्यलाध्यतावच्छेदकहे. तुतावच्छदकांशयोरन्याप्रकारकत्वं नस्वातन्त्र्येण निवभ्यं किन्तूक्त. निवेशे पक्षतावच्छेदकनिष्ठत्वन्न देयं तावतैव सर्वसाधारण्यसम्भ. वात् इदनिष्ठविशेष्यतायाः स्वावच्छंद्यावच्छेदकत्वाप्रसिद्धः बहिनि. ष्ठविशेष्यताया अभावनिष्ठविशेष्यतायाश्च स्वावच्छेद्यायाः प्रकार तावच्छेदकताया विशिष्टविषयतानिरूपितावच्छेदकतायाश्व प्रसिद्ध. त्वेऽपि तनिरूपितविषयतानिरूपितप्रकारत्वाप्रसिद्धः न वह्नयभाव. वान्हद इति शानासङ्ग्रहः । जातित्वेन घहित्वावगाहि जातिमदभाष. वध्रदज्ञानस्य जातित्वेन पहित्वावगाहि धूमाभावचढत्तिजातिम- द्विषयकज्ञानस्य च वह्नित्वनिष्ठविशेष्यत्वावच्छेद्यावच्छेदकतानिरूपि- तावच्छेदकत्व विशेष्यत्वान्यतरात्मकविषयतानिरूपितवह्नयभावप्र- कारत्व ताशवृत्तित्वप्रकारत्वान्यतरानवच्छिन्नजातित्वनिष्ठप्रकार. तानिरूपकत्वेन वारणसम्भवेन साध्यतावच्छेकांशे हेतुतावच्छेदका.. शेचान्याप्रकारकत्वनिवेशस्य गतार्थत्वादिति। तनुच्छम् पर्वतपक्षक वह्नयभावसाध्यकस्थले वहिमपर्वते. ऽव्याप्त्यापत्तः जातित्वेन वह्नित्वावगाहिजातिमद्वान्पर्वत इति ज्ञानस्य वारणासम्भवात् न पृथक्तया साध्यतावच्छेदकां- शेन्याप्रकारकत्वनिवेशेपि कागतिः वह्नित्वस्य साध्यतावच्छेदक घटकत्वेन साध्यतावच्छेदकत्वेपि स्वावच्छेद्यावच्छेदकताकवि षयतानिरूपितप्रकारत्वस्याप्रसिद्धत्वेन जातित्वनिष्ठप्रकारताया सा. ध्यतावच्छेदकनिष्ठविशेष्यताविशिष्टत्वासम्भवात तार्णवह्निसाध्यक- स्थले तार्णवह्नयभाववान्हुदइति ज्ञानस्य धर्मिपारतन्त्र्येण वह्नित्वांशे तार्णत्वावगाहिनः साध्यतावेच्छदकांशेऽन्याप्रकारकत्वसम्पत्तये वै- शिष्ट्यघटकतया स्वावच्छेद्येत्यादिसंसर्गस्योपादेयत्वादिति वाच्यं स्वावच्छेद्यावच्छेदकतानिरूपितविषयतानिरूपितविषयत्वानवच्छेद्यस्व. स्यैव संसर्गतया प्रवेशात् स्वावच्छेद्यावच्छेदकतानिरूपितप्रकारतानि. ४सा०वि० ·सामान्यनिरुक्तिधिवेचना हापित सांसर्गिकविषयत्वस्य प्रसिद्धत्वेन जातिमस्वान् पर्वतहतिज्ञानवा. रण सम्भवात् न च साधारणनिवेशपक्षेपि स एवास्तुसंसर्गइतिवाच्यं वलयभावधान्हदहतिज्ञानस्यापि सङ्ग्रहस्य दुश्शक्यत्वात् पहिनिष्ठ- विशेष्यत्वावच्छेद्यावच्छेदकतानिरूपितप्रकारतानिरूपितसांसर्गिक विषयत्वस्य प्रसिद्धत्वात॥नचैवं प्रमेयत्वादिना स्वरूपत्वावगाहिशा- नस्यावारणं विशेषपक्षे, सामान्यपक्षे च प्रकारतास्थाने विशेषणता. निवेशेन तद्वारणस्यापि सम्भवइतिषाच्यं समवायादिनिष्ठविशेष्य तायानिरूपितत्वस्य तदवच्छेद्यावच्छेदकतानिरूपितवाहित्वादिनिष्ठा. बच्छकतानिरूपितप्रकारत्वानवच्छिन्नत्वस्य च समवायत्वादिनिष्ठः विशेषणतायां सत्वेन तच्छून्यत्वस्य वयभाषवद्धदादिक्षाने विरहेण प्रायशो दोषविषयकज्ञानमात्रस्यैवासङ्ग्रहापस्या प्रकारत्वस्यैव विव क्षणीयतयोक्तशानावारणस्य तुल्यत्वादतस्तहोषानुपादामस्य दोष. विषयकज्ञानासङ्ग्रहेण दोषापेक्षया दुर्बलत्वात्तद्दोषस्येनि भट्टाचार्येण तदुपेक्षाकृतेत्येतस्यैव भवतापि वाच्यतया प्रमेयत्वादिना स्वरूपाव. गाहिशानमादाय दोषस्येष्टत्वात् यत्र साध्यतावच्छेदकपक्षतावच्छे. दकहेतुतावच्छेदकादीनां स्वरूपतो दोषघटकत्वं नत्र किञ्चित्प्रकारेण तद्विषयकज्ञानमादाय दोषस्यैवानिष्टत्वात् एवं साधारणनिवेशपक्षे व्यभिचारमात्रासङ्ग्रहरूपदोषसत्वे स्थलविशेषे कस्यचिदोषस्या. साहप्रदर्शनेन न्यूनतास्यात् । तस्माद्विशिष्यनिवेशवकार्यइति ॥ ननु पक्षतावच्छेदकत्वाभावनिष्ठत्वं, पक्षतावच्छेदकनिष्ठविशे. प्यताविशिष्टप्रकारतायां निवेश्यमभावश्चावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छि- नप्रतियोगिताकोबोध्यः तथाच जलवज्रदोवह्निमानित्यत्र दोषाभा. वादाह । अविशेषितधर्मावच्छिन्नपक्षकेति येन रूपेण पक्षतावच्छेद. कस्य दोषघटकत्वं तद्रूपानवच्छिन्नधर्मावच्छिन्नपक्षकेत्यर्थः नतु नि. रवच्छिन्नपक्षतावच्छेदकताकेत्यर्थः तथासति हदत्वाश्रयोवह्निमाजा. तेरित्यत्रापि दोषसम्भवे तदुपेक्षाया निर्वाजत्वापत्तेः नचोक्तनिवेशे प्रमेयस्य पक्षतावच्छेदकतावच्छेदकतास्थले पक्षतावच्छेदकत्वाभा. वाप्रसिचाव्याप्तिसम्भवे तावद्दुरानुधावनमयुक्तमिति वाच्यं स्वा- वच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नत्वस्ववृत्तिनिरवच्छिन्नत्ववत्वान्यतरसम्ब. धेन स्वनिरूपितावच्छेदकतावत्वसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकप.

·सामान्यनिकिविवेचना क्षतावच्छेदकत्वाभावस्यप्रकारतायामेव विशेषणत्वात् नच हेतुता. वच्छेदकत्वाभावत्वादिकमप्युक्तप्रकारताविशेषणमस्त्वविशेषितधर्मा वच्छिन्नपक्षकस्थलेपि न दोष इति वाच्यं हदोवह्निमाजातिमत इत्यत्र जातिमान् वयभाववानिति ज्ञानमादायाव्याप्ते१रुद्धत्वात् ॥ अथ प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयताविशिष्टान्यप्र कारताशून्यत्वम्विवक्षणीयम् वैशिष्ट्यश्च स्वतादात्म्य स्वावच्छेद्यावा. न्यतरसम्बन्धेन तथाच न कोपिदोषः वह्नयभावत्वावच्छिन्नप्रकारताया: प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयत्वानवच्छेद्यत्वेपि हदत्वनिष्ठप्रकारतायाः प्रतिबन्धकतावच्छेदकहदत्वनिष्ठावच्छेदकतातादात्म्याभावेपि चव हृयभाववान्इद इत्यादेशानानानासङ्ग्रह इति चेन्न यद्यपि सामानाधिक रण्येन वयभाववध्रदविषयकस्य जातिमान् वयभाववानिति शा. नस्य ज्ञानविशिष्टत्वेनाप्यप्रतिबन्धकतया तदीयविषयता न प्रतिष. न्धकतावच्छेदिका तथापि इदत्वावच्छेदेन वह्नयभाववद्धदत्वाव. च्छिन्नविषयकस्य जातिमान् वहश्भाववानितिज्ञानस्य जातिमान्हद. इतिज्ञानविशिष्टत्वेन प्रतिबन्धकतयां जातिवावच्छिन्नविषयता जाति. त्वादिविषयतापि प्रतिबन्धकतावच्छेदिकैवेत्यव्याप्तितावस्थ्यात् ॥ अथ विशेष्यदलघटकप्रतिबन्ध कतैतविशेषणघटकप्रतिबन्धकतयोर। क्यम्विवक्षणीयम् तथासति प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताविशिष्ठनि. श्चयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनि. रूपकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्व सम्बन्धावच्छिमावच्छे- दकतावदूपवत्वं लक्षणम् वैशिष्ट्यश्च स्ववृत्तिव्यापकतारूपाभावी. यप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनि. ष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितत्व स्वावच्छे. दकविषयताविशिष्टान्यप्रकारताशुन्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितत्वो. भयसम्बन्धेनेति चेन्न वयभाववधभाववज्रदे कथञ्चिदतिम्या. तिवारणाय विशिष्टान्तराघटितत्वस्य वक्ष्यमाणस्य वढयभाववज्जल. वत्कालीनदोवहिमानित्यत्र जलवत्ताहशहदे ऽतिव्याप्तिवारणाय वि. शिष्टद्वयाघटितस्वस्य सार्थक्यसम्भवात् ताधिवेशे परिपकृते यथाना- यन्दोषस्तथाव्यक्तीभविष्यत्युपरिष्टात् तथासति लाघवानवकाशात । यत्रदोषविषयकवानस्य प्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषयताकस्वामियमः तत्राण्याप्त्यापश्च वक्ष्यमाणाव्यापकविषयताशून्यस्वनिवेशेचैतहो.

·२८ सामान्यनिरुक्तिविवेचना तच्छन्य. षाभावादिति ॥ तादृशविशिष्टाघटकपदार्थाविषयकत्वस्येति तथासति प्रकृतलक्षणनिवेशच. यदू विशिष्टनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावः प्रतिबन्ध कत्वेऽस्ति तद्रूपावच्छिन्नवत्वं वैशिष्ट्यश्च स्वावच्छिन्ननिरूपितविषः यित्व स्वावच्छिन्नाबच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदप्रतियोगितावच्छेद कत्वाभाववनिष्ठविषयताशून्यत्वोभयसम्बन्धेनेति ॥ यद्यद्रूपावच्छिन्नस्य यस्ययस्येत्यादि सर्व गगनवद्वाच्यत्वादित्यादौ पूर्व वहोषवारणाय यद्यदूपावच्छिन्नेति तथाच सर्वत्वावच्छिन्नानामेव घ. टादीनां दोषघटकतय। तद्रूपावच्छिन्नविषयताभेदस्य घटत्वावडिछ. नविषयतायां सत्वान्नदोषः। इदपक्षकजातित्ववद्घटत्वकालीनवह्निना. ध्यकस्थले ताहशवहषभाववद्धदत्वावच्छिन्नघटकत्वस्य जातित्वाव. च्छिन्नेलत्वेन तदवच्छिन्नविषयताभेदस्य जातित्वेन हदत्वावगाहि. जातिमान्तादृशवहयभाववानिति ज्ञानीयजातित्वावच्छिन्नदत्वनि. ष्ठविषयतायाम्बिरहादव्याप्त्यापत्तिरतायस्य यस्येति तत्तद्रूपावच्छि बविषयताभेदस्य निरवच्छिन्नविषयतायां सत्वेन । त्वस्य दोषविषयकशाने विरहादसम्भवः स्यादतउक्तं किञ्चिदवच्छि नेति तत्कल्पेति लक्षणार्थः पूर्ववदेवबोध्या वैशिष्ट्यघटकसम्बन्धयो. मध्ये द्वितीयश्च सम्बन्धः स्वावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगितानि. रूपितावच्छेदकताविशिष्टान्यकिञ्चिदवच्छिन्नविषयताशुन्यत्वरूपः वै. शिष्ट्यश्च स्वावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नत्व स्वसामानाधिकरण्योभय. सम्बन्धेन । यत्तु स्वावच्छिन्नविषयितासमानाधिकरणभेदप्रतियोगितानिरू- पितविषयतानिष्ठावच्छेदकताविशिष्टान्यविषयताभित्रकिञ्चिदवच्छि. विषयताशून्यत्वंसम्बन्धः वैशिष्ट्यश्च स्वनिरूपितावच्छिन्नत्वलम्ब. धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्रूपावच्छिन्नत्व स्वनिरूपिताधेयत्वनिष्ठाव. च्छेदकतानिरूपितावच्छेदकतावनिष्ठत्वोभयलम्बन्धेनोत चालनीन्यायेन वधभाववद्धदत्वावच्छिन्नविषयित्वाधिकरणे हद स्वेन तद्धदावगाहिबाने हृदत्वावच्छिन्नैतद्धनिष्ठविषयताकत्ववाने. तिभेदस्य ताहशविषयित्वाधिकरणएतद्धविषयकवाने इदत्वाय. छिन्नतद्धदनिष्ठविषयताबानोतिभेदस्य च सत्वेन इदत्वावच्छिनइ. इत्वनिष्ठविषयत्वस्य तारशावच्छेदकताविशिधान्यभिनत्वात्तच्छ्न्यस्व. तत्तुच्छं .

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना २९ स्य वह्नयभाववद्धदत्वाच्छिन्नविषयताकशाने बिरहादव्याप्त्यापत्तेः । नच इदत्वावच्छिन्नानुयोगिताकसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिकस्वरूप. घटितसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन वह्नयभावविशिष्टहदत्वस्यैव दोष. तावच्छेदकतया तद्पावच्छिन्नविषयकत्वस्य हदत्वेन निखिलहदा. वगाहिज्ञाने एव सत्वान्न दोषइति वाच्यं इदत्वसामानाधिकरण्येन वहयभाववद्धदस्यापि दोषतया तत्रोक्तसामानाधिकरण्येन वढयभा. वविशिष्टहदत्वस्य दोषतानवच्छेदकत्वात् पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन वह्नयभाववत्पर्वतस्य दोषत्वेन तत्रोक्तरीत्या वह्वयभावविशिष्टपर्वत. त्वस्याप्रसिद्धत्वात्तत्राव्याप्ते१रुद्धरत्वादिति । अत्रच येन सम्बन्धेन यद्यद्रूपावच्छिन्नस्येति वक्तव्यमन्यथास. म्बन्धान्तरण जातित्वावशिष्टह्रदत्वस्य दोषघटकवे स्वरूपेण जाति वेन हृदत्वावगाहिजातिमाञ्जातित्ववद्ध्दत्वकालनिवह्नयभाववानि. तिज्ञानवारणासम्भवादितिध्येयम् ॥०॥ तथासति ह्रदोजात्यभावेति । अथ प्रतियोगितावच्छेदकताविशिष्टा. न्यत्वघटकवैशिष्ट्यघटकस्वावच्छेदकावच्छिन्नत्व स्वावच्छेदकता. त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगतावच्छेदकरूपवृत्तित्वरूपं वाच्यं तथाच हृदपक्षकजात्यभावसाध्यकस्थले जातिमद्धदत्वाव च्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगितानिरूपितावच्छेदकताविशिष्टा. न्यत्वस्य जातिमजातिमत्वावच्छिन्नविषयतायां सत्वान्नाव्याप्तिः जा- तिमद्ध्दत्वगतसमुदायत्वस्य जातिमजातिमत्त्वगत समुदायत्वस्य चपरस्परम्भेदस्य स्वीकरणीयत्वात् अन्यथा वक्ष्यमाणाव्यापकवि. षयताशन्यत्वनिवेशेप्यप्रतीकारादितिचेन यत्र बाघचानमवश्यं प. दार्थान्तरसम्बद्धवाधविषयकमेवजातं तत्रोक विषयताया एव बाधज्ञाने सत्वेनाव्याप्त्यापत्तेः । यदूपावच्छिन्नावच्छेदकतेत्यस्या- पि यादशसमुदायत्वकृत्यवच्छेदकत्वार्थकत्वस्य जातिमज्जाति- मत्वावच्छिन्नावच्छदकतावारणाय वक्तव्यतया पदार्थान्तरविशेषि. तवाधत्वावच्छिन्नावच्छेदकताया लभ्यतावच्छेदकगत समुदायत्ववृ. त्तित्वविरहात् तथाविधावच्छेदकताविशिष्टान्यत्वस्योतक्षानीय. विषयतायां सत्वात् । न च तत्र पदार्थान्तरघटितवाधस्य विशिष्टान्त. राघाटतत्वेनापि न वारणामतिवाच्यं यत्र पदार्थान्तगविशेषितवाध. भानमप्रामाण्यवानास्कन्दितमेव तद्विशेषितवाधवानच न तथा ·३० सामान्यनिरुक्तिविवेचना वाच्यम् तत्राव्याप्तरबैतस्य परित्याज्यत्वात् पदार्थान्तरघटितेऽतिप्रसङ्गाभावेन ताशस्थलाङ्गीकारे क्षत्यभावात् नच वक्ष्यमाणकल्पे कागतिरिति- अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितनिश्चयवृत्तित्वविशिष्टस्वाव च्छिन्नविषत्वाव्यापकत्वस्य तत्र निवेशेन दोषाभावात् ॥ वस्तुतस्तु वाधवानकदाचिद्घटकालीनत्वविशेषितवाधविषय- कं मठविषयकश्च कदाचित् पटकालीनत्वविशेषितवाधविषयकं मठ विषयकञ्च तत्राव्याप्तिरत्रवोध्या सिद्धान्ते च किश्चिद्रूपावच्छिन्न- विषयत्वाव्यापकविषयताशून्यत्वनिवेशस्यावश्यकतया नदोषः घट. कालीनवाधत्वावच्छिन्नाविषयकपटकालांवाधत्वावच्छिन्नविषयकप्र नीतिविषयतावच्छेदकवाधत्वस्यसद्भावादतिव्याप्तेरपि न सम्भवः अतएव किञ्चिद्रूपावच्छिन्नावच्छेद कताकप्रतियोगितावच्छेदक. ताविशिष्टान्यविषयताशुन्यत्वस्य ज्ञाने प्रागुकविषयताशून्यज्ञानीय. स्वस्य वा विषयतायां निवेशे पूर्वोक्तस्थले दोषाभावात्कथमेतत्परि- स्यक्तमितिनिरस्तम् उक्तस्थले दोषस्य वारणासम्भवात् ॥ एतेन या. हशसमुदायत्ववृत्तिविषयताकत्वमेव लक्षणघटकं नतु यादृशसमुदा- यत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकत्वं तथाच वह्नयभाव पाजातिमानतज्ज्ञानयिविषयत्वस्य जातित्वघटितवह्नयभाववद्धदरवस मुदायत्वबृत्तितया दोषासम्भवेनैतद्वक्ष्यमाणाव्यपकविषयताशून्यत्वमा पि च न निवेश्यमितिपरास्तम् प्रागुक्तस्थलयोरव्याप्त१रुद्धरत्वात् । यद्वा यद्धटविषयकं बानं वाधविषयकं पृथक्चेदप्रामाण्यज्ञाना. स्कन्दितन्त्रघटेऽतिव्याप्तिरतोवक्ष्यमाणान्यापकविषयताशून्यत्व नि. वेशइति । मैवंयपावच्छिन्नविषयतात्वमिति यनिष्ठविषयतात्वमित्युक्तौ सर्व. गनवद्वाच्यत्वादित्यत्रवाधविषयितासमानाधिकरणाभावप्रतियो. गितावच्छेदकयनिष्ठविषयतात्वस्याप्रसिद्धरब्यातिरतो यद्रूपावच्छि- क्षेति यदपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकेत्यर्थः अन्यथ हदोजात्यभाववानित्यत्रजातिमज्जातिमत्वस्य जातिमत्वानतिरिक्तत. या तपावच्छिन्नविषयत्वस्य जातिमान् इदतिक्षानेपि सत्तया यपपदेन जातिमज्जातिमत्वस्योपादातुमशक्यतया जातिमञ्जदेऽ. व्याप्ते१रुद्धरत्वात् । अत्र यपविशिष्ठनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगिताब. ब्बेवकत्वनास्तीतिप्रतीतिसिद्धोः यः प्रतिवन्धकतावृत्यभावस्तदी.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना यप्रतियोगितानिरूपित परम्परावच्छेदकतावद्रूपवत्वं लक्षणमित्येक यद्रूपमध्ये वह्नयभाववभ्रदत्वगतसमुदायत्वमपरयद्रूपमध्ये वह्नय भाववज्जातिमत्वगतसमुदायत्वमादाय नासम्भवतादवस्थ्यम् वैशि थ्यञ्च स्वावच्छिन्नानुयोगिताकपाप्तिकावच्छेदकताकविषयताक- त्व ताशीवषयताकत्वसमानाधिकरणाभावीयधर्मत्वसमानाधिकरणा. धेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकतात्वनिष्ठावच्छेद- कताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितानुयोगिस्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छे. दकत्वानिरूपितपर्याप्तिनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितप्र. तियोगित्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितावच्छेदकत्वनि ष्ठावच्छेदकताभिन्नविषयतात्वनिष्टावच्छेदकत्वमिन्नावच्छेदकत्वानिरू- पितविषयतात्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितप्रतियोगितानिरूपितावच्छे. दकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित. पर्याप्तिनिष्टावच्छेदकतानिरूपितानुयोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपि- तावच्छेदकता निष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकतानिष्ठावच्छेदक ताभित्रावच्छेदकत्वानिरूपिताधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताभि. भावच्छेदकतात्वनिष्ठावच्छेदकताभित्रावच्छेदकत्वानिरूपितानुयोगि. स्वादिनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपिततत्तनिष्ठावच्छेदक. तानिरूपितविषयतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववत्वोभयसम्बन्धेन तथाच वह्नयभाववद्धदत्वगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपा- प्तिकावच्छेदकताकतज्ज्ञानवृत्तित्वविशिष्टविषयत्वाभावस्य तत्क्षणवृ. त्तित्वविशिष्टताहशसमुदायत्वनिष्ठावच्छेदकत्वादिघटितविषयत्वा. भावानां च वलयभाववज्रदत्वगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताका पर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयतासमानाधिकरणत्वेपि वहयभाववज्जा. तिमत्वगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताक- तज्ज्ञानवृत्तित्वविशिष्टविषयत्वाभावतत्क्षणवृत्तित्वविशिष्टताशसं मुदायत्वनिष्ठावच्छेदकत्वघटितविषयत्वाभावानाञ्च जातिमान्वह्वय. भाववानितिशाने सत्त्वेपि च नासम्भवः अधिकचात्रावच्छेदकलक्षण. विवेचितरीतिमनुसृत्याचं प्रतिवन्धकतावृत्यभावश्च तत्तत्पदार्थनि. ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितप्रतियोगिताकाभावत्वेनैव नि. वेश्यो नतु तत्पदानिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकामावत्वेनापि लक्ष्य. तावच्छेदकगतरूपे तादशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्राप्तये तत्तद.

·सामान्यनिरुकिविवेचना वच्छेदकत्वनिरूपितत्वस्य निवेश्यतया गौरवात् । अथैवमपि अभात्वेनहदत्वावगाहिवह्नयभाववानभाववानितिज्ञाने हृदांशे हदत्वस्य भासमानतया वह्नयभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषय. त्वस्य सत्वेन तत्राव्यापकविषयताशुन्यत्वस्य च सवेनासम्भवताद- वस्थ्यमितिचेदत्रकेचित् भ्रमत्वशुन्यत्वस्य निवेशे यद्याप यथार्थ स्वघटितत्वं तथापि तत्प्रथमलक्षणे भ्रमसामान्यभिन्नत्वरूपम् अत्रच. प्रकारे प्रकारतावच्छेदके विशेष्यतावच्छेदकेच भ्रमत्वस्याभावरूप. मिति नक्षतिः तन्निवेशश्चावच्छेदकताविशष्टविषयताशून्यत्वेन बोध्यः वैशिष्टयश्च स्वनिरूपितत्व स्वविशिष्टप्रतियोगिताकाभाववनिष्ठत्वोभ. यसम्वन्धेन वैशिष्टयश्च स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्व स्वावच्छि- नत्वोभयसम्वन्धन एवञ्च घटोनद्रव्यमित्यत्र घटोद्रव्यमितिशानवि. षयीभूतद्रव्यत्ववद्धटरूपवाधतावच्छेदकगत समुदायत्वावच्छिन्ना- नुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयताकत्वस्य घटत्वेनद्रव्य- त्वावगाहिघटवान्घटइतिज्ञाने वह्निमस्पर्वतत्वगतसमुदायत्वाच्छिन्नानु- योगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयताकत्वस्य पर्वतत्वेनवह्नित्वाव. गाहिपर्वतवद्वान्पवतइतिज्ञानेच सत्त्वोप न तत्तस्थलवव्याप्तिः वृत्य- नियामकसम्बन्धस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वे विषयताविशि- प्टावच्छेदकताकत्वशुन्यत्वमेव तद्वैशिष्टश्च स्वनिरूपितत्व स्वाश्रय- निष्ठसंबन्धितानिरूपितनिरूपकताविशिष्टान्यत्वोभयसम्बन्धेन वै- शिष्ट्यञ्च प्रसिद्धचतुष्टयेषु यावदादेयन्तावद्भिस्सम्बन्धैरितिवदन्ति वस्तुतस्तु वयभाववजातिमन्तजानामीत्यनुव्यवसायस्याभ्रान्ता नाजायमानत्वेन वह्नयभावजात्युभयावच्छिन्नविशिष्टविषयता जाति मान् वयभाववानितिक्षाने स्वीक्रियते वयभावधानभाववानिति भ्रभम्प्रमात्वेन जानत एवच वह्नयभाववदभाववन्तखानामीत्यनुव्यव सायान्न तत्र विशिष्टविषयतास्वीक्रियते भ्रान्तवुद्धर्विषयासाधकत्वात् तत्स्वीकारोपिवा, न सा विषयता ह्रदत्वांशेभासमानाभावत्वेन नावच्छि द्यते इतिवक्तुंशक्यते तथाचतज्ज्ञाने वह्निव हित्वाभावत्वस्वरूपहृदत्वग तसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयताय एवाभावोभावेपि वा तदध्यापकत्वस्य वह्नित्ववह्नथभावावाभावस्वरूपा भावत्वहदत्वगतसमुदायस्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदक ताकविषयतायां सत्वेन तादृशसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपा ·सामाभ्यनिरुक्तिविवेचना . प्तिकावच्छेदकताकविषयताया अपि भाव इति यद्पावच्छिन्नविषयता कत्वस्य तादृशविषयताविरहस्य वा तज्ज्ञानेऽभावानाव्याप्तिः उक्तसमु. दायत्वयोरपेक्षाबुद्धिविशेषविषयतारूपतया तार्णवह्नित्वगतद्वित्वव. ह्नितार्णत्वगतद्वित्वयोरिव परस्परम्भेदस्यानिवार्यत्वादिति ध्येयम् ॥ ननु जात्यवच्छेदेन वढेःसाध्यतास्थले वह्नयभाववजातिमपबाधे. ऽव्याप्तिः वहिवाहित्वाभावाभावत्वस्वरूपजातिजातित्वगतसमुदाय स्वस्यैव यद्रूपपदेनोपादेयतया तादृशरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपा- प्तिकावच्छेदकताकविषयताकत्वस्य जातित्वेन ह्रदत्वादितत्तजात्यवगा हिशानेपि सत्वेन चालनीन्यायेन वहिवह्नित्वाभावाभावत्वह्रदत्वा दिगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकवि षयवाभावस्य तत्समानाधिकरणतया कस्यापि दोषविषय. कज्ञानस्याव्यापकविषयताशून्यत्वविरहात् । वधभाववद् वृत्तिजातिमात्रस्यैव दोषघटकतया ताशनिखिलजातिघटितसमु. दायपर्याप्तसमुदायत्वस्यैव दोषतावच्छेदकगतसमुदायत्वरूपतया यद्रूपपदेनोपादेयत्वानोक्तरीत्याऽव्याप्तिसम्भव इति वाच्यं प्रतिव. न्धकप्रमाविषयस्थ प्रतिबन्धकतानुपयुक्तपदार्थाघटितस्य विशिष्ट- मात्रस्यैव दोषतया जातित्वेन तत्तजात्यवगाहनेकप्रमाविषयतजाति- घटितानेकविशिष्टस्यापि बाधत्वेन तेषां सर्वेषां वह्नयभाववजातिम. त्वेनैकरूपेणैव बाधताया अनुभवसिद्धत्वात् । तद्घटकतत्तत्पदार्थध. मिकैकत्वप्रकारकस्य जातित्वेनानुगतीकृतजातिधर्मिकैकत्वप्रकारकस्य एकाजातिरित्याकारकस्यैकस्यापिज्ञानस्यापेक्षाबुद्धित्वेन तद्विशेषवि षयत्वरूपसमुदायत्वस्य प्रातिस्वीकरूपेण समुदायरूपेणच निखिलजा तिपर्याप्तस्यैकस्यैव यत्पदेनोपादेयत्वात् तस्यच जातित्वेनानेकजाति विषयकज्ञानीयविशिष्टविषयतावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेद- कत्वमिव जातित्वेन तत्तजात्यवगाहिज्ञानीयविशिष्टविषयतावच्छेदक तापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वमपि स्वीक्रियते यथा घटत्वेनानुगती कृत्यघटविशेष्यकस्यैकोघटइत्याकारकस्य घटान्यप्रमेयत्वेनानुगतघ. टान्यप्रमेयविशेष्यकस्यैकोघटान्यप्रमेयइत्याकारकस्य चैकस्यापेक्षाज्ञा नस्य विषयत्वलक्षणं द्वित्वं बहुपदार्थवृत्ति प्रातिस्वीकरूपेण तत्तदुभयप. दार्थपर्याप्तद्वित्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोगित्वेन स्वीकि यतइति दोषस्य दुरित्वात ॥ यदिच बहुपदार्थवृत्तिद्वित्वादिकंनस्वी. ५सा०वि० ·सामान्यनिरुतिविवेचना क्रियते घटघटान्यप्रमेयोभयत्वादिकञ्च घटघटान्यप्रमेश्वृत्तिद्वित्व-वे. नानुगतीकृतमेवैश्यव्यवहारलभते अपेक्षाबुद्धिश्चदन्त्वावच्छिन्नविशे. व्यिकैवेति स्वीक्रियते तदा तत्तजाति घटितदोषतावच्छेदकगतस दायत्वस्यैव यत्पदेनोपादेयतया नाव्याप्तिसम्भवः । परन्त्वपेक्षाबुहे. रिदत्वावच्छिन्नमात्र विशेष्यकत्वे द्वेद्रव्ये द्वेइमेद्रव्ये द्वेइमे इतिप्रत्ययाणा सामग्रीवैलक्षण्यं नस्यात तथालति इदन्त्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छिन्नचि षयकचान इदमेकमिदञ्चैकमितिश्चानादुक्तानां प्रत्ययाणामापत्तिस्यात् तस्मादपेक्षाबुद्धलक्षण्यमङ्गीकार्यमिति यदा घटजातीयमेकं प्रति सन्धत्ते पटजातीयञ्चकन्तदोत्पन्नन्द्रित्वं तत्तद्घटतत्तत्पटगतानेकद. त्वावच्छेदेनानेकघटपटपय्याप्तमेब भवति यत्किश्चिदुभयमात्रबृत्तित्वे विनिगमकामावादित्ययमेव पक्षासमुचित इव प्रतिभाति एवं संख्या. रूपाणान्वित्वादीनाम्पदार्थद्वयादिवृात्तत्वनियमेष्यपेक्षाबुद्धिरूपाणा तथात्वस्य वक्तुमशक्यतया प्रकृते जात्यादिसाधारणसमुदाय त्व- स्यैवोपादेयत्वेन जातित्वेनानुगततत्तहाक्तिवृत्तित्वं सम्भवति भवति. चैवम्वाधस्यैकरूपत्यमपीतिचेत यत्किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्या. पकविषयिताशुन्यत्वमेव निविशतां यद्रूपावच्छिन्नविषयकज्ञाने तथा. चेकजातिघटितरूपमादाय लक्षणगमनसम्भवादितिविभावनीयम् । अत्र धर्मत्वसमानाधिकरणावाच्छन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेद- कताभिन्नविषयतावनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपिता तियोगिताकाभावा यद्पावच्छिन्नविषयितासमानाधिकरणास्तादृशा- भावकूटवत्वनिवेशेनापि यद्यपि जातिमान् वयभाववानितिज्ञानस्य इदोवह्निमानित्यादिस्थलीयवाधविषयकस्य वारण सम्भवति तथा. प्यव्यापकविषयताशुन्यत्वनिवेशे कूटत्वेनाभावानवेशनम्बिनापि ग. तिसम्भवेन लाघवात्तदुपेक्षाकतेतिबाध्यम् ॥ ० ॥ अथ यद्रूपावच्छिन्नविषयितायामव्यापकत्वन्न यद्रूपावच्छिन्नविष. यिताया निवेश्यमपितु यदपावच्छिन्नवियित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकता वच्छेदकविषयितायाः तथा सति विशिष्टान्त राघटितत्वविशिष्टद्वया घटितत्वयोरपिप्रवेशे नप्रयोजनम् मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छि- नविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकशुद्धव्यभिचारत्वावच्छि. नविषयित्वाव्यापकमेयत्वावच्छिन्नविषयिताशून्यत्वस्य मेयत्वावशि. व्यभिचारक्षाने विरहेण तत्रातिव्याप्त्यभावात् वयभाववजलादिम- ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना ३५ 1 त्तिजलवध्रदत्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताषच्छेदक यभाववजलवकालीनजलवद्धदत्वावच्छिन्नविषयित्वाध्यापकव. यभाववजलवद्धत्तित्वाधवच्छिन्नविषयिताशुन्यत्वस्य वह्नयभावव जलवद्धृत्तिजलवज्रदत्त्वावच्छिन्नविषयकज्ञाने विरहेण तत्रापिचा तेव्याप्तिविरहात् । यत्तु वयभाववध्रदत्वावच्छिन्नविषयित्वलामान्यस्यैव वह्वयभा. बान्धूमाभाववानित्याकारकनिश्चयविशिष्टवयभाववान्हदहत्याकार. कनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकतावच्छेदकतया तारशविषयित्वसा गान्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकधूमाभाववद्वयमावत्वावच्छि नविषयित्वाव्यापकवह्नयभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयिताशुन्यत्वस्य वाघज्ञाने विरहेणाव्याप्तेनान्तरेणानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वं ता. दशविषयित्वसामान्यावच्छिन्नत्वनिषेशेपि वारणमिति तन्निवेशनायं थाच व्यभिचारघटितवाधेऽव्याप्तिः व्यभिचारप्रतिबन्धकताया अपि. ताशवाधविषयित्वावच्छिन्नतया तदवच्छेदकव्यभिचारविषयित्वा व्यापकत्वस्य वाधविषयितायांसत्वात्।नच वहिव्यापकीभूताभावप्रति योगिजलत्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नासाधारण्यप्रतिबन्धकतावच्छे दकजलवद्धदत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकत्वस्यासाधारण्यविषय तायां सत्वेनाव्याप्त्या द्वितीयावच्छेदकत्वस्यानतिरिक्तवृत्तित्वरूपताया वाच्यतया शानवैशिष्टयावच्छिन्नप्रतिबन्धकतामादाय दर्शितवाधाव्या प्रप्रसक्तः प्रथमावच्छेदकत्वस्यानतिरिक्तवृत्तित्वरूपतायां प्रयोजना. भावेन व्यभिचारघटितवाधविषयिताया व्यभिचारप्रतिबन्धकतानब च्छेदकतया नाव्याप्तिरितिवाच्यं विशेषगुणवद्घटरूपाश्रयासिौ वा. धघटितायामव्याप्ते१रुद्धरत्वात् असिद्धिविषयितायां गुणवघटस्वा. वच्छिन्नविषयतात्वेन वाधप्रतिबन्धकतायामवच्छेदकत्वेन तदवच्छे. दकविषयित्वाध्यापकत्वस्याश्रयासिद्धविषयितायांसस्वादिति तत्तुच्छम् स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्या. बच्छेदकत्वस्य विवक्षिततयाश्रयासिद्धिप्रतिवन्धकत्वे बाधविषयः ताया अनवच्छेदकत्वादाश्रयासिद्धिविषयिताया एव ताशप्रतिबन्ध कतासामान्यावच्छेदकत्वेन दोषाभावात् । नच बाधबिशिष्टव्यभिचा रेऽतिप्रसङ्गः तद्विषयित्वावच्छिन्नत्वस्य व्यभिचारप्रतिबन्धकतायामेव सत्वेन ताशप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकव्यभिचारविषयिस्वाव्या ·सामान्यनिरुकिविवेचना पकत्वादुक्तविशिष्टविषयितायाः। यद्वा यत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतात्वेन निवेशः कार्यस्तत्रापि न को ऽपि दोषो न गौरवमितिचेन्मैवम् सर्वङ्गगनवद्वाच्यत्वादित्यत्र गगनाभाववघटपटादीनाम्बाधत्वेन तत्राब्याप्त्यापत्तेः सर्वासाम्बाधबुद्धीनाङ्गगनाभावत्वावच्छिन्नप्रकार- तानिरूपितावच्छिन्नविशेष्यताकनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतया ताशप्र तिबन्धकतावच्छेदकविषयित्वाव्यापकत्वस्य निखिलबाधविषयितायां सत्वात् न चाप्रमाण्यज्ञानोत्तेजकत्वानुरोधेन प्रतिबन्धकताभेदएव न्या. य्यइतिवाच्यं सिद्धाविच्छावदप्रामाण्यवानस्यापि बाधज्ञाने याश यादृशाप्रामाण्यग्रहसत्वे वाधनिश्चयसत्वे सर्वधर्मिकगगनप्रकारकबु. द्धयुत्पत्तिस्तत्तद्यक्तित्वेनोत्तेजकत्वे कथञ्चिदेकप्रतिबन्धकताया आप सम्भवात् यद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकत्वघटितलक्षणस्योभयपक्ष. निर्दुष्टत्वेनाभ्यर्हितत्वात्॥ नच तादृशप्रतिवन्धकतावच्छेदकविषयित्व यद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयताशुन्यज्ञानीयत्वनिवेश्यन्त्रोत दोषइतिवाच्यम् वह्नयभाववजलादिमदत्तिजलवध्रदेऽतिव्याप्तः ज. लवद्ध्दत्वाद्यवच्छिन्नविषयितायाः प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वात् वह्नयभावबजलवत्कालीनजलवद्धदत्वावच्छिन्नविषायतायाश्च यद्रूपा वच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयताशून्यज्ञानीयत्वविरहात् नच वि शिष्टद्वयाघटितत्वनिवेश्यं विशिष्टान्तराघटितत्वानिवेशाच लाघव. मितिवाच्यमेतस्यावोधविजृम्भितत्वात् वस्तुत आलोचने विशिष्टा न्तराघटितत्वनिवेशापेक्षयात्रैव गौरवस्य पर्यवसन्नत्वात् प्रति. वन्धकतासामान्यनिवेशपक्षे वहिधूमवानवहेरित्यत्र धूमाभाव वर्धमाभाववदत्तिवावतिब्यातेर्विशिष्टान्तराघटितत्वमवश्यमेव नि वेश्यम् ताशवाहित्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासा. मान्यावच्छेदकत्वस्य वाधविषयित्वव्यभिचाराविषयित्वयारभावात् विशिष्ठविषयित्वान्तरस्य ताशवह्नित्वावच्छिन्नविषयित्वाव्या. पकविषयताशून्यज्ञानीयत्वविरहात् यत्किञ्चित्प्रतिवन्धकतानि. वेशपक्षेच मेयत्वविशिष्टव्यभिचाराविषयकं ज्ञाननियम तोवाधविषयकं वाधज्ञानमपि नियमतः किञ्चित्पदार्थान्तरविषयक मेव तत्र मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्यातः स्वविषयित्वावच्छिन्न बाधप्रतिबन्धकतावच्छेदकवाधविषयित्वस्यान्यज्ञानीयस्य मेयत्ववि. यत्र ·सामान्यनिरुक्तिविवेचनो ३७ शिष्टव्यभिचारविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यज्ञानीयत्वविरहात् त. ज्ज्ञानीयस्य तथात्वेपि तदव्यापकविषयताशुन्यत्वस्य मेयत्वविशि ष्टव्यभिचारज्ञाने सत्वात यदपावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धके. त्यत्रावच्छेदकत्वस्य स्वरूपसम्बन्धरूपत्वे साध्याभाववत्साध्याभाव वदत्तिहेतुरूपपक्ष एवोक्तयुक्त्या स्थल विशेषे व्याप्तिर्वोध्या। नच वाधे दोषस्तत्रसिद्धान्ते दुरुद्धरः बाधनानस्याव्यापकविषयताशुन्यत्व विरहादितिवाच्यं किश्चिद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशुन्यत्व- स्यैव ज्ञानविशेषणत्वात् किञ्चिद्रूपमध्येऽलक्ष्यतावच्छेदकोक्तधर्ममा दाय लक्षणसम्भवात् । नच सर्वङ्गगनवद्वाच्यत्वादित्यत्राव्याप्तिवारणाय किश्चिदूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशुन्यज्ञानीययद्रूपावच्छिन्न. विषयता ताशप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिस्तदृपावच्छिन्नविषयतायां न स्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशुन्यज्ञानीयत्वविशेषणं द्वि. धाऽव्यापकविषयताशून्यत्वप्रवेशे गौरवादपितु लक्ष्यतावच्छेदकीभू तयद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयताशून्यज्ञानीययद्रूपावच्छिन्न विषयत्वं तादृशप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति तदूपावच्छिन्नविषयि. त्वमेव निवेश्यम् । नचाननुगमः यद्रूपविशिष्टनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदक स्वाभावस्यैवनिवेश्यत्वात् वैशिष्टयञ्च स्वावच्छिन्नविषयताकत्व स्ववि शिष्टनिश्चयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरू. पितनिरूपकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छि- नावच्छेदकतावद्धर्मावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यत्वोभय सम्बन्धेन स्ववैशिष्ट्य स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकता वृत्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपि तभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितत्व स्वावच्छिन्नविषयित्वाध्यापकविषयिताशुन्यत्वनिष्ठावच्छेदकताका स्वोभयसम्बन्धेन नोक्तस्थलविशेषेऽतिव्याप्तिरितिवा च्यं वयभाववजातिमत्कालनिवढ्यभाववद्धदेऽतिव्याप्तेः ताहश हृदत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकवियिताशून्यवह्नयभाववज्रदत्वाव- च्छिन्नविषयताकत्वस्य जातिमान् वह्नयभाववानितिज्ञानेपि सत्वेन प्रतिबन्धकत्वाभावात् वह्नयभाववज्रदत्वावच्छि- नविषयित्वस्य ताशप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वविरहात् ताशह- तथाच নগ্ন ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना यतया दत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयताशून्यत्वस्य वहथभाववज्जा- तिमत्कालीनवह्नयभाववाातिमानितिज्ञाने विरहात् ताशविशि- टजातिमत्वावच्छिन्नविषयत्वस्यैव तत्राव्यापकस्यसत्त्वादिति व. ह्रयभाववजातिमत्कालीनवह्नयभावषद्भदत्वस्यैव यद्रूपपदेनोपादे तद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यत्वस्योक्तवि शिष्टज्ञाने सत्वात् तस्मात्तद्रूपावच्छिन्नविषयताविशेषणमेवाव्यापक विषयताशून्यज्ञानीयत्वम्वाच्यं तत्पक्षेच स्वावच्छिन्नविषयताकत्व स्व विशिष्टविषयित्वाव्यापकविषयिताशुन्यत्वोभयसम्बन्धेन यद्रूपविशि ष्टनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावो लक्षणघटकः स्ववै शिष्टयञ्च स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयत्वघाट तेन स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावृत्यभावीयप्रतियोगि तयापरम्परया निरूपिता या किश्चिदूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविष यिताशुन्यत्वव्यक्तिनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकता परम्परया तन्निरूपितावच्छेदकतावद्धर्मावच्छिन्ननिरूपितत्वघटितेन चोभयसम्बन्धेन तथाच प्रागुक्तस्थलविशेषातिब्याप्तिर्दुरुद्धरेतिदिक् । विशिष्टविषयिताव्यापकत्वीनवेशनमेवोचितमितीति । अथ विषयितात्वव्या पकत्वं विषयितावृत्त्यभावघटितं विषयिताव्यापकत्वञ्च विषयित्वाधि करणवृत्यभावघटितमित्यत्राधिकरणस्याधिकस्यावच्छेदकतया प्रवे. शात्तत्कल्पापेक्षया न लाघवमितिचेन्न इच्छीयविषयित्वस्य प्रतिबन्ध कतानवच्छेदकत्वेनासम्भववारणाय ज्ञानीयत्वस्य विषयिताविशेषण. ताया वाच्यतया ज्ञानस्य विषयित्वाधिकरणस्वरूपस्यावच्छेदकतया ऽवच्छेदकाधिक्यविरहात नचाधिकरणत्वस्य विशिष्टविषयित्वनिरू पितस्यावश्यनिवेशनीयतयाऽवेच्छेदकाधिक्यामितिवाच्य ज्ञानीयवि षयतात्वव्यापकत्वशब्दप्रतीतस्य ज्ञानीयत्वविशिष्टताशाविषयतात्व. निरूपिताधिकरणतावदृत्तित्वघटिताभावस्य व्यापकतायास्तदधिकर- णवृत्तिवघटितार्थकत्वेपि शानीयत्वस्य विषयिताविशेषणत्वमङ्गीक- त्य विवक्षितताहशविषयितावृत्तित्वघटिताभावापेक्षया गुरुत्वेन त्या- ज्यताया भवत्पक्ष श्च शब्दतःप्रतीतस्य तादृशविशिष्टविषयित्वनिरू; पिताधिकरणतावदृत्तित्वघटिताभावस्य विषयिताविशेषणानाहार्य स्वादीनामाश्रयविशेषणत्वमङ्गीकृत्य विवक्षितताहशविषयितावत्ताह शशानवृत्तिवघटिताभावापेक्षया गौरवेणास्मत्पक्षेपि त्याज्यताया एवा

·सामान्यनिरूक्तिविवेचना
३
ङ्गीकारादाधकरणत्वप्रवेशप्रयुक्तगौरवाभावात् ।
यन्तु ज्ञानीयत्वस्यविषविताविशेषणत्वे पुच्छलग्ननया साक्षा.
स्परम्परासाधारणनिरूपितत्वपक्षइतरवारकनिवेशेऽधिकस्य तद्भेदस्य
प्रवेशनीयतया गौरवमेवेति तन्न साक्षात्परम्परासाधारणनिरूपि.
तत्वाङ्गीकारेऽभावप्रतियोगितायामेव यावदवच्छेदकातिरिक्तधर्मा.
नवच्छिन्नत्वमेकदैव निविशत इति पुच्छलग्नत्वप्रयुक्तगौरवाभावात
न च व्यापकत्वांशे साम्ये व्यापकत्वस्यावच्छेदकत्वसम्वन्धेन प्रति-
बन्धकतायामुक्तौ न गौरवस्यावकाशइतिवाच्यं अवच्छेदकत्वस्य वृ.
त्यनियामकतया तत्सम्वन्धावच्छिन्न प्रतियोगित्वाप्रसिद्धया ब्यापक.
स्वस्यासम्भवात, पारिभाषिकस्यान्यत्रदर्शितसमशीलत्रितयाभाव
रूपस्यावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य प्रवेशे गौरवापत्तेः नच
भेदघटितमेवास्तु व्यापकत्वं वृत्यनियामकसम्बन्धस्य भेदप्रतियो.
गितावच्छेदकतावच्छेदकतायाः सर्वानुमतत्वादितिवाच्यम् अत्य-
ताभावघटितव्यापकत्वस्याप्रतियोगित्वगर्भतया प्रतियोगितानवच्छे-
दकत्वघाटितभेदगर्भव्यापकत्वाल्लघुभूतस्यास्मत्पक्षे प्रवेशात् ।
यद्यप्यत्यन्ताभावगर्भव्यापकतापक्षेपि तज्ज्ञानवृत्तित्वविशिष्टप्र
तिबन्धकत्वाभावमादायाव्याप्तिवारणाय प्रतियोगितायांताशप्रतिब.
न्धकतात्वतदितरोभयानवच्छिन्नत्वन्ताशप्रतिबन्धकतात्वे ताश
प्रतियोगितावच्छेदकतापन्त्यिनधिकरणत्वम्वा निवेशनीयमेव तथा.
पि भेदघटितध्यापकत्वपक्षे तज्ज्ञानवृत्तित्त्वविशिष्टप्रतिबन्धकतावान्ने
ति भेदमादायासम्भववारणाय भेदप्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदक.
तापर्याप्त्यनाधिकरणत्वस्य ताशप्रतिबन्धकतात्वे प्रतियोगितायाञ्च
प्रतिबन्धकतावतज्ज्ञानभेदवारणाय प्रतिबन्धकत्वतदितरोभयानव.
च्छिन्नत्वस्यनिवेश कार्य एवेतिगौरवम् प्रतिबन्धकतैक्यपक्षेपिप्रति.
योगितायामुभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नावच्छेदकत्वान्यावच्छेदकत्वानिक-
पितत्वमवच्छेदकतायां तादृशधर्मातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नत्वम्भेदगर्भ
व्यापकताशरीरे निवेश्यमत्यन्ताभावगर्भव्यापकतागर्ने प्रतिबन्धक-
तावृत्युभयावृत्तिधर्मातिरिक्ततद्वत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वमेव प्रतियोगि-
तायाम्प्रवेश्यमिति न साम्यं भेदगर्भे लाघवप्रवादश्च प्रतियोगित्रै.
यधिकरण्यानिवेशप्रयुक्तस्तदत्रात्यन्ताभावगर्भेऽपि न निविशतइति
निःप्रत्यूहमेव लाघवमिति ॥ ॥

·४० सामान्यनिरुक्तिविवेचना समानकारकज्ञानेविति समानाकारकत्वञ्च विशेष्यताविशिष्टविशे- ध्यताकत्वं वैशिष्टयञ्च स्वविशिष्टविषयतात्वावच्छिन्नानुयोगिताक पर्याप्तिकरूपवृत्तित्वस्वावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वोभयसम्बन्धेन स्व वैशिष्टयश्च स्वनिरूपितत्व स्वावच्छेद्यनिरूपितत्वान्यतरसम्बन्धेन स्त्र विशिष्टविषयतावत्वसम्बन्धेन विषयतावत्ता च प्रसिद्धचतुष्टयस म्बन्धेषु येषां प्रयोजनन्तैर्वाच्यम् तथाच संशये कोटिद्वयप्रकारतानि- रूपितविशेष्यतादयस्याभ्युपगततया तत्तकोटिप्रकारतानिरूपितवि. शेष्यताविशिष्टविशेष्यताकत्वस्य तत्तत्कोटिप्रकारताकनिश्चये स. स्वेन संशयनिश्चययोस्समानाकारकत्वनिर्वाहः वधभाववान्दोव. हिमानितिज्ञानस्य वढयभाववान्हदइतिज्ञानीयहदनिष्ठविशेष्यतावि शिष्टविषयतात्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोगिवयभाववि. षयताइदत्वविषयतागतद्वित्व उक्ताहार्यज्ञानीयहदविशेष्यताया वृत्तित्वविरहात तस्य स्वविशिष्टविषयतात्वावच्छिन्नानुयोगिताकप ाप्तिकत्वसम्बन्धेन वयभावविषयतावह्निविषयताइदत्वविषयता. गतत्रिन्धे सत्वादिति नोक्तानाहाय॑ज्ञानसमानाकारकत्वम् । एवं ह. दोवहिमानितिज्ञानलमानाकारकत्वमपि इदत्वेन हदावगाहिनो वह्नथ भाववान् हृदइतिज्ञानस्य हदत्वेनघटावगाहिवह्नयभाववानदइतिज्ञा नसमानकारकत्वाभावे स्वसामानाधिकरण्यं हृदत्वेनतभ्रंदावगाहि हृदत्त्वेननिखिलहदावगाह ज्ञानयोरसमानाकारकत्वे स्वसामनयत्य- मेव प्रवेश्यं हृदइत्याकारकज्ञानयोसमानाकारकत्वरक्षायै स्वावच्छे. दकीभूतधर्मावच्छिन्नत्वस्ववृत्तिनिरवच्छिन्नत्वान्यतरमेव संसर्गतयो पादेयमिति । आहार्यज्ञानीयविषयितासाधारणविशिष्ट विषयितास्वव्यापकत्वमिति । अथ हद स्वावच्छेदेन वयभाववद्धदत्वावच्छिन्नविषयकजातिमान्वयभाव. वानित्याकारकज्ञानीयविषयतायाः जादिमानदहत्याकारकनिश्चयवि शिष्टनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेपि हदत्वसामानाधि. करण्येन वह्नयभाववध्रदत्वावच्छिन्नविषयकजातिमान्वयभाववा. नित्याकारकज्ञानीयविशिष्टविषयितायाः प्रतिवन्धकतानवच्छेदकत्वे नाव्याप्तिवारणाय अव्यापकविषयताशुन्यज्ञानीयत्वस्य निवेशनीयत- या तस्य यद्पावच्छिन्नविषयतानिरूपितयद्रूपावच्छिन्नविषयता य. दूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापिका तद्रूपावच्छिन्नविषयतानिरूपिततद्- ·सामान्यनिरुकिविवेचना ४१ पावच्छिन्नविषयताशून्यचानीयत्वरूपत्वे वह्नयभाववान्इदोवह्निमानि. त्याहार्यशानीयविषयितामादाय दोषासम्भव इतिचेन हदपक्षके ता. दात्म्येन वह्निसाध्यकस्थले वहिमेदवद्ध्वस्य बाधतया तदूपावच्छि नविषयकस्य वहिभिन्नोहदोवह्निरित्याहार्यज्ञानस्य निरुक्ताव्यापक विषयताशून्यतया तदीयविषयतामादायाव्याप्स्सम्भवात् । नच व. ह्निभिन्नदत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितसमवायत्वावच्छिन्नविषयतैव तत्राव्यापकविषयतास्तीति नदोष इति वाच्यं संसर्गस्य स्वरूपतो. पिभानस्वीकारात् हृदपक्षकभेदत्वसाध्यकस्थले भेदभिन्नोहदोभेद इति ज्ञानेऽव्यापकविषयताशुन्यत्वस्य सत्वात् इदत्वावच्छिन्नविष. यतानिरूपितस्वरूपत्वावच्छिन्नविषयतायास्तादशहदत्वावच्छिन्नविष- यत्वाव्यापकत्वविरहात् ताशहदत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितस्वरू- पत्वावच्छिन्नविषयतापि नाव्यापिका यद्रूपावच्छिन्नविषयतायाः शुद्ध हृदत्वावच्छिन्नविषयताया एव विशिष्टविषयतारूपत्वेन तन्निरूपित. स्वरूपत्वावच्छिन्नविषयताया विशिष्टदोषशाने सत्वात् यद्रूपावच्छि- नविषयतात्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितनिरूप्यतावद्यद्रूपावच्छिन्न. विषयत्वविवक्षणे च भेदोहदोभेदभिन्न इति शाने भेदभेदवद्ध्दत्वा- वच्छिन्नविषयतात्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितनिरूप्यतावत्स्वरूप. त्वावच्छिन्नविषयताविरहात् तदूपावच्छिन्नविषयतानिरूपिततद्रूपा. वच्छिन्नविषयताशुन्यत्वस्य इदोभेदभिन्न इति ज्ञानेपि विरहेण विव. क्षितुमशक्यत्वादिति। अथैवमब्यापकविषयताशून्यज्ञानीयत्वस्य विषयितायामवश्य- मिवशेषणत्वे वहृषभाववान्हद इति ज्ञानीयइदत्वावच्छिन्नविषयिताया स्ताहशज्ञानीयत्वबिरहात हृद इति ज्ञानीयायाश्च प्रतिवन्धकतान- वच्छेदकत्वादेकदेशातिप्रसङ्गस्याभावेन सामान्यपदम्व्यर्थम् नच गो. स्वाभावो गोत्ववानित्यत्र गोस्वाभाववत्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकवि- षयताशून्यस्य गोत्वाभावत्वेन धर्मितया घटाभावाद्यवगाहिगोत्वा. भावो गोत्वाभाववानितिज्ञानस्य गोस्वाभाववत्वाबच्छिन्नविषयतायाः प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वेनातिव्याप्तेस्तनिवेशः कार्य इति वाच्यम् । अव्यापकतया यदूपावच्छिन्नविषयतानिरूपितयद्रूपावच्छिन्नविषतायाः प्रवेशे दोषाभावात् नच स्वरूपपक्षकभेदत्वसाध्यके भेदभेदवत्स्वरूप. मितिचाने भेदभेदवत्वावच्छिन्नविषयत्वाध्यापकस्य यद्रूपावच्छिन्न ६ सा०वि० ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना विषयतानिरूपितयदपावच्छिन्नविषयत्वस्य विरहात् भेदभेदवत्वाव च्छिन्नेऽतिप्रसङ्ग इति वाच्यं स्वरूपत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितस्व. रूपत्वावच्छिन्नविषयताया एवाव्यापकविषयताया उक्तज्ञाने सत्वात नच स्वरूपवस्वरूपवत्वम्भेदत्वविशेषणमास्तान्तत्रैव दोषः स्वरूप. पक्षकस्वरूपवत्स्वरूपाभावसाध्यकस्थले स्वरूपं स्वरूपवत्स्वरूपव. दितिज्ञानविषये स्वरूपवत्स्वरूपवत्यतिव्याप्तिरिति वाच्यं यदूपाव. च्छिन्नप्रकारतानिरूपितयद्रूपावच्छिन्नविशेष्यत्वविवक्षायामातिप्रसङ्गा- नवकाशादिति चेत् । अत्र केचित् अयंघटभिन्नोगुणो द्रव्यभिन्न इत्यादिस्थले स्वरूप. तोघटत्वप्रकारकस्यायं घट इति प्रमाज्ञानस्य स्वरूपतोद्रव्यत्वप्रकार. कस्य गुणोद्रव्यमितिभ्रमस्य च विषय इदन्त्वावच्छिन्ने गुणत्वाव. च्छिन्ने चातिप्रसङ्गान्निवश्यमेव सामान्यपदमिति वदन्ति । अत्रेदमवधेयम् यद्विषयताविशिष्टप्रकारतानिरूपितय दूपावच्छिन्न- विशेष्यत्वं यद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकं तद्विषयतानिरूपिततच. पावच्छिन्नविशेष्यताशून्यत्वमेव विवक्षणीयम् वैशिष्टयञ्च स्वसामाना. धिकरण्य स्ववृत्तिनिरवच्छिन्नत्वोभयाधिकरणत्वघटिनेन स्वविशि टवृत्तित्वघटितेन स्वावच्छेदकावच्छिन्नत्वघटितान्यतरस म्बन्धेन स्ववैशिष्टयञ्च स्वाधिकरणनिरूपितत्व स्ववृत्तिनिरवच्छि- नत्वसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन एवञ्च घटत्वद्रब्यत्वादिनिष्ठनि रवच्छिन्नविषयताविशिष्टनिरवच्छिन्नप्रकारतानिरूपितेदवावच्छिन्न- विशेष्यताया अव्यापकत्वान्नातिव्याप्तिः स्वरूपत्वावच्छिन्नसांसर्गि कविषयताविशिष्टप्रकारतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविशेष्यताया अव्या. पकत्वादसम्भवापत्या यद्विषयतापि प्रकारतात्वेनैव निवेश्या वह्वि- रवृत्तिरित्यत्र वह्निमद्रूपवाधज्ञानस्य वह्नित्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापक निरुक्तविषयताशुन्यत्वेन वहावतिव्याप्तिवारणाय यदपावच्छिन्नवि- शेष्यतापि यद्विशेष्यताविशिष्टविशेष्यतात्वेन प्रवेशनीया वैशिष्टयञ्च पूर्ववत् तथाच वह्नित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूापतनिरवच्छिन्नविशेष्य. तैव तंत्र वह्नित्वावच्छिन्नविषयित्वाच्यापिकास्तीति न दोषः विशष. णीभूतविषयताया विशेष्यतात्वेन निवेशात बह्नयभावत्वावच्छिन्न: प्रकारताविशिष्टप्रकारतानिरूपितस्वरूपत्वावच्छिन्नसांसर्गिकविषय. प्राविशिष्टस्वरूपत्वावच्छिन्नविशेष्यत्वस्य वह्वथभाववरदस्वावच्छिन्न वा ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना विषयित्वाव्यापकत्वेपि नासम्भवः एवञ्चानाहार्यशानीयत्वमपि न निवेश्यम् तथाच सामान्यपदार्थनिवेशपक्षेप्यव्यापकविषयिताशुन्य. स्वस्य निविष्टतयात्रापि तन्निवेशस्तुल्य एव परन्त्वत्र यत्प्रकारतावि. शिष्टप्रकारतानिरूपितत्वस्य यद्विशेष्यताविशिष्टत्वस्य तत्प्रकारतानि रूपितत्वस्य च प्रवेशो यद्यप्यधिक एवास्ति तथापि तादृशवि. षयताशून्यानाहार्यशानीययदूपावच्छिन्नविषयतावृत्यभावप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वाभावस्य स्वकोटिप्रविष्टनिखिलपदार्थनिष्ठावच्छेदकता. भिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितप्रतियोगिताकस्य ताशप्रतिवन्धकताव च्छेदकतात्वतदितरोभयानवच्छिन्नत्वघटितस्य प्रतियोगितावच्छेद- कतापर्याप्तिघटितस्य वा निवेशापेक्षया लाघवमस्त्येव सिद्धान्तक- ल्पपि यद्यप्येतादृशाब्यापकविषयताशुन्यत्वनिवेशे संशयाहार्यशा- नयोर्वारणसम्भवः तथापि तदपेक्षया लाघवेन संशयान्यत्वानाहा य॑त्वयोर्निवेशनमेव समुचितम् । यत्तु प्रमेयत्वादिना स्वरूपत्वादिरूपसंसर्गतावच्छेदकाचगाहि- ज्ञानावारकत्वानिवेशयितुम्नशक्यं ताहशाध्यापकविषयताशून्यत्वमि- ति तत्तुच्छम् तद्घटकविषयतायाः प्रकारतात्वादिना निवेशनमवि- धाय उक्तान्यतरवत्वस्वसाजात्योभयस्य विषयतावैशिष्टयनयोपादे. यत्वादित्यलम् । प्रकृतमनुसरामः अयंघटभिन्न इत्यादी स्वरूपतो. घटत्ववदिदन्त्वाद्यवच्छिन्नलक्षणासम्भवः घटत्वसमवायत्वसमवा- येदवगतसमवायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताक- विषयताकत्वस्य प्रमेयवानयमिति ज्ञाने सत्वेन तत्रायंघट इति ज्ञा- नीयनिरवच्छिन्नप्रकारताविशिष्टप्रकारतानिरूपितेदन्त्वावच्छिन्नविशे- ध्यताविशिष्टविशेष्यताया अभावेनाव्यापकतया तद्विषयतानिरू. पिततद्विषयताशुन्यत्वस्य प्रतिबन्धकशाने विरहादिति चेन्न यद्वि. शेष्यत्वप्रकारत्वयोर्वैशिष्टयस्य स्वतादात्म्यापननिरवच्छिन्नविषय. तासामानाधिकरण्यस्वावच्छेदकावच्छिन्नत्वान्यतरसम्बन्धेन वाच्य- स्वादोषाभावात् तस्मात् वह्नित्वसमवायसमवायत्ववह्निप्रतियोगित्वा. भावत्वाभावस्वरूपत्वस्वरूपहदत्वगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताक. पाप्तिकावच्छेदकताकविषयत्वस्य वह्नयभाववत्कालीनइदत्ववानय- मितिबाने सत्वेन तत्र वलयभावत्वावच्छिन्नप्रकारताविशिष्टप्रकारता- ·सामान्यनिरूक्तिविवेचना विषयित्वाध्यापकत्वेपि नासम्भवः एवञ्चानाहार्यशानीयत्वमपि न निवेश्यम् तथाच सामान्यपदार्थनिवेशपक्षेप्यव्यापकविषयिताशुन्य. त्वस्य निविष्टतयात्रापि तनिवेशस्तुल्य एव परन्तवत्र यत्प्रकारतावि. शिष्टप्रकारतानिरूपितत्वस्य यद्विशेष्यताविशिष्टत्वस्य तत्प्रकारतानि रूपितत्वस्य च प्रवेशो यद्यप्यधिक एवास्ति तथापि तादृशवि. षयताशुन्यानाहार्यज्ञानीययदूपावच्छिन्नविषयतावृत्यभावप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वाभावस्य स्वकोटिप्रविष्टनिखिलपदार्थनिष्ठावच्छेदकता. भिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितप्रतियोगिताकस्य ताशप्रतिवन्धकताव च्छेदकतात्वतदितरोभयानवच्छिन्नत्वघटितस्य प्रतियोगितावच्छेद. कतापर्याप्तिघटितस्य वा निवेशापेक्षया लाघवमस्त्येव सिद्धान्तक- ल्पपि यद्यप्येतादृशाब्यापकविषयताशुन्यत्वनिवेशे संशयाहार्यशा- नयोर्वारणसम्भवः तथापि तदपेक्षया लाघवेन संशयान्यत्वानाहा यंत्वयोर्निवेशनमेव समुचितम् । यत्तु प्रमेयत्वादिना स्वरूपत्वादिरूपसंसर्गतावच्छेदकावगाहि.. शानावारकत्वानिवेशयितुन्नशक्यं तादृशान्यापकविषयनाशून्यत्वमि- ति तत्तुच्छम् तद्घटकविषयतायाः प्रकारतात्वादिना निवेशनमवि- धाय उक्तान्यतरवत्वस्वसाजात्योभयस्य विषयतावैशिष्टयनयोपादे. यत्वादित्यलम् । प्रकृतमनुसरामः अयघटभिन्न इत्यादी स्वरूपतो. घटत्ववदिदन्त्वाद्यवच्छिन्नलक्षणासम्भवः घटत्वसमवायत्वसमवा- येदवगतसमवायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताक- विषयताकत्वस्य प्रमेयवानयमिति ज्ञाने सत्वेन तत्रायंघट इति ज्ञा- नीयनिरवच्छिन्नप्रकारताविशिष्टप्रकारतानिरूपितेदन्त्वावच्छिन्नविशे- प्यताविशिष्टविशेष्यताया अभावेनाव्यापकतया तद्विषयतानिरू. पिततद्विषयताशुन्यत्वस्य प्रतिबन्धकज्ञाने विरहादिति चेन्न यदि शेष्यत्वप्रकारत्वयोर्वैशिष्टयस्य स्वतादात्म्यापन्ननिरवच्छिन्नविषय. तासामानाधिकरण्यस्वावच्छेदकावच्छिन्नत्वान्यतरसम्बन्धेन वाच्य- स्वादोषाभावात् तस्मात् वह्नित्वसमवायसमवायत्ववह्निप्रतियोगित्वा. भावत्वाभावस्वरूपत्वस्वरूपहदत्वगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताक. पर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयत्वस्य वह्नयभाववत्कालीनइदत्ववानय. मितिबाने सत्वेन तत्र वहयभावत्वावच्छिन्नप्रकारताविशिष्टप्रकारता. अथ ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना तत्प्र. . निरूपितहदत्वावच्छिन्नविशेष्यताविशिष्टविशेष्यताविरहात् कारतानिरूपिततद्विशेष्यताया वह्नयभाववान्हद इति शाने सत्वाद सम्भव एव दोषत्वेनात्रस्वीकरणीयः सच यद्रूपावच्छिन्नविषयता निरूपितयदूपावच्छिन्नविषयत्वनिष्ठाव्यापकत्वघटितकल्पेपि सम्भ वतीति स एवोद्भावयितु योग्यः । सिद्धान्ते च प्रागुक्तसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिका वच्छेदकताकविषयत्वस्याव्यापकत्वविरहात कालीनत्वादिघटितस मुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयत्वस्या व्यापकत्वेन तच्छून्यत्वस्य वह्नयभाववानितिज्ञाने सत्वात् वह्नयभावव- त्कालीनहदत्ववानितिज्ञाने विरहाच न दोषः यदिचाभावपक्षकसं. योगेन वाच्यत्वसाध्यकस्थले वाच्यत्वाभाववानभाव: अभावबान् धाव्यत्वाभाव इति ज्ञानयो विभिन्नरूपावाच्छन्नानुयोगिताकपाप्ति. कावच्छेदकताकविषयताकत्वस्य रूपभेदस्य च प्राक्दर्शितत्वेन तथै व हृदयावच्छिन्ने वह्वयभावस्य यत्र विशेषणत्वं तज्ज्ञानीयविषयता. वच्छेदकताप्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वमेव वह्नित्वव हृयभावत्वाभावहदत्वगतप्रागुक्तसमुदायत्वे स्वीक्रियते तथासति न दोषः एवन्तत्तद्धर्मावच्छिन्नानुयोगिताकतत्तद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिता- कसंसर्गस्य भिन्नत्वे दोषघटकत्वे च ताशसंसर्गसाधारणसमुदाय- स्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयत्वस्य वह्नयभा. ववत्कालीनहदत्ववानितिशाने विरहानासम्भव इत्युच्यते तदाप्यधि करणत्वघटितस्य दोषत्वमङ्गीकृत्य अभावोवाच्यत्वाभाववानित्यत्र दोषवारणस्य प्रागुक्तत्वेन तत्पक्षेऽसम्भवस्तदवस्थ एव एवं यत्र दोष घटककिञ्चित्पदार्थविषयकं ज्ञाननियमतोदोषविषयकं तत्र तारशकि- चित्पदार्थेऽतिव्याप्तिः सामान्यपदार्थस्य लक्षणघटकत्वे च दोषवहि भीवेण तत्पदार्थविषयकक्षानीयतद्विषयतायाः प्रतिबन्धकतानवच्छे. दकत्वान्नदोष इति गृहाण। नच सिद्धान्ते तत्रातिव्याप्तिरिति वाच्य- मेतकल्पाङ्गीकृतस्थलविशेषस्य सिद्धान्तेऽङ्गीकारे सिद्धान्तेऽङ्गीकृत. स्यात्राप्यङ्कीकरणीयत्वात तथासत्यव्यापकविषयताशून्यत्वस्यावश्य. विवक्षणीयत्वे योभिहितोरुपवृत्तित्वनिवेशेऽव्याप्तिरूपदोषः प्रयोजकत. या तस्यात्रप्रसङ्गेन किश्चिदूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयताशून्य भानीयत्वस्य प्रवेशनीयतयाहदायेकदेशातिन्याप्तिर्दुरुद्धरेति बोध्यम् ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना मैवं स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्व इत्यादि । अथात्र ज्ञानवैशिष्टयानव- च्छिन्नत्वनिवेशे प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावसमानाधिकरणप्रतिहेतु. मत्पक्षस्य सत्प्रतिपक्षत्वे तत्र साध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगिप्रकृत- हेतुरूपासाधारण्ये चाव्याप्तिमुद्भाव्यानतिरिक्तवृत्तित्वस्या वश्यवि वक्षणीयता प्रतिपादिता तन्नयुज्यते तत्पक्षे विशिष्टद्वयाघटितत्वनि- वेशस्यावश्यकतया तत्र बहुतरसत्प्रतिपक्षादिलक्ष्यविषयता लक्ष्य विषयतामेदनिवेशस्यावश्यकतायाः प्रतिपादनीयतया लाघवेनैत स्पक्ष एवसत्प्रतिपक्षविषयताऽसाधारण्यविषयताभिन्नत्वयोरसाधा रण्यविषयताभिन्नत्वस्यैव वा निवेशमाहत्य यद्रूपावच्छिन्नविषयता- सामान्य ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वासाधार ण्यविषयताभिन्नत्वोभयाभावनिवेश एव कार्यस्तावतैव पाषाणमयत्व वत्पर्वतादावतिप्रसङ्गस्य असाधारण्येऽब्याप्तेश्च वारणसम्भवात् । नच नवयप्रवेशो व्यर्थः स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयता: शुन्यज्ञानीयताशप्रतिबन्धकतानवच्छेदकघटत्वावच्छिन्नविषयता सामान्य एवोभयाभावसत्वेन घटत्वावच्छिन्नेऽतिप्रसनवारकत्वात् यदिचात्राव्यापकविषयताशून्यज्ञानीयत्वनिवेशस्य न प्रयोजनमि त्युच्यते तदास्तुतावत्तथा तथापि पर्वतत्वसमानाधिकरण्येन वहः साध्यतायाधूमस्य हेतुत्वे वह्निमद्वह्निव्याप्यधूमवत्पर्वतेऽतिव्या तिःतद्विषयकज्ञानस्य निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकत्वासम्भ वात् तथाविधस्याहार्यत्वात् धूमाभाववान्वह्नयभाववान्वयभाववा न्हदइतिज्ञानयोः निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतया वाधादिवि. षयताया अपि ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्नप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वाद्वाधा दावव्याप्तिरपि अतएव वह्निमद्धदोघटवान् जलव्यापकवह्नयभावसमा नाधिकरणजलाभावादित्यत्र तादृशजलवद्धदरूपस्वरूपासिद्धौ ना- व्याप्तिः शानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नस्वरूपासिद्धिनिश्चयप्रतिबन्धकतायां. तद्विषयत्वस्यावच्छेदकत्वात्। यद्यपि सत्प्रतिपक्षविषयताभेदनिवेशप. क्षे तस्य प्रकृतानुमितित्वब्यापक प्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकताव- च्छेदकीभूतविषायत्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकविष यता भेदरूपत्वमेववाच्यम् । अन्यथा वह्निमध्रदपक्षकस्थले हदपक्षक वहिहेतुकस्थले वह्निमहदलाध्यकस्थले वह्निमहदहेतुकस्थले च ताह. शजलवद्धदएवपक्षाप्रसिद्धिस्वरूपासिद्धिसाध्याप्रसिद्धिहेत्वप्रलि ·४६ सामान्यनिरुकिविवेचना द्धिरूपे नञ्यविवक्षायामपि दोषस्य दुर्वारत्वात् तथाचोक्तस्वरू- पासिद्धौ न दोषः तथापि हृदोवह्निमान्वयभाववजलवद्वृत्तिजलाभा वादित्यत्र स्वरूपासिद्धावव्याप्तिः नअद्वयाप्रवेशे दुरुद्धरा तद्विषयताया साध्यवत्तावुद्धिप्रतिवध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिवन्ध कतावच्छेदकत्वात ताशविषयताभिन्नत्वाञ्च । नचैवमपि ववयभाववद्वहिव्यापकाभाववत्कालीनत्वे सति वह्वयमा ववद्वह्निमदवृत्तिमत्कालीनहदपक्षकवह्निलाध्यकस्थले वह्निव्यापकाभा. ववत्तादृशहद वह्निमदवृत्तिमत्तादशहदयोर्वाधरूपत्वपक्षे तयोरव्याप्तिः तवुद्धेनिश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वात् व्यावर्त्तकधर्म दर्शनरूपत्वादिति वाच्यम्बह्नयभावस्येव वहिव्यापकाभावस्यापि स्वरू पत एव वह्निविरोधित्वात् । अन्यथा वाधत्वानुपपत्तेरिति ताश. इवत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवह्निव्यापकाभावत्वावच्छिन्नप्रकार. ताकविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतायाम्बाधकामावात ताशहदे वहिव्यापकाभावेऽव्याप्यवृत्तित्वग्रहे व्यावर्त्तकधर्मदर्शनप्रतिबन्धक- ताया इव वहिव्यापकाभाववतिवह्नयभावस्याव्याप्यवृत्तित्वग्रहे विशिष्ट- निश्चयत्वेन प्रतिबन्धकताया अप्यावश्यकत्वात् वहयभावेs- व्याप्यवृत्तित्वग्रहे ऽप्रतिवन्धकत्वस्यानुभविकत्वे व्यापकाभावेऽपि स्व. रूपतोविरोधिन्यव्याप्यवृत्तित्वग्रहे तथात्वे किमितिहिनेत्रनिर्मालनम्। वस्तुतो व्यावर्तकधर्मदर्शनविधयाप्रतिवन्धकत्वेपि यद्यपि नाव. श्यंनिश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकताकल्पनमुचितम् तथाप्ये. तद्विचारस्य प्रदर्यमाणशिष्यबुद्धिवेशद्यार्थप्रक्रियाविरोधित्वेनोपे- व समुचितेदानीम् नच हदपक्षकवह्विसाध्यकजलाभावहेतुकस्थले. विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशवार्यतयोक्ते वयभाववजलवत्कालीन जलवद्धदेऽति व्याप्तिः तद्विषयताया ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नासिद्धिप्र. तिवन्धकतावच्छेदकत्वात् शानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नताशप्रतिबन्ध. कतानवच्छेदकविषयताशुन्यज्ञानीयविषयताभिन्नत्वनिवेशे तहोष- वारणेपि वयभाववज्जलवत्कालीनत्वाभाववज्जलकालीनजलाभा. वहेतुकस्थले निरुक्तविशिष्टेऽतिव्यातेर्नवारणम् कालीनत्वविषयताया अप्यसिद्धिप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वादिति बाच्यं ताहप्रतिवन्धक ताविशिष्टान्यत्वस्यैव विवक्षितत्वात् वैशिष्ठ्यश्च स्वानवच्छेदकीभूत विषयतान्यहानीयत्वलम्बन्धेन तथाचोक्कविशिष्टविषयतायां निक- ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना कसम्बन्धेनासिद्धिप्रतिवन्धकत्वयोर्मध्ये कस्याप्यसत्वात् वस्तुतस्तूत विवक्षायामपि वह्नयभाववद्वयभाबवद्ध्दत्वावच्छिन्नेऽतिप्रसङ्गवार. णाय विशिष्टान्तगघटितत्वस्यावश्यविवक्षणीयतया तेनैवासिद्धिद्वय घटितोदासीनेऽतिप्रसङ्गवारणसम्भवन निरुतविवक्षाया अनावश्यकत्वं नचोक्तज्ञाने वह्नयभावत्वावच्छिन्नावच्छेदकतैव प्रतिबन्धकतानवच्छे. दिकास्तीति नावश्यकताविशिष्टान्तराघटितत्वस्येतिवाच्यं दत्वादि. प्रकारतायाः प्रतिबन्धकतानवच्छेदिकाया वन्ह्यभाववद्धदादिज्ञा. ने सत्वेनासम्भववारणाय प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयताविशिष्टान्य. त्वरूपस्यैव प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वस्य वाच्यत्वात् वैशिष्ट्यञ्च स्वतादात्म्यस्वावच्छेद्यत्वान्यतरसम्बन्धेन बोध्यम् । यत्तु मेयत्वविशिष्टासाधारण्यविषयतायामसाधारण्यविषयता. भिन्नत्वविरहादति व्याप्तिवारणाय विशिष्टान्तराघटितत्वान्निवेश्याम ति तन्त्र असाधारणण्यप्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषयताशुन्यज्ञानीयवि. षयता भिन्नत्वस्य विवक्षितत्वे तदोषासम्भवात् अतएव घटोगगनाभा- ववदभाववत्कालीनगगनवानित्यत्र बाधबुद्धावर्त्तकधर्मदर्शनरूपत्वेन तत्प्रतिबन्धकत्तयैवनिर्वाहे विशिष्टबुद्धित्वेन प्रतिबन्धकतायाम्मानाभावे. न वाधषियतायास्तादृशप्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वेन ताशबाधेऽव्या. प्तिरितिनिरस्तम् शुद्धगगनाभावेऽव्याप्यवृत्तित्वग्रहदशायाम्बिशिष्टः गगनाभावे तदभावेन विशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतायाः सम्भवा. दावश्यकत्वाच्च दोषासम्भवात् । अथ गगनाभाववदभाववत्कालीनघटोगगनवानित्यत्र बाधेऽव्या. प्तिः बाधञ्चानस्य व्यावर्तकधर्मदर्शनत्वेन ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेनैव प्रति बन्धकत्वात् अभाववतिगगनाभावोऽव्याप्यवृत्तिरितिज्ञाने ज्ञानावशिष्टः ज्ञानत्वेनेव विशिष्टज्ञानत्वेनापि प्रतिबन्धकत्वासम्भवात् तत्सत्वएवबा. धज्ञान एवाभाववत्वेन घटस्यभानात् तथासति तस्यप्रतिबन्धकताया अनुभवातीतत्वात् यथा जलावच्छेदेन वह्नयभावेऽव्याप्यवृत्तित्वग्रहे ज. लवत्तया गृहीतहदे वह्वयभाववत्तानिश्चयस्य वहिमत्ताबुद्धिप्रतिबन्धक- ताया आनुभविकत्वानङ्गीकारस्तथावापि तस्यानङ्गीकरणीयत्वात् न च निश्चयविशिष्ट निश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वे मानाभावः । तादृशघटत्वाव. च्छिन्नविशेष्यतानिरूपिता या गगनाभावत्वेनाभावत्वेन वावच्छिन्नप्रका. रता तनिरूपकनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतयैव निर्वाहादिवाच्य जलवान ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना गगनाभाववान् जलवान्ताशघटइतिनिश्चययो निश्चयविशिष्टनिश्चय. स्वेन प्रतिबन्धकताया आवश्यकतया तथाविधानामनन्तज्ञानानामनन्त प्रतिबन्धकत्वापेक्षया ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेनैकप्रतिबन्धकत्वकल्पनस्यैव समुचितत्वात् वैशिष्ट्यञ्च स्वसमानाधिकरण्य स्वीयगगनाभावत्वाव. ভিন্নসন্ধানালিতাবাহানাটাৰিায়মন্ধাবানাব तताशघटत्वाबच्छिन्नविशेष्यताकत्वोमयसम्बन्धेन अवच्छेदकतावै. शिष्ट्यश्च स्वावच्छेदकम्बन्धावच्छिन्नत्व स्वावच्छेदकतात्वावच्छिन्न. प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगिताबच्छेदकरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपा तिप्रतियोग्यवच्छेदकताकत्वोभयसम्बन्धेन तथाच ताशप्रतिबन्धकतयै. व निर्वाहे विशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकतायाम्मनाभाव इत्युक्तदोषोदु- रुद्धर इति चेन्न प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यताविशिष्टान्यत्वस्या- प्युक्ताभावप्रतियोगित्वेन विवक्षितत्वात् वैशिष्ट्यश्च स्वनिरूपितप्रति बन्धकतावच्छेदकत्व स्वविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपि तप्रतिबध्यतावच्छेदकत्वोमयसम्बन्धेन तथाच तादृशघटोगगनवानि- ति बुद्धिम्प्रति ताशघटोगगनाभाववानितिनिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वे- न प्रतिवध्यत्वेन च तदीयविषयतायास्तदुभयावच्छेदकत्वान्नाव्याप्ति सम्भवः एवञ्च साध्याभाववदवृत्तित्वरूपव्याप्तिघटितस्यैव सत्प्रति. पक्षत्वे सत्प्रतिपक्षविषयताभेदस्यानिविष्टत्वेन तत्राव्याप्तिवारणाय प्रति. हेतुव्यापकसाध्याभावसमानाधिकरणप्रतिहेतुमत्पक्षस्य सत्प्रतिपक्ष. त्वे सत्प्रतिपक्षविषयताभेदनिवेशस्यावश्यकत्वेपि वह्विव्यापकाभाव- वज्रदएवाव्याप्तिवारणाय ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतिबन्धकतानव. वच्छेदकत्वस्य प्रतियोगितयाप्रवेशः पर्वतपक्षकवनयभावव्याप्यसा. ध्यकस्थले वहिमपर्वतेऽतिव्याप्तिवारणाय प्रथमसम्बन्धनिवेशः। नचैवमपि वन्ह्यभाववज्जलवत्कालीनत्वेसति जलाभाववद्वह्निम- स्कालीनहदपक्षकवह्निसाध्यकस्थले जलवत्तादशहदेशतेव्याप्तिः । तन्निश्चयस्य साध्यवत्ताबुद्धिम्प्रति जलवान्वन्मभाववानिति. निश्चयविशिष्टत्वेन प्रतिबन्धकत्वात प्रतिबध्यत्वाच तद्विषय. तायास्तदुभयावच्छेदकत्वेन प्रतिवध्यताविशिष्टान्यत्वविरहात् । यद्यपि प्रथमसत्यन्तस्य प्रकृते नास्तिफलं तथाप्युक्तप्रक्रियाया असम्भवारणाय विशिष्टदयाघटितत्वेप्यनुसतव्यतया तदभिसन्धा. नालाघवात्तदुपयोग्यपिविशेषणमत्रैव प्रदर्शितं प्रदर्शयिष्यतेचेति ।

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना बोध्यम् । यत्तु ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नत्वं स्वविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रति- बन्धकताविशेषणम्वाच्यमिति नोक्तदोष इति तन्न पहिधूमोभया. भाववद्वह्निधूमोभयाभाववत्कालीनत्वेसति वह्निधूमोभयवधूमव. स्कालीनहदपक्षकवहिधूमोभयसाध्यकस्थले वहिधूमोभयाभाववत्ता- दृशहदेऽव्याप्त्यापत्तेः वाधबुद्धिम्प्रति साध्यवत्ताबुद्धोर्निश्चयधि- शिष्टनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वादिति वाच्यम् स्वविशिष्टनिश्चय. त्वव्यापकत्यत्रस्ववैशिष्ट्यं न स्वरूपमात्रेण किन्तु स्वावच्छे. दकमुख्यविशेष्यतानिरूपितप्रकारतावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नधर्मि- काव्याप्यवृत्तित्वज्ञानानास्कन्दितत्व स्वरूपोभयसम्बन्धेन वाच्यम् तथासत्युक्तोभयसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतानिरू पितपक्षतावच्छेकावच्छिन्नविशेष्यताकग्रहत्वावच्छिन्न प्रतिबध्यत्वस्य जलाभावो वह्निमत्यव्याप्यवृत्तिरिति ज्ञानास्कन्दितज्ञानेपि सत्वेन तत्र जलव्यावर्तकधर्मदर्शनप्रतिबन्धकताया अभाववत्वादुक्तापत्तेरस- म्भवात् । नच वलयभावव्याप्याभाववद्वह्निमत्कालीनपर्वतपक्षकवथ- भावव्याप्यसाध्यकस्थले वह्निमत्पर्वतेऽतिव्यातिः तद्विषयतार्या प्रतिब. ध्यताविशिष्टत्वस्यैव सत्वात् साध्यवत्ताबुद्धेरुक्तविषयताकबुद्धिम्प्रति विशिष्टनिश्चयत्वेनैव प्रतिवन्धकत्वात् उक्तविषयताकानश्चयस्य च साध्यतत्ताबुद्धिम्प्रति वह्नयभावव्याप्याभाववान्वह्निमानित्याकारकनि. श्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वादितिवाच्यम् विशिष्टान्यत्वघटक- वैशिष्ट्यस्य स्वविशिष्टप्रतिबध्यतावच्छेदकत्वसम्बन्धेन वाच्यत्वात् स्ववैशिष्ट्यश्च स्वविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपितत्व. स्ववृत्तित्वोभयसम्बन्धेन वृत्तित्वञ्च स्वविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रतिब न्धकतानिरूपितत्वसम्बन्धेन स्ववैशिष्ट्यञ्चोभयत्रैव निश्चये प्रागु- कताहशोभयसम्बन्धेनेत्युक्तदोषविरहात् । अथ निरवच्छिन्नस्वरूपण वह्नयभाववजलवत्कालीनत्वेसति निरवच्छिन्नस्वरूपेण जलाभाववाहिमत्कालीनह्नदो वह्निमानित्यत्र ज. लवत्तारशहदेऽतिव्याप्तिःताशहदधर्मिकस्य वह्निमत्त्वनिश्चयस्य जल- वत्त्वनिश्चयस्य च वहृयभावजलाभावाव्याप्यवृत्तित्वग्रहानास्कन्दित. स्यैवानाहार्यत्वेन तत्तत्प्रतिबध्यताविशिष्टानाहार्यानिश्चयत्वव्याप. कत्वस्य तत्तत्प्रतिबन्धकतायां सस्वादितिचेन्न प्रतिबध्यताविशिष्टान्य- *७सावि ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना स्वम्विहाय प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्या. नवच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकावच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यतान. बच्छेदकत्वस्य वाच्यत्वात् वह्नयभाववज्जलवत्कालीनत्वेसति वय. भाववज्जलव्याप्यवत्कालीनहदपक्षकवह्निसाध्यकस्थले जलवचारश. इदेऽतिव्याप्तिः साध्यवत्ताबुद्धि प्रति ताशहदो जलव्याप्यवानिति ज्ञानस्य निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतया तज्जन्यतावच्छे दकत्वस्यैव ताशहदविषयतायां सत्त्वादतो ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्न- स्वनिवेशः । नचैवमपि वहिव्याप्यवद्वह्निमत्कालीन पर्वतपक्षकवहिव्या. प्याभावलाध्यकस्थले वहिमत्ताशपर्वतेऽतिब्याप्तिः तद्विषयताया निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेऽपि ध्यवत्ताबुद्धिप्रतिबन्धकवहिव्याप्यवत्ताशानजन्यतावच्छेदकत्वादिति वाच्यम् प्रतिबध्यताविशिष्टजन्यतानवच्छेदकत्वस्य विवक्षि- स्वात् वैशिष्ट्यञ्च स्वनिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकावच्छिन्नजन: कतानिरूपितत्वस्ववृत्चित्वोभयसम्बन्धेन वृत्तित्वञ्च स्वावच्छे दकावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकावच्छिन्नजनः कतानिरूपितजन्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन तथाच वहिम भचाशपर्वतनिश्चयप्रतिबन्धकनिरूपितजन्यतावच्छेदकत्वस्य सा. ध्यवत्ताज्ञानविषयतायाम्बिरहानातिव्याप्तिः वह्यभाववद्वह्निब्याप्या भाववत्कालीनहदपक्षकवह्निसाध्यकस्थले वह्निव्याप्याभाववज्रदेऽति व्याप्तिः तनिश्चयप्रतिबन्धकवहिव्याप्यवत्ताबानजन्यतावच्छेदकत्व. स्य साध्यवत्ताशानीयविषयतायां सत्वादतः प्रथमसम्बन्धनिवेशः । यत्तु वन्यभाववज्जलवत्कालीनत्वे सति वन्यभाववज्जलव्या. वत्कालीनत्वे सति जलाभाववद्वहिव्याप्यवत्कालीनहदोवह्निमानि. त्यत्र जलबत्ताशहदेऽतिव्याप्तिः साध्यव यवत्ताबुद्धिम्प्रति निश्चयवि. शिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकताहशहदधर्मिकजलव्याप्यवत्ताज्ञानज- म्यतावच्छेदकत्वस्य जलवत्तादृशहदविषयतायां तन्निरूपकग्रहम्प्रति निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतादशहर्मिकवाहिन्याप्यव- तानिश्चयजन्यतावच्छेदकत्वस्य साध्यवत्वज्ञानविषयतायाञ्च सत्त्वादु. क्तजन्यतानवच्छेदकत्वस्य तादृशहदविषयतायाम्बिरहात् । नच हदो. वह्निमानित्यत्रैव जलवद्मदेऽतिव्याप्तिः वह्निमत्ताबुद्धिम्प्रति जलव्या. प्यवत्ताबुद्धर्जलवचाबुद्धिम्प्रति वहिव्याप्यवत्ताबुद्धर्वहृयभावावच्छेदक ·सामान्यनितिविवेचना J जलव्याप्यवत्त्वबुद्धिविशिष्टत्वेन जलाभावावच्छेदकवहिव्याप्यवत्वज्ञान विशिष्टत्वेन च प्रतिबन्धकतया तदवच्छेदकविषयत्वावच्छिन्नतत्तज्ज्ञा ननिष्ठजनकतानिरूपितजन्यतावच्छेदकत्वस्य जलवान्हदइतिज्ञानवि. षयत्वे साध्यवत्ताज्ञानविषयत्वे चसत्त्वादितिवाच्यं वह्निमत्ताबुद्धिम्प्रति हदोवहयभाववाअलव्याप्यवानित्येकत्रद्वयमिति रीत्या जायमानज्ञानस्य वहयभावजलव्याप्योभयवानितिज्ञानस्य चप्रतिबन्धकतया तदीयविष. यतायास्तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वात् जलवत्ताशानजनकतावच्छे. दकरवाच्च एवञ्जलवत्ताबुद्धिम्प्रति जलाभाववान्वहिव्याप्यवानित्येक. अद्वयमितिरात्याजायमानस्य जलाभाववहिव्याप्योभयप्रकारकस्य च शानस्य प्रतिबन्धकतया तदीयविषयतायाश्च ताशप्रतिबन्धकताव. च्छेदकत्वाद्वयनुमितिजनकतावच्छेदकत्वाच्च जलवद्मविषयता यास्ताहशजन्यतानवच्छेदकत्वविरहेण जलवद्धदेऽतिव्याप्तेरनन्यवा रणीयाया निवारणाय प्रतिवन्धकतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणविष: यतापर्याप्तावच्छेदकताकत्वस्य वाच्यतयोक्तरीत्याऽतिव्याप्त्यसम्म पात् । नच विषयत्वमनन्तर्भाव्य पर्याप्तिरवच्छेदकतयावाच्या ताव तैव ताहशहदपक्षकस्थलेपि न दोषः जनकतानवच्छेदकज्ञानवैशिष्ट्य स्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वादितिवाच्यं जनकतानवच्छेदकाव्याप्य वृत्तित्वज्ञानाभावस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेन सर्वत्रासम्भवाप. ते पर्याप्त्यधिकरणतया विषयत्वस्यैव निवेश्यत्वात नच प्रतिबन्ध कतानिरूपितप्रकारतात्वावच्छिन्नावच्छेदकतापर्याप्तिविवक्षणान्नोक्ता दोषःक्षानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिवन्धकतायां प्रकारताद्वयस्य जनक तायामेकप्रकारताकत्वस्यावच्छेदकत्वादितिवाच्यम् इदानीमेकरूपेण प्रतिबन्धकत्वस्याभ्युपगमेन धर्मिविशेष्यकतत्प्रकारकज्ञानयोरेकरूपे- ण प्रतिबन्धकत्वानुरोधेन विषयत्वघटितधर्मस्यैव प्रतिबन्धकताब. च्छेदकत्वेनासम्भवापत्तरिति । वह्नयभाववाञ्जलव्याप्यवानितिज्ञानीयविषयत्वेपि प्रति बन्धकतावच्छेदकत्वपर्याप्तेः सत्त्वेन तत्र जनकतावच्छेदका पातिविरहेण तादृशइदपक्षकस्थलेपि दोषवारणमितिचेन प. यभावव्याप्यवान्हदोघटाभावव्याप्यवानितिज्ञानस्य घटाभावानुमिते. रेव जनकत्वावहिमचाबुद्धरपि प्रतिबन्धकत्वात् वह्वयभावानुमिर्ज नक्रत्वेपि वा तस्य नियतवेषविषयानुमितिविषयसिध्यात्मकहानस्य. अथ ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना प्रतिबन्धकत्वेपि जनकत्वविरहात् आव्याप्यवृत्तिग्रहक वव्याप्यवान्वह्निमानितिज्ञानस्य जनकत्वेपि वा प्रतिबन दसम्भवापत्तेः यद्यदूपावच्छिन्नविषयतात्वे प्रतिबन्ध तावच्छेदकत्व तत्तद्रूपावच्छिन्नविषयतात्वे जनकता च्छेदकत्वस्य विवक्षणीयत्वात् तादृशहदपक्षकेऽतिव्या नच विषयतात्वपर्यन्तं न वाच्यं तथासति निश्चयवि नामकरूपेण प्रतिवन्धकत्व एवोक्तविचारस्योपक्रान्तत्वे. दिधर्मितावच्छेदकीभवच्छेवालादिविषयत्वेपि प्रतिबन्ध त्वसवेन तत्र जनकतावच्छेदत्वविरहेण नोक्तदोषसम्म प्रतिवन्धकतावच्छेदकविषयतानिरूपकयावद्वधाप्यसमु कसानमादायैतद्वाातिव्याप्तितादवस्थ्यात् यद्रूपावच्छि तविषयतात्वेऽवच्छेदकत्वस्य वाच्यतया धर्मितावच्छेद याः किश्चिद्रूपावच्छिन्नविषयतात्वेन प्रतिबन्धकतावच्छे त्तहोषसम्भवादिति तन्न यद्यदूपवृत्तिविषयत्वे ऽवच्छेद यामुक्तातिव्याप्तेरसम्मवेन तदतिव्याप्तरप्यसम्भवात् । केचित्तु प्रतिबन्धकतायां जानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नत्व मोक्तदोषः नच तदेकत्रैव विशेषणमस्त्वितिवाच्यम तस्य म्धकताविशेषणत्वे वहयभाववद्वहिव्याप्याभावव्याप्यवत क्षकवह्निव्याप्याभावसाध्यकस्थले वहिमत्पर्वतेऽतिव्या बन्धकताविशेषणत्वे वढयभाववद्वाह्नव्याप्याभावव्याप्य पक्षकवह्निलाध्यकस्थले वह्निव्याप्याभावद्धदेचातिव्याप्तेः मप्रति निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकताशपर्वत भावव्याप्यवानिति ज्ञानजन्यतावच्छेदकत्वस्य साध्यवर साध्यवत्ताबुद्धिम्प्रति निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रति न्हिव्याप्याभावव्याप्यवानितिज्ञानजन्यतावच्छेदकत्वस्य भाववद्धदविषयतायाश्च सत्त्वात् । नच ताशप्रतिबध्य नकतानिरूपितजन्यतानवच्छेदकत्वमेव विषक्षणीयं न दयघटितौरवादत्राप्युक्तदोषाणामभावाच वैशिष्ट्य तज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिनप्रतिबन्धकतावच्छेदकावच्छिा दकीभूतधर्मावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकता भूतधर्मावच्छिन्नजन्यतानिरूपितत्वोभय सम्बन्धेनेतिवार ·सामान्यनिरुकिविवेचना ज्यचह्निमत्कालीनपर्वतपक्षकवहिव्याप्याभावलाध्यकस्थले वह्निमत्प. वताविषयतायां साध्यवत्ताबुद्धिम्प्रति प्रतिबन्धकस्य निश्चयविशिष्टनि. श्वयत्वेन तम्प्रति प्रतिबन्धकताशपर्वतोवह्निमानितिशानजनकस्य च ताशपर्वतोवह्निब्याप्यवानिति शानस्य जन्यतावच्छेदकत्वस्य सत्त्वा. द्वह्निमत्ताशपर्वतेऽतिप्रसङ्गादिति वदन्ति । अथ सत्प्रतिपक्षविषयताभेदानिवेशपक्षे वयभावव्याप्यवद्वह्नय. भावन्याप्यवत्कालनिहदोवह्निमानित्यत्र वह्नयभावव्याप्यवत्ताशहदे. ऽव्याप्तिः शानविशिष्टज्ञानत्वेनावश्यकल्प्यप्रतिबन्धकतयैव तज्ज्ञानाद- पि कार्यप्रतिबन्धनिर्वाहे विशिष्टज्ञानत्वेन प्रतिवन्धकतागांमानाभावेन तद्विषयतायामसाधारण्यविषयताभिन्नत्वस्य ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छि. नप्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वस्य ताशजन्यतानवच्छेदकत्वस्यैव स- स्वादेतद्वारणायैव सत्प्रतिपक्षविषयताभेदनिवेशे स्वावच्छेदकत्व. स्वावच्छेदकाबच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकत्वान्यतरस. म्बन्धेन ताशजन्यताविशिष्टान्यत्वस्य वा निवेशे साध्यव्यापकाभाव. धत्यक्षस्य वाधतामते वह्निध्यापकाभाववद्वहिन्यापकाभाववत्कालीनहद- पक्षकवहिसाध्यके वहिव्यापकाभाववत्ताडशहदे व्याप्ति१रुद्धरेतिचेन्न सत्प्रतिपक्षविषयताभदवदुक्तवाधविषयताभेदस्यापि प्रवेश्यत्वात एवं साध्यवदवृत्तिमत्पक्षस्य वाधत्वे तद्विषयताभदोऽपिनिवेश्यएव । न चात्र विशिष्टद्वयाघटितत्वघटितानतिरिक्तवृत्तित्वकल्पापेक्षया गौर. वमितिवाच्यं तत्रापि विशिष्टद्वयविषयायामसाधारण्यविषयताभे- दस्य सत्प्रतिपक्षादिदिषयताभेदस्य निरुक्तजन्यतानवच्छेदकत्वस्य चावश्यनिवेश्यताया वक्ष्यमाणत्वात् यदातु तद्भावस्तदापि यदूपा. वच्छिन्नेऽनन्तालस्यभेदानानिवेश्यताया वक्ष्यमाणत्वात् । यत्तु शानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नत्वमेव ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नस्य प्र. कारताविशिष्टप्रकारत्वानवच्छिन्नत्वाभयाभावरूपम्वाच्यं वैशिष्ठ्या स्वावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपवृत्तित्व स्वा वच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्व स्वनिरूपितविशेष्यतावच्छेदकताव- च्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपावच्छिन्नानुयोगि. ताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकत्वैतत्तृयसम्बन्धेन तथाच गगनाभाववदभा. पवानितिक्षानीय गगनाभावत्वावच्छिन्नप्रकारताविशिष्टस्य गगनाभा. वबान्ताशघटइतिज्ञानीय गगनाभावत्वावच्छिन्नप्रकारत्वस्थ वाधर ·५४ सामान्यनिवकिविवेचना प्रतिबन्धक तिबन्धकतायामवच्छेदकत्वेन तत्रोभयाभावसत्त्वेन गगनाभाववभाव. वत्कालीनघटो गगनवानित्यत्र वाधेऽव्याप्तिविरहात्प्रतिवध्यताविशि. छान्यत्वादिकन्न निवेश्यमिति तत्तुच्छम् वह्नयभाववज्जलवबृत्तिजल. वज्रदेऽतिव्याप्तेः ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकतायामुक्तविषयः शाननिष्ठायां वह्नयभाववानभावधानितिज्ञानीयवह्नयभावत्वावच्छिन्न- प्रकारताविशिष्टस्य वह्नयभाववान्हदइतिश्चानीयवह्वयभावत्वावच्छि. नप्रकारत्वस्यावच्छेदकत्वात् निश्चयविशिष्टनिश्चयप्रतिवन्धकता. स्थल एकरूपेणैव प्रतिबन्धकत्वाङ्गीकारात अन्यथा गगनाभाववभा. ववत्कालीनघटोगगनवानित्यत्राव्यातेरेवाप्रसक्तरिति । अत्रोच्यते एकरूपेण निश्चयविशिष्टनिश्चयप्रतिबन्धकत्वं न सम्भवति तत्तदप्रमाण्यवानानामुत्तेजककोटिप्रविष्टत्वन प्रतिबन्ध- कताभेदकत्वात् नच यद्यदप्रामाण्यज्ञानव्यक्तिसत्वे स्वाव्यवाहतो. तरक्षणे प्रतिवध्यीभूतमानमुत्पद्यते तत्तदभावकूटस्य तावच्छेदकघटकत्वेन प्रतिबन्धकताभेदो न प्रामाणिक इतिवाच्यं ताशकूटत्वस्य दुर्जेयत्वेन प्रतिबन्धकतावच्छेदकाघटकत्वात् तस्य तथात्वे प्रवृत्तिनिवृत्तिफलककार्यकारणभावप्रतिवध्यप्रतिबन्ध- कभावयोर्विलोपापत्ते। एवमेकरूपेण प्रतिबन्धकतास्वीकारे गगनाभावभावत्कालीन त्वेसति गगनाभाववदभावविशिष्टकालीनघटपक्षके गगनसाध्यकस्थ- ले गगनहेतुकस्थलेच गगनाभाववक्षाशघटेऽव्याप्तिः गगनाभाव. व्याप्यवत्ताबुद्धरपि निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वात् गग- नाभावव्याप्यवत्ताबुद्धौ गगनाभावधर्मितावच्छेदकीभूतस्याभाववतः प्रकारत्वात् प्रतिवध्यताविशिष्टजन्यतावच्छेदकत्वविरहात् । शब्दैक्या दरपक्षे गगनाभाववत्ताहशघटाद्यनन्तविषयताभदस्य गौरवापादक स्थापि यद्रूपावच्छिन्नविषयतात्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगितया व्या. तिवारणाय ननिवेशसम्भवः तचासति इदोवह्निमानित्यत्र ताडश- घटावावतिव्याः नचासाधारण्यविषयतासत्प्रतिपक्षविषयताभदेवत् पाधस्वरूपासिद्धयादिविषयताभेदोपि प्रतियोगिविधया प्रवेशनीय इतिवाच्यं तथासति यद्पावच्छिन्नविषयतास्वव्यापकोबाधसत्पतिः पक्षादिविषयताभेदपत्रकाभाव इत्यत्र पर्यवसाना तत्र बाधस्था- दीपषमावज्जलवत्कालीनजलवद्धदादिषु वारणाय बाधत्वादि.

·सामान्यनिरुकिविवेचना ५५ प्रत्येकशरीरे उक्तरीतेरनुसरणीयतया उक्तघटपक्षकगगनादिसाध्यक स्थले पुनरपि निपातप्रसङ्गात् । शब्दैक्यामादरपक्षेतु उक्तप्रकारस्य सर्वथा व्यर्थत्वात् यारशपक्ष साध्यकस्थले हिदोषज्ञानस्य न निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्ध कत्वं ताशस्थले ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्नत्वं प्रतिबन्धकतायां यारश. स्थले ताशप्रतिबन्धकत्वं तत्र ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्नत्व तत्तहोषकि- षयत्वानवच्छिन्नत्वोभयाभाववत्वमेव निवेश्य लाघवात् अतएवानति- रिक्तवृत्तित्वनिवेशपक्षेपि शब्दक्यानादर उक्तरीत्या निवेशसम्भवेन विशिष्टद्वयाघटितत्वस्यैष व्यर्थत्वापत्त्या यत्र सत्प्रतिपक्षाप्रसिदि स्तत्र भिनान्तमनुपादेयमेव साध्यादिभेदेन लक्षणभेदादिति पक्षम्प. रित्यज्य भ्रमात्मकहानीयेत्यादिना पक्षान्तरमनुसृतं तथाच शब्द. क्यादरपक्षमालम्ब्यैव सर्वविचाराणामुपक्रमइतिवक्तव्यं तत्रैकरूपेण प्रतिबन्धकत्वपक्षे गगनाभाववत्ताहशघटेऽव्याप्तिर्दुरुधरा एकरूपेण प्रतिबन्धकत्वाभावे च गगनाभाववत्ताशघटज्ञानस्य निश्चयविशिष्ट निश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतायाम्मानाभावेनोक्तप्रकारस्य वैफल्यम् अभा ववान्तादृशघटइतिज्ञानस्यापि विशिष्टनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकतया भाववत्ताशघटत्वावच्छिन्नविषयतायां शानवैशिष्टयानवच्छिन्नप्रति. बन्धकतानवच्छेदकत्वविरहेणाभावसत्त्वात् तादृशघटेऽतिव्याप्तिश्च नच यद्रूपावच्छिन्नविषयतायां ताशघटविषयताभिन्नत्वनिवेश्यमिति वाच्यं ताशघटपक्षकाभावाभावसाध्यकस्थले तस्य बाधत्वेनाव्या. पत्यापत्तेः नच विशिष्टद्वयाघटितत्वपक्षेऽव्याप्तिरतिव्याप्तिर्वोक्तस्थले इतिवाच्यं तत्प्रतीकारस्य तद्विचारावसरे प्रदर्शयिष्यमाणत्वात नचो. कातिव्याप्तिवारणाय प्रतिबध्यताविशिष्टजन्यतानवच्छेदकत्वप्रतियो- गिकाभाव एव निवेश्यो न तत्प्रतियोगितया ताशप्रतिबन्धकतानु. पच्छेदकत्वमपतिवाच्यं वह्रिव्यापकाभाववध्रदेऽव्याप्त्यापत्तेः। यच वलयभाववज्जलबत्कालीनत्वे सतीत्यादिनोक्तस्थले प्रथा मसत्यन्तविरहिते जलवत्ताशहदेऽतिव्याप्तेरेवमपि दुर्वारतापत्तश्च ।। परेतु गोत्वमवृत्तीत्यत्र गोत्ववद्रूपबाधेऽव्याप्तिः गोत्ववानितिज्ञानस्व गोत्वत्वावच्छिन्नप्रकारताकनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतया गोत्वप्रकारता या एव प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वात् गोत्ववत्वावच्छिन्नविषयताया अ तथात्वादित्याहुः ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना अत्र प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वं प्रतिवन्धकतावच्छेदकविषयता. विशिष्टत्वं वाच्यं वैशिष्टयश्च स्वतादात्म्य स्वनिरूपितविषयता- वादाल्यान्यतरसम्बन्धेन तथाच गोत्ववत्वावच्छिन्नविषयतावि. शिष्टविषयतायां प्रतिबन्धकतावच्छेदकगोत्वत्वावच्छिन्नप्रकारता- निरूपितविशेष्यतातादात्म्यस्य सत्त्वान्नाव्याप्तिः यत्रो- दासीनपदार्थविषयकज्ञानम्बाधादिसम्बद्धोदासीनपदार्थविषयकमे. म नियमेन जायते तत्रोदासानपदाविषयतायाः प्रतिबन्ध कतावच्छेदकबाधादिविषयतानिरूपितविषयत्वाभिन्नत्वेनोदासीनेs. तिव्याप्तिः उदासीनपदार्थश्च विशिष्टद्वयाघटितत्ववार्यस्वरूपो नातः सिद्धान्ते तत्रातिव्याप्तितादवस्थ्यामतिबाच्यं विशिष्टान्त- राघटितत्वेनैव तत्रातिप्याप्तिवारणात् वाधादिज्ञानस्य तद्विषयक. त्वनियमाभ्युपगमे विशिष्टद्वयविषयताशून्यत्वस्य तज्ज्ञाने विरहेण बाधएवाव्याप्तिः स्यादित्यवध्ययम् ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्नत्वस्य प्रतिबन्धकताविशेषणत्व इति अथ शानवैशि. टयावच्छिन्नत्व सत्प्रतिपक्षविषयत्वानवच्छिन्नत्वोभयाभाववत्वं प्रति. बन्धकताविशेषणमस्तु ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्नाया अपि सत्प्रतिपक्ष प्रतिबन्धकतायास्तावता सङ्ग्रहसम्भवेन सत्प्रतिपक्षे दोषासम्भवा. दितिचेन्न जलव्यापकवह्नयभावकालीनजलवद्धदेऽतिव्याप्तिः निश्च यविशिष्टनिश्चयावच्छिन्नस्यैकस्यैव प्रतिबन्धकत्वस्य सत्प्रतिपक्ष निश्चयोक्तविशिष्टविषयकनिश्चययोः सत्त्वात् नच व्यापकसामानाधि करण्यघटितविशिष्टस्य सत्प्रतिपक्षतानङ्गीकारेण सत्प्रतिपक्षविषय. स्वानवच्छिन्नत्वन्न निवेशनीयं परमसाधारण्येऽव्याप्तिवारणायासा. 'धारण्यविषयत्वानवच्छिन्नत्वनिवेशनीयमितिवाच्यम् एकरूपेण प्रतिः बन्धकतापक्षे वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिशैवालवद्धदेऽतिव्या. तेः वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलवद्धदस्य विशिष्टान्तराघटित- त्वेन वारणसम्भवेपि वह्निव्यापकीभूताभावप्रतियोगिशैवालस्य जल हेतुकस्थलेऽसाधारण्यानात्मकस्य ताशविशिष्टान्तरत्वस्य च दुरुप. पादत्वेन तेनोक्तविशिष्टस्य वारणासम्भवात नचासाधारण्यक्षान. विशिष्टान्तरक्षानानामेकरूपेण प्रतिबन्धकत्वाभावपक्षावलम्वनस्यावश्य कम्यताया विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशेपि वाच्यतयात्रापि स एवास्तु. पक्षइतिन दोषइतिवाच्यं गगनाभावववदभाववत् कालीनत्वेसति गगना- ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना वाच्य भाववदभावविशिष्टवत्कालीनघटपक्षकगगनलाध्यकस्थले वाधनिश्चय तदन्यनिश्चयानामेकरूपेण प्रतिवन्धकस्वपले प्रतिवध्यताविशिष्टज. म्यतावच्छेदकविषयित्वानवच्छिन्नत्वस्य पूर्ववनिवेशेपि पूर्ववदेवाव्या. प्रतिबन्धकतामेदपक्षेऽभाववान्ताशघट इत्यस्यापि विशिष्टनिश्चयत्वे. न प्रतिवन्धकतयाऽभाववत्ताशघटेऽतिव्याप्तिश्चेति ॥०॥ ननु पद्पावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्व प्रकृतानुमितित्व व्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताविशिष्ट तदूपावच्छिन्न स्वमेवास्तु लक्षणं वह्नयभाववजलवद्वृत्तिजलवद्धदेऽतिप्रसा स्थासम्भवाव विशिष्टाविषयकनिश्चयेपि प्रतिवन्धकत्वस्य सवाल वैशिष्ट्यस्य स्वव्यापकत्वरूपस्य प्रवेशनीयत्वात् ज्ञानवैशिष्ट्याव. च्छिन्नत्वन्ननिवेशनीयम् इदाचेकदेशातिव्याप्तिवारणायन यद्रूपा. वच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यनिश्चयवृत्तित्वं प्रतिवन्धक. स्वे विशेषणं वाच्यं तादृशशुन्यत्व यद्रूपावच्छिन्ननिश्चयविशेषणं तु तथासति वाधाद्यव्यात प्रतिबन्धकत्व. स्य वह्नयभाववद्ध्दकालीनघटादिज्ञानेपि सत्त्वात्। नच वय- भाववजलवत्वावच्छिन्नविषयनाशालिनिश्चयविशिष्टजलवद्ध्दत्वाव. च्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकतामादाय जलध. दधदे तद्विपरीतप्रतिबन्धकतामादाय वयभाववज्जलवति चातिव्या तिरितिवाच्यम् स्वविशिष्टप्रतिबन्धकताव्यापकत्वस्य संसर्गत्वाद वैशिष्टयञ्च स्वतादात्म्य स्वसम्बन्धित्वान्यतरसम्बन्धेन सम्बन्धिता च स्वनिरूपितसामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावच्छे- दकविषयत्वावच्छिन्नत्व स्वावच्छेदकविषयत्वावच्छिन्नसामानाधिक. रण्यसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकत्वोभयसम्वन्धेन तथाच विपरी. तप्रतिबन्धकताया अपि स्वविशिष्टत्वान्नातिव्याप्तिः नच साधारण्ये कागतिरिति वाच्यम् वैशिष्टयस्य स्वाभाववत्त्व स्वरूपोभयसम्बन्धेन स्वविशिष्टप्रतिबन्धकताविशिष्टनिश्चयबृत्तिभेदप्रतियोगितानवच्छेद- कत्वसम्बन्धन वाच्यत्वात् स्वाभावश्च स्वतादात्म्यापनासाधारण्यवि षयत्वानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतावत्व सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताका स्वाभाववत्त्व स्वकालोनासाधारण्यविषयताशून्यत्वोभयसम्वन्धावच्छि नप्रतियोगिताक इति न दोषः प्रतिबन्धकत्वाधिकरणञ्च प्रमात्मक म्विवक्षितं नातो वाधादिभ्रममादाय बाधादावव्याप्तिः एवञ्च गुणपक्ष. ८सा०वि० ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना कद्रव्यभेदसाध्यकस्थल गुणोद्रव्यमितिवाधभ्रमविषयैकदेशेगुणेऽपि नातिव्याप्तिरितिचन्न किञ्चिदपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशू. न्यज्ञानीयत्वम्य प्रवेशे हुदाद्यकदेशानिव्याप्त?रुद्धरत्वात प्रमात्वाध टितैतल्लक्षणे प्रमात्वप्रवेशस्याप्यनौचित्यात् वाधविपरीतवाधवानयोरे करूपेण प्रतिबन्धकत्वपक्षेऽसम्भवापत्तेश्चति ॥ अत एव स्वव्यापकत्व- सम्बन्धावच्छिन्नस्ववृत्तित्वघटितोभयसम्बन्धेन वैशिष्टयवाच्यमिति नातिव्यासिरितिनिरस्तम् तथापि वाधविपरीतवाधयोरेकरूपेण प्रति बन्धकत्वे वाधादिवसम्भवापत्तेः अभाववत्तारशघटादावतिप्रसङ्गा. पसेवा एतस्योपेक्षायत्वादिति ॥ यादृशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टयादृशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वमिति । यद्रूपाव- च्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशुन्ययद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्च येन सामानाधिकरण्येन विशिष्टोयो यद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापक- विषयताशुन्ययद्पावांच्छन्नविषयताशालिनिश्चयस्तत्वमित्यर्थः जा तिमद्वान्वयभाववानितिनिश्चयविशिष्टस्य जलवान्हदइतिनिश्चयस्य जलवान्वयभाववानिातनिश्चयविशिष्टस्य जातिमाञ्जलवानित्यादि. निश्चयस्थाप्रतिबन्धकतया तयोर्वारणायाव्यापकविषयताशुन्यति । अथवद्रूपवृत्तिविषयतैवात्र निवेशनीया व्यर्थमव्यापकविषयताशून्य स्वनिवेशनमितिचेत्प्रागपि यद्पवृत्तिविषयतानिवेशस्य सम्भवदु क्तिकस्य सम्भावितस्थलविशेषे दोषसम्भावनयैव परित्यक्तत्वेन ताहश- सम्भावनाया अत्रापि जागरूकत्वात् तथाहि याहशपक्षलाध्यकस्थले साध्याभावावच्छेदकधर्मस्य केवलस्य न पक्षांशे भानमपितु किश्चि. त्पदार्थविशेषितस्यैव तत्र साध्याभाववत्तद्धर्मववृत्तितद्धर्मवत्पक्षे. ऽतिव्याप्तिः तद्धर्मवपक्षतावच्छेदकगतसमुदायत्वस्य यद्रूपमध्ये धा. रणासम्भवात् तद्रूपवृत्तिविषयत्वाप्रसिद्धः परस्परस्वावच्छिन्नविष- यताशुन्यत्वस्य लक्षणघटकतापक्षेऽलक्ष्यतावच्छदकोक्तविशिष्टधर्म वत्पक्षतावच्छेदकगतमुदायत्वस्यापि धारणासम्भवात् किञ्चिद्विशे षिततद्धर्मवत्पक्षतावच्छदकगतसमुदायत्वस्य धारणसम्भवेपि तदू. पावच्छिन्नानुयोगताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयताशुन्यत्वस्य वि. शिष्टज्ञाने सत्त्वात् । अत्र किञ्चित्पदार्थ उक्तविशिष्टघटकाधेयत्वा तिरिक्त एव ग्राह्य उक्तविशिष्टघटकपदार्थविशेषिततज्ज्ञानस्योक्त. विशिष्टज्ञानात्मकत्वस्यैव स्वीकारात् तेनाधेयत्वविशेषिततद्धर्मवत्पक्षः ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना तावच्छेदकगतसमुदायत्वमादाय नातिव्याप्तिवारणसम्भवः ॥ यद्वा यत्र स्थलविशेषे बाधज्ञान नियमतोदोषाघटकनियतवस्तु द्वयविषयकमेव तादृशवस्तुविषयकज्ञानञ्च पदार्थान्तराविशोषितस्वां, शकतद्वस्तुविषयकमेकञ्चत्ताशवस्त्वन्तरविषयकापरज्ञानकालीनमे. वानुमितिप्रतिबन्धकवाधभ्रमरूपमेव चजायते स्वांशे किश्चित्पदार्थः विशेषिततद्वस्तुविषयकञ्च वाधघटकेनापि किञ्चित्पदार्थेन विशे. षितस्वांशविषयकं तत्तद्वस्तुज्ञानश्च नियमेन वाधघटकसकलपदा- र्थानां विशकलिततया विशिष्टतया वावगाहमानमेवच जन्यते तत्र तत्तद्वस्तुनिष्ठविषयतावच्छेदकधर्मगतसमुदायत्वद्वयमादाय वाधेs. व्याप्तिर्बोध्या ॥ एतेन परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशुन्यत्वनिवेशस्य दृष्यत्वेम लक्षणाघटकत्वानोक्कातिप्रसङ्गसम्भवः अव्यापकविषयताशुन्यत्वनि वशेपि नोक्तातिप्रसङ्गस्य किश्चिदपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयः ताशून्यत्वनिवेशनाते वारणम् एकत्र तन्निवशेनैवातातिसङ्ग. वारणसम्भवात् दलान्तरेसार्थक्याय स्थलान्तरन्तत्रैव वा सा. ध्याभाववसद्धर्मवत्त्वावच्छिन्नविषयकस्योक्तांवशिष्टशानान्यस्य कि. शिद्विशेषिततद्विषयकत्वानियतमाघेककल्पनीयमित्युक्तीनानावकाशः अत्रैकराव्यापकविषयताशून्यत्वस्थापरत्र रूपवृत्तित्वस्य प्रवेशेपि चातिव्याप्तितादवस्थ्यम् रूपवृत्तिावेषयताकस्य वाधभ्रमा. स्मकस्यापरतादृशशानकालीनस्यैव सम्भवात अव्यापकविषयताशू: वाधघटकविषयताया अव्यापकत्वविरहात् विशिष्टविषयतायाश्चाव्यापकत्वेपि भ्रमे तदभावात् उभयत्रा. व्यापकविषयताशुन्यत्वनिवेशेच ताहशनिश्चयत्वस्य स्वांशेवाध. घटकपदार्थावगाहिविशकलितबाधघटकसकलपदार्थावगाहिशानद. येऽप्रतिबन्धकेऽध्यापकविषयताशन्यसत्वेन तत्तद्वस्तुत्वद्वयस्य धार- णासम्भवात् प्रतिबन्धकत्वैक्यपक्षे परस्परविषयताशून्यत्वादिसक- लनिवेशपक्षेचास्यदोषस्य सम्भव इतिवोध्यम् । यदिच प्रास्थलवि. शेषकल्पनं युज्यतेऽव्यापकविषयताशुन्यत्वस्य ग्रन्थकृता शिष्यबुद्धि. वैशद्याय कृतत्वादत्रतु तथात्वाभावेन स्थलोत्प्रेक्षणस्यायुक्तत्वात् अ. न्यथा निःकारणतदुत्प्रेक्षणस्यान्यापकविषयताशून्यत्वनिवेशदूषक- स्यापि सम्भवादित्युकिरनुमता स्थाद्विदुषान तदा निवेशनीयमव्याप. न्यत्वाच्च वाध.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना कविषयताशून्यत्वं यद्रूपवृत्तिविषयताकनिश्चय एव यारशविशिष्टवि- षयकनिश्चयशब्दार्थावाच्य इति एवञ्च जलवान्वनयभाववानवादो. जलवानवेतिसंशयवारणायोभयत्र निश्चयत्वनिवेशनम् । परन्त्वयमत्रविवेकः विशेणांशे संशयस्वीकारे यदूपाप्रसिद्धयाऽस म्भवो न्यथा वह्वयभाववज्जलवकालीनघटत्वादिकमादायातिव्याप्ति. रिति अन्यापकविषयताशून्यत्वनिवेशपक्षेच जलवान्वह्निमान्नवेति सं. शयस्यापि वह्नयभाववज्जलवत्वावच्छिन्नविषयकत्वेनाव्यापकविषय. ताशुन्यत्वेन च तद्वारणायैकत्र निश्चयत्वनिवेशनम् उभयत्र च वह्वयमा. पवतेजोभावववृत्तितेजोभाववद्धवादौ तेजोभाववान्वह्निमानवतिसं. शयं हृदस्तेजस्वीनवेतिसंशयश्चादायातिव्याप्तिवारणाय नचाव्याप- कविषयता यदूपावच्छिन्नविषयतानिरूपितयद्रूपावच्छिन्नविषयतात्वेन निषेशनीया तथाच नोक्तातिव्याप्तिरितिवाच्य भेदत्वाभाववादीना. मखण्डोपाधित्वे तादात्म्येन भेदसाध्यकहदपक्षकस्थले भेदभेदवद. भावभेदवबृत्यभावभेदवद्धदे स्वरूपतोभेदत्वभेदभेदकोटिकमभाव. भेदवान्भेदोनवेतिसंशयं स्वरूपतोऽभावत्वाभावभेदकोटिकं इदोs भावोनवेतिसंशयश्चादायातिव्याप्तिवारणाय तत्सार्थक्यसम्भवात भेद स्वादीनां सखण्डत्वेतु हृदपक्षकतद्यक्तिलाध्यकस्थले तद्यक्तिभेदवद्धट भेदवद्वतिघटभेदवद्धदेऽतिव्याप्तिर्बोध्या । अथसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन निश्चयवैशिष्टयन्नवाच्यमपितु तादात्म्येनैव तथासति संशयान्यत्वरूपनिश्चयत्वमपि सकदेव प्रवेश्य वस्तुतो यदपावच्छिन्नविषयताकत्वे सति अद्रूपावच्छिन्नविषयकत्व बनिश्चयत्वमेव प्रवेशनीयं लाघवाद । यत्वब्यापकविषयताशून्यत्वनि. बेशनस्यावश्यकतायाः प्रागेव दर्शितत्वेनोकविषयतानिरूपकत्वद्वय. शालिनस्समूहालम्बनस्थाब्यापकविषयताअन्यत्वविरहेण यदूपमध्ये घहयभाववज्जलवस्वादेः सनिवेशासम्भवः न च किश्चिद्रूपावच्छिन्न- विषयत्वाब्यापकविषयताशून्यत्वमेव विशेषणम्वाच्यं समूहालम्बन स्थापि बहयभाववज्जलववृत्तिजलवहदत्वावच्छिन्नविषयित्वा या. पकविषयताशून्यत्वसम्भवइतिवाच्य हृदोजलवज्जातिमत्काली. नवाडिमान् जलादित्यत्र ताशवहुयभाववज्जलववृत्तिजलवद्धः देऽतिव्याप्त जलवान्ताहशवहयभावधाजलवाजातिमानितिसमू- हालम्बनस्याप्युक्तविशिष्टरूपावच्छिन्नविषयित्वाध्यापकविषयिता ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना न्यत्ववस्वेन यद्रूपमध्ये ताहशवह्नयभाववज्जलवस्वादेर्धारणासम्भवादि. ति तत्तुच्छम् यदूपावच्छिन्नविषायित्वाव्यापकविषयताशून्यज्ञानयित्व स्यैव यद्रूपावच्छिन्नविषयिताविशेषणत्वोपगमेन समानाकारकशानी यविषयितयोरैक्येनाव्यापकविषयिताशून्यप्रत्येकज्ञानयित्वस्य समूहा लम्बनशानीयविषयत्वे सम्मवाहोषविरहात गगनाभाववदभावव- त्कालीनघटोगगनवानित्यत्र गगनाभाववत्ताहशघटे हेतुमत्पक्षघटि. तासाधारण्ये चाव्याप्तिवारणं समानाधिकरण्यसम्बन्धन निश्चयवि. शेषणत्वपक्षवद्वोध्यमितिचेन्न यादृशस्थलविशेषेऽवच्छेदकधर्मदर्श नविषयालयविशिष्टघटकभागद्वयस्य समूहालम्बनचानकदापि न जा यते तत्रोतविशिष्टेऽतिव्याप्तेः अव्यापकविषयताशून्यज्ञानीयतत्त. द्भागविषयताकत्वस्य प्रत्येकाने विशिष्टशाने चासत्त्वात् तत्तदूपस्य पद्रूपपदेन धर्तुमशक्यत्वादिति ॥ ननु यदूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयवैशिष्ट्यन्ननिवेश्यं वय. भाववज्जलवद्वत्तिजलवद्महत्वावच्छिन्नविषयताया यदपावच्छिन्न विषयतात्वेन तामुपादायातिव्याप्तिवारणसम्भवादितिचेन वयभा. घवध्रदादावसम्भवापत्तेः गगनाभाववद्गनाभाववत्कालीनघटेs- व्याप्त्यापचेश्च । एतेन ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृ. शित्वविवक्षणेनासम्भवइत्युक्तविवक्षानिर्दुष्टतिनिरस्तम् उक्तबाधा नस्य निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वाभ्युपगमेन तत्रा व्याप्तेारयितुमशक्यत्वात् तज्ज्ञानस्य विशिष्टनिश्चयत्वेन प्रति. बन्धकत्वपक्षेऽभाववत्ताहशघटेऽतिव्याप्तेरेव प्रसङ्गात् नच विशिष्ट द्वयाघटितत्वनिवेशेप्युक्तासम्भवोव्याप्तिरतिव्याप्तितिवाच्यं तदुपा दानवलादेव प्राक्परिकृतप्रतिबध्यताविशिष्टजन्यतानवच्छेदक त्वस्य वक्ष्यमाणविशेषणान्तरस्य च विषयताविशेषणत्वलाभेनोक्तदो. षाणामुक्तविशेषणवैयर्थस्य च वक्तुमशक्यत्वादितिपरमार्थः । येतु ऋजवः तानप्यनु किञ्चिदुच्यते यत्र स्थलविशेषे साध्याभा. धवपक्षविषयकं शानं यदा यदोत्पद्यते तदा जलवद्धदादिकि शिवस्तुविषयकमेव ताशवस्तुविषयकमपि ज्ञानं बाधविषयकमेव तज्ज्ञानच कदाचिदपि न बाधघटकस्वघटकतत्तत्पदार्थमात्रविषय मानकालीनं तत्राव्याप्त्यापत्तेः यदूपपदेन जलवद्ध्दत्वस्य धारण- सम्भवेन तद्रूपावच्छिन्नविषयताशून्यत्वस्य वाधवाने विरहात् वि.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना शिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशे रूपद्वयमध्ये वह्नयभाववद्घटत्वजलवद्ध दत्वयोर्धारणासम्मवात वह्नयभाववघटत्वावच्छिन्नविषयतायां वश्य- गणताहशजन्यतानवच्छेदकत्वादिविशेषणविरहात् स्वावच्छिन्नविषय. याव्यापकविषयताशून्यवाहित्वादितत्तद्धर्मावच्छिन्नविषयताकानश्चयः कालीनत्वस्य जलवद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयताकनिश्चये विरहेण यद्रूपम- ये वह्नित्वादेरपिधारणासम्भवात जलवद्धदत्वस्यैवोभयथोपादानस्य. रूपत्वयोर्भेदविवक्षया वारणसम्भवात् अन्यथा द्विधानिवेशवैफल्यात् । नच यत्किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यत्वपक्षस्या- भ्यर्हितत्वेन तत्र यदूपपदेन वह्नित्वस्यापि धारणसम्भवात् जलवद्ध दादिविषयकज्ञानस्यैव वह्वषभाववद्घटत्वावच्छिन्नविषयत्वाव्याप. कविषयताशुन्यत्वात् वह्नित्वावच्छिन्नविययकत्वातिवाच्यम् निश्च. पयोर्भदस्य विवक्षितत्वात् एकदा बाधशानद्वयाभावस्यैव च क पनात् । यद्वा किञ्चिदूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशुन्यत्वन्न निवेश- नीयमपितु याहशरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपाप्तिकावच्छेदकताकवि पयितासमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदिका भवति यारशरू. पावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तीयविशेष्यत्वानवच्छिन्नावच्छेदकताक. विषयिताताहशरूपावच्छिन्नानुयोमिताकपाप्तिकतादृशावच्छेदक कविषयताशुन्यत्वमेव तथाच जातिमत्पक्षकस्थले जलवजातिमत्त्वा वच्छिन्नविषयताके जातिवादिना तत्तजात्यवगाहिशाने तदन्यजा तेजातित्वादिगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपाप्तिकावच्छेद कताकविषयतावद्भेदसत्वेपि ताशसमुदायत्वस्य धारणासम्भवात पदवाच्छिन्नानुयोगिताकपातिप्रतियोग्यवच्छेदकताया जातिनि. छाया विशेष्यत्वावच्छिन्नत्वात् जलस्त्रसमवायत्वसंयोगवजातित्व. तसमुदायत्वस्य धारणसम्भवेपि तदवच्छिन्नानुयोगिताकपाप्ति कावच्छेदकताकत्वस्य जातित्वेन तत्तज्जात्यवगाहिनिखिलझानी. पविषयतायामेव सत्त्वेन तादृशविषयतावद्भेदस्य तत्रसत्वासम्भ- पात् जलत्वहदत्वादिगतसमुदायत्वस्य धारणसम्मवेपि तदव. छिन्नानुयोगिताकपातीयताशावच्छेदकताकविषयत्वत्वस्य ज. वान्हवइतिज्ञान एव सरवाति तद्वारणीयाया वयभाववज्जल. धनुत्तिजलवजातिमत्यतिव्यावरणादिति ।

·सामान्यनिरुतिविवेचना अथैताशस्थलस्वीकारे जलवज्रदेऽतिव्याप्तिरितिचेत् प्रकृतपक्ष साध्यहेत्वघटितभिन्नत्वस्व बद्रूपावच्छिन्नविशेषणत्वोपगमानाति- व्याप्तिारतिकेचित् । परेतु वाधविषयक शानं कदाचिद्घटकालीनज लवद्ध्दविषयकं कदाचित्पटकालीनजलवद्धदावषयकञ्च तादृश जलवद्ध्दज्ञानमपि वाधविषयकमेवान्यत्सर्वपूर्ववत् कल्पनीयमि त्येताहशस्थलएवाज्याप्तर्वोध्या नच तत्र घटकालीनजलवज्रदेऽति. व्याप्तिः विशिष्टान्तरबाधघटितत्वादिति । एतेन विशेष्यदल उक्तभदनिवेशस्यावश्यकत्वे एकविशिष्टाघटि. तत्वघटकविशिष्टेपि तद्भेदो निवेश्योऽप्तारणसम्मवादित्युभयत्र गुरुतरघटितत्वाटतभेदनिवेशनगौरवदुस्थमपि नितरानिरस्तम् अ त्रभेदानवेशस्य प्रयोजनाभावात् । अथवा यत्रस्थलविशेषे साध्यव्या. पकाभाववत्पक्षरूपबाघज्ञाननियमतो वाधांशे किञ्चित्पदार्थविषयक- मेव जायतेऽन्यत्सर्व पूर्ववत्तत्र वाधेऽव्याप्ति. वाधविषयतायां लस्यता. वच्छेदकगतसमुदायत्ववृत्तित्वविरहेण वक्ष्यमाणोभयाभावस्य ताह. शजन्यतानवच्छेदकत्वस्य वासत्त्वात् विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशेच पूर्ववदेव वारणसम्भवादितिमाहुः। केचित्तु हेतुमत्पक्षघटितासाधारण्येऽव्याप्तिवारणस्य विशि. ष्टद्वयाघटितत्वकल्प परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशुन्यत्वनिवेशेनै व सम्भवेन तस्यावश्यनिवेशनीयनया तावतैव गगनाभाववद भाववत्कालीनघटादिपक्षकगगनादिसाध्यकस्थलीयवाधादेर्धारणस म्भवेन प्रतिवध्यताविशिष्टजन्यतानवच्छेदकत्वस्य गुरुतरस्य न- निवेशः काय एकविशिष्टाघटितत्वकल्पे च वह्नयभाववद्धा- दादौ ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकत्वप्रवेशादेवाच्याप्तिवार णसम्भवेपि ताशघटपक्षकस्थलीयवाधेऽव्याप्तिवारणाय जन्य तानवच्छेदकत्वस्यानन्ततादृशवाधविषयताभेदस्य वा निवेशः कार्य: एवमसाधारण्यविशेषाव्याप्तिवारणाय गुरुभूतानुगतासाधारण्यत्व विशिष्टविषयताभेदस्यानन्तासाधारणविषयताभेदस्य वा प्रवेशो विधेय इत्यस्मिन्नेव पक्षे महागौरवमिति । नच विशिष्टद्वयाघटितत्व कल्पेऽभाववत्ताहशघटे नीलरूपाभाववन्नीलादावतिव्याप्तिधारणाय तेषां भेदनिवेशस्यावश्यकतया वगौरवमितिवाच्यम् उक्तालक्ष्य. विषयकवानानां विशिष्टज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकतायाः समुचितत्वेन ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना तद्विषयताया ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वविरहे. जातिव्याप्त्या तेषांमेदनिवेशस्यात्राप्यवश्यकरणीयत्वात् ताररावा. धधानस्यापि विशिष्टनिश्चयत्वनैव प्रतिबन्धकतया तत्राच्याप्तिविरहेण तत्तद्विषयताभेदनिवेशस्थानावश्यकत्वेष्यनन्तासाधारण्याविषयतामे दनिवेशस्यावश्यकरणीयतया गौरवस्य दुर्वारत्वात् । बवेकविशिष्टाघटितत्वकल्पे यरवतत्वयोरननुगततया वयभा. वषज्जलवद्धृत्तिजलवद्ध्दत्ववह्नयभाववज्जलवत्कालीनजलवध्रद- स्वाद्यनन्तधर्मावच्छिन्नविषयत्वाभावकूटस्य निवेशो विशिष्टयाघ. टितत्वकल्पे च तत्स्थाने वयभाववज्जलवत्वावच्छिन्नविषयतावि. शिष्टजलवरदत्वावच्छिन्नविषयत्वाभावस्यैकस्यैव निवेश इति लाघवमिति तन्न प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितज्ञान- वैशिष्टयावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावृत्त्यभावीयप्रतीयोगितया परम्परानि. कपिता या निश्चयनिष्ठावच्छेदकता तद्विशिष्टविषयताशून्यत्वरूपस्यैः कस्यैवाभावस्य प्रवेशात् गौरवविरहात् वैशिष्टयञ्चं स्वनिरूपि. तपरम्परावच्छेदकतावत्व स्वसमानाधिकरणाव्यापकविषयताशून्य स्वरूपाभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकतावस्वोभयस. म्बन्धेन स्वविशिष्टधर्मावच्छिन्नत्वसम्बन्धेनेति । न च सामान्याभा. वस्यास्वीकारे उक्तनिवेशासम्भवात् कूटनिवेश एव कार्यस्तत्रो. क्तमेवगौरवमितिवाच्यं सामान्याभावास्वीकारे वह्नयभाववज्जलव स्वावच्छिन्नविषयताविशिष्टविषयत्वामावस्याभावात तस्यापि तत्तद्विषयत्वाभावकूटपर्य्यवसायित्वात् तस्यविशिष्टधर्मावच्छिन्नवि षयत्वाभावकूटापक्षगुरुत्वेन विपरीतगौरवात् परम्परायाः संसर्ग: स्वानभ्युपगमे निवेशदुःकरत्वस्यापि तवैवं प्रसङ्गादिति वदन्ति । तदसत् परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशून्यत्वनिवेशस्यालक्ष्यभेद निवेशापादकस्याग्रेनिराकरणोयत्वात् असाधारण्याव्याप्तिवारक. प्रकारान्तरस्य वक्ष्यमाणस्यात्रापिसम्भवादिति ॥ अनुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तीति प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नवि शेष्यतानिरूपितप्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारकत्वे सति प्र. कृतसाध्यतावच्छेद कावच्छिन्ननिरूपितव्याप्तिविशिष्टप्रकृतहतुतावच्छे. दकावच्छिन्नप्रकारताकप्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यताकानुमि तित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतानिष्ठव्यापकतानिरूप- ·सामान्यनितिविवेचना कमित्यर्थः। अत्र शानादिगोचरच्छाम्प्रति विषयस्यैव प्रतिवन्धकतया झानमात्र एवेच्छानिरूपित प्रतिबन्धकत्वसत्त्वेन यदपद्वयमध्ये वहिस्व- इयत्वादेर्ग्रहणसम्भवेन सर्वत्रासम्भवापत्तेः निरुतप्रतिवध्यतानिम- पितत्वेन प्रतिबन्धकताषिशेषिता । नच शाननिरूपितप्रतिबन्धकतैव प्रवेश्यतामुक्तप्रतिवध्यतानिवेशो व्यर्थ इच्छाप्रतिवन्धकताया वार. णादितिवाच्यं दत्वावच्छिन्नविषयनाशालिनिश्चयविशिष्टवह्नयभाव. स्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयेप्यभावर्मिकप्रतियोगितासम्बन्धेन वहथभाववत्ताशाननिरूपित प्रतिबन्धकतायास्सत्वेन लक्षणासम्भवा. पत्तेः। नच प्रकृतानुमितिनिष्ठप्रतिवध्यतानिरूपितत्वनिवेशोपि सम्भ- वदुक्तिक उक्तदोषादिति' तादृशानुमितित्वव्यापकत्वनिवेशः तत्रापि सत्यन्तानुपादाने वह्नयभावबजलवद्धृत्तिजलवद्धदेऽतिव्याप्तिः स्याः त्तत्प्रतिवध्यतायास्तादृशानुमितित्वाव्यापकत्वात् अतएव पक्षतावच्छे. दकलाध्यतावच्छेदकयोस्तत्र निवेशः कृतः यत्किञ्चिद्धर्भावच्छिन्न. विशेष्यत्व यत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नप्रकारत्वयोःप्रवेशे इदोवहिमान् वय. भाववज्जलवद्वत्तिजलाभाववद्धटादित्यत्र ताशजलवद्धदो वह्निमान् घटाभाववत्तद्यक्तिमद्भुत्तितध्यक्त्यभावादित्यत्र तादृशतद्यक्तिमद्भः दे चाव्याप्स्यापत्तेः किश्चिद्धर्मपदेन घटत्वमादाय तद्धर्मावच्छिन्नवि. शेयकवहिप्रकारकानुमिति तधर्मावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितहदत्वा. वच्छिन्नविशेष्यताशाल्यनुमितिश्चादाय दोषघटकविशिष्टद्वयनिश्चय. प्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिबध्यतायास्तादृशानुमितित्वव्यापकत्वस्यो. पपदानसम्भवात् विशेष्यानिवेशे धूमाभाववद्वृत्तित्ववदयोगोलकसंयो गववृत्त्ययोगोलकसंयोगवद्वह्नौ वयभाववज्जलवद्धृत्तिजलवज्रदे च हृदोधूमवान् वहरित्यत्रातिव्याप्तिः स्यादिति तन्निवेशः त. त्रापि साध्यतावच्छेदकहेतुनावच्छेदकपक्षतावच्छेदकानामुक्तदोष. वारणायैव प्रवेशो बोध्यः यत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्ननिरूपितब्याप्त्यादेः प्रवेशे गगनाभावववृत्तित्ववदभावववृत्तित्ववत्कालीनधूमवान् वढे रित्यत्र व्याभिचारेऽन्याप्तिः स्यात् गगनत्वावच्छिन्ननिरूपितव्याप्ति. विशिष्टवाह्नित्वावच्छिन्नप्रकारकग्रहप्रतिवध्यताया गगनत्वात्मककि. श्चिद्धर्मावच्छिन्ननिरूपितव्याप्त्यवगाहिताहशानुमितित्वव्यापकत्वस. म्भवादेवमन्यदप्यूह्यम् ॥ ननु ताडशानुमित्यवृत्ति यादृशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टया- ९सा०वि० ·सामान्यांनरुकिविवेचना ता. दृशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वं ताशविशिष्टद्वयविषयताशून्यत्वमेवो पादेयमलम्प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वान्तोपादानेनेतिचेन्न पर्वत. पक्षकवषभावल्याप्यसाध्यकपर्वतीयवढयभावहेतुकस्थले पर्वतीयव हिमत्पर्वतेऽध्यातेः पर्वतीयवाहित्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चय विशिष्टवह्निमत्पर्वतत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वस्य प्रकृतानु: मित्यवृत्तित्वात् प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यहेत्वषगाहिशानस्य शनिश्चयात्मकस्याहार्यत्वेनानुमितित्वविरहात् अयश्च दोषो ग. गनाभाववदभाववत्कालीनघटो गगनवानित्यत्र बाधे हेतुमत्पक्षघ. टितासाधारण्ये चाव्याप्तिवारणाय परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशून्य त्वस्य घटकतया प्रवेशे बोध्यो न चान्यथा प्रतिवध्यताविशिष्टज- न्यतानवच्छेदकत्वस्य विशिष्टद्वयविषयताविशेषणत्वे च वलय. धिकरणवृत्यभावनिरूपितत्वामावब्याप्यवत्प्रतियोगिताकालीनजल. हेतुकहदपक्षकवहिसाध्यकस्थले वहिव्यापकाभाववनदेऽव्याप्ति: व्यापकाभावत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशिष्टवह्वयधिकरणवृ. त्यभावनिरूपितत्ववत्प्रतियोगितात्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चय स्वस्य प्रकृतानुमित्यवृत्तित्वात् तादृशविशिष्टद्वयविषयतयोर्जन्य- तानवच्छेदकत्वाच बाध्या । अग्रे वक्ष्यमाणस्योभयाभावस्य विशिष्ट द्वयविषयताविशेषणत्वे च हृदः प्रतियोगितासम्बन्धेन धूमाभावव्या प्यवदभावकालीनत्वे सति प्रतियोगितासम्बन्धावविन्नाभावा- भावव्याप्यवदभावकालीनत्वे सति चा वह्निमान् धूमादित्यादौ धूमा. भावव्याप्यवद्धदे साध्याभाववदवृत्तित्वरूपव्याप्तिघटितायां स्वरूपा- सिद्धावण्यव्याप्तिः धूमाभावत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशिष्टा. भावत्वावच्छिन्नविषयतानिश्चयत्वस्य प्रकृतानुमित्यवृत्तितया ता. दृशविशिष्टद्वयविषयतायां धूमाभावग्याप्यवद्धत्वगतसमुदायत्व. वृत्तित्वविरहेणोभयाभावस्यापि सत्त्वाच्च । अयश्च दोषो जन्यतानव च्छेदकत्वस्थाने स्वनिरूपितजनकतावच्छेदकत्व स्वावच्छेदकत्वा. न्यतरसम्बन्धेन जन्यताविशिष्टान्यत्वविवक्षणे तत्र न सम्भवत्यन्य. था कल्पत्रयपि बोध्यः । तादृशानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तिज्ञानावृत्चित्वानिवे. श्यं तावतैवोक्तदोषवारणादितिचेत्र वघभावधधूमवत्का. लीनवह्निसाध्यकामावपक्षकधूमहेतुकस्थले प्रागुक्तस्वरूपासि- अथ ·सामान्यनिकिविवेचना द्धावव्याप्तः प्रतियोगितासम्बन्धेन धूमवनिश्चयोत्तरम्प्रकृतानुमित्यु. पादासम्भवादनुमितेरभावे वह्नयवगाहित्वात् वह्निमत्ताबुद्धश्च प्रति बन्धकसभावादिति । वस्तुतस्तु पर्वतपक्षकवह्नयभावव्याप्यसाध्यकस्थले वहिमपर्वते व. हयभाववज्जलवत्कालीनधूमहेतुकहदपक्षकवह्निसाध्यकस्थलेच जलव- ध्रदेऽतिव्याप्तिः स्यादिति विशेष्यदले प्रकृतानुमित्यवृत्तित्वस्य प्रक- तानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तिमानावृत्तित्वस्य यदूपावच्छिन्नविषय- ताशालिनिश्चयत्वे विवक्षितुमशक्यतया प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्र- तिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकत्वप्रवेशस्यावश्यकतया विशेष्यद. लघटकविशिष्टद्वयाघटितत्वघटकप्रतिबन्धकत्वैक्यस्यावश्यधिवक्षणी. यताया अग्रेवाच्यत्वात् द्विधा प्रकृतानुमितित्वब्यापकत्वस्याप्रविष्टत्वेन तत्प्रयोजनानुसन्धानं वायसदशनानुसन्धानसमशीलमेवेति बोध्यम्। अथ प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वं स्वरूपसम्वन्धरूपमेव वाच्यं ला. घवात् नच बहित्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशिष्टहरत्वावच्छि. भविषयताशालिनिश्चयत्वादेः वाधादिप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेनास. म्भवापत्तिरिति वाच्यं प्रतिबन्धकताविशिष्टविषयताशून्यत्वस्य विव. क्षितत्वात वैशिष्ट्यश्च स्वावच्छेदकविषयतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्व स्वनिरूपितसामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावच्छेदक विषयतावच्छेदकधर्मावन्छिनविषयतासामानाधिकरण्याभयलम्ब न्धेन ॥वस्तुतःस्वावच्छेदकत्व स्वनिरूपितसामानाधिकरण्यसम्बन्धा- वच्छिन्नावच्छेदकतावच्छेदकविषयतासामानाधिकरण्योभयसम्बन्धे. नैव वैशिष्टयम्बाच्यम् तेन वह्नित्वहदत्वाचवच्छिन्नविषयताया बान वैशिष्टयावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेपि नासम्भवः ॥ नचैवमपि घहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलरूपासाधारण्येऽव्याप्तिः तद्धटकव. हित्वजलत्वाधवच्छिन्नविषयताया असाधारण्यप्रतिबन्धकतावच्छेद कत्वादितिवाच्यम् । अव्यापकविषयताशुन्यज्ञानीयविषयत्वएव प्रतिव. म्धकतावच्छेदकत्वस्य विवक्षितत्वात् तथाविधवाहित्वजलस्वाद्यच्छिन्न. विषयतायाः प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वात् एवश्व प्रथमकल्पोपि लमी. चीन एव सएवच यथाश्रुतग्रन्थलभ्यः । नच संथ्योगवज्जलपक्षकप. हिलाध्यकेसंयोगेन संयोगवज्जलहेतुकस्थलेऽसाधारण्येऽव्याप्तिः सं. योगवजलत्वेन घटावगाहिनस्संयोगवज्जल सयोगवज्जलवदित्याका.

·सामान्यनिरूक्तिविवेचना रकमानस्य संयोगवज्जलत्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्य त्वात संयोगवज्जलवस्वावच्छिन्नविषयत्वस्याव्यापकत्वेपि तज्नाने प्रकारांशे भ्रमात्मके विरहात यदूपपदेन संयोगवज्जलत्वस्य धारणस- म्भवात् द्वितीयरूपमध्येच वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिसंयोगवज्ज. लस्वस्यैव धृतत्वादिति वाच्यं यद्रूपावच्छिन्नविषयतानिरूपितयद्रूपा. वच्छिन्नविषयत्वेऽव्यापकत्वस्य विवक्षितत्वात् । न च स्वरूपेण जलव. ज्जलं स्वरूपवजलवज्जलकालीनवह्निमान स्वरूपवज्जलादित्यत्रासा. धारण्येऽव्याप्तिः जलवज्जलं स्वरूपवज्जलवदितिक्षाने स्वरूपवज्जलव. ज्जलत्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यत्वस्योक्तस्यापि सत्त्वेन यद्रूपपदेन स्वरूपवजलवज्जलत्वस्य धारणसम्भवादितिवाच्यं याहश. रूपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयतानिरूपित- यादशसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविष यत्वस्याव्यापकत्वेन विवक्षितत्वात् विशिष्टपक्षतावच्छेदकस्य प्रकृते. ऽप्रसिदत्वेपि जलत्वजलस्वरूपजलत्वगतसमुदायत्वस्य प्रसिद्धत्वेन तस्य स्वरूपवत्त्वजलत्वगतसमुदायत्वस्य च याहशम्पपदेनोपादान. सम्भवेनोकवाने तादृशरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेद- कताकविषयतानिरूपितताशरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपय्याप्तिका. वच्छेदकताकविषयताशून्यत्वविरहात् ॥ वक्ष्यमाणपरस्परस्वावच्छि. भविषयताशुन्यज्ञानीयत्वस्य यदपावच्छिन्नविषयताद्वयेऽत्रापि विशे. षणत्वेनोपादाने नैतदोषावकाश इत्यपि कश्चित् ॥ यत्तु रूपवृत्तित्वोपादानपक्षेऽव्यापकविषयताशून्यत्वनिवेशस्याप्रयो. जनत्वेन स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वप्रवेशे दोषैकदेशविषयतामा- दाय सर्वत्रासम्भवोऽनतिरिक्तवृत्तित्वमनिवेश्याव्यापकविषयताशुन्य. त्वद्वयस्य निवेशे च विपरीतमेव गौरवमिति तत्तुच्छम् तद्रूपावच्छिन्नवि. षयत्वेऽसाधारण्यविषयताभेदस्य स्वघटकविषयताव्यावृत्तस्य प्रति. अभ्यताविशिष्टजन्यताविशिष्टान्यत्वस्य चावश्यविवक्षणीयस्यात्रापि •विवक्षणे दोषस्यासम्भवात् विशिष्टद्वयाघटितत्वस्यैकविशिष्टाघटित- त्वपर्यावसितत्वे यदूपावच्छिन्नविषयतासामान्ये प्रतिबन्धकतावच्छे. दकत्वस्य विवक्षयाप्युकासम्भववारणसम्भवात् असाधारण्यविषय- ताभेदस्यैकदेशविषयताव्यावृत्तस्यानिवेशे जन्यतावच्छेदकत्वस्यक देशसाधारण्यप्रतीक्षामा अकृतत्वेपि च नक्षतिः ॥.

·सामान्यनिकिविवेचना ६९ अत्र नीलोत्पलवान्इदो रक्तदण्डवानित्यत्र वाधेऽन्याप्तिः समान- विषय कानुमितिम्प्रति समानविषयकप्रत्यक्षलामग्रयाः प्रतिबन्धक त्वेन तस्याच विशेषणतावच्छेदकप्रकारकहानत्वेन नीलोत्पलत्वा वच्छिन्नविषयकज्ञानस्य रक्तदण्डत्वावच्छिन्नप्रकारकवानस्य निविष्टतया तत्तद्रूपावच्छिन्नविषयतायाः स्वरूपसम्बन्धरूप. प्रकृतानुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वे यद्रूपपदेन ताशरूपद्वयस्य ग्राह्यतया बाधनाने तत्तदूपावच्छिन्नविषयताशून्यत्वविरहात् एवं हृदः कृतसाध्यतावदिष्टसाधनतावत्पाककालीनवाहिमान ज लादित्यत्राप्यव्याप्तिः चिकीर्षासामग्रथा विशिष्टबुद्धिम्प्रति प्रति- बन्धकतया तस्यां कृतिलाध्यतावत्पाकत्वावच्छिन्नविषयज्ञानस्ये. साधनतावत्पाकविषयमानस्य चान्तर्भूततया तादृशपाकत्व रूपधर्मवयस्य यद्पपदग्राह्यत्वेन तत्तदूपावच्छिन्नविषयताशुन्य. त्वस्यासाधारण्यक्षाने विरहात् । यदिचोक्तस्थलद्वये विशिष्येच्छात्ते जनकत्वानुरोधेन विशिष्य प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावस्य वक्तव्यत्वेन तत्र प्रकृतानुमितिम्प्रति प्रत्यक्षसामग्रयाश्चिकीर्षासामग्रवाश्च प्रतिव. न्धकत्वे सामग्रीकोटौ ताहशनिश्चयद्वयप्रवेशस्यानावश्यकत्वात् अ. नुमिति सामग्रया आवश्यकत्वेन तस्याश्च तद्घटितत्वानियमात्तद- भावदशायामनुमित्यनुत्पत्चरिष्टतया तदतिरिक्तप्रत्यक्षादिसामग्रीदशा. यामनुमित्यनुपपत्तेरयोगान दोषसम्भव इत्युच्यते तदापि हदोवह्नि- मान्कृतिसाध्यतावदिष्टसाधनतावत्पाककालीनजलादित्यत्रासाधार. ण्येऽव्याप्तिः तत्र इदत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवाहित्वावच्छिन्नप्र. कारताशाल्यनुमितिसामग्रयाश्चिकीर्षासामग्रीघटककृतिसाध्यतावत्पा- कादिनिश्चयाघटितत्वेन तादृशानुमितिम्प्रति चिकीर्षासामग्रथाः प्रतिबन्धकतायां सामग्रीकोटी निरुक्तनिश्चयप्रवेशस्यावश्यकत्वात् सामग्रीत्वकविशिष्टापरत्वमेवेति तदवच्छिनप्रतिवन्धकतानिरूपि. तसामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वस्य प्रसिद्धिसम्भ- वादिति निवेशनीयमेवानतिरिक्तवृत्तित्वं तथासति ताहशनिश्चयः त्ववति फलेच्छाविगमकालीननिश्चये सामग्रीप्रतिबन्धकताविरहेण कृतिलाध्यतावत्पाकत्वादेर्यत्पदेनोपादानासम्भवेन नाव्याप्तिसम्भव इतिकेचित् तदप्यसत् विशेष्यदलघटकविशिष्नयाघाटतत्वघटकप्रति ·सामान्यनितिविवेचना बस्यकत्वयोरक्यस्य वक्ष्यमाणत्वेन सामग्रीप्रतिबन्धकतामादाय दो. षस्यासम्भवात् तदनुगमश्च प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताविशिष्टनि. श्चयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताव. छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्रूपवत्वं समुदायार्थः वैशि. ट्यश्च स्ववृत्यभावीयप्रतियोगितयापरस्परनिरूपितत्वसहितेन स्वा. भाववत्त्वसम्बन्धेन स्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वाभाववनिष्ठत्व सम्बन्धेन वा स्वाभावप्रतियोगित्वं स्वनिष्ठप्रकारत्वश्च स्वविशिष्ट विषयतावत्वसम्बन्धावच्छिन्नम्बोध्यं वैशिष्ट्यश्च प्रथमाभिहितानुः गमघटकप्रतिबन्धकतावैशिष्ट्यानियामकसम्बन्धाभ्यामेव बोध्यम् एव धवाधादिप्रतिबन्धकतायाः स्वविशिष्टविषयतावत्वसम्बन्धस्य व्य. धिकरणत्वेन नकापिक्षतिः उक्तविशेष्यत्वाभाववनिष्ठत्वस्य संसर्गा नुधावनात्यनियामकस्याभावप्रतियोगितानबच्छेदकस्वेपि नक्ष. तिः विशेष्यत्वाभाषश्च प्रमीयविशेष्यताप्रतियोगिकस्वरूपसम्ब धावच्छिन्नप्रतियोगिताकोबोध्यः नन्वेकरूपेण प्रतिबन्धकत्वस्यैव वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलं जलवान्हदः वहिव्यापकीभूताभा. वप्रतियोगिशैवालं शैवालवान्हद इत्यादिनिश्चयानां लाघवेन वक्तव्य. स्वात इदः शैवालवद्धदकालीनवहिमान् जलादित्यत्रासाधारण्येऽव्या. तिः ताहशवहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलत्वावच्छिन्नविषयताया अव्यापकविषयताशून्यज्ञानीयाया इव शैवालवध्रदत्वावच्छिन्नवि- षयतायास्तादृश्या एकस्यामेव प्रतिबन्धकतायामवच्छेदकत्वात् नच प्रतिबन्धकतावच्छेदकस्यानुगतस्याभावनिकरूपेणप्रतिबन्धकत्वमि- तिवाच्य निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वस्यैव ताशत्वात् वैशिष्ट्या स्व. सामानाधिकरण्य स्वीयतारशवहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वप्र. कारताविशिष्टप्रकारतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविशेष्यताकत्वोभयस. स्बन्धेन प्रकारतावैशिष्टय स्वाश्रयप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धा. वच्छिन्नत्वस्वनिरूपितविशेष्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्योभयसम्ब. न्धेन नच परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशुन्यज्ञानयित्वस्य तदुभयवि. षयतायां प्रतिबन्धकतावच्छेदिकायान सम्भव इतिवाच्यं हेतुमत्प- क्षपतितासाधारण्याव्याप्तिवारणाय असाधारण्यप्रतिबन्धकतातिरि- कवृत्तित्वस्य विशेषणत्वपक्षे तद्विशेषणस्य प्रयोजनविरहेण दोषापा. दकत्वस्य वक्ष्यमाणत्वेन च परित्याज्यवाद ।

·सामान्यनिरुकिविवेचना 2 यत्तु तारशवहिमत्ताबुद्धिम्प्रति वहिव्यापकाभावप्रतियोगित्वेन वह्निसामान्याभावव्यतिरेकव्याप्त्यात्मकेन विशिष्टजलबुद्धरपि जलव- द्मदनिश्चयकालीनायाः प्रतिबन्धकत्वस्यानुभविकतया शैवालव. भ्रदत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नवह्नित्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदक स्वानिरूपितविषयतात्वेन वह्निविष तायास्संसर्गघटकतामुपगम्य त स्याप्येकप्रतिबन्धकत्वोपपादने वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिज. लत्वावच्छिन्नविषयत्वशैवालवद्धदत्वावच्छिन्नविषयस्वयोः परस्प. रस्वावच्छिन्नविषयताशुन्याव्यापकविषयताशून्यमानीययोरपि प्रति. बन्धकतावच्छेदकत्वस्यापिसम्भव इति । तदसत् विशिष्टवहिव्यापकतायाः शुद्धवहिव्यापकतायाश्च भिन्न- स्वेन तत्तद्विशिष्टाभावप्रतियोगिजलज्ञानीययोर्विशिष्टविषयत्वयोरव. च्छेदकत्वस्यैकस्मिन् विशिष्टजलत्वेऽसम्भवात् तत्सम्भव एवचोक्तरी. तेरक्षुण्णत्वादितिचेन्न अप्रामाण्यवानोत्तेजकत्वानुरोधेनैकरूपेण प्र. तिबन्धकत्वासम्भवस्य पूर्वमेवोकत्वात , विशिष्टद्वयाघटितत्वनिधे. शस्यैकरूपेण प्रतिबन्धकत्वाभावपक्षीयताया एष वाच्यत्वाच एक- रूपेण प्रतिबन्धकत्वोपगमे द्वितीयक्षणावच्छिन्नध्वंसोवाच्यत्वस्ववा- वाच्यत्वत्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगिप्रतियोगित्वकालीनद्वितीय क्षणावच्छिन्नध्वंसादित्यत्र वाच्यत्वत्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगिता. इशध्वंसरूपासाधारण्येऽव्याप्तेः वाच्यत्वत्वव्यापकीभूताभावप्रतियो. गिप्रतियोगितात्वावच्छिन्नविषयत्वप्रातयोगित्ववाद्वितीयक्षणावच्छिन्न ध्वंसत्वावच्छिन्नविषयत्वयोः परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशून्यज्ञानी. यत्वप्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वाजम्यताविशिष्टान्यत्ववक्ष्यमाणो. भयाभाववत्वासाधारण्यविषयतामिन्नत्वादीनाम्मभ्ये यस्य स्यादुपा. देयता तस्य सर्वस्य तत्र सत्वात् तदेकतरनिरूपकनिश्चयविशिष्टा. परनिरूपकनिश्चयत्वस्य प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति- त्वाच्च। नच पृथप्रतिबन्धकत्वेपि पक्षधर्मिकहेतुमत्वमहासाधारण्यग्र. हयोरतिरिक्तप्रतिबन्धकत्वे मानाभावः वाच्यत्वत्वव्यापकीभूताभाष. प्रतियोगित्वेन प्रतियोगित्वग्रहस्य प्रतियोगित्ववत्तया च द्वितीयक्ष- जावच्छिन्नध्वंसग्रहस्य च परस्परविशिष्टत्वेन क्लप्तप्रतिबन्धकताक. स्य तत्रसत्तया तेनैव प्रतिबन्धककृत्यस्य कार्यानुत्पादस्य निर्वाहात ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना तथाच तदसाधारण्याव्याप्तेर्दुरित्वेन तद्वारणाय विशेषणकिमपि. वक्तव्यं तस्यालस्यत्वम्वा तच्च प्रतिवन्धकतैक्यपक्षेपि समानमिः तिवाच्यं तद्विशेषणस्यालाधारण्यघटकविषयताभेदरूपस्यैव धक्त व्यतया सत्यपि प्रतिबन्धकतैक्ये स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वपक्ष. पि दोषासम्भवादलक्ष्यत्वाङ्गीकारस्याप्युभयत्रैव समानत्वात् । किञ्च प्रतियोगित्वस्य विशेषणान्तरानवच्छिन्ने द्वितीयक्षणावच्छिन्नध्वंसे प. क्षभूते प्रकारत्वविरहात् ताशपक्षधम्मिकसाध्यवत्ताबुद्धौ पक्षताव. च्छेदकव्यापकत्वानवगाहिन्यां पक्षतावच्छेदकाघटकधर्मावच्छिन्नता. दृशपक्षविशेयकस्य साध्यवत्ताविरुद्धत्वेन गृहीतधर्मप्रकारकस्य साध्याभावप्रकारकस्यवा ज्ञानस्थ प्रतिबन्धकत्वाननुभवात पर्वतत्व व्यापकतानवगाहिनि पर्वतोवह्निमानितिशान नीलपर्वतोवहयभाववा- -नितिज्ञानस्येव द्वितीयक्षणावच्छिन्नपर्वतोवहिमानितिक्षाने द्वितीय. क्षणावच्छिन्ननीलपर्वतो वह्वधभाववानितिज्ञानस्यापि प्रतिबन्धकत्वन्न केषामप्यभिमतम् एवञ्चासाधारण्यप्रतिबन्धकतायाः प्रकृतानुमितिः प्रतिबन्धकेपि वाच्यत्वस्वव्यापकीभूनाभावप्रतियोगिप्रतियोगित्वनिश्चयः कालीने स्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यप्रतियोगित्वववि. तीयक्षणावच्छिन्नध्वंसत्वावच्छिन्नविषयकक्षाने विरहेण यद्रूपमध्ये ताशप्रतियोगितात्वताहशध्वंसत्वयोःप्रवेशासम्भवात् विनैव विशेष. णप्रक्षेपालस्यत्वाभ्युपगमौ प्रतिबन्धकताभेदपक्षेऽव्याप्तेरसम्भवः । यदिचोक्तरीत्या प्रतिबन्धकत्वमानुभविकं देशकालादिर्धामताव. च्छेदकस्थले विशेषगुणाभाववान् द्वितीयक्षणावच्छिन्नघटो गुणसामा. न्याभाववानित्यत्र गुणवहिनीयक्षणावच्छिन्नघटरूपवाधघटितासि. द्वौ दोषप्रतिपादकग्रन्थाभिमतञ्च तदापि तादृशप्रतियोगित्वकाली- नवाच्यत्वत्वसाध्यकोक्तपक्षकद्वितीयक्षणावच्छिन्नध्वंसहेतुकस्थलेऽसा. धारण्येऽव्यप्ति?रुद्धरैव । नच तासाधारण्यनिश्चयस्य पृथक्प्रतिब. न्धकत्वासम्भवः, वाच्यत्वत्वसामान्याभावेऽव्याप्यवृत्तित्वग्रहे तार शाभावनिरूपितव्यतिरेकव्याप्त्यात्मकशुद्धवाच्यत्वत्वव्यापकीभूता. भावप्रतियोंगित्वविशिष्टज्ञानस्य प्रतिबन्धकरवासम्भवात् विशेषा- भाव चाव्याप्यवृत्तित्वग्रहाभावेन, विशेषाभावनिरूपितव्याप्तिप्रकार. कनिश्चयविशिष्टहेतुमत्तानिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वस्यावश्यकत्वात् सामान्यनिरूपितव्यापकत्वविशेषनिरूपितव्यापकत्वावगाहिप्रहयोरे- ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना करूपेण प्रतिबन्धकत्वञ्च प्रागेव ापपादितम् अत्र प्रतियोगित्वं हेतुत्व. श्व स्वपर्याप्तप्रतियोगिताश्रयवाच्यत्ववव स्वरूपान्यतरसम्बन्धाव. च्छिन्नम्बोध्यं तेन प्रतियोगित्वस्य वाच्यत्वत्वव्यापकीभूनाभावप्रति. योगित्वनिर्वाहण दोषघटकत्वानर्वाहः कालावशेषस्य पक्षतावच्छदक- तयोपादानात् ध्वंसत्वावच्छेदेन ताशवाच्यत्वत्वसाध्यकस्थलपि प्रक- तानुमितित्वव्यापकसामानाधिकरण्येन बुद्धित्वावच्छिन्न प्रतिबध्यता. निरूपितासाधारण्यप्रतिबन्धकतामादाय न दोषासम्भवः अन्यथा व्यापकत्वाघटितसम्बन्धेन प्रतियोगित्ववर्द्धसत्वेनावच्छिन्नविषयत्व. स्याप्रतिबन्धकज्ञानसाधारणत्वेन यद्रूपपदेन तस्य धारणासम्भवात् शुद्धप्रतियोगित्वनिष्ठव्यापकताघटितसम्बन्धेन प्रतियोगित्ववद्धंस- स्वावच्छिन्नविषयताशुन्यत्वस्यासाधारण्यज्ञाने सत्त्यात् विशिष्ट प्रति. योगित्वनिष्ठव्यापकताघटितसम्बन्धन प्रतियोगित्वरद्धसत्वावच्छि, विषयतायाश्च परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशुन्यशानीयत्वाविरहात. पक्ष दोषोनस्यादिति । इदञ्च तत्पक्ष दोषसम्पत्तय एव असाधारण्य. विषयत्वादिभेदनिवेशपक्षेच नोपादेयमेवेतिबोध्यम् । यदिच सामान्यव्यापकत्वावगाहि विशेषव्यापकत्वावगाहित. धाविनिश्चययोरेकरूपेण प्रतिबन्धकत्वे विशेषस्यानन्ततया विनि गमकाभावेन तद्विशेषब्यापकतावगाहिनिश्चयसामान्यब्यापकत्वा. वगाहिनिश्चययोरेकरूपेण प्रतिबन्धकत्वस्य वाच्यतया तत्सम्पत्यर्थ तत्तद्विशेषणनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितत्वेन ब्याप कताघटकाधिकरणविशेषणनिष्ठविषयताया इव सामान्याभावमिका व्याप्यवृत्तित्वज्ञानाभावस्थापि प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वम्बाच्यमित्या नेकप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वतत्सम्बन्धयोः तत्र तत्र कल्पनापेक्षया लाघवेन सामान्यधर्मनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितत्वमात्रविशेषितप्रका रताकबुद्धित्वावच्छिन्नम्प्रति सामान्यव्यापकत्वावगाहितथाविधनिः श्चयस्यैकमेव प्रतिबन्धकत्वङ्कल्पनीयमित्युच्यते तदा वाच्यत्वत्वव्या. पकीभूताभावप्रतियोगिप्रतियोगित्वकालीनद्वितीयक्षणावच्छिन्नध्वं. सहेतुकस्थल एव प्रागुक्ताव्याप्तिर्बोध्या असाधारण्य ज्ञानस्य पृथक्- प्रतिबन्धकता च वाच्यत्वत्ववति प्रतियोगित्वाभावोऽव्याप्यवृत्तिरित्य. व्याप्यवृत्तित्वज्ञानकाले वाच्यत्वत्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगिप्रति . १० सा०वि० ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना योगित्वप्रकारताशालिनिश्चयविशिष्टप्रतियोगित्वकारकज्ञानत्वेन प्र. तिबन्धकत्वासम्भवात् ततप्रतिबन्धकतायामुक्ताव्याप्यवृत्तित्वप्रह स्याप्युत्तेजकत्वात् तशाव्याप्यवृत्तित्व प्रतिसंहिते वाच्यत्वत्वव. वृत्तेरपि प्रतियोगित्वम्याभाव वाच्यत्वत्वव्यापकतायाः कपिसंयो. गवद्वृत्तः कपिविभागस्याभावे कपिसयोगाव्यापकताया इव गृही तत्वेन वाच्यत्वत्वताहशप्रतियोगित्वयोर्विरोधभङ्गात् यत्र यत्र कपिसं. योगस्तत्र कपिविभागाभाव इत्यन्तानां व्यतिरेकनियमदर्शनात कपिसयोगाभावनिरूपितव्यतिरेकव्याप्तः सद्धेती कपिविभाग उप. पादनीयतया तदनुगुणव्यतिरेकव्याप्तिघटकविशेषणस्य वाच्यत्वा त साध्यसाधनभेदेन भेदस्वीकाराश्चातिप्रसङ्गविरहाद्वोध्या । अथ यदि केवलान्वयिसाध्यकस्थलवदेतस्यापि न व्यतिरेकव्या प्तिलक्षणलक्ष्यतेत्यन्याशव्यतिरेकव्याप्तिनोंपपादनीया तथासति प्रागुक्ताव्याप्यवृत्तित्वग्रहस्योत्तेजकतायाम्मानाभावानोक्तरीत्यापि दोषसम्भव इति विभाव्यते तदा तद्ध्वसतद्धदोभयपक्षकव. हित्वसाध्यके वह्निप्रतियोगिकत्वस्ववृत्तिवाच्यत्ववत्त्वसम्बन्धेन वह्निः स्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगिप्रतियोगत्वकालीनतद्ध्वसहेतौ वहिः त्वव्यापकीभूतामावप्रतियोगिताहशतवसेऽव्याप्तिराकलनीया अ. तद्ध्वंसतद्भदोभयत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवहित्व. प्रकारताशालिबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति वाहत्वव्यापकीभूताभावप्रति. योग्यखिलधर्मशानानां तद्ध्वंसतद्भदोभयविशेष्यकेण तद्ध्वंस विशेष्यकेण तद्भदेविशेष्यकेण च तत्तद्धर्मप्रकारज्ञानेन विशि. ष्टानामकरूपेणैव प्रतिबन्धकत्वम्बाच्यं तद्भदत्वनिष्ठावच्छेदकताभि- प्रतद्ध्वंसत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नोभयत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नाव च्छेदकत्वानिरूपितावच्छिन्नविशेष्यतात्वेनैकरूपेण ताशसकलवि. शेष्यत्वोपादानसम्भवात् नचानुगमनम्व्यर्थम् तभ्रंदत्वावच्छिन्नवि- शेष्यकबुद्धित्वेन किञ्चित्पदार्थविशेषिताविशषिततध्रदविशष्यक सकलज्ञानम्प्रति लाघवेन तभ्रंदत्वातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नविशेष्यता. कनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतायास्तद्भदधातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नविशे' ध्यताशालिबुद्धित्वावच्छिन्नम्प्रति तद्भदत्वावच्छिन्नविशेष्यताशा. लिनिश्चयत्वेन किञ्चित्पदार्थविशेषिताविशषिततध्रदत्वावच्छिन्नविशे ·सामान्यनिरुकिविवेचना यताकसकलनिश्चयानां लाघवेन प्रतिबन्धकत्वान्तरस्य चक्लप्ततया. तावतैव प्रत्येकधर्मिकबुद्धः प्रतिवन्धकत्वनिर्वाहावैक्यकरणायानिरू. पितत्वेन विशेष्यत्वोपादानस्य गौरवमात्रसम्पादकत्वादितिवाच्यं त. द्भदत«सोभयघटादिकालीनत्वादिविशषिनतभ्रंदनवसादिवि. शेष्यकबुद्धीः प्रति तादृशविशेष्यकविरोधिनिश्चयानामुक्तप्रतिवन्ध- कताद्वयानाश्रयाणां प्रतिबन्धकत्वान्यतिरिक्तानि क्तृप्तप्रतिबन्धकत्वा. भ्याङ्कल्पनीयानि तत्र विशेष्यतायास्तत्तदवच्छेदकत्वानिरूपितत्वमा- त्रेणोपादाने तद्धदत्वावच्छिन्नविशेष्यकवुद्धित्वावच्छिन्ननिरूपितप्र. तिबन्धकत्वतद्धसत्वावच्छिन्नविशेष्यकबुद्धित्वावच्छिन्ननिरूपित प्रति. बन्धकत्वयोरकल्पनेन लाघवात् शुद्धतद्ध्दविशेष्यकबुद्धिम्प्रति त. ध्रदविशेष्यकनिश्चयस्य प्रतिबन्धकतायाः प्रागुदिनप्रतिबन्धकताद- यघटकचरमप्रतिबन्धकतया निर्वाहसम्भवात् तत्क्षणविशिष्टतादृशो. भयविशेष्यकबुद्धिम्प्रत्यपरक्षणविशिष्टताहशोभयविशेष्यकनिश्चयस्य प्रतिबन्धकतावारणाय तादृशानिरूपितत्वेन विशेष्यतायाः प्रति बन्धकतावच्छेदकघटकताया अवश्यम्बाच्यत्वेन तत्प्रयुक्तगौरवस्या. सम्भवात् तद्धदस्य धर्मिणएकत्वेन शुद्ध विशिष्टे वा तत्राव्याप्यवृ त्तित्वग्रहस्थ प्रतिबन्धकताभेदेपि तत्तत्प्रतिबन्धकतायामुत्तेजकत्वस्या. वश्यकतया प्रतिबन्धकतावच्छेदककल्पनप्रयुक्तगौरव. स्यापि प्रतिबन्धकतैक्यपक्षे ऽसम्भवात् । अथ प्रतिबन्धकताभेदपक्षे कथमसाधारण्यनिश्चयस्यातिरिक्तप्र. तिबन्धकतासम्भव इतिचेत् तदुध्वंसे वह्नित्वामावस्याव्याप्यवृत्ति स्वग्रहदशायां तद्ध्वंसवान्तध्रदहतिनिश्चयविशिष्टासाधारण्यनि. श्चये तध्वंसधर्मिकप्रतियोगित्वप्रकारकनिश्चयविशिष्टप्रतियोगित्वध. मिकवह्नित्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्ध कत्वस्यासम्भवेन तद्भिन्न प्रतिबन्धकत्वस्यावश्यवक्तव्यतया तत्सम्भः व इतिगृहाण एवञ्च तत्प्रतिबन्धकतामादायासाधारण्ये लक्षणसम्भ- वः तत्प्रतिबन्धकताया उपदर्शितनिश्चयत्वव्यापकत्वासम्भवेन यद्रूप मध्ये ताशप्रतियोगित्ववत्प्रतियोगितात्वस्य प्रतियोगित्ववत्तद्धंस. स्वस्य च धारणासम्भवादित्यास्ताम् वस्तुतो नैकरूपेण प्रतिबन्धक सायास्सम्भवोपि विस्तरेण तस्यप्रागेव निराकृतत्वात् । यत्त व्यतिरकन्याप्तिघटकहेत्वभावप्रतियोगित्वस्य हेतुतावच्छेद- तदमावे ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना कावच्छिन्नस्यैव वाच्यतया हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नत्वाविशेषितप्र' तियोगित्वप्रकारकग्रहस्थाप्रतिबन्धकतया प्रतियोगित्वप्रकारताया हे. तुताववच्छेदकावच्छिन्नत्वावच्छिन्नत्वेनैव प्रवेशनीयत्वानकरूपेण प्रति वन्धकत्वस्यैव सम्भव इति तन्न स्वीयसाध्यव्यापकीभूताभावप्रति. योगित्वप्रकारताविशिष्टप्रकारताकविशेष्यताविशेषनिरूपितत्वस्यैव. निश्चयवैशिष्टयघटकतयोपादानात् वैशिष्ट्यस्वनिकापेतत्वस्वनि- रूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्धर्मावच्छिन्नत्वोभय सम्वन्धेन स्वविशिष्टविशेष्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वस्वनिरूपिता. वच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत्सम्बन्धावच्छिन्नत्वोभयल. म्बन्धेन बोध्यम् ॥ अथ प्रतिवन्धतैक्यस्य वृत्त्यनियामकसम्बन्धे प्रतियोगितावच्छेदक. त्वं विशेषरूपेण संसर्गत्व वा स्वीकृत्योपपादितत्वेन तयोरभावे प्रति. बन्धकतैक्यमेवादरणीयम् तत्र च तादृशप्रतिवध्यताविशिष्टनिश्चय निष्ठावच्छेदकतानिरूपितपरम्परावच्छेदकतावद्रूपवत्वं समु. दायार्थः वैशिष्ठ्यञ्च निरूपितप्रातवन्धकतावृत्यभावीयप्रतियोगिः तया परम्परानकापतत्वस्वावच्छेदकावषयत्वावच्छिन्नप्रतिवध्यता- निरूपित प्रतिबन्धकताविशिष्टविषयताशून्यवृत्तित्वोभयसम्बन्धेन नि. श्चयनिष्ठावच्छेदकतावैशिष्ट्यश्च पूर्ववद्वोध्यम् एवञ्च वाधादिप्रतिव. ध्यतावच्छेद कीभूतधर्मावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितवानवैशिष्ट्याव. छिन्नप्रतिबन्धकत्वस्य प्रसिद्धत्वान्न क्षतिः तथासति हदो वह्निमान् कृतिसाध्यतावदिष्टसाधनतावत्पाककालीनजलादित्यत्र प्रागुक्ताव्या. प्तिस्सुस्थिरैव पूर्वपक्ष। यत्तु ज्ञानसामान्यंप्रत्येवेच्छासामग्या विरोधितया न तत्प्रतिवध्य. तावच्छेदकाम्बिषयत्वमिति नाब्यातिरिति तन्न इच्छासामग्यामिच्छो. तेजकत्वानुरोधेन प्रतिवध्यतावच्छेदकतया विषयत्वोपादानस्याव- श्यकत्वात् प्रतिवध्यतायामिच्छोत्तेजकतापक्षो हि सत्प्रातिपक्षे भट्ठाचा. येण निगढन्दूषितोऽस्माभिश्च व्युत्पत्तिवादगूढार्थतत्त्वालोके सच दोषः स्पष्टीकृत इति चेन्न प्रतिवध्यतावच्छेदकतापर्याप्त्याधिकरण. धर्मपर्याप्तावच्छेदकताकत्वस्य विवक्षितत्वात् इच्छासामप्रितिवध्य. तायास्तत्तद्विषयकप्रत्यक्षविशेषत्वानुमितित्वशाब्दत्वाधवच्छिन्नत्वात् विपरीतनिश्चयनिरूपित प्रतिवध्यतायाश्च प्रत्यक्षविशेषत्वप्रत्यक्षान्यवि.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना शिष्टबुद्धित्वाद्यवच्छिन्नत्वात् प्रकृतानुमितित्वव्यापिकायाः प्रत्यक्षान्ये विशिष्टबुद्धित्वावच्छिन्नाया असाधारण्यनिश्चयनिरूपितप्रतिवध्यता. या अवच्छेदकतापय्याप्त्याधिकरणधर्मपाशावच्छेदकताकत्वस्ये. च्छासामग्रीप्रतिवध्यतायाम्बिरहादच्याप्त्यसम्भवात् अवश्यविव. क्षणीयतयासाधारण्यविषयताभिन्नत्वस्यासाधारण्यघटकविषयता. भिन्नत्वरूपस्य वा विवक्षितत्वादुक्तदोषस्यासम्भवादितिचेत् । अत्रोच्यते गगनाभाबवत्कालीनघटो गगनवानित्यत्राभाववत्ताह शघटेऽतिव्याप्तिः तादृशघटशानस्य विशिष्टबुद्धित्वन प्रतिवन्धकत्वेना भाववत्ताशघटत्वावच्छिन्नावेषयताया ज्ञानवैशिष्ट्यच्छिन्नप्रति बन्धकतावच्छेदकत्वासम्भवेन यदूपपदेन तादृशघटत्वस्य धारणा सम्भवात्, यदि ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिवन्धकतान निवेश्यते तदा यदूपवृत्तिविषयतानिवेशपक्षेऽसाधारण्याविषयताभिन्नत्वसहितस्यो. तजन्यताविशिष्टान्यत्वस्य वक्ष्यमाणोमयाभावस्य वा विवक्षायामपि. हदो बह्निमानित्यत्र वह्निव्यापकीभूताभाववहदरूपवाधे वह्नित्वगतकत्वंह. दत्वगतैकत्वचादायाव्यप्तिः एवं किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयस्वाध्यापक विषयताशुन्यत्वनिवेशपक्षेपि यद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषय ताशून्यत्वनिवेशपक्षपिसाध्यव्यापकाभावविषयकंपक्षविषयकच शा नं यत्र स्थले नियमेनैव तादृशाभावपक्षोभयविषयकमेव तत्र सा. ध्यव्यापकाभाववरपक्षरूपवाधेऽध्याप्तः, साध्यव्यापकाभावत्वपक्षताव च्छेदेकयोयत्पदाथत्वसम्भवात् पक्षाशे साध्यव्यापकाभावत्वेन पदा. न्तिरावगाहिज्ञानस्य तत्तद्रूपावच्छिन्नविययत्वाव्यापकविषयताशू- न्यतया तदीयतत्तद्रूपावच्छिन्नविषयत्वस्य स्वरूपसम्वन्धरूपप्रतिव. न्धकतावच्छेदकत्वसम्भवात अनतिरिक्तवृत्तित्वस्य निवेशेच तत्तद्रूपा. वच्छिन्नविषयताशालिसमूहालम्बने प्रतिबन्धकताविरहेण तत्तद्रूप. स्य यत्पदार्थत्वस्यासम्भवानाव्याप्तिः एवमेवरीत्या साथारण्यपि स्थलविशेषेऽध्याप्तिर्वक्ष्यमाणाऽत्रापि वोध्या विशिष्टद्वयाटितत्वस्यैः कविशिष्टाघटितथपर्यवसायित्वपक्षेपियत्रस्थले साध्यव्यापकीभूता भावप्रतियोगिहेतुविषयकं शानानियमतो हेतुमत्पक्षकाविषयकमेव. हेतुमत्पक्षविषयतासामान्यस्यैवासाधारण्यघटकविषयता- भिन्नस्यासाधारण्यप्रतिबन्धकतावच्छेदकतया तद्विषयताशुन्यत्व. स्थासाधारण्यशाने विरहात् असाधारण्ये ऽध्याप्तिः, अनतिरिक्त तत्र + ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना वृत्तिनिवेशेच, प्रतिबन्धकताशून्योप हेतुमत्पक्षविषयकनिश्चयत्व. सत्वेन यत्पदेन हेतुमत्पक्षतावच्छेदकस्योपादानासम्भवान्नाव्याप्तिः ॥ वस्तुतस्तु ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिवन्धकत्वस्याप्रवेशे यदूपाव. छिन्नविषयताशालिनिश्चयवैशिष्ट्यस्योपलक्षणतयैव प्रवेशेन तत्र प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वस्य लक्षणाघटकतया जन्यतानवच्छेदकत्वपक्ष. स्थापि दूग्यतया चशैवालवजलपक्षकजलाभावसाध्यके वाधेऽव्याप्तिः- शैवालवावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशिष्टशैवालवजलवाव- च्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वस्य प्रतिवन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्ब. म्वरूपावच्छेदकतावत्वात् शैवालवजलत्वावच्छिन्नविषयत्वाव्याप- कविषयताशून्यत्वस्य शैवालवजलत्वावच्छिन्नविषयताशालिनि शैवा. लवज्जलविशेष्यके जलत्वेन वम्त्वन्तरप्रकारकेशाने प्रतिवन्धकतावति सत्त्वात् निरुक्तरूपद्वयावच्छिन्नविषयताद्वयस्यासाधारणघटकविषय- ताभिन्नत्वात् वक्ष्यमाणोभयाभाववत्वाञ्च तदुभयशून्यत्वस्य वाधवाने विरहात् उक्ताव्याप्तिधारणोपायस्यानितिरिक्तवृत्तित्वाल्लघुभूतस्यास स्वादिति । यदातु हेतुमत्पक्षघटितासाधारण्ये दोषस्यान्यथैव वारण. वक्ष्यते नत्वसाधारण्यघटकविषयताभिन्नत्वनिवेशमालम्व्य तदा हृदो. जलकालीनवह्निमाञ्जलादित्यत्रासाधारण्येऽप्यव्याप्तिः जलवावच्छि भविषधताशालिनिश्चयविशिष्टतादृशवहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिः तात्वावच्छिाविषयताशालिनिश्चयत्वस्य प्रतिवन्धकतावच्छेदक स्वाद तादृशप्रतियोगितात्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यत्व. स्य ताशप्रतियोगितात्वावीच्छन्नविषयताके ताशप्रतियोगितात्वेन घटादिप्रकारकजलविशेष्यके प्रतिबन्धकशाने सत्त्वात स्वावच्छिन्न- विषयत्वाव्यापकविषयताशून्यत्वपरिकारे च दोषोन्वेष्टव्य एवं यदूपवृत्तित्वनिवेशपक्षे, किञ्चिद्धर्भावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषय. ताशून्यत्वपक्षे च वाधादावसम्भव, एवं बोध्यः इत्येषादिगित्यु. परम्यते॥ ननु गगनवभावो गगनाभाववद्वयाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वका लीनवाहिमाम्जलादित्यत्रासाधारण्येऽव्याप्तिः प्रकृतानुमितित्वव्यापक- गगनत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नविशेष्यता शालि. बुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकताया गगनाभाववत् ताशत्तित्ववत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयावशिष्टताहशवृत्ति.

·सामान्यनिरुकिविवेचना ७२ स्ववदभावत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वव्यापकतयाऽसाधार ण्यनिश्चये ताशविशिष्टद्वयाविषयताशून्यत्वविरहादितिचन्न बिशेष्य- दलघटक विशिष्टद्वयाघटितत्वघटकप्रतिबन्धक्ततयोरेक्यस्यविवक्षि तत्वात् तथासति ताशप्रतिबन्धकताविशिष्टरूपवत्वंसमुदिन लक्ष णार्थः वैशिष्टयञ्च स्वविशिष्टनिश्चयनिष्ठाच्छेदकतानिरूपितवि. षयित्वनिष्ठावच्छदकतानिरूपितनिरूपकतानिष्ठावच्छेदकतानिरू- पितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नाबच्छेदकतावत्वसम्बन्धन वैशिष्ट्यश्च स्ववृत्यभावीयप्रतियागितया परम्परानिरुपितत्वधः टितेन स्वाभावसामानाधिकरण्यघटितेन चोभयसम्बन्धेन । स्वाभा. वश्च स्ववृत्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परीयनिश्चयनिष्ठावच्छे दकतावविशिष्टविषयतावत्वसम्बन्धेन अवच्छेदकतावैशिष्टयञ्च स्वनिरुपितावच्छेदकतावद्विषयतावच्छेदकावच्छिन्नत्व स्वनिरुपित. सामानाधिकरण्यसम्बन्धावछिन्ननिश्चयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताव- च्छेदकतावद्विषयतावच्छेदकतावाच्छन्नविषयतालामानाधिकररण्यो. मयसम्वन्धन एवञ्च वाधप्रतिवन्धकताया निश्चयावेशिष्टविशि. निश्रयत्वाव्यापकत्वपि न क्षतिः । यद्वा प्रतिवध्यताविशिष्टरूपवत्त्वमेव समुदायार्थोवाच्यः वैशि. ष्ट्यञ्च स्वनिरूपित प्रतिबन्धकतावृत्यभावीयप्रतियोगितानिरूपित. परम्परावच्छेदकतावत्वस्वावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरू. पितप्रतिबन्धकतावृत्त्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परानिश्चयनि- ष्ठावच्छेदकताविशिष्टविषयताशून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वोभयस म्वन्धेन अवच्छेदकतावैशिष्ट्यञ्च पूर्वोक्तसम्बन्धेन तथाच वाध. प्रतिवध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताया निश्चयविशिष्टविश्वयत्वब्यापकत्वसम्भवेन न कापिक्षतिः। नच प्रति योगित्वम्वह्निमद्वाभाववद्वयधिकरणवृत्यभावनिरूपितत्ववत्कालीन- जलादित्यत्रासाधारण्येऊयाप्तिः असाधारपयप्रतिवध्यतावच्छेदक- धर्भावच्छिन्नवाहिमत्प्रतियागित्वबुद्धिनिष्ठप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिब- न्धकताया वह्नयभाववत्ताशनिरूपितत्ववत्वावच्छिन्नविषयताशालिनि. श्वयविशिष्टताशनिरूपिनत्ववत्प्रतियोगितात्वावच्छिन्नविषयताशा- लिनिश्चयत्वव्यापकतया साधारण्यनिश्चये ताशधर्मावच्छिन्नविष. यताद्वयशुन्यत्वविरहादिति वाच्यम् प्रतियोगितात्वावच्छेदेन प्रतियो.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना गितात्वसामानाधिकरण्येन वा वहस्साध्यतापां प्रकृतानुमितित्वव्या. पकसामानाधिकरण्येन वह्निमत्वबुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतामादाय लक्षणसम्भवात् तादृशप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतायाः प्रति. योगितात्वावच्छेदेन ताशनिरूपितत्वावगाहिनिश्चयविशिष्टवयभाव. वत्ताशनिरूपितत्ववत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वस्येव ध्या. पकतया ताहशविशिष्टवयविषयताशून्यत्वस्यासाधारण्यनिश्चये स. स्वात् तस्य प्रतियोगितात्वावच्छदेन ताडशनिरूपितत्वानवगा. हित्वादिति । अत्रेदमवध्येयम् प्रतिवध्यतैक्यपक्ष द्वितीयक्षणावच्छिन्नोध्वंसो वाच्यत्वत्ववान् वाच्यत्वत्वाभाववत्प्रतियोगित्ववत्कालीनतादृशः ध्वंसात् वाच्यत्वत्वव्यापकीभूनाभावप्रतियोगिप्रतियोगित्वकालीन तादृशध्वंसावत्यादावसाधारण्येऽव्याप्तिर्दुरुद्धरैवेति प्रतिवन्धकतै क्यपक्ष एवादरणीयः नच तत्र वृत्यनियामकसम्बन्धस्य प्रतियोगि. तावच्छेदकत्वम्बिना विशेषरूपेण संसर्गत्वाभ्युपगमम्बिनावा न गतिर्न चतत्स्वीक्रियेत इतिवाच्यं वक्ष्यमाणपरस्परस्वावांच्छन्नविषयताशून्य. स्वनिवेशपले धूमाभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशिष्ट वलयभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वादिव्यापकत्वस्य वाधादिप्रतिवन्धकतायां सत्त्वेनोक्तहदत्वात्मकरूपद्वयावच्छिन्नविषय. ताशुन्यत्वस्य वाधादिनिश्चये सत्वन वाधादावब्याप्त्यसम्भवात् स्वाभाववत्वस्य प्रतिबन्धकताविशिष्टत्वघटकसंसर्गत्वानभ्युपगमात् वक्ष्यमाणोभयाभावविवक्षायां घटकालीनवयमाववध्रदत्वपटकालीन वह्यभाववद्धदत्वे यद्रूपपदेनोपादाय लक्षणसङ्गतिराकलनीया वक्ष्य माणजन्यतानवच्छेदकत्वपक्षपिच न दोषसम्भवः तथाहि हदत्वा वच्छदेन वहस्साध्यतायां हृदत्वसामानाधिकरण्येन वढयभाववजलव. द्वत्तिजलवद्धदेऽतिव्याप्तिः तादृशहदो वह्नयभाववानित्यनुमितिनिष्ठज न्यतायास्तादृशप्रतिवध्यताविशिष्टत्वात् हदत्वावच्छेदेन वह्निमत्ताबु द्धिम्प्रति ताशहदो वह्नयभावव्याप्यवानिति निश्चयस्य तादृशह दोवहयभाववानिनिबुद्धिम्प्रति इदत्वावच्छेदेन वहिव्याप्यवत्वबुद्धश्च प्रतिवन्धकत्वात तथासति निरुक्तजन्यतानवच्छेदकत्वस्य ताहश- हदो वह्वयभाववानित्यनुमितीय जलवद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयतायाम्वि रहेण तादृशविषयताद्वयशुन्यत्वस्य वह्यभाववज्जलववृत्तिजलवद्ध ·सामान्यनिरूक्तिविवेचना दत्वावच्छिन्नविषयताकत्वस्य यद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषय- ताशून्यत्वस्य च वयभावत्वेन घटाभावाद्यवगाहिनिरुक्तानुमितौ प्रक. तानुमितिप्रतिबन्धिकायां सत्त्वात अतः स्वनिरूपितप्रतिबन्धकता. वच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणपर्याप्तावच्छेदकताकजनकत्वस्यैव कै. शिष्टधघटकतया प्रवेशोजीकार्यः तथाच तादृशहदत्वावच्छिन्न. विशेष्यतानिरूपितघहयभावत्वावच्छिन्नविधेयताशाल्यनुभितित्वाव. च्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतायां निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वावच्छिन्न- प्रतिबन्धकताया हदत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवह्मभावब्याप्यत्वा वच्छिन्नप्रकारताशालिनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताया वा अव. च्छेदकतापर्यप्त्यधिक्तरणधर्मपर्याप्तावच्छेदकताकत्वविरहानाति. व्याप्तिः एवञ्च वथभाववद्ध्दत्वहदत्वादीनां यद्रूपपदेनोपादानस. म्भवात्, वह्नयभाववद्धत्वात्मकतदपावच्छिन्नविषयत्वस्य वह्नया भाववद्धदो जलवानितिशानीयस्य ताशजन्यतानवच्छदकत्वेन. तत्सहितहदत्वाद्यवच्छिन्नविषयताशून्यत्वस्य वयभाववान्हदहति शान सत्त्वाल्लक्षणसङ्गतिः ॥ अथ हृदत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशिष्टवयभाववध्रः दत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वब्यापकत्वस्य वाधप्रतिबन्धक तायां सत्वेन वाधेऽव्याप्तिः नचोक्तनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छे. दकतात्वापेक्षया निश्चयवैशिष्टयाघटिततादृशावच्छेदकतात्वस्य लघुत्वेन प्रतियोगितावच्छेदकतयोक्तावच्छेदकतात्वावच्छिन्नाभायो ऽप्रसिद्ध एवेतिवाच्य हुदत्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापक विषयता. शुन्यहृदत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयवैशिष्ट्ये ताशवैशिष्टया. घटितताहशावच्छेदकतावावच्छिन्नाभावासत्वेन तादृशावच्छेदक. तात्वस्यातिप्रसङ्गाद्यापादकत्वेनानवच्छेदकत्वात् । यत्तु परस्परयद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चय विशिष्टयदूपा. वच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वव्यापकत्वम्विवक्षणीयम् वहयभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशिष्टहदत्वाव. च्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वव्यापकत्वस्य प्रतिबन्धकतायाम्वि रहान्न दोषः नचाननुगमः प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताविशिष्टनिः श्चयनिष्ठावच्छेदकताविशिष्टविषयताशून्यत्वस्य विवक्षितत्वात् प्रथ. मवैशिष्ट्यश्च स्ववृत्त्यभावीयप्रतियोगितापरम्परानिकापितत्वस्वः तथाच ११ सा०वि० ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना तित्वोभयसम्वन्धेन वृत्तित्वञ्च स्वविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकत्वसम्ब न्धेन स्ववैशिष्ट्यञ्च स्वनिरूपितविषयत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिता. वच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्धर्मावच्छिन्नविषयताशा- लिनिश्चयसामानाधिकरण्यस्वनिरूपितसामानाधिकरण्यसम्बन्धाध. च्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितविषयत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छि. मत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्धर्मावच्छिन्नविषयताकत्वोमय. सम्वन्धेन व्यापकता च स्वनिरूपितप्रतिवध्यतावत्प्रकृतानुमितित्व. व्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावत्वसम्वन्धत्वेन द्वितीयः वैशिष्टयञ्च प्राग्वदिति तत्तुच्छम वह्नयभावद्ध्दत्वमेवोभयथा यद्रूप. पदेनोपादाय दोषस्य सम्भवात् । नच वह्नथभावववभ्रदत्वाव. छिन्नविषयतालिनिश्चयविशिष्टवह्नयभाववद्धदत्वावच्छिन्नविष. यताशलिनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकतात्वस्य गुरुत्वेन तद धच्छिन्नाभावाप्रसिद्धिरितिवाच्यं गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदक. त्वे यद्पवृत्तिविषयतानिवेशपक्षे वह्नयभाववज्जलवत्कालीनहदपक्ष कवह्निसाध्यस्थले जलवचारशद्रदेऽतिव्याप्तेः वह्नयभाववज्जलव. स्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशिष्टजलवत्ताशहदत्वावच्छिन्न विषयताशालिनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकतात्वस्य गुरुत या तदवच्छिन्नाभावाप्रसिद्धः यद्रूपपदेन जलवत्तादशहात्वस्योपा- दानासम्भवात् जलवद्धदत्वस्य च हृदत्वव्यापकजलप्रतियोगिक सम्बन्धघटितस्यैवोपादेयतया तद्रूपावच्छिन्नविषयताशून्यत्वस्य जलवत्ताशहदत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चये सस्वात् अतोगुरु धर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकतायाः प्रकारान्तरस्य वानुवर्तव्यतया वह्नयभावबभ्रदत्वादिकमुपादायासम्भवस्य सम्भवात अव्यापकीभूत. विषयताशून्यत्वनिवेशपक्षे यद्यपि गुरुधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदक- स्वाङ्गीकारे नास्तिप्रयोजनं,तथापि तदङ्गीकारस्य दीधितिकृत्सिद्धा. न्तत्वं गगनाभाववदभाववत्कालीनघटपक्षकगगनसाध्यके वाधेऽव्या- प्तिश्चेति चेदत्रकेचित् । प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यताविशिष्टत्वान्यत्वस्य ताहश- जन्यताविशिष्टान्यत्वपर्यन्तस्य प्राक्परिरकृतस्य विशिष्टद्वयविषयता. विशेषणत्वे प्रागुक्तासम्भवस्य वारणसम्भवात् । यत्त ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वस्य विषयता ·सामान्यनिरुकिविवेचना ८३ . विशेषणत्वे नोक्तदोषहति तन्न गगनाभाववदभाववत्कालीनघटो गग. नवानित्यत्र गगनाभाववत्ताशघटेऽव्यात तज्ज्ञानस्य निश्चयविशि- एनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वात् बिशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकत्वे चा. भाववत्ताशघटेऽतिव्याप्तः जन्यतानवच्छेदकत्वविवक्षणे चाभाव. वान्ताहशघटइतिज्ञानीयविशिष्टद्वयविषयतायास्ताहशत्वेन तच्छू: न्यत्वस्य तज्ज्ञाने विरहात गगनाभाववान्तादृशघटइति ज्ञानस्य ता. इशविषयत्ताद्वयशुन्यत्वेप्यभाववत्ताशघटत्वावच्छिन्नविषयत्वाच्या पकविषयताशून्यत्वविरहादतिव्याप्त्यसम्भवात् यद्पावच्छिन्नविष- यत्वाव्यापकविषयता शून्यत्वस्यापि निर्दोषत्वप्रकारस्य प्रागभिहि तत्वात किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयताशुन्यत्वस्य विव. क्षितत्वेपि विशिष्टद्वयविषयतायां यद्रूपवृत्तित्वतादृशजन्यताविशिष्ट स्वोभयाभावस्य विशेषणतया विवक्षितत्वात् गगनाभाववान्ताहशघ. टइतिज्ञाने गगनाभाववद्धटत्वात्मककिश्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्या पकविषयिताशुन्यत्वस्याभाववत्ताहशघटत्वगतसमुदायत्वावच्छिन्ना नुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयताकत्वस्य च सत्वेपि तज्ज्ञानीयाया जन्यतावच्छेदिकाया अपि विषयताया उक्तसमुदाय. स्ववृत्तित्वविरहेणोभयाभाववत्तयोक्तज्ञानस्य तादृशविषयताद्वयशू न्यत्वविरहादतिव्याप्तेर्वारयितुशक्यत्वात् । नचाननुगमः तादृशप्रति. बन्धकताविशिष्टरूपावच्छिन्नवत्वस्य विवक्षितत्वात् वैशिष्ट्यश्च स्व. वृस्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकतावत्वस्वविशिष्टप्र तियोगिताविशिष्टान्यत्वोभयसम्बन्धेन स्ववैशिष्ट्यश्च स्ववृत्यभावी यप्रतियोगितानिरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकताविशिष्टविषयतात्वाव च्छिन्नत्वसम्बन्धेन अवच्छेदकतावैशिष्ट्यच विषयतायां पूर्वोक्तस. म्बन्धेन प्रतियोगितावैशिष्ट्यञ्च स्वविशिष्टनिरुक्तोभयाभावीयता इशजन्यताविशिष्टत्वत्ववृत्तितात्वोभयधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपि- तनिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत्वस्वनिरूपकाभाववत्प्र. तीतिविषयतावच्छेदकताप्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगितानवच्छेदक- खोभयसम्बन्धन प्रतियोगितावैशिष्ट्यश्च स्वलामानाधिकरण्यस्वाव च्छेदकविषयतानिष्ठत्वोभयसम्बन्धेनेतिवदन्ति । अत्र साध्यव्यापकाभाववत्पक्षस्य बाधत्वे तस्येव हेतुव्यापकामा. वनस्पक्षस्य स्वरूपासिद्धत्वे च तयोरव्याप्ति१रुद्धरा तद्विषयताया ·सामान्यनिकिविवेचना - जन्यतानवच्छेदकत्वेनोभयाभाववत्वात् एवं साध्यवदवृत्तिमत्पक्षस्य चाधत्वे तत्राप्यव्याप्तिः एवमीडशस्य स्वरूपासिद्धत्वे तत्रापि चाव्या. तिर्दुर्वारा स्यादिति तेषामलक्ष्यत्वमभ्युपेत्य सत्प्रतिपक्षविषयताभेद निवेशवत्ताशवाधादिविषयताभेदनिवेशनम्वा समात्य निर्दोष. तोपपादनीया भवतीतिचिन्त्यम् वह्नयभाववज्जलवत्कालीनत्वेसति जलाभाववहिमत्कालीनत्वेसति बयभाववज्जलव्याप्यवत्कालीनत्वे सति जलाभाववद्वहिव्याप्यवत्कालीनहदो वह्निमानित्यत्र जल- वत्ताशइदे एकरूपेण प्रतिबन्धकत्वानभ्युपगमपक्षे ताशजन्यता विशिष्टत्वस्य जलवत्ताशहदत्वावच्छिन्नविषयतायां सत्त्वेन विशिष्ट. द्वयविषयतानन्तर्गततयाऽतिव्याप्ते, जन्यताविशिष्टत्वपरिकारेणा- पिवारणासम्भवाततद्विषयताभेदघटितत्रितयाभावनिवेशे जलाभाव. हतुकोक्तस्थले तत्राव्याप्त्यापोरिति । परेतु प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वम्विशिष्टद्वयवि षयताविशेषणमिति वह्नयभाववध्रदत्वाद्यवच्छिन्नविषयतामादाय न दोषसम्भवः यद्वा परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशून्यज्ञानीयत्वं यदूपाव. च्छिन्नविषयताविशेषणम्वाच्यम् तथापि न वाधाधव्याप्तिः नचाननुग- मः निश्चयनिष्ठावच्छेदकतावैशिष्टयस्य विषयतायां स्वविशिष्टरूपाव- च्छिन्नत्वस्वविशिष्टरूपावच्छिन्नविषयतासामानाधिकरण्योभयसम्ब. न्धेन वाच्यत्वात प्रथमवैशिष्टयञ्च स्वनिरूपितविषयत्वनिष्ठावच्छे. दकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत्वस्वनिरू. पितसामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिनावच्छेदकतासामानाधिकरणा- भावीयप्रतियोगितानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकता. वत्त्वोमयसम्बन्धेन द्वितीयवैशिष्टयञ्च स्वनिरूपितसामानाधिकरण्यः सम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितविषयत्वनिष्ठावच्छेदकतानिक पितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत्त्व स्वसामानाधिकरः णाभावीयप्रतियोगितानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेद. कतावत्त्वोभयसम्बन्धेनेत्याहुः । तदसत् गगनाभाववदभाववत्कालीनघटोगगनवानित्यत्राभावव. तारशघटे रूपन्नीलरूपवादित्यत्र नीलरूपाभाववत्रीलेऽभावो वह्निमा. नित्यत्र वह्नयभाववति वह्निमति वहृयभाववजलवत्कालीनहदो वह्निमानि- त्यत्र जलवत्ताशहदे हदशैवालवद्धदकालीनवहिमाजलादित्यत्र ता.

·सामान्यनिरूतिविवेचना इंशवाह्विव्यापकीभूताभावप्रतियोगशेषाले चातिव्याप्त्यापत्तेः तत्र विशि. टद्वयविषयतायाःप्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वविरहात् तदूपावच्छिन्न. विषयताकनिश्चययोः परस्परस्वावच्छिन्नविषयताद्वयशुन्यत्वविरहात नच नीलरूपाभाववन्नीलझानस्य वह्वयभाववद्वह्निमद्विषयकशानस्य च कथं प्रतिवन्धकम्विरोध्यविषयकत्वादितिवाच्यं नीलत्वावच्छेदेन नी. लरूपाभावावगाहित्वस्य रूपे नीलत्वावगाहित्वस्य च प्रतिवन्धकता. प्रयोजकस्य प्रथमझाने वयवच्छेदेन वह्वयभावावगाहित्वस्याभावे वह्निमत्त्वावगाहित्वस्य च तथाविधस्य द्वितीयशाने सत्त्वात् नच यदू. पावच्छिन्नविषयतायामभावबत्ताहशघटत्वाद्यवच्छिन्नविषयताभेदा. निवेशनीया इतिवाच्यम् एतल्लक्षणस्य शब्दैक्यादरपक्षीयतायाः प्रागेव व्यवस्थापितत्वेन ताइशघटपक्षकाभावाभावलाध्यकेऽभावव त्ताहशघटरूपबाधेऽव्याप्त्यापत्तेरिति ॥ अन्येतु यदूपवृत्तित्वप्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यताविशिष्ट प्रतिवध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकता. विशिष्टान्यत्वोभयाभाववत्वम्विशिष्टद्वयविषयतायां विवक्षणीयम् प्र. तिवध्यतावैशिष्ट्यश्च स्वावच्छेदकप्रकारतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप याप्यनुयोगितावच्छेदकरूपवृत्तिप्रकारत्वावच्छिन्नत्वस्वावच्छेदक- विशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिन्नत्वाभयसम्बन्धेन अ बच्छेदकतावैशिष्टयश्च स्वविशिष्टविशेष्यत्वावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन स्ववैशिष्टयश्च स्वनिरूपितावच्छिन्नत्वसम्वन्धावच्छिन्नावच्छेदकता. स्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपवृत्तिप्रकारताकत्वस्वाश्रयः प्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वोभयलम्बन्धेन कृतानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यतायाः ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्नप्रतिब म्धकतावच्छेदकत्वस्य ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतानवच्छे- इकत्वस्य वा विशिष्टद्वयविषयतायां प्रवेशे गगनाभाववदभावव स्कालीनघटो गगनाभाववानित्यस्य निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेनैव वि. रोधित्वपक्षे वाधे याऽध्याप्तिर्या च ताशघटोऽभाववानित्यस्यापि विशिष्टनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वपक्षेऽतिव्याप्तिस्तयोर्मतद्वयेप्यः अनावकाशः नच धूमवान् हदहतिबीद्धम्प्रति धूमाभाववान् वह्नय भाववानितिनिश्चयविशिष्टवयभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयताशा. लिनिश्चयस्य प्रतिबन्धकतया तनिरूपितावच्छेदकविषयतानिष्ठा.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना वच्छेदकताविशिष्टत्वस्यैव वह्नयभाववद्धदत्वावच्छिन्नविषयतायां सत्वेनोक्तोभयाभाववत्तया वाधाद्यव्याप्तिःस्यादिति विशेष्यदलघटक- प्रतिवध्यत्वोभयाभावघटकप्रतिवध्यत्वयोविशिष्टद्वयाघटितत्वघटकप्र. तिवन्धकत्वविशेष्यदलघटकप्रतिबन्धकत्वयोरैक्यं विवक्षणीयम्विधाक्ष. तञ्च तथाचनानुगमइतिवाच्यं प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताविशिष्टरू. पवत्त्वस्य समुदायार्थतया विवक्षितत्वात् वैशिष्टयश्च स्वबृत्यभावीय. प्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकतावत्त्वस्वविशिष्टाधेयतात्वाव. च्छिन्नप्रतियोगिताविशिष्टत्वोमयसम्बन्धेन स्ववैशिष्टयञ्च स्वनिरूपि. तप्रतिवध्यताविशिष्टप्रतिवध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रति. बन्धकतावच्छदकताविशिष्टान्यत्वत्वावच्छिन्नत्वसम्वन्धेन प्रतियो गितावैशिष्टयञ्च स्वनिरूपितनिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदक तावस्वस्वविशिष्टप्रतियोगिताकाभाववत्प्रतीतिविषयतावच्छेदकता पर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धेन स्ववैशिष्टयश्च स्वनि रूपकभाववत्वस्वावच्छेदककोटिप्रविष्टप्रतिबन्धकतावृत्त्यभावीयप्र. तियोगितानिरूपितपरम्परानिश्चयनिष्ठावच्छेदकतावत्वोभयसम्बन्धेन अभाववत्ताच स्वावच्छिन्नत्वस्वावच्छिन्नविषयत्वनिष्ठावच्छेदकताक त्वोभयसम्बन्धेन अवच्छेदकतावत्ताच स्वविशिष्टरूपावच्छिन्नत्वनिष्ठा बच्छदकताकत्वस्वनिरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकताविशिष्टरूपावच्छि. भविषयत्वनिष्ठसामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकत्वो. भयसम्बन्धेन स्ववैशिष्टयमवच्छेदकतावैशिष्टयश्च स्वसमानाधिकर णाव्यापकविषयताशून्यत्वरूपाभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्पराव. च्छेदकत्वस्वनिरूपितविषयत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्व सम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत्त्वोभयसम्बन्धेन बोध्यम् अत्रच सा. ध्यव्यापकाभाववत्पक्षादौ नाव्याप्तिः नवाऽभाववत्साहशघटादाव. तिव्याप्तिः। अथात्र वयभाववजलवद्वृत्तिजलवद्धदेऽतिव्याप्तिःतज्ज्ञानीया जलवद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयतायां ताशप्रतिबन्धकतावच्छेदकतानि रूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकपात्यनुयोगिता. वच्छेदकजलत्वगतैकत्ववृत्तिप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वानवच्छिन्न. त्वात् तारशप्रतिबन्धकतावच्छेदकप्रकारताविशिष्टान्यत्वस्यैव संस. गतयोपादाने गगनाभाववदभाववत्कालीनघटो गगनाभाववानिति.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना ज्ञानीयविशिष्टविषयतायामपि निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रति बन्धकतावच्छेदिकायामभावत्वावच्छिन्नप्रकारतात्वेन गगनाभावत्वा- वच्छिन्नप्रकारताया अन्यूनानतिरिक्तधर्मावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित विशेष्यत्वावच्छिन्नत्वेनाव्याप्तिरेव स्यात् प्रतिबध्यताविशिष्टप्रतिब ध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषयः ताविशिष्टान्यत्वप्रवेशेपि ताशघटो गगनाभाववानितिशानीयप्रकार तायास्तज्ज्ञानस्य प्रकृतानुमितिप्रति निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वमितिपक्षे सर्वथैव तादृशप्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वे. नाव्याप्तितादवस्थ्यम् ताहशप्रतिबन्धकतावच्छेदकप्रकारताविशिष्टा- न्यत्वमेव विषयतायान्ताहशानवच्छेदकत्वम् वैशिष्ट्यच पाप्ति घटितस्वावच्छेदकापच्छिन्नत्वादिसम्बन्धेनेत्युक्तौ घटो गगनवानि. तिबुद्धिम्प्रति या ज्ञानवैशिष्ट्यानधच्छिन्न प्रतिबन्धकता तदवच्छेदक प्रकारताविशिष्टत्वस्यैव सत्त्वेन गगनाभावत्वावच्छिन्नप्रकारताया अ. संग्रहेपि ताशघटो गगनवानितिज्ञानप्रतिबध्यता अपि प्रतिषध्यता. विशिष्टत्वेनाभाववान्तादृशघट इत्यस्यापि विशिष्टनिश्चयत्वेनैव प्रति. बन्धकत्वपक्षे तत्प्रतिबध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतिबन्ध कतावच्छेदकाभावत्वावच्छिन्नप्रकारताविशिष्टत्वस्यैवाभावत्वावच्छि- नविषयतायामपि सत्त्वेनातिव्याप्तिरेव स्यादितिचेन्न वहिव्यापकाभा. वान्वयभाववजलवद्वृत्तिजलवान्तादृशजलवान्इदइत्यस्य जलव. तिवह्नयभावोऽव्याप्तिवृत्तिरित्यव्यावृत्तित्वग्रहे निश्चय विशिष्टतादृशज. लत्वावच्छिन्नप्रकारताकनिश्चयत्वेनापि प्रतिबन्धकत्वस्य वाच्यतया ताशप्रतिबन्धकतावच्छेदकताविशिष्टत्वस्य विशिष्टजलवद्ध्दत्वा. वच्छिन्नविषयतायां सम्भवादतिव्याप्त्यभावात्प्रतिबन्धकतावच्छेद कप्रकारताविशिष्टान्यत्वस्याविवक्षणीयत्वात् । यदिच जलावच्छेदेन वहिसामानाधिकरण्ये गृहीते जलवत्तया गृहीते इदे वह्निमत्वपर्यवसानेन तत्र वह्निव्यापकाभावस्यापि वह्निवि. रोधभङ्गात् निश्चयविशिष्टताहशनिश्चयत्वेन न प्रतिवन्धकत्वमित्यु: च्यते तदापि ताशघटोगगनाभाववानभाववानित्यादीनां विशिष्टनि श्चयत्वेनैव प्रतिवन्धकत्वपक्षस्याहतत्वेन तत्पक्षे प्रतिवध्यताविशिष्ट. प्रतिवध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकप्र. कारताविशिष्टान्यत्वस्य पर्याप्तिपद्रितस्वावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतानि- ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना रूपितत्वस्वनिरूपितविशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वोभयसम्बन्धेन स्व. विशिष्टविशेष्यत्वावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन विवक्षायां दोषाभावात ताहश- घटो गगनाभाववान् घटोगगनाभाववानित्यादिशानीवायाः कस्याश्चिद. पि प्रकारतायास्ताशप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वविरहात् घटोऽभाव. वानितिज्ञानीयायाश्च तादृशत्वात वह्नयभाववज्जलववृत्तिजलवघ्रः दशानीयजलत्वावच्छिन्नप्रकारतामादायैव तत्राप्यतिव्याप्तिवारणात् । किञ्चिदूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकाविषयताशून्यत्वनिवेशपक्षे तार शघटोगगनाभाववानितिज्ञानमादायाभाववत्ताहशघटेऽतिव्याप्तिवार. णाय यद्रूपवृत्तित्वघटितोभयाभावपर्यंन्तानुधावनम् नच हृदोवहि. व्यापकाभाववानितिज्ञानस्य हदे वह्निन्यापकाभावोऽव्याप्यवृत्तिरि- तिज्ञानकाले वह्नयभाववान्वहिव्यापकाभाववानितिनिश्चयविशिष्टत्वे न प्रतिबन्धकत्वे वह्विव्यापकाभावत्वावच्छिन्नप्रकारतावास्ताशप्र. तिबन्धकतावच्छेदकत्वेन तत्राव्याप्तिरितिवाच्यं हदेवह्निसामानाधि. करण्यग्रहस्यैव वह्निव्यापकाभावनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतायामुत्तेजक त्वस्यौचित्येन तत्सत्त्वे निश्चयविशिष्टत्वेनापि प्रतिवन्धकत्वासम्भ. वात् वहिव्यापकसामानाधिकरण्यग्रहस्यैवोत्तजकत्वे च ताशप्रति वध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतिवन्धकतानवच्छेदकप्रका- रताविशिष्टान्यत्वस्यैव प्रवेशनीयत्वात् समानाकारकशानीयविषय. तयोरक्येन तत्र दोषासम्भवात् । एतेन गगनाभावत्वावच्छिन्नप्रकार ताया अभावत्वावच्छिन्नप्रकारतात्वेन ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिब. न्धकतावच्छेदकत्वेपि न क्षतिः । वस्तुतः तादृशघटोगगनाभाववान् तादृशघटोऽभाववानितिनि श्चययोः विशिष्टबुद्धित्वेनैव प्रतिबन्धकत्वनिश्चयविशिष्टनिश्चयत्वे. नैव वा प्रतिबन्धकत्वमितिमतद्वयसाधारण्येनापि शक्यते परिकर्तु तथाहि प्रतिवध्यतावैशिष्ट्यघटकस्वाबच्छेदकविशेष्यतावच्छेदका. वच्छिन्नविशेष्यत्वे एकत्ववृत्तित्वं प्रवेश्यम् तादृशप्रतिवध्यताविशि प्रतिवध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदक प्रकारताविशिष्टान्यप्रकारताविशिष्टान्यत्वञ्चोपादेयम् एवंसति गग- नाभाववदभाववत्कालीनघटोगगनवानितिप्रतिवध्यता न भवति प्रतिवध्यताविशिष्टा तदवच्छेदकविशेष्यताया एकत्वावृत्तित्वात च कालीनत्वप्रकारतानिकापकत्ववृत्तिः ला नावच्छेदिका या ·सामान्यनितिधिवेचना घटो गगनवानितिग्रहप्रतिबध्यतानिरूपिता च घटो गगनाभाववानि. तिनिश्चयनिष्ठाविशिष्टबुद्धित्वावच्छिन्नैव अभाववान्घट इतिनिश्चयनि. ष्ठा ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नैवेति ताशघटो गगनाभाववानितिज्ञानी. यायामपि प्रकारतायां ताराप्रकारताविशिष्टत्वेन विशिष्टान्य. प्रकारत्वासम्भवात् ताशघटोऽभाववानित्यत्र तत्प्रकारतायास्त. सम्भवादोषाभावात् पक्षतावच्छेदकसाध्यतावच्छदेकघटकजलामा• वादिनिष्ठप्रकारतायाः हृदो जलाभावकालीनवह्निमान् जलाभावकाली. नहदो वह्निमानित्यादिबुद्धिप्रतिवध्यतावच्छदकत्वन्न सम्मवति तदव- च्छेदककोटौ तत्तनिष्ठावच्छेदकत्वस्यैव प्रवेशाविषयत्वयोरभेदस्यैत. न्मतेऽभावात् तन्मतावलम्बने सम्बन्धघटकप्रकारतायामवच्छेदकता. नात्मकत्वस्य प्रवेश्यत्वात् अवच्छेदकांशज्ञानप्रतिवध्यताचावच्छेद. कमुख्यप्रकारकमानसाधारिणीति तदवच्छेदकताहशविषयताया अ. प्रसिद्धिविरहात् एवञ्च जलाभावकालीनहदोवह्निमानित्यादी जला- भाववानदइतिबुद्धिप्रतिवध्यतायाः प्रतिवध्यताविशिष्टत्वाभावानव. हृयभाववज्जलवद्वृत्तिजलवद्ध्दतिव्याप्तिरितिमाहुः ॥ ॥ अथ परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशुन्यत्वादिनिवेशस्योपेक्षितत्वे. भावो गगनत्ववानाधेयत्वादित्यत्र हेतुमत्पक्षघाटतासाधारण्येऽध्या. प्तिः तनिश्चये तादृशविशिष्टद्वयविषयताशून्यत्वविरहादितिचेन्न वि. शिष्टद्वयविपयतायामसाधारण्यविषयताभिन्नत्वस्थासाधारण्यप्रतिव. न्धकतातिरिक्तवृत्तित्वस्य वा विशेषणतया विवक्षितत्वादुक्तदोषस्या सम्भवात् अतएव वहिमाञ्जलादित्यत्र वहिव्यापकभूिताभावप्रति. योगिजलवद्मदे नातिव्याप्तिः अन्यथा वहिव्यापकीभूताभावप्रतियो- गिजलत्वावच्छिन्नविषयताया असाधारण्यविषयताभिन्नत्वविरहेग तन्निश्चये विशिष्टद्वयविषयताशुन्यत्वस्य सत्वात् अथवा विशिष्टान्त. राघटितत्वनिवेशेनवोक्तविशिष्टातिव्याप्तिवारणसम्भवात् पूर्वनिवेशो. पिसाधीयानेव। परेतु पक्षेसाध्यवैशिष्ट्यावगाहिहेतुवैशिष्ट्यावगाहिग्रहाविरो. धिर्व सति प्रकृतानुमितिविरोधित्वरूपव्यभिचारसामान्यलक्षणस्य पक्षवृत्तित्वविशेषिते साध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगिप्रकृतेहेती स. त्यन्तविरहेण पक्षवृत्तित्वाविशेषितविशेष्यदलविरहेणासत्त्वमाशय सत्यन्तदलघटकप्रतिबन्धकतायामसाधारण्यविषयत्वानवच्छिन्नत्यनि- १२ सा० वि० ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना अत्र बेश्यात्रकेचिदित्यादिना पक्षवृत्तित्वसहितस्य व्यभिचारत्वमुपपादि. सं तन्न तत्र विशेष्यदलस्यास्तिपरिकारः पक्षधर्मिकहेतुमत्ताशानका लीनत्वप्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकत्वाभाववस्वोभयाभाववत्वघटिततया विशेष्यदलं परिष्कृत्य पक्षवृत्तित्वाघटितस्य व्यभिचारत्वमुपपादित परस्वित्यादिना सव्यभिचारप्रन्थेन तत्र विशेषणदलपरिकारः। व विशिष्टद्वयाघटितत्वकल्पस्य परेस्वित्यादिग्रन्थावल. म्बिता पक्षवृत्तित्वासहितताहशविशिष्टस्यासाधरण्यताम्वदता स्व. यमेव प्रकृटकृिता तत्र च पक्षे विशेषणदलविरहेण हेतुमत्पक्षघटित. म्य साध्यव्यापीभूताभावप्रतियोगिप्रकृतहेतुमत्पक्षस्य व्यभिचार. त्वविरहेणासाधारण्यत्वाभाव इवाभावो गगनत्ववानाधेयत्वादित्यत्र गगनत्वव्यापकीभूताभावप्रतियोग्याधेयत्वस्यापि हेतुमत्पक्षघटितस्य विशेषणदलविरहप्रयुक्तव्याभिचारत्वविरहेणासाधारण्यत्वाभावोङ्गी. कार्यः परितस्य च विशेषणदलस्य पक्षवृत्तिघटिते सर्वस्मिन्नेवा. साधारण्ये सम्भवेन तस्यासाधारण्यघटकत्वाभावोकेरुन्मत्तकृतता. पस्याऽपरिस्कृतस्यैव विशेषणदलस्य लक्षणघटकताया अवश्यव तव्यत्वात् यथाच इदोवहिमान्वयभाववदवृत्तिद्रव्यत्वादित्यत्र सा. ध्याभाववद्धृत्तित्वविशिष्टतोर्हेतुतावच्छेदकविशिष्टहेतुप्रहविरोधि. त्वेन व्यभिचारलक्षणानाक्रान्तत्वेन साधारण्यानात्मकत्वमसिद्ध्या हे तोर्दुष्टत्वञ्च तत्रोक्तन्तथाताहशाधेयत्यस्य विशेषणदलविरहेण सामा. न्यव्यभिचारणलक्षणानाक्रान्तत्वेन साधारण्यानात्मकत्व साध्यासा. मानाधिकरण्यविरोधेनैव हेतो ष्टत्वञ्चाभिमतन्तत्राभ्युपेयं तथाच काव्याप्तिशङ्का ततिवदन्ति । ननु प्रकृतानुमिति प्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषयताशून्यत्वं यदू पावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशेषणतयोपादेयं तथासति वहयभा. ववजलादिमवृत्तिजलवद्मदनिश्चये तादृशप्रतिबन्धकतानवच्छेदका- धेयत्वविषयतायाः सरवेन मेयत्वविशिष्टव्याभिचारनिश्चये तथाविधा. या मेयत्वविषयताया विद्यमानत्वेन जातिमान्वयभाववानितिज्ञाने जातित्ववह्नयभावादिविषयतायास्तादृश्याः सत्त्वेन निरुक्तविषयता. शून्यत्वासम्भवात् तन्निश्चयमादाय दोषस्थासम्भवेन विशिष्टद्वया. घटितत्वविशिष्टान्तराघटितत्वाव्यापकविषयताशून्यत्वानान्निवेशो न कार्यस्तत्तविशेषणापेक्षया चैतस्यातिलघुत्वात् नच वह्नयभाषवा.

·सामान्यनिरूक्तिविवेचना हद इत्यादिश्चानीयनिरवच्छिन्नहदत्वप्रकारत्वहदादिविशेष्यत्वादी. नाम्प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वेन सर्वत्रालम्भव इति वाव्यं प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषय. ताविशिष्टान्यत्वरूपस्य वाच्यत्वात् वैशिष्ट्यश्च स्वतादात्म्यस्वाव- च्छेद्यत्वान्यतरसम्बन्धेन बोध्यम् । नचैवमपि वहिरवृत्तिरित्यत्र वह्निमत्यव्याप्तिस्तज्ज्ञानस्य वह्नित्वा. वच्छिन्नप्रकारताशालिनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतया विशेष्यताया आ. श्रयनिष्ठायाः प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयतानात्मकत्वात, तदनव- च्छिन्नत्वाच्च तादृशविषयताविशिष्टान्यतया तच्छून्यत्वस्य तज्ज्ञाने विरहादितिवाच्यं स्वनिरूपितत्वगायतमसम्बन्धेन वैशिष्ट्य. स्थ वाच्यत्वादितिचेन्न वधभाववान्हद इति ज्ञानस्यावच्छिन्नप्रति- योगित्वसम्बन्धावच्छिन्नवाहित्वनिष्ठप्रकारतानिरूपिताभावत्वावच्छि, नविशेष्यत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितइदत्वावच्छिन्नविषयताशालि. निश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतापक्षे वहिविषयताया निरुक्तान्यतमसम्ब- न्धेन तारशविषयताविशिष्टान्यतया वहयभाववज्रदत्वावच्छि. ने लक्षणस्यासम्भवात् , यदि तद्वारणाय स्वावच्छेद्यनिरूपितत्वस्या प्यन्यतमकोटौ प्रवेशः क्रियते स्यात्तदा धूमाभावववृत्तिर्वहिन्य मितिज्ञानविषये स्वरूपतोद्रव्यत्वविशिष्टे धूमाभावववृत्तिवलावति. व्याप्तिरिति विशिष्टान्तराघटितत्वं निवेश्यमेव एव संसर्गस्य स्व. रूपतोभानाभ्युपगमे वयभाववजलवद्विशिष्टजलवद्धदेऽतिव्याप्ति वारणाय विशिष्टद्वयाघटितत्वमपि निवेश्यमेव आधेयत्वनिष्ठसांस. र्गिकविषयतायाः प्रतिबन्धकतावच्छेदकजलादिप्रकारत्वाद्यवच्छेद्य. निरूपितत्वेन विशिष्टान्यत्वविरहात । अस्तुवा धेयस्वसंसर्गस्याधेयतात्वेन भान तथापि पहिसंसर्गत. या भासमानस्वनिष्ठप्रतियोगित्वविषताया, वह्नित्वसंसर्गतयाभास मानावच्छिन्न प्रतियोगित्वविषयतयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावविरहे व हिसंसर्गनिष्ठविषयता, तभिरूपितप्रतियोगितात्वादिविषयतावारणा. य, स्वावच्छेद्यनिरूपितनिरूपितत्वस्यापि वैशिष्ठ्यघटकतायावाच्या तया, प्रकृते नाधेयतात्वविषयतायामपि निरुकविशिष्टान्यत्वसम्भवः यदिचोक्तसांसर्गिकविषयत्वयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावोङ्गीक्रियते त दापि धर्मिपारतन्त्र्येण इदत्वादो वधभावान्देहयभाववाहिद इति . .

·सामान्यनिरुतिविवेचना ज्ञानमात्रे भासमानतया सामानाधिकरण्यत्वादिविषयतावारणाय स्वावच्छेद्यनिरूपिननिरूपितत्वादीनाम्प्रवेशावश्यक एव । किश वहयभाववज्जलवत्कालीनहदो वह्निमानित्यत्र जलवत्ताश इदेऽतिम्याप्तेारणं विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशनम्विनादुश्शक्यमेव का. लीनस्वादिविषयताया अपि प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वात् स्वावच्छेद्य. निमपितनिरूपितत्वादीनां वैशिष्ठ्याघटकत्वेष्येतहोषस्य सम्भवात् । केचित्तु गगनाभाववदभाववत्कालीनघटो गगनवानित्यत्र गगना माववत्तारशघटेऽन्याप्तिः गगनविषयतागगनत्वविषयतयास्ताशप्र. तिबन्धकतानवच्छेदकत्वात् बाधज्ञानस्याभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरू. पिततारशघटत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धक- स्वादतः स्वावच्छेद्यनिरूपिनिरूपितत्वादीनां ससर्गत्वेनोपादानस्याव श्यकतया विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशआवश्यकः ॥यत्तु प्रकृतानुमिति स्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिबध्यतावच्छेदकविषयताविशिष्टा न्यत्वमेव वाच्यं नतु प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयताविशिष्टान्यत्वं तत्र च स्वावच्छेद्यनिरूपितनिरूपितत्वादीनाम्प्रवेशो वैशिष्ट्यघटकतया नावश्यकः नच ताशजलाभाववद्वह्निमत्कालीनहदो वह्निमानित्यत्र हदो पहिमान्वयभाववज्जलवद्वृत्तिजलाभावव्याप्यादित्यत्र च वय भाववज्जलववृत्तिजलवध्रदेऽतिव्याप्तिर्दुारा तज्ज्ञानस्य प्रक तानुमितिप्रतिवध्यत्वादिति वाच्यम् प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्र. तिषभ्यताविशिष्टप्रतिबध्यतावच्छेदकविषयताविशिष्टान्यत्वस्य ता. शप्रतिबध्यताविशिष्टजन्यतावच्छेदकविषयताविशिष्टान्यत्वस्य वा विवक्षितत्वादुक्कातिव्याप्तिवारणसम्भवात् ॥ एतेन सर्वगगनवदित्यत्र गगनाभाववज्जलवदादिरूपवाधेयाप्तिः तज्वाने गगनत्वावच्छिन्न. प्रतियोगिताकाभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितावच्छिन्नविशेष्यता शालिनिश्चयत्वेनैव प्रकृतानुमितिनिरूपितप्रतिवन्धकत्वप्रतिवध्यत्व- योः सत्वेन जलविषयता तन्निरूपितसमवायविषयता तनिरूपि. ससमवायत्वाविषयत्वानां प्रतिवध्यतावच्छेदकविषयताविशिष्टान्य. स्ववारणाय स्वावच्छेद्यनिरूपितनिरूपितत्वादीनां वैशिष्ट्यंघटकतया प्रवेशस्थावश्यकत्वमेवेति निरस्तं जलस्वादिविषवतानामपि जन्य तावच्छेदकत्वेन तद्वैशिष्ट्यघटकतयोक्तसम्बन्धप्रवेशे प्रयोजनाभा. वादिति सुन्छम् सत्प्रतिपक्षासाधारण्योहेत्वभावादिष्याप्यवत्पक्षा ·सामान्यनिक्तिविवेचना अथ . दिरूपस्वरूपासियादौ साध्यव्यापकाभाववत्पक्षादिरूपवाधादाव. व्याते१रुद्धरत्वादिति वदन्ति । प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धक- स्वाव्यापकप्रतिबन्धकताशुन्यज्ञानविषयतावच्छेदकत्वं यदूपे उक्तप्र. तिबन्धकताशुन्यत्वं तादृशनिश्चये वा विशेषणन्देयं तथासति वह्नयभाववज्जलवत्त्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशिष्टजलवद्ध दत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिवन्धकताव्यापक स्य तादृशजलत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविषयता शालिनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकत्वस्य वहथभाववज्जलवद्व. त्तिजलवध्रदनिश्चये सत्वेन निरुक्तविशिष्टेऽतिव्याप्तिविरहात विशिष्टद्वयाघटितत्वन्ननिवेश्यम् एवं व्यभिचारप्रतिबन्धकत्वा. ज्यापिकाया मेयत्वप्रकारतानिरूपितव्यभिचारत्वावच्छिन्न प्रतिबन्ध कतायां मेयत्वविशिष्टव्यभिचारनिश्चये विरहेण तत्राप्यतिप्रसक्तरेभा. वात् । विशिष्टान्तराघटितत्वमपि न प्रवेश्य निरुक्तप्रतिबन्धकताशून्यत्व. स्य यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयावशेषणत्वेपिढदो जात्यभावधा. नित्यत्र जातिमाजातिमानित्यस्य ताशप्रतिबन्धकताशून्यत्वेनाब्याप कविषयताशुन्यत्वनिवश्यमेव नच वाधादिषु लक्षणासम्भवस्तन्निश्चय प्रतिबन्धकताया निरुक्ताव्यापकत्वस्य सस्वादनुमितिप्रतिबन्धकतायाः स्वरूपासियादिनिश्चयविपरीतवाधनिश्चये सत्त्वेन तत्र बाधप्रतिबन्ध कताविरहादितिवाच्य ताहशयत्किश्चित्प्रतिवन्धकत्वाव्यापकप्रतिबन्ध कतान्यत्वस्य विशेष्यदलघटकप्रतिबन्धकत्वविशेषणदलघटकप्रतिब. धकत्वयोरक्यस्य वा विवक्षितत्वात् नचैवमपि सर्वगगनवद्वाध्यत्वा- दित्यत्रवाधेऽव्यातिः सर्वेषामेव वाघनिश्चयानामेकरूपेणैव तत्र प्रति. बन्धकतया तदव्यापकस्य घटत्वादिधर्मविशेषावच्छिन्नविशेष्यता. निरूपितगगनाभावत्वावच्छिन्नप्रकारताशालिनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रति. बन्धकत्वस्यैव तत्र सत्त्वादिति वाच्यम् अव्यापकत्वघटकप्रति. बन्धकताधिकरणीभूतनिश्चये स्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताश- न्वत्वमिवशेषणम्वाच्यं तथासति बाधान्तरनिश्चयस्य ताशप्रतिब. न्धकत्वाधिकरणतथाविधनिश्चयत्वावरहेण दोषासम्भवात् । यदिचाप्रामाण्यवानोत्तेजकरवानुरोधेनाव्याप्यवृत्तित्वज्ञानाचजकत्या. नुरोधेन च प्रतिबन्धकतायास्तत्रभेद एवाङ्गीकार्यइत्युच्यते तदा .

·सामान्यनिरूतिविवेचना . प्रतिबन्धकत्वाधिकरणे व्यापकविषयताशुन्यत्वन्ननिवेश्यम् नचासा धारण्येऽव्याप्तिः असारण्यप्रतिबन्धकत्वाधिकरणीभूते हेतुमत्पक्ष निश्चये हेतुविशेष्यकप्रतियोगित्वाभावादिप्रकारकबुद्धिनिरूपितप्रति बन्धकत्वस्य विरहेणाव्यापकस्य साधारण्यनिश्चये सत्वादित्यव्याप. कविषयताशुन्यत्वं निवदश्यमेवेतिवाच्य हेतुमत्पक्षनिश्चयविशिष्टासा. धारण्यनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतामादाय लक्षणसम्भवात् । एतेन हेतुमत्पक्षघटितासाधारण्याविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यत्व- स्यासाधारण्यप्रतिबन्धकताश्रयत्वस्य च हेतुमत्पक्षनिश्चये सत्त्वाद- व्याप्तितावस्थ्यमिति निरस्तम् तत्र केवलहेतुमत्पक्षनिश्चयऽसाधा- रण्यप्रतिबन्धकताविरहाच्च नच गगनाभाववदभावत्कालीनघटो गगनवानित्यत्र वाधेऽव्याप्तिः अभाववान्ताडशघटइतिनिश्चयस्या- पि वाधप्रतिबन्धकत्वाधिकरणतया तत्र बाधनिश्चयवृत्तेस्ताइशघटे गगनाभावोऽवृत्तिीरतिबुद्धिनिरूपित प्रतिबन्धकत्वस्यासत्त्वादिति धाच्यम् । अव्यापकीभूतप्रतिबन्धकतायाः प्रकृतानुमितित्वव्यापक प्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यतावच्छेदकविषयत्वानवच्छिन्नत्वस्य विशेषणत्वात् नच तादृशजलाभावबद्वह्निमत्कालीनहदो वह्निमानि त्यत्र ताशजलवत्ताइशहदेऽतिव्याप्तिः। यतु व्यभिचारविशिष्टमेयत्वे चातिव्याप्तिः तनिश्चयस्य प्रकृतानु- मितिप्रतिवध्यतया तनिष्ठाव्यापकप्रतिबन्धकताया:प्रतिवध्यतावच्छेद. कविषयित्वावच्छेद्यतया धारणासम्भवादिति तत्तुच्छम् प्रतिवध्यता. नवच्छेदकविषयताशुन्यज्ञानीयविषयत्वानवच्छिन्नत्वविवक्षयापि वा रणसम्भवादिति वाच्यं प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यताविशिष्ट प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वस्य ताशप्रतिवध्यताविशिष्टजन्यतावच्छेद कत्वस्य वा विवक्षितत्वात् । गगनाभावधर्मिकताहशघटावृत्तित्वबु द्विम्प्रति ताशघटर्मिकाभाववुद्धरपि प्रतिबन्धकत्वस्यानुभविक तया तत्रोक्तरीत्या दोषासम्भवेनोक्तरीत्या निवेशस्यैव वाऽनावश्यक स्वादिति चेत् । उच्यते वयमाववज्जलवाकालीनहदो वहिमानित्यत्र जलवत्ता. इशइदेऽतिव्याप्तिः तज्ज्ञानस्य तादृशइदत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरू पितजलत्वावच्छिन्नप्रकारताशालिनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकतया सद. व्यापकत्वस्य तज्ज्ञाननिष्ठे प्रतिवन्धकत्वेऽसम्भवात् परस्परस्वाव.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना च्छिन्नविषयताशून्यत्वस्य विशिष्टद्वयाघटितत्वघटकताया निराकृत. स्वेन तत्रोक्तस्थलेऽतिव्याप्त्यसम्भवात् , पर्वतत्वावच्छेदेन वह्यभाव. स्यसाध्यतायां वह्निमद्वह्निमत्पर्वतेऽतिव्याप्तिः तज्ज्ञाने वाधप्रतिबन्धक स्वाव्यापकप्रतिबन्धकताशुन्यत्वस्य सत्त्वादिति विशिष्टद्वयाघटितत्व. विशिष्टान्तराघटितत्वोभयन्निवेश्यमेवेति ॥ यत्तु परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशुन्यत्वस्य निश्चयद्वयविशेषण. ताया विशिष्टतयाघटितत्वनिवेशे आवश्यकतया तत्परित्यज्य लक्ष्य तावच्छेदकत्वेनाभिमतयदूपावच्छिन्नविषयताशून्यत्वनिश्चयविशेषः णतयोपादेयं तथासत्येव मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिवारणस. म्भवात् विशिष्टान्तराघटितत्वन्नोपादेयम् । तथाहि व्यभिचारत्वाव च्छिन्नविषयकनिश्चयस्य तद्घटकप्रत्येकपदार्थविषयकनिश्चय विशिष्ट स्य मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयतान्यत्वस्य व्यभिचारप्र. तिबन्धकतावत्वेन यदूपपदेन व्यभिचारत्वतद्घटकवहित्वाद्योरिण. सम्भवात् । तद्रूपावच्छिन्नविषयताविशिष्टतदपावच्छिन्नविषयताशः न्यत्वस्य मेयत्वविशिष्टव्यभिचारज्ञानेऽसत्त्वादिति तन्मन्दं परस्प- रस्वावच्छिन्नविषयताशून्यत्वस्य विशिष्टयाघटितत्वघटकताया एवा. भावेन तत्स्थानीयत्वोक्तरसम्भवात् नच मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽ. तिव्याप्तिवारणायैव तन्निवश्यामतिवाच्यम् वधभाववजलवत्काली. नहदो वह्निमानित्यत्र जलवद्वधभाववजलवत्कालीन हदेऽतिव्याते?. वारत्वादेतत्पूर्वपक्षतन्निरासाय स्थलविशेषप्रकल्पनक्लेशस्त्वन्याय्य एव परषाम्बोध्य इति ॥०॥ ननु यद्पावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वव्यापकत्वं प्रतिबन्ध कतायां स्वरूपस्वनिरूपितावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छे दकताकप्रतियोगिताकभेदवास्वोभयसम्बन्धेन वाच्यं तथानति वह्नय भाववज्जलववृत्तिजलवद्ध्दविषयकनिश्चये प्रतिबन्धकतायाः स्वा. बच्छेदकत्वसम्बन्धेन सत्वेन तत्सम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदक ताकप्रतियोगिताकभेदवत्वसम्बन्धेन प्रतिबन्धकताया विरहादतिव्या. प्स्यसम्भवात् विशिष्टद्रव्याघटितत्वन निवेश्यं नचासाधारण्ये व्याप्तिः हेतुमत्पक्षविषयकनिश्चयविशिष्टासारण्यविषयकनिश्चयत्वा- वच्छिन्नप्रतिबन्धकतामादाय लक्षणसम्भवात्तस्यावच्छेदकतासम्ब. धेनासाधारण्यनिश्चये विरहात् नच सहचारे मथुरानाथेन वाधादि. .

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना निश्चयविशिष्टात्मत्वस्यैव प्रतिबन्धकत्वस्योक्तत्वेन तदवच्छेदकस्य वाधनिश्चये सत्वादसम्भवः स्वनिरूपितावच्छेदकतानिरूपितसामा- नाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वस्य संसर्गत्वे वाधादावव्या. तिवारणेपि निश्चयस्य प्रतिबन्धकतापक्षे वह्वपभाववज्जलववृत्ति जलवद्धदेऽतिव्याप्तिः एवं साक्षात्प्रतिबन्धकतावच्छेदकतादेव्यास. ज्यवृत्तित्वे निश्चयविशिष्टनिश्चयीयविषयितावत्वेन प्रतिबन्धकत्वस्या- भ्युपगततया तत्पक्षेपि चातिव्याप्तिरितिवाच्यं स्वतादात्म्बापननिश्च यवृत्तिनिरूपितावच्छेदकत्वस्वतादात्म्यापन निश्चयावृत्तिनिरूपिताव च्छेदकतानिकापतावच्छदकत्वस्वनिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकता. निरूपितावच्छेदकतानिरूपितावच्छदकत्वान्यतमसम्बन्धने भेदभति. योगितावच्छेदकत्वस्य संसर्गघटकस्य वाच्यत्वात् स्वरूपस्थानेपि स. मतसङ्ग्रहाय स्वरूपस्वावच्छेदकान्यतरवत्वसम्बन्धोनिवेश्यः वस्तु. तः सामग्येणाप्येतद्वन्धपर्यालोचने निश्चयप्रतिबन्धकत्वपक्षातिरि. तपक्षस्यानुन्मेषाद्यथाश्रुतमेव साधु । नच गगनाभाववदभाववत्काली. नघटोगगनवानित्यत्र वाधेऽव्याप्तिः तत्र वाधनिश्चयस्य निश्चयविशि- निश्चयत्वेनैव प्रतिवन्धकत्वेन स्वावच्छेदकत्वसम्बन्धेन प्रतिबन्ध कतयास्तत्रसत्वादितिवाच्यं प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतावि. शिष्टविषयताशुन्यज्ञानवृतित्वेन संसर्गघटकावच्छेदकत्वस्य विशेष. णीयस्वाद वैशिष्ट्यच्च स्वनिरूपितप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्व- स्वविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिबध्यतावच्छेद कत्वोमयसम्बन्धेन एतत्परिकारस्तु प्रागेवोक्तः नच हेतुमत्पक्षघटि तासाधरण्येऽव्याप्तिरितिवाच्यम् असाधारण्यनिश्चयावृञ्चित्वस्याप्यव. च्छेदकताविशेषणत्वादितिचेन्न वधभाववज्जलवत्कालीनहदो वह्नि- मानित्यत्र जलवत्ताशहदे नीलरूपाभाववन्नीलेऽभाववत्ताहशघटे चा तिव्या१रुद्धरत्वात् । तन्निश्चयानान्निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिव न्धकत्वं मानाभावेनावच्छेदकत्वादिसम्बन्धेन प्रकृतानुमितिप्रतिबन्ध कतायास्तत्रासरवादितिदिक् ॥०॥ तादृशविशिष्ठद्वयाघटितत्वस्येति । तद्रूपावच्छिन्नविषयताविशिष्टतद्रूपा. वच्छिन्नविषयताशून्यप्रतीतिविषयत्वस्येत्यर्थः नतु ताशविषयता यशून्यप्रतीतिावषयत्वस्येति तथासति वह्नयभावव्याप्तिहरवृत्तिव वज्जले तिव्याप्तिः स्याग्निरुक्कविशिष्टविषयकत्वस्य जलांशे हृदवृचि. .

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना स्ववयभावयोरेकत्रद्वयंरीत्याऽवगाहमाने ज्ञाने सत्त्वेन तस्यानुमिति. प्रतिबन्धकत्वात् नचोक्तविशिष्टज्ञानस्य सम्प्रतिपश्नम्वमेवनिवाच्यं विरोध्युन्नायकपरामर्षविषयस्यैव तत्त्वात् विशिष्टस्य ज्ञानेषु व्याप्ति. विशिष्ट पक्षधर्मत्वावगाहिना पक्ष वा व्याप्तिावाशष्टहतुमवावगाहिन एव परामर्शत्वस्य सिद्धान्तसिद्धत्वात् व्याप्तावशिष्टहदुतावच्छेनका. वच्छिन्नविषयतानिरूपितपक्षतावच्छेदभावच्छिन्नारपगनाकानिश्चय स्वस्य कारणतावच्छेदकस्याक्तैकद्वयंरीतिज्ञाने विरहात तज्ज्ञानीयवि शिष्टविषयताया द्वित्वावरहेण विषयताद्वयशुन्यस्वस्य तत्र सत्त्वपि ता. दृशविषयताविशिष्टविषयताशून्यत्वस्यासत्त्वेन तद्विवक्षायान्न दोषः य दिचापेक्षावुद्धिविषयतावच्छेदकभेदात्तत्तद्धविशिष्ट द्वित्वोत्पत्तिःस्वी. क्रियेत तदोभयाभावनिवेशपि नदोषतिध्येयम् ॥ सत्प्रतिपक्षघटकतादृशविशिष्टद्वयविषयताभिन्नति प्रतिहेतुव्यापकताविशिष्ट साध्याभावत्वावच्छिन्नविषयताभिन्नत्वस्य प्रतिहेतुमत्पक्षविषयताभि. नत्वस्य च प्रवेशे वह्नयभावोवह्निमाञ्जलादित्यत्र वह्नयभाववज्जलव्या. पकतावद्वृत्तिजलव्यापकतावद्वह्नयभावे होवह्निमाञ्जलादित्यत्र व. यभाववजलववृत्तिजलवज्रदे चातिव्यापन्यापत्तिः जलव्यापक ताविशिष्टसाध्याभावत्वावच्छिन्नविषयताया जलवद्ध्दत्वावच्छिन्न विषयतायाश्चोक्तविषयताभेद द्वयानाश्रयत्वात् जलव्यापकवह्नयभाव कालीनजलवद्धदेपि चातिव्याप्तिः स्यादिति सत्प्रतिपक्षघटकेति । यद्यपि सत्प्रतिपक्षविषयिताव्यापकविषयिताकत्वरूप सत्प्रति. पक्षघटकत्वं विशिष्टवस्तुविशेषणमेव शम्मतः प्रतीयते तथापि तत्रो- तातिव्याप्तिवारणस्याशक्यतया न तद्विक्षणायमपितु सत्प्रतिपक्षघट. कविषयतात्मकत्वम्विशिष्टविषयताविशेषणमेव वाच्यं । अथ किं तत् नताद्विरोध्यनुमितिजनकतावच्छेदकत्वं तथासति भेदप्रतियोगिविषयतायास्तनैवरूपेण निवेश्यतया यत्र सत्प्रतिपक्षाप्र. सिद्धिरित्यादिग्रन्थानुत्थानप्रसङ्गात् नत्रापिम्रपात्मकविरोधिपरामर्षी. यविषयत्वम्यैव जनकतावच्छ कत्वमम्भवात् नाप मन्प्रतिपक्षविषय स्वावच्छिन्नभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्व सत्प्रतिपक्षशानायखण्डावष यताया अपि ताडशत्वासम्भवात निरूप्यनिरूपकभावापनविषयत्वा- वच्छिन्नभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वविवक्षणे यत्रेत्यादिग्रन्थानुत्थि. तिप्रसङ्गात् प्रतिहेतुमत्पक्षविषयकत्वप्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावविष १३ सा०वि० ·सामान्यानक्तिविवेचना यत्वयोः विशिष्टविषयत्वरूपयोरुक्तभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन सत्प्रतिपक्षाव्याप्तेश्च । यत्तु प्रतिहेतुव्यापकसाव्याभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपित सामानाधिकरण्यविषयतानिरूपितहेतुविषयतानिरूपितपक्षाविषय. त्वावच्छिन्नभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वमेव तत् तथासति हेतुव्यापक. साध्याभावत्वावच्छिन्नविषयताया निरुक्तभेदप्रतियोगितावच्छेदक विषयताभिन्नत्वविरहेण लत्प्रतिपक्षाव्याप्तिविरहात् तदसत् उक्तभेद प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य हेतुमत्पक्षविषयतायाम्बिरहेण सत्प्रति पक्षघटकताहशविशिष्टद्वयविषयतेति लेखविरोधात् विधेयान्वयस्यो देश्यतावच्छेदकावच्छेद्यत्वनियमेन यत्रेत्यादिग्रन्थसन्दर्भस्थासाधुत्व प्रसङ्गाश पर्वतोवहिमाञ्जलादित्यत्रापि हेतुमत्पक्षाप्रसिध्या सत्प्रति. पक्षाप्रसिद्धस्तत्स्थलस्यापि यदर्थत्वेनोद्देश्यतया व्याप्तेस्तत्रासम्भः वातुव्यापकसाध्याभावस्य प्रसिद्धत्वा तुमत्पक्षविषयत्वस्य लक्ष. णानिविष्टत्वात् विधेयस्योद्देश्यतावच्छेदकावच्छेद्यत्ववाधात् नव सत्प तिपक्षविषयिताव्यापकत्वमेव विषयितायान्तत् असम्भवात् सत्प्रति. पक्षविषयितायास्तत्तद्विषयिताव्यभिचारित्वात् यद्रूपावच्छिन्नविष यता सत्प्रतिपक्षविषयताव्यापिका तद्रूपावच्छिन्नत्वन्तु दर्शिताति. प्रसङ्गभयेनैव परित्याज्यमिति चेदुच्यते । सत्प्रतिपक्षविषयताशुन्यज्ञानावृत्तित्वमेव तत् सत्प्रतिपक्षकाली- नवयभाववज्जलवद्वृत्तिजलवद्ध्दशानीयविषयताया निरुक्तज्ञानावृ. त्तित्वेपि तज्ज्ञानस्य यद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशुन्यत्व विरहात् तमादाय वहधभाववज्जलवत्तिजलवध्रदेतिप्रसङ्गामा वात् विशिष्टवयविषयताशून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य यद्रूप विशेषणत्वे तु यादृशसमुदायत्वे ताशप्रतीतिविषयतावच्छेदकता त्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वमेव विवक्षणीयमिति नोका. तिव्याप्तिः उक्तकालीनत्वविशेषितोक्तविशिष्टेऽतिप्रसङ्गश्च विशिष्टा न्तराघटितत्वेन धारणीयः यद्वा प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावत्वाव च्छिन्नविषयताविशिष्टप्रतिहेतुमत्पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयत्वाव छिन्नभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वमेव विवक्षणीयं वैशिष्ट्यश्च स्वनि कपितसामानाधिकरण्यविषयतानिरूपितहेतुविषयतानिरूपितविषय स्वावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन तथाच नोक्तग्रन्थासङ्गतिः नवा दर्शिता ·सामान्यनिरूतिविवेचना तिव्याप्तिश्च प्रतिहेतोरनेकत्वात् । यद्यपि ताहशविषयतामेदकूट एवं प्रवेशनीयस्तथापीदानीन्तदभिसन्धानन्नास्ति कथमन्यथा निरूप्यनि: रूपकभावापन्नविषयताभेदकूटमपेक्ष्य लघुभूतोजनकतावच्छेदकवि षयताभेदउपेक्ष्यत कूटानिवेशे च तदेव गुर्विति तदुपेक्षा घटते तः त्रैवाग्रिमग्रन्थतात्पर्ये भेदकूटनिवेशोनुसन्धेय एवात्र सन्दर्भस्य परि शुद्धत्वादिति ॥ भ्रमात्मकज्ञानीयविषयतासाधारणेति । अत्र साध्याभावानुमितिजनकता वच्छेदकविषयतात्वेन किञ्चिनिष्ठीवषयतानिरूपिताधिकरणविषयता निरूपिताधेयत्वविषयतेत्यादिक्रमेण सामानाधिकरण्यविषयतानिक पितहेतुविषयतानिरूपितपक्षविषयत्वावच्छिन्नमेदप्रतियोगितावच्छे दकविषयताविशिष्टान्यत्वेन वा निवेशनीया विशिष्टद्वयविषयतेति न दोषो नवा कूटादिनिवेशेन गौरवं वैशिष्टयश्च स्वावच्छिन्नत्वस्वतादा. स्म्यान्यतरसम्बन्धेन बोध्यम् । गनुक्तरीत्योक्तसत्प्रतिपक्षे लक्षणस्योपपादनेपि विशिष्टान्तराध टितत्वस्य तत्रासम्भवादलक्ष्यतैव वाच्या तथाचोक्तप्रयासो निःफलः स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकप्रतिहेतुव्यापकसाध्या भावाधिकरणनिरूपितवत्प्रतिहेतुमत्पक्षत्वात्मकताशरूपावच्छिन्न- विषयकत्वस्यैव सत्प्रतिपक्षशाने सत्वेन हि न विशिष्टान्तराघटितत्व सम्भवइति चेन विशिष्टान्तरविषयतायां सत्प्रतिपक्षविषयत्वाव्यापक विषयताशुन्यज्ञानीयसत्प्रतिपक्षीवषयताभिन्नत्वस्य विवक्षितत्वात् । केवलसत्प्रतिपक्षविषयकज्ञानीयविशिष्टान्तरविषयतायामुक्तसत्प्रति पक्षविषयताभिन्नत्वविरहान्न सत्प्रतिपक्षे लक्षणासम्भवः मेयत्वविशि. लत्प्रतिपक्षक्षाने च विशिष्टान्तरविषयता ताशसत्प्रतिपक्षविषयता मिन्नवेति नातिप्रसङ्गइतिध्येयम् । साध्याभावादवृत्तिमत्पक्षात्मकविशिष्टस्यैवेति हेतुतावच्छेदकाप्रवेशेन सत्प्र. तिपक्षस्यैकरूपतया लाघवादितिशेषः व्यापकसामानाधिकरण्येत्यादि अथ विरोध्यनुमितिजनकान्वयव्याप्तिवैशिष्टयपक्षधर्मत्वोभयावगाहिज्ञान- विषयस्यैव सत्प्रतिपक्षतास्वीकारेण विरोधस्यानुमित्यप्रतिबन्धक तापक्षे सामानाधिकरण्यघटितस्यैव व्याप्तित्वात् । तद्घटितव्याप्तिवि. शिष्टहेतुमत्पक्षस्यैव तत्वेन सत्प्रतिपक्षता न कालीनत्वादिघटितस्य न च विरोधस्यानुमितिप्रतिबन्धकतापक्षे लाघवेन हेतुव्यापकसाभ्यः ·. १०० सामान्यनिरुक्तिविवेचना कालीनत्वस्यैव व्याप्तितया तद्घटितस्यापि सत्प्रतिपक्षत्वं दुर्वारमि. तिवाच्यं मतभेदेनोमयोस्तथात्वे इष्टापत्तेरितिचेन्न विरोध्यनुमितिसा. मग्रीत्वन प्रतिवन्धकत्वस्य सत्प्रातपक्षाने दीधितिकता निराकरणी. त्वेन विरोधिविषयझनिश्चयत्वेनैव हि तद्वाच्यं विरोधित्वञ्च तत्वदभा क्योरिव तत्तदभावव्याप्ययोरप्यनुभवसिद्धं तत्र व्यापकसामानाधिक. रण्यरूपव्याप्तिघटितविशिष्टज्ञानस्य प्रतिबन्धकनायान्न सामानाधिकर ण्यादिविषयकत्वं तन्त्रं तदविषयकशानस्यापि साध्याभावांशे हेतुव्या पकत्वावगाहित्ववतो हेतुमत्पक्षविषयत्वावगाहिज्ञानकालीनस्य प्रति बन्धकत्वात् यद्विषयकत्वस्य हि प्रतिबन्धकताप्रयोजकत्वं तद्घटितवि शिष्टात्यैव दोषत्वं नचानथाभूतविषयघटितस्य मेयत्वविशिष्टव्यभि चारादिवत् भवति चातथाभूतविषयघटितो हेतुव्यापकसाध्याभावस मानाधिकरणहेतुमत्पक्षे इतिस न दोषः अतथाभूतवस्तुघटितस्यापि प्रतिबन्धकतोपयोगिविषयमध्यीकृतातथाभूतविषयकघटितत्वमात्रेण सत्प्रतिपक्षत्वञ्चेत्स्वीकरणीयमतथाभूतकालीनत्वाधनन्तपदार्थघटित विशिष्टस्य सत्प्रतिपक्षत्वङ्किामेति न स्वीकरणीयमित्यसार्वज्ञ दुर्शेयसत्प्रतिपक्षप्रसङ्गइत्याशयः। सम्पादनीयत्वादिति प्रकृतानुमित्यप्रतिबन्धकत्वपक्षर्मिकहेतुमत्ता. ज्ञानकालीनत्वोभयाभावस्य यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्व. व्यापकत्वन्तद्रूपावच्छिन्नत्वस्यैव सामान्यलक्षणत्वमभ्युपेत्य सम्पाद नीयवादित्यर्थ इति। अनुमितिप्रतिबन्धकतायांयद्रूपावच्छिन्नविषकत्वमवच्छेदकन्तद्रूपावच्छिन्नेत्यर्थ इति. अथ प्रकृतानुमित्यवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकावच्छिन्नत्वमेव लाघवाद्वक्तुमुचितं तथासत्येव दोषैकदेशेवारणसम्भवेन तद्वारका नतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकताघटितनिरुक्तविवक्षादरो व्यर्थ इतिचेन्न मेयत्वविशिष्टसत्प्रतिपक्षेऽतिव्याप्त्यापत्तेः सत्प्रतिपक्षनिश्चयस्य का. य॑सहभावेनानुमितावविरोधिताया यदिचेत्यादिना सत्प्रतिपक्षग्रन्थे. दीधितिकृतोक्तत्वेन सत्प्रतिपक्षविषयकप्रकतानुमितेः सम्भवेन सत्प्र. तिपक्षत्वस्य प्रकृतानुमित्यवात्तविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वविर. हात् अभावाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभावव्याप्यवद्वहिकालीनपर्वतो धूमवान्वरित्यत्र व्यभिचारेऽव्यातेश्च प्रकृतानुमितेरभावाधिकरण तित्ववद्वहित्वावच्छिन्नविषयत्वस्यासम्भवेन तादृशवह्नित्वे प्रकृतानु- ·सामान्यनिरुकिविवेचना १०१ मित्यवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वस्य सम्भवात् । यत्तु सर्वत्रासम्भवापत्तिः हदोवहिमान्वह्निव्याप्यधूमवान् जाति मान्वयभावांश्चेत्यादि समूहालम्बनातुमितेः सम्भवेन प्रकृतानुमि- त्यवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वस्य वह्नयमावद्धदत्वादावस. म्भवात् । अव्यापकविषयताशुन्यत्वस्य प्रकृतानुमितिविशेषणत्वस्थ ताशानुमित्यप्रसिध्या वक्तुमशक्यत्वादिति तदसत् स्वावच्छिन्नवि. षयत्वाव्यापकस्वावच्छिन्नयद्रूपावच्छिन्नविषयताशून्यत्वस्य विवक्षिः तत्वात अनुमितीयपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयत्वादेः स्वावच्छिन्न. त्वविरहेण जातिवादिना हृदत्वाधनवगाहिप्रकृतानुमितेर्निरुक्ताव्याप. कविषयताशुन्यत्वसम्भवादसम्भवाभावात् । नचाभावत्वेन इदत्वावगा. हिन्या हृदोवहिमान् वह्निव्याप्यधूमवानभाववान्ववाहिव्याप्यधूमश्चेति स मूहालम्बनात्मिकाया अनुमितेरव्यापकविषयताशुन्यतया तत्र वह्नयभा. ववद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयतायाः सवेनासम्भवतादवस्थ्यमितिवाच्य स्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यभ्रमभिन्नज्ञानीयप्रकृतानुमि तिवृत्तिविषयताभिन्नत्वस्यावृत्यन्तेन विवक्षणात् समानाकारकशानीय. विषयतयोरैक्येन तथाविधदोषेकदेशमात्रविषयकज्ञानीयविषयताया- एव प्रकृतानुमितिवृत्तित्वसम्भवेन दोषविषयतायास्तद्भिन्नत्वादिति । ननु प्रकृतानुमित्यव्यवहितप्राक्क्षणवृत्यनाहाऱ्यांप्रामाण्यज्ञाना. मास्कन्दितनिश्चयावृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वमेव निवेश्य तावतैव प्राग्दोषाणान्न प्रसक्तिरितिचेन्न इदोवहिमान्वह्नयभाववद. भाववत्कालीनधूमादित्यत्र वढयभाववध्रदेऽतिव्याप्त्यापत्तेः विशि- ष्टान्तरतावच्छेदकाभाववभ्रदत्वस्य ताहशत्वसम्भवात् अभाववा. हृदइतिनिश्चयोत्तरं प्रकृतानुमित्युत्पत्यसम्भवात् । अथ प्रतिबन्धकत्वघटितनिरुक्यादरेपि गगनाभावबदभाववत्का. लीनघटो गगनवानित्यत्र गगनाभाववत्ताहशघटेऽव्याप्तिः अभावव तारशघटत्वस्य विशिष्टान्तरतावच्छेदकस्य तादृशरूपत्वसम्भवात् । यधपि विशिष्टद्वयविषयिताशुन्यस्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापक. विषयताशून्ययदूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वव्यापकत्वमेव प्र. तिबन्धकताया ताहशपदार्थघटकतया वाच्यं तथाचाभाववत्ताहश. घटत्वस्य न ताशरूपत्वसम्भवः नचैवं मेयत्वविशिष्टगगनाभावव. चारशघटेऽतिव्याप्तिः गगनाभावबत्ताहशघटत्वस्यापि ताशत्वा.

·१०२ सामान्यनितिविवेचना नच त- सम्भवादितिवाच्यं विशिष्टद्वयविषयतायां प्राक्परिकृतस्य प्रकृता. नुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यताविशिष्टान्यत्वस्य विशेषणत्वादभाववा. न्ताहशघटइतिज्ञानीयविशिष्टद्वयविषयतायाः प्रकृतानुमितिप्रतिबन्ध कतानिरूपितप्रतिवध्यतानवच्छेदकत्वेन तादृशविशिष्टान्यत्वादभाव. वान्ताशघटइतिज्ञानस्य ताशविशिष्टद्वयविषयताशून्यस्वविरहात् गगनाभाववान्तादृशघटइतिज्ञानविषयत्वस्य ताशप्रतिवध्यतावच्छे दकत्वेन ताशविशिष्टान्यत्वविरहात् तत्राने तादृशविशिष्टद्वयाविषय. ताशुन्यश्वस्य सम्भवाच्चाव्याप्त्यतिव्याप्त्योरसम्भवात् । गगनत्वेन घटाधवगाहिगगनाभाववान्तादृशघटइतिज्ञानस्याभावध ताशघटत्वावच्छिन्नविषयतावत्वात् ताशविषयत्वाव्यापकविष. यताशून्यत्वाद ताशविशिष्टद्वयाविषताशुन्यत्वाच्चाव्याप्तिरिति वाच्यं याशसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगताकपाप्तिकावच्छेदकताक विषयताद्वयगाव्यापकविषयताशून्यत्वस्य विवक्षितत्वात् । थापि जातिमान्वह्निमानित्यत्र मेयत्वविशिष्टे वयभाववजा. तिमति वाधेऽतिव्याप्तिवारणाय किञ्चिदूपावच्छिन्नविषयत्वाव्या. पकाविषयताशून्यत्वस्यैव प्रवेश्यतया निरुक्तविशिष्टद्वयविषयता. शून्येऽभाववत्ताशघटत्वावच्छिन्नविषयताके गगनाभाववदभावव कालीनघटो गगनाभाववानितिज्ञाने गगनाभाववत्ताशघटत्वात्म ककिश्चिद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशुन्यत्वस्य सत्त्वेनाभा घवत्तादृशघटत्वस्य ताशवसम्भवादव्याप्तेाघवाच स्वावच्छिन्ना विषयकप्रतीतिविषयतायां प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताविशिष्टान्यत्वं. विवक्षणीय वैशिष्ट्यश्च स्वावच्छेदकत्व स्वावच्छेदकविषयत्वावच्छि- बजनतावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वाभावबत्व स्वनिरूपितप्रतिव ज्यताविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यतानव. उछेदकत्वैतत्रितयसम्बन्धेन एवञ्चाभाववान्ताहशघटइतिशानीयविष. यतायां प्रकृतानुमितिनिरूपितप्रतिवध्यतानवच्छेदकत्वस्य सस्वाद गनाभाववान्ताहशघटइतिक्षानीयविषयतायामसत्वाच्च प्रतिबन्धक. ताविशिष्टान्यत्वस्य सत्वासत्त्वाभ्यान्नाव्याप्त्यतिव्याप्ती वाधादिवि. षयतायां स्वरूपासियादिप्रतिबन्धकताविशिष्टत्ववारणाय स्वावच्छे दकत्वनिवेशः सत्प्रतिपक्षविषयतायान्ताहशविशिष्टान्यत्वसम्पत्तये द्वितीयसम्बन्धनिवेशः वाधादिविषयतायां वाधप्रतिबन्धकताविशि.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना जनकता- ष्टान्यत्वसम्पत्तये तृतीयसम्बन्धनिवेशः एवञ्च जलव्यापकवह्नयभा. वाधिकरणनिरूपितवजलवध्रदत्वावच्छिन्नविषयताया जनकतान- वच्छेदकत्वेन विशिष्टान्यत्वासम्भवेन तादृशहदत्वात्मकविशिष्टान्तर. तावच्छेदकरूयमादाय न लत्प्रतिपक्षाव्याप्तिः नच मेयत्वविशिष्टासा. धारण्येऽतिव्याप्तिः वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलमितिक्षानीय. विषयताया जनकतानवच्छेदकत्वे विशिष्टान्यत्वविरहेपि वहिव्याप- कीभृतामावप्रतियोगजलं इववृत्तीतिज्ञानविषयत्वस्य वच्छेदकत्वेन विशिष्टान्यतया तठवच्छेदकत्वस्यालाधारण्यत्वे सम्भ. वात् नच जलाभाववद्वह्निमत्कालीनपर्वतो वह्नयभाववाअलादित्यत्र मेयत्वविशिष्टवह्निमत्पर्वतेऽतिव्याप्तिः वह्निमत्पर्वतत्वावच्छिन्नविषय ताया ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकताविशिष्टत्वादितिति वाच्यं स्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रकृतानुमिति स्वव्यापकप्रतिबन्धकताकालीनत्वसम्बन्धेन स्वावृत्तित्वस्यैव तृती. यसम्बन्धतया विवक्षणात् । नचैवमपि शुक्लजलवज्जलवत्कालीनहदः शुक्लजलाभाववाचलाभा. वव्यादित्यत्र शुक्लजलवत्ताहशहदरूपवाधेऽव्याप्तिः जलवद्ध्रद त्वावच्छिन्नविषयतायाः स्वावच्छिन्नपतिवध्यतानिरूपितजलाभावव्या प्यवत्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नशानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिबन्धक- ताकालीनत्वसम्बन्धेन स्वस्मिन् वृत्तित्वसत्वेन स्वावृत्तित्वस. म्बन्धविरहनिबन्धनप्रतिबन्धकताविशिष्टान्यतया शानवीशष्ट्या- वच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकतया च जलबभ्रदत्वस्य ताशवि शिष्टान्तरतावच्छेदकत्वसम्भवादितिवाच्यं स्वावच्छेद्यप्रतिवध्यता. विशिष्टतादृशप्रतिबन्धकताकालीनत्वस्यैव संसर्गत्वात् वैशिष्ट्यश्च स्वनिरूपितत्वस्वविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रति. वध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वोमयसम्बन्धेन तथाचोक्तसम्ब न्धेन स्वावृत्तित्वस्यैव जलवद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयतायां सत्वेन विशिष्टान्यत्वासम्मवानाध्याप्तिः एवञ्चानुमित्यव्यवाहतप्राक्क्षण. त्तिनिश्चयावृत्तिविषयतावच्छेदकत्वनिवेशेपि स्वावच्छिन्नाविषयक तीतिविषयतायां तदेव निवेश्यं तावतैव इदोवह्निमान् वयभाववदभा ववत्कालीनधूमादित्यत्राभाववद्धदत्वस्य तादृशविशिष्टान्तरताव च्छेदकत्वविरहेणाव्याप्त्यप्रसक्तः प्रतिबन्धकतागर्भलक्षणादरोव्यर्थः ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना इदमत्र बोध्यं शुक्लजलवज्जलवत्कालीनहद शुक्लजलाभाववाञ्जला. भावव्याप्यादित्यत्रानुपदोक्तसंसगांप्रवेशेपि प्रकारान्तरेणाप्यव्याप्तिवा. रण सम्भवत्येव नच प्रतिवन्धकत्वघटितनिरुक्तौ प्रतिबन्धकतैक्यवि. वक्षया तत्सम्भवति तदनुगमश्च कर्तुशक्यते तथाहि स्वावच्छिन्नाविष यकप्रतीतीया या प्रकृतानुमितिस्वव्यापकप्रतिबध्यतानिकापतप्रीतब- न्धकीवाशष्टविषयता तदवच्छेदकत्वं ताशविशिष्टान्तरतावच्छेद कत्वमिति वैशिष्ट्यञ्च स्थानतिरिक्तवृत्तिविषयतावच्छेदकधर्माव. च्छिन्नत्वस्वविशिष्टान्यत्वोभयसम्बन्धेन विशिष्टान्यत्वघटकवैशिष्ट्य. श प्रागुक्तयथाश्रुतत्रितयसम्बन्धेषु यस्य यस्योपादेयता तेन तेन बो. ध्यम् अनुमित्यव्यवहितप्राक्क्षणवृत्तित्वघटितकल्पे च विशेष्यदलघ. टकप्रतिबन्धकतयैव सहेक्यस्य करीयतया तदनुगमस्य दु:- शक्यत्वान्न तत्क योग्यामितिवाच्यं यद्रूपावच्छिन्नप्रकारता निरूपितयद्रूपावच्छिन्नविशेष्यताकं प्रकृतानुमितित्वव्यापकं तद्रू पावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिततद्रूपावच्छिन्नविशेष्यताशाल्यनुमितित्व विशिष्ठत्वं स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतायां निवेश्यं बैशिष्ट्य. ञ्च स्वाश्रयाव्यवाहितप्राकालीननिश्चयावृत्तिविषायतानिरूपकताव च्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वस्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिवन्धकता विशिष्टान्यत्वोभयसम्बन्धेन वैशिष्टयञ्च प्रागुक्तत्रितयसम्बन्धघटको. पादेयसम्बन्धेन बाध्यमित्थमनुगमस्य सम्भवात् । वस्तुतस्तु प्रतिवध्यताविशिष्टजन्यतानवच्छेदकत्वजनकतानव. च्छेदकत्वांभयाभाववत्वमेव विषयिताविशषणम्वैशिष्टयञ्चोह्य भूयः प्रागावदितञ्च यदि साध्यध्यापकाभाववत्पक्षादेधित्वं तदा मेय त्वविशिष्टे तत्रातिव्याप्तिवारणाय ताशवाधदिविषयताभेदघटित तृतयाभावो निवेश्यः। यत्स्वनुमित्यनुव्यवहितप्राक्कालघटितको दोषघटितदोषेऽव्याप्तिवारणमशक्यमेव प्रतिबन्धकत्वगर्भनिरुक्ती च प्रतिबन्धकतैक्यघटितलक्षणात्मकतेनेत्यादिकल्पे वक्ष्यमोण न दोष इति प्रतिवन्धकत्वाघटितकल्पस्योपेक्षाकनेति तन्न यथाश्रुतप्रतिवन्धः कत्वगर्भनिरुक्तावेवैतस्य शङ्किनत्वादितिचेन्मैवम् । यत्रस्थलविशेषे दोषैकदेशविशेषज्ञानमनुमितेः पूर्वस्वकारणविल म्बात्रियमेन नोत्पद्यते तत्र तहाषेऽव्यक्त्यिापत्तेस्तादृशदोषैकदेशस्यापि ताशविशिष्टान्तरत्वसम्भवादिति ।

·सामान्यनिरुकिविवेचना येतु गगनाभाववदभाववत्कालीनघटो गगनवानिस्यत्र घटत्वाव. छेदेन गगनाभाववघटएव वाधो नतुगगनाभाववत्तादृशघटः तथा. सति विशिष्टान्तरविषययितायां प्रतिबन्धकताविशिष्टान्यत्वादिनिवे शस्य प्रयोजनाभावात हृदोवह्निमान् वन्ह्यभाववदभाववत्कालीनधूमादि त्यत्राभाववज्रदत्वमादाय वाधेऽव्याप्तिवारणाय प्रतिवन्धकताघटित कल्प एवादरणीयः नच धन्यभाववधंदपवाव्याप्तिवारणाय तारश प्रतिबन्धकताविशिष्टान्यत्वमेव विशिष्टान्तरविषयतायाम्बाच्यमि तिवाच्यं प्रतिवन्धकत्वघटितताहशपदार्थापेक्षया तत्र लाघवादिति वदन्ति ते च विशिष्टद्वयाघटितत्वविशिष्टान्तराघटितत्वघटित. लक्षणस्य यथाश्रुतस्यासत्त्वमात्रमालोच्य तस्य प्रतिबन्धकत्वानुप. युक्तभागेनाघटितस्य साध्याभाववत्पक्षात्मकस्यालल्यतामाशंसमानाः चिन्तामण्याहुक्तयथाश्रुतलक्षणादीनां दोषेण वर्णनस्य जलालिमपि दित्सन्ति तेषां यत्र लक्षणस्य सत्त्वं तस्य सर्वस्य लक्ष्यत्वापाद यत्र च तस्यासत्त्वं तस्यालक्ष्यत्वप्रसङ्गाच्च । न च लक्षणेनैव लक्ष्य विज्ञानम् इतरव्यावृत्तलक्ष्यस्वरूपविज्ञानस्य तदेकफलत्वात् तच्चे. ल्लक्षणं यत्र यत्र गतं स कथमलक्ष्यत्वेनावधारयितुं शक्यः स्या सचेत्तद्यावृत्तं धर्मान्तरे तदेव स्याल्लक्ष्यत्वेन कीर्तनमुभयोर्वि. निगमकाभावश्चेतिवाच्यम् ये हि लक्ष्यैकचक्षुषोऽपरिमितप्रज्ञा महर्षयस्तद्विश्वानमेव लक्ष्यालक्ष्यभावे प्रमाणम् जानन्ति च ते साध्याभाववदवृत्तित्वादिपर्यवसाय्यनैकान्तिकत्वमेव व्यभिचारम् का. लात्यये साध्याभावप्रमाकालेऽपदिष्टः प्रयुक्तो हेतुबाधितः तद्गतं च साध्याभाववत्पक्षपर्यवसिते कालात्ययापदिष्टमेव वाधं प्रकरण. समत्वादिकमपि तथा च हेतोः साध्याभावववृत्तित्वे साध्यस्य हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगित्वात् तस्मिन् व्यभिचारत्वेनावगते तदपि तेनावगम्यते एव समानत्वाच्च एवं पक्षस्य साध्याभाववत्त्वे वाधत्वेनावगते साध्याभाववत्पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगिताध्यपक्षा. वृत्तिसाध्यादयोऽपि तेनरूपेणावगम्यन्ते एव तुल्यत्वात् साम्यश्च ग्राह्यभूतायाः पक्षे साध्यवत्वहेतुमत्त्वयोः हेतौ साध्यव्याप्यत्वस्य च स्वरूपतो विरोधिविषयकत्वेन विरुद्धत्वेन गृहीतविषयकत्वेन वा प्रतिबन्धकतावमानकत्वमेव । न च तहषैिकदेशे व्यावर्तकधर्मादौ तिन ते दोषोः पक्षसाध्यहेतूनां यत्वतत्त्वादितुल्येन प्रकृतत्वेन १४ सा० वि० ·१०६ सामान्यनिरुक्तिविवेचना तादृशघटत्वाव. सर्वेषां प्रहसम्भवेन सर्वत्र ते दोषत्वेन सुज्ञानाः तथासति दोषत्वेन प्रातिस्विकरूपेण ज्ञायमानानां क्रियमाणमिद शब्दानुगमफलं सकल साधारणं तत्पक्षसाध्यहेतुकस्थलीयानेकदोषानुगत चैकं लक्षणं ध्येव वर्तमानं वर्तमानमेव तेषु साधुस्वेन निर्णीयते इत्यव्या. त्यतिव्याप्योः स्वध्यवसानयोनिरासाय परिः कृते तात्पर्यवर्णनीय. मेवेत्यलमप्रस्तुतेन । स्वाच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकावच्छिन्नार्थकामति । अथ स्वान. वच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकावच्छिन्नार्थकमित्येव लाघवाद्वक्तुमुचित न च यत्रैकदोषविषयकं ज्ञानं नियमतो दोषान्तरविषयकं तज्मान. मपि तद्विषयकमेव नियमतो जायते तत्राव्याप्तिरिति वाच्यम अघ. टितत्वस्याप्यनवीच्छन्नप्रकारतावच्छेदकावच्छिन्नरूपताया एव स्वी- कारात् । न च व्यभिचारकालीनघटेऽतिव्याप्तिः ताशघटत्वामव. च्छिन्नप्रकारतावच्छेदकतथाविधव्यभिचारत्वस्य छिन्नप्रकारतावच्छेदकत्वादिति वाच्यम् साक्षात्परम्परासाधार गावच्छेदकतानिरूपितत्वस्य स्वीकारात् अन्यथा याहशसमुदाय स्वावच्छिन्नानुयोगिताक पर्याप्तिकावच्छदकताकविषयत्वांटनविशे ज्यदलस्यैव निर्वाच्यतया प्रकारान्तरस्यासम्भवेन चैतल्लक्षणास म्भवप्रसङ्गादितिचेन्न यत्र पदार्थान्तरविषयकं ज्ञाननियमतोदोष. विषयकं स्यात्तत्र पदार्थान्तरे विशेषणविशेष्यदलयोस्सत्त्वेनाति व्याप्तिसम्भावनयोक्तप्रकारस्य गदाधरेण परित्यक्तत्वात् ता. शपदार्थाविषयकप्रतीतिविषयकदोषविषयकस्वस्य पदार्थान्तरविषय कक्षाने नियमतस्सत्त्वेन तथाविधस्थलसम्भावनानिबन्धनातिव्या. प्तिसम्भावनाविरहात् । केचित्तु प्रतियोगित्वविषयत्वादिसाधारणकावच्छेद्यत्वस्याभा. वेन प्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेद्यत्वाभाषप्रवेशेऽसम्भवस्थातिव्याप्तेर्वा प्र. सङ्गेन विषयत्वनिष्ठावच्छेद्यत्वस्याभाव एवं प्रवेशनीयस्तत्रापच्छिावि. षयत्वज्ञानविषयत्वसाधारणकजातीयावच्छेद्यत्वविरहेणेच्छाविषय त्वनिष्ठावच्छेद्यत्वाभावप्रवेशेष्यसम्भवाद्यापस्या प्रतीतिविषयतानिष्ठः स्यतस्याभावएव निवेश्य इत्येतत्सूचनायोक्तरीत्योपन्यास इतिवदन्ति। शुद्धव्यभिचारादेर्मेयत्वविशिष्टव्यभिचाराभिन्नत्वेपिनक्षतिरिति । ननु विशेष्य- दले यत्पदार्यतया दोषतावच्छेदकगतरूपप्रवेशस्यैव सिद्धान्तितत्वेन .

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १०७ विशेषणदले स्वपदार्थतयापि तत्प्रवेश एवं करणीयः तथाच स्वभि- नं यत्ताशरूपं तदवच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताक विषयताशुन्यप्रनीतिविषयतावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदक स्वम्पर्यवसितं तत्र न मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादापतिप्रसङ्गसम्भावना पीत्युक्तप्रन्धसङ्गतिरिति । नच धीविशेषविषयत्वात्मकसमुदायत्वस्या. नेकस्यापि विनिगमनाविरहेण वह्नयभाषवद्महत्वावच्छिन्नलकल. विषयतावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकतया वह्नयभाववद्ध. दत्वगतकसमुदायत्वभिन्नापरताशसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताक पर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयताकत्वस्यैव वह्नयभाववज्रदविषयकक्षा ने सत्त्वेनासम्भवापत्तिरितिवाच्यं प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतावृत्त्य भावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकतावद्विषयताविशिष्ट- रूपवत्वस्यैव लक्षणत्वात् वैशिष्टयञ्च स्वावच्छेदकताप्रतियोगिकपर्या- प्स्यनुयोगितावच्छेदकत्वस्वावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपय्याप्त्यनुयोगि तावच्छेदकरूपभिन्नताशरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपाप्तिकावच्छे दकताकविषयताशुन्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकताप्रतियोगिकपा फ्यनुयोगितावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धेनोतिचेन्न ताशविषयताविशि- टवाहित्वगैतकत्वादिकमादाय वह्नयादिरूपबाधैकदेशेऽतिव्यत्या. पत्तेः स्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयतावच्छे कतावावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपभिन्नत्वविवक्षणे दो. पाभावपि तद्विवक्षायामप्यन्तरपदस्य पारिभाषिकत्वतादवस्थ्यात् । यत्र स्थलविशेष एकदोषविषयकवानस्य नियमतादोषान्तरविषयकत्वं तत्र तहोषेऽव्याप्तेः सम्भावितत्वाञ्चेतिध्येयम् । ननु विशेषणीयञ्च ताहशविशिष्टान्तराघटितत्धेनेतिदाधितर्विः शिष्टान्तराघटितत्वस्य यद्रूपविशिष्टविशेषणताया एव प्रतीयमानत. या तदुपेक्ष्य निरुक्तप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वात्मकयद्रूपविशेषणे तत्तात्पर्य्यवर्णनवीजं दर्शयति । मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादेरपीति । एतेन प्रागुक्तस्त्रावच्छिन्नत्वादिव्या वृत्तिप्रदर्शनमुल्लय चरमोपात्तप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वनिवेशन: प्रयोजनस्य प्रथममुपदर्शनं रीतिविरुद्धमितिशङ्का निरस्ता उक्तग्रन्थ. स्य तत्परत्वाभावात् । केचित्तु व्यभिचारकालीनघटादावतिव्याप्तिवार. णाय चरमस्य प्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य स्वावच्छिन्नाविषयकव.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना दलनिवेशानिवेशयोस्सार्थक्यं सम्भवति स्वावच्छिन्नाविषयकत्वस्य मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादावतिव्याप्तिवारणायोपादानन्तु प्रतीतिवि षयतावच्छेदकत्वोपादान एव सम्भवदुक्तिकमेतन्निवेशाभावे कृतेपित निवेशेऽतिव्याप्तितादवस्थ्यादिति व्युत्क्रमेण फलप्रदर्शन मितिवदन्ति । यद्यपि सर्वगगनवदित्यत्र गगनाभाववत्सर्वत्वाश्रयाविषयकप्रती त्यप्रसिद्धा वाधादावव्याप्तिवारणमपि स्वावच्छिन्नाविषयकत्वस्य फलं सम्भवति तथापि मेयत्वविशिष्टव्यभिचारातिव्याप्तेः पुरस्फू. तिकत्वात् तदोषवारणोपात्तविशेषणघटितलक्षणे तदोषतादवस्थ्यस्य प्रबलत्वाञ्च मेयत्वविशिष्टव्यभिचारातिव्याप्तिवारणमेव तत्प्रयोजन स्वेन कीर्तयति मेयत्वविशिष्टव्याभिचारत्वाश्रयेति । दुर्घटत्वादिति नच मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वाश्रयाविषयकत्वस्य व्यभिचारत्वेन घटाद्यवगाहिप्रतीतो ससम्भवेन दुर्घटत्वकथनमसङ्ग तमिति वाच्यं व्यभिचारत्वबाधत्वाद्याश्रयाविषयकप्रतीतेः व्यभिचा रत्वादिना घटादिविषयिण्या विषयतावच्छेदकत्वस्य व्यभिचारस्वा दौ सम्भवेनासम्भवापत्त्या तादृशप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वमुपेक्ष्य. ताशप्रतीतिविषयवृत्तित्वस्यैव वाच्यतया मेयत्वविशिष्टव्यभिचार. स्वाश्रयाविषयकप्रतीतिविषयवृत्तित्वस्य व्यभिचारत्वेऽसम्भवेनाति. प्रसङ्गसम्भवात् व्यभिचारत्वस्य सामानाधिकरण्यलम्बन्धेन सा. ध्याभावववृत्तित्वविशिष्टहेतुतावच्छेदकरूपतया तद्विषयकप्रतीतेः सामानाधिकरण्यघटकतया व्यभिचारविषयकत्वातिभावः । यद्यपि प्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वनिवेशापेक्षया प्रतीतिविषय त्तित्वनिवेश एव गौरवात्स शङ्कितुमनहः तथापि विशेष्यदले यत्पदा धंतया दोषतावच्छेदकगतसमुदायत्वप्रवेशे प्रतीतिविषयतावच्छेदक. तायाःप्रतीतिविषयतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छे. दकत्वरूपाया एव वाध्यतया प्रतीतिविषयवृत्तिवृत्तित्वापेक्षया तस्य गुरुत्वात् प्रतीतविषयतावच्छेदकत्वापेक्षया लघुगुरुवाभवतु अन्या. शनिवेशोहि न सम्भवति कित्येकमेव प्रतीतिविषयतावच्छेदक स्वनिवेशनमितिौढिप्रकटनाशयाद्वा तथाशङ्कनस्य युक्तत्वमस्त्ये घेत्याशयेन प्रतीतिविषयवृत्तित्वनिवेशनमाशंक्य दूषयति । स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयवृत्तित्वस्येत्यादिना ननु ताशप्रतीतिविष. यस्थस्य ताशप्रतीतिविषयवृत्तित्वापेक्षया लघुत्वेन तदेव शङ्कितुम ·सामान्यनिरूतिविवेचना तादृश हमितिचेन्न अनुपदमेव तदाशङ्कनस्यास्वपरताया उक्तत्वात् तादृशम तीतिविषयतावच्छेदकत्वमेव किमित्युक्तं कथसम्भवदपि तदति. रिक्तन्नावाचदित्याशङ्कन एवतात्पर्य्यात् । प्रमेयंगगनवद्वाच्यत्वादित्यादाविति नच वह्वयभाववज्रदत्वाधवच्छिन्ना. विषयप्रतीतिविषयतावच्छेदकवह्नयभावव्याप्यवध्रदत्वाद्याश्रयाविष. यकत्वस्य वह्नयभाववध्रदत्वाधवच्छिन्नविषयकप्रतीतो विरहाद सम्भवसम्भवेऽव्याप्त्युद्भावनमनुचितमितिवाच्यम् अन्यत्र प्रसिद्धस्य लक्षणस्य लक्ष्येऽसत्त्वनिबन्धनदोषापेक्षया लक्षणस्वरूपाप्रसिद्धिनिब. न्धनदोषस्य बलवत्वेन तदनुसन्धाय प्रमेयङ्गगनवदित्यादावव्यातेरेवो. द्भावनस्य कृतत्वादितिध्येयम् । ज्ञानस्येत्यत्रज्ञानपदार्थइति ननु तादृशविषयताशून्यत्वस्य ज्ञानपदार्थवि. शेषणत्वे ताशविषयताशून्य निश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदक त्वन्नास्तीतिप्रतीतिसिद्धाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य विषयताशून्यत्वतघटकसकलपदार्थेषु प्रसङ्गन दोषतावच्छेदकधर्म- विशेषणत्वापेक्षयात्रैव गौरवमितिचेन्न ताहराविषयताशून्यत्वस्य ज्ञानपदार्थ उपलक्षणतयैव निवेशागौरवाभावात् तथासति प्रकृतानु: मितित्वब्यापकप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावृत्त्यभावीयप्रतियो. गितानिरूपितपरम्परीयनिश्चयानिष्ठावच्छेदकताविशिष्टरूपवत्त्वस्य स. मुदितलक्षणत्वम् वैशिष्ट्यञ्च स्वनिरूपितपरम्परीयावच्छेदकता वस्व स्वविशिष्टप्रतिबन्धकतावृत्त्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्प रावच्छेदकत्वावच्छिन्नावच्छेदकतावृत्तित्वोमयसम्बन्धेन स्ववै शिष्ट्यश्च स्वलमानाधिकरणताशरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपा प्तिकावच्छेदकताकविषयताशून्यत्वरूपाभावीयप्रतियोगितयापरम्परा. निरूपितस्वसम्बन्धेन अवच्छेदकतावृत्तित्वच स्वावच्छिन्नानुयोगिता कपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयताशून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकता स्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकतात्वावच्छिन्नस्वसम्बन्धेन बोध्यम दोषतावच्छेदकगतरूपविशेषणत्वे च ताहशप्रतिबन्धकता स्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्पराषच्छेदकतावदूपविशिष्टरूपा पच्छिन्नवत्वस्य समुदितलक्षणत्वम् वैशिष्ट्यश्च स्वतादात्म्यस्ववृत्ति. स्वोभयसम्बन्धेन वृत्तित्वञ्च स्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छे. दकताकविषयताशुन्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपापत्य ·सामान्यनिरुकिविवेचना नुयोगितावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित प्रतिबन्धकतावृत्त्यभा. वीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकतात्वावच्छिन्नाबच्छेदक. तापरम्परानिरूपितत्ववत्प्रतियोगिताकाभाववत्प्रतीतिविषयतावच्छे- दकतात्वावच्छिन्नपऱ्यान्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन बोध्यमन. योलाघवं गौरवञ्च व्यक्तमेवेति । अथ स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य रूपविशे. षणत्वापेक्षया स्ववाच्छन्नविषयताशून्ययद्पावच्छिन्नविषयताशालिनि. श्चयवृत्तिभेदप्रतियोगतावच्छेदकत्वाभावः प्रतिबन्धकतायामस्ति ताह. शरूपत्वमेव निवेशनीयं लाघवात् एतदनुगमश्च प्रागुक्तानुगमद्वयघ. टकप्रथमानुगमवद्वोध्यः विशेषश्च निश्चयनिष्ठावच्छेदकतावैशिष्ट्य- घटकद्वितीयसम्वन्धे बोध्यः तथाहि स्वविशिष्टावच्छेदकतानिरूपि. तावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकत्व. निष्ठावच्छेदकतानिरूपितानुयोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिष्ठावच्छेदकता निरूपितपर्याप्तिनिष्ठावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितप्रतियोगि. त्वनिष्ठावच्छेदकतानिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छे. दकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयत्वनिष्ठावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छे. दकतानिरूपितावच्छेदकतावत्मकृतानुमितिप्रतिबन्धकताबृत्यभावी. यप्रतियोगितानिरूपितपरम्परीयनिश्चयनिष्ठावच्छेदकत्ताविशिष्टत्वं सम्बन्धः स्ववैशिष्ट्यं पूर्ववत् अवच्छेदकतावैशिष्ट्यञ्च स्वसमाना- धिकरणस्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयता. शुन्यत्वरूपाभावीयप्रतियोगितया परम्परानिरूपितावच्छेदकत्वसम्ब. मधेन बोध्यमितिचेन्न अत्रापि भट्टाचार्यतात्पर्योपवर्णने क्षत्यभावाद। यतु याहशस्थलविशेषे मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयकशानात्मकमे. बाप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितव्यभिचारज्ञानं समूहालम्बनात्मकंजायते. ऽन्यथात्वप्रामाण्यवानानास्कन्दितमेव तत्रातिव्याप्तिलम्भावनया ता. दशविवक्षा न कृतेति तन्न प्रतीतिविषयताबच्छेदकत्वविवक्षायामपि य. दूपपदेन व्यभिचारत्वस्य धारणासम्भवात् व्यभिचारत्वावच्छिन्नविष. यताशाल्यव्यापकविषयताशुन्यप्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतावनिश्चया. प्रसिद्धरतिव्याप्तितावस्थ्यात् । नचाव्यापकविषयताशून्यत्वं यद्रूपा. वच्छिन्नविषयताशालिनिश्चये न निवेश्यमपितु यद्पावच्छिन्नविषय. स्वाध्यापकविषयताशून्यचानीयत्वं यद्रूपावच्छिन्नविषयतायामेष नि- ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १११ धेश्यमितिवाच्यं तथासति तयटकज्ञान एव स्वावच्छिन्नविषयता. शुन्यत्वस्यापि विशेषणत्वोपगमेन दोषासम्भवात् प्रतीतिविषयताव च्छेदकत्वपर्यन्तधिवक्षाया निःप्रयोजनत्वतादधस्थ्यात् विशिष्टान्तर- तावच्छेदकरूपावच्छिन्नविषयताशुन्यत्वस्य निश्चयविशेषणत्वेन तुल्य तायास्स्वावच्छिन्नाविषयकत्वस्य निश्चयविशेषणतायां सत्वेनात्र दो षसम्भावनायां तत्रापि तस्यासम्भवात् सम्भावनया परित्यागस्यो भयत्र तुल्यत्वादिति। अथ शानद्वयसाधारणप्रतिबन्धकताम्प्रति प्रत्येकज्ञानविषयविशि. ष्टत्वं नानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकतावदिति प्रागुक्तस्तादशपदार्थ. घटकप्रतिबन्धकतावच्छेदकताया अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपता प्रतीयते तत्रेदम्बिचार्यते प्रतिबन्धकतावच्छेदकतायाः स्वरूपसम्बन्धरूपत्वे बाधायेकदेशविषयतायाः तथात्वापत्त्याइसम्भवः स्यादतोऽनतिरि. कवृत्तित्वरूपतावाच्या तत्र तद्विवक्षायामपि विशिष्टान्तरताहशरूपा. प्रसिञ्चाऽसम्भववारणायाव्यापकविषयताशुन्यज्ञानीयत्वं यद्रूपाव च्छिन्नविषयतायामवश्यनिवेशनीयं तथासति बाधायेकदेशविषय. ताया बाधज्ञानीयाया अव्यापकविषयताशून्यज्ञानीयत्वविरहात तद- भ्यस्याश्च प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वासम्भवादसम्भवाप्रसक्तरनतिरि. क्तवृत्तित्वन्न निवेश्य नच संयोगवजलअलाभाववदित्यत्र जलवत्संयो. गवज्जलरूपवाधेऽव्याप्तिः जलत्वेन घटप्रकारके जलवत्संयोगवज्ज. लमितिज्ञाने संयोगवज्जलत्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्य. स्वस्थ सत्वेन तदीयसंयोगवज्जलत्वावच्छिन्नविषयतायाः प्रतिबनव. कतावच्छेदकत्वादितिवाच्यं यद्रूपावच्छिन्नविषयतानिरूपितयगृपाव. च्छिन्नविषयता यदूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापिका तद्रूपावच्छिन्नविषय. तानिरूपिततद्रूपावच्छिन्नविषयताशुन्यत्वस्य विवक्षितत्वात् । नचैवमपि घटोनद्रव्यमित्यत्र द्रव्यत्ववद्धटरूपबाधेऽव्याप्तिः घटो. द्रव्यमितिज्ञानस्य स्वरूपतोद्रव्यत्वप्रकारकस्य घटत्वावच्छिन्नविषय. स्वाव्यापकविषयताशुन्यत्वेन तदीयघटत्वावच्छिन्नविषयतायाः प्रति. बन्धकतावच्छेदकत्वादिति वाच्यं स्वावच्छेद्यत्वस्वनिरूपितत्वान्यत. रसम्बन्धेन यद्रूपावच्छिन्नविषयताविशिष्टयदूपावच्छिन्नविषयत्वस्य विवक्षितत्वात् स्वरूपतोद्रव्यत्ववद्घटत्वावच्छिन्नविषयताविशिष्टय. टस्वावच्छिन्नविषयताया अव्यापकीभूताया निरुक्ते शाने सत्त्वेनाव्या. पत्यसम्भवातू।

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना स्वस्य यद्यपि समवायादेस्संसर्गविधया स्वरूपतोभान उक्तवाध एव घट स्वेन गुणावगाहिघटोद्रव्यमितिवाधम्रममादायाव्याप्तिस्सम्भवति त. थापि यद्रूपावच्छिन्नविषयत्वसामान्ये प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वविव क्षणे सर्वदोषवारणसम्भवात् । यनु वाधादौ सर्वत्राव्याप्तिः अभाववान्वयभाववानितिनिश्चयधि शिष्टाभावधान हद इतिनिश्चयस्य प्रतिवन्धकत्वेनाभाववज्रदत्वावच्छि नविषयतासामान्यस्यैव प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वादिति तन्न गग नाभाववदभाववत्कालीनघटोगगनवानित्यत्र गगनाभाववत्ताशघटक पवाधेऽन्याप्तिधारणाय मेयत्वविशिष्टताहशवाधेऽतिव्याप्तिवारणाय च स्थावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयताया प्रतिबन्धकताविशिष्टान्य. ताशजन्यतानवच्छेदकत्वपर्य्यवसितप्रकृतानुमितिप्रांतब. न्धकताविशिष्टप्रतिवध्यतानवच्छेदकत्वताशजनकतानवच्छेदकस्यो. भयाभावस्य वा विशेषणतायाः प्रागुक्तत्वेन तावतैव तहोषवारणस. म्भवादितिचेदत्रकेचित् । प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वापेक्षया प्रतिबन्धकताविशिष्टान्य. त्वादेरतिगुरुत्वादनतिरिक्तवृत्तित्वमेव निवेश्यं गगगाभावदभाधवत्का लीनघटोगगनवानित्यत्र वाधस्य दोषान्तरघटितदोषतुल्यतया तत्रा. व्याप्तेरिदानीमिष्टत्वादिति वदन्ति । वस्तुतस्तु प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताविशिष्टान्यत्वं निरवच्छिन्न.. स्वरूपेण वह्नयभाववजलवकालीनत्वे सति निरवच्छिन्नस्वरूपेण ज. लाभावववह्निमत्कालीनइदो वह्निमाच्छुक्लजलाभावादित्यत्र शुक्लजल वत्ताशहदे ताशप्रतिबन्धकताविशिष्टान्यविशिष्टान्तरीभूतजलव सादृशहदत्वावच्छिन्नविषयतामादायाव्याप्त्या हेयं ताइशजन्यतानव- च्छेदकत्वघटितोभयाभावश्च वधभाववजलवत्कालीनत्वेसति जला. भाववाहिमत्कालीनत्वेसति वह्नयभाववजलव्याप्यवकालीनत्वेसति जलाभाववद्वहिव्याप्यवत्कालीनह्रदो वह्निमाञ्च्छुक्लजलाभावादित्यत्र शुक्लजलवचाशदएकरूपेण प्रतिबन्धकवाभावपक्षे ताशोभया भाववद्विशिष्टान्तरजलवत्ताहशहदविषयतामादायाव्याप्तिप्रसङ्गेन हेय इति प्रागुक्तोभयाभावविशेषविशेषितविशिष्टद्वयविषयताशुन्यज्ञा. नीययदूपावच्छिन्नविषयत्वे प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वमेव नाभावत्ताहशघटशुक्लजलवत्ताशदादावव्याप्तिवारणायानुसरणीयः गग.

·सामाभ्यनितिविवेचना ११३ तत्र स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वादरेऽभाववध्रदत्वावच्छिन्नविषय. तामादाय वढयभाववध्रदादावव्याप्तिः स्यादिति तद्वारणायानति. रिक्तवृत्चित्वरूपावच्छेदकत्वमेवादरणीयम् एवञ्चविनापि स्थलविशेष सम्भावनां हृदोवह्निमान्वयभाववभाववत्कालीनधूमादित्यत्राभाष. बज्रदे प्रकृतानुमित्यव्यवहितप्राक्क्षणवृत्तिनिश्चयावृत्तियपाव. च्छिन्नविषयत्वविवक्षायां तादृशविशिष्टान्तरत्वापत्त्या पावेऽव्याप्ति. प्रसङ्गेनानुमितिप्रतिबन्धकस्वविवक्षा प्रथकृतां सङ्गच्छत इत्यवध्येयम्। यत्तु गोत्वमवृत्तीत्यत्र मेयत्वविशिष्टगोत्ववदूपवाधेऽतिव्याप्तिः विशिष्टान्तरतावच्छेदकगोत्ववस्वरूपधर्मावच्छिन्नविषयत्वस्य गोत्वप्र. कारकनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतायामनवच्छेदकत्वादिति तनुच्छ ताशावषयतायां स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतावत्वस्योपपादि. तत्वादिति। अथ धूमव्यभिचारिवहिमान्धुमवान्वहेरित्यादाविति यद्यपि धूमन्यभिचारि. वहिपक्षकस्थलेप्यव्याप्तिः सम्भवति तथापि तत्रताहशवह्नित्वसामाना. धिकरण्येन साध्यतायां वाधाभावादवच्छेदकावच्छेदेन साध्यतायाः मेवाव्याप्तिःताहशवह्निमतःपक्षत्वे चोभयथैव सेति ताशवहिमस्पर्य न्तस्य पक्षत्वानुधावनम् इदमुपलक्षणं हत्वावच्छेदेन बहेस्साध्य. तायां इदत्वावच्छेदेन वह्रथभाववद्धदे सामानाधिकरण्येन वाधघटि. तेऽप्यव्याप्तिस्सम्भवति । परेतु स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नत्वं स्वावच्छिन्नविषयित्वाव. च्छिन्नसामानाधिकरण्येन या बुद्धिस्तत् प्रतिवध्यतानिरूपितप्र. तिबन्धकताभिन्नत्वं चैतदुभयसबन्धेन स्वाभाववत्वस्य प्रतिबन्ध कताविशेषणत्वे स्वपदेनावच्छेदकावच्छेदेन वाधत्वस्योपादाने. वच्छेदकावच्छेदेन बुद्धिप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतायां स्वा. भाववत्वविरहात्स्वाभाववत्लामानाधिकरण्येन बुद्धिप्रतिवध्यता. निरूपित प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविषयतावच्छेदकत्वस्यसामाना धिकरण्येन बाधत्वे विरहान्नोक्तवाधेऽव्याप्तिः सामानाधिकर- ण्येन वाधत्वस्यस्वपदोपादेयत्वे ऽवच्छेदकावच्छेदेन बुद्धिप्रतिवध्य- तानिरूपित प्रतिबन्धकतायां द्वितीयसम्बन्धस्यस्वपदार्थव्यधिकरण. स्वेन स्वाभाववत्तया मेयत्वविशिष्ट ताशवाधवावच्छिन्ने नातिव्या तिः द्वितीयसम्बन्धघटकविषयत्वे स्वावच्छिन्नत्वस्थ स्वावच्छेद . १५ सा०वि० ·सामानितिविवेचना कतावावच्छिन्नपाप्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन दोषता. बच्छेदकघटकविशष्यदलघटकरूपपरस्वपदार्थ वृत्तित्वरूपस्य विव. क्षितस्पेन सामानाधिकरण्यन बुद्धिप्रतिवध्यतानिरूपितप्रति धन्धकतायां तारशम्धवृत्तिविषयत्वावच्छिन्नत्वस्यासम्भवेन द्विती. यसम्बन्धस्य व्यधिकरणत्वसम्भवात स्वाच्छिन्नविषयत्वावच्छि. क्षत्वस्य स्वरूपसम्बन्धरूपतानतिरिक्तवात्सत्वरूपतावति विचारणी यमेतदनुगमश्च सुलभएकतिवदन्ति । नचयद्रूपावाच्छन्नविषयत्वांमत्यादि अथात्र यद्यपि प्राथमिकप्रतिबन्धक तावच्छेदकत्वस्य स्वरूपसम्बन्धरूपत्वे द्वितीयस्यापितस्य तद्रूपत्वे घ हदोवह्निमान्धूमादित्यादौ वह्नित्वाच्छन्नविषयत्वावच्छिन्नप्रकृतानुः मिनिप्रतिवन्धकनासामान्याधच्छेदकविषयतावच्छेदकाभावत्वावच्छि. शाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य वह्नित्वे सत्वेन तदग्नेि तिव्याप्तिः तादृशविषयतावच्छेदकाभावत्वादिकमादाय बहुयभाववद् ध्रवादी लक्षणासम्भवश्च द्वितीयस्य च तस्य यद्रूपावच्छिन्नविषयत्व सामान्ये विवक्षायामसम्भवः धूमाभाववान्वयभाववज्रदकालीन जलवानितिनिश्चयविशिष्टतादृशजलवद्धतत्वावच्छिन्नविषयताशालि. निश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताया अपि वयभाववध्रदत्वावच्छिन्न विषयत्वावच्छिन्नता तदवच्छेदकत्वस्य वह्नयभाववध्रदत्वावच्छि. नविषयतासामान्यप्यसम्भवात् द्वितीयस्यानतिरिक्तवृत्तित्वरूपत्वं तु. सुतराम्तथा प्रथमस्यापि यदूपावाच्छन्नविषयत्वसामान्ये विवक्षा- यां द्वितीयस्यानतिरिक्तवृत्तिस्वरूपत्वे वह्वभावद्ध्दत्वावच्छिन्न विषयत्वसामान्यावच्छिन्नायां वाधप्रतिवन्धकतायां धूमभाववान् वहयभाववानितिनिश्चयविशिष्टवलयभाववानह्नदातिनिश्चयत्वावच्छि नप्रतिवन्धकतायाश्च कस्या अपि विषयताया अनतिरिक्तवृत्तिरूपाव. च्छेदकत्वा सम्भवेनासम्भवापत्तिः यद्पावच्छिन्नविषयत्वसामान्य विवक्षितत्वेध पाषाणमयत्ववपर्वतादावतिव्याप्तिः एतस्यैव समुदित लक्षणत्वेन विशेष्यदलस्य स्वतन्त्रस्याभावादतःप्राथमिकमवच्छेदक स्वमनतिरिक्तवृत्तित्वरूपमेव वक्तव्यम् यथाचोक्तातिव्याप्तर्वारणाय प्रकारान्तरं सम्भवत्यपगतदोषं लघुच तथोक्तमधस्तात, विशेष्यदलघ टकतद्विचारे तथापि द्वितीयन्तत् स्वरूपसम्बन्धरूपमेव वाच्यं तदपि घहित्वाचेकदेशावच्छिन्नविषयत्वस्य वारणाय यद्पावच्छिन्नवि- ·सामान्यनिरुकिविवेचना ११५ सामान्ये विवक्षणीयं तथाच वयभावज्जलवद्वात्तिजलवद्धदेड तिवारणाय विशिष्टद्वयाघटितत्वमपि न निवेश्यमेतावतैव तद्वा. 1 अभाववद्धत्वावच्छिन्नविषयतामादाय वह्नयभाववद्धदादौ न दत्र दोषसम्भवः अभाववद्धदत्वावच्छिन्नविषयत्वसामान्याव. प्रकृतानुमितिनिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिवन्धकताया व विचभ्रदत्वावच्छिन्नविषयत्वनिरूपकनिश्चयत्वव्यापकत्वविरा. अथ गगनाभाववदभाववत्कालीनघटोगगनवानित्यत्राभाववत्ता. टित्वावच्छिन्नविषयत्वमादायातिव्याप्तिवारणाय प्रोक्षरिस्कृत ष्टिद्वयविषयताशून्यमानीयत्वं तु निवेश्यमेवेतिचेत् निवेश्षतां. तिः। [तु धूमध्यभिचारिवह्निमाम्धूमवान्वढेरित्यत्र व्यभिचारघटितवाधे. ति: ताहशप्रतिवन्धकतासामान्यान्तर्गतब्याभचारप्रातबन्धक पाविषयत्वस्य तथाविधवाधप्रतिबन्धकतायाश्च व्यभिचारप्रति. कतासामान्यस्य स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वस्यासम्भवादिति छम यद्रूपावाच्छिन्नविषयत्वलामान्ये ऽवच्छेदकतावत्वस्य स्वरू- श्रयानरूपितावच्छेद्यत्वस्याश्रयावच्छेद्यनिकीपतीवषयत्वावच्छय. न्यतमघटकोपादेयसम्बन्धर्विवक्षायां दोषासम्भवात् वाधवानीय चारविषयत्वस्य व्यभिचारप्रतिबन्धकतावच्छेदकतया तदाश्र. यत्वावच्छेद्यनिरूपितविषयत्वावच्छेद्यत्वस्य वाधविषयतालामा त्रि सम्भवात्,एतेन गोस्वमवृत्तीत्यत्र मेयत्वीवशिष्टगोत्ववद्रूपवाधे व्याप्तिः यथा वाधविषयत्वस्येव धम्मान्तरावच्छिन्नविषयसामान्य पे स्वरूपसम्बन्धरूपताशप्रतिवन्धकतानिरूपितावच्छेदकत्व. ण विशिष्टान्तरतावच्छेदकताहशरूपाप्रसिद्धया वाय॑ते तथैव यातिः प्रसज्यते इत्यनतिरिक्तवृत्तित्वमेव वाच्यमितिनिरस्तम् वस्वावच्छिन्नविषयत्वसामान्य उक्तान्यतमलम्बन्धेन ताश. बन्धकतावच्छेदकत्वस्य सस्वा नच गोत्ववत्वस्याताशत्वेऽपि टान्तरतावच्छेदकत्वविरहात् विपरीतवाधविषयत्वस्य गोत्व. च्छिन्नप्रकारताकनिश्चयवावछिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वास. वादग्यातिरितिवाच्यं समवायेन गोत्वप्रकारकनिश्चयस्य सम. सम्बन्धावच्छिमाधेयतया धम्मिप्रकारकगोस्वविशेष्यकनियश्वस्य ·सामान्यनिरुतिषिवेचना च पृथक्पृथकप्रतिवन्धकत्वकल्पनापेक्षया समवायसम्बन्ध सम्वन्धानवच्छिन्नगोत्वत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितलमव न्धावच्छिन्नाधयत्वसम्बन्धातिरिक्तसम्बन्धानवच्छिन्नविष श्चयत्वेनैकस्यैव प्रतिबन्धकत्वस्य लाघवेन कल्पनीयतया अ बिशिष्टगोत्वत्वावच्छिन्नविषयतासामान्यस्य ताशप्रति वच्छेदकत्वसम्भवेन ताशगोस्वत्वस्य ताहशविशिष्टान्तर दकत्वसम्भवादव्याप्तिविरहादितिचेदत्रकेचित् । अभावो गगनत्ववानाधयत्वादित्यत्रासाधारण्येऽव्या स्वावदभावत्वावच्छिन्नविषयवसामान्यस्यैव ताशप्रतिब च्छेदकरवादिदानीमकरूपेण प्रतिवन्धकत्वस्यानिराकरणी न्यथात्रासम्भवस्य वक्ष्यमाणत्वात् एवं जलव्यापकवह्नयभ धिकरणजलवद्धदस्य सत्प्रतिपक्षत्वे तत्रापि लजवज्रदत्त विषयत्वमादायाव्याप्तिरतोनतिरिक्तवृत्तित्वरूपताद्वितीयान तायामवश्यम्बिवक्षणीया अन्याहशतद्वारणप्रकारस्य गौर कस्य विरहात् नच कथमसाधारण्यविषवतायान्ताहश स्वसम्भव इति वाच्यं यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिविश्व काभावयिप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकत्वस्य ता कतासामान्ये विवक्षितत्वात् अभावश्र स्थावच्छिन्नविषयत प्रतिवन्धकताशुन्यत्वासाधारणविषयताशून्यत्वोभयाभाव तः एतनिवेशप्रक्रियाचासकृदावेदितेतिनेहप्रतन्यते नचै क्तवृत्तित्वमनिवेश्य यदूपावच्छिन्नविषयताशून्यत्वदलनि षयतायामसाधारण्यघटकविषयताभिन्नत्वमेव निवेश्यनिर्मा यत्वविशिष्टासाधारण्येऽतिव्याप्तेः असाधारण्येऽव्याप्तिवार साधारण्यघटकविषयतात्वस्यासाधारण्यविषयताब्यावृत्त ध्यतया ततोनतिरिक्तवृत्तित्वपक्षेऽविवक्षणीयसत्प्रतिपक्ष ताभिन्नत्वस्य सत्प्रतिपक्षविषयतासाधारणस्थ निवेशनीर श्वानतिरिक्तवृत्तित्वस्यैव लघुतयोपादेयत्वादितिप्राहुः ।। व्यभिचारत्वादिरूपस्वावच्छिन्नेति ननु वयभाववानहदः ह इतिज्ञानयोग स्वरूपलम्बन्धातिरिक्तसम्बन्धानवच्छिक स्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितत्वस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाधेर धातिरिक्तसम्बन्धानवच्छिन्नहदत्वावच्छिन्नविषयतानिकर ·सामान्यनिहकिविवेचना ११७ त्वेनैकमेव प्रतिबन्धकत्वम् एवं धूमाभाववन्निरूपितवृत्तित्ववान्व. हिर्वह्रौधूमाभाववद्वृत्तित्वमितिज्ञानयोरप्येकमेव प्रतिवन्धकत्वम्बो- ध्य नच स्वस्वनिरूपितस्वरूपेण वन्ह्यभाववान्दति शानी. यप्रतिबन्धकत्ववारणाय वयभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितसांस. गिकविषयतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वेनैव प्रति. धन्धकत्वस्य वाच्यतया नानुगमसम्भव इतिवाच्य वन्ह्यभाबत्वाव. छिन्नप्रकारतानिरूपितत्वविशिष्टस्वरूपत्वावच्छिन्नत्वाभावहदत्वा वच्छिन्नप्रकारतानिरूपितत्वविशिष्टाधेयत्वत्वावच्छिन्नत्वाभावोभया. भाववत्वस्य संसर्गताविशेषणत्वेनुगमसभ्भवात्॥ अथवा स्वरूपत्वाव. च्छिन्नावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितवन्ह्यभावत्वावच्छिन्न. विषयतानिरूपितसंसर्गतानिरूपिता या आधेयतात्वावच्छिन्नावच्छे. एकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितहइत्वावच्छिन्नविषयता तानिरूपकनि- चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वस्य वाच्यत्वात् तथाच विपरीतवाधत्वमेव ताशरूपं प्रसिद्ध्यतीति नालम्भव इतिचेन्न अप्रामाण्यज्ञानानुरोधेन प्रतिबन्धकताभेदस्योक्तप्रायत्वात् । नचाप्रामाण्यशानानुगमरीतेाप्ति. प्रहोपायजगदीशव्याख्याविवृतावुक्तत्वेनप्रतिबन्धकताभेदो निःप्रमा णकातिवाच्यं तत्रान्यतमत्वादिघटितपरम्परासम्बन्धघाटितवशिष्टय स्यानुगमकताया उक्तत्वेन कार्यकारणभावप्रतिवध्यप्रतिबन्धकमा. बावच्छेदककौटावन्यतमत्वादेः प्रवेशस्य निराकृतत्वेन ताशपरम्प. रायाः संसर्गतानभ्युपगमेन वा अप्रामाण्यज्ञानतद्धम्मिकाप्रामाण्यज्ञानत मिकाप्रामाण्यज्ञानादीनाममावप्रतियोगितया प्रतिवन्धकतावच्छे. दकोटी प्रवेशस्य दुश्शक्यत्वेन चैकरूपेण प्रतिवन्धकत्वासम्भवात् ॥ अस्तुवेकरूपेण प्रतिवन्धकत्वं तथापि मेयत्वविशिष्टध्यभिचारवारणा. योपन्यस्तलक्षणे व्यभिचारविशिष्टवाधादावतिव्याप्तिवारणाय विशि. धाम्तरतावच्छेदकरूपे स्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशुन्यप्रती. तिविषयतावच्छेदकत्वं देयं तथाच विपरीतवाधत्वस्य ताशविशि ष्टान्तरत्वेप्युक्तप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वाभावादसम्भवो दुरुद्धर. एव नच कथमुक्तविशिष्टेऽतिव्यतिरितिवाच्यं द्वितीयावच्छेदकत्व. स्याप्यनतिरिक्तवृत्तित्वात्मकताया व्यवस्थापितत्वेन वाधविशिष्ट व्यभिचारत्वस्य ताहशविशिष्टान्तरत्वसम्भवेन तदवच्छिन्नाविषयक. प्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य व्यभिचारविशिष्टवाधत्वे सत्वात् य.

·सामान्यनिरुतिविवेचना तथाच दूपावच्छिन्नाविषयत्वसामान्येऽवच्छेदकत्वस्यान्यतमसम्बन्धेन विव. क्षायामपि वाधविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयतासामान्य एव वाधव्यभिचारनिश्चयप्रतिबन्धकताद्वयावच्छेदकत्वस्थान्यतमसम्बन्धेन सत्त्वेनातिव्याप्तस्तम्भवाच । एतेन स्वावच्छिन्नविषयतत्यत्र स्वपदस्थ दोषतावच्छेदकगतरूपपरत्वेन स्ववृत्तिप्रकारताशून्यप्रतीतिप्रकारता. घरछेदकतावावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वमेव विवक्षणीयं बाधत्वगतसमुदायत्ववृत्तिप्रकारताशुन्यप्रतीतिप्रकारताव. छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वस्य तादृशमेयस्व- विशिष्टवाधत्वगतसमुदायत्वे सम्भवानासम्भवः एवं द्वितीयप्रतिब धकतावच्छेदकत्वस्य स्वव्यापकतत्कस्वरूपतया व्याप्यकताघटकल. सम्बन्धतया स्वनिरूपित प्रतिबध्यतावच्छेदकधर्मपाप्तावच्छेदक- ताकप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावस्वस्य प्रवेशेपि नासम्भव: प्रतिबन्धकताया अनेकत्वेपीतिनिरस्तम् । मेयत्वविशिष्टवायत्वगतसमुदायत्वे विपरीतवाधत्वगतसमुदाय. स्खे चोकातिव्याप्तिवारणाय विवक्षितस्याव्यापकविषयताशून्यप्रतीति. विषयतावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वस्य विरहादस. म्भवस्य जागरूकत्वादिति । ननु स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्वावच्छि. नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकविषयितानिरूपक. तावच्छेदकत्वोभयाभावः केवलान्वयि यस्य स्वस्य तद्धर्मवत्त्वमेव विवक्षणीयम् एवाश्चैकरूपेण प्रतिबन्धकत्वाभावपक्षे नाव्याप्तिरतिव्याप्ति- तिचेन्न स्वत्वस्याननुगततया व्यभिचारस्वादेः बर्बाधत्वावच्छिन्नावि. षयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वेन व्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयत्वाव. च्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वे. न चोभयाभावमात्रस्य केवलान्वयित्वासम्भवात् यत्किञ्चिदुभयाभा- घस्य केवलान्वयित्वमादाय लक्षणसमन्वयस्येव वह्नित्वाद्यवच्छिन्ने. ऽतिप्रसङ्गस्य सम्भवात् स्वतादात्म्यनिरुक्तोमयसम्बन्धावच्छिन्न. ताहशस्वाभाववस्वोभयसम्बन्धेन धर्मविशिष्टधर्मवस्वविवक्षायाञ्च घटत्वादेरुक्तोमयसम्बन्धस्य व्यधिकरणत्वेन तेन तदभावस्य घटत्वा- दो सत्तया तमादायातिप्रसक्त एकरूपेण प्रतिबन्धकत्वाभावे यथा. श्रुतस्यैवैकरूपेण प्रतिबन्धकरवे चेतस्याप्यसम्भवदोषेण सदोषतयो- ·सामान्यनिरुकिविवेचना । भयपक्षनिर्दोषवक्ष्यमाणैतेनकल्पस्यैवानुस मुचितत्वेनैतस्योपेक्षणी यत्वादित्यपि केचित् प्राहुः एतेन विशेष्यदलस्य स्वातन्त्र्येणोपादाने न घटादावतिप्रसङ्ग इतिनिरस्तम्। अथ स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्ना यावत्या प्रतिबन्धकता: प्र. त्येकं स्वावच्छेदकत्वसम्बन्धेन यपघटकतावच्छेदकरूपावच्छिन्न विषयतात्वव्यापिकाः तद्रूपावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक. त्वमेवोच्यतां तावतैवालम्भवस्य वारणसम्भवात् मेयत्वविशिष्टवाध. स्वादीनां यत्पदेनोपादातुं शक्यतया सदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिवि. षयतावच्छेदकत्वस्य मेयत्वविशिष्टवाधवादी विरहात् बाधरवादी स. स्वाश नातिव्याप्तिरन्याप्तिश्च व्यभिचारघटितवाधत्वावच्छिन्नविषय. त्वावच्छिन्नयावत्प्रतिबन्धकत्वान्तर्गतवाधप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्व. स्य तादृशवाधत्वघटकतावच्छेदकव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयवसा. मान्ये विरहात स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वरूपघ. टकतावच्छेदकत्वस्य स्वस्मिन्नसम्भवात् नच स्वावच्छिन्नाविषयकप्र. तीतिविषयतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविषयतावस्याप्रतिबन्धकीभूत. कदेशादिज्ञानविषयतासाधारण्यादसम्भव इतिवाच्यं तथाविध. यत्किञ्चिद्धविच्छिन्नविषयतास्वव्यापकत्वस्य विवक्षितस्वात् न. चाननुगमः वस्तुविशिष्टवस्तुत्वस्यैव समुदितलक्षणत्वात् धैशिष्ट्यश्च स्वतादात्म्यस्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतात्वव्यापकरूपा. वच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धेन व्यापक ताच स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकधर्मविशिष्टत्व. सम्बन्धेन धर्मवैशिष्ट्यश्च स्वावच्छिन्नविषयतास्वव्यापकत्व. स्वसम्बन्धेन ब्यापकताचावच्छदकतासम्बन्धेन एवञ्च व्यभिचारवि. शिष्टाधादावपि नातिव्याप्तिसम्भवः तारशवाधत्वावच्छिन्नप्रति. एव ताशवाधत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयता. वच्छेदकवाधत्वव्यभिचारत्वरूपधर्मवैशिष्ट्यसम्भवात् सर्व गगन. वदित्यत्र गगनाभाषवघटपटादिज्ञानानामेकरूपेण प्रतिबन्धकत्वपक्ष गगनाभाववद्घटत्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकत्वे गगना. भाववघटत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकगगनाभाव. वत्परत्ववैशिष्ट्यसद्भावनिबन्धनाव्याप्तिवारणाय स्वशिष्टधर्मविशि. तृत्वस्यैव संसर्गत्वात स्ववैशिष्ट्यश्च स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिषिः बन्धकताद्वय ·१२० सामान्यनिरुक्तिविवेचना षयतावच्छेदकत्वस्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यज्ञानविष. यतावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धेन यद्वा स्वविशिष्टप्रतीतिविषयतावच्छे. दकत्वमेक एव सम्बन्धः स्ववैशिष्टश्च स्वावच्छिन्नाविषयकत्व. स्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यपकविषययताशून्यत्वोमयसम्बन्धेन बोध्यं धर्मवैशिष्ट्यं प्राग्वत् । अथ गगनाभाववदभाववत्कालीनघटोगगनवानित्यत्र वाधे ज. लव्यापकवलयभावसमानाधिकरणजवज्रदरूपसत्प्रतिपक्षे हेतुमत्पः क्षघटितासाधारणत्वे चाव्याप्तिः वाधवाद्यवच्छिन्नाविषयकप्रतीति विषयतावच्छेदकाभावद्घटत्वहेतुमत्पक्षत्वावच्छिन्नविषयत्वसामान्य स्यैव ताशवाधत्वाधवच्छिन्नप्रतिबन्धकत्वसामान्यावच्छेदकत्वेन वाधवादेविशिष्टान्तरतावच्छेदकत्वसम्भवादितिचेदत्रकेचित् । स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकताविशिष्टविषयतानच्छे. दकत्वस्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्य. तावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदक विषयत्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकनाविशिष्टविषयतानच्छेदकत्व स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतात्वव्यापकरूपावच्छिन्ना. विषयकप्रतीतिविषयतानवच्छेदकत्वैतत्तृनयाभावस्योक्ततृतयसम्ब. न्धावच्छिनावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदववस्वतादात्म्योभयस. म्बन्धेन वस्तुविशिष्टत्वस्य समुदितलक्षणत्वेन विवक्षिततया नो. तदोषसम्भवः प्रतिबन्धकतावैशिष्ट्यश्च स्वनिरूपितप्रतिवध्यतावि. शिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपितवध्यतावच्छेदकत्व हशप्रतिवध्यतावच्छेदकविषयितावदन्यत्वैतदुभयसम्बन्धेन । अथवा ताहशप्रतिबध्यताविशिष्टत्वमेकमेव सम्बन्धः वैशिष्ट्यं श्व स्वावच्छेदकत्वस्वाषच्छेदकविषयितावदन्यत्वोभयसम्बन्धेनेतिवो. ध्यम् विषयितावत्ताच स्वव्याप्यत्वस्वाव्यापकरवोभयसम्बन्धेन ज. नकतावैशिष्ट्यश्च स्वावच्छेदकत्वस्वावच्छेदकविषयितावदन्यत्योभ. यसम्बन्धेन विषयितावत्ताचोकामयसम्बन्धेन वोध्या प्रतिबन्धक- तावैशिष्ट्यघटकप्रथमसम्बन्धोपादानात् अभाववत्ताहशघटत्वावच्छि. भविषयतायास्ताशप्रतिबध्यतावच्छेदकगगनाभाववत्ताशघटत्वा. धच्छिन्नविषयताव्याप्यत्वविरहेण तथाविधविषयतावदन्यत्वेप्यभा. पवत्ताशघटे नातिव्याप्तिः द्विनीयसम्बन्धोपादानात् मेयत्वविशि ता.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १२१ व्यभिचारत्वाचवच्छिन्नविषयत्वस्य ताशप्रतिबध्यतावच्छेदकरवे. पि नातिव्यप्तिः तद्विषयतायास्ताहशप्रतिवध्यतावच्छेदकव्यभिचार. विषयतावस्वस्यैव सत्वात् नक्ष स्वानवच्छेदकविषयताशुन्यशानीयत्व. स्यैवास्तु लघोरसंसर्गतिवाच्यं वह्नयभावह्नयभाववध्रदेऽतिच्या से स्वावच्छेदकविषयतावदन्यत्वस्य संसर्गताम्बिहाय ताहशप्रतिव ध्यतावच्छेदकविषयतावदन्यत्वस्य संसर्गत्वानुधावनात् प्रतिबन्धकता. वच्छेदकीभूताभाववद्घटत्वावच्छिन्नविषयतावत्वस्य गगनाभावव तादृशघटत्वावच्छिन्नविषयत्वे सत्वेपिन तादृशघटत्वावच्छिन्नेऽज्याप्तिः व्याप्यत्वस्थ संसर्गघटकतया प्रवेशात् गगनामावदभाववत्कालीनस- पक्षकगगनसाध्यकस्थले गगनाभाववत्ताशघटत्वावच्छिन्नविषय. तायां गगनाभावक्षपटत्वावच्छिन्नतादृशप्रतिबध्यतावच्छेदकविषय. तावत्वस्य स्वाध्यापकत्वसम्बन्धेन सवपिन ताशवाधेऽव्याप्तिः स्वा व्यापकत्वनिवेशात् ताशवाधविषयत्वस्य ताशप्रतिवध्यतावच्छेद कस्ववैशिष्ट्यवत्वपि नदोषः जनकतावैशिष्ट्यघटकसम्बन्धव्यावृ. त्तिस्तूह्य ताशप्रतीनिविषयतानवच्छेदकत्वस्य प्रवेशात् हलोमानि- स्यत्र पहिव्यापकाभाववद्धदादी नाव्याप्तिः अत्र वह्नथभाववान्द्वदा तिज्ञानी यवह्नित्वावच्छिन्नविषयतायां ताशप्रतिबध्यतावच्छेदिकायाः कस्या अपि विषयिताया व्याप्यत्वाव्यापकत्वोभयोर्विरहेण ताहश. प्रतिबध्यतावदन्यत्वसम्भवेन वह्नित्वावच्छिन्नेऽतिच्याप्तिः स्यादि. ति स्वावच्छेदकत्वं यदपावच्छिन्नविषयकत्वं प्रतिबध्यतावच्छेदकं त. दूपावच्छिन्नन्वमेव बोध्यम् ॥ नच मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वाद्यवच्छि- नविषयतायामपि ताशप्रतिबध्यतावच्छेदकव्याभिचारत्वावच्छि- नविषयतायाः कस्या अपि व्याप्यत्वव्यापकत्वोभयविरहादति- व्याप्तिरितिवाच्यं स्वावच्छेदकविषयतावच्छेदकधर्मवदन्यत्त्वस्यै- व संसर्गतया प्रवेश्यत्वात् धर्मवत्ताच स्वावच्छिन्नविषयत्वाभावव. निरूपितवृत्तितानवच्छेदकस्वावच्छिन्नविषयतात्वकधर्मावच्छिन्न स्वस्वावच्छिन्नविषयताकत्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेद • कतावच्छेदकस्वावच्छिन्नविषयतात्वकधर्मावच्छिन्नत्योभयसम्बन्धे न बोध्या। अथ जनकतावच्छेदकविषयतावदन्यत्वमप्युक्तरीत्यैव परिष्का- ये तथासति जनकतावच्छेदकत्वमपि न स्वरूपसम्बन्धविशेषः १६ सा० वि० ·१२२ लामानितिविवेचना . ताशजलत्वावच्छिन्नविषयताविशिष्टत्वस्यैव सत्प्रतिपक्षविषयता. यां सरखेन तत्राब्याप्तिप्रसङ्गात् अपित्वनतिरिक्तवृत्तित्वरूपमेव यद्धा यन्पावच्छिन्नविषयतासामान्ये जनकतावच्छेदकत्वं तद्रूपावच्छिनत्व रूपमेव विवक्षणीयं तथाच मेयत्वविशिष्टासाधारण्येऽतिव्याप्ति तथा विधजनकतावच्छेदकत्ववहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलवद्धद. त्वावच्छिन्नविषयतावदन्यत्वस्य मेयत्वविशिष्टालाधारण्यत्वावच्छि. नविषयतायां सत्त्वादिति चेन्ट । ताशजनकतानवच्छेदकत्वासाधारणविषयताभिन्नत्वोभयाभा वस्यैव जनकतावच्छेदकविषयतावदन्यत्वघटकजनकतावच्छेदकत्व. रूपत्वात् तादृशजनकतावच्छेदकत्वस्य पहिव्यापकीभूताभावप्रति योगिजलत्वावच्छिन्नविषयतायामपि सत्त्वेन तद्विशिष्टत्वस्यैव मे. यत्वविशिष्टासाधारण्यत्वावच्छिन्नविषयतायां सत्त्वादितिवदन्ति तश्चिन्त्यम् । वढयमाववजलपत्कालीनहदो वह्निमानित्यत्र जलवचारशहदेड तिव्याप्तेः जलवत्ताशहदत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक धर्मावच्छिन्नविषयत्वसामान्ये प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्यासम्भ. पादुकनिश्चयस्य निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकत्वे माना भावेन वह्नयभाववाञ्जलवानितिश्चानीयविषयत्वस्यापि प्रतिबन्धकता वच्छेदकत्वासम्भवात नचैकरूपेण प्रतिबन्धकत्वपक्षे तत्सम्भवइति- वाच्यं तदभावपक्षसाधारण्येनैवैतल्लक्षणस्य शङ्कितत्वात् निरवच्छि त्रस्वरूपेण वयभाववज्जलवत्कालीनत्वे सति निरवच्छिन्नस्वरूपेण जलाभाववद्वामित्कालीनहदो वह्निमानित्यत्र जलव ताशहदत्वाध. च्छिन्नविषयतायाः प्रतिबन्धकताविशिष्टत्वात् गगनाभाववत्ताहशघ. टत्वावच्छिन्नविषयतायां प्रतिबध्यतावच्छेदकीभूतैकदेशविषयतावत्त्व वारणाय प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वस्यानतिरिक्तवृत्तित्वरूपस्यैव वाच्य स्वात् जन्यतावच्छेदकताघटितसम्बन्धनिवेशेपि वह्नयभाववज्जलव. कालीनत्वादिकालनित्वचतुष्टयावशोषितहदपक्षकवहिसाध्यके प्रागु तस्थले जलवत्तादृशहदेऽतिव्याप्तेः नच स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छि- प्रतिबन्धकतात्रयान्तर्गतैकप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वशरीरे प्राप. रिष्कृतविशिष्टद्वयाघटितत्वप्रवेशे नकस्यापि दोषस्यावकाशइतिवाच्यं तथासति यद्रूपावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकधम्मावच्छि ·सामान्यनिरुकिविवेचना विषयत्वावनिष्ठावच्छेदकत्वमनतिरिक्तवृत्तित्वरूपम्वक्तच्यं तच्छ. रेपि प्रापरिस्कृतविशिष्टयविषयताशून्यत्वमन्तर्भावणीयं ताव व गगनाभाववत्तारशघटेऽव्याप्तिवारणसम्भवादातेगुरुतरस्योक्त तयाभावस्योपक्षणीयताया एवोचितत्वात् अथास्वेतदेव निवे. नमेतत्परित्यागोनोचितइतिचन्मवम् । एतस्य वक्ष्यमाणैतेनकल्पापेक्षया ऽतिगुरुत्वेनोपेक्षितत्वात् याह. स्थलविशेष व्यभिचारविषयकं ज्ञाननियमतोवाधविशिष्टव्यभिचा. षयकमेव तत्रात्र बाधबिशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिः एतेनकल्पे तद्वा. णश्च सम्भवतीत्यतोपि वास्य परित्यक्तुमुचितत्वात् किञ्च यत्रस्थल. शेषे भेयत्वविशिष्ठवाधविषयकं ज्ञानम्व्यावर्तकधर्मदर्शनप्रमात्मा मेव व्यावर्तकधभविशिष्टपक्षात्मकविशिष्टादिश्चानमपिताशवाध. नात्मकमेव तत्र मेयत्वविशिष्टबाधेऽप्यतिव्यातिः सम्भाव्यत एव मेय विशिष्टवाधत्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताद्वयान्तर्गत पावर्तकर्धर्मदर्शनप्रतिवन्धकत्वस्य मेयत्वविशिष्टवाधत्वावच्छि विषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नत्व घरहेण मेयत्वविशिष्टवाधत्वस्योपादानानहत्वात् घटकालीनमेयत्वं. शिष्टवाधत्वस्यैवोपादेयत्वात् तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयताव छेदकमेयत्वविशिष्टवाधत्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नत्वस्य प्रतिबन्ध ताद्वय एव सत्त्वात एतेनकल्पे च व्यावर्तकधर्मदर्शनप्रतिबन्धक विच्छेदकल्यावकधर्मविशिष्टपक्षविशिष्टविषयित्वस्य बाधप्रति न्धकतावच्छेदककेवलबाधविषयित्वस्य च मेयत्वविशिष्टबाध. वावच्छिन्नानिरूपितत्वान्नातिव्याप्तिसम्भावना इदश्च यत्किञ्चि प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयित्वे स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविष. यताशून्यज्ञानीयत्वस्याविशेषणत्व एवं सम्भवतीति वस्तुतो यत्र । व्यभिचारः पदार्थान्तरविशिष्टसाध्याभाववत्पक्षपदार्थान्तरविशि- हेत्वभाववत्पक्षयोर्नियमेनैकमेव शानन्तदपि व्यभिचारभ्रमात्मक. व सदोत्पद्यते तत्र पदार्थान्तरविशिष्टवाधेऽतिव्याप्तिः एतेनकल्पेऽ. यापकविषयताशून्यज्ञानीयत्वस्य द्वितीयप्रतिबन्धकतावच्छेदकविष- त्वविशेषणत्वेपि च नातिप्रसङ्गः एतेन विशिष्टयाघटितत्वे. द्रूपवृत्तित्वघटितोभयाभावगर्भेऽवश्योपादेये व्यावर्तकधमविशि पक्षविषयितायास्तारशत्वविरहात् मेयत्वविशिष्टवाधविषयताया एवं .

·१२४ सामान्यनिरुकिविवेचना ताहशत्वेनातिव्याप्तिः एतेन कल्पेपि दुर्वारता स्यादित्येताहशस्थल. सम्भावनमनुचितमेव बाधविशिष्ट व्यभिचारज्ञाने वाधवावच्छिन्न- विषयताविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयताया निरुतोभयाभाव: शालिन्या एव सत्त्वेन विशिष्टद्वयविषयताशून्यत्वविरहात् पूर्वपक्षे. पिनदोष इतिनिरस्तमितिध्येयम् । नच स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकविषयताबच्छेदकः कश्चिदिति अत्रोभयत्रावच्छेदकत्वस्य स्वरूपसम्बन्धरूपत्वे वाधवा- दीनामपि स्वपदेनोपादातुं शक्यतया असम्भवः प्रथममात्रस्थानतिरि रूवृत्तित्वरूपत्वेपिस एव द्वितीयमात्रस्य तत्त्वे च मेयत्वविशिष्टवह्नयभा. घवध्रदादावतिव्याप्तिः मेयत्वविशिष्टवयभाववज्रदत्वावच्छिन्नविष यत्वावच्छिन्नायां बाधप्रतिबन्धकतायां धूमाभाववान्मेयत्वविशिष्टव. हयभाववानितिनिश्चयविशिष्टमेयत्वविशिष्टवलयभाववान्हदतिनिश्च. यत्वावच्छिन्न प्रतिवन्धकतायाश्च कस्यापि यद्रूपावच्छिन्नविषयताया अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वविरहेण स्वपदेन मेयत्वविशिष्टव. हृषभावबभ्रदत्वस्य प्रहणासम्भवात् स्वपदेन पक्षविशेषणमेयत्व घटितवाधत्वात्मकविशिष्टधर्मस्य वोपादेयत्वात् तद्धविच्छि. भविषयत्वावच्छिन्नप्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकत्वसामान्य एव धूमाभा. चवद्वयभाववत्कालीनवह्नयभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयत्वस्य ताह- शावच्छेदकत्वात् तादृशस्वपदार्थावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविष. यतावच्छेदकत्वस्य मेयत्वविशिष्टवयभाववद्धदत्वे सत्त्वात् यदि व मेयत्ववान् वह्नयभाववान् मेयत्ववान् हृदइतिनिश्चयविशिष्टनि. धत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकताया अभाववान्धूमाभाववानितिनिश्चय विशिष्टाभाववद्धदत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वावच्छिन्नप्र. तिबन्धकतायाश्च प्रतिबन्धकत्वसामान्यान्तर्गतायाः तादृशेकधर्माव. च्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नत्वविरहात् ताशरूपाप्रसिद्ध्या नातिव्याप्ति. रित्युच्यते तदा तद्रीत्याऽव्याप्तिरेवेतिगृहाण अतएवावच्छेदकत्वयोरु भयोः स्वरूपसम्बन्धरूपस्वमेव विषयत्वसामान्ये च तद्विवक्षणान्ना सम्भवइत्यपिनिरस्तम्। स्वावच्छिन्नविषयत्वसामान्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकस्वे ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नत्वासाधारण्यसत्प्रतिपक्षविषयत्वयानवच्छि. मत्वोभयाभाववत्त्वम्बिशेषणमित्युक्तरीत्या माध्याप्तिरिति अथ ·सामान्यनिककिविवेचना uাবা- सत्प्रतिपक्षे हेतुमत्पक्षघटितासाधारण्ये च हेतुमत्पक्षता. वच्छेदकावच्छिन्नविषयत्वमादायाव्याप्त्यापत्तेः एवं ववदभाववत्कालीनघटोगगनाभाववानित्यस्य निश्चयविशिष्टनि श्वयत्वेन प्रतिबन्धकत्वे मेयत्वविशिष्टगगनाभाववत्ताहशघटत्व. स्य स्वपदेनाग्राह्यत्वापत्तिः अभाववत्ताहशघटत्वावच्छिन्नविषय. ताशालिनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतापक्षे चाभाववत्ताशघटत्वावच्छिन्न- विषयतामादाय बाधे तत्राध्याप्त्यापत्तिः अतोनतिरिक्तवृत्तित्वस्यैव परिष्कृतविशिष्टद्वयाविषयताशून्यत्वघटितस्य वाच्यत्वात् तद पेक्षया लघोरदुष्टस्प चोकदोषवारकप्रकारस्थासम्भवदुक्तिताया अ. सकृदावदितत्वात् उक्तोभयाभावादिविशेषितप्रतिबन्धकस्वनिवेशा. पेक्षया विशिष्टद्वयविषयताशून्यत्वविनाकृतानतिरिक्तवृत्तित्वस्याति लधुत्वेन प्रथमावच्छेदकत्वस्याप्येवन्तद्रूपताया एव युक्तत्वादिति ध्येयम् ॥ ननूभयत्रावच्छिन्नविषयताशून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वमुपेक्ष्य अनवच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकत्वमेवोच्यतां लाघवादितिचेन यत्र बाधविषयकं ज्ञाननियमतो दोषान्तरविषयकं तज्ज्ञानमपि नियमतो. बाधविषयकं तत्र बाधत्वस्य स्वपदेन ग्रहणसम्भवाचत्राव्याप्तिः स्यादिति प्राथमिकतादृशप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्यावश्यानवे श्यत्वात् द्वितीयस्यापि यत्र मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयकं ज्ञानन्नि यमतोव्याभिचारविशिष्टवाधविषयकं तत्र मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वा वच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकस्य स्वावच्छिन्नविषयत्वा. वच्छिन्नवाधव्यभिचारशानप्रतिबन्धकत्वद्वयावच्छेदकविषयितानिरूप कतावच्छेदकस्य चाप्रसिद्धचा मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वस्य स्वप. देन ग्रहणासम्भवात् तदवच्छिन्नेऽतिव्याप्तेः नच व्यभिचारविशिष्टवा. धत्वस्यैव तथाविधस्य प्रसिद्धिरितिवाच्यं ताशबाधत्वावच्छिन्न. विषयकज्ञानस्य नियमतोमेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयकत्वाभ्युप. गमात् नच वाधविशिष्टव्यभिचारत्वस्य ताशस्य प्रसिद्धिरित्यपि वाच्य सर्व गगनवद्वाच्यत्वादित्यत्र गगनाभाववद्घटादौ वाविपरीतवा. धादिनिश्चययोरेकरूपेण प्रतिबन्धकवे दोषमात्रे चाव्याप्तिवारणाय तारशविषयितानिरूपकतावच्छेदकधर्म स्वावच्छिन्नविषयत्वाव्याप. कविषयताशून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्यापि विशेषणताया वा.

·१२६ सामान्यनिरुक्तिविवेचना च्यतया वाधविशिष्टव्यभिचारत्वस्य तदभाशत् यदिच प्रथमकल्पमे. करूपेण प्रतिबन्धकस्वाभावव्यवस्थापनाशयाद दृषयित्वा द्वितीयस्यैत. कल्पस्यानुसृततयात्रैकरूपेण प्रतिबन्धकत्वाभ्युपगमोनोचित इ. त्युच्यते तदा वाधविशिष्टव्यभिचारशानस्यापि मेयत्वविशिष्टव्यभिः चारविषयकतादृशज्ञानात्मकतां नियमेन स्वीकृत्य दोषोनुलन्धेयः नः च तत्र स्वपदग्राह्याप्रसिद्धिः व्यभिचारवैशिष्टयस्यैव तत्त्वादिति उ. कस्थलद्वयीयाव्याप्त्यतिव्याप्तिभ्यां स्वभिन्नत्वतद्रूपभिन्नत्वविवक्षापि निरस्ता वेदितव्या ॥ द्वितीय बाधविशिष्टव्यभिचारादावतिव्याप्तिरपि दोषः वाधविशिष्टव्याभिचारत्वगतसमुदायत्वस्थ स्वपदेनोपादानास. म्भवात् बाधवैशिष्ट्यगतसमुदायत्वभिन्नत्वस्य तादृशसमुदायत्वे स. म्भवादिति बोध्यम्॥ तथासति धूमव्यभिचारीत्यादि अथ तथाविधं यत्स्वं तदवच्छिन्नविषः यतावस्वतदवच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशुन्यत्वामयाभाववत्वं यद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशुन्ययद्रूपावच्छिन्नविषयता- शालिनिश्चये निवेश्यं धूमव्यभिचारिवह्निमत्वस्य स्वपदग्राह्यत्वेपि तदवच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यत्वस्य बाधक्षाने विरहेणो. भयाभावसत्वान्नैवन्दोषइतिचेन्न बाधविशिष्टव्यभिचारादावतिव्याप्तेः तज्ज्ञाने स्वपदग्राह्यबाधवैशिष्ट्यावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयता न्यत्वीवरहणाभयाभावसत्त्वात् । ननु स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्ना प्रतिवन्धकता सत्प्रत्येक स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदककिश्चिद्धर्मा- धच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नं ताशस्वपदार्थस्यैव विवक्षितत्वे स्वः पदेन बाधविशिष्टव्यभिचारत्वस्य ग्रहणसम्भवाव तदाच्छन्न- विषयत्वाव्यापकविषयताशुन्यत्वतद्पावच्छिन्नविषयतावत्वाभयास्त- ज्जाने सत्वेनोक्तातिव्यातेर्न सम्भवः नचाननुगमः पदार्थविशिष्ट पदार्थवदन्यत्वस्यैव यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयाविशेषण- त्वात वैशिष्ट्यश्च स्वतादात्म्यस्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नप्रति. बन्धकतात्वव्यापकत्वोमयसम्बन्धेन च्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकधर्मवत्वसम्बन्धेन धर्मव. त्ताच स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नसम्बन्धेन पदार्थवताच स्वाव. छिनविषयतावत्वस्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशुन्यत्वोभय. यावत्यः व्यापकता च स्वाध.

·सामान्यनिरूक्तिविवेचना १२७ 1 सम्बन्धेन अवच्छेदकताया अनतिरिक्तवृत्तिन्वादिरूपता वित्रा रितैव मेयत्वविशिष्टासाधारण्यत्वादीनां स्वपदग्राह्यतासम्पत्तिः प्रागावेदितत्यत्राप्यूह्या गगनाभावपदभाववत्कालीनघटोगगनानि. त्यादी बाधाद्यव्याप्तिधारणप्रकारोपि परिदर्शिल एवेति सोप्यत्रा नुसन्धेयइतिचेत् एतस्य वक्ष्यमाणैतेनकल्पापेक्षया गुरुत्वेनोपेक्षणी यत्वात् स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नेत्यादिप्रथमकल्पे स्थलविशेषी. यस्वेन सम्भावितातिव्याप्तः प्राक्दर्शिताया अत्रापि दुरुद्धरत्वाश्चेति ॥ स्वावच्छिन्नविषयत्वाधच्छिन्नप्रतिबन्धकताघटितप्रथमकल्पस्य स. मुदायलक्षणत्वेन तत्र प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितत्वा दिव्यावृत्तेः विशेष्यदलघटकतद्यावृत्तिसमत्वादुपेक्षितत्वेष्यत्र तयावृत्त. विलक्षणतया प्रदर्शनीयत्वेन साप्रदाते तथाहि तादृशप्रतिबध्यतानि रूपितत्वाप्रवेशे मेयत्वविशिष्टबाधत्वाधात्मकस्वपदार्थाप्रसिद्ध्याऽसम्भ. वापत्तिः तादृशबाधत्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नत्वस्य मेयत्वप्रका. रतानिरूपितबाधत्वावच्छिन्नविशेष्यताकनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्ध. कतायामपि सत्त्वेन तदवच्छेदकविषयतावच्छेदकस्य विशिष्टान्तर स्वासम्भवात् अनुमितिनिष्ठप्रतिवध्यतानिवेशेप्ययमेव दोषः साध्य तावच्छेदकादेः फलं यद्यपि यथाश्रुतविशिष्टान्तराघटितत्वइव इदो. घटाभाववद्ध्दकालीनवह्निमान्वयभाववभूतलकालीनदोवह्निमा. नित्यादी वाधाद्यव्याप्तिवारण सम्भवति तथापि मेयत्वविशिष्टवलय- भाववध्रदादो प्रमेयत्वाभावप्रकारतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविशे. ध्यताकबुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतामादाय वह्नयभावविशिष्टवह्नयभा. ववध्रवादी वयभावत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवाहित्वावच्छिन्न. प्रकारताशालिबुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतामादाय चातिव्याप्तिवारणमे- व फलं सम्भवति तत्प्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकत्वस्यापि तत्तद्वि- शिष्टबाधत्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नतया तद्घटिततादृशप्रतिबन्ध कतासामान्यावच्छेदकविषयतावच्छेदकताशप्रतीतिविषयताव. च्छेदकरूपाप्रसिधा तस्य तस्य स्वपदेनोपादेयत्वासम्भवात् साध्य. तावच्छेदकाप्रवेशे द्वितीयस्य पक्षतावच्छेदकाप्रवेशे प्रथमस्यैव स्व. पदेनोपादेयत्वात्सर्वेषां युगपक्षप्रवेशेतु स्वपदार्थप्रसिद्धिर्दुघटैव एवं हेतुतावच्छेदकादिप्रवेशफलमप्यूह्यम् ॥ स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकयत्किञ्चिद्विषयत्वमित्यादि ·सामान्यनिरुतिविवेचना अत्रापि प्रथमकल्पबदनातरिक्तवृत्तित्वापेक्षया लघुभूतविशेषणानि. वार्यपाषाणमयत्ववत्पर्वतातिप्रसङ्गवारकतया प्रथमस्य हेतुमत्पक्ष. घटितासाधारण्यादौ हेतुम-पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयत्वमादाया. व्याप्तेलघुभूतविशेषणान्तरान्निवारणीयाया निवारकतया द्वितीयस्य चानतिरिक्तवृत्तित्वरूपतावश्चम्विवक्षणीयेति बोध्यम् ॥ मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धक तावच्छेदकमेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयिताया मेयत्ववि शिष्टम्यभिचारत्वावच्छिन्ननिरूपिततयाऽतिप्रसनवारणाय नाहशवि. षयतात्वसामानाधिकरण्येनानिरूपितत्वनिवेशलाभाय यत्किञ्चिदि- ति अन्यथा शब्दस्वाभाव्याहवच्छेदकावच्छेदेनैव तत्प्रतीतिः स्या दितिभावः॥ नचैतस्य स्वत्वघटितत्वादननुगमःधर्मविशिष्टधर्मवत्वस्यैव समुः दायार्थत्वात् वैशिष्ट्यश्च स्वनादात्म्य स्वावच्छिन्नविषयताशालिनि. श्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतात्वव्यापकाभावीयप्रतियोगितानिरूपितप. रम्परावच्छेदकतावद्धमविच्छिन्नविषयितानिरूपितस्वावच्छिन्नानि. पितत्वसम्बन्धावच्छिन्नसम्बन्धितावद्धविच्छिन्नाविषयकप्रतीति विषयतावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धन बोध्यम् ॥ अथ ताशसम्बन्धितावद्धर्मभिन्नत्वमेवास्तु द्वितीयसम्बन्धो. लाघवादिति तन यादृशस्थलविशेषे मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषय कं ज्ञानं नियमतोवाधभ्रमात्मकं तत्र मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्या तेः तत्र मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्ध कतासामान्यावच्छेदकत्वस्य मेयत्वविशिष्टव्याभिचारत्वावच्छिन्नवि षयतायामेव सरधन तस्याश्च धम्मन्तिरावच्छिन्नानिरूपिततया तत्त धर्मभिन्नत्वस्य मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वे सत्त्वात् तादृशधावच्छि नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य संसर्गत्वे च तथाविधमेय. त्वविशिष्टव्यभिचारविषयितायाः स्वनिरूपकज्ञानविषयतदघटकपदा. थतावच्छेदकधावच्छिन्नेनान्यनिरूपिततया तदवच्छिन्नाविषयक प्रतीविषयतावच्छेदकत्वस्य तत्र विरहात् ॥ एतेन ताशसम्बन्धिता. वद्धानवच्छिन्नवियितावच्छेदकत्वमेवास्तु सम्बन्धो लाघवा दित्यपि प्रत्युक्तम् अतएव ताशपरम्परावच्छेदकताबद्धविच्छिन्न- विषयितावृत्त्यभावत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोगिफूटवा ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना . . वच्छिनवद्विषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वमेवास्तु सम्बन्धः याशया. हशधर्मावच्छिन्नानिसापितमित्युक्त्या कूटनिवेशस्य यथाश्रुतेपि प्रती. यमानतयाऽत्र लाघवस्य स्फुटत्वात् नच व्याभिचारस्वगतसमुदायत्व वृत्तित्वाभावमेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वगतसमुदायत्वाभावतत्तद्विषयि तानिष्ठतत्तद्यक्तिस्वाभावानां चालनीन्यायेन तथाविधविषयतावृत्ति. वन कूटान्तर्गतया तेषां स्वावच्छिन्नविषयितामात्रे विरहादसम्भव इति वाच्यं ताहराविषयितावृत्यभावस्थ किञ्चिद्धावच्छिन्ननिरू पितत्वाभावत्वेन प्रवेशात् तावतापिलाघवस्यानपायात्।। नचैवमध्यभा वानामधिकरणभेदेन भेदपक्ष तत्चद्विषयितावस्यभावमात्रस्यैव ताश. कूटान्तर्गतया तस्यैकत्र सत्वासम्भवादसम्भवइति वाच्यं तादृशवि. षयितावृत्त्यभावायप्रतियोगिताकूटवस्वस्यैव संसर्गतया विवक्षितत्वात कूटवत्ताच स्वनिरूपकाभाववत्वसम्बन्धनेत्येषा दिगित्यध्यपास्तम् कटत्वस्य तथाविधस्यासर्वज्ञदुर्शेयत्वात् वीपसाया: सामान्याभावनिवे शे तात्पर्यग्राहकतया तदनुसारेणैवेहानुगमे सम्बन्धस्योक्तत्वेन कूटत्वघोटतत्वादुक्तसम्बन्धस्यैव गुरुत्वाश्च ॥ लाघवादाह अथवेति अत्राप्यवच्छेदकत्वम्पूर्ववदेवानतिरिक्तवृत्ति स्वरूपमेवावसेयम् अत्रच द्वितीयसम्बन्धस्तादशपरम्परावच्छेदक. तावद्धर्मावच्छिन्नविषयितास्वनिरूपितस्वावच्छिन्ननिकापितत्वव्याप्या- स्वसम्बन्धावच्छिन्नसम्बन्धित्वं ताशविषयितास्वनिरूपितस्थाव. च्छिन्ननिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नव्यापकत्वम्बानुगम घटकोशेयः॥ बाधविशिष्टव्यभिचारत्वाधवच्छिन्नेऽतिप्रसङ्गादिति नच बाधविशिष्टभ्यभि- चारत्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकव्य- भिचारविशिष्टबाधत्वावच्छिन्नविषयित्वस्य वाधविशिष्टव्यभिचार. स्वावच्छिन्नानिरूपितत्वान्न दोष इति वाच्यं सर्वगगनवद्वाच्यत्वादि. त्यत्र बाधनिश्चयानामेकरूपेण प्रतिबन्धकतापक्षे तत्राव्याप्तिवार. णाय स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयताशून्यज्ञानीयत्वस्य प्र- तिबन्धकत्वसामान्यावच्छदकविषयित्वे विशेषणत्वस्य वाच्यत्वात् एवञ्च स्वविशिष्टविषयितावृत्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितावच्छे- दकतावद्धर्मावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वमनुगम कोद्वितीयः सम्बन्धोवोध्यः स्ववैशिष्ट्यश्च स्वावच्छिन्नविषयित्वा. व्यापकविषयताशून्यज्ञानीयत्वस्वावाच्छन्नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्ध- १७ सावि० ·१३१ सामान्यनिकविवेचना . या कतात्वव्यापकाभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकतावद्ध. विच्छिन्नत्वोभयसम्बन्धेन नच प्रतिबन्धकताभेदपक्ष एवा स्ति ज्यायानिति न तत्र दोष इति वाच्यम् उभयपक्षनिर्दुष्टलघुभूत. वक्ष्यमाणैतेनेत्यादिकल्पापेक्षयाऽस्य जघन्यत्वेन परित्याज्यभावस्यै वोचितत्वात् ॥ थि स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकता यावत्यः त. प्रत्येक यधर्मावच्छिन्नानिरूपितकिशिद्धविच्छिन्नविषयिस्वाव. छिन्नमर्थाधद्धर्मावच्छिन्नानिरूपितविषयित्वनिष्ठा स्वाव. छिन्ननिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नधर्मत्वसमानाधिकरणावच्छेदक ताभिनविषवितात्वनिष्ठावच्छेदकताभित्रावच्छेदकत्वानिरूपिताव. छेदकता तन्निरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वादिनि ष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकव्यापकतारूपाभाववत्तद्रूपावच्छिन्ना विषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वन्निवेश्य तथाच बाधविशि- टव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नव्यभिचारप्रतिबन्धकतायां वाधविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नानिरूपितव्यभिचारत्वावच्छिन्नवि. पयित्वावच्छिन्नत्वस्य तथाविधवाधप्रतिबन्धकतायां तथाविध वाधविषयित्वावच्छिन्नत्वस्य च सत्वेन यत्पदेन बाधविशिष्टव्यः भिचारत्वस्योपादेयतया तवच्छिन्ने नातिव्याप्तिः एतदनुगमश्चोक्त. प्रायएवेति नोच्यत इति चेन्न एतेनकल्पापेक्षया गुरुत्वादेतस्य परि. त्याज्यताया एषोचितत्वात् यत्र स्थलाविशेषे नास्ति व्यभिचारः पदार्थान्तरविशिष्टसाध्याभाववत्पक्षपदार्थान्तरविशिष्टहेत्वभाववत्प क्षयोश्च शाननियमेनकमेव तदपि सदैव व्यभिचारभ्रमात्मकं तत्र प्रागुक्तरीत्याऽतिव्याप्तश्चेति ॥ विशेषगुणत्वेन घटत्वव्यापकतायास्तत्र प्रवेशपीत्यादि घटत्वसमानाधिक. रणाभावीयविशेषगुणत्वतादतरोभयानवाच्छन्नप्रतियोगितानवच्छे. दकविशेषगुणत्वावच्छिन्नत्वस्थ विशेषगुणत्वावच्छिन्ने व्यापक स्वरूपत्वात घटत्वसमानाधिकरणाभावीयगुणत्वतदितरोभयानवच्छि वप्रतियोगितानवच्छेदकगुणत्वावच्छिन्नत्वस्य गुणत्वाव. च्छिन्ने घटत्वव्यापकत्वरूपत्वादुभयो देन विशेषगुणवान्धट इति साने संसर्गघटकतया विशेषगुणत्वावच्छिन्ने घटत्वव्यापकत्वाव. गाहिनि गुणत्वावच्छिन्ने न घटत्वव्यापकत्वावगाहित्यसम्भवः ॥

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १३१ नच विशेषगुणत्वावच्छिन्नेपि घटत्वव्यापकतागुणत्वतदितरोभया नवच्छिन्नप्रतियोगित्वघटितैवास्त्वितिवाच्यं विशेषगुणप्रकारकबुद्धौ स्वोद्देश्यतावच्छेदकधर्मव्यापकतायागुणत्वतदितराभयानवच्छिन्नप्र. तियोगिताया भाने द्रव्यत्वावच्छेदेन विशेषगुणवत्वावगाहिनोहानस्य- प्रमावापत्तेः घटत्वव्यापकता तथाविधा भासते द्रव्यत्वाव्यापकता. नेत्युक्तर्विशेषकाभावेनासम्भवात् । अथवा विशेषत्वगुणत्वोभयत्वा. वच्छेदेन ताहप्रतियोगिताबच्छेदकत्वपर्याप्त्यभाववद्विशेषगुणत्वा- बच्छिन्नत्वरूपविशेषगुणत्वावच्छिन्नानेष्ठव्यापकत्वाबगाहिज्ञाने गु. णत्वगतकत्वावच्छेदेन ताशप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभाववद्गुण- स्वावच्छिन्नत्वरूपस्य गुणत्वविशिष्टनिष्ठव्यापकत्वस्य न भानसम्म. व उभयोर्भेदात् उक्तापत्या च गुणत्नगतैकत्वावच्छेदेन ताशाभाव: घटितव्यापकत्वस्य विशेषगुणत्वावच्छिन्ने व्यापकत्वात्मकताया वक्तुमशक्यत्वादिति भावः ॥ नच द्वितीयकल्पस्य धूमव्यभिचारिवहिमान्धूमवान्वरित्यत्र वा धाव्याप्तिप्रसङ्गेन दूषितत्वात् तदोषस्येदानीमिष्टत्वात् विशेषगुणव. घटे च तत्स्थानीये स्वपदेन विशेषगुणवघटत्वस्य गुणवद्धट. त्वस्य च धारणासम्भवेन दोषासम्भवात् तत्कल्पस्य कोदोष इति वाच्यं मेयत्ववद्विशेषगुणाभाववघटपक्षकस्थले मेयत्वव. दुघटेऽव्याप्त्यापत्तेः तत्रविशेषगुणद्घटत्वस्य स्वपदेन ग्रहण सम्भवात् । वस्तुतोभावनान्योयोवायुवृत्तिवृत्तिस्पर्शाबृत्तिधर्मसमवायी तदन्यः स्वे सति गुरुत्वात् जलद्रवत्वान्यत्वरूपस्य गुणनिष्ठविशेषत्वस्य स खण्डतया भेदवद्गुणवघटत्वस्य स्वपदेनोपादानसम्भवेन विशेष. गुणवघट एव तत्राव्याप्तिवाध्या॥ विशेषगुणाभाववाद्वितीयक्षणावच्छिन्नो घटोगुणसामान्याभाववानियादाविति दे. शकालादीनामुद्देश्यतावच्छेदकत्वे तदवच्छेद्यत्वस्य स्वरूपसम्बन्ध. रूपस्यैव भानाभ्युपगमेन व्यापकत्वाघटितस्यैव तत्र वाधाश्रयासि. द्धिरूपत्वादन्याप्तिसम्भव इति भाषः। ननु गुणसामान्याभाववान्धटो विशेषगुणाभाववानियत्र घट- स्वसामानाधिकरण्येन गुणवघटरूपाश्रयासिद्धिघटिते बाधेऽव्याप्ति- सम्मव ईसक्स्थलानुधावनमनुचितमिति चेन्न सामानाधिकरण्येन वाधघटितवाधाव्याप्तिवारणाय प्रायुक्तनोभयम्सबन्धावच्छिन्नप्रतियो.

·सामान्यनिरूतिविवेचना 4 गिताकाभावेनात्रापि वारणसम्भवात् द्वितीयक्षणावच्छिन्नघटघटि ताश्रयासिद्धिनिर्णयप्रतिबध्यतायास्सामानाधिकरण्येन बुद्धित्वानव. च्छिन्नत्वात् प्रतिवध्याभूतज्ञानेपि सम्बन्धांशे कालरूपोद्देश्यतावच्छे. दकावच्छेद्यत्वस्य भानात् तदुघटितोक्तसम्बन्धस्या श्रयालिद्धित्वव्य धिकरणत्वेन तत्र दोषसम्भवात् व्यापकत्वानवच्छेद्यसंसर्गताकबु. द्धित्वस्यैव सामानाधिकरण्येन बुधित्वरूपत्वे च बाधनिर्णयप्रतिवध्य साया अपिताहशबुद्धित्वावच्छिन्नतया दोषसम्भवात् कालातिरिक्त पक्षतावच्छेदकसाध्ययोःप्रागुक्तस्यलतुल्यतयैव तत्स्थलस्यैव प्रथम. बुद्धावारूढतयोकत्वादित्यपि केचित् ॥ गुणाभावादनिामव्याप्यवृत्ति त्वेन कपिसंयोगसाध्य कवृक्षपक्षकस्थले कपिसंयोगाभाववक्षस्येव गुणवघटस्यापिपाधत्वविरहात् कालिकाव्याप्यवृत्तिलाध्यके काल विशेषस्य पक्षतावच्छेदकतया बाधसम्पत्यर्थमनुसरणमित्यपरे त चिन्त्यं तथासति विशेषणगुणाभाववान्घटोगुणसामान्याभाववानित्ये. तत्स्थलपरित्यागीजत्वेनैतस्याप्युद्भावनीयतयोपेक्षाया निजित्वाप तःबाधस्थले हेतोरपक्षधर्मत्वानकान्तिकत्वान्यतरप्रवादं व्याप्यवृ तिलाध्यकस्थलीयाभिप्रायकतया समर्थ्य कपिसंयागाभावववृक्षस्य बाधताया मथुरानाथेनोपपादित तया दृष्टान्तवैषम्याच्चेतिध्येयम् ॥ अत्रेदश्चित्यते कालविशेषस्य यत्रोद्देश्यतावच्छेदकघटकता त त्रोद्देश्यतावच्छेदकमात्रावच्छिन्नत्वं स्वरूपसम्वन्धरूपमेव किम्वा कालोवशेषावच्छिन्नत्वमेव तथा नाद्यः घटमात्रस्यैव द्वितीयक्षणाव छिन्नतया तादृशे यत्किशिघटे गुणसामान्याभावावगाहिनोगुण. धस्वावगाहिनश्च प्रहस्यापि सम्भवेन तयोरपि परस्परं प्रतिबन्धक स्वापत्तेः । तद्यावृत्तप्रतिवन्धकत्वस्यावच्छेदकावच्छेदेन व्यापकत्वा- वगाहिशानाभ्युपगमम्विना वक्तुमशक्यत्वात् नच यत्किञ्चिद्घटा घगाहि ताहशज्ञाननोस्पधत एव उत्पद्यमानमपि चा तथावि धविरोधिज्ञानमपि प्रतिवनात्येवेति वाच्यम् अनुभवविरोधात् अ. न्यथा घटस्वमात्रधर्मिमतापच्छेदकस्थलेप्येतस्य सम्भवेन पूर्वस्थल परित्यागे वीजाभावात् अतएव द्वितीयक्षणावच्छिन्नो घटो नीला त्यस्यावच्छेदकापच्छेधत्वावगाहिनो भ्रमत्वं सामानाधिकरण्यमात्रा अगाहिनः प्रमात्वमप्यानुभविकमनाकुलमवतिष्ठते। द्वितीयं त्वङ्गीकु. मैः तत्रयावच्छेदकावच्छेदन बुद्धिस्थले संसर्गघटकतया द्वितीयक्ष ·सामान्यनिवकिविवेचना १३३ गावच्छिन्नघटत्वव्यापकत्वमात्रं शुद्धघटत्वब्यापकत्वसहितस्वरूपस म्बन्धरूपद्वितीयक्षणावच्छिन्नत्वं द्वितीयक्षणावच्छिन्नघटत्वव्यापकत्व. सहितस्वरूपसम्बन्धरूपद्वितीयक्षगावच्छिन्नत्वम्वा भासत इतियथा. नुभवमास्थीयतां सामानाधिकरण्येन बुद्धिस्थलेव विधेये संसर्गघट. कतया स्वतोवा कालमात्ररूपोद्देश्यतावच्छेदकावच्छेद्यत्वं स्वरूप, सम्बन्धरूपमेव भासत एवेदमेव च कालोहेश्यतावच्छेदकस्थलस्य तदितरस्थलात्सर्वथावलक्ष्य एवञ्चैतत्स्थलेपि नाव्याप्तिसम्भवः विशेषगुणाभाववद्वितीयक्षणावीच्छन्नघटत्वावच्छेदनापि गुणसा- मान्याभावावगाहिबुद्धोर्द्वतीयक्षणावच्छिन्नघटत्वलामानाधिकरण्यमा. त्रावगाहितया तादृशघटत्वावच्छेदेन गुणवद्धटस्यैव वाधरूपताया वक्तव्यत्वात् यदि तद्घटानुयोगिकसम्वन्ध एव कालस्योद्दे. श्यतावच्छेदकताघटसम्बन्धोवाच्यः तत्र सामानाधिकरण्येन गुण. पघटस्य वाधरूपतया तत्र दोषसम्भव इत्युच्यते तदा विशेषगुणा भाववानयं गुणसाभान्याभाववानित्यत्रैवाव्याप्तिरुद्भावयितुमुचितति कालविशेषस्य पक्षतावच्छेदकतयानुसरणं सामानाधिकरण्येन वाध. मात्रसम्पादनफलकमित्युक्तस्थलेप्यास्त्येव तात्पर्य तदनुक्तिश्च स. मयविशेषाहितदोषप्रतिभावौचिव्यादतितु गृहीमः । एतेन स्वावच्छिन्ननिरूपितविषयित्वावच्छिन्नेति । अत्र द्वितीयावच्छेदकत्व. स्य स्वरूपसम्बन्धरूपत्वे सर्वत्रासम्भवः एकदेशविषयितायाम्प्रति. बन्धकतावच्छेदकविषयितात्वस्य सत्त्वेन तत्र वाधवाद्यवच्छिन्न नि. रूपितत्वबिरहात् अतोनतिरिक्तवृत्तिस्वरूपमेव तद्वाच्यम् ॥ यत्तु यद्रू पावच्छिन्नविषयित्वसामान्ये तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वं तद्रूपा. वच्छिन्ननिरूपितत्वमेव प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वं तथासति नास म्भवः एवञ्च वह्नयभाववजलबद्वृत्तिजलवद्ध्दत्वावच्छिन्ननिरूपित. स्वस्य निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकजलध. ध्रदत्वावच्छिन्नविषयित्वे विरहेण ताडशविषयितात्वव्यापकस्वाव. च्छिन्ननिरूप्यताकत्वस्य तादृशहदत्वे विरहात्तदवच्छिन्नेऽतिप्रसङ्ग- विरहात् विशिष्टद्वयाघटितत्वमपि न निवेशनीयमिति तत्तुच्छम् हेतुमत्पक्षघटितासाधारण्ये सत्प्रतिपक्षे च हेतुमस्पक्षतावच्छेदका- वछिन्नविषयत्वमादायाच्यायत्यापत्तेः असाधारण्यसत्प्रतिपक्षविषयि. तासाधारणासाधारण्यघटकविषयिताभिन्नत्वसत्प्रतिपक्षघटकविष.

·१३४ सामान्यनिरुक्तिविवेचना वक्तव्यम्भव- यिताभिन्नत्वयोर्निवेशापेक्षया अत्रानतिरिक्तवृत्तित्वस्य विशिष्टत. याघटितत्वस्य च निवेशस्यैव लाघवेन युक्तत्वात्॥ यद्यपि विशिष्टता याघटित्वनिवेशेपि सत्प्रतिपक्षासाधारण्यघटकविषयिताभिन्नत्वनि- वेश आवश्यकः तथापि सत्प्रतिपक्षासाधारण्यविषयितासाधारण- तन्निवेशस्य न तत्राप्यावश्यकताऽत्रच तदेव तयोरव्याप्तिवारणाय निवेश्यं तच्चासारण्यविषयिताव्यापिका यद्रूपावच्छिन्ननिरूपित. विषयितासाधारण्यविषयिताभिन्नतद्रूपावच्छिन्ननिरूपितविषायताभिः नत्वमेवमेव सत्प्रतिपक्षघटकविषयिताभिन्नत्वमपि तिचैवं सत्प्रतिपक्षत्वासाधारण्यत्वयोर्द्विधाप्रवेश इति गौरवम् । किच शब्दानुगमपक्षीयताया इदानींतनलक्षणानां व्यवस्था. पितत्वात्तत्पक्षे वा नैतस्य प्रकारस्य सम्भवः तथाहि यत्रासा. धारण्यसत्प्रतिपक्षयोरप्रसिद्धिस्तत्रासाधारण्यसत्प्रतिपक्षघरकविष. यित्वाप्रसिद्धया तद्घटितनिरुक्तविशिष्टभेदाप्रसिद्ध्ा तत्रत्यदोषेष्व. व्याप्तिः विशिष्टद्वयविषयताविशेषणभेदस्येव भ्रमप्रमासाधारणविष. बिताया बाधबुद्धिजनकतावच्छेदकाविषयित्वादिना भेदस्य ते. नैव रूपेण तारशविषयित्वप्रवेशेपि ध्याभावव्यायप्रतिहेतुविषयित्वस्य सत्प्रतिपक्षशानीयस्य कतावच्छेदकतया ताशविशिष्टभेदवत्वात् तस्य सत्प्रति- पक्षनिरूपितत्वविरहात्सत्प्रतिपक्षेऽव्याप्तिः एवं हृदोवहिमाञ्जलादि. स्यत्रासाधारण्यघटकविषयताभिन्नजलवद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयत्वमा. दायाव्याप्तिः । अथ प्रकृतसाध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्व. विषयतां निरूप्यनिरूपकभावापन्नविषयतात्वेन निवेश्य तन्निरूपि. तप्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतानिरूपितप्रकृतपक्षतावच्छे. दकावच्छिन्नविषयत्वतनिरूपित हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतानि. कपित्तपक्षवृत्तित्वविषयत्वद्वयव्यापिका यद्रूपावच्छिन्नविषयता भ्र. मप्रमासाधारणनिरूप्यनिरूपकभावापनासाधारण्यविषयिताभित्रात. दूपावच्छिन्नविषयिताभिन्नत्वग्निवश्यम् एवमेवच सत्प्रतिपक्षघटक विषयिताभिनवनिर्वक्तव्यं, तथाच नोक्तदोषाणामवकाश इतिचेन्न ह. दोजलवद्ध्दकालीनवहिमान् पङ्कजादित्यत्र जलवद्धदकालीनवहि- व्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलेऽतिव्याते: जलवद्ध्दत्वावच्छिन्नवि. षयताया उक्तभेदवत्वविरहात् । ताशप्रतियोगिजलत्वावच्छिन्नवि. व्याच्यतया जन.

·सामान्यनिरुकिविवेचना तत्रा- षयितायाश्च तथाविधविशिष्टनिरूपितत्वात् उक्तयुक्त्या ताशवह्नयः भावधज्जलवस्यतिव्याप्तेश्च यदिचाभाववद्घटत्वावच्छिन्नविषयितामा दाय गगनाभाववदभाववत्कालीनघटेऽव्याप्तिधारणाय स्वयापि प्राप रिष्कृतविशिष्टद्वयविषयताशुन्यज्ञानीयत्वं यदूपावच्छिन्नविषयत्वे नि. धेश्य तद्वारकप्रकारान्तरनिराकरणतिर्यथाश्रुतविशिष्टान्तराघटित. स्वपरिष्कारावसरे दर्शितत्वात् तथाचास्माभिरपि तदेव निवेश्यामि ति नोक्तदोषसम्भव इतिविभाज्यते । तदाप्येकरूपेण प्रतिबन्धकत्त्वपक्षे शैवालवद्धदावावच्छिन्नधि. षयित्वसामान्यस्य ताशप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वादुक्तभेदववारच तद्रूपावच्छिन्नविषयित्वस्य ताहशविषायतात्वाधिकरणतया साधारण्यनिरूपितत्वविरहात्तत्राव्याप्तिदुर्वारा। अतएव प्रकृतहेतुम. स्पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयिताभिन्नत्वसत्प्रतिपक्षविषयिताभिन्न प्रकृतसाध्याभावव्याप्यप्रतिहेतुविषयिताभिन्नत्वताशप्रतिहेतुमस्प क्षविषयिताभिन्नत्वादिकमेव निवेश्यं नतूक्तरीत्याऽसाधारण्यादि. विषयताभिन्नत्वमपीत्यतिलाघवमिति निरस्तम् प्रतिहतोरनन्ततया तघटितविशिष्टविषयिताभेदकूटनिवेशेऽतिगौरवात्तदनुगमस्य दु श्शक्यत्वाच्च ॥ किश्चाभाववत्ताहशघटादावतिव्याप्तिःतत्तनिश्चयानां विशिष्टनि. श्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वपक्षे दुर्वारा गगनाभाववदभाववत्वावच्छिन्नवि षयित्वसामान्यस्य प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वात् विशिष्टद्वयविषयः ताशून्यज्ञानीयगगनाभाववत्ताहशघटस्वावच्छिन्नविषयितायाः तादृश. विशिष्टनिरूपितत्वादिति तद्वारणप्रकारान्तरस्य लघुभूतस्य विरहेण त्वयापि विशिष्टद्वयविषयताशून्यत्वनिवेशनीयमेवेति लाघवादनति. रिक्तवृत्तित्वमेव वक्तव्यम् यदि च सर्व गगनवद्वाच्यत्वादित्यादी वा. धनिश्चयानामेक रूपेण प्रतिबन्धकत्वे हृदोवडयभाववान् इदे वह्नय. भाव इत्यनयारकरूपेण प्रतिबन्धकत्वे च ताशयत्किश्चित्प्रतिबन्ध. कतावच्छेदकवाधान्तरविषयत्तामादाय लक्षणासम्भववारणाय य. किञ्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयितायां स्वावच्छिन्नविषयित्वा व्यापकविषयताशुन्यज्ञानयित्वान्नवेश्यं तथाचाभाववत्ताशघटे ना. तिव्याप्तिःताशप्रतिबन्धकतावच्छेदकस्याभाववत्ताशघटत्वावच्छि. नविषयित्वस्य विशिष्टदयविषयताशन्यज्ञानीयत्वविरहात् गगनाभा ·१३६ सामान्यनिरुक्तिविवेचना ववत्तादशघटत्वावच्छिन्नविषयित्वस्य तादृशाव्यापकविषयिताशून्य झानीयत्वविरहात् । ताशयत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयिः स्थाप्रसिद्भरित्युच्यते तदाप्येतत्पक्षस्य प्राषितत्वेन दोषस्यैवा भावेन तन्निवेशस्य नास्त्येव प्रयोजनम् जातिमत्पक्षकवहिसाध्यके वलयभाववजातिमत्यम्याप्तिवारणाय यत्किञ्चिदपावच्छिन्नविषयि स्वाध्यापकविषयिताशुन्यज्ञानीयत्वमेव निवेशनीयं तथाच तत्रतत्रो. कदोषे धर्मविशेषावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशन्यत्वघटि- सतावशविषयितास्वव्यापकतारूपविशेषाभावमादाय लक्षणसमन्व- यस्येव गगनाभाववत्ताशघटत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविष. यिताशुन्यत्वघटितताहशविषयितास्वव्यापकतात्मकविशेषाभावमा. दायातिव्याप्त्येरप्यस्त्येव सम्भवः । एतेन प्रतिबन्धकताघटितलक्षणपरमसिद्धान्तस्यैतत्कल्पस्यैक रूपेण प्रतिबन्धकत्वतदभावोभयपक्षनिर्दोषत्वमेवोचितमित्यपरितो. षवन्तोपि निराकृता नच स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिता म्यत्वस्यापिनिर्दोषतायाः प्रागुक्तत्वेन तदेव लाघवादेव निवेश्यं तया. सत्यकरूपेण प्रतिबन्धकत्वाभावेपि नक्षतिः एवञ्च विशिष्टद्वयाघटि. तत्पन्न निवेश्यमिति वाच्यम् एवंसति स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छि. प्रत्वदलस्य व्यर्थत्वापत्यैतस्य लक्षणान्तरत्वापत्तेः तथाहि बाधादि निर्णयप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिवाधविषयितात्वव्यापकस्वावच्छि. अनिरूप्यताकवाहित्वाद्यवच्छिन्नत्वमादाय वह्वयाघेकदेशातिव्याप्ति धारणाय निवेशितं न च स्वातिरिक्तधानवच्छिन्नस्वाब. छिन्ननिरूपकतानिरूपितनिरूप्यत्वविवक्षणान्न तत्रातिव्याप्तिरिति वाच्यं वाधादिनिर्णयप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयितात्वस्य मेयत्ववि शिष्टवलयभाववद्धदत्वाचवच्छिन्नविषयितायां सत्त्वेन तत्र वह्नयभा ववद्धदत्वाधवच्छिन्ननिरूप्यताया विवक्षिताया विरहादसम्भवाप- तेः तदिदमेकदेशातिव्याप्तिवारण तहलप्रवेशफलमुक्तविधाव्यापक विषयताशुन्यत्वनिवेशेन सम्भवति वढयभाववद्ध्दत्वाधवच्छिन्न. विषयिताया वह्नित्वाद्यवच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यक्षा नीयत्वविरहात् तस्मादेकरूपेण प्रतिबन्धकत्वाभावपक्षीयमव्यापक विषयताशून्यत्वाघटितमुभयपक्षीयम्बा किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयि. स्वाध्यापकविषयिताशून्यत्वधटितमेवेदं लक्षणमित्यकामेनापि वा.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १ भिमतं तत्र व्यं तथालत्यभाववत्ताहशघटेऽतिव्याप्तिधारणाय विशिष्टद्वयाध. -टितत्वं प्रथमदलपि निवेश्यमेवेति हेतुमत्पक्षतावच्छेदकावच्छिन्न. विषयत्वादिकमादायासाधारण्यसत्प्रतिपक्षाव्यासिबारणाय द्वितीयः दलेपि विवक्ष णीयमेवानतिरिक्तवृत्तित्वम् ॥ यनु द्वितीयदिशि स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वमेवास्माकमा स्वावच्छिन्नविषयित्वाध्यापकावषयिताशून्यशानीय. स्वनिवेशपि पाषाणमयत्ववत्पर्वताभाववज्रहादावतिव्याप्तिवा. रणाय प्रतिबन्धकताविशेषणमवच्छिन्नत्वान्तमनतिरिक्तवृत्तित्व घटितमुपादेयमेव वह्रथभाववत्पाषाणमयत्ववढयभाववदभाववत्त्वादे. रप्रसिदितयाऽव्यापकविषयताशुन्यज्ञानीयत्वविरहेण च तदवच्छि- भविषयित्वमादाय वारणासम्भवादिति तत्तुच्छम् तथासति द्विती यावच्छेदकत्वस्य लक्षणप्रविष्टत्वेन तस्यैवानतिरिक्तवृत्तित्वरूपता. मात्रविवक्षया सर्वदोषवारणसम्भवे प्रतिबन्धकताविशेषणतयाऽव. च्छिन्नत्वान्तं निवेश्य तद्घटकावच्छेदकत्वस्यानतिरिक्तवृत्तिरूपता. नुधावनस्य परमविवेचकभट्टाचार्यपरिशीलितत्वमयुक्तमित्थमाश- डायास्त्वया दुर्निवार्यत्वात् नचैवमाशङ्कास्मत्पक्षे समुन्मिपति अ. व्यापकविषयताशुन्यत्वस्य प्रकृतलक्षणानिविष्टत्वात् तन्निवेश्यस- म्पादितदोषविरहस्य प्रतिबन्धकताविशेषणावच्छिन्नत्वान्तविकल- तया लघुभूतस्य च लक्षणस्थ लक्षणान्तरत्वादेकेनापरस्थान्यथा. क मशक्यत्वात् दोषवारणायोपरिष्टात्तस्य निवेशनीयत्वेपि हशावच्छिन्नत्वघटितलक्षणदोषसम्पादिततया उपजीव्यविरोधपरि- हारमुखेन तथाविधलक्षणशरीराक्षतिसम्पादककिञ्चिदूपावच्छिन्नवि. पयित्वाव्यापकविषयताशून्यत्वाकारणव हि तनिवेशनीयतामावहति किञ्च भवदभिमतनिवेश्यभावाव्यापकविषयिताशून्यत्वनिवेशनमे. करूपेण प्रतिबन्धकत्वपक्ष एव सम्भवदुक्तिकं तत्रासाधारण्ये शैवाल वद्धदत्वाधवच्छिन्नविषयितामादाय विशिष्टेजलात्मके प्रागुक्ताया अ. व्याप्तेः तन्निवेशे वारणसम्भवेपि हृदश्शेवालवद्धदकालीनवह्निमा. अलादित्यत्रासाधारण्ये ताशवह्नयभावव्याप्यजलवद्धदरूपसत्प्र. तिपक्षे चाव्याप्त्यापचिर्दुर्वारा तद्वारणाय च प्रागुक्तव्यापकत्वघटि- तासाधारण्यघटकविषयतामिन्नत्वादिकमेव निवेश्यं तथाचैता. इशभेदनिवेशकदाविशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशस्वावच्छिन्नविषयित्वा. ता- १८ सा०वि० ·सामान्यनिरुकिविवेचना व्यापकविषयताशून्यत्वप्रवेशगोत्ववद्रूपवाधाव्याप्तिवारकावच्छेदक त्वनिष्ठव्यापकताघटकसम्बन्धविशेषप्रवेशापेक्षया लाघवात् प्रतिब कतैक्यतदभावोभयपक्षेपि प्रतिबन्धकतानुपयुक्ततया भासमानामा विशेषणगगनघटितगगनाभावषताहशघटस्य मेयत्वविशिष्टवाधादित ल्यस्य ढोषतामनभ्युपेत्यासाधारण्याद्यव्याप्तिवारणाय द्वितीयावह दकत्वमनतिरिक्तवृत्तित्वरूपं विशिष्टद्वयाघटितत्वाघटितं तदाश्रर विषयित्वञ्च किश्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यत्वार शेषितं वयाचेकदेशातिव्याप्तिवारणाय विवक्षितमवच्छिन्नत्वान्तञ्च भाववत्ताशघटेऽतिब्याप्तिवारणाय विशिष्टद्वयविषयताशुन्यत्वति तेन वयभावबजलववृत्तिजलवद्धदत्वाद्यवच्छिन्ननिरूपितयत्ति चिस्प्रतिबन्धकतावच्छेदकतादृशविषयित्वमादाय जलवद्ध्देऽतिव्य तिवारणाय विवक्षणायनानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वेन घटित म्वक्तब्यम्। एतेन अवच्छिन्नान्तपदोपादानगृहीतस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छ दकत्वतात्पर्यवदवच्छेदकपदार्थस्यानतिरिक्तवृत्तित्वरूपतायावक्तु अनतिरिक्तवृत्तित्वस्यावच्छेदकत्वपदार्थत्वेपि तद्रूप द्वितीयावच्छेदकत्वघटितस्थ लक्षणान्तरता भवत्येव प्रकृतलक्षणव क्येनावोध्यत्वात् अन्यथा सिद्धान्तब्याप्तेःप्रतियोगिवैयधिकरण्यर्धा ताया निरवच्छिन्नवृत्तित्वघटिते लक्षणे लक्षणान्तरता न स्यानिरुत वृत्तित्वस्य लक्षणघटकहेतुसामानाधिकरण्यपरिष्कारात्मकताया व तुंशक्यतया लक्षणवहिर्भूतविशेषणत्वाभावप्रसक्तरित्युक्तावपिनक्ष ति एवं द्वितीयावच्छेदकत्वस्यानतिरिक्तवृत्तित्वरूपत्वे स्वावच्छिन विषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानयत्वस्य तदाश्रयविषयिताविशेष णत्वे च प्रथमावच्छेदकत्वमनतिरिक्तवृत्तित्वरूपं न वक्तव्यमित्याशङ्का निराकता तथासत्यवच्छिन्नस्वान्तदलस्य व्यर्थत्वापरया तद्धटकाव च्छेदकत्वस्य स्वरूपसम्बन्धरूपत्वानतिरिकवृत्तिवरूपत्वयोः परीक्ष णस्य वायसदशनपरीक्षणसपक्षत्वात् तस्मादुभयत्रवच्छेदकत्वमन तिरिक्तवृत्तित्वरूपमेव सिद्धमित्यलमाधिकावेशेन ॥ येतु घटाधुदासीनविषयकंत्रानं यत्र बाधादिविषकं तज्ज्ञानमपि नियमतोघटादिविषयकं तत्र द्वितीयावच्छेदकत्वस्यानतिरिक्तवृत्ति त्वरूपत्वेऽज्याति स्यादिति तदवच्छेदकत्वं स्वरूपसम्बन्धरूपमेव वा मशक्यतया ·, सामान्यनितिविवेचना ध्यं तथासति पाषाणमयत्ववत्पर्वतादावतिव्याप्तिवारणायानतिरिक्तवृ. त्तित्त्वरूपावच्छेदकत्वघटितमवच्छिन्नत्वान्तमुपादेयम्भवतीति द्विती. यावच्छेदकतायाः स्वरूपसम्बन्धरूपता प्रथमायास्त्वनतिरिक्तवृत्ति. खरूपतैवेति वदन्ति ते च निष्कारणस्थलविशेषकल्पनया स्वरूप. सम्बन्धरूपावच्छेदकत्वपक्षे प्रदर्शितगौरवानाकलनेन च प्रदर्शितसू. श्ममार्गासश्चरणकौशला वेदितव्याः। यद्यपि द्वितीयावच्छेदकत्वस्य प्रकृतलक्षणघटकतया तस्यैव स्वरूपसम्वन्धरूपानतिरिक्तवृत्तित्वरूपोभयत्वोपगमे सम्भाविता. व्यातःस्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयताशुन्यत्वस्य भवदभिमत. त्वेन तेन वहयाद्येकदेशातिव्याप्तेश्च वारणसम्भवादवच्छिन्नत्वान्तो. पादानवैफल्यमस्त्येव नचात्र किलाघवमितिवाच्यम् । अनतिरिक्तवृ. तित्वघटितावच्छिन्नत्वस्य प्रतिबन्धकताविशेषणतयोपादाने वह्वयाये. कदेशविषयितामादायासम्भववारणाय द्वितीयावच्छेदकत्वस्य बिष. यित्वसामान्य विवक्षणीयतया व्यापकत्वस्यैकस्याधिक्यादस्मत्पक्षे तत्प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्ववत्येव तनिरूपितस्व. रूपसम्बन्धरूपतावच्छेदकत्वस्य विवक्षितत्वादिति दोषो न सम्भवति. एतेनेत्यादिनैतत्परिहारस्योकप्रायत्वात् इदानींकिञ्चिदूपावच्छिन्नविष. यित्वाध्यापकविषयताशून्यत्वस्याप्युक्ती क्षत्यभावात् त्वयेव मयाप्यभा ववदटातिव्याप्तिवारणप्रकारस्यानुसरणीयत्वात् तत्र गौरवस्य स्वरूः पसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वस्यावर्जनीयत्वेऽदोषत्वादित्येकदेशातिव्या. प्तिवारकतयाऽवच्छिन्नान्तस्य सार्थकत्वाच्च तथापि यत्र मेयत्ववि- शिष्टव्याभिचारविषयकं ज्ञाननियमतो मेयत्वविशिष्टव्यभिचारघटित. साध्याभावादिन्यावर्तकधर्मदर्शनात्मकमेव तत्र मेयत्वविशिष्टव्यभि- चारविषयिताव्यापकज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकमे. यत्वविशिष्टव्यभिचारघटितव्यावर्तकधर्मवत्पक्षविषयित्वसामान्य. मादायतिव्याप्तिवारणाय प्रथमदिश्येव स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदक- त्वम्वाच्यं तथाच मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयित्वसामान्यावच्छि- प्रत्वस्य ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकत्वे विरहान दोषः यद्वा मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयकंशानं नियमतो वाधविषयक पापक्षानमपि ताशयभिचारकालीनसाध्याभाववस्पक्षविषयकं कदाचित्ताशयभिचारसम्बन्धान्तरविशिष्टसाध्याभाववत्पक्षविष.

·१४० सामान्यनितिविवेचना यकङ्कदाचिज्जायते नतु केवलसाध्याभाववपक्षविषयकं तत्र में यत्वविशिष्टव्यभिचारविषयितानतिरिक्तवृत्तिकप्रतिबन्धकतावच्छेदका त्ववद्वाधविषयित्वमात्रे ताशव्यभिचारत्वावच्छिन्ननिरूपित्वस्य सत्त्वात् प्रथमावच्छेदकत्वस्य स्वरूपसम्बन्धरूपत्वे च वाधप्रतिबन्ध कतायां ताहशव्यभिचारविषयित्वसामान्यावच्छिन्नत्वविरहान्न दोषः एवञ्च प्रागुक्तदोषसम्भावनया द्वितीयस्य स्वरूपसम्बन्धरूपता पतहो षसम्भावनया प्रथमस्य वेत्यत्र विनिगमनाविरहादेकस्यापि न तत्सिा दिः स्यादुभयत्रैषावच्छेदकत्वस्योभयरूपता वा स्यादितिध्येयम् । नचालाधारण्ये कागतिः तद्विषयिताया अप्रतिबन्धकज्ञानसा. धारणत्वादितिवाच्यम् । उभयत्रैव निरूप्यनिरूपकभावापन्न- विषयतात्वेन भ्रमप्रमासाधारणासाधारण्यविषयता निवेश्य तच्छून्यत्वप्रकृतानुमित्यप्रतिबन्धकत्वोभयाभावस्यैव निवेश्यत्वात् यद्यपीदम्भूयः प्रदर्शितम् , तथापि निवेशरीतिविशेषप्रदर्शनाये. हाप्युक्तम् तथाहि स्वावच्छिन्नविषयताशालिताहशनिश्चयवृ. तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभाववदभावीया याऽसाधारण्यविषय. स्वाभावत्वावच्छिन्नोभयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता तनिरूपिताभावत्व. निष्ठावच्छेदकतानिरूपिता या प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतावस. मानाधिकरणोभयावृत्तिधर्मावच्छिन्ना धिकरणावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताभिन्नप्रकारत्वनिष्ठा. वच्छेदकताभिन्नत्वे सति प्रकारत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नत्वे सति वा ताशविशेष्यत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नत्वे सति विशेष्यत्वनि ठावच्छेदकताभिन्नत्वे सति वा निश्चयत्वनिष्ठावच्छिन्नत्वसम्बन्धाध. छिनावच्छेदकताभिन्न प्रतिबन्धकतात्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छे. देकत्वानिरूपिता या प्रतियोगिता तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतिबन्धकत्व. निष्ठावच्छेदकता तदवच्छिन्ना तभिरूपितावच्छेदकतावदुभयावृत्ति. अविच्छिन्ना तवच्छेदकतापापत्यधिकरणधर्मपातावच्छेद- कतानिरूपिता वा या प्रतियोगिता सत्सम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदतानि. रूपिताभावत्वनिष्ठावच्छेदकतानिकापितोभयत्वनिष्ठावच्छेदकतानिक पितासाधारण्यामाधत्वावच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपकाभाववृत्तिव्याप. कतारूपाभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परययकिञ्चिदूपावच्छिन्न- विषयित्वाध्यापकविषयिताशुन्यस्वनिष्ठाबच्छेदकतानिरूपितनिश्चय अथवा धर्मत्व समाना.

·सामान्यनितिविवेचना १४१ निष्ठावच्छेदकता तन्निरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिरूप. कत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेद कतावद्धविच्छिन्ननिरूपितविषयितावृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदक. त्वं नास्तीतिप्रतीतिसिद्धोयोऽभाव: तद्वत्स्वावच्छिन्ननिरूप्यता. कत्वस्वतादात्म्योभयसम्बन्धेन वस्तुविशिष्टवस्त्ववच्छिन्नत्वं समुदा. यार्थः अत्र प्रतिबन्धकमेदेप्येकधर्मावच्छिन्न प्रतिबन्धकताया अभिः नत्व उभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नेति तदपीतरवारकरूपमेव बोध्यं तेन तज्ज्ञानवृत्तित्वविशिष्टतत्प्रतिवन्धकत्वामावमादायासाधारण्य. मिनेषु न लक्षणासम्भवः प्रतिबन्धकभेदेन प्रतिबन्धकताभेदे चाथवे. त्याधनुशरणीय तत्रापि साक्षात्परम्परासाधरणावच्छेदकत्व. पक्षे प्रथमसत्यन्तपक्षः साक्षादेवावच्छेदकत्वे द्वितीयसत्यन्तपक्षः तज्ज्ञानवृत्तित्वविशिष्टवह्नयभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितहदत्वा- वच्छिन्नविशेष्यताकनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकत्वाद्यभावमादाया- साधारण्यभिन्नेषु असंभववारणायावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानि. कपितत्वप्रवेशः उक्त प्रतिबन्धकत्वनिष्ठावच्छेदकत्वस्य द्वितीयोभया. भावप्रतियोग्यभावप्रतियोगिप्रतिबन्धकत्वविशेषणत्वे तदवच्छिन्न. स्वेन प्रतिबन्धकत्वनिष्ठावच्छेदकत्वप्रवेशः उपलक्षणत्वे प्रतिवन्धक स्वभेदाभेदपक्षानुसारात्स्वावच्छेदकतेत्यादिकल्पद्वयमुक्तम् एकरूपे. ण प्रतिवन्धकत्वतदभावोभयपक्षनिहोषत्वसम्पत्तिफलककिश्चिद्रूपाव. छिन्नविषयित्वाब्यापकविषयिताशल्यत्वस्य ताहराविषयितावच्या- पकतारूपाभावीयप्रतियोगितावच्छेदकोटौ प्रवेशात् विशेषाभावात्म. कताहशाभावमादाय सर्वगगनवदित्यादी बाधे लक्षणसङ्गतिः तन्नि वेशरीतिर्जगदीशकृतावच्छेदकत्वलक्षणदीधितिब्याख्याविवरणे वि. स्तरेणास्माभिईर्शितेति नेहोच्यते । लाघवादाह अथवेति अत्रापि द्वितीयावच्छेदकता पाषाणमयत्वव. पर्वतादौ ताशपर्वतत्वाद्यवच्छिन्नानिरूपितस्य विषयित्वस्य वह्य भाववत्पाषाणमयत्ववदादरप्रसिचाऽप्रसिद्धत्वेन प्रसिद्धस्य प्रतिव. धकतातिरिक्तवृत्तित्वेन प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तेर्विशिष्टविषयिः स्वस्य ताहराधविच्छिन्नानिरूपितत्वविरहेण स्वावच्छिन्नानिक पितविषयित्वानवच्छिन्नशानवैशिष्ठयावच्छिन्नप्रतिवन्धकतावच्छेदक- स्वावछिन्ननिरूपितविषयितासामान्यकधविच्छिन्नेतिप्रसङ्गवा- ·१४२ सामान्यनिककिविवेचना तत्र रणायानतिरिक्तवृत्तित्वरूपैव वाच्या प्रथमापि सत्प्रतिपक्षाला. धारणाधव्याप्तिवारणाय पूर्ववदेव तथाविधा सर्वगगनवद्वाच्यत्वादि. त्यत्र वाघाव्याप्तिवारणाय वाधविपरीतवाधाधोरेकरूपेण प्रतिबन्ध त्वेऽसम्भववारणाय वा स्वावच्छिन्नानिरूपितविषयितायां स्वाव. च्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानयित्वमपि निवेश्यं न चा. न्यथा अधिकम्प्राग्वदनुसन्धेयम् । प्रतिवन्धकत्वाघटितवक्ष्यमाणकल्पलाधारणविशिष्टान्तराघटित. त्वप्रकारम्परैरङ्गीकृतन्दूषयितुमुपन्यस्यति अत्रकेचिदिति हेत्वाभासविभाजकरूपेणेति । यथाश्रुताभिप्रायेणेदं वस्तुतो हे. त्वाभासविभाजकतावच्छेदकरूपेण बोध्यम् तेषां हेत्वाभासवि. भाजकतावच्छेदकरूपत्वेन प्रवेशे हेत्वाभासत्वप्रवेशेनात्माश्रयापत्या वाधत्वत्वादिविशेषस्वरूपेण प्रवेश सूचयितुं तच रूपं वाधत्वव्य- भिचारत्वादीत्युक्तम् । वाधत्वत्वव्यभिचारत्वत्वादीति तदर्थः धूमाभा. वववृत्तिवाहित्यवह्निमनिष्ठधूमाभावत्वादिसाधारणस्वसजातीयविशि. ष्टान्तरतावच्छेदकरूपप्रसिधै तच्च सर्वमनुगतम्बाच्यं व्यभिचारत्वत्वञ्च साध्यासामानाधिकरण्यस्यासाधारणत्वे ला. ध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यविषयकहेतुतावच्छेदकविशिष्टहेतुविषय- कमहत्वान्यापकप्रकृतसाध्यनिरूपितसकलव्याप्तिप्रकारकप्रकृतहेतुता. बच्छेदकावच्छिन्नहेतुविषयकमहत्वब्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितप्रति- बन्धकतावृत्त्थभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकत्वं तत्र साध्याप्रसिद्धिसाधनाप्रसिद्ध्यादावतिव्याशिवारणायोपात्तस्याव्याप. कत्वान्तस्य शरीरे प्रकृते सामान्यव्यभिचारिणोविशेषव्याप्यत्वास- म्भवेन विशेषसाध्यनिरूपितव्याप्तिग्रहे साध्यसामान्याभावववृत्तित्व- निश्चयस्य ग्राह्याभावानवगाहिनोप्यनुभवसिद्धप्रतिवन्धकत्वेऽभा. वाधिकरणनिरूपितवृवित्वाभाववजलकालनिवह्निमाजलादित्यत्राभा. बाधिकरणनिरूपितवृत्तित्ववज्जलरूपलाध्याप्रसिद्धिघटिते वहय. भाववदत्तिजलेऽव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकविशिष्टसा. ध्यविषयकत्वमुपादेयं नान्यथा पहिमानभावाधिकरणनिरूपि. तवृत्तित्वाभाववज्जलादित्यत्र जलवावच्छेदन वन्धाभाववद्. चित्वचात जले जलत्वसामानाधिकरण्येनाभाववद्वतित्ववजल- रूपसाधनाप्रसिदिघटितेऽन्याप्तिधारणाय हेतुतावच्छेदकविशिष- ·सामान्यनिरुकिविवेचना हेतुविषयकत्वमुपादेयमेव साध्यासामामाधिकरण्यस्य विरो. धरूपत्वे प्रकृतसाध्यव्यापकीभूताभाव प्रतियोगिप्रकृतहेतुमत्पक्ष. स्यालाधारण्यस्वे च प्रकृतसाध्यनिरूपितसाध्यसामानाधिकरण्या: शाघटितसकलव्याप्तिप्रकारकप्रकृतहेतुविशेष्यकत्वे सति प्रकृतपक्ष प्रकृतसाध्यवैशिष्टयावगाहिग्रहत्वव्यापिका या पक्षतावच्छेदक विशिष्टपक्षविषयकत्वे सात साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यधिः षयकत्वे सति हेतुतावच्छेदकविशिष्टहतुविषयकग्रहत्त्वाच्यापिका प्रतिवध्यता तनिकापता या प्रकृतपक्षे प्रकृतलाम्बवैशिष्टयावगाहि. प्रहत्वब्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितासाधारण्यविषियित्वानवच्छिनप्र. तिबन्धकतावच्छेदकविषयित्वानवच्छिन्न प्रतिबन्धकता तवृस्यभा. बीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकतावत्वमेव तद्वाच्य व्यापकत्वान्तदले साध्यतावच्छेदकविशिष्टविषयकत्वहेतुतावच्छेद कविशिष्टविषयकत्वयोः पूर्ववदव्याप्तिवारणम्फलं पक्षतावच्छेदक- विशिष्टविषयकत्वस्य वाधातिव्याप्तिवारकप्रतिबन्धकताविशेषणवि. षयित्वानवच्छिन्नत्वस्य चाभावाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभाववज्ज. लकालीनहदो वह्निमाजलाज्जलमभावाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभा. प्रवन्युभयवज्जलादित्यत्राभावाधिकरणनिरूपितवृत्तित्ववज्जलरूपाश्रयः सिद्धिघटिते तादृशबाधघटिते च वन्ह्यभावववृत्तिजलरूपव्यभिचारे. ऽव्याप्तिवारणायोपादानं बोध्यम् उक्तस्योभयसाध्यकस्थले व्यभिचा. रत्वाभावरूपत्वेप्यभावो वन्ह्याभावाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वनिष्ठप्रति योगित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववन्छुभयवानित्यत्र वन्य भावाभावाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभावविशिष्टवभावरूपे सत्प्र. तिपक्षे ताशवृत्तित्वाभावरूपवाधघटितेऽव्याप्तिवारणाय ताहश. विषयित्वानवच्छिन्नत्वमवश्यमुपादेयम् पक्षवृत्तित्वाशेविषितसा. ध्यब्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वविशिष्टप्रकृतहेतोरसाधारण्यरूपत्वे वाधवारकदलघटकप्रतिबन्धकताया मसाधारण्याविषयि- स्वानवच्छिन्नत्वन्नविशेषणम् अपितु प्रकृतानुमित्यप्रतिबन्धकत्वासा धारण्यविषयिताशून्यत्वोभयाभावोयद्पावच्छिन्नविषयताशालिनि. श्चयत्वब्यापकोविशेष्यदलात्मकतयाविवक्षणीयस्तनिवेशप्रकारश्चा सदावेदिता साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यविषयकत्वादिनिवेश. फळम्प्रागुवत् ।

·सामान्यनितिधिवेचना आहार्यस्थलानुरोधेन निर्वस्यमाणकल्पानुसारेण व्यभिचारस्व. स्वश्व यदूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितिसामा: न्येविरोधिविषयताप्रयुक्तस्तावद्वशासिविषयकवाभावस्तत्वं यदपाव छिन्नविषयकनिश्चयाव्यवहितोचरानुमितिसामान्ये साध्यतावच्छेद कादिविशिष्टसाध्यविषयकवाभावस्तद्धिमत्वविशेषितम्बोध्यम् प्रक तसाध्यब्यापकीभूताभावप्रतियोगिप्रकृतहेतुमत्पक्षस्यासाधारण्यत्वपक्षे च प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वतावद्याप्त्यवच्छिन्नप्रकृत. हेत्ववगाहित्वसमुदायाभावो विशेष्यदलघटकः वाधवारकविशेषणश्च असाधारण्यविषयिताशुन्ययद्पावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयाव्यव. हितोत्सरानुमितिसामान्ये पक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावस्तद्भि बस्वरूपमेवावसेयम् अत्रच पक्षे स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नत्ववाच्यत्व स्वावच्छिन्नत्वोभयाभाववत्प्रतियोगित्वकालीनवह्निमान्धाच्यत्वादि. स्यत्र ताशवाभाववद्वृत्तिवाच्यत्वेऽनुपसंहारित्वघटितेऽन्याप्तिः एवं बहिमान्वन्ह्यभावदत्तिजलादित्यत्र साधारण्यघटितेऽसाधारण्ये प्यव्याप्तिः अतोव्यभिचारतात्वं न साजात्यघटकमपितु सा. ध्यतावच्छदकादिविशिष्टविषयकग्रहाविरोधित्वे सति प्रकृत साध्यनिरूपितसकलान्वयव्याप्त्यवगाहिग्रहविरोधित्वरूपसाधारण्या नुसारेण प्रतिबन्धकत्वाघटितं साधारण्यतात्वं साध्यालामाना. धिकरण्यस्यासाधारण्यत्व पक्षे उक्तग्रहाविरोधित्वे सति सा. ध्यसामानाधिकरण्यग्रहविरोधित्वरूपासाधारण्यत्वानुसारेणानुमि. तिप्रतिवन्धकत्वाघटितमुक्तरत्यिा निरुच्यमानमसाधारण्यतात्वं प्रकृतसाध्यब्यापकीभूताभावप्रतियोगिप्रकृतहेतुमत्पक्षस्यालाधारण्य- तायामुक्तबाधवारकविशेषणसहितं यद्रूपावच्छिन्नविषयकनिश्चया व्यवहितोत्तरानुमितिसामान्ये पक्षे साभ्यवैशिष्टयावगाहित्वा. भावस्तत्वमसाधारण्यतात्वं पक्षवृत्तित्वाघटितस्यालाधारण्यतायां प्रकृतहेतुम्मिकप्रकृतसाध्याभावनिरूपितव्यतिरेकव्याप्त्य भावा व गाहिग्रहविरोधित्वानुसारेणोक्तरीत्या निरुच्यमानमसाधारण्य तात्वम् उक्तमहाविरोधित्वे सति प्रकृतलाध्यनिरूपितव्यतिरेकच्या त्यवगाहिग्रहविरोधित्वात्मकानुपसंहारितात्वानुसारेणोकरीत्योपव. णितम अनुपसंहारितात्वत्वज्ञान्यतमत्वादिना तद्घटकं तथा च नानुपसंहारिवादिघटिते साधारण्यादौ दोषः ।

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना , नुपसंहारित्वञ्च प्रतियोगित्वनिष्ठसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धा. त्वसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वोभयाभाववस्वं हेतुतावच्छेदक चावच्छिन्नत्वहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नत्वोभयाभाववश्वञ्च प्रकृत हनिष्ठाभावप्रतियोगित्वादिकञ्चन तथा दुर्वचत्वात् , इत्येतदनु: रिग्रन्थे प्रपश्चितम् प्रतिवन्धकत्वघटितकला चोक्तस्थलाना यस्थलस्वेन तत्रत्यदोषस्य परित्याज्यतया साजात्यशरीरे न 'ण्यतात्वादीनां प्रवेशोऽपितु व्यभिचारितात्वस्यैव कार्योलाघ । विभाव्यम् अत्र साधारण्यतावशरीरेऽविरोधित्वान्तकार्य शिषणफलं व्यभिचारितात्वघटकतत्प्रागुक्तफलवदेव । असाधा. त्वशरीरे च वहिव्यापकाभावनिरूपितत्वाभाववत्प्रातयोगित्वका हसाध्य के वन्ह्यभाववत्पक्षस्थापि वाधतया तदुन्नायकव्यतिर- तमद्धतारण्यसाधारण्यत्वौचित्येन साध्याप्रसिद्धिघाटते तत्रा पारणं वाधवारकस्य च प्रतियोगित्वं ताशनिरूपितत्वाभावव. दित्यत्र प्रतियोगित्व निरूपितत्वाभाववत्तयक्तित्वादित्यत्र वाध. साधारण्येऽव्याप्तिवारणफलं वह्निमान् काञ्चनजलादित्यत्रेव व. ताशप्रतियोगित्वकालीनजलादित्यत्रापि वहिव्यापकीभूता. तयोगिजलस्यासाधारण्यत्वमनुभवसिद्ध नच काश्चनजललिङ्गः हेतुमत्तानिश्चयस्यानाहार्यत्वमिति तस्य प्रतिबन्धकत्वं युक्तः । तथात्वमितिकुतोस्य दोषतेतिवाच्यं यस्य प्रकृतसाध्याभाव. या प्रकृतहेतुनिष्ठया तत्सामान्यनिष्ठया वाव्यतिरेकव्याप्त्या य निश्चयोत्तरं प्रकृतानुमितिः प्रकुतहेतुलिङ्गिका न जायते त. धारण्यत्वादुक्तप्रतिवन्धकत्वस्य तत्रानुपयोगात् अन्यथा प्र कमानविषयवलयभाववह्नयभावपदादेर्वाधनापि न स्यादिति धारण्ये साधनाप्रसिद्धिघटितेऽव्याप्तिवारणञ्च उक्तयोरसा. वं यदि नानुभविकं नदेयमेव तद्विशेषणम् अनुपसंहारिता. च तत्फलं स्वरूपसम्बन्धावच्छिमत्ववाच्यत्वत्वावच्छिन्न. भाववत्प्रतियोगित्वकालीनकाञ्चनमयत्ववद्वह्निमान वाच्यत्वा- वान् ताशवहरित्येतत्स्थलयोः साध्याप्रसिद्धिसाधनाप्रसि. पसंहारित्वघटिनयोरव्याप्तिवारणमेवेत्यलम् । वासाधारणतावमुक्तं तदेव मतभेदेन विरोधतात्वं तत्र सा. निाधिकरण्यस्य विरोधत्वे गोवाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वा- सा० वि० ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना . भाववदभावकालीनगोत्वस्य साध्यत्वे निरुक्तकालीनस्वविशेषिताश्व. त्वस्य हेतुत्वे च गोवासमानाधिकरणाश्वत्वेऽसिद्धिघटितेऽव्याप्ति. वारणमविरोधित्वान्तफलम्बोध्यम् । सत्प्रतिपक्षतात्वञ्च पक्षसाध्यवैशिष्ट्यावगाहिग्रहत्वव्यापिका या साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यविषयकपक्षतावच्छेदकावशिष्टपक्षविष यकग्रहत्वाध्यापिका प्रतिबन्धकतातनिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छोदका सती तत्प्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यतावच्छेदकधावच्छिन्नम तिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयित्वावच्छिन्नजन्यता. निरूपितजनकतावच्छेदिका या विषायता तन्निरूपकतावच्छेदकत्व तत्र च वह्नयभावाभावाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभाववदभावकालीन हृदपक्षकवाहलाध्यके हृदपक्षके तादृशाभावकालीनवह्निसाध्यके च पक्षाप्रसिद्धिसाध्याप्रसिद्धिघटिते वह्नयभावव्याप्यवद्धदेऽव्याप्तिवा रणाय तादृशग्रहत्वाव्यापकत्वनिवेशनम् अभावोवह्नयभावाभाषाधि करणनिरूपितवृतित्वनिष्ठप्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिका. भाववयुभयवानित्यत्र ताशवृत्तित्ववदभावात्मकबाधघटिते वय भावव्याप्यवभावरूपसत्प्रतिपक्षेऽव्याप्तिवारणाय तादृशजनकताव च्छेदकत्वात्मकविशेष्यदलम् द्रव्यत्वावच्छेदेन गुणव्याप्यव्याप्यवद् द्रव्यपक्षकगुणाभावसाध्यके गुणव्याप्यवद्रव्येऽध्यातिः तादृशद्रव्यं गुणाभाववदिति बुद्धौ द्रव्यत्वावच्छेदेन गुणव्याप्यवत्ताबुद्धः प्रतिब. न्धकतया तत्प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयित्वावच्छिन्नजन्यतानिरू पितजनकतावच्छेदकविषयितानिरूपकपक्षघटितत्वात्तस्येत्यतः स त्यन्तोपादानम् पर्वतोवलयभाववह्निव्याप्यव्याप्याभावोभयवानित्यत्र वहिव्याप्यव्याप्यवत्पर्वतरूपबाधवारणाय सत्प्रतिपक्षलक्षणे विशेष्यद ले प्रतिबन्धकत्वस्य प्रकृतानुमितिप्रतिबध्यतानिरूपितत्वेनोपादानं. परम्पराविशेषस्य संसर्गत्वाभावपिलक्षणसम्पादकमुपेक्ष्य यत्तत्प्रति बन्धकतावनोपादानं तत् वहिव्याप्यव्याप्यव्यापकवह्निसमानाधिकर णवहिव्याप्यव्याप्यवत्पर्वतस्य सत्प्रतिपक्षत्वे तत्राव्याशिवारणाय प्रक. तेपि कार्यमेव प्रतिबन्धकत्वाघटितञ्च तत् यद्रूपावच्छिन्नविषयता. शालिनिश्चयोत्सरानुमितिसामान्ये साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्या- दिविषयकत्वाभावस्तद्भिन्नत्वेसति यद्पावच्छिन्नविषयताशालिनिश्च. याव्यवाहितोत्तरानुमितिसामान्ये पक्षे साध्यवैशिष्टयावगाहित्वा भाव ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १५७ प्रयोजकोयदभावोरित तदभावो यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्च. याव्यवहितोत्तरानुमितिसामान्येस्ति तद्रूपावच्छिन्नविषयकानुमि. तित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकविषयितानिरूपकता वच्छेदकत्वेसतितत्त्वम् एतदनुगमश्च निरुक्तरूपभेदवद्रूपविशिष्टरूप वत्वम् वैशिष्टयश्च स्वतादात्म्य स्वावच्छिन्नविषयितावनिश्चयाव्य. वहितोत्तरानुमितित्वव्यापकपक्षसाध्यवैशिष्टयावगाहित्वाभावप्रयोज. काभाववृत्तिव्यापकतारूपाभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परीयाव. च्छेदकतावदपावच्छिन्नविषयताकानुमितित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपि तजनकतावच्छेदकविषयतावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धेनेतिदिक् । असिद्धित्वत्वञ्च प्रकृतसाध्यप्रकृतहेतुपरामर्षत्वव्यापकप्रतिवध्य तानिरूपितप्रतिबन्धकता साधारण्यादित्रयानिरूपितयदूपावच्छिन्न निरूपितविषयितावन्निश्चयत्वव्यापिका तत्वं विरोधश्चैवं प्रकृसाध्य. व्यापकीभूतापावप्रतियोगिप्रकृतहेतुरेव अस्यासाधारण्यत्वे चासाधा- रण्यानिरूपितत्वस्थाने विरोधनिरूपितत्वम्विशेषणमुपादेयम् असि द्विश्वपक्षाप्रसिद्धिः साध्याप्रसिद्धिः स्वरूपासिद्धिः साध्यव्याप्तिवि शिष्टपक्षधर्मत्वाभाववद्धत्वादियोप्यत्वासिद्धिश्च साध्यसाधनाप्रसि. द्धयोःव्याप्यत्वासिद्धौ स्वरूपासिद्धौवान्तर्भावाङ्गीकाराम त्रैविध्यहा- निरित्यसिद्धिप्रन्थे दीधितिकता वक्ष्यते अत्रच धूमाभावववृत्त्ययो. गोलकीयवहिधूमवान्वरित्यत्र पक्षाप्रसिद्धौ धूमाभाववद्वत्ययोगोल कीयवहौ धूमाभाववदृचिवह्वयात्मकव्यभिचारघटितायामव्याप्तिवार णाय साधारण्यानिरूपितत्वोपादानं धूमाभावववृत्तिवह्निश्च नालि. द्धिः तबुद्धः वह्नित्वसामानाधिकरण्येनैव धूमाभाववदवृत्तित्वावगा हिपक्षतावच्छेदकविशिष्टविषयकवुद्धावविरोधित्वात् नच प्रागुक्तव्य भिचारतात्वस्योक्तासिद्धित्वलाधारणतया तत्राव्याते१रुद्धरत्वेन त द्वारणायात्रासिद्धित्वत्वशरीरे साधारण्यानिरूपितत्वोपादानमफल. मितिवाच्यम् एवं सत्यत्र विशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्यसाधनवत्वा. वगाहिमहाविरोधित्वघटितयथाश्रुतव्यभिचारतात्वस्यैवात्रोपादेय. त्वात् तथासयुक्ताव्याप्त्यसम्भवात् एवं वह्निजन्यत्वं वह्निमवद्धिजन्य स्वादित्यत्र वह्निजन्यत्वामावनिरूपितव्यापकसामानाधिकरण्यरूप. व्याप्तिमद्वहिव्यभिचारित्ववद्वद्विजन्यत्वस्य स्वरूपासिद्धित्वे तत्राप्य. ब्यातिवारणाय साधारण्यानिकपितत्वोपादान वोध्यम् ।

·१४- सामान्यनितिविवेचना यदिचैवं विशिष्टान्तराघटितत्वेनाघटितसाध्यसाधनमहाविरोधी. यादिव्याभिचारलक्षणोक्तेः व्यभिचारघटितवाधेऽव्याप्त्युक्तेश्च सन्द. मविरुद्धत्वान्नैवमिति विभाव्यते तदापि धूमाभाववन्निरूपितवृत्तित्वा भावाधिकरणनिरूपितत्वाभाववदाधेयत्वं धूमवान्वरित्यत्र धूमामा. पवत्तित्वव्याप्यवद्वह्नौ पक्षाप्रसिद्धिघटितासाधारण्येऽध्यातिवारणा य तदुपादानं सर्थकं भवत्येव । गोत्वाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभाव. बदभावो गोत्ववानश्वत्वादित्यत्राश्रयासिद्धिघटिते गोत्वासमानाधि करणाश्वत्वरूपासाधारण्यऽव्याधिधारणाय धूमत्वं वह्निमधूमत्वादि. त्यत्र धूमत्वाभावव्याप्यवहिवामानाधिकरण्याभावरचूमत्वेऽसाधा रण्यघटितस्वरूपासिद्धावव्याप्तिवारणाय चालाधारण्यानिरूपितत्वो. पादानम् स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नत्ववाच्यत्वत्वावच्छिन्नत्वोभयानिष्ठ. प्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववदभावोवाच्यत्ववा- नित्यत्रानुपसंहारिणि पक्षाप्रसिद्धिघटितेऽव्याप्तिवारणायानुपसंहा. रिवानिरूपितत्वप्रवेशः। विशेषगुणाभाववान् घटोद्रव्यं गुणसामा- म्याभावादित्यत्र स्वरूपासिद्धिघटितविशेषगुणवद्घटरूपाश्रयासि. द्वावव्याप्तिवारणायासिद्धित्वत्वं न साजात्यघटकमापतु पक्षाप्रास द्धित्वस्वरूपासिद्धित्वव्याप्यत्वासिद्धित्वत्वमेव तत्र पक्षाप्रसिद्धि स्वत्व पक्षतावच्छेदकविशिष्टपक्षविषयकग्रहत्वव्यापकप्रतिवध्यतानि. रूपितप्रतिवन्धकतावृत्त्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेद कत्वं स्वरूपासिद्धित्वञ्च पक्षतावच्छेदकविशिष्टविषयकहेतुतावच्छे दकविशिष्टविषयकमहत्वाव्यापिका या प्रकृतपक्षतावच्छेदकावाच्छन्न विशेष्यतानिरूपितहेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नहेतुतावच्छेदकाव च्छिन्नप्रकारताशालिग्रहत्वव्यापकप्रतिवध्यता तन्निरूपितप्रतिबन्ध कतावृत्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परीयावच्छेदकतावत्वं तत्र प्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकवयभाववदभावो धूम. वान् वोरत्यत्र पक्षाप्रसिद्धिघटितस्वरूपासिद्धौ वह्निमध्रदकाली. नोभावोघटवानुक्तवह्वयभावादित्यत्र स्वरूपासिद्धिघटितपक्षाप्रसिद्धौ वाऽव्याप्तिवारणाय पक्षतावच्छेदकविशिष्टविषयकत्वस्याव्यापकत्वशः रोरे प्रवेशः हृदपक्षकधूमाभावाभावाधिकरणनिरूपितत्वाभाबवदाधे. यत्वकालीनधूमहेतुकस्थले हेत्वप्रसिद्धिधाटते धूमाभावव्याप्यवद्धः देच्याप्तिवारणायाव्यापकत्वशरीरे हेतुतावच्छेदकविशिष्टविषयकत्व ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १४६ स्य प्रवेशः कृतः। प्रकृतसाध्यतावच्छेदकप्रकृततुतावच्छेदकावशिष्टविषय. कग्रहत्वव्यापकहेतुपक्षवौशष्ट्यावगाहिंग्रहत्यापकप्रतिवध्यताभिः नप्रकृतपरामर्षत्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावृत्त्यमा वीयप्रतियोगितानिरूपितपरस्परावच्छेदकनावलाधारण्यादित्रयानि रूपितविषयितानिरूपकतावरछेदकरवं व्याप्यत्वासिद्धित्वत्वं तत्र भे. दप्रतियोगिशरीरेऽध्यापकत्वान्तनिवेशनं खाध्यसाधनाप्रसिद्ध्योरव्या. तिवारणाय प्रागुक्तस्वरूपासिद्धिघटितसाध्याप्रसिद्धावब्यातिवारणाय प्रकृते व्याप्यवासिद्धिलक्षणे च स्वरूपासिद्धावतिव्याप्तिवारणाय प्र तिवध्यताभिन्नत्वोपादानम् प्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिता कवह्नयभाववदभावपक्षकवह्निमदसाध्यकस्थले पक्षाप्रसिद्धिघटित साध्याप्रसिद्धावप्यव्याप्तिवाणसम्भवः साधारण्यादित्रयानिरूपितत्व. स्य च फलं यत्प्रापक्षाप्रसिद्धिघटितसाधारण्यादित्रिकऽव्याप्तिवार. णमभिहितं तदिदानी तत्पक्षस्य हेतुत्वे तद्घटकत्वे वा साधनाप्रसि. द्धिघटिते साधारण्यादित्रिकेऽव्याप्तिवारणम्बोध्यम् ॥ वढे तुताम्बि- हाय तत्रोलपक्षकालीनजलस्य हेतुत्वम्बोध्यम् । वस्तुतस्तूक्तवह्नयभाववदभावहेतुकवह्निमद्धदसाध्यके साधना. प्रसिद्धिघटितसाध्याप्रसिद्धावेवमप्यन्याप्तिवारणायोगात् साध्याम सिद्धित्वत्वं साधनाप्रसिद्धित्वत्वञ्च पृथगेव वक्तव्यं प्रतिवध्यता दशरीरेऽव्यापकत्वाप्रवेशेन व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मत्वाभाववद्धतुला. ध्याभाववदवृत्तित्वसाध्यसामानाधिकरण्योभयाभाववद्धत्वादिसाध्य. हेतुनिष्ठावृत्तित्वादिसाधारणं प्रागुक्तव्याप्यत्वासिद्धित्वत्वञ्च सा धारण्यादित्रयानिरूपितत्वमपि फलतः सामानाधिकरण्याविशेषि. तसाध्याभावववृत्तित्ववद्धतुहेतुव्यापकसाध्यादिविषयकत्वे सति केवलसाध्यसामानाधिकरण्यप्रकारकत्वे सति साध्यतरवावच्छेदक धर्मसम्बन्धावच्छिन्नत्वद्वयवत्प्रतियोगित्वविषयकत्वे सति प्रकृतपक्षे प्रकृतसाधनबैशिट्यावगाहिमहत्वाव्यापकत्वरूपमुपात्तप्रतिवध्यता. भवनिवेशस्यापि कार्यकार्येकमेव निवेशनीयं लाघवात् प्रकृतेऽव्या- पकत्वशरीरे ग्रहांशे तत्तद्विषयकत्वप्रवेशफलं साध्यसाधनाप्रलि. द्विस्वरूपासिद्धि साधारण्यादित्रयेवन्ततोहेतुव्यापकसाध्यसामाना- धिकरण्यरूपव्याप्तिघटितत्वेन व्याप्यीभूतव्याप्यत्वासिञ्चन्यतमघ- ·१५० सामान्यनिरुकिविवेचना टितेम्वव्याप्तिवारणमवसेयम् । प्रतिबन्धकत्वाघटितमसिद्धित्वत्वा- दिकञ्चोपदर्शिततथाविधसत्प्रतिपक्षत्वत्वादिवनिर्वक्तव्यमिति । वाधत्वत्वञ्च उद्देश्यतावच्छेदकतातिरिक्तविशिष्टपक्षविशिष्टसा ध्यविषयतान्तः पातिप्रकारत्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपिता या स्व निरूपितप्रतिवध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितप्रति- बन्धकतावच्छेदकविषयित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेद. कविषयित्वानवच्छिन्नप्रतिवन्धकता तदनतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरू पकतावच्छेदकत्वम् उद्देश्यतावच्छेदकत्वम्प्रकारतावच्छेदकत्वस्याप्यु. पलक्षकं तेन इदः काञ्चनमयवह्निमानित्यत्र काश्चनमयत्वप्रकारताया उद्देश्यतावच्छेदकतातिरिक्तत्वे तथाविधविषयतान्तः पातित्वे पि च न साध्याप्रसिद्धौ दोषः पक्षतावच्छेदकसाध्यतावच्छेदकावशिष्टवि. षयकग्रहाविरोधित्वस्य सुप्रसिद्धस्य वहिमान्हदोवहिमानित्यत्र वा. धाव्याप्तिभयेन परित्यागः पर्वतपक्षकवह्नयभाववाहिन्याप्याभावोभ. यसाध्यकस्थले सत्प्रतिपक्षात्मकबाधे लक्षणसम्पत्तये जनकतावच्छे. दकत्वघटकप्रतिवध्यतायाः प्रकृतानुमितित्वव्यापकत्वेन दीधित्यायु. कायाः स्वनिरूपितप्रतिवध्यतावच्छेदकधावच्छिन्नत्वेन निवेशः धह्वयधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभावदभाबवत्कालीनवः साध्यत्वे ता. दृशहदस्य पक्षावे च साध्यपक्षाप्रसिद्धिघटिते वह्वयधिकरणावृत्तिम त्पक्षरूपवाघेऽव्याप्तिवारणाय प्रकृते उद्देश्यतावच्छेदकत्वातिरिक्त स्वविशेषणम् प्रागुक्त वाधघटितसत्प्रतिपक्षेऽव्याप्तिवाणाय निरुक्तवि षयित्वानवच्छिन्नत्वस्य प्रतिवन्धकत्वाविशेषणतयोपादानम् अस्यानु: गमश्च ताशप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताविशिष्टप्रतिवन्धकता. वृत्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरस्परावच्छेदकतावस्वम् वैशिष्ट्य च स्वतादात्म्य स्वनिरूपितप्रतिबध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्र तिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयित्वावच्छिन्नजन्यतानि. रूपितजनकतावच्छेदकविषयित्वानवच्छिन्नत्वोभयसम्बन्धेन प्रति. बन्धकत्वाघटितस्यापि निरुक्तिरुह्येति । अथ विशेष्यदलवैयर्थ्यमुक्कान्यतमरूपेण व्यभिचारत्वादिरूपदो. षतावच्छेदकभिन्नानां सजातीयाप्रसिद्धयाऽतिव्याप्त्यसम्भवात् एव शुप्रतिबन्धकत्वाघटितलक्षणेपि विशेष्यदलसमुदायवैयर्थ्यसम्भवे विरोधिविरोधिविषयताप्रयुक्तत्वदलमात्रवैयर्थ्यप्रतिपादनमप्यसकत J ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १५१ मितिचेन्न साजात्यघटकवाधत्वादिशरीरेऽव्याप्यवृत्तित्वनमानारक- न्दितत्वनिवेशे प्रयोजनाभावेन सामान्यतोऽव्याप्यवृत्तित्वज्ञानाना. स्कन्दितत्वस्यैव निविष्टत्वेन वृक्षः कपिसंयोगीत्यत्र कपिसयोगाभा. घघद्वक्षत्वे वाधवत्वस्य सत्तया तदवच्छिन्नेऽतिप्रसङ्गवारणाय वि शेष्यदलसार्थक्यात् तत्र च निश्चयविशेषणतयाऽव्याप्यवृत्तित्वभ्र. मानास्कन्दितत्वस्यैव घटकतायाः प्रागुक्तत्वात् नच विशेष्यदल निवेशापेक्षया लाजात्यघटकबाधत्वत्वादिशरीरे विशिघ्याव्याप्यबृ. सिवनमानास्कन्दितत्वनिवेशस्य लघुत्वात् तदेव निवेशयितु मुचि. तमितिवाध्यं विशेष्यदले मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तौ तद्वार- णाय विशेषणोपादानन्तत्तथैवोपादेयं यथा न विशेष्यदलक्षतिरन्य थोपजीव्यविरोधादितिवाधत्वत्वादिशरीरे ऽव्याप्यवृत्तित्वभ्रमानास्क न्दितत्वस्यानिवेशनीयत्वात् अव्याप्यवृत्तित्वभ्रमानास्कन्दितत्वादिघ. टितबाधत्वादिसहितरहितविशेप्यदलस्य लक्षणान्तरत्वन्तु को नाम निवारयितुमीष्टे ॥ अतएव विरोधिविषयताप्रयुक्तत्वप्रयुक्तगौरवं पुर स्कृत्य निर्वीजम्प्रतियोगिस्वत्वघटितविशेषणानुधावन्नोचितमित्यपा स्तम् विरोधविषयताप्रयुक्तत्वस्य विशेष्यदलघटक्तया तद्वैपर्ये विशे ज्यस्वरूपहानाबुपजीव्याविरोधापत्या प्रतियोगिस्वत्वमन्तर्भाव्यैव वि शेषणदलस्योपादेयत्वात् । किञ्चबाधत्वत्वव्यभिचारत्ववाद्येकैकशरी रेव्याप्यवृत्तित्वभ्रमानास्कन्दितत्वनिवेशे लक्षणशरीरे गुरुभूतानेक- मत्वोपादानापेक्षयैकभ्रमत्वघटितनिशेष्यदलोपादानस्यैव युक्तत्वात्। यत्तु वहथभाववज्जलवद्वृत्तिजलवद्धदादिरूपावच्छेदकधर्म दर्शनविषयविशिष्टेऽतिव्याप्तिवारणाय वाधत्वत्वादिप्रत्येकशरीरे वि शिष्टद्वयाघटितत्वादिनिवेशापेक्षया तादृशसकलदोषवारणायैकवि शिष्टव्याधीटतत्वघटितविशेष्यदलोपादानस्यैव युक्तत्वम् न बाधत्वत्वादिप्रत्येकशरीरे विशिष्टद्वयाघटितत्वं निवेश्यते येन गौरवं स्यादपितु स्वपदार्थ एव विशिष्टद्वयविषयताशुन्य प्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वं तावतैव सर्वदोषाणाम्वारणादितिवाच्य गगनवदभावोगगनाभावद्वयधिकरणनिरूपितवृत्तित्ववत्कालीनव. हिमाञ्जलादित्यत्रासाधारण्येव्याप्तः तादृशालाधारण्यत्वावच्छिन्नप्र. तीतेगगनाभाववत्ताशवृत्तित्त्ववत्वावच्छिन्नविषयताविशिष्टतादृश. तित्वषदभावत्वावच्छिन्नविषयताशून्यत्वावरहात विशेष्यदलस्य त ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना घटितस्योपादाने यथा न तत्राव्याप्तिस्तथोक्तं विशिष्टद्वयाटि तत्वविचारे ॥ नच वह्नयभावधज्जलवत्कालीनहदोवह्निमानित्यत्र जलव्यापकवलयभावसमानाधिकरणजलवत्तादृशहदरूपसत्प्रतिपक्ष यद्यपि जलवत्तादृशहदत्वमादाय नाव्याप्तिः बाधत्ववारकविशेषणे नैव जलवत्ताशयत्वस्यापि वारणात् तथापि तादृशहदपक्षकव दिहेतुके स्वरूपासिद्धावव्याप्तिः सम्भवतीति स्वरूपासिद्धित्वस्वा विशरीरे विशिष्टव्याघटितत्वं प्रवेश्यमेवेति वाच्यं प्राक् प्रदर्शित बाधघोटनसत्त्रतिपक्षस्थलीयसाध्यस्य हेतुतया विवक्षितत्वे स्वरूपा सिद्धिघटितस्वरूपासिवन्तरेऽव्याप्तिवारणाय हेत्वभाववत्पक्षादि मात्रवृत्तिस्वरूपासिद्धित्वत्वं बाधत्वत्ववद्धत्वभावव्याप्यवत्पक्षादिमा त्रवृत्तिस्वरूपासिदिधत्वत्वं सत्प्रतिपक्षत्वत्ववनिर्वचनीयमिति जल. व्यापकवह्नयभावसमानाधिकरणजलवत्तादृशद्रदरूपस्वरूपासिद्धा वपि सत्प्रतिपक्षवदेव दोषासम्भवादिति तन्न गगनाभाववदभावव कालीनघटो गगवानित्यादी बाधत्वादिसजातीयाभाववत्ताहशघट त्वमादायाव्याप्तिवारणाय बाधत्वत्वादिशरीरे विशिष्टद्वयाघटितत्व स्य प्राक् परिः कृतस्यावश्यम्वाच्यत्वात् । कश्चित्वा बाधत्वत्वादिशरीरघटकपद्पावच्छिन्नविषयता ता शपतिबध्यताविशिष्टजन्यतावच्छेदकत्वेन विवक्षणीया नाभाववत्ताहशघटरवमादाय बाधेऽव्याप्तिः एवञ्च वैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकस्वावच्छिन्नविषयत्वसामा न्यकाभावभ्रंदत्वमादायाव्याप्तिप्रसङ्गेन स्वरूपलम्बन्धरूपावच्छ दकत्वम्विहायानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वप्रवेशस्यापि नावस. रः अभावभ्रदत्वावच्छिन्नविषयत्वस्य जन्यतानवच्छेदकत्वात् न च यद्रुपदस्येव स्वपदस्यापि दोषतावच्छेदकगतसमुदायत्वपरता या एवं वाच्यतया मेयत्वविशिष्टवलयभाववद्धत्वगतसमुदायत्व त्तिव्यापकतारूपाभावप्रतियोगितावच्छंदकत्वस्य वह्वयभाववध्र त्वगतसमुदायत्वे सत्वात् तयोस्लाजात्याखम्भवः स्यादिति तादृश प्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकताबत्वं स्ववृत्त्यभावीयप्रतियोगिता. निरूपितपरम्परावच्छदकतावत्वसम्बन्धावच्छिन्नबाधत्वादिरूपं वा च्यं तथाच स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वपक्षेऽपि अवच्छेदकत्वस म्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकक्षवाभाववाद्विषयितानिरूपितस्वावच्छि तथा धान य ·सामान्यनिरूतिविवेचना नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकनिरूपकत्वसम्बन्धावच्छिन्न- सम्बन्धित्वाभाववत्वसम्बन्धावच्छिन्नं ग्राह्यम् न तत्राभाववज्रद. स्वावच्छिन्नविषयत्वमादाय दोषसम्भवः वह्वयमावद्धदत्वगतसमुदा' यत्ववृत्तेबिशिष्टनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकत्ववत्वस्याभाववद्मद स्वगतसमुदायत्वे विरहेण साजात्यविरहादिति वाच्यं ताशप्रति बध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावस्य विशिष्टनिश्चयत्वावच्छिन्न. प्रतिबन्धकत्वज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्नप्रतिबन्धकत्वोभयसाधारणतया तादृशप्रतिबन्धकतात्वावच्छिन्ननिरूपकताकाधिकरणत्वस्यैक्यादन्य थाऽसम्भवापत्तेः बाधविपरीतवाधयोः प्रतिबन्धकत्वस्यैक्याभावा. दिति वह्नयभाववज्रदत्वगतसमुदायत्वाभाववध्रदत्वगतसमुदाय स्वयोः साजात्यसम्भवात्. अतएव ताहशतत्प्रतिबध्यतावमपि म साजात्यघटकं प्रतिबन्धकताभेदे प्रतिबध्यताभेदस्यावश्यकत्वात्स्वा: वच्छेदकधावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतागर्भसम्ब: न्धोपादाने क्षत्यभावा विशिष्टनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकत्वज्ञानवैः शिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकत्वनिरूपितयोः प्रतिबध्यतयोकिधर्माव: च्छिन्नत्वात् । वस्तुतो हुदोमहानसीयवहिमानित्यत्र पर्वतोवलयभावधूमाभा- वोभयवानित्यत्र च महानसीयवह्नयभावभ्रंदवहयभावपद्मदनि. श्चयनिरूपित प्रतिबध्यत्वयोर्वह्निमत्पर्वतधूमवत्पर्वतरूपवाधनिश्चयनिः' रूपित प्रतिबध्यत्वयोरेकधम्मावच्छिन्नत्वाभावेन एकप्रतिबध्यताव्य तिघटितवाधत्वस्वस्योपादाने वाधद्वये लक्षणसम्भवस्य दुर्घटत्वा विस्यनुगतरूपेणैव प्रतिबध्यत्वस्य वाधत्वत्वादिशरीरे निवेशः कार्य: नच - ताशजन्यतावच्छेदकविषयतावच्छेदकत्वमेवास्तु वाधत्वत्वादिकमितिवाच्यं यावद्विशेष्यदलानुपादानं कपिसंयो. गाभाववक्षेऽतिव्याप्तः बाधत्वत्वघटकविशेष्यदलस्यावश्योपादेय. स्वाशिष्यदलोपादानेपि वहयभाववजलव्याप्यवत्कालीनत्वे सति जलाभाववद्वहिव्याप्यवत्कालीनहद शुक्लजलाभाववह्वयुभयवानित्यत्र शुक्लजलवत्ताशहदरूपवाधे ताहशजन्यतावच्छेदकजलवद्धदत्वाव च्छिन्नविषयतावच्छेदकविशिष्टान्तभूितजलवत्ताहशहदत्वमादाया व्याप्तिवारणाय बाधत्वस्वघटकस्य तस्यावश्यवाच्यत्वात् अनुयोगि स्वत्वान्तर्भावे यस्य स्वपदेनोपादेयता प्रतियोगिस्वत्वान्तर्भावपि वि २० सा० वि० ·सामान्यनिरुकिविवेचना शिष्टास्तरीभूतताशधर्मघटितत्वाद्भवति स्वपदोपादेयता तस्या तुल्य एवोक्ताव्याप्त्यादिर्दोषः प्रतिबन्धकवाघटितनिरुतौ स्वरूपस म्बन्धरूपावच्छेदकत्वस्थानीयनिवेश यद्रूपावच्छिन्नविषयतासामा न्ये विरोधिविषयताप्रयुक्तस्य पक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावस्या योजकत्वन्तरवं वाधववादिशरीरघटकतयोपादेयम् तादशजन्वताव च्छेदकत्वस्थाने च प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्टयाधगाहित्वाभावनिस पिता या विरोधिविषयताप्रयुक्ताधिकरणता तद्विशिष्टजन्यतावच्छे- करवम् वैशिष्ट्यं स्ववृत्तियों यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयावर पहितोत्तरानुमितित्वम्यापकतारूपाभाव: सदीयप्रतियोगितानिरूपि तपरस्परीयावच्छेदकतावदूपावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नजनकतानि बपितस्वस्वविशिष्टविशेष्यस्वाभावाधिकरणतावृत्तिनिरुताभावीय तियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकतावदूपावच्छिन्नविषयत्वावलि अजनकतानिकापतजन्यताविशिष्टाविषयताकाभावानरूपितत्वसम्ब धावच्छिन्नस्ववृत्तित्वोभयसम्बन्धेन जन्यतावैशिष्टयञ्च च्छेदकविशेष्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्व स्वावच्छेदकप्रकारत वेच्छेदकधम्मीवच्छिन्नविषयतानिरूपितत्वोभयसम्बन्धेनेत्येषादिक बाधकालीनघटत्वाचवच्छिन्नविषबताया यथा न स्वरूपसम्बन्ध पावच्छेदकत्वं तथा न प्रयोजकत्वमपि प्रतिबन्धकतावच्छेदकविष तायाः एव प्रतिवध्यतावच्छेदकधाभावप्रयोजकत्वस्व वक्ष्या णत्वादिति तादृशघटेऽतिव्यासर्वक्ष्यमाणाया नासङ्गतिः तद्वारणा वानतिरिक्तवृत्तित्वप्रवेशो नान्यथा तथाचावश्यकतादृशजन्यता च्छेदकत्वविशेषणेनवावच्छेदकधर्मदर्शनविषयविशिष्टातिव्याप्तिव रणसम्भवात् । लाघवेन तद्वारणाय विशिष्टद्वयाघटितत्वसहितवि ध्यदलस्य नोपादेयतासिद्धिरित्याह । तन्मन्दम् प्रागुक्तकालीनत्वचतुष्टयविशेषितहदपक्षकशुक्लजर भाववयुभयसाध्यकेजलधत्ताडशहदत्वरूपविशिष्टान्तरतावच्छेद धर्ममादायाच्याप्तःविशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशनम्बिना वारणस्य दु। क्यतया तस्योपादेयत्वात् तथाचाभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयत्वा दायाब्यातिवारणाय जन्यतावच्छेदकत्वनिवेशापेक्षया लघुभूतमना रिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वमेव निवेशनीयमित्यन्यथैवानतिरित त्तित्वरूपावच्छेदकत्वस्योपादेयतासिद्धिः एवञ्च प्रन्येऽनतिरिक्तवा ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १५५ स्वघटितव्यभिचारत्वस्य कथनञ्च प्रागुक्तरीत्यावश्योपादेयानति. रिक्तवृत्तित्वघटिततया प्राप्तस्यैव व्यभिचारकालीनघटातिव्याप्तिवार. णायानुवादमात्रं नत्वतिव्याप्तिवारकतयैवानतिरिक्तवृत्तित्वस्यापूर्वस्य तत्र प्रवेशः तेन गोत्वमवृत्तीत्यादौ गोत्ववद्रूपवाधेऽव्याप्तिवारणाय प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्य प्रागिवेहाप्यन्यतमसम्बन्धेनोक्तो व्यभिः चारकालीनघटेऽतिव्याप्तेरपि तावतैव वारणेनानतिरिक्तवृत्तित्वक पावच्छेदकत्वस्य तद्वारणार्थत्वानुपपत्तावपि न क्षतिः नचोकवाधे. व्याप्तिमाशयैवानतिरिक्तवृत्तित्वोत्कीर्तनमुचितमितिवाच्यं मेयत्व विशिष्टव्यभिचारेऽतिब्याप्तिवारणाय विशिष्टान्तराघटितत्वस्योक. स्वेन तत्र व्यभिचारकालीनघटेऽतिव्याप्तरेव प्रवलत्वात् झटित्युप. पस्थितत्वाश्च एवमेतस्यातिव्याप्तिभ्रमनिराकरणान्नान्यत्किमपि फल म्विदन्ति तत्वविदः। यत्त्वत्र कश्चित् स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वप्रवेशे वक्ष्यमाणा या व्यभिचारघटितवाधेऽव्याते प्रसक्त्यभावादेतत्कल्पखण्डनरूपवि. वक्षितार्थसिचनुपपत्तिस्स्यादिति तदर्थमतिव्याप्तिवारणव्याजेना. नतिरिक्तवृत्तित्वसङ्कीर्तनमेतत्कल्पखण्डनरूपविवक्षितार्थसिद्ध्यात्मा कफलवत्तामावहतीत्याह तत्र च स्वरूपाससम्बन्धरूपावच्छेद. कत्वनिवेशेपि विशेषगुणाभाववान्घटोगुणसामान्याभाववानित्यत्रा. श्रयाखिद्धौ स्वसजातीयविशिष्टान्तरगुणवद्धटरूपवाघघटितत्वाद- व्याप्तिस्सम्भवत्येव विशेषगुणवद्धटत्वावच्छिन्नविषयताया अपि गुणवद्धटत्वावच्छिन्नविषयतात्वेन वाधनिर्णयप्रतिवन्धकतानि. कपितस्वरूपसम्बन्धविशेषात्मकावच्छेदकतावत्वेन वाधत्वेनोभयो- स्साजात्यसम्भवादित्यनतिरिक्तवृत्तित्वानुसन्धानविफलमित्याश- कय स्वविशिष्टविषयित्वानुयोगिकस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतिवन्ध- कतावच्छेदकत्वाभाववाद्विषयितानिरूपितस्वावच्छिन्ननिरूपितत्वल म्बन्धावच्छिन्नवृत्चित्वाभाववत्वमेव स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतावं. द्विषयित्वसामान्यनिरूपकतावच्छेदकत्वम्बिवक्षितम् वैशिष्टयञ्च स्व. निरूपकप्रतिबन्धकताविशिष्टविषयत्वान्यविषयताशून्यज्ञानीयत्वसम्ब. म्धेन प्रतिबन्धकतावैशिष्टया स्वावच्छेदकत्वस्वव्याप्यप्रतिबन्धक तानवच्छेदकत्वोभयसम्बन्धेन तथाचाश्रयासिद्धिविषयताया बाप. प्रतिबन्धकताव्याप्यासिद्धिप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्यैव सवेन बा.

·१५६ सामान्यनिरुकिविवेचना फलतोनअद्ध . धप्रतिवन्धकताविशिष्टत्वविरहेण स्वविशिष्टविषयित्वानुयोगिकस्वरू: पेण बाधप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभाववस्वान्नाव्यातिरित्यनतिरिक्त वृत्तित्वानुसन्धानं सङ्गच्छते वह्निरित्यादिज्ञानीयविषयित्वस्य पति स्वादीनाम्बिशिष्टान्तरताशरूपत्ववारणाय प्रतिबन्धकतावच्छेदक स्वाभावसम्पत्त्यर्थ स्वावच्छेदकत्वसम्बन्धप्रवेशः यगमसम्बन्धप्रशस्तु स्थलावशेषसम्भावनयैव कृतोन्यथा तुप रिचिन्त्यफल: ब्याप्यत्वञ्च न्यूनवृत्तित्वन्नातः स्वस्य स्वव्याप्यत्वनि. बन्धनोलक्षणासम्भवः नच स्वभिन्नत्वमेवोपादेयमलम्भवापत्तेः बा धादिचानीयविषयत्वस्यापि वाधादिप्रतिवन्धकताभिन्न प्रतियोगित्वस म्बन्धावच्छिन्नवहित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नवि विशेष्यताकनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्यैव सत्त्वात विशेषगुणाभाववान् घटोगुणसामान्याभाववानियादावाश्रयासिया दिप्रतिबन्धकताभिन्नवाधादिप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्याश्रयासिद्धा. दिविषयतायां प्रसङ्गाप नच मेयत्वविशिष्टवाधादिशानीयविषयि त्वस्य मेयत्वप्रकारतानिरूपितवाधत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिनिश्च यत्वावच्छिन्नबाधप्रतिबन्धकताव्याप्यप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेनो. कोभयसम्बन्धावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभाववत्वेन तत्र व नह्यभावपभ्रंदत्वस्य वृत्तित्वादसम्भव इतिवाच्यं स्वावच्छिन्ननिरूपित स्वस्वावच्छिन्ननिरूपितविषयत्वाव्यापकविषयितान्यज्ञानीयत्वोभ. यसम्बन्धेन वृत्तित्वस्य विवक्षितत्वात् नचोक्तोभयसम्धन्धेन मेयत्व विशिष्टवाधत्वस्य ताहशप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभाववति मेयत्व विशिष्टवाधत्वावच्छिन्ननिरूपितविषयित्वे वृत्तित्वातस्य न बाधत्वत्व मितिवाच्यं क्षत्यभावात् स्वसजातीयाप्रसिधैवातिव्याप्त्यसम्भवात् । यत्तु प्रतियोगिस्वत्वकल्पेऽतिव्यतिरिति तन्नैतत्प्रक्रियाया अनुयो गिस्वत्वघटितकल्पे एवाश्रितत्वात् । अथवाऽसम्भवस्य धारणाय व्याप्यप्रतिबन्धकतापदेन प्रकृतानुमि तित्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितस्वव्याप्यप्रतिबन्धकता विवक्षणीया तथाच मेयत्वप्रकारतानिरूपित्तबाधत्वावच्छिन्नविशेष्यताकनिश्चय स्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावास्ताशप्रतिबध्यतानिरूपितत्वविरहेणा- सम्भवस्य न प्रसक्तिः नबोकप्रतिवन्धकताव्याप्यत्वस्य धूमाभाववान धन्यभाववानितिनिश्चयविशिष्यवहभाबवद्धदत्वावच्छिन्नविषयताशा ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना लिनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतायामपि सवेन तदवच्छेदकत्व स्यैव वाधविषयत्वे सस्वादितिवाच्यं व्याप्यप्रतिबन्धकतायां ज्ञानवै. शिष्ट्यानवच्छिन्नत्वस्य तवच्छेदकत्वस्य वानतिरिक्तवृत्तित्वरूपस्य विवक्षितत्वात् एव मेयत्वविशिष्टबाधत्वस्यापि बाधत्वोपपत्तिः । एतेन वन्य भाववद्धदोघटइतिज्ञानस्य वन्ह्यभाववद्धदत्वावच्छि. नविषयत्वाब्यापकविषयताशून्यत्वेन व्याप्यप्रतिबन्धकतानवच्छेदक. विषयताभिन्नविषयतावत्वेन च तदीयविषयतामादायासम्भवतादव स्थ्यं नचोक्तवृत्तिताघटकास्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नभेदप्रतियोगि. तानवच्छेदकविषयताशुन्यज्ञानीयत्वमेव परिस्कृतं सम्बन्ध इतिवा- च्यम् उक्तनिश्चयविशिष्टनिश्चयमादायात्रापिदोषस्य दुरित्वादिति निरस्तमिति समाधत्ते च तन्न मनोरमम् । शानवैशिष्टयानवच्छिन्नस्वनिरूपकन्यूनवृत्तिस्वरूपासिद्धिप्रतिब. न्धकतानवच्छेदकविषयताभिन्नविषयताशून्यज्ञानीयत्वविरहेण वाध. प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वामाववति धूमाभाववद्ध्दकालीनवहयभा. ववद्धदविषयित्वे वह्नयभाववद्ध्दत्वस्य वृत्तित्वात छानवैशिष्ठ्याव. च्छिन्न प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वेन प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभाव. वति धूमाभाववद्वयभाववत्कालीनवह्वयभाववध्रदत्वावच्छिन्नविष. यित्वे च तस्य वर्तमानत्वादसम्भवः नच खावच्छिन्नविषयित्वाव्या. पकविषयिताशून्यज्ञानीयत्वस्वावच्छिन्ननिरूपितत्वोभयसम्बन्धेनात्रा. पि वृत्तित्वम्बिवक्षितमिति न दोष इति वाच्यवाहित्वमवृत्तिवाहित्वाद. द्वित्वम्बहित्वववृत्तित्वादित्यादिस्थले वह्नित्वाभाववद्वह्नित्वम्बहित्वव. दितिज्ञानस्याव्यापकविषयताशून्यतया तदीयविषयतायाः स्वरूपा. सिध्यादिप्रतिबन्धकस्वन्यूनवृत्तिबाधादिप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयः तान्यविषयताशून्यज्ञानीयत्वविरहेण चाव्याप्त्यापत्तेः नच निरुक्तवि. षयतान्यविषयता मुख्यविशेष्यतात्वेन प्रवेशनीयेति न दोष इति वा. च्यं इदोघटभिन्नोवरित्यत्र वयभाववानहदोघट इतिज्ञानमादाय स्वरूपासिद्धावव्याप्त्यापत्तेः नच प्रतिबन्धकताव्याप्यत्वं प्रतिबन्ध कत्वाभाववदवृत्तित्वे सति तद्भिन्नत्वं तथाच निरुतम्रमवाधप्रतिब. न्धकतायाः स्वरूपासिद्धिप्रतिबन्धकत्वाव्याप्यत्वान्न दोषः न्यूनवृत्तिप्र- तिबन्धकतावच्छेदकत्वं वा यद्रूपावच्छिन्नविषयत्वम्प्रतिबन्धकतान- तिरिक्तवृत्ति तद्रूपावच्छिन्नत्वम्वाध्यमुक्तक्षाने ताशप्रतिबन्धकतान.

·१५% सामान्यनिरुकिविवेचना तिरिक्तवृत्तिविशिष्टविषयत्वाभावान्नाव्याप्तिरिवाच्यम् असङ्कीर्ण वाधादिस्थले वाधादिनिर्णयप्रतिबन्धकतानिरूपितनिरुक्तव्याप्य. त्ववत्या शानवैशिट्यानवच्छिन्नाया एकरूपेण प्रतिबन्धकत्वपक्षे ज्ञा. नवैशिष्ट्यावच्छिन्नाया अपि प्रतिबन्धकताया अप्रसिद्धेः ताशप्रति. वन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविशिष्टविषयत्वस्य प्रतिबन्धकताभेदपक्षेप्यः प्रसिद्धर्वाधेऽव्याप्त्यापत्तेः नच स्वव्याव्यप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्व सम्बन्धावच्छिन्नस्वाभाववत्त्वमेव संसर्गः एवञ्च फलतोनञ्यप्र. वेशोपि सार्थक इति वाच्यं वृत्यनियामकस्य प्रतियोगितानवच्छेदक स्खे निवेशासम्भवात धूमाभाववद्वह्नयभाववत्कालीनढदो वह्निमान्धू. मादित्यत्र वाधप्रतिबन्धकताव्याप्यधूमवत्ताबुद्धिनिरूपितप्रतिबन्धक तावच्छेदकत्वस्य वाधवानीयविषयत्वे सत्वेन वाधेऽव्याप्तेनुरुद्धरत्वात प्रतिबंधकताभेदपक्षस्यैव व्यवस्थापितत्वेन तत्प्रतिबन्धकतायां ज्ञानवैः शिष्ट्यानवच्छिन्नवस्थापि सम्मवात् इत्यलमलदावेशेन ॥ भवतु कथंचित्स्वरूपसंबन्धरूपावच्छेदकत्वपक्षे विशेषगुणा भाववान्घटोगुणसामान्याभाववानित्यादिस्थले आश्रयासिद्धाव व्याक्षिवारणं परंतूकतात्पर्योपवर्णनस्यैव सत्खन्न प्रतीमः तथा. सति तदसदित्यादिग्रन्थ एव तद्विलिखेत् खण्डनप्रन्यो- पोद्वलकस्य विना बीज खण्डनीयग्रन्थे लिखनस्यानुचि. ततया सन्दर्भाशुद्धिप्रसङ्गात् विशेषगुणवघटेऽव्याप्तिवारणाय स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वपक्षप्रदर्शितरीत्याऽनतिरिक्तवृत्तित्वप- क्षेपि स्वरूपस्वव्याप्यप्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषयत्वान्यविषयताशू- न्यस्वोभयसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकताहशप्रतिबन्धकत्वाभाव विवक्षणेन स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वपक्षीयाश्रयासियव्याप्तिवा- रणार्थानुशरणीयप्रकारान्तरवदनापि प्रकारान्तरस्य विवक्षणीयत्वेन याव्यभिचारघटितवाधेप्यव्याप्तिवारणसम्भवात् । नच प्रतियोगिस्वत्वा कल्पे धूमव्यभिचारिवाहिमस्खमादाय दोषोदुरुद्धर इतिवाच्वं व्यभिचा. रघटितवाधादावपीत्युपक्रम्य तत्संग्रहानुपपत्तरित्युपसंहृते प्रन्थे त. सजातीयेत्येतयटकतत्पदाद्वाधस्यैव प्रत्ययेनानुयोगिस्वत्वघटित कल्पे प्रतियोगिस्वस्वगर्भपि च व्यभिचारघटितवाधसमुदायमुपादा. याव्याप्तिपरताया एव शुब्यवसानत्वात् अन्यथा सर्वचादोषप्रयोज कस्वेनातिशयोपादेयस्य धूमव्यभिचारिवाहिमतः परित्यागस्योन्मत्त ·सामान्यनिरुकिविवेचना कृत्यतापातात प्रतिबन्धकत्वगर्भनिरुक्तावनुयोगिस्वत्वगौतविशि. ष्टान्तराघटितत्वस्य निर्दोषत्वप्रसङ्गात् उक्तस्य विवक्षणीयवाधघाट ताश्रयासिधव्याप्तिवारकस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छदकत्वपक्षीयप्रकार. स्यांतरीत्या निर्दोषत्वाभावे परित्याज्यतया स्वरूपसम्बन्धरूपाव च्छेदकत्वेप्युक्ताश्रयासिद्धौ धूमव्यभिचारिवहिपक्षकधूमलाध्यकवह्नि- हेतुकस्थले व्यभिचारघटितवाघेन्यव्याप्तिसम्भवेन तदुपपत्यर्थमन तिरिकवृत्तित्वप्रतिपादनपरताया विशिष्ान्तरघाटितत्वेनाधरितस्य लाध्यसाधनेत्यादिन्नन्थस्य वक्तुमशक्यत्वात् उक्ताश्रयासिधव्याप्ति. धारकस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकस्वपक्षीयप्रकारस्य निर्दोषत्वे व्यभिः चारकालीनघटाघतिव्यातेरपि गोत्ववपवाधाव्याप्तिवारणायानुश. रणीयेन प्रागुक्ताम्यतमसम्बन्धघटितलक्षणेन वारणसम्भवात् अन. तिरिक्तवृत्तित्वस्यानुशरणीयत्वस्यैव प्रललाञ्चति । नचैवं यद्विषयकनिश्चयस्येत्यादि तदसदित्यस्तस्य प्रसक्तानुप्र. सक्तविचारोविशिष्य स्वित्थस्विचार्यते वाधत्वत्वादिरूपेण साजा. त्यविवक्षणे तदपेक्षया लाघवात् विशिष्टान्तराघटितत्वघटितवाधव. स्वाद्यन्यतमवद्रूपावच्छिन्नत्वमेव हेत्वाभासत्बम्वक्तुमुचितं तत्कुनो. नोक्तमिति तत्रोच्यते विशिष्टान्तराघटितत्वघटितान्यतमनिवेशे वि शिष्टान्तराघटितत्वपञ्चकस्य निविष्ठतया तदपक्षया विशिष्टान्तराघ टितत्वाघटिततत्पञ्चकघटितविशिष्टान्तराघटितस्वघटितविशेष्यदल. निवेश एवोचितोलाघवात विशिष्टान्तराघटितत्वेन वाधत्वत्वाद्यन्यत. मांशविनिर्मुक्तेन धटितस्य विशेष्यदलस्य बाधत्वत्वादिघटकैकविशि. ष्टान्तराघटितत्वेन तुल्यत्वात् वाधवत्वांशस्योभयत्र तुल्यस्यैव प्र. वेशात् बाधत्वत्वादिघटकविशिष्टान्तराघटितत्वचतुष्टस्य तत्राधि. क्यात् किश्च विशेषगुणाभाववद्घटकालीनत्वेसति गुणसामान्याभा. अवघटकालीनहृदपक्षसाध्यहेतुकस्थले घटपक्षकगुणसामान्याभा. वविशेषगुणाभावोभयसाध्यहेतुकस्थले चाश्रयासियादिघटिताश्रया. सियादिबाधादिघटितबाधादवव्याप्तिवारणायाश्रयासिद्धित्वत्वबाध. त्वत्वादिघटकविशिष्टान्तराघटित्वस्य निर्वक्तव्यतायास्तादवस्थ्य. मेव तथासत्यपि अतएब विशिष्टान्तराघटितत्वघटितबाधत्ववाद्युप. पादाने वक्ष्यमाणाया व्यभिचारघटितबाधाव्याप्तेवारणसम्भवाद्गौर- खेपि तदवश्यमुपादेयं विशिष्टान्तराघटितत्वशरीरे इति तथाविधान्य.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना नमवदपावच्छिन्नत्वस्य हेत्वाभासलक्षणत्वे क गौरवमितिनिरस्त विशिष्टान्तराघटित्वघटितबाधत्वत्वाधुपादानेप्युक्तदोषघटितदोष रणस्य दुश्शक्यतया भक्षितेपि लशुन इत्यादिन्यायेन तस्यानुपा स्वात्। नत्राव्याप्तिवारणाय विशिष्टान्तराघटितत्वस्य रत्यिन्तरानुस तद्रीतिमनुसृत्य सामान्यलक्षणोपपादनस्यैव लाघवेन कर्तुमुनि तत्वात् साच रीतिः प्रतिबन्धकत्वगर्भनिरुकावेतेनेत्यादिना प्र का प्रतिबन्धकस्वाधटितेच विशिष्टान्तरविषयतास्वव्यापकरूपा च्छिन्नत्यादिना वक्ष्यत एवञ्च विशिष्टान्तराघटितरवेनाघटितव्य चारवादिसत्वेनेत्यादिनन्यस्यापि सङ्गतिः । अन्यथा व्यभिच धरितवाधाव्याप्तिवारणायैव विशिष्टान्तराघटिवाधत्वस्वादेः सा त्यघटकतयोपादेयत्वेन तदसङ्गतिः स्यादिति । केचिनु स वक्ष्यमाणोग्रन्थः प्रतियोगिस्वत्वग्रन्थलक्षणाभिम कः तस्यैवात्रानुसरणीयत्वस्य प्रागुक्तत्वात् प्रतियोगिस्वत्वघटित रूप च बाधत्वस्वादेर्विशिष्टान्तराघटितत्वघटितत्वे मेयत्वविशिष्ट भिचारत्वादेः स्वपदेनोपादेयत्वासम्भवादसम्भवप्रसङ्गादिति वि टान्तराघटितवाघटितव्यभिचारत्वाद्युक्तिसङ्गतिरिति वदन्ति चिन्यम् ॥ अनुयोगिस्वत्वघटितकल्पे स्वसजातीयविक्षिष्टान्तरभित्र स्य ताशरूपानवच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकत्वस्य यत्र घटवि शानं नियमतोमेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयकमेव तत्र घटेऽतिर विप्रसाद्धयता अतएव प्रतियोगिस्वत्वघटितपि ताहशस्वभिनत देयत्वमवसेयम् ॥०॥ घटादेस्ताइशधर्मेण सजातीयाप्रसिध्यैवेति यद्यपि बाधत्वादिप्रत्येकश विरोधिविषयताप्रयुक्तत्वनिवेशापेक्षया लघुभूतविरोधिविषयत युक्तत्वघटितविशेष्यदलोपादानमेव कर्तुमुचितं बाधत्वादिश विरोधिविषयताप्रयुक्तरवाप्रवेशे घटादेस्साजातीयविशिष्टन्तरमा षा विशेष्यदले विरोधिविषयताप्रयुक्तत्वस्य तत्रातिव्याप्तिव पाय सार्थक्यात तथापि निर्वह्निः पर्वतोवहिमानित्यादौ वहिमत्प स्वसजातीयविशिष्टान्तरवह्वयादिधारीतत्ववारणाय वाधाश्रयासि त्वाविशरीरे विरोधिविषयताप्रयुक्तत्वप्रवेश आवश्यक इति घटाद ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १६१ तेन रूपेण सजातीयाप्रसिद्धिर्भवत्येव । स्वसजातीयावेशिष्टान्तरघाटतमिति। स्वजातीयविशिष्टान्तरविपरीतबाध. त्वकत्वेन बाधत्वस्य स्वपदग्राह्यतया लक्षणासम्भव इत्यतोघटितेति तदर्थश्च स्वजातीयविशिष्टान्तरविषयिताव्याप्यविषयिताकत्वं स्वाव. च्छिन्नविषयित्वाध्यापकविषयताशून्यस्वावच्छिन्नविषयिताशुन्यप्रती. तिविषयतावच्छेदकस्वसजातीयधर्मकत्वम्वा ज्ञेयः। विशिष्टान्तराघटितत्वेनाघटितस्येति इदञ्च नचेत्यादिग्रन्थस्य स्वरूपल. म्वन्धरूपावच्छेदकत्वधीटतप्रतियोगिस्वत्वगर्भलक्षणपरत्वे सङ्गच्छते, अन्यथा विशिष्टान्तराघटितत्वघटितव्यभिचारत्वादिसद्भावेपि सजा- तीयाप्रसिद्धिनिबन्धनतदतिप्रसङ्गवारणम्भवात् विशिष्टान्तराघटित. स्वाघटितस्येत्युक्तेरसङ्गत्यापत्तेः व्यभिचारत्वादिशरीरे विशिष्टान्तरा. घटित्वाप्रवेशस्य प्राग्व्यवस्थापितत्वेनानतिरिक्तवृत्तित्ववदेतस्यापि सिखस्यैव प्रतिपादन नह्यतिव्याप्तिवारकतयेति ग्रन्थविरोधाभावात नचेत्यादेरनुयोगिस्वत्वगर्भलक्षणपरत्वेपि न क्षतिरित्यपि कश्चित् ॥ तत्सङ्ग्रहानुपपत्तेरिति । अथ व्यभिचारत्वं बाधादिव्यावृत्तं यत्सव्य. भिचारलक्षणे वक्ष्यति तदेव साजात्यघटकतया विवक्षणीयं तथाच न व्यभिचारत्वमादाय व्यभिचारघटितवाधेऽव्याप्तिरितिचेन्न प्रागु. कवायघाटेतवाधाश्रयासिद्धिघाटताश्रयासिवाद्यव्याप्तद्रुद्धरत्वात् अतएव स्ववृत्त्यन्यतमघटककिश्चिद्धर्मपुरस्कारेण साजात्यम्वाच्यं तथाच धर्मविशिष्टधर्मत्वमेव विशिष्टान्तराघटितत्वमनुयोगिस्वत्व- गर्भलक्षणं पर्य्यवसितम् वैशिष्टच स्वतादात्म्यस्ववृत्तिवाधत्वत्वा- धन्यतमघटकधर्मवत्वोमयसम्बन्धेन धर्मवत्ताच स्वविशिष्टधा. वच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वसम्बन्धेन स्ववैशिष्टयश्च स्वाश्रयववस्वाश्रयावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वोभ- यसम्बन्धन एवञ्चव्यभिचारघटितवाचत्वविशिष्टत्वस्यव्यभिचारघटि. तवाधत्वे स्ववृत्यग्यतमघटकवाधत्वत्ववत्वस्य सत्त्वेन सत्त्वात् न व्य. भिचारघटितवाधेऽन्याप्तिःनच व्यभिचारत्वमात्रस्यैव ताशधर्मवत्त यातदाश्रयाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वविरहादसम्भव इति. वाच्यं स्वनिरूपितवाधत्वत्वाद्यन्यतमघटकवृत्तिसम्बन्धितावत्वस्यैव धर्मवैशिष्ट्यघटकसम्बन्धत्वात् सम्वन्धितावत्त्वञ्च स्वाश्रयवत्वस्व. निरूपकधविच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छदकत्वोभयसम्ब. २१सा० वि० ·सामान्यनिरुतिविवेचना न्धेन स्वविशिष्टधविच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्व. सम्बन्धेन सम्बन्धिता च निरूपकभेदेन भियत इति मेयत्वविशिष्ट व्यभिचारस्वनिरूपितसम्बन्धिताविशिष्टत्वं व्यचिभारत्वे व्यभिचा. रत्वनिरूपितसम्बन्धिताविशिष्टत्वम्विपरीतव्यभिचारत्वे वर्चत इति नातिव्याप्तिरिति निरस्तम् । यतु प्रतियोगिस्वत्वगर्भलक्षणे कश्चिदप्युक्तरीतेर्न सम्भव इति तन्न धर्मविशिष्टान्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्यैव विशिष्टान्तराघ. टितत्वरूपताया वाच्यत्वात् तत्रचभेदप्रतियोगितावच्छेदकतानिरूपि तस्वविशिष्टधर्मावच्छिन्नविषयतावस्वनिष्ठसंसर्गताघटकस्वपदार्थनि ष्ठावच्छेदकतानिरूपिततादात्म्यस्थावशिष्टधर्मघटितत्वोभयत्वावच्छि प्रसंसर्गतावच्छेदकताघटकस्वनिरूपितसम्बन्धितानिष्ठस्वाश्रयवत्त्वा. धुभयसम्बन्धावाच्छन्ननिरूपकताकसम्बन्धित्वनिष्ठावच्छेदकताघटा कस्वनिरूपितसम्बन्धित्वनिष्ठावच्छेदकतावाधत्वत्वाद्यन्यतमघटक: त्तित्वस्वनिरूपितत्वोभयघटकपरिसमाप्तावच्छेदकताकत्वेन नोपादेया अपितु स्वनिरूपितत्वानष्ठावच्छेदकतानिरूपितत्वविशेषितवाधव वाद्यन्यतमघटकधर्मत्वसमानाधिकरणाधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नाव च्छेदकतानिरूपितत्वनैव तथाच स्वनिरूपितवाधस्वत्वनिष्ठसम्बन्धिः तावत्त्वरूपविशेषसम्बन्धीटतावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगिता. कविशेषभेदात्मकधमविशिष्टान्यत्वस्य व्यभिचारघटितवाधप्रतीतो सत्त्वाल्लक्षणसङ्गतिः मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादिप्रतीतौ न कस्यात. थाविधविशेषभेदस्यापि सत्त्वमिति नातिप्रसङ्गस्य सम्भावनापीति । इदमत्रावध्येयम् प्रकृतपक्षताविशिष्टविशेष्यताकग्रहत्वब्यापकप्र. तिवध्यतावृत्युभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नसम्बन्धितात्वेन तत्तत्प्रतिब. ध्यतानिष्ठतद्यक्तित्वावच्छिन्नसम्बन्धिता अनुगमय्यान्यतमकोटावा. श्रयासिद्धित्वत्वस्थाने प्रवेशनीयाः स्ववैशिष्ट्यश्च स्वावच्छेद्यविशे. न्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वस्वावच्छेद्यविशेष्यतानिरूपितप्रकार- तावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रकारकत्वोमयसम्बन्धेन प्रकृतपक्षत्वाव. च्छेद्यविशेष्यताविशिष्टत्वमेव वा लाघवादुपादेयम् उभयावृत्तिधर्मा. वच्छिन्नसम्बन्धितावच्छेदकसम्बन्धश्चानुयोगिस्वत्वगर्भे स्थावच्छे- दकीभूतधर्मावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताववृत्त्यभावी. यपरम्परावच्छेदकत्वम् प्रतियोगिस्वत्वघटिते च स्वनिरूपितप्रतिव.

·सामान्यनिरूतिविवेचना न्धकतावृत्त्यभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमेव आश्रयालिद्धिविपरीता श्रयालिद्धिनिर्णययोरेकप्रतिबन्धकत्वाभाव तत्प्रतिबन्धकतानिरूपित. प्रतिवध्यतयोरपि भेदेनाश्रयासिद्धित्वस्य स्वलजातीयविशिष्टान्तर. तावच्छेदकधर्मप्रसिद्ध्यर्थमनुयोगिस्वत्वगर्ने प्रतिबन्धकतायाः स्वनिः रूपितत्वेनानुपादानम् , प्रतियोगिस्वत्वेच तथासत्यर्पि मेयत्वावशि. टाश्रयासिद्धित्वस्य स्वजातीयविशिष्टान्तरतावच्छेदकघाटेतस्यास्त्ये. वप्रसिद्धिः एवमेव चान्यतमत्वशरीरेवाधत्वत्वादिस्थापि प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्ट्यावगाहिग्रहत्वादिव्यापकप्रतिबध्यतावश्युभयावृ. त्तिधर्मावच्छिन्नसम्बन्धितात्वेनानुगमय्य तादृश्यः सम्बन्धिताः प्रवे. शनीयाः सम्बन्धितावच्छेदकसम्बन्धश्च प्रागुक्तवाधत्ववाद्यनुसारेणो हनीयः तथाच प्रागुक्तानुगम आश्रयासिद्ध्यादिघटिताश्रयालियादा. वपिन दोषः । तथाहि गुणवघटत्वविशिष्टत्वस्य गुणवद्धटरव इव विशेषगुणदघटत्वविशिष्टत्वन्तत्रापि वर्त्तते एव स्वनिरूपिताया अन्यः तमत्वघटकविशेषगुणामावत्वावच्छिन्नप्रकारताशालिबुद्धित्वावच्छि नप्रतिबध्यतानिष्ठतद्यक्तित्वावच्छिन्नसम्बन्धितानिष्ठसम्बन्धिताव सायाः सत्त्वात् स्वनिरूपकधावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयताव- च्छेदके गुणवद्घटत्वे स्वाश्रयवस्वविरहाचदुभयसम्बन्धेन स्वविशि घरवृत्तिविशेषगुणत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्व स्य तत्र सम्भवादेवम्पतियोगिस्वत्वगर्भपि लक्षणसङ्गतिरूहोति । इदन्त्वत्रतत्त्वं परिष्कारण निहाँषतायाः प्रायः सर्वत्रैव सम्भवेन सिद्धान्तप्रकारखण्डनीयप्रकारयोर्लाघवगौरवे एव परीक्षणीये अस्ति च एतेनेत्यादिनाकप्रतिबन्धकत्वगर्भनिरुक्तिपरिष्कारे प्रतिबन्धक स्वाघटितनिरुक्तर्विशिष्टान्तरविषयतास्वव्यापकरूपानवच्छिन्नत्वघटि. तकल्पे च सिद्धान्तताप्रयोजकमितो लाघवमित्यस्यादोषत्वेऽपि न क्षतिः यद्यपि यथाश्रुतस्यापि स्वसजातीयविशिष्टान्तराघटितत्वस्य सिद्धान्तकल्पद्वयापेक्षयास्त्येव गुरुत्वं तथापि प्रतिबन्धकत्वागर्भसि- द्धान्तस्य प्रागुक्कतयैतस्योभयपक्षसधारण्येन सम्भावितस्य गुरोरपि प्रतिबन्धकत्वगर्भसिद्धान्तोचरं परोकत्वेन खण्डनायोदावनीयत्व. म्भवत्येवोचितम् परैश्च हेत्वाभालविभाजकरूपेणैव साजात्यमुक्तन्त. मायुक्तं खण्डनमपीवश्चानुपदोक्तन्न परैरुक्तमित्युपक्रान्तदूषणगणा- स्पर्शित्वेपि तस्य सिद्धान्तकल्पापेक्षक्षयाऽलघुत्वेन प्राप्तहेयभावस्य ·सामान्यनिकिविवेचना न सन्दर्भइति ॥ स्ववृत्तियावद्धेस्वाभासविभाजकरूपेणेति स्ववृत्तित्वविशेषितवाधवाद्यन्य- तमघटकत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपाप्तिककूटत्वावच्छिन्नवत्वेन स्व. वृत्तित्वविशिष्टताशघटकत्वनिरूपिताधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नव्याप: कत्वेन वेत्यर्थः॥ अथ धूमव्यभिचारिवह्निमानधूमवान्वहरित्यत्र धूमव्यभिचारि- मत्त्वमादाय व्यभिचारघटितवाधेऽव्याप्तिवारणाय स्वसजातीयविशि. टान्तरघटितं यत्स्वं तस्य स्वावच्छिन्नविषयत्वाम्यापकविषयताशू. न्यत्वस्वावच्छिन्नविषयतावत्वोभयसम्बन्धावच्छिन्नाभाववत्प्रतीतिवि. षयतावच्छेदकत्वं विवक्षणीयं तथाच वाधविशिष्टत्वविशिष्टव्यभिः चारवयोः स्वपदोपादेयत्वेपि तदवच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयता. शून्यत्वस्य वावविशिष्टव्यभिचारप्रत्यये विरहात् वाधविशिष्टव्यभिः चारत्वस्य च स्वपदेनोपादानासम्भवेन न मेयत्वविशिष्टताशयमि चारत्वस्योपादेयतया तदवच्छिन्नविषयतावत्वस्यापि च तत्रासत्त्वा- चत्प्रतीतेरुक्तधम्मोभाववत्तया वाधविशिष्टव्यभिचारेऽतिप्रसङ्गप्रस. शाश्वम्वक्तव्यमित्याह- एवंसतिवाघविशिष्टब्यभिचारादावित्यादि अथ स्ववृत्तयोयावन्तो हेत्वामा. सविभाजकतावच्छेदकीभूतधर्मास्तत्प्रत्येकवत्स्वावच्छिन्नाविषयक- प्रतीतिविषयतावच्छेदकधर्मघटितं यत्स्वं निरुक्तोभयसम्बन्धावच्छि. मतदभाववस्वम्विवक्षणीयम् तथासति वाधविशिष्टव्यभिचारत्वादेः स्वपदेनोपादानसम्भवान्नातिव्याप्तिसम्भवःनच निरुतोभयसम्बन्धः स्य वृत्त्यनियामकतया तत्सम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकाभावप्रवे. शासम्भव इति वाच्यं तत्सम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगि. ताकभेदस्यैव निवेश्यत्वात वृत्त्यनियामकस्यात्र प्रतियोगितावच्छेदक- सम्बन्धत्वस्यावश्यवाच्यत्वाच अन्यथा पक्षाननुयोगिकन व्याधिक णेन वृत्यनियामकसम्बन्धन साध्यतास्थले वाधस्यासम्भवप्रसङ्गात् नचाननुगमप्रसङ्गः वस्तुविशिष्टवस्त्वभावस्य विवक्षितत्वात् वैशि. ट्यश्च स्वतादात्म्य स्ववृत्तिवाधत्वत्वाचन्यतमघटकत्वव्यापकस्वोभ. यसम्बन्धेन व्यापकताच स्वविशिष्टधर्मवृत्तित्वसम्बन्धेन. वैशिष्ट्यं स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्व स्वावच्छिन्नविषयः त्वाव्यापकविषयताशून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकरबोमयसम्बन्धेन स्व- ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना विशिष्ठप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वसम्बन्धेन वा बोध्यम स्ववैशि. व्यश्च तत्र स्वावच्छिन्नविषयताशुन्यत्व स्वावच्छिन्नविषयत्वाव्याप- कविषयताशुन्यत्वोभयसम्बन्धेन वस्तुविशिष्टवस्त्वभावश्च प्रागुक्तो. भयसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताका संसर्गघटकतया व्यापकविषय. ताशुन्यत्वस्य विशिष्टान्तररूपीटतत्वस्थानीयतया तस्येवासम्भव. वारणमेव फलमितिचेन्न वाधघटितवाधाश्रयासिद्धिघटिताश्रयासिद्धा- वव्या१रुद्धरत्वात् प्रागुक्तरीत्या पक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगाहिग्रहत्व. व्यापकप्रतिबध्यतावृत्त्युभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नवस्वस्यानुगतस्या. भ्यतमत्वकोटौनिवेशेप्रागुक्तरीत्याऽखिलदोषनिरासे गुरुतरैतत्प्रयास. स्योन्मत्तकृत्यतापत्तेःखावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नायावत्यः प्रतिबन्ध. कतास्तत्प्रत्येकमित्यादिना नचचतुष्टये समाशङ्कितपूर्वपक्षस्योत्तरत. योक्तायाःस्थलविशेषीयातिव्याप्तरत्रापि दुरुद्धरत्वाश्चेत्यलम् । अथ यत्प्रतिवन्धकतानतिरिक्तवृत्ति द्रूपावच्छिन्नविषयता एवं. भूतं यत्स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं तत्प्रतिबन्धक तानतिरिक्तवृत्तिविषयतावच्छेदकधम्मावाच्छन्नाविषयकप्रतीतिविष. यतावच्छेदकंतवच्छिन्नत्वं प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वगर्भनिरुक्तौ त- घटितनिरुक्तौ तु यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयाव्यवहितोदत्तरा. नुमितिसामान्य निरुक्तोभयाभावप्रयोजकयभावाधिकरणता तदधिक रणता यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयाव्यवाहितोत्तरानुमितावस्ति एवम्भूतं यत्स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं तदवच्छि. प्राविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकतदपावच्छिन्नवत्वमेव वाच्यं व्य. भिचारघटितवाधादौ यत्प्रतिबन्धकतात्वेन वाधप्रतिबन्धकतामुभया. भाषप्रयोजकयदधिकरणतात्वेन पक्षे साध्यबैशिष्ट्यावगाहित्वाभावा- धिकरणताञ्चोपादाय लक्षणसमन्वयसम्भवात् वाधविशिष्टव्यभिचा. रादौ च वाधप्रतिबन्धकतायाव्यभिचारप्रतिबन्धकताया यत्पदार्थतयो. पादेयतया तत्तद्वच्छेदकविषयतावच्छेदकविशिष्टान्तरतावच्छेदक. वाधवव्यभिचारत्वावच्छिन्नघटितत्वसत्त्वेनातिप्रसङ्गस्याप्यसम्भवा- ज्वेति तत्कुतोनोक्तं नच बाधविपरीतवाधविषयकनिश्चययोरेकरूपेण प्रतिबन्धकस्वाभावपक्षेऽसम्भव इति वाच्यं प्राथमिकस्वावच्छिन्ना. विषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वं विहाय स्वभिन्नत्वस्यैव वाच्य- त्वाद्वाधवादेः स्वपदार्थत्वे तद्भिनत्वेन प्रसिद्धतथाविधमेयत्वविशि.

·सामान्यनिरुकिविवेचना टवाधत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य तत्र सत्त्वेना. सम्भवविरहात नच पूर्वमेव स्थलविशेषेऽव्याप्तिसम्भावनया स्वमि नवनिराकृतमिति वाच्यं ताशस्थलविशेषे मानाभावादतएव जग. दीशतर्कालकारैरेवमेषोक्तं अथवोक्तस्थलविशेषाव्यातिसम्भावनया. स्तु स्वभिन्नत्वस्थानुपादेयता तथापि यत्प्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिब. न्धकत्वतत्प्रतिवध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिकापितप्रति बन्धकत्वयोरुभयाभावप्रयोजकयदधिकरणवतभिरूपकनिकापताधि. करणत्वयोश्च लक्षणे प्रवेश्यत्वेन नासम्भवप्रसङ्ग इति । यत्तु यत्तदर्थयोरननुगतत्वात् अनुगमस्य चासम्भवात् तथाहि प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबन्धकताविशिष्टरूपावच्छिन्नत्वत्वेनैवानु. नुगमः कर्त्तव्यस्तत्र च स्ववृत्त्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परा वच्छेदकत्वस्य विशेष्यदलकार्यकारिणस्सम्बन्धत्वसम्भवेपि विशि. टान्तराघटितत्वकार्यकरिसम्बन्धस्थासम्भवात् स्ववृत्त्यभावीयप्र. तियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकत्ववद्रूपविशिष्टत्वस्य स्वावच्छि. नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वतत्सम्बन्धावच्छिन्नस्ववृत्तित्वो. भयसम्बन्धेनाभिमतस्य नास्ति ताशसंसर्गता मेयत्वविशिष्टव्य. भिचारत्वे तथाविधवाच्यत्वविशिष्टव्यभिचारत्वस्योभयसम्बन्धे. न सत्त्वादिति तन्न स्ववृत्त्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्प राबच्छेदकतावद्रूपवदन्यत्वस्य संसर्गत्वसम्भवात् रूपवत्ताच स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्व. वृत्तित्वस्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धे. नेतिदेतत्प्रकारस्य निर्दोषत्वेपि स्वसजातीयावशिष्टान्तराघटित- त्वपरिकाररूपत्वस्य प्रोक्तदूषितलक्षणचतुष्टयपरिष्काररूपत्वस्य. च विरहेण ग्रन्थासङ्गत्यभावात् एतदपेक्षया लघुभूतस्य प्रतिबन्धक त्वगर्भनिरुतौ निर्दोष प्रकारस्य प्रागुक्तत्वात् प्रतिबन्धकत्वाघटित. निरुक्तौ वक्ष्यमाणत्वाच्च प्रकारान्तराल्लघुभूतमिदमेव कुतोनोक्कमिः त्येवमाशङ्काया असम्भवाच्च । यच्च मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयकंशानं यत्र स्थलविशेषे नि यमतोव्यावर्तकदर्शनभ्रमात्मकंव्यावर्चकधर्मविशिष्टविषयकमपिशा. नं ताशव्याभिचारविषयकमेव तत्र व्यावर्तकधर्मदर्शनप्रतिबन्ध कतामादायातिव्याप्तिः तवृत्त्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परा.

·सामान्यनिरूतिविवेचना १६७ वच्छेदकतावत्वस्थ मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वे व्यावतंकधर्मदर्शन विशिष्टपक्षत्व एव वा सम्भवेन तद्विशिष्टान्यत्वस्य मेयस्वविशिष्ठ ध्याभिचारत्वे सम्भवात् पतेनेत्यादिकल्पेतु नैतस्य सम्भवः व्यभिचा. रमातबन्धकतावच्छेदकशुद्धव्यभिचारविषयित्वे निश्चयविशिष्टनि- श्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकव्यावर्तकधर्मविशिष्टविषयित्वे च मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्ननिरूपितत्वासत्वादिति तत्प. रिचिन्तनीयम् यत्रच पदार्थान्तरविशिष्टसाध्याभाववत्पक्षविषयक- शानपदार्थान्तरविशिष्टत्वभाववत्पक्षविषयकज्ञानयोयभिचारभ्रमा. स्मकयोरेकरूपतैव नियता तत्र विशिष्टव्याभिचाराप्रसिध्या तद्विषयि स्वानवच्छिन्नव्यभिचारभमप्रतिवन्धकतामादायात्रातिव्याप्तिःसम्भाव्य. ते नातेनकल्पे तत्र तु यत्र तत्सम्भावना प्रायस्तत्रात्रतत्संभावनाम वत्येवेत्येतद्विशेष मनसि निधाय भट्टाचार्येणैतेनेत्यादिकमेवोकामिति तु युक्तं संभावनाया दूषकत्वमनङ्गीकृत्यैतेनेत्यादिकल्पापेक्षया गुरो रप्यस्य यथाश्रुतलक्षणानुसारितया झटित्युपस्थितत्वेन जगदीशेनै तदेवोपन्यस्तमिति बोध्यम् ॥ मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादाविति अत्रमेयत्वविशिष्टत्वं व्यभिचारविशेष. गत्वेनामिमतं न तु व्यभिचारघटकताशवृत्तित्वविशेषणत्वेन केवल- साधनविशेषणरवेन वा तथाविधविशिष्टयोः प्रतिबन्धकतावच्छेदक. विषयित्वानिरूपकवस्त्वघटितत्वात् मेयस्वविशिष्टव्यभिचारवान्वह्निः यभिचारवान्मेयत्वविशिष्टोवहिरितिज्ञानयोः प्रकारतावच्छेदकता. स्मकधम्मितावच्छेदकतात्मकमेयत्वाविषयताघटितधम्माभ्यामेव प्रति. बन्धकत्वस्य वाच्यत्वात् अन्यथा तज्ज्ञानयोरेव प्रतिबन्धकताविघ. टकस्य इदं नानम्मेयत्वविशिष्टव्याभिचाराभाववति मेयत्वविशिष्टव्यः भिचारप्रकारताकमित्यप्रामाण्यवानस्य व्यभिचाराभाववति मेयत्व. विशिष्टवह्नौ व्यभिचारप्रकारताकमित्यप्रामाण्यज्ञानस्य चोत्तेजक ताया दुर्वचत्वादिति तयोर्लक्ष्यताया एव वक्तव्यत्वात् पवश पर्वतो. वयभाववानित्यादौ वह्निमत्पर्वतस्येव पर्वतीयवाहिशुक्लवाहिमपर्वता. देरपि वाधत्वमिष्टमेव । यदिचाप्रामाण्यवानानां तत्तद्यक्तित्वनाभावाः प्रतिबन्धकताव. च्छेदककोटौ निवेश्यन्ते तदा मेयत्वविषयतायाः प्रतिबन्धकतावच्छे। दुकशरीरे प्रवेशस्यानावश्यकतयोक्तविशिष्टयोरपि लक्ष्यताविर.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना हाचयोरप्यतिन्याप्तिर्भवत्येव ॥अतएव मेयत्वविशिष्टव्यभिचारित्ववि. शिष्टसाधने लक्ष्यत्वेनातिव्याप्त्यभावम्वदन्तीत्यन्तेनोक्त्वा तत्रास्व. रससूचकन्तच्चिन्त्यमित्युक्तम् जगदीशेन । यक्षु यारशविशिष्टघटककिञ्चित्पदार्थाशेऽप्रामाण्ये गृहीतेपि त. जवानस्य प्रतिबन्धकतानापहीयते ताशविशिष्टस्यैवालस्यत्वं मेयत्वा. भाववति मेयत्वप्रकारकत्वरूपेऽप्रामाण्यगृहीतेपि मेयत्वविशिष्टव्यभि. चारविशिष्टसाधनविषयकज्ञानस्य व्याप्तिबुद्धिप्रतिवन्धकत्वाक्षतेस्त. द्विशिष्टस्याप्यलक्ष्यत्वमेवास्तीति तन्न तज्ज्ञानस्य मेयत्वविषयताघ. टितधर्मेण प्रतिबन्धकत्वे ताहशविशिष्टे तिच्यातेरुक्तेन वक्ष्य. माणेन च विशिष्टान्तराघोटतत्वप्रकारेण वारणासम्भवाविस्येतस्य ग्रन्थकर्तृसम्मतस्वाभावादिति ध्येयम् ॥ यद्यपि दोषत्वतदभावप्रयोजकतया दोषव्यवहारतदभावापेक्षया प्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषयितानिरूपकाघटितत्वतदभावयोरेव सु. झानत्वेन तारशनिरूपकघटितत्वमेवेष्टापत्यभावप्रयोजकतयोपन्यस्त. मुचितं तथापि प्रतिबन्धकतानुपयुक्तसामानाधिकरण्यांशघटितल. प्रतिपक्षपाक्षिकदोषव्यवहारसन्दिग्धप्रयोजकभावन्तदुपेक्ष्यासन्दि. ग्धप्रयोजकताकं व्यवहारमेवेष्टापत्यभावप्रयोजकाभावप्रतियोगितया प्रदर्शयति । व्यवहाराभावादिति नचोक्तलक्षणस्योक्तविशेषणविशिष्टस्य सस्वास. स्वनिर्णयाभ्यां दोषव्यवहारतदभावनिर्णयो व्यवहारतदभावनिर्णया- भ्यामुक्तविशेषणघटितलक्षणत्वनिर्णयाधीनलक्षणसवासत्वनिर्णया. वितीतरेतराश्रयप्रसङ्ग इति वाच्यम् अप्रतिहतविज्ञानानान्तान्त्रिका- णाम्ब्यवहारस्य लक्षणहानानपेक्षत्वेनात्मविशेषगुणभेदघटितासम. वायिकारणलक्षणवदितरेतराश्रयविरहात् । तान्त्रिकव्यवहारविषया. नुगमनफलस्य लक्षणस्य तद्यवहारमात्राधीनतया लक्षणप्रहाधीनत्वे. पीदानीन्तनव्यवहारस्य क्षत्यभावादिति भावः ॥ इष्टापत्तीचव्यम्विशेषणमिति नचात्रमेयत्वविशिष्टव्याभिचारस्य व्यभि- चारात्मकतया प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयितानिरूपकतावच्छेदक. व्यभिचारत्वाश्रयत्वेन दोषरूपतायामिष्टापत्तिसम्भपि व्यभिचार. कालीनघटादेयंभिचारानात्मकतया तथाविधर्मानाश्रयत्वेन दोषत्व टापत्त्यसम्भवात् तद्विशेषणस्य वैयाभिधानमसातमिति ·सामान्यनिरूक्तिविवेचना शङ्कयं वास्तवप्रयोजकप्राचीनव्यवहारव्याकुलीकरणमुखेनैवेष्टापत्तेर्वा. च्यतयापाततः प्रयोजकस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयितानिरूप. कत्वस्य शरीरेऽवच्छेदकत्वस्य पाषाणमयत्ववत्पर्वतादेर्दोषत्वापादक. स्वेन स्वरूपसम्बन्धरूपतामपहायानतिरिक्तवृत्तिरूपताया वक्तव्यत्वेन तद्घटितसद्भावस्योभयत्र लाम्यात्तारशानवच्छेदकविषयितानिरूपः काघटित्वस्योभयत्र विरहेण तदनवलम्बनेनैवेष्टापत्तिप्रवृत्तेर्वक्तव्यत्वा त् ॥ यद्वा मेयत्वविशिष्टव्यभिचारे दोषवारणायैव दीधितिकारस्य वि शेषणोपादानं तवेष्टापत्ती व्यर्थन्तदर्थन्तद्विशेषणं स्यादित्यलस्यताया एव व्यवहारवलेन तदभिमततया विशेषणोपादानपि दोषत्वप्रसङ्गरू. पोदोष इति नच वाच्यमित्यत्रैव तात्पर्यम् एतेनानतिरिक्तवृत्तिविष यितानिरूपकतावच्छेदकस्य तादृशानच्छेदकविषयितानिरूपकाघटि. तधर्मस्य दोषत्वप्रयोजकत्वे तथाविधव्यभिचारत्वाश्रयत्वस्य मेय. स्वविशिष्टव्यभिचारे सत्त्वेन दोषत्वेपि व्यभिचारकालीनघटादौ ताहशधाभावेन न तत्र तत्सम्भव इति कुतोव्यर्थविशेषणतेति. निरस्तम् । अन्वयितावच्छेदकधर्मबोधकतायाइति अन्वयितावच्छेदकत्वञ्च तदादि पदशक्यतावच्छेदकानुगमकबुद्धिविषयतावच्छेदकत्ववद् दोषपदश क्यतावच्छेदकानुगमकमुपलक्षणमेवातो न दोषादिपदस्य नाना थता नच व्यभिचारोदोष इत्यत्र व्यभिचारस्ताशयभिचारत्वा. श्रय इत्यन्वयबोधस्य पर्यवसितत्वेनोद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरैक्य प्रसङ्गात्तदसम्भव इतिवाच्यम् विधयांशेऽधिकावगाहिना शाब्दबो. धस्य स्वीकारात् व्यभिचारत्वेन तथाविधेनाभिन्नस्य मेयत्वविशि. व्यभिचारत्वस्यान्वयितावच्छेदकतया दोषस्य दुरित्वेन तथा विधविषयितानिरूपकतावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकोक्तविशेषणवि. शिष्टान्वयितावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकधर्मावच्छिन्नवत्त्वस्यैव दो. षत्वरूपताया वाच्यतया कथश्चिदप्युहेश्यतावच्छेदकविधेययोरैक्य- स्यात्राप्रसक्तेः॥ यद्वाऽन्वयितावच्छेदकत्वन्न शक्यतावच्छेदकोपलक्षण: तयाबिवक्षितमपितु तद्धर्मविशिष्टे दोषादिपदार्थान्वये तद्धम्मपि पदा. थतावच्छेदकीभूतोक्तविशेषणविशिष्टतादृशविषयितानिरूपकतावच्छे. दकधर्मस्य व्युत्पत्तिचिच्यात्तादात्म्येनान्वयाभ्युपगमेन तथाविधोध. मोन्वयितावच्छेदकरूप एव भवतीत्येतावदर्थमेवोपन्यस्तं तथाचत. २२सा० वि० ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना सद्भर्माणान्न तदादिपदशक्यतावच्छेदकघटस्वपटत्वादिवत्प्राति कम्पेण शाब्दबोधे प्रवेश इति विधेयांशेऽधिकावगाहिशा. विशेष्यसमानांशप्रवेशवैफल्यप्रसङ्गादनुपगमपक्षेपि न प्रकृते चिदनुपपत्तिरिति ॥ यद्यपि मेयत्वविशिष्टव्यभिचारे दोषवारणायोपन्यस्तविशेष साध्याभावववृत्तिसाधनस्य साधनावृत्तित्वेन ताशसाधनकत्व व्यभिचारताया वाच्यत्वेन तत्रैव दोषोद्भावनमुचितं तथापि साधन साध्याभावववृत्तित्वस्य हेतुनिष्ठतया तन्मात्रस्य व्यभिचाररूप पगमेनापि निरुक्तविशेषणदोषप्रसक्तर्निरुद्धप्रसरतया प्रक्राम्तोपरि तिलाघवप्रयुक्तोक्ताशङ्कनम्य व्याभिचारस्थले विरोधस्याप्येवमेव ग्यकतानुपयुक्तभागाधाटतस्य दोषस्य सम्भवितया विरोधपि प्र ताम्यवधानघटितसम्बन्धमूलकझटित्युपस्थितिनिबन्धनदोषाशा नस्य चासम्भवेन यथाकथञ्चिनिमित्तप्राप्तसत्प्रतिपक्षदोषाशङ्कापेर दोषादिव्यवहारमूलीभूतन्यायविषयप्राथम्यवत्पक्षादिसम्बन्धिदोष धानाशवाहत्यौचितीमित्याशयेनाश्रयासियाद्यव्याप्तिशङ्कावारव योपात्तदीधितिग्रन्थमाश्रयासिद्ध्याधब्याप्तिमाशङ्कयावतारयति नन यासिद्धयायति ॥ अनियन्त्रितविषयताके प्रत्यक्ष तुल्यवित्तिवेधतयोभयोभानस पिनियन्त्रितविषयताकानुमित्यादौ तथाविधभानन्नानुभविकमिर कल्पान्तरमाह असमानविशेष्यकस्यापीति । इदमापाततस्तदभावतदभावव्याप्यान्यतराविषयकस्येति तु: कथमन्यथा पक्षविशेष्यकपक्षतावच्छेदकप्रकारकवानासमानविशे कस्याप्याघेयतया पक्षविशिष्टपक्षतावच्छेदकाभावनिर्णयस्य मपि स्त्रादिन्यायेन नोक्तम्प्रतिबन्धकत्वम् । तादृशधर्मश्वाप्रसिद्धएवेतिनतथाव्यवहारइति अथ पर्वते धूमेन वहिस। धूमो न दुष्ट इतिव्यवहारानुपपत्तिः प्रकृतपक्षसाध्यहेतुकानुमिति तिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपकताबच्छेदकधम्मावा असम्बन्धिभेदस्य व्यबहर्तब्यस्याप्रसिद्धरितिचेन्न आकालावैचित्र सभा दुषधात्वर्थप्रतिबन्धकतायामेव प्रकृतानुमितिनिरूपितत्वाम स्यैव बोधनीयत्वात् । नचैवं हृदे धूमेन वह्विसाधने धूमो न दुष्ट । व्यवहारापत्तिः यस्किञ्चित्प्रतिबन्धकत्वे प्रकृतानुमितिनिरूपिता ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १७१ भावस्य सत्त्वात्तत्प्रतिबन्धकतासामान्ये प्रकृतानुमितिनिरूपितत्वाभा वस्थासम्भवभयेन विषक्षितुमशक्यत्वादितिवाच्यम् किञ्चितूपावच्छि नविषयिताव्यापकप्रतिबन्धकतात्वव्यापकस्वरूपविशेषेण नञर्थान्वये. ऽसम्भवविरहेण तस्यैव विवक्षिततया आपत्तिविरहात् स्वनिरूपितप्र. तिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकधर्मावच्छि- नवश्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकप्रकृतानुमितित्वम्यापकप्रतिब. ध्यत्वाभावादेरपि व्युत्पत्तिवचिध्येण बोधस्य वाङ्गीकारादिति । प्रकृतहेतुतावच्छेदकविशिष्टसम्बन्धइतिस्वज्ञानविषयप्रकृतहतुतावच्छेदक. वस्वरूपसम्बन्ध इत्यर्थः नच वह्निमान् द्रव्यादित्यत्र वहिसाधनं द्रव्या न्दुष्टमिति वद्धृमोदुष्टइत्यपि स्यात् व्यभिचारस्य स्वज्ञानविषयप्रकृत हेतुतावच्छेदकद्रव्यत्ववत्वसम्बन्धेन धूमेपि सत्वादिति वाच्यम् अन्व. यितांवच्छेदकाभिन्नस्वज्ञानविषयप्रकृतहेतुतावच्छेदकवत्त्वरूपसम्ब न्धस्यैव व्युत्पत्तिवैचित्र्यानिष्टया बाधनात स्वशानवियप्रकृतहेतुताव. च्छेदकवत्वसम्बन्धेन दोषवत्तायाः प्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छेदेनैव सत्त्वस्य वाङ्गीकारात् नचैवमपि यत्र प्रमेयवतोहेतुत्वं तत्र घटोदुष्टइ- त्यादयो यत्र महानसीयधूमोहेतुस्तत्र धूमोदुष्टइति यत्र धूमोहेतुस्तत्र महानसीयधूमोदुष्ट इत्यादयश्च व्यवहारादुर्वाराएवेतिवाच्यम् अन्वयि तावच्छेदकतावावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रकृत. हेतुतावच्छेदकतावावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकधर्मस्यैव नि ठार्थसम्बन्धघटकत्वात् अथैवं काञ्चनमयधूमस्य हेतुवास्थले दुष्टः त्वव्यवहारानुपपत्तिः काञ्चनमयत्वधूमत्वगतद्वित्वावच्छिन्नवत्त्वस्या. प्रसिद्ध एवं महानलीयधूमहेतुकस्थले धूमोदुष्टइतिवत् काञ्चनमयधू. महेतुकस्यलेपि धूमोदुष्टइत्यस्यानिष्टताया एवाङ्गीकरणीयतया काच नमयधूमोदुष्टइत्यस्य तथाविधधूमाप्रसिद्ध्या भ्रान्तैकसम्बन्धितयाचा. भ्रान्तानान्तत्र दुष्टत्वब्यवहारानुपपत्तिः वहिनाधूमसाधने साधनत्वे. नाभिमतोदुष्टइति व्यवहारानुपपत्तिश्च अन्वयितावच्छेदकसाधनता. वच्छेदकयोभैदादितिचेन्न प्रकृतान्वयिताविशिष्टप्रकृतसाधनताविशि. टावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकरूपस्य संसर्गघटकत्वाङ्गीकारात् वै. शिष्यश्च प्राथमिक स्वावच्छेदकतापाप्त्यधिकरणधर्मपाताव- च्छेदकताकत्वेन द्वितीयञ्च स्वसमानाधिकरणवृत्तित्व स्वनिरूपित. त्वोमयसम्बन्धेन एवञ्च संसर्गघटकीभूतोधर्मोधूमस्वगतैकत्वमेवेति ·१७२ सामान्यनिरुक्तिविवेचना न दोषवत्त्वाप्रसिद्धिः केवलघूमत्वेनान्वयितायां हेतुत्वे तद्वैशिष्टयास म्भवेन धृमोदुष्ट इत्यस्य न प्रसङ्गः धूमे काञ्चनमयत्वाभावग्रहकार इच्छया जायमानत्वेनाहाय॑तया दुष्टत्वांशेऽभ्रमतया च काश्चन मयत्वांशे भ्रमात्मकस्यापि प्रमासमशीलतया तद्यवहारस्थाभ्रान्तव्य वहारतोविशेषाभावेन न व्यवहारानुपपत्तिः अतएव द्रव्यादिहेतुक स्थले धूमोदुष्ट इतिव्यवहारमन्वयितावच्छेदकधर्मावच्छेदेन ताहश धर्मघटितसम्बन्धेन दोषवत्वस्यैव दुष्टत्वव्यवहारप्रयोजकत्वाङ्गीका रेण वारयतो हेतुताविशिष्टावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकरूपविशि एवत्वस्य संसर्गत्वे दोषवत्तायाः प्रसिद्धिसम्भवेपि काञ्चनमयधूम दुष्टइत्यस्यानुपपत्ति. धूमोदुष्टइत्यस्यापत्तिर्दुवारा । नच यत्राशेष हेतुतावच्छेदकस्य हेतुवृत्तित्वन्तत्रैवैकधर्मम्परित्यज्य न दुष्टत्व व्यवहार इतरत्र तु भवत्येव व्युत्पत्तिवैचित्र्यादिति वाच्यमोहग व्युत्पत्तिमेदस्याननुभविकत्वेनानभ्युपेयत्वादित्यप्यत्रानवकाशम् ना प्रकृतान्वयित्वादिघटितरूपेण संसर्गत्वस्यासम्भवितया ज्ञानविशेष विषवितापन्नधर्मविशेषभावेनैव तत्त्वस्य वाच्यत्वेन धूमोदुष्टइतिव्य हारप्रसङ्गोदुर एवेतिवाच्यम् । प्रकृतान्वयित्वस्य संसर्गाघटकत्व प्रकृतहेतुत्वस्य तथात्वसम्भवेन तत्तद्धर्मस्यान्वयितावच्छेदकतार ले तत्तधर्ममात्रावच्छिन्नप्रकृतहेतुत्वघटितस्यैव संसर्गत्वाभ्युपगमा य॑षसानेनोक्तातिप्रसङ्गासम्भवात् अनुपस्थितस्यापि संसर्गघटक न प्रकृतान्वयित्वस्यापि तथात्वसम्भवाच । वस्तुतस्तु हेतुताविशिष्टावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकत्वोपर क्षितधर्मघटितसंसर्गेण यद्धर्मविशिष्टे दोषवत्ता भासते स्वज्ञाना षयप्रकृतहेतुतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयाोगतावच्छेदक स्वोपलक्षितधर्मपर्याप्तिसम्बन्धेन तद्धम्मपि दोषवत्ताभानस्याङ्गीक राद धूमत्वमानं धर्मितावच्छेदकीकृत्य न तथाव्यवहारः अन्वीर तावच्छेदकीभूतधर्मेऽन्वयितावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकधर्माव च्छेद्यपर्याप्तरेव संसर्गत्वेन काञ्चनमयत्वधमत्वगतद्वित्वपर्याप्तेषू त्वगतैकत्वानवच्छेद्यतया धूमत्वस्य ताशद्वित्वपर्याप्स्यधिकर त्वेपि न क्षतिः साधनत्वेनाभिमतोदुष्टइतिव्यवहारश्च व्युत्पत्तिभेद ङ्गीकृत्योपपादनीयः। केचित्त साधनाप्रसिद्धिस्थले काञ्चनमयत्वधूमस्वाभ्यां साधन ·सामान्यनितिविवेचना नाभिमतोदुष्टइत्यादय एवं व्यवहाराः तेषामेवाभ्रान्तपुरुषीयत्वान्न तु काञ्चनमयधूमोदुष्टइत्यादयः काञ्चनमयत्वधूमत्वाभ्यान्धूमोदुष्टइति व्यवहारस्य प्रामाण्यञ्च साधनत्वेनाभिमतइत्येतदध्याहारेणैव सम्पाद. नीयम् । अन्यथा तृतीयान्तार्थस्य तदुभयवैशिष्टयस्य धर्मिमण्येवा. न्वयेन प्रामाण्यस्यासम्भवात् द्रव्यहेतुकस्थले द्रव्यत्वेन धूमोदुष्टो नतु धूमत्वेनेतिव्यवहारस्य प्रमाणिकत्वे स्वज्ञानविषयकप्रकृतहेतुता वच्छेदकवत्त्वरूपसम्बन्धघटितदुष्टत्वस्याव्याप्यवृत्तित्वे द्रव्यत्वाव. च्छेदेन दुष्टत्वस्य धूमत्वावच्छेदेन तदभावस्य च धूमेऽवगाहितया तदुपपादनीयम् अन्यथा दुष्टत्वे द्रव्यत्वावच्छेधत्वस्य धूमत्वावच्छे धत्वाभावस्य चावगाहितयैव तत् धूमोदुष्टातिव्यवहारश्च धूमत्वे दुष्टत्वावच्छेदकत्वमवगाहमानोऽप्रमाणमेवान्यथा तु प्रमाणमित्यव. ध्येयम् ॥ यत्किञ्चिद्विशिष्टान्तरविषयतास्वव्यापकरूपावच्छिन्नाप्रयोज्यत्वनिवेशेन तत्सङ्ग्रहस म्भवादिति अथ ताशरूपानवच्छिन्नत्वं स्वविषयतानिष्ठायामुभयाभा. वप्रयोजकाभावाधिकरणतानिरूपितप्रयोजकतायामेव निवेशयितुं युक्तं प्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यत्वस्य द्विधानिवेशाभावेन लाघवात् प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयतानिष्ठायाः प्रयोजकतायास्ताहशव्यः भिचारविषयतात्वावच्छिन्नत्वेनातिप्रसङ्गवारणसम्भवात् व्यभिचार. घटितवाधविषयतानिष्ठा च प्रयोजकतान निरूप्यनिरूपकभावानापन्न. व्यभिचारघटकपदार्थविषयतात्वेन तादृशेनावच्छिन्नेत्यव्यातिविरहा. बेतिचेन्न यत्र वहशे मेयत्वविशिष्टधूमाभावपट्टत्तित्वस्याभावाभा. वस्य चैकत्र द्वयमितिरीत्यावगाहिशानं तनोभयाभावप्रयोजिकाया हे. तौ साध्याभाववत्तित्वाभावरूपव्याप्तिवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावाधि करणतायाः स्वविषयतानिष्ठम्प्रयोजकत्वं द्वयम्, एकं निरूप्यनिरूपक. भावापत्रव्यभिचारघटकपदार्थविषयतात्वावच्छिन्नं परमभावत्वाव. च्छिन्नप्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नविषयतानिरूपिताभावत्वावच्छि मस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नविषयतानिरूपितवाहित्वावच्छिन्नविषयता स्वावच्छिन्नमस्तीतिद्वितीयस्योक्तरूपानवच्छिन्नत्वसम्भवेन मेयत्व. विशिष्टव्यभिचार एवातिव्याप्तेस्तादवस्थ्यात अभावाभावांशे भ्रमत्वे नाभावाभाववद्वह्नित्वस्याप्रसिद्धत्वेन विशिष्टान्तरत्वासम्भवाद्विशिष्टा. न्तरव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयतात्वव्यापकत्वस्य केवलव्याभिचाराव.

·१७४ सामान्यनिरुक्तिविवेचना गाहिबानविषयतायां व्यभिचारेण द्वितीयरूपेऽसम्भवात नच सा प्र. योजकता न स्वविषयतानिष्ठातेवाच्यं विशिष्टविषयतायाः प्रमीयवि. शेष्यत्वानतिरेकेण वह्नपं व्यभिचारप्रमात्मकतज्ज्ञानीयवह्निविशेष्य. त्वस्य विशिष्टविषयतात्वसम्भवात्तस्यैव चाभावविषयतानिरूपितामा वविषयतानिरूपितानिरूपितत्वात् एकत्रद्वयमितिरीत्याशाने विशेष्य. त्वस्यैकत्वात् नच स्वविषयतात्वावच्छिन्नप्रयोजकतायामधोतरूपा नवच्छिन्नत्वविश्यमितिनोकदोषइतिवाच्यं भ्रमप्रमासाधारणविषयः तायाः प्रयोजकत्वेन विशिष्टविषयतात्वेन प्रयोजकत्वस्य वक्तुमश क्यतयाऽसम्भवापत्तेः नच स्वविषयतात्वव्यापकरूपावच्छिन्नप्रयोज. कत्वमेव स्वविषयताप्रयोजकतापदेन विवक्षणीयम् आवश्यकञ्चत. त् अन्यथा धूमव्यभिचारिवह्निमान्धूमवान्धरित्यत्र वाधघटकत या धूमव्यभिचारिवह्निमवावच्छिन्नविषयताप्रयोज्यायां पक्षेसाध्यवै. शिष्ट्यावगाहित्वाभावाधिकरणतायां विशिष्टान्तरविषयतात्यव्याप. करूपावच्छिन्नाप्रयोज्यत्वेन धूमव्यभिचारिवाहिमत्यतिव्याप्तरितिवा च्यं यत्र मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयकं ज्ञानमुक्तकत्र द्वयरत्या भ्रमा. स्मकमेव व्यभिचारज्ञानश्चाताशमपि तत्रातिव्यास्तथाप्यवारणातू अभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपि. तवह्नित्वावच्छिन्नविषयतात्वस्य मेयत्वविशिष्टभ्यभिचारविषयतात्व. व्यापकत्वात् नच विशिष्टान्तरत्वं विषयतात्वविशेषणमेवेतिवाच्य तत्त्वं हि स्वावच्छिन्नविषयताशून्यप्रतीतिविषयतावृत्तित्वरूपभेव तस्वस्य स्वावच्छिन्नाविषयताशून्यभ्रमविषयतावृत्तित्वेन निरूप्यनि. रूपकभावापन्नवाधादिघटकपदार्थविषयतात्वे सत्त्वेनासम्भवापत्तेः । एतेन स्वावच्छिन्नविषयताशून्यप्रतीतिविषयतावृत्तिरूपावच्छि नाप्रयोज्यत्वमेव कुतो न निवेशितमित्यपि निरस्तम् स्वावच्छिन्नवि. षयताशून्यत्वं स्वावच्छिन्नविषयतात्वव्यापकरूपावच्छिन्नाभावरूपमे. वेत्यपिन वाच्यं मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वस्य स्वपदार्थत्वेव्यभिचार. प्रतीतेरप्यतथात्वापातात् नापि स्वावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगि- ताकमेदप्रतियोगितावच्छेदकतावावच्छिन्नपयांपत्यनुयोगितावच्छे. दकरूपवृत्त्यन्यत्वं तत् वृत्तित्वञ्च स्वविषयतावच्छेदकतात्वावच्छि. नपाप्स्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेनेतिवाच्यं वाधवादेः स्वप. वार्यत्वे मेयत्वविशिष्टवाधादिप्रतिस्तथात्वापाता नच रूपवृत्तित्वशः ·सामान्यनिरूतिविवेचना रोरे न्यूनवारकपर्याप्तिननिवेशनीयेतिवाच्यं निरुक्तरूपस्य वह्नित्वतदा. श्रयसाधारण्येन बाहिन्वादिना घटाद्यवगाहिनो पाधभ्रमस्योक्तरूप त्यन्यत्वसम्भवेनासम्भवापत्तेःनच स्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितविशे ध्यत्वानवच्छिन्नावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छदकर पवृत्त्यन्यस्वं वाच्य वृत्तित्वञ्चन स्वविषयतानिरूपितविशेष्यत्वावच्छि भावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धन तथासति वह्निः स्वाभावत्वहदत्वगतसमुदायत्वे नमस्यापि वृत्तिस्वेनासम्भवासम्भवा. दितिवाच्यं कालीमस्वविशेषितहदपक्षके संयोगेन वाहित्वविशिष्टसा. ध्यके संयोगेन हित्वहेतुके वाघज्ञानस्य स्वरूपासिद्धिचानस्य च बाध. कालीनस्वरूपासिीखत्वावच्छिन्नविषयताविशेषनिरूपितविशेष्यत्वान वच्छिनावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूप वह्नित्वस्वाभाष स्वहदत्वकालीनस्वस्वरूपत्वसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितात्वगः तसमुदायत्वे वृत्तित्वेन बाधकालीनस्वरूपासिद्धावतिव्याप्तिप्रसङ्गात् न च यद्यदूपावच्छिन्नविषयित्वं स्वावच्छिन्नविषयित्वव्यापकं ताव. दूपावच्छिन्नविषयताशुन्यं तदितिवाच्यं गौरवात् नचैवंसति ता. वद्रूपावच्छिन्नविषयताशुन्यप्रतीतिविषयतावृत्तिरूपावच्छिन्नाप्रयो- ज्यत्वस्य ताशरूपानवच्छिन्नत्वस्य वा निवेशे दोषाभावेन ग्रन्थोक. ज्यापकत्वगर्भनिरुक्तविशेष इति बाच्यं व्यापकत्वमात्रांशे साम्ये. पि फूटत्वस्यातिगुरुशरीरस्याधिकस्य प्रवेशेन गौरवात् यत्र बाधप्रमा नियमेन नियतैकपदार्थविषयकसमूहालम्बनात्मिका भ्रमश्च न तथा तत्राव्याप्त्यापत्ताधम्रमस्योक्तशून्यत्ववत्त्वात् । वस्तुतो यद्यद्रूपमध्ये विशिष्टरूपस्यापि धारणसम्भवेन तद्रूपाव. च्छिन्नविषयताशुन्यत्वस्य ब्रमे सम्भवनासम्भवस्य दुरित्वाव न च यद्रूपावच्छिन्नविषयताशुन्यप्रतीतो भूमान्यत्वविशेषणं वा. च्यमिति वाच्यं प्रागुक्तैकत्रद्वयमितिरीत्या भूममादायोद्भवित. स्थदोषस्य दुरुद्धरत्वादित्यलमुदक्षरविचारपल्लवेन अखण्डाभा. वघटकतया सार्थक्यकरणमृजुमतिपरिशीलितं ययुक्तगतिनस्या- स्यादेव शोभनम् ॥ अवच्छिन्नत्वस्यावच्छेद्यभेदभिन्नत्वात् निरुका धिकरणतानिष्ठप्रयोज्यतानिरूपितप्रयोजकत्वनिष्ठत्वेनैवोपादेयतयाs नवच्छिन्नत्वकल्प एव गौरवमितिवचनं वालवचनमेव अवच्छिन्न- स्ववत्प्रयोज्यत्वस्यापि भिन्नमूर्तिकत्वेनोकाधिकरणतानिष्ठस्यैवोपादे.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना यत्वेन साम्यात नच ममोक्ताधिकरणतानिष्ठत्वंविशेषणं तव तक्ताधि करणतानिष्ठप्रयोज्यतानिरूपिन प्रयोजकतानिष्ठत्वं विशेषणमितिगौर वमितिवाच्यं निरुक्तावच्छेद्यत्वस्य विभिन्नरूपत्वयुक्तावच्छेद्यता. त्वस्थानुगतस्वपदार्थघटितत्वेनानुगतस्यैवाभावप्रतियोगितावच्छेद कत्वेनोपादेयत्वात् उक्ताविशेषणोपादाने प्रयोजनाभावात् अन्यथोक्त विशेषणोपादानेपि गत्यभाधादुक्काधिकरणतानामत्यन्ताननुगतरूप स्वात् अधिकरणतावादिविशेषेण तदनुगमने अवच्छेद्यतास्वविशेषेण तदनुगमनेपि क्षत्यभावादभावकूटनिवेशे तु सुतरामेव तन्निवेशे न प्रयोजनमिति ॥ इति सर्वतन्त्रस्वतन्त्रपण्डितकुलपतिधर्मदत्तशर्म (बच्चाझा) विरचितः सामान्यनिरुक्ति गूढार्थन वालोकः समाप्तः। जयकृष्णदासगुप्ता- विद्याविलासप्रेस, बनारस सिदी।

·शुद्धिपत्रम् । पु. शुरुम् अशुद्धम् स्वध १. ६ १४ साधक साध्यक २४ ११ ३० १२ ম स्वाट्टे तद्रू ध्यान दोषास १२ १८ १२ २१ मात्र त्वाभ्रे यद्रू ध्यत्वान दोषस कपिक विधेयम्भामत्व येग कारण्य पक्षविशेष्यक १३ २४ १३ १३ १३ २४ २७ १४ पक्षामा क्षया १४ १० १४ १६ . १४ १४ विधेयव्यास्यत्व योग करण्य पक्षविशेषणक पक्षमा क्षाया नंन पर्वते मादायापि पाद समवाय निरूपितरवाभा सस्वाहा पक्षविशेष्यकामविषयः स्वमिति वा वय पर्वतत्वेन देरेव २८ नन पर्वत मादायपि दपाद समाय निरूपितभा सस्वाभावादो पक्षविषय स्वमिवा न्यय पर्वततस्पेन देव ३२९ ३ १४ १५ १५ E १८ १५ ·शुद्धिपत्रम् । A . प. ३ ३ २१ २८ १९ अशुद्धम् परिक तजिकरक মা रूपणो रिचे तयां तत्कापति दत्वनि नश्व काली भावत वहिस्वाभावत्व प्रातिस्वीक प्रातिस्वीक परिष्क तमिरूपितनिरूपक प्रामाण्य रूपेणो रितिचे तया एतत्कल्पेऽपि दनि २२ ૨૮ ३१ १५ कालीन २५ भावस्यत WWW Air W २२ बबिस्वाभावाभावस्व प्रातिस्विक प्रातिस्विक २० ताकाभावा स्वविषयि ३६ MM ताकाअभावा स्वावच्छिमविषय तपकि न्यतरवत्चमेव २० २१ न्यतरमेव १९ साध्यतता साध्यवत्ता तत्रितय २९ ततृय ५६ याव यत्पाव नचा भ्रमे त परस्पर वि नासम्भव नचाया भ्रमे तत्र त परस्पर स्वावच्छिन वि नासम्भषसम्भव स्याप्यभावात् तवैव जलवटे हदी पपादन विशिष्टाभावा २३ स्याभावात् तवैव जलवद्धदो पपदन विशिष्ठा १५ २१ ६६ २२ ·शुद्धिपत्रम् । ० प. १ ११ अशुदम् कत्वे विषय विषय जनक संसर्गा गिकत्व १३ १५ १६ गत्वका तद्धदेवि २१ यतयासा १४ १९ भाववत्का स्वेन वहद देकयोर्यस्पदायत्व झानाभि पक्षकवि वृत्तिनि परिकारे बन्धकयो कवत्त्वे विषयक विषयक जक संसर्गस्वा गिक गिस्वका सद्धदवि यस्य सा भाववदभाववस्का खेनैव वज्रद दकयोर्यत्पदार्थस्व ज्ञाननि पक्षवि वृत्तित्वनि परिष्कारे बन्धकयो तायश परिष्कृत यतु तत्तद्रू कायाअभा दिकेति तं नतत्र तस्य तस्य व्य वृत्तिवध ज्येयस्वस्य क्रियेत निवेश्य १ ७८ ३ नाश परिकत ८२ २९ ८२ ३१ यत्त ८५ २ तद्रू कायाममा दिका ८८ ३१ २ त तन्नतन्त्र ९८ तस्य व्य पत्तिय वयस्यस्य क्रियते निवेदश्य १७ ·शुद्धिपत्रम् । पृ० प. ७ ११ १०३ ११ २४ ३ अशुद्धम् टया करवान्यनमसम्बन्धने कतया बान्ववाहिव्याप्यधूमश्वे दितिति वा वव्यादि तृतया मिन्यनुव्य विषयिता लक्ष्यत्वापात् दोषोः कघटक वृत्तिक विराहत् प्रोक्षरिक चारप्रतिबन्धक्तासा त्वस्यात्र विषयसा शुद्धम् दया करवान्यतमसम्बन्धेन कताया बान्वद्यभावबांध दितिवा वव्याप्यादि त्रितया मित्यव्य विषयता लक्ष्यत्वापातात दोषाः कंगत वत्तित्वक विरहात् प्राक्परिक चारविषयतासा स्वस्वाध विषयवसा ११४ ६ ११५ ११५ २२ ११५ ११५ वस्वस्याता वत्वस्य ता ११६ ९ रखावद विश्वय स्वषद निश्चय १६ तत्वस्व स्वस्वनिरूपितस्व ३ तस्यत्र ११८ ११८ तस्व स्वस्वरूपिस्व तेत्यत्र नासम्भवसम्भव: व्यापक स्वविशिष्ट , ११८ ११ नासम्भवः व्यापक स्वशिष्ट १२० जवद् तत्तृत स्य स अलव तत्रित १२० त्य वा स ·शुद्धिपत्रम् । प० अशुद्धम् ह्रदोमा प्रतिवध्यताव शुद्धम् हृदोवह्निमा विषयताव १२१ १९. प्तिः ए ६ १३१ १३१ २३१ १८ १२१ १३३ विषथतावच्छेदकः स्वादुक्त गिताया द्रव्यत्वाव्या मेयस्ववद्घटे गुरुत्वात् ज वैलक्ष्य विषयत्वा वृत्तिरूपता दोषस यन्त्र तैवेति ३ १३७ १३७ १३८ २१ विषयितानिरूपकतावच्छेदक स्वदुक्त गिताघटिताया टूव्यस्वव्या मेयत्ववद्विशेषगुणवद्धटे गुरुत्वाज वलक्षण्यम् विषयित्वा वत्तिस्वरूपता दोषज्ञानस यत्रैवा तैवमवेति नुसर साध्य श्रयासिद्धि भाववदहथभाव वध्यता वतारशद्रव्ये ध्योः त्यादि १४१ १४३ १४३ २३ शर साव श्रयसिद्धि भाववहथभाव बन्धकal पदव्ये दयो। यादि ६ १४६ १४६ १४७ १७ १४८ १४९ १२ वाण वारण वारण वारणरूप ३१ वाभाव स्वाभाव पकनाकत्व १५३ पकत्व १ १५५ स्वरूपकसस वाघत्वो स्वरूपस वाधत्वस्वी कताव कतानव ·६ शुद्धिपत्रम् । पृ. शुद्धम् २८ अशुद्धम् मवाध रिवा वाघभ्रम रितिवा १५८ ६ देवव्याव्य रघाटित स्वव्याप्य राघटित १५९ १५९ २२ यस्य ष्ट्रयस्य दावव्या घटितत्वस्व दवव्या घटित्वस्य तत्बात घटिवा १६० १६. स्वात घटितस्वघटितवा ११ टन्तर घाटवा ष्टान्तर धटितत्वा १६१ १२ १६२ १६४ ३ १६४ रूपताया पेक्षक्षया संदर्भहति तमघ व्याधि वैशिष्ट्य द्रूपा तोश्त करि २९ १३ १६४ १३ २१ रूपतया पेक्षया सन्दर्भविरोध तमत्वघ व्यधि वैशिष्ट्यश्च यद्रूपा तोत्त कारि तानव अव्यस वृत्तित्वरू घटितत्प तत्तद्धर्मेपि तर्नि विषयप्र काभिन्न ताव १६९ अस धृत्तिरू घटित्व तदपि तर्नि वियप्र कावच्छिन्न १७१ इति शुद्धिपत्रम् ।

·No text on this page.

·६ काशा संस्कृत सारजन्यमाण . - . १६ वर्षश्त्यदीपकः । कालनिर्णयब्रतोद्यापन सहितः।म०म० पण्डित नित्यानन्द पन्त. पर्वताय विरचितः। (कर्मवि९)२०३-८ ९० श्रोतसूत्रम् । श्रीमन्महर्षि-लाट्यायनप्रणीतमनिटामान्तम् । (कर्म० वि०१०) ९८ नलचम्पू: अथवा दन गन्तीकथा महाकविश्रीत्रिविक्रमभष्टविरचिता । विषम५५ प्रकाशाख्यख्याएटया सहिता । भावबोधिनी टिप्पणी सहिता । (का०वि०१०, ९९ श्रीब्रह्मसूत्रन् । श्रीलगवनिम्बार्क महामुनीन्द्रविरचित वेदानरपारिजात सौरभा. ख्यसूत्रवाक्यार्थग श्रीश्रीनिवासाचार्यचरणप्रणीत श्रीवेदान्तकौस्तुभभाष्येन च सनाथीदासम् । (श्रीनिम्बार्कभाष्यम्) (वेदान्त वि०१०) २०३-० १०० वाग्वल्लभः। सर्वथाऽपि नवीनोऽपूर्वः प्रौढः परमोपयोगितया नियतमुपादेयतमश्छ. न्दोनिबन्धः, श्रीमता दैवज्ञाग्रेसरेणागममामिकेण कविपुङ्गवेन दुःखमअनविदुषा विरचितः, तत्सुतन बहुशास्त्रपारगेण कविचक्रवर्तिना महामहोपाध्यायेन देवीप्रसाद. पण्डितप्रवरेण कृतया वरवर्णिन्या टीकयोपस्कृतः । (छन्दः शास्त्र वि०४).२-८ १०१ सिद्धान्तलक्षणम् । श्रीजगदीशतर्कालङ्कारकृतम् । न्यायाचार्य श्रीशिवदत्तमिश्र. दिरचित गगाख्यव्याख्या टिप्पणी सहितम् । (न्याय विभागे४) ०१-८ १०२ वेदभाष्यभूमिकासंग्रहः । ( सायणावार्यविरचितानां स्ववेदभाष्यभूमिझानां संग्रहः)। [वेद०वि०५३.२-८ १०३ माधवीयधातुवृत्तिः । श्रीमत्सायणाचार्यविरचिता। (व्या०वि०१२) रु०६- २०४ बौधायनधर्मसूत्रम् । श्रीगोविन्दस्वामिप्रणीतविवरणसमेतम् । [कर्म०वि०११] २०४-. १०१ ताण्डयमहाब्राह्मणम् । मायणाचार्यविरचितमाष्यसहितम् । (प्रथमोभागः) (वेद वि०६) २०५-० १०६ न्यायमञ्जरी। जयन्तभट्टकृता । न्याय-व्याकरणाचायण 4. सूर्यनारायणशास्त्रिणा कृतया टिप्पण्या समेता। द्वितीयोभागः। [भ्या०वि०१५] रु०३--० १०७ शारदालिलकम् । श्रीमद्राघवभकृतपदार्थादर्शटीकासहितम् । (तन्त्रशा वि०१० १०८ मन्त्रार्थदीपिका । म. म. श्रीशत्रुघ्नविरचिता । (वेद० वि०७) २०२० १०९ शब्दशकिप्रकाशिका । श्रीमजगदीशतर्कालङ्कारविनिर्मिता । श्रीकृष्णकान्त. विद्यावागीशकृतया कृष्णकान्तीटीकया श्रीमद्रामभद्रसिद्धान्तबागीशविरचितया रामभद्रीटीकया च समलता। न्यायावार्य काव्यतीर्थ पं. दुण्डिराजशाखि. कृतया छात्रोपयुकया विषमस्थल टिप्पण्या मुलकारिकार्थन च सहिता। (न्या वि०१६) ३०४-८ ११० योगदर्शनम् ( पातअलदर्शनम् ) भगवत्पतञ्जलिरचित, राधयानन्दसरस्पतकृत- "पातक्षलरहस्याख्याटिप्पनीयुकया द्वादशदर्शनकाननपबाननायरूपतिमिश्रवि. रचितया "तत्ववैशारधाव्याख्यया भूषितेन विज्ञानमिधुनिर्मित योगवातिका समुद्भासिते. मधुपुरीयकापिकमठस्थस्वामिहरिहरानन्दारण्यकृतभास्वतीवृत्या सहितेन भगवच्छ्रीकृष्णद्वैपायनम्पादेवोपज्ञ-"सांख्यप्रवचन" भाष्येणोद्योति. तम् , प्रदेशविशंपेषु श्रीसन्माध्वसम्प्रदायाचार्य-दार्शनिकसार्वभौम-साहित्य दर्शनाधाचार्य-सरस्न-न्यायरल-गोस्वामिदामोदरशास्त्रिणा विहिता टिम्पन्या "पातालप्रभागनामिकया भूमिकया च संवलितम्, एतदीयसंशोधनपम्पादन. कर्माचा (योगशास्त्रविभागे३) २०५--" - प्रमिथानम्-चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, पनारस सिटी।