·Koprod श्री: आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता। सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्रपरिष्कृता ॥१॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्वादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥ २॥ स्तबक: ८२.

·THE
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES
А
COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS
NO. 82
THE
Akhyata Chandrika
A LEXICON OF SANSKRIT VERBS
Ву
BHATTAMALLA
Edited for the First time with Indexes etc.,
Ву
S, P. V. RANGANATHASWAMI ARYAVARALUGARU
Grandson and grateful pupil of Mahamahopadhyaya
Sri Paravastu Bhagavada Venkataranganathacharya
Aryavaraguru, Vizagapattam
Re-Edited by
VYAKARANA-SĀHITYĀCHĀRYA-SĀHITYARATNA
PANDIT S'RI HARAGOVINDA MISÄRA
PUBLISHED BY
JAYA KRISHNA DÂS AARIDÂS GUPTA
The Chorokhamba Sanskrit Sarisa Office,
Benares City
1936.

·( All Rights Reserved by the Publisher)
PUBLISHED BY
JAYA KRISHNA DAS BARIDAS GUPTA
The Chowkhamba Sanskrit Series Office
BENAR ES.
Printed at the Vidya Vilas Pross, Benares,
1936.

·॥ श्रीः ॥
चौखम्बा-संस्कृत-ग्रन्थमाला
(ग्रन्थ-संख्या ३७)
सी.नं.८२
श्रीभमल्लविरचिता
आख्यातचन्द्रिका।
(क्रियाकोशः)
वैशाखपत्तनीयेन, महामहोपाध्याय श्रीपरवस्तु भगवद्वेष्टरङ्गनाथा
चार्यायवरगुरुपौत्रेण, तत्पादसेवासमधिगतविधावैशधेन
वेङ्कटरङ्गनाथस्वामिना आर्यवरगुरुणा
पदसूच्यादिविन्यासपूर्वक परिष्कृता ।
सेय
व्याकरणसाहित्याचार्य-सहित्यरत्नेन
पण्डित श्रीहरगोविन्दमिश्रेण संशोधिता।
प्रकाशक:-
जयकृष्णदास हरिदास गुप्तः-
चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस,
बनारस सिटी।
वि० सं० १६६३
राजकीयनियमानुसारेणाव्य मर्वेऽधिकाराः प्रकाशकेन स्वायत्तीकृताः ।

·प्राप्तिस्थानम्-
चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय
बनारस सिटो।

·प्रमेयसूची। पत्रसंख्या - १-१३ S १३-३३ १३ २० १ भूमिका २ प्रशस्तिश्लोको प्रथमकाण्डारम्भः ३प्रन्थारम्भः भावधिकारवर्गः१ बुद्धिवर्ग: २ अन्तःकरणवृत्तिवर्ग: ३ वास्क्रियावर्ग:४ ध्वनिक्रियावर्गः ५ प्रथमकाण्डसमाप्तिः द्वितयिकाण्डारम्भः मनुष्यचेष्टावर्गः१ ब्रह्मचेशवर्ग: २ क्षत्रियचेष्टावर्ग:३ वैश्यचेष्टावर्ग:४ शद्रचेष्टावर्ग:५ द्वितीयकाण्डसमाप्तिः तृतीयकाण्डारम्भः प्रकीर्णकवर्ग: १ सनाद्यन्तवर्ग:२ नानार्थवर्गः ३ आत्मनेपदपरस्मैपदवर्गः ॥ तृतीयकाण्डसमाप्तिः परिशिष्टम् ५ पदसूची ५ पर्यायार्थसुची ६ शुद्ध पाठः, पाठभेदश्च इत्याख्यातचन्द्रिकायाः प्रमेयसूची समाता । ३४-५० ३४ -०९

·No text on this page.

·. प्रथमावृत्त भूमिका । वन्दे श्रीपरवस्तुश्रीवासगुरोः पदाश्रितं तनयम् । वेङ्कटरगशगुरु रामानुजमुनियोजसितबोधम् ॥ इह खलु जगत्प्रसिद्धासु सर्वास्वपि भाषासु गीर्वाणसंस्कृतादि. शब्दैव्य॑वह्रियमाणा आर्यभाषैवातिप्राचीनेति निर्विवादमेव । सा च भाषा नामाख्यातादिभेदेन चतुर्धा विभका श्रीमता यास्के. न-"तधान्येतानि पदजातानि नामाख्याते चापसर्गनिपाताश्च" इति । तत्र सत्त्वप्रधानानां नानां समाम्नायरूपेणार्थादिबोधका भट्टला. युधादिप्रणीता निघण्टुकोशाधपरनामधेयाः प्रसिद्धा एव निबन्धाः । भावप्रधानानामाख्यातानां समाम्नायरूपेणार्थबोधकाः काशा बहुभिः प्राचीनैः प्रणीता इति तत्तद्वयाख्यातृभिः स्वीयप्रन्थेषु प्रमा. णतयोपन्यस्रोर्वाक्यौायते । तत्र च मवष्टिपथंग तास्त्वेते-(१) भट्टमल्लविरचिता आख्यातचन्द्रिका, (२) विद्यानन्दस्य क्रियाकला. प, (३) वीरपाण्डयस्य क्रियापर्यायदीपिका, (४) रामचन्द्रस्य क्रिया. कोशः, (५) कविसारङ्गस्य ? प्रयुक्ताख्यातमञ्जरी, (६) गुणरत्नसूरेः क्रियारत्नसमुच्चयः, (७) दशबलस्य (वरदराजस्य वा) धातुरूपभे. दः, (८) हलायुधस्य कविरहस्यम् । तेषु चायमाख्यातचन्द्रिकाख्यः क्रियाकोशो मल्लिनाथादिभिः प्रामाणिकैः व्याख्यातृशिरोमणिभिः प्रमा- णीकृतः, यतस्सवेष्वपि क्रियाकोशेषु प्रशस्तः । अस्य च कर्ता भट्टमलः कतमं देशं कतमं च कालं भण्डयामासेति विदानी न निश्चेतुं शक्यते । परं तु नामलिङ्गानुशासनकर्तुरमरसिंहानवीन:, खिस्ताब्दीयचतुर्दश- शतकस्थमल्लिनाथात प्राचीन इति चानुमीयते । यत आख्यातवन्द्रि- कायाः काण्डवर्गादिरीतिरमरकोशानुसारिणी, यतश्च श्राख्यातचन्द्रि का प्रमाणत्वेनोद्धृतवत्सु मल्लिनाथ एव प्राचीनः । आख्यातचन्द्रिकाप्रमाणयितारस्त्वेत-(१) मल्लिनाथसूरिः, (२) अमरकोशटीकासर्वस्वकारोवन्धघटीयस्सर्वानन्दः, (३) मल्लिनाथसू. रिसूनुः कुमारस्वामी, (४) कविकल्पद्रुमव्याख्याता दुर्गादासा, (५) अभिज्ञानशकुन्तलव्याख्याता राघवमः, (६) रामायणचम्पूव्याख्याता ·a ( Il ) रामचन्द्रः, (७) मनोरमाद्भहोजीदीक्षितः, (5) सटीकराधवनैषधीय- काव्यकर्ता हरदत्तसूरिः। आख्यातचन्द्रिका मुमुद्रयिषुभिः श्रीमद्भिरस्मत्पितृचरणैः सर्वशास्त्रस्वतन्त्रधिषणैः प्रातःस्मरणीयनामधेरैः श्रीनिवासजग न्नाथस्वामिभिरार्यघरगुरुभिः लिङ्गं वंशोद्भवबहुभाषावैज्ञानिकल. धमाजीपण्डितस्य उत्कलमातृकाया मान्ध्रातरेषु पुत्रिका लेखितु. मारब्धा, तेषु परमपदमलङ्कुर्वाणेषु मया सम्पूरिता । यिषति च मयि मधुरेशपुर(Madras)स्थ राजकीयप्रधानपाठशालासं. margreuta:(Professor of Sanskrit, Presidency College) राजकीयप्राचीनलिखितपुस्तकालयाध्यक्षः (Curator, Govern. ment Oriental Mss. Library ) एम. ए. उपपदधारी श्रीशेषगि- रिशास्त्री १८९३-९४ वत्सरीयविज्ञापनायां ( Report of search for Sanskrit and Tamil manuscripts for the year 1893-94.)आख्यातचन्द्रिकाविषयिणी स्वीयां मुमुद्रयिषामेवं व्यक्तयकरोत:-Akhyatachandrika is a short treatise on verbs written by Bhattamalla. I have not seen the work noticed in any of the catalogues of Sanskrit manuscripts published in India or elsewhere. ** From the above description, it will be clearly seen that the work will be a very useful guide to the students learning Sanskrit and has a high educational value in consideration of which I intend editing it with notes and making it accessible to students studying Sanskrit in schools and colleges in this Presidency. ततो मत्पुस्तके- नापि प्रोत्साहयितुकामः पत्रमेवमलिखम्:-I see from your report on manuscripts that you are just going to get printed Akhyatachandrika of Bhattamalla with index and notes so that it may be useful for students. Sometime ago I got a manuscript of the same iu Uriya character and have translated it into Telugu with the object of getting it printed myself. Now as you have ·(III) you I undertaken to do that work with additions which may be great used to students. I have the honour to write am ready to send the manusecript if you think it worth your perusal. तदुपरि तत्प्रेषितं प्रत्युत्तरम्:-Many thanks to you for your kind letter. I shall be much obliged to you if you send the Telugu transcript which you have made from the Uriya Ms. of the Akhyatachandrika of Bhattamalla, I have already secured three copies of the work from the three different countries, Salem, Kumbakonam and Mysore. Your transcript which comes from the Uriya Ms. must be very important. *** (25th. June 1900). ततो मत्पुस्तकस्य प्रतिकृतिः प्रेषिता । सेोऽपि तत्प्राप्तिमनुमोदयन्नेवमलिखत:-Many thanks to you for the copy of the Akhyatachandrika, which you were kind enough to send me and also for the care ful collation you made of the transcript with the original. ** The work will be printed with an introduction, wherein I shall express my obligation to you for the good copy which have kindly secured for me. (29th, January 1901). एवं न्यस्तभरेऽपि मयि दैवदुर्विपाकेन तस्य स्वर्गवासेन तत्रापि विघ्नमनुभूय पुनरपि मय्येवाविशदाख्यातचन्द्रिकामुद्रणमारः। शेष. गिरिशास्त्रिसमीपप्रेषितमन्मातृकाविषये तत्पुत्रसकाशे पत्रद्वारा स्वयं गत्वा च कृतोऽपि यत्नः न फलेपहिरभूत् । 'पुस्तकं वनिता वित्तं पर. हस्तगतं गतम् इति ह्याभाएकः । नानाविधापूर्वमहामन्यसम्पादनरसिकस्य काशीस्थस्यास्मन्मित्र. धर्थस्थ श्रीगोविन्ददासमहाव्यस्य प्रेरणया चौखम्बासंस्कृतपुस्तकमा. लाध्यक्षोऽनेकापूर्वमहानिबन्धप्रकाशनरसिकः श्रेष्ठिश्रेष्ठः श्रीहरिदास- गुप्तः स्वीयपुस्तकमालायामेनामाख्यातचन्द्रिका प्रचिकाशयिषुर्मय्येव शोधनमारं न्यधादिति दूरदेशस्थो विघ्नैर्मुहुर्मुः प्रतिहन्यमानोऽप्यह मेतत्कार्यसम्पादनाव प्रावर्तिषि ।

·( IV) - एतन्मुद्रणाधारभूता मातृकास्त्वेता:- १ श्रीलिङ्गवंशोद्भवानेकभाषावैज्ञानिकलक्ष्माजीपण्डितल्यात्कला तरमयी तालपत्रमातृका । एतत्पठने श्रीमता महाराज-श्रीविक्रमदेव. वर्मणाऽस्मन्मित्रप्रकाण्डेन यः सहायोऽकारि तदुपकारवर्णनेऽशकस्तं महाराजमनामयदीर्घायुष्टाशिषा योजयामि ! २ श्रीविजयनगरमहाराजांग्लपाठशालासंस्कृतप्रधानोपाध्यायस्य मेडेपल्लिवेङ्कटरमणपण्डितस्य मातृका अन्ध्राक्षरमयी ब्रह्मचेष्टावर्गान्ता। ३ मैसूरराजकीयप्राच्यकोशागार ( Mysore Govt. Oriental Library)स्था १०६ सङ्ख्याका कर्णाटलिपिलिखिता प्रथमपत्ररहिता प्राचीनकागजपत्रमयी । एषा च तत्कोशागाराध्यक्षस्य बि.ए. उपपद. धारिणोऽस्मन्मित्रवर्यस्य श्रीमहादेवशास्त्रिणः कृपया यावत्संशोधनम- स्मन्निकट स्थापितेति तन्महाशयस्योपकारं वर्णयितुमक्षमः तस्य धन्य- वादं प्रकाशयामि । तस्य चान्ते “रौद्रिसंवत्सरअधिकाश्वीजमासे सितपक्षे द्वितीयाइन्दुवासरे"""रुनगरस्थितसञ्जीवय्यपुत्र केशवप्पेन लिखितम्" हात लेखनसमयो वर्तते । एतन्मातृकाप्रयाधारणैकां पुत्रिका निष्पाद्य, पाख्यातमजरी- क्रियाकोश-कविकल्पद्रुम-धातुपाठ-धातुवृत्ति-कविरहस्यादिग्रन्थस. हायेन यथामति संशोध्य च तदनुसारेणैषा मुद्रणा निरवय॑तेति शम्। गच्छतः स्खलन कापि भवत्येव प्रमादतः। हसन्ति दुर्जनास्तत्र समादधति साधवः ॥ गुणदोषौ बुधो गृहन्निन्दुक्ष्वेलाविवेश्वरः । शिरसा श्लाघते पूर्व परं कण्ठे नियच्छति ॥ विशाखपत्तनम् इति विज्ञापयति वेङ्कटरगनाथस्वामी.

·द्वितोयावृत्तिभूमिका। क्रियाकलापाख्यातमारायाख्यातकोषेषु मूर्धन्यत्वेनावस्थितायाः श्रीमह. मल्लविरचिताख्यातचन्द्रिकाया माधसंस्करणं महता श्रमेण सम्पादितं त्रिमवनि. विद्वदग्रेसरैः श्रीपेटमाथस्वामिमिरित्यत्र नास्ति कश्चित्सन्देहलेशः । पुनः भेष्ठि. वयः काशीस्थविद्याविलासमुद्रणयन्त्रालयाध्यक्षैर्जयकृष्णदासहरिदासगुप्तमहोदयैर्मयि सम्न्यस्तमख्या द्वितीयसंस्करणमार पिष्टपेषणायितं नाकलयन्त प्रेक्षावन्तः, सूक्ष्माक्षरस्वादिनाऽक्षरसंयोजक-संशोधक-यन्त्रादि-सुलभदोषजानामशुदिविशेषा. नामपाकरणस्य प्रतिमुद्रणमावश्यकत्वात् । अस्याः प्रथमसंस्करणे पदपर्यायसूच्या वर्गाचक्षर-पर्यायावादास्तामिति तद्वारा पदान्वेषणे क्लिष्टत्वमाकलय्यास्मिन् संस्करणे मया क्रमशः काण्ड-वर्ग-पर्यायानाः परिवर्तिताः । यत्रकचिच मिनपर्या- यपदानां प्रमादिनैकस्मिन्नेव पर्यायाङ्क उल्लेख आसीत्ते च तत्र र यथाधिषणं पृथक्कृत्य संलिखिताः। मुद्रिताया आख्यातचन्द्रिकायां श्लोकानां कचिदाधिक्यं कुत्रचिन्न्यूनत्वं कुहचिनिनस्वमांशिकसमानाकारत्वं च संश्यते । वर्गनाम्नां सर्वत्र सरूपत्वेऽपि एतदाख्यातचन्द्रिकायां पश्चिमस्य आत्मनेपदपरस्मैपदवर्गस्य स्थाने तत्र 'अक. मकग्नामको वर्ग:संश्यते, तद्वगें श्लोकाचैतदपेक्षया सर्वथा भिक्षा एव, लोक. संख्या च तत्र किञ्चिदेव न्यूना। तत्र प्रथमकाण्डस्य १ भावविकारवर्गे २०, २ बुद्धिविकारवर्गे ३१, ३ अन्त:करणवृत्तिवर्ग ३९३, ४ वचन(वा)क्रियावर्ग १२, एवं प्रथमकाण्डे सर्वश्लोकसंख्या १३.१३ द्वितीयकाण्डस्य १ मनुष्यचे ष्टावर्गे ४६, ब्रह्मचेष्टावर्गे ३१३, क्षत्रियचेष्टावगें ८८, ४ वैश्यचेष्टावगें ४४, ५ शूदचेष्टावगें ११, एवं द्वितीयकाण्डे सर्वश्लोकसंख्या २२५, तृतीयकाण्डस्य १ प्रकीर्णवर्ग १०३, २ सनादिवर्ग २१, ३ अनेकार्थवर्ग ३५३, आत्मनेपदपरस्मै. पदवर्गस्थानीये अकर्मकवर्गे १४३, एवं तृतीयकाण्डे सर्वलोकसंख्या ८१३ वर्तते । इत्था ४३९ श्लोकैर्ग्रन्थः परिपूर्णः । तत्रादौ- "भट्टमरलै विरचिता याभुताख्यातचन्द्रिका । ततः संगृह्यते प्रायः प्रयुक्तो धातुसञ्चयः" । इत्येवं कृतया तद्ग्रन्थसम्पादकप्रतिज्ञया तद्ग्रन्थस्य सह(संक्षेप)रूपतया एतदाख्यातचन्द्रिकापेक्षया तत्र न्यूनत्वस्यैवौचित्यात् तन्नेत सर्वाशमित्राः अधिका वा बलोकाः कुतस्त्याः, भन्ते वर्गश्लोकविपर्ययश्च कथमिति त एव विदाकुर्वन्तु । अन्ते च मानवसहजदोषजं स्खलितं दृष्टिपथमागच्छेच्चेत्क्षाम्यन्तु प्रेक्षावन्त इति नामनाममभ्यर्थये । गवर्नमेण्ट संस्कृत कालेज, विबुधजनवव:- काशी। महाशिवरात्रिः सं० १९९२ वै. श्रीहरगोविन्द मिश्र

·प्रशस्तिश्लोकौ ।
श्रीमतो भहमलाख्यान्निामृतैषा कालानिधेः ।
विडाकोरेरास्वाद्याभवत्वाख्यातचन्द्रिका ॥ १ ॥
प्रयीमूर्तेर्भगवतः सम्प्रवृचा प्रसादतः ।
जैलोक्यचक्षुर्भूतस्य तस्य प्रीत्यै प्रकल्पताम् ॥ २॥

·॥ श्रीमते हयग्रीवाय नमः ॥
॥ नमः परमर्षिभ्यः॥
भट्टमल्लविरचिता।
आख्यातचन्द्रिका॥
प्रथमकाण्ड:।
भूवार्यादिप्रकृतये पुरुषत्रयमूर्तये ।
सदाख्यातपदायास्मै परस्मायात्मने नमः ॥१॥
संस्मृत्य गुरुपादाब्जे भट्टपल्लेन रच्यते ।
ब्युत्पित्सूनां प्रमोदार्थमेकार्थाख्यातपद्धतिः॥२॥
१. अथ भावविकारवर्गः ॥
(२) सत्तायामस्ति भवति विद्यते (२) चाथ जन्मनि ।
उत्पद्यते जायते च प्ररोहयुद्भवसपि ॥ ३ ॥
(३) निर्वर्तते सम्भवति सिद्धौ सिध्यति राध्यति ।
निष्पद्यते च राधनोति साध्नोति फलतीति च ॥ ४ ॥
(४) वर्तते तु वसत्यास्ते ध्रियते चावतिष्ठते ।
क्षियति स्थलति स्थित्या मठत्यपि च तिष्ठति ॥ ५ ॥
(६) जीवे बलत्यूर्जयति श्वसित्यनिति जीवति ।
अन्यतेऽथ प्राणिति च समनित्युदनित्यपि ॥ ६॥
व्यनित्यपानिति प्राणवृत्तिष्वाख्यातपश्चकम् ।
(६) कुच्छ्रजीवे क्षञ्जयति कठत्यातङ्कति त्रयम् ॥ ७ ॥

·आख्यातचन्द्रिकायाम्- (७) परिणामे परिणमत्यात्मनेऽपि विवर्तते । सम्पद्यते कल्पते(८)ऽथ वृद्धौ बृंहति वर्धते ॥ ८ ॥ आप्यायते स्फायते च श्वयत्नोति बर्हति । आपूर्यते पुष्यति च पोषत्वृध्यति पुषति ॥९॥ बहते मंहते मेध्यत्येधते च विपोलति । नीवत्यपि स्थूलयते तथा पीवति मीवति ॥ १० ॥ महीयते च वठति विपोलयति तीवति । क्रमते प्यायते स्फीतीभवति प्रथतेऽपि च ॥११॥ क्रम्यते प्रसते तौति तबीति च्छान्दसौ कचित् । (९) स्फुटति स्फोटते फुल्लत्युन्मीलस्यपि पुष्प्यति ॥१२॥ विजृम्भते विकचते विकासे विकसत्यपि । (१०) मीलति स्मीलति मीलत्येते सङ्कुचतीति च ॥ १३ ॥ कूणयत्यपि सङ्कोचे मुकुलीभवतीति षट् । (११) अथो जरायां जरति सप्त जीयति झीर्यति ॥ १४ ॥ जूर्यते जारयति च जिनाति च जृणाति च । (१२) दलति स्फोटति विशीर्यते फलति शीयते ॥ १५ ॥ द्राडतेऽमी विशरणे धाडते चाष्ट सीदति । (१३) अल्पत्वे लिश्यते कृश्यत्यमी इसति'चुण्डते ॥ १६ ॥ चत्वारो(१४)ऽथ दरिद्राति व्युनोति व्यध्यतीत्यपि । दरिद्रत्वे प्रयो(१५)ऽथापक्षीयते चापि दीयते ॥१७॥ अपक्षये जायति चापक्षयत्यपि दस्यति । तस्यत्यपि क्षायति च सायतीति पदाष्टकम् ॥ १८ ॥ (१६) सप्त प्रध्वंसतेऽप्येति विनश्यति विलीयते । प्रलीयते विनाशेऽमी स्यू रिष्यति विपद्यते ॥ १९ ॥ (१७) परैति प्रति मरणे म्रियते च प्रमीयते ।

·प्रथमकाण्डे बुद्धिवर्ग:२ सन्तिष्ठते समाप्नोति विरमत्यारमत्यपि ॥२०॥ पर्यवस्यत्युपरमत्यात्मनेपदसंस्थितौ । १८) निर्वाति निर्वायति विध्यायत्युद्वायतीति च ॥ २१ ॥ उद्वाति शाम्यतीत्येते तेजसो विरतौ तु षट् । इति भावविकाराः षट् सभेदाः भाय ईरिता ॥२२॥ इति भावविकारवर्गः ॥१॥ २. अथ बुद्धिवर्ग:॥ (१) स्फूतौ सताविरस्त्याविर्भवति प्रादुरस्ति च । प्रादुर्भवति नि ति स्फुरति प्रतिभासते ॥ २३ ॥ (२) वेत्ति जानाति जानीते वेद बोधति बुध्यते । निबोधते चेतयते मन्यते प्रतिपद्यते ॥ २४ ॥ प्रेक्षते पण्डते प्रत्येत्यवगच्छति चेतति । मनुते चोपलभतेऽवैति चेदयतेऽश्चति ॥ २५ ॥ ज्ञाने * मानयते संवत्यात्मनेऽयमकर्मकः । गृहात्यपि च गृहीते चिकत्ति च चिकेति च ॥२६॥ एतौ छन्दसि केषाञ्चित् ज्ञानार्थाः षट् च विंशतिः । धातू च नीवदी ज्ञानविषयौ स्तः क्वचिद्यथा ॥ २७ ॥ विद्यासु नयते प्राज्ञो वदते तासु पण्डितः । (३) चिचेमनस्युरसितः करोति कुरुते । परे ॥ २८ ॥ मनसा गोचरीकारे (४) मनस्वित्वे मनस्याते । (५) मेघायति तु मेधायां त्रयं मेदति मेदते ॥ २९ ॥ (६) विभ्राम्यति विपर्येति विपर्यस्यति विभ्रमे । *"गारयते" इति पाठान्तरम् । + "पदे" इति पाठान्तरम् ।।

·आख्यातचन्द्रिकायाम् -
भ्रमति भ्राम्यतीत्येते (७) विमतौ तु विमायति ॥ ३०॥
विमन्यते विवदते तथा विप्रतिपद्यते ।
(८) संशये पश्च सन्देग्धि सन्दिग्धे विचिकित्सति ॥ ३१॥
संशेते च विशेते च (९) वितर्कयति तहते ।
मीमांसते स्यमयते वितर्के विमुत्रात्यपि ॥ ३२॥
विन्ते चोत्पश्यति परामृशत्युत्प्रेक्षते तथा ।
गावप्युपालोचते द्वौ पर्यालोचत इत्यम् ॥ ३३ ॥
विचारयति सम्पृच्छत्यात्मनेऽयमकर्मकः ।
सम्मधारयतीत्येते समर्थयत इत्यपि ॥ ३४ ॥
(१०) शङ्कायां रगतीति स्याटेकते शङ्कते त्रयम् ।
(११) सम्भावयति तुल्यार्थाववकल्पयतीत्यम् ॥ ३५ ।।
(१२) विस्रम्भते तु प्रत्येति विश्वसित्याश्वसित्यपि ।
श्रद्धचे श्रधातीति विश्वास प्रश्वसित्यपि ॥ ३६ ॥
(१३) विवेके तु विवेषेक्ति विविनक्त्यात्मनेऽप्यम् ।
(१४) निश्चिनुते निर्णयते निर्णयति च निर्णयेऽध्यवस्थति च॥३७॥
निष्टयति च सप्त च निर्धारयतीह निश्चिनोति स्युः ।
(१५) सङ्कल्पयति सङ्कल्पेशभिसन्धत्त उदीक्षते ॥ ३८ ॥
(१६) लक्षीकरोत्युदिशति चोद्देशेऽपदिशत्यपि ।
साक्षात्करोत्यात्मनेऽपि प्रत्यक्षेऽध्यक्षयत्यपि ॥ ३९ ॥
साक्षयत्यपि चाध्यक्षीकरोत्यनुभवत्यपि ।
(१७) मिमीते मीयते माति मिनोति मिनुते मितौ ॥ ४० ॥
प्रमानुमोपमामु स्युः प्रानुपादीन्यनुक्रमात् ।
(१८) ध्याने चिन्तयति ध्यायत्यमी भावयति यः ॥४१॥
(१९) स्मरणे स्वाभिजानाति स्मरत्यध्येति च त्रयम् ।
(२०) प्रतिजानाति चोत्कण्ठत्युत्कण्ठयति मण्ठते ॥ ४५ ॥

·प्रथमकाण्डे बुद्धिवः ।। उत्कण्ठते चोत्कण्ठायामाध्यायत्युन्मनायते । (२१) देवं पर्यालोचयतीत्यर्थे राध्यति चेक्षते ॥ ४३ ॥ (२२) प्रत्यभिजानात्यभिसन्धत्तेऽप्यनुसन्दधाति समाः। प्रतिसन्धत्ते प्रत्यवमृशति प्रतिसन्दधातीति ॥ ४४ ॥ (२३) विस्मृत्यां विस्मरति च स्फूर्छति प्रस्मरत्यपि । (२४) मोहे विचेतीभवति विमुद्यति च मूर्छति ।। ४५ ।। युप्यत्यष्टौ विलुभत्ति रुप्यत्यच्छति लुप्यति । (२५) प्रयुच्छति संस्म्रति चानवधाने प्रमाद्यति ॥ ४६ ॥ विमनीभवतीति स्युः पञ्चामी विमनायते । (२६) समादधात्यवदधात्यमी प्रणिदधाति च ॥४७॥ आत्मनेऽपि त्रयं शीलत्यवधाने(२७)ऽथ संश्रये । आशृणोति प्रतिशृणोत्यभ्युपैत्यभ्युपेयते ॥ ४८ ॥ आतिष्ठतेऽवगिरते प्रतिजानीत इत्यपि । सङ्गिरते संशृणोतीत्यात्मनेऽयमकर्मकः ॥ ४९ ॥ समादधात्यात्मनेऽपि मुणत्यभ्युपगच्छति । (२८) उरयङ्गयूर्युररीभ्यः करोति कुरुते * परे ॥ ५० ॥ प्रसौत्पभ्यनुजानाति प्रसवत्यनुमन्यने । शूषति स्मानुमनुतेऽप्यनुज्ञाया(२९)मथेक्षणे ॥५१॥ निर्णयति निध्यायत्यालोकयति पश्यति । आलोकते लक्षयते निभालयत ईक्षते ॥ ५२ ।। निरूपयत्यपि निशामयते च विचायति । निबुन्दत्यात्मनेऽपि द्वौ लक्षयत्यपि लोचते ।। ५३ ॥ चष्टे छन्दसि सम्पश्यत्यात्मने स्यादकर्मकः । (३०) शृणोत्याकर्णयति च तदनिशमयत्यपि ॥ ५४॥ * "पदे" इति पाठान्तरम् ।।

·आख्यातचन्द्रिकायाम्- निशाम्यतीति श्रवणे (३१) * घ्राणे जिघ्रति शिवति । (३२) स्पृशत्यामृशति स्पर्श छुपत्यालभते च षट् ॥ ५५ ॥ स्पशति स्पाते (३३) लेढि स्वास्वादे रसयत्यपि । लागयत्यास्वादयति लीटे राकयतीति षट् ॥ ५६ ॥ इति बुद्धिवर्गः ॥२॥ ↑ ३. अथ अन्तःकरणवृत्तिवर्गः ।। (१) लषते लष्यति लपत्याशास्ते मातीप्सति ! आकाङ्कति स्पृहयति नाथते वष्टि वाञ्छति ॥५७ ॥ आशंसते कामयते लष्यते वाङ्कतीच्छति । लिप्सते हर्यतीच्छायां खटत्यप्यनुरुध्यते ॥ ५८ ॥ विंशतिः स्यु(२)_णयते त्वपि लुम्पति गृध्यति । ककते चार्थयति च गाय षद् स्युर्धनायति ।। ५९ ॥ (३) क्रमते क्रम्यते यस्यत्युद्युक्ते चोत्सहत्यपि । आराधयत्युत्सहत एषते संयसत्यपि ॥ ६०॥ यसत्यपि प्रयतते संयस्यति च जेहते । वेहते षोडशोत्साहे वाहतेऽमी व्यवस्यति ॥ ६१ ॥ (४) विधीयतेऽपरजति द्वेष्टि द्वेषेऽपरज्यति । विरुणद्धि विगृह्णाति पञ्चामी चात्मनेपदे ।। ६२ ॥ वैरायते स्पर्धते च (६) विरानोत्यभ्यसूयति । सूक्ष्यतीक्ष्यति चेयायामीयत्यपि च भयंते ।। ६३ ॥ (६) मोदते हादते माधत्यानन्दति च तुष्यति । हृष्यति प्रीयते निर्वात्यपि नन्दति तूपते ॥ ६४ ॥ * "घ्राती" इति राघवनैषधीय १४ श्लोकव्याख्याने पाठः। f"पर्दयति च" इति पाठान्तरम् ॥

·७ प्रथमकाण्डे अन्तस्करणवृत्तिवर्णः ३। निवृणोत्यात्मने मुख्यत्येते प्रीती सुखायते । प्रचेतीभवतीत्येवं प्रमनीभवतीति च ॥६५॥ मुमनायत इत्येवं सुमनीभवतीत्यपि । (७) हियां हीच्छति जिरुति लजते च हृणीयते ॥ ६६ ॥ ब्रीड्यात त्रपते मन्दाक्षयत्ययष्ट लज्जते । (८) बिभेति त्रस्यति दरत्येवं त्रसति भेषते ॥ ६७ ॥ विनक्ति भ्यसते चैव दर्भयत्यपि दर्भति । भेषत्युद्विजते भीत्या व्यथते द्वादशेरिताः ॥ ६८ ॥ (९) तितिक्षतेऽधिकुरुते क्षान्तौ सहति सद्यति । मृष्यतीदं मर्षति चेत्यात्मनेऽपि चतुष्टयम् ॥ ६९ ॥ * साम्यत्येवं क्षामयति क्षमते परिमृष्यति । तथा मर्षयति क्षम्पयति साहयतीति च ॥ ७० ॥ (१०) अवधीरयति यातयत्यवजानाति हेडते । विमानयत्ययति मुट्टयत्यवमन्यते ॥ ७१ ॥ होडते हिण्डते रौडत्येते शेटति सेटति । करोत्यधस्तिरोभ्यां चात्मनेऽवगणयत्यपि ॥ ७२ ॥ अनादरे स्माययते तथा परिभवत्यपि । मङ्घते त्वात्मने विप्रकरोति निकरोति च ॥ ७३ ॥ त्रयोऽतिसन्दधात्येते (११) विचति च्छलयस्यपि । प्रलोभयत्यपि शठत्युल्लापयत इत्यपि ॥ ७४ ॥ दभ्नोति विमलभते प्रतारयति वञ्चने । अमी वश्चयते गर्धयति (१२) चाथ जिघांसने ॥ ७५॥ जिघांसति गुह्यति चापराध्नोत्यपराध्यति । अपराध्यत्यपकरोत्येतेऽपकुरुतेऽपि च ॥ ७६ ॥ * "शाम्यत्येवं शोकयति" इति पाठान्तरम् ॥

·८ आख्यातचन्द्रिकायाम्- चिरिणोति रिणोत्येवं क्षिणोति जिरिणोति च । दाश्नोति च हणोत्याहुः पदानि च्छान्दसानि षट् ॥ ७७॥ (१३) कुप्यति क्रुध्यति क्रोधे भामते भामयत्यपि । चण्डते रोषयति च मन्तूयति च रुष्यति ॥ ७८॥ गुध्नात्येवं संरभतेऽथागृहात्यात्मनेऽप्यदः । आग्रहेऽभिनिविशते (१४) कृपायां करुणायते ॥ ७९ ॥ कृपायते चानुकम्पतेऽनुक्रोशस्यृतीयते । घृणायते च दयते क्रपतेऽभ्युपपद्यते ॥ ८० ॥ प्रसीदत्यनुगृह्णाति चात्मनेऽयं (१५) विषीदति । शोचतीति च शोके द्वे (१६) त्रयोऽनुशयवाचिनः ॥८१॥ अनुशेतेऽनुतपति स्युर्विपतिसरत्यमी । (१७) कन्दति क्रन्दति क्लन्दत्यत्रयत्यपि रोदिति ॥ ४२ ॥ बाप्पायते विलपति तेवते परिदेवते । क्रोशति क्लिन्दते क्लिन्दत्येते द्वादश रोदने ॥ ८३॥ (१८) अनुरज्यत्यनुरजत्यात्मने मिन्दयत्ययम् । (१९) मेघति स्नियति स्नेहे प्रीयते सप्त मेदते ॥ ८४॥ गर्वेऽभिमन्यते गर्वयते कति खर्चति । हृष्यति स्माभिमनुते गर्वत्युद्धति दृष्यति ॥ ८५ ॥ क्षीबते शोटति कडत्यपि हर्षति कण्डते । मावत्यहडरोत्यात्मने(२०)ऽप्युन्मादे तु लोडति ॥ ८६ ।। म्लेटत्युन्माचति ब्रेडत्येते लेव्यति लोठ्यति । (२१) ताम्यति श्राम्यति ग्लानौ खिन्ते खिन्दति खिद्यते ॥८७॥ ग्लायति क्लाम्यति परिम्लायति लामतीति च । निर्विद्यते चोपति चग्ळेपते(२२)ऽप्यथ दूयते ॥ ८८ ॥ क्लिश्यते व्यथते तन्तस्यति पम्पस्यतीति च ।

·प्रथमकाण्डे वाक्रियावर्गः ४।
दुःखायते दुख्यति च दु:ख कृच्छायतेऽटकम् ॥ ८९ ॥
(२३) बीभत्सते च बीभत्से जुगुप्सत ऋतीयते ।
(२४) प्रमीलतीति तन्द्रयां स्याघूर्णते प्रचलायते ॥ ९० ॥
(२५) जम्भते जृम्भते चापि जृम्भे जञ्जभ्यते त्रयम्
(२६) शेते द्रायति निद्राति संसास्त स्थापितीति च ॥ ११ ॥
निद्रायते संविशति निद्रायां संस्ति मन्दते ।
(२७) बलते परिवृत्तौ स्याद्घोटते परिवर्तते ॥ १२ ॥
(२८) प्रबुध्यते च जागर्ति द्राइते जागरे त्रयम् ।
इत्यन्तःकरणवृत्तिवर्गः ॥३॥
४. अथ वाक्कियावर्गः
(२) आचष्टे वक्ति वदति रपत्याख्याति भाषते ।
ब्रूतेऽभिधत्ते गदति ध्याहरत्यपि जल्पति ॥ ९३ ।।
ब्रवीत्यभिदधाति व्याहरते कथयत्यपि ।
गृणात्युदीरयत्युक्तौ कीर्तयत्यालपत्यपि ॥ ९४ ॥
भणत्यपि वचत्येके वाचयत्यपि शंसति ।
(२) पठत्यधीतेऽध्ययने चर्चयत्यपि चर्चति ।। ९५ ॥
आमनत्युपयुङ्क्ते च गमयत्यपि शिक्षते ।
(३) शिक्षणेऽध्यापयति च शिक्षयत्यनुशास्ति च ॥ ९६ ॥
(४) वेदमाचष्ट इत्यर्थे वेदापयति सम्मतम् ।
(५) संस्तौत्यभ्यस्यति परिचिनोतीत्यात्मनेऽप्यमी ॥९७ ॥
स्युः शीलयति च गुणयत्यानेडयति शीलने ।
(६) सत्यापयति सत्योक्तौ (७) कुन्द्रयत्यनृतोदिते ॥ ९८ ॥
() असम्यगुक्तौ शठयत्येवं वठयति द्वयम् ।
(९) अपशब्दयति म्लेच्छत्यपभ्रंशयतीत्यपि ॥ ९९ ॥

·आख्यातचन्द्रिकायाम्- म्लेच्छयत्यपशब्दे स्युरपभाषत इत्यमी । (१०) स्खलति भ्रषति भ्लेषत्यन्यत्वेऽन्यथयत्यपि ॥ १० ॥ (११) मिथ्याकारयते त्वेतदन्यथात्वेऽसत्कृते । (१२) शपते शष्यति शपत्याक्रोशत्यपि शप्यते ॥ १.१ ॥ बेटत्याक्रोशनेऽमी पड(१३)थ मिथ्याभिशंसने । अभ्याख्यात्यप्यभिशपत्यभ्याचष्टेऽभिशंसति ॥ १०२॥ (१४) जुगुप्सते वाचयति प्रवदत्यपि गते । प्रयः क्षिपत्यात्मनेऽपि चोपक्रोशति निन्दति ॥ १०३ ॥ निस: परेश्च वदति गलहत्यपि च गलहते । निन्दायां स्युः कुत्सयते क्षिपत्यपकरोत्यमी ॥ १०४ ॥ (१५) भर्सयते तर्जयते सन्तति लजति लाजति च । लञ्जति लाञ्जति तुल्याः तर्जयति च दृश्यते कविषु ॥१०॥ (१६) प्रतिभिन्ते प्रतिभिनत्युपालभत इत्यपि । उपालम्भे (१७) सनिन्दे तु परिभाषत इत्यदः ॥१०६॥ (१८) स्तौति स्तुते नुवति नौति पनायती स्तुत्यामृचत्यपि पणायति च स्तवीति । स्युर्वन्दतेऽर्कयति चेडयति प्रशंस- त्येतानि पश्चदश दीव्यति मन्दते च ॥ १०७॥ (१९) कत्थते स्तोमयति च श्लाघते शाडतेऽपि च । शीभते शल्भते शाठयते स्युः सप्त कत्थने ॥१०॥ (२०) कबते वर्णयति च कवित्वे कवयत्यपि ! (२१) उपश्लोकयतीत्येतच्छ्लोकोपस्तवनार्थकम् ॥ १०९ ॥ (२२) यज्ञेषु शंसतीत्य॒ग्भिः (२३) स्तुते स्तौतीति सामभिः । (२४) शास्त्रे * प्रतिगृणातीति प्रोत्साहेऽनुगृणाति च ॥ ११० ॥ * शास्त्र शास्त्रसम्बन्धिनि, प्रोत्साहे इत्यस्य विशेषणमेतत् ॥

·प्रथमकाण्डे वाक्क्रियावर्णः ।। ११ (२५) स्यात्प्रत्यभिवदत्याशीर्वाद आशास्स इत्यपि । (२६) निबध्नाति ग्रन्थति च ग्रथनाति श्रन्धयत्यपि ॥ १११ ॥ श्रध्नाति वटयत्येवं पटयत्यपि गुम्फति । गुफत्येकादश ग्रन्थे भति ग्रन्थयत्यपि ॥ ११२ ॥ (२७) समाहरति सङ्केपे सङ्ग्रहाति समस्यति । सङ्किपत्यात्मनेऽप्येते सङ्क्षिप्यति तनक्ति च ॥ ११३ ।। यन्त्रयत्यपि साङ्क्षिप्तावष्ट कूणयतेऽप्यमी । (२८) विस्तृणोति व्यस्यति च विस्तृणात्यातनोति च ॥ ११४ ॥ चत्वारस्त्वतिविस्तारे (२९) पञ्चते पश्चयत्यपि । व्याकरोति व्याकुरुते व्याचष्टेऽर्थापयत्यपि ॥ ११५ ॥ व्याख्याति स्पष्टयति च व्यक्ति व्यञ्जयत्यपि । करोति प्रादुराविभ्यां विकृणोत्यात्मनेऽप्ययम् ॥ ११६ ॥ प्रकाशने प्रकथयत्येते लक्षयतीत्यपि । तिष्ठते घोषयति च विशब्दयति घोषति ॥ ११७ ।। (३०) आकारयत्याहृयति हूतौ निहयते त्रयम् । (३१) स्यात्संहूतौ संहृयते (३२) स्पर्धया हयते हवे ॥ ११८ ॥ (३३) अनुयुङ्क्ते प्रश्नपति प्रश्न जीप्सति पृच्छति । (३४) आपृच्छते तु यात्रार्थे (३५) विप्रश्ने राध्यतीक्षते ॥ ११९ ॥ (३६) आभिमुख्यन वचने प्रवदत्यभिवक्ति च । पतिवक्त्युत्तरयति प्रत्याहेत्यादयोऽपि च ॥ १२० ॥ (३७) अपढ़तेऽपजानीते निहनेऽपलपत्यमी । अपहवे (३०) निराचष्टे प्रत्याचष्टे निरस्यति ॥ १२१ ॥ प्रत्यादिशत्यपनयत्यपोहति परास्यति । पराणुदति चापास्यत्यात्मने स्युयुदस्यति ॥ १२९ ।। नवैतेऽपाकरोतीति प्रत्याख्याति निराकृतौ ।

·१२ आख्यातचन्द्रिकायाम्- पराकरोत्योणति च दूषयत्यपि लुञ्चति ॥ १२३ ॥ (३९) उपमन्त्रयते चोपवदते सान्त्वयत्यपि । चपत्युपच्छन्दयति सामयत्यपि सान्त्वने ॥ १२४ ।। सप्तानुनयतीत्येतदात्मनेऽप्य(४०)थ सूचने । सुचयत्यप्युत्कुरुते त्रयः पिशुनयत्यमी ॥ १२५ ॥ इति वाक्कियावर्गः॥ ४ ॥ ५. अथ ध्वनिक्रियावर्गः॥ (१) हादते नर्दति नदत्यपि गर्जेति गुमति । कूजति क्षीजति गुजत्यपि गजति गृअति ॥ १२६ ॥ रेभते शिक्षति रणत्येवं व्रणति मुञ्जति । अम्बते लम्बते वेटयणति कणतीति च ॥ १२७ ।। शब्दायते कणति च रौति भ्रणति रासते । वणति ध्रणति हादते च ध्वनति नासते ॥ १२८ ॥ कल्लते कौति वनति ध्वनयत्यपि मोजति । कवते तोसति रसत्यपि इसति रापति ।। १२९ ।। गवते घोषति रचीत्यपि स्यमति कायति । स्वते घवते क्नुयतेऽवते स्वनतीति च ॥ १३० ॥ रम्भते खवते गर्जयत्येते शब्दवाचिनः । (२) भषते बुक्कयति च बुकतीति शुनां ध्वनौ ॥ १३१ ॥ (३) रिणाति रेषते वार्के (४) तिरश्चां वाश्यते ध्वनौ । (५) द्राकति धासति ध्वाङ्कत्येते स्युर्घोरवाशिते ॥ १३२ ।। (६) धुरत्यार्ते च कुरति (७) तारे कोचति नि:स्वने । (८) हेषते द्वेषतेऽश्वानां (९) हस्तिनां बंइतीति च ।। १३३ ॥

·द्वितीयकाण्डे मनुष्यचेष्टावर्ग:१। (१०) जीमूतानां स्तनयति गदयत्यपि गर्जति । (११) स्फूर्जत्यशनिनिर्घोष (१२) उत्कण्ठास्वन आनुते ॥ १३४ ॥ (१३) उच्चर्चति च सक्रीडेत्यते शकटकूजने । (१४) हिकते हिकतीत्येतो हिकायां (१५) क्षौति तु क्षुते ॥ १३५ ॥ (१६) कासते कफजे शब्दे (१७) सौरते मणतीत्यदः । (१८) कौले कर्दत्य(१९)पानोत्थे पर्दते शर्धते पदे ॥ १३६ ॥ (२०) चीत्करोति * टङ्करोति करिकामुकयोः क्रमात् । द्वावात्मनेऽपि (२१) भूषादेः शिते (२२) गीते तु गायति १३७॥ (२३) उपवीणयतीत्येतदुपगाने हि वीणया ॥ १३८ ।। इति ध्वनिक्रियावर्गः ॥ ५ ॥ अत्र भावविकाराणां धियामिच्छादिकर्मणाम् । वाचा तत्सङ्गतानां च पर्यायाः प्राय हरिताः ॥ १३९ ।। इति प्रथमकाण्डः॥ अथ द्वितीयकाण्डः। अथोच्यन्ते नृविप्रादिचेष्टा वर्गः समासतः। प्रसङ्गसङ्गताश्चान्या: पर्याय स्तिपदात्मकैः ॥ १ ॥ 1. अथ मनुष्यचेष्टावर्गः॥ (१) प्रक्रम्यते प्रारभते प्रस्तौत्युद्धातयत्यपि । प्रस्तुते चोपक्रमते दशोपक्रम्यतेऽप्यमी ॥ २ ॥ "केरोति" इति पाठान्तरम् ॥

·आख्यातचन्द्रिकायाम् - अभ्यादचे प्रक्रमते उपजानात्युपक्रमे । (२) कृतौ करोत्यावहति * विदधात्यादधाति च ॥३॥ वितनोत्यात्मने पञ्च (३) सृजत्युत्पादयत्यपि । निर्मिमीते भावयति निर्माति रचयत्यपि ॥४॥ निष्पादयति निर्वर्तयति साधयतीति च । (४) अनुतिष्ठत्याचरति श्रद्धायुक्तेऽनुसृज्यते ॥५॥ (५) उत्तिष्ठते तु घटते चेष्टते वन्दतीहते । व्यायच्छते व्याप्रियते चेष्टनेऽष्टौ प्रवर्तते ॥६॥ (६) विडत्सर्गे तु गुवति हदते(७)ऽथावमेहति । मूत्रणे भूत्रयति च प्रस्रवत्यपि च त्रयम् ॥ ७ ॥ (८) उद्वर्तयति चोत्सादयत्युत्सीदति तत्समम् । (९) वस्ते प्रोणीति संवस्त्रयति प्रोोंति चेलति ॥ ८ ॥ परिषचे परिदधात्याच्छादे पोर्तुतेऽष्टकम् । (१०) अनुलिम्पति चर्चायां दिग्धे देग्ध्यनुलिम्पते ॥ ९ ॥ चर्चत्येवं चर्चयति षड(११)यो भूषणार्थकाः । मण्डति मण्डयति च भूषयपि भूषति ॥ १० ॥ परिष्करात्यात्मनेऽलङ्करोति द्वे च मक्ते । प्रसाधयत्य(१२)योत्सत्यवतंसेऽवतंसति ॥ ११ ॥ (१३) प्रतिमुश्चत्यपिनात्यामुञ्चति पिनाति । भुषाधामोचने चत्वायूँहनीयानि चात्मने ॥ १२ ॥ (१४) चकास्ति भासते भाति द्योतते रोचतेऽसति । राजति खेषति घृणोत्यात्मनेऽपि चतुष्टयम् ॥ १३ ॥ भ्राजते शुम्भति शुभत्येजते शोभतीति च । प्रकाशते भ्राशते च भलाशते श्यन्यपि द्वयम् ॥ १४ ॥ "विदधात्यादधात्यपि" इति राघवनैषधीय १११२३ श्लोकव्याख्याने पाठः ।।

·वितीयकाण्डे मनुष्यचेष्टावर्गः १। १५ भ्रेजते दीव्यति हटत्यमी उचलति जोतते । वर्चते दीप्यते दीप्तौ कनत्युल्लसतीति च ॥ १५ ॥ केचिन्जिपति दीपीते बभास्ति छान्दसान्विदुः । कञ्चते योतते मन्दतेऽमी द्वात्रिंशदीरिताः॥ १६ ॥ (१५) नटत्यमी नाटयति नृत्चे नृत्यत्य(१६)थो इसे । जक्षिति कक्खति तकति प्रहसति कखति घधति स्मयते१७ (१७) क्रीडति दीव्यति खलति केलति विहरति च कूदते लसति । रमतेऽमी विहरते कुमारयति खूर्दते ॥ १८ ॥ केलायति ललत्येलायति खेलायतीति च । आङगेऽनुसम्परिभ्यश्च क्रीडते क्रीडनार्थकाः ॥ १९ ॥ (१८) हिलति स्याद्भावकृतौ त्रयं चुकुति चुल्लति । (१९) विडम्बयत्यनुकरोत्यात्मनेऽनुहरत्यदः ॥ २० ॥ अनुकारे (२०) रिङ्गणे तु रिङ्गति स्खलति द्वयम् । (२१) भण्डते स्फुण्डयति च केलौ परिहसत्यपि ॥ २१ ॥ (२२) कुत्सिते स्मयने प्रोक्तं तङ् वा कुस्मयते पदम् । (२३) तर्षे तृष्यत्यमी धित्सत्युदन्यति पिपासति ॥ २२ ॥ (२४) पिबत्याचामति धयत्यपि चूषति पीयते । पाने(२५)ऽथ क्षुध्यति क्षुध्यशनायति जिघत्सति ॥२३॥ (२६) जेमत्यश्नाति जमति भक्षयत्यत्ति खादति । चरति साति झमति भुङ्क्ते चमति चर्वति ॥ २४ ॥ वरभते घसति कापि छमति प्रत्यवस्यति । चषत्यप्यभ्यवहरत्येते तोति भक्षति ॥ २५ ॥ तृणोति चात्मने पश्चाप्युपभुङ्क्ते च जक्षिति। चेति भुक्तौ विष्वणति चावष्वणति सध्वनौ ॥ २६ ॥ (२७) असते ग्लसते गीरें गिरत्येते गिलत्यपि ।

·आख्यातचन्द्रिकायाम्-
(२८) गर्हितायां निजागर्ति निजोगल्यत इत्यपि ॥ २७ ॥
(१९) दन्दश्यते दन्दशीति दन्दष्ट्यपि च खदेति ।
गये दंशे(३०)ऽथ दशति शुद्ध दंशयति द्वयम् ।। २८ ॥
(३१) वान्तौ वमत्युद्गिरति स्तुत्युगिळतीत्यमी ।
(३२) निष्ठीव्यतिष्ठीव्यति च निष्ठीवति च थूत्कृतौ ॥ २९ ॥
(३३) शेषे परिशिनष्टीति शेषयत्यपि शेषति ।
(३४) तृप्यत्येते मादयते तृप्तौ ध्रायति तृम्फति ॥ ३० ॥
तृप्नोत्येके छन्दसीदं तृपत्येवं चकत्यपि ।
(३५) विश्राम्यतीति विश्रान्तौ क्वचिद्विश्रमते मतम् ॥ ३१ ॥
(३६) स्युरास्ते तूपविशति निषीदत्युपवेशने ।
(३७) ऊर्वीभवति तूत्तिष्ठत्यूलत्वे तिष्ठतीत्यपि ॥ ३२ ॥
(३८) आदाने कोकते लाति गते ग्लहते कचित् ।
वर्कते घिण्णते गृहात्येवं झपति चीवति ॥ ३३ ॥
स्वीकरोतीति चत्वारि चात्मने स्युः प्रतीच्छति ।
घुण्णतेऽमी गृहयते घृण्णते स्युश्चतुर्दशा ॥ ३४ ॥
(३९) रहति त्यजति त्यागे जहात्युज्झति बुस्यति ।
विसृजत्युत्सृजति च मुश्चते मुञ्चतीति च ॥ ३५ ॥
विष्यत्यवस्थति रहयति मोक्षयतीत्यपि ।
मोचयत्यूनयति चोत्सृज्यते हापयत्यमी ॥ ३६ ॥
(४०) वृणाक्ति वर्जयति च वृते युङ्गति जुङ्गति ।
वर्जने राखति प्रत्याचष्टे वर्जति बुङ्गति ॥ ३७ ॥
व्यासेधति निषेधत्यात्मने परिहरत्यपि ।
(४१) अथ वीणाति वरति वृणाति च वृणोति च ।। ३० ।।
त्रीण्यात्मनेऽपि वरणे वारयत्यपि वृक्षते ।
वाढत्यते कीटयति बीयते चापि दृश्यति ॥ ३९ ॥

·द्वितीयकाण्डे ब्रह्मचेष्टावर्ग: २। १७ (४२) करोति हस्तेपाणिभ्यां कुरुने चापयच्छते । विवहत्युदहति चोराहे परिणयत्यपि ॥ ४० ॥ चत्वारि वात्मने (४३) ज्येष्ठऽनुढेऽत्र परिविन्दति । (४४) परिष्वजत आश्लिष्यत्यालिङ्गत्युपगृहति ॥४१॥ क्रोडीकरोत्यात्मने द्वावङ्कपालयतीति च । आलिङ्गने सप्त परिरभतेऽप्य(४५)थ कामने ॥ ४२ ॥ रिरंसते कामयते यियप्सति (४६) वृषस्यति । अन्यस्त्री चे(४७)दथाश्वा चेदश्वस्यत्य(४८)थ चुम्बने॥४३॥ निक्षति चुम्बति निस्ते (४९) व्यवैति मिथुनीभवत्यपि च । यभति च भजतीत्येते निधुवति संविशति मैथुनेऽमी स्युः॥४४॥ (५०) उपभुङ्क्ते तूपभोगे सम्भुत निर्विशत्यपि । (५१) शूलत्यामयतीत्येते रुजत्यपि रूजि त्रयम् ॥ ४५ ॥ (५२) प्रसूयते प्रसूते च गर्भमोक्षे विजायते । प्रजायते जनयति जजन्ति च्छान्दसं विदुः ॥ ४६ ॥ (५३) उल्लाघयति भैषज्ये भिषज्यति चिकित्सति । उपक्रमत इत्येतच्छाम्यत्युपरमत्यमी ॥ ४७ ॥ इति मनुष्यचेष्टावर्गः॥१॥ २. अथ ब्रह्मचेष्टावर्गः॥ (१) प्रक्षालयति पल्पूल यति शोधयतीत्यमी । निर्णेनेक्ति पुनातीति धावत्यप्यात्मने त्रयम् ॥ ४८ ॥ निक्ले मार्टि च शौंचे स्युर्जियत्यपि मार्जति । (२) मज्जत्याप्लवते नाति स्त्रायत्येतेऽवगाहते ॥ ४९ ।। स्युमज्जने क्रुडत्येते (३) शुन्धयत्यपि शुन्धनि । शुन्धते शुध्यति शुचीभावे स्युरबदायति ॥ ५० ॥ (४) उपस्पृशति चाचामत्यमू आचमनार्थके। ३

·१८
आख्यातचन्द्रिकायाम्-
(५) अभिवादयते नमति प्रणतावभिवन्दते नमस्यति च ॥५१॥
उपसनात्युपसगृहीते प्रणिपतति नमस्कुरुते ।
(६) अथार्चत्यञ्चति भजत्यपचायति चात्मने ॥ ५२ ॥
चत्वारि वल्गूयति च सभाजयति मानति ।
सपर्यत्ययति चाराप्नोति महयत्यपि ॥ ५३ ॥
पूजयत्ययति च महत्याराधयत्यपि ।
मानयत्यञ्चयति चाहति यक्षयतेऽर्चने ॥ ५४॥
(७) सम्मन्यते त्वाद्रियते सम्भावयति सूक्षति ।
सत्करोत्यादरेऽपि स्यु(८)रुपास्तौ वरिवस्यति ॥ ५५ ॥
शुश्रूषते परिचरत्युपास्ते च द्रवस्यति ।
(९) यजति त्रिदशार्चायां यजते चोपतिष्ठते ॥ ५६ ॥
(१०) भिष्णज्यत्युपसेवायां काडयत्युपसेवते ।
वासयत्यपि संवाहयति विश्रमयत्यपि ॥ ५७ ।।
(११) ददाति निर्वपति च दधात्यपि च दाशति ।
सनोति दासति दिशत्यात्मने सस यच्छति ॥ ५८॥
अपवर्जयति स्पर्शयति विश्राणयत्यपि ।
वितरत्यर्पयति च चणत्यतिसृजत्यपि ॥ ५९॥
ददते राति शणति प्रतिपादयतीति च ।
दाने विलमते भ्राजयति श्रणति लाति च ॥६०॥
(१२) स्वधाकरोत्यात्मने द्वौ पितृभ्यो निर्वपत्यपि।
(१३) विक्षिपत्यात्मनेऽपि स्याद्विक्षेपे विकिरत्यपि ॥ ११ ॥
(१४) प्रक्षिप्यति प्रक्षिपति मिनोत्यध्यात्मने द्वयम् ।
प्रक्षेपे पर्थयति च (१५) हविर्दीने जुहोत्यदः ॥ ६२ ॥
स्वाहावौषट्वषडभ्यश्च करोति कुरुते पदे ।
(१६) मीणाति प्रयति द्वावप्यात्मनेऽवति तर्पति ॥ ६३ ॥

·द्वितीयकाण्डे ब्रह्मचेष्टावर्ग: २।
१९
पृणाति मीणयति च जिन्वत्यपि च हिन्वति ।
धिनोति धिन्वति ध्रायतीत्यादीनि च तर्पणे ॥ ६४ ॥
(१७) केतयत्यामन्त्रयते निमन्त्रयत इत्यपि ।
आमन्त्रणे ग्रामयति कुणयत्यपि पञ्चकम् ॥ ६५॥
(१८) धापयत्यात्मनेऽपि द्वौ धापने पाययत्यम् ।
चूषयत्यादयोऽन्यत्र स्यु(१९)रथो परिवेषणे ॥६६॥
परिवेवेष्टि परिवेविष्टे यामयति त्रयम् ।
(२०) आयत्यात्मनेऽप्येतद्भोजयत्यादि भोजने ॥ ६७
(२१) पृणाति पुरयति च पिपर्ति प्राति पूर्वति ।
पारयत्युम्भति तथा पर्वत्युभति मर्वति ॥ ६८ ॥
तूणयत्याप्याययति पूरणे स्यु णाति च ।
(२२) आहादते मृडति च मुणाति मुखयत्यपि ॥ ६९ ॥
पृडत्येवं मदयति मृडयत्यादि तोषणे ।
(२३) इज्यारम्भे दीक्षते च (२४) जपतीति जपे तथा ॥ ७० ॥
(२५) जञ्जप्यते तु जनप्ति कुत्सिते जञ्जपीति च ।
(२६) अभुक्तौ तूपवसति लङ्घते व्रतयत्यपि ॥ ७१ ॥
(२७) तपस्यति श्राम्यति च तप्यते च तपाकृतौ ।
(२८) मुण्डति मुण्डयति च मौण्ड्ये वापयतीति च ॥७२॥
मद्राकरोत्यात्मनेऽपि द्वयं भद्राकरोति च ।
(२९) उपेक्षत उदास्ते च पदे माध्यस्थ्यवाचिनी ॥ ७३ ।।
(३०) स्युर्विरज्यत्युपरमत्यात्मने विरमत्यमी ।
उपशाम्यति वैराग्ये मोक्षते च मुमुक्षते ॥ ७४ ॥
(३१) परिव्रजति सन्न्यासे सन्न्यस्यत्यात्मनेऽप्यदः ।
(३२) ब्रह्मीभवति कैवल्ये मुच्यते चापज्यते ॥ ७५ ॥
इति ब्रह्मचेष्टावर्गः ॥ २॥

·२० आख्यातचन्द्रिकायाम्- ३. अथ क्षत्रियचेष्टावर्गः ॥ (१) ऐश्वर्य इन्दति नाथति मुरत्यपि नाधते । तप्यते तपतीत्येके सुवतीष्टे च सौति च ॥ ७६ ॥ (२) भुनक्ति पाति दयते गोपायति पिपति च । रक्षति त्रायते त्राणे पालयत्यपि तेजति ॥ ७७ ॥ स्पृणोति कुण्डयति च गुण्डत्यवति जसति । (३) शास्ति शिष्टौ दण्डयति शिक्षयत्यपि दाम्यति ॥७८ ॥ (४) आवर्जयति वशयत्यपि राधयतीति च । वशीकरोति सङ्गृह्णात्यात्मने द्वौ वशीकृतौ ॥ ७९ ॥ (५) परिक्रीणीत इत्येतदुत्कोचादिवशीकृतौ । (६) आयत्तौ स्यादायतते वशीभवति राध्यति ।। ८० ॥ (७) स्थिरीकृतौ स्थापयति द्रढयत्यपि बृहति । (८) दधाति धत्ते बिभृते बिभर्ति भरतीति च ॥ ८१ ॥ धरतीत्यात्मनेऽपि द्वौ भुरण्यति धियत्यपि । मलते धारयति च मल्लते पोषयत्यपि ॥ ८२ ॥ दधते त्रासयति च स्कुन्दते धारणार्थकाः । (९) नियुङ्ग आज्ञापयति निर्दिशत्यादिशात्यपि ॥ ८३ ॥ द्वावात्मनेऽपि चाज्ञाया(१०)मथ प्रस्थापयत्यमी । स्युः प्रेषणे प्रेषयति प्रेष्यति पहिणोति च ॥ ४ ॥ (११) सन्देशे वादयति च सन्दिशत्यात्मनेऽप्यदः । (१२) मुवति क्षिप्यति प्रेरयतीरति कुषुभ्यति ॥ ८५ ॥ नुदति क्षिपतीत्येतावात्मने कालयत्यपि । डिपत्येवं उपयति लाभयत्यपि डिप्यति ॥ ८६ ।। ईरयत्येलयति च प्रेरणेऽस्यति विस्यति । (१३) सेवते जुषते चापि शेवते क्लेवतेऽपि च ।। ८७ ॥

·द्वितीयकाण्डे क्षत्रियचेष्टावर्गः ३ । २१ खेवते गेवते चापि ग्लेवते पेवते तथा । मेवते चापि सेवायां भजति श्रयतीति च ॥ ८८ ॥ आत्मनेऽनुरुणद्ध्ये तेऽनुसरत्यनुवर्तते । (१४) सम्भक्तौ तु वृणीते स्युर्वनत्येवं सनत्यमी ॥ ८९ ॥ (१५) सःकरोत्यात्मनेऽपि साह्ये सत्राफरोति च । (१६) नृणाति लम्भयति च वहत्यपि नयत्यमू ॥ ९० ।। आत्मनेऽपि मापणे स्युः प्रापयत्यापयत्यपि । गत्यर्था ये णिजन्तास्ते धातवो नीड्समार्थकाः ॥ ९१ ॥ (१७) मन्दायते शोठति च लुण्ठत्यपि विलम्बने । द्वावात्मनेऽपि समयाकरोति व्याक्षिपत्यम् ॥ ९ ॥ (१८) प्रतीक्षते प्रतीक्षायां स्युरागमयते तथा । अनुपालयतीत्येते प्रतिपाळयतीति च ॥ ९३ ॥ (१९) स्वरायां सम्भ्रमति च सम्भ्राम्यति तुरण्यति । गुप्यति त्वरते सप्त सम्भ्रम्यति तुतोर्ति च ॥ ९४॥ (२०) वैलध्ये विक्लवति च टलति ट्वलतीति च । समति स्तमतीत्येते विहलत्यपि कन्दते ॥ ९५ ॥ क्रन्दतेऽपि च कैश्चित्तु क्लदते क्रदते स्मृते । (२१) क्लीवायते क्लीबते च क्लैब्ये स्युरवगल्भते ॥ ९६ ॥ (२२) कुटति ग्रन्थते वर्छत्यपि क्मरवि वङ्कते । नसते तुणति क्रुश्चत्येवं हरति कुश्चति ।। ९७ ॥ भुजति ध्वरतीत्येते कौटिल्ये न्युजतीति च । (२३) गुप्तोक्तौ स्यान्मन्त्रयते (२४) भेदे तूपजपत्यदः ॥ ९८ ।। (२५) दम्भेच्छायां धीप्सतीति दिदम्भिषति धिप्सति । (२६) संवर्मयति सन्नवत्यात्मने सज्जतीत्यमी ॥ ९९ ।। संयतते दंशयते सन्नाहे पदपश्चकम् । ॥

·२२
आख्यातचन्द्रिकायाम् -
(२७) अध्यास्ते त्वधिशेते चाधिवसत्यधितिष्ठति ॥ १० ॥
अधिरोहत्यधिक्रामत्यारोहत्यधिरोहणे ।
(२८) स्पन्दने स्पन्दते तद्वत्स्फुरति स्फुलति द्वयम् ॥ १०१ ।।
(२९) चलने चलति प्रेङ्कत्येवं मलति घट्टते ।
वलते वल्लते वेल्लत्येवं हलति चलति ॥ १०२ ॥
(३०) उच्छाये तटति स्तुप्यत्युच्छयत्यात्मनेऽप्यदः ।
(३१) क्षोभते क्षुभ्यति क्षोभे क्षुभ्नाति च्छान्दसं कचित् ॥ १०३ ।
(३२) प्रतिष्ठतेऽश्चत्ययते बजत्ययति गच्छति ।
ऋणोत्यटति यात्येति सरतीयर्ति सर्पति ॥ १०४॥
हम्मति द्रमति त्वङ्गतीङ्गत्यमति मीमति ।
जिहीते कङ्कते नक्षतीखत्यच्छति वभ्रति ॥ १०५ ॥
श्वङ्कते नौकते वस्कतेंऽहते टीकतेऽभ्रति ।
यस्कते कान्ते शोणत्यक्ते अजूतेऽदति ॥ १०६ ॥
पयते वयते विच्छायति पन्थयतीयते ।
चरण्यति सङ्कतेऽपि घटते श्वञ्चतेऽङ्गति ॥ १०७ ॥
रङ्गति वचते लङ्गतीर्ते ध्वजति धञ्जति ।
चरति धनति भवत्यण्ठते ग्लुवतीष्यति ॥ १०८ ॥
वञ्चति म्रोचति म्लोचत्यजति स्वञ्चतीजते ।
फणति चते गाते पद्यते विच्छति कचित् ॥१०९ ॥
पथति कामति पतयते रिवति रवति ।
स्रवति श्यायते धन्वत्यञ्चते सलतीत्यपि ॥ ११० ॥
शुनति छङ्गयति च श्वर्तयत्यपि रेवते ।
ससर्त छान्दसं केचिदेषते नेषते गतौ ॥ १११ ॥
सप्ताशीतिरितोऽप्यन्ये नोक्ता विस्तरतो भयात् ।
(३३) वेगितायां गतौ सप्तामी स्यु(वति तूर्यते ॥ ११२ ॥

·द्वितीयकाण्ड क्षत्रियचेष्टावर्गः ३। २३ । जवति वल्लति श्चलत्यपि द्रवति रंहति । (३४) डयते डीयते व्योमगते(३५)ऽथाकति चागति ॥ ११३ ॥ चञ्चूर्यतेऽटाव्यते जङ्गम्यते चाप्यरार्यते । गत्यर्था यलुगन्ता ये कुटिलायां गतौ हि ते ॥ ११४ ॥ (३६) वल्गतीति प्लुतगतौ प्लवते शाशति त्रयम् । (३७) मन्दायां चोपति गतौ (३८) चतुरायां तु घोरति ॥ १५ ॥ (३९) सन्ततायामतति च (४०) सरति च्छमना गतौ । (४१) मन्दते विकलायां तु द्वयं खञ्जति खोरति ॥ ११६ ॥ (४२) नीचैः फक्कति (४३) कुत्सायां द्रात्य(४४)थाग्रे पुरत्यदः । (४५) पवते वाति वातस्य (४६) वहति प्रवहत्यपाम् ॥ ११७ ॥ (४७) भ्रमति भ्राम्यति भ्रम्यत्यपि पर्यटति भ्रमे । घोणते घूर्णते पर्येत्येत घुणति घूर्णति ॥ ११८ ।। (४८) उद्गच्छत्युन्नमति चाप्युजिहीत उदीयते । उदश्चत्युदयस्येतावात्मने द्वावुदेति च ॥ ११९ ॥ गत्यर्थाः प्राय उत्पूर्वा * उदयस्याभिधायकाः । (४९) आक्रम्यते चाक्रमते ज्योतिष्कर्तृक उद्गमे ॥ १२० ॥ (५०) सञ्चारे चरतीत्येष तृतीयायुक्त आत्मने । (५१) पतत्यधोगतौ भ्रंसतेऽपि भ्रश्यति भृश्यति ॥ १२१ ॥ गलति संसतेऽष्टामी व्यवते स्कन्दतीति च । (५२) अस्तङ्गमेऽस्तमयते निम्लोचत्यस्तमेति च ॥ १२२ ॥ (५३) इष्यति नश्यति पलायतेऽन्तर्धत इत्यपि । मुण्ठतेऽपैत्यपक्रामत्येवमाद्याः पलायने ॥ १२३ ॥ (५४) स्कुनाति च स्कुनीते च स्कुनोत्यामवतेऽपि च । स्कुनुते स्कुन्दते चापि षडामवणवाचिनः ॥ १२४ ॥ * "उदयार्थाभिधायकाः" इति राघवनैषधीय १३ श्लोकव्याख्याने पाठः ॥

·२४ आख्यातचन्द्रिकायाम्- (५५) अतिक्रामत्युञ्चरते चाट्टत्यतिचरत्यपि । उल्लङ्घयत्यतिक्राम्यत्येवमाद्या अतिक्रमे ॥ १२५ ॥ (५६) द्यौत्यभिगच्छत्यभियात्यभ्येत्याद्या अभिक्रमे । (५७) अभियोगेऽभ्यवस्कन्दत्यड्डत्यास्तिध्नुतेऽपि च ॥ १२६ ॥ सप्ताभियुङ्क्ते तिनोति तिमोत्यासेधतीति च । (५८) सेनया त्वमियाने स्यादभिषेणयतीति च ॥ १२७ ॥ (५९) सन्निकर्षत्यवष्टभ्नात्यासीदत्यपि नेदते । परस्मै द्वा सन्निकृषतेऽवष्टभ्नाति चान्तिके ॥ १२८ ।। (६०) प्राप्ती प्राप्नोति भवते विन्दत्यवरुणद्धि च । आत्मनेऽपि द्वयं भावयते लभत ऋच्छति ॥ १३९ ॥ (६१) व्याप्नोति चाश्नुतेऽक्ष्णोति व्याप्तौ श्लास्वति शाखति । द्वावाचिनोति वेवेष्ट्यात्मनेऽप्यक्षति चेन्वति ॥ १३० ॥ (६२) पर्याप्नोति तु शक्नोति समते प्रभवत्यपि । प्रोथत्यलत्यात्मनेऽपि द्वौ पारयति कल्पते ॥ १३१॥ राघते लाघते शको स्फुरते विभवत्यपि । (६३) स्युरुधमऽवगुरते वृहत्यडति गर्यते ॥ १३२ ॥ उदारयत उद्युक्त उद्यच्छत्यात्मनेऽप्यदः। (६४) हेडति स्नायति वटत्यपि गुध्यति वण्डते ॥१३३ ॥ मण्डते वेष्टते वेष्टे मगध्यति मुरत्यपि कृणत्ति गुण्डयति च परिक्षिपति चात्मने ।। १३४ ॥ (६५) वेष्टनायां वटयति वेष्टयत्यादयोऽपि च । (६६) निरुणदि निगृह्णाति चात्मने द्वौ निरोधने ॥ १३५ ।। (६७) आञ्छत्याकर्ष आकर्षत्यायच्छत्यात्मनेऽप्यदः। (६८) धृष्णोति चाधिकुरुते धर्षयत्यपि घर्षति ॥ १३६ ॥ जयत्येवं विजयते जयत्यभिभवत्यपि ।

·द्वितीयकाण्डे क्षात्रेयचेष्टावर्ग: ३। २५ अभ्यस्ति च प्रसहते पराभावयतीति च ॥ १३७ ।। विमानयत्यभिभवे ठलीनाति न्यकरोति च । यत्याक्रमति च सरत्याक्रम्यतीति च ॥ १३८ । (६९) विशेषयत्यतिशये त्यतिशेते विशेषति। उत्कर्षयत्यश्चयति विशिनष्टि प्रकर्षति ॥ १३९ ।। (७०) चित्रीयते लिङ्गयति विस्माययति चाद्भुते । (७१) स्यातां कुहयते विस्मापयते हेतुतोऽद्भुते ॥ १४० ॥ (७२) धूनयति धुवति चलयति धूनोति धवति धुनाति च धुनोति । चत्वारि चात्मने कम्पयति मापयति वाजयति ॥ १४१ ॥ हालयति मालयति हलयति मलयतीति स्युः। तद्वत्प्रेडोलयति प्रकम्पने डोळयत्यपि च ॥ १४२ ॥ (७३) विलोडयति मनाति मथत्येवं खजस्यपि । गाहते मन्थने लुट्यत्यपि लोटति मन्थति ॥ १४३ ।। (७४) खेटत्युत्त्रासने भाययत्येवं दरयत्यपि । (७५) प्रयोजकाद्भये भीषयते भापयतेऽपि च ॥ १४४ ॥ (७६) क्ष्मायते कम्पते त्वङ्गत्येजतीर्ते च वेपते । केपते ग्लेपते कम्पे गेपते विजते दश ॥ १४५ ॥ (७७) ताडने ताडयति घ हन्ति विध्यति तण्डते । प्रहरत्यात्मने * सट्टयति स्फियतीति च ।। १४६ ॥ आघट्टयति चास्फालयति जासयतीत्यमी । आहतेऽकर्मकत्वे स्थात् स्वकीयेऽङ्गे च कर्मणि ॥ १४७ ॥ (७८) युध्यते सम्प्रहरते युद्धे जजति जञ्जति । सम्मर्दयति सङ्ग्रामयतीमे कलहायते ॥ १४८॥ (७९) करोत्युपाजेऽन्वाजेभ्यामात्मनेऽपि बलार्पणे । * "कुष्यति पिच्छयतीति च” इति पाठान्तरम् ॥

·२६ आख्यातचन्द्रिकायाम् -- (८०) विक्रम्यते वीरयते पराक्रमत इत्यपि ॥ १४९ ॥ प्रगल्भते शूरयते पराक्रम्यत इत्यसौ । ओजायते विक्रमते विक्रमेऽष्टपदी भवेत् ॥ १५० ॥ (८१) अरुष्करोत्यात्मनेऽपि व्रणयत्यङ्गचूर्णने । (८२) गोकर्तृकायां हिंसायां प्रस्तुम्पति सुटा भवेत् ॥ १५१ ॥ (८३) हिनस्ति सज्ञपयति सूदते हन्ति तदति । तोपति च त्रोपतीषत्यपि तूर्वति थूर्वति ॥ १५२ ॥ तोफति त्रोफति रुशत्यषि तुम्पति घुम्पति । तुम्फति त्रुम्फति शसत्यूवत्यर्वति तोजति ॥ १५३ ॥ नभते भति मषत्येवं नभ्नाति नभ्यति । तोभते शर्वति वषत्यपि तुभ्नाति तुभ्यति ॥ १५४ ॥ शूर्यते शेषति तुपत्यपि रोषति रेषति । धूर्यते यूषति तुफत्यपि दूति धूर्वति ॥ १५५ ॥ प्रमापयत्यर्दयति निर्वापयति रिष्यति । तृणेहि मारयति च श्लथत्यर्दति गूर्यते ॥ १५६ ॥ ऋथत्युज्जासयति च क्रायत्यपि युथ्यति । * तृहृत्युन्मूलयति च क्षिणाति च कृणाति च ॥ १५७ ॥ प्रतिष्किरस्यालभते तृणात्युन्मथतीति च । क्षेणोति च्छपति दूणाति कृणोति क्षिणोति च ॥ १५८ ॥ अष्टौ क्षणोति मीनाति स्पृणातीत्यात्मनेऽप्यमी । कुन्थति पुन्थति लुन्थति रिशति रुशति हिंसति स्तृहति॥१५९॥ हति मुम्भति मुणति च चुम्बयति श्रथति च क्लथति । सर्भति मेदति तणति स्फियति च हिंसयत्यमी चूतति॥१६॥ षण्णवतिहिंसायामुक्ताः शिष्टाश्च य गणे दृष्याः । * "तृहयत्युन्नाटयति" इति पाठान्तरम् ॥

·द्वितीयकाण्डे क्षत्रिय चेष्टावर्गः ३ । केवालीशेवालीवासीमस्मसाशब्दाः॥१६१ ।। आतालीवर्षालीपार्दालीमसमताश्च तथा । गतिसज्ञा हिंसायामष्टोद्दिष्टाः करोतेः प्राक् ॥ १६२ ।। (८४) वस्तयते गन्धयते लुम्बति लुम्बयति चार्दनार्थाः स्युः । ओहति तोहति दोहति तद्वत्तुम्बति च तुम्बयत्येते ॥ १६३ ।। (८५) दृम्फति दृफति दुनोति व्यथ यति दुःखयति तपति पीडयति । क्लिश्नाति दूनयत्यपि धूपायति खेदयत्याद्याः ॥ १६४ ॥ दुःखाकरोति तुदति च करोति वैकल्पमुदाद्विभ्योऽमी । आत्मनेऽपि ग्लप यति ग्लापयत्यपि पीडने ।। १६५ ॥ रोठते लोठते कुथ्नात्यपि मन्थति बाधते । एठते हठते तत्र लोटते क्लेशयत्यपि ॥ १६६ ।। शण्डते शूलति रुजत्यूषत्यामयतीति च । (८६) * भनक्ति मोटयति च भन्नयत्यपि मोटति ॥ १६७ ॥ मुटति म्रदते मर्दै मृगाति च पिनष्टि च । क्षुन्ते क्षुणत्ति सञ्चूर्णयति पाशयतीति च ॥ १६८ ॥ (८७) पंसयति ध्वंसयति च नक्कयति च धक्कयत्येते । जम्भयतिक्षपयति च नाशयति च नाशनार्थाः स्युः ॥१६९ ॥ (८८) उन्मूलयत्युज्जहाति चोत्पाटयति वै समाः। उत्खनत्यात्मनेऽप्येते पञ्चोज्जटयतीति च ॥ १७० ॥ (८९) भने पराभवत्युक्ते पराभवत इत्यम् । (९०) जयत्युत्कर्षसम्प्राप्तौ तथा विजयते पदम् ॥ १७१ ।। इति क्षत्रियचेष्टावर्गः ॥३॥ * "अनाक" नि।

·आख्यातचन्द्रिकायाम्-
४. अथ वैश्यचेष्टावर्ग:
(१) कृषते कृषतीत्येते कृषौ क्षुरति कर्षति ।
रदत्येवं विलिखति हलति स्युः खनत्यपि ॥ १७२ ॥
(२) बीजाकरोत्युतकृष्टौ (३) स्वाद्वितीयाकरोति च ।
शम्बाकरोति द्विगुणाकरोति द्विः कृषौ त्रयम् ॥ १७३ ॥
(४) तृतीयात्रिगुणाभ्यां च करोति त्रिः कृषौ मतम् ।
आख्यातानि खनत्यादीन्यूहनीयानि चात्मने ॥ १७४ ॥
(६) हलिग्रहे हलयति हलिरुक्तो महद्धलम् ।
(६) वपत्युप्तौ प्रकिरति वपतेऽप्य(७)थ रोपणे ॥ १७५ ॥
शूळयत्यपि संरोहयति संरोपयत्यपि ।
(6) ध्रुवति ध्रवति स्थैर्य स्थिरीभवति खायति ॥ १७६ ॥
बदत्येते च खदति मूलति प्रलितिष्ठति ।
(९) पावत्येते वावति च शोषे शुष्यति शुण्ठति ॥ १७७ ॥
आश्यायते शुण्ठयति लवन्तेऽप्य(१०)थ वर्षति ।
उनत्ति शीकते शर्धत्यपि मर्धति सिञ्चति ॥ १७८ ॥
आकरोति च ज्ञेयमात्मनेऽपि चतुष्टयम् ।
सीकयति तेमयतीत्यादि जेषति सूदति ॥ १७९ ॥
सचते पर्षति गरत्यपि मेषति मर्षति ।
घरत्युक्षति सेके स्युर्नेषत्यपि च शिम्प्यति ॥ १८० ॥
गडत्येवं मेहति च तथा मिन्वति निन्वति ।
क्लियति स्तिम्यति स्तीम्यस्थाभावे च तिम्यति ॥१८१॥
(११) स्युः पुंसयति पुष्णाति दृहत्यादि च वर्धने ।
(१२) सञ्चये सम्बिभर्तीति सम्भरत्यात्मने त्रयम् ॥ १८२ ॥
सचिनोति खलत्येवं सम्भाण्टयत इत्यपि ।
राशीकरोत्यात्मने द्वौ समूहति समूहते ॥ १८३ ॥

·द्वितीयकाण्डे वैश्यचेष्टावर्ग: ४। २९ (१३) उच्चिनोति शिलन्युज्छे सिलत्युच्चिनुते तथा । उञ्छति ध्रासयति च ध्रस्नात्यपि तथेषति ॥ १८४॥ (१४) अवहन्तीति वैतुष्यकरणे कण्डयत्यपि । फलीकरोति वितुषीकरोतीत्यात्मने द्वयम् ॥ १८५ ॥ परापुनात्यात्मनेऽपि प्रस्फोटयति तत्समम् । (१५) मिमीते मायते माने माइते मस्यतीति च ॥ १८६ ॥ शुल्बयत्यपि सम्माति (१६) सम्भवे सम्भवत्यपि । (१७) पणते दीव्यति तथाऽऽत्मने व्यवहरत्यदः ॥ १८७ ॥ व्यवहारे च पनते परिवर्तयतीत्यपि । (१८) क्रीणाति चैवं क्रीणीते विसारयति च क्रये ॥ १८८ ॥ (१९) विक्रीणीते निमयतेऽवक्रीणीते च विक्रये। (२०) सत्याकरोत्यात्मनेऽपि तुल्यौ सत्यापयत्यपि ॥ १८९ ॥ (२१) निष्णाति दक्षते चापि नैपुण्ये निपुणत्पपि । (२२) अर्जने स्वर्जयति च तथैवार्जति सजेति ॥ १९० ॥ (२३) कलयत्यपि सङ्ख्याति सङ्ख्याने गणयत्यपि । सञ्चष्टे कलते (२४) तुल्यौ वाहन्ति गुणयत्यमू ॥ १९१ ॥ (२५) उत्पुंसयति तु प्रोञ्छे प्रोञ्छत्युत्सारयत्यपि । (२६) वण्डति व्युष्यति तथा विभजत्यात्मनेऽप्ययम् ॥ १९२ ।। विभागे घण्टयति च * विभाजयत्यवमाति च । (२७) न्यासे निक्षिप्यति न्यस्यत्येवं परिदधाति च ।। १९३ ॥ निक्षिपत्यात्मने चोपनिदधाति चतुष्टयम् । (२८) तिरोदधात्यपिदधात्यन्तौं पिदधाति च ।। १९४ ॥ तिरस्करोति व्यस्यति च्छन्दत्यपवरत्यपि । भावृणोति व्यवदधात्यू!त्यतिदधाति च ॥ १९५ ।। *"विभाजयत्यवचौति च, विभाजयत्यवयौति च" इति पाठान्तरे ।

·. आख्यातचन्द्रिकायाम्- संवृणोति स्तृणात्येतान्यात्मनेऽपि त्रयोदश । अपवारयति छादयति स्थगयतीति च ॥ १९६ ।। कूलति त्वचतीत्येवं कुम्बयत्यपि कुम्बति । ह्रगति हगतीत्येते थुडति स्थुडतीति च ॥ १९७ ॥ स्तृणोति तिरयत्येवं स्तृणुते गोपयत्यपि । अपोर्तुते त्वपार्णोति (२९) वितृतौ विकृणोति च ॥ १९८ ॥ तथैवापतृणोति द्वावात्मने * निरिणाति च । (३०) अपेक्षतेऽभ्यर्थयते भिक्षतेऽर्दति नाथति ॥ १९९ ।। याच्ञायां वनुते मार्गत्यमी चतति याचति । चदतीत्यात्मनेऽपि स्यु(३१)थते मार्गयत्यपि ॥ २०० ।। मार्गत्यप्यञ्चति गवेषयत्यन्वीक्षतेऽपि च । अन्वेषते च पयति चिनोतीत्यात्मनेऽप्यदः ॥ २०१॥ अन्वेषणे मृगयते मृग्यतीत्यपि केचन । (३२) प्रतिदत्ते विनयते निर्यातयति तत्समम् ॥ २०२ ॥ वित्तोत्सर्गे व्ययति च तथा विनयतेऽपि च । (३३) दोहानुकूल्ये दुग्धे (३४) गौः प्रस्तुते प्रस्नवे स्वयम् ॥२०॥ रिणक्ति दोग्ध्यात्मनेऽपि प्रपूरयति दोहन । (३५) क्षरणे स्तेपते श्चोतत्यपि क्षरति तेपते ॥ २०४ ॥ रीयते स्यन्दते चैव (३६) स्रवति स्नौति तु स्रवे । (३७) विष्णाति रेचयति च विप्रयुङ्क्ते च रेचति ॥ २०५ ॥ विश्लेषणे स्युर्विश्लेषयति यौति वियौति च । (३८) मिश्रयत्यपि संयोति सम्पृक्ते सम्पृणक्ति च ॥ २०६ ॥ मिश्रणे संसृजति च श्रीणातीत्यात्मनेऽन्यदः । (३९) सङ्गतौ समियतीति सङ्गच्छति समृच्छति ॥ २०७॥ *"विवणानि" नि०।

·द्वितीयकाण्डे वैश्यचेष्टावर्गः ४। अकर्मकास्त्वात्मनेऽमी सम्बध्नाति मिलत्यपि । समवैति व्यतिसृजत्येवं सचत उच्यति ॥ २०८॥ (४०) आतञ्चत्यातञ्चने चा(४१)लम्बयत्यासजत्यपि । आलम्बने(४३)ऽथ शैथिल्ये श्रन्थते चिल्लतीति च ॥ २०९॥ (४३) ओलण्डयत्युन्नयत उत्क्षिपत्यात्मनेऽयदः । उलण्डयति चोत्तभ्नात्युत्तभ्नोत्युत्तरत्यपि ॥ १० ॥ उत्तम्भयति चोरिक्षप्यत्युत्क्षेपे दोलयत्यपि । (४४) आनीतावानयत्येतावात्मनेऽण्याहरत्यपि ॥ २११ ॥ (४५) सम्मायति सम्माष्टिं तथा परिसमूहति । समूहते च सम्मार्ग (४६) उपदेग्ध्युपलिम्पति ॥ २१२ ॥ पदद्वयं चात्मनेऽपि गोमयत्युपलेपने । (४७) सन्धुक्षयति सन्दीपयतीन्धे ज्वालयत्यपि ॥ २१३ ॥ सन्धुक्षणे ज्वलयति च्छर्दले छर्दयत्यपि । (४८) पाके श्रीणाति पचतीत्यात्मने अपयत्यपि ॥ २१४ ॥ रन्धयत्यपि विक्लेदयक्ति साधयतीति च । श्राति श्रायति विक्लिद्यत्यषि राध्याते रध्यते ॥ २१५ ॥ पच्यते कथ्यते चैते पाके स्युः कर्मकतके । (४९) ऋञ्जते भर्जते भ्राष्ट्रे तूपभृज्जति भृज्जते ॥ २१६ ॥ (५०) शूलाकरोत्यात्मनेऽपि शूलपाके पदं मतम् । (५१) द्रवीकृतौ लीनयति लयति द्रावयत्यपि ॥ २१७ ॥ लालयत्यपि लाययत्यपि लापयतीत्यमी । (५२) द्वौ सन्दधात्यभिषुणोत्यात्मने द्वौ च शुच्यति ॥ २१८ ॥ तथा चुच्यत्यभिषवे (५३) संस्कृतौ संस्करोत्यदः । आत्मने (५४) प्रतियत्ने तु स्यादुपस्कुरुते पदम् ॥ २१९ ।। (५५) स्वादते स्वदेते रुच्यां स्वदते रोचतेऽपि च । इति वैश्यचेष्टावर्ग: । ४॥

·आख्यातचन्द्रिकायाम्- ५. अथ शूदचेष्टावर्गः॥ (१) वयते वयति व्युतावूयते(२)ऽथ विषीव्यति ॥ २२० ॥ स्यूतौ निषीच्यति तथा परिषीव्यति सीव्यति । (३) तक्ष्णोति तक्षति तनयति त्वक्षति तक्षणे ॥ २२१ ॥ तनूकरोत्यात्मनेऽपि परिवासयतीति षट् । (४) उत्तेजयति तीक्ष्णत्वे सणुते क्ष्णौति निश्यति ॥ २२२ ॥ निशिनोति निशीशांसत्यात्मनेऽपि मतं द्वयम् । (५) लुनाति लुम्पति तथा छिनत्तीत्वात्मने त्रयम् ॥ २२३ ॥ त्रुटति च्छोटयति च चुटति छुटतीति च । छेदने वर्धयति च च्छयति वृश्चति कुन्तति ॥ २२४ ॥ चतुर्दश त्रोटयति यति च्छेदयतीत्यमी। (६) त्रोटति त्रुध्यति च्छेदे छिद्यते कर्मकर्तृके ॥ २२५ ॥ (७) भिन्ते विदारयति च भिनति यति मुण्डति । बिलति स्फोटयति च दृणात्याखण्डयत्यपि ॥ २२६ ॥ मुस्थति च्छिद्रयति च दारयस्यापि भेदने । (८) दहति श्रेषति श्लेषत्यपि प्रोषति चूर्यते ॥ २२७ ।। तापयत्योषति तपस्यपि प्लुष्यति कुण्डते । दाहे कूटयति प्लोषत्यमी (९) तत्र तु गर्हिते ॥ २२८ ॥ दन्दह्यते दन्दहीति दन्दग्धीति पदत्रयम् । (१०) ग्रोचति स्तेनयति च चुरण्यति च रुएटति ॥ २२९ ॥ स्तेये चोरयति ग्लोचयति कोजति खोजति । मुष्णाति लुण्टयति च मृषत्यपहरत्यदः ॥ २३० ॥ आत्मने(११)ऽप्यास्कन्दतीति जहीति बलाद्धृतौ । (१२) प्रसहत्यात्मनेऽप्येष हठतीति बलात्कृतौ ॥ २३१ ॥ (१३) धूर्तक्रियायां शठति द्राघते मङ्घते त्रयम् ।

·द्वितीयकाण्डे शुदचेष्टाव: ५। ३३ (१४) निष्कुष्णाति च निष्कर्षे निष्कर्षति च तूळति ॥ २३२ स्यानिष्कुलाकरोत्येतदात्मने चा(१५)त्र सव्यथे । डाग्निपत्रासपत्राभ्यां करोति कुरुते परे ॥ २३३ ।। (१६) सन्दानयति बध्नाति मूर्वत्यन्दति कीलति । पाशयत्यन्तति जुटति सिनुते च कश्चते ।। २३४ ॥ कचते रङ्कयति च योजयत्यपि मध्यति । काञ्चते ग्रन्थयति च सिनाति च सिनोति च ॥ २३५ ।। संयच्छत्यात्मने षट् स्युर्नवत्यपि दधाति च । युनातीति मवते च बन्धे मवति योजति ।। २३६ ॥ (१७) स्तम्भते स्कम्भते स्तम्भे वस्यत्यपि च पीलति । स्तभ्नोति प्रतिबध्नाति स्तभ्नाति स्तम्भयत्यपि ॥ २३७ ॥ स्कन्नोति चैव स्कम्नाति स्तुभ्नोति स्कम्भयत्यपि । स्तुभ्नाति चैव स्कुभ्नाति स्कुभ्नोत्येतानि षोडश ॥२३०॥ (१८) साहसिक्ये प्रकुरुते (१९) दुःखयत्यघयत्वपि । कष्टायते दुष्कृतेऽमी (२०) प्रत्यवैति तु दुष्यति ॥ २३१ ।। विघ्ने विहन्त्यन्तरेति प्रत्यूहत्यात्मनेऽप्यदः । विघ्नयत्यन्तरयति विच्छिन्ते विच्छिनति च ।। २४० ॥ (२१) * सन्ताने सन्तनोतीति निर्वहत्यात्मने व्यम् । तथा सत्रयते सन्तानयतीति चतुष्टयम् ॥ २४१ ॥ इति शूद्रचेष्टावर्गः ॥५॥ इति द्वितीयकाण्डः॥ * "सन्ततौ" इति पाठान्तरम् ।

·20 आख्यातचन्द्रिकायाम्- अथ तृतीयकाण्डः । प्रकीर्णकसनायन्तनानार्थान्यात्मनेपदे । तदन्यस्मिन् विभागश्च सधन्तेऽत्र वर्गशः ॥१॥ १. अथ प्रकीर्णकवर्गः ॥ यानि पूर्वपसङ्गत्या नैवाख्यातान्यचक्षत । वक्ष्यन्ते तानि वर्गेऽस्मिन् प्रकीर्णालये यथास्मृति ॥ २॥ (१) विभाति व्युच्छसे व्युष्टे प्रभाति विविशत्यपि । (२) शिवन्दते श्वेतते त्रीणि स्युः शुक्लत्वेऽवदायति ॥ ३॥ (३) रज्यति त्रीणि रजति लोहितायति चात्मने । शोणतीति च रञ्जिन्त्रि () श्यामत्वे श्यामलायते ॥ ४॥ नीलायते नीलति च तथा श्यामायते पदम् । (५) बिन्दत्यवयवे भिन्दत्यवयौति सटत्यपि ॥ ५ ॥ (६) सङ्घाते झटति श्रोणत्येवं जटति पूलति । गोष्टते लोष्टते श्लोणत्यपि म्रक्षति पिण्डते ॥ ६ ॥ श्लोकते हुण्डते पिण्डयति पूल यतीत्यपि । शण्डतेऽथो मुस्तयति स्त्यायत्यश्नोति चाक्षति ॥ ७ ॥ इति प्रकीर्णकवर्गः ॥१॥ २. अथ सनाद्यन्तवर्गः ॥ (१) धातोस्तुमर्यादिच्छायां सनि रूपं बुभूषति । शिशिक्षिषत इत्यादि पूर्ववच्चात्मनेपदम् ॥ ८ ॥ (२) मुपो मान्ताव्ययान्यस्मात्कचित्काम्यतिकर्मणः । आत्मनस्तु तदिच्छायामर्थे शब्दद्वयं भवेत् ॥ ९ ॥ पुत्रकाम्यति पुत्रीयत्यकाम्यत्पृश्यतीति दिक् । (३) एवं कर्मण आधारादाचारादुपमार्थकात् ॥ १० ॥ कचित्पुत्रीयति च्छात्र मञ्चे सौधीयतीति दिक् ।

·तृतीयकाण्डे सनाद्यन्त वर्ग:२। (४) उपमानाचथा कर्तुराचारार्थे क्याङि किपि ॥ ११ ॥ द्वे रूपे भवतो यद्वद्गर्दभोऽश्वायतेऽश्वति । (५) क्ययोजोऽप्सरसोनित्यं पय आदेस्तु वा सलुक् ॥ १२ ॥ कन्याऽप्सरायते खोजायतेऽहिः कं पयायते । पयस्यते * तथाऽन्यस्मात्सलोपादि समूह्यताम् ॥ १३ ॥ (६) व्यर्थे मृशादेहल्लोपे क्यच्यच्च्यन्ताभृशायते । मुमनायत इत्यादिरूपाण्यूह्यानि सर्वतः ॥ १४ ॥ भृशः शश्वत्तृपद्रेहदेहव!ऽय दुर्मनाः । सुमना उन्मना ओजोऽभिमनाश्चपलः शुचिः ॥१५॥ मन्दरेफन्मद्रभद्रपण्डिताण्डरकण्डराः । उन्मुको हरितो नीलः फेनः शीघ्रो भृशादयः ॥ १६ ॥ (७) तत्रैव डाउलोहितादेः क्यषि वा चात्मनेपदम् । दिग्लोहितायतीत्यादि डाचः पटपटायति ॥ १७ ॥ लोहितजिह्मश्यामाः सुखदुःखे धूमचर्मगर्वाश्च । हर्षो मूर्छा निद्रा कृपा च करुणादयोऽष्यवृत्करणात् ॥ १८ ॥ (८) कष्टात्सत्राच्च कक्षाच्च कृछादहनतोऽपि च । कष्टायते प्रमृतयः पापाथै क्रमणे क्यति ॥ १९ ॥ (९) तं वर्तयति रोमन्थाद्रोमन्थायत इत्यदः । (१०) बाष्पोष्मफेनादुद्वान्ताविदं वाष्पायतेमुखम् ॥ २० ॥ (११) सुखादेः स्यादनुभवत्यर्थे दुःखायतेमुखाः । सुखदुःखास्रकृपणकरुणालीकतृप्रवत् ॥ ११ ॥ कृच्छपतीपसोढाः स्युरमी दश सुखादयः । (१२) शब्दादिषु कृतौ शब्दायते वैरायतेमुखाः ॥ २२ ॥ * "तथाऽन्यस्मात्सलोपे वा दिग्धताम्" इति पाठान्तरम् ॥ 1 "क्यक्त्यिर्थे भृशायते" इति पाठान्तरम् ॥

·आख्यातचन्द्रिकायाम्- - शब्दादयस्तु सूत्रोक्ता वार्तिकोक्ता अटादयः । अटादृशीकाकोटाश्च सोटापृष्ठौ च दुर्दिनम् ॥ २३ ॥ पोटापृष्वा च मुदिनं नीहारश्चेत्यटादयः। (१३) तपस्यतीत्यादिकं तु प्रायः पूर्व प्रदर्शितम् ॥ २४ ॥ (१४) कण्वादेकि कण्डूयत्यात्मनेऽपि हणीयते असूयतीत्यादिकं च मायः प्रागेव कीर्तितम् ॥ २५ ॥ (१५) धातोईलादेरेकाचः पौन:पुन्ये मशे पङि। चेक्रीयतेप्रभृतयो * न मृशाथै शुभो रुचः ॥ २६ ॥ (१६) बहुलं लुकि तत्रापि षोभोत्यादिकमृह्यताम् । (१७) सूचिम्यूणुमून्यय॑व्यशिभ्यश्च यडिष्यते ॥ २७ ॥ सोसूच्यतेऽटाव्यतेऽरायत इत्यादिकं ततः । (१८) गत्यर्थेभ्यस्तु कौटिल्ये लुपादेर्भावगर्हणे ॥ २८ ॥ यहि जङ्गम्यते लोलुप्यत इत्यादिकं भवेत् । (१९) प्रयोजकस्य व्यापारे । धातुमात्राकृतेणिचि ॥ २९ ॥ भावयत्यादि तत्रीय णिचश्चेत्यात्मनेपदम् । (२०) सुबन्ताणिचि धात्वर्थे बहुलं भादि चेष्ठवत् ॥ ३० ॥ (२१) तत्करोतीति मुण्डादेः बटुं मुण्डयतीति दिक् । (२२) स्थळादेस्तु तदाचष्टे स्थवयत्पादिकं भवेत् ॥ ३१ ॥ (२३) सत्यार्यवेदादापुक् च स्यात्सत्यापयतीति दिक् । (२४) श्वेताश्वादश्वतरतो लोपोऽश्वतरयोणिचि ॥ ३२ ॥ गालोडिताहारकयो प्येते इतको तथा । श्वेतयत्यश्वयति गालोडपत्याहरयति ॥ ३३ ॥ * अनेन निषेधेन "भृशं रोचते थोमते इत्यत्र यङ्नेति भाष्यम्” इति सिद्धान्तकौमुद्या दीक्षितोकिरपि सहरछते ॥ + "धातुमात्रारते णिचि" इति पाठान्तरम् ।। + ·तृतीयकाण्डे सनायतवर्गः२। (२९) णिच् कृतत्वचवणेभ्यस्तं गृह्णात्यर्थ इष्यते । अत्वं च हलिकल्योः स्या(२६)न्निध्याने रूपशब्दतः ॥३४॥ (२७) विमोके संयमे पाशा(२८)त्तूस्ताद्विहनने भवेत् । (२९) भोजने तनिवृत्तौ च व्रतशब्दाण्णिचो विधिः ॥ ३५ ॥ (३०) परिधाने समाच्छादे वस्त्रा(३१)ल्लोम्नोऽनुमार्जने । (३२) तेनातिक्रामत्यर्थेऽश्चयति हस्तयतीति च ॥३६ ॥ (३३) सेनाशब्दात्तृतीयान्तादभियाने तु सः प च । (३४) वाणया उपगाने स्यात् (३५) समाहे वर्मणो भवेत् ॥३०॥ (३६) चूर्णादवध्वंसनेऽर्थे (३७) तुलापिणजवकोषणे । (३८) श्लोकादुपस्तुतौ (३९) वास्याः परेश्छेदन इष्यते ॥ ३८॥ (४०) णिङ्गात्तनिरसने दिग्धस्तयत आदिकम् । (४१) पुच्छादुदसने णिङ् स्यात्पर्यासे व्यसनेऽपि च ॥ ३९ ॥ (४२) चीवरात्सश्चये चार्थे परिधाने च णिङ् भवेत् । (४३) भाण्डात्समाचिनोत्यर्थे णिङ् सम्भाण्डयते हि दिक् ॥ ४० ॥ (४४) निर्दिष्टार्थे कृतस्तस्मादुपसर्गादितोऽपि च । कंसं घातयतीत्यादिसिद्धयेऽन्यो णिजुच्यते ॥ ४१ ॥ प्रत्यक्षमिव कंसादेः * साधनत्वेन मन्यते । उक्तं हि भर्तृहरिणा महाभाष्यानुसारिणा ॥ ४२ ॥ शब्दोपहितरूपांश्च बुद्धेविषयतां गतान् । प्रत्यक्षमिव कंसादीन साधनत्वेन मन्यते ॥ ४३ । इति सनाद्यन्तवर्गः ॥२॥ * "साधनस्वाच्च सिध्यति" इति पाठान्तरम् ॥

·आख्यातचन्द्रिकायाम्- ३. अथ नानार्थवर्गः॥ अथ नानार्थधातूत्थान्याख्यानानीह कानिचित् । यथामति प्रदयन्ते व्यक्तं भूवाद्यनुक्रमाद ॥ ४४ ॥ गणेऽवधारणात्कापि सूत्रे तेन विशेषणात् । काप्यन्तरनिर्देशादनेकार्था हि धातवः ॥ ४५ ॥ अथ भ्वादिगणः। (१) भवतीत्येष सत्तायां प्राप्तिसम्पत्तिजन्मसु, । आधोपलम्भे पर्याप्तौ सामर्थ्य प्रभवत्ययम् , ॥ ४६ ।। सम्भावनायां माने च साहित्ये सम्भवत्यसौ, शक्तिप्राप्त्योर्विभवति, प्राकटथे व्युद्भवत्यपि ॥ ४७॥ (२) ग्रन्थपतिष्ठालिप्सासु गाधते (३) नाथतीति तु | याजोपतापैश्वर्येषु (४) तेष्वाशिषि च नाथते ॥ ४८ ॥ (५) स्तवेऽभिवादने चापि वन्दते (६) भन्दते पुनः । सौख्यकल्याणयो(७)ोदमदस्वमगतिस्तुतीः ॥ ४९ ॥ आह मन्दत इसेत(८)ददते दानधारणे । (९) क्रीडायामूदते माने (१०) हादते हादशब्दयोः ॥ ५० ॥ (११) कुन्थति पुन्थति लुन्थति मन्यति मान्थत्यमी पञ्च । हिंसासक्लेशनयो(१२)श्चन्दत्याहाददीपनयोः॥५१ ॥ (१३) गतिमाङ्गल्यशास्त्रेषु सेधति (१४) स्थैर्य हिंसयोः । खदत्य(१५)यादति गतियानाहिसानु सम्मतम् ॥ ५२ ॥ (१६) कन्दति क्रन्दति लन्दत्याहाने रोदने त्रयम् । (१७) टेकते धेकते शब्दोत्साहयो(१८)श्चकते पुनः ॥ ५३ ॥ तृप्तौ च प्रतिघाते च (१९) गत्याक्षेपे तु मङ्घते । कैतबे (२०) द्वाघते त्वेतत्सामर्थ्यायामयोर्मतम् ॥ ५४॥ (२१) गतौ लत इत्येतभित्तो भोजनस्य च ।

·तृतीयकाण्डे नानार्थवर्गः ३ । (२२) शोषणे चालमर्थे च राखत्योखति लाखति ।। ५५ ॥ दाखति घाखतीत्येते (२३) गतौ त्वङ्गति कम्पने । (२४) मञ्चते धारणोच्चायपूजनेष्व(२५)थ कञ्चते ॥ ५६ ॥ दीक्षिबन्धनयो(२६)गत्यामीजते कुत्सनेऽपि च । (२७) * शाउथमेदनदम्भेषु मुञ्चते मचते पदम् ॥ ५७ ॥ (२८) स्थानार्जनोपार्जनगतिष्वृजेः स्यादर्जने पदम् । (२९) स्यात्सम्पर्चनकौटिल्यप्रतिष्टम्भविलेखने ॥ ५८ ॥ तारे शब्दे कोचतीति (३०) याचनागत्योस्तथाऽश्चते । (३१) तयोश्च पूजने चाश्वत्य(३२)जति क्षेपणे गतौ ॥ १९ ॥ (३३) कौटिल्याल्पीभवनयोः कुश्नति क्रुश्चतीत्युभे । (३४) मूर्छत्येष समुच्छाये मोहे स्यात् (३५) खर्जतीति तु ॥ ६० ॥ व्यथने पूजने (३६) हिंसात्राणयोस्तुञ्जतीत्ययम् । (३७) शब्दे गजति मादे च (३८) हिण्डतेऽनादरे गतौ ॥ ६॥ (३९) अतिक्रमे च हिंसायामट्टते (४०) मुण्ठते शुचौ । पलायने च (४१) कटति वर्षावरणयोर्गतौ ।। ६२ ।। (४२) शटत्ययं विशरणे गतौ रुज्यवसादने । (४३) बाल्ये च परिभाषायां लटतीत्य(४४)थ पेटति ॥ ६३ ।। शब्दसङ्घातयो(१५)ोदे निवासे च मठत्यदः । (४६) हठतीति बलात्कारे प्लुतौ शङ्कन्दनेऽपि च ॥ ६४ ॥ (४७) हिंसासलेशयोः पेठत्य(४८)यो शठति कैतवे । तयोश्चा(४९)थो लुण्ठतीति गतावालस्य एव च ॥ ६५ ॥ (५०) तेपते क्षरणे कम्पे (५१) ग्लेपते दैन्यकम्पयोः । (५२) अवयंसे प्रगादे च संसते (५३) लम्बते पुनः ॥ ६६ ॥ शब्दे चावलंसने च (५४) मानसे च जपत्ययम् । * "शाव्य मोचनदम्भेषु मुश्चते शशपोरिदम्" इति पाठान्तरम् ॥

·आख्यातचन्द्रिकायाम्-
(६५) हिंसाभाषणयोः शोभत्य(५६) दीप्तौ च शुम्भति ॥ ६७ ॥
(५७) शब्दे रणति गत्यां तु घटादावेष पठ्यते ।
(५८) पैणति प्रेरणाऽऽश्लेषगमनेषु पदं त्रिषु ॥ ६८ ॥
(५९) लौहित्ये शोणति गतौ (६०) सम्भक्तौ वनति बनौ ।
(६१) दीप्तिकान्तिगतिष्विष्टं त्रिवर्थेषु कनत्यदः ॥ ६९ ॥
(६२) गतौ च शब्दसम्भक्त्योरमतीति प्रयुज्यते ।
(६३) क्रमते क्रम्यते स्यातां तायनोत्साहवृत्तिषु ॥ ७० ॥
(६४) नयते रक्षणे गत्यां (६५) दयते तु तयोरपि ।
आदानदानहिंसासु (६६) क्नूयते क्लेदशब्दयोः ॥ ७१ ॥
(६७) पूयते स्याद्विशरणे दुर्गन्ध चा(६८)य तायते ।
पालने स्फीततायाश्च (६९) प्रेप्सागत्योश्च हर्यति ॥ ७२ ॥
(७०) भ्रंशेऽदने गलति च (७१) शब्दसवधानयोयोः ।
कलते (७२) शलते वेष चलने संवृतावपि ॥ ७३॥
(७३) भलते भल्लते हिंसादानयोः परिभाषणे ।
(७४) चलने सञ्चये चोक्ता खलतीति (७५) फलत्यदः ॥ ७४ ॥
आदितश्चेद्विशरणे निष्पत्तौ स्यादनादितः ।
(७६) अलतेऽलति भूषायां पर्याप्ती वारणे द्वयम् ॥ ७५ ॥
(७७) गतौ जग्धौ च चरति (७८) सङ्घाते रुजि शूलति ।
(७९) हिंसाकरणयोः कृण्वेः कृणोति प्रापणेऽपि च ॥ ७६ ॥
(८०) पराभिभूतावुत्कर्षे जयत्यन्ते स्वकर्मकः ।
(८१)स्वाम्यर्थदानावगतिप्रवेशयामागतीच्छाश्रुतितृप्त्यवाप्ती:७७
आलिङ्गरक्षाधुतिभागवृद्धिहिंसाक्रियाश्चावतिरेप पक्ति ।
(८२) धुक्षते धिक्षते सन्दीपनक्लेशनजीवने ॥ ७८ ॥
(८३) हिंसाविश्राणनगतिष्वीपते स्यातू (८४) दक्षते ।
शैघ्रयवृद्धयोघंटादौ तु तदेव गतिहिंसयोः ॥ ७९ ॥

·तृतीयकाण्डे नानार्थवर्गः ३ । ४१ (८५) स्यान्मौण्ड्यज्योपनयनबनादेशेषु दीक्षते । (८६) जिज्ञासने च विद्याया ग्रहणे चापि शिक्षने ॥ ८० ॥ (८७) कासते कफजे शब्दे दीप्तौ चायं पयोगतः । (८८) द्राकति ध्रङ्गति ध्वाङ्गतीच्छा घोरवाशिने ॥ ८१ ॥ (८९) अक्षत्यक्ष्णोति सङ्घाते व्याप्तावप्प(९०)य मर्षति । सहने सेचने (९१) श्लेषक्रीडयोलमनीत्यदः ॥ ८२ ।। (९२) जर्जति द्वे चर्चति सन्तर्जने परिभाषणे । (९३) उरसा गमने दाने वृद्धावपि च मोहने ॥ ८३ ॥ (९४) क्ष्वेदते स्नेहने मोक्ष (९५) दीप्तौ स्वादे च रोचते । (९६) प्रमादे खंसते चावल पने ध्वंसने गतौ ।। ८४ ॥ (९७) सञ्जते दानगत्योः स्याद् (९८) व्यथने चलने भये । (९९) कम्पे विलसने चार्थे कम्पते चलनीत्यम् ।। ८५ ॥ (१००) हलतीति पदं गत्यां तदेव चलने मितम् । (१०१) हर्षग्लेपनयोमिवान्मदेमंदयतीति णौ ॥ ८६ ॥ (१०२) बलतीत्येष धान्यस्यावरोधे प्राणनेऽपि च । (१०३) बन्धुक्रियायां संस्त्याने कोलतीत्य(.०४)थ होलति ॥८॥ स्याद्धिंसासंवरणयोः (१०५) क्रोशत्याहानरोदने । (१०६) सीदति स्याद्विशरणे गनावप्यवसादने ॥ ८८ ॥ (१०७) सम्पर्चने तु कौटिल्ये प्रनिष्टम्भे विलखने । तारे शब्दे कोचतीति बलादोरतरस्य च ॥ ८९ ॥ (१०८) मिथ्याज्ञानेऽनवस्थाने भ्रमति भ्राम्यतीत्युभे । * स्स्यायतेः प्रागात्मनेऽपि(१०९)गतिशुद्धयोस्तु धावति ९० * इत उत्तरं (१२६) स्त्यायतेः प्रारवक्ष्यमाणा धातव आत्मनेपदेऽपि भवन्ती- स्यर्थः॥

·४२ आख्यातचन्द्रिकायाम्- (११०) पदं भूषणपर्याप्तिवारणेवळतीत्यदः । (१११) दीप्त्यादानगतिष्विष्टमसतीत्य (११२)थ चीवति ॥ ९१ ।। स्यादादाने संवरणेऽप्य(११३)थ हिंसनमेधयोः । मेदत्येत(११४)-मेधति तु सङ्गमे च तयोरपि ।। ९२ ।। (११५) कुत्सायां सन्निकर्षे च नेदतीत्य(११६)थ वेणति । चिन्तानिशामनगतिवादिवग्रहबुद्धिषु ॥ ९३ ॥ (११७) निशामनेऽर्चने चायत्य(२१८)थ स्पशति बाधने । स्पर्शने (११९)वहतीत्येतत्स्यन्दने प्रापणे धृतौ ॥ ९४ ।। (१२०) अपत्यादानसंकृत्योः हिंसायां चेन्न चात्मने । (१२१) यजतीति तु देवा दानसङ्गतिकर्मसु ॥ ९५ ॥ (१२२) यति स्पर्धने शब्दे (१२३) वपत्युप्तौ च मुण्डने । (१२४) दाने निरसने दीप्तावस्यवारवेषतीत्यदः ॥९६ ॥ (१२५) शब्दसङ्घातयोर्धात्वोः स्त्यायस्य(१२६)य धमत्यदः । कृशानुफूत्कृतौ शब्दे(१२७)ऽप्युपतापे स्वरत्यपि ॥ ९७ ।। (१२८) ऋच्छेर्गतीन्द्रियलयमूर्तिभावेषु ऋच्छति । ऋच्छादेशे तदेवाः शिति स्यात्मापणे गतौ ।। ९८ ॥ (१२९) सवतीति पदं धात्वोः प्रसवैश्वर्ययोर्गती। (१३०) प्लवे तरत्युत्तरणे (१३१) स्कन्दतीति तु शोषणे ॥ ९९ ॥ गत्या(१३२)मथो नमत्येतनमस्कारेऽपि शब्दने । (१३३) सेवने सचते तद्वत्समवाये सचयपि ॥ १०० ।। (१३४) वदते तूक्तिविषयभासनोत्साहवृत्तिषु । (१३५) सहतेऽभिभवे क्षान्तौ गतिवृद्धयोः श्वयत्ययम् ॥ १०१ ॥ ११३६) पवते रक्षणादौ च सोमस्य मरुतो गतौ । (१३७) निर्णेतृत्वेन भजने तिष्ठते स्वप्रकाशने ॥ १०२॥ (१३०) देवार्चासङ्गतिकृतिमैत्रीषु पथिकर्तृके ।

·तृतीयकाण्डे नानार्थवर्ग: ४३ धात्वर्थे * मन्त्रकरणेऽकर्मके चोपतिष्ठते ॥ १०३ ॥ परस्मैपदमन्यत्र लिप्सयोपस्थितौ न वा। इति भ्वादिगणः । अथादादिगणः । (१३९) गतिगन्धनयोर्वाति (१४०) हन्तीति गतिहिंसयोः ॥१०॥ (१४१) ग्रहणेऽप्युपहन्त्येतदशुचीकरणे ? ऽपि च । (१४२) वेतीति कान्तिगमनमजनासनखादने ॥ १०५ ॥ (१४३) गतिशासनयोः कस्त (१४४) ईर्ते तु गतिकम्पयोः । (१४५) ईट्टै स्तुती गतिनायां यापेरणभोजने ? ॥ १०६ ।। (१४६) व्यक्तवाचि भवेश्चष्टे दृष्टौ (१४७) यौति तु मिश्रणे । अमिश्रणेऽपि (१४८) सौतीति प्रसवैश्वर्ययोर्मतम् ॥१०॥ (१४९) ज्ञानविश्वासयोः प्रत्येत्य(१५०)ध्येत्यधिगमे स्मृतौ । (१५१) भक्षे जक्षिति हसने (१५२) दीधीते भासि देवने ॥१०८॥ (१५३)वेवीते वेति तुल्यार्थश्छान्दसाविति भाष्यकृत् । (१५४) तवीति तौति वृद्धयर्थे हिंसायां पूरणे गतौ ॥ १०९ ॥ इत्यदादिगणः । अथ जुहोत्यादिगणः। (१५५) जुहोति हविरासेके दानेऽप्यके (१५६) पिपति तु । पालने पूरणे (१५७) दीप्तौ क्षरणार्थे जिघर्त्यदः ॥ ११० ॥ (१५८) बभस्ति भर्सने दीप्तौ (१५९) मिपीते मानशब्दयोः । (१६०) नेनक्ति पोषणे शौचे (१६१) बिभर्ति धृतिपोषयोः ।।१११॥ तयोर्दधाति दाने चामिदधात्युक्तिवन्धयोः। श्रद्दधाति तु विसम्भस्पृहयोः पञ्च चात्मने ॥ ११२ ॥ इति जुहोत्यादिगणः। *"मन्त्रण चार्थे" इति पाठान्तरम् ॥ | "स्तुतै वर्षनायो याच्या प्रेरणपूरणे" इति पाठान्तरम् ॥

·४४ आख्यातचन्द्रिकायाम्- अथ दिवादिगणः। (१६२) विजिगीषागतिक्रीडाव्यवहारयुतिस्तुतीः । दीव्यतीत्याह (१६३) गत्यां तु शोषणे स्त्रीव्यतीत्यदः॥११३॥ (१६४) कस्यति हरणं दीप्तौ (१६५) बीडतीत्येष चोदने । लज्जायां चा(१६६)थ हिंमायां त्वरणे चापि तूर्यते॥११४॥ (१६७) धूर्यने गूर्यते चोभे गतिहिंसनयोर्मते । (१६८) हिंमायां च वयोहानौ घूयते जूर्यते पदे ॥ ११५ ॥ (१६९) हिंसायां शूने स्तम्भेऽप्य(१७०)थ संरादिहिंसयोः । रध्यत्यु(१७१)पक्रमज्ञानस्वीकारे प्रतिपद्यते ॥ ११६ ॥ (१७२) अविक्लितिक्षणद्धयादौ राध्यत्येतदकर्मकम् । (१७३) हर्षण मोचन दृप्यत्य(१.७४)थ ग्लानौ च ताम्यति ॥११७॥ कालायामपि (१७५) खेदे तु श्राम्यत्येष तपस्यपि । (१७६) मोचने विवधति स्नेहे (१७७) गात्रस्थौल्येऽपि मेद्यति।११८॥ इति दिवादिगणः । अथ स्वादिगणः। (१७८) पीडने मन्थने स्नाने सन्धानेऽभिषुणोत्यदः । आत्मनेऽप्य(१७९)य वृद्धौ च हिनोतीति गतावपि ॥११९॥ (१८०) सङ्घाते चाश्नुते व्याप्तौ (१.८१) स्पृणोति प्रीतिपालने । इति स्वादिगणः । अथ तुदादिगणः। (१८२) जुषते सेवने प्रीती (१८३) विजते चलने भये ॥ १२० ॥ (१८४) युद्धनिन्दादानहिमाकत्थनेषु रिफत्यदः । (१८५) शब्दोपकृत्योः कुणति (१८६) वृतति ग्रन्थहिंसयोः १२१ (१८७) गतिकौटिल्यहि सासु गुणनीत्य(१८८)थ खण्डने । "faiसाक्षमण्यादी, विपतिक्षणम्यादौ" इत.पाठान्तरे ॥

·तृतीयकाण्डे नानार्थवर्गः ३ । छेद खुरति (१८९) भीमार्थशब्दयोघुरतीत्यदः ॥ १२२ ॥ (१९०) ऐश्वर्यदीप्त्योः सुरति (१९१) किलति वैत्य खेलयोः । (१९३) इलति प्रेरणे स्वप्नेऽप्य(१९३)याक्षेपप्रमर्दयोः॥ १२३ मुटत्य(१९४) थ कुडत्येतद्धाल्ये च घसने मतम् । (१९५) निवासगत्योः क्षियति (१९६) गतौ स्थैर्य ध्रुवत्यदः॥१२४॥ इति तुदादिगणः। अय रुधादिगणः । (१९७) दीप्तिदेवनयोऽन्ते कृणत्तीति (१९८) तृणत्यदः । तृन्ते हिंसानादरयो(१९९)र्विनक्ति चलने भये ॥ १२५ ॥ (२००) अनक्ति म्रक्षणगतिकान्तिव्यक्तिषु कीर्तितम् । इति धादिगणः । अथ तनादिगणः। (२०१) साहसिक्यप्रकथनोपयोगेषु च सेवने ॥ १२६ ॥ पदं प्रकुरुते(२०२)ऽथाधिकुरुतेऽभिभवे तथा । शान्तौ (२०३) विकुरुते शब्दकर्मकेऽर्थेऽप्यकर्मकः ॥१२॥ (२०४) अर्युरमुररीभ्यश्च करोति कुरुते पदे । विस्ताराङ्गीकरणयोः (२०५) पतियों तु वैकृते ॥१२८॥ उपस्कुरुत इत्येतद्वाक्याध्याहारयोरपि । (२०६) इष्टभक्षार्थिनीडाविहङ्गमचतुष्पदाम् ॥ १२९ ॥ आलेखनेऽपस्कुरुत आत्मनेपदमुविधेः । इति तनादिगणः। अथ क्रयादिगणः । (२०७) कान्तितर्पणयोः पीणात्य(२०८)य श्रीणाति मिश्रणे॥१३०॥ पाके चा(२०९)थ पृणातीति पालने पूरणेऽपि च । (२१०) अयाति प्रतिहर्षेऽपि मोचने चा(२११)थ पूरणे ॥१३१ ।।

·आख्यानचन्द्रिकायाम्- ग्रुष्णाति द्वे च प्लुष्णाति मोचने स्नेहने त्रिषु । (२१२) गृह्णात्येतदुपादाने ज्ञाने गृहीत इत्यपि ॥ १३२ ॥ (२१३) अवष्टभ्नात्यवष्टभ्नोत्यन्तिकालम्बनार्थको । इति क्रयादिगणः। अथ चुरादिगणः। (२१४) दर्शनाङ्कनयोलक्षयत्य(२१५)योजयतीति तु ॥ १३३ ॥ बलमाणनयोः (२१६) कुट्टयति * च्छेदनभर्सने । (२१७) गत्यसंस्कारयोः शाठयति श्वठयति द्वयम् ।। १३४ ॥ (२१८) भाषाहिसाबलादाननिकेतेषु च पञ्चम् । पदं तुञ्जयतीत्याह तथा पिञ्जयतीत्यपि ॥ १३५ ॥ (२१९) मण्डयत्येष भूषायां हर्षे पुस्तयतीत्यपि । (२२०) स्यादादरानादरयोस्तथा बुस्तयतीत्यदः ॥ १३६ ॥ (२२१) मार्गसंस्कारगत्योः स्याद्वाजयत्येतदर्थयोः । (२२२) ज्ञापने मारणादौ च ज्ञपयत्येतदीरितम् ॥ १३७ ॥ (२२३) छेदने पूरणे चापि वर्धयत्येतदर्थयोः । (२२४) संश्लेषणे च ग्रहणे पदं स्पाशयते भवेत् ॥ १३८ ॥ (२२५) चेतनायां वेदयते तथाऽऽख्याने विवासने । (२२६) निकारे चाप्युपस्कारे यातयत्येतदीरितम् ॥ १३९ ॥ (२२७) निर्यातयति वरस्य शुद्धौ न्यासार्पणे हतौ । (२२८) छेदने स्नेहने चापि हरणे वासयत्यदः ॥ १४० ।। (२२९) सम्पर्चने मोहने च रेच यत्यपि रेचति । (२३०) श्रद्धायां चोपकरणे तानयत्युपतापने ॥ १४१ ।। (२३१) शौचालङ्कारयोर्जियति मार्जति चेरितम् । (२३२) लचने क्षाळने चार्थे स्यात्परपूलयात्यदः ॥ १४२ ॥ * "छेदे च कुल्ने" इति पाठान्तरम् ।

·तृतीयकाण्डे नानार्थवर्गः ३ । (२३३) वर्णक्रियायां विस्तारे गुणोक्तौ वर्णयत्यदः । इति चुरादिगणः। अथ नामधातवः । (२३४) ऋतीयते घिग्घृणयोः (२३५) पूजाद्धयोर्महीयते ॥१४३॥ (२३६) भोजने तनिवृत्तौ च पदं व्रतयतीत्यदः । इति नामधातवः। अथ कण्ड्वादयः। (२३७) रोषे च * वैमनस्य च मन्तूयति पदं विदुः ॥ १४४ ॥ (२३८) माधुर्यपूजयोल्गूयति (२३९) स्यात्तु हृणीयते । रोषमन्दाक्षयोः (२४०) स्वप्ने धौत्य लेव्यति लोव्यति १४५ इति कण्ड्वादयः । इति नानार्थवर्गः ॥३॥ ४. अथारमनेपदपरस्मैपदवर्गः ॥ (१) भावे कर्मणि सर्वस्माद्धातोः स्यादात्मनेपदम् । जियस्तथाऽनुदाचेडूयो भूयतेऽप्यायतेऽयते ॥ १४६ ॥ (२) क्रियाव्यतिहृतौ तद्व्यतिस्ते व्यतिषिश्चते । (३) शब्दार्थहसावहहगतिहिंसार्थकान तत् ॥ १४७ ॥ व्यतिभ्यां जल्पति हसत्येति हन्तीत्यमूर्दिशः। नात्र सम्भवहन्ते सम्पहरन्ते निषेधनम् ॥ १४८ ॥ (४) परस्परेतरान्योन्योपपदानात्मनेपदम् । अन्योन्यस्य व्यतिलुनन्त्येषा दिङ् (५) निपराद्विशेः ॥ १४९ ।। *"वै मत्सरे" इति पाठान्तरम् ॥

·आख्यातचन्द्रिकापाम्- (६) परिव्यवेभ्यः क्रीणाते(७)जयतेविपरापरात् । (८) आको दाजो विकामस्वास्यप्रसारणयोर्न हि ॥ १५० ॥ (९) गमेः क्षमायां णेराङि नुपृच्छयो: (१०) क्रीडनेरनोः । पर्याझ्याश्च(११)समोऽकूने(१२)र्जिज्ञासायां शके: सनः १५१ (१३) अपस्किरो(१४)ऽथो * हरतगतिताच्छील्य (१५) आशिषि । नाथः (१६) शपेस्तु शपयं ७ स्यो निणीतो प्रकाशने १५२ प्रतिज्ञायामावसंविधा()दुदो र्वचष्टने । (१९) + देवार्चासङ्गतिकृतित्रीषु पथि..तुके ॥ १५३ ॥ धात्वर्थे मन्त्रकरणे मंके अ.पूर्वकात् । वा लिप्सायां(२० समः छगम्युच्छिस्पृश्रुचेतितः॥१५४॥ दृशोऽश्चाकर्मके ६ (२१ आपूर्वाभ्यां यमेहनः । (२२) उद्विभ्यां तपतेः स्वाङ्गको म्योऽप्य(२३)थास्यतेः ॥ १५५ ।। ऊहश्च सोपसगांव। (१४) हो निसंव्युपपूर्वकात् । (२५) आङस्तु स्पर्धने (२६) भूचनावक्षेपणसेवने ॥ १५६ ॥ प्रतियत्ने प्रकथनोपयोग साधने कृतः। (२७) अधेः प्रसहने (२६ वेस्तु शब्दकर्मण्यकर्मकात् ॥ १५७ ॥ (२९) पूजाचार्यकृतिज्ञान सञ्जनेषु मृनौ व्यये । नमो वेगणने ३०) कर्तृस्थिते चामूनकर्मणि ॥ १५८ ॥ (३१) वृत्य साइस्फोत नासु क्रमे(३२)स्तद्वत्परोपयो। (१३) ज्योतिरदूमने बाडो (३४) वे पादविहृतार्थकात् ॥ १५९ ॥ (३५) आरम्भणार्थे प्रोपाभ्यां (३६) विभाषाऽनुपसर्गकात् । (३७) अपवेऽकर्पकाच्च ज्ञो(३८)ऽनाध्याने प्रतेः समः ॥ १६ ॥ * "हरतगतिकौटिल्य" इति पाठान्तरम् ॥ + "देवासिङ्गकरणमैत्रीषु" इति पाठान्तरम् ॥

·तृतीयकाण्डे आत्मनेपदपरस्मैपदवर्गः ४ । (३९) यत्नोपसान्त्वनज्ञानासनेषूपनिमन्त्रणे । विमतौ चापि वदतेः (४०) समनुभ्यां स्वकर्मकात् ॥१६॥ (४१) व्यक्तवाचा सहोक्तौ च (४२) विमलापे विभाषया ॥१३२॥ (४३) मुजे श्रद्धावति श्यंश्च यथा मालां हि सृष्यते । (४४) ग्रोऽवात् (४५) समा प्रतिज्ञाने(४६)चरेरुदि सकर्मकात् १६३॥ (४७) समस्तृतीयायुक्तात् (४८) स्वीकरणे तूपयच्छने । (४९) तृतीयाचेच्चतुर्थ्यर्थे दाणः (५०) शिति शदे(५१)मंडः १६४ लुङ्लिङोश्च (५२) कृषि प्राग्वदामो यस्तु प्रयुज्यते । (५३) सनो ज्ञाश्रुस्मृशिभ्यो नानोज्ञ आमतेः श्रुवः ॥ १६५ ॥ (५४) अयज्ञपात्रेषु युजेरजायन्तोपसर्गतः । (५२) समः क्ष्णासे(५६)रनवने भुजेरपि च (५७) मेरणौ ॥१६६ ॥ यत्कर्म णौ स कर्ता चेद्भवेदाध्यामवर्जिते । यथाऽऽरोहयो हस्ती स्वयं दर्शयते नृपः ॥ १६७ ॥ (५८) भीस्म्योः प्रयोजकानीतिस्मययो(५९)वश्चतेधः । प्रलम्भने (६०) लियः पूजान्यकृत्योर्वचनेऽपि च ॥१६८॥ (३१) मिथ्याशब्दोषपदतः पौन:पुन्ये कृमो णिचः । (६२) फले च कभिप्राये स्वरितेतो मितो णिचः ॥ १६९ ।। पचते कुरुते स्नानं कटं कारयते यथा । चुरादेरपि लक्षेयः स्वरितेवमनापकम् ।। १७० ।। (६३) अपाद्वदः (६४) समाकुद्भयो यमेरग्रन्थगोचरे । (६५) ज्ञश्चोपसर्गरहिताच्छन्दान्तरगतौ तु वा ॥ १७१ ।। णिजथे च यजेनित्यं सामान्योक्तौ न तत् स्मृतम् । यथा धरित्री दुदुहुः (६६) कृषोऽप्यनुपरापरात् ॥ १७२ ।। * "मनश्च स्मृशिभ्याम मनोहॊ ऽगझतेः" दशिभ्यां च नानोझेना ।

·५० आख्यातचन्द्रिकायाम्- (६७) क्षिपोऽभिप्रत्यतिभ्यः (६८) प्रादहे(६९)मषिवहोः परेः । (७०)व्यापारिभ्यो रम(७१) * उपा(७२)द्विभाषा चेदकर्मकः१७३ (७३) आहारचळनार्थी ये गण्यन्ते ये स्वकर्मकाः । चित्तवत्कर्तृकास्तद्वत्तोषयत्येष पार्थिवम् ॥ १७४ ॥ (७४) प्रद्रुमुरुबुधजनयुधेङ्नशिभ्यश्च णिचो यतः । (७५) न पादम्याङधमाङयसपरिमुचिवद्वसः ।। १७५ ॥ नृतिपिबतिभ्यश्च (७६) क्यषन्तात्तु विभाषया । (७७)द्युतादेलङि (७८) यः स्यसनो(७६)लुटि च कल्पतेः ॥१७६॥ परस्मैपद(८०)मन्यस्मात्तथा शिष्टप्रयोगतः ॥ १७७ ॥ इत्यात्मनेपदपरस्मैपदवर्गः ॥ ४॥ इति तृतीयकाण्डः। इति भट्टमल्लविरचिताऽऽख्यातचन्द्रिका समाप्ता ॥ "उपात्" इति योगविभागो 'विभाषे'त्यनेन 'उप'मात्रस्यैव सम्बन्धार्थस्तेन 'उप' पूर्वकादेव रमेरकर्मकात् विभाषापरस्मैपदं न तु व्यापरिभ्योऽपि। एतच्च "च्याङ्: परिभ्यो रमः" "उपाच्च" "विभाषाऽकर्मकात्" (पा० सू० १।३।८३-८५) इति पाणिनियोगविभागपालोचनपुरःसरमेवेति बोध्यम् ॥

·पाख्यातचन्द्रिकायाः पर्याय-सूची। 50000 काण्डात्रा: वर्गाश्री पर्यायाँडा काण्डाड़ाः पर्यायोडाः រា काण्डाडाः वाड़ा पयायाड़ाः H पर्यायाः अंहते अकति अक्षति " अक्ष्णोति अगति अघयति अपालयति अङ्गति अङ्गीकरोति अङ्गीकुरुते अजन्ते अजति पर्यायाः पर्यायाः अटाट्यते २१३३५ । अधिरोहति २।३।२७ २।३।३२ ३।२।१७ अधिवसति २।३।२७ अति १३.५५ अधिशेते २।३।२७ अट्टते २।३।६१ ३।३।३९ अधीते ११४२ अट्टयति ३।११६ १।३।१० । अध्यक्षयति श२।१६ २१३१५५ अध्यक्षीकरोति १२०१६ अडति २।३६१ २।३।६३ | अध्यवस्यति श।१४ अड्डति २१३१५७ अध्यापयति ३.३३८९ १४।३ अणति ९।९।१ अध्यास्ते ३।३।३५ २१३१२७ अण्ठते २।३।३२ अध्येति शा१९ अतति १२।१९ २।३।३९ २।११४४ ३।३।१५० अतिक्रामति २।३।३२ २१३१५५ अनकि ३।३।२०० अतिक्राम्यति १०२/२८ २।३।१५ अनिति शश अतिचरति २॥३.५६ अनुकम्पते ११३।१४ अतिदधाति २४२८ अनुकरोति अतिधरी २१३३२ २१२१९ अतिशेते अनुकुरुते २।३।६९ अनुक्रीडते अतिसन्दधाति श११७ 1१।२।२४ अतिसन्धत्ते ११३१० अनुक्रोशति ११३।१४ २।३।३२ अनुगृणाति १।४।२४ २१४३१ अतिसृजति २।२।११ अत्ति अनुगृह्णाति ३।३।३१ २।१२६ अनुगृह्णीते १।३।१४ (अधस्करोति २१२६ १२३३० अधाकुरुते अनुतपति १॥३॥१६ २।३।३२ | अधिकुरुते १३९ अनुतिष्ठति २।१४ ३।३।३० अनुनयति। २।३१६८ १।४।३९ २।२।६ ३१३२०२ अनुनयते २।३।२७ अनुपालयति २।३।१८ २।३।२७ | अनुभवति १२।१६ २।३।३२ १ अञ्चति अञ्चति अञ्चते अञ्चते " अञ्जयति अटति २।३६९ अधिक्रामति २।३।३२ अधितिष्ठति ·२ पाख्यातचन्द्रिकायाः -- १।३।४ अभिजानाति { { { २।४।२८ | अभिमनुते पर्यायाः अनुमनुते अनुमन्यते अनुयुते अनुरजति अनुरज्यति अनुरुणद्धि अनुरुन्धे अनुरुध्यते अनुलिम्पति अनुलिम्पते अनुवर्तते अनुशास्ति अनुहोते अनुसन्दधाति अमुसरति अनुसृज्यते अनुहरति अन्तति अन्तरयति अन्तरेति अन्तर्धते अन्दति अभ्यते अन्यथयति अन्वाकरोति अन्वीक्षते अन्वेषते अपकरोति २।१।१६ १ का.व.प. पर्याया: १।२।२८ अपनयति २२१२८ अपभाषते श४।३३ / अपभ्रंशयति ११३।१८ अपरजति ११३।१८। अपरजते अपरज्यति २।३।१३ अपरज्यते १२३३१ अपरध्यति २०१० अपराध्नोति २।११० अपराध्यति २।३।१३ । अपलपति १।४।३ अपवरति १३.१६ अपवरते ११२।२२ | अपवर्जयति २।३।१३ अपवारयति २०१४ अपवृज्यते २।१।१९ अपवृणोति अपवृणुते २।५।२० अपशब्दयति २१९/२० अपस्कुरुते २।३।३ अपहरति १६११६ अपहरते ११११५ १४।१० अपडुते अपाकरोति २।३१७९ २।४।३१ अपाकुरुते २।४।३१ अपानिति १।३।१२ अपास्थति १।४।१४ अपास्यते अपिदधाति २३११२ २।३।५३ अपिधत्ते श१११५ अपिनाति १११४१५ अपिनद्यते अपेक्षते २/21 अति १।४।३० अपोर्णते १।२।१६ / अपोोति का.व.प. पर्यायाः का.व.प. श४॥३८ अपोहति ११३८ श४९ अप्येति १११११६ ११४९ अप्सरायते ३१२५ अभिगच्छति २।३.१६ १२२।१९ अभिदधाति १।४।१ १।३।४ अभिदधाति १।३।१२ अभिधत ३।३।१६१ १।३।१२ | अभिधते १४१ १२३।१२ अभिनिविशते १।३।१३ २४.३७ | अभिभवति २।३।६८ १।३।१९ अभिमन्यते ११३११९ २।२।११ | अभियाति २।३।५६ २।४।२८ अभियुते २॥३॥६७ २॥२॥३२ | अभिवति श४३६ अभिवन्दते २।४।२९ २।२।५ अभिवादयते २१२१५ १२४९ | अभिशपति १।४।१३ ३।३।२०६ अभिशंसति १।४।१३ अभिषुणोति २।९।१०१ २॥४॥२ अभिसुनुते १।४।३७ ३।३।१७८ अभिषेणयति २४।३८ २३.९८ अभिसन्धत्ते २।२।१५, २२ शश५ अभ्यनुजानाति श२।२८ अभ्यर्थयते શકારૂ २१४० अभ्यवस्कन्दति २।३०६७ अभ्यवहरति २॥४॥२८ २।११२६ अभ्यवहरते अभ्यसूयति २३५ २।१११३ अभ्यस्ति २१३१६८ २।४।३० अभ्यस्यति शा २१३५३ अभ्यस्यते २१४२८ अभ्याख्याति १२४१३ २।४।२८ | अभ्याचष्टे १।४।१३ [. { { अपकुरुते अपक्रामति अपक्षयति अपक्षीयते अपचायति अपचायते अपनानीते अपदिशति ·पयायसुचा। ३ ३।२।४ [ " १।१४ अस्त्रयति पर्यायाः का.व.प. पर्यायाः का.व.प. पर्याया: का.व.प. अभ्यादत्ते २०११ ३।३।७६,११० अश्नाति २।१।२६ अभ्युपगच्छति ११२१२७ | अवकल्पयति १२२॥११ : अश्नुते २।३।६१ अभ्युपपद्यते १।३।१४ अवक्रीणोते २।४।१९ ३।३।१८० अभ्युपेयते १।२।२७ अवगच्छति श२।२ | अश्नोति ३६ अभ्युपैति ११२।२७ अवगणयति अश्वति अभ्येति २०३३५६ अवगणयते १।३।१० अश्वधति ३२।२४,३२ अभ्रति २॥३॥३२ अवगल्भते २१३२१ अश्वस्यति २१११४७ समति २।३।३२ | अवगाहते २१२१२ अश्वायते ३२१४ ३२३२६२ अवगिरते श२।२७ असति अम्बते ११९४१ असते २।११४ अवगुरते अयति २।३१६३ २।३।३२ अवजानाति ११३।१० ३।३।१११ अयते २।३।३२ अवतंसति असूयति २।१।१२ ३।२।१४ ३।४।१ अधति अस्तमयते अरायते २१३१६२ २।३।३५ २।२।१६ अस्तमेति २३२ २१३१६२ ३।२।१७ अस्ति अरुष्करोति ३१३००१ ११११ २१३१८१ | अवतिष्ठते अस्यति २।३।१२ अरुष्कुरुते अर्कयति अवते १।४।१८ शा १।३.१७ अवत्वेषति अहङ्करोति अति ३।३।१२४ १।३।१९ २॥२॥ अवघाति अहङ्करते अर्चते १।२।२६ अवधते श्रा अर्चयति २॥२॥६ अर्जति आकर्षायति २।४।२२ अवदायति २१२३ १०२।३० अजेते ३२३२८ શરૂફ अजयति २।४।२२ अवधीरयति १।३।१० । आकाङ्क्षति १३।१ अर्थयति अवमन्यते १२२ १।४।३० अर्थापयति अवमेहति १।४।२९ आक्रमति २०१७ २।३।१८ अदति २।३।३२,८३ अवयौति ३।३।४९ २।४।३० अवरुणद्धि आक्रम्यति २।३।६८ ३॥३॥१५ २।३।६० अवरुन्धे आक्रम्यते २।३१४९ अर्दयति २।३।८३ अवष्टम्नाति आक्रीडते २।१११७ भर्पयति २।२।११ ३।३।२१३ आक्रोशति १४४१२ अर्वति २।३।८३ | अवष्टभ्नोति २।३।६९ आखण्डयति २१५७ अहति २।२।६ ३।३।२१३ आख्याति १।४।१ अहयति २।२।६ अवष्वति २।३११८ अलङ्करोति अवस्यति २।१।११ २॥१॥३९ आगृणाति ११३।१३ अलकुरुते अवहन्ति २।४।१४ | आघट्टयति २।३१७७ अलति अवैति १२ | आचरति २१११४ २।३१६२ अलते 1 अशनायति '२।१२५] आचष्टे १४१ ३।१२ | आकर्षति १।३।१०/आकारयति ३३१०५ / आक्रमते २।१।२६ : आगमयते ·पाख्यातचन्द्रिकायाः " २॥३॥६१ { आयच्छते २।२।६ आहते " { - { आहरते २।४।१० आह्वयति - २३३८३ | इच्छति " पर्यायाः का.व.प. | पर्यायाः का.व.प. पर्यायाः का.व.प. आचामति २।०२४ आमृशति १०२।३२ आसीदति २।३.१९ २।२।४ आवेडयति १।४।६ | आसेधति २।३।६७ आचिनोति आयच्छति आस्कन्दति २।५।११ आचिनुते २।३।६७ आस्तिध्नुते २।३।६७ आज्ञापयति २०३९ आस्ते १२११४ आयतते 2131 आग्छति २३६७ २।११३६ आरमति १०१।१७ आतङ्कति आस्फालयति १।१६ २३७७ आराधयति आतजति १।३।३ आस्वादयति २१४४० ११२।३३ आतनोति २१३१७७ १४॥२८ आतालीकरोति आराधनोति २।२।६ / आहन्ति २।४।२४ २।३।८३ आरोहति २।३।२७ आहरति आतालीकुरुते २।४।४४ आतिष्ठते शा२७ | आरोहयते (हस्तो)३।२।१७ आदधाति आकरोति आहादते २०११२२ अधचे २।१०२ आदीकुरुते १।४।३० आदयति आलपति आह्वरयति १।४।१ ३।२।२४ २।२।२० आदयते आलभते १२।३२ इङ्गति २।३।३२ आदिशति आदिशते २।३।९ आलम्बपति ११३११ २।४।४१ | इन्दति २।३।१ आद्रियते २।२४७ आलिङ्गति २१११४४ इन्धे २॥४॥४७ आध्यायति श२०२० आलोकते १२।२९ इन्वति २।३।६१ आनन्दति ११३१६ आलोकयति १।२।२९ इयति २।३।३२ आनयति आवजयति २।४1४४ २।३।४ इलति ३।३।१९२ इष्यति २१३३२, ५३ आनुते १।६।१२ २०१२ आवहते मापयति २।३.१६ | आविरस्ति ईक्षते श२१ १।२।२१, २९ आपूर्यते २१८ आविर्भवति ११२१ १।४।३५ आपृच्छते १।४।३४ आविष्करोति ईखति ११।२९ २॥३३३२ माप्यायते १२११८ आवृणोति ईजते २।३।३२ आप्याययति २।२।२१ श४॥२८ आप्रवते २।३।१४ आशंसते ११३१ १४।१८ आपलवते १६३१ ३१३११४५ आमनति ११४२ इसति १।४।२५ १।३।१ आमन्त्रयते २।२।१७ आशृणोति १।२।२७ / ईयते २।३।३२ आमयति २५१ आश्यायते २९ ईरति २।३११२ २१३.८१ आश्लिष्यति २११४४४ ईरयति आमुञ्चति २।३।१२ २०१३ आसिति १२।१२/क्ष्यिति १२३१५ आसजति २॥४॥४१ / ईत २।३१३२,७६ { आयते -- { आवहति . { आवणुते chr २२१२ | आशास्ते { आश्चत ·पर्यायसुची। ५ पर्यायाः ईष्यति ईषति ईषते ईष्ट्र ईहते -- उक्षति उच्चरते उच्चर्चति उचिनुते सचिनोति उच्यति उच्छ्रयति उच्छ्रयते उज्जटयति उज्जहाति उज्जिहीते उज्जासयति उज्झति उच्छति उत्कण्ठति उत्कण्ठते उत्कण्ठयति उत्कर्षति उत्क्षिपति का.व.प. पर्यायाः ३।३।१४४ उत्तरति १२३९ उत्तरपति २।४।१३ | उत्तिष्ठति २।३.८३ उचिष्ठते ३१३१८३ उत्तेजयति २।३१ उत्पद्यते २।१५ उत्पश्यति उत्पाटयति २।४।१० उत्पादयति २।३।१५ उत्पुंसयति ११५११३ उत्प्रेक्षते। २।४।१३ | उत्सहति २।४।१३ उत्सहते २॥४॥३६ उस्सादयति उत्सारयति २।३।३० उत्सीदति રાણા उत्सृजति २।३।८८ उत्सृज्यते २।३।४८ उदञ्चति २।३८३ उदश्चते २१२३९ / उदनिति २१४४१३ | उदन्यति १२।२० उदयति का.व.प. | पर्यायाः का.व.प. २॥४॥४३ उच्छति २१३१६३ 1 उघच्छते १॥४॥३६ उधति ११३।१९ २१११३७ उद्यते श३३ २१५ २।३१६३ २।९।४ | उद्वर्तयति २।१८ ११११२ उद्वहति १२। उद्वहते २१४२ २।३।८८ उद्वाति १११८ २१११३ उद्वायति १११११८ २।४।२५ उद्विजते ११३८ २०२९ उनत्ति २।४।१० १२३३ / उन्नमति २।३।४८ १३३ / उन्नयते २॥४॥४३ २।१०८ उन्माद्यति શBI૧ २।४।२६ / उन्मनायते २०२० २।१८ उन्माति १२३२० २।१।३९ उम्मीलति ००९ २३१२३९ | उन्मूलयति २।३।८३, ८८ उपक्रमते २।३।४८ २११०२, ५३ उपक्रम्यते २।१२१ १।११५ १ उपक्रोशति उपक्रोशते १।४।१४ २।११२३ उपगृहति २१३१४८ उपगूहते २११४४ उपच्छन्दयति २।२।२९ १।४।३९ उपजपति २।३।२४ श२।१५ उपजानाति २।३1४८ २।११ उपतिष्ठति ३१३११३८ २।३१४८ २।३१४८ उपतिष्ठते २।२।९ २।३।६३ उपदेग्धि २१४६ २१११३१ उपदिग्धे २।१३१ उपनिदधाति કાર २१११ उपभुङ्क २।१।२६,५० १२।१६ | उपभृजति २॥४॥४१ '१२३३१९ / उपमन्त्रयते ११४३९ 1912 उपयच्यते श।२० । उदयते १।२।२० / उदास्ते { उत्क्षिपते २।३।६९ उदीक्षते उदीयते २१४॥४३ उदीरयति उदेति २॥४॥४३ उद्गच्छति १ {पतिष्ठते १२४१४० उद्वारयते उत्क्षिप्यति उत्कुत्ते उत्खनति उत्खनते उत्सति उत्तन्नाति उत्तनोति उत्तम्भयति ૨૮૮ उद्विरयति उद्गिलति २०१२ उद्धातयति २।४।४३ | उशिति २॥४॥४३ २॥४॥४३ उन्नति उद्धति 21994 ·६ प्राख्यातचन्द्रिकायाः २१११५३ / एधते ११३।११ | एलयति एलायति एषते का.व.प २।३1३२ १२१८ २।३।१२ २।१।१७ १२३1३ २।३।३२ १११११० जयते [" ३।३।२२ २०३१७१ ३।२।६ ११४।३८ २।४।४३ २।११८ २।३।८४ पर्यायाः का.व.प. पर्यायाः का.व.प. पर्यायाः उपयच्छति उसलसति २॥१२४२ २।१।१४ एति उपयच्छते उल्लाघयति उपयु १३४२ उल्लापयते उपरमति २११६३ उपरमति ऊनयति २११३९ उपरमते २१६०१ २।२।३०। ऊररीकरोति श्रो उपलभते ११२१२ ऊररीकुरुते ११।२८ ओखयति उपलिम्पति ३।३।२०४ / ओजायते २॥४॥४६ उपलिम्पते | जरीकरोति २०२८ उपवदते ११४३९ । ऊराकुरुते ओणति उपवसति २।२।२६ [, ३।३।२०४ ओलण्डयति उपविशति ऊर्जयति २।१३६ शश५ ओषति उपवीणथति ११५१२३ ३।३।२१५ ओहति उपशाम्यति ऊोति २१२।३० उपश्लोकयति ऊणुते २॥४॥२८ ११४२१ ऊदते कंसातयति उपसेवते ३३९ २।२।१० ककते ऊचीभवति २१११३७ उपसगृहाति २॥२॥ कक्खति ऊर्वति उपसगृहीते २१२। ऊषति २१३१८५ उपस्कुरुते २॥४॥ । उहते कङ्कते १३२।९ ३।३।२०५ कचते उपस्पृशति २।२४ ऋ कञ्चते उपहन्ति काम्थति ३।३१.४१ ३।२।२ उपाजेकरोति ऋचसि २१३१७९ ११४१८ उपालभते ऋच्छति १४१६ १।२।२४ कटति उपालोचते १२९ २।३।३२,६० कठति उपालोचयते २ ३।३।१२८ कडति उपास्ते कणति उपेक्षते २।४।४९ कण्डते उभति ऋणोति २१२१२१ २।३।३२ कण्डयति उम्भति ११३।१४, २३ उररीकरोति कण्डूयति ३।२३४ उरीकुरुते श।२८ ऋनोति ११११८ कण्डूयते ३।३।२०४ | ऋध्यति कत्थते १११८ उरसिकरोति श२।३ कथयति उरसिकुरुते १२२३ एजति २।३।७६ कनति उलण्डयति २॥४॥४३ एजते २११४ उल्लवन्यत्ति २०५६ | एठते २२३८५ / कन्दति २।३८ कखति " ३।२।४४ ११३१२ २।१११६ २।१११६ २०३1३२ २१५११६ २।१।१४ २।९।१६ ३।३।२५ ३१३१४१ श१६ १।३।१९ दा१ १३.१९ २।४।१४ " . २॥२॥८ऋच्यति २१२।२९ अक्षते २।२।२१ ऋतीयते " ३।२।१४ ~ १।४।१९ १।४।१ २११११४ ३१३६१ १।३।१७ ·पर्यायसूची। का.व.प. | पर्यायाः ३।३।१६ / कुञ्चति पर्याय कन्दति कन्दते कबते कम्पते कम्पयति करुणायते २११२ करोति । कुरुते कर्दति कर्वति कर्षति कलते "/ १२४७ कोवति " कलयति कलहायते कल्पते २।११ कोजति कल्लते कवते कवयति कष्टायते ११४२० कुटति २०३१७६ कुट्टयति ३।३।९९ कुडति २१३१७२ कुणति ११३।१४ कुणयति कुण्डते कुण्डयति १२९।१८ कुत्सयते २३.१९ कुथ्नाति २१४१ कुन्थति २४२२ ३१३१६१ कुन्द्रयति २११२२ कुप्यति २।३१७८ कुमारयति १२१०७ कुम्बति २।३।६२ कुम्पयति २१ कुरति २५१ कुरुते १।४।२० कुषुभ्यति २१५२१९ कुस्मयति ३।२।८ । कुस्मयते ३॥३॥१४३ कुहयते २०५।१६ कूजति कूटयति १।३१ कृणयति २।१।४५ कूणयते ११५३१ कूदते ३।४।६२ कूलति २।३।१२ कृच्छ्रायते १।५।१६ कृष्णति ३३.८७ कृणाति कृणोति कृणुते १२४१ / कृणोति १२।१६ । कृन्तति का.व.प. पर्यायाः का.व.प. २।३।२३ कृपायते १।३।१४ ३३३३३३ कृश्यति १११११३ २।३।२२ कृषति २।४।१ ३१३१२१६ । कृषते २।४।१ ३१३११९४ केतयति २१२।१७ ३३३३१८९ केपते २१३१७३ २।२।१७ केलति २।११७ २०६८ केलायति २।१।१७ २।३१२ केवालीकरोति १।४।१४ केवालीकुरुते २।३।८३ २।३१८५ केवासीकरोति ३।८३ २।३।८२ केवासीकुरुते ३।३।११ कोकते २१११३८ ११११. ११३११३ ३३२९,१०७ २।६।१० २॥४॥२८ कोलति ३।३।१०३ २४२८ कौति श५१ ३।३।१६४ ११५१ २०३।१२ ३१३६६ क्मरति २।३।२२ २।१।२३ ऋथति २१३१८३ २।३।७१ क्रदते २।३।२० ११११ क्रन्दति १६३३१७ २१६१८ ३।३।१६ १०१० क्रन्दते २।३।२० १४॥२७ क्रपते ११३।१४ २११११७ मते ११८ २॥४॥२८ ११३३ ११३२२ ३३.६३ २।३।६४ क्रम्यते १११८ २।1८३ ११३३ ३।३।६३ २॥३।०३ क्राथति २१३१८३ ३।३१७९ कामति २।३।३२ २।५।६ क्रीडति २२१०१० शा६ त्यति ३।४।६२ क्नूपते { कस्ते काञ्चति काश्ते कामयते कायति कारयते कालयति कासते " " ३।३।१९१ २।११४१ किलति कीटयति कीर्तयति कोलति ·। २।१।४४ { " शा खुर्दते २१३२/ २२३८७/. प्राख्यातचन्द्रिकायाः पर्यायाः का.ब.प. । पर्यायाः का.व.प. । पर्यायाः क्रीणाति २।४।१८ शाम्यति ।३।९ खदति क्रीणीते २।४।१८ क्षार्यात १२१११५ खनति कुञ्चति २।३।२२ क्षिणाति २।३१८३ खर्जति ३।३।३३ क्षिणोति ११३१२ खदति क्रुति २०२२ क्षिणोति खर्वति क्रुध्यति ११३।१३ क्षिणुते २।३१८३ | खलति क्रोडीकरोति क्षिपति क्रोडीकुलते खवते क्षिपते १।४।१४ क्रोशति खादति १२३३१७ २।३।१. खायति ३।३।१०९ क्षिपति कथति १।४।१४ | खिद्यते कुदते २।३।१२। खिम्ते क्लन्दति शश४ खिन्दति ३।३।१९५ खुरति क्लामति ११३।११ खेटति लाम्यति विद्यति क्लिन्दति खेलति २०२५ क्विन्दते २१३१८६ खेलायति विशनाति २१३३१ खेवते विश्यते २१३३१ खोजति १।३३२ क्षुरति क्लीबते २१४१ खोरति २।३।२१ क्षेणोति क्लीवायते कुवते २३1८३ २।३।१३ गच्छति केशयति २२३८५ क्षोभते २।३।३१ गजति कणति ११५११ क्षौति ११५.१५ कथ्यते १॥४॥४८ क्षणौति २१९१४ गडति क्षक्षते २।३१७ | गणपति क्षापति शश६ क्ष्मायते २॥३१७६ / गति क्षणोति क्ष्मीलति २।३।८३ क्षणते ११.१० गदयति शिवधति क्षपति ३१३।१७६ | गन्धयते क्षमते ३३३।९४ गमयति ११३९ गरति २४३६२ | खजति क्षम्पयति २।७३ | गर्जति ११३९ खाति क्षति २१३१४१ / गर्जयति २।४।३६ खटति २३१/ गर्धयति क्षामयति १२३०९ खदति २१४२८ गर्वति का.व.प. ३।३।१४ २।४।१ ३।३।३१ २।१२२९ ११३११९ २०१२ ३।३।७४ ११६११ २१११२६ २०४८ १२३।२१ १।३।२१ १।३।२१ ३।३।१८८ २।१।१७ २।३।७४ २।३.८५ २।१७ २०१७ २।३।१३ २।१।१. २।३।४१ २।३।८३ | क्षिप्यति २।३।२० क्षियति ११३।१७ ३।३१६ क्षीजति २३.२१ क्षीबते १॥३॥२१ क्षुणति २।४।१० क्षुध्यति १२३।१७ क्षुन्ते १।३।१७ शुन्नाति २३३८५ क्षुभ्यति २३.८६ / खेदयति क्षिणुते ३।३।९७ क्षमापयति २।३।३२ १९६१ ३।३।३७ २।४।१० २॥४॥२२ शर १६।१० २।३।८४ ११४२ २।४।१० १५.१,१० शा१ १२३।११ १।३।११ ·पर्यायसूची। पर्यायाः गर्वयते गहते { का.व.प. २।३।४७ २१११३८ गलति " ३।३।१८९ २१३१४७ ११३।२४ २।३।४७ ३३३३१६८ ११३।१४ २।३।२२ { २।१।१४ गल्हति गल्हते गवते गवेषयति गाते गाधते गायति गालोडपति गाहते गिरति गिलति गुजति गुजाति गुणयति का.व.प. पर्यायाः घुणति २।३।२१२ घुण्णते २१३१७६ घुरति २।३।१३ २॥४॥२८ घूर्णति २।३।३ घूर्णते २॥४॥४६ ३।१६ घूयते ११४२६ | घृणायते १।४।२६ घृणोति घृणुते २४३६ धृण्णते घोटते २१९१६ घोणते २॥१॥२७ घोषति २।२।१७ घोषयति २।६।१० २।३।८६ २॥१२२७ रुचते ११३८ २१३१८५ चकति चकते २।३।३३ चकास्ति ११३२१ २॥३॥७६ चम्च्यते चति २।३११३ । चण्डते २।९।१० चतति २।११३८ ११३।२७ २१३१४७ ११४२९ १।५।१ १।४।२९ का.व. पर्यायाः १३।१९। गृहीति १।४।१४ गृहीते गेपते २।१।३८ गेवते २।३।११ ३१३१७० गोपति गोपायति १।४।१४ गोमयति १।४।१४ ११५१ गोष्टते अध्नाति २।४।३१ २।३३२ ग्रन्थति ग्रन्थते ३१३१२ शा२२ ग्रन्थयति ३।२।२४ प्रन्थयति २१३७३ प्रन्थयते २०२७ असते २२१०२७ ग्रामयति १।११ | ग्रोचति ११५११ ग्लपयति १।४।१ ग्लसते ३।४।२४ ग्लहते २१३२ ग्लापयति २।३।६४ ग्लायति ११३।१३ ग्लुञ्चति २॥३२६४ ग्लेपते २॥३११९ १।४।२६ ग्लेवते १४२६ ग्लोचति २११६ २।३१६३,८३ घ ३।३।१६७ घधति शा१ घटते १४१ १३ बहते ११३८ घरति घवते ११२१२ घसति २।१३८ । पिण्णते " १५१ २।१।३४ ३।१।१८ २।१।१४ २३1३६ २।२।११ ११३।१३ गुण्डति गुण्डयति गुरुनाति गुष्यति गुण्यति गुफति गुम्फति गुवति गते गृअति गृणाति गृध्यति गृहयते { चतते २॥४॥३० २।१११ २।४।३० २०१६ चदति चदते २।३।३२ चन्दति २९पति २।४।१०चमति श६१ घरण्यति २११०२६/चरति २।११३८ गृहाति ३।३।१२ १३९ २।१।२६ २।३।३२ २१२६ २।३।३२,५० { [, " ·प्राख्यातचन्द्रिकाया का.व.प. २०५५ १॥२॥३३ ३।३.१९७ ३।३।१९७ २।५।२ २.९९ २॥६॥५ चूयते २।१।२६ चूतति पर्यापार का.व.प. पर्यायाः चरति ३३३७७ चुण्डते घरते ( रथेन) २१३१६० चुम्बति चर्चति चुम्बयति ११४२ चुरण्यति २।१।१० चुल्लति ३।३।९२ चर्चयति શકાશે चूषति २३१११० चूषयति चति चलति २।३।२९ ३॥३॥९९ चेक्रीयते चलयति २१३२ चेडयति चषति चेतति चलते २।१।२६ चेतयते चष्टे शा२९ चेलति ३।३।१४६ चायति चेष्टते ३।३।११७ चिकित्सति चोपति २१११६३ चिकेति १।२।२ चिति चोरयति १२२ चिसकरोति च्यवते ११२३ चित्तेकुरुते १२२।३ चित्रीयते २।३।५० छान्यति चिनोति २।४।३१ छन्दति छन्दते चिन्तयति ११२।१८ छमति चिरिणोति १२३३१२ छर्दते चिकति २॥४॥४२ छर्दयति चीस्करोति छलयति चीत्कुरुते १५/२० छपति चीवति चीवते छादयति चीवति चुच्यति चुटति २|| তিন २११११८ का.व.प. पर्याय १११११३ छुटति २१४८ छुपति २।२१८३ | कृणति २।९।१० छुन्ते २।१।१८ छेदयति २१५१८ छोटयति २१२४ छथति २।२।१८ २३.८३ ३।३।१८६ । जसति ३।२।१५ जक्षिति १०४१८ श२२ जङ्गम्यते श२।२ २।१९ जजति २।३।२९ जजन्ति २॥१५ जाति ११३३२१ जापीति २।३१३७ / जाति २।१।१० जलप्यते २१३/११/ जलभ्यते जति जनयति २।३।३२ जपति " २।३।२ २।१।१६, २६ ३।३।१५१ २।३।३५ ३।२।१८ २।३।७८ २०११५२ २।३१७८ २।२।२५ २।२।२५ २।२।२५ ११३२५ ३.१६ २११९२ २।२।२४ ३।३।६४ २।१२६ २०२५ २।३।८७ २।३।६८,९. ३१३१८० ११११११ ३३.९२ २।९।११ ११४१ २।३।३३ २११३९ शा२८ चिनुते २।४।२८ जमति २।१२६ २॥४॥४७ जम्भयति २॥४॥४७/ जयति " { छपते ३।३।११२ छिचते शक्षक छियति ११३।११ जरति २॥३३८३ जति जहति २।४।२८ जल्पति २०१६ जवति २७ जहाति २१९११ जागति अति ५ ·पर्यायसूची। ११ पर्यायाः जानाति जानीते जायति जायते जारयति जासयति जिघत्सति जिति भ ट करोति जिघांसति जिति जिनाति जिन्वति जिरिणोति जिहीते जिति जीयति जीवति जुगुप्सते २४३३२० । तस्यति २।३।३२ ताडयति २।३।२० तानयति का.ब.प. पर्यायाः श२।२ | ज्वलति ११२२ ज्वलयति शश१५ ज्वालयति ११११२ ११११११ अटति २॥३१७७ झमति २।१।२५ शपति २।१।१४ झषते ३।३।१५७ १३४१२ झीति १२२।३२ २०११ टयति २।२।१६ १।३।१२ करते २१३१३२ टलति ११३७ टीकते १।१।११ वलति १११२ १॥३॥२३ । डयते श१४ डिपति २०४० डिप्यति २।९।१६ डीयते २।३।१३ उपयति ३३१८२ | डोलयति २।२।१५ ३।३।१५५ तकति २१।११ | तक्षति ३।३।१६८ | सक्षणोति श१११ | तटति १।३।२५ तण्डते २११२६ तनकि २।४।१०सनयति २३।३। तनकरोति २।१।१४ ।। तनूकुलते ३१३१२२३ तन्तस्यति ११३ तपति २।३।६८ का.व.ए. पर्यायाः का.व.प. २।१।१४ तपस्यति २।२।२७ १॥४॥४७ ३१२।१३ २।४।४७ तप्यते २।२।२७ २।३११ ३३१०६ । तरति २।३।६८ २१११२६ ३।३।१३० तर्जयति ११४१५ २११३८ तर्जयते ११४१५ ३।३।१२० ताति २०१६ १।१।११ तणुते तर्दति २।३।८३ २।५।१६ वर्षति २।१६ तवीति शश८ ११॥२० ३।३।११४ ११११११ 1२१३१७७ ३।३।२३० तापयति शाद ताम्यति २।३।३४ ११३२१ २।३।१२ ३।३.१७४ तायते २।३।१२ ३१३१६८ तिनोति २।३।३४ २१३१६७ तिनोति २।३।१२ २३७ तितिक्षते २।३१७२ । ११३९ तिम्यति २।४।१० तिरयति २॥४॥२८ २।१।१६ तिरस्करोति २।२।३ तिरस्कुरते १३।१० २।१।३ [, २।४।२८ २।३।३० तिरोदधाति २।३७७ तिरोधले २।४।२८ श४॥२७ तिष्ठति २१५३ श११४ १३७ २।९।३ । विष्ठते १॥४॥२९ ११३३२३ ३।३।१३७ २।३.१,८५ तीवति ११११८ १९अति " . जुङ्गति जुटति जुषते जुहोति त जूर्यते / जृणाति जृम्भते जेमति जेषति जेहते जोतते ज्ञपपति ज्ञीप्सति ·१२ भाख्यातचन्द्रिकायाः का.व.प. पर्यायाः ३।३।२१८ तेपते का.व.प. २।३।१९ २।१११४ २।३।१९ तेमयति २३.४० { पर्यायाः तुक्षयति तुणति तुतोर्ति तुदति सुदते तुपति तुफति तुम्नाति तुभ्यति तुम्पति तुम्फति तुम्बति तुम्बयति तुरण्यति तुष्यति तणयति तूयते तेवते २।३.८५ | तोजति २।३।८३ तोपति २।३1८३ तोफति तोमते २१३१८३ का.व.प. । पर्यायाः २॥१॥३५ / स्वरते ३।३.५० त्वेषति २।४।१० स्वेपते ११३३१७ त्सरति २१३१८३ २३१८३ थुडति २।३।०३ थूर्वति २।३।८३ ३।४।७३ / दंशयति श५६१ | दंशयते २॥३८४ | दक्षते २॥४॥२८ १३.८३ २।३१८३ | तोषयति २॥३॥८३ | तोसति २।३८३ तोहति २।३८४ तौति १२४ ३।१।३० RIEારદ્દ २२४२१ ३1३1८४ २३३ २।२।११ " २१५ दिदाति २।२।११ २।३।८ २०१६ | दन्दग्धि पूर्वति तुलति सूषते तूंहति सणत्ति तृणाति तृणेटि तृणोति तणुते तृतीयाकरोति तृन्ते तृपति तृप्नोति तृप्यति तम्फति तृष्यति तहति तेजति २।३1८४ ३२३.१५४ दण्डयति २।३।१९ त्यजति २॥११३९ ददते ११३१६ वक्ते २।३.३२ २।२।२१ वन्दति २।३।३३ प्रपते दत्त ११३७ ३।३।१६६ वसति दधते ११३८ २३.८३ | अस्यति दधाति १३.८ धचे २।९।१४ / त्रायते २।३२ ११३६ त्रासयति 110 २॥३२८३ त्रिगुणाकरोति दधाति २।४।४ ३२३१९८ जुटति २॥३॥८३७व्यति २०५६ २१३३८३ शुम्पति दन्दशीति तुम्फति २१२२६ बोटति २१४४ बोटयति २१११५ दन्दाते ३।३।१९८ वोपति २॥३1८३ दम्नोति २११३४त्रोफति २।३।८३ दयते २१३४ नोकते २।३।३२ २।१।३४ स्वक्षति २।६।३ २१३३४ स्वङ्गति २१३१३२,७६ | दरति २।१२३ ३॥३॥२३ दरपति २।३।८३ स्वति २॥१२८ दरिद्वाति २३ | त्वति २।३।३२ | दर्मति २३३८३ बन्दषयते २३३८३ | दन्दष्टि २।१६ दन्दहीति २।२।११ ३।३।१६१ २।३.८ २०१1१६ २१६९ २१११२९ २।१२९ २।२२९ २।६।९ २०५९ २११३ ११३।१४ २।३।२ ३।३।६५ ११३८ २।३।७४ १२०१४ ·पर्यायसूची। का.व.प. । २०४१८३ दूणोते ३।३।१७ २०४।३ २।४।३ । ११३४ { घते पर्यायाः का.ब.प. पर्याया: दर्भयति १३.८ दूयते दर्शयते (नृपः) ३०५७ दूर्वति दलति २१२१२ दूषयति दशति २।१।३० । gणति दुख्यति १११११५ कृणाति दहति २२१८ । हणोति दाम्यति २०३३ : कृप्यति दारयति २१५७ दाशति हफति दाशते २।२।११ हमति दाश्नोति ११३।१२ हम्फति दासति हहति २।२।११ दासते देग्धि दिग्धे २१।१० दोग्धि दिदम्भिवति २।२।२५ दिति दोलयति २२।११ दिशते दोहति दीक्षते શારા धति ३१३१८५ योतते दीधीते २।१।१४ धौति ३।३।१५२ द्रढयति दीप्यते श१४ द्रमति दीयते १२१२१५ द्रवति दीव्यति १११८ द्रवते २०१४,१७ द्रवस्यति २।४।१७ दाखति ३।३।१६२ दुःखयति द्रावते २१३१८५ २।३।८७ २।३1८ ११३२ 1३।३२ ३।३।१२६ २।२४ २१.८ २।३१६८ का.व.प. । पर्याया: १२२ ब्रूणाति २।३1८३ १।४।३८ रोकते २।३१४३ द्विगुणाकरोति २२११७ द्वितीयाकरोति १।३।१२ द्वेष्टि ११३।१९ ३।३।१७३ २३८५ धक्क्यति १।४।२६ २३८५ ३।४।११ धनायति धन्वतिर २०१० धमति २।४।३४ धयति २०१४३ धरति २।३१८४ धरते २५1१,७ धर्षति २११४ धर्षयति २।३।१६ धवति धवते २।३।३२ (धापति २।३३३३ धापयते धारवति धापति २०२८ धावति धावते २।१।१३ ३।३।२० | धिक्षते शा५ धिल्सति ३३.८८ धिनोति शश१२ धिन्वति २।३।४३ धिप्सति २३।२६ धियति २॥४॥६१ धीप्सति श३२८ धुक्षते ३।३.१८७ धुनाति १।३।१२ धुनीते २।३१७२ २।२।१८ २३३२ २१३८ २।३।३३ " ३।३।२२ { २।२।१ m " २।१।१९ दाङ्कति २।३.८१ दुखाकरोति दुःखाकुरुते दुःखायते ३1३।१०९ ३1३1८२ २१११२३ २।२।१६ २।१६ २१३२५ २०३८ २।२५ ३३1८२ १३।२२ द्वाडते ३।२।११ द्वाति १।३।२३ वायति २।४।३३ / वावयति २।३।८५ वाहते दुःख्थति दुग्धे दुनोति दुष्यति दूनयति २११।२० दुणति २१३१८९ द्रुह्मति २१३१७२ ·१४ पाख्यातचन्द्रिकायाः पया धुनोति धुनुते धुवति धूनयति धूनति धूनुते धूपायति धूर्यते का.व.. २।१३२८ २१११२८ १।३।२६ ११३१२६ २।१।४९ श२।२९ १४१४ २।४।१० २॥४॥२१ १४२६ धूर्वति धृष्णोति धोरति ध्रक्षति ध्रणति ध्रवति ध्रस्नाति ध्राति १।२।२ { नन्द १२।२९ का.व.प., पयायः का.व.प. पयायः नटति २।१।१५ निजागति २३/७२ मदति १।५।१ निजेगिल्यते २।३१७२ नन्दति श६ । निद्राति | नभते २।३।७२ २१३१८३ | निद्रायते नभ्नाति २।३१८३ निधुवति २।३।७२ नम्यति २।३१८३ निध्यायति नमति २०२५ निन्दति २।३।८६ ३1३।१३२ २।३।८३ निन्दते ३।३।१६७ ममस्कुरुते २।२।९ निन्वति २१३१८३ नमत्यति २।२।५ निपुणति नयति २।३।६८ निबन्धाति २१३३८ नयते २।३।१६ निबुन्दति २।३।३२ । नयते १५११ ३१३६४ निबोधते २१४४८ नति ११९१ निभालयते २।४।१३ नश्यति २।३।१३ निमन्त्रयते नसते ३।३।२२ २।३।२२ नाति निमयते २।६।१६ ११॥ नाटयति निम्लोचति ३1३1८८ २११११५ नाति १११११२ नियुङ्क २॥३११ २॥४॥३०॥ निरस्यति २१११३४ ३।३।३ निरस्यते २।२।१६ नाथते ११ २।४।१३ निराच ३।३।४ १२११४ | नाघले निरिणाति २०३१ २१४१८ नाशयति २॥३॥८७ निरुणद्धि ३।३।१९६ नासते १।१।१ । निहन्धे ३।३।१७ निस्ते २२११४८ निरूपयति १२।३।८७ निकरोति निर्णयति १।३।१० निर्णयते २।३।३३ निक्षति २११४८ निणेनेति १९६१ निक्षिपति निर्णनिके २।४।२५ निर्दिशति २।३।२२ निक्षिप्यति २१४२५ निर्दिशते दाद निगृह्णाति निर्धारयति २।३।६६ निभौति २।२१८७ नि २।२।१ निर्माति २।३।३२ | निचापति 'विचायतिनिमिमीते १२२ ११२।२९ २।२।१७ २॥४॥१९ श३११२ २३९ भ्राङ्क्षति ध्राडते ध्रायति १४३८ ध्रासयति ध्रियते ध्रुवति १।४।३८ २॥४॥२९ २३.६६ ।३।३२ { १२।२९ १२।१४ १।२।१४ धेकते ध्वंसयति ध्वजति ध्वक्षति वनति ध्वनयति चरति ध्वासति २।२।१ या पिते २।३।९ ३३८८ { निगृहीते श२।१४ श२१ २११13 २०१३ नापति नक्षति .- ·पर्यायसूची। का.व.प १४२९ १।४।२९ ३१२१७ १।१२ { २२१३ पण्डते पर्यायाः का.व.प. पर्यायाः का.व.प. । पर्यायाः निर्यातयति २।४।३२ निष्कुष्णाति २१.१४ पञ्चते ३।३।२२७ । निष्टयति निर्वदति श२।१४ पञ्चयति १।४।१४ निष्ठावति २।१।३२ पटपटायति निर्वपति निष्टीव्यति २॥११३२ २।२।११ पटपटायते निर्वपते निष्णाति २१४२१ पटयति निर्वर्णयति १२।२९ निष्पन्नाकरोति पठति निर्वतते २१९०१५ | पणते निष्पत्राकुरुते २।५।११ निर्वतयति २०१३ निष्पद्यते पणायति १२११३ निर्वहति २।९।२१ निष्पादयति निर्वहते निकुते १।४।३७ पतति निर्वाति १११११८ नियते १।४।३० पतयते ११३६ निर्वापयति नीलति पति ३१११४ २३1८३ निर्वायति नीलायते पद्यते ३३१०४ १११११८ निर्विधते नीवति पनते ११८ १३२१ निविशति नुदति २।१४९० २।३।१२ पनायति नुवति पन्थयति निर्वृणोति १।४।१० पम्पत्यति निर्वृणुते २॥३॥१६ पयति निर्वपति नृत्यति २३१४१५ पयते नेदति निर्वपते २।२।१२ पयल्यते २।३।५९ निशमयति ११२।३० पयायते निशामयते नेदति श२।२९ ३१३१११५ पराकरोति निशाम्यति नेनेक्ति १२।३० पराक्रमते निशिनोति नेनिके ३।३।१६१ पराक्रम्यते निशिनुते २१६.४ नेषति २।४।१० पराणुदति नेषते निशीशालति २।३।३२ पराणुदते नौति १११८ निशीशांसते २.९६४ परापुनाति न्यक्करोति निश्चिनुते ६२।१४ परापुनीते निश्चिनोति न्यस्यति १२॥१४॥ पराभवति २१४२७ निश्यति न्यस्यते २०६४ पराभवते निषीदति २॥१॥३६ | भ्युञ्जति २॥३॥२२ पराभावयति निषीव्यति २०१२ प परामुशति निषेधति परास्यति निषेधते २।११४० पंसति २१३१८७ परिक्रीडते पचति निष्कर्षति રાવા २॥४॥४८ परिक्रोणीते । पचत निष्कुलाकरोति पचते ३।४४६२ परिक्षिपति निष्कुलाकुरुते २।५।१४ पच्यते २॥४॥४८ परिक्षिपते ९ ११४/२६ १५४०२ २।४।१७ १।४।१८ ११२२ २।३।६१ २।३।३२ २।३।३२ २१३१३२ २॥४॥१७ १।४।१८ २।३।३२ ११३।२२ २।४।३१ २।३।३२ ३२१५ ३२५ १४।३८ २।३१८० २।३.८० ११३१६ | नृणाति इनढते १।४।३८ २॥३६६८ १ २।४।१४ २३८१ २१३1८९ २।३।६८ १२।९ १४।३८ २।१११७ २।३१५ २१३/६४ ·१६ प्राख्यातचन्द्रिकायाः १११।१९ पिपत्ति { " का.व.प. २।२।२१ २।३।२ ३।३।१५६ २।११२३ २।१।२४ श४४० २१३८५ २१११२४ २।९।१७ १२१८ २।४।११ ३।२।२ ३१२।२,३ २।३.८२ २।३।४५ | पुथ्यति पर्यायाः परिचरति परिचिनोति परिचिनुते परिणमति परिणमते परिणयति परिणयते परिदधाति परिदधाति परिधत्ते परिदेवते परिधत परिभवति परिभाषते परिमृष्यति परिम्लायति परिरभते परिवदति परिवर्तते परिवर्तयति परिवासयति परिविन्दति परिवेविष्टे परिवेवेष्टि परिव्रजति परिशिष्टि परिषीव्यति परिष्करोति " २।२।१ का.व.प. पर्याया: का.व.प. पर्यायाः २१२१८ पर्दते पर्यटति २।३।४७ ६।४1 पर्यवस्यति पियवस्यते ११।१७ पिपासति १११७ पर्याप्नोति २११२६२ पिबति पर्यालोचते शा२।९ | पिशुनयति पर्यालोचयते २११४२ श२।९ पीडयति पति २।३।४७ | पीयते २०१९ पर्वति २।२।२१ पीलति पर्षति २।४।१०पीवति २।३।२७ पलायते २॥३.६३ पुंसयति पल्पूलयति १।३।१७ २।२।१ पुत्रकाम्यति २०१९ ३।३।२३२ पुत्रीयति पवते १३।१० १।४।१७ ३१३३१३६ पुनाति पश्यति श२।२९ ११३९ पाणौकरोति पुनीते ११३२१ 1 पाणौकुरुते २।११४२ पुन्थति २१११४४ पाति १।४।१४ २१३१२ पायति पुरति २०४९ ११३२७ पाययति पुष्णाति २।४।१७ २१११३ पुष्यति पारयति २।१।४३ २२१९ २१३१६२ पूजयति २१२११९ पालीकरोति पूयते २१२३३१ । पार्दालाकुरते २।३।०३ पूरयति २।१।३३ पालयति २।३।२ पूर्वति २।१२ | पाशयति २॥३॥८६ | पूलति २।४।१६ | पूलयति २।१।११ पिञ्जयति ३३१२१८ पूषति पिण्डते ३।१६ | पृच्छति ३३२६ पृडति २।४।४५ पिदधाति पृणाति २११२४० २।४।२८ पिनष्टि २।११२१ २।३।८६ | पेटति १११॥१७॥ पिनद्यति पेठति २।२।१४ पिनमाते १७ {पाययते २।३.८३ ३।३।११ २।३।४४ २।४।११ ११११ १११८ ३।३।२२० २१२।१८ पुष्यति २।२।२१ पुस्तयति રા " परिष्कुरुते २११४४ पिण्डयति ३।३।६७ २२२१ २।२।२१ ३.०६ ३।११६ १२१८ १।४।३३ २।२।२२ २।२।१६,२१ ३३२०९ ३1३1४४ ३1३1४७ २१३/१३ परिष्वजते परिसमूहति परिहरति परिहरते परिहसति परति पर्थयति पित " २।१।१३ पेवते ·पर्यायसूची । का.व.. प्रयति पयाः पणति पोषति पोषयति प्यायते २०१६ २।१।१३ १ प्रकथयति प्रकर्षयति प्रकाशते प्रकिरति प्रकुरुते २।३.८३ प्रलीयते २।३।३२ प्रलोभयति १।२।२२ प्रवदति १०२।२२ । प्रवर्तत १।२।२५ ११२ १११११६ ११३।११ १।४।१४, ३६ २०१६ २।३।४६ १।४।१८ १।४।३३ १२।१२ १११२८ १२।२८ २१११३८ प्रशंसति प्रक्रमते प्रक्रम्यते प्रक्षालयति (प्रक्षिपति ।२।२२ प्रखते २॥१॥२० { प्रसहति { २।६।१२ २११४० | प्रसाधयति का.व.६. पर्यायाः का.व.प. पर्यायाः ३1३1८ प्रतिमुञ्चति ११८ प्रतिमुञ्चते प्रयते प्रतिवक्ति ३३.८ ११४३६ | प्रयुच्छति प्रतिश्योति ११११८ १।२।२७ प्ररोहति प्रतिष्किरति ३१४१ ११४१२९ प्रतिष्ठते २।३।६९ प्रतिसन्दधाति १।२।२२ प्रतिसन्धत्ते २११११४ २॥४॥६ प्रतीक्षते २।३।१८ प्रवहति प्रतीच्छति दा१८ ३.३.२०१ प्रत्यभिजानाति १२।२२ प्रश्नयति प्रत्यभिवदति २।११ प्रश्वसिति ११४२५ २।११ प्रत्यवमृशति प्रत्यवस्यति २२११ प्रसवति २१११२६ प्रत्यवैति २।२।१४ प्रत्याख्याति १॥४॥३८ प्रसहत प्रत्याचष्ट २१३१४ प्रसहते १।४।३८ २॥३॥८० प्रसीदति १।३।२४ । प्रत्यादिशति प्रत्यादिशते १॥४॥३८ । प्रसूते ११३६ प्रत्याह २११११२ प्रसूयते १६४।३६ प्रत्यूइति प्रलौति १।२।२६ २११०२० प्रत्यूहते प्रस्तुते प्रत्येति २।२।५ १।२।२, १२ | प्रस्तुम्पति ११३।११ ३।३।१४९ प्रस्तौति प्रथते १।४।२४ श१८ प्रस्थापयति प्रध्वंसते १२।२० १११११६ प्रस्नुते प्रपूरयति २॥४॥३४ | प्रस्फोटयति १२।२७ प्रबुध्यते १३॥२८ प्रस्मति २१४८ प्रभवति २।३१६२ प्रस्त्रवति २।४।३२ ३।३।१ प्रहिणोति शश प्रभाति ३।१५१ ३।११ प्रहरति २।२।११ | प्रमनीभवति १।३।६।। प्रहरते श२२५ प्रहसति २।५।१७ प्रमापयति २१३१८३ प्राणिति १३२१ प्रमीयते ३१०१ प्राति ११४१६ प्रमीलति ११॥३॥२४ प्रादुरस्ति १।४।१६ प्रयतते १३३३३ प्रादुर्भवति प्रक्षिण्यति प्रगल्भते प्रचलायते प्रचेतीभवति प्रजायते प्रणिदधाति प्रणिधत्त प्रणिपतति प्रतारयति प्रतिगृणाति प्रतिजानाति प्रतिजानीते प्रतितिष्ठति प्रतिदत्ते प्रतिपद्यते प्रतिपादयति प्रतिपालयति प्रतिबधनाति प्रतिभासते प्रतिभिनत्ति प्रतिभिन्ते २।३।६८ २।११११ ११३।१४ शश१२ २१११६२ ११२२८ २।११ २।३.८२ २।११ २।३।१० २॥४॥३४ २२४१४ १२।२३ २।११ २।३।१० " २।३१७७ २।३।१८ प्रमाद्यति २॥११६ १११११ २।२।२१ १२२॥१ १२।१ ·प्रख्यातचन्द्रिकायाः का.व.प. | पर्यायाः का.व.प. ब २।१।२६ का.व.प. | पर्यायाः श४२१ २१३१६ | बहते २१३।६० बदति २०१३ बध्नाति श३१६,१९ बस्ति २।२।१६ बर्हति २।२।१६ बलति २१११२६ २।११४९ २।३.१३ २।२।६ १११८ भिक्षति भक्षते २०४८ भक्षयति २।९।१६ भजति २।१।१४ ३1३।१५८ भजते १२१८ भजति १०९ भञ्जयति ३३३३१०२ मणति २१३१८५ भण्डते ११३७ भद्राकरोति ३।२।१० ३३१२५ । भद्राकुरुते भनकि ३॥३॥१६१ | भन्दते २।३।८६ ११४१ २१११२१ पर्यायाः प्रादुष्करोति प्रापर्यात प्राप्नोति प्रारभते प्रीयते प्रीणयति (प्रीणाति प्रीणीते प्रीणाति पुष्णाति प्रेक्षते प्रेडति प्रेडनलयति प्रेरयति प्रेषयति प्रेष्यति प्रैति प्रोग्छति प्रोथति प्रोथते प्रोणते प्रोति प्रोर्णाति प्रोषति प्लवते प्लुष्णाति प्लुष्यति प्लोषति साति २।२।२८ ३।३।२११ | बाधते श२२ बाष्पायते २।३।२९ २॥३॥७२ | बिन्दति २।३।१२ बिभर्ति २।३।१० विभुते २।३।१० बिर्भात श१७ बिभृते २।४।२५ बिभेति २१३१८६ ३।३।६ २॥३८ { भरते २।३१८ २।३।६२ बिलति बीजाकरोति बीभत्सते २१९ श१९ २।१९ २१६१८ २।३1३६ ३।३।२११ २०६८ २०६८ २।१२६ बुक्यति बुद्धति बुध्यते बुभूषति बुस्तयति २८ भर्जते ११३८ भसयते २०५७ भत्स्यते २०४२ भर्वति २।३।२३ भलते ११५२ भल्लते ११९०२ भवति २०११४० ११२२ भवते ३।२।१ भषते ३२॥२२० भाति २।१३९ भापयते ११८ भामते ११५९ भामयति २।३१७ भाययति १।४।१२ भावयति भावयते २।४।४९ १।४।१५ ११३१५ २।३1८३ ३३.७३ ३।३।७३ ११११ ३।३।१ २॥३॥६० ११६२ २।१।१४ २१३/७५ १।३।१३ १।३।१३ २१३१७४ खुल्यति बुंधति फक्कति फणति फलति २।३।४२ २॥३॥३२ " बेटति २१३, १२ बोधति ३१३७५ बोभोति १।२२ { ३।२।१९ ३।२।१६ | भावयति फलीकुरुते फलीकरोति पुष्यति १।४।१ ब्रवीति बझीभवति २।४।१४ २१८ २१११३ २।३।६० ११४१ २।२।३२ | भावयते ११ | भारते १०९ ·पर्यायसुची। " " २।१।११ मति पर्यायाः भासते भिक्षते मिन्दति भिनत्ति भिन्ते भिषज्यति भिष्णज्यति भीषयते भुङ्क भुजति भुनकि भुरण्यति भूयते भूषति भूषयति भृजते भृणाति भृशायते भृश्यति भेषति मेषते भोजयति भोजयते भ्यसते भंसते भ्रणति भ्रमति २।२।२ / मर्षयति का.व.प पर्यायाः का.व.प पर्यायाः का.व.प. ॥११४ भ्राशते २।१।१४ | मन्थति ३।३।११ २१४१३० श्रापयते २।१।१४ | मन्दते १२३।२६ ३३१० भ्रूणयते ११३२ १।४।१८ २१९१७ श्रेजते २।११४ २११११४ २०१७ श्रेषति १।४।१० २।३।४१ २०१३ । मलाशते २।१।१४ ३।३७ २१२।१०' म्लाश्यते १३१४ मन्दाक्षयति ११३७ २३१७५ भ्लेषति १।४।१० मन्दायते २।३।१० २।१२६ म मन्यते ११२१२ महते २।३।२२ १२१८ मति मगध्यति मर्धते २।४।१० २।३10 मते २१२०२१ २।३।८ ११३।१० मर्षति २।४।१० ३।४।१ २।६।१३ ३।३।९० २।१।११ ३।३।११ मर्षति २१११११ मचते मर्षते ११३९ ३।३।२७ २॥४॥४९ मज्जति ११३९ २२२१ मजते मलते २।३३८ ३।२।६ मठति मलते १५११४ २।३।८ २३.५१ मवति ३१३१४५ १५/१६ मवते ०५।१७ २।५।१६ श३८ मण्ठते २१५1१६ २१२२० मण्डति २११११ मषति मण्डते २।३।८३ २।३।६४ २।३।६१ मण्डयति मसमसाकुक्षत २।३१८३ शा१ ३।३।२१९ | मस्कते २।३।३२ २।३।७३ मस्मसाकरोति २।३।०३ २।३।७३ मस्मसाकुरते मदयति २।४।१६ ३।३।१०८ २।२।६ २।३।४७ (मद्राकरोति महयति ૨૬ २।२।२८ २४३३५१ । भद्राकुरते महीयते ३।३।२३५ २।२।११ मनस्यति १२।४ मायति १॥३॥ २।१।१४ मनुते श२२ / माति १२।१७ રાફ मन्तूपति १।३।१३ मादयते २।१।३४ २।३।४७ ३।३।२३७ माधति १॥३॥६०१९ मन्मयते २०३३२३ मानति ૨૬ २३३७३,६६ / मानयति १२३८ मणति १।२।२० { मव्यति २।१।११ { मसमसाकरोति २२१६ मथति २।३।४७ मनाति { २।२।२९ मस्यति ३३१०१ / महति भ्रमति भ्रमते भ्रम्यति भ्रश्यति भ्राजयति भाजते भ्राम्यति भ्राम्यति नाम्यते ३।३।१०८ मन्थति ·ন্যানক্কিাথা: का.न.प. पर्याया: १।२।२ मुञ्चते ३।३।११ पर्यायाः मानयते मान्थति मायते मारयति मागेति मागत मार्गति मार्गयति माजति २।४।१५ मुजति २।३१८३ मुटति " २।४।३० २४३१ २।४।३१ का.व.प. | पर्याया: २।१।३९ / मेदते ३।३।२७ ११११ मेद्यति २।३1८६ ३।३।१९३ / मेधति मेधायति १।१२।२७ मेध्यति २।३।५३ मेवते ३१३१४० मेषति २।२।२८ २१९१७ मेहति मोक्षते मुणति मुण्ठते २०२१ मुण्डति २।२।१ मुण्डयति २।२।२८ मोक्षयति मुमुक्षते मुरति ३१२।२१ २।२।३० मोचर्यात मोजति का.व.प. १॥२॥ १।३.१९ ११३११९ ३३३३१७७ ३।३।२१४ १॥२ शश८ २।३११३ २।४।१० २।४।१० २।२।३० २।११३९ २।१।३९ १५।१ २।३।८६ २१३१८६ १३।६ ३३९३ ३१६ ૧૮૬ १११११७ ११३१२० २४३1३२ १।४।९ १॥४॥९ १२३२० २११२४९ मुष्णाति १२४६११ मुस्तयति मार्जयति ३१३३२३१ मार्टि २१२१ माहते २।४।१५ मिथुनीभवति २०१४९ मिथ्याकारयते मिनुते १०२।१७ मिनोति ०२/१७ मिनोति मिनुते २।२।१४ मिन्दयति मिन्दयते मिन्वति मिमीते २१३६४ मोटति २।१।१० माटयति ३।१६ मोदते मुस्यति मूर्छति { १।३।१८ / मुत्रयति मूर्वेति २।४।१० मूलति १।२।१७ भूषति २।४।१५ | मृगयते ३१३३१५९ २।४।३९ । २।४।३८ मृग्यति मृडति मृत्यति २११७ मोहते १॥२॥२५ | म्रक्षति ३।३।३४ म्रदते २०१७ म्रियते २१५/१६ | छेडति २१४८म्रोचति २।१।१० म्लेच्छति २२४३१ म्लेच्छयति म्लेटाव २।४।३१ म्लेचति २।२।२२ २।२।२२ २।३।८३ | यक्षयते २।२।२२ यच्छति २।३.८३ | यजति २१३1८६ यजते ११३९ यन्त्रयति ०२५ यमति २३.८३ यसति ३।३।११३ । यस्यति २३३१८३ मृणति मिलति मिश्रयति मीना मिनीते मीमति मीमांसते मीयते मीलति मीवति मुकुलीभवति मुच्यते मुञ्चति २।३।३२ मृणाति ARI १२।१७ मृदूनाति २११० मृष्यति ११११८ मृष्यते २।२।६ २।२।११ २।२।९ ३।३।१२१ ચાર १४२७ २१११४९ १1३1३ १।१।१० मेदति " २११/३२ २।१।३९ ·पर्यायसुची। २२ पर्यायाः याचति याचते यातयति का.व.प. पर्याया श६।१ रुष्यति श२१३३ रेकते २।१।३९ रेचति " " याति यामयति यियसयि युङ्गति युध्यते युनाति युष्यति यूषति योजति योजयति योवते यौति का.ब.प. पर्यायाः रसति २।४।३० । रसयति ११३।१० | रहति ३।३।२२६ । रहयति २।३।३२ . राकयति २।२।१९ राखति २।११४५ २।१।४० राघते २।३।७८ राजति २।६।१६ राजते १०२।२४ राति २१३२८३ राधयति २११।१६ राधनोति शा१६ राध्यति २११११४ २।४।३० ३।३३१४७ { २०१३९ १॥२॥३३ रेचयति २।११४० ३।३।२२ । रेभते २।३।६२ । रेवते रेषति २११११४ रेषते २।२।११ रोचते २।३।४ १३ १११३ रोठते १।२।२१ १।४।३५ रोमन्थायते २।३१६ रोषति २॥४॥४८ रोषयति ३३१७२ रोडति शा रौति २।४।१२ ११.१ २।१२० लक्षति २॥४॥३४ शा १।३।१२ लक्षयते २।३।३२ लक्षीकरोति का.व.प. १।३।१३ ११।१० २।४।३७ ३।३।२२९ २।४।३७ ३।३।२२९ १९६१ २१३३२ २।३।८३ १।९।३ २।१।१४ २।४।१५ ३।३।९५ २१३१८५ ११३१७ ३२९ २३१८३ १।३।१३ १।३।१० शदा१ रोदिति " " रहति रक्षति रगति २१३३३ रायति २।३।२ राशीकरोति ११२।१० रासते २।३/३. रिङ्गति २०१३ रिणति ३।१।३ रिणाति रिणोति " रचयति रजति रजते रज्थति रज्यते रणति ३।१३ रिण्वति ३।३।१८४ लङ्गति लइन्ते शा१ रिफति ३१३०१७ | रिसते २।३।३२ | रिशति २०४१ रिष्यति ३।३।१० २।४।४८ रीयते २।४।४८ रुजति १४१ २०१७ कण्टति रण्वति रदति रध्यति रध्यते रन्धयति रपति रमते रम्भते रवीति " १॥२॥२९ १।४।२९ ३।३।२१४ १।२।२९ ०२।१६ २।३।३३ २।२।२६ २।३।३२ २०४९ ३।३।२१ २।३।६८ श४१५ ११७ १७ १४१५ ३।३।४३ २११४५ २।३1८३ १११११६ २३.८३ २॥४॥३५ २१११५१ २०३८५ २।१।१० लड्डयति लजति लजते लजते १२।२४ लक्षति श६१ रुप्यति १।११ | शति २॥३॥८३ लदति ·२२ पाख्यातचन्द्रिकायाः पर्यायाः लभते लम्बते का.व.प. पर्यायाः २।३।६० लुन्थति श६१ लुण्यति ३।३१३ लुभ्यति २।३।१६ । लुम्पति २०४।५१ लुम्पते २११११७ लुम्बति ११३११ लुम्बयति लेव्यति ११३११ १।३१ ११११ लेटि २११११७ लोचते वनुते लम्भयति लयति लति लषति लषते लष्यति लष्यते लसति २।३।८४ वन्दते " ३।३।९१ लोति लोटते ३।३।२२ १।२।३३ लाट्यति लाखति लागयति लावते लाजति लाअति लाडयति लाति २१३१६२ १।४।१५ लोठते १।४।१९ लाडात २।२।१० लोलुष्यते २।११३८ लोटते का.व.प. | पर्यायाः का.व.प. ३।३।११ वदते ११२२ १२।२४ ३.३३१३४ श३३ | वनति ११५११ २॥६॥ २।३।१४ ३।३।६० २।३।८४ २०४।२७ १।४।१८ १।३।२० ३३.५ ३।३।२४० वपति २॥४॥६ १२।३३ ३।३।१२३ १२।२९ वपते २०४६ २।३।७३ वभ्रति २।३।३२ २।३३८५ वमति २१११३१ १२३२० वयति २१दा१ ३।३।२४० वमते २१३३२ २।३।८५ २।६।१ १९३२० वरति ३।२।१८ वरते २।११४१ ३।१।६ वरिवस्यति २१२१८ वर्कते २१११३८ २।१।१४ ३१२१७ वर्जति २।११४० वर्जयति २४० वणेयति १।४।२० श४० ३।३।२३३ २।३।२३ १०१४ वर्धते २१३३२ श१८ १२३।११ वर्धयति २.दाद २।३।६४ ३।३।२२३ २।४।१० २।३।६६ वर्षालीकरोति ११८ वर्षालीकुरुत २।३।८३ शाद चलते १।३।२७ २।४।२६ ૨૩ર૬ २।४।२६ बल्गति २।३।३६ २॥३६४ | वल्गूपति २।२६ १४१ ३१३३२३८ ३२१२३ वर्धते . २।२।११ लोहितायति लाहितायते २॥४॥५१ २१३१२ २।४।११ २।४।११ वक्ति २।३१७० वडते २३१ वरति १२४१ वर्तते लापयति लामयति लाययति लालयति लिङ्गायति लिप्सते लिश्यते लीढे लोनयति लुञ्चति लव्यति लुण्टयति लुण्ठति १११११३ वञ्चति १२।३ वश्चयते २।४।११ वटति ॥४॥३८क्टयति " १०४.२६ वर्षति { २।३।७३ २५.१० वठति २।३।१७ | वणति ३१३१४९ वण्टयति वण्डति २१११५ वण्डते २१३१८३ वदति लुनाति लुनीते लुन्थति ·पर्यायसूची। २३ २११८० विक्ति का.न.प. ११८ રાત્રે ३१३११९९ ॥४॥३२ १११११६ २०२९ पर्यायाः वल्भते वल्लते वशयति वशीकरोति वशीकुरुते वशीभवति वषट्करोति वषट्कुरुते वषति वष्टि वसति वस्कते वस्तयते वस्ते वस्यति वहति २।४।१९ । विन्यते २१॥२० : विनश्यति २४४१५८ विन्त २१४६४८ विन्दति { २।३६० ११३१४ ११२॥ शशः १११८ ११८ { १।३।१० वहति वहते फा.ब.प. पर्यायाः का.व.प. पर्यायाः १३२६ , विकुरुते ३।३१२३ विध्यायति २।३।२९ विक्रमते २१३१४ । विक्रम्यते २।३.८० विक्रीणीते २।३।४ विक्लषति २।३।६ विक्लियति २।२।१५ विक्लेदयति विन्दते २॥३॥८३ { विक्षिपत २१२.१३ विपद्यने श३६ विगृह्णाति विपर्ययति ११११४ विगृहीत विपति २।३२ विनयति २१६०२० विपोलति २।३.८४ विचति १।३।११ विपोलयति २११९ विचायति ११२१२९ विप्रकराति २०१७ विचारयति २९ विप्रकुरुते २॥३॥४. विचिकित्सति २२।८ । विप्रतिपद्यते ३।३।११९ विधेतीभवति १।२।२४ वितिसरति विच्छति २।३.१६ २।३।३२ विप्रयुड़े पिच्छायति विप्रलमते २१३३२ विप्रीयते २।६।२० श४१,१४ विच्छिन्त विभजति विभजते २।३१७६ ३1३।२२१ विभवति ३।३।१८३ २१३१६८,९० विभाजयति २।१३५२ विभाति १२१९ २।३।११ विडम्बयति विभ्राम्यति श१११९ २।२।२८ वितनोति विमनायते રાજા २।१२ विमनीभवति २।११४१ वित्तरति विमन्यते २।२।११ २११२४१ वितर्कयति विमानयति १२।९ ११२।४ वितुषीकरोति २१२।१० ३।३।२२८ विदधाति विमुद्धति विधते २॥१॥२ विमृशति ११९ विदारयति - ११२७ १।३.१६ २॥४॥३७ श३११ १1३1४ वाङ्गति १२३३१ विच्छिनत्ति वाचयति वाजयति २१३१७२ विजते २।१२० २।४।२६ " वाग्छति वाति ११३१ विजयते २१३१४५ विजायते ३।३।१३९ विजृम्भते वादयति वापयति वायति वारयति वावृत्यते वाश्यते वासयति { वितनोति २।३६२ ३।३।१ २॥४॥२६ ३११ १।२।६ शश२५ १२।२५ श२७ ११३।१० २।३।६८ श२७ २२॥२४ १।२।१ २।४।३७ २।२।३० श११७ { वितुषीकुरते २।४।१४ विमायति वाहते विकचते विकसति विकिरति शश९ विद्यते २।२।१३ | विध्यति २०१७ वियोति १११ विरज्यति २॥३॥७/ विरमति ·आख्यातचन्द्रिकायाः -- पर्यायाः विरमति विरमते विरानाति विरुणद्धि विरुन्धे विलपति विलभते विलिखति विलोयते विलुमति विलोडयति विषदते विवर्तते विवहति विवहते विविनकि विवि विविशति विवृणोति विकृणुते का.व.प. पर्यायाः विष्वणति २।२।३० विसारयति ११३५ विमुजति ११३।४ विस्तृणाति विस्तृणोति १।३।१७ विस्मरति २।२।११ विस्मापयते ३1४12 विल्माययति ११०१६ विस्यति १।२।२४। वित्रम्भते २।३।७३ विहन्ति श२७ विहरति ११७ | विहरते २।११४२ विह्वलति वीरयते { १।२।१३ वुङ्गति का.व.प. पर्यायाः का.व.प. २।१।२६ वेपते २।३७६ २।४।१८ | वेल्लति २।३।२९ २०११३९ वेवीते ३।३.१५३ १।४।२८ वेवेटि २॥३६१ वेवि १।४।२८ २२१२३ वेष्टते २१३१६४ वेष्टयति २॥३१७१ २।३१६६ वेहते २७० १३३३ वैरायते २।१२ ११३१४ १२।१२ ३।२।१२ २००१२० । वौषट्करोति २।२।१५ २।१।१७ वौषट्कुरुते २।१।१७ | व्यञ्जयति ११४२९ २।३।२० । व्यतिजल्पति ३१४३ २॥३.८० व्यतिलुनन्ति ३।४।४ २।११४० व्यतिषिञ्चते ३१४२ २।१२४१ व्यतिसृजति २१४१३९ २।११४० व्यतिस्ते ३।४।२ २०४० व्यतिहन्ति ३१४३ २।११४१ व्यतिइसति ३।४।३ व्यत्येति ३॥४॥३ ११३८,२२ २११२४१ ३१३९८ व्यथयति २१.५ २।३।८५ व्यनक्ति २।१।४१ १॥४॥२९ व्यनिति २१११४६ श११५ व्ययति २।३।६३ २।४।३२ व्यवदधाति १०५१ व्यवधते २१४२८ ३।३।११६ व्यवहरति २।१२६ व्यवहरते २।४।१७ ३३११४२ | व्यवस्थति १२२१२ व्यवैति २॥११४९ २॥४॥३१ व्यस्थति ११४॥२८ १२२ व्यस्यति श२२ व्यस्यते २४२८ ३।३।२२६ / व्याकरोति १४२९ १४४ । व्याकुलते १२९ [M २।३।१४ व्यथते ३।१११ वृक्षते ११॥२९ बङ्क वृणति २।४।२९ वृणाति १०२।१३ वृणीते वृणीते १।४।२९ । वृणोति २।३१६९ । वृणुते श१।१२ | वृश्चति श२८ वृश्यति २।३।६९ वृषस्यति २३।६९ वृहति २।१।३५ वेटति २।२।१० वेणति २।२।११ वेति २१११३६ २।४।३७ वैति श२।१२ वेथते २३१५ / वेद २।१२ वेदयते २१४।३७ २११०३९ | वेदापति विवेवेकि विवेविके विशब्दयति विशिष्ट विशीर्यते विशेते विशेषति विशेषयति विश्रमते विभ्रमयति विधाणयति विधाम्यति विश्लेषयति विश्वसिति विषीदति विषीव्यति विष्णाति विष्यति ·पर्यायसूची । पर्यायाः का.व.प. पर्यायाः शण्डते । का.व.प. पर्याय २।३।८६ । शुच्यति ३।३।६ शुण्ठति ११७६१२ । शुण्ठयति १।४।१२ शुध्यति ११४।१२ शुनति १।४।१२ शुन्धति १२५१ शुन्धते ३।२।१२ । शुन्धयति २।४।३ शुभति २।४।१० शुम्भति व्याक्षिपति व्याक्षिपते व्याख्याति व्याचष्टे व्याप्नोति व्याप्रियते व्यायच्छते व्यासेधति व्याहरति व्याहरते व्युच्छते व्युदस्यति । ब्युदस्यते व्युद्भवति व्युष्यति ब्यूनोति युध्यति व्रजति व्रणति वणयति व्रतयति { २१३/९७ १।४।२९ शपति १२१२९ ' शफ्ते २१३४६१ शयति २१११५ शष्यते २॥११५ शब्दायते २।१४० शम्बाकरोति १।४।१ शर्धति १।४।१ शर्धते ३१५१ राधेते १।४।३८ । शर्वति । शलते ३१३१ २।४।२६ शल्भते शवति १२१।१४ शशति १११।१४ शसति २।३।३२ । ११५.१ शाखति शाठयति २।३।८१ २।२।२६ शाडते ३।३।२३६ शाम्यति ३।३।१६५ । शास्ति १३७ शिक्षते २११४१ २११४१ शिक्षयति २१३१६८ का.प. २॥४॥२२ २४९ २।४।९ २१२३ २।३३२ २१२३ २।२।३ २॥२॥३ २।१।१४ २०१४ ३1३।१६ २२४१५ २२१८ २०४९ २1३1८० २।३८३ ३।३।१६९ २॥११११ २३८५ ३१३१७८ २०४७ १९१९ २।३1८३ ३1३।७२ १।४।११ २३1३२ १।३।३६ २३1८३ शुल्बयति शुश्रूषते शुष्यति शुरयते सूर्यते । शुलति २॥४॥५० " ब्रीडति वीड्यति वीणाति बीयते व्लीनाति २४२ भणोति " शिले १२/२८ १२।३० १२३३१० १।३।२६ २।३।१३ २।३।८३ २११३३ २०३१८३ २११३३ शंसति शकोति शङ्कते शटति शठति ३1३1२१७ १०१९ शुलयति २१११८ शूलाकरोति १५३ शलाकुरुते २१३३ शुषति ३1३1८६ शेटति १॥४॥३ २।३।३ शेते ११६२१ शेवते १२।३१ शेवालीकरोति १।९।१ शेषति २।४।१० २१४११३ शेषपति ३।२।१ |शोचति ११. शोठति १।४।१९। शोणति १११११२ ११२२६ “१११५ शोषयति १।४।१, २२ | शिङ्कति २।३।६२ शिक्षति १२।१० शिम्प्यति ३।३।४. शिलति १।३।११ शिशिक्षिषते २।१।१३ शीकते '३३१४८ शोभते १४ाशीयते २४१९शीलति २।२।११ | शीलयति २।३.१७ २१३३२ ३२११३ शठयति शठयते शणति २॥२॥१ ·२६ श्राख्यातचन्द्रिकायाः पर्यायाः शोभति " २२८ संसृजति शौटति कच्योतति श्यामलायते श्यामायते श्यायते श्रणति अथति मानाति का.प.प. । पर्यायाः २।१।१४ | बहते ३॥३॥९५ वचते २३१९ वजते २।४।३६ घठयति ३।१०४ चयति ३।१४ २।३।३२ स्वतंयति २०११ अलति २।३1८३ बल्लति १।४।२६ वसति ३।३।२१० चाठयति १।२।१२ विन्दते श्वेतते ३।३।१६१ । श्वेतपति श२०१२ २०४।४३ ठीवति १।४।२६ গুয়ারি धाति । श्राद्ध श्रद्धले ष अन्यथति श्रपति अपयते भयति श्रयते श्राति श्राम्यति का.व.प. पर्यायाः का.व.प. २।३।३२ संशेते ११२१८ २।३।३२ [ संस्करोति २॥४॥६३ २१३३२ संस्कुरुते ११४८ संसस्ति १।३।२६ २।४।३८ ३३११३५ संस्ति १।३।२६ २।३।३२ संस्तौति ६॥४॥ २।३।३३ २।३।३३ संवयते १।४।३१ शश सङ्कल्पयति १२।१५ ३।३।२१७ सडचति १११११० ३३१०२ सहकाडति ९।१३ ३।१२ सड़क्रीडते २।११० ३।२।२४ { साक्षति ११४२७ सङ्क्षिप्यति १४२७ २।१३२ साक्ष्णुत २११०४ सहयाति २॥४॥२३ २।६।१६ / सङ्गच्छति २१४३९ सङ्गिरते १२।२७ २।३।२६ सगृहाति ११३३ सगृहाते ११४२७ १।३।३ [, २।३।४ २।४।३८ सयामपति २०३१५८ १।३।१३ सचते ४१०,३९ २॥४॥७ सति .२॥४॥ सचते ३।३।१३६ २।३।२६ सजू कुरते २।३।१५ २००९ सज्जति २।३।२६ सज्जते २।२।१० ११३१२६ सञ्चष्टे ३।४।२२ २१२४९ | सबिनोति सचिनुते २०१२ २।४।२५ सपूर्णयति २।३1८६ सम्झपयति २।३1८३ शश२ सटति ३२५ साध्यति १।२।२८ २।३।७० सत्करोति २१२७ { मायति श्रीजाति ३।३।२०।। २॥४॥४८ । संयच्छति संयच्छते २।३.१३ संयतते २।४।४८ संयसति ११३१२१ संयस्यति २।२।२७ संगति ३।३।१७६ संस्मते संरापयति २।४।४८ २॥४॥४८ संरोहर्यात संघर्मयति संवम्यते २॥४॥३८ संवत्रपति संवाहयति २१२१८ संविधति श६ २।३।८३ संघृणोति २।३।६१ संवृणुते ११४।११ संवेति २०१८ संविसे सभणांति संश्यते सजूकरोति भीणाति श्रीणीते श्रेषति मोर्णात श्थति श्वाखति शाचते पति लोकते कोणति .

·पर्यायसची। पर्याय सत्रयते सत्याकरोति सत्याकुरुते सत्यापयति का.व.प. पर्यायाः २१४३१ | सम्मर्दयति सम्मन्यते १४२७ सम्माति २।२६,२७ / सम्मायति सम्माष्टि १५११७ सरात १॥४॥२७ । सजेति सत्यापति सस्थापयते सत्राकरोति सनति सनोति सनुते सन्तनोति का.व.प. २१३१७८ २।३।७ २०४४१५ २।४।४५ २।४।४६ २।३।३२ २॥४॥२२ 1३1३२ २।३।८३ २।३।३२ ३।३।१२९ २।३।३२ २।४।३९ सपंति २।४।१२ सर्मति २।४।१३सलति २॥४॥४९ । सवति २॥४॥३९ सात शश सहति । सहते १३.९ का.व.प. पर्यायाः २।५।२१ . समवैति समस्यति २।४।२० । समस्यते ११४६ । समादधाति ३।२।२३।। समाधते २॥४॥२० समाप्नोति समाहरति २॥३॥१५ । । समाहरते २।३।१४ । समिति २।२।११ समूहति समूहते २१५१२१ समृच्छति श४१५ सम्पद्यते शा२१ [सम्पश्यति १११११७ सम्पश्यते २।४।६२ । सम्पृक्त २१५/१६ सम्पृच्छति सम्पृच्छते ११२८ सम्पृणकि २।३।११। सम्प्रधारयति सम्प्रवहन्ते २।४।४७ सम्प्रहरते ११२१८ सम्प्रहरन्ते २॥४॥४७ सम्बध्नाति ३।३।२६ सम्बिति २।३।६९ सम्बिभूते । सम्मरति २।३।१९।। सम्भरते सम्भवति २।२।३१ १२।२९ सहते ३/३/१३५ { सन्तति सन्तानयति सन्तिष्ठते सन्दधाति सन्ध सन्दानयति सन्दिग्धे सान्दशति सन्दिशते सन्दीपयति सन्देग्धि सन्धुक्षयति १३९ १०२।१६ २।४।३८ । साति सहाते १२।९ साक्षयति २०४।३८ साक्षात्करोति १२।९। साक्षात्कुरुते साधयति ३॥४॥३ २॥३॥७८ साधनोति ३.४३ २१४/३९ सान्त्वयति सामयति { ११२।१६ २१११३ २।४।४८ १२११३ १॥४॥३९ १।४।३९ १११११५ सजाति २।४।१३ ' सायति -- { सन्नद्यते समिकर्षति सनिकृषति सनिकृषते सन्न्यस्यति सन्न्यस्यते सपनाकरोति सपनाकुत्ते सपर्यति सभाजयति समति समर्थयति सममिति समयाकरोति साहयति ३।४।१२ सिमति ११०२ सिबते २।४।१६ । सिध्यति ३३१ । सिनाति २।४।१२ । सिनीले ३।२।४३ सिनुते २।४।१० १११।३ २।१।१० २।६।१६ २।५।१६ १६११६ २॥२॥ सम्भाण्डयते २।२।६ २१२६ । सम्भावयति २।३।२० १२२९ सम्मति १श सम्म्यति २१३०१. ! सम्भ्राम्यति २॥११० सिलति २।३।१९ २।३।१९ ६।३१९ सीकपति सीदति २।४।१३ २।४।१० श१११२ ३१०१०६ ·२८ पाख्यातचन्द्रिकायाः सुखायते " १ २।११२० स्पन्दते १२९।१० स्पर्धते २।५।१७ स्पर्शयति २।९।१७ स्पति १४३१० स्तम्नाति श३६ / स्तम्नोति २१३१ स्तम्भयति ३।३।१९० स्तवोति ११४।४० स्तीम्यति २१५।१० रूफायते ११३५ / स्तुम्नोति पर्याया: का.व.प., पर्यायाः का.व.प पर्यायाः का.व.प सीव्यति २२१२ स्कुभ्नाति २।२।१७ नियति ११३।११ सुखयति २।२।२२ स्कुम्नाति २।५।१७ स्तुति २१११३१ ११३६ स्खलति १।४।१०। स्नौति २॥४॥३६ सुख्यति मुख्यते २।३।२८ ११३६ स्तनयति १।३।४ सुध्यति २।२।११ सुमनायते ३।३।११८ ३।२।६ स्तमति २०३१२० स्पशति सुमनोभवति १।३।६ स्तम्भते २।१।१७ स्पशते १२।३२ सुरति २।५।१० स्पष्टयति १।४।२९ १।४।१८ स्पाशयते ३।३।२२४ सुवति २।।१,१२ स्तिम्यति २।४।१० स्पृणोति २।३।२ सूचयति २।४।१० ३।३।१८१ सूदति २।४।१० स्तुते १।४।१८, २३ स्पृशति ११२।३२ सूदते २।३।८३ स्तुण्यति स्पृहयति २।३।३० १२३११ सूक्षति २०२१ स्तुम्नाति १११८ सूक्ष्यति २।१।१० स्फिटयति २।३१७७, ८३ सृजति स्तृणोति रूफीतीभवति ११८ सुज्यते ३।४।४३ स्तृणीसे २।४।२८ स्फुटति १०१९ सम्भति २३1८३ | स्तृणुते २।१।२१ सेटति १३.१० स्तृणोति ११२१ सेधति ३।३।१३ स्तुति २३२८ २।३।०३ स्फुरते सेवते २।३२६२ २०१३ स्तेनयति सोसूच्यते २।३।२८ २।३।१७ | स्तेपते सौति श२।२३ २।३।१ स्तोमयति १।४।१९ स्फूति ११५।११ ३।३।१४८ स्तौति १४१८, २३ स्फोटति सौधीयति १११११२ ३।२।३ । स्त्यायति ३॥श६ स्फाटते स्कन्दति ११११९ २।३१५१ ३।३।१२५ स्फोटयति २०१७ ३।३।१२१ स्थगयति २।४।२८ स्मयते स्कम्नाति २११११६ २।१।१७ स्थलति ११०४ | स्मरति स्कम्नोति १॥२॥१९ २।१।१७ स्थचयति ३।२।२२ स्माययते स्कम्भते २।१।१७ स्थापयति १६३।१० २१३७ स्मीलति स्कम्भयति १११११० २११११७ स्थिरीभवति २४८ स्यन्दते स्कुनाति २।४।३५ २॥३५४ स्थुडति २॥४॥२८ स्यमति स्कुनीते २॥३॥९४ स्थूलयते शा? शशस्यमयते स्कुनुते २।३.१४ नाति शरा २२ मंसति स्कुनोति २।३।५४ सायति श२०२५ २।२२ वंसते २४३६१ स्कुन्दते २३1८,१४ 13168 ३३६२,९६ २।४।२८ | स्फुण्डयति २।४।२८ / स्फुरति २।१।१० स्फुलति २॥४॥३५ स्फूर्छति " ·पर्यायसुची। - पर्यायाः का.व.प. पर्यायाः का.व.प. पर्यायाः सकते २।३।३२ । हति ३।३।६९ हेडति स्तम्भते १२॥२५ हर्षति १३।१९ : हेडते स्रवति २।३।३२ हलति ३।४।१ हपते २१॥३६ हलयति २॥४ होडते स्त्रीव्यति ३।३।१६३ हम्तयति २।३।३२ होलति स्वदते २१४१५५ । हस्तथते ३।२।४० झलति स्वधाकरोति हस्तेकरोति हालयति २।२।१२ { स्वधाकुरुते हस्तेकुरुते २०११४२ झालयति स्वनति १।५।१ हापयति २।१।३९ स्वपिति १।३।२६ हिंसति २।३1८३ हसति स्वरति ३।३११२७ हिसयति २३1८३ स्वदेते २॥४॥५५ हिर्कात शम१४ । हादते स्वादते २॥४॥१५ । हिक्कते स्वाहाकरोति २।२।१६ हिण्डते स्वाहाकुरुते स्वीकरोति स्वीकुरुते | हिनोति ३३१७९ हिन्धति २।२।१६ हरति २।१।१४ हिलति २।११८ । यति हठति २।९।१२ हुण्डते हयते ३१६ ३।३।४६ हूछति द्वयते २३२२ हदते २।१६ । हुणीयते ११३५ हन्ति २॥३॥७१,८३ ३।२।१४ ह्वलति ३।३।२३९ हम्मति २।३।३२ हृष्यति १३१६,१९ हयति ११३।१ : हेठते हालयति २१३१८५ का.व.प. २।३।६४ ११३।१० ११५१८ ११३११० ३1३।१०४ २।३।२९ २१३१७२ ॥३॥७२ २।४।२८ १११११३ १६.१ श६११ ११३७ ११६१८ २१४१२८ १३६ १९४१ ३/३१० { ११६१४ । होच्छति १॥३॥१० हेषते ३।३।३८ ह्रगति २।३।८३ लादते २।१।३८ . हिनस्ति " ३।३।१२२ " ११४३३२ २१३१२२ २१३२९ ३।३।१०० २०७२ २।३।७२ हलयति इति पर्यायसुची।

·अथ पर्यायार्थसूची। ३।३।२१४ / अपाङ्गति २१३०१५ अभिभव " पर्यायाः का.व.प. पर्यावार्थाः का.व... पर्यायाः का.व.प. अपनव श४।३७ / असन ३।३.१४२, १५३ ३।३।४६ | असम्यगुक्ति ११४८ अङ्गचूर्णन २।३।८ अपानशब्द १११।१९ / अस्तगत २१३२५२ अङ्गीकरण ३।३।२०४ अभिक्रम २१३१५६ अतिक्रम २।३१६८ आकर्ष २१३१७ ३।३।३९ ३/३/१३५, २०२ | आक्रोशन अतिविस्तार श४१२ २४२८ अभियोग २३.५७ आक्षेप ३।३।१९३ अतिशय २१३०६९ अभिवादन ३३६ आख्यान ३।३।२२५ अदन ३३१७० : अभिषव २॥४॥६० आग्रह १३.१३ अद्भुत २।३१७० अभुक्ति २।२।२६ आचमन २।२।४ अधिगम ३।३।१५० । अमिश्रण ३।३।१४७ | आच्छाद २९ अधिरोहण २१३२७ अर्चन ३।६ | आज्ञा २।३।९ अधोगति २।३०५१ ३।३।११७ | आतञ्चन २॥४॥३७ अध्ययन १३४२ अर्जन २१४४१९ आदर २।२/७ अध्याहार ३1३।००६ ३१३१२८ ३।३।२२० अनवधान १।२।२५ | अर्दन २१११३८ अनवस्थान ३१३११०८ अलङ्कार ३।३।२३१ ३१३१६०,३,१११, अनादर १।३।१० अलमर्थ ३।३।२२ ११२,१२०,२१८ ३1३1३८,१९८,२२० अल्पत्व २०१३ / आयोपलम्म ३१३११ अनुकार २।१२१९ अल्पाभवन ३३.३३ | आनीति २।४।४० अनुज्ञा २२८ अवगति ३१३१८१ आप्रवण २।३।१४ अनुमा १।२।१७ । अवतंस २।१२१२ आभिमुख्येनवचन॥४॥३६ अनुशय १।२।२६ आमन्त्रण २।२।१० अनृतोदित ११४७ अवयव ३३११ आयत्ति २६ अन्तधि २।४।२५ अवसादन ३३१४२,१०६ | आयाम ३।३।२० अन्तिक २३॥६९ अवस्त्रंस ३1३।२१३ ३।३१५२ आतध्वनि ११९०६ अन्यत्व १।४।१० अवस्त्रंसन ३।३.१३,९६ आदीभाव २।४।१० अन्यथात्व (असकृ. अवाप्ति ३३३८१ आलम्बन २।४।३८ स्कृत) १।४।११ अशनिनिर्धाष ११।११ ३।३।२१३ अन्यस्त्रीकामन २।११४६ अशुचीकरण ३२३१४१ आलस्य ३३२४९ अन्वेषण शा आलिङ्गन २११४४ अपक्षय शश१५ अचाकामन २०४७ आलेखन ३।३।२०६ अपशब्द १२९ असंस्कार ३१३२१७ | आवरण ३३.४१ २१३२८४ आदान १२३३१६ | अवधान २१४।३१ / अवध्वनि ·पर्यायार्थसूची। ३१ -- ई - लोचन) पर्यायाः का.व ए. पर्यायाः का.व.प. पर्यायार्थाः का.व.प. आशिष ३/३४ उद्यम २।३।६३ कम्प २।३।७५ आशीर्वाद १।४।२५, उद्वाह २११४२ " ३1३1१०,६१,९९,१४४ आश्लेष ३।३।५८ । उन्माद १५३२० कम्पन ३।३।२३ आस्वाद १२।३३ । उपकरण ३।३।२३० । करण ३।३।७९ आहाद ३।३।१२ उपकृति ३।३।१८६ करिकरध्वनि १६।२० आह्वान ३1३।१६,१०६ उपक्रम श१ कल्याण ११५१६ इ ३३१७१ । कवित्व १।४।२० इच्छा ११३१ उपताप ३१३३, ४, १२७ , काला ३।३।१०४ ३१३१८१,८८ उपतापन ३१३३२३० । कान्ति ३२३६१, १४२, इज्था ३.३1८५ उपनयन ३।३।८५ : २००, २०७ इज्यारम्भ उपभोग २।२।२३ २।२।२० कामन २११४५ इन्द्रियलय ३।३।१२८ उपमा २२।१७ : कार्मुकध्वनि १६।२० उपयोग ३।३।२०१ । कुक्षिशब्द श६।१८ शश२९ उपलेपन २१४१४६ : कुटिलगति २।३।३५ ईक्षण ( दैवपर्या उपवेशन २।१३६ ! कुत्सन ३।३।२६ ३।३।१७२ उपसेवा २।२।१० कुत्सा ३।३।११५ हया १॥३॥ उपस्कार ३३।२२६ कुत्सागति २।३।४३ उपादान ३।३।२१२ । कुल्सितजप २।२।२५ उक्ति शा उपार्जन ३।३।२८ । कुत्सितस्मथन २०२२ ३।३।१६१ उपालम्भ २४१६ कृच्छ्रजीव शश उक्तिविषय ३२३।१३४ उपास्ति २१२१८ | कृति २।१।२ उच्छाय २॥४॥२ कृपा १।३।१४ २१४६ कृशानुफूत्कृति ३३।१२६ ३।४।१३ २।४।१ उत्कण्ठा केलि १२२० ११२१ उत्कण्ठास्वन ऊर्ध्वत्व शा१२ ३।३।१९,४८ उत्कर्ष कैवल्य ३३.८० २।२।३२ उत्कर्षसम्प्राठि २०३४९० ऋग्भिरूपस्तवन १४॥२२ कौटिल्य २।३१२२ उत्कोचादिवशीकृति ॥३॥ ऐ ३।३।२९.३३० उत्क्षेप ૨કા૨૬ ऐश्चर्य २३३१ १०७, १८७ उत्तरण ३।३।३, ४, १२९, क्रय २।४।१८ उत्रासन २।३।७४ १४८, १९० क्रिया ३1३1८१ उत्सादन १११८ क्रीडन २।१।१७ उत्साह श३३ कत्थन क्रीडा १।४।१९ ३३३३९,९१,१६२ ३।३।१७,६३,१३४ क्रोध ३।३।१८४ १२३।१३ उदय २।३।४८ क्लेद कफजशब्द १२५/१६ ३।३।६६ उद्देश १२।१६ ३।३।८२ २।३।३० उसकष्टि ३।३।२४/ उधि ३।३।१२३ / कृषि ऊ २१११३७ / कैतव ३३३८७ क्लेशन ११ ·आख्यातचन्द्रिकायाः ११४२६ जिज्ञासन श३।२१ जीवन पर्यायाः का.व.प. पर्यायार्थाः का.व.प. पर्यायार्थाः का.व.प. ३।३।२१ गात्रस्थौल्य ३।३।१७७ क्षरणा २।४।३५ गाय ११३२ जग्धि ३1३१७७ ३।३१९०, १५७ गीत शा२३ शश२ क्षान्ति श९ गीणि |१०२७ ३१३१३१, २०२ गुणन २॥४॥२४ जप २।२।२४ ३।३।२३२ गुणोक्ति जरा श।११ १२४.१५ | गुठोक्ति २।३।२३ जागर ११३।२८ क्षुध २।१।२५ गोकर्तृकहिंसा २।३.८२ जिर्षासन २३१२ क्षेपण ग्रन्थ ३.३३८६ क्षोम ३।३।३१ ३।३।२, १८३ | जोमूतध्वनि श।१० प्रहण ३।३।१४१, २२४ | जीव शश खण्डन ३।३।१८८ | ग्लानि ३३.८२ खादन ३।३।१४२, १५३ ३।३।१७४ जम्म ११३१२५ खेद ३।३।१७५ | ग्लेपन ३1३।१०१ ज्ञान शश खेला ३।३।१९१ ३३, १४९, १७१ घसन ३१३।१९४ / ज्ञापन ३।३।२२२ गति ३।३।३२ / घृणा ३।३।२३४/ ज्येष्ठेऽनूढे कनिष्ठ- ३।३।७, १३, १५, घोरवासित शा विवाह २।११४३ २१,२३, २६, २०३०, २।३।४९ ३१,३२,३८,४१,४२, घ्राण ११२।३१ ४९,५७,५९,६१,६२, तक्षण २।दा३ ६४,६६,६९,७७,८१, चतुरगति २।३।३८ तन्द्री १२।२४ ८३,८७९६,९७,१००, चर्चा २।१।१० | तपस् ३.१०५ १०६, १०९,१११,११६, चलन २।३।२९ तपाकात २।२।२५ १२८, १२९,१३१, १३५, ३।३।७३,७४, १८ तर्पण २।२।१६ १३९, १४०, १४३, १४४, ११०, १८३, १९९ ३३१२०० १५३,१५४, १६२, १६३, चिन्ता २।१।२३ १६७,१७९,१८७, १९५७ | चुम्बन २॥१॥४८ ताडन २।३।७७ १९६,२००, २१७, २२१ चेतना ३।३।६३ गत्याक्षेप ३।३।१९ चेष्टन २९ तारशब्द ३।३।२९,१०७ गन्धन ३।३।१३९ चोदन ३।३।१६५ तारनिस्वन १५६ गमन ३.३१५८,१४२ तिध्वनि १९४४ गर्ममोक्ष (प्रसव)२।१।१२ छद्मगति २०१४ गर्व १३।१९ छेद २।११३४ गहितगोणि २।१।२८ | छेदन गहितवाह २२५१ ३।३।१८,८१ २।५।९ ३।३।२१६, तेजोविरति गझर्दया १११११८ २।११२९ २।२।२२ ३।३।८८ ज्योतिरुद्धम ३।३।११६ / तर्ष ३।३१२२५ सायन २।३।४० तीक्ष्णत्व ३।३।१८८ तृति २२३, २२८/तोषण ·पर्यायांर्थसूची । ३३ ३।३।२७ / धृति २।३।२६ धौर्य ३।३।२१४ ध्वनि २।२।११ । ध्वंसन पर्यायाः का.व.प. । पर्यावार्थाः का.प.प. पर्यायार्थाः का.व.प. त्याग २११३३९ धुति ३।३।८१, १६२ न्यासापेण ३।३।२२७ त्राण २।३।२ । द्रवीकृति १।४।११ प ३।३।३६ विकृषि २।१३ पथिकर्तृक त्रिदशार्चा २।११९ / द्वेष २।३।४ पराभिभूति ३३.८० विकृषि २।४।४ परिणाम ११०७ त्वरण ३।३।१६६ । धान्यावरोध ३३३१०३ । परिभाषण ३३३७३, ९२ २।३.१९ धापन २।२।१८ : परिभाषा ३.३.४३ धारण २॥३८ । परिवृति १२३२७ थूत्कृति २।१३० ३३३1८, २४ परिवेषण २।२।१९ धिक द ३३३३२३४ पर्याप्लि ३३१, ७६, ११० देश २।१२३० धूर्तक्रिया २.दा१३ पलायन २३.५३ दम्भ ३।३१११९, १६१ ३.३३४० दम्भेच्छा ३३२४० पाक २०४१४८ दरिद्रत्व शश१४ ध्यान १२।१८ ३।३।२०८ दर्शन ३१३१६० पान २।१।२४ ३३९६ पालन ३।३।६८,११६, ३।३।८,६१,८१, १८१,२०९ ९७,१२१, १२४, नमस्कार ३।३।१३३ / पितृदान २।२।१२ ११५, १६१ नाचन २१३२८४ पूजन ३२३२४, ३१, ३६ दाह २१५८ निकार ३।३।२३६ / पूजा ३१३१२३५, २३८ दीपन ३।३।१२ निकेत ३१३१२१८ पूरण २।२।२१ दीति २०१४ निद्रा १३/२६ ३।३।१५४, १५६, ३।३।२५, २६,६१, निन्दा १।४।१४ २०९, २१, २२३ ८७,९५,१११,१२४ ३।३।१८४/ पोष १५७,१५८, १६४, निरसन ३।३।१६० १९०, १९७ निराकृति १६४३८ प्रकथन ३।३।२०१ ११३३२२ निरोधन २।३६६ प्रकम्पन दुर्गन्ध ३।१६७ निर्णय श।१४ प्रकाशन १॥४॥२९ दुष्कृत २१२१९ निणेतृत्वेन भजन ३।३।१३७ प्रक्षेप २।२।१४ दृष्टि ३२३।१४६ / निवास ३।३।४५,१९५ प्रजन ३।३।१४२ देवन ३१३३१५२, १९० निशामन ३।३।११६, ११५ प्रणति २१२१९ देवार्चा ३२३।१२१, १३८ / निष्कर्ष २।६।१४ प्रतिघात ३१३।१८ दैन्य ३१३१५१ निष्पत्ति ३।३।७५ प्रतियत्न २०१४ देवपालोचयती. नीति २।३१४२ ३।३।२०५ त्यर्थ १२।२१ नृत्त २०१५ प्रतिष्टम्म ३६३२९, १०७ दोहन २।४।३४ | नैपुण्य २॥४॥२१ प्रतिष्ठा ३.३२ दोहानुकूल्य २॥४॥३३ न्यास २१४३७१ प्रतिहर्ष ३।३।२१० ३५३।१२४ पोषण ·प्राख्यातचन्द्रिकायाः २।२।२९ २।३।६० भीमार्थ पर्यायार्थाः का.व.प. पर्यायाः का.व.प. पर्यायार्थाः का.व.प. प्रतीक्षा २।३.१९ बाल्य ३३१४३,१९४ मन्थन ३.३३१७८ प्रत्यक्ष श।१७ बीभत्स ११३॥२३ मन्दगति २।३।३७ प्रत्यभिज्ञान शश२३ | बुद्धि ३।३।११६ मन्दाक्ष प्रमद ३।३।१९३ मरण १।१।१७ प्रमा श२०१७ ! भक्ष ३।३।१५१ मरतोगति ३।३।१३६ प्रमाद ३।३।१२, ९६ भङ्ग २।३।८९ मदे २।३।८६ प्रयोजकाय २।३।७५ | भय ३।३।९८,१८३,१९९ माङ्गल्य ३।३।१३ प्रवेश ३३३८१ भत्सन ३।३।१५८, २१६ | माद ३।३।३७, ४६ प्रश्न श४॥३३ भाग ३।३।८१ | माधुर्य ३1३1२३८ प्रसव ३।३।१२९, १४८ | भावकृति ३।१।१८ | माध्यस्थ्य प्रस्नव २१४॥३४ | भाषण ३३.५५,१६ मान १।४।१५ प्राकट्य भाषा ३।३।२१८ ३।३।१,९,१५९ प्राणन ३।३।१०२,२१५ भास ३।३।१५२ मानस ३।३।६४ प्रापण २।३।१६ भासन ३।३।१३४ मारण ३।३।२२२ , ३३७९, ११९,१२८ भीति १३१८ मार्गसंस्कार ३।३।२२१ प्रालि ३३३३१८९ मिति १०२।१७ ३१३१ भुक्ति २॥श२६ मिथ्याज्ञान ३।३।१०४ प्रीति १३.६ | भूषण २१११११ मिथ्याभिशंसन १।४।१३ ३।३।१८१,१८२ ३।३।११० मिश्रण २।४।३८ प्रेप्सा ३३६९ भूषा ३३१७६,२१९ ३१३११४७, २०८ प्रेषण २।३।१२ | भूषाधामोचन १।१३ मुण्डन ३।३।१२३ ३।३।१८, १९२ भूषाध्वनि २०१७ प्रेषण २।३।१० भेद २॥३३२४ मूतिभाव ३.३.१२८ २१९१७ | मेदन ३।३।२७ ३।३।१३० २।११५३ मेधा शा प्लुतगति २१२१२० ३।३।११३० ११४ प्लुति ३1३1४६ ३३११४५,३३६ | मैत्री ३।३।१३८ ब भोजननिवृत्ति ३।३।२१,२१६ मथुन २११०४९ भ्रंश ३।३।१६१ ३1३।७० मोक्ष ३३९४ बन्धन ३/३/२५ भ्रम बन्धुक्रिया ३।३।१०३ भ्राष्ट्रपाक २॥४॥४९ १७७, २१०, २११ ३।३।२१५, २१८ मोद ३।३७ बलात्कार ३1३1४६ २१२२ मोह १२।२४ बलात्कृति २।५।१३ मद ३।३१७ ३।३।३४ ३।९।११ मनलागोचरीकार ॥२॥३ | मोहन ३३३३२२९ बलाण २॥३॥७९ मनस्वित्व २।२।२८ बाधन ३३११८ मन्त्रकरण ३१३११३८ ३1३1८५ १९२१ मुत्रण २१४२५ / भेदन भैषज्य २।३।३६ / भोजन " २।३।४७ मोचन ३।३।१०३, १७६, २।२।४, मौण्ड्य ·पर्यायार्थसुची। ३५ २।३।४९ विस्तम्भ " २११।२० वेष्ट विनाश पर्यायार्थाः का.व.प. पर्यायार्थाः का.प.प. पर्यायार्थाः का.व.प. ३।३।२०० वातगति ३1३।१६१ वादिन्नग्रहण ३।३।११६ / वीणयोपगान शदा२३ याच्मा २।४।३० वान्ति २१११३१ वृकशब्द ११५।३ ३१३३, ४,१५, वारण ३१३१७६, ११० वृत्ति ३।३।६३,१३४ ३०,३१,८१ / विकलगति २।३।४१ वृद्धि १८१८ यात्राथप्रश्न १॥४॥३४ विकास १५४९ ३३८१,८४, २।३।७८ विक्रम ३।२।८० ९३, १३५, १९४, ३।३।१८४ विक्रय २।४।१९ १७९,२३९ विक्लित्ति ३।३।१७२ वेगगति २।।३३ विक्षेप २॥२॥१३ वेदमाचष्ट इत्यर्थ १२४४ ३.३.६४,६५ विन २।३।६४ ३।३।८१ विजिगीषा रञ्जिमन ३।३।१६२ वेष्टना २।३।६५ ३।११३ रिङ्गण विद्युत्सर्ग २०१६ ३।३।२०५ २०२० वितके श२१९ वैकुष्य २।४।६५ २।३।२० विसोत्सग २।४।१४ २।५।२९ वैतुष्यकरण रुज् शश५१ विद्याग्रहण ३३.८६ ३।३।४१,७८ रोदन १११११६ वरशुद्धि १।३।१० ३।३।२२७ विप्रश्न १।४।३५ वैराग्य २।२।३० ३।३।१६,१०५ रोपण विभाग २०४७ २॥४॥२६ व्यक्तवाक् ३/३/१४६ रोष विभ्रम व्यक्ति ३३।२०० विमति १०२७ व्यथन ३।३।३५ विलम्बन २।३।१७ व्यवहार २।४।१७ ३1३।१६५ विलसन ३३.९९ ३।३।१६२ लिप्सयोपस्थिति ३।३।१३८ विवासन विलेखन ३।३।२९, १०७ २३६१ ३।३।२२५ ३३.८९,१५३,१८० लिप्सा २।२६ / व्युष्ट ३।११ लौहित्य ३।३।५९ विवेक २०६१ व विशरण २११२ व्योमगति २।३।३४ वञ्चन १२।११ ३।३।४२,६७, व्रतादेश ३३.८५ वयोहानि ३।३।१६८ धरण २०४१ विमाणन २३३८३ शकटकूजन शा१३ वर्जन २०४० विश्रान्ति રાફર वर्णक्रिया ३३.२३३ / विश्लेषण २॥४॥३७ ३।३।१ वर्धन २।४।११ विश्वास श२।१२ अङ्का श२।१० वर्ष ३.३३४१ ३।३१४९ शचन्दन ३।३।४६ वशीकृति २॥३४ विस्तार ३३३२०४, २३३ शब्द ३।३।१०, १७, ३५, वाक्य ३।३।२०१ विस्मृति श२१२३ " ३।३।२९,१०७/ व्याधि ३।३।२ विवृति श२।१३ / व्यूति २।१।३५ वाकि .

·१४ माख्यातचन्द्रिकायाः पर्यायार्थाः का.व.प. पर्यायाः का.व.प. पर्यायार्थाः का.व.प. ७१,१२२,१२५,१२६, संवरण ३।३।१०४,११२ | सन्धिकर्ष ३।३।११५ ११९, १८९, १८९ संवृति ३।३।७२,१२० सन्न्यास २।२।३१ शब्दकर्मकार्थ ३।३।२०३ संशय १०२८ समवाय ३।३।१३३ शब्दन ३।३।१३२ । संशव शरा२७ समुच्छ्राय ३।३।३४ शब्दवाचिन श६१ संश्लेषण ३२२४ सम्पत्ति ३।३।१ शास्त्रसम्बन्धित संस्कृति २१४५३ सम्पर्चन ३।३।२९,१०७, प्रोत्साह १।४।२४ / संस्त्यान २२१ शाव्य ३।३।२७ संहूति १।४।३१ सम्भक्ति शासन ३।३।१४३ | सङ्कल्प १२।१५ ३।३।६०,६२ शास्त्र ३।३।१३ सोच १११।१० सम्भव २।४।१६ श४३ सङ्क्लेश ३३१४७,४८ सम्भावना १३२।११ शिष्टि २।३।३ सक्लेशन ३।३।११ ३।३।१ शीलन श१५ सङ्केप १४२७ सम्भार्ग २।४।४५ ३१२ सहन्यान २।४।२३ सव्यथनिष्कर्ष २।५।१५ शुचि ३1३1४० ३२३०१ | सहन ३।३।९० शुचीभाव २।४।३९ सान्त्वन १।४।३९ ३।३।१०९ सङ्गतिकर्म ३।३।१२१ सामभिरुपरलोकना२३ शूलपाक २४९० सङ्गतिकृति ३।३।१३० सामऱ्या ३।३।१,२० शेष २११३३ ३।३।११४ | साहसिक्य २।६।१८ शैत्रय ३६१८४ ३१११६ ३।३।२०१ शैथिल्य २॥४॥४२ ३।३।४४,७८,८९, साहित्य ३।३.१ १२१५ १२५,१८० साहा २।३।११ शोष २०४९ २॥४॥१२ सिद्धि ११३ शोषण ३२२,१३१,१६३ सुरतशब्द श६।११ शौच २।१११ सञ्चार २१३१६० १।४।४० ३।३।१६०,२३१ सत्ता श्यामत्व २।४।१० ३।१४ सत्योकि ३।३।९० ३।३।२३० सध्वनि भुकि २०२६ सेनयाभियान २॥३॥९८ प्रद्धायुकृति शश४ | सनिन्दोपालम्म शा१. सेवन ३।३।१३३,१८२,२०१ प्रवण श।३० सन्ततगति २।३।३९ सेवा २।३.१३ श्रुति ३२३१८१ सन्तजन ३।३।९२ सोमरक्षण ३।३।१३६ चलेष ३।३।९१सन्तान २।१।२१ सौख्य पलोकोपस्तवन शा१ | सन्दीपन ३८२ स्तम्भ ।५।१७ स्वध्वनि ११६२ सन्देश २।३.११ ३।३।१६९ वैत्य ३।३।१९१ सन्धान ३।३।१७८स्तव ३१३५ सन्धुक्षण २४४७ स्तुति ३३१५,१४५, १६२ संराद्धि ३१३११७० सवाह २।३।२६ / स्तेय २।१।१० २।२।३ सङ्गति शोक श११ सेक श४६ सेचन ·पर्यायार्थसूची। २०४८ स्यूति २।१२ | हिंसन पर्यायार्थाः का.घ.प. पर्यायाम का.व.प. पर्यायार्थाः का.व.प. स्थान ३।३।२८ स्मृति १।४।१८ हस २१११६ स्थिति श१४ ३।३।१५० ३।३.१५१ स्थिरीकृति २१३१७ ३।३।११९ इस्तिध्वनि ११६५९ स्थर्य ३.३१११३, ११४ ३।३।१४, १९६ २४४३६ हिंसा ३॥॥११.१४,१६, स्नान ३।३।१७८ स्वप्न ३३७,१९२, २४० ३६,३९,४७,४८,५, स्नेह ११३१९ स्वप्रकाशन ३।३।१३७ ६६,६५,७३,७९,८१, ३।३।१७६, १७७ स्वाद ३३.९५ ८३,८४,१०४, १२०, स्नेहन ३।३।९४, २११, २२८ स्वाम्यर्थ ३।३।८१ १४०,१५४,१६६,१६७० रूपन्दन २।३।२८ स्वीकार ३।३।१०१ १६८,१६९,१७०,१८४, स्पर्धन ३।३।१२२ १८६,१८७,१९८,२१८ स्पर्धयाहव १०४।३२ ह हिका १।५।१४ स्पर्श १।२।३३ ३१३१२९८ हूति १।४।३० स्पर्शन ३१३३११८ ३।३।१०१ / हति ३।३।२२० स्पृहा ३।३।१६१ हर्षण ३।३।१७३ हेतुतोऽदभुत २।३१७१ स्फीतता ३।३।६८ इलिग्रह २०४९ ही ११३७ स्फूति ११२११ हविरासेक ३।३.१६५ हाद ३।३।१० स्मरण १॥२॥१९ हविदान २१२३१६ २३/१६४ इति पर्यायार्थसूची।

·पाख्यातचन्द्रिकायाश्शुद्धिपाठः । मूले- " " " ३ " काण्डाः श्लोकाः अशुद्धाः काण्डाः श्लोकाः अशुद्धाः शुद्धाः संसति संसति तृहत्यु तहत्यु- विचायति विचायति १६६ हठते हेठते अपराध्यत्य-अपरष्यत्य- श्वोतति श्च्योतति गवत्युद्धति गर्वत्युद्धान्त २० वाष्पायते-बाष्पायते- २ १०५ जिह्वीते जिहोते १०८ घजति ध्रजति स्यात्तू स्यात्तु नानाज्ञ १३२ स्युरुथम- स्युरुद्यमे- नानो टिप्पण्याम- पृ. ५ "निचायति" इति पाठान्तरम्' इति वर्द्धनीयम् । पृ. ४६ "स्तुतै" इत्यत्र "स्तुतौ" इति संशोध्यम् । घ, ४९ "दशिभ्यां च नानोझेना" इत्यत्र "शिभ्यां च नानोोना" इति पाठान्तरम्' इति संशोध्यम् । सुच्याम्- "अवमाति ॥४॥२६" इति निवेशनीयम् । सन्देहपदानि। का.न.प. शाक्षिपति' इति द्विम्पाठः। शक्षा२७ 'संक्षेपे' इति 'संक्षिप्तौ' इति च द्विरनिर्देशः। शशः३'शति' इति द्विःपाठः । २२३०८५ करोति वैकल्यमुदाद्विभ्योमी' । 'रोरि वैकल्प्यमुधा दुभ्यो. मी' । 'करीति वैगुग्लुमुभ्यतोम्योमी' (पा.)। २०१६ सम्भषे सम्भवत्यपि। २।४।३२ "विनयते' इति द्वि:पाठः। शपा२६ 'सिनाति च सिनोति च । संयच्छत्यात्मने षट् स्युः इत्युक्त्यैव 'सिनुते' इत्यस्य सिद्धौ 'लिनुते च कञ्चते' इति पुनः पाठः ॥ 'जुडत्यपि च संहति कञ्चते' (पा.)। ३।२।११ "सुखादेः"""दुश्वायतेमुखाः" इत्यत्र ....."सुखायतमुखाः" इति युक्तः पाठः प्रतिभाति ।

·काशी संस्कृत सीरिज़ प्रन्यमाली। 9 ८९ जागदीवीव्यधिकरणम् । न्यायाचार्यश्रीशिवदत्तमिश्रविरचित गंगास्यव्याख्या टिप्पणी सहितम् । (न्यायविमागे २) ३०२-८ १० काव्यकल्पलतावृत्तिः। भीममरचन्द्रयतिनिर्मिता अरिसिंहकृतसूत्रसहिता। (अकारविभागे ४) ०१- ११ वैयाकरणसिद्धान्तचन्द्रिका । श्रीरामाश्रमप्रणीता। श्रीसदानन्दकृत-सुबोधिन्या, भीलोकेशकरकृत-तस्वदीपिकया व्याख्यया च सहिता । पं० श्रीनवकिशोरथाविणा- निर्मितया चक्रधराज्य महत्या टिप्पण्या अव्ययार्थमालया लिङ्गानुशासनप्रक्रियया उणादिकोषेण च सहिता। (व्या० वि० ११) पूर्वार्दम् । रु०२-८ उत्तराई। २०२८ १३ त्रिपुरारहस्यम् ( महात्म्यखण्डम् ) साइन्ययोगशास्त्राचार्य श्रीमुकुन्दलाल शालिणासंशोधितम् । साहित्याचार्य खिस्ते-हल्युपाख्य पं० श्रीनारायणशास्त्रिणा निवदाम्या भूमिकाऽध्यायानुक्रमणिकाभ्यां च सहितम्।(पुराणेतिहास वि०१) ३०५-. १३ मापस्तम्वधर्मसूत्रम् । श्रीमदरदमिश्क्ष विरचितया उज्वलाख्यया दृस्या संवलितम् । (कर्मकाण्डविभागे .) २०४-. १४ अवच्छेदकत्वनिरूक्तिः । श्रीजगदीशतकालङ्कारकृताः । न्यायाचार्य श्रीशिवदत्त- मिश्रविरचित गंगाख्यव्याख्या टिप्पणी साहितः । (न्याय वि०१३)२०१४ ९५ (१) संस्कारदीपकः । म०म० पण्डित श्रीनित्यानन्दपन्त पर्वतीय विरचितः। गणेशपूजादिप्रयागान्त-पूर्वाङ्ग निरूपणास्मकः प्रथमोमागः । (कर्म० वि०८)रु०१-० ९५ (२) संस्कारदीपकः। विवाह- गर्भाधानादिकशाम्रान्तसंस्कारनिरूपणात्मकः द्वितीयोभागः । १५ () संस्कारदीपकः । तुलादानादि-मूलशाम्त्यादि निरूपणात्मक नाम परिशिष्टदीपक ततायोमागः । ९६ वर्षकृत्यदीपकः। कालनिर्णयव्रतोद्यापन सहितः ।म०म० पण्डित नित्यानन्द पन्त. पर्वतीय विरचितः। (कम्म० वि) रु०३-८ ९. श्रौतसूत्रम् । श्रीमन्महर्षि-लाव्यायनप्रणीतमनिष्टामान्तम् । (कर्म वि०१०). ९८ नलचम्पू: अथवा दमयन्तीकथा । महाकविश्रीत्रिविक्रमभादविरचिता । विषमपद प्रकाशाख्यव्याख्यया सहिता। भावबोधिनी टिप्पणी सहिता । (का०वि०१५) २०१-४ ९९ श्रीब्रह्मसूत्रम् । श्रीमगवनिम्बार्क महामुनीन्द्रविरचित वेदान्तपारिजात सौरभा- ज्यसूत्रवाक्याथन श्रीश्रीनिवासाचार्यचरणप्रणीत श्रीवेदान्तकौस्तुभभाष्येन च समाथीकृतम्। (श्रीनिम्बार्कभाष्यम् ) (वेदान्त वि०१०) २०३-. १०० वाग्वल्लभः। सर्वयाऽपि नवीनोऽपूर्वः प्रौढा परमोपयोगितथा नियतमुपादेयतमाछ- न्दोनिबन्धः, श्रीमता दैवज्ञाग्रेसरेणागममार्मिकेण कविपुङ्गवेन दुःखभानविदुषा विरचितः, तत्सुतेन बहुशास्त्रपारगेण कविचक्रवर्तिना महामहोपाध्यायेन देवीप्रसाद पण्डितप्रवरेण कृतया वरवर्णिन्या टीकयोपस्कृतः । (छन्दः शास्त्र वि०४) रु०२- १०१ सिद्धान्तलक्षणम् । श्रीजगदीशतकालङ्कारकृतम् । न्यायाचार्य श्रीशिवदत्तमिश्र- विरचित गैगाण्यव्याख्या टिप्पणी सहितम् । (भ्याय विभागे ४)) ०१-८ १०२ वेदभाष्यभूमिकासंग्रहः । ( सायणाचार्यविरचितानां स्ववेदभाष्यभूमिकानां संग्रह)। [वेद०वि०५] रु०२-८ १०३ माधवीयधातुवृतिः। श्रीमत्सायणाचार्यविरचिता। (व्या०वि०१३) २०५-० १०४ बौधायनधर्मसूत्रम् । श्रीगोविन्दस्वामिप्रणीतविवरणसमेतम् । [कर्म०वि० ११ १०४-० १०९ वाण्डयमहाब्राह्मणम् । सायणाचार्यविरचितभाष्यसहितम् । (वेद वि०६) (प्रथमोभागः) २०५-०-० (द्वितीयोभागः) २०७-०-० ·- -1 -U काशी संस्कृत सीरिज़ प्रन्थमाला १०६ न्यायमरी । जयन्तभकृता । न्याय-व्याकरणाचार्येण पं० सूर्यनारायणशास्त्रिणा कृतथा टिप्पण्या समेता। सम्पूर्ण । [भ्या०वि०१५]०८--- १०७ वारदातिलकम् । श्रीमद्राववभक्तपदार्थादर्शटीकासहितम् । (तन्त्रशा०वि०१)०५. १०८ मन्त्रार्थदीपिका । म०म० श्रीशत्रुधनविरचिता । ( येद० वि०७) रु०२- १०९ शब्दशतिप्रकाधिका । श्रीमजगदीशतकालङ्कारविनिमिता । श्रीकृष्णकान्त. विद्यावागीयतया कृष्णकान्तीटीकया श्रीमद्रामभद्रसिद्धान्तवागीशविरचितया रामभद्रीटीकया च समलङ्कृता । न्यायाचार्य काव्यतीर्थ पं० हुण्डिराजशास्त्रि. कृतया छानोपयुक्ख्या विषमस्थलटिप्पण्या मूलकारिकार्थेन च सहिता। (न्या वि०१६) ०४- ११० योगदर्शनम् ( पातालदर्शनम् ) भगवस्पतञ्जलिरचितं, राघवानन्दसरस्वतीकृत. "पातअलरहल्याख्याटिप्पनीयुकया द्वादशादर्शनकाननपश्चाननवाचस्पतिमिश्रवि. रतिया "तत्वशास्थाध्याख्यया भूषितेन विज्ञानभिक्षुनिर्मित योगवार्तिक. समुनासितेन मधुपुरीयकापिलमठस्थस्वामिहरिहरानन्दारण्यकृतभास्वतीवृत्त्या साहितेन भगवच्छ्रीकृष्णद्वैपायमव्यासदेवोपज्ञ-"सांख्यप्रवचन" भाष्येणोद्धोति. तम, प्रदेशविशेषेषु श्रीमन्माध्बसम्प्रदायाचार्य-दार्शनिकसार्वभौम-साहित्य. दर्शनाधाचार्य-सवरत्न-न्यायरत्न गोस्वामिदामोदरशास्त्रिणा विहितया टिप्पण्या "पातालप्रमाणनामिकथा भूमिकया च सवलितम्, (योग. दि.३१४- १११ सारस्वत व्याकरणम् । अनुभूतिस्वरूपाचार्यप्रणीतम् । श्रीचन्द्रकीतिसूरिप्रणी. तचन्द्रकीर्तिनाम्न्या सुबोधिकया व्याख्यया, श्रीवासुदेवमहविरचितप्रसादाख्य. टीकया च समन्वितम् । कवितार्किकोस्कल-बास्क-श्रीनवकिशोरशास्त्रिणा निर्मि- तया मनोरमाविवृत्याच समुद्रासितम् । पूर्वार्द्धम् । (व्या. वि. १३) ०१- ११३ सामान्यनिरुकि-गादाघरी-गूढार्थतत्वालोकः । सर्वतन्त्रस्वतन्त्रमिथिलामण्ड. लमण्डन-पं० कुलपति झोपाख्य-श्रीधर्मवस [ श्रीवचा झा] शर्मविरचितः । ('न्या. वि. ११३ जागदीशी पक्षता। न्यायाचार्य पं० शिवदत्तमिश्र गौडत गंगाख्यव्याख्या टिप्पणीसहिता। (न्या. वि. १८). ११४ मनुस्मृतिः। कुल्लूकमकृतमन्वममुकावलीव्याख्यया काशीस्थगवर्नमेन्ट सं. स्कृतकालेज व्याकरण-मीमांसा-धर्मशाखाध्यापकेन पं०नेने इत्युपाहगोपाल. शाबिसंगृहीतपरिशिष्टटिप्पण्यादिभिरपि सहिता । अत्यन्तशुदसंस्करणम् । सम्पूर्णम् । (धर्मशाख.वि.) २०३- ११५ व्युत्पतिवादः । श्रीमद्गदाधरमष्टाचार्यचक्रवर्तिविरचितः । वैयाकरणशिरोमणि. शुक्ल श्रीवेणीमाधवशानिरचित [ शाखा-परीक्षोपयोगि] शास्त्रार्थकला टीका सहितः। (न्या. वि. १९) ० ११६ मामती। ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यव्याख्या सर्वतन्त्रस्वतन्त्रश्रीमद्वाचस्पतिमिश्रविर. चिता। न्यायाचार्य पं० दुण्डिराजशालिणा सङ्कलितया विषमस्थल टिप्पण्या सम- लकृता। तत्रायं द्वितीयाध्यायल्य द्वितीयपादान्ता प्रथमो भागः । ११. जन्मपत्रदीपकः । सोदाहरण-सटिप्पण-हिन्दीटीकासहितः । ज्यो.पं. श्रीवि. उध्येश्वरीप्रसादविवेदिना विरचितः । (ज्यो. वि.१)१००- पगलियानम् चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, बनारस सिटी। - - - ZENTRAL .

·No text on this page.